Tipiṭaka Translation

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

Homenaje a aquel Bienaventurado, el Noble, el plenamente Despierto por sí mismo.

ขุทฺทกนิกาเย

En el Khuddaka Nikāya.

ขุทฺทกปาฐ-อฏฺฐกถา

El Comentario al Khuddakapāṭha.

คนฺถารมฺภกถา

Discurso introductorio.

พุทฺธํ [Pg.1] สรณํ คจฺฉามิ;

ธมฺมํ สรณํ คจฺฉามิ;

สงฺฆํ สรณํ คจฺฉามีติ.

“Voy al Buda por refugio; voy al Dhamma por refugio; voy al Sangha por refugio”.

อยํ สรณคมนนิทฺเทโส ขุทฺทกานํ อาทิ.

Esta explicación sobre el ir por refugio es el comienzo de los textos breves (Khuddakapāṭha).

อิมสฺส ทานิ อตฺถํ ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทกฏฺฐกถาย วิวริตุํ วิภชิตุํ อุตฺตานีกาตุํ อิทํ วุจฺจติ –

Ahora, para exponer, analizar y aclarar el significado de esto mediante el Comentario a los Textos Breves llamado Paramatthajotikā, se dice lo siguiente:

อุตฺตมํ วนฺทเนยฺยานํ, วนฺทิตฺวา รตนตฺตยํ;

ขุทฺทกานํ กริสฺสามิ, เกสญฺจิ อตฺถวณฺณนํ.

Habiendo rendido homenaje a la Triple Gema, la cual es suprema y digna de veneración, realizaré la explicación del significado de algunos textos breves.

ขุทฺทกานํ คมฺภีรตฺตา, กิญฺจาปิ อติทุกฺกรา;

วณฺณนา มาทิเสเนสา, อโพธนฺเตน สาสนํ.

Debido a la profundidad de los textos breves, esta explicación es extremadamente difícil para alguien como yo, que no comprende plenamente la Enseñanza.

อชฺชาปิ ตุ อพฺโพจฺฉินฺโน, ปุพฺพาจริยนิจฺฉโย;

ตเถว จ ฐิตํ ยสฺมา, นวงฺคํ สตฺถุสาสนํ.

Sin embargo, hasta el día de hoy, la decisión de los antiguos maestros permanece ininterrumpida; y puesto que la Enseñanza del Maestro de nueve partes se mantiene tal cual es;

ตสฺมาหํ กาตุมิจฺฉามิ, อตฺถสํวณฺณนํ อิมํ;

สาสนญฺเจว นิสฺสาย, โปราณญฺจ วินิจฺฉยํ.

Por lo tanto, deseo realizar esta explicación del significado basándome tanto en la Enseñanza como en las decisiones de los antiguos maestros.

สทฺธมฺมพหุมาเนน, นาตฺตุกฺกํสนกมฺยตา;

นาญฺเญสํ วมฺภนตฺถาย, ตํ สุณาถ สมาหิตาติ.

Por el gran respeto hacia el Verdadero Dhamma, no por el deseo de ensalzarme a mí mismo ni para despreciar a otros; escuchad esto con mente concentrada.

ขุทฺทกววตฺถานํ

Definición de los textos breves.

ตตฺถ [Pg.2] ‘‘ขุทฺทกานํ กริสฺสามิ, เกสญฺจิ อตฺถวณฺณน’’นฺติ วุตฺตตฺตา ขุทฺทกานิ ตาว ววตฺถเปตฺวา ปจฺฉา อตฺถวณฺณนํ กริสฺสามิ. ขุทฺทกานิ นาม ขุทฺทกนิกายสฺส เอกเทโส, ขุทฺทกนิกาโย นาม ปญฺจนฺนํ นิกายานํ เอกเทโส. ปญฺจ นิกายา นาม –

Respecto a esto, puesto que se ha dicho “realizaré la explicación del significado de algunos textos breves”, primero definiré los textos breves y después realizaré la explicación del significado. Lo que se denomina “textos breves” es una sección del Khuddaka Nikāya; y el Khuddaka Nikāya es una sección de las cinco colecciones. Las cinco colecciones son:

ทีฆมชฺฌิมสํยุตฺต, องฺคุตฺตริกขุทฺทกา;

นิกายา ปญฺจ คมฺภีรา, ธมฺมโต อตฺถโต จิเม.

Dīgha, Majjhima, Saṃyutta, Aṅguttara y Khuddaka; estas cinco colecciones son profundas tanto en la letra como en el significado.

ตตฺถ พฺรหฺมชาลสุตฺตาทีนิ จตุตฺตึส สุตฺตานิ ทีฆนิกาโย. มูลปริยายสุตฺตาทีนิ ทิยฑฺฒสตํ ทฺเว จ สุตฺตานิ มชฺฌิมนิกาโย. โอฆตรณสุตฺตาทีนิ สตฺต สุตฺตสหสฺสานิ สตฺต จ สุตฺตสตานิ ทฺวาสฏฺฐิ จ สุตฺตานิ สํยุตฺตนิกาโย. จิตฺตปริยาทานสุตฺตาทีนิ นว สุตฺตสหสฺสานิ ปญฺจ จ สุตฺตสตานิ สตฺตปญฺญาสญฺจ สุตฺตานิ องฺคุตฺตรนิกาโย. ขุทฺทกปาโฐ, ธมฺมปทํ, อุทานํ, อิติวุตฺตกํ, สุตฺตนิปาโต, วิมานวตฺถุ, เปตวตฺถุ, เถรคาถา, เถรีคาถา, ชาตกํ, นิทฺเทโส, ปฏิสมฺภิทา, อปทานํ, พุทฺธวํโส, จริยาปิฏกํ, วินยาภิธมฺมปิฏกานิ, ฐเปตฺวา วา จตฺตาโร นิกาเย อวเสสํ พุทฺธวจนํ ขุทฺทกนิกาโย.

En ellas, los treinta y cuatro discursos que comienzan con el Brahmajjāla Sutta son el Dīghanikāyo. Los ciento cincuenta y dos discursos que comienzan con el Mūlapariyāya Sutta son el Majjhimanikāyo. Los siete mil setecientos sesenta y dos discursos que comienzan con el Oghataraṇa Sutta son el Saṃyuttanikāyo. Los nueve mil quinientos cincuenta y siete discursos que comienzan con el Cittapariyādāna Sutta son el Aṅguttaranikāyo. El Khuddakapāṭho, Dhammapada, Udāna, Itivuttaka, Suttanipāto, Vimānavatthu, Petavatthu, Theragāthā, Therīgāthā, Jātaka, Niddeso, Paṭisambhidā, Apadāna, Buddhavaṃso, Cariyāpiṭaka, y el Vinaya y el Abhidhamma Piṭaka; todo esto es el Khuddakanikāyo. O bien, excluyendo los cuatro nikāyas, el resto de las palabras del Buda es el Khuddakanikāyo.

กสฺมา ปเนส ขุทฺทกนิกาโยติ วุจฺจติ? พหูนํ ขุทฺทกานํ ธมฺมกฺขนฺธานํ สมูหโต นิวาสโต จ. สมูหนิวาสา หิ ‘‘นิกาโย’’ติ วุจฺจนฺติ. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกนิกายมฺปิ สมนุปสฺสามิ เอวํ จิตฺตํ, ยถยิทํ, ภิกฺขเว, ติรจฺฉานคตา ปาณา (สํ. นิ. ๓.๑๐๐). โปณิกนิกาโย, จิกฺขลฺลิกนิกาโย’’ติ เอวมาทีนิ เจตฺถ สาธกานิ สาสนโต โลกโต จ. อยมสฺส ขุทฺทกนิกายสฺส เอกเทโส. อิมานิ สุตฺตนฺตปิฏกปริยาปนฺนานิ อตฺถโต วิวริตุํ วิภชิตุํ อุตฺตานีกาตุญฺจ อธิปฺเปตานิ ขุทฺทกานิ, เตสมฺปิ ขุทฺทกานํ สรณสิกฺขาปททฺวตฺตึสาการกุมารปญฺหมงฺคลสุตฺต- รตนสุตฺตติโรกุฏฺฏนิธิกณฺฑเมตฺตสุตฺตานํ วเสน นวปฺปเภโท ขุทฺทกปาโฐ อาทิ อาจริยปรมฺปราย วาจนามคฺคํ อาโรปิตวเสน น ภควตา วุตฺตวเสน. ภควตา หิ วุตฺตวเสน –

¿Por qué se llama Khuddakanikāyo? Por ser una colección y una morada de muchos pequeños grupos de enseñanzas. Pues las colecciones y moradas se llaman “nikāyas”. “Monjes, no veo ninguna otra colección que sea tan diversa como estos animales de los reinos inferiores”. Términos como poṇikanikāyo y cikkhallakanikāyo son pruebas de esto, tanto en la Enseñanza como en el mundo. Esta obra es una parte de ese Khuddakanikāyo. Estos textos breves están incluidos en el Suttantapiṭaka y se pretende exponer, analizar y aclarar su significado. Entre esos textos breves, el Khuddakapāṭho tiene nueve divisiones a través del Refugio, las Reglas de Entrenamiento, los Treinta y Dos Aspectos, las Preguntas del Joven, el Maṅgala Sutta, el Ratana Sutta, el Tirokuṭṭa, el Nidhikaṇḍa y el Metta Sutta. Es el comienzo por haber sido puesto en el camino de la recitación por la tradición de maestros, no por haber sido dicho primero por el Bienaventurado. Pues según lo dicho por el Bienaventurado:

‘‘อเนกชาติสํสารํ, สนฺธาวิสฺสํ อนิพฺพิสํ;

คหการํ คเวสนฺโต, ทุกฺขา ชาติ ปุนปฺปุนํ.

“A través de muchos nacimientos en el saṃsāra he corrido, buscando pero sin encontrar al constructor de la casa. ¡Doloroso es el nacimiento una y otra vez!

‘‘คหการก [Pg.3] ทิฏฺโฐสิ, ปุน เคหํ น กาหสิ;

สพฺพา เต ผาสุกา ภคฺคา, คหกูฏํ วิสงฺขตํ;

วิสงฺขารคตํ จิตฺตํ, ตณฺหานํ ขยมชฺฌคา’’ติ. (ธ. ป. ๑๕๓-๑๕๔) –

“Oh constructor de la casa, has sido visto; no volverás a construir la casa. Todas tus vigas están rotas, la cumbrera ha sido derribada. Mi mente ha alcanzado lo incondicionado, habiendo logrado la extinción de los deseos”.

อิทํ คาถาทฺวยํ สพฺพสฺสาปิ พุทฺธวจนสฺส อาทิ. ตญฺจ มนสาว วุตฺตวเสน, น วจีเภทํ กตฺวา วุตฺตวเสน. วจีเภทํ ปน กตฺวา วุตฺตวเสน –

Este par de versos es el comienzo de todas las palabras del Buda. Y es el comienzo por haber sido dicho solo mentalmente, no por haber sido expresado verbalmente. Sin embargo, por haber sido expresado verbalmente:

‘‘ยทา หเว ปาตุภวนฺติ ธมฺมา,อาตาปิโน ฌายโต พฺราหฺมณสฺส;

อถสฺส กงฺขา วปยนฺติ สพฺพา,ยโต ปชานาติ สเหตุธมฺม’’นฺติ. (อุทา. ๑;

มหาว. ๑) –

“Cuando los fenómenos se manifiestan claramente al brahmán ardiente y meditador, entonces todas sus dudas se disipan, al comprender la naturaleza de las causas”.

อยํ คาถา อาทิ. ตสฺมา ยฺวายํ นวปฺปเภโท ขุทฺทกปาโฐ อิเมสํ ขุทฺทกานํ อาทิ, ตสฺส อาทิโต ปภุติ อตฺถสํวณฺณนํ อารภิสฺสามิ.

Este verso es el comienzo. Por lo tanto, este Khuddakapāṭho de nueve partes es el comienzo de estos textos breves, y comenzaré la explicación de su significado desde el principio.

นิทานโสธนํ

Purificación del origen.

ตสฺส จายมาทิ ‘‘พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามิ, ธมฺมํ สรณํ คจฺฉามิ, สงฺฆํ สรณํ คจฺฉามี’’ติ. ตสฺสายํ อตฺถวณฺณนาย มาติกา –

Y su comienzo es “buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi, dhammaṃ saraṇaṃ gacchāmi, saṅghaṃ saraṇaṃ gacchāmi”. Esta es la matriz para la explicación de su significado:

‘‘เกน กตฺถ กทา กสฺมา, ภาสิตํ สรณตฺตยํ;

กสฺมา จิธาทิโต วุตฺต, มวุตฺตมปิ อาทิโต.

“¿Quién lo dijo, dónde, cuándo y por qué se dijo la Triple Gema? ¿Y por qué se dice aquí al principio, aunque no fue dicho al principio [por el Buda]?

‘‘นิทานโสธนํ กตฺวา, เอวเมตฺถ ตโต ปรํ;

พุทฺธํ สรณคมนํ, คมกญฺจ วิภาวเย.

“Habiendo purificado el origen, a continuación se debe explicar aquí el ir al Buda por refugio y a aquel que va por refugio.

‘‘เภทาเภทํ ผลญฺจาปิ, คมนียญฺจ ทีปเย;

ธมฺมํ สรณมิจฺจาทิ, ทฺวเยเปส นโย มโต.

“También se debe mostrar la distinción entre lo que lo rompe y lo que no, el fruto y lo que debe ser buscado como refugio. Este mismo método debe entenderse para los otros dos, empezando por el Dhamma como refugio.

‘‘อนุปุพฺพววตฺถาเน, การณญฺจ วินิทฺทิเส;

สรณตฺตยเมตญฺจ, อุปมาหิ ปกาสเย’’ติ.

“En la determinación del orden sucesivo, se debe señalar la causa; y se debe ilustrar esta Triple Gema con parábolas”.

ตตฺถ ปฐมคาถาย ตาว อิทํ สรณตฺตยํ เกน ภาสิตํ, กตฺถ ภาสิตํ, กทา ภาสิตํ, กสฺมา ภาสิตํ อวุตฺตมปิจาทิโต ตถาคเตน กสฺมา อิธาทิโต วุตฺตนฺติ ปญฺจ ปญฺหา.

Al respecto, en el primer verso, hay cinco preguntas: ¿quién lo dijo?, ¿dónde se dijo?, ¿cuándo se dijo?, ¿por qué se dijo?, y ¿por qué se dice aquí al principio, aunque no fue dicho al principio por el Tathāgata?

เตสํ [Pg.4] วิสฺสชฺชนา เกน ภาสิตนฺติ ภควตา ภาสิตํ, น สาวเกหิ, น อิสีหิ, น เทวตาหิ. กตฺถาติ พาราณสิยํ อิสิปตเน มิคทาเย. กทาติ อายสฺมนฺเต ยเส สทฺธึ สหายเกหิ อรหตฺตํ ปตฺเต เอกสฏฺฐิยา อรหนฺเตสุ พหุชนหิตาย โลเก ธมฺมเทสนํ กโรนฺเตสุ. กสฺมาติ ปพฺพชฺชตฺถญฺจ อุปสมฺปทตฺถญฺจ. ยถาห –

La respuesta a estos [cinco problemas] debe conocerse así: ¿Por quién fue hablado? Fue hablado por el Bienaventurado (Bhagavā), no por los discípulos, ni por los sabios (isīs), ni por las deidades (devatās). ¿Dónde? En Bārāṇasī, en Isipatana, en el Bosque de los Venados (Migadāya). ¿Cuándo? Cuando el Venerable Yasa, junto con sus compañeros, alcanzó el estado de Arahant, y habiendo sesenta y un Arahants en el mundo, realizaban la enseñanza del Dhamma para el beneficio de muchos seres. ¿Por qué? Con el propósito de la renuncia (pabbajjā) y con el propósito de la ordenación completa (upasampadā). Como Él dijo:

‘‘เอวญฺจ ปน, ภิกฺขเว, ปพฺพาเชตพฺโพ อุปสมฺปาเทตพฺโพ. ปฐมํ เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาทาเปตฺวา เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ การาเปตฺวา ภิกฺขูนํ ปาเท วนฺทาเปตฺวา อุกฺกุฏิกํ นิสีทาเปตฺวา อญฺชลึ ปคฺคณฺหาเปตฺวา ‘เอวํ วเทหี’ติ วตฺตพฺโพ ‘พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามิ, ธมฺมํ สรณํ คจฺฉามิ, สงฺฆํ สรณํ คจฺฉามี’’’ติ (มหาว. ๓๔).

“Y de esta manera, monjes, debe ser otorgada la renuncia y la ordenación completa. Primero, después de hacer afeitar el cabello y la barba, habiendo hecho que se vista con los mantos teñidos (kāsāya), habiendo hecho que se coloque el manto superior (uttarāsaṅga) sobre un hombro, habiendo hecho que rinda homenaje a los pies de los monjes, habiendo hecho que se siente en cuclillas y que junte las manos en señal de respeto (añjali), se le debe decir: ‘Di lo siguiente: “Me refugio en el Buda, me refugio en el Dhamma, me refugio en la Sangha”’”. (Mahāva. 34).

กสฺมา จิธาทิโต วุตฺตนฺติ อิทญฺจ นวงฺคํ สตฺถุสาสนํ ตีหิ ปิฏเกหิ สงฺคณฺหิตฺวา วาจนามคฺคํ อาโรเปนฺเตหิ ปุพฺพาจริเยหิ ยสฺมา อิมินา มคฺเคน เทวมนุสฺสา อุปาสกภาเวน วา ปพฺพชิตภาเวน วา สาสนํ โอตรนฺติ, ตสฺมา สาสโนตารสฺส มคฺคภูตตฺตา อิธ ขุทฺทกปาเฐ อาทิโต วุตฺตนฺติ ญาตพฺพํ.

¿Por qué se menciona esto aquí al principio? Se debe saber que los antiguos maestros (pubbācariyas), al compilar las nueve divisiones de la enseñanza del Maestro junto con los tres Piṭakas y establecer el orden de la recitación, pusieron esto al principio de este Khuddakapāṭha porque es a través de este camino [de los refugios] que los seres humanos y los dioses entran en la Dispensación (Sāsana), ya sea en la condición de seguidores laicos (upāsakas) o en la condición de renunciantes. Por lo tanto, al ser el fundamento para entrar en la Dispensación, se menciona aquí al inicio.

กตํ นิทานโสธนํ.

Se ha completado la clarificación de la introducción (nidāna).

๑. สรณตฺตยวณฺณนา

1. Comentario sobre los Tres Refugios

พุทฺธวิภาวนา

Explicación del término “Buda”

อิทานิ ยํ วุตฺตํ ‘‘พุทฺธํ สรณคมนํ, คมกญฺจ วิภาวเย’’ติ, ตตฺถ สพฺพธมฺเมสุ อปฺปฏิหตญาณนิมิตฺตานุตฺตรวิโมกฺขาธิคมปริภาวิตํ ขนฺธสนฺตานมุปาทาย, ปญฺญตฺติโต สพฺพญฺญุตญฺญาณปทฏฺฐานํ วา สจฺจาภิสมฺโพธิมุปาทาย ปญฺญตฺติโต สตฺตวิเสโส พุทฺโธ. ยถาห –

Ahora, respecto a lo que se ha dicho: “Debe explicarse el ir por refugio al Buda y a quien va por refugio”, en ese contexto, el término “Buda” se refiere a un ser especial designado en base a la continuidad de los agregados (khandhas) impregnados por el logro de la liberación suprema, cuyo objeto es el conocimiento sin obstáculos en todos los fenómenos; o bien, se designa en base a la iluminación plena de las Verdades (saccābhisambodhi), que tiene como causa próxima el conocimiento omnisciente (sabbaññutaññāṇa). Como Él dijo:

‘‘พุทฺโธติ [Pg.5] โย โส ภควา สยมฺภู อนาจริยโก ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌิ, ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต, พเลสุ จ วสีภาว’’นฺติ (มหานิ. ๑๙๒; จูฬนิ. ปารายนตฺถุติคาถานิทฺเทส ๙๗; ปฏิ. ม. ๑.๑๖๑).

“‘Buda’ es aquel Bienaventurado (Bhagavā) que, siendo auto-evolucionado (sayambhū) y sin maestro, comprendió por sí mismo las Verdades entre las enseñanzas no escuchadas anteriormente, y alcanzó en ellas la omnisciencia y el dominio sobre los poderes (balas)”. (Mahāni. 192; Cūḷani. 97; Paṭi. Ma. 1.161).

อยํ ตาว อตฺถโต พุทฺธวิภาวนา.

Esta es, primeramente, la explicación del Buda según su significado (attha).

พฺยญฺชนโต ปน ‘‘พุชฺฌิตาติ พุทฺโธ, โพเธตาติ พุทฺโธ’’ติ เอวมาทินา นเยน เวทิตพฺโพ. วุตฺตญฺเจตํ –

Pero según la expresión literal (byañjana), debe entenderse de la siguiente manera: “Es Buda porque comprende (bujjhitā); es Buda porque hace comprender [a otros] (bodhetā)”. Y esto fue dicho:

‘‘พุทฺโธติ เกนฏฺเฐน พุทฺโธ? พุชฺฌิตา สจฺจานีติ พุทฺโธ, โพเธตา ปชายาติ พุทฺโธ, สพฺพญฺญุตาย พุทฺโธ, สพฺพทสฺสาวิตาย พุทฺโธ, อนญฺญเนยฺยตาย พุทฺโธ, วิกสิตาย พุทฺโธ, ขีณาสวสงฺขาเตน พุทฺโธ, นิรุปกฺกิเลสสงฺขาเตน พุทฺโธ, เอกนฺตวีตราโคติ พุทฺโธ, เอกนฺตวีตโทโสติ พุทฺโธ, เอกนฺตวีตโมโหติ พุทฺโธ, เอกนฺตนิกฺกิเลโสติ พุทฺโธ, เอกายนมคฺคํ คโตติ พุทฺโธ, เอโก อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ พุทฺโธ, อพุทฺธิวิหตตฺตา พุทฺธิปฏิลาภา พุทฺโธ. พุทฺโธติ เนตํ นามํ มาตรา กตํ, น ปิตรา กตํ, น ภาตรา กตํ, น ภคินิยา กตํ, น มิตฺตามจฺเจหิ กตํ, น ญาติสาโลหิเตหิ กตํ, น สมณพฺราหฺมเณหิ กตํ, น เทวตาหิ กตํ, วิโมกฺขนฺติกเมตํ พุทฺธานํ ภควนฺตานํ โพธิยา มูเล สห สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส ปฏิลาภา สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ ยทิทํ พุทฺโธ’’ติ (มหานิ. ๑๙๒; จูฬนิ. ปารายนตฺถุติคาถานิทฺเทส ๙๗; ปฏิ. ม. ๑.๑๖๒).

“¿Buda en qué sentido es Buda? Es Buda porque ha comprendido las Verdades; es Buda porque hace que los seres comprendan; es Buda por su omnisciencia; es Buda por su visión universal; es Buda porque no es guiado por otros; es Buda por estar plenamente florecido [con virtudes]; es Buda por haber destruido las impurezas (āsavas); es Buda por estar libre de corrupciones (upakkilesas); es Buda por estar absolutamente libre de deseo; es Buda por estar absolutamente libre de odio; es Buda por estar absolutamente libre de engaño; es Buda por estar absolutamente libre de impurezas; es Buda por haber seguido el Camino de una sola vía (ekāyanamagga); es Buda por haber comprendido por sí mismo la iluminación perfecta y suprema (anuttara sammāsambodhi). Él es Buda porque, al haber destruido la ignorancia, ha obtenido la sabiduría. El nombre ‘Buda’ no fue dado por su madre, ni por su padre, ni por su hermano, ni por su hermana, ni por sus amigos y ministros, ni por sus parientes y consanguíneos, ni por ascetas ni brahmanes, ni por deidades. Este nombre ‘Buda’ es una designación (paññatti) realizada tras la obtención del conocimiento omnisciente al pie del árbol del Bodhi, junto con la liberación final de los Bienaventurados Budas”. (Mahāni. 192; Cūḷani. 97; Paṭi. Ma. 1.162).

เอตฺถ จ ยถา โลเก อวคนฺตา อวคโตติ วุจฺจติ, เอวํ พุชฺฌิตา สจฺจานีติ พุทฺโธ. ยถา ปณฺณโสสา วาตา ปณฺณสุสาติ วุจฺจนฺติ, เอวํ โพเธตา ปชายาติ พุทฺโธ. สพฺพญฺญุตาย พุทฺโธติ สพฺพธมฺมพุชฺฌนสมตฺถาย พุทฺธิยา พุทฺโธติ วุตฺตํ โหติ. สพฺพทสฺสาวิตาย พุทฺโธติ สพฺพธมฺมโพธนสมตฺถาย พุทฺธิยา พุทฺโธติ วุตฺตํ โหติ. อนญฺญเนยฺยตาย พุทฺโธติ อญฺเญน อโพธิโต สยเมว พุทฺธตฺตา พุทฺโธติ วุตฺตํ โหติ. วิกสิตาย พุทฺโธติ นานาคุณวิกสนโต ปทุมมิว วิกสนฏฺเฐน พุทฺโธติ วุตฺตํ โหติ. ขีณาสวสงฺขาเตน พุทฺโธติ เอวมาทีหิ จิตฺตสงฺโกจกรธมฺมปหานโต [Pg.6] นิทฺทากฺขยวิพุทฺโธ ปุริโส วิย สพฺพกิเลสนิทฺทากฺขยวิพุทฺธตฺตา พุทฺโธติ วุตฺตํ โหติ. เอกายนมคฺคํ คโตติ พุทฺโธติ พุทฺธิยตฺถานํ คมนตฺถปริยายโต ยถา มคฺคํ คโตปิ ปุริโส คโตติ วุจฺจติ, เอวํ เอกายนมคฺคํ คตตฺตาปิ พุทฺโธติ วุจฺจตีติ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. เอโก อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ พุทฺโธติ น ปเรหิ พุทฺธตฺตา พุทฺโธ, กินฺตุ สยเมว อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺธตฺตา พุทฺโธติ วุตฺตํ โหติ. อพุทฺธิวิหตตฺตา พุทฺธิปฏิลาภา พุทฺโธติ พุทฺธิ พุทฺธํ โพโธติ ปริยายวจนเมตํ. ตตฺถ ยถา นีลรตฺตคุณโยคโต ‘‘นีโล ปโฏ, รตฺโต ปโฏ’’ติ วุจฺจติ, เอวํ พุทฺธิคุณโยคโต พุทฺโธติ ญาเปตุํ วุตฺตํ โหติ. ตโต ปรํ พุทฺโธติ เนตํ นามนฺติ เอวมาทิ อตฺถมนุคตา อยํ ปญฺญตฺตีติ โพธนตฺถํ วุตฺตนฺติ เอวรูเปน นเยน สพฺเพสํ ปทานํ พุทฺธสทฺทสฺส สาธนสมตฺโถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

Y aquí, así como en el mundo a quien ha llegado se le llama “llegado” (avagata), de igual manera se le llama Buda porque ha comprendido las Verdades. Así como a los vientos que secan las hojas se les llama “secadores de hojas” (paṇṇasusā), de igual manera se le llama Buda porque hace que los seres comprendan. “Es Buda por su omniscencia” significa que se le llama Buda por poseer la sabiduría capaz de comprender todos los fenómenos. “Es Buda por su visión universal” significa que se le llama Buda por poseer la sabiduría capaz de hacer comprender todos los fenómenos. “Es Buda porque no es guiado por otros” significa que se le llama Buda por haber comprendido por sí mismo sin ser enseñado por otro. “Es Buda por estar plenamente florecido” significa que se le llama Buda en el sentido de florecimiento, como un loto, debido al despliegue de sus diversas virtudes. Con términos como “Es Buda por haber destruido las impurezas”, se quiere decir que es Buda por estar plenamente despierto tras la destrucción de todo el sueño de las impurezas, como un hombre que despierta al final del sueño habiendo abandonado los estados que contraen la mente. “Es Buda por haber seguido el Camino de una sola vía”: basándose en el sinónimo de movimiento del término “budh”, así como a un hombre que ha recorrido un camino se le llama “ido”, se dice que es Buda porque ha recorrido el Camino de una sola vía. “Es Buda por haber comprendido por sí mismo la iluminación perfecta y suprema” significa que no es Buda por haber sido instruido por otros, sino por haber comprendido por sí mismo la suprema e íntegra iluminación. “Es Buda por haber destruido la ignorancia y obtenido la sabiduría”: los términos “buddhi”, “buddha” y “bodha” son sinónimos. Allí, así como por la conexión con las cualidades de azul o rojo se dice “manto azul” o “manto rojo”, se dice Buda para dar a conocer su conexión con la cualidad de la sabiduría (buddhi). Posteriormente, lo que comienza con “este nombre Buda no fue dado...”, se dice para enseñar que esta designación es conforme al significado. De esta manera debe entenderse el significado completo de todas las palabras referidas al término Buda.

อยํ พฺยญฺชนโตปิ พุทฺธวิภาวนา.

Esta es la explicación del término “Buda” también según su expresión literal.

สรณคมนคมกวิภาวนา

Explicación del ir por refugio y de quien va por refugio

อิทานิ สรณคมนาทีสุ หึสตีติ สรณํ, สรณคตานํ เตเนว สรณคมเนน ภยํ สนฺตาสํ ทุกฺขํ ทุคฺคตึ ปริกฺกิเลสํ หึสติ วิธมติ นีหรติ นิโรเธตีติ อตฺโถ. อถ วา หิเต ปวตฺตเนน อหิตา จ นิวตฺตเนน สตฺตานํ ภยํ หึสตีติ พุทฺโธ, ภวกนฺตารา อุตฺตรเณน อสฺสาสทาเนน จ ธมฺโม, อปฺปกานมฺปิ การานํ วิปุลผลปฏิลาภกรเณน สงฺโฆ. ตสฺมา อิมินาปิ ปริยาเยน ตํ รตนตฺตยํ สรณํ. ตปฺปสาทตคฺครุตาหิ วิหตวิทฺธํสิตกิเลโส ตปฺปรายณตาการปฺปวตฺโต อปรปฺปจฺจโย วา จิตฺตุปฺปาโท สรณคมนํ. ตํสมงฺคี สตฺโต ตํ สรณํ คจฺฉติ, วุตฺตปฺปกาเรน จิตฺตุปฺปาเทน ‘‘เอส เม สรณํ, เอส เม ปรายณ’’นฺติ เอวเมตํ อุเปตีติ อตฺโถ. อุเปนฺโต จ ‘‘เอเต มยํ, ภนฺเต, ภควนฺตํ สรณํ คจฺฉาม, ธมฺมญฺจ, อุปาสเก โน ภควา ธาเรตู’’ติ ตปุสฺสภลฺลิกาทโย [Pg.7] วิย สมาทาเนน วา, ‘‘สตฺถา เม, ภนฺเต, ภควา, สาวโกหมสฺมี’’ติ (สํ. นิ. ๒.๑๕๔) มหากสฺสปาทโย วิย สิสฺสภาวูปคมเนน วา, ‘‘เอวํ วุตฺเต พฺรหฺมายุ พฺราหฺมโณ อุฏฺฐายาสนา เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ กริตฺวา เยน ภควา เตนญฺชลึ ปณาเมตฺวา ติกฺขตฺตุํ อุทานํ อุทาเนสิ ‘นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส. นโม ตสฺส…เป… สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’’ติ (ม. นิ. ๒.๓๘๘) พฺรหฺมายุอาทโย วิย ตปฺโปณตฺเตน วา, กมฺมฏฺฐานานุโยคิโน วิย อตฺตสนฺนิยฺยาตเนน วา, อริยปุคฺคลา วิย สรณคมนุปกฺกิเลสสมุจฺเฉเทน วาติ อเนกปฺปการํ วิสยโต กิจฺจโต จ อุเปติ.

Ahora, en términos como 'toma de refugio', el significado es el siguiente: se llama 'refugio' (saraṇa) porque destruye. Para aquellos que han ido por refugio, mediante ese mismo acto de ir por refugio, destruye, dispersa, remueve y extingue el miedo, el pavor, el sufrimiento, los estados de miseria y las aflicciones. O bien, el Buda es el refugio porque destruye el miedo de los seres promoviendo su bienestar y alejándolos de lo que no es beneficioso. El Dhamma es el refugio al cruzar el desierto de la existencia y al proporcionar consuelo. El Sangha es el refugio al hacer que incluso pequeñas ofrendas produzcan frutos abundantes. Por lo tanto, también de esta manera, esa Triple Joya es el refugio. La toma de refugio es el surgimiento de una conciencia que no depende de otros (o que depende de la Triple Joya), que ocurre con la disposición de tener a la Triple Joya como meta final, y que tiene las impurezas destruidas y eliminadas mediante la fe y la veneración hacia ellos. El ser dotado de tal surgimiento de conciencia va a ese refugio; el significado es que, con el surgimiento de la conciencia de la manera descrita, se acerca a este diciendo: 'Este es mi refugio, este es mi destino final'. Y aquel que se acerca lo hace de diversas maneras, ya sea por compromiso como Tapussa y Bhallika, diciendo: 'Venerable Señor, nosotros vamos al Bienaventurado y al Dhamma por refugio; que el Bienaventurado nos reconozca como seguidores laicos'; o bien asumiendo el estado de discípulo como Mahākassapa y otros, diciendo: 'Venerable Señor, el Bienaventurado es mi maestro, yo soy su discípulo'; o bien por su inclinación hacia el Buda como el brahmán Brahmāyu, quien levantándose de su asiento, disponiendo su manto superior sobre un hombro e inclinando sus manos en saludo hacia donde estaba el Bienaventurado, proclamó tres veces la solemne declaración: 'Namo Tassa...'; o bien mediante la entrega de uno mismo como aquellos dedicados a los temas de meditación; o bien mediante la erradicación de las impurezas que empañan la toma de refugio como los seres nobles. De estas diversas maneras, se acerca al refugio según el objeto y la función.

อยํ สรณคมนสฺส คมกสฺส จ วิภาวนา.

Esta es la explicación de la toma de refugio y de quien la realiza.

เภทาเภทผลทีปนา

Explicación de la ruptura, la no ruptura y el fruto

อิทานิ ‘‘เภทาเภทํ ผลญฺจาปิ, คมนียญฺจ ทีปเย’’ติ วุตฺตานํ เภทาทีนํ อยํ ทีปนา, เอวํ สรณคตสฺส ปุคฺคลสฺส ทุวิโธ สรณคมนเภโท – สาวชฺโช จ อนวชฺโช จ. อนวชฺโช กาลกิริยาย, สาวชฺโช อญฺญสตฺถริ วุตฺตปฺปการปฺปวตฺติยา, ตสฺมิญฺจ วุตฺตปฺปการวิปรีตปฺปวตฺติยา. โส ทุวิโธปิ ปุถุชฺชนานเมว. พุทฺธคุเณสุ อญฺญาณสํสยมิจฺฉาญาณปฺปวตฺติยา อนาทราทิปฺปวตฺติยา จ เตสํ สรณํ สํกิลิฏฺฐํ โหติ. อริยปุคฺคลา ปน อภินฺนสรณา เจว อสํกิลิฏฺฐสรณา จ โหนฺติ. ยถาห ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส, ยํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล อญฺญํ สตฺถารํ อุทฺทิเสยฺยา’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๗๖; ม. นิ. ๓.๑๒๘; วิภ. ๘๐๙). ปุถุชฺชนา ตุ ยาวเทว สรณเภทํ น ปาปุณนฺติ, ตาวเทว อภินฺนสรณา. สาวชฺโชว เนสํ สรณเภโท, สํกิเลโส จ อนิฏฺฐผลโท โหติ. อนวชฺโช อวิปากตฺตา อผโล, อเภโท ปน ผลโต อิฏฺฐเมว ผลํ เทติ.

Ahora sigue la explicación de lo mencionado anteriormente: 'Se debe explicar la ruptura y la no ruptura, el fruto y el objeto del refugio'. Para la persona que ha ido por refugio, la ruptura de la toma de refugio es de dos tipos: con falta (censurable) y sin falta (no censurable). La ruptura sin falta ocurre por el fallecimiento. La ruptura con falta ocurre al actuar hacia otro maestro de la manera descrita [como entrega, etc.], o al actuar de manera contraria y errónea respecto a la Triple Joya. Ambos tipos de ruptura ocurren solo en los mundanos; para los seres nobles, la ruptura no existe en absoluto. En el caso de los mundanos, su refugio se mancha debido a la ocurrencia de la ignorancia, la duda o el conocimiento erróneo respecto a las cualidades del Buda, así como por la falta de respeto y otros factores similares. Los seres nobles, en cambio, poseen un refugio que es tanto inquebrantable como inmaculado. Como se ha dicho: 'Es imposible, monjes, no hay lugar para que una persona dotada de visión correcta designe a otro como su maestro'. Los mundanos, por su parte, poseen un refugio inquebrantable solo mientras no lleguen a la ruptura del mismo. Solo la ruptura del refugio con falta es para ellos una mancha y produce frutos indeseables. La ruptura sin falta, por carecer de maduración kármica, no produce fruto; pero la no ruptura, en términos de fruto, otorga ciertamente el fruto deseado.

ยถาห –

Como se ha dicho:

‘‘เยเกจิ [Pg.8] พุทฺธํ สรณํ คตาเส, น เต คมิสฺสนฺติ อปายภูมึ;

ปหาย มานุสํ เทหํ, เทวกายํ ปริปูเรสฺสนฺตี’’ติ. (ที. นิ. ๒.๓๓๒;

สํ. นิ. ๑.๓๗);

“Quienesquiera que hayan ido al Buda por refugio, no irán a un estado de miseria; al abandonar el cuerpo humano, llenarán las huestes celestiales”.

ตตฺร จ เย สรณคมนุปกฺกิเลสสมุจฺเฉเทน สรณํ คตา, เต อปายํ น คมิสฺสนฺติ. อิตเร ปน สรณคมเนน น คมิสฺสนฺตีติ เอวํ คาถาย อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ.

Al respecto, se debe entender que el significado de la estrofa es que aquellos que han ido por refugio mediante la erradicación de las impurezas que empañan la toma de refugio no irán a los estados de miseria; y los otros tampoco irán allí simplemente por el acto de ir por refugio.

อยํ ตาว เภทาเภทผลทีปนา.

Esta es la explicación de la ruptura, la no ruptura y el fruto.

คมนียทีปนา

Explicación del objeto del refugio

คมนียทีปนายํ โจทโก อาห – ‘‘พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามี’’ติ เอตฺถ โย พุทฺธํ สรณํ คจฺฉติ, เอส พุทฺธํ วา คจฺเฉยฺย สรณํ วา, อุภยถาปิ จ เอกสฺส วจนํ นิรตฺถกํ. กสฺมา? คมนกิริยาย กมฺมทฺวยาภาวโต. น เหตฺถ ‘‘อชํ คามํ เนตี’’ติอาทีสุ วิย ทฺวิกมฺมกตฺตํ อกฺขรจินฺตกา อิจฺฉนฺติ.

En la explicación del objeto del refugio, un objetor dice: 'En la frase "Voy al Buda por refugio", aquel que va al Buda por refugio, o bien iría al Buda o bien al refugio; en ambos casos, el uso de una sola expresión verbal para dos objetos es inútil. ¿Por qué? Porque la acción de ir carece de dos objetos directos. Pues aquí, los gramáticos no aceptan la naturaleza bitransitiva como en frases tales como "conduce la cabra a la aldea"'.

‘‘คจฺฉเตว ปุพฺพํ ทิสํ, คจฺฉติ ปจฺฉิมํ ทิส’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๕๙; ๓.๘๗) วิย สาตฺถกเมวาติ เจ? น, พุทฺธสรณานํ สมานาธิกรณภาวสฺสานธิปฺเปตโต. เอเตสญฺหิ สมานาธิกรณภาเว อธิปฺเปเต ปฏิหตจิตฺโตปิ พุทฺธํ อุปสงฺกมนฺโต พุทฺธํ สรณํ คโต สิยา. ยญฺหิ ตํ พุทฺโธติ วิเสสิตํ สรณํ, ตเมเวส คโตติ. ‘‘เอตํ โข สรณํ เขมํ, เอตํ สรณมุตฺตม’’นฺติ (ธ. ป. ๑๙๒) วจนโต สมานาธิกรณตฺตเมวาติ เจ? น, ตตฺเถว ตพฺภาวโต. ตตฺเถว หิ คาถาปเท เอตํ พุทฺธาทิรตนตฺตยํ สรณคตานํ ภยหรณตฺตสงฺขาเต สรณภาเว อพฺยภิจรณโต ‘‘เขมมุตฺตมญฺจ สรณ’’นฺติ อยํ สมานาธิกรณภาโว อธิปฺเปโต, อญฺญตฺถ ตุ คมิสมฺพนฺเธ สติ สรณคมนสฺส อปฺปสิทฺธิโต อนธิปฺเปโตติ อสาธกเมตํ. ‘‘เอตํ [Pg.9] สรณมาคมฺม, สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติ เอตฺถ คมิสมฺพนฺเธปิ สรณคมนปสิทฺธิโต สมานาธิกรณตฺตเมวาติ เจ? น ปุพฺเพ วุตฺตโทสปฺปสงฺคโต. ตตฺราปิ หิ สมานาธิกรณภาเว สติ เอตํ พุทฺธธมฺมสงฺฆสรณํ ปฏิหตจิตฺโตปิ อาคมฺม สพฺพทุกฺขา ปมุจฺเจยฺยาติ เอวํ ปุพฺเพ วุตฺตโทสปฺปสงฺโค เอว สิยา, น จ โน โทเสน อตฺถิ อตฺโถติ อสาธกเมตํ. ยถา ‘‘มมญฺหิ, อานนฺท, กลฺยาณมิตฺตํ อาคมฺม ชาติธมฺมา สตฺตา ชาติยา ปริมุจฺจนฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๒๙) เอตฺถ ภควโต กลฺยาณมิตฺตสฺส อานุภาเวน ปริมุจฺจมานา สตฺตา ‘‘กลฺยาณมิตฺตํ อาคมฺม ปริมุจฺจนฺตี’’ติ วุตฺตา. เอวมิธาปิ พุทฺธธมฺมสงฺฆสฺส สรณสฺสานุภาเวน มุจฺจมาโน ‘‘เอตํ สรณมาคมฺม, สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติ วุตฺโตติ เอวเมตฺถ อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ.

¿Se podría decir que, al igual que en pasajes como 'va hacia la dirección oriental, va hacia la dirección occidental', esto es simplemente significativo (como una aposición)? No, porque no se pretende que los términos 'Buddha' y 'refugio' (saraṇa) posean una relación de aposición (samānādhikaraṇa). Pues, si se pretendiera tal relación de aposición, incluso una persona con la mente hostil que se acerque al Buddha estaría 'yendo al Buddha como refugio'. El sentido es: 'aquel refugio que ha sido especificado como el Buddha, a ese ha ido'. Si se objetara que, debido al pasaje 'este es el refugio seguro, este es el refugio supremo', debe haber aposición, se responde: no, pues en ese caso particular tal relación es apropiada. En ese verso específico, la aposición se pretende porque para quienes han ido por refugio a la Triple Joya (Buddha, etc.), la condición de refugio —definida como la capacidad de eliminar el miedo— es infalible; por ello, 'seguro y supremo' califican al refugio. Sin embargo, en otros contextos donde existe el vínculo con el verbo 'ir' (gamu), si no se establece el acto de ir por refugio, no se pretende la aposición; por lo tanto, ese argumento no es probatorio. Si se dijera que en 'apoyándose en este refugio, uno se libera de todo sufrimiento', hay aposición por la presencia del verbo 'ir' (āgamma), se responde: no, por el error mencionado anteriormente. Pues, incluso en ese caso, si hubiera aposición, alguien con mente hostil que recurriera a este refugio del Buddha, Dhamma y Saṅgha se liberaría de todo sufrimiento; así, persistiría el mismo error ya mencionado. Para nosotros, no hay beneficio en un argumento defectuoso, por lo que este no es probatorio. Tal como se dijo: 'Oh Ānanda, apoyándose en mí como un buen amigo, los seres sujetos al nacimiento se liberan del nacimiento', donde los seres se liberan por el poder del Bendito como buen amigo, así también aquí debe entenderse el significado: uno se libera por el poder del refugio en el Buddha, el Dhamma y el Saṅgha; así debe comprenderse el propósito en este punto.

เอวํ สพฺพถาปิ น พุทฺธสฺส คมนียตฺตํ ยุชฺชติ, น สรณสฺส, น อุภเยสํ, อิจฺฉิตพฺพญฺจ คจฺฉามีติ นิทฺทิฏฺฐสฺส คมกสฺส คมนียํ, ตโต วตฺตพฺพา เอตฺถ ยุตฺตีติ. วุจฺจเต –

De todas las formas, no es adecuado que el Buddha sea el objeto directo del ir (gamanīya), ni que lo sea el refugio, ni ambos de forma independiente; y puesto que debe haber un objeto para el agente del ir indicado por 'gacchāmi' (yo voy), se debe exponer aquí el razonamiento lógico. Se dice:

พุทฺโธเยเวตฺถ คมนีโย, คมนาการทสฺสนตฺถํ ตุ ตํ สรณวจนํ, พุทฺธํ สรณนฺติ คจฺฉามิ. เอส เม สรณํ, เอส เม ปรายณํ, อฆสฺส, ตาตา, หิตสฺส จ วิธาตาติ อิมินา อธิปฺปาเยน เอตํ คจฺฉามิ ภชามิ เสวามิ ปยิรุปาสามิ, เอวํ วา ชานามิ พุชฺฌามีติ. เยสญฺหิ ธาตูนํ คติอตฺโถ พุทฺธิปิ เตสํ อตฺโถติ. อิติ-สทฺทสฺส อปฺปโยคา อยุตฺตมิติ เจ? ตํ น. ตตฺถ สิยา – ยทิ เจตฺถ เอวมตฺโถ ภเวยฺย, ตโต ‘‘อนิจฺจํ รูปํ อนิจฺจํ รูปนฺติ ยถาภูตํ ปชานาตี’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๓.๕๕, ๘๕) วิย อิติ-สทฺโท ปยุตฺโต สิยา, น จ ปยุตฺโต, ตสฺมา อยุตฺตเมตนฺติ. ตญฺจ น, กสฺมา? ตทตฺถสมฺภวา. ‘‘โย จ พุทฺธญฺจ ธมฺมญฺจ สงฺฆญฺจ สรณํ คโต’’ติ เอวมาทีสุ (ธ. ป. ๑๙๐) วิย อิธาปิ อิติ-สทฺทสฺส อตฺโถ สมฺภวติ, น จ วิชฺชมานตฺถสมฺภวา อิติ-สทฺทา สพฺพตฺถ ปยุชฺชนฺติ, อปฺปยุตฺตสฺสาเปตฺถ ปยุตฺตสฺส วิย อิติ-สทฺทสฺส อตฺโถ วิญฺญาตพฺโพ อญฺเญสุ จ เอวํชาติเกสุ, ตสฺมา อโทโส เอว โสติ. ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ตีหิ สรณคมเนหิ ปพฺพชฺช’’นฺติอาทีสุ (มหาว. ๓๔) สรณสฺเสว คมนียโต ยํ วุตฺตํ ‘‘คมนาการทสฺสนตฺถํ ตุ สรณวจน’’นฺติ, ตํ น ยุตฺตมิติ เจ. ตํ [Pg.10] นายุตฺตํ. กสฺมา? ตทตฺถสมฺภวา เอว. ตตฺราปิ หิ ตสฺส อตฺโถ สมฺภวติ, ยโต ปุพฺพสทิสเมว อปฺปยุตฺโตปิ ปยุตฺโต วิย เวทิตพฺโพ. อิตรถา หิ ปุพฺเพ วุตฺตโทสปฺปสงฺโค เอว สิยา, ตสฺมา ยถานุสิฏฺฐเมว คเหตพฺพํ.

Aquí, solo el Buddha es el objeto al cual se va (gamanīyo), pero se emplea la palabra 'refugio' (saraṇa) para mostrar el modo de ir: 'Voy al Buddha como refugio'. El sentido es: 'Él es mi refugio, él es mi morada final, el destructor del sufrimiento y el proveedor del bienestar'; con esta intención, 'voy a él, lo honro, lo sirvo, lo venero' o, de otro modo, 'lo conozco, lo comprendo'. Pues es un principio que las raíces que significan 'ir' (gati) también significan 'conocer' (buddhi). Si se objetara que es inadecuado por la ausencia de la partícula 'iti', se responde: no. Podría decirse: si este fuera el significado, entonces la partícula 'iti' debería emplearse como en 'comprende la forma como es impermanente: la forma es impermanente (iti)', y como no se emplea, el argumento es inadecuado. Pero eso no es así. ¿Por qué? Porque el sentido de dicha partícula es posible aquí. Tal como en 'aquel que ha ido por refugio al Buddha, al Dhamma y al Saṅgha (saraṇaṃ gato)', donde el sentido de la partícula 'iti' es posible, así ocurre aquí; y las partículas 'iti' no se emplean en todas partes solo porque su significado sea posible. Aunque no se emplee expresamente, debe entenderse el sentido de la partícula 'iti' como si estuviera presente, al igual que en otros casos similares; por lo tanto, esto no constituye un error. Si se objetara que en pasajes como 'Ordeno, monjes, la salida al hogar mediante los tres refugios (saraṇagamanehi)', donde el refugio es el objeto del ir, lo dicho sobre 'la palabra refugio muestra el modo de ir' es inadecuado, se responde: no es inadecuado. ¿Por qué? Precisamente porque el sentido es posible allí también. Pues en ese caso también es posible ese significado, por lo cual, al ser similar a lo anterior, debe entenderse como si la partícula estuviera presente aunque no se use. De lo contrario, surgiría el error mencionado antes; por lo tanto, debe aceptarse tal como se ha instruido.

อยํ คมนียทีปนา.

Esta es la explicación del objeto al cual se va (gamanīyadīpanā).

ธมฺมสงฺฆสรณวิภาวนา

Explicación del Dhamma y el Saṅgha como refugio

อิทานิ ยํ วุตฺตํ ‘‘ธมฺมํ สรณมิจฺจาทิ, ทฺวเยเปส นโย มโต’’ติ เอตฺถ วุจฺจเต – ยฺวายํ ‘‘พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามี’’ติ เอตฺถ อตฺถวณฺณนานโย วุตฺโต, ‘‘ธมฺมํ สรณํ คจฺฉามิ, สงฺฆํ สรณํ คจฺฉามี’’ติ เอตสฺมิมฺปิ ปททฺวเย เอโสว เวทิตพฺโพ. ตตฺราปิ หิ ธมฺมสงฺฆานํ อตฺถโต พฺยญฺชนโต จ วิภาวนมตฺตเมว อสทิสํ, เสสํ วุตฺตสทิสเมว. ยโต ยเทเวตฺถ อสทิสํ, ตํ วุจฺจเต – มคฺคผลนิพฺพานานิ ธมฺโมติ เอเก. ภาวิตมคฺคานํ สจฺฉิกตนิพฺพานานญฺจ อปาเยสุ อปตนภาเวน ธารณโต ปรมสฺสาสวิธานโต จ มคฺควิราคา เอว อิมสฺมึ อตฺเถ ธมฺโมติ อมฺหากํ ขนฺติ, อคฺคปฺปสาทสุตฺตญฺเจว สาธกํ. วุตฺตญฺเจตฺถ ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ เอวมาทิ (อ. นิ. ๔.๓๔; อิติวุ. ๙๐).

Ahora, respecto a lo dicho: 'En el par que comienza con el Dhamma como refugio, debe entenderse el mismo método', se explica: el método de comentario del significado expuesto en 'Buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi' debe entenderse igual para este par de frases: 'Dhammaṃ saraṇaṃ gacchāmi' y 'Saṅghaṃ saraṇaṃ gacchāmi'. La diferencia radica únicamente en la aclaración del significado y la forma de las palabras 'Dhamma' y 'Saṅgha'; el resto es idéntico a lo ya dicho. Dado que hay una diferencia en el significado, esta se expone: algunos dicen que el 'Dhamma' son los Caminos, los Frutos y el Nibbāna. Nuestra preferencia es que, en este contexto, el Dhamma es el Camino y la Ausencia de Pasión (Nibbāna), porque sostiene a quienes han desarrollado el camino y realizado el Nibbāna evitando que caigan en estados de desdicha, y porque provee el consuelo supremo. El Aggappasāda Sutta es la prueba de esto. Allí se dice: 'Monjes, de todos los fenómenos condicionados, el Noble Camino Octuple se proclama como el supremo', y así sucesivamente.

จตุพฺพิธอริยมคฺคสมงฺคีนํ จตุสามญฺญผลสมธิวาสิตขนฺธสนฺตานานญฺจ ปุคฺคลานํ สมูโห ทิฏฺฐิสีลสงฺฆาเตน สํหตตฺตา สงฺโฆ. วุตฺตญฺเจตํ ภควตา –

El Saṅgha es el conjunto de individuos que poseen los cuatro tipos de caminos nobles y de aquellos cuyas series de agregados están imbuidas de los cuatro frutos de la vida ascética; se llama Saṅgha por estar unido mediante la concordia en la visión y la virtud (diṭṭhisīla). Y esto fue dicho por el Bendito:

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, อานนฺท, เย โว มยา ธมฺมา อภิญฺญา เทสิตา, เสยฺยถิทํ, จตฺตาโร สติปฏฺฐานา, จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา, จตฺตาโร อิทฺธิปาทา, ปญฺจินฺทฺริยานิ, ปญฺจ พลานิ, สตฺต โพชฺฌงฺคา, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, ปสฺสสิ โน ตฺวํ, อานนฺท, อิเมสุ ธมฺเมสุ ทฺเวปิ ภิกฺขู นานาวาเท’’ติ (ม. นิ. ๓.๔๓).

¿Qué piensas, Ananda? Los dharmas que te he enseñado por medio de un conocimiento superior, a saber: los cuatro fundamentos de la atención, los cuatro esfuerzos correctos, las cuatro bases del poder psíquico, las cinco facultades, los cinco poderes, los siete factores de iluminación y el noble óctuple sendero; ¿ves tú, Ananda, que haya siquiera dos monjes que hablen de manera divergente sobre estos dharmas?

อยญฺหิ ปรมตฺถสงฺโฆ สรณนฺติ คมนีโย. สุตฺเต จ ‘‘อาหุเนยฺโย ปาหุเนยฺโย ทกฺขิเณยฺโย อญฺชลิกรณีโย อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสา’’ติ [Pg.11] (อิติวุ. ๙๐; อ. นิ. ๔.๓๔, ๑๘๑) วุตฺโต. เอตํ ปน สรณํ คตสฺส อญฺญสฺมิมฺปิ ภิกฺขุสงฺเฆ วา ภิกฺขุนิสงฺเฆ วา พุทฺธปฺปมุเข วา สงฺเฆ สมฺมุติสงฺเฆ วา จตุวคฺคาทิเภเท เอกปุคฺคเลปิ วา ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส ปพฺพชิเต วนฺทนาทิกิริยาย สรณคมนํ เนว ภิชฺชติ น สํกิลิสฺสติ, อยเมตฺถ วิเสโส. วุตฺตาวเสสนฺตุ อิมสฺส ทุติยสฺส จ สรณคมนสฺส เภทาเภทาทิวิธานํ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อยํ ตาว ‘‘ธมฺมํ สรณมิจฺจาทิ, ทฺวเยเปส นโย มโต’’ติ เอตสฺส วณฺณนา.

Pues esta Comunidad en el sentido último (paramattha saṅgha) es la que debe ser tomada como refugio. En los Suttas se dice: 'Es digno de ofrendas, digno de hospitalidad, digno de dones, digno de reverencia, el campo de mérito insuperable para el mundo'. Para alguien que ha ido a este refugio, su toma de refugio no se rompe ni se corrompe por el acto de rendir homenaje y otros honores, incluso si se dirigen a otros grupos de monjes o monjas, a la Comunidad encabezada por el Buddha, a la comunidad convencional (sammuti saṅgha), a grupos de cuatro o más monjes, o incluso a una sola persona que ha renunciado a la vida mundana en nombre del Bienaventurado; esta es la distinción aquí. En cuanto a lo restante, las disposiciones sobre la ruptura o no ruptura de este segundo refugio deben entenderse según el método explicado anteriormente. Esto concluye la explicación del pasaje: 'Este mismo método se aplica también al par: Voy al Dhamma por refugio, etc.'.

อนุปุพฺพววตฺถานการณนิทฺเทโส

Explicación de la razón de la designación secuencial

อิทานิ อนุปุพฺพววตฺถาเน, การณญฺจ วินิทฺทิเสติ เอตฺถ เอเตสุ จ ตีสุ สรณวจเนสุ สพฺพสตฺตานํ อคฺโคติ กตฺวา ปฐมํ พุทฺโธ, ตปฺปภวโต ตทุปเทสิตโต จ อนนฺตรํ ธมฺโม, ตสฺส ธมฺมสฺส อาธารกโต ตทาเสวนโต จ อนฺเต สงฺโฆ. สพฺพสตฺตานํ วา หิเต นิโยชโกติ กตฺวา ปฐมํ พุทฺโธ, ตปฺปภวโต สพฺพสตฺตหิตตฺตา อนนฺตรํ ธมฺโม, หิตาธิคมาย ปฏิปนฺโน อธิคตหิโต จาติ กตฺวา อนฺเต สงฺโฆ สรณภาเวน ววตฺถเปตฺวา ปกาสิโตติ เอวํ อนุปุพฺพววตฺถาเน การณญฺจ วินิทฺทิเส.

Ahora, con respecto a 'se debe señalar la razón de la designación secuencial': en estas tres fórmulas de refugio, el Buddha se menciona primero por ser considerado el supremo entre todos los seres; el Dhamma a continuación por originarse en Él y ser enseñado por Él; y la Comunidad al final por ser el soporte de ese Dhamma y por practicarlo. Alternativamente, el Buddha se menciona primero por ser quien guía a todos los seres hacia su bienestar; el Dhamma a continuación por ser el bienestar mismo de todos los seres debido a su origen en Él; y la Comunidad al final habiéndola designado como refugio por ser quienes practican para alcanzar ese bienestar y por haberlo alcanzado. De esta manera se debe señalar la razón de la designación secuencial.

อุปมาปกาสนา

Exposición de los símiles

อิทานิ ยมฺปิ วุตฺตํ ‘‘สรณตฺตยเมตญฺจ, อุปมาหิ ปกาสเย’’ติ, ตมฺปิ วุจฺจเต – เอตฺถ ปน ปุณฺณจนฺโท วิย พุทฺโธ, จนฺทกิรณนิกโร วิย เตน เทสิโต ธมฺโม, ปุณฺณจนฺทกิรณสมุปฺปาทิตปีณิโต โลโก วิย สงฺโฆ. พาลสูริโย วิย พุทฺโธ, ตสฺส รสฺมิชาลมิว วุตฺตปฺปกาโร ธมฺโม, เตน วิหตนฺธกาโร โลโก วิย สงฺโฆ. วนทาหกปุริโส วิย พุทฺโธ, วนทหนคฺคิ วิย กิเลสวนทหโน ธมฺโม, ทฑฺฒวนตฺตา เขตฺตภูโต วิย ภูมิภาโค ทฑฺฒกิเลสตฺตา ปุญฺญกฺเขตฺตภูโต สงฺโฆ. มหาเมโฆ วิย พุทฺโธ, สลิลวุฏฺฐิ วิย ธมฺโม, วุฏฺฐินิปาตูปสมิตเรณุ วิย ชนปโท อุปสมิตกิเลสเรณุ สงฺโฆ. สุสารถิ [Pg.12] วิย พุทฺโธ, อสฺสาชานียวินยูปาโย วิย ธมฺโม, สุวินีตสฺสาชานียสมูโห วิย สงฺโฆ. สพฺพทิฏฺฐิสลฺลุทฺธรณโต สลฺลกตฺโต วิย พุทฺโธ, สลฺลุทฺธรณูปาโย วิย ธมฺโม, สมุทฺธฏสลฺโล วิย ชโน สมุทฺธฏทิฏฺฐิสลฺโล สงฺโฆ. โมหปฏลสมุปฺปาฏนโต วา สาลากิโย วิย พุทฺโธ, ปฏลสมุปฺปาฏนุปาโย วิย ธมฺโม, สมุปฺปาฏิตปฏโล วิปฺปสนฺนโลจโน วิย ชโน สมุปฺปาฏิตโมหปฏโล วิปฺปสนฺนญาณโลจโน สงฺโฆ. สานุสยกิเลสพฺยาธิหรณสมตฺถตาย วา กุสโล เวชฺโช วิย พุทฺโธ, สมฺมา ปยุตฺตเภสชฺชมิว ธมฺโม, เภสชฺชปโยเคน สมุปสนฺตพฺยาธิ วิย ชนสมุทาโย สมุปสนฺตกิเลสพฺยาธานุสโย สงฺโฆ.

Ahora, con respecto a lo que se dijo: 'Y este triple refugio debe ser iluminado mediante símiles', se dice lo siguiente: en este contexto, el Buddha es como la luna llena; el Dhamma enseñado por Él es como el conjunto de los rayos lunares; la Comunidad es como el mundo deleitado por los rayos de la luna llena. El Buddha es como el sol naciente; el Dhamma de la clase descrita es como su red de rayos; la Comunidad es como el mundo cuya oscuridad ha sido disipada por él. El Buddha es como un hombre que incendia un bosque; el Dhamma es como el fuego que consume el bosque de las defilecciones; la Comunidad es como el terreno que se ha convertido en un campo fértil debido al bosque quemado, siendo un campo de méritos por haber quemado las defilecciones. El Buddha es como una gran nube; el Dhamma es como la lluvia torrencial; la Comunidad es como una región donde el polvo ha sido aplacado por la caída de la lluvia, teniendo el polvo de las defilecciones aplacado. El Buddha es como un experto auriga; el Dhamma es como el método de entrenamiento de caballos de pura raza; la Comunidad es como un grupo de caballos de pura raza bien entrenados. El Buddha es como un cirujano por extraer todas las flechas de las visiones erróneas; el Dhamma es como el medio para extraer la flecha; la Comunidad es como la persona a quien se le ha extraído la flecha, habiéndosele extraído la flecha de las visiones erróneas. O bien, el Buddha es como un oculista por extirpar la membrana de la ignorancia; el Dhamma es como el método para extirpar la membrana; la Comunidad es como una persona a quien se le ha extirpado la membrana y tiene ojos claros, teniendo la membrana de la ignorancia extirpada y el ojo del conocimiento clarificado. O bien, el Buddha es como un médico experto por su capacidad para eliminar la enfermedad de las defilecciones junto con sus tendencias latentes; el Dhamma es como la medicina correctamente aplicada; la Comunidad es como una multitud de personas cuya enfermedad ha sido calmada por el uso de la medicina, habiendo calmado la enfermedad y las tendencias latentes de las defilecciones.

อถ วา สุเทสโก วิย พุทฺโธ, สุมคฺโค วิย เขมนฺตภูมิ วิย จ ธมฺโม, มคฺคปฺปฏิปนฺโน เขมนฺตภูมิปฺปตฺโต วิย สงฺโฆ. สุนาวิโก วิย พุทฺโธ, นาวา วิย ธมฺโม, ปารปฺปตฺโต สมฺปตฺติโก วิย ชโน สงฺโฆ. หิมวา วิย พุทฺโธ, ตปฺปภโวสธมิว ธมฺโม, โอสธูปโภเคน นิรามโย วิย ชโน สงฺโฆ. ธนโท วิย พุทฺโธ, ธนํ วิย ธมฺโม, ยถาธิปฺปายํ ลทฺธธโน วิย ชโน สมฺมาลทฺธอริยธโน สงฺโฆ. นิธิทสฺสนโก วิย พุทฺโธ, นิธิ วิย ธมฺโม, นิธิปฺปตฺโต วิย ชโน สงฺโฆ.

O también, el Buddha es como un buen guía; el Dhamma es como un buen sendero y como una tierra segura; la Comunidad es como el viajero en el sendero que ha alcanzado la tierra segura. El Buddha es como un buen navegante; el Dhamma es como una barca; la Comunidad es como la gente que ha cruzado a la otra orilla y alcanzado la prosperidad. El Buddha es como el Himalaya; el Dhamma es como la medicina que se encuentra en él; la Comunidad es como la gente libre de enfermedades por el uso de la medicina. El Buddha es como un dador de riqueza; el Dhamma es como la riqueza; la Comunidad es como la gente que ha obtenido la riqueza según su deseo, habiendo obtenido debidamente la riqueza de los nobles. El Buddha es como quien señala un tesoro; el Dhamma es como el tesoro; la Comunidad es como quien ha alcanzado el tesoro.

อปิจ อภยโท วิย วีรปุริโส พุทฺโธ, อภยมิว ธมฺโม, สมฺปตฺตาภโย วิย ชโน อจฺจนฺตสพฺพภโย สงฺโฆ. อสฺสาสโก วิย พุทฺโธ, อสฺสาโส วิย ธมฺโม, อสฺสตฺถชโน วิย สงฺโฆ. สุมิตฺโต วิย พุทฺโธ, หิตูปเทโส วิย ธมฺโม, หิตูปโยเคน ปตฺตสทตฺโถ วิย ชโน สงฺโฆ. ธนากโร วิย พุทฺโธ, ธนสาโร วิย ธมฺโม, ธนสารูปโภโค วิย ชโน สงฺโฆ. ราชกุมารนฺหาปโก วิย พุทฺโธ, สีสนฺหานสลิลํ วิย ธมฺโม, สุนฺหาตราชกุมารวคฺโค วิย สทฺธมฺมสลิลสุนฺหาโต สงฺโฆ. อลงฺการการโก วิย พุทฺโธ, อลงฺกาโร วิย ธมฺโม, อลงฺกตราชปุตฺตคโณ วิย สทฺธมฺมาลงฺกโต สงฺโฆ. จนฺทนรุกฺโข วิย พุทฺโธ, ตปฺปภวคนฺโธ วิย ธมฺโม, จนฺทนุปโภเคน สนฺตปริฬาโห วิย ชโน สทฺธมฺมูปโภเคน สนฺตปริฬาโห สงฺโฆ. ทายชฺชสมฺปทานโก วิย ปิตา พุทฺโธ, ทายชฺชํ วิย ธมฺโม, ทายชฺชหโร ปุตฺตวคฺโค วิย สทฺธมฺมทายชฺชหโร สงฺโฆ. วิกสิตปทุมํ [Pg.13] วิย พุทฺโธ, ตปฺปภวมธุ วิย ธมฺโม, ตทุปโภคีภมรคโณ วิย สงฺโฆ. เอวํ สรณตฺตยเมตญฺจ, อุปมาหิ ปกาสเย.

Además, el Buddha es como un hombre valiente que otorga seguridad; el Dhamma es como la seguridad misma; el Saṅgha es como una multitud de personas que han alcanzado la seguridad y están en paz absoluta. El Buddha es como quien brinda consuelo; el Dhamma es como el consuelo mismo; el Saṅgha es como la multitud de personas consoladas. El Buddha es como un buen amigo; el Dhamma es como el consejo beneficioso; el Saṅgha es como la multitud de personas que han alcanzado su propio beneficio mediante la aplicación de lo beneficioso. El Buddha es como una fuente de riqueza; el Dhamma es como la esencia de la riqueza; el Saṅgha es como la persona que disfruta de esa esencia de la riqueza. El Buddha es como quien baña a un príncipe; el Dhamma es como el agua para lavar la cabeza; el Saṅgha, habiéndose bañado en el agua del Verdadero Dhamma, es como el grupo de príncipes bien bañados. El Buddha es como quien adorna; el Dhamma es como el adorno; el Saṅgha, adornado con el Verdadero Dhamma, es como el grupo de hijos de reyes adornados. El Buddha es como un árbol de sándalo; el Dhamma es como la fragancia que emana de él; el Saṅgha, por el uso del Verdadero Dhamma, es aquel cuya angustia se ha calmado, al igual que una multitud de personas cuya angustia se calma mediante el uso del sándalo. El Buddha es como un padre que otorga una herencia; el Dhamma es como la herencia; el Saṅgha, heredero de la herencia del Verdadero Dhamma, es como el grupo de hijos que reciben la herencia. El Buddha es como un loto en plena floración; el Dhamma es como la miel que emana de él; el Saṅgha es como el enjambre de abejas que disfruta de esa miel. De esta manera, uno debe manifestar este Triple Refugio mediante analogías.

เอตฺตาวตา จ ยา ปุพฺเพ ‘‘เกน กตฺถ กทา กสฺมา, ภาสิตํ สรณตฺตย’’นฺติอาทีหิ จตูหิ คาถาหิ อตฺถวณฺณนาย มาติกา นิกฺขิตฺตา, สา อตฺถโต ปกาสิตา โหตีติ.

Hasta este punto, mediante este orden de palabras, se ha manifestado en su significado la matriz que fue establecida previamente mediante los cuatro versos que comienzan con 'Por quién, dónde, cuándo y por qué fue recitado el Triple Refugio'.

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทกปาฐ-อฏฺฐกถาย

En el comentario del Khuddakapāṭha llamado Paramatthajotikā,

สรณตฺตยวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ha concluido la explicación del Triple Refugio.

๒. สิกฺขาปทวณฺณนา

2. Explicación de los Preceptos

สิกฺขาปทปาฐมาติกา

Matriz del Texto de los Preceptos

เอวํ สรณคมเนหิ สาสโนตารํ ทสฺเสตฺวา สาสนํ โอติณฺเณน อุปาสเกน วา ปพฺพชิเตน วา เยสุ สิกฺขาปเทสุ ปฐมํ สิกฺขิตพฺพํ, ตานิ ทสฺเสตุํ นิกฺขิตฺตสฺส สิกฺขาปทปาฐสฺส อิทานิ วณฺณนตฺถํ อยํ มาติกา –

Habiendo mostrado así la entrada a la Enseñanza mediante los Refugios, para mostrar ahora aquellos preceptos en los cuales un seguidor laico o un monje que ha ingresado a la Enseñanza debe entrenarse primero, se presenta esta matriz para la explicación del significado del texto de los preceptos que ha sido establecido:

‘‘เยน ยตฺถ ยทา ยสฺมา, วุตฺตาเนตานิ ตํ นยํ;

วตฺวา กตฺวา ววตฺถานํ, สาธารณวิเสสโต.

Habiendo declarado por quién, dónde, cuándo y por qué fueron enunciados estos [preceptos], y habiendo realizado la distinción entre lo común y lo específico,

‘‘ปกติยา จ ยํ วชฺชํ, วชฺชํ ปณฺณตฺติยา จ ยํ;

ววตฺถเปตฺวา ตํ กตฺวา, ปทานํ พฺยญฺชนตฺถโต.

y habiendo definido lo que es una falta por naturaleza y lo que es una falta por prescripción; habiendo hecho eso, se debe conocer el análisis de las palabras según su sonido y su significado.

‘‘สาธารณานํ สพฺเพสํ, สาธารณวิภาวนํ;

อถ ปญฺจสุ ปุพฺเพสุ, วิเสสตฺถปฺปกาสโต.

Se debe conocer la aclaración de lo que es común a todos, y luego, respecto a los cinco primeros, la aclaración del significado específico.

‘‘ปาณาติปาตปภุติ-เหกตานานตาทิโต;

อารมฺมณาทานเภทา, มหาสาวชฺชโต ตถา.

A partir de la abstención de quitar la vida y otros, se debe conocer el análisis según la unidad o diversidad, los objetos, la forma de asumirlos, la ruptura de estos, y así también según la gravedad de la falta.

‘‘ปโยคงฺคสมุฏฺฐานา, เวทนามูลกมฺมโต;

วิรมโต จ ผลโต, วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

Se debe conocer el análisis según el esfuerzo, los factores integrantes, el origen, la sensación, la raíz, la acción, la abstención y el fruto.

‘‘โยเชตพฺพํ [Pg.14] ตโต ยุตฺตํ, ปจฺฉิเมสฺวปิ ปญฺจสุ;

อาเวณิกญฺจ วตฺตพฺพํ, เญยฺยา หีนาทิตาปิ จา’’ติ.

Posteriormente, se debe aplicar lo que sea apropiado también a los cinco últimos; se debe mencionar lo que es exclusivo y se debe conocer la distinción entre lo inferior y lo superior. Esta es la matriz.

ตตฺถ เอตานิ ปาณาติปาตาเวรมณีติอาทีนิ ทส สิกฺขาปทานิ ภควตา เอว วุตฺตานิ, น สาวกาทีหิ. ตานิ จ สาวตฺถิยํ วุตฺตานิ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม อายสฺมนฺตํ ราหุลํ ปพฺพาเชตฺวา กปิลวตฺถุโต สาวตฺถึ อนุปฺปตฺเตน สามเณรานํ สิกฺขาปทววตฺถาปนตฺถํ. วุตฺตํ เหตํ –

En dicha matriz, el análisis debe entenderse así: estos diez preceptos, que comienzan con la abstención de quitar la vida, fueron enunciados únicamente por el Bienaventurado, no por los discípulos u otros. Y fueron enunciados en Sāvatthi, en el monasterio de Anāthapiṇḍika en el Bosque de Jeta (Jetavana), para el establecimiento de los preceptos para los novicios, después de haber ordenado al venerable Rāhula tras llegar de Kapilavatthu a Sāvatthi. Pues esto fue dicho:

‘‘อถ โข ภควา กปิลวตฺถุสฺมึ ยถาภิรนฺตํ วิหริตฺวา เยน สาวตฺถิ เตน จาริกํ ปกฺกามิ. อนุปุพฺเพน จาริกํ จรมาโน เยน สาวตฺถิ ตทวสริ. ตตฺร สุทํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. เตน โข ปน สมเยน …เป… อถ โข สามเณรานํ เอตทโหสิ – ‘กติ นุ โข อมฺหากํ สิกฺขาปทานิ, กตฺถ จ อมฺเหหิ สิกฺขิตพฺพ’’’นฺติ. ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํ – ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, สามเณรานํ ทส สิกฺขาปทานิ, เตสุ จ สามเณเรหิ สิกฺขิตุํ, ปาณาติปาตาเวรมณี…เป… ชาตรูปรชตปฏิคฺคหณา เวรมณี’’ติ (มหาว. ๑๐๕).

Entonces, el Bienaventurado, habiendo residido en Kapilavatthu según su voluntad, partió en viaje hacia Sāvatthi. Viajando por etapas, llegó a Sāvatthi. Allí, el Bienaventurado residió en Sāvatthi, en el monasterio de Anāthapiṇḍika en el Bosque de Jeta. En aquel tiempo... los novicios tuvieron este pensamiento: '¿Cuántos son nuestros preceptos y en qué debemos entrenarnos?'. Informaron de este asunto al Bienaventurado. [El Bienaventurado dijo:] 'Monjes, permito diez preceptos para los novicios y que los novicios se entrenen en ellos: abstención de quitar la vida... abstención de aceptar oro y plata'.

ตาเนตานิ ‘‘สมาทาย สิกฺขติ สิกฺขาปเทสู’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๙๓; ม. นิ. ๒.๒๔; วิภ. ๕๐๘) สุตฺตานุสาเรน สรณคมเนสุ จ ทสฺสิตปาฐานุสาเรน ‘‘ปาณาติปาตา เวรมณิสิกฺขาปทํ สมาทิยามี’’ติ เอวํ วาจนามคฺคํ อาโรปิตานีติ เวทิตพฺพานิ. เอวํ ตาว ‘‘เยน ยตฺถ ยทา ยสฺมา, วุตฺตาเนตานิ ตํ นยํ วตฺวา’’ติ โส นโย ทฏฺฐพฺโพ.

Se debe entender que estos [preceptos] han sido establecidos en la forma de recitación como 'asumo el precepto de abstención de quitar la vida', de acuerdo con los Suttas que dicen 'asumiéndolos, se entrena en los preceptos' y de acuerdo con el texto mostrado en los refugios. Así debe verse el método mencionado como 'habiendo declarado por quién, dónde, cuándo y por qué fueron enunciados'.

สาธารณวิเสสววตฺถานํ

Determinación de lo Común y lo Específico

เอตฺถ จ อาทิโต ทฺเว จตุตฺถปญฺจมานิ อุปาสกานํ สามเณรานญฺจ สาธารณานิ นิจฺจสีลวเสน. อุโปสถสีลวเสน ปน อุปาสกานํ สตฺตมฏฺฐมํ เจกํ องฺคํ กตฺวา สพฺพปจฺฉิมวชฺชานิ สพฺพานิปิ สามเณเรหิ สาธารณานิ, ปจฺฉิมํ ปน สามเณรานเมว วิเสสภูตนฺติ เอวํ สาธารณวิเสสโต ววตฺถานํ กาตพฺพํ. ปุริมานิ เจตฺถ ปญฺจ เอกนฺตอกุสลจิตฺตสมุฏฺฐานตฺตา ปาณาติปาตาทีนํ ปกติวชฺชโต เวรมณิยา, เสสานิ [Pg.15] ปณฺณตฺติวชฺชโตติ เอวํ ปกติยา จ ยํ วชฺชํ, วชฺชํ ปณฺณตฺติยา จ ยํ, ตํ ววตฺถเปตพฺพํ.

Aquí, desde el principio, los dos [primeros] y el cuarto y el quinto son comunes tanto para los seguidores laicos como para los novicios en términos de virtud permanente. Sin embargo, en términos de la virtud del Uposatha, para los seguidores laicos, el séptimo y el octavo se unen como un solo factor, y exceptuando el último de todos, todos los demás son comunes con los novicios; pero el último es específico solo para los novicios. Así debe hacerse la determinación según lo común y lo específico. Además, aquí los cinco primeros son abstenciones por falta natural, debido a que se originan únicamente de estados mentales no saludables; los restantes son abstenciones por falta de prescripción. Así debe definirse qué es falta por naturaleza y qué es falta por prescripción.

สาธารณวิภาวนา

Aclaración de lo Común

ยสฺมา เจตฺถ ‘‘เวรมณิสิกฺขาปทํ สมาทิยามี’’ติ เอตานิ สพฺพสาธารณานิ ปทานิ, ตสฺมา เอเตสํ ปทานํ พฺยญฺชนโต จ อตฺถโต จ อยํ สาธารณวิภาวนา เวทิตพฺพา –

Dado que en este contexto las palabras 'asumo el precepto de abstención' son comunes a todos, debe entenderse esta aclaración común de dichas palabras según su sonido y su significado.

ตตฺถ พฺยญฺชนโต ตาว เวรํ มณตีติ เวรมณี, เวรํ ปชหติ, วิโนเทติ, พฺยนฺตีกโรติ, อนภาวํ คเมตีติ อตฺโถ. วิรมติ วา เอตาย กรณภูตาย เวรมฺหา ปุคฺคโลติ, วิการสฺส เวการํ กตฺวา เวรมณี. เตเนว เจตฺถ ‘‘เวรมณิสิกฺขาปทํ วิรมณิสิกฺขาปท’’นฺติ ทฺวิธา สชฺฌายํ กโรนฺติ. สิกฺขิตพฺพาติ สิกฺขา, ปชฺชเต อเนนาติ ปทํ. สิกฺขาย ปทํ สิกฺขาปทํ, สิกฺขาย อธิคมูปาโยติ อตฺโถ. อถ วา มูลํ นิสฺสโย ปติฏฺฐาติ วุตฺตํ โหติ. เวรมณี เอว สิกฺขาปทํ เวรมณิสิกฺขาปทํ, วิรมณิสิกฺขาปทํ วา ทุติเยน นเยน. สมฺมา อาทิยามิ สมาทิยามิ, อวีติกฺกมนาธิปฺปาเยน อขณฺฑการิตาย อจฺฉิทฺทการิตาย อสพลการิตาย จ อาทิยามีติ วุตฺตํ โหติ.

En cuanto a esto, primero debe entenderse según la expresión (byañjanato) de la siguiente manera: 'veramaṇī' se llama así porque disipa (maṇati) al enemigo de las acciones akusala (veraṃ). El significado es que abandona, remueve, destruye y lleva a la inexistencia a dicho enemigo del mal. O bien, se llama 'veramaṇī' (abstinencia) porque mediante ella, que actúa como el medio (karaṇa), la persona se abstiene (viramati) del mal (veramhā); habiendo transformado la vocal 'vi' en 've'. Por esta misma razón, aquí se recitan de dos maneras: 'veramaṇisikkhāpadaṃ' y 'viramaṇisikkhāpadaṃ'. 'Sikkhā' es aquello que debe ser entrenado (sikkhitabbā). 'Padaṃ' es aquello a través de lo cual se llega (pajjate) [al logro del entrenamiento]. Por tanto, 'sikkhāpada' es el fundamento del entrenamiento, significando el medio para alcanzar el entrenamiento. O bien, se dice que es la raíz, el apoyo y la base. 'Veramaṇisikkhāpada' es la abstinencia misma que constituye el factor de entrenamiento, o 'viramaṇisikkhāpada' según el segundo método. 'Samādiyāmi' significa 'asumo plenamente'; esto es, asumo con la intención de no transgredir, actuando de manera que no se quiebre, no se perfore y no se manche [el precepto].

อตฺถโต ปน เวรมณีติ กามาวจรกุสลจิตฺตสมฺปยุตฺตา วิรติ, สา ปาณาติปาตา วิรมนฺตสฺส ‘‘ยา ตสฺมึ สมเย ปาณาติปาตา อารติ วิรติ ปฏิวิรติ เวรมณี อกิริยา อกรณํ อนชฺฌาปตฺติ เวลาอนติกฺกโม เสตุฆาโต’’ติ เอวมาทินา (วิภ. ๗๐๔) นเยน วิภงฺเค วุตฺตา. กามญฺเจสา เวรมณี นาม โลกุตฺตราปิ อตฺถิ, อิธ ปน สมาทิยามีติ วุตฺตตฺตา สมาทานวเสน ปวตฺตารหา, ตสฺมา สา น โหตีติ กามาวจรกุสลจิตฺตสมฺปยุตฺตา วิรตีติ วุตฺตา.

En cuanto al significado (atthatopa), 'veramaṇī' es la abstinencia (virati) asociada con la conciencia saludable de la esfera de los sentidos (kāmāvacarakusalacitta). Esta abstinencia, en quien se aparta del parricidio y otros males, ha sido descrita en el Vibhaṅga bajo términos tales como: 'lo que en ese momento es alejamiento, abstinencia, desistimiento, renuncia, no-acción, no-ejecución, no-transgresión, límite infranqueable y destrucción del puente'. Aunque esta veramaṇī puede ser también supramundana (lokuttara), debido a que aquí se emplea la palabra 'samādiyāmi' (asumo), se refiere a aquella que puede ocurrir mediante el acto de asumir el precepto. Por lo tanto, no es la supramundana, sino que se define como la abstinencia asociada a la conciencia saludable de la esfera de los sentidos.

สิกฺขาติ ติสฺโส สิกฺขา อธิสีลสิกฺขา, อธิจิตฺตสิกฺขา, อธิปญฺญาสิกฺขาติ. อิมสฺมึ ปนตฺเถ สมฺปตฺตวิรติสีลํ โลกิกา วิปสฺสนา รูปารูปฌานานิ อริยมคฺโค จ สิกฺขาติ อธิปฺเปตา. ยถาห –

En cuanto a 'sikkhā', existen tres tipos de entrenamiento: el entrenamiento en la virtud superior (adhisīla), el entrenamiento en la mente superior (adhicitta) y el entrenamiento en la sabiduría superior (adhipaññā). En este contexto, se entienden por 'sikkhā' la virtud de la abstinencia deliberada (sampattaviratī), la introspección mundana (lokikā vipassanā), las absorciones de la esfera de la materia y de la inmaterialidad, y el sendero noble (ariyamagga). Como se ha dicho:

‘‘กตเม ธมฺมา สิกฺขา? ยสฺมึ สมเย กามาวจรํ กุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ, โสมนสฺสสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ…เป… ตสฺมึ สมเย [Pg.16] ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ, อิเม ธมฺมา สิกฺขา.

«¿Cuáles estados son entrenamiento? En el momento en que surge una conciencia saludable de la esfera de los sentidos acompañada de alegría y asociada con el conocimiento... (pe)... en ese momento hay contacto... (pe)... hay estabilidad mental; estos estados son entrenamiento».

‘‘กตเม ธมฺมา สิกฺขา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ…เป… ปญฺจมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ, อิเม ธมฺมา สิกฺขา.

«¿Cuáles estados son entrenamiento? En el momento en que se desarrolla el sendero para renacer en la esfera de la materia, apartado de los deseos sensoriales y de los estados perjudiciales... (pe)... entra y permanece en el primer jhāna... (pe)... en el quinto jhāna... (pe)... hay estabilidad mental; estos estados son entrenamiento».

‘‘กตเม ธมฺมา สิกฺขา? ยสฺมึ สมเย อรูปปตฺติยา…เป… เนวสญฺญานาสญฺญายตนสหคตํ…เป… อวิกฺเขโป โหติ, อิเม ธมฺมา สิกฺขา.

«¿Cuáles estados son entrenamiento? En el momento en que para renacer en la esfera inmaterial... (pe)... acompañado de la base de la ni-percepción-ni-no-percepción... (pe)... hay estabilidad mental; estos estados son entrenamiento».

‘‘กตเม ธมฺมา สิกฺขา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ…เป… อวิกฺเขโป โหติ, อิเม ธมฺมา สิกฺขา’’ติ (วิภ. ๗๑๒-๗๑๓).

«¿Cuáles estados son entrenamiento? En el momento en que se desarrolla el jhāna supramundano que conduce a la liberación... (pe)... hay estabilidad mental; estos estados son entrenamiento» (Vibhaṅga 712-713).

เอตาสุ สิกฺขาสุ ยาย กายจิ สิกฺขาย ปทํ อธิคมูปาโย, อถ วา มูลํ นิสฺสโย ปติฏฺฐาติ สิกฺขาปทํ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘สีลํ นิสฺสาย สีเล ปติฏฺฐาย สตฺต โพชฺฌงฺเค ภาเวนฺโต พหุลีกโรนฺโต’’ติ เอวมาทิ (สํ. นิ. ๕.๑๘๒). เอวเมตฺถ สาธารณานํ ปทานํ สาธารณา พฺยญฺชนโต อตฺถโต จ วิภาวนา กาตพฺพา.

De estos entrenamientos, 'sikkhāpada' es el fundamento o el medio para alcanzar cualquiera de ellos; o bien, es su raíz, apoyo y base. En verdad se ha dicho: 'apoyándose en la virtud, establecido en la virtud, uno desarrolla y cultiva los siete factores de iluminación' (Saṃyutta Nikāya 5.182). De esta manera, aquí debe realizarse la explicación de los términos comunes según su expresión y su significado.

ปุริมปญฺจสิกฺขาปทวณฺณนา

Explicación de los Primeros Cinco Preceptos

อิทานิ ยํ วุตฺตํ – ‘‘อถ ปญฺจสุ ปุพฺเพสุ, วิเสสตฺถปฺปกาสโต…เป… วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย’’ติ, ตตฺเถตํ วุจฺจติ – ปาณาติปาโตติ เอตฺถ ตาว ปาโณติ ชีวิตินฺทฺริยปฺปฏิพทฺธา ขนฺธสนฺตติ, ตํ วา อุปาทาย ปญฺญตฺโต สตฺโต. ตสฺมึ ปน ปาเณ ปาณสญฺญิโน ตสฺส ปาณสฺส ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทกอุปกฺกมสมุฏฺฐาปิกา กายวจีทฺวารานํ อญฺญตรทฺวารปฺปวตฺตา วธกเจตนา ปาณาติปาโต. อทินฺนาทานนฺติ เอตฺถ อทินฺนนฺติ ปรปริคฺคหิตํ, ยตฺถ ปโร ยถากามการิตํ อาปชฺชนฺโต อทณฺฑารโห อนุปวชฺโช จ โหติ, ตสฺมึ ปรปริคฺคหิเต ปรปริคฺคหิตสญฺญิโน ตทาทายกอุปกฺกมสมุฏฺฐาปิกา กายวจีทฺวารานํ อญฺญตรทฺวารปฺปวตฺตา เอว เถยฺยเจตนา อทินฺนาทานํ. อพฺรหฺมจริยนฺติ อเสฏฺฐจริยํ, ทฺวยํทฺวยสมาปตฺติเมถุนปฺปฏิเสวนา กายทฺวารปฺปวตฺตา อสทฺธมฺมปฺปฏิเสวนฏฺฐานวีติกฺกมเจตนา อพฺรหฺมจริยํ[Pg.17]. มุสาวาโทติ เอตฺถ มุสาติ วิสํวาทนปุเรกฺขารสฺส อตฺถภญฺชนโก วจีปโยโค กายปโยโค วา, วิสํวาทนาธิปฺปาเยน ปนสฺส ปรวิสํวาทกกายวจีปโยคสมุฏฺฐาปิกา กายวจีทฺวารานเมว อญฺญตรทฺวารปฺปวตฺตา มิจฺฉาเจตนา มุสาวาโท. สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานนฺติ เอตฺถ ปน สุราติ ปญฺจ สุรา – ปิฏฺฐสุรา, ปูวสุรา, โอทนสุรา, กิณฺณปกฺขิตฺตา, สมฺภารสํยุตฺตา จาติ. เมรยมฺปิ ปุปฺผาสโว, ผลาสโว, คุฬาสโว, มธฺวาสโว, สมฺภารสํยุตฺโต จาติ ปญฺจวิธํ. มชฺชนฺติ ตทุภยเมว มทนิยฏฺเฐน มชฺชํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ กิญฺจิ อตฺถิ มทนิยํ, เยน ปีเตน มตฺโต โหติ ปมตฺโต, อิทํ วุจฺจติ มชฺชํ. ปมาทฏฺฐานนฺติ ยาย เจตนาย ตํ ปิวติ อชฺโฌหรติ, สา เจตนา มทปฺปมาทเหตุโต ปมาทฏฺฐานนฺติ วุจฺจติ, ยโต อชฺโฌหรณาธิปฺปาเยน กายทฺวารปฺปวตฺตา สุราเมรยมชฺชานํ อชฺโฌหรณเจตนา ‘‘สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐาน’’นฺติ เวทิตพฺพา. เอวํ ตาเวตฺถ ปาณาติปาตปฺปภุตีหิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

Ahora, respecto a lo dicho anteriormente: 'Luego, sobre los cinco primeros, mediante la aclaración de sus significados específicos... (pe)... debe conocerse el análisis', se expone lo siguiente: en el término 'pāṇātipāto', 'pāṇa' se refiere a la continuidad de los agregados vinculada a la facultad de la vida, o bien, al ser designado en dependencia de dichos agregados. 'Pāṇātipāto' es la voluntad de matar que surge en una de las puertas de la acción, física o verbal, que impulsa el esfuerzo para cortar la facultad de la vida de ese ser, teniendo la percepción de que es un ser vivo. En 'adinnādānaṃ', 'adinnaṃ' significa lo que pertenece a otro, sobre lo cual el dueño puede actuar a su voluntad sin ser castigado ni censurado. 'Adinnādānaṃ' es la voluntad de robar que surge en una de las puertas de la acción, física o verbal, que impulsa el esfuerzo para tomar lo ajeno, con la percepción de que pertenece a otro. 'Abrahmacariyaṃ' significa conducta innoble; es la voluntad de transgredir mediante la práctica del acto sexual en la unión de dos personas, manifestada en la puerta del cuerpo. 'Musāvādo': aquí 'musā' se refiere a la acción verbal o física de alguien que tiene la intención de engañar y que causa perjuicio. 'Musāvādo' es la voluntad falsa que surge en una de las puertas, física o verbal, que impulsa la acción de engañar a otro con tal propósito. En 'surāmerayamajjappamādaṭṭhānaṃ', 'surā' son cinco tipos: licor de harina, de pasteles, de arroz cocido, de levadura y de mezcla de ingredientes. 'Meraya' también es de cinco tipos: extracto de flores, de frutas, de azúcar moreno, de miel y de mezcla de ingredientes. 'Majja' se refiere a ambos por su propiedad embriagadora, o cualquier otra sustancia embriagadora que, al ser ingerida, cause embriaguez y descuido. 'Pamādaṭṭhānaṃ' es la voluntad con la que se bebe o traga dicha sustancia, llamada así por ser la causa de la embriaguez y la negligencia. Debe entenderse como 'surāmerayamajjappamādaṭṭhāna' a la voluntad de ingerir licores y embriagantes que se manifiesta en la puerta del cuerpo con la intención de tragar. Este es el análisis que debe conocerse empezando por el parricidio y demás.

เอกตานานตาทิวินิจฺฉยํ

Análisis sobre la Unidad y la Diversidad, etc.

เอกตานานตาทิโตติ เอตฺถ อาห – กึ ปน วชฺฌวธกปฺปโยคเจตนาทีนํ เอกตาย ปาณาติปาตสฺส อญฺญสฺส วา อทินฺนาทานาทิโน เอกตฺตํ, นานตาย นานตฺตํ โหติ, อุทาหุ โนติ. กสฺมา ปเนตํ วุจฺจติ? ยทิ ตาว เอกตาย เอกตฺตํ, อถ ยทา เอกํ วชฺฌํ พหู วธกา วเธนฺติ, เอโก วา วธโก พหุเก วชฺเฌ วเธติ, เอเกน วา สาหตฺถิกาทินา ปโยเคน พหู วชฺฌา วธียนฺติ, เอกา วา เจตนา พหูนํ วชฺฌานํ ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทกปโยคํ สมุฏฺฐาเปติ, ตทา เอเกน ปาณาติปาเตน ภวิตพฺพํ. ยทิ ปน นานตาย นานตฺตํ. อถ ยทา เอโก วธโก เอกสฺสตฺถาย เอกํ ปโยคํ กโรนฺโต พหู วชฺเฌ วเธติ, พหู วา วธกา เทวทตฺตยญฺญทตฺตโสมทตฺตาทีนํ พหูนมตฺถาย พหู ปโยเค กโรนฺตา เอกเมว เทวทตฺตํ ยญฺญทตฺตํ โสมทตฺตํ วา วเธนฺติ, พหูหิ วา สาหตฺถิกาทีหิ ปโยเคหิ เอโก วชฺโฌ วธียติ. พหู วา เจตนา เอกสฺเสว วชฺฌสฺส ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทกปโยคํ สมุฏฺฐาเปนฺติ, ตทา พหูหิ ปาณาติปาเตหิ ภวิตพฺพํ. อุภยมฺปิ เจตมยุตฺตํ. อถ เนว เอเตสํ วชฺฌาทีนํ เอกตาย เอกตฺตํ, นานตาย นานตฺตํ, อญฺญเถว ตุ เอกตฺตํ นานตฺตญฺจ โหติ, ตํ วตฺตพฺพํ ปาณาติปาตสฺส, เอวํ เสสานมฺปีติ.

Respecto al punto sobre 'unidad, diversidad, etc.', se plantea lo siguiente: ¿Acaso la unidad o diversidad de los seres que deben ser matados, de los matadores, del esfuerzo o de la voluntad determina la unidad o diversidad del acto de matar o de otros actos como el robo? ¿Por qué se dice esto? Primero, si por la unidad del ser matado hubiera unidad en el acto, entonces cuando muchos matadores matan a un solo ser, o cuando un solo matador mata a muchos seres, o cuando muchos seres son matados mediante un solo esfuerzo (como el uso de las propias manos), o cuando una sola voluntad desencadena el esfuerzo para cortar la facultad de la vida de muchos seres, en tales casos solo debería existir un único acto de matar. Por el contrario, si por la diversidad hubiera diversidad en el acto, entonces cuando un solo matador, con un solo propósito y un solo esfuerzo, mata a muchos seres; o cuando muchos matadores, con el propósito de matar a muchos seres como Devadatta, Yaññadatta y Somadatta, realizan múltiples esfuerzos pero terminan matando solo a Devadatta, Yaññadatta o Somadatta individualmente; o cuando un solo ser es matado por muchos esfuerzos manuales; o cuando muchas voluntades desencadenan el esfuerzo para cortar la facultad de la vida de un solo ser, en tales casos deberían existir múltiples actos de matar. Ambas posturas son incorrectas. Por lo tanto, la unidad o diversidad no dependen simplemente de la unidad o diversidad de los seres matados y demás factores, sino que la unidad y la diversidad ocurren de otra manera. Esto debe explicarse para el acto de matar, y lo mismo para los demás actos.

วุจฺจเต [Pg.18] – ตตฺถ ตาว ปาณาติปาตสฺส น วชฺฌวธกาทีนํ ปจฺเจกเมกตาย เอกตา, นานตาย นานตา, กินฺตุ วชฺฌวธกาทีนํ ยุคนนฺธเมกตาย เอกตา, ทฺวินฺนมฺปิ ตุ เตสํ, ตโต อญฺญตรสฺส วา นานตาย นานตา. ตถา หิ พหูสุ วธเกสุ พหูหิ สรกฺเขปาทีหิ เอเกน วา โอปาตขณนาทินา ปโยเคน พหู วชฺเฌ วเธนฺเตสุปิ พหู ปาณาติปาตา โหนฺติ. เอกสฺมึ วธเก เอเกน, พหูหิ วา ปโยเคหิ ตปฺปโยคสมุฏฺฐาปิกาย จ เอกาย, พหูหิ วา เจตนาหิ พหู วชฺเฌ วเธนฺเตปิ พหู ปาณาติปาตา โหนฺติ, พหูสุ จ วธเกสุ ยถาวุตฺตปฺปกาเรหิ พหูหิ, เอเกน วา ปโยเคน เอกํ วชฺฌํ วเธนฺเตสุปิ พหู ปาณาติปาตา โหนฺติ. เอส นโย อทินฺนาทานาทีสุปีติ. เอวเมตฺถ เอกตานานตาทิโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

Se responde: En ese caso, respecto al acto de matar, no existe unidad o diversidad basándose individualmente en la unidad o diversidad de los seres matados o de los matadores. Más bien, la unidad ocurre por la unión coordinada (yuganandha) de los seres matados y los matadores; y existe diversidad por la diversidad de cualquiera de estos dos elementos. Por ejemplo, cuando muchos matadores matan a muchos seres mediante múltiples actos como el disparo de flechas, o mediante un solo esfuerzo como cavar un foso, ocurren múltiples actos de matar. Asimismo, cuando un solo matador mata a muchos seres, ya sea mediante uno o varios esfuerzos, impulsado por una o varias voluntades que originan tales esfuerzos, ocurren múltiples actos de matar. También, cuando muchos matadores matan a un solo ser mediante uno o varios esfuerzos de la manera descrita, ocurren múltiples actos de matar. Este mismo principio debe aplicarse al robo y demás actos. De esta manera, debe entenderse el análisis respecto a la unidad y la diversidad en estos preceptos.

อารมฺมณโตติ ปาณาติปาโต เจตฺถ ชีวิตินฺทฺริยารมฺมโณ. อทินฺนาทานอพฺรหฺมจริยสุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานานิ รูปธมฺเมสุ รูปายตนาทิอญฺญตรสงฺขารารมฺมณานิ. มุสาวาโท ยสฺส มุสา ภณติ, ตมารภิตฺวา ปวตฺตนโต สตฺตารมฺมโณ. อพฺรหฺมจริยมฺปิ สตฺตารมฺมณนฺติ เอเก. อทินฺนาทานญฺจ ยทา สตฺโต หริตพฺโพ โหติ, ตทา สตฺตารมฺมณนฺติ. อปิ เจตฺถ สงฺขารวเสเนว สตฺตารมฺมณํ, น ปณฺณตฺติวเสนาติ. เอวเมตฺถ อารมฺมณโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

En cuanto al objeto (ārammaṇa), el acto de matar tiene como objeto la facultad de la vida (jīvitindriya). El robo, la conducta sexual ilícita y el consumo de embriagantes que causan negligencia tienen como objeto, entre los fenómenos materiales, las formaciones (saṅkhāra) como las bases de la forma (rūpāyatana), entre otros. El falso testimonio tiene como objeto a los seres (satta), ya que se produce refiriéndose a la persona a quien se miente. Algunos maestros afirman que la conducta sexual ilícita también tiene como objeto a los seres. Respecto al robo, algunos dicen que cuando un ser es lo que debe ser robado, entonces tiene como objeto a un ser. No obstante, en el caso del robo, se toma como objeto a los seres solo en términos de las formaciones (saṅkhāra) y no en términos de designaciones conceptuales (paṇṇatti). Así debe entenderse el análisis en cuanto al objeto.

อาทานโตติ ปาณาติปาตาเวรมณิสิกฺขาปทาทีนิ เจตานิ สามเณเรน ภิกฺขุสนฺติเก สมาทินฺนาเนว สมาทินฺนานิ โหนฺติ, อุปาสเกน ปน อตฺตนา สมาทิยนฺเตนาปิ สมาทินฺนานิ โหนฺติ, ปรสฺส สนฺติเก สมาทิยนฺเตนาปิ. เอกชฺฌํ สมาทินฺนานิปิ สมาทินฺนานิ โหนฺติ, ปจฺเจกํ สมาทินฺนานิปิ. กินฺตุ นานํ เอกชฺฌํ สมาทิยโต เอกาเยว วิรติ, เอกาว เจตนา โหติ, กิจฺจวเสน ปเนตาสํ ปญฺจวิธตฺตํ วิญฺญายติ. ปจฺเจกํ สมาทิยโต ปน ปญฺเจว วิรติโย, ปญฺจ จ เจตนา โหนฺตีติ เวทิตพฺพา. เอวเมตฺถ อาทานโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

En cuanto a la toma o asunción (ādāna), estos preceptos de abstención de matar y demás se consideran formalmente asumidos por un novicio solo cuando se toman ante un monje. Para un laico, sin embargo, se consideran asumidos incluso si los toma por sí mismo o ante otra persona. Se consideran asumidos ya sea si se toman en conjunto o individualmente. No obstante, para quien los asume en conjunto, hay una única abstención (virati) y una única voluntad (cetana), aunque su naturaleza quíntuple se reconoce según su función. Para quien los asume individualmente, debe entenderse que existen cinco abstenciones y cinco voluntades. De esta manera, debe entenderse el análisis respecto a la toma de los preceptos.

เภทโตติ สามเณรานญฺเจตฺถ เอกสฺมึ ภินฺเน สพฺพานิปิ ภินฺนานิ โหนฺติ. ปาราชิกฏฺฐานิยานิ หิ ตานิ เตสํ, ยํ ตํ วีติกฺกนฺตํ โหติ, เตเนว กมฺมพทฺโธ. คหฏฺฐานํ ปน เอกสฺมึ ภินฺเน เอกเมว ภินฺนํ โหติ, ยโต [Pg.19] เตสํ ตํสมาทาเนเนว ปุน ปญฺจงฺคิกตฺตํ สีลสฺส สมฺปชฺชติ. อปเร ปนาหุ – ‘‘วิสุํ วิสุํ สมาทินฺเนสุ เอกสฺมึ ภินฺเน เอกเมว ภินฺนํ โหติ, ‘ปญฺจงฺคสมนฺนาคตํ สีลํ สมาทิยามี’ติ เอวํ ปน เอกโต สมาทินฺเนสุ เอกสฺมึ ภินฺเน เสสานิปิ สพฺพานิ ภินฺนานิ โหนฺติ. กสฺมา? สมาทินฺนสฺส อภินฺนตฺตา, ยํ ตํ วีติกฺกนฺตํ, เตเนว กมฺมพทฺโธ’’ติ. เอวเมตฺถ เภทโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

En cuanto a la ruptura (bheda), en este caso, si un novicio rompe un solo precepto, todos se consideran rotos. Para ellos, estos preceptos tienen una posición equivalente a las faltas que implican expulsión (pārājika); por el mismo precepto que es transgredido, quedan ligados por la acción (kammabaddha). Para los laicos, en cambio, si se rompe uno, solo ese se considera roto, pues mediante la reasunción de ese precepto vuelven a poseer la virtud de los cinco factores. Otros maestros dicen: 'En el caso de los preceptos asumidos individualmente, si se rompe uno, solo ese se rompe. Pero si se asumen en conjunto diciendo: «asumo la virtud que posee cinco factores», entonces si se rompe uno, todos los demás se consideran rotos'. ¿Por qué? Debido a que la voluntad de asunción fue indivisa; no obstante, quedan ligados por la acción específicamente por aquel que fue transgredido. Así debe entenderse el análisis respecto a la ruptura.

มหาสาวชฺชโตติ คุณวิรหิเตสุ ติรจฺฉานคตาทีสุ ปาเณสุ ขุทฺทเก ปาเณ ปาณาติปาโต อปฺปสาวชฺโช, มหาสรีเร มหาสาวชฺโช. กสฺมา? ปโยคมหนฺตตาย. ปโยคสมตฺเตปิ วตฺถุมหนฺตตาย. คุณวนฺเตสุ ปน มนุสฺสาทีสุ อปฺปคุเณ ปาณาติปาโต อปฺปสาวชฺโช, มหาคุเณ มหาสาวชฺโช. สรีรคุณานนฺตุ สมภาเว สติ กิเลสานํ อุปกฺกมานญฺจ มุทุตาย อปฺปสาวชฺชตา, ติพฺพตาย มหาสาวชฺชตา จ เวทิตพฺพา. เอส นโย เสเสสุปิ. อปิ เจตฺถ สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานเมว มหาสาวชฺชํ, น ตถา ปาณาติปาตาทโย. กสฺมา? มนุสฺสภูตสฺสาปิ อุมฺมตฺตกภาวสํวตฺตเนน อริยธมฺมนฺตรายกรณโตติ. เอวเมตฺถ มหาสาวชฺชโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

En cuanto a la gran gravedad (mahāsāvajja): entre los seres carentes de virtudes especiales, como los animales, matar a un ser pequeño es de poca gravedad, mientras que matar a uno de cuerpo grande es de gran gravedad. ¿Por qué? Debido a la magnitud del esfuerzo requerido. Incluso si el esfuerzo es el mismo, es de gran gravedad por la magnitud del objeto. Sin embargo, entre los seres con virtudes, como los seres humanos, matar a un ser de pocas virtudes es de poca gravedad, mientras que matar a uno de grandes virtudes es de gran gravedad. Cuando las virtudes y el tamaño del cuerpo son iguales, debe entenderse que la falta es leve si las impurezas (kilesa) y el esfuerzo son débiles, y es grave si estos son intensos. Este mismo principio se aplica a los demás preceptos. Además, en este contexto, el consumo de embriagantes es de gran gravedad, no así el acto de matar y otros en la misma medida. ¿Por qué? Porque incluso para un ser humano, conduce al estado de demencia y constituye un obstáculo para alcanzar los estados de los nobles (ariya-dhamma). De esta manera, debe entenderse el análisis respecto a la gravedad de las faltas en estos preceptos.

ปโยคโตติ เอตฺถ จ ปาณาติปาตสฺส สาหตฺถิโก, อาณตฺติโก, นิสฺสคฺคิโย, ถาวโร, วิชฺชามโย, อิทฺธิมโยติ ฉปฺปโยคา. ตตฺถ กาเยน วา กายปฺปฏิพทฺเธน วา ปหรณํ สาหตฺถิโก ปโยโค, โส อุทฺทิสฺสานุทฺทิสฺสเภทโต ทุวิโธ โหติ. ตตฺถ อุทฺทิสฺสเก ยํ อุทฺทิสฺส ปหรติ, ตสฺเสว มรเณน กมฺมุนา พชฺฌติ. ‘‘โย โกจิ มรตู’’ติ เอวํ อนุทฺทิสฺสเก ปหารปจฺจยา ยสฺส กสฺสจิ มรเณน. อุภยถาปิ จ ปหริตมตฺเต วา มรตุ, ปจฺฉา วา เตเนว โรเคน, ปหริตกฺขเณ เอว กมฺมุนา พชฺฌติ. มรณาธิปฺปาเยน จ ปหารํ ทตฺวา เตน อมตสฺส ปุน อญฺเญน จิตฺเตน ปหาเร ทินฺเน ปจฺฉาปิ ยทิ ปฐมปหาเรเนว มรติ, ตทา เอว กมฺมุนา พทฺโธ โหติ. อถ ทุติยปหาเรน, นตฺถิ ปาณาติปาโต. อุภเยหิ มเตปิ ปฐมปหาเรเนว กมฺมุนา พทฺโธ, อุภเยหิปิ อมเต เนวตฺถิ ปาณาติปาโต. เอส นโย พหุเกหิปิ [Pg.20] เอกสฺส ปหาเร ทินฺเน. ตตฺราปิ หิ ยสฺส ปหาเรน มรติ, ตสฺเสว กมฺมพทฺโธ โหติ.

En cuanto al esfuerzo (payoga), aquí hay seis tipos de esfuerzos para el acto de privar de la vida: el manual (sāhatthika), por mandato (āṇattika), por lanzamiento (nissaggiyo), permanente (thāvaro), por artes mágicas (vijjāmayo) y por poderes psíquicos (iddhimayo). Entre ellos, el esfuerzo manual es el golpe realizado con el cuerpo o con algo conectado al cuerpo; este se divide en dos tipos según sea dirigido a un objetivo específico o no dirigido. En el caso del esfuerzo dirigido, si uno golpea con la intención de matar a un ser específico, queda ligado por el kamma solo con la muerte de ese ser. En el caso del esfuerzo no dirigido, con la intención de que «muera cualquiera», queda ligado por el kamma con la muerte de cualquier ser a causa de ese golpe. En ambos casos, ya sea que el ser muera inmediatamente después del golpe o más tarde debido a esa misma herida, el perpetrador queda ligado por el kamma desde el momento mismo del golpe. Si se asesta un golpe con intención de matar pero el ser no muere, y luego se asesta otro golpe con una intención diferente, si el ser muere a causa del primer golpe, el perpetrador queda ligado por el kamma en ese momento. Si muere por el segundo golpe, no hay transgresión de privar de la vida (con respecto al primer intento). Si muere por ambos golpes, queda ligado por el kamma debido al primer golpe; si no muere por ninguno de los dos, no hay transgresión de privar de la vida. Esta misma lógica se aplica cuando muchas personas golpean a un solo ser: en ese caso, la responsabilidad del kamma recae sobre aquel cuyo golpe causó efectivamente la muerte.

อธิฏฺฐหิตฺวา ปน อาณาปนํ อาณตฺติโก ปโยโค. ตตฺถปิ สาหตฺถิเก ปโยเค วุตฺตนเยเนว กมฺมพทฺโธ อนุสฺสริตพฺโพ. ฉพฺพิโธ เจตฺถ นิยโม เวทิตพฺโพ –

Por otro lado, el esfuerzo por mandato (āṇattiko) es dar una orden tras haber tomado una determinación. También en este esfuerzo por mandato, la responsabilidad del kamma debe considerarse según el mismo método mencionado para el esfuerzo manual. En este contexto, se deben conocer seis tipos de especificaciones:

‘‘วตฺถุ กาโล จ โอกาโส, อาวุธํ อิริยาปโถ;

กิริยาวิเสโสติ อิเม, ฉ อาณตฺตินิยามกา’’ติ. (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒.๑๗๔);

«El objeto, el tiempo, el lugar, el arma, la postura y la especificidad de la acción; estos seis son los factores determinantes del mandato».

ตตฺถ วตฺถูติ มาเรตพฺโพ ปาโณ. กาโลติ ปุพฺพณฺหสายนฺหาทิกาโล จ, โยพฺพนถาวริยาทิกาโล จ. โอกาโสติ คาโม วา นิคโม วา วนํ วา รจฺฉา วา สิงฺฆาฏกํ วาติ เอวมาทิ. อาวุธนฺติ อสิ วา อุสุ วา สตฺติ วาติ เอวมาทิ. อิริยาปโถติ มาเรตพฺพสฺส มารกสฺส จ ฐานํ วา นิสชฺชา วาติ เอวมาทิ.

De estos, el «objeto» es el ser vivo que ha de ser matado. El «tiempo» se refiere tanto al momento del día, como la mañana o la tarde, como a la etapa de la vida, como la juventud o la vejez. El «lugar» se refiere a una aldea, un pueblo, un bosque, un camino o un cruce de caminos, entre otros. El «arma» se refiere a una espada, una flecha o una lanza, entre otros. La «postura» se refiere a si la víctima o el ejecutor están de pie, sentados, etc.

กิริยาวิเสโสติ วิชฺฌนํ วา เฉทนํ วา เภทนํ วา สงฺขมุณฺฑิกํ วาติ เอวมาทิ. ยทิ หิ วตฺถุํ วิสํวาเทตฺวา ‘‘ยํ มาเรหี’’ติ อาณตฺโต, ตโต อญฺญํ มาเรติ, อาณาปกสฺส นตฺถิ กมฺมพทฺโธ. อถ วตฺถุํ อวิสํวาเทตฺวา มาเรติ, อาณาปกสฺส อาณตฺติกฺขเณ อาณตฺตสฺส มารณกฺขเณติ อุภเยสมฺปิ กมฺมพทฺโธ. เอส นโย กาลาทีสุปิ.

La «especificidad de la acción» se refiere a apuñalar, cortar, herir o el método de «cáscara de caracol» (afeitar la cabeza y herirla), entre otros. Si el ejecutor ignora el objeto especificado y mata a otro distinto del ordenado, el mandante no queda ligado por el kamma. Pero si mata al objeto especificado sin error, el mandante queda ligado por el kamma en el momento del mandato, y el ejecutor en el momento de la matanza; así, ambos quedan ligados por el kamma. Este mismo método se aplica al tiempo y a los demás factores.

มารณตฺถนฺตุ กาเยน วา กายปฺปฏิพทฺเธน วา ปหรณนิสฺสชฺชนํ นิสฺสคฺคิโย ปโยโค. โสปิ อุทฺทิสฺสานุทฺทิสฺสเภทโต ทุวิโธ เอว, กมฺมพทฺโธ เจตฺถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

El esfuerzo por lanzamiento (nissaggiyo) es el acto de lanzar un proyectil con el cuerpo o con algo conectado al cuerpo con el fin de matar. Este también es de dos tipos: dirigido o no dirigido, y la responsabilidad del kamma en este caso debe entenderse según el método mencionado anteriormente.

มารณตฺถเมว โอปาตขณนํ, อปสฺเสนอุปนิกฺขิปนํ, เภสชฺชวิสยนฺตาทิปฺปโยชนํ วา ถาวโร ปโยโค. โสปิ อุทฺทิสฺสานุทฺทิสฺสเภทโต ทุวิโธ, ยโต ตตฺถปิ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว กมฺมพทฺโธ เวทิตพฺโพ. อยนฺตุ วิเสโส – มูลฏฺเฐน โอปาตาทีสุ ปเรสํ มูเลน วา มุธา วา ทินฺเนสุปิ ยทิ ตปฺปจฺจยา โกจิ มรติ, มูลฏฺฐสฺเสว กมฺมพทฺโธ. ยทิปิ จ เตน อญฺเญน วา ตตฺถ โอปาเต วินาเสตฺวา ภูมิสเม กเตปิ ปํสุโธวกา วา ปํสุํ คณฺหนฺตา, มูลขณกา วา มูลานิ ขณนฺตา อาวาฏํ กโรนฺติ[Pg.21], เทเว วา วสฺสนฺเต กทฺทโม ชายติ, ตตฺถ จ โกจิ โอตริตฺวา วา ลคฺคิตฺวา วา มรติ, มูลฏฺฐสฺเสว กมฺมพทฺโธ. ยทิ ปน เยน ลทฺธํ, โส อญฺโญ วา ตํ วิตฺถฏตรํ คมฺภีรตรํ วา กโรติ, ตปฺปจฺจยาว โกจิ มรติ, อุภเยสมฺปิ กมฺมพทฺโธ. ยถา ตุ มูลานิ มูเลหิ สํสนฺทนฺติ, ตถา ตตฺร ถเล กเต มุจฺจติ. เอวํ อปสฺเสนาทีสุปิ ยาว เตสํ ปวตฺติ, ตาว ยถาสมฺภวํ กมฺมพทฺโธ เวทิตพฺโพ.

El esfuerzo permanente (thāvaro) consiste en cavar un foso, colocar una trampa o emplear venenos o mecanismos con el único fin de matar. Este también se divide en dirigido y no dirigido, por lo cual la responsabilidad del kamma debe entenderse según el método ya explicado. Sin embargo, existe esta distinción: si el responsable original entrega el foso o la trampa a otros, ya sea por un precio o gratuitamente, y alguien muere a causa de ello, la responsabilidad del kamma recae sobre el responsable original. Incluso si él u otro destruyen el foso y nivelan el terreno, si posteriormente unos buscadores de polvo extraen tierra o unos buscadores de raíces cavan y recrean el hoyo, o si la lluvia crea un lodazal allí, y algún ser cae o queda atrapado y muere, la responsabilidad del kamma sigue recayendo sobre el creador original. Pero si quien lo recibió u otra persona lo hace más ancho o más profundo y alguien muere por esa causa, ambos quedan ligados por el kamma. Así como las raíces se entrelazan con otras raíces, mientras la causa persista, el kamma permanece; si el lugar se convierte en terreno firme, uno queda libre. Del mismo modo, en el caso de las trampas y otros medios, mientras estos sigan operativos, la responsabilidad del kamma debe entenderse según corresponda.

มารณตฺถํ ปน วิชฺชาปริชปฺปนํ วิชฺชามโย ปโยโค. ทาฐาวุธาทีนํ ทาฐาโกฏนาทิมิว มารณตฺถํ กมฺมวิปากชิทฺธิวิการกรณํ อิทฺธิมโย ปโยโคติ. อทินฺนาทานสฺส ตุ เถยฺยปสยฺหปฏิจฺฉนฺนปริกปฺปกุสาวหารวสปฺปวตฺตา สาหตฺถิกาณตฺติกาทโย ปโยคา, เตสมฺปิ วุตฺตานุสาเรเนว ปเภโท เวทิตพฺโพ. อพฺรหฺมจริยาทีนํ ติณฺณมฺปิ สาหตฺถิโก เอว ปโยโค ลพฺภตีติ. เอวเมตฺถ ปโยคโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

El esfuerzo por artes mágicas (vijjāmayo) es el recitado de mantras con el fin de matar. El esfuerzo por poderes psíquicos (iddhimayo) consiste en realizar una transformación mediante poderes psíquicos resultantes de la maduración del kamma para causar la muerte, similar a como el rey Dāṭhāvudha causaba la muerte con solo frotar sus colmillos. En cuanto al robo (adinnādāna), los esfuerzos incluyen el robo por sigilo, por fuerza, por ocultamiento, por estratagema, por fraude de pesos y medidas, o por desplazamiento de linderos, ya sean manuales o por mandato; su clasificación debe entenderse siguiendo lo ya dicho. Para los otros tres preceptos, incluido el comportamiento sexual incorrecto, solo se aplica el esfuerzo manual. De esta manera debe entenderse la decisión con respecto a los esfuerzos.

องฺคโตติ เอตฺถ จ ปาณาติปาตสฺส ปญฺจ องฺคานิ ภวนฺติ – ปาโณ จ โหติ, ปาณสญฺญี จ, วธกจิตฺตญฺจ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ, วายมติ, เตน จ มรตีติ. อทินฺนาทานสฺสาปิ ปญฺเจว – ปรปริคฺคหิตญฺจ โหติ, ปรปริคฺคหิตสญฺญี จ, เถยฺยจิตฺตญฺจ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ, วายมติ, เตน จ อาทาตพฺพํ อาทานํ คจฺฉตีติ. อพฺรหฺมจริยสฺส ปน จตฺตาริ องฺคานิ ภวนฺติ – อชฺฌาจริยวตฺถุ จ โหติ, ตตฺถ จ เสวนจิตฺตํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ, เสวนปจฺจยา ปโยคญฺจ สมาปชฺชติ, สาทิยติ จาติ, ตถา ปเรสํ ทฺวินฺนมฺปิ. ตตฺถ มุสาวาทสฺส ตาว มุสา จ โหติ ตํ วตฺถุ, วิสํวาทนจิตฺตญฺจ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ, ตชฺโช จ วายาโม, ปรวิสํวาทนญฺจ วิญฺญาปยมานา วิญฺญตฺติ ปวตฺตตีติ จตฺตาริ องฺคานิ เวทิตพฺพานิ. สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานสฺส ปน สุราทีนญฺจ อญฺญตรํ โหติ มทนียปาตุกมฺยตาจิตฺตญฺจ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ, ตชฺชญฺจ วายามํ อาปชฺชติ, ปีเต จ ปวิสตีติ อิมานิ จตฺตาริ องฺคานีติ. เอวเมตฺถ องฺคโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

En cuanto a los factores (aṅgatoti), el análisis es el siguiente: para la destrucción de la vida (pāṇātipāta), se presentan cinco factores: hay un ser vivo, existe la percepción de que es un ser vivo, surge el pensamiento de matar (voluntad), se realiza el esfuerzo y el ser muere debido a dicho esfuerzo. Para el acto de tomar lo que no ha sido dado (adinnādāna), también hay cinco factores: el objeto pertenece a otro, existe la percepción de que pertenece a otro, surge el pensamiento de robar, se realiza el esfuerzo y se produce la acción de tomar lo que debe ser tomado. Para la conducta no célibe (abrahmacariya), se presentan cuatro factores: hay un objeto con el cual transgredir (como una mujer, etc.), surge el pensamiento de practicar la unión sexual en dicho objeto, se llega a realizar el esfuerzo por la causa de dicha unión y se experimenta satisfacción (deleite). De igual modo, hay factores para los otros dos preceptos: en cuanto al falso testimonio (musāvāda), se deben conocer cuatro factores: el asunto es falso, surge el pensamiento de engañar, se realiza el esfuerzo correspondiente y se produce la comunicación (física o verbal) que hace que el otro comprenda el engaño. Para la ingesta de licores y bebidas fermentadas que causan negligencia (surāmerayamajjapamādaṭṭhāna), hay cuatro factores: se trata de uno de los tipos de intoxicantes como el licor, etc., surge el pensamiento de querer beber para intoxicarse, se realiza el esfuerzo correspondiente y el líquido entra al cuerpo al ser bebido. De esta manera, aquí debe conocerse la determinación por medio de los factores.

สมุฏฺฐานโตติ ปาณาติปาตอทินฺนาทานมุสาวาทา เจตฺถ กายจิตฺตโต, วาจาจิตฺตโต, กายวาจาจิตฺตโต จาติ ติสมุฏฺฐานา โหนฺติ. อพฺรหฺมจริยํ กายจิตฺตวเสน เอกสมุฏฺฐานเมว. สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานํ กายโต จ, กายจิตฺตโต จาติ ทฺวิสมุฏฺฐานนฺติ. เอวเมตฺถ สมุฏฺฐานโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

En cuanto a los orígenes (samuṭṭhānatoti): la destrucción de la vida, el tomar lo que no ha sido dado y el falso testimonio surgen de tres orígenes: del cuerpo y la mente, del habla y la mente, y del cuerpo, el habla y la mente combinados. La conducta no célibe tiene un solo origen: por medio del cuerpo y la mente. La ingesta de licores y bebidas fermentadas tiene dos orígenes: por medio del cuerpo, y por medio del cuerpo y la mente. De esta manera, aquí debe conocerse la determinación por medio de los orígenes.

เวทนาโตติ [Pg.22] เอตฺถ จ ปาณาติปาโต ทุกฺขเวทนาสมฺปยุตฺโตว. อทินฺนาทานํ ตีสุ เวทนาสุ อญฺญตรเวทนาสมฺปยุตฺตํ, ตถา มุสาวาโท. อิตรานิ ทฺเว สุขาย วา อทุกฺขมสุขาย วา เวทนาย สมฺปยุตฺตานีติ. เอวเมตฺถ เวทนาโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

En cuanto a las sensaciones (vedanātoti): aquí, la destrucción de la vida está asociada únicamente con la sensación de dolor (desagradable). El tomar lo que no ha sido dado está asociado con cualquiera de las tres sensaciones; lo mismo ocurre con el falso testimonio. Los otros dos (conducta no célibe e intoxicantes) están asociados ya sea con la sensación de placer o con la sensación neutra (ni dolor ni placer). De esta manera, aquí debe conocerse la determinación por medio de las sensaciones.

มูลโตติ ปาณาติปาโต เจตฺถ โทสโมหมูโล. อทินฺนาทานมุสาวาทา โลภโมหมูลา วา โทสโมหมูลา วา. อิตรานิ ทฺเว โลภโมหมูลานีติ. เอวเมตฺถ มูลโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

En cuanto a las raíces (mūlatoti): aquí, la destrucción de la vida tiene como raíces el odio y la delusión. El tomar lo que no ha sido dado y el falso testimonio pueden tener como raíces la codicia y la delusión, o bien el odio y la delusión. Los otros dos tienen como raíces la codicia y la delusión. De esta manera, aquí debe conocerse la determinación por medio de las raíces.

กมฺมโตติ ปาณาติปาตอทินฺนาทานอพฺรหฺมจริยานิ เจตฺถ กายกมฺมเมว กมฺมปถปฺปตฺตาเนว จ, มุสาวาโท วจีกมฺมเมว. โย ปน อตฺถภญฺชโก, โส กมฺมปถปฺปตฺโต. อิตโร กมฺมเมว. สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานํ กายกมฺมเมวาติ. เอวเมตฺถ กมฺมโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

En cuanto a la acción (kammatoti): aquí, la destrucción de la vida, el tomar lo que no ha sido dado y la conducta no célibe son exclusivamente acciones corporales y constituyen senderos de acción (kammapatha). El falso testimonio es exclusivamente una acción verbal; aquel que causa la pérdida del beneficio de otro constituye un sendero de acción, el otro tipo es meramente una acción (kamma). La ingesta de licores y bebidas fermentadas es exclusivamente una acción corporal. De esta manera, aquí debe conocerse la determinación por medio de la acción.

วิรมโตติ เอตฺถ อาห ‘‘ปาณาติปาตาทีหิ วิรมนฺโต กุโต วิรมตี’’ติ? วุจฺจเต – สมาทานวเสน ตาว วิรมนฺโต อตฺตโน วา ปเรสํ วา ปาณาติปาตาทิอกุสลโต วิรมติ. กิมารภิตฺวา? ยโต วิรมติ, ตเทว. สมฺปตฺตวเสนาปิ วิรมนฺโต วุตฺตปฺปการากุสลโตว. กิมารภิตฺวา? ปาณาติปาตาทีนํ วุตฺตารมฺมณาเนว. เกจิ ปน ภณนฺติ ‘‘สุราเมรยมชฺชสงฺขาเต สงฺขาเร อารภิตฺวา สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา วิรมติ, สตฺตสงฺขาเรสุ ยํ ปน อวหริตพฺพํ ภญฺชิตพฺพญฺจ, ตํ อารภิตฺวา อทินฺนาทานา มุสาวาทา จ, สตฺเตเยวารภิตฺวา ปาณาติปาตา อพฺรหฺมจริยา จา’’ติ. ตทญฺเญ ‘‘เอวํ สนฺเต ‘อญฺญํ จินฺเตนฺโต อญฺญํ กเรยฺย, ยญฺจ ปชหติ, ตํ น ชาเนยฺยา’ติ เอวํทิฏฺฐิกา หุตฺวา อนิจฺฉมานา ยเทว ปชหติ, ตํ อตฺตโน ปาณาติปาตาทิอกุสลเมวารภิตฺวา วิรมตี’’ติ วทนฺติ. ตทยุตฺตํ. กสฺมา? ตสฺส ปจฺจุปฺปนฺนาภาวโต พหิทฺธาภาวโต จ. สิกฺขาปทานญฺหิ วิภงฺคปาเฐ ‘‘ปญฺจนฺนํ สิกฺขาปทานํ กติ กุสลา…เป… กติ อรณา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘กุสลาเยว, สิยา สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา’’ติ (วิภ. ๗๑๖) เอวํ ปวตฺตมาเน วิสฺสชฺชเน ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา’’ติ จ ‘‘พหิทฺธารมฺมณา’’ติ จ เอวํ ปจฺจุปฺปนฺนพหิทฺธารมฺมณตฺตํ วุตฺตํ, ตํ อตฺตโน ปาณาติปาตาทิอกุสลํ อารภิตฺวา วิรมนฺตสฺส น ยุชฺชติ. ยํ ปน วุตฺตํ – ‘‘อญฺญํ [Pg.23] จินฺเตนฺโต อญฺญํ กเรยฺย, ยญฺจ ปชหติ, ตํ น ชาเนยฺยา’’ติ. ตตฺถ วุจฺจเต – น กิจฺจสาธนวเสน ปวตฺเตนฺโต อญฺญํ จินฺเตนฺโต อญฺญํ กโรตีติ วา, ยญฺจ ปชหติ, ตํ น ชานาตีติ วา วุจฺจติ.

En cuanto a la abstinencia (viramatoti), se plantea la pregunta: ‘¿De qué se abstiene aquel que evita la destrucción de la vida y demás actos?’ Se responde: en primer lugar, aquel que se abstiene por medio del compromiso asumido (samādāna) se abstiene de la acción insalubre de destruir la vida, ya sea propia o ajena. ¿Tomando qué como objeto? Aquello mismo de lo cual se abstiene (el acto insalubre). También aquel que se abstiene por el encuentro con la situación (sampatta) se abstiene precisamente de la acción insalubre descrita. ¿Tomando qué como objeto? Los mismos objetos de la destrucción de la vida y demás ya mencionados. Algunos maestros dicen: ‘Tomando como objeto las formaciones condicionadas conocidas como licores y bebidas fermentadas, uno se abstiene de la ingesta de intoxicantes; tomando como objeto aquellas formaciones entre los seres que pueden ser robadas o dañadas, uno se abstiene de tomar lo que no ha sido dado y del falso testimonio; y tomando como objeto únicamente a los seres, uno se abstiene de la destrucción de la vida y de la conducta no célibe’. Otros (aññe) dicen: ‘Si esto fuera así, uno podría estar pensando en una cosa y haciendo otra, y no conocería aquello que abandona; por lo tanto, sin desear tal confusión, uno se abstiene tomando como objeto su propia acción insalubre de destruir la vida, etc., que es precisamente lo que abandona’. Pero esto es incorrecto. ¿Por qué? Porque dicha acción no es un objeto presente ni es un objeto externo. En efecto, en el texto del Vibhaṅga sobre los preceptos, al preguntar: ‘De los cinco preceptos, ¿cuántos son saludables? (...) ¿cuántos tienen objeto?’, se responde: ‘Son exclusivamente saludables, a veces asociados con la sensación de placer...’ y así sucesivamente, indicando que tienen objetos presentes (paccuppannārammaṇā) y objetos externos (bahiddhārammaṇā). Tal afirmación no sería coherente para quien se abstiene tomando como objeto su propia acción insalubre pasada. En cuanto a lo dicho por otros: ‘uno podría estar pensando en una cosa y haciendo otra, y no conocería aquello que abandona’, se aclara: no se dice que, al realizar la función de la abstinencia, uno piense en una cosa y haga otra, ni que no conozca lo que abandona.

‘‘อารภิตฺวาน อมตํ, ชหนฺโต สพฺพปาปเก;

นิทสฺสนญฺเจตฺถ ภเว, มคฺคฏฺโฐริยปุคฺคโล’’ติ.

‘Tomando como objeto lo Inmortal (Nibbāna) y abandonando todo mal; el ejemplo de esto sería la persona noble (ariya) establecida en el Sendero’.

เอวเมตฺถ วิรมโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

De esta manera, aquí debe conocerse la determinación por medio de la abstinencia.

ผลโตติ สพฺเพ เอว เจเต ปาณาติปาตาทโย ทุคฺคติผลนิพฺพตฺตกา โหนฺติ, สุคติยญฺจ อนิฏฺฐากนฺตามนาปวิปากนิพฺพตฺตกา โหนฺติ, สมฺปราเย ทิฏฺฐธมฺเม เอว จ อเวสารชฺชาทิผลนิพฺพตฺตกา. อปิจ ‘‘โย สพฺพลหุโส ปาณาติปาตสฺส วิปาโก มนุสฺสภูตสฺส อปฺปายุกสํวตฺตนิโก โหตี’’ติ (อ. นิ. ๘.๔๐) เอวมาทินา นเยเนตฺถ ผลโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

En cuanto al fruto (phalatoti): todos estos actos, como la destrucción de la vida y demás, producen frutos que conducen a los estados de privación (duggati); e incluso en los estados de felicidad (sugati), producen resultados indeseables, desagradables y no placenteros; y en el futuro o en el presente, producen frutos como la falta de confianza y otros. Además, por medio de este método: ‘El resultado más leve de la destrucción de la vida para quien nace como ser humano es la brevedad de la vida’, debe conocerse aquí la determinación por medio del fruto.

อปิ เจตฺถ ปาณาติปาตาทิเวรมณีนมฺปิ สมุฏฺฐานเวทนามูลกมฺมผลโต วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย. ตตฺถายํ วิญฺญาปนา – สพฺพา เอว เจตา เวรมณิโย จตูหิ สมุฏฺฐหนฺติ กายโต, กายจิตฺตโต, วาจาจิตฺตโต, กายวาจาจิตฺตโต จาติ. สพฺพา เอว จ สุขเวทนาสมฺปยุตฺตา วา, อทุกฺขมสุขเวทนาสมฺปยุตฺตา วา, อโลภาโทสมูลา วา อโลภาโทสาโมหมูลา วา. จตสฺโสปิ เจตฺถ กายกมฺมํ, มุสาวาทาเวรมณี วจีกมฺมํ, มคฺคกฺขเณ จ จิตฺตโตว สมุฏฺฐหนฺติ, สพฺพาปิ มโนกมฺมํ.

Además, se debe conocer el juicio con respecto a las abstenciones de matar seres vivos y demás, en términos del origen, la sensación, la raíz y el fruto de la acción. Al respecto, esta es la explicación: todas estas abstenciones surgen de cuatro orígenes: a través del cuerpo, del cuerpo y la mente, del habla y la mente, y del cuerpo, el habla y la mente. Todas ellas están asociadas ya sea con una sensación placentera o con una sensación ni-dolorosa-ni-placentera; tienen como raíz la no-codicia y el no-odio, o bien la no-codicia, el no-odio y la no-delusión. Entre estas cinco, las cuatro primeras constituyen acciones corporales, mientras que la abstención de hablar falsamente es una acción verbal. En el momento del Sendero (Magga), surgen únicamente de la mente, y todas ellas son acciones mentales.

ปาณาติปาตา เวรมณิยา เจตฺถ องฺคปจฺจงฺคสมฺปนฺนตา อาโรหปริณาหสมฺปตฺติตา ชวสมฺปตฺติตา สุปฺปติฏฺฐิตปาทตา จารุตา มุทุตา สุจิตา สูรตา มหพฺพลตา วิสฺสตฺถวจนตา โลกปิยตา เนลตา อเภชฺชปริสตา อจฺฉมฺภิตา ทุปฺปธํสิตา ปรูปกฺกเมน อมรณตา อนนฺตปริวารตา สุรูปตา สุสณฺฐานตา อปฺปาพาธตา อโสกิตา ปิเยหิ มนาเปหิ สทฺธึ อวิปฺปโยคตา ทีฆายุกตาติ เอวมาทีนิ ผลานิ.

Los frutos de abstenerse de quitar la vida en este contexto son: la perfección de los miembros y órganos, la plenitud de la estatura y proporción, la rapidez, pies bien asentados, belleza, suavidad, pureza, valentía, gran fuerza, habla fluida y melodiosa, ser amado por el mundo, ser intachable, poseer un séquito inseparable, ausencia de temor, ser invencible, no morir por el esfuerzo de otros, tener un séquito ilimitado, buena apariencia, buena figura, salud (poca enfermedad), ausencia de pesar, no separarse de lo que es querido y agradable, y una larga vida; estos y otros son los frutos.

อทินฺนาทานา เวรมณิยา มหทฺธนตา ปหูตธนธญฺญตา อนนฺตโภคตา อนุปฺปนฺนโภคุปฺปตฺติตา อุปฺปนฺนโภคถาวรตา อิจฺฉิตานํ โภคานํ ขิปฺปปฺปฏิลาภิตา ราชโจรุทกคฺคิอปฺปิยทายาเทหิ อสาธารณโภคตา [Pg.24] อสาธารณธนปฺปฏิลาภิตา โลกุตฺตมตา นตฺถิกภาวสฺส อชานนตา สุขวิหาริตาติ เอวมาทีนิ.

Los frutos de abstenerse de tomar lo que no es dado son: poseer gran riqueza, abundancia de bienes y granos, goces ilimitados, la obtención de posesiones aún no adquiridas, la estabilidad de las posesiones ya obtenidas, la rápida adquisición de los bienes deseados, tener bienes que no son compartidos con reyes, ladrones, agua, fuego o herederos no deseados, la obtención de riqueza excepcional, ser una persona eminente en el mundo, no conocer el estado de carencia, y vivir felizmente; estos y otros son los frutos.

อพฺรหฺมจริยา เวรมณิยา วิคตปจฺจตฺถิกตา สพฺพชนปิยตา อนฺนปานวตฺถสยนาทีนํ ลาภิตา สุขสยนตา สุขปฺปฏิพุชฺฌนตา อปายภยวินิมุตฺตตา อิตฺถิภาวปฺปฏิลาภสฺส วา นปุํสกภาวปฺปฏิลาภสฺส วา อภพฺพตา อกฺโกธนตา ปจฺจกฺขการิตา อปติตกฺขนฺธตา อนโธมุขตา อิตฺถิปุริสานํ อญฺญมญฺญปิยตา ปริปุณฺณินฺทฺริยตา ปริปุณฺณลกฺขณตา นิราสงฺกตา อปฺโปสฺสุกฺกตา สุขวิหาริตา อกุโตภยตา ปิยวิปฺปโยคาภาวตาติ เอวมาทีนิ.

Los frutos de abstenerse de la conducta no casta son: la ausencia de enemigos, ser querido por todas las personas, la fácil obtención de comida, bebida, ropa y alojamiento, dormir felizmente, despertar felizmente, estar liberado del temor a los estados de privación, no renacer en condición de mujer o de eunuco, no tener rivales, ausencia de ira, actuar con discernimiento directo, no tener los hombros caídos (mantener la dignidad), no caminar con la mirada baja, el afecto mutuo entre hombres y mujeres, la perfección de las facultades sensoriales, la plenitud de las marcas físicas, la ausencia de sospecha, la falta de preocupación, vivir felizmente, no tener miedo de ninguna parte, y la ausencia de separación de los seres queridos; estos y otros son los frutos.

มุสาวาทา เวรมณิยา วิปฺปสนฺนินฺทฺริยตา วิสฺสฏฺฐมธุรภาณิตา สมสิตสุทฺธทนฺตตา นาติถูลตา นาติกิสตา นาติรสฺสตา นาติทีฆตา สุขสมฺผสฺสตา อุปฺปลคนฺธมุขตา สุสฺสูสกปริชนตา อาเทยฺยวจนตา กมลุปฺปลสทิสมุทุโลหิตตนุชิวฺหตา อนุทฺธตตา อจปลตาติ เอวมาทีนิ.

Los frutos de abstenerse de hablar falsamente son: facultades sensoriales muy claras, un habla fluida y dulce, dientes parejos y blancos, no ser demasiado robusto ni demasiado delgado, ni demasiado bajo ni demasiado alto, tener un contacto corporal agradable, un aliento con fragancia de loto azul, tener un séquito que escucha atentamente, un habla que es valorada y aceptada, una lengua suave, roja y delgada como un pétalo de loto, no ser inquieto y no ser voluble; estos y otros son los frutos.

สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา เวรมณิยา อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺเนสุ สพฺพกิจฺจกรณีเยสุ ขิปฺปํ ปฏิชานนตา สทา อุปฏฺฐิตสติตา อนุมฺมตฺตกตา ญาณวนฺตตา อนลสตา อชฬตา อเนลมูคตา อมตฺตตา อปฺปมตฺตตา อสมฺโมหตา อจฺฉมฺภิตา อสารมฺภิตา อนุสฺสงฺกิตา สจฺจวาทิตา อปิสุณาผรุสาสมฺผปลาปวาทิตา รตฺตินฺทิวมตนฺทิตตา กตญฺญุตา กตเวทิตา อมจฺฉริตา จาควนฺตตา สีลวนฺตตา อุชุตา อกฺโกธนตา หิริมนตา โอตฺตปฺปิตา อุชุทิฏฺฐิกตา มหาปญฺญตา เมธาวิตา ปณฺฑิตตา อตฺถานตฺถกุสลตาติ เอวมาทีนิ ผลานิ. เอวเมตฺถ ปาณาติปาตาทิเวรมณีนํ สมุฏฺฐานเวทนามูลกมฺมผลโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

Los frutos de abstenerse de bebidas fermentadas, licores y otros embriagantes que causan negligencia son: el rápido reconocimiento de todos los deberes en el pasado, futuro y presente; poseer siempre una atención establecida; no caer en la locura; poseer sabiduría; no ser perezoso ni torpe; no ser estúpido ni sordo-mudo; no ser descuidado; ser diligente; no estar confundido; no tener miedo; no ser hostil; no ser sospechoso; decir la verdad; no ser calumnioso, áspero ni hablar palabras frívolas; ser incansable día y noche; poseer gratitud y reconocimiento por los favores recibidos; no ser mezquino; ser generoso y virtuoso; ser recto; no tener ira; poseer vergüenza y temor moral; tener una visión recta; poseer gran sabiduría, agudeza intelectual y erudición; y ser hábil en distinguir lo provechoso de lo no provechoso. De este modo, debe conocerse la decisión respecto a las abstenciones de matar seres vivos y demás, también en términos del origen, la sensación, la raíz y el fruto de la acción.

ปจฺฉิมปญฺจสิกฺขาปทวณฺณนา

Descripción de los últimos cinco preceptos.

อิทานิ ยํ วุตฺตํ –

Ahora, lo que se ha dicho:

‘‘โยเชตพฺพํ ตโต ยุตฺตํ, ปจฺฉิเมสฺวปิ ปญฺจสุ;

อาเวณิกญฺจ วตฺตพฺพํ, เญยฺยา หีนาทิตาปิ จา’’ติ.

“Debe aplicarse lo que sea apropiado también a los cinco preceptos posteriores; deben mencionarse sus características específicas, y también deben conocerse sus estados como inferiores y demás”.

ตสฺสายํ [Pg.25] อตฺถวณฺณนา – เอติสฺสา ปุริมปญฺจสิกฺขาปทวณฺณนาย ยํ ยุชฺชติ, ตํ ตโต คเหตฺวา ปจฺฉิเมสฺวปิ ปญฺจสุ สิกฺขาปเทสุ โยเชตพฺพํ. ตตฺถายํ โยชนา – ยเถว หิ ปุริมสิกฺขาปเทสุ อารมฺมณโต จ สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานํ รูปายตนาทิอญฺญตรสงฺขารารมฺมณํ, ตถา อิธ วิกาลโภชนํ. เอเตน นเยน สพฺเพสํ อารมฺมณเภโท เวทิตพฺโพ. อาทานโต จ ยถา ปุริมานิ สามเณเรน วา อุปาสเกน วา สมาทิยนฺเตน สมาทินฺนานิ โหนฺติ, ตถา เอตานิปิ. องฺคโตปิ ยถา ตตฺถ ปาณาติปาตาทีนํ องฺคเภโท วุตฺโต, เอวมิธาปิ วิกาลโภชนสฺส จตฺตาริ องฺคานิ – วิกาโล, ยาวกาลิกํ, อชฺโฌหรณํ, อนุมฺมตฺตกตาติ. เอเตนานุสาเรน เสสานมฺปิ องฺควิภาโค เวทิตพฺโพ. ยถา จ ตตฺถ สมุฏฺฐานโต สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานํ กายโต จ กายจิตฺตโต จาติ ทฺวิสมุฏฺฐานํ, เอวมิธ วิกาลโภชนํ. เอเตน นเยน สพฺเพสํ สมุฏฺฐานํ เวทิตพฺพํ. ยถา จ ตตฺถ เวทนาโต อทินฺนาทานํ ตีสุ เวทนาสุ อญฺญตรเวทนาสมฺปยุตฺตํ, ตถา อิธ วิกาลโภชนํ. เอเตน นเยน สพฺเพสํ เวทนาสมฺปโยโค เวทิตพฺโพ. ยถา จ ตตฺถ อพฺรหฺมจริยํ โลภโมหมูลํ, เอวมิธ วิกาลโภชนํ. อปรานิ จ ทฺเว เอเตน นเยน สพฺเพสํ มูลเภโท เวทิตพฺโพ. ยถา จ ตตฺถ ปาณาติปาตาทโย กายกมฺมํ, เอวมิธาปิ วิกาลโภชนาทีนิ. ชาตรูปรชตปฺปฏิคฺคหณํ ปน กายกมฺมํ วา สิยา วจีกมฺมํ วา กายทฺวาราทีหิ ปวตฺติสพฺภาวปริยาเยน, น กมฺมปถวเสน. วิรมโตติ ยถา จ ตตฺถ วิรมนฺโต อตฺตโน วา ปเรสํ วา ปาณาติปาตาทิอกุสลโต วิรมติ, เอวมิธาปิ วิกาลโภชนาทิอกุสลโต, กุสลโตปิ วา เอกโต. ยถา จ ปุริมา ปญฺจ เวรมณิโย จตุสมุฏฺฐานา กายโต, กายจิตฺตโต, วาจาจิตฺตโต, กายวาจาจิตฺตโต จาติ, สพฺพา สุขเวทนาสมฺปยุตฺตา วา อทุกฺขมสุขเวทนาสมฺปยุตฺตา วา, อโลภาโทสมูลา วา อโลภาโทสาโมหมูลา วา, สพฺพา จ นานปฺปการอิฏฺฐผลนิพฺพตฺตกา, ตถา อิธาปีติ.

Esta es la explicaci3n de su significado: lo que es apropiado de la explicaci3n de los cinco preceptos anteriores debe tomarse de all3 y aplicarse tambi3n a estos 3ltimos cinco preceptos. Aqu3 est3 la aplicaci3n: as3 como en los preceptos anteriores, en t3rminos de objeto, el precepto sobre licores y sustancias embriagantes tiene como objeto formaciones mentales como la forma material y otros, del mismo modo sucede aqu3 con el precepto de la comida a deshoras. Por este m3todo, debe entenderse la distinci3n de los objetos para todos los preceptos restantes. En cuanto a la asunci3n, as3 como los anteriores son asumidos por un novicio o un laico que los toma, del mismo modo ocurre con estos. En cuanto a los factores, as3 como all3 se explic3 la divisi3n de los factores para la destrucci3n de la vida y los otros, as3 tambi3n aqu3 hay cuatro factores para la comida a deshoras: el tiempo fuera de hora, la comida permitida solo en el tiempo, el acto de tragar y el no estar demente. Por esta gu3a, debe entenderse la divisi3n de los factores de los dem3s preceptos. As3 como all3, por su origen, el precepto de licores y sustancias embriagantes tiene dos or3genes (del cuerpo, y del cuerpo y la mente), del mismo modo ocurre aqu3 con la comida a deshoras. Por este m3todo debe conocerse el origen de todos ellos. As3 como all3, por la sensaci3n, el tomar lo que no es dado est3 asociado con una de las tres sensaciones, as3 tambi3n aqu3 la comida a deshoras. Por este m3todo debe conocerse la asociaci3n con las sensaciones para todos ellos. As3 como all3 la conducta sexual impropia tiene su ra3z en la codicia y la delusi3n, as3 tambi3n aqu3 la comida a deshoras. Para los otros dos preceptos, por este m3todo debe entenderse la distinci3n de las ra3ces para todos. As3 como all3 la destrucci3n de la vida y los dem3s son acciones corporales, del mismo modo aqu3 lo son la comida a deshoras y los siguientes. Sin embargo, recibir oro y plata puede ser una acci3n corporal, verbal o mental por el modo de ocurrir a trav3s de las puertas del cuerpo y las otras, pero no por medio del camino de la acci3n (kammapatha). "Del que se abstiene": as3 como all3 el que se abstiene se aparta de lo perjudicial como la destrucci3n de la vida, ya sea para s3 mismo o para otros, as3 tambi3n aqu3 se abstiene de lo perjudicial como la comida a deshoras, o bien de un lado de lo beneficioso. Y as3 como las primeras cinco abstenciones tienen cuatro or3genes (del cuerpo, del cuerpo y la mente, del habla y la mente, y del cuerpo, habla y mente), y todas est3n asociadas con sensaciones placenteras o neutras, con ra3ces de no-codicia y no-odio, o no-codicia, no-odio y no-delusi3n, y todas producen diversos resultados deseados, as3 tambi3n debe aplicarse en estos preceptos posteriores.

‘‘โยเชตพฺพํ ตโต ยุตฺตํ, ปจฺฉิเมสฺวปิ ปญฺจสุ;

อาเวณิกญฺจ วตฺตพฺพํ, เญยฺยา หีนาทิตาปิ จา’’ติ. –

"Debe aplicarse desde all3 lo que sea apropiado tambi3n en los 3ltimos cinco preceptos; lo que es espec3fico debe decirse, y deben conocerse tambi3n las distinciones como inferior y dem3s."

เอตฺถ ปน วิกาลโภชนนฺติ มชฺฌนฺหิกวีติกฺกเม โภชนํ. เอตญฺหิ อนุญฺญาตกาเล วีติกฺกนฺเต โภชนํ, ตสฺมา ‘‘วิกาลโภชน’’นฺติ วุจฺจติ[Pg.26], ตโต วิกาลโภชนา. นจฺจคีตวาทิตวิสูกทสฺสนนฺติ เอตฺถ นจฺจํ นาม ยํกิญฺจิ นจฺจํ, คีตนฺติ ยํกิญฺจิ คีตํ, วาทิตนฺติ ยํกิญฺจิ วาทิตํ. วิสูกทสฺสนนฺติ กิเลสุปฺปตฺติปจฺจยโต กุสลปกฺขภินฺทเนน วิสูกานํ ทสฺสนํ, วิสูกภูตํ วา ทสฺสนํ วิสูกทสฺสนํ. นจฺจา จ คีตา จ วาทิตา จ วิสูกทสฺสนา จ นจฺจคีตวาทิตวิสูกทสฺสนา. วิสูกทสฺสนญฺเจตฺถ พฺรหฺมชาเล วุตฺตนเยเนว คเหตพฺพํ. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ –

Aqu3, "comida a deshoras" se refiere a comer cuando el mediod3a ha pasado. Puesto que es comer una vez que el tiempo permitido ha transcurrido, se llama "comida a deshoras"; de ah3, [la abstenci3n] de la comida a deshoras. En cuanto a "bailes, cantos, m3sica y espect3culos que son obst3culos", aqu3 "baile" es cualquier tipo de baile, "canto" es cualquier tipo de canto y "m3sica" es cualquier tipo de m3sica instrumental. "Espect3culos que son obst3culos" se refiere a mirar aquello que, por ser condici3n para el surgimiento de las impurezas, destruye el bando de lo meritorio; o bien, mirar aquello que se ha convertido en un obst3culo para el progreso espiritual. Los bailes, los cantos, la m3sica y mirar espect3culos que son obst3culos constituyen la frase combinada. El car3cter de los espectacu3os que son obst3culos debe tomarse aqu3 seg3n el m3todo ya expuesto en el Brahmaj3la Sutta. Pues all3 se dice:

‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปํ วิสูกทสฺสนมนุยุตฺตา วิหรนฺติ, เสยฺยถิทํ, นจฺจํ คีตํ วาทิตํ เปกฺขํ อกฺขานํ ปาณิสฺสรํ เวตาลํ กุมฺภถูณํ โสภนกํ จณฺฑาลํ วํสํ โธวนํ หตฺถิยุทฺธํ อสฺสยุทฺธํ มหึสยุทฺธํ อุสภยุทฺธํ อชยุทฺธํ เมณฺฑยุทฺธํ กุกฺกุฏยุทฺธํ วฏฺฏกยุทฺธํ ทณฺฑยุทฺธํ มุฏฺฐิยุทฺธํ นิพฺพุทฺธํ อุยฺโยธิกํ พลคฺคํ เสนาพฺยูหํ อนีกทสฺสนํ อิติ วา, อิติ เอวรูปา วิสูกทสฺสนา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๒).

"O bien, como algunos honorables ascetas y brahmanes, habiendo comido alimentos donados por fe, viven dedicados a tales espect3culos que son obst3culos, a saber: bailes, cantos, m3sica instrumental, representaciones teatrales, recitaciones de leyendas, m3sica con palmas, m3sica con c3mbalos, tambores de olla, exhibiciones art3sticas, acrobacias con bolas de hierro, acrobacias con ca3as, ceremonias de lavado de huesos, combates de elefantes, combates de caballos, combates de b3falos, combates de toros, combates de cabras, combates de carneros, combates de gallos, combates de codornices, combates con bastones, boxeo, lucha, simulacros de batallas, desfiles militares, formaciones de tropas y revista de tropas. El asceta Gotama se abstiene de tales espect3culos que son obst3culos".

อถ วา ยถาวุตฺเตนตฺเถน นจฺจคีตวาทิตานิ เอว วิสูกานิ นจฺจคีตวาทิตวิสูกานิ, เตสํ ทสฺสนํ นจฺจคีตวาทิตวิสูกทสฺสนํ, ตสฺมา นจฺจคีตวาทิตวิสูกทสฺสนา. ‘‘ทสฺสนสวนา’’ติ วตฺตพฺเพ ยถา ‘‘โส จ โหติ มิจฺฉาทิฏฺฐิโก วิปรีตทสฺสโน’’ติ เอวมาทีสุ (อ. นิ. ๑.๓๐๘) อจกฺขุทฺวารปฺปวตฺตมฺปิ วิสยคฺคหณํ ‘‘ทสฺสน’’นฺติ วุจฺจติ, เอวํ สวนมฺปิ ‘‘ทสฺสน’’นฺตฺเวว วุตฺตํ. ทสฺสนกมฺยตาย อุปสงฺกมิตฺวา ปสฺสโต เอว เจตฺถ วีติกฺกโม โหติ. ฐิตนิสินฺนสยโนกาเส ปน อาคตํ คจฺฉนฺตสฺส วา อาปาถคตํ ปสฺสโต สิยา สํกิเลโส, น วีติกฺกโม. ธมฺมูปสํหิตมฺปิ เจตฺถ คีตํ น วฏฺฏติ, คีตูปสํหิโต ปน ธมฺโม วฏฺฏตีติ เวทิตพฺโพ.

Alternativamente, seg3n el significado ya mencionado, los bailes, cantos y m3sica son en s3 mismos obst3culos, por lo que son "obst3culos de bailes, cantos y m3sica", y verlos es "ver espect3culos que son obst3culos de bailes, cantos y m3sica"; de ah3, [la abstenci3n] de ver espect3culos de bailes, cantos y m3sica. Aunque deber3a decirse "ver y o3r", as3 como en pasajes como "3l tiene una visi3n err3nea, una percepci3n invertida", se llama "visi3n" (dassana) incluso a la captaci3n de un objeto que no ocurre por la puerta del ojo, del mismo modo el o3r se denomina aqu3 simplemente como "visi3n". En este precepto, la transgresi3n ocurre solo para quien se acerca con el deseo de ver y entonces mira. Pero si alguien que est3 de pie, sentado o acostado en un lugar ve u oye algo que se presenta ante 3l, o para quien est3 caminando y el objeto entra en su campo de percepci3n, puede haber una impureza mental, pero no una transgresi3n del precepto. Adem3s, en este contexto, no es apropiado entonar el Dhamma como si fuera un canto; sin embargo, debe entenderse que el Dhamma entregado con una entonaci3n musical es permisible para quienes lo escuchan.

มาลาทีนิ ธารณาทีหิ ยถาสงฺขฺยํ โยเชตพฺพานิ. ตตฺถ มาลาติ ยํกิญฺจิ ปุปฺผชาตํ. วิเลปนนฺติ ยํกิญฺจิ วิเลปนตฺถํ ปิสิตฺวา ปฏิยตฺตํ. อวเสสํ สพฺพมฺปิ วาสจุณฺณธูปนาทิกํ คนฺธชาตํ คนฺโธ. ตํ สพฺพมฺปิ มณฺฑนวิภูสนตฺถํ น วฏฺฏติ, เภสชฺชตฺถนฺตุ วฏฺฏติ, ปูชนตฺถญฺจ อภิหฏํ สาทิยโต น เกนจิ ปริยาเยน น วฏฺฏติ. อุจฺจาสยนนฺติ ปมาณาติกฺกนฺตํ วุจฺจติ. มหาสยนนฺติ อกปฺปิยสยนํ อกปฺปิยตฺถรณญฺจ. ตทุภยมฺปิ สาทิยโต [Pg.27] น เกนจิ ปริยาเยน วฏฺฏติ. ชาตรูปนฺติ สุวณฺณํ. รชตนฺติ กหาปโณ, โลหมาสกทารุมาสกชตุมาสกาทิ ยํ ยํ ตตฺถ ตตฺถ โวหารํ คจฺฉติ, ตทุภยมฺปิ ชาตรูปรชตํ. ตสฺส เยน เกนจิ ปกาเรน สาทิยนํ ปฏิคฺคโห นาม, โส น เยน เกนจิ ปริยาเยน วฏฺฏตีติ เอวํ อาเวณิกํ วตฺตพฺพํ.

Las guirnaldas y otros elementos deben asociarse con el acto de llevarlos puestos o adornarse con ellos según corresponda. Al respecto, 'guirnalda' (mālā) se refiere a cualquier tipo de flor. 'Ungüento' (vilepana) se refiere a cualquier sustancia olorosa que ha sido preparada moliéndola con el propósito de ungirse. El resto, todo aquello que consiste en polvos aromáticos, incienso y demás géneros de fragancias, se denomina 'perfume' (gandha). Todo ello no es permisible cuando se usa con el fin de engalanarse o embellecerse, pero sí es permisible con fines medicinales; asimismo, para quien acepta flores o perfumes traídos para la adoración u ofrenda, no son inadmisibles bajo ningún concepto, sino que son ciertamente permisibles. 'Lecho alto' (uccāsayana) se refiere a un somier o banco que excede las medidas reglamentarias. 'Lecho grande' (mahāsayana) se refiere tanto a un lecho no permisible como a una cobertura de lecho no permisible. Para quien se complace en ambos, bajo ningún concepto son permisibles. 'Oro' (jātarūpa) significa el oro puro. 'Plata' (rajata) se refiere al kahāpaṇa (moneda); ya sea de cobre, madera, laca, etc., cualquier cosa que se use en el comercio en diversos lugares, ambos se consideran 'oro y plata'. Para tal persona, el complacerse en ello de cualquier manera se denomina 'aceptación' (paṭiggaha), y esto no es permisible bajo ningún concepto; así debe explicarse esta distinción respecto a las reglas anteriores.

ทสปิ เจตานิ สิกฺขาปทานิ หีเนน ฉนฺเทน จิตฺตวีริยวีมํสาหิ วา สมาทินฺนานิ หีนานิ, มชฺฌิเมหิ มชฺฌิมานิ, ปณีเตหิ ปณีตานิ. ตณฺหาทิฏฺฐิมาเนหิ วา อุปกฺกิลิฏฺฐานิ หีนานิ, อนุปกฺกิลิฏฺฐานิ มชฺฌิมานิ, ตตฺถ ตตฺถ ปญฺญาย อนุคฺคหิตานิ ปณีตานิ. ญาณวิปฺปยุตฺเตน วา กุสลจิตฺเตน สมาทินฺนานิ หีนานิ, สสงฺขาริกญาณสมฺปยุตฺเตน มชฺฌิมานิ, อสงฺขาริเกน ปณีตานีติ เอวํ เญยฺยา หีนาทิตาปิ จาติ.

Incluso estos diez preceptos, si se asumen con un deseo, pensamiento, energía o investigación inferiores, son inferiores; si son medios, son medios; y si son excelentes, son excelentes. Alternativamente, aquellos que están corrompidos por el deseo, los puntos de vista erróneos o el orgullo son inferiores; los que no están corrompidos son medios; y aquellos que son asistidos por la sabiduría en diversos aspectos son excelentes. Asimismo, los asumidos con una mente sana desprovista de conocimiento son inferiores; aquellos con una mente sana asociada con el conocimiento y que requiere instigación son medios; y aquellos con una mente sana asociada con el conocimiento y sin instigación son excelentes. De esta manera, debe entenderse su condición de ser inferiores y demás.

เอตฺตาวตา จ ยา ปุพฺเพ ‘‘เยน ยตฺถ ยทา ยสฺมา’’ติอาทีหิ ฉหิ คาถาหิ สิกฺขาปทปาฐสฺส วณฺณนตฺถํ มาติกา นิกฺขิตฺตา, สา อตฺถโต ปกาสิตา โหตีติ.

Con esto, la matriz (mātikā) que se estableció anteriormente mediante las seis estrofas que comienzan con 'por quién, dónde, cuándo, por qué' para la explicación del texto de los preceptos, queda manifestada en su significado.

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทกปาฐ-อฏฺฐกถาย

En la Paramatthajotikā, el comentario del Khuddakapāṭha,

สิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ha finalizado la explicación de los preceptos (Sikkhāpadavaṇṇanā).

๓. ทฺวตฺตึสาการวณฺณนา

3. Explicación de los Treinta y Dos Aspectos (Dvattiṃsākāravaṇṇanā)

ปทสมฺพนฺธวณฺณนา

Explicación de la conexión de las palabras

อิทานิ ยทิทํ เอวํ ทสหิ สิกฺขาปเทหิ ปริสุทฺธปโยคสฺส สีเล ปติฏฺฐิตสฺส กุลปุตฺตสฺส อาสยปริสุทฺธตฺถํ จิตฺตภาวนตฺถญฺจ อญฺญตฺร พุทฺธุปฺปาทา อปฺปวตฺตปุพฺพํ สพฺพติตฺถิยานํ อวิสยภูตํ เตสุ เตสุ สุตฺตนฺเตสุ –

Ahora, para aquel hijo de buena familia que se ha establecido en la virtud con un esfuerzo purificado mediante estos diez preceptos, a fin de purificar su inclinación y cultivar su mente, se presenta este tema que, exceptuando el tiempo del surgimiento de un Buddha, no ha ocurrido antes y es ajeno al dominio de todos los ascetas de otras sectas, tal como se encuentra en diversos discursos:

‘‘เอกธมฺโม, ภิกฺขเว, ภาวิโต พหุลีกโต มหโต สํเวคาย สํวตฺตติ. มหโต อตฺถาย สํวตฺตติ. มหโต โยคกฺเขมาย สํวตฺตติ. มหโต สติสมฺปชญฺญาย สํวตฺตติ. ญาณทสฺสนปฺปฏิลาภาย สํวตฺตติ. ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาราย สํวตฺตติ. วิชฺชาวิมุตฺติผลสจฺฉิกิริยาย สํวตฺตติ. กตโม [Pg.28] เอกธมฺโม? กายคตา สติ. อมตํ เต, ภิกฺขเว, น ปริภุญฺชนฺติ, เย กายคตาสตึ น ปริภุญฺชนฺติ. อมตํ เต, ภิกฺขเว, ปริภุญฺชนฺติ, เย กายคตาสตึ ปริภุญฺชนฺติ. อมตํ เตสํ, ภิกฺขเว, อปริภุตฺตํ ปริภุตฺตํ, ปริหีนํ อปริหีนํ, วิรทฺธํ อารทฺธํ, เยสํ กายคตา สติ อารทฺธา’’ติ. (อ. นิ. ๑.๕๖๔-๕๗๐) –

“Monjes, cuando una cosa se cultiva y se practica frecuentemente, conduce a una gran urgencia espiritual. Conduce a un gran beneficio. Conduce a una gran liberación de los yugos. Conduce a una gran atención plena y clara comprensión. Conduce a la obtención del conocimiento y la visión. Conduce a una morada feliz en esta misma vida. Conduce a la realización del fruto del conocimiento y la liberación. ¿Cuál es esa única cosa? La atención plena centrada en el cuerpo. Monjes, no disfrutan de lo Inmortal (Nirvana) aquellos que no disfrutan de la atención plena centrada en el cuerpo. Monjes, disfrutan de lo Inmortal aquellos que disfrutan de la atención plena centrada en el cuerpo. Monjes, para aquellos que no han practicado la atención plena centrada en el cuerpo, lo Inmortal no ha sido practicado; para quienes la han practicado, lo Inmortal ha sido practicado. Para quienes se ha perdido, se ha perdido lo Inmortal; para quienes no se ha perdido, no se ha perdido lo Inmortal. Para quienes ha fallado, ha fallado lo Inmortal; para quienes se ha emprendido, se ha emprendido lo Inmortal; para aquellos por quienes se ha emprendido la atención plena centrada en el cuerpo”.

เอวํ ภควตา อเนกากาเรน ปสํสิตฺวา –

Habiendo el Bienaventurado elogiado de esta manera y de múltiples formas la atención plena centrada en el cuerpo, dijo:

‘‘กถํ ภาวิตา, ภิกฺขเว, กายคตาสติ กถํ พหุลีกตา มหพฺพลา โหติ มหานิสํสา? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อรญฺญคโต วา’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๕๔) –

“¿Y cómo, monjes, se cultiva la atención plena centrada en el cuerpo, cómo se practica frecuentemente para que sea de gran poder y gran beneficio? Aquí, monjes, un monje que ha ido al bosque...”.

อาทินา นเยน อานาปานปพฺพํ อิริยาปถปพฺพํ จตุสมฺปชญฺญปพฺพํ ปฏิกูลมนสิการปพฺพํ ธาตุมนสิการปพฺพํ นว สิวถิกปพฺพานีติ อิเมสํ จุทฺทสนฺนํ ปพฺพานํ วเสน กายคตาสติกมฺมฏฺฐานํ นิทฺทิฏฺฐํ. ตสฺส ภาวนานิทฺเทโส อนุปฺปตฺโต. ตตฺถ ยสฺมา อิริยาปถปพฺพํ จตุสมฺปชญฺญปพฺพํ ธาตุมนสิการปพฺพนฺติ อิมานิ ตีณิ วิปสฺสนาวเสน วุตฺตานิ. นว สิวถิกปพฺพานิ วิปสฺสนาญาเณสุเยว อาทีนวานุปสฺสนาวเสน วุตฺตานิ. ยาปิ เจตฺถ อุทฺธุมาตกาทีสุ สมาธิภาวนา อิจฺเฉยฺย, สา วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถารโต อสุภภาวนานิทฺเทเส ปกาสิตา เอว. อานาปานปพฺพํ ปน ปฏิกูลมนสิการปพฺพญฺเจติ อิมาเนตฺถ ทฺเว สมาธิวเสน วุตฺตานิ. เตสุ อานาปานปพฺพํ อานาปานสฺสติวเสน วิสุํ กมฺมฏฺฐานํเยว. ยํ ปเนตํ –

Siguiendo este método, el objeto de meditación de la atención plena centrada en el cuerpo se define mediante catorce secciones: la sección de la respiración, la sección de las posturas, la sección de las cuatro claras comprensiones, la sección de la atención a lo repulsivo, la sección de la atención a los elementos y las nueve secciones de los cementerios. Se ha llegado ahora a la exposición de su cultivo. Al respecto, puesto que las tres secciones de las posturas, las claras comprensiones y los elementos se exponen según el método de la visión clara (vipassanā), y las nueve secciones de los cementerios se exponen solo dentro de los conocimientos de la visión clara según el método de la contemplación del peligro, si uno deseara el cultivo de la concentración en estados como el de un cuerpo hinchado y demás, esto ya ha sido explicado detalladamente en la exposición del cultivo de lo desagradable en el Visuddhimagga. Por otro lado, la sección de la respiración y la sección de la atención a lo repulsivo se exponen aquí según el método de la concentración. De estas, la sección de la respiración es un objeto de meditación por sí mismo según el método de la atención plena en la respiración. En cuanto a lo siguiente:

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อิมเมว กายํ อุทฺธํ ปาทตลา อโธ เกสมตฺถกา ตจปริยนฺตํ ปูรํ นานปฺปการสฺส อสุจิโน ปจฺจเวกฺขติ ‘อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย เกสา, โลมา…เป… มุตฺต’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๑๕๔).

“Además, monjes, un monje reflexiona sobre este mismo cuerpo, desde la planta de los pies hacia arriba y desde la punta de los cabellos hacia abajo, rodeado por la piel y lleno de diversas clases de impurezas: ‘En este cuerpo hay cabellos, vellos... (p) ... orina’”.

เอวํ ตตฺถ ตตฺถ มตฺถลุงฺคํ อฏฺฐิมิญฺเชน สงฺคเหตฺวา เทสิตํ กายคตาสติโกฏฺฐาสภาวนาปริยายํ ทฺวตฺตึสาการกมฺมฏฺฐานํ อารทฺธํ, ตสฺสายํ อตฺถวณฺณนา –

Así, habiendo incluido el cerebro dentro de la médula ósea tal como se enseña en diversos pasajes, se ha emprendido el objeto de meditación de los treinta y dos aspectos, que es el método de cultivo de las partes para la atención plena centrada en el cuerpo. Esta es la explicación de su significado:

ตตฺถ อตฺถีติ สํวิชฺชนฺติ. อิมสฺมินฺติ ยฺวายํ อุทฺธํ ปาทตลา อโธ เกสมตฺถกา ตจปริยนฺโต ปูโร นานปฺปการสฺส อสุจิโนติ วุจฺจติ, ตสฺมึ[Pg.29]. กาเยติ สรีเร. สรีรญฺหิ อสุจิสญฺจยโต, กุจฺฉิตานํ วา เกสาทีนญฺเจว จกฺขุโรคาทีนญฺจ โรคสตานํ อายภูตโต กาโยติ วุจฺจติ. เกสา…เป… มุตฺตนฺติ เอเต เกสาทโย ทฺวตฺตึสาการา, ตตฺถ ‘‘อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย เกสา อตฺถิ โลมา’’ติ เอวํ สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. เตน กึ กถิตํ โหติ? อิมสฺมึ ปาทตลา ปฏฺฐาย อุปริ, เกสมตฺถกา ปฏฺฐาย เหฏฺฐา, ตจโต ปฏฺฐาย ปริโตติ เอตฺตเก พฺยามมตฺเต กเฬวเร สพฺพากาเรนาปิ วิจินนฺโต น โกจิ กิญฺจิ มุตฺตํ วา มณึ วา เวฬุริยํ วา อครุํ วา จนฺทนํ วา กุงฺกุมํ วา กปฺปูรํ วา วาสจุณฺณาทึ วา อณุมตฺตมฺปิ สุจิภาวํ ปสฺสติ, อถ โข ปรมทุคฺคนฺธเชคุจฺฉํ อสฺสิริกทสฺสนํ นานปฺปการํ เกสโลมาทิเภทํ อสุจิเมว ปสฺสตีติ.

En dicho texto de meditación, 'atthi' (hay/existen) significa que se encuentran presentes. 'Imasmiṃ' (en este) se refiere a aquello que se denomina este cuerpo, desde las plantas de los pies hacia arriba y desde la coronilla hacia abajo, delimitado por la piel y lleno de diversas clases de impurezas; en ese cuerpo. 'Kāye' significa en el organismo. Pues se llama 'kāya' (cuerpo) por ser un cúmulo de impurezas o por ser el lugar de origen de cosas despreciables como los cabellos, etc., y de los cientos de enfermedades como las oculares, etc. 'Cabellos... (omisión)... orina': estos son los treinta y dos aspectos que comienzan con los cabellos; aquí la conexión debe entenderse así: 'hay en este cuerpo cabellos, hay vellos'. ¿Qué se quiere decir con esto? Que en esta carcasa de una braza de extensión, desde las plantas de los pies hacia arriba, desde la coronilla hacia abajo y en todo el contorno delimitado por la piel, quien lo examine bajo cualquier aspecto no verá ni el más mínimo rastro de pureza, ni perlas, ni gemas, ni lapislázuli, ni madera de áloe, ni sándalo, ni azafrán, ni alcanfor, ni polvos aromáticos; por el contrario, solo verá impurezas de diversos tipos, consistentes en cabellos, vellos y demás, de una apariencia carente de belleza y con un olor extremadamente fétido y repugnante.

อยํ ตาเวตฺถ ปทสมฺพนฺธโต วณฺณนา.

Hasta aquí llega la explicación referente a la conexión de las palabras en estos treinta y dos aspectos.

อสุภภาวนา

Meditación sobre lo Desagradable (Asubhabhāvanā)

อสุภภาวนาวเสน ปนสฺส เอวํ วณฺณนา เวทิตพฺพา – เอวเมตสฺมึ ปาณาติปาตาเวรมณิสิกฺขาปทาทิเภเท สีเล ปติฏฺฐิเตน ปโยคสุทฺเธน อาทิกมฺมิเกน กุลปุตฺเตน อาสยสุทฺธิยา อธิคมนตฺถํ ทฺวตฺตึสาการกมฺมฏฺฐานภาวนานุโยคมนุยุญฺชิตุกาเมน ปฐมํ ตาวสฺส อาวาสกุลลาภคณกมฺมทฺธานญาติคนฺถโรคอิทฺธิปลิโพเธน กิตฺติปลิโพเธน วา สห ทส ปลิโพธา โหนฺติ. อถาเนน อาวาสกุลลาภคณญาติกิตฺตีสุ สงฺคปฺปหาเนน, กมฺมทฺธานคนฺเถสุ อพฺยาปาเรน, โรคสฺส ติกิจฺฉายาติ เอวํ เต ทส ปลิโพธา อุปจฺฉินฺทิตพฺพา, อถาเนน อุปจฺฉินฺนปลิโพเธน อนุปจฺฉินฺนเนกฺขมฺมาภิลาเสน โกฏิปฺปตฺตสลฺเลขวุตฺติตํ ปริคฺคเหตฺวา ขุทฺทานุขุทฺทกมฺปิ วินยาจารํ อปฺปชหนฺเตน อาคมาธิคมสมนฺนาคโต ตโต อญฺญตรงฺคสมนฺนาคโต วา กมฺมฏฺฐานทายโก อาจริโย วินยานุรูเปน วิธินา อุปคนฺตพฺโพ, วตฺตสมฺปทาย จ อาราธิตจิตฺตสฺส ตสฺส อตฺตโน อธิปฺปาโย นิเวเทตพฺโพ. เตน ตสฺส นิมิตฺตชฺฌาสยจริยาธิมุตฺติเภทํ ญตฺวา ยทิ เอตํ กมฺมฏฺฐานมนุรูปํ, อถ [Pg.30] ยสฺมึ วิหาเร อตฺตนา วสติ, ยทิ ตสฺมึเยว โสปิ วสิตุกาโม โหติ, ตโต สงฺเขปโต กมฺมฏฺฐานํ ทาตพฺพํ. อถ อญฺญตฺร วสิตุกาโม โหติ, ตโต ปหาตพฺพปริคฺคเหตพฺพาทิกถนวเสน สปุเรกฺขารํ ราคจริตานุกุลาทิกถนวเสน สปฺปเภทํ วิตฺถาเรน กเถตพฺพํ. เตน ตํ สปุเรกฺขารํ สปฺปเภทํ กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคเหตฺวา อาจริยํ อาปุจฺฉิตฺวา ยานิ ตานิ –

En cuanto al poder de la meditación sobre lo desagradable, su explicación debe entenderse así: un noble hijo que desee dedicarse a la práctica de la meditación de los treinta y dos aspectos para lograr la pureza del corazón y alcanzar los senderos y frutos, establecido primeramente en la virtud (sīla) que consiste en el entrenamiento de abstenerse de matar seres vivos y demás, con un esfuerzo puro y siendo un principiante, debe saber que primero se presentan diez tipos de obstáculos (palibodha): el monasterio, la familia de benefactores, las ganancias, el grupo de seguidores, las obras nuevas, los viajes, los parientes, el estudio de los textos, la enfermedad y los poderes psíquicos o la fama. Entonces, debe cortar estos diez obstáculos: los referentes al monasterio, familia, ganancias, grupo, parientes, poderes y fama, mediante el abandono del apego; los referentes a obras nuevas, viajes y estudios, mediante la falta de preocupación por ellos; y el de la enfermedad, mediante el tratamiento médico. Tras cortar los obstáculos y con un deseo ininterrumpido de liberación (nekkhammā), adoptando una conducta de extrema austeridad y sin abandonar la disciplina del Vinaya, incluso en sus reglas menores, debe acudir ante un maestro que sea dador del objeto de meditación, que posea conocimiento de las escrituras y realizaciones, o al menos alguna de estas cualidades, siguiendo el procedimiento adecuado según el Vinaya. Habiendo complacido el corazón del maestro mediante el cumplimiento de los deberes (vatta), debe manifestarle su intención. El maestro, tras conocer las particularidades de su inclinación, temperamento y disposición, si considera que este objeto de meditación es apropiado, y si el discípulo desea residir en el mismo monasterio que él, se lo entregará de forma resumida. Pero si desea residir en otro lugar, se lo explicará detalladamente, exponiendo lo que debe abandonarse y lo que debe adoptarse, y tratándolo según lo que sea adecuado para un temperamento lujurioso, etc. Habiendo aprendido así el objeto de meditación con sus detalles y habiendo pedido permiso al maestro, debe partir.

‘‘มหาวาสํ นวาวาสํ, ชราวาสญฺจ ปนฺถนึ;

โสณฺฑึ ปณฺณญฺจ ปุปฺผญฺจ, ผลํ ปตฺถิตเมว จ.

«Un monasterio grande, uno nuevo, uno ruinoso, uno junto al camino, uno con un estanque, uno dependiente de huertos de hortalizas, de flores o de frutos, o uno muy codiciado por la gente».

‘‘นครํ ทารุนา เขตฺตํ, วิสภาเคน ปฏฺฏนํ;

ปจฺจนฺตสีมาสปฺปายํ, ยตฺถ มิตฺโต น ลพฺภติ.

«Uno cerca de la ciudad, uno entre madera o cañaverales, uno cerca de campos de cultivo, uno donde haya monjes incompatibles, uno cerca de un puerto comercial, o uno en regiones fronterizas o lugares inadecuados donde no se encuentre un buen amigo».

‘‘อฏฺฐารเสตานิ ฐานานิ, อิติ วิญฺญาย ปณฺฑิโต;

อารกา ปริวชฺเชยฺย, มคฺคํ สปฺปฏิภยํ ยถา’’ติ. (วิสุทฺธิ. ๑.๕๒) –

«Habiendo comprendido que estos son los dieciocho lugares inadecuados, el sabio debe evitarlos a lo lejos, tal como evitaría un camino lleno de peligros».

เอวํ อฏฺฐารส เสนาสนานิ ปริวชฺเชตพฺพานีติ วุจฺจนฺติ. ตานิ วชฺเชตฺวา, ยํ ตํ –

Se dice que se deben evitar estos dieciocho tipos de alojamientos. Habiéndolos evitado, aquel que es adecuado es el que se describe así:

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, เสนาสนํ ปญฺจงฺคสมนฺนาคตํ โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, เสนาสนํ นาติทูรํ โหติ, นจฺจาสนฺนํ, คมนาคมนสมฺปนฺนํ, ทิวา อปฺปากิณฺณํ, รตฺตึ อปฺปสทฺทํ อปฺปนิคฺโฆสํ อปฺปฑํสมกสวาตาตปสรีสปสมฺผสฺสํ. ตสฺมึ โข ปน เสนาสเน วิหรนฺตสฺส อปฺปกสิเรน อุปฺปชฺชนฺติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารา. ตสฺมึ โข ปน เสนาสเน เถรา ภิกฺขู วิหรนฺติ พหุสฺสุตา อาคตาคมา ธมฺมธรา วินยธรา มาติกาธรา, เต กาเลน กาลํ อุปสงฺกมิตฺวา ปริปุจฺฉติ ปริปญฺหติ ‘อิทํ, ภนฺเต, กถํ, อิมสฺส โก อตฺโถ’ติ? ตสฺส, เต อายสฺมนฺโต อวิวฏญฺเจว วิวรนฺติ, อนุตฺตานีกตญฺจ อุตฺตานึ กโรนฺติ, อเนกวิหิเตสุ จ กงฺขาฐานิเยสุ ธมฺเมสุ กงฺขํ ปฏิวิโนเทนฺติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, เสนาสนํ ปญฺจงฺคสมนฺนาคตํ โหตี’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๑๑). –

«¿Y cómo, monjes, un alojamiento posee cinco factores? Aquí, monjes, el alojamiento no está ni demasiado lejos ni demasiado cerca de la aldea, es de fácil acceso, poco concurrido de día y silencioso de noche, sin ruidos ni clamores, y libre del contacto de tábanos, mosquitos, viento, sol y reptiles. En tal alojamiento, quien reside obtiene sin dificultad los requisitos de mantos, alimentos, morada y medicinas. Además, en dicho alojamiento residen monjes ancianos muy instruidos, conocedores de las escrituras, del Dhamma, del Vinaya y de los resúmenes (mātikā), a quienes puede acercarse de vez en cuando para preguntar e indagar: “Señor, ¿cómo es esto?, ¿cuál es su significado?”. Aquellos venerables le aclaran lo que no estaba claro, le explican lo que no era evidente y disipan sus dudas sobre diversos puntos de la doctrina. De esta manera, monjes, un alojamiento posee cinco factores».

เอวํ ปญฺจงฺคสมนฺนาคตํ เสนาสนํ วุตฺตํ. ตถารูปํ เสนาสนํ อุปคมฺม กตสพฺพกิจฺเจน กาเมสุ อาทีนวํ, เนกฺขมฺเม จ อานิสํสํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา พุทฺธสุพุทฺธตาย [Pg.31] ธมฺมสุธมฺมตาย สงฺฆสุปฺปฏิปนฺนตาย จ อนุสฺสรเณน จิตฺตํ ปสาเทตฺวา ยํ ตํ –

Así se ha descrito el alojamiento dotado de cinco factores. Habiendo acudido a tal alojamiento y habiendo cumplido con todos sus deberes, reflexionando sobre el peligro de los placeres sensoriales y los beneficios de la renuncia, y habiendo clarificado su mente mediante el recuerdo de la perfecta iluminación del Buda, la excelencia del Dhamma y la buena práctica de la Sangha, debe proceder de la siguiente manera:

‘‘วจสา มนสา เจว, วณฺณสณฺฐานโต ทิสา;

โอกาสโต ปริจฺเฉทา, สตฺตธุคฺคหณํ วิทู’’ติ. –

«El sabio debe realizar el aprendizaje de siete formas: de palabra, mentalmente, por el color, por la forma, por la dirección, por el lugar y por la delimitación».

เอวํ สตฺตวิธํ อุคฺคหโกสลฺลํ; อนุปุพฺพโต, นาติสีฆโต, นาติสณิกโต, วิกฺเขปปฺปฏิพาหนโต, ปณฺณตฺติสมติกฺกมโต, อนุปุพฺพมุญฺจนโต, อปฺปนาโต, ตโย จ สุตฺตนฺตาติ เอวํ ทสวิธํ มนสิการโกสลฺลญฺจ วุตฺตํ. ตํ อปริจฺจชนฺเตน ทฺวตฺตึสาการภาวนา อารภิตพฺพา. เอวญฺหิ อารภโต สพฺพากาเรน ทฺวตฺตึสาการภาวนา สมฺปชฺชติ โน อญฺญถา.

Así se describen las siete clases de destreza en el aprendizaje. También se han descrito diez clases de destreza en la atención (manasikāra): en orden sucesivo, no demasiado rápido, no demasiado lento, previniendo la distracción, trascendiendo el concepto (paṇṇatti), soltando lo que no aparece en orden, mediante la absorción (appanā), y considerando los tres discursos (suttas). Sin abandonar esta destreza en la atención, debe iniciarse la meditación de los treinta y dos aspectos. Pues para quien comienza de esta manera, la meditación de los treinta y dos aspectos se perfecciona bajo todos sus aspectos, y no de otra forma.

ตตฺถ อาทิโตว ตจปญฺจกํ ตาว คเหตฺวา อปิ เตปิฏเกน ‘‘เกสา โลมา’’ติอาทินา นเยน อนุโลมโต, ตสฺมึ ปคุณีภูเต ‘‘ตโจ ทนฺตา’’ติ เอวมาทินา นเยน ปฏิโลมโต, ตสฺมิมฺปิ ปคุณีภูเต ตทุภยนเยเนว อนุโลมปฺปฏิโลมโต พหิ วิสฏวิตกฺกวิจฺเฉทนตฺถํ ปาฬิปคุณีภาวตฺถญฺจ วจสา โกฏฺฐาสสภาวปริคฺคหตฺถํ มนสา จ อทฺธมาสํ ภาเวตพฺพํ. วจสา หิสฺส ภาวนา พหิ วิสฏวิตกฺเก วิจฺฉินฺทิตฺวา มนสา ภาวนาย ปาฬิปคุณตาย จ ปจฺจโย โหติ, มนสา ภาวนา อสุภวณฺณลกฺขณานํ อญฺญตรวเสน ปริคฺคหสฺส, อถ เตเนว นเยน วกฺกปญฺจกํ อทฺธมาสํ, ตโต ตทุภยมทฺธมาสํ, ตโต ปปฺผาสปญฺจกมทฺธมาสํ, ตโต ตํ ปญฺจกตฺตยมฺปิ อทฺธมาสํ, อถ อนฺเต อวุตฺตมฺปิ มตฺถลุงฺคํ ปถวีธาตุอากาเรหิ สทฺธึ เอกโต ภาวนตฺถํ อิธ ปกฺขิปิตฺวา มตฺถลุงฺคปญฺจกํ อทฺธมาสํ, ตโต ปญฺจกจตุกฺกมฺปิ อทฺธมาสํ, อถ เมทฉกฺกมทฺธมาสํ, ตโต เมทฉกฺเกน สห ปญฺจกจตุกฺกมฺปิ อทฺธมาสํ, อถ มุตฺตฉกฺกมทฺธมาสํ, ตโต สพฺพเมว ทฺวตฺตึสาการมทฺธมาสนฺติ เอวํ ฉ มาเส วณฺณสณฺฐานทิโสกาสปริจฺเฉทโต ววตฺถเปนฺเตน ภาเวตพฺพํ. เอตํ มชฺฌิมปญฺญํ ปุคฺคลํ สนฺธาย วุตฺตํ. มนฺทปญฺเญน ตุ ยาวชีวํ ภาเวตพฺพํ ติกฺขปญฺญสฺส น จิเรเนว ภาวนา สมฺปชฺชตีติ.

En esa práctica, comenzando desde el principio, un monje versado en el Tipitaka debe desarrollar durante medio mes el grupo de cinco partes que terminan en la piel (tacapañcaka), tomándolas primero en orden directo mediante el método de 'cabello, vellos', etc. Cuando este orden se vuelve fluido, debe hacerlo en orden inverso mediante el método de 'piel, dientes', etc. Una vez que este también sea fluido, debe practicarse en ambos órdenes, directo e inverso, tanto oralmente para cortar los pensamientos dispersos hacia el exterior y lograr familiaridad con el texto (Pali), como mentalmente para comprender la naturaleza de las partes del cuerpo. Ciertamente, el desarrollo oral sirve como apoyo para cortar los pensamientos dispersos y para el desarrollo mental y la fluidez en el canon; el desarrollo mental sirve como apoyo para la comprensión por medio de uno de los signos del color o de la impureza (asubha). Después, por el mismo método, se debe desarrollar el grupo de los riñones (vakkapañcaka) durante medio mes; luego ambos grupos juntos por medio mes; después el grupo de los pulmones (papphāsapañcaka) por medio mes; luego esos tres grupos de cinco por medio mes. A continuación, aunque no se menciona al final [en el texto original], se debe incluir el cerebro (matthaluṅga) aquí para desarrollarlo junto con los aspectos del elemento tierra, y practicar el grupo del cerebro (matthaluṅgapañcaka) por medio mes; luego el grupo de cinco y de cuatro [anteriores] por medio mes. Después, el grupo de seis que comienza con la grasa (medachakka) por medio mes; luego el grupo de seis de la grasa junto con los de cinco y cuatro por medio mes; después el grupo de seis que comienza con la orina (muttachakka) por medio mes; y finalmente, los treinta y dos aspectos completos por medio mes. Así, durante seis meses, se debe desarrollar la meditación definiéndolos por color, forma, dirección, ubicación y delimitación. Esto se ha dicho con referencia a una persona de sabiduría media. Sin embargo, una persona de sabiduría débil debe desarrollarlo de por vida, mientras que para alguien de sabiduría aguda, el desarrollo se logra en poco tiempo.

เอตฺถาห [Pg.32] – ‘‘กถํ ปนายมิมํ ทฺวตฺตึสาการํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปตี’’ติ? อยญฺหิ ‘‘อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย เกสา’’ติ เอวมาทินา นเยน ตจปญฺจกาทิวิภาคโต ทฺวตฺตึสาการํ ภาเวนฺโต เกสา ตาว วณฺณโต กาฬกาติ ววตฺถเปติ, ยาทิสกา วาเนน ทิฏฺฐา โหนฺติ. สณฺฐานโต ทีฆวฏฺฏลิกา ตุลาทณฺฑมิวาติ ววตฺถเปติ. ทิสโต ปน ยสฺมา อิมสฺมึ กาเย นาภิโต อุทฺธํ อุปริมา ทิสา อโธ เหฏฺฐิมาติ วุจฺจติ, ตสฺมา อิมสฺส กายสฺส อุปริมาย ทิสาย ชาตาติ ววตฺถเปติ. โอกาสโต นลาฏนฺตกณฺณจูฬิกคลวาฏกปริจฺฉินฺเน สีสจมฺเม ชาตาติ. ตตฺถ ยถา วมฺมิกมตฺถเก ชาตานิ กุณฺฐติณานิ น ชานนฺติ ‘‘มยํ วมฺมิกมตฺถเก ชาตานี’’ติ; นปิ วมฺมิกมตฺถโก ชานาติ ‘‘มยิ กุณฺฐติณานิ ชาตานี’’ติ; เอวเมว น เกสา ชานนฺติ ‘‘มยํ สีสจมฺเม ชาตา’’ติ, นปิ สีสจมฺมํ ชานาติ ‘‘มยิ เกสา ชาตา’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา อเจตนา อพฺยากตา สุญฺญา ปรมทุคฺคนฺธเชคุจฺฉปฺปฏิกูลา, น สตฺโต น ปุคฺคโลติ ววตฺถเปติ. ปริจฺเฉทโตติ ทุวิโธ ปริจฺเฉโท สภาควิสภาควเสน. ตตฺถ เกสา เหฏฺฐา ปติฏฺฐิตจมฺมตเลน ตตฺถ วีหคฺคมตฺตํ ปวิสิตฺวา ปติฏฺฐิเตน อตฺตโน มูลตเลน จ อุปริ อากาเสน ติริยํ อญฺญมญฺเญน ปริจฺฉินฺนาติ เอวํ สภาคปริจฺเฉทโต, เกสา น อวเสสเอกตึสาการา. อวเสสา เอกตึสา น เกสาติ เอวํ วิสภาคปริจฺเฉทโต จ ววตฺถเปติ. เอวํ ตาว เกเส วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

Sobre esto se pregunta: '¿Cómo define uno estos treinta y dos aspectos por medio del color y demás?'. Al desarrollar los treinta y dos aspectos mediante la división del grupo de cinco que terminan en la piel y otros, se define primero el cabello por su color como negro, o según se haya visto. Por su forma, se define como una fibra larga y redonda, como una vara de balanza. Por su dirección, dado que en este cuerpo lo que está por encima del ombligo se llama dirección superior y lo que está por debajo es la dirección inferior, se define como nacido en la dirección superior de este cuerpo. Por su ubicación, nace en la piel de la cabeza, delimitada por la frente, las puntas de las orejas y la nuca. Al respecto, así como la hierba que crece en la cima de un hormiguero no sabe 'estoy creciendo en la cima de un hormiguero', ni la cima del hormiguero sabe 'la hierba crece en mí'; del mismo modo, el cabello no sabe 'estoy naciendo en la piel de la cabeza', ni la piel de la cabeza sabe 'el cabello nace en mí'. Estos estados están desprovistos de reflexión y consideración, son carentes de conciencia, indeterminados, vacíos y extremadamente malolientes, detestables y repulsivos; se debe definir que no son un ser ni una persona. En cuanto a la delimitación, hay dos tipos: por lo propio (sabhāga) y por lo ajeno (visabhāga). Allí, el cabello está delimitado por abajo por la superficie de la piel donde está insertado, habiendo penetrado hasta el tamaño de un grano de arroz, por su propia base; por arriba por el espacio, y a los lados entre sí. Esta es la delimitación por lo propio. Se define por la delimitación por lo ajeno considerando que el cabello no es ninguna de las otras treinta y una partes, y las otras treinta y una partes no son el cabello. Así es como se define primero el cabello por el color y demás.

อวเสเสสุ โลมา วณฺณโต เยภุยฺเยน นีลวณฺณาติ ววตฺถเปติ, ยาทิสกา วาเนน ทิฏฺฐา โหนฺติ. สณฺฐานโต โอณตจาปสณฺฐานา, อุปริ วงฺกตาลหีรสณฺฐานา วา, ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตา, โอกาสโต หตฺถตลปาทตเล ฐเปตฺวา เยภุยฺเยน อวเสสสรีรจมฺเม ชาตาติ.

De las partes restantes, los vellos se definen por su color generalmente como de color oscuro (nīla), o según se hayan visto. Por su forma, tienen la forma de un arco inclinado, o bien la forma de la fibra de una hoja de palmera curvada en la punta. Por su dirección, nacen en ambas direcciones (superior e inferior). Por su ubicación, exceptuando las palmas de las manos y las plantas de los pies, nacen generalmente en la piel del resto del cuerpo.

ตตฺถ ยถา ปุราณคามฏฺฐาเน ชาตานิ ทพฺพติณานิ น ชานนฺติ ‘‘มยํ ปุราณคามฏฺฐาเน ชาตานี’’ติ, น จ ปุราณคามฏฺฐานํ ชานาติ ‘‘มยิ ทพฺพติณานิ ชาตานี’’ติ, เอวเมว น โลมา ชานนฺติ ‘‘มยํ สรีรจมฺเม ชาตา’’ติ, นปิ สรีรจมฺมํ ชานาติ ‘‘มยิ โลมา ชาตา’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา อเจตนา อพฺยากตา สุญฺญา [Pg.33] ปรมทุคฺคนฺธเชคุจฺฉปฏิกูลา, น สตฺโต น ปุคฺคโลติ ววตฺถเปติ. ปริจฺเฉทโต เหฏฺฐา ปติฏฺฐิตจมฺมตเลน ตตฺถ ลิกฺขามตฺตํ ปวิสิตฺวา ปติฏฺฐิเตน อตฺตโน มูเลน จ อุปริ อากาเสน ติริยํ อญฺญมญฺเญน ปริจฺฉินฺนาติ ววตฺถเปติ. อยเมเตสํ สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ โลเม วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

Al respecto, así como la hierba Dabba que crece en el sitio de una aldea antigua no sabe 'estamos creciendo en el sitio de una aldea antigua', ni el sitio de la aldea antigua sabe 'la hierba Dabba crece en mí'; del mismo modo, los vellos no saben 'estamos naciendo en la piel del cuerpo', ni la piel del cuerpo sabe 'los vellos nacen en mí'. Ciertamente, estos estados están desprovistos de reflexión y consideración, son carentes de conciencia, indeterminados, vacíos y extremadamente malolientes, detestables y repulsivos; se debe definir que no son un ser ni una persona. Por su delimitación, se define que por debajo están delimitados por su propia raíz, que se inserta en la piel hasta el tamaño de un huevo de liendre; por arriba por el espacio, y a los lados entre sí. Esta es su delimitación por lo propio (sabhāga), mientras que su delimitación por lo ajeno (visabhāga) es similar a la del cabello. Así se definen los vellos por medio del color y demás.

ตโต ปรํ นขา ยสฺส ปริปุณฺณา, ตสฺส วีสติ. เต สพฺเพปิ วณฺณโต มํสวินิมุตฺโตกาเส เสตา, มํสสมฺพนฺเธ ตมฺพวณฺณาติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต ยถาสกปติฏฺฐิโตกาสสณฺฐานา, เยภุยฺเยน มธุกผลฏฺฐิกสณฺฐานา, มจฺฉสกลิกสณฺฐานา วาติ ววตฺถเปติ. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตา, โอกาสโต องฺคุลีนํ อคฺเคสุ ปติฏฺฐิตาติ.

Después de eso, las uñas; para quien tiene el conjunto completo, son veinte. Todas ellas se definen por su color como blancas en la parte libre de carne y de color cobrizo en su unión con la carne. Por su forma, tienen la forma de sus respectivas ubicaciones; generalmente tienen la forma de la semilla de una fruta de Madhuka o la forma de escamas de pez. Por su dirección, nacen en ambas direcciones. Por su ubicación, están situadas en las puntas de los dedos de las manos y de los pies.

ตตฺถ ยถา นาม คามทารเกหิ ทณฺฑกคฺเคสุ มธุกผลฏฺฐิกา ฐปิตา น ชานนฺติ ‘‘มยํ ทณฺฑกคฺเคสุ ฐปิตา’’ติ, นปิ ทณฺฑกา ชานนฺติ ‘‘อมฺเหสุ มธุกผลฏฺฐิกา ฐปิตา’’ติ; เอวเมว นขา น ชานนฺติ ‘‘มยํ องฺคุลีนํ อคฺเคสุ ปติฏฺฐิตา’’ติ, นปิ องฺคุลิโย ชานนฺติ ‘‘อมฺหากํ อคฺเคสุ นขา ปติฏฺฐิตา’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา อเจตนา…เป… น ปุคฺคโลติ ววตฺถเปติ. ปริจฺเฉทโต เหฏฺฐา มูเล จ องฺคุลิมํเสน, ตตฺถ ปติฏฺฐิตตเลน วา อุปริ อคฺเค จ อากาเสน, อุภโตปสฺเสสุ องฺคุลีนํ อุภโตโกฏิจมฺเมน ปริจฺฉินฺนาติ ววตฺถเปติ. อยเมเตสํ สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ นเข วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

En cuanto a las uñas, así como las semillas del fruto de madhuka puestas por niños de la aldea en las puntas de palos no saben: ‘estamos puestas en las puntas de los palos’, ni los palos saben: ‘las semillas de madhuka están puestas sobre nosotros’; del mismo modo, las uñas no saben: ‘estamos situadas en las puntas de los dedos’, ni los dedos saben: ‘las uñas están situadas en nuestras puntas’. Pues estos fenómenos carecen de reflexión o intención, son inanimados... y se definen como ‘no son una persona’. En cuanto a su delimitación, se definen como limitadas por abajo, en la base, por la carne de los dedos, o por la superficie donde se apoyan allí; por arriba, en la punta, por el espacio; y a ambos lados, por la piel de los extremos de ambos lados de los dedos. Esta es su delimitación de lo semejante; su delimitación de lo desemejante es igual a la de los cabellos. De esta manera, se definen las uñas por el color y demás aspectos.

ตโต ปรํ ทนฺตา ยสฺส ปริปุณฺณา, ตสฺส ทฺวตฺตึส. เต สพฺเพปิ วณฺณโต เสตวณฺณาติ ววตฺถเปติ. ยสฺส สมสณฺฐิตา โหนฺติ, ตสฺส ขรปตฺตจฺฉินฺนสงฺขปฏลมิว สมคนฺถิตเสตกุสุมมกุฬมาลา วิย จ ขายนฺติ. ยสฺส วิสมสณฺฐิตา, ตสฺส ชิณฺณอาสนสาลาปีฐกปฏิปาฏิ วิย นานาสณฺฐานาติ สณฺฐานโต ววตฺถเปติ. เตสญฺหิ อุภยทนฺตปนฺติปริโยสาเนสุ เหฏฺฐโต อุปริโต จ ทฺเว ทฺเว กตฺวา อฏฺฐ ทนฺตา จตุโกฏิกา จตุมูลิกา อาสนฺทิกสณฺฐานา, เตสํ โอรโต เตเนว [Pg.34] กเมน สนฺนิวิฏฺฐา อฏฺฐ ทนฺตา ติโกฏิกา ติมูลิกา สิงฺฆาฏกสณฺฐานา. เตสมฺปิ โอรโต เตเนว กเมน เหฏฺฐโต อุปริโต จ เอกเมกํ กตฺวา จตฺตาโร ทนฺตา ทฺวิโกฏิกา ทฺวิมูลิกา ยานกูปตฺถมฺภินีสณฺฐานา. เตสมฺปิ โอรโต เตเนว กเมน สนฺนิวิฏฺฐา จตฺตาโร ทาฐาทนฺตา เอกโกฏิกา เอกมูลิกา มลฺลิกามกุฬสณฺฐานา. ตโต อุภยทนฺตปนฺติเวมชฺเฌ เหฏฺฐา จตฺตาโร อุปริ จตฺตาโร กตฺวา อฏฺฐ ทนฺตา เอกโกฏิกา เอกมูลิกา ตุมฺพพีชสณฺฐานา. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตา. โอกาสโต อุปริมา อุปริมหนุกฏฺฐิเก อโธโกฏิกา, เหฏฺฐิมา เหฏฺฐิมหนุกฏฺฐิเก อุทฺธํโกฏิกา หุตฺวา ปติฏฺฐิตาติ.

Después de eso, los dientes; para quien los tiene completos, hay treinta y dos. Con respecto al color, se definen todos como de color blanco. Para quien están alineados uniformemente, aparecen como una hilera de placas de caracol cortadas con una sierra o como una guirnalda de capullos de jazmín blanco bien entrelazados. Para quien están desalineados, se definen por su forma como poseedores de diversas formas, como una hilera de tablas de un cobertizo de descanso viejo y deteriorado. De esos treinta y dos dientes, en los extremos de ambas hileras de dientes, contando dos en la parte inferior y dos en la superior, hay ocho dientes que tienen cuatro puntas y cuatro raíces, con la forma de un taburete. Detrás de ellos, en el mismo orden, hay ocho dientes situados con tres puntas y tres raíces, con la forma de un trípode. Detrás de ellos, en el mismo orden, contando uno a uno arriba y abajo, hay cuatro dientes con dos puntas y dos raíces, con la forma de los puntales de un carro. Detrás de ellos, situados en el mismo orden, hay cuatro colmillos con una punta y una sola raíz, con la forma de capullos de jazmín real. A partir de allí, en medio de ambas hileras de dientes, contando cuatro abajo y cuatro arriba, hay ocho dientes con una punta y una sola raíz, con la forma de semillas de calabaza amarga. En cuanto a la dirección, han surgido en la dirección superior del cuerpo. En cuanto a su ubicación, los superiores están situados en el hueso de la mandíbula superior con las puntas hacia abajo, y los inferiores están situados en el hueso de la mandíbula inferior con las puntas hacia arriba.

ตตฺถ ยถา นวกมฺมิกปุริเสน เหฏฺฐา สิลาตเล ปติฏฺฐาปิตา อุปริมตเล ปเวสิตา ถมฺภา น ชานนฺติ ‘‘มยํ เหฏฺฐาสิลาตเล ปติฏฺฐาปิตา, อุปริมตเล ปเวสิตา’’ติ, น เหฏฺฐาสิลาตลํ ชานาติ ‘‘มยิ ถมฺภา ปติฏฺฐาปิตา’’ติ, น อุปริมตลํ ชานาติ ‘‘มยิ ถมฺภา ปวิฏฺฐา’’ติ; เอวเมว ทนฺตา น ชานนฺติ ‘‘มยํ เหฏฺฐาหนุกฏฺฐิเก ปติฏฺฐิตา, อุปริมหนุกฏฺฐิเก ปวิฏฺฐา’’ติ, นาปิ เหฏฺฐาหนุกฏฺฐิกํ ชานาติ ‘‘มยิ ทนฺตา ปติฏฺฐิตา’’ติ, น อุปริมหนุกฏฺฐิกํ ชานาติ ‘‘มยิ ทนฺตา ปวิฏฺฐา’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต เหฏฺฐา หนุกฏฺฐิกูเปน หนุกฏฺฐิกํ ปวิสิตฺวา ปติฏฺฐิเตน อตฺตโน มูลตเลน จ อุปริ อากาเสน ติริยํ อญฺญมญฺเญน ปริจฺฉินฺนาติ ววตฺถเปติ. อยเมเตสํ สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ ทนฺเต วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

En ese contexto, así como los pilares establecidos por un constructor sobre un suelo de piedra y encajados en un techo superior no saben: ‘estamos establecidos sobre un suelo de piedra y encajados en un techo superior’, ni el suelo de piedra sabe: ‘los pilares están establecidos sobre mí’, ni el techo superior sabe: ‘los pilares están encajados en mí’; del mismo modo, los dientes no saben: ‘estamos situados en la mandíbula inferior y encajados en la mandíbula superior’, ni la mandíbula inferior sabe: ‘los dientes están situados en mí’, ni la mandíbula superior sabe: ‘los dientes están encajados en mí’. Pues estos fenómenos carecen de reflexión o intención... y no son una persona. En cuanto a su delimitación, se definen como limitados por abajo por su propia base, que está situada habiendo entrado en el hueso de la mandíbula a través del hueco del hueso maxilar; por arriba, por el espacio; y lateralmente, unos por otros. Esta es su delimitación de lo semejante; su delimitación de lo desemejante es igual a la de los cabellos. De esta manera, se definen los dientes por el color y demás aspectos.

ตโต ปรํ อนฺโตสรีเร นานากุณปสญฺจยปฺปฏิจฺฉาทกํ ตโจ วณฺณโต เสโตติ ววตฺถเปติ. โส หิ ยทิปิ ฉวิราครญฺชิตตฺตา กาฬโกทาตาทิวณฺณวเสน นานาวณฺโณ วิย ทิสฺสติ, ตถาปิ สภาควณฺเณน เสโต เอว. โส ปนสฺส เสตภาโว อคฺคิชาลาภิฆาตปหรณปหาราทีหิ วิทฺธํสิตาย ฉวิยา ปากโฏ โหติ. สณฺฐานโต สงฺเขเปน กญฺจุกสณฺฐาโน, วิตฺถาเรน นานาสณฺฐาโนติ. ตถา หิ ปาทงฺคุลิตฺตโจ โกสการกโกสสณฺฐาโน, ปิฏฺฐิปาทตฺตโจ ปุฏพทฺธูปาหนสณฺฐาโน, ชงฺฆตฺตโจ ภตฺตปุฏกตาลปณฺณสณฺฐาโน[Pg.35], อูรุตฺตโจ ตณฺฑุลภริตทีฆตฺถวิกสณฺฐาโน, อานิสทตฺตโจ อุทกปูริตปฏปริสฺสาวนสณฺฐาโน, ปิฏฺฐิตฺตโจ ผลโกนทฺธจมฺมสณฺฐาโน, กุจฺฉิตฺตโจ วีณาโทณิโกนทฺธจมฺมสณฺฐาโน, อุรตฺตโจ เยภุยฺเยน จตุรสฺสสณฺฐาโน, ทฺวิพาหุตฺตโจ ตูณีโรนทฺธจมฺมสณฺฐาโน, ปิฏฺฐิหตฺถตฺตโจ ขุรโกสสณฺฐาโน ผณกตฺถวิกสณฺฐาโน วา, หตฺถงฺคุลิตฺตโจ กุญฺจิกาโกสสณฺฐาโน, คีวตฺตโจ คลกญฺจุกสณฺฐาโน, มุขตฺตโจ ฉิทฺทาวฉิทฺทกิมิกุลาวกสณฺฐาโน, สีสตฺตโจ ปตฺตตฺถวิกสณฺฐาโนติ.

Después de eso, la piel, que cubre el cúmulo de diversas impurezas dentro del cuerpo, se define por su color como blanca. Pues aunque debido a estar teñida por el deseo hacia la piel externa parezca tener diversos colores como negro, blanco, etc., en su color natural es únicamente blanca. Esa blancura suya se hace evidente cuando la epidermis es destruida por el contacto con llamas de fuego, golpes, heridas y otros factores. En cuanto a la forma, brevemente tiene forma de túnica; detalladamente tiene diversas formas. Así, la piel de los dedos de los pies tiene forma de capullos de gusano de seda; la piel del dorso del pie tiene forma de un zapato atado; la piel de la pantorrilla tiene forma de una hoja de palmera que envuelve una porción de arroz; la piel del muslo tiene forma de un saco largo lleno de granos de arroz; la piel de las nalgas tiene forma de un filtro de agua de tela lleno de agua; la piel de la espalda tiene forma de cuero extendido sobre una tabla; la piel del vientre tiene forma de cuero extendido sobre la caja de un laúd; la piel del pecho es mayormente de forma cuadrada; la piel de ambos brazos tiene la forma de un estuche de cuero para flechas; la piel del dorso de la mano tiene forma de estuche de navaja o de bolsa para peine; la piel de los dedos de la mano tiene forma de estuche para llaves; la piel del cuello tiene forma de cuello de túnica; la piel de la cara tiene forma de un nido de gusanos lleno de agujeros; y la piel de la cabeza tiene forma de bolsa para un cuenco de limosnas.

ตจปริคฺคณฺหเกน จ โยคาวจเรน อุตฺตโรฏฺฐโต ปฏฺฐาย ตจสฺส มํสสฺส จ อนฺตเรน จิตฺตํ เปเสนฺเตน ปฐมํ ตาว มุขตฺตโจ ววตฺถเปตพฺโพ, ตโต สีสตฺตโจ, อถ พหิคีวตฺตโจ, ตโต อนุโลเมน ปฏิโลเมน จ ทกฺขิณหตฺถตฺตโจ. อถ เตเนว กเมน วามหตฺถตฺตโจ, ตโต ปิฏฺฐิตฺตโจ, อถ อานิสทตฺตโจ, ตโต อนุโลเมน ปฏิโลเมน จ ทกฺขิณปาทตฺตโจ, อถ วามปาทตฺตโจ, ตโต วตฺถิอุทรหทยอพฺภนฺตรคีวตฺตโจ, ตโต เหฏฺฐิมหนุกตฺตโจ, อถ อธโรฏฺฐตฺตโจ. เอวํ ยาว ปุน อุปริ โอฏฺฐตฺตโจติ. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาโต. โอกาสโต สกลสรีรํ ปริโยนนฺธิตฺวา ฐิโตติ.

El yogāvacara que discierne la piel, dirigiendo la mente entre la piel y la carne, debe delimitar primero la piel de la cara comenzando desde el labio superior; luego la piel de la cabeza, después la piel de la parte exterior del cuello y luego, en orden directo e inverso, la piel del brazo derecho. Después, siguiendo ese mismo orden, la piel del brazo izquierdo; luego la piel de la espalda; después la piel de las nalgas; luego, en orden directo e inverso, la piel de la pierna derecha; luego la piel de la pierna izquierda; después la piel de la vejiga, del vientre, del corazón y del interior del cuello; luego la piel de la mandíbula inferior y, finalmente, la piel del labio inferior. Así, de nuevo hasta la piel del labio superior. En cuanto a la dirección, nace en las dos direcciones [superior e inferior]. En cuanto al espacio, se sitúa envolviendo todo el cuerpo.

ตตฺถ ยถา อลฺลจมฺมปริโยนทฺธาย เปฬาย น อลฺลจมฺมํ ชานาติ ‘‘มยา เปฬา ปริโยนทฺธา’’ติ, นปิ เปฬา ชานาติ ‘‘อหํ อลฺลจมฺเมน ปริโยนทฺธา’’ติ; เอวเมว น ตโจ ชานาติ ‘‘มยา อิทํ จาตุมหาภูติกํ สรีรํ โอนทฺธ’’นฺติ, นปิ อิทํ จาตุมหาภูติกํ สรีรํ ชานาติ ‘‘อหํ ตเจน โอนทฺธ’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. เกวลํ ตุ –

Al respecto, así como en un cofre envuelto con cuero húmedo, el cuero húmedo no sabe: «Yo he envuelto el cofre», ni el cofre sabe: «Yo he sido envuelto por cuero húmedo»; de la misma manera, la piel no sabe: «Yo he envuelto este cuerpo compuesto por los cuatro grandes elementos», ni este cuerpo compuesto por los cuatro grandes elementos sabe: «Yo he sido envuelto por la piel». Pues estos estados están desprovistos de intención y reflexión... [p]... no son una persona. Sino que simplemente —

‘‘อลฺลจมฺมปฏิจฺฉนฺโน, นวทฺวาโร มหาวโณ;

สมนฺตโต ปคฺฆรติ, อสุจิปูติคนฺธิโย’’ติ.

«Cubierto por piel húmeda, con nueve aberturas, es una gran llaga; por todas partes supura impurezas y tiene un olor fétido y putrefacto».

ปริจฺเฉทโต เหฏฺฐา มํเสน ตตฺถ ปติฏฺฐิตตเลน วา อุปริ ฉวิยา ปริจฺฉินฺโนติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ ตจํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

En cuanto a su delimitación, delimita que por debajo está limitado por la carne o por la superficie donde se apoya, y por encima por la epidermis. Esta es su delimitación de lo semejante; su delimitación de lo desemejante es igual a la de los cabellos. Así delimita la piel por su color y demás características.

ตโต [Pg.36] ปรํ สรีเร นวเปสิสตปฺปเภทํ มํสํ วณฺณโต รตฺตํ ปาลิภทฺทกปุปฺผสนฺนิภนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต นานาสณฺฐานนฺติ. ตถา หิ ตตฺถ ชงฺฆมํสํ ตาลปตฺตปุฏภตฺตสณฺฐานํ, อวิกสิตเกตกีมกุฬสณฺฐานนฺติปิ เกจิ. อูรุมํสํ สุธาปิสนนิสทโปตกสณฺฐานํ, อานิสทมํสํ อุทฺธนโกฏิสณฺฐานํ, ปิฏฺฐิมํสํ ตาลคุฬปฏลสณฺฐานํ, ผาสุกทฺวยมํสํ วํสมยโกฏฺฐกุจฺฉิปเทสมฺหิ ตนุมตฺติกาเลปสณฺฐานํ, ถนมํสํ วฏฺเฏตฺวา อวกฺขิตฺตทฺธมตฺติกาปิณฺฑสณฺฐานํ, ทฺเวพาหุมํสํ นงฺคุฏฺฐสีสปาเท เฉตฺวา นิจฺจมฺมํ กตฺวา ฐปิตมหามูสิกสณฺฐานํ, มํสสูนกสณฺฐานนฺติปิ เอเก. คณฺฑมํสํ คณฺฑปฺปเทเส ฐปิตกรญฺชพีชสณฺฐานํ, มณฺฑูกสณฺฐานนฺติปิ เอเก. ชิวฺหามํสํ นุหีปตฺตสณฺฐานํ, นาสามํสํ โอมุขนิกฺขิตฺตปณฺณโกสสณฺฐานํ, ๐.อกฺขิกูปมํสํ อทฺธปกฺกอุทุมฺพรสณฺฐานํ, สีสมํสํ ปตฺตปจนกฏาหตนุเลปสณฺฐานนฺติ. มํสปริคฺคณฺหเกน จ โยคาวจเรน เอตาเนว โอฬาริกมํสานิ สณฺฐานโต ววตฺถเปตพฺพานิ. เอวญฺหิ ววตฺถาปยโต สุขุมานิ มํสานิ ญาณสฺส อาปาถํ อาคจฺฉนฺตีติ. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตํ. โอกาสโต สาธิกานิ ตีณิ อฏฺฐิสตานิ อนุลิมฺปิตฺวา ฐิตนฺติ.

Después de esto, en el cuerpo, se delimita la carne, que consta de novecientas piezas, por su color como rojo, semejante a la flor de pālibhadda. Por su forma, tiene diversas formas. Pues, en ese conjunto, la carne de la pantorrilla tiene la forma de arroz envuelto en una hoja de palma; otros dicen que tiene la forma de un capullo de flor de ketakī aún no abierto. La carne del muslo tiene la forma de una piedra de moler mortero de cal; la carne de las nalgas tiene la forma de la esquina de un horno; la carne de la espalda tiene la forma de una mitad de semilla de palma; la carne de ambos costados tiene la forma de una fina capa de arcilla aplicada sobre el vientre de un granero hecho de bambú; la carne del pecho tiene la forma de una bola de arcilla húmeda arrojada después de ser redondeada; la carne de ambos brazos tiene la forma de un gran ratón al que se le ha quitado la piel tras cortarle la cola, la cabeza y las patas; otros dicen que tiene la forma de una pieza de carne puesta en un espetón. La carne de las mejillas tiene la forma de una semilla de karañja colocada en el área de la mejilla; otros dicen que tiene la forma de una rana. La carne de la lengua tiene la forma de una hoja de nuhī; la carne de la nariz tiene la forma de un estuche de hojas colocado boca abajo; la carne de las cuencas de los ojos tiene la forma de un higo de udumbara medio maduro; la carne de la cabeza tiene la forma de una capa de arcilla aplicada sobre el cuenco de un alfarero. El yogāvacara que discierne la carne debe delimitar estas carnes groseras por su forma. Al delimitar así, las carnes sutiles aparecen ante su conocimiento. En cuanto a la dirección, nace en las dos direcciones. En cuanto al espacio, se sitúa recubriendo los trescientos huesos y algo más.

ตตฺถ ยถา ถูลมตฺติกานุลิตฺตาย ภิตฺติยา น ถูลมตฺติกา ชานาติ ‘‘มยา ภิตฺติ อนุลิตฺตา’’ติ, นปิ ภิตฺติ ชานาติ ‘‘อหํ ถูลมตฺติกาย อนุลิตฺตา’’ติ, เอวเมวํ น นวเปสิสตปฺปเภทํ มํสํ ชานาติ ‘‘มยา อฏฺฐิสตตฺตยํ อนุลิตฺต’’นฺติ, นปิ อฏฺฐิสตตฺตยํ ชานาติ ‘‘อหํ นวเปสิสตปฺปเภเทน มํเสน อนุลิตฺต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. เกวลํ ตุ –

Al respecto, así como en una pared revocada con arcilla espesa, la arcilla espesa no sabe: «Yo he revocado la pared», ni la pared sabe: «Yo he sido revocada con arcilla espesa»; de la misma manera, la carne dividida en novecientas piezas no sabe: «Yo he recubierto los trescientos huesos», ni los trescientos huesos saben: «Yo he sido recubierto por la carne dividida en novecientas piezas». Pues estos estados están desprovistos de intención y reflexión... [p]... no son una persona. Sino que simplemente —

‘‘นวเปสิสตา มํสา, อนุลิตฺตา กเฬวรํ;

นานากิมิกุลากิณฺณํ, มีฬฺหฏฺฐานํว ปูติก’’นฺติ.

«Novecientos trozos de carne recubren el cadáver; lleno de diversas familias de gusanos, es fétido como un lugar de excrementos».

ปริจฺเฉทโต เหฏฺฐา อฏฺฐิสงฺฆาเฏน ตตฺถ ปติฏฺฐิตตเลน วา อุปริ ตเจน ติริยํ อญฺญมญฺเญน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ มํสํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

En cuanto a su delimitación, delimita que por debajo está limitado por el conjunto de huesos o por la superficie donde se apoya, por encima por la piel y transversalmente por las partes adyacentes. Esta es su delimitación de lo semejante; su delimitación de lo desemejante es igual a la de los cabellos. Así delimita la carne por su color y demás características.

ตโต ปรํ สรีเร นวสตปฺปเภทา นฺหารู วณฺณโต เสตาติ ววตฺถเปติ, มธุวณฺณาติปิ เอเก. สณฺฐานโต นานาสณฺฐานาติ. ตถา [Pg.37] หิ ตตฺถ มหนฺตา มหนฺตา นฺหารู กนฺทลมกุฬสณฺฐานา, ตโต สุขุมตรา สูกรวาคุรรชฺชุสณฺฐานา, ตโต อณุกตรา ปูติลตาสณฺฐานา, ตโต อณุกตรา สีหฬมหาวีณาตนฺติสณฺฐานา, ตโต อณุกตรา ถูลสุตฺตกสณฺฐานา, หตฺถปิฏฺฐิปาทปิฏฺฐีสุ นฺหารู สกุณปาทสณฺฐานา, สีเส นฺหารู คามทารกานํ สีเส ฐปิตวิรฬตรทุกูลสณฺฐานา, ปิฏฺฐิยา นฺหารู เตเมตฺวา อาตเป ปสาริตมจฺฉชาลสณฺฐานา, อวเสสา อิมสฺมึ สรีเร ตํตํองฺคปจฺจงฺคานุคตา นฺหารู สรีเร ปฏิมุกฺกชาลกญฺจุกสณฺฐานาติ. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตา. เตสุ จ ทกฺขิณกณฺณจูฬิกโต ปฏฺฐาย ปญฺจ กณฺฑรนามกา มหานฺหารู ปุรโต จ ปจฺฉโต จ วินนฺธมานา วามปสฺสํ คตา, วามกณฺณจูฬิกโต ปฏฺฐาย ปญฺจ ปุรโต จ ปจฺฉโต จ วินนฺธมานา ทกฺขิณปสฺสํ คตา, ทกฺขิณคลวาฏกโต ปฏฺฐาย ปญฺจ ปุรโต จ ปจฺฉโต จ วินนฺธมานา วามปสฺสํ คตา, วามคลวาฏกโต ปฏฺฐาย ปญฺจ ปุรโต จ ปจฺฉโต จ วินนฺธมานา ทกฺขิณปสฺสํ คตา, ทกฺขิณหตฺถํ วินนฺธมานา ปุรโต จ ปจฺฉโต จ ปญฺจ ปญฺจาติ ทส กณฺฑรนามกา เอว มหานฺหารู อารุฬฺหา. ตถา วามหตฺถํ, ทกฺขิณปาทํ, วามปาทญฺจาติ เอวเมเต สฏฺฐิ มหานฺหารู สรีรธารกา สรีรนิยามกาติปิ ววตฺถเปติ. โอกาสโต สกลสรีเร อฏฺฐิจมฺมานํ อฏฺฐิมํสานญฺจ อนฺตเร อฏฺฐีนิ อาพนฺธมานา ฐิตาติ.

Después de esto, con respecto al cuerpo, uno define los novecientos tipos de tendones como blancos por su color; algunos maestros dicen que también tienen el color de la miel. Por su forma, poseen diversas configuraciones. En efecto, entre ellos, los tendones muy grandes tienen la forma de capullos de jazmín; los más sutiles que esos tienen la forma de cuerdas de una trampa para jabalíes; los más pequeños que esos tienen la forma de la enredadera pūtilatā; los más pequeños que esos tienen la forma de las cuerdas de la gran arpa de Ceilán; los más pequeños que esos tienen la forma de hilos gruesos. Los tendones en el dorso de las manos y de los pies tienen la forma de patas de pájaro. Los tendones en la cabeza tienen la forma de una tela de lino fino colocada de manera dispersa sobre la cabeza de los niños de la aldea. Los tendones en la espalda tienen la forma de una red de pesca mojada y extendida al sol. El resto de los tendones que recorren los diversos miembros y extremidades en este cuerpo tienen la forma de una túnica de malla ajustada al cuerpo. En cuanto a su dirección, se originan en las dos direcciones (superior e inferior). Entre ellos, comenzando desde la parte superior de la oreja derecha, cinco grandes tendones llamados kaṇḍara, entrelazándose por el frente y por detrás, van hacia el costado izquierdo. Comenzando desde la parte superior de la oreja izquierda, cinco grandes tendones, entrelazándose por el frente y por detrás, van hacia el costado derecho. Comenzando desde el lado derecho del cuello, cinco grandes tendones, entrelazándose por el frente y por detrás, van hacia el costado izquierdo. Comenzando desde el lado izquierdo del cuello, cinco grandes tendones, entrelazándose por el frente y por detrás, van hacia el costado derecho. Diez grandes tendones llamados kaṇḍara, cinco por el frente y cinco por detrás, se extienden entrelazando el brazo derecho. Del mismo modo en el brazo izquierdo, en la pierna derecha y en la pierna izquierda. Así, uno define estos sesenta grandes tendones como los sostenedores y reguladores del cuerpo. Por su ubicación, se encuentran en todo el cuerpo, situados entre los huesos y la piel, y entre los huesos y la carne, permaneciendo allí para unir los huesos.

ตตฺถ ยถา วลฺลิสนฺตานพทฺเธสุ กุฏฺฏทารูสุ น วลฺลิสนฺตานา ชานนฺติ ‘‘อมฺเหหิ กุฏฺฏทารูนิ อาพทฺธานี’’ติ, นปิ กุฏฺฏทารูนิ ชานนฺติ ‘‘มยํ วลฺลิสนฺตาเนหิ อาพทฺธานี’’ติ; เอวเมว น นฺหารู ชานนฺติ ‘‘อมฺเหหิ ตีณิ อฏฺฐิสตานิ อาพทฺธานี’’ติ, นปิ ตีณิ อฏฺฐิสตานิ ชานนฺติ ‘‘มยํ นฺหารูหิ อาพทฺธานี’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. เกวลํ ตุ –

Al respecto, así como en las maderas de una pared atadas con enredaderas, las enredaderas no saben: 'nosotras atamos las maderas de la pared', ni las maderas de la pared saben: 'estamos atadas por enredaderas'; de la misma manera, los tendones no saben: 'nosotros atamos los trescientos huesos', ni los trescientos huesos saben: 'estamos atados por los tendones'. Pues estos fenómenos están desprovistos de intención y reflexión... (pe)... no son un ser. Sino que simplemente:

‘‘นวนฺหารุสตา โหนฺติ, พฺยามมตฺเต กเฬวเร;

พนฺธนฺติ อฏฺฐิสงฺฆาฏํ, อคารมิว วลฺลิโย’’ติ.

'Hay novecientos tendones en el cuerpo de una braza de extensión; ellos atan el conjunto de los huesos, como las enredaderas atan una casa'.

ปริจฺเฉทโต เหฏฺฐา ตีหิ อฏฺฐิสเตหิ ตตฺถ ปติฏฺฐิตตเลหิ วา อุปริ ตจมํเสหิ ติริยํ อญฺญมญฺเญน ปริจฺฉินฺนาติ ววตฺถเปติ. อยเมเตสํ สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ นฺหารู วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

Por su delimitación, uno define que por abajo están delimitados por los trescientos huesos sobre los cuales se apoyan, por arriba por la piel y la carne, y transversalmente unos por otros. Esta es su delimitación de lo semejante; pero su delimitación de lo desemejante es igual a la de los cabellos. Así es como uno define los novecientos tendones por su color y demás atributos.

ตโต [Pg.38] ปรํ สรีเร ทฺวตฺตึสทนฺตฏฺฐิกานํ วิสุํ คหิตตฺตา เสสานิ จตุสฏฺฐิ หตฺถฏฺฐิกานิ จตุสฏฺฐิ ปาทฏฺฐิกานิ จตุสฏฺฐิ มุทุกฏฺฐิกานิ มํสนิสฺสิตานิ ทฺเว ปณฺหิกฏฺฐีนิ เอเกกสฺมึ ปาเท ทฺเว ทฺเว โคปฺผกฏฺฐิกานิ ทฺเว ชงฺฆฏฺฐิกานิ เอกํ ชณฺณุกฏฺฐิ เอกํ อูรุฏฺฐิ ทฺเว กฏิฏฺฐีนิ อฏฺฐารส ปิฏฺฐิกณฺฏกฏฺฐีนิ จตุวีสติ ผาสุกฏฺฐีนิ จุทฺทส อุรฏฺฐีนิ เอกํ หทยฏฺฐิ ทฺเว อกฺขกฏฺฐีนิ ทฺเว ปิฏฺฐิพาหฏฺฐีนิ ทฺเว พาหฏฺฐีนิ ทฺเว ทฺเว อคฺคพาหฏฺฐีนิ สตฺต คีวฏฺฐีนิ ทฺเว หนุกฏฺฐีนิ เอกํ นาสิกฏฺฐิ ทฺเว อกฺขิฏฺฐีนิ ทฺเว กณฺณฏฺฐีนิ เอกํ นลาฏฏฺฐิ เอกํ มุทฺธฏฺฐิ นว สีสกปาลฏฺฐีนีติ เอวมาทินา นเยน วุตฺตปฺปเภทานิ อฏฺฐีนิ สพฺพาเนว วณฺณโต เสตานีติ ววตฺถเปติ.

Después de eso, habiendo tomado por separado los treinta y dos huesos de los dientes, uno define los huesos restantes en el cuerpo según su tipo mencionado: sesenta y cuatro huesos de las manos, sesenta y cuatro huesos de los pies, sesenta y cuatro huesos blandos conectados a la carne, dos huesos de los talones, dos huesos de los tobillos en cada pie, dos huesos de las piernas (tibias), un hueso de la rodilla (rótula), un hueso del muslo (fémur), dos huesos de la cadera, dieciocho huesos de la columna vertebral, veinticuatro costillas, catorce huesos del pecho, un hueso del corazón (esternón), dos clavículas, dos omóplatos, dos huesos del brazo (húmeros), dos pares de huesos del antebrazo, siete huesos del cuello, dos huesos de la mandíbula, un hueso de la nariz, dos huesos de las órbitas oculares, dos huesos de los oídos, un hueso de la frente, un hueso de la coronilla y nueve huesos del cráneo. De esta manera, uno define que todos los huesos son blancos por su color.

สณฺฐานโต นานาสณฺฐานานิ. ตถา หิ ตตฺถ อคฺคปาทงฺคุลิยฏฺฐีนิ กตกพีชสณฺฐานานิ, ตทนนฺตรานิ องฺคุลีนํ มชฺฌปพฺพฏฺฐีนิ อปริปุณฺณปนสฏฺฐิสณฺฐานานิ, มูลปพฺพฏฺฐีนิ ปณวสณฺฐานานิ, โมรสกลิสณฺฐานานีติปิ เอเก. ปิฏฺฐิปาทฏฺฐีนิ โกฏฺฏิตกนฺทลกนฺทราสิสณฺฐานานิ ปณฺหิกฏฺฐีนิ เอกฏฺฐิตาลผลพีชสณฺฐานานิ, โคปฺผกฏฺฐีนิ เอกโตพทฺธกีฬาโคฬกสณฺฐานานิ, ชงฺฆฏฺฐิเกสุ ขุทฺทกํ ธนุทณฺฑสณฺฐานํ, มหนฺตํ ขุปฺปิปาสามิลาตธมนิปิฏฺฐิสณฺฐานํ, ชงฺฆฏฺฐิกสฺส โคปฺผกฏฺฐิเกสุ ปติฏฺฐิตฏฺฐานํ อปนีตตจขชฺชูรีกฬีรสณฺฐานํ, ชงฺฆฏฺฐิกสฺส ชณฺณุกฏฺฐิเก ปติฏฺฐิตฏฺฐานํ มุทิงฺคมตฺถกสณฺฐานํ ชณฺณุกฏฺฐิ เอกปสฺสโต ฆฏฺฏิตเผณสณฺฐานํ, อูรุฏฺฐีนิ ทุตฺตจฺฉิตวาสิผรสุทณฺฑสณฺฐานานิ, อูรุฏฺฐิกสฺส กฏฏฺฐิเก ปติฏฺฐิตฏฺฐานํ สุวณฺณการานํ อคฺคิชาลนกสลากาพุนฺทิสณฺฐานํ, ตปฺปติฏฺฐิโตกาโส อคฺคจฺฉินฺนปุนฺนาคผลสณฺฐาโน, กฏิฏฺฐีนิ ทฺเวปิ เอกาพทฺธานิ หุตฺวา กุมฺภกาเรหิ กตจุลฺลิสณฺฐานานิ, ตาปสภิสิกาสณฺฐานานีติปิ เอเก. อานิสทฏฺฐีนิ เหฏฺฐามุขฐปิตสปฺปผณสณฺฐานานิ, สตฺตฏฺฐฏฺฐาเนสุ ฉิทฺทาวฉิทฺทานิ อฏฺฐารส ปิฏฺฐิกณฺฏกฏฺฐีนิ อพฺภนฺตรโต อุปรูปริ ฐปิตสีสกปฏฺฏเวฐกสณฺฐานานิ, พาหิรโต วฏฺฏนาวลิสณฺฐานานิ, เตสํ อนฺตรนฺตรา กกจทนฺตสทิสานิ ทฺเว ตีณิ กณฺฏกานิ โหนฺติ, จตุวีสติยา [Pg.39] ผาสุกฏฺฐีสุ ปริปุณฺณานิ ปริปุณฺณสีหฬทาตฺตสณฺฐานานิ, อปริปุณฺณานิ อปริปุณฺณสีหฬทาตฺตสณฺฐานานิ, สพฺพาเนว โอทาตกุกฺกุฏสฺส ปสาริตปกฺขทฺวยสณฺฐานานีติปิ เอเก. จุทฺทส อุรฏฺฐีนิ ชิณฺณสนฺทมานิกผลกปนฺติสณฺฐานานิ, หทยฏฺฐิ ทพฺพิผณสณฺฐานํ, อกฺขกฏฺฐีนิ ขุทฺทกโลหวาสิทณฺฑสณฺฐานานิ, เตสํ เหฏฺฐา อฏฺฐิ อทฺธจนฺทสณฺฐานํ, ปิฏฺฐิพาหฏฺฐีนิ ผรสุผณสณฺฐานานิ, อุปฑฺฒจฺฉินฺนสีหฬกุทาลสณฺฐานานีติปิ เอเก. พาหฏฺฐีนิ อาทาสทณฺฑสณฺฐานานิ, มหาวาสิทณฺฑสณฺฐานานีติปิ เอเก. อคฺคพาหฏฺฐีนิ ยมกตาลกนฺทสณฺฐานานิ, มณิพนฺธฏฺฐีนิ เอกโต อลฺลิยาเปตฺวา ฐปิตสีสกปฏฺฏเวฐกสณฺฐานานิ, ปิฏฺฐิหตฺถฏฺฐีนิ โกฏฺฏิตกนฺทลกนฺทราสิสณฺฐานานิ, หตฺถงฺคุลิมูลปพฺพฏฺฐีนิ ปณวสณฺฐานานิ, มชฺฌปพฺพฏฺฐีนิ อปริปุณฺณปนสฏฺฐิสณฺฐานานิ, อคฺคปพฺพฏฺฐีนิ กตกพีชสณฺฐานานิ, สตฺต คีวฏฺฐีนิ ทณฺเฑ วิชฺฌิตฺวา ปฏิปาฏิยา ฐปิตวํสกฬีรขณฺฑสณฺฐานานิ, เหฏฺฐิมหนุกฏฺฐิ กมฺมารานํ อโยกูฏโยตฺตกสณฺฐานํ, อุปริมหนุกฏฺฐิ อวเลขนสตฺถกสณฺฐานํ, อกฺขินาสกูปฏฺฐีนิ อปนีตมิญฺชตรุณตาลฏฺฐิสณฺฐานานิ, นลาฏฏฺฐิ อโธมุขฐปิตภินฺนสงฺขกปาลสณฺฐานํ, กณฺณจูฬิกฏฺฐีนิ นฺหาปิตขุรโกสสณฺฐานานิ, นลาฏกณฺณจูฬิกานํ อุปริ ปฏฺฏพนฺธโนกาเส อฏฺฐิพหลฆฏปุณฺณปฏปิโลติกขณฺฑสณฺฐานํ, มุทฺธนฏฺฐิ มุขจฺฉินฺนวงฺกนาฬิเกรสณฺฐานํ, สีสฏฺฐีนิ สิพฺเพตฺวา ฐปิตชชฺชราลาพุกฏาหสณฺฐานานีติ. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตานิ.

En cuanto a la forma, tienen diversas formas. Pues así, entre ellos, los huesos de las puntas de los dedos de los pies tienen la forma de semillas de kataka; los huesos de las falanges medias de los dedos que siguen a aquellos tienen la forma de semillas de jaca inmaduras; los huesos de las falanges basales tienen la forma de tambores paṇava, y algunos dicen que tienen la forma de una vértebra del cuello de un pavo real. Los huesos del metatarso tienen la forma de un montón de raíces de lirio machacadas; los huesos del talón tienen la forma de una semilla de palma de un solo hueso; los huesos del tobillo tienen la forma de un conjunto de canicas atadas juntas; entre los huesos de la pierna, el pequeño tiene la forma de un arco, y el grande tiene la forma del lomo de una pitón marchita por el hambre y la sed; el lugar donde el hueso de la pierna se apoya en los huesos del tobillo tiene la forma de un brote de palmera datilera pelado; el lugar donde el hueso de la pierna se apoya en el hueso de la rodilla tiene la forma de la superficie de un tambor mudiṅga; el hueso de la rodilla, por un lado, tiene la forma de un bulto de espuma golpeado; los huesos del muslo tienen la forma del mango de una azuela o hacha mal labrada; el lugar donde el hueso del muslo se apoya en el hueso de la cadera tiene la forma del instrumento de los orfebres para avivar el fuego; el lugar de dicho apoyo tiene la forma de un fruto de punnāga con la punta cortada; los dos huesos de la cadera, al estar unidos, tienen la forma de la parte superior de un horno hecho por alfareros, aunque algunos dicen que tienen la forma del aro de meditación de un asceta. Los huesos de las nalgas tienen la forma de la capucha de una cobra colocada boca abajo; los dieciocho huesos de la columna vertebral, perforados en siete u ocho lugares, tienen por dentro la forma de herramientas de plomo planas para perforar colocadas una sobre otra, y por fuera tienen la forma de una hilera de nudos de bambú redondos; entre ellos hay dos o tres puntas similares a los dientes de una sierra; de las veinticuatro costillas, las completas tienen la forma de una hoz cingalesa bien formada, las incompletas tienen la forma de una hoz cingalesa imperfecta, y algunos dicen que todas tienen la forma de las dos alas extendidas de un gallo blanco. Los catorce huesos del pecho tienen la forma de una hilera de tablas de una litera vieja; el hueso del corazón tiene la forma de la hoja de un cucharón; las clavículas tienen la forma del mango de una pequeña azuela de hierro; el hueso debajo de ellas tiene la forma de una media luna; los omóplatos tienen la forma de la hoja de un hacha, aunque algunos dicen que tienen la forma de una azada cingalesa rota por la mitad. Los huesos del brazo tienen la forma del mango de un espejo, aunque algunos dicen que tienen la forma del mango de una gran azuela. Los huesos del antebrazo tienen la forma de un par de brotes de palma; los huesos de la muñeca tienen la forma de herramientas de plomo planas para perforar colocadas juntas; los huesos del metacarpo tienen la forma de un montón de raíces de lirio machacadas; en los dedos de la mano, los huesos de las falanges basales tienen la forma de tambores paṇava, las falanges medias la forma de semillas de jaca inmaduras, y las falanges distales la forma de semillas de kataka; los siete huesos del cuello tienen la forma de trozos de brotes de bambú atravesados por una vara y colocados en fila; la mandíbula inferior tiene la forma de la herramienta de hierro de los herreros; la mandíbula superior tiene la forma de un pequeño cuchillo para pelar caña de azúcar; los huesos de las cuencas de los ojos y la nariz tienen la forma de semillas de palma joven sin el núcleo; el hueso de la frente tiene la forma de un fragmento de caracola colocado boca abajo; los huesos de las sienes tienen la forma de la caja de la navaja de un barbero; arriba de la frente y las sienes, en el lugar donde se ata la venda frontal, el hueso tiene la forma de un trozo de tela gruesa colocado sobre una vasija de agua llena; el hueso de la coronilla tiene la forma de un coco curvado con la parte superior cortada; los huesos del cráneo tienen la forma de un recipiente de calabaza vieja cosido y colocado. En cuanto a la dirección, se originan en dos direcciones.

โอกาสโต อวิเสเสน สกลสรีเร ฐิตานิ, วิเสเสน ตุ สีสฏฺฐีนิ คีวฏฺฐิเกสุ ปติฏฺฐิตานิ, คีวฏฺฐีนิ ปิฏฺฐิกณฺฏกฏฺฐีสุ ปติฏฺฐิตานิ, ปิฏฺฐิกณฺฏกฏฺฐีนิ กฏิฏฺฐีสุ ปติฏฺฐิตานิ, กฏิฏฺฐีนิ อูรุฏฺฐิเกสุ ปติฏฺฐิตานิ, อุรุฏฺฐีนิ ชณฺณุกฏฺฐิเกสุ, ชณฺณุกฏฺฐีนิ ชงฺฆฏฺฐิเกสุ, ชงฺฆฏฺฐีนิ โคปฺผกฏฺฐิเกสุ, โคปฺผกฏฺฐีนิ ปิฏฺฐิปาทฏฺฐิเกสุ ปติฏฺฐิตานิ, ปิฏฺฐิปาทฏฺฐิกานิ จ โคปฺผกฏฺฐีนิ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตานิ, โคปฺผกฏฺฐีนิ ชงฺฆฏฺฐีนิ…เป… คีวฏฺฐีนิ สีสฏฺฐีนิ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตานีติ เอเตนานุสาเรน อวเสสานิปิ อฏฺฐีนิ เวทิตพฺพานิ.

En cuanto a la ubicación, de manera general, se sitúan en todo el cuerpo; pero específicamente, los huesos del cráneo descansan sobre los huesos del cuello; los huesos del cuello descansan sobre los huesos de la columna vertebral; los huesos de la columna vertebral descansan sobre los huesos de la cadera; los huesos de la cadera descansan sobre los huesos del muslo; los huesos del muslo sobre los de la rodilla; los huesos de la rodilla sobre los de la pierna; los huesos de la pierna sobre los del tobillo; los huesos del tobillo sobre los del metatarso. Asimismo, los huesos del metatarso se sitúan sosteniendo los huesos del tobillo; los huesos del tobillo sostienen los huesos de la pierna... y así sucesivamente hasta que los huesos del cuello sostienen los huesos del cráneo. De esta manera, siguiendo este método, deben entenderse también los huesos restantes.

ตตฺถ ยถา อิฏฺฐกโคปานสิจยาทีสุ น อุปริมา อิฏฺฐกาทโย ชานนฺติ ‘‘มยํ เหฏฺฐิเมสุ ปติฏฺฐิตา’’ติ, นปิ เหฏฺฐิมา ชานนฺติ ‘‘มยํ อุปริมานิ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตา’’ติ; เอวเมว น สีสฏฺฐิกานิ ชานนฺติ ‘‘มยํ คีวฏฺฐิเกสุ [Pg.40] ปติฏฺฐิตานี’’ติ…เป… น โคปฺผกฏฺฐิกานิ ชานนฺติ ‘‘มยํ ปิฏฺฐิปาทฏฺฐิเกสุ ปติฏฺฐิตานี’’ติ, นปิ ปิฏฺฐิปาทฏฺฐิกานิ ชานนฺติ ‘‘มยํ โคปฺผกฏฺฐีนิ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตานี’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. เกวลํ ตุ อิมานิ สาธิกานิ ตีณิ อฏฺฐิสตานิ นวหิ นฺหารุสเตหิ นวหิ จ มํสเปสิสเตหิ อาพทฺธานุลิตฺตานิ, เอกฆนจมฺมปริโยนทฺธานิ, สตฺตรสหรณีสหสฺสานุคตสิเนหสิเนหิตานิ, นวนวุติโลมกูปสหสฺสปริสฺสวมานเสทชลฺลิกานิ อสีติกิมิกุลานิ, กาโยตฺเวว สงฺขฺยํ คตานิ, ยํ สภาวโต อุปปริกฺขนฺโต โยคาวจโร น กิญฺจิ คยฺหูปคํ ปสฺสติ, เกวลํ ตุ นฺหารุสมฺพนฺธํ นานากุณปสงฺกิณฺณํ อฏฺฐิสงฺฆาฏเมว ปสฺสติ. ยํ ทิสฺวา ทสพลสฺส ปุตฺตภาวํ อุเปติ. ยถาห –

En ese contexto, así como en una pila de ladrillos o en las vigas de un techo, los ladrillos superiores no saben: 'estamos apoyados sobre los inferiores', ni los inferiores saben: 'estamos sosteniendo a los superiores'; del mismo modo, los huesos del cráneo no saben: 'estamos apoyados sobre las vértebras del cuello'... hasta... ni los huesos del tobillo saben: 'estamos apoyados sobre los huesos del dorso del pie', ni los huesos del dorso del pie saben: 'estamos sosteniendo a los del tobillo'. Pues estos fenómenos están desprovistos de intención y reflexión... no son un individuo. Simplemente estos trescientos y más huesos, unidos y ungidos por novecientos tendones y novecientas piezas de carne, recubiertos por una capa de piel, impregnados por el aceite que fluye por los diecisiete mil canales, con sudor y suciedad que emanan de los noventa y nueve mil poros, y habitados por ochenta familias de gusanos, llegan a ser designados como 'cuerpo'. Al investigarlo según su naturaleza propia, el practicante (yogavacara) no ve nada a lo que asirse, sino que ve solamente un conjunto de huesos unidos por tendones y plagado de diversas impurezas. Al ver esto, alcanza la condición de hijo del Poseedor de los Diez Poderes. Como se ha dicho:

‘‘ปฏิปาฏิยฏฺฐีนิ ฐิตานิ โกฏิยา,อเนกสนฺธิยมิโต น เกหิจิ;

พทฺโธ นหารูหิ ชราย โจทิโต,อเจตโน กฏฺฐกลิงฺครูปโม.

'Los huesos están dispuestos en orden, con sus extremos unidos en múltiples coyunturas; no están atados por cuerdas externas, sino por tendones. Impulsado por la vejez, carente de consciencia, es como un trozo de madera o un tronco.

‘‘กุณปํ กุณเป ชาตํ, อสุจิมฺหิ จ ปูตินิ;

ทุคฺคนฺเธ จาปิ ทุคฺคนฺธํ, เภทนมฺหิ จ วยธมฺมํ.

'Lo impuro nace de lo impuro, en lo sucio y putrefacto; lo que tiene mal olor surge de lo maloliente, sujeto a la ruptura y a la naturaleza de la disolución.

‘‘อฏฺฐิปุเฏ อฏฺฐิปุโฏ, นิพฺพตฺโต ปูตินิ ปูติกายมฺหิ;

ตมฺหิ จ วิเนถ ฉนฺทํ, เหสฺสถ ปุตฺตา ทสพลสฺสา’’ติ จ.

'En el estuche de huesos, el estuche de huesos ha surgido; lo putrefacto en el cuerpo putrefacto. Abandonad el deseo por ello, y seréis hijos del Poseedor de los Diez Poderes', así dijo el Bienaventurado.

ปริจฺเฉทโต อนฺโต อฏฺฐิมิญฺเชน อุปริโต มํเสน อคฺเค มูเล จ อญฺญมญฺเญน ปริจฺฉินฺนานีติ ววตฺถเปติ. อยเมเตสํ สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ อฏฺฐีนิ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

Se define por su delimitación: por dentro por la médula ósea, por encima por la carne, y en los extremos y la base, unos por otros. Esta es su delimitación de lo semejante. En cuanto a la delimitación de lo desemejante, es como en el caso de los cabellos. Así se definen los huesos por su color y demás características.

ตโต ปรํ สรีเร ยถาวุตฺตปฺปเภทานํ อฏฺฐีนํ อพฺภนฺตรคตํ อฏฺฐิมิญฺชํ วณฺณโต เสตนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต อตฺตโน โอกาสสณฺฐานนฺติ. เสยฺยถิทํ – มหนฺตมหนฺตานํ อฏฺฐีนํ อพฺภนฺตรคตํ เสเทตฺวา วฏฺเฏตฺวา มหนฺเตสุ วํสนฬกปพฺเพสุ ปกฺขิตฺตมหาเวตฺตงฺกุรสณฺฐานํ, ขุทฺทานุขุทฺทกานํ [Pg.41] อพฺภนฺตรคตํ เสเทตฺวา วฏฺเฏตฺวา ขุทฺทานุขุทฺทเกสุ วํสนฬกปพฺเพสุ ปกฺขิตฺตตนุเวตฺตงฺกุรสณฺฐานนฺติ. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตํ. โอกาสโต อฏฺฐีนํ อพฺภนฺตเร ปติฏฺฐิตนฺติ.

Después de eso, se define la médula ósea que está dentro de los huesos mencionados según su color como blanca. Según su forma, sigue la forma de su propio espacio. A saber: la médula que está dentro de los huesos muy grandes tiene la forma de un brote de caña grande introducido en los nudos de una caña de bambú, habiéndola cocido y enrollado. La que está dentro de los huesos pequeños tiene la forma de un brote de caña delgado introducido en nudos de bambú pequeños. En cuanto a la dirección, nace en las dos direcciones. En cuanto al lugar, se encuentra establecida en el interior de los huesos.

ตตฺถ ยถา เวฬุนฬกาทีนํ อนฺโตคตานิ ทธิผาณิตานิ น ชานนฺติ ‘‘มยํ เวฬุนฬกาทีนํ อนฺโตคตานี’’ติ, นปิ เวฬุนฬกาทโย ชานนฺติ ‘‘ทธิผาณิตานิ อมฺหากํ อนฺโตคตานี’’ติ; เอวเมว น อฏฺฐิมิญฺชํ ชานาติ ‘‘อหํ อฏฺฐีนํ อนฺโตคต’’นฺติ, นปิ อฏฺฐีนิ ชานนฺติ ‘‘อฏฺฐิมิญฺชํ อมฺหากํ อนฺโตคต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต อฏฺฐีนํ อพฺภนฺตรตเลหิ อฏฺฐิมิญฺชภาเคน จ ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ อฏฺฐิมิญฺชํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

En ese contexto, así como el cuajo o la melaza dentro de un tubo de bambú no saben: 'estamos dentro del tubo de bambú', ni el tubo de bambú sabe: 'el cuajo o la melaza están dentro de nosotros'; del mismo modo, la médula ósea no sabe: 'estoy dentro de los huesos', ni los huesos saben: 'la médula ósea está dentro de nosotros'. Pues estos fenómenos están desprovistos de intención y reflexión... no son un individuo. Se define por su delimitación: por las superficies internas de los huesos y por la porción de la propia médula. Esta es su delimitación de lo semejante. En cuanto a la delimitación de lo desemejante, es como en el caso de los cabellos. Así se define la médula ósea por su color y demás características.

ตโต ปรํ สรีรสฺส อพฺภนฺตเร ทฺวิโคฬกปฺปเภทํ วกฺกํ วณฺณโต มนฺทรตฺตํ ปาฬิภทฺทกฏฺฐิวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต คามทารกานํ สุตฺตาวุตกีฬาโคฬกสณฺฐานํ, เอกวณฺฏสหการทฺวยสณฺฐานนฺติปิ เอเก. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต คลวาฏกา วินิกฺขนฺเตน เอกมูเลน โถกํ คนฺตฺวา ทฺวิธา ภินฺเนน ถูลนฺหารุนา วินิพทฺธํ หุตฺวา หทยมํสํ ปริกฺขิปิตฺวา ฐิตนฺติ.

Después de eso, se definen los riñones dentro del cuerpo, que consisten en dos masas globulares, por su color como un rojo tenue, del color de la semilla del árbol coralino. Según su forma, tienen la forma de bolas de juego ensartadas por un hilo, usadas por los niños de las aldeas; otros dicen que tienen la forma de un par de mangos unidos a un solo pedúnculo. En cuanto a la dirección, nacen en la dirección superior. En cuanto al lugar, saliendo de la zona de la garganta, descendiendo un poco a través de un único origen, y unidos por un tendón grueso que se divide en dos, permanecen rodeando la carne del corazón.

ตตฺถ ยถา วณฺฏูปนิพทฺธํ สหการทฺวยํ น ชานาติ ‘‘อหํ วณฺเฏน อุปนิพทฺธ’’นฺติ, นปิ วณฺฏํ ชานาติ ‘‘มยา สหการทฺวยํ อุปนิพทฺธ’’นฺติ; เอวเมว น วกฺกํ ชานาติ ‘‘อหํ ถูลนฺหารุนา อุปนิพทฺธ’’นฺติ, นปิ ถูลนฺหารุ ชานาติ ‘‘มยา วกฺกํ อุปนิพทฺธ’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต วกฺกํ วกฺกภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ วกฺกํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

En ese contexto, así como un par de mangos unidos a un pedúnculo no saben: 'estamos sujetos por el pedúnculo', ni el pedúnculo sabe: 'el par de mangos está sujeto por mí'; del mismo modo, los riñones no saben: 'estoy sujeto por el tendón grueso', ni el tendón grueso sabe: 'los riñones están sujetos por mí'. Pues estos fenómenos están desprovistos de intención y reflexión... no son un individuo. Se define por su delimitación: los riñones están delimitados por la porción de los riñones mismos. Esta es su delimitación de lo semejante. En cuanto a la delimitación de lo desemejante, es como en el caso de los cabellos. Así se definen los riñones por su color y demás características.

ตโต ปรํ สรีรสฺส อพฺภนฺตเร หทยํ วณฺณโต รตฺตํ รตฺตปทุมปตฺตปิฏฺฐิวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต พาหิรปตฺตานิ อปเนตฺวา อโธมุขฐปิตปทุมมกุฬสณฺฐานํ, ตญฺจ อคฺคจฺฉินฺนปุนฺนาคผลมิว วิวเฏกปสฺสํ พหิ มฏฺฐํ อนฺโต โกสาตกีผลสฺส อพฺภนฺตรสทิสํ. ปญฺญาพหุลานํ โถกํ [Pg.42] วิกสิตํ, มนฺทปญฺญานํ มกุฬิตเมว. ยํ รูปํ นิสฺสาย มโนธาตุ จ มโนวิญฺญาณธาตุ จ ปวตฺตนฺติ, ตํ อปเนตฺวา อวเสสมํสปิณฺฑสงฺขาตหทยพฺภนฺตเร อทฺธปสตมตฺตํ โลหิตํ สณฺฐาติ, ตํ ราคจริตสฺส รตฺตํ, โทสจริตสฺส กาฬกํ, โมหจริตสฺส มํสโธวโนทกสทิสํ, วิตกฺกจริตสฺส กุลตฺถยูสวณฺณํ, สทฺธาจริตสฺส กณิการปุปฺผวณฺณํ, ปญฺญาจริตสฺส อจฺฉํ วิปฺปสนฺนมนาวิลํ, นิทฺโธตชาติมณิ วิย ชุติมนฺตํ ขายติ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต สรีรพฺภนฺตเร ทฺวินฺนํ ถนานํ มชฺเฌ ปติฏฺฐิตนฺติ.

Después de esto, dentro del cuerpo, se define el corazón: por el color, es rojo, con el color del envés de un pétalo de loto rojo. Por la forma, tiene la forma de un capullo de loto rojo colocado boca abajo tras haberle quitado los pétalos exteriores; además, tiene un lado abierto como el de un fruto de punnāga al que se le ha cortado la punta, es liso por fuera y por dentro es similar al interior de un fruto de kosātakī (calabacín amargo). Para quienes poseen mucha sabiduría, está ligeramente abierto; para los de poca sabiduría, es solo un capullo. Excluyendo la base material sobre la cual surgen el elemento de la mente (manodhātu) y el elemento de la conciencia mental (manoviññāṇadhātu), dentro de la cavidad del corazón —denominada masa de carne— se encuentra aproximadamente medio cuenco de mano de sangre. Para alguien de temperamento codicioso (rāgacarita), esta sangre es roja; para alguien de temperamento odioso (dosacarita), es negruzca; para alguien de temperamento deluso (mohacarita), es como el agua de lavar carne; para alguien de temperamento especulativo (vitakkacarita), es del color del caldo de habas (kulatthayūsa); para alguien de temperamento devoto (saddhācarita), es del color de la flor de kaṇikāra; y para alguien de temperamento sabio (paññācarita), se manifiesta clara, pura, sin turbidez y radiante como una gema genuina recién pulida. Por la ubicación, se origina en la parte superior. Por su lugar, está situado en medio de los dos pechos dentro del cuerpo.

ตตฺถ ยถา ทฺวินฺนํ วาตปานกวาฏกานํ มชฺเฌ ฐิโต อคฺคฬตฺถมฺภโก น ชานาติ ‘‘อหํ ทฺวินฺนํ วาตปานกวาฏกานํ มชฺเฌ ฐิโต’’ติ, นปิ วาตปานกวาฏกานิ ชานนฺติ ‘‘อมฺหากํ มชฺเฌ อคฺคฬตฺถมฺภโก ฐิโต’’ติ; เอวเมวํ น หทยํ ชานาติ ‘‘อหํ ทฺวินฺนํ ถนานํ มชฺเฌ ฐิต’’นฺติ, นปิ ถนานิ ชานนฺติ ‘‘หทยํ อมฺหากํ มชฺเฌ ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต หทยํ หทยภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ หทยํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

En este caso, así como un poste de madera situado entre los dos batientes de una ventana no sabe: «estoy situado entre los dos batientes de una ventana», ni los batientes de la ventana saben: «el poste de madera está situado en medio de nosotros»; de la misma manera, el corazón no sabe: «estoy situado en medio de los dos pechos», ni los pechos saben: «el corazón está situado en medio de nosotros». Ciertamente, estos fenómenos están desprovistos de intención y reflexión... (pe)... no son una persona. Por la delimitación, se define al corazón como delimitado por la propia parte del corazón. Esta es su delimitación de lo semejante; su delimitación de lo desemejante es igual a la de los cabellos. Así, se define al corazón por el color y demás aspectos.

ตโต ปรํ สรีรสฺส อพฺภนฺตเร ยกนสญฺญิตํ ยมกมํสปิณฺฑํ วณฺณโต รตฺตํ รตฺตกุมุทพาหิรปตฺตปิฏฺฐิวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต เอกมูลํ หุตฺวา อคฺเค ยมกํ โกวิฬารปตฺตสณฺฐานํ, ตญฺจ ทนฺธานํ เอกํเยว โหติ มหนฺตํ, ปญฺญวนฺตานํ ทฺเว วา ตีณิ วา ขุทฺทกานีติ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต ทฺวินฺนํ ถนานํ อพฺภนฺตเร ทกฺขิณปสฺสํ นิสฺสาย ฐิตนฺติ.

Después de esto, dentro del cuerpo, se define la masa de carne gemela conocida como el hígado: por el color, es rojo, con el color del envés de un pétalo de lirio rojo (kumuda). Por la forma, naciendo de una sola raíz, tiene en su punta la forma de una hoja de koviḷāra gemela; para los tardos de entendimiento es una sola pieza grande, mientras que para los sabios son dos o tres piezas pequeñas. Por la ubicación, se origina en la parte superior del cuerpo. Por su lugar, está situado apoyándose en el costado derecho dentro del espacio entre los dos pechos.

ตตฺถ ยถา ปิฐรกปสฺเส ลคฺคา มํสเปสิ น ชานาติ ‘‘อหํ ปิฐรกปสฺเส ลคฺคา’’ติ, นปิ ปิฐรกปสฺสํ ชานาติ ‘‘มยิ มํสเปสิ ลคฺคา’’ติ; เอวเมว น ยกนํ ชานาติ ‘‘อหํ ทฺวินฺนํ ถนานํ อพฺภนฺตเร ทกฺขิณปสฺสํ นิสฺสาย ฐิต’’นฺติ, นปิ ถนานํ อพฺภนฺตเร ทกฺขิณปสฺสํ ชานาติ ‘‘มํ นิสฺสาย ยกนํ ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต ปน ยกนํ ยกนภาเคน [Pg.43] ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ ยกนํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

En este caso, así como un trozo de carne adherido al costado de una olla no sabe: «estoy adherido al costado de una olla», ni el costado de la olla sabe: «un trozo de carne está adherido a mí»; de la misma manera, el hígado no sabe: «estoy situado apoyándome en el costado derecho dentro del espacio entre los dos pechos», ni el costado derecho dentro de los pechos sabe: «el hígado está situado apoyándose en mí». Ciertamente, estos fenómenos están desprovistos de intención y reflexión... (pe)... no son una persona. Por la delimitación, se define al hígado como delimitado por la propia parte del hígado. Esta es su delimitación de lo semejante; su delimitación de lo desemejante es igual a la de los cabellos. Así, se define al hígado por el color y demás aspectos.

ตโต ปรํ สรีเร ปฏิจฺฉนฺนาปฏิจฺฉนฺนเภทโต ทุวิธํ กิโลมกํ วณฺณโต เสตํ ทุกูลปิโลติกวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต อตฺตโน โอกาสสณฺฐานํ. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตํ. โอกาสโต ปฏิจฺฉนฺนกิโลมกํ หทยญฺจ วกฺกญฺจ ปริวาเรตฺวา, อปฺปฏิจฺฉนฺนกิโลมกํ สกลสรีเร จมฺมสฺส เหฏฺฐโต มํสํ ปริโยนนฺธิตฺวา ฐิตนฺติ.

Después de esto, se define en el cuerpo la pleura (membrana), la cual es de dos tipos según su distinción en oculta y no oculta: por el color, es blanca, con el color de un trapo de lino blanco sucio. Por la forma, tiene la forma de su propio lugar. Por la ubicación, se origina en las dos regiones. Por su lugar, la pleura oculta se encuentra envolviendo el corazón y los riñones; la pleura no oculta se encuentra revistiendo la carne por debajo de la piel en todo el cuerpo.

ตตฺถ ยถา ปิโลติกาย ปลิเวฐิเต มํเส น ปิโลติกา ชานาติ ‘‘มยา มํสํ ปลิเวฐิต’’นฺติ, นปิ มํสํ ชานาติ ‘‘อหํ ปิโลติกาย ปลิเวฐิต’’นฺติ; เอวเมว น กิโลมกํ ชานาติ ‘‘มยา หทยวกฺกานิ สกลสรีเร จ จมฺมสฺส เหฏฺฐโต มํสํ ปลิเวฐิต’’นฺติ. นปิ หทยวกฺกานิ สกลสรีเร จ มํสํ ชานาติ ‘‘อหํ กิโลมเกน ปลิเวฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต เหฏฺฐา มํเสน อุปริ จมฺเมน ติริยํ กิโลมกภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ กิโลมกํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

En este caso, así como cuando la carne está envuelta en un trapo viejo, el trapo no sabe: «por mí la carne ha sido envuelta», ni la carne sabe: «estoy envuelta en un trapo»; de la misma manera, la pleura no sabe: «por mí han sido envueltos el corazón y los riñones, y la carne debajo de la piel en todo el cuerpo». Ni el corazón, ni los riñones, ni la carne de todo el cuerpo saben: «estoy envuelta por la pleura». Ciertamente, estos fenómenos están desprovistos de intención y reflexión... (pe)... no son una persona. Por la delimitación, se define como delimitada por abajo por la carne, por arriba por la piel y lateralmente por la propia parte de la pleura. Esta es su delimitación de lo semejante; su delimitación de lo desemejante es igual a la de los cabellos. Así, se define a la pleura por el color y demás aspectos.

ตโต ปรํ สรีรสฺส อพฺภนฺตเร ปิหกํ วณฺณโต นีลํ มีลาตนิคฺคุณฺฑีปุปฺผวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต เยภุยฺเยน สตฺตงฺคุลปฺปมาณํ อพนฺธนํ กาฬวจฺฉกชิวฺหาสณฺฐานํ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต หทยสฺส วามปสฺเส อุทรปฏลสฺส มตฺถกปสฺสํ นิสฺสาย ฐิตํ, ยมฺหิ ปหรณปหาเรน พหิ นิกฺขนฺเต สตฺตานํ ชีวิตกฺขโย โหตีติ.

Después de esto, dentro del cuerpo, se define el bazo: por el color, es azulado, con el color de una flor de nigguṇḍī marchita. Por la forma, mide generalmente siete dedos de largo, carece de ligamentos y tiene la forma de la lengua de un ternero negro. Por la ubicación, se origina en la parte superior. Por su lugar, está situado apoyándose en la parte superior del revestimiento del estómago, al costado izquierdo del corazón; cuando este órgano sale al exterior debido a un golpe de un arma, sobreviene el fin de la vida de los seres.

ตตฺถ ยถา โกฏฺฐกมตฺถกปสฺสํ นิสฺสาย ฐิตา น โคมยปิณฺฑิ ชานาติ ‘‘อหํ โกฏฺฐกมตฺถกปสฺสํ นิสฺสาย ฐิตา’’ติ, นปิ โกฏฺฐกมตฺถกปสฺสํ ชานาติ ‘‘โคมยปิณฺฑิ มํ นิสฺสาย ฐิตา’’ติ; เอวเมว น ปิหกํ ชานาติ ‘‘อหํ อุทรปฏลสฺส มตฺถกปสฺสํ นิสฺสาย ฐิต’’นฺติ, นปิ อุทรปฏลสฺส มตฺถกปสฺสํ ชานาติ ‘‘ปิหกํ มํ นิสฺสาย ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต [Pg.44] ปิหกํ ปิหกภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ ปิหกํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

En este contexto, así como una bola de estiércol de vaca que descansa contra la pared exterior de un granero no sabe: 'Estoy descansando contra la pared exterior de un granero', ni la pared exterior del granero sabe: 'Una bola de estiércol de vaca descansa contra mí'; de la misma manera, el bazo no sabe: 'Estoy descansando contra la parte superior del revestimiento abdominal', ni la parte superior del revestimiento abdominal sabe: 'El bazo descansa contra mí'. Pues estos elementos están desprovistos de reflexión y consideración... no son una persona. En cuanto a su delimitación, se define al bazo como delimitado por la parte propia del bazo. Esta es su delimitación de lo semejante; su delimitación de lo desemejante es igual a la del cabello. Así, se define al bazo por su color, etc.

ตโต ปรํ สรีรสฺส อพฺภนฺตเร ทฺวตฺตึสมํสขณฺฑปฺปเภทํ ปปฺผาสํ วณฺณโต รตฺตํ นาติปริปกฺกอุทุมฺพรวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต วิสมจฺฉินฺนปูวสณฺฐานํ, ฉทนิฏฺฐกขณฺฑปุญฺชสณฺฐานนฺติปิ เอเก. ตเทตํ อพฺภนฺตเร อสิตปีตาทีนํ อภาเว อุคฺคเตน กมฺมชเตชุสฺมนา อพฺภาหตตฺตา สงฺขาทิตปลาลปิณฺฑมิว นิรสํ นิโรชํ โหติ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต สรีรพฺภนฺตเร ทฺวินฺนํ ถนานํ อพฺภนฺตเร หทยญฺจ ยกนญฺจ อุปริ ฉาเทตฺวา โอลมฺพนฺตํ ฐิตนฺติ.

Después de eso, dentro del cuerpo, se definen los pulmones —que se dividen en treinta y dos piezas de carne— por su color como rojos, con el color de un higo de racimo (udumbara) que no está demasiado maduro. Por su forma, tienen la forma de un pastel cortado de manera irregular; otros dicen que tienen la forma de un montón de fragmentos de tejas de techo. Debido a que son golpeados por el calor nacido del kamma que surge cuando no hay comida ni bebida consumida dentro, son como una masa de paja pisoteada, sin jugo y sin esencia nutricional. Por su dirección, nacen en la dirección superior. Por su ubicación, se encuentran dentro del cuerpo, entre los dos pechos, cubriendo el corazón y el hígado por encima, colgando hacia abajo.

ตตฺถ ยถา ชิณฺณโกฏฺฐพฺภนฺตเร ลมฺพมาโน สกุณกุลาวโก น ชานาติ ‘‘อหํ ชิณฺณโกฏฺฐพฺภนฺตเร ลมฺพมาโน ฐิโต’’ติ, นปิ ชิณฺณโกฏฺฐพฺภนฺตรํ ชานาติ ‘‘สกุณกุลาวโก มยิ ลมฺพมาโน ฐิโต’’ติ; เอวเมว น ปปฺผาสํ ชานาติ ‘‘อหํ สรีรพฺภนฺตเร ทฺวินฺนํ ถนานํ อนฺตเร ลมฺพมานํ ฐิต’’นฺติ, นปิ สรีรพฺภนฺตเร ทฺวินฺนํ ถนานํ อนฺตรํ ชานาติ ‘‘มยิ ปปฺผาสํ ลมฺพมานํ ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต ปปฺผาสํ ปปฺผาสภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ ปปฺผาสํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

En este contexto, así como un nido de pájaro que cuelga dentro de un granero viejo no sabe: 'Estoy colgando dentro de un granero viejo', ni el interior del granero viejo sabe: 'Un nido de pájaro cuelga en mi interior'; de la misma manera, los pulmones no saben: 'Estoy colgando entre los dos pechos dentro del cuerpo', ni el espacio entre los dos pechos dentro del cuerpo sabe: 'Los pulmones cuelgan en mi interior'. Pues estos elementos están desprovistos de reflexión y consideración... no son una persona. En cuanto a su delimitación, se definen los pulmones como delimitados por la parte propia de los pulmones. Esta es su delimitación de lo semejante; su delimitación de lo desemejante es igual a la del cabello. Así, se definen los pulmones por su color, etc.

ตโต ปรํ อนฺโตสรีเร ปุริสสฺส ทฺวตฺตึสหตฺถํ, อิตฺถิยา อฏฺฐวีสติหตฺถํ, เอกวีสติยา ฐาเนสุ โอภคฺคํ อนฺตํ วณฺณโต เสตํ สกฺขรสุธาวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต สีสํ ฉินฺทิตฺวา โลหิตโทณิยํ สํเวลฺเลตฺวา ฐปิตธมฺมนิสณฺฐานํ. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตํ. โอกาสโต อุปริ คลวาฏเก เหฏฺฐา จ กรีสมคฺเค วินิพนฺธตฺตา คลวาฏกกรีสมคฺคปริยนฺเต สรีรพฺภนฺตเร ฐิตนฺติ.

Después de eso, dentro del cuerpo, se define el intestino grueso —que mide treinta y dos codos en el hombre y veintiocho codos en la mujer, y está plegado en veintiún lugares— por su color como blanco, con el color del mortero de cal. Por su forma, tiene la forma de una serpiente pitón enrollada y colocada en una artesa de sangre después de cortarle la cabeza. Por su dirección, nace en ambas direcciones (superior e inferior). Por su ubicación, se encuentra dentro del cuerpo, sujeto por arriba en la apertura de la garganta y por abajo en el recto, extendiéndose entre la garganta y el final del recto.

ตตฺถ ยถา โลหิตโทณิยํ ฐปิตํ ฉินฺนสีสํ ธมฺมนิกเฬวรํ น ชานาติ ‘‘อหํ โลหิตโทณิยํ ฐิต’’นฺติ, นปิ โลหิตโทณิ ชานาติ ‘‘มยิ ฉินฺนสีสํ ธมฺมนิกเฬวรํ ฐิต’’นฺติ; เอวเมว น อนฺตํ ชานาติ ‘‘อหํ สรีรพฺภนฺตเร ฐิต’’นฺติ, นปิ สรีรพฺภนฺตรํ ชานาติ ‘‘มยิ อนฺตํ ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา [Pg.45] หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต อนฺตํ อนฺตภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ อนฺตํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

En este contexto, así como el cuerpo de una serpiente pitón con la cabeza cortada colocado en una artesa de sangre no sabe: 'Estoy en una artesa de sangre', ni la artesa de sangre sabe: 'El cuerpo de una serpiente pitón con la cabeza cortada se encuentra en mí'; de la misma manera, el intestino grueso no sabe: 'Estoy dentro del cuerpo', ni el interior del cuerpo sabe: 'El intestino grueso se encuentra en mí'. Pues estos elementos están desprovistos de reflexión y consideración... no son una persona. En cuanto a su delimitación, se define al intestino grueso como delimitado por la parte propia del intestino grueso. Esta es su delimitación de lo semejante; su delimitación de lo desemejante es igual a la del cabello. Así, se define al intestino grueso por su color, etc.

ตโต ปรํ อนฺโตสรีเร อนฺตนฺตเร อนฺตคุณํ วณฺณโต เสตํ ทกสีตลิกมูลวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต ทกสีตลิกมูลสณฺฐานเมวาติ, โคมุตฺตสณฺฐานนฺติปิ เอเก. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตํ. โอกาสโต กุทาลผรสุกมฺมาทีนิ กโรนฺตานํ ยนฺตากฑฺฒนกาเล ยนฺตสุตฺตกมิว ยนฺตผลกานิ อนฺตโภเค เอกโต อคฺคฬนฺเต อาพนฺธิตฺวา ปาทปุญฺฉนรชฺชุมณฺฑลกสฺส อนฺตรา ตํ สิพฺพิตฺวา ฐิตรชฺชุกา วิย เอกวีสติยา อนฺตโภคานํ อนฺตรา ฐิตนฺติ.

Después de eso, dentro del cuerpo, se define el intestino delgado (mesenterio) —situado entre los pliegues del intestino grueso— por su color como el color de las raíces de la planta dakasītalika. Por su forma, tiene la forma de las raíces de la planta dakasītalika; algunos dicen que tiene la forma de la línea de orina de una vaca. Por su dirección, nace en ambas direcciones. Por su ubicación, se encuentra entre los veintiún pliegues del intestino grueso, como la cuerda que une las tablas de una máquina cuando se tira de ella, o como la cuerda que se cose dentro de un felpudo circular para mantenerlo unido.

ตตฺถ ยถา ปาทปุญฺฉนรชฺชุมณฺฑลกํ สิพฺพิตฺวา ฐิตรชฺชุกา น ชานาติ ‘‘มยา ปาทปุญฺฉนรชฺชุมณฺฑลกํ สิพฺพิต’’นฺติ, นปิ ปาทปุญฺฉนรชฺชุมณฺฑลกํ ชานาติ ‘‘รชฺชุกา มํ สิพฺพิตฺวา ฐิตา’’ติ, เอวเมว อนฺตคุณํ น ชานาติ ‘‘อหํ อนฺตํ เอกวีสติโภคพฺภนฺตเร อาพนฺธิตฺวา ฐิต’’นฺติ, นปิ อนฺตํ ชานาติ ‘‘อนฺตคุณํ มํ อาพนฺธิตฺวา ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต อนฺตคุณํ อนฺตคุณภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ อนฺตคุณํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

En este contexto, así como la cuerda que se ha cosido en un felpudo circular no sabe: 'He cosido el felpudo circular', ni el felpudo circular sabe: 'La cuerda me ha cosido y permanece en mí'; de la misma manera, el intestino delgado no sabe: 'Estoy sujetando el intestino grueso dentro de sus veintiún pliegues', ni el intestino grueso sabe: 'El intestino delgado me está sujetando'. Pues estos elementos están desprovistos de reflexión y consideración... no son una persona. En cuanto a su delimitación, se define al intestino delgado como delimitado por la parte propia del intestino delgado. Esta es su delimitación de lo semejante; su delimitación de lo desemejante es igual a la del cabello. Así, se define al intestino delgado por su color, etc.

ตโต ปรํ อนฺโตสรีเร อุทริยํ วณฺณโต อชฺโฌหฏาหารวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต ปริสฺสาวเน สิถิลพทฺธตณฺฑุลสณฺฐานํ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต อุทเร ฐิตนฺติ. อุทรํ นาม อุภโต นิปฺปีฬิยมานสฺส อลฺลสาฏกสฺส มชฺเฌ สญฺชาตโผฏกสทิสํ อนฺตปฏลํ, พหิ มฏฺฐํ, อนฺโต มํสกสมฺพุปลิเวฐิตํ, กิลิฏฺฐปาวารปุปฺผสทิสํ, กุถิตปนสผลสฺส อพฺภนฺตรสทิสนฺติปิ เอเก. ตตฺถ ตกฺโกลกา คณฺฑุปฺปาทกาตาลหีรกาสูจิมุขกาปฏตนฺตุสุตฺตกาติ เอวมาทิทฺวตฺตึสกุลปฺปเภทา กิมโย อากุลพฺยากุลา สณฺฑสณฺฑจาริโน หุตฺวา นิวสนฺติ, เย ปานโภชนาทิมฺหิ อวิชฺชมาเน อุลฺลงฺฆิตฺวา วิรวนฺตา [Pg.46] หทยมํสํ อภิตุทนฺติ ปานโภชนาทีนิ อชฺโฌหรณเวลายญฺจ อุทฺธํมุขา หุตฺวา ปฐมชฺโฌหเฏ ทฺเว ตโย อาโลเป ตุริตตุริตา วิลุมฺปนฺติ. ยํ เอเตสํ กิมีนํ ปสูติฆรํ วจฺจกุฏิ คิลานสาลา สุสานญฺจ โหติ, ยตฺถ เสยฺยถาปิ นาม จณฺฑาลคามทฺวาเร จนฺทนิกาย สรทสมเย ถูลผุสิตเก เทเว วสฺสนฺเต อุทเกน อาวูฬฺหํ มุตฺตกรีสจมฺมฏฺฐินฺหารุขณฺฑเขฬสิงฺฆาณิกาโลหิตปฺปภุตินานากุณปชาตํ นิปติตฺวา กทฺทโมทกาลุฬิตํ สญฺชาตกิมิกุลากุลํ หุตฺวา ทฺวีหตีหจฺจเยน สูริยาตปสนฺตาปเวคกุถิตํ อุปริ เผณปุปฺผุฬเก มุญฺจนฺตํ อภินีลวณฺณํ ปรมทุคฺคนฺธเชคุจฺฉํ อุปคนฺตุํ วา ทฏฺฐุํ วา อนรหรูปตํ อาปชฺชิตฺวา ติฏฺฐติ, ปเคว ฆายิตุํ วา สายิตุํ วา; เอวเมว นานปฺปการปานโภชนาทิ ทนฺตมุสลสํจุณฺณิตํ ชิวฺหาหตฺถสมฺปริวตฺติตํ เขฬลาลาปลิพุทฺธํ ตงฺขณวิคตวณฺณคนฺธรสาทิสมฺปทํ โกลิยขลิสุวานวมถุสทิสํ นิปติตฺวา ปิตฺตเสมฺหวาตปลิเวฐิตํ หุตฺวา อุทรคฺคิสนฺตาปเวคกุถิตํ กิมิกุลากุลํ อุปรูปริ เผณปุปฺผุฬกานิ มุญฺจนฺตํ ปรมกสมฺพุทุคฺคนฺธเชคุจฺฉภาวมาปชฺชิตฺวา ติฏฺฐติ. ยํ สุตฺวาปิ ปานโภชนาทีสุ อมนุญฺญตา สณฺฐาติ, ปเคว ปญฺญาจกฺขุนา โอโลเกตฺวา. ยตฺถ จ ปติตํ ปานโภชนาทิ ปญฺจธา วิเวกํ คจฺฉติ, เอกํ ภาคํ ปาณกา ขาทนฺติ, เอกํ ภาคํ อุทรคฺคิ ฌาเปติ, เอโก ภาโค มุตฺตํ โหติ, เอโก ภาโค กรีสํ โหติ, เอโก ภาโค รสภาวํ อาปชฺชิตฺวา โสณิตมํสาทีนิ อุปพฺรูหยตีติ.

Después de esto, el meditador define el alimento no digerido (udariyaṃ) dentro del cuerpo: por su color, tiene el color de la comida ingerida. Por su forma, es como una bolsa de arroz atada flojamente en un paño de filtro. Por su dirección, se encuentra en la parte superior del cuerpo. Por su ubicación, está situado en el estómago. El llamado estómago es como una protuberancia que surge en medio de un paño húmedo que está siendo exprimido por ambos extremos; por fuera es liso, pero por dentro es como la carne de un molusco, similar a los bordes de una flor en una manta sucia; otros maestros dicen que es similar al interior de un fruto de jack podrido. En ese alimento no digerido habitan treinta y dos tipos de gusanos, como los takkolaka, gaṇḍuppādaka, tālahīraka, sūcimukhaka y paṭatantusuttaka, los cuales andan en grupos y revueltos. Cuando no hay bebida ni comida disponible, saltan gritando y muerden la carne del corazón; y al momento de ingerir comida y bebida, con las cabezas hacia arriba, arrebatan apresuradamente los primeros dos o tres bocados ingeridos. El lugar del alimento no digerido es para estos gusanos su lugar de nacimiento, su letrina, su hospital y su cementerio. Tal como en la entrada de una aldea de parias (caṇḍāla), en una fosa séptica durante la estación otoñal, cuando llueve con grandes gotas, caen y se mezclan diversos tipos de inmundicias como orina, excremento, piel, huesos, tendones, saliva, moco y sangre, revolviéndose en el lodo, hirviendo por el intenso calor del sol, soltando burbujas de espuma en la superficie, de color azul oscuro y extremadamente fétido y repugnante, hasta el punto de que es indigno de ser visto o abordado, y mucho menos de ser olido o probado; de la misma manera, los diversos tipos de comida y bebida, triturados por el mortero de los dientes, volteados por la mano de la lengua, bañados en saliva y flema, perdiendo al instante su belleza de color y fragancia, cayendo como el vómito de un perro en un comedero, envueltos en bilis, flema y viento, hirviendo por el calor del fuego gástrico, llenos de gusanos, soltando burbujas de espuma en la superficie, llegan a ser extremadamente fétidos y repugnantes como el fango podrido. Al oír esto, surge el desagrado por la comida y la bebida; cuánto más si se observa con el ojo de la sabiduría. Allí donde cae la comida y la bebida, se divide en cinco partes: una parte la comen los gusanos, una parte la consume el fuego gástrico, una parte se convierte en orina, una parte se convierte en excremento, y una parte se transforma en esencia nutricional que sustenta la sangre, la carne y los demás tejidos.

ตตฺถ ยถา ปรมเชคุจฺฉาย สุวานโทณิยา ฐิโต สุวานวมถุ น ชานาติ ‘‘อหํ สุวานโทณิยา ฐิโต’’ติ; นปิ สุวานโทณิ ชานาติ ‘‘มยิ สุวานวมถุ ฐิโต’’ติ. เอวเมว น อุทริยํ ชานาติ ‘‘อหํ อิมสฺมึ ปรมทุคฺคนฺธเชคุจฺเฉ อุทเร ฐิต’’นฺติ; นปิ อุทรํ ชานาติ ‘‘มยิ อุทริยํ ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต อุทริยํ อุทริยภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ อุทริยํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

En cuanto a esto, tal como el vómito de perro que está en un comedero sumamente repugnante no sabe: 'estoy en un comedero de perros'; ni el comedero de perros sabe: 'el vómito de perro está en mí'. De la misma manera, el alimento no digerido no sabe: 'estoy en este estómago extremadamente fétido y repugnante'; ni el estómago sabe: 'el alimento no digerido está en mí'. Pues estos estados están desprovistos de intención y reflexión... no son un ser personal. Por su delimitación, define el alimento no digerido como limitado a su propia porción. Esta es la delimitación de su propia clase; la delimitación de lo que es diferente es igual que para el cabello. Así define el alimento no digerido por su color y demás aspectos.

ตโต [Pg.47] ปรํ อนฺโตสรีเร กรีสํ วณฺณโต เยภุยฺเยน อชฺโฌหฏาหารวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐานํ, ทิสโต เหฏฺฐิมาย ทิสาย ชาตํ, โอกาสโต ปกฺกาสเย ฐิตนฺติ. ปกฺกาสโย นาม เหฏฺฐา นาภิปิฏฺฐิกณฺฏกมูลานํ อนฺตเร อนฺตาวสาเน อุพฺเพเธน อฏฺฐงฺคุลมตฺโต วํสนฬกพฺภนฺตรสทิโส ปเทโส, ยตฺถ เสยฺยถาปิ นาม อุปริภูมิภาเค ปติตํ วสฺโสทกํ โอคฬิตฺวา เหฏฺฐาภูมิภาคํ ปูเรตฺวา ติฏฺฐติ, เอวเมว ยํกิญฺจิ อามาสเย ปติตํ ปานโภชนาทิกํ อุทรคฺคินา เผณุทฺเทหกํ ปกฺกํ ปกฺกํ สณฺหกรณิยา ปิฏฺฐมิว สณฺหภาวํ อาปชฺชิตฺวา อนฺตพิเลน โอคฬิตฺวา โอมทฺทิตฺวา วํสนฬเก ปกฺขิตฺตปณฺฑุมตฺติกา วิย สนฺนิจิตํ หุตฺวา ติฏฺฐติ.

Después de esto, define el excremento (karīsaṃ) dentro del cuerpo: por su color, generalmente tiene el color de la comida ingerida. Por su forma, tiene la forma de su ubicación. Por su dirección, se encuentra en la parte inferior del cuerpo. Por su ubicación, está situado en el intestino grueso (pakkāsaye). El llamado intestino grueso es el lugar situado debajo, entre el ombligo y la base de la columna vertebral, al final del intestino, con una longitud de ocho dedos, similar al interior de un tubo de bambú. Allí, tal como el agua de lluvia que cae en un terreno elevado se escurre y se queda llenando el terreno bajo; de la misma manera, cualquier comida o bebida que ha caído en el estómago (āmāsaye), hirviendo con espuma por el fuego gástrico, cocinada gradualmente hasta volverse suave como harina, se escurre por el conducto intestinal y se acumula comprimida, como arcilla pálida introducida en un tubo de bambú.

ตตฺถ ยถา วํสนฬเก โอมทฺทิตฺวา ปกฺขิตฺตปณฺฑุมตฺติกา น ชานาติ ‘‘อหํ วํสนฬเก ฐิตา’’ติ, นปิ วํสนฬโก ชานาติ ‘‘มยิ ปณฺฑุมตฺติกา ฐิตา’’ติ; เอวเมว น กรีสํ ชานาติ ‘‘อหํ ปกฺกาสเย ฐิต’’นฺติ, นปิ ปกฺกาสโย ชานาติ ‘‘มยิ กรีสํ ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต กรีสํ กรีสภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ กรีสํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

En cuanto a esto, tal como la arcilla pálida comprimida e introducida en un tubo de bambú no sabe: 'estoy en un tubo de bambú'; ni el tubo de bambú sabe: 'la arcilla pálida está en mí'. De la misma manera, el excremento no sabe: 'estoy en el intestino grueso'; ni el intestino grueso sabe: 'el excremento está en mí'. Pues estos estados están desprovistos de intención y reflexión... no son un ser personal. Por su delimitación, define el excremento como limitado a su propia porción. Esta es la delimitación de su propia clase; la delimitación de lo que es diferente es igual que para el cabello. Así define el excremento por su color y demás aspectos.

ตโต ปรํ สรีเร สีสกฏาหพฺภนฺตเร มตฺถลุงฺคํ วณฺณโต เสตํ อหิฉตฺตกปิณฺฑิวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. ปกฺกุถิตทุทฺธวณฺณนฺติปิ เอเก. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐานํ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต สีสกฏาหสฺส อพฺภนฺตเร จตฺตาโร สิพฺพินิมคฺเค นิสฺสาย สโมธาย ฐปิตา จตฺตาโร ปิฏฺฐปิณฺฑิกา วิย สโมหิตํ จตุมตฺถลุงฺคปิณฺฑปฺปเภทํ หุตฺวา ฐิตนฺติ.

Después de esto, el meditador define el cerebro (matthaluṅgaṃ) dentro del cuerpo, en el interior del cráneo: por su color, es blanco, con el color de una masa de hongos. Algunos maestros dicen que tiene el color de la leche cuajada. Por su forma, tiene la forma de su ubicación. Por su dirección, se encuentra en la parte superior del cuerpo. Por su ubicación, situado en el interior del cráneo, apoyado en las cuatro líneas de sutura y unido, como cuatro bolas de masa de harina puestas juntas, formando una masa cerebral de cuatro partes.

ตตฺถ ยถา ปุราณลาพุกฏาเห ปกฺขิตฺตปิฏฺฐปิณฺฑิ ปกฺกุถิตทุทฺธํ วา น ชานาติ ‘‘อหํ ปุราณลาพุกฏาเห ฐิต’’นฺติ, นปิ ปุราณลาพุกฏาหํ ชานาติ ‘‘มยิ ปิฏฺฐปิณฺฑิ ปกฺกุถิตทุทฺธํ วา ฐิต’’นฺติ; เอวเมว น มตฺถลุงฺคํ ชานาติ ‘‘อหํ สีสกฏาหพฺภนฺตเร ฐิต’’นฺติ, นปิ สีสกฏาหพฺภนฺตรํ ชานาติ ‘‘มยิ มตฺถลุงฺคํ ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต มตฺถลุงฺคํ มตฺถลุงฺคภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ มตฺถลุงฺคํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

En ese sentido, así como una masa de harina o espuma de leche hirviendo puesta en un viejo cuenco de calabaza no sabe: 'Estoy en un viejo cuenco de calabaza', ni el viejo cuenco de calabaza sabe: 'Una masa de harina o espuma de leche hirviendo está en mí'; del mismo modo, el cerebro no sabe: 'Estoy en el interior del cráneo', ni el interior del cráneo sabe: 'El cerebro está en mí'. Pues estos elementos carecen de reflexión o advertencia consciente, no son un ser personal. Por su delimitación, define el cerebro como la porción que es cerebro. Esta es su delimitación de lo semejante; su delimitación de lo diferente es similar a la de los cabellos. Así define el cerebro por su color y demás aspectos.

ตโต [Pg.48] ปรํ สรีเร พทฺธาพทฺธเภทโต ทุวิธมฺปิ ปิตฺตํ วณฺณโต พหลมธุกเตลวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. อพทฺธปิตฺตํ มิลาตพกุลปุปฺผวณฺณนฺติปิ เอเก. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐานํ. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตํ. โอกาสโต อพทฺธปิตฺตํ เกสโลมนขทนฺตานํ มํสวินิมุตฺตฏฺฐานํ ถทฺธสุกฺขจมฺมญฺจ วชฺเชตฺวา อุทกมิว เตลพินฺทุ อวเสสสรีรํ พฺยาเปตฺวา ฐิตํ, ยมฺหิ กุปิเต อกฺขีนิ ปีตกานิ โหนฺติ ภมนฺติ, คตฺตํ กมฺปติ กณฺฑูยติ. พทฺธปิตฺตํ หทยปปฺผาสานมนฺตเร ยกนมํสํ นิสฺสาย ปติฏฺฐิเต มหาโกสาตกิโกสกสทิเส ปิตฺตโกสเก ฐิตํ, ยมฺหิ กุปิเต สตฺตา อุมฺมตฺตกา โหนฺติ, วิปลฺลตฺถจิตฺตา หิโรตฺตปฺปํ ฉฑฺเฑตฺวา อกตฺตพฺพํ กโรนฺติ, อภาสิตพฺพํ ภาสนฺติ, อจินฺติตพฺพํ จินฺเตนฺติ.

Después de eso, define la bilis en el cuerpo, que es de dos tipos según la distinción entre bilis ligada y no ligada. Por su color, la define como del color del aceite espeso de madhuca. Algunos dicen que la bilis no ligada tiene el color de una flor de bakula marchita. Por su forma, tiene la forma de su ubicación. Por su dirección, surge en ambas direcciones. Por su ubicación, la bilis no ligada, excluyendo los cabellos, los vellos, las uñas, los dientes, las áreas sin carne y la piel dura y seca, permanece impregnando el resto del cuerpo como una gota de aceite sobre el agua; cuando se altera, los ojos se ponen amarillos y giran, el cuerpo tiembla y siente picazón. La bilis ligada se encuentra en el receptáculo de la bilis, similar a la vaina de una esponja vegetal roja, situada cerca del tejido del hígado entre el corazón y los pulmones; cuando se altera, los seres se vuelven dementes, sus mentes se trastornan, y abandonando el sentido de la vergüenza y el temor moral, hacen lo que no debe hacerse, dicen lo que no debe decirse y piensan lo que no debe pensarse.

ตตฺถ ยถา อุทกํ พฺยาเปตฺวา ฐิตํ เตลํ น ชานาติ ‘‘อหํ อุทกํ พฺยาเปตฺวา ฐิต’’นฺติ, นปิ อุทกํ ชานาติ ‘‘เตลํ มํ พฺยาเปตฺวา ฐิต’’นฺติ; เอวเมว น อพทฺธปิตฺตํ ชานาติ ‘‘อหํ สรีรํ พฺยาเปตฺวา ฐิต’’นฺติ, นปิ สรีรํ ชานาติ ‘‘อพทฺธปิตฺตํ มํ พฺยาเปตฺวา ฐิต’’นฺติ. ยถา จ โกสาตกิโกสเก ฐิตํ วสฺโสทกํ น ชานาติ ‘‘อหํ โกสาตกิโกสเก ฐิต’’นฺติ, นปิ โกสาตกิโกสโก ชานาติ ‘‘มยิ วสฺโสทกํ ฐิต’’นฺติ; เอวเมว น พทฺธปิตฺตํ ชานาติ ‘‘อหํ ปิตฺตโกสเก ฐิต’’นฺติ, นปิ ปิตฺตโกสโก ชานาติ ‘‘มยิ พทฺธปิตฺตํ ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต ปิตฺตํ ปิตฺตภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ ปิตฺตํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

En ese sentido, así como el aceite que permanece impregnando el agua no sabe: 'Estoy impregnando el agua', ni el agua sabe: 'El aceite me está impregnando'; del mismo modo, la bilis no ligada no sabe: 'Estoy impregnando el cuerpo', ni el cuerpo sabe: 'La bilis no ligada me está impregnando'. Y así como el agua de lluvia que está en la vaina de una esponja vegetal no sabe: 'Estoy en la vaina de una esponja vegetal', ni la vaina de la esponja vegetal sabe: 'El agua de lluvia está en mí'; del mismo modo, la bilis ligada no sabe: 'Estoy en el receptáculo de la bilis', ni el receptáculo de la bilis sabe: 'La bilis ligada está en mí'. Pues estos elementos carecen de reflexión o advertencia consciente, no son un ser personal. Por su delimitación, define la bilis como la porción que es bilis. Esta es su delimitación de lo semejante; su delimitación de lo diferente es similar a la de los cabellos. Así define la bilis por su color y demás aspectos.

ตโต ปรํ สรีรพฺภนฺตเร เอกปตฺตปูรปฺปมาณํ เสมฺหํ วณฺณโต เสตํ กจฺฉกปณฺณรสวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐานํ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต อุทรปฏเล ฐิตนฺติ. ยํ [Pg.49] ปานโภชนาทิอชฺโฌหรณกาเล เสยฺยถาปิ นาม อุทเก เสวาลปณกํ กฏฺเฐ วา กถเล วา ปตนฺเต ฉิชฺชิตฺวา ทฺวิธา หุตฺวา ปุน อชฺโฌตฺถริตฺวา ติฏฺฐติ, เอวเมว ปานโภชนาทิมฺหิ นิปตนฺเต ฉิชฺชิตฺวา ทฺวิธา หุตฺวา ปุน อชฺโฌตฺถริตฺวา ติฏฺฐติ, ยมฺหิ จ มนฺทีภูเต ปกฺกมิว คณฺฑํ ปูติกมิว กุกฺกุฏณฺฑํ อุทรปฏลํ ปรมเชคุจฺฉกุณปคนฺธํ โหติ. ตโต อุคฺคเตน จ คนฺเธน อุคฺคาโรปิ มุขมฺปิ ทุคฺคนฺธํ ปูติกุณปสทิสํ โหติ, โส จ ปุริโส ‘‘อเปหิ ทุคฺคนฺธํ วายสี’’ติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ, ยญฺจ อภิวฑฺฒิตํ พหลตฺตมาปนฺนํ ปฏิกุชฺชนผลกมิว วจฺจกุฏิยา อุทรปฏลพฺภนฺตเร เอว กุณปคนฺธํ สนฺนิรุมฺภิตฺวา ติฏฺฐติ.

Después de eso, define la flema en el interior del cuerpo, que tiene la medida de un cuenco lleno, siendo por su color blanca, del color del jugo de la hoja de kacchaka. Por su forma, tiene la forma de su ubicación. Por su dirección, surge en la dirección superior. Por su ubicación, está situada en el revestimiento del estómago. Al momento de ingerir bebidas, comida, etc., así como el moho en el agua, al caer un palo o un guijarro, se divide en dos y vuelve a cubrirse después; del mismo modo, al caer las bebidas, comida, etc., se divide en dos y vuelve a cubrirse después. Cuando esta disminuye, el revestimiento del estómago adquiere un olor a cadáver extremadamente repugnante, como un tumor maduro o un huevo de gallina podrido. Debido al olor que emana de ella, tanto el eructo como la boca huelen mal, similar a un cadáver podrido, y a ese hombre se le dice: '¡Aléjate, emanas un mal olor!'. Cuando aumenta y se vuelve espesa, permanece en el interior del revestimiento del estómago suprimiendo el olor a cadáver, como una tabla que cubre una letrina.

ตตฺถ ยถา จนฺทนิกาย อุปริเผณปฏลํ น ชานาติ ‘‘อหํ จนฺทนิกาย ฐิต’’นฺติ, นปิ จนฺทนิกา ชานาติ ‘‘มยิ เผณปฏลํ ฐิต’’นฺติ; เอวเมว น เสมฺหํ ชานาติ ‘‘อหํ อุทรปฏเล ฐิต’’นฺติ, นปิ อุทรปฏลํ ชานาติ ‘‘มยิ เสมฺหํ ฐิตนฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต เสมฺหํ เสมฺหภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ เสมฺหํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

En ese sentido, así como la capa de espuma sobre un pozo de aguas residuales no sabe: 'Estoy sobre un pozo de aguas residuales', ni el pozo de aguas residuales sabe: 'La capa de espuma está en mí'; del mismo modo, la flema no sabe: 'Estoy en el revestimiento del estómago', ni el revestimiento del estómago sabe: 'La flema está en mí'. Pues estos elementos carecen de reflexión o advertencia consciente, no son un ser personal. Por su delimitación, define la flema como la porción que es flema. Esta es su delimitación de lo semejante; su delimitación de lo diferente es similar a la de los cabellos. Así define la flema por su color y demás aspectos.

ตโต ปรํ สรีเร ปุพฺโพ วณฺณโต ปณฺฑุปลาสวณฺโณติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐาโน. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาโต. โอกาสโต ปุพฺพสฺส โอกาโส นาม นิพทฺโธ นตฺถิ. ยตฺถ ปุพฺโพ สนฺนิจิโต ติฏฺเฐยฺย, ยตฺร ยตฺร ขาณุกณฺฏกปฺปหรณคฺคิชาลาทีหิ อภิหเต สรีรปฺปเทเส โลหิตํ สณฺฐหิตฺวา ปจฺจติ, คณฺฑปิฬกาทโย วา อุปฺปชฺชนฺติ, ตตฺร ตตฺร ติฏฺฐติ.

Después de eso, define el pus en el cuerpo como del color de una hoja amarillenta. Por su forma, tiene la forma de su ubicación. Por su dirección, surge en ambas direcciones. Por su ubicación, el pus no tiene un lugar fijo. Dondequiera que el pus se acumule y permanezca, en cualquier parte del cuerpo golpeada por tocones, espinas, golpes, llamas de fuego, etc., donde la sangre se estanca y se descompone, o donde surgen tumores, granos y demás, allí permanece.

ตตฺถ ยถา รุกฺขสฺส ตตฺถ ตตฺถ ผรสุธาราทีหิ ปหตปฺปเทเส อวคฬิตฺวา ฐิโต นิยฺยาโส น ชานาติ ‘‘อหํ รุกฺขสฺส ปหตปฺปเทเส ฐิโต’’ติ, นปิ รุกฺขสฺส ปหตปฺปเทโส ชานาติ ‘‘มยิ นิยฺยาโส ฐิโต’’ติ; เอวเมว น ปุพฺโพ ชานาติ ‘‘อหํ สรีรสฺส ตตฺถ ตตฺถ ขาณุกณฺฏกาทีหิ อภิหตปฺปเทเส คณฺฑปิฬกาทีนํ อุฏฺฐิตปฺปเทเส วา ฐิโต’’ติ, นปิ สรีรปฺปเทโส ชานาติ ‘‘มยิ ปุพฺโพ ฐิโต’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา [Pg.50] หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต ปุพฺโพ ปุพฺพภาเคน ปริจฺฉินฺโนติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ ปุพฺพํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

Allí, tal como la resina que se encuentra en los lugares golpeados por hachas, cuchillos, etc., en diversas partes de un árbol no sabe: «Estoy en el lugar golpeado del árbol», ni el lugar golpeado del árbol sabe: «La resina está en mí»; de la misma manera, el pus no sabe: «Estoy en tales y tales lugares del cuerpo, en sitios golpeados por estacas, espinas, etc., o en lugares donde han surgido forúnculos y pústulas», ni la parte del cuerpo sabe: «El pus está en mí». Pues estos fenómenos están desprovistos de advertencia y reflexión... no son un individuo. Define el pus por su delimitación: «el pus está delimitado por la porción de pus». Esta es su delimitación de lo semejante; su delimitación de lo desemejante es igual a la de los cabellos. Así define el pus por su color y demás.

ตโต ปรํ สรีเร สนฺนิจิตโลหิตํ สํสรณโลหิตนฺติ เอวํ ทุวิเธ โลหิเต สนฺนิจิตโลหิตํ ตาว วณฺณโต พหลกุถิตลาขารสวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ, สํสรณโลหิตํ อจฺฉลาขารสวณฺณนฺติ. สณฺฐานโต สพฺพมฺปิ อตฺตโน โอกาสสณฺฐานํ. ทิสโต สนฺนิจิตโลหิตํ อุปริมาย ทิสาย ชาตํ, สํสรณโลหิตํ ทฺวีสุปีติ. โอกาสโต สํสรณโลหิตํ เกสโลมนขทนฺตานํ มํสวินิมุตฺตฏฺฐานญฺเจว ถทฺธสุกฺขจมฺมญฺจ วชฺเชตฺวา ธมนิชาลานุสาเรน สพฺพํ อุปาทินฺนกสรีรํ ผริตฺวา ฐิตํ. สนฺนิจิตโลหิตํ ยกนสฺส เหฏฺฐาภาคํ ปูเรตฺวา เอกปตฺตปูรณมตฺตํ วกฺกหทยปปฺผาสานํ อุปริ โถกํ โถกํ พินฺทุํ ปาเตนฺตํ วกฺกหทยยกนปปฺผาเส เตเมนฺตํ ฐิตํ, ยมฺหิ วกฺกหทยาทีนิ อเตเมนฺเต สตฺตา ปิปาสิตา โหนฺติ.

Después de eso, en el cuerpo, la sangre es de dos tipos: sangre acumulada y sangre circulante. De estas, define la sangre acumulada, en cuanto al color, como del color del jugo de laca espeso y cocido; y la sangre circulante, como del color del jugo de laca claro. En cuanto a la forma, toda tiene la forma de su propia ubicación. En cuanto a la dirección, la sangre acumulada surge en la dirección superior, y la sangre circulante en ambas direcciones. En cuanto a la ubicación, la sangre circulante, exceptuando las partes libres de carne de los cabellos, vellos, uñas y dientes, y la piel dura y seca, se extiende por todo el cuerpo orgánico siguiendo la red de venas. La sangre acumulada, llenando la parte inferior del hígado, en una cantidad de aproximadamente un cuenco, permanece dejando caer gotas poco a poco sobre los riñones, el corazón y los pulmones, humedeciendo los riñones, el corazón, el hígado y los pulmones; cuando esta no humedece los riñones, el corazón, etc., los seres sufren de sed.

ตตฺถ ยถา ชชฺชรกปาเล ฐิตํ อุทกํ เหฏฺฐา เลฑฺฑุขณฺฑาทีนิ เตเมนฺตํ น ชานาติ ‘‘อหํ ชชฺชรกปาเล ฐิตํ เหฏฺฐา เลฑฺฑุขณฺฑาทีนิ เตเมมี’’ติ, นปิ ชชฺชรกปาลํ เหฏฺฐา เลฑฺฑุขณฺฑาทีนิ วา ชานนฺติ ‘‘มยิ อุทกํ ฐิตํ, อมฺเห วา เตเมนฺตํ ฐิต’’นฺติ; เอวเมว น โลหิตํ ชานาติ ‘‘อหํ ยกนสฺส เหฏฺฐาภาเค วกฺกหทยาทีนิ เตเมนฺตํ ฐิต’’นฺติ, นปิ ยกนสฺส เหฏฺฐาภาคฏฺฐานํ วกฺกหทยาทีนิ วา ชานนฺติ ‘‘มยิ โลหิตํ ฐิตํ, อมฺเห วา เตเมนฺตํ ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต โลหิตํ โลหิตภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ โลหิตํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

Allí, tal como el agua que está en una vasija rota, al humedecer los terrones de tierra, etc., que están debajo, no sabe: «Estoy en la vasija rota y humedezco los terrones que están debajo», ni la vasija rota o los terrones de tierra que están debajo saben: «El agua está en mí, o está humedeciéndonos»; de la misma manera, la sangre no sabe: «Estoy en la parte inferior del hígado humedeciendo los riñones, el corazón, etc.», ni el lugar de la parte inferior del hígado o los riñones, el corazón, etc., saben: «La sangre está en mí, o está humedeciéndonos». Pues estos fenómenos están desprovistos de advertencia y reflexión... no son un individuo. Define la sangre por su delimitación: «la sangre está delimitada por la porción de sangre». Esta es su delimitación de lo semejante; su delimitación de lo desemejante es igual a la de los cabellos. Así define la sangre por su color y demás.

ตโต ปรํ สรีเร เสโท วณฺณโต ปสนฺนติลเตลวณฺโณติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐาโน. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาโต. โอกาสโต เสทสฺส โอกาโส นาม นิพทฺโธ นตฺถิ, ยตฺถ เสโท โลหิตํ วิย สทา ติฏฺเฐยฺย. ยสฺมา วา ยทา อคฺคิสนฺตาปสูริยสนฺตาปอุตุวิการาทีหิ [Pg.51] สรีรํ สนฺตปติ, อถ อุทกโต อพฺพูฬฺหมตฺตวิสมจฺฉินฺนภิสมุฬาลกุมุทนาลกลาปอุทกมิว สพฺพเกสโลมกูปวิวเรหิ ปคฺฆรติ. ตสฺมา เตสํ เกสโลมกูปวิวรานํ วเสน ตํ สณฺฐานโต ววตฺถเปติ. ‘‘เสทปริคฺคณฺหเกน จ โยคาวจเรน เกสโลมกูปวิวเร ปูเรตฺวา ฐิตวเสเนว เสโท มนสิกาตพฺโพ’’ติ วุตฺตํ ปุพฺพาจริเยหิ.

Después de eso, en el cuerpo, define el sudor, en cuanto al color, como del color del aceite de sésamo claro. En cuanto a la forma, tiene la forma de su ubicación. En cuanto a la dirección, surge en ambas direcciones. En cuanto a la ubicación, no existe un lugar permanente para el sudor donde este resida siempre como la sangre. Sin embargo, cuando el cuerpo se calienta por el fuego, el sol, cambios climáticos, etc., entonces fluye por todos los poros de los cabellos y vellos, como el agua de un haz de tallos de loto, raíces de loto o flores de loto recién cortados de manera irregular fuera del agua. Por lo tanto, se define su forma a través de esos poros de los cabellos y vellos. Los antiguos maestros dijeron: «El yogui que aprehende el sudor debe advertirlo como algo que fluye llenando los poros de los cabellos y vellos».

ตตฺถ ยถา ภิสมุฬาลกุมุทนาลกลาปวิวเรหิ ปคฺฆรนฺตํ อุทกํ น ชานาติ ‘‘อหํ ภิสมุฬาลกุมุทนาลกลาปวิวเรหิ ปคฺฆรามี’’ติ, นปิ ภิสมุฬาลกุมุทนาลกลาปวิวรา ชานนฺติ ‘‘อมฺเหหิ อุทกํ ปคฺฆรตี’’ติ; เอวเมว น เสโท ชานาติ ‘‘อหํ เกสโลมกูปวิวเรหิ ปคฺฆรามี’’ติ, นปิ เกสโลมกูปวิวรา ชานนฺติ ‘‘อมฺเหหิ เสโท ปคฺฆรตี’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต เสโท เสทภาเคน ปริจฺฉินฺโนติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ เสทํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

Allí, tal como el agua que fluye de los intersticios de un haz de tallos, raíces y flores de loto no sabe: «Estoy fluyendo de los intersticios del haz de tallos, raíces y flores de loto», ni los intersticios del haz de tallos, raíces y flores de loto saben: «El agua fluye de nosotros»; de la misma manera, el sudor no sabe: «Estoy fluyendo de los poros de los cabellos y vellos», ni los poros de los cabellos y vellos saben: «El sudor fluye de nosotros». Pues estos fenómenos están desprovistos de advertencia y reflexión... no son un individuo. Define el sudor por su delimitación: «el sudor está delimitado por la porción de sudor». Esta es su delimitación de lo semejante; su delimitación de lo desemejante es igual a la de los cabellos. Así define el sudor por su color y demás.

ตโต ปรํ สรีเร จมฺมมํสนฺตเร เมโท วณฺณโต ผาลิตหลิทฺทิวณฺโณติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐาโน. ตถา หิ สุขิโน ถูลสรีรสฺส จมฺมมํสนฺตเร ผริตฺวา ฐิโต หลิทฺทิรตฺตทุกูลปิโลติกสณฺฐาโน, กิสสรีรสฺส ชงฺฆมํสอูรุมํสปิฏฺฐิกณฺฏกนิสฺสิตปิฏฺฐิมํสอุทรปฏลมํสานิ นิสฺสาย สํเวลฺลิตฺวา ฐปิตหลิทฺทิรตฺตทุกูลปิโลติกขณฺฑสณฺฐาโน. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาโต. โอกาสโต ถูลสรีรสฺส สกลสรีรํ ผริตฺวา กิสสฺส ชงฺฆามํสาทีนิ นิสฺสาย ฐิโต, โย สิเนหสงฺขาโตปิ หุตฺวา ปรมเชคุจฺฉตฺตา น มตฺถกเตลตฺถํ น คณฺฑูสเตลตฺถํ น ทีปชาลนตฺถํ สงฺคยฺหติ.

Después de eso, en el cuerpo, entre la piel y la carne, define la grasa, en cuanto al color, como del color de la cúrcuma cortada. En cuanto a la forma, tiene la forma de su ubicación. Pues, en una persona obesa que vive cómodamente, se extiende entre la piel y la carne con la forma de un paño de lino fino teñido de cúrcuma; en una persona delgada, se encuentra adherida a los músculos de las pantorrillas, de los muslos, de la espalda junto a la columna vertebral y de la pared abdominal, con la forma de trozos de paño de lino fino teñido de cúrcuma que han sido doblados y colocados allí. En cuanto a la dirección, surge en ambas direcciones. En cuanto a la ubicación, en la persona obesa se extiende por todo el cuerpo; en la persona delgada, se encuentra adherida a los músculos de las pantorrillas, etc. Esta, aunque se denomina «untuosidad», debido a su extrema repugnancia, no se utiliza como aceite para la cabeza, ni como aceite para las afecciones cutáneas, ni para encender lámparas.

ตตฺถ ยถา มํสปุญฺชํ นิสฺสาย ฐิตา หลิทฺทิรตฺตทุกูลปิโลติกา น ชานาติ ‘‘อหํ มํสปุญฺชํ นิสฺสาย ฐิตา’’ติ, นปิ มํสปุญฺโช ชานาติ ‘‘หลิทฺทิรตฺตทุกูลปิโลติกา มํ นิสฺสาย ฐิตา’’ติ; เอวเมว น เมโท ชานาติ ‘‘อหํ สกลสรีรํ ชงฺฆาทีสุ วา มํสํ นิสฺสาย ฐิโต’’ติ, นปิ สกลสรีรํ ชานาติ ชงฺฆาทีสุ วา มํสํ ‘‘เมโท มํ นิสฺสาย ฐิโต’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต เมโท เหฏฺฐา มํเสน, อุปริ จมฺเมน, สมนฺตโต เมทภาเคน [Pg.52] ปริจฺฉินฺโนติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ เมทํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

En este contexto, así como un trozo de tela fina vieja teñida de cúrcuma que se encuentra sobre un montón de carne no sabe: «estoy sobre un montón de carne», ni el montón de carne sabe: «un trozo de tela fina vieja teñida de cúrcuma está sobre mí»; del mismo modo, la grasa no sabe: «estoy sobre todo el cuerpo o sobre la carne de las pantorrillas, etc.», ni todo el cuerpo o la carne de las pantorrillas sabe: «la grasa está sobre mí». Pues estos fenómenos carecen de reflexión o examen... no son una persona. En cuanto a su delimitación, determina que la grasa está limitada por abajo por la carne, por arriba por la piel, y por todos lados por la propia porción de grasa. Esta es su delimitación de lo semejante; su delimitación de lo desemejante es igual a la del cabello. Así es como determina la grasa por su color y demás aspectos.

ตโต ปรํ สรีเร อสฺสุ วณฺณโต ปสนฺนติลเตลวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐานํ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต อกฺขิกูปเกสุ ฐิตนฺติ. น เจตํ ปิตฺตโกสเก ปิตฺตมิว อกฺขิกูปเกสุ สทา สนฺนิจิตํ หุตฺวา ติฏฺฐติ, กินฺตุ ยทา โสมนสฺสชาตา สตฺตา มหาหสิตํ หสนฺติ, โทมนสฺสชาตา โรทนฺติ ปริเทวนฺติ, ตถารูปํ วิสมาหารํ วา หรนฺติ, ยทา จ เตสํ อกฺขีนิ ธูมรชปํสุกาทีหิ อภิหญฺญนฺติ, ตทา เอเตหิ โสมนสฺสโทมนสฺสวิสมาหาราทีหิ สมุฏฺฐหิตฺวา อสฺสุ อกฺขิกูปเกสุ ปูเรตฺวา ติฏฺฐติ ปคฺฆรติ จ. ‘‘อสฺสุปริคฺคณฺหเกน จ โยคาวจเรน อกฺขิกูปเก ปูเรตฺวา ฐิตวเสเนว ตํ มนสิกาตพฺพ’’นฺติ ปุพฺพาจริยา วณฺณยนฺติ.

Después de eso, determina las lágrimas en el cuerpo por su color como el color del aceite de sésamo claro. Por su forma, según la forma de su ubicación. Por su dirección, nacen en la dirección superior. Por su ubicación, situadas en las cuencas de los ojos. Y estas no permanecen siempre acumuladas en las cuencas de los ojos como la bilis en la vesícula biliar, sino que cuando los seres llenos de alegría ríen ruidosamente, o llenos de tristeza lloran y se lamentan, o ingieren alimentos inapropiados de tal clase, y cuando sus ojos son golpeados por el humo, el polvillo, el polvo, etc., entonces, habiendo surgido debido a esa alegría, tristeza, alimentos inapropiados y demás factores, las lágrimas llenan las cuencas de los ojos y permanecen allí o fluyen. Los maestros antiguos explican: «El yogāvacara que percibe las lágrimas debe considerarlas solo cuando están llenando las cuencas de los ojos».

ตตฺถ ยถา มตฺถกจฺฉินฺนตรุณตาลฏฺฐิกูปเกสุ ฐิตํ อุทกํ น ชานาติ ‘‘อหํ มตฺถกจฺฉินฺนตรุณตาลฏฺฐิกูปเกสุ ฐิต’’นฺติ, นปิ มตฺถกจฺฉินฺนตรุณตาลฏฺฐิกูปกา ชานนฺติ ‘‘อมฺเหสุ อุทกํ ฐิต’’นฺติ; เอวเมว น อสฺสุ ชานาติ ‘‘อหํ อกฺขิกูปเกสุ ฐิต’’นฺติ, นปิ อกฺขิกูปกา ชานนฺติ ‘‘อมฺเหสุ อสฺสุ ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต อสฺสุ อสฺสุภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ อสฺสุํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

En esto, así como el agua situada en las cavidades de las semillas de palma jóvenes con la punta cortada no sabe: «estoy situada en las cavidades de las semillas de palma jóvenes con la punta cortada», ni las cavidades de las semillas de palma jóvenes con la punta cortada saben: «el agua está situada en nosotros»; del mismo modo, las lágrimas no saben: «estoy en las cuencas de los ojos», ni las cuencas de los ojos saben: «las lágrimas están en nosotros». Pues estos fenómenos carecen de reflexión o examen... no son una persona. En cuanto a su delimitación, determina que las lágrimas están limitadas por la propia porción de lágrimas. Esta es su delimitación de lo semejante; su delimitación de lo desemejante es igual a la del cabello. Así es como determina las lágrimas por su color y demás aspectos.

ตโต ปรํ สรีเร วิลีนสิเนหสงฺขาตา วสา วณฺณโต อาจาเม อาสิตฺตเตลวณฺณาติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐานา. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตา. โอกาสโต หตฺถตลหตฺถปิฏฺฐิปาทตลปาทปิฏฺฐินาสาปุฏนลาฏอํสกูเฏสุ ฐิตาติ. น เจสา เอเตสุ โอกาเสสุ สทา วิลีนา เอว หุตฺวา ติฏฺฐติ, กินฺตุ ยทา อคฺคิสนฺตาปสูริยสนฺตาปอุตุวิสภาคธาตุวิสภาเคหิ เต ปเทสา อุสฺมาชาตา โหนฺติ, ตทา ตตฺถ วิลีนาว หุตฺวา ปสนฺนสลิลาสุ อุทกโสณฺฑิกาสุ นีหาโร วิย สรติ.

Después de eso, determina en el cuerpo la grasa derretida, conocida como aceite fundido, por su color como el color del aceite vertido sobre el agua de arroz. Por su forma, según la forma de su ubicación. Por su dirección, nace en ambas direcciones. Por su ubicación, situada en las palmas y el dorso de las manos, en las plantas y el dorso de los pies, en las fosas nasales, en la frente y en los hombros. Y esta no permanece siempre derretida en estos lugares, sino que cuando estas regiones se calientan debido al calor del fuego, al calor del sol, a un clima desfavorable o a un desequilibrio de los elementos, entonces, habiéndose derretido allí, fluye como el vapor sobre los estanques de agua clara.

ตตฺถ [Pg.53] ยถา อุทกโสณฺฑิโย อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิโต นีหาโร น ชานาติ ‘‘อหํ อุทกโสณฺฑิโย อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิโต’’ติ, นปิ อุทกโสณฺฑิโย ชานนฺติ ‘‘นีหาโร อมฺเห อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิโต’’ติ; เอวเมว น วสา ชานาติ ‘‘อหํ หตฺถตลาทีนิ อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิตา’’ติ, นปิ หตฺถตลาทีนิ ชานนฺติ ‘‘วสา อมฺเห อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิตา’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต วสา วสาภาเคน ปริจฺฉินฺนาติ ววตฺถเปติ. อยเมติสฺสา สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ วสํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

En esto, así como el vapor que cubre los estanques de agua no sabe: «estoy cubriendo los estanques de agua», ni los estanques de agua saben: «el vapor nos está cubriendo»; del mismo modo, la grasa derretida no sabe: «estoy cubriendo las palmas de las manos, etc.», ni las palmas de las manos, etc., saben: «la grasa derretida nos está cubriendo». Pues estos fenómenos carecen de reflexión o examen... no son una persona. En cuanto a su delimitación, determina que la grasa derretida está limitada por la propia porción de grasa derretida. Esta es su delimitación de lo semejante; su delimitación de lo desemejante es igual a la del cabello. Así es como determina la grasa derretida por su color y demás aspectos.

ตโต ปรํ สรีเร มุขสฺสพฺภนฺตเร เขโฬ วณฺณโต เสโต เผณวณฺโณติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐาโนติ, สมุทฺทเผณสณฺฐาโนติปิ เอเก. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาโต. โอกาสโต อุโภหิ กโปลปสฺเสหิ โอโรหิตฺวา ชิวฺหาย ฐิโตติ. น เจโส เอตฺถ สทา สนฺนิจิโต หุตฺวา ติฏฺฐติ, กินฺตุ ยทา สตฺตา ตถารูปํ อาหารํ ปสฺสนฺติ วา สรนฺติ วา, อุณฺหติตฺตกฏุกโลณมฺพิลานํ วา กิญฺจิ มุเข ฐเปนฺติ. ยทา จ เตสํ หทยํ อาคิลายติ, กิสฺมิญฺจิเทว วา ชิคุจฺฉา อุปฺปชฺชติ, ตทา เขโฬ อุปฺปชฺชิตฺวา อุโภหิ กโปลปสฺเสหิ โอโรหิตฺวา ชิวฺหาย สณฺฐาติ. อคฺคชิวฺหาย เจส เขโฬ ตนุโก โหติ, มูลชิวฺหาย พหโล, มุเข ปกฺขิตฺตญฺจ ปุถุกํ วา ตณฺฑุลํ วา อญฺญํ วา กิญฺจิ ขาทนียํ นทิปุลิเน ขตกูปสลิลมิว ปริกฺขยมคจฺฉนฺโตว สทา เตมนสมตฺโถ โหติ.

Después de eso, determina en el cuerpo, dentro de la boca, la saliva por su color como blanca, del color de la espuma. Por su forma, según la forma de su ubicación; algunos dicen que tiene la forma de la espuma del mar. Por su dirección, nace en la dirección superior. Por su ubicación, habiendo descendido desde ambos lados de las mejillas, se sitúa en la lengua. Y esta no permanece allí siempre acumulada, sino que cuando los seres ven o recuerdan comida de tal clase, o ponen en su boca algo caliente, amargo, picante, salado o ácido; y cuando su corazón está fatigado, o surge por alguna razón una sensación de repulsión, entonces, habiendo surgido la saliva, desciende desde ambos lados de las mejillas y se establece en la lengua. En la punta de la lengua esta saliva es fluida, y en la raíz de la lengua es espesa; y aunque se ponga en la boca arroz aplanado, arroz crudo o cualquier otra cosa masticable, siempre es capaz de humedecerla sin agotarse nunca, como el agua de un pozo excavado en un banco de arena de un río.

ตตฺถ ยถา นทิปุลิเน ขตกูปตเล สณฺฐิตํ อุทกํ น ชานาติ ‘‘อหํ กูปตเล สณฺฐิต’’นฺติ, นปิ กูปตลํ ชานาติ ‘‘มยิ อุทกํ ฐิต’’นฺติ; เอวเมว น เขโฬ ชานาติ ‘‘อหํ อุโภหิ กโปลปสฺเสหิ โอโรหิตฺวา ชิวฺหาตเล สณฺฐิโต’’ติ, นปิ ชิวฺหาตลํ ชานาติ ‘‘มยิ อุโภหิ กโปลปสฺเสหิ โอโรหิตฺวา เขโฬ สณฺฐิโต’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต เขโฬ เขฬภาเคน ปริจฺฉินฺโนติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ เขฬํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

En esto, así como el agua acumulada en el fondo de un pozo cavado en la orilla arenosa de un río no sabe: «Estoy en el fondo del pozo», ni el fondo del pozo sabe: «El agua está en mí»; del mismo modo, la saliva no sabe: «Habiendo descendido desde ambos lados de las mejillas, estoy sobre la superficie de la lengua», ni la superficie de la lengua sabe: «Habiendo descendido desde ambos lados de las mejillas, la saliva está sobre mí». Pues estos fenómenos están desprovistos de intención y reflexión... [no es un ser], no es una persona. Por su delimitación, se define que la saliva está delimitada por la porción de saliva. Esta es su delimitación por lo semejante, mientras que su delimitación por lo desemejante es igual a la del cabello. Así es como se define la saliva por su color y demás.

ตโต [Pg.54] ปรํ สรีเร สิงฺฆาณิกา วณฺณโต เสตา ตรุณตาลมิญฺชวณฺณาติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐานา, เสเทตฺวา เสเทตฺวา นาสาปุเฏ นิรนฺตรํ ปกฺขิตฺตเวตฺตงฺกุรสณฺฐานาติปิ เอเก. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตา. โอกาสโต นาสาปุเฏ ปูเรตฺวา ฐิตาติ. น เจสา เอตฺถ สทา สนฺนิจิตา หุตฺวา ติฏฺฐติ, กินฺตุ เสยฺยถาปิ นาม ปุริโส ปทุมินิปตฺเต ทธึ พนฺธิตฺวา เหฏฺฐา ปทุมินิปตฺตํ กณฺฏเกน วิชฺเฌยฺย, อถ เตน ฉิทฺเทน ทธิปิณฺฑํ คฬิตฺวา พหิ ปปเตยฺย; เอวเมว ยทา สตฺตา โรทนฺติ, วิสภาคาหารอุตุวเสน วา สญฺชาตธาตุกฺโขภา โหนฺติ, ตทา อนฺโตสีสโต ปูติเสมฺหภาวํ อาปนฺนํ มตฺถลุงฺคํ คฬิตฺวา ตาลุมตฺถกวิวเรน โอตริตฺวา นาสาปุเฏ ปูเรตฺวา ติฏฺฐติ.

Después de esto, el practicante define la mucosidad en el cuerpo. Por su color, es blanca, del color de la pulpa tierna del fruto de la palma. Por su forma, tiene la forma de su ubicación; algunos maestros dicen que tiene la forma de un brote de mimbre introducido continuamente en las fosas nasales. Por su dirección, nace en la dirección superior. Por su ubicación, permanece llenando las fosas nasales. Esta mucosidad no permanece siempre acumulada allí; sino que, así como un hombre que habiendo envuelto leche cuajada en una hoja de loto perforara la hoja por debajo con una espina, y entonces la masa de cuajada se escurriera y cayera fuera por ese agujero; del mismo modo, cuando los seres lloran o cuando hay una perturbación de los elementos debido a alimentos o clima inadecuados, entonces la masa cerebral en el interior de la cabeza, habiendo alcanzado el estado de flema podrida, se escurre, desciende por la abertura del paladar y permanece llenando las fosas nasales.

ตตฺถ ยถา สิปฺปิกาย ปกฺขิตฺตํ ปูติทธิ น ชานาติ ‘‘อหํ สิปฺปิกาย ฐิต’’นฺติ, นปิ สิปฺปิกา ชานาติ ‘‘มยิ ปูติกํ ทธิ ฐิต’’นฺติ; เอวเมว น สิงฺฆาณิกา ชานาติ ‘‘อหํ นาสาปุเฏสุ ฐิตา’’ติ, นปิ นาสาปุฏา ชานนฺติ ‘‘อมฺเหสุ สิงฺฆาณิกา ฐิตา’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต สิงฺฆาณิกา สิงฺฆาณิกภาเคน ปริจฺฉินฺนาติ ววตฺถเปติ. อยเมติสฺสา สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ สิงฺฆาณิกํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

En esto, así como la leche cuajada podrida puesta en una concha no sabe: «Estoy en la concha», ni la concha sabe: «La leche cuajada podrida está en mí»; del mismo modo, la mucosidad no sabe: «Estoy en las fosas nasales», ni las fosas nasales saben: «La mucosidad está en nosotras». Pues estos fenómenos están desprovistos de intención y reflexión... no es una persona. Por su delimitación, se define que la mucosidad está delimitada por la porción de mucosidad. Esta es su delimitación por lo semejante, mientras que su delimitación por lo desemejante es igual a la del cabello. Así es como se define la mucosidad por su color y demás.

ตโต ปรํ อนฺโตสรีเร ลสิกาติ สรีรสนฺธีนํ อพฺภนฺตเร ปิจฺฉิลกุณปํ. สา วณฺณโต กณิการนิยฺยาสวณฺณาติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐานา. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตา. โอกาสโต อฏฺฐิสนฺธีนํ อพฺภญฺชนกิจฺจํ สาธยมานา อสีติสตสนฺธีนํ อพฺภนฺตเร ฐิตาติ. ยสฺส เจสา มนฺทา โหติ, ตสฺส อุฏฺฐหนฺตสฺส นิสีทนฺตสฺส อภิกฺกมนฺตสฺส ปฏิกฺกมนฺตสฺส สมิญฺชนฺตสฺส ปสาเรนฺตสฺส อฏฺฐิกานิ กฏกฏายนฺติ, อจฺฉริกาสทฺทํ กโรนฺโต วิย วิจรติ, เอกโยชนทฺวิโยชนมตฺตมฺปิ อทฺธานํ คตสฺส วาโยธาตุ กุปฺปติ, คตฺตานิ ทุกฺขนฺติ ยสฺส ปน เจสา พหุกา โหติ, ตสฺส อุฏฺฐานนิสชฺชาทีสุ น อฏฺฐีนิ กฏกฏายนฺติ, ทีฆมฺปิ อทฺธานํ คตสฺส น วาโยธาตุ กุปฺปติ, น คตฺตานิ ทุกฺขนฺติ.

Después de esto, en el interior del cuerpo, el líquido sinovial es la materia impura viscosa dentro de las articulaciones del cuerpo. Por su color, se define que es del color de la resina de kanikāra. Por su forma, tiene la forma de su ubicación. Por su dirección, nace en ambas direcciones. Por su ubicación, permanece dentro de las ciento ochenta articulaciones, cumpliendo la función de lubricar las articulaciones de los huesos. En aquel en quien este líquido es escaso, cuando se levanta, se sienta, avanza, retrocede, se encoge o se extiende, sus huesos crujen; se mueve como si hiciera el sonido de un chasquido de dedos, y cuando ha recorrido una distancia de apenas una o dos leguas, su elemento aire se perturba y sus miembros le duelen. Pero en aquel en quien este líquido es abundante, sus huesos no crujen al levantarse, sentarse, etc., y aunque recorra una larga distancia, su elemento aire no se perturba y sus miembros no le duelen.

ตตฺถ [Pg.55] ยถา อพฺภญฺชนเตลํ น ชานาติ ‘‘อหํ อกฺขํ อพฺภญฺชิตฺวา ฐิต’’นฺติ, นปิ อกฺโข ชานาติ ‘‘มํ เตลํ อพฺภญฺชิตฺวา ฐิต’’นฺติ; เอวเมว น ลสิกา ชานาติ ‘‘อหํ อสีติสตสนฺธิโย อพฺภญฺชิตฺวา ฐิตา’’ติ, นปิ อสีติสตสนฺธิโย ชานนฺติ ‘‘ลสิกา อมฺเห อพฺภญฺชิตฺวา ฐิตา’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต ลสิกา ลสิกภาเคน ปริจฺฉินฺนาติ ววตฺถเปติ. อยเมติสฺสา สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ ลสิกํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

En esto, así como el aceite lubricante no sabe: «Estoy lubricando el eje», ni el eje sabe: «El aceite me está lubricando»; del mismo modo, el líquido sinovial no sabe: «Estoy lubricando las ciento ochenta articulaciones», ni las ciento ochenta articulaciones saben: «El líquido sinovial nos está lubricando». Pues estos fenómenos están desprovistos de intención y reflexión... no es una persona. Por su delimitación, se define que el líquido sinovial está delimitado por la porción de líquido sinovial. Esta es su delimitación por lo semejante, mientras que su delimitación por lo desemejante es igual a la del cabello. Así es como se define el líquido sinovial por su color y demás.

ตโต ปรํ อนฺโตสรีเร มุตฺตํ วณฺณโต มาสขาโรทกวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต อุทกํ ปูเรตฺวา อโธมุขฐปิตอุทกกุมฺภอนฺตรคตอุทกสณฺฐานํ. ทิสโต เหฏฺฐิมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต วตฺถิสฺสพฺภนฺตเร ฐิตนฺติ. วตฺถิ นาม วตฺถิปุโฏ วุจฺจติ, ยตฺถ เสยฺยถาปิ นาม จนฺทนิกาย ปกฺขิตฺเต อมุเข เปฬาฆเฏ จนฺทนิการโส ปวิสติ, น จสฺส ปวิสนมคฺโค ปญฺญายติ; เอวเมว สรีรโต มุตฺตํ ปวิสติ, น จสฺส ปวิสนมคฺโค ปญฺญายติ นิกฺขมนมคฺโค เอว ตุ ปากโฏ โหติ, ยมฺหิ จ มุตฺตสฺส ภริเต ‘‘ปสฺสาวํ กโรมา’’ติ สตฺตานํ อายูหนํ โหติ. ตตฺถ ยถา จนฺทนิกาย ปกฺขิตฺเต อมุเข เปฬาฆเฏ ฐิโต จนฺทนิการโส น ชานาติ ‘‘อหํ อมุเข เปฬาฆเฏ ฐิโต’’ติ, นปิ เปฬาฆโฏ ชานาติ ‘‘มยิ จนฺทนิการโส ฐิโต’’ติ; เอวเมว มุตฺตํ น ชานาติ ‘‘อหํ วตฺถิมฺหิ ฐิต’’นฺติ, นปิ วตฺถิ ชานาติ ‘‘มยิ มุตฺตํ ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต วตฺถิอพฺภนฺตเรน เจว มุตฺตภาเคน จ ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ มุตฺตํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ. เอวมยํ อิมํ ทฺวตฺตึสาการํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

Después de esto, el practicante define la orina en el interior del cuerpo. Por su color, tiene el color del agua de lejía de frijoles. Por su forma, tiene la forma del agua dentro de un cántaro puesto boca abajo. Por su dirección, nace en la dirección inferior. Por su ubicación, permanece en el interior de la vejiga. Se llama vejiga al receptáculo de la orina. Allí, así como el líquido de una fosa séptica entra en un jarro sin boca puesto en la fosa, y no se percibe su vía de entrada; del mismo modo, la orina entra en la vejiga desde el cuerpo, y su vía de entrada no se percibe, pero su vía de salida sí es evidente; y cuando la vejiga está llena de orina, surge el esfuerzo de los seres pensando: «Orinaremos». En esto, así como el líquido de la fosa séptica que está en el jarro sin boca no sabe: «Estoy en el jarro sin boca», ni el jarro sabe: «El líquido de la fosa séptica está en mí»; del mismo modo, la orina no sabe: «Estoy en la vejiga», ni la vejiga sabe: «La orina está en mí». Pues estos fenómenos están desprovistos de intención y reflexión... no es una persona. Por su delimitación, se define que está delimitada por el interior de la vejiga y por la porción de orina. Esta es su delimitación por lo semejante, mientras que su delimitación por lo desemejante es igual a la del cabello. Así es como se define la orina por su color y demás. De esta manera, este practicante de yoga define estos treinta y dos aspectos por su color y demás.

ตสฺเสวํ อิมํ ทฺวตฺตึสาการํ วณฺณาทิวเสน ววตฺถเปนฺตสฺส ตํ ตํ ภาวนานุโยคํ อาคมฺม เกสาทโย ปคุณา โหนฺติ, โกฏฺฐาสภาเวน อุปฏฺฐหนฺติ. ตโต ปภุติ เสยฺยถาปิ นาม จกฺขุมโต ปุริสสฺส ทฺวตฺตึสวณฺณานํ ปุปฺผานํ เอกสุตฺตคนฺถิตํ มาลํ โอโลเกนฺตสฺส สพฺพปุปฺผานิ อปุพฺพาปริยมิว ปากฏานิ โหนฺติ; เอวเมว ‘‘อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย [Pg.56] เกสา’’ติ อิมํ กายํ สติยา โอโลเกนฺตสฺส สพฺเพ เต ธมฺมา อปุพฺพาปริยมิว ปากฏา โหนฺติ. เกเสสุ อาวชฺชิเตสุ อสณฺฐหมานาว สติ ยาว มุตฺตํ, ตาว ปวตฺตติ. ตโต ปภุติ ตสฺส อาหิณฺฑนฺตา มนุสฺสติรจฺฉานาทโย จ สตฺตาการํ วิชหิตฺวา โกฏฺฐาสราสิวเสเนว อุปฏฺฐหนฺติ, เตหิ จ อชฺโฌหริยมานํ ปานโภชนาทิ โกฏฺฐาสราสิมฺหิ ปกฺขิปฺปมานมิว อุปฏฺฐาตีติ.

Para aquel que define de este modo estos treinta y dos aspectos por medio del color y demás, mediante la dedicación a esa respectiva meditación, los cabellos y demás se vuelven familiares y aparecen como partes constituyentes. A partir de entonces, tal como para un hombre con buena vista que observa una guirnalda de flores de treinta y dos colores ensartadas en un solo hilo, todas las flores se le hacen evidentes simultáneamente, ni antes ni después; de la misma manera, para quien observa este cuerpo con atención plena pensando: «en este cuerpo hay cabellos», todos esos elementos se le hacen evidentes simultáneamente. Cuando se reflexiona sobre los cabellos, la atención plena fluye sin detenerse hasta llegar a la orina. A partir de entonces, para ese meditador, los seres humanos, animales y demás que circulan, dejan de aparecer bajo el aspecto de «seres» y se le presentan solo como un conjunto de partes constituyentes; y la bebida, comida y demás que ellos ingieren, le parece como si fuera arrojada en un montón de partes constituyentes.

เอตฺถาห ‘‘อถาเนน ตโต ปรํ กึ กาตพฺพ’’นฺติ? วุจฺจเต – ตเทว นิมิตฺตํ อาเสวิตพฺพํ ภาเวตพฺพํ พหุลีกาตพฺพํ สุววตฺถิตํ ววตฺถเปตพฺพํ. กถํ ปนายํ ตํ นิมิตฺตํ อาเสวติ ภาเวติ พหุลีกโรติ สุววตฺถิตํ ววตฺถเปตีติ? อยญฺหิ ตํ เกสาทีนํ โกฏฺฐาสภาเวน อุปฏฺฐานนิมิตฺตํ อาเสวติ, สติยา อลฺลิยติ ภชติ อุปคจฺฉติ, สติคพฺภํ คณฺหาเปติ. ตตฺถ ลทฺธํ วา สตึ วฑฺเฒนฺโต ตํ ภาเวตีติ วุจฺจติ. พหุลีกโรตีติ ปุนปฺปุนํ สติสมฺปยุตฺตํ วิตกฺกวิจารพฺภาหตํ กโรติ. สุววตฺถิตํ ววตฺถเปตีติ ยถา สุฏฺฐุ ววตฺถิตํ โหติ, น ปุน อนฺตรธานํ คจฺฉติ, ตถา ตํ สติยา ววตฺถเปติ, อุปธาเรติ อุปนิพนฺธติ.

Aquí se pregunta: «¿Qué debe hacer después de eso?». Se responde: ese mismo signo debe ser cultivado, desarrollado, practicado con frecuencia y definido con precisión. ¿Y cómo este cultiva, desarrolla, practica con frecuencia y define con precisión ese signo? Ciertamente, él cultiva ese signo de aparición de los cabellos y demás como partes constituyentes; se adhiere a él con atención plena, lo frecuenta y se acerca a él, estableciéndolo en el seno de la atención plena. Se dice que «lo desarrolla» cuando incrementa la atención plena obtenida en ellos. «Lo practica con frecuencia» significa que realiza repetidamente el proceso de pensamiento aplicado y sostenido asociado con la atención plena. «Lo define con precisión» significa que lo delimita con la atención plena, lo examina y lo fija firmemente de tal manera que quede bien definido y no vuelva a desaparecer.

อถ วา ยํ ปุพฺเพ อนุปุพฺพโต, นาติสีฆโต, นาติสณิกโต, วิกฺเขปปฺปหานโต, ปณฺณตฺติสมติกฺกมนโต, อนุปุพฺพมุญฺจนโต, ลกฺขณโต, ตโย จ สุตฺตนฺตาติ เอวํ ทสวิธํ มนสิการโกสลฺลํ วุตฺตํ. ตตฺถ อนุปุพฺพโต มนสิกโรนฺโต อาเสวติ, นาติสีฆโต นาติสณิกโต จ มนสิกโรนฺโต ภาเวติ, วิกฺเขปปฺปหานโต มนสิกโรนฺโต พหุลี กโรติ, ปณฺณตฺติสมติกฺกมนาทิโต มนสิกโรนฺโต สุววตฺถิตํ ววตฺถเปตีติ เวทิตพฺโพ.

O bien, debe entenderse que se han mencionado anteriormente diez tipos de destreza en la atención: por orden sucesivo, no demasiado rápido, no demasiado lento, mediante el abandono de la distracción, mediante la superación de la designación conceptual, mediante el abandono progresivo, por sus características, y los tres Suttantas. Allí, al prestar atención en orden sucesivo, lo cultiva; al prestar atención ni muy rápido ni muy lento, lo desarrolla; al prestar atención mediante el abandono de la distracción, lo practica con frecuencia; y al prestar atención mediante la superación de la designación conceptual y demás, lo define con precisión.

เอตฺถาห ‘‘กถํ ปนายํ อนุปุพฺพาทิวเสน เอเต ธมฺเม มนสิ กโรตี’’ติ? วุจฺจเต – อยญฺหิ เกเส มนสิ กริตฺวา ตทนนฺตรํ โลเม มนสิ กโรติ, น นเข. ตถา โลเม มนสิ กริตฺวา ตทนนฺตรํ นเข มนสิ กโรติ, น ทนฺเต. เอส นโย สพฺพตฺถ. กสฺมา? อุปฺปฏิปาฏิยา หิ มนสิกโรนฺโต เสยฺยถาปิ นาม อกุสโล ปุริโส ทฺวตฺตึสปทํ นิสฺเสณึ อุปฺปฏิปาฏิยา อาโรหนฺโต กิลนฺตกาโย ตโต นิสฺเสณิโต [Pg.57] ปปตติ, น อาโรหนํ สมฺปาเทติ; เอวเมว ภาวนาสมฺปตฺติวเสน อธิคนฺตพฺพสฺส อสฺสาทสฺส อนธิคมนโต กิลนฺตจิตฺโต ทฺวตฺตึสาการภาวนาโต ปปตติ, น ภาวนํ สมฺปาเทตีติ.

Aquí se pregunta: «¿Cómo presta atención a estos elementos por medio del orden sucesivo y demás?». Se responde: este, habiendo prestado atención a los cabellos, inmediatamente después presta atención a los vellos, no a las uñas. Del mismo modo, habiendo prestado atención a los vellos, inmediatamente después presta atención a las uñas, no a los dientes. Este método se aplica en todo el proceso. ¿Por qué? Porque quien presta atención fuera de orden, tal como un hombre poco hábil que al subir una escalera de treinta y dos peldaños fuera de secuencia se cansa físicamente y cae de la escalera sin completar el ascenso; de la misma manera, debido a que no alcanza el deleite que debería obtenerse mediante el logro de la meditación, con la mente fatigada, cae de la meditación sobre los treinta y dos aspectos y no logra completarla.

อนุปุพฺพโต มนสิกโรนฺโตปิ จ เกสา โลมาติ นาติสีฆโตปิ มนสิ กโรติ. อติสีฆโต หิ มนสิกโรนฺโต เสยฺยถาปิ นาม อทฺธานํ คจฺฉนฺโต ปุริโส สมวิสมรุกฺขถลนินฺนทฺเวธาปถาทีนิ มคฺคนิมิตฺตานิ อุปลกฺเขตุํ น สกฺโกติ, ตโต น มคฺคกุสโล โหติ, อทฺธานญฺจ ปริกฺขยํ เนติ; เอวเมว วณฺณสณฺฐานาทีนิ ทฺวตฺตึสาการนิมิตฺตานิ อุปลกฺเขตุํ น สกฺโกติ, ตโต น ทฺวตฺตึสากาเร กุสโล โหติ, กมฺมฏฺฐานญฺจ ปริกฺขยํ เนติ.

Y quien presta atención en orden sucesivo, diciendo «cabellos, vellos», también lo hace de forma que no sea demasiado rápida. Pues quien presta atención con excesiva rapidez es como un hombre que recorre un largo camino y no es capaz de distinguir los signos de la ruta, como árboles, terrenos llanos o desiguales, hondonadas y bifurcaciones; por lo tanto, no se vuelve experto en el camino y agota sus fuerzas en el trayecto. De la misma manera, no es capaz de distinguir los signos de los treinta y dos aspectos, tales como el color y la forma; por lo tanto, no adquiere destreza en los treinta y dos aspectos y lleva el tema de meditación al agotamiento.

ยถา จ นาติสีฆโต, เอวํ นาติสณิกโตปิ มนสิ กโรติ. อติสณิกโต หิ มนสิกโรนฺโต เสยฺยถาปิ นาม ปุริโส อทฺธานมคฺคํ ปฏิปนฺโน อนฺตรามคฺเค รุกฺขปพฺพตตฬากาทีสุ วิลมฺพมาโน อิจฺฉิตปฺปเทสํ อปาปุณนฺโต อนฺตรามคฺเคเยว สีหพฺยคฺฆาทีหิ อนยพฺยสนํ ปาปุณาติ; เอวเมว ทฺวตฺตึสาการภาวนาสมฺปทํ อปาปุณนฺโต ภาวนาวิจฺเฉเทน อนฺตราเยว กามวิตกฺกาทีหิ อนยพฺยสนํ ปาปุณาติ.

Y así como no lo hace demasiado rápido, del mismo modo presta atención sin que sea demasiado lento. Pues quien presta atención con excesiva lentitud es como un hombre que emprende un largo viaje y se demora en el camino ante árboles, montañas o estanques, por lo que no llega al lugar deseado y en medio del trayecto sufre calamidades a causa de leones, tigres y demás fieras. De la misma manera, aquel que no alcanza el logro de la meditación sobre los treinta y dos aspectos, debido a la interrupción de la meditación, sufre calamidades en medio del proceso a causa de los pensamientos sensuales y otros estados similares.

นาติสณิกโต มนสิกโรนฺโตปิ จ วิกฺเขปปฺปหานโตปิ มนสิ กโรติ. วิกฺเขปปฺปหานโต นาม ยถา อญฺเญสุ นวกมฺมาทีสุ จิตฺตํ น วิกฺขิปติ, ตถา มนสิ กโรติ. พหิทฺธา วิกฺเขปมานจิตฺโต หิ เกสาทีสฺเวว อสมาหิตเจโตวิตกฺโก ภาวนาสมฺปทํ อปาปุณิตฺวา อนฺตราว อนยพฺยสนํ อาปชฺชติ ตกฺกสิลาคมเน โพธิสตฺตสฺส สหายกา วิย. อวิกฺขิปมานจิตฺโต ปน เกสาทีสฺเวว สมาหิตเจโตวิตกฺโก ภาวนาสมฺปทํ ปาปุณาติ โพธิสตฺโต วิย ตกฺกสิลรชฺชสมฺปทนฺติ. ตสฺเสวํ วิกฺเขปปฺปหานโต มนสิกโรโต อธิการจริยาธิมุตฺตีนํ วเสน เต ธมฺมา อสุภโต วา วณฺณโต วา สุญฺญโต วา อุปฏฺฐหนฺติ.

Y aquel que presta atención sin que sea demasiado lento, también lo hace mediante el abandono de la distracción. «Abandono de la distracción» significa que presta atención de tal manera que la mente no se disperse hacia otros asuntos, como construcciones nuevas y demás. Pues quien tiene la mente dispersa hacia el exterior, con el pensamiento y la conciencia no concentrados en los cabellos y demás, no alcanza el logro de la meditación y cae en la desgracia a mitad del camino, tal como los compañeros del Bodhisattva en su viaje a Takkasilā. Sin embargo, aquel que tiene la mente libre de distracción, con el pensamiento y la conciencia concentrados precisamente en los cabellos y demás, alcanza el logro de la meditación, tal como el Bodhisattva alcanzó la prosperidad del reino de Takkasilā. Para aquel que presta atención mediante el abandono de la distracción de este modo, esos elementos se le manifiestan como algo desagradable, o por su color, o como vacío, según su dedicación, práctica e inclinación.

อถ ปณฺณตฺติสมติกฺกมนโต เต ธมฺเม มนสิ กโรติ. ปณฺณตฺติสมติกฺกมนโตติ เกสา โลมาติ เอวมาทิโวหารํ สมติกฺกมิตฺวา วิสฺสชฺเชตฺวา ยถูปฏฺฐิตานํ อสุภาทีนํเยว วเสน มนสิ กโรติ. กถํ[Pg.58]? ยถา อรญฺญนิวาสูปคตา มนุสฺสา อปริจิตภูมิภาคตฺตา อุทกฏฺฐานสญฺชานนตฺถํ สาขาภงฺคาทินิมิตฺตํ กตฺวา ตทนุสาเรน คนฺตฺวา อุทกํ ปริภุญฺชนฺติ, ยทา ปน ปริจิตภูมิภาคา โหนฺติ, อถ ตํ นิมิตฺตํ วิสฺสชฺเชตฺวา อมนสิกตฺวาว อุทกฏฺฐานํ อุปสงฺกมิตฺวา อุทกํ ปริภุญฺชนฺติ, เอวเมวายํ เกสา โลมาติอาทินา ตํตํโวหารสฺส วเสน ปฐมํ เต ธมฺเม มนสากาสิ, เตสุ ธมฺเมสุ อสุภาทีนํ อญฺญตรวเสน อุปฏฺฐหนฺเตสุ ตํ โวหารํ สมติกฺกมิตฺวา วิสฺสชฺเชตฺวา อสุภาทิโตว มนสิ กโรติ.

Entonces, mediante la trascendencia de la designación conceptual, él presta atención a esos fenómenos. «Trascender la designación conceptual» significa que, habiendo trascendido y abandonado los términos convencionales como «cabello», «vello», etc., presta atención a tales fenómenos solo de acuerdo con la forma en que se presentan, como impuros (asubha), etc. ¿Cómo? Así como las personas que se adentran a vivir en el bosque, al no estar familiarizadas con el terreno, hacen marcas rompiendo ramas y demás para reconocer el lugar donde hay agua y, siguiendo esas marcas, van y utilizan el agua; pero cuando ya están familiarizadas con el terreno, abandonan esas marcas y, sin prestarles atención, se acercan directamente al lugar del agua y la utilizan; de la misma manera, este meditador prestó atención primero a esos fenómenos a través del pensamiento mediante sus respectivos nombres convencionales como «cabello», «vello», etc. Pero cuando esos fenómenos se le presentan bajo alguno de los aspectos como la impureza, etc., él trasciende y abandona esa denominación convencional y presta atención solo en términos de su impureza y demás cualidades reales.

เอตฺถาห ‘‘กถํ ปนสฺส เอเต ธมฺมา อสุภาทิโต อุปฏฺฐหนฺติ, กถํ วณฺณโต, กถํ สุญฺญโต วา, กถญฺจายเมเต อสุภโต มนสิ กโรติ, กถํ วณฺณโต, กถํ สุญฺญโต วา’’ติ? เกสา ตาวสฺส วณฺณสณฺฐานคนฺธาสโยกาสวเสน ปญฺจธา อสุภโต อุปฏฺฐหนฺติ, ปญฺจธา เอว อยเมเต อสุภโต มนสิ กโรติ. เสยฺยถิทํ – เกสา นาเมเต วณฺณโต อสุภา ปรมปฺปฏิกูลเชคุจฺฉา. ตถา หิ มนุสฺสา ทิวา ปานโภชเน ปติตํ เกสวณฺณํ วากํ วา สุตฺตํ วา ทิสฺวา เกสสญฺญาย มโนรมมฺปิ ปานโภชนํ ฉฑฺเฑนฺติ วา ชิคุจฺฉนฺติ วา. สณฺฐานโตปิ อสุภา. ตถา หิ รตฺตึ ปานโภชเน ปติตํ เกสสณฺฐานํ วากํ วา สุตฺตํ วา ผุสิตฺวา เกสสญฺญาย มโนรมมฺปิ ปานโภชนํ ฉฑฺเฑนฺติ วา ชิคุจฺฉนฺติ วา. คนฺธโตปิ อสุภา. ตถา หิ เตลมกฺขนปุปฺผธูมาทิสงฺขาเรหิ วิรหิตานํ เกสานํ คนฺโธ ปรมเชคุจฺโฉ โหติ, อคฺคีสุ ปกฺขิตฺตสฺส เกสสฺส คนฺธํ ฆายิตฺวา สตฺตา นาสิกํ ปิเธนฺติ, มุขมฺปิ วิกุชฺเชนฺติ. อาสยโตปิ อสุภา. ตถา หิ นานาวิเธน มนุสฺสาสุจินิสฺสนฺเทน สงฺการฏฺฐาเน ตณฺฑุเลยฺยกาทีนิ วิย ปิตฺตเสมฺหปุพฺพโลหิตนิสฺสนฺเทน เต อาจิตา วุทฺธึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ คมิตาติ. โอกาสโตปิ อสุภา. ตถา หิ สงฺการฏฺฐาเน วิย ตณฺฑุเลยฺยกาทีนิ ปรมเชคุจฺเฉ โลมาทิเอกตึสกุณปราสิมตฺถเก มนุสฺสานํ สีสปลิเวฐเก อลฺลจมฺเม ชาตาติ. เอส นโย โลมาทีสุ. เอวํ ตาว อยเมเต ธมฺเม อสุภโต อุปฏฺฐหนฺเต อสุภโต มนสิ กโรติ.

Sobre esto, un objetor pregunta: «¿Cómo se le presentan a él estos fenómenos bajo el aspecto de la impureza, etc.? ¿Cómo bajo el aspecto del color? ¿Cómo bajo el aspecto de lo vacío (suññata)? ¿Y cómo este meditador presta atención a estos bajo el aspecto de la impureza, del color o de lo vacío?». En primer lugar, los cabellos se le presentan como impuros de cinco maneras: por su color, forma, olor, receptáculo y ubicación; y de estas mismas cinco maneras el meditador les presta atención como impuros. A saber: los cabellos son impuros por su color, siendo extremadamente desagradables y repulsivos. Pues así, si durante el día las personas ven en su bebida o comida una fibra de corteza o un hilo con el color del cabello, por la simple noción de «cabello» descartan o sienten asco incluso por una bebida o comida deliciosa. También son impuros por su forma. Pues así, si durante la noche las personas tocan en su bebida o comida una fibra de corteza o un hilo con la forma del cabello, por la simple noción de «cabello» descartan o sienten asco incluso por una bebida o comida deliciosa. También son impuros por su olor. Pues así, el olor de los cabellos que carecen de tratamientos como aceites, flores o incienso es extremadamente repulsivo; cuando se percibe el olor de un cabello arrojado al fuego, los seres se tapan la nariz y tuercen la boca. También son impuros por su receptáculo. Pues así, nutridos por diversas secreciones humanas impuras —como las plantas taṇḍuleyyaka que crecen en un basurero—, los cabellos crecen, se desarrollan y se expanden alimentados por las secreciones de bilis, flema, pus y sangre. También son impuros por su ubicación. Pues así, como las plantas en un basurero, crecen en el cuero cabelludo húmedo que envuelve la cabeza de los hombres, sobre un cúmulo de treinta y un componentes corporales putrefactos, como el vello, etc., que son sumamente repulsivos. Este mismo método debe aplicarse al vello y demás partes. De esta manera, primero, este meditador presta atención a estos fenómenos bajo el aspecto de la impureza cuando se le presentan como tales.

ยทิ ปนสฺส วณฺณโต อุปฏฺฐหนฺติ, อถ เกสา นีลกสิณวเสน อุปฏฺฐหนฺติ. ตถา โลมา ทนฺตา โอทาตกสิณวเสนาติ. เอส นโย สพฺพตฺถ[Pg.59]. ตํตํกสิณวเสเนว อยเมเต มนสิ กโรติ, เอวํ วณฺณโต อุปฏฺฐหนฺเต วณฺณโต มนสิ กโรติ. ยทิ ปนสฺส สุญฺญโต อุปฏฺฐหนฺติ, อถ เกสา ฆนวินิพฺโภคววตฺถาเนน โอชฏฺฐมกสมูหวเสน อุปฏฺฐหนฺติ. ตถา โลมาทโย, ยถา อุปฏฺฐหนฺติ. อยเมเต ตเถว มนสิ กโรติ. เอวํ สุญฺญโต อุปฏฺฐหนฺเต สุญฺญโต มนสิ กโรติ.

Si, por el contrario, se le presentan por su color, entonces los cabellos se le presentan bajo el aspecto del kasina azul-negro. Asimismo, el vello y los dientes se presentan bajo el aspecto del kasina blanco. Este método debe aplicarse en todos los casos. El meditador presta atención a estos fenómenos únicamente mediante el poder de cada kasina respectivo; así, cuando se presentan por su color, les presta atención por su color. Si se le presentan bajo el aspecto de lo vacío, entonces los cabellos se presentan mediante la delimitación y el análisis de la compacidad, como un mero grupo de ocho elementos con el nutriente como octavo (ojaṭṭhamaka). Lo mismo ocurre con el vello y las demás partes, según cómo se presenten. El meditador les presta atención exactamente de la forma en que se presentan. Así, cuando se presentan bajo el aspecto de lo vacío, les presta atención por su vacuidad.

เอวํ มนสิกโรนฺโต อยเมเต ธมฺเม อนุปุพฺพมุญฺจนโต มนสิ กโรติ. อนุปุพฺพมุญฺจนโตติ อสุภาทีนํ อญฺญตรวเสน อุปฏฺฐิเต เกเส มุญฺจิตฺวา โลเม มนสิกโรนฺโต เสยฺยถาปิ นาม ชลูกา นงฺคุฏฺเฐน คหิตปฺปเทเส สาเปกฺขาว หุตฺวา ตุณฺเฑน อญฺญํ ปเทสํ คณฺหาติ, คหิเต จ ตสฺมึ อิตรํ มุญฺจติ, เอวเมว เกเสสุ สาเปกฺโขว หุตฺวา โลเม มนสิ กโรติ, โลเมสุ จ ปติฏฺฐิเต มนสิกาเร เกเส มุญฺจติ. เอส นโย สพฺพตฺถ. เอวํ หิสฺส อนุปุพฺพมุญฺจนโต มนสิกโรโต อสุภาทีสุ อญฺญตรวเสน เต ธมฺมา อุปฏฺฐหนฺตา อนวเสสโต อุปฏฺฐหนฺติ, ปากฏตรูปฏฺฐานา จ โหนฺติ.

Al prestar atención de esta manera, este meditador lo hace mediante el abandono sucesivo de los fenómenos. «Abandono sucesivo» significa que, tras soltar los cabellos cuando ya se han presentado bajo alguno de los aspectos como la impureza, etc., presta atención al vello. Es como una sanguijuela que, teniendo aún apego por el lugar donde está agarrada con su cola, se aferra a otro lugar con su boca, y una vez que se ha sujetado a ese nuevo lugar, suelta el otro. Exactamente así, el meditador, manteniendo aún su atención en los cabellos, comienza a prestar atención al vello, y una vez que la atención se ha establecido en el vello, suelta los cabellos. Este método debe aplicarse a todas las partes del cuerpo. Pues así, para aquel que presta atención mediante el abandono sucesivo, esos fenómenos que se presentan bajo alguno de los aspectos como la impureza, etc., se le presentan en su totalidad, sin excepción, y su manifestación se vuelve sumamente clara.

อถ ยสฺส เต ธมฺมา อสุภโต อุปฏฺฐหนฺติ, ปากฏตรูปฏฺฐานา จ โหนฺติ, ตสฺส เสยฺยถาปิ นาม มกฺกโฏ ทฺวตฺตึสตาลเก ตาลวเน พฺยาเธน ปริปาติยมาโน เอกรุกฺเขปิ อสณฺฐหนฺโต ปริธาวิตฺวา ยทา นิวตฺโต โหติ กิลนฺโต, อถ เอกเมว ฆนตาลปณฺณปริเวฐิตํ ตาลสุจึ นิสฺสาย ติฏฺฐติ; เอวเมว จิตฺตมกฺกโฏ ทฺวตฺตึสโกฏฺฐาสเก อิมสฺมึ กาเย เตเนว โยคินา ปริปาติยมาโน เอกโกฏฺฐาสเกปิ อสณฺฐหนฺโต ปริธาวิตฺวา ยทา อเนการมฺมณวิธาวเน อภิลาสาภาเวน นิวตฺโต โหติ กิลนฺโต. อถ ยฺวาสฺส เกสาทีสุ ธมฺโม ปคุณตโร จริตานุรูปตโร วา, ยตฺถ วา ปุพฺเพ กตาธิกาโร โหติ, ตํ นิสฺสาย อุปจารวเสน ติฏฺฐติ. อถ ตเมว นิมิตฺตํ ปุนปฺปุนํ ตกฺกาหตํ วิตกฺกาหตํ กริตฺวา ยถากฺกมํ ปฐมํ ฌานํ อุปฺปาเทติ, ตตฺถ ปติฏฺฐาย วิปสฺสนมารภิตฺวา อริยภูมึ ปาปุณาติ.

Entonces, para aquel a quien esos fenómenos se le presentan como impuros y su manifestación es sumamente clara, sucede lo siguiente: así como un mono que, siendo perseguido por un cazador en un palmeral de treinta y dos palmeras, no se queda quieto en ningún árbol y corre de un lado a otro hasta que, cansado y habiendo desistido, se detiene apoyándose en un solo brote de palmera envuelto densamente por sus hojas; de la misma manera, el mono de la mente, siendo perseguido por el meditador a través de las treinta y dos partes de este cuerpo, no se queda quieto en ninguna parte individual y corre de un lado a otro hasta que, al no tener ya deseo de vagar por los múltiples objetos de las treinta y dos partes, se cansa y desiste. Entonces, el meditador se establece mediante la concentración de acceso (upacāra) en aquel fenómeno de entre el cabello y demás que le es más familiar, o más acorde a su temperamento, o en el que haya realizado esfuerzos en existencias previas. Luego, tomando ese mismo signo y procesándolo una y otra vez con el pensamiento aplicado y sostenido (vitakka-vicāra), hace surgir gradualmente la primera absorción (jhāna). Establecido en ese primer jhāna, inicia la visión cabal (vipassanā) y alcanza el estado de los Nobles (ariyabhūmi).

ยสฺส ปน เต ธมฺมา วณฺณโต อุปฏฺฐหนฺติ, ตสฺสาปิ เสยฺยถาปิ นาม มกฺกโฏ…เป… อถ ยฺวาสฺส เกสาทีสุ ธมฺโม ปคุณตโร จริตานุรูปตโร [Pg.60] วา, ยตฺถ วา ปุพฺเพ กตาธิกาโร โหติ, ตํ นิสฺสาย อุปจารวเสน ติฏฺฐติ. อถ ตเมว นิมิตฺตํ ปุนปฺปุนํ ตกฺกาหตํ วิตกฺกาหตํ กริตฺวา ยถากฺกมํ นีลกสิณวเสน ปีตกสิณวเสน วา ปญฺจปิ รูปาวจรชฺฌานานิ อุปฺปาเทติ, เตสญฺจ ยตฺถ กตฺถจิ ปติฏฺฐาย วิปสฺสนํ อารภิตฺวา อริยภูมึ ปาปุณาติ.

Sin embargo, para aquel a quien estas cosas (las partes del cuerpo) se le manifiestan por su color, también para él —al igual que el ejemplo del mono— entonces, aquella cosa entre los cabellos y demás que le sea más familiar o más adecuada a su temperamento, o en la que haya tenido práctica previa en vidas pasadas, apoyándose en ella permanece por medio de la concentración de acceso (upacāra). Luego, haciendo de ese mismo signo el objeto de su pensamiento y reflexión una y otra vez, produce gradualmente los cinco jhānas de la esfera de la forma, ya sea mediante el kasiṇa azul o el kasiṇa amarillo; y estableciéndose en cualquiera de esos jhānas, inicia la visión cabal (vipassanā) y alcanza el plano de los nobles (ariyabhūmi).

ยสฺส ปน เต ธมฺมา สุญฺญโต อุปฏฺฐหนฺติ, โส ลกฺขณโต มนสิ กโรติ, ลกฺขณโต มนสิกโรนฺโต ตตฺถ จตุธาตุววตฺถานวเสน อุปจารชฺฌานํ ปาปุณาติ. อถ มนสิกโรนฺโต เต ธมฺเม อนิจฺจทุกฺขานตฺตสุตฺตตฺตยวเสน มนสิ กโรติ. อยมสฺส วิปสฺสนานโย. โส อิมํ วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ยถากฺกมญฺจ ปฏิปชฺชิตฺวา อริยภูมึ ปาปุณาตีติ.

Sin embargo, para aquel a quien estas cosas se le manifiestan como vacías de un yo (suññato), él las considera mediante sus características; al considerarlas por sus características, alcanza la concentración de acceso en esos treinta y dos aspectos mediante el discernimiento de los cuatro elementos. Luego, mientras medita, considera estas cosas a través del método de los tres discursos sobre lo impermanente, el sufrimiento y el no-yo. Este es su método de visión cabal. Habiendo iniciado esta visión cabal y habiendo practicado gradualmente, alcanza el plano de los nobles.

เอตฺตาวตา จ ยํ วุตฺตํ – ‘‘กถํ ปนายํ อนุปุพฺพาทิวเสน เอเต ธมฺเม มนสิ กโรตี’’ติ, ตํ พฺยากตํ โหติ. ยญฺจาปิ วุตฺตํ – ‘‘ภาวนาวเสน ปนสฺส เอวํ วณฺณนา เวทิตพฺพา’’ติ, ตสฺสตฺโถ ปกาสิโต โหตีติ.

Con esto, queda respondido lo que se dijo: «¿Cómo, pues, considera estas cosas mediante el orden sucesivo y demás?». Y también queda aclarado el significado de lo que se afirmó: «Su explicación debe entenderse mediante el desarrollo de la meditación (bhāvanā)».

ปกิณฺณกนโย

Método Misceláneo

อิทานิ อิมสฺมึเยว ทฺวตฺตึสากาเร วณฺณนาปริจยปาฏวตฺถํ อยํ ปกิณฺณกนโย เวทิตพฺโพ –

Ahora, para lograr destreza y madurez en el conocimiento de la explicación de estos mismos treinta y dos aspectos, debe conocerse este método misceláneo:

‘‘นิมิตฺตโต ลกฺขณโต, ธาตุโต สุญฺญโตปิ จ;

ขนฺธาทิโต จ วิญฺเญยฺโย, ทฺวตฺตึสาการนิจฺฉโย’’ติ.

«La determinación de los treinta y dos aspectos debe conocerse por medio del signo (nimitta), de la característica (lakkhaṇa), del elemento (dhātu), de la vacuidad (suññata) y también de los agregados (khandha) y demás».

ตตฺถ นิมิตฺตโตติ เอวํ วุตฺตปฺปกาเร อิมสฺมึ ทฺวตฺตึสากาเร สฏฺฐิสตํ นิมิตฺตานิ โหนฺติ, เยสํ วเสน โยคาวจโร ทฺวตฺตึสาการํ โกฏฺฐาสโต ปริคฺคณฺหาติ. เสยฺยถิทํ – เกสสฺส วณฺณนิมิตฺตํ, สณฺฐานนิมิตฺตํ, ทิสานิมิตฺตํ, โอกาสนิมิตฺตํ, ปริจฺเฉทนิมิตฺตนฺติ ปญฺจ นิมิตฺตานิ โหนฺติ. เอวํ โลมาทีสุ.

Al respecto, «por medio del signo» significa que en estos treinta y dos aspectos descritos de esta manera, existen ciento sesenta signos mediante los cuales el practicante (yogāvacara) comprende los treinta y dos aspectos por sus partes. A saber: el signo del color del cabello, el signo de su forma, el signo de su dirección, el signo de su ubicación y el signo de su delimitación; así hay cinco signos. Lo mismo se aplica para los vellos y demás.

ลกฺขณโตติ ทฺวตฺตึสากาเร อฏฺฐวีสติสตํ ลกฺขณานิ โหนฺติ, เยสํ วเสน โยคาวจโร ทฺวตฺตึสาการํ ลกฺขณโต มนสิ กโรติ[Pg.61]. เสยฺยถิทํ – เกสสฺส ถทฺธลกฺขณํ, อาพนฺธนลกฺขณํ, อุณฺหตฺตลกฺขณํ, สมุทีรณลกฺขณนฺติ จตฺตาริ ลกฺขณานิ โหนฺติ. เอวํ โลมาทีสุ.

«Por medio de la característica» significa que en los treinta y dos aspectos hay ciento veintiocho características mediante las cuales el practicante considera los treinta y dos aspectos por sus características. A saber: la característica de solidez del cabello, la característica de cohesión, la característica de calor y la característica de movimiento; así hay cuatro características. Lo mismo para los vellos y demás.

ธาตุโตติ ทฺวตฺตึสากาเร ‘‘ฉธาตุโร, ภิกฺขเว, อยํ ปุริสปุคฺคโล’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๔๓-๓๔๔) เอตฺถ วุตฺตาสุ ธาตูสุ อฏฺฐวีสติสตํ ธาตุโย โหนฺติ, ยาสํ วเสน โยคาวจโร ทฺวตฺตึสาการํ ธาตุโต ปริคฺคณฺหาติ. เสยฺยถิทํ – ยา เกเส ถทฺธตา, สา ปถวีธาตุ; ยา อาพนฺธนตา, สา อาโปธาตุ; ยา ปริปาจนตา, สา เตโชธาตุ; ยา วิตฺถมฺภนตา, สา วาโยธาตูติ จตสฺโส ธาตุโย โหนฺติ. เอวํ โลมาทีสุ.

«Por medio del elemento» significa que en los treinta y dos aspectos hay ciento veintiocho elementos dentro de los elementos mencionados en el pasaje: «Monjes, este ser humano consta de seis elementos». A saber: la solidez que hay en el cabello es el elemento tierra; la cohesión es el elemento agua; la maduración es el elemento fuego; el sostén es el elemento aire; así hay cuatro elementos. Lo mismo para los vellos y demás.

สุญฺญโตติ ทฺวตฺตึสากาเร อฏฺฐวีสติสตํ สุญฺญตา โหนฺติ, ยาสํ วเสน โยคาวจโร ทฺวตฺตึสาการํ สุญฺญโต วิปสฺสติ. เสยฺยถิทํ – เกเส ตาว ปถวีธาตุ อาโปธาตฺวาทีหิ สุญฺญา, ตถา อาโปธาตฺวาทโย ปถวีธาตฺวาทีหีติ จตสฺโส สุญฺญตา โหนฺติ. เอวํ โลมาทีสุ.

«Por medio de la vacuidad» significa que en los treinta y dos aspectos hay ciento veintiocho estados de vacuidad mediante los cuales el practicante contempla los treinta y dos aspectos como vacíos de un yo. A saber: en el cabello, primero, el elemento tierra está vacío del elemento agua y los demás; de igual modo, el elemento agua y los demás están vacíos del elemento tierra y el resto; así hay cuatro estados de vacuidad. Lo mismo para los vellos y demás.

ขนฺธาทิโตติ ทฺวตฺตึสากาเร เกสาทีสุ ขนฺธาทิวเสน สงฺคยฺหมาเนสุ ‘‘เกสา กติ ขนฺธา โหนฺติ, กติ อายตนานิ, กติ ธาตุโย, กติ สจฺจานิ, กติ สติปฏฺฐานานี’’ติ เอวมาทินา นเยน วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ. เอวญฺจสฺส วิชานโต ติณกฏฺฐสมูโห วิย กาโย ขายติ. ยถาห –

«Por medio de los agregados, etc.» significa que al clasificar los cabellos y demás mediante los agregados y otros factores, se debe conocer la determinación siguiendo este método: «¿Cuántos agregados son los cabellos?, ¿cuántas bases (āyatana)?, ¿cuántos elementos (dhātu)?, ¿cuántas verdades (sacca)?, ¿cuántos fundamentos de la atención (satipaṭṭhāna)?». Para quien así lo comprende, el cuerpo se le manifiesta como un montón de hierba y madera. Como se ha dicho:

‘‘นตฺถิ สตฺโต นโร โปโส, ปุคฺคโล นูปลพฺภติ;

สุญฺญภูโต อยํ กาโย, ติณกฏฺฐสมูปโม’’ติ.

«No existe el ser, ni el hombre, ni el individuo, no se encuentra una persona; este cuerpo es una entidad vacía, semejante a un montón de hierba y madera».

อถสฺส ยา สา –

Entonces, para él, aquello que es:

‘‘สุญฺญาคารํ ปวิฏฺฐสฺส, สนฺตจิตฺตสฺส ตาทิโน;

อมานุสี รติ โหติ, สมฺมา ธมฺมํ วิปสฺสโต’’ติ. –

«Para quien ha entrado en una morada vacía, con la mente en calma y ecuánime, surge un deleite sobrehumano al contemplar correctamente la Verdad (Dhamma)».

เอวํ อมานุสี รติ วุตฺตา, สา อทูรตรา โหติ. ตโต ยํ ตํ –

Así se describe el deleite sobrehumano; este deleite no es difícil de alcanzar para él. Por tanto, aquello que:

‘‘ยโต ยโต สมฺมสติ, ขนฺธานํ อุทยพฺพยํ;

ลภตี ปีติปาโมชฺชํ, อมตํ ตํ วิชานต’’นฺติ. (ธ. ป. ๓๗๓-๓๗๔) –

«Siempre que contempla el surgimiento y la desaparición de los agregados, obtiene gozo y alegría; eso es lo Inmortal (Amata) para quienes lo comprenden».

เอวํ [Pg.62] วิปสฺสนามยํ ปีติปาโมชฺชามตํ วุตฺตํ. ตํ อนุภวนฺโต น จิเรเนว อริยชนเสวิตํ อชรามรํ นิพฺพานามตํ สจฺฉิกโรตีติ.

De esta manera, se describe lo Inmortal, el gozo y la alegría nacidos de la visión cabal. Experimentando eso, en poco tiempo realiza lo Inmortal del Nibbāna, que no conoce la vejez ni la muerte, frecuentado por los Nobles.

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทกปาฐ-อฏฺฐกถาย

En el Paramatthajotikā, el comentario del Khuddakapāṭha,

ทฺวตฺตึสาการวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

concluye la explicación de los treinta y dos aspectos.

๔. กุมารปญฺหวณฺณนา

4. Explicación de las Preguntas del Niño

อฏฺฐุปฺปตฺติ

Circunstancias del Origen

อิทานิ เอกํ นาม กินฺติ เอวมาทีนํ กุมารปญฺหานํ อตฺถวณฺณนากฺกโม อนุปฺปตฺโต. เตสํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ อิธ นิกฺเขปปฺปโยชนญฺจ วตฺวา วณฺณนํ กริสฺสาม –

Ahora ha llegado el turno de explicar el significado de las preguntas del niño, que comienzan con «¿Qué es uno?». Expondremos la explicación tras mencionar aquí las circunstancias de su origen y el propósito de su inclusión.

อฏฺฐุปฺปตฺติ ตาว เนสํ โสปาโก นาม ภควโต มหาสาวโก อโหสิ. เตนายสฺมตา ชาติยา สตฺตวสฺเสเนว อญฺญา อาราธิตา, ตสฺส ภควา ปญฺหพฺยากรเณน อุปสมฺปทํ อนุญฺญาตุกาโม อตฺตนา อธิปฺเปตตฺถานํ ปญฺหานํ พฺยากรณสมตฺถตํ ปสฺสนฺโต ‘‘เอกํ นาม กิ’’นฺติ เอวมาทินา ปญฺเห ปุจฺฉิ. โส พฺยากาสิ. เตน จ พฺยากรเณน ภควโต จิตฺตํ อาราเธสิ. สาว ตสฺสายสฺมโต อุปสมฺปทา อโหสิ.

En cuanto a las circunstancias de su origen: Sopāka era un gran discípulo del Bienaventurado. Dicho venerable alcanzó el conocimiento supremo (arahantado) a la edad de solo siete años. El Bienaventurado, deseando concederle la ordenación completa (upasampadā) mediante la resolución de las preguntas, y viendo su capacidad para responder con el significado que Él mismo deseaba, le hizo preguntas que comenzaban con «¿Qué es uno?». Él las respondió. Y con sus respuestas deleitó la mente del Bienaventurado. Esa fue la ordenación completa para dicho venerable.

อยํ เตสํ อฏฺฐุปฺปตฺติ.

Estas son las circunstancias de su origen.

นิกฺเขปปฺปโยชนํ

Propósito de la Inclusión

ยสฺมา ปน สรณคมเนหิ พุทฺธธมฺมสงฺฆานุสฺสติวเสน จิตฺตภาวนา, สิกฺขาปเทหิ สีลภาวนา, ทฺวตฺตึสากาเรน จ กายภาวนา ปกาสิตา, ตสฺมา อิทานิ นานปฺปการโต ปญฺญาภาวนามุขทสฺสนตฺถํ อิเม ปญฺหพฺยากรณา อิธ นิกฺขิตฺตา. ยสฺมา วา สีลปทฏฺฐาโน สมาธิ, สมาธิปทฏฺฐานา จ ปญฺญา; ยถาห – ‘‘สีเล ปติฏฺฐาย นโร สปญฺโญ, จิตฺตํ [Pg.63] ปญฺญญฺจ ภาวย’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๒๓, ๑๙๒), ตสฺมา สิกฺขาปเทหิ สีลํ ทฺวตฺตึสากาเรน ตํโคจรํ สมาธิญฺจ ทสฺเสตฺวา สมาหิตจิตฺตสฺส นานาธมฺมปริกฺขาราย ปญฺญาย ปเภททสฺสนตฺถํ อิธ นิกฺขิตฺตาติปิ วิญฺญาตพฺพา.

Puesto que el desarrollo de la mente se ha declarado a través de los refugios mediante la recordación del Buddha, el Dhamma y el Saṅgha; el desarrollo de la virtud (sīla) a través de los preceptos; y el desarrollo del cuerpo a través de los treinta y dos aspectos; por lo tanto, estas respuestas a las preguntas se han colocado aquí para mostrar la introducción al desarrollo de la sabiduría de diversas maneras. O bien, dado que la virtud es la base de la concentración, y la concentración es la base de la sabiduría; como se ha dicho: 'Habiéndose establecido en la virtud, el hombre sabio desarrolla la mente y la sabiduría' (SN 1.23); por lo tanto, tras mostrar la virtud mediante los preceptos y la concentración que tiene como objeto los treinta y dos aspectos, estas preguntas se han colocado aquí con el fin de mostrar las diversas clasificaciones de la sabiduría para aquel que posee una mente concentrada.

อิทํ เตสํ อิธ นิกฺเขปปฺปโยชนํ.

Este es el propósito de la inclusión de tales preguntas en este texto.

ปญฺหวณฺณนา

Explicación de las preguntas.

เอกํ นาม กินฺติปญฺหวณฺณนา

Explicación de la pregunta: '¿Qué es lo que se llama uno?'.

อิทานิ เตสํ อตฺถวณฺณนา โหติ – เอกํ นาม กินฺติ ภควา ยสฺมึ เอกธมฺมสฺมึ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน อนุปุพฺเพน ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ, ยสฺมึ จายมายสฺมา นิพฺพินฺทมาโน อนุปุพฺเพน ทุกฺขสฺสนฺตมกาสิ, ตํ ธมฺมํ สนฺธาย ปญฺหํ ปุจฺฉติ. ‘‘สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา’’ติ เถโร ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย เทสนาย วิสฺสชฺเชติ. ‘‘กตมา จ, ภิกฺขเว, สมฺมาสติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ กาเย กายานุปสฺสี วิหรตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๘) เอวมาทีนิ เจตฺถ สุตฺตานิ เอวํ วิสฺสชฺชนยุตฺติสมฺภเว สาธกานิ. เอตฺถ เยนาหาเรน สพฺเพ สตฺตา ‘‘อาหารฏฺฐิติกา’’ติ วุจฺจนฺติ, โส อาหาโร ตํ วา เนสํ อาหารฏฺฐิติกตฺตํ ‘‘เอกํ นาม กิ’’นฺติ ปุฏฺเฐน เถเรน นิทฺทิฏฺฐนฺติ เวทิตพฺพํ. ตญฺหิ ภควตา อิธ เอกนฺติ อธิปฺเปตํ, น ตุ สาสเน โลเก วา อญฺญํ เอกํ นาม นตฺถีติ ญาเปตุํ วุตฺตํ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

Ahora sigue la explicación de su significado: Respecto a '¿Qué es lo único?', el Bienaventurado pregunta sobre aquel fenómeno único en el cual un bhikkhu, desencantándose correctamente, llega gradualmente al fin del sufrimiento; aquel fenómeno en el cual este venerable, desencantándose, puso fin gradualmente al sufrimiento. El Anciano responde mediante una enseñanza referida a la persona: 'Todos los seres subsisten por el sustento (āhāra)'. Los discursos que dicen '¿Y cuál, monjes, es la atención plena correcta? Aquí, monjes, un bhikkhu mora contemplando el cuerpo en el cuerpo', etc., sirven como prueba aquí, ya que tal respuesta es apropiada. Debe entenderse que, en este contexto, aquello por lo cual se dice que todos los seres 'subsisten por el sustento' es el sustento mismo, o bien su estado de subsistir por el sustento, lo cual fue indicado por el Anciano al ser preguntado: '¿Qué es lo único?'. Pues el Bienaventurado se refiere aquí a esto como 'uno', y no se dice para dar a entender que no exista ninguna otra cosa llamada 'una' en la Enseñanza o en el mundo. Así lo ha dicho el Bienaventurado:

‘‘เอกธมฺเม, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน สมฺมา วิรชฺชมาโน สมฺมา วิมุจฺจมาโน สมฺมา ปริยนฺตทสฺสาวี สมฺมตฺตํ อภิสเมจฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. กตมสฺมึ เอกธมฺเม? สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา. อิมสฺมึ โข, ภิกฺขเว, เอกธมฺเม ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. ‘เอโก ปญฺโห เอโก อุทฺเทโส เอกํ เวยฺยากรณ’นฺติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๗).

‘Monjes, cuando un bhikkhu se desencanta correctamente de un fenómeno, se desapasiona correctamente, se libera correctamente, ve correctamente el límite y comprende plenamente la paz, pone fin al sufrimiento en esta misma vida. ¿De qué fenómeno único? Todos los seres subsisten por el sustento. Monjes, cuando un bhikkhu se desencanta correctamente de este único fenómeno... (pa)... pone fin al sufrimiento. "Una pregunta, una enunciación, una respuesta", esto que se ha dicho, se ha dicho en referencia a aquello’ (AN 10.27).

อาหารฏฺฐิติกาติ เจตฺถ ยถา ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, สุภนิมิตฺตํ. ตตฺถ อโยนิโส มนสิการพหุลีกาโร, อยมาหาโร อนุปฺปนฺนสฺส วา กามจฺฉนฺทสฺส อุปฺปาทายา’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๕.๒๓๒) ปจฺจโย อาหาโรติ วุจฺจติ, เอวํ [Pg.64] ปจฺจยํ อาหารสทฺเทน คเหตฺวา ปจฺจยฏฺฐิติกา ‘‘อาหารฏฺฐิติกา’’ติ วุตฺตา. จตฺตาโร ปน อาหาเร สนฺธาย – ‘‘อาหารฏฺฐิติกา’’ติ วุจฺจมาเน ‘‘อสญฺญสตฺตา เทวา อเหตุกา อนาหารา อผสฺสกา อเวทนกา’’ติ วจนโต (วิภ. ๑๐๑๗) ‘‘สพฺเพ’’ติ วจนมยุตฺตํ ภเวยฺย.

En cuanto a 'subsisten por el sustento', así como en pasajes como: 'Monjes, existe el signo de lo bello. Allí, el prestarle atención de forma no sabia frecuentemente es el sustento para el surgimiento del deseo sensorial no surgido', se denomina 'sustento' a la condición (paccaya). Tomando así el término 'sustento' como condición, se dice que los seres 'subsisten por el sustento' en el sentido de que subsisten por condiciones. Sin embargo, si se dijera 'subsisten por el sustento' refiriéndose únicamente a los cuatro tipos de sustento nutricional, la frase 'todos' sería inapropiada, debido a que se ha dicho: 'Los devas que son seres sin percepción son incondicionados (ahetukā), no tienen sustento, no tienen contacto y no tienen sensación'.

ตตฺถ สิยา – เอวมฺปิ วุจฺจมาเน ‘‘กตเม ธมฺมา สปจฺจยา? ปญฺจกฺขนฺธา – รูปกฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ’’ติ (ธ. ส. ๑๐๘๙) วจนโต ขนฺธานํเยว ปจฺจยฏฺฐิติกตฺตํ ยุตฺตํ, สตฺตานนฺตุ อยุตฺตเมเวตํ วจนํ ภเวยฺยาติ. น โข ปเนตํ เอวํ ทฏฺฐพฺพํ. กสฺมา? สตฺเตสุ ขนฺโธปจารสิทฺธิโต. สตฺเตสุ หิ ขนฺโธปจาโร สิทฺโธ. กสฺมา? ขนฺเธ อุปาทาย ปญฺญาเปตพฺพโต. กถํ? เคเห คาโมปจาโร วิย. เสยฺยถาปิ หิ เคหานิ อุปาทาย ปญฺญาเปตพฺพตฺตา คามสฺส เอกสฺมิมฺปิ ทฺวีสุ ตีสุปิ วา เคเหสุ ทฑฺเฒสุ ‘‘คาโม ทฑฺโฒ’’ติ เอวํ เคเห คาโมปจาโร สิทฺโธ, เอวเมว ขนฺเธสุ ปจฺจยฏฺเฐน อาหารฏฺฐิติเกสุ ‘‘สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา’’ติ อยํ อุปจาโร สิทฺโธติ เวทิตพฺโพ. ปรมตฺถโต จ ขนฺเธสุ ชายมาเนสุ ชียมาเนสุ มียมาเนสุ จ ‘‘ขเณ ขเณ ตฺวํ ภิกฺขุ ชายเส จ ชียเส จ มียเส จา’’ติ วทตา ภควตา เตสุ สตฺเตสุ ขนฺโธปจาโร สิทฺโธติ ทสฺสิโต เอวาติ เวทิตพฺโพ. ยโต เยน ปจฺจยาขฺเยน อาหาเรน สพฺเพ สตฺตา ติฏฺฐนฺติ, โส อาหาโร ตํ วา เนสํ อาหารฏฺฐิติกตฺตํ เอกนฺติ เวทิตพฺพํ. อาหาโร หิ อาหารฏฺฐิติกตฺตํ วา อนิจฺจตาการณโต นิพฺพิทาฏฺฐานํ โหติ. อถ เตสุ สพฺพสตฺตสญฺญิเตสุ สงฺขาเรสุ อนิจฺจตาทสฺสเนน นิพฺพินฺทมาโน อนุปุพฺเพน ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ, ปรมตฺถวิสุทฺธึ ปาปุณาติ. ยถาห –

Sobre esto, alguien podría objetar: 'Incluso si se dice esto, dado que se ha dicho: "¿Qué fenómenos son condicionados? Los cinco agregados: el agregado de la forma... (pa)... el agregado de la conciencia", solo es apropiado decir que los agregados subsisten por condiciones, pero esa frase referida a los seres sería inapropiada'. No debe verse así. ¿Por qué? Porque en los seres se establece el uso metafórico de los agregados. Pues la designación metafórica de los agregados se aplica a los seres. ¿Por qué? Porque se designan en dependencia de los agregados. ¿Cómo? Al igual que la designación metafórica de 'pueblo' respecto a las casas. Así como se establece la metáfora de 'pueblo' para las casas debido a que el pueblo se designa en dependencia de las casas, de modo que si una, dos o tres casas se queman se dice 'el pueblo se ha quemado', del mismo modo, cuando los agregados subsisten por sustento en el sentido de condición, debe entenderse que se establece la metáfora 'los seres subsisten por sustento'. Y en el sentido último, el Bienaventurado mostró que la metáfora de los agregados se aplica a esos seres al decir: 'En cada momento, bhikkhu, tú naces, envejeces y mueres', mientras los agregados nacen, envejecen y mueren. Por lo tanto, el sustento por el cual todos los seres subsisten, o su estado de subsistir por el sustento, debe entenderse como 'uno'. Pues el sustento, o el estado de subsistir por el sustento, es un objeto de desencanto debido a su naturaleza de impermanencia. Entonces, aquel que se desencanta mediante la visión de la impermanencia en esas formaciones (saṅkhāras) percibidas como 'todos los seres', pone fin gradualmente al sufrimiento y alcanza la pureza suprema. Como se ha dicho:

‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจาติ, ยทา ปญฺญาย ปสฺสติ;

อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข, เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา’’ติ. (ธ. ป. ๒๗๗);

‘Todas las formaciones son impermanentes; cuando uno lo ve con sabiduría, entonces se desencanta del sufrimiento; este es el camino a la pureza’.

เอตฺถ จ ‘‘เอกํ นาม กิ’’นฺติ จ ‘‘กิหา’’ติ จ ทุวิโธ ปาโฐ, ตตฺถ สีหฬานํ กิหาติ ปาโฐ. เต หิ ‘‘กิ’’นฺติ วตฺตพฺเพ ‘‘กิหา’’ติ วทนฺติ. เกจิ ภณนฺติ ‘‘ห-อิติ นิปาโต, เถริยานมฺปิ อยเมว ปาโฐ’’ติ อุภยถาปิ ปน เอโกว อตฺโถ. ยถา รุจฺจติ, ตถา ปฐิตพฺพํ. ยถา ปน ‘‘สุเขน ผุฏฺโฐ อถ วา ทุเขน (ธ. ป. ๘๓), ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวเทตี’’ติ เอวมาทีสุ [Pg.65] กตฺถจิ ทุขนฺติ จ กตฺถจิ ทุกฺขนฺติ จ วุจฺจติ, เอวํ กตฺถจิ เอกนฺติ, กตฺถจิ เอกฺกนฺติ วุจฺจติ. อิธ ปน เอกํ นามาติ อยเมว ปาโฐ.

Y en este Khuddakapāṭha, existen dos versiones del texto: «ekaṃ nāma kiṃ» y «kihā». Entre ellas, la lectura de los cingaleses es «kihā». En efecto, cuando deben decir «kiṃ», ellos dicen «kihā». Algunos maestros afirman: «'ha' es una partícula (nipāta); y esta es la misma lectura en los versos de las Therīs (Therīgāthā)». Sin embargo, en ambos casos el significado es el mismo. Se debe recitar según se prefiera. Pues, así como en pasajes tales como «tocado por el placer o por el dolor (dukkha)... experimenta dolor y aflicción», en algunos lugares se dice «dukha» y en otros «dukkha»; de la misma manera, en algunos lugares se dice «eka» y en otros «ekka». Pero aquí, la lectura correcta es solamente «ekaṃ nāma».

ทฺเว นาม กินฺติปญฺหวณฺณนา

Comentario a la pregunta: ¿Qué son las dos?

เอวํ อิมินา ปญฺหพฺยากรเณน อารทฺธจิตฺโต สตฺถา ปุริมนเยเนว อุตฺตรึ ปญฺหํ ปุจฺฉติ ทฺเว นาม กินฺติ? เถโร ทฺเวติ ปจฺจนุภาสิตฺวา ‘‘นามญฺจ รูปญฺจา’’ติ ธมฺมาธิฏฺฐานาย เทสนาย วิสฺสชฺเชติ. ตตฺถ อารมฺมณาภิมุขํ นมนโต, จิตฺตสฺส จ นติเหตุโต สพฺพมฺปิ อรูปํ ‘‘นาม’’นฺติ วุจฺจติ. อิธ ปน นิพฺพิทาเหตุตฺตา สาสวธมฺมเมว อธิปฺเปตํ รุปฺปนฏฺเฐน จตฺตาโร จ มหาภูตา, สพฺพญฺจ ตทุปาทาย ปวตฺตมานํ รูปํ ‘‘รูป’’นฺติ วุจฺจติ, ตํ สพฺพมฺปิ อิธาธิปฺเปตํ. อธิปฺปายวเสเนว เจตฺถ ‘‘ทฺเว นาม นามญฺจ รูปญฺจา’’ติ วุตฺตํ, น อญฺเญสํ ทฺวินฺนมภาวโต. ยถาห –

Así, el Maestro, con el corazón complacido por esta explicación de la pregunta, pregunta la siguiente cuestión siguiendo el método anterior: «¿Qué son las dos (dve nāma kiṃ)?». El Anciano, habiendo repetido «las dos», responde con una enseñanza basada en los fenómenos (dhammādhiṭṭhāna): «el nombre y la forma (nāmañca rūpañca)». Allí, todo lo que es inmaterial (arūpa) se denomina «nombre» (nāma), debido a que se inclina hacia el objeto (namana) y por ser la causa de la inclinación de la conciencia. Sin embargo, aquí se refiere solo al nombre mundano (sāsava), por ser la causa del desencanto (nibbidā). Se denomina «forma» (rūpa) a los cuatro grandes elementos y a toda la materia derivada que se manifiesta por el hecho de ser alterada o deformada (ruppana); todo ello es lo que se entiende aquí. En este contexto, se dice «las dos cosas llamadas nombre y forma» de acuerdo con el propósito deseado, y no porque no existan otros pares de cosas. Como se ha dicho:

‘‘ทฺวีสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. กตเมสุ ทฺวีสุ? นาเม จ รูเป จ. อิเมสุ โข, ภิกฺขเว, ทฺวีสุ ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. ‘ทฺเว ปญฺหา, ทฺเว อุทฺเทสา, ทฺเว เวยฺยากรณานี’ติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๗).

«Monjes, cuando un monje se desencanta correctamente de dos cosas... (pe)... pone fin al sufrimiento. ¿De qué dos cosas? Del nombre y de la forma. Ciertamente, monjes, cuando un monje se desencanta correctamente de estas dos cosas... (pe)... pone fin al sufrimiento. 'Dos preguntas, dos declaraciones, dos respuestas'; lo que se ha dicho anteriormente, se dijo en referencia a esto» (AN 10.27).

เอตฺถ จ นามรูปมตฺตทสฺสเนน อตฺตทิฏฺฐึ ปหาย อนตฺตานุปสฺสนามุเขเนว นิพฺพินฺทมาโน อนุปุพฺเพน ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ, ปรมตฺถวิสุทฺธึ ปาปุณาตีติ เวทิตพฺโพ. ยถาห –

Y aquí debe entenderse que, al ver meramente el nombre y la forma, abandonando la visión de un yo (attadiṭṭhi) a través de la vía de la contemplación del no-yo (anattānupassanā), uno se desencanta y gradualmente pone fin al sufrimiento, alcanzando la purificación suprema (paramatthavisuddhi). Como se ha dicho:

‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตาติ, ยทา ปญฺญาย ปสฺสติ;

อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข, เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา’’ติ. (ธ. ป. ๒๗๙);

«'Todos los fenómenos son no-yo'; cuando uno ve esto con sabiduría, entonces se desencanta del sufrimiento. Este es el camino a la purificación» (Dhp. 279).

ตีณิ นาม กินฺติปญฺหวณฺณนา

Comentario a la pregunta: ¿Qué son las tres?

อิทานิ อิมินาปิ ปญฺหพฺยากรเณน อารทฺธจิตฺโต สตฺถา ปุริมนเยเนว อุตฺตรึ ปญฺหํ ปุจฺฉติ ตีณิ นาม กินฺติ? เถโร ตีณีติ ปจฺจนุภาสิตฺวา ปุน พฺยากริตพฺพสฺส อตฺถสฺส ลิงฺคานุรูปํ สงฺขฺยํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ติสฺโส เวทนา’’ติ วิสฺสชฺเชติ. อถ วา ‘‘ยา ภควตา ‘ติสฺโส เวทนา’ติ วุตฺตา, อิมาสมตฺถมหํ [Pg.66] ตีณีติ ปจฺเจมี’’ติ ทสฺเสนฺโต อาหาติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อเนกมุขา หิ เทสนา ปฏิสมฺภิทาปเภเทน เทสนาวิลาสปฺปตฺตานํ. เกจิ ปนาหุ ‘‘ตีณีติ อธิกปทมิท’’นฺติ. ปุริมนเยเนว เจตฺถ ‘‘ติสฺโส เวทนา’’ติ วุตฺตํ, น อญฺเญสํ ติณฺณมภาวโต. ยถาห –

Ahora, el Maestro, con el corazón complacido también por esta respuesta, pregunta la siguiente cuestión siguiendo el método anterior: «¿Qué son las tres (tīṇi nāma kiṃ)?». El Anciano, habiendo repetido «las tres», responde «las tres sensaciones (tisso vedanā)», mostrando el número de acuerdo con el género gramatical del significado que debe ser explicado. O bien, el significado aquí debe entenderse así: mostrando «lo que ha sido dicho por el Bienaventurado como 'las tres sensaciones', entiendo que el significado de estas son 'las tres'». En efecto, la enseñanza tiene múltiples facetas para aquellos que han alcanzado la elegancia en la enseñanza mediante el análisis detallado (paṭisambhidā). Algunos maestros, sin embargo, dicen: «la palabra 'tīṇi' es un término redundante». En su opinión, también se dice «las tres sensaciones» siguiendo el método anterior, y no porque no existan otros tríos de cosas. Como se ha dicho:

‘‘ตีสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. กตเมสุ ตีสุ? ตีสุ เวทนาสุ. อิเมสุ โข, ภิกฺขเว, ตีสุ ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. ‘ตโย ปญฺหา, ตโย อุทฺเทสา, ตีณิ เวยฺยากรณานี’ติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๗).

«Monjes, cuando un monje se desencanta correctamente de tres cosas... (pe)... pone fin al sufrimiento. ¿De qué tres? De las tres sensaciones. Ciertamente, monjes, cuando un monje se desencanta correctamente de estas tres cosas... (pe)... pone fin al sufrimiento. 'Tres preguntas, tres declaraciones, tres respuestas'; lo que se ha dicho anteriormente, se dijo en referencia a esto» (AN 10.27).

เอตฺถ จ ‘‘ยํกิญฺจิ เวทยิตํ, สพฺพํ ตํ ทุกฺขสฺมินฺติ วทามี’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๕๙) วุตฺตสุตฺตานุสาเรน วา. –

Y aquí, esto concuerda con el Sutta que dice: «Cualquier cosa que sea sentida, toda ella está en el sufrimiento (dukkhasmiṃ)» (SN 4.259).

‘‘โย สุขํ ทุกฺขโต อทฺท, ทุกฺขมทฺทกฺขิ สลฺลโต;

อทุกฺขมสุขํ สนฺตํ, อทฺทกฺขิ นํ อนิจฺจโต’’ติ. (อิติวุ. ๕๓) –

«Quien vio el placer como sufrimiento y vio el sufrimiento como un dardo; y vio la sensación neutra y pacífica como impermanente» (Iti. 53).

เอวํ ทุกฺขทุกฺขตาวิปริณามทุกฺขตาสงฺขารทุกฺขตานุสาเรน วา ติสฺสนฺนํ เวทนานํ ทุกฺขภาวทสฺสเนน สุขสญฺญํ ปหาย ทุกฺขานุปสฺสนามุเขน นิพฺพินฺทมาโน อนุปุพฺเพน ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ, ปรมตฺถวิสุทฺธึ ปาปุณาตีติ เวทิตพฺโพ. ยถาห –

Así, de acuerdo con el seguimiento del sufrimiento intrínseco (dukkha-dukkhatā), el sufrimiento por el cambio (vipariṇāma-dukkhatā) y el sufrimiento por las formaciones (saṅkhāra-dukkhatā), mediante la visión de la naturaleza de sufrimiento de las tres sensaciones, abandonando la percepción de placer y desencantándose a través de la vía de la contemplación del sufrimiento (dukkhānupassanā), uno gradualmente pone fin al sufrimiento y alcanza la purificación suprema. Como se ha dicho:

‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขาติ, ยทา ปญฺญาย ปสฺสติ;

อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข, เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา’’ติ. (ธ. ป. ๒๗๘);

«'Todas las formaciones son sufrimiento'; cuando uno ve esto con sabiduría, entonces se desencanta del sufrimiento. Este es el camino a la purificación» (Dhp. 278).

จตฺตาริ นาม กินฺติปญฺหวณฺณนา

Comentario a la pregunta: ¿Qué son las cuatro?

เอวํ อิมินาปิ ปญฺหพฺยากรเณน อารทฺธจิตฺโต สตฺถา ปุริมนเยเนว อุตฺตรึ ปญฺหํ ปุจฺฉติ จตฺตาริ นาม กินฺติ? ตตฺถ อิมสฺส ปญฺหสฺส พฺยากรณปกฺเข กตฺถจิ ปุริมนเยเนว จตฺตาโร อาหารา อธิปฺเปตา. ยถาห –

Así, el Maestro, con el corazón complacido también por esta respuesta, pregunta la siguiente cuestión siguiendo el método anterior: «¿Qué son las cuatro (cattāri nāma kiṃ)?». En la parte de la respuesta a esta pregunta, en algunos casos se refieren a los cuatro nutriments (āhāra) siguiendo el método anterior. Como se ha dicho:

‘‘จตูสุ[Pg.67], ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. กตเมสุ จตูสุ? จตูสุ อาหาเรสุ. อิเมสุ โข, ภิกฺขเว, จตูสุ ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. ‘จตฺตาโร ปญฺหา จตฺตาโร อุทฺเทสา จตฺตาริ เวยฺยากรณานี’ติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๗).

«Monjes, cuando un monje se desencanta correctamente de cuatro cosas... (pe)... pone fin al sufrimiento. ¿De qué cuatro? De los cuatro nutriments. Ciertamente, monjes, cuando un monje se desencanta correctamente de estas cuatro cosas... (pe)... pone fin al sufrimiento. 'Cuatro preguntas, cuatro declaraciones, cuatro respuestas'; lo que se ha dicho anteriormente, se dijo en referencia a esto» (AN 10.27).

กตฺถจิ เยสุ สุภาวิตจิตฺโต อนุปุพฺเพน ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ, ตานิ จตฺตาริ สติปฏฺฐานานิ. ยถาห กชงฺคลา ภิกฺขุนี –

En otros casos, aquello en lo que una persona de mente bien cultivada pone fin al sufrimiento gradualmente son los cuatro fundamentos de la atención plena (satipaṭṭhāna). Como dijo la monja de Kajaṅgalā:

‘‘จตูสุ, อาวุโส, ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา สุภาวิตจิตฺโต สมฺมา ปริยนฺตทสฺสาวี สมฺมตฺตํ อภิสเมจฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. กตเมสุ จตูสุ? จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ. อิเมสุ โข, อาวุโส, จตูสุ ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา สุภาวิตจิตฺโต…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. ‘จตฺตาโร ปญฺหา จตฺตาโร อุทฺเทสา จตฺตาริ เวยฺยากรณานี’ติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ ภควตา, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๘).

«En cuatro cosas, amigos, el monje, teniendo la mente bien desarrollada, viendo correctamente el fin [del ciclo de nacimientos], habiendo penetrado la paz [del Nibbana], pone fin al sufrimiento en esta misma vida. ¿En qué cuatro? En los cuatro fundamentos de la atención consciente. En estas cuatro cosas, amigos, el monje, teniendo la mente bien desarrollada... [omisión]... pone fin al sufrimiento. 'Cuatro preguntas, cuatro declaraciones, cuatro explicaciones'; esto es lo que el Bienaventurado dijo, y fue dicho en referencia a esto».

อิธ ปน เยสํ จตุนฺนํ อนุโพธปฺปฏิเวธโต ภวตณฺหาเฉโท โหติ, ยสฺมา ตานิ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ อธิปฺเปตานิ. ยสฺมา วา อิมินา ปริยาเยน พฺยากตํ สุพฺยากตเมว โหติ, ตสฺมา เถโร จตฺตารีติ ปจฺจนุภาสิตฺวา ‘‘อริยสจฺจานี’’ติ วิสฺสชฺเชติ. ตตฺถ จตฺตารีติ คณนปริจฺเฉโท. อริยสจฺจานีติ อริยานิ สจฺจานิ, อวิตถานิ อวิสํวาทกานีติ อตฺโถ. ยถาห –

En este contexto, para aquellos en quienes, mediante la comprensión y la penetración de estas cuatro cosas, se produce el cese de la sed de existencia, se refiere por ello a estas Cuatro Nobles Verdades. O bien, debido a que la respuesta dada por este método es una respuesta excelente, el Venerable, tras reiterar «cuatro», responde «las Nobles Verdades». Allí, «cuatro» es la delimitación numérica. «Nobles Verdades» significa las verdades de los nobles; el sentido es que son verdades infalibles y no engañosas. Como se ha dicho:

‘‘อิมานิ โข, ภิกฺขเว, จตฺตาริ อริยสจฺจานิ ตถานิ อวิตถานิ อนญฺญถานิ, ตสฺมา อริยสจฺจานีติ วุจฺจนฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๙๗).

«Monjes, estas Cuatro Nobles Verdades son reales, infalibles y no de otro modo; por eso se llaman Nobles Verdades».

ยสฺมา วา สเทวเกน โลเกน อรณียโต อภิคมนียโตติ วุตฺตํ โหติ, วายมิตพฺพฏฺฐานสญฺญิเต อเย วา อิริยนโต, อนเย วา น อิริยนโต, สตฺตตึสโพธิปกฺขิยอริยธมฺมสมาโยคโต วา อริยสมฺมตา พุทฺธปจฺเจกพุทฺธพุทฺธสาวกา เอตานิ ปฏิวิชฺฌนฺติ, ตสฺมาปิ ‘‘อริยสจฺจานี’’ติ วุจฺจนฺติ. ยถาห –

O bien, porque deben ser conocidas y alcanzadas por el mundo junto con sus dioses, se dice que son «nobles». O porque conducen a la felicidad en el lugar donde se debe aplicar el esfuerzo, o porque no conducen a la desgracia. O porque, mediante la unión con los treinta y siete factores de la iluminación, son penetradas por los Budas, los Paccekabuddhas y los discípulos de los Budas, quienes son considerados nobles; por eso también se llaman «Nobles Verdades». Como se ha dicho:

‘‘จตฺตาริมานิ[Pg.68], ภิกฺขเว, อริยสจฺจานิ…เป… อิมานิ โข, ภิกฺขเว, จตฺตาริ อริยสจฺจานิ, อริยา อิมานิ ปฏิวิชฺฌนฺติ, ตสฺมา อริยสจฺจานีติ วุจฺจนฺตี’’ติ.

«Existen estas cuatro Nobles Verdades... [omisión]... monjes, estas son las cuatro Nobles Verdades; los nobles las penetran, por eso se llaman Nobles Verdades».

อปิจ อริยสฺส ภควโต สจฺจานีติปิ อริยสจฺจานิ. ยถาห –

Además, se llaman Nobles Verdades porque son las verdades del Noble Bienaventurado. Como se ha dicho:

‘‘สเทวเก, ภิกฺขเว…เป… สเทวมนุสฺสาย ตถาคโต อริโย, ตสฺมา อริยสจฺจานีติ วุจฺจนฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๙๘).

«Monjes, en el mundo con sus dioses... [omisión]... entre los dioses y los hombres, el Tathāgata es el Noble; por eso se llaman Nobles Verdades».

อถ วา เอเตสํ อภิสมฺพุทฺธตฺตา อริยภาวสิทฺธิโตปิ อริยสจฺจานิ. ยถาห –

O bien, se llaman Nobles Verdades porque, al haber sido plenamente despertadas, establecen el estado de nobleza. Como se ha dicho:

‘‘อิเมสํ โข, ภิกฺขเว, จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ ยถาภูตํ อภิสมฺพุทฺธตฺตา ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธติ วุจฺจตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๙๓).

«Monjes, debido a que ha despertado plenamente a estas cuatro Nobles Verdades tal como son en realidad, el Tathāgata es llamado el Digno, el Completamente Despierto». Así se dice. Así lo proclamó.

อยเมเตสํ ปทตฺโถ. เอเตสํ ปน อริยสจฺจานํ อนุโพธปฺปฏิเวธโต ภวตณฺหาเฉโท โหติ. ยถาห –

Este es el significado de los términos de estas cuatro verdades. Mediante la comprensión y penetración de estas Nobles Verdades, se produce el cese de la sed de existencia. Como se ha dicho:

‘‘ตยิทํ, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ อริยสจฺจํ อนุพุทฺธํ ปฏิวิทฺธํ…เป… ทุกฺขนิโรธคามินิปฏิปทา อริยสจฺจํ อนุพุทฺธํ ปฏิวิทฺธํ, อุจฺฉินฺนา ภวตณฺหา, ขีณา ภวเนตฺติ, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๙๑).

«Monjes, esta Noble Verdad del Sufrimiento ha sido comprendida y penetrada... [omisión]... la Noble Verdad del Sendero que conduce al Cese del Sufrimiento ha sido comprendida y penetrada; la sed de existencia ha sido cortada, el vínculo con la existencia ha sido destruido; ahora ya no hay más renacimiento».

ปญฺจ นาม กินฺติปญฺหวณฺณนา

Explicación de la pregunta: «¿Qué es lo que se llama cinco?»

อิมินาปิ ปญฺหพฺยากรเณน อารทฺธจิตฺโต สตฺถา ปุริมนเยเนว อุตฺตรึ ปญฺหํ ปุจฺฉติ ปญฺจ นาม กินฺติ? เถโร ปญฺจาติ ปจฺจนุภาสิตฺวา ‘‘อุปาทานกฺขนฺธา’’ติ วิสฺสชฺเชติ. ตตฺถ ปญฺจาติ คณนปริจฺเฉโท. อุปาทานชนิตา อุปาทานชนกา วา ขนฺธา อุปาทานกฺขนฺธา. ยํกิญฺจิ รูปํ, เวทนา, สญฺญา, สงฺขารา, วิญฺญาณญฺจ สาสวา อุปาทานิยา, เอเตสเมตํ อธิวจนํ. ปุพฺพนเยเนว เจตฺถ ‘‘ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา’’ติ วุตฺตํ, น อญฺเญสํ ปญฺจนฺนมภาวโต. ยถาห –

Complacido también por esta respuesta a la pregunta, el Maestro pregunta la siguiente cuestión del mismo modo que antes: «¿Qué es lo que se llama cinco?». El Venerable, tras reiterar «cinco», responde «los agregados del apego». Allí, «cinco» es la delimitación numérica. Se llaman «agregados del apego» porque son producidos por el apego o porque son la causa del mismo. Cualquier forma, sensación, percepción, formación mental y conciencia que posean máculas y sean objetos de apego; este es el nombre para ellos. Como en el método anterior, aquí se dice «cinco agregados del apego» porque no existen otras cinco cosas en este contexto. Como se ha dicho:

‘‘ปญฺจสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. กตเมสุ ปญฺจสุ? ปญฺจสุ อุปาทานกฺขนฺเธสุ. อิเมสุ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจสุ ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. ‘ปญฺจ ปญฺหา, ปญฺจ อุทฺเทสา[Pg.69], ปญฺจ เวยฺยากรณานี’ติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๗).

«Monjes, el monje que siente un correcto desencanto hacia cinco cosas... [omisión]... pone fin al sufrimiento. ¿Hacia qué cinco? Hacia los cinco agregados del apego. Monjes, el monje que siente un correcto desencanto hacia estas cinco cosas... [omisión]... pone fin al sufrimiento. 'Cinco preguntas, cinco declaraciones, cinco explicaciones'; lo que fue dicho fue dicho en referencia a esto».

เอตฺถ จ ปญฺจกฺขนฺเธ อุทยพฺพยวเสน สมฺมสนฺโต วิปสฺสนามตํ ลทฺธา อนุปุพฺเพน นิพฺพานามตํ สจฺฉิกโรติ. ยถาห –

Y aquí, aquel que contempla los cinco agregados en términos de su surgimiento y desaparición, habiendo obtenido el néctar de la visión cabal, realiza gradualmente el néctar del Nibbana. Como se ha dicho:

‘‘ยโต ยโต สมฺมสติ, ขนฺธานํ อุทยพฺพยํ;

ลภตี ปีติปาโมชฺชํ, อมตํ ตํ วิชานต’’นฺติ. (ธ. ป. ๓๗๔);

«Siempre que contempla el surgimiento y la desaparición de los agregados, obtiene alegría y gozo; para el que comprende, eso es lo inmortal».

ฉ นาม กินฺติปญฺหวณฺณนา

Explicación de la pregunta: «¿Qué es lo que se llama seis?»

เอวํ อิมินาปิ ปญฺหพฺยากรเณน อารทฺธจิตฺโต สตฺถา ปุริมนเยเนว อุตฺตรึ ปญฺหํ ปุจฺฉติ ‘‘ฉ นาม กิ’’นฺติ? เถโร ฉอิติ ปจฺจนุภาสิตฺวา ‘อชฺฌตฺติกานิ อายตนานี’ติ วิสฺสชฺเชติ. ตตฺถ ฉอิติ คณนปริจฺเฉโท, อชฺฌตฺเต นิยุตฺตานิ, อตฺตานํ วา อธิกตฺวา ปวตฺตานิ อชฺฌตฺติกานิ. อายตนโต, อายสฺส วา ตนนโต, อายตสฺส วา สํสารทุกฺขสฺส นยนโต อายตนานิ, จกฺขุโสตฆานชิวฺหากายมนานเมตํ อธิวจนํ. ปุพฺพนเยน เจตฺถ ‘‘ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานี’’ติ วุตฺตํ, น อญฺเญสํ ฉนฺนมภาวโต. ยถาห –

Así, complacido también por esta respuesta a la pregunta, el Maestro pregunta la siguiente cuestión del mismo modo que antes: «¿Qué es lo que se llama seis?». El Venerable, tras reiterar «seis», responde «las bases sensoriales internas». Allí, «seis» es la delimitación numérica. Se llaman «internas» porque pertenecen a lo interno o porque funcionan teniendo a uno mismo como centro. Se llaman «bases» (āyatana) porque expanden [el ciclo de renacimientos], o por la extensión del esfuerzo, o porque conducen al largo sufrimiento del Saṃsāra; este es el nombre para el ojo, el oído, la nariz, la lengua, el cuerpo y la mente. Como en el método anterior, aquí se dice «seis bases sensoriales internas» porque no existen otras seis cosas en este contexto. Como se ha dicho:

‘‘ฉสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. กตเมสุ ฉสุ? ฉสุ อชฺฌตฺติเกสุ อายตเนสุ. อิเมสุ โข, ภิกฺขเว, ฉสุ ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. ‘ฉ ปญฺหา ฉ อุทฺเทสา ฉ เวยฺยากรณานี’ติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๗).

«Monjes, el monje que siente un correcto desencanto hacia seis cosas... [omisión]... pone fin al sufrimiento. ¿Hacia qué seis? Hacia las seis bases sensoriales internas. Monjes, el monje que siente un correcto desencanto hacia estas seis cosas... [omisión]... pone fin al sufrimiento. 'Seis preguntas, seis declaraciones, seis explicaciones'; lo que fue dicho fue dicho en referencia a esto».

เอตฺถ จ ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ, ‘‘สุญฺโญ คาโมติ โข, ภิกฺขเว, ฉนฺเนตํ อชฺฌตฺติกานํ อายตนานํ อธิวจน’’นฺติ (สํ. นิ. ๔.๒๓๘) วจนโต สุญฺญโต ปุพฺพุฬกมรีจิกาทีนิ วิย อจิรฏฺฐิติกโต ตุจฺฉโต วญฺจนโต จ สมนุปสฺสํ นิพฺพินฺทมาโน อนุปุพฺเพน ทุกฺขสฺสนฺตํ กตฺวา มจฺจุราชสฺส อทสฺสนํ อุเปติ. ยถาห –

Y aquí, en esta respuesta, se trata de las seis bases internas de los sentidos; pues según lo dicho por el Bienaventurado: 'Monjes, «aldea vacía» es un nombre para las seis bases internas' (SN 4.238). Debido a esto, aquel que las observa como vacías, como burbujas de agua o espejismos, por no ser duraderas, por ser huecas y por ser engañosas como un acto de prestidigitación, se desencanta y, progresivamente, poniendo fin al ciclo de sufrimiento, alcanza el Nibbāna, donde el Rey de la Muerte no puede verle. Como se ha dicho:

‘‘ยถา [Pg.70] ปุพฺพุฬกํ ปสฺเส, ยถา ปสฺเส มรีจิกํ;

เอวํ โลกํ อเวกฺขนฺตํ, มจฺจุราชา น ปสฺสตี’’ติ. (ธ. ป. ๑๗๐);

«Tal como se observa una burbuja de agua, tal como se observa un espejismo; a quien así contempla el mundo, el Rey de la Muerte no lo ve».

สตฺต นาม กินฺติปญฺหวณฺณนา

Explicación de la pregunta sobre qué son los siete.

อิมินาปิ ปญฺหพฺยากรเณน อารทฺธจิตฺโต สตฺถา อุตฺตรึ ปญฺหํ ปุจฺฉติ สตฺต นาม กินฺติ? เถโร กิญฺจาปิ มหาปญฺหพฺยากรเณ สตฺต วิญฺญาณฏฺฐิติโย วุตฺตา, อปิจ โข ปน เยสุ ธมฺเมสุ สุภาวิตจิตฺโต ภิกฺขุ ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ, เต ทสฺเสนฺโต ‘‘สตฺต โพชฺฌงฺคา’’ติ วิสฺสชฺเชติ. อยมฺปิ จตฺโถ ภควตา อนุมโต เอว. ยถาห –

Complacido también con esta respuesta a la pregunta, el Maestro formula la siguiente pregunta: «¿Qué son los siete?». El venerable Sopāka, aunque en la respuesta a las grandes preguntas se mencionan las siete estaciones de la conciencia, con el fin de mostrar aquellas cualidades en las que el monje, con el corazón bien cultivado, pone fin al sufrimiento del ciclo de nacimientos, responde: «Los siete factores de iluminación». Este significado también es ciertamente aprobado por el Bienaventurado. Como se ha dicho:

‘‘ปณฺฑิตา คหปตโย กชงฺคลิกา ภิกฺขุนี, มหาปญฺญา คหปตโย กชงฺคลิกา ภิกฺขุนี, มญฺเจปิ ตุมฺเห คหปตโย อุปสงฺกมิตฺวา เอตมตฺถํ ปฏิปุจฺเฉยฺยาถ, อหมฺปิ เจตํ เอวเมว พฺยากเรยฺยํ, ยถา ตํ กชงฺคลิกาย ภิกฺขุนิยา พฺยากต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๘).

«Padres de familia, la monja de Kajaṅgalā es sabia; padres de familia, la monja de Kajaṅgalā es de gran sabiduría. Si vosotros, padres de familia, viniendo a mí, me hubierais preguntado sobre este asunto, yo lo habría explicado exactamente de la misma manera en que lo ha explicado la monja de Kajaṅgalā».

ตาย จ เอวํ พฺยากตํ –

Y por ella fue explicado de esta manera:

‘‘สตฺตสุ, อาวุโส, ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา สุภาวิตจิตฺโต…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. กตเมสุ สตฺตสุ? สตฺตสุ โพชฺฌงฺเคสุ. อิเมสุ โข, อาวุโส, สตฺตสุ ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา สุภาวิตจิตฺโต…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. ‘สตฺต ปญฺหา สตฺต อุทฺเทสา สตฺต เวยฺยากรณานี’ติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ ภควตา, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๘).

«Amigos, en siete cosas el monje, con el corazón plenamente cultivado... (pe) ...pone fin al sufrimiento en esta misma vida. ¿En qué siete? En los siete factores de iluminación. Amigos, en estas siete cosas el monje, con el corazón plenamente cultivado... (pe) ...pone fin al sufrimiento en esta misma vida. 'Siete preguntas, siete temas, siete respuestas', lo que fue dicho así por el Bienaventurado, fue dicho en referencia a esto».

เอวมยมตฺโถ ภควตา อนุมโต เอวาติ เวทิตพฺโพ.

De esta manera, debe entenderse que este significado es ciertamente aprobado por el Bienaventurado.

ตตฺถ สตฺตาติ อูนาธิกนิวารณคณนปริจฺเฉโท. โพชฺฌงฺคาติ สติอาทีนํ ธมฺมานเมตํ อธิวจนํ. ตตฺรายํ ปทตฺโถ – เอตาย โลกิยโลกุตฺตรมคฺคกฺขเณ อุปฺปชฺชมานาย ลีนุทฺธจฺจปติฏฺฐานายูหนกามสุขตฺตกิลมถานุโยคอุจฺเฉทสสฺสตาภินิเวสาทิ- อเนกุปทฺทวปฺปฏิปกฺขภูตาย สติธมฺมวิจยวีริยปีติปฺปสฺสทฺธิสมาธุเปกฺขาสงฺขาตาย ธมฺมสามคฺคิยา อริยสาวโก พุชฺฌตีติ กตฺวา โพธิ, กิเลสสนฺตานนิทฺทาย อุฏฺฐหติ, จตฺตาริ วา อริยสจฺจานิ ปฏิวิชฺฌติ, นิพฺพานเมว วา สจฺฉิกโรตีติ วุตฺตํ โหติ. ยถาห – ‘‘สตฺต โพชฺฌงฺเค ภาเวตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ [Pg.71] อภิสมฺพุทฺโธ’’ติ. ยถาวุตฺตปฺปการาย วา เอตาย ธมฺมสามคฺคิยา พุชฺฌตีติ กตฺวา อริยสาวโกปิ โพธิ. อิติ ตสฺสา ธมฺมสามคฺคิสงฺขาตาย โพธิยา องฺคภูตตฺตา โพชฺฌงฺคา ฌานงฺคมคฺคงฺคานิ วิย, ตสฺส วา โพธีติ ลทฺธโวหารสฺส อริยสาวกสฺส องฺคภูตตฺตาปิ โพชฺฌงฺคา เสนงฺครถงฺคาทโย วิย.

Allí, «siete» es la delimitación numérica que excluye lo que es menos o más. «Factores de iluminación» (bojjhaṅgā) es la designación para las cualidades que comienzan con la atención plena. Aquí, este es el significado de los términos: a través de la armonía de las cualidades consistentes en atención plena, investigación de los fenómenos, energía, alegría, tranquilidad, concentración y ecuanimidad —la cual surge en el momento del sendero supramundano y es el antídoto contra múltiples adversidades como el esfuerzo por establecer la pereza y el letargo o la agitación, el entregarse al placer de los sentidos o al tormento de uno mismo, y las inclinaciones hacia la visión de aniquilación o de eternidad— el noble discípulo despierta, por lo que se llama «iluminación» (bodhi); es decir, se levanta del sueño de la continuidad de las impurezas, o penetra las cuatro nobles verdades, o realiza el Nibbāna mismo. Como se ha dicho: «Habiendo cultivado los siete factores de iluminación, despertó a la insuperable iluminación perfecta». O bien, porque despierta mediante esta armonía de cualidades de la manera mencionada, el noble discípulo mismo es llamado «iluminación». Por lo tanto, por ser constituyentes de esa iluminación —entendida como la armonía de cualidades— son «factores de iluminación», al igual que los factores del jhana o los factores del sendero; o bien, por ser constituyentes de ese noble discípulo que ha obtenido la designación de «iluminación», son «factores de iluminación», al igual que los componentes de un ejército o las partes de un carro.

อปิจ ‘‘โพชฺฌงฺคาติ เกนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา? โพธาย สํวตฺตนฺตีติ โพชฺฌงฺคา, พุชฺฌนฺตีติ โพชฺฌงฺคา, อนุพุชฺฌนฺตีติ โพชฺฌงฺคา, ปฏิพุชฺฌนฺตีติ โพชฺฌงฺคา, สมฺพุชฺฌนฺตีติ โพชฺฌงฺคา’’ติ (ปฏิ. ม. ๒.๑๗) อิมินาปิ ปฏิสมฺภิทายํ วุตฺเตน วิธินา โพชฺฌงฺคานํ โพชฺฌงฺคฏฺโฐ เวทิตพฺโพ. เอวมิเม สตฺต โพชฺฌงฺเค ภาเวนฺโต พหุลีกโรนฺโต น จิรสฺเสว เอกนฺตนิพฺพิทาทิคุณปฏิลาภี โหติ, เตน ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหตีติ วุจฺจติ. วุตฺตญฺเจตํ ภควตา –

Además, se expone otro método: «¿En qué sentido son factores de iluminación? Son factores de iluminación porque conducen a la iluminación, porque despiertan, porque comprenden, porque comprenden plenamente, porque despiertan totalmente»; de acuerdo con este método expuesto en el Paṭisambhidāmagga, debe entenderse el significado del término «factor de iluminación». Así, quien cultiva estos siete factores de iluminación y los desarrolla frecuentemente, en poco tiempo obtiene cualidades como el desencanto absoluto; por eso se dice que «en esta misma vida pone fin al sufrimiento». Y esto fue dicho por el Bienaventurado:

‘‘สตฺติเม, ภิกฺขเว, โพชฺฌงฺคา ภาวิตา พหุลีกตา เอกนฺตนิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย อุปสมาย อภิญฺญาย สมฺโพธาย นิพฺพานาย สํวตฺตนฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๐๑).

«Monjes, estos siete factores de iluminación, cuando son cultivados y desarrollados frecuentemente, conducen al desencanto absoluto, al desapasionamiento, al cese, a la paz, al conocimiento directo, a la iluminación y al Nibbāna».

อฏฺฐ นาม กินฺติปญฺหวณฺณนา

Explicación de la pregunta sobre qué son los ocho.

เอวํ อิมินาปิ ปญฺหพฺยากรเณน อารทฺธจิตฺโต สตฺถา อุตฺตรึ ปญฺหํ ปุจฺฉติ อฏฺฐ นาม กินฺติ? เถโร กิญฺจาปิ มหาปญฺหพฺยากรเณ อฏฺฐ โลกธมฺมา วุตฺตา, อปิจ โข ปน เยสุ ธมฺเมสุ สุภาวิตจิตฺโต ภิกฺขุ ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ, เต ทสฺเสนฺโต ‘‘อริยานิ อฏฺฐ มคฺคงฺคานี’’ติ อวตฺวา ยสฺมา อฏฺฐงฺควินิมุตฺโต มคฺโค นาม นตฺถิ, อฏฺฐงฺคมตฺตเมว ตุ มคฺโค, ตสฺมา ตมตฺถํ สาเธนฺโต เทสนาวิลาเสน อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโคติ วิสฺสชฺเชติ. ภควตาปิ จายมตฺโถ เทสนานโย จ อนุมโต เอว. ยถาห –

Así, complacido también con esta respuesta a la pregunta, el Maestro formula la siguiente pregunta: «¿Qué son los ocho?». El venerable Sopāka, aunque en la respuesta a las grandes preguntas se mencionan las ocho condiciones mundanas, con el fin de mostrar aquellas cualidades en las que el monje, con el corazón bien cultivado, pone fin al sufrimiento, en lugar de decir «los ocho factores del sendero noble», dado que no existe un sendero fuera de los ocho factores y el sendero consiste precisamente en la medida de esos ocho factores, para establecer ese significado con la elegancia de la enseñanza, responde: «El Noble Octuple Sendero». Tanto este significado como el método de la enseñanza son aprobados por el Bienaventurado. Como se ha dicho:

‘‘ปณฺฑิตา คหปตโย กชงฺคลิกา ภิกฺขุนี…เป… อหมฺปิ เอวเมว พฺยากเรยฺยํ, ยถา ตํ กชงฺคลิกาย ภิกฺขุนิยา พฺยากต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๘).

«Padres de familia, la monja de Kajaṅgalā es sabia... (pe) ...yo lo habría explicado exactamente de la misma manera en que lo ha explicado la monja de Kajaṅgalā».

ตาย [Pg.72] จ เอวํ พฺยากตํ –

Y por ella fue explicado de esta manera:

‘‘อฏฺฐสุ, อาวุโส, ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา สุภาวิตจิตฺโต…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. ‘อฏฺฐ ปญฺหา, อฏฺฐ อุทฺเทสา, อฏฺฐ เวยฺยากรณานี’ติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ ภควตา, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๘).

«Amigos, en ocho cosas el monje, con el corazón plenamente cultivado... (pe) ...pone fin al sufrimiento en esta misma vida. 'Ocho preguntas, ocho temas, ocho respuestas', lo que fue dicho así por el Bienaventurado, fue dicho en referencia a esto».

เอวมยํ อตฺโถ จ เทสนานโย จ ภควตา อนุมโต เอวาติ เวทิตพฺโพ.

De esta manera, debe entenderse que tanto este significado como el método de la enseñanza son ciertamente aprobados por el Bienaventurado.

ตตฺถ อริโยติ นิพฺพานตฺถิเกหิ อภิคนฺตพฺโพ, อปิจ อารกา กิเลเสหิ วตฺตนโต, อริยภาวกรณโต, อริยผลปฏิลาภโต จาปิ อริโยติ เวทิตพฺโพ. อฏฺฐ องฺคานิ อสฺสาติ อฏฺฐงฺคิโก. สฺวายํ จตุรงฺคิกา วิย เสนา, ปญฺจงฺคิกํ วิย จ ตูริยํ องฺควินิพฺโภเคน อนุปลพฺภสภาวโต องฺคมตฺตเมวาติ เวทิตพฺโพ. มคฺคติ อิมินา นิพฺพานํ, สยํ วา มคฺคติ, กิเลเส มาเรนฺโต วา คจฺฉตีติ มคฺโค.

En ese contexto, respecto al término 'ariyo' (noble), debe entenderse como tal porque debe ser buscado por aquellos que desean el Nibbāna; además, se le llama noble por estar lejos de los estados de las impurezas (kilesas), por ser la causa de la condición de noble, y por la obtención del fruto de los nobles. Posee ocho factores, por lo tanto es 'aṭṭhaṅgiko' (óctuple). Este mismo Sendero Óctuple debe entenderse como un mero conjunto de factores, similar a un ejército de cuatro componentes o a un conjunto musical de cinco instrumentos, pues su naturaleza no se encuentra separada de la suma de sus partes. Se llama 'maggo' (sendero) porque a través de él se busca el Nibbāna, o porque él mismo busca el Nibbāna, o porque avanza hacia el Nibbāna mientras destruye las impurezas.

เอวมฏฺฐปฺปเภทญฺจิมํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ภาเวนฺโต ภิกฺขุ อวิชฺชํ ภินฺทติ, วิชฺชํ อุปฺปาเทติ, นิพฺพานํ สจฺฉิกโรติ, เตน ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหตีติ วุจฺจติ. วุตฺตญฺเหตํ –

De esta manera, el monje que desarrolla este sendero óctuple con sus ocho distinciones, destruye la ignorancia, genera el conocimiento superior y realiza el Nibbāna; por medio de ello, se dice que pone fin al sufrimiento en esta misma vida. Pues así se ha dicho:

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, สาลิสูกํ วา ยวสูกํ วา สมฺมา ปณิหิตํ หตฺเถน วา ปาเทน วา อกฺกนฺตํ หตฺถํ วา ปาทํ วา เภจฺฉติ, โลหิตํ วา อุปฺปาเทสฺสตีติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. ตํ กิสฺส เหตุ? สมฺมา ปณิหิตตฺตา, ภิกฺขเว, สูกสฺส, เอวเมว โข, ภิกฺขเว, โส วต ภิกฺขุ สมฺมา ปณิหิตาย ทิฏฺฐิยา สมฺมา ปณิหิตาย มคฺคภาวนาย อวิชฺชํ เภจฺฉติ, วิชฺชํ อุปฺปาเทสฺสติ, นิพฺพานํ สจฺฉิกริสฺสตีติ ฐานเมตํ วิชฺชตี’’ติ (อ. นิ. ๑.๔๒).

‘Monjes, así como cuando la punta de una espiga de arroz o de cebada está bien colocada, es posible que al ser pisada con la mano o con el pie perfore la mano o el pie, o que haga brotar sangre. ¿Por qué razón? Monjes, por estar la punta de la espiga bien colocada. De la misma manera, monjes, ciertamente ese monje, mediante una visión bien establecida y un desarrollo del sendero bien establecido, destruirá la ignorancia, generará el conocimiento superior y realizará el Nibbāna; tal posibilidad existe’ (A. Ni. 1.42).

นว นาม กินฺติปญฺหวณฺณนา

Explicación de la pregunta '¿Qué es lo llamado nueve?'

อิมินาปิ ปญฺหพฺยากรเณน อารทฺธจิตฺโต สตฺถา อุตฺตรึ ปญฺหํ ปุจฺฉติ นว นาม กินฺติ? เถโร นวอิติ ปจฺจนุภาสิตฺวา ‘‘สตฺตาวาสา’’ติ วิสฺสชฺเชติ. ตตฺถ นวาติ คณนปริจฺเฉโท. สตฺตาติ ชีวิตินฺทฺริยปฺปฏิพทฺเธ ขนฺเธ [Pg.73] อุปาทาย ปญฺญตฺตา ปาณิโน ปณฺณตฺติ วา. อาวาสาติ อาวสนฺติ เอเตสูติ อาวาสา, สตฺตานํ อาวาสา สตฺตาวาสา. เอส เทสนามคฺโค, อตฺถโต ปน นววิธานํ สตฺตานเมตํ อธิวจนํ. ยถาห –

Con el corazón regocijado también por esta respuesta, el Maestro hace la siguiente pregunta: '¿Qué es lo llamado nueve?'. El Anciano, tras repetir 'nueve', responde: 'Las nueve moradas de los seres' (sattāvāsā). En dicha respuesta, 'nava' es la delimitación numérica. 'Satta' (seres) es una designación o concepto referido a los seres basado en los agregados vinculados a la facultad de la vida. 'Āvāsā' (moradas) son los lugares donde ellos residen; las moradas de los seres son 'sattāvāsā'. Este es el método de la enseñanza, pero en términos de significado, este es un nombre para las nueve clases de seres. Como se ha dicho:

‘‘สนฺตาวุโส, สตฺตา นานตฺตกายา นานตฺตสญฺญิโน, เสยฺยถาปิ มนุสฺสา เอกจฺเจ จ เทวา เอกจฺเจ จ วินิปาติกา, อยํ ปฐโม สตฺตาวาโส. สนฺตาวุโส, สตฺตา นานตฺตกายา เอกตฺตสญฺญิโน, เสยฺยถาปิ, เทวา พฺรหฺมกายิกา, ปฐมาภินิพฺพตฺตา, อยํ ทุติโย สตฺตาวาโส. สนฺตาวุโส, สตฺตา เอกตฺตกายา นานตฺตสญฺญิโน, เสยฺยถาปิ, เทวา อาภสฺสรา, อยํ ตติโย สตฺตาวาโส. สนฺตาวุโส, สตฺตา เอกตฺตกายา เอกตฺตสญฺญิโน, เสยฺยถาปิ, เทวา สุภกิณฺหา, อยํ จตุตฺโถ สตฺตาวาโส. สนฺตาวุโส, สตฺตา อสญฺญิโน อปฺปฏิสํเวทิโน, เสยฺยถาปิ, เทวา อสญฺญสตฺตา, อยํ ปญฺจโม สตฺตาวาโส. สนฺตาวุโส, สตฺตา สพฺพโส รูปสญฺญานํ…เป… อากาสานญฺจายตนูปคา, อยํ ฉฏฺโฐ สตฺตาวาโส. สนฺตาวุโส, สตฺตา…เป… วิญฺญาณญฺจายตนูปคา, อยํ สตฺตโม สตฺตาวาโส. สนฺตาวุโส, สตฺตา…เป… อากิญฺจญฺญายตนูปคา, อยํ อฏฺฐโม สตฺตาวาโส. สนฺตาวุโส, สตฺตา…เป… เนวสญฺญานาสญฺญายตนูปคา, อยํ นวโม สตฺตาวาโส’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๔๑).

‘Amigos, hay seres con cuerpos diferentes y percepciones diferentes, tales como los seres humanos, algunos devas y algunos seres en estados de privación; esta es la primera morada de los seres. Amigos, hay seres con cuerpos diferentes y percepciones iguales, tales como los devas de la hueste de Brahma nacidos en el primer plano; esta es la segunda morada de los seres. Amigos, hay seres con cuerpos iguales y percepciones diferentes, tales como los devas Ābhassara; esta es la tercera morada de los seres. Amigos, hay seres con cuerpos iguales y percepciones iguales, tales como los devas Subhakiṇha; esta es la cuarta morada de los seres. Amigos, hay seres sin percepción y sin sensibilidad, tales como los devas que son seres sin percepción; esta es la finta morada de los seres. Amigos, hay seres que, habiendo superado completamente las percepciones de la forma... (p)... han alcanzado la esfera del espacio infinito; esta es la sexta morada de los seres. Amigos, hay seres que... (p)... han alcanzado la esfera de la conciencia infinita; esta es la séptima morada de los seres. Amigos, hay seres que... (p)... han alcanzado la esfera de la nada; esta es la octava morada de los seres. Amigos, hay seres que... (p)... han alcanzado la esfera de ni-percepción-ni-no-percepción; esta es la novena morada de los seres’ (Dī. Ni. 3.341).

ปุริมนเยเนว เจตฺถ ‘‘นว สตฺตาวาสา’’ติ วุตฺตํ, น อญฺเญสํ นวนฺนมภาวโต. ยถาห –

Siguiendo el mismo método anterior, se dice aquí 'nueve moradas de los seres', no porque no existan otros grupos de nueve cosas. Como se ha dicho:

‘‘นวสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. กตเมสุ นวสุ? นวสุ สตฺตาวาเสสุ. อิเมสุ โข, ภิกฺขเว, นวสุ ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. ‘นว ปญฺหา, นว อุทฺเทสา, นว เวยฺยากรณานี’ติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๗).

‘Monjes, el monje que siente un correcto desencanto por nueve cosas... (p)... pone fin al sufrimiento. ¿Por cuáles nueve? Por las nueve moradas de los seres. Ciertamente, monjes, el monje que siente un correcto desencanto por estas nueve cosas... (p)... pone fin al sufrimiento. Respecto a lo que se ha dicho como: "Nueve preguntas, nueve temas, nueve respuestas", esto se ha dicho en referencia a esto’ (A. Ni. 10.27).

เอตฺถ [Pg.74] จ ‘‘นว ธมฺมา ปริญฺเญยฺยา. กตเม นว? นว สตฺตาวาสา’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๕๙) วจนโต นวสุ สตฺตาวาเสสุ ญาตปริญฺญาย ธุวสุภสุขตฺตภาวทสฺสนํ ปหาย สุทฺธสงฺขารปุญฺชมตฺตทสฺสเนน นิพฺพินฺทมาโน ตีรณปริญฺญาย อนิจฺจานุปสฺสเนน วิรชฺชมาโน ทุกฺขานุปสฺสเนน วิมุจฺจมาโน อนตฺตานุปสฺสเนน สมฺมา ปริยนฺตทสฺสาวี ปหานปริญฺญาย สมฺมตฺตมภิสเมจฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. เตเนตํ วุตฺตํ –

Y en este contexto, debido a la declaración: 'Nueve cosas deben ser plenamente comprendidas. ¿Cuáles nueve? Las nueve moradas de los seres' (Dī. Ni. 3.359), aquel que en las nueve moradas de los seres, mediante la comprensión de lo conocido (ñātapariññā), abandona la visión de permanencia, belleza, felicidad y alma, y siente desencanto viendo meramente un conjunto de puras formaciones (saṅkhāras); mediante la comprensión por investigación (tīraṇapariññā), se desapasiona por medio de la contemplación de la impermanencia, se libera por medio de la contemplación del sufrimiento y, mediante la contemplación del no-ser, se convierte en alguien que ve correctamente el límite; a través de la comprensión por abandono (pahānapariññā), habiendo comprendido plenamente la perfección (Nibbāna), pone fin al sufrimiento en esta misma vida. Por ello se dijo:

‘‘นวสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. กตเมสุ นวสุ? นวสุ สตฺตาวาเสสู’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๒๗).

‘Monjes, el monje que siente un correcto desencanto por nueve cosas... (p)... pone fin al sufrimiento en esta misma vida. ¿Por cuáles nueve? Por las nueve moradas de los seres’ (A. Ni. 10.27).

ทส นาม กินฺติปญฺหวณฺณนา

Explicación de la pregunta '¿Qué es lo llamado diez?'

เอวํ อิมินาปิ ปญฺหพฺยากรเณน อารทฺธจิตฺโต สตฺถา อุตฺตรึ ปญฺหํ ปุจฺฉติ ทส นาม กินฺติ? ตตฺถ กิญฺจาปิ อิมสฺส ปญฺหสฺส อิโต อญฺญตฺร เวยฺยากรเณสุ ทส อกุสลกมฺมปถา วุตฺตา. ยถาห –

Así, con el corazón regocijado también por esta respuesta, el Maestro hace la siguiente pregunta: '¿Qué es lo llamado diez?'. Al respecto, aunque hay otras respuestas para esta pregunta fuera de aquí, se han mencionado los diez caminos de acción perjudicial (akusalakammapathā). Como se ha dicho:

‘‘ทสสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. กตเมสุ ทสสุ? ทสสุ อกุสลกมฺมปเถสุ. อิเมสุ โข, ภิกฺขเว, ทสสุ ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป. … ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. ‘ทส ปญฺหา ทส อุทฺเทสา ทส เวยฺยากรณานี’ติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๗).

‘Monjes, el monje que siente un correcto desencanto por diez cosas... (p)... pone fin al sufrimiento en esta misma vida. ¿Por cuáles diez? Por los diez caminos de acción perjudicial. Ciertamente, monjes, el monje que siente un correcto desencanto por estas diez cosas... (p)... pone fin al sufrimiento en esta misma vida. Respecto a lo que se ha dicho como: "Diez preguntas, diez temas, diez respuestas", esto se ha dicho en referencia a esto’ (A. Ni. 10.27). Así se ha dicho.

อิธ ปน ยสฺมา อยมายสฺมา อตฺตานํ อนุปเนตฺวา อญฺญํ พฺยากาตุกาโม, ยสฺมา วา อิมินา ปริยาเยน พฺยากตํ สุพฺยากตเมว โหติ, ตสฺมา เยหิ ทสหิ องฺเคหิ สมนฺนาคโต อรหาติ ปวุจฺจติ, เตสํ อธิคมํ ทีเปนฺโต ทสหงฺเคหิ สมนฺนาคโต อรหาติ ปวุจฺจตีติ ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย เทสนาย วิสฺสชฺเชติ. ยโต เอตฺถ เยหิ ทสหิ องฺเคหิ สมนฺนาคโต อรหาติ ปวุจฺจติ, ตานิ ทสงฺคานิ ‘‘ทส นาม กิ’’นฺติ ปุฏฺเฐน เถเรน นิทฺทิฏฺฐานีติ เวทิตพฺพานิ. ตานิ จ ทส –

Sin embargo, aquí, dado que este venerable (Sopāka), sin referirse a sí mismo, deseaba declarar el fruto del Arahantado (añña), o bien porque, al ser declarado de esta manera, queda verdaderamente bien declarado, por lo tanto, el venerable responde con una enseñanza basada en el individuo (puggalādhiṭṭhānāya), demostrando el logro de aquellos a quienes se les llama Arahants por estar dotados de diez factores, diciendo: ‘Se dice que aquel que posee diez factores es un Arahant’. Debe entenderse que, dado que aquí se dice que es un Arahant quien posee estos diez factores, el venerable (Sopāka) señaló dichos diez factores al ser interrogado con la pregunta ‘¿Qué son las diez cosas?’. Y estos son los diez:

‘‘อเสโข อเสโขติ, ภนฺเต, วุจฺจติ, กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, ภิกฺขุ อเสโข โหตีติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อเสขาย [Pg.75] สมฺมาทิฏฺฐิยา สมนฺนาคโต โหติ, อเสเขน สมฺมาสงฺกปฺเปน สมนฺนาคโต โหติ, อเสขาย สมฺมาวาจาย สมนฺนาคโต โหติ, อเสเขน สมฺมากมฺมนฺเตน สมนฺนาคโต โหติ, อเสเขน สมฺมาอาชีเวน สมนฺนาคโต โหติ, อเสเขน สมฺมาวายาเมน สมนฺนาคโต โหติ, อเสขาย สมฺมาสติยา สมนฺนาคโต โหติ, อเสเขน สมฺมาสมาธินา สมนฺนาคโต โหติ, อเสเขน สมฺมาญาเณน สมนฺนาคโต โหติ, อเสขาย สมฺมาวิมุตฺติยา สมนฺนาคโต โหติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อเสโข โหตี’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๑๑๑). –

‘Venerable señor, se dice: «Asekha, Asekha». ¿En qué medida, señor, es un monje un Asekha? Aquí, monjes, un monje posee la Visión Correcta de un Asekha (del que ya no entrena), posee el Pensamiento Correcto de un Asekha, posee la Palabra Correcta de un Asekha, posee la Acción Correcta de un Asekha, posee el Medios de Vida Correcto de un Asekha, posee el Esfuerzo Correcto de un Asekha, posee la Atención Correcta de un Asekha, posee la Concentración Correcta de un Asekha, posee el Conocimiento Correcto de un Asekha y posee la Liberación Correcta de un Asekha. De esta manera, monjes, un monje es un Asekha’ (A. Ni. 10.111).

เอวมาทีสุ สุตฺเตสุ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานีติ.

Esto debe entenderse precisamente según el método expuesto en este y otros sutras similares.

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทกปาฐ-อฏฺฐกถาย

En el Paramatthajotikā, el comentario del Khuddakapāṭha,

กุมารปญฺหวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

la explicación de las Preguntas al Muchacho (Kumārapañha) ha terminado.

๕. มงฺคลสุตฺตวณฺณนา

5. Explicación del Maṅgala Sutta

นิกฺเขปปฺปโยชนํ

El propósito de la inclusión

อิทานิ กุมารปญฺหานนฺตรํ นิกฺขิตฺตสฺส มงฺคลสุตฺตสฺส อตฺถวณฺณนากฺกโม อนุปฺปตฺโต, ตสฺส อิธ นิกฺเขปปฺปโยชนํ วตฺวา อตฺถวณฺณนํ กริสฺสาม. เสยฺยถิทํ – อิทญฺหิ สุตฺตํ อิมินา อนุกฺกเมน ภควตา อวุตฺตมฺปิ ยฺวายํ สรณคมเนหิ สาสโนตาโร, สิกฺขาปททฺวตฺตึสาการกุมารปญฺเหหิ จ สีลสมาธิปญฺญาปฺปเภทนโย ทสฺสิโต, สพฺโพเปส ปรมมงฺคลภูโต, ยโต มงฺคลตฺถิเกน เอตฺเถว อภิโยโค กาตพฺโพ, โส จสฺส มงฺคลภาโว อิมินา สุตฺตานุสาเรน เวทิตพฺโพติ ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ.

Ahora ha llegado el turno de la explicación del significado del Maṅgala Sutta, el cual fue colocado inmediatamente después de las Preguntas al Muchacho. Aquí, tras exponer el propósito de su inclusión, realizaremos la explicación de su significado. A saber: aunque este sutra no fue pronunciado por el Bienaventurado en este orden preciso, se ha dicho para mostrar que el método de entrada en la Dispensación (Sāsana) a través de los Refugios, y la división de la moralidad, la concentración y la sabiduría mediante los preceptos, los treinta y dos aspectos del cuerpo y las preguntas al muchacho, constituye en su totalidad la bendición suprema (paramamaṅgala); por lo tanto, aquel que busca auspicios debe aplicarse diligentemente precisamente en esto. Que su naturaleza de bendición debe conocerse siguiendo este sutra, es lo que se pretende mostrar.

อิทมสฺส อิธ นิกฺเขปปฺปโยชนํ.

Este es el propósito de su inclusión aquí.

ปฐมมหาสงฺคีติกถา

Relato del Primer Gran Concilio

เอวํ [Pg.76] นิกฺขิตฺตสฺส ปนสฺส อตฺถวณฺณนตฺถํ อยํ มาติกา –

Y para explicar el significado de lo que ha sido así incluido, esta es la matriz (mātikā):

‘‘วุตฺตํ เยน ยทา ยสฺมา, เจตํ วตฺวา อิมํ วิธึ;

เอวมิจฺจาทิปาฐสฺส, อตฺถํ นานปฺปการโต.

‘Por quién fue dicho, cuándo y por qué razón; habiendo dicho esto y este procedimiento; el significado de este texto que comienza con «Así (lo he oído)», etc., de diversas maneras’.

‘‘วณฺณยนฺโต สมุฏฺฐานํ, วตฺวา ยํ ยตฺถ มงฺคลํ;

ววตฺถเปตฺวา ตํ ตสฺส, มงฺคลตฺตํ วิภาวเย’’ติ.

‘Explicando el origen, habiendo dicho qué bendición se dio y dónde; habiendo definido eso, se debe aclarar su naturaleza de bendición para él’.

ตตฺถ ‘‘วุตฺตํ เยน ยทา ยสฺมา, เจตํ วตฺวา อิมํ วิธิ’’นฺติ อยํ ตาว อทฺธคาถา ยทิทํ ‘‘เอวํ เม สุตํ เอกํ สมยํ ภควา…เป… ภควนฺตํ คาถาย อชฺฌภาสี’’ติ, อิทํ วจนํ สนฺธาย วุตฺตา. อิทญฺหิ อนุสฺสววเสน วุตฺตํ, โส จ ภควา สยมฺภู อนาจริยโก, ตสฺมา เนทํ ตสฺส ภควโต วจนํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส. ยโต วตฺตพฺพเมตํ ‘‘อิทํ วจนํ เกน วุตฺตํ, กทา, กสฺมา จ วุตฺต’’นฺติ. วุจฺจเต – อายสฺมตา อานนฺเทน วุตฺตํ, ตญฺจ ปฐมมหาสงฺคีติกาเล.

Al respecto, estos primeros dos versos (de la gāthā): ‘Por quién fue dicho, cuándo y por qué razón; habiendo dicho esto y este procedimiento’, fueron dichos en referencia a las palabras: ‘Así lo he oído: en una ocasión el Bienaventurado... (hasta)... se dirigió al Bienaventurado con un verso’. Pues estas palabras fueron dichas por vía de la tradición oral (anussava); y dado que el Bienaventurado es auto-iluminado (sayambhū) y carece de maestro, estas no son palabras del Bienaventurado, el Arahant, el Perfectamente Iluminado. Por lo cual, se debe preguntar: «¿Por quién fue dicho esto, cuándo y por qué razón?». Se responde: Fue dicho por el venerable Ānanda, y esto ocurrió en el momento del Primer Gran Concilio.

ปฐมมหาสงฺคีติ เจสา สพฺพสุตฺตนิทานโกสลฺลตฺถมาทิโต ปภุติ เอวํ เวทิตพฺพา. ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนญฺหิ อาทึ กตฺวา ยาว สุภทฺทปริพฺพาชกวินยนา, กตพุทฺธกิจฺเจ กุสินารายํ อุปวตฺตเน มลฺลานํ สาลวเน ยมกสาลานมนฺตเร วิสาขปุณฺณมทิวเส ปจฺจูสสมเย อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพุเต, ภควติ โลกนาเถ ภควโต ปรินิพฺพาเน สนฺนิปติตานํ สตฺตนฺนํ ภิกฺขุสตสหสฺสานํ สงฺฆตฺเถโร อายสฺมา มหากสฺสโป สตฺตาหปรินิพฺพุเต ภควติ สุภทฺเทน วุฑฺฒปพฺพชิเตน ‘‘อลํ, อาวุโส, มา โสจิตฺถ, มา ปริเทวิตฺถ, สุมุตฺตา มยํ เตน มหาสมเณน, อุปทฺทุตา จ โหม ‘อิทํ โว กปฺปติ อิทํ โว น กปฺปตี’ติ, อิทานิ ปน มยํ ยํ อิจฺฉิสฺสาม ตํ กริสฺสาม, ยํ น อิจฺฉิสฺสาม น ตํ กริสฺสามา’’ติ (จูฬว. ๔๓๗; ที. นิ. ๒.๒๓๒) วุตฺตวจนมนุสฺสรนฺโต ‘‘ฐานํ โข ปเนตํ วิชฺชติ ยํ ปาปภิกฺขู ‘อตีตสตฺถุกํ ปาวจน’นฺติ มญฺญมานา ปกฺขํ ลภิตฺวา น จิรสฺเสว สทฺธมฺมํ อนฺตรธาเปยฺยุํ. ยาว จ ธมฺมวินโย ติฏฺฐติ, ตาว อนตีตสตฺถุกเมว ปาวจนํ โหติ. ยถาห ภควา –

Y este Primer Concilio, para mayor destreza en el origen de todos los sutras, debe conocerse desde el principio de esta manera: Comenzando con la Puesta en Movimiento de la Rueda del Dhamma hasta la disciplina del asceta errante Subhadda, tras haber cumplido los deberes de un Buda, en el Upavattana de Kusinārā, en el bosque de sales de los príncipes Malla, entre los dos árboles sala gemelos, en el día de luna llena del mes de Visākha al amanecer, habiendo el Bienaventurado, el Protector del Mundo, alcanzado el Parinibbāna en el elemento del Nibbāna sin remanente de sustrato (anupādisesa-nibbānadhātu); cuando el venerable Mahākassapa, el anciano de la Sangha entre los setecientos mil monjes reunidos tras el Parinibbāna del Bienaventurado, recordó las palabras dichas por Subhadda, quien se había ordenado a edad avanzada, siete días después del Parinibbāna: ‘Basta, amigos, no os aflijáis, no os lamentéis; estamos bien liberados de aquel gran asceta, pues estábamos agobiados por él cuando decía: «esto os es lícito, esto no os es lícito»; pero ahora haremos lo que deseemos y no haremos lo que no deseemos’ (Cv. 437; Di. Ni. 2.232). Recordando esto, reflexionó: ‘Es posible que monjes malvados, pensando que «la Dispensación ya no tiene maestro», ganen partidarios y en poco tiempo hagan desaparecer el verdadero Dhamma. Pero mientras permanezcan el Dhamma y el Vinaya, la palabra del Buda no carecerá de maestro’. Tal como dijo el Bienaventurado:

‘‘โย [Pg.77] โว, อานนฺท, มยา ธมฺโม จ วินโย จ เทสิโต ปญฺญตฺโต, โส โว มมจฺจเยน สตฺถา’’ติ (ที. นิ. ๒.๒๑๖).

‘Ānanda, el Dhamma y el Vinaya que he enseñado y prescrito para vosotros, ese será vuestro maestro tras mi partida’ (Dī. Ni. 2.216).

‘‘ยํนูนาหํ ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคาเยยฺยํ, ยถยิทํ สาสนํ อทฺธนิยํ อสฺส จิรฏฺฐิติกํ’’.

‘¿Qué tal si recito (en concilio) el Dhamma y el Vinaya, para que esta enseñanza perdure por largo tiempo?’.

ยญฺจาหํ ภควตา –

Y también porque el Bienaventurado le había dicho:

‘‘ธาเรสฺสสิ ปน เม ตฺวํ, กสฺสป, สาณานิ ปํสุกูลานิ นิพฺพสนานี’’ติ วตฺวา จีวเร สาธารณปริโภเคน เจว –

‘Kassapa, ¿usarás tú mis mantos de fibra de cáñamo, ya gastados por el uso?’, habiéndolo así favorecido con el uso compartido de sus mantos y también diciendo:

‘‘อหํ, ภิกฺขเว, ยาวเท อากงฺขามิ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรามิ, กสฺสโปปิ, ภิกฺขเว, ยาวเทว อากงฺขติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’ติ –

‘Monjes, yo, tanto como lo deseo, alejado de los placeres de los sentidos... (hasta)... alcanzo y permanezco en el primer jhana; Kassapa también, monjes, tanto como lo desea, alejado de los placeres de los sentidos... (hasta)... alcanza y permanece en el primer jhana’.

เอวมาทินา นเยน นวานุปุพฺพวิหารฉฬภิญฺญาปฺปเภเท อุตฺตริมนุสฺสธมฺเม อตฺตนา สมสมฏฺฐปเนน จ อนุคฺคหิโต, ตสฺส เม กิมญฺญํ อาณณฺยํ ภวิสฺสติ? ‘‘นนุ มํ ภควา ราชา วิย สกกวจอิสฺสริยานุปฺปทาเนน อตฺตโน กุลวํสปฺปติฏฺฐาปกํ ปุตฺตํ ‘สทฺธมฺมวํสปฺปติฏฺฐาปโก เม อยํ ภวิสฺสตี’ติ มนฺตฺวา อิมินา อสาธารเณน อนุคฺคเหน อนุคฺคเหสี’’ติ จินฺตยนฺโต ธมฺมวินยสงฺคายนตฺถํ ภิกฺขูนํ อุสฺสาหํ ชเนสิ? ยถาห –

Habiendo sido favorecido por el Buda al situarme en un plano de igualdad consigo mismo respecto a los estados humanos superiores (uttarimanussadhamma), tales como las nueve permanencias sucesivas y las seis clases de conocimiento superior (abhiññā), a través de este y otros métodos, ¿qué otra forma habría para mí de quedar libre de deuda sino la de realizar el concilio? Pensando: '¿Acaso el Bienaventurado no me favoreció con este favor extraordinario, tal como un rey que otorga su propia armadura y soberanía a su hijo, el continuador del linaje real, pensando: «Este será el que establezca el linaje del Verdadero Dhamma»?', generó el entusiasmo en los monjes para realizar el concilio del Dhamma y del Vinaya. Tal como se dijo:

‘‘อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป ภิกฺขู อามนฺเตสิ – เอกมิทาหํ, อาวุโส, สมยํ ปาวาย กุสินารํ อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺโน มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหี’’ติ (ที. นิ. ๒.๒๓๑; จูฬว. ๔๓๗) สพฺพํ สุภทฺทกณฺฑํ วิตฺถาเรตพฺพํ.

«Entonces, el venerable Mahākassapa se dirigió a los monjes: 'En una ocasión, amigos, estaba viajando por el camino de Pāvā hacia Kusinārā con una gran comunidad de monjes, alrededor de quinientos monjes...'» (Dī. Ni. 2.231; Cūḷava. 437). Aquí debe detallarse toda la sección referente a Subhadda.

ตโต ปรํ อาห –

Después de eso, dijo:

‘‘หนฺท มยํ, อาวุโส, ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคาเยยฺยาม, ปุเร อธมฺโม ทิปฺปติ, ธมฺโม ปฏิพาหิยฺยติ, อวินโย ทิปฺปติ, วินโย ปฏิพาหิยฺยติ, ปุเร อธมฺมวาทิโน พลวนฺโต โหนฺติ, ธมฺมวาทิโน ทุพฺพลา โหนฺติ, อวินยวาทิโน พลวนฺโต โหนฺติ, วินยวาทิโน ทุพฺพลา โหนฺตี’’ติ (จูฬว. ๔๓๗).

«Ea, amigos, recitemos el Dhamma y el Vinaya antes de que lo que no es el Dhamma brille y el Dhamma sea rechazado, antes de que lo que no es el Vinaya brille y el Vinaya sea rechazado; antes de que aquellos que proclaman lo que no es el Dhamma se vuelvan fuertes y los que proclaman el Dhamma se vuelvan débiles, y antes de que aquellos que proclaman lo que no es el Vinaya se vuelvan fuertes y los que proclaman el Vinaya se vuelvan débiles» (Cūḷava. 437).

ภิกฺขู [Pg.78] อาหํสุ ‘‘เตน หิ, ภนฺเต, เถโร ภิกฺขู อุจฺจินตู’’ติ. เถโร สกลนวงฺคสตฺถุสาสนปริยตฺติธเร ปุถุชฺชนโสตาปนฺนสกทาคามิอนาคามิสุกฺขวิปสฺสกขีณาสวภิกฺขู อเนกสเต อเนกสหสฺเส จ วชฺเชตฺวา ติปิฏกสพฺพปริยตฺติปฺปเภทธเร ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺเต มหานุภาเว เยภุยฺเยน ภควตา เอตทคฺคํ อาโรปิเต เตวิชฺชาทิเภเท ขีณาสวภิกฺขูเยว เอกูนปญฺจสเต ปริคฺคเหสิ. เย สนฺธาย อิทํ วุตฺตํ ‘‘อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป เอเกนูนปญฺจอรหนฺตสตานิ อุจฺจินี’’ติ (จูฬว. ๔๓๗).

Los monjes dijeron: «En ese caso, venerable señor, que el Anciano elija a los monjes». El Anciano, excluyendo a muchos cientos y miles de monjes que eran personas comunes (puthujjana), que habían entrado en la corriente (sotāpanna), una vez retornados (sakadāgāmī), no retornados (anāgāmī) o que eran arahants de visión pura (sukkhavipassaka), seleccionó exactamente a cuatrocientos noventa y nueve monjes arahants que poseían todas las divisiones del Pariyatti de las Tres Canastas (Tipiṭaka), que habían alcanzado los conocimientos analíticos (paṭisambhidā), que poseían gran poder espiritual, que en su mayoría habían sido designados por el Bienaventurado como los más destacados en sus campos (etadagga) y que poseían las tres ciencias claras (tevijjā) y otras cualidades. Refiriéndose a ellos se dijo: «Entonces, el venerable Mahākassapa eligió a cuatrocientos noventa y nueve arahants» (Cūḷava. 437).

กิสฺส ปน เถโร เอเกนูนมกาสีติ? อายสฺมโต อานนฺทตฺเถรสฺส โอกาสกรณตฺถํ. เตน หายสฺมตา สหาปิ วินาปิ น สกฺกา ธมฺมสงฺคีติ กาตุํ. โส หายสฺมา เสโข สกรณีโย, ตสฺมา สห น สกฺกา, ยสฺมา ปนสฺส กิญฺจิ ทสพลเทสิตํ สุตฺตเคยฺยาทิกํ ภควโต อสมฺมุขา ปฏิคฺคหิตํ นาม นตฺถิ, ตสฺมา วินาปิ น สกฺกา. ยทิ เอวํ เสโขปิ สมาโน ธมฺมสงฺคีติยา พหูการตฺตา เถเรน อุจฺจินิตพฺโพ อสฺส, อถ กสฺมา น อุจฺจินิโตติ? ปรูปวาทวิวชฺชนโต. เถโร หิ อายสฺมนฺเต อานนฺเท อติวิย วิสฺสตฺโถ อโหสิ. ตถา หิ นํ สิรสฺมึ ปลิเตสุ ชาเตสุปิ ‘‘น วายํ กุมารโก มตฺตมญฺญาสี’’ติ (สํ. นิ. ๒.๑๕๔) กุมารกวาเทน โอวทติ. สกฺยกุลปฺปสุโต จายํ อายสฺมา ตถาคตสฺส ภาตา จูฬปิตุ ปุตฺโต, ตตฺร ภิกฺขู ฉนฺทาคมนํ วิย มญฺญมานา ‘‘พหู อเสขปฏิสมฺภิทาปฺปตฺเต ภิกฺขู ฐเปตฺวา อานนฺทํ เสขปฏิสมฺภิทาปฺปตฺตํ เถโร อุจฺจินี’’ติ อุปวเทยฺยุํ. ตํ ปรูปวาทํ ปริวิวชฺเชนฺโต ‘‘อานนฺทํ วินา สงฺคีติ น สกฺกา กาตุํ, ภิกฺขูนํเยว อนุมติยา คเหสฺสามี’’ติ น อุจฺจินิ.

¿Por qué el Anciano seleccionó a uno menos de quinientos? Para dejar un lugar al venerable Ānanda. Pues sin este venerable no era posible realizar el concilio del Dhamma, pero tampoco era apropiado hacerlo con él inicialmente debido a que todavía era un aprendiz (sekha) con tareas por completar. No era posible con él como aprendiz, pero tampoco era posible sin él, ya que no había ninguna enseñanza —sutta, geyya, etc.— impartida por el de las Diez Fuerzas (Dasabala) que no hubiera sido recibida por él directamente. Siendo así, aunque fuera un aprendiz, por su gran utilidad para el concilio del Dhamma, el Anciano debería haberlo seleccionado; entonces, ¿por qué no lo hizo? Para evitar las críticas de otros. Pues el Anciano tenía una confianza extrema en el venerable Ānanda. Tanto es así que, incluso cuando ya le habían salido canas en la cabeza, lo reprendía llamándolo 'muchacho': «Este muchacho no conoce la moderación» (Saṃ. Ni. 2.154). Además, este venerable era descendiente del clan Sakya, hermano y primo del Tathāgata; por lo tanto, los monjes podrían haberlo criticado pensando que actuaba por favoritismo: «Dejando de lado a muchos monjes arahants (asekha) que han alcanzado los conocimientos analíticos, el Anciano ha elegido a Ānanda, quien es un aprendiz». Evitando esa crítica ajena, y sabiendo que «no es posible realizar el concilio sin Ānanda, pero lo aceptaré solo con el consentimiento de los monjes», no lo seleccionó él mismo.

อถ สยเมว ภิกฺขู อานนฺทสฺสตฺถาย เถรํ ยาจึสุ. ยถาห –

Entonces, los propios monjes suplicaron al Anciano en favor de Ānanda. Tal como se dijo:

‘‘ภิกฺขู อายสฺมนฺตํ มหากสฺสปํ เอตทโวจุํ – ‘อยํ, ภนฺเต, อายสฺมา อานนฺโท กิญฺจาปิ เสโข, อภพฺโพ ฉนฺทา โทสา โมหา ภยา อคตึ คนฺตุํ, พหุ จาเนน ภควโต สนฺติเก ธมฺโม จ วินโย จ ปริยตฺโต, เตน หิ, ภนฺเต, เถโร [Pg.79] อายสฺมนฺตมฺปิ อานนฺทํ อุจฺจินตู’ติ. อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป อายสฺมนฺตมฺปิ อานนฺทํ อุจฺจินี’’ติ (จูฬว. ๔๓๗).

«Los monjes dijeron esto al venerable Mahākassapa: 'Venerable señor, aunque este venerable Ānanda es todavía un aprendiz, es incapaz de actuar injustamente por deseo, odio, engaño o miedo; y él ha aprendido mucho Dhamma y Vinaya en presencia del Bienaventurado. Por lo tanto, venerable señor, que el Anciano seleccione también al venerable Ānanda'. Entonces, el venerable Mahākassapa seleccionó también al venerable Ānanda» (Cūḷava. 437).

เอวํ ภิกฺขูนํ อนุมติยา อุจฺจินิเตน เตนายสฺมตา สทฺธึ ปญฺจเถรสตานิ อเหสุํ.

De este modo, con aquel venerable seleccionado mediante el consentimiento de los monjes, hubo quinientos ancianos.

อถ โข เถรานํ ภิกฺขูนํ เอตทโหสิ – ‘‘กตฺถ นุ โข มยํ ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคาเยยฺยามา’’ติ. อถ โข เถรานํ ภิกฺขูนํ เอตทโหสิ ‘‘ราชคหํ โข มหาโคจรํ ปหูตเสนาสนํ, ยํนูน มยํ ราชคเห วสฺสํ วสนฺตา ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคาเยยฺยาม, นญฺเญ ภิกฺขู ราชคเห วสฺสํ อุปคจฺเฉยฺยุ’’นฺติ. กสฺมา ปน เนสํ เอตทโหสิ? อิทํ อมฺหากํ ถาวรกมฺมํ, โกจิ วิสภาคปุคฺคโล สงฺฆมชฺฌํ ปวิสิตฺวา อุกฺโกเฏยฺยาติ. อถายสฺมา มหากสฺสโป ญตฺติทุติเยน กมฺเมน สาเวสิ. ตํ สงฺคีติกฺขนฺธเก (จูฬว. ๔๓๗) วุตฺตนเยเนว ญาตพฺพํ.

Entonces, a los monjes ancianos se les ocurrió este pensamiento: «¿Dónde deberíamos recitar el Dhamma y el Vinaya?». Luego pensaron: «Rājagaha tiene un área extensa para la limosna y abundantes alojamientos. Sería bueno que nosotros, residiendo en Rājagaha durante el retiro de las lluvias (vassa), recitemos el Dhamma y el Vinaya, y que ningún otro monje pase el retiro de las lluvias en Rājagaha». ¿Por qué pensaron esto? Para evitar que alguna persona discordante entrara en medio de la comunidad y perturbara este acto nuestro de carácter permanente. Entonces, el venerable Mahākassapa informó a la comunidad mediante un acto formal de una moción y una proclama (ñattidutiya-kamma). Esto debe entenderse según el método expuesto en el Saṅgītikkhandhaka (Cūḷava. 437).

อถ ตถาคตสฺส ปรินิพฺพานโต สตฺตสุ สาธุกีฬนทิวเสสุ สตฺตสุ จ ธาตุปูชาทิวเสสุ วีติวตฺเตสุ ‘‘อฑฺฒมาโส อติกฺกนฺโต, อิทานิ คิมฺหานํ ทิยฑฺโฒ มาโส เสโส, อุปกฏฺฐา วสฺสูปนายิกา’’ติ มนฺตฺวา มหากสฺสปตฺเถโร ‘‘ราชคหํ, อาวุโส, คจฺฉามา’’ติ อุปฑฺฒํ ภิกฺขุสงฺฆํ คเหตฺวา เอกํ มคฺคํ คโต. อนุรุทฺธตฺเถโรปิ อุปฑฺฒํ คเหตฺวา เอกํ มคฺคํ คโต, อานนฺทตฺเถโร ปน ภควโต ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต สาวตฺถึ คนฺตฺวา ราชคหํ คนฺตุกาโม เยน สาวตฺถิ, เตน จาริกํ ปกฺกามิ. อานนฺทตฺเถเรน คตคตฏฺฐาเน มหาปริเทโว อโหสิ, ‘‘ภนฺเต อานนฺท, กุหึ สตฺถารํ ฐเปตฺวา อาคโตสี’’ติ? อนุปุพฺเพน สาวตฺถึ อนุปฺปตฺเต เถเร ภควโต ปรินิพฺพานสมเย วิย มหาปริเทโว อโหสิ.

Entonces, tras el parinibbāna del Tathāgata, habiendo transcurrido siete días de ritos fúnebres y siete días de adoración de las reliquias, había pasado ya un mes y medio. El venerable Mahākassapa, considerando que: «Ha pasado un mes y medio, ahora queda un mes y medio de la estación calurosa y se aproxima el tiempo de entrar en el retiro de lluvias (vassa)», dijo: «Amigos, vayamos a Rājagaha». Tomando a la mitad de la comunidad de monjes, partió por un camino. El venerable Anuruddha también tomó a la mitad y partió por otro camino. El venerable Ānanda, sin embargo, tomando el cuenco y las túnicas del Bienaventurado, rodeado por una asamblea de monjes, fue a Sāvatthī y, deseando ir a Rājagaha, emprendió su viaje por el camino que conduce a Sāvatthī. En cada lugar por donde pasaba el venerable Ānanda, se producía un gran lamento: «Señor Ānanda, ¿dónde habéis dejado al Maestro y habéis venido?». Cuando el venerable llegó gradualmente a Sāvatthī, hubo un gran lamento tal como ocurrió en el momento del parinibbāna del Bienaventurado.

ตตฺร สุทํ อายสฺมา อานนฺโท อนิจฺจตาทิปฏิสํยุตฺตาย ธมฺมิยา กถาย ตํ มหาชนํ สญฺญาเปตฺวา เชตวนํ ปวิสิตฺวา ทสพเลน วสิตคนฺธกุฏิยา ทฺวารํ วิวริตฺวา มญฺจปีฐํ นีหริตฺวา ปปฺโผเฏตฺวา คนฺธกุฏึ สมฺมชฺชิตฺวา มิลาตมาลากจวรํ ฉฑฺเฑตฺวา มญฺจปีฐํ อติหริตฺวา ปุน ยถาฐาเน ฐเปตฺวา ภควโต ฐิตกาเล กรณียํ วตฺตํ สพฺพมกาสิ. อถ [Pg.80] เถโร ภควโต ปรินิพฺพานโต ปภุติ ฐานนิสชฺชพหุลตฺตา อุสฺสนฺนธาตุกํ กายํ สมสฺสาเสตุํ ทุติยทิวเส ขีรวิเรจนํ ปิวิตฺวา วิหาเรเยว นิสีทิ, ยํ สนฺธาย สุเภน มาณเวน ปหิตํ มาณวกํ เอตทโวจ –

Allí, el venerable Ānanda, tras consolar a aquella gran multitud con un discurso sobre el Dhamma relacionado con la impermanencia y otros temas, entró en Jetavana. Abrió la puerta de la Fragante Cámara (Gandhakuṭi) donde solía residir el Poseedor de los Diez Poderes, sacó el lecho y el taburete, los sacudió, barrió la Fragante Cámara, desechó las flores marchitas y la basura, volvió a meter el lecho y el taburete y, colocándolos de nuevo en su lugar, cumplió con todos los deberes que se debían realizar cuando el Bienaventurado aún estaba presente. Entonces, debido a que el venerable había pasado mucho tiempo de pie y sentado desde el parinibbāna del Bienaventurado, para aliviar su cuerpo afectado por un exceso de humores, al segundo día tomó un purgante de leche y permaneció sentado en el mismo monasterio. Refiriéndose a este hecho, le dijo al joven enviado por el joven Subha:

‘‘อกาโล โข, มาณวก, อตฺถิ เม อชฺช เภสชฺชมตฺตา ปีตา, อปฺเปว นาม สฺเวปิ อุปสงฺกเมยฺยามา’’ติ (ที. นิ. ๑.๔๔๗).

«No es el momento oportuno, joven; hoy he tomado una dosis de medicina. Tal vez mañana podamos encontrarnos».

ทุติยทิวเส เจตกตฺเถเรน ปจฺฉาสมเณน คนฺตฺวา สุเภน มาณเวน ปุฏฺโฐ ทีฆนิกาเย สุภสุตฺตํ นาม ทสมํ สุตฺตมภาสิ.

Al segundo día, habiendo ido acompañado por el venerable Cetaka como asistente, y siendo interrogado por el joven Subha, expuso el décimo discurso del Dīgha Nikāya, llamado Subha Sutta.

อถ โข เถโร เชตวเน วิหาเร ขณฺฑผุลฺลปฺปฏิสงฺขรณํ การาเปตฺวา อุปกฏฺฐาย วสฺสูปนายิกาย ราชคหํ คโต. ตถา มหากสฺสปตฺเถโร อนุรุทฺธตฺเถโร จ สพฺพํ ภิกฺขุสงฺฆํ คเหตฺวา ราชคหเมว คตา.

Posteriormente, el venerable, tras haber hecho reparar las partes dañadas y deterioradas del monasterio de Jetavana, se dirigió a Rājagaha al acercarse el tiempo del retiro de lluvias. Del mismo modo, el venerable Mahākassapa y el venerable Anuruddha, llevando consigo a toda la comunidad de monjes, partieron hacia la misma Rājagaha.

เตน โข ปน สมเยน ราชคเห อฏฺฐารส มหาวิหารา โหนฺติ. เต สพฺเพปิ ฉฑฺฑิตปติตอุกฺลาปา อเหสุํ. ภควโต หิ ปรินิพฺพาเน สพฺเพ ภิกฺขู อตฺตโน อตฺตโน ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา วิหาเร จ ปริเวเณ จ ฉฑฺเฑตฺวา อคมํสุ. ตตฺถ เถรา ภควโต วจนปูชนตฺถํ ติตฺถิยวาทปริโมจนตฺถญฺจ ‘‘ปฐมํ มาสํ ขณฺฑผุลฺลปฺปฏิสงฺขรณํ กโรมา’’ติ จินฺเตสุํ. ติตฺถิยา หิ วเทยฺยุํ ‘‘สมณสฺส โคตมสฺส สาวกา สตฺถริ ฐิเตเยว วิหาเร ปฏิชคฺคึสุ, ปรินิพฺพุเต ฉฑฺเฑสุ’’นฺติ. เตสํ วาทปริโมจนตฺถญฺจ จินฺเตสุนฺติ วุตฺตํ โหติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

En aquel tiempo, había dieciocho grandes monasterios en Rājagaha. Todos ellos se encontraban abandonados, deteriorados y llenos de suciedad. Pues, tras el parinibbāna del Bienaventurado, todos los monjes habían tomado sus cuencos y túnicas y se habían marchado, dejando los monasterios y sus dependencias. Allí, los venerables ancianos pensaron: «Durante el primer mes, realicemos las reparaciones de lo que está dañado y deteriorado, tanto para honrar las palabras del Bienaventurado como para evitar las críticas de los seguidores de otras doctrinas». Pues los seguidores de otras doctrinas podrían decir: «Los discípulos del asceta Gotama cuidaban los monasterios solo mientras su maestro estaba vivo, pero al morir este, los abandonaron». Se dice que pensaron esto para liberarse de tales críticas. También se ha dicho:

‘‘อถ โข เถรานํ ภิกฺขูนํ เอตทโหสิ – ภควตา โข, อาวุโส, ขณฺฑผุลฺลปฺปฏิสงฺขรณํ วณฺณิตํ, หนฺท มยํ, อาวุโส, ปฐมํ มาสํ ขณฺฑผุลฺลปฺปฏิสงฺขรณํ กโรม, มชฺฌิมํ มาสํ สนฺนิปติตฺวา ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคายิสฺสามา’’ติ (จูฬว. ๔๓๘).

«Entonces, a los venerables monjes se les ocurrió este pensamiento: ‘Amigos, el Bienaventurado ha elogiado la reparación de lo dañado y deteriorado; ¡ea!, amigos, durante el primer mes realicemos las reparaciones de lo dañado y deteriorado, y en el mes intermedio, reuniéndonos, recitaremos el Dhamma y el Vinaya’».

เต ทุติยทิวเส คนฺตฺวา ราชทฺวาเร อฏฺฐํสุ. อชาตสตฺตุ ราชา อาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ‘‘อหํ, ภนฺเต, กึ กโรมิ, เกนตฺโถ’’ติ ปวาเรสิ. เถรา อฏฺฐารสมหาวิหารปฺปฏิสงฺขรณตฺถาย หตฺถกมฺมํ ปฏิเวเทสุํ. ‘‘สาธุ, ภนฺเต’’ติ ราชา หตฺถกมฺมการเก มนุสฺเส อทาสิ. เถรา ปฐมํ มาสํ สพฺพวิหาเร ปฏิสงฺขราเปสุํ.

Al segundo día, habiendo ido, se detuvieron a la puerta del palacio real. El rey Ajātasattu, acercándose y rindiendo homenaje, se ofreció diciendo: «Señores, ¿qué puedo hacer? ¿Qué es lo que necesitáis?». Los venerables ancianos le informaron sobre la necesidad de mano de obra para la reparación de los dieciocho grandes monasterios. «Está bien, señores», dijo el rey, y proporcionó hombres para realizar el trabajo manual. Los venerables hicieron reparar todos los monasterios durante el primer mes.

อถ [Pg.81] รญฺโญ อาโรเจสุํ – ‘‘นิฏฺฐิตํ, มหาราช, วิหารปฺปฏิสงฺขรณํ, อิทานิ ธมฺมวินยสงฺคหํ กโรมา’’ติ. ‘‘สาธุ, ภนฺเต, วิสฺสตฺถา กโรถ, มยฺหํ อาณาจกฺกํ, ตุมฺหากํ ธมฺมจกฺกํ โหตุ. อาณาเปถ, ภนฺเต, กึ กโรมี’’ติ? ‘‘ธมฺมสงฺคหํ กโรนฺตานํ ภิกฺขูนํ สนฺนิสชฺชฏฺฐานํ มหาราชา’’ติ. ‘‘กตฺถ กโรมิ, ภนฺเต’’ติ? ‘‘เวภารปพฺพตปสฺเส สตฺตปณฺณิคุหาทฺวาเร กาตุํ ยุตฺตํ มหาราชา’’ติ. ‘‘สาธุ, ภนฺเต’’ติ โข, ราชา อชาตสตฺตุ, วิสฺสกมฺมุนา นิมฺมิตสทิสํ สุวิภตฺตภิตฺติถมฺภโสปานํ นานาวิธมาลากมฺมลตากมฺมวิจิตฺรํ มหามณฺฑปํ การาเปตฺวา วิวิธกุสุมทามโอลมฺพกวินิคฺคลนฺตจารุวิตานํ รตนวิจิตฺรมณิโกฏฺฏิมตลมิว จ นํ นานาปุปฺผูปหารวิจิตฺรํ สุปรินิฏฺฐิตภูมิกมฺมํ พฺรหฺมวิมานสทิสํ อลงฺกริตฺวา ตสฺมึ มหามณฺฑเป ปญฺจสตานํ ภิกฺขูนํ อนคฺฆานิ ปญฺจกปฺปิยปจฺจตฺถรณสตานิ ปญฺญาเปตฺวา ทกฺขิณภาคํ นิสฺสาย อุตฺตราภิมุขํ เถราสนํ, มณฺฑปมชฺเฌ ปุรตฺถาภิมุขํ พุทฺธสฺส ภควโต อาสนารหํ ธมฺมาสนํ ปญฺญาเปตฺวา ทนฺตขจิตํ จิตฺตพีชนิญฺเจตฺถ ฐเปตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส อาโรจาเปสิ ‘‘นิฏฺฐิตํ, ภนฺเต, กิจฺจ’’นฺติ.

Entonces informaron al rey: «Gran rey, la reparación de los monasterios ha terminado; ahora realizaremos la recopilación del Dhamma y el Vinaya». «Está bien, señores, hacedlo con confianza; que mi autoridad real (āṇācakka) esté al servicio de vuestra potestad del Dhamma (dhammacakka). Ordenadme, señores, ¿qué debo hacer?». «Gran rey, un lugar de reunión para los monjes que realizarán la recopilación». «¿Dónde lo preparo, señores?». «Gran rey, es apropiado hacerlo a la entrada de la cueva Sattapaṇṇi, en la ladera del monte Vebhāra». «Está bien, señores», respondió el rey Ajātasattu, y haciendo construir un gran pabellón —semejante a una creación de Vissakamma—, con muros, columnas y escalinatas bien dispuestos, adornado con diversos tipos de guirnaldas y relieves de enredaderas, con un hermoso dosel del que colgaban y resplandecían hilos de diversos tipos de flores, con el suelo bellamente acabado y ornamentado con diversas ofrendas florales como si fuera un pavimento incrustado de gemas preciosas, y decorándolo como una mansión de Brahmā, preparó en aquel gran pabellón quinientos asientos con coberturas permitidas de valor incalculable para los quinientos monjes; dispuso el asiento para el monje anciano en el lado sur mirando hacia el norte, y en medio del pabellón, dispuso el asiento del Dhamma, digno del Buda Bienaventurado, mirando hacia el oriente, colocando allí un abanico decorado con marfil. Entonces, hizo informar a la comunidad de monjes: «Señores, la tarea está terminada».

ภิกฺขู อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อาหํสุ ‘‘สฺเว, อาวุโส อานนฺท, สงฺฆสนฺนิปาโต, ตฺวญฺจ เสโข สกรณีโย, เตน เต น ยุตฺตํ สนฺนิปาตํ คนฺตุํ, อปฺปมตฺโต โหหี’’ติ. อถ โข อายสฺมา อานนฺโท ‘‘สฺเว สนฺนิปาโต, น โข ปน เมตํ ปติรูปํ, ยฺวาหํ เสโข สมาโน สนฺนิปาตํ คจฺเฉยฺย’’นฺติ พหุเทว รตฺตึ กายคตาย สติยา วีตินาเมตฺวา รตฺติยา ปจฺจูสสมเย จงฺกมา โอโรหิตฺวา วิหารํ ปวิสิตฺวา ‘‘นิปชฺชิสฺสามี’’ติ กายํ อาวชฺเชสิ. ทฺเว ปาทา ภูมิโต มุตฺตา, อปฺปตฺตญฺจ สีสํ พิมฺโพหนํ, เอตสฺมึ อนฺตเร อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุจฺจิ. อยญฺหิ อายสฺมา จงฺกเมน พหิ วีตินาเมตฺวา วิเสสํ นิพฺพตฺเตตุํ อสกฺโกนฺโต จินฺเตสิ ‘‘นนุ มํ ภควา เอตทโวจ – ‘กตปุญฺโญสิ ตฺวํ, อานนฺท, ปธานมนุยุญฺช, ขิปฺปํ โหหิสิ อนาสโว’ติ (ที. นิ. ๒.๒๐๗). พุทฺธานญฺจ กถาโทโส นาม นตฺถิ, มม ปน อจฺจารทฺธํ วีริยํ, เตน เม จิตฺตํ อุทฺธจฺจาย สํวตฺตติ, หนฺทาหํ วีริยสมตํ โยเชมี’’ติ จงฺกมา โอโรหิตฺวา ปาทโธวนฏฺฐาเน ฐตฺวา ปาเท โธวิตฺวา วิหารํ ปวิสิตฺวา มญฺจเก นิสีทิตฺวา ‘‘โถกํ วิสฺสมิสฺสามี’’ติ กายํ มญฺจเก อุปนาเมสิ. ทฺเว ปาทา [Pg.82] ภูมิโต มุตฺตา, สีสญฺจ พิมฺโพหนมสมฺปตฺตํ, เอตสฺมึ อนฺตเร อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุจฺจิ. จตุอิริยาปถวิรหิตํ เถรสฺส อรหตฺตํ. เตน ‘‘อิมสฺมึ สาสเน อนิสินฺโน อนิปนฺโน อฏฺฐิโต อจงฺกมนฺโต โก ภิกฺขุ อรหตฺตํ ปตฺโต’’ติ วุตฺเต ‘‘อานนฺทตฺเถโร’’ติ วตฺตุํ วฏฺฏติ.

Los monjes le dijeron al venerable Ānanda: «Mañana, amigo Ānanda, es la asamblea de la Sangha. Tú todavía eres un aprendiz (sekha) con tareas pendientes por realizar; por lo tanto, no es apropiado que asistas a la asamblea siendo así. Sé diligente». Entonces, el venerable Ānanda pensó: «Mañana es la asamblea. No es adecuado que yo asista siendo aún un aprendiz». Pasó gran parte de la noche practicando la atención plena centrada en el cuerpo (kāyagatāsati) y, al amanecer, descendió del lugar de meditación caminando, entró en su morada y, con la intención de recostarse, inclinó su cuerpo. Sus dos pies ya se habían levantado del suelo, pero su cabeza aún no había tocado la almohada; en ese preciso intervalo, su mente se liberó de las impurezas (āsavas) sin ningún apego. Pues este venerable, al no haber podido alcanzar la distinción especial afuera, en el camino de meditación, pensó: «¿No me dijo el Bienaventurado: “Ānanda, has acumulado méritos; aplícate en el esfuerzo y pronto estarás libre de impurezas”? Las palabras de los Budas no tienen tacha. Sin embargo, mi esfuerzo ha sido excesivo, y por eso mi mente tiende hacia la agitación. Ahora equilibraré mi energía». Descendió del camino de meditación, se detuvo en el lugar de lavado de pies, se los lavó, entró en su morada, se sentó en el lecho y, pensando «descansaré un poco», inclinó su cuerpo hacia el lecho. Sus dos pies se separaron del suelo y su cabeza aún no llegaba a la almohada; en ese intervalo, su mente se liberó de las impurezas sin apego. El estado de Arahant del anciano fue alcanzado fuera de las cuatro posturas habituales. Por ello, ante la pregunta «¿Qué monje en esta Dispensación alcanzó el estado de Arahant sin estar sentado, acostado, de pie ni caminando?», es correcto responder: «El anciano Ānanda».

อถ เถรา ภิกฺขู ทุติยทิวเส ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา ปตฺตจีวรํ ปฏิสาเมตฺวา ธมฺมสภายํ สนฺนิปติตา. อานนฺทตฺเถโร ปน อตฺตโน อรหตฺตปฺปตฺตึ ญาเปตุกาโม ภิกฺขูหิ สทฺธึ น คโต. ภิกฺขู ยถาวุฑฺฒํ อตฺตโน อตฺตโน ปตฺตาสเน นิสีทนฺตา อานนฺทตฺเถรสฺส อาสนํ ฐเปตฺวา นิสินฺนา. ตตฺถ เกหิจิ ‘‘เอตมาสนํ กสฺสา’’ติ วุตฺเต อานนฺทสฺสาติ. ‘‘อานนฺโท ปน กุหึ คโต’’ติ. ตสฺมึ สมเย เถโร จินฺเตสิ ‘‘อิทานิ มยฺหํ คมนกาโล’’ติ. ตโต อตฺตโน อานุภาวํ ทสฺเสนฺโต ปถวิยํ นิมุชฺชิตฺวา อตฺตโน อาสเนเยว อตฺตานํ ทสฺเสสิ. อากาเสนาคนฺตฺวา นิสีทีติปิ เอเก.

Luego, al segundo día, los monjes ancianos, habiendo terminado su comida y guardado sus cuencos y mantos, se reunieron en la sala del Dhamma. El anciano Ānanda, deseando dar a conocer su logro del estado de Arahant, no fue junto con los monjes. Los monjes, sentándose cada uno en su lugar asignado según su antigüedad, dejaron un asiento para el anciano Ānanda y permanecieron sentados. Allí, cuando algunos preguntaron: «¿De quién es este asiento?», se respondió: «De Ānanda». «¿Y a dónde ha ido Ānanda?». En ese momento, el anciano pensó: «Ahora es el momento de mi partida». Entonces, para mostrar su poder sobrenatural, se sumergió en la tierra y apareció directamente en su propio asiento. Algunos dicen que llegó volando por el aire y se sentó.

เอวํ นิสินฺเน ตสฺมึ อายสฺมนฺเต มหากสฺสปตฺเถโร ภิกฺขู อามนฺเตสิ, ‘‘อาวุโส, กึ ปฐมํ สงฺคายาม ธมฺมํ วา วินยํ วา’’ติ? ภิกฺขู อาหํสุ, ‘‘ภนฺเต มหากสฺสป, วินโยนามพุทฺธสาสนสฺส อายุ, วินเย ฐิเต สาสนํ ฐิตํ โหติ, ตสฺมา ปฐมํ วินยํ สงฺคายามา’’ติ. ‘‘กํ ธุรํ กตฺวา วินโย สงฺคายิตพฺโพ’’ติ? ‘‘อายสฺมนฺตํ อุปาลิ’’นฺติ. ‘‘กึ อานนฺโท นปฺปโหตี’’ติ? ‘‘โน นปฺปโหติ, อปิจ โข ปน สมฺมาสมฺพุทฺโธ ธรมาโนเยว วินยปริยตฺตึ นิสฺสาย อายสฺมนฺตํ อุปาลึ เอตทคฺเค ฐเปสิ – ‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ วินยธรานํ ยทิทํ อุปาลี’’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๒๘). ตสฺมา อุปาลิตฺเถรํ ปุจฺฉิตฺวา วินยํ สงฺคายามาติ. ตโต เถโร วินยํ ปุจฺฉนตฺถาย อตฺตนาว อตฺตานํ สมฺมนฺนิ. อุปาลิตฺเถโรปิ วิสฺสชฺชนตฺถาย สมฺมนฺนิ. ตตฺรายํ ปาฬิ –

Una vez que él se hubo sentado, el venerable anciano Mahākassapa se dirigió a los monjes: «Amigos, ¿qué recitaremos primero, el Dhamma o el Vinaya?». Los monjes respondieron: «Señor Mahākassapa, el Vinaya es la vida misma de la Dispensación del Buda; mientras el Vinaya permanezca, la Dispensación permanecerá. Por lo tanto, recitemos primero el Vinaya». «¿A quién pondremos al frente para recitar el Vinaya?». «Al venerable Upāli». «¿Acaso Ānanda no es capaz?». «No es que no sea capaz, sino que el mismísimo Buda Perfectamente Iluminado, mientras aún vivía, basándose en el conocimiento magistral del Vinaya, estableció al venerable Upāli como el más destacado, diciendo: “Monjes, entre mis discípulos monjes que son expertos en el Vinaya, el más destacado es Upāli”. Por lo tanto, recitemos el Vinaya interrogando al anciano Upāli». Entonces, el anciano Mahākassapa se designó a sí mismo para interrogar sobre el Vinaya, y el anciano Upāli se designó a sí mismo para responder. He aquí el texto canónico:

อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป สงฺฆํ ญาเปสิ –

Entonces, el venerable Mahākassapa informó a la Sangha:

‘‘สุณาตุ เม, อาวุโส, สงฺโฆ, ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, อหํ อุปาลึ วินยํ ปุจฺเฉยฺย’’นฺติ.

«Escúcheme, amigos de la Sangha. Si la Sangha está preparada, yo interrogaré a Upāli sobre el Vinaya».

อายสฺมาปิ [Pg.83] อุปาลิ สงฺฆํ ญาเปสิ –

También el venerable Upāli informó a la Sangha:

‘‘สุณาตุ เม, ภนฺเต, สงฺโฆ, ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, อหํ อายสฺมตา มหากสฺสเปน วินยํ ปุฏฺโฐ วิสฺสชฺเชยฺย’’นฺติ.

«Escúcheme, venerables señores de la Sangha. Si la Sangha está preparada, yo, habiendo sido interrogado sobre el Vinaya por el venerable Mahākassapa, responderé».

เอวํ อตฺตนาว อตฺตานํ สมฺมนฺนิตฺวา อายสฺมา, อุปาลิ, อุฏฺฐายาสนา เอกํสํ จีวรํ กตฺวา เถเร ภิกฺขู วนฺทิตฺวา ธมฺมาสเน นิสีทิ ทนฺตขจิตํ พีชนึ คเหตฺวา. ตโต มหากสฺสปตฺเถโร อุปาลิตฺเถรํ ปฐมปาราชิกํ อาทึ กตฺวา สพฺพํ วินยํ ปุจฺฉิ, อุปาลิตฺเถโร วิสฺสชฺเชสิ. สพฺเพ ปญฺจสตา ภิกฺขู ปฐมปาราชิกสิกฺขาปทํ สนิทานํ กตฺวา เอกโต คณสชฺฌายมกํสุ. เอวํ เสสานิปีติ สพฺพํ วินยฏฺฐกถาย คเหตพฺพํ. เอเตน นเยน สอุภโตวิภงฺคํ สขนฺธกปริวารํ สกลํ วินยปิฏกํ สงฺคายิตฺวา อุปาลิตฺเถโร ทนฺตขจิตํ พีชนึ นิกฺขิปิตฺวา ธมฺมาสนา โอโรหิตฺวา วุฑฺเฒ ภิกฺขู วนฺทิตฺวา อตฺตโน ปตฺตาสเน นิสีทิ.

Habiéndose designado así a sí mismos, el venerable Upāli se levantó de su asiento, arregló su manto sobre un hombro, rindió homenaje a los monjes ancianos y se sentó en el trono del Dhamma sosteniendo un abanico incrustado de marfil. Entonces, el anciano Mahākassapa interrogó al anciano Upāli sobre todo el Vinaya, comenzando por el primer Pārājika, y el anciano Upāli respondió. Los quinientos monjes recitaron juntos en grupo la regla de entrenamiento del primer Pārājika junto con su origen. Del mismo modo, lo hicieron con las reglas restantes; todo esto debe entenderse según el Comentario del Vinaya. De esta manera, habiendo recitado todo el Vinaya Piṭaka, que incluye los dos Vibhaṅgas, los Khandhakas y el Parivāra, el anciano Upāli dejó el abanico incrustado de marfil, descendió del trono del Dhamma, rindió homenaje a los monjes mayores y se sentó en el asiento que le correspondía.

วินยํ สงฺคายิตฺวา ธมฺมํ สงฺคายิตุกาโม อายสฺมา มหากสฺสปตฺเถโร ภิกฺขู ปุจฺฉิ – ‘‘ธมฺมํ สงฺคายนฺเตหิ กํ ปุคฺคลํ ธุรํ กตฺวา ธมฺโม สงฺคายิตพฺโพ’’ติ? ภิกฺขู ‘‘อานนฺทตฺเถรํ ธุรํ กตฺวา’’ติ อาหํสุ.

Habiendo recitado el Vinaya, el venerable anciano Mahākassapa, deseando recitar el Dhamma, preguntó a los monjes: «Para recitar el Dhamma, ¿a qué persona pondremos al frente?». Los monjes respondieron: «Poniendo al frente al anciano Ānanda».

อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป สงฺฆํ ญาเปสิ –

Entonces, el venerable Mahākassapa informó a la Sangha:

‘‘สุณาตุ เม, อาวุโส, สงฺโฆ, ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, อหํ อานนฺทํ ธมฺมํ ปุจฺเฉยฺย’’นฺติ.

«Escúcheme, amigos de la Sangha. Si la Sangha está preparada, yo interrogaré a Ānanda sobre el Dhamma».

อถ โข อายสฺมา อานนฺโท สงฺฆํ ญาเปสิ –

Entonces, el venerable Ānanda informó a la Sangha:

‘‘สุณาตุ เม, ภนฺเต, สงฺโฆ, ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, อหํ อายสฺมตา มหากสฺสเปน ธมฺมํ ปุฏฺโฐ วิสฺสชฺเชยฺย’’นฺติ.

«Escúcheme, venerables señores de la Sangha. Si la Sangha está preparada, yo, habiendo sido interrogado sobre el Dhamma por el venerable Mahākassapa, responderé».

อถ โข อายสฺมา อานนฺโท อุฏฺฐายาสนา เอกํสํ จีวรํ กตฺวา เถเร ภิกฺขู วนฺทิตฺวา ธมฺมาสเน นิสีทิ ทนฺตขจิตํ พีชนึ คเหตฺวา. อถ มหากสฺสปตฺเถโร อานนฺทตฺเถรํ ธมฺมํ ปุจฺฉิ – ‘‘พฺรหฺมชาลํ, อาวุโส อานนฺท, กตฺถ ภาสิต’’นฺติ? ‘‘อนฺตรา จ, ภนฺเต, ราชคหํ อนฺตรา จ นาฬนฺทํ ราชาคารเก อมฺพลฏฺฐิกาย’’นฺติ. ‘‘กํ อารพฺภา’’ติ? ‘‘สุปฺปิยญฺจ ปริพฺพาชกํ พฺรหฺมทตฺตญฺจ มาณวก’’นฺติ. อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ พฺรหฺมชาลสฺส นิทานมฺปิ ปุจฺฉิ, ปุคฺคลมฺปิ ปุจฺฉิ. ‘‘สามญฺญผลํ; ปนาวุโส อานนฺท, กตฺถ ภาสิต’’นฺติ? ‘‘ราชคเห, ภนฺเต, ชีวกมฺพวเน’’ติ. ‘‘เกน สทฺธิ’’นฺติ? ‘‘อชาตสตฺตุนา [Pg.84] เวเทหิปุตฺเตน สทฺธิ’’นฺติ. อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ สามญฺญผลสฺส นิทานมฺปิ ปุจฺฉิ, ปุคฺคลมฺปิ ปุจฺฉิ. เอเตเนว อุปาเยน ปญฺจปิ นิกาเย ปุจฺฉิ, ปุฏฺโฐ ปุฏฺโฐ อายสฺมา อานนฺโท วิสฺสชฺเชสิ. อยํ ปฐมมหาสงฺคีติ ปญฺจหิ เถรสเตหิ กตา –

Entonces, el venerable Ānanda, habiéndose levantado de su asiento, disponiendo su manto sobre un hombro, rindió homenaje a los monjes ancianos y se sentó en el asiento del Dhamma, sosteniendo un abanico incrustado de marfil. Entonces, el venerable saṅghatthera Mahākassapa interrogó al venerable Ānanda sobre el Dhamma: '¿Dónde, venerable Ānanda, fue expuesto el Brahmajäla [Sutta]?'. 'Señor, entre Rājagaha y Nālandā, en la casa real de reposo en Ambalaṭṭhikā'. '¿Acerca de quién?'. 'Acerca del asceta errante Suppiya y del joven Brahmadatta'. Luego, el venerable Mahākassapa preguntó al venerable Ānanda tanto sobre el origen del Brahmajäla Sutta como sobre las personas involucradas. '¿Dónde, venerable Ānanda, fue expuesto el Sāmaññaphala [Sutta]?'. 'Señor, en Rājagaha, en el huerto de mangos de Jīvaka'. '¿Con quién?'. 'Con el rey Ajātasattu, el hijo de la reina Videhī'. Luego, el venerable Mahākassapa preguntó al venerable Ānanda tanto sobre el origen del Sāmaññaphala Sutta como sobre las personas involucradas. De la misma manera, interrogó sobre las cinco colecciones (Nikāyas), y a cada pregunta formulada, el venerable Ānanda respondió. Este Primer Gran Recitado fue realizado por quinientos monjes ancianos.

‘‘สเตหิ ปญฺจหิ กตา, เตน ปญฺจสตาติ จ;

เถเรเหว กตตฺตา จ, เถริกาติ ปวุจฺจตี’’ติ.

'Se llama pañcasatā (de los quinientos) porque fue realizada por quinientos [ancianos]; y se llama therikā (de los ancianos) porque fue llevada a cabo únicamente por los monjes ancianos'.

อิมิสฺสา ปฐมมหาสงฺคีติยา วตฺตมานาย สพฺพํ ทีฆนิกายํ มชฺฌิมนิกายาทิญฺจ ปุจฺฉิตฺวา อนุปุพฺเพน ขุทฺทกนิกายํ ปุจฺฉนฺเตน อายสฺมตา มหากสฺสเปน ‘‘มงฺคลสุตฺตํ, อาวุโส อานนฺท, กตฺถ ภาสิต’’นฺติ เอวมาทิวจนาวสาเน ‘‘นิทานมฺปิ ปุจฺฉิ, ปุคฺคลมฺปิ ปุจฺฉี’’ติ เอตฺถ นิทาเน ปุจฺฉิเต ตํ นิทานํ วิตฺถาเรตฺวา ยถา จ ภาสิตํ, เยน จ สุตํ, ยทา จ สุตํ, เยน จ ภาสิตํ, ยตฺถ จ ภาสิตํ, ยสฺส จ ภาสิตํ, ตํ สพฺพํ กเถตุกาเมน ‘‘เอวํ ภาสิตํ มยา สุตํ, เอกํ สมยํ สุตํ, ภควตา ภาสิตํ, สาวตฺถิยํ ภาสิตํ, เทวตาย ภาสิต’’นฺติ เอตมตฺถํ ทสฺเสนฺเตน อายสฺมตา อานนฺเทน วุตฺตํ ‘‘เอวํ เม สุตํ – เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม…เป… ภควนฺตํ คาถาย อชฺฌภาสี’’ติ. เอวมิทํ อายสฺมตา อานนฺเทน วุตฺตํ, ตญฺจ ปน ปฐมมหาสงฺคีติกาเล วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

Mientras se llevaba a cabo este Primer Gran Recitado, después de haber preguntado sobre todo el Dīgha Nikāya, el Majjhima Nikāya y los demás, y al llegar finalmente al Khuddaka Nikāya en el orden establecido, el venerable Mahākassapa preguntó: 'Venerable Ānanda, ¿dónde fue expuesto el Maṅgala Sutta?'. Al final de tales palabras, cuando se le preguntó sobre el origen y la persona involucrada, el venerable Ānanda, deseando exponer detalladamente dicho origen —cómo fue enseñado, por quién fue escuchado, cuándo fue escuchado, por quién fue enseñado, dónde fue enseñado y a quién fue enseñado—, para mostrar todo ese significado, dijo: 'Así fue enseñado, así lo he oído, en una ocasión fue oído, por el Bienaventurado fue enseñado, en Sāvatthī fue enseñado, a las deidades fue enseñado'. Mostrando este asunto, el venerable Ānanda dijo: 'Así lo he oído: en una ocasión el Bienaventurado residía en Sāvatthī, en el bosque de Jeta, en el monasterio de Anāthapiṇḍika... (punto) ...se dirigió al Bienaventurado en verso'. Debe entenderse que esto fue dicho por el venerable Ānanda, y se sabe que fue expresado en el momento del Primer Gran Recitado.

อิทานิ ‘‘กสฺมา วุตฺต’’นฺติ เอตฺถ วุจฺจเต – ยสฺมา อยมายสฺมา มหากสฺสปตฺเถเรน นิทานํ ปุฏฺโฐ, ตสฺมาเนน ตํ นิทานํ อาทิโต ปภุติ วิตฺถาเรตุํ วุตฺตํ. ยสฺมา วา อานนฺทํ ธมฺมาสเน นิสินฺนํ วสีคณปริวุตํ ทิสฺวา เอกจฺจานํ เทวตานํ จิตฺตมุปฺปนฺนํ ‘‘อยมายสฺมา เวเทหมุนิ ปกติยาปิ สกฺยกุลมนฺวโย ภควโต ทายาโท, ภควตาปิ ปญฺจกฺขตฺตุํ เอตทคฺเค นิทฺทิฏฺโฐ, จตูหิ อจฺฉริยอพฺภุตธมฺเมหิ สมนฺนาคโต, จตุนฺนํ ปริสานํ ปิโย มนาโป, อิทานิ มญฺเญ ภควโต ธมฺมรชฺชทายชฺชํ ปตฺวา พุทฺโธ ชาโต’’ติ. ตสฺมา อายสฺมา อานนฺโท ตาสํ เทวตานํ เจตสา เจโตปริวิตกฺกมญฺญาย ตํ อภูตคุณสมฺภาวนํ อนธิวาเสนฺโต อตฺตโน สาวกภาวเมว ทีเปตุํ อาห ‘‘เอวํ เม สุตํ เอกํ สมยํ ภควา [Pg.85] …เป… อชฺฌภาสี’’ติ. เอตฺถนฺตเร ปญฺจ อรหนฺตสตานิ อเนกานิ จ เทวตาสหสฺสานิ ‘‘สาธุ สาธู’’ติ อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อภินนฺทึสุ, มหาภูมิจาโล อโหสิ, นานาวิธกุสุมวสฺสํ อนฺตลิกฺขโต ปปติ, อญฺญานิ จ พหูนิ อจฺฉริยานิ ปาตุรเหสุํ, พหูนญฺจ เทวตานํ สํเวโค อุปฺปชฺชิ ‘‘ยํ อมฺเหหิ ภควโต สมฺมุขา สุตํ, อิทาเนว ตํ ปโรกฺขา ชาต’’นฺติ. เอวมิทํ อายสฺมตา อานนฺเทน ปฐมมหาสงฺคีติกาเล วทนฺเตนาปิ อิมินา การเณน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. เอตฺตาวตา จ ‘‘วุตฺตํ เยน ยทา ยสฺมา, เจตํ วตฺวา อิมํ วิธิ’’นฺติ อิมิสฺสา อทฺธคาถาย อตฺโถ ปกาสิโต โหติ.

Ahora, respecto a '¿por qué fue dicho?', se declara lo siguiente: Puesto que el venerable Mahākassapa preguntó sobre el origen, el venerable Ānanda lo dijo para explicar detalladamente dicho origen desde el principio. O bien, habiendo visto al venerable Ānanda sentado en el asiento del Dhamma rodeado por la multitud de los que han dominado sus sentidos, a algunas deidades se les ocurrió este pensamiento: 'Este venerable Vedehamuni (sabio), que por linaje pertenece al clan de los Sakyas y es heredero del Bienaventurado, a quien el Bienaventurado designó cinco veces como el más destacado en diversas categorías, que posee las cuatro cualidades maravillosas y asombrosas, y que es querido y grato para las cuatro asambleas; ahora, habiendo recibido la herencia del reino del Dhamma del Bienaventurado, seguramente se ha convertido en un Buda'. Por lo tanto, el venerable Ānanda, conociendo con su propia mente el pensamiento de aquellas deidades, y no aceptando ese elogio de cualidades que no poseía, dijo: 'Así lo he oído: en una ocasión el Bienaventurado... (punto) ...le habló', con el fin de demostrar su condición de discípulo. En ese intervalo, los quinientos arahants y muchos miles de deidades aclamaron al venerable Ānanda diciendo: '¡Excelente, excelente!'. Hubo un gran terremoto, una lluvia de diversas flores cayó del cielo y se manifestaron muchos otros prodigios. En muchas deidades surgió un sentido de urgencia espiritual (saṃvega): 'Lo que escuchamos directamente de la presencia del Bienaventurado, ahora se ha vuelto algo que no está ante nuestros ojos'. Así, debe entenderse que esto fue dicho por esta razón por el venerable Ānanda mientras hablaba en el momento del Primer Gran Recitado. Con esto, queda explicado el significado de esta media estrofa del comentario: 'Por quién, cuándo y por qué fue dicho, habiendo expuesto este procedimiento'.

เอวมิจฺจาทิปาฐวณฺณนา

Explicación del texto que comienza con 'Evaṃ' (Así).

๑. อิทานิ ‘‘เอวมิจฺจาทิปาฐสฺส, อตฺถํ นานปฺปการโต’’ติ เอวมาทิมาติกาย สงฺคหิตตฺถปฺปกาสนตฺถํ วุจฺจเต – เอวนฺติ อยํ สทฺโท อุปมูปเทสสมฺปหํสนครหณวจนสมฺปฏิคฺคหาการนิทสฺสนาวธารณาทีสุ อตฺเถสุ ทฏฺฐพฺโพ. ตถา เหส ‘‘เอวํ ชาเตน มจฺเจน, กตฺตพฺพํ กุสลํ พหุ’’นฺติ เอวมาทีสุ (ธ. ป. ๕๓) อุปมายํ ทิสฺสติ. ‘‘เอวํ เต อภิกฺกมิตพฺพํ, เอวํ เต ปฏิกฺกมิตพฺพ’’นฺติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๑๒๒) อุปเทเส. ‘‘เอวเมตํ ภควา, เอวเมตํ สุคตา’’ติ เอวมาทีสุ (อ. นิ. ๓.๖๖) สมฺปหํสเน. ‘‘เอวเมวํ ปนายํ วสลี ยสฺมึ วา ตสฺมึ วา ตสฺส มุณฺฑกสฺส สมณกสฺส วณฺณํ ภาสตี’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๘๗) ครหเณ. ‘‘เอวํ, ภนฺเตติ โข เต ภิกฺขู ภควโต ปจฺจสฺโสสุ’’นฺติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑) วจนสมฺปฏิคฺคเห. ‘‘เอวํ พฺยา โข อหํ, ภนฺเต, ภควตา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามี’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๙๘) อากาเร. ‘‘เอหิ ตฺวํ, มาณวก, เยน สมโณ อานนฺโท เตนุปสงฺกม, อุปสงฺกมิตฺวา มม วจเนน สมณํ อานนฺทํ อปฺปาพาธํ อปฺปาตงฺกํ ลหุฏฺฐานํ พลํ ผาสุวิหารํ ปุจฺฉ. ‘สุโภ มาณโว โตเทยฺยปุตฺโต ภวนฺตํ อานนฺทํ อปฺปาพาธํ อปฺปาตงฺกํ ลหุฏฺฐานํ พลํ ผาสุวิหารํ ปุจฺฉตี’ติ, เอวญฺจ วเทหิ สาธุ กิร ภวํ อานนฺโท เยน สุภสฺส มาณวสฺส โตเทยฺยปุตฺตสฺส นิเวสนํ, เตนุปสงฺกมตุ อนุกมฺปํ อุปาทายา’’ติ เอวมาทีสุ (ที. นิ. ๑.๔๔๕) นิทสฺสเน. ‘‘ตํ กึ มญฺญถ กาลามา, อิเม ธมฺมา กุสลา วา อกุสลา วาติ? อกุสลา, ภนฺเต. สาวชฺชา วา อนวชฺชา วาติ? สาวชฺชา, ภนฺเต. วิญฺญุครหิตา วา วิญฺญุปฺปสตฺถา [Pg.86] วาติ? วิญฺญุครหิตา, ภนฺเต. สมตฺตา สมาทินฺนา อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตนฺติ โน วา, กถํ โว เอตฺถ โหตีติ? สมตฺตา, ภนฺเต, สมาทินฺนา อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตนฺติ, เอวํ โน เอตฺถ โหตี’’ติ เอวมาทีสุ (อ. นิ. ๓.๖๖) อวธารเณ. อิธ ปน อาการนิทสฺสนาวธารเณสุ ทฏฺฐพฺโพ.

1. Ahora, para explicar el significado resumido en el esquema que comienza con «el significado del pasaje 'así' (evaṃ), etc., a través de diversos modos», se dice: la palabra «evaṃ» debe entenderse en los sentidos de comparación, instrucción, elogio, reproche, aceptación de una declaración, modo, ilustración y énfasis (o certeza), entre otros. De hecho, se observa en el sentido de comparación en pasajes como: «Así (evaṃ) como el hombre nacido mortal debe realizar muchos méritos». En el sentido de instrucción en pasajes como: «Así debes avanzar, así debes retroceder». En el sentido de elogio en pasajes como: «Así es, Bienaventurado; así es, Sugata (Aquel que ha llegado a la felicidad)». En el sentido de reproche en pasajes como: «De esta misma manera (evamevampana), esta miserable habla a favor de aquel asceta de cabeza rapada en cualquier circunstancia». En el sentido de aceptación de una declaración en pasajes como: «“Así sea, Venerable Señor”, aquellos monjes respondieron al Bienaventurado». En el sentido de modo en pasajes como: «De esta manera (evaṃ byā kho), Venerable Señor, comprendo el Dhamma enseñado por el Bienaventurado». En el sentido de ilustración en pasajes como: «Ven, joven, ve hacia donde está el asceta Ānanda y, al llegar, pregunta en mi nombre si el asceta Ānanda se encuentra libre de enfermedades, libre de aflicciones, ágil, fuerte y viviendo cómodamente. Dile: “El joven Subha, hijo de Todeyya, pregunta si el Venerable Ānanda está libre de enfermedades... y viviendo cómodamente”. Y dile también esto: “Sería bueno que el Venerable Ānanda, por compasión, viniera a la casa del joven Subha, hijo de Todeyya”». En el sentido de énfasis en pasajes como: «“¿Qué pensáis, Kālāmas? ¿Son estas enseñanzas beneficiosas o perjudiciales?”. “Perjudiciales, Venerable Señor”. “¿Son censurables o irreprochables?”. “Censurables, Venerable Señor”. “¿Son criticadas por los sabios o elogiadas por los sabios?”. “Criticadas por los sabios, Venerable Señor”. “Cuando se emprenden y se llevan a cabo, ¿conducen al daño y al sufrimiento, o no? ¿Cuál es vuestra opinión sobre esto?”. “Venerable Señor, cuando se emprenden y se llevan a cabo, conducen al daño y al sufrimiento; así (evaṃ) es nuestra opinión sobre esto”». Sin embargo, en este contexto, debe entenderse en los sentidos de modo, ilustración y énfasis.

ตตฺถ อาการตฺเถน เอวํ-สทฺเทน เอตมตฺถํ ทีเปติ – นานานยนิปุณมเนกชฺฌาสยสมุฏฺฐานํ อตฺถพฺยญฺชนสมฺปนฺนํ วิวิธปาฏิหาริยํ ธมฺมตฺถเทสนาปฏิเวธคมฺภีรํ สพฺพสตฺตานํ สกสกภาสานุรูปโต โสตปถมาคจฺฉนฺตํ ตสฺส ภควโต วจนํ สพฺพปฺปกาเรน โก สมตฺโถ วิญฺญาตุํ, สพฺพถาเมน ปน โสตุกามตํ ชเนตฺวาปิ เอวํ เม สุตํ, มยาปิ เอเกนากาเรน สุตนฺติ.

Al respecto, con la palabra «evaṃ» en el sentido de modo, se aclara este significado: ¿Quién es capaz de comprender plenamente la palabra de aquel Bienaventurado, la cual es sutil a través de diversos métodos, surgida de múltiples intenciones, dotada de significado y expresión, poseedora de diversos milagros, profunda en su enseñanza y en su penetración del significado y del Dhamma, y que llega al alcance del oído de todos los seres de acuerdo con sus lenguas respectivas? No obstante, habiendo generado el deseo de escuchar con toda la capacidad de uno, se dice: «Así (de este modo) he oído», es decir, «también por mí ha sido oído de un solo modo».

นิทสฺสนตฺเถน ‘‘นาหํ สยมฺภู, น มยา อิทํ สจฺฉิกต’’นฺติ อตฺตานํ ปริโมเจนฺโต ‘‘เอวํ เม สุตํ, มยาปิ เอวํ สุต’’นฺติ อิทานิ วตฺตพฺพํ สกลสุตฺตํ นิทสฺเสติ.

En el sentido de ilustración, liberándose a sí mismo al decir: «No soy yo quien lo ha descubierto por sí mismo, ni esto ha sido realizado por mí», ilustra la totalidad del sutta que ahora debe ser relatado diciendo: «Así he oído», o «por mí también así ha sido oído».

อวธารณตฺเถน ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ พหุสฺสุตานํ ยทิทํ อานนฺโท, คติมนฺตานํ, สติมนฺตานํ, ธิติมนฺตานํ, อุปฏฺฐากานํ ยทิทํ อานนฺโท’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๑๙-๒๒๓) เอวํ ภควตา ปสตฺถภาวานุรูปํ อตฺตโน ธารณพลํ ทสฺเสนฺโต สตฺตานํ โสตุกมฺยตํ ชเนติ ‘‘เอวํ เม สุตํ, ตญฺจ โข อตฺถโต วา พฺยญฺชนโต วา อนูนมนธิกํ, เอวเมว, น อญฺญถา ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ.

En el sentido de énfasis, mostrando su propio poder de retención en conformidad con el elogio del Bienaventurado: «Monjes, este es el más destacado de mis discípulos monjes de gran conocimiento, a saber, Ānanda; de aquellos que poseen memoria, determinación y de los asistentes, a saber, Ānanda»; genera en los seres el deseo de escuchar diciendo: «Así he oído», lo cual significa: «esto ha sido oído por mí sin omisión ni exceso, ya sea en el significado o en la expresión; exactamente así, no debe considerarse de otra manera».

เม-สทฺโท ตีสุ อตฺเถสุ ทิสฺสติ. ตถา หิสฺส ‘‘คาถาภิคีตํ เม อโภชเนยฺย’’นฺติ เอวมาทีสุ (สุ. นิ. ๘๑) มยาติ อตฺโถ. ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตู’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๔.๘๘) มยฺหนฺติ อตฺโถ. ‘‘ธมฺมทายาทา เม, ภิกฺขเว, ภวถา’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๙) มมาติ อตฺโถ. อิธ ปน ‘‘มยา สุต’’นฺติ จ ‘‘มม สุต’’นฺติ จ อตฺถทฺวเย ยุชฺชติ.

La palabra «me» se observa en tres sentidos. Pues en pasajes como «la comida obtenida mediante el canto de versos no debe ser consumida por mí (me)», el sentido es «por mí» (mayā). En pasajes como «Venerable Señor, sería bueno que el Bienaventurado me (me) enseñara el Dhamma brevemente», el sentido es «para mí» (mayhaṃ). En pasajes como «Monjes, sed mis (me) herederos del Dhamma», el sentido es «míos» (mama). Sin embargo, en este contexto, se aplica en el doble sentido de «por mí ha sido oído» y «mi audición».

สุตนฺติ อยํ สุตสทฺโท สอุปสคฺโค อนุปสคฺโค จ คมนขฺยาตราคาภิภูตูปจิตานุโยคโสตวิญฺเญยฺยโสตทฺวารวิญฺญาตาทิอเนกตฺถปฺปเภโท. ตถา หิสฺส ‘‘เสนาย ปสุโต’’ติ เอวมาทีสุ คจฺฉนฺโตติ [Pg.87] อตฺโถ. ‘‘สุตธมฺมสฺส ปสฺสโต’’ติ เอวมาทีสุ ขฺยาตธมฺมสฺสาติ อตฺโถ. ‘‘อวสฺสุตา อวสฺสุตสฺสา’’ติ เอวมาทีสุ (ปาจิ. ๖๕๗) ราคาภิภูตา ราคาภิภูตสฺสาติ อตฺโถ. ‘‘ตุมฺเหหิ ปุญฺญํ ปสุตํ อนปฺปก’’นฺติ เอวมาทีสุ (ขุ. ปา. ๗.๑๒) อุปจิตนฺติ อตฺโถ. ‘‘เย ฌานปฺปสุตา ธีรา’’ติ เอวมาทีสุ (ธ. ป. ๑๘๑) ฌานานุยุตฺตาติ อตฺโถ. ‘‘ทิฏฺฐํ สุตํ มุต’’นฺติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๔๑) โสตวิญฺเญยฺยนฺติ อตฺโถ. ‘‘สุตธโร สุตสนฺนิจโย’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๓๙) โสตทฺวารานุสารวิญฺญาตธโรติ อตฺโถ. อิธ ปน สุตนฺติ โสตวิญฺญาณปุพฺพงฺคมาย วิญฺญาณวีถิยา อุปธาริตนฺติ วา อุปธารณนฺติ วาติ อตฺโถ. ตตฺถ ยทา เม-สทฺทสฺส มยาติ อตฺโถ, ตทา ‘‘เอวํ มยา สุตํ, โสตวิญฺญาณปุพฺพงฺคมาย วิญฺญาณวีถิยา อุปธาริต’’นฺติ ยุชฺชติ. ยทา เม-สทฺทสฺส มมาติ อตฺโถ, ตทา ‘‘เอวํ มม สุตํ โสตวิญฺญาณปุพฺพงฺคมาย วิญฺญาณวีถิยา อุปธารณ’’นฺติ ยุชฺชติ.

En la palabra «sutaṃ» (oído), este término «suta», con o sin prefijo, posee una variedad de múltiples significados como: ir, conocido, abrumado por la pasión, acumulado, dedicado a, lo que debe ser conocido por la conciencia auditiva, y lo captado a través de la puerta del oído, entre otros. Pues en pasajes como «marchando (pasuto) con el ejército», el sentido es «yendo». En pasajes como «para el que ha conocido (suta) el Dhamma y ve», el sentido es «quien tiene el Dhamma enseñado». En pasajes como «la monja apasionada (avassutā) por el hombre apasionado (avassutassa)», el sentido es «abrumada por la pasión». En pasajes como «por vosotros se ha acumulado (pasutaṃ) un mérito no pequeño», el sentido es «acumulado». En pasajes como «aquellos sabios dedicados (pasutā) a la meditación», el sentido es «dedicados». En pasajes como «lo visto, oído (sutaṃ), percibido», el sentido es «lo que debe ser conocido por la conciencia auditiva». En pasajes como «el que retiene lo oído (suta-dharo), el que acumula lo oído», el sentido es «el que retiene lo conocido a través de la puerta del oído». Aquí, sin embargo, por el término «sutaṃ» se entiende el significado de «aquello que es captado» o «el acto de captar» mediante el proceso cognitivo mental precedido por la conciencia auditiva. Allí, cuando la palabra «me» tiene el sentido de «por mí», entonces es apropiado decir: «así ha sido captado por mí a través del proceso cognitivo mental precedido por la conciencia auditiva». Cuando la palabra «me» tiene el sentido de «mi», entonces es apropiado decir: «así es mi captación a través del proceso cognitivo mental precedido por la conciencia auditiva».

เอวเมเตสุ ตีสุ ปเทสุ เอวนฺติ โสตวิญฺญาณกิจฺจนิทสฺสนํ. เมติ วุตฺตวิญฺญาณสมงฺคีปุคฺคลนิทสฺสนํ. สุตนฺติ อสฺสวนภาวปฺปฏิกฺเขปโต อนูนานธิกาวิปรีตคฺคหณนิทสฺสนํ. ตถา เอวนฺติ สวนาทิจิตฺตานํ นานปฺปกาเรน อารมฺมเณ ปวตฺตภาวนิทสฺสนํ. เมติ อตฺตนิทสฺสนํ. สุตนฺติ ธมฺมนิทสฺสนํ.

Así, en estas tres palabras: con el término ‘evaṃ’ (así) se muestra la función de la conciencia auditiva. Con el término ‘me’ (por mí) se muestra a la persona dotada de la mencionada conciencia. Con el término ‘sutaṃ’ (escuchado), al rechazar el estado de no haber escuchado, se muestra la captación que no es deficiente, ni excesiva, ni errónea. Asimismo, con el término ‘evaṃ’ se muestra el modo en que las conciencias, tales como la audición y otras, ocurren en el objeto de diversas maneras. Con ‘me’ se muestra a uno mismo. Con ‘sutaṃ’ se muestra el Dhamma.

ตถา เอวนฺติ นิทฺทิสิตพฺพธมฺมนิทสฺสนํ. เมติ ปุคฺคลนิทสฺสนํ. สุตนฺติ ปุคฺคลกิจฺจนิทสฺสนํ.

Asimismo, con el término ‘evaṃ’ se muestra el Dhamma que debe ser indicado. Con ‘me’ se muestra a la persona. Con ‘sutaṃ’ se muestra la función de la persona.

ตถา เอวนฺติ วีถิจิตฺตานํ อาการปญฺญตฺติวเสน นานปฺปการนิทฺเทโส. เมติ กตฺตารนิทฺเทโส. สุตนฺติ วิสยนิทฺเทโส.

Asimismo, el término ‘evaṃ’ es una indicación de diversos tipos mediante la designación del modo de los procesos de conciencia (vīthicitta). El término ‘me’ es una indicación del agente (kattā). El término ‘sutaṃ’ es una indicación del objeto (visaya).

ตถา เอวนฺติ ปุคฺคลกิจฺจนิทฺเทโส. สุตนฺติ วิญฺญาณกิจฺจนิทฺเทโส. เมติ อุภยกิจฺจยุตฺตปุคฺคลนิทฺเทโส.

Asimismo, el término ‘evaṃ’ es una indicación de la función de la persona. El término ‘sutaṃ’ es una indicación de la función de la conciencia. El término ‘me’ es una indicación de la persona dotada de ambas funciones.

ตถา เอวนฺติ ภาวนิทฺเทโส. เมติ ปุคฺคลนิทฺเทโส. สุตนฺติ ตสฺส กิจฺจนิทฺเทโส.

Asimismo, el término ‘evaṃ’ es una indicación de la naturaleza o estado (bhāva). El término ‘me’ es una indicación de la persona. El término ‘sutaṃ’ es una indicación de la función de dicha persona.

ตตฺถ เอวนฺติ จ เมติ จ สจฺฉิกฏฺฐปรมตฺถวเสน อวิชฺชมานปญฺญตฺติ. สุตนฺติ วิชฺชมานปญฺญตฺติ. ตถา เอวนฺติ จ เมติ จ ตํ ตํ อุปาทาย วตฺตพฺพโต [Pg.88] อุปาทาปญฺญตฺติ. สุตนฺติ ทิฏฺฐาทีนิ อุปนิธาย วตฺตพฺพโต อุปนิธาปญฺญตฺติ.

En ese contexto, los términos ‘evaṃ’ y ‘me’ son designaciones de lo no existente (avijjamānapaññatti) en virtud de la realidad última en su sentido literal. El término ‘sutaṃ’ es una designación de lo existente (vijjamānapaññatti). Asimismo, los términos ‘evaṃ’ y ‘me’ son designaciones derivadas (upādāpaññatti) por ser expresadas en dependencia de tal o cual modo. El término ‘sutaṃ’ es una designación por comparación (upanidhāpaññatti) por ser expresada en comparación con la visión y otros sentidos.

เอตฺถ จ เอวนฺติ วจเนน อสมฺโมหํ ทีเปติ, สุตนฺติ วจเนน สุตสฺส อสมฺโมสํ. ตถา เอวนฺติ วจเนน โยนิโสมนสิการํ ทีเปติ อโยนิโส มนสิกโรโต นานปฺปการปฺปฏิเวธาภาวโต. สุตนฺติ วจเนน อวิกฺเขปํ ทีเปติ วิกฺขิตฺตจิตฺตสฺส สวนาภาวโต. ตถา หิ วิกฺขิตฺตจิตฺโต ปุคฺคโล สพฺพสมฺปตฺติยา วุจฺจมาโนปิ ‘‘น มยา สุตํ, ปุน ภณถา’’ติ ภณติ. โยนิโสมนสิกาเรน เจตฺถ อตฺตสมฺมาปณิธึ ปุพฺเพ กตปุญฺญตญฺจ สาเธติ, อวิกฺเขเปน สทฺธมฺมสฺสวนํ สปฺปุริสูปนิสฺสยญฺจ. เอวนฺติ จ อิมินา ภทฺทเกน อากาเรน ปจฺฉิมจกฺกทฺวยสมฺปตฺตึ อตฺตโน ทีเปติ, สุตนฺติ สวนโยเคน ปุริมจกฺกทฺวยสมฺปตฺตึ. ตถา อาสยสุทฺธึ ปโยคสุทฺธิญฺจ, ตาย จ อาสยสุทฺธิยา อธิคมพฺยตฺตึ, ปโยคสุทฺธิยา อาคมพฺยตฺตึ.

En estas tres palabras, con el término ‘evaṃ’ se muestra la ausencia de confusión; con el término ‘sutaṃ’ se muestra la ausencia de olvido de lo escuchado. Asimismo, con ‘evaṃ’ se muestra la atención sabia (yoniso manasikāra), pues para quien atiende de manera no sabia no existe la penetración de diversas maneras. Con ‘sutaṃ’ se muestra la ausencia de distracción (avikkhepa), pues para quien tiene la mente distraída no hay audición. En efecto, una persona distraída, aunque se le explique toda la excelencia del Dhamma, dice: “No lo escuché, dígalo de nuevo”. Con la atención sabia se logra aquí el establecimiento correcto de uno mismo y el mérito realizado en el pasado; con la ausencia de distracción se logra la escucha del verdadero Dhamma y la asociación con personas íntegras. Con este término ‘evaṃ’, de modo excelente, se muestra la perfección de los dos últimos de los cuatro ciclos (cakkas) para sí mismo; con el término ‘sutaṃ’, mediante la aplicación de la escucha, se muestra la perfección de los dos primeros ciclos. Asimismo, muestra la pureza de la inclinación y la pureza de la aplicación; por esa pureza de inclinación se muestra la destreza en la realización, y por la pureza de aplicación, la destreza en las escrituras.

เอวนฺติ จ อิมินา นานปฺปการปฏิเวธทีปเกน วจเนน อตฺตโน อตฺถปฏิภานปฏิสมฺภิทาสมฺปทํ ทีเปติ. สุตนฺติ อิมินา โสตพฺพเภทปฏิเวธทีปเกน ธมฺมนิรุตฺติปฏิสมฺภิทาสมฺปทํ ทีเปติ. เอวนฺติ จ อิทํ โยนิโสมนสิการทีปกํ วจนํ ภณนฺโต ‘‘เอเต มยา ธมฺมา มนสานุเปกฺขิตา ทิฏฺฐิยา สุปฺปฏิวิทฺธา’’ติ ญาเปติ. สุตนฺติ อิทํ สวนโยคทีปกวจนํ ภณนฺโต ‘‘พหู มยา ธมฺมา สุตา ธาตา วจสา ปริจิตา’’ติ ญาเปติ. ตทุภเยนปิ อตฺถพฺยญฺชนปาริปูรึ ทีเปนฺโต สวเน อาทรํ ชเนติ.

Con el término ‘evaṃ’, que muestra la penetración de diversas maneras, se muestra la propia perfección en el conocimiento analítico del significado (attha-paṭisambhidā) y de la perspicacia (paṭibhāna-paṭisambhidā). Con el término ‘sutaṃ’, que muestra la penetración de las distinciones en lo que debe ser escuchado, se muestra la perfección en el conocimiento analítico del Dhamma (dhamma-paṭisambhidā) y del lenguaje (nirutti-paṭisambhidā). Al pronunciar estas palabras, ‘evaṃ’, que muestran la atención sabia, el Venerable Ānanda da a conocer: “Estos Dhammas han sido reflexionados por mí con la mente y bien penetrados con la visión”. Al pronunciar estas palabras, ‘sutaṃ’, que muestran la aplicación de la escucha, da a conocer: “Muchos Dhammas han sido escuchados por mí, retenidos y familiarizados verbalmente”. Al mostrar mediante ambos términos la plenitud del sentido y de la letra, genera respeto por la escucha del Dhamma.

เอวํ เม สุตนฺติ อิมินา ปน สกเลนปิ วจเนน อายสฺมา อานนฺโท ตถาคตปฺปเวทิตํ ธมฺมํ อตฺตโน อทหนฺโต อสปฺปุริสภูมึ, อติกฺกมติ, สาวกตฺตํ ปฏิชานนฺโต สปฺปุริสภูมึ โอกฺกมติ. ตถา อสทฺธมฺมา จิตฺตํ วุฏฺฐาเปติ, สทฺธมฺเม จิตฺตํ ปติฏฺฐาเปติ. ‘‘เกวลํ สุตเมเวตํ มยา, ตสฺเสว ตุ ภควโต วจนํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’ติ จ ทีเปนฺโต อตฺตานํ ปริโมเจติ, สตฺถารํ อปทิสติ, ชินวจนํ อปฺเปติ, ธมฺมเนตฺตึ ปติฏฺฐาเปติ.

Además, con toda esta frase “Evaṃ me sutaṃ”, el Venerable Ānanda, al no atribuirse a sí mismo el Dhamma proclamado por el Tathāgata, trasciende el nivel de los hombres no íntegros y, al reconocer su condición de discípulo, entra en el nivel de las personas íntegras. Asimismo, aparta su mente de lo que no es el verdadero Dhamma y la establece en el verdadero Dhamma. Al mostrar: “Esto fue solo escuchado por mí, pero es la palabra de aquel Bendito, el Arahant, el Perfectamente Iluminado”, se libera a sí mismo, señala al Maestro, entrega las palabras al Conquistador y establece la guía del Dhamma.

อปิจ ‘‘เอวํ เม สุต’’นฺติ อตฺตนา อุปฺปาทิตภาวํ อปฺปฏิชานนฺโต ปุริมสฺสวนํ วิวรนฺโต ‘‘สมฺมุขา ปฏิคฺคหิตมิทํ มยา ตสฺส ภควโต จตุเวสารชฺชวิสารทสฺส [Pg.89] ทสพลธรสฺส อาสภฏฺฐานฏฺฐายิโน สีหนาทนาทิโน สพฺพสตฺตุตฺตมสฺส ธมฺมิสฺสรสฺส ธมฺมราชสฺส ธมฺมาธิปติโน ธมฺมทีปสฺส ธมฺมปฺปฏิสรณสฺส สทฺธมฺมวรจกฺกวตฺติโน สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส. น เอตฺถ อตฺเถ วา ธมฺเม วา ปเท วา พฺยญฺชเน วา กงฺขา วา วิมติ วา กาตพฺพา’’ติ สพฺพเทวมนุสฺสานํ อิมสฺมึ ธมฺเม อสฺสทฺธิยํ วินาเสติ, สทฺธาสมฺปทํ อุปฺปาเทตีติ เวทิตพฺโพ. โหติ เจตฺถ –

Además, al decir “Evaṃ me sutaṃ”, sin atribuirse la autoría y revelando que fue escuchado previamente, debe entenderse que elimina la falta de fe de todos los devas y humanos en este Dhamma y genera la perfección de la fe al declarar: “Esto fue recibido por mí presencialmente de aquel Bendito, el cual posee las cuatro intrepideces, los diez poderes, el que permanece en la posición del líder, el que ruge el rugido del león, el supremo entre todos los seres, el señor del Dhamma, el rey del Dhamma, el soberano del Dhamma, la lámpara del Dhamma, el refugio del Dhamma, el que hace girar la excelente rueda del verdadero Dhamma, el Perfectamente Iluminado. No debe haber duda ni vacilación aquí, sea en el significado, en el Dhamma, en las palabras o en las letras”. Sobre esto se dice:

‘‘วินาสยติ อสฺสทฺธํ, สทฺธํ วฑฺเฒติ สาสเน;

เอวํ เม สุตมิจฺเจวํ, วทํ โคตมสาวโก’’ติ.

“Destruye la falta de fe y acrecienta la fe en la Dispensación; así habla el discípulo de Gotama al decir: ‘Así he oído’.”

เอกนฺติ คณนปริจฺเฉทนิทฺเทโส. สมยนฺติ ปริจฺฉินฺนนิทฺเทโส. เอกํ สมยนฺติ อนิยมิตปริทีปนํ. ตตฺถ สมยสทฺโท –

‘Ekaṃ’ (una) es una indicación de una limitación numérica. ‘Samayaṃ’ (ocasión) es una indicación de un tiempo definido. ‘Ekaṃ samayaṃ’ es una indicación de tiempo indefinido. En ese contexto, la palabra ‘samaya’ (ocasión/tiempo):

สมวาเย ขเณ กาเล, สมูเห เหตุทิฏฺฐิสุ;

ปฏิลาเภ ปหาเน จ, ปฏิเวเธ จ ทิสฺสติ.

“Se observa en el sentido de concurrencia, momento oportuno, tiempo, conjunto, causa, puntos de vista, logro, abandono y penetración”.

ตถา หิสฺส ‘‘อปฺเปว นาม สฺเวปิ อุปสงฺกเมยฺยาม กาลญฺจ สมยญฺจ อุปาทายา’’ติ เอวมาทีสุ (ที. นิ. ๑.๔๔๗) สมวาโย อตฺโถ. ‘‘เอโกว โข, ภิกฺขเว, ขโณ จ สมโย จ พฺรหฺมจริยวาสายา’’ติ เอวมาทีสุ (อ. นิ. ๘.๒๙) ขโณ. ‘‘อุณฺหสมโย ปริฬาหสมโย’’ติ เอวมาทีสุ (ปาจิ. ๓๕๘) กาโล. ‘‘มหาสมโย ปวนสฺมิ’’นฺติ เอวมาทีสุ สมูโห. ‘‘สมโยปิ โข เต, ภทฺทาลิ, อปฺปฏิวิทฺโธ อโหสิ, ภควา โข สาวตฺถิยํ วิหรติ, โสปิ มํ ชานิสฺสติ, ‘ภทฺทาลิ, นาม ภิกฺขุ สตฺถุสาสเน สิกฺขาย อปริปูรการี’ติ, อยมฺปิ โข เต ภทฺทาลิ สมโย อปฺปฏิวิทฺโธ อโหสี’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๒.๑๓๕) เหตุ. ‘‘เตน โข ปน สมเยน อุคฺคาหมาโน ปริพฺพาชโก สมณมุณฺฑิกาปุตฺโต สมยปฺปวาทเก ตินฺทุกาจีเร เอกสาลเก มลฺลิกาย อาราเม ปฏิวสตี’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๒.๒๖๐) ทิฏฺฐิ.

En efecto, el significado de 'samavāyo' (conjunción de causas) aparece en pasajes como: 'Tal vez podamos acercarnos incluso mañana, dependiendo del tiempo (kāla) y de la ocasión (samaya)'. El significado de 'khaṇa' (oportunidad) aparece en pasajes como: 'Monjes, solo hay un momento y una ocasión para la vida santa'. El significado de 'kāla' (tiempo o estación) aparece en pasajes como: 'La estación de calor, la estación de fiebre'. El significado de 'samūha' (asamblea o grupo) aparece en pasajes como: 'La gran asamblea en el bosque'. El significado de 'hetu' (causa o razón) aparece en pasajes como: 'Bhaddāli, tampoco para ti esta razón fue comprendida: el Bienaventurado reside en Sāvatthī; Él sabrá de mí: "Este monje llamado Bhaddāli no cumple plenamente con el entrenamiento en la enseñanza del Maestro"; Bhaddāli, tampoco para ti esta razón fue comprendida'. El significado de 'diṭṭhi' (punto de vista o creencia) aparece en pasajes como: 'En aquel tiempo, el asceta errante Uggāhamāno, hijo de Samaṇamuṇḍikā, residía en el monasterio de la Reina Mallikā, que tiene un solo salón y está rodeado de árboles Tinduka, donde se debaten las diversas creencias'.

‘‘ทิฏฺเฐ ธมฺเม จ โย อตฺโถ, โย จตฺโถ สมฺปรายิโก;

อตฺถาภิสมยา ธีโร, ปณฺฑิโตติ ปวุจฺจตี’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๒๙) –

'El beneficio que se encuentra en esta vida presente y el beneficio que pertenece a la vida futura; por la obtención (abhisamaya) de tal beneficio, el sabio es llamado un hombre de sabiduría'.

เอวมาทีสุ ปฏิลาโภ. ‘‘สมฺมา มานาภิสมยา อนฺตมกาสิ ทุกฺขสฺสา’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๘) ปหานํ. ‘‘ทุกฺขสฺส ปีฬนฏฺโฐ สงฺขตฏฺโฐ สนฺตาปฏฺโฐ [Pg.90] วิปริณามฏฺโฐ อภิสมยฏฺโฐ’’ติ เอวมาทีสุ (ปฏิ. ม. ๒.๘) ปฏิเวโธ. อิธ ปนสฺส กาโล อตฺโถ. เตน เอกํ สมยนฺติ สํวจฺฉรอุตุมาสอฑฺฒมาสรตฺติทิวปุพฺพณฺหมชฺฌนฺหิกสายนฺหปฐมมชฺฌิม- ปจฺฉิมยามมุหุตฺตาทีสุ กาลขฺเยสุ สมเยสุ เอกํ สมยนฺติ ทีเปติ.

En pasajes como el anterior, significa 'paṭilābha' (obtención). En pasajes como: 'Por la correcta erradicación (abhisamaya) del orgullo, puso fin al sufrimiento', significa 'pahāna' (abandono). En pasajes como: 'El significado de opresión del sufrimiento, el significado de lo condicionado, el significado del tormento, el significado de la mutabilidad, el significado de la penetración (abhisamaya)', significa 'paṭivedha' (penetración o comprensión). Sin embargo, en este Maṅgala Sutta, su significado es 'kāla' (tiempo). Por lo tanto, con la expresión 'ekaṃ samayaṃ' (en una ocasión), se indica un tiempo entre los diversos tiempos conocidos como año, estación, mes, quincena, noche, día, mañana, mediodía, tarde, la primera vigilia, la vigilia media, la última vigilia, un momento (muhutta), etc.

เย วา อิเม คพฺโภกฺกนฺติสมโย ชาติสมโย สํเวคสมโย อภินิกฺขมนสมโย ทุกฺกรการิกสมโย มารวิชยสมโย อภิสมฺโพธิสมโย ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารสมโย เทสนาสมโย ปรินิพฺพานสมโยติ เอวมาทโย ภควโต เทวมนุสฺเสสุ อติวิย ปกาสา อเนกกาลขฺยา เอว สมยา. เตสุ สมเยสุ เทสนาสมยสงฺขาตํ เอกํ สมยนฺติ วุตฺตํ โหติ. โย จายํ ญาณกรุณากิจฺจสมเยสุ กรุณากิจฺจสมโย, อตฺตหิตปรหิตปฺปฏิปตฺติสมเยสุ ปรหิตปฺปฏิปตฺติสมโย, สนฺนิปติตานํ กรณียทฺวยสมเยสุ ธมฺมีกถาสมโย, เทสนาปฏิปตฺติสมเยสุ เทสนาสมโย, เตสุปิ สมเยสุ ยํ กิญฺจิ สนฺธาย ‘‘เอกํ สมย’’นฺติ วุตฺตํ โหติ.

Existen estos diversos tiempos del Bienaventurado que son sumamente célebres entre los dioses y los hombres: el tiempo de la concepción, el tiempo del nacimiento, el tiempo de la urgencia espiritual, el tiempo de la gran renuncia, el tiempo de las prácticas ascéticas, el tiempo de la victoria sobre Māra, el tiempo de la iluminación suprema, el tiempo de morar en la felicidad del Dhamma presente, el tiempo de la enseñanza y el tiempo del Parinibbāna. Entre todos estos tiempos, con 'ekaṃ samayaṃ' se quiere decir específicamente el tiempo de la enseñanza (desanāsamaya). Además, entre el tiempo del ejercicio de la sabiduría y el de la compasión, es el tiempo de la compasión; entre la práctica para el propio beneficio y el beneficio de otros, es el de la práctica para el beneficio ajeno; entre los dos deberes de la asamblea reunida, es el tiempo de la plática sobre el Dhamma; entre el tiempo de la enseñanza y el de la práctica, es el tiempo de la enseñanza. Aludiendo a cualquiera de estos, se dice 'ekaṃ samayaṃ'.

เอตฺถาห – อถ กสฺมา ยถา อภิธมฺเม ‘‘ยสฺมึ สมเย กามาวจร’’นฺติ จ อิโต อญฺเญสุ สุตฺตปเทสุ ‘‘ยสฺมึ สมเย, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหี’’ติ จ ภุมฺมวจเนน นิทฺเทโส กโต, วินเย จ ‘‘เตน สมเยน พุทฺโธ ภควา’’ติ กรณวจเนน, ตถา อกตฺวา อิธ ‘‘เอกํ สมย’’นฺติ อุปโยควจนนิทฺเทโส กโตติ. ตตฺถ ตถา, อิธ จ อญฺญถา อตฺถสมฺภวโต. ตตฺถ หิ อภิธมฺเม อิโต อญฺเญสุ สุตฺตปเทสุ จ อธิกรณตฺโถ ภาเวนภาวลกฺขณตฺโถ จ สมฺภวติ. อธิกรณญฺหิ กาลตฺโถ สมูหตฺโถ จ สมโย, ตตฺถ วุตฺตานํ ผสฺสาทิธมฺมานํ ขณสมวายเหตุสงฺขาตสฺส จ สมยสฺส ภาเวน เตสํ ภาโว ลกฺขียติ, ตสฺมา ตทตฺถโชตนตฺถํ ตตฺถ ภุมฺมวจนนิทฺเทโส กโต.

Al respecto se pregunta: ¿Por qué en el Abhidhamma se describe con el caso locativo (bhummavacana), como en 'yasmiṃ samaye' (en aquel tiempo en que hay una conciencia del reino de los sentidos), y en otros pasajes de los Suttas como 'yasmiṃ samaye, monjes, el monje, alejado de los placeres sensoriales...', y en el Vinaya se usa el caso instrumental (karaṇavacana), como en 'tena samayena' (en aquel tiempo, el Buda, el Bienaventurado...), pero aquí, en cambio, se usa el caso acusativo (upayogavacana) diciendo 'ekaṃ samayaṃ'? Se responde: allí se usa de esa forma y aquí de otra debido a la naturaleza del significado. Pues en el Abhidhamma y en otros pasajes de los Suttas, es posible el significado de ubicación (adhikaraṇa) y el de caracterización de una acción por otra (bhāvalakkhaṇa). 'Samaya' funciona allí como la base o ubicación (adhikaraṇa) en el sentido de tiempo o asamblea; mediante la existencia de ese 'samaya' (entendido como la conjunción de causas en un momento dado), se caracteriza la existencia de los estados mentales como el contacto (phassa) que allí se mencionan. Por lo tanto, para resaltar ese significado, se usó allí el caso locativo.

วินเย จ เหตฺวตฺโถ กรณตฺโถ จ สมฺภวติ. โย หิ โส สิกฺขาปทปญฺญตฺติสมโย สาริปุตฺตาทีหิปิ ทุพฺพิญฺเญยฺโย, เตน สมเยน เหตุภูเตน กรณภูเตน จ สิกฺขาปทานิ ปญฺญเปนฺโต สิกฺขาปทปญฺญตฺติเหตุญฺจ อเปกฺขมาโน ภควา ตตฺถ ตตฺถ วิหาสิ, ตสฺมา ตทตฺถโชตนตฺถํ ตตฺถ กรณวจนนิทฺเทโส กโต.

En el Vinaya, son apropiados los significados de causa (hetu) e instrumento (karaṇa). Esa ocasión para la promulgación de una regla de entrenamiento era difícil de conocer incluso para Sāriputta y otros grandes discípulos; el Bienaventurado, aguardando la causa de la promulgación de la regla de entrenamiento, residía en diversos lugares tomando ese tiempo como causa e instrumento. Por lo tanto, para resaltar ese significado, se usó allí el caso instrumental.

อิธ [Pg.91] ปน อญฺญสฺมิญฺจ เอวํชาติเก สุตฺตนฺตปาเฐ อจฺจนฺตสํโยคตฺโถ สมฺภวติ. ยญฺหิ สมยํ ภควา อิมํ อญฺญํ วา สุตฺตนฺตํ เทเสสิ, อจฺจนฺตเมว ตํ สมยํ กรุณาวิหาเรน วิหาสิ. ตสฺมา ตทตฺถโชตนตฺถํ อิธ อุปโยควจนนิทฺเทโส กโตติ วิญฺเญยฺโย. โหติ เจตฺถ –

Sin embargo, en este Maṅgala Sutta y en otros pasajes similares de los Suttas, es apropiado el significado de conjunción continua (accantasaṃyoga, que denota duración). Durante todo el tiempo en que el Bienaventurado enseñó este u otro Sutta, Él permaneció ininterrumpidamente en la morada de la compasión (karuṇāvihāra). Por lo tanto, debe entenderse que aquí se usó el caso acusativo para resaltar este significado. Al respecto se dice:

‘‘ตํ ตํ อตฺถมเปกฺขิตฺวา, ภุมฺเมน กรเณน จ;

อญฺญตฺร สมโย วุตฺโต, อุปโยเคน โส อิธา’’ติ.

'Atendiendo a cada significado respectivo, en otros lugares de la enseñanza el término samaya se expresa en locativo o instrumental; pero aquí, en este Sutta, se expresa en acusativo'.

ภควาติ คุณวิสิฏฺฐสตฺตุตฺตมครุคารวาธิวจนเมตํ. ยถาห –

'Bhagavā' es un epíteto que designa al más excelente de los seres, quien se distingue por sus cualidades y es digno de profundo respeto y reverencia. Como se ha dicho:

‘‘ภควาติ วจนํ เสฏฺฐํ, ภควาติ วจนมุตฺตมํ;

ครุ คารวยุตฺโต โส, ภควา เตน วุจฺจตี’’ติ.

'La palabra Bhagavā es excelente, la palabra Bhagavā es suprema. Él posee la cualidad de ser digno de gran respeto y reverencia; por ello se le llama Bhagavā'.

จตุพฺพิธญฺหิ นามํ อาวตฺถิกํ, ลิงฺคิกํ, เนมิตฺตกํ, อธิจฺจสมุปฺปนฺนนฺติ. อธิจฺจสมุปฺปนฺนํ นาม ‘‘ยทิจฺฉก’’นฺติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ วจฺโฉ ทมฺโม พลิพทฺโธติ เอวมาทิ อาวตฺถิกํ, ทณฺฑี ฉตฺตี สิขี กรีติ เอวมาทิ ลิงฺคิกํ, เตวิชฺโช ฉฬภิญฺโญติ เอวมาทิ เนมิตฺตกํ, สิริวฑฺฒโก ธนวฑฺฒโกติ เอวมาทิ วจนตฺถมนเปกฺขิตฺวา ปวตฺตํ อธิจฺจสมุปฺปนฺนํ. อิทํ ปน ภควาติ นามํ คุณเนมิตฺตกํ, น มหามายาย, น สุทฺโธทนมหาราเชน, น อสีติยา ญาติสหสฺเสหิ กตํ, น สกฺกสนฺตุสิตาทีหิ เทวตาวิเสเสหิ กตํ. ยถาห อายสฺมา สาริปุตฺตตฺเถโร ‘‘ภควาติ เนตํ นามํ มาตรา กตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ ยทิทํ ภควา’’ติ (มหานิ. ๘๔).

El nombre es de cuatro tipos: circunstancial (āvatthika), por característica (liṅgika), por cualidad (nemittaka) y arbitrario o espontáneo (adhiccasamuppanna). El término 'adhiccasamuppanna' se refiere a lo que se asigna según el propio deseo (yadicchaka). Entre estos, 'ternero' (vaccho), 'buey joven' (dammo) o 'buey de carga' (balibadda) son nombres circunstanciales. 'El que lleva un bastón' (daṇḍī), 'el que lleva una sombrilla' (chattī), 'el que tiene un moño' (sikhī) o 'el que tiene manos' (karī) son nombres por característica. 'El poseedor de las tres ciencias' (tevijjo) o 'el que posee las seis facultades superiores' (chaḷabhiñño) son nombres por cualidad. Nombres como 'Sirivaḍḍhaka' o 'Dhanavaḍḍhaka' son arbitrarios, pues surgen sin considerar el significado etimológico de las palabras. Pero este nombre, 'Bhagavā' (el Bienaventurado), es un nombre basado en sus cualidades (guṇanemittaka). No fue otorgado por la Reina Mahāmāyā, ni por el Gran Rey Suddhodana, ni por sus ochenta mil parientes, ni por deidades especiales como Sakka o Santusita. Como dijo el Venerable Sāriputta Thera: 'El nombre Bhagavā no fue dado por su madre, ni por su padre... es una designación que surge de la realización directa al final de la liberación: así es este nombre de Bhagavā'.

ยํ คุณเนมิตฺตกญฺเจตํ นามํ, เตสํ คุณานํ ปกาสนตฺถํ อิมํ คาถํ วทนฺติ –

Dado que este nombre se basa en sus cualidades, se recita este verso para manifestar dichas cualidades:

‘‘ภคี ภชี ภาคี วิภตฺตวา อิติ,อกาสิ ภคฺคนฺติ ครูติ ภาคฺยวา;

พหูหิ ญาเยหิ สุภาวิตตฺตโน,ภวนฺตโค โส ภควาติ วุจฺจตี’’ติ.

«Es Bhagavā porque posee bendiciones (bhagī), porque cultiva (bhajī), porque es partícipe (bhāgī) y porque es el Analizador (vibhattavā). Él realizó la destrucción de los males (bhagga), es venerable (garū) y afortunado (bhāgyavā). Habiéndose desarrollado plenamente a sí mismo mediante múltiples métodos y habiendo llegado al final de las existencias, se le llama Bhagavā».

นิทฺเทสาทีสุ (มหานิ. ๘๔; จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๒) วุตฺตนเยเนว จสฺส อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

Su significado debe entenderse siguiendo el método expuesto en el Niddesa y otros textos.

อยํ ปน อปโร ปริยาโย –

Este es otro método explicativo:

‘‘ภาคฺยวา ภคฺควา ยุตฺโต, ภเคหิ จ วิภตฺตวา;

ภตฺตวา วนฺตคมโน, ภเวสุ ภควา ตโต’’ติ.

«Es Afortunado (bhāgyavā), el Quebrantador (bhaggavā), está dotado de bendiciones (bhagehi yutto), es el Analizador (vibhattavā), el Cultivador (bhattavā), y aquel que ha abandonado el transcurrir por las existencias (vantagamano bhavesu); por tanto, es Bhagavā».

ตตฺถ [Pg.92] ‘‘วณฺณาคโม วณฺณวิปริยาโย’’ติ เอวํ นิรุตฺติลกฺขณํ คเหตฺวา สทฺทนเยน วา ปิโสทราทิปกฺเขปลกฺขณํ คเหตฺวา ยสฺมา โลกิยโลกุตฺตรสุขาภินิพฺพตฺตกํ ทานสีลาทิปารปฺปตฺตํ ภาคฺยมสฺส อตฺถิ, ตสฺมา ภาคฺยวาติ วตฺตพฺเพ ภควาติ วุจฺจตีติ ญาตพฺพํ. ยสฺมา ปน โลภโทสโมหวิปรีตมนสิการอหิริกาโนตฺตปฺปโกธูปนาหมกฺขปลา- อิสฺสามจฺฉริยมายาสาเฐยฺยถมฺภสารมฺภมานาติมานมทปมาทตณฺหาวิชฺชาติวิธากุสลมูลทุจฺจริต- สํกิเลสมลวิสมสญฺญาวิตกฺกปปญฺจจตุพฺพิธวิปริเยสอาสวคนฺถโอฆโยคอคติตณฺหุปาทาน- ปญฺจเจโตขิลวินิพนฺธนีวรณาภินนฺทนฉวิวาทมูลตณฺหากายสตฺตานุสย- อฏฺฐมิจฺฉตฺตนวตณฺหามูลกทสากุสลกมฺมปถทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคต- อฏฺฐสตตณฺหาวิจริตปฺปเภทสพฺพทรถปริฬาหกิเลสสตสหสฺสานิ, สงฺเขปโต วา ปญฺจ กิเลสกฺขนฺธอภิสงฺขารมจฺจุเทวปุตฺตมาเร อภญฺชิ, ตสฺมา ภคฺคตฺตา เอเตสํ ปริสฺสยานํ ภคฺควาติ วตฺตพฺเพ ภควาติ วุจฺจติ. อาห เจตฺถ –

En este contexto, basándose en el método de la lingüística (nirutti) sobre el aumento de letras o el cambio de letras, o bien siguiendo el método gramatical de inserción de términos como en 'pisodara', se debe entender que se le llama 'Bhagavā' en lugar de 'Bhāgyavā' porque posee fortuna (bhāgya), habiendo alcanzado la perfección en la generosidad, la virtud y otras perfecciones que producen la felicidad tanto mundana como supramundana. Además, se le llama 'Bhagavā' en lugar de 'Bhaggavā' (el Quebrantador) porque quebró (abhañji) la codicia, el odio, el engaño, la atención inadecuada, la falta de vergüenza y temor moral, la ira, la malevolencia, el desprecio, el dominio, la envidia, la avaricia, el engaño, la hipocresía, la obstinación, la impetuosidad, el orgullo, la arrogancia, la vanidad, la negligencia, el deseo, la ignorancia, las tres raíces de lo insano, la mala conducta, las impurezas, las manchas, las percepciones erróneas, los pensamientos distractores, las proliferaciones mentales, las cuatro distorsiones, los efluvios, las ataduras, las inundaciones, los yugos, los sesgos, los apegos, los cinco desiertos del corazón, los cinco grilletes, los cinco obstáculos, los cinco deleites, las seis raíces de la disputa, los seis cuerpos del deseo, los siete estados latentes, las ocho incorrecciones, las nueve raíces del deseo, los diez caminos de la acción insana, las sesenta y dos visiones erróneas, los ciento ocho tipos de deseo y, en definitiva, los cien mil tipos de impurezas que causan angustia y ardor. O en resumen, porque quebró a los cinco Māras: las impurezas, los agregados, las formaciones, la muerte y el hijo de un deva. Por haber quebrantado estos peligros, se le llama Bhagavā. Al respecto se dice:»

‘‘ภคฺคราโค ภคฺคโทโส, ภคฺคโมโห อนาสโว;

ภคฺคาสฺส ปาปกา ธมฺมา, ภควา เตน วุจฺจตี’’ติ.

«Aquel que ha quebrantado la pasión, el odio y el engaño, aquel que no tiene efluvios (anāsavo); para este Bienaventurado los estados insanos han sido quebrantados, por ello es llamado Bhagavā».

ภาคฺยวตาย จสฺส สตปุญฺญลกฺขณธรสฺส รูปกายสมฺปตฺติ ทีปิตา โหติ, ภคฺคโทสตาย ธมฺมกายสมฺปตฺติ. ตถา โลกิยสริกฺขกานํ พหุมานภาโว, คหฏฺฐปพฺพชิเตหิ อภิคมนียตา. ตถา อภิคตานญฺจ เนสํ กายจิตฺตทุกฺขาปนยเน ปฏิพลภาโว, อามิสทานธมฺมทาเนหิ อุปการิตา. โลกิยโลกุตฺตรสุเขหิ จ สํโยชนสมตฺถตา ทีปิตา โหติ.

Por su condición de afortunado (bhāgyavā), al poseer las señales de sus cien méritos, se manifiesta la perfección de su cuerpo físico (rūpakāyasampatti). Por su condición de quebrantador de faltas, se manifiesta la perfección de su cuerpo del Dhamma (dhammakāyasampatti). Asimismo, se manifiesta su estado de ser altamente venerado por los laicos y su accesibilidad para ser visitado por monjes y seglares. De igual modo, se muestra su capacidad para eliminar el sufrimiento físico y mental de quienes acuden a Él, su ayuda mediante el don de bienes materiales y el don del Dhamma, y su aptitud para vincular a los seres con la felicidad mundana y supramundana.

ยสฺมา จ โลเก อิสฺสริยธมฺมยสสิริกามปยตฺเตสุ ฉสุ ธมฺเมสุ ภคสทฺโท วตฺตติ, ปรมญฺจสฺส สกจิตฺเต อิสฺสริยํ, อณิมาลฆิมาทิกํ วา โลกิยสมฺมตํ สพฺพาการปริปูรํ อตฺถิ, ตถา โลกุตฺตโร ธมฺโม, โลกตฺตยพฺยาปโก ยถาภุจฺจคุณาธิคโต อติวิย ปริสุทฺโธ ยโส, รูปกายทสฺสนพฺยาวฏชนนยนมนปฺปสาทชนนสมตฺถา สพฺพาการปริปูรา สพฺพงฺคปจฺจงฺคสิรี, ยํ ยํ อเนน อิจฺฉิตํ ปตฺถิตํ อตฺตหิตํ ปรหิตํ วา, ตสฺส ตสฺส ตเถว อภินิปฺผนฺนตฺตา อิจฺฉิตตฺถนิปฺผตฺติสญฺญิโต กาโม, สพฺพโลกครุภาวปฺปตฺติเหตุภูโต สมฺมาวายามสงฺขาโต ปยตฺโต จ อตฺถิ, ตสฺมา อิเมหิ ภเคหิ ยุตฺตตฺตาปิ ภคา อสฺส สนฺตีติ อิมินา อตฺเถน ‘‘ภควา’’ติ วุจฺจติ.

Además, dado que en el mundo el término 'bhaga' se aplica a seis cualidades: señorío (issariya), doctrina (dhamma), fama (yasa), esplendor (sirī), deseo o voluntad (kāma) y esfuerzo (payatta); y puesto que Él posee un señorío supremo sobre su propia mente, ya sea con los poderes de pequeñez, ligereza, etc., o con la perfección de todas las formas reconocida en el mundo; y posee el Dhamma supramundano; y una fama sumamente pura alcanzada por sus cualidades reales y extendida por los tres mundos; y un esplendor en todos sus miembros y partes que es perfecto en todo sentido y capaz de generar deleite en los ojos de las personas dedicadas a contemplar su forma física; y un deseo (voluntad) que se denomina 'cumplimiento de lo anhelado', ya que lo que sea que haya deseado o aspirado para su propio beneficio o el de otros se ha cumplido tal cual; y posee el esfuerzo llamado 'recto esfuerzo' (sammāvāyāma), que es la causa para alcanzar el estado de ser venerable para todo el mundo; por estar dotado de estos seis 'bhagas', se dice que posee bendiciones, y en este sentido es llamado 'Bhagavā'.

ยสฺมา [Pg.93] ปน กุสลาทิเภเทหิ สพฺพธมฺเม, ขนฺธายตนธาตุสจฺจอินฺทฺริยปฏิจฺจสมุปฺปาทาทีหิ วา กุสลาทิธมฺเม, ปีฬนสงฺขตสนฺตาปวิปริณามฏฺเฐน วา ทุกฺขมริยสจฺจํ, อายูหนนิทานสํโยคปลิโพธฏฺเฐน สมุทยํ, นิสฺสรณวิเวกาสงฺขตอมตฏฺเฐน นิโรธํ, นิยฺยานิกเหตุทสฺสนาธิปเตยฺยฏฺเฐน มคฺคํ วิภตฺตวา, วิภชิตฺวา วิวริตฺวา เทสิตวาติ วุตฺตํ โหติ, ตสฺมา วิภตฺตวาติ วตฺตพฺเพ ‘‘ภควา’’ติ วุจฺจติ.

Además, puesto que Él analizó (vibhattavā) todos los fenómenos según sus distinciones de sano, etc., o bien los fenómenos sanos y otros mediante los agregados, bases, elementos, verdades, facultades y el origen dependiente; o analizó la Noble Verdad del Sufrimiento por su sentido de opresión, formación, ardor y cambio; la Verdad del Origen por su sentido de acumulación, fuente, vínculo y obstrucción; la Verdad de la Cesación por su sentido de liberación, aislamiento, lo no condicionado y la inmortalidad; y la Verdad del Camino por su sentido de salida, causa, visión y dominio —es decir, que los ha analizado, expuesto y enseñado—; por ello, debiendo decirse 'Vibhattavā' (el Analizador), se le llama 'Bhagavā'.

ยสฺมา จ เอส ทิพฺพพฺรหฺมอริยวิหาเร กายจิตฺตอุปธิวิเวเก สุญฺญตาปฺปณิหิตานิมิตฺตวิโมกฺเข อญฺเญ จ โลกิยโลกุตฺตเร อุตฺตริมนุสฺสธมฺเม ภชิ เสวิ พหุลมกาสิ, ตสฺมา ภตฺตวาติ วตฺตพฺเพ ‘‘ภควา’’ติ วุจฺจติ.

Y dado que Él cultivó, frecuentó y practicó abundantemente (bhaji sevi) las moradas divinas, las moradas de Brahma y las moradas de los nobles, así como el aislamiento del cuerpo, de la mente y de los sustratos, las liberaciones del vacío, de lo sin deseo y de lo sin señal, y otros estados humanos superiores tanto mundanos como supramundanos; por ello, debiendo decirse 'Bhattavā' (el Cultivador), se le llama 'Bhagavā'.

ยสฺมา ปน ตีสุ ภเวสุ ตณฺหาสงฺขาตํ คมนํ อเนน วนฺตํ, ตสฺมา ภเวสุ วนฺตคมโนติ วตฺตพฺเพ ภวสทฺทโต ภการํ คมนสทฺทโต คการํ วนฺตสทฺทโต วการญฺจ ทีฆํ กตฺวา อาทาย ‘‘ภควา’’ติ วุจฺจติ, ยถา โลเก ‘‘เมหนสฺส ขสฺส มาลา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘เมขลา’’ติ.

Asimismo, puesto que Él ha 'vomitado' o abandonado (vanta) el transcurrir (gamana) causado por el deseo en las tres existencias (bhavesu); por lo tanto, en lugar de decir 'Bhavesu vantagamano', se toma 'bha' de 'bhava', 'ga' de 'gamana' y 'va' de 'vanta', se alarga la vocal y se dice 'Bhagavā'. Así como en el mundo, en lugar de decir 'mehanassa khassa mālā' (guirnalda para el espacio secreto), se dice 'mekhalā' (cinturón o faja).

เอตฺตาวตา เจตฺถ เอวํ เม สุตนฺติ วจเนน ยถาสุตํ ยถาปริยตฺตํ ธมฺมํ เทเสนฺโต ปจฺจกฺขํ กตฺวา ภควโต ธมฺมสรีรํ ปกาเสติ, เตน ‘‘นยิทํ อตีตสตฺถุกํ ปาวจนํ, อยํ โว สตฺถา’’ติ ภควโต อทสฺสเนน อุกฺกณฺฐิตชนํ สมสฺสาเสติ.

Hasta este punto, con esta secuencia de palabras y a través de la expresión «Así he oído», el venerable Ānanda, al exponer el Dhamma tal como lo escuchó y aprendió, manifiesta el cuerpo del Dhamma (dhammasarīra) del Bienaventurado habiéndolo hecho presente ante sí. Mediante esto, consuela a las personas angustiadas por no ver más al Bienaventurado, recordándoles que: «Esta enseñanza no es una palabra cuyo maestro ha pasado; este Dhamma es vuestro maestro».

เอกํ สมยํ ภควาติ วจเนน ตสฺมึ สมเย ภควโต อวิชฺชมานภาวํ ทสฺเสนฺโต รูปกายปรินิพฺพานํ ทสฺเสติ. เตน ‘‘เอวํวิธสฺส อิมสฺส อริยธมฺมสฺส เทเสตา ทสพลธโร วชิรสงฺฆาตกาโย โสปิ ภควา ปรินิพฺพุโต, ตตฺถ เกนญฺเญน ชีวิเต อาสา ชเนตพฺพา’’ติ ชีวิตมทมตฺตํ ชนํ สํเวเชติ, สทฺธมฺเม จสฺส อุสฺสาหํ ชเนติ.

Con las palabras «En una ocasión, el Bienaventurado», al mostrar la ausencia física del Bienaventurado en el momento de la recitación, el venerable Ānanda señala el parinibbāna de su cuerpo físico (rūpakāya). Con ello, sobrecoge (saṃvejeti) a las personas embriagadas por la vanidad de la vida, reflexionando: «Incluso aquel Bienaventurado, dotado de los diez poderes, poseedor de un cuerpo firme como el diamante y maestro de este noble Dhamma, ha partido al parinibbāna; por tanto, ¿quién más podría albergar deseos de permanencia en esta vida?». Así, genera en ellos el esfuerzo por el verdadero Dhamma.

เอวนฺติ จ ภณนฺโต เทสนาสมฺปตฺตึ นิทฺทิสติ, เม สุตนฺติ สาวกสมฺปตฺตึ, เอกํ สมยนฺติ กาลสมฺปตฺตึ, ภควาติ เทสกสมฺปตฺตึ.

Al decir «Evaṃ» (Así), el venerable Ānanda indica la perfección de la enseñanza (desanāsampatti); con «me sutaṃ» (he oído), la perfección del discípulo (sāvakasampatti); con «ekaṃ samayaṃ» (en una ocasión), la perfección del tiempo (kālasampatti); y con «bhagavā» (el Bienaventurado), la perfección del maestro (desakasampatti).

สาวตฺถิยํ วิหรตีติ เอตฺถ สาวตฺถีติ สวตฺถสฺส อิสิโน นิวาสฏฺฐานภูตํ นครํ, ยถา กากนฺที มากนฺทีติ, เอวํ อิตฺถิลิงฺควเสน สาวตฺถีติ วุจฺจติ, เอวํ อกฺขรจินฺตกา. อฏฺฐกถาจริยา ปน ภณนฺติ ‘‘ยํกิญฺจิ [Pg.94] มนุสฺสานํ อุปโภคปริโภคํ สพฺพเมตฺถ อตฺถี’’ติ สาวตฺถี. สตฺถสมาโยเค จ ‘‘กึ ภณฺฑมตฺถี’’ติ ปุจฺฉิเต ‘‘สพฺพมตฺถี’’ติ วจนมุปาทาย สาวตฺถี.

En la expresión «residía en Sāvatthī», el término Sāvatthī se refiere a la ciudad que fue el lugar de residencia del sabio Savattha; así como se dice Kākandī o Mākandī, se denomina Sāvatthī debido al género femenino del término. Así lo explican los gramáticos. Sin embargo, los maestros de los Comentarios (Aṭṭhakathā) dicen que se llama Sāvatthī porque «todo» (sabbaṃ) lo que los seres humanos necesitan para su uso y disfrute «está allí» (ettha atthi). Además, se dice que al encontrarse con caravanas de mercaderes y preguntarles «¿qué mercancías hay?» (kiṃ bhaṇḍamatthi?), ellos respondían «todo hay» (sabbamatthi); de esta expresión surge el nombre Sāvatthī.

‘‘สพฺพทา สพฺพูปกรณํ, สาวตฺถิยํ สโมหิตํ;

ตสฺมา สพฺพมุปาทาย, สาวตฺถีติ ปวุจฺจติ.

«En Sāvatthī siempre se reúnen todos los suministros; por lo tanto, debido a que todo está contenido allí, se llama Sāvatthī».

‘‘โกสลานํ ปุรํ รมฺมํ, ทสฺสเนยฺยํ มโนรมํ;

ทสหิ สทฺเทหิ อวิวิตฺตํ, อนฺนปานสมายุตํ.

«Es la ciudad de los Kosalas, encantadora, digna de verse y deleitable; no está privada de los diez sonidos y está provista de abundantes alimentos y bebidas».

‘‘วุฑฺฒึ เวปุลฺลตํ ปตฺตํ, อิทฺธํ ผีตํ มโนรมํ;

อาฬกมนฺทาว เทวานํ, สาวตฺถิปุรมุตฺตม’’นฺติ. (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๔);

«Habiendo alcanzado prosperidad y plenitud, opulenta, abundante y deleitable; la excelente ciudad de Sāvatthī es como la ciudad de Āḷakamandā de los dioses».

ตสฺสํ สาวตฺถิยํ. สมีปตฺเถ ภุมฺมวจนํ.

«En aquella Sāvatthī». El uso del caso locativo (bhummavacana) denota aquí proximidad.

วิหรตีติ อวิเสเสน อิริยาปถทิพฺพพฺรหฺมอริยวิหาเรสุ อญฺญตรวิหารสมงฺคิปริทีปนเมตํ. อิธ ปน ฐานคมนาสนสยนปฺปเภเทสุ อิริยาปเถสุ อญฺญตรอิริยาปถสมาโยคปริทีปนํ, เตน ฐิโตปิ คจฺฉนฺโตปิ นิสินฺโนปิ สยาโนปิ ภควา วิหรติจฺเจว เวทิตพฺโพ. โส หิ เอกํ อิริยาปถพาธนํ อปเรน อิริยาปเถน วิจฺฉินฺทิตฺวา อปริปตนฺตํ อตฺตภาวํ หรติ ปวตฺเตติ. ตสฺมา วิหรตีติ วุจฺจติ.

La palabra «residía» (viharati) es una expresión que describe, de manera general, la permanencia del Bienaventurado en cualquiera de las cuatro moradas: las posturas físicas (iriyāpatha), la morada divina (dibba), la morada de Brahma o la morada de los nobles (ariya). Sin embargo, aquí se refiere específicamente a la permanencia en cualquiera de las posturas —parado, caminando, sentado o acostado—. Por lo tanto, se debe entender que ya sea que estuviera de pie, caminando, sentado o acostado, se dice simplemente que el Bienaventurado «residía». Esto es así porque el Bienaventurado mantiene y hace proseguir su cuerpo físico interrumpiendo el dolor de una postura con otra postura, evitando así que el cuerpo decaiga. Por ello se dice «residía».

เชตวเนติ เอตฺถ อตฺตโน ปจฺจตฺถิกชนํ ชินาตีติ เชโต, รญฺญา วา อตฺตโน ปจฺจตฺถิกชเน ชิเต ชาโตติ เชโต, มงฺคลกมฺยตาย วา ตสฺส เอวํ นามเมว กตนฺติปิ เชโต. วนยตีติ วนํ, อตฺตสมฺปทาย สตฺตานํ ภตฺตึ กาเรติ, อตฺตนิ สิเนหํ อุปฺปาเทตีติ อตฺโถ. วนุเต อิติ วา วนํ, นานาวิธกุสุมคนฺธสมฺโมทมตฺตโกกิลาทิวิหงฺควิรุเตหิ มนฺทมาลุตจลิตรุกฺขสาขาวิฏปปุปฺผผลปลฺลวปลาเสหิ จ ‘‘เอถ มํ ปริภุญฺชถา’’ติ ปาณิโน ยาจติ วิยาติ อตฺโถ. เชตสฺส วนํ เชตวนํ. ตญฺหิ เชเตน ราชกุมาเรน โรปิตํ สํวฑฺฒิตํ ปริปาลิตํ, โส จ ตสฺส สามี อโหสิ, ตสฺมา เชตวนนฺติ วุจฺจติ. ตสฺมึ เชตวเน.

En «en el Bosque de Jeta» (Jetavana): se llama «Jeta» al príncipe porque vence (jināti) a sus enemigos; o bien, nació cuando el rey, su padre, había vencido a sus enemigos; o simplemente se le dio ese nombre por auspicio. Se llama «Vana» (bosque) porque hace que la gente lo frecuente (vanayati); es decir, por su propia excelencia atrae la devoción de los seres y genera afecto. También se llama «Vana» porque es habitado (vanute) por aves como el cuco, embriagadas por la fragancia de diversas flores, y porque con sus ramas, brotes y hojas movidos por la suave brisa, parece rogar a los seres vivos: «venid y disfrutad de mí». El bosque del príncipe Jeta es el «Jetavana». De hecho, este bosque fue plantado, cultivado y protegido por el príncipe Jeta, quien fue su dueño original; por ello se llama Jetavana. En ese Bosque de Jeta.

อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเมติ เอตฺถ สุทตฺโต นาม โส คหปติ มาตาปิตูหิ กตนามวเสน, สพฺพกามสมิทฺธิตาย ตุ วิคตมลมจฺเฉรตาย กรุณาทิคุณสมงฺคิตาย จ นิจฺจกาลํ อนาถานํ ปิณฺฑํ [Pg.95] อทาสิ, เตน อนาถปิณฺฑิโกติ สงฺขฺยํ คโต. อารมนฺติ เอตฺถ ปาณิโน, วิเสเสน วา ปพฺพชิตาติ อาราโม, ตสฺส ปุปฺผผลปลฺลวาทิโสภนตาย นาติทูรนาจฺจาสนฺนตาทิปญฺจวิธเสนาสนงฺคสมฺปตฺติยา จ ตโต ตโต อาคมฺม รมนฺติ อภิรมนฺติ อนุกฺกณฺฐิตา หุตฺวา นิวสนฺตีติ อตฺโถ. วุตฺตปฺปการาย วา สมฺปตฺติยา ตตฺถ ตตฺถ คเตปิ อตฺตโน อพฺภนฺตรํเยว อาเนตฺวา รเมตีติ อาราโม. โส หิ อนาถปิณฺฑิเกน คหปตินา เชตสฺส ราชกุมารสฺส หตฺถโต อฏฺฐารสหิรญฺญโกฏิสนฺถาเรน กิณิตฺวา อฏฺฐารสหิรญฺญโกฏีหิ เสนาสนํ การาเปตฺวา อฏฺฐารสหิรญฺญโกฏีหิ วิหารมหํ นิฏฺฐาเปตฺวา เอวํ จตุปญฺญาสาย หิรญฺญโกฏิปริจฺจาเคน พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิยฺยาติโต, ตสฺมา ‘‘อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราโม’’ติ วุจฺจติ. ตสฺมึ อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม.

En «en el monasterio de Anāthapiṇḍika»: aquel jefe de familia se llamaba Sudatta por el nombre que le dieron sus padres. No obstante, debido a su total prosperidad, a estar libre de la mancha de la tacañería y a estar dotado de compasión, siempre daba limosna o alimento (piṇḍa) a los desamparados (anātha); por ello llegó a ser conocido como Anāthapiṇḍika. Se llama «Ārāma» (monasterio/parque) porque allí los seres se deleitan (āramanti), especialmente los monjes. Debido a la belleza de sus flores, frutos y brotes, y por poseer las cinco cualidades de una residencia monástica —como no estar ni muy lejos ni muy cerca de la ciudad—, los monjes acuden allí desde diversos lugares y residen con deleite y sin cansancio. O bien, se llama Ārāma porque, con sus mencionadas excelencias, atrae hacia su interior a quienes pasan cerca y los hace deleitarse. Este monasterio fue adquirido por el jefe de familia Anāthapiṇḍika de manos del príncipe Jeta cubriendo el suelo con dieciocho millones de monedas de oro, gastando otros dieciocho millones en la construcción de las residencias y otros dieciocho millones en la ceremonia de inauguración. Así, tras haber renunciado a cincuenta y cuatro millones de monedas de oro, fue ofrecido a la orden de monjes encabezada por el Buddha. Por ello se llama «el monasterio de Anāthapiṇḍika». En aquel monasterio de Anāthapiṇḍika.

เอตฺถ จ ‘‘เชตวเน’’ติ วจนํ ปุริมสามิปริกิตฺตนํ, ‘‘อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม’’ติ ปจฺฉิมสามิปริกิตฺตนํ. กิเมเตสํ ปริกิตฺตเน ปโยชนนฺติ? วุจฺจเต – อธิการโต ตาว ‘‘กตฺถ ภาสิต’’นฺติ ปุจฺฉานิยามกรณํ อญฺเญสํ ปุญฺญกามานํ ทิฏฺฐานุคติอาปชฺชเน นิโยชนญฺจ. ตตฺถ หิ ทฺวารโกฏฺฐกปาสาทมาปเน ภูมิวิกฺกยลทฺธา อฏฺฐารส หิรญฺญโกฏิโย อเนกโกฏิอคฺฆนกา รุกฺขา จ เชตสฺส ปริจฺจาโค, จตุปญฺญาส โกฏิโย อนาถปิณฺฑิกสฺส. ยโต เตสํ ปริกิตฺตเนน ‘‘เอวํ ปุญฺญกามา ปุญฺญานิ กโรนฺตี’’ติ ทสฺเสนฺโต อายสฺมา อานนฺโท อญฺเญปิ ปุญฺญกาเม เตสํ ทิฏฺฐานุคติอาปชฺชเน นิโยเชติ. เอวเมตฺถ ปุญฺญกามานํ ทิฏฺฐานุคติอาปชฺชเน นิโยชนํ ปโยชนนฺติ เวทิตพฺพํ.

Aquí, la mención de «en el Bosque de Jeta» nombra al antiguo dueño, y la mención de «en el monasterio de Anāthapiṇḍika» nombra al dueño posterior. ¿Cuál es el propósito de mencionar a ambos? Se responde que, primeramente, sirve para establecer con precisión dónde fue pronunciado el discurso y para instar a otros que buscan el mérito a seguir su ejemplo. Al mencionar a estos donantes, se muestra que las dieciocho millones de monedas del valor del terreno y los árboles que valían muchos millones fueron la renuncia de Jeta, mientras que las cincuenta y cuatro millones fueron la renuncia de Anāthapiṇḍika. El venerable Ānanda los menciona para mostrar cómo los amantes del mérito realizan tales obras, motivando a otros a imitar su conducta virtuosa. Así debe entenderse: el propósito es exhortar a los buscadores de mérito a seguir el ejemplo de estos grandes donantes.

เอตฺถาห – ‘‘ยทิ ตาว ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ, ‘เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม’ติ น วตฺตพฺพํ. อถ ตตฺถ วิหรติ, ‘สาวตฺถิย’นฺติ น วตฺตพฺพํ. น หิ สกฺกา อุภยตฺถ เอกํ สมยํ วิหริตุ’’นฺติ. วุจฺจเต – นนุ วุตฺตเมตํ ‘‘สมีปตฺเถ ภุมฺมวจน’’นฺติ, ยโต ยถา คงฺคายมุนาทีนํ สมีเป โคยูถานิ จรนฺตานิ ‘‘คงฺคาย จรนฺติ, ยมุนาย จรนฺตี’’ติ วุจฺจนฺติ, เอวมิธาปิ ยทิทํ สาวตฺถิยา สมีเป เชตวนํ อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราโม, ตตฺถ วิหรนฺโต วุจฺจติ ‘‘สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน [Pg.96] อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม’’ติ เวทิตพฺโพ. โคจรคามนิทสฺสนตฺถํ หิสฺส สาวตฺถิวจนํ, ปพฺพชิตานุรูปนิวาสฏฺฐานนิทสฺสนตฺถํ เสสวจนํ.

Aquí se dice: «Si el Bienaventurado reside en Sāvatthī, no debería decirse “en el Bosque de Jeta, en el monasterio de Anāthapiṇḍika”. Y si reside allí, no debería decirse “en Sāvatthī”. Pues no es posible residir en ambos lugares al mismo tiempo». Se responde: ¿No se ha dicho ya que el caso locativo se usa en el sentido de proximidad? Así como se dice de los rebaños de vacas que pastan cerca de los ríos Ganges o Yamunā que “pastan en el Ganges” o “pastan en el Yamunā”, del mismo modo aquí, dado que el Bosque de Jeta, el monasterio de Anāthapiṇḍika, está cerca de Sāvatthī, debe entenderse que al residir allí se dice “reside en Sāvatthī, en el Bosque de Jeta, en el monasterio de Anāthapiṇḍika”. Pues la mención de Sāvatthī es para indicar el pueblo para la colecta de limosnas (gocaragāma), y el resto del enunciado es para indicar el lugar de residencia apropiado para un renunciante».

ตตฺถ สาวตฺถิกิตฺตเนน ภควโต คหฏฺฐานุคฺคหกรณํ ทสฺเสติ, เชตวนาทิกิตฺตเนน ปพฺพชิตานุคฺคหกรณํ. ตถา ปุริเมน ปจฺจยคฺคหณโต อตฺตกิลมถานุโยควิวชฺชนํ, ปจฺฉิเมน วตฺถุกามปฺปหานโต กามสุขลฺลิกานุโยควชฺชนูปายทสฺสนํ. ปุริเมน จ ธมฺมเทสนาภิโยคํ, ปจฺฉิเมน วิเวกาธิมุตฺตึ. ปุริเมน กรุณาย อุปคมนํ, ปจฺฉิเมน จ ปญฺญาย อปคมนํ. ปุริเมน สตฺตานํ หิตสุขนิปฺผาทนาธิมุตฺติตํ, ปจฺฉิเมน ปรหิตสุขกรเณ นิรุปเลปตํ. ปุริเมน ธมฺมิกสุขาปริจฺจาคนิมิตฺตํ ผาสุวิหารํ, ปจฺฉิเมน อุตฺตริมนุสฺสธมฺมานุโยคนิมิตฺตํ. ปุริเมน มนุสฺสานํ อุปการพหุลตํ, ปจฺฉิเมน เทวานํ. ปุริเมน โลเก ชาตสฺส โลเก สํวฑฺฒภาวํ, ปจฺฉิเมน โลเกน อนุปลิตฺตตนฺติ เอวมาทิ.

En este pasaje, mediante la mención de Sāvatthī, se muestra el favor del Bienaventurado hacia los laicos; mediante la mención del Bosque de Jeta y demás, se muestra el favor hacia los renunciantes. Asimismo, con lo primero [Sāvatthī], al recibir los requisitos, se muestra el evitar la entrega al propio tormento (attakilamathānuyoga); con lo segundo [Jetavana], al abandonar los deseos por los objetos, se muestra el medio para evitar la entrega al placer de los sentidos (kāmasukhallikānuyoga). Con lo primero, se muestra la dedicación a la enseñanza del Dhamma; con lo segundo, la inclinación hacia el retiro. Con lo primero, el acercamiento por compasión; con lo segundo, el alejamiento por sabiduría. Con lo primero, la disposición para procurar el bienestar y la felicidad de los seres; con lo segundo, la ausencia de apego al realizar tal bienestar ajeno. Con lo primero, la estancia confortable como motivo para no renunciar a la felicidad conforme al Dhamma; con lo segundo, el motivo para la práctica de los estados superiores humanos (uttarimanussadhamma). Con lo primero, la abundancia de beneficio para los seres humanos; con lo segundo, para los devas. Con lo primero, el hecho de haber crecido en el mundo habiendo nacido en él; con lo segundo, el no estar contaminado por el mundo, y así sucesivamente.

อถาติ อวิจฺเฉทตฺเถ, โขติ อธิการนฺตรนิทสฺสนตฺเถ นิปาโต. เตน อวิจฺฉินฺเนเยว ตตฺถ ภควโต วิหาเร อิทมธิการนฺตรํ อุทปาทีติ ทสฺเสติ. กึ ตนฺติ? อญฺญตรา เทวตาติอาทิ. ตตฺถ อญฺญตราติ อนิยมิตนิทฺเทโส. สา หิ นามโคตฺตโต อปากฏา, ตสฺมา ‘‘อญฺญตรา’’ติ วุตฺตา. เทโว เอว เทวตา, อิตฺถิปุริสสาธารณเมตํ. อิธ ปน ปุริโส เอว, โส เทวปุตฺโต กินฺตุ, สาธารณนามวเสน เทวตาติ วุตฺโต.

La palabra «atha» es una partícula en el sentido de continuidad, y «kho» es una partícula en el sentido de indicar un nuevo tema. Con esto se muestra que, sin interrupción, en ese lugar de residencia del Bienaventurado surgió este nuevo tema. ¿Cuál fue? «Una cierta deidad», etc. En esa frase, «aññatarā» (una cierta) es una designación indefinida. Pues, puesto que esa deidad no era conocida por su nombre ni por su linaje, se dice «una cierta». El término «devatā» (deidad) es común para mujeres y hombres. Sin embargo, en este contexto se trata de un varón, un hijo de los devas (devaputto), pero se le llama «devatā» por el uso del nombre común.

อภิกฺกนฺตาย รตฺติยาติ เอตฺถ อภิกฺกนฺตสทฺโท ขยสุนฺทราภิรูปอพฺภนุโมทนาทีสุ ทิสฺสติ. ตตฺถ ‘‘อภิกฺกนฺตา, ภนฺเต, รตฺติ, นิกฺขนฺโต ปฐโม ยาโม, จิรนิสินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ, อุทฺทิสตุ, ภนฺเต, ภควา ภิกฺขูนํ ปาติโมกฺข’’นฺติ เอวมาทีสุ (จูฬว. ๓๘๓; อ. นิ. ๘.๒๐) ขเย ทิสฺสติ. ‘‘อยํ อิเมสํ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ อภิกฺกนฺตตโร จ ปณีตตโร จา’’ติ เอวมาทีสุ (อ. นิ. ๔.๑๐๐) สุนฺทเร.

En la expresión «abhikkantāya rattiyā», la palabra «abhikkanta» se encuentra en los sentidos de agotamiento (khaya), excelencia (sundara), belleza extrema (abhirūpa), regocijo (abbhanumodana), etc. Entre estos, en pasajes como: «Venerable señor, la noche se ha agotado (abhikkantā), la primera vigilia ha pasado, la asamblea de monjes ha estado sentada por mucho tiempo; que el Bienaventurado, venerable señor, recite el Pātimokkha a los monjes», se observa en el sentido de agotamiento. En pasajes como: «Este es el más excelente (abhikkantataro) y el más sublime de estos cuatro tipos de personas», se observa en el sentido de excelencia.

‘‘โก เม วนฺทติ ปาทานิ, อิทฺธิยา ยสสา ชลํ;

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, สพฺพา โอภาสยํ ทิสา’’ติ. (วิ. ว. ๘๕๗);

–

«¿Quién es este que rinde homenaje a mis pies, resplandeciente con poder y gloria; y con una belleza extrema (abhikkantena vaṇṇena), iluminando todas las direcciones?».

เอวมาทีสุ [Pg.97] อภิรูเป. ‘‘อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม, อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตมา’’ติ เอวมาทีสุ (อ. นิ. ๒.๑๖; ปารา. ๑๕) อพฺภนุโมทเน. อิธ ปน ขเย. เตน อภิกฺกนฺตาย รตฺติยาติ ปริกฺขีณาย รตฺติยาติ วุตฺตํ โหติ.

En tales ejemplos, se usa en el sentido de belleza extrema. En expresiones como «¡Excelente, venerable Gotama! ¡Excelente, venerable Gotama!», se usa en el sentido de regocijo (abbhanumodana). Sin embargo, en este caso se usa en el sentido de agotamiento. Por lo tanto, con «abhikkantāya rattiyā» se quiere decir que la noche se había agotado.

อภิกฺกนฺตวณฺณาติ เอตฺถ อภิกฺกนฺตสทฺโท อภิรูเป, วณฺณสทฺโท ปน ฉวิถุติกุลวคฺคการณสณฺฐานปมาณรูปายตนาทีสุ ทิสฺสติ. ตตฺถ ‘‘สุวณฺณวณฺโณสิ ภควา’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๒.๓๙๙; สุ. นิ. ๕๕๓) ฉวิยํ. ‘‘กทา สญฺญูฬฺหา ปน เต คหปติ อิเม สมณสฺส โคตมสฺส วณฺณา’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๒.๗๗) ถุติยํ. ‘‘จตฺตาโรเม, โภ โคตม, วณฺณา’’ติ เอวมาทีสุ (ที. นิ. ๓.๑๑๕) กุลวคฺเค. ‘‘อถ เกน นุ วณฺเณน, คนฺธเถโนติ วุจฺจตี’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๒๓๔) การเณ. ‘‘มหนฺตํ หตฺถิราชวณฺณํ อภินิมฺมินิตฺวา’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๓๘) สณฺฐาเน. ‘‘ตโย ปตฺตสฺส วณฺณา’’ติ เอวมาทีสุ ปมาเณ. ‘‘วณฺโณ คนฺโธ รโส โอชา’’ติ เอวมาทีสุ รูปายตเน. โส อิธ ฉวิยํ ทฏฺฐพฺโพ. เตน อภิกฺกนฺตวณฺณาติ อภิรูปจฺฉวีติ วุตฺตํ โหติ.

En «abhikkantavaṇṇā», la palabra «abhikkanta» está en el sentido de belleza extrema; por otro lado, la palabra «vaṇṇa» se observa en los sentidos de complexión cutánea (chavi), alabanza (thuti), casta o clase (kula), causa (kāraṇa), forma (saṇṭhāna), medida (pamāṇa), objeto visual (rūpāyatana), etc. Entre ellos, en frases como «El Bienaventurado es de color de oro (suvaṇṇavaṇṇo)», se usa para la complexión. En «Padre de familia, ¿cuándo se han escuchado estas alabanzas (vaṇṇā) al asceta Gotama?», para la alabanza. En «Hay estas cuatro castas (vaṇṇā), venerable Gotama», para la clase social. En «¿Por qué razón (vaṇṇena) se le llama ladrón de fragancias?», para la causa. En «Habiendo creado la forma (vaṇṇā) de un gran rey elefante», para la forma. En «Hay tres medidas (vaṇṇā) para un cuenco», para la medida. En «Color (vaṇṇo), olor, sabor y esencia nutritiva», para el objeto visual. En este contexto, debe entenderse como complexión cutánea. Por lo tanto, «abhikkantavaṇṇā» significa alguien de una complexión extremadamente bella.

เกวลกปฺปนฺติ เอตฺถ เกวลสทฺโท อนวเสสเยภุยฺยอพฺยามิสฺสานติเรกทฬฺหตฺถวิสํโยคาทิอเนกตฺโถ. ตถา หิสฺส ‘‘เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริย’’นฺติ เอวมาทีสุ (ปารา. ๑) อนวเสสตา อตฺโถ. ‘‘เกวลกปฺปา จ องฺคมาคธา ปหูตํ ขาทนียํ โภชนียํ อาทาย อุปสงฺกมิสฺสนฺตี’’ติ เอวมาทีสุ (มหาว. ๔๓) เยภุยฺยตา. ‘‘เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหตี’’ติ เอวมาทีสุ (วิภ. ๒๒๕) อพฺยามิสฺสตา. ‘‘เกวลํ สทฺธามตฺตกํ นูน อยมายสฺมา’’ติ เอวมาทีสุ (มหาว. ๒๔๔) อนติเรกตา. ‘‘อายสฺมโต, ภนฺเต, อนุรุทฺธสฺส พาหิโย นาม สทฺธิวิหาริโก เกวลกปฺปํ สงฺฆเภทาย ฐิโต’’ติ เอวมาทีสุ (อ. นิ. ๔.๒๔๓) ทฬฺหตฺถตา. ‘‘เกวลี วุสิตวา อุตฺตมปุริโสติ วุจฺจตี’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๓.๕๗) วิสํโยโค. อิธ ปนสฺส อนวเสสตฺตมตฺโถ อธิปฺเปโต.

En «kevalakappaṃ», la palabra «kevala» tiene múltiples significados, tales como totalidad (sin residuo), mayoría, pureza (no mezclado), sin exceso (meramente), firmeza, desapego, etc. Así, en frases como «la vida santa totalmente (kevala) perfecta y pura», su significado es totalidad. En «Casi todos (kevalakappā) los habitantes de Aṅga y Magadha, trayendo abundantes alimentos sólidos y blandos, se acercarán», significa mayoría. En «Se origina esta masa de sufrimiento puramente (kevalassa)», significa no mezclado. En «Ciertamente este venerable posee meramente (kevalaṃ) fe», significa sin exceso. En «El seguidor de nombre Bāhiya del venerable Anuruddha está firmemente (kevalakappaṃ) decidido a causar un cisma en la Sangha», significa firmeza. En «Aquel que está liberado (kevalī), que ha completado la vida santa, es llamado un hombre supremo», significa desapego. No obstante, en este contexto, se pretende el significado de totalidad (sin residuo).

กปฺปสทฺโท ปนายํ อภิสทฺทหนโวหารกาลปญฺญตฺติเฉทนวิกปฺปเลสสมนฺตภาวาทิอเนกตฺโถ. ตถา หิสฺส ‘‘โอกปฺปนียเมตํ [Pg.98] โภโต โคตมสฺส, ยถา ตํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๘๗) อภิสทฺทหนมตฺโถ. ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ปญฺจหิ สมณกปฺเปหิ ผลํ ปริภุญฺชิตุ’’นฺติ เอวมาทีสุ (จูฬว. ๒๕๐) โวหาโร. ‘‘เยน สุทํ นิจฺจกปฺปํ วิหรามี’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๘๗) กาโล. ‘‘อิจฺจายสฺมา กปฺโป’’ติ เอวมาทีสุ (สุ. นิ. ๑๐๙๘; จูฬนิ. กปฺปมาณวปุจฺฉา ๑๑๗, กปฺปมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๖๑) ปญฺญตฺติ. ‘‘อลงฺกโต กปฺปิตเกสมสฺสู’’ติ เอวมาทีสุ (ชา. ๒.๒๒.๑๓๖๘) เฉทนํ. ‘‘กปฺปติ ทฺวงฺคุลกปฺโป’’ติ เอวมาทีสุ (จูฬว. ๔๔๖) วิกปฺโป. ‘‘อตฺถิ กปฺโป นิปชฺชิตุ’’นฺติ เอวมาทีสุ (อ. นิ. ๘.๘๐) เลโส. ‘‘เกวลกปฺปํ เวฬุวนํ โอภาเสตฺวา’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๙๔) สมนฺตภาโว. อิธ ปนสฺส สมนฺตภาโว อตฺโถ อธิปฺเปโต. ยโต เกวลกปฺปํ เชตวนนฺติ เอตฺถ อนวเสสํ สมนฺตโต เชตวนนฺติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

Sin embargo, el término 'kappa' tiene múltiples significados, tales como convicción, uso convencional, tiempo, designación, corte, alternativa, pretexto y totalidad, entre otros. Por ello, en pasajes como 'esto es convincente para el Honorable Gotama, tal como corresponde a un Arahant plenamente iluminado', [kappa] significa convicción. En 'prescribo, monjes, disfrutar de los frutos mediante los cinco usos permitidos para los ascetas', significa uso convencional. En 'por el cual permanezco siempre', significa tiempo. En 'así, el Venerable Kappa', significa designación. En 'adornado, con el cabello y la barba cortados', significa corte. En 'es lícito el uso de las dos pulgadas', significa alternativa. En 'hay una forma para acostarse', significa pretexto. En 'iluminando todo el Veluvana', significa totalidad. En este contexto, se pretende el significado de totalidad. Por lo tanto, en la expresión 'todo el Jetavana', debe entenderse como el Jetavana en su integridad, sin excepción, en todas sus partes.

โอภาเสตฺวาติ อาภาย ผริตฺวา, จนฺทิมา วิย สูริโย วิย จ เอโกภาสํ เอกปชฺโชตํ กริตฺวาติ อตฺโถ.

'Obhāsetvā' (habiendo iluminado) significa habiéndose difundido con resplandor, creando una sola iluminación y una sola luz, tal como la luna o el sol.

เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ ภุมฺมตฺเถ กรณวจนํ. ยโต ยตฺถ ภควา, ตตฺถ อุปสงฺกมีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เยน วา การเณน ภควา เทวมนุสฺเสหิ อุปสงฺกมิตพฺโพ, เตเนว การเณน อุปสงฺกมีติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เกน จ การเณน ภควา อุปสงฺกมิตพฺโพ? นานปฺปการคุณวิเสสาธิคมาธิปฺปาเยน, สาทุรสผลูปโภคาธิปฺปาเยน ทิชคเณหิ นิจฺจผลิตมหารุกฺโข วิย. อุปสงฺกมีติ จ คตาติ วุตฺตํ โหติ. อุปสงฺกมิตฺวาติ อุปสงฺกมนปริโยสานทีปนํ. อถ วา เอวํ คตา ตโต อาสนฺนตรํ ฐานํ ภควโต สมีปสงฺขาตํ คนฺตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวาติ ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ปณมิตฺวา นมสฺสิตฺวา.

En la frase 'se acercó a donde estaba el Bienaventurado' (yena bhagavā tenupasaṅkamī), se utiliza el caso instrumental con el sentido del locativo. Por lo tanto, el significado en este contexto debe entenderse como: 'donde estaba el Bienaventurado, allí se acercó'. O bien, debe entenderse como: 'por la razón por la cual el Bienaventurado debe ser visitado por dioses y hombres, por esa misma razón se acercó'. ¿Y por qué razón debe ser visitado el Bienaventurado? Con el propósito de alcanzar diversas excelencias de virtudes, tal como una bandada de aves se acerca a un gran árbol que siempre da frutos con el deseo de disfrutar de sus dulces frutos. 'Se acercó' significa que fue. 'Habiéndose acercado' (upasaṅkamitvā) indica la culminación del acto de acercarse. Alternativamente, significa que habiendo ido de esa manera, llegó a un lugar más cercano, conocido como la presencia del Bienaventurado. 'Habiendo saludado al Bienaventurado' (bhagavantaṃ abhivādetvā) significa habiendo reverenciado, inclinado ante él y rendido homenaje al Bienaventurado.

เอกมนฺตนฺติ ภาวนปุํสกนิทฺเทโส เอโกกาสํ เอกปสฺสนฺติ วุตฺตํ โหติ. ภุมฺมตฺเถ วา อุปโยควจนํ. อฏฺฐาสีติ นิสชฺชาทิปฏิกฺเขโป, ฐานํ กปฺเปสิ, ฐิตา อโหสีติ อตฺโถ.

'Ekamantaṃ' (a un lado) es una expresión adverbial neutra que significa 'en un solo lugar' o 'a un costado'. O bien, es el uso del caso acusativo en sentido locativo. 'Aṭṭhāsi' (permaneció de pie) implica el rechazo de otras posturas como sentarse; significa que adoptó la postura de pie, es decir, permaneció de pie.

กถํ [Pg.99] ฐิตา ปน สา เอกมนฺตํ ฐิตา อหูติ?

¿Y de qué manera estaba de pie para decirse que 'permaneció de pie a un lado'?

‘‘น ปจฺฉโต น ปุรโต, นาปิ อาสนฺนทูรโต;

น กจฺเฉ โนปิ ปฏิวาเต, น จาปิ โอณตุณฺณเต;

อิเม โทเส วิวชฺเชตฺวา, เอกมนฺตํ ฐิตา อหู’’ติ.

«Ni por detrás, ni por delante, ni tampoco demasiado cerca o demasiado lejos; ni a un costado (donde el cuerpo roce), ni donde el viento sople desde uno hacia el otro, ni en un nivel demasiado bajo o demasiado elevado. Habiendo evitado estas faltas, permaneció de pie a un lado».

กสฺมา ปนายํ อฏฺฐาสิ เอว, น นิสีทีติ? ลหุํ นิวตฺติตุกามตาย. เทวตาโย หิ กญฺจิเทว อตฺถวสํ ปฏิจฺจ สุจิปุริโส วิย วจฺจฏฺฐานํ มนุสฺสโลกํ อาคจฺฉนฺติ. ปกติยา ปน ตาสํ โยชนสตโต ปภุติ มนุสฺสโลโก ทุคฺคนฺธตาย ปฏิกูโล โหติ, น เอตฺถ อภิรมนฺติ, เตน สา อาคตกิจฺจํ กตฺวา ลหุํ นิวตฺติตุกามตาย น นิสีทิ. ยสฺส จ คมนาทิอิริยาปถปริสฺสมสฺส วิโนทนตฺถํ นิสีทนฺติ, โส เทวานํ ปริสฺสโม นตฺถิ, ตสฺมาปิ น นิสีทิ. เย จ มหาสาวกา ภควนฺตํ ปริวาเรตฺวา ฐิตา, เต ปติมาเนติ, ตสฺมาปิ น นิสีทิ. อปิจ ภควติ คารเวเนว น นิสีทิ. เทวตานญฺหิ นิสีทิตุกามานํ อาสนํ นิพฺพตฺตติ, ตํ อนิจฺฉมานา นิสชฺชาย จิตฺตมฺปิ อกตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ.

¿Por qué razón permaneció de pie y no se sentó? Por el deseo de regresar rápidamente. Pues las deidades vienen al mundo humano por algún propósito específico, tal como un hombre limpio va a un lugar de inmundicia (letrina). Por naturaleza, el mundo humano les resulta repulsivo por su mal olor desde una distancia de cien yojanas, y no encuentran placer en él; por lo tanto, tras cumplir con el propósito de su venida, no se sentó por el deseo de regresar pronto. Además, el cansancio producido por las posturas, como caminar, por el cual los hombres se sientan para descansar, no existe para los dioses; por esa razón tampoco se sentó. También, por respeto a los grandes discípulos que estaban de pie rodeando al Bienaventurado, no se sentó. Asimismo, no se sentó por puro respeto hacia el Bienaventurado. Para las deidades que desean sentarse, surge espontáneamente un asiento; ella, no deseándolo y sin siquiera tener el pensamiento de sentarse, permaneció de pie a un lado.

เอกมนฺตํ ฐิตา โข สา เทวตาติ เอวํ อิเมหิ การเณหิ เอกมนฺตํ ฐิตา โข สา เทวตา. ภควนฺตํ คาถาย อชฺฌภาสีติ ภควนฺตํ อกฺขรปทนิยมิตคนฺถิเตน วจเนน อภาสีติ อตฺโถ. กถํ? พหู เทวา มนุสฺสา จ…เป… พฺรูหิ มงฺคลมุตฺตมนฺติ.

'Aquella deidad, habiendo permanecido de pie a un lado', significa que por estas razones ella se mantuvo así. 'Se dirigió al Bienaventurado en verso' (bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi) significa que se dirigió al Bienaventurado con palabras compuestas en una estructura métrica de sílabas y versos. ¿Cómo se dirigió? Con: 'Muchos dioses y hombres... [etc.]... proclama la bendición suprema'.

มงฺคลปญฺหสมุฏฺฐานกถา

Relato del origen de la pregunta sobre las bendiciones

ตตฺถ ยสฺมา ‘‘เอวมิจฺจาทิปาฐสฺส, อตฺถํ นานปฺปการโต. วณฺณยนฺโต สมุฏฺฐานํ, วตฺวา’’ติ มาติกา ฐปิตา, ตสฺส จ สมุฏฺฐานสฺส อยํ วตฺตพฺพตาย โอกาโส, ตสฺมา มงฺคลปญฺหสมุฏฺฐานํ ตาว วตฺวา ปจฺฉา อิเมสํ คาถาปทานมตฺถํ วณฺณยิสฺสามิ. กิญฺจ มงฺคลปญฺหสมุฏฺฐานํ? ชมฺพุทีเป กิร ตตฺถ ตตฺถ นครทฺวารสนฺถาคารสภาทีสุ มหาชโน สนฺนิปติตฺวา หิรญฺญสุวณฺณํ ทตฺวา นานปฺปการํ สีตาหรณาทิกถํ กถาเปติ, เอเกกา กถา จตุมาสจฺจเยน นิฏฺฐาติ. ตตฺถ เอกทิวสํ มงฺคลกถา สมุฏฺฐาสิ ‘‘กึ นุ โข มงฺคลํ, กึ ทิฏฺฐํ มงฺคลํ, สุตํ มงฺคลํ, มุตํ มงฺคลํ, โก มงฺคลํ ชานาตี’’ติ.

En este punto, puesto que se estableció en la estructura (mātikā) que 'explicando el significado del texto que comienza con evaṃ de diversas maneras, habiendo relatado el origen', y habiendo llegado ahora el momento de hablar de dicho origen, relataré primero el origen de la pregunta sobre las bendiciones y luego explicaré el significado de los versos. ¿Cuál fue el origen de la pregunta sobre las bendiciones? Se dice que en la Isla de Jambudīpa, en diversos lugares como las puertas de las ciudades, las salas de reunión y las asambleas, la gran multitud de gente se congregaba y, pagando oro y plata, hacían que se relataran diversas historias, como el rapto de Sītā y otras; cada historia concluía después de cuatro meses. En una de esas ocasiones, surgió la charla sobre las bendiciones: '¿Qué es realmente una bendición? ¿Es bendición lo que se ve, lo que se oye o lo que se percibe por los sentidos? ¿Quién conoce la bendición?'.

อถ [Pg.100] ทิฏฺฐมงฺคลิโก นาเมโก ปุริโส อาห ‘‘อหํ มงฺคลํ ชานามิ, ทิฏฺฐํ โลเก มงฺคลํ ทิฏฺฐํ นาม อภิมงฺคลสมฺมตํ รูปํ. เสยฺยถิทํ – อิเธกจฺโจ กาลสฺเสว วุฏฺฐาย จาตกสกุณํ วา ปสฺสติ, เพลุวลฏฺฐึ วา คพฺภินึ วา กุมารเก วา อลงฺกตปฏิยตฺเต ปุณฺณฆเฏ วา อลฺลโรหิตมจฺฉํ วา อาชญฺญํ วา อาชญฺญรถํ วา อุสภํ วา คาวึ วา กปิลํ วา, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ กิญฺจิ เอวรูปํ อภิมงฺคลสมฺมตํ รูปํ ปสฺสติ, อิทํ วุจฺจติ ทิฏฺฐมงฺคล’’นฺติ. ตสฺส วจนํ เอกจฺเจ อคฺคเหสุํ, เอกจฺเจ น อคฺคเหสุํ. เย น อคฺคเหสุํ, เต เตน สห วิวทึสุ.

Entonces, un hombre llamado Diṭṭhamaṅgalika dijo: “Yo conozco lo que es una bendición; en el mundo, lo que se ve es una bendición”. Lo que se ve es considerado como una forma sumamente auspiciosa. Por ejemplo: en este mundo, alguien se levanta temprano por la mañana y ve un pájaro auspicioso, o una vara de madera de belu, o una mujer embarazada, o niños pequeños bien adornados y ataviados, o vasijas llenas de agua, o un pez carpa fresco, o un caballo de noble estirpe, o un carro real tirado por caballos nobles, o un buey, o una vaca, o un mono, o cualquier otro objeto de tal naturaleza que sea considerado como sumamente auspicioso. A esto se le llama bendición por lo que se ve (diṭṭhamaṅgala)”. Algunos aceptaron sus palabras, mientras que otros no. Aquellos que no las aceptaron, discutieron con él.

อถ สุตมงฺคลิโก นาม เอโก ปุริโส อาห – ‘‘จกฺขุนาเมตํ, โภ, สุจิมฺปิ ปสฺสติ อสุจิมฺปิ, ตถา สุนฺทรมฺปิ, อสุนฺทรมฺปิ, มนาปมฺปิ, อมนาปมฺปิ. ยทิ เตน ทิฏฺฐํ มงฺคลํ สิยา, สพฺพมฺปิ มงฺคลํ สิยา. ตสฺมา น ทิฏฺฐํ มงฺคลํ, อปิจ โข ปน สุตํ มงฺคลํ. สุตํ นาม อภิมงฺคลสมฺมโต สทฺโท. เสยฺยถิทํ? อิเธกจฺโจ กาลสฺเสว วุฏฺฐาย วฑฺฒาติ วา วฑฺฒมานาติ วา ปุณฺณาติ วา ผุสฺสาติ วา สุมนาติ วา สิรีติ วา สิริวฑฺฒาติ วา อชฺช สุนกฺขตฺตํ สุมุหุตฺตํ สุทิวสํ สุมงฺคลนฺติ เอวรูปํ วา ยํกิญฺจิ อภิมงฺคลสมฺมตํ สทฺทํ สุณาติ, อิทํ วุจฺจติ สุตมงฺคล’’นฺติ. ตสฺสาปิ วจนํ เอกจฺเจ อคฺคเหสุํ, เอกจฺเจ น อคฺคเหสุํ. เย น อคฺคเหสุํ, เต เตน สห วิวทึสุ.

Entonces, un hombre llamado Sutamaṅgalika dijo: “Amigos, con el ojo uno ve tanto lo puro como lo impuro, tanto lo bello como lo feo, tanto lo agradable como lo desagradable. Si lo que se ve fuera una bendición, entonces todo [lo visto] sería una bendición. Por lo tanto, lo que se ve no es una bendición, sino que lo oído es una bendición. Lo oído se refiere a un sonido considerado sumamente auspicioso. Por ejemplo: en este mundo, alguien se levanta temprano y escucha palabras como ‘prosperar’, ‘crecer’, ‘lleno’, ‘florecer’, ‘alegre’, ‘fortuna’, ‘crecimiento de la fortuna’, o escucha: ‘Hoy es una constelación favorable, un momento propicio, un día excelente, una bendición magnífica’, o cualquier otro sonido de tal naturaleza que sea considerado sumamente auspicioso. A esto se le llama bendición por lo que se oye (sutamaṅgala)”. Algunos aceptaron sus palabras, otros no. Aquellos que no las aceptaron, discutieron con él.

อถ มุตมงฺคลิโก นาเมโก ปุริโส อาห ‘‘โสตมฺปิ หิ นาเมตํ, โภ, สาธุมฺปิ อสาธุมฺปิ มนาปมฺปิ อมนาปมฺปิ สทฺทํ สุณาติ. ยทิ เตน สุตํ มงฺคลํ สิยา, สพฺพมฺปิ มงฺคลํ สิยา. ตสฺมา น สุตํ มงฺคลํ, อปิจ โข ปน มุตํ มงฺคลํ. มุตํ นาม อภิมงฺคลสมฺมตํ คนฺธรสโผฏฺฐพฺพํ. เสยฺยถิทํ – อิเธกจฺโจ กาลสฺเสว วุฏฺฐาย ปทุมคนฺธาทิปุปฺผคนฺธํ วา ฆายติ, ผุสฺสทนฺตกฏฺฐํ วา ขาทติ, ปถวึ วา อามสติ, หริตสสฺสํ วา อลฺลโคมยํ วา กจฺฉปํ วา ติลํ วา ปุปฺผํ วา ผลํ วา อามสติ, ผุสฺสมตฺติกาย วา สมฺมา ลิมฺปติ, ผุสฺสสาฏกํ วา นิวาเสติ, ผุสฺสเวฐนํ วา ธาเรติ. ยํ วา ปนญฺญมฺปิ กิญฺจิ เอวรูปํ อภิมงฺคลสมฺมตํ คนฺธํ วา ฆายติ, รสํ วา สายติ, โผฏฺฐพฺพํ วา ผุสติ, อิทํ วุจฺจติ มุตมงฺคล’’นฺติ. ตสฺสาปิ วจนํ เอกจฺเจ อคฺคเหสุํ, เอกจฺเจ น อคฺคเหสุํ.

Entonces, un hombre llamado Mutamaṅgalika dijo: “Amigos, el oído también escucha sonidos tanto buenos como malos, agradables como desagradables. Si lo que se oye fuera una bendición, entonces todo [lo oído] sería una bendición. Por lo tanto, lo que se oye no es una bendición, sino que lo percibido [por el olfato, el gusto y el tacto] es una bendición. Lo percibido se refiere a olores, sabores y sensaciones táctiles considerados sumamente auspiciosos. Por ejemplo: en este mundo, alguien se levanta temprano y huele el aroma de las flores, como el aroma del loto; o muerde un palillo de dientes de madera fragante; o toca la tierra; o toca brotes verdes, estiércol fresco de vaca, una tortuga, sésamo, flores o frutos; o se unge bien con arcilla fina; o se viste con telas suaves; o usa un turbante agradable al tacto. O bien huele cualquier otro aroma, prueba cualquier otro sabor o toca cualquier otra sensación táctil de tal naturaleza que sea considerada sumamente auspiciosa. A todo esto se le llama bendición por lo percibido (mutamaṅgala)”. Algunos aceptaron sus palabras, otros no.

ตตฺถ [Pg.101] น ทิฏฺฐมงฺคลิโก สุตมุตมงฺคลิเก อสกฺขิ ญาเปตุํ, น เตสํ อญฺญตโร อิตเร ทฺเว. เตสุ จ มนุสฺเสสุ เย ทิฏฺฐมงฺคลิกสฺส วจนํ คณฺหึสุ, เต ‘‘ทิฏฺฐํเยว มงฺคล’’นฺติ คตา. เย สุตมุตมงฺคลิกานํ, เต ‘‘สุตํเยว มุตํเยว มงฺคล’’นฺติ คตา. เอวมยํ มงฺคลกถา สกลชมฺพุทีเป ปากฏา ชาตา.

Entre ellos, el que sostenía la bendición por lo visto no pudo convencer a los que sostenían la bendición por lo oído y lo percibido, ni ninguno de los otros pudo convencer a los otros dos. Y entre los hombres, aquellos que aceptaron las palabras del partidario de lo visto, llegaron a la conclusión de que ‘solo lo visto es una bendición’. Aquellos que aceptaron a los partidarios de lo oído y lo percibido, llegaron a la conclusión de que ‘solo lo oído o solo lo percibido es una bendición’. Así, este debate sobre las bendiciones se hizo famoso en todo Jambudīpa.

อถ สกลชมฺพุทีเป มนุสฺสา คุมฺพคุมฺพา หุตฺวา ‘‘กึ นุ โข มงฺคล’’นฺติ มงฺคลานิ จินฺตยึสุ. เตสํ มนุสฺสานํ อารกฺขเทวตา ตํ กถํ สุตฺวา ตเถว มงฺคลานิ จินฺตยึสุ. ตาสํ เทวตานํ ภุมฺมเทวตา มิตฺตา โหนฺติ, อถ ตโต สุตฺวา ภุมฺมเทวตาปิ ตเถว มงฺคลานิ จินฺตยึสุ, ตาสํ เทวตานํ อากาสฏฺฐเทวตา มิตฺตา โหนฺติ, อากาสฏฺฐเทวตานํ จตุมหาราชิกา เทวตา มิตฺตา โหนฺติ, เอเตนุปาเยน ยาว สุทสฺสีเทวตานํ อกนิฏฺฐเทวตา มิตฺตา โหนฺติ, อถ ตโต สุตฺวา อกนิฏฺฐเทวตาปิ ตเถว คุมฺพคุมฺพา หุตฺวา มงฺคลานิ จินฺตยึสุ. เอวํ ยาว ทสสหสฺสจกฺกวาเฬสุ สพฺพตฺถ มงฺคลจินฺตา อุทปาทิ. อุปฺปนฺนา จ ‘‘อิทํ มงฺคลํ อิทํ มงฺคล’’นฺติ วินิจฺฉยมานาปิ อปฺปตฺตา เอว วินิจฺฉยํ ทฺวาทส วสฺสานิ อฏฺฐาสิ. สพฺเพ มนุสฺสา จ เทวา จ พฺรหฺมาโน จ ฐเปตฺวา อริยสาวเก ทิฏฺฐสุตมุตวเสน ติธา ภินฺนา. เอโกปิ ‘‘อิทเมว มงฺคล’’นฺติ ยถาภุจฺจโต นิฏฺฐงฺคโต นาโหสิ, มงฺคลโกลาหลํ โลเก อุปฺปชฺชิ.

Entonces, los hombres de todo Jambudīpa se reunieron en grupos y reflexionaron sobre las bendiciones, preguntándose: “¿Qué es realmente una bendición?”. Al oír este debate, las deidades protectoras de esos hombres reflexionaron del mismo modo sobre las bendiciones. Las deidades de la tierra (bhummadevatā) eran amigas de aquellas deidades; habiéndolo oído de ellas, las deidades de la tierra también reflexionaron sobre las bendiciones de la misma manera. Las deidades del espacio (ākāsaṭṭhadevatā) eran amigas de aquellas deidades; las deidades de los Cuatro Grandes Reyes (cātumahārājikā) eran amigas de las deidades del espacio. De esta manera, hasta las deidades de los cielos Sudassī y Akaniṭṭha se convirtieron en amigas; habiéndolo oído, las deidades de Akaniṭṭha también se reunieron en grupos y reflexionaron sobre las bendiciones. Así, la reflexión sobre las bendiciones surgió por doquier en los diez mil sistemas de mundos. Aunque se presentaban diversas opiniones diciendo ‘esta es la bendición’ o ‘aquella es la bendición’, no pudieron llegar a una conclusión, y el debate persistió durante doce años. A excepción de los nobles discípulos (ariyasāvaka), todos los hombres, deidades y deidades de Brahma quedaron divididos en tres grupos basados en las teorías de lo visto, lo oído y lo percibido. Ninguno fue capaz de llegar a una conclusión definitiva según la realidad, diciendo ‘esta es ciertamente la bendición’. Así surgió en el mundo el gran tumulto sobre las bendiciones (maṅgalakolāhala).

โกลาหลํ นาม ปญฺจวิธํ กปฺปโกลาหลํ, จกฺกวตฺติโกลาหลํ, พุทฺธโกลาหลํ, มงฺคลโกลาหลํ, โมเนยฺยโกลาหลนฺติ. ตตฺถ กามาวจรเทวา มุตฺตสิรา วิกิณฺณเกสา รุทมฺมุขา อสฺสูนิ หตฺเถหิ ปุญฺฉมานา รตฺตวตฺถนิวตฺถา อติวิย วิรูปเวสธาริโน หุตฺวา ‘‘วสฺสสตสหสฺสจฺจเยน กปฺปุฏฺฐานํ โหหิติ, อยํ โลโก วินสฺสิสฺสติ, มหาสมุทฺโท สุสฺสิสฺสติ, อยญฺจ มหาปถวี สิเนรุ จ ปพฺพตราชา อุฑฺฒยฺหิสฺสติ วินสฺสิสฺสติ, ยาว พฺรหฺมโลกา โลกวินาโส ภวิสฺสติ, เมตฺตํ มาริสา ภาเวถ, กรุณํ มุทิตํ อุเปกฺขํ มาริสา ภาเวถ, มาตรํ อุปฏฺฐหถ, ปิตรํ อุปฏฺฐหถ, กุเล เชฏฺฐาปจายิโน โหถ, ชาครถ มา ปมาทตฺถา’’ติ มนุสฺสปเถ วิจริตฺวา อาโรเจนฺติ. อิทํ กปฺปโกลาหลํ นาม.

Existen cinco tipos de tumultos (kolāhala): el tumulto sobre el fin del eón (kappakolāhala), el tumulto sobre el surgimiento de un monarca universal (cakkavattikolāhala), el tumulto sobre la aparición de un Buddha (buddhakolāhala), el tumulto sobre las bendiciones (maṅgalakolāhala) y el tumulto sobre el sabio (moneyyakolāhala). Entre ellos, en el tumulto sobre el fin del eón, las deidades del reino de los sentidos (kāmāvacara), con sus cabezas descubiertas de adornos, el cabello despeinado, rostros llorosos, secándose las lágrimas con las manos, vestidas con ropas rojas y con apariencias muy desfiguradas, recorren los caminos de los hombres anunciando: “Dentro de cien mil años ocurrirá el fin del eón. Este mundo será destruido; el gran océano se secará; esta gran tierra y Sineru, el rey de las montañas, arderán y serán destruidos. Hasta los mundos de Brahma habrá destrucción. ¡Oh amigos, cultiven el amor benevolente (mettā)! ¡Amigos, cultiven la compasión, la alegría empática y la ecuanimidad! ¡Cuiden de su madre y de su padre! ¡Sean respetuosos con los mayores de la familia! ¡Estén alertas y no sean negligentes!”. A esto se le llama el tumulto sobre el fin del eón.

กามาวจรเทวาเยว ‘‘วสฺสสตสฺสจฺจเยน จกฺกวตฺติราชา โลเก อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ มนุสฺสปเถ วิจริตฺวา อาโรเจนฺติ. อิทํ จกฺกวตฺติโกลาหลํ นาม. สุทฺธาวาสา ปน เทวา พฺรหฺมาภรเณน อลงฺกริตฺวา พฺรหฺมเวฐนํ [Pg.102] สีเส กตฺวา ปีติโสมนสฺสชาตา พุทฺธคุณวาทิโน ‘‘วสฺสสหสฺสจฺจเยน พุทฺโธ โลเก อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ มนุสฺสปเถ วิจริตฺวา อาโรเจนฺติ. อิทํ พุทฺธโกลาหลํ นาม. สุทฺธาวาสา เอว เทวา เทวมนุสฺสานํ จิตฺตํ ญตฺวา ‘‘ทฺวาทสนฺนํ วสฺสานํ อจฺจเยน สมฺมาสมฺพุทฺโธ มงฺคลํ กเถสฺสตี’’ติ มนุสฺสปเถ วิจริตฺวา อาโรเจนฺติ. อิทํ มงฺคลโกลาหลํ นาม. สุทฺธาวาสา เอว เทวา ‘‘สตฺตนฺนํ วสฺสานํ อจฺจเยน อญฺญตโร ภิกฺขุ ภควตา สทฺธึ สมาคมฺม โมเนยฺยปฺปฏิปทํ ปุจฺฉิสฺสตี’’ติ มนุสฺสปเถ วิจริตฺวา อาโรเจนฺติ. อิทํ โมเนยฺยโกลาหลํ นาม. อิเมสุ ปญฺจสุ โกลาหเลสุ เทวมนุสฺสานํ อิทํ มงฺคลโกลาหลํ โลเก อุปฺปชฺชิ.

Solo los dioses de la esfera de los sentidos (kāmāvacaradevā), tras recorrer los caminos humanos, anuncian: ‘Al cabo de cien años, surgirá en el mundo un rey que hace girar la rueda (cakkavattirājā)’. Esto se conoce como el clamor del Cakkavatti. Sin embargo, los dioses de las Moradas Puras (suddhāvāsā devā), ataviándose con los ornamentos de Brahma, colocando el turbante de Brahma sobre sus cabezas y llenos de júbilo y alegría mientras proclaman las cualidades del Buddha, anuncian recorriendo los caminos humanos: ‘Al cabo de mil años, el Buddha surgirá en el mundo’. Esto se conoce como el clamor del Buddha. Los mismos dioses de las Moradas Puras, conociendo el pensamiento de dioses y humanos, anuncian recorriendo los caminos humanos: ‘Al cabo de doce años, el Perfectamente Iluminado (Sammāsambuddho) enseñará sobre las bendiciones (maṅgala)’. Esto se conoce como el clamor de las bendiciones. Asimismo, los dioses de las Moradas Puras anuncian recorriendo los caminos humanos: ‘Al cabo de siete años, cierto monje, tras encontrarse con el Bienaventurado (Bhagavatā), preguntará sobre la práctica de la sabiduría (moneyyappaṭipadaṃ)’. Esto se conoce como el clamor de la sabiduría. Entre estos cinco tipos de clamores, este clamor de las bendiciones para dioses y humanos surgió en el mundo.

อถ เทเวสุ จ มนุสฺเสสุ จ วิจินิตฺวา วิจินิตฺวา มงฺคลานิ อลภมาเนสุ ทฺวาทสนฺนํ วสฺสานํ อจฺจเยน ตาวตึสกายิกา เทวตา สงฺคมฺม สมาคมฺม เอวํ สมจินฺเตสุํ ‘‘เสยฺยถาปิ นาม ฆรสามิโก อนฺโตฆรชนานํ, คามสามิโก คามวาสีนํ, ราชา สพฺพมนุสฺสานํ, เอวเมว อยํ สกฺโก เทวานมินฺโท อมฺหากํ อคฺโค จ เสฏฺโฐ จ ยทิทํ ปุญฺเญน เตเชน อิสฺสริเยน ปญฺญาย ทฺวินฺนํ เทวโลกานํ อธิปติ, ยํนูน มยํ สกฺกํ เทวานมินฺทํ เอตมตฺถํ ปุจฺเฉยฺยามา’’ติ. ตา สกฺกสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา สกฺกํ เทวานมินฺทํ ตงฺขณานุรูปนิวาสนาภรณสสฺสิริกสรีรํ อฑฺฒเตยฺยโกฏิอจฺฉราคณปริวุตํ ปาริจฺฉตฺตกมูเล ปณฺฑุกมฺพลวราสเน นิสินฺนํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ ฐตฺวา เอตทโวจุํ ‘‘ยคฺเฆ, มาริส, ชาเนยฺยาสิ, เอตรหิ มงฺคลปญฺหา สมุฏฺฐิตา, เอเก ‘ทิฏฺฐํ มงฺคล’นฺติ วทนฺติ, เอเก ‘สุตํ มงฺคล’นฺติ, เอเก ‘มุตํ มงฺคล’นฺติ, ตตฺถ มยญฺจ อญฺเญ จ อนิฏฺฐงฺคตา, สาธุ วต โน ตฺวํ ยาถาวโต พฺยากโรหี’’ติ. เทวราชา ปกติยาปิ ปญฺญวา ‘‘อยํ มงฺคลกถา กตฺถ ปฐมํ สมุฏฺฐิตา’’ติ อาห. ‘‘มยํ, เทว, จาตุมหาราชิกานํ อสฺสุมฺหา’’ติ อาหํสุ. ตโต จาตุมหาราชิกา อากาสฏฺฐเทวตานํ, อากาสฏฺฐเทวตา ภุมฺมเทวตานํ, ภุมฺมเทวตา มนุสฺสารกฺขเทวตานํ, มนุสฺสารกฺขเทวตา ‘‘มนุสฺสโลเก สมุฏฺฐิตา’’ติ อาหํสุ.

Entonces, habiendo buscado entre dioses y humanos sin encontrar las bendiciones, al cabo de doce años, las deidades del reino de los Treinta y Tres (tāvatiṃsa) se reunieron y reflexionaron juntos de esta manera: ‘Así como el dueño de una casa reflexiona por los que viven en ella, el jefe de una aldea por los aldeanos y el rey por todos sus súbditos, de la misma manera, este Sakka, el señor de los dioses, es nuestro superior y el más excelente; él es el soberano de los dos mundos celestiales por su mérito, poder, autoridad y sabiduría. Sería bueno que preguntáramos a Sakka, el señor de los dioses, sobre este asunto’. Ellas acudieron ante Sakka y, tras saludar con respeto al señor de los dioses —quien poseía un cuerpo radiante con vestiduras y ornamentos apropiados para aquel momento, rodeado por una multitud de veinticinco millones de ninfas celestiales y sentado en el noble trono de piedra Pandukambala al pie del árbol coral (pāricchattaka)— se detuvieron a un lado y dijeron: ‘¡Oh señor!, debes saber que actualmente ha surgido el dilema de las bendiciones. Algunos dicen que lo visto es bendición, otros que lo oído es bendición y otros que lo percibido es bendición. En cuanto a esto, tanto nosotros como otros dioses estamos en la incertidumbre. Por favor, explícanos esto de manera veraz’. El rey de los dioses, siendo sabio por naturaleza, preguntó: ‘¿Dónde surgió por primera vez este debate sobre las bendiciones?’. Ellas respondieron: ‘Señor, lo escuchamos de los dioses de los Cuatro Grandes Reyes (cātumahārājikā)’. A su vez, los dioses de los Cuatro Grandes Reyes lo escucharon de los dioses del espacio, los dioses del espacio de los dioses de la tierra, los dioses de la tierra de los dioses que protegen a los humanos, y estos últimos dijeron: ‘Surgió en el mundo de los humanos’.

อถ เทวานมินฺโท ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ กตฺถ วสตี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘มนุสฺสโลเก เทวา’’ติ อาหํสุ. ตํ ภควนฺตํ โกจิ ปุจฺฉีติ, น โกจิ เทวาติ[Pg.103]. กินฺนุ นาม ตุมฺเห มาริสา อคฺคึ ฉฑฺเฑตฺวา ขชฺโชปนกํ อุชฺชาเลถ, เยน ตุมฺเห อนวเสสมงฺคลเทสกํ ตํ ภควนฺตํ อติกฺกมิตฺวา มํ ปุจฺฉิตพฺพํ มญฺญถ, อาคจฺฉถ มาริสา, ตํ ภควนฺตํ ปุจฺฉาม, อทฺธา สสฺสิริกํ ปญฺหเวยฺยากรณํ ลภิสฺสามาติ เอกํ เทวปุตฺตํ อาณาเปสิ ‘‘ตํ ภควนฺตํ ปุจฺฉา’’ติ. โส เทวปุตฺโต ตงฺขณานุรูเปน อลงฺกาเรน อตฺตานํ อลงฺกริตฺวา วิชฺชุริว วิชฺโชตมาโน เทวคณปริวุโต เชตวนมหาวิหารํ คนฺตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ ฐตฺวา มงฺคลปญฺหํ ปุจฺฉนฺโต คาถาย อชฺฌภาสิ ‘‘พหู เทวา มนุสฺสา จา’’ติ.

Entonces, Sakka, el señor de los dioses, preguntó: ‘¿Dónde reside el Perfectamente Iluminado?’. Respondieron: ‘Reside en el mundo de los humanos, señor’. ‘¿Alguien le ha preguntado al Bienaventurado?’, preguntó. ‘Nadie le ha preguntado, señor’, respondieron. ‘¿Por qué razón, amigos, abandonan el fuego para encender una luciérnaga? ¿Por qué consideran que deben preguntarme a mí, ignorando al Bienaventurado, quien es el maestro de las bendiciones sin excepción? Vengan, amigos, preguntemos al Bienaventurado; ciertamente obtendremos una respuesta radiante al dilema’. Entonces ordenó a un hijo de los dioses (devaputta): ‘Ve y pregunta al Bienaventurado’. Aquel hijo de los dioses, habiéndose ataviado con ornamentos propios de ese momento, brillando como un relámpago y rodeado por una hueste de dioses, fue al gran monasterio de Jetavana. Tras saludar al Bienaventurado y detenerse a un lado, deseando preguntar sobre el dilema de las bendiciones, se dirigió a él con el verso: ‘Muchos dioses y humanos...’.

อิทํ มงฺคลปญฺหสมุฏฺฐานํ.

Este es el origen del dilema de las bendiciones.

พหูเทวาติคาถาวณฺณนา

Comentario al verso: ‘Muchos dioses...’ (Bahū devā...)

๒. อิทานิ คาถาปทานํ อตฺถวณฺณนา โหติ. พหูติ อนิยมิตสงฺขฺยานิทฺเทโส, เตน อเนกสตา อเนกสหสฺสา อเนกสตสหสฺสาติ วุตฺตํ โหติ. ทิพฺพนฺตีติ เทวา, ปญฺจหิ กามคุเณหิ กีฬนฺติ, อตฺตโน วา สิริยา โชเตนฺตีติ อตฺโถ. อปิจ เทวาติ ติวิธา เทวา สมฺมุติอุปปตฺติวิสุทฺธิวเสน. ยถาห –

2. Ahora comienza el comentario de las palabras del verso. ‘Muchos’ (bahū) es una indicación de un número indefinido; con esto se quiere decir muchos cientos, miles o cientos de miles. Se llaman ‘dioses’ (devā) porque brillan, juegan con los cinco placeres de los sentidos o resplandecen por su propia gloria. Además, hay tres tipos de dioses según la convención (sammuti), el nacimiento (upapatti) y la pureza (visuddhi). Como se ha dicho:

‘‘เทวาติ ตโย เทวา – สมฺมุติเทวา, อุปปตฺติเทวา, วิสุทฺธิเทวา. ตตฺถ สมฺมุติเทวา นาม ราชาโน เทวิโย ราชกุมารา. อุปปตฺติเทวา นาม จาตุมหาราชิเก เทเว อุปาทาย ตทุตฺตริเทวา. วิสุทฺธิเทวา นาม อรหนฺโต วุจฺจนฺตี’’ติ (จูฬนิ. โธตกมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๓๒, ปารายนานุคีติคาถานิทฺเทส ๑๑๙).

‘Hay tres tipos de dioses: dioses por convención, dioses por nacimiento y dioses por pureza. Allí, los dioses por convención son los reyes, las reinas y los príncipes. Los dioses por nacimiento son aquellos que comienzan desde los Cuatro Grandes Reyes hacia arriba. Los dioses por pureza son los Arahants’.

เตสุ อิธ อุปปตฺติเทวา อธิปฺเปตา. มนุโน อปจฺจาติ มนุสฺสา. โปราณา ปน ภณนฺติ – มนโส อุสฺสนฺนตาย มนุสฺสา. เต ชมฺพุทีปกา, อปรโคยานกา, อุตฺตรกุรุกา, ปุพฺพวิเทหกาติ จตุพฺพิธา, อิธ ชมฺพุทีปกา อธิปฺเปตา. มงฺคลนฺติ มหนฺติ อิเมหิ สตฺตาติ มงฺคลานิ, อิทฺธึ วุทฺธิญฺจ ปาปุณนฺตีติ อตฺโถ. อจินฺตยุนฺติ จินฺเตสุํ อากงฺขมานาติ อิจฺฉมานา ปตฺถยมานา ปิหยมานา. โสตฺถานนฺติ โสตฺถิภาวํ, สพฺเพสํ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกานํ โสภนานํ สุนฺทรานํ กลฺยาณานํ ธมฺมานมตฺถิตนฺติ วุตฺตํ โหติ. พฺรูหีติ เทเสหิ ปกาเสหิ, อาจิกฺข วิวร [Pg.104] วิภช อุตฺตานีกโรหิ. มงฺคลนฺติ อิทฺธิการณํ วุทฺธิการณํ สพฺพสมฺปตฺติการณํ. อุตฺตมนฺติ วิสิฏฺฐํ ปวรํ สพฺพโลกหิตสุขาวหนฺติ อยํ คาถาย อนุปุพฺพปทวณฺณนา.

Entre ellos, en este contexto se refiere a los dioses por nacimiento. Se llaman ‘humanos’ (manussā) por ser descendientes de Manu. Sin embargo, los antiguos maestros dicen que se llaman así por la elevación o prominencia de su mente. Ellos son de cuatro tipos: los de Jambudīpa, Aparagoyāna, Uttarakuru y Pubbavideha; aquí se refiere a los de Jambudīpa. ‘Bendición’ (maṅgala) significa que los seres prosperan mediante estas prácticas, es decir, alcanzan el éxito y el crecimiento. ‘Reflexionaron’ (acintayuṃ) significa que pensaron. ‘Anhelando’ (ākaṅkhamānā) significa deseando, aspirando o anhelando. ‘El bienestar’ (sotthānaṃ) se refiere al estado de seguridad, es decir, a la existencia de todas las cualidades bellas, excelentes y nobles relacionadas con los beneficios de esta vida y de las futuras. ‘Dinos’ (brūhi) significa enseña, manifiesta, declara, revela, analiza y aclara. ‘Bendición’ (maṅgala) es la causa del éxito, del crecimiento y de toda prosperidad. ‘Suprema’ (uttamaṃ) significa distinguida, excelente y portadora de bienestar y felicidad para todo el mundo. Este es el comentario palabra por palabra del verso.

อยํ ปน ปิณฺฑตฺโถ – โส เทวปุตฺโต ทสสหสฺสจกฺกวาเฬสุ เทวตา มงฺคลปญฺหํ โสตุกามตาย อิมสฺมึ จกฺกวาเฬ สนฺนิปติตฺวา เอกวาลคฺคโกฏิโอกาสมตฺเต ทสปิ วีสมฺปิ ตึสมฺปิ จตฺตาลีสมฺปิ ปญฺญาสมฺปิ สฏฺฐิปิ สตฺตติปิ อสีติปิ สุขุมตฺตภาเว นิมฺมินิตฺวา สพฺพเทวมารพฺรหฺมาโน สิริยา จ เตชสา จ อธิคฺคยฺห วิโรจมานํ ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสินฺนํ ภควนฺตํ ปริวาเรตฺวา ฐิตา ทิสฺวา ตสฺมิญฺจ สมเย อนาคตานมฺปิ สกลชมฺพุทีปกานํ มนุสฺสานํ เจตสา เจโตปริวิตกฺกมญฺญาย สพฺพเทวมนุสฺสานํ วิจิกิจฺฉาสลฺลสมุทฺธรณตฺถํ อาห –

Este es el significado resumido: ese hijo de un deva (devaputta), debido al deseo de las deidades de diez mil sistemas de mundos de escuchar la respuesta sobre las bendiciones (maṅgala), se reunieron en este sistema de mundos. Incluso en un espacio tan pequeño como la punta de un cabello, se situaron diez, veinte, treinta, cuarenta, cincuenta, sesenta, serenta u ochenta deidades, habiendo creado formas sutiles. Habiendo superado a todos los devas, Maras y Brahmas con su esplendor y majestad, vieron al Bienaventurado sentado en el noble asiento de Buda preparado para Él, rodeado por las deidades. En ese momento, conociendo por medio de Su mente los pensamientos de los seres humanos de todo Jambudīpa que no habían acudido, y con el fin de extraer la saeta de la duda de todos los devas y humanos, la deidad dijo:

‘‘พหู เทวา มนุสฺสา จ, มงฺคลานิ อจินฺตยุํ;

อากงฺขมานา โสตฺถานํ, พฺรูหิ มงฺคลมุตฺตม’’นฺติ.

“Muchos devas y humanos han reflexionado sobre las bendiciones, anhelando el bienestar. Por favor, declara cuál es la bendición suprema”.

ตาสํ เทวตานํ อนุมติยา มนุสฺสานญฺจ อนุคฺคเหน มยา ปุฏฺโฐ สมาโน ยํ สพฺเพสเมว อมฺหากํ เอกนฺตหิตสุขาวหโต อุตฺตมํ มงฺคลํ, ตํ โน อนุกมฺปํ อุปาทาย พฺรูหิ ภควาติ.

“Con el consentimiento de aquellas deidades y por compasión hacia los seres humanos, habiendo sido solicitado por mí, por favor, Bienaventurado, declara para nosotros, por compasión, aquella bendición que es suprema y que conduce invariablemente al bienestar y la felicidad de todos nosotros”. Este es el significado resumido.

อเสวนาจาติคาถาวณฺณนา

Descripción de la estrofa que comienza con ‘Asevanā ca’.

๓. เอวเมตํ เทวปุตฺตสฺส วจนํ สุตฺวา ภควา ‘‘อเสวนา จ พาลาน’’นฺติ คาถมาห. ตตฺถ อเสวนาติ อภชนา อปยิรุปาสนา. พาลานนฺติ พลนฺติ อสฺสสนฺตีติ พาลา, อสฺสสิตปสฺสสิตมตฺเตน ชีวนฺติ, น ปญฺญาชีวิเตนาติ อธิปฺปาโย. เตสํ พาลานํ. ปณฺฑิตานนฺติ ปณฺฑนฺตีติ ปณฺฑิตา, สนฺทิฏฺฐิกสมฺปรายิเกสุ อตฺเถสุ ญาณคติยา คจฺฉนฺตีติ อธิปฺปาโย. เตสํ ปณฺฑิตานํ. เสวนาติ ภชนา ปยิรุปาสนา ตํสหายตา ตํสมฺปวงฺกตา ตํสมงฺคิตา ปูชาติ สกฺการครุการมานนวนฺทนา. ปูชเนยฺยานนฺติ ปูชารหานํ. เอตํ มงฺคลมุตฺตมนฺติ ยา จ พาลานํ อเสวนา, ยา จ ปณฺฑิตานํ เสวนา, ยา จ ปูชเนยฺยานํ ปูชา, ตํ สพฺพํ สมฺปิณฺเฑตฺวา อาห ‘‘เอตํ มงฺคลมุตฺตม’’นฺติ. ยํ ตยา ปุฏฺฐํ ‘‘พฺรูหิ มงฺคลมุตฺตม’’นฺติ, เอตฺถ ตาว เอตํ มงฺคลมุตฺตมนฺติ คณฺหาหีติ วุตฺตํ โหติ. อยเมติสฺสา คาถาย ปทวณฺณนา.

3. Habiendo escuchado estas palabras del hijo de un deva, el Bienaventurado pronunció el verso: «No asociarse con los necios». En ese contexto, «no asociarse» (asevanā) significa no frecuentar ni servir a otros. Con respecto a «necios» (bālānaṃ), se les llama «necios» (bālā) porque simplemente respiran (balanti); esto significa que viven únicamente por medio de la inhalación y la exhalación, y no a través de una vida de sabiduría. Esto se refiere a tales necios. Con respecto a «sabios» (paṇḍitānaṃ), se les llama «sabios» (paṇḍitā) porque poseen discernimiento (paṇḍanti); el significado es que avanzan mediante el curso del conocimiento en los asuntos que conciernen tanto a este mundo como al venidero. Esto se refiere a tales sabios. «Asociación» (sevanā) significa frecuentar, servir, ser compañero, estar unido y en compañía de alguien. «Veneración» (pūjā) significa honor, respeto, reverencia y saludo. «Aquellos dignos de veneración» (pūjaneyyānaṃ) significa aquellos que merecen ser honrados. En cuanto a «esta es la bendición suprema» (etaṃ maṅgalamuttamaṃ), el Buda lo expresó agrupando todo: el no asociarse con los necios, el asociarse con los sabios y la veneración a quienes son dignos de ella. En relación con lo que preguntaste: «Dime, ¿cuál es la bendición suprema?», se ha dicho: «toma esto como la bendición suprema». Esta es la explicación de las palabras de este verso.

อตฺถวณฺณนา [Pg.105] ปนสฺสา เอวํ เวทิตพฺพา – เอวเมตํ เทวปุตฺตสฺส วจนํ สุตฺวา ภควา ‘‘อเสวนา จ พาลาน’’นฺติ อิมํ คาถมาห. ตตฺถ ยสฺมา จตุพฺพิธา คาถา ปุจฺฉิตคาถา, อปุจฺฉิตคาถา, สานุสนฺธิกคาถา, อนนุสนฺธิกคาถาติ. ตตฺถ ‘‘ปุจฺฉามิ ตํ, โคตม, ภูริปญฺญ, กถงฺกโร สาวโก สาธุ โหตี’’ติ (สุ. นิ. ๓๗๘) จ ‘‘กถํ นุ ตฺวํ, มาริส, โอฆมตรี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑) จ เอวมาทีสุ ปุจฺฉิเตน กถิตา ปุจฺฉิตคาถา. ‘‘ยํ ปเร สุขโต อาหุ, ตทริยา อาหุ ทุกฺขโต’’ติ เอวมาทีสุ (สุ. นิ. ๗๖๗) อปุจฺฉิเตน อตฺตชฺฌาสยวเสน กถิตา อปุจฺฉิตคาถา. สพฺพาปิ พุทฺธานํ คาถา ‘‘สนิทานาหํ, ภิกฺขเว, ธมฺมํ เทเสสฺสามี’’ติ (อ. นิ. ๓.๑๒๖; กถา. ๘๐๖) วจนโต สานุสนฺธิกคาถา. อนนุสนฺธิกคาถา อิมสฺมึ สาสเน นตฺถิ. เอวเมตาสุ คาถาสุ อยํ เทวปุตฺเตน ปุจฺฉิเตน ภควตา กถิตตฺตา ปุจฺฉิตคาถา. อยญฺจ ยถา เฉโก ปุริโส กุสโล มคฺคสฺส กุสโล อมคฺคสฺส มคฺคํ ปุฏฺโฐ ปฐมํ วิชหิตพฺพํ อาจิกฺขิตฺวา ปจฺฉา คเหตพฺพํ อาจิกฺขติ ‘‘อสุกสฺมึ นาม ฐาเน ทฺเวธาปโถ โหติ, ตตฺถ วามํ มุญฺจิตฺวา ทกฺขิณํ คณฺหถา’’ติ, เอวํ เสวิตพฺพาเสวิตพฺเพสุ อเสวิตพฺพํ อาจิกฺขิตฺวา เสวิตพฺพํ อาจิกฺขติ. ภควา จ มคฺคกุสลปุริสสทิโส. ยถาห –

La explicación del significado de este verso debe entenderse de la siguiente manera: habiendo escuchado estas palabras del hijo de un deva, el Bienaventurado pronunció este verso: «No asociarse con los necios». Allí, existen cuatro tipos de versos: los versos preguntados (pucchitagāthā), los versos no preguntados (apucchitagāthā), los versos con conexión (sānusandhikagāthā) y los versos sin conexión (ananusandhikagāthā). Entre ellos, se denominan «versos preguntados» a los expuestos tras una pregunta, como en: «Te pregunto, oh Gotama de vasta sabiduría, ¿qué debe hacer un discípulo para ser virtuoso?» y «¿Cómo cruzaste la inundación, señor?». Se denominan «versos no preguntados» a los expuestos espontáneamente según la propia inclinación del Buda sin haber sido preguntados, como en: «Lo que otros llaman felicidad, los Nobles lo llaman sufrimiento». Todos los versos de los Budas son «versos con conexión», debido a la declaración: «Monjes, enseñaré el Dhamma con su causa y origen». No existen «versos sin conexión» en este Dispensación (Sāsana). De este modo, entre estos tipos de versos, este verso es un «verso preguntado», ya que fue expuesto por el Bienaventurado tras la petición del hijo de un deva. Además, así como un hombre hábil y experto en el camino, cuando se le pregunta por una ruta, primero indica el camino que debe evitarse y luego el camino que debe tomarse, diciendo: «En tal lugar hay una bifurcación; allí, dejando el camino de la izquierda, toma el de la derecha», de la misma manera, entre quienes deben ser frecuentados y quienes no, el Buda primero indica a quién no se debe frecuentar y luego a quién sí. Pues el Bienaventurado es semejante a un hombre experto en el camino, como Él mismo dijo:

‘‘ปุริโส มคฺคกุสโลติ โข, ติสฺส, ตถาคตสฺเสตํ อธิวจนํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส. โส หิ กุสโล อิมสฺส โลกสฺส, กุสโล ปรสฺส โลกสฺส, กุสโล มจฺจุเธยฺยสฺส, กุสโล อมจฺจุเธยฺยสฺส, กุสโล มารเธยฺยสฺส, กุสโล อมารเธยฺยสฺสา’’ติ.

«“Un hombre experto en el camino”, oh Tissa, es un epíteto del Tathāgata, el Arahat, el perfectamente Iluminado. Pues Él es experto en este mundo, experto en el otro mundo, experto en el dominio de la muerte, experto en lo que está más allá de la muerte, experto en el dominio de Māra y experto en lo que está más allá de Māra».

ตสฺมา ปฐมํ อเสวิตพฺพํ อาจิกฺขนฺโต อาห – ‘‘อเสวนา จ พาลานํ, ปณฺฑิตานญฺจ เสวนา’’ติ. วิชหิตพฺพมคฺโค วิย หิ ปฐมํ พาลา น เสวิตพฺพา น ปยิรุปาสิตพฺพา, ตโต คเหตพฺพมคฺโค วิย ปณฺฑิตา เสวิตพฺพา ปยิรุปาสิตพฺพาติ. กสฺมา ปน ภควตา มงฺคลํ กเถนฺเตน ปฐมํ พาลานมเสวนา ปณฺฑิตานญฺจ เสวนา กถิตาติ? วุจฺจเต – ยสฺมา อิมํ ทิฏฺฐาทีสุ มงฺคลทิฏฺฐึ พาลเสวนาย เทวมนุสฺสา คณฺหึสุ, สา จ อมงฺคลํ, ตสฺมา เตสํ ตํ อิธโลกปรโลกตฺถภญฺชกํ อกลฺยาณมิตฺตสํสคฺคํ ครหนฺเตน อุภยโลกตฺถสาธกญฺจ กลฺยาณมิตฺตสํสคฺคํ [Pg.106] ปสํสนฺเตน ภควตา ปฐมํ พาลานมเสวนา ปณฺฑิตานญฺจ เสวนา กถิตาติ.

Por lo tanto, indicando primero lo que no debe ser frecuentado, dijo: «No asociarse con los necios y asociarse con los sabios». Pues, al igual que un camino que debe evitarse, primero no se debe frecuentar ni servir a los necios; luego, al igual que un camino que debe tomarse, se debe frecuentar y servir a los sabios. ¿Pero por qué el Bienaventurado, al hablar de las bendiciones, mencionó primero el no asociarse con los necios y el asociarse con los sabios? Se responde: debido a que los devas y humanos adoptaron esta visión errónea de las bendiciones (basada en lo visto, etc.) por asociarse con los necios, y dado que eso no es una bendición, el Bienaventurado, censurando esa asociación con malos amigos (akalyāṇamitta) que destruye el bienestar en este mundo y en el próximo, y elogiando la asociación con buenos amigos (kalyāṇamitta) que produce el bienestar en ambos mundos, enseñó primero el no asociarse con los necios y el asociarse con los sabios. Esta es la respuesta.

ตตฺถ พาลา นาม เย เกจิ ปาณาติปาตาทิอกุสลกมฺมปถสมนฺนาคตา สตฺตา, เต ตีหากาเรหิ ชานิตพฺพา. ยถาห ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, พาลสฺส พาลลกฺขณานี’’ติ สุตฺตํ (อ. นิ. ๓.๓; ม. นิ. ๓.๒๔๖). อปิจ ปูรณกสฺสปาทโย ฉ สตฺถาโร, เทวทตฺตโกกาลิกกฏโมทกติสฺสขณฺฑเทวิยาปุตฺตสมุทฺททตฺตจิญฺจมาณวิกาทโย อตีตกาเล จ ทีฆวิทสฺส ภาตาติ อิเม อญฺเญ จ เอวรูปา สตฺตา พาลาติ เวทิตพฺพา.

En este contexto, se denominan «necios» a cualesquiera seres que posean senderos de acción insalubres, como el matar seres vivos, etc. Estos deben ser conocidos por tres características, tal como se dice en el sutta: «Monjes, estas tres son las características del necio». Además, los seis maestros como Pūraṇa Kassapa y otros; Devadatta, Kokālika, Kaṭamodaka Tissa, el hijo de la reina Khaṇḍadevi, Samuddadatta, Ciñcamāṇavikā y otros; y en el pasado, el hermano de Dīghavidu; estas personas y otros seres de tal naturaleza deben ser entendidos como «necios».

เต อคฺคิปทิตฺตมิว อคารํ อตฺตนา ทุคฺคหิเตน อตฺตานญฺเจว อตฺตโน วจนการเก จ วินาเสนฺติ. ยถา ทีฆวิทสฺส ภาตา จตุพุทฺธนฺตรํ สฏฺฐิโยชนมตฺเตน อตฺตภาเวน อุตฺตาโน ปติโต มหานิรเย ปจฺจติ, ยถา จ ตสฺส ทิฏฺฐึ อภิรุจนกานิ ปญฺจ กุลสตานิ ตสฺเสว สหพฺยตํ อุปปนฺนานิ มหานิรเย ปจฺจนฺติ. วุตฺตญฺเจตํ ภควตา –

Aquellos, como una casa envuelta en llamas, se destruyen a sí mismos y a quienes siguen sus palabras debido a sus propias visiones erróneas. Así como el hermano de Dīghavinaya yace boca arriba en el gran infierno durante el intervalo de cuatro Budas con un cuerpo de sesenta yojanas, y así como las quinientas familias que se complacieron en su visión nacieron en su misma compañía y arden en el gran infierno; del mismo modo, aquellas personas se destruyen a sí mismas. Y esto fue dicho por el Bienaventurado:

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, นฬาคารา วา ติณาคารา วา อคฺคิ มุตฺโต กูฏาคารานิปิ ฑหติ อุลฺลิตฺตาวลิตฺตานิ นิวาตานิ ผุสิตคฺคฬานิ ปิหิตวาตปานานิ, เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ยานิ กานิจิ ภยานิ อุปฺปชฺชนฺติ, สพฺพานิ ตานิ พาลโต อุปฺปชฺชนฺติ, โน ปณฺฑิตโต. เย เกจิ อุปทฺทวา อุปฺปชฺชนฺติ…เป… เย เกจิ อุปสคฺคา…เป… โน ปณฺฑิตโต. อิติ โข, ภิกฺขเว, สปฺปฏิภโย พาโล, อปฺปฏิภโย ปณฺฑิโต. สอุปทฺทโว พาโล, อนุปทฺทโว ปณฺฑิโต, สอุปสคฺโค พาโล, อนุปสคฺโค ปณฺฑิโต’’ติ (อ. นิ. ๓.๑).

“Monjes, así como un fuego que se origina en una cabaña de cañas o de paja quema incluso mansiones de techos apuntados, revocadas por dentro y por fuera, resguardadas del viento, con los cerrojos bien echados y las ventanas cerradas; del mismo modo, monjes, cualesquiera temores que surjan, todos surgen del necio, no del sabio. Cualesquiera infortunios que surjan... cualesquiera adversidades... no surgen del sabio. Así, monjes, el necio es una fuente de temor, el sabio no lo es. El necio es una fuente de infortunio, el sabio no lo es. El necio es una fuente de adversidad, el sabio no lo es”.

อปิจ ปูติมจฺฉสทิโส พาโล, ปูติมจฺฉพนฺธปตฺตปุฏสทิโส โหติ ตทุปเสวี, ฉฑฺฑนียตํ ชิคุจฺฉนียตญฺจ ปาปุณาติ วิญฺญูนํ. วุตฺตญฺเจตํ –

Además, el necio es similar a un pescado podrido; quien se asocia con él es como el envoltorio de hojas que ata a dicho pescado podrido, llegando a ser despreciado y aborrecido por los sabios. Esto fue dicho:

‘‘ปูติมจฺฉํ กุสคฺเคน, โย นโร อุปนยฺหติ;

กุสาปิ ปูตี วายนฺติ, เอวํ พาลูปเสวนา’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๑๘๓;

๒.๒๒.๑๒๕๗);

“El hombre que envuelve un pescado podrido con hierba kusa hace que incluso la hierba huela a podredumbre; tal es la asociación con los necios”.

อกิตฺติปณฺฑิโต จาปิ สกฺเกน เทวานมินฺเทน วเร ทิยฺยมาเน เอวมาห –

El sabio Akitti, cuando Sakka, el rey de los dioses, le ofrecía un deseo, dijo lo siguiente:

‘‘พาลํ [Pg.107] น ปสฺเส น สุเณ, น จ พาเลน สํวเส;

พาเลนลฺลาปสลฺลาปํ, น กเร น จ โรจเย.

“Que no vea al necio, que no lo escuche, que no viva con el necio; que no entable conversación con el necio ni encuentre placer en él”.

‘‘กินฺนุ เต อกรํ พาโล, วท กสฺสป การณํ;

เกน กสฺสป พาลสฺส, ทสฺสนํ นาภิกงฺขสิ.

“¿Qué te ha hecho el necio? Dime la razón, Kassapa. ¿Por qué, Kassapa, no deseas ver al necio?”.

‘‘อนยํ นยติ ทุมฺเมโธ, อธุรายํ นิยุญฺชติ;

ทุนฺนโย เสยฺยโส โหติ, สมฺมา วุตฺโต ปกุปฺปติ;

วินยํ โส น ชานาติ, สาธุ ตสฺส อทสฺสน’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๓.๙๐-๙๒);

“El falto de entendimiento conduce a la ruina, se aplica a lo que no debe hacerse; mal guiado, cree que es superior; cuando se le habla correctamente, se irrita. Él no conoce la disciplina; es mejor no verlo”.

เอวํ ภควา สพฺพากาเรน พาลูปเสวนํ ครหนฺโต ‘‘พาลานมเสวนา มงฺคล’’นฺติ วตฺวา อิทานิ ปณฺฑิตเสวนํ ปสํสนฺโต ‘‘ปณฺฑิตานญฺจ เสวนา มงฺคล’’นฺติ อาห. ตตฺถ ปณฺฑิตา นาม เย เกจิ ปาณาติปาตาเวรมณิอาทิทสกุสลกมฺมปถสมนฺนาคตา สตฺตา, เต ตีหากาเรหิ ชานิตพฺพา. ยถาห ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, ปณฺฑิตสฺส ปณฺฑิตลกฺขณานี’’ติ (อ. นิ. ๓.๓; ม. นิ. ๓.๒๕๓) สุตฺตํ. อปิจ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธอสีติมหาสาวกา อญฺเญ จ ตถาคตสฺส สาวกา สุเนตฺตมหาโควินฺทวิธุรสรภงฺคมโหสธสุตโสมนิมิราช- อโยฆรกุมารอกิตฺติปณฺฑิตาทโย จ ปณฺฑิตาติ เวทิตพฺพา.

Así, el Bienaventurado, censurando en todos los aspectos la asociación con los necios y habiendo declarado que “no asociarse con los necios es una bendición”, ahora, alabando la asociación con los sabios, dijo: “Asociarse con los sabios es una bendición”. En este contexto, se llaman “sabios” a aquellos seres que poseen los diez senderos de acción meritoria, comenzando por abstenerse de quitar la vida; estos deben ser reconocidos por tres características. Como dice el sutta: “Monjes, estas tres son las características del sabio”. Además, deben ser conocidos como sabios los Budas, los Paccekabuddhas, los ochenta grandes discípulos y otros discípulos del Tathāgata, tales como Sunetta, Mahāgovinda, Vidhura, Sarabhaṅga, Mahosadha, Sutasoma, el rey Nemi, el príncipe Ayoghara, el sabio Akitti y otros.

เต ภเย วิย รกฺขา อนฺธกาเร วิย ปทีโป ขุปฺปิปาสาทิทุกฺขาภิภเว วิย อนฺนปานาทิปฺปฏิลาโภ อตฺตโน วจนกรานํ สพฺพภยุปทฺทวูปสคฺควิทฺธํสนสมตฺถา โหนฺติ. ตถา หิ ตถาคตํ อาคมฺม อสงฺขฺเยยฺยา อปริมาณา เทวมนุสฺสา อาสวกฺขยํ ปตฺตา, พฺรหฺมโลเก ปติฏฺฐิตา, เทวโลเก ปติฏฺฐิตา, สุคติโลเก อุปฺปนฺนา, สาริปุตฺตตฺเถเร จิตฺตํ ปสาเทตฺวา จตูหิ จ ปจฺจเยหิ เถรํ อุปฏฺฐหิตฺวา อสีติ กุลสหสฺสานิ สคฺเค นิพฺพตฺตานิ. ตถา มหาโมคฺคลฺลานมหากสฺสปปฺปภุตีสุ สพฺพมหาสาวเกสุ, สุเนตฺตสฺส สตฺถุโน สาวกา อปฺเปกจฺเจ พฺรหฺมโลเก อุปฺปชฺชึสุ, อปฺเปกจฺเจ ปรนิมฺมิตวสวตฺตีนํ เทวานํ สหพฺยตํ…เป… อปฺเปกจฺเจ คหปติมหาสาลานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชึสุ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

Ellos son como una protección en el peligro, como una lámpara en la oscuridad, y como la obtención de alimento y bebida cuando uno es oprimido por el sufrimiento del hambre y la sed; son capaces de destruir todos los temores, infortunios y adversidades de quienes siguen sus palabras. Pues, gracias al Tathāgata, innumerables e infinitos seres, tanto dioses como humanos, han alcanzado la extinción de las impurezas, estableciéndose en el mundo de Brahma, en el mundo de los dioses o naciendo en mundos de felicidad. Tras haber purificado su mente hacia el venerable Sāriputta y haberle servido con los cuatro requisitos, ochenta mil familias renacieron en el cielo. Del mismo modo, sirviendo a todos los grandes discípulos como Mahāmoggallāna y Mahākassapa, y los discípulos del maestro Sunetta, algunos nacieron en el mundo de Brahma, otros alcanzaron la compañía de los dioses Paranimmitavasavatti... y otros nacieron en familias de grandes terratenientes. Y esto también fue dicho:

‘‘นตฺถิ, ภิกฺขเว, ปณฺฑิตโต ภยํ, นตฺถิ ปณฺฑิตโต อุปทฺทโว, นตฺถิ ปณฺฑิตโต อุปสคฺโค’’ติ (อ. นิ. ๓.๑).

“Monjes, no hay temor a causa del sabio, no hay infortunio a causa del sabio, no hay adversidad a causa del sabio”.

อปิจ [Pg.108] ตครมาลาทิคนฺธสทิโส ปณฺฑิโต, ตครมาลาทิคนฺธพนฺธปลิเวฐนปตฺตสทิโส โหติ ตทุปเสวี, ภาวนียตํ มนุญฺญตญฺจ อาปชฺชติ วิญฺญูนํ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

Además, el sabio es semejante a la fragancia de una guirnalda de flores de tagara; quien se asocia con él es como la hoja que envuelve dicha guirnalda, llegando a ser digno de estima y agradable para los sabios. Y esto también fue dicho:

‘‘ตครญฺจ ปลาเสน, โย นโร อุปนยฺหติ;

ปตฺตาปิ สุรภี วายนฺติ, เอวํ ธีรูปเสวนา’’ติ. (อิติวุ. ๗๖;

ชา. ๑.๑๕.๑๘๔;

๒.๒๒.๑๒๕๘);

“El hombre que envuelve la flor de tagara con una hoja de palāsa hace que incluso la hoja emita un aroma fragante; tal es la asociación con los sabios”.

อกิตฺติปณฺฑิโต จาปิ สกฺเกน เทวานมินฺเทน วเร ทิยฺยมาเน เอวมาห –

El sabio Akitti, cuando Sakka, el rey de los dioses, le ofrecía un deseo, dijo lo siguiente:

‘‘ธีรํ ปสฺเส สุเณ ธีรํ, ธีเรน สห สํวเส;

ธีเรนลฺลาปสลฺลาปํ, ตํ กเร ตญฺจ โรจเย.

“Que vea al sabio, que escuche al sabio, que viva con el sabio; que entable conversación con el sabio y solo en él encuentre placer”.

‘‘กินฺนุ เต อกรํ ธีโร, วท กสฺสป การณํ;

เกน กสฺสป ธีรสฺส, ทสฺสนํ อภิกงฺขสิ.

“¿Qué bien te ha hecho el sabio? Dime la razón, Kassapa. ¿Por qué, Kassapa, anhelas ver al sabio?”.

‘‘นยํ นยติ เมธาวี, อธุรายํ น ยุญฺชติ;

สุนโย เสยฺยโส โหติ, สมฺมา วุตฺโต น กุปฺปติ;

วินยํ โส ปชานาติ, สาธุ เตน สมาคโม’’ติ. (ชา. ๑.๑๓.๙๔-๙๖);

“El inteligente conduce hacia lo correcto, no se ocupa de lo que es inapropiado; bien guiado, progresa de excelencia en excelencia. Cuando se le habla correctamente, no se irrita; él conoce la disciplina. Es provechoso el encuentro con él”.

เอวํ ภควา สพฺพากาเรน ปณฺฑิตเสวนํ ปสํสนฺโต ‘‘ปณฺฑิตานํ เสวนา มงฺคล’’นฺติ วตฺวา อิทานิ ตาย พาลานํ อเสวนาย ปณฺฑิตานํ เสวนาย จ อนุปุพฺเพน ปูชเนยฺยภาวํ อุปคตานํ ปูชํ ปสํสนฺโต ‘‘ปูชา จ ปูชเนยฺยานํ มงฺคล’’นฺติ อาห. ตตฺถ ปูชเนยฺยา นาม สพฺพโทสวิรหิตตฺตา สพฺพคุณสมนฺนาคตตฺตา จ พุทฺธา ภควนฺโต, ตโต ปจฺฉา ปจฺเจกพุทฺธา, อริยสาวกา จ. เตสญฺหิ ปูชา อปฺปกาปิ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย โหติ, สุมนมาลาการมลฺลิกาทโย เจตฺถ นิทสฺสนํ.

Así, el Bienaventurado, tras haber alabado en todos los aspectos la asociación con los sabios y declarado que “asociarse con los sabios es una bendición”, ahora, alabando el acto de honrar a quienes han alcanzado la condición de ser dignos de veneración —precisamente por no asociarse con los necios y por asociarse con los sabios— dijo: “Honrar a quienes son dignos de veneración es una bendición”. En este contexto, se llaman “dignos de veneración” a los Budas, los Bienaventurados, y después de ellos a los Paccekabuddhas y a los nobles discípulos, por estar libres de toda falta y poseer todas las virtudes. Pues la veneración rendida a tales seres, aunque sea pequeña, conduce al bienestar y a la felicidad por largo tiempo. El florista Sumana y otros son ejemplos de esto en este contexto.

ตตฺเถกํ นิทสฺสนมตฺตํ ภณาม – ภควา หิ เอกทิวสํ ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย ราชคหํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ. อถ โข สุมนมาลากาโร รญฺโญ มาคธสฺส เสนิยสฺส พิมฺพิสารสฺส ปุปฺผานิ คเหตฺวา คจฺฉนฺโต อทฺทส ภควนฺตํ นครทฺวารมนุปฺปตฺตํ ปาสาทิกํ ปสาทนียํ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณาสีตานุพฺยญฺชนปฺปฏิมณฺฑิตํ พุทฺธสิริยา ชลนฺตํ, ทิสฺวานสฺส เอตทโหสิ ‘‘ราชา ปุปฺผานิ คเหตฺวา สตํ วา สหสฺสํ วา ทเทยฺย[Pg.109], ตญฺจ อิธโลกมตฺตเมว สุขํ ภเวยฺย, ภควโต ปน ปูชา อปฺปเมยฺยอสงฺขฺเยยฺยผลา ทีฆรตฺตํ หิตสุขาวหา โหติ, หนฺทาหํ อิเมหิ ปุปฺเผหิ ภควนฺตํ ปูเชมี’’ติ ปสนฺนจิตฺโต เอกํ ปุปฺผมุฏฺฐึ คเหตฺวา ภควโต ปฏิมุขํ ขิปิ, ปุปฺผานิ อากาเสน คนฺตฺวา ภควโต อุปริ มาลาวิตานํ หุตฺวา อฏฺฐํสุ. มาลากาโร ตมานุภาวํ ทิสฺวา ปสนฺนตรจิตฺโต ปุน เอกํ ปุปฺผมุฏฺฐึ ขิปิ, ตานิปิ คนฺตฺวา มาลากญฺจุโก หุตฺวา อฏฺฐํสุ. เอวํ อฏฺฐ ปุปฺผมุฏฺฐิโย ขิปิ, ตานิ คนฺตฺวา ปุปฺผกูฏาคารํ หุตฺวา อฏฺฐํสุ.

Contemos un ejemplo al respecto: el Bienaventurado, un día por la mañana, tras vestirse y tomar su cuenco y mantos, entró en Rājagaha para pedir limosna. Entonces, Sumana el florista, que llevaba flores para el beneficio del rey Seniya Bimbisāra de Magadha, vio al Bienaventurado llegando a la puerta de la ciudad, dotado de una presencia inspiradora y serena, adornado con las treinta y dos marcas del gran hombre y las ochenta señales secundarias, resplandeciente con la gloria de un Buda. Al verlo, pensó: «El rey, al recibir las flores, podría darme cien o mil monedas, pero esa felicidad solo pertenecería a este mundo; sin embargo, la ofrenda al Bienaventurado tiene frutos incalculables e inconmensurables, y conduce al bienestar y la felicidad por mucho tiempo. ¡Bien!, ofreceré estas flores al Bienaventurado». Con el corazón lleno de fe, tomó un puñado de flores y lo lanzó hacia el Bienaventurado; las flores, elevándose por el aire, se quedaron suspendidas sobre él formando un dosel de flores. El florista, al ver tal poder milagroso, con el corazón aún más devoto, lanzó de nuevo un puñado de flores; estas se convirtieron en una red de flores que lo envolvía. Así, lanzó ocho puñados de flores, las cuales se transformaron en un pabellón de flores.

ภควา อนฺโตกูฏาคาเร อโหสิ, มหาชนกาโย สนฺนิปติ. ภควา มาลาการํ ปสฺสนฺโต สิตํ ปาตฺวากาสิ. อานนฺทตฺเถโร ‘‘น พุทฺธา อเหตู อปจฺจยา สิตํ ปาตุกโรนฺตี’’ติ สิตการณํ ปุจฺฉิ. ภควา อาห ‘‘เอโส, อานนฺท, มาลากาโร อิมิสฺสา ปูชาย อานุภาเวน สตสหสฺสกปฺเป เทเวสุ จ มนุสฺเสสุ จ สํสริตฺวา ปริโยสาเน สุมนิสฺสโร นาม ปจฺเจกพุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ. วจนปริโยสาเน ธมฺมเทสนตฺถํ อิมํ คาถํ อภาสิ –

El Bienaventurado se encontraba dentro del pabellón de flores y una gran multitud se congregó. Al mirar al florista, el Bienaventurado mostró una sonrisa. El venerable Ānanda, pensando: «Los Budas no muestran una sonrisa sin causa ni condición», preguntó el motivo de su sonrisa. El Bienaventurado dijo: «Ānanda, por el poder de esta ofrenda, este florista, tras transitar entre dioses y humanos durante cien mil eones, finalmente se convertirá en un Paccekabuddha llamado Sumanissara». Al terminar de hablar, para impartir la enseñanza del Dhamma, pronunció este verso:

‘‘ตญฺจ กมฺมํ กตํ สาธุ, ยํ กตฺวา นานุตปฺปติ;

ยสฺส ปตีโต สุมโน, วิปากํ ปฏิเสวตี’’ติ. (ธ. ป. ๖๘);

«Bien hecha está aquella acción que, tras haberla realizado, uno no se arrepiente; y cuyo fruto uno experimenta con alegría y regocijo».

คาถาวสาเน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. เอวํ อปฺปกาปิ เตสํ ปูชา ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย โหตีติ เวทิตพฺพา. สา จ อามิสปูชาว, โก ปน วาโท ปฏิปตฺติปูชาย? ยโต เย กุลปุตฺตา สรณคมนสิกฺขาปทปฺปฏิคฺคหเณน อุโปสถงฺคสมาทาเนน จตุปาริสุทฺธิสีลาทีหิ จ อตฺตโน คุเณหิ ภควนฺตํ ปูเชนฺติ, โก เตสํ ปูชาผลํ วณฺณยิสฺสติ? เต หิ ตถาคตํ ปรมาย ปูชาย ปูเชนฺตีติ วุตฺตา. ยถาห –

Al finalizar el verso, ochenta y cuatro mil seres alcanzaron la comprensión del Dhamma. De este modo, debe entenderse que incluso una pequeña ofrenda a tales seres dignos de honor conduce al bienestar y la felicidad por largo tiempo. Y si tal es el caso de una ofrenda material, ¿qué se puede decir de la ofrenda mediante la práctica? Cuando los hijos de buena familia honran al Bienaventurado con sus propias virtudes, mediante la aceptación de los refugios y los preceptos, la observancia de los factores del Uposatha y el cumplimiento de la moralidad de la pureza cuádruple, etc., ¿quién podrá describir el fruto de su ofrenda? Se dice que ellos honran al Tathāgata con la ofrenda suprema. Tal como Él dijo:

‘‘โย โข, อานนฺท, ภิกฺขุ วา ภิกฺขุนี วา อุปาสโก วา อุปาสิกา วา ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโน วิหรติ สามีจิปฺปฏิปนฺโน อนุธมฺมจารี, โส ตถาคตํ สกฺกโรติ ครุํ กโรติ มาเนติ ปูเชติ อปจิยติ ปรมาย ปูชายา’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๙๙).

«Cualquier monje o monja, seguidor o seguidora, Ānanda, que vive practicando el Dhamma de acuerdo con el Dhamma, practicando correctamente y actuando según el Dhamma, esa persona respeta, estima, venera, honra y rinde culto al Tathāgata con la ofrenda suprema».

เอเตนานุสาเรน ปจฺเจกพุทฺธอริยสาวกานมฺปิ ปูชาย หิตสุขาวหตา เวทิตพฺพา.

Siguiendo este mismo principio, debe entenderse que la ofrenda a los Paccekabuddhas y a los nobles discípulos también conduce al bienestar y la felicidad.

อปิจ [Pg.110] คหฏฺฐานํ กนิฏฺฐสฺส เชฏฺโฐ ภาตาปิ ภคินีปิ ปูชเนยฺยา, ปุตฺตสฺส มาตาปิตโร, กุลวธูนํ สามิกสสฺสุสสุราติ เอวเมตฺถ ปูชเนยฺยา เวทิตพฺพา. เอเตสมฺปิ หิ ปูชา กุสลธมฺมสงฺขาตตฺตา อายุอาทิวุฑฺฒิเหตุตฺตา จ มงฺคลเมว. วุตฺตญฺเหตํ –

Además, para los laicos, el hermano o la hermana mayor deben ser honrados por el menor; los padres por el hijo; y los suegros por las nueras; así debe entenderse aquí quiénes son dignos de honor. El honrarlos es verdaderamente una bendición, por ser considerada una acción meritoria y por ser causa del incremento de la vida, etc. Pues así se ha dicho:

‘‘เต มตฺเตยฺยา ภวิสฺสนฺติ เปตฺเตยฺยา สามญฺญา พฺรหฺมญฺญา กุเล เชฏฺฐาปจายิโน, อิทํ กุสลํ ธมฺมํ สมาทาย วตฺติสฺสนฺติ, เต เตสํ กุสลานํ ธมฺมานํ สมาทานเหตุ อายุนาปิ วฑฺฒิสฺสนฺติ, วณฺเณนปิ วฑฺฒิสฺสนฺตี’’ติอาทิ (ที. นิ. ๓.๑๐๕).

«Ellos serán respetuosos con sus madres, respetuosos con sus padres, respetuosos con los ascetas y los brahmines, y honrarán a los ancianos de la familia; habiendo adoptado este Dhamma meritorio, actuarán en consecuencia. Debido a la adopción de estas acciones meritorias, aumentarán en longevidad y también en belleza», etc.

อิทานิ ยสฺมา ‘‘ยํ ยตฺถ มงฺคลํ. ววตฺถเปตฺวา ตํ ตสฺส, มงฺคลตฺตํ วิภาวเย’’ติ อิติ มาติกา นิกฺขิตฺตา, ตสฺมา อิทํ วุจฺจติ – เอวเมติสฺสา คาถาย พาลานํ อเสวนา, ปณฺฑิตานํ เสวนา, ปูชเนยฺยานญฺจ ปูชาติ ตีณิ มงฺคลานิ วุตฺตานิ. ตตฺถ พาลานํ อเสวนา พาลเสวนปจฺจยภยาทิปริตฺตาเณน อุภยโลกตฺถเหตุตฺตา, ปณฺฑิตานํ เสวนา ปูชเนยฺยานํ ปูชา จ ตาสํ ผลวิภูติวณฺณนายํ วุตฺตนเยเนว นิพฺพานสุคติเหตุตฺตา มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพา. อิโต ปรํ ตุ มาติกํ อทสฺเสตฺวา เอว ยํ ยตฺถ มงฺคลํ, ตํ ววตฺถเปตฺวา ตสฺส มงฺคลตฺตํ วิภาวยิสฺสามาติ.

Ahora, puesto que se estableció el enunciado: «Dondequiera que haya una bendición, identifíquela y explique su naturaleza como tal», por lo tanto, se dice lo siguiente: en este verso se han mencionado tres bendiciones: no asociarse con los necios, asociarse con los sabios y honrar a quienes son dignos de honor. Entre ellas, debe entenderse que no asociarse con los necios es una bendición porque, al protegerse de los peligros que surgen de tal asociación, es causa de beneficio en ambos mundos; y asociarse con los sabios y honrar a los dignos de honor son bendiciones porque, según el método ya mencionado al describir la abundancia de sus frutos, son causas para alcanzar el Nibbāna y un buen renacimiento. De aquí en adelante, sin mostrar formalmente el enunciado, identificaremos la bendición que corresponda a cada pasaje y explicaremos su naturaleza como tal.

นิฏฺฐิตา อเสวนา จ พาลานนฺติ อิมิสฺสา คาถาย อตฺถวณฺณนา.

Aquí termina el comentario al significado del verso: «No asociarse con los necios».

ปติรูปเทสวาโสจาติคาถาวณฺณนา

Comentario al verso que comienza con «Vivir en una región adecuada».

๔. เอวํ ภควา ‘‘พฺรูหิ มงฺคลมุตฺตม’’นฺติ เอกํ อชฺเฌสิโตปิ อปฺปํ ยาจิโต พหุทายโก อุฬารปุริโส วิย เอกาย คาถาย ตีณิ มงฺคลานิ วตฺวา ตโต อุตฺตริปิ เทวตานํ โสตุกามตาย มงฺคลานมตฺถิตาย เยสํ เยสํ ยํ ยํ อนุกุลํ, เต เต สตฺเต ตตฺถ ตตฺถ มงฺคเล นิโยเชตุกามตาย จ ‘‘ปติรูปเทสวาโส จา’’ติอาทีหิ คาถาหิ ปุนปิ อเนกานิ มงฺคลานิ วตฺตุมารทฺโธ. ตตฺถ ปฐมคาถาย ตาว ปติรูโปติ อนุจฺฉวิโก. เทโสติ คาโมปิ นิคโมปิ นครมฺปิ ชนปโทปิ โย โกจิ สตฺตานํ นิวาโส โอกาโส. วาโสติ ตตฺถ [Pg.111] นิวาโส. ปุพฺเพติ ปุรา อตีตาสุ ชาตีสุ. กตปุญฺญตาติ อุปจิตกุสลตา. อตฺตาติ จิตฺตํ วุจฺจติ สกโล วา อตฺตภาโว, สมฺมาปณิธีติ ตสฺส อตฺตโน สมฺมา ปณิธานํ นิยุญฺชนํ, ฐปนนฺติ วุตฺตํ โหติ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. อยเมตฺถ ปทวณฺณนา.

4. De este modo, aunque se le pidió al Bienaventurado que hablara sobre una bendición suprema, como un hombre generoso y noble que da mucho cuando se le pide poco, Él declaró tres bendiciones en un solo verso. Luego, debido al deseo de las deidades por escuchar y a la existencia de más bendiciones, y deseando establecer a los diversos seres en las bendiciones que les fueran propicias, comenzó a exponer muchas más bendiciones con los versos que inician con «Vivir en una región adecuada». En el primer verso de esta serie, «adecuada» significa apropiada. «Región» es cualquier lugar de residencia para los seres, ya sea una aldea, un pueblo, una ciudad o una provincia. «Vivir» es residir allí. «En el pasado» significa anteriormente, en vidas pasadas. «Haber realizado méritos» es poseer virtudes acumuladas. «Uno mismo» se refiere a la mente o a la totalidad de la existencia individual. «La correcta dirección» significa el correcto establecimiento, aplicación o disposición de uno mismo. El resto sigue el mismo método ya explicado. Esta es la explicación de los términos en este pasaje.

อตฺถวณฺณนา ปน เอวํ เวทิตพฺพา – ปติรูปเทสวาโส นาม ยตฺถ จตสฺโส ปริสา วิจรนฺติ, ทานาทีนิ ปุญฺญกิริยวตฺถูนิ วตฺตนฺติ, นวงฺคํ สตฺถุ สาสนํ ทิพฺพติ, ตตฺถ นิวาโส สตฺตานํ ปุญฺญกิริยาย ปจฺจยตฺตา มงฺคลนฺติ วุจฺจติ. สีหฬทีปปวิฏฺฐเกวฏฺฏาทโย เจตฺถ นิทสฺสนํ.

La explicación del significado debe entenderse así: 'vivir en una localidad adecuada' (patirūpadesavāso) se refiere a aquel lugar donde transitan las cuatro asambleas (monjes, monjas, laicos y laicas), donde se realizan las bases de las acciones meritorias como la generosidad y otras, y donde resplandece la enseñanza de nueve partes del Maestro. Residir allí se llama una bendición (maṅgala) porque constituye una condición para que los seres realicen acciones meritorias. El ejemplo de esto son los pescadores y otros que llegaron a la isla de Sri Lanka (Sīhaḷadīpa).

อปโร นโย – ปติรูปเทสวาโส นาม ภควโต โพธิมณฺฑปฺปเทโส ธมฺมจกฺกวตฺติตปฺปเทโส ทฺวาทสโยชนาย ปริสาย มชฺเฌ สพฺพติตฺถิยมตํ ภินฺทิตฺวา ยมกปาฏิหาริยทสฺสิตกณฺฑมฺพ รุกฺขมูลปฺปเทโส เทโวโรหณปฺปเทโส, โย วา ปนญฺโญปิ สาวตฺถิราชคหาทิ พุทฺธาธิวาสปฺปเทโส, ตตฺถ นิวาโส สตฺตานํ ฉอนุตฺตริยปฺปฏิลาภปจฺจยโต มงฺคลนฺติ วุจฺจติ.

Otro método: 'vivir en una localidad adecuada' se refiere al lugar del Trono de la Iluminación (Bodhimaṇḍa) del Bienaventurado, al lugar donde se puso en movimiento la Rueda del Dhamma, al lugar al pie del árbol de mango Kaṇḍamba donde se mostró el Milagro Doble tras refutar las opiniones de todos los ascetas errantes en medio de una asamblea de doce yojanas, al lugar del descenso desde el mundo de los devas, o a cualquier otro lugar donde residió el Buddha, como Sāvatthī, Rājagaha y otros. Residir en tales lugares se llama una bendición porque es la causa para obtener las seis cosas insuperables (anuttariya).

อปโร นโย (มหาว. ๒๕๙) – ปุรตฺถิมาย ทิสาย คชงฺคลํ นาม นิคโม, ตสฺส ปเรน มหาสาลา, ตโต ปรํ ปจฺจนฺติมา ชนปทา, โอรโต มชฺเฌ. ทกฺขิณปุรตฺถิมาย ทิสาย สลฺลวตี นาม นที, ตโต ปรํ ปจฺจนฺติมา ชนปทา, โอรโต มชฺเฌ. ทกฺขิณาย ทิสาย เสตกณฺณิกํ นาม นิคโม, ตโต ปรํ ปจฺจนฺติมา ชนปทา, โอรโต มชฺเฌ. ปจฺฉิมาย ทิสาย ถูณํ นาม พฺราหฺมณคาโม, ตโต ปรํ ปจฺจนฺติมา ชนปทา, โอรโต มชฺเฌ. อุตฺตราย ทิสาย อุสีรทฺธโช นาม ปพฺพโต, ตโต ปรํ ปจฺจนฺติมา ชนปทา, โอรโต มชฺเฌ. อยํ มชฺฌิมเทโส อายาเมน ตีณิ โยชนสตานิ, วิตฺถาเรน อฑฺฒเตยฺยานิ, ปริกฺเขเปน นว โยชนสตานิ โหนฺติ. เอโส ปติรูปเทโส นาม.

Otro método: En la dirección este se encuentra el pueblo de Gajaṅgala, más allá de este se encuentran los grandes árboles Sāla, y después de eso están las provincias fronterizas; hacia el interior está la región central. En la dirección sureste está el río Sallavatī, más allá del cual están las provincias fronterizas; hacia el interior está la región central. En la dirección sur está el pueblo de Setakaṇṇika... En la dirección oeste está la aldea de brahmanes llamada Thūṇa... En la dirección norte está la montaña llamada Usīraddhaja, más allá de la cual están las provincias fronterizas; hacia el interior está la región central. Esta Región Central (Majjhimadesa) mide trescientas yojanas de largo, doscientas cincuenta de ancho y novecientas de circunferencia. Esto se conoce como la localidad adecuada.

เอตฺถ จตุนฺนํ มหาทีปานํ ทฺวิสหสฺสานํ ปริตฺตทีปานญฺจ อิสฺสริยาธิปจฺจการกา จกฺกวตฺตี อุปฺปชฺชนฺติ, เอกํ อสงฺขฺเยยฺยํ กปฺปสตสหสฺสญฺจ ปารมิโย ปูเรตฺวา สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานาทโย มหาสาวกา อุปฺปชฺชนฺติ, ทฺเว อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ ปารมิโย ปูเรตฺวา ปจฺเจกพุทฺธา, จตฺตาริ อฏฺฐ โสฬส วา อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ ปารมิโย ปูเรตฺวา [Pg.112] สมฺมาสมฺพุทฺธา อุปฺปชฺชนฺติ. ตตฺถ สตฺตา จกฺกวตฺติรญฺโญ โอวาทํ คเหตฺวา ปญฺจสุ สีเลสุ ปติฏฺฐาย สคฺคปรายณา โหนฺติ. ตถา ปจฺเจกพุทฺธานํ โอวาเท ปติฏฺฐาย, สมฺมาสมฺพุทฺธานํ ปน พุทฺธสาวกานํ โอวาเท ปติฏฺฐาย สคฺคปรายณา นิพฺพานปรายณา จ โหนฺติ. ตสฺมา ตตฺถ วาโส อิมาสํ สมฺปตฺตีนํ ปจฺจยโต มงฺคลนฺติ วุจฺจติ.

Aquí, en esta región, nacen los Reyes que Giran la Rueda (Cakkavatti), quienes ejercen soberanía y mando sobre los cuatro grandes continentes y las dos mil islas menores. Habiendo completado las perfecciones (pāramī) durante un eón incalculable y cien mil eones más, nacen los grandes discípulos como Sāriputta y Moggallāna. Habiendo completado las perfecciones durante dos eones incalculables y cien mil eones más, nacen los Buddhas Pacceka. O bien, habiendo completado las perfecciones durante cuatro, ocho o dieciséis eones incalculables y cien mil eones más, nacen los Buddhas Perfectamente Iluminados (Sammāsambuddha). Allí, los seres, tras recibir la instrucción del Rey Cakkavatti y establecerse en los cinco preceptos, tienen como destino los reinos celestiales. Del mismo modo, estableciéndose en la instrucción de los Buddhas Pacceka, o en la instrucción de los Buddhas Perfectamente Iluminados y de sus discípulos, tienen como destino los reinos celestiales y el Nibbāna. Por lo tanto, vivir allí se llama una bendición porque es la causa de estos logros.

ปุพฺเพ กตปุญฺญตา นาม อตีตชาติยํ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธขีณาสเว อารพฺภ อุปจิตกุสลตา, สาปิ มงฺคลํ. กสฺมา? พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสมฺมุขโต ทสฺเสตฺวา พุทฺธานํ พุทฺธสาวกานํ วา สมฺมุขา สุตาย จตุปฺปทิกายปิ คาถาย ปริโยสาเน อรหตฺตํ ปาเปตีติ กตฺวา. โย จ มนุสฺโส ปุพฺเพ กตาธิกาโร อุสฺสนฺนกุสลมูโล โหติ, โส เตเนว กุสลมูเลน วิปสฺสนํ อุปฺปาเทตฺวา อาสวกฺขยํ ปาปุณาติ ยถา ราชา มหากปฺปิโน อคฺคมเหสี จ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปุพฺเพ จ กตปุญฺญตา มงฺคล’’นฺติ.

'Haber realizado méritos en el pasado' (pubbe katapuññatā) significa poseer méritos acumulados en vidas anteriores dirigidos hacia los Buddhas, los Buddhas Pacceka y los Arahants (khīṇāsava). Eso también es una bendición. ¿Por qué? Porque habiendo visto cara a cara a los Buddhas o a los Buddhas Pacceka, o habiendo escuchado de la presencia de los Buddhas o de sus discípulos incluso una estrofa de cuatro versos, al final de la misma se alcanza el estado de Arahant. Aquella persona que ha hecho aspiraciones previas en el saṃsāra y posee raíces de mérito abundantes, mediante esas mismas raíces de mérito, genera la visión interna y alcanza la extinción de las impurezas (āsavakkhaya), tal como el rey Mahākappina y su reina principal. Por eso se ha dicho: 'Haber realizado méritos en el pasado es una bendición'.

อตฺตสมฺมาปณิธิ นาม อิเธกจฺโจ อตฺตานํ ทุสฺสีลํ สีเล ปติฏฺฐาเปติ, อสฺสทฺธํ สทฺธาสมฺปทาย ปติฏฺฐาเปติ, มจฺฉรึ จาคสมฺปทาย ปติฏฺฐาเปติ. อยํ วุจฺจติ ‘‘อตฺตสมฺมาปณิธี’’ติ, เอโส จ มงฺคลํ. กสฺมา? ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกเวรปฺปหานวิวิธานิสํสาธิคมเหตุโตติ.

'Dirigirse a uno mismo correctamente' (attasammāpaṇidhi) significa que en este mundo alguien se establece a sí mismo en la virtud (sīla) siendo antes inmoral, se establece en la plenitud de la fe (saddhā) siendo antes incrédulo, o se establece en la plenitud de la generosidad (cāga) siendo antes tacaño. Esto se denomina 'dirigirse a uno mismo correctamente', y es una bendición. ¿Por qué? Porque es la causa para abandonar las enemistades de esta vida y de las futuras, y para alcanzar diversos beneficios.

เอวํ อิมิสฺสาปิ คาถาย ปติรูปเทสวาโส จ, ปุพฺเพ จ กตปุญฺญตา, อตฺตสมฺมาปณิธี จาติ ตีณิเยว มงฺคลานิ วุตฺตานิ. มงฺคลตฺตญฺจ เนสํ ตตฺถ ตตฺถ วิภาวิตเมวาติ.

Así, en este verso también se han expuesto solamente tres bendiciones: vivir en una localidad adecuada, haber realizado méritos en el pasado y dirigirse a uno mismo correctamente. Su naturaleza como bendiciones ha sido explicada detalladamente en sus respectivos lugares.

นิฏฺฐิตา ปติรูปเทสวาโส จาติ อิมิสฺสา คาถาย อตฺถวณฺณนา.

Aquí concluye la explicación del significado de este verso que comienza con 'patirūpadesavāso ca'.

พาหุสจฺจญฺจาติคาถาวณฺณนา

Explicación del verso que comienza con 'Bāhusaccañca'.

๕. อิทานิ พาหุสจฺจญฺจาติ เอตฺถ พาหุสจฺจนฺติ พหุสฺสุตภาโว. สิปฺปนฺติ ยํ กิญฺจิ หตฺถโกสลฺลํ. วินโยติ กายวาจาจิตฺตวินยนํ. สุสิกฺขิโตติ สุฏฺฐุ สิกฺขิโต. สุภาสิตาติ สุฏฺฐุ ภาสิตา. ยาติ อนิยตนิทฺเทโส. วาจาติ คิรา พฺยปฺปโถ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. อยเมตฺถ ปทวณฺณนา.

5. Ahora, en cuanto a 'bāhusaccañca' y lo que sigue: 'Bāhusacca' significa el estado de tener un gran conocimiento. 'Sippa' es cualquier destreza manual. 'Vinaya' es la disciplina de cuerpo, palabra y mente. 'Susikkhito' significa bien aprendido. 'Subhāsitā' significa bien dicha. 'Yā' es un término que denota algo indefinido. 'Vāca' es el habla o la expresión. El resto es según el método ya mencionado. Esta es la explicación de los términos en este pasaje.

อตฺถวณฺณนา [Pg.113] ปน เอวํ เวทิตพฺพา – พาหุสจฺจํ นาม ยํ ตํ ‘‘สุตธโร โหติ สุตสนฺนิจโย’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๓๙; อ. นิ. ๔.๒๒) จ ‘‘อิเธกจฺจสฺส พหุกํ สุตํ โหติ, สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณ’’นฺติ จ (อ. นิ. ๔.๖) เอวมาทินา นเยน สตฺถุสาสนธรตฺตํ วณฺณิตํ, ตํ อกุสลปฺปหานกุสลาธิคมเหตุโต อนุปุพฺเพน ปรมตฺถสจฺจสจฺฉิกิริยาเหตุโต จ มงฺคลนฺติ วุจฺจติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

La explicación del significado debe entenderse así: 'gran conocimiento' (bāhusacca) se describe como aquel que 'es un conocedor de lo escuchado y un acumulador de lo escuchado', y como 'aquel que en esta enseñanza posee un vasto conocimiento de los Suttas, Geyyas, Veyyākaraṇas', etc., siendo así un portador de la enseñanza del Maestro. Esto se llama una bendición porque es la causa para abandonar lo perjudicial (akusala) y alcanzar lo beneficioso (kusala), y por conducir gradualmente a la realización de la Verdad Suprema. En efecto, el Bienaventurado dijo:

‘‘สุตวา จ โข, ภิกฺขเว, อริยสาวโก อกุสลํ ปชหติ, กุสลํ ภาเวติ, สาวชฺชํ ปชหติ, อนวชฺชํ ภาเวติ, สุทฺธมตฺตานํ ปริหรตี’’ติ (อ. นิ. ๗.๖๗).

'Ciertamente, monjes, el noble discípulo que posee gran conocimiento abandona lo perjudicial, cultiva lo beneficioso, abandona lo censurable, cultiva lo irreprochable y se conduce a sí mismo con pureza'.

อปรมฺปิ วุตฺตํ –

También se ha dicho lo siguiente:

‘‘ธตานํ ธมฺมานํ อตฺถมุปปริกฺขติ, อตฺถํ อุปปริกฺขโต ธมฺมา นิชฺฌานํ ขมนฺติ, ธมฺมนิชฺฌานกฺขนฺติยา สติ ฉนฺโท ชายติ, ฉนฺทชาโต อุสฺสหติ, อุสฺสหนฺโต ตุลยติ, ตุลยนฺโต ปทหติ ปทหนฺโต กาเยน เจว ปรมตฺถสจฺจํ สจฺฉิกโรติ, ปญฺญาย จ อติวิชฺฌ ปสฺสตี’’ติ (ม. นิ. ๒.๔๓๒).

«Investiga el significado de las enseñanzas retenidas; para quien investiga el significado, las enseñanzas son aceptadas tras la reflexión; cuando hay aceptación de las enseñanzas tras la reflexión, surge el deseo (de practicar); aquel en quien ha nacido el deseo, se esfuerza; al esforzarse, evalúa; al evaluar, se aplica con diligencia; al aplicarse con diligencia, realiza por sí mismo la verdad suprema con el cuerpo y la ve penetrándola con la sabiduría» (Ma. Ni. 2.432).

อปิจ อคาริกพาหุสจฺจมฺปิ ยํ อนวชฺชํ, ตํ อุภยโลกหิตสุขาวหนโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพํ.

Además, incluso la erudición del laico, cuando es intachable, debe conocerse como una bendición, por cuanto conduce al bienestar y la felicidad en ambos mundos.

สิปฺปํ นาม อคาริกสิปฺปญฺจ อนคาริกสิปฺปญฺจ. ตตฺถ อคาริกสิปฺปํ นาม ยํ ปรูปโรธวิรหิตํ อกุสลวิวชฺชิตํ มณิการสุวณฺณการกมฺมาทิกํ, ตํ อิธโลกตฺถาวหนโต มงฺคลํ. อนคาริกสิปฺปํ นาม จีวรวิจารณสิพฺพนาทิสมณปริกฺขาราภิสงฺขรณํ, ยํ ตํ ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ยานิ ตานิ สพฺรหฺมจารีนํ อุจฺจาวจานิ กึ กรณียานิ, ตตฺถ ทกฺโข โหตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๓.๓๔๕; ๓๖๐; อ. นิ. ๑๐.๑๗) นเยน ตตฺถ ตตฺถ สํวณฺณิตํ, ยํ ‘‘นาถกโร ธมฺโม’’ติ จ วุตฺตํ, ตํ อตฺตโน จ ปเรสญฺจ อุภยโลกหิตสุขาวหนโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพํ.

Por 'conocimiento técnico' (sippaṃ) se entiende tanto el arte del laico como el del monje. Entre ellos, el arte del laico es aquel que está libre de perjudicar a otros y exento de acciones perjudiciales, como el oficio de joyero, de orfebre, etc.; esto es una bendición por cuanto trae beneficio a este mundo. El arte del monje consiste en la confección y el remiendo de mantos, y la preparación de los demás requisitos monásticos; aquello que ha sido elogiado en diversos lugares según el método: «Aquí, monjes, el monje es hábil en cualquier tarea, grande o pequeña, que deba realizarse para sus compañeros de vida santa», y que también ha sido llamado «enseñanza que brinda protección», debe conocerse como una bendición, por cuanto conduce al bienestar y la felicidad en ambos mundos, tanto para uno mismo como para los demás.

วินโย นาม อคาริกวินโย จ อนคาริกวินโย จ. ตตฺถ อคาริกวินโย นาม ทสอกุสลกมฺมปถวิรมณํ, โส ตตฺถ สุสิกฺขิโต อสํกิเลสาปชฺชเนน อาจารคุณววตฺถาเนน จ อุภยโลกหิตสุขาวหนโต [Pg.114] มงฺคลํ. อนคาริกวินโย นาม สตฺตาปตฺติกฺขนฺธอนาปชฺชนํ, โสปิ วุตฺตนเยเนว สุสิกฺขิโต, จตุปาริสุทฺธิสีลํ วา อนคาริกวินโย, โส ยถา ตตฺถ ปติฏฺฐาย อรหตฺตํ ปาปุณาติ, เอวํ สิกฺขเนน สุสิกฺขิโต โลกิยโลกุตฺตรสุขาธิคมเหตุโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺโพ.

La 'disciplina' (vinayo) es de dos tipos: la disciplina del laico y la disciplina del monje. En este contexto, la disciplina del laico es la abstención de los diez senderos de acciones perjudiciales; aquel que está bien entrenado en ella es una bendición por cuanto evita la impureza y establece la virtud en la conducta, trayendo bienestar y felicidad en ambos mundos. La disciplina del monje consiste en no incurrir en los siete grupos de ofensas; aquel que, según el método ya mencionado, está bien entrenado en ella —o bien la disciplina del monje es la moralidad de la pureza cuádruple—, y que al establecerse en dicha disciplina alcanza el estado de Arahant, debe ser conocido como una bendición por ser la causa para el logro de la felicidad tanto mundana como supramundana gracias a su buen entrenamiento.

สุภาสิตา วาจา นาม มุสาวาทาทิโทสวิรหิตา. ยถาห ‘‘จตูหิ, ภิกฺขเว, องฺเคหิ สมนฺนาคโต วาจา สุภาสิตา โหตี’’ติ (สุ. นิ. สุภาสิตสุตฺตํ). อสมฺผปฺปลาปา วาจา เอว วา สุภาสิตา. ยถาห –

El 'habla bien expresada' consiste en palabras libres de faltas como la mentira y otras similares. Como se ha dicho: «Monjes, el habla que posee cuatro factores es bien expresada» (Su. Ni. Subhāsitasutta). Solo el habla libre de charla frívola es bien expresada. Como se ha dicho:

‘‘สุภาสิตํ อุตฺตมมาหุ สนฺโต,ธมฺมํ ภเณ นาธมฺมํ ตํ ทุติยํ;

ปิยํ ภเณ นาปฺปิยํ ตํ ตติยํ,สจฺจํ ภเณ นาลิกํ ตํ จตุตฺถ’’นฺติ. (สุ. นิ. ๔๕๒);

«Los sabios dicen que el habla bien expresada es la suprema. Que uno diga lo que es Dhamma y no lo que no es Dhamma: esa es la segunda. Que uno diga lo que es agradable y no lo que es desagradable: esa es la tercera. Que uno diga lo que es verdad y no lo que es falso: esa es la cuarta» (Su. Ni. 452).

อยมฺปิ อุภยโลกหิตสุขาวหนโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพา. ยสฺมา จ อยํ วินยปริยาปนฺนา เอว, ตสฺมา วินยคฺคหเณน เอตํ อสงฺคณฺหิตฺวา วินโย สงฺคเหตพฺโพ. อถ วา กึ อิมินา ปริสฺสเมน ปเรสํ ธมฺมเทสนาทิวาจา อิธ สุภาสิตา วาจาติ เวทิตพฺพา. สา หิ ยถา ปติรูปเทสวาโส, เอวํ สตฺตานํ อุภยโลกหิตสุขนิพฺพานาธิคมปจฺจยโต มงฺคลนฺติ วุจฺจติ. อาห จ –

Esto también debe conocerse como una bendición por conducir al bienestar y la felicidad en ambos mundos. Y dado que esto está incluido dentro de la disciplina, no debería contarse por separado si ya se ha mencionado la disciplina; sin embargo, se incluye aquí para destacar el beneficio. O bien, para evitar tal esfuerzo de análisis, debe entenderse aquí como 'habla bien expresada' a la enseñanza del Dhamma a otros y palabras similares. Pues así como vivir en una localidad adecuada es una bendición, de la misma manera esta es llamada bendición por ser una condición para que los seres logren el bienestar, la felicidad y el Nirvana en ambos mundos. Se ha dicho:

‘‘ยํ พุทฺโธ ภาสติ วาจํ, เขมํ นิพฺพานปตฺติยา;

ทุกฺขสฺสนฺตกิริยาย, สา เว วาจานมุตฺตมา’’ติ. (สุ. นิ. ๔๕๖);

«Ciertamente, la palabra que el Buddha pronuncia para alcanzar la seguridad del Nirvana y para poner fin al sufrimiento, esa es la suprema entre todas las palabras» (Su. Ni. 456).

เอวํ อิมิสฺสา คาถาย พาหุสจฺจํ, สิปฺปํ, วินโย สุสิกฺขิโต, สุภาสิตา วาจาติ จตฺตาริ มงฺคลานิ วุตฺตานิ. มงฺคลตฺตญฺจ เนสํ ตตฺถ ตตฺถ วิภาวิตเมวาติ.

De esta manera, en este verso se han expuesto cuatro bendiciones: la erudición, el conocimiento técnico, la disciplina bien entrenada y el habla bien expresada. El carácter de bendición de estos términos ha sido debidamente explicado en sus respectivos lugares.

นิฏฺฐิตา พาหุสจฺจญฺจาติ อิมิสฺสา คาถาย อตฺถวณฺณนา.

Aquí termina la explicación del significado del verso que comienza con 'Bāhussaccañca'.

มาตาปิตุอุปฏฺฐานนฺติคาถาวณฺณนา

Explicación del verso sobre el sustento de la madre y el padre.

๖. อิทานิ [Pg.115] มาตาปิตุอุปฏฺฐานนฺติ เอตฺถ มาตุ จ ปิตุ จาติ มาตาปิตุ. อุปฏฺฐานนฺติ อุปฏฺฐหนํ. ปุตฺตานญฺจ ทารานญฺจาติ ปุตฺตทารสฺส สงฺคณฺหนํ สงฺคโห. น อากุลา อนากุลา. กมฺมานิ เอว กมฺมนฺตา. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ อยํ ปทวณฺณนา.

6. Ahora, respecto a 'mātāpituupaṭṭhānaṃ': 'mātāpitu' se refiere a la madre y al padre. 'Upaṭṭhānaṃ' significa el acto de servirlos y cuidarlos. 'Puttadārassa saṅgaho' es el apoyo y la asistencia a los hijos y a la esposa. 'Anākulā' significa no perturbados o libres de confusión. 'Kammantā' se refiere a las ocupaciones o acciones mismas. El resto es conforme al método ya explicado. Esta es la explicación de los términos.

อตฺถวณฺณนา ปน เอวํ เวทิตพฺพา – มาตา นาม ชนิกา วุจฺจติ, ตถา ปิตา. อุปฏฺฐานํ นาม ปาทโธวนสมฺพาหนุจฺฉาทนนฺหาปเนหิ จตุปจฺจยสมฺปทาเนน จ อุปการกรณํ. ตตฺถ ยสฺมา มาตาปิตโร พหูปการา ปุตฺตานํ อตฺถกามา อนุกมฺปกา, เย ปุตฺตเก พหิ กีฬิตฺวา ปํสุมกฺขิตสรีรเก อาคเต ทิสฺวา ปํสุํ ปุญฺฉิตฺวา มตฺถกํ อุปสิงฺฆายนฺตา ปริจุมฺพนฺตา จ สิเนหํ อุปฺปาเทนฺติ, วสฺสสตมฺปิ มาตาปิตโร สีเสน ปริหรนฺตา ปุตฺตา เตสํ ปติการํ กาตุํ อสมตฺถา. ยสฺมา จ เต อาปาทกา โปสกา อิมสฺส โลกสฺส ทสฺเสตาโร, พฺรหฺมสมฺมตา ปุพฺพาจริยสมฺมตา, ตสฺมา เตสํ อุปฏฺฐานํ อิธ ปสํสํ, เปจฺจ สคฺคสุขญฺจ อาวหติ. เตน มงฺคลนฺติ วุจฺจติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

La explicación del significado, por su parte, debe conocerse así: se llama 'madre' a la progenitora, e igualmente 'padre' al progenitor. 'Servicio' (upaṭṭhānaṃ) significa brindar asistencia lavándoles los pies, dándoles masajes, ungiéndolos, bañándolos y proporcionándoles los cuatro requisitos. En esto, dado que la madre y el padre son de gran ayuda para los hijos, desean su bienestar y son compasivos —pues cuando ven a sus hijos pequeños regresar de jugar afuera con el cuerpo cubierto de polvo, les limpian el polvo, les besan la cabeza y sienten un profundo afecto—, los hijos no son capaces de devolverles el favor plenamente ni siquiera cargando a sus padres sobre sus cabezas durante cien años. Puesto que ellos son quienes los crían, los alimentan y les muestran este mundo, y son considerados como Brahmas y como los primeros maestros, por lo tanto, el servicio a ellos trae alabanza en esta vida y la felicidad del cielo en la vida futura. Por ello, se denomina bendición. Así fue dicho por el Sublime:

‘‘พฺรหฺมาติ มาตาปิตโร, ปุพฺพาจริยาติ วุจฺจเร;

อาหุเนยฺยา จ ปุตฺตานํ, ปชาย อนุกมฺปกา.

«Se dice que la madre y el padre son los Brahmas, se dice que son los primeros maestros; son dignos de ofrendas de sus hijos, pues son compasivos con su descendencia».

‘‘ตสฺมา หิ เน นมสฺเสยฺย, สกฺกเรยฺย จ ปณฺฑิโต;

อนฺเนน อถ ปาเนน, วตฺเถน สยเนน จ;

อุจฺฉาทเนน นฺหาปเนน, ปาทานํ โธวเนน จ.

«Por lo tanto, el sabio debe reverenciarlos y honrarlos con comida y bebida, con ropa y lecho, ungiéndolos, bañándolos y lavándoles los pies».

‘‘ตาย นํ ปาริจริยาย, มาตาปิตูสุ ปณฺฑิตา;

อิเธว นํ ปสํสนฺติ, เปจฺจ สคฺเค ปโมทตี’’ติ. (อิติวุ. ๑๐๖;

ชา. ๒.๒๐.๑๘๑-๑๘๓);

«Por tal servicio a la madre y al padre, los sabios le alaban en esta misma vida, y tras la muerte, se regocija en el cielo» (Itivu. 106; Jā. 2.20.181-183).

อปโร นโย – อุปฏฺฐานํ นาม ภรณกิจฺจกรณกุลวํสฏฺฐปนาทิปญฺจวิธํ, ตํ ปาปนิวารณาทิปญฺจวิธทิฏฺฐธมฺมิกหิตสุขเหตุโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพํ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

Otro método: el 'servicio' consta de cinco deberes, como el deber de alimentarlos, realizar sus tareas, mantener el linaje familiar, etc. Esto debe conocerse como una bendición por ser la causa del bienestar y la felicidad en la vida presente, al evitar el mal y cumplir con otras virtudes. Así fue dicho por el Sublime (en el Sigālovāda Sutta):

‘‘‘ปญฺจหิ โข, คหปติปุตฺต, ฐาเนหิ ปุตฺเตน ปุรตฺถิมา ทิสา มาตาปิตโร ปจฺจุปฏฺฐาตพฺพา ภโต เน ภริสฺสามิ, กิจฺจํ เนสํ กริสฺสามิ[Pg.116], กุลวํสํ ฐเปสฺสามิ, ทายชฺชํ ปฏิปชฺชิสฺสามิ, อถ วา ปน เปตานํ กาลกตานํ ทกฺขิณํ อนุปฺปทสฺสามี’ติ. อิเมหิ โข, คหปติปุตฺต, ปญฺจหิ ฐาเนหิ ปุตฺเตน ปุรตฺถิมา ทิสา มาตาปิตโร ปจฺจุปฏฺฐิตา ปญฺจหิ ฐาเนหิ ปุตฺตํ อนุกมฺปนฺติ, ปาปา นิวาเรนฺติ, กลฺยาเณ นิเวเสนฺติ, สิปฺปํ สิกฺขาเปนฺติ, ปติรูเปน ทาเรน สํโยเชนฺติ, สมเย ทายชฺชํ นิยฺยาเทนฺตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๒๖๗).

«Hijo de un jefe de familia, por cinco medios el hijo debe servir a su madre y a su padre como la dirección oriental: “Habiendo sido mantenido por ellos, yo los mantendré; cumpliré con sus deberes; mantendré el linaje familiar; actuaré de manera que sea digno de mi herencia; y cuando hayan fallecido, ofreceré donaciones en su nombre”. Hijo de un jefe de familia, cuando el hijo sirve a su madre y a su padre como la dirección oriental mediante estos cinco medios, los padres le muestran compasión de cinco formas: lo alejan del mal, lo establecen en el bien, lo instruyen en las artes y ciencias, le proporcionan una pareja adecuada y, en el momento oportuno, le entregan su herencia» (Digha Nikaya 3.267).

อปิจ โย มาตาปิตโร ตีสุ วตฺถูสุ ปสาทุปฺปาทเนน, สีลสมาทาปเนน, ปพฺพชฺชาย วา อุปฏฺฐหติ, อยํ มาตาปิตุอุปฏฺฐากานํ อคฺโค. ตสฺส ตํ มาตาปิตุอุปฏฺฐานํ มาตาปิตูหิ กตสฺส อุปการสฺส ปจฺจุปการภูตํ อเนเกสํ ทิฏฺฐธมฺมิกานํ สมฺปรายิกานญฺจ อตฺถานํ ปทฏฺฐานโต มงฺคลนฺติ วุจฺจติ.

Además, aquel que sirve a sus padres estableciéndolos en la fe en las Tres Joyas, animándolos a observar los preceptos o facilitando su ordenación, es considerado el supremo entre quienes sirven a sus padres. Tal servicio a los padres es un acto de gratitud por los beneficios recibidos de ellos y, al ser la causa inmediata de bienestar tanto en esta vida presente como en las futuras, se denomina una bendición suprema.

ปุตฺตทารสฺสาติ เอตฺถ อตฺตโต ชาตา ปุตฺตาปิ ธีตโรปิ ปุตฺตาอิจฺเจว สงฺขฺยํ คจฺฉนฺติ. ทาราติ วีสติยา ภริยานํ ยา กาจิ ภริยา. ปุตฺตา จ ทารา จ ปุตฺตทารํ, ตสฺส ปุตฺตทารสฺส. สงฺคโหติ สมฺมานนาทีหิ อุปการกรณํ. ตํ สุสํวิหิตกมฺมนฺตตาทิทิฏฺฐธมฺมิกหิตสุขเหตุโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพํ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘ปจฺฉิมา ทิสา ปุตฺตทารา เวทิตพฺพา’’ติ เอตฺถ อุทฺทิฏฺฐํ ปุตฺตทารํ ภริยาสทฺเทน สงฺคณฺหิตฺวา ‘‘ปญฺจหิ โข, คหปติปุตฺต, ฐาเนหิ สามิเกน ปจฺฉิมา ทิสา ภริยา ปจฺจุปฏฺฐาตพฺพา สมฺมานนาย, อนวมานนาย, อนติ จริยาย, อิสฺสริยโวสฺสคฺเคน, อลงฺการานุปฺปทาเนน. อิเมหิ โข, คหปติปุตฺต, ปญฺจหิ ฐาเนหิ สามิเกน ปจฺฉิมา ทิสา ภริยา ปจฺจุปฏฺฐิตา ปญฺจหิ ฐาเนหิ สามิกํ อนุกมฺปติ, สุสํวิหิตกมฺมนฺตา จ โหติ, สงฺคหิตปริชนา จ, อนติจารินี จ, สมฺภตญฺจ อนุรกฺขติ ทกฺขา จ โหติ อนลสา สพฺพกิจฺเจสู’’ติ (ที. นิ. ๓.๒๖๙).

En la expresión «hijos y esposa» (puttadāra), tanto los hijos como las hijas nacidos de uno mismo se incluyen en el término «hijos». «Esposa» se refiere a cualquier mujer entre las veinte clases de esposas. «Hijos y esposa» es el compuesto, y el término «sustento» (saṅgaho) significa brindarles apoyo mediante el respeto y otras atenciones. Esto debe entenderse como una bendición, ya que es la causa del bienestar y la felicidad en la vida presente gracias a una gestión adecuada de los asuntos domésticos. Así fue dicho por el Bienaventurado: «La dirección occidental debe conocerse como los hijos y la esposa». Identificando aquí a los hijos y la esposa bajo el término «esposa», se dice: «Hijo de un jefe de familia, por cinco medios el esposo debe servir a su esposa como la dirección occidental: tratándola con honor, no despreciándola, siéndole fiel, otorgándole autoridad en el hogar y proveyéndola de ornamentos. Cuando el esposo sirve a su esposa mediante estos cinco medios, ella le muestra compasión de cinco formas: organiza bien sus tareas, es hospitalaria con el séquito y los allegados, le es fiel, protege la riqueza acumulada y es hábil y diligente en todos sus deberes» (Digha Nikaya 3.269).

อยํ วา อปโร นโย – สงฺคโหติ ธมฺมิกาหิ ทานปิยวาจาตฺถจริยาหิ สงฺคณฺหนํ. เสยฺยถิทํ – อุโปสถทิวเสสุ ปริพฺพยทานํ, นกฺขตฺตทิวเสสุ นกฺขตฺตทสฺสาปนํ, มงฺคลทิวเสสุ มงฺคลกรณํ, ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิเกสุ อตฺเถสุ โอวาทานุสาสนนฺติ. ตํ วุตฺตนเยเนว ทิฏฺฐธมฺมิกหิตเหตุโต สมฺปรายิกหิตเหตุโต เทวตาหิปิ นมสฺสนียภาวเหตุโต จ มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพํ. ยถาห สกฺโก เทวานมินฺโท –

O bien, según otro método, el «sustento» es el apoyo brindado mediante las acciones dhármicas: la generosidad, las palabras amables y la conducta beneficiosa. Esto incluye: dar provisiones en los días de Uposatha, permitirles disfrutar de festivales en días festivos, realizar ceremonias auspiciosas y ofrecer consejos e instrucciones sobre asuntos que conciernen tanto a esta vida como a la futura. Por el método ya mencionado, esto debe entenderse como una bendición por ser causa de bienestar en este mundo y en el otro, y por ser una cualidad por la cual incluso las deidades rinden homenaje. Como dijo Sakka, el señor de los devas:

‘‘เย [Pg.117] คหฏฺฐา ปุญฺญกรา, สีลวนฺโต อุปาสกา;

ธมฺเมน ทารํ โปเสนฺติ, เต นมสฺสามิ มาตลี’’ติ. (สํ.นิ.๑.๑.๒๖๔);

«A los laicos que realizan méritos, que poseen virtud y son seguidores devotos (upāsakas), y que mantienen a su esposa de manera justa (dhammena), a ellos, oh Mātali, yo les rindo homenaje».

อนากุลา กมฺมนฺตา นาม กาลญฺญุตาย ปติรูปการิตาย อนลสตาย อุฏฺฐานวีริยสมฺปทาย, อพฺยสนียตาย จ กาลาติกฺกมนอปฺปติรูปกรณสิถิลกรณาทิอากุลภาววิรหิตา กสิโครกฺขวาณิชฺชาทโย กมฺมนฺตา. เอเต อตฺตโน วา ปุตฺตทารสฺส วา ทาสกมฺมกรานํ วา พฺยตฺตตาย เอวํ ปโยชิตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม ธนธญฺญวุทฺธิปฏิลาภเหตุโต มงฺคลนฺติ วุจฺจนฺติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

Las «ocupaciones pacíficas» (anākulā kammantā) son aquellas labores, como la agricultura, la ganadería o el comercio, que se realizan con conocimiento del tiempo oportuno, de manera adecuada, sin pereza, con energía diligente y sin negligencia; es decir, libres de desorden como el retraso, el procedimiento incorrecto o la ejecución descuidada. Cuando tales tareas son emprendidas con pericia por uno mismo, por los hijos, por la esposa o por los trabajadores, se denominan bendiciones en esta misma vida por ser la causa del incremento y la obtención de riquezas y granos. Así fue dicho por el Bienaventurado:

‘‘ปติรูปการี ธุรวา, อุฏฺฐาตา วินฺทเต ธน’’นฺติ จ (สุ. นิ. ๑๘๕; สํ. นิ. ๑.๒๔๖).

«Aquel que actúa adecuadamente, que es perseverante y diligente, obtiene riqueza».

‘‘น ทิวา โสปฺปสีเลน, รตฺติมุฏฺฐานเทสฺสินา;

นิจฺจํ มตฺเตน โสณฺเฑน, สกฺกา อาวสิตุํ ฆรํ.

«Aquel que acostumbra a dormir de día y detesta levantarse de noche, que está siempre ebrio y es negligente, no es capaz de mantener un hogar».

‘‘อติสีตํ อติอุณฺหํ, อติสายมิทํ อหุ;

อิติ วิสฺสฏฺฐกมฺมนฺเต, อตฺถา อจฺเจนฺติ มาณเว.

«“Hace demasiado frío, hace demasiado calor, ya es demasiado tarde”; diciendo esto y abandonando sus labores, los beneficios pasan de largo para el joven».

‘‘โยธ สีตญฺจ อุณฺหญฺจ, ติณา ภิยฺโย น มญฺญติ;

กรํ ปุริสกิจฺจานิ, โส สุขํ น วิหายตี’’ติ. (ที. นิ. ๓.๒๕๓);

«Pero aquel que no valora el frío ni el calor más que una brizna de hierba, y cumple con sus deberes de hombre, no se ve privado de la felicidad».

‘‘โภเค สํหรมานสฺส, ภมรสฺเสว อิรียโต;

โภคา สนฺนิจยํ ยนฺติ, วมฺมิโกวูปจียตี’’ติ. จ เอวมาทิ (ที. นิ. ๓.๒๖๕);

«Para aquel que acumula riquezas actuando como una abeja que recolecta néctar, sus bienes se incrementan; sus riquezas se amontonan como un nido de hormigas». Estas y otras enseñanzas fueron declaradas.

เอวํ อิมิสฺสา คาถาย มาตุอุปฏฺฐานํ, ปิตุอุปฏฺฐานํ, ปุตฺตทารสฺส สงฺคโห, อนากุลา จ กมฺมนฺตาติ จตฺตาริ มงฺคลานิ วุตฺตานิ, ปุตฺตทารสฺส สงฺคหํ วา ทฺวิธา กตฺวา ปญฺจ, มาตาปิตุอุปฏฺฐานํ วา เอกเมว กตฺวา ตีณิ. มงฺคลตฺตญฺจ เนสํ ตตฺถ ตตฺถ วิภาวิตเมวาติ.

De este modo, en este verso se exponen cuatro bendiciones: el servicio a la madre, el servicio al padre, el sustento de la esposa e hijos y las ocupaciones pacíficas. O bien, dividiendo el sustento de hijos y esposa en dos, se cuentan cinco bendiciones; o bien, uniendo el servicio a la madre y al padre en uno solo, se cuentan tres. Su naturaleza como bendiciones ha sido explicada detalladamente en sus contextos respectivos.

นิฏฺฐิตา มาตาปิตุอุปฏฺฐานนฺติ อิมิสฺสา คาถาย อตฺถวณฺณนา.

Aquí termina la explicación del significado del verso que comienza con «Mātāpitu-upaṭṭhānaṃ».

ทานญฺจาติคาถาวณฺณนา

Comentario al verso que comienza con «Dānañca».

๗. อิทานิ ทานญฺจาติ เอตฺถ ทียเต อิมินาติ ทานํ, อตฺตโน สนฺตกํ ปรสฺส ปฏิปาทียตีติ วุตฺตํ โหติ. ธมฺมสฺส จริยา, ธมฺมา วา อนเปตา จริยา [Pg.118] ธมฺมจริยา. ญายนฺเต ‘‘อมฺหากํ อิเม’’ติ ญาตกา. น อวชฺชานิ อนวชฺชานิ, อนินฺทิตานิ อครหิตานีติ วุตฺตํ โหติ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ อยํ ปทวณฺณนา.

7. Ahora, respecto a «Dānañca» (y la generosidad): se denomina «dāna» a aquello que se entrega mediante este acto; el significado es que uno otorga sus propias pertenencias a otros. «Dhammacariyā» es la práctica del Dhamma, o una conducta que no se aparta del Dhamma. Se llaman «ñātakā» (parientes) a aquellos de quienes se sabe que «estos son nuestros». «Anavajjāni» (sin tacha) significa actos que no son censurables, es decir, que son irreprochables tanto en privado como en público. El resto se entiende según el método ya explicado. Esta es la aclaración de los términos.

อตฺถวณฺณนา ปน เอวํ เวทิตพฺพา – ทานํ นาม ปรํ อุทฺทิสฺส สุพุทฺธิปุพฺพิกา อนฺนาทิทสทานวตฺถุปริจฺจาคเจตนา, ตํสมฺปยุตฺโต วา อโลโภ. อโลเภน หิ ตํ วตฺถุํ ปรสฺส ปฏิปาเทติ, เตน วุตฺตํ ‘‘ทียเต อิมินาติ ทาน’’นฺติ. ตํ พหุชนปิยมนาปตาทีนํ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกานํ ผลวิเสสานํ อธิคมเหตุโต มงฺคลนฺติ วุจฺจติ. ‘‘ทายโก, สีห ทานปติ, พหุโน ชนสฺส ปิโย โหติ มนาโป’’ติ เอวมาทีนิ (อ. นิ. ๕.๓๔) เจตฺถ สุตฺตานิ อนุสฺสริตพฺพานิ.

La explicación del significado debe entenderse de la siguiente manera: 'dāna' (generosidad) es la voluntad de renunciar a los diez tipos de objetos de ofrenda, tales como la comida y otros, precedida por una sabiduría clara y dirigida hacia los demás; o bien, es el estado mental de no-codicia (alobha) asociado con dicha voluntad. Pues, mediante la no-codicia, uno entrega ese objeto a otro; por ello se ha dicho: 'dāna es aquello mediante lo cual se da'. Se denomina bendición (maṅgala) porque es la causa para obtener beneficios especiales, tanto en esta vida como en las futuras, tales como el ser amado y apreciado por la multitud de personas. Al respecto, deben recordarse discursos como este: 'Oh Sīha, el dador, el señor de la generosidad, es amado y apreciado por mucha gente'.

อปโร นโย – ทานํ นาม ทุวิธํ อามิสทานํ, ธมฺมทานญฺจ, ตตฺถ อามิสทานํ วุตฺตปฺปการเมว. อิธโลกปรโลกทุกฺขกฺขยสุขาวหสฺส ปน สมฺมาสมฺพุทฺธปฺปเวทิตสฺส ธมฺมสฺส ปเรสํ หิตกามตาย เทสนา ธมฺมทานํ , อิเมสญฺจ ทฺวินฺนํ ทานานํ เอตเทว อคฺคํ. ยถาห –

Otro método de interpretación: el dāna es de dos clases: āmisadāna (ofrenda material) y dhammadāna (ofrenda del Dhamma). En este sentido, el āmisadāna es de la clase ya mencionada. Por su parte, el dhammadāna es la enseñanza, movida por el deseo del bienestar de los demás, de la doctrina proclamada por el Sammāsambuddha, la cual conduce a la felicidad y a la extinción del sufrimiento en este mundo y en el más allá. De estas dos clases de ofrenda, esta última, el dhammadāna, es la suprema. Como se ha dicho:

‘‘สพฺพทานํ ธมฺมทานํ ชินาติ,สพฺพรสํ ธมฺมรโส ชินาติ;

สพฺพรตึ ธมฺมรติ ชินาติ,ตณฺหกฺขโย สพฺพทุกฺขํ ชินาตี’’ติ. (ธ. ป. ๓๕๔);

«El regalo del Dhamma supera a todos los regalos; el sabor del Dhamma supera a todos los sabores; el deleite en el Dhamma supera a todos los deleites; la extinción de la sed (el deseo) vence a todo sufrimiento».

ตตฺถ อามิสทานสฺส มงฺคลตฺตํ วุตฺตเมว. ธมฺมทานํ ปน ยสฺมา อตฺถปฏิสํเวทิตาทีนํ คุณานํ ปทฏฺฐานํ, ตสฺมา มงฺคลนฺติ วุจฺจติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

Respecto a esto, el carácter de bendición del āmisadāna ya ha sido declarado. En cuanto al dhammadāna, se denomina bendición porque es el fundamento (causa próxima) para alcanzar virtudes tales como la realización del significado profundo y de la doctrina. Pues esto fue dicho por el Bienaventurado:

‘‘ยถา ยถา, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ยถาสุตํ ยถาปริยตฺตํ ธมฺมํ วิตฺถาเรน ปเรสํ เทเสติ, ตถา ตถา โส ตสฺมึ ธมฺเม อตฺถปฏิสํเวที จ โหติ ธมฺมปฏิสํเวที จา’’ติ เอวมาทิ (อ. นิ. ๕.๒๖).

«De la misma manera, monjes, en que un monje enseña detalladamente a otros el Dhamma tal como lo ha escuchado y aprendido, de esa misma manera él llega a experimentar el significado (atthapaṭisaṃvedī) y a experimentar la doctrina (dhammapaṭisaṃvedī) en ese mismo Dhamma», y así sucesivamente.

ธมฺมจริยา นาม ทสกุสลกมฺมปถจริยา. ยถาห – ‘‘ติวิธา โข คหปตโย กาเยน ธมฺมจริยา สมจริยา โหตี’’ติ เอวมาทิ. สา ปเนสา ธมฺมจริยา สคฺคโลกูปปตฺติเหตุโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘ธมฺมจริยาสมจริยาเหตุ โข คหปตโย เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๓๙).

Se denomina 'dhammacariyā' (conducta conforme al Dhamma) a la práctica de los diez senderos de acción saludable (dasakusalakammapatha). Como se ha dicho: «Oh dueños de casa, la conducta conforme al Dhamma, la conducta equilibrada, es de tres clases a través del cuerpo», y así sucesivamente. Esta práctica del Dhamma debe entenderse como una bendición por ser la causa para renacer en el mundo celestial. Pues esto fue dicho por el Bienaventurado: «Debido a la conducta conforme al Dhamma y a la conducta equilibrada, oh dueños de casa, algunos seres aquí, tras la disolución del cuerpo y después de la muerte, renacen en un destino feliz, en el mundo celestial».

ญาตกา [Pg.119] นาม มาติโต วา ปิติโต วา ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา สมฺพนฺธา. เตสํ โภคปาริชุญฺเญน วา พฺยาธิปาริชุญฺเญน วา อภิหตานํ อตฺตโน สมีปํ อาคตานํ ยถาพลํ ฆาสจฺฉาทนธนธญฺญาทีหิ สงฺคโห ปสํสาทีนํ ทิฏฺฐธมฺมิกานํ สุคติคมนาทีนญฺจ สมฺปรายิกานํ วิเสสาธิคมานํ เหตุโต มงฺคลนฺติ วุจฺจติ.

Se denomina 'parientes' (ñātakā) a los vínculos relacionados por parte de madre o de padre hasta la séptima generación de ancestros. El apoyo (saṅgaho) brindado a estos parientes —cuando se ven afectados por la pérdida de sus bienes o por la enfermedad y acuden a uno— mediante alimentos, ropa, dinero, granos y otros medios según la capacidad de uno, se denomina bendición. Esto es así porque es la causa para obtener logros especiales visibles en esta vida, como el elogio, y logros especiales en la vida futura, tales como el renacimiento en un destino feliz.

อนวชฺชานิ กมฺมานิ นาม อุโปสถงฺคสมาทานเวยฺยาวจฺจกรณอารามวนโรปนเสตุกรณาทีนิ กายวจีมโนสุจริตกมฺมานิ. ตานิ หิ นานปฺปการหิตสุขาธิคมเหตุโต มงฺคลนฺติ วุจฺจนฺติ. ‘‘ฐานํ โข ปเนตํ, วิสาเข, วิชฺชติ ยํ อิเธกจฺโจ อิตฺถี วา ปุริโส วา อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ อุโปสถํ อุปวสิตฺวา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา จาตุมหาราชิกานํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺเชยฺยา’’ติ เอวมาทีนิ เจตฺถ สุตฺตานิ (อ. นิ. ๘.๔๓) อนุสฺสริตพฺพานิ.

Se denominan 'acciones irreprochables' (anavajjāni kammāni) a las acciones puras de cuerpo, palabra y mente, tales como la observancia de los preceptos del Uposatha, la prestación de servicios (veyyāvacca), la plantación de jardines y bosques, la construcción de puentes y otras obras similares. Estas se llaman bendiciones porque son la causa para alcanzar diversos tipos de bienestar y felicidad. Al respecto, deben recordarse discursos como este: «Es posible, Visākha, que una mujer o un hombre, habiendo observado el Uposatha dotado de sus ocho factores, tras la disolución del cuerpo y después de la muerte, renazca en compañía de los dioses de los Cuatro Reyes Cardinales».

เอวํ อิมิสฺสา คาถาย ทานญฺจ, ธมฺมจริยา จ, ญาตกานญฺจ สงฺคโห, อนวชฺชานิ กมฺมานีติ จตฺตาริ มงฺคลานิ วุตฺตานิ. มงฺคลตฺตญฺจ เนสํ ตตฺถ ตตฺถ วิภาวิตเมวาติ.

Así, en este verso, se han expuesto cuatro bendiciones: la generosidad (dāna), la conducta conforme al Dhamma (dhammacariyā), el apoyo a los parientes (ñātakānañca saṅgaho) y las acciones irreprochables (anavajjāni kammāni). El carácter de bendición de estas ha sido claramente explicado en sus respectivos contextos.

นิฏฺฐิตา ทานญฺจาติ อิมิสฺสา คาถาย อตฺถวณฺณนา.

Aquí finaliza la explicación del significado del verso que comienza con 'dānañca'.

อารตีติคาถาวณฺณนา

Explicación del verso que comienza con 'āratī'

๘. อิทานิ อารตี วิรตีติ เอตฺถ อารตีติ อารมณํ, วิรตีติ วิรมณํ, วิรมนฺติ วา เอตาย สตฺตาติ วิรติ. ปาปาติ อกุสลา. มทนียฏฺเฐน มชฺชํ, มชฺชสฺส ปานํ มชฺชปานํ, ตโต มชฺชปานา. สํยมนํ สํยโม อปฺปมชฺชนํ อปฺปมาโท. ธมฺเมสูติ กุสเลสุ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ อยํ ปทวณฺณนา.

8. Ahora, en cuanto a los términos 'āratī viratī', 'ārati' significa abstención y 'virati' significa refrenarse; o bien, se llama 'virati' a aquello mediante lo cual los seres se refrenan de las acciones perjudiciales. 'Pāpā' se refiere a los estados no saludables (akusalā). 'Majja' es aquello que embriaga, por su naturaleza de causar intoxicación. 'Majjapāna' es la ingesta de intoxicantes; 'tato majjapānā' significa abstenerse de dicha ingesta. 'Saṃyama' es la restricción o autocontrol. 'Appamāda' es la diligencia o no-negligencia. 'Dhammesu' significa en los estados saludables (kusalesu). El resto debe entenderse según el método ya mencionado. Esta es la explicación de los términos (padavaṇṇanā).

อตฺถวณฺณนา ปน เอวํ เวทิตพฺพา – อารติ นาม ปาเป อาทีนวทสฺสาวิโน มนสา เอว อนภิรติ. วิรติ นาม กมฺมทฺวารวเสน กายวาจาหิ วิรมณํ, สา เจสา วิรติ นาม สมฺปตฺตวิรติ, สมาทานวิรติ, สมุจฺเฉทวิรตีติ ติวิธา โหติ, ตตฺถ ยา กุลปุตฺตสฺส อตฺตโน ชาตึ วา กุลํ วา โคตฺตํ วา ปฏิจฺจ ‘‘น เม เอตํ ปติรูปํ, ยฺวาหํ [Pg.120] อิมํ ปาณํ หเนยฺยํ, อทินฺนํ อาทิเยยฺย’’นฺติอาทินา นเยน สมฺปตฺตวตฺถุโต วิรติ, อยํ สมฺปตฺตวิรติ นาม. สิกฺขาปทสมาทานวเสน ปวตฺตา สมาทานวิรติ นาม, ยสฺสา ปวตฺติโต ปภุติ กุลปุตฺโต ปาณาติปาตาทีนิ น กโรติ. อริยมคฺคสมฺปยุตฺตา สมุจฺเฉทวิรติ นาม, ยสฺสา ปวตฺติโต ปภุติ อริยสาวกสฺส ปญฺจ ภยานิ เวรานิ วูปสนฺตานิ โหนฺติ. ปาปํ นาม ยํ ตํ ‘‘ปาณาติปาโต โข, คหปติปุตฺต, กมฺมกิเลโส, อทินฺนาทานํ…เป… กาเมสุมิจฺฉาจาโร…เป… มุสาวาโท’’ติ เอวํ วิตฺถาเรตฺวา –

La explicación del significado, por su parte, debe entenderse así: 'ārati' es el desinterés o falta de deleite mental en el mal, propio de quien ve sus peligros. 'Virati' es el acto de refrenarse mediante el cuerpo y el habla a través de las puertas de la acción. Esta 'virati' es de tres clases: abstinencia espontánea (sampattavirati), abstinencia por compromiso (samādānavirati) y abstinencia por erradicación (samucchedavirati). De estas, la abstinencia espontánea es cuando un hombre de buena familia, considerando su propio nacimiento, familia o linaje, se refrena ante un objeto presente diciendo: 'esto no es digno de mí, que yo mate a este ser vivo o tome lo que no me ha sido dado', etc. La abstinencia por compromiso es la que surge al asumir los preceptos de entrenamiento (como el de no matar seres vivos). A partir de ese compromiso, el hombre de buena familia no comete actos como el de quitar la vida. La abstinencia por erradicación es la que está asociada con el Sendero Noble; a partir de su surgimiento, los cinco miedos y enemistades quedan completamente pacificados para el noble discípulo. En cuanto a lo que se llama 'pāpa' (mal), se explica detalladamente como: 'El matar seres vivos, oh hijo de dueño de casa, es una mácula de la acción; el tomar lo que no es dado... la conducta sexual ilícita... el falso testimonio', y así sucesivamente.

‘‘ปาณาติปาโต อทินฺนาทานํ, มุสาวาโท จ วุจฺจติ;

ปรทารคมนญฺเจว, นปฺปสํสนฺติ ปณฺฑิตา’’ติ. (ที. นิ. ๓.๒๔๕) –

«Matar seres vivos, tomar lo que no es dado y el falso testimonio se mencionan; así como el ir tras la esposa ajena: los sabios no elogian estas acciones».

เอวํ คาถาย สงฺคหิตํ กมฺมกิเลสสงฺขาตํ จตุพฺพิธํ อกุสลํ, ตโต ปาปา. สพฺพาเปสา อารติ จ วิรติ จ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกภยเวรปฺปหานาทินานปฺปการวิเสสาธิคมเหตุโต มงฺคลนฺติ วุจฺจติ. ‘‘ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โข, คหปติปุตฺต, อริยสาวโก’’ติอาทีนิ เจตฺถ สุตฺตานิ อนุสฺสริตพฺพานิ.

De esta manera, el verso resume los cuatro tipos de acciones insalubres (akusala), conocidas como karma y defilements (kilesa); de ese mal [surge la abstención]. Toda esta abstención (ārati) y alejamiento especial (virati) se denomina un auspicio, por ser la causa para alcanzar diversos tipos de distinciones especiales, tales como el abandono de los peligros y las enemistades tanto en esta vida como en las futuras. En este contexto, deben recordarse suttas como: 'El noble discípulo, oh hijo de familia, se abstiene de quitar la vida', entre otros.

มชฺชปานา สํยโม นาม ปุพฺเพ วุตฺตสุราเมรยมชฺชปฺปมาทฏฺฐานา เวรมณิยา เอเวตํ อธิวจนํ. ยสฺมา ปน มชฺชปายี อตฺถํ น ชานาติ, ธมฺมํ น ชานาติ, มาตุ อนฺตรายํ กโรติ, ปิตุ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธตถาคตสาวกานมฺปิ อนฺตรายํ กโรติ, ทิฏฺเฐว ธมฺเม ครหํ สมฺปราเย ทุคฺคตึ อปราปริเย อุมฺมาทญฺจ ปาปุณาติ. มชฺชปานา ปน สํยโม เตสํ โทสานํ วูปสมํ ตพฺพิปรีตคุณสมฺปทญฺจ ปาปุณาติ. ตสฺมา อยํ มชฺชปานา สํยโม มงฺคลนฺติ เวทิตพฺโพ.

La moderación en las bebidas embriagantes es un sinónimo de la abstención de licores, vinos y fermentos que son base para la negligencia, mencionada anteriormente. Pues quien bebe alcohol no conoce su propio beneficio ni conoce el Dhamma; causa daño a su madre, a su padre e incluso a los Budas, a los Budas Pacceka y a los discípulos del Tathāgata. En la vida presente incurre en reproches, en la vida futura llega a un destino infeliz y, en vidas sucesivas, llega a la locura. Sin embargo, la moderación en las bebidas embriagantes apacigua estos males y conduce a la perfección de las virtudes opuestas. Por lo tanto, debe entenderse que esta moderación en las bebidas embriagantes es un auspicio.

กุสเลสุ ธมฺเมสุ อปฺปมาโท นาม ‘‘กุสลานํ วา ธมฺมานํ ภาวนาย อสกฺกจฺจกิริยตา, อสาตจฺจกิริยตา, อนฏฺฐิตกิริยตา, โอลีนวุตฺติตา, นิกฺขิตฺตฉนฺทตา, นิกฺขิตฺตธุรตา, อนาเสวนา, อภาวนา, อพหุลีกมฺมํ, อนธิฏฺฐานํ, อนนุโยโค, ปมาโท. โย เอวรูโป ปมาโท ปมชฺชนา ปมชฺชิตตฺตํ, อยํ วุจฺจติ ปมาโท’’ติ (วิภ. ๘๔๖). เอตฺถ วุตฺตสฺส ปมาทสฺส ปฏิปกฺขวเสน อตฺถโต กุสเลสุ ธมฺเมสุ สติยา อวิปฺปวาโส เวทิตพฺโพ. โส นานปฺปการกุสลาธิคมเหตุโต อมตาธิคมเหตุโต จ มงฺคลนฺติ วุจฺจติ[Pg.121]. ตตฺถ ‘‘อปฺปมตฺตสฺส อาตาปิโน’’ติ จ (ม. นิ. ๒.๑๘; อ. นิ. ๕.๒๖), ‘‘อปฺปมาโท อมตํ ปท’’นฺติ จ, เอวมาทิ (ธ. ป. ๒๑) สตฺถุ สาสนํ อนุสฺสริตพฺพํ.

La diligencia (appamāda) en las acciones saludables consiste en lo opuesto a la negligencia (pamāda), la cual se define como: 'realizar las prácticas saludables sin respeto, sin constancia, sin firmeza, con una conducta lánguida, habiendo abandonado el deseo [de progresar] y la responsabilidad, sin cultivo, sin frecuencia, sin resolución y sin aplicación. Lo que constituye tal negligencia, descuido o estado de descuido se denomina pamāda'. En este contexto, debido a ser lo opuesto a la negligencia mencionada, por significado debe entenderse como la presencia constante de la atención (sati) respecto a las acciones saludables. Se llama un auspicio por ser la causa para alcanzar diversos estados saludables y para alcanzar lo Inmortal (Nibbāna). En este sentido, deben recordarse las enseñanzas del Maestro, tales como: 'Para el diligente y ardiente' y 'La diligencia es el camino a lo Inmortal', entre otras.

เอวํ อิมิสฺสา คาถาย ปาปา วิรติ, มชฺชปานา สํยโม, กุสเลสุ ธมฺเมสุ อปฺปมาโทติ ตีณิ มงฺคลานิ วุตฺตานิ. มงฺคลตฺตญฺจ เนสํ ตตฺถ ตตฺถ วิภาวิตเมวาติ.

Así, en este verso se han declarado tres auspicios: la abstención del mal, la moderación en las bebidas embriagantes y la diligencia en las acciones saludables. Su naturaleza como auspicios ha sido claramente explicada en sus respectivos lugares.

นิฏฺฐิตา อารตีติ อิมิสฺสา คาถาย อตฺถวณฺณนา.

Aquí concluye el comentario al significado del verso que comienza con 'Ārati'.

คารโวจาติคาถาวณฺณนา

Comentario al verso que comienza con 'Gāravo ca' (El respeto).

๙. อิทานิ คารโว จาติ เอตฺถ คารโวติ ครุภาโว. นิวาโตติ นีจวุตฺติตา. สนฺตุฏฺฐีติ สนฺโตโส. กตสฺส ชานนตา กตญฺญุตา. กาเลนาติ ขเณน สมเยน. ธมฺมสฺส สวนํ ธมฺมสฺสวนํ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ อยํ ปทวณฺณนา.

9. Ahora, respecto a 'Gāravo ca': 'gāravo' significa el estado de ser respetuoso. 'Nivāto' es la humildad en la conducta. 'Santuṭṭhī' es el contentamiento. 'Kataññutā' es la gratitud (el reconocimiento de lo que se ha hecho por uno). 'Kālena' significa en la ocasión o momento oportuno. 'Dhammassavanaṃ' es escuchar el Dhamma. El resto debe entenderse según el método ya explicado; esta es la explicación de los términos.

อตฺถวณฺณนา ปน เอวํ เวทิตพฺพา – คารโว นาม ครุการปฺปโยคารเหสุ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธตถาคตสาวกอาจริยุปชฺฌายมาตาปิตุเชฏฺฐกภาติกภคินีอาทีสุ ยถานุรูปํ ครุกาโร ครุกรณํ สคารวตา. ส จายํ คารโว ยสฺมา สุคติคมนาทีนํ เหตุ. ยถาห –

La explicación del significado debe entenderse así: el respeto (gāravo) es el acto de honrar, mostrar reverencia y mantener una actitud respetuosa, según corresponda, hacia aquellos que merecen ser honrados, tales como los Budas, los Budas Pacceka, los discípulos del Tathāgata, los maestros, los preceptores, los padres y los hermanos o hermanas mayores. Este respeto es un auspicio porque es la causa para alcanzar destinos felices y otros beneficios. Como se ha dicho:

‘‘ครุกาตพฺพํ ครุํ กโรติ, มาเนตพฺพํ มาเนติ, ปูเชตพฺพํ ปูเชติ. โส เตน กมฺเมน เอวํ สมตฺเตน เอวํ สมาทินฺเนน กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชติ. โน เจ กายสฺส…เป… อุปปชฺชติ, สเจ มนุสฺสตฺตํ อาคจฺฉติ, ยตฺถ ยตฺถ ปจฺจาชายติ, อุจฺจากุลีโน โหตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๒๙๕).

'Honra a quien debe ser honrado, estima a quien debe ser estimado, venera a quien debe ser venerado. Debido a esa acción, por haberla perfeccionado y emprendido así, tras la disolución del cuerpo, después de la muerte, renace en un destino feliz, en un mundo celestial. Si no renace en un destino feliz... y en cambio regresa al estado humano, en cualquier lugar donde renazca, será de noble cuna'.

ยถา จาห – ‘‘สตฺติเม, ภิกฺขเว, อปริหานิยา ธมฺมา. กตเม สตฺต? สตฺถุคารวตา’’ติอาทิ (อ. นิ. ๗.๓๓), ตสฺมา มงฺคลนฺติ วุจฺจติ.

Como también se ha dicho: 'Monjes, estos siete son los principios que impiden la declinación. ¿Cuáles siete? El respeto hacia el Maestro...', etc. Por lo tanto, se llama un auspicio.

นิวาโต นาม นีจมนตา นิวาตวุตฺติตา, ยาย สมนฺนาคโต ปุคฺคโล นิหตมาโน นิหตทปฺโป ปาทปุญฺฉนกโจฬสทิโส ฉินฺนวิสาณอุสภสโม อุทฺธฏทาฐสปฺปสโม จ หุตฺวา สณฺโห สขิโล สุขสมฺภาโส [Pg.122] โหติ, อยํ นิวาโต. สฺวายํ ยสาทิคุณปฺปฏิลาภเหตุโต มงฺคลนฺติ วุจฺจติ. อาห จ ‘‘นิวาตวุตฺติ อตฺถทฺโธ, ตาทิโส ลภเต ยส’’นฺติ เอวมาทิ (ที. นิ. ๓.๒๗๓).

La humildad (nivāto) consiste en tener una mente humilde y una conducta modesta. La persona dotada de ella ha eliminado el orgullo y la arrogancia, siendo como un paño para limpiar los pies, como un buey con los cuernos rotos o como una serpiente a la que le han extraído los colmillos; es gentil, amable y de trato afable. Esta humildad se llama un auspicio porque es la causa para obtener reputación y otras virtudes. Y se ha dicho: 'Aquel de conducta humilde y no arrogante, tal persona obtiene reputación', entre otras enseñanzas.

สนฺตุฏฺฐิ นาม อิตรีตรปจฺจยสนฺโตโส, โส ทฺวาทสวิโธ โหติ. เสยฺยถิทํ – จีวเร ยถาลาภสนฺโตโส, ยถาพลสนฺโตโส, ยถาสารุปฺปสนฺโตโสติ ติวิโธ. เอวํ ปิณฺฑปาตาทีสุ.

El contentamiento (santuṭṭhi) consiste en estar satisfecho con cualquier requisito que se obtenga. Este es de doce tipos, a saber: respecto a los hábitos (cīvara), hay tres tipos: contentamiento con lo que se ha obtenido (yathālābha-santosa), contentamiento según la propia fuerza o salud (yathābala-santosa) y contentamiento con lo que es apropiado (yathāsāruppa-santosa). De igual manera ocurre con la comida de limosna (piṇḍapāta) y los demás requisitos.

ตสฺสายํ ปเภทวณฺณนา – อิธ ภิกฺขุ จีวรํ ลภติ สุนฺทรํ วา อสุนฺทรํ วา. โส เตเนว ยาเปติ, อญฺญํ น ปตฺเถติ, ลภนฺโตปิ น คณฺหาติ, อยมสฺส จีวเร ยถาลาภสนฺโตโส. อถ ปน ภิกฺขุ อาพาธิโก โหติ, ครุํ จีวรํ ปารุปนฺโต โอณมติ วา กิลมติ วา, โส สภาเคน ภิกฺขุนา สทฺธึ ตํ ปริวตฺเตตฺวา ลหุเกน ยาเปนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส จีวเร ยถาพลสนฺโตโส. อปโร ภิกฺขุ ปณีตปจฺจยลาภี โหติ, โส ปฏฺฏจีวราทีนํ อญฺญตรํ มหคฺฆํ จีวรํ ลภิตฺวา ‘‘อิทํ เถรานํ จิรปพฺพชิตานํ พหุสฺสุตานญฺจ อนุรูป’’นฺติ เตสํ ทตฺวา อตฺตนา สงฺการกูฏา วา อญฺญโต วา กุโตจิ นนฺตกานิ อุจฺจินิตฺวา สงฺฆาฏึ กริตฺวา ธาเรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส จีวเร ยถาสารุปฺปสนฺโตโส.

Esta es la explicación detallada de sus divisiones: supongamos que aquí un monje recibe un hábito, ya sea bueno o malo. Él se mantiene solo con eso, no desea otro y, aunque pudiera obtenerlo, no lo acepta; esto es para él el 'contentamiento con lo que se ha obtenido' respecto al hábito. Por otro lado, supongamos que un monje está enfermo y, al usar un hábito pesado, se encorva o se fatiga; entonces, tras intercambiarlo con un monje afín por uno ligero, se mantiene con este último y permanece satisfecho; esto es para él el 'contentamiento según la propia fuerza' respecto al hábito. Otro monje, que suele recibir requisitos excelentes, obtiene un hábito muy costoso; pensando: 'Esto es apropiado para los ancianos de larga ordenación o para los de gran conocimiento', se lo entrega a ellos y él mismo, tras recoger trapos de un vertedero o de cualquier otro lugar y confeccionar un manto exterior (saṅghāṭi), lo usa y permanece satisfecho; esto es para él el 'contentamiento con lo que es apropiado' respecto al hábito.

อิธ ปน ภิกฺขุ ปิณฺฑปาตํ ลภติ ลูขํ วา ปณีตํ วา, โส เตเนว ยาเปติ, อญฺญํ น ปตฺเถติ, ลภนฺโตปิ น คณฺหาติ, อยมสฺส ปิณฺฑปาเต ยถาลาภสนฺโตโส. อถ ปน ภิกฺขุ อาพาธิโก โหติ, ลูขํ ปิณฺฑปาตํ ภุญฺชิตฺวา คาฬฺหํ โรคาตงฺกํ ปาปุณาติ, โส ตํ สภาคสฺส ภิกฺขุโน ทตฺวา ตสฺส หตฺถโต สปฺปิมธุขีราทีนิ ภุญฺชิตฺวา สมณธมฺมํ กโรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส ปิณฺฑปาเต ยถาพลสนฺโตโส. อปโร ภิกฺขุ ปณีตํ ปิณฺฑปาตํ ลภติ, โส ‘‘อยํ ปิณฺฑปาโต เถรานํ จิรปพฺพชิตานํ อญฺเญสญฺจ ปณีตปิณฺฑปาตํ วินา อยาเปนฺตานํ สพฺรหฺมจารีนํ อนุรูโป’’ติ เตสํ ทตฺวา อตฺตนา ปิณฺฑาย จริตฺวา มิสฺสกาหารํ ภุญฺชนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส ปิณฺฑปาเต ยถาสารุปฺปสนฺโตโส.

En este contexto, un monje recibe comida de limosna, ya sea tosca o refinada; con eso mismo se sustenta, no desea otra, e incluso si recibe más, no la acepta. Esto para él es el contento con lo que se obtiene (yathālābhasantoso) en cuanto a la comida de limosna. Por otra parte, si el monje está enfermo y, tras comer comida tosca, su enfermedad se agrava severamente, él entrega esa comida a un monje afín y, recibiendo de sus manos mantequilla clarificada, miel, leche y otros similares, y habiéndolos consumido, continúa practicando la vida ascética; aun así, se dice que está contento. Esto para él es el contento según su fortaleza (yathābalasantoso) en cuanto a la comida de limosna. Otro monje recibe comida refinada y piensa: «Esta comida de limosna es adecuada para los ancianos de larga ordenación o para otros compañeros de vida santa que no pueden sustentarse sin comida refinada»; dándosela a ellos y saliendo él mismo a mendigar su comida, aunque coma una mezcla de alimentos diversos, sigue estando contento. Esto para él es el contento según lo que es apropiado (yathāsāruppasantoso) en cuanto a la comida de limosna.

อิธ [Pg.123] ปน ภิกฺขุโน เสนาสนํ ปาปุณาติ. โส เตเนว สนฺตุสฺสติ, ปุน อญฺญํ สุนฺทรตรมฺปิ ปาปุณนฺตํ น คณฺหาติ, อยมสฺส เสนาสเน ยถาลาภสนฺโตโส. อถ ปน ภิกฺขุ อาพาธิโก โหติ, นิวาตเสนาสเน วสนฺโต อติวิย ปิตฺตโรคาทีหิ อาตุรียติ. โส ตํ สภาคสฺส ภิกฺขุโน ทตฺวา ตสฺส ปาปุณเน สวาเต สีตลเสนาสเน วสิตฺวา สมณธมฺมํ กโรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส เสนาสเน ยถาพลสนฺโตโส. อปโร ภิกฺขุ สุนฺทรํ เสนาสนํ ปตฺตมฺปิ น สมฺปฏิจฺฉติ ‘‘สุนฺทรเสนาสนํ ปมาทฏฺฐานํ, ตตฺร นิสินฺนสฺส ถินมิทฺธํ โอกฺกมติ, นิทฺทาภิภูตสฺส จ ปุน ปฏิพุชฺฌโต กามวิตกฺโก สมุทาจรตี’’ติ. โส ตํ ปฏิกฺขิปิตฺวา อชฺโฌกาสรุกฺขมูลปณฺณกุฏีสุ ยตฺถ กตฺถจิ นิวสนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส เสนาสเน ยถาสารุปฺปสนฺโตโส.

En este contexto, a un monje le corresponde un alojamiento. Él se contenta con ese mismo y no acepta otro, incluso si es de mejor calidad. Esto para él es el contento con lo que se obtiene en cuanto al alojamiento. Por otra parte, si el monje está enfermo y, residiendo en un alojamiento sin ventilación, sufre excesivamente de trastornos de la bilis y otros males, entrega ese alojamiento a un monje afín y reside en el alojamiento fresco y ventilado que le ha correspondido a aquel; mientras practica la vida ascética, sigue estando contento. Esto para él es el contento según su fortaleza en cuanto al alojamiento. Otro monje, aunque recibe un alojamiento excelente, no lo acepta pensando: «Un alojamiento excelente es una base para la negligencia; para quien se sienta allí, surge el letargo y la somnolencia, y para quien es vencido por el sueño, al despertar de nuevo, surgen pensamientos de deseo sensual». Rechazando ese lugar y residiendo en cualquier sitio, sea a la intemperie, al pie de un árbol o en una choza de hojas, sigue estando contento. Esto para él es el contento según lo que es apropiado en cuanto al alojamiento.

อิธ ปน ภิกฺขุ เภสชฺชํ ลภติ หรีตกํ วา อามลกํ วา. โส เตเนว ยาเปติ, อญฺเญหิ ลทฺธสปฺปิมธุผาณิตาทิมฺปิ น ปตฺเถติ, ลภนฺโตปิ น คณฺหาติ, อยมสฺส คิลานปจฺจเย ยถาลาภสนฺโตโส. อถ ปน ภิกฺขุ อาพาธิโก โหติ, เตเลนตฺถิโก ผาณิตํ ลภติ, โส ตํ สภาคสฺส ภิกฺขุโน ทตฺวา ตสฺส หตฺถโต เตเลน เภสชฺชํ กตฺวา สมณธมฺมํ กโรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส คิลานปจฺจเย ยถาพลสนฺโตโส. อปโร ภิกฺขุ เอกสฺมึ ภาชเน ปูติมุตฺตหรีตกํ ฐเปตฺวา เอกสฺมึ จตุมธุรํ ‘‘คณฺหถ, ภนฺเต, ยทิจฺฉสี’’ติ วุจฺจมาโน สจสฺส เตสํ ทฺวินฺนมญฺญตเรนปิ พฺยาธิ วูปสมฺมติ, อถ ‘‘ปูติมุตฺตหรีตกํ นาม พุทฺธาทีหิ วณฺณิต’’นฺติ จ ‘‘ปูติมุตฺตเภสชฺชํ นิสฺสาย ปพฺพชฺชา, ตตฺถ เต ยาวชีวํ อุสฺสาโห กรณีโยติ วุตฺต’’นฺติ (มหาว. ๑๒๘) จ จินฺเตนฺโต จตุมธุรเภสชฺชํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ปูติมุตฺตหรีตเกน เภสชฺชํ กโรนฺโตปิ ปรมสนฺตุฏฺโฐว โหติ. อยมสฺส คิลานปจฺจเย ยถาสารุปฺปสนฺโตโส.

En este contexto, un monje recibe medicinas, ya sea mirobálano chebulic o mirobálano emblic. Con eso mismo se sustenta; no desea mantequilla clarificada, miel, melaza y otros similares obtenidos por otros, y aunque los reciba, no los acepta. Esto para él es el contento con lo que se obtiene en cuanto a los requisitos para el enfermo. Por otra parte, si el monje está enfermo y, necesitando aceite, recibe melaza, entrega esa melaza a un monje afín y, tras preparar medicina con aceite de manos de aquel, continúa practicando la vida ascética; aun así, está contento. Esto para él es el contento según su fortaleza en cuanto a los requisitos para el enfermo. Otro monje pone mirobálano en orina fermentada en un recipiente y las cuatro dulzuras en otro, y cuando se le dice: «Tome, venerable señor, lo que desee», si su enfermedad puede curarse con cualquiera de las dos medicinas, reflexiona: «El mirobálano en orina fermentada ha sido elogiado por los Budas y otros seres nobles» y «La vida monástica depende de la medicina de orina fermentada, y se ha dicho que allí debes esforzarte de por vida». Así, rechazando la medicina de las cuatro dulzuras y tratando su enfermedad con mirobálano en orina fermentada, posee el más alto contento. Esto para él es el contento según lo que es apropiado en cuanto a los requisitos para el enfermo.

เอวํปเภโท สพฺโพเปโส สนฺโตโส สนฺตุฏฺฐีติ วุจฺจติ. สา อตฺริจฺฉตามหิจฺฉตาปาปิจฺฉตาทีนํ ปาปธมฺมานํ ปหานาธิคมเหตุโต, สุคติเหตุโต, อริยมคฺคสมฺภารภาวโต, จาตุทฺทิสาทิภาวเหตุโต จ มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพา. อาห จ –

Toda esta variedad de contento se denomina satisfacción (santuṭṭhī). Debe entenderse como una bendición (maṅgala) porque es la causa para alcanzar el abandono de estados perjudiciales como el deseo excesivo, el gran deseo y el deseo malvado; por ser causa de un buen destino; por ser una provisión para el Noble Camino; y por ser la causa de poder ir libremente en las cuatro direcciones. Y se ha dicho:

‘‘จาตุทฺทิโส [Pg.124] อปฺปฏิโฆ จ โหติ,สนฺตุสฺสมาโน อิตรีตเรนา’’ติ. เอวมาทิ (สุ. นิ. ๔๒);

«Aquel que se mueve en las cuatro direcciones sin resistencia, estando contento con cualquier cosa que obtenga», etc.

กตญฺญุตา นาม อปฺปสฺส วา พหุสฺส วา เยน เกนจิ กตสฺส อุปการสฺส ปุนปฺปุนํ อนุสฺสรณภาเวน ชานนตา. อปิจ เนรยิกาทิทุกฺขปริตฺตาณโต ปุญฺญานิ เอว ปาณีนํ พหูปการานิ, ตโต เตสมฺปิ อุปการานุสฺสรณตา กตญฺญุตาติ เวทิตพฺพา. สา สปฺปุริเสหิ ปสํสนียาทินานปฺปการวิเสสาธิคมเหตุโต มงฺคลนฺติ วุจฺจติ. อาห จ ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ปุคฺคลา ทุลฺลภา โลกสฺมึ. กตเม ทฺเว? โย จ ปุพฺพการี โย จ กตญฺญู กตเวที’’ติ (อ. นิ. ๒.๑๒๐).

La gratitud (kataññutā) consiste en conocer y recordar repetidamente el beneficio realizado por cualquier persona, ya sea pequeño o grande. Además, dado que los méritos mismos son de gran beneficio para los seres por protegerlos de sufrimientos como los del infierno, debe entenderse que recordar el beneficio de estos también es gratitud. Los sabios dicen que es una bendición por ser la causa de alcanzar diversas distinciones, como el ser elogiado. Y el Bendito dijo: «Monjes, estas dos personas son difíciles de encontrar en el mundo. ¿Qué dos? Aquel que es el primero en hacer un beneficio (pubbakārī) y aquel que es agradecido y reconoce lo que se ha hecho por él (kataññū katavedī)».

กาเลน ธมฺมสฺสวนํ นาม ยสฺมึ กาเล อุทฺธจฺจสหคตํ จิตฺตํ โหติ, กามวิตกฺกาทีนํ วา อญฺญตเรน อภิภูตํ, ตสฺมึ กาเล เตสํ วิโนทนตฺถํ ธมฺมสฺสวนํ. อปเร อาหุ ‘‘ปญฺจเม ปญฺจเม ทิวเส ธมฺมสฺสวนํ กาเลน ธมฺมสฺสวนํ นาม. ยถาห อายสฺมา อนุรุทฺโธ ‘ปญฺจาหิกํ โข ปน มยํ, ภนฺเต, สพฺพรตฺตึ ธมฺมิยา กถาย สนฺนิสีทามา’’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๒๗; มหาว. ๔๖๖).

La escucha del Dhamma en el momento oportuno (kālena dhammassavanaṃ) significa escuchar el Dhamma para disipar el estado mental cuando este se encuentra agitado o abrumado por alguno de los pensamientos de deseo sensual y otros similares. Otros maestros dicen: «Escuchar el Dhamma cada cinco días es la escucha del Dhamma en el momento oportuno». Como dijo el venerable Anuruddha: «Venerable Señor, nosotros ciertamente nos reunimos cada cinco días durante toda la noche para conversar sobre el Dhamma».

อปิจ ยสฺมึ กาเล กลฺยาณมิตฺเต อุปสงฺกมิตฺวา สกฺกา โหติ อตฺตโน กงฺขาวิโนทกํ ธมฺมํ โสตุํ, ตสฺมึ กาเลปิ ธมฺมสฺสวนํ กาเลน ธมฺมสฺสวนนฺติ เวทิตพฺพํ. ยถาห ‘‘เต กาเลน กาลํ อุปสงฺกมิตฺวา ปริปุจฺฉติ ปริปญฺหตี’’ติอาทิ (ที. นิ. ๓.๓๕๘). ตเทตํ กาเลน ธมฺมสฺสวนํ นีวรณปฺปหานจตุรานิสํสอาสวกฺขยาทินานปฺปการวิเสสาธิคมเหตุโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพํ. วุตฺตญฺเหตํ –

Asimismo, debe entenderse como la escucha del Dhamma en el momento oportuno cuando, al acercarse a los amigos admirables (kalyāṇamitta), es posible escuchar el Dhamma que disipa las propias dudas. Como se ha dicho: «Aquel que de vez en cuando se acerca a ellos, pregunta y consulta», etc. Esa misma escucha del Dhamma en el momento oportuno debe entenderse como una bendición por ser la causa para alcanzar diversas distinciones, como el abandono de los obstáculos, los cuatro beneficios y la destrucción de las impurezas (āsavakkhaya). Pues así se ha dicho:

‘‘ยสฺมึ, ภิกฺขเว, สมเย อริยสาวโก อฏฺฐึ กตฺวา มนสิ กตฺวา สพฺพํ เจตสา สมนฺนาหริตฺวา โอหิตโสโต ธมฺมํ สุณาติ, ปญฺจสฺส นีวรณา ตสฺมึ สมเย น โหนฺตี’’ติ จ (สํ. นิ. ๕.๒๑๙).

«Monjes, en aquel momento en que un noble discípulo, prestando atención, concentrándose, aplicando toda su mente y escuchando el Dhamma con oídos atentos, en ese momento los cinco obstáculos (nīvaraṇā) no están presentes en él».

‘‘โสตานุคตานํ, ภิกฺขเว, ธมฺมานํ…เป… สุปฺปฏิวิทฺธานํ จตฺตาโร อานิสํสา ปาฏิกงฺขา’’ติ จ (อ. นิ. ๔.๑๙๑).

«Monjes, para aquellos que han comprendido bien las enseñanzas que han llegado a sus oídos... se esperan cuatro beneficios».

‘‘จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา กาเลน กาลํ สมฺมา ภาวิยมานา สมฺมา อนุปริวตฺติยมานา อนุปุพฺเพน อาสวานํ ขยํ ปาเปนฺติ. กตเม จตฺตาโร? กาเลน ธมฺมสฺสวน’’นฺติ จ เอวมาทิ (อ. นิ. ๔.๑๔๗).

«Monjes, estos cuatro factores, cuando se cultivan y practican rectamente de vez en cuando, conducen gradualmente a la destrucción de las impurezas (āsavānaṃ khayaṃ). ¿Cuáles son los cuatro? Escuchar el Dhamma en el momento oportuno...» y así sucesivamente.

เอวํ [Pg.125] อิมิสฺสา คาถาย คารโว, นิวาโต, สนฺตุฏฺฐิ, กตญฺญุตา, กาเลน ธมฺมสฺสวนนฺติ ปญฺจ มงฺคลานิ วุตฺตานิ. มงฺคลตฺตญฺจ เนสํ ตตฺถ ตตฺถ วิภาวิตเมวาติ.

De esta manera, en este verso se han declarado cinco bendiciones: la reverencia, la humildad, el contento, la gratitud y el escuchar el Dhamma en el momento oportuno. El hecho de que estas sean bendiciones ha sido aclarado en sus respectivos contextos siguiendo el orden mencionado.

นิฏฺฐิตา คารโว จาติ อิมิสฺสา คาถาย อตฺถวณฺณนา.

Aquí concluye la explicación del significado del verso que comienza con «gāravo ca».

ขนฺตีจาติคาถาวณฺณนา

Explicación del verso sobre la paciencia (Khantī ca).

๑๐. อิทานิ ขนฺตี จาติ เอตฺถ ขมนํ ขนฺติ. ปทกฺขิณคฺคาหิตาย สุขํ วโจ อสฺมินฺติ สุวโจ, สุวจสฺส กมฺมํ โสวจสฺสํ, โสวจสฺสสฺส ภาโว โสวจสฺสตา. กิเลสานํ สมิตตฺตา สมณา. ทสฺสนนฺติ เปกฺขนํ. ธมฺมสฺส สากจฺฉา ธมฺมสากจฺฉา. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. อยํ ปทวณฺณนา.

10. Ahora, en el verso que comienza con «khantī ca», se debe entender el significado de la siguiente manera: «Khanti» es la tolerancia o resistencia. «Suvaco» (fácil de hablarle) se refiere a aquel en quien existe una palabra fácil de recibir debido a su actitud dócil. La acción de alguien que es fácil de instruir es «sovacassaṃ», y el estado de esa acción es «sovacassatā» (docilidad). Se llaman «samaṇā» (ascetas) porque sus defilements (kilesas) han sido apaciguados. «Dassana» significa el acto de ver o visitar. «Dhammasākacchā» es la discusión o diálogo sobre el Dhamma. El resto debe entenderse según el método ya explicado. Esta es la explicación de los términos.

อตฺถวณฺณนา ปน เอวํ เวทิตพฺพา – ขนฺติ นาม อธิวาสนกฺขนฺติ, ตาย สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ทสหิ อกฺโกสวตฺถูหิ อกฺโกสนฺเต วธพนฺธาทีหิ วา วิเหสนฺเต ปุคฺคเล อสุณนฺโต วิย อปสฺสนฺโต วิย จ นิพฺพิกาโร โหติ ขนฺติวาที วิย. ยถาห –

La explicación del significado profundo debe entenderse así: «khanti» se refiere a la paciencia de la resistencia (adhivāsanakkhanti). El monje dotado de ella permanece imperturbable, como el sabio Khantivādī, incluso cuando es insultado por personas mediante los diez tipos de ofensas, o cuando es vejado mediante golpes, ataduras, etc., actuando como si no oyera y como si no viera. Como se ha dicho:

‘‘อหุ อตีตมทฺธานํ, สมโณ ขนฺติทีปโน;

ตํ ขนฺติยาเยว ฐิตํ, กาสิราชา อเฉทยี’’ติ. (ชา. ๑.๔.๕๑);

«Hubo en el pasado un asceta que manifestaba la paciencia; a aquel que se mantenía firme únicamente en la paciencia, el rey de Kāsī lo mutiló».

ภทฺรกโต วา มนสิ กโรติ ตโต อุตฺตริ อปราธาภาเวน อายสฺมา ปุณฺณตฺเถโร วิย. ยถาห โส –

O bien, considera que lo ocurrido es algo bueno porque no le han causado un daño mayor, tal como hizo el venerable Puṇṇa. Así lo expresó él:

‘‘สเจ มํ, ภนฺเต, สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา อกฺโกสิสฺสนฺติ ปริภาสิสฺสนฺติ, ตตฺถ เม เอวํ ภวิสฺสติ ‘ภทฺทกา วติเม สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา, สุภทฺทกา วติเม สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา, ยํ เม นยิเม ปาณินา ปหารํ เทนฺตี’’’ติอาทิ (ม. นิ. ๓.๓๙๖; สํ. นิ. ๔.๘๘).

«Venerable Señor, si los habitantes de Sunāparanta me insultan y me ofenden, en ese momento pensaré: 'Ciertamente estos habitantes de Sunāparanta son excelentes, realmente muy excelentes, ya que no me golpean con sus manos'», y así sucesivamente.

ยาย จ สมนฺนาคโต อิสีนมฺปิ ปสํสนีโย โหติ. ยถาห สรภงฺโค อิสิ –

Aquel que posee esta paciencia es digno de elogio incluso para los sabios (isayo). Como dijo el sabio Sarabhaṅga:

‘‘โกธํ [Pg.126] วธิตฺวา น กทาจิ โสจติ,มกฺขปฺปหานํ อิสโย วณฺณยนฺติ;

สพฺเพสํ วุตฺตํ ผรุสํ ขเมถ,เอตํ ขนฺตึ อุตฺตมมาหุ สนฺโต’’ติ. (ชา. ๒.๑๗.๖๔);

«Habiendo matado la ira, uno nunca se lamenta; los sabios elogian el abandono de la hipocresía. Soportad las palabras ásperas de todos; a tal paciencia los virtuosos la llaman suprema».

เทวตานมฺปิ ปสํสนีโย โหติ. ยถาห สกฺโก เทวานมินฺโท –

También es digno de elogio para las deidades. Como dijo Sakka, el señor de los devas:

‘‘โย หเว พลวา สนฺโต, ทุพฺพลสฺส ติติกฺขติ;

ตมาหุ ปรมํ ขนฺตึ, นิจฺจํ ขมติ ทุพฺพโล’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๒๕๐-๒๕๑);

«Aquel que, siendo fuerte, tolera a quien es débil, a eso lo llaman la paciencia suprema; el débil siempre tiene que ser paciente».

พุทฺธานมฺปิ ปสํสนีโย โหติ. ยถาห ภควา –

También es digno de elogio para los Buddhas. Como dijo el Bienaventurado:

‘‘อกฺโกสํ วธพนฺธญฺจ, อทุฏฺโฐ โย ติติกฺขติ;

ขนฺตีพลํ พลาณีกํ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณ’’นฺติ. (ธ. ป. ๓๙๙);

«A aquel que soporta sin odio el insulto, el maltrato y el cautiverio, teniendo por fuerza y ejército a la paciencia, a él lo llamo un Brāhmana».

สา ปเนสา ขนฺติ เอเตสญฺจ อิธ วณฺณิตานํ อญฺเญสญฺจ คุณานํ อธิคมเหตุโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพา.

Se debe entender que esta paciencia es una bendición por ser la causa para alcanzar tanto estas cualidades aquí descritas como otras virtudes.

โสวจสฺสตา นาม สหธมฺมิกํ วุจฺจมาเน วิกฺเขปํ วา ตุณฺหีภาวํ วา คุณโทสจินฺตนํ วา อนาปชฺชิตฺวา อติวิย อาทรญฺจ คารวญฺจ นีจมนตญฺจ ปุรกฺขตฺวา สาธูติ วจนกรณตา. สา สพฺรหฺมจารีนํ สนฺติกา โอวาทานุสาสนิปฺปฏิลาภเหตุโต โทสปฺปหานคุณาธิคมเหตุโต จ มงฺคลนฺติ วุจฺจติ.

La docilidad (sovacassatā) consiste en seguir las palabras de otro diciendo «está bien» (sādhu), habiendo mostrado gran atención, respeto y humildad, sin caer en la distracción, el silencio obstinado o la búsqueda de faltas cuando se es corregido por un compañero en la vida espiritual. Se dice que es una bendición porque es la causa para recibir consejos e instrucciones de los compañeros de vida santa, y porque conduce al abandono de las faltas y al logro de virtudes.

สมณานํ ทสฺสนํ นาม อุปสมิตกิเลสานํ ภาวิตกายวจีจิตฺตปญฺญานํ อุตฺตมทมถสมถสมนฺนาคตานํ ปพฺพชิตานํ อุปสงฺกมนุปฏฺฐานานุสฺสรณสฺสวนทสฺสนํ, สพฺพมฺปิ โอมกเทสนาย ทสฺสนนฺติ วุตฺตํ, ตํ มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพํ. กสฺมา? พหูปการตฺตา. อาห จ ‘‘ทสฺสนมฺปหํ, ภิกฺขเว, เตสํ ภิกฺขูนํ พหูปการํ วทามี’’ติอาทิ (อิติวุ. ๑๐๔). ยโต หิตกาเมน กุลปุตฺเตน สีลวนฺเต ภิกฺขู ฆรทฺวารํ สมฺปตฺเต ทิสฺวา ยทิ เทยฺยธมฺโม อตฺถิ, ยถาพลํ เทยฺยธมฺเมน ปติมาเนตพฺพา. ยทิ นตฺถิ, ปญฺจปติฏฺฐิตํ กตฺวา วนฺทิตพฺพา. ตสฺมิมฺปิ อสมฺปชฺชมาเน อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา นมสฺสิตพฺพา, ตสฺมิมฺปิ อสมฺปชฺชมาเน ปสนฺนจิตฺเตน ปิยจกฺขูหิ สมฺปสฺสิตพฺพา. เอวํ ทสฺสนมูลเกนปิ หิ ปุญฺเญน อเนกานิ ชาติสหสฺสานิ จกฺขุมฺหิ โรโค วา ทาโห [Pg.127] วา อุสฺสทา วา ปิฬกา วา น โหนฺติ, วิปฺปสนฺนปญฺจวณฺณสสฺสิริกานิ โหนฺติ จกฺขูนิ รตนวิมาเน อุคฺฆาฏิตมณิกวาฏสทิสานิ, สตสหสฺสกปฺปมตฺตํ เทเวสุ จ มนุสฺเสสุ จ สมฺปตฺตีนํ ลาภี โหติ. อนจฺฉริยญฺเจตํ, ยํ มนุสฺสภูโต สปฺปญฺญชาติโก สมฺมา ปวตฺติเตน สมณทสฺสนมเยน ปุญฺเญน เอวรูปํ วิปากสมฺปตฺตึ อนุภเวยฺย, ยตฺถ ติรจฺฉานคตานมฺปิ เกวลํ สทฺธามตฺตเกน กตสฺส สมณทสฺสนสฺส เอวํ วิปากสมฺปตฺตึ วณฺณยนฺติ.

El «ver a los ascetas» (samaṇānaṃ dassanaṃ) significa ir al encuentro, servir, recordar, escuchar y ver a los renunciantes que han apaciguado sus defilements, que han cultivado su cuerpo, conducta, mente y sabiduría, y que poseen el supremo dominio de sí mismos y la calma. Se llama «dassana» (visión) a todo esto debido a que la enseñanza está expresada de forma elocuente; debe entenderse que esto es una bendición. ¿Por qué? Porque es de gran beneficio. El Bienaventurado dijo: «Monjes, digo que incluso el ver a tales monjes es de gran beneficio». Por tanto, cuando un hijo de buena familia, deseoso de su bienestar, vea que monjes virtuosos llegan a la puerta de su casa, debe honrarlos con ofrendas según su capacidad si las tiene. Si no las tiene, debe rendirles homenaje mediante la postración de los cinco puntos. Si esto no es posible, debe saludarlos con las manos juntas. Si ni siquiera esto es posible, debe mirarlos con una mente llena de fe y ojos afectuosos. Pues, debido al mérito que tiene como raíz tal visión, durante miles de nacimientos no habrá en sus ojos enfermedades, ni ardor, ni protuberancias, ni manchas; sus ojos serán esplendorosos, con los cinco colores claros, semejantes a puertas de joyas abiertas en un palacio celestial. Durante cien mil eones, obtendrá todas las riquezas entre los devas y los seres humanos. Y no es de extrañar que un ser humano dotado de sabiduría experimente tal plenitud de resultados por el mérito consistente en ver a los ascetas realizado correctamente; pues incluso para los animales se describe tal plenitud de resultados por el mero hecho de ver a los ascetas con fe.

‘‘อุลูโก มณฺฑลกฺขิโก, เวทิยเก จิรทีฆวาสิโก;

สุขิโต วต โกสิโย อยํ, กาลุฏฺฐิตํ ปสฺสติ พุทฺธวรํ.

«Aquel búho de ojos redondos, habitante por largo tiempo del monte Vediyaka, este Kosiyo ciertamente es feliz, pues al levantarse por la mañana ve al Buda excelente».

‘‘มยิ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, ภิกฺขุสงฺเฆ อนุตฺตเร;

กปฺปานํ สตสหสฺสานิ, ทุคฺคเตโส น คจฺฉติ.

«Habiendo purificado su mente hacia mí y hacia la suprema orden de monjes, por cien mil eones él no irá a un estado de desdicha».

‘‘ส เทวโลกา จวิตฺวา, กุสลกมฺเมน โจทิโต;

ภวิสฺสติ อนนฺตญาโณ, โสมนสฺโสติ วิสฺสุโต’’ติ. (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๔๔);

Aquel [pájaro], habiendo muerto en el mundo celestial, impulsado por sus méritos, se convertirá en el Paccekabuddha conocido como Somanassa, dotado de sabiduría infinita. Así fue la predicción realizada.

กาเลน ธมฺมสากจฺฉา นาม ปโทเส วา ปจฺจูเส วา ทฺเว สุตฺตนฺติกา ภิกฺขู อญฺญมญฺญํ สุตฺตนฺตํ สากจฺฉนฺติ, วินยธรา วินยํ, อาภิธมฺมิกา อภิธมฺมํ, ชาตกภาณกา ชาตกํ, อฏฺฐกถิกา อฏฺฐกถํ, ลีนุทฺธตวิจิกิจฺฉาปเรตจิตฺตวิโสธนตฺถํ วา ตมฺหิ ตมฺหิ กาเล สากจฺฉนฺติ, อยํ กาเลน ธมฺมสากจฺฉา. สา อาคมพฺยตฺติอาทีนํ คุณานํ เหตุโต มงฺคลนฺติ วุจฺจตีติ.

La charla sobre el Dhamma en el momento oportuno significa que, ya sea al anochecer o al amanecer, dos monjes conocedores de los Suttas discuten los Suttas entre sí; los expertos en el Vinaya discuten el Vinaya; los estudiosos del Abhidhamma discuten el Abhidhamma; los narradores de Jatakas discuten los Jatakas; y los comentaristas discuten los comentarios. También discuten en diversos momentos con el fin de purificar la mente oprimida por la pereza, la agitación o la duda. Esto es la charla sobre el Dhamma en el momento oportuno. Se dice que es un auspicio supremo porque es la causa de cualidades como la claridad en la transmisión de las enseñanzas.

เอวํ อิมิสฺสา คาถาย ขนฺติ, โสวจสฺสตา, สมณทสฺสนํ, กาเลน ธมฺมสากจฺฉาติ จตฺตาริ มงฺคลานิ วุตฺตานิ. มงฺคลตฺตญฺจ เนสํ ตตฺถ ตตฺถ วิภาวิตเมวาติ.

Así, en este verso se han declarado cuatro auspicios: la paciencia, la afabilidad, el ver a los ascetas y la charla sobre el Dhamma en el momento oportuno. Su naturaleza como auspicios ha sido explicada detalladamente en sus respectivos lugares.

นิฏฺฐิตา ขนฺตี จาติ อิมิสฺสา คาถาย อตฺถวณฺณนา.

Aquí termina el comentario del significado del verso que comienza con 'Khantī ca'.

ตโปจาติคาถาวณฺณนา

Explicación del verso que comienza con 'Tapo ca'.

๑๑. อิทานิ [Pg.128] ตโป จาติ เอตฺถ ปาปเก ธมฺเม ตปตีติ ตโป. พฺรหฺมํ จริยํ, พฺรหฺมานํ วา จริยํ พฺรหฺมจริยํ, เสฏฺฐจริยนฺติ วุตฺตํ โหติ. อริยสจฺจานํ ทสฺสนํ อริยสจฺจานทสฺสนํ, อริยสจฺจานิ ทสฺสนนฺติปิ เอเก, ตํ น สุนฺทรํ. นิกฺขนฺตํ วานโตติ นิพฺพานํ, สจฺฉิกรณํ สจฺฉิกิริยา, นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยา นิพฺพานสจฺฉิกิริยา. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ อยํ ปทวณฺณนา.

11. Ahora, respecto a 'tapo cā': 'tapo' (ascetismo) es aquello que quema los estados mentales insanos. 'Brahmacariya' (vida santa) significa la práctica noble o la práctica de los seres excelsos; este es el significado. 'Ariyasaccānaṃ dassanaṃ' es la visión de las Verdades Nobles; algunos recitan 'ariyasaccāni dassanaṃ', pero eso no es correcto. 'Nibbāna' es llamado así porque ha salido de la selva del deseo (vāna); 'sacchikiriyā' es la realización; así, 'nibbānasacchikiriyā' es la realización del Nirvana. El resto debe entenderse según el método ya explicado. Esta es la explicación de las palabras.

อตฺถวณฺณนา ปน เอวํ เวทิตพฺพา – ตโป นาม อภิชฺฌาโทมนสฺสาทีนํ ตปนโต อินฺทฺริยสํวโร, โกสชฺชสฺส วา ตปนโต วีริยํ, เตหิ สมนฺนาคโต ปุคฺคโล อาตาปีติ วุจฺจติ. สฺวายํ อภิชฺฌาทิปฺปหานฌานาทิปฺปฏิลาภเหตุโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺโพ.

En cuanto al comentario del significado: se llama 'tapo' al control de las facultades sensoriales porque quema la codicia, el descontento y otros males; o bien, es el esfuerzo (vīriya) porque quema la pereza. Ciertamente, a la persona dotada de ellos se le llama 'ardiente' (ātāpī). Este ascetismo debe entenderse como un auspicio porque es la causa para abandonar la codicia y otros obstáculos, y para obtener los estados de absorción (jhāna).

พฺรหฺมจริยํ นาม เมถุนวิรติสมณธมฺมสาสนมคฺคานมธิวจนํ. ตถา หิ ‘‘อพฺรหฺมจริยํ ปหาย พฺรหฺมจารี โหตี’’ติ เอวมาทีสุ (ที. นิ. ๑.๑๙๔; ม. นิ. ๑.๒๙๒) เมถุนวิรติ พฺรหฺมจริยนฺติ วุจฺจติ. ‘‘ภควติ โน, อาวุโส, พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตีติ? เอวมาวุโส’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๕๗) สมณธมฺโม. ‘‘น ตาวาหํ, ปาปิม, ปรินิพฺพายิสฺสามิ, ยาว เม อิทํ พฺรหฺมจริยํ น อิทฺธญฺเจว ภวิสฺสติ ผีตญฺจ วิตฺถาริกํ พาหุชญฺญ’’นฺติ เอวมาทีสุ (ที. นิ. ๒.๑๖๘; สํ. นิ. ๕.๘๒๒; อุทา. ๕๑) สาสนํ. ‘‘อยเมว โข, ภิกฺขุ, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค พฺรหฺมจริยํ. เสยฺยถิทํ, สมฺมาทิฏฺฐี’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๕.๖) มคฺโค. อิธ ปน อริยสจฺจทสฺสเนน ปรโต มคฺคสฺส สงฺคหิตตฺตา อวเสสํ สพฺพมฺปิ วฏฺฏติ. ตญฺเจตํ อุปรูปริ นานปฺปการวิเสสาธิคมเหตุโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพํ.

'Brahmacariya' es un término que designa la abstinencia sexual, los deberes del asceta, la Enseñanza y el Sendero. Así, en pasajes como 'abandonando la conducta no santa, vive una vida santa', se llama brahmacariya a la abstinencia sexual. En pasajes como 'amigo, ¿se vive la vida santa bajo el Bienaventurado?', se refiere a los deberes del asceta. En pasajes como 'Māra, no entraré en el Parinirvana hasta que esta vida santa mía sea próspera, extendida y conocida por muchos', se refiere a la Enseñanza (Sāsana). En pasajes como 'este es el Noble Sendero Óctuple: la Visión Correcta...', se refiere al Sendero. Sin embargo, en este contexto, dado que el Sendero está incluido en la visión de las Verdades Nobles que se menciona después, cualquier otro aspecto de la vida santa es aceptable. Debe entenderse como un auspicio porque es la causa para alcanzar progresivamente diversas distinciones especiales.

อริยสจฺจาน ทสฺสนํ นาม กุมารปญฺเห วุตฺตานํ จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ อภิสมยวเสน มคฺคทสฺสนํ, ตํ สํสารทุกฺขวีติกฺกมเหตุโต มงฺคลนฺติ วุจฺจติ.

La 'visión de las Verdades Nobles' consiste en la visión del Sendero mediante la penetración de las cuatro Verdades Nobles mencionadas en las Preguntas del Joven (Kumārapañha). Se llama auspicio porque es la causa para trascender el sufrimiento del samsara.

นิพฺพานสจฺฉิกิริยา นาม อิธ อรหตฺตผลํ นิพฺพานนฺติ อธิปฺเปตํ. ตมฺปิ หิ ปญฺจคติวานเนน วานสญฺญิตาย ตณฺหาย นิกฺขนฺตตฺตา นิพฺพานนฺติ วุจฺจติ. ตสฺส [Pg.129] ปตฺติ วา ปจฺจเวกฺขณา วา สจฺฉิกิริยาติ วุจฺจติ. อิตรสฺส ปน นิพฺพานสฺส อริยสจฺจานํ ทสฺสเนเนว สจฺฉิกิริยา สิทฺธา, เตเนตํ อิธ นาธิปฺเปตํ. เอวเมสา นิพฺพานสจฺฉิกิริยา ทิฏฺฐธมฺมิกสุขวิหาราทิเหตุโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพา.

La 'realización del Nirvana' aquí se refiere al Fruto del Arhat (arahattaphala). Pues este también es llamado 'Nirvana' por haber salido del deseo conocido como 'vāna' en los cinco destinos de existencia. Su logro o su reflexión se llama 'realización'. En cuanto al otro aspecto del Nirvana, su realización se cumple mediante la visión de las Verdades Nobles, por lo tanto, no es lo que se pretende enfatizar aquí. Así, esta realización del Nirvana debe entenderse como un auspicio porque es la causa de una morada feliz en la vida presente.

เอวํ อิมิสฺสา คาถาย ตโป พฺรหฺมจริยํ, อริยสจฺจานํ ทสฺสนํ, นิพฺพานสจฺฉิกิริยาติ จตฺตาริ มงฺคลานิ วุตฺตานิ. มงฺคลตฺตญฺจ เนสํ ตตฺถ ตตฺถ วิภาวิตเมวาติ.

Así, en este verso se han declarado cuatro auspicios: el ascetismo, la vida santa, la visión de las Verdades Nobles y la realización del Nirvana. Su naturaleza como auspicios ha sido explicada detalladamente en sus respectivos lugares.

นิฏฺฐิตา ตโป จาติ อิมิสฺสา คาถาย อตฺถวณฺณนา.

Aquí termina el comentario del significado del verso que comienza con 'Tapo ca'.

ผุฏฺฐสฺสโลกธมฺเมหีติคาถาวณฺณนา

Explicación del verso que comienza con 'Phuṭṭhassa lokadhammehi'.

๑๒. อิทานิ ผุฏฺฐสฺส โลกธมฺเมหีติ เอตฺถ ผุฏฺฐสฺสาติ ผุสิตสฺส ฉุปิตสฺส สมฺปตฺตสฺส. โลเก ธมฺมา โลกธมฺมา, ยาว โลกปฺปวตฺติ, ตาว อนิวตฺตกา ธมฺมาติ วุตฺตํ โหติ. จิตฺตนฺติ มโน มานสํ. ยสฺสาติ นวสฺส วา มชฺฌิมสฺส วา เถรสฺส วา. น กมฺปตีติ น จลติ น เวธติ. อโสกนฺติ นิสฺโสกํ อพฺพูฬฺหโสกสลฺลํ. วิรชนฺติ วิคตรชํ วิทฺธํสิตรชํ. เขมนฺติ อภยํ นิรุปทฺทวํ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ อยํ ปทวณฺณนา.

12. Ahora, respecto a 'phuṭṭhassa lokadhammehi': 'phuṭṭhassa' significa ser tocado, contactado o alcanzado. 'Lokadhammā' son las condiciones del mundo; esto quiere decir que son leyes inevitables mientras continúe el mundo. 'Cittaṃ' es la mente o el corazón. 'Yassa' se refiere tanto a un monje joven, de mediana antigüedad o a un anciano (thera). 'Na kampati' significa que no se conmueve ni tiembla. 'Asokaṃ' significa sin tristeza, habiendo arrancado la espina del pesar. 'Virajaṃ' significa libre del polvo de las impurezas, con las impurezas destruidas. 'Khemaṃ' significa sin miedo, libre de peligros. El resto debe entenderse según el método ya explicado. Esta es la explicación de las palabras.

อตฺถวณฺณนา ปน เอวํ เวทิตพฺพา – ผุฏฺฐสฺส โลกธมฺเมหิ จิตฺตํ ยสฺส น กมฺปติ นาม ยสฺส ลาภาลาภาทีหิ อฏฺฐหิ โลกธมฺเมหิ ผุฏฺฐสฺส อชฺโฌตฺถฏสฺส จิตฺตํ น กมฺปติ น จลติ น เวธติ, ตสฺส ตํ จิตฺตํ เกนจิ อกมฺปนียโลกุตฺตมภาวาวหนโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพํ.

En cuanto al comentario del significado: 'aquél cuya mente no tiembla al ser tocado por las condiciones del mundo' significa que cuando la mente de un Arahant es contactada o abrumada por las ocho condiciones mundanas como la ganancia y la pérdida, no se conmueve, no oscila ni tiembla. Su mente debe entenderse como un auspicio porque conduce a un estado de excelencia suprema, siendo inconmovible ante cualquier circunstancia.

กสฺส จ เอเตหิ ผุฏฺฐสฺส จิตฺตํ น กมฺปตีติ? อรหโต ขีณาสวสฺส, น อญฺญสฺส กสฺสจิ. วุตฺตญฺเหตํ –

¿Y de quién es la mente que no tiembla al ser tocada por estas condiciones? De un Arahant que ha extinguido las impurezas (khīṇāsava), y de nadie más. Pues se ha dicho:

‘‘เสโล ยถา เอกคฺฆโน, วาเตน น สมีรติ;

เอวํ รูปา รสา สทฺทา, คนฺธา ผสฺสา จ เกวลา.

Así como una roca sólida no es movida por el viento, del mismo modo, las formas, los sabores, los sonidos, los aromas y los contactos en su totalidad,

‘‘อิฏฺฐา ธมฺมา อนิฏฺฐา จ, น ปเวเธนฺติ ตาทิโน;

ฐิตํ จิตฺตํ วิปฺปมุตฺตํ, วยญฺจสฺสานุปสฺสตี’’ติ. (มหาว. ๒๔๔);

ya sean fenómenos deseables o indeseables, no pueden conmover a tal ser estable; su mente está firme y liberada, contemplando la naturaleza del cese de las cosas.

อโสกํ [Pg.130] นาม ขีณาสวสฺเสว จิตฺตํ. ตญฺหิ ยฺวายํ ‘‘โสโก โสจนา โสจิตตฺตํ อนฺโตโสโก อนฺโตปริโสโก เจตโส ปรินิชฺฌายิตตฺต’’นฺติอาทินา (วิภ. ๒๓๗) นเยน วุจฺจติ โสโก, ตสฺส อภาวโต อโสกํ. เกจิ นิพฺพานํ วทนฺติ, ตํ ปุริมปเทน นานุสนฺธิยติ. ยถา จ อโสกํ, เอวํ วิรชํ เขมนฺติปิ ขีณาสวสฺเสว จิตฺตํ. ตญฺหิ ราคโทสโมหรชานํ วิคตตฺตา วิรชํ, จตูหิ จ โยเคหิ เขมตฺตา เขมํ, ยโต เอตํ เตน เตนากาเรน ตมฺหิ ตมฺหิ ปวตฺติกฺขเณ คเหตฺวา นิทฺทิฏฺฐวเสน ติวิธมฺปิ อปฺปวตฺตกฺขนฺธตาทิโลกุตฺตมภาวาวหนโต อาหุเนยฺยาทิภาวาวหนโต จ มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพํ.

Se denomina 'asoka' (sin pesar) precisamente al estado mental de un Arahant (aquel que ha destruido las impurezas). Pues este término 'soko' (pesar) se define en pasajes como 'pesar, lamentación, el estado de estar afligido, pesar interno, angustia interna, el estado de total consunción mental' (Vibha. 237); debido a la ausencia de tal pesar en el Arahant, se llama 'asoka'. Algunos maestros afirman que se refiere al Nibbāna, pero tal interpretación no guarda coherencia gramatical con el término precedente (citta). Al igual que 'asoka', también los términos 'viraja' (sin mácula) y 'khema' (seguridad) se refieren exclusivamente a la mente del Arahant. Es 'viraja' por estar libre del polvo (raja) del deseo, el odio y la delusión; es 'khema' por estar libre de los cuatro yugos (yogas). Puesto que estas tres cualidades —asoka, viraja y khema— se presentan en diversos momentos según las circunstancias y han sido señaladas así, debe entenderse que son bendiciones, ya que conducen a la excelencia supramundana, como la cesación de los agregados, y otorgan la condición de ser digno de ofrendas (āhuneyya).

เอวํ อิมิสฺสา คาถาย อฏฺฐโลกธมฺเมหิ อกมฺปิตจิตฺตํ, อโสกจิตฺตํ, วิรชจิตฺตํ, เขมจิตฺตนฺติ จตฺตาริ มงฺคลานิ วุตฺตานิ. มงฺคลตฺตญฺจ เนสํ ตตฺถ ตตฺถ วิภาวิตเมวาติ.

De esta manera, en esta estrofa se han declarado cuatro bendiciones: una mente inamovible ante las ocho condiciones mundanas, una mente sin pesar (asoka), una mente sin mácula (viraja) y una mente segura (khema). Su naturaleza como bendiciones ha quedado claramente demostrada en sus respectivos contextos.

นิฏฺฐิตา ผุฏฺฐสฺส โลกธมฺเมหีติ อิมิสฺสา คาถาย อตฺถวณฺณนา.

Aquí concluye el comentario del significado de la estrofa que comienza con 'phuṭṭhassa lokadhammehi'.

เอตาทิสานีติคาถาวณฺณนา

Comentario de la estrofa 'Etādisāni'.

๑๓. เอวํ ภควา อเสวนา จ พาลานนฺติอาทีหิ ทสหิ คาถาหิ อฏฺฐตึส มหามงฺคลานิ กเถตฺวา อิทานิ เอตาเนว อตฺตนา วุตฺตมงฺคลานิ ถุนนฺโต ‘‘เอตาทิสานิ กตฺวานา’’ติ อวสานคาถมภาสิ.

13. Habiendo expuesto las treinta y ocho bendiciones supremas mediante diez estrofas, comenzando con 'asevanā ca bālānaṃ', el Bendito ahora, deseando elogiar esas mismas bendiciones que él mismo declaró, pronunció la estrofa final que comienza con 'etādisāni katvānā'.

ตสฺสายมตฺถวณฺณนา – เอตาทิสานีติ เอตานิ อีทิสานิ มยา วุตฺตปฺปการานิ พาลานํ อเสวนาทีนิ. กตฺวานาติ กตฺวา. กตฺวาน กตฺวา กริตฺวาติ หิ อตฺถโต อนญฺญํ. สพฺพตฺถมปราชิตาติ สพฺพตฺถ ขนฺธกิเลสาภิสงฺขารเทวปุตฺตมารปฺปเภเทสุ จตูสุ ปจฺจตฺถิเกสุ เอเกนาปิ อปราชิตา หุตฺวา, สยเมว เต จตฺตาโร มาเร ปราเชตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. มกาโร เจตฺถ ปทสนฺธิกรมตฺโตติ วิญฺญาตพฺโพ.

Esta es la explicación de su significado: 'Etādisāni' se refiere a estas bendiciones del tipo ya mencionado, como la no asociación con los necios. 'Katvānā' significa habiendo realizado; pues los términos 'katvāna', 'katvā' y 'karitvā' son idénticos en significado. 'Sabbatthamaparājitā' significa que, ante los cuatro tipos de enemigos conocidos como Māras —los agregados (khandhamāra), las impurezas (kilesamāra), las formaciones volitivas (abhisaṅkhāramāra) y el hijo de un dios (devaputtamāra)—, no son vencidos por ninguno de ellos, sino que ellos mismos derrotan a estos cuatro Māras. En este término, debe entenderse que la letra 'm' funciona meramente como un recurso de unión eufónica (padasandhi).

สพฺพตฺถ โสตฺถึ คจฺฉนฺตีติ เอตาทิสานิ มงฺคลานิ กตฺวา จตูหิ มาเรหิ อปราชิตา หุตฺวา สพฺพตฺถ อิธโลกปรโลเกสุ ฐานจงฺกมนาทีสุ จ โสตฺถึ คจฺฉนฺติ, พาลเสวนาทีหิ เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ อาสวา [Pg.131] วิฆาตปริฬาหา, เตสํ อภาวา โสตฺถึ คจฺฉนฺติ, อนุปทฺทุตา อนุปสฏฺฐา เขมิโน อปฺปฏิภยา คจฺฉนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. อนุนาสิโก เจตฺถ คาถาพนฺธสุขตฺถํ วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ.

'Sabbattha sotthiṃ gacchanti' significa que, habiendo realizado tales bendiciones y siendo invictos ante los cuatro Māras, alcanzan el bienestar en todas partes, tanto en este mundo como en el venidero, y en todas las actividades como estar de pie o caminar. Debido a la ausencia de las impurezas, aflicciones y fiebres que surgirían por asociarse con los necios, alcanzan el bienestar; esto implica que avanzan libres de peligros, sin acosos, seguros y sin temor. Aquí, debe entenderse que el sonido nasal (anunāsika) se ha empleado para facilitar la métrica de la estrofa.

ตํ เตสํ มงฺคลมุตฺตมนฺติ อิมินา คาถาปเทน ภควา เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. กถํ? เอวํ, เทวปุตฺต, เย เอตาทิสานิ กโรนฺติ, เต ยสฺมา สพฺพตฺถ โสตฺถึ คจฺฉนฺติ, ตสฺมา ตํ พาลานํ อเสวนาทิอฏฺฐตึสวิธมฺปิ เตสํ เอตาทิสการกานํ มงฺคลมุตฺตมํ เสฏฺฐํ ปวรนฺติ คณฺหาหีติ.

Con el verso 'taṃ tesaṃ maṅgalamuttamaṃ', el Bendito dio por concluida la enseñanza. ¿De qué manera? 'Oh deidad, puesto que aquellos que realizan tales actos de este modo alcanzan el bienestar en todas partes, por lo tanto, acepta y comprende que estas treinta y ocho clases de bendiciones, comenzando con la no asociación con los necios, constituyen para tales personas la bendición suprema, excelente y excelsa'.

เอวญฺจ ภควตา นิฏฺฐาปิตาย เทสนาย ปริโยสาเน โกฏิสตสหสฺสเทวตาโย อรหตฺตํ ปาปุณึสุ, โสตาปตฺติสกทาคามิอนาคามิผลสมฺปตฺตานํ คณนา อสงฺขฺเยยฺยา อโหสิ. อถ ภควา ทุติยทิวเส อานนฺทตฺเถรํ อามนฺเตสิ – ‘‘อิมํ ปน, อานนฺท, รตฺตึ อญฺญตรา เทวตา มํ อุปสงฺกมิตฺวา มงฺคลปญฺหํ ปุจฺฉิ, อถสฺสาหํ อฏฺฐตึส มงฺคลานิ อภาสึ, อุคฺคณฺหาหิ, อานนฺท, อิมํ มงฺคลปริยายํ, อุคฺคเหตฺวา ภิกฺขู วาเจหี’’ติ. เถโร อุคฺคเหตฺวา ภิกฺขู วาเจสิ. ตยิทํ อาจริยปรมฺปราย อาภตํ ยาวชฺชตนา ปวตฺตติ, ‘‘เอวมิทํ พฺรหฺมจริยํ อิทฺธญฺเจว ผีตญฺจ วิตฺถาริกํ พาหุชญฺญํ ปุถุภูตํ ยาว เทวมนุสฺเสหิ สุปฺปกาสิต’’นฺติ เวทิตพฺพํ.

Al concluirse así la enseñanza por parte del Bendito, cien mil millones de deidades alcanzaron el estado de Arahant, mientras que el número de quienes alcanzaron los frutos de entrar en la corriente, de retorno una sola vez y de no retorno fue incontable. Al día siguiente, el Bendito se dirigió al Venerable Ānanda: 'Ánanda, durante esta noche, una deidad se acercó a mí y me preguntó sobre las bendiciones; entonces le declaré las treinta y ocho bendiciones. Aprende, Ánanda, esta exposición sobre las bendiciones; y tras haberla aprendido, enséñala a los monjes'. El anciano, tras aprenderla, se la enseñó a los monjes. Esta enseñanza ha sido transmitida por la sucesión de maestros y se preserva hasta el día de hoy. Así, debe entenderse que esta vida santa (brahmacariya) es exitosa, próspera, extensamente difundida, conocida por multitudes, consolidada y perfectamente proclamada tanto entre dioses como entre hombres.

อิทานิ เอเตสฺเวว มงฺคเลสุ ญาณปริจยปาฏวตฺถํ อยมาทิโต ปภุติ โยชนา – เอวมิเม อิธโลกปรโลกโลกุตฺตรสุขกามา สตฺตา พาลชนเสวนํ ปหาย, ปณฺฑิเต นิสฺสาย, ปูชเนยฺเย ปูเชตฺวา, ปติรูปเทสวาเสน ปุพฺเพ จ กตปุญฺญตาย กุสลปฺปวตฺติยํ โจทิยมานา อตฺตานํ สมฺมา ปณิธาย, พาหุสจฺจสิปฺปวินเยหิ อลงฺกตตฺตภาวา, วินยานุรูปํ สุภาสิตํ ภาสมานา, ยาว คิหิภาวํ น วิชหนฺติ, ตาว มาตาปิตูปฏฺฐาเนน โปราณํ อิณมูลํ วิโสธยมานา, ปุตฺตทารสงฺคเหน นวํ อิณมูลํ ปโยชยมานา, อนากุลกมฺมนฺตตาย ธนธญฺญาทิสมิทฺธึ ปาปุณนฺตา, ทาเนน โภคสารํ ธมฺมจริยาย ชีวิตสารญฺจ คเหตฺวา, ญาติสงฺคเหน สกชนหิตํ อนวชฺชกมฺมนฺตตาย ปรชนหิตญฺจ กโรนฺตา, ปาปวิรติยา ปรูปฆาตํ มชฺชปานสํยเมน อตฺตูปฆาตญฺจ วิวชฺเชตฺวา, ธมฺเมสุ อปฺปมาเทน กุสลปกฺขํ วฑฺเฒตฺวา, วฑฺฒิตกุสลตาย คิหิพฺยญฺชนํ โอหาย ปพฺพชิตภาเว ฐิตาปิ พุทฺธพุทฺธสาวกูปชฺฌายาจริยาทีสุ คารเวน นิวาเตน จ วตฺตสมฺปทํ อาราเธตฺวา, สนฺตุฏฺฐิยา [Pg.132] ปจฺจยเคธํ ปหาย, กตญฺญุตาย สปฺปุริสภูมิยํ ฐตฺวา, ธมฺมสฺสวเนน จิตฺตลีนตํ ปหาย, ขนฺติยา สพฺพปริสฺสเย อภิภวิตฺวา, โสวจสฺสตาย สนาถํ อตฺตานํ กตฺวา, สมณทสฺสเนน ปฏิปตฺติปโยคํ ปสฺสนฺตา, ธมฺมสากจฺฉาย กงฺขาฏฺฐานิเยสุ ธมฺเมสุ กงฺขํ วิโนเทตฺวา, อินฺทฺริยสํวรตเปน สีลวิสุทฺธึ สมณธมฺมพฺรหฺมจริเยน จิตฺตวิสุทฺธึ ตโต ปรา จ จตสฺโส วิสุทฺธิโย สมฺปาเทนฺตา, อิมาย ปฏิปทาย อริยสจฺจทสฺสนปริยายํ ญาณทสฺสนวิสุทฺธึ ปตฺวา อรหตฺตผลสงฺขฺยํ นิพฺพานํ สจฺฉิกโรนฺติ, ยํ สจฺฉิกริตฺวา สิเนรุปพฺพโต วิย วาตวุฏฺฐีหิ อฏฺฐหิ โลกธมฺเมหิ อวิกมฺปมานจิตฺตา อโสกา วิรชา เขมิโน โหนฺติ. เย จ เขมิโน โหนฺติ, เต สพฺพตฺถ เอเกนปิ อปราชิตา โหนฺติ, สพฺพตฺถ โสตฺถึ คจฺฉนฺติ. เตนาห ภควา –

Ahora, con el fin de adquirir destreza en la práctica del conocimiento sobre estas mismas bendiciones, se presenta la siguiente conexión desde el principio: de esta manera, estos seres que anhelan la felicidad en este mundo, en el más allá y la felicidad supramundana, habiendo abandonado la compañía de los necios y apoyándose en los sabios, habiendo honrado a quienes son dignos de honor; residiendo en un lugar adecuado y siendo impulsados hacia la práctica de lo meritorio debido a los méritos realizados en el pasado, habiéndose establecido correctamente a sí mismos; estando adornados por el gran conocimiento, las artes y la disciplina, y hablando palabras bien dichas conforme a la disciplina; mientras no abandonan el estado de laicos, liquidan su antigua deuda mediante el servicio a su padre y a su madre, y contraen una nueva deuda mediante el sustento de su esposa e hijos; alcanzando la prosperidad en riquezas y granos a través de una ocupación no confusa; habiendo tomado la esencia de la riqueza mediante la generosidad y la esencia de la vida mediante la práctica del Dhamma; trabajando por el bienestar de su propia gente a través de la ayuda a sus parientes y por el bienestar de los demás mediante acciones intachables; habiendo evitado dañar a otros mediante la abstención del mal y habiendo evitado dañarse a sí mismos mediante la moderación en el consumo de embriagantes; habiendo incrementado el lado saludable mediante la diligencia en las enseñanzas; debido a la cualidad de su virtud acrecentada, habiendo abandonado la apariencia laica y establecido en el estado de monje, habiendo complacido la perfección de los deberes con respeto y humildad hacia el Buda, sus discípulos, sus preceptores y maestros; habiendo abandonado el anhelo por los requisitos mediante el contentamiento; habiéndose establecido en el terreno de los hombres virtuosos mediante la gratitud; habiendo abandonado la apatía mental mediante la escucha del Dhamma; habiendo superado todos los peligros mediante la paciencia; habiéndose hecho a sí mismos protegidos mediante la docilidad; viendo la aplicación de la práctica mediante la visión de los ascetas; habiendo disipado la duda en las enseñanzas que son causa de incertidumbre mediante la discusión del Dhamma; habiendo perfeccionado la pureza de la moral mediante el ascetismo del control de los sentidos y la pureza de la mente mediante la vida santa de la práctica ascética, y habiendo perfeccionado tras ello las otras cuatro purezas; por medio de este camino, habiendo alcanzado la pureza del conocimiento y la visión, que es el método para ver las Nobles Verdades, realizan el Nirvana, conocido como el fruto del estado de Arahat; habiendo realizado el cual, al igual que el monte Sineru no es conmovido por los vientos feroces, permanecen con la mente inconmovible ante las ocho condiciones mundanas, sin penas, sin mácula y seguros. Y aquellos que están seguros no son derrotados por ningún enemigo en ningún lugar, y en todo lugar caminan en paz. Por esto, el Bienaventurado dijo:

‘‘เอตาทิสานิ กตฺวาน, สพฺพตฺถมปราชิตา;

สพฺพตฺถ โสตฺถึ คจฺฉนฺติ, ตํ เตสํ มงฺคลมุตฺตม’’นฺติ.

«Habiendo cumplido tales cosas, no siendo derrotados en ningún lugar, en todo lugar caminan en paz; esa es su bendición suprema».

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทกปาฐ-อฏฺฐกถาย

En el Paramatthajotikā, el comentario del Khuddakapāṭha:

มงฺคลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Ha finalizado la explicación del Maṅgala Sutta.

๖. รตนสุตฺตวณฺณนา

6. Explicación del Ratana Sutta

นิกฺเขปปฺปโยชนํ

El propósito de la colocación

อิทานิ ยานีธ ภูตานีติเอวมาทินา มงฺคลสุตฺตานนฺตรํ นิกฺขิตฺตสฺส รตนสุตฺตสฺส อตฺถวณฺณนากฺกโม อนุปฺปตฺโต. ตสฺส อิธ นิกฺเขปปฺปโยชนํ วตฺวา ตโต ปรํ สุปริสุทฺเธน ติตฺเถน นทิตฬากาทีสุ สลิลชฺโฌคาหณมิว สุปริสุทฺเธน นิทาเนน อิมสฺส สุตฺตสฺส อตฺถชฺโฌคาหณํ ทสฺเสตุํ –

Ahora ha llegado el turno del orden de la explicación del significado del Ratana Sutta, que fue colocado inmediatamente después del Maṅgala Sutta, comenzando con «Yānīdha bhūtāni». Habiendo declarado el propósito de su colocación aquí, y con el fin de mostrar la entrada al significado de este sutta mediante una introducción muy pura, tal como uno entra a tomar agua en ríos o estanques a través de un embarcadero muy limpio:

‘‘เยน วุตฺตํ ยทา ยตฺถ, ยสฺมา เจตํ อิมํ นยํ;

ปกาเสตฺวาน เอตสฺส, กริสฺสามตฺถวณฺณนํ’’.

«Por quién fue dicho, cuándo, dónde y por qué motivo; habiendo revelado este método, realizaremos la explicación de su significado».

ตตฺถ [Pg.133] ยสฺมา มงฺคลสุตฺเตน อตฺตรกฺขา อกลฺยาณกรณกลฺยาณากรณปจฺจยานญฺจ อาสวานํ ปฏิฆาโต ทสฺสิโต, อิมญฺจ สุตฺตํ ปรารกฺขํ อมนุสฺสาทิปจฺจยานญฺจ อาสวานํ ปฏิฆาตํ สาเธติ, ตสฺมา ตทนนฺตรํ นิกฺขิตฺตํ สิยาติ.

Al respecto, dado que en el Maṅgala Sutta se mostró la autoprotección y la destrucción de los influjos para aquellos que cuentan con el apoyo de no realizar lo perjudicial y realizar lo beneficioso, y dado que este sutta logra la protección de los demás y la destrucción de los influjos para aquellos que enfrentan causas como los espíritus no humanos, por lo tanto, debe considerarse colocado inmediatamente después de aquel.

อิทํ ตาวสฺส อิธ นิกฺเขปปฺปโยชนํ.

Este es, primeramente, el propósito de su colocación en este lugar.

เวสาลิวตฺถุ

La historia de Vesālī

อิทานิ ‘‘เยน วุตฺตํ ยทา ยตฺถ, ยสฺมา เจต’’นฺติ เอตฺถาห ‘‘เกน ปเนตํ สุตฺตํ วุตฺตํ, กทา กตฺถ, กสฺมา จ วุตฺต’’นฺติ. วุจฺจเต – อิทญฺหิ ภควตา เอว วุตฺตํ, น สาวกาทีหิ. ตญฺจ ยทา ทุพฺภิกฺขาทีหิ อุปทฺทเวหิ อุปทฺทุตาย เวสาลิยา ลิจฺฉวีหิ ราชคหโต ยาจิตฺวา ภควา เวสาลึ อานีโต, ตทา เวสาลิยํ เตสํ อุปทฺทวานํ ปฏิฆาตตฺถาย วุตฺตนฺติ. อยํ เตสํ ปญฺหานํ สงฺเขปวิสฺสชฺชนา. วิตฺถารโต ปน เวสาลิวตฺถุโต ปภุติ โปราเณหิ วณฺณียติ.

Ahora, respecto a «por quién fue dicho, cuándo, dónde y por qué motivo», se pregunta: «¿Quién dijo este sutta, cuándo, dónde y por qué fue dicho?». Se responde: este fue dicho únicamente por el Bienaventurado, no por los discípulos u otros. Y fue dicho en el momento en que el Bienaventurado fue conducido a Vesālī desde Rājagaha, a petición de los Licchavis, cuando Vesālī estaba siendo oprimida por calamidades como la hambruna, con el fin de disipar esas calamidades en Vesālī. Esta es la respuesta resumida a esas preguntas. No obstante, los antiguos maestros la explican detalladamente comenzando con la historia de Vesālī.

ตตฺรายํ วณฺณนา – พาราณสิรญฺโญ กิร อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ คพฺโภ สณฺฐาสิ, สา ตํ ญตฺวา รญฺโญ นิเวเทสิ, ราชา คพฺภปริหารํ อทาสิ. สา สมฺมา ปริหริยมานคพฺภา คพฺภปริปากกาเล วิชายนฆรํ ปาวิสิ. ปุญฺญวตีนํ ปจฺจูสสมเย คพฺภวุฏฺฐานํ โหติ. สา จ ตาสํ อญฺญตรา, เตน ปจฺจูสสมเย อลตฺตกปฏลพนฺธุชีวกปุปฺผสทิสํ มํสเปสึ วิชายิ. ตโต ‘‘อญฺญา เทวิโย สุวณฺณพิมฺพสทิเส ปุตฺเต วิชายนฺติ, อคฺคมเหสี มํสเปสินฺติ รญฺโญ ปุรโต มม อวณฺโณ อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติ จินฺเตตฺวา เตน อวณฺณภเยน ตํ มํสเปสึ เอกสฺมึ ภาชเน ปกฺขิปิตฺวา อญฺญตเรน ปฏิกุชฺชิตฺวา ราชมุทฺทิกาย ลญฺฉิตฺวา คงฺคาย โสเต ปกฺขิปาเปสิ. มนุสฺเสหิ ฉฑฺฑิตมตฺเต เทวตา อารกฺขํ สํวิทหึสุ. สุวณฺณปฏฺฏกญฺเจตฺถ ชาติหิงฺคุลเกน ‘‘พาราณสิรญฺโญ อคฺคมเหสิยา ปชา’’ติ ลิขิตฺวา พนฺธึสุ. ตโต ตํ ภาชนํ อูมิภยาทีหิ อนุปทฺทุตํ คงฺคาโสเตน ปายาสิ.

Esta es la explicación: se dice que en el vientre de la reina principal del rey de Bārāṇasī se estableció un feto. Ella, al saberlo, se lo comunicó al rey, y el rey le otorgó los cuidados para el embarazo. Habiendo sido su feto bien cuidado, ella entró en la casa de partos en el momento de la maduración del feto. Para las mujeres de gran mérito, el parto ocurre al amanecer. Ella era una de ellas; por lo tanto, al amanecer dio a luz a una masa de carne similar a una flor bandhujīvaka envuelta en laca roja. Entonces pensó: «Las otras reinas dan a luz a hijos semejantes a imágenes de oro, pero la reina principal ha dado a luz a una masa de carne; que no surja mi deshonra ante el rey». Por temor a esa deshonra, colocó esa masa de carne en un recipiente, lo cubrió con otro, lo selló con el sello real y lo hizo arrojar a la corriente del Ganges. Tan pronto como fue arrojado por los hombres, las deidades dispusieron protección. Ataron allí una lámina de oro escrita con bermellón natural que decía: «Descendencia de la reina principal del rey de Bārāṇasī». Luego, ese recipiente, sin ser dañado por peligros como las olas, navegó por la corriente del Ganges.

เตน จ สมเยน อญฺญตโร ตาปโส โคปาลกุลํ นิสฺสาย คงฺคาตีเร วิหรติ. โส ปาโตว คงฺคํ โอตรนฺโต ภาชนํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา [Pg.134] ปํสุกูลสญฺญาย อคฺคเหสิ. ตโต ตตฺถ ตํ อกฺขรปฏฺฏกํ ราชมุทฺทิกาลญฺฉนญฺจ ทิสฺวา มุญฺจิตฺวา ตํ มํสเปสึ อทฺทส, ทิสฺวานสฺส เอตทโหสิ ‘‘สิยา คพฺโภ, ตถา หิสฺส ทุคฺคนฺธปูติภาโว นตฺถี’’ติ. ตํ อสฺสมํ เนตฺวา สุทฺเธ โอกาเส ฐเปสิ. อถ อฑฺฒมาสจฺจเยน ทฺเว มํสเปสิโย อเหสุํ. ตาปโส ทิสฺวา สาธุตรํ ฐเปสิ, ตโต ปุน อฑฺฒมาสจฺจเยน เอกเมกิสฺสา เปสิยา หตฺถปาทสีสานมตฺถาย ปญฺจ ปญฺจ ปิฬกา อุฏฺฐหึสุ. ตาปโส ทิสฺวา ปุน สาธุตรํ ฐเปสิ. อถ อฑฺฒมาสจฺจเยน เอกา มํสเปสิ สุวณฺณพิมฺพสทิโส ทารโก, เอกา ทาริกา อโหสิ. เตสุ ตาปสสฺส ปุตฺตสิเนโห อุปฺปชฺชิ. องฺคุฏฺฐกโต จสฺส ขีรํ นิพฺพตฺติ. ตโต ปภุติ จ ขีรภตฺตํ ลภติ, โส ภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา ขีรํ ทารกานํ มุเข อาสิญฺจติ. เตสํ ยํ ยํ อุทรํ ปวิฏฺฐํ, ตํ สพฺพํ มณิภาชนคตํ วิย ทิสฺสติ. เอวํ ลิจฺฉวี อเหสุํ. อปเร ปนาหุ ‘‘สิพฺเพตฺวา ฐปิตา วิย เนสํ อญฺญมญฺญํ ลีนา ฉวิ อโหสี’’ติ. เอวํ เต นิจฺฉวิตาย วา ลีนจฺฉวิตาย วา ลิจฺฉวีติ ปญฺญายึสุ.

En aquel tiempo, un cierto asceta vivía a orillas del río Ganges bajo el cuidado de una familia de pastores de vacas. Temprano por la mañana, mientras descendía al Ganges, vio un recipiente que flotaba hacia él y, pensando que era un trapo desechado, lo recogió. Después, al ver allí una placa inscrita con letras y el sello real de un anillo, lo abrió y vio una masa de carne. Al verla, pensó: «Esto podría ser un feto, ya que no tiene mal olor ni signo de putrefacción». Llevándolo a su ermita, lo colocó en un lugar limpio. Al cabo de medio mes, se dividió en dos masas de carne. El asceta, al ver esto, las guardó cuidadosamente. Pasado otro medio mes, en cada una de las masas surgieron cinco protuberancias para el desarrollo de las manos, los pies y la cabeza. El asceta las vio y las guardó de nuevo con gran cuidado. Transcurrido otro medio mes, una masa de carne se convirtió en un niño con la apariencia de una imagen de oro, y la otra se convirtió en una niña. En el asceta surgió un afecto paternal hacia ellos. De su pulgar brotó leche y, desde entonces, tras comer su arroz con leche, vertía la leche en la boca de los niños. Todo lo que entraba en sus estómagos era visible, como si estuviera dentro de un recipiente de gemas. Así se convirtieron en los Licchavīs. Otros maestros dicen: «Sus pieles estaban unidas entre sí como si hubieran sido cosidas». De este modo, debido a que parecían no tener piel (nicchavitāya) o por tener la piel unida (līnacchavitāya), se les conoció como Licchavīs.

ตาปโส ทารเก โปเสนฺโต อุสฺสูเร คามํ ปิณฺฑาย ปวิสติ, อติทิวา ปฏิกฺกมติ. ตสฺส ตํ พฺยาปารํ ญตฺวา โคปาลกา อาหํสุ, ‘‘ภนฺเต, ปพฺพชิตานํ ทารกโปสนํ ปลิโพโธ, อมฺหากํ ทารเก เทถ, มยํ โปเสสฺสาม, ตุมฺเห อตฺตโน กมฺมํ กโรถา’’ติ. ตาปโส ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิ. โคปาลกา ทุติยทิวเส มคฺคํ สมํ กตฺวา ปุปฺเผหิ โอกิริตฺวา ธชปฏากํ อุสฺสาเปตฺวา ตูริเยหิ วชฺชมาเนหิ อสฺสมํ อาคตา. ตาปโส ‘‘มหาปุญฺญา ทารกา, อปฺปมาเทน วฑฺเฒถ, วฑฺเฒตฺวา จ อญฺญมญฺญํ อาวาหวิวาหํ กโรถ, ปญฺจโครเสน ราชานํ โตเสตฺวา ภูมิภาคํ คเหตฺวา นครํ มาเปถ, ตตฺถ กุมารํ อภิสิญฺจถา’’ติ วตฺวา ทารเก อทาสิ. เต ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิตฺวา ทารเก เนตฺวา โปเสสุํ.

El asceta, mientras criaba a los niños, entraba al pueblo para pedir limosna cuando el sol ya estaba alto y regresaba muy tarde. Al notar esta ocupación suya, los pastores de vacas le dijeron: «Venerable señor, criar niños es un impedimento para los renunciantes. Entréguenos a los niños, nosotros los criaremos; realice usted sus propios deberes ascéticos». El asceta aceptó diciendo: «Está bien». Al día siguiente, los pastores de vacas nivelaron el camino, esparcieron flores, alzaron estandartes y banderas, y llegaron a la ermita acompañados de música instrumental. El asceta les dijo: «Estos niños poseen un gran mérito. Críenlos con diligencia y, cuando crezcan, celebren el matrimonio entre ellos. Complazcan al rey con los cinco productos de la vaca, obtengan una porción de tierra, funden una ciudad y consagren allí al joven como rey». Tras decir esto, les entregó a los niños. Ellos aceptaron diciendo: «Está bien», se llevaron a los niños y los criaron.

ทารกา วุฑฺฒิมนฺวาย กีฬนฺตา วิวาทฏฺฐาเนสุ อญฺเญ โคปาลทารเก หตฺเถนปิ ปาเทนปิ ปหรนฺติ, เต โรทนฺติ. ‘‘กิสฺส โรทถา’’ติ จ มาตาปิตูหิ วุตฺตา ‘‘อิเม นิมฺมาตาปิติกา ตาปสโปสิตา อมฺเห อตีว ปหรนฺตี’’ติ วทนฺติ. ตโต เตสํ มาตาปิตโร ‘‘อิเม ทารกา อญฺเญ ทารเก วิเหเฐนฺติ ทุกฺขาเปนฺติ, น อิเม สงฺคเหตพฺพา, วชฺชิตพฺพา อิเม’’ติ อาหํสุ. ตโต ปภุติ กิร โส ปเทโส ‘‘วชฺชี’’ติ [Pg.135] วุจฺจติ, ติโยชนสตํ ปริมาเณน. อถ ตํ ปเทสํ โคปาลกา ราชานํ โตเสตฺวา อคฺคเหสุํ. ตตฺเถว นครํ มาเปตฺวา โสฬสวสฺสุทฺเทสิกํ กุมารํ อภิสิญฺจิตฺวา ราชานํ อกํสุ. ตาย จสฺส ทาริกาย สทฺธึ วาเรยฺยํ กตฺวา กติกํ อกํสุ ‘‘น พาหิรโต ทาริกา อาเนตพฺพา, อิโต ทาริกา น กสฺสจิ ทาตพฺพา’’ติ. เตสํ ปฐมสํวาเสน ทฺเว ทารกา ชาตา ธีตา จ ปุตฺโต จ, เอวํ โสฬสกฺขตฺตุํ ทฺเว ทฺเว ชาตา. ตโต เตสํ ทารกานํ ยถากฺกมํ วฑฺฒนฺตานํ อารามุยฺยานนิวาสฏฺฐานปริวารสมฺปตฺตึ คเหตุํ อปฺปโหนฺตํ ตํ นครํ ติกฺขตฺตุํ คาวุตนฺตเรน คาวุตนฺตเรน ปากาเรน ปริกฺขิปึสุ, ตสฺส ปุนปฺปุนํ วิสาลีกตตฺตา เวสาลีตฺเวว นามํ ชาตํ. อิทํ เวสาลิวตฺถุ.

Al llegar a la edad de crecimiento, mientras jugaban, los niños golpeaban a los otros hijos de los pastores con las manos y los pies en los lugares donde surgían disputas. Estos lloraban y, cuando sus padres les preguntaban: «¿Por qué lloráis?», respondían: «Estos niños sin madre ni padre, criados por el asceta, nos golpean excesivamente». Entonces sus padres dijeron: «Estos niños acosan y hacen sufrir a los otros niños. No se debe tratar con ellos, deben ser evitados (vajjitabbā)». Se dice que a partir de entonces, esa región, con una extensión de trescientas leguas (yojanas), fue llamada Vajjī. Después, los pastores de vacas complacieron al rey y tomaron posesión de esa región. Fundaron allí mismo una ciudad y, tras consagrar al joven de dieciséis años, lo hicieron rey. Celebraron su matrimonio con aquella joven e hicieron un pacto: «No se traerán doncellas del exterior, ni se entregará ninguna doncella de aquí a nadie de afuera». De su primera unión nacieron dos niños: una hija y un hijo. De esta manera, nacieron dos niños en dieciséis ocasiones. Posteriormente, a medida que estos niños crecían, el espacio de los parques, jardines, residencias y séquitos resultó insuficiente, por lo que rodearon la ciudad con muros tres veces, a intervalos de un cuarto de legua (gāvuta). Debido a que fue ensanchada (visālīkata) una y otra vez, se le dio el nombre de Vesālī. Este es el origen de Vesālī.

ภควโต นิมนฺตนํ

La invitación al Bienaventurado.

อยํ ปน เวสาลี ภควโต อุปฺปนฺนกาเล อิทฺธา เวปุลฺลปฺปตฺตา อโหสิ. ตตฺถ หิ ราชูนํเยว สตฺต สหสฺสานิ สตฺต สตานิ สตฺต จ ราชาโน อเหสุํ. ตถา ยุวราชเสนาปติภณฺฑาคาริกปฺปภุตีนํ. ยถาห –

Esta ciudad de Vesālī, en la época en que apareció el Bienaventurado, era próspera y había alcanzado una gran expansión. Pues allí había siete mil setecientos siete reyes. Del mismo modo, había igual número de príncipes herederos, generales y tesoreros. Tal como se ha dicho:

‘‘เตน โข ปน สมเยน เวสาลี อิทฺธา เจว โหติ ผีตา จ พหุชนา อากิณฺณมนุสฺสา สุภิกฺขา จ, สตฺต จ ปาสาทสหสฺสานิ สตฺต จ ปาสาทสตานิ สตฺต จ ปาสาทา, สตฺต จ กูฏาคารสหสฺสานิ สตฺต จ กูฏาคารสตานิ สตฺต จ กูฏาคารานิ, สตฺต จ อารามสหสฺสานิ สตฺต จ อารามสตานิ สตฺต จ อารามา, สตฺต จ โปกฺขรณิสหสฺสานิ สตฺต จ โปกฺขรณิสตานิ สตฺต จ โปกฺขรณิโย’’ติ (มหาว. ๓๒๖).

«En aquel tiempo, Vesālī era próspera y opulenta, con mucha población, densamente habitada por seres humanos y con abundancia de alimentos. Había siete mil setecientos siete palacios, siete mil setecientos siete casas de techos puntiagudos, siete mil setecientos siete parques y siete mil setecientos siete estanques de lotos».

สา อปเรน สมเยน ทุพฺภิกฺขา อโหสิ ทุพฺพุฏฺฐิกา ทุสฺสสฺสา. ปฐมํ ทุคฺคตมนุสฺสา มรนฺติ, เต พหิทฺธา ฉฑฺเฑนฺติ. มตมนุสฺสานํ กุณปคนฺเธน อมนุสฺสา นครํ ปวิสึสุ, ตโต พหุตรา มรนฺติ. ตาย ปฏิกูลตาย สตฺตานํ อหิวาตโรโค อุปฺปชฺชิ. อิติ ตีหิ ทุพฺภิกฺขอมนุสฺสโรคภเยหิ อุปทฺทุตา เวสาลินครวาสิโน อุปสงฺกมิตฺวา ราชานํ อาหํสุ, ‘‘มหาราช, อิมสฺมึ นคเร ติวิธํ ภยมุปฺปนฺนํ, อิโต ปุพฺเพ ยาว สตฺตมา ราชกุลปริวฏฺฏา เอวรูปํ อนุปฺปนฺนปุพฺพํ, ตุมฺหากํ มญฺเญ อธมฺมิกตฺเตน [Pg.136] ตํ เอตรหิ อุปฺปนฺน’’นฺติ. ราชา สพฺเพ สนฺถาคาเร สนฺนิปาตาเปตฺวา ‘‘มยฺหํ อธมฺมิกภาวํ วิจินถา’’ติ อาห. เต สพฺพํ ปเวณึ วิจินนฺตา น กิญฺจิ อทฺทสํสุ.

Posteriormente, hubo una hambruna debido a la falta de lluvias y la escasez de cosechas. Al principio murieron las personas pobres, cuyos cuerpos eran arrojados fuera de la ciudad. Debido al hedor de los cadáveres humanos, los seres no humanos (amanussā) entraron en la ciudad, provocando la muerte de muchas más personas. Debido a esa impureza, surgió entre los seres la enfermedad de la peste (ahivātarogo). Así, acosados por estos tres temores —el hambre, los seres no humanos y la enfermedad—, los habitantes de Vesālī se acercaron al rey y le dijeron: «Gran Rey, en esta ciudad han surgido tres tipos de peligros. En el pasado, hasta la séptima generación de la dinastía real, nunca había ocurrido algo semejante. Pensamos que esto ha sucedido ahora debido a vuestra falta de rectitud». El rey convocó a todos en el salón de asambleas y dijo: «Investigad si hay alguna falta de rectitud en mí». Ellos, al investigar toda su conducta y linaje, no encontraron falta alguna.

ตโต รญฺโญ โทสมทิสฺวา ‘‘อิทํ ภยํ อมฺหากํ กถํ วูปสเมยฺยา’’ติ จินฺเตสุํ. ตตฺถ เอกจฺเจ ฉ สตฺถาเร อปทิสึสุ ‘‘เอเตหิ โอกฺกนฺตมตฺเต วูปสเมสฺสตี’’ติ. เอกจฺเจ อาหํสุ – ‘‘พุทฺโธ กิร โลเก อุปฺปนฺโน, โส ภควา สพฺพสตฺตหิตาย ธมฺมํ เทเสติ มหิทฺธิโก มหานุภาโว, เตน โอกฺกนฺตมตฺเต สพฺพภยานิ วูปสเมยฺยุ’’นฺติ. เตน เต อตฺตมนา หุตฺวา ‘‘กหํ ปน โส ภควา เอตรหิ วิหรติ, อมฺเหหิ เปสิโต น อาคจฺเฉยฺยา’’ติ อาหํสุ. อถาปเร อาหํสุ – ‘‘พุทฺธา นาม อนุกมฺปกา, กิสฺส นาคจฺเฉยฺยุํ, โส ปน ภควา เอตรหิ ราชคเห วิหรติ, ราชา พิมฺพิสาโร ตํ อุปฏฺฐหติ, โส อาคนฺตุํ น ทเทยฺยา’’ติ. ‘‘เตน หิ ราชานํ สญฺญาเปตฺวา อาเนยฺยามา’’ติ ทฺเว ลิจฺฉวิราชาโน มหตา พลกาเยน ปหูตํ ปณฺณาการํ ทตฺวา รญฺโญ สนฺติกํ เปสึสุ ‘‘พิมฺพิสารํ สญฺญาเปตฺวา ภควนฺตํ อาเนถา’’ติ. เต คนฺตฺวา รญฺโญ ปณฺณาการํ ทตฺวา ตํ ปวตฺตึ นิเวเทตฺวา, ‘‘มหาราช, ภควนฺตํ อมฺหากํ นครํ เปเสหี’’ติ อาหํสุ. ราชา น สมฺปฏิจฺฉิ, ‘‘ตุมฺเหเยว ชานาถา’’ติ อาห. เต ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอวมาหํสุ – ‘‘ภนฺเต, อมฺหากํ นคเร ตีณิ ภยานิ อุปฺปนฺนานิ, สเจ ภควา อาคจฺเฉยฺย, โสตฺถิ โน ภเวยฺยา’’ติ. ภควา อาวชฺเชตฺวา ‘‘เวสาลิยํ รตนสุตฺเต วุตฺเต สา รกฺขา โกฏิสตสหสฺสํ จกฺกวาฬานํ ผริสฺสติ, สุตฺตปริโยสาเน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย ภวิสฺสตี’’ติ อธิวาเสสิ. อถ ราชา พิมฺพิสาโร ภควโต อธิวาสนํ สุตฺวา ‘‘ภควตา เวสาลิคมนํ อธิวาสิต’’นฺติ นคเร โฆสนํ การาเปตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อาห – ‘‘กึ, ภนฺเต, สมฺปฏิจฺฉถ เวสาลิคมน’’นฺติ? อาม, มหาราชาติ. เตน หิ, ภนฺเต, ตาว อาคเมถ, ยาว มคฺคํ ปฏิยาเทมีติ.

Después de esto, al no ver ninguna falta en el rey [Licchavi], los habitantes pensaron: «¿Cómo podrá apaciguarse este peligro para nosotros?». En esa ocasión, algunos señalaron a los seis maestros heréticos, diciendo: «Tan pronto como ellos lleguen, el peligro se apaciguará». Otros dijeron: «Se dice que un Buda ha aparecido en el mundo; ese Bienaventurado enseña el Dhamma para el beneficio de todos los seres, posee gran poder y gran majestad. Tan pronto como Él llegue, todos los peligros se apaciguarán». Al oír esto, se regocijaron y dijeron: «Pero, ¿dónde habita ese Bienaventurado ahora? Si enviamos por Él, ¿vendrá?». Otros respondieron: «Los Budas son compasivos, ¿por qué no habrían de venir? Sin embargo, el Bienaventurado reside ahora en Rajagaha y el rey Bimbisara lo atiende; es posible que él no le permita venir». Entonces pensaron: «En ese caso, informaremos al rey y traeremos al Buda». Enviaron a dos reyes Licchavi ante el rey Bimbisara con una gran escolta y abundantes regalos, diciendo: «Informen a Bimbisara y traigan al Bienaventurado». Ellos fueron, entregaron los regalos al rey, le informaron de la situación y dijeron: «Gran rey, enviad al Bienaventurado a nuestra ciudad». El rey no dio su consentimiento directo y dijo: «Vosotros mismos debéis invitar al Bienaventurado». Ellos se acercaron al Bienaventurado, le rindieron homenaje y le dijeron: «Venerable Señor, han surgido tres peligros en nuestra ciudad; si el Bienaventurado viniera, habría bienestar para nosotros». El Bienaventurado, tras reflexionar, aceptó la invitación pensando: «Cuando se recite el Ratana Sutta en Vesali, su protección se extenderá a cien mil millones de universos, y al final del discurso, ochenta y cuatro mil seres alcanzarán la comprensión del Dhamma». Entonces, el rey Bimbisara, al enterarse de que el Bienaventurado había aceptado ir a Vesali, hizo proclamar la noticia en la ciudad, se acercó al Bienaventurado y le preguntó: «Venerable Señor, ¿es cierto que habéis aceptado ir a Vesali?». «Así es, gran rey», respondió. «En ese caso, Venerable Señor, esperad un momento mientras preparo el camino», suplicó el rey.

อถ โข ราชา พิมฺพิสาโร ราชคหสฺส จ คงฺคาย จ อนฺตรา ปญฺจโยชนภูมึ สมํ กตฺวา โยชเน โยชเน วิหารํ มาเปตฺวา ภควโต คมนกาลํ ปฏิเวเทสิ. ภควา ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ ปริวุโต [Pg.137] ปายาสิ. ราชา ปญฺจโยชนํ มคฺคํ ปญฺจวณฺเณหิ ปุปฺเผหิ ชาณุมตฺตํ โอกิราเปตฺวา ธชปฏากปุณฺณฆฏกทลิอาทีนิ อุสฺสาเปตฺวา ภควโต ทฺเว เสตจฺฉตฺตานิ เอกเมกสฺส จ ภิกฺขุสฺส เอกเมกํ อุกฺขิปาเปตฺวา สทฺธึ อตฺตโน ปริวาเรน ปุปฺผคนฺธาทีหิ ปูชํ กโรนฺโต เอเกกสฺมึ วิหาเร ภควนฺตํ วสาเปตฺวา มหาทานานิ ทตฺวา ปญฺจหิ ทิวเสหิ คงฺคาตีรํ เนสิ. ตตฺถ สพฺพาลงฺกาเรหิ นาวํ อลงฺกโรนฺโต เวสาลิกานํ สาสนํ เปเสสิ ‘‘อาคโต ภควา, มคฺคํ ปฏิยาเทตฺวา สพฺเพ ภควโต ปจฺจุคฺคมนํ กโรถา’’ติ. เต ‘‘ทิคุณํ ปูชํ กริสฺสามา’’ติ เวสาลิยา จ คงฺคาย จ อนฺตรา ติโยชนภูมึ สมํ กตฺวา ภควโต จตฺตาริ เอกเมกสฺส จ ภิกฺขุสฺส ทฺเว ทฺเว เสตจฺฉตฺตานิ สชฺเชตฺวา ปูชํ กุรุมานา คงฺคาตีรํ อาคนฺตฺวา อฏฺฐํสุ.

Entonces, el rey Bimbisara niveló la tierra en las cinco yojanas que separan Rajagaha del río Ganges, construyó un monasterio en cada yojana e informó al Bienaventurado que era el momento de partir. El Bienaventurado partió rodeado de quinientos monjes. El rey hizo esparcir flores de cinco colores hasta la altura de las rodillas a lo largo de las cinco yojanas del camino, mandó erigir estandartes, banderas, vasijas llenas de agua y plantas de loto y de banano, entre otros adornos. Hizo sostener dos sombrillas blancas sobre el Bienaventurado y una sobre cada monje. Mientras rendía honores con flores, incienso y demás junto a su séquito, hizo que el Bienaventurado se hospedara en cada monasterio, ofreció grandes limosnas y en cinco días llegaron a la orilla del Ganges. Allí, mientras decoraba un barco con toda clase de ornamentos, envió un mensaje a los gobernantes de Vesali: «El Bienaventurado ha llegado; preparad el camino y salid todos a recibirlo». Los de Vesali pensaron: «Rendiremos el doble de honores», y nivelaron la tierra en las tres yojanas entre Vesali y el Ganges. Prepararon cuatro sombrillas blancas para el Bienaventurado y dos para cada monje, y mientras rendían tales honores, llegaron a la orilla del Ganges y allí esperaron.

อถ พิมฺพิสาโร ทฺเว นาวาโย สงฺฆเฏตฺวา มณฺฑปํ กตฺวา ปุปฺผทามาทีหิ อลงฺกริตฺวา ตตฺถ สพฺพรตนมยํ พุทฺธาสนํ ปญฺญเปสิ, ภควา ตตฺถ นิสีทิ. ปญฺจ สตา ภิกฺขูปิ นาวํ อารุหิตฺวา ยถานุรูปํ นิสีทึสุ. ราชา ภควนฺตํ อนุคจฺฉนฺโต คลปฺปมาณํ อุทกํ โอคาเหตฺวา ‘‘ยาว, ภนฺเต, ภควา อาคจฺฉติ, ตาวาหํ อิเธว คงฺคาตีเร วสิสฺสามี’’ติ วตฺวา นิวตฺโต. อุปริ เทวตา ยาว อกนิฏฺฐภวนา ปูชํ อกํสุ. เหฏฺฐาคงฺคานิวาสิโน กมฺพลสฺสตราทโย นาคราชาโน ปูชํ อกํสุ. เอวํ มหติยา ปูชาย ภควา โยชนมตฺตํ อทฺธานํ คงฺคาย คนฺตฺวา เวสาลิกานํ สีมนฺตรํ ปวิฏฺโฐ.

Entonces, Bimbisara unió dos barcos, construyó sobre ellos un pabellón, lo decoró con guirnaldas de flores y demás, y allí dispuso un asiento para el Buda hecho de todas las joyas. El Bienaventurado se sentó allí. Los quinientos monjes también subieron al barco y se sentaron en los lugares correspondientes. El rey Bimbisara, siguiendo al Bienaventurado, entró en el agua hasta el nivel del cuello y dijo: «Venerable Señor, permaneceré aquí mismo, en la orilla del Ganges, hasta que el Bienaventurado regrese», y tras decir esto, se retiró. Los seres celestiales de arriba rindieron honores hasta el reino de Akanittha. Los reyes naga que habitaban en el bajo Ganges, como Kambala y Assatara, también rindieron honores. Así, con estos grandes honores, el Bienaventurado recorrió una distancia de una yojana por el Ganges y entró en el territorio de los habitantes de Vesali.

ตโต ลิจฺฉวิราชาโน พิมฺพิสาเรน กตปูชาย ทิคุณํ กโรนฺตา คลปฺปมาเณ อุทเก ภควนฺตํ ปจฺจุคฺคจฺฉึสุ. เตเนว ขเณน เตน มุหุตฺเตน วิชฺชุปฺปภาวินทฺธนฺธการวิสฏกูโฏ คฬคฬายนฺโต จตูสุ ทิสาสุ มหาเมโฆ วุฏฺฐาสิ. อถ ภควตา ปฐมปาเท คงฺคาตีเร นิกฺขิตฺตมตฺเต โปกฺขรวสฺสํ วสฺสิ. เย เตเมตุกามา, เต เอว เตเมนฺติ, อเตเมตุกามา น เตเมนฺติ. สพฺพตฺถ ชาณุมตฺตํ อูรุมตฺตํ กฏิมตฺตํ คลปฺปมาณํ อุทกํ วหติ, สพฺพกุณปานิ อุทเกน คงฺคํ ปเวสิตานิ, ปริสุทฺโธ ภูมิภาโค อโหสิ.

Tras esto, los reyes Licchavi, rindiendo el doble de honores que los realizados por Bimbisara, salieron al encuentro del Bienaventurado entrando en el agua hasta el nivel del cuello. En ese mismo instante, en ese preciso momento, una gran nube de tormenta surgió en las cuatro direcciones con el estruendo del trueno y la oscuridad disipada por el fulgor de los relámpagos. En cuanto el Bienaventurado puso su primer pie en la orilla del Ganges, cayó una lluvia de loto (pokkharavassa). Solo se mojaron aquellos que deseaban mojarse; quienes no lo deseaban, no se mojaron. Por todas partes corría el agua hasta la rodilla, el muslo, la cintura o el cuello, y la corriente de agua arrastró todos los cadáveres y carroña hacia el Ganges, dejando la superficie de la tierra completamente purificada.

ลิจฺฉวิราชาโน ภควนฺตํ อนฺตรา โยชเน โยชเน วาสาเปตฺวา มหาทานานิ ทตฺวา ตีหิ ทิวเสหิ ทิคุณํ ปูชํ กโรนฺตา เวสาลึ นยึสุ[Pg.138]. เวสาลึ สมฺปตฺเต ภควติ สกฺโก เทวานมินฺโท เทวสงฺฆปุรกฺขโต อาคจฺฉิ. มเหสกฺขานํ เทวตานํ สนฺนิปาเตน อมนุสฺสา เยภุยฺเยน ปลายึสุ. ภควา นครทฺวาเร ฐตฺวา อานนฺทตฺเถรํ อามนฺเตสิ – ‘‘อิมํ, อานนฺท, รตนสุตฺตํ อุคฺคเหตฺวา พลิกมฺมูปกรณานิ คเหตฺวา ลิจฺฉวิราชกุมาเรหิ สทฺธึ เวสาลิยา ติปาการนฺตเร วิจรนฺโต ปริตฺตํ กโรหี’’ติ รตนสุตฺตํ อภาสิ. ‘‘เอวํ เกน ปเนตํ สุตฺตํ วุตฺตํ, กทา, กตฺถ, กสฺมา จ วุตฺต’’นฺติ เอเตสํ ปญฺหานํ วิสฺสชฺชนา วิตฺถาเรน เวสาลิวตฺถุโต ปภุติ โปราเณหิ วณฺณียติ.

Los reyes Licchavi hicieron que el Bienaventurado se detuviera cada yojana en el camino, entregando grandes ofrendas y, tras realizar un doble homenaje durante tres días, lo condujeron a Vesāli. Al llegar el Bienaventurado a Vesāli, Sakka, el señor de los devas, acudió rodeado por una multitud de deidades. Debido a la reunión de deidades de gran poder, los seres no humanos huyeron en su mayoría. El Bienaventurado, permaneciendo a la puerta de la ciudad, se dirigió al venerable Ānanda: “Ānanda, aprende este Ratana Sutta y, tomando los implementos para las ofrendas, recorre el espacio entre las tres murallas de Vesāli junto con los príncipes Licchavi, realizando la protección (paritta)”. Así recitó el Ratana Sutta. Las respuestas a las preguntas sobre quién dijo este sutta, cuándo, dónde y por qué, son detalladas extensamente por los antiguos a partir de la historia de Vesāli.

เอวํ ภควโต เวสาลึ อนุปฺปตฺตทิวเสเยว เวสาลินครทฺวาเร เตสํ อุปทฺทวานํ ปฏิฆาตตฺถาย วุตฺตมิทํ รตนสุตฺตํ อุคฺคเหตฺวา อายสฺมา อานนฺโท ปริตฺตตฺถาย ภาสมาโน ภควโต ปตฺเตน อุทกมาทาย สพฺพนครํ อพฺภุกฺกิรนฺโต อนุวิจริ. ยํ กิญฺจีติ วุตฺตมตฺเต เอว เถเรน เย ปุพฺเพ อปลาตา สงฺการกูฏภิตฺติปฺปเทสาทินิสฺสิตา อมนุสฺสา, เต จตูหิ ทฺวาเรหิ ปลายึสุ, ทฺวารานิ อโนกาสานิ อเหสุํ. ตโต เอกจฺเจ ทฺวาเรสุ โอกาสํ อลภมานา ปาการํ ภินฺทิตฺวา ปลาตา. อมนุสฺเสสุ คตมตฺเตสุ มนุสฺสานํ คตฺเตสุ โรโค วูปสนฺโต. เต นิกฺขมิตฺวา สพฺพปุปฺผคนฺธาทีหิ เถรํ ปูเชสุํ. มหาชโน นครมชฺเฌ สนฺถาคารํ สพฺพคนฺเธหิ ลิมฺปิตฺวา วิตานํ กตฺวา สพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺกริตฺวา ตตฺถ พุทฺธาสนํ ปญฺญเปตฺวา ภควนฺตํ อาเนสิ.

Así, el mismo día que el Bienaventurado llegó a Vesāli, este Ratana Sutta, pronunciado ante la puerta de la ciudad de Vesāli para contrarrestar aquellas calamidades, fue aprendido por el venerable Ānanda. Con el propósito de realizar la protección, mientras lo recitaba, tomó agua con el cuenco del Bienaventurado y recorrió toda la ciudad rociándola. Tan pronto como el venerable pronunció las palabras “Yaṃ kiñci”, aquellos seres no humanos que no habían huido anteriormente (cuando llegaron los devas y Sakka) y que se refugiaban en lugares como montones de basura y muros, huyeron por las cuatro puertas; las puertas se volvieron insuficientes para la multitud. Por ello, algunos seres no humanos, al no encontrar espacio en las puertas, rompieron la muralla y huyeron. Una vez que los seres no humanos se hubieron marchado, la enfermedad en los cuerpos de los hombres cesó. Ellos salieron y honraron al venerable con flores, inciensos y demás. La multitud ungió con toda clase de perfumes el salón de asambleas en el centro de la ciudad, colocó un dosel, lo adornó con todos los ornamentos y, habiendo preparado allí el asiento para el Buda, condujo al Bienaventurado al lugar.

ภควา สนฺถาคารํ ปวิสิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. ภิกฺขุสงฺโฆปิ โข ราชาโน มนุสฺสา จ ปติรูเป ปติรูเป อาสเน นิสีทึสุ. สกฺโกปิ เทวานมินฺโท ทฺวีสุ เทวโลเกสุ เทวปริสาย สทฺธึ อุปนิสีทิ อญฺเญ จ เทวา, อานนฺทตฺเถโรปิ สพฺพํ เวสาลึ อนุวิจรนฺโต รกฺขํ กตฺวา เวสาลินครวาสีหิ สทฺธึ อาคนฺตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. ตตฺถ ภควา สพฺเพสํ ตเทว รตนสุตฺตํ อภาสีติ.

El Bienaventurado entró en el salón de asambleas y se sentó en el asiento preparado. También la comunidad de monjes, los reyes y los hombres se sentaron en lugares adecuados. Sakka, el señor de los devas, se sentó cerca junto con su séquito de los dos mundos celestiales, y otras deidades también se sentaron. El venerable Ānanda, tras haber recorrido todo Vesāli realizando la protección, llegó junto con los habitantes de la ciudad y se sentó a un lado. Allí, el Bienaventurado recitó para todos ese mismo Ratana Sutta.

เอตฺตาวตา จ ยา ‘‘เยน วุตฺตํ ยทา ยตฺถ, ยสฺมา เจตํ อิมํ นยํ. ปกาเสตฺวานา’’ติ มาติกา นิกฺขิตฺตา, สา สพฺพปฺปกาเรน วิตฺถาริตา โหติ.

Con esto, el esquema (mātikā) que se estableció diciendo: “quién lo dijo, cuándo, dónde y por qué, habiendo aclarado este método”, ha sido detallado en todos sus aspectos.

ยานีธาติคาถาวณฺณนา

Comentario a la estrofa que comienza con “Yānīdha”.

๑. อิทานิ [Pg.139] ‘‘เอตสฺส กริสฺสามตฺถวณฺณน’’นฺติ วุตฺตตฺตา อตฺถวณฺณนา อารพฺภเต. อปเร ปน วทนฺติ ‘‘อาทิโต ปญฺเจว คาถา ภควตา วุตฺตา, เสสา ปริตฺตกรณสมเย อานนฺทตฺเถเรนา’’ติ. ยถา วา ตถา วา โหตุ, กึ โน อิมาย ปริกฺขาย, สพฺพถาปิ เอตสฺส รตนสุตฺตสฺส กริสฺสามตฺถวณฺณนํ.

1. Ahora, habiéndose declarado “realizaré la explicación del significado de esto”, comienza dicha explicación. Otros, sin embargo, dicen: “Solo las primeras cinco estrofas fueron pronunciadas por el Bienaventurado, las restantes fueron pronunciadas por el venerable Ānanda en el momento de realizar la protección”. Sea como fuere, ¿qué provecho obtenemos de esta investigación? De cualquier modo, realizaremos la explicación del significado de este Ratana Sutta.

ยานีธ ภูตานีติ ปฐมคาถา. ตตฺถ ยานีติ ยาทิสานิ อปฺเปสกฺขานิ วา มเหสกฺขานิ วา. อิธาติ อิมสฺมึ ปเทเส, ตสฺมึ ขเณ สนฺนิปาตฏฺฐานํ สนฺธายาห. ภูตานีติ กิญฺจาปิ ภูตสทฺโท ‘‘ภูตสฺมึ ปาจิตฺติย’’นฺติ เอวมาทีสุ (ปาจิ. ๖๙) วิชฺชมาเน. ‘‘ภูตมิทนฺติ, ภิกฺขเว, สมนุปสฺสถา’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๔๐๑) ขนฺธปญฺจเก. ‘‘จตฺตาโร โข, ภิกฺขุ, มหาภูตา เหตู’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๓.๘๖) จตุพฺพิเธ ปถวีธาตฺวาทิรูเป. ‘‘โย จ กาลฆโส ภูโต’’ติ เอวมาทีสุ (ชา. ๑.๒.๑๙๐) ขีณาสเว. ‘‘สพฺเพว นิกฺขิปิสฺสนฺติ, ภูตา โลเก สมุสฺสย’’นฺติ เอวมาทีสุ (ที. นิ. ๒.๒๒๐) สพฺพสตฺเต. ‘‘ภูตคามปาตพฺยตายา’’ติ เอวมาทีสุ (ปาจิ. ๙๐) รุกฺขาทิเก. ‘‘ภูตํ ภูตโต สญฺชานาตี’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓) จาตุมหาราชิกานํ เหฏฺฐา สตฺตนิกายํ อุปาทาย วตฺตติ. อิธ ปน อวิเสสโต อมนุสฺเสสุ ทฏฺฐพฺโพ.

“Yānīdha bhūtāni” es la primera estrofa. Allí, “yāni” significa “de cualquier clase”, ya sean de poco poder o de gran poder. “Idha” (aquí) se dice con referencia a este lugar, al sitio de la asamblea en ese momento. En cuanto a “bhūtāni”, aunque la palabra “bhūta” aparece en pasajes como “bhūtasmiṃ pācittiyaṃ” (en el sentido de lo que es real o verdadero); en “bhūtamidantī, bhikkhave, samanupassathā” (refiriéndose a los cinco agregados); en “cattāro kho mahābhūtā hetū” (refiriéndose a los cuatro grandes elementos: tierra, etc.); en “yo ca kālaghaso bhūto” (refiriéndose al Arahant que ha consumido el tiempo); en “sabbeva nikkhipissanti, bhūtā loke samussayaṃ” (refiriéndose a todos los seres vivos); en “bhūtagāmapātabyatāya” (refiriéndose a la vegetación como árboles y plantas); y en “bhūtaṃ bhūtato sañjānāti” (con relación a los seres que están por debajo de los del cielo Cātumahārājika); aquí, sin embargo, debe entenderse sin distinción como referido a los seres no humanos (deidades).

สมาคตานีติ สนฺนิปติตานิ. ภุมฺมานีติ ภูมิยํ นิพฺพตฺตานิ. วา-อิติ วิกปฺปเน. เตน ยานีธ ภุมฺมานิ วา ภูตานิ สมาคตานีติ อิมเมกํ วิกปฺปํ กตฺวา ปุน ทุติยวิกปฺปํ กาตุํ ‘‘ยานิ ว อนฺตลิกฺเข’’ติ อาห. อนฺตลิกฺเข วา ยานิ ภูตานิ นิพฺพตฺตานิ, ตานิ สพฺพานิ อิธ สมาคตานีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ยามโต ยาว อกนิฏฺฐํ, ตาว นิพฺพตฺตานิ ภูตานิ อากาเส ปาตุภูตวิมาเนสุ นิพฺพตฺตตฺตา ‘‘อนฺตลิกฺเข ภูตานี’’ติ เวทิตพฺพานิ. ตโต เหฏฺฐา สิเนรุโต ปภุติ ยาว ภูมิยํ รุกฺขลตาทีสุ อธิวตฺถานิ ปถวิยญฺจ นิพฺพตฺตานิ ภูตานิ, ตานิ สพฺพานิ ภูมิยํ ภูมิปฏิพทฺเธสุ จ รุกฺขลตาปพฺพตาทีสุ นิพฺพตฺตตฺตา ‘‘ภุมฺมานิ ภูตานี’’ติ เวทิตพฺพานิ.

“Samāgatāni” significa reunidos. “Bhummāni” significa nacidos en la tierra. “Vā” expresa una opción o alternativa. Por lo tanto, habiendo establecido esta primera opción: “cualesquiera deidades terrestres que se han reunido aquí”, dice “yāni va antalikkhe” para establecer la segunda opción. El significado es: “o cualesquiera deidades nacidas en el espacio (cielo), todas ellas se han reunido aquí”. En este contexto, debe entenderse que las deidades “en el espacio” (antalikkhe) son aquellas nacidas en las mansiones celestiales que se manifiestan desde el cielo Yāma hasta el cielo Akaniṭṭha. Por debajo de eso, desde el monte Sineru hasta las deidades que habitan en árboles, enredaderas, etc., en la tierra, todas ellas deben entenderse como “deidades terrestres” (bhummāni), por haber nacido en la tierra o en lugares vinculados a ella, como árboles, enredaderas y montañas.

เอวํ [Pg.140] ภควา สพฺพาเนว อมนุสฺสภูตานิ ‘‘ภุมฺมานิ วา ยานิ ว อนฺตลิกฺเข’’ติ ทฺวีหิ ปเทหิ วิกปฺเปตฺวา ปุน เอเกน ปเทน ปริคฺคเหตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘สพฺเพว ภูตา สุมนา ภวนฺตู’’ติ อาห. สพฺเพติ อนวเสสา. เอวาติ อวธารเณ, เอกมฺปิ อนปเนตฺวาติ อธิปฺปาโย. ภูตาติ อมนุสฺสา. สุมนา ภวนฺตูติ สุขิตมนา ปีติโสมนสฺสชาตา ภวนฺตุ. อโถปีติ กิจฺจนฺตรสนฺนิโยชนตฺถํ วากฺโยปาทาเน นิปาตทฺวยํ. สกฺกจฺจ สุณนฺตุ ภาสิตนฺติ อฏฺฐึ กตฺวา มนสิกตฺวา สพฺพํ เจตสา สมนฺนาหริตฺวา ทิพฺพสมฺปตฺติโลกุตฺตรสุขาวหํ มม เทสนํ สุณนฺตุ.

Así, el Bienaventurado, habiendo distinguido a todos los seres no humanos mediante los dos términos: "aquellos que son terrestres o aquellos que están en el espacio", y habiéndolos de nuevo abarcado con un solo término, dijo: "Que todos los seres sean felices". Aquí, "todos" significa sin excepción. "Eva" es una partícula de énfasis, con el significado de no excluir ni siquiera a uno. "Bhūtā" se refiere a los no humanos. "Sean felices" significa que tengan mentes dichosas, llenas de alegría y satisfacción. "Athopi" es un par de partículas usadas para conectar una tarea adicional al discurso. "Escuchen con atención lo que se dice" significa que, mostrando respeto y prestando atención consciente, dirigiendo toda la mente, escuchen mi enseñanza que conduce a la prosperidad celestial y a la felicidad supramundana.

เอวเมตฺถ ภควา ‘‘ยานีธ ภูตานิ สมาคตานี’’ติ อนิยมิตวจเนน ภูตานิ ปริคฺคเหตฺวา ปุน ‘‘ภุมฺมานิ วา ยานิ ว อนฺตลิกฺเข’’ติ ทฺวิธา วิกปฺเปตฺวา ตโต ‘‘สพฺเพว ภูตา’’ติ ปุน เอกชฺฌํ กตฺวา ‘‘สุมนา ภวนฺตู’’ติ อิมินา วจเนน อาสยสมฺปตฺติยํ นิโยเชนฺโต ‘‘สกฺกจฺจ สุณนฺตุ ภาสิต’’นฺติ ปโยคสมฺปตฺติยํ, ตถา โยนิโสมนสิการสมฺปตฺติยํ ปรโตโฆสสมฺปตฺติยญฺจ, ตถา อตฺตสมฺมาปณิธิสปฺปุริสูปนิสฺสยสมฺปตฺตีสุ สมาธิปญฺญาเหตุสมฺปตฺตีสุ จ นิโยเชนฺโต คาถํ สมาเปสิ.

De esta manera, aquí el Bienaventurado, habiendo incluido a los seres con el término indefinido "cualesquiera seres que aquí se han congregado", los distinguió de nuevo en dos clases como "terrestres o aquellos en el espacio", luego los unificó de nuevo como "todos los seres", y con las palabras "que sean felices" los instó a la perfección de la intención, y con las palabras "escuchen con atención lo que se dice" los instó a la perfección de la práctica, así como a la perfección de la atención sabia y a la perfección de escuchar la enseñanza de otros. Del mismo modo, instándolos a la perfección de la recta resolución de uno mismo, a la perfección de la dependencia de personas íntegras y a la perfección de las causas para la concentración y la sabiduría, concluyó el verso.

ตสฺมา หีติคาถาวณฺณนา

Comentario al verso que comienza con "Tasmā hi"

๒. ตสฺมา หิ ภูตาติ ทุติยคาถา. ตตฺถ ตสฺมาติ การณวจนํ. ภูตาติ อามนฺตนวจนํ. นิสาเมถาติ สุณาถ. สพฺเพติ อนวเสสา. กึ วุตฺตํ โหติ? ยสฺมา ตุมฺเห ทิพฺพฏฺฐานานิ ตตฺถ อุปโภคปริโภคสมฺปทญฺจ ปหาย ธมฺมสฺสวนตฺถํ อิธ สมาคตา, น นฏนจฺจนาทิทสฺสนตฺถํ, ตสฺมา หิ ภูตา นิสาเมถ สพฺเพติ. อถ วา ‘‘สุมนา ภวนฺตุ, สกฺกจฺจ สุณนฺตู’’ติ วจเนน เตสํ สุมนภาวํ สกฺกจฺจํ โสตุกมฺยตญฺจ ทิสฺวา อาห ‘‘ยสฺมา ตุมฺเห สุมนภาเวน อตฺตสมฺมาปณิธิโยนิโสมนสิการาสยสุทฺธีหิ สกฺกจฺจํ โสตุกมฺยตาย สปฺปุริสูปนิสฺสยปรโตโฆสปทฏฺฐานโต ปโยคสุทฺธีหิ จ ยุตฺตา, ตสฺมา หิ ภูตา นิสาเมถ สพฺเพ’’ติ. อถ วา ยํ [Pg.141] ปุริมคาถาย อนฺเต ‘‘ภาสิต’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ การณภาเวน อปทิสนฺโต อาห ‘‘ยสฺมา มม ภาสิตํ นาม อติทุลฺลภํ อฏฺฐกฺขณปริวชฺชิตสฺส ขณสฺส ทุลฺลภตฺตา, อเนกานิสํสญฺจ ปญฺญากรุณาคุเณน ปวตฺตตฺตา, ตญฺจาหํ วตฺตุกาโม ‘สุณนฺตุ ภาสิต’นฺติ อโวจํ, ตสฺมา หิ ภูตา นิสาเมถ สพฺเพ’’ติ. อิทํ อิมินา คาถาปเทน วุตฺตํ โหติ.

2. "Tasmā hi bhūtā" es el segundo verso. Allí, "tasmā" es una expresión de causa. "Bhūtā" es un vocativo. "Nisāmetha" significa escuchad. "Sabbe" significa sin excepción. ¿Qué se quiere decir? Puesto que ustedes, habiendo abandonado sus moradas celestiales y la abundancia de placeres que allí se disfrutan, se han congregado aquí para escuchar el Dhamma y no para ver espectáculos de danza y drama, por lo tanto, ¡oh seres!, escuchad todos. O bien, habiendo visto su estado de felicidad y su deseo de escuchar con respeto mediante las palabras "que sean felices, escuchen con atención", dijo: "Puesto que ustedes, con un estado mental feliz, mediante la pureza de la recta resolución propia, la atención sabia y la intención, y por el deseo de escuchar con respeto basado en la dependencia de personas íntegras y escuchar la enseñanza de otro, poseen pureza en la práctica, por lo tanto, ¡oh seres!, escuchad todos". O bien, señalando como causa lo que se dijo al final del verso anterior, "lo dicho", dijo: "Puesto que lo que yo he dicho es extremadamente difícil de obtener debido a la rareza del momento oportuno libre de los ocho estados inoportunos, y habiendo sido expuesto con múltiples beneficios mediante las cualidades de la sabiduría y la compasión, y deseando yo decir eso, dije 'escuchen lo que se dice', por lo tanto, ¡oh seres!, escuchad todos". Esto es lo que se expresa con este verso.

เอวเมตํ การณํ นิโรเปนฺโต อตฺตโน ภาสิตนิสามเน นิโยเชตฺวา นิสาเมตพฺพํ วตฺตุมารทฺโธ ‘‘เมตฺตํ กโรถ มานุสิยา ปชายา’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ยายํ ตีหิ อุปทฺทเวหิ อุปทฺทุตา มานุสี ปชา, ตสฺสา มานุสิยา ปชาย เมตฺตํ มิตฺตภาวํ หิตชฺฌาสยตํ ปจฺจุปฏฺฐเปถาติ. เกจิ ปน ‘‘มานุสิกํ ปช’’นฺติ ปฐนฺติ, ตํ ภุมฺมตฺถาสมฺภวา น ยุชฺชติ. ยมฺปิ อญฺเญ อตฺถํ วณฺณยนฺติ, โสปิ น ยุชฺชติ. อธิปฺปาโย ปเนตฺถ – นาหํ พุทฺโธติ อิสฺสริยพเลน วทามิ, อปิ ตุ ยํ ตุมฺหากญฺจ อิมิสฺสา จ มานุสิยา ปชาย หิตตฺถํ วทามิ ‘‘เมตฺตํ กโรถ มานุสิยา ปชายา’’ติ. เอตฺถ จ –

Habiendo establecido así esta razón e instado a prestar atención a lo que él mismo ha dicho, comenzó a decir lo que debe ser atendido: "Practiquen el amor benevolente hacia la raza humana". Su significado es: hacia esta raza humana que está afligida por las tres calamidades, hacia esa raza humana, establezcan el amor benevolente, el estado de amistad y la intención de beneficio. Algunos leen "mānusikaṃ pajaṃ", pero eso no es adecuado ya que no encaja con el sentido de seres terrestres. Lo que otros comentan como significado tampoco es adecuado. El propósito aquí es: "No hablo por el poder de mi autoridad diciendo 'yo soy el Buda', sino que les digo lo que es para el beneficio tanto de ustedes como de esta raza humana: 'Practiquen el amor benevolente hacia la raza humana'". Y en relación con esto:

‘‘เย สตฺตสณฺฑํ ปถวึ วิเชตฺวา,ราชิสโย ยชมานานุปริยคา;

อสฺสเมธํ ปุริสเมธํ,สมฺมาปาสํ วาชเปยฺยํ นิรคฺคฬํ.

"Aquellos reyes sabios que, habiendo conquistado la tierra llena de enemigos, realizaron sacrificios como el Assamedha, el Purisamedha, el Sammāpāsa, el Vājapeyya y el Niraggaḷa, andando de sacrificio en sacrificio;"

‘‘เมตฺตสฺส จิตฺตสฺส สุภาวิตสฺส,กลมฺปิ เต นานุภวนฺติ โสฬสึ;

เอกมฺปิ เจ ปาณมทุฏฺฐจิตฺโต,เมตฺตายติ กุสโล เตน โหติ.

"ellos no alcanzan ni una decimosexta parte de un corazón de amor benevolente bien desarrollado; si alguien, con un corazón libre de malevolencia, siente amor aunque sea por un solo ser vivo, por ello se vuelve virtuoso."

‘‘สพฺเพ จ ปาเณ มนสานุกมฺปี, ปหูตมริโย ปกโรติ ปุญฺญ’’นฺติ. (อิติวุ. ๒๗;

อ. นิ. ๘.๑) –

"Y aquel noble que, con la mente, tiene compasión por todos los seres vivos, produce un mérito abundante."

เอวมาทีนํ สุตฺตานํ เอกาทสานิสํสานญฺจ วเสน เย เมตฺตํ กโรนฺติ, เอเตสํ เมตฺตา หิตาติ เวทิตพฺพา.

Debe entenderse que, por el poder de estos sutras y los once beneficios mencionados, para aquellos que practican el amor benevolente, ese amor les trae beneficio.

‘‘เทวตานุกมฺปิโต โปโส, สทา ภทฺรานิ ปสฺสตี’’ติ. (อุทา. ๗๖;

มหาว. ๒๘๖) –

"La persona a quien las deidades protegen con compasión, siempre ve cosas auspiciosas."

เอวมาทีนํ [Pg.142] สุตฺตานํ วเสน เยสุ กยิรติ, เตสมฺปิ หิตาติ เวทิตพฺพา.

Debe entenderse que, por el poder de estos sutras, también hay beneficio para aquellos hacia quienes se practica el amor benevolente.

เอวํ อุภเยสมฺปิ หิตภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เมตฺตํ กโรถ มานุสิยา’’ติ วตฺวา อิทานิ อุปการมฺปิ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ทิวา จ รตฺโต จ หรนฺติ เย พลึ, ตสฺมา หิ เน รกฺขถ อปฺปมตฺตา’’ติ. ตสฺสตฺโถ – เย มนุสฺสา จิตฺตกมฺมกฏฺฐกมฺมาทีหิปิ เทวตา กตฺวา เจติยรุกฺขาทีนิ จ อุปสงฺกมิตฺวา เทวตา อุทฺทิสฺส ทิวา พลึ กโรนฺติ, กาลปกฺขาทีสุ จ รตฺตึ พลึ กโรนฺติ, สลากภตฺตาทีนิ วา ทตฺวา อารกฺขเทวตา อุปาทาย ยาว พฺรหฺมเทวตานํ ปตฺติทานนิยฺยาตเนน ทิวา พลึ กโรนฺติ, ฉตฺตาโรปนทีปมาลาย สพฺพรตฺติกธมฺมสฺสวนาทีนิ การาเปตฺวา ปตฺติทานนิยฺยาตเนน จ รตฺตึ พลึ กโรนฺติ, เต กถํ น รกฺขิตพฺพา? ยโต เอวํ ทิวา จ รตฺโต จ ตุมฺเห อุทฺทิสฺส กโรนฺติ เย พลึ, ตสฺมา หิ เน รกฺขถ; ตสฺมา พลิกมฺมกรณาปิ เต มนุสฺเส รกฺขถ โคปยถ, อหิตํ เนสํ อปเนถ, หิตํ อุปเนถ อปฺปมตฺตา หุตฺวา ตํ กตญฺญุภาวํ หทเย กตฺวา นิจฺจมนุสฺสรนฺตาติ.

Así, deseando mostrar el beneficio para ambos, habiendo dicho "practiquen el amor benevolente hacia la humanidad", ahora, deseando mostrar también el favor recibido, dijo: "Pues ellos les traen ofrendas día y noche; por lo tanto, protéjanlos con diligencia". Su significado es: aquellos humanos que, incluso habiendo hecho representaciones de las deidades mediante pinturas, tallas en madera, etc., y acercándose a santuarios, árboles, etc., realizan ofrendas dedicadas a las deidades durante el día, y durante la noche realizan ofrendas en las fases de luna nueva, etc.; o bien, dando comida por sorteo, etc., comenzando por las deidades protectoras hasta las deidades de los mundos de Brahma, realizan ofrendas durante el día mediante la transferencia de méritos; y habiendo mandado colocar sombrillas, encender lámparas, escuchar el Dhamma durante toda la noche, etc., realizan ofrendas de mérito durante la noche mediante la transferencia de méritos, ¿cómo no habrían de ser protegidos? Puesto que de esta manera ellos realizan ofrendas dedicadas a ustedes día y noche, por lo tanto, protéjanlos; debido a que ellos realizan actos de ofrenda, protejan y cuiden a esos humanos, alejen de ellos lo que no es beneficioso y tráiganles lo que es beneficioso, siendo diligentes y manteniendo en su corazón ese sentimiento de gratitud, recordándolos constantemente.

ยํกิญฺจีติคาถาวณฺณนา

Comentario al verso que comienza con "Yaṃ kiñci"

๓. เอวํ เทวตาสุ มนุสฺสานํ อุปการกภาวํ ทสฺเสตฺวา เตสํ อุปทฺทววูปสมนตฺถํ พุทฺธาทิคุณปฺปกาสเนน จ เทวมนุสฺสานํ ธมฺมสฺสวนตฺถํ ‘‘ยํกิญฺจิ วิตฺต’’นฺติอาทินา นเยน สจฺจวจนํ ปยุญฺชิตุมารทฺโธ. ตตฺถ ยํกิญฺจีติ อนิยมิตวเสน อนวเสสํ ปริยาทิยติ ยํกิญฺจิ ตตฺถ ตตฺถ โวหารูปคํ. วิตฺตนฺติ ธนํ. ตญฺหิ วิตฺตึ ชเนตีติ วิตฺตํ. อิธ วาติ มนุสฺสโลกํ นิทฺทิสติ. หุรํ วาติ ตโต ปรํ อวเสสโลกํ, เตน จ ฐเปตฺวา มนุสฺเส สพฺพโลกคฺคหเณ ปตฺเต ‘‘สคฺเคสุ วา’’ติ ปรโต วุตฺตตฺตา ฐเปตฺวา มนุสฺเส จ สคฺเค จ อวเสสานํ นาคสุปณฺณาทีนํ คหณํ เวทิตพฺพํ.

3. Habiendo mostrado así cómo los devas son de ayuda para los seres humanos, con el fin de apaciguar sus infortunios y para que tanto devas como humanos escuchen el Dhamma mediante la proclamación de las cualidades del Buda y los demás tesoros, comenzó a emplear la declaración de verdad mediante el método que inicia con las palabras: 'Cualquier riqueza...' (yaṃ kiñci vittaṃ). En ese verso, 'yaṃ kiñci' se refiere a todo sin excepción de manera indeterminada, a cualquier cosa que sea apta para el comercio en diversos lugares. 'Vitta' significa riqueza; se llama 'vitta' porque genera deleite (vitti). 'Idha vā' se refiere al mundo humano. 'Huraṃ vā' se refiere al resto de los mundos más allá de este; puesto que más adelante se menciona 'o en los cielos' (saggesu vā), se debe entender que, al abarcar todos los mundos excluyendo el de los humanos, 'huraṃ' se refiere aquí a los nagas, garudas y otros seres similares, dejando aparte a los humanos y a los seres de los reinos celestiales.

เอวํ อิเมหิ ทฺวีหิ ปเทหิ ยํ มนุสฺสานํ โวหารูปคํ อลงฺการปริโภคูปคญฺจ ชาตรูปรชตมุตฺตามณิเวฬุริยปวาฬโลหิตงฺกมสารคลฺลาทิกํ, ยญฺจ มุตฺตามณิวาลุกตฺถตาย ภูมิยา รตนมยวิมาเนสุ อเนกโยชนสตวิตฺถเตสุ ภวเนสุ อุปฺปนฺนานํ นาคสุปณฺณาทีนํ วิตฺตํ, ตํ นิทฺทิฏฺฐํ โหติ. สคฺเคสุ วาติ กามาวจรรูปาวจรเทวโลเกสุ. เต [Pg.143] หิ โสภเนน กมฺเมน อชียนฺตีติ สคฺคา. สุฏฺฐุ อคฺคาติปิ สคฺคา. ยนฺติ ยํ สสามิกํ วา อสามิกํ วา. รตนนฺติ รตึ นยติ วหติ ชนยติ วฑฺเฒตีติ รตนํ. ยํกิญฺจิ จิตฺตีกตํ มหคฺฆํ อตุลํ ทุลฺลภทสฺสนํ อโนมสตฺตปริโภคญฺจ, ตสฺเสตํ อธิวจนํ. ยถาห –

Así, con estas dos palabras, se señala la riqueza de los seres humanos consistente en objetos de comercio, ornamentos y bienes de uso, tales como el oro, la plata, las perlas, las gemas, el lapislázuli, el coral, el rubí, el cuarzo, etc.; así como la riqueza de los nagas, garudas y otros que han renacido en mansiones hechas de joyas de muchos cientos de yojanas de extensión, en tierras cubiertas de arena de perlas y gemas. 'Saggesu vā' se refiere a los mundos celestiales de la esfera de los sentidos y de la esfera de la forma. Se llaman 'saggas' (cielos) porque allí los seres son producidos por acciones (kamma) hermosas, o bien porque son supremamente excelentes. 'Yaṃ' se refiere a lo que tiene dueño o carece de él. 'Ratana' (tesoro o joya) se llama así porque conduce, porta, genera o incrementa el deleite (rati). Es un epíteto para cualquier cosa que sea estimada, de gran valor, incomparable, difícil de ver y utilizada por seres superiores. Como se ha dicho:

‘‘จิตฺตีกตํ มหคฺฆญฺจ, อตุลํ ทุลฺลภทสฺสนํ;

อโนมสตฺตปริโภคํ, รตนํ เตน วุจฺจตี’’ติ.

'Lo que es estimado y de gran valor, incomparable y difícil de ver, y utilizado por seres superiores; por eso se llama tesoro (ratana)'.

ปณีตนฺติ อุตฺตมํ เสฏฺฐํ อตปฺปกํ. เอวํ อิมินา คาถาปเทน ยํ สคฺเคสุ อเนกโยชนสตปฺปมาณสพฺพรตนมยวิมานสุธมฺมเวชยนฺตปฺปภุตีสุ สสามิกํ, ยญฺจ พุทฺธุปฺปาทวิรเหน อปายเมว ปริปูเรนฺเตสุ สตฺเตสุ สุญฺญวิมานปฺปฏิพทฺธํ อสามิกํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ ปถวิมหาสมุทฺทหิมวนฺตาทินิสฺสิตมสามิกํ รตนํ, ตํ นิทฺทิฏฺฐํ โหติ.

'Paṇītaṃ' significa lo más elevado, excelente e inestimable. Así, mediante este verso, se señalan los tesoros que tienen dueño en los cielos, en mansiones hechas de todo tipo de joyas de cientos de yojanas de extensión, como los palacios Sudhamma y Vejayanta; así como los tesoros que carecen de dueño en las mansiones que quedan vacías cuando los seres, ante la ausencia de la aparición de un Buda, llenan solo los reinos de sufrimiento; o cualquier otro tesoro sin dueño que se encuentre en la tierra, el gran océano, el Himalaya, etc.

น โน สมํ อตฺถิ ตถาคเตนาติ น-อิติ ปฏิเสเธ. โน-อิติ อวธารเณ. สมนฺติ ตุลฺยํ. อตฺถีติ วิชฺชติ. ตถาคเตนาติ พุทฺเธน. กึ วุตฺตํ โหติ? ยํ เอตํ วิตฺตญฺจ รตนญฺจ ปกาสิตํ, เอตฺถ เอกมฺปิ พุทฺธรตเนน สทิสํ รตนํ เนวตฺถิ. ยมฺปิ หิ ตํ จิตฺตีกตฏฺเฐน รตนํ, เสยฺยถิทํ – รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส จกฺกรตนํ มณิรตนญฺจ, ยมฺหิ อุปฺปนฺเน มหาชโน น อญฺญตฺถ จิตฺตีการํ กโรติ, น โกจิ ปุปฺผคนฺธาทีนิ คเหตฺวา ยกฺขฏฺฐานํ วา ภูตฏฺฐานํ วา คจฺฉติ, สพฺโพปิ ชโน จกฺกรตนมณิรตนเมว จิตฺตีการํ กโรติ ปูเชติ, ตํ ตํ วรํ ปตฺเถติ, ปตฺถิตปตฺถิตญฺจสฺส เอกจฺจํ สมิชฺฌติ, ตมฺปิ รตนํ พุทฺธรตเนน สมํ นตฺถิ. ยทิ หิ จิตฺตีกตฏฺเฐน รตนํ, ตถาคโตว รตนํ. ตถาคเต หิ อุปฺปนฺเน เย เกจิ มเหสกฺขา เทวมนุสฺสา น เต อญฺญตฺร จิตฺตีการํ กโรนฺติ, น กญฺจิ อญฺญํ ปูเชนฺติ. ตถา หิ พฺรหฺมา สหมฺปติ สิเนรุมตฺเตน รตนทาเมน ตถาคตํ ปูเชสิ, ยถาพลญฺจ อญฺเญ เทวา มนุสฺสา จ พิมฺพิสารโกสลราชอนาถปิณฺฑิกาทโย. ปรินิพฺพุตมฺปิ ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส ฉนฺนวุติโกฏิธนํ วิสฺสชฺเชตฺวา อโสกมหาราชา สกลชมฺพุทีเป จตุราสีติ วิหารสหสฺสานิ ปติฏฺฐาเปสิ, โก ปน วาโท อญฺเญสํ จิตฺตีการานํ. อปิจ กสฺสญฺญสฺส ปรินิพฺพุตสฺสาปิ ชาติโพธิธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนปรินิพฺพานฏฺฐานานิ ปฏิมาเจติยาทีนิ วา อุทฺทิสฺส เอวํ จิตฺตีการครุกาโร ปวตฺตติ ยถา ภควโต. เอวํจิตฺตีกตฏฺเฐนาปิ ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถิ.

'Na no samaṃ atthi tathāgatenā': aquí 'na' es una partícula de negación; 'no' es una partícula de énfasis; 'samaṃ' significa igual; 'atthi' significa existe; 'tathāgatenā' significa con el Buda. ¿Qué se quiere decir? Que entre todas las riquezas y tesoros proclamados, ni siquiera uno solo es un tesoro igual al tesoro del Buda. Pues aunque algo sea un tesoro por su cualidad de ser estimado —como el tesoro de la rueda o el tesoro de la joya de un rey universal, ante cuya aparición la gente deja de estimar otros objetos y nadie lleva flores o perfumes ante yakkhas o deidades locales, sino que toda la gente honra y adora únicamente al tesoro de la rueda y de la gema, pidiendo diversos deseos que se cumplen plenamente— ni siquiera ese tesoro es igual al tesoro del Buda. Si algo es un tesoro por ser estimado, solo el Tathāgata es el Tesoro por excelencia. Pues cuando el Tathāgata aparece, los devas y humanos de gran poder no muestran estimación por nadie más ni adoran a ningún otro. De hecho, el Brahma Sahampati honró al Tathāgata con una guirnalda de joyas del tamaño del monte Sineru, y otros devas y humanos como los reyes Bimbisara y Kosala, y Anathapindika, lo hicieron según su capacidad. Incluso después de su parinibbāna, el gran rey Asoka, dedicándose al Bendito, gastó noventa y seis mil millones de riquezas y estableció ochenta y cuatro mil monasterios en todo Jambudīpa; ¿qué decir entonces de las muestras de estima de otros? Además, ¿en honor a quién más que haya alcanzado el parinibbāna se muestran tal estima y reverencia hacia los lugares de su nacimiento, iluminación, el giro de la rueda del Dhamma y el parinibbāna, o hacia sus imágenes y estupas, tal como se hace con el Bendito? Por lo tanto, ni siquiera en el sentido de ser estimado existe un tesoro igual al Tathāgata.

ตถา [Pg.144] ยมฺปิ ตํ มหคฺฆฏฺเฐน รตนํ. เสยฺยถิทํ – กาสิกํ วตฺถํ. ยถาห – ‘‘ชิณฺณมฺปิ, ภิกฺขเว, กาสิกํ วตฺถํ วณฺณวนฺตญฺเจว โหติ สุขสมฺผสฺสญฺจ มหคฺฆญฺจา’’ติ (อ. นิ. ๓.๑๐๐), ตมฺปิ พุทฺธรตเนน สมํ นตฺถิ. ยทิ หิ มหคฺฆฏฺเฐน รตนํ, ตถาคโตว รตนํ. ตถาคโต หิ เยสํ ปํสุกมฺปิ ปฏิคฺคณฺหาติ, เตสํ ตํ มหปฺผลํ โหติ มหานิสํสํ เสยฺยถาปิ อโสกรญฺโญ, อิทมสฺส มหคฺฆตาย. เอวํ มหคฺฆตาวจเนน เจตฺถ โทสาภาวสาธกํ อิทํ สุตฺตปทํ เวทิตพฺพํ –

Asimismo, aquello que es un tesoro por ser de gran valor, como la tela de Kasi. Como se dijo: 'Monjes, incluso si está gastada, la tela de Kasi es de color hermoso, agradable al tacto y de gran valor'; aun así, no es igual al tesoro del Buda. Si algo es un tesoro por ser de gran valor, solo el Tathāgata lo es. Pues para aquellos de quienes el Tathāgata acepta incluso un puñado de tierra, esa ofrenda resulta de gran fruto y beneficio, como en el caso del rey Asoka; esto se debe a Su inmenso valor. Así, para demostrar la ausencia de falta en esta declaración sobre Su gran valor, debe conocerse este pasaje del Sutta:

‘‘เยสํ โข ปน โส ปฏิคฺคณฺหาติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ, เตสํ ตํ มหปฺผลํ โหติ มหานิสํสํ. อิทมสฺส มหคฺฆตาย วทามิ. เสยฺยถาปิ ตํ, ภิกฺขเว, กาสิกํ วตฺถํ มหคฺฆํ, ตถูปมาหํ, ภิกฺขเว, อิมํ ปุคฺคลํ วทามี’’ติ (อ. นิ. ๓.๑๐๐).

'De quienes él acepta túnicas, limosnas de comida, alojamiento y medicinas como requisitos para la enfermedad, para ellos eso resulta de gran fruto y beneficio. Digo esto debido a su gran valor. Monjes, al igual que esa tela de Kasi es de gran valor, de la misma manera, monjes, digo que esta persona es de gran valor'.

เอวํ มหคฺฆฏฺเฐนปิ ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถิ.

Así, ni siquiera por su cualidad de ser de gran valor existe un tesoro igual al Tathāgata.

ตถา ยมฺปิ ตํ อตุลฏฺเฐน รตนํ. เสยฺยถิทํ – รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส จกฺกรตนํ อุปฺปชฺชติ อินฺทนีลมณิมยนาภิ สตฺตรตนมยสหสฺสารํ ปวาฬมยเนมิ รตฺตสุวณฺณมยสนฺธิ, ยสฺส ทสนฺนํ ทสนฺนํ อรานมุปริ เอกํ มุณฺฑารํ โหติ วาตํ คเหตฺวา สทฺทกรณตฺถํ, เยน กโต สทฺโท สุกุสลปฺปตาฬิตปญฺจงฺคิกตูริยสทฺโท วิย โหติ, ยสฺส นาภิยา อุโภสุ ปสฺเสสุ ทฺเว สีหมุขานิ โหนฺติ, อพฺภนฺตรํ สกฏจกฺกสฺเสว สุสิรํ. ตสฺส กตฺตา วา กาเรตา วา นตฺถิ, กมฺมปจฺจเยน อุตุโต สมุฏฺฐาติ. ยํ ราชา ทสวิธํ จกฺกวตฺติวตฺตํ ปูเรตฺวา ตทหุโปสเถ ปุณฺณมทิวเส สีสํนฺหาโต อุโปสถิโก อุปริปาสาทวรคโต สีลานิ โสเธนฺโต นิสินฺโน ปุณฺณจนฺทํ วิย สูริยํ วิย จ อุฏฺเฐนฺตํ ปสฺสติ, ยสฺส ทฺวาทสโยชนโต สทฺโท สุยฺยติ, โยชนโต วณฺโณ ทิสฺสติ, ยํ มหาชเนน ‘‘ทุติโย มญฺเญ จนฺโท สูริโย วา อุฏฺฐิโต’’ติ อติวิย โกตูหลชาเตน ทิสฺสมานํ นครสฺส อุปริ อาคนฺตฺวา รญฺโญ อนฺเตปุรสฺส ปาจีนปสฺเส นาติอุจฺจํ นาตินีจํ หุตฺวา มหาชนสฺส คนฺธปุปฺผาทีหิ ปูเชตุํ, ยุตฺตฏฺฐาเน อกฺขาหตํ วิย ติฏฺฐติ.

De igual modo, aquello que es un tesoro por el sentido de ser incomparable. A saber: al rey monarca universal le surge el tesoro de la rueda, que tiene un eje hecho de zafiro, mil radios hechos de las siete clases de joyas, una llanta hecha de coral y uniones hechas de oro rojo; en la parte superior de cada diez radios hay una campanilla que, al captar el viento, produce sonido, el cual es como el sonido de una orquesta de cinco instrumentos bien interpretada por un experto; a ambos lados de su eje hay dos bocas de león, y su interior es hueco como el eje de la rueda de un carro. No tiene creador ni nadie que la mande a fabricar, sino que surge por el clima condicionado por el kamma. Cuando el rey, habiendo cumplido los diez deberes del monarca universal, en el día de la luna llena de un día de precepto (uposatha), con la cabeza lavada y observando el precepto, se retira a la parte superior de su noble palacio para purificar sus virtudes, ve surgir la rueda como si fuera una segunda luna llena o un sol. Su sonido se escucha a doce yoyanas de distancia y su esplendor se percibe a una yoyana; cuando la multitud la ve, pensando: «Parece que ha salido un segundo sol o una segunda luna», se llenan de asombro, y la rueda llega sobre la ciudad y se sitúa en el lado oriental del palacio real, ni muy alta ni muy baja, en un lugar apropiado para que la multitud la honre con perfumes y flores, permaneciendo firme como si estuviera encajada en un eje.

ตเทว [Pg.145] อนุพนฺธมานํ หตฺถิรตนํ อุปฺปชฺชติ, สพฺพเสโต รตฺตปาโท สตฺตปฺปติฏฺโฐ อิทฺธิมา เวหาสงฺคโม อุโปสถกุลา วา ฉทฺทนฺตกุลา วา อาคจฺฉติ, อุโปสถกุลา จ อาคจฺฉนฺโต สพฺพเชฏฺโฐ อาคจฺฉติ, ฉทฺทนฺตกุลา สพฺพกนิฏฺโฐ สิกฺขิตสิกฺโข ทมถูเปโต, โส ทฺวาทสโยชนํ ปริสํ คเหตฺวา สกลชมฺพุทีปํ อนุสํยายิตฺวา ปุเรปาตราสเมว สกํ ราชธานึ อาคจฺฉติ.

Siguiendo a ese mismo tesoro de la rueda, surge el tesoro del elefante, completamente blanco, de patas rojas, que se apoya firmemente sobre siete puntos, dotado de poderes psíquicos, capaz de viajar por el aire; proviene de la familia de elefantes Uposatha o de la familia Chaddanta. Si proviene de la familia Uposatha, es el más excelente de todos; si proviene de la familia Chaddanta, es el más joven de todos, bien entrenado y perfectamente domado. Este, llevando a un séquito de doce yoyanas, recorre toda la isla de Jambudīpa y regresa a su propia capital antes de la hora del desayuno.

ตมฺปิ อนุพนฺธมานํ อสฺสรตนํ อุปฺปชฺชติ, สพฺพเสโต รตฺตปาโท กาฬสีโส มุญฺชเกโส วลาหกสฺสราชกุลา อาคจฺฉติ. เสสเมตฺถ หตฺถิรตนสทิสเมว.

Siguiendo también a ese tesoro, surge el tesoro del caballo, completamente blanco, de patas rojas, cabeza negra y crines oscuras; proviene de la familia real de los caballos Valāhaka. El resto de sus características son idénticas a las del tesoro del elefante.

ตมฺปิ อนุพนฺธมานํ มณิรตนํ อุปฺปชฺชติ. โส โหติ มณิ เวฬุริโย สุโภ ชาติมา อฏฺฐํโส สุปริกมฺมกโต อายามโต จกฺกนาภิสทิโส, เวปุลฺลปพฺพตา อาคจฺฉติ. โส จตุรงฺคสมนฺนาคเตปิ อนฺธกาเร รญฺโญ ธชคฺคํ คโต โยชนํ โอภาเสติ, ยสฺโสภาเสน มนุสฺสา ‘‘ทิวา’’ติ มญฺญมานา กมฺมนฺเต ปโยเชนฺติ, อนฺตมโส กุนฺถกิปิลฺลิกํ อุปาทาย ปสฺสนฺติ.

Siguiendo también a ese tesoro, surge el tesoro de la joya. Es una piedra de berilo, hermosa, genuina, de ocho facetas, perfectamente tallada y pulida, cuyo tamaño es similar al del eje de la rueda, y proviene de la montaña Vepulla. Incluso en una oscuridad total de cuatro componentes, cuando se coloca en la punta de la bandera del rey, ilumina una yoyana a la redonda; gracias a su resplandor, los hombres, creyendo que es de día, realizan sus tareas, pudiendo ver incluso a las hormigas y pequeños insectos.

ตมฺปิ อนุพนฺธมานํ อิตฺถิรตนํ อุปฺปชฺชติ, ปกติอคฺคมเหสี วา โหติ, อุตฺตรกุรุโต วา อาคจฺฉติ มทฺทราชกุลโต วา, อติทีฆตาทิฉโทสวิวชฺชิตา อติกฺกนฺตา มานุสวณฺณํ อปฺปตฺตา ทิพฺพวณฺณํ, ยสฺสา รญฺโญ สีตกาเล อุณฺหานิ คตฺตานิ โหนฺติ, อุณฺหกาเล สีตานิ, สตธา โผฏิต ตูลปิจุโน วิย สมฺผสฺโส โหติ, กายโต จนฺทนคนฺโธ วายติ, มุขโต อุปฺปลคนฺโธ, ปุพฺพุฏฺฐายินิตาทิอเนกคุณสมนฺนาคตา จ โหติ.

Siguiendo también a ese tesoro, surge el tesoro de la mujer; puede ser la reina consorte habitual, o venir de Uttarakuru, o de la familia real de Madda. Está libre de los seis defectos, como ser demasiado alta, entre otros; sobrepasa la belleza humana sin alcanzar la belleza divina. Cuando el cuerpo del rey siente frío, el de ella se calienta, y cuando siente calor, el de ella se enfría; su tacto es como el de un copo de algodón bien cardado cien veces. De su cuerpo emana aroma a sándalo y de su boca aroma a loto azul, y posee múltiples virtudes, como la de levantarse antes que su esposo.

ตมฺปิ อนุพนฺธมานํ คหปติรตนํ อุปฺปชฺชติ รญฺโญ ปกติกมฺมกาโร เสฏฺฐิ, ยสฺส จกฺกรตเน อุปฺปนฺนมตฺเต ทิพฺพํ จกฺขุ ปาตุภวติ, เยน สมนฺตโต โยชนมตฺเต นิธึ ปสฺสติ อสามิกมฺปิ สสามิกมฺปิ, โส ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา ปวาเรติ ‘‘อปฺโปสฺสุกฺโก ตฺวํ, เทว, โหหิ, อหํ เต ธเนน ธนกรณียํ กริสฺสามี’’ติ.

Siguiendo también a ese tesoro, surge el tesoro del tesorero, que es el banquero habitual del rey. En cuanto surge el tesoro de la rueda, en él se manifiesta el ojo divino, con el cual puede ver tesoros escondidos, tengan o no dueño, en una yoyana a la redonda. Él se acerca al rey y le ofrece sus servicios diciendo: «Majestad, no se preocupe usted por las riquezas, yo me encargaré de todos los asuntos financieros con mi fortuna».

ตมฺปิ [Pg.146] อนุพนฺธมานํ ปริณายกรตนํ อุปฺปชฺชติ รญฺโญ ปกติเชฏฺฐปุตฺโต. จกฺกรตเน อุปฺปนฺนมตฺเต อติเรกปญฺญาเวยฺยตฺติเยน สมนฺนาคโต โหติ, ทฺวาทสโยชนาย ปริสาย เจตสา จิตฺตํ ปริชานิตฺวา นิคฺคหปคฺคหสมตฺโถ โหติ, โส ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา ปวาเรติ ‘‘อปฺโปสฺสุกฺโก ตฺวํ, เทว, โหหิ, อหํ เต รชฺชํ อนุสาสิสฺสามี’’ติ. ยํ วา ปนญฺญมฺปิ เอวรูปํ อตุลฏฺเฐน รตนํ, ยสฺส น สกฺกา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา อคฺโฆ กาตุํ ‘‘สตํ วา สหสฺสํ วา อคฺฆติ โกฏึ วา’’ติ. ตตฺถ เอกรตนมฺปิ พุทฺธรตเนน สมํ นตฺถิ. ยทิ หิ อตุลฏฺเฐน รตนํ, ตถาคโตว รตนํ. ตถาคโต หิ น สกฺกา สีลโต วา สมาธิโต วา ปญฺญาทีนํ วา อญฺญตรโต เกนจิ ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา ‘‘เอตฺตกคุโณ วา อิมินา สโม วา สปฺปฏิภาโค วา’’ติ ปริจฺฉินฺทิตุํ. เอวํ อตุลฏฺเฐนปิ ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถิ.

Siguiendo también a ese tesoro, surge el tesoro del consejero, que es el hijo mayor del rey. Al surgir el tesoro de la rueda, este queda dotado de una sabiduría y destreza superiores, siendo capaz de conocer los pensamientos de un séquito de doce yoyanas y de aplicar castigos o recompensas según sea necesario. Él se acerca al rey y le ofrece sus servicios diciendo: «Majestad, no se preocupe usted, yo me encargaré de la administración del reino». Pero cualquier otro tesoro de esta naturaleza que se considere incomparable, cuyo valor no se pueda medir ni estimar diciendo que «vale cien, mil o diez millones», ninguno de ellos es igual al tesoro del Buda. Pues si se habla de un tesoro en el sentido de ser incomparable, solo el Tathāgata es tal tesoro. En efecto, nadie puede medir ni limitar las virtudes del Tathāgata, ya sea en términos de moralidad, concentración, sabiduría u otras cualidades, diciendo: «Sus virtudes son tales» o «Es igual a tal persona» o «Tiene tal semejanza». Así, en el sentido de ser incomparable, no existe tesoro igual al Tathāgata.

ตถา ยมฺปิ ตํ ทุลฺลภทสฺสนฏฺเฐน รตนํ, เสยฺยถิทํ ทุลฺลภปาตุภาโว ราชา จกฺกวตฺติ, จกฺกาทีนิ จ ตสฺส รตนานิ, ตมฺปิ พุทฺธรตเนน สมํ นตฺถิ. ยทิ หิ ทุลฺลภทสฺสนฏฺเฐน รตนํ, ตถาคโตว รตนํ, กุโต จกฺกวตฺติอาทีนํ รตนตฺตํ. ตานิ หิ เอกสฺมึเยว กปฺเป อเนกานิ อุปฺปชฺชนฺติ. ยสฺมา ปน อสงฺขฺเยยฺเยปิ กปฺเป ตถาคตสุญฺโญ โลโก โหติ, ตสฺมา ตถาคโตว กทาจิ กรหจิ อุปฺปชฺชนโต ทุลฺลภทสฺสโน. วุตฺตมฺปิ เจตํ ภควตา ปรินิพฺพานสมเย –

De igual modo, aquello que es un tesoro por el sentido de ser difícil de ver. A saber: es difícil que aparezca un rey monarca universal, así como sus tesoros de la rueda y demás; sin embargo, ni siquiera eso es igual al tesoro del Buda. Pues si se habla de un tesoro por ser difícil de ver, solo el Tathāgata es tal tesoro; ¿cómo podría compararse la condición de tesoro de un monarca universal y otros? Estos últimos aparecen en gran número en un solo eón. Por el contrario, el mundo permanece vacío de un Tathāgata incluso durante eones incalculables (asaṅkhyeyye); por lo tanto, solo el Tathāgata es difícil de ver, ya que solo aparece muy de vez en cuando. Esto mismo fue dicho por el Bienaventurado en el momento de su Parinibbāna:

‘‘เทวตา, อานนฺท, อุชฺฌายนฺติ ‘ทูรา จ วตมฺห อาคตา ตถาคตํ ทสฺสนาย, กทาจิ กรหจิ ตถาคตา โลเก อุปฺปชฺชนฺติ อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา, อชฺเชว รตฺติยา ปจฺฉิเม ยาเม ตถาคตสฺส ปรินิพฺพานํ ภวิสฺสติ, อยญฺจ มเหสกฺโข ภิกฺขุ ภควโต ปุรโต ฐิโต โอวาเรนฺโต, น มยํ ลภาม ปจฺฉิเม กาเล ตถาคตํ ทสฺสนายา’’’ติ (ที. นิ. ๒.๒๐๐).

“Ánanda, las deidades se quejan: ‘Ciertamente hemos venido desde lejos para ver al Tathāgata. Solo de vez en cuando aparecen en el mundo los Tathāgatas, los Arahants, los Perfectamente Iluminados. En la última vigilia de esta misma noche tendrá lugar el parinirvana del Tathāgata, pero este monje de gran poder está parado frente al Bienaventurado obstruyendo la vista, y no tenemos la oportunidad de ver al Tathāgata en sus momentos finales’”.

เอวํ ทุลฺลภทสฺสนฏฺเฐนาปิ ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถิ.

Así, incluso por el hecho de ser difícil de ver, no existe joya igual al Tathāgata.

ตถา ยมฺปิ ตํ อโนมสตฺตปริโภคฏฺเฐน รตนํ. เสยฺยถิทํ – รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส จกฺกรตนาทิ ตญฺหิ โกฏิสตสหสฺสธนานมฺปิ สตฺตภูมิกปาสาทวรตเล [Pg.147] วสนฺตานมฺปิ จณฺฑาลเวนเนสาทรถการปุกฺกุสาทีนํ นีจกุลิกานํ โอมกปุริสานํ สุปินนฺเตปิ ปริโภคตฺถาย น นิพฺพตฺตติ. อุภโต สุชาตสฺส ปน รญฺโญ ขตฺติยสฺเสว ปริปูริตทสวิธจกฺกวตฺติวตฺตสฺส ปริโภคตฺถาย นิพฺพตฺตนโต อโนมสตฺตปริโภคํเยว โหติ, ตมฺปิ พุทฺธรตนสมํ นตฺถิ. ยทิ หิ อโนมสตฺตปริโภคฏฺเฐน รตนํ, ตถาคโตว รตนํ. ตถาคโต หิ โลเก โอมกสตฺตสมฺมตานํ อนุปนิสฺสยสมฺปนฺนานํ วิปรีตทสฺสนานํ ปูรณกสฺสปาทีนํ ฉนฺนํ สตฺถารานํ อญฺเญสญฺจ เอวรูปานํ สุปินนฺเตปิ อปริโภโค. อุปนิสฺสยสมฺปนฺนานํ ปน จตุปฺปทายปิ คาถาย ปริโยสาเน อรหตฺตมธิคนฺตุํ สมตฺถานํ นิพฺเพธิกญาณทสฺสนานํ พาหิยทารุจีริยปฺปภุตีนํ อญฺเญสญฺจ มหากุลปฺปสุตานํ มหาสาวกานํ ปริโภโค, เต หิ ตํ ทสฺสนานุตฺตริยสวนานุตฺตริยปาริจริยานุตฺตริยาทีนิ สาเธนฺตา ตถาคตํ ปริภุญฺชนฺติ. เอวํ อโนมสตฺตปริโภคฏฺเฐนาปิ ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถิ.

Asimismo, existe aquello que es una joya por el hecho de ser disfrutada por seres no inferiores. A saber: la joya de la rueda y demás de un rey cakkavatti. Pues esa joya, incluso por cien mil millones de riquezas, no surge para el disfrute de personas de baja alcurnia como los caṇḍālas, tejedores de bambú, cazadores, fabricantes de carros o barrenderos, ni siquiera en sueños, ni para aquellos que viven en los niveles superiores de palacios de siete pisos. Solo surge para el disfrute de un rey khattiya bien nacido de ambos progenitores que cumple plenamente con los diez deberes del cakkavatti; por lo tanto, es disfrutada solo por seres no inferiores. Sin embargo, incluso esa joya no es igual a la joya del Buda. Si algo es una joya por ser disfrutada por seres no inferiores, entonces solo el Tathāgata es tal joya. Pues el Tathāgata no puede ser disfrutado, ni siquiera en sueños, por los seis maestros como Pūraṇa Kassapa y otros similares, quienes son considerados seres inferiores en el mundo, carentes de las condiciones necesarias y poseedores de visiones erróneas. En cambio, es disfrutado por aquellos que poseen las condiciones necesarias, capaces de alcanzar el estado de Arahant al final de un solo verso de cuatro líneas, poseedores de una visión y conocimiento penetrantes como Bāhiya Dārucīriya y otros, así como por los grandes discípulos nacidos de familias nobles; pues ellos, al perfeccionar la visión suprema, la audición suprema y el servicio supremo, disfrutan del Tathāgata. Así, tampoco por el hecho de ser disfrutado por seres no inferiores existe joya igual al Tathāgata.

ยมฺปิ ตํ อวิเสสโต รติชนนฏฺเฐน รตนํ. เสยฺยถิทํ – รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส จกฺกรตนํ. ตญฺหิ ทิสฺวาว ราชา จกฺกวตฺติ อตฺตมโน โหติ, เอวมฺปิ ตํ รญฺโญ รตึ ชเนติ. ปุน จปรํ ราชา จกฺกวตฺติ วาเมน หตฺเถน สุวณฺณภิงฺการํ คเหตฺวา ทกฺขิเณน หตฺเถน จกฺกรตนํ อพฺภุกฺกิรติ ‘‘ปวตฺตตุ ภวํ จกฺกรตนํ, อภิวิชินาตุ ภวํ จกฺกรตน’’นฺติ. ตโต จกฺกรตนํ ปญฺจงฺคิกํ วิย ตูริยํ มธุรสฺสรํ นิจฺฉรนฺตํ อากาเสน ปุรตฺถิมํ ทิสํ คจฺฉติ, อนฺวเทว ราชา, จกฺกวตฺติ จกฺกานุภาเวน ทฺวาทสโยชนวิตฺถิณฺณาย จตุรงฺคินิยา เสนาย นาติอุจฺจํ นาตินีจํ อุจฺจรุกฺขานํ เหฏฺฐาภาเคน, นีจรุกฺขานํ อุปริภาเคน, รุกฺเขสุ ปุปฺผผลปลฺลวาทิปณฺณาการํ คเหตฺวา อาคตานํ หตฺถโต ปณฺณาการญฺจ คณฺหนฺโต ‘‘เอหิ โข, มหาราชา’’ติ เอวมาทินา ปรมนิปจฺจกาเรน อาคเต ปฏิราชาโน ‘‘ปาโณ น หนฺตพฺโพ’’ติอาทินา นเยน อนุสาสนฺโต คจฺฉติ. ยตฺถ ปน ราชา ภุญฺชิตุกาโม วา ทิวาเสยฺยํ วา กปฺเปตุกาโม โหติ, ตตฺถ จกฺกรตนํ อากาสา โอโรหิตฺวา อุทกาทิสพฺพกิจฺจกฺขเม สเม ภูมิภาเค อกฺขาหตํ วิย ติฏฺฐติ. ปุน รญฺโญ คมนจิตฺเต อุปฺปนฺเน ปุริมนเยเนว สทฺทํ กโรนฺตํ คจฺฉติ, ตํ สุตฺวา ทฺวาทสโยชนิกาปิ ปริสา อากาเสน คจฺฉติ[Pg.148]. จกฺกรตนํ อนุปุพฺเพน ปุรตฺถิมํ สมุทฺทํ อชฺโฌคาหติ, ตสฺมึ อชฺโฌคาหนฺเต อุทกํ โยชนปฺปมาณํ อปคนฺตฺวา ภิตฺตีกตํ วิย ติฏฺฐติ. มหาชโน ยถากามํ สตฺต รตนานิ คณฺหาติ. ปุน ราชา สุวณฺณภิงฺการํ คเหตฺวา ‘‘อิโต ปฏฺฐาย มม รชฺช’’นฺติ อุทเกน อพฺภุกฺกิริตฺวา นิวตฺตติ. เสนา ปุรโต โหติ, จกฺกรตนํ ปจฺฉโต, ราชา มชฺเฌ. จกฺกรตเนน โอสกฺกิโตสกฺกิตฏฺฐานํ อุทกํ ปริปูรติ. เอเตเนว อุปาเยน ทกฺขิณปจฺฉิมุตฺตเรปิ สมุทฺเท คจฺฉติ.

Asimismo, existe aquello que es una joya por el hecho de generar deleite de manera general. A saber: la joya de la rueda del rey cakkavatti. Pues al verla, el rey cakkavatti se regocija; de ese modo, genera deleite en el rey. Además, el rey cakkavatti, tomando un jarrón de oro con la mano izquierda y rociando la joya de la rueda con la mano derecha, dice: ‘¡Que ruede la honorable joya de la rueda! ¡Que la honorable joya de la rueda conquiste!’. Entonces, la joya de la rueda, emitiendo un sonido dulce como el de una orquesta de cinco instrumentos, parte por el aire hacia la dirección oriental. Inmediatamente después, el rey, por el poder de la rueda, acompañado de un ejército de cuatro divisiones que se extiende por doce yojanas, vuela ni muy alto ni muy bajo, pasando por debajo de los árboles altos y por encima de los árboles bajos. Recibiendo obsequios como flores, frutos y brotes de los árboles, y aceptando tributos de manos de quienes vienen a su encuentro, el rey avanza instruyendo a los reyes rivales que se presentan con profunda humildad diciendo: ‘Venid, oh gran rey’, con enseñanzas tales como: ‘No se debe quitar la vida a los seres’. Dondequiera que el rey desee comer o descansar durante el día, allí la joya de la rueda desciende del cielo y se detiene sobre un terreno llano, apto para todas las necesidades como el agua, como si estuviera fijada por un eje. Cuando surge de nuevo en el rey el pensamiento de partir, la rueda avanza emitiendo sonido de la misma manera que antes; al oírlo, la asamblea, aunque sea de doce yojanas, viaja por el aire. La joya de la rueda se sumerge gradualmente en el océano oriental; al sumergirse, el agua se retira una yojana y permanece como si fuera un muro. La multitud recoge las siete joyas según su deseo. Luego, el rey, tomando el jarrón de oro, rocía agua diciendo: ‘A partir de hoy, este es mi reino’, y regresa. El ejército va al frente, la joya de la rueda detrás y el rey en el medio. El agua vuelve a llenar los lugares por donde la joya de la rueda se retira. Mediante este mismo método, recorre también los océanos del sur, del oeste y del norte.

เอวํ จตุทฺทิสํ อนุสํยายิตฺวา จกฺกรตนํ ติโยชนปฺปมาณํ อากาสํ อาโรหติ. ตตฺถ ฐิโต ราชา จกฺกรตนานุภาเวน วิชิตวิชโย ปญฺจสตปริตฺตทีปปฏิมณฺฑิตํ สตฺตโยชนสหสฺสปริมณฺฑลํ ปุพฺพวิเทหํ, ตถา อฏฺฐโยชนสหสฺสปริมณฺฑลํ อุตฺตรกุรุํ, สตฺตโยชนสหสฺสปริมณฺฑลํเยว อปรโคยานํ, ทสโยชนสหสฺสปริมณฺฑลํ ชมฺพุทีปญฺจาติ เอวํ จตุมหาทีปทฺวิสหสฺสปริตฺตทีปปฏิมณฺฑิตํ เอกํ จกฺกวาฬํ สุผุลฺลปุณฺฑรีกวนํ วิย โอโลเกติ. เอวํ โอโลกยโต จสฺส อนปฺปกา รติ อุปฺปชฺชติ. เอวมฺปิ ตํ จกฺกรตนํ รญฺโญ รตึ ชเนติ, ตมฺปิ พุทฺธรตนสมํ นตฺถิ. ยทิ หิ รติชนนฏฺเฐน รตนํ, ตถาคโตว รตนํ, กึ กริสฺสติ เอตํ จกฺกรตนํ? ตถาคโต หิ ยสฺสา ทิพฺพาย รติยา จกฺกรตนาทีหิ สพฺเพหิปิ ชนิตา จกฺกวตฺติรติ สงฺขมฺปิ กลมฺปิ กลภาคมฺปิ น อุเปติ, ตโตปิ รติโต อุตฺตริตรญฺจ ปณีตตรญฺจ อตฺตโน โอวาทปฺปฏิกรานํ อสงฺขฺเยยฺยานมฺปิ เทวมนุสฺสานํ ปฐมชฺฌานรตึ ทุติยตติยจตุตฺถปญฺจมชฺฌานรตึ, อากาสานญฺจายตนรตึ, วิญฺญาณญฺจายตนอากิญฺจญฺญายตนเนวสญฺญานาสญฺญายตนรตึ, โสตาปตฺติมคฺครตึ, โสตาปตฺติผลรตึ, สกทาคามิอนาคามิอรหตฺตมคฺคผลรติญฺจ ชเนติ. เอวํ รติชนนฏฺเฐนาปิ ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถีติ.

Habiendo recorrido así las cuatro direcciones, el Tesoro de la Rueda asciende al cielo a una altura de cien yojanas. Permaneciendo allí, el Rey, victorioso sobre sus enemigos por el poder del Tesoro de la Rueda, observa el sistema de este mundo (un cakkavāḷa), el cual está adornado con dos mil islas menores y los cuatro grandes continentes: Pubbavideha, de siete mil yojanas de circunferencia y adornado con quinientas islas menores; de igual modo Uttarakuru, de ocho mil yojanas de circunferencia; Aparagoyāna, de siete mil yojanas de circunferencia; y Jambudīpa, de diez mil yojanas de circunferencia, tal como si fuera un bosque de lotos blancos en plena floración. Al observar esto, surge en el rey una alegría inmensa. De esta manera, ese Tesoro de la Rueda genera alegría en el rey; sin embargo, no es comparable al Tesoro del Buda. Pues si algo es llamado 'tesoro' por el hecho de generar alegría, solo el Tathāgata es verdaderamente un tesoro; ¿qué podrá hacer este Tesoro de la Rueda ante Él? En efecto, el Tathāgata genera una alegría celestial ante la cual la alegría de un Monarca Universal —producida por el Tesoro de la Rueda y todos los demás tesoros— no alcanza ni una centésima, ni una milésima, ni una mínima parte. Superior y más sublime que esa alegría, el Buda genera en los incontables devas y humanos que siguen sus enseñanzas la alegría del primer jhāna, del segundo, tercero, cuarto y quinto jhāna, la alegría de la esfera del espacio infinito, la alegría de la esfera de la conciencia infinita, de la nada y de la ni-percepción-ni-no-percepción, la alegría del Sendero de la Entrada en la Corriente, del Fruto de la Entrada en la Corriente, y la alegría de los Senderos y Frutos del que Retorna una vez, del que No Retorna y del Arahant. Por lo tanto, incluso por su capacidad de generar alegría, no hay tesoro igual al Tathāgata.

อปิจ รตนํ นาเมตํ ทุวิธํ โหติ สวิญฺญาณกมวิญฺญาณกญฺจ. ตตฺถ อวิญฺญาณกํ จกฺกรตนํ มณิรตนญฺจ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อนินฺทฺริยพทฺธสุวณฺณรชตาทิ, สวิญฺญาณกํ หตฺถิรตนาทิปริณายกรตนปริโยสานํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ เอวรูปํ อินฺทฺริยพทฺธํ. เอวํ ทุวิเธ เจตฺถ สวิญฺญาณกรตนํ อคฺคมกฺขายติ[Pg.149]. กสฺมา? ยสฺมา อวิญฺญาณกํ สุวณฺณรชตมณิมุตฺตาทิรตนํ สวิญฺญาณกานํ หตฺถิรตนาทีนํ อลงฺการตฺถาย อุปนียติ.

Además, lo que se denomina 'tesoro' es de dos tipos: consciente e inconsciente. Entre ellos, el Tesoro de la Rueda y el Tesoro de la Gema son inconscientes, así como cualquier otro objeto no ligado a las facultades sensoriales como el oro, la plata, etc. El tesoro consciente comprende desde el Tesoro del Elefante hasta el Tesoro del Consejero, o cualquier otro ser ligado a las facultades sensoriales. En esta dualidad, el tesoro consciente se declara como el superior. ¿Por qué? Porque los tesoros inconscientes como el oro, la plata, las gemas y las perlas se utilizan para adornar a los tesoros conscientes, como el Tesoro del Elefante y otros.

สวิญฺญาณกรตนมฺปิ ทุวิธํ ติรจฺฉานคตรตนํ, มนุสฺสรตนญฺจ. ตตฺถ มนุสฺสรตนํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? ยสฺมา ติรจฺฉานคตรตนํ มนุสฺสรตนสฺส โอปวยฺหํ โหติ. มนุสฺสรตนมฺปิ ทุวิธํ อิตฺถิรตนํ, ปุริสรตนญฺจ. ตตฺถ ปุริสรตนํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? ยสฺมา อิตฺถิรตนํ ปุริสรตนสฺส ปริจาริกตฺตํ อาปชฺชติ. ปุริสรตนมฺปิ ทุวิธํ อคาริกรตนํ, อนคาริกรตนญฺจ. ตตฺถ อนคาริกรตนํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? ยสฺมา อคาริกรตเนสุ อคฺโค จกฺกวตฺติปิ สีลาทิคุณยุตฺตํ อนคาริกรตนํ ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา อุปฏฺฐหิตฺวา ปยิรุปาสิตฺวา ทิพฺพมานุสิกา สมฺปตฺติโย ปาปุณิตฺวา อนฺเต นิพฺพานสมฺปตฺตึ ปาปุณาติ.

El tesoro consciente también es de dos tipos: el tesoro animal y el tesoro humano. Entre estos, el tesoro humano se declara como el superior. ¿Por qué? Porque el tesoro animal sirve como montura para el tesoro humano. El tesoro humano también es de dos tipos: el tesoro femenino y el tesoro masculino. Entre estos, el tesoro masculino se declara como el superior. ¿Por qué? Porque el tesoro femenino asume la posición de servidora del tesoro masculino. El tesoro masculino también es de dos tipos: el tesoro laico y el tesoro renunciante. Entre estos, el tesoro renunciante se declara como el superior. ¿Por qué? Porque entre los tesoros laicos, el más excelso, el Monarca Universal, habiendo rendido homenaje con las cinco extremidades, servido y honrado al tesoro renunciante dotado de virtudes como la moralidad, alcanza las prosperidades divinas y humanas y, finalmente, alcanza la perfección del Nibbāna.

เอวํ อนคาริกรตนมฺปิ ทุวิธํ อริยปุถุชฺชนวเสน. อริยรตนมฺปิ ทุวิธํ เสขาเสขวเสน. อเสขรตนมฺปิ ทุวิธํ สุกฺขวิปสฺสกสมถยานิกวเสน. สมถยานิกรตนมฺปิ ทุวิธํ สาวกปารมิปฺปตฺตมปฺปตฺตญฺจ. ตตฺถ สาวกปารมิปฺปตฺตํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? คุณมหนฺตตาย. สาวกปารมิปฺปตฺตรตนโตปิ ปจฺเจกพุทฺธรตนํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? คุณมหนฺตตาย. สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานสทิสาปิ หิ อเนกสตา สาวกา เอกสฺส ปจฺเจกพุทฺธสฺส คุณานํ สตภาคมฺปิ น อุเปนฺติ. ปจฺเจกพุทฺธรตนโตปิ สมฺมาสมฺพุทฺธรตนํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? คุณมหนฺตตาย. สกลมฺปิ หิ ชมฺพุทีปํ ปูเรตฺวา ปลฺลงฺเกน ปลฺลงฺกํ ฆเฏนฺตา นิสินฺนา ปจฺเจกพุทฺธา เอกสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส คุณานํ เนว สงฺขํ น กลํ น กลภาคํ อุเปนฺติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, สตฺตา อปทา วา…เป… ตถาคโต เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๔.๓๔; ๕.๓๒; อิติวุ. ๙๐). เอวํ เกนจิ ปริยาเยน ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถิ. เตนาห ภควา – ‘‘น โน สมํ อตฺถิ ตถาคเตนา’’ติ.

Así, el tesoro renunciante también es de dos tipos: el Noble (ariya) y el de la persona común (puthujjana). El tesoro Noble es de dos tipos: el que está en aprendizaje (sekha) y el que ya no está en aprendizaje (asekha). El tesoro que no está en aprendizaje es de dos tipos: el practicante de la visión cabal pura y el practicante de la tranquilidad como vehículo. El tesoro del practicante de la tranquilidad es de dos tipos: el que ha alcanzado la perfección de los discípulos y el que no la ha alcanzado. Entre estos, el que ha alcanzado la perfección de los discípulos se declara como superior por la grandeza de sus cualidades. Superior incluso al tesoro que ha alcanzado la perfección de los discípulos es el Tesoro del Buda Solitario (Paccekabuddha), por la grandeza de sus cualidades. En verdad, cientos de discípulos iguales a Sāriputta y Moggallāna no alcanzan ni una centésima parte de las cualidades de un solo Buda Solitario. Y superior al Tesoro del Buda Solitario es el Tesoro del Buda Perfectamente Iluminado (Sammāsambuddha), por la grandeza de sus cualidades. Pues incluso si los Budas Solitarios llenaran todo Jambudīpa, sentados hombro con hombro, no alcanzarían ni la cuenta, ni una parte, ni una fracción de las cualidades de un solo Buda Perfectamente Iluminado. Así fue dicho por el Bienaventurado: 'Monjes, de todos los seres, ya sean sin pies, de dos pies... el Tathāgata es declarado el más excelso entre ellos', etc. De este modo, por cualquier medio, no existe un tesoro igual al Tathāgata. Por eso dijo el Bienaventurado: 'No hay nadie igual al Tathāgata'.

เอวํ ภควา พุทฺธรตนสฺส อญฺเญหิ รตเนหิ อสมตํ วตฺวา อิทานิ เตสํ สตฺตานํ อุปฺปนฺนอุปทฺทววูปสมตฺถํ เนว ชาตึ น โคตฺตํ น โกลปุตฺติยํ น วณฺณโปกฺขรตาทึ นิสฺสาย, อปิจ โข อวีจิมุปาทาย ภวคฺคปริยนฺเต [Pg.150] โลเก สีลสมาธิกฺขนฺธาทีหิ คุเณหิ พุทฺธรตนสฺส อสทิสภาวํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ พุทฺเธ รตนํ ปณีตํ, เอเตน สจฺเจน สุวตฺถิ โหตู’’ติ.

De esta manera, el Bienaventurado, tras declarar la inigualdad del Tesoro del Buda respecto a otros tesoros, emplea ahora estas palabras de verdad para calmar las aflicciones surgidas en los seres. No lo hace basándose en el nacimiento, ni en el linaje, ni en la casta, ni en la belleza física, sino basándose en el hecho de que en el mundo —desde el infierno Avīci hasta la cúspide de la existencia— el Tesoro del Buda no tiene igual debido a sus cualidades de moralidad, concentración y sabiduría, diciendo: 'Este tesoro en el Buda es sublime; por esta verdad, ¡que haya bienestar!'.

ตสฺสตฺโถ – อิทมฺปิ อิธ วา หุรํ วา สคฺเคสุ วา ยํกิญฺจิ อตฺถิ วิตฺตํ วา รตนํ วา, เตน สทฺธึ เตหิ เตหิ คุเณหิ อสมตฺตา พุทฺเธ รตนํ ปณีตํ. ยทิ หิ เอตํ สจฺจํ, อถ เอเตน สจฺเจน อิเมสํ ปาณีนํ สุวตฺถิ โหตุ, โสภนานํ อตฺถิตา โหตุ อโรคตา นิรุปทฺทวตาติ. เอตฺถ จ ยถา ‘‘จกฺขุ โข, อานนฺท, สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๔.๘๕) อตฺตภาเวน วา อตฺตนิยภาเวน วาติ อตฺโถ. อิตรถา หิ จกฺขุ อตฺตา วา อตฺตนิยํ วาติ อปฺปฏิสิทฺธเมว สิยา. เอวํ รตนํ ปณีตนฺติ รตนตฺตํ ปณีตํ, รตนภาโว ปณีโตติ อยมตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิตรถา หิ พุทฺโธ เนว รตนนฺติ สิชฺเฌยฺย. น หิ ยตฺถ รตนํ อตฺถิ, ตํ รตนนฺติ น สิชฺฌติ. ยตฺถ ปน จิตฺตีกตาทิอตฺถสงฺขาตํ เยน วา เตน วา วิธินา สมฺพนฺธคตํ รตนํ อตฺถิ, ยสฺมา ตํ รตนตฺตมุปาทาย รตนนฺติ ปญฺญาปียติ, ตสฺมา ตสฺส รตนสฺส อตฺถิตาย รตนนฺติ สิชฺฌติ. อถ วา อิทมฺปิ พุทฺเธ รตนนฺติ อิมินาปิ ปกาเรน พุทฺโธว รตนนฺติ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ. วุตฺตมตฺตาย จ ภควตา อิมาย คาถาย ราชกุลสฺส โสตฺถิ ชาตา, ภยํ วูปสนฺตํ. อิมิสฺสา คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.

El significado de esto es: cualquier riqueza o joya que exista, ya sea en este mundo humano, en el mundo de los Nagas y Garudas, o en los mundos celestiales, ninguna es igual al Buddha debido a sus diversas e incomparables cualidades; por tanto, esta joya en el Buddha es sublime. Si esta declaración es la verdad, entonces, por medio de esta verdad, que haya bienestar para estos seres, que haya prosperidad, salud y ausencia de calamidades. En este contexto, al igual que en expresiones como 'el ojo, Ānanda, está vacío de un yo o de lo que pertenece a un yo', el término se refiere a la ausencia de un yo o de la naturaleza de lo que pertenece a un yo. De lo contrario, no se negaría que el ojo sea el yo o lo perteneciente al yo. De la misma manera, en la frase 'esta joya es sublime', debe entenderse que el significado es que la condición de ser una joya es sublime, o que la naturaleza de la joya es sublime. De lo contrario, el Buddha mismo no se establecería como la joya. Ciertamente, donde no existe una joya, esa cosa no se define como tal. Pero donde existe una joya vinculada por métodos como el honor y otros valores, se designa como 'joya' basándose en esa cualidad de joya; por lo tanto, debido a la presencia de esa cualidad, el Buddha se define como una 'joya'. O bien, mediante esta explicación, debe entenderse el significado de que el Buddha mismo es la joya. Tan pronto como el Bienaventurado pronunció esta estrofa, el bienestar surgió para la familia real y el temor se apaciguó. El mandato de esta estrofa fue aceptado por los seres no humanos en cien mil millones de sistemas solares.

ขยํ วิราคนฺติคาถาวณฺณนา

Comentario de la estrofa: Khayaṃ virāgaṃ

๔. เอวํ พุทฺธคุเณน สจฺจํ วตฺวา อิทานิ นิพฺพานธมฺมคุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘ขยํ วิราค’’นฺติ. ตตฺถ ยสฺมา นิพฺพานสจฺฉิกิริยาย ราคาทโย ขีณา โหนฺติ ปริกฺขีณา, ยสฺมา วา ตํ เตสํ อนุปฺปาทนิโรธกฺขยมตฺตํ, ยสฺมา จ ตํ ราคาทิวิปฺปยุตฺตํ สมฺปโยคโต จ อารมฺมณโต จ, ยสฺมา วา ตมฺหิ สจฺฉิกเต ราคาทโย อจฺจนฺตํ วิรตฺตา โหนฺติ วิคตา วิทฺธสฺตา, ตสฺมา ขยนฺติ จ วิราคนฺติ จ วุจฺจติ. ยสฺมา ปนสฺส น อุปฺปาโท ปญฺญายติ, น วโย, น ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ตสฺมา ตํ น ชายติ น ชียติ น มียตีติ กตฺวา อมตนฺติ วุจฺจติ. อุตฺตมตฺเถน ปน อตปฺปกฏฺเฐน จ ปณีตนฺติ. ยทชฺฌคาติ ยํ อชฺฌคา วินฺทิ ปฏิลภิ, อตฺตโน ญาณพเลน สจฺฉากาสิ. สกฺยมุนีติ [Pg.151] สกฺยกุลปฺปสุตตฺตา สกฺโย, โมเนยฺยธมฺมสมนฺนาคตตฺตา มุนิ, สกฺโย เอว มุนิ สกฺยมุนิ. สมาหิโตติ อริยมคฺคสมาธินา สมาหิตจิตฺโต. น เตน ธมฺเมน สมตฺถิ กิญฺจีติ เตน ขยาทินามเกน สกฺยมุนินา อธิคเตน ธมฺเมน สมํ กิญฺจิ ธมฺมชาตํ นตฺถิ. ตสฺมา สุตฺตนฺตเรปิ วุตฺตํ – ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา วา อสงฺขตา วา, วิราโค เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๔.๓๔; อิติวุ. ๙๐).

4. Habiendo declarado así la verdad mediante las cualidades del Buddha, ahora comienza a hablar mediante las cualidades del Dhamma del Nibbāna con la estrofa 'khayaṃ virāgaṃ'. En ella, se llama 'khaya' (extinción) y 'virāga' (desapasionamiento) porque, mediante la realización del Nibbāna, la codicia y otros estados similares se extinguen y se agotan por completo; o porque para los nobles, el Nibbāna representa la cesación y la extinción de no volver a nacer; y porque está libre de la codicia y otros estados, tanto por asociación como por objeto; o bien, porque cuando se realiza, la codicia y otros estados son totalmente abandonados, alejados y destruidos. Además, debido a que en el Nibbāna no se percibe surgimiento, ni desaparición, ni alteración de lo que permanece, no nace, no envejece y no muere; por esta razón se llama 'amata' (lo inmortal). Se llama 'paṇīta' (sublime) por su significado de ser supremo y por su naturaleza de no causar aflicción. 'Yadajjhagā' significa aquello que encontró, obtuvo y realizó por el poder de su propio conocimiento. 'Sakyamunī': se llama 'Sakya' por haber nacido en el clan de los Sakyas, y 'Muni' por estar dotado de las cualidades de la sabiduría (moneyya-dhamma); el Sakya que es sabio es el Sakyamuni. 'Samāhito' significa que su mente está establecida mediante la concentración del Sendero Noble. 'Na tena dhammena samatthi kiñci' significa que no existe ningún otro fenómeno igual a ese Dhamma llamado extinción, etc., que fue alcanzado por el Sabio de los Sakyas. Por ello, se ha dicho en otro Sutta: 'Monjes, entre todos los fenómenos condicionados o incondicionados, el desapasionamiento (Nibbāna) es considerado el supremo'.

เอวํ ภควา นิพฺพานธมฺมสฺส อญฺเญหิ ธมฺเมหิ อสมตํ วตฺวา อิทานิ เตสํ สตฺตานํ อุปฺปนฺนอุปทฺทววูปสมตฺถํ ขยวิราคามตปณีตตาคุเณหิ นิพฺพานธมฺมรตนสฺส อสทิสภาวํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ ธมฺเม รตนํ ปณีตํ, เอเตน สจฺเจน สุวตฺถิ โหตู’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุริมคาถาย วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.

Habiendo declarado así el Bienaventurado la incomparabilidad del Dhamma del Nibbāna con respecto a otros fenómenos, ahora, para apaciguar las calamidades surgidas en esos seres, emplea esta declaración de verdad basándose en la naturaleza inigualable de la joya del Dhamma del Nibbāna a través de sus cualidades de extinción, desapasionamiento, inmortalidad y sublimidad: 'En el Dhamma está esta joya sublime; por esta verdad, que haya bienestar'. El significado de esto debe entenderse de la misma manera que se explicó en la estrofa anterior. El mandato de esta estrofa también fue aceptado por los seres no humanos en cien mil millones de sistemas solares.

ยํ พุทฺธเสฏฺโฐติคาถาวณฺณนา

Comentario de la estrofa: Yaṃ buddhaseṭṭho

๕. เอวํ นิพฺพานธมฺมคุเณน สจฺจํ วตฺวา อิทานิ มคฺคธมฺมคุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘ยํ พุทฺธเสฏฺโฐ’’ติ. ตตฺถ ‘‘พุชฺฌิตา สจฺจานี’’ติอาทินา นเยน พุทฺโธ, อุตฺตโม ปสํสนีโย จาติ เสฏฺโฐ, พุทฺโธ จ โส เสฏฺโฐ จาติ พุทฺธเสฏฺโฐ, อนุพุทฺธปจฺเจกพุทฺธสุตพุทฺธขฺเยสุ วา พุทฺเธสุ เสฏฺโฐติ พุทฺธเสฏฺโฐ. โส พุทฺธเสฏฺโฐ ยํ ปริวณฺณยี ‘‘อฏฺฐงฺคิโกว มคฺคานํ, เขมํ นิพฺพานปตฺติยา’’ติ (ม. นิ. ๒.๒๑๕) จ ‘‘อริยํ โว, ภิกฺขเว, สมฺมาสมาธึ เทสิสฺสามิ สอุปนิสํ สปริกฺขาร’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๑๓๖) จ เอวมาทินา นเยน ตตฺถ ตตฺถ ปสํสิ ปกาสยิ. สุจินฺติ กิเลสมลสมุจฺเฉทกรณโต อจฺจนฺตโวทานํ. สมาธิมานนฺตริกญฺญมาหูติ ยญฺจ อตฺตโน ปวตฺติสมนนฺตรํ นิยเมเนว ผลปทานโต ‘‘อานนฺตริกสมาธี’’ติ อาหุ. น หิ มคฺคสมาธิมฺหิ อุปฺปนฺเน ตสฺส ผลุปฺปตฺตินิเสธโก โกจิ อนฺตราโย อตฺถิ. ยถาห –

5. Habiendo establecido así la verdad por la cualidad del Dhamma del Nibbāna, ahora comienza a hablar por la cualidad del Dhamma del Sendero (Magga) con la estrofa 'yaṃ buddhaseṭṭho'. En ella, se le llama 'Buddha' por haber comprendido las verdades, y 'Seṭṭho' por ser supremo y digno de alabanza; el Buddha que es supremo es el 'Buddhaseṭṭho'. O bien, es el supremo entre todos los Buddhas (Anubuddhas, Paccekabuddhas, etc.). Aquello que el Buddha Supremo elogió fue el Sendero Octuple como el medio para alcanzar la seguridad del Nibbāna; y en diversos lugares elogió y manifestó: 'Monjes, os enseñaré la noble concentración correcta con sus requisitos y accesorios'. 'Suciṃ' se refiere a la pureza absoluta debido a que corta de raíz la mancha de las impurezas (kilesas). 'Samādhimānantarikaññamāhū' se refiere a lo que llaman 'concentración de inmediatez' porque da su fruto (Phala) de manera invariable e inmediata después de su propia ocurrencia (Magga). Ciertamente, una vez que surge la concentración del Sendero, no existe ningún obstáculo que pueda impedir la aparición de su fruto. Como se ha dicho:

‘‘อยญฺจ ปุคฺคโล โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน อสฺส, กปฺปสฺส จ อุฑฺฑยฺหนเวลา อสฺส, เนว ตาว กปฺโป อุฑฺฑยฺเหยฺย, ยาวายํ ปุคฺคโล น โสตาปตฺติผลํ สจฺฉิกโรติ, อยํ [Pg.152] วุจฺจติ ปุคฺคโล ฐิตกปฺปี. สพฺเพปิ มคฺคสมงฺคิโน ปุคฺคลา ฐิตกปฺปิโน’’ติ (ปุ. ป. ๑๗).

‘Si una persona está practicando para la realización del fruto de la entrada en la corriente (sotāpattiphala) y llegara el momento en que el mundo debe ser consumido por el fuego, el mundo no se quemaría hasta que esta persona realice el fruto de la entrada en la corriente; a esta persona se le llama "alguien que perdura durante el eón" (ṭhitakappī). Todas las personas que poseen el Sendero son personas que perduran durante el eón’.

สมาธินา เตน สโม น วิชฺชตีติ เตน พุทฺธเสฏฺฐปริวณฺณิเตน สุจินา อานนฺตริกสมาธินา สโม รูปาวจรสมาธิ วา อรูปาวจรสมาธิ วา โกจิ น วิชฺชติ. กสฺมา? เตสํ ภาวิตตฺตา ตตฺถ ตตฺถ พฺรหฺมโลเก อุปปนฺนสฺสาปิ ปุน นิรยาทีสุปิ อุปปตฺติสมฺภวโต, อิมสฺส จ อรหตฺตสมาธิสฺส ภาวิตตฺตา อริยปุคฺคลสฺส สพฺพูปปตฺติสมุคฺฆาตสมฺภวโต. ตสฺมา สุตฺตนฺตเรปิ วุตฺตํ – ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา…เป… อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๔.๓๔; อิติวุ. ๙๐).

"No se encuentra nada igual a esa concentración": con esa concentración pura de resultado inmediato (ānantarika-samādhi), elogiada por el Buda Excelso, no se encuentra ninguna concentración igual, ya sea de la esfera de la forma (rūpāvacara) o de la esfera inmaterial (arūpāvacara). ¿Por qué? Debido a que, por el desarrollo de aquellas concentraciones de las esferas de la forma e inmaterial, incluso habiendo nacido en tal o cual mundo de Brahma, existe la posibilidad de renacer nuevamente en los infiernos y otros reinos inferiores; en cambio, por el desarrollo de esta concentración del estado de Arahat, el noble individuo erradica la posibilidad de todo renacimiento. Por lo tanto, también se dice en otro Suttanta: "Monjes, de todas las cosas condicionadas... el Noble Camino Óctuple es declarado el supremo entre ellas", etc.

เอวํ ภควา อานนฺตริกสมาธิสฺส อญฺเญหิ สมาธีหิ อสมตํ วตฺวา อิทานิ ปุริมนเยเนว มคฺคธมฺมรตนสฺส อสทิสภาวํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ ธมฺเม…เป… โหตู’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.

Habiendo el Bienaventurado declarado de esta manera que la concentración de resultado inmediato es inigualable frente a otras concentraciones, ahora, siguiendo el mismo método anterior y basándose en la naturaleza incomparable del tesoro del Dhamma del Sendero (maggadhamma), realiza el acto de verdad: "También en el Dhamma... que haya bienestar". El significado de esto debe entenderse según el método ya explicado anteriormente. El poder de este verso es aceptado por los seres no humanos en cien mil millones de sistemas estelares.

เย ปุคฺคลาติคาถาวณฺณนา

Explicación del verso que comienza con "Ye puggalā".

๖. เอวํ มคฺคธมฺมคุเณนาปิ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ สงฺฆคุเณนาปิ วตฺตุมารทฺโธ ‘‘เย ปุคฺคลา’’ติ. ตตฺถ เยติ อนิยเมตฺวา อุทฺเทโส. ปุคฺคลาติ สตฺตา. อฏฺฐาติ เตสํ คณนปริจฺเฉโท. เต หิ จตฺตาโร จ ปฏิปนฺนา จตฺตาโร จ ผเล ฐิตาติ อฏฺฐ โหนฺติ. สตํ ปสตฺถาติ สปฺปุริเสหิ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธพุทฺธสาวเกหิ อญฺเญหิ จ เทวมนุสฺเสหิ ปสตฺถา. กสฺมา? สหชาตสีลาทิคุณโยคา. เตสญฺหิ จมฺปกวกุลกุสุมาทีนํ สหชาตวณฺณคนฺธาทโย วิย สหชาตา สีลสมาธิอาทโย คุณา, เตน เต วณฺณคนฺธาทิสมฺปนฺนานิ วิย ปุปฺผานิ เทวมนุสฺสานํ สตํ ปิยา มนาปา ปสํสนียา จ โหนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘เย ปุคฺคลา อฏฺฐสตํ ปสตฺถา’’ติ.

6. Habiendo declarado la verdad mediante las cualidades del Dhamma del Sendero, ahora comienza a hablar mediante las cualidades del Sangha con el verso "Ye puggalā". Allí, la palabra "ye" (quienes) es un designador indefinido. "Puggalā" se refiere a los seres. "Aṭṭha" (ocho) es la delimitación numérica de ellos. Pues son ocho: cuatro que practican el sendero y cuatro establecidos en el fruto. "Sataṃ pasatthā" significa que son elogiados por los virtuosos (satā), tales como los Budas, los Paccekabuddhas, los discípulos de los Budas, y por otros devas y humanos. ¿Por qué? Porque poseen cualidades innatas como la virtud (sīla), etc. Pues así como las flores de campaka y vakula poseen color y fragancia de forma natural, ellos poseen de forma innata cualidades como la virtud y la concentración; por lo tanto, al igual que las flores dotadas de color y fragancia, ellos son amados, agradables y dignos de elogio para los virtuosos entre los devas y humanos. Por eso se dice: "Quienes son las ocho personas elogiadas por los virtuosos".

อถ วา เยติ อนิยเมตฺวา อุทฺเทโส. ปุคฺคลาติ สตฺตา. อฏฺฐสตนฺติ เตสํ คณนปริจฺเฉโท. เต หิ เอกพีชี โกลํโกโล สตฺตกฺขตฺตุปรโมติ ตโย โสตาปนฺนา. กามรูปารูปภเวสุ อธิคตผลา [Pg.153] ตโย สกทาคามิโน. เต สพฺเพปิ จตุนฺนํ ปฏิปทานํ วเสน จตุวีสติ. อนฺตราปรินิพฺพายี, อุปหจฺจปรินิพฺพายี, สสงฺขารปรินิพฺพายี, อสงฺขารปรินิพฺพายี, อุทฺธํโสโต, อกนิฏฺฐคามีติ อวิเหสุ ปญฺจ. ตถา อตปฺปสุทสฺสสุทสฺสีสุ. อกนิฏฺเฐสุ ปน อุทฺธํโสตวชฺชา จตฺตาโรติ จตุวีสติ อนาคามิโน. สุกฺขวิปสฺสโก สมถยานิโกติ ทฺเว อรหนฺโต. จตฺตาโร มคฺคฏฺฐาติ จตุปญฺญาส. เต สพฺเพปิ สทฺธาธุรปญฺญาธุรานํ วเสน ทิคุณา หุตฺวา อฏฺฐสตํ โหนฺติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

Alternativamente, "ye" es un designador indefinido. "Puggalā" son los seres. "Aṭṭhasataṃ" (ciento ocho) es la delimitación numérica de ellos. Pues hay tres tipos de los que han entrado en la corriente (sotāpanna): el de una sola semilla (ekabījī), el que pasa de familia en familia (kolaṃkola) y el que renace siete veces como máximo (sattakkhattuparama). Hay tres tipos de los que retornan una sola vez (sakadāgāmino) que han alcanzado el fruto en las esferas de los sentidos, de la forma e inmaterial. Todos ellos, según las cuatro formas de progreso (paṭipadā), suman veinticuatro. Entre los que no retornan (anāgāmino), hay cinco en los mundos Aviha: el que alcanza el nirvana en el intervalo, el que lo alcanza tras reducir su vida, el que lo alcanza con esfuerzo, el que lo alcanza sin esfuerzo y el que sube la corriente hacia el mundo Akaniṭṭha. Del mismo modo, hay cinco en cada uno de los mundos Atappa, Sudassa y Sudassī. Sin embargo, en los mundos Akaniṭṭha hay cuatro (excluyendo al que sube la corriente), lo que suma veinticuatro que no retornan. Hay dos tipos de Arahants: el que practica la visión cabal pura (sukkhavipassako) y el que utiliza la tranquilidad como vehículo (samathayāniko). Hay cuatro establecidos en el sendero (maggaṭṭhā). Esto suma cincuenta y cuatro. Todos ellos, al dividirse según el predominio de la fe (saddhā) o de la sabiduría (paññā), se duplican para ser ciento ocho. El resto es igual a lo ya explicado.

จตฺตาริ เอตานิ ยุคานิ โหนฺตีติ เต สพฺเพปิ อฏฺฐ วา อฏฺฐสตํ วาติ วิตฺถารวเสน อุทฺทิฏฺฐปุคฺคลา สงฺเขปวเสน โสตาปตฺติมคฺคฏฺโฐ ผลฏฺโฐติ เอกํ ยุคํ, เอวํ ยาว อรหตฺตมคฺคฏฺโฐ ผลฏฺโฐติ เอกํ ยุคนฺติ จตฺตาริ ยุคานิ โหนฺติ. เต ทกฺขิเณยฺยาติ เอตฺถ เตติ ปุพฺเพ อนิยเมตฺวา อุทฺทิฏฺฐานํ นิยเมตฺวา นิทฺเทโส. เย ปุคฺคลา วิตฺถารวเสน อฏฺฐ วา, อฏฺฐสตํ วา, สงฺเขปวเสน จตฺตาริ ยุคานิ โหนฺตีติ วุตฺตา, สพฺเพปิ เต ทกฺขิณํ อรหนฺตีติ ทกฺขิเณยฺยา. ทกฺขิณา นาม กมฺมญฺจ กมฺมวิปากญฺจ สทฺทหิตฺวา ‘‘เอส เม อิทํ เวชฺชกมฺมํ วา ชงฺฆเปสนิกํ วา กริสฺสตี’’ติ เอวมาทีนิ อนเปกฺขิตฺวา ทิยฺยมาโน เทยฺยธมฺโม, ตํ อรหนฺติ นาม สีลาทิคุณยุตฺตา ปุคฺคลา, อิเม จ ตาทิสา, เตน วุจฺจนฺติ ‘‘เต ทกฺขิเณยฺยา’’ติ.

"Estos constituyen cuatro pares": todos ellos, ya sean ocho o ciento ocho según la explicación detallada, según la explicación concisa forman cuatro pares: el establecido en el sendero de entrada en la corriente y el establecido en su fruto son un par, y así sucesivamente hasta el sendero del estado de Arahat y su fruto. "Ellos son dignos de oblaciones" (te dakkhiṇeyyā): aquí la palabra "te" (ellos) es un designador definido para aquellos que antes fueron mencionados de manera indefinida. Aquellas personas que se describieron detalladamente como ocho o ciento ocho, o concisamente como cuatro pares, todos ellos merecen la oblación (dakkhiṇā), por eso se llaman dakkhiṇeyyā. Se llama dakkhiṇā al objeto que se ofrece con fe en el kamma y su resultado, sin esperar a cambio favores como tratamientos médicos o servicios de mensajería; las personas dotadas de virtudes son las que merecen tal ofrenda, y estos individuos son de tal clase, por eso se dice que "ellos son dignos de oblaciones".

สุคตสฺส สาวกาติ ภควา โสภเนน คมเนน ยุตฺตตฺตา, โสภนญฺจ ฐานํ คตตฺตา, สุฏฺฐุ จ คตตฺตา, สุฏฺฐุ เอว จ คทตฺตา สุคโต, ตสฺส สุคตสฺส. สพฺเพปิ เต วจนํ สุณนฺตีติ สาวกา. กามญฺจ อญฺเญปิ สุณนฺติ, น ปน สุตฺวา กตฺตพฺพกิจฺจํ กโรนฺติ, อิเม ปน สุตฺวา กตฺตพฺพํ ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปตฺตึ กตฺวา มคฺคผลานิ ปตฺตา, ตสฺมา ‘‘สาวกา’’ติ วุจฺจนฺติ. เอเตสุ ทินฺนานิ มหปฺผลานีติ เอเตสุ สุคตสาวเกสุ อปฺปกานิปิ ทานานิ ทินฺนานิ ปฏิคฺคาหกโต ทกฺขิณาวิสุทฺธิภาวํ อุปคตตฺตา มหปฺผลานิ โหนฺติ. ตสฺมา สุตฺตนฺตเรปิ วุตฺตํ –

"Discípulos del Sugata": el Bienaventurado es llamado Sugata porque posee un andar excelente, porque ha ido al lugar excelente (Nirvana), porque ha ido correctamente y porque ha hablado correctamente. Todos ellos son llamados discípulos (sāvakā) porque escuchan (suṇanti) su palabra. Ciertamente, otros también escuchan, pero habiendo escuchado no cumplen con su deber; estos, en cambio, habiendo escuchado, cumplen con la práctica de la enseñanza (dhammānudhammapaṭipatti) y alcanzan los senderos y sus frutos, por eso se llaman "discípulos". "Las ofrendas hechas a ellos dan gran fruto": las ofrendas, aunque sean pequeñas, dadas a estos discípulos del Sugata, producen gran fruto porque la oblación alcanza un estado de pureza debido a la cualidad del receptor. Por eso se dice en otro Suttanta:

‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, สงฺฆา วา คณา วา ตถาคตสาวกสงฺโฆ, เตสํ อคฺคมกฺขายติ, ยทิทํ จตฺตาริ ปุริสยุคานิ อฏฺฐ ปุริสปุคฺคลา, เอส ภควโต สาวกสงฺโฆ…เป… อคฺโค วิปาโก โหตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๓๔; ๕.๓๒; อิติวุ. ๙๐).

"Monjes, de cualquier asamblea o grupo que exista, el Sangha de discípulos del Tathāgata es declarado el supremo entre ellos; a saber, los cuatro pares de hombres, las ocho personas, este es el Sangha de discípulos del Bienaventurado... el fruto es supremo".

เอวํ [Pg.154] ภควา สพฺเพสมฺปิ มคฺคฏฺฐผลฏฺฐานํ วเสน สงฺฆรตนสฺส คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.

De esta manera, el Bienaventurado, tras haber declarado las cualidades del tesoro del Sangha en términos de los que están establecidos en el sendero y en el fruto, ahora, basándose en esas mismas cualidades, realiza el acto de verdad: "También en el Sangha...", etc. El significado de esto debe entenderse según el método ya explicado anteriormente. El poder de este verso es aceptado por los seres no humanos en cien mil millones de sistemas estelares.

เย สุปฺปยุตฺตาติคาถาวณฺณนา

Explicación del verso que comienza con "Ye suppayuttā".

๗. เอวํ มคฺคฏฺฐผลฏฺฐานํ วเสน สงฺฆคุเณน สจฺจํ วตฺวา อิทานิ ตโต เอกจฺจานํ ผลสมาปตฺติสุขมนุภวนฺตานํ ขีณาสวปุคฺคลานํเยว คุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘เย สุปฺปยุตฺตา’’ติ. ตตฺถ เยติ อนิยมิตุทฺเทสวจนํ. สุปฺปยุตฺตาติ สุฏฺฐุ ปยุตฺตา, อเนกวิหิตํ อเนสนํ ปหาย สุทฺธาชีวิตํ นิสฺสาย วิปสฺสนาย อตฺตานํ ปยุญฺชิตุมารทฺธาติ อตฺโถ. อถ วา สุปฺปยุตฺตาติ สุวิสุทฺธกายวจีปโยคสมนฺนาคตา, เตน เตสํ สีลกฺขนฺธํ ทสฺเสติ. มนสา ทฬฺเหนาติ ทฬฺเหน มนสา, ถิรสมาธิยุตฺเตน เจตสาติ อตฺโถ. เตน เตสํ สมาธิกฺขนฺธํ ทสฺเสติ. นิกฺกามิโนติ กาเย จ ชีวิเต จ อนเปกฺขา หุตฺวา ปญฺญาธุเรน วีริเยน สพฺพกิเลเสหิ กตนิกฺกมนา. เตน เตสํ วีริยสมฺปนฺนํ ปญฺญกฺขนฺธํ ทสฺเสติ.

7. Así, habiendo declarado la verdad por medio de la virtud de la Sangha a través de aquellos establecidos en el camino y el fruto, el Sublime ahora comenzó a hablar a través de la virtud de solamente los individuos cuyas impurezas han sido destruidas (arhats), quienes experimentan la felicidad del logro del fruto (phalasamāpatti), con las palabras: 'ye suppayuttā' ('los que están bien aplicados'). En ese pasaje, 'ye' es un término de designación indefinida. 'Suppayuttā' significa bien aplicados; el sentido es que han abandonado diversos tipos de medios de vida incorrectos y, basándose en un medio de vida puro, han comenzado a aplicarse a sí mismos a la visión cabal (vipassanā). Alternativamente, 'suppayuttā' significa que poseen una conducta física y verbal sumamente pura; con esto, se muestra su conjunto de virtud (sīlakkhandha). 'Manasā daḷhena' significa con una mente firme; el sentido es con una conciencia dotada de una concentración (samādhi) estable. Con esto, se muestra su conjunto de concentración (samādhikkhandha). 'Nikkāmino' significa que, al carecer de apego tanto por el cuerpo como por la vida, han logrado la salida de todas las impurezas (kilesas) mediante el esfuerzo (vīriya) liderado por la sabiduría. Con esto, se muestra su conjunto de sabiduría (paññakkhandha) dotado de esfuerzo.

โคตมสาสนมฺหีติ โคตฺตโต โคตมสฺส ตถาคตสฺเสว สาสนมฺหิ. เตน อิโต พหิทฺธา นานปฺปการมฺปิ อมรตปํ กโรนฺตานํ สุปฺปโยคาทิคุณาภาวโต กิเลเสหิ นิกฺกมนาภาวํ ทสฺเสติ. เตติ ปุพฺเพ อุทฺทิฏฺฐานํ นิทฺเทสวจนํ. ปตฺติปตฺตาติ เอตฺถ ปตฺตพฺพาติ ปตฺติ, ปตฺตพฺพา นาม ปตฺตุํ อรหา, ยํ ปตฺวา อจฺจนฺตโยคกฺเขมิโน โหนฺติ, อรหตฺตผลสฺเสตํ อธิวจนํ, ตํ ปตฺตึ ปตฺตาติ ปตฺติปตฺตา. อมตนฺติ นิพฺพานํ. วิคยฺหาติ อารมฺมณวเสน วิคาหิตฺวา. ลทฺธาติ ลภิตฺวา. มุธาติ อพฺยเยน กากณิกมตฺตมฺปิ พฺยยํ อกตฺวา. นิพฺพุตินฺติ ปฏิปฺปสฺสทฺธกิเลสทรถํ ผลสมาปตฺตึ. ภุญฺชมานาติ อนุภวมานา. กึ วุตฺตํ โหติ? เย อิมสฺมึ โคตมสาสนมฺหิ สีลสมฺปนฺนตฺตา สุปฺปยุตฺตา, สมาธิสมฺปนฺนตฺตา มนสา ทฬฺเหน, ปญฺญาสมฺปนฺนตฺตา นิกฺกามิโน, เต อิมาย สมฺมาปฏิปทาย อมตํ วิคยฺห มุธา ลทฺธา ผลสมาปตฺติสญฺญิตํ นิพฺพุตึ ภุญฺชมานา ปตฺติปตฺตา นาม โหนฺตีติ.

'Gotamasāsanamhi' significa en la enseñanza del Tathāgata, quien es Gotama por linaje. Con esto, se muestra que fuera de esta enseñanza no hay salida de las impurezas para aquellos que practican diversas formas de austeridades que atormentan a otros, debido a la ausencia de virtudes como el esfuerzo correcto. 'Te' es un pronombre que se refiere a los sujetos mencionados anteriormente. En 'pattipattā', lo que debe alcanzarse es la 'patti' (el logro); lo que se denomina 'alcanzable' es lo que es digno de ser alcanzado, es decir, el fruto de la condición de arhat (arahatta-phala), tras el cual uno queda libre de las ataduras (accantayogakkhemino). 'Pattipattā' significa aquellos que han alcanzado ese logro. 'Amata' se refiere al Nibbāna. 'Vigayha' significa habiéndose sumergido o penetrado a través del objeto (ārammaṇa). 'Laddhā' significa habiendo obtenido. 'Mudhā' significa gratuitamente o sin pérdida, sin haber realizado ni siquiera el más mínimo gasto. 'Nibbuti' se refiere al logro del fruto (phalasamāpatti) que calma el tormento de las impurezas. 'Bhuñjamānā' significa experimentando o disfrutando. ¿Qué se quiere decir con esto? El significado es: aquellos que están bien aplicados en esta enseñanza de Gotama por poseer virtud, con mente firme por poseer concentración, y libres de deseos por poseer sabiduría, ellos, habiéndose sumergido en lo inmortal (Nibbāna) mediante esta práctica correcta y habiéndolo obtenido gratuitamente, disfrutan de la paz denominada 'logro del fruto' y son llamados 'aquellos que han alcanzado el logro'.

เอวํ [Pg.155] ภควา ผลสมาปตฺติสุขมนุภวนฺตานํ ขีณาสวปุคฺคลานเมว วเสน สงฺฆรตนสฺส คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.

De esta manera, el Sublime, habiendo hablado de la virtud de la gema de la Sangha por medio de los arhats que experimentan la felicidad del logro del fruto, ahora emplea esta palabra de verdad basándose en esa misma virtud: 'idampi saṅghe' ('esto también en la Sangha'). Su significado debe entenderse por el método ya explicado anteriormente. El comando de este verso es aceptado por seres no humanos en cien mil millones de universos. Aquí termina (el comentario del verso).

ยถินฺทขีโลติคาถาวณฺณนา

Comentario al verso que comienza con 'Yathindakhīlo'.

๘. เอวํ ขีณาสวปุคฺคลานํ คุเณน สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ พหุชนปจฺจกฺเขน โสตาปนฺนสฺเสว คุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘ยถินฺทขีโล’’ติ. ตตฺถ ยถาติ อุปมาวจนํ. อินฺทขีโลติ นครทฺวารวินิวารณตฺถํ อุมฺมารพฺภนฺตเร อฏฺฐ วา ทส วา หตฺเถ ปถวึ ขณิตฺวา อาโกฏิตสฺส สารทารุมยถมฺภสฺเสตํ อธิวจนํ. ปถวินฺติ ภูมึ. สิโตติ อนฺโต ปวิสิตฺวา นิสฺสิโต. สิยาติ ภเวยฺย. จตุพฺภิ วาเตหีติ จตูหิ ทิสาหิ อาคเตหิ วาเตหิ. อสมฺปกมฺปิโยติ กมฺเปตุํ วา จาเลตุํ วา อสกฺกุเณยฺโย. ตถูปมนฺติ ตถาวิธํ. สปฺปุริสนฺติ อุตฺตมปุริสํ. วทามีติ ภณามิ. โย อริยสจฺจานิ อเวจฺจ ปสฺสตีติ โย จตฺตาริ อริยสจฺจานิ ปญฺญาย อชฺโฌคาเหตฺวา ปสฺสติ. ตตฺถ อริยสจฺจานิ กุมารปญฺเห วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ.

8. Habiendo declarado así la verdad establecida en la Sangha mediante la virtud de los arhats, ahora comenzó a hablar mediante la virtud de un Sotāpanna (el que ha entrado en la corriente), quien es evidente ante la multitud, con 'yathindakhīlo'. En ese verso, 'yathā' es una partícula de comparación. 'Indakhīlo' es el nombre de un poste de madera sólida que se hincaba en la tierra a una profundidad de ocho o diez codos en medio del umbral para proteger las puertas de la ciudad. 'Pathaviṃ' significa en la tierra. 'Sito' significa habiendo entrado y apoyado en el interior. 'Siyā' significa que sería. 'Catubbhi vātehi' significa por los vientos provenientes de las cuatro direcciones. 'Asampakampiyo' significa que no puede ser sacudido ni movido. 'Tathūpamaṃ' significa de esa misma clase o manera. 'Sappurisaṃ' significa al hombre superior. 'Vadāmi' significa que yo digo o declaro. 'Yo ariyasaccāni avecca passati' se refiere a quien ve las cuatro nobles verdades tras haberlas penetrado con sabiduría. En este contexto, las nobles verdades deben entenderse según el método explicado en el Kumārapañha.

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปตฺโถ – ยถา หิ อินฺทขีโล คมฺภีรเนมตาย ปถวิสฺสิโต จตุพฺภิ วาเตหิ อสมฺปกมฺปิโย สิยา, อิมมฺปิ สปฺปุริสํ ตถูปมเมว วทามิ, โย อริยสจฺจานิ อเวจฺจ ปสฺสติ. กสฺมา? ยสฺมา โสปิ อินฺทขีโล วิย จตูหิ วาเตหิ สพฺพติตฺถิยวาทวาเตหิ อสมฺปกมฺปิโย โหติ, ตมฺหา ทสฺสนา เกนจิ กมฺเปตุํ วา จาเลตุํ วา อสกฺกุเณยฺโย. ตสฺมา สุตฺตนฺตเรปิ วุตฺตํ –

Este es el significado resumido: Así como un indakhīla, por tener una base profunda y estar asentado en la tierra, sería inconmovible por los vientos de las cuatro direcciones, de la misma manera declaro que este hombre superior es similar a ese poste, pues ve las nobles verdades con claridad. ¿Por qué? Porque así como el indakhīla no puede ser movido por los cuatro vientos, él es inconmovible por los vientos de las doctrinas de todos los maestros sectarios (titthiyas); debido a esa visión, nadie puede sacudirlo ni hacerlo vacilar. Por lo tanto, también se ha dicho en otro Sutta:

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, อโยขีโล วา อินฺทขีโล วา คมฺภีรเนโม สุนิขาโต อจโล อสมฺปกมฺปี, ปุรตฺถิมาย เจปิ ทิสาย อาคจฺเฉยฺย ภุสา วาตวุฏฺฐิ, เนว นํ สงฺกมฺเปยฺย น สมฺปกมฺเปยฺย น สมฺปจาเลยฺย. ปจฺฉิมาย…เป… ทกฺขิณาย, อุตฺตรายปิ เจ…เป… น สมฺปจาเลยฺย. ตํ กิสฺส เหตุ? คมฺภีรตฺตา, ภิกฺขเว, เนมสฺส[Pg.156], สุนิขาตตฺตา อินฺทขีลสฺส. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, เย จ โข เกจิ สมณา วา พฺราหฺมณา วา ‘อิทํ ทุกฺขนฺติ…เป… ปฏิปทา’ติ ยถาภูตํ ปชานนฺติ, เต น อญฺญสฺส สมณสฺส วา พฺราหฺมณสฺส วา มุขํ โอโลเกนฺติ ‘อยํ นูน ภวํ ชานํ ชานาติ, ปสฺสํ ปสฺสตี’ติ. ตํ กิสฺส เหตุ? สุทิฏฺฐตฺตา, ภิกฺขเว, จตุนฺนํ อริยสจฺจาน’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๑๑๐๙).

'Monjes, supongan que hay un poste de hierro o un poste de ciudad (indakhīla) con una base profunda, bien enterrado, inmóvil e inconmovible. Si llegara una fuerte tormenta de viento desde la dirección del este, no podría sacudirlo, ni conmoverlo, ni moverlo. Si llegara desde el oeste... desde el sur... desde el norte... no podría moverlo. ¿Por qué razón? Monjes, por la profundidad de la base y porque el poste está bien enterrado. De la misma manera, monjes, cualesquiera ascetas o brahmanes que comprenden según la realidad: 'Esto es el sufrimiento'... hasta... 'Esta es la práctica que conduce al cese del sufrimiento', ellos no miran hacia el rostro de otro asceta o brahmán pensando: 'Seguramente este venerable sabe lo que hay que saber y ve lo que hay que ver'. ¿Por qué razón? Monjes, porque las cuatro nobles verdades han sido bien vistas por ellos'.

เอวํ ภควา พหุชนปจฺจกฺขสฺส โสตาปนฺนสฺเสว วเสน สงฺฆรตนสฺส คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.

De esta manera, el Sublime, habiendo hablado de la virtud de la gema de la Sangha por medio de un Sotāpanna, quien es evidente ante la multitud, ahora emplea esta palabra de verdad basándose en esa misma virtud: 'idampi saṅghe'. Su significado debe entenderse por el método ya explicado anteriormente. El comando de este verso también es aceptado por seres no humanos en cien mil millones de universos. Aquí termina (el comentario del verso).

เย อริยสจฺจานีติคาถาวณฺณนา

Comentario al verso que comienza con 'Ye ariyasaccāni'.

๙. เอวํ อวิเสสโต โสตาปนฺนสฺส คุเณน สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ เย เต ตโย โสตาปนฺนา เอกพีชี โกลํโกโล สตฺตกฺขตฺตุปรโมติ. ยถาห –

9. Habiendo declarado así la verdad centrada en la Sangha a través de las cualidades del Sotāpanna sin distinción, ahora se refiere a aquellos tres tipos de Sotāpanna: el que tiene una sola semilla (ekabījī), el que pasa de familia en familia (kolaṃkolo) y el que tiene siete renacimientos como máximo (sattakkhattuparamo). Tal como se ha dicho:

‘‘อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ติณฺณํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โสตาปนฺโน โหติ…เป… โส เอกํเยว ภวํ นิพฺพตฺติตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ, อยํ เอกพีชี. ตถา ทฺเว วา ตีณิ วา กุลานิ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ, อยํ โกลํโกโล. ตถา สตฺตกฺขตฺตุํ เทเวสุ จ มนุสฺเสสุ จ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ, อยํ สตฺตกฺขตฺตุปรโม’’ติ (ปุ. ป. ๓๑-๓๓).

«En este mundo [en esta enseñanza], cierta persona, por la destrucción total de los tres grilletes (saṃyojana), es un Sotāpanna... habiendo nacido solo una vez más, pone fin al sufrimiento; esta persona se llama "ekabījī". Asimismo, habiendo transcurrido y vagado por dos o tres familias [clanes], pone fin al sufrimiento; esta persona se llama "kolaṃkolo". Asimismo, habiendo transcurrido y vagado siete veces como máximo entre los reinos de los devas y los seres humanos, pone fin al sufrimiento; esta persona se llama "sattakkhattuparamo"» (Pu. Pa. 31-33).

เตสํ สพฺพกนิฏฺฐสฺส สตฺตกฺขตฺตุปรมสฺส คุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘เย อริยสจฺจานี’’ติ. ตตฺถ เย อริยสจฺจานีติ เอตํ วุตฺตนยเมว. วิภาวยนฺตีติ ปญฺญาโอภาเสน สจฺจปฺปฏิจฺฉาทกํ กิเลสนฺธการํ วิธมิตฺวา อตฺตโน ปกาสานิ ปากฏานิ กโรนฺติ. คมฺภีรปญฺเญนาติ อปฺปเมยฺยปญฺญตาย สเทวกสฺส โลกสฺส ญาเณน อลพฺภเนยฺยปฺปติฏฺฐปญฺเญน, สพฺพญฺญุนาติ วุตฺตํ โหติ. สุเทสิตานีติ สมาสพฺยาสสากลฺยเวกลฺยาทีหิ เตหิ เตหิ นเยหิ สุฏฺฐุ เทสิตานิ. กิญฺจาปิ เต โหนฺติ [Pg.157] ภุสํ ปมตฺตาติ เต วิภาวิตอริยสจฺจา ปุคฺคลา กิญฺจาปิ เทวรชฺชจกฺกวตฺติรชฺชาทิปฺปมาทฏฺฐานํ อาคมฺม ภุสํ ปมตฺตา โหนฺติ, ตถาปิ โสตาปตฺติมคฺคญาเณน อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส นิโรเธน ฐเปตฺวา สตฺต ภเว อนมตคฺเค สํสาเร เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ นามญฺจ รูปญฺจ, เตสํ นิรุทฺธตฺตา อตฺถงฺคตตฺตา น อฏฺฐมํ ภวํ อาทิยนฺติ, สตฺตมภเว เอว ปน วิปสฺสนํ อารภิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณนฺติ.

Para hablar de las cualidades del menor de todos ellos, el "sattakkhattuparamo", comenzó diciendo: «quienes [comprenden] las Nobles Verdades». En este contexto, «quienes [comprenden] las Nobles Verdades» sigue el método ya explicado. «Disciernen» (vibhāvayanti) significa que, tras haber disipado la oscuridad de las impurezas (kilesandhakāraṃ) que oculta las verdades mediante el resplandor de la sabiduría, manifiestan claramente ante sí las enseñanzas que deben ser reveladas. «Por aquel de profunda sabiduría» (gambhīrapaññena) se refiere a Aquel cuya sabiduría es inconmensurable, cuya sabiduría ha alcanzado un fundamento inalcanzable por el conocimiento del mundo, incluidos los devas; es decir, el Omnisciente. «Bien enseñadas» (sudesitānīti) significa bien expuestas a través de diversos métodos, ya sean breves, extensos, completos o parciales. «Aunque sean intensamente negligentes» (kiñcāpi te honti bhusaṃ pamattā) se refiere a que aquellas personas que han discernido las Nobles Verdades, aunque sean intensamente negligentes debido a las causas de negligencia como el poder celestial o el poder de un monarca universal, aun así, debido al cese de la conciencia que produce el renacimiento (abhisaṅkhāraviññāṇa) mediante el conocimiento del sendero de la entrada en la corriente (sotāpattimaggañāṇa), dejando de lado siete existencias, no toman un octavo renacimiento debido al cese y desaparición de los fenómenos mentales y físicos (nāma-rūpa) que podrían surgir en el ciclo interminable de renacimientos (saṃsāra). Más bien, habiendo emprendido la visión cabal (vipassanā) precisamente en la séptima existencia, alcanzan el estado de Arahat.

เอวํ ภควา สตฺตกฺขตฺตุปรมวเสน สงฺฆรตนสฺส คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.

Habiendo declarado así el Buda la cualidad del tesoro de la Sangha mediante el poder del «sattakkhattuparamo», ahora, basándose en esa misma cualidad, aplica la declaración de verdad: «También este tesoro está en la Sangha». Su significado debe entenderse de la misma manera que se explicó anteriormente. El poder de este verso es aceptado por los seres no humanos en cien mil millones de sistemas estelares (cakkavāḷa).

สหาวสฺสาติคาถาวณฺณนา

Comentario al verso que comienza con «Sahāvassa».

๑๐. เอวํ สตฺตกฺขตฺตุปรมสฺส อฏฺฐมํ ภวํ อนาทิยนคุเณน สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ ตสฺเสว สตฺต ภเว อาทิยโตปิ อญฺเญหิ อปฺปหีนภวาทาเนหิ ปุคฺคเลหิ วิสิฏฺเฐน คุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘สหาวสฺสา’’ติ. ตตฺถ สหาวาติ สทฺธึเยว. อสฺสาติ ‘‘น เต ภวํ อฏฺฐมมาทิยนฺตี’’ติ วุตฺเตสุ อญฺญตรสฺส. ทสฺสนสมฺปทายาติ โสตาปตฺติมคฺคสมฺปตฺติยา. โสตาปตฺติมคฺโค หิ นิพฺพานํ ทิสฺวา กตฺตพฺพกิจฺจสมฺปทาย สพฺพปฐมํ นิพฺพานทสฺสนโต ‘‘ทสฺสน’’นฺติ วุจฺจติ, ตสฺส อตฺตนิ ปาตุภาโว ทสฺสนสมฺปทา, ตาย ทสฺสนสมฺปทาย สห เอว. ตยสฺสุ ธมฺมา ชหิตา ภวนฺตีติ เอตฺถ อสฺสุ-อิติ ปทปูรณมตฺเต นิปาโต ‘‘อิทํ สุ เม, สาริปุตฺต, มหาวิกฏโภชนสฺมึ โหตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑๕๖) วิย. ยโต สหาวสฺส ทสฺสนสมฺปทาย ตโย ธมฺมา ชหิตา ภวนฺติ ปหีนา โหนฺตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ.

10. Habiendo declarado así la verdad basada en la Sangha mediante la cualidad de no tomar una octava existencia propia del «sattakkhattuparamo», ahora, para hablar de la cualidad superior de esa misma persona que, aunque tome siete existencias, se distingue de otras personas que se aferran a existencias no abandonadas, comenzó con «Sahāvassa». En ese contexto, «Sahāva» significa «junto con». «Assa» se refiere a uno de aquellos mencionados de quienes se dijo: «Ellos no toman una octava existencia». «Por el logro de la visión» (dassanasampadāya) se refiere a la obtención del conocimiento del sendero de la entrada en la corriente (sotāpattimagga). Pues el sendero de la entrada en la corriente se llama «visión» (dassana) porque, habiendo visto el Nibbāna, es la primera visión del Nibbāna por la perfección de la tarea a realizar entre todos los senderos; su manifestación en uno mismo es el «logro de la visión». Junto con ese logro de la visión, «tres cosas son abandonadas» (tayassu dhammā jahitā bhavanti); aquí, «ssu» es una partícula usada meramente para completar el verso (padapūraṇa), como en «idaṃ su me, sāriputta, mahāvikaṭabhojanasmiṃ hoti». Por lo tanto, el significado aquí es que, junto con el logro de la visión por parte de esa persona, tres cosas son abandonadas, es decir, eliminadas.

อิทานิ ชหิตธมฺมทสฺสนตฺถมาห ‘‘สกฺกายทิฏฺฐี วิจิกิจฺฉิตญฺจ, สีลพฺพตํ วาปิ ยทตฺถิ กิญฺจี’’ติ. ตตฺถ สติ กาเย วิชฺชมาเน อุปาทานกฺขนฺธปญฺจกาขฺเย กาเย วีสติวตฺถุกา ทิฏฺฐิ สกฺกายทิฏฺฐิ, สตี วา ตตฺถ กาเย ทิฏฺฐีติปิ สกฺกายทิฏฺฐิ, ยถาวุตฺตปฺปกาเร กาเย วิชฺชมานา ทิฏฺฐีติ อตฺโถ. สติเยว วา กาเย ทิฏฺฐีติปิ สกฺกายทิฏฺฐิ, ยถาวุตฺตปฺปกาเร กาเย วิชฺชมาเน [Pg.158] รูปาทิสงฺขาโต อตฺตาติ เอวํ ปวตฺตา ทิฏฺฐีติ อตฺโถ. ตสฺสา จ ปหีนตฺตา สพฺพทิฏฺฐิคตานิ ปหีนาเนว โหนฺติ. สา หิ เนสํ มูลํ. สพฺพกิเลสพฺยาธิวูปสมนโต ปญฺญา‘‘จิกิจฺฉิต’’นฺติ วุจฺจติ, ตํ ปญฺญาจิกิจฺฉิตํ อิโต วิคตํ, ตโต วา ปญฺญาจิกิจฺฉิตา อิทํ วิคตนฺติ วิจิกิจฺฉิตํ. ‘‘สตฺถริ กงฺขตี’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑๐๐๘; วิภ. ๙๑๕) นเยน วุตฺตาย อฏฺฐวตฺถุกาย วิมติยา เอตํ อธิวจนํ. ตสฺสา ปหีนตฺตา สพฺพานิปิ วิจิกิจฺฉิตานิ ปหีนานิ โหนฺติ. ตญฺหิ เนสํ มูลํ. ‘‘อิโต พหิทฺธา สมณพฺราหฺมณานํ สีเลน สุทฺธิ วเตน สุทฺธี’’ติ เอวมาทีสุ (ธ. ส. ๑๒๒๒; วิภ. ๙๓๘) อาคตํ โคสีลกุกฺกุรสีลาทิกํ สีลํ โควตกุกฺกุรวตาทิกญฺจ วตํ สีลพฺพตนฺติ วุจฺจติ, ตสฺส ปหีนตฺตา สพฺพมฺปิ นคฺคิยมุณฺฑิกาทิอมรตปํ ปหีนํ โหติ. ตญฺหิ ตสฺส มูลํ, เตเนว สพฺพาวสาเน วุตฺตํ ‘‘ยทตฺถิ กิญฺจี’’ติ. ทุกฺขทสฺสนสมฺปทาย เจตฺถ สกฺกายทิฏฺฐิ สมุทยทสฺสนสมฺปทาย วิจิกิจฺฉิตํ, มคฺคทสฺสนนิพฺพานทสฺสนสมฺปทาย สีลพฺพตํ ปหียตีติ วิญฺญาตพฺพํ.

Ahora, para mostrar las cosas que son abandonadas, dijo: «La visión de la propia identidad (sakkāyadiṭṭhi), la duda (vicikicchita), y cualquier apego a ritos y ceremonias (sīlabbata)». En este contexto, «sakkāyadiṭṭhi» es la visión de veinte tipos respecto al cuerpo (kāya) existente, llamado el grupo de los cinco agregados del apego. O bien, «sakkāyadiṭṭhi» es la visión [del yo] en el cuerpo existente; el significado es la visión que existe en el cuerpo tal como se ha descrito. O también, «sakkāyadiṭṭhi» es la visión en el cuerpo que es real; el significado es la visión que surge de esta manera: «el yo es lo que se conoce como forma (rūpa), etc.», en el cuerpo existente tal como se ha descrito. Y por haber sido abandonada [esta visión], todos los tipos de puntos de vista erróneos son ciertamente abandonados, ya que ella es la raíz de estos. La sabiduría se llama «medicina» (cikicchita) porque calma la enfermedad de todas las impurezas; aquello de lo que esta medicina de la sabiduría se ha ido (vigata), o aquello de lo cual la mente se ha ido de esta medicina de la sabiduría, es «vicikicchita» (duda). Este es el nombre para la incertidumbre con respecto a ocho bases, expresada por el método de «duda en el Maestro», etc. Por haber sido abandonada, todas las dudas son ciertamente abandonadas, ya que ella es la raíz de estas. Se llama «sīlabbata» a la conducta moral (sīla), como la conducta de las vacas o de los perros, y al voto (vata), como el voto de las vacas o de los perros, que se mencionan en pasajes como: «Fuera de aquí [fuera de esta enseñanza], hay purificación por la moralidad y purificación por los votos de los ascetas y brahmanes». Por haber sido abandonado este [apego a ritos y ceremonias], todo tipo de práctica de mortificación extrema, como andar desnudo o raparse la cabeza, es abandonado, ya que aquel es su raíz. Por esa misma razón, al final de todo [el verso], dijo: «y cualquier otra cosa que haya [de este tipo]». Debe entenderse que aquí la visión de la propia identidad se abandona mediante el logro de la visión del sufrimiento; la duda se abandona mediante el logro de la visión del origen; y el apego a ritos y ceremonias se abandona mediante el logro de la visión del sendero y la visión del Nibbāna.

จตูหปาเยหีติคาถาวณฺณนา

Comentario al verso que comienza con «Catūhapāyehi».

๑๑. เอวมสฺส กิเลสวฏฺฏปฺปหานํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตสฺมึ กิเลสวฏฺเฏ สติ เยน วิปากวฏฺเฏน ภวิตพฺพํ, ตปฺปหานา ตสฺสาปิ ปหานํ ทีเปนฺโต อาห ‘‘จตูหปาเยหิ จ วิปฺปมุตฺโต’’ติ. ตตฺถ จตฺตาโร อปายา นาม นิรยติรจฺฉานเปตฺติวิสยอสุรกายา. เตหิ เอส สตฺต ภเว อาทิยนฺโตปิ วิปฺปมุตฺโตติ อตฺโถ.

11. Habiendo mostrado así la eliminación de la ronda de las impurezas (kilesavaṭṭa) para este [el sotāpanna], ahora, con el fin de mostrar la eliminación de la ronda de los resultados (vipākavaṭṭa) que de otro modo tendría lugar si existiera esa ronda de impurezas, dijo: ‘y está totalmente liberado de los cuatro estados de privación’. Aquí, los llamados cuatro estados de privación (apāyā) son el infierno, el reino animal, el reino de los espíritus hambrientos y el de los asuras. El significado es que él está libre de ellos, incluso si llegara a tomar siete existencias más.

เอวมสฺส วิปากวฏฺฏปฺปหานํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยมสฺส วิปากวฏฺฏสฺส มูลภูตํ กมฺมวฏฺฏํ, ตสฺสาปิ ปหานํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ฉจฺจาภิฐานานิ อภพฺพ กาตุ’’นฺติ. ตตฺถ อภิฐานานีติ โอฬาริกฏฺฐานานิ, ตานิ เอส ฉ อภพฺโพ กาตุํ. ตานิ จ ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส, ยํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล มาตรํ ชีวิตา โวโรเปยฺยา’’ติอาทินา (อ. นิ. ๑.๒๗๑; ม. นิ. ๓.๑๒๘; วิภ. ๘๐๙) นเยน เอกกนิปาเต วุตฺตานิ มาตุฆาตปิตุฆาตอรหนฺตฆาตโลหิตุปฺปาทสงฺฆเภทอญฺญสตฺถารุทฺเทสกมฺมานีติ เวทิตพฺพานิ. ตานิ หิ กิญฺจาปิ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน อริยสาวโก กุนฺถกิปิลฺลิกมฺปิ ชีวิตา น โวโรเปติ, อปิจ [Pg.159] โข ปน ปุถุชฺชนภาวสฺส วิครหณตฺถํ วุตฺตานิ. ปุถุชฺชโน หิ อทิฏฺฐิสมฺปนฺนตฺตา เอวํมหาสาวชฺชานิ อภิฐานานิปิ กโรติ, ทสฺสนสมฺปนฺโน ปน อภพฺโพ ตานิ กาตุนฺติ. อภพฺพคฺคหณญฺเจตฺถ ภวนฺตเรปิ อกรณทสฺสนตฺถํ. ภวนฺตเรปิ หิ เอส อตฺตโน อริยสาวกภาวํ อชานนฺโตปิ ธมฺมตาย เอว เอตานิ วา ฉ ปกติปาณาติปาตาทีนิ วา ปญฺจ เวรานิ อญฺญสตฺถารุทฺเทเสน สห ฉ ฐานานิ น กโรติ, ยานิ สนฺธาย เอกจฺเจ ‘‘ฉ ฉาภิฐานานี’’ติปิ ปฐนฺติ. มตมจฺฉคฺคาหาทโย เจตฺถ อริยสาวกคามทารกานํ นิทสฺสนํ.

Habiendo mostrado así la eliminación de la ronda de los resultados para él, ahora, para mostrar la eliminación de la ronda del kamma (kammavaṭṭa) que es la raíz de esa ronda de resultados, dijo: ‘es incapaz de cometer los seis crímenes graves’. Aquí, ‘crímenes graves’ (abhiṭhānāni) se refiere a causas atroces; él es incapaz de cometer estos seis actos graves. Se debe entender que estos son los actos mencionados en el Ekakanipāta: matar a la madre, matar al padre, matar a un Arahant, derramar la sangre de un Buda, causar un cisma en la Sangha y seguir a otro maestro, tal como se indica: ‘Monjes, es imposible, no hay oportunidad de que una persona dotada de visión correcta prive de la vida a su madre’. Pues, aunque un noble discípulo dotado de visión no prive de la vida ni siquiera a un pequeño insecto, esto se dice para reprochar el estado de un mundano (puthujjana). Pues un mundano, al no estar dotado de visión, comete incluso tales crímenes sumamente graves, pero el que está dotado de visión es incapaz de cometerlos. La mención de ‘incapacidad’ (abhabba) en este contexto es para mostrar que no los cometerá ni siquiera en existencias futuras. Pues incluso en otra vida, aunque no sea consciente de su propia condición de noble discípulo, por la naturaleza misma de las cosas (dhammatāya), no comete estos seis actos, ni los cinco enemigos que son los pecados naturales como matar seres vivos, junto con el de seguir a otro maestro, que constituyen los seis estados. Con referencia a estos, algunos recitan: ‘seis y seis crímenes graves’. El ejemplo de esto son las muchachas de la aldea que eran nobles discípulas y que recogieron peces muertos [para no matarlos].

เอวํ ภควา สตฺต ภเว อาทิยโตปิ อริยสาวกสฺส อญฺเญหิ อปฺปหีนภวาทาเนหิ ปุคฺคเลหิ วิสิฏฺฐคุณวเสน สงฺฆรตนสฺส คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.

Así, el Bienaventurado, habiendo declarado la cualidad de la Joya de la Sangha mediante la virtud especial del noble discípulo —quien, aunque tome siete existencias, se distingue de otros seres que no han abandonado el apego a la existencia— ahora emplea esta declaración de verdad basándose en esa misma cualidad: ‘Este es también un tesoro en la Sangha’. Su significado debe entenderse según el método explicado anteriormente. El poder de este verso ha sido aceptado por los seres no humanos en cien mil millones de sistemas estelares. Este es el final.

กิญฺจาปิ โสติคาถาวณฺณนา

Comentario al verso que comienza con ‘Kiñcāpi’.

๑๒. เอวํ สตฺต ภเว อาทิยโตปิ อญฺเญหิ อปฺปหีนภวาทาเนหิ ปุคฺคเลหิ วิสิฏฺฐคุเณน สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ น เกวลํ ทสฺสนสมฺปนฺโน ฉ อภิฐานานิ อภพฺโพ กาตุํ, กินฺตุ อปฺปมตฺตกมฺปิ ปาปกมฺมํ กตฺวา ตสฺส ปฏิจฺฉาทนายปิ อภพฺโพติ ปมาทวิหาริโนปิ ทสฺสนสมฺปนฺนสฺส กตปฺปฏิจฺฉาทนาภาวคุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘กิญฺจาปิ โส กมฺม กโรติ ปาปก’’นฺติ.

12. Habiendo declarado así la verdad basada en la Sangha mediante la virtud especial del que toma siete existencias en comparación con otros seres que no han abandonado el apego a la existencia, ahora, para mostrar que quien posee visión no solo es incapaz de cometer los seis crímenes graves, sino que, aun cometiendo una mala acción mínima, es incapaz de ocultarla, comenzó el verso ‘Aunque cometa alguna acción malvada...’, para hablar de la virtud de no ocultar lo hecho incluso para quien es dotado de visión pero vive con negligencia.

ตสฺสตฺโถ – โส ทสฺสนสมฺปนฺโน กิญฺจาปิ สติสมฺโมเสน ปมาทวิหารํ อาคมฺม ยํ ตํ ภควตา โลกวชฺชํ สญฺจิจฺจาติกฺกมนํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ยํ มยา สาวกานํ สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ, ตํ มม สาวกา ชีวิตเหตุปิ นาติกฺกมนฺตี’’ติ (จูฬว. ๓๘๕; อุทา. ๔๕) ตํ ฐเปตฺวา อญฺญํ กุฏิการสหเสยฺยาทึ ปณฺณตฺติวชฺชวีติกฺกมสงฺขาตํ พุทฺธปฺปติกุฏฺฐํ กาเยน ปาปกมฺมํ กโรติ, ปทโสธมฺมอุตฺตริฉปฺปญฺจวาจาธมฺมเทสนสมฺผปฺปลาปผรุสวจนาทึ วา วาจาย , อุท เจตสา วา กตฺถจิ โลภโทสุปฺปาทนํ ชาตรูปาทิสาทิยนํ จีวราทิปริโภเคสุ อปจฺจเวกฺขณาทึ วา ปาปกมฺมํ กโรติ. อภพฺโพ โส ตสฺส [Pg.160] ปฏิจฺฉทาย น โส ตํ ‘‘อิทํ อกปฺปิยมกรณีย’’นฺติ ชานิตฺวา มุหุตฺตมฺปิ ปฏิจฺฉาเทติ, ตํขณํ เอว ปน สตฺถริ วา วิญฺญูสุ วา สพฺรหฺมจารีสุ อาวิ กตฺวา ยถาธมฺมํ ปฏิกโรติ, ‘‘น ปุน กริสฺสามี’’ติ เอวํ สํวริตพฺพํ วา สํวรติ. กสฺมา? ยสฺมา อภพฺพตา ทิฏฺฐปทสฺส วุตฺตา, เอวรูปมฺปิ ปาปกมฺมํ กตฺวา ตสฺส ปฏิจฺฉาทาย ทิฏฺฐนิพฺพานปทสฺส ทสฺสนสมฺปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส อภพฺพตา วุตฺตาติ อตฺโถ.

Su significado es: ese que posee visión, aunque debido a una pérdida de atención y por vivir con negligencia, llegue a cometer —dejando de lado lo que el Bienaventurado dijo refiriéndose a no transgredir intencionalmente las faltas morales naturales (lokavajja): ‘Cualquier regla de entrenamiento que haya promulgado para mis discípulos, mis discípulos no la transgreden ni siquiera por causa de sus vidas’— cualquier otra acción malvada con el cuerpo, como las transgresiones de las reglas de entrenamiento preceptuadas (paṇṇattivajja) relativas a la construcción de una choza (kuṭikāra) o dormir en el mismo lugar (sahaseyya), que son reprobadas por el Buda; o cualquier mal con el habla, como recitar el Dhamma palabra por palabra, hablar más de cinco o seis palabras a una mujer, o palabras ociosas y lenguaje áspero; o cualquier mal con la mente, como el surgimiento ocasional de la codicia o el odio, el deleite en el oro y la plata, o el uso de los mantos, etc., sin reflexión adecuada. Él es incapaz de ocultar eso. Al saber ‘esto no es lícito, esto no debe hacerse’, no lo oculta ni por un momento; por el contrario, en ese mismo instante lo manifiesta ante el Maestro o ante sus compañeros de vida santa sabios, y lo remedia conforme al Dhamma, resolviendo: ‘no lo haré de nuevo’. ¿Por qué? Porque se ha declarado la incapacidad de aquel que ha visto el estado [del Nibbāna]. El significado es que se ha declarado la incapacidad de ocultar tal mala acción para la persona dotada de visión que ha visto el estado del Nibbāna.

กถํ?

¿De qué manera?

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ทหโร กุมาโร มนฺโท อุตฺตานเสยฺยโก หตฺเถน วา ปาเทน วา องฺคารํ อกฺกมิตฺวา ขิปฺปเมว ปฏิสํหรติ, เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ธมฺมตา เอสา ทิฏฺฐิสมฺปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส, กิญฺจาปิ ตถารูปึ อาปตฺตึ อาปชฺชติ, ยถารูปาย อาปตฺติยา วุฏฺฐานํ ปญฺญายติ. อถ โข นํ ขิปฺปเมว สตฺถริ วา วิญฺญูสุ วา สพฺรหฺมจารีสุ เทเสติ วิวรติ อุตฺตานีกโรติ, เทเสตฺวา วิวริตฺวา อุตฺตานีกตฺวา อายตึ สํวรํ อาปชฺชตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๙๖).

‘Monjes, al igual que un niño pequeño, tierno e ignorante, que yace de espaldas, si pisa una brasa ardiente con la mano o con el pie, la retira rápidamente; exactamente de la misma manera, monjes, tal es la naturaleza (dhammatā) de la persona dotada de visión: aunque cometa tal tipo de ofensa (āpatti), por la cual se conoce un medio de rehabilitación, inmediatamente la confiesa, la revela y la manifiesta ante el Maestro o ante sus compañeros de vida santa sabios. Habiéndola confesado, revelado y manifestado, alcanza la restricción para el futuro’.

เอวํ ภควา ปมาทวิหาริโนปิ ทสฺสนสมฺปนฺนสฺส กตปฺปฏิจฺฉาทนาภาวคุเณน สงฺฆรตนสฺส คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.

De esta manera, el Bienaventurado, habiendo declarado la cualidad de la Joya de la Sangha mediante la virtud de no ocultar la acción cometida para aquel que posee visión, incluso si vive con negligencia, ahora aplica esta declaración de verdad basándose en esa misma cualidad: ‘Este es también un tesoro en la Sangha’. Su significado debe entenderse según el método explicado anteriormente. El poder de este verso ha sido aceptado por los seres no humanos en cien mil millones de sistemas estelares. Este es el final.

วนปฺปคุมฺเพติคาถาวณฺณนา

Comentario al verso que comienza con ‘Vanappagumbeti’.

๑๓. เอวํ สงฺฆปริยาปนฺนานํ ปุคฺคลานํ เตน เตน คุณปฺปกาเรน สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ ยฺวายํ ภควตา รตนตฺตยคุณํ ทีเปนฺเตน อิธ สงฺเขเปน อญฺญตฺร จ วิตฺถาเรน ปริยตฺติธมฺโม เทสิโต, ตมฺปิ นิสฺสาย ปุน พุทฺธาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺตุมารทฺโธ ‘‘วนปฺปคุมฺเพ ยถา ผุสฺสิตคฺเค’’ติ. ตตฺถ อาสนฺนสนฺนิเวสววตฺถิตานํ รุกฺขานํ สมูโห วนํ, มูลสารเผคฺคุตจสาขาปลาเสหิ ปวุทฺโธ คุมฺโพ ปคุมฺโพ, วนสฺส, วเน วา ปคุมฺโพ วนปฺปคุมฺโพ. สฺวายํ ‘‘วนปฺปคุมฺเพ’’ติ วุตฺโต, เอวมฺปิ หิ วตฺตุํ ลพฺภติ ‘‘อตฺถิ สวิตกฺกสวิจาเร[Pg.161], อตฺถิ อวิตกฺกวิจารมตฺเต, สุเข ทุกฺเข ชีเว’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๑๗๔; ม. นิ. ๒.๒๒๘) วิย. ยถาติ อุปมาวจนํ. ผุสฺสิตานิ อคฺคานิ อสฺสาติ ผุสฺสิตคฺโค, สพฺพสาขาปสาขาสุ สญฺชาตปุปฺโผติ อตฺโถ. โส ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ‘‘ผุสฺสิตคฺเค’’ติ วุตฺโต. คิมฺหานมาเส ปฐมสฺมึ คิมฺเหติ เย จตฺตาโร คิมฺหานํ มาสา, เตสํ จตุนฺนํ คิมฺหมาสานํ เอกสฺมึ มาเส. กตรสฺมึ มาเส อิติ เจ? ปฐมสฺมึ คิมฺเห, จิตฺรมาเสติ อตฺโถ. โส หิ ‘‘ปฐมคิมฺโห’’ติ จ ‘‘พาลวสนฺโต’’ติ จ วุจฺจติ. ตโต ปรํ ปทตฺถโต ปากฏเมว.

13. Habiendo expuesto así la verdad basada en el Sangha para los individuos que lo integran mediante diversas cualidades, ahora el Bienaventurado, al mostrar las cualidades de las Tres Joyas, habiendo enseñado aquí de forma resumida y en otros sutras de forma extensa el Pariyatti Dhamma (la doctrina teórica), comienza la estrofa 'vanappagumbe yathā phussitagge' para declarar nuevamente la verdad basada en el Buda. En dicha estrofa, 'vana' (bosque) es el conjunto de árboles situados en proximidad. 'Gumbo' es un matorral o matorral denso que crece con raíces, duramen, madera blanda, corteza, ramas y follaje; 'pagumbo' es un gran matorral. 'Vanappagumbo' es un gran matorral del bosque o en el bosque. Este término se expresa como 'vanappagumbe' (en el bosque denso); de hecho, es posible expresarlo así, tal como en pasajes como 'en el pensamiento y el examen' o 'en el alma, en el placer y en el dolor'. La palabra 'yathā' es un término de comparación. 'Phussitaggo' significa aquel cuyas puntas han florecido, es decir, que tiene flores nacidas en todas sus ramas y ramitas. Ese mismo término se escribe como 'phussitagge' siguiendo el método anterior. 'Gimhāna māse paṭhamasmiṃ gimhe' se refiere a que, de los cuatro meses de la estación calurosa, ocurre en un mes. ¿En qué mes? En el primer mes del verano, es decir, el mes de Citta. Pues ese mes se llama tanto 'el primer verano' como 'la joven primavera'. Lo que sigue es claro según el significado de las palabras.

อยํ ปเนตฺถ ปิณฺฑตฺโถ – ยถา ปฐมคิมฺหนามเก พาลวสนฺเต นานาวิธรุกฺขคหเน วเน สุปุปฺผิตคฺคสาโข ตรุณรุกฺขคจฺฉปริยายนาโม ปคุมฺโพ อติวิย สสฺสิริโก โหติ, เอวเมว ขนฺธายตนาทีหิ สติปฏฺฐานสมฺมปฺปธานาทีหิ สีลสมาธิกฺขนฺธาทีหิ วา นานปฺปกาเรหิ อตฺถปฺปเภทปุปฺเผหิ อติวิย สสฺสิริกตฺตา ตถูปมํ นิพฺพานคามิมคฺคทีปนโต นิพฺพานคามึ ปริยตฺติธมฺมวรํ เนว ลาภเหตุ น สกฺการาทิเหตุ, เกวลนฺตุ มหากรุณาย อพฺภุสฺสาหิตหทโย สตฺตานํ ปรมหิตาย อเทสยีติ. ปรมํ หิตายาติ เอตฺถ จ คาถาพนฺธสุขตฺถํ อนุนาสิโก. อยํ ปนตฺโถ – ปรมหิตาย นิพฺพานาย อเทสยีติ.

Este es el significado resumido: así como en la llamada joven primavera del primer mes del verano, un gran matorral en un bosque denso con diversos tipos de árboles tiene sus ramas y puntas totalmente florecidas y es sumamente resplandeciente, del mismo modo, el excelente Pariyatti Dhamma, que es sumamente resplandeciente por las flores de las distinciones del significado en diversas formas —como los agregados (khandhas), las bases (āyatanas), los fundamentos de la atención (satipaṭṭhānas), los esfuerzos correctos (sammappadhānas), o las divisiones de la moralidad (sīla) y la concentración (samādhi)—, fue enseñado por el Buda, cuyo corazón fue impulsado por la gran compasión. No lo enseñó por ganancia ni por honores, sino únicamente para el beneficio supremo de los seres, con el fin de alcanzar el Nibbāna, al ser una guía para el camino que conduce a dicho Nibbāna. En la frase 'paramahitāya', se debe entender el uso del anunasika (nasalización) para facilitar la métrica del verso. El significado es este: lo enseñó para el Nibbāna, que es el beneficio supremo.

เอวํ ภควา อิมํ สุปุปฺผิตคฺควนปฺปคุมฺพสทิสํ ปริยตฺติธมฺมํ วตฺวา อิทานิ ตเมว นิสฺสาย พุทฺธาธิฏฺฐานํ สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ พุทฺเธ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. เกวลํ ปน อิทมฺปิ ยถาวุตฺตปการปริยตฺติธมฺมสงฺขาตํ พุทฺเธ รตนํ ปณีตนฺติ เอวํ โยเชตพฺพํ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.

De este modo, el Bienaventurado, habiendo expuesto el Pariyatti Dhamma comparándolo con un bosque denso con las puntas totalmente florecidas, ahora, apoyándose en ese mismo Dhamma, declara la palabra de verdad basada en el Buda: 'idampi buddhe'. Su significado debe entenderse según el método ya explicado. Simplemente se debe vincular así: esta joya excelente en el Buda consiste en el Pariyatti Dhamma con las cualidades antes mencionadas. La autoridad de esta estrofa ha sido aceptada por los no humanos en cien mil millones de universos.

วโร วรญฺญูติคาถาวณฺณนา

Comentario de la estrofa: Varo varaññū.

๑๔. เอวํ ภควา ปริยตฺติธมฺเมน พุทฺธาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ โลกุตฺตรธมฺเมน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘วโร วรญฺญู’’ติ. ตตฺถ วโรติ ปณีตาธิมุตฺติเกหิ อิจฺฉิโต ‘‘อโห วต มยมฺปิ เอวรูปา อสฺสามา’’ติ, วรคุณโยคโต วา วโร อุตฺตโม เสฏฺโฐติ อตฺโถ. วรญฺญูติ [Pg.162] นิพฺพานญฺญู. นิพฺพานญฺหิ สพฺพธมฺมานํ อุตฺตมฏฺเฐน วรํ, ตญฺเจส โพธิมูเล สยํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา อญฺญาสิ. วรโทติ ปญฺจวคฺคิยภทฺทวคฺคิยชฏิลาทีนํ อญฺเญสญฺจ เทวมนุสฺสานํ นิพฺเพธภาคิยวาสนาภาคิยวรธมฺมทายีติ อตฺโถ. วราหโรติ วรสฺส มคฺคสฺส อาหฏตฺตา วราหโรติ วุจฺจติ. โส หิ ภควา ทีปงฺกรโต ปภุติ สมตึส ปารมิโย ปูเรนฺโต ปุพฺพเกหิ สมฺมาสมฺพุทฺเธหิ อนุยาตํ ปุราณมคฺควรมาหริ, เตน ‘‘วราหโร’’ติ วุจฺจติ.

14. Habiendo declarado así el Bienaventurado la verdad basada en el Buda mediante el Pariyatti Dhamma, comienza ahora a hablar mediante el Dhamma supramundano (lokuttara) con 'varo varaññū'. Allí, 'varo' significa el Excelente, aquel que es deseado por quienes están inclinados a lo noble, pensando: '¡Oh, ojalá nosotros también fuéramos así!'. O es 'varo' por estar dotado de cualidades excelentes, significando el supremo o el más distinguido. 'Varaññū' es quien conoce lo excelente, es decir, el Nibbāna. Pues el Nibbāna es lo excelente entre todos los fenómenos por su sentido de supremacía, y el Bienaventurado lo comprendió por sí mismo al penetrarlo al pie del árbol de la Iluminación. 'Varado' significa que otorga el excelente Dhamma, aquel que conduce a la penetración de la verdad y a las tendencias puras, a los cinco ascetas, a los jóvenes de Bhaddavaggiya, a los ascetas de cabellos trenzados y a otros dioses y humanos. 'Varāharo' se dice del Bienaventurado porque trajo el camino excelente. Pues el Bienaventurado, cumpliendo las treinta perfecciones desde el tiempo del Buda Dīpaṅkara, trajo el antiguo camino excelente que fue seguido por los Budas perfectamente iluminados del pasado; por ello se le llama 'Varāharo'.

อปิจ สพฺพญฺญุตญฺญาณปฺปฏิลาเภน วโร, นิพฺพานสจฺฉิกิริยาย วรญฺญู, สตฺตานํ วิมุตฺติสุขทาเนน วรโท, อุตฺตมปฏิปทาหรเณน วราหโร. เอเตหิ โลกุตฺตรคุเณหิ อธิกสฺส กสฺสจิ คุณสฺส อภาวโต อนุตฺตโร.

Además, es 'Varo' por haber obtenido el conocimiento de la omnisciencia, 'Varaññū' por la realización del Nibbāna, 'Varado' por otorgar la felicidad de la liberación a los seres, y 'Varāharo' por traer la práctica suprema. Es 'Anuttaro' (el Incomparable) porque no existe ninguna otra cualidad superior en nadie más que supere estas cualidades supramundanas.

อปโร นโย – วโร อุปสมาธิฏฺฐานปริปูรเณน, วรญฺญู ปญฺญาธิฏฺฐานปริปูรเณน, วรโท จาคาธิฏฺฐานปริปูรเณน, วราหโร สจฺจาธิฏฺฐานปริปูรเณน, วรํ มคฺคสจฺจมาหรีติ. ตถา วโร ปุญฺญุสฺสเยน, วรญฺญู ปญฺญุสฺสเยน, วรโท พุทฺธภาวตฺถิกานํ ตทุปายสมฺปทาเนน, วราหโร ปจฺเจกพุทฺธภาวตฺถิกานํ ตทุปายาหรเณน, อนุตฺตโร ตตฺถ ตตฺถ อสทิสตาย, อตฺตนา วา อนาจริยโก หุตฺวา ปเรสํ อาจริยภาเวน, ธมฺมวรํ อเทสยิ สาวกภาวตฺถิกานํ ตทตฺถาย สฺวากฺขาตตาทิคุณยุตฺตสฺส ธมฺมวรสฺส เทสนโต. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

Otro método: es 'Varo' por la perfección del fundamento de la calma (upasamadhiṭṭhāna), 'Varaññū' por la perfección del fundamento de la sabiduría (paññādhiṭṭhāna), 'Varado' por la perfección del fundamento de la generosidad (cāgādhiṭṭhāna), y 'Varāharo' por la perfección del fundamento de la verdad (saccādhiṭṭhāna), habiendo traído la verdad excelente del camino. Asimismo, es 'Varo' por la abundancia de mérito, 'Varaññū' por la abundancia de sabiduría, 'Varado' por otorgar los medios adecuados a quienes aspiran al estado de Buda, y 'Varāharo' por traer los medios adecuados a quienes aspiran al estado de Buda Pacceka. Es 'Anuttaro' por no tener igual en tales cualidades, o por ser el maestro de los demás habiendo alcanzado la iluminación sin maestro. 'Dhammavaraṃ adesayi' significa que enseñó el excelente Dhamma dotado de cualidades como estar bien expuesto (svākkhātatā) para beneficio de aquellos que aspiran al estado de discípulo. Lo restante es igual al método ya explicado.

เอวํ ภควา นววิเธน โลกุตฺตรธมฺเมน อตฺตโน คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย พุทฺธาธิฏฺฐานํ สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ พุทฺเธ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. เกวลํ ปน ยํ วรํ โลกุตฺตรธมฺมํ เอส อญฺญาสิ, ยญฺจ อทาสิ, ยญฺจ อาหริ, ยญฺจ เทเสสิ, อิทมฺปิ พุทฺเธ รตนํ ปณีตนฺติ เอวํ โยเชตพฺพํ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.

Así, el Bienaventurado, habiendo declarado sus propias cualidades mediante el Dhamma supramundano de nueve tipos, ahora, apoyándose en esas mismas cualidades, declara la palabra de verdad basada en el Buda: 'idampi buddhe'. Su significado debe entenderse según el método ya explicado. Simplemente se debe vincular así: ese excelente Dhamma supramundano que Él conoció, que otorgó, que trajo y que enseñó, es también una joya excelente en el Buda. La autoridad de esta estrofa ha sido aceptada por los no humanos en cien mil millones de universos.

ขีณนฺติคาถาวณฺณนา

Comentario de la estrofa: Khīṇaṃ.

๑๕. เอวํ ภควา ปริยตฺติธมฺมญฺจ นวโลกุตฺตรธมฺมญฺจ นิสฺสาย ทฺวีหิ คาถาหิ พุทฺธาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ เย ตํ ปริยตฺติธมฺมํ อสฺโสสุํ, สุตานุสาเรน [Pg.163] จ ปฏิปชฺชิตฺวา นวปฺปการมฺปิ โลกุตฺตรธมฺมํ อธิคมึสุ, เตสํ อนุปาทิเสสนิพฺพานปตฺติคุณํ นิสฺสาย ปุน สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺตุมารทฺโธ ‘‘ขีณํ ปุราณ’’นฺติ. ตตฺถ ขีณนฺติ สมุจฺฉินฺนํ. ปุราณนฺติ ปุราตนํ. นวนฺติ สมฺปติ วตฺตมานํ. นตฺถิ สมฺภวนฺติ อวิชฺชมานปาตุภาวํ. วิรตฺตจิตฺตาติ วีตราคจิตฺตา. อายติเก ภวสฺมินฺติ อนาคตมทฺธานํ ปุนพฺภเว. เตติ เยสํ ขีณํ ปุราณํ นวํ นตฺถิ สมฺภวํ, เย จ อายติเก ภวสฺมึ วิรตฺตจิตฺตา, เต ขีณาสวา ภิกฺขู. ขีณพีชาติ อุจฺฉินฺนพีชา. อวิรูฬฺหิฉนฺทาติ วิรูฬฺหิฉนฺทวิรหิตา. นิพฺพนฺตีติ วิชฺฌายนฺติ. ธีราติ ธิติสมฺปนฺนา. ยถายํ ปทีโปติ อยํ ปทีโป วิย.

15. De esta manera, el Bienaventurado, basándose tanto en el Dhamma del estudio (pariyatti) como en el Dhamma supramundano de nueve tipos, y habiendo declarado la verdad centrada en el Buddha mediante dos versos, ahora, para aquellos que escucharon ese Dhamma del estudio y, practicando de acuerdo con lo escuchado, alcanzaron el Dhamma supramundano de nueve tipos, comenzó a declarar la verdad centrada en el Sangha basándose en su cualidad de haber alcanzado el Nibbana sin residuo (anupādisesa), diciendo: «Khīṇaṃ purāṇaṃ...» (Lo antiguo se ha agotado). En ese verso, «khīṇaṃ» significa totalmente destruido. «Purāṇaṃ» significa lo antiguo (kamma pasado). «Navaṃ» se refiere al kamma que se produce en el presente. «Natthi sambhavaṃ» significa que no hay una aparición de renacimiento. «Virattacittā» son aquellos cuyas mentes están libres de apego. «Āyatike bhavasmiṃ» se refiere a un renacimiento en el tiempo futuro. «Te» designa a aquellos para quienes el kamma antiguo se ha agotado y no hay generación de kamma nuevo, y cuyas mentes están desapegadas de futuras existencias; ellos son los monjes que han extinguido las impurezas (khīṇāsavā). «Khīṇabījā» significa que las semillas (del renacimiento) han sido destruidas. «Avirūḷhichandā» significa que están libres del deseo de un mayor crecimiento. «Nibbantīti» significa que se extinguen. «Dhīrā» significa que poseen sabiduría y firmeza. «Yathāyaṃ padīpo» significa al igual que esta lámpara.

กึ วุตฺตํ โหติ? ยํ ตํ สตฺตานํ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธมฺปิ ปุราณํ อตีตกาลิกํ กมฺมํ ตณฺหาสิเนหสฺส อปฺปหีนตฺตา ปฏิสนฺธิอาหรณสมตฺถตาย อขีณํเยว โหติ, ตํ ปุราณํ กมฺมํ เยสํ อรหตฺตมคฺเคน ตณฺหาสิเนหสฺส โสสิตตฺตา อคฺคินา ทฑฺฒพีชมิว อายตึ วิปากทานาสมตฺถตาย ขีณํ. ยญฺจ เนสํ พุทฺธปูชาทิวเสน อิทานิ ปวตฺตมานํ กมฺมํ นวนฺติ วุจฺจติ, ตญฺจ ตณฺหาปหาเนเนว ฉินฺนมูลปาทปปุปฺผมิว อายตึ ผลทานาสมตฺถตาย เยสํ นตฺถิ สมฺภวํ, เย จ ตณฺหาปหาเนเนว อายติเก ภวสฺมึ วิรตฺตจิตฺตา, เต ขีณาสวา ภิกฺขู ‘‘กมฺมํ เขตฺตํ วิญฺญาณํ พีช’’นฺติ (อ. นิ. ๓.๗๗) เอตฺถ วุตฺตสฺส ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส กมฺมกฺขเยเนว ขีณตฺตา ขีณพีชา. โยปิ ปุพฺเพ ปุนพฺภวสงฺขาตาย วิรูฬฺหิยา ฉนฺโท อโหสิ. ตสฺสปิ สมุทยปฺปหาเนเนว ปหีนตฺตา ปุพฺเพ วิย จุติกาเล อสมฺภเวน อวิรูฬฺหิฉนฺทา ธิติสมฺปนฺนตฺตา ธีรา จริมวิญฺญาณนิโรเธน ยถายํ ปทีโป นิพฺพุโต, เอวํ นิพฺพนฺติ, ปุน ‘‘รูปิโน วา อรูปิโน วา’’ติ เอวมาทึ ปญฺญตฺติปถํ อจฺเจนฺตีติ. ตสฺมึ กิร สมเย นครเทวตานํ ปูชนตฺถาย ชาลิเตสุ ปทีเปสุ เอโก ปทีโป วิชฺฌายิ, ตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยถายํ ปทีโป’’ติ.

¿Qué es lo que se quiere decir? Aquel kamma antiguo de los seres perteneciente al pasado que, aunque haya cesado, aún no se ha agotado debido a la capacidad de atraer un nuevo renacimiento al no haberse abandonado el «aceite» de la sed (taṇhā); ese kamma antiguo está agotado para aquellos (los Arahants) en quienes el «aceite» de la sed ha sido secado por el camino del Arahant, volviéndose incapaz de dar frutos en el futuro, tal como una semilla quemada por el fuego. Y aquel kamma que se produce ahora a través de actos como la ofrenda al Buddha, llamado kamma «nuevo», también carece de origen (sambhavaṃ) para ellos, por ser incapaz de dar frutos en el futuro debido al abandono de la sed, como una flor en un árbol cuyas raíces han sido cortadas. Aquellos cuyas mentes están desapegadas de futuras existencias debido al abandono de la sed son los monjes con las impurezas extinguidas; son llamados «de semilla agotada» (khīṇabījā) porque la conciencia del renacimiento, mencionada en el pasaje «el kamma es el campo, la conciencia es la semilla» (AN 3.77), se ha agotado precisamente por la extinción del kamma. Incluso aquel deseo de crecimiento que existía anteriormente bajo la forma de un nuevo renacimiento ha sido abandonado por la eliminación de su causa (el origen). Al no haber renacimiento en el momento de la muerte, a diferencia de antes, son «libres del deseo de crecimiento» (avirūḷhichandā). Siendo sabios (dhīrā) por poseer firmeza, con el cese de la última conciencia se extinguen (nibbanti), al igual que se apaga esta lámpara; y así trascienden el camino de las designaciones como «con forma o sin forma», etc. Se dice que en aquel momento una de las lámparas encendidas para honrar a las deidades de la ciudad se apagó, y señalando eso, el Buddha dijo: «Yathāyaṃ padīpo».

เอวํ ภควา เย ตํ ปุริมาหิ ทฺวีหิ คาถาหิ วุตฺตํ ปริยตฺติธมฺมํ อสฺโสสุํ, สุตานุสาเรน จ ปฏิปชฺชิตฺวา นวปฺปการมฺปิ โลกุตฺตรธมฺมํ อธิคมึสุ, เตสํ อนุปาทิเสสนิพฺพานปตฺติคุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจวจนํ ปยุญฺชนฺโต เทสนํ สมาเปสิ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ [Pg.164] ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. เกวลํ ปน อิทมฺปิ ยถาวุตฺเตน ปกาเรน ขีณาสวภิกฺขูนํ นิพฺพานสงฺขาตํ สงฺเฆ รตนํ ปณีตนฺติ เอวํ โยเชตพฺพํ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.

Así, el Bienaventurado, tras mencionar la cualidad de haber alcanzado el Nibbana sin residuo de aquellos que escucharon el Dhamma del estudio declarado en los dos versos anteriores y que, practicando según lo escuchado, realizaron el Dhamma supramundano de nueve tipos, ahora, basándose en esa misma cualidad y empleando una declaración de verdad centrada en el Sangha, concluyó la enseñanza con: «Idampi saṅghe...» (Esto también en el Sangha es una joya). Su significado debe entenderse según el método ya explicado. Simplemente, debe vincularse de esta manera: «esta joya excelente en el Sangha es lo que se conoce como la extinción (Nibbana) de los monjes Arahants por el modo ya descrito». La autoridad de este verso es aceptada por los seres no humanos en cien mil millones de sistemas mundiales.

เทสนาปริโยสาเน ราชกุลสฺส โสตฺถิ อโหสิ, สพฺพูปทฺทวา วูปสมึสุ, จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ.

Al concluir la enseñanza, hubo bienestar para la familia real, cesaron todas las calamidades y hubo una realización del Dhamma para ochenta y cuatro mil seres vivos.

ยานีธาติคาถาตฺตยวณฺณนา

Comentario sobre la tríada de versos que comienza con «Yānīdha».

๑๖. อถ สกฺโก เทวานมินฺโท ‘‘ภควตา รตนตฺตยคุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชมาเนน นาครสฺส โสตฺถิ กตา, มยาปิ นาครสฺส โสตฺถิตฺถํ รตนตฺตยคุณํ นิสฺสาย กิญฺจิ วตฺตพฺพ’’นฺติ จินฺเตตฺวา อวสาเน คาถาตฺตยํ อภาสิ ‘‘ยานีธ ภูตานี’’ติ ตตฺถ ยสฺมา พุทฺโธ ยถา โลกหิตตฺถาย อุสฺสุกฺกํ อาปนฺเนหิ อาคนฺตพฺพํ, ตถา อาคตโต ยถา จ เตหิ คนฺตพฺพํ, ตถา คตโต ยถา จ เตหิ อาชานิตพฺพํ, ตถา อาชานนโต, ยถา จ ชานิตพฺพํ, ตถา ชานนโต, ยญฺจ ตเถว โหติ, ตสฺส คทนโต จ ‘‘ตถาคโต’’ติ วุจฺจติ. ยสฺมา จ โส เทวมนุสฺเสหิ ปุปฺผคนฺธาทินา พหิ นิพฺพตฺเตน อุปการเกน, ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺตาทินา จ อตฺตนิ นิพฺพตฺเตน อติวิย ปูชิโต, ตสฺมา สกฺโก เทวานมินฺโท สพฺพํ เทวปริสํ อตฺตนา สทฺธึ สมฺปิณฺเฑตฺวา อาห ‘‘ตถาคตํ เทวมนุสฺสปูชิตํ, พุทฺธํ นมสฺสาม สุวตฺถิ โหตู’’ติ.

16. Entonces Sakka, el señor de los devas, pensó: «El Bienaventurado ha traído bienestar a la ciudad mediante el empleo de palabras de verdad basadas en las cualidades de las Tres Joyas; yo también debo decir algo basado en las cualidades de las Tres Joyas para el bienestar de la ciudad». Habiendo reflexionado así, al final recitó los tres versos que comienzan con «Yānīdha bhūtāni». En ellos, al Buddha se le llama «Tathāgata» porque ha venido (āgata) de la misma manera (tathā) que los Buddhas anteriores que se esforzaron por el bienestar del mundo; porque ha ido (gata) de la misma manera que ellos; porque ha comprendido (ājānana) de la misma manera que ellos debían comprender; porque ha conocido (jānana) de la misma manera que ellos debían conocer; y porque declara (gadana) aquello que es verdaderamente así (tatha). Y como Él es sumamente honrado (pūjito) por devas y humanos tanto con ofrendas externas como flores y perfumes, como con la práctica interna del Dhamma acorde al Dhamma, Sakka, el señor de los devas, reuniendo a toda la asamblea de devas junto a él, dijo: «Al Tathāgata honrado por devas y humanos, al Buddha veneramos. ¡Que haya bienestar!».

๑๗. ยสฺมา ปน ธมฺเม มคฺคธมฺโม ยถา ยุคนทฺธสมถวิปสฺสนาพเลน คนฺตพฺพํ กิเลสปกฺขํ สมุจฺฉินฺทนฺเตน, ตถา คโตติ ตถาคโต. นิพฺพานธมฺโมปิ ยถา คโต ปญฺญาย ปฏิวิทฺโธ สพฺพทุกฺขปฺปฏิวิฆาตาย สมฺปชฺชติ, พุทฺธาทีหิ ตถา อวคโต, ตสฺมา ‘‘ตถาคโต’’ตฺเวว วุจฺจติ. ยสฺมา จ สงฺโฆปิ ยถา อตฺตหิตาย ปฏิปนฺเนหิ คนฺตพฺพํ เตน เตน มคฺเคน, ตถา คโตติ ‘‘ตถาคโต’’ตฺเวว วุจฺจติ. ตสฺมา อวเสสคาถาทฺวเยปิ ตถาคตํ ธมฺมํ นมสฺสาม สุวตฺถิ โหตุ, ตถาคตํ สงฺฆํ นมสฺสาม สุวตฺถิ โหตูติ วุตฺตํ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

17. Además, respecto al Dhamma, el Dhamma del Camino es «Tathāgata» porque se ha llegado (gata) a él de tal manera (tathā) que se destruye el bando de las impurezas mediante el poder de la tranquilidad y la visión cabal unidas. El Dhamma del Nibbana también es «Tathāgata» porque es comprendido y realizado por la sabiduría tal como es para la eliminación de todo sufrimiento, tal como ha sido comprendido por los Buddhas y otros seres santos. Por lo tanto, se le llama simplemente «Tathāgata». Y el Sangha también es «Tathāgata» porque ha ido por cada uno de los caminos tal como deben ir quienes practican para su propio beneficio. Por ello, en los dos versos restantes se dice: «veneramos al Dhamma Tathāgata, que haya bienestar» y «veneramos al Sangha Tathāgata, que haya bienestar». El resto es tal como ya se ha explicado.

เอวํ [Pg.165] สกฺโก เทวานมินฺโท อิมํ คาถาตฺตยํ ภาสิตฺวา ภควนฺตํ ปทกฺขิณํ กตฺวา เทวปุรเมว คโต สทฺธึ เทวปริสาย. ภควา ปน ตเทว รตนสุตฺตํ ทุติยทิวเสปิ เทเสสิ, ปุน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ, เอวํ ยาว สตฺตมทิวสํ เทเสสิ, ทิวเส ทิวเส ตเถว ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. ภควา อฑฺฒมาสเมว เวสาลิยํ วิหริตฺวา ราชูนํ ‘‘คจฺฉามา’’ติ ปฏิเวเทสิ. ตโต ราชาโน ทิคุเณน สกฺกาเรน ปุน ตีหิ ทิวเสหิ ภควนฺตํ คงฺคาตีรํ นยึสุ. คงฺคาย นิพฺพตฺตา นาคราชาโน จินฺเตสุํ ‘‘มนุสฺสา ตถาคตสฺส สกฺการํ กโรนฺติ, มยํ กึ น กริสฺสามา’’ติ สุวณฺณรชตมณิมยา นาวาโย มาเปตฺวา สุวณฺณรชตมณิมเย เอว ปลฺลงฺเก ปญฺญเปตฺวา ปญฺจวณฺณปทุมสญฺฉนฺนํ อุทกํ กริตฺวา ‘‘อมฺหากํ อนุคฺคหํ กโรถา’’ติ ภควนฺตํ ยาจึสุ. ภควา อธิวาเสตฺวา รตนนาวมารูฬฺโห, ปญฺจ จ ภิกฺขุสตานิ ปญฺจสตํ นาวาโย อภิรูฬฺหา. นาคราชาโน ภควนฺตํ สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน นาคภวนํ ปเวเสสุํ. ตตฺร สุทํ ภควา สพฺพรตฺตึ นาคปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ. ทุติยทิวเส ทิพฺเพหิ ขาทนียโภชนีเยหิ มหาทานํ อกํสุ, ภควา อนุโมทิตฺวา นาคภวนา นิกฺขมิ.

Así, Sakka, el señor de los dioses, habiendo recitado este grupo de tres versos, habiendo rodeado respetuosamente al Bienaventurado, partió hacia la ciudad de los dioses junto con su séquito celestial. El Bienaventurado, por su parte, enseñó ese mismo Ratana Sutta también en el segundo día, y nuevamente hubo una comprensión del Dhamma para ochenta y cuatro mil seres. De esta manera, continuó enseñándolo hasta el séptimo día; cada día ocurría la misma comprensión del Dhamma. Habiendo residido en Vesālī durante medio mes, el Bienaventurado informó a los reyes Licchavi: 'Nos marchamos'. Entonces, los reyes, en tres días, condujeron al Bienaventurado a la orilla del Ganges con un honor doblemente acrecentado. Los reyes naga nacidos en el Ganges pensaron: 'Los seres humanos rinden honores al Tathāgata, ¿por qué no lo haríamos nosotros?'. Habiendo creado barcos hechos de oro, plata y gemas, habiendo dispuesto tronos de oro, plata y gemas, y habiendo cubierto la superficie del agua con lotos de cinco colores, rogaron al Bienaventurado: 'Concédenos tu favor'. El Bienaventurado aceptó y subió al barco de gemas, mientras que los quinientos monjes subieron a quinientos barcos. Los reyes naga condujeron al Bienaventurado junto con la asamblea de monjes al reino de los nagas. Allí, el Bienaventurado enseñó el Dhamma a la asamblea de los nagas durante toda la noche. Al segundo día, realizaron una gran ofrenda con alimentos celestiales sólidos y blandos; el Bienaventurado, habiendo expresado su regocijo por la ofrenda, partió del reino de los nagas.

ภูมฏฺฐา เทวา ‘‘มนุสฺสา จ นาคา จ ตถาคตสฺส สกฺการํ กโรนฺติ, มยํ กึ น กริสฺสามา’’ติ จินฺเตตฺวา วนปฺปคุมฺพรุกฺขปพฺพตาทีสุ ฉตฺตาติฉตฺตานิ อุกฺขิปึสุ. เอเตเนว อุปาเยน ยาว อกนิฏฺฐพฺรหฺมภวนํ, ตาว มหาสกฺการวิเสโส นิพฺพตฺติ. พิมฺพิสาโรปิ ลิจฺฉวีหิ อาคตกาเล กตสกฺการโต ทิคุณมกาสิ. ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ปญฺจหิ ทิวเสหิ ภควนฺตํ ราชคหํ อาเนสิ.

Los dioses terrestres, pensando: 'Los seres humanos y los nagas rinden honores al Tathāgata, ¿por qué no lo haríamos nosotros?', levantaron sombrillas sobre sombrillas en los bosques, matorrales, árboles y montañas. Por este mismo medio, surgió un extraordinario y gran honor que se extendió hasta el reino de los Brahmas Akaniṭṭha. El rey Bimbisāra también rindió el doble del honor que los Licchavi habían ofrecido en el momento de su llegada. De la misma manera mencionada anteriormente, en cinco días, condujo al Bienaventurado de regreso a Rājagaha.

ราชคหมนุปฺปตฺเต ภควติ ปจฺฉาภตฺตํ มณฺฑลมาเฬ สนฺนิปติตานํ ภิกฺขูนํ อยมนฺตรกถา อุทปาทิ ‘‘อโห พุทฺธสฺส ภควโต อานุภาโว, ยํ อุทฺทิสฺส คงฺคาย โอรโต จ ปารโต จ อฏฺฐโยชโน ภูมิภาโค นินฺนญฺจ ถลญฺจ สมํ กตฺวา วาลุกาย โอกิริตฺวา ปุปฺเผหิ สญฺฉนฺโน, โยชนปฺปมาณํ คงฺคาย อุทกํ นานาวณฺเณหิ ปทุเมหิ สญฺฉนฺนํ, ยาว อกนิฏฺฐภวนํ, ตาว ฉตฺตาติฉตฺตานิ อุสฺสิตานี’’ติ. ภควา ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา คนฺธกุฏิโต นิกฺขมิตฺวา ตงฺขณานุรูเปน ปาฏิหาริเยน คนฺตฺวา มณฺฑลมาเฬ ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสีทิ. นิสชฺช โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ. ภิกฺขู สพฺพํ [Pg.166] อาโรเจสุํ ภควา เอตทโวจ – ‘‘น, ภิกฺขเว, อยํ ปูชาวิเสโส มยฺหํ พุทฺธานุภาเวน นิพฺพตฺโต, น นาคเทวพฺรหฺมานุภาเวน, อปิจ โข ปุพฺเพ อปฺปมตฺตกปริจฺจาคานุภาเวน นิพฺพตฺโต’’ติ. ภิกฺขู อาหํสุ ‘‘น มยํ, ภนฺเต, ตํ อปฺปมตฺตกํ ปริจฺจาคํ ชานาม, สาธุ โน ภควา ตถา กเถตุ, ยถา มยํ ตํ ชาเนยฺยามา’’ติ.

Habiendo llegado el Bienaventurado a Rājagaha, después de la comida, surgió esta conversación entre los monjes reunidos en el pabellón circular: '¡Oh, cuán grande es el poder del Buda Bienaventurado! Por él, el terreno a ambos lados del Ganges, en una extensión de ocho leguas, ha sido nivelado, esparcido con arena y cubierto de flores; el agua del Ganges, en una extensión de una legua, ha sido cubierta con lotos de diversos colores, y hasta el reino Akaniṭṭha se han levantado sombrillas sobre sombrillas'. El Bienaventurado, conociendo este asunto, salió de su celda perfumada y, mediante un milagro apropiado para aquel momento, se dirigió al pabellón circular y se sentó en el noble asiento de Buda allí preparado. Habiéndose sentado, el Bienaventurado se dirigió a los monjes: 'Monjes, ¿con qué conversación están sentados aquí ahora?'. Los monjes le informaron de todo. El Bienaventurado dijo: 'Monjes, este honor extraordinario no ha surgido por mi poder búdico, ni por el poder de los nagas, los dioses o los brahmas; por el contrario, surgió en virtud de una pequeña renuncia realizada en una vida pasada'. Los monjes dijeron: 'Señor, nosotros no conocemos esa pequeña renuncia. Sería bueno que el Bienaventurado nos la contara para que podamos comprenderla'.

ภควา อาห – ภูตปุพฺพํ, ภิกฺขเว, ตกฺกสิลายํ สงฺโข นาม พฺราหฺมโณ อโหสิ. ตสฺส ปุตฺโต สุสีโม นาม มาณโว โสฬสวสฺสุทฺเทสิโก วเยน. โส เอกทิวสํ ปิตรํ อุปสงฺกมิตฺวา อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. อถ ตํ ปิตา อาห ‘‘กึ, ตาต, สุสีมา’’ติ? โส อาห ‘‘อิจฺฉามหํ, ตาต, พาราณสึ คนฺตฺวา สิปฺปํ อุคฺคเหตุ’’นฺติ. ‘‘เตน หิ, ตาต, สุสีม, อสุโก นาม พฺราหฺมโณ มม สหายโก, ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา อุคฺคณฺหาหี’’ติ กหาปณสหสฺสํ อทาสิ. โส ตํ คเหตฺวา มาตาปิตโร อภิวาเทตฺวา อนุปุพฺเพน พาราณสึ คนฺตฺวา อุปจารยุตฺเตน วิธินา อาจริยํ อุปสงฺกมิตฺวา อภิวาเทตฺวา อตฺตานํ นิเวเทสิ. อาจริโย ‘‘มม สหายกสฺส ปุตฺโต’’ติ มาณวํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา สพฺพํ ปาหุเนยฺยวตฺตมกาสิ. โส อทฺธานกิลมถํ วิโนเทตฺวา ตํ กหาปณสหสฺสํ อาจริยสฺส ปาทมูเล ฐเปตฺวา สิปฺปํ อุคฺคเหตุํ โอกาสํ ยาจิ. อาจริโย โอกาสํ กตฺวา อุคฺคณฺหาเปสิ.

El Bienaventurado dijo: 'Monjes, en el pasado, en Takkasilā, vivía un brahmán llamado Saṅkha. Su hijo era un joven llamado Susīma, de unos dieciséis años de edad. Un día, se acercó a su padre, lo saludó respetuosamente y se quedó a un lado. Entonces el padre le dijo: «¿Qué sucede, querido Susīma?». Él respondió: «Padre, deseo ir a Bārāṇasī para aprender las artes». «En ese caso, querido Susīma, un brahmán de tal nombre es mi amigo; ve a su presencia y aprende». Diciendo esto, le dio mil monedas. Él las tomó, saludó a sus padres y, llegando gradualmente a Bārāṇasī, se acercó al maestro brahmán siguiendo el procedimiento adecuado, lo saludó y se presentó. El maestro, aceptando al joven al saber que era el hijo de su amigo, cumplió con todos los deberes de hospitalidad. Una vez que Susīma hubo disipado el cansancio del viaje, puso aquellas mil monedas a los pies del maestro y pidió permiso para aprender las artes. El maestro concedió el permiso y comenzó a enseñarle'.

โส ลหุญฺจ คณฺหนฺโต, พหุญฺจ คณฺหนฺโต, คหิตคหิตญฺจ สุวณฺณภาชเน ปกฺขิตฺตเตลมิว อวินสฺสมานํ ธาเรนฺโต, ทฺวาทสวสฺสิกํ สิปฺปํ กติปยมาเสเนว ปริโยสาเปสิ. โส สชฺฌายํ กโรนฺโต อาทิมชฺฌํเยว ปสฺสติ, โน ปริโยสานํ. อถ อาจริยํ อุปสงฺกมิตฺวา อาห ‘‘อิมสฺส สิปฺปสฺส อาทิมชฺฌเมว ปสฺสามิ, โน ปริโยสาน’’นฺติ. อาจริโย อาห ‘‘อหมฺปิ, ตาต, เอวเมวา’’ติ. อถ โก, อาจริย, อิมสฺส สิปฺปสฺส ปริโยสานํ ชานาตีติ? อิสิปตเน, ตาต, อิสโย อตฺถิ, เต ชาเนยฺยุนฺติ. เต อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉามิ, อาจริยาติ? ปุจฺฉ, ตาต, ยถาสุขนฺติ. โส อิสิปตนํ คนฺตฺวา ปจฺเจกพุทฺเธ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ ‘‘อปิ, ภนฺเต, ปริโยสานํ ชานาถา’’ติ? อาม, อาวุโส, ชานามาติ. ตํ มมฺปิ สิกฺขาเปถาติ. เตน หาวุโส, ปพฺพชาหิ, น สกฺกา อปพฺพชิเตน สิกฺขาเปตุนฺติ. สาธุ, ภนฺเต, ปพฺพาเชถ วา มํ, ยํ วา อิจฺฉถ, ตํ กตฺวา ปริโยสานํ [Pg.167] ชานาเปถาติ. เต ตํ ปพฺพาเชตฺวา กมฺมฏฺฐาเน นิโยเชตุํ อสมตฺถา ‘‘เอวํ เต นิวาเสตพฺพํ, เอวํ ปารุปิตพฺพ’’นฺติอาทินา นเยน อาภิสมาจาริกํ สิกฺขาเปสุํ. โส ตตฺถ สิกฺขนฺโต อุปนิสฺสยสมฺปนฺนตฺตา น จิเรเนว ปจฺเจกโพธึ อภิสมฺพุชฺฌิ. สกลพาราณสิยํ ‘‘สุสีมปจฺเจกพุทฺโธ’’ติ ปากโฏ อโหสิ ลาภคฺคยสคฺคปฺปตฺโต สมฺปนฺนปริวาโร. โส อปฺปายุกสํวตฺตนิกสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา น จิเรเนว ปรินิพฺพายิ. ตสฺส ปจฺเจกพุทฺธา จ มหาชนกาโย จ สรีรกิจฺจํ กตฺวา ธาตุโย คเหตฺวา นครทฺวาเร ถูปํ ปติฏฺฐาเปสุํ.

Él, aprendiendo rápidamente y en gran cantidad, reteniendo cada cosa aprendida sin que se perdiera, como aceite vertido en un recipiente de oro, completó en tan solo unos meses los conocimientos de los Vedas que normalmente requieren doce años. Al recitarlos, veía solo el principio y el medio, mas no el final. Entonces, se acercó a su maestro y le dijo: 'De este conocimiento, solo veo el principio y el medio, pero no el final'. El maestro dijo: 'Querido, yo también veo lo mismo; no veo el final'. Él preguntó: 'Entonces, maestro, ¿quién conoce el final de este conocimiento?'. El maestro respondió: 'Querido, en Isipatana residen sabios (Paccekabuddhas); ellos podrían saberlo'. 'Maestro, iré a preguntarles'. 'Ve, querido, según tu deseo'. Él fue a Isipatana, se acercó a los Budas Pacceka y les preguntó: 'Venerables, ¿conocen el final de este conocimiento?'. Ellos respondieron: 'Sí, amigo, lo conocemos'. 'Entonces, enséñenmelo también a mí'. Ellos dijeron: 'En ese caso, amigo, ordénate; no es posible enseñar a quien no se ha ordenado'. 'Está bien, venerables, ordénenme o hagan conmigo lo que deseen, pero hagan que conozca el final'. Ellos, tras ordenarlo, al no ser capaces de instruirlo en los temas de meditación (kammaṭṭhāna), le enseñaron la conducta apropiada (ābhisamācārika) diciendo: 'Así debes vestir el manto inferior, así el manto superior', etc. Mientras se entrenaba allí, debido a la perfección de sus condiciones previas (upanissaya), en poco tiempo alcanzó la iluminación de un Buda Pacceka. Fue conocido en todo Bārāṇasī como el 'Buda Pacceka Susīma', alcanzando el máximo provecho, fama y un gran séquito. Debido a una acción pasada que acortaba su vida, alcanzó el Parinibbāna al poco tiempo. Los demás Budas Pacceka y una gran multitud realizaron sus ritos funerarios, tomaron sus reliquias y erigieron una estupa en la puerta de la ciudad.

อถ โข สงฺโข พฺราหฺมโณ ‘‘ปุตฺโต เม จิรคโต, น จสฺส ปวตฺตึ ชานามี’’ติ ปุตฺตํ ทฏฺฐุกาโม ตกฺกสิลาย นิกฺขมิตฺวา อนุปุพฺเพน พาราณสึ คนฺตฺวา มหาชนกายํ สนฺนิปติตํ ทิสฺวา ‘‘อทฺธา พหูสุ เอโกปิ เม ปุตฺตสฺส ปวตฺตึ ชานิสฺสตี’’ติ จินฺเตนฺโต อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ ‘‘สุสีโม นาม มาณโว อิธ อาคโต อตฺถิ, อปิ นุ ตสฺส ปวตฺตึ ชานาถา’’ติ? เต ‘‘อาม, พฺราหฺมณ, ชานาม, อิมสฺมึ นคเร พฺราหฺมณสฺส สนฺติเก ติณฺณํ เวทานํ ปารคู หุตฺวา ปจฺเจกพุทฺธานํ สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ปจฺเจกพุทฺโธ หุตฺวา อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ, อยมสฺส ถูโป ปติฏฺฐาปิโต’’ติ อาหํสุ. โส ภูมึ หตฺเถน ปหริตฺวา โรทิตฺวา จ ปริเทวิตฺวา จ ตํ เจติยงฺคณํ คนฺตฺวา ติณานิ อุทฺธริตฺวา อุตฺตรสาฏเกน วาลุกํ อาเนตฺวา ปจฺเจกพุทฺธเจติยงฺคเณ โอกิริตฺวา กมณฺฑลุโต อุทเกน สมนฺตโต ภูมึ ปริปฺโผสิตฺวา วนปุปฺเผหิ ปูชํ กตฺวา อุตฺตรสาฏเกน ปฏากํ อาโรเปตฺวา ถูปสฺส อุปริ อตฺตโน ฉตฺตํ พนฺธิตฺวา ปกฺกามีติ.

Entonces, el brahmán Saṅkha pensó: 'Mi hijo Susīma se ha ido hace mucho tiempo y no sé nada de él'. Deseando ver a su hijo, partió de Takkasilā y llegó gradualmente a Bārāṇasī. Al ver a una gran multitud reunida, pensó: 'Seguramente entre tanta gente, alguien sabrá de mi hijo'. Se acercó y preguntó: '¿Ha venido aquí un joven llamado Susīma? ¿Saben algo de él?'. Ellos dijeron: 'Sí, brahmán, lo sabemos. En esta ciudad, tras alcanzar la maestría en los tres Vedas bajo un maestro brahmán, se ordenó ante los Budas Pacceka, se convirtió en un Buda Pacceka y alcanzó el Parinibbāna en el elemento de Nibbāna sin residuo. Esta estupa erigida aquí es la suya'. Él, golpeando la tierra con sus manos, llorando y lamentándose, fue al recinto de la estupa, arrancó las hierbas, trajo arena en su manto superior y la esparció en el recinto de la estupa del Buda Pacceka. Roció el suelo con agua de su jarra, rindió culto con flores silvestres, colgó una bandera con su manto superior, colocó su propia sombrilla sobre la estupa y luego se marchó.

เอวํ อตีตํ เทเสตฺวา ชาตกํ ปจฺจุปฺปนฺเนน อนุสนฺเธนฺโต ภิกฺขูนํ ธมฺมกถํ กเถสิ. ‘‘สิยา โข ปน โว, ภิกฺขเว, เอวมสฺส ‘อญฺโญ นูน เตน สมเยน สงฺโข พฺราหฺมโณ อโหสี’ติ, น โข ปเนตํ เอวํ ทฏฺฐพฺพํ, อหํ เตน สมเยน สงฺโข พฺราหฺมโณ อโหสึ, มยา สุสีมสฺส ปจฺเจกพุทฺธสฺส เจติยงฺคเณ ติณานิ อุทฺธฏานิ, ตสฺส เม กมฺมสฺส นิสฺสนฺเทน อฏฺฐโยชนมคฺคํ วิคตขาณุกณฺฏกํ กตฺวา สมํ สุทฺธมกํสุ. มยา ตตฺถ วาลุกา โอกิณฺณา, ตสฺส เม นิสฺสนฺเทน อฏฺฐโยชนมคฺเค วาลุกํ โอกิรึสุ. มยา ตตฺถ วนกุสุเมหิ ปูชา กตา, ตสฺส เม นิสฺสนฺเทน นวโยชเน มคฺเค ถเล จ อุทเก จ นานาปุปฺเผหิ [Pg.168] ปุปฺผสนฺถรมกํสุ. มยา ตตฺถ กมณฺฑลุทเกน ภูมิ ปริปฺโผสิตา, ตสฺส เม นิสฺสนฺเทน เวสาลิยํ โปกฺขรวสฺสํ วสฺสิ. มยา ตสฺมึ เจติเย ปฏากา อาโรปิตา, ฉตฺตญฺจ พทฺธํ, ตสฺส เม นิสฺสนฺเทน ยาว อกนิฏฺฐภวนา ปฏากา จ อาโรปิตา, ฉตฺตาติฉตฺตานิ จ อุสฺสิตานิ. อิติ โข, ภิกฺขเว, อยํ มยฺหํ ปูชาวิเสโส เนว พุทฺธานุภาเวน นิพฺพตฺโต, น นาคเทวพฺรหฺมานุภาเวน, อปิจ โข อปฺปมตฺตกปริจฺจาคานุภาเวน นิพฺพตฺโต’’ติ. ธมฺมกถาปริโยสาเน อิมํ คาถมภาสิ –

Habiendo enseñado así este hecho del pasado y conectando el Jātaka con la situación presente, pronunció un discurso de Dhamma a los monjes: 'Monjes, podríais pensar: "Seguramente en aquel tiempo el brahmán Saṅkha era otra persona", mas no debe verse así. Yo era en aquel tiempo el brahmán Saṅkha. Por haber arrancado las hierbas en el recinto de la estupa del Buda Pacceka Susīma, como resultado de esa acción, prepararon para mí un camino de ocho yojanas, dejándolo llano, limpio y libre de tocones y espinas. Por haber esparcido arena allí, como resultado esparcieron arena en el camino de ocho yojanas. Por haber rendido culto allí con flores silvestres, como resultado, en un camino de nueve yojanas, tanto en tierra como en agua, prepararon lechos de flores con diversas flores. Por haber rociado el suelo allí con el agua de mi jarra, como resultado cayó una lluvia de loto (pokkharavassa) en Vesālī. Por haber colgado una bandera y colocado una sombrilla en aquella estupa, como resultado, se han izado banderas y se han colocado sombrillas sobre sombrillas hasta el reino de Akaniṭṭha. Así, monjes, este honor especial que se me rinde no ha surgido meramente por el poder de un Buda, sino por el poder de aquella pequeña ofrenda realizada con generosidad'. Al finalizar el discurso de Dhamma, recitó esta estrofa:

‘‘มตฺตาสุขปริจฺจาคา, ปสฺเส เจ วิปุลํ สุขํ;

จเช มตฺตาสุขํ ธีโร, สมฺปสฺสํ วิปุลํ สุข’’นฺติ. (ธ. ป. ๒๙๐);

'Si por renunciar a una felicidad limitada se ve una felicidad inmensa, el sabio debe renunciar a la felicidad limitada, viendo la felicidad inmensa'.

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทกปาฐ-อฏฺฐกถาย

En el Paramatthajotikā, el comentario al Khuddakapāṭha,

รตนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

finaliza la explicación del Ratanasutta.

๗. ติโรกุฏฺฏสุตฺตวณฺณนา

7. Explicación del Tirokuṭṭasutta

นิกฺเขปปฺปโยชนํ

Propósito de la inclusión

อิทานิ ‘‘ติโรกุฏฺเฏสุ ติฏฺฐนฺตี’’ติอาทินา รตนสุตฺตานนฺตรํ นิกฺขิตฺตสฺส ติโรกุฏฺฏสุตฺตสฺส อตฺถวณฺณนากฺกโม อนุปฺปตฺโต, ตสฺส อิธ นิกฺเขปปฺปโยชนํ วตฺวา อตฺถวณฺณนํ กริสฺสาม.

Ahora ha llegado el orden de la explicación del significado del Tirokuṭṭasutta, que comienza con 'Tirokuṭṭesu tiṭṭhanti' y que fue incluido inmediatamente después del Ratanasutta. Habiendo expuesto el propósito de su inclusión, realizaremos la explicación de su significado.

ตตฺถ อิทญฺหิ ติโรกุฏฺฏํ อิมินา อนุกฺกเมน ภควตา อวุตฺตมฺปิ ยายํ อิโต ปุพฺเพ นานปฺปกาเรน กุสลกมฺมปฏิปตฺติ ทสฺสิตา, ตตฺถ ปมาทํ อาปชฺชมาโน นิรยติรจฺฉานโยนีหิ วิสิฏฺฐตเรปิ ฐาเน อุปฺปชฺชมาโน ยสฺมา เอวรูเปสุ เปเตสุ อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา น เอตฺถ ปมาโท กรณีโยติ ทสฺสนตฺถํ, เยหิ จ ภูเตหิ อุปทฺทุตาย เวสาลิยา อุปทฺทววูปสมนตฺถํ รตนสุตฺตํ วุตฺตํ, เตสุ เอกจฺจานิ เอวรูปานีติ ทสฺสนตฺถํ วา วุตฺตนฺติ.

En este contexto, aunque este Tirokuṭṭa Sutta no fue pronunciado por el Bienaventurado en este orden específico, se expuso para mostrar que, puesto que aquel que cae en la negligencia respecto a la práctica de acciones meritorias —la cual fue mostrada anteriormente de diversas maneras— renace entre tales seres hambrientos (petas), incluso si nace en un estado distinto al de los infiernos o del reino animal, por lo tanto, no se debe ser negligente en este aspecto. Asimismo, se dijo para mostrar que algunos de los seres que afligieron a Vesālī, y para cuya pacificación se pronunció el Ratana Sutta, son de esta misma naturaleza.

อิทมสฺส อิธ นิกฺเขปปฺปโยชนํ เวทิตพฺพํ.

Aquí debe conocerse el propósito de la inclusión de este Sutta.

อนุโมทนากถา

El discurso de regocijo (Anumodanā)

ยสฺมา [Pg.169] ปนสฺส อตฺถวณฺณนา –

Ahora bien, respecto a la explicación de su significado:

‘‘เยน ยตฺถ ยทา ยสฺมา, ติโรกุฏฺฏํ ปกาสิตํ;

ปกาเสตฺวาน ตํ สพฺพํ, กยิรมานา ยถากฺกมํ;

สุกตา โหติ ตสฺมาหํ, กริสฺสามิ ตเถว ตํ’’.

“Por quién, dónde, cuándo y por qué fue proclamado el Tirokuṭṭa; habiendo aclarado todo eso, si se expone en el orden adecuado, resulta una buena explicación. Por lo tanto, yo lo relataré de esa misma manera”.

เกน ปเนตํ ปกาสิตํ, กตฺถ กทา กสฺมา จาติ? วุจฺจเต – ภควตา ปกาสิตํ, ตํ โข ปน ราชคเห ทุติยทิวเส รญฺโญ มาคธสฺส อนุโมทนตฺถํ. อิมสฺส จตฺถสฺส วิภาวนตฺถํ อยเมตฺถ วิตฺถารกถา กเถตพฺพา –

¿Por quién fue esto proclamado, dónde, cuándo y por qué? Se responde: fue proclamado por el Bienaventurado en Rājagaha, en el segundo día tras su llegada, para el regocijo del rey de Magadha. Para esclarecer este asunto, se debe relatar aquí esta historia detallada:

อิโต ทฺวานวุติกปฺเป กาสิ นาม นครํ อโหสิ. ตตฺถ ชยเสโน นาม ราชา. ตสฺส สิริมา นาม เทวี, ตสฺสา กุจฺฉิยํ ผุสฺโส นาม โพธิสตฺโต นิพฺพตฺติตฺวา อนุปุพฺเพน สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌิ. ชยเสโน ราชา ‘‘มม ปุตฺโต อภินิกฺขมิตฺวา พุทฺโธ ชาโต, มยฺหเมว พุทฺโธ, มยฺหํ ธมฺโม, มยฺหํ สงฺโฆ’’ติ มมตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา สพฺพกาลํ สยเมว อุปฏฺฐหติ, น อญฺเญสํ โอกาสํ เทติ.

Hace noventa y dos eones, existió una ciudad llamada Kāsi. Allí reinaba un rey llamado Jayasena. Su reina se llamaba Sirimā; en su vientre nació el Bodhisatta llamado Phussa, quien gradualmente alcanzó la Perfecta Iluminación. El rey Jayasena, pensando: ‘Mi hijo ha renunciado al mundo y se ha convertido en el Buda; el Buda es solo mío, el Dhamma es mío, el Saṅgha es mío’, desarrolló un sentido de posesividad y servía personalmente al Buda en todo momento, sin dar oportunidad a otros.

ภควโต กนิฏฺฐภาตโร เวมาติกา ตโย ภาตโร จินฺเตสุํ – ‘‘พุทฺธา นาม สพฺพโลกหิตาย อุปฺปชฺชนฺติ, น เจกสฺเสวตฺถาย, อมฺหากญฺจ ปิตา อญฺเญสํ โอกาสํ น เทติ, กถํ นุ มยํ ลเภยฺยาม ภควนฺตํ อุปฏฺฐาตุ’’นฺติ. เตสํ เอตทโหสิ – ‘‘หนฺท มยํ กิญฺจิ อุปายํ กโรมา’’ติ. เต ปจฺจนฺตํ กุปิตํ วิย การาเปสุํ. ตโต ราชา ‘‘ปจฺจนฺโต กุปิโต’’ติ สุตฺวา ตโยปิ ปุตฺเต ปจฺจนฺตวูปสมนตฺถํ เปเสสิ. เต วูปสเมตฺวา อาคตา, ราชา ตุฏฺโฐ วรํ อทาสิ ‘‘ยํ อิจฺฉถ, ตํ คณฺหถา’’ติ. เต ‘‘มยํ ภควนฺตํ อุปฏฺฐาตุํ อิจฺฉามา’’ติ อาหํสุ. ราชา ‘‘เอตํ ฐเปตฺวา อญฺญํ คณฺหถา’’ติ อาห. เต ‘‘มยํ อญฺเญน อนตฺถิกา’’ติ อาหํสุ. เตน หิ ปริจฺเฉทํ กตฺวา คณฺหถาติ. เต สตฺต วสฺสานิ ยาจึสุ, ราชา น อทาสิ. เอวํ ฉ, ปญฺจ, จตฺตาริ, ตีณิ, ทฺเว, เอกํ, สตฺต มาสานิ, ฉ, ปญฺจ, จตฺตารีติ ยาว เตมาสํ ยาจึสุ. ราชา ‘‘คณฺหถา’’ติ อทาสิ.

Los tres hermanos menores del Bienaventurado, de diferente madre, pensaron: ‘Los Budas surgen para el bienestar de todo el mundo, no solo para el de una persona. Pero nuestro padre no da oportunidad a otros. ¿Cómo podríamos nosotros obtener la oportunidad de servir al Bienaventurado?’. Se les ocurrió esto: ‘Hagamos un plan’. Hicieron que la región fronteriza pareciera estar en rebelión. Entonces el rey, al oír que ‘la frontera está en rebelión’, envió a sus tres hijos para pacificarla. Cuando regresaron habiéndola pacificado, el rey, complacido, les concedió un deseo diciendo: ‘Tomen lo que deseen’. Ellos dijeron: ‘Deseamos servir al Bienaventurado’. El rey dijo: ‘Exceptuando eso, tomen cualquier otra cosa’. Ellos respondieron: ‘No tenemos necesidad de nada más’. Ante esto, el rey les dijo: ‘Tomen el favor estableciendo un límite de tiempo’. Ellos pidieron siete años; el rey no se los concedió. De la misma manera fueron pidiendo seis, cinco, cuatro, tres, dos, un año, siete meses, seis, cinco, cuatro, hasta que pidieron tres meses. El rey finalmente les concedió diciendo: ‘Tómenlo’.

เต วรํ ลภิตฺวา ปรมตุฏฺฐา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา อาหํสุ – ‘‘อิจฺฉาม มยํ, ภนฺเต, ภควนฺตํ เตมาสํ อุปฏฺฐาตุํ, อธิวาเสตุ โน, ภนฺเต[Pg.170], ภควา อิมํ เตมาสํ วสฺสาวาส’’นฺติ. อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวน. ตโต เต อตฺตโน ชนปเท นิยุตฺตกปุริสสฺส เลขํ เปเสสุํ ‘‘อิมํ เตมาสํ อมฺเหหิ ภควา อุปฏฺฐาตพฺโพ, วิหารํ อาทึ กตฺวา สพฺพํ ภควโต อุปฏฺฐานสมฺภารํ กโรหี’’ติ. โส ตํ สพฺพํ สมฺปาเทตฺวา ปฏินิเวเทสิ. เต กาสายวตฺถนิวตฺถา หุตฺวา อฑฺฒเตยฺเยหิ ปุริสสหสฺเสหิ เวยฺยาวจฺจกเรหิ ภควนฺตํ สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหมานา ชนปทํ เนตฺวา วิหารํ นิยฺยาเตตฺวา วสาเปสุํ.

Habiendo obtenido el favor, sumamente complacidos, se acercaron al Bienaventurado, le rindieron homenaje y le dijeron: ‘Señor, deseamos servir al Bienaventurado durante tres meses; por favor, Señor, acepte residir aquí para el retiro de las lluvias durante estos tres meses’. El Bienaventurado aceptó mediante el silencio. Entonces enviaron una carta al hombre encargado de su distrito: ‘Durante estos tres meses debemos servir al Bienaventurado; prepara todo lo necesario para su servicio, comenzando por la construcción del monasterio’. Él preparó todo y les informó. Ellos, vistiendo mantos de color azafrán y acompañados por dos mil quinientos hombres dedicados al servicio, atendieron respetuosamente al Bienaventurado, lo llevaron a su distrito y, tras entregarle el monasterio, hicieron que residiera allí.

เตสํ ภณฺฑาคาริโก เอโก คหปติปุตฺโต สปชาปติโก สทฺโธ อโหสิ ปสนฺโน. โส พุทฺธปฺปมุขสฺส สงฺฆสฺส ทานวตฺตํ สกฺกจฺจํ อทาสิ. ชนปเท นิยุตฺตกปุริโส ตํ คเหตฺวา ชานปเทหิ เอกาทสมตฺเตหิ ปุริสสหสฺเสหิ สทฺธึ สกฺกจฺจเมว ทานํ ปวตฺตาเปสิ. ตตฺถ เกจิ ชานปทา ปฏิหตจิตฺตา อเหสุํ. เต ทานสฺส อนฺตรายํ กตฺวา เทยฺยธมฺเม อตฺตนา ขาทึสุ, ภตฺตสาลญฺจ อคฺคินา ทหึสุ. ปวาริเต ราชปุตฺตา ภควโต มหนฺตํ สกฺการํ กตฺวา ภควนฺตํ ปุรกฺขตฺวา ปิตุโน สกาสเมว อคมํสุ. ตตฺถ คนฺตฺวา เอว ภควา ปรินิพฺพายิ. ราชา จ ราชปุตฺตา จ ชนปเท นิยุตฺตกปุริโส จ ภณฺฑาคาริโก จ อนุปุพฺเพน กาลํ กตฺวา สทฺธึ ปริสาย สคฺเค อุปฺปชฺชึสุ, ปฏิหตจิตฺตชนา นิรเยสุ นิพฺพตฺตึสุ. เอวํ เตสํ ทฺวินฺนํ คณานํ สคฺคโต สคฺคํ, นิรยโต นิรยํ อุปปชฺชนฺตานํ ทฺวานวุติกปฺปา วีติวตฺตา.

Entre ellos, había un tesorero, hijo de un jefe de hogar, que junto con su esposa era fiel y devoto. Él cumplió respetuosamente con los deberes de la donación al Saṅgha encabezado por el Buda. El hombre encargado del distrito lo tomó y, junto con unos once mil hombres del distrito, hizo que la donación se llevara a cabo con gran respeto. No obstante, algunos habitantes tenían mentes hostiles; ellos causaron obstáculos a la donación, se comieron las ofrendas ellos mismos y prendieron fuego al comedor. Al finalizar el retiro, los príncipes rindieron grandes honores al Bienaventurado y, escoltándolo, regresaron ante su padre. Una vez allí, el Bienaventurado alcanzó el parinibbāna. El rey, los príncipes, el encargado del distrito y el tesorero, al fallecer a su debido tiempo, renacieron en el cielo junto con su séquito; mientras que las personas de mentes hostiles renacieron en los infiernos. Así, mientras estos dos grupos renacían de cielo en cielo y de infierno en infierno, transcurrieron noventa y dos eones.

อถ อิมสฺมึ ภทฺทกปฺเป กสฺสปพุทฺธสฺส กาเล เต ปฏิหตจิตฺตชนา เปเตสุ อุปฺปนฺนา. ตทา มนุสฺสา อตฺตโน ญาตกานํ เปตานํ อตฺถาย ทานํ ทตฺวา อุทฺทิสนฺติ ‘‘อิทํ อมฺหากํ ญาตีนํ โหตู’’ติ. เต สมฺปตฺตึ ลภนฺติ. อถ อิเมปิ เปตา ตํ ทิสฺวา ภควนฺตํ กสฺสปํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉึสุ – ‘‘กึ นุ โข, ภนฺเต, มยมฺปิ เอวรูปํ สมฺปตฺตึ ลเภยฺยามา’’ติ? ภควา อาห – ‘‘อิทานิ น ลภถ, อปิจ อนาคเต โคตโม นาม พุทฺโธ ภวิสฺสติ, ตสฺส ภควโต กาเล พิมฺพิสาโร นาม ราชา ภวิสฺสติ, โส ตุมฺหากํ อิโต ทฺวานวุติกปฺเป ญาติ อโหสิ, โส พุทฺธสฺส ทานํ ทตฺวา ตุมฺหากํ อุทฺทิสิสฺสติ, ตทา ลภิสฺสถา’’ติ. เอวํ วุตฺเต กิร เตสํ เปตานํ ตํ วจนํ ‘‘สฺเว ลภิสฺสถา’’ติ วุตฺตํ วิย อโหสิ.

Entonces, en este eón afortunado (Bhaddakappa), en la época del Buda Kassapa, aquellas personas de mentes corruptas renacieron entre los seres hambrientos (petas). En aquel tiempo, los seres humanos, habiendo dado ofrendas en beneficio de sus parientes petas, las dedicaban diciendo: “Que esto sea para nuestros parientes”. Ellos recibían esa prosperidad. Entonces, estos petas también, al ver aquello, se acercaron al Bendito Kassapa y le preguntaron: “Señor, ¿podremos nosotros también recibir tal prosperidad?”. El Bendito dijo: “Ahora no la recibiréis; sin embargo, en el futuro surgirá un Buda llamado Gotama. En la época de ese Bendito, habrá un rey llamado Bimbisāra. Él fue vuestro pariente hace noventa y dos eones desde este. Él, habiendo dado una ofrenda al Buda, os la dedicará; entonces la recibiréis”. Cuando se dijo esto, se dice que para esos petas aquellas palabras fueron como si se les hubiera dicho: “La recibiréis mañana”.

อถ เอกสฺมึ พุทฺธนฺตเร วีติวตฺเต อมฺหากํ ภควา โลเก อุปฺปชฺชิ. เตปิ ตโย ราชปุตฺตา เตหิ อฑฺฒเตยฺเยหิ ปุริสสหสฺเสหิ สทฺธึ [Pg.171] เทวโลกา จวิตฺวา มคธรฏฺเฐ พฺราหฺมณกุเล อุปฺปชฺชิตฺวา อนุปุพฺเพน อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา คยาสีเส ตโย ชฏิลา อเหสุํ, ชนปเท นิยุตฺตกปุริโส, ราชา อโหสิ พิมฺพิสาโร, ภณฺฑาคาริโก, คหปติ วิสาโข นาม มหาเสฏฺฐิ อโหสิ, ตสฺส ปชาปติ ธมฺมทินฺนา นาม เสฏฺฐิธีตา อโหสิ. เอวํ สพฺพาปิ อวเสสา ปริสา รญฺโญ เอว ปริวารา หุตฺวา นิพฺพตฺตา.

Luego, transcurrido el intervalo entre un Buda y otro, nuestro Bendito surgió en el mundo. También aquellos tres príncipes, junto con esos dos mil quinientos hombres, habiendo fallecido del mundo de los deidades y nacido en familias de brahmanes en el reino de Magadha, se ordenaron sucesivamente como eremitas y se convirtieron en los tres ascetas de trenzas en Gayāsīsa. El hombre encargado de los asuntos del distrito se convirtió en el rey Bimbisāra; el tesorero fue el jefe de familia llamado Visākha, un gran banquero; y su esposa fue Dhammadinnā, la hija de un banquero. De este modo, todo el resto del séquito renació como acompañantes del mismo rey.

อมฺหากํ ภควา โลเก อุปฺปชฺชิตฺวา สตฺตสตฺตาหํ อติกฺกมิตฺวา อนุปุพฺเพน พาราณสึ อาคมฺม ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตตฺวา ปญฺจวคฺคิเย อาทึ กตฺวา ยาว อฑฺฒเตยฺยสหสฺสปริวาเร ตโย ชฏิเล วิเนตฺวา ราชคหํ อคมาสิ. ตตฺถ จ ตทหุปสงฺกมนฺตํเยว ราชานํ พิมฺพิสารํ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาเปสิ เอกาทสนวุเตหิ มาคธเกหิ พฺราหฺมณคหปติเกหิ สทฺธึ. อถ รญฺญา สฺวาตนาย ภตฺเตน นิมนฺติโต ภควา อธิวาเสตฺวา ทุติยทิวเส สกฺเกน เทวานมินฺเทน ปุรโต ปุรโต คจฺฉนฺเตน –

Nuestro Bendito, habiendo surgido en el mundo y habiendo pasado siete semanas, llegó sucesivamente a Benarés, puso en movimiento la Rueda del Dhamma y, comenzando por los cinco ascetas hasta disciplinar a los tres ascetas de trenzas con su séquito de dos mil quinientos, partió hacia Rājagaha. Allí, estableció en el fruto de la entrada en la corriente al rey Bimbisāra, quien se había acercado ese mismo día, junto con ciento diez mil brahmanes y jefes de familia de Magadha. Entonces, siendo invitado por el rey para la comida del día siguiente, el Bendito aceptó y, al segundo día, con Sakka, el señor de los deidades, caminando delante:

‘‘ทนฺโต ทนฺเตหิ สห ปุราณชฏิเลหิ, วิปฺปมุตฺโต วิปฺปมุตฺเตหิ;

สิงฺคีนิกฺขสวณฺโณ, ราชคหํ ปาวิสิ ภควา’’ติ. (มหาว. ๕๘) –

“El Domado, junto con los domados que anteriormente fueron ascetas de trenzas, el Liberado junto con los liberados; con la tez del color de un disco de oro puro, el Bendito entró en Rājagaha”.

เอวมาทีหิ คาถาหิ อภิตฺถวิยมาโน ราชคหํ ปวิสิตฺวา รญฺโญ นิเวสเน มหาทานํ สมฺปฏิจฺฉิ. เต เปตา ‘‘อิทานิ ราชา อมฺหากํ ทานํ อุทฺทิสิสฺสติ, อิทานิ อุทฺทิสิสฺสตี’’ติ อาสาย ปริวาเรตฺวา อฏฺฐํสุ.

Siendo alabado con estos versos y otros similares, el Bendito entró en Rājagaha y aceptó una gran ofrenda en la residencia del rey. Aquellos petas se detuvieron rodeándolos con la esperanza de: “Ahora el rey dedicará la ofrenda para nosotros, ahora la dedicará”.

ราชา ทานํ ทตฺวา ‘‘กตฺถ นุ โข ภควา วิหเรยฺยา’’ติ ภควโต วิหารฏฺฐานเมว จินฺเตสิ, น ตํ ทานํ กสฺสจิ อุทฺทิสิ. เปตา ฉินฺนาสา หุตฺวา รตฺตึ รญฺโญ นิเวสเน อติวิย ภึสนกํ วิสฺสรมกํสุ. ราชา ภยสํเวคสนฺตาสมาปชฺชิ, ตโต ปภาตาย รตฺติยา ภควโต อาโรเจสิ – ‘‘เอวรูปํ สทฺทมสฺโสสึ, กึ นุ โข เม, ภนฺเต, ภวิสฺสตี’’ติ. ภควา อาห – ‘‘มา ภายิ, มหาราช, น เต กิญฺจิ ปาปกํ ภวิสฺสติ, อปิจ โข เต ปุราณญาตกา เปเตสุ อุปฺปนฺนา สนฺติ, เต เอกํ พุทฺธนฺตรํ ตเมว ปจฺจาสีสมานา วิจรนฺติ ‘พุทฺธสฺส ทานํ ทตฺวา อมฺหากํ อุทฺทิสิสฺสตี’ติ[Pg.172], น เตสํ ตฺวํ หิยฺโย อุทฺทิสิ, เต ฉินฺนาสา ตถารูปํ วิสฺสรมกํสู’’ติ.

El rey, habiendo dado la ofrenda, pensó únicamente en el lugar de residencia del Bendito: “¿Dónde podría residir el Bendito?”, y no dedicó esa ofrenda a nadie. Los petas, habiendo perdido la esperanza, hicieron un grito espantoso y estremecedor por la noche en la residencia del rey. El rey cayó en el temor, la agitación y el espanto. Luego, al amanecer, informó al Bendito: “Escuché tal sonido, Señor, ¿qué me sucederá?”. El Bendito dijo: “No temas, gran rey, nada malo te sucederá. Sin embargo, tus antiguos parientes han nacido entre los petas; ellos andan errantes por un intervalo entre Budas anhelando y pensando: ‘Habiendo dado una ofrenda al Buda, nos la dedicará’. Ayer tú no se la dedicaste, y ellos, habiendo perdido la esperanza, hicieron tal grito espantoso”.

โส อาห ‘‘อิทานิ ปน, ภนฺเต, ทินฺเน ลเภยฺยุ’’นฺติ? ‘‘อาม, มหาราชา’’ติ. ‘‘เตน หิ เม, ภนฺเต, อธิวาเสตุ ภควา อชฺชตนาย ทานํ, เตสํ อุทฺทิสิสฺสามี’’ติ? ภควา อธิวาเสสิ. ราชา นิเวสนํ คนฺตฺวา มหาทานํ ปฏิยาเทตฺวา ภควโต กาลํ อาโรจาเปสิ. ภควา ราชนฺเตปุรํ คนฺตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน. เตปิ โข เปตา ‘‘อปิ นาม อชฺช ลเภยฺยามา’’ติ คนฺตฺวา ติโรกุฏฺฏาทีสุ อฏฺฐํสุ. ภควา ตถา อกาสิ, ยถา เต สพฺเพว รญฺโญ ปากฏา อเหสุํ. ราชา ทกฺขิโณทกํ เทนฺโต ‘‘อิทํ เม ญาตีนํ โหตู’’ติ อุทฺทิสิ, ตงฺขณญฺเญว เตสํ เปตานํ ปทุมสญฺฉนฺนา โปกฺขรณิโย นิพฺพตฺตึสุ. เต ตตฺถ นฺหตฺวา จ ปิวิตฺวา จ ปฏิปฺปสฺสทฺธทรถกิลมถปิปาสา สุวณฺณวณฺณา อเหสุํ. ราชา ยาคุขชฺชกโภชนานิ ทตฺวา อุทฺทิสิ, ตงฺขณญฺเญว เตสํ ทิพฺพยาคุขชฺชกโภชนานิ นิพฺพตฺตึสุ. เต ตานิ ปริภุญฺชิตฺวา ปีณินฺทฺริยา อเหสุํ. อถ วตฺถเสนาสนานิ ทตฺวา อุทฺทิสิ. เตสํ ทิพฺพวตฺถทิพฺพยานทิพฺพปาสาททิพฺพปจฺจตฺถรณทิพฺพเสยฺยาทิอลงฺการวิธโย นิพฺพตฺตึสุ. สาปิ เตสํ สมฺปตฺติ ยถา สพฺพาว ปากฏา โหติ, ตถา ภควา อธิฏฺฐาสิ. ราชา อติวิย อตฺตมโน อโหสิ. ตโต ภควา ภุตฺตาวี ปวาริโต รญฺโญ มาคธสฺส อนุโมทนตฺถํ ‘‘ติโรกุฏฺเฏสุ ติฏฺฐนฺตี’’ติ อิมา คาถา อภาสิ.

Él dijo: “Pero Señor, ¿recibirían ellos ahora si se les diera?”. “Sí, gran rey”. “En ese caso, Señor, que el Bendito me acepte una ofrenda para hoy mismo, se la dedicaré a ellos”. El Bendito aceptó. El rey, yendo a su residencia y habiendo preparado una gran ofrenda, hizo anunciar el momento al Bendito. El Bendito, habiendo ido al palacio real, se sentó en el asiento preparado junto con la comunidad de monjes. También aquellos petas fueron y se detuvieron tras las paredes y otros lugares, pensando: “Quizás hoy recibamos algo”. El Bendito hizo de tal manera que todos ellos fueran visibles para el rey. El rey, al ofrecer el agua de donación, dedicó: “Que esto sea para mis parientes”. En ese mismo instante, surgieron estanques cubiertos de lotos para esos petas. Allí, habiéndose bañado y bebido, cesaron su tormento, fatiga y sed, y adquirieron el color del oro. El rey, habiendo dado gachas, alimentos sólidos y blandos, los dedicó; en ese mismo instante, surgieron para ellos gachas, alimentos sólidos y blandos divinos. Ellos, habiéndolos disfrutado, quedaron con sus facultades fortalecidas. Luego, dio vestimentas y moradas y las dedicó. Surgieron para ellos diversos tipos de ornamentos: vestidos divinos, vehículos divinos, palacios divinos, mantas y lechos divinos. El Bendito determinó de tal manera que toda esa prosperidad de ellos fuera visible. El rey quedó sumamente complacido. Luego, el Bendito, habiendo terminado de comer y habiendo retirado la mano del cuenco, pronunció estos versos de “Tirokuṭṭesu tiṭṭhanti” para expresar su regocijo al rey de Magadha.

เอตฺตาวตา จ ‘‘เยน ยตฺถ ยทา ยสฺมา, ติโรกุฏฺฏํ ปกาสิตํ, ปกาเสตฺวาน ตํ สพฺพ’’นฺติ อยํ มาติกา สงฺเขปโต วิตฺถารโต จ วิภตฺตา โหติ.

Con esto, este resumen (mātikā): “Por quién, dónde, cuándo y por qué fue proclamado el Tirokuṭṭa; habiendo proclamado todo eso”, queda analizado tanto de forma resumida como detallada.

ปฐมคาถาวณฺณนา

Explicación del primer verso.

๑. อิทานิ อิมสฺส ติโรกุฏฺฏสฺส ยถากฺกมํ อตฺถวณฺณนํ กริสฺสาม. เสยฺยถิทํ – ปฐมคาถาย ตาว ติโรกุฏฺฏาติ กุฏฺฏานํ ปรภาคา วุจฺจนฺติ. ติฏฺฐนฺตีติ นิสชฺชาทิปฺปฏิกฺเขปโต ฐานกปฺปนวจนเมตํ. เตน ยถา ปาการปรภาคํ ปพฺพตปรภาคญฺจ คจฺฉนฺตํ ‘‘ติโรปาการํ ติโรปพฺพตํ อสชฺชมาโน คจฺฉตี’’ติ วทนฺติ, เอวมิธาปิ กุฏฺฏสฺส ปรภาเคสุ ติฏฺฐนฺเต ‘‘ติโรกุฏฺเฏสุ [Pg.173] ติฏฺฐนฺตี’’ติ อาห. สนฺธิสิงฺฆาฏเกสุ จาติ เอตฺถ สนฺธิโยติ จตุกฺโกณรจฺฉา วุจฺจนฺติ ฆรสนฺธิภิตฺติสนฺธิอาโลกสนฺธิโย จาปิ. สิงฺฆาฏกาติ ติโกณรจฺฉา วุจฺจนฺติ, ตเทกชฺฌํ กตฺวา ปุริเมน สทฺธึ สงฺฆเฏนฺโต ‘‘สนฺธิสิงฺฆาฏเกสุ จา’’ติ อาห. ทฺวารพาหาสุ ติฏฺฐนฺตีติ นครทฺวารฆรทฺวารานํ พาหา นิสฺสาย ติฏฺฐนฺติ. อาคนฺตฺวาน สกํ ฆรนฺติ เอตฺถ สกํ ฆรํ นาม ปุพฺพญาติฆรมฺปิ อตฺตนา สามิกภาเวน อชฺฌาวุตฺถปุพฺพฆรมฺปิ. ตทุภยมฺปิ ยสฺมา เต สกฆรสญฺญาย อาคจฺฉนฺติ, ตสฺมา ‘‘อาคนฺตฺวาน สกํ ฆร’’นฺติ อาห.

1. Ahora realizaremos la explicación del significado de este Tirokuṭṭa Sutta siguiendo el orden correspondiente. Es decir: en primer lugar, respecto a la primera estrofa, «tirokuṭṭā» se refiere a las partes exteriores de los muros. «Tiṭṭhanti» es una expresión que indica la postura de estar de pie, excluyendo sentarse u otras posturas. Con esto, tal como se dice: «va sin obstrucción por el otro lado de una cerca o por el otro lado de una montaña», así también aquí se dice «permanecen fuera de los muros» (tirokuṭṭesu tiṭṭhanti) refiriéndose a que están en las partes exteriores de los muros. En «sandhisiṅghāṭakesu cā», «sandhiyo» se refiere a las encrucijadas de cuatro caminos, así como a las junturas de las casas, de los muros o aberturas para la luz. «Siṅghāṭakā» se refiere a los cruces de tres caminos. Uniendo estos dos términos con el anterior, se dice «sandhisiṅghāṭakesu cā». «Dvārabāhāsu tiṭṭhanti» significa que permanecen apoyados en los postes de las puertas de las ciudades o de las casas. En «āgantvāna sakaṃ gharaṃ», «su propio hogar» se refiere tanto a la casa de sus antiguos parientes como a la casa donde ellos mismos vivieron anteriormente como dueños en vidas pasadas. Debido a que ellos vienen con la percepción de que es «su hogar» a ambos tipos de casas, se dice «habiendo venido a su propio hogar».

ทุติยคาถาวณฺณนา

Explicación de la segunda estrofa

๒. เอวํ ภควา ปุพฺเพ อนชฺฌาวุตฺถปุพฺพมฺปิ ปุพฺพญาติฆรํ พิมฺพิสารนิเวสนํ สกฆรสญฺญาย อาคนฺตฺวา ติโรกุฏฺฏสนฺธิสิงฺฆาฏกทฺวารพาหาสุ ฐิเต อิสฺสามจฺฉริยผลํ อนุภวนฺเต, อปฺเปกจฺเจ ทีฆมสฺสุเกสวิการธเร อนฺธการมุเข สิถิลพนฺธนวิลมฺพมานกิสผรุสกาฬกงฺคปจฺจงฺเค ตตฺถ ตตฺถ ฐิตวนทาหทฑฺฒตาลรุกฺขสทิเส, อปฺเปกจฺเจ ชิฆจฺฉาปิปาสารณินิมฺมถเนน อุทรโต อุฏฺฐาย มุขโต วินิจฺฉรนฺตาย อคฺคิชาลาย ปริฑยฺหมานสรีเร, อปฺเปกจฺเจ สูจิฉิทฺทาณุมตฺตกณฺฐพิลตาย ปพฺพตาการกุจฺฉิตาย จ ลทฺธมฺปิ ปานโภชนํ ยาวทตฺถํ ภุญฺชิตุํ อสมตฺถตาย ขุปฺปิปาสาปเรเต อญฺญํ รสมวินฺทมาเน, อปฺเปกจฺเจ อญฺญมญฺญสฺส อญฺเญสํ วา สตฺตานํ ปภินฺนคณฺฑปิฬกมุขา ปคฺฆริตรุธิรปุพฺพลสิกาทึ ลทฺธา อมตมิว สายมาเน อติวิย ทุทฺทสิกวิรูปภยานกสรีเร พหู เปเต รญฺโญ นิทสฺเสนฺโต –

2. Así, el Bienaventurado, señalando al Rey los numerosos Petas que habían venido por la percepción de que era su propia casa —incluso al palacio de Bimbisāra donde no habían vivido antes pero que era la casa de sus antiguos parientes— y que permanecían fuera de los muros, en las encrucijadas, en los cruces de caminos y en los postes de las puertas, experimentando el fruto de la envidia y la mezquindad; algunos con largas barbas, con apariencias deformes y rostros oscurecidos, con miembros flacos, ásperos y ennegrecidos que colgaban con ligamentos laxos, semejantes a árboles de bosque o palmeras quemadas por incendios forestales aquí y allá; algunos con cuerpos que ardían por las llamas de fuego que surgían de sus estómagos y salían de sus bocas debido al tormento del hambre y la sed; algunos que, debido a que sus gargantas eran tan estrechas como el ojo de una aguja y sus estómagos eran tan grandes como montañas, eran incapaces de comer comida y bebida según su deseo incluso si la obtenían, y no encontraban otro sabor que el del hambre y la sed; algunos que, al obtener sangre, pus y secreciones que fluían de las bocas y llagas abiertas de unos y otros o de otros seres, los lamían como si fuera néctar, poseyendo cuerpos extremadamente desagradables de ver, deformes y aterradores; [el Bienaventurado dijo]—

‘‘ติโรกุฏฺเฏสุ ติฏฺฐนฺติ, สนฺธิสิงฺฆาฏเกสุ จ;

ทฺวารพาหาสุ ติฏฺฐนฺติ, อาคนฺตฺวาน สกํ ฆร’’นฺติ. –

«Permanecen fuera de los muros, y en las encrucijadas y cruces de caminos; permanecen en los postes de las puertas, habiendo venido a su propio hogar».

วตฺวา ปุน เตหิ กตสฺส กมฺมสฺส ทารุณภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปหูเต อนฺนปานมฺหี’’ติ ทุติยคาถมาห.

Habiendo dicho esto, queriendo mostrar de nuevo la terrible naturaleza del kamma realizado por ellos, pronunció la segunda estrofa: «Pahūte annapānamhī» (Cuando hay abundante comida y bebida).

ตตฺถ ปหูเตติ อนปฺปเก พหุมฺหิ, ยาวทตฺถิเกติ วุตฺตํ โหติ. ภ-การสฺส หิ ห-กาโร ลพฺภติ ‘‘ปหุ สนฺโต น ภรตี’’ติอาทีสุ (สุ. นิ. ๙๘) วิย. เกจิ ปน ‘‘พหูเต’’ อิติ จ ‘‘พหูเก’’ อิติ จ ปฐนฺติ. ปมาทปาฐา เอเต[Pg.174]. อนฺเน จ ปานมฺหิ จ อนฺนปานมฺหิ. ขชฺเช จ โภชฺเช จ ขชฺชโภชฺเช, เอเตน อสิตปีตขายิตสายิตวเสน จตุพฺพิธํ อาหารํ ทสฺเสติ. อุปฏฺฐิเตติ อุปคมฺม ฐิเต, สชฺชิเต ปฏิยตฺเต สโมหิเตติ วุตฺตํ โหติ. น เตสํ โกจิ สรติ, สตฺตานนฺติ เตสํ เปตฺติวิสเย อุปฺปนฺนานํ สตฺตานํ โกจิ มาตา วา ปิตา วา ปุตฺโต วา น สรติ. กึ การณา? กมฺมปจฺจยา, อตฺตนา กตสฺส อทานทานปฺปฏิเสธนาทิเภทสฺส กทริยกมฺมสฺส ปจฺจยา. ตญฺหิ เตสํ กมฺมํ ญาตีนํ สริตุํ น เทติ.

Allí, «pahūte» significa no poco, mucho, tanto como se desee. Se obtiene la letra «pa» en lugar de «ba», como en «pahu santo na bharatī», etc. Algunos, sin embargo, leen «bahūte» o «bahūke». Estas son lecturas erróneas. «Annapānamhi» se refiere a la comida y la bebida. «Khajjabhojje» se refiere a los alimentos masticables y consumibles; con esto se muestran los cuatro tipos de alimentos: ingeridos, bebidos, masticados y saboreados. «Upaṭṭhite» significa que están cerca, preparados, dispuestos o reunidos. «Na tesaṃ koci sarati sattānaṃ» significa que de aquellos seres nacidos en el reino de los Petas, nadie —ni madre, ni padre, ni hijo— se acuerda de ellos. ¿Por qué razón? Debido a la condición de su kamma (kammapaccayā); debido a la condición de sus actos de mezquindad, tales como no dar o impedir que otros dieran, realizados por ellos mismos. Ciertamente, ese kamma de ellos no permite que sus parientes se acuerden.

ตติยคาถาวณฺณนา

Explicación de la tercera estrofa

๓. เอวํ ภควา อนปฺปเกปิ อนฺนปานาทิมฺหิ ปจฺจุปฏฺฐิเต ‘‘อปิ นาม อมฺเห อุทฺทิสฺส กิญฺจิ ทเทยฺยุ’’นฺติ ญาตี ปจฺจาสีสนฺตานํ วิจรตํ เตสํ เปตานํ เตหิ กตสฺส อติกฏุกวิปากกรสฺส กมฺมสฺส ปจฺจเยน กสฺสจิ ญาติโน อนุสฺสรณมตฺตาภาวํ ทสฺเสนฺโต –

3. Así, el Bienaventurado, mostrando que a pesar de haber abundante comida y bebida dispuesta, para aquellos Petas que deambulan anhelando a sus parientes pensando «quizás nos den algo dedicado a nosotros», no existe ni siquiera el mero recuerdo de ningún pariente debido a la condición de su kamma que produce resultados extremadamente amargos—

‘‘ปหูเต อนฺนปานมฺหิ, ขชฺชโภชฺเช อุปฏฺฐิเต;

น เตสํ โกจิ สรติ, สตฺตานํ กมฺมปจฺจยา’’ติ. –

«Cuando hay abundante comida y bebida, tanto alimentos masticables como consumibles preparados; nadie se acuerda de ellos, de esos seres, debido a la condición de su kamma».

วตฺวา ปุน รญฺโญ เปตฺติวิสยูปปนฺเน ญาตเก อุทฺทิสฺส ทินฺนํ ทานํ ปสํสนฺโต ‘‘เอวํ ททนฺติ ญาตีน’’นฺติ ตติยคาถมาห.

Habiendo dicho esto, de nuevo elogiando la ofrenda dada por el Rey dedicada a sus parientes nacidos en el reino de los Petas, pronunció la tercera estrofa: «Evaṃ dadanti ñātīnaṃ» (Así dan a sus parientes).

ตตฺถ เอวนฺติ อุปมาวจนํ. ตสฺส ทฺวิธา สมฺพนฺโธ – เตสํ สตฺตานํ กมฺมปจฺจยา อสรนฺเตปิ กิสฺมิญฺจิ ททนฺติ, ญาตีนํ, เย เอวํ อนุกมฺปกา โหนฺตีติ จ ยถา ตยา, มหาราช, ทินฺนํ, เอวํ สุจึ ปณีตํ กาเลน กปฺปิยํ ปานโภชนํ ททนฺติ ญาตีนํ, เย โหนฺติ อนุกมฺปกาติ จ. ททนฺตีติ เทนฺติ อุทฺทิสนฺติ นิยฺยาเตนฺติ. ญาตีนนฺติ มาติโต จ ปิติโต จ สมฺพนฺธานํ. เยติ เย เกจิ ปุตฺตา วา ธีตโร วา ภาตโร วา โหนฺตีติ ภวนฺติ. อนุกมฺปกาติ อตฺถกามา หิเตสิโน. สุจินฺติ วิมลํ ทสฺสเนยฺยํ มโนรมํ ธมฺมิกํ ธมฺมลทฺธํ. ปณีตนฺติ อุตฺตมํ เสฏฺฐํ. กาเลนาติ ญาติเปตานํ ติโรกุฏฺฏาทีสุ อาคนฺตฺวา ฐิตกาเลน. กปฺปิยนฺติ อนุจฺฉวิกํ ปติรูปํ อริยานํ ปริโภคารหํ. ปานโภชนนฺติ ปานญฺจ โภชนญฺจ. อิธ ปานโภชนมุเขน สพฺโพปิ เทยฺยธมฺโม อธิปฺเปโต.

Allí, «evaṃ» es una palabra de comparación. Su conexión es doble: aunque no los recuerden debido a la condición de su kamma, aquellos parientes que son compasivos dan algo a los parientes Petas; y también, tal como tú, gran rey, has dado, así dan comida y bebida pura, excelente, oportuna y apropiada a sus parientes aquellos que son compasivos. «Dadanti» significa dan, dedican o entregan. «Ñātīnaṃ» se refiere a los parientes por parte de madre y de padre. «Ye» se refiere a cualesquiera que sean hijos, hijas o hermanos. «Anukampakā» significa que desean el bienestar y buscan el beneficio. «Suciṃ» significa sin mancha, agradable a la vista, deleitoso y lícito. «Paṇītaṃ» significa superior, excelente. «Kālena» significa en el momento en que los parientes Petas han llegado a los muros, etc. «Kappiyaṃ» significa adecuado, apropiado, digno de ser usado por los Nobles. «Pānabhojanaṃ» significa bebida y comida. Aquí, mediante el término «comida y bebida», se refiere a todo objeto digno de ser donado.

จตุตฺถคาถาปุพฺพทฺธวณฺณนา

Explicación de la primera mitad de la cuarta estrofa

๔. เอวํ [Pg.175] ภควา รญฺญา มาคเธน เปตภูตานํ ญาตีนํ อนุกมฺปาย ทินฺนํ ปานโภชนํ ปสํสนฺโต –

4. Así, el Bienaventurado, elogiando la comida y bebida dada por el Rey de Magadha por compasión hacia sus parientes convertidos en Petas—

‘‘เอวํ ททนฺติ ญาตีนํ, เย โหนฺติ อนุกมฺปกา;

สุจึ ปณีตํ กาเลน, กปฺปิยํ ปานโภชน’’นฺติ. –

“Así dan a los parientes, quienes son compasivos, bebida y comida puras, exquisitas y apropiadas en el momento oportuno”.

วตฺวา ปุน เยน ปกาเรน ทินฺนํ เตสํ โหติ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิทํ โว ญาตีนํ โหตู’’ติ จตุตฺถคาถาย ปุพฺพทฺธมาห ตํ ตติยคาถาย ปุพฺพทฺเธน สมฺพนฺธิตพฺพํ –

Habiendo dicho esto, mostrando de nuevo el modo en que se les entrega, el Bienaventurado pronunció la primera mitad de la cuarta estrofa: ‘Que esto sea para vuestros parientes’; esta debe conectarse con la primera mitad de la tercera estrofa.

‘‘เอวํ ททนฺติ ญาตีนํ, เย โหนฺติ อนุกมฺปกา;

อิทํ โว ญาตีนํ โหตุ, สุขิตา โหนฺตุ ญาตโย’’ติ.

“Así dan a los parientes, quienes son compasivos: ‘Que esto sea para vuestros parientes, que los parientes sean felices’”.

เตน ‘‘อิทํ โว ญาตีนํ โหตูติ เอวํ ททนฺติ, โน อญฺญถา’’ติ เอตฺถ อาการตฺเถน เอวํสทฺเทน ทาตพฺพาการนิทสฺสนํ กตํ โหติ.

Con ello, al decir ‘que esto sea para vuestros parientes, así dan, no de otra manera’, la palabra ‘evaṃ’ (así), con el sentido de ‘modo’, indica la manera en que se debe efectuar la entrega de la ofrenda.

ตตฺถ อิทนฺติ เทยฺยธมฺมนิทสฺสนํ. โวติ ‘‘กจฺจิ ปน โว อนุรุทฺธา สมคฺคา สมฺโมทมานา’’ติ จ (ม. นิ. ๑.๓๒๖; มหาว. ๔๖๖), ‘‘เยหิ โว อริยา’’ติ จ เอวมาทีสุ วิย เกวลํ นิปาตมตฺตํ, น สามิวจนํ. ญาตีนํ โหตูติ เปตฺติวิสเย อุปฺปนฺนานํ ญาตกานํ โหตุ. สุขิตา โหนฺตุ ญาตโยติ เต เปตฺติวิสยูปปนฺนา ญาตโย อิทํ ปจฺจนุภวนฺตา สุขิตา โหนฺตูติ.

Allí, ‘idaṃ’ (esto) es la indicación del objeto que se ofrece. ‘Vo’ es solo una partícula, tal como en las expresiones ‘kacci pana vo anuruddhā samaggā sammodamānā’ o ‘yehi vo ariyā’, y no funciona como pronombre posesivo. ‘Ñātīnaṃ hotu’ significa: que sea para el beneficio de los parientes que han renacido en el reino de los espíritus hambrientos (petas). ‘Sukhitā hontu ñātayo’ significa: que esos parientes renacidos en el reino de los espíritus hambrientos, al experimentar este beneficio, alcancen la felicidad.

จตุตฺถคาถาปรทฺธปญฺจมคาถาปุพฺพทฺธวณฺณนา

Comentario a la segunda mitad de la cuarta estrofa y a la primera mitad de la quinta estrofa

๔-๕. เอวํ ภควา เยน ปกาเรน เปตฺติวิสยูปปนฺนานํ ญาตีนํ ทาตพฺพํ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิทํ โว ญาตีนํ โหตุ, สุขิตา โหนฺตุ ญาตโย’’ติ วตฺวา ปุน ยสฺมา ‘‘อิทํ โว ญาตีนํ โหตู’’ติ วุตฺเตปิ น อญฺเญน กตํ กมฺมํ อญฺญสฺส ผลทํ โหติ, เกวลนฺตุ ตถา อุทฺทิสฺส ทิยฺยมานํ ตํ วตฺถุ ญาตีนํ กุสลกมฺมสฺส ปจฺจโย โหติ. ตสฺมา ยถา เตสํ ตสฺมึเยว วตฺถุสฺมึ ตงฺขเณ ผลนิพฺพตฺตกํ กุสลกมฺมํ โหติ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เต จ ตตฺถา’’ติ จตุตฺถคาถาย ปจฺฉิมทฺธํ ‘‘ปหูเต อนฺนปานมฺหี’’ติ ปญฺจมคาถาย ปุพฺพทฺธญฺจ อาห.

4-5. De este modo, el Bienaventurado, mostrando la manera en que se debe dar a los parientes renacidos en el reino de los espíritus hambrientos, pronunció las palabras: ‘Que esto sea para vuestros parientes, que los parientes sean felices’. Luego, dado que la acción (kamma) realizada por una persona no otorga frutos a otra, el objeto que se dedica y se entrega de tal forma se convierte únicamente en una condición para la acción meritoria de los parientes difuntos. Por lo tanto, mostrando cómo en ellos surge una acción meritoria que produce frutos en ese mismo instante a través de ese mismo objeto, pronunció la segunda mitad de la cuarta estrofa: ‘Y ellos allí...’ y la primera mitad de la quinta estrofa: ‘ante la abundante comida y bebida’.

เตสํ [Pg.176] อตฺโถ – เต ญาติเปตา ยตฺถ ตํ ทานํ ทียติ, ตตฺถ สมนฺตโต อาคนฺตฺวา สมาคนฺตฺวา, สโมธาย วา เอกชฺฌํ หุตฺวาติ วุตฺตํ โหติ, สมฺมา อาคตา สมาคตา ‘‘อิเม โน ญาตโย อมฺหากํ อตฺถาย ทานํ อุทฺทิสิสฺสนฺตี’’ติ เอตทตฺถํ สมฺมา อาคตา หุตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ปหูเต อนฺนปานมฺหีติ ตสฺมึ อตฺตโน อุทฺทิสฺสมาเน ปหูเต อนฺนปานมฺหิ. สกฺกจฺจํ อนุโมทเรติ อภิสทฺทหนฺตา กมฺมผลํ อวิชหนฺตา จิตฺตีการํ อวิกฺขิตฺตจิตฺตา หุตฺวา ‘‘อิทํ โน ทานํ หิตาย สุขาย โหตู’’ติ โมทนฺติ อนุโมทนฺติ, ปีติโสมนสฺสชาตา โหนฺตีติ.

Este es el significado de esas palabras: ‘te ñātipetā’ (aquellos parientes difuntos) se refiere a que, dondequiera que se entregue esa ofrenda dedicada a ellos, acuden desde todas partes, se reúnen y se congregan en un solo lugar. ‘Sammā āgatā samāgatā’ significa que han venido debidamente con este propósito: ‘estos parientes nuestros dedicarán una ofrenda para nuestro beneficio’. ‘Pahūte annapānamhi’ significa ante esa abundante comida y bebida que les ha sido dedicada. ‘Sakkaccaṃ anumodare’ significa que, con fe plena, sin dudar del fruto de la acción, con respeto y con una mente concentrada, se regocijan y expresan su gratitud diciendo: ‘Que esta ofrenda sea para nuestro bienestar y felicidad’; así se llenan de gozo y alegría.

ปญฺจมคาถาปรทฺธฉฏฺฐคาถาปุพฺพทฺธวณฺณนา

Comentario a la segunda mitad de la quinta estrofa y a la primera mitad de la sexta estrofa

๕-๖. เอวํ ภควา ยถา เปตฺติวิสยูปปนฺนานํ ตงฺขเณ ผลนิพฺพตฺตกํ กุสลํ กมฺมํ โหติ, ตํ ทสฺเสนฺโต –

5-6. Así, el Bienaventurado, mostrando cómo surge una acción meritoria que produce frutos en ese mismo instante para quienes han renacido en el reino de los espíritus hambrientos, dijo:

‘‘เต จ ตตฺถ สมาคนฺตฺวา, ญาติเปตา สมาคตา;

ปหูเต อนฺนปานมฺหิ, สกฺกจฺจํ อนุโมทเร’’ติ. –

“Y ellos allí reunidos, los parientes difuntos congregados, ante la abundante comida y bebida, agradecen respetuosamente”.

วตฺวา ปุน ญาตเก นิสฺสาย นิพฺพตฺตกุสลกมฺมผลํ ปจฺจนุโภนฺตานํ เตสํ ญาตี อารพฺภ โถมนาการํ ทสฺเสนฺโต ‘‘จิรํ ชีวนฺตู’’ติ ปญฺจมคาถาย ปจฺฉิมทฺธํ ‘‘อมฺหากญฺจ กตา ปูชา’’ติ ฉฏฺฐคาถาย ปุพฺพทฺธญฺจ อาห.

Habiendo dicho esto, para mostrar el modo de elogio hacia aquellos parientes que experimentan el fruto de la acción meritoria producida en dependencia de sus allegados, pronunció la segunda mitad de la quinta estrofa: ‘Que vivan largo tiempo’ y la primera mitad de la sexta estrofa: ‘Y se nos ha rendido honra’.

เตสํ อตฺโถ – จิรํ ชีวนฺตูติ จิรชีวิโน ทีฆายุกา โหนฺตุ. โน ญาตีติ อมฺหากํ ญาตกา. เยสํ เหตูติ เย นิสฺสาย เยสํ การณา. ลภามเสติ ลภาม. อตฺตนา ตงฺขณํ ปฏิลทฺธสมฺปตฺตึ อปทิสนฺตา ภณนฺติ. เปตานญฺหิ อตฺตโน อนุโมทเนน, ทายกานํ อุทฺเทเสน, ทกฺขิเณยฺยสมฺปทาย จาติ ตีหิ องฺเคหิ ทกฺขิณา สมิชฺฌติ, ตงฺขเณ ผลนิพฺพตฺติกา โหติ. ตตฺถ ทายกา วิเสสเหตุ. เตนาหํสุ ‘‘เยสํ เหตุ ลภามเส’’ติ. อมฺหากญฺจ กตา ปูชาติ ‘‘อิทํ โว ญาตีนํ โหตู’’ติ เอวํ อิมํ ทานํ อุทฺทิสนฺเตหิ อมฺหากญฺจ ปูชา กตา. ทายกา จ อนิปฺผลาติ ยมฺหิ สนฺตาเน ปริจฺจาคมยํ กมฺมํ กตํ, ตสฺส ตตฺเถว ผลทานโต ทายกา จ อนิปฺผลาติ.

El significado de estas palabras: ‘ciraṃ jīvantu’ significa que sean de larga vida, que alcancen la longevidad. ‘No ñātī’ significa nuestros parientes. ‘Yesaṃ hetu’ significa en dependencia de quienes, por causa de quienes. ‘Labhāmase’ significa obtenemos. Hablan así señalando la prosperidad obtenida por ellos mismos en ese instante. Pues la ofrenda (dakkhiṇā) se consuma mediante tres factores: el agradecimiento de los difuntos, la dedicación de los donantes y la idoneidad del receptor de la ofrenda; de este modo produce frutos en ese momento. En este proceso, los donantes son la causa especial. Por ello dijeron: ‘obtenemos por causa de quienes’. ‘Amhākañca katā pūjā’ significa que por parte de quienes dedican esta ofrenda diciendo ‘que esto sea para vuestros parientes’, se nos ha rendido honra a nosotros mismos. ‘Dāyakā ca anipphalā’ significa que en el continuo de existencia donde se realizó la acción meritoria del desprendimiento, los donantes no se quedan sin fruto, ya que el fruto se otorga precisamente en ese acto.

เอตฺถาห [Pg.177] – ‘‘กึ ปน เปตฺติวิสยูปปนฺนา เอว ญาตโย ลภนฺติ, อุทาหุ อญฺเญปิ ลภนฺตี’’ติ? วุจฺจเต – ภควตา เอเวตํ พฺยากตํ ชาณุสฺโสณินา พฺราหฺมเณน ปุฏฺเฐน, กิเมตฺถ อมฺเหหิ วตฺตพฺพํ อตฺถิ. วุตฺตํ เหตํ –

Sobre este punto se pregunta: ‘¿Acaso solo los parientes renacidos en el reino de los espíritus hambrientos reciben el beneficio, o también otros lo reciben?’. Se responde que esto fue explicado por el propio Bienaventurado ante la pregunta del brahmán Jāṇussoṇi: ‘¿Hay algo que debamos observar en este asunto?’. Pues se ha dicho lo siguiente:

‘‘มยมสฺสุ, โภ โคตม, พฺราหฺมณา นาม ทานานิ เทม, สทฺธานิ กโรม ‘อิทํ ทานํ เปตานํ ญาติสาโลหิตานํ อุปกปฺปตุ, อิทํ ทานํ เปตา ญาติสาโลหิตา ปริภุญฺชนฺตู’ติ, กจฺจิ ตํ, โภ โคตม, ทานํ เปตานํ ญาติสาโลหิตานํ อุปกปฺปติ, กจฺจิ เต เปตา ญาติสาโลหิตา ตํ ทานํ ปริภุญฺชนฺตีติ. ฐาเน โข, พฺราหฺมณ, อุปกปฺปติ, โน อฏฺฐาเนติ.

“Señor Gotama, nosotros los brahmanes damos ofrendas y realizamos ritos fúnebres (saddhāni) diciendo: ‘Que esta ofrenda sea de provecho para los parientes difuntos de nuestra misma sangre, que los parientes difuntos de nuestra misma sangre disfruten de esta ofrenda’. ¿Acaso, señor Gotama, esa ofrenda es de provecho para los parientes difuntos de la misma sangre? ¿Acaso esos parientes disfrutan de esa ofrenda? Al decir esto, el Bienaventurado respondió: Brahmán, es de provecho en el lugar adecuado, no es de provecho en el lugar inadecuado”.

‘‘กตมํ ปน ตํ, โภ โคตม, ฐานํ, กตมํ อฏฺฐานนฺติ? อิธ, พฺราหฺมณ, เอกจฺโจ ปาณาติปาตี โหติ…เป… มิจฺฉาทิฏฺฐิโก โหติ, โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา นิรยํ อุปปชฺชติ. โย เนรยิกานํ สตฺตานํ อาหาโร, เตน โส ตตฺถ ยาเปติ, เตน โส ตตฺถ ติฏฺฐติ. อิทํ โข, พฺราหฺมณ, อฏฺฐานํ, ยตฺถ ฐิตสฺส ตํ ทานํ น อุปกปฺปติ.

“¿Y cuál es, señor Gotama, el lugar adecuado y cuál es el lugar inadecuado? —Brahmán, en este mundo alguien destruye la vida... (etcétera)... posee una visión errónea; tras la disolución del cuerpo, después de la muerte, renace en el infierno. Allí se mantiene con el alimento propio de los seres de los infiernos; allí subsiste con eso. Este, brahmán, es un lugar inadecuado, donde la ofrenda no es de provecho para quien allí reside”.

‘‘อิธ ปน, พฺราหฺมณ, เอกจฺโจ ปาณาติปาตี โหติ…เป… มิจฺฉาทิฏฺฐิโก โหติ, โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ติรจฺฉานโยนึ อุปปชฺชติ. โย ติรจฺฉานโยนิกานํ สตฺตานํ อาหาโร, เตน โส ตตฺถ ยาเปติ, เตน โส ตตฺถ ติฏฺฐติ. อิทมฺปิ โข, พฺราหฺมณ, อฏฺฐานํ, ยตฺถ ฐิตสฺส ตํ ทานํ น อุปกปฺปติ.

“Brahmaán, en este mundo, cierta persona quita la vida... posee una visión incorrecta. Al romperse el cuerpo, tras la muerte, renace en el reino animal. Se sustenta de aquel alimento que tienen los seres nacidos en el reino animal y allí subsiste por él. Brahmaán, este es un lugar donde el don ofrecido no beneficia a quien allí reside”.

‘‘อิธ ปน, พฺราหฺมณ, เอกจฺโจ ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหติ…เป… สมฺมาทิฏฺฐิโก โหติ, โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา มนุสฺสานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชติ…เป… เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชติ. โย เทวานํ อาหาโร, เตน โส ตตฺถ ยาเปติ, เตน โส ตตฺถ ติฏฺฐติ. อิทมฺปิ โข, พฺราหฺมณ, อฏฺฐานํ, ยตฺถ ฐิตสฺส ตํ ทานํ น อุปกปฺปติ.

“Brahmaán, en este mundo, cierta persona se abstiene de quitar la vida... posee una visión correcta. Al romperse el cuerpo, tras la muerte, renace en la compañía de los seres humanos... o renace en la compañía de los devas. Se sustenta de aquel alimento que tienen los devas y allí subsiste por él. Brahmaán, este es también un lugar donde el don ofrecido no beneficia a quien allí reside”.

‘‘อิธ ปน, พฺราหฺมณ, เอกจฺโจ ปาณาติปาตี โหติ…เป… มิจฺฉาทิฏฺฐิโก โหติ, โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา เปตฺติวิสยํ อุปปชฺชติ. โย เปตฺติเวสยิกานํ สตฺตานํ อาหาโร, เตน [Pg.178] โส ตตฺถ ยาเปติ, เตน โส ตตฺถ ติฏฺฐติ. ยํ วา ปนสฺส อิโต อนุปเวจฺฉนฺติ มิตฺตามจฺจา วา ญาติสาโลหิตา วา, เตน โส ตตฺถ ยาเปติ, เตน โส ตตฺถ ติฏฺฐติ. อิทํ โข, พฺราหฺมณ, ฐานํ, ยตฺถ ฐิตสฺส ตํ ทานํ อุปกปฺปตีติ.

“Brahmaán, en este mundo, cierta persona quita la vida... posee una visión incorrecta. Al romperse el cuerpo, tras la muerte, renace en el reino de los espíritus hambrientos (petas). Se sustenta de aquel alimento que tienen los seres del reino de los espíritus hambrientos y allí subsiste por él. O bien, subsiste allí por aquello que sus amigos, compañeros o parientes consanguíneos le dedican desde este mundo. Brahmaán, este es ciertamente el lugar donde el don ofrecido beneficia a quien allí reside”.

‘‘สเจ ปน, โภ โคตม, โส เปโต ญาติสาโลหิโต ตํ ฐานํ อนุปปนฺโน โหติ, โก ตํ ทานํ ปริภุญฺชตีติ? อญฺเญปิสฺส, พฺราหฺมณ, เปตา ญาติสาโลหิตา ตํ ฐานํ อุปปนฺนา โหนฺติ, เต ตํ ทานํ ปริภุญฺชนฺตีติ.

“Pero, señor Gotama, si ese pariente consanguíneo fallecido no ha renacido en ese lugar, ¿quién disfruta de ese don?”. “Brahmaán, otros parientes consanguíneos fallecidos que hayan renacido en ese lugar disfrutan de dicho don”.

‘‘สเจ ปน, โภ โคตม, โส เจว เปโต ญาติสาโลหิโต ตํ ฐานํ อนุปปนฺโน โหติ, อญฺเญปิสฺส เปตา ญาติสาโลหิตา ตํ ฐานํ อนุปปนฺนา โหนฺติ, โก ตํ ทานํ ปริภุญฺชตีติ? อฏฺฐานํ โข เอตํ พฺราหฺมณ อนวกาโส, ยํ ตํ ฐานํ วิวิตฺตํ อสฺส อิมินา ทีเฆน อทฺธุนา ยทิทํ เปเตหิ ญาติสาโลหิเตหิ. อปิจ พฺราหฺมณ ทายโกปิ อนิปฺผโล’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๑๗๗).

“Pero, señor Gotama, si ni ese pariente consanguíneo ni otros parientes han renacido en ese lugar, ¿quién disfruta de ese don?”. “Brahmaán, es imposible y no hay lugar para que, en este largo transcurrir del tiempo, ese reino esté vacío de parientes consanguíneos fallecidos. Además, Brahmaán, el donante nunca queda sin fruto”.

ฉฏฺฐคาถาปรทฺธสตฺตมคาถาวณฺณนา

Comentario a la segunda mitad de la sexta estrofa y a la séptima estrofa.

๖-๗. เอวํ ภควา รญฺโญ มาคธสฺส เปตฺติวิสยูปปนฺนานํ ปุพฺพญาตีนํ สมฺปตฺตึ นิสฺสาย โถเมนฺโต ‘‘เอเต เต, มหาราช, ญาตี อิมาย ทานสมฺปทาย อตฺตมนา เอวํ โถเมนฺตี’’ติ ทสฺเสนฺโต –

6-7. De esta manera, el Bienaventurado, con el deseo de elogiar la prosperidad alcanzada por los antiguos parientes del rey de Magadha que renacieron en el reino de los espíritus hambrientos, mostró: “Gran rey, estos parientes tuyos están complacidos con esta abundancia de dones y así expresan su alabanza”:

‘‘จิรํ ชีวนฺตุ โน ญาตี, เยสํ เหตุ ลภามเส;

อมฺหากญฺจ กตา ปูชา, ทายกา จ อนิปฺผลา’’ติ. –

“¡Que nuestros parientes vivan por mucho tiempo, pues gracias a ellos recibimos! Se nos ha rendido honra y los donantes no se quedan sin fruto”.

วตฺวา ปุน เตสํ เปตฺติวิสยูปปนฺนานํ อญฺญสฺส กสิโครกฺขาทิโน สมฺปตฺติปฏิลาภการณสฺส อภาวํ อิโต ทินฺเนน ยาปนภาวญฺจ ทสฺเสนฺโต ‘‘น หิ ตตฺถ กสี อตฺถี’’ติ ฉฏฺฐคาถาย ปจฺฉิมทฺธํ ‘‘วณิชฺชา ตาทิสี’’ติ อิมํ สตฺตมคาถญฺจ อาห.

Habiendo dicho esto, para mostrar nuevamente la ausencia de otros medios de subsistencia como la agricultura o la ganadería en el reino de los espíritus hambrientos, y que su existencia depende de lo dado desde este mundo, el Buda recitó la segunda mitad de la sexta estrofa, que comienza con 'na hi tattha kasī atthi', y la séptima estrofa, que comienza con 'vaṇijjā tādisī'.

ตตฺรายํ อตฺถวณฺณนา – น หิ, มหาราช, ตตฺถ เปตฺติวิสเย กสิ อตฺถิ, ยํ นิสฺสาย เต เปตา สมฺปตฺตึ ปฏิลเภยฺยุํ. โครกฺเขตฺถ น วิชฺชตีติ น เกวลํ กสิ เอว, โครกฺขาปิ เอตฺถ เปตฺติวิสเย น วิชฺชติ, ยํ [Pg.179] นิสฺสาย เต สมฺปตฺตึ ปฏิลเภยฺยุํ. วณิชฺชา ตาทิสี นตฺถีติ วาณิชฺชาปิ ตาทิสี นตฺถิ, ยา เตสํ สมฺปตฺติปฏิลาภเหตุ ภเวยฺย. หิรญฺเญน กยากยนฺติ หิรญฺเญน กยวิกฺกยมฺปิ ตตฺถ ตาทิสํ นตฺถิ, ยํ เตสํ สมฺปตฺติปฏิลาภเหตุ ภเวยฺย. อิโต ทินฺเนน ยาเปนฺติ, เปตา กาลคตา ตหินฺติ เกวลํ ปน อิโต ญาตีหิ วา มิตฺตามจฺเจหิ วา ทินฺเนน ยาเปนฺติ, อตฺตภาวํ คเมนฺติ. เปตาติ เปตฺติวิสยูปปนฺนา สตฺตา. กาลคตาติ อตฺตโน มรณกาเลน คตา, ‘‘กาลกตา’’ติ วา ปาโฐ, กตกาลา กตมรณาติ อตฺโถ. ตหินฺติ ตสฺมึ เปตฺติวิสเย.

En este contexto, esta es la explicación del significado: 'Gran rey, en aquel reino de los espíritus hambrientos no existe la agricultura mediante la cual esos espíritus pudieran obtener prosperidad. Al decir ‘gorakkhettha na vijjati’, indica que no solo falta la agricultura, sino que la ganadería tampoco existe en ese reino para su beneficio. ‘Vaṇijjā tādisī natthī’ significa que no hay comercio alguno que sea causa para obtener bienes. ‘Hiraññena kayākayanti’ significa que no existe allí la compra ni la venta mediante oro o plata. ‘Ito dinnena yāpenti, petā kālagatā tahiṃ’ significa que únicamente subsisten y mantienen su existencia por medio de lo que sus parientes, amigos o compañeros les ofrecen desde este mundo humano. ‘Petā’ se refiere a los seres renacidos en el reino de los espíritus hambrientos. ‘Kālagatā’ significa aquellos que han partido al momento de su muerte; existe también la variante 'kālakatā', que significa que han cumplido su tiempo o han muerto. ‘Tahiṃ’ se refiere a ese reino de los espíritus hambrientos.

อฏฺฐมนวมคาถาทฺวยวณฺณนา

Comentario a las estrofas octava y novena.

๘-๙. เอวํ ‘‘อิโต ทินฺเนน ยาเปนฺติ, เปตา กาลคตา ตหิ’’นฺติ วตฺวา อิทานิ อุปมาหิ ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต ‘‘อุนฺนเม อุทกํ วุฏฺฐ’’นฺติ อิทํ คาถาทฺวยมาห.

8-9. Habiendo declarado así: 'Subsisten por lo que se da desde aquí, los espíritus fallecidos en aquel lugar', ahora, para esclarecer este significado mediante analogías, el Buda recitó estas dos estrofas que comienzan con 'unname udakaṃ vuṭṭhaṃ'.

ตสฺสตฺโถ – ยถา อุนฺนเต ถเล อุสฺสาเท ภูมิภาเค เมเฆหิ อภิวุฏฺฐํ อุทกํ นินฺนํ ปวตฺตติ, โย โย ภูมิภาโค นินฺโน โอณโต, ตํ ตํ ปวตฺตติ คจฺฉติ ปาปุณาติ, เอวเมว อิโต ทินฺนํ ทานํ เปตานํ อุปกปฺปติ นิพฺพตฺตติ, ปาตุภวตีติ อตฺโถ. นินฺนมิว หิ อุทกปฺปวตฺติยา ฐานํ เปตโลโก ทานุปกปฺปนาย. ยถาห – ‘‘อิทํ โข, พฺราหฺมณ, ฐานํ, ยตฺถ ฐิตสฺส ตํ ทานํ อุปกปฺปตี’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๑๗๗). ยถา จ กนฺทรปทรสาขาปสาขกุโสพฺภมหาโสพฺภสนฺนิปาเตหิ วาริวหา มหานชฺโช ปูรา หุตฺวา สาครํ ปริปูเรนฺติ, เอวมฺปิ อิโต ทินฺนทานํ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เปตานํ อุปกปฺปตีติ.

Su significado es el siguiente: Así como el agua derramada por las nubes sobre una tierra elevada y árida fluye hacia las tierras bajas, y hacia cualquier lugar que sea profundo o deprimido fluye y llega; de la misma manera, el don ofrecido desde este mundo beneficia, se manifiesta y se consuma para los espíritus hambrientos. El reino de los espíritus es como un lugar bajo respecto a la corriente del don ofrecido. Tal como dijo el Buda: 'Brahmaán, este es ciertamente el lugar donde el don beneficia a quien allí reside'. Y así como los ríos caudalosos, llenos por la convergencia de torrentes de montaña, grietas, arroyos y afluentes grandes y pequeños, llenan el océano; así también el don ofrecido desde este mundo beneficia a los espíritus hambrientos del modo anteriormente descrito.

ทสมคาถาวณฺณนา

Comentario a la décima estrofa.

๑๐. เอวํ ภควา ‘‘อิโต ทินฺเนน ยาเปนฺติ, เปตา กาลคตา ตหิ’’นฺติ อิมํ อตฺถํ อุปมาหิ ปกาเสตฺวา ปุน ยสฺมา เต เปตา ‘‘อิโต กิญฺจิ ลจฺฉามา’’ติ อาสาภิภูตา ญาติฆรํ อาคนฺตฺวาปิ ‘‘อิทํ นาม โน เทถา’’ติ ยาจิตุํ อสมตฺถา, ตสฺมา เตสํ อิมานิ อนุสฺสรณวตฺถูนิ อนุสฺสรนฺโต [Pg.180] กุลปุตฺโต ทกฺขิณํ ทชฺชาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อทาสิ เม’’ติ อิมํ คาถมาห.

10. Habiendo el Bienaventurado aclarado mediante analogías el hecho de que los espíritus fallecidos subsisten por lo ofrecido desde este mundo, y dado que esos espíritus, abrumados por el deseo y la esperanza de recibir algo de sus parientes aquí, acuden a sus casas pero son incapaces de pedir diciendo 'dennos tal cosa', el Buda recitó la estrofa 'adāsi me' para mostrar que el hijo de buena familia debe ofrecer la dádiva (dakkhiṇā) rememorando estos motivos de gratitud.

ตสฺสตฺโถ – ‘‘อิทํ นาม เม ธนํ วา ธญฺญํ วา อทาสี’’ติ จ, ‘‘อิทํ นาม เม กิจฺจํ อตฺตนา อุยฺโยคมาปชฺชนฺโต อกาสี’’ติ จ, ‘‘อมุ เม มาติโต วา ปิติโต วา สมฺพนฺธตฺตา ญาตี’’ติ จ สิเนหวเสน ตาณสมตฺถตาย ‘‘มิตฺตา’’ติ จ, ‘‘อสุโก เม สห ปํสุกีฬโก สขา’’ติ จ เอวํ สพฺพมนุสฺสรนฺโต เปตานํ ทกฺขิณํ ทชฺชา, ทานํ นิยฺยาเตยฺยาติ. อปโร ปาโฐ ‘‘เปตานํ ทกฺขิณา ทชฺชา’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ทาตพฺพาติ ทชฺชา. กา สา? เปตานํ ทกฺขิณา, เตเนว ‘‘อทาสิ เม’’ติอาทินา นเยน ปุพฺเพ กตมนุสฺสรํ อนุสฺสรตาติ วุตฺตํ โหติ. กรณวจนปฺปสงฺเค ปจฺจตฺตวจนํ เวทิตพฺพํ.

Su significado es: al recordar todo esto —'me dio tal riqueza o grano', 'realizó tal tarea esforzándose personalmente por mí', 'esta persona es mi pariente por parte de madre o de padre', 'es un amigo debido al afecto o a su capacidad de brindar protección', 'tal persona fue mi compañero de juegos'— uno debe ofrecer una donación a los difuntos (petas), dedicándoles la ofrenda. Otra lectura es 'petānaṃ dakkhiṇā dajjā'. Su significado es: 'dajjā' significa 'debe ser dada'. ¿Qué cosa? La ofrenda a los difuntos. Por eso se dice: 'recordando las acciones pasadas' mediante el método que comienza con 'él me dio'. Debe entenderse el uso del caso nominativo en lugar del caso instrumental.

เอกาทสมคาถาวณฺณนา

Comentario a la undécima estrofa.

๑๑. เอวํ ภควา เปตานํ ทกฺขิณานิยฺยาตเน การณภูตานิ อนุสฺสรณวตฺถูนิ ทสฺเสนฺโต –

11. Así, el Bienaventurado, mostrando los motivos de reflexión que son la causa para dedicar una ofrenda a los difuntos, dijo:

‘‘อทาสิ เม อกาสิ เม, ญาติมิตฺตา สขา จ เม;

เปตานํ ทกฺขิณํ ทชฺชา, ปุพฺเพ กตมนุสฺสร’’นฺติ. –

'Me dio, trabajó para mí, era mi pariente, amigo y compañero; uno debe ofrecer una donación a los difuntos, recordando lo que hicieron en el pasado'.

วตฺวา ปุน เย ญาติมรเณน รุณฺณโสกาทิปรา เอว หุตฺวา ติฏฺฐนฺติ, น เตสํ อตฺถาย กิญฺจิ เทนฺติ, เตสํ ตํ รุณฺณโสกาทิ เกวลํ อตฺตปริตาปนเมว โหติ, น เปตานํ กิญฺจิ อตฺถํ นิปฺผาเทตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น หิ รุณฺณํ วา’’ติ อิมํ คาถมาห.

Habiendo dicho esto, de nuevo, mostrando que para aquellos que permanecen consumidos por el llanto, el pesar y demás debido a la muerte de un pariente, sin ofrecer nada para su beneficio, ese llanto y pesar es meramente un tormento para sí mismos y no produce ningún beneficio para los difuntos, pronunció esta estrofa: 'Ciertamente, ni el llanto...'

ตตฺถ รุณฺณนฺติ โรทนา โรทิตตฺตํ อสฺสุปาตนํ, เอเตน กายปริสฺสมํ ทสฺเสติ. โสโกติ โสจนา โสจิตตฺตํ, เอเตน จิตฺตปริสฺสมํ ทสฺเสติ. ยา จญฺญาติ ยา จ รุณฺณโสเกหิ อญฺญา. ปริเทวนาติ ญาติพฺยสเนน ผุฏฺฐสฺส ลาลปฺปนา, ‘‘กหํ เอกปุตฺตก ปิย มนาปา’’ติ เอวมาทินา นเยน คุณสํวณฺณนา, เอเตน วจีปริสฺสมํ ทสฺเสติ.

Allí, 'ruṇṇaṃ' significa llanto, el estado de llorar, derramar lágrimas; con esto muestra el agotamiento del cuerpo. 'Soko' significa pesar, el estado de estar afligido; con esto muestra el agotamiento de la mente. 'Yā caññā' se refiere a lo que es distinto del llanto y el pesar. 'Paridevanā' es el lamento de quien es afectado por la desgracia de un pariente, alabando sus virtudes de esta manera: '¿Dónde estás, oh hijo único, querido y agradable?'; con esto muestra el agotamiento del habla.

ทฺวาทสมคาถาวณฺณนา

Comentario a la duodécima estrofa.

๑๒. เอวํ [Pg.181] ภควา ‘‘รุณฺณํ วา โสโก วา ยา จญฺญา ปริเทวนา, สพฺพมฺปิ ตํ เปตานํ อตฺถาย น โหติ, เกวลนฺตุ อตฺตานํ ปริตาปนมตฺตเมว, เอวํ ติฏฺฐนฺติ ญาตโย’’ติ รุณฺณาทีนํ นิรตฺถกภาวํ ทสฺเสตฺวา ปุน มาคธราเชน ยา ทกฺขิณา ทินฺนา, ตสฺสา สาตฺถกภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อยญฺจ โข ทกฺขิณา’’ติ อิมํ คาถมาห.

12. Así el Bienaventurado, tras mostrar la inutilidad del llanto y demás diciendo: 'Ni el llanto, ni el pesar, ni cualquier otro lamento sirven para beneficio de los difuntos; son solo un tormento para uno mismo, mientras los parientes permanecen así [en el estado de difuntos]', pronunció esta estrofa: 'Y esta ofrenda...', mostrando la eficacia de la donación realizada por el rey de Magadha.

ตสฺสตฺโถ – อยญฺจ โข, มหาราช, ทกฺขิณา ตยา อชฺช อตฺตโน ญาติคณํ อุทฺทิสฺส ทินฺนา, สา ยสฺมา สงฺโฆ อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺส, ตสฺมา สงฺฆมฺหิ สุปฺปติฏฺฐิตา อสฺส เปตชนสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย อุปกปฺปติ สมฺปชฺชติ ผลตีติ วุตฺตํ โหติ. อุปกปฺปตีติ จ ฐานโส อุปกปฺปติ, ตํขณํเยว อุปกปฺปติ, น จิเรน. ยถา หิ ตํขณญฺเญว ปฏิภนฺตํ ‘‘ฐานโสเวตํ ตถาคตํ ปฏิภาตี’’ติ วุจฺจติ, เอวมิธาปิ ตํขณํเยว อุปกปฺปนฺตา ‘‘ฐานโส อุปกปฺปตี’’ติ วุตฺตา. ยํ วา ตํ ‘‘อิทํ โข, พฺราหฺมณ, ฐานํ, ยตฺถ ฐิตสฺส ตํ ทานํ อุปกปฺปตี’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๑๗๗) วุตฺตํ, ตตฺถ ขุปฺปิปาสิกวนฺตาสปรทตฺตูปชีวินิชฺฌามตณฺหิกาทิเภทภินฺเน ฐาเน อุปกปฺปตีติ วุตฺตํ ยถา กหาปณํ เทนฺโต ‘‘กหาปณโส เทตี’’ติ โลเก วุจฺจติ. อิมสฺมิญฺจ อตฺถวิกปฺเป อุปกปฺปตีติ ปาตุภวติ, นิพฺพตฺตตีติ วุตฺตํ โหติ.

Su significado es: 'Y esta ofrenda, oh Gran Rey, que hoy has dado dedicada a tu grupo de parientes, puesto que la Sangha es el campo de mérito supremo para el mundo, al estar bien establecida en la Sangha, resultará, se cumplirá y dará frutos para el bienestar duradero de las personas fallecidas'. 'Upakappati' (resulta o beneficia) significa que beneficia al instante (ṭhānaso), en ese mismo momento y no después de mucho tiempo. Así como se dice que algo que se manifiesta al instante 'se manifiesta al instante ante el Tathāgata', así también aquí se dice 'beneficia al instante' refiriéndose a lo que beneficia en ese mismo momento. O como se dijo: 'Este, oh brahmán, es el lugar donde la donación beneficia a quien se encuentra allí', se refiere a que beneficia a los difuntos en estados tales como los que padecen hambre y sed (khuppipāsika), los que comen lo vomitado (vantāsa), los que viven de lo dado por otros (paradattūpajīvī) o los consumidos por la sed (nijjhāmataṇhika). En esta interpretación, 'upakappati' significa que se manifiesta o se produce.

เตรสมคาถาวณฺณนา

Comentario a la decimotercera estrofa.

๑๓. เอวํ ภควา รญฺญา ทินฺนาย ทกฺขิณาย สาตฺถกภาวํ ทสฺเสนฺโต –

13. Así, el Bienaventurado, mostrando la efectividad de la ofrenda dada por el rey, dijo:

‘‘อยญฺจ โข ทกฺขิณา ทินฺนา, สงฺฆมฺหิ สุปฺปติฏฺฐิตา;

ทีฆรตฺตํ หิตายสฺส, ฐานโส อุปกปฺปตี’’ติ. –

'Y esta ofrenda dada, bien establecida en la Sangha, le servirá para su bienestar por largo tiempo; beneficia al instante'.

วตฺวา ปุน ยสฺมา อิมํ ทกฺขิณํ เทนฺเตน ญาตีนํ ญาตีหิ กตฺตพฺพกิจฺจกรณวเสน ญาติธมฺโม นิทสฺสิโต, พหุชนสฺส ปากฏีกโต, นิทสฺสนํ วา กโต, ตุมฺเหหิปิ ญาตีนํ เอวเมว ญาตีหิ กตฺตพฺพกิจฺจกรณวเสน ญาติธมฺโม ปริปูเรตพฺโพ, น นิรตฺถเกหิ รุณฺณาทีหิ อตฺตา ปริตาเปตพฺโพติ จ เปเต ทิพฺพสมฺปตฺตึ อธิคเมนฺเตน เปตานํ ปูชา กตา อุฬารา, พุทฺธปฺปมุขญฺจ ภิกฺขุสงฺฆํ อนฺนปานาทีหิ สนฺตปฺเปนฺเตน ภิกฺขูนํ พลํ อนุปทินฺนํ, อนุกมฺปาทิคุณปริวารญฺจ จาคเจตนํ นิพฺพตฺเตนฺเตน อนปฺปกํ ปุญฺญํ [Pg.182] ปสุตํ, ตสฺมา ภควา อิเมหิ ยถาภุจฺจคุเณหิ ราชานํ สมฺปหํเสนฺโต –

Habiendo dicho esto, dado que al dar esta ofrenda a los parientes se ha mostrado el deber hacia los parientes (ñātidhamma) mediante la realización de lo que debe hacerse por ellos, haciéndolo evidente para la mayoría de la gente o dándoles un ejemplo, [el Buda dio a entender que]: 'Ustedes también deben cumplir con el deber hacia los parientes de la misma manera, mediante la realización de lo que debe hacerse por ellos, y no atormentarse con el llanto inútil y demás'. Además, al hacer que los difuntos alcancen la felicidad celestial, se ha realizado una gran honra (pūjā) hacia ellos. Al satisfacer a la Sangha de monjes encabezada por el Buda con comida, bebida y demás, se ha proporcionado fuerza a los monjes. Al generar una voluntad de generosidad acompañada de virtudes como la compasión, se ha acumulado un gran mérito. Por lo tanto, el Bienaventurado, regocijando al rey con estas virtudes reales, dijo:

‘‘โส ญาติธมฺโม จ อยํ นิทสฺสิโต,เปตาน ปูชา จ กตา อุฬารา;

พลญฺจ ภิกฺขูนมนุปฺปทินฺนํ,ตุมฺเหหิ ปุญฺญํ ปสุตํ อนปฺปก’’นฺติ. –

'Se ha mostrado este deber hacia los parientes, se ha rendido una gran honra a los difuntos, se ha dado fuerza a los monjes y ustedes han acumulado un mérito que no es poco'.

อิมาย คาถาย เทสนํ ปริโยสาเปติ.

Con esta estrofa concluye la enseñanza.

อถ วา ‘‘โส ญาติธมฺโม จ อยํ นิทสฺสิโต’’ติ อิมินา คาถาปเทน ภควา ราชานํ ธมฺมิยา กถาย สนฺทสฺเสติ. ญาติธมฺมนิทสฺสนเมว หิ เอตฺถ สนฺทสฺสนํ เปตาน ปูชา จ กตา อุฬาราติ อิมินา สมาทเปติ. อุฬาราติ ปสํสนเมว หิ เอตฺถ ปุนปฺปุนํ ปูชากรเณ สมาทปนํ. พลญฺจ ภิกฺขูนมนุปฺปทินฺนนฺติ อิมินา สมุตฺเตเชติ. พลานุปฺปทานเมว หิ เอตฺถ เอวํ ทานํ, พลานุปฺปทานตาติ ตสฺส อุสฺสาหวฑฺฒเนน สมุตฺเตชนํ. ตุมฺเหหิ ปุญฺญํ ปสุตํ อนปฺปกนฺติ อิมินา สมฺปหํเสติ. ปุญฺญปฺปสุตกิตฺตนเมว หิ เอตฺถ ตสฺส ยถาภุจฺจคุณสํวณฺณนภาเวน สมฺปหํสนชนนโต สมฺปหํสนนฺติ เวทิตพฺพํ.

O bien, con las palabras 'este deber hacia los parientes ha sido mostrado', el Bienaventurado instruye (sandasseti) al rey con un discurso sobre el Dhamma; pues aquí la instrucción consiste precisamente en mostrar el deber hacia los parientes. Con 'se ha rendido una gran honra a los difuntos', lo incita (samādapeti); pues aquí el incitar consiste en el elogio 'uḷārā' (grande/noble) por realizar honras repetidamente. Con 'se ha dado fuerza a los monjes', lo anima (samuttejeti); pues aquí el animar consiste en dar fuerza mediante tal donación, aumentando su entusiasmo al mencionar la provisión de fuerza. Con 'ustedes han acumulado un mérito que no es poco', lo regocija (sampahaṃseti); pues aquí debe entenderse el regocijo como la mención de la acumulación de mérito, produciendo alegría a través de la descripción de sus virtudes reales.

เทสนาปริโยสาเน จ เปตฺติวิสยูปปตฺติอาทีนวสํวณฺณเนน สํวิคฺคานํ โยนิโส ปทหตํ จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. ทุติยทิวเสปิ ภควา เทวมนุสฺสานํ อิทเมว ติโรกุฏฺฏํ เทเสสิ, เอวํ ยาว สตฺตมทิวสา ตาทิโส เอว ธมฺมาภิสมโย อโหสีติ.

Al finalizar la enseñanza, debido a la descripción de las desventajas de nacer en el reino de los petas (espíritus hambrientos) y otros estados similares, hubo una realización del Dhamma para ochenta y cuatro mil seres que, conmovidos, se esforzaron con atención sabia. En el segundo día, el Bienaventurado enseñó este mismo Tirokuṭṭa Sutta a los devas y humanos; y así, hasta el séptimo día, ocurrió la misma realización del Dhamma.

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทกปาฐ-อฏฺฐกถาย

En el Paramatthajotikā, el comentario del Khuddakapāṭha,

ติโรกุฏฺฏสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ha concluido el comentario del Tirokuṭṭa Sutta.

๘. นิธิกณฺฑสุตฺตวณฺณนา

8. Comentario del Nidhikaṇḍa Sutta

นิกฺเขปการณํ

La causa de la colocación

อิทานิ ยทิทํ ติโรกุฏฺฏานนฺตรํ ‘‘นิธึ นิเธติ ปุริโส’’ติอาทินา นิธิกณฺฑํ นิกฺขิตฺตํ, ตสฺส –

Ahora, respecto al Nidhikaṇḍa Sutta, que comienza con las palabras “Un hombre entierra un tesoro” y que ha sido colocado inmediatamente después del Tirokuṭṭa Sutta:

‘‘ภาสิตฺวา [Pg.183] นิธิกณฺฑสฺส, อิธ นิกฺเขปการณํ;

อฏฺฐุปฺปตฺติญฺจ ทีเปตฺวา, กริสฺสามตฺถวณฺณนํ’’.

“Habiendo declarado la causa de la colocación de este Nidhikaṇḍa aquí, y habiendo ilustrado las circunstancias de su origen, realizaremos el comentario de su significado”.

ตตฺถ อิธ นิกฺเขปการณํ ตาวสฺส เอวํ เวทิตพฺพํ. อิทญฺหิ นิธิกณฺฑํ ภควตา อิมินา อนุกฺกเมน อวุตฺตมฺปิ ยสฺมา อนุโมทนวเสน วุตฺตสฺส ติโรกุฏฺฏสฺส มิถุนภูตํ, ตสฺมา อิธ นิกฺขิตฺตํ. ติโรกุฏฺเฏน วา ปุญฺญวิรหิตานํ วิปตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิมินา กตปุญฺญานํ สมฺปตฺติทสฺสนตฺถมฺปิ อิทํ อิธ นิกฺขิตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อิทมสฺส อิธ นิกฺเขปการณํ.

En ese contexto, la causa de su colocación aquí debe entenderse primero de la siguiente manera: puesto que este Nidhikaṇḍa Sutta, aunque no fue enseñado por el Bienaventurado en este orden originalmente, actúa como un complemento del Tirokuṭṭa Sutta pronunciado como una bendición (anumodanā), por ello se coloca aquí. O bien, debe entenderse que se coloca aquí para mostrar la prosperidad de quienes han realizado méritos mediante este sutta, tras haber mostrado la desgracia de quienes carecen de méritos mediante el Tirokuṭṭa Sutta. Esta es la causa de su colocación aquí.

สุตฺตฏฺฐุปฺปตฺติ

Circunstancias del origen del Sutta (Atthuppatti)

อฏฺฐุปฺปตฺติ ปนสฺส – สาวตฺถิยํ กิร อญฺญตโร กุฏุมฺพิโก อฑฺโฒ มหทฺธโน มหาโภโค. โส จ สทฺโธ โหติ ปสนฺโน, วิคตมลมจฺเฉเรน เจตสา อคารํ อชฺฌาวสติ. โส เอกสฺมึ ทิวเส พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทานํ เทติ. เตน จ สมเยน ราชา ธนตฺถิโก โหติ, โส ตสฺส สนฺติเก ปุริสํ เปเสสิ ‘‘คจฺฉ, ภเณ, อิตฺถนฺนามํ กุฏุมฺพิกํ อาเนหี’’ติ. โส คนฺตฺวา ตํ กุฏุมฺพิกํ อาห ‘‘ราชา ตํ คหปติ อามนฺเตตี’’ติ. กุฏุมฺพิโก สทฺธาทิคุณสมนฺนาคเตน เจตสา พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ ปริวิสนฺโต อาห ‘‘คจฺฉ, โภ ปุริส, ปจฺฉา อาคมิสฺสามิ, อิทานิ ตาวมฺหิ นิธึ นิเธนฺโต ฐิโต’’ติ. อถ ภควา ภุตฺตาวี ปวาริโต ตเมว ปุญฺญสมฺปทํ ปรมตฺถโต นิธีติ ทสฺเสตุํ ตสฺส กุฏุมฺพิกสฺส อนุโมทนตฺถํ ‘‘นิธึ นิเธติ ปุริโส’’ติ อิมา คาถาโย อภาสิ. อยมสฺส อฏฺฐุปฺปตฺติ.

En cuanto a las circunstancias de su origen: se dice que en Sāvatthī vivía un cierto hacendado rico, de gran fortuna y abundantes posesiones. Él era devoto y fiel, y residía en su hogar con una mente libre de la mancha de la tacañería. Un día, ofreció una donación al Sangha de monjes encabezado por el Buddha. En ese momento, el rey [Pasenadi] necesitaba dinero y envió a un hombre ante el hacendado, diciendo: “Ve, hombre, y trae a ese hacendado de tal nombre”. El hombre fue y le dijo al hacendado: “Hacendado, el rey te convoca”. El hacendado, con la mente dotada de fe y otras virtudes, mientras servía al Sangha de monjes encabezado por el Buddha, respondió: “Ve, buen hombre, iré después; ahora mismo estoy estableciendo (enterrando) un tesoro”. Entonces el Bienaventurado, después de haber terminado de comer y haber declinado más alimento, para mostrar que esa misma perfección del mérito es un tesoro en el sentido supremo y para expresar su regocijo a ese hacendado, pronunció estos versos: “Un hombre entierra un tesoro”. Estas son las circunstancias de su origen.

เอวมสฺส –

De este modo—

‘‘ภาสิตฺวา นิธิกณฺฑสฺส, อิธ นิกฺเขปการณํ;

อฏฺฐุปฺปตฺติญฺจ ทีเปตฺวา, กริสฺสามตฺถวณฺณนํ’’.

“Habiendo declarado la causa de la colocación de este Nidhikaṇḍa aquí, y habiendo ilustrado las circunstancias de su origen, realizaremos el comentario de su significado”.

ปฐมคาถาวณฺณนา

Comentario del primer verso

๑. ตตฺถ นิธึ นิเธติ ปุริโสติ นิธียตีติ นิธิ, ฐปียติ รกฺขียติ โคปียตีติ อตฺโถ. โส จตุพฺพิโธ ถาวโร, ชงฺคโม, องฺคสโม, อนุคามิโกติ. ตตฺถ ถาวโร นาม ภูมิคตํ วา เวหาสฏฺฐํ วา หิรญฺญํ วา [Pg.184] สุวณฺณํ วา เขตฺตํ วา วตฺถุ วา, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ เอวรูปํ อิริยาปถวิรหิตํ, อยํ ถาวโร นิธิ. ชงฺคโม นาม ทาสิทาสํ หตฺถิควสฺสวฬวํ อเชฬกํ กุกฺกุฏสูกรํ ยํ วา ปนญฺญมฺปิ เอวรูปํ อิริยาปถปฏิสํยุตฺตํ. อยํ ชงฺคโม นิธิ องฺคสโม นาม กมฺมายตนํ, สิปฺปายตนํ, วิชฺชาฏฺฐานํ, พาหุสจฺจํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ เอวรูปํ สิกฺขิตฺวา คหิตํ องฺคปจฺจงฺคมิว อตฺตภาวปฺปฏิพทฺธํ, อยํ องฺคสโม นิธิ. อนุคามิโก นาม ทานมยํ ปุญฺญํ สีลมยํ ภาวนามยํ ธมฺมสฺสวนมยํ ธมฺมเทสนามยํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ เอวรูปํ ปุญฺญํ ตตฺถ ตตฺถ อนุคนฺตฺวา วิย อิฏฺฐผลมนุปฺปเทติ, อยํ อนุคามิโก นิธิ. อิมสฺมึ ปน ฐาเน ถาวโร อธิปฺเปโต.

1. En ese verso, “un hombre entierra un tesoro” (nidhiṃ nidheti puriso): se llama “nidhi” (tesoro) porque se deposita; el significado es que se coloca, se protege y se guarda. Este es de cuatro tipos: estacionario, móvil, equivalente a los miembros, y seguidor. Allí, el “tesoro estacionario” (thāvaro) consiste en plata, oro, campos o tierras, ya sea enterrados en el suelo o situados en el aire, o cualquier otra riqueza de tal tipo que carece de movimiento corporal; este es el tesoro estacionario. El “tesoro móvil” (jaṅgamo) consiste en esclavos y esclavas, elefantes, ganado, caballos, yeguas, cabras y ovejas, aves y cerdos, o cualquier otra riqueza de tal tipo vinculada con el movimiento corporal. El “tesoro equivalente a los miembros” (aṅgasamo) consiste en el ámbito de la actividad (profesiones), las artes, las ciencias y la erudición, o cualquier otro conocimiento de tal tipo que, habiendo sido aprendido y adquirido, está ligado a la propia personalidad como si fuera un miembro o parte del cuerpo. El “tesoro seguidor” (anugāmiko) consiste en el mérito basado en la generosidad, la virtud, la meditación, la escucha del Dhamma y la enseñanza del Dhamma, o cualquier otro mérito de tal tipo que, habiendo seguido a uno en diversas existencias, produce los frutos deseados; este es el tesoro seguidor. Sin embargo, en este contexto, se refiere al tesoro estacionario.

นิเธตีติ ฐเปติ ปฏิสาเมติ โคเปติ. ปุริโสติ มนุสฺโส. กามญฺจ ปุริโสปิ อิตฺถีปิ ปณฺฑโกปิ นิธึ นิเธติ, อิธ ปน ปุริสสีเสน เทสนา กตา, อตฺถโต ปน เตสมฺปิ อิธ สโมธานํ ทฏฺฐพฺพํ. คมฺภีเร โอทกนฺติเกติ โอคาเหตพฺพฏฺเฐน คมฺภีรํ, อุทกสฺส อนฺติกภาเวน โอทกนฺติกํ. อตฺถิ คมฺภีรํ น โอทกนฺติกํ ชงฺคเล ภูมิภาเค สติกโปริโส อาวาโฏ วิย, อตฺถิ โอทกนฺติกํ น คมฺภีรํ นินฺเน ปลฺลเล เอกทฺวิวิทตฺถิโก อาวาโฏ วิย, อตฺถิ คมฺภีรญฺเจว โอทกนฺติกญฺจ ชงฺคเล ภูมิภาเค ยาว อิทานิ อุทกํ อาคมิสฺสตีติ, ตาว ขโต อาวาโฏ วิย. ตํ สนฺธาย อิทํ วุตฺตํ ‘‘คมฺภีเร โอทกนฺติเก’’ติ. อตฺเถ กิจฺเจ สมุปฺปนฺเนติ อตฺถา อนเปตนฺติ อตฺถํ, อตฺถาวหํ หิตาวหนฺติ วุตฺตํ โหติ. กาตพฺพนฺติ กิจฺจํ, กิญฺจิเทว กรณียนฺติ วุตฺตํ โหติ. อุปฺปนฺนํ เอว สมุปฺปนฺนํ, กตฺตพฺพภาเวน อุปฏฺฐิตนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺมึ อตฺเถ กิจฺเจ สมุปฺปนฺเน. อตฺถาย เม ภวิสฺสตีติ นิธานปฺปโยชนนิทสฺสนเมตํ. เอตทตฺถญฺหิ โส นิเธติ ‘‘อตฺถาวเห กิสฺมิญฺจิเทว กรณีเย สมุปฺปนฺเน อตฺถาย เม ภวิสฺสติ, ตสฺส เม กิจฺจสฺส นิปฺผตฺติยา ภวิสฺสตี’’ติ. กิจฺจนิปฺผตฺติเยว หิ ตสฺส กิจฺเจ สมุปฺปนฺเน อตฺโถติ เวทิตพฺโพ.

“Nidheti” significa que coloca, deposita o guarda. “Puriso” significa un ser humano. Aunque ciertamente un hombre, una mujer o un eunuco pueden enterrar un tesoro, aquí la enseñanza se presenta bajo la figura del hombre (purisasīsena); no obstante, en cuanto al significado, debe entenderse que todos ellos están incluidos aquí. “Gambhīre odakantike” (en lo profundo, cerca del agua): “profundo” por el sentido de que debe descenderse para alcanzarlo; “cerca del agua” por su proximidad al agua. Existe lo profundo que no está cerca del agua, como un pozo de más de la altura de un hombre en una tierra árida. Existe lo que está cerca del agua pero no es profundo, como un hoyo de uno o dos palmos en un pantano bajo. Existe lo que es tanto profundo como cerca del agua, como un hoyo excavado en una tierra árida hasta donde llegará el agua. Refiriéndose a esto último se dijo: “en lo profundo, cerca del agua”. “Atthe kicce samuppanne” (cuando surge una necesidad o un deber): “attha” (necesidad/beneficio) se dice de aquello que no se aparta del bienestar, significando lo que trae provecho o bienestar. “Kicca” (deber/asunto) se refiere a lo que debe hacerse, significando cualquier obligación. “Samuppanna” es lo mismo que “uppanna” (surgido), significando un asunto que se presenta para ser realizado. En el caso de que surja tal beneficio o deber. “Atthāya me bhavissati” (será para mi beneficio): esta es la indicación del propósito de enterrar el tesoro. Pues con este fin él lo entierra: “cuando surja alguna obligación que traiga beneficio, será para mi utilidad; servirá para el cumplimiento de ese asunto mío”. Pues debe entenderse que el cumplimiento del asunto es el beneficio para ese hombre cuando surge una necesidad.

ทุติยคาถาวณฺณนา

Comentario del segundo verso

เอวํ นิธานปฺปโยชนํ ทสฺเสนฺโต อตฺถาธิคมาธิปฺปายํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อนตฺถาปคมาธิปฺปายํ ทสฺเสตุมาห –

Habiendo mostrado así el propósito de enterrar el tesoro respecto al deseo de obtener un beneficio, ahora, para mostrar el deseo de evitar lo perjudicial, dijo:

๒. ‘‘ราชโต [Pg.185] วา ทุรุตฺตสฺส, โจรโต ปีฬิตสฺส วา.

2. “Ya sea por causa de un rey, o por un delincuente,”

อิณสฺส วา ปโมกฺขาย, ทุพฺภิกฺเข อาปทาสุ วา’’ติ.

“o para liberarse de una deuda, o en tiempos de hambruna o calamidades”.

ตสฺสตฺโถ ‘‘อตฺถาย เม ภวิสฺสตี’’ติ จ ‘‘อิณสฺส วา ปโมกฺขายา’’ติ จ เอตฺถ วุตฺเตหิ ทฺวีหิ ภวิสฺสติปโมกฺขาย-ปเทหิ สทฺธึ ยถาสมฺภวํ โยเชตฺวา เวทิตพฺโพ.

Su significado debe entenderse uniendo, según corresponda, las dos frases mencionadas aquí: «será para mi beneficio» y «para la liberación de las deudas», junto con los términos «será» (bhavissati) y «liberación» (pamokkhāya).

ตตฺถายํ โยชนา – น เกวลํ อตฺถาย เม ภวิสฺสตีติ เอว ปุริโส นิธึ นิเธติ, กินฺตุ ‘‘อยํ โจโร’’ติ วา ‘‘ปารทาริโก’’ติ วา ‘‘สุงฺกฆาตโก’’ติ วา เอวมาทินา นเยน ปจฺจตฺถิเกหิ ปจฺจามิตฺเตหิ ทุรุตฺตสฺส เม สโต ราชโต วา ปโมกฺขาย ภวิสฺสติ, สนฺธิจฺเฉทาทีหิ ธนหรเณน วา, ‘‘เอตฺตกํ หิรญฺญสุวณฺณํ เทหี’’ติ ชีวคฺคาเหน วา โจเรหิ เม ปีฬิตสฺส สโต โจรโต วา ปโมกฺขาย ภวิสฺสติ. สนฺติ เม อิณายิกา, เต มํ ‘‘อิณํ เทหี’’ติ โจเทสฺสนฺติ, เตหิ เม โจทิยมานสฺส อิณสฺส วา ปโมกฺขาย ภวิสฺสติ. โหติ โส สมโย, ยํ ทุพฺภิกฺขํ โหติ ทุสฺสสฺสํ ทุลฺลภปิณฺฑํ, ตตฺถ น สุกรํ อปฺปธเนน ยาเปตุํ, ตถาวิเธ อาคเต ทุพฺภิกฺเข วา เม ภวิสฺสติ. ยถารูปา อาปทา อุปฺปชฺชนฺติ อคฺคิโต วา อุทกโต วา อปฺปิยทายาทโต วา, ตถารูปาสุ วา อุปฺปนฺนาสุ อาปทาสุ เม ภวิสฺสตีติปิ ปุริโส นิธึ นิเธตีติ.

En este contexto, la explicación es la siguiente: un hombre no entierra un tesoro simplemente pensando «será para mi beneficio», sino que lo hace pensando: «Si soy calumniado por adversarios o enemigos como si fuera un ladrón, un adúltero o un evasor de impuestos, y demás, este tesoro servirá para mi liberación del castigo del rey». O bien: «Si soy torturado por ladrones que me capturan por la fuerza diciendo: 'danos tanto oro y plata' tras haberme robado mediante el allanamiento de mi morada u otros medios, servirá para mi liberación de los ladrones». O también: «Tengo acreedores que me exigirán: 'paga la deuda'; cuando me lo exijan, servirá para mi liberación de la deuda». Asimismo: «Puede haber un tiempo de hambruna, de malas cosechas o de escasez de alimentos, donde no es fácil sobrevivir con pocos recursos; cuando llegue tal hambruna, será para mi beneficio». O: «Cuando surjan peligros por el fuego, el agua o herederos no deseados, en medio de tales calamidades, será para mi beneficio». Con estos propósitos un hombre entierra un tesoro.

เอวํ อตฺถาธิคมาธิปฺปายํ อนตฺถาปคมาธิปฺปายญฺจาติ ทฺวีหิ คาถาหิ ทุวิธํ นิธานปฺปโยชนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตเมว ทุวิธํ ปโยชนํ นิคเมนฺโต อาห –

Así, tras haber mostrado con dos versos el doble propósito de depositar un tesoro —el deseo de obtener beneficios y el deseo de evitar perjuicios—, ahora, concluyendo este mismo doble propósito, el Bendito dijo:

‘‘เอตทตฺถาย โลกสฺมึ, นิธิ นาม นิธียตี’’ติ.

«Con este propósito, en el mundo, lo que se conoce como un tesoro es enterrado».

ตสฺสตฺโถ – ยฺวายํ ‘‘อตฺถาย เม ภวิสฺสตี’’ติ จ ‘‘ราชโต วา ทุรุตฺตสฺสา’’ติ เอวมาทีหิ จ อตฺถาธิคโม อนตฺถาปคโม จ ทสฺสิโต. เอตทตฺถาย เอเตสํ นิปฺผาทนตฺถาย อิมสฺมึ โอกาสโลเก โย โกจิ หิรญฺญสุวณฺณาทิเภโท นิธิ นาม นิธียติ ฐปียติ ปฏิสามียตีติ.

Su significado es: lo que se ha mostrado antes, es decir, la obtención de beneficios y la eliminación de perjuicios a través de frases como «será para mi beneficio» y «del castigo del rey por calumnias», etc. Con este fin, para lograr estas metas, cualquier persona en este mundo material entierra, deposita o guarda lo que se conoce como un tesoro, consistente en diversos tipos de oro, plata y otros bienes.

ตติยคาถาวณฺณนา

Comentario al tercer verso.

อิทานิ [Pg.186] ยสฺมา เอวํ นิหิโตปิ โส นิธิ ปุญฺญวตํเยว อธิปฺเปตตฺถสาธโก โหติ, น อญฺเญสํ, ตสฺมา ตมตฺถํ ทีเปนฺโต อาห –

Ahora, dado que incluso un tesoro así enterrado solo cumple el propósito deseado para quienes poseen méritos, y no para otros, para ilustrar este punto dijo:

๓. ‘‘ตาวสฺสุนิหิโต สนฺโต, คมฺภีเร โอทกนฺติเก.

3. «Aunque esté muy bien enterrado, en lo profundo, cerca del agua,

น สพฺโพ สพฺพทา เอว, ตสฺส ตํ อุปกปฺปตี’’ติ.

no todo él, ni en todo momento, le sirve a su dueño».

ตสฺสตฺโถ – โส นิธิ ตาว สุนิหิโต สนฺโต, ตาว สุฏฺฐุ นิขณิตฺวา ฐปิโต สมาโนติ วุตฺตํ โหติ. กีว สุฏฺฐูติ? คมฺภีเร โอทกนฺติเก, ยาว คมฺภีเร โอทกนฺติเก นิหิโตติ สงฺขํ คจฺฉติ, ตาว สุฏฺฐูติ วุตฺตํ โหติ. น สพฺโพ สพฺพทา เอว, ตสฺส ตํ อุปกปฺปตีติ เยน ปุริเสน นิหิโต, ตสฺส สพฺโพปิ สพฺพกาลํ น อุปกปฺปติ น สมฺปชฺชติ, ยถาวุตฺตกิจฺจกรณสมตฺโถ น โหตีติ วุตฺตํ โหติ. กินฺตุ โกจิเทว กทาจิเทว อุปกปฺปติ, เนว วา อุปกปฺปตีติ. เอตฺถ จ นฺติ ปทปูรณมตฺเต นิปาโต ทฏฺฐพฺโพ ‘‘ยถา ตํ อปฺปมตฺตสฺส อาตาปิโน’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๒.๑๘-๑๙; ๓.๑๕๔) วิย. ลิงฺคเภทํ วา กตฺวา ‘‘โส’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘ต’’นฺติ วุตฺตํ. เอวํ หิ วุจฺจมาเน โส อตฺโถ สุขํ พุชฺฌตีติ.

Su significado es: «tāvassunihito santo» significa que el tesoro ha sido enterrado y depositado muy bien previamente. ¿Qué tan bien? «Gambhīre odakantike», se dice que está muy bien enterrado cuando llega al punto de estar en lo profundo, cerca del nivel del agua. «Na sabbo sabbadā eva, tassa taṃ upakappatī» significa que para el hombre que lo enterró, ni todo el tesoro ni en todo momento le es útil o le rinde frutos, es decir, no es capaz de cumplir los propósitos mencionados anteriormente. Más bien, solo una parte puede ser útil en alguna ocasión, o puede no serlo en absoluto. En este verso, la sílaba «nti» debe considerarse como una partícula de relleno métrico, como en la expresión «yathā taṃ appamattassa ātāpino». O bien, se ha usado «taṃ» en lugar de «so» mediante un cambio de género gramatical. Si se explica de esta manera, el significado se comprende con facilidad.

จตุตฺถปญฺจมคาถาวณฺณนา

Comentario a los versos cuarto y quinto.

เอวํ ‘‘น สพฺโพ สพฺพทา เอว, ตสฺส ตํ อุปกปฺปตี’’ติ วตฺวา อิทานิ เยหิ การเณหิ น อุปกปฺปติ, ตานิ ทสฺเสนฺโต อาห –

Habiendo dicho así que «no todo él, ni en todo momento, le sirve», ahora, mostrando las razones por las cuales no sirve, dijo:

๔. ‘‘นิธิ วา ฐานา จวติ, สญฺญา วาสฺส วิมุยฺหติ.

4. «El tesoro se desplaza de su lugar, o su memoria se confunde.

นาคา วา อปนาเมนฺติ, ยสฺมา วาปิ หรนฺติ นํ.

Los nagas lo trasladan, o los yakshas se lo llevan.

๕. ‘‘อปฺปิยา วาปิ ทายาทา, อุทฺธรนฺติ อปสฺสโต’’ติ.

5. O bien, herederos no deseados lo extraen sin que él lo vea».

ตสฺสตฺโถ – ยสฺมึ ฐาเน สุนิหิโต โหติ นิธิ, โส วา นิธิ ตมฺหา ฐานา จวติ อเปติ วิคจฺฉติ, อเจตโนปิ สมาโน ปุญฺญกฺขยวเสน อญฺญํ ฐานํ คจฺฉติ. สญฺญา วา อสฺส วิมุยฺหติ, ยสฺมึ ฐาเน นิหิโต นิธิ, ตํ น ชานาติ, อสฺส ปุญฺญกฺขยโจทิตา นาคา วา ตํ นิธึ อปนาเมนฺติ อญฺญํ ฐานํ คเมนฺติ. ยกฺขา วาปิ หรนฺติ เยนิจฺฉกํ อาทาย [Pg.187] คจฺฉนฺติ. อปสฺสโต วา อสฺส อปฺปิยา วา ทายาทา ภูมึ ขณิตฺวา ตํ นิธึ อุทฺธรนฺติ. เอวมสฺส เอเตหิ ฐานา จวนาทีหิ การเณหิ โส นิธิ น อุปกปฺปตีติ.

Su significado es: el lugar donde el tesoro está bien guardado, ese tesoro se desplaza o desaparece de allí; aunque sea inanimado, se mueve a otro lugar debido al agotamiento del mérito. O su memoria se confunde: olvida el lugar donde enterró el tesoro. O bien, impulsados por el agotamiento del mérito del dueño, los nagas trasladan ese tesoro a otro lugar. O los yakshas se lo llevan a donde desean. O, mientras él no mira, herederos no deseados cavan la tierra y extraen el tesoro. De este modo, por estas razones como el desplazamiento de su lugar y otras, ese tesoro no le sirve.

เอวํ ฐานา จวนาทีนิ โลกสมฺมตานิ อนุปกปฺปนการณานิ วตฺวา อิทานิ ยํ ตํ เอเตสมฺปิ การณานํ มูลภูตํ เอกญฺเญว ปุญฺญกฺขยสญฺญิตํ การณํ, ตํ ทสฺเสนฺโต อาห –

Habiendo mencionado las causas de inutilidad reconocidas en el mundo, como el desplazamiento de su lugar, ahora, para mostrar la causa única que es la raíz de todas ellas, conocida como el agotamiento del mérito, dijo:

‘‘ยทา ปุญฺญกฺขโย โหติ, สพฺพเมตํ วินสฺสตี’’ติ.

«Cuando ocurre el agotamiento del mérito, todo esto se echa a perder».

ตสฺสตฺโถ – ยสฺมึ สมเย โภคสมฺปตฺตินิปฺผาทกสฺส ปุญฺญสฺส ขโย โหติ, โภคปาริชุญฺญสํวตฺตนิกมปุญฺญโมกาสํ กตฺวา ฐิตํ โหติ, อถ ยํ นิธึ นิเธนฺเตน นิหิตํ หิรญฺญสุวณฺณาทิธนชาตํ, สพฺพเมตํ วินสฺสตีติ.

Su significado es: en el momento en que se agota el mérito que produce la posesión de riquezas, y el demérito que conduce a la pérdida de bienes encuentra su oportunidad, entonces, toda esa acumulación de riquezas como oro, plata y demás que fue enterrada por el hombre, se echa a perder.

ฉฏฺฐคาถาวณฺณนา

Comentario al sexto verso.

เอวํ ภควา เตน เตน อธิปฺปาเยน นิหิตมฺปิ ยถาธิปฺปายํ อนุปกปฺปนฺตํ นานปฺปกาเรหิ นสฺสนธมฺมํ โลกสมฺมตํ นิธึ วตฺวา อิทานิ ยํ ปุญฺญสมฺปทํ ปรมตฺถโต นิธีติ ทสฺเสตุํ ตสฺส กุฏุมฺพิกสฺส อนุโมทนตฺถมิทํ นิธิกณฺฑมารทฺธํ, ตํ ทสฺเสนฺโต อาห –

De esta manera, el Bendito, tras referirse al tesoro mundano que, aunque se entierre con diversas intenciones, no sirve según el deseo y es de naturaleza perecedera por múltiples causas, ahora, para mostrar la perfección del mérito como un tesoro en el sentido más elevado, y con el fin de regocijar a aquel hombre de familia, comenzó esta sección sobre el tesoro. Para mostrarlo, dijo:

๖. ‘‘ยสฺส ทาเนน สีเลน, สํยเมน ทเมน จ.

6. «Mediante la generosidad, la moralidad,

นิธี สุนิหิโต โหติ, อิตฺถิยา ปุริสสฺส วา’’ติ.

el autocontrol y el dominio de sí, un tesoro queda bien guardado para una mujer o un hombre».

ตตฺถ ทานนฺติ ‘‘ทานญฺจ ธมฺมจริยา จา’’ติ เอตฺถ วุตฺตนเยเนว คเหตพฺพํ. สีลนฺติ กายิกวาจสิโก อวีติกฺกโม. ปญฺจงฺคทสงฺคปาติโมกฺขสํวราทิ วา สพฺพมฺปิ สีลํ อิธ สีลนฺติ อธิปฺเปตํ. สํยโมติ สํยมนํ สํยโม, เจตโส นานารมฺมณคตินิวารณนฺติ วุตฺตํ โหติ, สมาธิสฺเสตํ อธิวจนํ. เยน สํยเมน สมนฺนาคโต ‘‘หตฺถสํยโต, ปาทสํยโต, วาจาสํยโต, สํยตุตฺตโม’’ติ เอตฺถ สํยตุตฺตโมติ วุตฺโต. อปเร อาหุ ‘‘สํยมนํ สํยโม, สํวรณนฺติ วุตฺตํ โหติ, อินฺทฺริยสํวรสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ. ทโมติ ทมนํ, กิเลสูปสมนนฺติ วุตฺตํ โหติ, ปญฺญาเยตํ อธิวจนํ. ปญฺญา หิ กตฺถจิ ปญฺญาตฺเวว [Pg.188] วุจฺจติ ‘‘สุสฺสูสา ลภเต ปญฺญ’’นฺติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๒๔๖; สุ. นิ. ๑๘๘). กตฺถจิ ธมฺโมติ ‘‘สจฺจํ ธมฺโม ธิติ จาโค’’ติ เอวมาทีสุ. กตฺถจิ ทโมติ ‘‘ยทิ สจฺจา ทมา จาคา, ขนฺตฺยา ภิยฺโย น วิชฺชตี’’ติอาทีสุ.

En este contexto, 'dāna' (generosidad) debe entenderse de la misma manera que se ha explicado en el verso 'generosidad y conducta recta' [dānañca dhammacariyā ca]. 'Sīla' (moralidad) es la no trasgresión a través del cuerpo y el habla. O bien, se entiende aquí como 'sīla' a toda forma de moralidad, como la observancia de los cinco preceptos, los diez preceptos, o la restricción del Pātimokkha, entre otros. 'Saṃyama' (restricción) significa el acto de restringir o autocontrolar; se refiere a la prevención de que la mente divague hacia diversos objetos; este es un término para la concentración (samādhi). Aquel que posee tal restricción es descrito como 'restringido en las manos, restringido en los pies, restringido en el habla, supremo en restricción' [saṃyatuttamo]. Otros maestros dicen: 'saṃyama' significa restricción o control, refiriéndose a la restricción de las facultades sensoriales [indriyasaṃvara]. 'Dama' (autocontrol) significa domar, lo cual se explica como el apaciguamiento de las defilements (kilesas); este es un término para la sabiduría (paññā). Pues la sabiduría a veces es llamada simplemente 'paññā', como en pasajes tales como 'a través del deseo de aprender se obtiene sabiduría' [sussūsā labhate paññaṃ]. A veces se llama 'dhamma', como en 'verdad, rectitud (dhamma), firmeza y generosidad'. Y a veces se llama 'dama', como en 'si existen la verdad, el autocontrol (dama), la generosidad y la paciencia'.

เอวํ ทานาทีนิ ญตฺวา อิทานิ เอวํ อิมิสฺสา คาถาย สมฺปิณฺเฑตฺวา อตฺโถ เวทิตพฺโพ – ยสฺส อิตฺถิยา วา ปุริสสฺส วา ทาเนน สีเลน สํยเมน ทเมน จาติ อิเมหิ จตูหิ ธมฺเมหิ ยถา หิรญฺเญน สุวณฺเณน มุตฺตาย มณินา วา ธนมโย นิธิ เตสํ สุวณฺณาทีนํ เอกตฺถ ปกฺขิปเนน นิธียติ, เอวํ ปุญฺญมโย นิธิ เตสํ ทานาทีนํ เอกจิตฺตสนฺตาเน เจติยาทิมฺหิ วา วตฺถุมฺหิ สุฏฺฐุ กรเณน สุนิหิโต โหตีติ.

Habiendo comprendido así la generosidad y las demás cualidades, ahora debe entenderse el significado resumido de este verso: de la misma manera que un tesoro material compuesto de plata, oro, perlas o gemas es depositado por una mujer o un hombre mediante la acumulación de estas riquezas en un solo lugar, así también un tesoro compuesto de méritos (puñña) se deposita de forma segura mediante estas cuatro cualidades —generosidad, moralidad, restricción y autocontrol—, ya sea en la continuidad de la propia mente o mediante actos virtuosos realizados hacia un monumento (cetiya) u otros objetos dignos.

สตฺตมคาถาวณฺณนา

Comentario al séptimo verso.

เอวํ ภควา ‘‘ยสฺส ทาเนนา’’ติ อิมาย คาถาย ปุญฺญสมฺปทาย ปรมตฺถโต นิธิภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยตฺถ นิหิโต, โส นิธิ สุนิหิโต โหติ, ตํ วตฺถุํ ทสฺเสนฺโต อาห –

De este modo, habiendo mostrado el Bendito, mediante este verso 'Por quien a través de la generosidad...', la naturaleza del tesoro en el sentido último basado en la plenitud del mérito, ahora, para mostrar los objetos donde se deposita dicho tesoro para que esté bien guardado, dijo:

๗. ‘‘เจติยมฺหิ จ สงฺเฆ วา, ปุคฺคเล อติถีสุ วา.

7. «En un monumento (cetiya) o en la Sangha, en un individuo o en los huéspedes,»

มาตริ ปิตริ จาปิ, อโถ เชฏฺฐมฺหิ ภาตรี’’ติ.

«en la madre y también en el padre, y asimismo en el hermano mayor».

ตตฺถ จยิตพฺพนฺติ เจติยํ, ปูเชตพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ, จิตตฺตา วา เจติยํ. ตํ ปเนตํ เจติยํ ติวิธํ โหติ ปริโภคเจติยํ, อุทฺทิสฺสกเจติยํ, ธาตุกเจติยนฺติ. ตตฺถ โพธิรุกฺโข ปริโภคเจติยํ, พุทฺธปฏิมา อุทฺทิสฺสกเจติยํ, ธาตุคพฺภถูปา สธาตุกา ธาตุกเจติยํ. สงฺโฆติ พุทฺธปฺปมุขาทีสุ โย โกจิ. ปุคฺคโลติ คหฏฺฐปพฺพชิเตสุ โย โกจิ. นตฺถิ อสฺส ติถิ, ยมฺหิ วา ตมฺหิ ทิวเส อาคจฺฉตีติ อติถิ. ตงฺขเณ อาคตปาหุนกสฺเสตํ อธิวจนํ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

En ese pasaje, 'cetiya' (monumento) se refiere a aquello que debe ser venerado u honrado; o bien, se llama 'cetiya' por haber sido construido o acumulado. Ese monumento es de tres tipos: el monumento de uso (paribhogacetiya), el monumento representativo (uddissakacetiya) y el monumento con reliquias (dhātukacetiya). Entre ellos, el árbol Bodhi es un monumento de uso; las imágenes de Buda son monumentos representativos; y las estupas que contienen reliquias son monumentos con reliquias. 'Sangha' se refiere a cualquier miembro de la comunidad, empezando por los monjes con el Buda a la cabeza. 'Individuo' (puggala) se refiere a cualquier persona, ya sea laico o monje. Se llama 'huésped' (atithi) porque no tiene un día fijo (tithi), sino que llega en cualquier día; es un término para el invitado que llega en ese momento. El resto debe entenderse según el método ya explicado.

เอวํ เจติยาทีนิ ญตฺวา อิทานิ เอวํ อิมิสฺสา คาถาย สมฺปิณฺเฑตฺวา อตฺโถ เวทิตพฺโพ – โย โส นิธิ ‘‘สุนิหิโต โหตี’’ติ วุตฺโต, โส อิเมสุ วตฺถูสุ สุนิหิโต โหติ. กสฺมา? ทีฆรตฺตํ อิฏฺฐผลานุปฺปทานสมตฺถตาย. ตถา หิ อปฺปกมฺปิ เจติยมฺหิ ทตฺวา ทีฆรตฺตํ อิฏฺฐผลลาภิโน โหนฺติ. ยถาห –

Comprendiendo así los monumentos y demás, ahora debe entenderse el significado resumido de este verso: el tesoro que se describe como 'bien depositado' es aquel guardado en estos objetos. ¿Por qué? Debido a su capacidad para otorgar los frutos deseados durante mucho tiempo. Pues incluso ofreciendo algo pequeño a un monumento, se obtienen los frutos deseados por largo tiempo. Como se ha dicho:

‘‘เอกปุปฺผํ [Pg.189] ยชิตฺวาน, อสีติกปฺปโกฏิโย;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปุปฺผทานสฺสิทํ ผล’’นฺติ จ.

«Habiendo ofrecido una sola flor, durante ochenta millones de eones no he conocido un estado de miseria; este es el fruto de la ofrenda de una flor».

‘‘มตฺตาสุขปริจฺจาคา, ปสฺเส เจ วิปุลํ สุข’’นฺติ จ. (ธ. ป. ๒๙๐);

«Si al renunciar a una felicidad menor, uno ve una felicidad mayor...» (Dhammapada 290).

เอวํ ทกฺขิณาวิสุทฺธิเวลามสุตฺตาทีสุ วุตฺตนเยน สงฺฆาทิวตฺถูสุปิ ทานผลวิภาโค เวทิตพฺโพ. ยถา จ เจติยาทีสุ ทานสฺส ปวตฺติ ผลวิภูติ จ ทสฺสิตา, เอวํ ยถาโยคํ สพฺพตฺถ ตํ ตํ อารภิตฺวา จาริตฺตวาริตฺตวเสน สีลสฺส, พุทฺธานุสฺสติวเสน สํยมสฺส, ตพฺพตฺถุกวิปสฺสนามนสิการปจฺจเวกฺขณวเสน ทมสฺส จ ปวตฺติ ตสฺส ตสฺส ผลวิภูติ จ เวทิตพฺพา.

Así, la distinción de los frutos de la generosidad hacia objetos como la Sangha debe entenderse según el método expuesto en el Dakkhiṇāvibhaṅga Sutta, el Velāma Sutta, etc. Del mismo modo que se ha mostrado la práctica y la excelencia del fruto de la generosidad hacia monumentos y otros objetos, así también debe entenderse, según corresponda, la práctica y la excelencia de los frutos de la moralidad (sīla) basada en la observancia de lo que debe hacerse y evitarse; de la restricción (saṃyama) basada en el recuerdo del Buda (buddhānussati); y del autocontrol (dama) basado en el desarrollo de la visión cabal (vipassanā), la atención y la reflexión sobre esos mismos objetos.

อฏฺฐมคาถาวณฺณนา

Comentario al octavo verso.

เอวํ ภควา ทานาทีหิ นิธียมานสฺส ปุญฺญมยนิธิโน เจติยาทิเภทํ วตฺถุํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เอเตสุ วตฺถูสุ สุนิหิตสฺส ตสฺส นิธิโน คมฺภีเร โอทกนฺติเก นิหิตนิธิโต วิเสสํ ทสฺเสนฺโต อาห –

De esta manera, el Bendito, habiendo mostrado los diversos objetos, como los monumentos, para el tesoro compuesto de méritos que se deposita mediante la generosidad y demás, ahora, para mostrar la distinción de este tesoro bien guardado en tales objetos frente al tesoro enterrado en un pozo profundo cerca del agua, dijo:

๘. ‘‘เอโส นิธิ สุนิหิโต, อเชยฺโย อนุคามิโก.

8. «Este tesoro está bien depositado, es inexpugnable y lo sigue a uno a todas partes.»

ปหาย คมนีเยสุ, เอตํ อาทาย คจฺฉตี’’ติ.

«Mientras que otros tesoros deben abandonarse al partir, este tesoro es el que uno se lleva consigo».

ตตฺถ ปุพฺพปเทน ตํ ทานาทีหิ สุนิหิตนิธึ นิทฺทิสติ ‘‘เอโส นิธิ สุนิหิโต’’ติ. อเชยฺโยติ ปเรหิ เชตฺวา คเหตุํ น สกฺกา, อจฺเจยฺโยติปิ ปาโฐ, ตสฺส อจฺจิตพฺโพ อจฺจนารโห หิตสุขตฺถิเกน อุปจิตพฺโพติ อตฺโถ. เอตสฺมิญฺจ ปาเฐ เอโส นิธิ อจฺเจยฺโยติ สมฺพนฺธิตฺวา ปุน ‘‘กสฺมา’’ติ อนุโยคํ ทสฺเสตฺวา ‘‘ยสฺมา สุนิหิโต อนุคามิโก’’ติ สมฺพนฺธิตพฺพํ. อิตรถา หิ สุนิหิตสฺส อจฺเจยฺยตฺตํ วุตฺตํ ภเวยฺย, น จ สุนิหิโต อจฺจนีโย. อจฺจิโต เอว หิ โสติ. อนุคจฺฉตีติ อนุคามิโก, ปรโลกํ คจฺฉนฺตมฺปิ ตตฺถ ตตฺถ ผลทาเนน น วิชหตีติ อตฺโถ.

En ese pasaje, con la frase inicial «Este tesoro está bien depositado» [eso nidhi sunihito], señala aquel tesoro bien guardado mediante la generosidad y demás. «Inexpugnable» (ajeyyo) significa que no puede ser arrebatado ni conquistado por otros. Existe también la variante «acceyyo», que significa que debe ser acumulado o es digno de ser honrado por quien busca su bienestar y felicidad. En esta lectura, se conecta como «este tesoro debe ser acumulado» y luego se vincula con la pregunta «¿por qué?», respondiendo «porque al estar bien depositado, lo sigue a uno». De lo contrario, se entendería que lo ya bien depositado debe ser acumulado de nuevo, lo cual no es correcto, pues ya ha sido honrado. «Lo sigue a uno» (anugāmiko) significa que acompaña a quien parte hacia el otro mundo, no abandonándolo en los diversos renacimientos y otorgándole sus frutos en cada lugar. Este es el significado.

ปหาย คมนีเยสุ เอตํ อาทาย คจฺฉตีติ มรณกาเล ปจฺจุปฏฺฐิเต สพฺพโภเคสุ ปหาย คมนีเยสุ เอตํ นิธึ อาทาย ปรโลกํ คจฺฉตีติ อยํ กิร เอตสฺส อตฺโถ. โส ปน น ยุชฺชติ. กสฺมา? โภคานํ [Pg.190] อคมนียโต. ปหาตพฺพา เอว หิ เต เต โภคา, น คมนียา, คมนียา ปน เต เต คติวิเสสา. ยโต ยทิ เอส อตฺโถ สิยา, ปหาย โภเค คมนีเยสุ คติวิเสเสสุ อิติ วเทยฺย. ตสฺมา เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ – ‘‘นิธิ วา ฐานา จวตี’’ติ เอวมาทินา ปกาเรน ปหาย มจฺจํ โภเคสุ คจฺฉนฺเตสุ เอตํ อาทาย คจฺฉตีติ. เอโส หิ อนุคามิกตฺตา ตํ นปฺปชหตีติ.

En relación a la frase 'habiendo dejado atrás lo que debe ser abandonado, llevándose esto se parte', el significado es que cuando el momento de la muerte se aproxima, habiendo dejado atrás todas las posesiones mundanas que inevitablemente han de ser abandonadas, uno parte hacia el otro mundo llevándose este tesoro del mérito. Sin embargo, esa interpretación [que se refiere a llevarse las posesiones] no es adecuada. ¿Por qué? Porque las riquezas no acompañan a quien parte. Ciertamente, todas esas diversas riquezas deben ser abandonadas y no son algo que se lleve consigo; lo que se alcanza son los diversos destinos (gati). Por lo tanto, si ese fuera el sentido, se diría 'habiendo dejado las riquezas, se parte hacia los diversos destinos'. Así, el significado aquí debe entenderse de la siguiente manera: a través de medios tales como 'el tesoro se desvía de su lugar', cuando un mortal parte dejando atrás sus riquezas, se lleva esto [el mérito] consigo al partir. Pues esto, al ser algo que le sigue constantemente, no lo abandona.

ตตฺถ สิยา ‘‘คมนีเยสูติ เอตฺถ คนฺตพฺเพสูติ อตฺโถ, น คจฺฉนฺเตสู’’ติ. ตํ น เอกํสโต คเหตพฺพํ. ยถา หิ ‘‘อริยา นิยฺยานิกา’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๔๑) เอตฺถ นิยฺยนฺตาติ อตฺโถ, น นิยฺยาตพฺพาติ, เอวมิธาปิ คจฺฉนฺเตสูติ อตฺโถ, น คนฺตพฺเพสูติ.

En este contexto, podría argumentarse: 'En la palabra gamanīyesu, el significado es gantabbesu (hacia lo que se debe ir), no gacchantesu (entre aquellos que se van)'. Sin embargo, esto no debe aceptarse de manera absoluta. Así como en la expresión 'ariyā niyyānikā' el sentido es 'aquellos que salen [del sufrimiento]', y no 'aquello de lo cual se debe salir', del mismo modo aquí también el significado es 'entre aquellos que se van' y no 'hacia lo que se debe ir'.

อถ วา ยสฺมา เอส มรณกาเล กสฺสจิ ทาตุกาโม โภเค อามสิตุมฺปิ น ลภติ, ตสฺมา เตน เต โภคา ปุพฺพํ กาเยน ปหาตพฺพา, ปจฺฉา วิหตาเสน เจตสา คนฺตพฺพา, อติกฺกมิตพฺพาติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺมา ปุพฺพํ กาเยน ปหาย ปจฺฉา เจตสา คมนีเยสุ โภเคสูติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ปุริมสฺมึ อตฺเถ นิทฺธารเณ ภุมฺมวจนํ, ปหาย คมนีเยสุ โภเคสุ เอกเมเวตํ ปุญฺญนิธิวิภวํ ตโต นีหริตฺวา อาทาย คจฺฉตีติ. ปจฺฉิเม อตฺเถ ภาเวนภาวลกฺขเณ ภุมฺมวจนํ. โภคานญฺหิ คมนียภาเวน เอตสฺส นิธิสฺส อาทาย คมนียภาโว ลกฺขียตีติ.

Alternativamente, dado que en el momento de la muerte una persona, aunque desee dar sus riquezas a alguien, ya no puede ni siquiera tocarlas, se dice que esas riquezas primero deben ser abandonadas físicamente y luego deben ser trascendidas mentalmente con un corazón libre de apegos. Por lo tanto, el significado en este pasaje debe verse como: 'entre las riquezas que han de ser abandonadas primero con el cuerpo y luego con la mente'. En la primera interpretación, el caso locativo se usa para distinción (niddhāraṇa): de entre todas las riquezas que deben dejarse al partir, uno extrae y se lleva consigo solo esta riqueza que es el tesoro del mérito. En la segunda interpretación, el caso locativo se usa para indicar una condición o característica (bhāvalakkhaṇa): ciertamente, por el hecho de que las riquezas han de ser abandonadas, se reconoce el hecho de que este tesoro [del mérito] es lo que se lleva consigo al partir.

นวมคาถาวณฺณนา

Comentario a la Novena Estrofa

เอวํ ภควา อิมสฺส ปุญฺญนิธิโน คมฺภีเร โอทกนฺติเก นิหิตนิธิโต วิเสสํ ทสฺเสตฺวา ปุน อตฺตโน ภณฺฑคุณสํวณฺณเนน กยชนสฺส อุสฺสาหํ ชเนนฺโต อุฬารภณฺฑวาณิโช วิย อตฺตนา เทสิตปุญฺญนิธิคุณสํวณฺณเนน ตสฺมึ ปุญฺญนิธิมฺหิ เทวมนุสฺสานํ อุสฺสาหํ ชเนนฺโต อาห –

De esta manera, habiendo mostrado la distinción de este tesoro del mérito frente a los tesoros enterrados en las profundidades cerca del agua, el Bienaventurado, como un comerciante de bienes nobles que despierta el entusiasmo en los compradores elogiando las cualidades de su mercancía, habló para inspirar entusiasmo en dioses y humanos hacia ese tesoro del mérito, elogiando las cualidades del tesoro del mérito que Él mismo había enseñado:

๙. ‘‘อสาธารณมญฺเญสํ, อโจราหรโณ นิธิ.

9. «Es un tesoro que no se comparte con otros, y que los ladrones no pueden robar.

กยิราถ ธีโร ปุญฺญานิ, โย นิธิ อนุคามิโก’’ติ.

Que el sabio realice méritos; ese es el tesoro que le sigue constantemente».

ตตฺถ [Pg.191] อสาธารณมญฺเญสนฺติ อสาธารโณ อญฺเญสํ, มกาโร ปทสนฺธิกโร ‘‘อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา’’ติอาทีสุ วิย. น โจเรหิ อาหรโณ อโจราหรโณ, โจเรหิ อาทาตพฺโพ น โหตีติ อตฺโถ. นิธาตพฺโพติ นิธิ. เอวํ ทฺวีหิ ปเทหิ ปุญฺญนิธิคุณํ สํวณฺเณตฺวา ตโต ทฺวีหิ ตตฺถ อุสฺสาหํ ชเนติ ‘‘กยิราถ ธีโร ปุญฺญานิ, โย นิธิ อนุคามิโก’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ยสฺมา ปุญฺญานิ นาม อสาธารโณ อญฺเญสํ, อโจราหรโณ จ นิธิ โหติ. น เกวลญฺจ อสาธารโณ อโจราหรโณ จ นิธิ, อถ โข ปน ‘‘เอโส นิธิ สุนิหิโต, อเชยฺโย อนุคามิโก’’ติ เอตฺถ วุตฺโต โย นิธิ อนุคามิโก. โส จ ยสฺมา ปุญฺญานิเยว, ตสฺมา กยิราถ กเรยฺย ธีโร พุทฺธิสมฺปนฺโน ธิติสมฺปนฺโน จ ปุคฺคโล ปุญฺญานีติ.

En dicho texto, 'asādhāraṇamaññesaṃ' significa que no es compartido con otros; la letra 'ma' es una partícula de unión (sandhi), como en 'adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā'. 'Acorāharaṇo' significa que no puede ser tomado por ladrones, es decir, que no es algo que los ladrones puedan sustraer. Se llama 'nidhi' (tesoro) porque debe ser atesorado (nidhātabbo). Habiendo elogiado así la cualidad del tesoro del mérito con dos términos, luego inspira entusiasmo en ello con otros dos: 'que el sabio realice méritos; ese es el tesoro que le sigue constantemente'. Su significado es: puesto que los méritos constituyen un tesoro que no se comparte con otros y que los ladrones no pueden robar —y no solo es un tesoro no compartido e inexpugnable, sino que, como se dijo antes, 'este tesoro está bien depositado, es invencible y sigue a uno'—, y dado que ese tesoro que sigue a uno no es otra cosa que los méritos mismos, por lo tanto, la persona sabia, dotada de sabiduría y firmeza, debería realizar méritos.

ทสมคาถาวณฺณนา

Comentario a la Décima Estrofa

เอวํ ภควา คุณสํวณฺณเนน ปุญฺญนิธิมฺหิ เทวมนุสฺสานํ อุสฺสาหํ ชเนตฺวา อิทานิ เย อุสฺสหิตฺวา ปุญฺญนิธิกิริยาย สมฺปาเทนฺติ, เตสํ โส ยํ ผลํ เทติ, ตํ สงฺเขปโต ทสฺเสนฺโต อาห –

Habiendo así el Bienaventurado despertado el entusiasmo en dioses y humanos hacia el tesoro del mérito mediante el elogio de sus cualidades, ahora, para mostrar de forma resumida el fruto que este otorga a quienes se esfuerzan en completar la práctica de acumular dicho tesoro, dijo:

๑๐.

10.

‘‘เอส เทวมนุสฺสานํ, สพฺพกามทโท นิธี’’ติ.

«Este tesoro concede todo deseo a dioses y humanos».

อิทานิ ยสฺมา ปตฺถนาย ปฏิพนฺธิตสฺส สพฺพกามททตฺตํ, น วินา ปตฺถนํ โหติ. ยถาห –

Ahora bien, dado que la capacidad de conceder todo deseo está vinculada a la aspiración (patthanā) y no ocurre sin ella, así como Él dijo:

‘‘อากงฺเขยฺย เจ คหปตโย ธมฺมจารี สมจารี ‘อโห วตาหํ กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ขตฺติยมหาสาลานํ สหพฺยตํ อุปปชฺเชยฺย’นฺติ, ฐานํ โข ปเนตํ วิชฺชติ ยํ โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ขตฺติยมหาสาลานํ สหพฺยตํ อุปปชฺเชยฺย. ตํ กิสฺส เหตุ? ตถา หิ โส ธมฺมจารี สมจารี’’ (ม. นิ. ๑.๔๔๒).

«Jefes de familia, si alguien que practica el Dhamma y vive rectamente aspirara: "¡Oh, ojalá que con la disolución del cuerpo, tras la muerte, pudiera renacer en compañía de los nobles de gran estatus!", es posible que tras la muerte renazca en compañía de los nobles de gran estatus. ¿Por qué razón? Porque es alguien que practica el Dhamma y vive rectamente».

เอวํ ‘‘อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหเรยฺย. ตํ กิสฺส เหตุ? ตถา หิ โส ธมฺมจารี สมจารี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๔๒).

Y también: «Podría morar habiendo alcanzado y realizado por sí mismo, mediante el conocimiento superior en esta misma vida, la liberación de la mente y la liberación por la sabiduría que están libres de impurezas. ¿Por qué razón? Porque es alguien que practica el Dhamma y vive rectamente».

ตถา [Pg.192] จาห –

Y de igual manera dijo:

‘‘อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สทฺธาย สมนฺนาคโต โหติ, สีเลน, สุเตน, จาเคน, ปญฺญาย สมนฺนาคโต โหติ, ตสฺส เอวํ โหติ ‘อโห วตาหํ กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ขตฺติยมหาสาลานํ สหพฺยตํ อุปปชฺเชยฺย’นฺติ. โส ตํ จิตฺตํ ปทหติ, ตํ จิตฺตํ อธิฏฺฐาติ, ตํ จิตฺตํ ภาเวติ. ตสฺส เต สงฺขารา จ วิหารา จ เอวํ ภาวิตา เอวํ พหุลีกตา ตตฺรูปปตฺติยา สํวตฺตนฺตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๖๑) เอวมาทิ.

«Aquí, monjes, un monje está dotado de fe, de virtud, de aprendizaje, de generosidad y de sabiduría, y piensa: "¡Oh, ojalá que con la disolución del cuerpo, tras la muerte, pudiera renacer en compañía de los nobles de gran estatus!". Él aplica su mente a ello, establece su mente en ello y desarrolla su mente en ello. Esas formaciones (saṅkhārā) y estados de morada (vihārā) así desarrollados y cultivados, conducen a su renacimiento en dicho estado», y así sucesivamente.

ตสฺมา ตํ ตถา ตถา อากงฺขปริยายํ จิตฺตปทหนาธิฏฺฐานภาวนาปริกฺขารํ ปตฺถนํ ตสฺส สพฺพกามททตฺเต เหตุํ ทสฺเสนฺโต อาห –

Por lo tanto, mostrando la causa por la cual se conceden todos los deseos mediante la aspiración que, según las diversas formas de desear, está equipada con la aplicación, determinación y desarrollo de la mente, dijo:

‘‘ยํ ยเทวาภิปตฺเถนฺติ, สพฺพเมเตน ลพฺภตี’’ติ.

«Cualquier cosa que deseen, todo se obtiene mediante este [tesoro]».

เอกาทสมคาถาวณฺณนา

Comentario a la Undécima Estrofa

๑๑. อิทานิ ยํ ตํ สพฺพํ เอเตน ลพฺภติ, ตํ โอธิโส โอธิโส ทสฺเสนฺโต ‘‘สุวณฺณตา สุสรตา’’ติ เอวมาทิคาถาโย อาห.

11. Ahora, para mostrar detalladamente todo aquello que se obtiene mediante este [tesoro], pronunció las estrofas que comienzan con: «Belleza de complexión, voz melodiosa...».

ตตฺถ ปฐมคาถาย ตาว สุวณฺณตา นาม สุนฺทรจฺฉวิวณฺณตา กญฺจนสนฺนิภตฺตจตา, สาปิ เอเตน ปุญฺญนิธินา ลพฺภติ. ยถาห –

En la primera de esas estrofas, 'suvaṇṇatā' significa tener una complexión cutánea hermosa, una piel que brilla como el oro puro; esto también se obtiene mediante este tesoro del mérito. Tal como Él dijo:

‘‘ยมฺปิ, ภิกฺขเว, ตถาคโต ปุริมํ ชาตึ…เป… ปุพฺเพ มนุสฺสภูโต สมาโน อกฺโกธโน อโหสิ อนุปายาสพหุโล, พหุมฺปิ วุตฺโต สมาโน นาภิสชฺชิ น กุปฺปิ น พฺยาปชฺชิ น ปติตฺถียิ, น โกปญฺจ โทสญฺจ อปฺปจฺจยญฺจ ปาตฺวากาสิ, ทาตา จ อโหสิ สุขุมานํ มุทุกานํ อตฺถรณานํ ปาวุรณานํ โขมสุขุมานํ กปฺปาสิก…เป… โกเสยฺย…เป… กมฺพลสุขุมานํ. โส ตสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา…เป… อิตฺถตฺตํ อาคโต สมาโน อิมํ มหาปุริสลกฺขณํ ปฏิลภติ. สุวณฺณวณฺโณ โหติ กญฺจนสนฺนิภตฺตโจ’’ติ (ที. นิ. ๓.๒๑๘).

«Además, monjes, cuando el Tathāgata en una existencia anterior... siendo en el pasado un ser humano, no era colérico ni propenso a la irritación; incluso cuando se le insultaba mucho, no se aferraba, no se enojaba, no se perturbaba ni guardaba rencor, ni manifestaba ira, odio o descontento. Fue donante de finas y suaves alfombras y mantos, de lino fino, de algodón fino... de seda fina... de lana fina. Por haber realizado y acumulado esa acción... al llegar a este estado [de la Budeidad], obtiene esta marca de Gran Hombre: es de color dorado, con la piel semejante al oro» (Dī. Ni. 3.218).

สุสรตา นาม พฺรหฺมสฺสรตา กรวีกภาณิตา, สาปิ เอเตน ลพฺภติ. ยถาห –

La cualidad de tener una voz melodiosa consiste en tener una voz como la de Brahma y un hablar como el del ave karavika; esto también se obtiene mediante este [tesoro de mérito]. Tal como se ha dicho:

‘‘ยมฺปิ[Pg.193], ภิกฺขเว, ตถาคโต ปุริมํ ชาตึ…เป… ผรุสํ วาจํ ปหาย ผรุสาย วาจาย ปฏิวิรโต อโหสิ, ยา สา วาจา เนลา กณฺณสุขา…เป… ตถารูปึ วาจํ ภาสิตา อโหสิ. โส ตสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา…เป… อิตฺถตฺตํ อาคโต สมาโน อิมานิ ทฺเว มหาปุริสลกฺขณานิ ปฏิลภติ. ปหุตชิวฺโห จ โหติ พฺรหฺมสฺสโร จ กรวีกภาณี’’ติ (ที. นิ. ๓.๒๓๖).

«Además, monjes, cuando el Tathāgata en una existencia anterior... abandonando el habla áspera, se abstuvo del habla áspera; hablaba aquellas palabras que eran impecables, agradables al oído... hablaba palabras de tal naturaleza. Por haber realizado y acumulado esa acción... al llegar a este estado, obtiene estas dos marcas de Gran Hombre: posee una lengua larga y tiene una voz como la de Brahma y un hablar como el del ave karavika» (Dī. Ni. 3.236).

สุสณฺฐานาติ สุฏฺฐุ สณฺฐานตา, สมจิตวฏฺฏิตยุตฺตฏฺฐาเนสุ องฺคปจฺจงฺคานํ สมจิตวฏฺฏิตภาเวน สนฺนิเวโสติ วุตฺตํ โหติ. สาปิ เอเตน ลพฺภติ. ยถาห –

«Bien proporcionado» (susaṇṭhāna) significa tener una forma excelente; se refiere a la disposición de los miembros mayores y menores con una condición de uniformidad y redondez en los lugares donde corresponde que sean parejos, redondeados y proporcionados. Esto también se obtiene mediante este [tesoro de mérito]. Tal como se ha dicho:

‘‘ยมฺปิ, ภิกฺขเว, ตถาคโต ปุริมํ ชาตึ…เป… ปุพฺเพ มนุสฺสภูโต สมาโน พหุชนสฺส อตฺถกาโม อโหสิ หิตกาโม ผาสุกาโม โยคกฺเขมกาโม ‘กินฺติ เม สทฺธาย วฑฺเฒยฺยุํ, สีเลน สุเตน จาเคน ปญฺญาย ธนธญฺเญน เขตฺตวตฺถุนา ทฺวิปทจตุปฺปเทหิ ปุตฺตทาเรหิ ทาสกมฺมกรโปริเสหิ ญาตีหิ มิตฺเตหิ พนฺธเวหิ วฑฺเฒยฺยุ’นฺติ, โส ตสฺส กมฺมสฺส…เป… สมาโน อิมานิ ตีณิ มหาปุริสลกฺขณานิ ปฏิลภติ, สีหปุพฺพฑฺฒกาโย จ โหติ จิตนฺตรํโส จ สมวฏฺฏกฺขนฺโธ จา’’ติ (ที. นิ. ๓.๒๒๔) เอวมาทิ.

«Además, monjes, cuando el Tathāgata en una existencia anterior... siendo en el pasado un ser humano, deseaba el bienestar, el beneficio, la comodidad y la seguridad de la multitud, pensando: '¿Cómo podrían ellos crecer en fe, virtud, aprendizaje, generosidad, sabiduría, riqueza y grano, campos y tierras, animales de dos y cuatro patas, hijos y esposas, siervos, trabajadores y hombres, parientes, amigos y allegados?'. Por esa acción... al ser [Tathāgata], obtiene estas tres marcas de Gran Hombre: tiene la parte anterior del cuerpo como la de un león, tiene los hombros bien llenos y tiene el tronco bien redondeado» (Dī. Ni. 3.224), etc.

อิมินา นเยน อิโต ปเรสมฺปิ อิมินา ปุญฺญนิธินา ปฏิลาภสาธกานิ สุตฺตปทานิ ตโต ตโต อาเนตฺวา วตฺตพฺพานิ. อติวิตฺถารภเยน ตุ สํขิตฺตํ, อิทานิ อวเสสปทานํ วณฺณนํ กริสฺสามิ.

Siguiendo este método, deben citarse otros pasajes de los Suttas de diversos lugares que demuestren la obtención de las demás marcas mediante este tesoro de mérito. Sin embargo, por temor a una extensión excesiva, se presenta de forma resumida; ahora realizaré el comentario de los términos restantes.

สุรูปตาติ เอตฺถ สกลสรีรํ รูปนฺติ เวทิตพฺพํ ‘‘อากาโส ปริวาริโต รูปํตฺเวว สงฺขํ คจฺฉตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๐๖) วิย, ตสฺส รูปสฺส สุนฺทรตา สุรูปตา นาติทีฆตา นาติรสฺสตา นาติกิสตา นาติถูลตา นาติกาฬตา นจฺโจทาตตาติ วุตฺตํ โหติ. อาธิปจฺจนฺติ อธิปติภาโว, ขตฺติยมหาสาลาทิภาเวน สามิกภาโวติ อตฺโถ. ปริวาโรติ อคาริกานํ สชนปริชนสมฺปตฺติ, อนคาริกานํ ปริสสมฺปตฺติ, อาธิปจฺจญฺจ [Pg.194] ปริวาโร จ อาธิปจฺจปริวาโร. เอตฺถ จ สุวณฺณตาทีหิ สรีรสมฺปตฺติ, อาธิปจฺเจน โภคสมฺปตฺติ, ปริวาเรน สชนปริชนสมฺปตฺติ วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. สพฺพเมเตน ลพฺภตีติ ยํ ตํ ‘‘ยํ ยเทวาภิปตฺเถนฺติ, สพฺพเมเตน ลพฺภตี’’ติ วุตฺตํ, ตตฺถ อิทมฺปิ ตาว ปฐมํ โอธิโส วุตฺตสุวณฺณตาทิ สพฺพเมเตน ลพฺภตีติ เวทิตพฺพนฺติ ทสฺเสติ.

En cuanto a «belleza de forma» (surūpatā), debe entenderse que aquí «forma» (rūpa) se refiere a todo el cuerpo, de manera similar a pasajes tales como «el espacio rodeado se conoce como forma» (Ma. Ni. 1.306). La belleza de esa forma consiste en no ser ni demasiado alto ni demasiado bajo, ni demasiado delgado ni demasiado robusto, ni demasiado oscuro ni demasiado pálido; esto es lo que se quiere decir. «Soberanía» (ādhipacca) significa la condición de señor, el estado de ser un amo como un noble de gran fortuna (khattiya-mahāsāla), etc. «Séquito» (parivāra) se refiere a la abundancia de parientes y seguidores para los laicos, y a la abundancia de una asamblea para los monjes. «Soberanía y séquito» es ādhipacca-parivāra. Aquí debe entenderse que con términos como «hermosura» (suvaṇṇatā) se describe la perfección del cuerpo; con «soberanía», la perfección de las posesiones; y con «séquito», la perfección de los seguidores y parientes. «Todo se obtiene mediante este» se refiere a lo dicho: «Cualquier cosa que deseen, todo se obtiene mediante este». En ese contexto, se muestra primero que todo lo mencionado anteriormente, como la hermosura, etc., se obtiene de manera específica mediante este [tesoro de mérito].

ทฺวาทสมคาถาวณฺณนา

Comentario de la duodécima estrofa

๑๒. เอวมิมาย คาถาย ปุญฺญานุภาเวน ลภิตพฺพํ รชฺชสมฺปตฺติโต โอรํ เทวมนุสฺสสมฺปตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตทุภยรชฺชสมฺปตฺตึ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปเทสรชฺช’’นฺติ อิมํ คาถมาห.

12. Habiendo mostrado así, mediante esta estrofa, la excelencia entre los reinos de dioses y humanos que es inferior a la soberanía obtenida por el poder del mérito, ahora, para mostrar la soberanía en ambos reinos, pronunció esta estrofa: «Soberanía regional» (padesarajjaṃ).

ตตฺถ ปเทสรชฺชนฺติ เอกทีปมฺปิ สกลํ อปาปุณิตฺวา ปถวิยา เอกเมกสฺมึ ปเทเส รชฺชํ. อิสฺสรภาโว อิสฺสริยํ, อิมินา ทีปจกฺกวตฺติรชฺชํ ทสฺเสติ. จกฺกวตฺติสุขํ ปิยนฺติ อิฏฺฐํ กนฺตํ มนาปํ จกฺกวตฺติสุขํ. อิมินา จาตุรนฺตจกฺกวตฺติรชฺชํ ทสฺเสติ. เทเวสุ รชฺชํ เทวรชฺชํ, เอเตน มนฺธาตาทีนมฺปิ มนุสฺสานํ เทวรชฺชํ ทสฺสิตํ โหติ. อปิ ทิพฺเพสูติ อิมินา เย เต ทิวิ ภวตฺตา ‘‘ทิพฺพา’’ติ วุจฺจนฺติ, เตสุ ทิพฺเพสุ กาเยสุ อุปฺปนฺนานมฺปิ เทวรชฺชํ ทสฺเสติ. สพฺพเมเตน ลพฺภตีติ ยํ ตํ ‘‘ยํ ยเทวาภิปตฺเถนฺติ, สพฺพเมเตน ลพฺภตี’’ติ วุตฺตํ, ตตฺถ อิทมฺปิ ทุติยํ โอธิโส ปเทสรชฺชาทิ สพฺพเมเตน ลพฺภตีติ เวทิตพฺพนฺติ ทสฺเสติ.

En esa estrofa, «soberanía regional» (padesarajjaṃ) se refiere al reinado en una región específica de la tierra, sin llegar a abarcar la totalidad de un continente. «Dominio» (issariya) es la condición de señor; con esto muestra la felicidad de un monarca universal en un continente. La felicidad de un monarca universal es «deseable» (piyaṃ), es decir, querida, encantadora y agradable; con esto muestra la soberanía de un monarca universal sobre los cuatro continentes. El reinado entre los dioses es «reinado celestial» (devarajjaṃ); con esto se muestra el reinado celestial incluso de seres humanos como Mandhātu y otros. Con la frase «incluso entre los seres divinos» (api dibbesu), se refiere a aquellos que han nacido en estados celestiales y son llamados «divinos»; muestra el reinado celestial incluso para aquellos nacidos en cuerpos divinos. «Todo se obtiene mediante este» se refiere a lo dicho: «Cualquier cosa que deseen, todo se obtiene mediante este». En ese contexto, se muestra por segunda vez, de manera específica, que todo, comenzando por la soberanía regional, se obtiene mediante este [tesoro de mérito].

เตรสมคาถาวณฺณนา

Comentario de la decimotercera estrofa

๑๓. เอวมิมาย คาถาย ปุญฺญานุภาเวน ลภิตพฺพํ เทวมนุสฺสรชฺชสมฺปตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ทฺวีหิ คาถาหิ วุตฺตํ สมฺปตฺตึ สมาสโต ปุรกฺขตฺวา นิพฺพานสมฺปตฺตึ ทสฺเสนฺโต ‘‘มานุสฺสิกา จ สมฺปตฺตี’’ติ อิมํ คาถมาห.

13. Habiendo mostrado así, mediante esta estrofa, la excelencia del reinado entre dioses y humanos obtenida por el poder del mérito, ahora, tras haber presentado de forma resumida la excelencia mencionada en las dos estrofas, deseando mostrar la excelencia del Nibbāna, pronunció esta estrofa: «La excelencia humana» (mānussikā ca sampatti).

ตสฺสายํ ปทวณฺณนา – มนุสฺสานํ อยนฺติ มานุสฺสี, มานุสฺสี เอว มานุสฺสิกา. สมฺปชฺชนํ สมฺปตฺติ. เทวานํ โลโก เทวโลโก. ตสฺมึ เทวโลเก. ยาติ อนวเสสปริยาทานํ, รมนฺติ เอตาย อชฺฌตฺตํ อุปฺปนฺนาย พหิทฺธา วา อุปกรณภูตายาติ รติ, สุขสฺส สุขวตฺถุโน เจตํ [Pg.195] อธิวจนํ. ยาติ อนิยตวจนํ จสทฺโท ปุพฺพสมฺปตฺติยา สห สมฺปิณฺฑนตฺโถ. นิพฺพานํเยว นิพฺพานสมฺปตฺติ.

Esta es la explicación de sus términos: lo que pertenece a los seres humanos es «humano» (mānussī); mānussī es lo mismo que mānussikā. «Excelencia» (sampatti) es el logro de la plenitud. El mundo de los dioses es el «mundo celestial» (devaloko). En ese mundo celestial, aquello por lo cual se deleitan —ya sea que haya surgido internamente o que sirva como un objeto externo de deleite, abarcándolo todo sin excepción— es el «deleite» (rati); este es un sinónimo de la felicidad y de los objetos de felicidad. La palabra «yā» (cualquiera) es un término indefinido. La partícula «ca» (y) tiene el sentido de agrupar junto con la excelencia mencionada anteriormente. El Nibbāna mismo es la «excelencia del Nibbāna» (nibbānasampatti).

อยํ ปน อตฺถวณฺณนา – ยา เอสา ‘‘สุวณฺณตา’’ติอาทีหิ ปเทหิ มานุสฺสิกา จ สมฺปตฺติ เทวโลเก จ ยา รติ วุตฺตา, สา จ สพฺพา, ยา จายมปรา สทฺธานุสาริภาวาทิวเสน ปตฺตพฺพา นิพฺพานสมฺปตฺติ, สา จาติ อิทํ ตติยมฺปิ โอธิโส สพฺพเมเตน ลพฺภตีติ.

Esta es la explicación del significado: toda esa prosperidad humana y deleite en el mundo celestial mencionado a través de términos como 'belleza' (suvaṇṇatā), etc., así como esta otra realización del Nibbana que debe alcanzarse mediante el estado de seguidor por fe (saddhānusāribhāva), etc.; todo esto, por tercera vez y de manera específica, se obtiene mediante este [tesoro del mérito].

อถ วา ยา ปุพฺเพ สุวณฺณตาทีหิ อวุตฺตา ‘‘สูรา สติมนฺโต อิธ พฺรหฺมจริยวาโส’’ติ เอวมาทินา (อ. นิ. ๙.๒๑) นเยน นิทฺทิฏฺฐา ปญฺญาเวยฺยตฺติยาทิเภทา จ มานุสฺสิกา สมฺปตฺติ, อปรา เทวโลเก จ ยา ฌานาทิรติ, ยา จ ยถาวุตฺตปฺปการา นิพฺพานสมฺปตฺติ จาติ อิทมฺปิ ตติยํ โอธิโส สพฺพเมเตน ลพฺภตีติ. เอวมฺเปตฺถ อตฺถวณฺณนา เวทิตพฺพา.

Alternativamente: la prosperidad humana que no fue mencionada anteriormente mediante 'belleza', etc., sino que se indica mediante el método de 'valientes, conscientes, aquí llevando la vida santa', etc., consistente en distinciones como la agudeza de la sabiduría; y además, aquel deleite en el mundo de los devas como los jhanas (absorciones), etc., y la realización del Nibbana del tipo ya mencionado; todo esto también, por tercera vez y de manera específica, se obtiene mediante este. Así debe entenderse la explicación del significado en este punto.

จุทฺทสมคาถาวณฺณนา

Comentario a la decimocuarta estrofa.

๑๔. เอวมิมาย คาถาย ปุญฺญานุภาเวน ลภิตพฺพํ สทฺธานุสารีภาวาทิวเสน ปตฺตพฺพํ นิพฺพานสมฺปตฺติมฺปิ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เตวิชฺชอุภโตภาควิมุตฺตภาววเสนปิ ปตฺตพฺพํ ตเมว ตสฺส อุปายญฺจ ทสฺเสนฺโต ‘‘มิตฺตสมฺปทมาคมฺมา’’ติ อิมํ คาถมาห.

14. Habiendo mostrado así, en esta estrofa, la realización del Nibbana que se puede obtener por el poder del mérito y que debe alcanzarse mediante el estado de seguidor por fe, etc., ahora, para mostrar esa misma realización que debe alcanzarse también mediante el estado de poseedor de los tres conocimientos (tevijja) y de la liberación por ambos lados (ubhatobhāgavimutta), y el medio para ello, el Bienaventurado pronunció esta estrofa: 'mittasampadamāgamma' (apoyándose en la excelencia de la amistad).

ตสฺสายํ ปทวณฺณนา – สมฺปชฺชติ เอตาย คุณวิภูตึ ปาปุณาตีติ สมฺปทา, มิตฺโต เอว สมฺปทา มิตฺตสมฺปทา, ตํ มิตฺตสมฺปทํ. อาคมฺมาติ นิสฺสาย. โยนิโสติ อุปาเยน. ปยุญฺชโตติ โยคานุฏฺฐานํ กโรโต. วิชานาติ เอตายาติ วิชฺชา, วิมุจฺจติ เอตาย, สยํ วา วิมุจฺจตีติ วิมุตฺติ, วิชฺชา จ วิมุตฺติ จ วิชฺชาวิมุตฺติโย, วิชฺชาวิมุตฺตีสุ วสีภาโว วิชฺชาวิมุตฺติวสีภาโว.

Esta es la explicación de las palabras de la estrofa: se le llama 'perfección' (sampadā) porque mediante ella uno alcanza la excelencia de las cualidades (guṇavibhūti); el amigo mismo es la perfección, por tanto, 'excelencia de la amistad' (mittasampadā). 'Āgammā' significa apoyándose en. 'Yoniso' significa por medio del método adecuado. 'Payuñjato' significa para aquel que realiza la práctica del esfuerzo (yoga). 'Vijjā' es aquello mediante lo cual se conoce; 'vimutti' es aquello mediante lo cual uno se libera, o bien, se libera por sí mismo; así, el conocimiento y la liberación son 'vijjāvimutti'. El dominio en los conocimientos y las liberaciones es 'vijjāvimuttivasībhāvo'.

อยํ ปน อตฺถวณฺณนา – ยฺวายํ มิตฺตสมฺปทมาคมฺม สตฺถารํ วา อญฺญตรํ วา ครุฏฺฐานิยํ สพฺรหฺมจารึ นิสฺสาย ตโต โอวาทญฺจ อนุสาสนิญฺจ คเหตฺวา ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปตฺติยา โยนิโส ปยุญฺชโต ปุพฺเพนิวาสาทีสุ ตีสุ วิชฺชาสุ ‘‘ตตฺถ กตมา วิมุตฺติ? จิตฺตสฺส จ อธิมุตฺติ นิพฺพานญฺจา’’ติ (ธ. ส. ๑๓๘๑) เอวํ อาคตาย อฏฺฐสมาปตฺตินิพฺพานเภทาย วิมุตฺติยา จ ตถา ตถา อทนฺธายิตตฺเตน [Pg.196] วสีภาโว, อิทมฺปิ จตุตฺถํ โอธิโส สพฺพเมเตน ลพฺภตีติ.

Esta es la explicación del significado: aquel individuo que, apoyándose en la excelencia de la amistad, ya sea en el Maestro o en algún compañero de vida santa digno de respeto, recibe de él consejos e instrucciones y, practicando de acuerdo con lo instruido, se aplica con el método adecuado, obtiene el dominio en los tres conocimientos, como el recuerdo de vidas pasadas, etc. En ese contexto, ¿qué es la liberación? Se llama liberación tanto a la liberación de la mente como al Nibbana. Así, mediante la liberación que se presenta dividida en las ocho realizaciones (attainments) y el Nibbana, surge el dominio debido a la prontitud y ausencia de vacilación en cada caso. Todo esto también, por cuarta vez y de manera específica, se obtiene mediante este [tesoro del mérito].

ปนฺนรสมคาถาวณฺณนา

Comentario a la decimoquinta estrofa.

๑๕. เอวมิมาย คาถาย ปุพฺเพ กถิตวิชฺชาวิมุตฺติวสีภาวภาคิยปุญฺญานุภาเวน ลภิตพฺพํ เตวิชฺชอุภโตภาควิมุตฺตภาววเสนปิ ปตฺตพฺพํ นิพฺพานสมฺปตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยสฺมา วิชฺชาวิมุตฺติวสีภาวปฺปตฺตา เตวิชฺชา อุภโตภาควิมุตฺตาปิ สพฺเพ ปฏิสมฺภิทาทิคุณวิภูตึ ลภนฺติ, อิมาย ปุญฺญสมฺปทาย จ ตสฺสา คุณวิภูติยา ปทฏฺฐานวเสน ตถา ตถา สาปิ ลพฺภติ, ตสฺมา ตมฺปิ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปฏิสมฺภิทา วิโมกฺขา จา’’ติ อิมํ คาถมาห.

15. Habiendo mostrado así en esta estrofa la realización del Nibbana que debe alcanzarse mediante el poder del mérito relacionado con el dominio de los conocimientos y la liberación mencionado anteriormente, incluso mediante el estado de poseedor de los tres conocimientos y de la liberación por ambos lados; ahora, puesto que todos aquellos que han alcanzado el dominio en el conocimiento y la liberación —sean poseedores de los tres conocimientos o liberados por ambos lados— obtienen la excelencia de cualidades como los conocimientos analíticos (paṭisambhidā), y dado que estas se obtienen respectivamente gracias a esta perfección del mérito como su causa próxima, el Bienaventurado, para mostrar eso también, pronunció esta estrofa: 'paṭisambhidā vimokkhā ca'.

‘‘ยโต สมฺมา กเตน ยา จายํ ธมฺมตฺถนิรุตฺติปฏิภาเนสุ ปเภทคตา ปญฺญา ปฏิสมฺภิทา’’ติ วุจฺจติ, เย จิเม ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๒.๑๒๙; ๓.๓๓๙) นเยน อฏฺฐ วิโมกฺขา, ยา จายํ ภควโต สาวเกหิ ปตฺตพฺพา สาวกสมฺปตฺติสาธิกา สาวกปารมี, ยา จ สยมฺภุภาวสาธิกา ปจฺเจกโพธิ, ยา จ สพฺพสตฺตุตฺตมภาวสาธิกา พุทฺธภูมิ, อิทมฺปิ ปญฺจมํ โอธิโส สพฺพเมเตน ลพฺภตีติ เวทิตพฺพํ.

Debe entenderse lo siguiente: aquello que se llama 'conocimiento analítico' (paṭisambhidā), que es la sabiduría que ha llegado a la diferenciación en cuanto al fenómeno, el significado, el lenguaje y la elocuencia (dhamma, attha, nirutti, paṭibhāna) debido a lo que ha sido correctamente realizado; y estos ocho niveles de liberación (vimokkha) según el método de 'poseyendo forma, ve las formas', etc.; y esta perfección del discípulo (sāvakapāramī) que deben alcanzar los discípulos del Bienaventurado y que produce la excelencia del discípulo; y el despertar individual (paccekabodhi) que produce el estado de ser alguien que ha despertado por sí mismo; y el estado búdico (buddhabhūmi) que produce el estado de ser el más excelente de todos los seres; todo esto también, por quinta vez y de manera específica, se obtiene mediante este [tesoro del mérito].

โสฬสมคาถาวณฺณนา

Comentario a la decimosexta estrofa.

๑๖. เอวํ ภควา ยํ ตํ ‘‘ยํ ยเทวาภิปตฺเถนฺติ, สพฺพเมเตน ลพฺภตี’’ติ วุตฺตํ, ตํ อิมาหิ ปญฺจหิ คาถาหิ โอธิโส โอธิโส ทสฺเสตฺวา อิทานิ สพฺพเมวิทํ สพฺพกามททนิธิสญฺญิตํ ปุญฺญสมฺปทํ ปสํสนฺโต ‘‘เอวํ มหตฺถิกา เอสา’’ติ อิมาย คาถาย เทสนํ นิฏฺฐเปสิ.

16. De esta manera el Bienaventurado, habiendo mostrado sección por sección mediante estas cinco estrofas aquella declaración que decía: 'Cualquier cosa que anhelen, todo eso se obtiene mediante este', ahora, deseando elogiar esta perfección del mérito conocida como 'el tesoro que concede todos los deseos', concluyó la enseñanza con esta estrofa: 'evaṃ mahatthikā esā'.

ตสฺสายํ ปทวณฺณนา – เอวนฺติ อตีตตฺถนิทสฺสนํ. มหนฺโต อตฺโถ อสฺสาติ มหตฺถิกา, มหโต อตฺถาย สํวตฺตตีติ วุตฺตํ โหติ, มหิทฺธิกาติปิ ปาโฐ. เอสาติ อุทฺเทสวจนํ, เตน ‘‘ยสฺส ทาเนน สีเลนา’’ติ อิโต ปภุติ ยาว ‘‘กยิราถ ธีโร ปุญฺญานี’’ติ วุตฺตํ ปุญฺญสมฺปทํ อุทฺทิสติ. ยทิทนฺติ อภิมุขกรณตฺเถ นิปาโต, เตน เอสาติ อุทฺทิฏฺฐํ นิทฺทิสิตุํ ยา เอสาติ อภิมุขํ กโรติ. ปุญฺญานํ สมฺปทา ปุญฺญสมฺปทา[Pg.197]. ตสฺมาติ การณวจนํ. ธีราติ ธิติมนฺโต. ปสํสนฺตีติ วณฺณยนฺติ. ปณฺฑิตาติ ปญฺญาสมฺปนฺนา. กตปุญฺญตนฺติ กตปุญฺญภาวํ.

Esta es la explicación de las palabras de la estrofa: el término 'evaṃ' indica la riqueza del mérito mencionada anteriormente. Se dice que es 'mahatthikā' porque tiene un gran propósito (attha) o conduce a un gran beneficio; también existe la lectura 'mahiddhikā' (de gran poder). El término 'esā' es una palabra de designación; con ella señala la perfección del mérito mencionada desde 'aquello que mediante la generosidad y la virtud' hasta 'el sabio debe realizar actos meritorios'. 'Yadidaṃ' es una partícula con el sentido de hacer algo manifiesto; mediante ella, para señalar lo que fue designado como 'esta' (esā), hace manifiesto 'esta que es'. La plenitud de los méritos es 'puññasampadā'. El término 'tasmā' indica la causa. 'Dhīrā' significa los que poseen firmeza y sabiduría. 'Pasaṃsanti' significa que elogian. 'Paṇḍitā' significa los dotados de sabiduría. 'Katapuññataṃ' significa el estado de haber realizado méritos.

อยํ ปน อตฺถวณฺณนา – อิติ ภควา สุวณฺณตาทึ พุทฺธภูมิปริโยสานํ ปุญฺญสมฺปทานุภาเวน อธิคนฺตพฺพมตฺถํ วณฺณยิตฺวา อิทานิ ตเมวตฺถํ สมฺปิณฺเฑตฺวา ทสฺเสนฺโต เตเนวตฺเถน ยถาวุตฺตปฺปการาย ปุญฺญสมฺปทาย มหตฺถิกตฺตํ ถุนนฺโต อาห – เอวํ มหโต อตฺถสฺส อาวหเนน มหตฺถิกา เอสา, ยทิทํ มยา ‘‘ยสฺส ทาเนน สีเลนา’’ติอาทินา นเยน เทสิตา ปุญฺญสมฺปทา, ตสฺมา มาทิสา สตฺตานํ หิตสุขาวหาย ธมฺมเทสนาย อกิลาสุตาย ยถาภูตคุเณน จ ธีรา ปณฺฑิตา ‘‘อสาธารณมญฺเญสํ, อโจราหรโณ นิธี’’ติอาทีหิ อิธ วุตฺเตหิ จ, อวุตฺเตหิ จ ‘‘มา, ภิกฺขเว, ปุญฺญานํ ภายิตฺถ, สุขสฺเสตํ, ภิกฺขเว, อธิวจนํ, ยทิทํ ปุญฺญานี’’ติอาทีหิ (อ. นิ. ๗.๖๒; อิติวุ. ๒๒; เนตฺติ. ๑๒๑) วจเนหิ อเนกาการโวการํ กตปุญฺญตํ ปสํสนฺติ, น ปกฺขปาเตนาติ.

Esta es la explicación del significado: habiendo alabado el beneficio que se alcanza por el poder de la plenitud del mérito, comenzando por la belleza del color dorado y terminando con el estado de un Buddha, el Bienaventurado, para mostrar ahora ese mismo beneficio de forma resumida y para encomiar el tesoro que consiste en el gran provecho de esa plenitud del mérito descrita anteriormente, dijo: «De esta manera, por traer tan gran beneficio, esta plenitud del mérito que he enseñado mediante el método que comienza con “aquel que por la generosidad y la virtud”, es de gran provecho; por lo tanto, los sabios valientes como yo, debido a su incansable esfuerzo en la enseñanza del Dhamma para el bienestar y la felicidad de los seres, y de acuerdo con sus cualidades reales, elogian el hecho de haber realizado méritos, el cual tiene múltiples aspectos, mediante las palabras aquí dichas como “no compartido con otros, un tesoro que los ladrones no pueden robar”, y mediante palabras no dichas aquí como “monjes, no temáis a los méritos; méritos es un nombre para la felicidad”; y no lo elogian por favoritismo».

เทสนาปริโยสาเน โส อุปาสโก พหุชเนน สทฺธึ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาสิ, รญฺโญ จ ปเสนทิโกสลสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา เอตมตฺถํ อาโรเจสิ, ราชา อติวิย ตุฏฺโฐ หุตฺวา ‘‘สาธุ, คหปติ, สาธุ โข ตฺวํ, คหปติ, มาทิเสหิปิ อนาหรณียํ นิธึ นิเธสี’’ติ สํราเธตฺวา มหตึ ปูชมกาสีติ.

Al final de la enseñanza, aquel seguidor laico, junto con muchas otras personas, se estableció en el fruto de la entrada en la corriente (sotāpattiphale). Fue ante el rey Pasenadi de Kosala y le informó sobre este asunto. El rey, sintiéndose sumamente complacido, dijo: «¡Bien, dador de sustento! ¡Qué bien, dador de sustento! Has depositado un tesoro que incluso personas como yo no podrían arrebatar», y tras complacerlo, le rindió un gran honor.

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทกปาฐ-อฏฺฐกถาย

En la Paramatthajotikā, el comentario del Khuddakapāṭha.

นิธิกณฺฑสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí termina la explicación del Nidhikaṇḍa Sutta.

๙. เมตฺตสุตฺตวณฺณนา

9. Explicación del Metta Sutta.

นิกฺเขปปฺปโยชนํ

El propósito de la colocación [del sutta].

อิทานิ นิธิกณฺฑานนฺตรํ นิกฺขิตฺตสฺส เมตฺตสุตฺตสฺส วณฺณนากฺกโม อนุปฺปตฺโต. ตสฺส อิธ นิกฺเขปปฺปโยชนํ วตฺวา ตโต ปรํ –

Ahora ha llegado el turno de la explicación del Metta Sutta, que fue colocado inmediatamente después del Nidhikaṇḍa. Habiendo expuesto aquí el propósito de su colocación, después de eso:

‘‘เยน วุตฺตํ ยทา ยตฺถ, ยสฺมา เจเตส ทีปนา;

นิทานํ โสธยิตฺวาสฺส, กริสฺสามตฺถวณฺณนํ’’.

«Explicaremos el significado clarificando su origen: por quién fue dicho, cuándo, dónde y por qué causa se expuso».

ตตฺถ [Pg.198] ยสฺมา นิธิกณฺเฑน ทานสีลาทิปุญฺญสมฺปทา วุตฺตา, สา จ สตฺเตสุ เมตฺตาย กตาย มหปฺผลา โหติ ยาว พุทฺธภูมึ ปาเปตุํ สมตฺถา, ตสฺมา ตสฺสา ปุญฺญสมฺปทาย อุปการทสฺสนตฺถํ, ยสฺมา วา สรเณหิ สาสเน โอตริตฺวา สิกฺขาปเทหิ สีเล ปติฏฺฐิตานํ ทฺวตฺตึสากาเรน ราคปฺปหานสมตฺถํ, กุมารปญฺเหน โมหปฺปหานสมตฺถญฺจ กมฺมฏฺฐานํ ทสฺเสตฺวา, มงฺคลสุตฺเตน ตสฺส ปวตฺติยา มงฺคลภาโว อตฺตรกฺขา จ, รตนสุตฺเตน ตสฺสานุรูปา ปรรกฺขา, ติโรกุฏฺเฏน รตฺตนสุตฺเต วุตฺตภูเตสุ เอกจฺจภูตทสฺสนํ วุตฺตปฺปการาย ปุญฺญสมฺปตฺติยา ปมชฺชนฺตานํ วิปตฺติ จ, นิธิกณฺเฑน ติโรกุฏฺเฏ วุตฺตวิปตฺติปฏิปกฺขภูตา สมฺปตฺติ จ ทสฺสิตา, โทสปฺปหานสมตฺถํ ปน กมฺมฏฺฐานํ อทสฺสิตเมว, ตสฺมา ตํ โทสปฺปหานสมตฺถํ กมฺมฏฺฐานํ ทสฺเสตุํ อิทํ เมตฺตสุตฺตํ อิธ นิกฺขิตฺตํ. เอวญฺหิ สุปริปูโร โหติ ขุทฺทกปาโฐติ อิทมสฺส อิธ นิกฺเขปปฺปโยชนํ.

Al respecto, dado que en el Nidhikaṇḍa se expuso la plenitud del mérito, como la generosidad y la virtud, y dado que tal plenitud del mérito es de gran fruto cuando se ejerce con amor benevolente (mettā) hacia los seres, siendo capaz de conducir incluso hasta el estado de un Buddha, se expuso [el Metta Sutta] para mostrar su apoyo a esa plenitud del mérito. O bien, porque después de haber entrado en la Enseñanza mediante los refugios y establecerse en la virtud mediante los preceptos, se mostraron los temas de meditación (kammaṭṭhāna) capaces de abandonar la codicia mediante las treinta y dos partes del cuerpo, y de abandonar la ignorancia mediante las preguntas del joven; se mostró el carácter auspicioso de su progreso y la autoprotección mediante el Maṅgala Sutta; la protección de otros acorde a ello mediante el Ratana Sutta; la visión de ciertos seres mencionados en el Ratana Sutta y el infortunio de quienes descuidan la plenitud del mérito descrita mediante el Tirokuṭṭa Sutta; y mediante el Nidhikaṇḍa se mostró la prosperidad que es opuesta al infortunio mencionado en el Tirokuṭṭa; sin embargo, no se había mostrado aún un tema de meditación capaz de abandonar el odio (dosa). Por lo tanto, para mostrar ese tema de meditación capaz de abandonar el odio, se colocó aquí este Metta Sutta. De este modo, el Khuddakapāṭha queda plenamente completo; tal es el propósito de su colocación aquí.

นิทานโสธนํ

Clarificación del origen (Nidāna).

อิทานิ ยายํ –

Ahora, respecto a esto:

‘‘เยน วุตฺตํ ยทา ยตฺถ, ยสฺมา เจเตส ทีปนา;

นิทานํ โสธยิตฺวาสฺส, กริสฺสามตฺถวณฺณน’’นฺติ. –

«Explicaremos el significado clarificando su origen: por quién fue dicho, cuándo, dónde y por qué causa se expuso».

มาติกา นิกฺขิตฺตา, ตตฺถ อิทํ เมตฺตสุตฺตํ ภควตาว วุตฺตํ, น สาวกาทีหิ, ตญฺจ ปน ยทา หิมวนฺตปสฺสโต เทวตาหิ อุพฺพาฬฺหา ภิกฺขู ภควโต สนฺติกํ อาคตา, ตทา สาวตฺถิยํ เตสํ ภิกฺขูนํ ปริตฺตตฺถาย กมฺมฏฺฐานตฺถาย จ วุตฺตนฺติ เอวํ ตาว สงฺเขปโต เอเตสํ ปทานํ ทีปนา นิทานโสธนา เวทิตพฺพา.

Se ha establecido esta matriz temática. En ella, este Metta Sutta fue dicho únicamente por el Bienaventurado, no por los discípulos u otros. Y fue dicho en Sāvatthī para aquellos monjes que, acosados por deidades en las laderas del Himalaya, acudieron a la presencia del Bienaventurado, con el fin de servirles como protección (paritta) y como tema de meditación (kammaṭṭhāna). Así, de forma breve, debe entenderse la clarificación del origen que explica estos términos.

วิตฺถารโต ปน เอวํ เวทิตพฺพา – เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ อุปกฏฺฐาย วสฺสูปนายิกาย, เตน โข ปน สมเยน สมฺพหุลา นานาเวรชฺชกา ภิกฺขู ภควโต สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา ตตฺถ ตตฺถ วสฺสํ อุปคนฺตุกามา ภควนฺตํ อุปสงฺกมนฺติ. ตตฺร สุทํ ภควา ราคจริตานํ สวิญฺญาณกอวิญฺญาณกวเสน เอกาทสวิธํ อสุภกมฺมฏฺฐานํ, โทสจริตานํ จตุพฺพิธํ เมตฺตาทิกมฺมฏฺฐานํ, โมหจริตานํ มรณสฺสติกมฺมฏฺฐานาทีนิ, วิตกฺกจริตานํ อานาปานสฺสติปถวีกสิณาทีนิ, สทฺธาจริตานํ พุทฺธานุสฺสติกมฺมฏฺฐานาทีนิ, พุทฺธิจริตานํ จตุธาตุววตฺถานาทีนีติ [Pg.199] อิมินา นเยน จตุราสีติสหสฺสปฺปเภทจริตานุกูลานิ กมฺมฏฺฐานานิ กเถติ.

En detalle, debe entenderse de la siguiente manera: en una ocasión, el Bienaventurado residía en Sāvatthī cuando se acercaba el tiempo de entrar en el retiro de las lluvias (vassa). En aquel tiempo, numerosos monjes provenientes de diversas regiones, habiendo recibido un tema de meditación en presencia del Bienaventurado, se acercaron a él con el deseo de pasar el retiro en distintos lugares. Allí, el Bienaventurado les enseñaba temas de meditación adecuados a sus temperamentos, los cuales tienen ochenta y cuatro mil variaciones, según este método: para aquellos de temperamento propenso a la codicia (rāgacaritānaṃ), once tipos de meditación en lo impuro (asubha) según tengan o no conciencia; para los de temperamento propenso al odio (dosacaritānaṃ), cuatro tipos de meditaciones como el amor benevolente (mettā); para los de temperamento propenso al engaño (mohacaritānaṃ), la meditación en la muerte (maraṇassati) y otros; para los de temperamento propenso a la distracción (vitakkacaritānaṃ), la atención plena en la respiración (ānāpānassati) y el kasina de tierra, entre otros; para los de temperamento propenso a la fe (saddhācaritānaṃ), el recuerdo del Buddha (buddhānussati) y otros; y para los de temperamento propenso a la sabiduría (buddhicaritānaṃ), el análisis de los cuatro elementos (catudhātuvavatthāna), entre otros.

อถ โข ปญฺจมตฺตานิ ภิกฺขุสตานิ ภควโต สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคเหตฺวา สปฺปายเสนาสนญฺจ โคจรคามญฺจ ปริเยสมานานิ อนุปุพฺเพน คนฺตฺวา ปจฺจนฺเต หิมวนฺเตน สทฺธึ เอกาพทฺธํ นีลกาจมณิสนฺนิภสิลาตลํ สีตลฆนจฺฉายนีลวนสณฺฑมณฺฑิตํ มุตฺตาชาลรชตปฏฺฏสทิสวาลุกากิณฺณภูมิภาคํ สุจิสาตสีตลชลาสยปริวาริตํ ปพฺพตมทฺทสํสุ. อถ เต ภิกฺขู ตตฺเถกรตฺตึ วสิตฺวา ปภาตาย รตฺติยา สรีรปริกมฺมํ กตฺวา ตสฺส อวิทูเร อญฺญตรํ คามํ ปิณฺฑาย ปวิสึสุ. คาโม ฆนนิเวสนสนฺนิวิฏฺฐกุลสหสฺสยุตฺโต, มนุสฺสา เจตฺถ สทฺธา ปสนฺนา เต ปจฺจนฺเต ปพฺพชิตทสฺสนสฺส ทุลฺลภตาย ภิกฺขู ทิสฺวา เอว ปีติโสมนสฺสชาตา หุตฺวา เต ภิกฺขู โภเชตฺวา ‘‘อิเธว, ภนฺเต, เตมาสํ วสถา’’ติ ยาจิตฺวา ปญฺจ ปธานกุฏิสตานิ กาเรตฺวา ตตฺถ มญฺจปีฐปานียปริโภชนียฆฏาทีนิ สพฺพูปกรณานิ ปฏิยาเทสุํ.

En aquella ocasión, quinientos monjes, tras haber aprendido el objeto de meditación (kammaṭṭhāna) en presencia del Bienaventurado, partieron en busca de un alojamiento adecuado y una aldea para la colecta de limosnas. Viajando gradualmente, llegaron a una montaña situada en la región fronteriza, unida a la cordillera del Himalaya. La montaña tenía una superficie de piedra que resplandecía como el cristal de zafiro, estaba adornada con arboledas de un verde intenso que brindaban una sombra fresca y densa, y su suelo estaba cubierto de arena fina semejante a redes de perlas y láminas de plata, rodeada de depósitos de agua pura, dulce y fría. Los monjes se quedaron allí una noche y, al amanecer, tras realizar sus deberes personales, entraron en una aldea cercana para recoger limosnas. Esta aldea contaba con mil familias que vivían en casas agrupadas estrechamente; la gente allí era devota y llena de fe. Debido a la rareza de ver a monjes errantes en esa región fronteriza, al ver a los monjes se llenaron de alegría y regocijo. Después de ofrecerles comida, les suplicaron: “Venerables, por favor, permanezcan aquí durante los tres meses del retiro de las lluvias”. Habiendo obtenido su consentimiento, hicieron construir quinientas cabañas de meditación y proveyeron todo lo necesario, incluyendo catres, bancos y vasijas para agua de beber y de uso.

ภิกฺขู ทุติยทิวเส อญฺญํ คามํ ปิณฺฑาย ปวิสึสุ. ตตฺถปิ มนุสฺสา ตเถว อุปฏฺฐหิตฺวา วสฺสาวาสํ ยาจึสุ. ภิกฺขู ‘‘อสติ อนฺตราเย’’ติ อธิวาเสตฺวา ตํ วนสณฺฑํ ปวิสิตฺวา สพฺพรตฺตินฺทิวํ อารทฺธวีริยา ยามฆณฺฑิกํ โกฏฺเฏตฺวา โยนิโสมนสิการพหุลา วิหรนฺตา รุกฺขมูลานิ อุปคนฺตฺวา นิสีทึสุ. สีลวนฺตานํ ภิกฺขูนํ เตเชน วิหตเตชา รุกฺขเทวตา อตฺตโน อตฺตโน วิมานา โอรุยฺห ทารเก คเหตฺวา อิโต จิโต วิจรนฺติ. เสยฺยถาปิ นาม ราชูหิ วา ราชมหามตฺเตหิ วา คามกาวาสํ คเตหิ คามวาสีนํ ฆเรสุ โอกาเส คหิเต ฆรมนุสฺสกา ฆรา นิกฺขมิตฺวา อญฺญตฺร วสนฺตา ‘‘กทา นุ คมิสฺสนฺตี’’ติ ทูรโตว โอโลเกนฺติ, เอวเมว เทวตา อตฺตโน อตฺตโน วิมานานิ ฉฑฺเฑตฺวา อิโต จิโต จ วิจรนฺติโย ทูรโตว โอโลเกนฺติ ‘‘กทา นุ ภทนฺตา คมิสฺสนฺตี’’ติ. ตโต เอวํ สมจินฺเตสุํ ‘‘ปฐมวสฺสูปคตา ภิกฺขู อวสฺสํ เตมาสํ วสิสฺสนฺติ, มยํ ปน ตาว จิรํ ทารเก คเหตฺวา โอกฺกมฺม วสิตุํ น สกฺโกม, หนฺท มยํ ภิกฺขูนํ ภยานกํ อารมฺมณํ ทสฺเสมา’’ติ. ตา รตฺตึ ภิกฺขูนํ สมณธมฺมกรณเวลาย ภึสนกานิ ยกฺขรูปานิ นิมฺมินิตฺวา ปุรโต [Pg.200] ปุรโต ติฏฺฐนฺติ, เภรวสทฺทญฺจ กโรนฺติ. ภิกฺขูนํ ตานิ รูปานิ ทิสฺวา ตญฺจ สทฺทํ สุตฺวา หทยํ ผนฺทิ, ทุพฺพณฺณา จ อเหสุํ อุปฺปณฺฑุปฺปณฺฑุกชาตา. เตน เต ภิกฺขู จิตฺตํ เอกคฺคํ กาตุํ นาสกฺขึสุ, เตสํ อเนกคฺคจิตฺตานํ ภเยน จ ปุนปฺปุนํ สํวิคฺคานํ สติ สมฺมุสฺสิ, ตโต เตสํ มุฏฺฐสตีนํ ทุคฺคนฺธานิ อารมฺมณานิ ปโยเชสุํ, เตสํ เตน ทุคฺคนฺเธน นิมฺมถิยมานมิว มตฺถลุงฺคํ อโหสิ, คาฬฺหา สีสเวทนา อุปฺปชฺชึสุ, น จ ตํ ปวตฺตึ อญฺญมญฺญสฺส อาโรเจสุํ.

Al segundo día, los monjes entraron en otra aldea para recoger limosnas. Allí también, la gente los atendió de la misma manera y les rogó que se quedaran para el retiro de las lluvias. Los monjes aceptaron diciendo: “Si no hay obstáculos”, y entrando en aquella arboleda, se dedicaron con gran esfuerzo a la práctica durante todo el día y la noche. Haciendo sonar el bloque de madera para marcar las horas y manteniéndose diligentes en la atención sabia (yoniso manasikāra), se sentaban al pie de los árboles. Por el poder de la virtud de los monjes, las deidades de los árboles, cuyo propio poder se vio opacado, descendieron de sus palacios celestiales (vimānas) y, tomando a sus hijos, vagaban de un lado a otro. Al igual que cuando los reyes o sus ministros llegan a una aldea y ocupan las casas de los aldeanos, los habitantes deben salir y vivir en otro lugar, observando desde lejos y preguntándose: “¿Cuándo se irán?”; de la misma manera, las deidades abandonaron sus palacios y vagaban de un lado a otro observando desde lejos, pensando: “¿Cuándo se irán estos venerables?”. Entonces pensaron: “Los monjes que han comenzado el retiro de las lluvias permanecerán aquí inevitablemente por tres meses. Nosotros no podemos vivir fuera de nuestros hogares tanto tiempo cargando con nuestros hijos. Bien, mostremos a los monjes visiones aterradoras”. Esa noche, mientras los monjes realizaban sus deberes ascéticos, las deidades crearon formas horripilantes de yaksas y se pararon frente a ellos, emitiendo sonidos espantosos. Al ver tales formas y oír tales sonidos, los corazones de los monjes palpitaron de miedo; palidecieron y sus rostros se tornaron amarillentos. Debido a esto, los monjes no podían concentrar sus mentes y, con sus mentes dispersas por el miedo constante, perdieron la atención plena. Entonces, las deidades proyectaron olores nauseabundos hacia los monjes que habían perdido la atención; debido a ese hedor, sus cerebros parecieron ser martirizados y surgieron intensos dolores de cabeza. Sin embargo, no se comunicaron entre sí lo que estaba sucediendo.

อเถกทิวสํ สงฺฆตฺเถรสฺส อุปฏฺฐานกาเล สพฺเพสุ สนฺนิปติเตสุ สงฺฆตฺเถโร ปุจฺฉิ ‘‘ตุมฺหากํ, อาวุโส, อิมํ วนสณฺฑํ ปวิฏฺฐานํ กติปาหํ อติวิย ปริสุทฺโธ ฉวิวณฺโณ อโหสิ ปริโยทาโต, วิปฺปสนฺนานิ จ อินฺทฺริยานิ, เอตรหิ ปนตฺถ กิสา ทุพฺพณฺณา อุปฺปณฺฑุปฺปณฺฑุกชาตา, กึ โว อิธ อสปฺปาย’’นฺติ. ตโต เอโก ภิกฺขุ อาห – ‘‘อหํ, ภนฺเต, รตฺตึ อีทิสญฺจ อีทิสญฺจ เภรวารมฺมณํ ปสฺสามิ จ สุณามิ จ, อีทิสญฺจ คนฺธํ ฆายามิ, เตน เม จิตฺตํ น สมาธิยตี’’ติ, เอเตเนว อุปาเยน สพฺเพว เต ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสุํ. สงฺฆตฺเถโร อาห – ‘‘ภควตา, อาวุโส, ทฺเว วสฺสูปนายิกา ปญฺญตฺตา, อมฺหากญฺจ อิทํ เสนาสนํ อสปฺปายํ, อายามาวุโส, ภควโต สนฺติกํ คนฺตฺวา อญฺญํ สปฺปายเสนาสนํ ปุจฺฉามา’’ติ. ‘‘สาธุ, ภนฺเต’’ติ เต ภิกฺขู เถรสฺส ปฏิสฺสุณิตฺวา สพฺเพว เสนาสนํ สํสาเมตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย อนุปลิตฺตตฺตา กุเลสุ กญฺจิ อนามนฺเตตฺวา เอว เยน สาวตฺถิ เตน จาริกํ ปกฺกมึสุ. อนุปุพฺเพน สาวตฺถึ คนฺตฺวา ภควโต สนฺติกํ อาคมึสุ.

Entonces, un día, a la hora de presentar sus respetos al Anciano de la Sangha (Saṅghatthera), cuando todos se hubieron reunido, el Anciano preguntó: “Hermanos, cuando entraron en esta arboleda hace unos días, su complexión era muy pura y clara, y sus facultades estaban serenas. Sin embargo, ahora están delgados, pálidos y con rostros amarillentos. ¿Hay algo en este lugar que no les sea adecuado?”. Ante esto, un monje respondió: “Venerable, por la noche veo y escucho tales y tales visiones y sonidos aterradores, y percibo tales olores; debido a ello, mi mente no logra la concentración”. De la misma manera, todos los demás relataron lo que les sucedía. El Anciano dijo: “Hermanos, el Bienaventurado ha prescrito dos periodos para iniciar el retiro de las lluvias, y este alojamiento nos resulta inadecuado. Vayamos, hermanos, a la presencia del Bienaventurado y preguntémosle por otro alojamiento que sea propicio”. Los monjes aceptaron las palabras del Anciano diciendo: “Está bien, venerable”, recogieron sus alojamientos, tomaron sus cuencos y mantos, y sin avisar a nadie de las familias debido a su desapego, partieron hacia Sāvatthi. Viajando gradualmente, llegaron a Sāvatthi y se presentaron ante el Bienaventurado.

ภควา เต ภิกฺขู ทิสฺวา เอตทโวจ – ‘‘น, ภิกฺขเว, อนฺโตวสฺสํ จาริกา จริตพฺพาติ มยา สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ, กิสฺส ตุมฺเห จาริกํ จรถา’’ติ. เต ภควโต สพฺพมาโรเจสุํ. ภควา อาวชฺเชนฺโต สกลชมฺพุทีเป อนฺตมโส จตุปาทปีฐกฏฺฐานมตฺตมฺปิ เตสํ สปฺปายเสนาสนํ นาทฺทส. อถ เต ภิกฺขู อาห – ‘‘น, ภิกฺขเว, ตุมฺหากํ อญฺญํ สปฺปายเสนาสนํ อตฺถิ, ตตฺเถว ตุมฺเห วิหรนฺตา อาสวกฺขยํ ปาปุณิสฺสถ, คจฺฉถ, ภิกฺขเว, ตเมว เสนาสนํ อุปนิสฺสาย วิหรถ, สเจ ปน เทวตาหิ อภยํ อิจฺฉถ, อิมํ ปริตฺตํ อุคฺคณฺหถ. เอตญฺหิ โว ปริตฺตญฺจ กมฺมฏฺฐานญฺจ ภวิสฺสตี’’ติ อิทํ สุตฺตมภาสิ.

El Bienaventurado, al ver a los monjes, les dijo: “Monjes, yo he establecido la regla de entrenamiento de que no se debe viajar durante el retiro de las lluvias. ¿Por qué están viajando?”. Ellos le relataron todo al Bienaventurado. El Bienaventurado, examinando todo el continente de Jambudīpa con su visión, no vio ningún otro alojamiento adecuado para ellos, ni siquiera del tamaño de un pequeño banco de cuatro patas. Entonces les dijo: “Monjes, no hay otro alojamiento propicio para ustedes. Solo permaneciendo allí alcanzarán la extinción de las impurezas (āsavakkhaya). Vayan, monjes, y residan dependiendo de ese mismo alojamiento. Si desean estar libres de temor ante las deidades, aprendan esta salvaguarda (paritta). Esto será para ustedes tanto una protección como un objeto de meditación”. Dicho esto, proclamó este sutta (el Metta Sutta).

อปเร [Pg.201] ปนาหุ – ‘‘คจฺฉถ, ภิกฺขเว, ตเมว เสนาสนํ อุปนิสฺสาย วิหรถา’’ติ อิทญฺจ วตฺวา ภควา อาห – ‘‘อปิจ โข อารญฺญเกน ปริหรณํ ญาตพฺพํ. เสยฺยถิทํ – สายํ ปาตํ กรณวเสน ทฺเว เมตฺตา ทฺเว ปริตฺตา ทฺเว อสุภา ทฺเว มรณสฺสตี อฏฺฐมหาสํเวควตฺถุสมาวชฺชนญฺจ, อฏฺฐ มหาสํเวควตฺถูนิ นาม ชาติชราพฺยาธิมรณํ จตฺตาริ อปายทุกฺขานีติ, อถ วา ชาติชราพฺยาธิมรณานิ จตฺตาริ, อปายทุกฺขํ ปญฺจมํ, อตีเต วฏฺฏมูลกํ ทุกฺขํ, อนาคเต วฏฺฏมูลกํ ทุกฺขํ, ปจฺจุปฺปนฺเน อาหารปริเยฏฺฐิมูลกํ ทุกฺข’’นฺติ. เอวํ ภควา ปริหรณํ อาจิกฺขิตฺวา เตสํ ภิกฺขูนํ เมตฺตตฺถญฺจ ปริตฺตตฺถญฺจ วิปสฺสนาปาทกชฺฌานตฺถญฺจ อิทํ สุตฺตมภาสีติ. เอวํ วิตฺถารโตปิ ‘‘เยน วุตฺตํ ยทา ยตฺถ, ยสฺมา เจ’’ติ เอเตสํ ปทานํ ทีปนา นิทานโสธนา เวทิตพฺพา.

Otros maestros dicen: «Id, monjes, y morad apoyándoos en ese mismo alojamiento (senāsana)». Habiendo dicho esto, el Bienaventurado añadió: «Sin embargo, un monje morador del bosque debe conocer las prácticas de mantenimiento (pariharaṇa). A saber: mediante la práctica realizada por la tarde y por la mañana, [debe practicar] dos veces el amor universal (mettā), dos veces la protección (paritta), dos veces la meditación sobre lo impuro (asubha), dos veces la recordación de la muerte (maraṇassati) y la reflexión sobre los ocho temas de urgencia espiritual (saṃvegavatthu). Los ocho temas de urgencia espiritual son: el nacimiento, la vejez, la enfermedad, la muerte y los cuatro sufrimientos de los estados de privación (apāyadukkha). O bien: el nacimiento, la vejez, la enfermedad y la muerte [como los primeros cuatro], el sufrimiento de los estados de privación como el quinto, el sufrimiento arraigado en el ciclo de renacimientos (vaṭṭa) en el pasado, el sufrimiento arraigado en el ciclo en el futuro y el sufrimiento arraigado en la búsqueda de alimento en el presente». De este modo, tras indicar las prácticas de mantenimiento, el Bienaventurado pronunció este Sutta para el beneficio del amor universal, para la protección y para el logro del Jhana que sirve de base para la visión cabal (vipassanāpādakajjhāna) de aquellos monjes. Así, incluso de manera detallada, debe entenderse la aclaración del origen (nidānasodhana) de estos términos: «por quién fue dicho, cuándo, dónde y por qué causa».

เอตฺตาวตา จ ยา สา ‘‘เยน วุตฺตํ ยทา ยตฺถ, ยสฺมา เจเตส ทีปนา. นิทานํ โสธยิตฺวา’’ติ มาติกา ฐปิตา, สา สพฺพากาเรน วิตฺถาริตา โหติ.

Hasta este punto, aquel esquema (mātikā) que se estableció como: «la aclaración de por quién fue dicho, cuándo, dónde y por qué razón, tras haber purificado el origen», ha sido detallado en todos sus aspectos.

ปฐมคาถาวณฺณนา

Comentario a la primera estrofa

๑. อิทานิ ‘‘อสฺส กริสฺสามตฺถวณฺณน’’นฺติ วุตฺตตฺตา เอวํ กตนิทานโสธนสฺส อสฺส สุตฺตสฺส อตฺถวณฺณนา อารพฺภเต. ตตฺถ กรณียมตฺถกุสเลนาติ อิมิสฺสา ปฐมคาถาย ตาว อยํ ปทวณฺณนา – กรณียนฺติ กาตพฺพํ, กรณารหนฺติ อตฺโถ. อตฺโถติ ปฏิปทา, ยํ วา กิญฺจิ อตฺตโน หิตํ, ตํ สพฺพํ อรณียโต อตฺโถติ วุจฺจติ, อรณียโต นาม อุปคนฺตพฺพโต. อตฺเถ กุสเลน อตฺถกุสเลน อตฺถเฉเกนาติ วุตฺตํ โหติ. ยนฺติ อนิยมิตปจฺจตฺตํ. นฺติ นิยมิตอุปโยคํ, อุภยมฺปิ วา ยํ ตนฺติ ปจฺจตฺตวจนํ. สนฺตํ ปทนฺติ อุปโยควจนํ, ตตฺถ ลกฺขณโต สนฺตํ, ปตฺตพฺพโต ปทํ, นิพฺพานสฺเสตํ อธิวจนํ. อภิสเมจฺจาติ อภิสมาคนฺตฺวา. สกฺโกตีติ สกฺโก, สมตฺโถ ปฏิพโลติ วุตฺตํ โหติ. อุชูติ อชฺชวยุตฺโต. สุฏฺฐุ อุชูติ สุหุชุ. สุขํ วโจ ตสฺมินฺติ สุวโจ. อสฺสาติ ภเวยฺย. มุทูติ มทฺทวยุตฺโต. น อติมานีติ อนติมานิ.

1. Ahora, habiéndose afirmado que «se realizará el comentario de su significado» (assa karissāmatthavaṇṇanaṃ), se inicia el comentario del significado de este Sutta para el cual se ha realizado la purificación de su origen. En esta primera estrofa, comenzando con «karaṇīyamatthakusalena», este es el comentario de las palabras: «karaṇīyaṃ» significa lo que debe hacerse (kātabbaṃ), aquello que es digno de ser realizado. «Attho» se refiere a la práctica (paṭipadā); o bien, cualquier beneficio (hitaṃ) para uno mismo se llama «attha» porque debe ser alcanzado (araṇīyato), y «araṇīyato» significa aquello hacia lo que se debe ir o aproximar. «Atthe kusalena» significa alguien hábil en la práctica (atthakusalena), alguien experto en la práctica (atthachekena). El término «yaṃ» es un pronombre relativo indeterminado en nominativo. «Taṃ» es un pronombre demostrativo determinado en acusativo; o bien, ambos «yaṃ taṃ» están en nominativo. «Santaṃ padaṃ» está en acusativo; allí, «santaṃ» es pacífico por su característica y «padaṃ» es un estado por ser alcanzable; este es un epíteto del Nibbana. «Abhisamecca» significa habiendo comprendido o alcanzado. «Sakko» significa que es capaz, competente o apto. «Ujū» significa dotado de rectitud. «Suhuju» significa muy recto. Aquel en quien hay un habla amable (sukhaṃ vaco) es «suvaco». «Assa» significa que debería ser. «Mudū» significa dotado de mansedumbre o flexibilidad. «Na atimānī» significa que no es arrogante (anatimāni).

อยํ ปเนตฺถ อตฺถวณฺณนา – กรณียมตฺถกุสเลน, ยนฺตํ สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจาติ เอตฺถ ตาว อตฺถิ กรณียํ, อตฺถิ อกรณียํ. ตตฺถ สงฺเขปโต [Pg.202] สิกฺขตฺตยํ กรณียํ. สีลวิปตฺติ, ทิฏฺฐิวิปตฺติ, อาจารวิปตฺติ, อาชีววิปตฺตีติ เอวมาทิ อกรณียํ. ตถา อตฺถิ อตฺถกุสโล, อตฺถิ อนตฺถกุสโล. ตตฺถ โย อิมสฺมึ สาสเน ปพฺพชิตฺวา น อตฺตานํ สมฺมา ปโยเชติ, ขณฺฑสีโล โหติ, เอกวีสติวิธํ อเนสนํ นิสฺสาย ชีวิกํ กปฺเปติ. เสยฺยถิทํ – เวฬุทานํ ปตฺตทานํ ปุปฺผทานํ ผลทานํ ทนฺตกฏฺฐทานํ มุโขทกทานํ สินานทานํ จุณฺณทานํ มตฺติกาทานํ จาฏุกมฺยตํ มุคฺคสูปฺยตํ ปาริภฏยตํ ชงฺฆเปสนิกํ เวชฺชกมฺมํ ทูตกมฺมํ ปหิณคมนํ ปิณฺฑปฏิปิณฺฑํ ทานานุปฺปทานํ วตฺถุวิชฺชํ นกฺขตฺตวิชฺชํ องฺควิชฺชนฺติ. ฉพฺพิเธ จ อโคจเร จรติ. เสยฺยถิทํ – เวสิยาโคจเร วิธวถุลฺลกุมาริกปณฺฑกภิกฺขุนีปานาคารโคจเรติ. สํสฏฺโฐ จ วิหรติ ราชูหิ ราชมหามตฺเตหิ ติตฺถิเยหิ ติตฺถิยสาวเกหิ อนนุโลมิเกน คิหิสํสคฺเคน, ยานิ วา ปน ตานิ กุลานิ อสฺสทฺธานิ อปฺปสนฺนานิ อโนปานภูตานิ อกฺโกสกปริภาสกานิ อนตฺถกามานิ อหิตอผาสุกโยคกฺเขมกามานิ ภิกฺขูนํ…เป… อุปาสิกานํ, ตถารูปานิ กุลานิ เสวติ ภชติ ปยิรุปาสติ. อยํ อนตฺถกุสโล.

Este es el comentario del significado en este contexto: en la frase «karaṇīyamatthakusalena, yaṃ taṃ santaṃ padaṃ abhisamecca», primero, existe lo que debe hacerse (karaṇīya) y lo que no debe hacerse (akaraṇīya). En resumen, lo que debe hacerse son los tres entrenamientos (sikkhattaya). Lo que no debe hacerse es el fracaso en la virtud (sīlavipatti), el fracaso en la visión (diṭṭhivipatti), el fracaso en la conducta (ācāravipatti), el fracaso en el sustento (ājīvavipatti), etcétera. Asimismo, existe el que es hábil en su bienestar (atthakusalo) y el que no es hábil en su bienestar (anatthakusalo). Entre ellos, aquel que se ha ordenado en esta Dispensación pero no se aplica correctamente a sí mismo, tiene una virtud fragmentada y mantiene su vida apoyándose en veintiún tipos de medios de vida impropios (anesana). A saber: dando bambú, dando hojas, dando flores, dando frutas, dando palitos de dientes, dando agua para lavarse la cara, dando polvos de baño, dando polvos cosméticos, dando arcilla; mediante la adulación, actuando de forma inconsistente como una sopa de frijoles, actuando como un cuidador de niños, sirviendo como mensajero a pie, practicando la medicina, actuando como emisario, yendo por mandados, dando una comida a cambio de otra, mediante el conocimiento de los sitios (vatthuvijja), el conocimiento de los astros (nakkhattavijja) o el conocimiento de los signos corporales (aṅgavijja). Además, frecuenta los seis tipos de lugares inapropiados (agocara). A saber: el ámbito de las prostitutas, las viudas, las solteras maduras, los eunucos, las monjas y las tabernas. También mora en asociación con reyes, ministros de estado, heréticos y discípulos de heréticos, manteniendo un contacto social con laicos que no es apropiado para un monje; o bien, sirve, frecuenta y rinde honores a familias que no tienen fe, que no tienen devoción, que son abusivas y difamadoras, que no desean el bienestar y que no desean el beneficio, la comodidad ni la liberación de las ataduras de los monjes... y de las monjas. Tal persona es alguien no hábil en su bienestar.

โย ปน อิมสฺมึ สาสเน ปพฺพชิตฺวา อตฺตานํ สมฺมา ปโยเชติ, อเนสนํ ปหาย จตุปาริสุทฺธิสีเล ปติฏฺฐาตุกาโม สทฺธาสีเสน ปาติโมกฺขสํวรํ สติสีเสน อินฺทฺริยสํวรํ วีริยสีเสน อาชีวปาริสุทฺธึ, ปญฺญาสีเสน ปจฺจยปฏิเสวนํ ปูเรติ. อยํ อตฺถกุสโล.

Por el contrario, aquel que se ha ordenado en esta Dispensación y se aplica correctamente a sí mismo, abandonando los medios de vida impropios y deseando establecerse en la virtud de la cuádruple pureza (catupārisuddhisīla), perfecciona: la restricción del Patimokkha teniendo la fe como líder; la restricción de las facultades sensoriales teniendo la atención plena como líder; la pureza del sustento teniendo la energía como líder; y el uso de los requisitos teniendo la sabiduría como líder. Tal persona es alguien hábil en su bienestar.

โย วา สตฺตาปตฺติกฺขนฺธโสธนวเสน ปาติโมกฺขสํวรํ, ฉทฺวาเร ฆฏฺฏิตารมฺมเณสุ อภิชฺฌาทีนํ อนุปฺปตฺติวเสน อินฺทฺริสํวรํ, อเนสนปริวชฺชนวเสน วิญฺญุปฺปสตฺถพุทฺธพุทฺธสาวกวณฺณิตปจฺจยปฏิเสวเนน จ อาชีวปาริสุทฺธึ, ยถาวุตฺตปจฺจเวกฺขณวเสน ปจฺจยปฏิเสวนํ, จตุอิริยาปถปริวตฺตเน สาตฺถกตาทิปจฺจเวกฺขณวเสน สมฺปชญฺญญฺจ โสเธติ. อยมฺปิ อตฺถกุสโล.

O bien, es aquel que purifica la restricción del Patimokkha mediante la limpieza de las siete clases de ofensas; la restricción de los sentidos evitando que surjan la codicia y el pesar ante los objetos que impactan en las seis puertas; la pureza del sustento evitando los medios de vida impropios y recurriendo al uso de los requisitos elogiados por los sabios, el Buda y sus discípulos; el uso de los requisitos mediante la reflexión como se ha descrito anteriormente; y la clara comprensión (sampajañña) mediante la reflexión sobre el propósito y la conveniencia al cambiar las cuatro posturas. Este también es alguien hábil en su bienestar.

โย วา ยถา อูโสทกํ ปฏิจฺจ สํกิลิฏฺฐํ วตฺถํ ปริโยทาปยติ, ฉาริกํ ปฏิจฺจ อาทาโส, อุกฺกามุขํ ปฏิจฺจ ชาตรูปํ, ตถา ญาณํ ปฏิจฺจ สีลํ โวทายตีติ ญตฺวา ญาโณทเกน โธวนฺโต สีลํ ปริโยทาเปติ. ยถา จ กิกี สกุณิกา อณฺฑํ, จมรี มิโค วาลธึ, เอกปุตฺติกา นารี [Pg.203] ปิยํ เอกปุตฺตกํ, เอกนยโน ปุริโส ตํ เอกนยนญฺจ รกฺขติ, ตถา อติวิย อปฺปมตฺโต อตฺตโน สีลกฺขนฺธํ รกฺขติ, สายํ ปาตํ ปจฺจเวกฺขมาโน อณุมตฺตมฺปิ วชฺชํ น ปสฺสติ. อยมฺปิ อตฺถกุสโล.

O bien, aquel que sabiendo que así como uno purifica una ropa sucia apoyándose en agua alcalina, un espejo apoyándose en cenizas o el oro apoyándose en un crisol, así también la virtud se purifica apoyándose en el conocimiento (ñāṇa); y lavándola con el agua del conocimiento, purifica su virtud. Y del mismo modo que el ave kikī protege su huevo, o el buey camari protege su cola, o una madre con un solo hijo protege a su amado hijo único, o un hombre con un solo ojo protege ese único ojo, así, con extrema diligencia, protege su cúmulo de virtud, y reflexionando por la tarde y por la mañana, no ve falta alguna, ni siquiera del tamaño de un átomo. Este también es alguien hábil en su bienestar.

โย วา ปน อวิปฺปฏิสารกเร สีเล ปติฏฺฐาย กิเลสวิกฺขมฺภนปฏิปทํ ปคฺคณฺหาติ, ตํ ปคฺคณฺหิตฺวา กสิณปริกมฺมํ กโรติ, กสิณปริกมฺมํ กตฺวา สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตติ. อยมฺปิ อตฺถกุสโล.

O de nuevo, aquel monje que, estableciéndose en la virtud que produce alegría en el corazón (sin remordimiento), emprende la práctica que consiste en la supresión de las impurezas; habiendo emprendido dicha práctica, realiza los actos preparatorios del kasiṇa, y tras realizarlos, hace surgir los logros meditativos (samāpattis). Este también es llamado diestro en lo provechoso (atthakusalo).

โย วา ปน สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ, อยํ อตฺถกุสลานํ อคฺโค. ตตฺถ เย อิเม ยาว อวิปฺปฏิสารกเร สีเล ปติฏฺฐาเนน ยาว วา กิเลสวิกฺขมฺภนปฏิปทายปคฺคหเณน วณฺณิตา อตฺถกุสลา, เต อิมสฺมึ อตฺเถ อตฺถกุสลาติ อธิปฺเปตา. ตถา วิธา จ เต ภิกฺขู. เตน ภควา เต ภิกฺขู สนฺธาย เอกปุคฺคลาธิฏฺฐานาย เทสนาย ‘‘กรณียมตฺถกุสเลนา’’ติ อาห.

O de nuevo, aquel monje que, habiendo surgido de un logro meditativo (samāpatti) y discernido las formaciones (saṅkhāras), alcanza el estado de Arahant; este es el supremo entre los diestros en lo provechoso. Entre ellos, todos aquellos monjes que han sido elogiados por establecerse en esta virtud que no produce remordimiento o por emprender la práctica de la supresión de las impurezas, son considerados aquí como 'diestros en lo provechoso' (atthakusala). Y tales eran aquellos [quinientos] monjes. Por lo tanto, el Bienaventurado, refiriéndose a esos monjes a través de una enseñanza establecida en una sola persona (ekapuggalādhiṭṭhāna), dijo: 'Esto es lo que debe ser hecho por aquel que es diestro en lo provechoso' (karaṇīyamatthakusalena).

ตโต ‘‘กึ กรณีย’’นฺติ เตสํ สญฺชาตกงฺขานํ อาห ‘‘ยนฺตํ สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจา’’ติ. อยเมตฺถ อธิปฺปาโย – ตํ พุทฺธานุพุทฺเธหิ วณฺณิตํ สนฺตํ นิพฺพานปทํ ปฏิเวธวเสน อภิสเมจฺจ วิหริตุกาเมน ยํ กรณียนฺติ. เอตฺถ จ ยนฺติ อิมสฺส คาถาปทสฺส อาทิโต วุตฺตเมว กรณียนฺติ อธิการโต อนุวตฺตติ, ตํ สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจาติ. อยํ ปน ยสฺมา สาวเสสปาโฐ อตฺโถ, ตสฺมา วิหริตุกาเมนาติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

Después, para aquellos monjes que se encontraban con la duda de '¿qué debe hacerse?', [el Buda] dijo: 'Habiendo penetrado aquel estado de paz' (yantaṃ santaṃ padaṃ abhisamecca). El significado es este: por aquel que desea morar habiendo penetrado, mediante la comprensión profunda (paṭivedha), aquel pacífico estado del Nibbāna elogiado por los Budas y sus discípulos, [esto es] lo que debe ser hecho (yaṃ karaṇīyaṃ). Y en este pasaje, el término 'yaṃ' se ha mencionado desde el inicio de este verso, y el término 'karaṇīyaṃ' sigue por autoridad del contexto. Debe entenderse que, debido a que el resto del texto describe el significado, se dice 'por aquel que desea morar'.

อถ วา สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจาติ อนุสฺสวาทิวเสน โลกิยปญฺญาย นิพฺพานปทํ ‘‘สนฺต’’นฺติ ญตฺวา ตํ อธิคนฺตุกาเมน ยนฺตํ กรณียนฺติ อธิการโต อนุวตฺตติ, ตํ กรณียมตฺถกุสเลนาติ เอวมฺเปตฺถ อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ. อถ วา ‘‘กรณียมตฺถกุสเลนา’’ติ วุตฺเต ‘‘กิ’’นฺติ จินฺเตนฺตานํ อาห ‘‘ยนฺตํ สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจา’’ติ. ตสฺเสวํ อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ – โลกิยปญฺญาย สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ ยํ กรณียํ กาตพฺพํ, ตํ กรณียํ, กรณารหเมว ตนฺติ วุตฺตํ โหติ.

O de nuevo, 'habiendo penetrado el estado de paz' significa que, habiendo conocido mediante la sabiduría mundana (lokiyapaññā), a través de lo escuchado y otros medios, que el estado del Nibbāna es 'pacífico', por aquel que desea alcanzarlo, 'aquello que debe ser hecho' (yantaṃ karaṇīyaṃ) sigue por contexto; así debe entenderse el significado aquí: 'debe ser hecho por el diestro en lo provechoso'. O de nuevo, cuando se dice 'debe ser hecho por el diestro en lo provechoso', para quienes piensan '¿qué?', [el Buda] dijo: 'Habiendo penetrado aquel estado de paz'. Su significado debe entenderse así: habiendo comprendido con la sabiduría mundana el estado de paz, aquello que debe ser practicado y realizado es 'lo que debe ser hecho' (karaṇīyaṃ); esto significa que es digno de ser realizado.

กึ ปน ตนฺติ? กิมญฺญํ สิยา อญฺญตฺร ตทธิคมุปายโต, กามญฺเจตํ กรณารหฏฺเฐน สิกฺขตฺตยทีปเกน อาทิปเทเนว วุตฺตํ. ตถา หิ ตสฺส อตฺถวณฺณนายํ อโวจุมฺหา ‘‘อตฺถิ กรณียํ, อตฺถิ อกรณียํ. ตตฺถ [Pg.204] สงฺเขปโต สิกฺขตฺตยํ กรณีย’’นฺติ. อติสงฺเขเปน เทสิตตฺตา ปน เตสํ ภิกฺขูนํ เกหิจิ วิญฺญาตํ, เกหิจิ น วิญฺญาตํ. ตโต เยหิ น วิญฺญาตํ, เตสํ วิญฺญาปนตฺถํ ยํ วิเสสโต อารญฺญเกน ภิกฺขุนา กาตพฺพํ, ตํ วิตฺถาเรนฺโต ‘‘สกฺโก อุชู จ สุหุชู จ, สุวโจ จสฺส มุทุ อนติมานี’’ติ อิมํ ตาว อุปฑฺฒคาถมาห.

¿Y qué es 'aquello'? ¿Qué otra cosa podría ser, sino los medios para alcanzar dicho [Nibbāna]? Ciertamente, esto se ha expresado con el primer término que muestra los tres entrenamientos (sikkhā) en el sentido de ser dignos de ser realizados. Pues, en la explicación de su significado, dijimos: 'Existe lo que debe hacerse y lo que no debe hacerse; allí, brevemente, los tres entrenamientos son lo que debe hacerse'. Sin embargo, debido a que se enseñó de forma muy resumida, fue comprendido por algunos de esos monjes y por otros no. Por lo tanto, para informar a aquellos que no lo comprendieron, detallando aquello que debe ser hecho especialmente por un monje que mora en el bosque, [el Buda] pronunció esta media estrofa: '[debe ser] capaz, recto, muy recto, fácil de corregir, amable y no vanidoso'.

กึ วุตฺตํ โหติ? สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ วิหริตุกาโม, โลกิยปญฺญาย วา ตํ อภิสเมจฺจ ตทธิคมาย ปฏิปชฺชมาโน อารญฺญโก ภิกฺขุ ทุติยจตุตฺถปธานิยงฺคสมนฺนาคเมน กาเย จ ชีวิเต จ อนเปกฺโข หุตฺวา สจฺจปฺปฏิเวธาย ปฏิปชฺชิตุํ สกฺโก อสฺส, ตถา กสิณปริกมฺมวตฺตสมาทานาทีสุ อตฺตโน ปตฺตจีวรปฺปฏิสงฺขรณาทีสุ จ ยานิ ตานิ สพฺรหฺมจารีนํ อุจฺจาวจานิ กึ กรณียานิ, เตสุ อญฺเญสุ จ เอวรูเปสุ สกฺโก อสฺส ทกฺโข อนลโส สมตฺโถ. สกฺโก โหนฺโตปิ จ ตติยปธานิยงฺคสมนฺนาคเมน อุชุ อสฺส. อุชุ โหนฺโตปิ จ สกึ อุชุภาเวน ทหรกาเล วา อุชุภาเวน สนฺโตสํ อนาปชฺชิตฺวา ยาวชีวํ ปุนปฺปุนํ อสิถิลกรเณน สุฏฺฐุตรํ อุชุ อสฺส. อสฐตาย วา อุชุ, อมายาวิตาย สุหุชุ. กายวจีวงฺกปฺปหาเนน วา อุชุ, มโนวงฺกปฺปหาเนน สุหุชุ. อสนฺตคุณสฺส วา อนาวิกรเณน อุชุ, อสนฺตคุเณน อุปฺปนฺนสฺส ลาภสฺส อนธิวาสเนน สุหุชุ. เอวํ อารมฺมณลกฺขณูปนิชฺฌาเนหิ ปุริมทฺวยตติยสิกฺขาหิ ปโยคาสยสุทฺธีหิ จ อุชุ จ สุหุชุ จ อสฺส.

¿Qué se quiere decir? Aquel monje que mora en el bosque, deseando morar tras haber penetrado el estado de paz, o aquel que practica para alcanzarlo habiéndolo comprendido con la sabiduría mundana, al estar dotado de los factores de esfuerzo (padhāniyaṅga), volviéndose desapegado de su cuerpo y de su vida, sería capaz (sakko) de practicar para la penetración de las Cuatro Verdades. Asimismo, sería capaz, hábil, diligente y competente en los actos preparatorios del kasiṇa, en la observancia de los deberes, en la reparación de sus propios cuencos y mantos, y en los diversos deberes, grandes o pequeños, que surjan para con sus compañeros de vida santa. Aun siendo capaz, debe ser recto (ujū) por poseer el tercer factor de esfuerzo. Aun siendo recto, sin contentarse con ser recto solo una vez o en su juventud, debe serlo aún mejor, de por vida, mediante la práctica constante y sin negligencia. O bien, es 'recto' por la ausencia de fraude, y 'muy recto' (suhujū) por la ausencia de hipocresía. O es 'recto' por abandonar la doblez de cuerpo y palabra, y 'muy recto' por abandonar la doblez de la mente. O es 'recto' por no manifestar cualidades inexistentes, y 'muy recto' por no aceptar ganancias surgidas de cualidades inexistentes. Así, mediante la meditación sobre el objeto y las características, a través de los tres entrenamientos mencionados anteriormente y por la pureza de esfuerzo e intención, debe ser recto y muy recto.

น เกวลญฺจ อุชุ จ สุหุชุ จ, อปิจ ปน สุวโจ จ อสฺส. โย หิ ปุคฺคโล ‘‘อิทํ น กตฺตพฺพ’’นฺติ วุตฺโต ‘‘กึ เต ทิฏฺฐํ, กึ เต สุตํ, โก เม สุตฺวา วทสิ, กึ อุปชฺฌาโย อาจริโย สนฺทิฏฺโฐ สมฺภตฺโต วา’’ติ วเทติ, ตุณฺหีภาเวน วา ตํ วิเหเสติ, สมฺปฏิจฺฉิตฺวา วา น ตถา กโรติ, โส วิเสสาธิคมสฺส ทูเร โหติ. โย ปน โอวทิยมาโน ‘‘สาธุ, ภนฺเต สุฏฺฐุ วุตฺตํ, อตฺตโน วชฺชํ นาม ทุทฺทสํ โหติ, ปุนปิ มํ เอวรูปํ ทิสฺวา วเทยฺยาถ อนุกมฺปํ อุปาทาย, จิรสฺสํ เม ตุมฺหากํ สนฺติกา โอวาโท ลทฺโธ’’ติ วทติ, ยถานุสิฏฺฐญฺจ ปฏิปชฺชติ, โส วิเสสาธิคมสฺส อวิทูเร โหติ. ตสฺมา เอวํ ปรสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา กโรนฺโต สุวโจ จ อสฺส.

Y no solo debe ser recto y muy recto, sino que además debe ser fácil de corregir (suvaco). Pues aquella persona que, al ser advertida: 'Esto no debe hacerse', replica: '¿Qué has visto?, ¿qué has oído?, ¿quién te crees que eres para decirme esto?, ¿acaso eres mi preceptor, mi maestro, un amigo íntimo o un compañero cercano?', o bien molesta al otro con su silencio, o aceptando la corrección no actúa en consecuencia; tal persona está lejos de alcanzar los logros especiales (visesādhigama). En cambio, aquel que al ser aconsejado dice: 'Excelente, venerable señor, lo que ha dicho es correcto; es difícil ver las propias faltas; por favor, si vuelve a ver en mí un error similar, dígamelo por compasión; he recibido su consejo después de mucho tiempo', y practica según lo instruido; ese monje está cerca de alcanzar los logros especiales. Por lo tanto, aceptando así las palabras de otros y actuando en consecuencia, uno debe ser fácil de corregir.

ยถา [Pg.205] จ สุวโจ, เอวํ มุทุ อสฺส. มุทูติ คหฏฺเฐหิ ทูตคมนปหิณคมนาทีสุ นิยุชฺชมาโน ตตฺถ มุทุภาวํ อกตฺวา ถทฺโธ หุตฺวา วตฺตปฏิปตฺติยํ สกลพฺรหฺมจริเย จ มุทุ อสฺส สุปริกมฺมกตสุวณฺณํ วิย ตตฺถ ตตฺถ วินิโยคกฺขโม. อถ วา มุทูติ อภากุฏิโก อุตฺตานมุโข สุขสมฺภาโส ปฏิสนฺถารวุตฺติ สุติตฺถํ วิย สุขาวคาโห อสฺส. น เกวลญฺจ มุทุ, อปิจ ปน อนติมานี อสฺส, ชาติโคตฺตาทีหิ อติมานวตฺถูหิ ปเร นาติมญฺเญยฺย, สาริปุตฺตตฺเถโร วิย จณฺฑาลกุมารกสเมน เจตสา วิหเรยฺยาติ.

Así como es dócil en el habla, del mismo modo debe ser gentil. 'Gentil' (mudu) significa que, al ser instado por los laicos a realizar tareas como actuar de mensajero o recadero, no debe mostrarse rígido ni falto de flexibilidad en tales asuntos, sino que debe ser gentil en la práctica de sus deberes y en toda la vida santa; como el oro bien refinado, debe ser apto y adaptable en cada deber. O bien, 'gentil' significa no tener el ceño fruncido, tener un rostro sereno, ser de conversación agradable, de trato acogedor y de fácil acceso como un buen vado de agua. Y no solo debe ser gentil, sino que también debe estar libre de orgullo; no debe menospreciar a los demás basándose en motivos de orgullo como el linaje o la casta, sino que debe vivir con una mente similar a la de un joven de la casta más baja (caṇḍāla), tal como lo hacía el Venerable Sāriputta.

ทุติยคาถาวณฺณนา

Comentario a la segunda estrofa

๒. เอวํ ภควา สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ วิหริตุกามสฺส ตทธิคมาย วา ปฏิปชฺชมานสฺส วิเสสโต อารญฺญกสฺส ภิกฺขุโน เอกจฺจํ กรณียํ วตฺวา ปุน ตตุตฺตริปิ วตฺตุกาโม ‘‘สนฺตุสฺสโก จา’’ติ ทุติยคาถมาห.

2. Así, habiendo expuesto colectivamente los deberes que debe cumplir un monje que mora en el bosque, quien desea alcanzar o está practicando para la realización del estado de paz (Nibbāna), y deseando hablar más allá de aquello, el Bienaventurado pronunció la segunda estrofa que comienza con 'Y satisfecho' (santussako ca).

ตตฺถ ‘‘สนฺตุฏฺฐี จ กตญฺญุตา’’ติ เอตฺถ วุตฺตปฺปเภเทน ทฺวาทสวิเธน สนฺโตเสน สนฺตุสฺสตีติ สนฺตุสฺสโก. อถ วา ตุสฺสตีติ ตุสฺสโก, สเกน ตุสฺสโก, สนฺเตน ตุสฺสโก, สเมน ตุสฺสโกติ สนฺตุสฺสโก. ตตฺถ สกํ นาม ‘‘ปิณฺฑิยาโลปโภชนํ นิสฺสายา’’ติ เอวํ อุปสมฺปทมณฺฑเล อุทฺทิฏฺฐํ อตฺตนา จ สมฺปฏิจฺฉิตํ จตุปจฺจยชาตํ, เตน สุนฺทเรน วา อสุนฺทเรน วา สกฺกจฺจํ วา อสกฺกจฺจํ วา ทินฺเนน ปฏิคฺคหณกาเล ปริโภคกาเล จ วิการํ อทสฺเสตฺวา ยาเปนฺโต ‘‘สเกน ตุสฺสโก’’ติ วุจฺจติ. สนฺตํ นาม ยํ ลทฺธํ โหติ อตฺตโน ‘วิชฺชมานํ, เตน สนฺเตเนว ตุสฺสนฺโต ตโต ปรํ น ปตฺเถนฺโต อตฺริจฺฉตํ ปชหนฺโต ‘‘สนฺเตน ตุสฺสโก’’ติ วุจฺจติ. สมํ นาม อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ อนุนยปฏิฆปฺปหานํ, เตน สเมน สพฺพารมฺมเณสุ ตุสฺสนฺโต ‘‘สเมน ตุสฺสโก’’ติ วุจฺจติ.

En relación a esto, aquel que está plenamente satisfecho a través de los doce tipos de contento descritos anteriormente es 'satisfecho' (santussako). O bien, se dice 'tussako' por regocijarse; es 'santussako' porque se regocija con lo propio (saka), con lo que está presente (santa) y con ecuanimidad (sama). Allí, 'lo propio' se refiere a los cuatro requisitos recibidos y aceptados por uno mismo, tal como se indicó en el círculo de la ordenación con las palabras: 'en dependencia de la comida recibida en limosna'. Aquel que se sustenta sin mostrar alteración al momento de recibir o de usar tales requisitos, sean estos excelentes o mediocres, ofrecidos con respeto o sin él, es llamado 'satisfecho con lo propio'. 'Lo presente' se refiere a lo que ya se ha obtenido y está a disposición de uno; aquel que se siente satisfecho con lo que ya posee, sin anhelar nada más allá de ello y abandonando la codicia excesiva, es llamado 'satisfecho con lo presente'. 'Ecuanimidad' (sama) se refiere al abandono de la atracción y la aversión ante lo agradable y lo desagradable; aquel que se regocija con tal ecuanimidad ante todos los objetos es llamado 'satisfecho con ecuanimidad'.

สุเขน ภรียตีติ สุภโร, สุโปโสติ วุตฺตํ โหติ. โย หิ ภิกฺขุ มนุสฺเสหิ สาลิมํโสทนาทีนํ ปตฺเต ปูเรตฺวา ทินฺเนปิ ทุมฺมุขภาวํ อนตฺตมนภาวเมว จ ทสฺเสติ, เตสํ วา สมฺมุขาว ตํ ปิณฺฑปาตํ ‘‘กึ ตุมฺเหหิ ทินฺน’’นฺติ อปสาเทนฺโต สามเณรคหฏฺฐาทีนํ เทติ, เอส ทุพฺภโร. เอตํ ทิสฺวา มนุสฺสา ทูรโตว ปริวชฺเชนฺติ ‘‘ทุพฺภโร ภิกฺขุ น สกฺกา โปเสตุ’’นฺติ[Pg.206]. โย ปน ยํ กิญฺจิ ลูขํ วา ปณีตํ วา อปฺปํ วา พหุํ วา ลภิตฺวา อตฺตมโน วิปฺปสนฺนมุโข หุตฺวา ยาเปติ, เอส สุภโร. เอตํ ทิสฺวา มนุสฺสา อติวิย วิสฺสตฺถา โหนฺติ, ‘‘อมฺหากํ ภทนฺโต สุภโร, โถกโถเกนาปิ ตุสฺสติ, มยเมว นํ โปเสสฺสามา’’ติ ปฏิญฺญํ กตฺวา โปเสนฺติ. เอวรูโป อิธ สุภโรติ อธิปฺเปโต.

Aquel que es mantenido con facilidad es 'fácil de sustentar' (subharo), lo cual significa que es fácil de alimentar. Pues aquel monje que, incluso cuando los laicos le ofrecen su cuenco lleno de arroz de calidad con carne y otros manjares, muestra un rostro hosco y descontento, o que, frente a ellos, desprecia esa limosna diciendo: '¿Qué es esto que habéis dado?', y se la entrega a los novicios o a los laicos, ese monje es 'difícil de sustentar'. Al ver esto, las personas lo evitan desde lejos, pensando: 'Este monje es difícil de sustentar, no es posible mantenerlo'. En cambio, aquel que, recibiendo cualquier cosa, ya sea tosca o fina, poca o mucha, se sustenta con mente satisfecha y rostro sereno, ese es 'fácil de sustentar'. Al ver esto, las personas confían plenamente en él, y haciendo la promesa: 'Nuestro venerable es fácil de sustentar, se satisface con muy poco, nosotros mismos lo mantendremos', proceden a sustentarlo. Tal tipo de monje es el que aquí se entiende como 'fácil de sustentar'.

อปฺปํ กิจฺจมสฺสาติ อปฺปกิจฺโจ, น กมฺมารามตาภสฺสารามตาสงฺคณิการามตาทิอเนกกิจฺจพฺยาวโฏ, อถ วา สกลวิหาเร นวกมฺมสงฺฆปริโภคสามเณรอารามิกโวสาสนาทิกิจฺจวิรหิโต, อตฺตโน เกสนขจฺเฉทนปตฺตจีวรกมฺมาทึ กตฺวา สมณธมฺมกิจฺจปโร โหตีติ วุตฺตํ โหติ.

'De pocas obligaciones' (appakicco) es aquel que tiene pocos quehaceres; no está ocupado en múltiples tareas como el deleite en las obras, en la charla o en la compañía social. O bien, significa que está libre de tareas como las nuevas construcciones en el monasterio, la administración de la comunidad o el cuidado de los novicios y servidores; tras realizar sus propias necesidades, como cortarse el cabello y las uñas o el mantenimiento de su cuenco y mantos, se dedica por entero a los deberes de la vida monástica (samaṇadhamma).

สลฺลหุกา วุตฺติ อสฺสาติ สลฺลหุกวุตฺติ. ยถา เอกจฺโจ พหุภณฺโฑ ภิกฺขุ ทิสาปกฺกมนกาเล พหุํ ปตฺตจีวรปจฺจตฺถรณเตลคุฬาทึ มหาชเนน สีสภารกฏิภาราทีหิ อุพฺพหาเปตฺวา ปกฺกมติ, เอวํ อหุตฺวา โย อปฺปปริกฺขาโร โหติ, ปตฺตจีวราทิอฏฺฐสมณปริกฺขารมตฺตเมว ปริหรติ, ทิสาปกฺกมนกาเล ปกฺขี สกุโณ วิย สมาทาเยว ปกฺกมติ, เอวรูโป อิธ สลฺลหุกวุตฺตีติ อธิปฺเปโต. สนฺตานิ อินฺทฺริยานิ อสฺสาติ สนฺตินฺทฺริโย, อิฏฺฐารมฺมณาทีสุ ราคาทิวเสน อนุทฺธตินฺทฺริโยติ วุตฺตํ โหติ. นิปโกติ วิญฺญู วิภาวี ปญฺญวา, สีลานุรกฺขณปญฺญาย จีวราทิวิจารณปญฺญาย อาวาสาทิสตฺตสปฺปายปริชานนปญฺญาย จ สมนฺนาคโตติ อธิปฺปาโย.

'De vida sencilla' (sallahukavutti) es aquel cuya forma de subsistencia es ligera. A diferencia de un monje cargado de bienes que, al partir hacia otra región, hace que mucha gente cargue sobre sus cabezas y cinturas una gran cantidad de cuencos, mantos, mantas, aceite, miel, etc.; aquel que posee pocos requisitos, llevando consigo únicamente los ocho requisitos monásticos y que, al partir, se marcha llevándolos consigo tal como un ave sus alas, ese es el que aquí se entiende como 'de vida sencilla'. 'De facultades calmadas' (santindriyo) es aquel cuyas facultades no se agitan por el poder del apego ante los objetos agradables. 'Prudente' (nipako) significa sabio, perspicaz y dotado de sabiduría; se refiere a quien posee la sabiduría para proteger la moralidad, la sabiduría para el manejo de los mantos y otros requisitos, y la sabiduría para discernir los siete factores adecuados (sappāya) en relación al alojamiento y otros asuntos.

น ปคพฺโภติ อปฺปคพฺโภ, อฏฺฐฏฺฐาเนน กายปาคพฺภิเยน จตุฏฺฐาเนน วจีปาคพฺภิเยน อเนเกน ฐาเนน มโนปาคพฺภิเยน จ วิรหิโตติ อตฺโถ.

'No insolente' (appagabbho) significa que no es atrevido o irrespetuoso; se refiere a estar libre de la insolencia corporal en sus ocho formas, de la insolencia verbal en sus cuatro formas y de la insolencia mental en sus múltiples formas.

อฏฺฐฏฺฐานํ กายปาคพฺภิยํ (มหานิ. ๘๗) นาม สงฺฆคณปุคฺคลโภชนสาลาชนฺตาฆรนฺหานติตฺถภิกฺขาจารมคฺคอนฺตรฆรปฺปเวสเนสุ กาเยน อปฺปติรูปกรณํ. เสยฺยถิทํ – อิเธกจฺโจ สงฺฆมชฺเฌ ปลฺลตฺถิกาย วา นิสีทติ ปาเท ปาทโมทหิตฺวา วาติ เอวมาทิ. ตถา คณมชฺเฌ จตุปริสสนฺนิปาเต, ตถา วุฑฺฒตเร ปุคฺคเล. โภชนสาลายํ ปน วุฑฺฒานํ อาสนํ [Pg.207] น เทติ, นวานํ อาสนํ ปฏิพาหติ. ตถา ชนฺตาฆเร, วุฑฺเฒ เจตฺถ อนาปุจฺฉา อคฺคิชาลนาทีนิ กโรติ. นฺหานติตฺเถ จ ยทิทํ ‘‘ทหโร วุฑฺโฒติ ปมาณํ อกตฺวา อาคตปฏิปาฏิยา นฺหายิตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ, ตมฺปิ อนาทิยนฺโต ปจฺฉา อาคนฺตฺวา อุทกํ โอตริตฺวา วุฑฺเฒ จ นเว จ พาเธติ. ภิกฺขาจารมคฺเค ปน อคฺคาสนอคฺโคทกอคฺคปิณฺฑตฺถํ วุฑฺฒานํ ปุรโต ปุรโต ยาติ, พาหาย พาหํ ปหรนฺโต. อนฺตรฆรปฺปเวสเน วุฑฺฒานํ ปฐมตรํ ปวิสติ, ทหเรหิ กายกีฬนํ กโรตีติ เอวมาทิ.

La 'insolencia corporal' en sus ocho formas consiste en comportarse de manera inapropiada físicamente en medio de la Sangha, en un grupo, frente a un individuo, en el comedor, en la sala de vapor, en el lugar de baño, en el camino de la ronda de limosna y al entrar en las casas. Por ejemplo, en medio de la Sangha, alguien se sienta abrazando sus rodillas o con una pierna sobre la otra. Lo mismo ocurre en medio de un grupo, en una asamblea de las cuatro comunidades, o frente a una persona de mayor antigüedad. En el comedor, no cede el asiento a los mayores u obstruye el asiento de los más jóvenes. Asimismo, en la sala de vapor, enciende el fuego sin pedir permiso a los mayores. En el lugar de baño, a pesar de lo establecido: 'sea uno joven o mayor, se debe bañar por orden de llegada', ignorando esto, llega tarde, entra en el agua y molesta tanto a los mayores como a los jóvenes. En el camino de la ronda de limosna, camina adelantándose a los mayores para obtener el mejor asiento, la mejor agua o la mejor comida, o camina golpeándolos con el hombro. Al entrar en las casas, entra antes que los mayores, o juega físicamente con los jóvenes; tales son los ejemplos de esta conducta.

จตุฏฺฐานํ วจีปาคพฺภิยํ (มหานิ. ๘๗) นาม สงฺฆคณปุคฺคลอนฺตรฆเรสุ อปฺปติรูปวาจานิจฺฉารณํ. เสยฺยถิทํ – อิเธกจฺโจ สงฺฆมชฺเฌ อนาปุจฺฉา ธมฺมํ ภาสติ, ตถา ปุพฺเพ วุตฺตปฺปกาเร คเณ วุฑฺฒตเร ปุคฺคเล จ, ตตฺถ มนุสฺเสหิ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ วุฑฺฒตรํ อนาปุจฺฉา วิสฺสชฺเชติ, อนฺตรฆเร ปน ‘‘อิตฺถนฺนาเม กึ อตฺถิ, กึ ยาคุ อุทาหุ ขาทนียํ วา โภชนียํ วา, กึ เม ทสฺสสิ, กึ อชฺช ขาทิสฺสามิ, กึ ภุญฺชิสฺสามิ, กึ ปิวิสฺสามี’’ติ เอวมาทึ ภาสติ.

La impudencia verbal (vacīpāgabbhiya) tiene cuatro aspectos; consiste en pronunciar palabras inapropiadas ante el Sangha, un grupo, un individuo o dentro de las casas. A saber: en esta enseñanza, cierto monje habla sobre el Dhamma en medio del Sangha sin pedir permiso [a los ancianos]; de igual modo, habla en el grupo o ante personas de mayor antigüedad como se mencionó anteriormente sin pedir permiso; allí, cuando los laicos le hacen una pregunta, responde sin pedir permiso al monje de mayor antigüedad; y dentro de una casa, dice cosas como: "¿Qué hay para tal persona?", "¿Hay gachas o algún tipo de alimento sólido o blando?", "¿Qué me darás?", "¿Qué comeremos hoy?", "¿Qué consumiremos?", "¿Qué beberemos?"; así habla este tipo de palabras.

อเนกฏฺฐานํ มโนปาคพฺภิยํ (มหานิ. ๘๗) นาม เตสุ เตสุ ฐาเนสุ กายวาจาหิ อชฺฌาจารํ อนาปชฺชิตฺวาปิ มนสา เอว กามวิตกฺกาทินานปฺปการํ อปฺปติรูปวิตกฺกนํ.

La impudencia mental (manopāgabbhiya) tiene múltiples aspectos; consiste en pensamientos inapropiados, como pensamientos sensuales (kāmavitakka) y otros de diversa índole, que ocurren solo en la mente sin llegar a cometer una transgresión mediante el cuerpo o el habla en diversas situaciones.

กุเลสฺวนนุคิทฺโธติ ยานิ ตานิ กุลานิ อุปสงฺกมติ, เตสุ ปจฺจยตณฺหาย วา อนนุโลมิกคิหิสํสคฺควเสน วา อนนุคิทฺโธ, น สหโสกี, น สหนนฺที, น สุขิเตสุ สุขิโต, น ทุกฺขิเตสุ ทุกฺขิโต, น อุปฺปนฺเนสุ กิจฺจกรณีเยสุ อตฺตนา วา อุยฺโยคมาปชฺชิตาติ วุตฺตํ โหติ. อิมิสฺสาย จ คาถาย ยํ ‘‘สุวโจ จสฺสา’’ติ เอตฺถ วุตฺตํ อสฺสาติ วจนํ, ตํ สพฺพปเทหิ สทฺธึ สนฺตุสฺสโก จ อสฺส, สุภโร จ อสฺสาติ เอวํ โยเชตพฺพํ.

"Sin codicia entre las familias" (kulesvananugiddho) significa que, al visitar a los partidarios, uno no debe tener apego por ellos debido al deseo por los requisitos o por una relación íntima inapropiada con los laicos. No debe afligirse ni regocijarse junto con ellos; no es feliz cuando ellos son felices, ni está triste cuando ellos están tristes, y no se involucra personalmente en sus tareas o quehaceres. Esto es lo que se quiere decir. En este verso, la palabra "assa" (que sea) mencionada en "suvaco ca assa" debe conectarse con todos los términos: "que sea contento" (santussako ca assa), "que sea fácil de mantener" (subharo ca assa), y así sucesivamente.

ตติยคาถาวณฺณนา

Comentario al tercer verso.

๓. เอวํ ภควา สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ วิหริตุกามสฺส ตทธิคมาย วา ปฏิปชฺชิตุกามสฺส วิเสสโต อารญฺญกสฺส ภิกฺขุโน ตทุตฺตริปิ กรณียํ อาจิกฺขิตฺวา อิทานิ อกรณียมฺปิ อาจิกฺขิตุกาโม ‘‘น จ ขุทฺทมาจเร กิญฺจิ, เยน วิญฺญู ปเร อุปวเทยฺยุ’’นฺติ อิมํ อุปฑฺฒคาถมาห.

3. Habiendo explicado así lo que debe hacerse (karaṇīya), incluso más allá de lo anterior, para un monje —especialmente para uno que habita en el bosque— que desea realizar el estado de paz (Nibbana) o desea practicar para alcanzarlo, el Bienaventurado, deseando ahora explicar lo que no debe hacerse (akaraṇīya), pronunció esta mitad de verso: "Y que no haga ni lo más mínimo por lo cual otros sabios pudieran reprocharle".

ตสฺสตฺโถ [Pg.208] – เอวมิมํ กรณียํ กโรนฺโต ยํ ตํ กายวจีมโนทุจฺจริตํ ขุทฺทํ ลามกนฺติ วุจฺจติ, ตํ น จ ขุทฺทํ สมาจเร, อสมาจรนฺโต จ น เกวลํ โอฬาริกํ, กินฺตุ กิญฺจิ น สมาจเร, อปฺปมตฺตกมฺปิ อณุมตฺตกมฺปิ น สมาจเรติ วุตฺตํ โหติ.

Su significado es: mientras realiza lo que debe hacerse, aquel monje no debe practicar la mala conducta de cuerpo, habla o mente que se denomina "menor" o "vil". Al no practicarla, se quiere decir que no debe realizar ni siquiera un poco de mala conducta, no solo la grosera, sino ninguna en absoluto, ni siquiera algo insignificante o del tamaño de un átomo.

ตโต ตสฺส สมาจาเร สนฺทิฏฺฐิกเมวาทีนวํ ทสฺเสติ ‘‘เยน วิญฺญู ปเร อุปวเทยฺยุ’’นฺติ. เอตฺถ จ ยสฺมา อวิญฺญู ปเร อปฺปมาณํ. เต หิ อนวชฺชํ วา สาวชฺชํ กโรนฺติ, อปฺปสาวชฺชํ วา มหาสาวชฺชํ. วิญฺญู เอว ปน ปมาณํ. เต หิ อนุวิจฺจ ปริโยคาเหตฺวา อวณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสนฺติ, วณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสนฺติ. ตสฺมา ‘‘วิญฺญู ปเร’’ติ วุตฺตํ.

Luego, muestra el peligro visible en la conducta de ese monje con las palabras: "por lo cual otros sabios pudieran reprocharle". En este contexto, puesto que los ignorantes no son una medida [de juicio], pues ellos consideran culpable lo que no tiene falta o consideran una gran falta lo que es pequeño, solo los sabios son la medida. Ellos, tras reflexionar e investigar, critican a quien merece crítica y alaban a quien merece alabanza. Por eso se dice: "otros sabios".

เอวํ ภควา อิมาหิ อฑฺฒเตยฺยาหิ คาถาหิ สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ วิหริตุกามสฺส ตทธิคมาย วา ปฏิปชฺชิตุกามสฺส วิเสสโต อารญฺญกสฺส, อารญฺญกสีเสน จ สพฺเพสมฺปิ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วิหริตุกามานํ กรณียากรณียเภทํ กมฺมฏฺฐานูปจารํ วตฺวา อิทานิ เตสํ ภิกฺขูนํ ตสฺส เทวตาภยสฺส ปฏิฆาตาย ปริตฺตตฺถํ วิปสฺสนาปาทกชฺฌานวเสน กมฺมฏฺฐานตฺถญฺจ ‘‘สุขิโนว เขมิโน โหนฺตู’’ติอาทินา นเยน เมตฺตกถํ กเถตุมารทฺโธ.

Así, el Bienaventurado, a través de estos dos versos y medio, tras haber explicado lo que debe y no debe hacerse como preparación para la meditación (kammaṭṭhānūpacāra) a los monjes que desean realizar el estado de paz o practicar para alcanzarlo —especialmente a los habitantes del bosque y a todos aquellos que han tomado un tema de meditación—, comienza ahora a enseñar la práctica de la benevolencia (metta) mediante el método que empieza con: "Que estén felices y seguros", con el fin de proteger a dichos monjes, disipar el temor causado por las deidades y servir como tema de meditación basado en el jhana como fundamento para la visión cabal (vipassanā).

ตตฺถ สุขิโนติ สุขสมฺปนฺนา. เขมิโนติ เขมวนฺโต, อภยา นิรุปทฺทวาติ วุตฺตํ โหติ. สพฺเพติ อนวเสสา. สตฺตาติ ปาณิโน. สุขิตตฺตาติ สุขิตจิตฺตา. เอตฺถ จ กายิเกน สุเขน สุขิโน, มานเสน สุขิตตฺตา, ตทุภเยนาปิ สพฺพภยุปทฺทววิคเมน วา เขมิโนติ เวทิตพฺโพ. กสฺมา ปน เอวํ วุตฺตํ? เมตฺตาภาวนาการทสฺสนตฺถํ. เอวญฺหิ เมตฺตา ภาเวตพฺพา ‘‘สพฺเพ สตฺตา สุขิโน โหนฺตู’’ติ วา, ‘‘เขมิโน โหนฺตู’’ติ วา, ‘‘สุขิตตฺตา โหนฺตู’’ติ วา.

En ese pasaje, "felices" (sukhinoti) significa dotados de felicidad. "Seguros" (kheminoti) significa que poseen seguridad, que están libres de miedo y de peligros. "Todos" (sabbe) significa sin excepción. "Seres" (sattā) se refiere a los seres vivos (pāṇino). "De mente feliz" (sukhitattā) significa con la mente llena de felicidad. En esto, se entiende que son "felices" por la felicidad corporal, "de mente feliz" por la felicidad mental, y "seguros" por ambos tipos de felicidad o por la desaparición de todos los miedos y peligros. ¿Por qué se dice esto? Para mostrar el modo de cultivar la meditación de benevolencia. Pues así debe cultivarse la benevolencia: "Que todos los seres sean felices", "que sean seguros" o "que sean de mente feliz".

จตุตฺถคาถาวณฺณนา

Comentario al cuarto verso.

๔. เอวํ ยาว อุปจารโต อปฺปนาโกฏิ, ตาว สงฺเขเปน เมตฺตาภาวนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วิตฺถารโตปิ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เย เกจี’’ติ คาถาทฺวยมาห. อถ วา ยสฺมา ปุถุตฺตารมฺมเณ ปริจิตํ จิตฺตํ น อาทิเกเนว เอกตฺเต สณฺฐาติ อารมฺมณปฺปเภทํ ปน อนุคนฺตฺวา อนุคนฺตฺวา กเมน [Pg.209] สณฺฐาติ, ตสฺมา ตสฺส ตสถาวราทิทุกติกปฺปเภเท อารมฺมเณ อนุคนฺตฺวา อนุคนฺตฺวา สณฺฐานตฺถมฺปิ ‘‘เย เกจี’’ติ คาถาทฺวยมาห. อถ วา ยสฺมา ยสฺส ยํ อารมฺมณํ วิภูตํ โหติ, ตสฺส ตตฺถ จิตฺตํ สุขํ ติฏฺฐติ, ตสฺมา เตสํ ภิกฺขูนํ ยสฺส ยํ วิภูตํ อารมฺมณํ, ตสฺส ตตฺถ จิตฺตํ สณฺฐาเปตุกาโม ตสถาวราทิทุกติการมฺมณเภททีปกํ ‘‘เย เกจี’’ติ อิมํ คาถาทฺวยมาห.

4. Habiendo mostrado así brevemente la meditación de benevolencia desde la concentración de acceso (upacāra) hasta el límite de la absorción (appanā), ahora pronuncia el par de versos que comienzan con "cualesquiera seres que haya" (ye keci) para mostrarla detalladamente. Alternativamente, puesto que una mente habituada a diversos objetos no se establece de inmediato en uno solo, sino que se asienta gradualmente siguiendo las distinciones de los objetos, pronunció estos dos versos para que la mente se establezca siguiendo las distinciones de los objetos, como los seres móviles y los estables. O bien, deseando que el monje establezca su mente en aquel objeto que le resulte claro, pronunció estos dos versos que explican la diversidad de objetos, como los seres móviles y los estables, etc.

เอตฺถ หิ ตสถาวรทุกํ ทิฏฺฐาทิฏฺฐทุกํ ทูรสนฺติกทุกํ ภูตสมฺภเวสิทุกนฺติ จตฺตาโร ทุเก, ทีฆาทีหิ จ ฉหิ ปเทหิ มชฺฌิมปทสฺส ตีสุ อณุกปทสฺส จ ทฺวีสุ ติเกสุ อตฺถสมฺภวโต ทีฆรสฺสมชฺฌิมติกํ มหนฺตาณุกมชฺฌิมติกํ ถูลาณุกมชฺฌิมติกนฺติ ตโย ติเก จ ทีเปติ. ตตฺถ เย เกจีติ อนวเสสวจนํ. ปาณา เอว ภูตา ปาณภูตา. อถ วา ปาณนฺตีติ ปาณา, เอเตน อสฺสาสปสฺสาสปฺปฏิพทฺเธ ปญฺจโวการสตฺเต คณฺหาติ. ภวนฺตีติ ภูตา, เอเตน เอกโวการจตุโวการสตฺเต คณฺหาติ. อตฺถีติ สนฺติ สํวิชฺชนฺติ.

Aquí se muestran cuatro pares (dukas): el par de móviles y estables, el de vistos y no vistos, el de lejanos y cercanos, y el de los ya nacidos y los que buscan nacer. También muestra tres tríadas (tikas) mediante seis términos: la tríada de largos, cortos y medianos; la de grandes, minúsculos y medianos; y la de gruesos, pequeños y medianos, según la posibilidad de significado en cada caso. Allí, "cualesquiera que sean" (ye keci) es una expresión que no deja nada fuera. "Seres vivos" (pāṇabhūtā) significa que los alientos mismos son seres. O bien, se llaman "pāṇā" porque respiran; con este término se refiere a los seres de cinco agregados vinculados con la inhalación y la exhalación. Se llaman "bhūtā" porque han llegado a ser; con este término se refiere a los seres de uno y de cuatro agregados. "Existan" (atthi) significa que se encuentran presentes o disponibles.

เอวํ ‘‘เย เกจิ ปาณภูตตฺถี’’ติ อิมินา วจเนน ทุกติเกหิ สงฺคเหตพฺเพ สพฺพสตฺเต เอกโต ทสฺเสตฺวา อิทานิ สพฺเพปิ เต ตสา วา ถาวรา ว นวเสสาติ อิมินา ทุเกน สงฺคเหตฺวา ทสฺเสติ.

Así, habiendo mostrado colectivamente a todos los seres con las palabras ‘cualesquiera seres vivos que existan’, los cuales deben ser comprendidos mediante las díadas y tríadas, ahora los muestra incluyéndolos mediante esta díada: ‘sean móviles o firmes, sin excepción’.

ตตฺถ ตสนฺตีติ ตสา, สตณฺหานํ สภยานญฺเจตํ อธิวจนํ. ติฏฺฐนฺตีติ ถาวรา, ปหีนตณฺหาภยานํ อรหตํ เอตํ อธิวจนํ. นตฺถิ เตสํ อวเสสนฺติ อนวเสสา, สพฺเพปีติ วุตฺตํ โหติ. ยญฺจ ทุติยคาถาย อนฺเต วุตฺตํ, ตํ สพฺพทุกติเกหิ สมฺพนฺธิตพฺพํ ‘‘เย เกจิ ปาณภูตตฺถิ ตสา วา ถาวรา วา อนวเสสา, อิเมปิ สพฺเพ สตฺตา ภวนฺตุ สุขิตตฺตา. เอวํ ยาว ภูตา วา สมฺภเวสี วา, อิเมปิ สพฺเพ สตฺตา ภวนฺตุ สุขิตตฺตา’’ติ.

En ese pasaje, ‘tasā’ (móviles/frágiles) significa que tiemblan; este es un término para aquellos que poseen deseo y temor. ‘Thāvarā’ (firmes) significa que permanecen estables; este es un término para los Arahants, quienes han abandonado el deseo y el temor. ‘Anavasesā’ significa que no queda ninguno de ellos fuera; esto se refiere a todos, sin excepción. Y aquello que se dice al final de la segunda estrofa debe conectarse con todas las díadas y tríadas: ‘cualesquiera seres vivos que existan, sean móviles o firmes, sin excepción, que todos estos seres tengan sus corazones felices. Así también hasta: sean nacidos o los que buscan nacer, que todos estos seres tengan sus corazones felices’.

อิทานิ ทีฆรสฺสมชฺฌิมาทิติกตฺตยทีปเกสุ ทีฆา วาติอาทีสุ ฉสุ ปเทสุ ทีฆาติ ทีฆตฺตภาวา นาคมจฺฉโคธาทโย. อเนกพฺยามสตปฺปมาณาปิ หิ มหาสมุทฺเท นาคานํ อตฺตภาวา อเนกโยชนปฺปมาณา จ มจฺฉโคธาทีนํ อตฺตภาวา โหนฺติ. มหนฺตาติ มหนฺตตฺตภาวา ชเล มจฺฉกจฺฉปาทโย, ถเล หตฺถินาคาทโย, อมนุสฺเสสุ ทานวาทโย[Pg.210]. อาห จ ‘‘ราหุคฺคํ อตฺตภาวีน’’นฺติ (อ. นิ. ๔.๑๕). ตสฺส หิ อตฺตภาโว อุพฺเพเธน จตฺตาริ โยชนสหสฺสานิ อฏฺฐ จ โยชนสตานิ, พาหู ทฺวาทสโยชนสตปริมาณา, ปญฺญาสโยชนํ ภมุกนฺตรํ, ตถา องฺคุลนฺตริกา, หตฺถตลานิ ทฺเว โยชนสตานีติ. มชฺฌิมาติ อสฺสโคณมหึสสูกราทีนํ อตฺตภาวา. รสฺสกาติ ตาสุ ตาสุ ชาตีสุ วามนาทโย ทีฆมชฺฌิเมหิ โอมกปฺปมาณา สตฺตา. อณุกาติ มํสจกฺขุสฺส อโคจรา ทิพฺพจกฺขุวิสยา อุทกาทีสุ นิพฺพตฺตา สุขุมตฺตภาวา สตฺตา อูกาทโย วา. อปิจ เย ตาสุ ตาสุ ชาตีสุ มหนฺตมชฺฌิเมหิ ถูลมชฺฌิเมหิ จ โอมกปฺปมาณา สตฺตา, เต อณุกาติ เวทิตพฺพา. ถูลาติ ปริมณฺฑลตฺตภาวา สิปฺปิกสมฺพุกาทโย สตฺตา.

Ahora, respecto a los seis términos contenidos en las tres tríadas que muestran lo largo, lo corto, lo mediano, etc.: ‘dīghā’ (largos) se refiere a seres con cuerpos largos como los nagas, peces y lagartos. En efecto, en el gran océano los cuerpos de los nagas pueden medir cientos de brazas, y los cuerpos de peces y lagartos pueden medir muchas leguas. ‘Mahantā’ (grandes) se refiere a seres con cuerpos grandes, como tortugas en el agua, elefantes en la tierra, y entre los no humanos, los Danavas. El Bienaventurado dijo: ‘Rāhu es el jefe de los que tienen cuerpo’ (A.N. 4.15). Pues su cuerpo tiene una altura de cuatro mil ochocientas leguas, sus brazos miden mil doscientas leguas, el espacio entre sus cejas es de cincuenta leguas, al igual que el espacio entre sus dedos, y sus palmas miden doscientas leguas. ‘Majjhimā’ (medianos) se refiere a los cuerpos de caballos, bueyes, búfalos, cerdos, etc. ‘Rassakā’ (cortos) se refiere a los enanos y otros seres de tamaño inferior comparados con los largos y medianos dentro de sus respectivas especies. ‘Aṇukā’ (diminutos) se refiere a seres que no son perceptibles para el ojo carnal sino para el ojo divino, o seres de cuerpo sutil nacidos en el agua, etc., o como los piojos. Además, aquellos seres que dentro de sus especies son de tamaño inferior comparados con los grandes y medianos, o con los gruesos y medianos, deben entenderse como ‘diminutos’. ‘Thūlā’ (gruesos) se refiere a seres de cuerpo redondeado, como ostras, caracoles, etc.

ปญฺจมคาถาวณฺณนา

Comentario a la Quinta Estrofa

๕. เอวํ ตีหิ ติเกหิ อนวเสสโต สตฺเต ทสฺเสตฺวา อิทานิ ‘‘ทิฏฺฐา วา เย ว อทิฏฺฐา’’ติอาทีหิ ตีหิ ทุเกหิปิ เต สงฺคเหตฺวา ทสฺเสติ.

5. Habiendo mostrado así a los seres sin excepción mediante las tres tríadas, ahora los muestra incluyéndolos también mediante las tres díadas, comenzando con ‘sean vistos o no vistos’.

ตตฺถ ทิฏฺฐาติ เย อตฺตโน จกฺขุสฺส อาปาถมาคตวเสน ทิฏฺฐปุพฺพา. อทิฏฺฐาติ เย ปรสมุทฺทปรเสลปรจกฺกวาฬาทีสุ ฐิตา. ‘‘เย วา ทูเร วสนฺติ อวิทูเร’’ติ อิมินา ปน ทุเกน อตฺตโน อตฺตภาวสฺส ทูเร จ อวิทูเร จ วสนฺเต สตฺเต ทสฺเสติ, เต อปททฺวิปทวเสน เวทิตพฺพา. อตฺตโน หิ กาเย วสนฺตา สตฺตา อวิทูเร, พหิกาเย วสนฺตา สตฺตา ทูเร. ตถา อนฺโตอุปจาเร วสนฺตา อวิทูเร, พหิอุปจาเร วสนฺตา ทูเร. อตฺตโน วิหาเร คาเม ชนปเท ทีเป จกฺกวาเฬ วสนฺตา อวิทูเร, ปรจกฺกวาเฬ วสนฺตา ทูเร วสนฺตีติ วุจฺจนฺติ.

En ese contexto, ‘diṭṭhā’ (vistos) son aquellos que han sido vistos previamente al entrar en el campo visual de uno mismo. ‘Adiṭṭhā’ (no vistos) son aquellos que se encuentran al otro lado de los océanos, al otro lado de las montañas, en otros sistemas de mundos, etc. Con la díada ‘los que viven lejos o cerca’, muestra a los seres que viven lejos o cerca del propio cuerpo; estos deben entenderse según si carecen de pies o tienen dos pies, etc. En efecto, los seres que viven en el propio cuerpo están ‘cerca’, mientras que los que viven fuera del cuerpo están ‘lejos’. Asimismo, los que viven en el entorno inmediato están ‘cerca’, y los que viven fuera de él están ‘lejos’. Los que viven en el propio monasterio, aldea, distrito, isla o sistema de mundos están ‘cerca’, mientras que de los que viven en otros sistemas de mundos se dice que ‘viven lejos’.

ภูตาติ ชาตา อภินิพฺพตฺตา. เย ภูตา เอว, น ปุน ภวิสฺสนฺตีติ สงฺขฺยํ คจฺฉนฺติ, เตสํ ขีณาสวานํ เอตํ อธิวจนํ. สมฺภวเมสนฺตีติ สมฺภเวสี. อปฺปหีนภวสํโยชนตฺตา อายติมฺปิ สมฺภวํ เอสนฺตานํ เสขปุถุชฺชนานเมตํ อธิวจนํ. อถ วา จตูสุ โยนีสุ อณฺฑชชลาพุชา สตฺตา ยาว อณฺฑโกสํ วตฺถิโกสญฺจ น ภินฺทนฺติ, ตาว สมฺภเวสี นาม, อณฺฑโกสํ วตฺถิโกสญฺจ ภินฺทิตฺวา พหิ นิกฺขนฺตา ภูตา นาม[Pg.211]. สํเสทชา โอปปาติกา จ ปฐมจิตฺตกฺขเณ สมฺภเวสี นาม, ทุติยจิตฺตกฺขณโต ปภุติ ภูตา นาม. เยน วา อิริยาปเถน ชายนฺติ, ยาว ตโต อญฺญํ น ปาปุณนฺติ, ตาว สมฺภเวสี นาม, ตโต ปรํ ภูตาติ.

‘Bhūtā’ (nacidos) significa los que han nacido, los que se han manifestado. Este es un término para los Arahants (khīṇāsava), quienes habiendo nacido no volverán a existir. ‘Sambhavesī’ significa los que buscan nacer. Este es un término para los Sekhas y para los mundanos, quienes todavía buscan la existencia futura por no haber abandonado los grilletes de la existencia. Alternativamente, entre los cuatro tipos de nacimiento, los seres nacidos de huevo (aṇḍaja) o de matriz (jalābuja) se llaman ‘sambhavesī’ mientras no rompan la cáscara del huevo o el saco vitelino; una vez que rompen la cáscara o el saco y salen al exterior, se llaman ‘bhūtā’. Los seres de nacimiento por humedad (saṃsedaja) y de nacimiento espontáneo (opapātika) se llaman ‘sambhavesī’ en el primer momento de conciencia; a partir del segundo momento de conciencia en adelante, se llaman ‘bhūtā’. O bien, se llaman ‘sambhavesī’ mientras permanecen en la postura en la que nacen hasta que adoptan otra; después de eso, se llaman ‘bhūtā’.

ฉฏฺฐคาถาวณฺณนา

Comentario a la Sexta Estrofa

๖. เอวํ ภควา ‘‘สุขิโน วา’’ติอาทีหิ อฑฺฒเตยฺยาหิ คาถาหิ นานปฺปการโต เตสํ ภิกฺขูนํ หิตสุขาคมปตฺถนาวเสน สตฺเตสุ เมตฺตาภาวนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อหิตทุกฺขานาคมปตฺถนาวเสนาปิ ตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น ปโร ปรํ นิกุพฺเพถา’’ติ. เอส โปราโณ ปาโฐ, อิทานิ ปน ‘‘ปรํ หี’’ติปิ ปฐนฺติ, อยํ น โสภโน.

6. Así, después de que el Bienaventurado mostró el desarrollo de la benevolencia (mettā) hacia los seres mediante el deseo de que alcancen bienestar y felicidad a través de dos estrofas y media comenzando con ‘sean felices...’, ahora, deseando mostrarlo también mediante el deseo de que no les sobrevenga daño ni sufrimiento, dijo: ‘Que nadie engañe a otro’. Esta es la lectura antigua; sin embargo, hoy en día algunos también leen ‘paraṃ hi’, pero esta no es una lectura elegante.

ตตฺถ ปโรติ ปรชโน. ปรนฺติ ปรชนํ. น นิกุพฺเพถาติ น วญฺเจยฺย. นาติมญฺเญถาติ น อติกฺกมิตฺวา มญฺเญยฺย. กตฺถจีติ กตฺถจิ โอกาเส, คาเม วา คามเขตฺเต วา ญาติมชฺเฌ วา ปูคมชฺเฌ วาติอาทิ. นนฺติ เอตํ. กญฺจีติ ยํ กญฺจิ ขตฺติยํ วา พฺราหฺมณํ วา คหฏฺฐํ วา ปพฺพชิตํ วา สุขิตํ วา ทุกฺขิตํ วาติอาทิ. พฺยาโรสนา ปฏิฆสญฺญาติ กายวจีวิกาเรหิ พฺยาโรสนาย จ มโนวิกาเรน ปฏิฆสญฺญาย จ. ‘‘พฺยาโรสนาย ปฏิฆสญฺญายา’’ติ หิ วตฺตพฺเพ ‘‘พฺยาโรสนา ปฏิฆสญฺญา’’ติ วุจฺจติ, ยถา ‘‘สมฺมทญฺญาย วิมุตฺตา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘สมฺมทญฺญา วิมุตฺตา’’ติ, ยถา จ ‘‘อนุปุพฺพสิกฺขาย อนุปุพฺพกิริยาย อนุปุพฺพปฏิปทายา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘อนุปุพฺพสิกฺขา อนุปุพฺพกิริยา อนุปุพฺพปฏิปทา’’ติ. นาญฺญมญฺญสฺส ทุกฺขมิจฺเฉยฺยาติ อญฺญมญฺญสฺส ทุกฺขํ น อิจฺเฉยฺย. กึ วุตฺตํ โหติ? น เกวลํ ‘‘สุขิโน วา เขมิโน วา โหนฺตู’’ติอาทิมนสิการวเสเนว เมตฺตํ ภาเวยฺย, กินฺตุ ‘‘อโหวต โย โกจิ ปรปุคฺคโล ยํ กญฺจิ ปรปุคฺคลํ วญฺจนาทีหิ นิกตีหิ น นิกุพฺเพถ, ชาติอาทีหิ จ นวหิ มานวตฺถูหิ กตฺถจิ ปเทเส กญฺจิ ปรปุคฺคลํ นาติมญฺเญยฺย, อญฺญมญฺญสฺส จ พฺยาโรสนาย วา ปฏิฆสญฺญาย วา ทุกฺขํ น อิจฺเฉยฺยา’’ติ เอวมฺปิ มนสิกโรนฺโต ภาเวยฺยาติ.

En ese pasaje, 'paro' significa otra persona. 'Paranti' significa hacia otra persona. 'Na nikubbetha' significa que uno no debe engañar o defraudar. 'Nātimaññetha' significa que uno no debe menospreciar ni mirar con desprecio a otros tras haberlos superado. 'Katthaci' significa en cualquier lugar, ya sea en una aldea, en un campo, entre parientes o en medio de una asamblea, etc. 'Nanti' se refiere a esa persona. 'Kañci' significa a cualquier persona, ya sea un noble (khattiya), un brahmán, un laico, un monje, alguien que goza de felicidad o alguien que padece sufrimiento, etc. 'Byārosanā paṭighasaññā' se refiere a la irritación causada por las alteraciones corporales y verbales, y a la percepción de hostilidad mediante la alteración mental. Se dice 'byārosanā paṭighasaññā' cuando gramaticalmente debería expresarse como 'byārosanāya paṭighasaññāyā', tal como se dice 'sammadaññā vimuttā' en lugar de 'sammadaññāya vimuttā', o 'anupubbasikkhā anupubbakiriyā anupubbapaṭipadā' en lugar de las formas declinadas correspondientes. 'Nāññamaññassa dukkhamiccheyyā' significa que uno no debe desear el sufrimiento mutuo. ¿Qué se quiere decir con esto? Que uno no debe cultivar la bondad amorosa únicamente mediante la atención de 'que los seres sean felices o estén a salvo', sino que debe cultivarla reflexionando también: '¡Ojalá que nadie engañe a otra persona mediante fraudes u otros medios, ni menosprecie a nadie en ningún lugar por motivos de casta u otros tipos de orgullo, ni desee el sufrimiento ajeno por irritación o resentimiento!'.

สตฺตมคาถาวณฺณนา

Comentario a la séptima estrofa.

๗. เอวํ [Pg.212] อหิตทุกฺขานาคมปตฺถนาวเสน อตฺถโต เมตฺตาภาวนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตเมว อุปมาย ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘มาตา ยถา นิยํปุตฺต’’นฺติ.

7. Habiendo mostrado así, en esencia, el cultivo de la bondad amorosa mediante el deseo de que no sobrevengan el perjuicio ni el sufrimiento, ahora, para mostrarlo a través de un símil, dice: 'Como una madre a su propio hijo'.

ตสฺสตฺโถ – ยถา มาตา นิยํ ปุตฺตํ อตฺตนิ ชาตํ โอรสํ ปุตฺตํ, ตญฺจ เอกปุตฺตเมว อายุสา อนุรกฺเข, ตสฺส ทุกฺขาคมปฺปฏิพาหนตฺถํ อตฺตโน อายุมฺปิ จชิตฺวา ตํ อนุรกฺเข, เอวมฺปิ สพฺพภูเตสุ อิทํ เมตฺตาขฺยํ มานสํ ภาวเย, ปุนปฺปุนํ ชนเย วฑฺฒเย, ตญฺจ อปริมาณสตฺตารมฺมณวเสน เอกสฺมึ วา สตฺเต อนวเสสผรณวเสน อปริมาณํ ภาวเยติ.

Su significado es: así como una madre protegería a su propio hijo, nacido de sus entrañas, su único hijo, incluso a costa de su propia vida, para evitar que le sobrevenga el sufrimiento; del mismo modo, uno debe cultivar hacia todos los seres este estado mental llamado bondad amorosa (mettā). Debe generarlo y aumentarlo repetidamente, y debe cultivarlo de forma inconmensurable, ya sea tomando como objeto a seres infinitos o impregnando a un solo ser sin excepción.

อฏฺฐมคาถาวณฺณนา

Comentario a la octava estrofa.

๘. เอวํ สพฺพากาเรน เมตฺตาภาวนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตสฺเสว วฑฺฒนํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เมตฺตญฺจ สพฺพโลกสฺมี’’ติ.

8. Habiendo mostrado así el cultivo de la bondad amorosa en todos sus aspectos, ahora, para mostrar su expansión, dice: 'Y bondad amorosa hacia todo el mundo'.

ตตฺถ มิชฺชติ ตายติ จาติ มิตฺโต, หิตชฺฌาสยตาย สินิยฺหติ, อหิตาคมโต รกฺขติ จาติ อตฺโถ. มิตฺตสฺส ภาโว เมตฺตํ. สพฺพโลกสฺมีติ อนวเสเส สตฺตโลเก. มนสิ ภวนฺติ มานสํ. ตญฺหิ จิตฺตสมฺปยุตฺตตฺตา เอวํ วุตฺตํ. ภาวเยติ วฑฺฒเย. น อสฺส ปริมาณนฺติ อปริมาณํ, อปฺปมาณสตฺตารมฺมณตาย เอวํ วุตฺตํ. อุทฺธนฺติ อุปริ, เตน อรูปภวํ คณฺหาติ. อโธติ เหฏฺฐา, เตน กามภวํ คณฺหาติ. ติริยนฺติ เวมชฺฌํ, เตน รูปภวํ คณฺหาติ. อสมฺพาธนฺติ สมฺพาธวิรหิตํ, ภินฺนสีมนฺติ วุตฺตํ โหติ. สีมา นาม ปจฺจตฺถิโก วุจฺจติ, ตสฺมิมฺปิ ปวตฺตนฺติ อตฺโถ. อเวรนฺติ เวรวิรหิตํ, อนฺตรนฺตราปิ เวรเจตนาปาตุภาววิรหิตนฺติ อตฺโถ. อสปตฺตนฺติ วิคตปจฺจตฺถิกํ. เมตฺตาวิหารี หิ ปุคฺคโล มนุสฺสานํ ปิโย โหติ, อมนุสฺสานํ ปิโย โหติ, นาสฺส โกจิ ปจฺจตฺถิโก โหติ, เตนสฺส ตํ มานสํ วิคตปจฺจตฺถิกตฺตา อสปตฺตนฺติ วุจฺจติ. ปริยายวจนญฺหิ เอตํ, ยทิทํ ปจฺจตฺถิโก สปตฺโตติ. อยํ อนุปทโต อตฺถวณฺณนา.

En ese pasaje, 'mitto' (amigo) es quien estima y protege; el significado es que se une por su intención benévola y protege de la llegada de lo perjudicial. 'Mettaṃ' es la condición o estado de un amigo. 'Sabbalokasmī' significa en el mundo de los seres, sin excepción. 'Mānasaṃ' es aquello que surge en la mente (manasi); se llama así por estar asociado con la mente (de bondad). 'Bhāvaye' significa que debe aumentarlo. 'Aparimāṇaṃ' significa que no tiene medida; se expresa así por tener como objeto a seres ilimitados. 'Uddhaṃ' significa hacia arriba, con lo cual se incluye el plano inmaterial (arūpabhava). 'Adho' significa hacia abajo, con lo cual se incluye el plano de los sentidos (kāmabhava). 'Tiriyaṃ' significa en medio, con lo cual se incluye el plano de la forma (rūpabhava). 'Asambādhaṃ' significa libre de estrechez, lo cual implica haber roto los límites. Se llama 'límite' (sīmā) al adversario, y el significado es que la bondad amorosa fluye incluso hacia él. 'Averaṃ' significa libre de odio, es decir, libre de la manifestación de pensamientos de venganza en cualquier intervalo. 'Asapattanti' significa libre de enemigos. Pues la persona que mora en la bondad amorosa es querida por los seres humanos y por los no humanos, y nadie actúa como su adversario; por ello, debido a la ausencia de enemigos, se dice que ese estado mental es 'asapattaṃ'. 'Paccatthiko' y 'sapatto' son términos sinónimos. Esta es la explicación del significado palabra por palabra.

อยํ [Pg.213] ปเนตฺถ อธิปฺเปตตฺถทีปนา – ยทิทํ ‘‘เอวมฺปิ สพฺพภูเตสุ มานสํ ภาวเย อปริมาณ’’นฺติ วุตฺตํ, ตญฺเจตํ อปริมาณํ เมตฺตํ มานสํ สพฺพโลกสฺมึ ภาวเย วฑฺฒเย, วุฑฺฒึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ คมเย ปาปเย. กถํ? อุทฺธํ อโธ จ ติริยญฺจ, อุทฺธํ ยาว ภวคฺคา, อโธ ยาว อวีจิโต, ติริยํ ยาว อวเสสทิสา. อุทฺธํ วา อารุปฺปํ, อโธ กามธาตุํ, ติริยํ รูปธาตุํ อนวเสสํ ผรนฺโต. เอวํ ภาเวนฺโตปิ จ ตํ ยถา อสมฺพาธํ อเวรํ อสปตฺตญฺจ โหติ, ตถา สมฺพาธเวรสปตฺตานํ อภาวํ กโรนฺโต ภาวเย. ยํ วา ตํ ภาวนาสมฺปทํ ปตฺตํ สพฺพตฺถ โอกาสโลกวเสน อสมฺพาธํ, อตฺตโน ปเรสุ อาฆาตปฺปฏิวินยเนน อเวรํ, อตฺตนิ จ ปเรสํ อาฆาตวินยเนน อสปตฺตํ โหติ. ตํ อสมฺพาธมเวรมสปตฺตํ อปริมาณํ เมตฺตํ มานสํ อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาติ ติวิธปริจฺเฉเท สพฺพโลกสฺมึ ภาวเย วฑฺฒเยติ.

Esta es la aclaración del significado pretendido en este punto: respecto a lo dicho, 'del mismo modo, uno debe cultivar hacia todos los seres un estado mental inconmensurable', se debe cultivar y aumentar esta mente de bondad amorosa ilimitada en todo el mundo, llevándola a su pleno crecimiento, desarrollo y expansión. ¿Cómo? Hacia arriba, hacia abajo y a través: hacia arriba hasta el punto más alto de la existencia (bhavagga), hacia abajo hasta el infierno Avici, y a través hacia las demás direcciones. O bien, impregnando sin excepción hacia arriba el plano inmaterial, hacia abajo el plano de los sentidos y a través el plano de la forma. Y al cultivarlo así, uno debe hacerlo de modo que sea sin obstrucción, sin odio y sin hostilidad, eliminando la existencia de la estrechez, el odio y la enemistad. O bien, esa perfección del cultivo alcanzada es 'sin obstrucción' respecto al mundo físico (okāsaloka) en todas partes; 'sin odio' por la eliminación del propio resentimiento hacia los demás; y 'sin hostilidad' en uno mismo por la eliminación del resentimiento de los demás hacia uno. Uno debe cultivar y aumentar esa mente de bondad amorosa inconmensurable, sin obstrucción, sin odio y sin hostilidad en todo el mundo, en su triple delimitación de arriba, abajo y a través.

นวมคาถาวณฺณนา

Comentario a la novena estrofa.

๙. เอวํ เมตฺตาภาวนาย วฑฺฒนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตํ ภาวนมนุยุตฺตสฺส วิหรโต อิริยาปถนิยมาภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ติฏฺฐํ จรํ…เป… อธิฏฺเฐยฺยา’’ติ.

9. Habiendo mostrado así la expansión del cultivo de la bondad amorosa, ahora, para mostrar la ausencia de restricción en las posturas para quien vive dedicado a dicho cultivo, dice: 'Ya sea de pie, caminando... etc... debe establecer [esta atención]'.

ตสฺสตฺโถ – เอวเมตํ เมตฺตํ มานสํ ภาเวนฺโต โส ‘‘นิสีทติ ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา อุชุํ กายํ ปณิธายา’’ติอาทีสุ วิย อิริยาปถนิยมํ อกตฺวา ยถาสุขํ อญฺญตรญฺญตรอิริยาปถพาธนวิโนทนํ กโรนฺโต ติฏฺฐํ วา จรํ วา นิสินฺโน วา สยาโน วา ยาวตา วิคตมิทฺโธ อสฺส, อถ เอตํ เมตฺตาฌานสตึ อธิฏฺเฐยฺย.

Su significado es: aquel que cultiva este estado mental de bondad amorosa, sin imponerse una restricción fija de postura —como en pasajes que prescriben 'se sienta tras haber cruzado las piernas y puesto el cuerpo erguido'—, sino remediando la incomodidad de cualquier postura según le plazca, ya sea estando de pie, caminando, sentado o acostado, siempre que esté libre de somnolencia, debe establecer y mantener esta atención en la absorción (jhāna) de la bondad amorosa.

อถ วา เอวํ เมตฺตาภาวนาย วฑฺฒนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วสีภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ติฏฺฐํ จร’’นฺติ. วสิปฺปตฺโต หิ ติฏฺฐํ วา จรํ วา นิสินฺโน วา สยาโน วา ยาวตา อิริยาปเถน เอตํ เมตฺตาฌานสตึ อธิฏฺฐาตุกาโม โหติ, อถ วา ติฏฺฐํ วา จรํ วา…เป… สยาโน วาติ น ตสฺส ฐานาทีนิ อนฺตรายกรานิ โหนฺติ, อปิจ โข ยาวตา เอตํ เมตฺตาฌานสตึ อธิฏฺฐาตุกาโม โหติ, ตาวตา วิคตมิทฺโธ หุตฺวา อธิฏฺฐาติ, นตฺถิ ตสฺส ตตฺถ ทนฺธายิตตฺตํ. เตนาห ‘‘ติฏฺฐํ จรํ นิสินฺโน ว, สยาโน ยาวตาสฺส วิตมิทฺโธ. เอตํ สตึ อธิฏฺเฐยฺยา’’ติ.

De otra manera, habiendo mostrado así el incremento del desarrollo de la benevolencia (mettābhāvanā), ahora, para mostrar la maestría (vasībhāva), dijo: “Ya sea de pie o caminando...”. Pues aquel que ha alcanzado la maestría, ya sea de pie, caminando, sentado o acostado, en cualquier postura en la que desee establecer esta atención plena del jhāna de benevolencia, ésta se manifiesta; o bien, ya sea de pie, caminando... o acostado, tales posturas no le causan obstáculos. Al contrario, mientras desee establecer esta atención plena del jhāna de benevolencia, se establece en ella permaneciendo libre de somnolencia, sin que haya en él lentitud en ese estado. Por eso dijo: “Ya sea de pie, caminando, sentado o acostado, mientras esté libre de somnolencia, debe establecer esta atención plena”.

ตสฺสายมธิปฺปาโย [Pg.214] – ยํ ตํ ‘‘เมตฺตญฺจ สพฺพโลกสฺมิ, มานสํ ภาวเย’’ติ วุตฺตํ, ตํ ยถา ภาเวยฺย, ยถา ฐานาทีสุ ยาวตา อิริยาปเถน ฐานาทีนิ วา อนาทิยิตฺวา ยาวตา เอตํ เมตฺตาฌานสตึ อธิฏฺฐาตุกาโม อสฺส, ตาวตา วิคตมิทฺโธว หุตฺวา เอตํ สตึ อธิฏฺเฐยฺยาติ.

Este es su significado: aquello que fue dicho: “Hacia todo el mundo, debe desarrollar el corazón con benevolencia”, debe desarrollarlo de tal manera que, en las posturas de estar de pie y demás, sin aferrarse a las posturas mismas, mientras desee establecer esta atención plena del jhāna de benevolencia, debe establecer esta atención plena permaneciendo libre de somnolencia.

เอวํ เมตฺตาภาวนาย วสีภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอตํ สตึ อธิฏฺเฐยฺยา’’ติ ตสฺมึ เมตฺตาวิหาเร นิโยเชตฺวา อิทานิ ตํ วิหารํ ถุนนฺโต อาห ‘‘พฺรหฺมเมตํ วิหารมิธมาหู’’ติ.

Habiendo mostrado así la maestría en el desarrollo de la benevolencia, exhortando a practicar ese morar en la benevolencia con las palabras “debe establecer esta atención plena”, ahora, para elogiar dicho morar, dijo: “A esto lo llaman aquí una morada divina (brahmavihāra)”.

ตสฺสตฺโถ – ยฺวายํ ‘‘สุขิโน วา เขมิโน วา โหนฺตู’’ติอาทิ กตฺวา ยาว ‘‘เอตํ สตึ อธิฏฺเฐยฺยา’’ติ วณฺณิโต เมตฺตาวิหาโร. เอตํ จตูสุ ทิพฺพพฺรหฺมอริยอิริยาปถวิหาเรสุ นิทฺโทสตฺตา อตฺตโนปิ ปเรสมฺปิ อตฺถกรตฺตา จ อิธ อริยสฺส ธมฺมวินเย พฺรหฺมวิหารมาหุ เสฏฺฐวิหารมาหูติ, ยโต สตตํ สมิตํ อพฺโพกิณฺณํ ติฏฺฐํ จรํ นิสินฺโน วา สยาโน วา ยาวตาสฺส วิคตมิทฺโธ, เอตํ สตึ อธิฏฺเฐยฺยาติ.

Su significado es: este morar en la benevolencia que ha sido elogiado desde las palabras “que todos los seres sean felices y estén seguros” hasta “debe establecer esta atención plena”. Entre los cuatro tipos de moradas —celestial (dibba), divina (brahma), noble (ariya) y de las posturas (iriyāpatha)— a ésta se la llama morada divina en esta Enseñanza del Noble (Dhamma-vinaya) por estar libre de faltas y por ser beneficiosa tanto para uno mismo como para los demás; se la llama la morada suprema. Pues en cualquier momento, de manera constante, continua y sin interrupción, ya sea de pie, caminando, sentado o acostado, mientras uno esté libre de somnolencia, debe establecer esta atención plena.

ทสมคาถาวณฺณนา

Comentario a la décima estrofa.

๑๐. เอวํ ภควา เตสํ ภิกฺขูนํ นานปฺปการโต เมตฺตาภาวนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยสฺมา เมตฺตา สตฺตารมฺมณตฺตา อตฺตทิฏฺฐิยา อาสนฺนา โหติ, ตสฺมา ทิฏฺฐิคหนนิเสธนมุเขน เตสํ ภิกฺขูนํ ตเทว เมตฺตาฌานํ ปาทกํ กตฺวา อริยภูมิปฺปตฺตึ ทสฺเสนฺโต ‘‘ทิฏฺฐิญฺจ อนุปคฺคมฺมา’’ติ อิมาย คาถาย เทสนํ สมาเปสิ.

10. De esta manera, el Bienaventurado, habiendo mostrado a aquellos monjes el desarrollo de la benevolencia de diversas formas, ahora, dado que la benevolencia tiene a los seres como objeto y por ello está cerca del punto de vista del yo (attadiṭṭhi), para mostrarles el camino para alcanzar el plano de los nobles tomando ese mismo jhāna de benevolencia como base, mediante la prohibición de aferrarse a los puntos de vista, concluyó la enseñanza con esta estrofa: “Y no cayendo en puntos de vista...”.

ตสฺสตฺโถ – ยฺวายํ ‘‘พฺรหฺมเมตํ วิหารมิธมาหู’’ติ สํวณฺณิโต เมตฺตาฌานวิหาโร, ตโต วุฏฺฐาย เย ตตฺถ วิตกฺกวิจาราทโย ธมฺมา, เต เตสญฺจ วตฺถาทิอนุสาเรน รูปธมฺเม ปริคฺคเหตฺวา อิมินา นามรูปปริจฺเฉเทน ‘‘สุทฺธสงฺขารปุญฺโชยํ, นยิธ สตฺตูปลพฺภตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๗๑; มหานิ. ๑๘๖) เอวํ ทิฏฺฐิญฺจ อนุปคฺคมฺม อนุปุพฺเพน โลกุตฺตรสีเลน สีลวา หุตฺวา โลกุตฺตรสีลสมฺปยุตฺเตเนว โสตาปตฺติมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิสญฺญิเตน ทสฺสเนน สมฺปนฺโน, ตโต ปรํ โยปายํ วตฺถุกาเมสุ เคโธ กิเลสกาโม อปฺปหีโน โหติ, ตมฺปิ สกทาคามิอนาคามิมคฺเคหิ ตนุภาเวน อนวเสสปฺปหาเนน [Pg.215] จ กาเมสุ เคธํ วิเนยฺย วินยิตฺวา วูปสเมตฺวา น หิ ชาตุ คพฺภเสยฺยํ ปุน เรติ เอกํเสเนว ปุน คพฺภเสยฺยํ น เอติ. สุทฺธาวาเสสุ นิพฺพตฺติตฺวา ตตฺเถว อรหตฺตํ ปาปุณิตฺวา ปรินิพฺพาตีติ.

Su significado es: surgiendo de ese morar en el jhāna de benevolencia elogiado como “A esto lo llaman aquí una morada divina”, se deben comprender los fenómenos allí presentes, como el pensamiento aplicado y sostenido (vitakka-vicāra), y los fenómenos materiales según su base física y demás. Mediante esta delimitación de nombre y forma (nāmarūpa-pariccheda), comprendiendo que “esto es sólo un mero cúmulo de formaciones, aquí no se encuentra ningún ser”, y no cayendo en puntos de vista erróneos, habiéndose vuelto virtuoso a través de la virtud supramundana gradual, y estando dotado de la visión conocida como la visión correcta del camino de la entrada en la corriente (sotāpatti-magga-sammādiṭṭhi), que está asociada con la virtud supramundana; después de eso, cualquier deseo por los objetos sensoriales o deseo de impureza que no haya sido abandonado, debe ser eliminado mediante los caminos de aquel que retorna una sola vez (sakadāgāmī) y del que no retorna (anāgāmī), ya sea debilitándolo o abandonándolo sin residuo. Habiendo eliminado y calmado el deseo por los placeres sensoriales, ciertamente “nunca más vuelve a un útero”, es decir, no regresa a una nueva concepción. Renaciendo en las Moradas Puras (Suddhāvāsa), alcanzando allí mismo el estado de Arahant, realiza el Parinibbāna.

เอวํ ภควา เทสนํ สมาเปตฺวา เต ภิกฺขู อาห – ‘‘คจฺฉถ, ภิกฺขเว, ตสฺมึเยว วนสณฺเฑ วิหรถ, อิมญฺจ สุตฺตํ มาสสฺส อฏฺฐสุ ธมฺมสฺสวนทิวเสสุ ฆณฺฑึ อาโกเฏตฺวา อุสฺสาเรถ, ธมฺมกถํ กโรถ สากจฺฉถ อนุโมทถ, อิทเมว กมฺมฏฺฐานํ อาเสวถ ภาเวถ พหุลีกโรถ, เตปิ โว อมนุสฺสา ตํ เภรวารมฺมณํ น ทสฺเสสฺสนฺติ, อญฺญทตฺถุ อตฺถกามา หิตกามา ภวิสฺสนฺตี’’ติ. เต ‘‘สาธู’’ติ ภควโต ปฏิสฺสุณิตฺวา อุฏฺฐายาสนา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ตตฺถ คนฺตฺวา ตถา อกํสุ. เทวตาโย จ ‘‘ภทนฺตา อมฺหากํ อตฺถกามา หิตกามา’’ติ ปีติโสมนสฺสชาตา หุตฺวา สยเมว เสนาสนํ สมฺมชฺชนฺติ, อุณฺโหทกํ ปฏิยาเทนฺติ, ปิฏฺฐิปริกมฺมํ ปาทปริกมฺมํ กโรนฺติ, อารกฺขํ สํวิทหนฺติ. เตปิ ภิกฺขู ตเมว เมตฺตํ ภาเวตฺวา ตเมว จ ปาทกํ กตฺวา วิปสฺสนํ อารภิตฺวา สพฺเพ ตสฺมึเยว อนฺโตเตมาเส อคฺคผลํ อรหตฺตํ ปาปุณิตฺวา มหาปวารณาย วิสุทฺธิปวารณํ ปวาเรสุนฺติ.

Habiendo concluido así la enseñanza, el Bienaventurado dijo a aquellos monjes: “Id, monjes, morad en ese mismo bosque; en los ocho días de escucha del Dhamma de cada mes, haced sonar la campana y recitad este sutta, dad pláticas de Dhamma, mantened discusiones y expresad regocijo. Practicad, desarrollad y cultivad esta misma meditación como vuestro tema de meditación (kammaṭṭhāna). Entonces, aquellos seres no humanos no os mostrarán más esos objetos aterradores; al contrario, desearán vuestro beneficio y bienestar”. Ellos, aceptando las palabras del Bienaventurado diciendo “está bien”, se levantaron de sus asientos, rindieron homenaje al Bienaventurado, lo circundaron por la derecha y, yendo allí, procedieron de tal manera. Y las deidades, pensando “estos venerables desean nuestro beneficio y bienestar”, llenas de gozo y alegría, limpiaban ellas mismas los alojamientos, preparaban agua caliente, daban masajes en espaldas y pies, y disponían protección. Aquellos monjes, desarrollando esa misma benevolencia y tomándola como base, iniciaron la visión cabal (vipassanā) y todos, dentro de ese mismo período de tres meses, alcanzaron el fruto supremo del estado de Arahant y, en la Gran Invitación (Mahāpavāraṇā), realizaron la invitación de la pureza.

เอวมฺปิ อตฺถกุสเลน ตถาคเตน,ธมฺมิสฺสเรน กถิตํ กรณียมตฺถํ;

กตฺวานุภุยฺย ปรมํ หทยสฺส สนฺตึ,สนฺตํ ปทํ อภิสเมนฺติ สมตฺตปญฺญา.

Así, habiendo cumplido con lo que debe ser hecho para el propio beneficio, tal como lo enseñó el Tathāgata, el Señor del Dhamma que es experto en el bienestar, y habiendo experimentado la paz suprema del corazón, aquellos monjes de sabiduría completa alcanzaron el estado de paz (Nibbāna).

ตสฺมา หิ ตํ อมตมพฺภุตมริยกนฺตํ,สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ วิหริตุกาโม;

วิญฺญู ชโน วิมลสีลสมาธิปญฺญา-เภทํ กเรยฺย สตตํ กรณียมตฺถนฺติ.

Por lo tanto, deseando morar habiendo comprendido ese estado de paz, que es inmortal, asombroso y amado por los nobles, la persona sabia debe cumplir siempre con lo que debe hacerse para su beneficio, que consiste en las distintas clasificaciones de la virtud, la concentración y la sabiduría inmaculadas.

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทกปาฐ-อฏฺฐกถาย

En la Paramatthajotikā, el comentario al Khuddakapāṭha,

เมตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

concluye el comentario al Metta Sutta.

นิคมนกถา

Palabras de conclusión.

เอตฺตาวตา [Pg.216] จ ยํ วุตฺตํ –

Y con esto, respecto a lo que fue dicho:

‘‘อุตฺตมํ วนฺทเนยฺยานํ, วนฺทิตฺวา รตนตฺตยํ;

ขุทฺทกานํ กริสฺสามิ, เกสญฺจิ อตฺถวณฺณน’’นฺติ.

“Habiendo rendido homenaje a la Triple Gema, la más suprema entre los dignos de veneración, realizaré el comentario del significado de algunos de los textos cortos (khuddaka)”.

ตตฺถ สรณสิกฺขาปททฺวตฺตึสาการกุมารปญฺหมงฺคลสุตฺตรตนสุตฺตติโรกุฏฺฏนิธิกณฺฑเมตฺตสุตฺตวเสน นวปฺปเภทสฺส ขุทฺทกปาฐสฺส ตาว อตฺถวณฺณนา กตา โหติ. เตเนตํ วุจฺจติ –

En ese sentido, a través de los comentarios a los Refugios, los Preceptos, las Treinta y dos Partes del Cuerpo, las Preguntas del Joven, el Maṅgala Sutta, el Ratana Sutta, el Tirokuṭṭa Sutta, el Nidhikaṇḍa Sutta y el Metta Sutta, se ha completado hasta aquí el comentario del significado de las nueve secciones del Khuddakapāṭha. Por eso se dice esto.

‘‘อิมํ ขุทฺทกปาฐสฺส, กโรนฺเตนตฺถวณฺณนํ;

สทฺธมฺมฏฺฐิติกาเมน, ยํ ปตฺตํ กุสลํ มยา.ตสฺสานุภาวโต ขิปฺปํ, ธมฺเม อริยปฺปเวทิเต;

วุทฺธึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ, ปาปุณาตุ อยํ ชโน’’ติ.

Al realizar este comentario sobre el Khuddakapāṭha con el deseo de la estabilidad del Verdadero Dhamma, por cualquier mérito que yo haya alcanzado, que estos seres alcancen rápidamente el crecimiento, el progreso y la plenitud en el Dhamma proclamado por los Nobles.

ปรมวิสุทฺธสทฺธาพุทฺธิวีริยคุณปฺปฏิมณฺฑิเตน สีลาจารชฺชวมทฺทวาทิคุณสมุทยสมุทิเตน สกสมยสมยนฺตรคหนชฺโฌคาหณสมตฺเถน ปญฺญาเวยฺยตฺติยสมนฺนาคเตน ติปิฏกปริยตฺติธมฺมปฺปเภเท สาฏฺฐกเถ สตฺถุสาสเน อปฺปฏิหตญาณปฺปภาเวน ฉมหาเวยฺยากรเณนฉมหาเวยฺยากรเณน กรณสมฺปตฺติชนิตสุขวินิคฺคตมธุโรทารวจนลาวณฺณยุตฺเตน ยุตฺตมุตฺตวาทินา วาทีวเรน มหากวินา ฉฬภิญฺญาปฏิสมฺภิทาทิปฺปเภทคุณปฺปฏิมณฺฑิเต อุตฺตริมนุสฺสธมฺเม สุปฺปติฏฺฐิตพุทฺธีนํ เถรวํสปฺปทีปานํ เถรานํ มหาวิหารวาสีนํ วํสาลงฺการภูเตน วิปุลวิสุทฺธพุทฺธินา พุทฺธโฆโสติ ครูหิ คหิตนามเธยฺเยน เถเรน กตา อยํ ปรมตฺถโชติกา นาม ขุทฺทกปาฐวณฺณนา –

Realizado por el Thera a quien sus venerables maestros le otorgaron el nombre de Buddhaghosa; quien está adornado con las cualidades de una fe, sabiduría y energía supremamente puras; quien está dotado de un conjunto de virtudes como la moralidad, la conducta correcta, la rectitud y la gentileza; que posee la capacidad de profundizar en las complejidades de su propia doctrina y en las ajenas; que está dotado de la madurez de la sabiduría; que posee el esplendor del conocimiento sin obstáculos en la enseñanza del Maestro, con sus divisiones del Dhamma de las escrituras del Tipiṭaka y sus Comentarios; que es un gran gramático; que posee la belleza de un lenguaje dulce, claro y noble, que fluye con facilidad debido a la perfección de su expresión; que habla lo que es apropiado y oportuno; que es el más excelente de los oradores y un gran poeta; que es un adorno para el linaje de los Ancianos (Theras) que residen en el Mahāvihāra, quienes son lámparas para el linaje de los Theras, con mentes firmemente establecidas en los estados humanos superiores y adornados con cualidades tales como los seis conocimientos superiores y las cuatro discriminaciones analíticas; y quien posee una sabiduría vasta y pura — este comentario del Khuddakapāṭha llamado Paramatthajotikā:

ตาว ติฏฺฐตุ โลกสฺมึ, โลกนิตฺถรเณสินํ;

ทสฺเสนฺตี กุลปุตฺตานํ, นยํ สีลาทิสุทฺธิยา.

Que este comentario permanezca en el mundo, mostrando a los hijos de buena familia que buscan la liberación del mundo, el método para la purificación de la virtud y otras cualidades.

ยาว พุทฺโธติ นามมฺปิ, สุทฺธจิตฺตสฺส ตาทิโน;

โลกมฺหิ โลกเชฏฺฐสฺส, ปวตฺตติ มเหสิโนติ.

Mientras el nombre de 'Buda' —el de mente pura, el imperturbable, el supremo del mundo, el gran buscador de virtudes— persista en el mundo, que el Dhamma también permanezca.

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย

En el Paramatthajotikā, el Comentario del Khuddaka-aṭṭhakathā,

ขุทฺทกปาฐวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

el comentario del Khuddakapāṭha ha concluido.

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi
นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส Homenaje a aquel Bienaventurado, el Noble, el plenamente Despierto por sí mismo. ขุทฺทกนิกาเย En el Khuddaka Nikāya. ขุทฺทกปาฐ-อฏฺฐกถา El Comentario al Khuddakapāṭha. คนฺถารมฺภกถา Discurso introductorio. พุทฺธํ [Pg.1] สรณํ คจฺฉามิ; ธมฺมํ สรณํ คจฺฉามิ; สงฺฆํ สรณํ คจฺฉามีติ. “Voy al Buda por refugio; voy al Dhamma por refugio; voy al Sangha por refugio”. อยํ สรณคมนนิทฺเทโส ขุทฺทกานํ อาทิ. Esta explicación sobre el ir por refugio es el comienzo de los textos breves (Khuddakapāṭha). อิมสฺส ทานิ อตฺถํ ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทกฏฺฐกถาย วิวริตุํ วิภชิตุํ อุตฺตานีกาตุํ อิทํ วุจฺจติ – Ahora, para exponer, analizar y aclarar el significado de esto mediante el Comentario a los Textos Breves llamado Paramatthajotikā, se dice lo siguiente: อุตฺตมํ วนฺทเนยฺยานํ, วนฺทิตฺวา รตนตฺตยํ; ขุทฺทกานํ กริสฺสามิ, เกสญฺจิ อตฺถวณฺณนํ. Habiendo rendido homenaje a la Triple Gema, la cual es suprema y digna de veneración, realizaré la explicación del significado de algunos textos breves. ขุทฺทกานํ คมฺภีรตฺตา, กิญฺจาปิ อติทุกฺกรา; วณฺณนา มาทิเสเนสา, อโพธนฺเตน สาสนํ. Debido a la profundidad de los textos breves, esta explicación es extremadamente difícil para alguien como yo, que no comprende plenamente la Enseñanza. อชฺชาปิ ตุ อพฺโพจฺฉินฺโน, ปุพฺพาจริยนิจฺฉโย; ตเถว จ ฐิตํ ยสฺมา, นวงฺคํ สตฺถุสาสนํ. Sin embargo, hasta el día de hoy, la decisión de los antiguos maestros permanece ininterrumpida; y puesto que la Enseñanza del Maestro de nueve partes se mantiene tal cual es; ตสฺมาหํ กาตุมิจฺฉามิ, อตฺถสํวณฺณนํ อิมํ; สาสนญฺเจว นิสฺสาย, โปราณญฺจ วินิจฺฉยํ. Por lo tanto, deseo realizar esta explicación del significado basándome tanto en la Enseñanza como en las decisiones de los antiguos maestros. สทฺธมฺมพหุมาเนน, นาตฺตุกฺกํสนกมฺยตา; นาญฺเญสํ วมฺภนตฺถาย, ตํ สุณาถ สมาหิตาติ. Por el gran respeto hacia el Verdadero Dhamma, no por el deseo de ensalzarme a mí mismo ni para despreciar a otros; escuchad esto con mente concentrada. ขุทฺทกววตฺถานํ Definición de los textos breves. ตตฺถ [Pg.2] ‘‘ขุทฺทกานํ กริสฺสามิ, เกสญฺจิ อตฺถวณฺณน’’นฺติ วุตฺตตฺตา ขุทฺทกานิ ตาว ววตฺถเปตฺวา ปจฺฉา อตฺถวณฺณนํ กริสฺสามิ. ขุทฺทกานิ นาม ขุทฺทกนิกายสฺส เอกเทโส, ขุทฺทกนิกาโย นาม ปญฺจนฺนํ นิกายานํ เอกเทโส. ปญฺจ นิกายา นาม – Respecto a esto, puesto que se ha dicho “realizaré la explicación del significado de algunos textos breves”, primero definiré los textos breves y después realizaré la explicación del significado. Lo que se denomina “textos breves” es una sección del Khuddaka Nikāya; y el Khuddaka Nikāya es una sección de las cinco colecciones. Las cinco colecciones son: ทีฆมชฺฌิมสํยุตฺต, องฺคุตฺตริกขุทฺทกา; นิกายา ปญฺจ คมฺภีรา, ธมฺมโต อตฺถโต จิเม. Dīgha, Majjhima, Saṃyutta, Aṅguttara y Khuddaka; estas cinco colecciones son profundas tanto en la letra como en el significado. ตตฺถ พฺรหฺมชาลสุตฺตาทีนิ จตุตฺตึส สุตฺตานิ ทีฆนิกาโย. มูลปริยายสุตฺตาทีนิ ทิยฑฺฒสตํ ทฺเว จ สุตฺตานิ มชฺฌิมนิกาโย. โอฆตรณสุตฺตาทีนิ สตฺต สุตฺตสหสฺสานิ สตฺต จ สุตฺตสตานิ ทฺวาสฏฺฐิ จ สุตฺตานิ สํยุตฺตนิกาโย. จิตฺตปริยาทานสุตฺตาทีนิ นว สุตฺตสหสฺสานิ ปญฺจ จ สุตฺตสตานิ สตฺตปญฺญาสญฺจ สุตฺตานิ องฺคุตฺตรนิกาโย. ขุทฺทกปาโฐ, ธมฺมปทํ, อุทานํ, อิติวุตฺตกํ, สุตฺตนิปาโต, วิมานวตฺถุ, เปตวตฺถุ, เถรคาถา, เถรีคาถา, ชาตกํ, นิทฺเทโส, ปฏิสมฺภิทา, อปทานํ, พุทฺธวํโส, จริยาปิฏกํ, วินยาภิธมฺมปิฏกานิ, ฐเปตฺวา วา จตฺตาโร นิกาเย อวเสสํ พุทฺธวจนํ ขุทฺทกนิกาโย. En ellas, los treinta y cuatro discursos que comienzan con el Brahmajjāla Sutta son el Dīghanikāyo. Los ciento cincuenta y dos discursos que comienzan con el Mūlapariyāya Sutta son el Majjhimanikāyo. Los siete mil setecientos sesenta y dos discursos que comienzan con el Oghataraṇa Sutta son el Saṃyuttanikāyo. Los nueve mil quinientos cincuenta y siete discursos que comienzan con el Cittapariyādāna Sutta son el Aṅguttaranikāyo. El Khuddakapāṭho, Dhammapada, Udāna, Itivuttaka, Suttanipāto, Vimānavatthu, Petavatthu, Theragāthā, Therīgāthā, Jātaka, Niddeso, Paṭisambhidā, Apadāna, Buddhavaṃso, Cariyāpiṭaka, y el Vinaya y el Abhidhamma Piṭaka; todo esto es el Khuddakanikāyo. O bien, excluyendo los cuatro nikāyas, el resto de las palabras del Buda es el Khuddakanikāyo. กสฺมา ปเนส ขุทฺทกนิกาโยติ วุจฺจติ? พหูนํ ขุทฺทกานํ ธมฺมกฺขนฺธานํ สมูหโต นิวาสโต จ. สมูหนิวาสา หิ ‘‘นิกาโย’’ติ วุจฺจนฺติ. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกนิกายมฺปิ สมนุปสฺสามิ เอวํ จิตฺตํ, ยถยิทํ, ภิกฺขเว, ติรจฺฉานคตา ปาณา (สํ. นิ. ๓.๑๐๐). โปณิกนิกาโย, จิกฺขลฺลิกนิกาโย’’ติ เอวมาทีนิ เจตฺถ สาธกานิ สาสนโต โลกโต จ. อยมสฺส ขุทฺทกนิกายสฺส เอกเทโส. อิมานิ สุตฺตนฺตปิฏกปริยาปนฺนานิ อตฺถโต วิวริตุํ วิภชิตุํ อุตฺตานีกาตุญฺจ อธิปฺเปตานิ ขุทฺทกานิ, เตสมฺปิ ขุทฺทกานํ สรณสิกฺขาปททฺวตฺตึสาการกุมารปญฺหมงฺคลสุตฺต- รตนสุตฺตติโรกุฏฺฏนิธิกณฺฑเมตฺตสุตฺตานํ วเสน นวปฺปเภโท ขุทฺทกปาโฐ อาทิ อาจริยปรมฺปราย วาจนามคฺคํ อาโรปิตวเสน น ภควตา วุตฺตวเสน. ภควตา หิ วุตฺตวเสน – ¿Por qué se llama Khuddakanikāyo? Por ser una colección y una morada de muchos pequeños grupos de enseñanzas. Pues las colecciones y moradas se llaman “nikāyas”. “Monjes, no veo ninguna otra colección que sea tan diversa como estos animales de los reinos inferiores”. Términos como poṇikanikāyo y cikkhallakanikāyo son pruebas de esto, tanto en la Enseñanza como en el mundo. Esta obra es una parte de ese Khuddakanikāyo. Estos textos breves están incluidos en el Suttantapiṭaka y se pretende exponer, analizar y aclarar su significado. Entre esos textos breves, el Khuddakapāṭho tiene nueve divisiones a través del Refugio, las Reglas de Entrenamiento, los Treinta y Dos Aspectos, las Preguntas del Joven, el Maṅgala Sutta, el Ratana Sutta, el Tirokuṭṭa, el Nidhikaṇḍa y el Metta Sutta. Es el comienzo por haber sido puesto en el camino de la recitación por la tradición de maestros, no por haber sido dicho primero por el Bienaventurado. Pues según lo dicho por el Bienaventurado: ‘‘อเนกชาติสํสารํ, สนฺธาวิสฺสํ อนิพฺพิสํ; คหการํ คเวสนฺโต, ทุกฺขา ชาติ ปุนปฺปุนํ. “A través de muchos nacimientos en el saṃsāra he corrido, buscando pero sin encontrar al constructor de la casa. ¡Doloroso es el nacimiento una y otra vez! ‘‘คหการก [Pg.3] ทิฏฺโฐสิ, ปุน เคหํ น กาหสิ; สพฺพา เต ผาสุกา ภคฺคา, คหกูฏํ วิสงฺขตํ; วิสงฺขารคตํ จิตฺตํ, ตณฺหานํ ขยมชฺฌคา’’ติ. (ธ. ป. ๑๕๓-๑๕๔) – “Oh constructor de la casa, has sido visto; no volverás a construir la casa. Todas tus vigas están rotas, la cumbrera ha sido derribada. Mi mente ha alcanzado lo incondicionado, habiendo logrado la extinción de los deseos”. อิทํ คาถาทฺวยํ สพฺพสฺสาปิ พุทฺธวจนสฺส อาทิ. ตญฺจ มนสาว วุตฺตวเสน, น วจีเภทํ กตฺวา วุตฺตวเสน. วจีเภทํ ปน กตฺวา วุตฺตวเสน – Este par de versos es el comienzo de todas las palabras del Buda. Y es el comienzo por haber sido dicho solo mentalmente, no por haber sido expresado verbalmente. Sin embargo, por haber sido expresado verbalmente: ‘‘ยทา หเว ปาตุภวนฺติ ธมฺมา,อาตาปิโน ฌายโต พฺราหฺมณสฺส; อถสฺส กงฺขา วปยนฺติ สพฺพา,ยโต ปชานาติ สเหตุธมฺม’’นฺติ. (อุทา. ๑; มหาว. ๑) – “Cuando los fenómenos se manifiestan claramente al brahmán ardiente y meditador, entonces todas sus dudas se disipan, al comprender la naturaleza de las causas”. อยํ คาถา อาทิ. ตสฺมา ยฺวายํ นวปฺปเภโท ขุทฺทกปาโฐ อิเมสํ ขุทฺทกานํ อาทิ, ตสฺส อาทิโต ปภุติ อตฺถสํวณฺณนํ อารภิสฺสามิ. Este verso es el comienzo. Por lo tanto, este Khuddakapāṭho de nueve partes es el comienzo de estos textos breves, y comenzaré la explicación de su significado desde el principio. นิทานโสธนํ Purificación del origen. ตสฺส จายมาทิ ‘‘พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามิ, ธมฺมํ สรณํ คจฺฉามิ, สงฺฆํ สรณํ คจฺฉามี’’ติ. ตสฺสายํ อตฺถวณฺณนาย มาติกา – Y su comienzo es “buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi, dhammaṃ saraṇaṃ gacchāmi, saṅghaṃ saraṇaṃ gacchāmi”. Esta es la matriz para la explicación de su significado: ‘‘เกน กตฺถ กทา กสฺมา, ภาสิตํ สรณตฺตยํ; กสฺมา จิธาทิโต วุตฺต, มวุตฺตมปิ อาทิโต. “¿Quién lo dijo, dónde, cuándo y por qué se dijo la Triple Gema? ¿Y por qué se dice aquí al principio, aunque no fue dicho al principio [por el Buda]? ‘‘นิทานโสธนํ กตฺวา, เอวเมตฺถ ตโต ปรํ; พุทฺธํ สรณคมนํ, คมกญฺจ วิภาวเย. “Habiendo purificado el origen, a continuación se debe explicar aquí el ir al Buda por refugio y a aquel que va por refugio. ‘‘เภทาเภทํ ผลญฺจาปิ, คมนียญฺจ ทีปเย; ธมฺมํ สรณมิจฺจาทิ, ทฺวเยเปส นโย มโต. “También se debe mostrar la distinción entre lo que lo rompe y lo que no, el fruto y lo que debe ser buscado como refugio. Este mismo método debe entenderse para los otros dos, empezando por el Dhamma como refugio. ‘‘อนุปุพฺพววตฺถาเน, การณญฺจ วินิทฺทิเส; สรณตฺตยเมตญฺจ, อุปมาหิ ปกาสเย’’ติ. “En la determinación del orden sucesivo, se debe señalar la causa; y se debe ilustrar esta Triple Gema con parábolas”. ตตฺถ ปฐมคาถาย ตาว อิทํ สรณตฺตยํ เกน ภาสิตํ, กตฺถ ภาสิตํ, กทา ภาสิตํ, กสฺมา ภาสิตํ อวุตฺตมปิจาทิโต ตถาคเตน กสฺมา อิธาทิโต วุตฺตนฺติ ปญฺจ ปญฺหา. Al respecto, en el primer verso, hay cinco preguntas: ¿quién lo dijo?, ¿dónde se dijo?, ¿cuándo se dijo?, ¿por qué se dijo?, y ¿por qué se dice aquí al principio, aunque no fue dicho al principio por el Tathāgata? เตสํ [Pg.4] วิสฺสชฺชนา เกน ภาสิตนฺติ ภควตา ภาสิตํ, น สาวเกหิ, น อิสีหิ, น เทวตาหิ. กตฺถาติ พาราณสิยํ อิสิปตเน มิคทาเย. กทาติ อายสฺมนฺเต ยเส สทฺธึ สหายเกหิ อรหตฺตํ ปตฺเต เอกสฏฺฐิยา อรหนฺเตสุ พหุชนหิตาย โลเก ธมฺมเทสนํ กโรนฺเตสุ. กสฺมาติ ปพฺพชฺชตฺถญฺจ อุปสมฺปทตฺถญฺจ. ยถาห – La respuesta a estos [cinco problemas] debe conocerse así: ¿Por quién fue hablado? Fue hablado por el Bienaventurado (Bhagavā), no por los discípulos, ni por los sabios (isīs), ni por las deidades (devatās). ¿Dónde? En Bārāṇasī, en Isipatana, en el Bosque de los Venados (Migadāya). ¿Cuándo? Cuando el Venerable Yasa, junto con sus compañeros, alcanzó el estado de Arahant, y habiendo sesenta y un Arahants en el mundo, realizaban la enseñanza del Dhamma para el beneficio de muchos seres. ¿Por qué? Con el propósito de la renuncia (pabbajjā) y con el propósito de la ordenación completa (upasampadā). Como Él dijo: ‘‘เอวญฺจ ปน, ภิกฺขเว, ปพฺพาเชตพฺโพ อุปสมฺปาเทตพฺโพ. ปฐมํ เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาทาเปตฺวา เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ การาเปตฺวา ภิกฺขูนํ ปาเท วนฺทาเปตฺวา อุกฺกุฏิกํ นิสีทาเปตฺวา อญฺชลึ ปคฺคณฺหาเปตฺวา ‘เอวํ วเทหี’ติ วตฺตพฺโพ ‘พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามิ, ธมฺมํ สรณํ คจฺฉามิ, สงฺฆํ สรณํ คจฺฉามี’’’ติ (มหาว. ๓๔). “Y de esta manera, monjes, debe ser otorgada la renuncia y la ordenación completa. Primero, después de hacer afeitar el cabello y la barba, habiendo hecho que se vista con los mantos teñidos (kāsāya), habiendo hecho que se coloque el manto superior (uttarāsaṅga) sobre un hombro, habiendo hecho que rinda homenaje a los pies de los monjes, habiendo hecho que se siente en cuclillas y que junte las manos en señal de respeto (añjali), se le debe decir: ‘Di lo siguiente: “Me refugio en el Buda, me refugio en el Dhamma, me refugio en la Sangha”’”. (Mahāva. 34). กสฺมา จิธาทิโต วุตฺตนฺติ อิทญฺจ นวงฺคํ สตฺถุสาสนํ ตีหิ ปิฏเกหิ สงฺคณฺหิตฺวา วาจนามคฺคํ อาโรเปนฺเตหิ ปุพฺพาจริเยหิ ยสฺมา อิมินา มคฺเคน เทวมนุสฺสา อุปาสกภาเวน วา ปพฺพชิตภาเวน วา สาสนํ โอตรนฺติ, ตสฺมา สาสโนตารสฺส มคฺคภูตตฺตา อิธ ขุทฺทกปาเฐ อาทิโต วุตฺตนฺติ ญาตพฺพํ. ¿Por qué se menciona esto aquí al principio? Se debe saber que los antiguos maestros (pubbācariyas), al compilar las nueve divisiones de la enseñanza del Maestro junto con los tres Piṭakas y establecer el orden de la recitación, pusieron esto al principio de este Khuddakapāṭha porque es a través de este camino [de los refugios] que los seres humanos y los dioses entran en la Dispensación (Sāsana), ya sea en la condición de seguidores laicos (upāsakas) o en la condición de renunciantes. Por lo tanto, al ser el fundamento para entrar en la Dispensación, se menciona aquí al inicio. กตํ นิทานโสธนํ. Se ha completado la clarificación de la introducción (nidāna). ๑. สรณตฺตยวณฺณนา 1. Comentario sobre los Tres Refugios พุทฺธวิภาวนา Explicación del término “Buda” อิทานิ ยํ วุตฺตํ ‘‘พุทฺธํ สรณคมนํ, คมกญฺจ วิภาวเย’’ติ, ตตฺถ สพฺพธมฺเมสุ อปฺปฏิหตญาณนิมิตฺตานุตฺตรวิโมกฺขาธิคมปริภาวิตํ ขนฺธสนฺตานมุปาทาย, ปญฺญตฺติโต สพฺพญฺญุตญฺญาณปทฏฺฐานํ วา สจฺจาภิสมฺโพธิมุปาทาย ปญฺญตฺติโต สตฺตวิเสโส พุทฺโธ. ยถาห – Ahora, respecto a lo que se ha dicho: “Debe explicarse el ir por refugio al Buda y a quien va por refugio”, en ese contexto, el término “Buda” se refiere a un ser especial designado en base a la continuidad de los agregados (khandhas) impregnados por el logro de la liberación suprema, cuyo objeto es el conocimiento sin obstáculos en todos los fenómenos; o bien, se designa en base a la iluminación plena de las Verdades (saccābhisambodhi), que tiene como causa próxima el conocimiento omnisciente (sabbaññutaññāṇa). Como Él dijo: ‘‘พุทฺโธติ [Pg.5] โย โส ภควา สยมฺภู อนาจริยโก ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌิ, ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต, พเลสุ จ วสีภาว’’นฺติ (มหานิ. ๑๙๒; จูฬนิ. ปารายนตฺถุติคาถานิทฺเทส ๙๗; ปฏิ. ม. ๑.๑๖๑). “‘Buda’ es aquel Bienaventurado (Bhagavā) que, siendo auto-evolucionado (sayambhū) y sin maestro, comprendió por sí mismo las Verdades entre las enseñanzas no escuchadas anteriormente, y alcanzó en ellas la omnisciencia y el dominio sobre los poderes (balas)”. (Mahāni. 192; Cūḷani. 97; Paṭi. Ma. 1.161). อยํ ตาว อตฺถโต พุทฺธวิภาวนา. Esta es, primeramente, la explicación del Buda según su significado (attha). พฺยญฺชนโต ปน ‘‘พุชฺฌิตาติ พุทฺโธ, โพเธตาติ พุทฺโธ’’ติ เอวมาทินา นเยน เวทิตพฺโพ. วุตฺตญฺเจตํ – Pero según la expresión literal (byañjana), debe entenderse de la siguiente manera: “Es Buda porque comprende (bujjhitā); es Buda porque hace comprender [a otros] (bodhetā)”. Y esto fue dicho: ‘‘พุทฺโธติ เกนฏฺเฐน พุทฺโธ? พุชฺฌิตา สจฺจานีติ พุทฺโธ, โพเธตา ปชายาติ พุทฺโธ, สพฺพญฺญุตาย พุทฺโธ, สพฺพทสฺสาวิตาย พุทฺโธ, อนญฺญเนยฺยตาย พุทฺโธ, วิกสิตาย พุทฺโธ, ขีณาสวสงฺขาเตน พุทฺโธ, นิรุปกฺกิเลสสงฺขาเตน พุทฺโธ, เอกนฺตวีตราโคติ พุทฺโธ, เอกนฺตวีตโทโสติ พุทฺโธ, เอกนฺตวีตโมโหติ พุทฺโธ, เอกนฺตนิกฺกิเลโสติ พุทฺโธ, เอกายนมคฺคํ คโตติ พุทฺโธ, เอโก อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ พุทฺโธ, อพุทฺธิวิหตตฺตา พุทฺธิปฏิลาภา พุทฺโธ. พุทฺโธติ เนตํ นามํ มาตรา กตํ, น ปิตรา กตํ, น ภาตรา กตํ, น ภคินิยา กตํ, น มิตฺตามจฺเจหิ กตํ, น ญาติสาโลหิเตหิ กตํ, น สมณพฺราหฺมเณหิ กตํ, น เทวตาหิ กตํ, วิโมกฺขนฺติกเมตํ พุทฺธานํ ภควนฺตานํ โพธิยา มูเล สห สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส ปฏิลาภา สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ ยทิทํ พุทฺโธ’’ติ (มหานิ. ๑๙๒; จูฬนิ. ปารายนตฺถุติคาถานิทฺเทส ๙๗; ปฏิ. ม. ๑.๑๖๒). “¿Buda en qué sentido es Buda? Es Buda porque ha comprendido las Verdades; es Buda porque hace que los seres comprendan; es Buda por su omnisciencia; es Buda por su visión universal; es Buda porque no es guiado por otros; es Buda por estar plenamente florecido [con virtudes]; es Buda por haber destruido las impurezas (āsavas); es Buda por estar libre de corrupciones (upakkilesas); es Buda por estar absolutamente libre de deseo; es Buda por estar absolutamente libre de odio; es Buda por estar absolutamente libre de engaño; es Buda por estar absolutamente libre de impurezas; es Buda por haber seguido el Camino de una sola vía (ekāyanamagga); es Buda por haber comprendido por sí mismo la iluminación perfecta y suprema (anuttara sammāsambodhi). Él es Buda porque, al haber destruido la ignorancia, ha obtenido la sabiduría. El nombre ‘Buda’ no fue dado por su madre, ni por su padre, ni por su hermano, ni por su hermana, ni por sus amigos y ministros, ni por sus parientes y consanguíneos, ni por ascetas ni brahmanes, ni por deidades. Este nombre ‘Buda’ es una designación (paññatti) realizada tras la obtención del conocimiento omnisciente al pie del árbol del Bodhi, junto con la liberación final de los Bienaventurados Budas”. (Mahāni. 192; Cūḷani. 97; Paṭi. Ma. 1.162). เอตฺถ จ ยถา โลเก อวคนฺตา อวคโตติ วุจฺจติ, เอวํ พุชฺฌิตา สจฺจานีติ พุทฺโธ. ยถา ปณฺณโสสา วาตา ปณฺณสุสาติ วุจฺจนฺติ, เอวํ โพเธตา ปชายาติ พุทฺโธ. สพฺพญฺญุตาย พุทฺโธติ สพฺพธมฺมพุชฺฌนสมตฺถาย พุทฺธิยา พุทฺโธติ วุตฺตํ โหติ. สพฺพทสฺสาวิตาย พุทฺโธติ สพฺพธมฺมโพธนสมตฺถาย พุทฺธิยา พุทฺโธติ วุตฺตํ โหติ. อนญฺญเนยฺยตาย พุทฺโธติ อญฺเญน อโพธิโต สยเมว พุทฺธตฺตา พุทฺโธติ วุตฺตํ โหติ. วิกสิตาย พุทฺโธติ นานาคุณวิกสนโต ปทุมมิว วิกสนฏฺเฐน พุทฺโธติ วุตฺตํ โหติ. ขีณาสวสงฺขาเตน พุทฺโธติ เอวมาทีหิ จิตฺตสงฺโกจกรธมฺมปหานโต [Pg.6] นิทฺทากฺขยวิพุทฺโธ ปุริโส วิย สพฺพกิเลสนิทฺทากฺขยวิพุทฺธตฺตา พุทฺโธติ วุตฺตํ โหติ. เอกายนมคฺคํ คโตติ พุทฺโธติ พุทฺธิยตฺถานํ คมนตฺถปริยายโต ยถา มคฺคํ คโตปิ ปุริโส คโตติ วุจฺจติ, เอวํ เอกายนมคฺคํ คตตฺตาปิ พุทฺโธติ วุจฺจตีติ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. เอโก อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ พุทฺโธติ น ปเรหิ พุทฺธตฺตา พุทฺโธ, กินฺตุ สยเมว อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺธตฺตา พุทฺโธติ วุตฺตํ โหติ. อพุทฺธิวิหตตฺตา พุทฺธิปฏิลาภา พุทฺโธติ พุทฺธิ พุทฺธํ โพโธติ ปริยายวจนเมตํ. ตตฺถ ยถา นีลรตฺตคุณโยคโต ‘‘นีโล ปโฏ, รตฺโต ปโฏ’’ติ วุจฺจติ, เอวํ พุทฺธิคุณโยคโต พุทฺโธติ ญาเปตุํ วุตฺตํ โหติ. ตโต ปรํ พุทฺโธติ เนตํ นามนฺติ เอวมาทิ อตฺถมนุคตา อยํ ปญฺญตฺตีติ โพธนตฺถํ วุตฺตนฺติ เอวรูเปน นเยน สพฺเพสํ ปทานํ พุทฺธสทฺทสฺส สาธนสมตฺโถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. Y aquí, así como en el mundo a quien ha llegado se le llama “llegado” (avagata), de igual manera se le llama Buda porque ha comprendido las Verdades. Así como a los vientos que secan las hojas se les llama “secadores de hojas” (paṇṇasusā), de igual manera se le llama Buda porque hace que los seres comprendan. “Es Buda por su omniscencia” significa que se le llama Buda por poseer la sabiduría capaz de comprender todos los fenómenos. “Es Buda por su visión universal” significa que se le llama Buda por poseer la sabiduría capaz de hacer comprender todos los fenómenos. “Es Buda porque no es guiado por otros” significa que se le llama Buda por haber comprendido por sí mismo sin ser enseñado por otro. “Es Buda por estar plenamente florecido” significa que se le llama Buda en el sentido de florecimiento, como un loto, debido al despliegue de sus diversas virtudes. Con términos como “Es Buda por haber destruido las impurezas”, se quiere decir que es Buda por estar plenamente despierto tras la destrucción de todo el sueño de las impurezas, como un hombre que despierta al final del sueño habiendo abandonado los estados que contraen la mente. “Es Buda por haber seguido el Camino de una sola vía”: basándose en el sinónimo de movimiento del término “budh”, así como a un hombre que ha recorrido un camino se le llama “ido”, se dice que es Buda porque ha recorrido el Camino de una sola vía. “Es Buda por haber comprendido por sí mismo la iluminación perfecta y suprema” significa que no es Buda por haber sido instruido por otros, sino por haber comprendido por sí mismo la suprema e íntegra iluminación. “Es Buda por haber destruido la ignorancia y obtenido la sabiduría”: los términos “buddhi”, “buddha” y “bodha” son sinónimos. Allí, así como por la conexión con las cualidades de azul o rojo se dice “manto azul” o “manto rojo”, se dice Buda para dar a conocer su conexión con la cualidad de la sabiduría (buddhi). Posteriormente, lo que comienza con “este nombre Buda no fue dado...”, se dice para enseñar que esta designación es conforme al significado. De esta manera debe entenderse el significado completo de todas las palabras referidas al término Buda. อยํ พฺยญฺชนโตปิ พุทฺธวิภาวนา. Esta es la explicación del término “Buda” también según su expresión literal. สรณคมนคมกวิภาวนา Explicación del ir por refugio y de quien va por refugio อิทานิ สรณคมนาทีสุ หึสตีติ สรณํ, สรณคตานํ เตเนว สรณคมเนน ภยํ สนฺตาสํ ทุกฺขํ ทุคฺคตึ ปริกฺกิเลสํ หึสติ วิธมติ นีหรติ นิโรเธตีติ อตฺโถ. อถ วา หิเต ปวตฺตเนน อหิตา จ นิวตฺตเนน สตฺตานํ ภยํ หึสตีติ พุทฺโธ, ภวกนฺตารา อุตฺตรเณน อสฺสาสทาเนน จ ธมฺโม, อปฺปกานมฺปิ การานํ วิปุลผลปฏิลาภกรเณน สงฺโฆ. ตสฺมา อิมินาปิ ปริยาเยน ตํ รตนตฺตยํ สรณํ. ตปฺปสาทตคฺครุตาหิ วิหตวิทฺธํสิตกิเลโส ตปฺปรายณตาการปฺปวตฺโต อปรปฺปจฺจโย วา จิตฺตุปฺปาโท สรณคมนํ. ตํสมงฺคี สตฺโต ตํ สรณํ คจฺฉติ, วุตฺตปฺปกาเรน จิตฺตุปฺปาเทน ‘‘เอส เม สรณํ, เอส เม ปรายณ’’นฺติ เอวเมตํ อุเปตีติ อตฺโถ. อุเปนฺโต จ ‘‘เอเต มยํ, ภนฺเต, ภควนฺตํ สรณํ คจฺฉาม, ธมฺมญฺจ, อุปาสเก โน ภควา ธาเรตู’’ติ ตปุสฺสภลฺลิกาทโย [Pg.7] วิย สมาทาเนน วา, ‘‘สตฺถา เม, ภนฺเต, ภควา, สาวโกหมสฺมี’’ติ (สํ. นิ. ๒.๑๕๔) มหากสฺสปาทโย วิย สิสฺสภาวูปคมเนน วา, ‘‘เอวํ วุตฺเต พฺรหฺมายุ พฺราหฺมโณ อุฏฺฐายาสนา เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ กริตฺวา เยน ภควา เตนญฺชลึ ปณาเมตฺวา ติกฺขตฺตุํ อุทานํ อุทาเนสิ ‘นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส. นโม ตสฺส…เป… สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’’ติ (ม. นิ. ๒.๓๘๘) พฺรหฺมายุอาทโย วิย ตปฺโปณตฺเตน วา, กมฺมฏฺฐานานุโยคิโน วิย อตฺตสนฺนิยฺยาตเนน วา, อริยปุคฺคลา วิย สรณคมนุปกฺกิเลสสมุจฺเฉเทน วาติ อเนกปฺปการํ วิสยโต กิจฺจโต จ อุเปติ. Ahora, en términos como 'toma de refugio', el significado es el siguiente: se llama 'refugio' (saraṇa) porque destruye. Para aquellos que han ido por refugio, mediante ese mismo acto de ir por refugio, destruye, dispersa, remueve y extingue el miedo, el pavor, el sufrimiento, los estados de miseria y las aflicciones. O bien, el Buda es el refugio porque destruye el miedo de los seres promoviendo su bienestar y alejándolos de lo que no es beneficioso. El Dhamma es el refugio al cruzar el desierto de la existencia y al proporcionar consuelo. El Sangha es el refugio al hacer que incluso pequeñas ofrendas produzcan frutos abundantes. Por lo tanto, también de esta manera, esa Triple Joya es el refugio. La toma de refugio es el surgimiento de una conciencia que no depende de otros (o que depende de la Triple Joya), que ocurre con la disposición de tener a la Triple Joya como meta final, y que tiene las impurezas destruidas y eliminadas mediante la fe y la veneración hacia ellos. El ser dotado de tal surgimiento de conciencia va a ese refugio; el significado es que, con el surgimiento de la conciencia de la manera descrita, se acerca a este diciendo: 'Este es mi refugio, este es mi destino final'. Y aquel que se acerca lo hace de diversas maneras, ya sea por compromiso como Tapussa y Bhallika, diciendo: 'Venerable Señor, nosotros vamos al Bienaventurado y al Dhamma por refugio; que el Bienaventurado nos reconozca como seguidores laicos'; o bien asumiendo el estado de discípulo como Mahākassapa y otros, diciendo: 'Venerable Señor, el Bienaventurado es mi maestro, yo soy su discípulo'; o bien por su inclinación hacia el Buda como el brahmán Brahmāyu, quien levantándose de su asiento, disponiendo su manto superior sobre un hombro e inclinando sus manos en saludo hacia donde estaba el Bienaventurado, proclamó tres veces la solemne declaración: 'Namo Tassa...'; o bien mediante la entrega de uno mismo como aquellos dedicados a los temas de meditación; o bien mediante la erradicación de las impurezas que empañan la toma de refugio como los seres nobles. De estas diversas maneras, se acerca al refugio según el objeto y la función. อยํ สรณคมนสฺส คมกสฺส จ วิภาวนา. Esta es la explicación de la toma de refugio y de quien la realiza. เภทาเภทผลทีปนา Explicación de la ruptura, la no ruptura y el fruto อิทานิ ‘‘เภทาเภทํ ผลญฺจาปิ, คมนียญฺจ ทีปเย’’ติ วุตฺตานํ เภทาทีนํ อยํ ทีปนา, เอวํ สรณคตสฺส ปุคฺคลสฺส ทุวิโธ สรณคมนเภโท – สาวชฺโช จ อนวชฺโช จ. อนวชฺโช กาลกิริยาย, สาวชฺโช อญฺญสตฺถริ วุตฺตปฺปการปฺปวตฺติยา, ตสฺมิญฺจ วุตฺตปฺปการวิปรีตปฺปวตฺติยา. โส ทุวิโธปิ ปุถุชฺชนานเมว. พุทฺธคุเณสุ อญฺญาณสํสยมิจฺฉาญาณปฺปวตฺติยา อนาทราทิปฺปวตฺติยา จ เตสํ สรณํ สํกิลิฏฺฐํ โหติ. อริยปุคฺคลา ปน อภินฺนสรณา เจว อสํกิลิฏฺฐสรณา จ โหนฺติ. ยถาห ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส, ยํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล อญฺญํ สตฺถารํ อุทฺทิเสยฺยา’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๗๖; ม. นิ. ๓.๑๒๘; วิภ. ๘๐๙). ปุถุชฺชนา ตุ ยาวเทว สรณเภทํ น ปาปุณนฺติ, ตาวเทว อภินฺนสรณา. สาวชฺโชว เนสํ สรณเภโท, สํกิเลโส จ อนิฏฺฐผลโท โหติ. อนวชฺโช อวิปากตฺตา อผโล, อเภโท ปน ผลโต อิฏฺฐเมว ผลํ เทติ. Ahora sigue la explicación de lo mencionado anteriormente: 'Se debe explicar la ruptura y la no ruptura, el fruto y el objeto del refugio'. Para la persona que ha ido por refugio, la ruptura de la toma de refugio es de dos tipos: con falta (censurable) y sin falta (no censurable). La ruptura sin falta ocurre por el fallecimiento. La ruptura con falta ocurre al actuar hacia otro maestro de la manera descrita [como entrega, etc.], o al actuar de manera contraria y errónea respecto a la Triple Joya. Ambos tipos de ruptura ocurren solo en los mundanos; para los seres nobles, la ruptura no existe en absoluto. En el caso de los mundanos, su refugio se mancha debido a la ocurrencia de la ignorancia, la duda o el conocimiento erróneo respecto a las cualidades del Buda, así como por la falta de respeto y otros factores similares. Los seres nobles, en cambio, poseen un refugio que es tanto inquebrantable como inmaculado. Como se ha dicho: 'Es imposible, monjes, no hay lugar para que una persona dotada de visión correcta designe a otro como su maestro'. Los mundanos, por su parte, poseen un refugio inquebrantable solo mientras no lleguen a la ruptura del mismo. Solo la ruptura del refugio con falta es para ellos una mancha y produce frutos indeseables. La ruptura sin falta, por carecer de maduración kármica, no produce fruto; pero la no ruptura, en términos de fruto, otorga ciertamente el fruto deseado. ยถาห – Como se ha dicho: ‘‘เยเกจิ [Pg.8] พุทฺธํ สรณํ คตาเส, น เต คมิสฺสนฺติ อปายภูมึ; ปหาย มานุสํ เทหํ, เทวกายํ ปริปูเรสฺสนฺตี’’ติ. (ที. นิ. ๒.๓๓๒; สํ. นิ. ๑.๓๗); “Quienesquiera que hayan ido al Buda por refugio, no irán a un estado de miseria; al abandonar el cuerpo humano, llenarán las huestes celestiales”. ตตฺร จ เย สรณคมนุปกฺกิเลสสมุจฺเฉเทน สรณํ คตา, เต อปายํ น คมิสฺสนฺติ. อิตเร ปน สรณคมเนน น คมิสฺสนฺตีติ เอวํ คาถาย อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ. Al respecto, se debe entender que el significado de la estrofa es que aquellos que han ido por refugio mediante la erradicación de las impurezas que empañan la toma de refugio no irán a los estados de miseria; y los otros tampoco irán allí simplemente por el acto de ir por refugio. อยํ ตาว เภทาเภทผลทีปนา. Esta es la explicación de la ruptura, la no ruptura y el fruto. คมนียทีปนา Explicación del objeto del refugio คมนียทีปนายํ โจทโก อาห – ‘‘พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามี’’ติ เอตฺถ โย พุทฺธํ สรณํ คจฺฉติ, เอส พุทฺธํ วา คจฺเฉยฺย สรณํ วา, อุภยถาปิ จ เอกสฺส วจนํ นิรตฺถกํ. กสฺมา? คมนกิริยาย กมฺมทฺวยาภาวโต. น เหตฺถ ‘‘อชํ คามํ เนตี’’ติอาทีสุ วิย ทฺวิกมฺมกตฺตํ อกฺขรจินฺตกา อิจฺฉนฺติ. En la explicación del objeto del refugio, un objetor dice: 'En la frase "Voy al Buda por refugio", aquel que va al Buda por refugio, o bien iría al Buda o bien al refugio; en ambos casos, el uso de una sola expresión verbal para dos objetos es inútil. ¿Por qué? Porque la acción de ir carece de dos objetos directos. Pues aquí, los gramáticos no aceptan la naturaleza bitransitiva como en frases tales como "conduce la cabra a la aldea"'. ‘‘คจฺฉเตว ปุพฺพํ ทิสํ, คจฺฉติ ปจฺฉิมํ ทิส’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๕๙; ๓.๘๗) วิย สาตฺถกเมวาติ เจ? น, พุทฺธสรณานํ สมานาธิกรณภาวสฺสานธิปฺเปตโต. เอเตสญฺหิ สมานาธิกรณภาเว อธิปฺเปเต ปฏิหตจิตฺโตปิ พุทฺธํ อุปสงฺกมนฺโต พุทฺธํ สรณํ คโต สิยา. ยญฺหิ ตํ พุทฺโธติ วิเสสิตํ สรณํ, ตเมเวส คโตติ. ‘‘เอตํ โข สรณํ เขมํ, เอตํ สรณมุตฺตม’’นฺติ (ธ. ป. ๑๙๒) วจนโต สมานาธิกรณตฺตเมวาติ เจ? น, ตตฺเถว ตพฺภาวโต. ตตฺเถว หิ คาถาปเท เอตํ พุทฺธาทิรตนตฺตยํ สรณคตานํ ภยหรณตฺตสงฺขาเต สรณภาเว อพฺยภิจรณโต ‘‘เขมมุตฺตมญฺจ สรณ’’นฺติ อยํ สมานาธิกรณภาโว อธิปฺเปโต, อญฺญตฺถ ตุ คมิสมฺพนฺเธ สติ สรณคมนสฺส อปฺปสิทฺธิโต อนธิปฺเปโตติ อสาธกเมตํ. ‘‘เอตํ [Pg.9] สรณมาคมฺม, สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติ เอตฺถ คมิสมฺพนฺเธปิ สรณคมนปสิทฺธิโต สมานาธิกรณตฺตเมวาติ เจ? น ปุพฺเพ วุตฺตโทสปฺปสงฺคโต. ตตฺราปิ หิ สมานาธิกรณภาเว สติ เอตํ พุทฺธธมฺมสงฺฆสรณํ ปฏิหตจิตฺโตปิ อาคมฺม สพฺพทุกฺขา ปมุจฺเจยฺยาติ เอวํ ปุพฺเพ วุตฺตโทสปฺปสงฺโค เอว สิยา, น จ โน โทเสน อตฺถิ อตฺโถติ อสาธกเมตํ. ยถา ‘‘มมญฺหิ, อานนฺท, กลฺยาณมิตฺตํ อาคมฺม ชาติธมฺมา สตฺตา ชาติยา ปริมุจฺจนฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๒๙) เอตฺถ ภควโต กลฺยาณมิตฺตสฺส อานุภาเวน ปริมุจฺจมานา สตฺตา ‘‘กลฺยาณมิตฺตํ อาคมฺม ปริมุจฺจนฺตี’’ติ วุตฺตา. เอวมิธาปิ พุทฺธธมฺมสงฺฆสฺส สรณสฺสานุภาเวน มุจฺจมาโน ‘‘เอตํ สรณมาคมฺม, สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติ วุตฺโตติ เอวเมตฺถ อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ. ¿Se podría decir que, al igual que en pasajes como 'va hacia la dirección oriental, va hacia la dirección occidental', esto es simplemente significativo (como una aposición)? No, porque no se pretende que los términos 'Buddha' y 'refugio' (saraṇa) posean una relación de aposición (samānādhikaraṇa). Pues, si se pretendiera tal relación de aposición, incluso una persona con la mente hostil que se acerque al Buddha estaría 'yendo al Buddha como refugio'. El sentido es: 'aquel refugio que ha sido especificado como el Buddha, a ese ha ido'. Si se objetara que, debido al pasaje 'este es el refugio seguro, este es el refugio supremo', debe haber aposición, se responde: no, pues en ese caso particular tal relación es apropiada. En ese verso específico, la aposición se pretende porque para quienes han ido por refugio a la Triple Joya (Buddha, etc.), la condición de refugio —definida como la capacidad de eliminar el miedo— es infalible; por ello, 'seguro y supremo' califican al refugio. Sin embargo, en otros contextos donde existe el vínculo con el verbo 'ir' (gamu), si no se establece el acto de ir por refugio, no se pretende la aposición; por lo tanto, ese argumento no es probatorio. Si se dijera que en 'apoyándose en este refugio, uno se libera de todo sufrimiento', hay aposición por la presencia del verbo 'ir' (āgamma), se responde: no, por el error mencionado anteriormente. Pues, incluso en ese caso, si hubiera aposición, alguien con mente hostil que recurriera a este refugio del Buddha, Dhamma y Saṅgha se liberaría de todo sufrimiento; así, persistiría el mismo error ya mencionado. Para nosotros, no hay beneficio en un argumento defectuoso, por lo que este no es probatorio. Tal como se dijo: 'Oh Ānanda, apoyándose en mí como un buen amigo, los seres sujetos al nacimiento se liberan del nacimiento', donde los seres se liberan por el poder del Bendito como buen amigo, así también aquí debe entenderse el significado: uno se libera por el poder del refugio en el Buddha, el Dhamma y el Saṅgha; así debe comprenderse el propósito en este punto. เอวํ สพฺพถาปิ น พุทฺธสฺส คมนียตฺตํ ยุชฺชติ, น สรณสฺส, น อุภเยสํ, อิจฺฉิตพฺพญฺจ คจฺฉามีติ นิทฺทิฏฺฐสฺส คมกสฺส คมนียํ, ตโต วตฺตพฺพา เอตฺถ ยุตฺตีติ. วุจฺจเต – De todas las formas, no es adecuado que el Buddha sea el objeto directo del ir (gamanīya), ni que lo sea el refugio, ni ambos de forma independiente; y puesto que debe haber un objeto para el agente del ir indicado por 'gacchāmi' (yo voy), se debe exponer aquí el razonamiento lógico. Se dice: พุทฺโธเยเวตฺถ คมนีโย, คมนาการทสฺสนตฺถํ ตุ ตํ สรณวจนํ, พุทฺธํ สรณนฺติ คจฺฉามิ. เอส เม สรณํ, เอส เม ปรายณํ, อฆสฺส, ตาตา, หิตสฺส จ วิธาตาติ อิมินา อธิปฺปาเยน เอตํ คจฺฉามิ ภชามิ เสวามิ ปยิรุปาสามิ, เอวํ วา ชานามิ พุชฺฌามีติ. เยสญฺหิ ธาตูนํ คติอตฺโถ พุทฺธิปิ เตสํ อตฺโถติ. อิติ-สทฺทสฺส อปฺปโยคา อยุตฺตมิติ เจ? ตํ น. ตตฺถ สิยา – ยทิ เจตฺถ เอวมตฺโถ ภเวยฺย, ตโต ‘‘อนิจฺจํ รูปํ อนิจฺจํ รูปนฺติ ยถาภูตํ ปชานาตี’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๓.๕๕, ๘๕) วิย อิติ-สทฺโท ปยุตฺโต สิยา, น จ ปยุตฺโต, ตสฺมา อยุตฺตเมตนฺติ. ตญฺจ น, กสฺมา? ตทตฺถสมฺภวา. ‘‘โย จ พุทฺธญฺจ ธมฺมญฺจ สงฺฆญฺจ สรณํ คโต’’ติ เอวมาทีสุ (ธ. ป. ๑๙๐) วิย อิธาปิ อิติ-สทฺทสฺส อตฺโถ สมฺภวติ, น จ วิชฺชมานตฺถสมฺภวา อิติ-สทฺทา สพฺพตฺถ ปยุชฺชนฺติ, อปฺปยุตฺตสฺสาเปตฺถ ปยุตฺตสฺส วิย อิติ-สทฺทสฺส อตฺโถ วิญฺญาตพฺโพ อญฺเญสุ จ เอวํชาติเกสุ, ตสฺมา อโทโส เอว โสติ. ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ตีหิ สรณคมเนหิ ปพฺพชฺช’’นฺติอาทีสุ (มหาว. ๓๔) สรณสฺเสว คมนียโต ยํ วุตฺตํ ‘‘คมนาการทสฺสนตฺถํ ตุ สรณวจน’’นฺติ, ตํ น ยุตฺตมิติ เจ. ตํ [Pg.10] นายุตฺตํ. กสฺมา? ตทตฺถสมฺภวา เอว. ตตฺราปิ หิ ตสฺส อตฺโถ สมฺภวติ, ยโต ปุพฺพสทิสเมว อปฺปยุตฺโตปิ ปยุตฺโต วิย เวทิตพฺโพ. อิตรถา หิ ปุพฺเพ วุตฺตโทสปฺปสงฺโค เอว สิยา, ตสฺมา ยถานุสิฏฺฐเมว คเหตพฺพํ. Aquí, solo el Buddha es el objeto al cual se va (gamanīyo), pero se emplea la palabra 'refugio' (saraṇa) para mostrar el modo de ir: 'Voy al Buddha como refugio'. El sentido es: 'Él es mi refugio, él es mi morada final, el destructor del sufrimiento y el proveedor del bienestar'; con esta intención, 'voy a él, lo honro, lo sirvo, lo venero' o, de otro modo, 'lo conozco, lo comprendo'. Pues es un principio que las raíces que significan 'ir' (gati) también significan 'conocer' (buddhi). Si se objetara que es inadecuado por la ausencia de la partícula 'iti', se responde: no. Podría decirse: si este fuera el significado, entonces la partícula 'iti' debería emplearse como en 'comprende la forma como es impermanente: la forma es impermanente (iti)', y como no se emplea, el argumento es inadecuado. Pero eso no es así. ¿Por qué? Porque el sentido de dicha partícula es posible aquí. Tal como en 'aquel que ha ido por refugio al Buddha, al Dhamma y al Saṅgha (saraṇaṃ gato)', donde el sentido de la partícula 'iti' es posible, así ocurre aquí; y las partículas 'iti' no se emplean en todas partes solo porque su significado sea posible. Aunque no se emplee expresamente, debe entenderse el sentido de la partícula 'iti' como si estuviera presente, al igual que en otros casos similares; por lo tanto, esto no constituye un error. Si se objetara que en pasajes como 'Ordeno, monjes, la salida al hogar mediante los tres refugios (saraṇagamanehi)', donde el refugio es el objeto del ir, lo dicho sobre 'la palabra refugio muestra el modo de ir' es inadecuado, se responde: no es inadecuado. ¿Por qué? Precisamente porque el sentido es posible allí también. Pues en ese caso también es posible ese significado, por lo cual, al ser similar a lo anterior, debe entenderse como si la partícula estuviera presente aunque no se use. De lo contrario, surgiría el error mencionado antes; por lo tanto, debe aceptarse tal como se ha instruido. อยํ คมนียทีปนา. Esta es la explicación del objeto al cual se va (gamanīyadīpanā). ธมฺมสงฺฆสรณวิภาวนา Explicación del Dhamma y el Saṅgha como refugio อิทานิ ยํ วุตฺตํ ‘‘ธมฺมํ สรณมิจฺจาทิ, ทฺวเยเปส นโย มโต’’ติ เอตฺถ วุจฺจเต – ยฺวายํ ‘‘พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามี’’ติ เอตฺถ อตฺถวณฺณนานโย วุตฺโต, ‘‘ธมฺมํ สรณํ คจฺฉามิ, สงฺฆํ สรณํ คจฺฉามี’’ติ เอตสฺมิมฺปิ ปททฺวเย เอโสว เวทิตพฺโพ. ตตฺราปิ หิ ธมฺมสงฺฆานํ อตฺถโต พฺยญฺชนโต จ วิภาวนมตฺตเมว อสทิสํ, เสสํ วุตฺตสทิสเมว. ยโต ยเทเวตฺถ อสทิสํ, ตํ วุจฺจเต – มคฺคผลนิพฺพานานิ ธมฺโมติ เอเก. ภาวิตมคฺคานํ สจฺฉิกตนิพฺพานานญฺจ อปาเยสุ อปตนภาเวน ธารณโต ปรมสฺสาสวิธานโต จ มคฺควิราคา เอว อิมสฺมึ อตฺเถ ธมฺโมติ อมฺหากํ ขนฺติ, อคฺคปฺปสาทสุตฺตญฺเจว สาธกํ. วุตฺตญฺเจตฺถ ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ เอวมาทิ (อ. นิ. ๔.๓๔; อิติวุ. ๙๐). Ahora, respecto a lo dicho: 'En el par que comienza con el Dhamma como refugio, debe entenderse el mismo método', se explica: el método de comentario del significado expuesto en 'Buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi' debe entenderse igual para este par de frases: 'Dhammaṃ saraṇaṃ gacchāmi' y 'Saṅghaṃ saraṇaṃ gacchāmi'. La diferencia radica únicamente en la aclaración del significado y la forma de las palabras 'Dhamma' y 'Saṅgha'; el resto es idéntico a lo ya dicho. Dado que hay una diferencia en el significado, esta se expone: algunos dicen que el 'Dhamma' son los Caminos, los Frutos y el Nibbāna. Nuestra preferencia es que, en este contexto, el Dhamma es el Camino y la Ausencia de Pasión (Nibbāna), porque sostiene a quienes han desarrollado el camino y realizado el Nibbāna evitando que caigan en estados de desdicha, y porque provee el consuelo supremo. El Aggappasāda Sutta es la prueba de esto. Allí se dice: 'Monjes, de todos los fenómenos condicionados, el Noble Camino Octuple se proclama como el supremo', y así sucesivamente. จตุพฺพิธอริยมคฺคสมงฺคีนํ จตุสามญฺญผลสมธิวาสิตขนฺธสนฺตานานญฺจ ปุคฺคลานํ สมูโห ทิฏฺฐิสีลสงฺฆาเตน สํหตตฺตา สงฺโฆ. วุตฺตญฺเจตํ ภควตา – El Saṅgha es el conjunto de individuos que poseen los cuatro tipos de caminos nobles y de aquellos cuyas series de agregados están imbuidas de los cuatro frutos de la vida ascética; se llama Saṅgha por estar unido mediante la concordia en la visión y la virtud (diṭṭhisīla). Y esto fue dicho por el Bendito: ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, อานนฺท, เย โว มยา ธมฺมา อภิญฺญา เทสิตา, เสยฺยถิทํ, จตฺตาโร สติปฏฺฐานา, จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา, จตฺตาโร อิทฺธิปาทา, ปญฺจินฺทฺริยานิ, ปญฺจ พลานิ, สตฺต โพชฺฌงฺคา, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, ปสฺสสิ โน ตฺวํ, อานนฺท, อิเมสุ ธมฺเมสุ ทฺเวปิ ภิกฺขู นานาวาเท’’ติ (ม. นิ. ๓.๔๓). ¿Qué piensas, Ananda? Los dharmas que te he enseñado por medio de un conocimiento superior, a saber: los cuatro fundamentos de la atención, los cuatro esfuerzos correctos, las cuatro bases del poder psíquico, las cinco facultades, los cinco poderes, los siete factores de iluminación y el noble óctuple sendero; ¿ves tú, Ananda, que haya siquiera dos monjes que hablen de manera divergente sobre estos dharmas? อยญฺหิ ปรมตฺถสงฺโฆ สรณนฺติ คมนีโย. สุตฺเต จ ‘‘อาหุเนยฺโย ปาหุเนยฺโย ทกฺขิเณยฺโย อญฺชลิกรณีโย อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสา’’ติ [Pg.11] (อิติวุ. ๙๐; อ. นิ. ๔.๓๔, ๑๘๑) วุตฺโต. เอตํ ปน สรณํ คตสฺส อญฺญสฺมิมฺปิ ภิกฺขุสงฺเฆ วา ภิกฺขุนิสงฺเฆ วา พุทฺธปฺปมุเข วา สงฺเฆ สมฺมุติสงฺเฆ วา จตุวคฺคาทิเภเท เอกปุคฺคเลปิ วา ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส ปพฺพชิเต วนฺทนาทิกิริยาย สรณคมนํ เนว ภิชฺชติ น สํกิลิสฺสติ, อยเมตฺถ วิเสโส. วุตฺตาวเสสนฺตุ อิมสฺส ทุติยสฺส จ สรณคมนสฺส เภทาเภทาทิวิธานํ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อยํ ตาว ‘‘ธมฺมํ สรณมิจฺจาทิ, ทฺวเยเปส นโย มโต’’ติ เอตสฺส วณฺณนา. Pues esta Comunidad en el sentido último (paramattha saṅgha) es la que debe ser tomada como refugio. En los Suttas se dice: 'Es digno de ofrendas, digno de hospitalidad, digno de dones, digno de reverencia, el campo de mérito insuperable para el mundo'. Para alguien que ha ido a este refugio, su toma de refugio no se rompe ni se corrompe por el acto de rendir homenaje y otros honores, incluso si se dirigen a otros grupos de monjes o monjas, a la Comunidad encabezada por el Buddha, a la comunidad convencional (sammuti saṅgha), a grupos de cuatro o más monjes, o incluso a una sola persona que ha renunciado a la vida mundana en nombre del Bienaventurado; esta es la distinción aquí. En cuanto a lo restante, las disposiciones sobre la ruptura o no ruptura de este segundo refugio deben entenderse según el método explicado anteriormente. Esto concluye la explicación del pasaje: 'Este mismo método se aplica también al par: Voy al Dhamma por refugio, etc.'. อนุปุพฺพววตฺถานการณนิทฺเทโส Explicación de la razón de la designación secuencial อิทานิ อนุปุพฺพววตฺถาเน, การณญฺจ วินิทฺทิเสติ เอตฺถ เอเตสุ จ ตีสุ สรณวจเนสุ สพฺพสตฺตานํ อคฺโคติ กตฺวา ปฐมํ พุทฺโธ, ตปฺปภวโต ตทุปเทสิตโต จ อนนฺตรํ ธมฺโม, ตสฺส ธมฺมสฺส อาธารกโต ตทาเสวนโต จ อนฺเต สงฺโฆ. สพฺพสตฺตานํ วา หิเต นิโยชโกติ กตฺวา ปฐมํ พุทฺโธ, ตปฺปภวโต สพฺพสตฺตหิตตฺตา อนนฺตรํ ธมฺโม, หิตาธิคมาย ปฏิปนฺโน อธิคตหิโต จาติ กตฺวา อนฺเต สงฺโฆ สรณภาเวน ววตฺถเปตฺวา ปกาสิโตติ เอวํ อนุปุพฺพววตฺถาเน การณญฺจ วินิทฺทิเส. Ahora, con respecto a 'se debe señalar la razón de la designación secuencial': en estas tres fórmulas de refugio, el Buddha se menciona primero por ser considerado el supremo entre todos los seres; el Dhamma a continuación por originarse en Él y ser enseñado por Él; y la Comunidad al final por ser el soporte de ese Dhamma y por practicarlo. Alternativamente, el Buddha se menciona primero por ser quien guía a todos los seres hacia su bienestar; el Dhamma a continuación por ser el bienestar mismo de todos los seres debido a su origen en Él; y la Comunidad al final habiéndola designado como refugio por ser quienes practican para alcanzar ese bienestar y por haberlo alcanzado. De esta manera se debe señalar la razón de la designación secuencial. อุปมาปกาสนา Exposición de los símiles อิทานิ ยมฺปิ วุตฺตํ ‘‘สรณตฺตยเมตญฺจ, อุปมาหิ ปกาสเย’’ติ, ตมฺปิ วุจฺจเต – เอตฺถ ปน ปุณฺณจนฺโท วิย พุทฺโธ, จนฺทกิรณนิกโร วิย เตน เทสิโต ธมฺโม, ปุณฺณจนฺทกิรณสมุปฺปาทิตปีณิโต โลโก วิย สงฺโฆ. พาลสูริโย วิย พุทฺโธ, ตสฺส รสฺมิชาลมิว วุตฺตปฺปกาโร ธมฺโม, เตน วิหตนฺธกาโร โลโก วิย สงฺโฆ. วนทาหกปุริโส วิย พุทฺโธ, วนทหนคฺคิ วิย กิเลสวนทหโน ธมฺโม, ทฑฺฒวนตฺตา เขตฺตภูโต วิย ภูมิภาโค ทฑฺฒกิเลสตฺตา ปุญฺญกฺเขตฺตภูโต สงฺโฆ. มหาเมโฆ วิย พุทฺโธ, สลิลวุฏฺฐิ วิย ธมฺโม, วุฏฺฐินิปาตูปสมิตเรณุ วิย ชนปโท อุปสมิตกิเลสเรณุ สงฺโฆ. สุสารถิ [Pg.12] วิย พุทฺโธ, อสฺสาชานียวินยูปาโย วิย ธมฺโม, สุวินีตสฺสาชานียสมูโห วิย สงฺโฆ. สพฺพทิฏฺฐิสลฺลุทฺธรณโต สลฺลกตฺโต วิย พุทฺโธ, สลฺลุทฺธรณูปาโย วิย ธมฺโม, สมุทฺธฏสลฺโล วิย ชโน สมุทฺธฏทิฏฺฐิสลฺโล สงฺโฆ. โมหปฏลสมุปฺปาฏนโต วา สาลากิโย วิย พุทฺโธ, ปฏลสมุปฺปาฏนุปาโย วิย ธมฺโม, สมุปฺปาฏิตปฏโล วิปฺปสนฺนโลจโน วิย ชโน สมุปฺปาฏิตโมหปฏโล วิปฺปสนฺนญาณโลจโน สงฺโฆ. สานุสยกิเลสพฺยาธิหรณสมตฺถตาย วา กุสโล เวชฺโช วิย พุทฺโธ, สมฺมา ปยุตฺตเภสชฺชมิว ธมฺโม, เภสชฺชปโยเคน สมุปสนฺตพฺยาธิ วิย ชนสมุทาโย สมุปสนฺตกิเลสพฺยาธานุสโย สงฺโฆ. Ahora, con respecto a lo que se dijo: 'Y este triple refugio debe ser iluminado mediante símiles', se dice lo siguiente: en este contexto, el Buddha es como la luna llena; el Dhamma enseñado por Él es como el conjunto de los rayos lunares; la Comunidad es como el mundo deleitado por los rayos de la luna llena. El Buddha es como el sol naciente; el Dhamma de la clase descrita es como su red de rayos; la Comunidad es como el mundo cuya oscuridad ha sido disipada por él. El Buddha es como un hombre que incendia un bosque; el Dhamma es como el fuego que consume el bosque de las defilecciones; la Comunidad es como el terreno que se ha convertido en un campo fértil debido al bosque quemado, siendo un campo de méritos por haber quemado las defilecciones. El Buddha es como una gran nube; el Dhamma es como la lluvia torrencial; la Comunidad es como una región donde el polvo ha sido aplacado por la caída de la lluvia, teniendo el polvo de las defilecciones aplacado. El Buddha es como un experto auriga; el Dhamma es como el método de entrenamiento de caballos de pura raza; la Comunidad es como un grupo de caballos de pura raza bien entrenados. El Buddha es como un cirujano por extraer todas las flechas de las visiones erróneas; el Dhamma es como el medio para extraer la flecha; la Comunidad es como la persona a quien se le ha extraído la flecha, habiéndosele extraído la flecha de las visiones erróneas. O bien, el Buddha es como un oculista por extirpar la membrana de la ignorancia; el Dhamma es como el método para extirpar la membrana; la Comunidad es como una persona a quien se le ha extirpado la membrana y tiene ojos claros, teniendo la membrana de la ignorancia extirpada y el ojo del conocimiento clarificado. O bien, el Buddha es como un médico experto por su capacidad para eliminar la enfermedad de las defilecciones junto con sus tendencias latentes; el Dhamma es como la medicina correctamente aplicada; la Comunidad es como una multitud de personas cuya enfermedad ha sido calmada por el uso de la medicina, habiendo calmado la enfermedad y las tendencias latentes de las defilecciones. อถ วา สุเทสโก วิย พุทฺโธ, สุมคฺโค วิย เขมนฺตภูมิ วิย จ ธมฺโม, มคฺคปฺปฏิปนฺโน เขมนฺตภูมิปฺปตฺโต วิย สงฺโฆ. สุนาวิโก วิย พุทฺโธ, นาวา วิย ธมฺโม, ปารปฺปตฺโต สมฺปตฺติโก วิย ชโน สงฺโฆ. หิมวา วิย พุทฺโธ, ตปฺปภโวสธมิว ธมฺโม, โอสธูปโภเคน นิรามโย วิย ชโน สงฺโฆ. ธนโท วิย พุทฺโธ, ธนํ วิย ธมฺโม, ยถาธิปฺปายํ ลทฺธธโน วิย ชโน สมฺมาลทฺธอริยธโน สงฺโฆ. นิธิทสฺสนโก วิย พุทฺโธ, นิธิ วิย ธมฺโม, นิธิปฺปตฺโต วิย ชโน สงฺโฆ. O también, el Buddha es como un buen guía; el Dhamma es como un buen sendero y como una tierra segura; la Comunidad es como el viajero en el sendero que ha alcanzado la tierra segura. El Buddha es como un buen navegante; el Dhamma es como una barca; la Comunidad es como la gente que ha cruzado a la otra orilla y alcanzado la prosperidad. El Buddha es como el Himalaya; el Dhamma es como la medicina que se encuentra en él; la Comunidad es como la gente libre de enfermedades por el uso de la medicina. El Buddha es como un dador de riqueza; el Dhamma es como la riqueza; la Comunidad es como la gente que ha obtenido la riqueza según su deseo, habiendo obtenido debidamente la riqueza de los nobles. El Buddha es como quien señala un tesoro; el Dhamma es como el tesoro; la Comunidad es como quien ha alcanzado el tesoro. อปิจ อภยโท วิย วีรปุริโส พุทฺโธ, อภยมิว ธมฺโม, สมฺปตฺตาภโย วิย ชโน อจฺจนฺตสพฺพภโย สงฺโฆ. อสฺสาสโก วิย พุทฺโธ, อสฺสาโส วิย ธมฺโม, อสฺสตฺถชโน วิย สงฺโฆ. สุมิตฺโต วิย พุทฺโธ, หิตูปเทโส วิย ธมฺโม, หิตูปโยเคน ปตฺตสทตฺโถ วิย ชโน สงฺโฆ. ธนากโร วิย พุทฺโธ, ธนสาโร วิย ธมฺโม, ธนสารูปโภโค วิย ชโน สงฺโฆ. ราชกุมารนฺหาปโก วิย พุทฺโธ, สีสนฺหานสลิลํ วิย ธมฺโม, สุนฺหาตราชกุมารวคฺโค วิย สทฺธมฺมสลิลสุนฺหาโต สงฺโฆ. อลงฺการการโก วิย พุทฺโธ, อลงฺกาโร วิย ธมฺโม, อลงฺกตราชปุตฺตคโณ วิย สทฺธมฺมาลงฺกโต สงฺโฆ. จนฺทนรุกฺโข วิย พุทฺโธ, ตปฺปภวคนฺโธ วิย ธมฺโม, จนฺทนุปโภเคน สนฺตปริฬาโห วิย ชโน สทฺธมฺมูปโภเคน สนฺตปริฬาโห สงฺโฆ. ทายชฺชสมฺปทานโก วิย ปิตา พุทฺโธ, ทายชฺชํ วิย ธมฺโม, ทายชฺชหโร ปุตฺตวคฺโค วิย สทฺธมฺมทายชฺชหโร สงฺโฆ. วิกสิตปทุมํ [Pg.13] วิย พุทฺโธ, ตปฺปภวมธุ วิย ธมฺโม, ตทุปโภคีภมรคโณ วิย สงฺโฆ. เอวํ สรณตฺตยเมตญฺจ, อุปมาหิ ปกาสเย. Además, el Buddha es como un hombre valiente que otorga seguridad; el Dhamma es como la seguridad misma; el Saṅgha es como una multitud de personas que han alcanzado la seguridad y están en paz absoluta. El Buddha es como quien brinda consuelo; el Dhamma es como el consuelo mismo; el Saṅgha es como la multitud de personas consoladas. El Buddha es como un buen amigo; el Dhamma es como el consejo beneficioso; el Saṅgha es como la multitud de personas que han alcanzado su propio beneficio mediante la aplicación de lo beneficioso. El Buddha es como una fuente de riqueza; el Dhamma es como la esencia de la riqueza; el Saṅgha es como la persona que disfruta de esa esencia de la riqueza. El Buddha es como quien baña a un príncipe; el Dhamma es como el agua para lavar la cabeza; el Saṅgha, habiéndose bañado en el agua del Verdadero Dhamma, es como el grupo de príncipes bien bañados. El Buddha es como quien adorna; el Dhamma es como el adorno; el Saṅgha, adornado con el Verdadero Dhamma, es como el grupo de hijos de reyes adornados. El Buddha es como un árbol de sándalo; el Dhamma es como la fragancia que emana de él; el Saṅgha, por el uso del Verdadero Dhamma, es aquel cuya angustia se ha calmado, al igual que una multitud de personas cuya angustia se calma mediante el uso del sándalo. El Buddha es como un padre que otorga una herencia; el Dhamma es como la herencia; el Saṅgha, heredero de la herencia del Verdadero Dhamma, es como el grupo de hijos que reciben la herencia. El Buddha es como un loto en plena floración; el Dhamma es como la miel que emana de él; el Saṅgha es como el enjambre de abejas que disfruta de esa miel. De esta manera, uno debe manifestar este Triple Refugio mediante analogías. เอตฺตาวตา จ ยา ปุพฺเพ ‘‘เกน กตฺถ กทา กสฺมา, ภาสิตํ สรณตฺตย’’นฺติอาทีหิ จตูหิ คาถาหิ อตฺถวณฺณนาย มาติกา นิกฺขิตฺตา, สา อตฺถโต ปกาสิตา โหตีติ. Hasta este punto, mediante este orden de palabras, se ha manifestado en su significado la matriz que fue establecida previamente mediante los cuatro versos que comienzan con 'Por quién, dónde, cuándo y por qué fue recitado el Triple Refugio'. ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทกปาฐ-อฏฺฐกถาย En el comentario del Khuddakapāṭha llamado Paramatthajotikā, สรณตฺตยวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ha concluido la explicación del Triple Refugio. ๒. สิกฺขาปทวณฺณนา 2. Explicación de los Preceptos สิกฺขาปทปาฐมาติกา Matriz del Texto de los Preceptos เอวํ สรณคมเนหิ สาสโนตารํ ทสฺเสตฺวา สาสนํ โอติณฺเณน อุปาสเกน วา ปพฺพชิเตน วา เยสุ สิกฺขาปเทสุ ปฐมํ สิกฺขิตพฺพํ, ตานิ ทสฺเสตุํ นิกฺขิตฺตสฺส สิกฺขาปทปาฐสฺส อิทานิ วณฺณนตฺถํ อยํ มาติกา – Habiendo mostrado así la entrada a la Enseñanza mediante los Refugios, para mostrar ahora aquellos preceptos en los cuales un seguidor laico o un monje que ha ingresado a la Enseñanza debe entrenarse primero, se presenta esta matriz para la explicación del significado del texto de los preceptos que ha sido establecido: ‘‘เยน ยตฺถ ยทา ยสฺมา, วุตฺตาเนตานิ ตํ นยํ; วตฺวา กตฺวา ววตฺถานํ, สาธารณวิเสสโต. Habiendo declarado por quién, dónde, cuándo y por qué fueron enunciados estos [preceptos], y habiendo realizado la distinción entre lo común y lo específico, ‘‘ปกติยา จ ยํ วชฺชํ, วชฺชํ ปณฺณตฺติยา จ ยํ; ววตฺถเปตฺวา ตํ กตฺวา, ปทานํ พฺยญฺชนตฺถโต. y habiendo definido lo que es una falta por naturaleza y lo que es una falta por prescripción; habiendo hecho eso, se debe conocer el análisis de las palabras según su sonido y su significado. ‘‘สาธารณานํ สพฺเพสํ, สาธารณวิภาวนํ; อถ ปญฺจสุ ปุพฺเพสุ, วิเสสตฺถปฺปกาสโต. Se debe conocer la aclaración de lo que es común a todos, y luego, respecto a los cinco primeros, la aclaración del significado específico. ‘‘ปาณาติปาตปภุติ-เหกตานานตาทิโต; อารมฺมณาทานเภทา, มหาสาวชฺชโต ตถา. A partir de la abstención de quitar la vida y otros, se debe conocer el análisis según la unidad o diversidad, los objetos, la forma de asumirlos, la ruptura de estos, y así también según la gravedad de la falta. ‘‘ปโยคงฺคสมุฏฺฐานา, เวทนามูลกมฺมโต; วิรมโต จ ผลโต, วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย. Se debe conocer el análisis según el esfuerzo, los factores integrantes, el origen, la sensación, la raíz, la acción, la abstención y el fruto. ‘‘โยเชตพฺพํ [Pg.14] ตโต ยุตฺตํ, ปจฺฉิเมสฺวปิ ปญฺจสุ; อาเวณิกญฺจ วตฺตพฺพํ, เญยฺยา หีนาทิตาปิ จา’’ติ. Posteriormente, se debe aplicar lo que sea apropiado también a los cinco últimos; se debe mencionar lo que es exclusivo y se debe conocer la distinción entre lo inferior y lo superior. Esta es la matriz. ตตฺถ เอตานิ ปาณาติปาตาเวรมณีติอาทีนิ ทส สิกฺขาปทานิ ภควตา เอว วุตฺตานิ, น สาวกาทีหิ. ตานิ จ สาวตฺถิยํ วุตฺตานิ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม อายสฺมนฺตํ ราหุลํ ปพฺพาเชตฺวา กปิลวตฺถุโต สาวตฺถึ อนุปฺปตฺเตน สามเณรานํ สิกฺขาปทววตฺถาปนตฺถํ. วุตฺตํ เหตํ – En dicha matriz, el análisis debe entenderse así: estos diez preceptos, que comienzan con la abstención de quitar la vida, fueron enunciados únicamente por el Bienaventurado, no por los discípulos u otros. Y fueron enunciados en Sāvatthi, en el monasterio de Anāthapiṇḍika en el Bosque de Jeta (Jetavana), para el establecimiento de los preceptos para los novicios, después de haber ordenado al venerable Rāhula tras llegar de Kapilavatthu a Sāvatthi. Pues esto fue dicho: ‘‘อถ โข ภควา กปิลวตฺถุสฺมึ ยถาภิรนฺตํ วิหริตฺวา เยน สาวตฺถิ เตน จาริกํ ปกฺกามิ. อนุปุพฺเพน จาริกํ จรมาโน เยน สาวตฺถิ ตทวสริ. ตตฺร สุทํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. เตน โข ปน สมเยน …เป… อถ โข สามเณรานํ เอตทโหสิ – ‘กติ นุ โข อมฺหากํ สิกฺขาปทานิ, กตฺถ จ อมฺเหหิ สิกฺขิตพฺพ’’’นฺติ. ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํ – ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, สามเณรานํ ทส สิกฺขาปทานิ, เตสุ จ สามเณเรหิ สิกฺขิตุํ, ปาณาติปาตาเวรมณี…เป… ชาตรูปรชตปฏิคฺคหณา เวรมณี’’ติ (มหาว. ๑๐๕). Entonces, el Bienaventurado, habiendo residido en Kapilavatthu según su voluntad, partió en viaje hacia Sāvatthi. Viajando por etapas, llegó a Sāvatthi. Allí, el Bienaventurado residió en Sāvatthi, en el monasterio de Anāthapiṇḍika en el Bosque de Jeta. En aquel tiempo... los novicios tuvieron este pensamiento: '¿Cuántos son nuestros preceptos y en qué debemos entrenarnos?'. Informaron de este asunto al Bienaventurado. [El Bienaventurado dijo:] 'Monjes, permito diez preceptos para los novicios y que los novicios se entrenen en ellos: abstención de quitar la vida... abstención de aceptar oro y plata'. ตาเนตานิ ‘‘สมาทาย สิกฺขติ สิกฺขาปเทสู’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๙๓; ม. นิ. ๒.๒๔; วิภ. ๕๐๘) สุตฺตานุสาเรน สรณคมเนสุ จ ทสฺสิตปาฐานุสาเรน ‘‘ปาณาติปาตา เวรมณิสิกฺขาปทํ สมาทิยามี’’ติ เอวํ วาจนามคฺคํ อาโรปิตานีติ เวทิตพฺพานิ. เอวํ ตาว ‘‘เยน ยตฺถ ยทา ยสฺมา, วุตฺตาเนตานิ ตํ นยํ วตฺวา’’ติ โส นโย ทฏฺฐพฺโพ. Se debe entender que estos [preceptos] han sido establecidos en la forma de recitación como 'asumo el precepto de abstención de quitar la vida', de acuerdo con los Suttas que dicen 'asumiéndolos, se entrena en los preceptos' y de acuerdo con el texto mostrado en los refugios. Así debe verse el método mencionado como 'habiendo declarado por quién, dónde, cuándo y por qué fueron enunciados'. สาธารณวิเสสววตฺถานํ Determinación de lo Común y lo Específico เอตฺถ จ อาทิโต ทฺเว จตุตฺถปญฺจมานิ อุปาสกานํ สามเณรานญฺจ สาธารณานิ นิจฺจสีลวเสน. อุโปสถสีลวเสน ปน อุปาสกานํ สตฺตมฏฺฐมํ เจกํ องฺคํ กตฺวา สพฺพปจฺฉิมวชฺชานิ สพฺพานิปิ สามเณเรหิ สาธารณานิ, ปจฺฉิมํ ปน สามเณรานเมว วิเสสภูตนฺติ เอวํ สาธารณวิเสสโต ววตฺถานํ กาตพฺพํ. ปุริมานิ เจตฺถ ปญฺจ เอกนฺตอกุสลจิตฺตสมุฏฺฐานตฺตา ปาณาติปาตาทีนํ ปกติวชฺชโต เวรมณิยา, เสสานิ [Pg.15] ปณฺณตฺติวชฺชโตติ เอวํ ปกติยา จ ยํ วชฺชํ, วชฺชํ ปณฺณตฺติยา จ ยํ, ตํ ววตฺถเปตพฺพํ. Aquí, desde el principio, los dos [primeros] y el cuarto y el quinto son comunes tanto para los seguidores laicos como para los novicios en términos de virtud permanente. Sin embargo, en términos de la virtud del Uposatha, para los seguidores laicos, el séptimo y el octavo se unen como un solo factor, y exceptuando el último de todos, todos los demás son comunes con los novicios; pero el último es específico solo para los novicios. Así debe hacerse la determinación según lo común y lo específico. Además, aquí los cinco primeros son abstenciones por falta natural, debido a que se originan únicamente de estados mentales no saludables; los restantes son abstenciones por falta de prescripción. Así debe definirse qué es falta por naturaleza y qué es falta por prescripción. สาธารณวิภาวนา Aclaración de lo Común ยสฺมา เจตฺถ ‘‘เวรมณิสิกฺขาปทํ สมาทิยามี’’ติ เอตานิ สพฺพสาธารณานิ ปทานิ, ตสฺมา เอเตสํ ปทานํ พฺยญฺชนโต จ อตฺถโต จ อยํ สาธารณวิภาวนา เวทิตพฺพา – Dado que en este contexto las palabras 'asumo el precepto de abstención' son comunes a todos, debe entenderse esta aclaración común de dichas palabras según su sonido y su significado. ตตฺถ พฺยญฺชนโต ตาว เวรํ มณตีติ เวรมณี, เวรํ ปชหติ, วิโนเทติ, พฺยนฺตีกโรติ, อนภาวํ คเมตีติ อตฺโถ. วิรมติ วา เอตาย กรณภูตาย เวรมฺหา ปุคฺคโลติ, วิการสฺส เวการํ กตฺวา เวรมณี. เตเนว เจตฺถ ‘‘เวรมณิสิกฺขาปทํ วิรมณิสิกฺขาปท’’นฺติ ทฺวิธา สชฺฌายํ กโรนฺติ. สิกฺขิตพฺพาติ สิกฺขา, ปชฺชเต อเนนาติ ปทํ. สิกฺขาย ปทํ สิกฺขาปทํ, สิกฺขาย อธิคมูปาโยติ อตฺโถ. อถ วา มูลํ นิสฺสโย ปติฏฺฐาติ วุตฺตํ โหติ. เวรมณี เอว สิกฺขาปทํ เวรมณิสิกฺขาปทํ, วิรมณิสิกฺขาปทํ วา ทุติเยน นเยน. สมฺมา อาทิยามิ สมาทิยามิ, อวีติกฺกมนาธิปฺปาเยน อขณฺฑการิตาย อจฺฉิทฺทการิตาย อสพลการิตาย จ อาทิยามีติ วุตฺตํ โหติ. En cuanto a esto, primero debe entenderse según la expresión (byañjanato) de la siguiente manera: 'veramaṇī' se llama así porque disipa (maṇati) al enemigo de las acciones akusala (veraṃ). El significado es que abandona, remueve, destruye y lleva a la inexistencia a dicho enemigo del mal. O bien, se llama 'veramaṇī' (abstinencia) porque mediante ella, que actúa como el medio (karaṇa), la persona se abstiene (viramati) del mal (veramhā); habiendo transformado la vocal 'vi' en 've'. Por esta misma razón, aquí se recitan de dos maneras: 'veramaṇisikkhāpadaṃ' y 'viramaṇisikkhāpadaṃ'. 'Sikkhā' es aquello que debe ser entrenado (sikkhitabbā). 'Padaṃ' es aquello a través de lo cual se llega (pajjate) [al logro del entrenamiento]. Por tanto, 'sikkhāpada' es el fundamento del entrenamiento, significando el medio para alcanzar el entrenamiento. O bien, se dice que es la raíz, el apoyo y la base. 'Veramaṇisikkhāpada' es la abstinencia misma que constituye el factor de entrenamiento, o 'viramaṇisikkhāpada' según el segundo método. 'Samādiyāmi' significa 'asumo plenamente'; esto es, asumo con la intención de no transgredir, actuando de manera que no se quiebre, no se perfore y no se manche [el precepto]. อตฺถโต ปน เวรมณีติ กามาวจรกุสลจิตฺตสมฺปยุตฺตา วิรติ, สา ปาณาติปาตา วิรมนฺตสฺส ‘‘ยา ตสฺมึ สมเย ปาณาติปาตา อารติ วิรติ ปฏิวิรติ เวรมณี อกิริยา อกรณํ อนชฺฌาปตฺติ เวลาอนติกฺกโม เสตุฆาโต’’ติ เอวมาทินา (วิภ. ๗๐๔) นเยน วิภงฺเค วุตฺตา. กามญฺเจสา เวรมณี นาม โลกุตฺตราปิ อตฺถิ, อิธ ปน สมาทิยามีติ วุตฺตตฺตา สมาทานวเสน ปวตฺตารหา, ตสฺมา สา น โหตีติ กามาวจรกุสลจิตฺตสมฺปยุตฺตา วิรตีติ วุตฺตา. En cuanto al significado (atthatopa), 'veramaṇī' es la abstinencia (virati) asociada con la conciencia saludable de la esfera de los sentidos (kāmāvacarakusalacitta). Esta abstinencia, en quien se aparta del parricidio y otros males, ha sido descrita en el Vibhaṅga bajo términos tales como: 'lo que en ese momento es alejamiento, abstinencia, desistimiento, renuncia, no-acción, no-ejecución, no-transgresión, límite infranqueable y destrucción del puente'. Aunque esta veramaṇī puede ser también supramundana (lokuttara), debido a que aquí se emplea la palabra 'samādiyāmi' (asumo), se refiere a aquella que puede ocurrir mediante el acto de asumir el precepto. Por lo tanto, no es la supramundana, sino que se define como la abstinencia asociada a la conciencia saludable de la esfera de los sentidos. สิกฺขาติ ติสฺโส สิกฺขา อธิสีลสิกฺขา, อธิจิตฺตสิกฺขา, อธิปญฺญาสิกฺขาติ. อิมสฺมึ ปนตฺเถ สมฺปตฺตวิรติสีลํ โลกิกา วิปสฺสนา รูปารูปฌานานิ อริยมคฺโค จ สิกฺขาติ อธิปฺเปตา. ยถาห – En cuanto a 'sikkhā', existen tres tipos de entrenamiento: el entrenamiento en la virtud superior (adhisīla), el entrenamiento en la mente superior (adhicitta) y el entrenamiento en la sabiduría superior (adhipaññā). En este contexto, se entienden por 'sikkhā' la virtud de la abstinencia deliberada (sampattaviratī), la introspección mundana (lokikā vipassanā), las absorciones de la esfera de la materia y de la inmaterialidad, y el sendero noble (ariyamagga). Como se ha dicho: ‘‘กตเม ธมฺมา สิกฺขา? ยสฺมึ สมเย กามาวจรํ กุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ, โสมนสฺสสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ…เป… ตสฺมึ สมเย [Pg.16] ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ, อิเม ธมฺมา สิกฺขา. «¿Cuáles estados son entrenamiento? En el momento en que surge una conciencia saludable de la esfera de los sentidos acompañada de alegría y asociada con el conocimiento... (pe)... en ese momento hay contacto... (pe)... hay estabilidad mental; estos estados son entrenamiento». ‘‘กตเม ธมฺมา สิกฺขา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ…เป… ปญฺจมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ, อิเม ธมฺมา สิกฺขา. «¿Cuáles estados son entrenamiento? En el momento en que se desarrolla el sendero para renacer en la esfera de la materia, apartado de los deseos sensoriales y de los estados perjudiciales... (pe)... entra y permanece en el primer jhāna... (pe)... en el quinto jhāna... (pe)... hay estabilidad mental; estos estados son entrenamiento». ‘‘กตเม ธมฺมา สิกฺขา? ยสฺมึ สมเย อรูปปตฺติยา…เป… เนวสญฺญานาสญฺญายตนสหคตํ…เป… อวิกฺเขโป โหติ, อิเม ธมฺมา สิกฺขา. «¿Cuáles estados son entrenamiento? En el momento en que para renacer en la esfera inmaterial... (pe)... acompañado de la base de la ni-percepción-ni-no-percepción... (pe)... hay estabilidad mental; estos estados son entrenamiento». ‘‘กตเม ธมฺมา สิกฺขา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ…เป… อวิกฺเขโป โหติ, อิเม ธมฺมา สิกฺขา’’ติ (วิภ. ๗๑๒-๗๑๓). «¿Cuáles estados son entrenamiento? En el momento en que se desarrolla el jhāna supramundano que conduce a la liberación... (pe)... hay estabilidad mental; estos estados son entrenamiento» (Vibhaṅga 712-713). เอตาสุ สิกฺขาสุ ยาย กายจิ สิกฺขาย ปทํ อธิคมูปาโย, อถ วา มูลํ นิสฺสโย ปติฏฺฐาติ สิกฺขาปทํ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘สีลํ นิสฺสาย สีเล ปติฏฺฐาย สตฺต โพชฺฌงฺเค ภาเวนฺโต พหุลีกโรนฺโต’’ติ เอวมาทิ (สํ. นิ. ๕.๑๘๒). เอวเมตฺถ สาธารณานํ ปทานํ สาธารณา พฺยญฺชนโต อตฺถโต จ วิภาวนา กาตพฺพา. De estos entrenamientos, 'sikkhāpada' es el fundamento o el medio para alcanzar cualquiera de ellos; o bien, es su raíz, apoyo y base. En verdad se ha dicho: 'apoyándose en la virtud, establecido en la virtud, uno desarrolla y cultiva los siete factores de iluminación' (Saṃyutta Nikāya 5.182). De esta manera, aquí debe realizarse la explicación de los términos comunes según su expresión y su significado. ปุริมปญฺจสิกฺขาปทวณฺณนา Explicación de los Primeros Cinco Preceptos อิทานิ ยํ วุตฺตํ – ‘‘อถ ปญฺจสุ ปุพฺเพสุ, วิเสสตฺถปฺปกาสโต…เป… วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย’’ติ, ตตฺเถตํ วุจฺจติ – ปาณาติปาโตติ เอตฺถ ตาว ปาโณติ ชีวิตินฺทฺริยปฺปฏิพทฺธา ขนฺธสนฺตติ, ตํ วา อุปาทาย ปญฺญตฺโต สตฺโต. ตสฺมึ ปน ปาเณ ปาณสญฺญิโน ตสฺส ปาณสฺส ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทกอุปกฺกมสมุฏฺฐาปิกา กายวจีทฺวารานํ อญฺญตรทฺวารปฺปวตฺตา วธกเจตนา ปาณาติปาโต. อทินฺนาทานนฺติ เอตฺถ อทินฺนนฺติ ปรปริคฺคหิตํ, ยตฺถ ปโร ยถากามการิตํ อาปชฺชนฺโต อทณฺฑารโห อนุปวชฺโช จ โหติ, ตสฺมึ ปรปริคฺคหิเต ปรปริคฺคหิตสญฺญิโน ตทาทายกอุปกฺกมสมุฏฺฐาปิกา กายวจีทฺวารานํ อญฺญตรทฺวารปฺปวตฺตา เอว เถยฺยเจตนา อทินฺนาทานํ. อพฺรหฺมจริยนฺติ อเสฏฺฐจริยํ, ทฺวยํทฺวยสมาปตฺติเมถุนปฺปฏิเสวนา กายทฺวารปฺปวตฺตา อสทฺธมฺมปฺปฏิเสวนฏฺฐานวีติกฺกมเจตนา อพฺรหฺมจริยํ[Pg.17]. มุสาวาโทติ เอตฺถ มุสาติ วิสํวาทนปุเรกฺขารสฺส อตฺถภญฺชนโก วจีปโยโค กายปโยโค วา, วิสํวาทนาธิปฺปาเยน ปนสฺส ปรวิสํวาทกกายวจีปโยคสมุฏฺฐาปิกา กายวจีทฺวารานเมว อญฺญตรทฺวารปฺปวตฺตา มิจฺฉาเจตนา มุสาวาโท. สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานนฺติ เอตฺถ ปน สุราติ ปญฺจ สุรา – ปิฏฺฐสุรา, ปูวสุรา, โอทนสุรา, กิณฺณปกฺขิตฺตา, สมฺภารสํยุตฺตา จาติ. เมรยมฺปิ ปุปฺผาสโว, ผลาสโว, คุฬาสโว, มธฺวาสโว, สมฺภารสํยุตฺโต จาติ ปญฺจวิธํ. มชฺชนฺติ ตทุภยเมว มทนิยฏฺเฐน มชฺชํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ กิญฺจิ อตฺถิ มทนิยํ, เยน ปีเตน มตฺโต โหติ ปมตฺโต, อิทํ วุจฺจติ มชฺชํ. ปมาทฏฺฐานนฺติ ยาย เจตนาย ตํ ปิวติ อชฺโฌหรติ, สา เจตนา มทปฺปมาทเหตุโต ปมาทฏฺฐานนฺติ วุจฺจติ, ยโต อชฺโฌหรณาธิปฺปาเยน กายทฺวารปฺปวตฺตา สุราเมรยมชฺชานํ อชฺโฌหรณเจตนา ‘‘สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐาน’’นฺติ เวทิตพฺพา. เอวํ ตาเวตฺถ ปาณาติปาตปฺปภุตีหิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย. Ahora, respecto a lo dicho anteriormente: 'Luego, sobre los cinco primeros, mediante la aclaración de sus significados específicos... (pe)... debe conocerse el análisis', se expone lo siguiente: en el término 'pāṇātipāto', 'pāṇa' se refiere a la continuidad de los agregados vinculada a la facultad de la vida, o bien, al ser designado en dependencia de dichos agregados. 'Pāṇātipāto' es la voluntad de matar que surge en una de las puertas de la acción, física o verbal, que impulsa el esfuerzo para cortar la facultad de la vida de ese ser, teniendo la percepción de que es un ser vivo. En 'adinnādānaṃ', 'adinnaṃ' significa lo que pertenece a otro, sobre lo cual el dueño puede actuar a su voluntad sin ser castigado ni censurado. 'Adinnādānaṃ' es la voluntad de robar que surge en una de las puertas de la acción, física o verbal, que impulsa el esfuerzo para tomar lo ajeno, con la percepción de que pertenece a otro. 'Abrahmacariyaṃ' significa conducta innoble; es la voluntad de transgredir mediante la práctica del acto sexual en la unión de dos personas, manifestada en la puerta del cuerpo. 'Musāvādo': aquí 'musā' se refiere a la acción verbal o física de alguien que tiene la intención de engañar y que causa perjuicio. 'Musāvādo' es la voluntad falsa que surge en una de las puertas, física o verbal, que impulsa la acción de engañar a otro con tal propósito. En 'surāmerayamajjappamādaṭṭhānaṃ', 'surā' son cinco tipos: licor de harina, de pasteles, de arroz cocido, de levadura y de mezcla de ingredientes. 'Meraya' también es de cinco tipos: extracto de flores, de frutas, de azúcar moreno, de miel y de mezcla de ingredientes. 'Majja' se refiere a ambos por su propiedad embriagadora, o cualquier otra sustancia embriagadora que, al ser ingerida, cause embriaguez y descuido. 'Pamādaṭṭhānaṃ' es la voluntad con la que se bebe o traga dicha sustancia, llamada así por ser la causa de la embriaguez y la negligencia. Debe entenderse como 'surāmerayamajjappamādaṭṭhāna' a la voluntad de ingerir licores y embriagantes que se manifiesta en la puerta del cuerpo con la intención de tragar. Este es el análisis que debe conocerse empezando por el parricidio y demás. เอกตานานตาทิวินิจฺฉยํ Análisis sobre la Unidad y la Diversidad, etc. เอกตานานตาทิโตติ เอตฺถ อาห – กึ ปน วชฺฌวธกปฺปโยคเจตนาทีนํ เอกตาย ปาณาติปาตสฺส อญฺญสฺส วา อทินฺนาทานาทิโน เอกตฺตํ, นานตาย นานตฺตํ โหติ, อุทาหุ โนติ. กสฺมา ปเนตํ วุจฺจติ? ยทิ ตาว เอกตาย เอกตฺตํ, อถ ยทา เอกํ วชฺฌํ พหู วธกา วเธนฺติ, เอโก วา วธโก พหุเก วชฺเฌ วเธติ, เอเกน วา สาหตฺถิกาทินา ปโยเคน พหู วชฺฌา วธียนฺติ, เอกา วา เจตนา พหูนํ วชฺฌานํ ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทกปโยคํ สมุฏฺฐาเปติ, ตทา เอเกน ปาณาติปาเตน ภวิตพฺพํ. ยทิ ปน นานตาย นานตฺตํ. อถ ยทา เอโก วธโก เอกสฺสตฺถาย เอกํ ปโยคํ กโรนฺโต พหู วชฺเฌ วเธติ, พหู วา วธกา เทวทตฺตยญฺญทตฺตโสมทตฺตาทีนํ พหูนมตฺถาย พหู ปโยเค กโรนฺตา เอกเมว เทวทตฺตํ ยญฺญทตฺตํ โสมทตฺตํ วา วเธนฺติ, พหูหิ วา สาหตฺถิกาทีหิ ปโยเคหิ เอโก วชฺโฌ วธียติ. พหู วา เจตนา เอกสฺเสว วชฺฌสฺส ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทกปโยคํ สมุฏฺฐาเปนฺติ, ตทา พหูหิ ปาณาติปาเตหิ ภวิตพฺพํ. อุภยมฺปิ เจตมยุตฺตํ. อถ เนว เอเตสํ วชฺฌาทีนํ เอกตาย เอกตฺตํ, นานตาย นานตฺตํ, อญฺญเถว ตุ เอกตฺตํ นานตฺตญฺจ โหติ, ตํ วตฺตพฺพํ ปาณาติปาตสฺส, เอวํ เสสานมฺปีติ. Respecto al punto sobre 'unidad, diversidad, etc.', se plantea lo siguiente: ¿Acaso la unidad o diversidad de los seres que deben ser matados, de los matadores, del esfuerzo o de la voluntad determina la unidad o diversidad del acto de matar o de otros actos como el robo? ¿Por qué se dice esto? Primero, si por la unidad del ser matado hubiera unidad en el acto, entonces cuando muchos matadores matan a un solo ser, o cuando un solo matador mata a muchos seres, o cuando muchos seres son matados mediante un solo esfuerzo (como el uso de las propias manos), o cuando una sola voluntad desencadena el esfuerzo para cortar la facultad de la vida de muchos seres, en tales casos solo debería existir un único acto de matar. Por el contrario, si por la diversidad hubiera diversidad en el acto, entonces cuando un solo matador, con un solo propósito y un solo esfuerzo, mata a muchos seres; o cuando muchos matadores, con el propósito de matar a muchos seres como Devadatta, Yaññadatta y Somadatta, realizan múltiples esfuerzos pero terminan matando solo a Devadatta, Yaññadatta o Somadatta individualmente; o cuando un solo ser es matado por muchos esfuerzos manuales; o cuando muchas voluntades desencadenan el esfuerzo para cortar la facultad de la vida de un solo ser, en tales casos deberían existir múltiples actos de matar. Ambas posturas son incorrectas. Por lo tanto, la unidad o diversidad no dependen simplemente de la unidad o diversidad de los seres matados y demás factores, sino que la unidad y la diversidad ocurren de otra manera. Esto debe explicarse para el acto de matar, y lo mismo para los demás actos. วุจฺจเต [Pg.18] – ตตฺถ ตาว ปาณาติปาตสฺส น วชฺฌวธกาทีนํ ปจฺเจกเมกตาย เอกตา, นานตาย นานตา, กินฺตุ วชฺฌวธกาทีนํ ยุคนนฺธเมกตาย เอกตา, ทฺวินฺนมฺปิ ตุ เตสํ, ตโต อญฺญตรสฺส วา นานตาย นานตา. ตถา หิ พหูสุ วธเกสุ พหูหิ สรกฺเขปาทีหิ เอเกน วา โอปาตขณนาทินา ปโยเคน พหู วชฺเฌ วเธนฺเตสุปิ พหู ปาณาติปาตา โหนฺติ. เอกสฺมึ วธเก เอเกน, พหูหิ วา ปโยเคหิ ตปฺปโยคสมุฏฺฐาปิกาย จ เอกาย, พหูหิ วา เจตนาหิ พหู วชฺเฌ วเธนฺเตปิ พหู ปาณาติปาตา โหนฺติ, พหูสุ จ วธเกสุ ยถาวุตฺตปฺปกาเรหิ พหูหิ, เอเกน วา ปโยเคน เอกํ วชฺฌํ วเธนฺเตสุปิ พหู ปาณาติปาตา โหนฺติ. เอส นโย อทินฺนาทานาทีสุปีติ. เอวเมตฺถ เอกตานานตาทิโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย. Se responde: En ese caso, respecto al acto de matar, no existe unidad o diversidad basándose individualmente en la unidad o diversidad de los seres matados o de los matadores. Más bien, la unidad ocurre por la unión coordinada (yuganandha) de los seres matados y los matadores; y existe diversidad por la diversidad de cualquiera de estos dos elementos. Por ejemplo, cuando muchos matadores matan a muchos seres mediante múltiples actos como el disparo de flechas, o mediante un solo esfuerzo como cavar un foso, ocurren múltiples actos de matar. Asimismo, cuando un solo matador mata a muchos seres, ya sea mediante uno o varios esfuerzos, impulsado por una o varias voluntades que originan tales esfuerzos, ocurren múltiples actos de matar. También, cuando muchos matadores matan a un solo ser mediante uno o varios esfuerzos de la manera descrita, ocurren múltiples actos de matar. Este mismo principio debe aplicarse al robo y demás actos. De esta manera, debe entenderse el análisis respecto a la unidad y la diversidad en estos preceptos. อารมฺมณโตติ ปาณาติปาโต เจตฺถ ชีวิตินฺทฺริยารมฺมโณ. อทินฺนาทานอพฺรหฺมจริยสุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานานิ รูปธมฺเมสุ รูปายตนาทิอญฺญตรสงฺขารารมฺมณานิ. มุสาวาโท ยสฺส มุสา ภณติ, ตมารภิตฺวา ปวตฺตนโต สตฺตารมฺมโณ. อพฺรหฺมจริยมฺปิ สตฺตารมฺมณนฺติ เอเก. อทินฺนาทานญฺจ ยทา สตฺโต หริตพฺโพ โหติ, ตทา สตฺตารมฺมณนฺติ. อปิ เจตฺถ สงฺขารวเสเนว สตฺตารมฺมณํ, น ปณฺณตฺติวเสนาติ. เอวเมตฺถ อารมฺมณโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย. En cuanto al objeto (ārammaṇa), el acto de matar tiene como objeto la facultad de la vida (jīvitindriya). El robo, la conducta sexual ilícita y el consumo de embriagantes que causan negligencia tienen como objeto, entre los fenómenos materiales, las formaciones (saṅkhāra) como las bases de la forma (rūpāyatana), entre otros. El falso testimonio tiene como objeto a los seres (satta), ya que se produce refiriéndose a la persona a quien se miente. Algunos maestros afirman que la conducta sexual ilícita también tiene como objeto a los seres. Respecto al robo, algunos dicen que cuando un ser es lo que debe ser robado, entonces tiene como objeto a un ser. No obstante, en el caso del robo, se toma como objeto a los seres solo en términos de las formaciones (saṅkhāra) y no en términos de designaciones conceptuales (paṇṇatti). Así debe entenderse el análisis en cuanto al objeto. อาทานโตติ ปาณาติปาตาเวรมณิสิกฺขาปทาทีนิ เจตานิ สามเณเรน ภิกฺขุสนฺติเก สมาทินฺนาเนว สมาทินฺนานิ โหนฺติ, อุปาสเกน ปน อตฺตนา สมาทิยนฺเตนาปิ สมาทินฺนานิ โหนฺติ, ปรสฺส สนฺติเก สมาทิยนฺเตนาปิ. เอกชฺฌํ สมาทินฺนานิปิ สมาทินฺนานิ โหนฺติ, ปจฺเจกํ สมาทินฺนานิปิ. กินฺตุ นานํ เอกชฺฌํ สมาทิยโต เอกาเยว วิรติ, เอกาว เจตนา โหติ, กิจฺจวเสน ปเนตาสํ ปญฺจวิธตฺตํ วิญฺญายติ. ปจฺเจกํ สมาทิยโต ปน ปญฺเจว วิรติโย, ปญฺจ จ เจตนา โหนฺตีติ เวทิตพฺพา. เอวเมตฺถ อาทานโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย. En cuanto a la toma o asunción (ādāna), estos preceptos de abstención de matar y demás se consideran formalmente asumidos por un novicio solo cuando se toman ante un monje. Para un laico, sin embargo, se consideran asumidos incluso si los toma por sí mismo o ante otra persona. Se consideran asumidos ya sea si se toman en conjunto o individualmente. No obstante, para quien los asume en conjunto, hay una única abstención (virati) y una única voluntad (cetana), aunque su naturaleza quíntuple se reconoce según su función. Para quien los asume individualmente, debe entenderse que existen cinco abstenciones y cinco voluntades. De esta manera, debe entenderse el análisis respecto a la toma de los preceptos. เภทโตติ สามเณรานญฺเจตฺถ เอกสฺมึ ภินฺเน สพฺพานิปิ ภินฺนานิ โหนฺติ. ปาราชิกฏฺฐานิยานิ หิ ตานิ เตสํ, ยํ ตํ วีติกฺกนฺตํ โหติ, เตเนว กมฺมพทฺโธ. คหฏฺฐานํ ปน เอกสฺมึ ภินฺเน เอกเมว ภินฺนํ โหติ, ยโต [Pg.19] เตสํ ตํสมาทาเนเนว ปุน ปญฺจงฺคิกตฺตํ สีลสฺส สมฺปชฺชติ. อปเร ปนาหุ – ‘‘วิสุํ วิสุํ สมาทินฺเนสุ เอกสฺมึ ภินฺเน เอกเมว ภินฺนํ โหติ, ‘ปญฺจงฺคสมนฺนาคตํ สีลํ สมาทิยามี’ติ เอวํ ปน เอกโต สมาทินฺเนสุ เอกสฺมึ ภินฺเน เสสานิปิ สพฺพานิ ภินฺนานิ โหนฺติ. กสฺมา? สมาทินฺนสฺส อภินฺนตฺตา, ยํ ตํ วีติกฺกนฺตํ, เตเนว กมฺมพทฺโธ’’ติ. เอวเมตฺถ เภทโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย. En cuanto a la ruptura (bheda), en este caso, si un novicio rompe un solo precepto, todos se consideran rotos. Para ellos, estos preceptos tienen una posición equivalente a las faltas que implican expulsión (pārājika); por el mismo precepto que es transgredido, quedan ligados por la acción (kammabaddha). Para los laicos, en cambio, si se rompe uno, solo ese se considera roto, pues mediante la reasunción de ese precepto vuelven a poseer la virtud de los cinco factores. Otros maestros dicen: 'En el caso de los preceptos asumidos individualmente, si se rompe uno, solo ese se rompe. Pero si se asumen en conjunto diciendo: «asumo la virtud que posee cinco factores», entonces si se rompe uno, todos los demás se consideran rotos'. ¿Por qué? Debido a que la voluntad de asunción fue indivisa; no obstante, quedan ligados por la acción específicamente por aquel que fue transgredido. Así debe entenderse el análisis respecto a la ruptura. มหาสาวชฺชโตติ คุณวิรหิเตสุ ติรจฺฉานคตาทีสุ ปาเณสุ ขุทฺทเก ปาเณ ปาณาติปาโต อปฺปสาวชฺโช, มหาสรีเร มหาสาวชฺโช. กสฺมา? ปโยคมหนฺตตาย. ปโยคสมตฺเตปิ วตฺถุมหนฺตตาย. คุณวนฺเตสุ ปน มนุสฺสาทีสุ อปฺปคุเณ ปาณาติปาโต อปฺปสาวชฺโช, มหาคุเณ มหาสาวชฺโช. สรีรคุณานนฺตุ สมภาเว สติ กิเลสานํ อุปกฺกมานญฺจ มุทุตาย อปฺปสาวชฺชตา, ติพฺพตาย มหาสาวชฺชตา จ เวทิตพฺพา. เอส นโย เสเสสุปิ. อปิ เจตฺถ สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานเมว มหาสาวชฺชํ, น ตถา ปาณาติปาตาทโย. กสฺมา? มนุสฺสภูตสฺสาปิ อุมฺมตฺตกภาวสํวตฺตเนน อริยธมฺมนฺตรายกรณโตติ. เอวเมตฺถ มหาสาวชฺชโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย. En cuanto a la gran gravedad (mahāsāvajja): entre los seres carentes de virtudes especiales, como los animales, matar a un ser pequeño es de poca gravedad, mientras que matar a uno de cuerpo grande es de gran gravedad. ¿Por qué? Debido a la magnitud del esfuerzo requerido. Incluso si el esfuerzo es el mismo, es de gran gravedad por la magnitud del objeto. Sin embargo, entre los seres con virtudes, como los seres humanos, matar a un ser de pocas virtudes es de poca gravedad, mientras que matar a uno de grandes virtudes es de gran gravedad. Cuando las virtudes y el tamaño del cuerpo son iguales, debe entenderse que la falta es leve si las impurezas (kilesa) y el esfuerzo son débiles, y es grave si estos son intensos. Este mismo principio se aplica a los demás preceptos. Además, en este contexto, el consumo de embriagantes es de gran gravedad, no así el acto de matar y otros en la misma medida. ¿Por qué? Porque incluso para un ser humano, conduce al estado de demencia y constituye un obstáculo para alcanzar los estados de los nobles (ariya-dhamma). De esta manera, debe entenderse el análisis respecto a la gravedad de las faltas en estos preceptos. ปโยคโตติ เอตฺถ จ ปาณาติปาตสฺส สาหตฺถิโก, อาณตฺติโก, นิสฺสคฺคิโย, ถาวโร, วิชฺชามโย, อิทฺธิมโยติ ฉปฺปโยคา. ตตฺถ กาเยน วา กายปฺปฏิพทฺเธน วา ปหรณํ สาหตฺถิโก ปโยโค, โส อุทฺทิสฺสานุทฺทิสฺสเภทโต ทุวิโธ โหติ. ตตฺถ อุทฺทิสฺสเก ยํ อุทฺทิสฺส ปหรติ, ตสฺเสว มรเณน กมฺมุนา พชฺฌติ. ‘‘โย โกจิ มรตู’’ติ เอวํ อนุทฺทิสฺสเก ปหารปจฺจยา ยสฺส กสฺสจิ มรเณน. อุภยถาปิ จ ปหริตมตฺเต วา มรตุ, ปจฺฉา วา เตเนว โรเคน, ปหริตกฺขเณ เอว กมฺมุนา พชฺฌติ. มรณาธิปฺปาเยน จ ปหารํ ทตฺวา เตน อมตสฺส ปุน อญฺเญน จิตฺเตน ปหาเร ทินฺเน ปจฺฉาปิ ยทิ ปฐมปหาเรเนว มรติ, ตทา เอว กมฺมุนา พทฺโธ โหติ. อถ ทุติยปหาเรน, นตฺถิ ปาณาติปาโต. อุภเยหิ มเตปิ ปฐมปหาเรเนว กมฺมุนา พทฺโธ, อุภเยหิปิ อมเต เนวตฺถิ ปาณาติปาโต. เอส นโย พหุเกหิปิ [Pg.20] เอกสฺส ปหาเร ทินฺเน. ตตฺราปิ หิ ยสฺส ปหาเรน มรติ, ตสฺเสว กมฺมพทฺโธ โหติ. En cuanto al esfuerzo (payoga), aquí hay seis tipos de esfuerzos para el acto de privar de la vida: el manual (sāhatthika), por mandato (āṇattika), por lanzamiento (nissaggiyo), permanente (thāvaro), por artes mágicas (vijjāmayo) y por poderes psíquicos (iddhimayo). Entre ellos, el esfuerzo manual es el golpe realizado con el cuerpo o con algo conectado al cuerpo; este se divide en dos tipos según sea dirigido a un objetivo específico o no dirigido. En el caso del esfuerzo dirigido, si uno golpea con la intención de matar a un ser específico, queda ligado por el kamma solo con la muerte de ese ser. En el caso del esfuerzo no dirigido, con la intención de que «muera cualquiera», queda ligado por el kamma con la muerte de cualquier ser a causa de ese golpe. En ambos casos, ya sea que el ser muera inmediatamente después del golpe o más tarde debido a esa misma herida, el perpetrador queda ligado por el kamma desde el momento mismo del golpe. Si se asesta un golpe con intención de matar pero el ser no muere, y luego se asesta otro golpe con una intención diferente, si el ser muere a causa del primer golpe, el perpetrador queda ligado por el kamma en ese momento. Si muere por el segundo golpe, no hay transgresión de privar de la vida (con respecto al primer intento). Si muere por ambos golpes, queda ligado por el kamma debido al primer golpe; si no muere por ninguno de los dos, no hay transgresión de privar de la vida. Esta misma lógica se aplica cuando muchas personas golpean a un solo ser: en ese caso, la responsabilidad del kamma recae sobre aquel cuyo golpe causó efectivamente la muerte. อธิฏฺฐหิตฺวา ปน อาณาปนํ อาณตฺติโก ปโยโค. ตตฺถปิ สาหตฺถิเก ปโยเค วุตฺตนเยเนว กมฺมพทฺโธ อนุสฺสริตพฺโพ. ฉพฺพิโธ เจตฺถ นิยโม เวทิตพฺโพ – Por otro lado, el esfuerzo por mandato (āṇattiko) es dar una orden tras haber tomado una determinación. También en este esfuerzo por mandato, la responsabilidad del kamma debe considerarse según el mismo método mencionado para el esfuerzo manual. En este contexto, se deben conocer seis tipos de especificaciones: ‘‘วตฺถุ กาโล จ โอกาโส, อาวุธํ อิริยาปโถ; กิริยาวิเสโสติ อิเม, ฉ อาณตฺตินิยามกา’’ติ. (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒.๑๗๔); «El objeto, el tiempo, el lugar, el arma, la postura y la especificidad de la acción; estos seis son los factores determinantes del mandato». ตตฺถ วตฺถูติ มาเรตพฺโพ ปาโณ. กาโลติ ปุพฺพณฺหสายนฺหาทิกาโล จ, โยพฺพนถาวริยาทิกาโล จ. โอกาโสติ คาโม วา นิคโม วา วนํ วา รจฺฉา วา สิงฺฆาฏกํ วาติ เอวมาทิ. อาวุธนฺติ อสิ วา อุสุ วา สตฺติ วาติ เอวมาทิ. อิริยาปโถติ มาเรตพฺพสฺส มารกสฺส จ ฐานํ วา นิสชฺชา วาติ เอวมาทิ. De estos, el «objeto» es el ser vivo que ha de ser matado. El «tiempo» se refiere tanto al momento del día, como la mañana o la tarde, como a la etapa de la vida, como la juventud o la vejez. El «lugar» se refiere a una aldea, un pueblo, un bosque, un camino o un cruce de caminos, entre otros. El «arma» se refiere a una espada, una flecha o una lanza, entre otros. La «postura» se refiere a si la víctima o el ejecutor están de pie, sentados, etc. กิริยาวิเสโสติ วิชฺฌนํ วา เฉทนํ วา เภทนํ วา สงฺขมุณฺฑิกํ วาติ เอวมาทิ. ยทิ หิ วตฺถุํ วิสํวาเทตฺวา ‘‘ยํ มาเรหี’’ติ อาณตฺโต, ตโต อญฺญํ มาเรติ, อาณาปกสฺส นตฺถิ กมฺมพทฺโธ. อถ วตฺถุํ อวิสํวาเทตฺวา มาเรติ, อาณาปกสฺส อาณตฺติกฺขเณ อาณตฺตสฺส มารณกฺขเณติ อุภเยสมฺปิ กมฺมพทฺโธ. เอส นโย กาลาทีสุปิ. La «especificidad de la acción» se refiere a apuñalar, cortar, herir o el método de «cáscara de caracol» (afeitar la cabeza y herirla), entre otros. Si el ejecutor ignora el objeto especificado y mata a otro distinto del ordenado, el mandante no queda ligado por el kamma. Pero si mata al objeto especificado sin error, el mandante queda ligado por el kamma en el momento del mandato, y el ejecutor en el momento de la matanza; así, ambos quedan ligados por el kamma. Este mismo método se aplica al tiempo y a los demás factores. มารณตฺถนฺตุ กาเยน วา กายปฺปฏิพทฺเธน วา ปหรณนิสฺสชฺชนํ นิสฺสคฺคิโย ปโยโค. โสปิ อุทฺทิสฺสานุทฺทิสฺสเภทโต ทุวิโธ เอว, กมฺมพทฺโธ เจตฺถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. El esfuerzo por lanzamiento (nissaggiyo) es el acto de lanzar un proyectil con el cuerpo o con algo conectado al cuerpo con el fin de matar. Este también es de dos tipos: dirigido o no dirigido, y la responsabilidad del kamma en este caso debe entenderse según el método mencionado anteriormente. มารณตฺถเมว โอปาตขณนํ, อปสฺเสนอุปนิกฺขิปนํ, เภสชฺชวิสยนฺตาทิปฺปโยชนํ วา ถาวโร ปโยโค. โสปิ อุทฺทิสฺสานุทฺทิสฺสเภทโต ทุวิโธ, ยโต ตตฺถปิ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว กมฺมพทฺโธ เวทิตพฺโพ. อยนฺตุ วิเสโส – มูลฏฺเฐน โอปาตาทีสุ ปเรสํ มูเลน วา มุธา วา ทินฺเนสุปิ ยทิ ตปฺปจฺจยา โกจิ มรติ, มูลฏฺฐสฺเสว กมฺมพทฺโธ. ยทิปิ จ เตน อญฺเญน วา ตตฺถ โอปาเต วินาเสตฺวา ภูมิสเม กเตปิ ปํสุโธวกา วา ปํสุํ คณฺหนฺตา, มูลขณกา วา มูลานิ ขณนฺตา อาวาฏํ กโรนฺติ[Pg.21], เทเว วา วสฺสนฺเต กทฺทโม ชายติ, ตตฺถ จ โกจิ โอตริตฺวา วา ลคฺคิตฺวา วา มรติ, มูลฏฺฐสฺเสว กมฺมพทฺโธ. ยทิ ปน เยน ลทฺธํ, โส อญฺโญ วา ตํ วิตฺถฏตรํ คมฺภีรตรํ วา กโรติ, ตปฺปจฺจยาว โกจิ มรติ, อุภเยสมฺปิ กมฺมพทฺโธ. ยถา ตุ มูลานิ มูเลหิ สํสนฺทนฺติ, ตถา ตตฺร ถเล กเต มุจฺจติ. เอวํ อปสฺเสนาทีสุปิ ยาว เตสํ ปวตฺติ, ตาว ยถาสมฺภวํ กมฺมพทฺโธ เวทิตพฺโพ. El esfuerzo permanente (thāvaro) consiste en cavar un foso, colocar una trampa o emplear venenos o mecanismos con el único fin de matar. Este también se divide en dirigido y no dirigido, por lo cual la responsabilidad del kamma debe entenderse según el método ya explicado. Sin embargo, existe esta distinción: si el responsable original entrega el foso o la trampa a otros, ya sea por un precio o gratuitamente, y alguien muere a causa de ello, la responsabilidad del kamma recae sobre el responsable original. Incluso si él u otro destruyen el foso y nivelan el terreno, si posteriormente unos buscadores de polvo extraen tierra o unos buscadores de raíces cavan y recrean el hoyo, o si la lluvia crea un lodazal allí, y algún ser cae o queda atrapado y muere, la responsabilidad del kamma sigue recayendo sobre el creador original. Pero si quien lo recibió u otra persona lo hace más ancho o más profundo y alguien muere por esa causa, ambos quedan ligados por el kamma. Así como las raíces se entrelazan con otras raíces, mientras la causa persista, el kamma permanece; si el lugar se convierte en terreno firme, uno queda libre. Del mismo modo, en el caso de las trampas y otros medios, mientras estos sigan operativos, la responsabilidad del kamma debe entenderse según corresponda. มารณตฺถํ ปน วิชฺชาปริชปฺปนํ วิชฺชามโย ปโยโค. ทาฐาวุธาทีนํ ทาฐาโกฏนาทิมิว มารณตฺถํ กมฺมวิปากชิทฺธิวิการกรณํ อิทฺธิมโย ปโยโคติ. อทินฺนาทานสฺส ตุ เถยฺยปสยฺหปฏิจฺฉนฺนปริกปฺปกุสาวหารวสปฺปวตฺตา สาหตฺถิกาณตฺติกาทโย ปโยคา, เตสมฺปิ วุตฺตานุสาเรเนว ปเภโท เวทิตพฺโพ. อพฺรหฺมจริยาทีนํ ติณฺณมฺปิ สาหตฺถิโก เอว ปโยโค ลพฺภตีติ. เอวเมตฺถ ปโยคโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย. El esfuerzo por artes mágicas (vijjāmayo) es el recitado de mantras con el fin de matar. El esfuerzo por poderes psíquicos (iddhimayo) consiste en realizar una transformación mediante poderes psíquicos resultantes de la maduración del kamma para causar la muerte, similar a como el rey Dāṭhāvudha causaba la muerte con solo frotar sus colmillos. En cuanto al robo (adinnādāna), los esfuerzos incluyen el robo por sigilo, por fuerza, por ocultamiento, por estratagema, por fraude de pesos y medidas, o por desplazamiento de linderos, ya sean manuales o por mandato; su clasificación debe entenderse siguiendo lo ya dicho. Para los otros tres preceptos, incluido el comportamiento sexual incorrecto, solo se aplica el esfuerzo manual. De esta manera debe entenderse la decisión con respecto a los esfuerzos. องฺคโตติ เอตฺถ จ ปาณาติปาตสฺส ปญฺจ องฺคานิ ภวนฺติ – ปาโณ จ โหติ, ปาณสญฺญี จ, วธกจิตฺตญฺจ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ, วายมติ, เตน จ มรตีติ. อทินฺนาทานสฺสาปิ ปญฺเจว – ปรปริคฺคหิตญฺจ โหติ, ปรปริคฺคหิตสญฺญี จ, เถยฺยจิตฺตญฺจ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ, วายมติ, เตน จ อาทาตพฺพํ อาทานํ คจฺฉตีติ. อพฺรหฺมจริยสฺส ปน จตฺตาริ องฺคานิ ภวนฺติ – อชฺฌาจริยวตฺถุ จ โหติ, ตตฺถ จ เสวนจิตฺตํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ, เสวนปจฺจยา ปโยคญฺจ สมาปชฺชติ, สาทิยติ จาติ, ตถา ปเรสํ ทฺวินฺนมฺปิ. ตตฺถ มุสาวาทสฺส ตาว มุสา จ โหติ ตํ วตฺถุ, วิสํวาทนจิตฺตญฺจ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ, ตชฺโช จ วายาโม, ปรวิสํวาทนญฺจ วิญฺญาปยมานา วิญฺญตฺติ ปวตฺตตีติ จตฺตาริ องฺคานิ เวทิตพฺพานิ. สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานสฺส ปน สุราทีนญฺจ อญฺญตรํ โหติ มทนียปาตุกมฺยตาจิตฺตญฺจ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ, ตชฺชญฺจ วายามํ อาปชฺชติ, ปีเต จ ปวิสตีติ อิมานิ จตฺตาริ องฺคานีติ. เอวเมตฺถ องฺคโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย. En cuanto a los factores (aṅgatoti), el análisis es el siguiente: para la destrucción de la vida (pāṇātipāta), se presentan cinco factores: hay un ser vivo, existe la percepción de que es un ser vivo, surge el pensamiento de matar (voluntad), se realiza el esfuerzo y el ser muere debido a dicho esfuerzo. Para el acto de tomar lo que no ha sido dado (adinnādāna), también hay cinco factores: el objeto pertenece a otro, existe la percepción de que pertenece a otro, surge el pensamiento de robar, se realiza el esfuerzo y se produce la acción de tomar lo que debe ser tomado. Para la conducta no célibe (abrahmacariya), se presentan cuatro factores: hay un objeto con el cual transgredir (como una mujer, etc.), surge el pensamiento de practicar la unión sexual en dicho objeto, se llega a realizar el esfuerzo por la causa de dicha unión y se experimenta satisfacción (deleite). De igual modo, hay factores para los otros dos preceptos: en cuanto al falso testimonio (musāvāda), se deben conocer cuatro factores: el asunto es falso, surge el pensamiento de engañar, se realiza el esfuerzo correspondiente y se produce la comunicación (física o verbal) que hace que el otro comprenda el engaño. Para la ingesta de licores y bebidas fermentadas que causan negligencia (surāmerayamajjapamādaṭṭhāna), hay cuatro factores: se trata de uno de los tipos de intoxicantes como el licor, etc., surge el pensamiento de querer beber para intoxicarse, se realiza el esfuerzo correspondiente y el líquido entra al cuerpo al ser bebido. De esta manera, aquí debe conocerse la determinación por medio de los factores. สมุฏฺฐานโตติ ปาณาติปาตอทินฺนาทานมุสาวาทา เจตฺถ กายจิตฺตโต, วาจาจิตฺตโต, กายวาจาจิตฺตโต จาติ ติสมุฏฺฐานา โหนฺติ. อพฺรหฺมจริยํ กายจิตฺตวเสน เอกสมุฏฺฐานเมว. สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานํ กายโต จ, กายจิตฺตโต จาติ ทฺวิสมุฏฺฐานนฺติ. เอวเมตฺถ สมุฏฺฐานโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย. En cuanto a los orígenes (samuṭṭhānatoti): la destrucción de la vida, el tomar lo que no ha sido dado y el falso testimonio surgen de tres orígenes: del cuerpo y la mente, del habla y la mente, y del cuerpo, el habla y la mente combinados. La conducta no célibe tiene un solo origen: por medio del cuerpo y la mente. La ingesta de licores y bebidas fermentadas tiene dos orígenes: por medio del cuerpo, y por medio del cuerpo y la mente. De esta manera, aquí debe conocerse la determinación por medio de los orígenes. เวทนาโตติ [Pg.22] เอตฺถ จ ปาณาติปาโต ทุกฺขเวทนาสมฺปยุตฺโตว. อทินฺนาทานํ ตีสุ เวทนาสุ อญฺญตรเวทนาสมฺปยุตฺตํ, ตถา มุสาวาโท. อิตรานิ ทฺเว สุขาย วา อทุกฺขมสุขาย วา เวทนาย สมฺปยุตฺตานีติ. เอวเมตฺถ เวทนาโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย. En cuanto a las sensaciones (vedanātoti): aquí, la destrucción de la vida está asociada únicamente con la sensación de dolor (desagradable). El tomar lo que no ha sido dado está asociado con cualquiera de las tres sensaciones; lo mismo ocurre con el falso testimonio. Los otros dos (conducta no célibe e intoxicantes) están asociados ya sea con la sensación de placer o con la sensación neutra (ni dolor ni placer). De esta manera, aquí debe conocerse la determinación por medio de las sensaciones. มูลโตติ ปาณาติปาโต เจตฺถ โทสโมหมูโล. อทินฺนาทานมุสาวาทา โลภโมหมูลา วา โทสโมหมูลา วา. อิตรานิ ทฺเว โลภโมหมูลานีติ. เอวเมตฺถ มูลโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย. En cuanto a las raíces (mūlatoti): aquí, la destrucción de la vida tiene como raíces el odio y la delusión. El tomar lo que no ha sido dado y el falso testimonio pueden tener como raíces la codicia y la delusión, o bien el odio y la delusión. Los otros dos tienen como raíces la codicia y la delusión. De esta manera, aquí debe conocerse la determinación por medio de las raíces. กมฺมโตติ ปาณาติปาตอทินฺนาทานอพฺรหฺมจริยานิ เจตฺถ กายกมฺมเมว กมฺมปถปฺปตฺตาเนว จ, มุสาวาโท วจีกมฺมเมว. โย ปน อตฺถภญฺชโก, โส กมฺมปถปฺปตฺโต. อิตโร กมฺมเมว. สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานํ กายกมฺมเมวาติ. เอวเมตฺถ กมฺมโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย. En cuanto a la acción (kammatoti): aquí, la destrucción de la vida, el tomar lo que no ha sido dado y la conducta no célibe son exclusivamente acciones corporales y constituyen senderos de acción (kammapatha). El falso testimonio es exclusivamente una acción verbal; aquel que causa la pérdida del beneficio de otro constituye un sendero de acción, el otro tipo es meramente una acción (kamma). La ingesta de licores y bebidas fermentadas es exclusivamente una acción corporal. De esta manera, aquí debe conocerse la determinación por medio de la acción. วิรมโตติ เอตฺถ อาห ‘‘ปาณาติปาตาทีหิ วิรมนฺโต กุโต วิรมตี’’ติ? วุจฺจเต – สมาทานวเสน ตาว วิรมนฺโต อตฺตโน วา ปเรสํ วา ปาณาติปาตาทิอกุสลโต วิรมติ. กิมารภิตฺวา? ยโต วิรมติ, ตเทว. สมฺปตฺตวเสนาปิ วิรมนฺโต วุตฺตปฺปการากุสลโตว. กิมารภิตฺวา? ปาณาติปาตาทีนํ วุตฺตารมฺมณาเนว. เกจิ ปน ภณนฺติ ‘‘สุราเมรยมชฺชสงฺขาเต สงฺขาเร อารภิตฺวา สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา วิรมติ, สตฺตสงฺขาเรสุ ยํ ปน อวหริตพฺพํ ภญฺชิตพฺพญฺจ, ตํ อารภิตฺวา อทินฺนาทานา มุสาวาทา จ, สตฺเตเยวารภิตฺวา ปาณาติปาตา อพฺรหฺมจริยา จา’’ติ. ตทญฺเญ ‘‘เอวํ สนฺเต ‘อญฺญํ จินฺเตนฺโต อญฺญํ กเรยฺย, ยญฺจ ปชหติ, ตํ น ชาเนยฺยา’ติ เอวํทิฏฺฐิกา หุตฺวา อนิจฺฉมานา ยเทว ปชหติ, ตํ อตฺตโน ปาณาติปาตาทิอกุสลเมวารภิตฺวา วิรมตี’’ติ วทนฺติ. ตทยุตฺตํ. กสฺมา? ตสฺส ปจฺจุปฺปนฺนาภาวโต พหิทฺธาภาวโต จ. สิกฺขาปทานญฺหิ วิภงฺคปาเฐ ‘‘ปญฺจนฺนํ สิกฺขาปทานํ กติ กุสลา…เป… กติ อรณา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘กุสลาเยว, สิยา สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา’’ติ (วิภ. ๗๑๖) เอวํ ปวตฺตมาเน วิสฺสชฺชเน ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา’’ติ จ ‘‘พหิทฺธารมฺมณา’’ติ จ เอวํ ปจฺจุปฺปนฺนพหิทฺธารมฺมณตฺตํ วุตฺตํ, ตํ อตฺตโน ปาณาติปาตาทิอกุสลํ อารภิตฺวา วิรมนฺตสฺส น ยุชฺชติ. ยํ ปน วุตฺตํ – ‘‘อญฺญํ [Pg.23] จินฺเตนฺโต อญฺญํ กเรยฺย, ยญฺจ ปชหติ, ตํ น ชาเนยฺยา’’ติ. ตตฺถ วุจฺจเต – น กิจฺจสาธนวเสน ปวตฺเตนฺโต อญฺญํ จินฺเตนฺโต อญฺญํ กโรตีติ วา, ยญฺจ ปชหติ, ตํ น ชานาตีติ วา วุจฺจติ. En cuanto a la abstinencia (viramatoti), se plantea la pregunta: ‘¿De qué se abstiene aquel que evita la destrucción de la vida y demás actos?’ Se responde: en primer lugar, aquel que se abstiene por medio del compromiso asumido (samādāna) se abstiene de la acción insalubre de destruir la vida, ya sea propia o ajena. ¿Tomando qué como objeto? Aquello mismo de lo cual se abstiene (el acto insalubre). También aquel que se abstiene por el encuentro con la situación (sampatta) se abstiene precisamente de la acción insalubre descrita. ¿Tomando qué como objeto? Los mismos objetos de la destrucción de la vida y demás ya mencionados. Algunos maestros dicen: ‘Tomando como objeto las formaciones condicionadas conocidas como licores y bebidas fermentadas, uno se abstiene de la ingesta de intoxicantes; tomando como objeto aquellas formaciones entre los seres que pueden ser robadas o dañadas, uno se abstiene de tomar lo que no ha sido dado y del falso testimonio; y tomando como objeto únicamente a los seres, uno se abstiene de la destrucción de la vida y de la conducta no célibe’. Otros (aññe) dicen: ‘Si esto fuera así, uno podría estar pensando en una cosa y haciendo otra, y no conocería aquello que abandona; por lo tanto, sin desear tal confusión, uno se abstiene tomando como objeto su propia acción insalubre de destruir la vida, etc., que es precisamente lo que abandona’. Pero esto es incorrecto. ¿Por qué? Porque dicha acción no es un objeto presente ni es un objeto externo. En efecto, en el texto del Vibhaṅga sobre los preceptos, al preguntar: ‘De los cinco preceptos, ¿cuántos son saludables? (...) ¿cuántos tienen objeto?’, se responde: ‘Son exclusivamente saludables, a veces asociados con la sensación de placer...’ y así sucesivamente, indicando que tienen objetos presentes (paccuppannārammaṇā) y objetos externos (bahiddhārammaṇā). Tal afirmación no sería coherente para quien se abstiene tomando como objeto su propia acción insalubre pasada. En cuanto a lo dicho por otros: ‘uno podría estar pensando en una cosa y haciendo otra, y no conocería aquello que abandona’, se aclara: no se dice que, al realizar la función de la abstinencia, uno piense en una cosa y haga otra, ni que no conozca lo que abandona. ‘‘อารภิตฺวาน อมตํ, ชหนฺโต สพฺพปาปเก; นิทสฺสนญฺเจตฺถ ภเว, มคฺคฏฺโฐริยปุคฺคโล’’ติ. ‘Tomando como objeto lo Inmortal (Nibbāna) y abandonando todo mal; el ejemplo de esto sería la persona noble (ariya) establecida en el Sendero’. เอวเมตฺถ วิรมโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย. De esta manera, aquí debe conocerse la determinación por medio de la abstinencia. ผลโตติ สพฺเพ เอว เจเต ปาณาติปาตาทโย ทุคฺคติผลนิพฺพตฺตกา โหนฺติ, สุคติยญฺจ อนิฏฺฐากนฺตามนาปวิปากนิพฺพตฺตกา โหนฺติ, สมฺปราเย ทิฏฺฐธมฺเม เอว จ อเวสารชฺชาทิผลนิพฺพตฺตกา. อปิจ ‘‘โย สพฺพลหุโส ปาณาติปาตสฺส วิปาโก มนุสฺสภูตสฺส อปฺปายุกสํวตฺตนิโก โหตี’’ติ (อ. นิ. ๘.๔๐) เอวมาทินา นเยเนตฺถ ผลโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย. En cuanto al fruto (phalatoti): todos estos actos, como la destrucción de la vida y demás, producen frutos que conducen a los estados de privación (duggati); e incluso en los estados de felicidad (sugati), producen resultados indeseables, desagradables y no placenteros; y en el futuro o en el presente, producen frutos como la falta de confianza y otros. Además, por medio de este método: ‘El resultado más leve de la destrucción de la vida para quien nace como ser humano es la brevedad de la vida’, debe conocerse aquí la determinación por medio del fruto. อปิ เจตฺถ ปาณาติปาตาทิเวรมณีนมฺปิ สมุฏฺฐานเวทนามูลกมฺมผลโต วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย. ตตฺถายํ วิญฺญาปนา – สพฺพา เอว เจตา เวรมณิโย จตูหิ สมุฏฺฐหนฺติ กายโต, กายจิตฺตโต, วาจาจิตฺตโต, กายวาจาจิตฺตโต จาติ. สพฺพา เอว จ สุขเวทนาสมฺปยุตฺตา วา, อทุกฺขมสุขเวทนาสมฺปยุตฺตา วา, อโลภาโทสมูลา วา อโลภาโทสาโมหมูลา วา. จตสฺโสปิ เจตฺถ กายกมฺมํ, มุสาวาทาเวรมณี วจีกมฺมํ, มคฺคกฺขเณ จ จิตฺตโตว สมุฏฺฐหนฺติ, สพฺพาปิ มโนกมฺมํ. Además, se debe conocer el juicio con respecto a las abstenciones de matar seres vivos y demás, en términos del origen, la sensación, la raíz y el fruto de la acción. Al respecto, esta es la explicación: todas estas abstenciones surgen de cuatro orígenes: a través del cuerpo, del cuerpo y la mente, del habla y la mente, y del cuerpo, el habla y la mente. Todas ellas están asociadas ya sea con una sensación placentera o con una sensación ni-dolorosa-ni-placentera; tienen como raíz la no-codicia y el no-odio, o bien la no-codicia, el no-odio y la no-delusión. Entre estas cinco, las cuatro primeras constituyen acciones corporales, mientras que la abstención de hablar falsamente es una acción verbal. En el momento del Sendero (Magga), surgen únicamente de la mente, y todas ellas son acciones mentales. ปาณาติปาตา เวรมณิยา เจตฺถ องฺคปจฺจงฺคสมฺปนฺนตา อาโรหปริณาหสมฺปตฺติตา ชวสมฺปตฺติตา สุปฺปติฏฺฐิตปาทตา จารุตา มุทุตา สุจิตา สูรตา มหพฺพลตา วิสฺสตฺถวจนตา โลกปิยตา เนลตา อเภชฺชปริสตา อจฺฉมฺภิตา ทุปฺปธํสิตา ปรูปกฺกเมน อมรณตา อนนฺตปริวารตา สุรูปตา สุสณฺฐานตา อปฺปาพาธตา อโสกิตา ปิเยหิ มนาเปหิ สทฺธึ อวิปฺปโยคตา ทีฆายุกตาติ เอวมาทีนิ ผลานิ. Los frutos de abstenerse de quitar la vida en este contexto son: la perfección de los miembros y órganos, la plenitud de la estatura y proporción, la rapidez, pies bien asentados, belleza, suavidad, pureza, valentía, gran fuerza, habla fluida y melodiosa, ser amado por el mundo, ser intachable, poseer un séquito inseparable, ausencia de temor, ser invencible, no morir por el esfuerzo de otros, tener un séquito ilimitado, buena apariencia, buena figura, salud (poca enfermedad), ausencia de pesar, no separarse de lo que es querido y agradable, y una larga vida; estos y otros son los frutos. อทินฺนาทานา เวรมณิยา มหทฺธนตา ปหูตธนธญฺญตา อนนฺตโภคตา อนุปฺปนฺนโภคุปฺปตฺติตา อุปฺปนฺนโภคถาวรตา อิจฺฉิตานํ โภคานํ ขิปฺปปฺปฏิลาภิตา ราชโจรุทกคฺคิอปฺปิยทายาเทหิ อสาธารณโภคตา [Pg.24] อสาธารณธนปฺปฏิลาภิตา โลกุตฺตมตา นตฺถิกภาวสฺส อชานนตา สุขวิหาริตาติ เอวมาทีนิ. Los frutos de abstenerse de tomar lo que no es dado son: poseer gran riqueza, abundancia de bienes y granos, goces ilimitados, la obtención de posesiones aún no adquiridas, la estabilidad de las posesiones ya obtenidas, la rápida adquisición de los bienes deseados, tener bienes que no son compartidos con reyes, ladrones, agua, fuego o herederos no deseados, la obtención de riqueza excepcional, ser una persona eminente en el mundo, no conocer el estado de carencia, y vivir felizmente; estos y otros son los frutos. อพฺรหฺมจริยา เวรมณิยา วิคตปจฺจตฺถิกตา สพฺพชนปิยตา อนฺนปานวตฺถสยนาทีนํ ลาภิตา สุขสยนตา สุขปฺปฏิพุชฺฌนตา อปายภยวินิมุตฺตตา อิตฺถิภาวปฺปฏิลาภสฺส วา นปุํสกภาวปฺปฏิลาภสฺส วา อภพฺพตา อกฺโกธนตา ปจฺจกฺขการิตา อปติตกฺขนฺธตา อนโธมุขตา อิตฺถิปุริสานํ อญฺญมญฺญปิยตา ปริปุณฺณินฺทฺริยตา ปริปุณฺณลกฺขณตา นิราสงฺกตา อปฺโปสฺสุกฺกตา สุขวิหาริตา อกุโตภยตา ปิยวิปฺปโยคาภาวตาติ เอวมาทีนิ. Los frutos de abstenerse de la conducta no casta son: la ausencia de enemigos, ser querido por todas las personas, la fácil obtención de comida, bebida, ropa y alojamiento, dormir felizmente, despertar felizmente, estar liberado del temor a los estados de privación, no renacer en condición de mujer o de eunuco, no tener rivales, ausencia de ira, actuar con discernimiento directo, no tener los hombros caídos (mantener la dignidad), no caminar con la mirada baja, el afecto mutuo entre hombres y mujeres, la perfección de las facultades sensoriales, la plenitud de las marcas físicas, la ausencia de sospecha, la falta de preocupación, vivir felizmente, no tener miedo de ninguna parte, y la ausencia de separación de los seres queridos; estos y otros son los frutos. มุสาวาทา เวรมณิยา วิปฺปสนฺนินฺทฺริยตา วิสฺสฏฺฐมธุรภาณิตา สมสิตสุทฺธทนฺตตา นาติถูลตา นาติกิสตา นาติรสฺสตา นาติทีฆตา สุขสมฺผสฺสตา อุปฺปลคนฺธมุขตา สุสฺสูสกปริชนตา อาเทยฺยวจนตา กมลุปฺปลสทิสมุทุโลหิตตนุชิวฺหตา อนุทฺธตตา อจปลตาติ เอวมาทีนิ. Los frutos de abstenerse de hablar falsamente son: facultades sensoriales muy claras, un habla fluida y dulce, dientes parejos y blancos, no ser demasiado robusto ni demasiado delgado, ni demasiado bajo ni demasiado alto, tener un contacto corporal agradable, un aliento con fragancia de loto azul, tener un séquito que escucha atentamente, un habla que es valorada y aceptada, una lengua suave, roja y delgada como un pétalo de loto, no ser inquieto y no ser voluble; estos y otros son los frutos. สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา เวรมณิยา อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺเนสุ สพฺพกิจฺจกรณีเยสุ ขิปฺปํ ปฏิชานนตา สทา อุปฏฺฐิตสติตา อนุมฺมตฺตกตา ญาณวนฺตตา อนลสตา อชฬตา อเนลมูคตา อมตฺตตา อปฺปมตฺตตา อสมฺโมหตา อจฺฉมฺภิตา อสารมฺภิตา อนุสฺสงฺกิตา สจฺจวาทิตา อปิสุณาผรุสาสมฺผปลาปวาทิตา รตฺตินฺทิวมตนฺทิตตา กตญฺญุตา กตเวทิตา อมจฺฉริตา จาควนฺตตา สีลวนฺตตา อุชุตา อกฺโกธนตา หิริมนตา โอตฺตปฺปิตา อุชุทิฏฺฐิกตา มหาปญฺญตา เมธาวิตา ปณฺฑิตตา อตฺถานตฺถกุสลตาติ เอวมาทีนิ ผลานิ. เอวเมตฺถ ปาณาติปาตาทิเวรมณีนํ สมุฏฺฐานเวทนามูลกมฺมผลโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย. Los frutos de abstenerse de bebidas fermentadas, licores y otros embriagantes que causan negligencia son: el rápido reconocimiento de todos los deberes en el pasado, futuro y presente; poseer siempre una atención establecida; no caer en la locura; poseer sabiduría; no ser perezoso ni torpe; no ser estúpido ni sordo-mudo; no ser descuidado; ser diligente; no estar confundido; no tener miedo; no ser hostil; no ser sospechoso; decir la verdad; no ser calumnioso, áspero ni hablar palabras frívolas; ser incansable día y noche; poseer gratitud y reconocimiento por los favores recibidos; no ser mezquino; ser generoso y virtuoso; ser recto; no tener ira; poseer vergüenza y temor moral; tener una visión recta; poseer gran sabiduría, agudeza intelectual y erudición; y ser hábil en distinguir lo provechoso de lo no provechoso. De este modo, debe conocerse la decisión respecto a las abstenciones de matar seres vivos y demás, también en términos del origen, la sensación, la raíz y el fruto de la acción. ปจฺฉิมปญฺจสิกฺขาปทวณฺณนา Descripción de los últimos cinco preceptos. อิทานิ ยํ วุตฺตํ – Ahora, lo que se ha dicho: ‘‘โยเชตพฺพํ ตโต ยุตฺตํ, ปจฺฉิเมสฺวปิ ปญฺจสุ; อาเวณิกญฺจ วตฺตพฺพํ, เญยฺยา หีนาทิตาปิ จา’’ติ. “Debe aplicarse lo que sea apropiado también a los cinco preceptos posteriores; deben mencionarse sus características específicas, y también deben conocerse sus estados como inferiores y demás”. ตสฺสายํ [Pg.25] อตฺถวณฺณนา – เอติสฺสา ปุริมปญฺจสิกฺขาปทวณฺณนาย ยํ ยุชฺชติ, ตํ ตโต คเหตฺวา ปจฺฉิเมสฺวปิ ปญฺจสุ สิกฺขาปเทสุ โยเชตพฺพํ. ตตฺถายํ โยชนา – ยเถว หิ ปุริมสิกฺขาปเทสุ อารมฺมณโต จ สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานํ รูปายตนาทิอญฺญตรสงฺขารารมฺมณํ, ตถา อิธ วิกาลโภชนํ. เอเตน นเยน สพฺเพสํ อารมฺมณเภโท เวทิตพฺโพ. อาทานโต จ ยถา ปุริมานิ สามเณเรน วา อุปาสเกน วา สมาทิยนฺเตน สมาทินฺนานิ โหนฺติ, ตถา เอตานิปิ. องฺคโตปิ ยถา ตตฺถ ปาณาติปาตาทีนํ องฺคเภโท วุตฺโต, เอวมิธาปิ วิกาลโภชนสฺส จตฺตาริ องฺคานิ – วิกาโล, ยาวกาลิกํ, อชฺโฌหรณํ, อนุมฺมตฺตกตาติ. เอเตนานุสาเรน เสสานมฺปิ องฺควิภาโค เวทิตพฺโพ. ยถา จ ตตฺถ สมุฏฺฐานโต สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานํ กายโต จ กายจิตฺตโต จาติ ทฺวิสมุฏฺฐานํ, เอวมิธ วิกาลโภชนํ. เอเตน นเยน สพฺเพสํ สมุฏฺฐานํ เวทิตพฺพํ. ยถา จ ตตฺถ เวทนาโต อทินฺนาทานํ ตีสุ เวทนาสุ อญฺญตรเวทนาสมฺปยุตฺตํ, ตถา อิธ วิกาลโภชนํ. เอเตน นเยน สพฺเพสํ เวทนาสมฺปโยโค เวทิตพฺโพ. ยถา จ ตตฺถ อพฺรหฺมจริยํ โลภโมหมูลํ, เอวมิธ วิกาลโภชนํ. อปรานิ จ ทฺเว เอเตน นเยน สพฺเพสํ มูลเภโท เวทิตพฺโพ. ยถา จ ตตฺถ ปาณาติปาตาทโย กายกมฺมํ, เอวมิธาปิ วิกาลโภชนาทีนิ. ชาตรูปรชตปฺปฏิคฺคหณํ ปน กายกมฺมํ วา สิยา วจีกมฺมํ วา กายทฺวาราทีหิ ปวตฺติสพฺภาวปริยาเยน, น กมฺมปถวเสน. วิรมโตติ ยถา จ ตตฺถ วิรมนฺโต อตฺตโน วา ปเรสํ วา ปาณาติปาตาทิอกุสลโต วิรมติ, เอวมิธาปิ วิกาลโภชนาทิอกุสลโต, กุสลโตปิ วา เอกโต. ยถา จ ปุริมา ปญฺจ เวรมณิโย จตุสมุฏฺฐานา กายโต, กายจิตฺตโต, วาจาจิตฺตโต, กายวาจาจิตฺตโต จาติ, สพฺพา สุขเวทนาสมฺปยุตฺตา วา อทุกฺขมสุขเวทนาสมฺปยุตฺตา วา, อโลภาโทสมูลา วา อโลภาโทสาโมหมูลา วา, สพฺพา จ นานปฺปการอิฏฺฐผลนิพฺพตฺตกา, ตถา อิธาปีติ. Esta es la explicaci3n de su significado: lo que es apropiado de la explicaci3n de los cinco preceptos anteriores debe tomarse de all3 y aplicarse tambi3n a estos 3ltimos cinco preceptos. Aqu3 est3 la aplicaci3n: as3 como en los preceptos anteriores, en t3rminos de objeto, el precepto sobre licores y sustancias embriagantes tiene como objeto formaciones mentales como la forma material y otros, del mismo modo sucede aqu3 con el precepto de la comida a deshoras. Por este m3todo, debe entenderse la distinci3n de los objetos para todos los preceptos restantes. En cuanto a la asunci3n, as3 como los anteriores son asumidos por un novicio o un laico que los toma, del mismo modo ocurre con estos. En cuanto a los factores, as3 como all3 se explic3 la divisi3n de los factores para la destrucci3n de la vida y los otros, as3 tambi3n aqu3 hay cuatro factores para la comida a deshoras: el tiempo fuera de hora, la comida permitida solo en el tiempo, el acto de tragar y el no estar demente. Por esta gu3a, debe entenderse la divisi3n de los factores de los dem3s preceptos. As3 como all3, por su origen, el precepto de licores y sustancias embriagantes tiene dos or3genes (del cuerpo, y del cuerpo y la mente), del mismo modo ocurre aqu3 con la comida a deshoras. Por este m3todo debe conocerse el origen de todos ellos. As3 como all3, por la sensaci3n, el tomar lo que no es dado est3 asociado con una de las tres sensaciones, as3 tambi3n aqu3 la comida a deshoras. Por este m3todo debe conocerse la asociaci3n con las sensaciones para todos ellos. As3 como all3 la conducta sexual impropia tiene su ra3z en la codicia y la delusi3n, as3 tambi3n aqu3 la comida a deshoras. Para los otros dos preceptos, por este m3todo debe entenderse la distinci3n de las ra3ces para todos. As3 como all3 la destrucci3n de la vida y los dem3s son acciones corporales, del mismo modo aqu3 lo son la comida a deshoras y los siguientes. Sin embargo, recibir oro y plata puede ser una acci3n corporal, verbal o mental por el modo de ocurrir a trav3s de las puertas del cuerpo y las otras, pero no por medio del camino de la acci3n (kammapatha). "Del que se abstiene": as3 como all3 el que se abstiene se aparta de lo perjudicial como la destrucci3n de la vida, ya sea para s3 mismo o para otros, as3 tambi3n aqu3 se abstiene de lo perjudicial como la comida a deshoras, o bien de un lado de lo beneficioso. Y as3 como las primeras cinco abstenciones tienen cuatro or3genes (del cuerpo, del cuerpo y la mente, del habla y la mente, y del cuerpo, habla y mente), y todas est3n asociadas con sensaciones placenteras o neutras, con ra3ces de no-codicia y no-odio, o no-codicia, no-odio y no-delusi3n, y todas producen diversos resultados deseados, as3 tambi3n debe aplicarse en estos preceptos posteriores. ‘‘โยเชตพฺพํ ตโต ยุตฺตํ, ปจฺฉิเมสฺวปิ ปญฺจสุ; อาเวณิกญฺจ วตฺตพฺพํ, เญยฺยา หีนาทิตาปิ จา’’ติ. – "Debe aplicarse desde all3 lo que sea apropiado tambi3n en los 3ltimos cinco preceptos; lo que es espec3fico debe decirse, y deben conocerse tambi3n las distinciones como inferior y dem3s." เอตฺถ ปน วิกาลโภชนนฺติ มชฺฌนฺหิกวีติกฺกเม โภชนํ. เอตญฺหิ อนุญฺญาตกาเล วีติกฺกนฺเต โภชนํ, ตสฺมา ‘‘วิกาลโภชน’’นฺติ วุจฺจติ[Pg.26], ตโต วิกาลโภชนา. นจฺจคีตวาทิตวิสูกทสฺสนนฺติ เอตฺถ นจฺจํ นาม ยํกิญฺจิ นจฺจํ, คีตนฺติ ยํกิญฺจิ คีตํ, วาทิตนฺติ ยํกิญฺจิ วาทิตํ. วิสูกทสฺสนนฺติ กิเลสุปฺปตฺติปจฺจยโต กุสลปกฺขภินฺทเนน วิสูกานํ ทสฺสนํ, วิสูกภูตํ วา ทสฺสนํ วิสูกทสฺสนํ. นจฺจา จ คีตา จ วาทิตา จ วิสูกทสฺสนา จ นจฺจคีตวาทิตวิสูกทสฺสนา. วิสูกทสฺสนญฺเจตฺถ พฺรหฺมชาเล วุตฺตนเยเนว คเหตพฺพํ. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ – Aqu3, "comida a deshoras" se refiere a comer cuando el mediod3a ha pasado. Puesto que es comer una vez que el tiempo permitido ha transcurrido, se llama "comida a deshoras"; de ah3, [la abstenci3n] de la comida a deshoras. En cuanto a "bailes, cantos, m3sica y espect3culos que son obst3culos", aqu3 "baile" es cualquier tipo de baile, "canto" es cualquier tipo de canto y "m3sica" es cualquier tipo de m3sica instrumental. "Espect3culos que son obst3culos" se refiere a mirar aquello que, por ser condici3n para el surgimiento de las impurezas, destruye el bando de lo meritorio; o bien, mirar aquello que se ha convertido en un obst3culo para el progreso espiritual. Los bailes, los cantos, la m3sica y mirar espect3culos que son obst3culos constituyen la frase combinada. El car3cter de los espectacu3os que son obst3culos debe tomarse aqu3 seg3n el m3todo ya expuesto en el Brahmaj3la Sutta. Pues all3 se dice: ‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปํ วิสูกทสฺสนมนุยุตฺตา วิหรนฺติ, เสยฺยถิทํ, นจฺจํ คีตํ วาทิตํ เปกฺขํ อกฺขานํ ปาณิสฺสรํ เวตาลํ กุมฺภถูณํ โสภนกํ จณฺฑาลํ วํสํ โธวนํ หตฺถิยุทฺธํ อสฺสยุทฺธํ มหึสยุทฺธํ อุสภยุทฺธํ อชยุทฺธํ เมณฺฑยุทฺธํ กุกฺกุฏยุทฺธํ วฏฺฏกยุทฺธํ ทณฺฑยุทฺธํ มุฏฺฐิยุทฺธํ นิพฺพุทฺธํ อุยฺโยธิกํ พลคฺคํ เสนาพฺยูหํ อนีกทสฺสนํ อิติ วา, อิติ เอวรูปา วิสูกทสฺสนา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๒). "O bien, como algunos honorables ascetas y brahmanes, habiendo comido alimentos donados por fe, viven dedicados a tales espect3culos que son obst3culos, a saber: bailes, cantos, m3sica instrumental, representaciones teatrales, recitaciones de leyendas, m3sica con palmas, m3sica con c3mbalos, tambores de olla, exhibiciones art3sticas, acrobacias con bolas de hierro, acrobacias con ca3as, ceremonias de lavado de huesos, combates de elefantes, combates de caballos, combates de b3falos, combates de toros, combates de cabras, combates de carneros, combates de gallos, combates de codornices, combates con bastones, boxeo, lucha, simulacros de batallas, desfiles militares, formaciones de tropas y revista de tropas. El asceta Gotama se abstiene de tales espect3culos que son obst3culos". อถ วา ยถาวุตฺเตนตฺเถน นจฺจคีตวาทิตานิ เอว วิสูกานิ นจฺจคีตวาทิตวิสูกานิ, เตสํ ทสฺสนํ นจฺจคีตวาทิตวิสูกทสฺสนํ, ตสฺมา นจฺจคีตวาทิตวิสูกทสฺสนา. ‘‘ทสฺสนสวนา’’ติ วตฺตพฺเพ ยถา ‘‘โส จ โหติ มิจฺฉาทิฏฺฐิโก วิปรีตทสฺสโน’’ติ เอวมาทีสุ (อ. นิ. ๑.๓๐๘) อจกฺขุทฺวารปฺปวตฺตมฺปิ วิสยคฺคหณํ ‘‘ทสฺสน’’นฺติ วุจฺจติ, เอวํ สวนมฺปิ ‘‘ทสฺสน’’นฺตฺเวว วุตฺตํ. ทสฺสนกมฺยตาย อุปสงฺกมิตฺวา ปสฺสโต เอว เจตฺถ วีติกฺกโม โหติ. ฐิตนิสินฺนสยโนกาเส ปน อาคตํ คจฺฉนฺตสฺส วา อาปาถคตํ ปสฺสโต สิยา สํกิเลโส, น วีติกฺกโม. ธมฺมูปสํหิตมฺปิ เจตฺถ คีตํ น วฏฺฏติ, คีตูปสํหิโต ปน ธมฺโม วฏฺฏตีติ เวทิตพฺโพ. Alternativamente, seg3n el significado ya mencionado, los bailes, cantos y m3sica son en s3 mismos obst3culos, por lo que son "obst3culos de bailes, cantos y m3sica", y verlos es "ver espect3culos que son obst3culos de bailes, cantos y m3sica"; de ah3, [la abstenci3n] de ver espect3culos de bailes, cantos y m3sica. Aunque deber3a decirse "ver y o3r", as3 como en pasajes como "3l tiene una visi3n err3nea, una percepci3n invertida", se llama "visi3n" (dassana) incluso a la captaci3n de un objeto que no ocurre por la puerta del ojo, del mismo modo el o3r se denomina aqu3 simplemente como "visi3n". En este precepto, la transgresi3n ocurre solo para quien se acerca con el deseo de ver y entonces mira. Pero si alguien que est3 de pie, sentado o acostado en un lugar ve u oye algo que se presenta ante 3l, o para quien est3 caminando y el objeto entra en su campo de percepci3n, puede haber una impureza mental, pero no una transgresi3n del precepto. Adem3s, en este contexto, no es apropiado entonar el Dhamma como si fuera un canto; sin embargo, debe entenderse que el Dhamma entregado con una entonaci3n musical es permisible para quienes lo escuchan. มาลาทีนิ ธารณาทีหิ ยถาสงฺขฺยํ โยเชตพฺพานิ. ตตฺถ มาลาติ ยํกิญฺจิ ปุปฺผชาตํ. วิเลปนนฺติ ยํกิญฺจิ วิเลปนตฺถํ ปิสิตฺวา ปฏิยตฺตํ. อวเสสํ สพฺพมฺปิ วาสจุณฺณธูปนาทิกํ คนฺธชาตํ คนฺโธ. ตํ สพฺพมฺปิ มณฺฑนวิภูสนตฺถํ น วฏฺฏติ, เภสชฺชตฺถนฺตุ วฏฺฏติ, ปูชนตฺถญฺจ อภิหฏํ สาทิยโต น เกนจิ ปริยาเยน น วฏฺฏติ. อุจฺจาสยนนฺติ ปมาณาติกฺกนฺตํ วุจฺจติ. มหาสยนนฺติ อกปฺปิยสยนํ อกปฺปิยตฺถรณญฺจ. ตทุภยมฺปิ สาทิยโต [Pg.27] น เกนจิ ปริยาเยน วฏฺฏติ. ชาตรูปนฺติ สุวณฺณํ. รชตนฺติ กหาปโณ, โลหมาสกทารุมาสกชตุมาสกาทิ ยํ ยํ ตตฺถ ตตฺถ โวหารํ คจฺฉติ, ตทุภยมฺปิ ชาตรูปรชตํ. ตสฺส เยน เกนจิ ปกาเรน สาทิยนํ ปฏิคฺคโห นาม, โส น เยน เกนจิ ปริยาเยน วฏฺฏตีติ เอวํ อาเวณิกํ วตฺตพฺพํ. Las guirnaldas y otros elementos deben asociarse con el acto de llevarlos puestos o adornarse con ellos según corresponda. Al respecto, 'guirnalda' (mālā) se refiere a cualquier tipo de flor. 'Ungüento' (vilepana) se refiere a cualquier sustancia olorosa que ha sido preparada moliéndola con el propósito de ungirse. El resto, todo aquello que consiste en polvos aromáticos, incienso y demás géneros de fragancias, se denomina 'perfume' (gandha). Todo ello no es permisible cuando se usa con el fin de engalanarse o embellecerse, pero sí es permisible con fines medicinales; asimismo, para quien acepta flores o perfumes traídos para la adoración u ofrenda, no son inadmisibles bajo ningún concepto, sino que son ciertamente permisibles. 'Lecho alto' (uccāsayana) se refiere a un somier o banco que excede las medidas reglamentarias. 'Lecho grande' (mahāsayana) se refiere tanto a un lecho no permisible como a una cobertura de lecho no permisible. Para quien se complace en ambos, bajo ningún concepto son permisibles. 'Oro' (jātarūpa) significa el oro puro. 'Plata' (rajata) se refiere al kahāpaṇa (moneda); ya sea de cobre, madera, laca, etc., cualquier cosa que se use en el comercio en diversos lugares, ambos se consideran 'oro y plata'. Para tal persona, el complacerse en ello de cualquier manera se denomina 'aceptación' (paṭiggaha), y esto no es permisible bajo ningún concepto; así debe explicarse esta distinción respecto a las reglas anteriores. ทสปิ เจตานิ สิกฺขาปทานิ หีเนน ฉนฺเทน จิตฺตวีริยวีมํสาหิ วา สมาทินฺนานิ หีนานิ, มชฺฌิเมหิ มชฺฌิมานิ, ปณีเตหิ ปณีตานิ. ตณฺหาทิฏฺฐิมาเนหิ วา อุปกฺกิลิฏฺฐานิ หีนานิ, อนุปกฺกิลิฏฺฐานิ มชฺฌิมานิ, ตตฺถ ตตฺถ ปญฺญาย อนุคฺคหิตานิ ปณีตานิ. ญาณวิปฺปยุตฺเตน วา กุสลจิตฺเตน สมาทินฺนานิ หีนานิ, สสงฺขาริกญาณสมฺปยุตฺเตน มชฺฌิมานิ, อสงฺขาริเกน ปณีตานีติ เอวํ เญยฺยา หีนาทิตาปิ จาติ. Incluso estos diez preceptos, si se asumen con un deseo, pensamiento, energía o investigación inferiores, son inferiores; si son medios, son medios; y si son excelentes, son excelentes. Alternativamente, aquellos que están corrompidos por el deseo, los puntos de vista erróneos o el orgullo son inferiores; los que no están corrompidos son medios; y aquellos que son asistidos por la sabiduría en diversos aspectos son excelentes. Asimismo, los asumidos con una mente sana desprovista de conocimiento son inferiores; aquellos con una mente sana asociada con el conocimiento y que requiere instigación son medios; y aquellos con una mente sana asociada con el conocimiento y sin instigación son excelentes. De esta manera, debe entenderse su condición de ser inferiores y demás. เอตฺตาวตา จ ยา ปุพฺเพ ‘‘เยน ยตฺถ ยทา ยสฺมา’’ติอาทีหิ ฉหิ คาถาหิ สิกฺขาปทปาฐสฺส วณฺณนตฺถํ มาติกา นิกฺขิตฺตา, สา อตฺถโต ปกาสิตา โหตีติ. Con esto, la matriz (mātikā) que se estableció anteriormente mediante las seis estrofas que comienzan con 'por quién, dónde, cuándo, por qué' para la explicación del texto de los preceptos, queda manifestada en su significado. ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทกปาฐ-อฏฺฐกถาย En la Paramatthajotikā, el comentario del Khuddakapāṭha, สิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ha finalizado la explicación de los preceptos (Sikkhāpadavaṇṇanā). ๓. ทฺวตฺตึสาการวณฺณนา 3. Explicación de los Treinta y Dos Aspectos (Dvattiṃsākāravaṇṇanā) ปทสมฺพนฺธวณฺณนา Explicación de la conexión de las palabras อิทานิ ยทิทํ เอวํ ทสหิ สิกฺขาปเทหิ ปริสุทฺธปโยคสฺส สีเล ปติฏฺฐิตสฺส กุลปุตฺตสฺส อาสยปริสุทฺธตฺถํ จิตฺตภาวนตฺถญฺจ อญฺญตฺร พุทฺธุปฺปาทา อปฺปวตฺตปุพฺพํ สพฺพติตฺถิยานํ อวิสยภูตํ เตสุ เตสุ สุตฺตนฺเตสุ – Ahora, para aquel hijo de buena familia que se ha establecido en la virtud con un esfuerzo purificado mediante estos diez preceptos, a fin de purificar su inclinación y cultivar su mente, se presenta este tema que, exceptuando el tiempo del surgimiento de un Buddha, no ha ocurrido antes y es ajeno al dominio de todos los ascetas de otras sectas, tal como se encuentra en diversos discursos: ‘‘เอกธมฺโม, ภิกฺขเว, ภาวิโต พหุลีกโต มหโต สํเวคาย สํวตฺตติ. มหโต อตฺถาย สํวตฺตติ. มหโต โยคกฺเขมาย สํวตฺตติ. มหโต สติสมฺปชญฺญาย สํวตฺตติ. ญาณทสฺสนปฺปฏิลาภาย สํวตฺตติ. ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาราย สํวตฺตติ. วิชฺชาวิมุตฺติผลสจฺฉิกิริยาย สํวตฺตติ. กตโม [Pg.28] เอกธมฺโม? กายคตา สติ. อมตํ เต, ภิกฺขเว, น ปริภุญฺชนฺติ, เย กายคตาสตึ น ปริภุญฺชนฺติ. อมตํ เต, ภิกฺขเว, ปริภุญฺชนฺติ, เย กายคตาสตึ ปริภุญฺชนฺติ. อมตํ เตสํ, ภิกฺขเว, อปริภุตฺตํ ปริภุตฺตํ, ปริหีนํ อปริหีนํ, วิรทฺธํ อารทฺธํ, เยสํ กายคตา สติ อารทฺธา’’ติ. (อ. นิ. ๑.๕๖๔-๕๗๐) – “Monjes, cuando una cosa se cultiva y se practica frecuentemente, conduce a una gran urgencia espiritual. Conduce a un gran beneficio. Conduce a una gran liberación de los yugos. Conduce a una gran atención plena y clara comprensión. Conduce a la obtención del conocimiento y la visión. Conduce a una morada feliz en esta misma vida. Conduce a la realización del fruto del conocimiento y la liberación. ¿Cuál es esa única cosa? La atención plena centrada en el cuerpo. Monjes, no disfrutan de lo Inmortal (Nirvana) aquellos que no disfrutan de la atención plena centrada en el cuerpo. Monjes, disfrutan de lo Inmortal aquellos que disfrutan de la atención plena centrada en el cuerpo. Monjes, para aquellos que no han practicado la atención plena centrada en el cuerpo, lo Inmortal no ha sido practicado; para quienes la han practicado, lo Inmortal ha sido practicado. Para quienes se ha perdido, se ha perdido lo Inmortal; para quienes no se ha perdido, no se ha perdido lo Inmortal. Para quienes ha fallado, ha fallado lo Inmortal; para quienes se ha emprendido, se ha emprendido lo Inmortal; para aquellos por quienes se ha emprendido la atención plena centrada en el cuerpo”. เอวํ ภควตา อเนกากาเรน ปสํสิตฺวา – Habiendo el Bienaventurado elogiado de esta manera y de múltiples formas la atención plena centrada en el cuerpo, dijo: ‘‘กถํ ภาวิตา, ภิกฺขเว, กายคตาสติ กถํ พหุลีกตา มหพฺพลา โหติ มหานิสํสา? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อรญฺญคโต วา’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๕๔) – “¿Y cómo, monjes, se cultiva la atención plena centrada en el cuerpo, cómo se practica frecuentemente para que sea de gran poder y gran beneficio? Aquí, monjes, un monje que ha ido al bosque...”. อาทินา นเยน อานาปานปพฺพํ อิริยาปถปพฺพํ จตุสมฺปชญฺญปพฺพํ ปฏิกูลมนสิการปพฺพํ ธาตุมนสิการปพฺพํ นว สิวถิกปพฺพานีติ อิเมสํ จุทฺทสนฺนํ ปพฺพานํ วเสน กายคตาสติกมฺมฏฺฐานํ นิทฺทิฏฺฐํ. ตสฺส ภาวนานิทฺเทโส อนุปฺปตฺโต. ตตฺถ ยสฺมา อิริยาปถปพฺพํ จตุสมฺปชญฺญปพฺพํ ธาตุมนสิการปพฺพนฺติ อิมานิ ตีณิ วิปสฺสนาวเสน วุตฺตานิ. นว สิวถิกปพฺพานิ วิปสฺสนาญาเณสุเยว อาทีนวานุปสฺสนาวเสน วุตฺตานิ. ยาปิ เจตฺถ อุทฺธุมาตกาทีสุ สมาธิภาวนา อิจฺเฉยฺย, สา วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถารโต อสุภภาวนานิทฺเทเส ปกาสิตา เอว. อานาปานปพฺพํ ปน ปฏิกูลมนสิการปพฺพญฺเจติ อิมาเนตฺถ ทฺเว สมาธิวเสน วุตฺตานิ. เตสุ อานาปานปพฺพํ อานาปานสฺสติวเสน วิสุํ กมฺมฏฺฐานํเยว. ยํ ปเนตํ – Siguiendo este método, el objeto de meditación de la atención plena centrada en el cuerpo se define mediante catorce secciones: la sección de la respiración, la sección de las posturas, la sección de las cuatro claras comprensiones, la sección de la atención a lo repulsivo, la sección de la atención a los elementos y las nueve secciones de los cementerios. Se ha llegado ahora a la exposición de su cultivo. Al respecto, puesto que las tres secciones de las posturas, las claras comprensiones y los elementos se exponen según el método de la visión clara (vipassanā), y las nueve secciones de los cementerios se exponen solo dentro de los conocimientos de la visión clara según el método de la contemplación del peligro, si uno deseara el cultivo de la concentración en estados como el de un cuerpo hinchado y demás, esto ya ha sido explicado detalladamente en la exposición del cultivo de lo desagradable en el Visuddhimagga. Por otro lado, la sección de la respiración y la sección de la atención a lo repulsivo se exponen aquí según el método de la concentración. De estas, la sección de la respiración es un objeto de meditación por sí mismo según el método de la atención plena en la respiración. En cuanto a lo siguiente: ‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อิมเมว กายํ อุทฺธํ ปาทตลา อโธ เกสมตฺถกา ตจปริยนฺตํ ปูรํ นานปฺปการสฺส อสุจิโน ปจฺจเวกฺขติ ‘อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย เกสา, โลมา…เป… มุตฺต’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๑๕๔). “Además, monjes, un monje reflexiona sobre este mismo cuerpo, desde la planta de los pies hacia arriba y desde la punta de los cabellos hacia abajo, rodeado por la piel y lleno de diversas clases de impurezas: ‘En este cuerpo hay cabellos, vellos... (p) ... orina’”. เอวํ ตตฺถ ตตฺถ มตฺถลุงฺคํ อฏฺฐิมิญฺเชน สงฺคเหตฺวา เทสิตํ กายคตาสติโกฏฺฐาสภาวนาปริยายํ ทฺวตฺตึสาการกมฺมฏฺฐานํ อารทฺธํ, ตสฺสายํ อตฺถวณฺณนา – Así, habiendo incluido el cerebro dentro de la médula ósea tal como se enseña en diversos pasajes, se ha emprendido el objeto de meditación de los treinta y dos aspectos, que es el método de cultivo de las partes para la atención plena centrada en el cuerpo. Esta es la explicación de su significado: ตตฺถ อตฺถีติ สํวิชฺชนฺติ. อิมสฺมินฺติ ยฺวายํ อุทฺธํ ปาทตลา อโธ เกสมตฺถกา ตจปริยนฺโต ปูโร นานปฺปการสฺส อสุจิโนติ วุจฺจติ, ตสฺมึ[Pg.29]. กาเยติ สรีเร. สรีรญฺหิ อสุจิสญฺจยโต, กุจฺฉิตานํ วา เกสาทีนญฺเจว จกฺขุโรคาทีนญฺจ โรคสตานํ อายภูตโต กาโยติ วุจฺจติ. เกสา…เป… มุตฺตนฺติ เอเต เกสาทโย ทฺวตฺตึสาการา, ตตฺถ ‘‘อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย เกสา อตฺถิ โลมา’’ติ เอวํ สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. เตน กึ กถิตํ โหติ? อิมสฺมึ ปาทตลา ปฏฺฐาย อุปริ, เกสมตฺถกา ปฏฺฐาย เหฏฺฐา, ตจโต ปฏฺฐาย ปริโตติ เอตฺตเก พฺยามมตฺเต กเฬวเร สพฺพากาเรนาปิ วิจินนฺโต น โกจิ กิญฺจิ มุตฺตํ วา มณึ วา เวฬุริยํ วา อครุํ วา จนฺทนํ วา กุงฺกุมํ วา กปฺปูรํ วา วาสจุณฺณาทึ วา อณุมตฺตมฺปิ สุจิภาวํ ปสฺสติ, อถ โข ปรมทุคฺคนฺธเชคุจฺฉํ อสฺสิริกทสฺสนํ นานปฺปการํ เกสโลมาทิเภทํ อสุจิเมว ปสฺสตีติ. En dicho texto de meditación, 'atthi' (hay/existen) significa que se encuentran presentes. 'Imasmiṃ' (en este) se refiere a aquello que se denomina este cuerpo, desde las plantas de los pies hacia arriba y desde la coronilla hacia abajo, delimitado por la piel y lleno de diversas clases de impurezas; en ese cuerpo. 'Kāye' significa en el organismo. Pues se llama 'kāya' (cuerpo) por ser un cúmulo de impurezas o por ser el lugar de origen de cosas despreciables como los cabellos, etc., y de los cientos de enfermedades como las oculares, etc. 'Cabellos... (omisión)... orina': estos son los treinta y dos aspectos que comienzan con los cabellos; aquí la conexión debe entenderse así: 'hay en este cuerpo cabellos, hay vellos'. ¿Qué se quiere decir con esto? Que en esta carcasa de una braza de extensión, desde las plantas de los pies hacia arriba, desde la coronilla hacia abajo y en todo el contorno delimitado por la piel, quien lo examine bajo cualquier aspecto no verá ni el más mínimo rastro de pureza, ni perlas, ni gemas, ni lapislázuli, ni madera de áloe, ni sándalo, ni azafrán, ni alcanfor, ni polvos aromáticos; por el contrario, solo verá impurezas de diversos tipos, consistentes en cabellos, vellos y demás, de una apariencia carente de belleza y con un olor extremadamente fétido y repugnante. อยํ ตาเวตฺถ ปทสมฺพนฺธโต วณฺณนา. Hasta aquí llega la explicación referente a la conexión de las palabras en estos treinta y dos aspectos. อสุภภาวนา Meditación sobre lo Desagradable (Asubhabhāvanā) อสุภภาวนาวเสน ปนสฺส เอวํ วณฺณนา เวทิตพฺพา – เอวเมตสฺมึ ปาณาติปาตาเวรมณิสิกฺขาปทาทิเภเท สีเล ปติฏฺฐิเตน ปโยคสุทฺเธน อาทิกมฺมิเกน กุลปุตฺเตน อาสยสุทฺธิยา อธิคมนตฺถํ ทฺวตฺตึสาการกมฺมฏฺฐานภาวนานุโยคมนุยุญฺชิตุกาเมน ปฐมํ ตาวสฺส อาวาสกุลลาภคณกมฺมทฺธานญาติคนฺถโรคอิทฺธิปลิโพเธน กิตฺติปลิโพเธน วา สห ทส ปลิโพธา โหนฺติ. อถาเนน อาวาสกุลลาภคณญาติกิตฺตีสุ สงฺคปฺปหาเนน, กมฺมทฺธานคนฺเถสุ อพฺยาปาเรน, โรคสฺส ติกิจฺฉายาติ เอวํ เต ทส ปลิโพธา อุปจฺฉินฺทิตพฺพา, อถาเนน อุปจฺฉินฺนปลิโพเธน อนุปจฺฉินฺนเนกฺขมฺมาภิลาเสน โกฏิปฺปตฺตสลฺเลขวุตฺติตํ ปริคฺคเหตฺวา ขุทฺทานุขุทฺทกมฺปิ วินยาจารํ อปฺปชหนฺเตน อาคมาธิคมสมนฺนาคโต ตโต อญฺญตรงฺคสมนฺนาคโต วา กมฺมฏฺฐานทายโก อาจริโย วินยานุรูเปน วิธินา อุปคนฺตพฺโพ, วตฺตสมฺปทาย จ อาราธิตจิตฺตสฺส ตสฺส อตฺตโน อธิปฺปาโย นิเวเทตพฺโพ. เตน ตสฺส นิมิตฺตชฺฌาสยจริยาธิมุตฺติเภทํ ญตฺวา ยทิ เอตํ กมฺมฏฺฐานมนุรูปํ, อถ [Pg.30] ยสฺมึ วิหาเร อตฺตนา วสติ, ยทิ ตสฺมึเยว โสปิ วสิตุกาโม โหติ, ตโต สงฺเขปโต กมฺมฏฺฐานํ ทาตพฺพํ. อถ อญฺญตฺร วสิตุกาโม โหติ, ตโต ปหาตพฺพปริคฺคเหตพฺพาทิกถนวเสน สปุเรกฺขารํ ราคจริตานุกุลาทิกถนวเสน สปฺปเภทํ วิตฺถาเรน กเถตพฺพํ. เตน ตํ สปุเรกฺขารํ สปฺปเภทํ กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคเหตฺวา อาจริยํ อาปุจฺฉิตฺวา ยานิ ตานิ – En cuanto al poder de la meditación sobre lo desagradable, su explicación debe entenderse así: un noble hijo que desee dedicarse a la práctica de la meditación de los treinta y dos aspectos para lograr la pureza del corazón y alcanzar los senderos y frutos, establecido primeramente en la virtud (sīla) que consiste en el entrenamiento de abstenerse de matar seres vivos y demás, con un esfuerzo puro y siendo un principiante, debe saber que primero se presentan diez tipos de obstáculos (palibodha): el monasterio, la familia de benefactores, las ganancias, el grupo de seguidores, las obras nuevas, los viajes, los parientes, el estudio de los textos, la enfermedad y los poderes psíquicos o la fama. Entonces, debe cortar estos diez obstáculos: los referentes al monasterio, familia, ganancias, grupo, parientes, poderes y fama, mediante el abandono del apego; los referentes a obras nuevas, viajes y estudios, mediante la falta de preocupación por ellos; y el de la enfermedad, mediante el tratamiento médico. Tras cortar los obstáculos y con un deseo ininterrumpido de liberación (nekkhammā), adoptando una conducta de extrema austeridad y sin abandonar la disciplina del Vinaya, incluso en sus reglas menores, debe acudir ante un maestro que sea dador del objeto de meditación, que posea conocimiento de las escrituras y realizaciones, o al menos alguna de estas cualidades, siguiendo el procedimiento adecuado según el Vinaya. Habiendo complacido el corazón del maestro mediante el cumplimiento de los deberes (vatta), debe manifestarle su intención. El maestro, tras conocer las particularidades de su inclinación, temperamento y disposición, si considera que este objeto de meditación es apropiado, y si el discípulo desea residir en el mismo monasterio que él, se lo entregará de forma resumida. Pero si desea residir en otro lugar, se lo explicará detalladamente, exponiendo lo que debe abandonarse y lo que debe adoptarse, y tratándolo según lo que sea adecuado para un temperamento lujurioso, etc. Habiendo aprendido así el objeto de meditación con sus detalles y habiendo pedido permiso al maestro, debe partir. ‘‘มหาวาสํ นวาวาสํ, ชราวาสญฺจ ปนฺถนึ; โสณฺฑึ ปณฺณญฺจ ปุปฺผญฺจ, ผลํ ปตฺถิตเมว จ. «Un monasterio grande, uno nuevo, uno ruinoso, uno junto al camino, uno con un estanque, uno dependiente de huertos de hortalizas, de flores o de frutos, o uno muy codiciado por la gente». ‘‘นครํ ทารุนา เขตฺตํ, วิสภาเคน ปฏฺฏนํ; ปจฺจนฺตสีมาสปฺปายํ, ยตฺถ มิตฺโต น ลพฺภติ. «Uno cerca de la ciudad, uno entre madera o cañaverales, uno cerca de campos de cultivo, uno donde haya monjes incompatibles, uno cerca de un puerto comercial, o uno en regiones fronterizas o lugares inadecuados donde no se encuentre un buen amigo». ‘‘อฏฺฐารเสตานิ ฐานานิ, อิติ วิญฺญาย ปณฺฑิโต; อารกา ปริวชฺเชยฺย, มคฺคํ สปฺปฏิภยํ ยถา’’ติ. (วิสุทฺธิ. ๑.๕๒) – «Habiendo comprendido que estos son los dieciocho lugares inadecuados, el sabio debe evitarlos a lo lejos, tal como evitaría un camino lleno de peligros». เอวํ อฏฺฐารส เสนาสนานิ ปริวชฺเชตพฺพานีติ วุจฺจนฺติ. ตานิ วชฺเชตฺวา, ยํ ตํ – Se dice que se deben evitar estos dieciocho tipos de alojamientos. Habiéndolos evitado, aquel que es adecuado es el que se describe así: ‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, เสนาสนํ ปญฺจงฺคสมนฺนาคตํ โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, เสนาสนํ นาติทูรํ โหติ, นจฺจาสนฺนํ, คมนาคมนสมฺปนฺนํ, ทิวา อปฺปากิณฺณํ, รตฺตึ อปฺปสทฺทํ อปฺปนิคฺโฆสํ อปฺปฑํสมกสวาตาตปสรีสปสมฺผสฺสํ. ตสฺมึ โข ปน เสนาสเน วิหรนฺตสฺส อปฺปกสิเรน อุปฺปชฺชนฺติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารา. ตสฺมึ โข ปน เสนาสเน เถรา ภิกฺขู วิหรนฺติ พหุสฺสุตา อาคตาคมา ธมฺมธรา วินยธรา มาติกาธรา, เต กาเลน กาลํ อุปสงฺกมิตฺวา ปริปุจฺฉติ ปริปญฺหติ ‘อิทํ, ภนฺเต, กถํ, อิมสฺส โก อตฺโถ’ติ? ตสฺส, เต อายสฺมนฺโต อวิวฏญฺเจว วิวรนฺติ, อนุตฺตานีกตญฺจ อุตฺตานึ กโรนฺติ, อเนกวิหิเตสุ จ กงฺขาฐานิเยสุ ธมฺเมสุ กงฺขํ ปฏิวิโนเทนฺติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, เสนาสนํ ปญฺจงฺคสมนฺนาคตํ โหตี’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๑๑). – «¿Y cómo, monjes, un alojamiento posee cinco factores? Aquí, monjes, el alojamiento no está ni demasiado lejos ni demasiado cerca de la aldea, es de fácil acceso, poco concurrido de día y silencioso de noche, sin ruidos ni clamores, y libre del contacto de tábanos, mosquitos, viento, sol y reptiles. En tal alojamiento, quien reside obtiene sin dificultad los requisitos de mantos, alimentos, morada y medicinas. Además, en dicho alojamiento residen monjes ancianos muy instruidos, conocedores de las escrituras, del Dhamma, del Vinaya y de los resúmenes (mātikā), a quienes puede acercarse de vez en cuando para preguntar e indagar: “Señor, ¿cómo es esto?, ¿cuál es su significado?”. Aquellos venerables le aclaran lo que no estaba claro, le explican lo que no era evidente y disipan sus dudas sobre diversos puntos de la doctrina. De esta manera, monjes, un alojamiento posee cinco factores». เอวํ ปญฺจงฺคสมนฺนาคตํ เสนาสนํ วุตฺตํ. ตถารูปํ เสนาสนํ อุปคมฺม กตสพฺพกิจฺเจน กาเมสุ อาทีนวํ, เนกฺขมฺเม จ อานิสํสํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา พุทฺธสุพุทฺธตาย [Pg.31] ธมฺมสุธมฺมตาย สงฺฆสุปฺปฏิปนฺนตาย จ อนุสฺสรเณน จิตฺตํ ปสาเทตฺวา ยํ ตํ – Así se ha descrito el alojamiento dotado de cinco factores. Habiendo acudido a tal alojamiento y habiendo cumplido con todos sus deberes, reflexionando sobre el peligro de los placeres sensoriales y los beneficios de la renuncia, y habiendo clarificado su mente mediante el recuerdo de la perfecta iluminación del Buda, la excelencia del Dhamma y la buena práctica de la Sangha, debe proceder de la siguiente manera: ‘‘วจสา มนสา เจว, วณฺณสณฺฐานโต ทิสา; โอกาสโต ปริจฺเฉทา, สตฺตธุคฺคหณํ วิทู’’ติ. – «El sabio debe realizar el aprendizaje de siete formas: de palabra, mentalmente, por el color, por la forma, por la dirección, por el lugar y por la delimitación». เอวํ สตฺตวิธํ อุคฺคหโกสลฺลํ; อนุปุพฺพโต, นาติสีฆโต, นาติสณิกโต, วิกฺเขปปฺปฏิพาหนโต, ปณฺณตฺติสมติกฺกมโต, อนุปุพฺพมุญฺจนโต, อปฺปนาโต, ตโย จ สุตฺตนฺตาติ เอวํ ทสวิธํ มนสิการโกสลฺลญฺจ วุตฺตํ. ตํ อปริจฺจชนฺเตน ทฺวตฺตึสาการภาวนา อารภิตพฺพา. เอวญฺหิ อารภโต สพฺพากาเรน ทฺวตฺตึสาการภาวนา สมฺปชฺชติ โน อญฺญถา. Así se describen las siete clases de destreza en el aprendizaje. También se han descrito diez clases de destreza en la atención (manasikāra): en orden sucesivo, no demasiado rápido, no demasiado lento, previniendo la distracción, trascendiendo el concepto (paṇṇatti), soltando lo que no aparece en orden, mediante la absorción (appanā), y considerando los tres discursos (suttas). Sin abandonar esta destreza en la atención, debe iniciarse la meditación de los treinta y dos aspectos. Pues para quien comienza de esta manera, la meditación de los treinta y dos aspectos se perfecciona bajo todos sus aspectos, y no de otra forma. ตตฺถ อาทิโตว ตจปญฺจกํ ตาว คเหตฺวา อปิ เตปิฏเกน ‘‘เกสา โลมา’’ติอาทินา นเยน อนุโลมโต, ตสฺมึ ปคุณีภูเต ‘‘ตโจ ทนฺตา’’ติ เอวมาทินา นเยน ปฏิโลมโต, ตสฺมิมฺปิ ปคุณีภูเต ตทุภยนเยเนว อนุโลมปฺปฏิโลมโต พหิ วิสฏวิตกฺกวิจฺเฉทนตฺถํ ปาฬิปคุณีภาวตฺถญฺจ วจสา โกฏฺฐาสสภาวปริคฺคหตฺถํ มนสา จ อทฺธมาสํ ภาเวตพฺพํ. วจสา หิสฺส ภาวนา พหิ วิสฏวิตกฺเก วิจฺฉินฺทิตฺวา มนสา ภาวนาย ปาฬิปคุณตาย จ ปจฺจโย โหติ, มนสา ภาวนา อสุภวณฺณลกฺขณานํ อญฺญตรวเสน ปริคฺคหสฺส, อถ เตเนว นเยน วกฺกปญฺจกํ อทฺธมาสํ, ตโต ตทุภยมทฺธมาสํ, ตโต ปปฺผาสปญฺจกมทฺธมาสํ, ตโต ตํ ปญฺจกตฺตยมฺปิ อทฺธมาสํ, อถ อนฺเต อวุตฺตมฺปิ มตฺถลุงฺคํ ปถวีธาตุอากาเรหิ สทฺธึ เอกโต ภาวนตฺถํ อิธ ปกฺขิปิตฺวา มตฺถลุงฺคปญฺจกํ อทฺธมาสํ, ตโต ปญฺจกจตุกฺกมฺปิ อทฺธมาสํ, อถ เมทฉกฺกมทฺธมาสํ, ตโต เมทฉกฺเกน สห ปญฺจกจตุกฺกมฺปิ อทฺธมาสํ, อถ มุตฺตฉกฺกมทฺธมาสํ, ตโต สพฺพเมว ทฺวตฺตึสาการมทฺธมาสนฺติ เอวํ ฉ มาเส วณฺณสณฺฐานทิโสกาสปริจฺเฉทโต ววตฺถเปนฺเตน ภาเวตพฺพํ. เอตํ มชฺฌิมปญฺญํ ปุคฺคลํ สนฺธาย วุตฺตํ. มนฺทปญฺเญน ตุ ยาวชีวํ ภาเวตพฺพํ ติกฺขปญฺญสฺส น จิเรเนว ภาวนา สมฺปชฺชตีติ. En esa práctica, comenzando desde el principio, un monje versado en el Tipitaka debe desarrollar durante medio mes el grupo de cinco partes que terminan en la piel (tacapañcaka), tomándolas primero en orden directo mediante el método de 'cabello, vellos', etc. Cuando este orden se vuelve fluido, debe hacerlo en orden inverso mediante el método de 'piel, dientes', etc. Una vez que este también sea fluido, debe practicarse en ambos órdenes, directo e inverso, tanto oralmente para cortar los pensamientos dispersos hacia el exterior y lograr familiaridad con el texto (Pali), como mentalmente para comprender la naturaleza de las partes del cuerpo. Ciertamente, el desarrollo oral sirve como apoyo para cortar los pensamientos dispersos y para el desarrollo mental y la fluidez en el canon; el desarrollo mental sirve como apoyo para la comprensión por medio de uno de los signos del color o de la impureza (asubha). Después, por el mismo método, se debe desarrollar el grupo de los riñones (vakkapañcaka) durante medio mes; luego ambos grupos juntos por medio mes; después el grupo de los pulmones (papphāsapañcaka) por medio mes; luego esos tres grupos de cinco por medio mes. A continuación, aunque no se menciona al final [en el texto original], se debe incluir el cerebro (matthaluṅga) aquí para desarrollarlo junto con los aspectos del elemento tierra, y practicar el grupo del cerebro (matthaluṅgapañcaka) por medio mes; luego el grupo de cinco y de cuatro [anteriores] por medio mes. Después, el grupo de seis que comienza con la grasa (medachakka) por medio mes; luego el grupo de seis de la grasa junto con los de cinco y cuatro por medio mes; después el grupo de seis que comienza con la orina (muttachakka) por medio mes; y finalmente, los treinta y dos aspectos completos por medio mes. Así, durante seis meses, se debe desarrollar la meditación definiéndolos por color, forma, dirección, ubicación y delimitación. Esto se ha dicho con referencia a una persona de sabiduría media. Sin embargo, una persona de sabiduría débil debe desarrollarlo de por vida, mientras que para alguien de sabiduría aguda, el desarrollo se logra en poco tiempo. เอตฺถาห [Pg.32] – ‘‘กถํ ปนายมิมํ ทฺวตฺตึสาการํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปตี’’ติ? อยญฺหิ ‘‘อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย เกสา’’ติ เอวมาทินา นเยน ตจปญฺจกาทิวิภาคโต ทฺวตฺตึสาการํ ภาเวนฺโต เกสา ตาว วณฺณโต กาฬกาติ ววตฺถเปติ, ยาทิสกา วาเนน ทิฏฺฐา โหนฺติ. สณฺฐานโต ทีฆวฏฺฏลิกา ตุลาทณฺฑมิวาติ ววตฺถเปติ. ทิสโต ปน ยสฺมา อิมสฺมึ กาเย นาภิโต อุทฺธํ อุปริมา ทิสา อโธ เหฏฺฐิมาติ วุจฺจติ, ตสฺมา อิมสฺส กายสฺส อุปริมาย ทิสาย ชาตาติ ววตฺถเปติ. โอกาสโต นลาฏนฺตกณฺณจูฬิกคลวาฏกปริจฺฉินฺเน สีสจมฺเม ชาตาติ. ตตฺถ ยถา วมฺมิกมตฺถเก ชาตานิ กุณฺฐติณานิ น ชานนฺติ ‘‘มยํ วมฺมิกมตฺถเก ชาตานี’’ติ; นปิ วมฺมิกมตฺถโก ชานาติ ‘‘มยิ กุณฺฐติณานิ ชาตานี’’ติ; เอวเมว น เกสา ชานนฺติ ‘‘มยํ สีสจมฺเม ชาตา’’ติ, นปิ สีสจมฺมํ ชานาติ ‘‘มยิ เกสา ชาตา’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา อเจตนา อพฺยากตา สุญฺญา ปรมทุคฺคนฺธเชคุจฺฉปฺปฏิกูลา, น สตฺโต น ปุคฺคโลติ ววตฺถเปติ. ปริจฺเฉทโตติ ทุวิโธ ปริจฺเฉโท สภาควิสภาควเสน. ตตฺถ เกสา เหฏฺฐา ปติฏฺฐิตจมฺมตเลน ตตฺถ วีหคฺคมตฺตํ ปวิสิตฺวา ปติฏฺฐิเตน อตฺตโน มูลตเลน จ อุปริ อากาเสน ติริยํ อญฺญมญฺเญน ปริจฺฉินฺนาติ เอวํ สภาคปริจฺเฉทโต, เกสา น อวเสสเอกตึสาการา. อวเสสา เอกตึสา น เกสาติ เอวํ วิสภาคปริจฺเฉทโต จ ววตฺถเปติ. เอวํ ตาว เกเส วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ. Sobre esto se pregunta: '¿Cómo define uno estos treinta y dos aspectos por medio del color y demás?'. Al desarrollar los treinta y dos aspectos mediante la división del grupo de cinco que terminan en la piel y otros, se define primero el cabello por su color como negro, o según se haya visto. Por su forma, se define como una fibra larga y redonda, como una vara de balanza. Por su dirección, dado que en este cuerpo lo que está por encima del ombligo se llama dirección superior y lo que está por debajo es la dirección inferior, se define como nacido en la dirección superior de este cuerpo. Por su ubicación, nace en la piel de la cabeza, delimitada por la frente, las puntas de las orejas y la nuca. Al respecto, así como la hierba que crece en la cima de un hormiguero no sabe 'estoy creciendo en la cima de un hormiguero', ni la cima del hormiguero sabe 'la hierba crece en mí'; del mismo modo, el cabello no sabe 'estoy naciendo en la piel de la cabeza', ni la piel de la cabeza sabe 'el cabello nace en mí'. Estos estados están desprovistos de reflexión y consideración, son carentes de conciencia, indeterminados, vacíos y extremadamente malolientes, detestables y repulsivos; se debe definir que no son un ser ni una persona. En cuanto a la delimitación, hay dos tipos: por lo propio (sabhāga) y por lo ajeno (visabhāga). Allí, el cabello está delimitado por abajo por la superficie de la piel donde está insertado, habiendo penetrado hasta el tamaño de un grano de arroz, por su propia base; por arriba por el espacio, y a los lados entre sí. Esta es la delimitación por lo propio. Se define por la delimitación por lo ajeno considerando que el cabello no es ninguna de las otras treinta y una partes, y las otras treinta y una partes no son el cabello. Así es como se define primero el cabello por el color y demás. อวเสเสสุ โลมา วณฺณโต เยภุยฺเยน นีลวณฺณาติ ววตฺถเปติ, ยาทิสกา วาเนน ทิฏฺฐา โหนฺติ. สณฺฐานโต โอณตจาปสณฺฐานา, อุปริ วงฺกตาลหีรสณฺฐานา วา, ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตา, โอกาสโต หตฺถตลปาทตเล ฐเปตฺวา เยภุยฺเยน อวเสสสรีรจมฺเม ชาตาติ. De las partes restantes, los vellos se definen por su color generalmente como de color oscuro (nīla), o según se hayan visto. Por su forma, tienen la forma de un arco inclinado, o bien la forma de la fibra de una hoja de palmera curvada en la punta. Por su dirección, nacen en ambas direcciones (superior e inferior). Por su ubicación, exceptuando las palmas de las manos y las plantas de los pies, nacen generalmente en la piel del resto del cuerpo. ตตฺถ ยถา ปุราณคามฏฺฐาเน ชาตานิ ทพฺพติณานิ น ชานนฺติ ‘‘มยํ ปุราณคามฏฺฐาเน ชาตานี’’ติ, น จ ปุราณคามฏฺฐานํ ชานาติ ‘‘มยิ ทพฺพติณานิ ชาตานี’’ติ, เอวเมว น โลมา ชานนฺติ ‘‘มยํ สรีรจมฺเม ชาตา’’ติ, นปิ สรีรจมฺมํ ชานาติ ‘‘มยิ โลมา ชาตา’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา อเจตนา อพฺยากตา สุญฺญา [Pg.33] ปรมทุคฺคนฺธเชคุจฺฉปฏิกูลา, น สตฺโต น ปุคฺคโลติ ววตฺถเปติ. ปริจฺเฉทโต เหฏฺฐา ปติฏฺฐิตจมฺมตเลน ตตฺถ ลิกฺขามตฺตํ ปวิสิตฺวา ปติฏฺฐิเตน อตฺตโน มูเลน จ อุปริ อากาเสน ติริยํ อญฺญมญฺเญน ปริจฺฉินฺนาติ ววตฺถเปติ. อยเมเตสํ สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ โลเม วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ. Al respecto, así como la hierba Dabba que crece en el sitio de una aldea antigua no sabe 'estamos creciendo en el sitio de una aldea antigua', ni el sitio de la aldea antigua sabe 'la hierba Dabba crece en mí'; del mismo modo, los vellos no saben 'estamos naciendo en la piel del cuerpo', ni la piel del cuerpo sabe 'los vellos nacen en mí'. Ciertamente, estos estados están desprovistos de reflexión y consideración, son carentes de conciencia, indeterminados, vacíos y extremadamente malolientes, detestables y repulsivos; se debe definir que no son un ser ni una persona. Por su delimitación, se define que por debajo están delimitados por su propia raíz, que se inserta en la piel hasta el tamaño de un huevo de liendre; por arriba por el espacio, y a los lados entre sí. Esta es su delimitación por lo propio (sabhāga), mientras que su delimitación por lo ajeno (visabhāga) es similar a la del cabello. Así se definen los vellos por medio del color y demás. ตโต ปรํ นขา ยสฺส ปริปุณฺณา, ตสฺส วีสติ. เต สพฺเพปิ วณฺณโต มํสวินิมุตฺโตกาเส เสตา, มํสสมฺพนฺเธ ตมฺพวณฺณาติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต ยถาสกปติฏฺฐิโตกาสสณฺฐานา, เยภุยฺเยน มธุกผลฏฺฐิกสณฺฐานา, มจฺฉสกลิกสณฺฐานา วาติ ววตฺถเปติ. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตา, โอกาสโต องฺคุลีนํ อคฺเคสุ ปติฏฺฐิตาติ. Después de eso, las uñas; para quien tiene el conjunto completo, son veinte. Todas ellas se definen por su color como blancas en la parte libre de carne y de color cobrizo en su unión con la carne. Por su forma, tienen la forma de sus respectivas ubicaciones; generalmente tienen la forma de la semilla de una fruta de Madhuka o la forma de escamas de pez. Por su dirección, nacen en ambas direcciones. Por su ubicación, están situadas en las puntas de los dedos de las manos y de los pies. ตตฺถ ยถา นาม คามทารเกหิ ทณฺฑกคฺเคสุ มธุกผลฏฺฐิกา ฐปิตา น ชานนฺติ ‘‘มยํ ทณฺฑกคฺเคสุ ฐปิตา’’ติ, นปิ ทณฺฑกา ชานนฺติ ‘‘อมฺเหสุ มธุกผลฏฺฐิกา ฐปิตา’’ติ; เอวเมว นขา น ชานนฺติ ‘‘มยํ องฺคุลีนํ อคฺเคสุ ปติฏฺฐิตา’’ติ, นปิ องฺคุลิโย ชานนฺติ ‘‘อมฺหากํ อคฺเคสุ นขา ปติฏฺฐิตา’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา อเจตนา…เป… น ปุคฺคโลติ ววตฺถเปติ. ปริจฺเฉทโต เหฏฺฐา มูเล จ องฺคุลิมํเสน, ตตฺถ ปติฏฺฐิตตเลน วา อุปริ อคฺเค จ อากาเสน, อุภโตปสฺเสสุ องฺคุลีนํ อุภโตโกฏิจมฺเมน ปริจฺฉินฺนาติ ววตฺถเปติ. อยเมเตสํ สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ นเข วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ. En cuanto a las uñas, así como las semillas del fruto de madhuka puestas por niños de la aldea en las puntas de palos no saben: ‘estamos puestas en las puntas de los palos’, ni los palos saben: ‘las semillas de madhuka están puestas sobre nosotros’; del mismo modo, las uñas no saben: ‘estamos situadas en las puntas de los dedos’, ni los dedos saben: ‘las uñas están situadas en nuestras puntas’. Pues estos fenómenos carecen de reflexión o intención, son inanimados... y se definen como ‘no son una persona’. En cuanto a su delimitación, se definen como limitadas por abajo, en la base, por la carne de los dedos, o por la superficie donde se apoyan allí; por arriba, en la punta, por el espacio; y a ambos lados, por la piel de los extremos de ambos lados de los dedos. Esta es su delimitación de lo semejante; su delimitación de lo desemejante es igual a la de los cabellos. De esta manera, se definen las uñas por el color y demás aspectos. ตโต ปรํ ทนฺตา ยสฺส ปริปุณฺณา, ตสฺส ทฺวตฺตึส. เต สพฺเพปิ วณฺณโต เสตวณฺณาติ ววตฺถเปติ. ยสฺส สมสณฺฐิตา โหนฺติ, ตสฺส ขรปตฺตจฺฉินฺนสงฺขปฏลมิว สมคนฺถิตเสตกุสุมมกุฬมาลา วิย จ ขายนฺติ. ยสฺส วิสมสณฺฐิตา, ตสฺส ชิณฺณอาสนสาลาปีฐกปฏิปาฏิ วิย นานาสณฺฐานาติ สณฺฐานโต ววตฺถเปติ. เตสญฺหิ อุภยทนฺตปนฺติปริโยสาเนสุ เหฏฺฐโต อุปริโต จ ทฺเว ทฺเว กตฺวา อฏฺฐ ทนฺตา จตุโกฏิกา จตุมูลิกา อาสนฺทิกสณฺฐานา, เตสํ โอรโต เตเนว [Pg.34] กเมน สนฺนิวิฏฺฐา อฏฺฐ ทนฺตา ติโกฏิกา ติมูลิกา สิงฺฆาฏกสณฺฐานา. เตสมฺปิ โอรโต เตเนว กเมน เหฏฺฐโต อุปริโต จ เอกเมกํ กตฺวา จตฺตาโร ทนฺตา ทฺวิโกฏิกา ทฺวิมูลิกา ยานกูปตฺถมฺภินีสณฺฐานา. เตสมฺปิ โอรโต เตเนว กเมน สนฺนิวิฏฺฐา จตฺตาโร ทาฐาทนฺตา เอกโกฏิกา เอกมูลิกา มลฺลิกามกุฬสณฺฐานา. ตโต อุภยทนฺตปนฺติเวมชฺเฌ เหฏฺฐา จตฺตาโร อุปริ จตฺตาโร กตฺวา อฏฺฐ ทนฺตา เอกโกฏิกา เอกมูลิกา ตุมฺพพีชสณฺฐานา. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตา. โอกาสโต อุปริมา อุปริมหนุกฏฺฐิเก อโธโกฏิกา, เหฏฺฐิมา เหฏฺฐิมหนุกฏฺฐิเก อุทฺธํโกฏิกา หุตฺวา ปติฏฺฐิตาติ. Después de eso, los dientes; para quien los tiene completos, hay treinta y dos. Con respecto al color, se definen todos como de color blanco. Para quien están alineados uniformemente, aparecen como una hilera de placas de caracol cortadas con una sierra o como una guirnalda de capullos de jazmín blanco bien entrelazados. Para quien están desalineados, se definen por su forma como poseedores de diversas formas, como una hilera de tablas de un cobertizo de descanso viejo y deteriorado. De esos treinta y dos dientes, en los extremos de ambas hileras de dientes, contando dos en la parte inferior y dos en la superior, hay ocho dientes que tienen cuatro puntas y cuatro raíces, con la forma de un taburete. Detrás de ellos, en el mismo orden, hay ocho dientes situados con tres puntas y tres raíces, con la forma de un trípode. Detrás de ellos, en el mismo orden, contando uno a uno arriba y abajo, hay cuatro dientes con dos puntas y dos raíces, con la forma de los puntales de un carro. Detrás de ellos, situados en el mismo orden, hay cuatro colmillos con una punta y una sola raíz, con la forma de capullos de jazmín real. A partir de allí, en medio de ambas hileras de dientes, contando cuatro abajo y cuatro arriba, hay ocho dientes con una punta y una sola raíz, con la forma de semillas de calabaza amarga. En cuanto a la dirección, han surgido en la dirección superior del cuerpo. En cuanto a su ubicación, los superiores están situados en el hueso de la mandíbula superior con las puntas hacia abajo, y los inferiores están situados en el hueso de la mandíbula inferior con las puntas hacia arriba. ตตฺถ ยถา นวกมฺมิกปุริเสน เหฏฺฐา สิลาตเล ปติฏฺฐาปิตา อุปริมตเล ปเวสิตา ถมฺภา น ชานนฺติ ‘‘มยํ เหฏฺฐาสิลาตเล ปติฏฺฐาปิตา, อุปริมตเล ปเวสิตา’’ติ, น เหฏฺฐาสิลาตลํ ชานาติ ‘‘มยิ ถมฺภา ปติฏฺฐาปิตา’’ติ, น อุปริมตลํ ชานาติ ‘‘มยิ ถมฺภา ปวิฏฺฐา’’ติ; เอวเมว ทนฺตา น ชานนฺติ ‘‘มยํ เหฏฺฐาหนุกฏฺฐิเก ปติฏฺฐิตา, อุปริมหนุกฏฺฐิเก ปวิฏฺฐา’’ติ, นาปิ เหฏฺฐาหนุกฏฺฐิกํ ชานาติ ‘‘มยิ ทนฺตา ปติฏฺฐิตา’’ติ, น อุปริมหนุกฏฺฐิกํ ชานาติ ‘‘มยิ ทนฺตา ปวิฏฺฐา’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต เหฏฺฐา หนุกฏฺฐิกูเปน หนุกฏฺฐิกํ ปวิสิตฺวา ปติฏฺฐิเตน อตฺตโน มูลตเลน จ อุปริ อากาเสน ติริยํ อญฺญมญฺเญน ปริจฺฉินฺนาติ ววตฺถเปติ. อยเมเตสํ สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ ทนฺเต วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ. En ese contexto, así como los pilares establecidos por un constructor sobre un suelo de piedra y encajados en un techo superior no saben: ‘estamos establecidos sobre un suelo de piedra y encajados en un techo superior’, ni el suelo de piedra sabe: ‘los pilares están establecidos sobre mí’, ni el techo superior sabe: ‘los pilares están encajados en mí’; del mismo modo, los dientes no saben: ‘estamos situados en la mandíbula inferior y encajados en la mandíbula superior’, ni la mandíbula inferior sabe: ‘los dientes están situados en mí’, ni la mandíbula superior sabe: ‘los dientes están encajados en mí’. Pues estos fenómenos carecen de reflexión o intención... y no son una persona. En cuanto a su delimitación, se definen como limitados por abajo por su propia base, que está situada habiendo entrado en el hueso de la mandíbula a través del hueco del hueso maxilar; por arriba, por el espacio; y lateralmente, unos por otros. Esta es su delimitación de lo semejante; su delimitación de lo desemejante es igual a la de los cabellos. De esta manera, se definen los dientes por el color y demás aspectos. ตโต ปรํ อนฺโตสรีเร นานากุณปสญฺจยปฺปฏิจฺฉาทกํ ตโจ วณฺณโต เสโตติ ววตฺถเปติ. โส หิ ยทิปิ ฉวิราครญฺชิตตฺตา กาฬโกทาตาทิวณฺณวเสน นานาวณฺโณ วิย ทิสฺสติ, ตถาปิ สภาควณฺเณน เสโต เอว. โส ปนสฺส เสตภาโว อคฺคิชาลาภิฆาตปหรณปหาราทีหิ วิทฺธํสิตาย ฉวิยา ปากโฏ โหติ. สณฺฐานโต สงฺเขเปน กญฺจุกสณฺฐาโน, วิตฺถาเรน นานาสณฺฐาโนติ. ตถา หิ ปาทงฺคุลิตฺตโจ โกสการกโกสสณฺฐาโน, ปิฏฺฐิปาทตฺตโจ ปุฏพทฺธูปาหนสณฺฐาโน, ชงฺฆตฺตโจ ภตฺตปุฏกตาลปณฺณสณฺฐาโน[Pg.35], อูรุตฺตโจ ตณฺฑุลภริตทีฆตฺถวิกสณฺฐาโน, อานิสทตฺตโจ อุทกปูริตปฏปริสฺสาวนสณฺฐาโน, ปิฏฺฐิตฺตโจ ผลโกนทฺธจมฺมสณฺฐาโน, กุจฺฉิตฺตโจ วีณาโทณิโกนทฺธจมฺมสณฺฐาโน, อุรตฺตโจ เยภุยฺเยน จตุรสฺสสณฺฐาโน, ทฺวิพาหุตฺตโจ ตูณีโรนทฺธจมฺมสณฺฐาโน, ปิฏฺฐิหตฺถตฺตโจ ขุรโกสสณฺฐาโน ผณกตฺถวิกสณฺฐาโน วา, หตฺถงฺคุลิตฺตโจ กุญฺจิกาโกสสณฺฐาโน, คีวตฺตโจ คลกญฺจุกสณฺฐาโน, มุขตฺตโจ ฉิทฺทาวฉิทฺทกิมิกุลาวกสณฺฐาโน, สีสตฺตโจ ปตฺตตฺถวิกสณฺฐาโนติ. Después de eso, la piel, que cubre el cúmulo de diversas impurezas dentro del cuerpo, se define por su color como blanca. Pues aunque debido a estar teñida por el deseo hacia la piel externa parezca tener diversos colores como negro, blanco, etc., en su color natural es únicamente blanca. Esa blancura suya se hace evidente cuando la epidermis es destruida por el contacto con llamas de fuego, golpes, heridas y otros factores. En cuanto a la forma, brevemente tiene forma de túnica; detalladamente tiene diversas formas. Así, la piel de los dedos de los pies tiene forma de capullos de gusano de seda; la piel del dorso del pie tiene forma de un zapato atado; la piel de la pantorrilla tiene forma de una hoja de palmera que envuelve una porción de arroz; la piel del muslo tiene forma de un saco largo lleno de granos de arroz; la piel de las nalgas tiene forma de un filtro de agua de tela lleno de agua; la piel de la espalda tiene forma de cuero extendido sobre una tabla; la piel del vientre tiene forma de cuero extendido sobre la caja de un laúd; la piel del pecho es mayormente de forma cuadrada; la piel de ambos brazos tiene la forma de un estuche de cuero para flechas; la piel del dorso de la mano tiene forma de estuche de navaja o de bolsa para peine; la piel de los dedos de la mano tiene forma de estuche para llaves; la piel del cuello tiene forma de cuello de túnica; la piel de la cara tiene forma de un nido de gusanos lleno de agujeros; y la piel de la cabeza tiene forma de bolsa para un cuenco de limosnas. ตจปริคฺคณฺหเกน จ โยคาวจเรน อุตฺตโรฏฺฐโต ปฏฺฐาย ตจสฺส มํสสฺส จ อนฺตเรน จิตฺตํ เปเสนฺเตน ปฐมํ ตาว มุขตฺตโจ ววตฺถเปตพฺโพ, ตโต สีสตฺตโจ, อถ พหิคีวตฺตโจ, ตโต อนุโลเมน ปฏิโลเมน จ ทกฺขิณหตฺถตฺตโจ. อถ เตเนว กเมน วามหตฺถตฺตโจ, ตโต ปิฏฺฐิตฺตโจ, อถ อานิสทตฺตโจ, ตโต อนุโลเมน ปฏิโลเมน จ ทกฺขิณปาทตฺตโจ, อถ วามปาทตฺตโจ, ตโต วตฺถิอุทรหทยอพฺภนฺตรคีวตฺตโจ, ตโต เหฏฺฐิมหนุกตฺตโจ, อถ อธโรฏฺฐตฺตโจ. เอวํ ยาว ปุน อุปริ โอฏฺฐตฺตโจติ. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาโต. โอกาสโต สกลสรีรํ ปริโยนนฺธิตฺวา ฐิโตติ. El yogāvacara que discierne la piel, dirigiendo la mente entre la piel y la carne, debe delimitar primero la piel de la cara comenzando desde el labio superior; luego la piel de la cabeza, después la piel de la parte exterior del cuello y luego, en orden directo e inverso, la piel del brazo derecho. Después, siguiendo ese mismo orden, la piel del brazo izquierdo; luego la piel de la espalda; después la piel de las nalgas; luego, en orden directo e inverso, la piel de la pierna derecha; luego la piel de la pierna izquierda; después la piel de la vejiga, del vientre, del corazón y del interior del cuello; luego la piel de la mandíbula inferior y, finalmente, la piel del labio inferior. Así, de nuevo hasta la piel del labio superior. En cuanto a la dirección, nace en las dos direcciones [superior e inferior]. En cuanto al espacio, se sitúa envolviendo todo el cuerpo. ตตฺถ ยถา อลฺลจมฺมปริโยนทฺธาย เปฬาย น อลฺลจมฺมํ ชานาติ ‘‘มยา เปฬา ปริโยนทฺธา’’ติ, นปิ เปฬา ชานาติ ‘‘อหํ อลฺลจมฺเมน ปริโยนทฺธา’’ติ; เอวเมว น ตโจ ชานาติ ‘‘มยา อิทํ จาตุมหาภูติกํ สรีรํ โอนทฺธ’’นฺติ, นปิ อิทํ จาตุมหาภูติกํ สรีรํ ชานาติ ‘‘อหํ ตเจน โอนทฺธ’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. เกวลํ ตุ – Al respecto, así como en un cofre envuelto con cuero húmedo, el cuero húmedo no sabe: «Yo he envuelto el cofre», ni el cofre sabe: «Yo he sido envuelto por cuero húmedo»; de la misma manera, la piel no sabe: «Yo he envuelto este cuerpo compuesto por los cuatro grandes elementos», ni este cuerpo compuesto por los cuatro grandes elementos sabe: «Yo he sido envuelto por la piel». Pues estos estados están desprovistos de intención y reflexión... [p]... no son una persona. Sino que simplemente — ‘‘อลฺลจมฺมปฏิจฺฉนฺโน, นวทฺวาโร มหาวโณ; สมนฺตโต ปคฺฆรติ, อสุจิปูติคนฺธิโย’’ติ. «Cubierto por piel húmeda, con nueve aberturas, es una gran llaga; por todas partes supura impurezas y tiene un olor fétido y putrefacto». ปริจฺเฉทโต เหฏฺฐา มํเสน ตตฺถ ปติฏฺฐิตตเลน วา อุปริ ฉวิยา ปริจฺฉินฺโนติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ ตจํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ. En cuanto a su delimitación, delimita que por debajo está limitado por la carne o por la superficie donde se apoya, y por encima por la epidermis. Esta es su delimitación de lo semejante; su delimitación de lo desemejante es igual a la de los cabellos. Así delimita la piel por su color y demás características. ตโต [Pg.36] ปรํ สรีเร นวเปสิสตปฺปเภทํ มํสํ วณฺณโต รตฺตํ ปาลิภทฺทกปุปฺผสนฺนิภนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต นานาสณฺฐานนฺติ. ตถา หิ ตตฺถ ชงฺฆมํสํ ตาลปตฺตปุฏภตฺตสณฺฐานํ, อวิกสิตเกตกีมกุฬสณฺฐานนฺติปิ เกจิ. อูรุมํสํ สุธาปิสนนิสทโปตกสณฺฐานํ, อานิสทมํสํ อุทฺธนโกฏิสณฺฐานํ, ปิฏฺฐิมํสํ ตาลคุฬปฏลสณฺฐานํ, ผาสุกทฺวยมํสํ วํสมยโกฏฺฐกุจฺฉิปเทสมฺหิ ตนุมตฺติกาเลปสณฺฐานํ, ถนมํสํ วฏฺเฏตฺวา อวกฺขิตฺตทฺธมตฺติกาปิณฺฑสณฺฐานํ, ทฺเวพาหุมํสํ นงฺคุฏฺฐสีสปาเท เฉตฺวา นิจฺจมฺมํ กตฺวา ฐปิตมหามูสิกสณฺฐานํ, มํสสูนกสณฺฐานนฺติปิ เอเก. คณฺฑมํสํ คณฺฑปฺปเทเส ฐปิตกรญฺชพีชสณฺฐานํ, มณฺฑูกสณฺฐานนฺติปิ เอเก. ชิวฺหามํสํ นุหีปตฺตสณฺฐานํ, นาสามํสํ โอมุขนิกฺขิตฺตปณฺณโกสสณฺฐานํ, ๐.อกฺขิกูปมํสํ อทฺธปกฺกอุทุมฺพรสณฺฐานํ, สีสมํสํ ปตฺตปจนกฏาหตนุเลปสณฺฐานนฺติ. มํสปริคฺคณฺหเกน จ โยคาวจเรน เอตาเนว โอฬาริกมํสานิ สณฺฐานโต ววตฺถเปตพฺพานิ. เอวญฺหิ ววตฺถาปยโต สุขุมานิ มํสานิ ญาณสฺส อาปาถํ อาคจฺฉนฺตีติ. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตํ. โอกาสโต สาธิกานิ ตีณิ อฏฺฐิสตานิ อนุลิมฺปิตฺวา ฐิตนฺติ. Después de esto, en el cuerpo, se delimita la carne, que consta de novecientas piezas, por su color como rojo, semejante a la flor de pālibhadda. Por su forma, tiene diversas formas. Pues, en ese conjunto, la carne de la pantorrilla tiene la forma de arroz envuelto en una hoja de palma; otros dicen que tiene la forma de un capullo de flor de ketakī aún no abierto. La carne del muslo tiene la forma de una piedra de moler mortero de cal; la carne de las nalgas tiene la forma de la esquina de un horno; la carne de la espalda tiene la forma de una mitad de semilla de palma; la carne de ambos costados tiene la forma de una fina capa de arcilla aplicada sobre el vientre de un granero hecho de bambú; la carne del pecho tiene la forma de una bola de arcilla húmeda arrojada después de ser redondeada; la carne de ambos brazos tiene la forma de un gran ratón al que se le ha quitado la piel tras cortarle la cola, la cabeza y las patas; otros dicen que tiene la forma de una pieza de carne puesta en un espetón. La carne de las mejillas tiene la forma de una semilla de karañja colocada en el área de la mejilla; otros dicen que tiene la forma de una rana. La carne de la lengua tiene la forma de una hoja de nuhī; la carne de la nariz tiene la forma de un estuche de hojas colocado boca abajo; la carne de las cuencas de los ojos tiene la forma de un higo de udumbara medio maduro; la carne de la cabeza tiene la forma de una capa de arcilla aplicada sobre el cuenco de un alfarero. El yogāvacara que discierne la carne debe delimitar estas carnes groseras por su forma. Al delimitar así, las carnes sutiles aparecen ante su conocimiento. En cuanto a la dirección, nace en las dos direcciones. En cuanto al espacio, se sitúa recubriendo los trescientos huesos y algo más. ตตฺถ ยถา ถูลมตฺติกานุลิตฺตาย ภิตฺติยา น ถูลมตฺติกา ชานาติ ‘‘มยา ภิตฺติ อนุลิตฺตา’’ติ, นปิ ภิตฺติ ชานาติ ‘‘อหํ ถูลมตฺติกาย อนุลิตฺตา’’ติ, เอวเมวํ น นวเปสิสตปฺปเภทํ มํสํ ชานาติ ‘‘มยา อฏฺฐิสตตฺตยํ อนุลิตฺต’’นฺติ, นปิ อฏฺฐิสตตฺตยํ ชานาติ ‘‘อหํ นวเปสิสตปฺปเภเทน มํเสน อนุลิตฺต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. เกวลํ ตุ – Al respecto, así como en una pared revocada con arcilla espesa, la arcilla espesa no sabe: «Yo he revocado la pared», ni la pared sabe: «Yo he sido revocada con arcilla espesa»; de la misma manera, la carne dividida en novecientas piezas no sabe: «Yo he recubierto los trescientos huesos», ni los trescientos huesos saben: «Yo he sido recubierto por la carne dividida en novecientas piezas». Pues estos estados están desprovistos de intención y reflexión... [p]... no son una persona. Sino que simplemente — ‘‘นวเปสิสตา มํสา, อนุลิตฺตา กเฬวรํ; นานากิมิกุลากิณฺณํ, มีฬฺหฏฺฐานํว ปูติก’’นฺติ. «Novecientos trozos de carne recubren el cadáver; lleno de diversas familias de gusanos, es fétido como un lugar de excrementos». ปริจฺเฉทโต เหฏฺฐา อฏฺฐิสงฺฆาเฏน ตตฺถ ปติฏฺฐิตตเลน วา อุปริ ตเจน ติริยํ อญฺญมญฺเญน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ มํสํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ. En cuanto a su delimitación, delimita que por debajo está limitado por el conjunto de huesos o por la superficie donde se apoya, por encima por la piel y transversalmente por las partes adyacentes. Esta es su delimitación de lo semejante; su delimitación de lo desemejante es igual a la de los cabellos. Así delimita la carne por su color y demás características. ตโต ปรํ สรีเร นวสตปฺปเภทา นฺหารู วณฺณโต เสตาติ ววตฺถเปติ, มธุวณฺณาติปิ เอเก. สณฺฐานโต นานาสณฺฐานาติ. ตถา [Pg.37] หิ ตตฺถ มหนฺตา มหนฺตา นฺหารู กนฺทลมกุฬสณฺฐานา, ตโต สุขุมตรา สูกรวาคุรรชฺชุสณฺฐานา, ตโต อณุกตรา ปูติลตาสณฺฐานา, ตโต อณุกตรา สีหฬมหาวีณาตนฺติสณฺฐานา, ตโต อณุกตรา ถูลสุตฺตกสณฺฐานา, หตฺถปิฏฺฐิปาทปิฏฺฐีสุ นฺหารู สกุณปาทสณฺฐานา, สีเส นฺหารู คามทารกานํ สีเส ฐปิตวิรฬตรทุกูลสณฺฐานา, ปิฏฺฐิยา นฺหารู เตเมตฺวา อาตเป ปสาริตมจฺฉชาลสณฺฐานา, อวเสสา อิมสฺมึ สรีเร ตํตํองฺคปจฺจงฺคานุคตา นฺหารู สรีเร ปฏิมุกฺกชาลกญฺจุกสณฺฐานาติ. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตา. เตสุ จ ทกฺขิณกณฺณจูฬิกโต ปฏฺฐาย ปญฺจ กณฺฑรนามกา มหานฺหารู ปุรโต จ ปจฺฉโต จ วินนฺธมานา วามปสฺสํ คตา, วามกณฺณจูฬิกโต ปฏฺฐาย ปญฺจ ปุรโต จ ปจฺฉโต จ วินนฺธมานา ทกฺขิณปสฺสํ คตา, ทกฺขิณคลวาฏกโต ปฏฺฐาย ปญฺจ ปุรโต จ ปจฺฉโต จ วินนฺธมานา วามปสฺสํ คตา, วามคลวาฏกโต ปฏฺฐาย ปญฺจ ปุรโต จ ปจฺฉโต จ วินนฺธมานา ทกฺขิณปสฺสํ คตา, ทกฺขิณหตฺถํ วินนฺธมานา ปุรโต จ ปจฺฉโต จ ปญฺจ ปญฺจาติ ทส กณฺฑรนามกา เอว มหานฺหารู อารุฬฺหา. ตถา วามหตฺถํ, ทกฺขิณปาทํ, วามปาทญฺจาติ เอวเมเต สฏฺฐิ มหานฺหารู สรีรธารกา สรีรนิยามกาติปิ ววตฺถเปติ. โอกาสโต สกลสรีเร อฏฺฐิจมฺมานํ อฏฺฐิมํสานญฺจ อนฺตเร อฏฺฐีนิ อาพนฺธมานา ฐิตาติ. Después de esto, con respecto al cuerpo, uno define los novecientos tipos de tendones como blancos por su color; algunos maestros dicen que también tienen el color de la miel. Por su forma, poseen diversas configuraciones. En efecto, entre ellos, los tendones muy grandes tienen la forma de capullos de jazmín; los más sutiles que esos tienen la forma de cuerdas de una trampa para jabalíes; los más pequeños que esos tienen la forma de la enredadera pūtilatā; los más pequeños que esos tienen la forma de las cuerdas de la gran arpa de Ceilán; los más pequeños que esos tienen la forma de hilos gruesos. Los tendones en el dorso de las manos y de los pies tienen la forma de patas de pájaro. Los tendones en la cabeza tienen la forma de una tela de lino fino colocada de manera dispersa sobre la cabeza de los niños de la aldea. Los tendones en la espalda tienen la forma de una red de pesca mojada y extendida al sol. El resto de los tendones que recorren los diversos miembros y extremidades en este cuerpo tienen la forma de una túnica de malla ajustada al cuerpo. En cuanto a su dirección, se originan en las dos direcciones (superior e inferior). Entre ellos, comenzando desde la parte superior de la oreja derecha, cinco grandes tendones llamados kaṇḍara, entrelazándose por el frente y por detrás, van hacia el costado izquierdo. Comenzando desde la parte superior de la oreja izquierda, cinco grandes tendones, entrelazándose por el frente y por detrás, van hacia el costado derecho. Comenzando desde el lado derecho del cuello, cinco grandes tendones, entrelazándose por el frente y por detrás, van hacia el costado izquierdo. Comenzando desde el lado izquierdo del cuello, cinco grandes tendones, entrelazándose por el frente y por detrás, van hacia el costado derecho. Diez grandes tendones llamados kaṇḍara, cinco por el frente y cinco por detrás, se extienden entrelazando el brazo derecho. Del mismo modo en el brazo izquierdo, en la pierna derecha y en la pierna izquierda. Así, uno define estos sesenta grandes tendones como los sostenedores y reguladores del cuerpo. Por su ubicación, se encuentran en todo el cuerpo, situados entre los huesos y la piel, y entre los huesos y la carne, permaneciendo allí para unir los huesos. ตตฺถ ยถา วลฺลิสนฺตานพทฺเธสุ กุฏฺฏทารูสุ น วลฺลิสนฺตานา ชานนฺติ ‘‘อมฺเหหิ กุฏฺฏทารูนิ อาพทฺธานี’’ติ, นปิ กุฏฺฏทารูนิ ชานนฺติ ‘‘มยํ วลฺลิสนฺตาเนหิ อาพทฺธานี’’ติ; เอวเมว น นฺหารู ชานนฺติ ‘‘อมฺเหหิ ตีณิ อฏฺฐิสตานิ อาพทฺธานี’’ติ, นปิ ตีณิ อฏฺฐิสตานิ ชานนฺติ ‘‘มยํ นฺหารูหิ อาพทฺธานี’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. เกวลํ ตุ – Al respecto, así como en las maderas de una pared atadas con enredaderas, las enredaderas no saben: 'nosotras atamos las maderas de la pared', ni las maderas de la pared saben: 'estamos atadas por enredaderas'; de la misma manera, los tendones no saben: 'nosotros atamos los trescientos huesos', ni los trescientos huesos saben: 'estamos atados por los tendones'. Pues estos fenómenos están desprovistos de intención y reflexión... (pe)... no son un ser. Sino que simplemente: ‘‘นวนฺหารุสตา โหนฺติ, พฺยามมตฺเต กเฬวเร; พนฺธนฺติ อฏฺฐิสงฺฆาฏํ, อคารมิว วลฺลิโย’’ติ. 'Hay novecientos tendones en el cuerpo de una braza de extensión; ellos atan el conjunto de los huesos, como las enredaderas atan una casa'. ปริจฺเฉทโต เหฏฺฐา ตีหิ อฏฺฐิสเตหิ ตตฺถ ปติฏฺฐิตตเลหิ วา อุปริ ตจมํเสหิ ติริยํ อญฺญมญฺเญน ปริจฺฉินฺนาติ ววตฺถเปติ. อยเมเตสํ สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ นฺหารู วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ. Por su delimitación, uno define que por abajo están delimitados por los trescientos huesos sobre los cuales se apoyan, por arriba por la piel y la carne, y transversalmente unos por otros. Esta es su delimitación de lo semejante; pero su delimitación de lo desemejante es igual a la de los cabellos. Así es como uno define los novecientos tendones por su color y demás atributos. ตโต [Pg.38] ปรํ สรีเร ทฺวตฺตึสทนฺตฏฺฐิกานํ วิสุํ คหิตตฺตา เสสานิ จตุสฏฺฐิ หตฺถฏฺฐิกานิ จตุสฏฺฐิ ปาทฏฺฐิกานิ จตุสฏฺฐิ มุทุกฏฺฐิกานิ มํสนิสฺสิตานิ ทฺเว ปณฺหิกฏฺฐีนิ เอเกกสฺมึ ปาเท ทฺเว ทฺเว โคปฺผกฏฺฐิกานิ ทฺเว ชงฺฆฏฺฐิกานิ เอกํ ชณฺณุกฏฺฐิ เอกํ อูรุฏฺฐิ ทฺเว กฏิฏฺฐีนิ อฏฺฐารส ปิฏฺฐิกณฺฏกฏฺฐีนิ จตุวีสติ ผาสุกฏฺฐีนิ จุทฺทส อุรฏฺฐีนิ เอกํ หทยฏฺฐิ ทฺเว อกฺขกฏฺฐีนิ ทฺเว ปิฏฺฐิพาหฏฺฐีนิ ทฺเว พาหฏฺฐีนิ ทฺเว ทฺเว อคฺคพาหฏฺฐีนิ สตฺต คีวฏฺฐีนิ ทฺเว หนุกฏฺฐีนิ เอกํ นาสิกฏฺฐิ ทฺเว อกฺขิฏฺฐีนิ ทฺเว กณฺณฏฺฐีนิ เอกํ นลาฏฏฺฐิ เอกํ มุทฺธฏฺฐิ นว สีสกปาลฏฺฐีนีติ เอวมาทินา นเยน วุตฺตปฺปเภทานิ อฏฺฐีนิ สพฺพาเนว วณฺณโต เสตานีติ ววตฺถเปติ. Después de eso, habiendo tomado por separado los treinta y dos huesos de los dientes, uno define los huesos restantes en el cuerpo según su tipo mencionado: sesenta y cuatro huesos de las manos, sesenta y cuatro huesos de los pies, sesenta y cuatro huesos blandos conectados a la carne, dos huesos de los talones, dos huesos de los tobillos en cada pie, dos huesos de las piernas (tibias), un hueso de la rodilla (rótula), un hueso del muslo (fémur), dos huesos de la cadera, dieciocho huesos de la columna vertebral, veinticuatro costillas, catorce huesos del pecho, un hueso del corazón (esternón), dos clavículas, dos omóplatos, dos huesos del brazo (húmeros), dos pares de huesos del antebrazo, siete huesos del cuello, dos huesos de la mandíbula, un hueso de la nariz, dos huesos de las órbitas oculares, dos huesos de los oídos, un hueso de la frente, un hueso de la coronilla y nueve huesos del cráneo. De esta manera, uno define que todos los huesos son blancos por su color. สณฺฐานโต นานาสณฺฐานานิ. ตถา หิ ตตฺถ อคฺคปาทงฺคุลิยฏฺฐีนิ กตกพีชสณฺฐานานิ, ตทนนฺตรานิ องฺคุลีนํ มชฺฌปพฺพฏฺฐีนิ อปริปุณฺณปนสฏฺฐิสณฺฐานานิ, มูลปพฺพฏฺฐีนิ ปณวสณฺฐานานิ, โมรสกลิสณฺฐานานีติปิ เอเก. ปิฏฺฐิปาทฏฺฐีนิ โกฏฺฏิตกนฺทลกนฺทราสิสณฺฐานานิ ปณฺหิกฏฺฐีนิ เอกฏฺฐิตาลผลพีชสณฺฐานานิ, โคปฺผกฏฺฐีนิ เอกโตพทฺธกีฬาโคฬกสณฺฐานานิ, ชงฺฆฏฺฐิเกสุ ขุทฺทกํ ธนุทณฺฑสณฺฐานํ, มหนฺตํ ขุปฺปิปาสามิลาตธมนิปิฏฺฐิสณฺฐานํ, ชงฺฆฏฺฐิกสฺส โคปฺผกฏฺฐิเกสุ ปติฏฺฐิตฏฺฐานํ อปนีตตจขชฺชูรีกฬีรสณฺฐานํ, ชงฺฆฏฺฐิกสฺส ชณฺณุกฏฺฐิเก ปติฏฺฐิตฏฺฐานํ มุทิงฺคมตฺถกสณฺฐานํ ชณฺณุกฏฺฐิ เอกปสฺสโต ฆฏฺฏิตเผณสณฺฐานํ, อูรุฏฺฐีนิ ทุตฺตจฺฉิตวาสิผรสุทณฺฑสณฺฐานานิ, อูรุฏฺฐิกสฺส กฏฏฺฐิเก ปติฏฺฐิตฏฺฐานํ สุวณฺณการานํ อคฺคิชาลนกสลากาพุนฺทิสณฺฐานํ, ตปฺปติฏฺฐิโตกาโส อคฺคจฺฉินฺนปุนฺนาคผลสณฺฐาโน, กฏิฏฺฐีนิ ทฺเวปิ เอกาพทฺธานิ หุตฺวา กุมฺภกาเรหิ กตจุลฺลิสณฺฐานานิ, ตาปสภิสิกาสณฺฐานานีติปิ เอเก. อานิสทฏฺฐีนิ เหฏฺฐามุขฐปิตสปฺปผณสณฺฐานานิ, สตฺตฏฺฐฏฺฐาเนสุ ฉิทฺทาวฉิทฺทานิ อฏฺฐารส ปิฏฺฐิกณฺฏกฏฺฐีนิ อพฺภนฺตรโต อุปรูปริ ฐปิตสีสกปฏฺฏเวฐกสณฺฐานานิ, พาหิรโต วฏฺฏนาวลิสณฺฐานานิ, เตสํ อนฺตรนฺตรา กกจทนฺตสทิสานิ ทฺเว ตีณิ กณฺฏกานิ โหนฺติ, จตุวีสติยา [Pg.39] ผาสุกฏฺฐีสุ ปริปุณฺณานิ ปริปุณฺณสีหฬทาตฺตสณฺฐานานิ, อปริปุณฺณานิ อปริปุณฺณสีหฬทาตฺตสณฺฐานานิ, สพฺพาเนว โอทาตกุกฺกุฏสฺส ปสาริตปกฺขทฺวยสณฺฐานานีติปิ เอเก. จุทฺทส อุรฏฺฐีนิ ชิณฺณสนฺทมานิกผลกปนฺติสณฺฐานานิ, หทยฏฺฐิ ทพฺพิผณสณฺฐานํ, อกฺขกฏฺฐีนิ ขุทฺทกโลหวาสิทณฺฑสณฺฐานานิ, เตสํ เหฏฺฐา อฏฺฐิ อทฺธจนฺทสณฺฐานํ, ปิฏฺฐิพาหฏฺฐีนิ ผรสุผณสณฺฐานานิ, อุปฑฺฒจฺฉินฺนสีหฬกุทาลสณฺฐานานีติปิ เอเก. พาหฏฺฐีนิ อาทาสทณฺฑสณฺฐานานิ, มหาวาสิทณฺฑสณฺฐานานีติปิ เอเก. อคฺคพาหฏฺฐีนิ ยมกตาลกนฺทสณฺฐานานิ, มณิพนฺธฏฺฐีนิ เอกโต อลฺลิยาเปตฺวา ฐปิตสีสกปฏฺฏเวฐกสณฺฐานานิ, ปิฏฺฐิหตฺถฏฺฐีนิ โกฏฺฏิตกนฺทลกนฺทราสิสณฺฐานานิ, หตฺถงฺคุลิมูลปพฺพฏฺฐีนิ ปณวสณฺฐานานิ, มชฺฌปพฺพฏฺฐีนิ อปริปุณฺณปนสฏฺฐิสณฺฐานานิ, อคฺคปพฺพฏฺฐีนิ กตกพีชสณฺฐานานิ, สตฺต คีวฏฺฐีนิ ทณฺเฑ วิชฺฌิตฺวา ปฏิปาฏิยา ฐปิตวํสกฬีรขณฺฑสณฺฐานานิ, เหฏฺฐิมหนุกฏฺฐิ กมฺมารานํ อโยกูฏโยตฺตกสณฺฐานํ, อุปริมหนุกฏฺฐิ อวเลขนสตฺถกสณฺฐานํ, อกฺขินาสกูปฏฺฐีนิ อปนีตมิญฺชตรุณตาลฏฺฐิสณฺฐานานิ, นลาฏฏฺฐิ อโธมุขฐปิตภินฺนสงฺขกปาลสณฺฐานํ, กณฺณจูฬิกฏฺฐีนิ นฺหาปิตขุรโกสสณฺฐานานิ, นลาฏกณฺณจูฬิกานํ อุปริ ปฏฺฏพนฺธโนกาเส อฏฺฐิพหลฆฏปุณฺณปฏปิโลติกขณฺฑสณฺฐานํ, มุทฺธนฏฺฐิ มุขจฺฉินฺนวงฺกนาฬิเกรสณฺฐานํ, สีสฏฺฐีนิ สิพฺเพตฺวา ฐปิตชชฺชราลาพุกฏาหสณฺฐานานีติ. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตานิ. En cuanto a la forma, tienen diversas formas. Pues así, entre ellos, los huesos de las puntas de los dedos de los pies tienen la forma de semillas de kataka; los huesos de las falanges medias de los dedos que siguen a aquellos tienen la forma de semillas de jaca inmaduras; los huesos de las falanges basales tienen la forma de tambores paṇava, y algunos dicen que tienen la forma de una vértebra del cuello de un pavo real. Los huesos del metatarso tienen la forma de un montón de raíces de lirio machacadas; los huesos del talón tienen la forma de una semilla de palma de un solo hueso; los huesos del tobillo tienen la forma de un conjunto de canicas atadas juntas; entre los huesos de la pierna, el pequeño tiene la forma de un arco, y el grande tiene la forma del lomo de una pitón marchita por el hambre y la sed; el lugar donde el hueso de la pierna se apoya en los huesos del tobillo tiene la forma de un brote de palmera datilera pelado; el lugar donde el hueso de la pierna se apoya en el hueso de la rodilla tiene la forma de la superficie de un tambor mudiṅga; el hueso de la rodilla, por un lado, tiene la forma de un bulto de espuma golpeado; los huesos del muslo tienen la forma del mango de una azuela o hacha mal labrada; el lugar donde el hueso del muslo se apoya en el hueso de la cadera tiene la forma del instrumento de los orfebres para avivar el fuego; el lugar de dicho apoyo tiene la forma de un fruto de punnāga con la punta cortada; los dos huesos de la cadera, al estar unidos, tienen la forma de la parte superior de un horno hecho por alfareros, aunque algunos dicen que tienen la forma del aro de meditación de un asceta. Los huesos de las nalgas tienen la forma de la capucha de una cobra colocada boca abajo; los dieciocho huesos de la columna vertebral, perforados en siete u ocho lugares, tienen por dentro la forma de herramientas de plomo planas para perforar colocadas una sobre otra, y por fuera tienen la forma de una hilera de nudos de bambú redondos; entre ellos hay dos o tres puntas similares a los dientes de una sierra; de las veinticuatro costillas, las completas tienen la forma de una hoz cingalesa bien formada, las incompletas tienen la forma de una hoz cingalesa imperfecta, y algunos dicen que todas tienen la forma de las dos alas extendidas de un gallo blanco. Los catorce huesos del pecho tienen la forma de una hilera de tablas de una litera vieja; el hueso del corazón tiene la forma de la hoja de un cucharón; las clavículas tienen la forma del mango de una pequeña azuela de hierro; el hueso debajo de ellas tiene la forma de una media luna; los omóplatos tienen la forma de la hoja de un hacha, aunque algunos dicen que tienen la forma de una azada cingalesa rota por la mitad. Los huesos del brazo tienen la forma del mango de un espejo, aunque algunos dicen que tienen la forma del mango de una gran azuela. Los huesos del antebrazo tienen la forma de un par de brotes de palma; los huesos de la muñeca tienen la forma de herramientas de plomo planas para perforar colocadas juntas; los huesos del metacarpo tienen la forma de un montón de raíces de lirio machacadas; en los dedos de la mano, los huesos de las falanges basales tienen la forma de tambores paṇava, las falanges medias la forma de semillas de jaca inmaduras, y las falanges distales la forma de semillas de kataka; los siete huesos del cuello tienen la forma de trozos de brotes de bambú atravesados por una vara y colocados en fila; la mandíbula inferior tiene la forma de la herramienta de hierro de los herreros; la mandíbula superior tiene la forma de un pequeño cuchillo para pelar caña de azúcar; los huesos de las cuencas de los ojos y la nariz tienen la forma de semillas de palma joven sin el núcleo; el hueso de la frente tiene la forma de un fragmento de caracola colocado boca abajo; los huesos de las sienes tienen la forma de la caja de la navaja de un barbero; arriba de la frente y las sienes, en el lugar donde se ata la venda frontal, el hueso tiene la forma de un trozo de tela gruesa colocado sobre una vasija de agua llena; el hueso de la coronilla tiene la forma de un coco curvado con la parte superior cortada; los huesos del cráneo tienen la forma de un recipiente de calabaza vieja cosido y colocado. En cuanto a la dirección, se originan en dos direcciones. โอกาสโต อวิเสเสน สกลสรีเร ฐิตานิ, วิเสเสน ตุ สีสฏฺฐีนิ คีวฏฺฐิเกสุ ปติฏฺฐิตานิ, คีวฏฺฐีนิ ปิฏฺฐิกณฺฏกฏฺฐีสุ ปติฏฺฐิตานิ, ปิฏฺฐิกณฺฏกฏฺฐีนิ กฏิฏฺฐีสุ ปติฏฺฐิตานิ, กฏิฏฺฐีนิ อูรุฏฺฐิเกสุ ปติฏฺฐิตานิ, อุรุฏฺฐีนิ ชณฺณุกฏฺฐิเกสุ, ชณฺณุกฏฺฐีนิ ชงฺฆฏฺฐิเกสุ, ชงฺฆฏฺฐีนิ โคปฺผกฏฺฐิเกสุ, โคปฺผกฏฺฐีนิ ปิฏฺฐิปาทฏฺฐิเกสุ ปติฏฺฐิตานิ, ปิฏฺฐิปาทฏฺฐิกานิ จ โคปฺผกฏฺฐีนิ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตานิ, โคปฺผกฏฺฐีนิ ชงฺฆฏฺฐีนิ…เป… คีวฏฺฐีนิ สีสฏฺฐีนิ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตานีติ เอเตนานุสาเรน อวเสสานิปิ อฏฺฐีนิ เวทิตพฺพานิ. En cuanto a la ubicación, de manera general, se sitúan en todo el cuerpo; pero específicamente, los huesos del cráneo descansan sobre los huesos del cuello; los huesos del cuello descansan sobre los huesos de la columna vertebral; los huesos de la columna vertebral descansan sobre los huesos de la cadera; los huesos de la cadera descansan sobre los huesos del muslo; los huesos del muslo sobre los de la rodilla; los huesos de la rodilla sobre los de la pierna; los huesos de la pierna sobre los del tobillo; los huesos del tobillo sobre los del metatarso. Asimismo, los huesos del metatarso se sitúan sosteniendo los huesos del tobillo; los huesos del tobillo sostienen los huesos de la pierna... y así sucesivamente hasta que los huesos del cuello sostienen los huesos del cráneo. De esta manera, siguiendo este método, deben entenderse también los huesos restantes. ตตฺถ ยถา อิฏฺฐกโคปานสิจยาทีสุ น อุปริมา อิฏฺฐกาทโย ชานนฺติ ‘‘มยํ เหฏฺฐิเมสุ ปติฏฺฐิตา’’ติ, นปิ เหฏฺฐิมา ชานนฺติ ‘‘มยํ อุปริมานิ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตา’’ติ; เอวเมว น สีสฏฺฐิกานิ ชานนฺติ ‘‘มยํ คีวฏฺฐิเกสุ [Pg.40] ปติฏฺฐิตานี’’ติ…เป… น โคปฺผกฏฺฐิกานิ ชานนฺติ ‘‘มยํ ปิฏฺฐิปาทฏฺฐิเกสุ ปติฏฺฐิตานี’’ติ, นปิ ปิฏฺฐิปาทฏฺฐิกานิ ชานนฺติ ‘‘มยํ โคปฺผกฏฺฐีนิ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตานี’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. เกวลํ ตุ อิมานิ สาธิกานิ ตีณิ อฏฺฐิสตานิ นวหิ นฺหารุสเตหิ นวหิ จ มํสเปสิสเตหิ อาพทฺธานุลิตฺตานิ, เอกฆนจมฺมปริโยนทฺธานิ, สตฺตรสหรณีสหสฺสานุคตสิเนหสิเนหิตานิ, นวนวุติโลมกูปสหสฺสปริสฺสวมานเสทชลฺลิกานิ อสีติกิมิกุลานิ, กาโยตฺเวว สงฺขฺยํ คตานิ, ยํ สภาวโต อุปปริกฺขนฺโต โยคาวจโร น กิญฺจิ คยฺหูปคํ ปสฺสติ, เกวลํ ตุ นฺหารุสมฺพนฺธํ นานากุณปสงฺกิณฺณํ อฏฺฐิสงฺฆาฏเมว ปสฺสติ. ยํ ทิสฺวา ทสพลสฺส ปุตฺตภาวํ อุเปติ. ยถาห – En ese contexto, así como en una pila de ladrillos o en las vigas de un techo, los ladrillos superiores no saben: 'estamos apoyados sobre los inferiores', ni los inferiores saben: 'estamos sosteniendo a los superiores'; del mismo modo, los huesos del cráneo no saben: 'estamos apoyados sobre las vértebras del cuello'... hasta... ni los huesos del tobillo saben: 'estamos apoyados sobre los huesos del dorso del pie', ni los huesos del dorso del pie saben: 'estamos sosteniendo a los del tobillo'. Pues estos fenómenos están desprovistos de intención y reflexión... no son un individuo. Simplemente estos trescientos y más huesos, unidos y ungidos por novecientos tendones y novecientas piezas de carne, recubiertos por una capa de piel, impregnados por el aceite que fluye por los diecisiete mil canales, con sudor y suciedad que emanan de los noventa y nueve mil poros, y habitados por ochenta familias de gusanos, llegan a ser designados como 'cuerpo'. Al investigarlo según su naturaleza propia, el practicante (yogavacara) no ve nada a lo que asirse, sino que ve solamente un conjunto de huesos unidos por tendones y plagado de diversas impurezas. Al ver esto, alcanza la condición de hijo del Poseedor de los Diez Poderes. Como se ha dicho: ‘‘ปฏิปาฏิยฏฺฐีนิ ฐิตานิ โกฏิยา,อเนกสนฺธิยมิโต น เกหิจิ; พทฺโธ นหารูหิ ชราย โจทิโต,อเจตโน กฏฺฐกลิงฺครูปโม. 'Los huesos están dispuestos en orden, con sus extremos unidos en múltiples coyunturas; no están atados por cuerdas externas, sino por tendones. Impulsado por la vejez, carente de consciencia, es como un trozo de madera o un tronco. ‘‘กุณปํ กุณเป ชาตํ, อสุจิมฺหิ จ ปูตินิ; ทุคฺคนฺเธ จาปิ ทุคฺคนฺธํ, เภทนมฺหิ จ วยธมฺมํ. 'Lo impuro nace de lo impuro, en lo sucio y putrefacto; lo que tiene mal olor surge de lo maloliente, sujeto a la ruptura y a la naturaleza de la disolución. ‘‘อฏฺฐิปุเฏ อฏฺฐิปุโฏ, นิพฺพตฺโต ปูตินิ ปูติกายมฺหิ; ตมฺหิ จ วิเนถ ฉนฺทํ, เหสฺสถ ปุตฺตา ทสพลสฺสา’’ติ จ. 'En el estuche de huesos, el estuche de huesos ha surgido; lo putrefacto en el cuerpo putrefacto. Abandonad el deseo por ello, y seréis hijos del Poseedor de los Diez Poderes', así dijo el Bienaventurado. ปริจฺเฉทโต อนฺโต อฏฺฐิมิญฺเชน อุปริโต มํเสน อคฺเค มูเล จ อญฺญมญฺเญน ปริจฺฉินฺนานีติ ววตฺถเปติ. อยเมเตสํ สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ อฏฺฐีนิ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ. Se define por su delimitación: por dentro por la médula ósea, por encima por la carne, y en los extremos y la base, unos por otros. Esta es su delimitación de lo semejante. En cuanto a la delimitación de lo desemejante, es como en el caso de los cabellos. Así se definen los huesos por su color y demás características. ตโต ปรํ สรีเร ยถาวุตฺตปฺปเภทานํ อฏฺฐีนํ อพฺภนฺตรคตํ อฏฺฐิมิญฺชํ วณฺณโต เสตนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต อตฺตโน โอกาสสณฺฐานนฺติ. เสยฺยถิทํ – มหนฺตมหนฺตานํ อฏฺฐีนํ อพฺภนฺตรคตํ เสเทตฺวา วฏฺเฏตฺวา มหนฺเตสุ วํสนฬกปพฺเพสุ ปกฺขิตฺตมหาเวตฺตงฺกุรสณฺฐานํ, ขุทฺทานุขุทฺทกานํ [Pg.41] อพฺภนฺตรคตํ เสเทตฺวา วฏฺเฏตฺวา ขุทฺทานุขุทฺทเกสุ วํสนฬกปพฺเพสุ ปกฺขิตฺตตนุเวตฺตงฺกุรสณฺฐานนฺติ. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตํ. โอกาสโต อฏฺฐีนํ อพฺภนฺตเร ปติฏฺฐิตนฺติ. Después de eso, se define la médula ósea que está dentro de los huesos mencionados según su color como blanca. Según su forma, sigue la forma de su propio espacio. A saber: la médula que está dentro de los huesos muy grandes tiene la forma de un brote de caña grande introducido en los nudos de una caña de bambú, habiéndola cocido y enrollado. La que está dentro de los huesos pequeños tiene la forma de un brote de caña delgado introducido en nudos de bambú pequeños. En cuanto a la dirección, nace en las dos direcciones. En cuanto al lugar, se encuentra establecida en el interior de los huesos. ตตฺถ ยถา เวฬุนฬกาทีนํ อนฺโตคตานิ ทธิผาณิตานิ น ชานนฺติ ‘‘มยํ เวฬุนฬกาทีนํ อนฺโตคตานี’’ติ, นปิ เวฬุนฬกาทโย ชานนฺติ ‘‘ทธิผาณิตานิ อมฺหากํ อนฺโตคตานี’’ติ; เอวเมว น อฏฺฐิมิญฺชํ ชานาติ ‘‘อหํ อฏฺฐีนํ อนฺโตคต’’นฺติ, นปิ อฏฺฐีนิ ชานนฺติ ‘‘อฏฺฐิมิญฺชํ อมฺหากํ อนฺโตคต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต อฏฺฐีนํ อพฺภนฺตรตเลหิ อฏฺฐิมิญฺชภาเคน จ ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ อฏฺฐิมิญฺชํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ. En ese contexto, así como el cuajo o la melaza dentro de un tubo de bambú no saben: 'estamos dentro del tubo de bambú', ni el tubo de bambú sabe: 'el cuajo o la melaza están dentro de nosotros'; del mismo modo, la médula ósea no sabe: 'estoy dentro de los huesos', ni los huesos saben: 'la médula ósea está dentro de nosotros'. Pues estos fenómenos están desprovistos de intención y reflexión... no son un individuo. Se define por su delimitación: por las superficies internas de los huesos y por la porción de la propia médula. Esta es su delimitación de lo semejante. En cuanto a la delimitación de lo desemejante, es como en el caso de los cabellos. Así se define la médula ósea por su color y demás características. ตโต ปรํ สรีรสฺส อพฺภนฺตเร ทฺวิโคฬกปฺปเภทํ วกฺกํ วณฺณโต มนฺทรตฺตํ ปาฬิภทฺทกฏฺฐิวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต คามทารกานํ สุตฺตาวุตกีฬาโคฬกสณฺฐานํ, เอกวณฺฏสหการทฺวยสณฺฐานนฺติปิ เอเก. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต คลวาฏกา วินิกฺขนฺเตน เอกมูเลน โถกํ คนฺตฺวา ทฺวิธา ภินฺเนน ถูลนฺหารุนา วินิพทฺธํ หุตฺวา หทยมํสํ ปริกฺขิปิตฺวา ฐิตนฺติ. Después de eso, se definen los riñones dentro del cuerpo, que consisten en dos masas globulares, por su color como un rojo tenue, del color de la semilla del árbol coralino. Según su forma, tienen la forma de bolas de juego ensartadas por un hilo, usadas por los niños de las aldeas; otros dicen que tienen la forma de un par de mangos unidos a un solo pedúnculo. En cuanto a la dirección, nacen en la dirección superior. En cuanto al lugar, saliendo de la zona de la garganta, descendiendo un poco a través de un único origen, y unidos por un tendón grueso que se divide en dos, permanecen rodeando la carne del corazón. ตตฺถ ยถา วณฺฏูปนิพทฺธํ สหการทฺวยํ น ชานาติ ‘‘อหํ วณฺเฏน อุปนิพทฺธ’’นฺติ, นปิ วณฺฏํ ชานาติ ‘‘มยา สหการทฺวยํ อุปนิพทฺธ’’นฺติ; เอวเมว น วกฺกํ ชานาติ ‘‘อหํ ถูลนฺหารุนา อุปนิพทฺธ’’นฺติ, นปิ ถูลนฺหารุ ชานาติ ‘‘มยา วกฺกํ อุปนิพทฺธ’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต วกฺกํ วกฺกภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ วกฺกํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ. En ese contexto, así como un par de mangos unidos a un pedúnculo no saben: 'estamos sujetos por el pedúnculo', ni el pedúnculo sabe: 'el par de mangos está sujeto por mí'; del mismo modo, los riñones no saben: 'estoy sujeto por el tendón grueso', ni el tendón grueso sabe: 'los riñones están sujetos por mí'. Pues estos fenómenos están desprovistos de intención y reflexión... no son un individuo. Se define por su delimitación: los riñones están delimitados por la porción de los riñones mismos. Esta es su delimitación de lo semejante. En cuanto a la delimitación de lo desemejante, es como en el caso de los cabellos. Así se definen los riñones por su color y demás características. ตโต ปรํ สรีรสฺส อพฺภนฺตเร หทยํ วณฺณโต รตฺตํ รตฺตปทุมปตฺตปิฏฺฐิวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต พาหิรปตฺตานิ อปเนตฺวา อโธมุขฐปิตปทุมมกุฬสณฺฐานํ, ตญฺจ อคฺคจฺฉินฺนปุนฺนาคผลมิว วิวเฏกปสฺสํ พหิ มฏฺฐํ อนฺโต โกสาตกีผลสฺส อพฺภนฺตรสทิสํ. ปญฺญาพหุลานํ โถกํ [Pg.42] วิกสิตํ, มนฺทปญฺญานํ มกุฬิตเมว. ยํ รูปํ นิสฺสาย มโนธาตุ จ มโนวิญฺญาณธาตุ จ ปวตฺตนฺติ, ตํ อปเนตฺวา อวเสสมํสปิณฺฑสงฺขาตหทยพฺภนฺตเร อทฺธปสตมตฺตํ โลหิตํ สณฺฐาติ, ตํ ราคจริตสฺส รตฺตํ, โทสจริตสฺส กาฬกํ, โมหจริตสฺส มํสโธวโนทกสทิสํ, วิตกฺกจริตสฺส กุลตฺถยูสวณฺณํ, สทฺธาจริตสฺส กณิการปุปฺผวณฺณํ, ปญฺญาจริตสฺส อจฺฉํ วิปฺปสนฺนมนาวิลํ, นิทฺโธตชาติมณิ วิย ชุติมนฺตํ ขายติ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต สรีรพฺภนฺตเร ทฺวินฺนํ ถนานํ มชฺเฌ ปติฏฺฐิตนฺติ. Después de esto, dentro del cuerpo, se define el corazón: por el color, es rojo, con el color del envés de un pétalo de loto rojo. Por la forma, tiene la forma de un capullo de loto rojo colocado boca abajo tras haberle quitado los pétalos exteriores; además, tiene un lado abierto como el de un fruto de punnāga al que se le ha cortado la punta, es liso por fuera y por dentro es similar al interior de un fruto de kosātakī (calabacín amargo). Para quienes poseen mucha sabiduría, está ligeramente abierto; para los de poca sabiduría, es solo un capullo. Excluyendo la base material sobre la cual surgen el elemento de la mente (manodhātu) y el elemento de la conciencia mental (manoviññāṇadhātu), dentro de la cavidad del corazón —denominada masa de carne— se encuentra aproximadamente medio cuenco de mano de sangre. Para alguien de temperamento codicioso (rāgacarita), esta sangre es roja; para alguien de temperamento odioso (dosacarita), es negruzca; para alguien de temperamento deluso (mohacarita), es como el agua de lavar carne; para alguien de temperamento especulativo (vitakkacarita), es del color del caldo de habas (kulatthayūsa); para alguien de temperamento devoto (saddhācarita), es del color de la flor de kaṇikāra; y para alguien de temperamento sabio (paññācarita), se manifiesta clara, pura, sin turbidez y radiante como una gema genuina recién pulida. Por la ubicación, se origina en la parte superior. Por su lugar, está situado en medio de los dos pechos dentro del cuerpo. ตตฺถ ยถา ทฺวินฺนํ วาตปานกวาฏกานํ มชฺเฌ ฐิโต อคฺคฬตฺถมฺภโก น ชานาติ ‘‘อหํ ทฺวินฺนํ วาตปานกวาฏกานํ มชฺเฌ ฐิโต’’ติ, นปิ วาตปานกวาฏกานิ ชานนฺติ ‘‘อมฺหากํ มชฺเฌ อคฺคฬตฺถมฺภโก ฐิโต’’ติ; เอวเมวํ น หทยํ ชานาติ ‘‘อหํ ทฺวินฺนํ ถนานํ มชฺเฌ ฐิต’’นฺติ, นปิ ถนานิ ชานนฺติ ‘‘หทยํ อมฺหากํ มชฺเฌ ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต หทยํ หทยภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ หทยํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ. En este caso, así como un poste de madera situado entre los dos batientes de una ventana no sabe: «estoy situado entre los dos batientes de una ventana», ni los batientes de la ventana saben: «el poste de madera está situado en medio de nosotros»; de la misma manera, el corazón no sabe: «estoy situado en medio de los dos pechos», ni los pechos saben: «el corazón está situado en medio de nosotros». Ciertamente, estos fenómenos están desprovistos de intención y reflexión... (pe)... no son una persona. Por la delimitación, se define al corazón como delimitado por la propia parte del corazón. Esta es su delimitación de lo semejante; su delimitación de lo desemejante es igual a la de los cabellos. Así, se define al corazón por el color y demás aspectos. ตโต ปรํ สรีรสฺส อพฺภนฺตเร ยกนสญฺญิตํ ยมกมํสปิณฺฑํ วณฺณโต รตฺตํ รตฺตกุมุทพาหิรปตฺตปิฏฺฐิวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต เอกมูลํ หุตฺวา อคฺเค ยมกํ โกวิฬารปตฺตสณฺฐานํ, ตญฺจ ทนฺธานํ เอกํเยว โหติ มหนฺตํ, ปญฺญวนฺตานํ ทฺเว วา ตีณิ วา ขุทฺทกานีติ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต ทฺวินฺนํ ถนานํ อพฺภนฺตเร ทกฺขิณปสฺสํ นิสฺสาย ฐิตนฺติ. Después de esto, dentro del cuerpo, se define la masa de carne gemela conocida como el hígado: por el color, es rojo, con el color del envés de un pétalo de lirio rojo (kumuda). Por la forma, naciendo de una sola raíz, tiene en su punta la forma de una hoja de koviḷāra gemela; para los tardos de entendimiento es una sola pieza grande, mientras que para los sabios son dos o tres piezas pequeñas. Por la ubicación, se origina en la parte superior del cuerpo. Por su lugar, está situado apoyándose en el costado derecho dentro del espacio entre los dos pechos. ตตฺถ ยถา ปิฐรกปสฺเส ลคฺคา มํสเปสิ น ชานาติ ‘‘อหํ ปิฐรกปสฺเส ลคฺคา’’ติ, นปิ ปิฐรกปสฺสํ ชานาติ ‘‘มยิ มํสเปสิ ลคฺคา’’ติ; เอวเมว น ยกนํ ชานาติ ‘‘อหํ ทฺวินฺนํ ถนานํ อพฺภนฺตเร ทกฺขิณปสฺสํ นิสฺสาย ฐิต’’นฺติ, นปิ ถนานํ อพฺภนฺตเร ทกฺขิณปสฺสํ ชานาติ ‘‘มํ นิสฺสาย ยกนํ ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต ปน ยกนํ ยกนภาเคน [Pg.43] ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ ยกนํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ. En este caso, así como un trozo de carne adherido al costado de una olla no sabe: «estoy adherido al costado de una olla», ni el costado de la olla sabe: «un trozo de carne está adherido a mí»; de la misma manera, el hígado no sabe: «estoy situado apoyándome en el costado derecho dentro del espacio entre los dos pechos», ni el costado derecho dentro de los pechos sabe: «el hígado está situado apoyándose en mí». Ciertamente, estos fenómenos están desprovistos de intención y reflexión... (pe)... no son una persona. Por la delimitación, se define al hígado como delimitado por la propia parte del hígado. Esta es su delimitación de lo semejante; su delimitación de lo desemejante es igual a la de los cabellos. Así, se define al hígado por el color y demás aspectos. ตโต ปรํ สรีเร ปฏิจฺฉนฺนาปฏิจฺฉนฺนเภทโต ทุวิธํ กิโลมกํ วณฺณโต เสตํ ทุกูลปิโลติกวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต อตฺตโน โอกาสสณฺฐานํ. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตํ. โอกาสโต ปฏิจฺฉนฺนกิโลมกํ หทยญฺจ วกฺกญฺจ ปริวาเรตฺวา, อปฺปฏิจฺฉนฺนกิโลมกํ สกลสรีเร จมฺมสฺส เหฏฺฐโต มํสํ ปริโยนนฺธิตฺวา ฐิตนฺติ. Después de esto, se define en el cuerpo la pleura (membrana), la cual es de dos tipos según su distinción en oculta y no oculta: por el color, es blanca, con el color de un trapo de lino blanco sucio. Por la forma, tiene la forma de su propio lugar. Por la ubicación, se origina en las dos regiones. Por su lugar, la pleura oculta se encuentra envolviendo el corazón y los riñones; la pleura no oculta se encuentra revistiendo la carne por debajo de la piel en todo el cuerpo. ตตฺถ ยถา ปิโลติกาย ปลิเวฐิเต มํเส น ปิโลติกา ชานาติ ‘‘มยา มํสํ ปลิเวฐิต’’นฺติ, นปิ มํสํ ชานาติ ‘‘อหํ ปิโลติกาย ปลิเวฐิต’’นฺติ; เอวเมว น กิโลมกํ ชานาติ ‘‘มยา หทยวกฺกานิ สกลสรีเร จ จมฺมสฺส เหฏฺฐโต มํสํ ปลิเวฐิต’’นฺติ. นปิ หทยวกฺกานิ สกลสรีเร จ มํสํ ชานาติ ‘‘อหํ กิโลมเกน ปลิเวฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต เหฏฺฐา มํเสน อุปริ จมฺเมน ติริยํ กิโลมกภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ กิโลมกํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ. En este caso, así como cuando la carne está envuelta en un trapo viejo, el trapo no sabe: «por mí la carne ha sido envuelta», ni la carne sabe: «estoy envuelta en un trapo»; de la misma manera, la pleura no sabe: «por mí han sido envueltos el corazón y los riñones, y la carne debajo de la piel en todo el cuerpo». Ni el corazón, ni los riñones, ni la carne de todo el cuerpo saben: «estoy envuelta por la pleura». Ciertamente, estos fenómenos están desprovistos de intención y reflexión... (pe)... no son una persona. Por la delimitación, se define como delimitada por abajo por la carne, por arriba por la piel y lateralmente por la propia parte de la pleura. Esta es su delimitación de lo semejante; su delimitación de lo desemejante es igual a la de los cabellos. Así, se define a la pleura por el color y demás aspectos. ตโต ปรํ สรีรสฺส อพฺภนฺตเร ปิหกํ วณฺณโต นีลํ มีลาตนิคฺคุณฺฑีปุปฺผวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต เยภุยฺเยน สตฺตงฺคุลปฺปมาณํ อพนฺธนํ กาฬวจฺฉกชิวฺหาสณฺฐานํ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต หทยสฺส วามปสฺเส อุทรปฏลสฺส มตฺถกปสฺสํ นิสฺสาย ฐิตํ, ยมฺหิ ปหรณปหาเรน พหิ นิกฺขนฺเต สตฺตานํ ชีวิตกฺขโย โหตีติ. Después de esto, dentro del cuerpo, se define el bazo: por el color, es azulado, con el color de una flor de nigguṇḍī marchita. Por la forma, mide generalmente siete dedos de largo, carece de ligamentos y tiene la forma de la lengua de un ternero negro. Por la ubicación, se origina en la parte superior. Por su lugar, está situado apoyándose en la parte superior del revestimiento del estómago, al costado izquierdo del corazón; cuando este órgano sale al exterior debido a un golpe de un arma, sobreviene el fin de la vida de los seres. ตตฺถ ยถา โกฏฺฐกมตฺถกปสฺสํ นิสฺสาย ฐิตา น โคมยปิณฺฑิ ชานาติ ‘‘อหํ โกฏฺฐกมตฺถกปสฺสํ นิสฺสาย ฐิตา’’ติ, นปิ โกฏฺฐกมตฺถกปสฺสํ ชานาติ ‘‘โคมยปิณฺฑิ มํ นิสฺสาย ฐิตา’’ติ; เอวเมว น ปิหกํ ชานาติ ‘‘อหํ อุทรปฏลสฺส มตฺถกปสฺสํ นิสฺสาย ฐิต’’นฺติ, นปิ อุทรปฏลสฺส มตฺถกปสฺสํ ชานาติ ‘‘ปิหกํ มํ นิสฺสาย ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต [Pg.44] ปิหกํ ปิหกภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ ปิหกํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ. En este contexto, así como una bola de estiércol de vaca que descansa contra la pared exterior de un granero no sabe: 'Estoy descansando contra la pared exterior de un granero', ni la pared exterior del granero sabe: 'Una bola de estiércol de vaca descansa contra mí'; de la misma manera, el bazo no sabe: 'Estoy descansando contra la parte superior del revestimiento abdominal', ni la parte superior del revestimiento abdominal sabe: 'El bazo descansa contra mí'. Pues estos elementos están desprovistos de reflexión y consideración... no son una persona. En cuanto a su delimitación, se define al bazo como delimitado por la parte propia del bazo. Esta es su delimitación de lo semejante; su delimitación de lo desemejante es igual a la del cabello. Así, se define al bazo por su color, etc. ตโต ปรํ สรีรสฺส อพฺภนฺตเร ทฺวตฺตึสมํสขณฺฑปฺปเภทํ ปปฺผาสํ วณฺณโต รตฺตํ นาติปริปกฺกอุทุมฺพรวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต วิสมจฺฉินฺนปูวสณฺฐานํ, ฉทนิฏฺฐกขณฺฑปุญฺชสณฺฐานนฺติปิ เอเก. ตเทตํ อพฺภนฺตเร อสิตปีตาทีนํ อภาเว อุคฺคเตน กมฺมชเตชุสฺมนา อพฺภาหตตฺตา สงฺขาทิตปลาลปิณฺฑมิว นิรสํ นิโรชํ โหติ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต สรีรพฺภนฺตเร ทฺวินฺนํ ถนานํ อพฺภนฺตเร หทยญฺจ ยกนญฺจ อุปริ ฉาเทตฺวา โอลมฺพนฺตํ ฐิตนฺติ. Después de eso, dentro del cuerpo, se definen los pulmones —que se dividen en treinta y dos piezas de carne— por su color como rojos, con el color de un higo de racimo (udumbara) que no está demasiado maduro. Por su forma, tienen la forma de un pastel cortado de manera irregular; otros dicen que tienen la forma de un montón de fragmentos de tejas de techo. Debido a que son golpeados por el calor nacido del kamma que surge cuando no hay comida ni bebida consumida dentro, son como una masa de paja pisoteada, sin jugo y sin esencia nutricional. Por su dirección, nacen en la dirección superior. Por su ubicación, se encuentran dentro del cuerpo, entre los dos pechos, cubriendo el corazón y el hígado por encima, colgando hacia abajo. ตตฺถ ยถา ชิณฺณโกฏฺฐพฺภนฺตเร ลมฺพมาโน สกุณกุลาวโก น ชานาติ ‘‘อหํ ชิณฺณโกฏฺฐพฺภนฺตเร ลมฺพมาโน ฐิโต’’ติ, นปิ ชิณฺณโกฏฺฐพฺภนฺตรํ ชานาติ ‘‘สกุณกุลาวโก มยิ ลมฺพมาโน ฐิโต’’ติ; เอวเมว น ปปฺผาสํ ชานาติ ‘‘อหํ สรีรพฺภนฺตเร ทฺวินฺนํ ถนานํ อนฺตเร ลมฺพมานํ ฐิต’’นฺติ, นปิ สรีรพฺภนฺตเร ทฺวินฺนํ ถนานํ อนฺตรํ ชานาติ ‘‘มยิ ปปฺผาสํ ลมฺพมานํ ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต ปปฺผาสํ ปปฺผาสภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ ปปฺผาสํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ. En este contexto, así como un nido de pájaro que cuelga dentro de un granero viejo no sabe: 'Estoy colgando dentro de un granero viejo', ni el interior del granero viejo sabe: 'Un nido de pájaro cuelga en mi interior'; de la misma manera, los pulmones no saben: 'Estoy colgando entre los dos pechos dentro del cuerpo', ni el espacio entre los dos pechos dentro del cuerpo sabe: 'Los pulmones cuelgan en mi interior'. Pues estos elementos están desprovistos de reflexión y consideración... no son una persona. En cuanto a su delimitación, se definen los pulmones como delimitados por la parte propia de los pulmones. Esta es su delimitación de lo semejante; su delimitación de lo desemejante es igual a la del cabello. Así, se definen los pulmones por su color, etc. ตโต ปรํ อนฺโตสรีเร ปุริสสฺส ทฺวตฺตึสหตฺถํ, อิตฺถิยา อฏฺฐวีสติหตฺถํ, เอกวีสติยา ฐาเนสุ โอภคฺคํ อนฺตํ วณฺณโต เสตํ สกฺขรสุธาวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต สีสํ ฉินฺทิตฺวา โลหิตโทณิยํ สํเวลฺเลตฺวา ฐปิตธมฺมนิสณฺฐานํ. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตํ. โอกาสโต อุปริ คลวาฏเก เหฏฺฐา จ กรีสมคฺเค วินิพนฺธตฺตา คลวาฏกกรีสมคฺคปริยนฺเต สรีรพฺภนฺตเร ฐิตนฺติ. Después de eso, dentro del cuerpo, se define el intestino grueso —que mide treinta y dos codos en el hombre y veintiocho codos en la mujer, y está plegado en veintiún lugares— por su color como blanco, con el color del mortero de cal. Por su forma, tiene la forma de una serpiente pitón enrollada y colocada en una artesa de sangre después de cortarle la cabeza. Por su dirección, nace en ambas direcciones (superior e inferior). Por su ubicación, se encuentra dentro del cuerpo, sujeto por arriba en la apertura de la garganta y por abajo en el recto, extendiéndose entre la garganta y el final del recto. ตตฺถ ยถา โลหิตโทณิยํ ฐปิตํ ฉินฺนสีสํ ธมฺมนิกเฬวรํ น ชานาติ ‘‘อหํ โลหิตโทณิยํ ฐิต’’นฺติ, นปิ โลหิตโทณิ ชานาติ ‘‘มยิ ฉินฺนสีสํ ธมฺมนิกเฬวรํ ฐิต’’นฺติ; เอวเมว น อนฺตํ ชานาติ ‘‘อหํ สรีรพฺภนฺตเร ฐิต’’นฺติ, นปิ สรีรพฺภนฺตรํ ชานาติ ‘‘มยิ อนฺตํ ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา [Pg.45] หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต อนฺตํ อนฺตภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ อนฺตํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ. En este contexto, así como el cuerpo de una serpiente pitón con la cabeza cortada colocado en una artesa de sangre no sabe: 'Estoy en una artesa de sangre', ni la artesa de sangre sabe: 'El cuerpo de una serpiente pitón con la cabeza cortada se encuentra en mí'; de la misma manera, el intestino grueso no sabe: 'Estoy dentro del cuerpo', ni el interior del cuerpo sabe: 'El intestino grueso se encuentra en mí'. Pues estos elementos están desprovistos de reflexión y consideración... no son una persona. En cuanto a su delimitación, se define al intestino grueso como delimitado por la parte propia del intestino grueso. Esta es su delimitación de lo semejante; su delimitación de lo desemejante es igual a la del cabello. Así, se define al intestino grueso por su color, etc. ตโต ปรํ อนฺโตสรีเร อนฺตนฺตเร อนฺตคุณํ วณฺณโต เสตํ ทกสีตลิกมูลวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต ทกสีตลิกมูลสณฺฐานเมวาติ, โคมุตฺตสณฺฐานนฺติปิ เอเก. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตํ. โอกาสโต กุทาลผรสุกมฺมาทีนิ กโรนฺตานํ ยนฺตากฑฺฒนกาเล ยนฺตสุตฺตกมิว ยนฺตผลกานิ อนฺตโภเค เอกโต อคฺคฬนฺเต อาพนฺธิตฺวา ปาทปุญฺฉนรชฺชุมณฺฑลกสฺส อนฺตรา ตํ สิพฺพิตฺวา ฐิตรชฺชุกา วิย เอกวีสติยา อนฺตโภคานํ อนฺตรา ฐิตนฺติ. Después de eso, dentro del cuerpo, se define el intestino delgado (mesenterio) —situado entre los pliegues del intestino grueso— por su color como el color de las raíces de la planta dakasītalika. Por su forma, tiene la forma de las raíces de la planta dakasītalika; algunos dicen que tiene la forma de la línea de orina de una vaca. Por su dirección, nace en ambas direcciones. Por su ubicación, se encuentra entre los veintiún pliegues del intestino grueso, como la cuerda que une las tablas de una máquina cuando se tira de ella, o como la cuerda que se cose dentro de un felpudo circular para mantenerlo unido. ตตฺถ ยถา ปาทปุญฺฉนรชฺชุมณฺฑลกํ สิพฺพิตฺวา ฐิตรชฺชุกา น ชานาติ ‘‘มยา ปาทปุญฺฉนรชฺชุมณฺฑลกํ สิพฺพิต’’นฺติ, นปิ ปาทปุญฺฉนรชฺชุมณฺฑลกํ ชานาติ ‘‘รชฺชุกา มํ สิพฺพิตฺวา ฐิตา’’ติ, เอวเมว อนฺตคุณํ น ชานาติ ‘‘อหํ อนฺตํ เอกวีสติโภคพฺภนฺตเร อาพนฺธิตฺวา ฐิต’’นฺติ, นปิ อนฺตํ ชานาติ ‘‘อนฺตคุณํ มํ อาพนฺธิตฺวา ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต อนฺตคุณํ อนฺตคุณภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ อนฺตคุณํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ. En este contexto, así como la cuerda que se ha cosido en un felpudo circular no sabe: 'He cosido el felpudo circular', ni el felpudo circular sabe: 'La cuerda me ha cosido y permanece en mí'; de la misma manera, el intestino delgado no sabe: 'Estoy sujetando el intestino grueso dentro de sus veintiún pliegues', ni el intestino grueso sabe: 'El intestino delgado me está sujetando'. Pues estos elementos están desprovistos de reflexión y consideración... no son una persona. En cuanto a su delimitación, se define al intestino delgado como delimitado por la parte propia del intestino delgado. Esta es su delimitación de lo semejante; su delimitación de lo desemejante es igual a la del cabello. Así, se define al intestino delgado por su color, etc. ตโต ปรํ อนฺโตสรีเร อุทริยํ วณฺณโต อชฺโฌหฏาหารวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต ปริสฺสาวเน สิถิลพทฺธตณฺฑุลสณฺฐานํ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต อุทเร ฐิตนฺติ. อุทรํ นาม อุภโต นิปฺปีฬิยมานสฺส อลฺลสาฏกสฺส มชฺเฌ สญฺชาตโผฏกสทิสํ อนฺตปฏลํ, พหิ มฏฺฐํ, อนฺโต มํสกสมฺพุปลิเวฐิตํ, กิลิฏฺฐปาวารปุปฺผสทิสํ, กุถิตปนสผลสฺส อพฺภนฺตรสทิสนฺติปิ เอเก. ตตฺถ ตกฺโกลกา คณฺฑุปฺปาทกาตาลหีรกาสูจิมุขกาปฏตนฺตุสุตฺตกาติ เอวมาทิทฺวตฺตึสกุลปฺปเภทา กิมโย อากุลพฺยากุลา สณฺฑสณฺฑจาริโน หุตฺวา นิวสนฺติ, เย ปานโภชนาทิมฺหิ อวิชฺชมาเน อุลฺลงฺฆิตฺวา วิรวนฺตา [Pg.46] หทยมํสํ อภิตุทนฺติ ปานโภชนาทีนิ อชฺโฌหรณเวลายญฺจ อุทฺธํมุขา หุตฺวา ปฐมชฺโฌหเฏ ทฺเว ตโย อาโลเป ตุริตตุริตา วิลุมฺปนฺติ. ยํ เอเตสํ กิมีนํ ปสูติฆรํ วจฺจกุฏิ คิลานสาลา สุสานญฺจ โหติ, ยตฺถ เสยฺยถาปิ นาม จณฺฑาลคามทฺวาเร จนฺทนิกาย สรทสมเย ถูลผุสิตเก เทเว วสฺสนฺเต อุทเกน อาวูฬฺหํ มุตฺตกรีสจมฺมฏฺฐินฺหารุขณฺฑเขฬสิงฺฆาณิกาโลหิตปฺปภุตินานากุณปชาตํ นิปติตฺวา กทฺทโมทกาลุฬิตํ สญฺชาตกิมิกุลากุลํ หุตฺวา ทฺวีหตีหจฺจเยน สูริยาตปสนฺตาปเวคกุถิตํ อุปริ เผณปุปฺผุฬเก มุญฺจนฺตํ อภินีลวณฺณํ ปรมทุคฺคนฺธเชคุจฺฉํ อุปคนฺตุํ วา ทฏฺฐุํ วา อนรหรูปตํ อาปชฺชิตฺวา ติฏฺฐติ, ปเคว ฆายิตุํ วา สายิตุํ วา; เอวเมว นานปฺปการปานโภชนาทิ ทนฺตมุสลสํจุณฺณิตํ ชิวฺหาหตฺถสมฺปริวตฺติตํ เขฬลาลาปลิพุทฺธํ ตงฺขณวิคตวณฺณคนฺธรสาทิสมฺปทํ โกลิยขลิสุวานวมถุสทิสํ นิปติตฺวา ปิตฺตเสมฺหวาตปลิเวฐิตํ หุตฺวา อุทรคฺคิสนฺตาปเวคกุถิตํ กิมิกุลากุลํ อุปรูปริ เผณปุปฺผุฬกานิ มุญฺจนฺตํ ปรมกสมฺพุทุคฺคนฺธเชคุจฺฉภาวมาปชฺชิตฺวา ติฏฺฐติ. ยํ สุตฺวาปิ ปานโภชนาทีสุ อมนุญฺญตา สณฺฐาติ, ปเคว ปญฺญาจกฺขุนา โอโลเกตฺวา. ยตฺถ จ ปติตํ ปานโภชนาทิ ปญฺจธา วิเวกํ คจฺฉติ, เอกํ ภาคํ ปาณกา ขาทนฺติ, เอกํ ภาคํ อุทรคฺคิ ฌาเปติ, เอโก ภาโค มุตฺตํ โหติ, เอโก ภาโค กรีสํ โหติ, เอโก ภาโค รสภาวํ อาปชฺชิตฺวา โสณิตมํสาทีนิ อุปพฺรูหยตีติ. Después de esto, el meditador define el alimento no digerido (udariyaṃ) dentro del cuerpo: por su color, tiene el color de la comida ingerida. Por su forma, es como una bolsa de arroz atada flojamente en un paño de filtro. Por su dirección, se encuentra en la parte superior del cuerpo. Por su ubicación, está situado en el estómago. El llamado estómago es como una protuberancia que surge en medio de un paño húmedo que está siendo exprimido por ambos extremos; por fuera es liso, pero por dentro es como la carne de un molusco, similar a los bordes de una flor en una manta sucia; otros maestros dicen que es similar al interior de un fruto de jack podrido. En ese alimento no digerido habitan treinta y dos tipos de gusanos, como los takkolaka, gaṇḍuppādaka, tālahīraka, sūcimukhaka y paṭatantusuttaka, los cuales andan en grupos y revueltos. Cuando no hay bebida ni comida disponible, saltan gritando y muerden la carne del corazón; y al momento de ingerir comida y bebida, con las cabezas hacia arriba, arrebatan apresuradamente los primeros dos o tres bocados ingeridos. El lugar del alimento no digerido es para estos gusanos su lugar de nacimiento, su letrina, su hospital y su cementerio. Tal como en la entrada de una aldea de parias (caṇḍāla), en una fosa séptica durante la estación otoñal, cuando llueve con grandes gotas, caen y se mezclan diversos tipos de inmundicias como orina, excremento, piel, huesos, tendones, saliva, moco y sangre, revolviéndose en el lodo, hirviendo por el intenso calor del sol, soltando burbujas de espuma en la superficie, de color azul oscuro y extremadamente fétido y repugnante, hasta el punto de que es indigno de ser visto o abordado, y mucho menos de ser olido o probado; de la misma manera, los diversos tipos de comida y bebida, triturados por el mortero de los dientes, volteados por la mano de la lengua, bañados en saliva y flema, perdiendo al instante su belleza de color y fragancia, cayendo como el vómito de un perro en un comedero, envueltos en bilis, flema y viento, hirviendo por el calor del fuego gástrico, llenos de gusanos, soltando burbujas de espuma en la superficie, llegan a ser extremadamente fétidos y repugnantes como el fango podrido. Al oír esto, surge el desagrado por la comida y la bebida; cuánto más si se observa con el ojo de la sabiduría. Allí donde cae la comida y la bebida, se divide en cinco partes: una parte la comen los gusanos, una parte la consume el fuego gástrico, una parte se convierte en orina, una parte se convierte en excremento, y una parte se transforma en esencia nutricional que sustenta la sangre, la carne y los demás tejidos. ตตฺถ ยถา ปรมเชคุจฺฉาย สุวานโทณิยา ฐิโต สุวานวมถุ น ชานาติ ‘‘อหํ สุวานโทณิยา ฐิโต’’ติ; นปิ สุวานโทณิ ชานาติ ‘‘มยิ สุวานวมถุ ฐิโต’’ติ. เอวเมว น อุทริยํ ชานาติ ‘‘อหํ อิมสฺมึ ปรมทุคฺคนฺธเชคุจฺเฉ อุทเร ฐิต’’นฺติ; นปิ อุทรํ ชานาติ ‘‘มยิ อุทริยํ ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต อุทริยํ อุทริยภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ อุทริยํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ. En cuanto a esto, tal como el vómito de perro que está en un comedero sumamente repugnante no sabe: 'estoy en un comedero de perros'; ni el comedero de perros sabe: 'el vómito de perro está en mí'. De la misma manera, el alimento no digerido no sabe: 'estoy en este estómago extremadamente fétido y repugnante'; ni el estómago sabe: 'el alimento no digerido está en mí'. Pues estos estados están desprovistos de intención y reflexión... no son un ser personal. Por su delimitación, define el alimento no digerido como limitado a su propia porción. Esta es la delimitación de su propia clase; la delimitación de lo que es diferente es igual que para el cabello. Así define el alimento no digerido por su color y demás aspectos. ตโต [Pg.47] ปรํ อนฺโตสรีเร กรีสํ วณฺณโต เยภุยฺเยน อชฺโฌหฏาหารวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐานํ, ทิสโต เหฏฺฐิมาย ทิสาย ชาตํ, โอกาสโต ปกฺกาสเย ฐิตนฺติ. ปกฺกาสโย นาม เหฏฺฐา นาภิปิฏฺฐิกณฺฏกมูลานํ อนฺตเร อนฺตาวสาเน อุพฺเพเธน อฏฺฐงฺคุลมตฺโต วํสนฬกพฺภนฺตรสทิโส ปเทโส, ยตฺถ เสยฺยถาปิ นาม อุปริภูมิภาเค ปติตํ วสฺโสทกํ โอคฬิตฺวา เหฏฺฐาภูมิภาคํ ปูเรตฺวา ติฏฺฐติ, เอวเมว ยํกิญฺจิ อามาสเย ปติตํ ปานโภชนาทิกํ อุทรคฺคินา เผณุทฺเทหกํ ปกฺกํ ปกฺกํ สณฺหกรณิยา ปิฏฺฐมิว สณฺหภาวํ อาปชฺชิตฺวา อนฺตพิเลน โอคฬิตฺวา โอมทฺทิตฺวา วํสนฬเก ปกฺขิตฺตปณฺฑุมตฺติกา วิย สนฺนิจิตํ หุตฺวา ติฏฺฐติ. Después de esto, define el excremento (karīsaṃ) dentro del cuerpo: por su color, generalmente tiene el color de la comida ingerida. Por su forma, tiene la forma de su ubicación. Por su dirección, se encuentra en la parte inferior del cuerpo. Por su ubicación, está situado en el intestino grueso (pakkāsaye). El llamado intestino grueso es el lugar situado debajo, entre el ombligo y la base de la columna vertebral, al final del intestino, con una longitud de ocho dedos, similar al interior de un tubo de bambú. Allí, tal como el agua de lluvia que cae en un terreno elevado se escurre y se queda llenando el terreno bajo; de la misma manera, cualquier comida o bebida que ha caído en el estómago (āmāsaye), hirviendo con espuma por el fuego gástrico, cocinada gradualmente hasta volverse suave como harina, se escurre por el conducto intestinal y se acumula comprimida, como arcilla pálida introducida en un tubo de bambú. ตตฺถ ยถา วํสนฬเก โอมทฺทิตฺวา ปกฺขิตฺตปณฺฑุมตฺติกา น ชานาติ ‘‘อหํ วํสนฬเก ฐิตา’’ติ, นปิ วํสนฬโก ชานาติ ‘‘มยิ ปณฺฑุมตฺติกา ฐิตา’’ติ; เอวเมว น กรีสํ ชานาติ ‘‘อหํ ปกฺกาสเย ฐิต’’นฺติ, นปิ ปกฺกาสโย ชานาติ ‘‘มยิ กรีสํ ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต กรีสํ กรีสภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ กรีสํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ. En cuanto a esto, tal como la arcilla pálida comprimida e introducida en un tubo de bambú no sabe: 'estoy en un tubo de bambú'; ni el tubo de bambú sabe: 'la arcilla pálida está en mí'. De la misma manera, el excremento no sabe: 'estoy en el intestino grueso'; ni el intestino grueso sabe: 'el excremento está en mí'. Pues estos estados están desprovistos de intención y reflexión... no son un ser personal. Por su delimitación, define el excremento como limitado a su propia porción. Esta es la delimitación de su propia clase; la delimitación de lo que es diferente es igual que para el cabello. Así define el excremento por su color y demás aspectos. ตโต ปรํ สรีเร สีสกฏาหพฺภนฺตเร มตฺถลุงฺคํ วณฺณโต เสตํ อหิฉตฺตกปิณฺฑิวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. ปกฺกุถิตทุทฺธวณฺณนฺติปิ เอเก. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐานํ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต สีสกฏาหสฺส อพฺภนฺตเร จตฺตาโร สิพฺพินิมคฺเค นิสฺสาย สโมธาย ฐปิตา จตฺตาโร ปิฏฺฐปิณฺฑิกา วิย สโมหิตํ จตุมตฺถลุงฺคปิณฺฑปฺปเภทํ หุตฺวา ฐิตนฺติ. Después de esto, el meditador define el cerebro (matthaluṅgaṃ) dentro del cuerpo, en el interior del cráneo: por su color, es blanco, con el color de una masa de hongos. Algunos maestros dicen que tiene el color de la leche cuajada. Por su forma, tiene la forma de su ubicación. Por su dirección, se encuentra en la parte superior del cuerpo. Por su ubicación, situado en el interior del cráneo, apoyado en las cuatro líneas de sutura y unido, como cuatro bolas de masa de harina puestas juntas, formando una masa cerebral de cuatro partes. ตตฺถ ยถา ปุราณลาพุกฏาเห ปกฺขิตฺตปิฏฺฐปิณฺฑิ ปกฺกุถิตทุทฺธํ วา น ชานาติ ‘‘อหํ ปุราณลาพุกฏาเห ฐิต’’นฺติ, นปิ ปุราณลาพุกฏาหํ ชานาติ ‘‘มยิ ปิฏฺฐปิณฺฑิ ปกฺกุถิตทุทฺธํ วา ฐิต’’นฺติ; เอวเมว น มตฺถลุงฺคํ ชานาติ ‘‘อหํ สีสกฏาหพฺภนฺตเร ฐิต’’นฺติ, นปิ สีสกฏาหพฺภนฺตรํ ชานาติ ‘‘มยิ มตฺถลุงฺคํ ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต มตฺถลุงฺคํ มตฺถลุงฺคภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ มตฺถลุงฺคํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ. En ese sentido, así como una masa de harina o espuma de leche hirviendo puesta en un viejo cuenco de calabaza no sabe: 'Estoy en un viejo cuenco de calabaza', ni el viejo cuenco de calabaza sabe: 'Una masa de harina o espuma de leche hirviendo está en mí'; del mismo modo, el cerebro no sabe: 'Estoy en el interior del cráneo', ni el interior del cráneo sabe: 'El cerebro está en mí'. Pues estos elementos carecen de reflexión o advertencia consciente, no son un ser personal. Por su delimitación, define el cerebro como la porción que es cerebro. Esta es su delimitación de lo semejante; su delimitación de lo diferente es similar a la de los cabellos. Así define el cerebro por su color y demás aspectos. ตโต [Pg.48] ปรํ สรีเร พทฺธาพทฺธเภทโต ทุวิธมฺปิ ปิตฺตํ วณฺณโต พหลมธุกเตลวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. อพทฺธปิตฺตํ มิลาตพกุลปุปฺผวณฺณนฺติปิ เอเก. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐานํ. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตํ. โอกาสโต อพทฺธปิตฺตํ เกสโลมนขทนฺตานํ มํสวินิมุตฺตฏฺฐานํ ถทฺธสุกฺขจมฺมญฺจ วชฺเชตฺวา อุทกมิว เตลพินฺทุ อวเสสสรีรํ พฺยาเปตฺวา ฐิตํ, ยมฺหิ กุปิเต อกฺขีนิ ปีตกานิ โหนฺติ ภมนฺติ, คตฺตํ กมฺปติ กณฺฑูยติ. พทฺธปิตฺตํ หทยปปฺผาสานมนฺตเร ยกนมํสํ นิสฺสาย ปติฏฺฐิเต มหาโกสาตกิโกสกสทิเส ปิตฺตโกสเก ฐิตํ, ยมฺหิ กุปิเต สตฺตา อุมฺมตฺตกา โหนฺติ, วิปลฺลตฺถจิตฺตา หิโรตฺตปฺปํ ฉฑฺเฑตฺวา อกตฺตพฺพํ กโรนฺติ, อภาสิตพฺพํ ภาสนฺติ, อจินฺติตพฺพํ จินฺเตนฺติ. Después de eso, define la bilis en el cuerpo, que es de dos tipos según la distinción entre bilis ligada y no ligada. Por su color, la define como del color del aceite espeso de madhuca. Algunos dicen que la bilis no ligada tiene el color de una flor de bakula marchita. Por su forma, tiene la forma de su ubicación. Por su dirección, surge en ambas direcciones. Por su ubicación, la bilis no ligada, excluyendo los cabellos, los vellos, las uñas, los dientes, las áreas sin carne y la piel dura y seca, permanece impregnando el resto del cuerpo como una gota de aceite sobre el agua; cuando se altera, los ojos se ponen amarillos y giran, el cuerpo tiembla y siente picazón. La bilis ligada se encuentra en el receptáculo de la bilis, similar a la vaina de una esponja vegetal roja, situada cerca del tejido del hígado entre el corazón y los pulmones; cuando se altera, los seres se vuelven dementes, sus mentes se trastornan, y abandonando el sentido de la vergüenza y el temor moral, hacen lo que no debe hacerse, dicen lo que no debe decirse y piensan lo que no debe pensarse. ตตฺถ ยถา อุทกํ พฺยาเปตฺวา ฐิตํ เตลํ น ชานาติ ‘‘อหํ อุทกํ พฺยาเปตฺวา ฐิต’’นฺติ, นปิ อุทกํ ชานาติ ‘‘เตลํ มํ พฺยาเปตฺวา ฐิต’’นฺติ; เอวเมว น อพทฺธปิตฺตํ ชานาติ ‘‘อหํ สรีรํ พฺยาเปตฺวา ฐิต’’นฺติ, นปิ สรีรํ ชานาติ ‘‘อพทฺธปิตฺตํ มํ พฺยาเปตฺวา ฐิต’’นฺติ. ยถา จ โกสาตกิโกสเก ฐิตํ วสฺโสทกํ น ชานาติ ‘‘อหํ โกสาตกิโกสเก ฐิต’’นฺติ, นปิ โกสาตกิโกสโก ชานาติ ‘‘มยิ วสฺโสทกํ ฐิต’’นฺติ; เอวเมว น พทฺธปิตฺตํ ชานาติ ‘‘อหํ ปิตฺตโกสเก ฐิต’’นฺติ, นปิ ปิตฺตโกสโก ชานาติ ‘‘มยิ พทฺธปิตฺตํ ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต ปิตฺตํ ปิตฺตภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ ปิตฺตํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ. En ese sentido, así como el aceite que permanece impregnando el agua no sabe: 'Estoy impregnando el agua', ni el agua sabe: 'El aceite me está impregnando'; del mismo modo, la bilis no ligada no sabe: 'Estoy impregnando el cuerpo', ni el cuerpo sabe: 'La bilis no ligada me está impregnando'. Y así como el agua de lluvia que está en la vaina de una esponja vegetal no sabe: 'Estoy en la vaina de una esponja vegetal', ni la vaina de la esponja vegetal sabe: 'El agua de lluvia está en mí'; del mismo modo, la bilis ligada no sabe: 'Estoy en el receptáculo de la bilis', ni el receptáculo de la bilis sabe: 'La bilis ligada está en mí'. Pues estos elementos carecen de reflexión o advertencia consciente, no son un ser personal. Por su delimitación, define la bilis como la porción que es bilis. Esta es su delimitación de lo semejante; su delimitación de lo diferente es similar a la de los cabellos. Así define la bilis por su color y demás aspectos. ตโต ปรํ สรีรพฺภนฺตเร เอกปตฺตปูรปฺปมาณํ เสมฺหํ วณฺณโต เสตํ กจฺฉกปณฺณรสวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐานํ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต อุทรปฏเล ฐิตนฺติ. ยํ [Pg.49] ปานโภชนาทิอชฺโฌหรณกาเล เสยฺยถาปิ นาม อุทเก เสวาลปณกํ กฏฺเฐ วา กถเล วา ปตนฺเต ฉิชฺชิตฺวา ทฺวิธา หุตฺวา ปุน อชฺโฌตฺถริตฺวา ติฏฺฐติ, เอวเมว ปานโภชนาทิมฺหิ นิปตนฺเต ฉิชฺชิตฺวา ทฺวิธา หุตฺวา ปุน อชฺโฌตฺถริตฺวา ติฏฺฐติ, ยมฺหิ จ มนฺทีภูเต ปกฺกมิว คณฺฑํ ปูติกมิว กุกฺกุฏณฺฑํ อุทรปฏลํ ปรมเชคุจฺฉกุณปคนฺธํ โหติ. ตโต อุคฺคเตน จ คนฺเธน อุคฺคาโรปิ มุขมฺปิ ทุคฺคนฺธํ ปูติกุณปสทิสํ โหติ, โส จ ปุริโส ‘‘อเปหิ ทุคฺคนฺธํ วายสี’’ติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ, ยญฺจ อภิวฑฺฒิตํ พหลตฺตมาปนฺนํ ปฏิกุชฺชนผลกมิว วจฺจกุฏิยา อุทรปฏลพฺภนฺตเร เอว กุณปคนฺธํ สนฺนิรุมฺภิตฺวา ติฏฺฐติ. Después de eso, define la flema en el interior del cuerpo, que tiene la medida de un cuenco lleno, siendo por su color blanca, del color del jugo de la hoja de kacchaka. Por su forma, tiene la forma de su ubicación. Por su dirección, surge en la dirección superior. Por su ubicación, está situada en el revestimiento del estómago. Al momento de ingerir bebidas, comida, etc., así como el moho en el agua, al caer un palo o un guijarro, se divide en dos y vuelve a cubrirse después; del mismo modo, al caer las bebidas, comida, etc., se divide en dos y vuelve a cubrirse después. Cuando esta disminuye, el revestimiento del estómago adquiere un olor a cadáver extremadamente repugnante, como un tumor maduro o un huevo de gallina podrido. Debido al olor que emana de ella, tanto el eructo como la boca huelen mal, similar a un cadáver podrido, y a ese hombre se le dice: '¡Aléjate, emanas un mal olor!'. Cuando aumenta y se vuelve espesa, permanece en el interior del revestimiento del estómago suprimiendo el olor a cadáver, como una tabla que cubre una letrina. ตตฺถ ยถา จนฺทนิกาย อุปริเผณปฏลํ น ชานาติ ‘‘อหํ จนฺทนิกาย ฐิต’’นฺติ, นปิ จนฺทนิกา ชานาติ ‘‘มยิ เผณปฏลํ ฐิต’’นฺติ; เอวเมว น เสมฺหํ ชานาติ ‘‘อหํ อุทรปฏเล ฐิต’’นฺติ, นปิ อุทรปฏลํ ชานาติ ‘‘มยิ เสมฺหํ ฐิตนฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต เสมฺหํ เสมฺหภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ เสมฺหํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ. En ese sentido, así como la capa de espuma sobre un pozo de aguas residuales no sabe: 'Estoy sobre un pozo de aguas residuales', ni el pozo de aguas residuales sabe: 'La capa de espuma está en mí'; del mismo modo, la flema no sabe: 'Estoy en el revestimiento del estómago', ni el revestimiento del estómago sabe: 'La flema está en mí'. Pues estos elementos carecen de reflexión o advertencia consciente, no son un ser personal. Por su delimitación, define la flema como la porción que es flema. Esta es su delimitación de lo semejante; su delimitación de lo diferente es similar a la de los cabellos. Así define la flema por su color y demás aspectos. ตโต ปรํ สรีเร ปุพฺโพ วณฺณโต ปณฺฑุปลาสวณฺโณติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐาโน. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาโต. โอกาสโต ปุพฺพสฺส โอกาโส นาม นิพทฺโธ นตฺถิ. ยตฺถ ปุพฺโพ สนฺนิจิโต ติฏฺเฐยฺย, ยตฺร ยตฺร ขาณุกณฺฏกปฺปหรณคฺคิชาลาทีหิ อภิหเต สรีรปฺปเทเส โลหิตํ สณฺฐหิตฺวา ปจฺจติ, คณฺฑปิฬกาทโย วา อุปฺปชฺชนฺติ, ตตฺร ตตฺร ติฏฺฐติ. Después de eso, define el pus en el cuerpo como del color de una hoja amarillenta. Por su forma, tiene la forma de su ubicación. Por su dirección, surge en ambas direcciones. Por su ubicación, el pus no tiene un lugar fijo. Dondequiera que el pus se acumule y permanezca, en cualquier parte del cuerpo golpeada por tocones, espinas, golpes, llamas de fuego, etc., donde la sangre se estanca y se descompone, o donde surgen tumores, granos y demás, allí permanece. ตตฺถ ยถา รุกฺขสฺส ตตฺถ ตตฺถ ผรสุธาราทีหิ ปหตปฺปเทเส อวคฬิตฺวา ฐิโต นิยฺยาโส น ชานาติ ‘‘อหํ รุกฺขสฺส ปหตปฺปเทเส ฐิโต’’ติ, นปิ รุกฺขสฺส ปหตปฺปเทโส ชานาติ ‘‘มยิ นิยฺยาโส ฐิโต’’ติ; เอวเมว น ปุพฺโพ ชานาติ ‘‘อหํ สรีรสฺส ตตฺถ ตตฺถ ขาณุกณฺฏกาทีหิ อภิหตปฺปเทเส คณฺฑปิฬกาทีนํ อุฏฺฐิตปฺปเทเส วา ฐิโต’’ติ, นปิ สรีรปฺปเทโส ชานาติ ‘‘มยิ ปุพฺโพ ฐิโต’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา [Pg.50] หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต ปุพฺโพ ปุพฺพภาเคน ปริจฺฉินฺโนติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ ปุพฺพํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ. Allí, tal como la resina que se encuentra en los lugares golpeados por hachas, cuchillos, etc., en diversas partes de un árbol no sabe: «Estoy en el lugar golpeado del árbol», ni el lugar golpeado del árbol sabe: «La resina está en mí»; de la misma manera, el pus no sabe: «Estoy en tales y tales lugares del cuerpo, en sitios golpeados por estacas, espinas, etc., o en lugares donde han surgido forúnculos y pústulas», ni la parte del cuerpo sabe: «El pus está en mí». Pues estos fenómenos están desprovistos de advertencia y reflexión... no son un individuo. Define el pus por su delimitación: «el pus está delimitado por la porción de pus». Esta es su delimitación de lo semejante; su delimitación de lo desemejante es igual a la de los cabellos. Así define el pus por su color y demás. ตโต ปรํ สรีเร สนฺนิจิตโลหิตํ สํสรณโลหิตนฺติ เอวํ ทุวิเธ โลหิเต สนฺนิจิตโลหิตํ ตาว วณฺณโต พหลกุถิตลาขารสวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ, สํสรณโลหิตํ อจฺฉลาขารสวณฺณนฺติ. สณฺฐานโต สพฺพมฺปิ อตฺตโน โอกาสสณฺฐานํ. ทิสโต สนฺนิจิตโลหิตํ อุปริมาย ทิสาย ชาตํ, สํสรณโลหิตํ ทฺวีสุปีติ. โอกาสโต สํสรณโลหิตํ เกสโลมนขทนฺตานํ มํสวินิมุตฺตฏฺฐานญฺเจว ถทฺธสุกฺขจมฺมญฺจ วชฺเชตฺวา ธมนิชาลานุสาเรน สพฺพํ อุปาทินฺนกสรีรํ ผริตฺวา ฐิตํ. สนฺนิจิตโลหิตํ ยกนสฺส เหฏฺฐาภาคํ ปูเรตฺวา เอกปตฺตปูรณมตฺตํ วกฺกหทยปปฺผาสานํ อุปริ โถกํ โถกํ พินฺทุํ ปาเตนฺตํ วกฺกหทยยกนปปฺผาเส เตเมนฺตํ ฐิตํ, ยมฺหิ วกฺกหทยาทีนิ อเตเมนฺเต สตฺตา ปิปาสิตา โหนฺติ. Después de eso, en el cuerpo, la sangre es de dos tipos: sangre acumulada y sangre circulante. De estas, define la sangre acumulada, en cuanto al color, como del color del jugo de laca espeso y cocido; y la sangre circulante, como del color del jugo de laca claro. En cuanto a la forma, toda tiene la forma de su propia ubicación. En cuanto a la dirección, la sangre acumulada surge en la dirección superior, y la sangre circulante en ambas direcciones. En cuanto a la ubicación, la sangre circulante, exceptuando las partes libres de carne de los cabellos, vellos, uñas y dientes, y la piel dura y seca, se extiende por todo el cuerpo orgánico siguiendo la red de venas. La sangre acumulada, llenando la parte inferior del hígado, en una cantidad de aproximadamente un cuenco, permanece dejando caer gotas poco a poco sobre los riñones, el corazón y los pulmones, humedeciendo los riñones, el corazón, el hígado y los pulmones; cuando esta no humedece los riñones, el corazón, etc., los seres sufren de sed. ตตฺถ ยถา ชชฺชรกปาเล ฐิตํ อุทกํ เหฏฺฐา เลฑฺฑุขณฺฑาทีนิ เตเมนฺตํ น ชานาติ ‘‘อหํ ชชฺชรกปาเล ฐิตํ เหฏฺฐา เลฑฺฑุขณฺฑาทีนิ เตเมมี’’ติ, นปิ ชชฺชรกปาลํ เหฏฺฐา เลฑฺฑุขณฺฑาทีนิ วา ชานนฺติ ‘‘มยิ อุทกํ ฐิตํ, อมฺเห วา เตเมนฺตํ ฐิต’’นฺติ; เอวเมว น โลหิตํ ชานาติ ‘‘อหํ ยกนสฺส เหฏฺฐาภาเค วกฺกหทยาทีนิ เตเมนฺตํ ฐิต’’นฺติ, นปิ ยกนสฺส เหฏฺฐาภาคฏฺฐานํ วกฺกหทยาทีนิ วา ชานนฺติ ‘‘มยิ โลหิตํ ฐิตํ, อมฺเห วา เตเมนฺตํ ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต โลหิตํ โลหิตภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ โลหิตํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ. Allí, tal como el agua que está en una vasija rota, al humedecer los terrones de tierra, etc., que están debajo, no sabe: «Estoy en la vasija rota y humedezco los terrones que están debajo», ni la vasija rota o los terrones de tierra que están debajo saben: «El agua está en mí, o está humedeciéndonos»; de la misma manera, la sangre no sabe: «Estoy en la parte inferior del hígado humedeciendo los riñones, el corazón, etc.», ni el lugar de la parte inferior del hígado o los riñones, el corazón, etc., saben: «La sangre está en mí, o está humedeciéndonos». Pues estos fenómenos están desprovistos de advertencia y reflexión... no son un individuo. Define la sangre por su delimitación: «la sangre está delimitada por la porción de sangre». Esta es su delimitación de lo semejante; su delimitación de lo desemejante es igual a la de los cabellos. Así define la sangre por su color y demás. ตโต ปรํ สรีเร เสโท วณฺณโต ปสนฺนติลเตลวณฺโณติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐาโน. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาโต. โอกาสโต เสทสฺส โอกาโส นาม นิพทฺโธ นตฺถิ, ยตฺถ เสโท โลหิตํ วิย สทา ติฏฺเฐยฺย. ยสฺมา วา ยทา อคฺคิสนฺตาปสูริยสนฺตาปอุตุวิการาทีหิ [Pg.51] สรีรํ สนฺตปติ, อถ อุทกโต อพฺพูฬฺหมตฺตวิสมจฺฉินฺนภิสมุฬาลกุมุทนาลกลาปอุทกมิว สพฺพเกสโลมกูปวิวเรหิ ปคฺฆรติ. ตสฺมา เตสํ เกสโลมกูปวิวรานํ วเสน ตํ สณฺฐานโต ววตฺถเปติ. ‘‘เสทปริคฺคณฺหเกน จ โยคาวจเรน เกสโลมกูปวิวเร ปูเรตฺวา ฐิตวเสเนว เสโท มนสิกาตพฺโพ’’ติ วุตฺตํ ปุพฺพาจริเยหิ. Después de eso, en el cuerpo, define el sudor, en cuanto al color, como del color del aceite de sésamo claro. En cuanto a la forma, tiene la forma de su ubicación. En cuanto a la dirección, surge en ambas direcciones. En cuanto a la ubicación, no existe un lugar permanente para el sudor donde este resida siempre como la sangre. Sin embargo, cuando el cuerpo se calienta por el fuego, el sol, cambios climáticos, etc., entonces fluye por todos los poros de los cabellos y vellos, como el agua de un haz de tallos de loto, raíces de loto o flores de loto recién cortados de manera irregular fuera del agua. Por lo tanto, se define su forma a través de esos poros de los cabellos y vellos. Los antiguos maestros dijeron: «El yogui que aprehende el sudor debe advertirlo como algo que fluye llenando los poros de los cabellos y vellos». ตตฺถ ยถา ภิสมุฬาลกุมุทนาลกลาปวิวเรหิ ปคฺฆรนฺตํ อุทกํ น ชานาติ ‘‘อหํ ภิสมุฬาลกุมุทนาลกลาปวิวเรหิ ปคฺฆรามี’’ติ, นปิ ภิสมุฬาลกุมุทนาลกลาปวิวรา ชานนฺติ ‘‘อมฺเหหิ อุทกํ ปคฺฆรตี’’ติ; เอวเมว น เสโท ชานาติ ‘‘อหํ เกสโลมกูปวิวเรหิ ปคฺฆรามี’’ติ, นปิ เกสโลมกูปวิวรา ชานนฺติ ‘‘อมฺเหหิ เสโท ปคฺฆรตี’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต เสโท เสทภาเคน ปริจฺฉินฺโนติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ เสทํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ. Allí, tal como el agua que fluye de los intersticios de un haz de tallos, raíces y flores de loto no sabe: «Estoy fluyendo de los intersticios del haz de tallos, raíces y flores de loto», ni los intersticios del haz de tallos, raíces y flores de loto saben: «El agua fluye de nosotros»; de la misma manera, el sudor no sabe: «Estoy fluyendo de los poros de los cabellos y vellos», ni los poros de los cabellos y vellos saben: «El sudor fluye de nosotros». Pues estos fenómenos están desprovistos de advertencia y reflexión... no son un individuo. Define el sudor por su delimitación: «el sudor está delimitado por la porción de sudor». Esta es su delimitación de lo semejante; su delimitación de lo desemejante es igual a la de los cabellos. Así define el sudor por su color y demás. ตโต ปรํ สรีเร จมฺมมํสนฺตเร เมโท วณฺณโต ผาลิตหลิทฺทิวณฺโณติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐาโน. ตถา หิ สุขิโน ถูลสรีรสฺส จมฺมมํสนฺตเร ผริตฺวา ฐิโต หลิทฺทิรตฺตทุกูลปิโลติกสณฺฐาโน, กิสสรีรสฺส ชงฺฆมํสอูรุมํสปิฏฺฐิกณฺฏกนิสฺสิตปิฏฺฐิมํสอุทรปฏลมํสานิ นิสฺสาย สํเวลฺลิตฺวา ฐปิตหลิทฺทิรตฺตทุกูลปิโลติกขณฺฑสณฺฐาโน. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาโต. โอกาสโต ถูลสรีรสฺส สกลสรีรํ ผริตฺวา กิสสฺส ชงฺฆามํสาทีนิ นิสฺสาย ฐิโต, โย สิเนหสงฺขาโตปิ หุตฺวา ปรมเชคุจฺฉตฺตา น มตฺถกเตลตฺถํ น คณฺฑูสเตลตฺถํ น ทีปชาลนตฺถํ สงฺคยฺหติ. Después de eso, en el cuerpo, entre la piel y la carne, define la grasa, en cuanto al color, como del color de la cúrcuma cortada. En cuanto a la forma, tiene la forma de su ubicación. Pues, en una persona obesa que vive cómodamente, se extiende entre la piel y la carne con la forma de un paño de lino fino teñido de cúrcuma; en una persona delgada, se encuentra adherida a los músculos de las pantorrillas, de los muslos, de la espalda junto a la columna vertebral y de la pared abdominal, con la forma de trozos de paño de lino fino teñido de cúrcuma que han sido doblados y colocados allí. En cuanto a la dirección, surge en ambas direcciones. En cuanto a la ubicación, en la persona obesa se extiende por todo el cuerpo; en la persona delgada, se encuentra adherida a los músculos de las pantorrillas, etc. Esta, aunque se denomina «untuosidad», debido a su extrema repugnancia, no se utiliza como aceite para la cabeza, ni como aceite para las afecciones cutáneas, ni para encender lámparas. ตตฺถ ยถา มํสปุญฺชํ นิสฺสาย ฐิตา หลิทฺทิรตฺตทุกูลปิโลติกา น ชานาติ ‘‘อหํ มํสปุญฺชํ นิสฺสาย ฐิตา’’ติ, นปิ มํสปุญฺโช ชานาติ ‘‘หลิทฺทิรตฺตทุกูลปิโลติกา มํ นิสฺสาย ฐิตา’’ติ; เอวเมว น เมโท ชานาติ ‘‘อหํ สกลสรีรํ ชงฺฆาทีสุ วา มํสํ นิสฺสาย ฐิโต’’ติ, นปิ สกลสรีรํ ชานาติ ชงฺฆาทีสุ วา มํสํ ‘‘เมโท มํ นิสฺสาย ฐิโต’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต เมโท เหฏฺฐา มํเสน, อุปริ จมฺเมน, สมนฺตโต เมทภาเคน [Pg.52] ปริจฺฉินฺโนติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ เมทํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ. En este contexto, así como un trozo de tela fina vieja teñida de cúrcuma que se encuentra sobre un montón de carne no sabe: «estoy sobre un montón de carne», ni el montón de carne sabe: «un trozo de tela fina vieja teñida de cúrcuma está sobre mí»; del mismo modo, la grasa no sabe: «estoy sobre todo el cuerpo o sobre la carne de las pantorrillas, etc.», ni todo el cuerpo o la carne de las pantorrillas sabe: «la grasa está sobre mí». Pues estos fenómenos carecen de reflexión o examen... no son una persona. En cuanto a su delimitación, determina que la grasa está limitada por abajo por la carne, por arriba por la piel, y por todos lados por la propia porción de grasa. Esta es su delimitación de lo semejante; su delimitación de lo desemejante es igual a la del cabello. Así es como determina la grasa por su color y demás aspectos. ตโต ปรํ สรีเร อสฺสุ วณฺณโต ปสนฺนติลเตลวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐานํ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต อกฺขิกูปเกสุ ฐิตนฺติ. น เจตํ ปิตฺตโกสเก ปิตฺตมิว อกฺขิกูปเกสุ สทา สนฺนิจิตํ หุตฺวา ติฏฺฐติ, กินฺตุ ยทา โสมนสฺสชาตา สตฺตา มหาหสิตํ หสนฺติ, โทมนสฺสชาตา โรทนฺติ ปริเทวนฺติ, ตถารูปํ วิสมาหารํ วา หรนฺติ, ยทา จ เตสํ อกฺขีนิ ธูมรชปํสุกาทีหิ อภิหญฺญนฺติ, ตทา เอเตหิ โสมนสฺสโทมนสฺสวิสมาหาราทีหิ สมุฏฺฐหิตฺวา อสฺสุ อกฺขิกูปเกสุ ปูเรตฺวา ติฏฺฐติ ปคฺฆรติ จ. ‘‘อสฺสุปริคฺคณฺหเกน จ โยคาวจเรน อกฺขิกูปเก ปูเรตฺวา ฐิตวเสเนว ตํ มนสิกาตพฺพ’’นฺติ ปุพฺพาจริยา วณฺณยนฺติ. Después de eso, determina las lágrimas en el cuerpo por su color como el color del aceite de sésamo claro. Por su forma, según la forma de su ubicación. Por su dirección, nacen en la dirección superior. Por su ubicación, situadas en las cuencas de los ojos. Y estas no permanecen siempre acumuladas en las cuencas de los ojos como la bilis en la vesícula biliar, sino que cuando los seres llenos de alegría ríen ruidosamente, o llenos de tristeza lloran y se lamentan, o ingieren alimentos inapropiados de tal clase, y cuando sus ojos son golpeados por el humo, el polvillo, el polvo, etc., entonces, habiendo surgido debido a esa alegría, tristeza, alimentos inapropiados y demás factores, las lágrimas llenan las cuencas de los ojos y permanecen allí o fluyen. Los maestros antiguos explican: «El yogāvacara que percibe las lágrimas debe considerarlas solo cuando están llenando las cuencas de los ojos». ตตฺถ ยถา มตฺถกจฺฉินฺนตรุณตาลฏฺฐิกูปเกสุ ฐิตํ อุทกํ น ชานาติ ‘‘อหํ มตฺถกจฺฉินฺนตรุณตาลฏฺฐิกูปเกสุ ฐิต’’นฺติ, นปิ มตฺถกจฺฉินฺนตรุณตาลฏฺฐิกูปกา ชานนฺติ ‘‘อมฺเหสุ อุทกํ ฐิต’’นฺติ; เอวเมว น อสฺสุ ชานาติ ‘‘อหํ อกฺขิกูปเกสุ ฐิต’’นฺติ, นปิ อกฺขิกูปกา ชานนฺติ ‘‘อมฺเหสุ อสฺสุ ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต อสฺสุ อสฺสุภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ อสฺสุํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ. En esto, así como el agua situada en las cavidades de las semillas de palma jóvenes con la punta cortada no sabe: «estoy situada en las cavidades de las semillas de palma jóvenes con la punta cortada», ni las cavidades de las semillas de palma jóvenes con la punta cortada saben: «el agua está situada en nosotros»; del mismo modo, las lágrimas no saben: «estoy en las cuencas de los ojos», ni las cuencas de los ojos saben: «las lágrimas están en nosotros». Pues estos fenómenos carecen de reflexión o examen... no son una persona. En cuanto a su delimitación, determina que las lágrimas están limitadas por la propia porción de lágrimas. Esta es su delimitación de lo semejante; su delimitación de lo desemejante es igual a la del cabello. Así es como determina las lágrimas por su color y demás aspectos. ตโต ปรํ สรีเร วิลีนสิเนหสงฺขาตา วสา วณฺณโต อาจาเม อาสิตฺตเตลวณฺณาติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐานา. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตา. โอกาสโต หตฺถตลหตฺถปิฏฺฐิปาทตลปาทปิฏฺฐินาสาปุฏนลาฏอํสกูเฏสุ ฐิตาติ. น เจสา เอเตสุ โอกาเสสุ สทา วิลีนา เอว หุตฺวา ติฏฺฐติ, กินฺตุ ยทา อคฺคิสนฺตาปสูริยสนฺตาปอุตุวิสภาคธาตุวิสภาเคหิ เต ปเทสา อุสฺมาชาตา โหนฺติ, ตทา ตตฺถ วิลีนาว หุตฺวา ปสนฺนสลิลาสุ อุทกโสณฺฑิกาสุ นีหาโร วิย สรติ. Después de eso, determina en el cuerpo la grasa derretida, conocida como aceite fundido, por su color como el color del aceite vertido sobre el agua de arroz. Por su forma, según la forma de su ubicación. Por su dirección, nace en ambas direcciones. Por su ubicación, situada en las palmas y el dorso de las manos, en las plantas y el dorso de los pies, en las fosas nasales, en la frente y en los hombros. Y esta no permanece siempre derretida en estos lugares, sino que cuando estas regiones se calientan debido al calor del fuego, al calor del sol, a un clima desfavorable o a un desequilibrio de los elementos, entonces, habiéndose derretido allí, fluye como el vapor sobre los estanques de agua clara. ตตฺถ [Pg.53] ยถา อุทกโสณฺฑิโย อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิโต นีหาโร น ชานาติ ‘‘อหํ อุทกโสณฺฑิโย อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิโต’’ติ, นปิ อุทกโสณฺฑิโย ชานนฺติ ‘‘นีหาโร อมฺเห อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิโต’’ติ; เอวเมว น วสา ชานาติ ‘‘อหํ หตฺถตลาทีนิ อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิตา’’ติ, นปิ หตฺถตลาทีนิ ชานนฺติ ‘‘วสา อมฺเห อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิตา’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต วสา วสาภาเคน ปริจฺฉินฺนาติ ววตฺถเปติ. อยเมติสฺสา สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ วสํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ. En esto, así como el vapor que cubre los estanques de agua no sabe: «estoy cubriendo los estanques de agua», ni los estanques de agua saben: «el vapor nos está cubriendo»; del mismo modo, la grasa derretida no sabe: «estoy cubriendo las palmas de las manos, etc.», ni las palmas de las manos, etc., saben: «la grasa derretida nos está cubriendo». Pues estos fenómenos carecen de reflexión o examen... no son una persona. En cuanto a su delimitación, determina que la grasa derretida está limitada por la propia porción de grasa derretida. Esta es su delimitación de lo semejante; su delimitación de lo desemejante es igual a la del cabello. Así es como determina la grasa derretida por su color y demás aspectos. ตโต ปรํ สรีเร มุขสฺสพฺภนฺตเร เขโฬ วณฺณโต เสโต เผณวณฺโณติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐาโนติ, สมุทฺทเผณสณฺฐาโนติปิ เอเก. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาโต. โอกาสโต อุโภหิ กโปลปสฺเสหิ โอโรหิตฺวา ชิวฺหาย ฐิโตติ. น เจโส เอตฺถ สทา สนฺนิจิโต หุตฺวา ติฏฺฐติ, กินฺตุ ยทา สตฺตา ตถารูปํ อาหารํ ปสฺสนฺติ วา สรนฺติ วา, อุณฺหติตฺตกฏุกโลณมฺพิลานํ วา กิญฺจิ มุเข ฐเปนฺติ. ยทา จ เตสํ หทยํ อาคิลายติ, กิสฺมิญฺจิเทว วา ชิคุจฺฉา อุปฺปชฺชติ, ตทา เขโฬ อุปฺปชฺชิตฺวา อุโภหิ กโปลปสฺเสหิ โอโรหิตฺวา ชิวฺหาย สณฺฐาติ. อคฺคชิวฺหาย เจส เขโฬ ตนุโก โหติ, มูลชิวฺหาย พหโล, มุเข ปกฺขิตฺตญฺจ ปุถุกํ วา ตณฺฑุลํ วา อญฺญํ วา กิญฺจิ ขาทนียํ นทิปุลิเน ขตกูปสลิลมิว ปริกฺขยมคจฺฉนฺโตว สทา เตมนสมตฺโถ โหติ. Después de eso, determina en el cuerpo, dentro de la boca, la saliva por su color como blanca, del color de la espuma. Por su forma, según la forma de su ubicación; algunos dicen que tiene la forma de la espuma del mar. Por su dirección, nace en la dirección superior. Por su ubicación, habiendo descendido desde ambos lados de las mejillas, se sitúa en la lengua. Y esta no permanece allí siempre acumulada, sino que cuando los seres ven o recuerdan comida de tal clase, o ponen en su boca algo caliente, amargo, picante, salado o ácido; y cuando su corazón está fatigado, o surge por alguna razón una sensación de repulsión, entonces, habiendo surgido la saliva, desciende desde ambos lados de las mejillas y se establece en la lengua. En la punta de la lengua esta saliva es fluida, y en la raíz de la lengua es espesa; y aunque se ponga en la boca arroz aplanado, arroz crudo o cualquier otra cosa masticable, siempre es capaz de humedecerla sin agotarse nunca, como el agua de un pozo excavado en un banco de arena de un río. ตตฺถ ยถา นทิปุลิเน ขตกูปตเล สณฺฐิตํ อุทกํ น ชานาติ ‘‘อหํ กูปตเล สณฺฐิต’’นฺติ, นปิ กูปตลํ ชานาติ ‘‘มยิ อุทกํ ฐิต’’นฺติ; เอวเมว น เขโฬ ชานาติ ‘‘อหํ อุโภหิ กโปลปสฺเสหิ โอโรหิตฺวา ชิวฺหาตเล สณฺฐิโต’’ติ, นปิ ชิวฺหาตลํ ชานาติ ‘‘มยิ อุโภหิ กโปลปสฺเสหิ โอโรหิตฺวา เขโฬ สณฺฐิโต’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต เขโฬ เขฬภาเคน ปริจฺฉินฺโนติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ เขฬํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ. En esto, así como el agua acumulada en el fondo de un pozo cavado en la orilla arenosa de un río no sabe: «Estoy en el fondo del pozo», ni el fondo del pozo sabe: «El agua está en mí»; del mismo modo, la saliva no sabe: «Habiendo descendido desde ambos lados de las mejillas, estoy sobre la superficie de la lengua», ni la superficie de la lengua sabe: «Habiendo descendido desde ambos lados de las mejillas, la saliva está sobre mí». Pues estos fenómenos están desprovistos de intención y reflexión... [no es un ser], no es una persona. Por su delimitación, se define que la saliva está delimitada por la porción de saliva. Esta es su delimitación por lo semejante, mientras que su delimitación por lo desemejante es igual a la del cabello. Así es como se define la saliva por su color y demás. ตโต [Pg.54] ปรํ สรีเร สิงฺฆาณิกา วณฺณโต เสตา ตรุณตาลมิญฺชวณฺณาติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐานา, เสเทตฺวา เสเทตฺวา นาสาปุเฏ นิรนฺตรํ ปกฺขิตฺตเวตฺตงฺกุรสณฺฐานาติปิ เอเก. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตา. โอกาสโต นาสาปุเฏ ปูเรตฺวา ฐิตาติ. น เจสา เอตฺถ สทา สนฺนิจิตา หุตฺวา ติฏฺฐติ, กินฺตุ เสยฺยถาปิ นาม ปุริโส ปทุมินิปตฺเต ทธึ พนฺธิตฺวา เหฏฺฐา ปทุมินิปตฺตํ กณฺฏเกน วิชฺเฌยฺย, อถ เตน ฉิทฺเทน ทธิปิณฺฑํ คฬิตฺวา พหิ ปปเตยฺย; เอวเมว ยทา สตฺตา โรทนฺติ, วิสภาคาหารอุตุวเสน วา สญฺชาตธาตุกฺโขภา โหนฺติ, ตทา อนฺโตสีสโต ปูติเสมฺหภาวํ อาปนฺนํ มตฺถลุงฺคํ คฬิตฺวา ตาลุมตฺถกวิวเรน โอตริตฺวา นาสาปุเฏ ปูเรตฺวา ติฏฺฐติ. Después de esto, el practicante define la mucosidad en el cuerpo. Por su color, es blanca, del color de la pulpa tierna del fruto de la palma. Por su forma, tiene la forma de su ubicación; algunos maestros dicen que tiene la forma de un brote de mimbre introducido continuamente en las fosas nasales. Por su dirección, nace en la dirección superior. Por su ubicación, permanece llenando las fosas nasales. Esta mucosidad no permanece siempre acumulada allí; sino que, así como un hombre que habiendo envuelto leche cuajada en una hoja de loto perforara la hoja por debajo con una espina, y entonces la masa de cuajada se escurriera y cayera fuera por ese agujero; del mismo modo, cuando los seres lloran o cuando hay una perturbación de los elementos debido a alimentos o clima inadecuados, entonces la masa cerebral en el interior de la cabeza, habiendo alcanzado el estado de flema podrida, se escurre, desciende por la abertura del paladar y permanece llenando las fosas nasales. ตตฺถ ยถา สิปฺปิกาย ปกฺขิตฺตํ ปูติทธิ น ชานาติ ‘‘อหํ สิปฺปิกาย ฐิต’’นฺติ, นปิ สิปฺปิกา ชานาติ ‘‘มยิ ปูติกํ ทธิ ฐิต’’นฺติ; เอวเมว น สิงฺฆาณิกา ชานาติ ‘‘อหํ นาสาปุเฏสุ ฐิตา’’ติ, นปิ นาสาปุฏา ชานนฺติ ‘‘อมฺเหสุ สิงฺฆาณิกา ฐิตา’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต สิงฺฆาณิกา สิงฺฆาณิกภาเคน ปริจฺฉินฺนาติ ววตฺถเปติ. อยเมติสฺสา สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ สิงฺฆาณิกํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ. En esto, así como la leche cuajada podrida puesta en una concha no sabe: «Estoy en la concha», ni la concha sabe: «La leche cuajada podrida está en mí»; del mismo modo, la mucosidad no sabe: «Estoy en las fosas nasales», ni las fosas nasales saben: «La mucosidad está en nosotras». Pues estos fenómenos están desprovistos de intención y reflexión... no es una persona. Por su delimitación, se define que la mucosidad está delimitada por la porción de mucosidad. Esta es su delimitación por lo semejante, mientras que su delimitación por lo desemejante es igual a la del cabello. Así es como se define la mucosidad por su color y demás. ตโต ปรํ อนฺโตสรีเร ลสิกาติ สรีรสนฺธีนํ อพฺภนฺตเร ปิจฺฉิลกุณปํ. สา วณฺณโต กณิการนิยฺยาสวณฺณาติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐานา. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตา. โอกาสโต อฏฺฐิสนฺธีนํ อพฺภญฺชนกิจฺจํ สาธยมานา อสีติสตสนฺธีนํ อพฺภนฺตเร ฐิตาติ. ยสฺส เจสา มนฺทา โหติ, ตสฺส อุฏฺฐหนฺตสฺส นิสีทนฺตสฺส อภิกฺกมนฺตสฺส ปฏิกฺกมนฺตสฺส สมิญฺชนฺตสฺส ปสาเรนฺตสฺส อฏฺฐิกานิ กฏกฏายนฺติ, อจฺฉริกาสทฺทํ กโรนฺโต วิย วิจรติ, เอกโยชนทฺวิโยชนมตฺตมฺปิ อทฺธานํ คตสฺส วาโยธาตุ กุปฺปติ, คตฺตานิ ทุกฺขนฺติ ยสฺส ปน เจสา พหุกา โหติ, ตสฺส อุฏฺฐานนิสชฺชาทีสุ น อฏฺฐีนิ กฏกฏายนฺติ, ทีฆมฺปิ อทฺธานํ คตสฺส น วาโยธาตุ กุปฺปติ, น คตฺตานิ ทุกฺขนฺติ. Después de esto, en el interior del cuerpo, el líquido sinovial es la materia impura viscosa dentro de las articulaciones del cuerpo. Por su color, se define que es del color de la resina de kanikāra. Por su forma, tiene la forma de su ubicación. Por su dirección, nace en ambas direcciones. Por su ubicación, permanece dentro de las ciento ochenta articulaciones, cumpliendo la función de lubricar las articulaciones de los huesos. En aquel en quien este líquido es escaso, cuando se levanta, se sienta, avanza, retrocede, se encoge o se extiende, sus huesos crujen; se mueve como si hiciera el sonido de un chasquido de dedos, y cuando ha recorrido una distancia de apenas una o dos leguas, su elemento aire se perturba y sus miembros le duelen. Pero en aquel en quien este líquido es abundante, sus huesos no crujen al levantarse, sentarse, etc., y aunque recorra una larga distancia, su elemento aire no se perturba y sus miembros no le duelen. ตตฺถ [Pg.55] ยถา อพฺภญฺชนเตลํ น ชานาติ ‘‘อหํ อกฺขํ อพฺภญฺชิตฺวา ฐิต’’นฺติ, นปิ อกฺโข ชานาติ ‘‘มํ เตลํ อพฺภญฺชิตฺวา ฐิต’’นฺติ; เอวเมว น ลสิกา ชานาติ ‘‘อหํ อสีติสตสนฺธิโย อพฺภญฺชิตฺวา ฐิตา’’ติ, นปิ อสีติสตสนฺธิโย ชานนฺติ ‘‘ลสิกา อมฺเห อพฺภญฺชิตฺวา ฐิตา’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต ลสิกา ลสิกภาเคน ปริจฺฉินฺนาติ ววตฺถเปติ. อยเมติสฺสา สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ ลสิกํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ. En esto, así como el aceite lubricante no sabe: «Estoy lubricando el eje», ni el eje sabe: «El aceite me está lubricando»; del mismo modo, el líquido sinovial no sabe: «Estoy lubricando las ciento ochenta articulaciones», ni las ciento ochenta articulaciones saben: «El líquido sinovial nos está lubricando». Pues estos fenómenos están desprovistos de intención y reflexión... no es una persona. Por su delimitación, se define que el líquido sinovial está delimitado por la porción de líquido sinovial. Esta es su delimitación por lo semejante, mientras que su delimitación por lo desemejante es igual a la del cabello. Así es como se define el líquido sinovial por su color y demás. ตโต ปรํ อนฺโตสรีเร มุตฺตํ วณฺณโต มาสขาโรทกวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต อุทกํ ปูเรตฺวา อโธมุขฐปิตอุทกกุมฺภอนฺตรคตอุทกสณฺฐานํ. ทิสโต เหฏฺฐิมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต วตฺถิสฺสพฺภนฺตเร ฐิตนฺติ. วตฺถิ นาม วตฺถิปุโฏ วุจฺจติ, ยตฺถ เสยฺยถาปิ นาม จนฺทนิกาย ปกฺขิตฺเต อมุเข เปฬาฆเฏ จนฺทนิการโส ปวิสติ, น จสฺส ปวิสนมคฺโค ปญฺญายติ; เอวเมว สรีรโต มุตฺตํ ปวิสติ, น จสฺส ปวิสนมคฺโค ปญฺญายติ นิกฺขมนมคฺโค เอว ตุ ปากโฏ โหติ, ยมฺหิ จ มุตฺตสฺส ภริเต ‘‘ปสฺสาวํ กโรมา’’ติ สตฺตานํ อายูหนํ โหติ. ตตฺถ ยถา จนฺทนิกาย ปกฺขิตฺเต อมุเข เปฬาฆเฏ ฐิโต จนฺทนิการโส น ชานาติ ‘‘อหํ อมุเข เปฬาฆเฏ ฐิโต’’ติ, นปิ เปฬาฆโฏ ชานาติ ‘‘มยิ จนฺทนิการโส ฐิโต’’ติ; เอวเมว มุตฺตํ น ชานาติ ‘‘อหํ วตฺถิมฺหิ ฐิต’’นฺติ, นปิ วตฺถิ ชานาติ ‘‘มยิ มุตฺตํ ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต วตฺถิอพฺภนฺตเรน เจว มุตฺตภาเคน จ ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ มุตฺตํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ. เอวมยํ อิมํ ทฺวตฺตึสาการํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ. Después de esto, el practicante define la orina en el interior del cuerpo. Por su color, tiene el color del agua de lejía de frijoles. Por su forma, tiene la forma del agua dentro de un cántaro puesto boca abajo. Por su dirección, nace en la dirección inferior. Por su ubicación, permanece en el interior de la vejiga. Se llama vejiga al receptáculo de la orina. Allí, así como el líquido de una fosa séptica entra en un jarro sin boca puesto en la fosa, y no se percibe su vía de entrada; del mismo modo, la orina entra en la vejiga desde el cuerpo, y su vía de entrada no se percibe, pero su vía de salida sí es evidente; y cuando la vejiga está llena de orina, surge el esfuerzo de los seres pensando: «Orinaremos». En esto, así como el líquido de la fosa séptica que está en el jarro sin boca no sabe: «Estoy en el jarro sin boca», ni el jarro sabe: «El líquido de la fosa séptica está en mí»; del mismo modo, la orina no sabe: «Estoy en la vejiga», ni la vejiga sabe: «La orina está en mí». Pues estos fenómenos están desprovistos de intención y reflexión... no es una persona. Por su delimitación, se define que está delimitada por el interior de la vejiga y por la porción de orina. Esta es su delimitación por lo semejante, mientras que su delimitación por lo desemejante es igual a la del cabello. Así es como se define la orina por su color y demás. De esta manera, este practicante de yoga define estos treinta y dos aspectos por su color y demás. ตสฺเสวํ อิมํ ทฺวตฺตึสาการํ วณฺณาทิวเสน ววตฺถเปนฺตสฺส ตํ ตํ ภาวนานุโยคํ อาคมฺม เกสาทโย ปคุณา โหนฺติ, โกฏฺฐาสภาเวน อุปฏฺฐหนฺติ. ตโต ปภุติ เสยฺยถาปิ นาม จกฺขุมโต ปุริสสฺส ทฺวตฺตึสวณฺณานํ ปุปฺผานํ เอกสุตฺตคนฺถิตํ มาลํ โอโลเกนฺตสฺส สพฺพปุปฺผานิ อปุพฺพาปริยมิว ปากฏานิ โหนฺติ; เอวเมว ‘‘อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย [Pg.56] เกสา’’ติ อิมํ กายํ สติยา โอโลเกนฺตสฺส สพฺเพ เต ธมฺมา อปุพฺพาปริยมิว ปากฏา โหนฺติ. เกเสสุ อาวชฺชิเตสุ อสณฺฐหมานาว สติ ยาว มุตฺตํ, ตาว ปวตฺตติ. ตโต ปภุติ ตสฺส อาหิณฺฑนฺตา มนุสฺสติรจฺฉานาทโย จ สตฺตาการํ วิชหิตฺวา โกฏฺฐาสราสิวเสเนว อุปฏฺฐหนฺติ, เตหิ จ อชฺโฌหริยมานํ ปานโภชนาทิ โกฏฺฐาสราสิมฺหิ ปกฺขิปฺปมานมิว อุปฏฺฐาตีติ. Para aquel que define de este modo estos treinta y dos aspectos por medio del color y demás, mediante la dedicación a esa respectiva meditación, los cabellos y demás se vuelven familiares y aparecen como partes constituyentes. A partir de entonces, tal como para un hombre con buena vista que observa una guirnalda de flores de treinta y dos colores ensartadas en un solo hilo, todas las flores se le hacen evidentes simultáneamente, ni antes ni después; de la misma manera, para quien observa este cuerpo con atención plena pensando: «en este cuerpo hay cabellos», todos esos elementos se le hacen evidentes simultáneamente. Cuando se reflexiona sobre los cabellos, la atención plena fluye sin detenerse hasta llegar a la orina. A partir de entonces, para ese meditador, los seres humanos, animales y demás que circulan, dejan de aparecer bajo el aspecto de «seres» y se le presentan solo como un conjunto de partes constituyentes; y la bebida, comida y demás que ellos ingieren, le parece como si fuera arrojada en un montón de partes constituyentes. เอตฺถาห ‘‘อถาเนน ตโต ปรํ กึ กาตพฺพ’’นฺติ? วุจฺจเต – ตเทว นิมิตฺตํ อาเสวิตพฺพํ ภาเวตพฺพํ พหุลีกาตพฺพํ สุววตฺถิตํ ววตฺถเปตพฺพํ. กถํ ปนายํ ตํ นิมิตฺตํ อาเสวติ ภาเวติ พหุลีกโรติ สุววตฺถิตํ ววตฺถเปตีติ? อยญฺหิ ตํ เกสาทีนํ โกฏฺฐาสภาเวน อุปฏฺฐานนิมิตฺตํ อาเสวติ, สติยา อลฺลิยติ ภชติ อุปคจฺฉติ, สติคพฺภํ คณฺหาเปติ. ตตฺถ ลทฺธํ วา สตึ วฑฺเฒนฺโต ตํ ภาเวตีติ วุจฺจติ. พหุลีกโรตีติ ปุนปฺปุนํ สติสมฺปยุตฺตํ วิตกฺกวิจารพฺภาหตํ กโรติ. สุววตฺถิตํ ววตฺถเปตีติ ยถา สุฏฺฐุ ววตฺถิตํ โหติ, น ปุน อนฺตรธานํ คจฺฉติ, ตถา ตํ สติยา ววตฺถเปติ, อุปธาเรติ อุปนิพนฺธติ. Aquí se pregunta: «¿Qué debe hacer después de eso?». Se responde: ese mismo signo debe ser cultivado, desarrollado, practicado con frecuencia y definido con precisión. ¿Y cómo este cultiva, desarrolla, practica con frecuencia y define con precisión ese signo? Ciertamente, él cultiva ese signo de aparición de los cabellos y demás como partes constituyentes; se adhiere a él con atención plena, lo frecuenta y se acerca a él, estableciéndolo en el seno de la atención plena. Se dice que «lo desarrolla» cuando incrementa la atención plena obtenida en ellos. «Lo practica con frecuencia» significa que realiza repetidamente el proceso de pensamiento aplicado y sostenido asociado con la atención plena. «Lo define con precisión» significa que lo delimita con la atención plena, lo examina y lo fija firmemente de tal manera que quede bien definido y no vuelva a desaparecer. อถ วา ยํ ปุพฺเพ อนุปุพฺพโต, นาติสีฆโต, นาติสณิกโต, วิกฺเขปปฺปหานโต, ปณฺณตฺติสมติกฺกมนโต, อนุปุพฺพมุญฺจนโต, ลกฺขณโต, ตโย จ สุตฺตนฺตาติ เอวํ ทสวิธํ มนสิการโกสลฺลํ วุตฺตํ. ตตฺถ อนุปุพฺพโต มนสิกโรนฺโต อาเสวติ, นาติสีฆโต นาติสณิกโต จ มนสิกโรนฺโต ภาเวติ, วิกฺเขปปฺปหานโต มนสิกโรนฺโต พหุลี กโรติ, ปณฺณตฺติสมติกฺกมนาทิโต มนสิกโรนฺโต สุววตฺถิตํ ววตฺถเปตีติ เวทิตพฺโพ. O bien, debe entenderse que se han mencionado anteriormente diez tipos de destreza en la atención: por orden sucesivo, no demasiado rápido, no demasiado lento, mediante el abandono de la distracción, mediante la superación de la designación conceptual, mediante el abandono progresivo, por sus características, y los tres Suttantas. Allí, al prestar atención en orden sucesivo, lo cultiva; al prestar atención ni muy rápido ni muy lento, lo desarrolla; al prestar atención mediante el abandono de la distracción, lo practica con frecuencia; y al prestar atención mediante la superación de la designación conceptual y demás, lo define con precisión. เอตฺถาห ‘‘กถํ ปนายํ อนุปุพฺพาทิวเสน เอเต ธมฺเม มนสิ กโรตี’’ติ? วุจฺจเต – อยญฺหิ เกเส มนสิ กริตฺวา ตทนนฺตรํ โลเม มนสิ กโรติ, น นเข. ตถา โลเม มนสิ กริตฺวา ตทนนฺตรํ นเข มนสิ กโรติ, น ทนฺเต. เอส นโย สพฺพตฺถ. กสฺมา? อุปฺปฏิปาฏิยา หิ มนสิกโรนฺโต เสยฺยถาปิ นาม อกุสโล ปุริโส ทฺวตฺตึสปทํ นิสฺเสณึ อุปฺปฏิปาฏิยา อาโรหนฺโต กิลนฺตกาโย ตโต นิสฺเสณิโต [Pg.57] ปปตติ, น อาโรหนํ สมฺปาเทติ; เอวเมว ภาวนาสมฺปตฺติวเสน อธิคนฺตพฺพสฺส อสฺสาทสฺส อนธิคมนโต กิลนฺตจิตฺโต ทฺวตฺตึสาการภาวนาโต ปปตติ, น ภาวนํ สมฺปาเทตีติ. Aquí se pregunta: «¿Cómo presta atención a estos elementos por medio del orden sucesivo y demás?». Se responde: este, habiendo prestado atención a los cabellos, inmediatamente después presta atención a los vellos, no a las uñas. Del mismo modo, habiendo prestado atención a los vellos, inmediatamente después presta atención a las uñas, no a los dientes. Este método se aplica en todo el proceso. ¿Por qué? Porque quien presta atención fuera de orden, tal como un hombre poco hábil que al subir una escalera de treinta y dos peldaños fuera de secuencia se cansa físicamente y cae de la escalera sin completar el ascenso; de la misma manera, debido a que no alcanza el deleite que debería obtenerse mediante el logro de la meditación, con la mente fatigada, cae de la meditación sobre los treinta y dos aspectos y no logra completarla. อนุปุพฺพโต มนสิกโรนฺโตปิ จ เกสา โลมาติ นาติสีฆโตปิ มนสิ กโรติ. อติสีฆโต หิ มนสิกโรนฺโต เสยฺยถาปิ นาม อทฺธานํ คจฺฉนฺโต ปุริโส สมวิสมรุกฺขถลนินฺนทฺเวธาปถาทีนิ มคฺคนิมิตฺตานิ อุปลกฺเขตุํ น สกฺโกติ, ตโต น มคฺคกุสโล โหติ, อทฺธานญฺจ ปริกฺขยํ เนติ; เอวเมว วณฺณสณฺฐานาทีนิ ทฺวตฺตึสาการนิมิตฺตานิ อุปลกฺเขตุํ น สกฺโกติ, ตโต น ทฺวตฺตึสากาเร กุสโล โหติ, กมฺมฏฺฐานญฺจ ปริกฺขยํ เนติ. Y quien presta atención en orden sucesivo, diciendo «cabellos, vellos», también lo hace de forma que no sea demasiado rápida. Pues quien presta atención con excesiva rapidez es como un hombre que recorre un largo camino y no es capaz de distinguir los signos de la ruta, como árboles, terrenos llanos o desiguales, hondonadas y bifurcaciones; por lo tanto, no se vuelve experto en el camino y agota sus fuerzas en el trayecto. De la misma manera, no es capaz de distinguir los signos de los treinta y dos aspectos, tales como el color y la forma; por lo tanto, no adquiere destreza en los treinta y dos aspectos y lleva el tema de meditación al agotamiento. ยถา จ นาติสีฆโต, เอวํ นาติสณิกโตปิ มนสิ กโรติ. อติสณิกโต หิ มนสิกโรนฺโต เสยฺยถาปิ นาม ปุริโส อทฺธานมคฺคํ ปฏิปนฺโน อนฺตรามคฺเค รุกฺขปพฺพตตฬากาทีสุ วิลมฺพมาโน อิจฺฉิตปฺปเทสํ อปาปุณนฺโต อนฺตรามคฺเคเยว สีหพฺยคฺฆาทีหิ อนยพฺยสนํ ปาปุณาติ; เอวเมว ทฺวตฺตึสาการภาวนาสมฺปทํ อปาปุณนฺโต ภาวนาวิจฺเฉเทน อนฺตราเยว กามวิตกฺกาทีหิ อนยพฺยสนํ ปาปุณาติ. Y así como no lo hace demasiado rápido, del mismo modo presta atención sin que sea demasiado lento. Pues quien presta atención con excesiva lentitud es como un hombre que emprende un largo viaje y se demora en el camino ante árboles, montañas o estanques, por lo que no llega al lugar deseado y en medio del trayecto sufre calamidades a causa de leones, tigres y demás fieras. De la misma manera, aquel que no alcanza el logro de la meditación sobre los treinta y dos aspectos, debido a la interrupción de la meditación, sufre calamidades en medio del proceso a causa de los pensamientos sensuales y otros estados similares. นาติสณิกโต มนสิกโรนฺโตปิ จ วิกฺเขปปฺปหานโตปิ มนสิ กโรติ. วิกฺเขปปฺปหานโต นาม ยถา อญฺเญสุ นวกมฺมาทีสุ จิตฺตํ น วิกฺขิปติ, ตถา มนสิ กโรติ. พหิทฺธา วิกฺเขปมานจิตฺโต หิ เกสาทีสฺเวว อสมาหิตเจโตวิตกฺโก ภาวนาสมฺปทํ อปาปุณิตฺวา อนฺตราว อนยพฺยสนํ อาปชฺชติ ตกฺกสิลาคมเน โพธิสตฺตสฺส สหายกา วิย. อวิกฺขิปมานจิตฺโต ปน เกสาทีสฺเวว สมาหิตเจโตวิตกฺโก ภาวนาสมฺปทํ ปาปุณาติ โพธิสตฺโต วิย ตกฺกสิลรชฺชสมฺปทนฺติ. ตสฺเสวํ วิกฺเขปปฺปหานโต มนสิกโรโต อธิการจริยาธิมุตฺตีนํ วเสน เต ธมฺมา อสุภโต วา วณฺณโต วา สุญฺญโต วา อุปฏฺฐหนฺติ. Y aquel que presta atención sin que sea demasiado lento, también lo hace mediante el abandono de la distracción. «Abandono de la distracción» significa que presta atención de tal manera que la mente no se disperse hacia otros asuntos, como construcciones nuevas y demás. Pues quien tiene la mente dispersa hacia el exterior, con el pensamiento y la conciencia no concentrados en los cabellos y demás, no alcanza el logro de la meditación y cae en la desgracia a mitad del camino, tal como los compañeros del Bodhisattva en su viaje a Takkasilā. Sin embargo, aquel que tiene la mente libre de distracción, con el pensamiento y la conciencia concentrados precisamente en los cabellos y demás, alcanza el logro de la meditación, tal como el Bodhisattva alcanzó la prosperidad del reino de Takkasilā. Para aquel que presta atención mediante el abandono de la distracción de este modo, esos elementos se le manifiestan como algo desagradable, o por su color, o como vacío, según su dedicación, práctica e inclinación. อถ ปณฺณตฺติสมติกฺกมนโต เต ธมฺเม มนสิ กโรติ. ปณฺณตฺติสมติกฺกมนโตติ เกสา โลมาติ เอวมาทิโวหารํ สมติกฺกมิตฺวา วิสฺสชฺเชตฺวา ยถูปฏฺฐิตานํ อสุภาทีนํเยว วเสน มนสิ กโรติ. กถํ[Pg.58]? ยถา อรญฺญนิวาสูปคตา มนุสฺสา อปริจิตภูมิภาคตฺตา อุทกฏฺฐานสญฺชานนตฺถํ สาขาภงฺคาทินิมิตฺตํ กตฺวา ตทนุสาเรน คนฺตฺวา อุทกํ ปริภุญฺชนฺติ, ยทา ปน ปริจิตภูมิภาคา โหนฺติ, อถ ตํ นิมิตฺตํ วิสฺสชฺเชตฺวา อมนสิกตฺวาว อุทกฏฺฐานํ อุปสงฺกมิตฺวา อุทกํ ปริภุญฺชนฺติ, เอวเมวายํ เกสา โลมาติอาทินา ตํตํโวหารสฺส วเสน ปฐมํ เต ธมฺเม มนสากาสิ, เตสุ ธมฺเมสุ อสุภาทีนํ อญฺญตรวเสน อุปฏฺฐหนฺเตสุ ตํ โวหารํ สมติกฺกมิตฺวา วิสฺสชฺเชตฺวา อสุภาทิโตว มนสิ กโรติ. Entonces, mediante la trascendencia de la designación conceptual, él presta atención a esos fenómenos. «Trascender la designación conceptual» significa que, habiendo trascendido y abandonado los términos convencionales como «cabello», «vello», etc., presta atención a tales fenómenos solo de acuerdo con la forma en que se presentan, como impuros (asubha), etc. ¿Cómo? Así como las personas que se adentran a vivir en el bosque, al no estar familiarizadas con el terreno, hacen marcas rompiendo ramas y demás para reconocer el lugar donde hay agua y, siguiendo esas marcas, van y utilizan el agua; pero cuando ya están familiarizadas con el terreno, abandonan esas marcas y, sin prestarles atención, se acercan directamente al lugar del agua y la utilizan; de la misma manera, este meditador prestó atención primero a esos fenómenos a través del pensamiento mediante sus respectivos nombres convencionales como «cabello», «vello», etc. Pero cuando esos fenómenos se le presentan bajo alguno de los aspectos como la impureza, etc., él trasciende y abandona esa denominación convencional y presta atención solo en términos de su impureza y demás cualidades reales. เอตฺถาห ‘‘กถํ ปนสฺส เอเต ธมฺมา อสุภาทิโต อุปฏฺฐหนฺติ, กถํ วณฺณโต, กถํ สุญฺญโต วา, กถญฺจายเมเต อสุภโต มนสิ กโรติ, กถํ วณฺณโต, กถํ สุญฺญโต วา’’ติ? เกสา ตาวสฺส วณฺณสณฺฐานคนฺธาสโยกาสวเสน ปญฺจธา อสุภโต อุปฏฺฐหนฺติ, ปญฺจธา เอว อยเมเต อสุภโต มนสิ กโรติ. เสยฺยถิทํ – เกสา นาเมเต วณฺณโต อสุภา ปรมปฺปฏิกูลเชคุจฺฉา. ตถา หิ มนุสฺสา ทิวา ปานโภชเน ปติตํ เกสวณฺณํ วากํ วา สุตฺตํ วา ทิสฺวา เกสสญฺญาย มโนรมมฺปิ ปานโภชนํ ฉฑฺเฑนฺติ วา ชิคุจฺฉนฺติ วา. สณฺฐานโตปิ อสุภา. ตถา หิ รตฺตึ ปานโภชเน ปติตํ เกสสณฺฐานํ วากํ วา สุตฺตํ วา ผุสิตฺวา เกสสญฺญาย มโนรมมฺปิ ปานโภชนํ ฉฑฺเฑนฺติ วา ชิคุจฺฉนฺติ วา. คนฺธโตปิ อสุภา. ตถา หิ เตลมกฺขนปุปฺผธูมาทิสงฺขาเรหิ วิรหิตานํ เกสานํ คนฺโธ ปรมเชคุจฺโฉ โหติ, อคฺคีสุ ปกฺขิตฺตสฺส เกสสฺส คนฺธํ ฆายิตฺวา สตฺตา นาสิกํ ปิเธนฺติ, มุขมฺปิ วิกุชฺเชนฺติ. อาสยโตปิ อสุภา. ตถา หิ นานาวิเธน มนุสฺสาสุจินิสฺสนฺเทน สงฺการฏฺฐาเน ตณฺฑุเลยฺยกาทีนิ วิย ปิตฺตเสมฺหปุพฺพโลหิตนิสฺสนฺเทน เต อาจิตา วุทฺธึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ คมิตาติ. โอกาสโตปิ อสุภา. ตถา หิ สงฺการฏฺฐาเน วิย ตณฺฑุเลยฺยกาทีนิ ปรมเชคุจฺเฉ โลมาทิเอกตึสกุณปราสิมตฺถเก มนุสฺสานํ สีสปลิเวฐเก อลฺลจมฺเม ชาตาติ. เอส นโย โลมาทีสุ. เอวํ ตาว อยเมเต ธมฺเม อสุภโต อุปฏฺฐหนฺเต อสุภโต มนสิ กโรติ. Sobre esto, un objetor pregunta: «¿Cómo se le presentan a él estos fenómenos bajo el aspecto de la impureza, etc.? ¿Cómo bajo el aspecto del color? ¿Cómo bajo el aspecto de lo vacío (suññata)? ¿Y cómo este meditador presta atención a estos bajo el aspecto de la impureza, del color o de lo vacío?». En primer lugar, los cabellos se le presentan como impuros de cinco maneras: por su color, forma, olor, receptáculo y ubicación; y de estas mismas cinco maneras el meditador les presta atención como impuros. A saber: los cabellos son impuros por su color, siendo extremadamente desagradables y repulsivos. Pues así, si durante el día las personas ven en su bebida o comida una fibra de corteza o un hilo con el color del cabello, por la simple noción de «cabello» descartan o sienten asco incluso por una bebida o comida deliciosa. También son impuros por su forma. Pues así, si durante la noche las personas tocan en su bebida o comida una fibra de corteza o un hilo con la forma del cabello, por la simple noción de «cabello» descartan o sienten asco incluso por una bebida o comida deliciosa. También son impuros por su olor. Pues así, el olor de los cabellos que carecen de tratamientos como aceites, flores o incienso es extremadamente repulsivo; cuando se percibe el olor de un cabello arrojado al fuego, los seres se tapan la nariz y tuercen la boca. También son impuros por su receptáculo. Pues así, nutridos por diversas secreciones humanas impuras —como las plantas taṇḍuleyyaka que crecen en un basurero—, los cabellos crecen, se desarrollan y se expanden alimentados por las secreciones de bilis, flema, pus y sangre. También son impuros por su ubicación. Pues así, como las plantas en un basurero, crecen en el cuero cabelludo húmedo que envuelve la cabeza de los hombres, sobre un cúmulo de treinta y un componentes corporales putrefactos, como el vello, etc., que son sumamente repulsivos. Este mismo método debe aplicarse al vello y demás partes. De esta manera, primero, este meditador presta atención a estos fenómenos bajo el aspecto de la impureza cuando se le presentan como tales. ยทิ ปนสฺส วณฺณโต อุปฏฺฐหนฺติ, อถ เกสา นีลกสิณวเสน อุปฏฺฐหนฺติ. ตถา โลมา ทนฺตา โอทาตกสิณวเสนาติ. เอส นโย สพฺพตฺถ[Pg.59]. ตํตํกสิณวเสเนว อยเมเต มนสิ กโรติ, เอวํ วณฺณโต อุปฏฺฐหนฺเต วณฺณโต มนสิ กโรติ. ยทิ ปนสฺส สุญฺญโต อุปฏฺฐหนฺติ, อถ เกสา ฆนวินิพฺโภคววตฺถาเนน โอชฏฺฐมกสมูหวเสน อุปฏฺฐหนฺติ. ตถา โลมาทโย, ยถา อุปฏฺฐหนฺติ. อยเมเต ตเถว มนสิ กโรติ. เอวํ สุญฺญโต อุปฏฺฐหนฺเต สุญฺญโต มนสิ กโรติ. Si, por el contrario, se le presentan por su color, entonces los cabellos se le presentan bajo el aspecto del kasina azul-negro. Asimismo, el vello y los dientes se presentan bajo el aspecto del kasina blanco. Este método debe aplicarse en todos los casos. El meditador presta atención a estos fenómenos únicamente mediante el poder de cada kasina respectivo; así, cuando se presentan por su color, les presta atención por su color. Si se le presentan bajo el aspecto de lo vacío, entonces los cabellos se presentan mediante la delimitación y el análisis de la compacidad, como un mero grupo de ocho elementos con el nutriente como octavo (ojaṭṭhamaka). Lo mismo ocurre con el vello y las demás partes, según cómo se presenten. El meditador les presta atención exactamente de la forma en que se presentan. Así, cuando se presentan bajo el aspecto de lo vacío, les presta atención por su vacuidad. เอวํ มนสิกโรนฺโต อยเมเต ธมฺเม อนุปุพฺพมุญฺจนโต มนสิ กโรติ. อนุปุพฺพมุญฺจนโตติ อสุภาทีนํ อญฺญตรวเสน อุปฏฺฐิเต เกเส มุญฺจิตฺวา โลเม มนสิกโรนฺโต เสยฺยถาปิ นาม ชลูกา นงฺคุฏฺเฐน คหิตปฺปเทเส สาเปกฺขาว หุตฺวา ตุณฺเฑน อญฺญํ ปเทสํ คณฺหาติ, คหิเต จ ตสฺมึ อิตรํ มุญฺจติ, เอวเมว เกเสสุ สาเปกฺโขว หุตฺวา โลเม มนสิ กโรติ, โลเมสุ จ ปติฏฺฐิเต มนสิกาเร เกเส มุญฺจติ. เอส นโย สพฺพตฺถ. เอวํ หิสฺส อนุปุพฺพมุญฺจนโต มนสิกโรโต อสุภาทีสุ อญฺญตรวเสน เต ธมฺมา อุปฏฺฐหนฺตา อนวเสสโต อุปฏฺฐหนฺติ, ปากฏตรูปฏฺฐานา จ โหนฺติ. Al prestar atención de esta manera, este meditador lo hace mediante el abandono sucesivo de los fenómenos. «Abandono sucesivo» significa que, tras soltar los cabellos cuando ya se han presentado bajo alguno de los aspectos como la impureza, etc., presta atención al vello. Es como una sanguijuela que, teniendo aún apego por el lugar donde está agarrada con su cola, se aferra a otro lugar con su boca, y una vez que se ha sujetado a ese nuevo lugar, suelta el otro. Exactamente así, el meditador, manteniendo aún su atención en los cabellos, comienza a prestar atención al vello, y una vez que la atención se ha establecido en el vello, suelta los cabellos. Este método debe aplicarse a todas las partes del cuerpo. Pues así, para aquel que presta atención mediante el abandono sucesivo, esos fenómenos que se presentan bajo alguno de los aspectos como la impureza, etc., se le presentan en su totalidad, sin excepción, y su manifestación se vuelve sumamente clara. อถ ยสฺส เต ธมฺมา อสุภโต อุปฏฺฐหนฺติ, ปากฏตรูปฏฺฐานา จ โหนฺติ, ตสฺส เสยฺยถาปิ นาม มกฺกโฏ ทฺวตฺตึสตาลเก ตาลวเน พฺยาเธน ปริปาติยมาโน เอกรุกฺเขปิ อสณฺฐหนฺโต ปริธาวิตฺวา ยทา นิวตฺโต โหติ กิลนฺโต, อถ เอกเมว ฆนตาลปณฺณปริเวฐิตํ ตาลสุจึ นิสฺสาย ติฏฺฐติ; เอวเมว จิตฺตมกฺกโฏ ทฺวตฺตึสโกฏฺฐาสเก อิมสฺมึ กาเย เตเนว โยคินา ปริปาติยมาโน เอกโกฏฺฐาสเกปิ อสณฺฐหนฺโต ปริธาวิตฺวา ยทา อเนการมฺมณวิธาวเน อภิลาสาภาเวน นิวตฺโต โหติ กิลนฺโต. อถ ยฺวาสฺส เกสาทีสุ ธมฺโม ปคุณตโร จริตานุรูปตโร วา, ยตฺถ วา ปุพฺเพ กตาธิกาโร โหติ, ตํ นิสฺสาย อุปจารวเสน ติฏฺฐติ. อถ ตเมว นิมิตฺตํ ปุนปฺปุนํ ตกฺกาหตํ วิตกฺกาหตํ กริตฺวา ยถากฺกมํ ปฐมํ ฌานํ อุปฺปาเทติ, ตตฺถ ปติฏฺฐาย วิปสฺสนมารภิตฺวา อริยภูมึ ปาปุณาติ. Entonces, para aquel a quien esos fenómenos se le presentan como impuros y su manifestación es sumamente clara, sucede lo siguiente: así como un mono que, siendo perseguido por un cazador en un palmeral de treinta y dos palmeras, no se queda quieto en ningún árbol y corre de un lado a otro hasta que, cansado y habiendo desistido, se detiene apoyándose en un solo brote de palmera envuelto densamente por sus hojas; de la misma manera, el mono de la mente, siendo perseguido por el meditador a través de las treinta y dos partes de este cuerpo, no se queda quieto en ninguna parte individual y corre de un lado a otro hasta que, al no tener ya deseo de vagar por los múltiples objetos de las treinta y dos partes, se cansa y desiste. Entonces, el meditador se establece mediante la concentración de acceso (upacāra) en aquel fenómeno de entre el cabello y demás que le es más familiar, o más acorde a su temperamento, o en el que haya realizado esfuerzos en existencias previas. Luego, tomando ese mismo signo y procesándolo una y otra vez con el pensamiento aplicado y sostenido (vitakka-vicāra), hace surgir gradualmente la primera absorción (jhāna). Establecido en ese primer jhāna, inicia la visión cabal (vipassanā) y alcanza el estado de los Nobles (ariyabhūmi). ยสฺส ปน เต ธมฺมา วณฺณโต อุปฏฺฐหนฺติ, ตสฺสาปิ เสยฺยถาปิ นาม มกฺกโฏ…เป… อถ ยฺวาสฺส เกสาทีสุ ธมฺโม ปคุณตโร จริตานุรูปตโร [Pg.60] วา, ยตฺถ วา ปุพฺเพ กตาธิกาโร โหติ, ตํ นิสฺสาย อุปจารวเสน ติฏฺฐติ. อถ ตเมว นิมิตฺตํ ปุนปฺปุนํ ตกฺกาหตํ วิตกฺกาหตํ กริตฺวา ยถากฺกมํ นีลกสิณวเสน ปีตกสิณวเสน วา ปญฺจปิ รูปาวจรชฺฌานานิ อุปฺปาเทติ, เตสญฺจ ยตฺถ กตฺถจิ ปติฏฺฐาย วิปสฺสนํ อารภิตฺวา อริยภูมึ ปาปุณาติ. Sin embargo, para aquel a quien estas cosas (las partes del cuerpo) se le manifiestan por su color, también para él —al igual que el ejemplo del mono— entonces, aquella cosa entre los cabellos y demás que le sea más familiar o más adecuada a su temperamento, o en la que haya tenido práctica previa en vidas pasadas, apoyándose en ella permanece por medio de la concentración de acceso (upacāra). Luego, haciendo de ese mismo signo el objeto de su pensamiento y reflexión una y otra vez, produce gradualmente los cinco jhānas de la esfera de la forma, ya sea mediante el kasiṇa azul o el kasiṇa amarillo; y estableciéndose en cualquiera de esos jhānas, inicia la visión cabal (vipassanā) y alcanza el plano de los nobles (ariyabhūmi). ยสฺส ปน เต ธมฺมา สุญฺญโต อุปฏฺฐหนฺติ, โส ลกฺขณโต มนสิ กโรติ, ลกฺขณโต มนสิกโรนฺโต ตตฺถ จตุธาตุววตฺถานวเสน อุปจารชฺฌานํ ปาปุณาติ. อถ มนสิกโรนฺโต เต ธมฺเม อนิจฺจทุกฺขานตฺตสุตฺตตฺตยวเสน มนสิ กโรติ. อยมสฺส วิปสฺสนานโย. โส อิมํ วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ยถากฺกมญฺจ ปฏิปชฺชิตฺวา อริยภูมึ ปาปุณาตีติ. Sin embargo, para aquel a quien estas cosas se le manifiestan como vacías de un yo (suññato), él las considera mediante sus características; al considerarlas por sus características, alcanza la concentración de acceso en esos treinta y dos aspectos mediante el discernimiento de los cuatro elementos. Luego, mientras medita, considera estas cosas a través del método de los tres discursos sobre lo impermanente, el sufrimiento y el no-yo. Este es su método de visión cabal. Habiendo iniciado esta visión cabal y habiendo practicado gradualmente, alcanza el plano de los nobles. เอตฺตาวตา จ ยํ วุตฺตํ – ‘‘กถํ ปนายํ อนุปุพฺพาทิวเสน เอเต ธมฺเม มนสิ กโรตี’’ติ, ตํ พฺยากตํ โหติ. ยญฺจาปิ วุตฺตํ – ‘‘ภาวนาวเสน ปนสฺส เอวํ วณฺณนา เวทิตพฺพา’’ติ, ตสฺสตฺโถ ปกาสิโต โหตีติ. Con esto, queda respondido lo que se dijo: «¿Cómo, pues, considera estas cosas mediante el orden sucesivo y demás?». Y también queda aclarado el significado de lo que se afirmó: «Su explicación debe entenderse mediante el desarrollo de la meditación (bhāvanā)». ปกิณฺณกนโย Método Misceláneo อิทานิ อิมสฺมึเยว ทฺวตฺตึสากาเร วณฺณนาปริจยปาฏวตฺถํ อยํ ปกิณฺณกนโย เวทิตพฺโพ – Ahora, para lograr destreza y madurez en el conocimiento de la explicación de estos mismos treinta y dos aspectos, debe conocerse este método misceláneo: ‘‘นิมิตฺตโต ลกฺขณโต, ธาตุโต สุญฺญโตปิ จ; ขนฺธาทิโต จ วิญฺเญยฺโย, ทฺวตฺตึสาการนิจฺฉโย’’ติ. «La determinación de los treinta y dos aspectos debe conocerse por medio del signo (nimitta), de la característica (lakkhaṇa), del elemento (dhātu), de la vacuidad (suññata) y también de los agregados (khandha) y demás». ตตฺถ นิมิตฺตโตติ เอวํ วุตฺตปฺปกาเร อิมสฺมึ ทฺวตฺตึสากาเร สฏฺฐิสตํ นิมิตฺตานิ โหนฺติ, เยสํ วเสน โยคาวจโร ทฺวตฺตึสาการํ โกฏฺฐาสโต ปริคฺคณฺหาติ. เสยฺยถิทํ – เกสสฺส วณฺณนิมิตฺตํ, สณฺฐานนิมิตฺตํ, ทิสานิมิตฺตํ, โอกาสนิมิตฺตํ, ปริจฺเฉทนิมิตฺตนฺติ ปญฺจ นิมิตฺตานิ โหนฺติ. เอวํ โลมาทีสุ. Al respecto, «por medio del signo» significa que en estos treinta y dos aspectos descritos de esta manera, existen ciento sesenta signos mediante los cuales el practicante (yogāvacara) comprende los treinta y dos aspectos por sus partes. A saber: el signo del color del cabello, el signo de su forma, el signo de su dirección, el signo de su ubicación y el signo de su delimitación; así hay cinco signos. Lo mismo se aplica para los vellos y demás. ลกฺขณโตติ ทฺวตฺตึสากาเร อฏฺฐวีสติสตํ ลกฺขณานิ โหนฺติ, เยสํ วเสน โยคาวจโร ทฺวตฺตึสาการํ ลกฺขณโต มนสิ กโรติ[Pg.61]. เสยฺยถิทํ – เกสสฺส ถทฺธลกฺขณํ, อาพนฺธนลกฺขณํ, อุณฺหตฺตลกฺขณํ, สมุทีรณลกฺขณนฺติ จตฺตาริ ลกฺขณานิ โหนฺติ. เอวํ โลมาทีสุ. «Por medio de la característica» significa que en los treinta y dos aspectos hay ciento veintiocho características mediante las cuales el practicante considera los treinta y dos aspectos por sus características. A saber: la característica de solidez del cabello, la característica de cohesión, la característica de calor y la característica de movimiento; así hay cuatro características. Lo mismo para los vellos y demás. ธาตุโตติ ทฺวตฺตึสากาเร ‘‘ฉธาตุโร, ภิกฺขเว, อยํ ปุริสปุคฺคโล’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๔๓-๓๔๔) เอตฺถ วุตฺตาสุ ธาตูสุ อฏฺฐวีสติสตํ ธาตุโย โหนฺติ, ยาสํ วเสน โยคาวจโร ทฺวตฺตึสาการํ ธาตุโต ปริคฺคณฺหาติ. เสยฺยถิทํ – ยา เกเส ถทฺธตา, สา ปถวีธาตุ; ยา อาพนฺธนตา, สา อาโปธาตุ; ยา ปริปาจนตา, สา เตโชธาตุ; ยา วิตฺถมฺภนตา, สา วาโยธาตูติ จตสฺโส ธาตุโย โหนฺติ. เอวํ โลมาทีสุ. «Por medio del elemento» significa que en los treinta y dos aspectos hay ciento veintiocho elementos dentro de los elementos mencionados en el pasaje: «Monjes, este ser humano consta de seis elementos». A saber: la solidez que hay en el cabello es el elemento tierra; la cohesión es el elemento agua; la maduración es el elemento fuego; el sostén es el elemento aire; así hay cuatro elementos. Lo mismo para los vellos y demás. สุญฺญโตติ ทฺวตฺตึสากาเร อฏฺฐวีสติสตํ สุญฺญตา โหนฺติ, ยาสํ วเสน โยคาวจโร ทฺวตฺตึสาการํ สุญฺญโต วิปสฺสติ. เสยฺยถิทํ – เกเส ตาว ปถวีธาตุ อาโปธาตฺวาทีหิ สุญฺญา, ตถา อาโปธาตฺวาทโย ปถวีธาตฺวาทีหีติ จตสฺโส สุญฺญตา โหนฺติ. เอวํ โลมาทีสุ. «Por medio de la vacuidad» significa que en los treinta y dos aspectos hay ciento veintiocho estados de vacuidad mediante los cuales el practicante contempla los treinta y dos aspectos como vacíos de un yo. A saber: en el cabello, primero, el elemento tierra está vacío del elemento agua y los demás; de igual modo, el elemento agua y los demás están vacíos del elemento tierra y el resto; así hay cuatro estados de vacuidad. Lo mismo para los vellos y demás. ขนฺธาทิโตติ ทฺวตฺตึสากาเร เกสาทีสุ ขนฺธาทิวเสน สงฺคยฺหมาเนสุ ‘‘เกสา กติ ขนฺธา โหนฺติ, กติ อายตนานิ, กติ ธาตุโย, กติ สจฺจานิ, กติ สติปฏฺฐานานี’’ติ เอวมาทินา นเยน วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ. เอวญฺจสฺส วิชานโต ติณกฏฺฐสมูโห วิย กาโย ขายติ. ยถาห – «Por medio de los agregados, etc.» significa que al clasificar los cabellos y demás mediante los agregados y otros factores, se debe conocer la determinación siguiendo este método: «¿Cuántos agregados son los cabellos?, ¿cuántas bases (āyatana)?, ¿cuántos elementos (dhātu)?, ¿cuántas verdades (sacca)?, ¿cuántos fundamentos de la atención (satipaṭṭhāna)?». Para quien así lo comprende, el cuerpo se le manifiesta como un montón de hierba y madera. Como se ha dicho: ‘‘นตฺถิ สตฺโต นโร โปโส, ปุคฺคโล นูปลพฺภติ; สุญฺญภูโต อยํ กาโย, ติณกฏฺฐสมูปโม’’ติ. «No existe el ser, ni el hombre, ni el individuo, no se encuentra una persona; este cuerpo es una entidad vacía, semejante a un montón de hierba y madera». อถสฺส ยา สา – Entonces, para él, aquello que es: ‘‘สุญฺญาคารํ ปวิฏฺฐสฺส, สนฺตจิตฺตสฺส ตาทิโน; อมานุสี รติ โหติ, สมฺมา ธมฺมํ วิปสฺสโต’’ติ. – «Para quien ha entrado en una morada vacía, con la mente en calma y ecuánime, surge un deleite sobrehumano al contemplar correctamente la Verdad (Dhamma)». เอวํ อมานุสี รติ วุตฺตา, สา อทูรตรา โหติ. ตโต ยํ ตํ – Así se describe el deleite sobrehumano; este deleite no es difícil de alcanzar para él. Por tanto, aquello que: ‘‘ยโต ยโต สมฺมสติ, ขนฺธานํ อุทยพฺพยํ; ลภตี ปีติปาโมชฺชํ, อมตํ ตํ วิชานต’’นฺติ. (ธ. ป. ๓๗๓-๓๗๔) – «Siempre que contempla el surgimiento y la desaparición de los agregados, obtiene gozo y alegría; eso es lo Inmortal (Amata) para quienes lo comprenden». เอวํ [Pg.62] วิปสฺสนามยํ ปีติปาโมชฺชามตํ วุตฺตํ. ตํ อนุภวนฺโต น จิเรเนว อริยชนเสวิตํ อชรามรํ นิพฺพานามตํ สจฺฉิกโรตีติ. De esta manera, se describe lo Inmortal, el gozo y la alegría nacidos de la visión cabal. Experimentando eso, en poco tiempo realiza lo Inmortal del Nibbāna, que no conoce la vejez ni la muerte, frecuentado por los Nobles. ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทกปาฐ-อฏฺฐกถาย En el Paramatthajotikā, el comentario del Khuddakapāṭha, ทฺวตฺตึสาการวณฺณนา นิฏฺฐิตา. concluye la explicación de los treinta y dos aspectos. ๔. กุมารปญฺหวณฺณนา 4. Explicación de las Preguntas del Niño อฏฺฐุปฺปตฺติ Circunstancias del Origen อิทานิ เอกํ นาม กินฺติ เอวมาทีนํ กุมารปญฺหานํ อตฺถวณฺณนากฺกโม อนุปฺปตฺโต. เตสํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ อิธ นิกฺเขปปฺปโยชนญฺจ วตฺวา วณฺณนํ กริสฺสาม – Ahora ha llegado el turno de explicar el significado de las preguntas del niño, que comienzan con «¿Qué es uno?». Expondremos la explicación tras mencionar aquí las circunstancias de su origen y el propósito de su inclusión. อฏฺฐุปฺปตฺติ ตาว เนสํ โสปาโก นาม ภควโต มหาสาวโก อโหสิ. เตนายสฺมตา ชาติยา สตฺตวสฺเสเนว อญฺญา อาราธิตา, ตสฺส ภควา ปญฺหพฺยากรเณน อุปสมฺปทํ อนุญฺญาตุกาโม อตฺตนา อธิปฺเปตตฺถานํ ปญฺหานํ พฺยากรณสมตฺถตํ ปสฺสนฺโต ‘‘เอกํ นาม กิ’’นฺติ เอวมาทินา ปญฺเห ปุจฺฉิ. โส พฺยากาสิ. เตน จ พฺยากรเณน ภควโต จิตฺตํ อาราเธสิ. สาว ตสฺสายสฺมโต อุปสมฺปทา อโหสิ. En cuanto a las circunstancias de su origen: Sopāka era un gran discípulo del Bienaventurado. Dicho venerable alcanzó el conocimiento supremo (arahantado) a la edad de solo siete años. El Bienaventurado, deseando concederle la ordenación completa (upasampadā) mediante la resolución de las preguntas, y viendo su capacidad para responder con el significado que Él mismo deseaba, le hizo preguntas que comenzaban con «¿Qué es uno?». Él las respondió. Y con sus respuestas deleitó la mente del Bienaventurado. Esa fue la ordenación completa para dicho venerable. อยํ เตสํ อฏฺฐุปฺปตฺติ. Estas son las circunstancias de su origen. นิกฺเขปปฺปโยชนํ Propósito de la Inclusión ยสฺมา ปน สรณคมเนหิ พุทฺธธมฺมสงฺฆานุสฺสติวเสน จิตฺตภาวนา, สิกฺขาปเทหิ สีลภาวนา, ทฺวตฺตึสากาเรน จ กายภาวนา ปกาสิตา, ตสฺมา อิทานิ นานปฺปการโต ปญฺญาภาวนามุขทสฺสนตฺถํ อิเม ปญฺหพฺยากรณา อิธ นิกฺขิตฺตา. ยสฺมา วา สีลปทฏฺฐาโน สมาธิ, สมาธิปทฏฺฐานา จ ปญฺญา; ยถาห – ‘‘สีเล ปติฏฺฐาย นโร สปญฺโญ, จิตฺตํ [Pg.63] ปญฺญญฺจ ภาวย’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๒๓, ๑๙๒), ตสฺมา สิกฺขาปเทหิ สีลํ ทฺวตฺตึสากาเรน ตํโคจรํ สมาธิญฺจ ทสฺเสตฺวา สมาหิตจิตฺตสฺส นานาธมฺมปริกฺขาราย ปญฺญาย ปเภททสฺสนตฺถํ อิธ นิกฺขิตฺตาติปิ วิญฺญาตพฺพา. Puesto que el desarrollo de la mente se ha declarado a través de los refugios mediante la recordación del Buddha, el Dhamma y el Saṅgha; el desarrollo de la virtud (sīla) a través de los preceptos; y el desarrollo del cuerpo a través de los treinta y dos aspectos; por lo tanto, estas respuestas a las preguntas se han colocado aquí para mostrar la introducción al desarrollo de la sabiduría de diversas maneras. O bien, dado que la virtud es la base de la concentración, y la concentración es la base de la sabiduría; como se ha dicho: 'Habiéndose establecido en la virtud, el hombre sabio desarrolla la mente y la sabiduría' (SN 1.23); por lo tanto, tras mostrar la virtud mediante los preceptos y la concentración que tiene como objeto los treinta y dos aspectos, estas preguntas se han colocado aquí con el fin de mostrar las diversas clasificaciones de la sabiduría para aquel que posee una mente concentrada. อิทํ เตสํ อิธ นิกฺเขปปฺปโยชนํ. Este es el propósito de la inclusión de tales preguntas en este texto. ปญฺหวณฺณนา Explicación de las preguntas. เอกํ นาม กินฺติปญฺหวณฺณนา Explicación de la pregunta: '¿Qué es lo que se llama uno?'. อิทานิ เตสํ อตฺถวณฺณนา โหติ – เอกํ นาม กินฺติ ภควา ยสฺมึ เอกธมฺมสฺมึ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน อนุปุพฺเพน ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ, ยสฺมึ จายมายสฺมา นิพฺพินฺทมาโน อนุปุพฺเพน ทุกฺขสฺสนฺตมกาสิ, ตํ ธมฺมํ สนฺธาย ปญฺหํ ปุจฺฉติ. ‘‘สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา’’ติ เถโร ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย เทสนาย วิสฺสชฺเชติ. ‘‘กตมา จ, ภิกฺขเว, สมฺมาสติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ กาเย กายานุปสฺสี วิหรตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๘) เอวมาทีนิ เจตฺถ สุตฺตานิ เอวํ วิสฺสชฺชนยุตฺติสมฺภเว สาธกานิ. เอตฺถ เยนาหาเรน สพฺเพ สตฺตา ‘‘อาหารฏฺฐิติกา’’ติ วุจฺจนฺติ, โส อาหาโร ตํ วา เนสํ อาหารฏฺฐิติกตฺตํ ‘‘เอกํ นาม กิ’’นฺติ ปุฏฺเฐน เถเรน นิทฺทิฏฺฐนฺติ เวทิตพฺพํ. ตญฺหิ ภควตา อิธ เอกนฺติ อธิปฺเปตํ, น ตุ สาสเน โลเก วา อญฺญํ เอกํ นาม นตฺถีติ ญาเปตุํ วุตฺตํ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – Ahora sigue la explicación de su significado: Respecto a '¿Qué es lo único?', el Bienaventurado pregunta sobre aquel fenómeno único en el cual un bhikkhu, desencantándose correctamente, llega gradualmente al fin del sufrimiento; aquel fenómeno en el cual este venerable, desencantándose, puso fin gradualmente al sufrimiento. El Anciano responde mediante una enseñanza referida a la persona: 'Todos los seres subsisten por el sustento (āhāra)'. Los discursos que dicen '¿Y cuál, monjes, es la atención plena correcta? Aquí, monjes, un bhikkhu mora contemplando el cuerpo en el cuerpo', etc., sirven como prueba aquí, ya que tal respuesta es apropiada. Debe entenderse que, en este contexto, aquello por lo cual se dice que todos los seres 'subsisten por el sustento' es el sustento mismo, o bien su estado de subsistir por el sustento, lo cual fue indicado por el Anciano al ser preguntado: '¿Qué es lo único?'. Pues el Bienaventurado se refiere aquí a esto como 'uno', y no se dice para dar a entender que no exista ninguna otra cosa llamada 'una' en la Enseñanza o en el mundo. Así lo ha dicho el Bienaventurado: ‘‘เอกธมฺเม, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน สมฺมา วิรชฺชมาโน สมฺมา วิมุจฺจมาโน สมฺมา ปริยนฺตทสฺสาวี สมฺมตฺตํ อภิสเมจฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. กตมสฺมึ เอกธมฺเม? สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา. อิมสฺมึ โข, ภิกฺขเว, เอกธมฺเม ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. ‘เอโก ปญฺโห เอโก อุทฺเทโส เอกํ เวยฺยากรณ’นฺติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๗). ‘Monjes, cuando un bhikkhu se desencanta correctamente de un fenómeno, se desapasiona correctamente, se libera correctamente, ve correctamente el límite y comprende plenamente la paz, pone fin al sufrimiento en esta misma vida. ¿De qué fenómeno único? Todos los seres subsisten por el sustento. Monjes, cuando un bhikkhu se desencanta correctamente de este único fenómeno... (pa)... pone fin al sufrimiento. "Una pregunta, una enunciación, una respuesta", esto que se ha dicho, se ha dicho en referencia a aquello’ (AN 10.27). อาหารฏฺฐิติกาติ เจตฺถ ยถา ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, สุภนิมิตฺตํ. ตตฺถ อโยนิโส มนสิการพหุลีกาโร, อยมาหาโร อนุปฺปนฺนสฺส วา กามจฺฉนฺทสฺส อุปฺปาทายา’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๕.๒๓๒) ปจฺจโย อาหาโรติ วุจฺจติ, เอวํ [Pg.64] ปจฺจยํ อาหารสทฺเทน คเหตฺวา ปจฺจยฏฺฐิติกา ‘‘อาหารฏฺฐิติกา’’ติ วุตฺตา. จตฺตาโร ปน อาหาเร สนฺธาย – ‘‘อาหารฏฺฐิติกา’’ติ วุจฺจมาเน ‘‘อสญฺญสตฺตา เทวา อเหตุกา อนาหารา อผสฺสกา อเวทนกา’’ติ วจนโต (วิภ. ๑๐๑๗) ‘‘สพฺเพ’’ติ วจนมยุตฺตํ ภเวยฺย. En cuanto a 'subsisten por el sustento', así como en pasajes como: 'Monjes, existe el signo de lo bello. Allí, el prestarle atención de forma no sabia frecuentemente es el sustento para el surgimiento del deseo sensorial no surgido', se denomina 'sustento' a la condición (paccaya). Tomando así el término 'sustento' como condición, se dice que los seres 'subsisten por el sustento' en el sentido de que subsisten por condiciones. Sin embargo, si se dijera 'subsisten por el sustento' refiriéndose únicamente a los cuatro tipos de sustento nutricional, la frase 'todos' sería inapropiada, debido a que se ha dicho: 'Los devas que son seres sin percepción son incondicionados (ahetukā), no tienen sustento, no tienen contacto y no tienen sensación'. ตตฺถ สิยา – เอวมฺปิ วุจฺจมาเน ‘‘กตเม ธมฺมา สปจฺจยา? ปญฺจกฺขนฺธา – รูปกฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ’’ติ (ธ. ส. ๑๐๘๙) วจนโต ขนฺธานํเยว ปจฺจยฏฺฐิติกตฺตํ ยุตฺตํ, สตฺตานนฺตุ อยุตฺตเมเวตํ วจนํ ภเวยฺยาติ. น โข ปเนตํ เอวํ ทฏฺฐพฺพํ. กสฺมา? สตฺเตสุ ขนฺโธปจารสิทฺธิโต. สตฺเตสุ หิ ขนฺโธปจาโร สิทฺโธ. กสฺมา? ขนฺเธ อุปาทาย ปญฺญาเปตพฺพโต. กถํ? เคเห คาโมปจาโร วิย. เสยฺยถาปิ หิ เคหานิ อุปาทาย ปญฺญาเปตพฺพตฺตา คามสฺส เอกสฺมิมฺปิ ทฺวีสุ ตีสุปิ วา เคเหสุ ทฑฺเฒสุ ‘‘คาโม ทฑฺโฒ’’ติ เอวํ เคเห คาโมปจาโร สิทฺโธ, เอวเมว ขนฺเธสุ ปจฺจยฏฺเฐน อาหารฏฺฐิติเกสุ ‘‘สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา’’ติ อยํ อุปจาโร สิทฺโธติ เวทิตพฺโพ. ปรมตฺถโต จ ขนฺเธสุ ชายมาเนสุ ชียมาเนสุ มียมาเนสุ จ ‘‘ขเณ ขเณ ตฺวํ ภิกฺขุ ชายเส จ ชียเส จ มียเส จา’’ติ วทตา ภควตา เตสุ สตฺเตสุ ขนฺโธปจาโร สิทฺโธติ ทสฺสิโต เอวาติ เวทิตพฺโพ. ยโต เยน ปจฺจยาขฺเยน อาหาเรน สพฺเพ สตฺตา ติฏฺฐนฺติ, โส อาหาโร ตํ วา เนสํ อาหารฏฺฐิติกตฺตํ เอกนฺติ เวทิตพฺพํ. อาหาโร หิ อาหารฏฺฐิติกตฺตํ วา อนิจฺจตาการณโต นิพฺพิทาฏฺฐานํ โหติ. อถ เตสุ สพฺพสตฺตสญฺญิเตสุ สงฺขาเรสุ อนิจฺจตาทสฺสเนน นิพฺพินฺทมาโน อนุปุพฺเพน ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ, ปรมตฺถวิสุทฺธึ ปาปุณาติ. ยถาห – Sobre esto, alguien podría objetar: 'Incluso si se dice esto, dado que se ha dicho: "¿Qué fenómenos son condicionados? Los cinco agregados: el agregado de la forma... (pa)... el agregado de la conciencia", solo es apropiado decir que los agregados subsisten por condiciones, pero esa frase referida a los seres sería inapropiada'. No debe verse así. ¿Por qué? Porque en los seres se establece el uso metafórico de los agregados. Pues la designación metafórica de los agregados se aplica a los seres. ¿Por qué? Porque se designan en dependencia de los agregados. ¿Cómo? Al igual que la designación metafórica de 'pueblo' respecto a las casas. Así como se establece la metáfora de 'pueblo' para las casas debido a que el pueblo se designa en dependencia de las casas, de modo que si una, dos o tres casas se queman se dice 'el pueblo se ha quemado', del mismo modo, cuando los agregados subsisten por sustento en el sentido de condición, debe entenderse que se establece la metáfora 'los seres subsisten por sustento'. Y en el sentido último, el Bienaventurado mostró que la metáfora de los agregados se aplica a esos seres al decir: 'En cada momento, bhikkhu, tú naces, envejeces y mueres', mientras los agregados nacen, envejecen y mueren. Por lo tanto, el sustento por el cual todos los seres subsisten, o su estado de subsistir por el sustento, debe entenderse como 'uno'. Pues el sustento, o el estado de subsistir por el sustento, es un objeto de desencanto debido a su naturaleza de impermanencia. Entonces, aquel que se desencanta mediante la visión de la impermanencia en esas formaciones (saṅkhāras) percibidas como 'todos los seres', pone fin gradualmente al sufrimiento y alcanza la pureza suprema. Como se ha dicho: ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจาติ, ยทา ปญฺญาย ปสฺสติ; อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข, เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา’’ติ. (ธ. ป. ๒๗๗); ‘Todas las formaciones son impermanentes; cuando uno lo ve con sabiduría, entonces se desencanta del sufrimiento; este es el camino a la pureza’. เอตฺถ จ ‘‘เอกํ นาม กิ’’นฺติ จ ‘‘กิหา’’ติ จ ทุวิโธ ปาโฐ, ตตฺถ สีหฬานํ กิหาติ ปาโฐ. เต หิ ‘‘กิ’’นฺติ วตฺตพฺเพ ‘‘กิหา’’ติ วทนฺติ. เกจิ ภณนฺติ ‘‘ห-อิติ นิปาโต, เถริยานมฺปิ อยเมว ปาโฐ’’ติ อุภยถาปิ ปน เอโกว อตฺโถ. ยถา รุจฺจติ, ตถา ปฐิตพฺพํ. ยถา ปน ‘‘สุเขน ผุฏฺโฐ อถ วา ทุเขน (ธ. ป. ๘๓), ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวเทตี’’ติ เอวมาทีสุ [Pg.65] กตฺถจิ ทุขนฺติ จ กตฺถจิ ทุกฺขนฺติ จ วุจฺจติ, เอวํ กตฺถจิ เอกนฺติ, กตฺถจิ เอกฺกนฺติ วุจฺจติ. อิธ ปน เอกํ นามาติ อยเมว ปาโฐ. Y en este Khuddakapāṭha, existen dos versiones del texto: «ekaṃ nāma kiṃ» y «kihā». Entre ellas, la lectura de los cingaleses es «kihā». En efecto, cuando deben decir «kiṃ», ellos dicen «kihā». Algunos maestros afirman: «'ha' es una partícula (nipāta); y esta es la misma lectura en los versos de las Therīs (Therīgāthā)». Sin embargo, en ambos casos el significado es el mismo. Se debe recitar según se prefiera. Pues, así como en pasajes tales como «tocado por el placer o por el dolor (dukkha)... experimenta dolor y aflicción», en algunos lugares se dice «dukha» y en otros «dukkha»; de la misma manera, en algunos lugares se dice «eka» y en otros «ekka». Pero aquí, la lectura correcta es solamente «ekaṃ nāma». ทฺเว นาม กินฺติปญฺหวณฺณนา Comentario a la pregunta: ¿Qué son las dos? เอวํ อิมินา ปญฺหพฺยากรเณน อารทฺธจิตฺโต สตฺถา ปุริมนเยเนว อุตฺตรึ ปญฺหํ ปุจฺฉติ ทฺเว นาม กินฺติ? เถโร ทฺเวติ ปจฺจนุภาสิตฺวา ‘‘นามญฺจ รูปญฺจา’’ติ ธมฺมาธิฏฺฐานาย เทสนาย วิสฺสชฺเชติ. ตตฺถ อารมฺมณาภิมุขํ นมนโต, จิตฺตสฺส จ นติเหตุโต สพฺพมฺปิ อรูปํ ‘‘นาม’’นฺติ วุจฺจติ. อิธ ปน นิพฺพิทาเหตุตฺตา สาสวธมฺมเมว อธิปฺเปตํ รุปฺปนฏฺเฐน จตฺตาโร จ มหาภูตา, สพฺพญฺจ ตทุปาทาย ปวตฺตมานํ รูปํ ‘‘รูป’’นฺติ วุจฺจติ, ตํ สพฺพมฺปิ อิธาธิปฺเปตํ. อธิปฺปายวเสเนว เจตฺถ ‘‘ทฺเว นาม นามญฺจ รูปญฺจา’’ติ วุตฺตํ, น อญฺเญสํ ทฺวินฺนมภาวโต. ยถาห – Así, el Maestro, con el corazón complacido por esta explicación de la pregunta, pregunta la siguiente cuestión siguiendo el método anterior: «¿Qué son las dos (dve nāma kiṃ)?». El Anciano, habiendo repetido «las dos», responde con una enseñanza basada en los fenómenos (dhammādhiṭṭhāna): «el nombre y la forma (nāmañca rūpañca)». Allí, todo lo que es inmaterial (arūpa) se denomina «nombre» (nāma), debido a que se inclina hacia el objeto (namana) y por ser la causa de la inclinación de la conciencia. Sin embargo, aquí se refiere solo al nombre mundano (sāsava), por ser la causa del desencanto (nibbidā). Se denomina «forma» (rūpa) a los cuatro grandes elementos y a toda la materia derivada que se manifiesta por el hecho de ser alterada o deformada (ruppana); todo ello es lo que se entiende aquí. En este contexto, se dice «las dos cosas llamadas nombre y forma» de acuerdo con el propósito deseado, y no porque no existan otros pares de cosas. Como se ha dicho: ‘‘ทฺวีสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. กตเมสุ ทฺวีสุ? นาเม จ รูเป จ. อิเมสุ โข, ภิกฺขเว, ทฺวีสุ ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. ‘ทฺเว ปญฺหา, ทฺเว อุทฺเทสา, ทฺเว เวยฺยากรณานี’ติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๗). «Monjes, cuando un monje se desencanta correctamente de dos cosas... (pe)... pone fin al sufrimiento. ¿De qué dos cosas? Del nombre y de la forma. Ciertamente, monjes, cuando un monje se desencanta correctamente de estas dos cosas... (pe)... pone fin al sufrimiento. 'Dos preguntas, dos declaraciones, dos respuestas'; lo que se ha dicho anteriormente, se dijo en referencia a esto» (AN 10.27). เอตฺถ จ นามรูปมตฺตทสฺสเนน อตฺตทิฏฺฐึ ปหาย อนตฺตานุปสฺสนามุเขเนว นิพฺพินฺทมาโน อนุปุพฺเพน ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ, ปรมตฺถวิสุทฺธึ ปาปุณาตีติ เวทิตพฺโพ. ยถาห – Y aquí debe entenderse que, al ver meramente el nombre y la forma, abandonando la visión de un yo (attadiṭṭhi) a través de la vía de la contemplación del no-yo (anattānupassanā), uno se desencanta y gradualmente pone fin al sufrimiento, alcanzando la purificación suprema (paramatthavisuddhi). Como se ha dicho: ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตาติ, ยทา ปญฺญาย ปสฺสติ; อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข, เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา’’ติ. (ธ. ป. ๒๗๙); «'Todos los fenómenos son no-yo'; cuando uno ve esto con sabiduría, entonces se desencanta del sufrimiento. Este es el camino a la purificación» (Dhp. 279). ตีณิ นาม กินฺติปญฺหวณฺณนา Comentario a la pregunta: ¿Qué son las tres? อิทานิ อิมินาปิ ปญฺหพฺยากรเณน อารทฺธจิตฺโต สตฺถา ปุริมนเยเนว อุตฺตรึ ปญฺหํ ปุจฺฉติ ตีณิ นาม กินฺติ? เถโร ตีณีติ ปจฺจนุภาสิตฺวา ปุน พฺยากริตพฺพสฺส อตฺถสฺส ลิงฺคานุรูปํ สงฺขฺยํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ติสฺโส เวทนา’’ติ วิสฺสชฺเชติ. อถ วา ‘‘ยา ภควตา ‘ติสฺโส เวทนา’ติ วุตฺตา, อิมาสมตฺถมหํ [Pg.66] ตีณีติ ปจฺเจมี’’ติ ทสฺเสนฺโต อาหาติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อเนกมุขา หิ เทสนา ปฏิสมฺภิทาปเภเทน เทสนาวิลาสปฺปตฺตานํ. เกจิ ปนาหุ ‘‘ตีณีติ อธิกปทมิท’’นฺติ. ปุริมนเยเนว เจตฺถ ‘‘ติสฺโส เวทนา’’ติ วุตฺตํ, น อญฺเญสํ ติณฺณมภาวโต. ยถาห – Ahora, el Maestro, con el corazón complacido también por esta respuesta, pregunta la siguiente cuestión siguiendo el método anterior: «¿Qué son las tres (tīṇi nāma kiṃ)?». El Anciano, habiendo repetido «las tres», responde «las tres sensaciones (tisso vedanā)», mostrando el número de acuerdo con el género gramatical del significado que debe ser explicado. O bien, el significado aquí debe entenderse así: mostrando «lo que ha sido dicho por el Bienaventurado como 'las tres sensaciones', entiendo que el significado de estas son 'las tres'». En efecto, la enseñanza tiene múltiples facetas para aquellos que han alcanzado la elegancia en la enseñanza mediante el análisis detallado (paṭisambhidā). Algunos maestros, sin embargo, dicen: «la palabra 'tīṇi' es un término redundante». En su opinión, también se dice «las tres sensaciones» siguiendo el método anterior, y no porque no existan otros tríos de cosas. Como se ha dicho: ‘‘ตีสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. กตเมสุ ตีสุ? ตีสุ เวทนาสุ. อิเมสุ โข, ภิกฺขเว, ตีสุ ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. ‘ตโย ปญฺหา, ตโย อุทฺเทสา, ตีณิ เวยฺยากรณานี’ติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๗). «Monjes, cuando un monje se desencanta correctamente de tres cosas... (pe)... pone fin al sufrimiento. ¿De qué tres? De las tres sensaciones. Ciertamente, monjes, cuando un monje se desencanta correctamente de estas tres cosas... (pe)... pone fin al sufrimiento. 'Tres preguntas, tres declaraciones, tres respuestas'; lo que se ha dicho anteriormente, se dijo en referencia a esto» (AN 10.27). เอตฺถ จ ‘‘ยํกิญฺจิ เวทยิตํ, สพฺพํ ตํ ทุกฺขสฺมินฺติ วทามี’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๕๙) วุตฺตสุตฺตานุสาเรน วา. – Y aquí, esto concuerda con el Sutta que dice: «Cualquier cosa que sea sentida, toda ella está en el sufrimiento (dukkhasmiṃ)» (SN 4.259). ‘‘โย สุขํ ทุกฺขโต อทฺท, ทุกฺขมทฺทกฺขิ สลฺลโต; อทุกฺขมสุขํ สนฺตํ, อทฺทกฺขิ นํ อนิจฺจโต’’ติ. (อิติวุ. ๕๓) – «Quien vio el placer como sufrimiento y vio el sufrimiento como un dardo; y vio la sensación neutra y pacífica como impermanente» (Iti. 53). เอวํ ทุกฺขทุกฺขตาวิปริณามทุกฺขตาสงฺขารทุกฺขตานุสาเรน วา ติสฺสนฺนํ เวทนานํ ทุกฺขภาวทสฺสเนน สุขสญฺญํ ปหาย ทุกฺขานุปสฺสนามุเขน นิพฺพินฺทมาโน อนุปุพฺเพน ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ, ปรมตฺถวิสุทฺธึ ปาปุณาตีติ เวทิตพฺโพ. ยถาห – Así, de acuerdo con el seguimiento del sufrimiento intrínseco (dukkha-dukkhatā), el sufrimiento por el cambio (vipariṇāma-dukkhatā) y el sufrimiento por las formaciones (saṅkhāra-dukkhatā), mediante la visión de la naturaleza de sufrimiento de las tres sensaciones, abandonando la percepción de placer y desencantándose a través de la vía de la contemplación del sufrimiento (dukkhānupassanā), uno gradualmente pone fin al sufrimiento y alcanza la purificación suprema. Como se ha dicho: ‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขาติ, ยทา ปญฺญาย ปสฺสติ; อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข, เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา’’ติ. (ธ. ป. ๒๗๘); «'Todas las formaciones son sufrimiento'; cuando uno ve esto con sabiduría, entonces se desencanta del sufrimiento. Este es el camino a la purificación» (Dhp. 278). จตฺตาริ นาม กินฺติปญฺหวณฺณนา Comentario a la pregunta: ¿Qué son las cuatro? เอวํ อิมินาปิ ปญฺหพฺยากรเณน อารทฺธจิตฺโต สตฺถา ปุริมนเยเนว อุตฺตรึ ปญฺหํ ปุจฺฉติ จตฺตาริ นาม กินฺติ? ตตฺถ อิมสฺส ปญฺหสฺส พฺยากรณปกฺเข กตฺถจิ ปุริมนเยเนว จตฺตาโร อาหารา อธิปฺเปตา. ยถาห – Así, el Maestro, con el corazón complacido también por esta respuesta, pregunta la siguiente cuestión siguiendo el método anterior: «¿Qué son las cuatro (cattāri nāma kiṃ)?». En la parte de la respuesta a esta pregunta, en algunos casos se refieren a los cuatro nutriments (āhāra) siguiendo el método anterior. Como se ha dicho: ‘‘จตูสุ[Pg.67], ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. กตเมสุ จตูสุ? จตูสุ อาหาเรสุ. อิเมสุ โข, ภิกฺขเว, จตูสุ ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. ‘จตฺตาโร ปญฺหา จตฺตาโร อุทฺเทสา จตฺตาริ เวยฺยากรณานี’ติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๗). «Monjes, cuando un monje se desencanta correctamente de cuatro cosas... (pe)... pone fin al sufrimiento. ¿De qué cuatro? De los cuatro nutriments. Ciertamente, monjes, cuando un monje se desencanta correctamente de estas cuatro cosas... (pe)... pone fin al sufrimiento. 'Cuatro preguntas, cuatro declaraciones, cuatro respuestas'; lo que se ha dicho anteriormente, se dijo en referencia a esto» (AN 10.27). กตฺถจิ เยสุ สุภาวิตจิตฺโต อนุปุพฺเพน ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ, ตานิ จตฺตาริ สติปฏฺฐานานิ. ยถาห กชงฺคลา ภิกฺขุนี – En otros casos, aquello en lo que una persona de mente bien cultivada pone fin al sufrimiento gradualmente son los cuatro fundamentos de la atención plena (satipaṭṭhāna). Como dijo la monja de Kajaṅgalā: ‘‘จตูสุ, อาวุโส, ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา สุภาวิตจิตฺโต สมฺมา ปริยนฺตทสฺสาวี สมฺมตฺตํ อภิสเมจฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. กตเมสุ จตูสุ? จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ. อิเมสุ โข, อาวุโส, จตูสุ ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา สุภาวิตจิตฺโต…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. ‘จตฺตาโร ปญฺหา จตฺตาโร อุทฺเทสา จตฺตาริ เวยฺยากรณานี’ติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ ภควตา, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๘). «En cuatro cosas, amigos, el monje, teniendo la mente bien desarrollada, viendo correctamente el fin [del ciclo de nacimientos], habiendo penetrado la paz [del Nibbana], pone fin al sufrimiento en esta misma vida. ¿En qué cuatro? En los cuatro fundamentos de la atención consciente. En estas cuatro cosas, amigos, el monje, teniendo la mente bien desarrollada... [omisión]... pone fin al sufrimiento. 'Cuatro preguntas, cuatro declaraciones, cuatro explicaciones'; esto es lo que el Bienaventurado dijo, y fue dicho en referencia a esto». อิธ ปน เยสํ จตุนฺนํ อนุโพธปฺปฏิเวธโต ภวตณฺหาเฉโท โหติ, ยสฺมา ตานิ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ อธิปฺเปตานิ. ยสฺมา วา อิมินา ปริยาเยน พฺยากตํ สุพฺยากตเมว โหติ, ตสฺมา เถโร จตฺตารีติ ปจฺจนุภาสิตฺวา ‘‘อริยสจฺจานี’’ติ วิสฺสชฺเชติ. ตตฺถ จตฺตารีติ คณนปริจฺเฉโท. อริยสจฺจานีติ อริยานิ สจฺจานิ, อวิตถานิ อวิสํวาทกานีติ อตฺโถ. ยถาห – En este contexto, para aquellos en quienes, mediante la comprensión y la penetración de estas cuatro cosas, se produce el cese de la sed de existencia, se refiere por ello a estas Cuatro Nobles Verdades. O bien, debido a que la respuesta dada por este método es una respuesta excelente, el Venerable, tras reiterar «cuatro», responde «las Nobles Verdades». Allí, «cuatro» es la delimitación numérica. «Nobles Verdades» significa las verdades de los nobles; el sentido es que son verdades infalibles y no engañosas. Como se ha dicho: ‘‘อิมานิ โข, ภิกฺขเว, จตฺตาริ อริยสจฺจานิ ตถานิ อวิตถานิ อนญฺญถานิ, ตสฺมา อริยสจฺจานีติ วุจฺจนฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๙๗). «Monjes, estas Cuatro Nobles Verdades son reales, infalibles y no de otro modo; por eso se llaman Nobles Verdades». ยสฺมา วา สเทวเกน โลเกน อรณียโต อภิคมนียโตติ วุตฺตํ โหติ, วายมิตพฺพฏฺฐานสญฺญิเต อเย วา อิริยนโต, อนเย วา น อิริยนโต, สตฺตตึสโพธิปกฺขิยอริยธมฺมสมาโยคโต วา อริยสมฺมตา พุทฺธปจฺเจกพุทฺธพุทฺธสาวกา เอตานิ ปฏิวิชฺฌนฺติ, ตสฺมาปิ ‘‘อริยสจฺจานี’’ติ วุจฺจนฺติ. ยถาห – O bien, porque deben ser conocidas y alcanzadas por el mundo junto con sus dioses, se dice que son «nobles». O porque conducen a la felicidad en el lugar donde se debe aplicar el esfuerzo, o porque no conducen a la desgracia. O porque, mediante la unión con los treinta y siete factores de la iluminación, son penetradas por los Budas, los Paccekabuddhas y los discípulos de los Budas, quienes son considerados nobles; por eso también se llaman «Nobles Verdades». Como se ha dicho: ‘‘จตฺตาริมานิ[Pg.68], ภิกฺขเว, อริยสจฺจานิ…เป… อิมานิ โข, ภิกฺขเว, จตฺตาริ อริยสจฺจานิ, อริยา อิมานิ ปฏิวิชฺฌนฺติ, ตสฺมา อริยสจฺจานีติ วุจฺจนฺตี’’ติ. «Existen estas cuatro Nobles Verdades... [omisión]... monjes, estas son las cuatro Nobles Verdades; los nobles las penetran, por eso se llaman Nobles Verdades». อปิจ อริยสฺส ภควโต สจฺจานีติปิ อริยสจฺจานิ. ยถาห – Además, se llaman Nobles Verdades porque son las verdades del Noble Bienaventurado. Como se ha dicho: ‘‘สเทวเก, ภิกฺขเว…เป… สเทวมนุสฺสาย ตถาคโต อริโย, ตสฺมา อริยสจฺจานีติ วุจฺจนฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๙๘). «Monjes, en el mundo con sus dioses... [omisión]... entre los dioses y los hombres, el Tathāgata es el Noble; por eso se llaman Nobles Verdades». อถ วา เอเตสํ อภิสมฺพุทฺธตฺตา อริยภาวสิทฺธิโตปิ อริยสจฺจานิ. ยถาห – O bien, se llaman Nobles Verdades porque, al haber sido plenamente despertadas, establecen el estado de nobleza. Como se ha dicho: ‘‘อิเมสํ โข, ภิกฺขเว, จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ ยถาภูตํ อภิสมฺพุทฺธตฺตา ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธติ วุจฺจตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๙๓). «Monjes, debido a que ha despertado plenamente a estas cuatro Nobles Verdades tal como son en realidad, el Tathāgata es llamado el Digno, el Completamente Despierto». Así se dice. Así lo proclamó. อยเมเตสํ ปทตฺโถ. เอเตสํ ปน อริยสจฺจานํ อนุโพธปฺปฏิเวธโต ภวตณฺหาเฉโท โหติ. ยถาห – Este es el significado de los términos de estas cuatro verdades. Mediante la comprensión y penetración de estas Nobles Verdades, se produce el cese de la sed de existencia. Como se ha dicho: ‘‘ตยิทํ, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ อริยสจฺจํ อนุพุทฺธํ ปฏิวิทฺธํ…เป… ทุกฺขนิโรธคามินิปฏิปทา อริยสจฺจํ อนุพุทฺธํ ปฏิวิทฺธํ, อุจฺฉินฺนา ภวตณฺหา, ขีณา ภวเนตฺติ, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๙๑). «Monjes, esta Noble Verdad del Sufrimiento ha sido comprendida y penetrada... [omisión]... la Noble Verdad del Sendero que conduce al Cese del Sufrimiento ha sido comprendida y penetrada; la sed de existencia ha sido cortada, el vínculo con la existencia ha sido destruido; ahora ya no hay más renacimiento». ปญฺจ นาม กินฺติปญฺหวณฺณนา Explicación de la pregunta: «¿Qué es lo que se llama cinco?» อิมินาปิ ปญฺหพฺยากรเณน อารทฺธจิตฺโต สตฺถา ปุริมนเยเนว อุตฺตรึ ปญฺหํ ปุจฺฉติ ปญฺจ นาม กินฺติ? เถโร ปญฺจาติ ปจฺจนุภาสิตฺวา ‘‘อุปาทานกฺขนฺธา’’ติ วิสฺสชฺเชติ. ตตฺถ ปญฺจาติ คณนปริจฺเฉโท. อุปาทานชนิตา อุปาทานชนกา วา ขนฺธา อุปาทานกฺขนฺธา. ยํกิญฺจิ รูปํ, เวทนา, สญฺญา, สงฺขารา, วิญฺญาณญฺจ สาสวา อุปาทานิยา, เอเตสเมตํ อธิวจนํ. ปุพฺพนเยเนว เจตฺถ ‘‘ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา’’ติ วุตฺตํ, น อญฺเญสํ ปญฺจนฺนมภาวโต. ยถาห – Complacido también por esta respuesta a la pregunta, el Maestro pregunta la siguiente cuestión del mismo modo que antes: «¿Qué es lo que se llama cinco?». El Venerable, tras reiterar «cinco», responde «los agregados del apego». Allí, «cinco» es la delimitación numérica. Se llaman «agregados del apego» porque son producidos por el apego o porque son la causa del mismo. Cualquier forma, sensación, percepción, formación mental y conciencia que posean máculas y sean objetos de apego; este es el nombre para ellos. Como en el método anterior, aquí se dice «cinco agregados del apego» porque no existen otras cinco cosas en este contexto. Como se ha dicho: ‘‘ปญฺจสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. กตเมสุ ปญฺจสุ? ปญฺจสุ อุปาทานกฺขนฺเธสุ. อิเมสุ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจสุ ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. ‘ปญฺจ ปญฺหา, ปญฺจ อุทฺเทสา[Pg.69], ปญฺจ เวยฺยากรณานี’ติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๗). «Monjes, el monje que siente un correcto desencanto hacia cinco cosas... [omisión]... pone fin al sufrimiento. ¿Hacia qué cinco? Hacia los cinco agregados del apego. Monjes, el monje que siente un correcto desencanto hacia estas cinco cosas... [omisión]... pone fin al sufrimiento. 'Cinco preguntas, cinco declaraciones, cinco explicaciones'; lo que fue dicho fue dicho en referencia a esto». เอตฺถ จ ปญฺจกฺขนฺเธ อุทยพฺพยวเสน สมฺมสนฺโต วิปสฺสนามตํ ลทฺธา อนุปุพฺเพน นิพฺพานามตํ สจฺฉิกโรติ. ยถาห – Y aquí, aquel que contempla los cinco agregados en términos de su surgimiento y desaparición, habiendo obtenido el néctar de la visión cabal, realiza gradualmente el néctar del Nibbana. Como se ha dicho: ‘‘ยโต ยโต สมฺมสติ, ขนฺธานํ อุทยพฺพยํ; ลภตี ปีติปาโมชฺชํ, อมตํ ตํ วิชานต’’นฺติ. (ธ. ป. ๓๗๔); «Siempre que contempla el surgimiento y la desaparición de los agregados, obtiene alegría y gozo; para el que comprende, eso es lo inmortal». ฉ นาม กินฺติปญฺหวณฺณนา Explicación de la pregunta: «¿Qué es lo que se llama seis?» เอวํ อิมินาปิ ปญฺหพฺยากรเณน อารทฺธจิตฺโต สตฺถา ปุริมนเยเนว อุตฺตรึ ปญฺหํ ปุจฺฉติ ‘‘ฉ นาม กิ’’นฺติ? เถโร ฉอิติ ปจฺจนุภาสิตฺวา ‘อชฺฌตฺติกานิ อายตนานี’ติ วิสฺสชฺเชติ. ตตฺถ ฉอิติ คณนปริจฺเฉโท, อชฺฌตฺเต นิยุตฺตานิ, อตฺตานํ วา อธิกตฺวา ปวตฺตานิ อชฺฌตฺติกานิ. อายตนโต, อายสฺส วา ตนนโต, อายตสฺส วา สํสารทุกฺขสฺส นยนโต อายตนานิ, จกฺขุโสตฆานชิวฺหากายมนานเมตํ อธิวจนํ. ปุพฺพนเยน เจตฺถ ‘‘ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานี’’ติ วุตฺตํ, น อญฺเญสํ ฉนฺนมภาวโต. ยถาห – Así, complacido también por esta respuesta a la pregunta, el Maestro pregunta la siguiente cuestión del mismo modo que antes: «¿Qué es lo que se llama seis?». El Venerable, tras reiterar «seis», responde «las bases sensoriales internas». Allí, «seis» es la delimitación numérica. Se llaman «internas» porque pertenecen a lo interno o porque funcionan teniendo a uno mismo como centro. Se llaman «bases» (āyatana) porque expanden [el ciclo de renacimientos], o por la extensión del esfuerzo, o porque conducen al largo sufrimiento del Saṃsāra; este es el nombre para el ojo, el oído, la nariz, la lengua, el cuerpo y la mente. Como en el método anterior, aquí se dice «seis bases sensoriales internas» porque no existen otras seis cosas en este contexto. Como se ha dicho: ‘‘ฉสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. กตเมสุ ฉสุ? ฉสุ อชฺฌตฺติเกสุ อายตเนสุ. อิเมสุ โข, ภิกฺขเว, ฉสุ ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. ‘ฉ ปญฺหา ฉ อุทฺเทสา ฉ เวยฺยากรณานี’ติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๗). «Monjes, el monje que siente un correcto desencanto hacia seis cosas... [omisión]... pone fin al sufrimiento. ¿Hacia qué seis? Hacia las seis bases sensoriales internas. Monjes, el monje que siente un correcto desencanto hacia estas seis cosas... [omisión]... pone fin al sufrimiento. 'Seis preguntas, seis declaraciones, seis explicaciones'; lo que fue dicho fue dicho en referencia a esto». เอตฺถ จ ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ, ‘‘สุญฺโญ คาโมติ โข, ภิกฺขเว, ฉนฺเนตํ อชฺฌตฺติกานํ อายตนานํ อธิวจน’’นฺติ (สํ. นิ. ๔.๒๓๘) วจนโต สุญฺญโต ปุพฺพุฬกมรีจิกาทีนิ วิย อจิรฏฺฐิติกโต ตุจฺฉโต วญฺจนโต จ สมนุปสฺสํ นิพฺพินฺทมาโน อนุปุพฺเพน ทุกฺขสฺสนฺตํ กตฺวา มจฺจุราชสฺส อทสฺสนํ อุเปติ. ยถาห – Y aquí, en esta respuesta, se trata de las seis bases internas de los sentidos; pues según lo dicho por el Bienaventurado: 'Monjes, «aldea vacía» es un nombre para las seis bases internas' (SN 4.238). Debido a esto, aquel que las observa como vacías, como burbujas de agua o espejismos, por no ser duraderas, por ser huecas y por ser engañosas como un acto de prestidigitación, se desencanta y, progresivamente, poniendo fin al ciclo de sufrimiento, alcanza el Nibbāna, donde el Rey de la Muerte no puede verle. Como se ha dicho: ‘‘ยถา [Pg.70] ปุพฺพุฬกํ ปสฺเส, ยถา ปสฺเส มรีจิกํ; เอวํ โลกํ อเวกฺขนฺตํ, มจฺจุราชา น ปสฺสตี’’ติ. (ธ. ป. ๑๗๐); «Tal como se observa una burbuja de agua, tal como se observa un espejismo; a quien así contempla el mundo, el Rey de la Muerte no lo ve». สตฺต นาม กินฺติปญฺหวณฺณนา Explicación de la pregunta sobre qué son los siete. อิมินาปิ ปญฺหพฺยากรเณน อารทฺธจิตฺโต สตฺถา อุตฺตรึ ปญฺหํ ปุจฺฉติ สตฺต นาม กินฺติ? เถโร กิญฺจาปิ มหาปญฺหพฺยากรเณ สตฺต วิญฺญาณฏฺฐิติโย วุตฺตา, อปิจ โข ปน เยสุ ธมฺเมสุ สุภาวิตจิตฺโต ภิกฺขุ ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ, เต ทสฺเสนฺโต ‘‘สตฺต โพชฺฌงฺคา’’ติ วิสฺสชฺเชติ. อยมฺปิ จตฺโถ ภควตา อนุมโต เอว. ยถาห – Complacido también con esta respuesta a la pregunta, el Maestro formula la siguiente pregunta: «¿Qué son los siete?». El venerable Sopāka, aunque en la respuesta a las grandes preguntas se mencionan las siete estaciones de la conciencia, con el fin de mostrar aquellas cualidades en las que el monje, con el corazón bien cultivado, pone fin al sufrimiento del ciclo de nacimientos, responde: «Los siete factores de iluminación». Este significado también es ciertamente aprobado por el Bienaventurado. Como se ha dicho: ‘‘ปณฺฑิตา คหปตโย กชงฺคลิกา ภิกฺขุนี, มหาปญฺญา คหปตโย กชงฺคลิกา ภิกฺขุนี, มญฺเจปิ ตุมฺเห คหปตโย อุปสงฺกมิตฺวา เอตมตฺถํ ปฏิปุจฺเฉยฺยาถ, อหมฺปิ เจตํ เอวเมว พฺยากเรยฺยํ, ยถา ตํ กชงฺคลิกาย ภิกฺขุนิยา พฺยากต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๘). «Padres de familia, la monja de Kajaṅgalā es sabia; padres de familia, la monja de Kajaṅgalā es de gran sabiduría. Si vosotros, padres de familia, viniendo a mí, me hubierais preguntado sobre este asunto, yo lo habría explicado exactamente de la misma manera en que lo ha explicado la monja de Kajaṅgalā». ตาย จ เอวํ พฺยากตํ – Y por ella fue explicado de esta manera: ‘‘สตฺตสุ, อาวุโส, ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา สุภาวิตจิตฺโต…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. กตเมสุ สตฺตสุ? สตฺตสุ โพชฺฌงฺเคสุ. อิเมสุ โข, อาวุโส, สตฺตสุ ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา สุภาวิตจิตฺโต…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. ‘สตฺต ปญฺหา สตฺต อุทฺเทสา สตฺต เวยฺยากรณานี’ติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ ภควตา, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๘). «Amigos, en siete cosas el monje, con el corazón plenamente cultivado... (pe) ...pone fin al sufrimiento en esta misma vida. ¿En qué siete? En los siete factores de iluminación. Amigos, en estas siete cosas el monje, con el corazón plenamente cultivado... (pe) ...pone fin al sufrimiento en esta misma vida. 'Siete preguntas, siete temas, siete respuestas', lo que fue dicho así por el Bienaventurado, fue dicho en referencia a esto». เอวมยมตฺโถ ภควตา อนุมโต เอวาติ เวทิตพฺโพ. De esta manera, debe entenderse que este significado es ciertamente aprobado por el Bienaventurado. ตตฺถ สตฺตาติ อูนาธิกนิวารณคณนปริจฺเฉโท. โพชฺฌงฺคาติ สติอาทีนํ ธมฺมานเมตํ อธิวจนํ. ตตฺรายํ ปทตฺโถ – เอตาย โลกิยโลกุตฺตรมคฺคกฺขเณ อุปฺปชฺชมานาย ลีนุทฺธจฺจปติฏฺฐานายูหนกามสุขตฺตกิลมถานุโยคอุจฺเฉทสสฺสตาภินิเวสาทิ- อเนกุปทฺทวปฺปฏิปกฺขภูตาย สติธมฺมวิจยวีริยปีติปฺปสฺสทฺธิสมาธุเปกฺขาสงฺขาตาย ธมฺมสามคฺคิยา อริยสาวโก พุชฺฌตีติ กตฺวา โพธิ, กิเลสสนฺตานนิทฺทาย อุฏฺฐหติ, จตฺตาริ วา อริยสจฺจานิ ปฏิวิชฺฌติ, นิพฺพานเมว วา สจฺฉิกโรตีติ วุตฺตํ โหติ. ยถาห – ‘‘สตฺต โพชฺฌงฺเค ภาเวตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ [Pg.71] อภิสมฺพุทฺโธ’’ติ. ยถาวุตฺตปฺปการาย วา เอตาย ธมฺมสามคฺคิยา พุชฺฌตีติ กตฺวา อริยสาวโกปิ โพธิ. อิติ ตสฺสา ธมฺมสามคฺคิสงฺขาตาย โพธิยา องฺคภูตตฺตา โพชฺฌงฺคา ฌานงฺคมคฺคงฺคานิ วิย, ตสฺส วา โพธีติ ลทฺธโวหารสฺส อริยสาวกสฺส องฺคภูตตฺตาปิ โพชฺฌงฺคา เสนงฺครถงฺคาทโย วิย. Allí, «siete» es la delimitación numérica que excluye lo que es menos o más. «Factores de iluminación» (bojjhaṅgā) es la designación para las cualidades que comienzan con la atención plena. Aquí, este es el significado de los términos: a través de la armonía de las cualidades consistentes en atención plena, investigación de los fenómenos, energía, alegría, tranquilidad, concentración y ecuanimidad —la cual surge en el momento del sendero supramundano y es el antídoto contra múltiples adversidades como el esfuerzo por establecer la pereza y el letargo o la agitación, el entregarse al placer de los sentidos o al tormento de uno mismo, y las inclinaciones hacia la visión de aniquilación o de eternidad— el noble discípulo despierta, por lo que se llama «iluminación» (bodhi); es decir, se levanta del sueño de la continuidad de las impurezas, o penetra las cuatro nobles verdades, o realiza el Nibbāna mismo. Como se ha dicho: «Habiendo cultivado los siete factores de iluminación, despertó a la insuperable iluminación perfecta». O bien, porque despierta mediante esta armonía de cualidades de la manera mencionada, el noble discípulo mismo es llamado «iluminación». Por lo tanto, por ser constituyentes de esa iluminación —entendida como la armonía de cualidades— son «factores de iluminación», al igual que los factores del jhana o los factores del sendero; o bien, por ser constituyentes de ese noble discípulo que ha obtenido la designación de «iluminación», son «factores de iluminación», al igual que los componentes de un ejército o las partes de un carro. อปิจ ‘‘โพชฺฌงฺคาติ เกนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา? โพธาย สํวตฺตนฺตีติ โพชฺฌงฺคา, พุชฺฌนฺตีติ โพชฺฌงฺคา, อนุพุชฺฌนฺตีติ โพชฺฌงฺคา, ปฏิพุชฺฌนฺตีติ โพชฺฌงฺคา, สมฺพุชฺฌนฺตีติ โพชฺฌงฺคา’’ติ (ปฏิ. ม. ๒.๑๗) อิมินาปิ ปฏิสมฺภิทายํ วุตฺเตน วิธินา โพชฺฌงฺคานํ โพชฺฌงฺคฏฺโฐ เวทิตพฺโพ. เอวมิเม สตฺต โพชฺฌงฺเค ภาเวนฺโต พหุลีกโรนฺโต น จิรสฺเสว เอกนฺตนิพฺพิทาทิคุณปฏิลาภี โหติ, เตน ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหตีติ วุจฺจติ. วุตฺตญฺเจตํ ภควตา – Además, se expone otro método: «¿En qué sentido son factores de iluminación? Son factores de iluminación porque conducen a la iluminación, porque despiertan, porque comprenden, porque comprenden plenamente, porque despiertan totalmente»; de acuerdo con este método expuesto en el Paṭisambhidāmagga, debe entenderse el significado del término «factor de iluminación». Así, quien cultiva estos siete factores de iluminación y los desarrolla frecuentemente, en poco tiempo obtiene cualidades como el desencanto absoluto; por eso se dice que «en esta misma vida pone fin al sufrimiento». Y esto fue dicho por el Bienaventurado: ‘‘สตฺติเม, ภิกฺขเว, โพชฺฌงฺคา ภาวิตา พหุลีกตา เอกนฺตนิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย อุปสมาย อภิญฺญาย สมฺโพธาย นิพฺพานาย สํวตฺตนฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๐๑). «Monjes, estos siete factores de iluminación, cuando son cultivados y desarrollados frecuentemente, conducen al desencanto absoluto, al desapasionamiento, al cese, a la paz, al conocimiento directo, a la iluminación y al Nibbāna». อฏฺฐ นาม กินฺติปญฺหวณฺณนา Explicación de la pregunta sobre qué son los ocho. เอวํ อิมินาปิ ปญฺหพฺยากรเณน อารทฺธจิตฺโต สตฺถา อุตฺตรึ ปญฺหํ ปุจฺฉติ อฏฺฐ นาม กินฺติ? เถโร กิญฺจาปิ มหาปญฺหพฺยากรเณ อฏฺฐ โลกธมฺมา วุตฺตา, อปิจ โข ปน เยสุ ธมฺเมสุ สุภาวิตจิตฺโต ภิกฺขุ ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ, เต ทสฺเสนฺโต ‘‘อริยานิ อฏฺฐ มคฺคงฺคานี’’ติ อวตฺวา ยสฺมา อฏฺฐงฺควินิมุตฺโต มคฺโค นาม นตฺถิ, อฏฺฐงฺคมตฺตเมว ตุ มคฺโค, ตสฺมา ตมตฺถํ สาเธนฺโต เทสนาวิลาเสน อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโคติ วิสฺสชฺเชติ. ภควตาปิ จายมตฺโถ เทสนานโย จ อนุมโต เอว. ยถาห – Así, complacido también con esta respuesta a la pregunta, el Maestro formula la siguiente pregunta: «¿Qué son los ocho?». El venerable Sopāka, aunque en la respuesta a las grandes preguntas se mencionan las ocho condiciones mundanas, con el fin de mostrar aquellas cualidades en las que el monje, con el corazón bien cultivado, pone fin al sufrimiento, en lugar de decir «los ocho factores del sendero noble», dado que no existe un sendero fuera de los ocho factores y el sendero consiste precisamente en la medida de esos ocho factores, para establecer ese significado con la elegancia de la enseñanza, responde: «El Noble Octuple Sendero». Tanto este significado como el método de la enseñanza son aprobados por el Bienaventurado. Como se ha dicho: ‘‘ปณฺฑิตา คหปตโย กชงฺคลิกา ภิกฺขุนี…เป… อหมฺปิ เอวเมว พฺยากเรยฺยํ, ยถา ตํ กชงฺคลิกาย ภิกฺขุนิยา พฺยากต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๘). «Padres de familia, la monja de Kajaṅgalā es sabia... (pe) ...yo lo habría explicado exactamente de la misma manera en que lo ha explicado la monja de Kajaṅgalā». ตาย [Pg.72] จ เอวํ พฺยากตํ – Y por ella fue explicado de esta manera: ‘‘อฏฺฐสุ, อาวุโส, ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา สุภาวิตจิตฺโต…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. ‘อฏฺฐ ปญฺหา, อฏฺฐ อุทฺเทสา, อฏฺฐ เวยฺยากรณานี’ติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ ภควตา, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๘). «Amigos, en ocho cosas el monje, con el corazón plenamente cultivado... (pe) ...pone fin al sufrimiento en esta misma vida. 'Ocho preguntas, ocho temas, ocho respuestas', lo que fue dicho así por el Bienaventurado, fue dicho en referencia a esto». เอวมยํ อตฺโถ จ เทสนานโย จ ภควตา อนุมโต เอวาติ เวทิตพฺโพ. De esta manera, debe entenderse que tanto este significado como el método de la enseñanza son ciertamente aprobados por el Bienaventurado. ตตฺถ อริโยติ นิพฺพานตฺถิเกหิ อภิคนฺตพฺโพ, อปิจ อารกา กิเลเสหิ วตฺตนโต, อริยภาวกรณโต, อริยผลปฏิลาภโต จาปิ อริโยติ เวทิตพฺโพ. อฏฺฐ องฺคานิ อสฺสาติ อฏฺฐงฺคิโก. สฺวายํ จตุรงฺคิกา วิย เสนา, ปญฺจงฺคิกํ วิย จ ตูริยํ องฺควินิพฺโภเคน อนุปลพฺภสภาวโต องฺคมตฺตเมวาติ เวทิตพฺโพ. มคฺคติ อิมินา นิพฺพานํ, สยํ วา มคฺคติ, กิเลเส มาเรนฺโต วา คจฺฉตีติ มคฺโค. En ese contexto, respecto al término 'ariyo' (noble), debe entenderse como tal porque debe ser buscado por aquellos que desean el Nibbāna; además, se le llama noble por estar lejos de los estados de las impurezas (kilesas), por ser la causa de la condición de noble, y por la obtención del fruto de los nobles. Posee ocho factores, por lo tanto es 'aṭṭhaṅgiko' (óctuple). Este mismo Sendero Óctuple debe entenderse como un mero conjunto de factores, similar a un ejército de cuatro componentes o a un conjunto musical de cinco instrumentos, pues su naturaleza no se encuentra separada de la suma de sus partes. Se llama 'maggo' (sendero) porque a través de él se busca el Nibbāna, o porque él mismo busca el Nibbāna, o porque avanza hacia el Nibbāna mientras destruye las impurezas. เอวมฏฺฐปฺปเภทญฺจิมํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ภาเวนฺโต ภิกฺขุ อวิชฺชํ ภินฺทติ, วิชฺชํ อุปฺปาเทติ, นิพฺพานํ สจฺฉิกโรติ, เตน ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหตีติ วุจฺจติ. วุตฺตญฺเหตํ – De esta manera, el monje que desarrolla este sendero óctuple con sus ocho distinciones, destruye la ignorancia, genera el conocimiento superior y realiza el Nibbāna; por medio de ello, se dice que pone fin al sufrimiento en esta misma vida. Pues así se ha dicho: ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, สาลิสูกํ วา ยวสูกํ วา สมฺมา ปณิหิตํ หตฺเถน วา ปาเทน วา อกฺกนฺตํ หตฺถํ วา ปาทํ วา เภจฺฉติ, โลหิตํ วา อุปฺปาเทสฺสตีติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. ตํ กิสฺส เหตุ? สมฺมา ปณิหิตตฺตา, ภิกฺขเว, สูกสฺส, เอวเมว โข, ภิกฺขเว, โส วต ภิกฺขุ สมฺมา ปณิหิตาย ทิฏฺฐิยา สมฺมา ปณิหิตาย มคฺคภาวนาย อวิชฺชํ เภจฺฉติ, วิชฺชํ อุปฺปาเทสฺสติ, นิพฺพานํ สจฺฉิกริสฺสตีติ ฐานเมตํ วิชฺชตี’’ติ (อ. นิ. ๑.๔๒). ‘Monjes, así como cuando la punta de una espiga de arroz o de cebada está bien colocada, es posible que al ser pisada con la mano o con el pie perfore la mano o el pie, o que haga brotar sangre. ¿Por qué razón? Monjes, por estar la punta de la espiga bien colocada. De la misma manera, monjes, ciertamente ese monje, mediante una visión bien establecida y un desarrollo del sendero bien establecido, destruirá la ignorancia, generará el conocimiento superior y realizará el Nibbāna; tal posibilidad existe’ (A. Ni. 1.42). นว นาม กินฺติปญฺหวณฺณนา Explicación de la pregunta '¿Qué es lo llamado nueve?' อิมินาปิ ปญฺหพฺยากรเณน อารทฺธจิตฺโต สตฺถา อุตฺตรึ ปญฺหํ ปุจฺฉติ นว นาม กินฺติ? เถโร นวอิติ ปจฺจนุภาสิตฺวา ‘‘สตฺตาวาสา’’ติ วิสฺสชฺเชติ. ตตฺถ นวาติ คณนปริจฺเฉโท. สตฺตาติ ชีวิตินฺทฺริยปฺปฏิพทฺเธ ขนฺเธ [Pg.73] อุปาทาย ปญฺญตฺตา ปาณิโน ปณฺณตฺติ วา. อาวาสาติ อาวสนฺติ เอเตสูติ อาวาสา, สตฺตานํ อาวาสา สตฺตาวาสา. เอส เทสนามคฺโค, อตฺถโต ปน นววิธานํ สตฺตานเมตํ อธิวจนํ. ยถาห – Con el corazón regocijado también por esta respuesta, el Maestro hace la siguiente pregunta: '¿Qué es lo llamado nueve?'. El Anciano, tras repetir 'nueve', responde: 'Las nueve moradas de los seres' (sattāvāsā). En dicha respuesta, 'nava' es la delimitación numérica. 'Satta' (seres) es una designación o concepto referido a los seres basado en los agregados vinculados a la facultad de la vida. 'Āvāsā' (moradas) son los lugares donde ellos residen; las moradas de los seres son 'sattāvāsā'. Este es el método de la enseñanza, pero en términos de significado, este es un nombre para las nueve clases de seres. Como se ha dicho: ‘‘สนฺตาวุโส, สตฺตา นานตฺตกายา นานตฺตสญฺญิโน, เสยฺยถาปิ มนุสฺสา เอกจฺเจ จ เทวา เอกจฺเจ จ วินิปาติกา, อยํ ปฐโม สตฺตาวาโส. สนฺตาวุโส, สตฺตา นานตฺตกายา เอกตฺตสญฺญิโน, เสยฺยถาปิ, เทวา พฺรหฺมกายิกา, ปฐมาภินิพฺพตฺตา, อยํ ทุติโย สตฺตาวาโส. สนฺตาวุโส, สตฺตา เอกตฺตกายา นานตฺตสญฺญิโน, เสยฺยถาปิ, เทวา อาภสฺสรา, อยํ ตติโย สตฺตาวาโส. สนฺตาวุโส, สตฺตา เอกตฺตกายา เอกตฺตสญฺญิโน, เสยฺยถาปิ, เทวา สุภกิณฺหา, อยํ จตุตฺโถ สตฺตาวาโส. สนฺตาวุโส, สตฺตา อสญฺญิโน อปฺปฏิสํเวทิโน, เสยฺยถาปิ, เทวา อสญฺญสตฺตา, อยํ ปญฺจโม สตฺตาวาโส. สนฺตาวุโส, สตฺตา สพฺพโส รูปสญฺญานํ…เป… อากาสานญฺจายตนูปคา, อยํ ฉฏฺโฐ สตฺตาวาโส. สนฺตาวุโส, สตฺตา…เป… วิญฺญาณญฺจายตนูปคา, อยํ สตฺตโม สตฺตาวาโส. สนฺตาวุโส, สตฺตา…เป… อากิญฺจญฺญายตนูปคา, อยํ อฏฺฐโม สตฺตาวาโส. สนฺตาวุโส, สตฺตา…เป… เนวสญฺญานาสญฺญายตนูปคา, อยํ นวโม สตฺตาวาโส’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๔๑). ‘Amigos, hay seres con cuerpos diferentes y percepciones diferentes, tales como los seres humanos, algunos devas y algunos seres en estados de privación; esta es la primera morada de los seres. Amigos, hay seres con cuerpos diferentes y percepciones iguales, tales como los devas de la hueste de Brahma nacidos en el primer plano; esta es la segunda morada de los seres. Amigos, hay seres con cuerpos iguales y percepciones diferentes, tales como los devas Ābhassara; esta es la tercera morada de los seres. Amigos, hay seres con cuerpos iguales y percepciones iguales, tales como los devas Subhakiṇha; esta es la cuarta morada de los seres. Amigos, hay seres sin percepción y sin sensibilidad, tales como los devas que son seres sin percepción; esta es la finta morada de los seres. Amigos, hay seres que, habiendo superado completamente las percepciones de la forma... (p)... han alcanzado la esfera del espacio infinito; esta es la sexta morada de los seres. Amigos, hay seres que... (p)... han alcanzado la esfera de la conciencia infinita; esta es la séptima morada de los seres. Amigos, hay seres que... (p)... han alcanzado la esfera de la nada; esta es la octava morada de los seres. Amigos, hay seres que... (p)... han alcanzado la esfera de ni-percepción-ni-no-percepción; esta es la novena morada de los seres’ (Dī. Ni. 3.341). ปุริมนเยเนว เจตฺถ ‘‘นว สตฺตาวาสา’’ติ วุตฺตํ, น อญฺเญสํ นวนฺนมภาวโต. ยถาห – Siguiendo el mismo método anterior, se dice aquí 'nueve moradas de los seres', no porque no existan otros grupos de nueve cosas. Como se ha dicho: ‘‘นวสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. กตเมสุ นวสุ? นวสุ สตฺตาวาเสสุ. อิเมสุ โข, ภิกฺขเว, นวสุ ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. ‘นว ปญฺหา, นว อุทฺเทสา, นว เวยฺยากรณานี’ติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๗). ‘Monjes, el monje que siente un correcto desencanto por nueve cosas... (p)... pone fin al sufrimiento. ¿Por cuáles nueve? Por las nueve moradas de los seres. Ciertamente, monjes, el monje que siente un correcto desencanto por estas nueve cosas... (p)... pone fin al sufrimiento. Respecto a lo que se ha dicho como: "Nueve preguntas, nueve temas, nueve respuestas", esto se ha dicho en referencia a esto’ (A. Ni. 10.27). เอตฺถ [Pg.74] จ ‘‘นว ธมฺมา ปริญฺเญยฺยา. กตเม นว? นว สตฺตาวาสา’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๕๙) วจนโต นวสุ สตฺตาวาเสสุ ญาตปริญฺญาย ธุวสุภสุขตฺตภาวทสฺสนํ ปหาย สุทฺธสงฺขารปุญฺชมตฺตทสฺสเนน นิพฺพินฺทมาโน ตีรณปริญฺญาย อนิจฺจานุปสฺสเนน วิรชฺชมาโน ทุกฺขานุปสฺสเนน วิมุจฺจมาโน อนตฺตานุปสฺสเนน สมฺมา ปริยนฺตทสฺสาวี ปหานปริญฺญาย สมฺมตฺตมภิสเมจฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. เตเนตํ วุตฺตํ – Y en este contexto, debido a la declaración: 'Nueve cosas deben ser plenamente comprendidas. ¿Cuáles nueve? Las nueve moradas de los seres' (Dī. Ni. 3.359), aquel que en las nueve moradas de los seres, mediante la comprensión de lo conocido (ñātapariññā), abandona la visión de permanencia, belleza, felicidad y alma, y siente desencanto viendo meramente un conjunto de puras formaciones (saṅkhāras); mediante la comprensión por investigación (tīraṇapariññā), se desapasiona por medio de la contemplación de la impermanencia, se libera por medio de la contemplación del sufrimiento y, mediante la contemplación del no-ser, se convierte en alguien que ve correctamente el límite; a través de la comprensión por abandono (pahānapariññā), habiendo comprendido plenamente la perfección (Nibbāna), pone fin al sufrimiento en esta misma vida. Por ello se dijo: ‘‘นวสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. กตเมสุ นวสุ? นวสุ สตฺตาวาเสสู’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๒๗). ‘Monjes, el monje que siente un correcto desencanto por nueve cosas... (p)... pone fin al sufrimiento en esta misma vida. ¿Por cuáles nueve? Por las nueve moradas de los seres’ (A. Ni. 10.27). ทส นาม กินฺติปญฺหวณฺณนา Explicación de la pregunta '¿Qué es lo llamado diez?' เอวํ อิมินาปิ ปญฺหพฺยากรเณน อารทฺธจิตฺโต สตฺถา อุตฺตรึ ปญฺหํ ปุจฺฉติ ทส นาม กินฺติ? ตตฺถ กิญฺจาปิ อิมสฺส ปญฺหสฺส อิโต อญฺญตฺร เวยฺยากรเณสุ ทส อกุสลกมฺมปถา วุตฺตา. ยถาห – Así, con el corazón regocijado también por esta respuesta, el Maestro hace la siguiente pregunta: '¿Qué es lo llamado diez?'. Al respecto, aunque hay otras respuestas para esta pregunta fuera de aquí, se han mencionado los diez caminos de acción perjudicial (akusalakammapathā). Como se ha dicho: ‘‘ทสสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. กตเมสุ ทสสุ? ทสสุ อกุสลกมฺมปเถสุ. อิเมสุ โข, ภิกฺขเว, ทสสุ ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป. … ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. ‘ทส ปญฺหา ทส อุทฺเทสา ทส เวยฺยากรณานี’ติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๗). ‘Monjes, el monje que siente un correcto desencanto por diez cosas... (p)... pone fin al sufrimiento en esta misma vida. ¿Por cuáles diez? Por los diez caminos de acción perjudicial. Ciertamente, monjes, el monje que siente un correcto desencanto por estas diez cosas... (p)... pone fin al sufrimiento en esta misma vida. Respecto a lo que se ha dicho como: "Diez preguntas, diez temas, diez respuestas", esto se ha dicho en referencia a esto’ (A. Ni. 10.27). Así se ha dicho. อิธ ปน ยสฺมา อยมายสฺมา อตฺตานํ อนุปเนตฺวา อญฺญํ พฺยากาตุกาโม, ยสฺมา วา อิมินา ปริยาเยน พฺยากตํ สุพฺยากตเมว โหติ, ตสฺมา เยหิ ทสหิ องฺเคหิ สมนฺนาคโต อรหาติ ปวุจฺจติ, เตสํ อธิคมํ ทีเปนฺโต ทสหงฺเคหิ สมนฺนาคโต อรหาติ ปวุจฺจตีติ ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย เทสนาย วิสฺสชฺเชติ. ยโต เอตฺถ เยหิ ทสหิ องฺเคหิ สมนฺนาคโต อรหาติ ปวุจฺจติ, ตานิ ทสงฺคานิ ‘‘ทส นาม กิ’’นฺติ ปุฏฺเฐน เถเรน นิทฺทิฏฺฐานีติ เวทิตพฺพานิ. ตานิ จ ทส – Sin embargo, aquí, dado que este venerable (Sopāka), sin referirse a sí mismo, deseaba declarar el fruto del Arahantado (añña), o bien porque, al ser declarado de esta manera, queda verdaderamente bien declarado, por lo tanto, el venerable responde con una enseñanza basada en el individuo (puggalādhiṭṭhānāya), demostrando el logro de aquellos a quienes se les llama Arahants por estar dotados de diez factores, diciendo: ‘Se dice que aquel que posee diez factores es un Arahant’. Debe entenderse que, dado que aquí se dice que es un Arahant quien posee estos diez factores, el venerable (Sopāka) señaló dichos diez factores al ser interrogado con la pregunta ‘¿Qué son las diez cosas?’. Y estos son los diez: ‘‘อเสโข อเสโขติ, ภนฺเต, วุจฺจติ, กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, ภิกฺขุ อเสโข โหตีติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อเสขาย [Pg.75] สมฺมาทิฏฺฐิยา สมนฺนาคโต โหติ, อเสเขน สมฺมาสงฺกปฺเปน สมนฺนาคโต โหติ, อเสขาย สมฺมาวาจาย สมนฺนาคโต โหติ, อเสเขน สมฺมากมฺมนฺเตน สมนฺนาคโต โหติ, อเสเขน สมฺมาอาชีเวน สมนฺนาคโต โหติ, อเสเขน สมฺมาวายาเมน สมนฺนาคโต โหติ, อเสขาย สมฺมาสติยา สมนฺนาคโต โหติ, อเสเขน สมฺมาสมาธินา สมนฺนาคโต โหติ, อเสเขน สมฺมาญาเณน สมนฺนาคโต โหติ, อเสขาย สมฺมาวิมุตฺติยา สมนฺนาคโต โหติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อเสโข โหตี’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๑๑๑). – ‘Venerable señor, se dice: «Asekha, Asekha». ¿En qué medida, señor, es un monje un Asekha? Aquí, monjes, un monje posee la Visión Correcta de un Asekha (del que ya no entrena), posee el Pensamiento Correcto de un Asekha, posee la Palabra Correcta de un Asekha, posee la Acción Correcta de un Asekha, posee el Medios de Vida Correcto de un Asekha, posee el Esfuerzo Correcto de un Asekha, posee la Atención Correcta de un Asekha, posee la Concentración Correcta de un Asekha, posee el Conocimiento Correcto de un Asekha y posee la Liberación Correcta de un Asekha. De esta manera, monjes, un monje es un Asekha’ (A. Ni. 10.111). เอวมาทีสุ สุตฺเตสุ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานีติ. Esto debe entenderse precisamente según el método expuesto en este y otros sutras similares. ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทกปาฐ-อฏฺฐกถาย En el Paramatthajotikā, el comentario del Khuddakapāṭha, กุมารปญฺหวณฺณนา นิฏฺฐิตา. la explicación de las Preguntas al Muchacho (Kumārapañha) ha terminado. ๕. มงฺคลสุตฺตวณฺณนา 5. Explicación del Maṅgala Sutta นิกฺเขปปฺปโยชนํ El propósito de la inclusión อิทานิ กุมารปญฺหานนฺตรํ นิกฺขิตฺตสฺส มงฺคลสุตฺตสฺส อตฺถวณฺณนากฺกโม อนุปฺปตฺโต, ตสฺส อิธ นิกฺเขปปฺปโยชนํ วตฺวา อตฺถวณฺณนํ กริสฺสาม. เสยฺยถิทํ – อิทญฺหิ สุตฺตํ อิมินา อนุกฺกเมน ภควตา อวุตฺตมฺปิ ยฺวายํ สรณคมเนหิ สาสโนตาโร, สิกฺขาปททฺวตฺตึสาการกุมารปญฺเหหิ จ สีลสมาธิปญฺญาปฺปเภทนโย ทสฺสิโต, สพฺโพเปส ปรมมงฺคลภูโต, ยโต มงฺคลตฺถิเกน เอตฺเถว อภิโยโค กาตพฺโพ, โส จสฺส มงฺคลภาโว อิมินา สุตฺตานุสาเรน เวทิตพฺโพติ ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. Ahora ha llegado el turno de la explicación del significado del Maṅgala Sutta, el cual fue colocado inmediatamente después de las Preguntas al Muchacho. Aquí, tras exponer el propósito de su inclusión, realizaremos la explicación de su significado. A saber: aunque este sutra no fue pronunciado por el Bienaventurado en este orden preciso, se ha dicho para mostrar que el método de entrada en la Dispensación (Sāsana) a través de los Refugios, y la división de la moralidad, la concentración y la sabiduría mediante los preceptos, los treinta y dos aspectos del cuerpo y las preguntas al muchacho, constituye en su totalidad la bendición suprema (paramamaṅgala); por lo tanto, aquel que busca auspicios debe aplicarse diligentemente precisamente en esto. Que su naturaleza de bendición debe conocerse siguiendo este sutra, es lo que se pretende mostrar. อิทมสฺส อิธ นิกฺเขปปฺปโยชนํ. Este es el propósito de su inclusión aquí. ปฐมมหาสงฺคีติกถา Relato del Primer Gran Concilio เอวํ [Pg.76] นิกฺขิตฺตสฺส ปนสฺส อตฺถวณฺณนตฺถํ อยํ มาติกา – Y para explicar el significado de lo que ha sido así incluido, esta es la matriz (mātikā): ‘‘วุตฺตํ เยน ยทา ยสฺมา, เจตํ วตฺวา อิมํ วิธึ; เอวมิจฺจาทิปาฐสฺส, อตฺถํ นานปฺปการโต. ‘Por quién fue dicho, cuándo y por qué razón; habiendo dicho esto y este procedimiento; el significado de este texto que comienza con «Así (lo he oído)», etc., de diversas maneras’. ‘‘วณฺณยนฺโต สมุฏฺฐานํ, วตฺวา ยํ ยตฺถ มงฺคลํ; ววตฺถเปตฺวา ตํ ตสฺส, มงฺคลตฺตํ วิภาวเย’’ติ. ‘Explicando el origen, habiendo dicho qué bendición se dio y dónde; habiendo definido eso, se debe aclarar su naturaleza de bendición para él’. ตตฺถ ‘‘วุตฺตํ เยน ยทา ยสฺมา, เจตํ วตฺวา อิมํ วิธิ’’นฺติ อยํ ตาว อทฺธคาถา ยทิทํ ‘‘เอวํ เม สุตํ เอกํ สมยํ ภควา…เป… ภควนฺตํ คาถาย อชฺฌภาสี’’ติ, อิทํ วจนํ สนฺธาย วุตฺตา. อิทญฺหิ อนุสฺสววเสน วุตฺตํ, โส จ ภควา สยมฺภู อนาจริยโก, ตสฺมา เนทํ ตสฺส ภควโต วจนํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส. ยโต วตฺตพฺพเมตํ ‘‘อิทํ วจนํ เกน วุตฺตํ, กทา, กสฺมา จ วุตฺต’’นฺติ. วุจฺจเต – อายสฺมตา อานนฺเทน วุตฺตํ, ตญฺจ ปฐมมหาสงฺคีติกาเล. Al respecto, estos primeros dos versos (de la gāthā): ‘Por quién fue dicho, cuándo y por qué razón; habiendo dicho esto y este procedimiento’, fueron dichos en referencia a las palabras: ‘Así lo he oído: en una ocasión el Bienaventurado... (hasta)... se dirigió al Bienaventurado con un verso’. Pues estas palabras fueron dichas por vía de la tradición oral (anussava); y dado que el Bienaventurado es auto-iluminado (sayambhū) y carece de maestro, estas no son palabras del Bienaventurado, el Arahant, el Perfectamente Iluminado. Por lo cual, se debe preguntar: «¿Por quién fue dicho esto, cuándo y por qué razón?». Se responde: Fue dicho por el venerable Ānanda, y esto ocurrió en el momento del Primer Gran Concilio. ปฐมมหาสงฺคีติ เจสา สพฺพสุตฺตนิทานโกสลฺลตฺถมาทิโต ปภุติ เอวํ เวทิตพฺพา. ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนญฺหิ อาทึ กตฺวา ยาว สุภทฺทปริพฺพาชกวินยนา, กตพุทฺธกิจฺเจ กุสินารายํ อุปวตฺตเน มลฺลานํ สาลวเน ยมกสาลานมนฺตเร วิสาขปุณฺณมทิวเส ปจฺจูสสมเย อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพุเต, ภควติ โลกนาเถ ภควโต ปรินิพฺพาเน สนฺนิปติตานํ สตฺตนฺนํ ภิกฺขุสตสหสฺสานํ สงฺฆตฺเถโร อายสฺมา มหากสฺสโป สตฺตาหปรินิพฺพุเต ภควติ สุภทฺเทน วุฑฺฒปพฺพชิเตน ‘‘อลํ, อาวุโส, มา โสจิตฺถ, มา ปริเทวิตฺถ, สุมุตฺตา มยํ เตน มหาสมเณน, อุปทฺทุตา จ โหม ‘อิทํ โว กปฺปติ อิทํ โว น กปฺปตี’ติ, อิทานิ ปน มยํ ยํ อิจฺฉิสฺสาม ตํ กริสฺสาม, ยํ น อิจฺฉิสฺสาม น ตํ กริสฺสามา’’ติ (จูฬว. ๔๓๗; ที. นิ. ๒.๒๓๒) วุตฺตวจนมนุสฺสรนฺโต ‘‘ฐานํ โข ปเนตํ วิชฺชติ ยํ ปาปภิกฺขู ‘อตีตสตฺถุกํ ปาวจน’นฺติ มญฺญมานา ปกฺขํ ลภิตฺวา น จิรสฺเสว สทฺธมฺมํ อนฺตรธาเปยฺยุํ. ยาว จ ธมฺมวินโย ติฏฺฐติ, ตาว อนตีตสตฺถุกเมว ปาวจนํ โหติ. ยถาห ภควา – Y este Primer Concilio, para mayor destreza en el origen de todos los sutras, debe conocerse desde el principio de esta manera: Comenzando con la Puesta en Movimiento de la Rueda del Dhamma hasta la disciplina del asceta errante Subhadda, tras haber cumplido los deberes de un Buda, en el Upavattana de Kusinārā, en el bosque de sales de los príncipes Malla, entre los dos árboles sala gemelos, en el día de luna llena del mes de Visākha al amanecer, habiendo el Bienaventurado, el Protector del Mundo, alcanzado el Parinibbāna en el elemento del Nibbāna sin remanente de sustrato (anupādisesa-nibbānadhātu); cuando el venerable Mahākassapa, el anciano de la Sangha entre los setecientos mil monjes reunidos tras el Parinibbāna del Bienaventurado, recordó las palabras dichas por Subhadda, quien se había ordenado a edad avanzada, siete días después del Parinibbāna: ‘Basta, amigos, no os aflijáis, no os lamentéis; estamos bien liberados de aquel gran asceta, pues estábamos agobiados por él cuando decía: «esto os es lícito, esto no os es lícito»; pero ahora haremos lo que deseemos y no haremos lo que no deseemos’ (Cv. 437; Di. Ni. 2.232). Recordando esto, reflexionó: ‘Es posible que monjes malvados, pensando que «la Dispensación ya no tiene maestro», ganen partidarios y en poco tiempo hagan desaparecer el verdadero Dhamma. Pero mientras permanezcan el Dhamma y el Vinaya, la palabra del Buda no carecerá de maestro’. Tal como dijo el Bienaventurado: ‘‘โย [Pg.77] โว, อานนฺท, มยา ธมฺโม จ วินโย จ เทสิโต ปญฺญตฺโต, โส โว มมจฺจเยน สตฺถา’’ติ (ที. นิ. ๒.๒๑๖). ‘Ānanda, el Dhamma y el Vinaya que he enseñado y prescrito para vosotros, ese será vuestro maestro tras mi partida’ (Dī. Ni. 2.216). ‘‘ยํนูนาหํ ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคาเยยฺยํ, ยถยิทํ สาสนํ อทฺธนิยํ อสฺส จิรฏฺฐิติกํ’’. ‘¿Qué tal si recito (en concilio) el Dhamma y el Vinaya, para que esta enseñanza perdure por largo tiempo?’. ยญฺจาหํ ภควตา – Y también porque el Bienaventurado le había dicho: ‘‘ธาเรสฺสสิ ปน เม ตฺวํ, กสฺสป, สาณานิ ปํสุกูลานิ นิพฺพสนานี’’ติ วตฺวา จีวเร สาธารณปริโภเคน เจว – ‘Kassapa, ¿usarás tú mis mantos de fibra de cáñamo, ya gastados por el uso?’, habiéndolo así favorecido con el uso compartido de sus mantos y también diciendo: ‘‘อหํ, ภิกฺขเว, ยาวเท อากงฺขามิ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรามิ, กสฺสโปปิ, ภิกฺขเว, ยาวเทว อากงฺขติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’ติ – ‘Monjes, yo, tanto como lo deseo, alejado de los placeres de los sentidos... (hasta)... alcanzo y permanezco en el primer jhana; Kassapa también, monjes, tanto como lo desea, alejado de los placeres de los sentidos... (hasta)... alcanza y permanece en el primer jhana’. เอวมาทินา นเยน นวานุปุพฺพวิหารฉฬภิญฺญาปฺปเภเท อุตฺตริมนุสฺสธมฺเม อตฺตนา สมสมฏฺฐปเนน จ อนุคฺคหิโต, ตสฺส เม กิมญฺญํ อาณณฺยํ ภวิสฺสติ? ‘‘นนุ มํ ภควา ราชา วิย สกกวจอิสฺสริยานุปฺปทาเนน อตฺตโน กุลวํสปฺปติฏฺฐาปกํ ปุตฺตํ ‘สทฺธมฺมวํสปฺปติฏฺฐาปโก เม อยํ ภวิสฺสตี’ติ มนฺตฺวา อิมินา อสาธารเณน อนุคฺคเหน อนุคฺคเหสี’’ติ จินฺตยนฺโต ธมฺมวินยสงฺคายนตฺถํ ภิกฺขูนํ อุสฺสาหํ ชเนสิ? ยถาห – Habiendo sido favorecido por el Buda al situarme en un plano de igualdad consigo mismo respecto a los estados humanos superiores (uttarimanussadhamma), tales como las nueve permanencias sucesivas y las seis clases de conocimiento superior (abhiññā), a través de este y otros métodos, ¿qué otra forma habría para mí de quedar libre de deuda sino la de realizar el concilio? Pensando: '¿Acaso el Bienaventurado no me favoreció con este favor extraordinario, tal como un rey que otorga su propia armadura y soberanía a su hijo, el continuador del linaje real, pensando: «Este será el que establezca el linaje del Verdadero Dhamma»?', generó el entusiasmo en los monjes para realizar el concilio del Dhamma y del Vinaya. Tal como se dijo: ‘‘อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป ภิกฺขู อามนฺเตสิ – เอกมิทาหํ, อาวุโส, สมยํ ปาวาย กุสินารํ อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺโน มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหี’’ติ (ที. นิ. ๒.๒๓๑; จูฬว. ๔๓๗) สพฺพํ สุภทฺทกณฺฑํ วิตฺถาเรตพฺพํ. «Entonces, el venerable Mahākassapa se dirigió a los monjes: 'En una ocasión, amigos, estaba viajando por el camino de Pāvā hacia Kusinārā con una gran comunidad de monjes, alrededor de quinientos monjes...'» (Dī. Ni. 2.231; Cūḷava. 437). Aquí debe detallarse toda la sección referente a Subhadda. ตโต ปรํ อาห – Después de eso, dijo: ‘‘หนฺท มยํ, อาวุโส, ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคาเยยฺยาม, ปุเร อธมฺโม ทิปฺปติ, ธมฺโม ปฏิพาหิยฺยติ, อวินโย ทิปฺปติ, วินโย ปฏิพาหิยฺยติ, ปุเร อธมฺมวาทิโน พลวนฺโต โหนฺติ, ธมฺมวาทิโน ทุพฺพลา โหนฺติ, อวินยวาทิโน พลวนฺโต โหนฺติ, วินยวาทิโน ทุพฺพลา โหนฺตี’’ติ (จูฬว. ๔๓๗). «Ea, amigos, recitemos el Dhamma y el Vinaya antes de que lo que no es el Dhamma brille y el Dhamma sea rechazado, antes de que lo que no es el Vinaya brille y el Vinaya sea rechazado; antes de que aquellos que proclaman lo que no es el Dhamma se vuelvan fuertes y los que proclaman el Dhamma se vuelvan débiles, y antes de que aquellos que proclaman lo que no es el Vinaya se vuelvan fuertes y los que proclaman el Vinaya se vuelvan débiles» (Cūḷava. 437). ภิกฺขู [Pg.78] อาหํสุ ‘‘เตน หิ, ภนฺเต, เถโร ภิกฺขู อุจฺจินตู’’ติ. เถโร สกลนวงฺคสตฺถุสาสนปริยตฺติธเร ปุถุชฺชนโสตาปนฺนสกทาคามิอนาคามิสุกฺขวิปสฺสกขีณาสวภิกฺขู อเนกสเต อเนกสหสฺเส จ วชฺเชตฺวา ติปิฏกสพฺพปริยตฺติปฺปเภทธเร ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺเต มหานุภาเว เยภุยฺเยน ภควตา เอตทคฺคํ อาโรปิเต เตวิชฺชาทิเภเท ขีณาสวภิกฺขูเยว เอกูนปญฺจสเต ปริคฺคเหสิ. เย สนฺธาย อิทํ วุตฺตํ ‘‘อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป เอเกนูนปญฺจอรหนฺตสตานิ อุจฺจินี’’ติ (จูฬว. ๔๓๗). Los monjes dijeron: «En ese caso, venerable señor, que el Anciano elija a los monjes». El Anciano, excluyendo a muchos cientos y miles de monjes que eran personas comunes (puthujjana), que habían entrado en la corriente (sotāpanna), una vez retornados (sakadāgāmī), no retornados (anāgāmī) o que eran arahants de visión pura (sukkhavipassaka), seleccionó exactamente a cuatrocientos noventa y nueve monjes arahants que poseían todas las divisiones del Pariyatti de las Tres Canastas (Tipiṭaka), que habían alcanzado los conocimientos analíticos (paṭisambhidā), que poseían gran poder espiritual, que en su mayoría habían sido designados por el Bienaventurado como los más destacados en sus campos (etadagga) y que poseían las tres ciencias claras (tevijjā) y otras cualidades. Refiriéndose a ellos se dijo: «Entonces, el venerable Mahākassapa eligió a cuatrocientos noventa y nueve arahants» (Cūḷava. 437). กิสฺส ปน เถโร เอเกนูนมกาสีติ? อายสฺมโต อานนฺทตฺเถรสฺส โอกาสกรณตฺถํ. เตน หายสฺมตา สหาปิ วินาปิ น สกฺกา ธมฺมสงฺคีติ กาตุํ. โส หายสฺมา เสโข สกรณีโย, ตสฺมา สห น สกฺกา, ยสฺมา ปนสฺส กิญฺจิ ทสพลเทสิตํ สุตฺตเคยฺยาทิกํ ภควโต อสมฺมุขา ปฏิคฺคหิตํ นาม นตฺถิ, ตสฺมา วินาปิ น สกฺกา. ยทิ เอวํ เสโขปิ สมาโน ธมฺมสงฺคีติยา พหูการตฺตา เถเรน อุจฺจินิตพฺโพ อสฺส, อถ กสฺมา น อุจฺจินิโตติ? ปรูปวาทวิวชฺชนโต. เถโร หิ อายสฺมนฺเต อานนฺเท อติวิย วิสฺสตฺโถ อโหสิ. ตถา หิ นํ สิรสฺมึ ปลิเตสุ ชาเตสุปิ ‘‘น วายํ กุมารโก มตฺตมญฺญาสี’’ติ (สํ. นิ. ๒.๑๕๔) กุมารกวาเทน โอวทติ. สกฺยกุลปฺปสุโต จายํ อายสฺมา ตถาคตสฺส ภาตา จูฬปิตุ ปุตฺโต, ตตฺร ภิกฺขู ฉนฺทาคมนํ วิย มญฺญมานา ‘‘พหู อเสขปฏิสมฺภิทาปฺปตฺเต ภิกฺขู ฐเปตฺวา อานนฺทํ เสขปฏิสมฺภิทาปฺปตฺตํ เถโร อุจฺจินี’’ติ อุปวเทยฺยุํ. ตํ ปรูปวาทํ ปริวิวชฺเชนฺโต ‘‘อานนฺทํ วินา สงฺคีติ น สกฺกา กาตุํ, ภิกฺขูนํเยว อนุมติยา คเหสฺสามี’’ติ น อุจฺจินิ. ¿Por qué el Anciano seleccionó a uno menos de quinientos? Para dejar un lugar al venerable Ānanda. Pues sin este venerable no era posible realizar el concilio del Dhamma, pero tampoco era apropiado hacerlo con él inicialmente debido a que todavía era un aprendiz (sekha) con tareas por completar. No era posible con él como aprendiz, pero tampoco era posible sin él, ya que no había ninguna enseñanza —sutta, geyya, etc.— impartida por el de las Diez Fuerzas (Dasabala) que no hubiera sido recibida por él directamente. Siendo así, aunque fuera un aprendiz, por su gran utilidad para el concilio del Dhamma, el Anciano debería haberlo seleccionado; entonces, ¿por qué no lo hizo? Para evitar las críticas de otros. Pues el Anciano tenía una confianza extrema en el venerable Ānanda. Tanto es así que, incluso cuando ya le habían salido canas en la cabeza, lo reprendía llamándolo 'muchacho': «Este muchacho no conoce la moderación» (Saṃ. Ni. 2.154). Además, este venerable era descendiente del clan Sakya, hermano y primo del Tathāgata; por lo tanto, los monjes podrían haberlo criticado pensando que actuaba por favoritismo: «Dejando de lado a muchos monjes arahants (asekha) que han alcanzado los conocimientos analíticos, el Anciano ha elegido a Ānanda, quien es un aprendiz». Evitando esa crítica ajena, y sabiendo que «no es posible realizar el concilio sin Ānanda, pero lo aceptaré solo con el consentimiento de los monjes», no lo seleccionó él mismo. อถ สยเมว ภิกฺขู อานนฺทสฺสตฺถาย เถรํ ยาจึสุ. ยถาห – Entonces, los propios monjes suplicaron al Anciano en favor de Ānanda. Tal como se dijo: ‘‘ภิกฺขู อายสฺมนฺตํ มหากสฺสปํ เอตทโวจุํ – ‘อยํ, ภนฺเต, อายสฺมา อานนฺโท กิญฺจาปิ เสโข, อภพฺโพ ฉนฺทา โทสา โมหา ภยา อคตึ คนฺตุํ, พหุ จาเนน ภควโต สนฺติเก ธมฺโม จ วินโย จ ปริยตฺโต, เตน หิ, ภนฺเต, เถโร [Pg.79] อายสฺมนฺตมฺปิ อานนฺทํ อุจฺจินตู’ติ. อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป อายสฺมนฺตมฺปิ อานนฺทํ อุจฺจินี’’ติ (จูฬว. ๔๓๗). «Los monjes dijeron esto al venerable Mahākassapa: 'Venerable señor, aunque este venerable Ānanda es todavía un aprendiz, es incapaz de actuar injustamente por deseo, odio, engaño o miedo; y él ha aprendido mucho Dhamma y Vinaya en presencia del Bienaventurado. Por lo tanto, venerable señor, que el Anciano seleccione también al venerable Ānanda'. Entonces, el venerable Mahākassapa seleccionó también al venerable Ānanda» (Cūḷava. 437). เอวํ ภิกฺขูนํ อนุมติยา อุจฺจินิเตน เตนายสฺมตา สทฺธึ ปญฺจเถรสตานิ อเหสุํ. De este modo, con aquel venerable seleccionado mediante el consentimiento de los monjes, hubo quinientos ancianos. อถ โข เถรานํ ภิกฺขูนํ เอตทโหสิ – ‘‘กตฺถ นุ โข มยํ ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคาเยยฺยามา’’ติ. อถ โข เถรานํ ภิกฺขูนํ เอตทโหสิ ‘‘ราชคหํ โข มหาโคจรํ ปหูตเสนาสนํ, ยํนูน มยํ ราชคเห วสฺสํ วสนฺตา ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคาเยยฺยาม, นญฺเญ ภิกฺขู ราชคเห วสฺสํ อุปคจฺเฉยฺยุ’’นฺติ. กสฺมา ปน เนสํ เอตทโหสิ? อิทํ อมฺหากํ ถาวรกมฺมํ, โกจิ วิสภาคปุคฺคโล สงฺฆมชฺฌํ ปวิสิตฺวา อุกฺโกเฏยฺยาติ. อถายสฺมา มหากสฺสโป ญตฺติทุติเยน กมฺเมน สาเวสิ. ตํ สงฺคีติกฺขนฺธเก (จูฬว. ๔๓๗) วุตฺตนเยเนว ญาตพฺพํ. Entonces, a los monjes ancianos se les ocurrió este pensamiento: «¿Dónde deberíamos recitar el Dhamma y el Vinaya?». Luego pensaron: «Rājagaha tiene un área extensa para la limosna y abundantes alojamientos. Sería bueno que nosotros, residiendo en Rājagaha durante el retiro de las lluvias (vassa), recitemos el Dhamma y el Vinaya, y que ningún otro monje pase el retiro de las lluvias en Rājagaha». ¿Por qué pensaron esto? Para evitar que alguna persona discordante entrara en medio de la comunidad y perturbara este acto nuestro de carácter permanente. Entonces, el venerable Mahākassapa informó a la comunidad mediante un acto formal de una moción y una proclama (ñattidutiya-kamma). Esto debe entenderse según el método expuesto en el Saṅgītikkhandhaka (Cūḷava. 437). อถ ตถาคตสฺส ปรินิพฺพานโต สตฺตสุ สาธุกีฬนทิวเสสุ สตฺตสุ จ ธาตุปูชาทิวเสสุ วีติวตฺเตสุ ‘‘อฑฺฒมาโส อติกฺกนฺโต, อิทานิ คิมฺหานํ ทิยฑฺโฒ มาโส เสโส, อุปกฏฺฐา วสฺสูปนายิกา’’ติ มนฺตฺวา มหากสฺสปตฺเถโร ‘‘ราชคหํ, อาวุโส, คจฺฉามา’’ติ อุปฑฺฒํ ภิกฺขุสงฺฆํ คเหตฺวา เอกํ มคฺคํ คโต. อนุรุทฺธตฺเถโรปิ อุปฑฺฒํ คเหตฺวา เอกํ มคฺคํ คโต, อานนฺทตฺเถโร ปน ภควโต ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต สาวตฺถึ คนฺตฺวา ราชคหํ คนฺตุกาโม เยน สาวตฺถิ, เตน จาริกํ ปกฺกามิ. อานนฺทตฺเถเรน คตคตฏฺฐาเน มหาปริเทโว อโหสิ, ‘‘ภนฺเต อานนฺท, กุหึ สตฺถารํ ฐเปตฺวา อาคโตสี’’ติ? อนุปุพฺเพน สาวตฺถึ อนุปฺปตฺเต เถเร ภควโต ปรินิพฺพานสมเย วิย มหาปริเทโว อโหสิ. Entonces, tras el parinibbāna del Tathāgata, habiendo transcurrido siete días de ritos fúnebres y siete días de adoración de las reliquias, había pasado ya un mes y medio. El venerable Mahākassapa, considerando que: «Ha pasado un mes y medio, ahora queda un mes y medio de la estación calurosa y se aproxima el tiempo de entrar en el retiro de lluvias (vassa)», dijo: «Amigos, vayamos a Rājagaha». Tomando a la mitad de la comunidad de monjes, partió por un camino. El venerable Anuruddha también tomó a la mitad y partió por otro camino. El venerable Ānanda, sin embargo, tomando el cuenco y las túnicas del Bienaventurado, rodeado por una asamblea de monjes, fue a Sāvatthī y, deseando ir a Rājagaha, emprendió su viaje por el camino que conduce a Sāvatthī. En cada lugar por donde pasaba el venerable Ānanda, se producía un gran lamento: «Señor Ānanda, ¿dónde habéis dejado al Maestro y habéis venido?». Cuando el venerable llegó gradualmente a Sāvatthī, hubo un gran lamento tal como ocurrió en el momento del parinibbāna del Bienaventurado. ตตฺร สุทํ อายสฺมา อานนฺโท อนิจฺจตาทิปฏิสํยุตฺตาย ธมฺมิยา กถาย ตํ มหาชนํ สญฺญาเปตฺวา เชตวนํ ปวิสิตฺวา ทสพเลน วสิตคนฺธกุฏิยา ทฺวารํ วิวริตฺวา มญฺจปีฐํ นีหริตฺวา ปปฺโผเฏตฺวา คนฺธกุฏึ สมฺมชฺชิตฺวา มิลาตมาลากจวรํ ฉฑฺเฑตฺวา มญฺจปีฐํ อติหริตฺวา ปุน ยถาฐาเน ฐเปตฺวา ภควโต ฐิตกาเล กรณียํ วตฺตํ สพฺพมกาสิ. อถ [Pg.80] เถโร ภควโต ปรินิพฺพานโต ปภุติ ฐานนิสชฺชพหุลตฺตา อุสฺสนฺนธาตุกํ กายํ สมสฺสาเสตุํ ทุติยทิวเส ขีรวิเรจนํ ปิวิตฺวา วิหาเรเยว นิสีทิ, ยํ สนฺธาย สุเภน มาณเวน ปหิตํ มาณวกํ เอตทโวจ – Allí, el venerable Ānanda, tras consolar a aquella gran multitud con un discurso sobre el Dhamma relacionado con la impermanencia y otros temas, entró en Jetavana. Abrió la puerta de la Fragante Cámara (Gandhakuṭi) donde solía residir el Poseedor de los Diez Poderes, sacó el lecho y el taburete, los sacudió, barrió la Fragante Cámara, desechó las flores marchitas y la basura, volvió a meter el lecho y el taburete y, colocándolos de nuevo en su lugar, cumplió con todos los deberes que se debían realizar cuando el Bienaventurado aún estaba presente. Entonces, debido a que el venerable había pasado mucho tiempo de pie y sentado desde el parinibbāna del Bienaventurado, para aliviar su cuerpo afectado por un exceso de humores, al segundo día tomó un purgante de leche y permaneció sentado en el mismo monasterio. Refiriéndose a este hecho, le dijo al joven enviado por el joven Subha: ‘‘อกาโล โข, มาณวก, อตฺถิ เม อชฺช เภสชฺชมตฺตา ปีตา, อปฺเปว นาม สฺเวปิ อุปสงฺกเมยฺยามา’’ติ (ที. นิ. ๑.๔๔๗). «No es el momento oportuno, joven; hoy he tomado una dosis de medicina. Tal vez mañana podamos encontrarnos». ทุติยทิวเส เจตกตฺเถเรน ปจฺฉาสมเณน คนฺตฺวา สุเภน มาณเวน ปุฏฺโฐ ทีฆนิกาเย สุภสุตฺตํ นาม ทสมํ สุตฺตมภาสิ. Al segundo día, habiendo ido acompañado por el venerable Cetaka como asistente, y siendo interrogado por el joven Subha, expuso el décimo discurso del Dīgha Nikāya, llamado Subha Sutta. อถ โข เถโร เชตวเน วิหาเร ขณฺฑผุลฺลปฺปฏิสงฺขรณํ การาเปตฺวา อุปกฏฺฐาย วสฺสูปนายิกาย ราชคหํ คโต. ตถา มหากสฺสปตฺเถโร อนุรุทฺธตฺเถโร จ สพฺพํ ภิกฺขุสงฺฆํ คเหตฺวา ราชคหเมว คตา. Posteriormente, el venerable, tras haber hecho reparar las partes dañadas y deterioradas del monasterio de Jetavana, se dirigió a Rājagaha al acercarse el tiempo del retiro de lluvias. Del mismo modo, el venerable Mahākassapa y el venerable Anuruddha, llevando consigo a toda la comunidad de monjes, partieron hacia la misma Rājagaha. เตน โข ปน สมเยน ราชคเห อฏฺฐารส มหาวิหารา โหนฺติ. เต สพฺเพปิ ฉฑฺฑิตปติตอุกฺลาปา อเหสุํ. ภควโต หิ ปรินิพฺพาเน สพฺเพ ภิกฺขู อตฺตโน อตฺตโน ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา วิหาเร จ ปริเวเณ จ ฉฑฺเฑตฺวา อคมํสุ. ตตฺถ เถรา ภควโต วจนปูชนตฺถํ ติตฺถิยวาทปริโมจนตฺถญฺจ ‘‘ปฐมํ มาสํ ขณฺฑผุลฺลปฺปฏิสงฺขรณํ กโรมา’’ติ จินฺเตสุํ. ติตฺถิยา หิ วเทยฺยุํ ‘‘สมณสฺส โคตมสฺส สาวกา สตฺถริ ฐิเตเยว วิหาเร ปฏิชคฺคึสุ, ปรินิพฺพุเต ฉฑฺเฑสุ’’นฺติ. เตสํ วาทปริโมจนตฺถญฺจ จินฺเตสุนฺติ วุตฺตํ โหติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ – En aquel tiempo, había dieciocho grandes monasterios en Rājagaha. Todos ellos se encontraban abandonados, deteriorados y llenos de suciedad. Pues, tras el parinibbāna del Bienaventurado, todos los monjes habían tomado sus cuencos y túnicas y se habían marchado, dejando los monasterios y sus dependencias. Allí, los venerables ancianos pensaron: «Durante el primer mes, realicemos las reparaciones de lo que está dañado y deteriorado, tanto para honrar las palabras del Bienaventurado como para evitar las críticas de los seguidores de otras doctrinas». Pues los seguidores de otras doctrinas podrían decir: «Los discípulos del asceta Gotama cuidaban los monasterios solo mientras su maestro estaba vivo, pero al morir este, los abandonaron». Se dice que pensaron esto para liberarse de tales críticas. También se ha dicho: ‘‘อถ โข เถรานํ ภิกฺขูนํ เอตทโหสิ – ภควตา โข, อาวุโส, ขณฺฑผุลฺลปฺปฏิสงฺขรณํ วณฺณิตํ, หนฺท มยํ, อาวุโส, ปฐมํ มาสํ ขณฺฑผุลฺลปฺปฏิสงฺขรณํ กโรม, มชฺฌิมํ มาสํ สนฺนิปติตฺวา ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคายิสฺสามา’’ติ (จูฬว. ๔๓๘). «Entonces, a los venerables monjes se les ocurrió este pensamiento: ‘Amigos, el Bienaventurado ha elogiado la reparación de lo dañado y deteriorado; ¡ea!, amigos, durante el primer mes realicemos las reparaciones de lo dañado y deteriorado, y en el mes intermedio, reuniéndonos, recitaremos el Dhamma y el Vinaya’». เต ทุติยทิวเส คนฺตฺวา ราชทฺวาเร อฏฺฐํสุ. อชาตสตฺตุ ราชา อาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ‘‘อหํ, ภนฺเต, กึ กโรมิ, เกนตฺโถ’’ติ ปวาเรสิ. เถรา อฏฺฐารสมหาวิหารปฺปฏิสงฺขรณตฺถาย หตฺถกมฺมํ ปฏิเวเทสุํ. ‘‘สาธุ, ภนฺเต’’ติ ราชา หตฺถกมฺมการเก มนุสฺเส อทาสิ. เถรา ปฐมํ มาสํ สพฺพวิหาเร ปฏิสงฺขราเปสุํ. Al segundo día, habiendo ido, se detuvieron a la puerta del palacio real. El rey Ajātasattu, acercándose y rindiendo homenaje, se ofreció diciendo: «Señores, ¿qué puedo hacer? ¿Qué es lo que necesitáis?». Los venerables ancianos le informaron sobre la necesidad de mano de obra para la reparación de los dieciocho grandes monasterios. «Está bien, señores», dijo el rey, y proporcionó hombres para realizar el trabajo manual. Los venerables hicieron reparar todos los monasterios durante el primer mes. อถ [Pg.81] รญฺโญ อาโรเจสุํ – ‘‘นิฏฺฐิตํ, มหาราช, วิหารปฺปฏิสงฺขรณํ, อิทานิ ธมฺมวินยสงฺคหํ กโรมา’’ติ. ‘‘สาธุ, ภนฺเต, วิสฺสตฺถา กโรถ, มยฺหํ อาณาจกฺกํ, ตุมฺหากํ ธมฺมจกฺกํ โหตุ. อาณาเปถ, ภนฺเต, กึ กโรมี’’ติ? ‘‘ธมฺมสงฺคหํ กโรนฺตานํ ภิกฺขูนํ สนฺนิสชฺชฏฺฐานํ มหาราชา’’ติ. ‘‘กตฺถ กโรมิ, ภนฺเต’’ติ? ‘‘เวภารปพฺพตปสฺเส สตฺตปณฺณิคุหาทฺวาเร กาตุํ ยุตฺตํ มหาราชา’’ติ. ‘‘สาธุ, ภนฺเต’’ติ โข, ราชา อชาตสตฺตุ, วิสฺสกมฺมุนา นิมฺมิตสทิสํ สุวิภตฺตภิตฺติถมฺภโสปานํ นานาวิธมาลากมฺมลตากมฺมวิจิตฺรํ มหามณฺฑปํ การาเปตฺวา วิวิธกุสุมทามโอลมฺพกวินิคฺคลนฺตจารุวิตานํ รตนวิจิตฺรมณิโกฏฺฏิมตลมิว จ นํ นานาปุปฺผูปหารวิจิตฺรํ สุปรินิฏฺฐิตภูมิกมฺมํ พฺรหฺมวิมานสทิสํ อลงฺกริตฺวา ตสฺมึ มหามณฺฑเป ปญฺจสตานํ ภิกฺขูนํ อนคฺฆานิ ปญฺจกปฺปิยปจฺจตฺถรณสตานิ ปญฺญาเปตฺวา ทกฺขิณภาคํ นิสฺสาย อุตฺตราภิมุขํ เถราสนํ, มณฺฑปมชฺเฌ ปุรตฺถาภิมุขํ พุทฺธสฺส ภควโต อาสนารหํ ธมฺมาสนํ ปญฺญาเปตฺวา ทนฺตขจิตํ จิตฺตพีชนิญฺเจตฺถ ฐเปตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส อาโรจาเปสิ ‘‘นิฏฺฐิตํ, ภนฺเต, กิจฺจ’’นฺติ. Entonces informaron al rey: «Gran rey, la reparación de los monasterios ha terminado; ahora realizaremos la recopilación del Dhamma y el Vinaya». «Está bien, señores, hacedlo con confianza; que mi autoridad real (āṇācakka) esté al servicio de vuestra potestad del Dhamma (dhammacakka). Ordenadme, señores, ¿qué debo hacer?». «Gran rey, un lugar de reunión para los monjes que realizarán la recopilación». «¿Dónde lo preparo, señores?». «Gran rey, es apropiado hacerlo a la entrada de la cueva Sattapaṇṇi, en la ladera del monte Vebhāra». «Está bien, señores», respondió el rey Ajātasattu, y haciendo construir un gran pabellón —semejante a una creación de Vissakamma—, con muros, columnas y escalinatas bien dispuestos, adornado con diversos tipos de guirnaldas y relieves de enredaderas, con un hermoso dosel del que colgaban y resplandecían hilos de diversos tipos de flores, con el suelo bellamente acabado y ornamentado con diversas ofrendas florales como si fuera un pavimento incrustado de gemas preciosas, y decorándolo como una mansión de Brahmā, preparó en aquel gran pabellón quinientos asientos con coberturas permitidas de valor incalculable para los quinientos monjes; dispuso el asiento para el monje anciano en el lado sur mirando hacia el norte, y en medio del pabellón, dispuso el asiento del Dhamma, digno del Buda Bienaventurado, mirando hacia el oriente, colocando allí un abanico decorado con marfil. Entonces, hizo informar a la comunidad de monjes: «Señores, la tarea está terminada». ภิกฺขู อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อาหํสุ ‘‘สฺเว, อาวุโส อานนฺท, สงฺฆสนฺนิปาโต, ตฺวญฺจ เสโข สกรณีโย, เตน เต น ยุตฺตํ สนฺนิปาตํ คนฺตุํ, อปฺปมตฺโต โหหี’’ติ. อถ โข อายสฺมา อานนฺโท ‘‘สฺเว สนฺนิปาโต, น โข ปน เมตํ ปติรูปํ, ยฺวาหํ เสโข สมาโน สนฺนิปาตํ คจฺเฉยฺย’’นฺติ พหุเทว รตฺตึ กายคตาย สติยา วีตินาเมตฺวา รตฺติยา ปจฺจูสสมเย จงฺกมา โอโรหิตฺวา วิหารํ ปวิสิตฺวา ‘‘นิปชฺชิสฺสามี’’ติ กายํ อาวชฺเชสิ. ทฺเว ปาทา ภูมิโต มุตฺตา, อปฺปตฺตญฺจ สีสํ พิมฺโพหนํ, เอตสฺมึ อนฺตเร อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุจฺจิ. อยญฺหิ อายสฺมา จงฺกเมน พหิ วีตินาเมตฺวา วิเสสํ นิพฺพตฺเตตุํ อสกฺโกนฺโต จินฺเตสิ ‘‘นนุ มํ ภควา เอตทโวจ – ‘กตปุญฺโญสิ ตฺวํ, อานนฺท, ปธานมนุยุญฺช, ขิปฺปํ โหหิสิ อนาสโว’ติ (ที. นิ. ๒.๒๐๗). พุทฺธานญฺจ กถาโทโส นาม นตฺถิ, มม ปน อจฺจารทฺธํ วีริยํ, เตน เม จิตฺตํ อุทฺธจฺจาย สํวตฺตติ, หนฺทาหํ วีริยสมตํ โยเชมี’’ติ จงฺกมา โอโรหิตฺวา ปาทโธวนฏฺฐาเน ฐตฺวา ปาเท โธวิตฺวา วิหารํ ปวิสิตฺวา มญฺจเก นิสีทิตฺวา ‘‘โถกํ วิสฺสมิสฺสามี’’ติ กายํ มญฺจเก อุปนาเมสิ. ทฺเว ปาทา [Pg.82] ภูมิโต มุตฺตา, สีสญฺจ พิมฺโพหนมสมฺปตฺตํ, เอตสฺมึ อนฺตเร อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุจฺจิ. จตุอิริยาปถวิรหิตํ เถรสฺส อรหตฺตํ. เตน ‘‘อิมสฺมึ สาสเน อนิสินฺโน อนิปนฺโน อฏฺฐิโต อจงฺกมนฺโต โก ภิกฺขุ อรหตฺตํ ปตฺโต’’ติ วุตฺเต ‘‘อานนฺทตฺเถโร’’ติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. Los monjes le dijeron al venerable Ānanda: «Mañana, amigo Ānanda, es la asamblea de la Sangha. Tú todavía eres un aprendiz (sekha) con tareas pendientes por realizar; por lo tanto, no es apropiado que asistas a la asamblea siendo así. Sé diligente». Entonces, el venerable Ānanda pensó: «Mañana es la asamblea. No es adecuado que yo asista siendo aún un aprendiz». Pasó gran parte de la noche practicando la atención plena centrada en el cuerpo (kāyagatāsati) y, al amanecer, descendió del lugar de meditación caminando, entró en su morada y, con la intención de recostarse, inclinó su cuerpo. Sus dos pies ya se habían levantado del suelo, pero su cabeza aún no había tocado la almohada; en ese preciso intervalo, su mente se liberó de las impurezas (āsavas) sin ningún apego. Pues este venerable, al no haber podido alcanzar la distinción especial afuera, en el camino de meditación, pensó: «¿No me dijo el Bienaventurado: “Ānanda, has acumulado méritos; aplícate en el esfuerzo y pronto estarás libre de impurezas”? Las palabras de los Budas no tienen tacha. Sin embargo, mi esfuerzo ha sido excesivo, y por eso mi mente tiende hacia la agitación. Ahora equilibraré mi energía». Descendió del camino de meditación, se detuvo en el lugar de lavado de pies, se los lavó, entró en su morada, se sentó en el lecho y, pensando «descansaré un poco», inclinó su cuerpo hacia el lecho. Sus dos pies se separaron del suelo y su cabeza aún no llegaba a la almohada; en ese intervalo, su mente se liberó de las impurezas sin apego. El estado de Arahant del anciano fue alcanzado fuera de las cuatro posturas habituales. Por ello, ante la pregunta «¿Qué monje en esta Dispensación alcanzó el estado de Arahant sin estar sentado, acostado, de pie ni caminando?», es correcto responder: «El anciano Ānanda». อถ เถรา ภิกฺขู ทุติยทิวเส ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา ปตฺตจีวรํ ปฏิสาเมตฺวา ธมฺมสภายํ สนฺนิปติตา. อานนฺทตฺเถโร ปน อตฺตโน อรหตฺตปฺปตฺตึ ญาเปตุกาโม ภิกฺขูหิ สทฺธึ น คโต. ภิกฺขู ยถาวุฑฺฒํ อตฺตโน อตฺตโน ปตฺตาสเน นิสีทนฺตา อานนฺทตฺเถรสฺส อาสนํ ฐเปตฺวา นิสินฺนา. ตตฺถ เกหิจิ ‘‘เอตมาสนํ กสฺสา’’ติ วุตฺเต อานนฺทสฺสาติ. ‘‘อานนฺโท ปน กุหึ คโต’’ติ. ตสฺมึ สมเย เถโร จินฺเตสิ ‘‘อิทานิ มยฺหํ คมนกาโล’’ติ. ตโต อตฺตโน อานุภาวํ ทสฺเสนฺโต ปถวิยํ นิมุชฺชิตฺวา อตฺตโน อาสเนเยว อตฺตานํ ทสฺเสสิ. อากาเสนาคนฺตฺวา นิสีทีติปิ เอเก. Luego, al segundo día, los monjes ancianos, habiendo terminado su comida y guardado sus cuencos y mantos, se reunieron en la sala del Dhamma. El anciano Ānanda, deseando dar a conocer su logro del estado de Arahant, no fue junto con los monjes. Los monjes, sentándose cada uno en su lugar asignado según su antigüedad, dejaron un asiento para el anciano Ānanda y permanecieron sentados. Allí, cuando algunos preguntaron: «¿De quién es este asiento?», se respondió: «De Ānanda». «¿Y a dónde ha ido Ānanda?». En ese momento, el anciano pensó: «Ahora es el momento de mi partida». Entonces, para mostrar su poder sobrenatural, se sumergió en la tierra y apareció directamente en su propio asiento. Algunos dicen que llegó volando por el aire y se sentó. เอวํ นิสินฺเน ตสฺมึ อายสฺมนฺเต มหากสฺสปตฺเถโร ภิกฺขู อามนฺเตสิ, ‘‘อาวุโส, กึ ปฐมํ สงฺคายาม ธมฺมํ วา วินยํ วา’’ติ? ภิกฺขู อาหํสุ, ‘‘ภนฺเต มหากสฺสป, วินโยนามพุทฺธสาสนสฺส อายุ, วินเย ฐิเต สาสนํ ฐิตํ โหติ, ตสฺมา ปฐมํ วินยํ สงฺคายามา’’ติ. ‘‘กํ ธุรํ กตฺวา วินโย สงฺคายิตพฺโพ’’ติ? ‘‘อายสฺมนฺตํ อุปาลิ’’นฺติ. ‘‘กึ อานนฺโท นปฺปโหตี’’ติ? ‘‘โน นปฺปโหติ, อปิจ โข ปน สมฺมาสมฺพุทฺโธ ธรมาโนเยว วินยปริยตฺตึ นิสฺสาย อายสฺมนฺตํ อุปาลึ เอตทคฺเค ฐเปสิ – ‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ วินยธรานํ ยทิทํ อุปาลี’’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๒๘). ตสฺมา อุปาลิตฺเถรํ ปุจฺฉิตฺวา วินยํ สงฺคายามาติ. ตโต เถโร วินยํ ปุจฺฉนตฺถาย อตฺตนาว อตฺตานํ สมฺมนฺนิ. อุปาลิตฺเถโรปิ วิสฺสชฺชนตฺถาย สมฺมนฺนิ. ตตฺรายํ ปาฬิ – Una vez que él se hubo sentado, el venerable anciano Mahākassapa se dirigió a los monjes: «Amigos, ¿qué recitaremos primero, el Dhamma o el Vinaya?». Los monjes respondieron: «Señor Mahākassapa, el Vinaya es la vida misma de la Dispensación del Buda; mientras el Vinaya permanezca, la Dispensación permanecerá. Por lo tanto, recitemos primero el Vinaya». «¿A quién pondremos al frente para recitar el Vinaya?». «Al venerable Upāli». «¿Acaso Ānanda no es capaz?». «No es que no sea capaz, sino que el mismísimo Buda Perfectamente Iluminado, mientras aún vivía, basándose en el conocimiento magistral del Vinaya, estableció al venerable Upāli como el más destacado, diciendo: “Monjes, entre mis discípulos monjes que son expertos en el Vinaya, el más destacado es Upāli”. Por lo tanto, recitemos el Vinaya interrogando al anciano Upāli». Entonces, el anciano Mahākassapa se designó a sí mismo para interrogar sobre el Vinaya, y el anciano Upāli se designó a sí mismo para responder. He aquí el texto canónico: อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป สงฺฆํ ญาเปสิ – Entonces, el venerable Mahākassapa informó a la Sangha: ‘‘สุณาตุ เม, อาวุโส, สงฺโฆ, ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, อหํ อุปาลึ วินยํ ปุจฺเฉยฺย’’นฺติ. «Escúcheme, amigos de la Sangha. Si la Sangha está preparada, yo interrogaré a Upāli sobre el Vinaya». อายสฺมาปิ [Pg.83] อุปาลิ สงฺฆํ ญาเปสิ – También el venerable Upāli informó a la Sangha: ‘‘สุณาตุ เม, ภนฺเต, สงฺโฆ, ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, อหํ อายสฺมตา มหากสฺสเปน วินยํ ปุฏฺโฐ วิสฺสชฺเชยฺย’’นฺติ. «Escúcheme, venerables señores de la Sangha. Si la Sangha está preparada, yo, habiendo sido interrogado sobre el Vinaya por el venerable Mahākassapa, responderé». เอวํ อตฺตนาว อตฺตานํ สมฺมนฺนิตฺวา อายสฺมา, อุปาลิ, อุฏฺฐายาสนา เอกํสํ จีวรํ กตฺวา เถเร ภิกฺขู วนฺทิตฺวา ธมฺมาสเน นิสีทิ ทนฺตขจิตํ พีชนึ คเหตฺวา. ตโต มหากสฺสปตฺเถโร อุปาลิตฺเถรํ ปฐมปาราชิกํ อาทึ กตฺวา สพฺพํ วินยํ ปุจฺฉิ, อุปาลิตฺเถโร วิสฺสชฺเชสิ. สพฺเพ ปญฺจสตา ภิกฺขู ปฐมปาราชิกสิกฺขาปทํ สนิทานํ กตฺวา เอกโต คณสชฺฌายมกํสุ. เอวํ เสสานิปีติ สพฺพํ วินยฏฺฐกถาย คเหตพฺพํ. เอเตน นเยน สอุภโตวิภงฺคํ สขนฺธกปริวารํ สกลํ วินยปิฏกํ สงฺคายิตฺวา อุปาลิตฺเถโร ทนฺตขจิตํ พีชนึ นิกฺขิปิตฺวา ธมฺมาสนา โอโรหิตฺวา วุฑฺเฒ ภิกฺขู วนฺทิตฺวา อตฺตโน ปตฺตาสเน นิสีทิ. Habiéndose designado así a sí mismos, el venerable Upāli se levantó de su asiento, arregló su manto sobre un hombro, rindió homenaje a los monjes ancianos y se sentó en el trono del Dhamma sosteniendo un abanico incrustado de marfil. Entonces, el anciano Mahākassapa interrogó al anciano Upāli sobre todo el Vinaya, comenzando por el primer Pārājika, y el anciano Upāli respondió. Los quinientos monjes recitaron juntos en grupo la regla de entrenamiento del primer Pārājika junto con su origen. Del mismo modo, lo hicieron con las reglas restantes; todo esto debe entenderse según el Comentario del Vinaya. De esta manera, habiendo recitado todo el Vinaya Piṭaka, que incluye los dos Vibhaṅgas, los Khandhakas y el Parivāra, el anciano Upāli dejó el abanico incrustado de marfil, descendió del trono del Dhamma, rindió homenaje a los monjes mayores y se sentó en el asiento que le correspondía. วินยํ สงฺคายิตฺวา ธมฺมํ สงฺคายิตุกาโม อายสฺมา มหากสฺสปตฺเถโร ภิกฺขู ปุจฺฉิ – ‘‘ธมฺมํ สงฺคายนฺเตหิ กํ ปุคฺคลํ ธุรํ กตฺวา ธมฺโม สงฺคายิตพฺโพ’’ติ? ภิกฺขู ‘‘อานนฺทตฺเถรํ ธุรํ กตฺวา’’ติ อาหํสุ. Habiendo recitado el Vinaya, el venerable anciano Mahākassapa, deseando recitar el Dhamma, preguntó a los monjes: «Para recitar el Dhamma, ¿a qué persona pondremos al frente?». Los monjes respondieron: «Poniendo al frente al anciano Ānanda». อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป สงฺฆํ ญาเปสิ – Entonces, el venerable Mahākassapa informó a la Sangha: ‘‘สุณาตุ เม, อาวุโส, สงฺโฆ, ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, อหํ อานนฺทํ ธมฺมํ ปุจฺเฉยฺย’’นฺติ. «Escúcheme, amigos de la Sangha. Si la Sangha está preparada, yo interrogaré a Ānanda sobre el Dhamma». อถ โข อายสฺมา อานนฺโท สงฺฆํ ญาเปสิ – Entonces, el venerable Ānanda informó a la Sangha: ‘‘สุณาตุ เม, ภนฺเต, สงฺโฆ, ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, อหํ อายสฺมตา มหากสฺสเปน ธมฺมํ ปุฏฺโฐ วิสฺสชฺเชยฺย’’นฺติ. «Escúcheme, venerables señores de la Sangha. Si la Sangha está preparada, yo, habiendo sido interrogado sobre el Dhamma por el venerable Mahākassapa, responderé». อถ โข อายสฺมา อานนฺโท อุฏฺฐายาสนา เอกํสํ จีวรํ กตฺวา เถเร ภิกฺขู วนฺทิตฺวา ธมฺมาสเน นิสีทิ ทนฺตขจิตํ พีชนึ คเหตฺวา. อถ มหากสฺสปตฺเถโร อานนฺทตฺเถรํ ธมฺมํ ปุจฺฉิ – ‘‘พฺรหฺมชาลํ, อาวุโส อานนฺท, กตฺถ ภาสิต’’นฺติ? ‘‘อนฺตรา จ, ภนฺเต, ราชคหํ อนฺตรา จ นาฬนฺทํ ราชาคารเก อมฺพลฏฺฐิกาย’’นฺติ. ‘‘กํ อารพฺภา’’ติ? ‘‘สุปฺปิยญฺจ ปริพฺพาชกํ พฺรหฺมทตฺตญฺจ มาณวก’’นฺติ. อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ พฺรหฺมชาลสฺส นิทานมฺปิ ปุจฺฉิ, ปุคฺคลมฺปิ ปุจฺฉิ. ‘‘สามญฺญผลํ; ปนาวุโส อานนฺท, กตฺถ ภาสิต’’นฺติ? ‘‘ราชคเห, ภนฺเต, ชีวกมฺพวเน’’ติ. ‘‘เกน สทฺธิ’’นฺติ? ‘‘อชาตสตฺตุนา [Pg.84] เวเทหิปุตฺเตน สทฺธิ’’นฺติ. อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ สามญฺญผลสฺส นิทานมฺปิ ปุจฺฉิ, ปุคฺคลมฺปิ ปุจฺฉิ. เอเตเนว อุปาเยน ปญฺจปิ นิกาเย ปุจฺฉิ, ปุฏฺโฐ ปุฏฺโฐ อายสฺมา อานนฺโท วิสฺสชฺเชสิ. อยํ ปฐมมหาสงฺคีติ ปญฺจหิ เถรสเตหิ กตา – Entonces, el venerable Ānanda, habiéndose levantado de su asiento, disponiendo su manto sobre un hombro, rindió homenaje a los monjes ancianos y se sentó en el asiento del Dhamma, sosteniendo un abanico incrustado de marfil. Entonces, el venerable saṅghatthera Mahākassapa interrogó al venerable Ānanda sobre el Dhamma: '¿Dónde, venerable Ānanda, fue expuesto el Brahmajäla [Sutta]?'. 'Señor, entre Rājagaha y Nālandā, en la casa real de reposo en Ambalaṭṭhikā'. '¿Acerca de quién?'. 'Acerca del asceta errante Suppiya y del joven Brahmadatta'. Luego, el venerable Mahākassapa preguntó al venerable Ānanda tanto sobre el origen del Brahmajäla Sutta como sobre las personas involucradas. '¿Dónde, venerable Ānanda, fue expuesto el Sāmaññaphala [Sutta]?'. 'Señor, en Rājagaha, en el huerto de mangos de Jīvaka'. '¿Con quién?'. 'Con el rey Ajātasattu, el hijo de la reina Videhī'. Luego, el venerable Mahākassapa preguntó al venerable Ānanda tanto sobre el origen del Sāmaññaphala Sutta como sobre las personas involucradas. De la misma manera, interrogó sobre las cinco colecciones (Nikāyas), y a cada pregunta formulada, el venerable Ānanda respondió. Este Primer Gran Recitado fue realizado por quinientos monjes ancianos. ‘‘สเตหิ ปญฺจหิ กตา, เตน ปญฺจสตาติ จ; เถเรเหว กตตฺตา จ, เถริกาติ ปวุจฺจตี’’ติ. 'Se llama pañcasatā (de los quinientos) porque fue realizada por quinientos [ancianos]; y se llama therikā (de los ancianos) porque fue llevada a cabo únicamente por los monjes ancianos'. อิมิสฺสา ปฐมมหาสงฺคีติยา วตฺตมานาย สพฺพํ ทีฆนิกายํ มชฺฌิมนิกายาทิญฺจ ปุจฺฉิตฺวา อนุปุพฺเพน ขุทฺทกนิกายํ ปุจฺฉนฺเตน อายสฺมตา มหากสฺสเปน ‘‘มงฺคลสุตฺตํ, อาวุโส อานนฺท, กตฺถ ภาสิต’’นฺติ เอวมาทิวจนาวสาเน ‘‘นิทานมฺปิ ปุจฺฉิ, ปุคฺคลมฺปิ ปุจฺฉี’’ติ เอตฺถ นิทาเน ปุจฺฉิเต ตํ นิทานํ วิตฺถาเรตฺวา ยถา จ ภาสิตํ, เยน จ สุตํ, ยทา จ สุตํ, เยน จ ภาสิตํ, ยตฺถ จ ภาสิตํ, ยสฺส จ ภาสิตํ, ตํ สพฺพํ กเถตุกาเมน ‘‘เอวํ ภาสิตํ มยา สุตํ, เอกํ สมยํ สุตํ, ภควตา ภาสิตํ, สาวตฺถิยํ ภาสิตํ, เทวตาย ภาสิต’’นฺติ เอตมตฺถํ ทสฺเสนฺเตน อายสฺมตา อานนฺเทน วุตฺตํ ‘‘เอวํ เม สุตํ – เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม…เป… ภควนฺตํ คาถาย อชฺฌภาสี’’ติ. เอวมิทํ อายสฺมตา อานนฺเทน วุตฺตํ, ตญฺจ ปน ปฐมมหาสงฺคีติกาเล วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. Mientras se llevaba a cabo este Primer Gran Recitado, después de haber preguntado sobre todo el Dīgha Nikāya, el Majjhima Nikāya y los demás, y al llegar finalmente al Khuddaka Nikāya en el orden establecido, el venerable Mahākassapa preguntó: 'Venerable Ānanda, ¿dónde fue expuesto el Maṅgala Sutta?'. Al final de tales palabras, cuando se le preguntó sobre el origen y la persona involucrada, el venerable Ānanda, deseando exponer detalladamente dicho origen —cómo fue enseñado, por quién fue escuchado, cuándo fue escuchado, por quién fue enseñado, dónde fue enseñado y a quién fue enseñado—, para mostrar todo ese significado, dijo: 'Así fue enseñado, así lo he oído, en una ocasión fue oído, por el Bienaventurado fue enseñado, en Sāvatthī fue enseñado, a las deidades fue enseñado'. Mostrando este asunto, el venerable Ānanda dijo: 'Así lo he oído: en una ocasión el Bienaventurado residía en Sāvatthī, en el bosque de Jeta, en el monasterio de Anāthapiṇḍika... (punto) ...se dirigió al Bienaventurado en verso'. Debe entenderse que esto fue dicho por el venerable Ānanda, y se sabe que fue expresado en el momento del Primer Gran Recitado. อิทานิ ‘‘กสฺมา วุตฺต’’นฺติ เอตฺถ วุจฺจเต – ยสฺมา อยมายสฺมา มหากสฺสปตฺเถเรน นิทานํ ปุฏฺโฐ, ตสฺมาเนน ตํ นิทานํ อาทิโต ปภุติ วิตฺถาเรตุํ วุตฺตํ. ยสฺมา วา อานนฺทํ ธมฺมาสเน นิสินฺนํ วสีคณปริวุตํ ทิสฺวา เอกจฺจานํ เทวตานํ จิตฺตมุปฺปนฺนํ ‘‘อยมายสฺมา เวเทหมุนิ ปกติยาปิ สกฺยกุลมนฺวโย ภควโต ทายาโท, ภควตาปิ ปญฺจกฺขตฺตุํ เอตทคฺเค นิทฺทิฏฺโฐ, จตูหิ อจฺฉริยอพฺภุตธมฺเมหิ สมนฺนาคโต, จตุนฺนํ ปริสานํ ปิโย มนาโป, อิทานิ มญฺเญ ภควโต ธมฺมรชฺชทายชฺชํ ปตฺวา พุทฺโธ ชาโต’’ติ. ตสฺมา อายสฺมา อานนฺโท ตาสํ เทวตานํ เจตสา เจโตปริวิตกฺกมญฺญาย ตํ อภูตคุณสมฺภาวนํ อนธิวาเสนฺโต อตฺตโน สาวกภาวเมว ทีเปตุํ อาห ‘‘เอวํ เม สุตํ เอกํ สมยํ ภควา [Pg.85] …เป… อชฺฌภาสี’’ติ. เอตฺถนฺตเร ปญฺจ อรหนฺตสตานิ อเนกานิ จ เทวตาสหสฺสานิ ‘‘สาธุ สาธู’’ติ อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อภินนฺทึสุ, มหาภูมิจาโล อโหสิ, นานาวิธกุสุมวสฺสํ อนฺตลิกฺขโต ปปติ, อญฺญานิ จ พหูนิ อจฺฉริยานิ ปาตุรเหสุํ, พหูนญฺจ เทวตานํ สํเวโค อุปฺปชฺชิ ‘‘ยํ อมฺเหหิ ภควโต สมฺมุขา สุตํ, อิทาเนว ตํ ปโรกฺขา ชาต’’นฺติ. เอวมิทํ อายสฺมตา อานนฺเทน ปฐมมหาสงฺคีติกาเล วทนฺเตนาปิ อิมินา การเณน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. เอตฺตาวตา จ ‘‘วุตฺตํ เยน ยทา ยสฺมา, เจตํ วตฺวา อิมํ วิธิ’’นฺติ อิมิสฺสา อทฺธคาถาย อตฺโถ ปกาสิโต โหติ. Ahora, respecto a '¿por qué fue dicho?', se declara lo siguiente: Puesto que el venerable Mahākassapa preguntó sobre el origen, el venerable Ānanda lo dijo para explicar detalladamente dicho origen desde el principio. O bien, habiendo visto al venerable Ānanda sentado en el asiento del Dhamma rodeado por la multitud de los que han dominado sus sentidos, a algunas deidades se les ocurrió este pensamiento: 'Este venerable Vedehamuni (sabio), que por linaje pertenece al clan de los Sakyas y es heredero del Bienaventurado, a quien el Bienaventurado designó cinco veces como el más destacado en diversas categorías, que posee las cuatro cualidades maravillosas y asombrosas, y que es querido y grato para las cuatro asambleas; ahora, habiendo recibido la herencia del reino del Dhamma del Bienaventurado, seguramente se ha convertido en un Buda'. Por lo tanto, el venerable Ānanda, conociendo con su propia mente el pensamiento de aquellas deidades, y no aceptando ese elogio de cualidades que no poseía, dijo: 'Así lo he oído: en una ocasión el Bienaventurado... (punto) ...le habló', con el fin de demostrar su condición de discípulo. En ese intervalo, los quinientos arahants y muchos miles de deidades aclamaron al venerable Ānanda diciendo: '¡Excelente, excelente!'. Hubo un gran terremoto, una lluvia de diversas flores cayó del cielo y se manifestaron muchos otros prodigios. En muchas deidades surgió un sentido de urgencia espiritual (saṃvega): 'Lo que escuchamos directamente de la presencia del Bienaventurado, ahora se ha vuelto algo que no está ante nuestros ojos'. Así, debe entenderse que esto fue dicho por esta razón por el venerable Ānanda mientras hablaba en el momento del Primer Gran Recitado. Con esto, queda explicado el significado de esta media estrofa del comentario: 'Por quién, cuándo y por qué fue dicho, habiendo expuesto este procedimiento'. เอวมิจฺจาทิปาฐวณฺณนา Explicación del texto que comienza con 'Evaṃ' (Así). ๑. อิทานิ ‘‘เอวมิจฺจาทิปาฐสฺส, อตฺถํ นานปฺปการโต’’ติ เอวมาทิมาติกาย สงฺคหิตตฺถปฺปกาสนตฺถํ วุจฺจเต – เอวนฺติ อยํ สทฺโท อุปมูปเทสสมฺปหํสนครหณวจนสมฺปฏิคฺคหาการนิทสฺสนาวธารณาทีสุ อตฺเถสุ ทฏฺฐพฺโพ. ตถา เหส ‘‘เอวํ ชาเตน มจฺเจน, กตฺตพฺพํ กุสลํ พหุ’’นฺติ เอวมาทีสุ (ธ. ป. ๕๓) อุปมายํ ทิสฺสติ. ‘‘เอวํ เต อภิกฺกมิตพฺพํ, เอวํ เต ปฏิกฺกมิตพฺพ’’นฺติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๑๒๒) อุปเทเส. ‘‘เอวเมตํ ภควา, เอวเมตํ สุคตา’’ติ เอวมาทีสุ (อ. นิ. ๓.๖๖) สมฺปหํสเน. ‘‘เอวเมวํ ปนายํ วสลี ยสฺมึ วา ตสฺมึ วา ตสฺส มุณฺฑกสฺส สมณกสฺส วณฺณํ ภาสตี’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๘๗) ครหเณ. ‘‘เอวํ, ภนฺเตติ โข เต ภิกฺขู ภควโต ปจฺจสฺโสสุ’’นฺติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑) วจนสมฺปฏิคฺคเห. ‘‘เอวํ พฺยา โข อหํ, ภนฺเต, ภควตา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามี’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๙๘) อากาเร. ‘‘เอหิ ตฺวํ, มาณวก, เยน สมโณ อานนฺโท เตนุปสงฺกม, อุปสงฺกมิตฺวา มม วจเนน สมณํ อานนฺทํ อปฺปาพาธํ อปฺปาตงฺกํ ลหุฏฺฐานํ พลํ ผาสุวิหารํ ปุจฺฉ. ‘สุโภ มาณโว โตเทยฺยปุตฺโต ภวนฺตํ อานนฺทํ อปฺปาพาธํ อปฺปาตงฺกํ ลหุฏฺฐานํ พลํ ผาสุวิหารํ ปุจฺฉตี’ติ, เอวญฺจ วเทหิ สาธุ กิร ภวํ อานนฺโท เยน สุภสฺส มาณวสฺส โตเทยฺยปุตฺตสฺส นิเวสนํ, เตนุปสงฺกมตุ อนุกมฺปํ อุปาทายา’’ติ เอวมาทีสุ (ที. นิ. ๑.๔๔๕) นิทสฺสเน. ‘‘ตํ กึ มญฺญถ กาลามา, อิเม ธมฺมา กุสลา วา อกุสลา วาติ? อกุสลา, ภนฺเต. สาวชฺชา วา อนวชฺชา วาติ? สาวชฺชา, ภนฺเต. วิญฺญุครหิตา วา วิญฺญุปฺปสตฺถา [Pg.86] วาติ? วิญฺญุครหิตา, ภนฺเต. สมตฺตา สมาทินฺนา อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตนฺติ โน วา, กถํ โว เอตฺถ โหตีติ? สมตฺตา, ภนฺเต, สมาทินฺนา อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตนฺติ, เอวํ โน เอตฺถ โหตี’’ติ เอวมาทีสุ (อ. นิ. ๓.๖๖) อวธารเณ. อิธ ปน อาการนิทสฺสนาวธารเณสุ ทฏฺฐพฺโพ. 1. Ahora, para explicar el significado resumido en el esquema que comienza con «el significado del pasaje 'así' (evaṃ), etc., a través de diversos modos», se dice: la palabra «evaṃ» debe entenderse en los sentidos de comparación, instrucción, elogio, reproche, aceptación de una declaración, modo, ilustración y énfasis (o certeza), entre otros. De hecho, se observa en el sentido de comparación en pasajes como: «Así (evaṃ) como el hombre nacido mortal debe realizar muchos méritos». En el sentido de instrucción en pasajes como: «Así debes avanzar, así debes retroceder». En el sentido de elogio en pasajes como: «Así es, Bienaventurado; así es, Sugata (Aquel que ha llegado a la felicidad)». En el sentido de reproche en pasajes como: «De esta misma manera (evamevampana), esta miserable habla a favor de aquel asceta de cabeza rapada en cualquier circunstancia». En el sentido de aceptación de una declaración en pasajes como: «“Así sea, Venerable Señor”, aquellos monjes respondieron al Bienaventurado». En el sentido de modo en pasajes como: «De esta manera (evaṃ byā kho), Venerable Señor, comprendo el Dhamma enseñado por el Bienaventurado». En el sentido de ilustración en pasajes como: «Ven, joven, ve hacia donde está el asceta Ānanda y, al llegar, pregunta en mi nombre si el asceta Ānanda se encuentra libre de enfermedades, libre de aflicciones, ágil, fuerte y viviendo cómodamente. Dile: “El joven Subha, hijo de Todeyya, pregunta si el Venerable Ānanda está libre de enfermedades... y viviendo cómodamente”. Y dile también esto: “Sería bueno que el Venerable Ānanda, por compasión, viniera a la casa del joven Subha, hijo de Todeyya”». En el sentido de énfasis en pasajes como: «“¿Qué pensáis, Kālāmas? ¿Son estas enseñanzas beneficiosas o perjudiciales?”. “Perjudiciales, Venerable Señor”. “¿Son censurables o irreprochables?”. “Censurables, Venerable Señor”. “¿Son criticadas por los sabios o elogiadas por los sabios?”. “Criticadas por los sabios, Venerable Señor”. “Cuando se emprenden y se llevan a cabo, ¿conducen al daño y al sufrimiento, o no? ¿Cuál es vuestra opinión sobre esto?”. “Venerable Señor, cuando se emprenden y se llevan a cabo, conducen al daño y al sufrimiento; así (evaṃ) es nuestra opinión sobre esto”». Sin embargo, en este contexto, debe entenderse en los sentidos de modo, ilustración y énfasis. ตตฺถ อาการตฺเถน เอวํ-สทฺเทน เอตมตฺถํ ทีเปติ – นานานยนิปุณมเนกชฺฌาสยสมุฏฺฐานํ อตฺถพฺยญฺชนสมฺปนฺนํ วิวิธปาฏิหาริยํ ธมฺมตฺถเทสนาปฏิเวธคมฺภีรํ สพฺพสตฺตานํ สกสกภาสานุรูปโต โสตปถมาคจฺฉนฺตํ ตสฺส ภควโต วจนํ สพฺพปฺปกาเรน โก สมตฺโถ วิญฺญาตุํ, สพฺพถาเมน ปน โสตุกามตํ ชเนตฺวาปิ เอวํ เม สุตํ, มยาปิ เอเกนากาเรน สุตนฺติ. Al respecto, con la palabra «evaṃ» en el sentido de modo, se aclara este significado: ¿Quién es capaz de comprender plenamente la palabra de aquel Bienaventurado, la cual es sutil a través de diversos métodos, surgida de múltiples intenciones, dotada de significado y expresión, poseedora de diversos milagros, profunda en su enseñanza y en su penetración del significado y del Dhamma, y que llega al alcance del oído de todos los seres de acuerdo con sus lenguas respectivas? No obstante, habiendo generado el deseo de escuchar con toda la capacidad de uno, se dice: «Así (de este modo) he oído», es decir, «también por mí ha sido oído de un solo modo». นิทสฺสนตฺเถน ‘‘นาหํ สยมฺภู, น มยา อิทํ สจฺฉิกต’’นฺติ อตฺตานํ ปริโมเจนฺโต ‘‘เอวํ เม สุตํ, มยาปิ เอวํ สุต’’นฺติ อิทานิ วตฺตพฺพํ สกลสุตฺตํ นิทสฺเสติ. En el sentido de ilustración, liberándose a sí mismo al decir: «No soy yo quien lo ha descubierto por sí mismo, ni esto ha sido realizado por mí», ilustra la totalidad del sutta que ahora debe ser relatado diciendo: «Así he oído», o «por mí también así ha sido oído». อวธารณตฺเถน ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ พหุสฺสุตานํ ยทิทํ อานนฺโท, คติมนฺตานํ, สติมนฺตานํ, ธิติมนฺตานํ, อุปฏฺฐากานํ ยทิทํ อานนฺโท’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๑๙-๒๒๓) เอวํ ภควตา ปสตฺถภาวานุรูปํ อตฺตโน ธารณพลํ ทสฺเสนฺโต สตฺตานํ โสตุกมฺยตํ ชเนติ ‘‘เอวํ เม สุตํ, ตญฺจ โข อตฺถโต วา พฺยญฺชนโต วา อนูนมนธิกํ, เอวเมว, น อญฺญถา ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ. En el sentido de énfasis, mostrando su propio poder de retención en conformidad con el elogio del Bienaventurado: «Monjes, este es el más destacado de mis discípulos monjes de gran conocimiento, a saber, Ānanda; de aquellos que poseen memoria, determinación y de los asistentes, a saber, Ānanda»; genera en los seres el deseo de escuchar diciendo: «Así he oído», lo cual significa: «esto ha sido oído por mí sin omisión ni exceso, ya sea en el significado o en la expresión; exactamente así, no debe considerarse de otra manera». เม-สทฺโท ตีสุ อตฺเถสุ ทิสฺสติ. ตถา หิสฺส ‘‘คาถาภิคีตํ เม อโภชเนยฺย’’นฺติ เอวมาทีสุ (สุ. นิ. ๘๑) มยาติ อตฺโถ. ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตู’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๔.๘๘) มยฺหนฺติ อตฺโถ. ‘‘ธมฺมทายาทา เม, ภิกฺขเว, ภวถา’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๙) มมาติ อตฺโถ. อิธ ปน ‘‘มยา สุต’’นฺติ จ ‘‘มม สุต’’นฺติ จ อตฺถทฺวเย ยุชฺชติ. La palabra «me» se observa en tres sentidos. Pues en pasajes como «la comida obtenida mediante el canto de versos no debe ser consumida por mí (me)», el sentido es «por mí» (mayā). En pasajes como «Venerable Señor, sería bueno que el Bienaventurado me (me) enseñara el Dhamma brevemente», el sentido es «para mí» (mayhaṃ). En pasajes como «Monjes, sed mis (me) herederos del Dhamma», el sentido es «míos» (mama). Sin embargo, en este contexto, se aplica en el doble sentido de «por mí ha sido oído» y «mi audición». สุตนฺติ อยํ สุตสทฺโท สอุปสคฺโค อนุปสคฺโค จ คมนขฺยาตราคาภิภูตูปจิตานุโยคโสตวิญฺเญยฺยโสตทฺวารวิญฺญาตาทิอเนกตฺถปฺปเภโท. ตถา หิสฺส ‘‘เสนาย ปสุโต’’ติ เอวมาทีสุ คจฺฉนฺโตติ [Pg.87] อตฺโถ. ‘‘สุตธมฺมสฺส ปสฺสโต’’ติ เอวมาทีสุ ขฺยาตธมฺมสฺสาติ อตฺโถ. ‘‘อวสฺสุตา อวสฺสุตสฺสา’’ติ เอวมาทีสุ (ปาจิ. ๖๕๗) ราคาภิภูตา ราคาภิภูตสฺสาติ อตฺโถ. ‘‘ตุมฺเหหิ ปุญฺญํ ปสุตํ อนปฺปก’’นฺติ เอวมาทีสุ (ขุ. ปา. ๗.๑๒) อุปจิตนฺติ อตฺโถ. ‘‘เย ฌานปฺปสุตา ธีรา’’ติ เอวมาทีสุ (ธ. ป. ๑๘๑) ฌานานุยุตฺตาติ อตฺโถ. ‘‘ทิฏฺฐํ สุตํ มุต’’นฺติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๔๑) โสตวิญฺเญยฺยนฺติ อตฺโถ. ‘‘สุตธโร สุตสนฺนิจโย’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๓๙) โสตทฺวารานุสารวิญฺญาตธโรติ อตฺโถ. อิธ ปน สุตนฺติ โสตวิญฺญาณปุพฺพงฺคมาย วิญฺญาณวีถิยา อุปธาริตนฺติ วา อุปธารณนฺติ วาติ อตฺโถ. ตตฺถ ยทา เม-สทฺทสฺส มยาติ อตฺโถ, ตทา ‘‘เอวํ มยา สุตํ, โสตวิญฺญาณปุพฺพงฺคมาย วิญฺญาณวีถิยา อุปธาริต’’นฺติ ยุชฺชติ. ยทา เม-สทฺทสฺส มมาติ อตฺโถ, ตทา ‘‘เอวํ มม สุตํ โสตวิญฺญาณปุพฺพงฺคมาย วิญฺญาณวีถิยา อุปธารณ’’นฺติ ยุชฺชติ. En la palabra «sutaṃ» (oído), este término «suta», con o sin prefijo, posee una variedad de múltiples significados como: ir, conocido, abrumado por la pasión, acumulado, dedicado a, lo que debe ser conocido por la conciencia auditiva, y lo captado a través de la puerta del oído, entre otros. Pues en pasajes como «marchando (pasuto) con el ejército», el sentido es «yendo». En pasajes como «para el que ha conocido (suta) el Dhamma y ve», el sentido es «quien tiene el Dhamma enseñado». En pasajes como «la monja apasionada (avassutā) por el hombre apasionado (avassutassa)», el sentido es «abrumada por la pasión». En pasajes como «por vosotros se ha acumulado (pasutaṃ) un mérito no pequeño», el sentido es «acumulado». En pasajes como «aquellos sabios dedicados (pasutā) a la meditación», el sentido es «dedicados». En pasajes como «lo visto, oído (sutaṃ), percibido», el sentido es «lo que debe ser conocido por la conciencia auditiva». En pasajes como «el que retiene lo oído (suta-dharo), el que acumula lo oído», el sentido es «el que retiene lo conocido a través de la puerta del oído». Aquí, sin embargo, por el término «sutaṃ» se entiende el significado de «aquello que es captado» o «el acto de captar» mediante el proceso cognitivo mental precedido por la conciencia auditiva. Allí, cuando la palabra «me» tiene el sentido de «por mí», entonces es apropiado decir: «así ha sido captado por mí a través del proceso cognitivo mental precedido por la conciencia auditiva». Cuando la palabra «me» tiene el sentido de «mi», entonces es apropiado decir: «así es mi captación a través del proceso cognitivo mental precedido por la conciencia auditiva». เอวเมเตสุ ตีสุ ปเทสุ เอวนฺติ โสตวิญฺญาณกิจฺจนิทสฺสนํ. เมติ วุตฺตวิญฺญาณสมงฺคีปุคฺคลนิทสฺสนํ. สุตนฺติ อสฺสวนภาวปฺปฏิกฺเขปโต อนูนานธิกาวิปรีตคฺคหณนิทสฺสนํ. ตถา เอวนฺติ สวนาทิจิตฺตานํ นานปฺปกาเรน อารมฺมเณ ปวตฺตภาวนิทสฺสนํ. เมติ อตฺตนิทสฺสนํ. สุตนฺติ ธมฺมนิทสฺสนํ. Así, en estas tres palabras: con el término ‘evaṃ’ (así) se muestra la función de la conciencia auditiva. Con el término ‘me’ (por mí) se muestra a la persona dotada de la mencionada conciencia. Con el término ‘sutaṃ’ (escuchado), al rechazar el estado de no haber escuchado, se muestra la captación que no es deficiente, ni excesiva, ni errónea. Asimismo, con el término ‘evaṃ’ se muestra el modo en que las conciencias, tales como la audición y otras, ocurren en el objeto de diversas maneras. Con ‘me’ se muestra a uno mismo. Con ‘sutaṃ’ se muestra el Dhamma. ตถา เอวนฺติ นิทฺทิสิตพฺพธมฺมนิทสฺสนํ. เมติ ปุคฺคลนิทสฺสนํ. สุตนฺติ ปุคฺคลกิจฺจนิทสฺสนํ. Asimismo, con el término ‘evaṃ’ se muestra el Dhamma que debe ser indicado. Con ‘me’ se muestra a la persona. Con ‘sutaṃ’ se muestra la función de la persona. ตถา เอวนฺติ วีถิจิตฺตานํ อาการปญฺญตฺติวเสน นานปฺปการนิทฺเทโส. เมติ กตฺตารนิทฺเทโส. สุตนฺติ วิสยนิทฺเทโส. Asimismo, el término ‘evaṃ’ es una indicación de diversos tipos mediante la designación del modo de los procesos de conciencia (vīthicitta). El término ‘me’ es una indicación del agente (kattā). El término ‘sutaṃ’ es una indicación del objeto (visaya). ตถา เอวนฺติ ปุคฺคลกิจฺจนิทฺเทโส. สุตนฺติ วิญฺญาณกิจฺจนิทฺเทโส. เมติ อุภยกิจฺจยุตฺตปุคฺคลนิทฺเทโส. Asimismo, el término ‘evaṃ’ es una indicación de la función de la persona. El término ‘sutaṃ’ es una indicación de la función de la conciencia. El término ‘me’ es una indicación de la persona dotada de ambas funciones. ตถา เอวนฺติ ภาวนิทฺเทโส. เมติ ปุคฺคลนิทฺเทโส. สุตนฺติ ตสฺส กิจฺจนิทฺเทโส. Asimismo, el término ‘evaṃ’ es una indicación de la naturaleza o estado (bhāva). El término ‘me’ es una indicación de la persona. El término ‘sutaṃ’ es una indicación de la función de dicha persona. ตตฺถ เอวนฺติ จ เมติ จ สจฺฉิกฏฺฐปรมตฺถวเสน อวิชฺชมานปญฺญตฺติ. สุตนฺติ วิชฺชมานปญฺญตฺติ. ตถา เอวนฺติ จ เมติ จ ตํ ตํ อุปาทาย วตฺตพฺพโต [Pg.88] อุปาทาปญฺญตฺติ. สุตนฺติ ทิฏฺฐาทีนิ อุปนิธาย วตฺตพฺพโต อุปนิธาปญฺญตฺติ. En ese contexto, los términos ‘evaṃ’ y ‘me’ son designaciones de lo no existente (avijjamānapaññatti) en virtud de la realidad última en su sentido literal. El término ‘sutaṃ’ es una designación de lo existente (vijjamānapaññatti). Asimismo, los términos ‘evaṃ’ y ‘me’ son designaciones derivadas (upādāpaññatti) por ser expresadas en dependencia de tal o cual modo. El término ‘sutaṃ’ es una designación por comparación (upanidhāpaññatti) por ser expresada en comparación con la visión y otros sentidos. เอตฺถ จ เอวนฺติ วจเนน อสมฺโมหํ ทีเปติ, สุตนฺติ วจเนน สุตสฺส อสมฺโมสํ. ตถา เอวนฺติ วจเนน โยนิโสมนสิการํ ทีเปติ อโยนิโส มนสิกโรโต นานปฺปการปฺปฏิเวธาภาวโต. สุตนฺติ วจเนน อวิกฺเขปํ ทีเปติ วิกฺขิตฺตจิตฺตสฺส สวนาภาวโต. ตถา หิ วิกฺขิตฺตจิตฺโต ปุคฺคโล สพฺพสมฺปตฺติยา วุจฺจมาโนปิ ‘‘น มยา สุตํ, ปุน ภณถา’’ติ ภณติ. โยนิโสมนสิกาเรน เจตฺถ อตฺตสมฺมาปณิธึ ปุพฺเพ กตปุญฺญตญฺจ สาเธติ, อวิกฺเขเปน สทฺธมฺมสฺสวนํ สปฺปุริสูปนิสฺสยญฺจ. เอวนฺติ จ อิมินา ภทฺทเกน อากาเรน ปจฺฉิมจกฺกทฺวยสมฺปตฺตึ อตฺตโน ทีเปติ, สุตนฺติ สวนโยเคน ปุริมจกฺกทฺวยสมฺปตฺตึ. ตถา อาสยสุทฺธึ ปโยคสุทฺธิญฺจ, ตาย จ อาสยสุทฺธิยา อธิคมพฺยตฺตึ, ปโยคสุทฺธิยา อาคมพฺยตฺตึ. En estas tres palabras, con el término ‘evaṃ’ se muestra la ausencia de confusión; con el término ‘sutaṃ’ se muestra la ausencia de olvido de lo escuchado. Asimismo, con ‘evaṃ’ se muestra la atención sabia (yoniso manasikāra), pues para quien atiende de manera no sabia no existe la penetración de diversas maneras. Con ‘sutaṃ’ se muestra la ausencia de distracción (avikkhepa), pues para quien tiene la mente distraída no hay audición. En efecto, una persona distraída, aunque se le explique toda la excelencia del Dhamma, dice: “No lo escuché, dígalo de nuevo”. Con la atención sabia se logra aquí el establecimiento correcto de uno mismo y el mérito realizado en el pasado; con la ausencia de distracción se logra la escucha del verdadero Dhamma y la asociación con personas íntegras. Con este término ‘evaṃ’, de modo excelente, se muestra la perfección de los dos últimos de los cuatro ciclos (cakkas) para sí mismo; con el término ‘sutaṃ’, mediante la aplicación de la escucha, se muestra la perfección de los dos primeros ciclos. Asimismo, muestra la pureza de la inclinación y la pureza de la aplicación; por esa pureza de inclinación se muestra la destreza en la realización, y por la pureza de aplicación, la destreza en las escrituras. เอวนฺติ จ อิมินา นานปฺปการปฏิเวธทีปเกน วจเนน อตฺตโน อตฺถปฏิภานปฏิสมฺภิทาสมฺปทํ ทีเปติ. สุตนฺติ อิมินา โสตพฺพเภทปฏิเวธทีปเกน ธมฺมนิรุตฺติปฏิสมฺภิทาสมฺปทํ ทีเปติ. เอวนฺติ จ อิทํ โยนิโสมนสิการทีปกํ วจนํ ภณนฺโต ‘‘เอเต มยา ธมฺมา มนสานุเปกฺขิตา ทิฏฺฐิยา สุปฺปฏิวิทฺธา’’ติ ญาเปติ. สุตนฺติ อิทํ สวนโยคทีปกวจนํ ภณนฺโต ‘‘พหู มยา ธมฺมา สุตา ธาตา วจสา ปริจิตา’’ติ ญาเปติ. ตทุภเยนปิ อตฺถพฺยญฺชนปาริปูรึ ทีเปนฺโต สวเน อาทรํ ชเนติ. Con el término ‘evaṃ’, que muestra la penetración de diversas maneras, se muestra la propia perfección en el conocimiento analítico del significado (attha-paṭisambhidā) y de la perspicacia (paṭibhāna-paṭisambhidā). Con el término ‘sutaṃ’, que muestra la penetración de las distinciones en lo que debe ser escuchado, se muestra la perfección en el conocimiento analítico del Dhamma (dhamma-paṭisambhidā) y del lenguaje (nirutti-paṭisambhidā). Al pronunciar estas palabras, ‘evaṃ’, que muestran la atención sabia, el Venerable Ānanda da a conocer: “Estos Dhammas han sido reflexionados por mí con la mente y bien penetrados con la visión”. Al pronunciar estas palabras, ‘sutaṃ’, que muestran la aplicación de la escucha, da a conocer: “Muchos Dhammas han sido escuchados por mí, retenidos y familiarizados verbalmente”. Al mostrar mediante ambos términos la plenitud del sentido y de la letra, genera respeto por la escucha del Dhamma. เอวํ เม สุตนฺติ อิมินา ปน สกเลนปิ วจเนน อายสฺมา อานนฺโท ตถาคตปฺปเวทิตํ ธมฺมํ อตฺตโน อทหนฺโต อสปฺปุริสภูมึ, อติกฺกมติ, สาวกตฺตํ ปฏิชานนฺโต สปฺปุริสภูมึ โอกฺกมติ. ตถา อสทฺธมฺมา จิตฺตํ วุฏฺฐาเปติ, สทฺธมฺเม จิตฺตํ ปติฏฺฐาเปติ. ‘‘เกวลํ สุตเมเวตํ มยา, ตสฺเสว ตุ ภควโต วจนํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’ติ จ ทีเปนฺโต อตฺตานํ ปริโมเจติ, สตฺถารํ อปทิสติ, ชินวจนํ อปฺเปติ, ธมฺมเนตฺตึ ปติฏฺฐาเปติ. Además, con toda esta frase “Evaṃ me sutaṃ”, el Venerable Ānanda, al no atribuirse a sí mismo el Dhamma proclamado por el Tathāgata, trasciende el nivel de los hombres no íntegros y, al reconocer su condición de discípulo, entra en el nivel de las personas íntegras. Asimismo, aparta su mente de lo que no es el verdadero Dhamma y la establece en el verdadero Dhamma. Al mostrar: “Esto fue solo escuchado por mí, pero es la palabra de aquel Bendito, el Arahant, el Perfectamente Iluminado”, se libera a sí mismo, señala al Maestro, entrega las palabras al Conquistador y establece la guía del Dhamma. อปิจ ‘‘เอวํ เม สุต’’นฺติ อตฺตนา อุปฺปาทิตภาวํ อปฺปฏิชานนฺโต ปุริมสฺสวนํ วิวรนฺโต ‘‘สมฺมุขา ปฏิคฺคหิตมิทํ มยา ตสฺส ภควโต จตุเวสารชฺชวิสารทสฺส [Pg.89] ทสพลธรสฺส อาสภฏฺฐานฏฺฐายิโน สีหนาทนาทิโน สพฺพสตฺตุตฺตมสฺส ธมฺมิสฺสรสฺส ธมฺมราชสฺส ธมฺมาธิปติโน ธมฺมทีปสฺส ธมฺมปฺปฏิสรณสฺส สทฺธมฺมวรจกฺกวตฺติโน สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส. น เอตฺถ อตฺเถ วา ธมฺเม วา ปเท วา พฺยญฺชเน วา กงฺขา วา วิมติ วา กาตพฺพา’’ติ สพฺพเทวมนุสฺสานํ อิมสฺมึ ธมฺเม อสฺสทฺธิยํ วินาเสติ, สทฺธาสมฺปทํ อุปฺปาเทตีติ เวทิตพฺโพ. โหติ เจตฺถ – Además, al decir “Evaṃ me sutaṃ”, sin atribuirse la autoría y revelando que fue escuchado previamente, debe entenderse que elimina la falta de fe de todos los devas y humanos en este Dhamma y genera la perfección de la fe al declarar: “Esto fue recibido por mí presencialmente de aquel Bendito, el cual posee las cuatro intrepideces, los diez poderes, el que permanece en la posición del líder, el que ruge el rugido del león, el supremo entre todos los seres, el señor del Dhamma, el rey del Dhamma, el soberano del Dhamma, la lámpara del Dhamma, el refugio del Dhamma, el que hace girar la excelente rueda del verdadero Dhamma, el Perfectamente Iluminado. No debe haber duda ni vacilación aquí, sea en el significado, en el Dhamma, en las palabras o en las letras”. Sobre esto se dice: ‘‘วินาสยติ อสฺสทฺธํ, สทฺธํ วฑฺเฒติ สาสเน; เอวํ เม สุตมิจฺเจวํ, วทํ โคตมสาวโก’’ติ. “Destruye la falta de fe y acrecienta la fe en la Dispensación; así habla el discípulo de Gotama al decir: ‘Así he oído’.” เอกนฺติ คณนปริจฺเฉทนิทฺเทโส. สมยนฺติ ปริจฺฉินฺนนิทฺเทโส. เอกํ สมยนฺติ อนิยมิตปริทีปนํ. ตตฺถ สมยสทฺโท – ‘Ekaṃ’ (una) es una indicación de una limitación numérica. ‘Samayaṃ’ (ocasión) es una indicación de un tiempo definido. ‘Ekaṃ samayaṃ’ es una indicación de tiempo indefinido. En ese contexto, la palabra ‘samaya’ (ocasión/tiempo): สมวาเย ขเณ กาเล, สมูเห เหตุทิฏฺฐิสุ; ปฏิลาเภ ปหาเน จ, ปฏิเวเธ จ ทิสฺสติ. “Se observa en el sentido de concurrencia, momento oportuno, tiempo, conjunto, causa, puntos de vista, logro, abandono y penetración”. ตถา หิสฺส ‘‘อปฺเปว นาม สฺเวปิ อุปสงฺกเมยฺยาม กาลญฺจ สมยญฺจ อุปาทายา’’ติ เอวมาทีสุ (ที. นิ. ๑.๔๔๗) สมวาโย อตฺโถ. ‘‘เอโกว โข, ภิกฺขเว, ขโณ จ สมโย จ พฺรหฺมจริยวาสายา’’ติ เอวมาทีสุ (อ. นิ. ๘.๒๙) ขโณ. ‘‘อุณฺหสมโย ปริฬาหสมโย’’ติ เอวมาทีสุ (ปาจิ. ๓๕๘) กาโล. ‘‘มหาสมโย ปวนสฺมิ’’นฺติ เอวมาทีสุ สมูโห. ‘‘สมโยปิ โข เต, ภทฺทาลิ, อปฺปฏิวิทฺโธ อโหสิ, ภควา โข สาวตฺถิยํ วิหรติ, โสปิ มํ ชานิสฺสติ, ‘ภทฺทาลิ, นาม ภิกฺขุ สตฺถุสาสเน สิกฺขาย อปริปูรการี’ติ, อยมฺปิ โข เต ภทฺทาลิ สมโย อปฺปฏิวิทฺโธ อโหสี’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๒.๑๓๕) เหตุ. ‘‘เตน โข ปน สมเยน อุคฺคาหมาโน ปริพฺพาชโก สมณมุณฺฑิกาปุตฺโต สมยปฺปวาทเก ตินฺทุกาจีเร เอกสาลเก มลฺลิกาย อาราเม ปฏิวสตี’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๒.๒๖๐) ทิฏฺฐิ. En efecto, el significado de 'samavāyo' (conjunción de causas) aparece en pasajes como: 'Tal vez podamos acercarnos incluso mañana, dependiendo del tiempo (kāla) y de la ocasión (samaya)'. El significado de 'khaṇa' (oportunidad) aparece en pasajes como: 'Monjes, solo hay un momento y una ocasión para la vida santa'. El significado de 'kāla' (tiempo o estación) aparece en pasajes como: 'La estación de calor, la estación de fiebre'. El significado de 'samūha' (asamblea o grupo) aparece en pasajes como: 'La gran asamblea en el bosque'. El significado de 'hetu' (causa o razón) aparece en pasajes como: 'Bhaddāli, tampoco para ti esta razón fue comprendida: el Bienaventurado reside en Sāvatthī; Él sabrá de mí: "Este monje llamado Bhaddāli no cumple plenamente con el entrenamiento en la enseñanza del Maestro"; Bhaddāli, tampoco para ti esta razón fue comprendida'. El significado de 'diṭṭhi' (punto de vista o creencia) aparece en pasajes como: 'En aquel tiempo, el asceta errante Uggāhamāno, hijo de Samaṇamuṇḍikā, residía en el monasterio de la Reina Mallikā, que tiene un solo salón y está rodeado de árboles Tinduka, donde se debaten las diversas creencias'. ‘‘ทิฏฺเฐ ธมฺเม จ โย อตฺโถ, โย จตฺโถ สมฺปรายิโก; อตฺถาภิสมยา ธีโร, ปณฺฑิโตติ ปวุจฺจตี’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๒๙) – 'El beneficio que se encuentra en esta vida presente y el beneficio que pertenece a la vida futura; por la obtención (abhisamaya) de tal beneficio, el sabio es llamado un hombre de sabiduría'. เอวมาทีสุ ปฏิลาโภ. ‘‘สมฺมา มานาภิสมยา อนฺตมกาสิ ทุกฺขสฺสา’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๘) ปหานํ. ‘‘ทุกฺขสฺส ปีฬนฏฺโฐ สงฺขตฏฺโฐ สนฺตาปฏฺโฐ [Pg.90] วิปริณามฏฺโฐ อภิสมยฏฺโฐ’’ติ เอวมาทีสุ (ปฏิ. ม. ๒.๘) ปฏิเวโธ. อิธ ปนสฺส กาโล อตฺโถ. เตน เอกํ สมยนฺติ สํวจฺฉรอุตุมาสอฑฺฒมาสรตฺติทิวปุพฺพณฺหมชฺฌนฺหิกสายนฺหปฐมมชฺฌิม- ปจฺฉิมยามมุหุตฺตาทีสุ กาลขฺเยสุ สมเยสุ เอกํ สมยนฺติ ทีเปติ. En pasajes como el anterior, significa 'paṭilābha' (obtención). En pasajes como: 'Por la correcta erradicación (abhisamaya) del orgullo, puso fin al sufrimiento', significa 'pahāna' (abandono). En pasajes como: 'El significado de opresión del sufrimiento, el significado de lo condicionado, el significado del tormento, el significado de la mutabilidad, el significado de la penetración (abhisamaya)', significa 'paṭivedha' (penetración o comprensión). Sin embargo, en este Maṅgala Sutta, su significado es 'kāla' (tiempo). Por lo tanto, con la expresión 'ekaṃ samayaṃ' (en una ocasión), se indica un tiempo entre los diversos tiempos conocidos como año, estación, mes, quincena, noche, día, mañana, mediodía, tarde, la primera vigilia, la vigilia media, la última vigilia, un momento (muhutta), etc. เย วา อิเม คพฺโภกฺกนฺติสมโย ชาติสมโย สํเวคสมโย อภินิกฺขมนสมโย ทุกฺกรการิกสมโย มารวิชยสมโย อภิสมฺโพธิสมโย ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารสมโย เทสนาสมโย ปรินิพฺพานสมโยติ เอวมาทโย ภควโต เทวมนุสฺเสสุ อติวิย ปกาสา อเนกกาลขฺยา เอว สมยา. เตสุ สมเยสุ เทสนาสมยสงฺขาตํ เอกํ สมยนฺติ วุตฺตํ โหติ. โย จายํ ญาณกรุณากิจฺจสมเยสุ กรุณากิจฺจสมโย, อตฺตหิตปรหิตปฺปฏิปตฺติสมเยสุ ปรหิตปฺปฏิปตฺติสมโย, สนฺนิปติตานํ กรณียทฺวยสมเยสุ ธมฺมีกถาสมโย, เทสนาปฏิปตฺติสมเยสุ เทสนาสมโย, เตสุปิ สมเยสุ ยํ กิญฺจิ สนฺธาย ‘‘เอกํ สมย’’นฺติ วุตฺตํ โหติ. Existen estos diversos tiempos del Bienaventurado que son sumamente célebres entre los dioses y los hombres: el tiempo de la concepción, el tiempo del nacimiento, el tiempo de la urgencia espiritual, el tiempo de la gran renuncia, el tiempo de las prácticas ascéticas, el tiempo de la victoria sobre Māra, el tiempo de la iluminación suprema, el tiempo de morar en la felicidad del Dhamma presente, el tiempo de la enseñanza y el tiempo del Parinibbāna. Entre todos estos tiempos, con 'ekaṃ samayaṃ' se quiere decir específicamente el tiempo de la enseñanza (desanāsamaya). Además, entre el tiempo del ejercicio de la sabiduría y el de la compasión, es el tiempo de la compasión; entre la práctica para el propio beneficio y el beneficio de otros, es el de la práctica para el beneficio ajeno; entre los dos deberes de la asamblea reunida, es el tiempo de la plática sobre el Dhamma; entre el tiempo de la enseñanza y el de la práctica, es el tiempo de la enseñanza. Aludiendo a cualquiera de estos, se dice 'ekaṃ samayaṃ'. เอตฺถาห – อถ กสฺมา ยถา อภิธมฺเม ‘‘ยสฺมึ สมเย กามาวจร’’นฺติ จ อิโต อญฺเญสุ สุตฺตปเทสุ ‘‘ยสฺมึ สมเย, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหี’’ติ จ ภุมฺมวจเนน นิทฺเทโส กโต, วินเย จ ‘‘เตน สมเยน พุทฺโธ ภควา’’ติ กรณวจเนน, ตถา อกตฺวา อิธ ‘‘เอกํ สมย’’นฺติ อุปโยควจนนิทฺเทโส กโตติ. ตตฺถ ตถา, อิธ จ อญฺญถา อตฺถสมฺภวโต. ตตฺถ หิ อภิธมฺเม อิโต อญฺเญสุ สุตฺตปเทสุ จ อธิกรณตฺโถ ภาเวนภาวลกฺขณตฺโถ จ สมฺภวติ. อธิกรณญฺหิ กาลตฺโถ สมูหตฺโถ จ สมโย, ตตฺถ วุตฺตานํ ผสฺสาทิธมฺมานํ ขณสมวายเหตุสงฺขาตสฺส จ สมยสฺส ภาเวน เตสํ ภาโว ลกฺขียติ, ตสฺมา ตทตฺถโชตนตฺถํ ตตฺถ ภุมฺมวจนนิทฺเทโส กโต. Al respecto se pregunta: ¿Por qué en el Abhidhamma se describe con el caso locativo (bhummavacana), como en 'yasmiṃ samaye' (en aquel tiempo en que hay una conciencia del reino de los sentidos), y en otros pasajes de los Suttas como 'yasmiṃ samaye, monjes, el monje, alejado de los placeres sensoriales...', y en el Vinaya se usa el caso instrumental (karaṇavacana), como en 'tena samayena' (en aquel tiempo, el Buda, el Bienaventurado...), pero aquí, en cambio, se usa el caso acusativo (upayogavacana) diciendo 'ekaṃ samayaṃ'? Se responde: allí se usa de esa forma y aquí de otra debido a la naturaleza del significado. Pues en el Abhidhamma y en otros pasajes de los Suttas, es posible el significado de ubicación (adhikaraṇa) y el de caracterización de una acción por otra (bhāvalakkhaṇa). 'Samaya' funciona allí como la base o ubicación (adhikaraṇa) en el sentido de tiempo o asamblea; mediante la existencia de ese 'samaya' (entendido como la conjunción de causas en un momento dado), se caracteriza la existencia de los estados mentales como el contacto (phassa) que allí se mencionan. Por lo tanto, para resaltar ese significado, se usó allí el caso locativo. วินเย จ เหตฺวตฺโถ กรณตฺโถ จ สมฺภวติ. โย หิ โส สิกฺขาปทปญฺญตฺติสมโย สาริปุตฺตาทีหิปิ ทุพฺพิญฺเญยฺโย, เตน สมเยน เหตุภูเตน กรณภูเตน จ สิกฺขาปทานิ ปญฺญเปนฺโต สิกฺขาปทปญฺญตฺติเหตุญฺจ อเปกฺขมาโน ภควา ตตฺถ ตตฺถ วิหาสิ, ตสฺมา ตทตฺถโชตนตฺถํ ตตฺถ กรณวจนนิทฺเทโส กโต. En el Vinaya, son apropiados los significados de causa (hetu) e instrumento (karaṇa). Esa ocasión para la promulgación de una regla de entrenamiento era difícil de conocer incluso para Sāriputta y otros grandes discípulos; el Bienaventurado, aguardando la causa de la promulgación de la regla de entrenamiento, residía en diversos lugares tomando ese tiempo como causa e instrumento. Por lo tanto, para resaltar ese significado, se usó allí el caso instrumental. อิธ [Pg.91] ปน อญฺญสฺมิญฺจ เอวํชาติเก สุตฺตนฺตปาเฐ อจฺจนฺตสํโยคตฺโถ สมฺภวติ. ยญฺหิ สมยํ ภควา อิมํ อญฺญํ วา สุตฺตนฺตํ เทเสสิ, อจฺจนฺตเมว ตํ สมยํ กรุณาวิหาเรน วิหาสิ. ตสฺมา ตทตฺถโชตนตฺถํ อิธ อุปโยควจนนิทฺเทโส กโตติ วิญฺเญยฺโย. โหติ เจตฺถ – Sin embargo, en este Maṅgala Sutta y en otros pasajes similares de los Suttas, es apropiado el significado de conjunción continua (accantasaṃyoga, que denota duración). Durante todo el tiempo en que el Bienaventurado enseñó este u otro Sutta, Él permaneció ininterrumpidamente en la morada de la compasión (karuṇāvihāra). Por lo tanto, debe entenderse que aquí se usó el caso acusativo para resaltar este significado. Al respecto se dice: ‘‘ตํ ตํ อตฺถมเปกฺขิตฺวา, ภุมฺเมน กรเณน จ; อญฺญตฺร สมโย วุตฺโต, อุปโยเคน โส อิธา’’ติ. 'Atendiendo a cada significado respectivo, en otros lugares de la enseñanza el término samaya se expresa en locativo o instrumental; pero aquí, en este Sutta, se expresa en acusativo'. ภควาติ คุณวิสิฏฺฐสตฺตุตฺตมครุคารวาธิวจนเมตํ. ยถาห – 'Bhagavā' es un epíteto que designa al más excelente de los seres, quien se distingue por sus cualidades y es digno de profundo respeto y reverencia. Como se ha dicho: ‘‘ภควาติ วจนํ เสฏฺฐํ, ภควาติ วจนมุตฺตมํ; ครุ คารวยุตฺโต โส, ภควา เตน วุจฺจตี’’ติ. 'La palabra Bhagavā es excelente, la palabra Bhagavā es suprema. Él posee la cualidad de ser digno de gran respeto y reverencia; por ello se le llama Bhagavā'. จตุพฺพิธญฺหิ นามํ อาวตฺถิกํ, ลิงฺคิกํ, เนมิตฺตกํ, อธิจฺจสมุปฺปนฺนนฺติ. อธิจฺจสมุปฺปนฺนํ นาม ‘‘ยทิจฺฉก’’นฺติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ วจฺโฉ ทมฺโม พลิพทฺโธติ เอวมาทิ อาวตฺถิกํ, ทณฺฑี ฉตฺตี สิขี กรีติ เอวมาทิ ลิงฺคิกํ, เตวิชฺโช ฉฬภิญฺโญติ เอวมาทิ เนมิตฺตกํ, สิริวฑฺฒโก ธนวฑฺฒโกติ เอวมาทิ วจนตฺถมนเปกฺขิตฺวา ปวตฺตํ อธิจฺจสมุปฺปนฺนํ. อิทํ ปน ภควาติ นามํ คุณเนมิตฺตกํ, น มหามายาย, น สุทฺโธทนมหาราเชน, น อสีติยา ญาติสหสฺเสหิ กตํ, น สกฺกสนฺตุสิตาทีหิ เทวตาวิเสเสหิ กตํ. ยถาห อายสฺมา สาริปุตฺตตฺเถโร ‘‘ภควาติ เนตํ นามํ มาตรา กตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ ยทิทํ ภควา’’ติ (มหานิ. ๘๔). El nombre es de cuatro tipos: circunstancial (āvatthika), por característica (liṅgika), por cualidad (nemittaka) y arbitrario o espontáneo (adhiccasamuppanna). El término 'adhiccasamuppanna' se refiere a lo que se asigna según el propio deseo (yadicchaka). Entre estos, 'ternero' (vaccho), 'buey joven' (dammo) o 'buey de carga' (balibadda) son nombres circunstanciales. 'El que lleva un bastón' (daṇḍī), 'el que lleva una sombrilla' (chattī), 'el que tiene un moño' (sikhī) o 'el que tiene manos' (karī) son nombres por característica. 'El poseedor de las tres ciencias' (tevijjo) o 'el que posee las seis facultades superiores' (chaḷabhiñño) son nombres por cualidad. Nombres como 'Sirivaḍḍhaka' o 'Dhanavaḍḍhaka' son arbitrarios, pues surgen sin considerar el significado etimológico de las palabras. Pero este nombre, 'Bhagavā' (el Bienaventurado), es un nombre basado en sus cualidades (guṇanemittaka). No fue otorgado por la Reina Mahāmāyā, ni por el Gran Rey Suddhodana, ni por sus ochenta mil parientes, ni por deidades especiales como Sakka o Santusita. Como dijo el Venerable Sāriputta Thera: 'El nombre Bhagavā no fue dado por su madre, ni por su padre... es una designación que surge de la realización directa al final de la liberación: así es este nombre de Bhagavā'. ยํ คุณเนมิตฺตกญฺเจตํ นามํ, เตสํ คุณานํ ปกาสนตฺถํ อิมํ คาถํ วทนฺติ – Dado que este nombre se basa en sus cualidades, se recita este verso para manifestar dichas cualidades: ‘‘ภคี ภชี ภาคี วิภตฺตวา อิติ,อกาสิ ภคฺคนฺติ ครูติ ภาคฺยวา; พหูหิ ญาเยหิ สุภาวิตตฺตโน,ภวนฺตโค โส ภควาติ วุจฺจตี’’ติ. «Es Bhagavā porque posee bendiciones (bhagī), porque cultiva (bhajī), porque es partícipe (bhāgī) y porque es el Analizador (vibhattavā). Él realizó la destrucción de los males (bhagga), es venerable (garū) y afortunado (bhāgyavā). Habiéndose desarrollado plenamente a sí mismo mediante múltiples métodos y habiendo llegado al final de las existencias, se le llama Bhagavā». นิทฺเทสาทีสุ (มหานิ. ๘๔; จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๒) วุตฺตนเยเนว จสฺส อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. Su significado debe entenderse siguiendo el método expuesto en el Niddesa y otros textos. อยํ ปน อปโร ปริยาโย – Este es otro método explicativo: ‘‘ภาคฺยวา ภคฺควา ยุตฺโต, ภเคหิ จ วิภตฺตวา; ภตฺตวา วนฺตคมโน, ภเวสุ ภควา ตโต’’ติ. «Es Afortunado (bhāgyavā), el Quebrantador (bhaggavā), está dotado de bendiciones (bhagehi yutto), es el Analizador (vibhattavā), el Cultivador (bhattavā), y aquel que ha abandonado el transcurrir por las existencias (vantagamano bhavesu); por tanto, es Bhagavā». ตตฺถ [Pg.92] ‘‘วณฺณาคโม วณฺณวิปริยาโย’’ติ เอวํ นิรุตฺติลกฺขณํ คเหตฺวา สทฺทนเยน วา ปิโสทราทิปกฺเขปลกฺขณํ คเหตฺวา ยสฺมา โลกิยโลกุตฺตรสุขาภินิพฺพตฺตกํ ทานสีลาทิปารปฺปตฺตํ ภาคฺยมสฺส อตฺถิ, ตสฺมา ภาคฺยวาติ วตฺตพฺเพ ภควาติ วุจฺจตีติ ญาตพฺพํ. ยสฺมา ปน โลภโทสโมหวิปรีตมนสิการอหิริกาโนตฺตปฺปโกธูปนาหมกฺขปลา- อิสฺสามจฺฉริยมายาสาเฐยฺยถมฺภสารมฺภมานาติมานมทปมาทตณฺหาวิชฺชาติวิธากุสลมูลทุจฺจริต- สํกิเลสมลวิสมสญฺญาวิตกฺกปปญฺจจตุพฺพิธวิปริเยสอาสวคนฺถโอฆโยคอคติตณฺหุปาทาน- ปญฺจเจโตขิลวินิพนฺธนีวรณาภินนฺทนฉวิวาทมูลตณฺหากายสตฺตานุสย- อฏฺฐมิจฺฉตฺตนวตณฺหามูลกทสากุสลกมฺมปถทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคต- อฏฺฐสตตณฺหาวิจริตปฺปเภทสพฺพทรถปริฬาหกิเลสสตสหสฺสานิ, สงฺเขปโต วา ปญฺจ กิเลสกฺขนฺธอภิสงฺขารมจฺจุเทวปุตฺตมาเร อภญฺชิ, ตสฺมา ภคฺคตฺตา เอเตสํ ปริสฺสยานํ ภคฺควาติ วตฺตพฺเพ ภควาติ วุจฺจติ. อาห เจตฺถ – En este contexto, basándose en el método de la lingüística (nirutti) sobre el aumento de letras o el cambio de letras, o bien siguiendo el método gramatical de inserción de términos como en 'pisodara', se debe entender que se le llama 'Bhagavā' en lugar de 'Bhāgyavā' porque posee fortuna (bhāgya), habiendo alcanzado la perfección en la generosidad, la virtud y otras perfecciones que producen la felicidad tanto mundana como supramundana. Además, se le llama 'Bhagavā' en lugar de 'Bhaggavā' (el Quebrantador) porque quebró (abhañji) la codicia, el odio, el engaño, la atención inadecuada, la falta de vergüenza y temor moral, la ira, la malevolencia, el desprecio, el dominio, la envidia, la avaricia, el engaño, la hipocresía, la obstinación, la impetuosidad, el orgullo, la arrogancia, la vanidad, la negligencia, el deseo, la ignorancia, las tres raíces de lo insano, la mala conducta, las impurezas, las manchas, las percepciones erróneas, los pensamientos distractores, las proliferaciones mentales, las cuatro distorsiones, los efluvios, las ataduras, las inundaciones, los yugos, los sesgos, los apegos, los cinco desiertos del corazón, los cinco grilletes, los cinco obstáculos, los cinco deleites, las seis raíces de la disputa, los seis cuerpos del deseo, los siete estados latentes, las ocho incorrecciones, las nueve raíces del deseo, los diez caminos de la acción insana, las sesenta y dos visiones erróneas, los ciento ocho tipos de deseo y, en definitiva, los cien mil tipos de impurezas que causan angustia y ardor. O en resumen, porque quebró a los cinco Māras: las impurezas, los agregados, las formaciones, la muerte y el hijo de un deva. Por haber quebrantado estos peligros, se le llama Bhagavā. Al respecto se dice:» ‘‘ภคฺคราโค ภคฺคโทโส, ภคฺคโมโห อนาสโว; ภคฺคาสฺส ปาปกา ธมฺมา, ภควา เตน วุจฺจตี’’ติ. «Aquel que ha quebrantado la pasión, el odio y el engaño, aquel que no tiene efluvios (anāsavo); para este Bienaventurado los estados insanos han sido quebrantados, por ello es llamado Bhagavā». ภาคฺยวตาย จสฺส สตปุญฺญลกฺขณธรสฺส รูปกายสมฺปตฺติ ทีปิตา โหติ, ภคฺคโทสตาย ธมฺมกายสมฺปตฺติ. ตถา โลกิยสริกฺขกานํ พหุมานภาโว, คหฏฺฐปพฺพชิเตหิ อภิคมนียตา. ตถา อภิคตานญฺจ เนสํ กายจิตฺตทุกฺขาปนยเน ปฏิพลภาโว, อามิสทานธมฺมทาเนหิ อุปการิตา. โลกิยโลกุตฺตรสุเขหิ จ สํโยชนสมตฺถตา ทีปิตา โหติ. Por su condición de afortunado (bhāgyavā), al poseer las señales de sus cien méritos, se manifiesta la perfección de su cuerpo físico (rūpakāyasampatti). Por su condición de quebrantador de faltas, se manifiesta la perfección de su cuerpo del Dhamma (dhammakāyasampatti). Asimismo, se manifiesta su estado de ser altamente venerado por los laicos y su accesibilidad para ser visitado por monjes y seglares. De igual modo, se muestra su capacidad para eliminar el sufrimiento físico y mental de quienes acuden a Él, su ayuda mediante el don de bienes materiales y el don del Dhamma, y su aptitud para vincular a los seres con la felicidad mundana y supramundana. ยสฺมา จ โลเก อิสฺสริยธมฺมยสสิริกามปยตฺเตสุ ฉสุ ธมฺเมสุ ภคสทฺโท วตฺตติ, ปรมญฺจสฺส สกจิตฺเต อิสฺสริยํ, อณิมาลฆิมาทิกํ วา โลกิยสมฺมตํ สพฺพาการปริปูรํ อตฺถิ, ตถา โลกุตฺตโร ธมฺโม, โลกตฺตยพฺยาปโก ยถาภุจฺจคุณาธิคโต อติวิย ปริสุทฺโธ ยโส, รูปกายทสฺสนพฺยาวฏชนนยนมนปฺปสาทชนนสมตฺถา สพฺพาการปริปูรา สพฺพงฺคปจฺจงฺคสิรี, ยํ ยํ อเนน อิจฺฉิตํ ปตฺถิตํ อตฺตหิตํ ปรหิตํ วา, ตสฺส ตสฺส ตเถว อภินิปฺผนฺนตฺตา อิจฺฉิตตฺถนิปฺผตฺติสญฺญิโต กาโม, สพฺพโลกครุภาวปฺปตฺติเหตุภูโต สมฺมาวายามสงฺขาโต ปยตฺโต จ อตฺถิ, ตสฺมา อิเมหิ ภเคหิ ยุตฺตตฺตาปิ ภคา อสฺส สนฺตีติ อิมินา อตฺเถน ‘‘ภควา’’ติ วุจฺจติ. Además, dado que en el mundo el término 'bhaga' se aplica a seis cualidades: señorío (issariya), doctrina (dhamma), fama (yasa), esplendor (sirī), deseo o voluntad (kāma) y esfuerzo (payatta); y puesto que Él posee un señorío supremo sobre su propia mente, ya sea con los poderes de pequeñez, ligereza, etc., o con la perfección de todas las formas reconocida en el mundo; y posee el Dhamma supramundano; y una fama sumamente pura alcanzada por sus cualidades reales y extendida por los tres mundos; y un esplendor en todos sus miembros y partes que es perfecto en todo sentido y capaz de generar deleite en los ojos de las personas dedicadas a contemplar su forma física; y un deseo (voluntad) que se denomina 'cumplimiento de lo anhelado', ya que lo que sea que haya deseado o aspirado para su propio beneficio o el de otros se ha cumplido tal cual; y posee el esfuerzo llamado 'recto esfuerzo' (sammāvāyāma), que es la causa para alcanzar el estado de ser venerable para todo el mundo; por estar dotado de estos seis 'bhagas', se dice que posee bendiciones, y en este sentido es llamado 'Bhagavā'. ยสฺมา [Pg.93] ปน กุสลาทิเภเทหิ สพฺพธมฺเม, ขนฺธายตนธาตุสจฺจอินฺทฺริยปฏิจฺจสมุปฺปาทาทีหิ วา กุสลาทิธมฺเม, ปีฬนสงฺขตสนฺตาปวิปริณามฏฺเฐน วา ทุกฺขมริยสจฺจํ, อายูหนนิทานสํโยคปลิโพธฏฺเฐน สมุทยํ, นิสฺสรณวิเวกาสงฺขตอมตฏฺเฐน นิโรธํ, นิยฺยานิกเหตุทสฺสนาธิปเตยฺยฏฺเฐน มคฺคํ วิภตฺตวา, วิภชิตฺวา วิวริตฺวา เทสิตวาติ วุตฺตํ โหติ, ตสฺมา วิภตฺตวาติ วตฺตพฺเพ ‘‘ภควา’’ติ วุจฺจติ. Además, puesto que Él analizó (vibhattavā) todos los fenómenos según sus distinciones de sano, etc., o bien los fenómenos sanos y otros mediante los agregados, bases, elementos, verdades, facultades y el origen dependiente; o analizó la Noble Verdad del Sufrimiento por su sentido de opresión, formación, ardor y cambio; la Verdad del Origen por su sentido de acumulación, fuente, vínculo y obstrucción; la Verdad de la Cesación por su sentido de liberación, aislamiento, lo no condicionado y la inmortalidad; y la Verdad del Camino por su sentido de salida, causa, visión y dominio —es decir, que los ha analizado, expuesto y enseñado—; por ello, debiendo decirse 'Vibhattavā' (el Analizador), se le llama 'Bhagavā'. ยสฺมา จ เอส ทิพฺพพฺรหฺมอริยวิหาเร กายจิตฺตอุปธิวิเวเก สุญฺญตาปฺปณิหิตานิมิตฺตวิโมกฺเข อญฺเญ จ โลกิยโลกุตฺตเร อุตฺตริมนุสฺสธมฺเม ภชิ เสวิ พหุลมกาสิ, ตสฺมา ภตฺตวาติ วตฺตพฺเพ ‘‘ภควา’’ติ วุจฺจติ. Y dado que Él cultivó, frecuentó y practicó abundantemente (bhaji sevi) las moradas divinas, las moradas de Brahma y las moradas de los nobles, así como el aislamiento del cuerpo, de la mente y de los sustratos, las liberaciones del vacío, de lo sin deseo y de lo sin señal, y otros estados humanos superiores tanto mundanos como supramundanos; por ello, debiendo decirse 'Bhattavā' (el Cultivador), se le llama 'Bhagavā'. ยสฺมา ปน ตีสุ ภเวสุ ตณฺหาสงฺขาตํ คมนํ อเนน วนฺตํ, ตสฺมา ภเวสุ วนฺตคมโนติ วตฺตพฺเพ ภวสทฺทโต ภการํ คมนสทฺทโต คการํ วนฺตสทฺทโต วการญฺจ ทีฆํ กตฺวา อาทาย ‘‘ภควา’’ติ วุจฺจติ, ยถา โลเก ‘‘เมหนสฺส ขสฺส มาลา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘เมขลา’’ติ. Asimismo, puesto que Él ha 'vomitado' o abandonado (vanta) el transcurrir (gamana) causado por el deseo en las tres existencias (bhavesu); por lo tanto, en lugar de decir 'Bhavesu vantagamano', se toma 'bha' de 'bhava', 'ga' de 'gamana' y 'va' de 'vanta', se alarga la vocal y se dice 'Bhagavā'. Así como en el mundo, en lugar de decir 'mehanassa khassa mālā' (guirnalda para el espacio secreto), se dice 'mekhalā' (cinturón o faja). เอตฺตาวตา เจตฺถ เอวํ เม สุตนฺติ วจเนน ยถาสุตํ ยถาปริยตฺตํ ธมฺมํ เทเสนฺโต ปจฺจกฺขํ กตฺวา ภควโต ธมฺมสรีรํ ปกาเสติ, เตน ‘‘นยิทํ อตีตสตฺถุกํ ปาวจนํ, อยํ โว สตฺถา’’ติ ภควโต อทสฺสเนน อุกฺกณฺฐิตชนํ สมสฺสาเสติ. Hasta este punto, con esta secuencia de palabras y a través de la expresión «Así he oído», el venerable Ānanda, al exponer el Dhamma tal como lo escuchó y aprendió, manifiesta el cuerpo del Dhamma (dhammasarīra) del Bienaventurado habiéndolo hecho presente ante sí. Mediante esto, consuela a las personas angustiadas por no ver más al Bienaventurado, recordándoles que: «Esta enseñanza no es una palabra cuyo maestro ha pasado; este Dhamma es vuestro maestro». เอกํ สมยํ ภควาติ วจเนน ตสฺมึ สมเย ภควโต อวิชฺชมานภาวํ ทสฺเสนฺโต รูปกายปรินิพฺพานํ ทสฺเสติ. เตน ‘‘เอวํวิธสฺส อิมสฺส อริยธมฺมสฺส เทเสตา ทสพลธโร วชิรสงฺฆาตกาโย โสปิ ภควา ปรินิพฺพุโต, ตตฺถ เกนญฺเญน ชีวิเต อาสา ชเนตพฺพา’’ติ ชีวิตมทมตฺตํ ชนํ สํเวเชติ, สทฺธมฺเม จสฺส อุสฺสาหํ ชเนติ. Con las palabras «En una ocasión, el Bienaventurado», al mostrar la ausencia física del Bienaventurado en el momento de la recitación, el venerable Ānanda señala el parinibbāna de su cuerpo físico (rūpakāya). Con ello, sobrecoge (saṃvejeti) a las personas embriagadas por la vanidad de la vida, reflexionando: «Incluso aquel Bienaventurado, dotado de los diez poderes, poseedor de un cuerpo firme como el diamante y maestro de este noble Dhamma, ha partido al parinibbāna; por tanto, ¿quién más podría albergar deseos de permanencia en esta vida?». Así, genera en ellos el esfuerzo por el verdadero Dhamma. เอวนฺติ จ ภณนฺโต เทสนาสมฺปตฺตึ นิทฺทิสติ, เม สุตนฺติ สาวกสมฺปตฺตึ, เอกํ สมยนฺติ กาลสมฺปตฺตึ, ภควาติ เทสกสมฺปตฺตึ. Al decir «Evaṃ» (Así), el venerable Ānanda indica la perfección de la enseñanza (desanāsampatti); con «me sutaṃ» (he oído), la perfección del discípulo (sāvakasampatti); con «ekaṃ samayaṃ» (en una ocasión), la perfección del tiempo (kālasampatti); y con «bhagavā» (el Bienaventurado), la perfección del maestro (desakasampatti). สาวตฺถิยํ วิหรตีติ เอตฺถ สาวตฺถีติ สวตฺถสฺส อิสิโน นิวาสฏฺฐานภูตํ นครํ, ยถา กากนฺที มากนฺทีติ, เอวํ อิตฺถิลิงฺควเสน สาวตฺถีติ วุจฺจติ, เอวํ อกฺขรจินฺตกา. อฏฺฐกถาจริยา ปน ภณนฺติ ‘‘ยํกิญฺจิ [Pg.94] มนุสฺสานํ อุปโภคปริโภคํ สพฺพเมตฺถ อตฺถี’’ติ สาวตฺถี. สตฺถสมาโยเค จ ‘‘กึ ภณฺฑมตฺถี’’ติ ปุจฺฉิเต ‘‘สพฺพมตฺถี’’ติ วจนมุปาทาย สาวตฺถี. En la expresión «residía en Sāvatthī», el término Sāvatthī se refiere a la ciudad que fue el lugar de residencia del sabio Savattha; así como se dice Kākandī o Mākandī, se denomina Sāvatthī debido al género femenino del término. Así lo explican los gramáticos. Sin embargo, los maestros de los Comentarios (Aṭṭhakathā) dicen que se llama Sāvatthī porque «todo» (sabbaṃ) lo que los seres humanos necesitan para su uso y disfrute «está allí» (ettha atthi). Además, se dice que al encontrarse con caravanas de mercaderes y preguntarles «¿qué mercancías hay?» (kiṃ bhaṇḍamatthi?), ellos respondían «todo hay» (sabbamatthi); de esta expresión surge el nombre Sāvatthī. ‘‘สพฺพทา สพฺพูปกรณํ, สาวตฺถิยํ สโมหิตํ; ตสฺมา สพฺพมุปาทาย, สาวตฺถีติ ปวุจฺจติ. «En Sāvatthī siempre se reúnen todos los suministros; por lo tanto, debido a que todo está contenido allí, se llama Sāvatthī». ‘‘โกสลานํ ปุรํ รมฺมํ, ทสฺสเนยฺยํ มโนรมํ; ทสหิ สทฺเทหิ อวิวิตฺตํ, อนฺนปานสมายุตํ. «Es la ciudad de los Kosalas, encantadora, digna de verse y deleitable; no está privada de los diez sonidos y está provista de abundantes alimentos y bebidas». ‘‘วุฑฺฒึ เวปุลฺลตํ ปตฺตํ, อิทฺธํ ผีตํ มโนรมํ; อาฬกมนฺทาว เทวานํ, สาวตฺถิปุรมุตฺตม’’นฺติ. (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๔); «Habiendo alcanzado prosperidad y plenitud, opulenta, abundante y deleitable; la excelente ciudad de Sāvatthī es como la ciudad de Āḷakamandā de los dioses». ตสฺสํ สาวตฺถิยํ. สมีปตฺเถ ภุมฺมวจนํ. «En aquella Sāvatthī». El uso del caso locativo (bhummavacana) denota aquí proximidad. วิหรตีติ อวิเสเสน อิริยาปถทิพฺพพฺรหฺมอริยวิหาเรสุ อญฺญตรวิหารสมงฺคิปริทีปนเมตํ. อิธ ปน ฐานคมนาสนสยนปฺปเภเทสุ อิริยาปเถสุ อญฺญตรอิริยาปถสมาโยคปริทีปนํ, เตน ฐิโตปิ คจฺฉนฺโตปิ นิสินฺโนปิ สยาโนปิ ภควา วิหรติจฺเจว เวทิตพฺโพ. โส หิ เอกํ อิริยาปถพาธนํ อปเรน อิริยาปเถน วิจฺฉินฺทิตฺวา อปริปตนฺตํ อตฺตภาวํ หรติ ปวตฺเตติ. ตสฺมา วิหรตีติ วุจฺจติ. La palabra «residía» (viharati) es una expresión que describe, de manera general, la permanencia del Bienaventurado en cualquiera de las cuatro moradas: las posturas físicas (iriyāpatha), la morada divina (dibba), la morada de Brahma o la morada de los nobles (ariya). Sin embargo, aquí se refiere específicamente a la permanencia en cualquiera de las posturas —parado, caminando, sentado o acostado—. Por lo tanto, se debe entender que ya sea que estuviera de pie, caminando, sentado o acostado, se dice simplemente que el Bienaventurado «residía». Esto es así porque el Bienaventurado mantiene y hace proseguir su cuerpo físico interrumpiendo el dolor de una postura con otra postura, evitando así que el cuerpo decaiga. Por ello se dice «residía». เชตวเนติ เอตฺถ อตฺตโน ปจฺจตฺถิกชนํ ชินาตีติ เชโต, รญฺญา วา อตฺตโน ปจฺจตฺถิกชเน ชิเต ชาโตติ เชโต, มงฺคลกมฺยตาย วา ตสฺส เอวํ นามเมว กตนฺติปิ เชโต. วนยตีติ วนํ, อตฺตสมฺปทาย สตฺตานํ ภตฺตึ กาเรติ, อตฺตนิ สิเนหํ อุปฺปาเทตีติ อตฺโถ. วนุเต อิติ วา วนํ, นานาวิธกุสุมคนฺธสมฺโมทมตฺตโกกิลาทิวิหงฺควิรุเตหิ มนฺทมาลุตจลิตรุกฺขสาขาวิฏปปุปฺผผลปลฺลวปลาเสหิ จ ‘‘เอถ มํ ปริภุญฺชถา’’ติ ปาณิโน ยาจติ วิยาติ อตฺโถ. เชตสฺส วนํ เชตวนํ. ตญฺหิ เชเตน ราชกุมาเรน โรปิตํ สํวฑฺฒิตํ ปริปาลิตํ, โส จ ตสฺส สามี อโหสิ, ตสฺมา เชตวนนฺติ วุจฺจติ. ตสฺมึ เชตวเน. En «en el Bosque de Jeta» (Jetavana): se llama «Jeta» al príncipe porque vence (jināti) a sus enemigos; o bien, nació cuando el rey, su padre, había vencido a sus enemigos; o simplemente se le dio ese nombre por auspicio. Se llama «Vana» (bosque) porque hace que la gente lo frecuente (vanayati); es decir, por su propia excelencia atrae la devoción de los seres y genera afecto. También se llama «Vana» porque es habitado (vanute) por aves como el cuco, embriagadas por la fragancia de diversas flores, y porque con sus ramas, brotes y hojas movidos por la suave brisa, parece rogar a los seres vivos: «venid y disfrutad de mí». El bosque del príncipe Jeta es el «Jetavana». De hecho, este bosque fue plantado, cultivado y protegido por el príncipe Jeta, quien fue su dueño original; por ello se llama Jetavana. En ese Bosque de Jeta. อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเมติ เอตฺถ สุทตฺโต นาม โส คหปติ มาตาปิตูหิ กตนามวเสน, สพฺพกามสมิทฺธิตาย ตุ วิคตมลมจฺเฉรตาย กรุณาทิคุณสมงฺคิตาย จ นิจฺจกาลํ อนาถานํ ปิณฺฑํ [Pg.95] อทาสิ, เตน อนาถปิณฺฑิโกติ สงฺขฺยํ คโต. อารมนฺติ เอตฺถ ปาณิโน, วิเสเสน วา ปพฺพชิตาติ อาราโม, ตสฺส ปุปฺผผลปลฺลวาทิโสภนตาย นาติทูรนาจฺจาสนฺนตาทิปญฺจวิธเสนาสนงฺคสมฺปตฺติยา จ ตโต ตโต อาคมฺม รมนฺติ อภิรมนฺติ อนุกฺกณฺฐิตา หุตฺวา นิวสนฺตีติ อตฺโถ. วุตฺตปฺปการาย วา สมฺปตฺติยา ตตฺถ ตตฺถ คเตปิ อตฺตโน อพฺภนฺตรํเยว อาเนตฺวา รเมตีติ อาราโม. โส หิ อนาถปิณฺฑิเกน คหปตินา เชตสฺส ราชกุมารสฺส หตฺถโต อฏฺฐารสหิรญฺญโกฏิสนฺถาเรน กิณิตฺวา อฏฺฐารสหิรญฺญโกฏีหิ เสนาสนํ การาเปตฺวา อฏฺฐารสหิรญฺญโกฏีหิ วิหารมหํ นิฏฺฐาเปตฺวา เอวํ จตุปญฺญาสาย หิรญฺญโกฏิปริจฺจาเคน พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิยฺยาติโต, ตสฺมา ‘‘อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราโม’’ติ วุจฺจติ. ตสฺมึ อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. En «en el monasterio de Anāthapiṇḍika»: aquel jefe de familia se llamaba Sudatta por el nombre que le dieron sus padres. No obstante, debido a su total prosperidad, a estar libre de la mancha de la tacañería y a estar dotado de compasión, siempre daba limosna o alimento (piṇḍa) a los desamparados (anātha); por ello llegó a ser conocido como Anāthapiṇḍika. Se llama «Ārāma» (monasterio/parque) porque allí los seres se deleitan (āramanti), especialmente los monjes. Debido a la belleza de sus flores, frutos y brotes, y por poseer las cinco cualidades de una residencia monástica —como no estar ni muy lejos ni muy cerca de la ciudad—, los monjes acuden allí desde diversos lugares y residen con deleite y sin cansancio. O bien, se llama Ārāma porque, con sus mencionadas excelencias, atrae hacia su interior a quienes pasan cerca y los hace deleitarse. Este monasterio fue adquirido por el jefe de familia Anāthapiṇḍika de manos del príncipe Jeta cubriendo el suelo con dieciocho millones de monedas de oro, gastando otros dieciocho millones en la construcción de las residencias y otros dieciocho millones en la ceremonia de inauguración. Así, tras haber renunciado a cincuenta y cuatro millones de monedas de oro, fue ofrecido a la orden de monjes encabezada por el Buddha. Por ello se llama «el monasterio de Anāthapiṇḍika». En aquel monasterio de Anāthapiṇḍika. เอตฺถ จ ‘‘เชตวเน’’ติ วจนํ ปุริมสามิปริกิตฺตนํ, ‘‘อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม’’ติ ปจฺฉิมสามิปริกิตฺตนํ. กิเมเตสํ ปริกิตฺตเน ปโยชนนฺติ? วุจฺจเต – อธิการโต ตาว ‘‘กตฺถ ภาสิต’’นฺติ ปุจฺฉานิยามกรณํ อญฺเญสํ ปุญฺญกามานํ ทิฏฺฐานุคติอาปชฺชเน นิโยชนญฺจ. ตตฺถ หิ ทฺวารโกฏฺฐกปาสาทมาปเน ภูมิวิกฺกยลทฺธา อฏฺฐารส หิรญฺญโกฏิโย อเนกโกฏิอคฺฆนกา รุกฺขา จ เชตสฺส ปริจฺจาโค, จตุปญฺญาส โกฏิโย อนาถปิณฺฑิกสฺส. ยโต เตสํ ปริกิตฺตเนน ‘‘เอวํ ปุญฺญกามา ปุญฺญานิ กโรนฺตี’’ติ ทสฺเสนฺโต อายสฺมา อานนฺโท อญฺเญปิ ปุญฺญกาเม เตสํ ทิฏฺฐานุคติอาปชฺชเน นิโยเชติ. เอวเมตฺถ ปุญฺญกามานํ ทิฏฺฐานุคติอาปชฺชเน นิโยชนํ ปโยชนนฺติ เวทิตพฺพํ. Aquí, la mención de «en el Bosque de Jeta» nombra al antiguo dueño, y la mención de «en el monasterio de Anāthapiṇḍika» nombra al dueño posterior. ¿Cuál es el propósito de mencionar a ambos? Se responde que, primeramente, sirve para establecer con precisión dónde fue pronunciado el discurso y para instar a otros que buscan el mérito a seguir su ejemplo. Al mencionar a estos donantes, se muestra que las dieciocho millones de monedas del valor del terreno y los árboles que valían muchos millones fueron la renuncia de Jeta, mientras que las cincuenta y cuatro millones fueron la renuncia de Anāthapiṇḍika. El venerable Ānanda los menciona para mostrar cómo los amantes del mérito realizan tales obras, motivando a otros a imitar su conducta virtuosa. Así debe entenderse: el propósito es exhortar a los buscadores de mérito a seguir el ejemplo de estos grandes donantes. เอตฺถาห – ‘‘ยทิ ตาว ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ, ‘เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม’ติ น วตฺตพฺพํ. อถ ตตฺถ วิหรติ, ‘สาวตฺถิย’นฺติ น วตฺตพฺพํ. น หิ สกฺกา อุภยตฺถ เอกํ สมยํ วิหริตุ’’นฺติ. วุจฺจเต – นนุ วุตฺตเมตํ ‘‘สมีปตฺเถ ภุมฺมวจน’’นฺติ, ยโต ยถา คงฺคายมุนาทีนํ สมีเป โคยูถานิ จรนฺตานิ ‘‘คงฺคาย จรนฺติ, ยมุนาย จรนฺตี’’ติ วุจฺจนฺติ, เอวมิธาปิ ยทิทํ สาวตฺถิยา สมีเป เชตวนํ อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราโม, ตตฺถ วิหรนฺโต วุจฺจติ ‘‘สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน [Pg.96] อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม’’ติ เวทิตพฺโพ. โคจรคามนิทสฺสนตฺถํ หิสฺส สาวตฺถิวจนํ, ปพฺพชิตานุรูปนิวาสฏฺฐานนิทสฺสนตฺถํ เสสวจนํ. Aquí se dice: «Si el Bienaventurado reside en Sāvatthī, no debería decirse “en el Bosque de Jeta, en el monasterio de Anāthapiṇḍika”. Y si reside allí, no debería decirse “en Sāvatthī”. Pues no es posible residir en ambos lugares al mismo tiempo». Se responde: ¿No se ha dicho ya que el caso locativo se usa en el sentido de proximidad? Así como se dice de los rebaños de vacas que pastan cerca de los ríos Ganges o Yamunā que “pastan en el Ganges” o “pastan en el Yamunā”, del mismo modo aquí, dado que el Bosque de Jeta, el monasterio de Anāthapiṇḍika, está cerca de Sāvatthī, debe entenderse que al residir allí se dice “reside en Sāvatthī, en el Bosque de Jeta, en el monasterio de Anāthapiṇḍika”. Pues la mención de Sāvatthī es para indicar el pueblo para la colecta de limosnas (gocaragāma), y el resto del enunciado es para indicar el lugar de residencia apropiado para un renunciante». ตตฺถ สาวตฺถิกิตฺตเนน ภควโต คหฏฺฐานุคฺคหกรณํ ทสฺเสติ, เชตวนาทิกิตฺตเนน ปพฺพชิตานุคฺคหกรณํ. ตถา ปุริเมน ปจฺจยคฺคหณโต อตฺตกิลมถานุโยควิวชฺชนํ, ปจฺฉิเมน วตฺถุกามปฺปหานโต กามสุขลฺลิกานุโยควชฺชนูปายทสฺสนํ. ปุริเมน จ ธมฺมเทสนาภิโยคํ, ปจฺฉิเมน วิเวกาธิมุตฺตึ. ปุริเมน กรุณาย อุปคมนํ, ปจฺฉิเมน จ ปญฺญาย อปคมนํ. ปุริเมน สตฺตานํ หิตสุขนิปฺผาทนาธิมุตฺติตํ, ปจฺฉิเมน ปรหิตสุขกรเณ นิรุปเลปตํ. ปุริเมน ธมฺมิกสุขาปริจฺจาคนิมิตฺตํ ผาสุวิหารํ, ปจฺฉิเมน อุตฺตริมนุสฺสธมฺมานุโยคนิมิตฺตํ. ปุริเมน มนุสฺสานํ อุปการพหุลตํ, ปจฺฉิเมน เทวานํ. ปุริเมน โลเก ชาตสฺส โลเก สํวฑฺฒภาวํ, ปจฺฉิเมน โลเกน อนุปลิตฺตตนฺติ เอวมาทิ. En este pasaje, mediante la mención de Sāvatthī, se muestra el favor del Bienaventurado hacia los laicos; mediante la mención del Bosque de Jeta y demás, se muestra el favor hacia los renunciantes. Asimismo, con lo primero [Sāvatthī], al recibir los requisitos, se muestra el evitar la entrega al propio tormento (attakilamathānuyoga); con lo segundo [Jetavana], al abandonar los deseos por los objetos, se muestra el medio para evitar la entrega al placer de los sentidos (kāmasukhallikānuyoga). Con lo primero, se muestra la dedicación a la enseñanza del Dhamma; con lo segundo, la inclinación hacia el retiro. Con lo primero, el acercamiento por compasión; con lo segundo, el alejamiento por sabiduría. Con lo primero, la disposición para procurar el bienestar y la felicidad de los seres; con lo segundo, la ausencia de apego al realizar tal bienestar ajeno. Con lo primero, la estancia confortable como motivo para no renunciar a la felicidad conforme al Dhamma; con lo segundo, el motivo para la práctica de los estados superiores humanos (uttarimanussadhamma). Con lo primero, la abundancia de beneficio para los seres humanos; con lo segundo, para los devas. Con lo primero, el hecho de haber crecido en el mundo habiendo nacido en él; con lo segundo, el no estar contaminado por el mundo, y así sucesivamente. อถาติ อวิจฺเฉทตฺเถ, โขติ อธิการนฺตรนิทสฺสนตฺเถ นิปาโต. เตน อวิจฺฉินฺเนเยว ตตฺถ ภควโต วิหาเร อิทมธิการนฺตรํ อุทปาทีติ ทสฺเสติ. กึ ตนฺติ? อญฺญตรา เทวตาติอาทิ. ตตฺถ อญฺญตราติ อนิยมิตนิทฺเทโส. สา หิ นามโคตฺตโต อปากฏา, ตสฺมา ‘‘อญฺญตรา’’ติ วุตฺตา. เทโว เอว เทวตา, อิตฺถิปุริสสาธารณเมตํ. อิธ ปน ปุริโส เอว, โส เทวปุตฺโต กินฺตุ, สาธารณนามวเสน เทวตาติ วุตฺโต. La palabra «atha» es una partícula en el sentido de continuidad, y «kho» es una partícula en el sentido de indicar un nuevo tema. Con esto se muestra que, sin interrupción, en ese lugar de residencia del Bienaventurado surgió este nuevo tema. ¿Cuál fue? «Una cierta deidad», etc. En esa frase, «aññatarā» (una cierta) es una designación indefinida. Pues, puesto que esa deidad no era conocida por su nombre ni por su linaje, se dice «una cierta». El término «devatā» (deidad) es común para mujeres y hombres. Sin embargo, en este contexto se trata de un varón, un hijo de los devas (devaputto), pero se le llama «devatā» por el uso del nombre común. อภิกฺกนฺตาย รตฺติยาติ เอตฺถ อภิกฺกนฺตสทฺโท ขยสุนฺทราภิรูปอพฺภนุโมทนาทีสุ ทิสฺสติ. ตตฺถ ‘‘อภิกฺกนฺตา, ภนฺเต, รตฺติ, นิกฺขนฺโต ปฐโม ยาโม, จิรนิสินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ, อุทฺทิสตุ, ภนฺเต, ภควา ภิกฺขูนํ ปาติโมกฺข’’นฺติ เอวมาทีสุ (จูฬว. ๓๘๓; อ. นิ. ๘.๒๐) ขเย ทิสฺสติ. ‘‘อยํ อิเมสํ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ อภิกฺกนฺตตโร จ ปณีตตโร จา’’ติ เอวมาทีสุ (อ. นิ. ๔.๑๐๐) สุนฺทเร. En la expresión «abhikkantāya rattiyā», la palabra «abhikkanta» se encuentra en los sentidos de agotamiento (khaya), excelencia (sundara), belleza extrema (abhirūpa), regocijo (abbhanumodana), etc. Entre estos, en pasajes como: «Venerable señor, la noche se ha agotado (abhikkantā), la primera vigilia ha pasado, la asamblea de monjes ha estado sentada por mucho tiempo; que el Bienaventurado, venerable señor, recite el Pātimokkha a los monjes», se observa en el sentido de agotamiento. En pasajes como: «Este es el más excelente (abhikkantataro) y el más sublime de estos cuatro tipos de personas», se observa en el sentido de excelencia. ‘‘โก เม วนฺทติ ปาทานิ, อิทฺธิยา ยสสา ชลํ; อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, สพฺพา โอภาสยํ ทิสา’’ติ. (วิ. ว. ๘๕๗); – «¿Quién es este que rinde homenaje a mis pies, resplandeciente con poder y gloria; y con una belleza extrema (abhikkantena vaṇṇena), iluminando todas las direcciones?». เอวมาทีสุ [Pg.97] อภิรูเป. ‘‘อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม, อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตมา’’ติ เอวมาทีสุ (อ. นิ. ๒.๑๖; ปารา. ๑๕) อพฺภนุโมทเน. อิธ ปน ขเย. เตน อภิกฺกนฺตาย รตฺติยาติ ปริกฺขีณาย รตฺติยาติ วุตฺตํ โหติ. En tales ejemplos, se usa en el sentido de belleza extrema. En expresiones como «¡Excelente, venerable Gotama! ¡Excelente, venerable Gotama!», se usa en el sentido de regocijo (abbhanumodana). Sin embargo, en este caso se usa en el sentido de agotamiento. Por lo tanto, con «abhikkantāya rattiyā» se quiere decir que la noche se había agotado. อภิกฺกนฺตวณฺณาติ เอตฺถ อภิกฺกนฺตสทฺโท อภิรูเป, วณฺณสทฺโท ปน ฉวิถุติกุลวคฺคการณสณฺฐานปมาณรูปายตนาทีสุ ทิสฺสติ. ตตฺถ ‘‘สุวณฺณวณฺโณสิ ภควา’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๒.๓๙๙; สุ. นิ. ๕๕๓) ฉวิยํ. ‘‘กทา สญฺญูฬฺหา ปน เต คหปติ อิเม สมณสฺส โคตมสฺส วณฺณา’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๒.๗๗) ถุติยํ. ‘‘จตฺตาโรเม, โภ โคตม, วณฺณา’’ติ เอวมาทีสุ (ที. นิ. ๓.๑๑๕) กุลวคฺเค. ‘‘อถ เกน นุ วณฺเณน, คนฺธเถโนติ วุจฺจตี’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๒๓๔) การเณ. ‘‘มหนฺตํ หตฺถิราชวณฺณํ อภินิมฺมินิตฺวา’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๓๘) สณฺฐาเน. ‘‘ตโย ปตฺตสฺส วณฺณา’’ติ เอวมาทีสุ ปมาเณ. ‘‘วณฺโณ คนฺโธ รโส โอชา’’ติ เอวมาทีสุ รูปายตเน. โส อิธ ฉวิยํ ทฏฺฐพฺโพ. เตน อภิกฺกนฺตวณฺณาติ อภิรูปจฺฉวีติ วุตฺตํ โหติ. En «abhikkantavaṇṇā», la palabra «abhikkanta» está en el sentido de belleza extrema; por otro lado, la palabra «vaṇṇa» se observa en los sentidos de complexión cutánea (chavi), alabanza (thuti), casta o clase (kula), causa (kāraṇa), forma (saṇṭhāna), medida (pamāṇa), objeto visual (rūpāyatana), etc. Entre ellos, en frases como «El Bienaventurado es de color de oro (suvaṇṇavaṇṇo)», se usa para la complexión. En «Padre de familia, ¿cuándo se han escuchado estas alabanzas (vaṇṇā) al asceta Gotama?», para la alabanza. En «Hay estas cuatro castas (vaṇṇā), venerable Gotama», para la clase social. En «¿Por qué razón (vaṇṇena) se le llama ladrón de fragancias?», para la causa. En «Habiendo creado la forma (vaṇṇā) de un gran rey elefante», para la forma. En «Hay tres medidas (vaṇṇā) para un cuenco», para la medida. En «Color (vaṇṇo), olor, sabor y esencia nutritiva», para el objeto visual. En este contexto, debe entenderse como complexión cutánea. Por lo tanto, «abhikkantavaṇṇā» significa alguien de una complexión extremadamente bella. เกวลกปฺปนฺติ เอตฺถ เกวลสทฺโท อนวเสสเยภุยฺยอพฺยามิสฺสานติเรกทฬฺหตฺถวิสํโยคาทิอเนกตฺโถ. ตถา หิสฺส ‘‘เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริย’’นฺติ เอวมาทีสุ (ปารา. ๑) อนวเสสตา อตฺโถ. ‘‘เกวลกปฺปา จ องฺคมาคธา ปหูตํ ขาทนียํ โภชนียํ อาทาย อุปสงฺกมิสฺสนฺตี’’ติ เอวมาทีสุ (มหาว. ๔๓) เยภุยฺยตา. ‘‘เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหตี’’ติ เอวมาทีสุ (วิภ. ๒๒๕) อพฺยามิสฺสตา. ‘‘เกวลํ สทฺธามตฺตกํ นูน อยมายสฺมา’’ติ เอวมาทีสุ (มหาว. ๒๔๔) อนติเรกตา. ‘‘อายสฺมโต, ภนฺเต, อนุรุทฺธสฺส พาหิโย นาม สทฺธิวิหาริโก เกวลกปฺปํ สงฺฆเภทาย ฐิโต’’ติ เอวมาทีสุ (อ. นิ. ๔.๒๔๓) ทฬฺหตฺถตา. ‘‘เกวลี วุสิตวา อุตฺตมปุริโสติ วุจฺจตี’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๓.๕๗) วิสํโยโค. อิธ ปนสฺส อนวเสสตฺตมตฺโถ อธิปฺเปโต. En «kevalakappaṃ», la palabra «kevala» tiene múltiples significados, tales como totalidad (sin residuo), mayoría, pureza (no mezclado), sin exceso (meramente), firmeza, desapego, etc. Así, en frases como «la vida santa totalmente (kevala) perfecta y pura», su significado es totalidad. En «Casi todos (kevalakappā) los habitantes de Aṅga y Magadha, trayendo abundantes alimentos sólidos y blandos, se acercarán», significa mayoría. En «Se origina esta masa de sufrimiento puramente (kevalassa)», significa no mezclado. En «Ciertamente este venerable posee meramente (kevalaṃ) fe», significa sin exceso. En «El seguidor de nombre Bāhiya del venerable Anuruddha está firmemente (kevalakappaṃ) decidido a causar un cisma en la Sangha», significa firmeza. En «Aquel que está liberado (kevalī), que ha completado la vida santa, es llamado un hombre supremo», significa desapego. No obstante, en este contexto, se pretende el significado de totalidad (sin residuo). กปฺปสทฺโท ปนายํ อภิสทฺทหนโวหารกาลปญฺญตฺติเฉทนวิกปฺปเลสสมนฺตภาวาทิอเนกตฺโถ. ตถา หิสฺส ‘‘โอกปฺปนียเมตํ [Pg.98] โภโต โคตมสฺส, ยถา ตํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๘๗) อภิสทฺทหนมตฺโถ. ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ปญฺจหิ สมณกปฺเปหิ ผลํ ปริภุญฺชิตุ’’นฺติ เอวมาทีสุ (จูฬว. ๒๕๐) โวหาโร. ‘‘เยน สุทํ นิจฺจกปฺปํ วิหรามี’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๘๗) กาโล. ‘‘อิจฺจายสฺมา กปฺโป’’ติ เอวมาทีสุ (สุ. นิ. ๑๐๙๘; จูฬนิ. กปฺปมาณวปุจฺฉา ๑๑๗, กปฺปมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๖๑) ปญฺญตฺติ. ‘‘อลงฺกโต กปฺปิตเกสมสฺสู’’ติ เอวมาทีสุ (ชา. ๒.๒๒.๑๓๖๘) เฉทนํ. ‘‘กปฺปติ ทฺวงฺคุลกปฺโป’’ติ เอวมาทีสุ (จูฬว. ๔๔๖) วิกปฺโป. ‘‘อตฺถิ กปฺโป นิปชฺชิตุ’’นฺติ เอวมาทีสุ (อ. นิ. ๘.๘๐) เลโส. ‘‘เกวลกปฺปํ เวฬุวนํ โอภาเสตฺวา’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๙๔) สมนฺตภาโว. อิธ ปนสฺส สมนฺตภาโว อตฺโถ อธิปฺเปโต. ยโต เกวลกปฺปํ เชตวนนฺติ เอตฺถ อนวเสสํ สมนฺตโต เชตวนนฺติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. Sin embargo, el término 'kappa' tiene múltiples significados, tales como convicción, uso convencional, tiempo, designación, corte, alternativa, pretexto y totalidad, entre otros. Por ello, en pasajes como 'esto es convincente para el Honorable Gotama, tal como corresponde a un Arahant plenamente iluminado', [kappa] significa convicción. En 'prescribo, monjes, disfrutar de los frutos mediante los cinco usos permitidos para los ascetas', significa uso convencional. En 'por el cual permanezco siempre', significa tiempo. En 'así, el Venerable Kappa', significa designación. En 'adornado, con el cabello y la barba cortados', significa corte. En 'es lícito el uso de las dos pulgadas', significa alternativa. En 'hay una forma para acostarse', significa pretexto. En 'iluminando todo el Veluvana', significa totalidad. En este contexto, se pretende el significado de totalidad. Por lo tanto, en la expresión 'todo el Jetavana', debe entenderse como el Jetavana en su integridad, sin excepción, en todas sus partes. โอภาเสตฺวาติ อาภาย ผริตฺวา, จนฺทิมา วิย สูริโย วิย จ เอโกภาสํ เอกปชฺโชตํ กริตฺวาติ อตฺโถ. 'Obhāsetvā' (habiendo iluminado) significa habiéndose difundido con resplandor, creando una sola iluminación y una sola luz, tal como la luna o el sol. เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ ภุมฺมตฺเถ กรณวจนํ. ยโต ยตฺถ ภควา, ตตฺถ อุปสงฺกมีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เยน วา การเณน ภควา เทวมนุสฺเสหิ อุปสงฺกมิตพฺโพ, เตเนว การเณน อุปสงฺกมีติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เกน จ การเณน ภควา อุปสงฺกมิตพฺโพ? นานปฺปการคุณวิเสสาธิคมาธิปฺปาเยน, สาทุรสผลูปโภคาธิปฺปาเยน ทิชคเณหิ นิจฺจผลิตมหารุกฺโข วิย. อุปสงฺกมีติ จ คตาติ วุตฺตํ โหติ. อุปสงฺกมิตฺวาติ อุปสงฺกมนปริโยสานทีปนํ. อถ วา เอวํ คตา ตโต อาสนฺนตรํ ฐานํ ภควโต สมีปสงฺขาตํ คนฺตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวาติ ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ปณมิตฺวา นมสฺสิตฺวา. En la frase 'se acercó a donde estaba el Bienaventurado' (yena bhagavā tenupasaṅkamī), se utiliza el caso instrumental con el sentido del locativo. Por lo tanto, el significado en este contexto debe entenderse como: 'donde estaba el Bienaventurado, allí se acercó'. O bien, debe entenderse como: 'por la razón por la cual el Bienaventurado debe ser visitado por dioses y hombres, por esa misma razón se acercó'. ¿Y por qué razón debe ser visitado el Bienaventurado? Con el propósito de alcanzar diversas excelencias de virtudes, tal como una bandada de aves se acerca a un gran árbol que siempre da frutos con el deseo de disfrutar de sus dulces frutos. 'Se acercó' significa que fue. 'Habiéndose acercado' (upasaṅkamitvā) indica la culminación del acto de acercarse. Alternativamente, significa que habiendo ido de esa manera, llegó a un lugar más cercano, conocido como la presencia del Bienaventurado. 'Habiendo saludado al Bienaventurado' (bhagavantaṃ abhivādetvā) significa habiendo reverenciado, inclinado ante él y rendido homenaje al Bienaventurado. เอกมนฺตนฺติ ภาวนปุํสกนิทฺเทโส เอโกกาสํ เอกปสฺสนฺติ วุตฺตํ โหติ. ภุมฺมตฺเถ วา อุปโยควจนํ. อฏฺฐาสีติ นิสชฺชาทิปฏิกฺเขโป, ฐานํ กปฺเปสิ, ฐิตา อโหสีติ อตฺโถ. 'Ekamantaṃ' (a un lado) es una expresión adverbial neutra que significa 'en un solo lugar' o 'a un costado'. O bien, es el uso del caso acusativo en sentido locativo. 'Aṭṭhāsi' (permaneció de pie) implica el rechazo de otras posturas como sentarse; significa que adoptó la postura de pie, es decir, permaneció de pie. กถํ [Pg.99] ฐิตา ปน สา เอกมนฺตํ ฐิตา อหูติ? ¿Y de qué manera estaba de pie para decirse que 'permaneció de pie a un lado'? ‘‘น ปจฺฉโต น ปุรโต, นาปิ อาสนฺนทูรโต; น กจฺเฉ โนปิ ปฏิวาเต, น จาปิ โอณตุณฺณเต; อิเม โทเส วิวชฺเชตฺวา, เอกมนฺตํ ฐิตา อหู’’ติ. «Ni por detrás, ni por delante, ni tampoco demasiado cerca o demasiado lejos; ni a un costado (donde el cuerpo roce), ni donde el viento sople desde uno hacia el otro, ni en un nivel demasiado bajo o demasiado elevado. Habiendo evitado estas faltas, permaneció de pie a un lado». กสฺมา ปนายํ อฏฺฐาสิ เอว, น นิสีทีติ? ลหุํ นิวตฺติตุกามตาย. เทวตาโย หิ กญฺจิเทว อตฺถวสํ ปฏิจฺจ สุจิปุริโส วิย วจฺจฏฺฐานํ มนุสฺสโลกํ อาคจฺฉนฺติ. ปกติยา ปน ตาสํ โยชนสตโต ปภุติ มนุสฺสโลโก ทุคฺคนฺธตาย ปฏิกูโล โหติ, น เอตฺถ อภิรมนฺติ, เตน สา อาคตกิจฺจํ กตฺวา ลหุํ นิวตฺติตุกามตาย น นิสีทิ. ยสฺส จ คมนาทิอิริยาปถปริสฺสมสฺส วิโนทนตฺถํ นิสีทนฺติ, โส เทวานํ ปริสฺสโม นตฺถิ, ตสฺมาปิ น นิสีทิ. เย จ มหาสาวกา ภควนฺตํ ปริวาเรตฺวา ฐิตา, เต ปติมาเนติ, ตสฺมาปิ น นิสีทิ. อปิจ ภควติ คารเวเนว น นิสีทิ. เทวตานญฺหิ นิสีทิตุกามานํ อาสนํ นิพฺพตฺตติ, ตํ อนิจฺฉมานา นิสชฺชาย จิตฺตมฺปิ อกตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ¿Por qué razón permaneció de pie y no se sentó? Por el deseo de regresar rápidamente. Pues las deidades vienen al mundo humano por algún propósito específico, tal como un hombre limpio va a un lugar de inmundicia (letrina). Por naturaleza, el mundo humano les resulta repulsivo por su mal olor desde una distancia de cien yojanas, y no encuentran placer en él; por lo tanto, tras cumplir con el propósito de su venida, no se sentó por el deseo de regresar pronto. Además, el cansancio producido por las posturas, como caminar, por el cual los hombres se sientan para descansar, no existe para los dioses; por esa razón tampoco se sentó. También, por respeto a los grandes discípulos que estaban de pie rodeando al Bienaventurado, no se sentó. Asimismo, no se sentó por puro respeto hacia el Bienaventurado. Para las deidades que desean sentarse, surge espontáneamente un asiento; ella, no deseándolo y sin siquiera tener el pensamiento de sentarse, permaneció de pie a un lado. เอกมนฺตํ ฐิตา โข สา เทวตาติ เอวํ อิเมหิ การเณหิ เอกมนฺตํ ฐิตา โข สา เทวตา. ภควนฺตํ คาถาย อชฺฌภาสีติ ภควนฺตํ อกฺขรปทนิยมิตคนฺถิเตน วจเนน อภาสีติ อตฺโถ. กถํ? พหู เทวา มนุสฺสา จ…เป… พฺรูหิ มงฺคลมุตฺตมนฺติ. 'Aquella deidad, habiendo permanecido de pie a un lado', significa que por estas razones ella se mantuvo así. 'Se dirigió al Bienaventurado en verso' (bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi) significa que se dirigió al Bienaventurado con palabras compuestas en una estructura métrica de sílabas y versos. ¿Cómo se dirigió? Con: 'Muchos dioses y hombres... [etc.]... proclama la bendición suprema'. มงฺคลปญฺหสมุฏฺฐานกถา Relato del origen de la pregunta sobre las bendiciones ตตฺถ ยสฺมา ‘‘เอวมิจฺจาทิปาฐสฺส, อตฺถํ นานปฺปการโต. วณฺณยนฺโต สมุฏฺฐานํ, วตฺวา’’ติ มาติกา ฐปิตา, ตสฺส จ สมุฏฺฐานสฺส อยํ วตฺตพฺพตาย โอกาโส, ตสฺมา มงฺคลปญฺหสมุฏฺฐานํ ตาว วตฺวา ปจฺฉา อิเมสํ คาถาปทานมตฺถํ วณฺณยิสฺสามิ. กิญฺจ มงฺคลปญฺหสมุฏฺฐานํ? ชมฺพุทีเป กิร ตตฺถ ตตฺถ นครทฺวารสนฺถาคารสภาทีสุ มหาชโน สนฺนิปติตฺวา หิรญฺญสุวณฺณํ ทตฺวา นานปฺปการํ สีตาหรณาทิกถํ กถาเปติ, เอเกกา กถา จตุมาสจฺจเยน นิฏฺฐาติ. ตตฺถ เอกทิวสํ มงฺคลกถา สมุฏฺฐาสิ ‘‘กึ นุ โข มงฺคลํ, กึ ทิฏฺฐํ มงฺคลํ, สุตํ มงฺคลํ, มุตํ มงฺคลํ, โก มงฺคลํ ชานาตี’’ติ. En este punto, puesto que se estableció en la estructura (mātikā) que 'explicando el significado del texto que comienza con evaṃ de diversas maneras, habiendo relatado el origen', y habiendo llegado ahora el momento de hablar de dicho origen, relataré primero el origen de la pregunta sobre las bendiciones y luego explicaré el significado de los versos. ¿Cuál fue el origen de la pregunta sobre las bendiciones? Se dice que en la Isla de Jambudīpa, en diversos lugares como las puertas de las ciudades, las salas de reunión y las asambleas, la gran multitud de gente se congregaba y, pagando oro y plata, hacían que se relataran diversas historias, como el rapto de Sītā y otras; cada historia concluía después de cuatro meses. En una de esas ocasiones, surgió la charla sobre las bendiciones: '¿Qué es realmente una bendición? ¿Es bendición lo que se ve, lo que se oye o lo que se percibe por los sentidos? ¿Quién conoce la bendición?'. อถ [Pg.100] ทิฏฺฐมงฺคลิโก นาเมโก ปุริโส อาห ‘‘อหํ มงฺคลํ ชานามิ, ทิฏฺฐํ โลเก มงฺคลํ ทิฏฺฐํ นาม อภิมงฺคลสมฺมตํ รูปํ. เสยฺยถิทํ – อิเธกจฺโจ กาลสฺเสว วุฏฺฐาย จาตกสกุณํ วา ปสฺสติ, เพลุวลฏฺฐึ วา คพฺภินึ วา กุมารเก วา อลงฺกตปฏิยตฺเต ปุณฺณฆเฏ วา อลฺลโรหิตมจฺฉํ วา อาชญฺญํ วา อาชญฺญรถํ วา อุสภํ วา คาวึ วา กปิลํ วา, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ กิญฺจิ เอวรูปํ อภิมงฺคลสมฺมตํ รูปํ ปสฺสติ, อิทํ วุจฺจติ ทิฏฺฐมงฺคล’’นฺติ. ตสฺส วจนํ เอกจฺเจ อคฺคเหสุํ, เอกจฺเจ น อคฺคเหสุํ. เย น อคฺคเหสุํ, เต เตน สห วิวทึสุ. Entonces, un hombre llamado Diṭṭhamaṅgalika dijo: “Yo conozco lo que es una bendición; en el mundo, lo que se ve es una bendición”. Lo que se ve es considerado como una forma sumamente auspiciosa. Por ejemplo: en este mundo, alguien se levanta temprano por la mañana y ve un pájaro auspicioso, o una vara de madera de belu, o una mujer embarazada, o niños pequeños bien adornados y ataviados, o vasijas llenas de agua, o un pez carpa fresco, o un caballo de noble estirpe, o un carro real tirado por caballos nobles, o un buey, o una vaca, o un mono, o cualquier otro objeto de tal naturaleza que sea considerado como sumamente auspicioso. A esto se le llama bendición por lo que se ve (diṭṭhamaṅgala)”. Algunos aceptaron sus palabras, mientras que otros no. Aquellos que no las aceptaron, discutieron con él. อถ สุตมงฺคลิโก นาม เอโก ปุริโส อาห – ‘‘จกฺขุนาเมตํ, โภ, สุจิมฺปิ ปสฺสติ อสุจิมฺปิ, ตถา สุนฺทรมฺปิ, อสุนฺทรมฺปิ, มนาปมฺปิ, อมนาปมฺปิ. ยทิ เตน ทิฏฺฐํ มงฺคลํ สิยา, สพฺพมฺปิ มงฺคลํ สิยา. ตสฺมา น ทิฏฺฐํ มงฺคลํ, อปิจ โข ปน สุตํ มงฺคลํ. สุตํ นาม อภิมงฺคลสมฺมโต สทฺโท. เสยฺยถิทํ? อิเธกจฺโจ กาลสฺเสว วุฏฺฐาย วฑฺฒาติ วา วฑฺฒมานาติ วา ปุณฺณาติ วา ผุสฺสาติ วา สุมนาติ วา สิรีติ วา สิริวฑฺฒาติ วา อชฺช สุนกฺขตฺตํ สุมุหุตฺตํ สุทิวสํ สุมงฺคลนฺติ เอวรูปํ วา ยํกิญฺจิ อภิมงฺคลสมฺมตํ สทฺทํ สุณาติ, อิทํ วุจฺจติ สุตมงฺคล’’นฺติ. ตสฺสาปิ วจนํ เอกจฺเจ อคฺคเหสุํ, เอกจฺเจ น อคฺคเหสุํ. เย น อคฺคเหสุํ, เต เตน สห วิวทึสุ. Entonces, un hombre llamado Sutamaṅgalika dijo: “Amigos, con el ojo uno ve tanto lo puro como lo impuro, tanto lo bello como lo feo, tanto lo agradable como lo desagradable. Si lo que se ve fuera una bendición, entonces todo [lo visto] sería una bendición. Por lo tanto, lo que se ve no es una bendición, sino que lo oído es una bendición. Lo oído se refiere a un sonido considerado sumamente auspicioso. Por ejemplo: en este mundo, alguien se levanta temprano y escucha palabras como ‘prosperar’, ‘crecer’, ‘lleno’, ‘florecer’, ‘alegre’, ‘fortuna’, ‘crecimiento de la fortuna’, o escucha: ‘Hoy es una constelación favorable, un momento propicio, un día excelente, una bendición magnífica’, o cualquier otro sonido de tal naturaleza que sea considerado sumamente auspicioso. A esto se le llama bendición por lo que se oye (sutamaṅgala)”. Algunos aceptaron sus palabras, otros no. Aquellos que no las aceptaron, discutieron con él. อถ มุตมงฺคลิโก นาเมโก ปุริโส อาห ‘‘โสตมฺปิ หิ นาเมตํ, โภ, สาธุมฺปิ อสาธุมฺปิ มนาปมฺปิ อมนาปมฺปิ สทฺทํ สุณาติ. ยทิ เตน สุตํ มงฺคลํ สิยา, สพฺพมฺปิ มงฺคลํ สิยา. ตสฺมา น สุตํ มงฺคลํ, อปิจ โข ปน มุตํ มงฺคลํ. มุตํ นาม อภิมงฺคลสมฺมตํ คนฺธรสโผฏฺฐพฺพํ. เสยฺยถิทํ – อิเธกจฺโจ กาลสฺเสว วุฏฺฐาย ปทุมคนฺธาทิปุปฺผคนฺธํ วา ฆายติ, ผุสฺสทนฺตกฏฺฐํ วา ขาทติ, ปถวึ วา อามสติ, หริตสสฺสํ วา อลฺลโคมยํ วา กจฺฉปํ วา ติลํ วา ปุปฺผํ วา ผลํ วา อามสติ, ผุสฺสมตฺติกาย วา สมฺมา ลิมฺปติ, ผุสฺสสาฏกํ วา นิวาเสติ, ผุสฺสเวฐนํ วา ธาเรติ. ยํ วา ปนญฺญมฺปิ กิญฺจิ เอวรูปํ อภิมงฺคลสมฺมตํ คนฺธํ วา ฆายติ, รสํ วา สายติ, โผฏฺฐพฺพํ วา ผุสติ, อิทํ วุจฺจติ มุตมงฺคล’’นฺติ. ตสฺสาปิ วจนํ เอกจฺเจ อคฺคเหสุํ, เอกจฺเจ น อคฺคเหสุํ. Entonces, un hombre llamado Mutamaṅgalika dijo: “Amigos, el oído también escucha sonidos tanto buenos como malos, agradables como desagradables. Si lo que se oye fuera una bendición, entonces todo [lo oído] sería una bendición. Por lo tanto, lo que se oye no es una bendición, sino que lo percibido [por el olfato, el gusto y el tacto] es una bendición. Lo percibido se refiere a olores, sabores y sensaciones táctiles considerados sumamente auspiciosos. Por ejemplo: en este mundo, alguien se levanta temprano y huele el aroma de las flores, como el aroma del loto; o muerde un palillo de dientes de madera fragante; o toca la tierra; o toca brotes verdes, estiércol fresco de vaca, una tortuga, sésamo, flores o frutos; o se unge bien con arcilla fina; o se viste con telas suaves; o usa un turbante agradable al tacto. O bien huele cualquier otro aroma, prueba cualquier otro sabor o toca cualquier otra sensación táctil de tal naturaleza que sea considerada sumamente auspiciosa. A todo esto se le llama bendición por lo percibido (mutamaṅgala)”. Algunos aceptaron sus palabras, otros no. ตตฺถ [Pg.101] น ทิฏฺฐมงฺคลิโก สุตมุตมงฺคลิเก อสกฺขิ ญาเปตุํ, น เตสํ อญฺญตโร อิตเร ทฺเว. เตสุ จ มนุสฺเสสุ เย ทิฏฺฐมงฺคลิกสฺส วจนํ คณฺหึสุ, เต ‘‘ทิฏฺฐํเยว มงฺคล’’นฺติ คตา. เย สุตมุตมงฺคลิกานํ, เต ‘‘สุตํเยว มุตํเยว มงฺคล’’นฺติ คตา. เอวมยํ มงฺคลกถา สกลชมฺพุทีเป ปากฏา ชาตา. Entre ellos, el que sostenía la bendición por lo visto no pudo convencer a los que sostenían la bendición por lo oído y lo percibido, ni ninguno de los otros pudo convencer a los otros dos. Y entre los hombres, aquellos que aceptaron las palabras del partidario de lo visto, llegaron a la conclusión de que ‘solo lo visto es una bendición’. Aquellos que aceptaron a los partidarios de lo oído y lo percibido, llegaron a la conclusión de que ‘solo lo oído o solo lo percibido es una bendición’. Así, este debate sobre las bendiciones se hizo famoso en todo Jambudīpa. อถ สกลชมฺพุทีเป มนุสฺสา คุมฺพคุมฺพา หุตฺวา ‘‘กึ นุ โข มงฺคล’’นฺติ มงฺคลานิ จินฺตยึสุ. เตสํ มนุสฺสานํ อารกฺขเทวตา ตํ กถํ สุตฺวา ตเถว มงฺคลานิ จินฺตยึสุ. ตาสํ เทวตานํ ภุมฺมเทวตา มิตฺตา โหนฺติ, อถ ตโต สุตฺวา ภุมฺมเทวตาปิ ตเถว มงฺคลานิ จินฺตยึสุ, ตาสํ เทวตานํ อากาสฏฺฐเทวตา มิตฺตา โหนฺติ, อากาสฏฺฐเทวตานํ จตุมหาราชิกา เทวตา มิตฺตา โหนฺติ, เอเตนุปาเยน ยาว สุทสฺสีเทวตานํ อกนิฏฺฐเทวตา มิตฺตา โหนฺติ, อถ ตโต สุตฺวา อกนิฏฺฐเทวตาปิ ตเถว คุมฺพคุมฺพา หุตฺวา มงฺคลานิ จินฺตยึสุ. เอวํ ยาว ทสสหสฺสจกฺกวาเฬสุ สพฺพตฺถ มงฺคลจินฺตา อุทปาทิ. อุปฺปนฺนา จ ‘‘อิทํ มงฺคลํ อิทํ มงฺคล’’นฺติ วินิจฺฉยมานาปิ อปฺปตฺตา เอว วินิจฺฉยํ ทฺวาทส วสฺสานิ อฏฺฐาสิ. สพฺเพ มนุสฺสา จ เทวา จ พฺรหฺมาโน จ ฐเปตฺวา อริยสาวเก ทิฏฺฐสุตมุตวเสน ติธา ภินฺนา. เอโกปิ ‘‘อิทเมว มงฺคล’’นฺติ ยถาภุจฺจโต นิฏฺฐงฺคโต นาโหสิ, มงฺคลโกลาหลํ โลเก อุปฺปชฺชิ. Entonces, los hombres de todo Jambudīpa se reunieron en grupos y reflexionaron sobre las bendiciones, preguntándose: “¿Qué es realmente una bendición?”. Al oír este debate, las deidades protectoras de esos hombres reflexionaron del mismo modo sobre las bendiciones. Las deidades de la tierra (bhummadevatā) eran amigas de aquellas deidades; habiéndolo oído de ellas, las deidades de la tierra también reflexionaron sobre las bendiciones de la misma manera. Las deidades del espacio (ākāsaṭṭhadevatā) eran amigas de aquellas deidades; las deidades de los Cuatro Grandes Reyes (cātumahārājikā) eran amigas de las deidades del espacio. De esta manera, hasta las deidades de los cielos Sudassī y Akaniṭṭha se convirtieron en amigas; habiéndolo oído, las deidades de Akaniṭṭha también se reunieron en grupos y reflexionaron sobre las bendiciones. Así, la reflexión sobre las bendiciones surgió por doquier en los diez mil sistemas de mundos. Aunque se presentaban diversas opiniones diciendo ‘esta es la bendición’ o ‘aquella es la bendición’, no pudieron llegar a una conclusión, y el debate persistió durante doce años. A excepción de los nobles discípulos (ariyasāvaka), todos los hombres, deidades y deidades de Brahma quedaron divididos en tres grupos basados en las teorías de lo visto, lo oído y lo percibido. Ninguno fue capaz de llegar a una conclusión definitiva según la realidad, diciendo ‘esta es ciertamente la bendición’. Así surgió en el mundo el gran tumulto sobre las bendiciones (maṅgalakolāhala). โกลาหลํ นาม ปญฺจวิธํ กปฺปโกลาหลํ, จกฺกวตฺติโกลาหลํ, พุทฺธโกลาหลํ, มงฺคลโกลาหลํ, โมเนยฺยโกลาหลนฺติ. ตตฺถ กามาวจรเทวา มุตฺตสิรา วิกิณฺณเกสา รุทมฺมุขา อสฺสูนิ หตฺเถหิ ปุญฺฉมานา รตฺตวตฺถนิวตฺถา อติวิย วิรูปเวสธาริโน หุตฺวา ‘‘วสฺสสตสหสฺสจฺจเยน กปฺปุฏฺฐานํ โหหิติ, อยํ โลโก วินสฺสิสฺสติ, มหาสมุทฺโท สุสฺสิสฺสติ, อยญฺจ มหาปถวี สิเนรุ จ ปพฺพตราชา อุฑฺฒยฺหิสฺสติ วินสฺสิสฺสติ, ยาว พฺรหฺมโลกา โลกวินาโส ภวิสฺสติ, เมตฺตํ มาริสา ภาเวถ, กรุณํ มุทิตํ อุเปกฺขํ มาริสา ภาเวถ, มาตรํ อุปฏฺฐหถ, ปิตรํ อุปฏฺฐหถ, กุเล เชฏฺฐาปจายิโน โหถ, ชาครถ มา ปมาทตฺถา’’ติ มนุสฺสปเถ วิจริตฺวา อาโรเจนฺติ. อิทํ กปฺปโกลาหลํ นาม. Existen cinco tipos de tumultos (kolāhala): el tumulto sobre el fin del eón (kappakolāhala), el tumulto sobre el surgimiento de un monarca universal (cakkavattikolāhala), el tumulto sobre la aparición de un Buddha (buddhakolāhala), el tumulto sobre las bendiciones (maṅgalakolāhala) y el tumulto sobre el sabio (moneyyakolāhala). Entre ellos, en el tumulto sobre el fin del eón, las deidades del reino de los sentidos (kāmāvacara), con sus cabezas descubiertas de adornos, el cabello despeinado, rostros llorosos, secándose las lágrimas con las manos, vestidas con ropas rojas y con apariencias muy desfiguradas, recorren los caminos de los hombres anunciando: “Dentro de cien mil años ocurrirá el fin del eón. Este mundo será destruido; el gran océano se secará; esta gran tierra y Sineru, el rey de las montañas, arderán y serán destruidos. Hasta los mundos de Brahma habrá destrucción. ¡Oh amigos, cultiven el amor benevolente (mettā)! ¡Amigos, cultiven la compasión, la alegría empática y la ecuanimidad! ¡Cuiden de su madre y de su padre! ¡Sean respetuosos con los mayores de la familia! ¡Estén alertas y no sean negligentes!”. A esto se le llama el tumulto sobre el fin del eón. กามาวจรเทวาเยว ‘‘วสฺสสตสฺสจฺจเยน จกฺกวตฺติราชา โลเก อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ มนุสฺสปเถ วิจริตฺวา อาโรเจนฺติ. อิทํ จกฺกวตฺติโกลาหลํ นาม. สุทฺธาวาสา ปน เทวา พฺรหฺมาภรเณน อลงฺกริตฺวา พฺรหฺมเวฐนํ [Pg.102] สีเส กตฺวา ปีติโสมนสฺสชาตา พุทฺธคุณวาทิโน ‘‘วสฺสสหสฺสจฺจเยน พุทฺโธ โลเก อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ มนุสฺสปเถ วิจริตฺวา อาโรเจนฺติ. อิทํ พุทฺธโกลาหลํ นาม. สุทฺธาวาสา เอว เทวา เทวมนุสฺสานํ จิตฺตํ ญตฺวา ‘‘ทฺวาทสนฺนํ วสฺสานํ อจฺจเยน สมฺมาสมฺพุทฺโธ มงฺคลํ กเถสฺสตี’’ติ มนุสฺสปเถ วิจริตฺวา อาโรเจนฺติ. อิทํ มงฺคลโกลาหลํ นาม. สุทฺธาวาสา เอว เทวา ‘‘สตฺตนฺนํ วสฺสานํ อจฺจเยน อญฺญตโร ภิกฺขุ ภควตา สทฺธึ สมาคมฺม โมเนยฺยปฺปฏิปทํ ปุจฺฉิสฺสตี’’ติ มนุสฺสปเถ วิจริตฺวา อาโรเจนฺติ. อิทํ โมเนยฺยโกลาหลํ นาม. อิเมสุ ปญฺจสุ โกลาหเลสุ เทวมนุสฺสานํ อิทํ มงฺคลโกลาหลํ โลเก อุปฺปชฺชิ. Solo los dioses de la esfera de los sentidos (kāmāvacaradevā), tras recorrer los caminos humanos, anuncian: ‘Al cabo de cien años, surgirá en el mundo un rey que hace girar la rueda (cakkavattirājā)’. Esto se conoce como el clamor del Cakkavatti. Sin embargo, los dioses de las Moradas Puras (suddhāvāsā devā), ataviándose con los ornamentos de Brahma, colocando el turbante de Brahma sobre sus cabezas y llenos de júbilo y alegría mientras proclaman las cualidades del Buddha, anuncian recorriendo los caminos humanos: ‘Al cabo de mil años, el Buddha surgirá en el mundo’. Esto se conoce como el clamor del Buddha. Los mismos dioses de las Moradas Puras, conociendo el pensamiento de dioses y humanos, anuncian recorriendo los caminos humanos: ‘Al cabo de doce años, el Perfectamente Iluminado (Sammāsambuddho) enseñará sobre las bendiciones (maṅgala)’. Esto se conoce como el clamor de las bendiciones. Asimismo, los dioses de las Moradas Puras anuncian recorriendo los caminos humanos: ‘Al cabo de siete años, cierto monje, tras encontrarse con el Bienaventurado (Bhagavatā), preguntará sobre la práctica de la sabiduría (moneyyappaṭipadaṃ)’. Esto se conoce como el clamor de la sabiduría. Entre estos cinco tipos de clamores, este clamor de las bendiciones para dioses y humanos surgió en el mundo. อถ เทเวสุ จ มนุสฺเสสุ จ วิจินิตฺวา วิจินิตฺวา มงฺคลานิ อลภมาเนสุ ทฺวาทสนฺนํ วสฺสานํ อจฺจเยน ตาวตึสกายิกา เทวตา สงฺคมฺม สมาคมฺม เอวํ สมจินฺเตสุํ ‘‘เสยฺยถาปิ นาม ฆรสามิโก อนฺโตฆรชนานํ, คามสามิโก คามวาสีนํ, ราชา สพฺพมนุสฺสานํ, เอวเมว อยํ สกฺโก เทวานมินฺโท อมฺหากํ อคฺโค จ เสฏฺโฐ จ ยทิทํ ปุญฺเญน เตเชน อิสฺสริเยน ปญฺญาย ทฺวินฺนํ เทวโลกานํ อธิปติ, ยํนูน มยํ สกฺกํ เทวานมินฺทํ เอตมตฺถํ ปุจฺเฉยฺยามา’’ติ. ตา สกฺกสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา สกฺกํ เทวานมินฺทํ ตงฺขณานุรูปนิวาสนาภรณสสฺสิริกสรีรํ อฑฺฒเตยฺยโกฏิอจฺฉราคณปริวุตํ ปาริจฺฉตฺตกมูเล ปณฺฑุกมฺพลวราสเน นิสินฺนํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ ฐตฺวา เอตทโวจุํ ‘‘ยคฺเฆ, มาริส, ชาเนยฺยาสิ, เอตรหิ มงฺคลปญฺหา สมุฏฺฐิตา, เอเก ‘ทิฏฺฐํ มงฺคล’นฺติ วทนฺติ, เอเก ‘สุตํ มงฺคล’นฺติ, เอเก ‘มุตํ มงฺคล’นฺติ, ตตฺถ มยญฺจ อญฺเญ จ อนิฏฺฐงฺคตา, สาธุ วต โน ตฺวํ ยาถาวโต พฺยากโรหี’’ติ. เทวราชา ปกติยาปิ ปญฺญวา ‘‘อยํ มงฺคลกถา กตฺถ ปฐมํ สมุฏฺฐิตา’’ติ อาห. ‘‘มยํ, เทว, จาตุมหาราชิกานํ อสฺสุมฺหา’’ติ อาหํสุ. ตโต จาตุมหาราชิกา อากาสฏฺฐเทวตานํ, อากาสฏฺฐเทวตา ภุมฺมเทวตานํ, ภุมฺมเทวตา มนุสฺสารกฺขเทวตานํ, มนุสฺสารกฺขเทวตา ‘‘มนุสฺสโลเก สมุฏฺฐิตา’’ติ อาหํสุ. Entonces, habiendo buscado entre dioses y humanos sin encontrar las bendiciones, al cabo de doce años, las deidades del reino de los Treinta y Tres (tāvatiṃsa) se reunieron y reflexionaron juntos de esta manera: ‘Así como el dueño de una casa reflexiona por los que viven en ella, el jefe de una aldea por los aldeanos y el rey por todos sus súbditos, de la misma manera, este Sakka, el señor de los dioses, es nuestro superior y el más excelente; él es el soberano de los dos mundos celestiales por su mérito, poder, autoridad y sabiduría. Sería bueno que preguntáramos a Sakka, el señor de los dioses, sobre este asunto’. Ellas acudieron ante Sakka y, tras saludar con respeto al señor de los dioses —quien poseía un cuerpo radiante con vestiduras y ornamentos apropiados para aquel momento, rodeado por una multitud de veinticinco millones de ninfas celestiales y sentado en el noble trono de piedra Pandukambala al pie del árbol coral (pāricchattaka)— se detuvieron a un lado y dijeron: ‘¡Oh señor!, debes saber que actualmente ha surgido el dilema de las bendiciones. Algunos dicen que lo visto es bendición, otros que lo oído es bendición y otros que lo percibido es bendición. En cuanto a esto, tanto nosotros como otros dioses estamos en la incertidumbre. Por favor, explícanos esto de manera veraz’. El rey de los dioses, siendo sabio por naturaleza, preguntó: ‘¿Dónde surgió por primera vez este debate sobre las bendiciones?’. Ellas respondieron: ‘Señor, lo escuchamos de los dioses de los Cuatro Grandes Reyes (cātumahārājikā)’. A su vez, los dioses de los Cuatro Grandes Reyes lo escucharon de los dioses del espacio, los dioses del espacio de los dioses de la tierra, los dioses de la tierra de los dioses que protegen a los humanos, y estos últimos dijeron: ‘Surgió en el mundo de los humanos’. อถ เทวานมินฺโท ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ กตฺถ วสตี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘มนุสฺสโลเก เทวา’’ติ อาหํสุ. ตํ ภควนฺตํ โกจิ ปุจฺฉีติ, น โกจิ เทวาติ[Pg.103]. กินฺนุ นาม ตุมฺเห มาริสา อคฺคึ ฉฑฺเฑตฺวา ขชฺโชปนกํ อุชฺชาเลถ, เยน ตุมฺเห อนวเสสมงฺคลเทสกํ ตํ ภควนฺตํ อติกฺกมิตฺวา มํ ปุจฺฉิตพฺพํ มญฺญถ, อาคจฺฉถ มาริสา, ตํ ภควนฺตํ ปุจฺฉาม, อทฺธา สสฺสิริกํ ปญฺหเวยฺยากรณํ ลภิสฺสามาติ เอกํ เทวปุตฺตํ อาณาเปสิ ‘‘ตํ ภควนฺตํ ปุจฺฉา’’ติ. โส เทวปุตฺโต ตงฺขณานุรูเปน อลงฺกาเรน อตฺตานํ อลงฺกริตฺวา วิชฺชุริว วิชฺโชตมาโน เทวคณปริวุโต เชตวนมหาวิหารํ คนฺตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ ฐตฺวา มงฺคลปญฺหํ ปุจฺฉนฺโต คาถาย อชฺฌภาสิ ‘‘พหู เทวา มนุสฺสา จา’’ติ. Entonces, Sakka, el señor de los dioses, preguntó: ‘¿Dónde reside el Perfectamente Iluminado?’. Respondieron: ‘Reside en el mundo de los humanos, señor’. ‘¿Alguien le ha preguntado al Bienaventurado?’, preguntó. ‘Nadie le ha preguntado, señor’, respondieron. ‘¿Por qué razón, amigos, abandonan el fuego para encender una luciérnaga? ¿Por qué consideran que deben preguntarme a mí, ignorando al Bienaventurado, quien es el maestro de las bendiciones sin excepción? Vengan, amigos, preguntemos al Bienaventurado; ciertamente obtendremos una respuesta radiante al dilema’. Entonces ordenó a un hijo de los dioses (devaputta): ‘Ve y pregunta al Bienaventurado’. Aquel hijo de los dioses, habiéndose ataviado con ornamentos propios de ese momento, brillando como un relámpago y rodeado por una hueste de dioses, fue al gran monasterio de Jetavana. Tras saludar al Bienaventurado y detenerse a un lado, deseando preguntar sobre el dilema de las bendiciones, se dirigió a él con el verso: ‘Muchos dioses y humanos...’. อิทํ มงฺคลปญฺหสมุฏฺฐานํ. Este es el origen del dilema de las bendiciones. พหูเทวาติคาถาวณฺณนา Comentario al verso: ‘Muchos dioses...’ (Bahū devā...) ๒. อิทานิ คาถาปทานํ อตฺถวณฺณนา โหติ. พหูติ อนิยมิตสงฺขฺยานิทฺเทโส, เตน อเนกสตา อเนกสหสฺสา อเนกสตสหสฺสาติ วุตฺตํ โหติ. ทิพฺพนฺตีติ เทวา, ปญฺจหิ กามคุเณหิ กีฬนฺติ, อตฺตโน วา สิริยา โชเตนฺตีติ อตฺโถ. อปิจ เทวาติ ติวิธา เทวา สมฺมุติอุปปตฺติวิสุทฺธิวเสน. ยถาห – 2. Ahora comienza el comentario de las palabras del verso. ‘Muchos’ (bahū) es una indicación de un número indefinido; con esto se quiere decir muchos cientos, miles o cientos de miles. Se llaman ‘dioses’ (devā) porque brillan, juegan con los cinco placeres de los sentidos o resplandecen por su propia gloria. Además, hay tres tipos de dioses según la convención (sammuti), el nacimiento (upapatti) y la pureza (visuddhi). Como se ha dicho: ‘‘เทวาติ ตโย เทวา – สมฺมุติเทวา, อุปปตฺติเทวา, วิสุทฺธิเทวา. ตตฺถ สมฺมุติเทวา นาม ราชาโน เทวิโย ราชกุมารา. อุปปตฺติเทวา นาม จาตุมหาราชิเก เทเว อุปาทาย ตทุตฺตริเทวา. วิสุทฺธิเทวา นาม อรหนฺโต วุจฺจนฺตี’’ติ (จูฬนิ. โธตกมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๓๒, ปารายนานุคีติคาถานิทฺเทส ๑๑๙). ‘Hay tres tipos de dioses: dioses por convención, dioses por nacimiento y dioses por pureza. Allí, los dioses por convención son los reyes, las reinas y los príncipes. Los dioses por nacimiento son aquellos que comienzan desde los Cuatro Grandes Reyes hacia arriba. Los dioses por pureza son los Arahants’. เตสุ อิธ อุปปตฺติเทวา อธิปฺเปตา. มนุโน อปจฺจาติ มนุสฺสา. โปราณา ปน ภณนฺติ – มนโส อุสฺสนฺนตาย มนุสฺสา. เต ชมฺพุทีปกา, อปรโคยานกา, อุตฺตรกุรุกา, ปุพฺพวิเทหกาติ จตุพฺพิธา, อิธ ชมฺพุทีปกา อธิปฺเปตา. มงฺคลนฺติ มหนฺติ อิเมหิ สตฺตาติ มงฺคลานิ, อิทฺธึ วุทฺธิญฺจ ปาปุณนฺตีติ อตฺโถ. อจินฺตยุนฺติ จินฺเตสุํ อากงฺขมานาติ อิจฺฉมานา ปตฺถยมานา ปิหยมานา. โสตฺถานนฺติ โสตฺถิภาวํ, สพฺเพสํ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกานํ โสภนานํ สุนฺทรานํ กลฺยาณานํ ธมฺมานมตฺถิตนฺติ วุตฺตํ โหติ. พฺรูหีติ เทเสหิ ปกาเสหิ, อาจิกฺข วิวร [Pg.104] วิภช อุตฺตานีกโรหิ. มงฺคลนฺติ อิทฺธิการณํ วุทฺธิการณํ สพฺพสมฺปตฺติการณํ. อุตฺตมนฺติ วิสิฏฺฐํ ปวรํ สพฺพโลกหิตสุขาวหนฺติ อยํ คาถาย อนุปุพฺพปทวณฺณนา. Entre ellos, en este contexto se refiere a los dioses por nacimiento. Se llaman ‘humanos’ (manussā) por ser descendientes de Manu. Sin embargo, los antiguos maestros dicen que se llaman así por la elevación o prominencia de su mente. Ellos son de cuatro tipos: los de Jambudīpa, Aparagoyāna, Uttarakuru y Pubbavideha; aquí se refiere a los de Jambudīpa. ‘Bendición’ (maṅgala) significa que los seres prosperan mediante estas prácticas, es decir, alcanzan el éxito y el crecimiento. ‘Reflexionaron’ (acintayuṃ) significa que pensaron. ‘Anhelando’ (ākaṅkhamānā) significa deseando, aspirando o anhelando. ‘El bienestar’ (sotthānaṃ) se refiere al estado de seguridad, es decir, a la existencia de todas las cualidades bellas, excelentes y nobles relacionadas con los beneficios de esta vida y de las futuras. ‘Dinos’ (brūhi) significa enseña, manifiesta, declara, revela, analiza y aclara. ‘Bendición’ (maṅgala) es la causa del éxito, del crecimiento y de toda prosperidad. ‘Suprema’ (uttamaṃ) significa distinguida, excelente y portadora de bienestar y felicidad para todo el mundo. Este es el comentario palabra por palabra del verso. อยํ ปน ปิณฺฑตฺโถ – โส เทวปุตฺโต ทสสหสฺสจกฺกวาเฬสุ เทวตา มงฺคลปญฺหํ โสตุกามตาย อิมสฺมึ จกฺกวาเฬ สนฺนิปติตฺวา เอกวาลคฺคโกฏิโอกาสมตฺเต ทสปิ วีสมฺปิ ตึสมฺปิ จตฺตาลีสมฺปิ ปญฺญาสมฺปิ สฏฺฐิปิ สตฺตติปิ อสีติปิ สุขุมตฺตภาเว นิมฺมินิตฺวา สพฺพเทวมารพฺรหฺมาโน สิริยา จ เตชสา จ อธิคฺคยฺห วิโรจมานํ ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสินฺนํ ภควนฺตํ ปริวาเรตฺวา ฐิตา ทิสฺวา ตสฺมิญฺจ สมเย อนาคตานมฺปิ สกลชมฺพุทีปกานํ มนุสฺสานํ เจตสา เจโตปริวิตกฺกมญฺญาย สพฺพเทวมนุสฺสานํ วิจิกิจฺฉาสลฺลสมุทฺธรณตฺถํ อาห – Este es el significado resumido: ese hijo de un deva (devaputta), debido al deseo de las deidades de diez mil sistemas de mundos de escuchar la respuesta sobre las bendiciones (maṅgala), se reunieron en este sistema de mundos. Incluso en un espacio tan pequeño como la punta de un cabello, se situaron diez, veinte, treinta, cuarenta, cincuenta, sesenta, serenta u ochenta deidades, habiendo creado formas sutiles. Habiendo superado a todos los devas, Maras y Brahmas con su esplendor y majestad, vieron al Bienaventurado sentado en el noble asiento de Buda preparado para Él, rodeado por las deidades. En ese momento, conociendo por medio de Su mente los pensamientos de los seres humanos de todo Jambudīpa que no habían acudido, y con el fin de extraer la saeta de la duda de todos los devas y humanos, la deidad dijo: ‘‘พหู เทวา มนุสฺสา จ, มงฺคลานิ อจินฺตยุํ; อากงฺขมานา โสตฺถานํ, พฺรูหิ มงฺคลมุตฺตม’’นฺติ. “Muchos devas y humanos han reflexionado sobre las bendiciones, anhelando el bienestar. Por favor, declara cuál es la bendición suprema”. ตาสํ เทวตานํ อนุมติยา มนุสฺสานญฺจ อนุคฺคเหน มยา ปุฏฺโฐ สมาโน ยํ สพฺเพสเมว อมฺหากํ เอกนฺตหิตสุขาวหโต อุตฺตมํ มงฺคลํ, ตํ โน อนุกมฺปํ อุปาทาย พฺรูหิ ภควาติ. “Con el consentimiento de aquellas deidades y por compasión hacia los seres humanos, habiendo sido solicitado por mí, por favor, Bienaventurado, declara para nosotros, por compasión, aquella bendición que es suprema y que conduce invariablemente al bienestar y la felicidad de todos nosotros”. Este es el significado resumido. อเสวนาจาติคาถาวณฺณนา Descripción de la estrofa que comienza con ‘Asevanā ca’. ๓. เอวเมตํ เทวปุตฺตสฺส วจนํ สุตฺวา ภควา ‘‘อเสวนา จ พาลาน’’นฺติ คาถมาห. ตตฺถ อเสวนาติ อภชนา อปยิรุปาสนา. พาลานนฺติ พลนฺติ อสฺสสนฺตีติ พาลา, อสฺสสิตปสฺสสิตมตฺเตน ชีวนฺติ, น ปญฺญาชีวิเตนาติ อธิปฺปาโย. เตสํ พาลานํ. ปณฺฑิตานนฺติ ปณฺฑนฺตีติ ปณฺฑิตา, สนฺทิฏฺฐิกสมฺปรายิเกสุ อตฺเถสุ ญาณคติยา คจฺฉนฺตีติ อธิปฺปาโย. เตสํ ปณฺฑิตานํ. เสวนาติ ภชนา ปยิรุปาสนา ตํสหายตา ตํสมฺปวงฺกตา ตํสมงฺคิตา ปูชาติ สกฺการครุการมานนวนฺทนา. ปูชเนยฺยานนฺติ ปูชารหานํ. เอตํ มงฺคลมุตฺตมนฺติ ยา จ พาลานํ อเสวนา, ยา จ ปณฺฑิตานํ เสวนา, ยา จ ปูชเนยฺยานํ ปูชา, ตํ สพฺพํ สมฺปิณฺเฑตฺวา อาห ‘‘เอตํ มงฺคลมุตฺตม’’นฺติ. ยํ ตยา ปุฏฺฐํ ‘‘พฺรูหิ มงฺคลมุตฺตม’’นฺติ, เอตฺถ ตาว เอตํ มงฺคลมุตฺตมนฺติ คณฺหาหีติ วุตฺตํ โหติ. อยเมติสฺสา คาถาย ปทวณฺณนา. 3. Habiendo escuchado estas palabras del hijo de un deva, el Bienaventurado pronunció el verso: «No asociarse con los necios». En ese contexto, «no asociarse» (asevanā) significa no frecuentar ni servir a otros. Con respecto a «necios» (bālānaṃ), se les llama «necios» (bālā) porque simplemente respiran (balanti); esto significa que viven únicamente por medio de la inhalación y la exhalación, y no a través de una vida de sabiduría. Esto se refiere a tales necios. Con respecto a «sabios» (paṇḍitānaṃ), se les llama «sabios» (paṇḍitā) porque poseen discernimiento (paṇḍanti); el significado es que avanzan mediante el curso del conocimiento en los asuntos que conciernen tanto a este mundo como al venidero. Esto se refiere a tales sabios. «Asociación» (sevanā) significa frecuentar, servir, ser compañero, estar unido y en compañía de alguien. «Veneración» (pūjā) significa honor, respeto, reverencia y saludo. «Aquellos dignos de veneración» (pūjaneyyānaṃ) significa aquellos que merecen ser honrados. En cuanto a «esta es la bendición suprema» (etaṃ maṅgalamuttamaṃ), el Buda lo expresó agrupando todo: el no asociarse con los necios, el asociarse con los sabios y la veneración a quienes son dignos de ella. En relación con lo que preguntaste: «Dime, ¿cuál es la bendición suprema?», se ha dicho: «toma esto como la bendición suprema». Esta es la explicación de las palabras de este verso. อตฺถวณฺณนา [Pg.105] ปนสฺสา เอวํ เวทิตพฺพา – เอวเมตํ เทวปุตฺตสฺส วจนํ สุตฺวา ภควา ‘‘อเสวนา จ พาลาน’’นฺติ อิมํ คาถมาห. ตตฺถ ยสฺมา จตุพฺพิธา คาถา ปุจฺฉิตคาถา, อปุจฺฉิตคาถา, สานุสนฺธิกคาถา, อนนุสนฺธิกคาถาติ. ตตฺถ ‘‘ปุจฺฉามิ ตํ, โคตม, ภูริปญฺญ, กถงฺกโร สาวโก สาธุ โหตี’’ติ (สุ. นิ. ๓๗๘) จ ‘‘กถํ นุ ตฺวํ, มาริส, โอฆมตรี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑) จ เอวมาทีสุ ปุจฺฉิเตน กถิตา ปุจฺฉิตคาถา. ‘‘ยํ ปเร สุขโต อาหุ, ตทริยา อาหุ ทุกฺขโต’’ติ เอวมาทีสุ (สุ. นิ. ๗๖๗) อปุจฺฉิเตน อตฺตชฺฌาสยวเสน กถิตา อปุจฺฉิตคาถา. สพฺพาปิ พุทฺธานํ คาถา ‘‘สนิทานาหํ, ภิกฺขเว, ธมฺมํ เทเสสฺสามี’’ติ (อ. นิ. ๓.๑๒๖; กถา. ๘๐๖) วจนโต สานุสนฺธิกคาถา. อนนุสนฺธิกคาถา อิมสฺมึ สาสเน นตฺถิ. เอวเมตาสุ คาถาสุ อยํ เทวปุตฺเตน ปุจฺฉิเตน ภควตา กถิตตฺตา ปุจฺฉิตคาถา. อยญฺจ ยถา เฉโก ปุริโส กุสโล มคฺคสฺส กุสโล อมคฺคสฺส มคฺคํ ปุฏฺโฐ ปฐมํ วิชหิตพฺพํ อาจิกฺขิตฺวา ปจฺฉา คเหตพฺพํ อาจิกฺขติ ‘‘อสุกสฺมึ นาม ฐาเน ทฺเวธาปโถ โหติ, ตตฺถ วามํ มุญฺจิตฺวา ทกฺขิณํ คณฺหถา’’ติ, เอวํ เสวิตพฺพาเสวิตพฺเพสุ อเสวิตพฺพํ อาจิกฺขิตฺวา เสวิตพฺพํ อาจิกฺขติ. ภควา จ มคฺคกุสลปุริสสทิโส. ยถาห – La explicación del significado de este verso debe entenderse de la siguiente manera: habiendo escuchado estas palabras del hijo de un deva, el Bienaventurado pronunció este verso: «No asociarse con los necios». Allí, existen cuatro tipos de versos: los versos preguntados (pucchitagāthā), los versos no preguntados (apucchitagāthā), los versos con conexión (sānusandhikagāthā) y los versos sin conexión (ananusandhikagāthā). Entre ellos, se denominan «versos preguntados» a los expuestos tras una pregunta, como en: «Te pregunto, oh Gotama de vasta sabiduría, ¿qué debe hacer un discípulo para ser virtuoso?» y «¿Cómo cruzaste la inundación, señor?». Se denominan «versos no preguntados» a los expuestos espontáneamente según la propia inclinación del Buda sin haber sido preguntados, como en: «Lo que otros llaman felicidad, los Nobles lo llaman sufrimiento». Todos los versos de los Budas son «versos con conexión», debido a la declaración: «Monjes, enseñaré el Dhamma con su causa y origen». No existen «versos sin conexión» en este Dispensación (Sāsana). De este modo, entre estos tipos de versos, este verso es un «verso preguntado», ya que fue expuesto por el Bienaventurado tras la petición del hijo de un deva. Además, así como un hombre hábil y experto en el camino, cuando se le pregunta por una ruta, primero indica el camino que debe evitarse y luego el camino que debe tomarse, diciendo: «En tal lugar hay una bifurcación; allí, dejando el camino de la izquierda, toma el de la derecha», de la misma manera, entre quienes deben ser frecuentados y quienes no, el Buda primero indica a quién no se debe frecuentar y luego a quién sí. Pues el Bienaventurado es semejante a un hombre experto en el camino, como Él mismo dijo: ‘‘ปุริโส มคฺคกุสโลติ โข, ติสฺส, ตถาคตสฺเสตํ อธิวจนํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส. โส หิ กุสโล อิมสฺส โลกสฺส, กุสโล ปรสฺส โลกสฺส, กุสโล มจฺจุเธยฺยสฺส, กุสโล อมจฺจุเธยฺยสฺส, กุสโล มารเธยฺยสฺส, กุสโล อมารเธยฺยสฺสา’’ติ. «“Un hombre experto en el camino”, oh Tissa, es un epíteto del Tathāgata, el Arahat, el perfectamente Iluminado. Pues Él es experto en este mundo, experto en el otro mundo, experto en el dominio de la muerte, experto en lo que está más allá de la muerte, experto en el dominio de Māra y experto en lo que está más allá de Māra». ตสฺมา ปฐมํ อเสวิตพฺพํ อาจิกฺขนฺโต อาห – ‘‘อเสวนา จ พาลานํ, ปณฺฑิตานญฺจ เสวนา’’ติ. วิชหิตพฺพมคฺโค วิย หิ ปฐมํ พาลา น เสวิตพฺพา น ปยิรุปาสิตพฺพา, ตโต คเหตพฺพมคฺโค วิย ปณฺฑิตา เสวิตพฺพา ปยิรุปาสิตพฺพาติ. กสฺมา ปน ภควตา มงฺคลํ กเถนฺเตน ปฐมํ พาลานมเสวนา ปณฺฑิตานญฺจ เสวนา กถิตาติ? วุจฺจเต – ยสฺมา อิมํ ทิฏฺฐาทีสุ มงฺคลทิฏฺฐึ พาลเสวนาย เทวมนุสฺสา คณฺหึสุ, สา จ อมงฺคลํ, ตสฺมา เตสํ ตํ อิธโลกปรโลกตฺถภญฺชกํ อกลฺยาณมิตฺตสํสคฺคํ ครหนฺเตน อุภยโลกตฺถสาธกญฺจ กลฺยาณมิตฺตสํสคฺคํ [Pg.106] ปสํสนฺเตน ภควตา ปฐมํ พาลานมเสวนา ปณฺฑิตานญฺจ เสวนา กถิตาติ. Por lo tanto, indicando primero lo que no debe ser frecuentado, dijo: «No asociarse con los necios y asociarse con los sabios». Pues, al igual que un camino que debe evitarse, primero no se debe frecuentar ni servir a los necios; luego, al igual que un camino que debe tomarse, se debe frecuentar y servir a los sabios. ¿Pero por qué el Bienaventurado, al hablar de las bendiciones, mencionó primero el no asociarse con los necios y el asociarse con los sabios? Se responde: debido a que los devas y humanos adoptaron esta visión errónea de las bendiciones (basada en lo visto, etc.) por asociarse con los necios, y dado que eso no es una bendición, el Bienaventurado, censurando esa asociación con malos amigos (akalyāṇamitta) que destruye el bienestar en este mundo y en el próximo, y elogiando la asociación con buenos amigos (kalyāṇamitta) que produce el bienestar en ambos mundos, enseñó primero el no asociarse con los necios y el asociarse con los sabios. Esta es la respuesta. ตตฺถ พาลา นาม เย เกจิ ปาณาติปาตาทิอกุสลกมฺมปถสมนฺนาคตา สตฺตา, เต ตีหากาเรหิ ชานิตพฺพา. ยถาห ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, พาลสฺส พาลลกฺขณานี’’ติ สุตฺตํ (อ. นิ. ๓.๓; ม. นิ. ๓.๒๔๖). อปิจ ปูรณกสฺสปาทโย ฉ สตฺถาโร, เทวทตฺตโกกาลิกกฏโมทกติสฺสขณฺฑเทวิยาปุตฺตสมุทฺททตฺตจิญฺจมาณวิกาทโย อตีตกาเล จ ทีฆวิทสฺส ภาตาติ อิเม อญฺเญ จ เอวรูปา สตฺตา พาลาติ เวทิตพฺพา. En este contexto, se denominan «necios» a cualesquiera seres que posean senderos de acción insalubres, como el matar seres vivos, etc. Estos deben ser conocidos por tres características, tal como se dice en el sutta: «Monjes, estas tres son las características del necio». Además, los seis maestros como Pūraṇa Kassapa y otros; Devadatta, Kokālika, Kaṭamodaka Tissa, el hijo de la reina Khaṇḍadevi, Samuddadatta, Ciñcamāṇavikā y otros; y en el pasado, el hermano de Dīghavidu; estas personas y otros seres de tal naturaleza deben ser entendidos como «necios». เต อคฺคิปทิตฺตมิว อคารํ อตฺตนา ทุคฺคหิเตน อตฺตานญฺเจว อตฺตโน วจนการเก จ วินาเสนฺติ. ยถา ทีฆวิทสฺส ภาตา จตุพุทฺธนฺตรํ สฏฺฐิโยชนมตฺเตน อตฺตภาเวน อุตฺตาโน ปติโต มหานิรเย ปจฺจติ, ยถา จ ตสฺส ทิฏฺฐึ อภิรุจนกานิ ปญฺจ กุลสตานิ ตสฺเสว สหพฺยตํ อุปปนฺนานิ มหานิรเย ปจฺจนฺติ. วุตฺตญฺเจตํ ภควตา – Aquellos, como una casa envuelta en llamas, se destruyen a sí mismos y a quienes siguen sus palabras debido a sus propias visiones erróneas. Así como el hermano de Dīghavinaya yace boca arriba en el gran infierno durante el intervalo de cuatro Budas con un cuerpo de sesenta yojanas, y así como las quinientas familias que se complacieron en su visión nacieron en su misma compañía y arden en el gran infierno; del mismo modo, aquellas personas se destruyen a sí mismas. Y esto fue dicho por el Bienaventurado: ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, นฬาคารา วา ติณาคารา วา อคฺคิ มุตฺโต กูฏาคารานิปิ ฑหติ อุลฺลิตฺตาวลิตฺตานิ นิวาตานิ ผุสิตคฺคฬานิ ปิหิตวาตปานานิ, เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ยานิ กานิจิ ภยานิ อุปฺปชฺชนฺติ, สพฺพานิ ตานิ พาลโต อุปฺปชฺชนฺติ, โน ปณฺฑิตโต. เย เกจิ อุปทฺทวา อุปฺปชฺชนฺติ…เป… เย เกจิ อุปสคฺคา…เป… โน ปณฺฑิตโต. อิติ โข, ภิกฺขเว, สปฺปฏิภโย พาโล, อปฺปฏิภโย ปณฺฑิโต. สอุปทฺทโว พาโล, อนุปทฺทโว ปณฺฑิโต, สอุปสคฺโค พาโล, อนุปสคฺโค ปณฺฑิโต’’ติ (อ. นิ. ๓.๑). “Monjes, así como un fuego que se origina en una cabaña de cañas o de paja quema incluso mansiones de techos apuntados, revocadas por dentro y por fuera, resguardadas del viento, con los cerrojos bien echados y las ventanas cerradas; del mismo modo, monjes, cualesquiera temores que surjan, todos surgen del necio, no del sabio. Cualesquiera infortunios que surjan... cualesquiera adversidades... no surgen del sabio. Así, monjes, el necio es una fuente de temor, el sabio no lo es. El necio es una fuente de infortunio, el sabio no lo es. El necio es una fuente de adversidad, el sabio no lo es”. อปิจ ปูติมจฺฉสทิโส พาโล, ปูติมจฺฉพนฺธปตฺตปุฏสทิโส โหติ ตทุปเสวี, ฉฑฺฑนียตํ ชิคุจฺฉนียตญฺจ ปาปุณาติ วิญฺญูนํ. วุตฺตญฺเจตํ – Además, el necio es similar a un pescado podrido; quien se asocia con él es como el envoltorio de hojas que ata a dicho pescado podrido, llegando a ser despreciado y aborrecido por los sabios. Esto fue dicho: ‘‘ปูติมจฺฉํ กุสคฺเคน, โย นโร อุปนยฺหติ; กุสาปิ ปูตี วายนฺติ, เอวํ พาลูปเสวนา’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๑๘๓; ๒.๒๒.๑๒๕๗); “El hombre que envuelve un pescado podrido con hierba kusa hace que incluso la hierba huela a podredumbre; tal es la asociación con los necios”. อกิตฺติปณฺฑิโต จาปิ สกฺเกน เทวานมินฺเทน วเร ทิยฺยมาเน เอวมาห – El sabio Akitti, cuando Sakka, el rey de los dioses, le ofrecía un deseo, dijo lo siguiente: ‘‘พาลํ [Pg.107] น ปสฺเส น สุเณ, น จ พาเลน สํวเส; พาเลนลฺลาปสลฺลาปํ, น กเร น จ โรจเย. “Que no vea al necio, que no lo escuche, que no viva con el necio; que no entable conversación con el necio ni encuentre placer en él”. ‘‘กินฺนุ เต อกรํ พาโล, วท กสฺสป การณํ; เกน กสฺสป พาลสฺส, ทสฺสนํ นาภิกงฺขสิ. “¿Qué te ha hecho el necio? Dime la razón, Kassapa. ¿Por qué, Kassapa, no deseas ver al necio?”. ‘‘อนยํ นยติ ทุมฺเมโธ, อธุรายํ นิยุญฺชติ; ทุนฺนโย เสยฺยโส โหติ, สมฺมา วุตฺโต ปกุปฺปติ; วินยํ โส น ชานาติ, สาธุ ตสฺส อทสฺสน’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๓.๙๐-๙๒); “El falto de entendimiento conduce a la ruina, se aplica a lo que no debe hacerse; mal guiado, cree que es superior; cuando se le habla correctamente, se irrita. Él no conoce la disciplina; es mejor no verlo”. เอวํ ภควา สพฺพากาเรน พาลูปเสวนํ ครหนฺโต ‘‘พาลานมเสวนา มงฺคล’’นฺติ วตฺวา อิทานิ ปณฺฑิตเสวนํ ปสํสนฺโต ‘‘ปณฺฑิตานญฺจ เสวนา มงฺคล’’นฺติ อาห. ตตฺถ ปณฺฑิตา นาม เย เกจิ ปาณาติปาตาเวรมณิอาทิทสกุสลกมฺมปถสมนฺนาคตา สตฺตา, เต ตีหากาเรหิ ชานิตพฺพา. ยถาห ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, ปณฺฑิตสฺส ปณฺฑิตลกฺขณานี’’ติ (อ. นิ. ๓.๓; ม. นิ. ๓.๒๕๓) สุตฺตํ. อปิจ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธอสีติมหาสาวกา อญฺเญ จ ตถาคตสฺส สาวกา สุเนตฺตมหาโควินฺทวิธุรสรภงฺคมโหสธสุตโสมนิมิราช- อโยฆรกุมารอกิตฺติปณฺฑิตาทโย จ ปณฺฑิตาติ เวทิตพฺพา. Así, el Bienaventurado, censurando en todos los aspectos la asociación con los necios y habiendo declarado que “no asociarse con los necios es una bendición”, ahora, alabando la asociación con los sabios, dijo: “Asociarse con los sabios es una bendición”. En este contexto, se llaman “sabios” a aquellos seres que poseen los diez senderos de acción meritoria, comenzando por abstenerse de quitar la vida; estos deben ser reconocidos por tres características. Como dice el sutta: “Monjes, estas tres son las características del sabio”. Además, deben ser conocidos como sabios los Budas, los Paccekabuddhas, los ochenta grandes discípulos y otros discípulos del Tathāgata, tales como Sunetta, Mahāgovinda, Vidhura, Sarabhaṅga, Mahosadha, Sutasoma, el rey Nemi, el príncipe Ayoghara, el sabio Akitti y otros. เต ภเย วิย รกฺขา อนฺธกาเร วิย ปทีโป ขุปฺปิปาสาทิทุกฺขาภิภเว วิย อนฺนปานาทิปฺปฏิลาโภ อตฺตโน วจนกรานํ สพฺพภยุปทฺทวูปสคฺควิทฺธํสนสมตฺถา โหนฺติ. ตถา หิ ตถาคตํ อาคมฺม อสงฺขฺเยยฺยา อปริมาณา เทวมนุสฺสา อาสวกฺขยํ ปตฺตา, พฺรหฺมโลเก ปติฏฺฐิตา, เทวโลเก ปติฏฺฐิตา, สุคติโลเก อุปฺปนฺนา, สาริปุตฺตตฺเถเร จิตฺตํ ปสาเทตฺวา จตูหิ จ ปจฺจเยหิ เถรํ อุปฏฺฐหิตฺวา อสีติ กุลสหสฺสานิ สคฺเค นิพฺพตฺตานิ. ตถา มหาโมคฺคลฺลานมหากสฺสปปฺปภุตีสุ สพฺพมหาสาวเกสุ, สุเนตฺตสฺส สตฺถุโน สาวกา อปฺเปกจฺเจ พฺรหฺมโลเก อุปฺปชฺชึสุ, อปฺเปกจฺเจ ปรนิมฺมิตวสวตฺตีนํ เทวานํ สหพฺยตํ…เป… อปฺเปกจฺเจ คหปติมหาสาลานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชึสุ. วุตฺตมฺปิ เจตํ – Ellos son como una protección en el peligro, como una lámpara en la oscuridad, y como la obtención de alimento y bebida cuando uno es oprimido por el sufrimiento del hambre y la sed; son capaces de destruir todos los temores, infortunios y adversidades de quienes siguen sus palabras. Pues, gracias al Tathāgata, innumerables e infinitos seres, tanto dioses como humanos, han alcanzado la extinción de las impurezas, estableciéndose en el mundo de Brahma, en el mundo de los dioses o naciendo en mundos de felicidad. Tras haber purificado su mente hacia el venerable Sāriputta y haberle servido con los cuatro requisitos, ochenta mil familias renacieron en el cielo. Del mismo modo, sirviendo a todos los grandes discípulos como Mahāmoggallāna y Mahākassapa, y los discípulos del maestro Sunetta, algunos nacieron en el mundo de Brahma, otros alcanzaron la compañía de los dioses Paranimmitavasavatti... y otros nacieron en familias de grandes terratenientes. Y esto también fue dicho: ‘‘นตฺถิ, ภิกฺขเว, ปณฺฑิตโต ภยํ, นตฺถิ ปณฺฑิตโต อุปทฺทโว, นตฺถิ ปณฺฑิตโต อุปสคฺโค’’ติ (อ. นิ. ๓.๑). “Monjes, no hay temor a causa del sabio, no hay infortunio a causa del sabio, no hay adversidad a causa del sabio”. อปิจ [Pg.108] ตครมาลาทิคนฺธสทิโส ปณฺฑิโต, ตครมาลาทิคนฺธพนฺธปลิเวฐนปตฺตสทิโส โหติ ตทุปเสวี, ภาวนียตํ มนุญฺญตญฺจ อาปชฺชติ วิญฺญูนํ. วุตฺตมฺปิ เจตํ – Además, el sabio es semejante a la fragancia de una guirnalda de flores de tagara; quien se asocia con él es como la hoja que envuelve dicha guirnalda, llegando a ser digno de estima y agradable para los sabios. Y esto también fue dicho: ‘‘ตครญฺจ ปลาเสน, โย นโร อุปนยฺหติ; ปตฺตาปิ สุรภี วายนฺติ, เอวํ ธีรูปเสวนา’’ติ. (อิติวุ. ๗๖; ชา. ๑.๑๕.๑๘๔; ๒.๒๒.๑๒๕๘); “El hombre que envuelve la flor de tagara con una hoja de palāsa hace que incluso la hoja emita un aroma fragante; tal es la asociación con los sabios”. อกิตฺติปณฺฑิโต จาปิ สกฺเกน เทวานมินฺเทน วเร ทิยฺยมาเน เอวมาห – El sabio Akitti, cuando Sakka, el rey de los dioses, le ofrecía un deseo, dijo lo siguiente: ‘‘ธีรํ ปสฺเส สุเณ ธีรํ, ธีเรน สห สํวเส; ธีเรนลฺลาปสลฺลาปํ, ตํ กเร ตญฺจ โรจเย. “Que vea al sabio, que escuche al sabio, que viva con el sabio; que entable conversación con el sabio y solo en él encuentre placer”. ‘‘กินฺนุ เต อกรํ ธีโร, วท กสฺสป การณํ; เกน กสฺสป ธีรสฺส, ทสฺสนํ อภิกงฺขสิ. “¿Qué bien te ha hecho el sabio? Dime la razón, Kassapa. ¿Por qué, Kassapa, anhelas ver al sabio?”. ‘‘นยํ นยติ เมธาวี, อธุรายํ น ยุญฺชติ; สุนโย เสยฺยโส โหติ, สมฺมา วุตฺโต น กุปฺปติ; วินยํ โส ปชานาติ, สาธุ เตน สมาคโม’’ติ. (ชา. ๑.๑๓.๙๔-๙๖); “El inteligente conduce hacia lo correcto, no se ocupa de lo que es inapropiado; bien guiado, progresa de excelencia en excelencia. Cuando se le habla correctamente, no se irrita; él conoce la disciplina. Es provechoso el encuentro con él”. เอวํ ภควา สพฺพากาเรน ปณฺฑิตเสวนํ ปสํสนฺโต ‘‘ปณฺฑิตานํ เสวนา มงฺคล’’นฺติ วตฺวา อิทานิ ตาย พาลานํ อเสวนาย ปณฺฑิตานํ เสวนาย จ อนุปุพฺเพน ปูชเนยฺยภาวํ อุปคตานํ ปูชํ ปสํสนฺโต ‘‘ปูชา จ ปูชเนยฺยานํ มงฺคล’’นฺติ อาห. ตตฺถ ปูชเนยฺยา นาม สพฺพโทสวิรหิตตฺตา สพฺพคุณสมนฺนาคตตฺตา จ พุทฺธา ภควนฺโต, ตโต ปจฺฉา ปจฺเจกพุทฺธา, อริยสาวกา จ. เตสญฺหิ ปูชา อปฺปกาปิ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย โหติ, สุมนมาลาการมลฺลิกาทโย เจตฺถ นิทสฺสนํ. Así, el Bienaventurado, tras haber alabado en todos los aspectos la asociación con los sabios y declarado que “asociarse con los sabios es una bendición”, ahora, alabando el acto de honrar a quienes han alcanzado la condición de ser dignos de veneración —precisamente por no asociarse con los necios y por asociarse con los sabios— dijo: “Honrar a quienes son dignos de veneración es una bendición”. En este contexto, se llaman “dignos de veneración” a los Budas, los Bienaventurados, y después de ellos a los Paccekabuddhas y a los nobles discípulos, por estar libres de toda falta y poseer todas las virtudes. Pues la veneración rendida a tales seres, aunque sea pequeña, conduce al bienestar y a la felicidad por largo tiempo. El florista Sumana y otros son ejemplos de esto en este contexto. ตตฺเถกํ นิทสฺสนมตฺตํ ภณาม – ภควา หิ เอกทิวสํ ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย ราชคหํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ. อถ โข สุมนมาลากาโร รญฺโญ มาคธสฺส เสนิยสฺส พิมฺพิสารสฺส ปุปฺผานิ คเหตฺวา คจฺฉนฺโต อทฺทส ภควนฺตํ นครทฺวารมนุปฺปตฺตํ ปาสาทิกํ ปสาทนียํ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณาสีตานุพฺยญฺชนปฺปฏิมณฺฑิตํ พุทฺธสิริยา ชลนฺตํ, ทิสฺวานสฺส เอตทโหสิ ‘‘ราชา ปุปฺผานิ คเหตฺวา สตํ วา สหสฺสํ วา ทเทยฺย[Pg.109], ตญฺจ อิธโลกมตฺตเมว สุขํ ภเวยฺย, ภควโต ปน ปูชา อปฺปเมยฺยอสงฺขฺเยยฺยผลา ทีฆรตฺตํ หิตสุขาวหา โหติ, หนฺทาหํ อิเมหิ ปุปฺเผหิ ภควนฺตํ ปูเชมี’’ติ ปสนฺนจิตฺโต เอกํ ปุปฺผมุฏฺฐึ คเหตฺวา ภควโต ปฏิมุขํ ขิปิ, ปุปฺผานิ อากาเสน คนฺตฺวา ภควโต อุปริ มาลาวิตานํ หุตฺวา อฏฺฐํสุ. มาลากาโร ตมานุภาวํ ทิสฺวา ปสนฺนตรจิตฺโต ปุน เอกํ ปุปฺผมุฏฺฐึ ขิปิ, ตานิปิ คนฺตฺวา มาลากญฺจุโก หุตฺวา อฏฺฐํสุ. เอวํ อฏฺฐ ปุปฺผมุฏฺฐิโย ขิปิ, ตานิ คนฺตฺวา ปุปฺผกูฏาคารํ หุตฺวา อฏฺฐํสุ. Contemos un ejemplo al respecto: el Bienaventurado, un día por la mañana, tras vestirse y tomar su cuenco y mantos, entró en Rājagaha para pedir limosna. Entonces, Sumana el florista, que llevaba flores para el beneficio del rey Seniya Bimbisāra de Magadha, vio al Bienaventurado llegando a la puerta de la ciudad, dotado de una presencia inspiradora y serena, adornado con las treinta y dos marcas del gran hombre y las ochenta señales secundarias, resplandeciente con la gloria de un Buda. Al verlo, pensó: «El rey, al recibir las flores, podría darme cien o mil monedas, pero esa felicidad solo pertenecería a este mundo; sin embargo, la ofrenda al Bienaventurado tiene frutos incalculables e inconmensurables, y conduce al bienestar y la felicidad por mucho tiempo. ¡Bien!, ofreceré estas flores al Bienaventurado». Con el corazón lleno de fe, tomó un puñado de flores y lo lanzó hacia el Bienaventurado; las flores, elevándose por el aire, se quedaron suspendidas sobre él formando un dosel de flores. El florista, al ver tal poder milagroso, con el corazón aún más devoto, lanzó de nuevo un puñado de flores; estas se convirtieron en una red de flores que lo envolvía. Así, lanzó ocho puñados de flores, las cuales se transformaron en un pabellón de flores. ภควา อนฺโตกูฏาคาเร อโหสิ, มหาชนกาโย สนฺนิปติ. ภควา มาลาการํ ปสฺสนฺโต สิตํ ปาตฺวากาสิ. อานนฺทตฺเถโร ‘‘น พุทฺธา อเหตู อปจฺจยา สิตํ ปาตุกโรนฺตี’’ติ สิตการณํ ปุจฺฉิ. ภควา อาห ‘‘เอโส, อานนฺท, มาลากาโร อิมิสฺสา ปูชาย อานุภาเวน สตสหสฺสกปฺเป เทเวสุ จ มนุสฺเสสุ จ สํสริตฺวา ปริโยสาเน สุมนิสฺสโร นาม ปจฺเจกพุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ. วจนปริโยสาเน ธมฺมเทสนตฺถํ อิมํ คาถํ อภาสิ – El Bienaventurado se encontraba dentro del pabellón de flores y una gran multitud se congregó. Al mirar al florista, el Bienaventurado mostró una sonrisa. El venerable Ānanda, pensando: «Los Budas no muestran una sonrisa sin causa ni condición», preguntó el motivo de su sonrisa. El Bienaventurado dijo: «Ānanda, por el poder de esta ofrenda, este florista, tras transitar entre dioses y humanos durante cien mil eones, finalmente se convertirá en un Paccekabuddha llamado Sumanissara». Al terminar de hablar, para impartir la enseñanza del Dhamma, pronunció este verso: ‘‘ตญฺจ กมฺมํ กตํ สาธุ, ยํ กตฺวา นานุตปฺปติ; ยสฺส ปตีโต สุมโน, วิปากํ ปฏิเสวตี’’ติ. (ธ. ป. ๖๘); «Bien hecha está aquella acción que, tras haberla realizado, uno no se arrepiente; y cuyo fruto uno experimenta con alegría y regocijo». คาถาวสาเน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. เอวํ อปฺปกาปิ เตสํ ปูชา ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย โหตีติ เวทิตพฺพา. สา จ อามิสปูชาว, โก ปน วาโท ปฏิปตฺติปูชาย? ยโต เย กุลปุตฺตา สรณคมนสิกฺขาปทปฺปฏิคฺคหเณน อุโปสถงฺคสมาทาเนน จตุปาริสุทฺธิสีลาทีหิ จ อตฺตโน คุเณหิ ภควนฺตํ ปูเชนฺติ, โก เตสํ ปูชาผลํ วณฺณยิสฺสติ? เต หิ ตถาคตํ ปรมาย ปูชาย ปูเชนฺตีติ วุตฺตา. ยถาห – Al finalizar el verso, ochenta y cuatro mil seres alcanzaron la comprensión del Dhamma. De este modo, debe entenderse que incluso una pequeña ofrenda a tales seres dignos de honor conduce al bienestar y la felicidad por largo tiempo. Y si tal es el caso de una ofrenda material, ¿qué se puede decir de la ofrenda mediante la práctica? Cuando los hijos de buena familia honran al Bienaventurado con sus propias virtudes, mediante la aceptación de los refugios y los preceptos, la observancia de los factores del Uposatha y el cumplimiento de la moralidad de la pureza cuádruple, etc., ¿quién podrá describir el fruto de su ofrenda? Se dice que ellos honran al Tathāgata con la ofrenda suprema. Tal como Él dijo: ‘‘โย โข, อานนฺท, ภิกฺขุ วา ภิกฺขุนี วา อุปาสโก วา อุปาสิกา วา ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโน วิหรติ สามีจิปฺปฏิปนฺโน อนุธมฺมจารี, โส ตถาคตํ สกฺกโรติ ครุํ กโรติ มาเนติ ปูเชติ อปจิยติ ปรมาย ปูชายา’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๙๙). «Cualquier monje o monja, seguidor o seguidora, Ānanda, que vive practicando el Dhamma de acuerdo con el Dhamma, practicando correctamente y actuando según el Dhamma, esa persona respeta, estima, venera, honra y rinde culto al Tathāgata con la ofrenda suprema». เอเตนานุสาเรน ปจฺเจกพุทฺธอริยสาวกานมฺปิ ปูชาย หิตสุขาวหตา เวทิตพฺพา. Siguiendo este mismo principio, debe entenderse que la ofrenda a los Paccekabuddhas y a los nobles discípulos también conduce al bienestar y la felicidad. อปิจ [Pg.110] คหฏฺฐานํ กนิฏฺฐสฺส เชฏฺโฐ ภาตาปิ ภคินีปิ ปูชเนยฺยา, ปุตฺตสฺส มาตาปิตโร, กุลวธูนํ สามิกสสฺสุสสุราติ เอวเมตฺถ ปูชเนยฺยา เวทิตพฺพา. เอเตสมฺปิ หิ ปูชา กุสลธมฺมสงฺขาตตฺตา อายุอาทิวุฑฺฒิเหตุตฺตา จ มงฺคลเมว. วุตฺตญฺเหตํ – Además, para los laicos, el hermano o la hermana mayor deben ser honrados por el menor; los padres por el hijo; y los suegros por las nueras; así debe entenderse aquí quiénes son dignos de honor. El honrarlos es verdaderamente una bendición, por ser considerada una acción meritoria y por ser causa del incremento de la vida, etc. Pues así se ha dicho: ‘‘เต มตฺเตยฺยา ภวิสฺสนฺติ เปตฺเตยฺยา สามญฺญา พฺรหฺมญฺญา กุเล เชฏฺฐาปจายิโน, อิทํ กุสลํ ธมฺมํ สมาทาย วตฺติสฺสนฺติ, เต เตสํ กุสลานํ ธมฺมานํ สมาทานเหตุ อายุนาปิ วฑฺฒิสฺสนฺติ, วณฺเณนปิ วฑฺฒิสฺสนฺตี’’ติอาทิ (ที. นิ. ๓.๑๐๕). «Ellos serán respetuosos con sus madres, respetuosos con sus padres, respetuosos con los ascetas y los brahmines, y honrarán a los ancianos de la familia; habiendo adoptado este Dhamma meritorio, actuarán en consecuencia. Debido a la adopción de estas acciones meritorias, aumentarán en longevidad y también en belleza», etc. อิทานิ ยสฺมา ‘‘ยํ ยตฺถ มงฺคลํ. ววตฺถเปตฺวา ตํ ตสฺส, มงฺคลตฺตํ วิภาวเย’’ติ อิติ มาติกา นิกฺขิตฺตา, ตสฺมา อิทํ วุจฺจติ – เอวเมติสฺสา คาถาย พาลานํ อเสวนา, ปณฺฑิตานํ เสวนา, ปูชเนยฺยานญฺจ ปูชาติ ตีณิ มงฺคลานิ วุตฺตานิ. ตตฺถ พาลานํ อเสวนา พาลเสวนปจฺจยภยาทิปริตฺตาเณน อุภยโลกตฺถเหตุตฺตา, ปณฺฑิตานํ เสวนา ปูชเนยฺยานํ ปูชา จ ตาสํ ผลวิภูติวณฺณนายํ วุตฺตนเยเนว นิพฺพานสุคติเหตุตฺตา มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพา. อิโต ปรํ ตุ มาติกํ อทสฺเสตฺวา เอว ยํ ยตฺถ มงฺคลํ, ตํ ววตฺถเปตฺวา ตสฺส มงฺคลตฺตํ วิภาวยิสฺสามาติ. Ahora, puesto que se estableció el enunciado: «Dondequiera que haya una bendición, identifíquela y explique su naturaleza como tal», por lo tanto, se dice lo siguiente: en este verso se han mencionado tres bendiciones: no asociarse con los necios, asociarse con los sabios y honrar a quienes son dignos de honor. Entre ellas, debe entenderse que no asociarse con los necios es una bendición porque, al protegerse de los peligros que surgen de tal asociación, es causa de beneficio en ambos mundos; y asociarse con los sabios y honrar a los dignos de honor son bendiciones porque, según el método ya mencionado al describir la abundancia de sus frutos, son causas para alcanzar el Nibbāna y un buen renacimiento. De aquí en adelante, sin mostrar formalmente el enunciado, identificaremos la bendición que corresponda a cada pasaje y explicaremos su naturaleza como tal. นิฏฺฐิตา อเสวนา จ พาลานนฺติ อิมิสฺสา คาถาย อตฺถวณฺณนา. Aquí termina el comentario al significado del verso: «No asociarse con los necios». ปติรูปเทสวาโสจาติคาถาวณฺณนา Comentario al verso que comienza con «Vivir en una región adecuada». ๔. เอวํ ภควา ‘‘พฺรูหิ มงฺคลมุตฺตม’’นฺติ เอกํ อชฺเฌสิโตปิ อปฺปํ ยาจิโต พหุทายโก อุฬารปุริโส วิย เอกาย คาถาย ตีณิ มงฺคลานิ วตฺวา ตโต อุตฺตริปิ เทวตานํ โสตุกามตาย มงฺคลานมตฺถิตาย เยสํ เยสํ ยํ ยํ อนุกุลํ, เต เต สตฺเต ตตฺถ ตตฺถ มงฺคเล นิโยเชตุกามตาย จ ‘‘ปติรูปเทสวาโส จา’’ติอาทีหิ คาถาหิ ปุนปิ อเนกานิ มงฺคลานิ วตฺตุมารทฺโธ. ตตฺถ ปฐมคาถาย ตาว ปติรูโปติ อนุจฺฉวิโก. เทโสติ คาโมปิ นิคโมปิ นครมฺปิ ชนปโทปิ โย โกจิ สตฺตานํ นิวาโส โอกาโส. วาโสติ ตตฺถ [Pg.111] นิวาโส. ปุพฺเพติ ปุรา อตีตาสุ ชาตีสุ. กตปุญฺญตาติ อุปจิตกุสลตา. อตฺตาติ จิตฺตํ วุจฺจติ สกโล วา อตฺตภาโว, สมฺมาปณิธีติ ตสฺส อตฺตโน สมฺมา ปณิธานํ นิยุญฺชนํ, ฐปนนฺติ วุตฺตํ โหติ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. อยเมตฺถ ปทวณฺณนา. 4. De este modo, aunque se le pidió al Bienaventurado que hablara sobre una bendición suprema, como un hombre generoso y noble que da mucho cuando se le pide poco, Él declaró tres bendiciones en un solo verso. Luego, debido al deseo de las deidades por escuchar y a la existencia de más bendiciones, y deseando establecer a los diversos seres en las bendiciones que les fueran propicias, comenzó a exponer muchas más bendiciones con los versos que inician con «Vivir en una región adecuada». En el primer verso de esta serie, «adecuada» significa apropiada. «Región» es cualquier lugar de residencia para los seres, ya sea una aldea, un pueblo, una ciudad o una provincia. «Vivir» es residir allí. «En el pasado» significa anteriormente, en vidas pasadas. «Haber realizado méritos» es poseer virtudes acumuladas. «Uno mismo» se refiere a la mente o a la totalidad de la existencia individual. «La correcta dirección» significa el correcto establecimiento, aplicación o disposición de uno mismo. El resto sigue el mismo método ya explicado. Esta es la explicación de los términos en este pasaje. อตฺถวณฺณนา ปน เอวํ เวทิตพฺพา – ปติรูปเทสวาโส นาม ยตฺถ จตสฺโส ปริสา วิจรนฺติ, ทานาทีนิ ปุญฺญกิริยวตฺถูนิ วตฺตนฺติ, นวงฺคํ สตฺถุ สาสนํ ทิพฺพติ, ตตฺถ นิวาโส สตฺตานํ ปุญฺญกิริยาย ปจฺจยตฺตา มงฺคลนฺติ วุจฺจติ. สีหฬทีปปวิฏฺฐเกวฏฺฏาทโย เจตฺถ นิทสฺสนํ. La explicación del significado debe entenderse así: 'vivir en una localidad adecuada' (patirūpadesavāso) se refiere a aquel lugar donde transitan las cuatro asambleas (monjes, monjas, laicos y laicas), donde se realizan las bases de las acciones meritorias como la generosidad y otras, y donde resplandece la enseñanza de nueve partes del Maestro. Residir allí se llama una bendición (maṅgala) porque constituye una condición para que los seres realicen acciones meritorias. El ejemplo de esto son los pescadores y otros que llegaron a la isla de Sri Lanka (Sīhaḷadīpa). อปโร นโย – ปติรูปเทสวาโส นาม ภควโต โพธิมณฺฑปฺปเทโส ธมฺมจกฺกวตฺติตปฺปเทโส ทฺวาทสโยชนาย ปริสาย มชฺเฌ สพฺพติตฺถิยมตํ ภินฺทิตฺวา ยมกปาฏิหาริยทสฺสิตกณฺฑมฺพ รุกฺขมูลปฺปเทโส เทโวโรหณปฺปเทโส, โย วา ปนญฺโญปิ สาวตฺถิราชคหาทิ พุทฺธาธิวาสปฺปเทโส, ตตฺถ นิวาโส สตฺตานํ ฉอนุตฺตริยปฺปฏิลาภปจฺจยโต มงฺคลนฺติ วุจฺจติ. Otro método: 'vivir en una localidad adecuada' se refiere al lugar del Trono de la Iluminación (Bodhimaṇḍa) del Bienaventurado, al lugar donde se puso en movimiento la Rueda del Dhamma, al lugar al pie del árbol de mango Kaṇḍamba donde se mostró el Milagro Doble tras refutar las opiniones de todos los ascetas errantes en medio de una asamblea de doce yojanas, al lugar del descenso desde el mundo de los devas, o a cualquier otro lugar donde residió el Buddha, como Sāvatthī, Rājagaha y otros. Residir en tales lugares se llama una bendición porque es la causa para obtener las seis cosas insuperables (anuttariya). อปโร นโย (มหาว. ๒๕๙) – ปุรตฺถิมาย ทิสาย คชงฺคลํ นาม นิคโม, ตสฺส ปเรน มหาสาลา, ตโต ปรํ ปจฺจนฺติมา ชนปทา, โอรโต มชฺเฌ. ทกฺขิณปุรตฺถิมาย ทิสาย สลฺลวตี นาม นที, ตโต ปรํ ปจฺจนฺติมา ชนปทา, โอรโต มชฺเฌ. ทกฺขิณาย ทิสาย เสตกณฺณิกํ นาม นิคโม, ตโต ปรํ ปจฺจนฺติมา ชนปทา, โอรโต มชฺเฌ. ปจฺฉิมาย ทิสาย ถูณํ นาม พฺราหฺมณคาโม, ตโต ปรํ ปจฺจนฺติมา ชนปทา, โอรโต มชฺเฌ. อุตฺตราย ทิสาย อุสีรทฺธโช นาม ปพฺพโต, ตโต ปรํ ปจฺจนฺติมา ชนปทา, โอรโต มชฺเฌ. อยํ มชฺฌิมเทโส อายาเมน ตีณิ โยชนสตานิ, วิตฺถาเรน อฑฺฒเตยฺยานิ, ปริกฺเขเปน นว โยชนสตานิ โหนฺติ. เอโส ปติรูปเทโส นาม. Otro método: En la dirección este se encuentra el pueblo de Gajaṅgala, más allá de este se encuentran los grandes árboles Sāla, y después de eso están las provincias fronterizas; hacia el interior está la región central. En la dirección sureste está el río Sallavatī, más allá del cual están las provincias fronterizas; hacia el interior está la región central. En la dirección sur está el pueblo de Setakaṇṇika... En la dirección oeste está la aldea de brahmanes llamada Thūṇa... En la dirección norte está la montaña llamada Usīraddhaja, más allá de la cual están las provincias fronterizas; hacia el interior está la región central. Esta Región Central (Majjhimadesa) mide trescientas yojanas de largo, doscientas cincuenta de ancho y novecientas de circunferencia. Esto se conoce como la localidad adecuada. เอตฺถ จตุนฺนํ มหาทีปานํ ทฺวิสหสฺสานํ ปริตฺตทีปานญฺจ อิสฺสริยาธิปจฺจการกา จกฺกวตฺตี อุปฺปชฺชนฺติ, เอกํ อสงฺขฺเยยฺยํ กปฺปสตสหสฺสญฺจ ปารมิโย ปูเรตฺวา สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานาทโย มหาสาวกา อุปฺปชฺชนฺติ, ทฺเว อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ ปารมิโย ปูเรตฺวา ปจฺเจกพุทฺธา, จตฺตาริ อฏฺฐ โสฬส วา อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ ปารมิโย ปูเรตฺวา [Pg.112] สมฺมาสมฺพุทฺธา อุปฺปชฺชนฺติ. ตตฺถ สตฺตา จกฺกวตฺติรญฺโญ โอวาทํ คเหตฺวา ปญฺจสุ สีเลสุ ปติฏฺฐาย สคฺคปรายณา โหนฺติ. ตถา ปจฺเจกพุทฺธานํ โอวาเท ปติฏฺฐาย, สมฺมาสมฺพุทฺธานํ ปน พุทฺธสาวกานํ โอวาเท ปติฏฺฐาย สคฺคปรายณา นิพฺพานปรายณา จ โหนฺติ. ตสฺมา ตตฺถ วาโส อิมาสํ สมฺปตฺตีนํ ปจฺจยโต มงฺคลนฺติ วุจฺจติ. Aquí, en esta región, nacen los Reyes que Giran la Rueda (Cakkavatti), quienes ejercen soberanía y mando sobre los cuatro grandes continentes y las dos mil islas menores. Habiendo completado las perfecciones (pāramī) durante un eón incalculable y cien mil eones más, nacen los grandes discípulos como Sāriputta y Moggallāna. Habiendo completado las perfecciones durante dos eones incalculables y cien mil eones más, nacen los Buddhas Pacceka. O bien, habiendo completado las perfecciones durante cuatro, ocho o dieciséis eones incalculables y cien mil eones más, nacen los Buddhas Perfectamente Iluminados (Sammāsambuddha). Allí, los seres, tras recibir la instrucción del Rey Cakkavatti y establecerse en los cinco preceptos, tienen como destino los reinos celestiales. Del mismo modo, estableciéndose en la instrucción de los Buddhas Pacceka, o en la instrucción de los Buddhas Perfectamente Iluminados y de sus discípulos, tienen como destino los reinos celestiales y el Nibbāna. Por lo tanto, vivir allí se llama una bendición porque es la causa de estos logros. ปุพฺเพ กตปุญฺญตา นาม อตีตชาติยํ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธขีณาสเว อารพฺภ อุปจิตกุสลตา, สาปิ มงฺคลํ. กสฺมา? พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสมฺมุขโต ทสฺเสตฺวา พุทฺธานํ พุทฺธสาวกานํ วา สมฺมุขา สุตาย จตุปฺปทิกายปิ คาถาย ปริโยสาเน อรหตฺตํ ปาเปตีติ กตฺวา. โย จ มนุสฺโส ปุพฺเพ กตาธิกาโร อุสฺสนฺนกุสลมูโล โหติ, โส เตเนว กุสลมูเลน วิปสฺสนํ อุปฺปาเทตฺวา อาสวกฺขยํ ปาปุณาติ ยถา ราชา มหากปฺปิโน อคฺคมเหสี จ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปุพฺเพ จ กตปุญฺญตา มงฺคล’’นฺติ. 'Haber realizado méritos en el pasado' (pubbe katapuññatā) significa poseer méritos acumulados en vidas anteriores dirigidos hacia los Buddhas, los Buddhas Pacceka y los Arahants (khīṇāsava). Eso también es una bendición. ¿Por qué? Porque habiendo visto cara a cara a los Buddhas o a los Buddhas Pacceka, o habiendo escuchado de la presencia de los Buddhas o de sus discípulos incluso una estrofa de cuatro versos, al final de la misma se alcanza el estado de Arahant. Aquella persona que ha hecho aspiraciones previas en el saṃsāra y posee raíces de mérito abundantes, mediante esas mismas raíces de mérito, genera la visión interna y alcanza la extinción de las impurezas (āsavakkhaya), tal como el rey Mahākappina y su reina principal. Por eso se ha dicho: 'Haber realizado méritos en el pasado es una bendición'. อตฺตสมฺมาปณิธิ นาม อิเธกจฺโจ อตฺตานํ ทุสฺสีลํ สีเล ปติฏฺฐาเปติ, อสฺสทฺธํ สทฺธาสมฺปทาย ปติฏฺฐาเปติ, มจฺฉรึ จาคสมฺปทาย ปติฏฺฐาเปติ. อยํ วุจฺจติ ‘‘อตฺตสมฺมาปณิธี’’ติ, เอโส จ มงฺคลํ. กสฺมา? ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกเวรปฺปหานวิวิธานิสํสาธิคมเหตุโตติ. 'Dirigirse a uno mismo correctamente' (attasammāpaṇidhi) significa que en este mundo alguien se establece a sí mismo en la virtud (sīla) siendo antes inmoral, se establece en la plenitud de la fe (saddhā) siendo antes incrédulo, o se establece en la plenitud de la generosidad (cāga) siendo antes tacaño. Esto se denomina 'dirigirse a uno mismo correctamente', y es una bendición. ¿Por qué? Porque es la causa para abandonar las enemistades de esta vida y de las futuras, y para alcanzar diversos beneficios. เอวํ อิมิสฺสาปิ คาถาย ปติรูปเทสวาโส จ, ปุพฺเพ จ กตปุญฺญตา, อตฺตสมฺมาปณิธี จาติ ตีณิเยว มงฺคลานิ วุตฺตานิ. มงฺคลตฺตญฺจ เนสํ ตตฺถ ตตฺถ วิภาวิตเมวาติ. Así, en este verso también se han expuesto solamente tres bendiciones: vivir en una localidad adecuada, haber realizado méritos en el pasado y dirigirse a uno mismo correctamente. Su naturaleza como bendiciones ha sido explicada detalladamente en sus respectivos lugares. นิฏฺฐิตา ปติรูปเทสวาโส จาติ อิมิสฺสา คาถาย อตฺถวณฺณนา. Aquí concluye la explicación del significado de este verso que comienza con 'patirūpadesavāso ca'. พาหุสจฺจญฺจาติคาถาวณฺณนา Explicación del verso que comienza con 'Bāhusaccañca'. ๕. อิทานิ พาหุสจฺจญฺจาติ เอตฺถ พาหุสจฺจนฺติ พหุสฺสุตภาโว. สิปฺปนฺติ ยํ กิญฺจิ หตฺถโกสลฺลํ. วินโยติ กายวาจาจิตฺตวินยนํ. สุสิกฺขิโตติ สุฏฺฐุ สิกฺขิโต. สุภาสิตาติ สุฏฺฐุ ภาสิตา. ยาติ อนิยตนิทฺเทโส. วาจาติ คิรา พฺยปฺปโถ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. อยเมตฺถ ปทวณฺณนา. 5. Ahora, en cuanto a 'bāhusaccañca' y lo que sigue: 'Bāhusacca' significa el estado de tener un gran conocimiento. 'Sippa' es cualquier destreza manual. 'Vinaya' es la disciplina de cuerpo, palabra y mente. 'Susikkhito' significa bien aprendido. 'Subhāsitā' significa bien dicha. 'Yā' es un término que denota algo indefinido. 'Vāca' es el habla o la expresión. El resto es según el método ya mencionado. Esta es la explicación de los términos en este pasaje. อตฺถวณฺณนา [Pg.113] ปน เอวํ เวทิตพฺพา – พาหุสจฺจํ นาม ยํ ตํ ‘‘สุตธโร โหติ สุตสนฺนิจโย’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๓๙; อ. นิ. ๔.๒๒) จ ‘‘อิเธกจฺจสฺส พหุกํ สุตํ โหติ, สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณ’’นฺติ จ (อ. นิ. ๔.๖) เอวมาทินา นเยน สตฺถุสาสนธรตฺตํ วณฺณิตํ, ตํ อกุสลปฺปหานกุสลาธิคมเหตุโต อนุปุพฺเพน ปรมตฺถสจฺจสจฺฉิกิริยาเหตุโต จ มงฺคลนฺติ วุจฺจติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – La explicación del significado debe entenderse así: 'gran conocimiento' (bāhusacca) se describe como aquel que 'es un conocedor de lo escuchado y un acumulador de lo escuchado', y como 'aquel que en esta enseñanza posee un vasto conocimiento de los Suttas, Geyyas, Veyyākaraṇas', etc., siendo así un portador de la enseñanza del Maestro. Esto se llama una bendición porque es la causa para abandonar lo perjudicial (akusala) y alcanzar lo beneficioso (kusala), y por conducir gradualmente a la realización de la Verdad Suprema. En efecto, el Bienaventurado dijo: ‘‘สุตวา จ โข, ภิกฺขเว, อริยสาวโก อกุสลํ ปชหติ, กุสลํ ภาเวติ, สาวชฺชํ ปชหติ, อนวชฺชํ ภาเวติ, สุทฺธมตฺตานํ ปริหรตี’’ติ (อ. นิ. ๗.๖๗). 'Ciertamente, monjes, el noble discípulo que posee gran conocimiento abandona lo perjudicial, cultiva lo beneficioso, abandona lo censurable, cultiva lo irreprochable y se conduce a sí mismo con pureza'. อปรมฺปิ วุตฺตํ – También se ha dicho lo siguiente: ‘‘ธตานํ ธมฺมานํ อตฺถมุปปริกฺขติ, อตฺถํ อุปปริกฺขโต ธมฺมา นิชฺฌานํ ขมนฺติ, ธมฺมนิชฺฌานกฺขนฺติยา สติ ฉนฺโท ชายติ, ฉนฺทชาโต อุสฺสหติ, อุสฺสหนฺโต ตุลยติ, ตุลยนฺโต ปทหติ ปทหนฺโต กาเยน เจว ปรมตฺถสจฺจํ สจฺฉิกโรติ, ปญฺญาย จ อติวิชฺฌ ปสฺสตี’’ติ (ม. นิ. ๒.๔๓๒). «Investiga el significado de las enseñanzas retenidas; para quien investiga el significado, las enseñanzas son aceptadas tras la reflexión; cuando hay aceptación de las enseñanzas tras la reflexión, surge el deseo (de practicar); aquel en quien ha nacido el deseo, se esfuerza; al esforzarse, evalúa; al evaluar, se aplica con diligencia; al aplicarse con diligencia, realiza por sí mismo la verdad suprema con el cuerpo y la ve penetrándola con la sabiduría» (Ma. Ni. 2.432). อปิจ อคาริกพาหุสจฺจมฺปิ ยํ อนวชฺชํ, ตํ อุภยโลกหิตสุขาวหนโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพํ. Además, incluso la erudición del laico, cuando es intachable, debe conocerse como una bendición, por cuanto conduce al bienestar y la felicidad en ambos mundos. สิปฺปํ นาม อคาริกสิปฺปญฺจ อนคาริกสิปฺปญฺจ. ตตฺถ อคาริกสิปฺปํ นาม ยํ ปรูปโรธวิรหิตํ อกุสลวิวชฺชิตํ มณิการสุวณฺณการกมฺมาทิกํ, ตํ อิธโลกตฺถาวหนโต มงฺคลํ. อนคาริกสิปฺปํ นาม จีวรวิจารณสิพฺพนาทิสมณปริกฺขาราภิสงฺขรณํ, ยํ ตํ ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ยานิ ตานิ สพฺรหฺมจารีนํ อุจฺจาวจานิ กึ กรณียานิ, ตตฺถ ทกฺโข โหตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๓.๓๔๕; ๓๖๐; อ. นิ. ๑๐.๑๗) นเยน ตตฺถ ตตฺถ สํวณฺณิตํ, ยํ ‘‘นาถกโร ธมฺโม’’ติ จ วุตฺตํ, ตํ อตฺตโน จ ปเรสญฺจ อุภยโลกหิตสุขาวหนโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพํ. Por 'conocimiento técnico' (sippaṃ) se entiende tanto el arte del laico como el del monje. Entre ellos, el arte del laico es aquel que está libre de perjudicar a otros y exento de acciones perjudiciales, como el oficio de joyero, de orfebre, etc.; esto es una bendición por cuanto trae beneficio a este mundo. El arte del monje consiste en la confección y el remiendo de mantos, y la preparación de los demás requisitos monásticos; aquello que ha sido elogiado en diversos lugares según el método: «Aquí, monjes, el monje es hábil en cualquier tarea, grande o pequeña, que deba realizarse para sus compañeros de vida santa», y que también ha sido llamado «enseñanza que brinda protección», debe conocerse como una bendición, por cuanto conduce al bienestar y la felicidad en ambos mundos, tanto para uno mismo como para los demás. วินโย นาม อคาริกวินโย จ อนคาริกวินโย จ. ตตฺถ อคาริกวินโย นาม ทสอกุสลกมฺมปถวิรมณํ, โส ตตฺถ สุสิกฺขิโต อสํกิเลสาปชฺชเนน อาจารคุณววตฺถาเนน จ อุภยโลกหิตสุขาวหนโต [Pg.114] มงฺคลํ. อนคาริกวินโย นาม สตฺตาปตฺติกฺขนฺธอนาปชฺชนํ, โสปิ วุตฺตนเยเนว สุสิกฺขิโต, จตุปาริสุทฺธิสีลํ วา อนคาริกวินโย, โส ยถา ตตฺถ ปติฏฺฐาย อรหตฺตํ ปาปุณาติ, เอวํ สิกฺขเนน สุสิกฺขิโต โลกิยโลกุตฺตรสุขาธิคมเหตุโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺโพ. La 'disciplina' (vinayo) es de dos tipos: la disciplina del laico y la disciplina del monje. En este contexto, la disciplina del laico es la abstención de los diez senderos de acciones perjudiciales; aquel que está bien entrenado en ella es una bendición por cuanto evita la impureza y establece la virtud en la conducta, trayendo bienestar y felicidad en ambos mundos. La disciplina del monje consiste en no incurrir en los siete grupos de ofensas; aquel que, según el método ya mencionado, está bien entrenado en ella —o bien la disciplina del monje es la moralidad de la pureza cuádruple—, y que al establecerse en dicha disciplina alcanza el estado de Arahant, debe ser conocido como una bendición por ser la causa para el logro de la felicidad tanto mundana como supramundana gracias a su buen entrenamiento. สุภาสิตา วาจา นาม มุสาวาทาทิโทสวิรหิตา. ยถาห ‘‘จตูหิ, ภิกฺขเว, องฺเคหิ สมนฺนาคโต วาจา สุภาสิตา โหตี’’ติ (สุ. นิ. สุภาสิตสุตฺตํ). อสมฺผปฺปลาปา วาจา เอว วา สุภาสิตา. ยถาห – El 'habla bien expresada' consiste en palabras libres de faltas como la mentira y otras similares. Como se ha dicho: «Monjes, el habla que posee cuatro factores es bien expresada» (Su. Ni. Subhāsitasutta). Solo el habla libre de charla frívola es bien expresada. Como se ha dicho: ‘‘สุภาสิตํ อุตฺตมมาหุ สนฺโต,ธมฺมํ ภเณ นาธมฺมํ ตํ ทุติยํ; ปิยํ ภเณ นาปฺปิยํ ตํ ตติยํ,สจฺจํ ภเณ นาลิกํ ตํ จตุตฺถ’’นฺติ. (สุ. นิ. ๔๕๒); «Los sabios dicen que el habla bien expresada es la suprema. Que uno diga lo que es Dhamma y no lo que no es Dhamma: esa es la segunda. Que uno diga lo que es agradable y no lo que es desagradable: esa es la tercera. Que uno diga lo que es verdad y no lo que es falso: esa es la cuarta» (Su. Ni. 452). อยมฺปิ อุภยโลกหิตสุขาวหนโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพา. ยสฺมา จ อยํ วินยปริยาปนฺนา เอว, ตสฺมา วินยคฺคหเณน เอตํ อสงฺคณฺหิตฺวา วินโย สงฺคเหตพฺโพ. อถ วา กึ อิมินา ปริสฺสเมน ปเรสํ ธมฺมเทสนาทิวาจา อิธ สุภาสิตา วาจาติ เวทิตพฺพา. สา หิ ยถา ปติรูปเทสวาโส, เอวํ สตฺตานํ อุภยโลกหิตสุขนิพฺพานาธิคมปจฺจยโต มงฺคลนฺติ วุจฺจติ. อาห จ – Esto también debe conocerse como una bendición por conducir al bienestar y la felicidad en ambos mundos. Y dado que esto está incluido dentro de la disciplina, no debería contarse por separado si ya se ha mencionado la disciplina; sin embargo, se incluye aquí para destacar el beneficio. O bien, para evitar tal esfuerzo de análisis, debe entenderse aquí como 'habla bien expresada' a la enseñanza del Dhamma a otros y palabras similares. Pues así como vivir en una localidad adecuada es una bendición, de la misma manera esta es llamada bendición por ser una condición para que los seres logren el bienestar, la felicidad y el Nirvana en ambos mundos. Se ha dicho: ‘‘ยํ พุทฺโธ ภาสติ วาจํ, เขมํ นิพฺพานปตฺติยา; ทุกฺขสฺสนฺตกิริยาย, สา เว วาจานมุตฺตมา’’ติ. (สุ. นิ. ๔๕๖); «Ciertamente, la palabra que el Buddha pronuncia para alcanzar la seguridad del Nirvana y para poner fin al sufrimiento, esa es la suprema entre todas las palabras» (Su. Ni. 456). เอวํ อิมิสฺสา คาถาย พาหุสจฺจํ, สิปฺปํ, วินโย สุสิกฺขิโต, สุภาสิตา วาจาติ จตฺตาริ มงฺคลานิ วุตฺตานิ. มงฺคลตฺตญฺจ เนสํ ตตฺถ ตตฺถ วิภาวิตเมวาติ. De esta manera, en este verso se han expuesto cuatro bendiciones: la erudición, el conocimiento técnico, la disciplina bien entrenada y el habla bien expresada. El carácter de bendición de estos términos ha sido debidamente explicado en sus respectivos lugares. นิฏฺฐิตา พาหุสจฺจญฺจาติ อิมิสฺสา คาถาย อตฺถวณฺณนา. Aquí termina la explicación del significado del verso que comienza con 'Bāhussaccañca'. มาตาปิตุอุปฏฺฐานนฺติคาถาวณฺณนา Explicación del verso sobre el sustento de la madre y el padre. ๖. อิทานิ [Pg.115] มาตาปิตุอุปฏฺฐานนฺติ เอตฺถ มาตุ จ ปิตุ จาติ มาตาปิตุ. อุปฏฺฐานนฺติ อุปฏฺฐหนํ. ปุตฺตานญฺจ ทารานญฺจาติ ปุตฺตทารสฺส สงฺคณฺหนํ สงฺคโห. น อากุลา อนากุลา. กมฺมานิ เอว กมฺมนฺตา. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ อยํ ปทวณฺณนา. 6. Ahora, respecto a 'mātāpituupaṭṭhānaṃ': 'mātāpitu' se refiere a la madre y al padre. 'Upaṭṭhānaṃ' significa el acto de servirlos y cuidarlos. 'Puttadārassa saṅgaho' es el apoyo y la asistencia a los hijos y a la esposa. 'Anākulā' significa no perturbados o libres de confusión. 'Kammantā' se refiere a las ocupaciones o acciones mismas. El resto es conforme al método ya explicado. Esta es la explicación de los términos. อตฺถวณฺณนา ปน เอวํ เวทิตพฺพา – มาตา นาม ชนิกา วุจฺจติ, ตถา ปิตา. อุปฏฺฐานํ นาม ปาทโธวนสมฺพาหนุจฺฉาทนนฺหาปเนหิ จตุปจฺจยสมฺปทาเนน จ อุปการกรณํ. ตตฺถ ยสฺมา มาตาปิตโร พหูปการา ปุตฺตานํ อตฺถกามา อนุกมฺปกา, เย ปุตฺตเก พหิ กีฬิตฺวา ปํสุมกฺขิตสรีรเก อาคเต ทิสฺวา ปํสุํ ปุญฺฉิตฺวา มตฺถกํ อุปสิงฺฆายนฺตา ปริจุมฺพนฺตา จ สิเนหํ อุปฺปาเทนฺติ, วสฺสสตมฺปิ มาตาปิตโร สีเสน ปริหรนฺตา ปุตฺตา เตสํ ปติการํ กาตุํ อสมตฺถา. ยสฺมา จ เต อาปาทกา โปสกา อิมสฺส โลกสฺส ทสฺเสตาโร, พฺรหฺมสมฺมตา ปุพฺพาจริยสมฺมตา, ตสฺมา เตสํ อุปฏฺฐานํ อิธ ปสํสํ, เปจฺจ สคฺคสุขญฺจ อาวหติ. เตน มงฺคลนฺติ วุจฺจติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – La explicación del significado, por su parte, debe conocerse así: se llama 'madre' a la progenitora, e igualmente 'padre' al progenitor. 'Servicio' (upaṭṭhānaṃ) significa brindar asistencia lavándoles los pies, dándoles masajes, ungiéndolos, bañándolos y proporcionándoles los cuatro requisitos. En esto, dado que la madre y el padre son de gran ayuda para los hijos, desean su bienestar y son compasivos —pues cuando ven a sus hijos pequeños regresar de jugar afuera con el cuerpo cubierto de polvo, les limpian el polvo, les besan la cabeza y sienten un profundo afecto—, los hijos no son capaces de devolverles el favor plenamente ni siquiera cargando a sus padres sobre sus cabezas durante cien años. Puesto que ellos son quienes los crían, los alimentan y les muestran este mundo, y son considerados como Brahmas y como los primeros maestros, por lo tanto, el servicio a ellos trae alabanza en esta vida y la felicidad del cielo en la vida futura. Por ello, se denomina bendición. Así fue dicho por el Sublime: ‘‘พฺรหฺมาติ มาตาปิตโร, ปุพฺพาจริยาติ วุจฺจเร; อาหุเนยฺยา จ ปุตฺตานํ, ปชาย อนุกมฺปกา. «Se dice que la madre y el padre son los Brahmas, se dice que son los primeros maestros; son dignos de ofrendas de sus hijos, pues son compasivos con su descendencia». ‘‘ตสฺมา หิ เน นมสฺเสยฺย, สกฺกเรยฺย จ ปณฺฑิโต; อนฺเนน อถ ปาเนน, วตฺเถน สยเนน จ; อุจฺฉาทเนน นฺหาปเนน, ปาทานํ โธวเนน จ. «Por lo tanto, el sabio debe reverenciarlos y honrarlos con comida y bebida, con ropa y lecho, ungiéndolos, bañándolos y lavándoles los pies». ‘‘ตาย นํ ปาริจริยาย, มาตาปิตูสุ ปณฺฑิตา; อิเธว นํ ปสํสนฺติ, เปจฺจ สคฺเค ปโมทตี’’ติ. (อิติวุ. ๑๐๖; ชา. ๒.๒๐.๑๘๑-๑๘๓); «Por tal servicio a la madre y al padre, los sabios le alaban en esta misma vida, y tras la muerte, se regocija en el cielo» (Itivu. 106; Jā. 2.20.181-183). อปโร นโย – อุปฏฺฐานํ นาม ภรณกิจฺจกรณกุลวํสฏฺฐปนาทิปญฺจวิธํ, ตํ ปาปนิวารณาทิปญฺจวิธทิฏฺฐธมฺมิกหิตสุขเหตุโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพํ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – Otro método: el 'servicio' consta de cinco deberes, como el deber de alimentarlos, realizar sus tareas, mantener el linaje familiar, etc. Esto debe conocerse como una bendición por ser la causa del bienestar y la felicidad en la vida presente, al evitar el mal y cumplir con otras virtudes. Así fue dicho por el Sublime (en el Sigālovāda Sutta): ‘‘‘ปญฺจหิ โข, คหปติปุตฺต, ฐาเนหิ ปุตฺเตน ปุรตฺถิมา ทิสา มาตาปิตโร ปจฺจุปฏฺฐาตพฺพา ภโต เน ภริสฺสามิ, กิจฺจํ เนสํ กริสฺสามิ[Pg.116], กุลวํสํ ฐเปสฺสามิ, ทายชฺชํ ปฏิปชฺชิสฺสามิ, อถ วา ปน เปตานํ กาลกตานํ ทกฺขิณํ อนุปฺปทสฺสามี’ติ. อิเมหิ โข, คหปติปุตฺต, ปญฺจหิ ฐาเนหิ ปุตฺเตน ปุรตฺถิมา ทิสา มาตาปิตโร ปจฺจุปฏฺฐิตา ปญฺจหิ ฐาเนหิ ปุตฺตํ อนุกมฺปนฺติ, ปาปา นิวาเรนฺติ, กลฺยาเณ นิเวเสนฺติ, สิปฺปํ สิกฺขาเปนฺติ, ปติรูเปน ทาเรน สํโยเชนฺติ, สมเย ทายชฺชํ นิยฺยาเทนฺตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๒๖๗). «Hijo de un jefe de familia, por cinco medios el hijo debe servir a su madre y a su padre como la dirección oriental: “Habiendo sido mantenido por ellos, yo los mantendré; cumpliré con sus deberes; mantendré el linaje familiar; actuaré de manera que sea digno de mi herencia; y cuando hayan fallecido, ofreceré donaciones en su nombre”. Hijo de un jefe de familia, cuando el hijo sirve a su madre y a su padre como la dirección oriental mediante estos cinco medios, los padres le muestran compasión de cinco formas: lo alejan del mal, lo establecen en el bien, lo instruyen en las artes y ciencias, le proporcionan una pareja adecuada y, en el momento oportuno, le entregan su herencia» (Digha Nikaya 3.267). อปิจ โย มาตาปิตโร ตีสุ วตฺถูสุ ปสาทุปฺปาทเนน, สีลสมาทาปเนน, ปพฺพชฺชาย วา อุปฏฺฐหติ, อยํ มาตาปิตุอุปฏฺฐากานํ อคฺโค. ตสฺส ตํ มาตาปิตุอุปฏฺฐานํ มาตาปิตูหิ กตสฺส อุปการสฺส ปจฺจุปการภูตํ อเนเกสํ ทิฏฺฐธมฺมิกานํ สมฺปรายิกานญฺจ อตฺถานํ ปทฏฺฐานโต มงฺคลนฺติ วุจฺจติ. Además, aquel que sirve a sus padres estableciéndolos en la fe en las Tres Joyas, animándolos a observar los preceptos o facilitando su ordenación, es considerado el supremo entre quienes sirven a sus padres. Tal servicio a los padres es un acto de gratitud por los beneficios recibidos de ellos y, al ser la causa inmediata de bienestar tanto en esta vida presente como en las futuras, se denomina una bendición suprema. ปุตฺตทารสฺสาติ เอตฺถ อตฺตโต ชาตา ปุตฺตาปิ ธีตโรปิ ปุตฺตาอิจฺเจว สงฺขฺยํ คจฺฉนฺติ. ทาราติ วีสติยา ภริยานํ ยา กาจิ ภริยา. ปุตฺตา จ ทารา จ ปุตฺตทารํ, ตสฺส ปุตฺตทารสฺส. สงฺคโหติ สมฺมานนาทีหิ อุปการกรณํ. ตํ สุสํวิหิตกมฺมนฺตตาทิทิฏฺฐธมฺมิกหิตสุขเหตุโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพํ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘ปจฺฉิมา ทิสา ปุตฺตทารา เวทิตพฺพา’’ติ เอตฺถ อุทฺทิฏฺฐํ ปุตฺตทารํ ภริยาสทฺเทน สงฺคณฺหิตฺวา ‘‘ปญฺจหิ โข, คหปติปุตฺต, ฐาเนหิ สามิเกน ปจฺฉิมา ทิสา ภริยา ปจฺจุปฏฺฐาตพฺพา สมฺมานนาย, อนวมานนาย, อนติ จริยาย, อิสฺสริยโวสฺสคฺเคน, อลงฺการานุปฺปทาเนน. อิเมหิ โข, คหปติปุตฺต, ปญฺจหิ ฐาเนหิ สามิเกน ปจฺฉิมา ทิสา ภริยา ปจฺจุปฏฺฐิตา ปญฺจหิ ฐาเนหิ สามิกํ อนุกมฺปติ, สุสํวิหิตกมฺมนฺตา จ โหติ, สงฺคหิตปริชนา จ, อนติจารินี จ, สมฺภตญฺจ อนุรกฺขติ ทกฺขา จ โหติ อนลสา สพฺพกิจฺเจสู’’ติ (ที. นิ. ๓.๒๖๙). En la expresión «hijos y esposa» (puttadāra), tanto los hijos como las hijas nacidos de uno mismo se incluyen en el término «hijos». «Esposa» se refiere a cualquier mujer entre las veinte clases de esposas. «Hijos y esposa» es el compuesto, y el término «sustento» (saṅgaho) significa brindarles apoyo mediante el respeto y otras atenciones. Esto debe entenderse como una bendición, ya que es la causa del bienestar y la felicidad en la vida presente gracias a una gestión adecuada de los asuntos domésticos. Así fue dicho por el Bienaventurado: «La dirección occidental debe conocerse como los hijos y la esposa». Identificando aquí a los hijos y la esposa bajo el término «esposa», se dice: «Hijo de un jefe de familia, por cinco medios el esposo debe servir a su esposa como la dirección occidental: tratándola con honor, no despreciándola, siéndole fiel, otorgándole autoridad en el hogar y proveyéndola de ornamentos. Cuando el esposo sirve a su esposa mediante estos cinco medios, ella le muestra compasión de cinco formas: organiza bien sus tareas, es hospitalaria con el séquito y los allegados, le es fiel, protege la riqueza acumulada y es hábil y diligente en todos sus deberes» (Digha Nikaya 3.269). อยํ วา อปโร นโย – สงฺคโหติ ธมฺมิกาหิ ทานปิยวาจาตฺถจริยาหิ สงฺคณฺหนํ. เสยฺยถิทํ – อุโปสถทิวเสสุ ปริพฺพยทานํ, นกฺขตฺตทิวเสสุ นกฺขตฺตทสฺสาปนํ, มงฺคลทิวเสสุ มงฺคลกรณํ, ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิเกสุ อตฺเถสุ โอวาทานุสาสนนฺติ. ตํ วุตฺตนเยเนว ทิฏฺฐธมฺมิกหิตเหตุโต สมฺปรายิกหิตเหตุโต เทวตาหิปิ นมสฺสนียภาวเหตุโต จ มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพํ. ยถาห สกฺโก เทวานมินฺโท – O bien, según otro método, el «sustento» es el apoyo brindado mediante las acciones dhármicas: la generosidad, las palabras amables y la conducta beneficiosa. Esto incluye: dar provisiones en los días de Uposatha, permitirles disfrutar de festivales en días festivos, realizar ceremonias auspiciosas y ofrecer consejos e instrucciones sobre asuntos que conciernen tanto a esta vida como a la futura. Por el método ya mencionado, esto debe entenderse como una bendición por ser causa de bienestar en este mundo y en el otro, y por ser una cualidad por la cual incluso las deidades rinden homenaje. Como dijo Sakka, el señor de los devas: ‘‘เย [Pg.117] คหฏฺฐา ปุญฺญกรา, สีลวนฺโต อุปาสกา; ธมฺเมน ทารํ โปเสนฺติ, เต นมสฺสามิ มาตลี’’ติ. (สํ.นิ.๑.๑.๒๖๔); «A los laicos que realizan méritos, que poseen virtud y son seguidores devotos (upāsakas), y que mantienen a su esposa de manera justa (dhammena), a ellos, oh Mātali, yo les rindo homenaje». อนากุลา กมฺมนฺตา นาม กาลญฺญุตาย ปติรูปการิตาย อนลสตาย อุฏฺฐานวีริยสมฺปทาย, อพฺยสนียตาย จ กาลาติกฺกมนอปฺปติรูปกรณสิถิลกรณาทิอากุลภาววิรหิตา กสิโครกฺขวาณิชฺชาทโย กมฺมนฺตา. เอเต อตฺตโน วา ปุตฺตทารสฺส วา ทาสกมฺมกรานํ วา พฺยตฺตตาย เอวํ ปโยชิตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม ธนธญฺญวุทฺธิปฏิลาภเหตุโต มงฺคลนฺติ วุจฺจนฺติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – Las «ocupaciones pacíficas» (anākulā kammantā) son aquellas labores, como la agricultura, la ganadería o el comercio, que se realizan con conocimiento del tiempo oportuno, de manera adecuada, sin pereza, con energía diligente y sin negligencia; es decir, libres de desorden como el retraso, el procedimiento incorrecto o la ejecución descuidada. Cuando tales tareas son emprendidas con pericia por uno mismo, por los hijos, por la esposa o por los trabajadores, se denominan bendiciones en esta misma vida por ser la causa del incremento y la obtención de riquezas y granos. Así fue dicho por el Bienaventurado: ‘‘ปติรูปการี ธุรวา, อุฏฺฐาตา วินฺทเต ธน’’นฺติ จ (สุ. นิ. ๑๘๕; สํ. นิ. ๑.๒๔๖). «Aquel que actúa adecuadamente, que es perseverante y diligente, obtiene riqueza». ‘‘น ทิวา โสปฺปสีเลน, รตฺติมุฏฺฐานเทสฺสินา; นิจฺจํ มตฺเตน โสณฺเฑน, สกฺกา อาวสิตุํ ฆรํ. «Aquel que acostumbra a dormir de día y detesta levantarse de noche, que está siempre ebrio y es negligente, no es capaz de mantener un hogar». ‘‘อติสีตํ อติอุณฺหํ, อติสายมิทํ อหุ; อิติ วิสฺสฏฺฐกมฺมนฺเต, อตฺถา อจฺเจนฺติ มาณเว. «“Hace demasiado frío, hace demasiado calor, ya es demasiado tarde”; diciendo esto y abandonando sus labores, los beneficios pasan de largo para el joven». ‘‘โยธ สีตญฺจ อุณฺหญฺจ, ติณา ภิยฺโย น มญฺญติ; กรํ ปุริสกิจฺจานิ, โส สุขํ น วิหายตี’’ติ. (ที. นิ. ๓.๒๕๓); «Pero aquel que no valora el frío ni el calor más que una brizna de hierba, y cumple con sus deberes de hombre, no se ve privado de la felicidad». ‘‘โภเค สํหรมานสฺส, ภมรสฺเสว อิรียโต; โภคา สนฺนิจยํ ยนฺติ, วมฺมิโกวูปจียตี’’ติ. จ เอวมาทิ (ที. นิ. ๓.๒๖๕); «Para aquel que acumula riquezas actuando como una abeja que recolecta néctar, sus bienes se incrementan; sus riquezas se amontonan como un nido de hormigas». Estas y otras enseñanzas fueron declaradas. เอวํ อิมิสฺสา คาถาย มาตุอุปฏฺฐานํ, ปิตุอุปฏฺฐานํ, ปุตฺตทารสฺส สงฺคโห, อนากุลา จ กมฺมนฺตาติ จตฺตาริ มงฺคลานิ วุตฺตานิ, ปุตฺตทารสฺส สงฺคหํ วา ทฺวิธา กตฺวา ปญฺจ, มาตาปิตุอุปฏฺฐานํ วา เอกเมว กตฺวา ตีณิ. มงฺคลตฺตญฺจ เนสํ ตตฺถ ตตฺถ วิภาวิตเมวาติ. De este modo, en este verso se exponen cuatro bendiciones: el servicio a la madre, el servicio al padre, el sustento de la esposa e hijos y las ocupaciones pacíficas. O bien, dividiendo el sustento de hijos y esposa en dos, se cuentan cinco bendiciones; o bien, uniendo el servicio a la madre y al padre en uno solo, se cuentan tres. Su naturaleza como bendiciones ha sido explicada detalladamente en sus contextos respectivos. นิฏฺฐิตา มาตาปิตุอุปฏฺฐานนฺติ อิมิสฺสา คาถาย อตฺถวณฺณนา. Aquí termina la explicación del significado del verso que comienza con «Mātāpitu-upaṭṭhānaṃ». ทานญฺจาติคาถาวณฺณนา Comentario al verso que comienza con «Dānañca». ๗. อิทานิ ทานญฺจาติ เอตฺถ ทียเต อิมินาติ ทานํ, อตฺตโน สนฺตกํ ปรสฺส ปฏิปาทียตีติ วุตฺตํ โหติ. ธมฺมสฺส จริยา, ธมฺมา วา อนเปตา จริยา [Pg.118] ธมฺมจริยา. ญายนฺเต ‘‘อมฺหากํ อิเม’’ติ ญาตกา. น อวชฺชานิ อนวชฺชานิ, อนินฺทิตานิ อครหิตานีติ วุตฺตํ โหติ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ อยํ ปทวณฺณนา. 7. Ahora, respecto a «Dānañca» (y la generosidad): se denomina «dāna» a aquello que se entrega mediante este acto; el significado es que uno otorga sus propias pertenencias a otros. «Dhammacariyā» es la práctica del Dhamma, o una conducta que no se aparta del Dhamma. Se llaman «ñātakā» (parientes) a aquellos de quienes se sabe que «estos son nuestros». «Anavajjāni» (sin tacha) significa actos que no son censurables, es decir, que son irreprochables tanto en privado como en público. El resto se entiende según el método ya explicado. Esta es la aclaración de los términos. อตฺถวณฺณนา ปน เอวํ เวทิตพฺพา – ทานํ นาม ปรํ อุทฺทิสฺส สุพุทฺธิปุพฺพิกา อนฺนาทิทสทานวตฺถุปริจฺจาคเจตนา, ตํสมฺปยุตฺโต วา อโลโภ. อโลเภน หิ ตํ วตฺถุํ ปรสฺส ปฏิปาเทติ, เตน วุตฺตํ ‘‘ทียเต อิมินาติ ทาน’’นฺติ. ตํ พหุชนปิยมนาปตาทีนํ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกานํ ผลวิเสสานํ อธิคมเหตุโต มงฺคลนฺติ วุจฺจติ. ‘‘ทายโก, สีห ทานปติ, พหุโน ชนสฺส ปิโย โหติ มนาโป’’ติ เอวมาทีนิ (อ. นิ. ๕.๓๔) เจตฺถ สุตฺตานิ อนุสฺสริตพฺพานิ. La explicación del significado debe entenderse de la siguiente manera: 'dāna' (generosidad) es la voluntad de renunciar a los diez tipos de objetos de ofrenda, tales como la comida y otros, precedida por una sabiduría clara y dirigida hacia los demás; o bien, es el estado mental de no-codicia (alobha) asociado con dicha voluntad. Pues, mediante la no-codicia, uno entrega ese objeto a otro; por ello se ha dicho: 'dāna es aquello mediante lo cual se da'. Se denomina bendición (maṅgala) porque es la causa para obtener beneficios especiales, tanto en esta vida como en las futuras, tales como el ser amado y apreciado por la multitud de personas. Al respecto, deben recordarse discursos como este: 'Oh Sīha, el dador, el señor de la generosidad, es amado y apreciado por mucha gente'. อปโร นโย – ทานํ นาม ทุวิธํ อามิสทานํ, ธมฺมทานญฺจ, ตตฺถ อามิสทานํ วุตฺตปฺปการเมว. อิธโลกปรโลกทุกฺขกฺขยสุขาวหสฺส ปน สมฺมาสมฺพุทฺธปฺปเวทิตสฺส ธมฺมสฺส ปเรสํ หิตกามตาย เทสนา ธมฺมทานํ , อิเมสญฺจ ทฺวินฺนํ ทานานํ เอตเทว อคฺคํ. ยถาห – Otro método de interpretación: el dāna es de dos clases: āmisadāna (ofrenda material) y dhammadāna (ofrenda del Dhamma). En este sentido, el āmisadāna es de la clase ya mencionada. Por su parte, el dhammadāna es la enseñanza, movida por el deseo del bienestar de los demás, de la doctrina proclamada por el Sammāsambuddha, la cual conduce a la felicidad y a la extinción del sufrimiento en este mundo y en el más allá. De estas dos clases de ofrenda, esta última, el dhammadāna, es la suprema. Como se ha dicho: ‘‘สพฺพทานํ ธมฺมทานํ ชินาติ,สพฺพรสํ ธมฺมรโส ชินาติ; สพฺพรตึ ธมฺมรติ ชินาติ,ตณฺหกฺขโย สพฺพทุกฺขํ ชินาตี’’ติ. (ธ. ป. ๓๕๔); «El regalo del Dhamma supera a todos los regalos; el sabor del Dhamma supera a todos los sabores; el deleite en el Dhamma supera a todos los deleites; la extinción de la sed (el deseo) vence a todo sufrimiento». ตตฺถ อามิสทานสฺส มงฺคลตฺตํ วุตฺตเมว. ธมฺมทานํ ปน ยสฺมา อตฺถปฏิสํเวทิตาทีนํ คุณานํ ปทฏฺฐานํ, ตสฺมา มงฺคลนฺติ วุจฺจติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – Respecto a esto, el carácter de bendición del āmisadāna ya ha sido declarado. En cuanto al dhammadāna, se denomina bendición porque es el fundamento (causa próxima) para alcanzar virtudes tales como la realización del significado profundo y de la doctrina. Pues esto fue dicho por el Bienaventurado: ‘‘ยถา ยถา, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ยถาสุตํ ยถาปริยตฺตํ ธมฺมํ วิตฺถาเรน ปเรสํ เทเสติ, ตถา ตถา โส ตสฺมึ ธมฺเม อตฺถปฏิสํเวที จ โหติ ธมฺมปฏิสํเวที จา’’ติ เอวมาทิ (อ. นิ. ๕.๒๖). «De la misma manera, monjes, en que un monje enseña detalladamente a otros el Dhamma tal como lo ha escuchado y aprendido, de esa misma manera él llega a experimentar el significado (atthapaṭisaṃvedī) y a experimentar la doctrina (dhammapaṭisaṃvedī) en ese mismo Dhamma», y así sucesivamente. ธมฺมจริยา นาม ทสกุสลกมฺมปถจริยา. ยถาห – ‘‘ติวิธา โข คหปตโย กาเยน ธมฺมจริยา สมจริยา โหตี’’ติ เอวมาทิ. สา ปเนสา ธมฺมจริยา สคฺคโลกูปปตฺติเหตุโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘ธมฺมจริยาสมจริยาเหตุ โข คหปตโย เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๓๙). Se denomina 'dhammacariyā' (conducta conforme al Dhamma) a la práctica de los diez senderos de acción saludable (dasakusalakammapatha). Como se ha dicho: «Oh dueños de casa, la conducta conforme al Dhamma, la conducta equilibrada, es de tres clases a través del cuerpo», y así sucesivamente. Esta práctica del Dhamma debe entenderse como una bendición por ser la causa para renacer en el mundo celestial. Pues esto fue dicho por el Bienaventurado: «Debido a la conducta conforme al Dhamma y a la conducta equilibrada, oh dueños de casa, algunos seres aquí, tras la disolución del cuerpo y después de la muerte, renacen en un destino feliz, en el mundo celestial». ญาตกา [Pg.119] นาม มาติโต วา ปิติโต วา ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา สมฺพนฺธา. เตสํ โภคปาริชุญฺเญน วา พฺยาธิปาริชุญฺเญน วา อภิหตานํ อตฺตโน สมีปํ อาคตานํ ยถาพลํ ฆาสจฺฉาทนธนธญฺญาทีหิ สงฺคโห ปสํสาทีนํ ทิฏฺฐธมฺมิกานํ สุคติคมนาทีนญฺจ สมฺปรายิกานํ วิเสสาธิคมานํ เหตุโต มงฺคลนฺติ วุจฺจติ. Se denomina 'parientes' (ñātakā) a los vínculos relacionados por parte de madre o de padre hasta la séptima generación de ancestros. El apoyo (saṅgaho) brindado a estos parientes —cuando se ven afectados por la pérdida de sus bienes o por la enfermedad y acuden a uno— mediante alimentos, ropa, dinero, granos y otros medios según la capacidad de uno, se denomina bendición. Esto es así porque es la causa para obtener logros especiales visibles en esta vida, como el elogio, y logros especiales en la vida futura, tales como el renacimiento en un destino feliz. อนวชฺชานิ กมฺมานิ นาม อุโปสถงฺคสมาทานเวยฺยาวจฺจกรณอารามวนโรปนเสตุกรณาทีนิ กายวจีมโนสุจริตกมฺมานิ. ตานิ หิ นานปฺปการหิตสุขาธิคมเหตุโต มงฺคลนฺติ วุจฺจนฺติ. ‘‘ฐานํ โข ปเนตํ, วิสาเข, วิชฺชติ ยํ อิเธกจฺโจ อิตฺถี วา ปุริโส วา อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ อุโปสถํ อุปวสิตฺวา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา จาตุมหาราชิกานํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺเชยฺยา’’ติ เอวมาทีนิ เจตฺถ สุตฺตานิ (อ. นิ. ๘.๔๓) อนุสฺสริตพฺพานิ. Se denominan 'acciones irreprochables' (anavajjāni kammāni) a las acciones puras de cuerpo, palabra y mente, tales como la observancia de los preceptos del Uposatha, la prestación de servicios (veyyāvacca), la plantación de jardines y bosques, la construcción de puentes y otras obras similares. Estas se llaman bendiciones porque son la causa para alcanzar diversos tipos de bienestar y felicidad. Al respecto, deben recordarse discursos como este: «Es posible, Visākha, que una mujer o un hombre, habiendo observado el Uposatha dotado de sus ocho factores, tras la disolución del cuerpo y después de la muerte, renazca en compañía de los dioses de los Cuatro Reyes Cardinales». เอวํ อิมิสฺสา คาถาย ทานญฺจ, ธมฺมจริยา จ, ญาตกานญฺจ สงฺคโห, อนวชฺชานิ กมฺมานีติ จตฺตาริ มงฺคลานิ วุตฺตานิ. มงฺคลตฺตญฺจ เนสํ ตตฺถ ตตฺถ วิภาวิตเมวาติ. Así, en este verso, se han expuesto cuatro bendiciones: la generosidad (dāna), la conducta conforme al Dhamma (dhammacariyā), el apoyo a los parientes (ñātakānañca saṅgaho) y las acciones irreprochables (anavajjāni kammāni). El carácter de bendición de estas ha sido claramente explicado en sus respectivos contextos. นิฏฺฐิตา ทานญฺจาติ อิมิสฺสา คาถาย อตฺถวณฺณนา. Aquí finaliza la explicación del significado del verso que comienza con 'dānañca'. อารตีติคาถาวณฺณนา Explicación del verso que comienza con 'āratī' ๘. อิทานิ อารตี วิรตีติ เอตฺถ อารตีติ อารมณํ, วิรตีติ วิรมณํ, วิรมนฺติ วา เอตาย สตฺตาติ วิรติ. ปาปาติ อกุสลา. มทนียฏฺเฐน มชฺชํ, มชฺชสฺส ปานํ มชฺชปานํ, ตโต มชฺชปานา. สํยมนํ สํยโม อปฺปมชฺชนํ อปฺปมาโท. ธมฺเมสูติ กุสเลสุ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ อยํ ปทวณฺณนา. 8. Ahora, en cuanto a los términos 'āratī viratī', 'ārati' significa abstención y 'virati' significa refrenarse; o bien, se llama 'virati' a aquello mediante lo cual los seres se refrenan de las acciones perjudiciales. 'Pāpā' se refiere a los estados no saludables (akusalā). 'Majja' es aquello que embriaga, por su naturaleza de causar intoxicación. 'Majjapāna' es la ingesta de intoxicantes; 'tato majjapānā' significa abstenerse de dicha ingesta. 'Saṃyama' es la restricción o autocontrol. 'Appamāda' es la diligencia o no-negligencia. 'Dhammesu' significa en los estados saludables (kusalesu). El resto debe entenderse según el método ya mencionado. Esta es la explicación de los términos (padavaṇṇanā). อตฺถวณฺณนา ปน เอวํ เวทิตพฺพา – อารติ นาม ปาเป อาทีนวทสฺสาวิโน มนสา เอว อนภิรติ. วิรติ นาม กมฺมทฺวารวเสน กายวาจาหิ วิรมณํ, สา เจสา วิรติ นาม สมฺปตฺตวิรติ, สมาทานวิรติ, สมุจฺเฉทวิรตีติ ติวิธา โหติ, ตตฺถ ยา กุลปุตฺตสฺส อตฺตโน ชาตึ วา กุลํ วา โคตฺตํ วา ปฏิจฺจ ‘‘น เม เอตํ ปติรูปํ, ยฺวาหํ [Pg.120] อิมํ ปาณํ หเนยฺยํ, อทินฺนํ อาทิเยยฺย’’นฺติอาทินา นเยน สมฺปตฺตวตฺถุโต วิรติ, อยํ สมฺปตฺตวิรติ นาม. สิกฺขาปทสมาทานวเสน ปวตฺตา สมาทานวิรติ นาม, ยสฺสา ปวตฺติโต ปภุติ กุลปุตฺโต ปาณาติปาตาทีนิ น กโรติ. อริยมคฺคสมฺปยุตฺตา สมุจฺเฉทวิรติ นาม, ยสฺสา ปวตฺติโต ปภุติ อริยสาวกสฺส ปญฺจ ภยานิ เวรานิ วูปสนฺตานิ โหนฺติ. ปาปํ นาม ยํ ตํ ‘‘ปาณาติปาโต โข, คหปติปุตฺต, กมฺมกิเลโส, อทินฺนาทานํ…เป… กาเมสุมิจฺฉาจาโร…เป… มุสาวาโท’’ติ เอวํ วิตฺถาเรตฺวา – La explicación del significado, por su parte, debe entenderse así: 'ārati' es el desinterés o falta de deleite mental en el mal, propio de quien ve sus peligros. 'Virati' es el acto de refrenarse mediante el cuerpo y el habla a través de las puertas de la acción. Esta 'virati' es de tres clases: abstinencia espontánea (sampattavirati), abstinencia por compromiso (samādānavirati) y abstinencia por erradicación (samucchedavirati). De estas, la abstinencia espontánea es cuando un hombre de buena familia, considerando su propio nacimiento, familia o linaje, se refrena ante un objeto presente diciendo: 'esto no es digno de mí, que yo mate a este ser vivo o tome lo que no me ha sido dado', etc. La abstinencia por compromiso es la que surge al asumir los preceptos de entrenamiento (como el de no matar seres vivos). A partir de ese compromiso, el hombre de buena familia no comete actos como el de quitar la vida. La abstinencia por erradicación es la que está asociada con el Sendero Noble; a partir de su surgimiento, los cinco miedos y enemistades quedan completamente pacificados para el noble discípulo. En cuanto a lo que se llama 'pāpa' (mal), se explica detalladamente como: 'El matar seres vivos, oh hijo de dueño de casa, es una mácula de la acción; el tomar lo que no es dado... la conducta sexual ilícita... el falso testimonio', y así sucesivamente. ‘‘ปาณาติปาโต อทินฺนาทานํ, มุสาวาโท จ วุจฺจติ; ปรทารคมนญฺเจว, นปฺปสํสนฺติ ปณฺฑิตา’’ติ. (ที. นิ. ๓.๒๔๕) – «Matar seres vivos, tomar lo que no es dado y el falso testimonio se mencionan; así como el ir tras la esposa ajena: los sabios no elogian estas acciones». เอวํ คาถาย สงฺคหิตํ กมฺมกิเลสสงฺขาตํ จตุพฺพิธํ อกุสลํ, ตโต ปาปา. สพฺพาเปสา อารติ จ วิรติ จ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกภยเวรปฺปหานาทินานปฺปการวิเสสาธิคมเหตุโต มงฺคลนฺติ วุจฺจติ. ‘‘ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โข, คหปติปุตฺต, อริยสาวโก’’ติอาทีนิ เจตฺถ สุตฺตานิ อนุสฺสริตพฺพานิ. De esta manera, el verso resume los cuatro tipos de acciones insalubres (akusala), conocidas como karma y defilements (kilesa); de ese mal [surge la abstención]. Toda esta abstención (ārati) y alejamiento especial (virati) se denomina un auspicio, por ser la causa para alcanzar diversos tipos de distinciones especiales, tales como el abandono de los peligros y las enemistades tanto en esta vida como en las futuras. En este contexto, deben recordarse suttas como: 'El noble discípulo, oh hijo de familia, se abstiene de quitar la vida', entre otros. มชฺชปานา สํยโม นาม ปุพฺเพ วุตฺตสุราเมรยมชฺชปฺปมาทฏฺฐานา เวรมณิยา เอเวตํ อธิวจนํ. ยสฺมา ปน มชฺชปายี อตฺถํ น ชานาติ, ธมฺมํ น ชานาติ, มาตุ อนฺตรายํ กโรติ, ปิตุ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธตถาคตสาวกานมฺปิ อนฺตรายํ กโรติ, ทิฏฺเฐว ธมฺเม ครหํ สมฺปราเย ทุคฺคตึ อปราปริเย อุมฺมาทญฺจ ปาปุณาติ. มชฺชปานา ปน สํยโม เตสํ โทสานํ วูปสมํ ตพฺพิปรีตคุณสมฺปทญฺจ ปาปุณาติ. ตสฺมา อยํ มชฺชปานา สํยโม มงฺคลนฺติ เวทิตพฺโพ. La moderación en las bebidas embriagantes es un sinónimo de la abstención de licores, vinos y fermentos que son base para la negligencia, mencionada anteriormente. Pues quien bebe alcohol no conoce su propio beneficio ni conoce el Dhamma; causa daño a su madre, a su padre e incluso a los Budas, a los Budas Pacceka y a los discípulos del Tathāgata. En la vida presente incurre en reproches, en la vida futura llega a un destino infeliz y, en vidas sucesivas, llega a la locura. Sin embargo, la moderación en las bebidas embriagantes apacigua estos males y conduce a la perfección de las virtudes opuestas. Por lo tanto, debe entenderse que esta moderación en las bebidas embriagantes es un auspicio. กุสเลสุ ธมฺเมสุ อปฺปมาโท นาม ‘‘กุสลานํ วา ธมฺมานํ ภาวนาย อสกฺกจฺจกิริยตา, อสาตจฺจกิริยตา, อนฏฺฐิตกิริยตา, โอลีนวุตฺติตา, นิกฺขิตฺตฉนฺทตา, นิกฺขิตฺตธุรตา, อนาเสวนา, อภาวนา, อพหุลีกมฺมํ, อนธิฏฺฐานํ, อนนุโยโค, ปมาโท. โย เอวรูโป ปมาโท ปมชฺชนา ปมชฺชิตตฺตํ, อยํ วุจฺจติ ปมาโท’’ติ (วิภ. ๘๔๖). เอตฺถ วุตฺตสฺส ปมาทสฺส ปฏิปกฺขวเสน อตฺถโต กุสเลสุ ธมฺเมสุ สติยา อวิปฺปวาโส เวทิตพฺโพ. โส นานปฺปการกุสลาธิคมเหตุโต อมตาธิคมเหตุโต จ มงฺคลนฺติ วุจฺจติ[Pg.121]. ตตฺถ ‘‘อปฺปมตฺตสฺส อาตาปิโน’’ติ จ (ม. นิ. ๒.๑๘; อ. นิ. ๕.๒๖), ‘‘อปฺปมาโท อมตํ ปท’’นฺติ จ, เอวมาทิ (ธ. ป. ๒๑) สตฺถุ สาสนํ อนุสฺสริตพฺพํ. La diligencia (appamāda) en las acciones saludables consiste en lo opuesto a la negligencia (pamāda), la cual se define como: 'realizar las prácticas saludables sin respeto, sin constancia, sin firmeza, con una conducta lánguida, habiendo abandonado el deseo [de progresar] y la responsabilidad, sin cultivo, sin frecuencia, sin resolución y sin aplicación. Lo que constituye tal negligencia, descuido o estado de descuido se denomina pamāda'. En este contexto, debido a ser lo opuesto a la negligencia mencionada, por significado debe entenderse como la presencia constante de la atención (sati) respecto a las acciones saludables. Se llama un auspicio por ser la causa para alcanzar diversos estados saludables y para alcanzar lo Inmortal (Nibbāna). En este sentido, deben recordarse las enseñanzas del Maestro, tales como: 'Para el diligente y ardiente' y 'La diligencia es el camino a lo Inmortal', entre otras. เอวํ อิมิสฺสา คาถาย ปาปา วิรติ, มชฺชปานา สํยโม, กุสเลสุ ธมฺเมสุ อปฺปมาโทติ ตีณิ มงฺคลานิ วุตฺตานิ. มงฺคลตฺตญฺจ เนสํ ตตฺถ ตตฺถ วิภาวิตเมวาติ. Así, en este verso se han declarado tres auspicios: la abstención del mal, la moderación en las bebidas embriagantes y la diligencia en las acciones saludables. Su naturaleza como auspicios ha sido claramente explicada en sus respectivos lugares. นิฏฺฐิตา อารตีติ อิมิสฺสา คาถาย อตฺถวณฺณนา. Aquí concluye el comentario al significado del verso que comienza con 'Ārati'. คารโวจาติคาถาวณฺณนา Comentario al verso que comienza con 'Gāravo ca' (El respeto). ๙. อิทานิ คารโว จาติ เอตฺถ คารโวติ ครุภาโว. นิวาโตติ นีจวุตฺติตา. สนฺตุฏฺฐีติ สนฺโตโส. กตสฺส ชานนตา กตญฺญุตา. กาเลนาติ ขเณน สมเยน. ธมฺมสฺส สวนํ ธมฺมสฺสวนํ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ อยํ ปทวณฺณนา. 9. Ahora, respecto a 'Gāravo ca': 'gāravo' significa el estado de ser respetuoso. 'Nivāto' es la humildad en la conducta. 'Santuṭṭhī' es el contentamiento. 'Kataññutā' es la gratitud (el reconocimiento de lo que se ha hecho por uno). 'Kālena' significa en la ocasión o momento oportuno. 'Dhammassavanaṃ' es escuchar el Dhamma. El resto debe entenderse según el método ya explicado; esta es la explicación de los términos. อตฺถวณฺณนา ปน เอวํ เวทิตพฺพา – คารโว นาม ครุการปฺปโยคารเหสุ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธตถาคตสาวกอาจริยุปชฺฌายมาตาปิตุเชฏฺฐกภาติกภคินีอาทีสุ ยถานุรูปํ ครุกาโร ครุกรณํ สคารวตา. ส จายํ คารโว ยสฺมา สุคติคมนาทีนํ เหตุ. ยถาห – La explicación del significado debe entenderse así: el respeto (gāravo) es el acto de honrar, mostrar reverencia y mantener una actitud respetuosa, según corresponda, hacia aquellos que merecen ser honrados, tales como los Budas, los Budas Pacceka, los discípulos del Tathāgata, los maestros, los preceptores, los padres y los hermanos o hermanas mayores. Este respeto es un auspicio porque es la causa para alcanzar destinos felices y otros beneficios. Como se ha dicho: ‘‘ครุกาตพฺพํ ครุํ กโรติ, มาเนตพฺพํ มาเนติ, ปูเชตพฺพํ ปูเชติ. โส เตน กมฺเมน เอวํ สมตฺเตน เอวํ สมาทินฺเนน กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชติ. โน เจ กายสฺส…เป… อุปปชฺชติ, สเจ มนุสฺสตฺตํ อาคจฺฉติ, ยตฺถ ยตฺถ ปจฺจาชายติ, อุจฺจากุลีโน โหตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๒๙๕). 'Honra a quien debe ser honrado, estima a quien debe ser estimado, venera a quien debe ser venerado. Debido a esa acción, por haberla perfeccionado y emprendido así, tras la disolución del cuerpo, después de la muerte, renace en un destino feliz, en un mundo celestial. Si no renace en un destino feliz... y en cambio regresa al estado humano, en cualquier lugar donde renazca, será de noble cuna'. ยถา จาห – ‘‘สตฺติเม, ภิกฺขเว, อปริหานิยา ธมฺมา. กตเม สตฺต? สตฺถุคารวตา’’ติอาทิ (อ. นิ. ๗.๓๓), ตสฺมา มงฺคลนฺติ วุจฺจติ. Como también se ha dicho: 'Monjes, estos siete son los principios que impiden la declinación. ¿Cuáles siete? El respeto hacia el Maestro...', etc. Por lo tanto, se llama un auspicio. นิวาโต นาม นีจมนตา นิวาตวุตฺติตา, ยาย สมนฺนาคโต ปุคฺคโล นิหตมาโน นิหตทปฺโป ปาทปุญฺฉนกโจฬสทิโส ฉินฺนวิสาณอุสภสโม อุทฺธฏทาฐสปฺปสโม จ หุตฺวา สณฺโห สขิโล สุขสมฺภาโส [Pg.122] โหติ, อยํ นิวาโต. สฺวายํ ยสาทิคุณปฺปฏิลาภเหตุโต มงฺคลนฺติ วุจฺจติ. อาห จ ‘‘นิวาตวุตฺติ อตฺถทฺโธ, ตาทิโส ลภเต ยส’’นฺติ เอวมาทิ (ที. นิ. ๓.๒๗๓). La humildad (nivāto) consiste en tener una mente humilde y una conducta modesta. La persona dotada de ella ha eliminado el orgullo y la arrogancia, siendo como un paño para limpiar los pies, como un buey con los cuernos rotos o como una serpiente a la que le han extraído los colmillos; es gentil, amable y de trato afable. Esta humildad se llama un auspicio porque es la causa para obtener reputación y otras virtudes. Y se ha dicho: 'Aquel de conducta humilde y no arrogante, tal persona obtiene reputación', entre otras enseñanzas. สนฺตุฏฺฐิ นาม อิตรีตรปจฺจยสนฺโตโส, โส ทฺวาทสวิโธ โหติ. เสยฺยถิทํ – จีวเร ยถาลาภสนฺโตโส, ยถาพลสนฺโตโส, ยถาสารุปฺปสนฺโตโสติ ติวิโธ. เอวํ ปิณฺฑปาตาทีสุ. El contentamiento (santuṭṭhi) consiste en estar satisfecho con cualquier requisito que se obtenga. Este es de doce tipos, a saber: respecto a los hábitos (cīvara), hay tres tipos: contentamiento con lo que se ha obtenido (yathālābha-santosa), contentamiento según la propia fuerza o salud (yathābala-santosa) y contentamiento con lo que es apropiado (yathāsāruppa-santosa). De igual manera ocurre con la comida de limosna (piṇḍapāta) y los demás requisitos. ตสฺสายํ ปเภทวณฺณนา – อิธ ภิกฺขุ จีวรํ ลภติ สุนฺทรํ วา อสุนฺทรํ วา. โส เตเนว ยาเปติ, อญฺญํ น ปตฺเถติ, ลภนฺโตปิ น คณฺหาติ, อยมสฺส จีวเร ยถาลาภสนฺโตโส. อถ ปน ภิกฺขุ อาพาธิโก โหติ, ครุํ จีวรํ ปารุปนฺโต โอณมติ วา กิลมติ วา, โส สภาเคน ภิกฺขุนา สทฺธึ ตํ ปริวตฺเตตฺวา ลหุเกน ยาเปนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส จีวเร ยถาพลสนฺโตโส. อปโร ภิกฺขุ ปณีตปจฺจยลาภี โหติ, โส ปฏฺฏจีวราทีนํ อญฺญตรํ มหคฺฆํ จีวรํ ลภิตฺวา ‘‘อิทํ เถรานํ จิรปพฺพชิตานํ พหุสฺสุตานญฺจ อนุรูป’’นฺติ เตสํ ทตฺวา อตฺตนา สงฺการกูฏา วา อญฺญโต วา กุโตจิ นนฺตกานิ อุจฺจินิตฺวา สงฺฆาฏึ กริตฺวา ธาเรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส จีวเร ยถาสารุปฺปสนฺโตโส. Esta es la explicación detallada de sus divisiones: supongamos que aquí un monje recibe un hábito, ya sea bueno o malo. Él se mantiene solo con eso, no desea otro y, aunque pudiera obtenerlo, no lo acepta; esto es para él el 'contentamiento con lo que se ha obtenido' respecto al hábito. Por otro lado, supongamos que un monje está enfermo y, al usar un hábito pesado, se encorva o se fatiga; entonces, tras intercambiarlo con un monje afín por uno ligero, se mantiene con este último y permanece satisfecho; esto es para él el 'contentamiento según la propia fuerza' respecto al hábito. Otro monje, que suele recibir requisitos excelentes, obtiene un hábito muy costoso; pensando: 'Esto es apropiado para los ancianos de larga ordenación o para los de gran conocimiento', se lo entrega a ellos y él mismo, tras recoger trapos de un vertedero o de cualquier otro lugar y confeccionar un manto exterior (saṅghāṭi), lo usa y permanece satisfecho; esto es para él el 'contentamiento con lo que es apropiado' respecto al hábito. อิธ ปน ภิกฺขุ ปิณฺฑปาตํ ลภติ ลูขํ วา ปณีตํ วา, โส เตเนว ยาเปติ, อญฺญํ น ปตฺเถติ, ลภนฺโตปิ น คณฺหาติ, อยมสฺส ปิณฺฑปาเต ยถาลาภสนฺโตโส. อถ ปน ภิกฺขุ อาพาธิโก โหติ, ลูขํ ปิณฺฑปาตํ ภุญฺชิตฺวา คาฬฺหํ โรคาตงฺกํ ปาปุณาติ, โส ตํ สภาคสฺส ภิกฺขุโน ทตฺวา ตสฺส หตฺถโต สปฺปิมธุขีราทีนิ ภุญฺชิตฺวา สมณธมฺมํ กโรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส ปิณฺฑปาเต ยถาพลสนฺโตโส. อปโร ภิกฺขุ ปณีตํ ปิณฺฑปาตํ ลภติ, โส ‘‘อยํ ปิณฺฑปาโต เถรานํ จิรปพฺพชิตานํ อญฺเญสญฺจ ปณีตปิณฺฑปาตํ วินา อยาเปนฺตานํ สพฺรหฺมจารีนํ อนุรูโป’’ติ เตสํ ทตฺวา อตฺตนา ปิณฺฑาย จริตฺวา มิสฺสกาหารํ ภุญฺชนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส ปิณฺฑปาเต ยถาสารุปฺปสนฺโตโส. En este contexto, un monje recibe comida de limosna, ya sea tosca o refinada; con eso mismo se sustenta, no desea otra, e incluso si recibe más, no la acepta. Esto para él es el contento con lo que se obtiene (yathālābhasantoso) en cuanto a la comida de limosna. Por otra parte, si el monje está enfermo y, tras comer comida tosca, su enfermedad se agrava severamente, él entrega esa comida a un monje afín y, recibiendo de sus manos mantequilla clarificada, miel, leche y otros similares, y habiéndolos consumido, continúa practicando la vida ascética; aun así, se dice que está contento. Esto para él es el contento según su fortaleza (yathābalasantoso) en cuanto a la comida de limosna. Otro monje recibe comida refinada y piensa: «Esta comida de limosna es adecuada para los ancianos de larga ordenación o para otros compañeros de vida santa que no pueden sustentarse sin comida refinada»; dándosela a ellos y saliendo él mismo a mendigar su comida, aunque coma una mezcla de alimentos diversos, sigue estando contento. Esto para él es el contento según lo que es apropiado (yathāsāruppasantoso) en cuanto a la comida de limosna. อิธ [Pg.123] ปน ภิกฺขุโน เสนาสนํ ปาปุณาติ. โส เตเนว สนฺตุสฺสติ, ปุน อญฺญํ สุนฺทรตรมฺปิ ปาปุณนฺตํ น คณฺหาติ, อยมสฺส เสนาสเน ยถาลาภสนฺโตโส. อถ ปน ภิกฺขุ อาพาธิโก โหติ, นิวาตเสนาสเน วสนฺโต อติวิย ปิตฺตโรคาทีหิ อาตุรียติ. โส ตํ สภาคสฺส ภิกฺขุโน ทตฺวา ตสฺส ปาปุณเน สวาเต สีตลเสนาสเน วสิตฺวา สมณธมฺมํ กโรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส เสนาสเน ยถาพลสนฺโตโส. อปโร ภิกฺขุ สุนฺทรํ เสนาสนํ ปตฺตมฺปิ น สมฺปฏิจฺฉติ ‘‘สุนฺทรเสนาสนํ ปมาทฏฺฐานํ, ตตฺร นิสินฺนสฺส ถินมิทฺธํ โอกฺกมติ, นิทฺทาภิภูตสฺส จ ปุน ปฏิพุชฺฌโต กามวิตกฺโก สมุทาจรตี’’ติ. โส ตํ ปฏิกฺขิปิตฺวา อชฺโฌกาสรุกฺขมูลปณฺณกุฏีสุ ยตฺถ กตฺถจิ นิวสนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส เสนาสเน ยถาสารุปฺปสนฺโตโส. En este contexto, a un monje le corresponde un alojamiento. Él se contenta con ese mismo y no acepta otro, incluso si es de mejor calidad. Esto para él es el contento con lo que se obtiene en cuanto al alojamiento. Por otra parte, si el monje está enfermo y, residiendo en un alojamiento sin ventilación, sufre excesivamente de trastornos de la bilis y otros males, entrega ese alojamiento a un monje afín y reside en el alojamiento fresco y ventilado que le ha correspondido a aquel; mientras practica la vida ascética, sigue estando contento. Esto para él es el contento según su fortaleza en cuanto al alojamiento. Otro monje, aunque recibe un alojamiento excelente, no lo acepta pensando: «Un alojamiento excelente es una base para la negligencia; para quien se sienta allí, surge el letargo y la somnolencia, y para quien es vencido por el sueño, al despertar de nuevo, surgen pensamientos de deseo sensual». Rechazando ese lugar y residiendo en cualquier sitio, sea a la intemperie, al pie de un árbol o en una choza de hojas, sigue estando contento. Esto para él es el contento según lo que es apropiado en cuanto al alojamiento. อิธ ปน ภิกฺขุ เภสชฺชํ ลภติ หรีตกํ วา อามลกํ วา. โส เตเนว ยาเปติ, อญฺเญหิ ลทฺธสปฺปิมธุผาณิตาทิมฺปิ น ปตฺเถติ, ลภนฺโตปิ น คณฺหาติ, อยมสฺส คิลานปจฺจเย ยถาลาภสนฺโตโส. อถ ปน ภิกฺขุ อาพาธิโก โหติ, เตเลนตฺถิโก ผาณิตํ ลภติ, โส ตํ สภาคสฺส ภิกฺขุโน ทตฺวา ตสฺส หตฺถโต เตเลน เภสชฺชํ กตฺวา สมณธมฺมํ กโรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส คิลานปจฺจเย ยถาพลสนฺโตโส. อปโร ภิกฺขุ เอกสฺมึ ภาชเน ปูติมุตฺตหรีตกํ ฐเปตฺวา เอกสฺมึ จตุมธุรํ ‘‘คณฺหถ, ภนฺเต, ยทิจฺฉสี’’ติ วุจฺจมาโน สจสฺส เตสํ ทฺวินฺนมญฺญตเรนปิ พฺยาธิ วูปสมฺมติ, อถ ‘‘ปูติมุตฺตหรีตกํ นาม พุทฺธาทีหิ วณฺณิต’’นฺติ จ ‘‘ปูติมุตฺตเภสชฺชํ นิสฺสาย ปพฺพชฺชา, ตตฺถ เต ยาวชีวํ อุสฺสาโห กรณีโยติ วุตฺต’’นฺติ (มหาว. ๑๒๘) จ จินฺเตนฺโต จตุมธุรเภสชฺชํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ปูติมุตฺตหรีตเกน เภสชฺชํ กโรนฺโตปิ ปรมสนฺตุฏฺโฐว โหติ. อยมสฺส คิลานปจฺจเย ยถาสารุปฺปสนฺโตโส. En este contexto, un monje recibe medicinas, ya sea mirobálano chebulic o mirobálano emblic. Con eso mismo se sustenta; no desea mantequilla clarificada, miel, melaza y otros similares obtenidos por otros, y aunque los reciba, no los acepta. Esto para él es el contento con lo que se obtiene en cuanto a los requisitos para el enfermo. Por otra parte, si el monje está enfermo y, necesitando aceite, recibe melaza, entrega esa melaza a un monje afín y, tras preparar medicina con aceite de manos de aquel, continúa practicando la vida ascética; aun así, está contento. Esto para él es el contento según su fortaleza en cuanto a los requisitos para el enfermo. Otro monje pone mirobálano en orina fermentada en un recipiente y las cuatro dulzuras en otro, y cuando se le dice: «Tome, venerable señor, lo que desee», si su enfermedad puede curarse con cualquiera de las dos medicinas, reflexiona: «El mirobálano en orina fermentada ha sido elogiado por los Budas y otros seres nobles» y «La vida monástica depende de la medicina de orina fermentada, y se ha dicho que allí debes esforzarte de por vida». Así, rechazando la medicina de las cuatro dulzuras y tratando su enfermedad con mirobálano en orina fermentada, posee el más alto contento. Esto para él es el contento según lo que es apropiado en cuanto a los requisitos para el enfermo. เอวํปเภโท สพฺโพเปโส สนฺโตโส สนฺตุฏฺฐีติ วุจฺจติ. สา อตฺริจฺฉตามหิจฺฉตาปาปิจฺฉตาทีนํ ปาปธมฺมานํ ปหานาธิคมเหตุโต, สุคติเหตุโต, อริยมคฺคสมฺภารภาวโต, จาตุทฺทิสาทิภาวเหตุโต จ มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพา. อาห จ – Toda esta variedad de contento se denomina satisfacción (santuṭṭhī). Debe entenderse como una bendición (maṅgala) porque es la causa para alcanzar el abandono de estados perjudiciales como el deseo excesivo, el gran deseo y el deseo malvado; por ser causa de un buen destino; por ser una provisión para el Noble Camino; y por ser la causa de poder ir libremente en las cuatro direcciones. Y se ha dicho: ‘‘จาตุทฺทิโส [Pg.124] อปฺปฏิโฆ จ โหติ,สนฺตุสฺสมาโน อิตรีตเรนา’’ติ. เอวมาทิ (สุ. นิ. ๔๒); «Aquel que se mueve en las cuatro direcciones sin resistencia, estando contento con cualquier cosa que obtenga», etc. กตญฺญุตา นาม อปฺปสฺส วา พหุสฺส วา เยน เกนจิ กตสฺส อุปการสฺส ปุนปฺปุนํ อนุสฺสรณภาเวน ชานนตา. อปิจ เนรยิกาทิทุกฺขปริตฺตาณโต ปุญฺญานิ เอว ปาณีนํ พหูปการานิ, ตโต เตสมฺปิ อุปการานุสฺสรณตา กตญฺญุตาติ เวทิตพฺพา. สา สปฺปุริเสหิ ปสํสนียาทินานปฺปการวิเสสาธิคมเหตุโต มงฺคลนฺติ วุจฺจติ. อาห จ ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ปุคฺคลา ทุลฺลภา โลกสฺมึ. กตเม ทฺเว? โย จ ปุพฺพการี โย จ กตญฺญู กตเวที’’ติ (อ. นิ. ๒.๑๒๐). La gratitud (kataññutā) consiste en conocer y recordar repetidamente el beneficio realizado por cualquier persona, ya sea pequeño o grande. Además, dado que los méritos mismos son de gran beneficio para los seres por protegerlos de sufrimientos como los del infierno, debe entenderse que recordar el beneficio de estos también es gratitud. Los sabios dicen que es una bendición por ser la causa de alcanzar diversas distinciones, como el ser elogiado. Y el Bendito dijo: «Monjes, estas dos personas son difíciles de encontrar en el mundo. ¿Qué dos? Aquel que es el primero en hacer un beneficio (pubbakārī) y aquel que es agradecido y reconoce lo que se ha hecho por él (kataññū katavedī)». กาเลน ธมฺมสฺสวนํ นาม ยสฺมึ กาเล อุทฺธจฺจสหคตํ จิตฺตํ โหติ, กามวิตกฺกาทีนํ วา อญฺญตเรน อภิภูตํ, ตสฺมึ กาเล เตสํ วิโนทนตฺถํ ธมฺมสฺสวนํ. อปเร อาหุ ‘‘ปญฺจเม ปญฺจเม ทิวเส ธมฺมสฺสวนํ กาเลน ธมฺมสฺสวนํ นาม. ยถาห อายสฺมา อนุรุทฺโธ ‘ปญฺจาหิกํ โข ปน มยํ, ภนฺเต, สพฺพรตฺตึ ธมฺมิยา กถาย สนฺนิสีทามา’’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๒๗; มหาว. ๔๖๖). La escucha del Dhamma en el momento oportuno (kālena dhammassavanaṃ) significa escuchar el Dhamma para disipar el estado mental cuando este se encuentra agitado o abrumado por alguno de los pensamientos de deseo sensual y otros similares. Otros maestros dicen: «Escuchar el Dhamma cada cinco días es la escucha del Dhamma en el momento oportuno». Como dijo el venerable Anuruddha: «Venerable Señor, nosotros ciertamente nos reunimos cada cinco días durante toda la noche para conversar sobre el Dhamma». อปิจ ยสฺมึ กาเล กลฺยาณมิตฺเต อุปสงฺกมิตฺวา สกฺกา โหติ อตฺตโน กงฺขาวิโนทกํ ธมฺมํ โสตุํ, ตสฺมึ กาเลปิ ธมฺมสฺสวนํ กาเลน ธมฺมสฺสวนนฺติ เวทิตพฺพํ. ยถาห ‘‘เต กาเลน กาลํ อุปสงฺกมิตฺวา ปริปุจฺฉติ ปริปญฺหตี’’ติอาทิ (ที. นิ. ๓.๓๕๘). ตเทตํ กาเลน ธมฺมสฺสวนํ นีวรณปฺปหานจตุรานิสํสอาสวกฺขยาทินานปฺปการวิเสสาธิคมเหตุโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพํ. วุตฺตญฺเหตํ – Asimismo, debe entenderse como la escucha del Dhamma en el momento oportuno cuando, al acercarse a los amigos admirables (kalyāṇamitta), es posible escuchar el Dhamma que disipa las propias dudas. Como se ha dicho: «Aquel que de vez en cuando se acerca a ellos, pregunta y consulta», etc. Esa misma escucha del Dhamma en el momento oportuno debe entenderse como una bendición por ser la causa para alcanzar diversas distinciones, como el abandono de los obstáculos, los cuatro beneficios y la destrucción de las impurezas (āsavakkhaya). Pues así se ha dicho: ‘‘ยสฺมึ, ภิกฺขเว, สมเย อริยสาวโก อฏฺฐึ กตฺวา มนสิ กตฺวา สพฺพํ เจตสา สมนฺนาหริตฺวา โอหิตโสโต ธมฺมํ สุณาติ, ปญฺจสฺส นีวรณา ตสฺมึ สมเย น โหนฺตี’’ติ จ (สํ. นิ. ๕.๒๑๙). «Monjes, en aquel momento en que un noble discípulo, prestando atención, concentrándose, aplicando toda su mente y escuchando el Dhamma con oídos atentos, en ese momento los cinco obstáculos (nīvaraṇā) no están presentes en él». ‘‘โสตานุคตานํ, ภิกฺขเว, ธมฺมานํ…เป… สุปฺปฏิวิทฺธานํ จตฺตาโร อานิสํสา ปาฏิกงฺขา’’ติ จ (อ. นิ. ๔.๑๙๑). «Monjes, para aquellos que han comprendido bien las enseñanzas que han llegado a sus oídos... se esperan cuatro beneficios». ‘‘จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา กาเลน กาลํ สมฺมา ภาวิยมานา สมฺมา อนุปริวตฺติยมานา อนุปุพฺเพน อาสวานํ ขยํ ปาเปนฺติ. กตเม จตฺตาโร? กาเลน ธมฺมสฺสวน’’นฺติ จ เอวมาทิ (อ. นิ. ๔.๑๔๗). «Monjes, estos cuatro factores, cuando se cultivan y practican rectamente de vez en cuando, conducen gradualmente a la destrucción de las impurezas (āsavānaṃ khayaṃ). ¿Cuáles son los cuatro? Escuchar el Dhamma en el momento oportuno...» y así sucesivamente. เอวํ [Pg.125] อิมิสฺสา คาถาย คารโว, นิวาโต, สนฺตุฏฺฐิ, กตญฺญุตา, กาเลน ธมฺมสฺสวนนฺติ ปญฺจ มงฺคลานิ วุตฺตานิ. มงฺคลตฺตญฺจ เนสํ ตตฺถ ตตฺถ วิภาวิตเมวาติ. De esta manera, en este verso se han declarado cinco bendiciones: la reverencia, la humildad, el contento, la gratitud y el escuchar el Dhamma en el momento oportuno. El hecho de que estas sean bendiciones ha sido aclarado en sus respectivos contextos siguiendo el orden mencionado. นิฏฺฐิตา คารโว จาติ อิมิสฺสา คาถาย อตฺถวณฺณนา. Aquí concluye la explicación del significado del verso que comienza con «gāravo ca». ขนฺตีจาติคาถาวณฺณนา Explicación del verso sobre la paciencia (Khantī ca). ๑๐. อิทานิ ขนฺตี จาติ เอตฺถ ขมนํ ขนฺติ. ปทกฺขิณคฺคาหิตาย สุขํ วโจ อสฺมินฺติ สุวโจ, สุวจสฺส กมฺมํ โสวจสฺสํ, โสวจสฺสสฺส ภาโว โสวจสฺสตา. กิเลสานํ สมิตตฺตา สมณา. ทสฺสนนฺติ เปกฺขนํ. ธมฺมสฺส สากจฺฉา ธมฺมสากจฺฉา. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. อยํ ปทวณฺณนา. 10. Ahora, en el verso que comienza con «khantī ca», se debe entender el significado de la siguiente manera: «Khanti» es la tolerancia o resistencia. «Suvaco» (fácil de hablarle) se refiere a aquel en quien existe una palabra fácil de recibir debido a su actitud dócil. La acción de alguien que es fácil de instruir es «sovacassaṃ», y el estado de esa acción es «sovacassatā» (docilidad). Se llaman «samaṇā» (ascetas) porque sus defilements (kilesas) han sido apaciguados. «Dassana» significa el acto de ver o visitar. «Dhammasākacchā» es la discusión o diálogo sobre el Dhamma. El resto debe entenderse según el método ya explicado. Esta es la explicación de los términos. อตฺถวณฺณนา ปน เอวํ เวทิตพฺพา – ขนฺติ นาม อธิวาสนกฺขนฺติ, ตาย สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ทสหิ อกฺโกสวตฺถูหิ อกฺโกสนฺเต วธพนฺธาทีหิ วา วิเหสนฺเต ปุคฺคเล อสุณนฺโต วิย อปสฺสนฺโต วิย จ นิพฺพิกาโร โหติ ขนฺติวาที วิย. ยถาห – La explicación del significado profundo debe entenderse así: «khanti» se refiere a la paciencia de la resistencia (adhivāsanakkhanti). El monje dotado de ella permanece imperturbable, como el sabio Khantivādī, incluso cuando es insultado por personas mediante los diez tipos de ofensas, o cuando es vejado mediante golpes, ataduras, etc., actuando como si no oyera y como si no viera. Como se ha dicho: ‘‘อหุ อตีตมทฺธานํ, สมโณ ขนฺติทีปโน; ตํ ขนฺติยาเยว ฐิตํ, กาสิราชา อเฉทยี’’ติ. (ชา. ๑.๔.๕๑); «Hubo en el pasado un asceta que manifestaba la paciencia; a aquel que se mantenía firme únicamente en la paciencia, el rey de Kāsī lo mutiló». ภทฺรกโต วา มนสิ กโรติ ตโต อุตฺตริ อปราธาภาเวน อายสฺมา ปุณฺณตฺเถโร วิย. ยถาห โส – O bien, considera que lo ocurrido es algo bueno porque no le han causado un daño mayor, tal como hizo el venerable Puṇṇa. Así lo expresó él: ‘‘สเจ มํ, ภนฺเต, สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา อกฺโกสิสฺสนฺติ ปริภาสิสฺสนฺติ, ตตฺถ เม เอวํ ภวิสฺสติ ‘ภทฺทกา วติเม สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา, สุภทฺทกา วติเม สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา, ยํ เม นยิเม ปาณินา ปหารํ เทนฺตี’’’ติอาทิ (ม. นิ. ๓.๓๙๖; สํ. นิ. ๔.๘๘). «Venerable Señor, si los habitantes de Sunāparanta me insultan y me ofenden, en ese momento pensaré: 'Ciertamente estos habitantes de Sunāparanta son excelentes, realmente muy excelentes, ya que no me golpean con sus manos'», y así sucesivamente. ยาย จ สมนฺนาคโต อิสีนมฺปิ ปสํสนีโย โหติ. ยถาห สรภงฺโค อิสิ – Aquel que posee esta paciencia es digno de elogio incluso para los sabios (isayo). Como dijo el sabio Sarabhaṅga: ‘‘โกธํ [Pg.126] วธิตฺวา น กทาจิ โสจติ,มกฺขปฺปหานํ อิสโย วณฺณยนฺติ; สพฺเพสํ วุตฺตํ ผรุสํ ขเมถ,เอตํ ขนฺตึ อุตฺตมมาหุ สนฺโต’’ติ. (ชา. ๒.๑๗.๖๔); «Habiendo matado la ira, uno nunca se lamenta; los sabios elogian el abandono de la hipocresía. Soportad las palabras ásperas de todos; a tal paciencia los virtuosos la llaman suprema». เทวตานมฺปิ ปสํสนีโย โหติ. ยถาห สกฺโก เทวานมินฺโท – También es digno de elogio para las deidades. Como dijo Sakka, el señor de los devas: ‘‘โย หเว พลวา สนฺโต, ทุพฺพลสฺส ติติกฺขติ; ตมาหุ ปรมํ ขนฺตึ, นิจฺจํ ขมติ ทุพฺพโล’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๒๕๐-๒๕๑); «Aquel que, siendo fuerte, tolera a quien es débil, a eso lo llaman la paciencia suprema; el débil siempre tiene que ser paciente». พุทฺธานมฺปิ ปสํสนีโย โหติ. ยถาห ภควา – También es digno de elogio para los Buddhas. Como dijo el Bienaventurado: ‘‘อกฺโกสํ วธพนฺธญฺจ, อทุฏฺโฐ โย ติติกฺขติ; ขนฺตีพลํ พลาณีกํ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณ’’นฺติ. (ธ. ป. ๓๙๙); «A aquel que soporta sin odio el insulto, el maltrato y el cautiverio, teniendo por fuerza y ejército a la paciencia, a él lo llamo un Brāhmana». สา ปเนสา ขนฺติ เอเตสญฺจ อิธ วณฺณิตานํ อญฺเญสญฺจ คุณานํ อธิคมเหตุโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพา. Se debe entender que esta paciencia es una bendición por ser la causa para alcanzar tanto estas cualidades aquí descritas como otras virtudes. โสวจสฺสตา นาม สหธมฺมิกํ วุจฺจมาเน วิกฺเขปํ วา ตุณฺหีภาวํ วา คุณโทสจินฺตนํ วา อนาปชฺชิตฺวา อติวิย อาทรญฺจ คารวญฺจ นีจมนตญฺจ ปุรกฺขตฺวา สาธูติ วจนกรณตา. สา สพฺรหฺมจารีนํ สนฺติกา โอวาทานุสาสนิปฺปฏิลาภเหตุโต โทสปฺปหานคุณาธิคมเหตุโต จ มงฺคลนฺติ วุจฺจติ. La docilidad (sovacassatā) consiste en seguir las palabras de otro diciendo «está bien» (sādhu), habiendo mostrado gran atención, respeto y humildad, sin caer en la distracción, el silencio obstinado o la búsqueda de faltas cuando se es corregido por un compañero en la vida espiritual. Se dice que es una bendición porque es la causa para recibir consejos e instrucciones de los compañeros de vida santa, y porque conduce al abandono de las faltas y al logro de virtudes. สมณานํ ทสฺสนํ นาม อุปสมิตกิเลสานํ ภาวิตกายวจีจิตฺตปญฺญานํ อุตฺตมทมถสมถสมนฺนาคตานํ ปพฺพชิตานํ อุปสงฺกมนุปฏฺฐานานุสฺสรณสฺสวนทสฺสนํ, สพฺพมฺปิ โอมกเทสนาย ทสฺสนนฺติ วุตฺตํ, ตํ มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพํ. กสฺมา? พหูปการตฺตา. อาห จ ‘‘ทสฺสนมฺปหํ, ภิกฺขเว, เตสํ ภิกฺขูนํ พหูปการํ วทามี’’ติอาทิ (อิติวุ. ๑๐๔). ยโต หิตกาเมน กุลปุตฺเตน สีลวนฺเต ภิกฺขู ฆรทฺวารํ สมฺปตฺเต ทิสฺวา ยทิ เทยฺยธมฺโม อตฺถิ, ยถาพลํ เทยฺยธมฺเมน ปติมาเนตพฺพา. ยทิ นตฺถิ, ปญฺจปติฏฺฐิตํ กตฺวา วนฺทิตพฺพา. ตสฺมิมฺปิ อสมฺปชฺชมาเน อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา นมสฺสิตพฺพา, ตสฺมิมฺปิ อสมฺปชฺชมาเน ปสนฺนจิตฺเตน ปิยจกฺขูหิ สมฺปสฺสิตพฺพา. เอวํ ทสฺสนมูลเกนปิ หิ ปุญฺเญน อเนกานิ ชาติสหสฺสานิ จกฺขุมฺหิ โรโค วา ทาโห [Pg.127] วา อุสฺสทา วา ปิฬกา วา น โหนฺติ, วิปฺปสนฺนปญฺจวณฺณสสฺสิริกานิ โหนฺติ จกฺขูนิ รตนวิมาเน อุคฺฆาฏิตมณิกวาฏสทิสานิ, สตสหสฺสกปฺปมตฺตํ เทเวสุ จ มนุสฺเสสุ จ สมฺปตฺตีนํ ลาภี โหติ. อนจฺฉริยญฺเจตํ, ยํ มนุสฺสภูโต สปฺปญฺญชาติโก สมฺมา ปวตฺติเตน สมณทสฺสนมเยน ปุญฺเญน เอวรูปํ วิปากสมฺปตฺตึ อนุภเวยฺย, ยตฺถ ติรจฺฉานคตานมฺปิ เกวลํ สทฺธามตฺตเกน กตสฺส สมณทสฺสนสฺส เอวํ วิปากสมฺปตฺตึ วณฺณยนฺติ. El «ver a los ascetas» (samaṇānaṃ dassanaṃ) significa ir al encuentro, servir, recordar, escuchar y ver a los renunciantes que han apaciguado sus defilements, que han cultivado su cuerpo, conducta, mente y sabiduría, y que poseen el supremo dominio de sí mismos y la calma. Se llama «dassana» (visión) a todo esto debido a que la enseñanza está expresada de forma elocuente; debe entenderse que esto es una bendición. ¿Por qué? Porque es de gran beneficio. El Bienaventurado dijo: «Monjes, digo que incluso el ver a tales monjes es de gran beneficio». Por tanto, cuando un hijo de buena familia, deseoso de su bienestar, vea que monjes virtuosos llegan a la puerta de su casa, debe honrarlos con ofrendas según su capacidad si las tiene. Si no las tiene, debe rendirles homenaje mediante la postración de los cinco puntos. Si esto no es posible, debe saludarlos con las manos juntas. Si ni siquiera esto es posible, debe mirarlos con una mente llena de fe y ojos afectuosos. Pues, debido al mérito que tiene como raíz tal visión, durante miles de nacimientos no habrá en sus ojos enfermedades, ni ardor, ni protuberancias, ni manchas; sus ojos serán esplendorosos, con los cinco colores claros, semejantes a puertas de joyas abiertas en un palacio celestial. Durante cien mil eones, obtendrá todas las riquezas entre los devas y los seres humanos. Y no es de extrañar que un ser humano dotado de sabiduría experimente tal plenitud de resultados por el mérito consistente en ver a los ascetas realizado correctamente; pues incluso para los animales se describe tal plenitud de resultados por el mero hecho de ver a los ascetas con fe. ‘‘อุลูโก มณฺฑลกฺขิโก, เวทิยเก จิรทีฆวาสิโก; สุขิโต วต โกสิโย อยํ, กาลุฏฺฐิตํ ปสฺสติ พุทฺธวรํ. «Aquel búho de ojos redondos, habitante por largo tiempo del monte Vediyaka, este Kosiyo ciertamente es feliz, pues al levantarse por la mañana ve al Buda excelente». ‘‘มยิ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, ภิกฺขุสงฺเฆ อนุตฺตเร; กปฺปานํ สตสหสฺสานิ, ทุคฺคเตโส น คจฺฉติ. «Habiendo purificado su mente hacia mí y hacia la suprema orden de monjes, por cien mil eones él no irá a un estado de desdicha». ‘‘ส เทวโลกา จวิตฺวา, กุสลกมฺเมน โจทิโต; ภวิสฺสติ อนนฺตญาโณ, โสมนสฺโสติ วิสฺสุโต’’ติ. (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๔๔); Aquel [pájaro], habiendo muerto en el mundo celestial, impulsado por sus méritos, se convertirá en el Paccekabuddha conocido como Somanassa, dotado de sabiduría infinita. Así fue la predicción realizada. กาเลน ธมฺมสากจฺฉา นาม ปโทเส วา ปจฺจูเส วา ทฺเว สุตฺตนฺติกา ภิกฺขู อญฺญมญฺญํ สุตฺตนฺตํ สากจฺฉนฺติ, วินยธรา วินยํ, อาภิธมฺมิกา อภิธมฺมํ, ชาตกภาณกา ชาตกํ, อฏฺฐกถิกา อฏฺฐกถํ, ลีนุทฺธตวิจิกิจฺฉาปเรตจิตฺตวิโสธนตฺถํ วา ตมฺหิ ตมฺหิ กาเล สากจฺฉนฺติ, อยํ กาเลน ธมฺมสากจฺฉา. สา อาคมพฺยตฺติอาทีนํ คุณานํ เหตุโต มงฺคลนฺติ วุจฺจตีติ. La charla sobre el Dhamma en el momento oportuno significa que, ya sea al anochecer o al amanecer, dos monjes conocedores de los Suttas discuten los Suttas entre sí; los expertos en el Vinaya discuten el Vinaya; los estudiosos del Abhidhamma discuten el Abhidhamma; los narradores de Jatakas discuten los Jatakas; y los comentaristas discuten los comentarios. También discuten en diversos momentos con el fin de purificar la mente oprimida por la pereza, la agitación o la duda. Esto es la charla sobre el Dhamma en el momento oportuno. Se dice que es un auspicio supremo porque es la causa de cualidades como la claridad en la transmisión de las enseñanzas. เอวํ อิมิสฺสา คาถาย ขนฺติ, โสวจสฺสตา, สมณทสฺสนํ, กาเลน ธมฺมสากจฺฉาติ จตฺตาริ มงฺคลานิ วุตฺตานิ. มงฺคลตฺตญฺจ เนสํ ตตฺถ ตตฺถ วิภาวิตเมวาติ. Así, en este verso se han declarado cuatro auspicios: la paciencia, la afabilidad, el ver a los ascetas y la charla sobre el Dhamma en el momento oportuno. Su naturaleza como auspicios ha sido explicada detalladamente en sus respectivos lugares. นิฏฺฐิตา ขนฺตี จาติ อิมิสฺสา คาถาย อตฺถวณฺณนา. Aquí termina el comentario del significado del verso que comienza con 'Khantī ca'. ตโปจาติคาถาวณฺณนา Explicación del verso que comienza con 'Tapo ca'. ๑๑. อิทานิ [Pg.128] ตโป จาติ เอตฺถ ปาปเก ธมฺเม ตปตีติ ตโป. พฺรหฺมํ จริยํ, พฺรหฺมานํ วา จริยํ พฺรหฺมจริยํ, เสฏฺฐจริยนฺติ วุตฺตํ โหติ. อริยสจฺจานํ ทสฺสนํ อริยสจฺจานทสฺสนํ, อริยสจฺจานิ ทสฺสนนฺติปิ เอเก, ตํ น สุนฺทรํ. นิกฺขนฺตํ วานโตติ นิพฺพานํ, สจฺฉิกรณํ สจฺฉิกิริยา, นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยา นิพฺพานสจฺฉิกิริยา. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ อยํ ปทวณฺณนา. 11. Ahora, respecto a 'tapo cā': 'tapo' (ascetismo) es aquello que quema los estados mentales insanos. 'Brahmacariya' (vida santa) significa la práctica noble o la práctica de los seres excelsos; este es el significado. 'Ariyasaccānaṃ dassanaṃ' es la visión de las Verdades Nobles; algunos recitan 'ariyasaccāni dassanaṃ', pero eso no es correcto. 'Nibbāna' es llamado así porque ha salido de la selva del deseo (vāna); 'sacchikiriyā' es la realización; así, 'nibbānasacchikiriyā' es la realización del Nirvana. El resto debe entenderse según el método ya explicado. Esta es la explicación de las palabras. อตฺถวณฺณนา ปน เอวํ เวทิตพฺพา – ตโป นาม อภิชฺฌาโทมนสฺสาทีนํ ตปนโต อินฺทฺริยสํวโร, โกสชฺชสฺส วา ตปนโต วีริยํ, เตหิ สมนฺนาคโต ปุคฺคโล อาตาปีติ วุจฺจติ. สฺวายํ อภิชฺฌาทิปฺปหานฌานาทิปฺปฏิลาภเหตุโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺโพ. En cuanto al comentario del significado: se llama 'tapo' al control de las facultades sensoriales porque quema la codicia, el descontento y otros males; o bien, es el esfuerzo (vīriya) porque quema la pereza. Ciertamente, a la persona dotada de ellos se le llama 'ardiente' (ātāpī). Este ascetismo debe entenderse como un auspicio porque es la causa para abandonar la codicia y otros obstáculos, y para obtener los estados de absorción (jhāna). พฺรหฺมจริยํ นาม เมถุนวิรติสมณธมฺมสาสนมคฺคานมธิวจนํ. ตถา หิ ‘‘อพฺรหฺมจริยํ ปหาย พฺรหฺมจารี โหตี’’ติ เอวมาทีสุ (ที. นิ. ๑.๑๙๔; ม. นิ. ๑.๒๙๒) เมถุนวิรติ พฺรหฺมจริยนฺติ วุจฺจติ. ‘‘ภควติ โน, อาวุโส, พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตีติ? เอวมาวุโส’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๕๗) สมณธมฺโม. ‘‘น ตาวาหํ, ปาปิม, ปรินิพฺพายิสฺสามิ, ยาว เม อิทํ พฺรหฺมจริยํ น อิทฺธญฺเจว ภวิสฺสติ ผีตญฺจ วิตฺถาริกํ พาหุชญฺญ’’นฺติ เอวมาทีสุ (ที. นิ. ๒.๑๖๘; สํ. นิ. ๕.๘๒๒; อุทา. ๕๑) สาสนํ. ‘‘อยเมว โข, ภิกฺขุ, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค พฺรหฺมจริยํ. เสยฺยถิทํ, สมฺมาทิฏฺฐี’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๕.๖) มคฺโค. อิธ ปน อริยสจฺจทสฺสเนน ปรโต มคฺคสฺส สงฺคหิตตฺตา อวเสสํ สพฺพมฺปิ วฏฺฏติ. ตญฺเจตํ อุปรูปริ นานปฺปการวิเสสาธิคมเหตุโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพํ. 'Brahmacariya' es un término que designa la abstinencia sexual, los deberes del asceta, la Enseñanza y el Sendero. Así, en pasajes como 'abandonando la conducta no santa, vive una vida santa', se llama brahmacariya a la abstinencia sexual. En pasajes como 'amigo, ¿se vive la vida santa bajo el Bienaventurado?', se refiere a los deberes del asceta. En pasajes como 'Māra, no entraré en el Parinirvana hasta que esta vida santa mía sea próspera, extendida y conocida por muchos', se refiere a la Enseñanza (Sāsana). En pasajes como 'este es el Noble Sendero Óctuple: la Visión Correcta...', se refiere al Sendero. Sin embargo, en este contexto, dado que el Sendero está incluido en la visión de las Verdades Nobles que se menciona después, cualquier otro aspecto de la vida santa es aceptable. Debe entenderse como un auspicio porque es la causa para alcanzar progresivamente diversas distinciones especiales. อริยสจฺจาน ทสฺสนํ นาม กุมารปญฺเห วุตฺตานํ จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ อภิสมยวเสน มคฺคทสฺสนํ, ตํ สํสารทุกฺขวีติกฺกมเหตุโต มงฺคลนฺติ วุจฺจติ. La 'visión de las Verdades Nobles' consiste en la visión del Sendero mediante la penetración de las cuatro Verdades Nobles mencionadas en las Preguntas del Joven (Kumārapañha). Se llama auspicio porque es la causa para trascender el sufrimiento del samsara. นิพฺพานสจฺฉิกิริยา นาม อิธ อรหตฺตผลํ นิพฺพานนฺติ อธิปฺเปตํ. ตมฺปิ หิ ปญฺจคติวานเนน วานสญฺญิตาย ตณฺหาย นิกฺขนฺตตฺตา นิพฺพานนฺติ วุจฺจติ. ตสฺส [Pg.129] ปตฺติ วา ปจฺจเวกฺขณา วา สจฺฉิกิริยาติ วุจฺจติ. อิตรสฺส ปน นิพฺพานสฺส อริยสจฺจานํ ทสฺสเนเนว สจฺฉิกิริยา สิทฺธา, เตเนตํ อิธ นาธิปฺเปตํ. เอวเมสา นิพฺพานสจฺฉิกิริยา ทิฏฺฐธมฺมิกสุขวิหาราทิเหตุโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพา. La 'realización del Nirvana' aquí se refiere al Fruto del Arhat (arahattaphala). Pues este también es llamado 'Nirvana' por haber salido del deseo conocido como 'vāna' en los cinco destinos de existencia. Su logro o su reflexión se llama 'realización'. En cuanto al otro aspecto del Nirvana, su realización se cumple mediante la visión de las Verdades Nobles, por lo tanto, no es lo que se pretende enfatizar aquí. Así, esta realización del Nirvana debe entenderse como un auspicio porque es la causa de una morada feliz en la vida presente. เอวํ อิมิสฺสา คาถาย ตโป พฺรหฺมจริยํ, อริยสจฺจานํ ทสฺสนํ, นิพฺพานสจฺฉิกิริยาติ จตฺตาริ มงฺคลานิ วุตฺตานิ. มงฺคลตฺตญฺจ เนสํ ตตฺถ ตตฺถ วิภาวิตเมวาติ. Así, en este verso se han declarado cuatro auspicios: el ascetismo, la vida santa, la visión de las Verdades Nobles y la realización del Nirvana. Su naturaleza como auspicios ha sido explicada detalladamente en sus respectivos lugares. นิฏฺฐิตา ตโป จาติ อิมิสฺสา คาถาย อตฺถวณฺณนา. Aquí termina el comentario del significado del verso que comienza con 'Tapo ca'. ผุฏฺฐสฺสโลกธมฺเมหีติคาถาวณฺณนา Explicación del verso que comienza con 'Phuṭṭhassa lokadhammehi'. ๑๒. อิทานิ ผุฏฺฐสฺส โลกธมฺเมหีติ เอตฺถ ผุฏฺฐสฺสาติ ผุสิตสฺส ฉุปิตสฺส สมฺปตฺตสฺส. โลเก ธมฺมา โลกธมฺมา, ยาว โลกปฺปวตฺติ, ตาว อนิวตฺตกา ธมฺมาติ วุตฺตํ โหติ. จิตฺตนฺติ มโน มานสํ. ยสฺสาติ นวสฺส วา มชฺฌิมสฺส วา เถรสฺส วา. น กมฺปตีติ น จลติ น เวธติ. อโสกนฺติ นิสฺโสกํ อพฺพูฬฺหโสกสลฺลํ. วิรชนฺติ วิคตรชํ วิทฺธํสิตรชํ. เขมนฺติ อภยํ นิรุปทฺทวํ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ อยํ ปทวณฺณนา. 12. Ahora, respecto a 'phuṭṭhassa lokadhammehi': 'phuṭṭhassa' significa ser tocado, contactado o alcanzado. 'Lokadhammā' son las condiciones del mundo; esto quiere decir que son leyes inevitables mientras continúe el mundo. 'Cittaṃ' es la mente o el corazón. 'Yassa' se refiere tanto a un monje joven, de mediana antigüedad o a un anciano (thera). 'Na kampati' significa que no se conmueve ni tiembla. 'Asokaṃ' significa sin tristeza, habiendo arrancado la espina del pesar. 'Virajaṃ' significa libre del polvo de las impurezas, con las impurezas destruidas. 'Khemaṃ' significa sin miedo, libre de peligros. El resto debe entenderse según el método ya explicado. Esta es la explicación de las palabras. อตฺถวณฺณนา ปน เอวํ เวทิตพฺพา – ผุฏฺฐสฺส โลกธมฺเมหิ จิตฺตํ ยสฺส น กมฺปติ นาม ยสฺส ลาภาลาภาทีหิ อฏฺฐหิ โลกธมฺเมหิ ผุฏฺฐสฺส อชฺโฌตฺถฏสฺส จิตฺตํ น กมฺปติ น จลติ น เวธติ, ตสฺส ตํ จิตฺตํ เกนจิ อกมฺปนียโลกุตฺตมภาวาวหนโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพํ. En cuanto al comentario del significado: 'aquél cuya mente no tiembla al ser tocado por las condiciones del mundo' significa que cuando la mente de un Arahant es contactada o abrumada por las ocho condiciones mundanas como la ganancia y la pérdida, no se conmueve, no oscila ni tiembla. Su mente debe entenderse como un auspicio porque conduce a un estado de excelencia suprema, siendo inconmovible ante cualquier circunstancia. กสฺส จ เอเตหิ ผุฏฺฐสฺส จิตฺตํ น กมฺปตีติ? อรหโต ขีณาสวสฺส, น อญฺญสฺส กสฺสจิ. วุตฺตญฺเหตํ – ¿Y de quién es la mente que no tiembla al ser tocada por estas condiciones? De un Arahant que ha extinguido las impurezas (khīṇāsava), y de nadie más. Pues se ha dicho: ‘‘เสโล ยถา เอกคฺฆโน, วาเตน น สมีรติ; เอวํ รูปา รสา สทฺทา, คนฺธา ผสฺสา จ เกวลา. Así como una roca sólida no es movida por el viento, del mismo modo, las formas, los sabores, los sonidos, los aromas y los contactos en su totalidad, ‘‘อิฏฺฐา ธมฺมา อนิฏฺฐา จ, น ปเวเธนฺติ ตาทิโน; ฐิตํ จิตฺตํ วิปฺปมุตฺตํ, วยญฺจสฺสานุปสฺสตี’’ติ. (มหาว. ๒๔๔); ya sean fenómenos deseables o indeseables, no pueden conmover a tal ser estable; su mente está firme y liberada, contemplando la naturaleza del cese de las cosas. อโสกํ [Pg.130] นาม ขีณาสวสฺเสว จิตฺตํ. ตญฺหิ ยฺวายํ ‘‘โสโก โสจนา โสจิตตฺตํ อนฺโตโสโก อนฺโตปริโสโก เจตโส ปรินิชฺฌายิตตฺต’’นฺติอาทินา (วิภ. ๒๓๗) นเยน วุจฺจติ โสโก, ตสฺส อภาวโต อโสกํ. เกจิ นิพฺพานํ วทนฺติ, ตํ ปุริมปเทน นานุสนฺธิยติ. ยถา จ อโสกํ, เอวํ วิรชํ เขมนฺติปิ ขีณาสวสฺเสว จิตฺตํ. ตญฺหิ ราคโทสโมหรชานํ วิคตตฺตา วิรชํ, จตูหิ จ โยเคหิ เขมตฺตา เขมํ, ยโต เอตํ เตน เตนากาเรน ตมฺหิ ตมฺหิ ปวตฺติกฺขเณ คเหตฺวา นิทฺทิฏฺฐวเสน ติวิธมฺปิ อปฺปวตฺตกฺขนฺธตาทิโลกุตฺตมภาวาวหนโต อาหุเนยฺยาทิภาวาวหนโต จ มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพํ. Se denomina 'asoka' (sin pesar) precisamente al estado mental de un Arahant (aquel que ha destruido las impurezas). Pues este término 'soko' (pesar) se define en pasajes como 'pesar, lamentación, el estado de estar afligido, pesar interno, angustia interna, el estado de total consunción mental' (Vibha. 237); debido a la ausencia de tal pesar en el Arahant, se llama 'asoka'. Algunos maestros afirman que se refiere al Nibbāna, pero tal interpretación no guarda coherencia gramatical con el término precedente (citta). Al igual que 'asoka', también los términos 'viraja' (sin mácula) y 'khema' (seguridad) se refieren exclusivamente a la mente del Arahant. Es 'viraja' por estar libre del polvo (raja) del deseo, el odio y la delusión; es 'khema' por estar libre de los cuatro yugos (yogas). Puesto que estas tres cualidades —asoka, viraja y khema— se presentan en diversos momentos según las circunstancias y han sido señaladas así, debe entenderse que son bendiciones, ya que conducen a la excelencia supramundana, como la cesación de los agregados, y otorgan la condición de ser digno de ofrendas (āhuneyya). เอวํ อิมิสฺสา คาถาย อฏฺฐโลกธมฺเมหิ อกมฺปิตจิตฺตํ, อโสกจิตฺตํ, วิรชจิตฺตํ, เขมจิตฺตนฺติ จตฺตาริ มงฺคลานิ วุตฺตานิ. มงฺคลตฺตญฺจ เนสํ ตตฺถ ตตฺถ วิภาวิตเมวาติ. De esta manera, en esta estrofa se han declarado cuatro bendiciones: una mente inamovible ante las ocho condiciones mundanas, una mente sin pesar (asoka), una mente sin mácula (viraja) y una mente segura (khema). Su naturaleza como bendiciones ha quedado claramente demostrada en sus respectivos contextos. นิฏฺฐิตา ผุฏฺฐสฺส โลกธมฺเมหีติ อิมิสฺสา คาถาย อตฺถวณฺณนา. Aquí concluye el comentario del significado de la estrofa que comienza con 'phuṭṭhassa lokadhammehi'. เอตาทิสานีติคาถาวณฺณนา Comentario de la estrofa 'Etādisāni'. ๑๓. เอวํ ภควา อเสวนา จ พาลานนฺติอาทีหิ ทสหิ คาถาหิ อฏฺฐตึส มหามงฺคลานิ กเถตฺวา อิทานิ เอตาเนว อตฺตนา วุตฺตมงฺคลานิ ถุนนฺโต ‘‘เอตาทิสานิ กตฺวานา’’ติ อวสานคาถมภาสิ. 13. Habiendo expuesto las treinta y ocho bendiciones supremas mediante diez estrofas, comenzando con 'asevanā ca bālānaṃ', el Bendito ahora, deseando elogiar esas mismas bendiciones que él mismo declaró, pronunció la estrofa final que comienza con 'etādisāni katvānā'. ตสฺสายมตฺถวณฺณนา – เอตาทิสานีติ เอตานิ อีทิสานิ มยา วุตฺตปฺปการานิ พาลานํ อเสวนาทีนิ. กตฺวานาติ กตฺวา. กตฺวาน กตฺวา กริตฺวาติ หิ อตฺถโต อนญฺญํ. สพฺพตฺถมปราชิตาติ สพฺพตฺถ ขนฺธกิเลสาภิสงฺขารเทวปุตฺตมารปฺปเภเทสุ จตูสุ ปจฺจตฺถิเกสุ เอเกนาปิ อปราชิตา หุตฺวา, สยเมว เต จตฺตาโร มาเร ปราเชตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. มกาโร เจตฺถ ปทสนฺธิกรมตฺโตติ วิญฺญาตพฺโพ. Esta es la explicación de su significado: 'Etādisāni' se refiere a estas bendiciones del tipo ya mencionado, como la no asociación con los necios. 'Katvānā' significa habiendo realizado; pues los términos 'katvāna', 'katvā' y 'karitvā' son idénticos en significado. 'Sabbatthamaparājitā' significa que, ante los cuatro tipos de enemigos conocidos como Māras —los agregados (khandhamāra), las impurezas (kilesamāra), las formaciones volitivas (abhisaṅkhāramāra) y el hijo de un dios (devaputtamāra)—, no son vencidos por ninguno de ellos, sino que ellos mismos derrotan a estos cuatro Māras. En este término, debe entenderse que la letra 'm' funciona meramente como un recurso de unión eufónica (padasandhi). สพฺพตฺถ โสตฺถึ คจฺฉนฺตีติ เอตาทิสานิ มงฺคลานิ กตฺวา จตูหิ มาเรหิ อปราชิตา หุตฺวา สพฺพตฺถ อิธโลกปรโลเกสุ ฐานจงฺกมนาทีสุ จ โสตฺถึ คจฺฉนฺติ, พาลเสวนาทีหิ เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ อาสวา [Pg.131] วิฆาตปริฬาหา, เตสํ อภาวา โสตฺถึ คจฺฉนฺติ, อนุปทฺทุตา อนุปสฏฺฐา เขมิโน อปฺปฏิภยา คจฺฉนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. อนุนาสิโก เจตฺถ คาถาพนฺธสุขตฺถํ วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. 'Sabbattha sotthiṃ gacchanti' significa que, habiendo realizado tales bendiciones y siendo invictos ante los cuatro Māras, alcanzan el bienestar en todas partes, tanto en este mundo como en el venidero, y en todas las actividades como estar de pie o caminar. Debido a la ausencia de las impurezas, aflicciones y fiebres que surgirían por asociarse con los necios, alcanzan el bienestar; esto implica que avanzan libres de peligros, sin acosos, seguros y sin temor. Aquí, debe entenderse que el sonido nasal (anunāsika) se ha empleado para facilitar la métrica de la estrofa. ตํ เตสํ มงฺคลมุตฺตมนฺติ อิมินา คาถาปเทน ภควา เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. กถํ? เอวํ, เทวปุตฺต, เย เอตาทิสานิ กโรนฺติ, เต ยสฺมา สพฺพตฺถ โสตฺถึ คจฺฉนฺติ, ตสฺมา ตํ พาลานํ อเสวนาทิอฏฺฐตึสวิธมฺปิ เตสํ เอตาทิสการกานํ มงฺคลมุตฺตมํ เสฏฺฐํ ปวรนฺติ คณฺหาหีติ. Con el verso 'taṃ tesaṃ maṅgalamuttamaṃ', el Bendito dio por concluida la enseñanza. ¿De qué manera? 'Oh deidad, puesto que aquellos que realizan tales actos de este modo alcanzan el bienestar en todas partes, por lo tanto, acepta y comprende que estas treinta y ocho clases de bendiciones, comenzando con la no asociación con los necios, constituyen para tales personas la bendición suprema, excelente y excelsa'. เอวญฺจ ภควตา นิฏฺฐาปิตาย เทสนาย ปริโยสาเน โกฏิสตสหสฺสเทวตาโย อรหตฺตํ ปาปุณึสุ, โสตาปตฺติสกทาคามิอนาคามิผลสมฺปตฺตานํ คณนา อสงฺขฺเยยฺยา อโหสิ. อถ ภควา ทุติยทิวเส อานนฺทตฺเถรํ อามนฺเตสิ – ‘‘อิมํ ปน, อานนฺท, รตฺตึ อญฺญตรา เทวตา มํ อุปสงฺกมิตฺวา มงฺคลปญฺหํ ปุจฺฉิ, อถสฺสาหํ อฏฺฐตึส มงฺคลานิ อภาสึ, อุคฺคณฺหาหิ, อานนฺท, อิมํ มงฺคลปริยายํ, อุคฺคเหตฺวา ภิกฺขู วาเจหี’’ติ. เถโร อุคฺคเหตฺวา ภิกฺขู วาเจสิ. ตยิทํ อาจริยปรมฺปราย อาภตํ ยาวชฺชตนา ปวตฺตติ, ‘‘เอวมิทํ พฺรหฺมจริยํ อิทฺธญฺเจว ผีตญฺจ วิตฺถาริกํ พาหุชญฺญํ ปุถุภูตํ ยาว เทวมนุสฺเสหิ สุปฺปกาสิต’’นฺติ เวทิตพฺพํ. Al concluirse así la enseñanza por parte del Bendito, cien mil millones de deidades alcanzaron el estado de Arahant, mientras que el número de quienes alcanzaron los frutos de entrar en la corriente, de retorno una sola vez y de no retorno fue incontable. Al día siguiente, el Bendito se dirigió al Venerable Ānanda: 'Ánanda, durante esta noche, una deidad se acercó a mí y me preguntó sobre las bendiciones; entonces le declaré las treinta y ocho bendiciones. Aprende, Ánanda, esta exposición sobre las bendiciones; y tras haberla aprendido, enséñala a los monjes'. El anciano, tras aprenderla, se la enseñó a los monjes. Esta enseñanza ha sido transmitida por la sucesión de maestros y se preserva hasta el día de hoy. Así, debe entenderse que esta vida santa (brahmacariya) es exitosa, próspera, extensamente difundida, conocida por multitudes, consolidada y perfectamente proclamada tanto entre dioses como entre hombres. อิทานิ เอเตสฺเวว มงฺคเลสุ ญาณปริจยปาฏวตฺถํ อยมาทิโต ปภุติ โยชนา – เอวมิเม อิธโลกปรโลกโลกุตฺตรสุขกามา สตฺตา พาลชนเสวนํ ปหาย, ปณฺฑิเต นิสฺสาย, ปูชเนยฺเย ปูเชตฺวา, ปติรูปเทสวาเสน ปุพฺเพ จ กตปุญฺญตาย กุสลปฺปวตฺติยํ โจทิยมานา อตฺตานํ สมฺมา ปณิธาย, พาหุสจฺจสิปฺปวินเยหิ อลงฺกตตฺตภาวา, วินยานุรูปํ สุภาสิตํ ภาสมานา, ยาว คิหิภาวํ น วิชหนฺติ, ตาว มาตาปิตูปฏฺฐาเนน โปราณํ อิณมูลํ วิโสธยมานา, ปุตฺตทารสงฺคเหน นวํ อิณมูลํ ปโยชยมานา, อนากุลกมฺมนฺตตาย ธนธญฺญาทิสมิทฺธึ ปาปุณนฺตา, ทาเนน โภคสารํ ธมฺมจริยาย ชีวิตสารญฺจ คเหตฺวา, ญาติสงฺคเหน สกชนหิตํ อนวชฺชกมฺมนฺตตาย ปรชนหิตญฺจ กโรนฺตา, ปาปวิรติยา ปรูปฆาตํ มชฺชปานสํยเมน อตฺตูปฆาตญฺจ วิวชฺเชตฺวา, ธมฺเมสุ อปฺปมาเทน กุสลปกฺขํ วฑฺเฒตฺวา, วฑฺฒิตกุสลตาย คิหิพฺยญฺชนํ โอหาย ปพฺพชิตภาเว ฐิตาปิ พุทฺธพุทฺธสาวกูปชฺฌายาจริยาทีสุ คารเวน นิวาเตน จ วตฺตสมฺปทํ อาราเธตฺวา, สนฺตุฏฺฐิยา [Pg.132] ปจฺจยเคธํ ปหาย, กตญฺญุตาย สปฺปุริสภูมิยํ ฐตฺวา, ธมฺมสฺสวเนน จิตฺตลีนตํ ปหาย, ขนฺติยา สพฺพปริสฺสเย อภิภวิตฺวา, โสวจสฺสตาย สนาถํ อตฺตานํ กตฺวา, สมณทสฺสเนน ปฏิปตฺติปโยคํ ปสฺสนฺตา, ธมฺมสากจฺฉาย กงฺขาฏฺฐานิเยสุ ธมฺเมสุ กงฺขํ วิโนเทตฺวา, อินฺทฺริยสํวรตเปน สีลวิสุทฺธึ สมณธมฺมพฺรหฺมจริเยน จิตฺตวิสุทฺธึ ตโต ปรา จ จตสฺโส วิสุทฺธิโย สมฺปาเทนฺตา, อิมาย ปฏิปทาย อริยสจฺจทสฺสนปริยายํ ญาณทสฺสนวิสุทฺธึ ปตฺวา อรหตฺตผลสงฺขฺยํ นิพฺพานํ สจฺฉิกโรนฺติ, ยํ สจฺฉิกริตฺวา สิเนรุปพฺพโต วิย วาตวุฏฺฐีหิ อฏฺฐหิ โลกธมฺเมหิ อวิกมฺปมานจิตฺตา อโสกา วิรชา เขมิโน โหนฺติ. เย จ เขมิโน โหนฺติ, เต สพฺพตฺถ เอเกนปิ อปราชิตา โหนฺติ, สพฺพตฺถ โสตฺถึ คจฺฉนฺติ. เตนาห ภควา – Ahora, con el fin de adquirir destreza en la práctica del conocimiento sobre estas mismas bendiciones, se presenta la siguiente conexión desde el principio: de esta manera, estos seres que anhelan la felicidad en este mundo, en el más allá y la felicidad supramundana, habiendo abandonado la compañía de los necios y apoyándose en los sabios, habiendo honrado a quienes son dignos de honor; residiendo en un lugar adecuado y siendo impulsados hacia la práctica de lo meritorio debido a los méritos realizados en el pasado, habiéndose establecido correctamente a sí mismos; estando adornados por el gran conocimiento, las artes y la disciplina, y hablando palabras bien dichas conforme a la disciplina; mientras no abandonan el estado de laicos, liquidan su antigua deuda mediante el servicio a su padre y a su madre, y contraen una nueva deuda mediante el sustento de su esposa e hijos; alcanzando la prosperidad en riquezas y granos a través de una ocupación no confusa; habiendo tomado la esencia de la riqueza mediante la generosidad y la esencia de la vida mediante la práctica del Dhamma; trabajando por el bienestar de su propia gente a través de la ayuda a sus parientes y por el bienestar de los demás mediante acciones intachables; habiendo evitado dañar a otros mediante la abstención del mal y habiendo evitado dañarse a sí mismos mediante la moderación en el consumo de embriagantes; habiendo incrementado el lado saludable mediante la diligencia en las enseñanzas; debido a la cualidad de su virtud acrecentada, habiendo abandonado la apariencia laica y establecido en el estado de monje, habiendo complacido la perfección de los deberes con respeto y humildad hacia el Buda, sus discípulos, sus preceptores y maestros; habiendo abandonado el anhelo por los requisitos mediante el contentamiento; habiéndose establecido en el terreno de los hombres virtuosos mediante la gratitud; habiendo abandonado la apatía mental mediante la escucha del Dhamma; habiendo superado todos los peligros mediante la paciencia; habiéndose hecho a sí mismos protegidos mediante la docilidad; viendo la aplicación de la práctica mediante la visión de los ascetas; habiendo disipado la duda en las enseñanzas que son causa de incertidumbre mediante la discusión del Dhamma; habiendo perfeccionado la pureza de la moral mediante el ascetismo del control de los sentidos y la pureza de la mente mediante la vida santa de la práctica ascética, y habiendo perfeccionado tras ello las otras cuatro purezas; por medio de este camino, habiendo alcanzado la pureza del conocimiento y la visión, que es el método para ver las Nobles Verdades, realizan el Nirvana, conocido como el fruto del estado de Arahat; habiendo realizado el cual, al igual que el monte Sineru no es conmovido por los vientos feroces, permanecen con la mente inconmovible ante las ocho condiciones mundanas, sin penas, sin mácula y seguros. Y aquellos que están seguros no son derrotados por ningún enemigo en ningún lugar, y en todo lugar caminan en paz. Por esto, el Bienaventurado dijo: ‘‘เอตาทิสานิ กตฺวาน, สพฺพตฺถมปราชิตา; สพฺพตฺถ โสตฺถึ คจฺฉนฺติ, ตํ เตสํ มงฺคลมุตฺตม’’นฺติ. «Habiendo cumplido tales cosas, no siendo derrotados en ningún lugar, en todo lugar caminan en paz; esa es su bendición suprema». ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทกปาฐ-อฏฺฐกถาย En el Paramatthajotikā, el comentario del Khuddakapāṭha: มงฺคลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Ha finalizado la explicación del Maṅgala Sutta. ๖. รตนสุตฺตวณฺณนา 6. Explicación del Ratana Sutta นิกฺเขปปฺปโยชนํ El propósito de la colocación อิทานิ ยานีธ ภูตานีติเอวมาทินา มงฺคลสุตฺตานนฺตรํ นิกฺขิตฺตสฺส รตนสุตฺตสฺส อตฺถวณฺณนากฺกโม อนุปฺปตฺโต. ตสฺส อิธ นิกฺเขปปฺปโยชนํ วตฺวา ตโต ปรํ สุปริสุทฺเธน ติตฺเถน นทิตฬากาทีสุ สลิลชฺโฌคาหณมิว สุปริสุทฺเธน นิทาเนน อิมสฺส สุตฺตสฺส อตฺถชฺโฌคาหณํ ทสฺเสตุํ – Ahora ha llegado el turno del orden de la explicación del significado del Ratana Sutta, que fue colocado inmediatamente después del Maṅgala Sutta, comenzando con «Yānīdha bhūtāni». Habiendo declarado el propósito de su colocación aquí, y con el fin de mostrar la entrada al significado de este sutta mediante una introducción muy pura, tal como uno entra a tomar agua en ríos o estanques a través de un embarcadero muy limpio: ‘‘เยน วุตฺตํ ยทา ยตฺถ, ยสฺมา เจตํ อิมํ นยํ; ปกาเสตฺวาน เอตสฺส, กริสฺสามตฺถวณฺณนํ’’. «Por quién fue dicho, cuándo, dónde y por qué motivo; habiendo revelado este método, realizaremos la explicación de su significado». ตตฺถ [Pg.133] ยสฺมา มงฺคลสุตฺเตน อตฺตรกฺขา อกลฺยาณกรณกลฺยาณากรณปจฺจยานญฺจ อาสวานํ ปฏิฆาโต ทสฺสิโต, อิมญฺจ สุตฺตํ ปรารกฺขํ อมนุสฺสาทิปจฺจยานญฺจ อาสวานํ ปฏิฆาตํ สาเธติ, ตสฺมา ตทนนฺตรํ นิกฺขิตฺตํ สิยาติ. Al respecto, dado que en el Maṅgala Sutta se mostró la autoprotección y la destrucción de los influjos para aquellos que cuentan con el apoyo de no realizar lo perjudicial y realizar lo beneficioso, y dado que este sutta logra la protección de los demás y la destrucción de los influjos para aquellos que enfrentan causas como los espíritus no humanos, por lo tanto, debe considerarse colocado inmediatamente después de aquel. อิทํ ตาวสฺส อิธ นิกฺเขปปฺปโยชนํ. Este es, primeramente, el propósito de su colocación en este lugar. เวสาลิวตฺถุ La historia de Vesālī อิทานิ ‘‘เยน วุตฺตํ ยทา ยตฺถ, ยสฺมา เจต’’นฺติ เอตฺถาห ‘‘เกน ปเนตํ สุตฺตํ วุตฺตํ, กทา กตฺถ, กสฺมา จ วุตฺต’’นฺติ. วุจฺจเต – อิทญฺหิ ภควตา เอว วุตฺตํ, น สาวกาทีหิ. ตญฺจ ยทา ทุพฺภิกฺขาทีหิ อุปทฺทเวหิ อุปทฺทุตาย เวสาลิยา ลิจฺฉวีหิ ราชคหโต ยาจิตฺวา ภควา เวสาลึ อานีโต, ตทา เวสาลิยํ เตสํ อุปทฺทวานํ ปฏิฆาตตฺถาย วุตฺตนฺติ. อยํ เตสํ ปญฺหานํ สงฺเขปวิสฺสชฺชนา. วิตฺถารโต ปน เวสาลิวตฺถุโต ปภุติ โปราเณหิ วณฺณียติ. Ahora, respecto a «por quién fue dicho, cuándo, dónde y por qué motivo», se pregunta: «¿Quién dijo este sutta, cuándo, dónde y por qué fue dicho?». Se responde: este fue dicho únicamente por el Bienaventurado, no por los discípulos u otros. Y fue dicho en el momento en que el Bienaventurado fue conducido a Vesālī desde Rājagaha, a petición de los Licchavis, cuando Vesālī estaba siendo oprimida por calamidades como la hambruna, con el fin de disipar esas calamidades en Vesālī. Esta es la respuesta resumida a esas preguntas. No obstante, los antiguos maestros la explican detalladamente comenzando con la historia de Vesālī. ตตฺรายํ วณฺณนา – พาราณสิรญฺโญ กิร อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ คพฺโภ สณฺฐาสิ, สา ตํ ญตฺวา รญฺโญ นิเวเทสิ, ราชา คพฺภปริหารํ อทาสิ. สา สมฺมา ปริหริยมานคพฺภา คพฺภปริปากกาเล วิชายนฆรํ ปาวิสิ. ปุญฺญวตีนํ ปจฺจูสสมเย คพฺภวุฏฺฐานํ โหติ. สา จ ตาสํ อญฺญตรา, เตน ปจฺจูสสมเย อลตฺตกปฏลพนฺธุชีวกปุปฺผสทิสํ มํสเปสึ วิชายิ. ตโต ‘‘อญฺญา เทวิโย สุวณฺณพิมฺพสทิเส ปุตฺเต วิชายนฺติ, อคฺคมเหสี มํสเปสินฺติ รญฺโญ ปุรโต มม อวณฺโณ อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติ จินฺเตตฺวา เตน อวณฺณภเยน ตํ มํสเปสึ เอกสฺมึ ภาชเน ปกฺขิปิตฺวา อญฺญตเรน ปฏิกุชฺชิตฺวา ราชมุทฺทิกาย ลญฺฉิตฺวา คงฺคาย โสเต ปกฺขิปาเปสิ. มนุสฺเสหิ ฉฑฺฑิตมตฺเต เทวตา อารกฺขํ สํวิทหึสุ. สุวณฺณปฏฺฏกญฺเจตฺถ ชาติหิงฺคุลเกน ‘‘พาราณสิรญฺโญ อคฺคมเหสิยา ปชา’’ติ ลิขิตฺวา พนฺธึสุ. ตโต ตํ ภาชนํ อูมิภยาทีหิ อนุปทฺทุตํ คงฺคาโสเตน ปายาสิ. Esta es la explicación: se dice que en el vientre de la reina principal del rey de Bārāṇasī se estableció un feto. Ella, al saberlo, se lo comunicó al rey, y el rey le otorgó los cuidados para el embarazo. Habiendo sido su feto bien cuidado, ella entró en la casa de partos en el momento de la maduración del feto. Para las mujeres de gran mérito, el parto ocurre al amanecer. Ella era una de ellas; por lo tanto, al amanecer dio a luz a una masa de carne similar a una flor bandhujīvaka envuelta en laca roja. Entonces pensó: «Las otras reinas dan a luz a hijos semejantes a imágenes de oro, pero la reina principal ha dado a luz a una masa de carne; que no surja mi deshonra ante el rey». Por temor a esa deshonra, colocó esa masa de carne en un recipiente, lo cubrió con otro, lo selló con el sello real y lo hizo arrojar a la corriente del Ganges. Tan pronto como fue arrojado por los hombres, las deidades dispusieron protección. Ataron allí una lámina de oro escrita con bermellón natural que decía: «Descendencia de la reina principal del rey de Bārāṇasī». Luego, ese recipiente, sin ser dañado por peligros como las olas, navegó por la corriente del Ganges. เตน จ สมเยน อญฺญตโร ตาปโส โคปาลกุลํ นิสฺสาย คงฺคาตีเร วิหรติ. โส ปาโตว คงฺคํ โอตรนฺโต ภาชนํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา [Pg.134] ปํสุกูลสญฺญาย อคฺคเหสิ. ตโต ตตฺถ ตํ อกฺขรปฏฺฏกํ ราชมุทฺทิกาลญฺฉนญฺจ ทิสฺวา มุญฺจิตฺวา ตํ มํสเปสึ อทฺทส, ทิสฺวานสฺส เอตทโหสิ ‘‘สิยา คพฺโภ, ตถา หิสฺส ทุคฺคนฺธปูติภาโว นตฺถี’’ติ. ตํ อสฺสมํ เนตฺวา สุทฺเธ โอกาเส ฐเปสิ. อถ อฑฺฒมาสจฺจเยน ทฺเว มํสเปสิโย อเหสุํ. ตาปโส ทิสฺวา สาธุตรํ ฐเปสิ, ตโต ปุน อฑฺฒมาสจฺจเยน เอกเมกิสฺสา เปสิยา หตฺถปาทสีสานมตฺถาย ปญฺจ ปญฺจ ปิฬกา อุฏฺฐหึสุ. ตาปโส ทิสฺวา ปุน สาธุตรํ ฐเปสิ. อถ อฑฺฒมาสจฺจเยน เอกา มํสเปสิ สุวณฺณพิมฺพสทิโส ทารโก, เอกา ทาริกา อโหสิ. เตสุ ตาปสสฺส ปุตฺตสิเนโห อุปฺปชฺชิ. องฺคุฏฺฐกโต จสฺส ขีรํ นิพฺพตฺติ. ตโต ปภุติ จ ขีรภตฺตํ ลภติ, โส ภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา ขีรํ ทารกานํ มุเข อาสิญฺจติ. เตสํ ยํ ยํ อุทรํ ปวิฏฺฐํ, ตํ สพฺพํ มณิภาชนคตํ วิย ทิสฺสติ. เอวํ ลิจฺฉวี อเหสุํ. อปเร ปนาหุ ‘‘สิพฺเพตฺวา ฐปิตา วิย เนสํ อญฺญมญฺญํ ลีนา ฉวิ อโหสี’’ติ. เอวํ เต นิจฺฉวิตาย วา ลีนจฺฉวิตาย วา ลิจฺฉวีติ ปญฺญายึสุ. En aquel tiempo, un cierto asceta vivía a orillas del río Ganges bajo el cuidado de una familia de pastores de vacas. Temprano por la mañana, mientras descendía al Ganges, vio un recipiente que flotaba hacia él y, pensando que era un trapo desechado, lo recogió. Después, al ver allí una placa inscrita con letras y el sello real de un anillo, lo abrió y vio una masa de carne. Al verla, pensó: «Esto podría ser un feto, ya que no tiene mal olor ni signo de putrefacción». Llevándolo a su ermita, lo colocó en un lugar limpio. Al cabo de medio mes, se dividió en dos masas de carne. El asceta, al ver esto, las guardó cuidadosamente. Pasado otro medio mes, en cada una de las masas surgieron cinco protuberancias para el desarrollo de las manos, los pies y la cabeza. El asceta las vio y las guardó de nuevo con gran cuidado. Transcurrido otro medio mes, una masa de carne se convirtió en un niño con la apariencia de una imagen de oro, y la otra se convirtió en una niña. En el asceta surgió un afecto paternal hacia ellos. De su pulgar brotó leche y, desde entonces, tras comer su arroz con leche, vertía la leche en la boca de los niños. Todo lo que entraba en sus estómagos era visible, como si estuviera dentro de un recipiente de gemas. Así se convirtieron en los Licchavīs. Otros maestros dicen: «Sus pieles estaban unidas entre sí como si hubieran sido cosidas». De este modo, debido a que parecían no tener piel (nicchavitāya) o por tener la piel unida (līnacchavitāya), se les conoció como Licchavīs. ตาปโส ทารเก โปเสนฺโต อุสฺสูเร คามํ ปิณฺฑาย ปวิสติ, อติทิวา ปฏิกฺกมติ. ตสฺส ตํ พฺยาปารํ ญตฺวา โคปาลกา อาหํสุ, ‘‘ภนฺเต, ปพฺพชิตานํ ทารกโปสนํ ปลิโพโธ, อมฺหากํ ทารเก เทถ, มยํ โปเสสฺสาม, ตุมฺเห อตฺตโน กมฺมํ กโรถา’’ติ. ตาปโส ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิ. โคปาลกา ทุติยทิวเส มคฺคํ สมํ กตฺวา ปุปฺเผหิ โอกิริตฺวา ธชปฏากํ อุสฺสาเปตฺวา ตูริเยหิ วชฺชมาเนหิ อสฺสมํ อาคตา. ตาปโส ‘‘มหาปุญฺญา ทารกา, อปฺปมาเทน วฑฺเฒถ, วฑฺเฒตฺวา จ อญฺญมญฺญํ อาวาหวิวาหํ กโรถ, ปญฺจโครเสน ราชานํ โตเสตฺวา ภูมิภาคํ คเหตฺวา นครํ มาเปถ, ตตฺถ กุมารํ อภิสิญฺจถา’’ติ วตฺวา ทารเก อทาสิ. เต ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิตฺวา ทารเก เนตฺวา โปเสสุํ. El asceta, mientras criaba a los niños, entraba al pueblo para pedir limosna cuando el sol ya estaba alto y regresaba muy tarde. Al notar esta ocupación suya, los pastores de vacas le dijeron: «Venerable señor, criar niños es un impedimento para los renunciantes. Entréguenos a los niños, nosotros los criaremos; realice usted sus propios deberes ascéticos». El asceta aceptó diciendo: «Está bien». Al día siguiente, los pastores de vacas nivelaron el camino, esparcieron flores, alzaron estandartes y banderas, y llegaron a la ermita acompañados de música instrumental. El asceta les dijo: «Estos niños poseen un gran mérito. Críenlos con diligencia y, cuando crezcan, celebren el matrimonio entre ellos. Complazcan al rey con los cinco productos de la vaca, obtengan una porción de tierra, funden una ciudad y consagren allí al joven como rey». Tras decir esto, les entregó a los niños. Ellos aceptaron diciendo: «Está bien», se llevaron a los niños y los criaron. ทารกา วุฑฺฒิมนฺวาย กีฬนฺตา วิวาทฏฺฐาเนสุ อญฺเญ โคปาลทารเก หตฺเถนปิ ปาเทนปิ ปหรนฺติ, เต โรทนฺติ. ‘‘กิสฺส โรทถา’’ติ จ มาตาปิตูหิ วุตฺตา ‘‘อิเม นิมฺมาตาปิติกา ตาปสโปสิตา อมฺเห อตีว ปหรนฺตี’’ติ วทนฺติ. ตโต เตสํ มาตาปิตโร ‘‘อิเม ทารกา อญฺเญ ทารเก วิเหเฐนฺติ ทุกฺขาเปนฺติ, น อิเม สงฺคเหตพฺพา, วชฺชิตพฺพา อิเม’’ติ อาหํสุ. ตโต ปภุติ กิร โส ปเทโส ‘‘วชฺชี’’ติ [Pg.135] วุจฺจติ, ติโยชนสตํ ปริมาเณน. อถ ตํ ปเทสํ โคปาลกา ราชานํ โตเสตฺวา อคฺคเหสุํ. ตตฺเถว นครํ มาเปตฺวา โสฬสวสฺสุทฺเทสิกํ กุมารํ อภิสิญฺจิตฺวา ราชานํ อกํสุ. ตาย จสฺส ทาริกาย สทฺธึ วาเรยฺยํ กตฺวา กติกํ อกํสุ ‘‘น พาหิรโต ทาริกา อาเนตพฺพา, อิโต ทาริกา น กสฺสจิ ทาตพฺพา’’ติ. เตสํ ปฐมสํวาเสน ทฺเว ทารกา ชาตา ธีตา จ ปุตฺโต จ, เอวํ โสฬสกฺขตฺตุํ ทฺเว ทฺเว ชาตา. ตโต เตสํ ทารกานํ ยถากฺกมํ วฑฺฒนฺตานํ อารามุยฺยานนิวาสฏฺฐานปริวารสมฺปตฺตึ คเหตุํ อปฺปโหนฺตํ ตํ นครํ ติกฺขตฺตุํ คาวุตนฺตเรน คาวุตนฺตเรน ปากาเรน ปริกฺขิปึสุ, ตสฺส ปุนปฺปุนํ วิสาลีกตตฺตา เวสาลีตฺเวว นามํ ชาตํ. อิทํ เวสาลิวตฺถุ. Al llegar a la edad de crecimiento, mientras jugaban, los niños golpeaban a los otros hijos de los pastores con las manos y los pies en los lugares donde surgían disputas. Estos lloraban y, cuando sus padres les preguntaban: «¿Por qué lloráis?», respondían: «Estos niños sin madre ni padre, criados por el asceta, nos golpean excesivamente». Entonces sus padres dijeron: «Estos niños acosan y hacen sufrir a los otros niños. No se debe tratar con ellos, deben ser evitados (vajjitabbā)». Se dice que a partir de entonces, esa región, con una extensión de trescientas leguas (yojanas), fue llamada Vajjī. Después, los pastores de vacas complacieron al rey y tomaron posesión de esa región. Fundaron allí mismo una ciudad y, tras consagrar al joven de dieciséis años, lo hicieron rey. Celebraron su matrimonio con aquella joven e hicieron un pacto: «No se traerán doncellas del exterior, ni se entregará ninguna doncella de aquí a nadie de afuera». De su primera unión nacieron dos niños: una hija y un hijo. De esta manera, nacieron dos niños en dieciséis ocasiones. Posteriormente, a medida que estos niños crecían, el espacio de los parques, jardines, residencias y séquitos resultó insuficiente, por lo que rodearon la ciudad con muros tres veces, a intervalos de un cuarto de legua (gāvuta). Debido a que fue ensanchada (visālīkata) una y otra vez, se le dio el nombre de Vesālī. Este es el origen de Vesālī. ภควโต นิมนฺตนํ La invitación al Bienaventurado. อยํ ปน เวสาลี ภควโต อุปฺปนฺนกาเล อิทฺธา เวปุลฺลปฺปตฺตา อโหสิ. ตตฺถ หิ ราชูนํเยว สตฺต สหสฺสานิ สตฺต สตานิ สตฺต จ ราชาโน อเหสุํ. ตถา ยุวราชเสนาปติภณฺฑาคาริกปฺปภุตีนํ. ยถาห – Esta ciudad de Vesālī, en la época en que apareció el Bienaventurado, era próspera y había alcanzado una gran expansión. Pues allí había siete mil setecientos siete reyes. Del mismo modo, había igual número de príncipes herederos, generales y tesoreros. Tal como se ha dicho: ‘‘เตน โข ปน สมเยน เวสาลี อิทฺธา เจว โหติ ผีตา จ พหุชนา อากิณฺณมนุสฺสา สุภิกฺขา จ, สตฺต จ ปาสาทสหสฺสานิ สตฺต จ ปาสาทสตานิ สตฺต จ ปาสาทา, สตฺต จ กูฏาคารสหสฺสานิ สตฺต จ กูฏาคารสตานิ สตฺต จ กูฏาคารานิ, สตฺต จ อารามสหสฺสานิ สตฺต จ อารามสตานิ สตฺต จ อารามา, สตฺต จ โปกฺขรณิสหสฺสานิ สตฺต จ โปกฺขรณิสตานิ สตฺต จ โปกฺขรณิโย’’ติ (มหาว. ๓๒๖). «En aquel tiempo, Vesālī era próspera y opulenta, con mucha población, densamente habitada por seres humanos y con abundancia de alimentos. Había siete mil setecientos siete palacios, siete mil setecientos siete casas de techos puntiagudos, siete mil setecientos siete parques y siete mil setecientos siete estanques de lotos». สา อปเรน สมเยน ทุพฺภิกฺขา อโหสิ ทุพฺพุฏฺฐิกา ทุสฺสสฺสา. ปฐมํ ทุคฺคตมนุสฺสา มรนฺติ, เต พหิทฺธา ฉฑฺเฑนฺติ. มตมนุสฺสานํ กุณปคนฺเธน อมนุสฺสา นครํ ปวิสึสุ, ตโต พหุตรา มรนฺติ. ตาย ปฏิกูลตาย สตฺตานํ อหิวาตโรโค อุปฺปชฺชิ. อิติ ตีหิ ทุพฺภิกฺขอมนุสฺสโรคภเยหิ อุปทฺทุตา เวสาลินครวาสิโน อุปสงฺกมิตฺวา ราชานํ อาหํสุ, ‘‘มหาราช, อิมสฺมึ นคเร ติวิธํ ภยมุปฺปนฺนํ, อิโต ปุพฺเพ ยาว สตฺตมา ราชกุลปริวฏฺฏา เอวรูปํ อนุปฺปนฺนปุพฺพํ, ตุมฺหากํ มญฺเญ อธมฺมิกตฺเตน [Pg.136] ตํ เอตรหิ อุปฺปนฺน’’นฺติ. ราชา สพฺเพ สนฺถาคาเร สนฺนิปาตาเปตฺวา ‘‘มยฺหํ อธมฺมิกภาวํ วิจินถา’’ติ อาห. เต สพฺพํ ปเวณึ วิจินนฺตา น กิญฺจิ อทฺทสํสุ. Posteriormente, hubo una hambruna debido a la falta de lluvias y la escasez de cosechas. Al principio murieron las personas pobres, cuyos cuerpos eran arrojados fuera de la ciudad. Debido al hedor de los cadáveres humanos, los seres no humanos (amanussā) entraron en la ciudad, provocando la muerte de muchas más personas. Debido a esa impureza, surgió entre los seres la enfermedad de la peste (ahivātarogo). Así, acosados por estos tres temores —el hambre, los seres no humanos y la enfermedad—, los habitantes de Vesālī se acercaron al rey y le dijeron: «Gran Rey, en esta ciudad han surgido tres tipos de peligros. En el pasado, hasta la séptima generación de la dinastía real, nunca había ocurrido algo semejante. Pensamos que esto ha sucedido ahora debido a vuestra falta de rectitud». El rey convocó a todos en el salón de asambleas y dijo: «Investigad si hay alguna falta de rectitud en mí». Ellos, al investigar toda su conducta y linaje, no encontraron falta alguna. ตโต รญฺโญ โทสมทิสฺวา ‘‘อิทํ ภยํ อมฺหากํ กถํ วูปสเมยฺยา’’ติ จินฺเตสุํ. ตตฺถ เอกจฺเจ ฉ สตฺถาเร อปทิสึสุ ‘‘เอเตหิ โอกฺกนฺตมตฺเต วูปสเมสฺสตี’’ติ. เอกจฺเจ อาหํสุ – ‘‘พุทฺโธ กิร โลเก อุปฺปนฺโน, โส ภควา สพฺพสตฺตหิตาย ธมฺมํ เทเสติ มหิทฺธิโก มหานุภาโว, เตน โอกฺกนฺตมตฺเต สพฺพภยานิ วูปสเมยฺยุ’’นฺติ. เตน เต อตฺตมนา หุตฺวา ‘‘กหํ ปน โส ภควา เอตรหิ วิหรติ, อมฺเหหิ เปสิโต น อาคจฺเฉยฺยา’’ติ อาหํสุ. อถาปเร อาหํสุ – ‘‘พุทฺธา นาม อนุกมฺปกา, กิสฺส นาคจฺเฉยฺยุํ, โส ปน ภควา เอตรหิ ราชคเห วิหรติ, ราชา พิมฺพิสาโร ตํ อุปฏฺฐหติ, โส อาคนฺตุํ น ทเทยฺยา’’ติ. ‘‘เตน หิ ราชานํ สญฺญาเปตฺวา อาเนยฺยามา’’ติ ทฺเว ลิจฺฉวิราชาโน มหตา พลกาเยน ปหูตํ ปณฺณาการํ ทตฺวา รญฺโญ สนฺติกํ เปสึสุ ‘‘พิมฺพิสารํ สญฺญาเปตฺวา ภควนฺตํ อาเนถา’’ติ. เต คนฺตฺวา รญฺโญ ปณฺณาการํ ทตฺวา ตํ ปวตฺตึ นิเวเทตฺวา, ‘‘มหาราช, ภควนฺตํ อมฺหากํ นครํ เปเสหี’’ติ อาหํสุ. ราชา น สมฺปฏิจฺฉิ, ‘‘ตุมฺเหเยว ชานาถา’’ติ อาห. เต ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอวมาหํสุ – ‘‘ภนฺเต, อมฺหากํ นคเร ตีณิ ภยานิ อุปฺปนฺนานิ, สเจ ภควา อาคจฺเฉยฺย, โสตฺถิ โน ภเวยฺยา’’ติ. ภควา อาวชฺเชตฺวา ‘‘เวสาลิยํ รตนสุตฺเต วุตฺเต สา รกฺขา โกฏิสตสหสฺสํ จกฺกวาฬานํ ผริสฺสติ, สุตฺตปริโยสาเน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย ภวิสฺสตี’’ติ อธิวาเสสิ. อถ ราชา พิมฺพิสาโร ภควโต อธิวาสนํ สุตฺวา ‘‘ภควตา เวสาลิคมนํ อธิวาสิต’’นฺติ นคเร โฆสนํ การาเปตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อาห – ‘‘กึ, ภนฺเต, สมฺปฏิจฺฉถ เวสาลิคมน’’นฺติ? อาม, มหาราชาติ. เตน หิ, ภนฺเต, ตาว อาคเมถ, ยาว มคฺคํ ปฏิยาเทมีติ. Después de esto, al no ver ninguna falta en el rey [Licchavi], los habitantes pensaron: «¿Cómo podrá apaciguarse este peligro para nosotros?». En esa ocasión, algunos señalaron a los seis maestros heréticos, diciendo: «Tan pronto como ellos lleguen, el peligro se apaciguará». Otros dijeron: «Se dice que un Buda ha aparecido en el mundo; ese Bienaventurado enseña el Dhamma para el beneficio de todos los seres, posee gran poder y gran majestad. Tan pronto como Él llegue, todos los peligros se apaciguarán». Al oír esto, se regocijaron y dijeron: «Pero, ¿dónde habita ese Bienaventurado ahora? Si enviamos por Él, ¿vendrá?». Otros respondieron: «Los Budas son compasivos, ¿por qué no habrían de venir? Sin embargo, el Bienaventurado reside ahora en Rajagaha y el rey Bimbisara lo atiende; es posible que él no le permita venir». Entonces pensaron: «En ese caso, informaremos al rey y traeremos al Buda». Enviaron a dos reyes Licchavi ante el rey Bimbisara con una gran escolta y abundantes regalos, diciendo: «Informen a Bimbisara y traigan al Bienaventurado». Ellos fueron, entregaron los regalos al rey, le informaron de la situación y dijeron: «Gran rey, enviad al Bienaventurado a nuestra ciudad». El rey no dio su consentimiento directo y dijo: «Vosotros mismos debéis invitar al Bienaventurado». Ellos se acercaron al Bienaventurado, le rindieron homenaje y le dijeron: «Venerable Señor, han surgido tres peligros en nuestra ciudad; si el Bienaventurado viniera, habría bienestar para nosotros». El Bienaventurado, tras reflexionar, aceptó la invitación pensando: «Cuando se recite el Ratana Sutta en Vesali, su protección se extenderá a cien mil millones de universos, y al final del discurso, ochenta y cuatro mil seres alcanzarán la comprensión del Dhamma». Entonces, el rey Bimbisara, al enterarse de que el Bienaventurado había aceptado ir a Vesali, hizo proclamar la noticia en la ciudad, se acercó al Bienaventurado y le preguntó: «Venerable Señor, ¿es cierto que habéis aceptado ir a Vesali?». «Así es, gran rey», respondió. «En ese caso, Venerable Señor, esperad un momento mientras preparo el camino», suplicó el rey. อถ โข ราชา พิมฺพิสาโร ราชคหสฺส จ คงฺคาย จ อนฺตรา ปญฺจโยชนภูมึ สมํ กตฺวา โยชเน โยชเน วิหารํ มาเปตฺวา ภควโต คมนกาลํ ปฏิเวเทสิ. ภควา ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ ปริวุโต [Pg.137] ปายาสิ. ราชา ปญฺจโยชนํ มคฺคํ ปญฺจวณฺเณหิ ปุปฺเผหิ ชาณุมตฺตํ โอกิราเปตฺวา ธชปฏากปุณฺณฆฏกทลิอาทีนิ อุสฺสาเปตฺวา ภควโต ทฺเว เสตจฺฉตฺตานิ เอกเมกสฺส จ ภิกฺขุสฺส เอกเมกํ อุกฺขิปาเปตฺวา สทฺธึ อตฺตโน ปริวาเรน ปุปฺผคนฺธาทีหิ ปูชํ กโรนฺโต เอเกกสฺมึ วิหาเร ภควนฺตํ วสาเปตฺวา มหาทานานิ ทตฺวา ปญฺจหิ ทิวเสหิ คงฺคาตีรํ เนสิ. ตตฺถ สพฺพาลงฺกาเรหิ นาวํ อลงฺกโรนฺโต เวสาลิกานํ สาสนํ เปเสสิ ‘‘อาคโต ภควา, มคฺคํ ปฏิยาเทตฺวา สพฺเพ ภควโต ปจฺจุคฺคมนํ กโรถา’’ติ. เต ‘‘ทิคุณํ ปูชํ กริสฺสามา’’ติ เวสาลิยา จ คงฺคาย จ อนฺตรา ติโยชนภูมึ สมํ กตฺวา ภควโต จตฺตาริ เอกเมกสฺส จ ภิกฺขุสฺส ทฺเว ทฺเว เสตจฺฉตฺตานิ สชฺเชตฺวา ปูชํ กุรุมานา คงฺคาตีรํ อาคนฺตฺวา อฏฺฐํสุ. Entonces, el rey Bimbisara niveló la tierra en las cinco yojanas que separan Rajagaha del río Ganges, construyó un monasterio en cada yojana e informó al Bienaventurado que era el momento de partir. El Bienaventurado partió rodeado de quinientos monjes. El rey hizo esparcir flores de cinco colores hasta la altura de las rodillas a lo largo de las cinco yojanas del camino, mandó erigir estandartes, banderas, vasijas llenas de agua y plantas de loto y de banano, entre otros adornos. Hizo sostener dos sombrillas blancas sobre el Bienaventurado y una sobre cada monje. Mientras rendía honores con flores, incienso y demás junto a su séquito, hizo que el Bienaventurado se hospedara en cada monasterio, ofreció grandes limosnas y en cinco días llegaron a la orilla del Ganges. Allí, mientras decoraba un barco con toda clase de ornamentos, envió un mensaje a los gobernantes de Vesali: «El Bienaventurado ha llegado; preparad el camino y salid todos a recibirlo». Los de Vesali pensaron: «Rendiremos el doble de honores», y nivelaron la tierra en las tres yojanas entre Vesali y el Ganges. Prepararon cuatro sombrillas blancas para el Bienaventurado y dos para cada monje, y mientras rendían tales honores, llegaron a la orilla del Ganges y allí esperaron. อถ พิมฺพิสาโร ทฺเว นาวาโย สงฺฆเฏตฺวา มณฺฑปํ กตฺวา ปุปฺผทามาทีหิ อลงฺกริตฺวา ตตฺถ สพฺพรตนมยํ พุทฺธาสนํ ปญฺญเปสิ, ภควา ตตฺถ นิสีทิ. ปญฺจ สตา ภิกฺขูปิ นาวํ อารุหิตฺวา ยถานุรูปํ นิสีทึสุ. ราชา ภควนฺตํ อนุคจฺฉนฺโต คลปฺปมาณํ อุทกํ โอคาเหตฺวา ‘‘ยาว, ภนฺเต, ภควา อาคจฺฉติ, ตาวาหํ อิเธว คงฺคาตีเร วสิสฺสามี’’ติ วตฺวา นิวตฺโต. อุปริ เทวตา ยาว อกนิฏฺฐภวนา ปูชํ อกํสุ. เหฏฺฐาคงฺคานิวาสิโน กมฺพลสฺสตราทโย นาคราชาโน ปูชํ อกํสุ. เอวํ มหติยา ปูชาย ภควา โยชนมตฺตํ อทฺธานํ คงฺคาย คนฺตฺวา เวสาลิกานํ สีมนฺตรํ ปวิฏฺโฐ. Entonces, Bimbisara unió dos barcos, construyó sobre ellos un pabellón, lo decoró con guirnaldas de flores y demás, y allí dispuso un asiento para el Buda hecho de todas las joyas. El Bienaventurado se sentó allí. Los quinientos monjes también subieron al barco y se sentaron en los lugares correspondientes. El rey Bimbisara, siguiendo al Bienaventurado, entró en el agua hasta el nivel del cuello y dijo: «Venerable Señor, permaneceré aquí mismo, en la orilla del Ganges, hasta que el Bienaventurado regrese», y tras decir esto, se retiró. Los seres celestiales de arriba rindieron honores hasta el reino de Akanittha. Los reyes naga que habitaban en el bajo Ganges, como Kambala y Assatara, también rindieron honores. Así, con estos grandes honores, el Bienaventurado recorrió una distancia de una yojana por el Ganges y entró en el territorio de los habitantes de Vesali. ตโต ลิจฺฉวิราชาโน พิมฺพิสาเรน กตปูชาย ทิคุณํ กโรนฺตา คลปฺปมาเณ อุทเก ภควนฺตํ ปจฺจุคฺคจฺฉึสุ. เตเนว ขเณน เตน มุหุตฺเตน วิชฺชุปฺปภาวินทฺธนฺธการวิสฏกูโฏ คฬคฬายนฺโต จตูสุ ทิสาสุ มหาเมโฆ วุฏฺฐาสิ. อถ ภควตา ปฐมปาเท คงฺคาตีเร นิกฺขิตฺตมตฺเต โปกฺขรวสฺสํ วสฺสิ. เย เตเมตุกามา, เต เอว เตเมนฺติ, อเตเมตุกามา น เตเมนฺติ. สพฺพตฺถ ชาณุมตฺตํ อูรุมตฺตํ กฏิมตฺตํ คลปฺปมาณํ อุทกํ วหติ, สพฺพกุณปานิ อุทเกน คงฺคํ ปเวสิตานิ, ปริสุทฺโธ ภูมิภาโค อโหสิ. Tras esto, los reyes Licchavi, rindiendo el doble de honores que los realizados por Bimbisara, salieron al encuentro del Bienaventurado entrando en el agua hasta el nivel del cuello. En ese mismo instante, en ese preciso momento, una gran nube de tormenta surgió en las cuatro direcciones con el estruendo del trueno y la oscuridad disipada por el fulgor de los relámpagos. En cuanto el Bienaventurado puso su primer pie en la orilla del Ganges, cayó una lluvia de loto (pokkharavassa). Solo se mojaron aquellos que deseaban mojarse; quienes no lo deseaban, no se mojaron. Por todas partes corría el agua hasta la rodilla, el muslo, la cintura o el cuello, y la corriente de agua arrastró todos los cadáveres y carroña hacia el Ganges, dejando la superficie de la tierra completamente purificada. ลิจฺฉวิราชาโน ภควนฺตํ อนฺตรา โยชเน โยชเน วาสาเปตฺวา มหาทานานิ ทตฺวา ตีหิ ทิวเสหิ ทิคุณํ ปูชํ กโรนฺตา เวสาลึ นยึสุ[Pg.138]. เวสาลึ สมฺปตฺเต ภควติ สกฺโก เทวานมินฺโท เทวสงฺฆปุรกฺขโต อาคจฺฉิ. มเหสกฺขานํ เทวตานํ สนฺนิปาเตน อมนุสฺสา เยภุยฺเยน ปลายึสุ. ภควา นครทฺวาเร ฐตฺวา อานนฺทตฺเถรํ อามนฺเตสิ – ‘‘อิมํ, อานนฺท, รตนสุตฺตํ อุคฺคเหตฺวา พลิกมฺมูปกรณานิ คเหตฺวา ลิจฺฉวิราชกุมาเรหิ สทฺธึ เวสาลิยา ติปาการนฺตเร วิจรนฺโต ปริตฺตํ กโรหี’’ติ รตนสุตฺตํ อภาสิ. ‘‘เอวํ เกน ปเนตํ สุตฺตํ วุตฺตํ, กทา, กตฺถ, กสฺมา จ วุตฺต’’นฺติ เอเตสํ ปญฺหานํ วิสฺสชฺชนา วิตฺถาเรน เวสาลิวตฺถุโต ปภุติ โปราเณหิ วณฺณียติ. Los reyes Licchavi hicieron que el Bienaventurado se detuviera cada yojana en el camino, entregando grandes ofrendas y, tras realizar un doble homenaje durante tres días, lo condujeron a Vesāli. Al llegar el Bienaventurado a Vesāli, Sakka, el señor de los devas, acudió rodeado por una multitud de deidades. Debido a la reunión de deidades de gran poder, los seres no humanos huyeron en su mayoría. El Bienaventurado, permaneciendo a la puerta de la ciudad, se dirigió al venerable Ānanda: “Ānanda, aprende este Ratana Sutta y, tomando los implementos para las ofrendas, recorre el espacio entre las tres murallas de Vesāli junto con los príncipes Licchavi, realizando la protección (paritta)”. Así recitó el Ratana Sutta. Las respuestas a las preguntas sobre quién dijo este sutta, cuándo, dónde y por qué, son detalladas extensamente por los antiguos a partir de la historia de Vesāli. เอวํ ภควโต เวสาลึ อนุปฺปตฺตทิวเสเยว เวสาลินครทฺวาเร เตสํ อุปทฺทวานํ ปฏิฆาตตฺถาย วุตฺตมิทํ รตนสุตฺตํ อุคฺคเหตฺวา อายสฺมา อานนฺโท ปริตฺตตฺถาย ภาสมาโน ภควโต ปตฺเตน อุทกมาทาย สพฺพนครํ อพฺภุกฺกิรนฺโต อนุวิจริ. ยํ กิญฺจีติ วุตฺตมตฺเต เอว เถเรน เย ปุพฺเพ อปลาตา สงฺการกูฏภิตฺติปฺปเทสาทินิสฺสิตา อมนุสฺสา, เต จตูหิ ทฺวาเรหิ ปลายึสุ, ทฺวารานิ อโนกาสานิ อเหสุํ. ตโต เอกจฺเจ ทฺวาเรสุ โอกาสํ อลภมานา ปาการํ ภินฺทิตฺวา ปลาตา. อมนุสฺเสสุ คตมตฺเตสุ มนุสฺสานํ คตฺเตสุ โรโค วูปสนฺโต. เต นิกฺขมิตฺวา สพฺพปุปฺผคนฺธาทีหิ เถรํ ปูเชสุํ. มหาชโน นครมชฺเฌ สนฺถาคารํ สพฺพคนฺเธหิ ลิมฺปิตฺวา วิตานํ กตฺวา สพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺกริตฺวา ตตฺถ พุทฺธาสนํ ปญฺญเปตฺวา ภควนฺตํ อาเนสิ. Así, el mismo día que el Bienaventurado llegó a Vesāli, este Ratana Sutta, pronunciado ante la puerta de la ciudad de Vesāli para contrarrestar aquellas calamidades, fue aprendido por el venerable Ānanda. Con el propósito de realizar la protección, mientras lo recitaba, tomó agua con el cuenco del Bienaventurado y recorrió toda la ciudad rociándola. Tan pronto como el venerable pronunció las palabras “Yaṃ kiñci”, aquellos seres no humanos que no habían huido anteriormente (cuando llegaron los devas y Sakka) y que se refugiaban en lugares como montones de basura y muros, huyeron por las cuatro puertas; las puertas se volvieron insuficientes para la multitud. Por ello, algunos seres no humanos, al no encontrar espacio en las puertas, rompieron la muralla y huyeron. Una vez que los seres no humanos se hubieron marchado, la enfermedad en los cuerpos de los hombres cesó. Ellos salieron y honraron al venerable con flores, inciensos y demás. La multitud ungió con toda clase de perfumes el salón de asambleas en el centro de la ciudad, colocó un dosel, lo adornó con todos los ornamentos y, habiendo preparado allí el asiento para el Buda, condujo al Bienaventurado al lugar. ภควา สนฺถาคารํ ปวิสิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. ภิกฺขุสงฺโฆปิ โข ราชาโน มนุสฺสา จ ปติรูเป ปติรูเป อาสเน นิสีทึสุ. สกฺโกปิ เทวานมินฺโท ทฺวีสุ เทวโลเกสุ เทวปริสาย สทฺธึ อุปนิสีทิ อญฺเญ จ เทวา, อานนฺทตฺเถโรปิ สพฺพํ เวสาลึ อนุวิจรนฺโต รกฺขํ กตฺวา เวสาลินครวาสีหิ สทฺธึ อาคนฺตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. ตตฺถ ภควา สพฺเพสํ ตเทว รตนสุตฺตํ อภาสีติ. El Bienaventurado entró en el salón de asambleas y se sentó en el asiento preparado. También la comunidad de monjes, los reyes y los hombres se sentaron en lugares adecuados. Sakka, el señor de los devas, se sentó cerca junto con su séquito de los dos mundos celestiales, y otras deidades también se sentaron. El venerable Ānanda, tras haber recorrido todo Vesāli realizando la protección, llegó junto con los habitantes de la ciudad y se sentó a un lado. Allí, el Bienaventurado recitó para todos ese mismo Ratana Sutta. เอตฺตาวตา จ ยา ‘‘เยน วุตฺตํ ยทา ยตฺถ, ยสฺมา เจตํ อิมํ นยํ. ปกาเสตฺวานา’’ติ มาติกา นิกฺขิตฺตา, สา สพฺพปฺปกาเรน วิตฺถาริตา โหติ. Con esto, el esquema (mātikā) que se estableció diciendo: “quién lo dijo, cuándo, dónde y por qué, habiendo aclarado este método”, ha sido detallado en todos sus aspectos. ยานีธาติคาถาวณฺณนา Comentario a la estrofa que comienza con “Yānīdha”. ๑. อิทานิ [Pg.139] ‘‘เอตสฺส กริสฺสามตฺถวณฺณน’’นฺติ วุตฺตตฺตา อตฺถวณฺณนา อารพฺภเต. อปเร ปน วทนฺติ ‘‘อาทิโต ปญฺเจว คาถา ภควตา วุตฺตา, เสสา ปริตฺตกรณสมเย อานนฺทตฺเถเรนา’’ติ. ยถา วา ตถา วา โหตุ, กึ โน อิมาย ปริกฺขาย, สพฺพถาปิ เอตสฺส รตนสุตฺตสฺส กริสฺสามตฺถวณฺณนํ. 1. Ahora, habiéndose declarado “realizaré la explicación del significado de esto”, comienza dicha explicación. Otros, sin embargo, dicen: “Solo las primeras cinco estrofas fueron pronunciadas por el Bienaventurado, las restantes fueron pronunciadas por el venerable Ānanda en el momento de realizar la protección”. Sea como fuere, ¿qué provecho obtenemos de esta investigación? De cualquier modo, realizaremos la explicación del significado de este Ratana Sutta. ยานีธ ภูตานีติ ปฐมคาถา. ตตฺถ ยานีติ ยาทิสานิ อปฺเปสกฺขานิ วา มเหสกฺขานิ วา. อิธาติ อิมสฺมึ ปเทเส, ตสฺมึ ขเณ สนฺนิปาตฏฺฐานํ สนฺธายาห. ภูตานีติ กิญฺจาปิ ภูตสทฺโท ‘‘ภูตสฺมึ ปาจิตฺติย’’นฺติ เอวมาทีสุ (ปาจิ. ๖๙) วิชฺชมาเน. ‘‘ภูตมิทนฺติ, ภิกฺขเว, สมนุปสฺสถา’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๔๐๑) ขนฺธปญฺจเก. ‘‘จตฺตาโร โข, ภิกฺขุ, มหาภูตา เหตู’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๓.๘๖) จตุพฺพิเธ ปถวีธาตฺวาทิรูเป. ‘‘โย จ กาลฆโส ภูโต’’ติ เอวมาทีสุ (ชา. ๑.๒.๑๙๐) ขีณาสเว. ‘‘สพฺเพว นิกฺขิปิสฺสนฺติ, ภูตา โลเก สมุสฺสย’’นฺติ เอวมาทีสุ (ที. นิ. ๒.๒๒๐) สพฺพสตฺเต. ‘‘ภูตคามปาตพฺยตายา’’ติ เอวมาทีสุ (ปาจิ. ๙๐) รุกฺขาทิเก. ‘‘ภูตํ ภูตโต สญฺชานาตี’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓) จาตุมหาราชิกานํ เหฏฺฐา สตฺตนิกายํ อุปาทาย วตฺตติ. อิธ ปน อวิเสสโต อมนุสฺเสสุ ทฏฺฐพฺโพ. “Yānīdha bhūtāni” es la primera estrofa. Allí, “yāni” significa “de cualquier clase”, ya sean de poco poder o de gran poder. “Idha” (aquí) se dice con referencia a este lugar, al sitio de la asamblea en ese momento. En cuanto a “bhūtāni”, aunque la palabra “bhūta” aparece en pasajes como “bhūtasmiṃ pācittiyaṃ” (en el sentido de lo que es real o verdadero); en “bhūtamidantī, bhikkhave, samanupassathā” (refiriéndose a los cinco agregados); en “cattāro kho mahābhūtā hetū” (refiriéndose a los cuatro grandes elementos: tierra, etc.); en “yo ca kālaghaso bhūto” (refiriéndose al Arahant que ha consumido el tiempo); en “sabbeva nikkhipissanti, bhūtā loke samussayaṃ” (refiriéndose a todos los seres vivos); en “bhūtagāmapātabyatāya” (refiriéndose a la vegetación como árboles y plantas); y en “bhūtaṃ bhūtato sañjānāti” (con relación a los seres que están por debajo de los del cielo Cātumahārājika); aquí, sin embargo, debe entenderse sin distinción como referido a los seres no humanos (deidades). สมาคตานีติ สนฺนิปติตานิ. ภุมฺมานีติ ภูมิยํ นิพฺพตฺตานิ. วา-อิติ วิกปฺปเน. เตน ยานีธ ภุมฺมานิ วา ภูตานิ สมาคตานีติ อิมเมกํ วิกปฺปํ กตฺวา ปุน ทุติยวิกปฺปํ กาตุํ ‘‘ยานิ ว อนฺตลิกฺเข’’ติ อาห. อนฺตลิกฺเข วา ยานิ ภูตานิ นิพฺพตฺตานิ, ตานิ สพฺพานิ อิธ สมาคตานีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ยามโต ยาว อกนิฏฺฐํ, ตาว นิพฺพตฺตานิ ภูตานิ อากาเส ปาตุภูตวิมาเนสุ นิพฺพตฺตตฺตา ‘‘อนฺตลิกฺเข ภูตานี’’ติ เวทิตพฺพานิ. ตโต เหฏฺฐา สิเนรุโต ปภุติ ยาว ภูมิยํ รุกฺขลตาทีสุ อธิวตฺถานิ ปถวิยญฺจ นิพฺพตฺตานิ ภูตานิ, ตานิ สพฺพานิ ภูมิยํ ภูมิปฏิพทฺเธสุ จ รุกฺขลตาปพฺพตาทีสุ นิพฺพตฺตตฺตา ‘‘ภุมฺมานิ ภูตานี’’ติ เวทิตพฺพานิ. “Samāgatāni” significa reunidos. “Bhummāni” significa nacidos en la tierra. “Vā” expresa una opción o alternativa. Por lo tanto, habiendo establecido esta primera opción: “cualesquiera deidades terrestres que se han reunido aquí”, dice “yāni va antalikkhe” para establecer la segunda opción. El significado es: “o cualesquiera deidades nacidas en el espacio (cielo), todas ellas se han reunido aquí”. En este contexto, debe entenderse que las deidades “en el espacio” (antalikkhe) son aquellas nacidas en las mansiones celestiales que se manifiestan desde el cielo Yāma hasta el cielo Akaniṭṭha. Por debajo de eso, desde el monte Sineru hasta las deidades que habitan en árboles, enredaderas, etc., en la tierra, todas ellas deben entenderse como “deidades terrestres” (bhummāni), por haber nacido en la tierra o en lugares vinculados a ella, como árboles, enredaderas y montañas. เอวํ [Pg.140] ภควา สพฺพาเนว อมนุสฺสภูตานิ ‘‘ภุมฺมานิ วา ยานิ ว อนฺตลิกฺเข’’ติ ทฺวีหิ ปเทหิ วิกปฺเปตฺวา ปุน เอเกน ปเทน ปริคฺคเหตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘สพฺเพว ภูตา สุมนา ภวนฺตู’’ติ อาห. สพฺเพติ อนวเสสา. เอวาติ อวธารเณ, เอกมฺปิ อนปเนตฺวาติ อธิปฺปาโย. ภูตาติ อมนุสฺสา. สุมนา ภวนฺตูติ สุขิตมนา ปีติโสมนสฺสชาตา ภวนฺตุ. อโถปีติ กิจฺจนฺตรสนฺนิโยชนตฺถํ วากฺโยปาทาเน นิปาตทฺวยํ. สกฺกจฺจ สุณนฺตุ ภาสิตนฺติ อฏฺฐึ กตฺวา มนสิกตฺวา สพฺพํ เจตสา สมนฺนาหริตฺวา ทิพฺพสมฺปตฺติโลกุตฺตรสุขาวหํ มม เทสนํ สุณนฺตุ. Así, el Bienaventurado, habiendo distinguido a todos los seres no humanos mediante los dos términos: "aquellos que son terrestres o aquellos que están en el espacio", y habiéndolos de nuevo abarcado con un solo término, dijo: "Que todos los seres sean felices". Aquí, "todos" significa sin excepción. "Eva" es una partícula de énfasis, con el significado de no excluir ni siquiera a uno. "Bhūtā" se refiere a los no humanos. "Sean felices" significa que tengan mentes dichosas, llenas de alegría y satisfacción. "Athopi" es un par de partículas usadas para conectar una tarea adicional al discurso. "Escuchen con atención lo que se dice" significa que, mostrando respeto y prestando atención consciente, dirigiendo toda la mente, escuchen mi enseñanza que conduce a la prosperidad celestial y a la felicidad supramundana. เอวเมตฺถ ภควา ‘‘ยานีธ ภูตานิ สมาคตานี’’ติ อนิยมิตวจเนน ภูตานิ ปริคฺคเหตฺวา ปุน ‘‘ภุมฺมานิ วา ยานิ ว อนฺตลิกฺเข’’ติ ทฺวิธา วิกปฺเปตฺวา ตโต ‘‘สพฺเพว ภูตา’’ติ ปุน เอกชฺฌํ กตฺวา ‘‘สุมนา ภวนฺตู’’ติ อิมินา วจเนน อาสยสมฺปตฺติยํ นิโยเชนฺโต ‘‘สกฺกจฺจ สุณนฺตุ ภาสิต’’นฺติ ปโยคสมฺปตฺติยํ, ตถา โยนิโสมนสิการสมฺปตฺติยํ ปรโตโฆสสมฺปตฺติยญฺจ, ตถา อตฺตสมฺมาปณิธิสปฺปุริสูปนิสฺสยสมฺปตฺตีสุ สมาธิปญฺญาเหตุสมฺปตฺตีสุ จ นิโยเชนฺโต คาถํ สมาเปสิ. De esta manera, aquí el Bienaventurado, habiendo incluido a los seres con el término indefinido "cualesquiera seres que aquí se han congregado", los distinguió de nuevo en dos clases como "terrestres o aquellos en el espacio", luego los unificó de nuevo como "todos los seres", y con las palabras "que sean felices" los instó a la perfección de la intención, y con las palabras "escuchen con atención lo que se dice" los instó a la perfección de la práctica, así como a la perfección de la atención sabia y a la perfección de escuchar la enseñanza de otros. Del mismo modo, instándolos a la perfección de la recta resolución de uno mismo, a la perfección de la dependencia de personas íntegras y a la perfección de las causas para la concentración y la sabiduría, concluyó el verso. ตสฺมา หีติคาถาวณฺณนา Comentario al verso que comienza con "Tasmā hi" ๒. ตสฺมา หิ ภูตาติ ทุติยคาถา. ตตฺถ ตสฺมาติ การณวจนํ. ภูตาติ อามนฺตนวจนํ. นิสาเมถาติ สุณาถ. สพฺเพติ อนวเสสา. กึ วุตฺตํ โหติ? ยสฺมา ตุมฺเห ทิพฺพฏฺฐานานิ ตตฺถ อุปโภคปริโภคสมฺปทญฺจ ปหาย ธมฺมสฺสวนตฺถํ อิธ สมาคตา, น นฏนจฺจนาทิทสฺสนตฺถํ, ตสฺมา หิ ภูตา นิสาเมถ สพฺเพติ. อถ วา ‘‘สุมนา ภวนฺตุ, สกฺกจฺจ สุณนฺตู’’ติ วจเนน เตสํ สุมนภาวํ สกฺกจฺจํ โสตุกมฺยตญฺจ ทิสฺวา อาห ‘‘ยสฺมา ตุมฺเห สุมนภาเวน อตฺตสมฺมาปณิธิโยนิโสมนสิการาสยสุทฺธีหิ สกฺกจฺจํ โสตุกมฺยตาย สปฺปุริสูปนิสฺสยปรโตโฆสปทฏฺฐานโต ปโยคสุทฺธีหิ จ ยุตฺตา, ตสฺมา หิ ภูตา นิสาเมถ สพฺเพ’’ติ. อถ วา ยํ [Pg.141] ปุริมคาถาย อนฺเต ‘‘ภาสิต’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ การณภาเวน อปทิสนฺโต อาห ‘‘ยสฺมา มม ภาสิตํ นาม อติทุลฺลภํ อฏฺฐกฺขณปริวชฺชิตสฺส ขณสฺส ทุลฺลภตฺตา, อเนกานิสํสญฺจ ปญฺญากรุณาคุเณน ปวตฺตตฺตา, ตญฺจาหํ วตฺตุกาโม ‘สุณนฺตุ ภาสิต’นฺติ อโวจํ, ตสฺมา หิ ภูตา นิสาเมถ สพฺเพ’’ติ. อิทํ อิมินา คาถาปเทน วุตฺตํ โหติ. 2. "Tasmā hi bhūtā" es el segundo verso. Allí, "tasmā" es una expresión de causa. "Bhūtā" es un vocativo. "Nisāmetha" significa escuchad. "Sabbe" significa sin excepción. ¿Qué se quiere decir? Puesto que ustedes, habiendo abandonado sus moradas celestiales y la abundancia de placeres que allí se disfrutan, se han congregado aquí para escuchar el Dhamma y no para ver espectáculos de danza y drama, por lo tanto, ¡oh seres!, escuchad todos. O bien, habiendo visto su estado de felicidad y su deseo de escuchar con respeto mediante las palabras "que sean felices, escuchen con atención", dijo: "Puesto que ustedes, con un estado mental feliz, mediante la pureza de la recta resolución propia, la atención sabia y la intención, y por el deseo de escuchar con respeto basado en la dependencia de personas íntegras y escuchar la enseñanza de otro, poseen pureza en la práctica, por lo tanto, ¡oh seres!, escuchad todos". O bien, señalando como causa lo que se dijo al final del verso anterior, "lo dicho", dijo: "Puesto que lo que yo he dicho es extremadamente difícil de obtener debido a la rareza del momento oportuno libre de los ocho estados inoportunos, y habiendo sido expuesto con múltiples beneficios mediante las cualidades de la sabiduría y la compasión, y deseando yo decir eso, dije 'escuchen lo que se dice', por lo tanto, ¡oh seres!, escuchad todos". Esto es lo que se expresa con este verso. เอวเมตํ การณํ นิโรเปนฺโต อตฺตโน ภาสิตนิสามเน นิโยเชตฺวา นิสาเมตพฺพํ วตฺตุมารทฺโธ ‘‘เมตฺตํ กโรถ มานุสิยา ปชายา’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ยายํ ตีหิ อุปทฺทเวหิ อุปทฺทุตา มานุสี ปชา, ตสฺสา มานุสิยา ปชาย เมตฺตํ มิตฺตภาวํ หิตชฺฌาสยตํ ปจฺจุปฏฺฐเปถาติ. เกจิ ปน ‘‘มานุสิกํ ปช’’นฺติ ปฐนฺติ, ตํ ภุมฺมตฺถาสมฺภวา น ยุชฺชติ. ยมฺปิ อญฺเญ อตฺถํ วณฺณยนฺติ, โสปิ น ยุชฺชติ. อธิปฺปาโย ปเนตฺถ – นาหํ พุทฺโธติ อิสฺสริยพเลน วทามิ, อปิ ตุ ยํ ตุมฺหากญฺจ อิมิสฺสา จ มานุสิยา ปชาย หิตตฺถํ วทามิ ‘‘เมตฺตํ กโรถ มานุสิยา ปชายา’’ติ. เอตฺถ จ – Habiendo establecido así esta razón e instado a prestar atención a lo que él mismo ha dicho, comenzó a decir lo que debe ser atendido: "Practiquen el amor benevolente hacia la raza humana". Su significado es: hacia esta raza humana que está afligida por las tres calamidades, hacia esa raza humana, establezcan el amor benevolente, el estado de amistad y la intención de beneficio. Algunos leen "mānusikaṃ pajaṃ", pero eso no es adecuado ya que no encaja con el sentido de seres terrestres. Lo que otros comentan como significado tampoco es adecuado. El propósito aquí es: "No hablo por el poder de mi autoridad diciendo 'yo soy el Buda', sino que les digo lo que es para el beneficio tanto de ustedes como de esta raza humana: 'Practiquen el amor benevolente hacia la raza humana'". Y en relación con esto: ‘‘เย สตฺตสณฺฑํ ปถวึ วิเชตฺวา,ราชิสโย ยชมานานุปริยคา; อสฺสเมธํ ปุริสเมธํ,สมฺมาปาสํ วาชเปยฺยํ นิรคฺคฬํ. "Aquellos reyes sabios que, habiendo conquistado la tierra llena de enemigos, realizaron sacrificios como el Assamedha, el Purisamedha, el Sammāpāsa, el Vājapeyya y el Niraggaḷa, andando de sacrificio en sacrificio;" ‘‘เมตฺตสฺส จิตฺตสฺส สุภาวิตสฺส,กลมฺปิ เต นานุภวนฺติ โสฬสึ; เอกมฺปิ เจ ปาณมทุฏฺฐจิตฺโต,เมตฺตายติ กุสโล เตน โหติ. "ellos no alcanzan ni una decimosexta parte de un corazón de amor benevolente bien desarrollado; si alguien, con un corazón libre de malevolencia, siente amor aunque sea por un solo ser vivo, por ello se vuelve virtuoso." ‘‘สพฺเพ จ ปาเณ มนสานุกมฺปี, ปหูตมริโย ปกโรติ ปุญฺญ’’นฺติ. (อิติวุ. ๒๗; อ. นิ. ๘.๑) – "Y aquel noble que, con la mente, tiene compasión por todos los seres vivos, produce un mérito abundante." เอวมาทีนํ สุตฺตานํ เอกาทสานิสํสานญฺจ วเสน เย เมตฺตํ กโรนฺติ, เอเตสํ เมตฺตา หิตาติ เวทิตพฺพา. Debe entenderse que, por el poder de estos sutras y los once beneficios mencionados, para aquellos que practican el amor benevolente, ese amor les trae beneficio. ‘‘เทวตานุกมฺปิโต โปโส, สทา ภทฺรานิ ปสฺสตี’’ติ. (อุทา. ๗๖; มหาว. ๒๘๖) – "La persona a quien las deidades protegen con compasión, siempre ve cosas auspiciosas." เอวมาทีนํ [Pg.142] สุตฺตานํ วเสน เยสุ กยิรติ, เตสมฺปิ หิตาติ เวทิตพฺพา. Debe entenderse que, por el poder de estos sutras, también hay beneficio para aquellos hacia quienes se practica el amor benevolente. เอวํ อุภเยสมฺปิ หิตภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เมตฺตํ กโรถ มานุสิยา’’ติ วตฺวา อิทานิ อุปการมฺปิ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ทิวา จ รตฺโต จ หรนฺติ เย พลึ, ตสฺมา หิ เน รกฺขถ อปฺปมตฺตา’’ติ. ตสฺสตฺโถ – เย มนุสฺสา จิตฺตกมฺมกฏฺฐกมฺมาทีหิปิ เทวตา กตฺวา เจติยรุกฺขาทีนิ จ อุปสงฺกมิตฺวา เทวตา อุทฺทิสฺส ทิวา พลึ กโรนฺติ, กาลปกฺขาทีสุ จ รตฺตึ พลึ กโรนฺติ, สลากภตฺตาทีนิ วา ทตฺวา อารกฺขเทวตา อุปาทาย ยาว พฺรหฺมเทวตานํ ปตฺติทานนิยฺยาตเนน ทิวา พลึ กโรนฺติ, ฉตฺตาโรปนทีปมาลาย สพฺพรตฺติกธมฺมสฺสวนาทีนิ การาเปตฺวา ปตฺติทานนิยฺยาตเนน จ รตฺตึ พลึ กโรนฺติ, เต กถํ น รกฺขิตพฺพา? ยโต เอวํ ทิวา จ รตฺโต จ ตุมฺเห อุทฺทิสฺส กโรนฺติ เย พลึ, ตสฺมา หิ เน รกฺขถ; ตสฺมา พลิกมฺมกรณาปิ เต มนุสฺเส รกฺขถ โคปยถ, อหิตํ เนสํ อปเนถ, หิตํ อุปเนถ อปฺปมตฺตา หุตฺวา ตํ กตญฺญุภาวํ หทเย กตฺวา นิจฺจมนุสฺสรนฺตาติ. Así, deseando mostrar el beneficio para ambos, habiendo dicho "practiquen el amor benevolente hacia la humanidad", ahora, deseando mostrar también el favor recibido, dijo: "Pues ellos les traen ofrendas día y noche; por lo tanto, protéjanlos con diligencia". Su significado es: aquellos humanos que, incluso habiendo hecho representaciones de las deidades mediante pinturas, tallas en madera, etc., y acercándose a santuarios, árboles, etc., realizan ofrendas dedicadas a las deidades durante el día, y durante la noche realizan ofrendas en las fases de luna nueva, etc.; o bien, dando comida por sorteo, etc., comenzando por las deidades protectoras hasta las deidades de los mundos de Brahma, realizan ofrendas durante el día mediante la transferencia de méritos; y habiendo mandado colocar sombrillas, encender lámparas, escuchar el Dhamma durante toda la noche, etc., realizan ofrendas de mérito durante la noche mediante la transferencia de méritos, ¿cómo no habrían de ser protegidos? Puesto que de esta manera ellos realizan ofrendas dedicadas a ustedes día y noche, por lo tanto, protéjanlos; debido a que ellos realizan actos de ofrenda, protejan y cuiden a esos humanos, alejen de ellos lo que no es beneficioso y tráiganles lo que es beneficioso, siendo diligentes y manteniendo en su corazón ese sentimiento de gratitud, recordándolos constantemente. ยํกิญฺจีติคาถาวณฺณนา Comentario al verso que comienza con "Yaṃ kiñci" ๓. เอวํ เทวตาสุ มนุสฺสานํ อุปการกภาวํ ทสฺเสตฺวา เตสํ อุปทฺทววูปสมนตฺถํ พุทฺธาทิคุณปฺปกาสเนน จ เทวมนุสฺสานํ ธมฺมสฺสวนตฺถํ ‘‘ยํกิญฺจิ วิตฺต’’นฺติอาทินา นเยน สจฺจวจนํ ปยุญฺชิตุมารทฺโธ. ตตฺถ ยํกิญฺจีติ อนิยมิตวเสน อนวเสสํ ปริยาทิยติ ยํกิญฺจิ ตตฺถ ตตฺถ โวหารูปคํ. วิตฺตนฺติ ธนํ. ตญฺหิ วิตฺตึ ชเนตีติ วิตฺตํ. อิธ วาติ มนุสฺสโลกํ นิทฺทิสติ. หุรํ วาติ ตโต ปรํ อวเสสโลกํ, เตน จ ฐเปตฺวา มนุสฺเส สพฺพโลกคฺคหเณ ปตฺเต ‘‘สคฺเคสุ วา’’ติ ปรโต วุตฺตตฺตา ฐเปตฺวา มนุสฺเส จ สคฺเค จ อวเสสานํ นาคสุปณฺณาทีนํ คหณํ เวทิตพฺพํ. 3. Habiendo mostrado así cómo los devas son de ayuda para los seres humanos, con el fin de apaciguar sus infortunios y para que tanto devas como humanos escuchen el Dhamma mediante la proclamación de las cualidades del Buda y los demás tesoros, comenzó a emplear la declaración de verdad mediante el método que inicia con las palabras: 'Cualquier riqueza...' (yaṃ kiñci vittaṃ). En ese verso, 'yaṃ kiñci' se refiere a todo sin excepción de manera indeterminada, a cualquier cosa que sea apta para el comercio en diversos lugares. 'Vitta' significa riqueza; se llama 'vitta' porque genera deleite (vitti). 'Idha vā' se refiere al mundo humano. 'Huraṃ vā' se refiere al resto de los mundos más allá de este; puesto que más adelante se menciona 'o en los cielos' (saggesu vā), se debe entender que, al abarcar todos los mundos excluyendo el de los humanos, 'huraṃ' se refiere aquí a los nagas, garudas y otros seres similares, dejando aparte a los humanos y a los seres de los reinos celestiales. เอวํ อิเมหิ ทฺวีหิ ปเทหิ ยํ มนุสฺสานํ โวหารูปคํ อลงฺการปริโภคูปคญฺจ ชาตรูปรชตมุตฺตามณิเวฬุริยปวาฬโลหิตงฺกมสารคลฺลาทิกํ, ยญฺจ มุตฺตามณิวาลุกตฺถตาย ภูมิยา รตนมยวิมาเนสุ อเนกโยชนสตวิตฺถเตสุ ภวเนสุ อุปฺปนฺนานํ นาคสุปณฺณาทีนํ วิตฺตํ, ตํ นิทฺทิฏฺฐํ โหติ. สคฺเคสุ วาติ กามาวจรรูปาวจรเทวโลเกสุ. เต [Pg.143] หิ โสภเนน กมฺเมน อชียนฺตีติ สคฺคา. สุฏฺฐุ อคฺคาติปิ สคฺคา. ยนฺติ ยํ สสามิกํ วา อสามิกํ วา. รตนนฺติ รตึ นยติ วหติ ชนยติ วฑฺเฒตีติ รตนํ. ยํกิญฺจิ จิตฺตีกตํ มหคฺฆํ อตุลํ ทุลฺลภทสฺสนํ อโนมสตฺตปริโภคญฺจ, ตสฺเสตํ อธิวจนํ. ยถาห – Así, con estas dos palabras, se señala la riqueza de los seres humanos consistente en objetos de comercio, ornamentos y bienes de uso, tales como el oro, la plata, las perlas, las gemas, el lapislázuli, el coral, el rubí, el cuarzo, etc.; así como la riqueza de los nagas, garudas y otros que han renacido en mansiones hechas de joyas de muchos cientos de yojanas de extensión, en tierras cubiertas de arena de perlas y gemas. 'Saggesu vā' se refiere a los mundos celestiales de la esfera de los sentidos y de la esfera de la forma. Se llaman 'saggas' (cielos) porque allí los seres son producidos por acciones (kamma) hermosas, o bien porque son supremamente excelentes. 'Yaṃ' se refiere a lo que tiene dueño o carece de él. 'Ratana' (tesoro o joya) se llama así porque conduce, porta, genera o incrementa el deleite (rati). Es un epíteto para cualquier cosa que sea estimada, de gran valor, incomparable, difícil de ver y utilizada por seres superiores. Como se ha dicho: ‘‘จิตฺตีกตํ มหคฺฆญฺจ, อตุลํ ทุลฺลภทสฺสนํ; อโนมสตฺตปริโภคํ, รตนํ เตน วุจฺจตี’’ติ. 'Lo que es estimado y de gran valor, incomparable y difícil de ver, y utilizado por seres superiores; por eso se llama tesoro (ratana)'. ปณีตนฺติ อุตฺตมํ เสฏฺฐํ อตปฺปกํ. เอวํ อิมินา คาถาปเทน ยํ สคฺเคสุ อเนกโยชนสตปฺปมาณสพฺพรตนมยวิมานสุธมฺมเวชยนฺตปฺปภุตีสุ สสามิกํ, ยญฺจ พุทฺธุปฺปาทวิรเหน อปายเมว ปริปูเรนฺเตสุ สตฺเตสุ สุญฺญวิมานปฺปฏิพทฺธํ อสามิกํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ ปถวิมหาสมุทฺทหิมวนฺตาทินิสฺสิตมสามิกํ รตนํ, ตํ นิทฺทิฏฺฐํ โหติ. 'Paṇītaṃ' significa lo más elevado, excelente e inestimable. Así, mediante este verso, se señalan los tesoros que tienen dueño en los cielos, en mansiones hechas de todo tipo de joyas de cientos de yojanas de extensión, como los palacios Sudhamma y Vejayanta; así como los tesoros que carecen de dueño en las mansiones que quedan vacías cuando los seres, ante la ausencia de la aparición de un Buda, llenan solo los reinos de sufrimiento; o cualquier otro tesoro sin dueño que se encuentre en la tierra, el gran océano, el Himalaya, etc. น โน สมํ อตฺถิ ตถาคเตนาติ น-อิติ ปฏิเสเธ. โน-อิติ อวธารเณ. สมนฺติ ตุลฺยํ. อตฺถีติ วิชฺชติ. ตถาคเตนาติ พุทฺเธน. กึ วุตฺตํ โหติ? ยํ เอตํ วิตฺตญฺจ รตนญฺจ ปกาสิตํ, เอตฺถ เอกมฺปิ พุทฺธรตเนน สทิสํ รตนํ เนวตฺถิ. ยมฺปิ หิ ตํ จิตฺตีกตฏฺเฐน รตนํ, เสยฺยถิทํ – รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส จกฺกรตนํ มณิรตนญฺจ, ยมฺหิ อุปฺปนฺเน มหาชโน น อญฺญตฺถ จิตฺตีการํ กโรติ, น โกจิ ปุปฺผคนฺธาทีนิ คเหตฺวา ยกฺขฏฺฐานํ วา ภูตฏฺฐานํ วา คจฺฉติ, สพฺโพปิ ชโน จกฺกรตนมณิรตนเมว จิตฺตีการํ กโรติ ปูเชติ, ตํ ตํ วรํ ปตฺเถติ, ปตฺถิตปตฺถิตญฺจสฺส เอกจฺจํ สมิชฺฌติ, ตมฺปิ รตนํ พุทฺธรตเนน สมํ นตฺถิ. ยทิ หิ จิตฺตีกตฏฺเฐน รตนํ, ตถาคโตว รตนํ. ตถาคเต หิ อุปฺปนฺเน เย เกจิ มเหสกฺขา เทวมนุสฺสา น เต อญฺญตฺร จิตฺตีการํ กโรนฺติ, น กญฺจิ อญฺญํ ปูเชนฺติ. ตถา หิ พฺรหฺมา สหมฺปติ สิเนรุมตฺเตน รตนทาเมน ตถาคตํ ปูเชสิ, ยถาพลญฺจ อญฺเญ เทวา มนุสฺสา จ พิมฺพิสารโกสลราชอนาถปิณฺฑิกาทโย. ปรินิพฺพุตมฺปิ ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส ฉนฺนวุติโกฏิธนํ วิสฺสชฺเชตฺวา อโสกมหาราชา สกลชมฺพุทีเป จตุราสีติ วิหารสหสฺสานิ ปติฏฺฐาเปสิ, โก ปน วาโท อญฺเญสํ จิตฺตีการานํ. อปิจ กสฺสญฺญสฺส ปรินิพฺพุตสฺสาปิ ชาติโพธิธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนปรินิพฺพานฏฺฐานานิ ปฏิมาเจติยาทีนิ วา อุทฺทิสฺส เอวํ จิตฺตีการครุกาโร ปวตฺตติ ยถา ภควโต. เอวํจิตฺตีกตฏฺเฐนาปิ ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถิ. 'Na no samaṃ atthi tathāgatenā': aquí 'na' es una partícula de negación; 'no' es una partícula de énfasis; 'samaṃ' significa igual; 'atthi' significa existe; 'tathāgatenā' significa con el Buda. ¿Qué se quiere decir? Que entre todas las riquezas y tesoros proclamados, ni siquiera uno solo es un tesoro igual al tesoro del Buda. Pues aunque algo sea un tesoro por su cualidad de ser estimado —como el tesoro de la rueda o el tesoro de la joya de un rey universal, ante cuya aparición la gente deja de estimar otros objetos y nadie lleva flores o perfumes ante yakkhas o deidades locales, sino que toda la gente honra y adora únicamente al tesoro de la rueda y de la gema, pidiendo diversos deseos que se cumplen plenamente— ni siquiera ese tesoro es igual al tesoro del Buda. Si algo es un tesoro por ser estimado, solo el Tathāgata es el Tesoro por excelencia. Pues cuando el Tathāgata aparece, los devas y humanos de gran poder no muestran estimación por nadie más ni adoran a ningún otro. De hecho, el Brahma Sahampati honró al Tathāgata con una guirnalda de joyas del tamaño del monte Sineru, y otros devas y humanos como los reyes Bimbisara y Kosala, y Anathapindika, lo hicieron según su capacidad. Incluso después de su parinibbāna, el gran rey Asoka, dedicándose al Bendito, gastó noventa y seis mil millones de riquezas y estableció ochenta y cuatro mil monasterios en todo Jambudīpa; ¿qué decir entonces de las muestras de estima de otros? Además, ¿en honor a quién más que haya alcanzado el parinibbāna se muestran tal estima y reverencia hacia los lugares de su nacimiento, iluminación, el giro de la rueda del Dhamma y el parinibbāna, o hacia sus imágenes y estupas, tal como se hace con el Bendito? Por lo tanto, ni siquiera en el sentido de ser estimado existe un tesoro igual al Tathāgata. ตถา [Pg.144] ยมฺปิ ตํ มหคฺฆฏฺเฐน รตนํ. เสยฺยถิทํ – กาสิกํ วตฺถํ. ยถาห – ‘‘ชิณฺณมฺปิ, ภิกฺขเว, กาสิกํ วตฺถํ วณฺณวนฺตญฺเจว โหติ สุขสมฺผสฺสญฺจ มหคฺฆญฺจา’’ติ (อ. นิ. ๓.๑๐๐), ตมฺปิ พุทฺธรตเนน สมํ นตฺถิ. ยทิ หิ มหคฺฆฏฺเฐน รตนํ, ตถาคโตว รตนํ. ตถาคโต หิ เยสํ ปํสุกมฺปิ ปฏิคฺคณฺหาติ, เตสํ ตํ มหปฺผลํ โหติ มหานิสํสํ เสยฺยถาปิ อโสกรญฺโญ, อิทมสฺส มหคฺฆตาย. เอวํ มหคฺฆตาวจเนน เจตฺถ โทสาภาวสาธกํ อิทํ สุตฺตปทํ เวทิตพฺพํ – Asimismo, aquello que es un tesoro por ser de gran valor, como la tela de Kasi. Como se dijo: 'Monjes, incluso si está gastada, la tela de Kasi es de color hermoso, agradable al tacto y de gran valor'; aun así, no es igual al tesoro del Buda. Si algo es un tesoro por ser de gran valor, solo el Tathāgata lo es. Pues para aquellos de quienes el Tathāgata acepta incluso un puñado de tierra, esa ofrenda resulta de gran fruto y beneficio, como en el caso del rey Asoka; esto se debe a Su inmenso valor. Así, para demostrar la ausencia de falta en esta declaración sobre Su gran valor, debe conocerse este pasaje del Sutta: ‘‘เยสํ โข ปน โส ปฏิคฺคณฺหาติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ, เตสํ ตํ มหปฺผลํ โหติ มหานิสํสํ. อิทมสฺส มหคฺฆตาย วทามิ. เสยฺยถาปิ ตํ, ภิกฺขเว, กาสิกํ วตฺถํ มหคฺฆํ, ตถูปมาหํ, ภิกฺขเว, อิมํ ปุคฺคลํ วทามี’’ติ (อ. นิ. ๓.๑๐๐). 'De quienes él acepta túnicas, limosnas de comida, alojamiento y medicinas como requisitos para la enfermedad, para ellos eso resulta de gran fruto y beneficio. Digo esto debido a su gran valor. Monjes, al igual que esa tela de Kasi es de gran valor, de la misma manera, monjes, digo que esta persona es de gran valor'. เอวํ มหคฺฆฏฺเฐนปิ ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถิ. Así, ni siquiera por su cualidad de ser de gran valor existe un tesoro igual al Tathāgata. ตถา ยมฺปิ ตํ อตุลฏฺเฐน รตนํ. เสยฺยถิทํ – รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส จกฺกรตนํ อุปฺปชฺชติ อินฺทนีลมณิมยนาภิ สตฺตรตนมยสหสฺสารํ ปวาฬมยเนมิ รตฺตสุวณฺณมยสนฺธิ, ยสฺส ทสนฺนํ ทสนฺนํ อรานมุปริ เอกํ มุณฺฑารํ โหติ วาตํ คเหตฺวา สทฺทกรณตฺถํ, เยน กโต สทฺโท สุกุสลปฺปตาฬิตปญฺจงฺคิกตูริยสทฺโท วิย โหติ, ยสฺส นาภิยา อุโภสุ ปสฺเสสุ ทฺเว สีหมุขานิ โหนฺติ, อพฺภนฺตรํ สกฏจกฺกสฺเสว สุสิรํ. ตสฺส กตฺตา วา กาเรตา วา นตฺถิ, กมฺมปจฺจเยน อุตุโต สมุฏฺฐาติ. ยํ ราชา ทสวิธํ จกฺกวตฺติวตฺตํ ปูเรตฺวา ตทหุโปสเถ ปุณฺณมทิวเส สีสํนฺหาโต อุโปสถิโก อุปริปาสาทวรคโต สีลานิ โสเธนฺโต นิสินฺโน ปุณฺณจนฺทํ วิย สูริยํ วิย จ อุฏฺเฐนฺตํ ปสฺสติ, ยสฺส ทฺวาทสโยชนโต สทฺโท สุยฺยติ, โยชนโต วณฺโณ ทิสฺสติ, ยํ มหาชเนน ‘‘ทุติโย มญฺเญ จนฺโท สูริโย วา อุฏฺฐิโต’’ติ อติวิย โกตูหลชาเตน ทิสฺสมานํ นครสฺส อุปริ อาคนฺตฺวา รญฺโญ อนฺเตปุรสฺส ปาจีนปสฺเส นาติอุจฺจํ นาตินีจํ หุตฺวา มหาชนสฺส คนฺธปุปฺผาทีหิ ปูเชตุํ, ยุตฺตฏฺฐาเน อกฺขาหตํ วิย ติฏฺฐติ. De igual modo, aquello que es un tesoro por el sentido de ser incomparable. A saber: al rey monarca universal le surge el tesoro de la rueda, que tiene un eje hecho de zafiro, mil radios hechos de las siete clases de joyas, una llanta hecha de coral y uniones hechas de oro rojo; en la parte superior de cada diez radios hay una campanilla que, al captar el viento, produce sonido, el cual es como el sonido de una orquesta de cinco instrumentos bien interpretada por un experto; a ambos lados de su eje hay dos bocas de león, y su interior es hueco como el eje de la rueda de un carro. No tiene creador ni nadie que la mande a fabricar, sino que surge por el clima condicionado por el kamma. Cuando el rey, habiendo cumplido los diez deberes del monarca universal, en el día de la luna llena de un día de precepto (uposatha), con la cabeza lavada y observando el precepto, se retira a la parte superior de su noble palacio para purificar sus virtudes, ve surgir la rueda como si fuera una segunda luna llena o un sol. Su sonido se escucha a doce yoyanas de distancia y su esplendor se percibe a una yoyana; cuando la multitud la ve, pensando: «Parece que ha salido un segundo sol o una segunda luna», se llenan de asombro, y la rueda llega sobre la ciudad y se sitúa en el lado oriental del palacio real, ni muy alta ni muy baja, en un lugar apropiado para que la multitud la honre con perfumes y flores, permaneciendo firme como si estuviera encajada en un eje. ตเทว [Pg.145] อนุพนฺธมานํ หตฺถิรตนํ อุปฺปชฺชติ, สพฺพเสโต รตฺตปาโท สตฺตปฺปติฏฺโฐ อิทฺธิมา เวหาสงฺคโม อุโปสถกุลา วา ฉทฺทนฺตกุลา วา อาคจฺฉติ, อุโปสถกุลา จ อาคจฺฉนฺโต สพฺพเชฏฺโฐ อาคจฺฉติ, ฉทฺทนฺตกุลา สพฺพกนิฏฺโฐ สิกฺขิตสิกฺโข ทมถูเปโต, โส ทฺวาทสโยชนํ ปริสํ คเหตฺวา สกลชมฺพุทีปํ อนุสํยายิตฺวา ปุเรปาตราสเมว สกํ ราชธานึ อาคจฺฉติ. Siguiendo a ese mismo tesoro de la rueda, surge el tesoro del elefante, completamente blanco, de patas rojas, que se apoya firmemente sobre siete puntos, dotado de poderes psíquicos, capaz de viajar por el aire; proviene de la familia de elefantes Uposatha o de la familia Chaddanta. Si proviene de la familia Uposatha, es el más excelente de todos; si proviene de la familia Chaddanta, es el más joven de todos, bien entrenado y perfectamente domado. Este, llevando a un séquito de doce yoyanas, recorre toda la isla de Jambudīpa y regresa a su propia capital antes de la hora del desayuno. ตมฺปิ อนุพนฺธมานํ อสฺสรตนํ อุปฺปชฺชติ, สพฺพเสโต รตฺตปาโท กาฬสีโส มุญฺชเกโส วลาหกสฺสราชกุลา อาคจฺฉติ. เสสเมตฺถ หตฺถิรตนสทิสเมว. Siguiendo también a ese tesoro, surge el tesoro del caballo, completamente blanco, de patas rojas, cabeza negra y crines oscuras; proviene de la familia real de los caballos Valāhaka. El resto de sus características son idénticas a las del tesoro del elefante. ตมฺปิ อนุพนฺธมานํ มณิรตนํ อุปฺปชฺชติ. โส โหติ มณิ เวฬุริโย สุโภ ชาติมา อฏฺฐํโส สุปริกมฺมกโต อายามโต จกฺกนาภิสทิโส, เวปุลฺลปพฺพตา อาคจฺฉติ. โส จตุรงฺคสมนฺนาคเตปิ อนฺธกาเร รญฺโญ ธชคฺคํ คโต โยชนํ โอภาเสติ, ยสฺโสภาเสน มนุสฺสา ‘‘ทิวา’’ติ มญฺญมานา กมฺมนฺเต ปโยเชนฺติ, อนฺตมโส กุนฺถกิปิลฺลิกํ อุปาทาย ปสฺสนฺติ. Siguiendo también a ese tesoro, surge el tesoro de la joya. Es una piedra de berilo, hermosa, genuina, de ocho facetas, perfectamente tallada y pulida, cuyo tamaño es similar al del eje de la rueda, y proviene de la montaña Vepulla. Incluso en una oscuridad total de cuatro componentes, cuando se coloca en la punta de la bandera del rey, ilumina una yoyana a la redonda; gracias a su resplandor, los hombres, creyendo que es de día, realizan sus tareas, pudiendo ver incluso a las hormigas y pequeños insectos. ตมฺปิ อนุพนฺธมานํ อิตฺถิรตนํ อุปฺปชฺชติ, ปกติอคฺคมเหสี วา โหติ, อุตฺตรกุรุโต วา อาคจฺฉติ มทฺทราชกุลโต วา, อติทีฆตาทิฉโทสวิวชฺชิตา อติกฺกนฺตา มานุสวณฺณํ อปฺปตฺตา ทิพฺพวณฺณํ, ยสฺสา รญฺโญ สีตกาเล อุณฺหานิ คตฺตานิ โหนฺติ, อุณฺหกาเล สีตานิ, สตธา โผฏิต ตูลปิจุโน วิย สมฺผสฺโส โหติ, กายโต จนฺทนคนฺโธ วายติ, มุขโต อุปฺปลคนฺโธ, ปุพฺพุฏฺฐายินิตาทิอเนกคุณสมนฺนาคตา จ โหติ. Siguiendo también a ese tesoro, surge el tesoro de la mujer; puede ser la reina consorte habitual, o venir de Uttarakuru, o de la familia real de Madda. Está libre de los seis defectos, como ser demasiado alta, entre otros; sobrepasa la belleza humana sin alcanzar la belleza divina. Cuando el cuerpo del rey siente frío, el de ella se calienta, y cuando siente calor, el de ella se enfría; su tacto es como el de un copo de algodón bien cardado cien veces. De su cuerpo emana aroma a sándalo y de su boca aroma a loto azul, y posee múltiples virtudes, como la de levantarse antes que su esposo. ตมฺปิ อนุพนฺธมานํ คหปติรตนํ อุปฺปชฺชติ รญฺโญ ปกติกมฺมกาโร เสฏฺฐิ, ยสฺส จกฺกรตเน อุปฺปนฺนมตฺเต ทิพฺพํ จกฺขุ ปาตุภวติ, เยน สมนฺตโต โยชนมตฺเต นิธึ ปสฺสติ อสามิกมฺปิ สสามิกมฺปิ, โส ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา ปวาเรติ ‘‘อปฺโปสฺสุกฺโก ตฺวํ, เทว, โหหิ, อหํ เต ธเนน ธนกรณียํ กริสฺสามี’’ติ. Siguiendo también a ese tesoro, surge el tesoro del tesorero, que es el banquero habitual del rey. En cuanto surge el tesoro de la rueda, en él se manifiesta el ojo divino, con el cual puede ver tesoros escondidos, tengan o no dueño, en una yoyana a la redonda. Él se acerca al rey y le ofrece sus servicios diciendo: «Majestad, no se preocupe usted por las riquezas, yo me encargaré de todos los asuntos financieros con mi fortuna». ตมฺปิ [Pg.146] อนุพนฺธมานํ ปริณายกรตนํ อุปฺปชฺชติ รญฺโญ ปกติเชฏฺฐปุตฺโต. จกฺกรตเน อุปฺปนฺนมตฺเต อติเรกปญฺญาเวยฺยตฺติเยน สมนฺนาคโต โหติ, ทฺวาทสโยชนาย ปริสาย เจตสา จิตฺตํ ปริชานิตฺวา นิคฺคหปคฺคหสมตฺโถ โหติ, โส ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา ปวาเรติ ‘‘อปฺโปสฺสุกฺโก ตฺวํ, เทว, โหหิ, อหํ เต รชฺชํ อนุสาสิสฺสามี’’ติ. ยํ วา ปนญฺญมฺปิ เอวรูปํ อตุลฏฺเฐน รตนํ, ยสฺส น สกฺกา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา อคฺโฆ กาตุํ ‘‘สตํ วา สหสฺสํ วา อคฺฆติ โกฏึ วา’’ติ. ตตฺถ เอกรตนมฺปิ พุทฺธรตเนน สมํ นตฺถิ. ยทิ หิ อตุลฏฺเฐน รตนํ, ตถาคโตว รตนํ. ตถาคโต หิ น สกฺกา สีลโต วา สมาธิโต วา ปญฺญาทีนํ วา อญฺญตรโต เกนจิ ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา ‘‘เอตฺตกคุโณ วา อิมินา สโม วา สปฺปฏิภาโค วา’’ติ ปริจฺฉินฺทิตุํ. เอวํ อตุลฏฺเฐนปิ ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถิ. Siguiendo también a ese tesoro, surge el tesoro del consejero, que es el hijo mayor del rey. Al surgir el tesoro de la rueda, este queda dotado de una sabiduría y destreza superiores, siendo capaz de conocer los pensamientos de un séquito de doce yoyanas y de aplicar castigos o recompensas según sea necesario. Él se acerca al rey y le ofrece sus servicios diciendo: «Majestad, no se preocupe usted, yo me encargaré de la administración del reino». Pero cualquier otro tesoro de esta naturaleza que se considere incomparable, cuyo valor no se pueda medir ni estimar diciendo que «vale cien, mil o diez millones», ninguno de ellos es igual al tesoro del Buda. Pues si se habla de un tesoro en el sentido de ser incomparable, solo el Tathāgata es tal tesoro. En efecto, nadie puede medir ni limitar las virtudes del Tathāgata, ya sea en términos de moralidad, concentración, sabiduría u otras cualidades, diciendo: «Sus virtudes son tales» o «Es igual a tal persona» o «Tiene tal semejanza». Así, en el sentido de ser incomparable, no existe tesoro igual al Tathāgata. ตถา ยมฺปิ ตํ ทุลฺลภทสฺสนฏฺเฐน รตนํ, เสยฺยถิทํ ทุลฺลภปาตุภาโว ราชา จกฺกวตฺติ, จกฺกาทีนิ จ ตสฺส รตนานิ, ตมฺปิ พุทฺธรตเนน สมํ นตฺถิ. ยทิ หิ ทุลฺลภทสฺสนฏฺเฐน รตนํ, ตถาคโตว รตนํ, กุโต จกฺกวตฺติอาทีนํ รตนตฺตํ. ตานิ หิ เอกสฺมึเยว กปฺเป อเนกานิ อุปฺปชฺชนฺติ. ยสฺมา ปน อสงฺขฺเยยฺเยปิ กปฺเป ตถาคตสุญฺโญ โลโก โหติ, ตสฺมา ตถาคโตว กทาจิ กรหจิ อุปฺปชฺชนโต ทุลฺลภทสฺสโน. วุตฺตมฺปิ เจตํ ภควตา ปรินิพฺพานสมเย – De igual modo, aquello que es un tesoro por el sentido de ser difícil de ver. A saber: es difícil que aparezca un rey monarca universal, así como sus tesoros de la rueda y demás; sin embargo, ni siquiera eso es igual al tesoro del Buda. Pues si se habla de un tesoro por ser difícil de ver, solo el Tathāgata es tal tesoro; ¿cómo podría compararse la condición de tesoro de un monarca universal y otros? Estos últimos aparecen en gran número en un solo eón. Por el contrario, el mundo permanece vacío de un Tathāgata incluso durante eones incalculables (asaṅkhyeyye); por lo tanto, solo el Tathāgata es difícil de ver, ya que solo aparece muy de vez en cuando. Esto mismo fue dicho por el Bienaventurado en el momento de su Parinibbāna: ‘‘เทวตา, อานนฺท, อุชฺฌายนฺติ ‘ทูรา จ วตมฺห อาคตา ตถาคตํ ทสฺสนาย, กทาจิ กรหจิ ตถาคตา โลเก อุปฺปชฺชนฺติ อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา, อชฺเชว รตฺติยา ปจฺฉิเม ยาเม ตถาคตสฺส ปรินิพฺพานํ ภวิสฺสติ, อยญฺจ มเหสกฺโข ภิกฺขุ ภควโต ปุรโต ฐิโต โอวาเรนฺโต, น มยํ ลภาม ปจฺฉิเม กาเล ตถาคตํ ทสฺสนายา’’’ติ (ที. นิ. ๒.๒๐๐). “Ánanda, las deidades se quejan: ‘Ciertamente hemos venido desde lejos para ver al Tathāgata. Solo de vez en cuando aparecen en el mundo los Tathāgatas, los Arahants, los Perfectamente Iluminados. En la última vigilia de esta misma noche tendrá lugar el parinirvana del Tathāgata, pero este monje de gran poder está parado frente al Bienaventurado obstruyendo la vista, y no tenemos la oportunidad de ver al Tathāgata en sus momentos finales’”. เอวํ ทุลฺลภทสฺสนฏฺเฐนาปิ ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถิ. Así, incluso por el hecho de ser difícil de ver, no existe joya igual al Tathāgata. ตถา ยมฺปิ ตํ อโนมสตฺตปริโภคฏฺเฐน รตนํ. เสยฺยถิทํ – รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส จกฺกรตนาทิ ตญฺหิ โกฏิสตสหสฺสธนานมฺปิ สตฺตภูมิกปาสาทวรตเล [Pg.147] วสนฺตานมฺปิ จณฺฑาลเวนเนสาทรถการปุกฺกุสาทีนํ นีจกุลิกานํ โอมกปุริสานํ สุปินนฺเตปิ ปริโภคตฺถาย น นิพฺพตฺตติ. อุภโต สุชาตสฺส ปน รญฺโญ ขตฺติยสฺเสว ปริปูริตทสวิธจกฺกวตฺติวตฺตสฺส ปริโภคตฺถาย นิพฺพตฺตนโต อโนมสตฺตปริโภคํเยว โหติ, ตมฺปิ พุทฺธรตนสมํ นตฺถิ. ยทิ หิ อโนมสตฺตปริโภคฏฺเฐน รตนํ, ตถาคโตว รตนํ. ตถาคโต หิ โลเก โอมกสตฺตสมฺมตานํ อนุปนิสฺสยสมฺปนฺนานํ วิปรีตทสฺสนานํ ปูรณกสฺสปาทีนํ ฉนฺนํ สตฺถารานํ อญฺเญสญฺจ เอวรูปานํ สุปินนฺเตปิ อปริโภโค. อุปนิสฺสยสมฺปนฺนานํ ปน จตุปฺปทายปิ คาถาย ปริโยสาเน อรหตฺตมธิคนฺตุํ สมตฺถานํ นิพฺเพธิกญาณทสฺสนานํ พาหิยทารุจีริยปฺปภุตีนํ อญฺเญสญฺจ มหากุลปฺปสุตานํ มหาสาวกานํ ปริโภโค, เต หิ ตํ ทสฺสนานุตฺตริยสวนานุตฺตริยปาริจริยานุตฺตริยาทีนิ สาเธนฺตา ตถาคตํ ปริภุญฺชนฺติ. เอวํ อโนมสตฺตปริโภคฏฺเฐนาปิ ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถิ. Asimismo, existe aquello que es una joya por el hecho de ser disfrutada por seres no inferiores. A saber: la joya de la rueda y demás de un rey cakkavatti. Pues esa joya, incluso por cien mil millones de riquezas, no surge para el disfrute de personas de baja alcurnia como los caṇḍālas, tejedores de bambú, cazadores, fabricantes de carros o barrenderos, ni siquiera en sueños, ni para aquellos que viven en los niveles superiores de palacios de siete pisos. Solo surge para el disfrute de un rey khattiya bien nacido de ambos progenitores que cumple plenamente con los diez deberes del cakkavatti; por lo tanto, es disfrutada solo por seres no inferiores. Sin embargo, incluso esa joya no es igual a la joya del Buda. Si algo es una joya por ser disfrutada por seres no inferiores, entonces solo el Tathāgata es tal joya. Pues el Tathāgata no puede ser disfrutado, ni siquiera en sueños, por los seis maestros como Pūraṇa Kassapa y otros similares, quienes son considerados seres inferiores en el mundo, carentes de las condiciones necesarias y poseedores de visiones erróneas. En cambio, es disfrutado por aquellos que poseen las condiciones necesarias, capaces de alcanzar el estado de Arahant al final de un solo verso de cuatro líneas, poseedores de una visión y conocimiento penetrantes como Bāhiya Dārucīriya y otros, así como por los grandes discípulos nacidos de familias nobles; pues ellos, al perfeccionar la visión suprema, la audición suprema y el servicio supremo, disfrutan del Tathāgata. Así, tampoco por el hecho de ser disfrutado por seres no inferiores existe joya igual al Tathāgata. ยมฺปิ ตํ อวิเสสโต รติชนนฏฺเฐน รตนํ. เสยฺยถิทํ – รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส จกฺกรตนํ. ตญฺหิ ทิสฺวาว ราชา จกฺกวตฺติ อตฺตมโน โหติ, เอวมฺปิ ตํ รญฺโญ รตึ ชเนติ. ปุน จปรํ ราชา จกฺกวตฺติ วาเมน หตฺเถน สุวณฺณภิงฺการํ คเหตฺวา ทกฺขิเณน หตฺเถน จกฺกรตนํ อพฺภุกฺกิรติ ‘‘ปวตฺตตุ ภวํ จกฺกรตนํ, อภิวิชินาตุ ภวํ จกฺกรตน’’นฺติ. ตโต จกฺกรตนํ ปญฺจงฺคิกํ วิย ตูริยํ มธุรสฺสรํ นิจฺฉรนฺตํ อากาเสน ปุรตฺถิมํ ทิสํ คจฺฉติ, อนฺวเทว ราชา, จกฺกวตฺติ จกฺกานุภาเวน ทฺวาทสโยชนวิตฺถิณฺณาย จตุรงฺคินิยา เสนาย นาติอุจฺจํ นาตินีจํ อุจฺจรุกฺขานํ เหฏฺฐาภาเคน, นีจรุกฺขานํ อุปริภาเคน, รุกฺเขสุ ปุปฺผผลปลฺลวาทิปณฺณาการํ คเหตฺวา อาคตานํ หตฺถโต ปณฺณาการญฺจ คณฺหนฺโต ‘‘เอหิ โข, มหาราชา’’ติ เอวมาทินา ปรมนิปจฺจกาเรน อาคเต ปฏิราชาโน ‘‘ปาโณ น หนฺตพฺโพ’’ติอาทินา นเยน อนุสาสนฺโต คจฺฉติ. ยตฺถ ปน ราชา ภุญฺชิตุกาโม วา ทิวาเสยฺยํ วา กปฺเปตุกาโม โหติ, ตตฺถ จกฺกรตนํ อากาสา โอโรหิตฺวา อุทกาทิสพฺพกิจฺจกฺขเม สเม ภูมิภาเค อกฺขาหตํ วิย ติฏฺฐติ. ปุน รญฺโญ คมนจิตฺเต อุปฺปนฺเน ปุริมนเยเนว สทฺทํ กโรนฺตํ คจฺฉติ, ตํ สุตฺวา ทฺวาทสโยชนิกาปิ ปริสา อากาเสน คจฺฉติ[Pg.148]. จกฺกรตนํ อนุปุพฺเพน ปุรตฺถิมํ สมุทฺทํ อชฺโฌคาหติ, ตสฺมึ อชฺโฌคาหนฺเต อุทกํ โยชนปฺปมาณํ อปคนฺตฺวา ภิตฺตีกตํ วิย ติฏฺฐติ. มหาชโน ยถากามํ สตฺต รตนานิ คณฺหาติ. ปุน ราชา สุวณฺณภิงฺการํ คเหตฺวา ‘‘อิโต ปฏฺฐาย มม รชฺช’’นฺติ อุทเกน อพฺภุกฺกิริตฺวา นิวตฺตติ. เสนา ปุรโต โหติ, จกฺกรตนํ ปจฺฉโต, ราชา มชฺเฌ. จกฺกรตเนน โอสกฺกิโตสกฺกิตฏฺฐานํ อุทกํ ปริปูรติ. เอเตเนว อุปาเยน ทกฺขิณปจฺฉิมุตฺตเรปิ สมุทฺเท คจฺฉติ. Asimismo, existe aquello que es una joya por el hecho de generar deleite de manera general. A saber: la joya de la rueda del rey cakkavatti. Pues al verla, el rey cakkavatti se regocija; de ese modo, genera deleite en el rey. Además, el rey cakkavatti, tomando un jarrón de oro con la mano izquierda y rociando la joya de la rueda con la mano derecha, dice: ‘¡Que ruede la honorable joya de la rueda! ¡Que la honorable joya de la rueda conquiste!’. Entonces, la joya de la rueda, emitiendo un sonido dulce como el de una orquesta de cinco instrumentos, parte por el aire hacia la dirección oriental. Inmediatamente después, el rey, por el poder de la rueda, acompañado de un ejército de cuatro divisiones que se extiende por doce yojanas, vuela ni muy alto ni muy bajo, pasando por debajo de los árboles altos y por encima de los árboles bajos. Recibiendo obsequios como flores, frutos y brotes de los árboles, y aceptando tributos de manos de quienes vienen a su encuentro, el rey avanza instruyendo a los reyes rivales que se presentan con profunda humildad diciendo: ‘Venid, oh gran rey’, con enseñanzas tales como: ‘No se debe quitar la vida a los seres’. Dondequiera que el rey desee comer o descansar durante el día, allí la joya de la rueda desciende del cielo y se detiene sobre un terreno llano, apto para todas las necesidades como el agua, como si estuviera fijada por un eje. Cuando surge de nuevo en el rey el pensamiento de partir, la rueda avanza emitiendo sonido de la misma manera que antes; al oírlo, la asamblea, aunque sea de doce yojanas, viaja por el aire. La joya de la rueda se sumerge gradualmente en el océano oriental; al sumergirse, el agua se retira una yojana y permanece como si fuera un muro. La multitud recoge las siete joyas según su deseo. Luego, el rey, tomando el jarrón de oro, rocía agua diciendo: ‘A partir de hoy, este es mi reino’, y regresa. El ejército va al frente, la joya de la rueda detrás y el rey en el medio. El agua vuelve a llenar los lugares por donde la joya de la rueda se retira. Mediante este mismo método, recorre también los océanos del sur, del oeste y del norte. เอวํ จตุทฺทิสํ อนุสํยายิตฺวา จกฺกรตนํ ติโยชนปฺปมาณํ อากาสํ อาโรหติ. ตตฺถ ฐิโต ราชา จกฺกรตนานุภาเวน วิชิตวิชโย ปญฺจสตปริตฺตทีปปฏิมณฺฑิตํ สตฺตโยชนสหสฺสปริมณฺฑลํ ปุพฺพวิเทหํ, ตถา อฏฺฐโยชนสหสฺสปริมณฺฑลํ อุตฺตรกุรุํ, สตฺตโยชนสหสฺสปริมณฺฑลํเยว อปรโคยานํ, ทสโยชนสหสฺสปริมณฺฑลํ ชมฺพุทีปญฺจาติ เอวํ จตุมหาทีปทฺวิสหสฺสปริตฺตทีปปฏิมณฺฑิตํ เอกํ จกฺกวาฬํ สุผุลฺลปุณฺฑรีกวนํ วิย โอโลเกติ. เอวํ โอโลกยโต จสฺส อนปฺปกา รติ อุปฺปชฺชติ. เอวมฺปิ ตํ จกฺกรตนํ รญฺโญ รตึ ชเนติ, ตมฺปิ พุทฺธรตนสมํ นตฺถิ. ยทิ หิ รติชนนฏฺเฐน รตนํ, ตถาคโตว รตนํ, กึ กริสฺสติ เอตํ จกฺกรตนํ? ตถาคโต หิ ยสฺสา ทิพฺพาย รติยา จกฺกรตนาทีหิ สพฺเพหิปิ ชนิตา จกฺกวตฺติรติ สงฺขมฺปิ กลมฺปิ กลภาคมฺปิ น อุเปติ, ตโตปิ รติโต อุตฺตริตรญฺจ ปณีตตรญฺจ อตฺตโน โอวาทปฺปฏิกรานํ อสงฺขฺเยยฺยานมฺปิ เทวมนุสฺสานํ ปฐมชฺฌานรตึ ทุติยตติยจตุตฺถปญฺจมชฺฌานรตึ, อากาสานญฺจายตนรตึ, วิญฺญาณญฺจายตนอากิญฺจญฺญายตนเนวสญฺญานาสญฺญายตนรตึ, โสตาปตฺติมคฺครตึ, โสตาปตฺติผลรตึ, สกทาคามิอนาคามิอรหตฺตมคฺคผลรติญฺจ ชเนติ. เอวํ รติชนนฏฺเฐนาปิ ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถีติ. Habiendo recorrido así las cuatro direcciones, el Tesoro de la Rueda asciende al cielo a una altura de cien yojanas. Permaneciendo allí, el Rey, victorioso sobre sus enemigos por el poder del Tesoro de la Rueda, observa el sistema de este mundo (un cakkavāḷa), el cual está adornado con dos mil islas menores y los cuatro grandes continentes: Pubbavideha, de siete mil yojanas de circunferencia y adornado con quinientas islas menores; de igual modo Uttarakuru, de ocho mil yojanas de circunferencia; Aparagoyāna, de siete mil yojanas de circunferencia; y Jambudīpa, de diez mil yojanas de circunferencia, tal como si fuera un bosque de lotos blancos en plena floración. Al observar esto, surge en el rey una alegría inmensa. De esta manera, ese Tesoro de la Rueda genera alegría en el rey; sin embargo, no es comparable al Tesoro del Buda. Pues si algo es llamado 'tesoro' por el hecho de generar alegría, solo el Tathāgata es verdaderamente un tesoro; ¿qué podrá hacer este Tesoro de la Rueda ante Él? En efecto, el Tathāgata genera una alegría celestial ante la cual la alegría de un Monarca Universal —producida por el Tesoro de la Rueda y todos los demás tesoros— no alcanza ni una centésima, ni una milésima, ni una mínima parte. Superior y más sublime que esa alegría, el Buda genera en los incontables devas y humanos que siguen sus enseñanzas la alegría del primer jhāna, del segundo, tercero, cuarto y quinto jhāna, la alegría de la esfera del espacio infinito, la alegría de la esfera de la conciencia infinita, de la nada y de la ni-percepción-ni-no-percepción, la alegría del Sendero de la Entrada en la Corriente, del Fruto de la Entrada en la Corriente, y la alegría de los Senderos y Frutos del que Retorna una vez, del que No Retorna y del Arahant. Por lo tanto, incluso por su capacidad de generar alegría, no hay tesoro igual al Tathāgata. อปิจ รตนํ นาเมตํ ทุวิธํ โหติ สวิญฺญาณกมวิญฺญาณกญฺจ. ตตฺถ อวิญฺญาณกํ จกฺกรตนํ มณิรตนญฺจ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อนินฺทฺริยพทฺธสุวณฺณรชตาทิ, สวิญฺญาณกํ หตฺถิรตนาทิปริณายกรตนปริโยสานํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ เอวรูปํ อินฺทฺริยพทฺธํ. เอวํ ทุวิเธ เจตฺถ สวิญฺญาณกรตนํ อคฺคมกฺขายติ[Pg.149]. กสฺมา? ยสฺมา อวิญฺญาณกํ สุวณฺณรชตมณิมุตฺตาทิรตนํ สวิญฺญาณกานํ หตฺถิรตนาทีนํ อลงฺการตฺถาย อุปนียติ. Además, lo que se denomina 'tesoro' es de dos tipos: consciente e inconsciente. Entre ellos, el Tesoro de la Rueda y el Tesoro de la Gema son inconscientes, así como cualquier otro objeto no ligado a las facultades sensoriales como el oro, la plata, etc. El tesoro consciente comprende desde el Tesoro del Elefante hasta el Tesoro del Consejero, o cualquier otro ser ligado a las facultades sensoriales. En esta dualidad, el tesoro consciente se declara como el superior. ¿Por qué? Porque los tesoros inconscientes como el oro, la plata, las gemas y las perlas se utilizan para adornar a los tesoros conscientes, como el Tesoro del Elefante y otros. สวิญฺญาณกรตนมฺปิ ทุวิธํ ติรจฺฉานคตรตนํ, มนุสฺสรตนญฺจ. ตตฺถ มนุสฺสรตนํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? ยสฺมา ติรจฺฉานคตรตนํ มนุสฺสรตนสฺส โอปวยฺหํ โหติ. มนุสฺสรตนมฺปิ ทุวิธํ อิตฺถิรตนํ, ปุริสรตนญฺจ. ตตฺถ ปุริสรตนํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? ยสฺมา อิตฺถิรตนํ ปุริสรตนสฺส ปริจาริกตฺตํ อาปชฺชติ. ปุริสรตนมฺปิ ทุวิธํ อคาริกรตนํ, อนคาริกรตนญฺจ. ตตฺถ อนคาริกรตนํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? ยสฺมา อคาริกรตเนสุ อคฺโค จกฺกวตฺติปิ สีลาทิคุณยุตฺตํ อนคาริกรตนํ ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา อุปฏฺฐหิตฺวา ปยิรุปาสิตฺวา ทิพฺพมานุสิกา สมฺปตฺติโย ปาปุณิตฺวา อนฺเต นิพฺพานสมฺปตฺตึ ปาปุณาติ. El tesoro consciente también es de dos tipos: el tesoro animal y el tesoro humano. Entre estos, el tesoro humano se declara como el superior. ¿Por qué? Porque el tesoro animal sirve como montura para el tesoro humano. El tesoro humano también es de dos tipos: el tesoro femenino y el tesoro masculino. Entre estos, el tesoro masculino se declara como el superior. ¿Por qué? Porque el tesoro femenino asume la posición de servidora del tesoro masculino. El tesoro masculino también es de dos tipos: el tesoro laico y el tesoro renunciante. Entre estos, el tesoro renunciante se declara como el superior. ¿Por qué? Porque entre los tesoros laicos, el más excelso, el Monarca Universal, habiendo rendido homenaje con las cinco extremidades, servido y honrado al tesoro renunciante dotado de virtudes como la moralidad, alcanza las prosperidades divinas y humanas y, finalmente, alcanza la perfección del Nibbāna. เอวํ อนคาริกรตนมฺปิ ทุวิธํ อริยปุถุชฺชนวเสน. อริยรตนมฺปิ ทุวิธํ เสขาเสขวเสน. อเสขรตนมฺปิ ทุวิธํ สุกฺขวิปสฺสกสมถยานิกวเสน. สมถยานิกรตนมฺปิ ทุวิธํ สาวกปารมิปฺปตฺตมปฺปตฺตญฺจ. ตตฺถ สาวกปารมิปฺปตฺตํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? คุณมหนฺตตาย. สาวกปารมิปฺปตฺตรตนโตปิ ปจฺเจกพุทฺธรตนํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? คุณมหนฺตตาย. สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานสทิสาปิ หิ อเนกสตา สาวกา เอกสฺส ปจฺเจกพุทฺธสฺส คุณานํ สตภาคมฺปิ น อุเปนฺติ. ปจฺเจกพุทฺธรตนโตปิ สมฺมาสมฺพุทฺธรตนํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? คุณมหนฺตตาย. สกลมฺปิ หิ ชมฺพุทีปํ ปูเรตฺวา ปลฺลงฺเกน ปลฺลงฺกํ ฆเฏนฺตา นิสินฺนา ปจฺเจกพุทฺธา เอกสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส คุณานํ เนว สงฺขํ น กลํ น กลภาคํ อุเปนฺติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, สตฺตา อปทา วา…เป… ตถาคโต เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๔.๓๔; ๕.๓๒; อิติวุ. ๙๐). เอวํ เกนจิ ปริยาเยน ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถิ. เตนาห ภควา – ‘‘น โน สมํ อตฺถิ ตถาคเตนา’’ติ. Así, el tesoro renunciante también es de dos tipos: el Noble (ariya) y el de la persona común (puthujjana). El tesoro Noble es de dos tipos: el que está en aprendizaje (sekha) y el que ya no está en aprendizaje (asekha). El tesoro que no está en aprendizaje es de dos tipos: el practicante de la visión cabal pura y el practicante de la tranquilidad como vehículo. El tesoro del practicante de la tranquilidad es de dos tipos: el que ha alcanzado la perfección de los discípulos y el que no la ha alcanzado. Entre estos, el que ha alcanzado la perfección de los discípulos se declara como superior por la grandeza de sus cualidades. Superior incluso al tesoro que ha alcanzado la perfección de los discípulos es el Tesoro del Buda Solitario (Paccekabuddha), por la grandeza de sus cualidades. En verdad, cientos de discípulos iguales a Sāriputta y Moggallāna no alcanzan ni una centésima parte de las cualidades de un solo Buda Solitario. Y superior al Tesoro del Buda Solitario es el Tesoro del Buda Perfectamente Iluminado (Sammāsambuddha), por la grandeza de sus cualidades. Pues incluso si los Budas Solitarios llenaran todo Jambudīpa, sentados hombro con hombro, no alcanzarían ni la cuenta, ni una parte, ni una fracción de las cualidades de un solo Buda Perfectamente Iluminado. Así fue dicho por el Bienaventurado: 'Monjes, de todos los seres, ya sean sin pies, de dos pies... el Tathāgata es declarado el más excelso entre ellos', etc. De este modo, por cualquier medio, no existe un tesoro igual al Tathāgata. Por eso dijo el Bienaventurado: 'No hay nadie igual al Tathāgata'. เอวํ ภควา พุทฺธรตนสฺส อญฺเญหิ รตเนหิ อสมตํ วตฺวา อิทานิ เตสํ สตฺตานํ อุปฺปนฺนอุปทฺทววูปสมตฺถํ เนว ชาตึ น โคตฺตํ น โกลปุตฺติยํ น วณฺณโปกฺขรตาทึ นิสฺสาย, อปิจ โข อวีจิมุปาทาย ภวคฺคปริยนฺเต [Pg.150] โลเก สีลสมาธิกฺขนฺธาทีหิ คุเณหิ พุทฺธรตนสฺส อสทิสภาวํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ พุทฺเธ รตนํ ปณีตํ, เอเตน สจฺเจน สุวตฺถิ โหตู’’ติ. De esta manera, el Bienaventurado, tras declarar la inigualdad del Tesoro del Buda respecto a otros tesoros, emplea ahora estas palabras de verdad para calmar las aflicciones surgidas en los seres. No lo hace basándose en el nacimiento, ni en el linaje, ni en la casta, ni en la belleza física, sino basándose en el hecho de que en el mundo —desde el infierno Avīci hasta la cúspide de la existencia— el Tesoro del Buda no tiene igual debido a sus cualidades de moralidad, concentración y sabiduría, diciendo: 'Este tesoro en el Buda es sublime; por esta verdad, ¡que haya bienestar!'. ตสฺสตฺโถ – อิทมฺปิ อิธ วา หุรํ วา สคฺเคสุ วา ยํกิญฺจิ อตฺถิ วิตฺตํ วา รตนํ วา, เตน สทฺธึ เตหิ เตหิ คุเณหิ อสมตฺตา พุทฺเธ รตนํ ปณีตํ. ยทิ หิ เอตํ สจฺจํ, อถ เอเตน สจฺเจน อิเมสํ ปาณีนํ สุวตฺถิ โหตุ, โสภนานํ อตฺถิตา โหตุ อโรคตา นิรุปทฺทวตาติ. เอตฺถ จ ยถา ‘‘จกฺขุ โข, อานนฺท, สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๔.๘๕) อตฺตภาเวน วา อตฺตนิยภาเวน วาติ อตฺโถ. อิตรถา หิ จกฺขุ อตฺตา วา อตฺตนิยํ วาติ อปฺปฏิสิทฺธเมว สิยา. เอวํ รตนํ ปณีตนฺติ รตนตฺตํ ปณีตํ, รตนภาโว ปณีโตติ อยมตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิตรถา หิ พุทฺโธ เนว รตนนฺติ สิชฺเฌยฺย. น หิ ยตฺถ รตนํ อตฺถิ, ตํ รตนนฺติ น สิชฺฌติ. ยตฺถ ปน จิตฺตีกตาทิอตฺถสงฺขาตํ เยน วา เตน วา วิธินา สมฺพนฺธคตํ รตนํ อตฺถิ, ยสฺมา ตํ รตนตฺตมุปาทาย รตนนฺติ ปญฺญาปียติ, ตสฺมา ตสฺส รตนสฺส อตฺถิตาย รตนนฺติ สิชฺฌติ. อถ วา อิทมฺปิ พุทฺเธ รตนนฺติ อิมินาปิ ปกาเรน พุทฺโธว รตนนฺติ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ. วุตฺตมตฺตาย จ ภควตา อิมาย คาถาย ราชกุลสฺส โสตฺถิ ชาตา, ภยํ วูปสนฺตํ. อิมิสฺสา คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ. El significado de esto es: cualquier riqueza o joya que exista, ya sea en este mundo humano, en el mundo de los Nagas y Garudas, o en los mundos celestiales, ninguna es igual al Buddha debido a sus diversas e incomparables cualidades; por tanto, esta joya en el Buddha es sublime. Si esta declaración es la verdad, entonces, por medio de esta verdad, que haya bienestar para estos seres, que haya prosperidad, salud y ausencia de calamidades. En este contexto, al igual que en expresiones como 'el ojo, Ānanda, está vacío de un yo o de lo que pertenece a un yo', el término se refiere a la ausencia de un yo o de la naturaleza de lo que pertenece a un yo. De lo contrario, no se negaría que el ojo sea el yo o lo perteneciente al yo. De la misma manera, en la frase 'esta joya es sublime', debe entenderse que el significado es que la condición de ser una joya es sublime, o que la naturaleza de la joya es sublime. De lo contrario, el Buddha mismo no se establecería como la joya. Ciertamente, donde no existe una joya, esa cosa no se define como tal. Pero donde existe una joya vinculada por métodos como el honor y otros valores, se designa como 'joya' basándose en esa cualidad de joya; por lo tanto, debido a la presencia de esa cualidad, el Buddha se define como una 'joya'. O bien, mediante esta explicación, debe entenderse el significado de que el Buddha mismo es la joya. Tan pronto como el Bienaventurado pronunció esta estrofa, el bienestar surgió para la familia real y el temor se apaciguó. El mandato de esta estrofa fue aceptado por los seres no humanos en cien mil millones de sistemas solares. ขยํ วิราคนฺติคาถาวณฺณนา Comentario de la estrofa: Khayaṃ virāgaṃ ๔. เอวํ พุทฺธคุเณน สจฺจํ วตฺวา อิทานิ นิพฺพานธมฺมคุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘ขยํ วิราค’’นฺติ. ตตฺถ ยสฺมา นิพฺพานสจฺฉิกิริยาย ราคาทโย ขีณา โหนฺติ ปริกฺขีณา, ยสฺมา วา ตํ เตสํ อนุปฺปาทนิโรธกฺขยมตฺตํ, ยสฺมา จ ตํ ราคาทิวิปฺปยุตฺตํ สมฺปโยคโต จ อารมฺมณโต จ, ยสฺมา วา ตมฺหิ สจฺฉิกเต ราคาทโย อจฺจนฺตํ วิรตฺตา โหนฺติ วิคตา วิทฺธสฺตา, ตสฺมา ขยนฺติ จ วิราคนฺติ จ วุจฺจติ. ยสฺมา ปนสฺส น อุปฺปาโท ปญฺญายติ, น วโย, น ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ตสฺมา ตํ น ชายติ น ชียติ น มียตีติ กตฺวา อมตนฺติ วุจฺจติ. อุตฺตมตฺเถน ปน อตปฺปกฏฺเฐน จ ปณีตนฺติ. ยทชฺฌคาติ ยํ อชฺฌคา วินฺทิ ปฏิลภิ, อตฺตโน ญาณพเลน สจฺฉากาสิ. สกฺยมุนีติ [Pg.151] สกฺยกุลปฺปสุตตฺตา สกฺโย, โมเนยฺยธมฺมสมนฺนาคตตฺตา มุนิ, สกฺโย เอว มุนิ สกฺยมุนิ. สมาหิโตติ อริยมคฺคสมาธินา สมาหิตจิตฺโต. น เตน ธมฺเมน สมตฺถิ กิญฺจีติ เตน ขยาทินามเกน สกฺยมุนินา อธิคเตน ธมฺเมน สมํ กิญฺจิ ธมฺมชาตํ นตฺถิ. ตสฺมา สุตฺตนฺตเรปิ วุตฺตํ – ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา วา อสงฺขตา วา, วิราโค เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๔.๓๔; อิติวุ. ๙๐). 4. Habiendo declarado así la verdad mediante las cualidades del Buddha, ahora comienza a hablar mediante las cualidades del Dhamma del Nibbāna con la estrofa 'khayaṃ virāgaṃ'. En ella, se llama 'khaya' (extinción) y 'virāga' (desapasionamiento) porque, mediante la realización del Nibbāna, la codicia y otros estados similares se extinguen y se agotan por completo; o porque para los nobles, el Nibbāna representa la cesación y la extinción de no volver a nacer; y porque está libre de la codicia y otros estados, tanto por asociación como por objeto; o bien, porque cuando se realiza, la codicia y otros estados son totalmente abandonados, alejados y destruidos. Además, debido a que en el Nibbāna no se percibe surgimiento, ni desaparición, ni alteración de lo que permanece, no nace, no envejece y no muere; por esta razón se llama 'amata' (lo inmortal). Se llama 'paṇīta' (sublime) por su significado de ser supremo y por su naturaleza de no causar aflicción. 'Yadajjhagā' significa aquello que encontró, obtuvo y realizó por el poder de su propio conocimiento. 'Sakyamunī': se llama 'Sakya' por haber nacido en el clan de los Sakyas, y 'Muni' por estar dotado de las cualidades de la sabiduría (moneyya-dhamma); el Sakya que es sabio es el Sakyamuni. 'Samāhito' significa que su mente está establecida mediante la concentración del Sendero Noble. 'Na tena dhammena samatthi kiñci' significa que no existe ningún otro fenómeno igual a ese Dhamma llamado extinción, etc., que fue alcanzado por el Sabio de los Sakyas. Por ello, se ha dicho en otro Sutta: 'Monjes, entre todos los fenómenos condicionados o incondicionados, el desapasionamiento (Nibbāna) es considerado el supremo'. เอวํ ภควา นิพฺพานธมฺมสฺส อญฺเญหิ ธมฺเมหิ อสมตํ วตฺวา อิทานิ เตสํ สตฺตานํ อุปฺปนฺนอุปทฺทววูปสมตฺถํ ขยวิราคามตปณีตตาคุเณหิ นิพฺพานธมฺมรตนสฺส อสทิสภาวํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ ธมฺเม รตนํ ปณีตํ, เอเตน สจฺเจน สุวตฺถิ โหตู’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุริมคาถาย วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ. Habiendo declarado así el Bienaventurado la incomparabilidad del Dhamma del Nibbāna con respecto a otros fenómenos, ahora, para apaciguar las calamidades surgidas en esos seres, emplea esta declaración de verdad basándose en la naturaleza inigualable de la joya del Dhamma del Nibbāna a través de sus cualidades de extinción, desapasionamiento, inmortalidad y sublimidad: 'En el Dhamma está esta joya sublime; por esta verdad, que haya bienestar'. El significado de esto debe entenderse de la misma manera que se explicó en la estrofa anterior. El mandato de esta estrofa también fue aceptado por los seres no humanos en cien mil millones de sistemas solares. ยํ พุทฺธเสฏฺโฐติคาถาวณฺณนา Comentario de la estrofa: Yaṃ buddhaseṭṭho ๕. เอวํ นิพฺพานธมฺมคุเณน สจฺจํ วตฺวา อิทานิ มคฺคธมฺมคุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘ยํ พุทฺธเสฏฺโฐ’’ติ. ตตฺถ ‘‘พุชฺฌิตา สจฺจานี’’ติอาทินา นเยน พุทฺโธ, อุตฺตโม ปสํสนีโย จาติ เสฏฺโฐ, พุทฺโธ จ โส เสฏฺโฐ จาติ พุทฺธเสฏฺโฐ, อนุพุทฺธปจฺเจกพุทฺธสุตพุทฺธขฺเยสุ วา พุทฺเธสุ เสฏฺโฐติ พุทฺธเสฏฺโฐ. โส พุทฺธเสฏฺโฐ ยํ ปริวณฺณยี ‘‘อฏฺฐงฺคิโกว มคฺคานํ, เขมํ นิพฺพานปตฺติยา’’ติ (ม. นิ. ๒.๒๑๕) จ ‘‘อริยํ โว, ภิกฺขเว, สมฺมาสมาธึ เทสิสฺสามิ สอุปนิสํ สปริกฺขาร’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๑๓๖) จ เอวมาทินา นเยน ตตฺถ ตตฺถ ปสํสิ ปกาสยิ. สุจินฺติ กิเลสมลสมุจฺเฉทกรณโต อจฺจนฺตโวทานํ. สมาธิมานนฺตริกญฺญมาหูติ ยญฺจ อตฺตโน ปวตฺติสมนนฺตรํ นิยเมเนว ผลปทานโต ‘‘อานนฺตริกสมาธี’’ติ อาหุ. น หิ มคฺคสมาธิมฺหิ อุปฺปนฺเน ตสฺส ผลุปฺปตฺตินิเสธโก โกจิ อนฺตราโย อตฺถิ. ยถาห – 5. Habiendo establecido así la verdad por la cualidad del Dhamma del Nibbāna, ahora comienza a hablar por la cualidad del Dhamma del Sendero (Magga) con la estrofa 'yaṃ buddhaseṭṭho'. En ella, se le llama 'Buddha' por haber comprendido las verdades, y 'Seṭṭho' por ser supremo y digno de alabanza; el Buddha que es supremo es el 'Buddhaseṭṭho'. O bien, es el supremo entre todos los Buddhas (Anubuddhas, Paccekabuddhas, etc.). Aquello que el Buddha Supremo elogió fue el Sendero Octuple como el medio para alcanzar la seguridad del Nibbāna; y en diversos lugares elogió y manifestó: 'Monjes, os enseñaré la noble concentración correcta con sus requisitos y accesorios'. 'Suciṃ' se refiere a la pureza absoluta debido a que corta de raíz la mancha de las impurezas (kilesas). 'Samādhimānantarikaññamāhū' se refiere a lo que llaman 'concentración de inmediatez' porque da su fruto (Phala) de manera invariable e inmediata después de su propia ocurrencia (Magga). Ciertamente, una vez que surge la concentración del Sendero, no existe ningún obstáculo que pueda impedir la aparición de su fruto. Como se ha dicho: ‘‘อยญฺจ ปุคฺคโล โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน อสฺส, กปฺปสฺส จ อุฑฺฑยฺหนเวลา อสฺส, เนว ตาว กปฺโป อุฑฺฑยฺเหยฺย, ยาวายํ ปุคฺคโล น โสตาปตฺติผลํ สจฺฉิกโรติ, อยํ [Pg.152] วุจฺจติ ปุคฺคโล ฐิตกปฺปี. สพฺเพปิ มคฺคสมงฺคิโน ปุคฺคลา ฐิตกปฺปิโน’’ติ (ปุ. ป. ๑๗). ‘Si una persona está practicando para la realización del fruto de la entrada en la corriente (sotāpattiphala) y llegara el momento en que el mundo debe ser consumido por el fuego, el mundo no se quemaría hasta que esta persona realice el fruto de la entrada en la corriente; a esta persona se le llama "alguien que perdura durante el eón" (ṭhitakappī). Todas las personas que poseen el Sendero son personas que perduran durante el eón’. สมาธินา เตน สโม น วิชฺชตีติ เตน พุทฺธเสฏฺฐปริวณฺณิเตน สุจินา อานนฺตริกสมาธินา สโม รูปาวจรสมาธิ วา อรูปาวจรสมาธิ วา โกจิ น วิชฺชติ. กสฺมา? เตสํ ภาวิตตฺตา ตตฺถ ตตฺถ พฺรหฺมโลเก อุปปนฺนสฺสาปิ ปุน นิรยาทีสุปิ อุปปตฺติสมฺภวโต, อิมสฺส จ อรหตฺตสมาธิสฺส ภาวิตตฺตา อริยปุคฺคลสฺส สพฺพูปปตฺติสมุคฺฆาตสมฺภวโต. ตสฺมา สุตฺตนฺตเรปิ วุตฺตํ – ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา…เป… อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๔.๓๔; อิติวุ. ๙๐). "No se encuentra nada igual a esa concentración": con esa concentración pura de resultado inmediato (ānantarika-samādhi), elogiada por el Buda Excelso, no se encuentra ninguna concentración igual, ya sea de la esfera de la forma (rūpāvacara) o de la esfera inmaterial (arūpāvacara). ¿Por qué? Debido a que, por el desarrollo de aquellas concentraciones de las esferas de la forma e inmaterial, incluso habiendo nacido en tal o cual mundo de Brahma, existe la posibilidad de renacer nuevamente en los infiernos y otros reinos inferiores; en cambio, por el desarrollo de esta concentración del estado de Arahat, el noble individuo erradica la posibilidad de todo renacimiento. Por lo tanto, también se dice en otro Suttanta: "Monjes, de todas las cosas condicionadas... el Noble Camino Óctuple es declarado el supremo entre ellas", etc. เอวํ ภควา อานนฺตริกสมาธิสฺส อญฺเญหิ สมาธีหิ อสมตํ วตฺวา อิทานิ ปุริมนเยเนว มคฺคธมฺมรตนสฺส อสทิสภาวํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ ธมฺเม…เป… โหตู’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ. Habiendo el Bienaventurado declarado de esta manera que la concentración de resultado inmediato es inigualable frente a otras concentraciones, ahora, siguiendo el mismo método anterior y basándose en la naturaleza incomparable del tesoro del Dhamma del Sendero (maggadhamma), realiza el acto de verdad: "También en el Dhamma... que haya bienestar". El significado de esto debe entenderse según el método ya explicado anteriormente. El poder de este verso es aceptado por los seres no humanos en cien mil millones de sistemas estelares. เย ปุคฺคลาติคาถาวณฺณนา Explicación del verso que comienza con "Ye puggalā". ๖. เอวํ มคฺคธมฺมคุเณนาปิ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ สงฺฆคุเณนาปิ วตฺตุมารทฺโธ ‘‘เย ปุคฺคลา’’ติ. ตตฺถ เยติ อนิยเมตฺวา อุทฺเทโส. ปุคฺคลาติ สตฺตา. อฏฺฐาติ เตสํ คณนปริจฺเฉโท. เต หิ จตฺตาโร จ ปฏิปนฺนา จตฺตาโร จ ผเล ฐิตาติ อฏฺฐ โหนฺติ. สตํ ปสตฺถาติ สปฺปุริเสหิ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธพุทฺธสาวเกหิ อญฺเญหิ จ เทวมนุสฺเสหิ ปสตฺถา. กสฺมา? สหชาตสีลาทิคุณโยคา. เตสญฺหิ จมฺปกวกุลกุสุมาทีนํ สหชาตวณฺณคนฺธาทโย วิย สหชาตา สีลสมาธิอาทโย คุณา, เตน เต วณฺณคนฺธาทิสมฺปนฺนานิ วิย ปุปฺผานิ เทวมนุสฺสานํ สตํ ปิยา มนาปา ปสํสนียา จ โหนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘เย ปุคฺคลา อฏฺฐสตํ ปสตฺถา’’ติ. 6. Habiendo declarado la verdad mediante las cualidades del Dhamma del Sendero, ahora comienza a hablar mediante las cualidades del Sangha con el verso "Ye puggalā". Allí, la palabra "ye" (quienes) es un designador indefinido. "Puggalā" se refiere a los seres. "Aṭṭha" (ocho) es la delimitación numérica de ellos. Pues son ocho: cuatro que practican el sendero y cuatro establecidos en el fruto. "Sataṃ pasatthā" significa que son elogiados por los virtuosos (satā), tales como los Budas, los Paccekabuddhas, los discípulos de los Budas, y por otros devas y humanos. ¿Por qué? Porque poseen cualidades innatas como la virtud (sīla), etc. Pues así como las flores de campaka y vakula poseen color y fragancia de forma natural, ellos poseen de forma innata cualidades como la virtud y la concentración; por lo tanto, al igual que las flores dotadas de color y fragancia, ellos son amados, agradables y dignos de elogio para los virtuosos entre los devas y humanos. Por eso se dice: "Quienes son las ocho personas elogiadas por los virtuosos". อถ วา เยติ อนิยเมตฺวา อุทฺเทโส. ปุคฺคลาติ สตฺตา. อฏฺฐสตนฺติ เตสํ คณนปริจฺเฉโท. เต หิ เอกพีชี โกลํโกโล สตฺตกฺขตฺตุปรโมติ ตโย โสตาปนฺนา. กามรูปารูปภเวสุ อธิคตผลา [Pg.153] ตโย สกทาคามิโน. เต สพฺเพปิ จตุนฺนํ ปฏิปทานํ วเสน จตุวีสติ. อนฺตราปรินิพฺพายี, อุปหจฺจปรินิพฺพายี, สสงฺขารปรินิพฺพายี, อสงฺขารปรินิพฺพายี, อุทฺธํโสโต, อกนิฏฺฐคามีติ อวิเหสุ ปญฺจ. ตถา อตปฺปสุทสฺสสุทสฺสีสุ. อกนิฏฺเฐสุ ปน อุทฺธํโสตวชฺชา จตฺตาโรติ จตุวีสติ อนาคามิโน. สุกฺขวิปสฺสโก สมถยานิโกติ ทฺเว อรหนฺโต. จตฺตาโร มคฺคฏฺฐาติ จตุปญฺญาส. เต สพฺเพปิ สทฺธาธุรปญฺญาธุรานํ วเสน ทิคุณา หุตฺวา อฏฺฐสตํ โหนฺติ. เสสํ วุตฺตนยเมว. Alternativamente, "ye" es un designador indefinido. "Puggalā" son los seres. "Aṭṭhasataṃ" (ciento ocho) es la delimitación numérica de ellos. Pues hay tres tipos de los que han entrado en la corriente (sotāpanna): el de una sola semilla (ekabījī), el que pasa de familia en familia (kolaṃkola) y el que renace siete veces como máximo (sattakkhattuparama). Hay tres tipos de los que retornan una sola vez (sakadāgāmino) que han alcanzado el fruto en las esferas de los sentidos, de la forma e inmaterial. Todos ellos, según las cuatro formas de progreso (paṭipadā), suman veinticuatro. Entre los que no retornan (anāgāmino), hay cinco en los mundos Aviha: el que alcanza el nirvana en el intervalo, el que lo alcanza tras reducir su vida, el que lo alcanza con esfuerzo, el que lo alcanza sin esfuerzo y el que sube la corriente hacia el mundo Akaniṭṭha. Del mismo modo, hay cinco en cada uno de los mundos Atappa, Sudassa y Sudassī. Sin embargo, en los mundos Akaniṭṭha hay cuatro (excluyendo al que sube la corriente), lo que suma veinticuatro que no retornan. Hay dos tipos de Arahants: el que practica la visión cabal pura (sukkhavipassako) y el que utiliza la tranquilidad como vehículo (samathayāniko). Hay cuatro establecidos en el sendero (maggaṭṭhā). Esto suma cincuenta y cuatro. Todos ellos, al dividirse según el predominio de la fe (saddhā) o de la sabiduría (paññā), se duplican para ser ciento ocho. El resto es igual a lo ya explicado. จตฺตาริ เอตานิ ยุคานิ โหนฺตีติ เต สพฺเพปิ อฏฺฐ วา อฏฺฐสตํ วาติ วิตฺถารวเสน อุทฺทิฏฺฐปุคฺคลา สงฺเขปวเสน โสตาปตฺติมคฺคฏฺโฐ ผลฏฺโฐติ เอกํ ยุคํ, เอวํ ยาว อรหตฺตมคฺคฏฺโฐ ผลฏฺโฐติ เอกํ ยุคนฺติ จตฺตาริ ยุคานิ โหนฺติ. เต ทกฺขิเณยฺยาติ เอตฺถ เตติ ปุพฺเพ อนิยเมตฺวา อุทฺทิฏฺฐานํ นิยเมตฺวา นิทฺเทโส. เย ปุคฺคลา วิตฺถารวเสน อฏฺฐ วา, อฏฺฐสตํ วา, สงฺเขปวเสน จตฺตาริ ยุคานิ โหนฺตีติ วุตฺตา, สพฺเพปิ เต ทกฺขิณํ อรหนฺตีติ ทกฺขิเณยฺยา. ทกฺขิณา นาม กมฺมญฺจ กมฺมวิปากญฺจ สทฺทหิตฺวา ‘‘เอส เม อิทํ เวชฺชกมฺมํ วา ชงฺฆเปสนิกํ วา กริสฺสตี’’ติ เอวมาทีนิ อนเปกฺขิตฺวา ทิยฺยมาโน เทยฺยธมฺโม, ตํ อรหนฺติ นาม สีลาทิคุณยุตฺตา ปุคฺคลา, อิเม จ ตาทิสา, เตน วุจฺจนฺติ ‘‘เต ทกฺขิเณยฺยา’’ติ. "Estos constituyen cuatro pares": todos ellos, ya sean ocho o ciento ocho según la explicación detallada, según la explicación concisa forman cuatro pares: el establecido en el sendero de entrada en la corriente y el establecido en su fruto son un par, y así sucesivamente hasta el sendero del estado de Arahat y su fruto. "Ellos son dignos de oblaciones" (te dakkhiṇeyyā): aquí la palabra "te" (ellos) es un designador definido para aquellos que antes fueron mencionados de manera indefinida. Aquellas personas que se describieron detalladamente como ocho o ciento ocho, o concisamente como cuatro pares, todos ellos merecen la oblación (dakkhiṇā), por eso se llaman dakkhiṇeyyā. Se llama dakkhiṇā al objeto que se ofrece con fe en el kamma y su resultado, sin esperar a cambio favores como tratamientos médicos o servicios de mensajería; las personas dotadas de virtudes son las que merecen tal ofrenda, y estos individuos son de tal clase, por eso se dice que "ellos son dignos de oblaciones". สุคตสฺส สาวกาติ ภควา โสภเนน คมเนน ยุตฺตตฺตา, โสภนญฺจ ฐานํ คตตฺตา, สุฏฺฐุ จ คตตฺตา, สุฏฺฐุ เอว จ คทตฺตา สุคโต, ตสฺส สุคตสฺส. สพฺเพปิ เต วจนํ สุณนฺตีติ สาวกา. กามญฺจ อญฺเญปิ สุณนฺติ, น ปน สุตฺวา กตฺตพฺพกิจฺจํ กโรนฺติ, อิเม ปน สุตฺวา กตฺตพฺพํ ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปตฺตึ กตฺวา มคฺคผลานิ ปตฺตา, ตสฺมา ‘‘สาวกา’’ติ วุจฺจนฺติ. เอเตสุ ทินฺนานิ มหปฺผลานีติ เอเตสุ สุคตสาวเกสุ อปฺปกานิปิ ทานานิ ทินฺนานิ ปฏิคฺคาหกโต ทกฺขิณาวิสุทฺธิภาวํ อุปคตตฺตา มหปฺผลานิ โหนฺติ. ตสฺมา สุตฺตนฺตเรปิ วุตฺตํ – "Discípulos del Sugata": el Bienaventurado es llamado Sugata porque posee un andar excelente, porque ha ido al lugar excelente (Nirvana), porque ha ido correctamente y porque ha hablado correctamente. Todos ellos son llamados discípulos (sāvakā) porque escuchan (suṇanti) su palabra. Ciertamente, otros también escuchan, pero habiendo escuchado no cumplen con su deber; estos, en cambio, habiendo escuchado, cumplen con la práctica de la enseñanza (dhammānudhammapaṭipatti) y alcanzan los senderos y sus frutos, por eso se llaman "discípulos". "Las ofrendas hechas a ellos dan gran fruto": las ofrendas, aunque sean pequeñas, dadas a estos discípulos del Sugata, producen gran fruto porque la oblación alcanza un estado de pureza debido a la cualidad del receptor. Por eso se dice en otro Suttanta: ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, สงฺฆา วา คณา วา ตถาคตสาวกสงฺโฆ, เตสํ อคฺคมกฺขายติ, ยทิทํ จตฺตาริ ปุริสยุคานิ อฏฺฐ ปุริสปุคฺคลา, เอส ภควโต สาวกสงฺโฆ…เป… อคฺโค วิปาโก โหตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๓๔; ๕.๓๒; อิติวุ. ๙๐). "Monjes, de cualquier asamblea o grupo que exista, el Sangha de discípulos del Tathāgata es declarado el supremo entre ellos; a saber, los cuatro pares de hombres, las ocho personas, este es el Sangha de discípulos del Bienaventurado... el fruto es supremo". เอวํ [Pg.154] ภควา สพฺเพสมฺปิ มคฺคฏฺฐผลฏฺฐานํ วเสน สงฺฆรตนสฺส คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ. De esta manera, el Bienaventurado, tras haber declarado las cualidades del tesoro del Sangha en términos de los que están establecidos en el sendero y en el fruto, ahora, basándose en esas mismas cualidades, realiza el acto de verdad: "También en el Sangha...", etc. El significado de esto debe entenderse según el método ya explicado anteriormente. El poder de este verso es aceptado por los seres no humanos en cien mil millones de sistemas estelares. เย สุปฺปยุตฺตาติคาถาวณฺณนา Explicación del verso que comienza con "Ye suppayuttā". ๗. เอวํ มคฺคฏฺฐผลฏฺฐานํ วเสน สงฺฆคุเณน สจฺจํ วตฺวา อิทานิ ตโต เอกจฺจานํ ผลสมาปตฺติสุขมนุภวนฺตานํ ขีณาสวปุคฺคลานํเยว คุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘เย สุปฺปยุตฺตา’’ติ. ตตฺถ เยติ อนิยมิตุทฺเทสวจนํ. สุปฺปยุตฺตาติ สุฏฺฐุ ปยุตฺตา, อเนกวิหิตํ อเนสนํ ปหาย สุทฺธาชีวิตํ นิสฺสาย วิปสฺสนาย อตฺตานํ ปยุญฺชิตุมารทฺธาติ อตฺโถ. อถ วา สุปฺปยุตฺตาติ สุวิสุทฺธกายวจีปโยคสมนฺนาคตา, เตน เตสํ สีลกฺขนฺธํ ทสฺเสติ. มนสา ทฬฺเหนาติ ทฬฺเหน มนสา, ถิรสมาธิยุตฺเตน เจตสาติ อตฺโถ. เตน เตสํ สมาธิกฺขนฺธํ ทสฺเสติ. นิกฺกามิโนติ กาเย จ ชีวิเต จ อนเปกฺขา หุตฺวา ปญฺญาธุเรน วีริเยน สพฺพกิเลเสหิ กตนิกฺกมนา. เตน เตสํ วีริยสมฺปนฺนํ ปญฺญกฺขนฺธํ ทสฺเสติ. 7. Así, habiendo declarado la verdad por medio de la virtud de la Sangha a través de aquellos establecidos en el camino y el fruto, el Sublime ahora comenzó a hablar a través de la virtud de solamente los individuos cuyas impurezas han sido destruidas (arhats), quienes experimentan la felicidad del logro del fruto (phalasamāpatti), con las palabras: 'ye suppayuttā' ('los que están bien aplicados'). En ese pasaje, 'ye' es un término de designación indefinida. 'Suppayuttā' significa bien aplicados; el sentido es que han abandonado diversos tipos de medios de vida incorrectos y, basándose en un medio de vida puro, han comenzado a aplicarse a sí mismos a la visión cabal (vipassanā). Alternativamente, 'suppayuttā' significa que poseen una conducta física y verbal sumamente pura; con esto, se muestra su conjunto de virtud (sīlakkhandha). 'Manasā daḷhena' significa con una mente firme; el sentido es con una conciencia dotada de una concentración (samādhi) estable. Con esto, se muestra su conjunto de concentración (samādhikkhandha). 'Nikkāmino' significa que, al carecer de apego tanto por el cuerpo como por la vida, han logrado la salida de todas las impurezas (kilesas) mediante el esfuerzo (vīriya) liderado por la sabiduría. Con esto, se muestra su conjunto de sabiduría (paññakkhandha) dotado de esfuerzo. โคตมสาสนมฺหีติ โคตฺตโต โคตมสฺส ตถาคตสฺเสว สาสนมฺหิ. เตน อิโต พหิทฺธา นานปฺปการมฺปิ อมรตปํ กโรนฺตานํ สุปฺปโยคาทิคุณาภาวโต กิเลเสหิ นิกฺกมนาภาวํ ทสฺเสติ. เตติ ปุพฺเพ อุทฺทิฏฺฐานํ นิทฺเทสวจนํ. ปตฺติปตฺตาติ เอตฺถ ปตฺตพฺพาติ ปตฺติ, ปตฺตพฺพา นาม ปตฺตุํ อรหา, ยํ ปตฺวา อจฺจนฺตโยคกฺเขมิโน โหนฺติ, อรหตฺตผลสฺเสตํ อธิวจนํ, ตํ ปตฺตึ ปตฺตาติ ปตฺติปตฺตา. อมตนฺติ นิพฺพานํ. วิคยฺหาติ อารมฺมณวเสน วิคาหิตฺวา. ลทฺธาติ ลภิตฺวา. มุธาติ อพฺยเยน กากณิกมตฺตมฺปิ พฺยยํ อกตฺวา. นิพฺพุตินฺติ ปฏิปฺปสฺสทฺธกิเลสทรถํ ผลสมาปตฺตึ. ภุญฺชมานาติ อนุภวมานา. กึ วุตฺตํ โหติ? เย อิมสฺมึ โคตมสาสนมฺหิ สีลสมฺปนฺนตฺตา สุปฺปยุตฺตา, สมาธิสมฺปนฺนตฺตา มนสา ทฬฺเหน, ปญฺญาสมฺปนฺนตฺตา นิกฺกามิโน, เต อิมาย สมฺมาปฏิปทาย อมตํ วิคยฺห มุธา ลทฺธา ผลสมาปตฺติสญฺญิตํ นิพฺพุตึ ภุญฺชมานา ปตฺติปตฺตา นาม โหนฺตีติ. 'Gotamasāsanamhi' significa en la enseñanza del Tathāgata, quien es Gotama por linaje. Con esto, se muestra que fuera de esta enseñanza no hay salida de las impurezas para aquellos que practican diversas formas de austeridades que atormentan a otros, debido a la ausencia de virtudes como el esfuerzo correcto. 'Te' es un pronombre que se refiere a los sujetos mencionados anteriormente. En 'pattipattā', lo que debe alcanzarse es la 'patti' (el logro); lo que se denomina 'alcanzable' es lo que es digno de ser alcanzado, es decir, el fruto de la condición de arhat (arahatta-phala), tras el cual uno queda libre de las ataduras (accantayogakkhemino). 'Pattipattā' significa aquellos que han alcanzado ese logro. 'Amata' se refiere al Nibbāna. 'Vigayha' significa habiéndose sumergido o penetrado a través del objeto (ārammaṇa). 'Laddhā' significa habiendo obtenido. 'Mudhā' significa gratuitamente o sin pérdida, sin haber realizado ni siquiera el más mínimo gasto. 'Nibbuti' se refiere al logro del fruto (phalasamāpatti) que calma el tormento de las impurezas. 'Bhuñjamānā' significa experimentando o disfrutando. ¿Qué se quiere decir con esto? El significado es: aquellos que están bien aplicados en esta enseñanza de Gotama por poseer virtud, con mente firme por poseer concentración, y libres de deseos por poseer sabiduría, ellos, habiéndose sumergido en lo inmortal (Nibbāna) mediante esta práctica correcta y habiéndolo obtenido gratuitamente, disfrutan de la paz denominada 'logro del fruto' y son llamados 'aquellos que han alcanzado el logro'. เอวํ [Pg.155] ภควา ผลสมาปตฺติสุขมนุภวนฺตานํ ขีณาสวปุคฺคลานเมว วเสน สงฺฆรตนสฺส คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ. De esta manera, el Sublime, habiendo hablado de la virtud de la gema de la Sangha por medio de los arhats que experimentan la felicidad del logro del fruto, ahora emplea esta palabra de verdad basándose en esa misma virtud: 'idampi saṅghe' ('esto también en la Sangha'). Su significado debe entenderse por el método ya explicado anteriormente. El comando de este verso es aceptado por seres no humanos en cien mil millones de universos. Aquí termina (el comentario del verso). ยถินฺทขีโลติคาถาวณฺณนา Comentario al verso que comienza con 'Yathindakhīlo'. ๘. เอวํ ขีณาสวปุคฺคลานํ คุเณน สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ พหุชนปจฺจกฺเขน โสตาปนฺนสฺเสว คุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘ยถินฺทขีโล’’ติ. ตตฺถ ยถาติ อุปมาวจนํ. อินฺทขีโลติ นครทฺวารวินิวารณตฺถํ อุมฺมารพฺภนฺตเร อฏฺฐ วา ทส วา หตฺเถ ปถวึ ขณิตฺวา อาโกฏิตสฺส สารทารุมยถมฺภสฺเสตํ อธิวจนํ. ปถวินฺติ ภูมึ. สิโตติ อนฺโต ปวิสิตฺวา นิสฺสิโต. สิยาติ ภเวยฺย. จตุพฺภิ วาเตหีติ จตูหิ ทิสาหิ อาคเตหิ วาเตหิ. อสมฺปกมฺปิโยติ กมฺเปตุํ วา จาเลตุํ วา อสกฺกุเณยฺโย. ตถูปมนฺติ ตถาวิธํ. สปฺปุริสนฺติ อุตฺตมปุริสํ. วทามีติ ภณามิ. โย อริยสจฺจานิ อเวจฺจ ปสฺสตีติ โย จตฺตาริ อริยสจฺจานิ ปญฺญาย อชฺโฌคาเหตฺวา ปสฺสติ. ตตฺถ อริยสจฺจานิ กุมารปญฺเห วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ. 8. Habiendo declarado así la verdad establecida en la Sangha mediante la virtud de los arhats, ahora comenzó a hablar mediante la virtud de un Sotāpanna (el que ha entrado en la corriente), quien es evidente ante la multitud, con 'yathindakhīlo'. En ese verso, 'yathā' es una partícula de comparación. 'Indakhīlo' es el nombre de un poste de madera sólida que se hincaba en la tierra a una profundidad de ocho o diez codos en medio del umbral para proteger las puertas de la ciudad. 'Pathaviṃ' significa en la tierra. 'Sito' significa habiendo entrado y apoyado en el interior. 'Siyā' significa que sería. 'Catubbhi vātehi' significa por los vientos provenientes de las cuatro direcciones. 'Asampakampiyo' significa que no puede ser sacudido ni movido. 'Tathūpamaṃ' significa de esa misma clase o manera. 'Sappurisaṃ' significa al hombre superior. 'Vadāmi' significa que yo digo o declaro. 'Yo ariyasaccāni avecca passati' se refiere a quien ve las cuatro nobles verdades tras haberlas penetrado con sabiduría. En este contexto, las nobles verdades deben entenderse según el método explicado en el Kumārapañha. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปตฺโถ – ยถา หิ อินฺทขีโล คมฺภีรเนมตาย ปถวิสฺสิโต จตุพฺภิ วาเตหิ อสมฺปกมฺปิโย สิยา, อิมมฺปิ สปฺปุริสํ ตถูปมเมว วทามิ, โย อริยสจฺจานิ อเวจฺจ ปสฺสติ. กสฺมา? ยสฺมา โสปิ อินฺทขีโล วิย จตูหิ วาเตหิ สพฺพติตฺถิยวาทวาเตหิ อสมฺปกมฺปิโย โหติ, ตมฺหา ทสฺสนา เกนจิ กมฺเปตุํ วา จาเลตุํ วา อสกฺกุเณยฺโย. ตสฺมา สุตฺตนฺตเรปิ วุตฺตํ – Este es el significado resumido: Así como un indakhīla, por tener una base profunda y estar asentado en la tierra, sería inconmovible por los vientos de las cuatro direcciones, de la misma manera declaro que este hombre superior es similar a ese poste, pues ve las nobles verdades con claridad. ¿Por qué? Porque así como el indakhīla no puede ser movido por los cuatro vientos, él es inconmovible por los vientos de las doctrinas de todos los maestros sectarios (titthiyas); debido a esa visión, nadie puede sacudirlo ni hacerlo vacilar. Por lo tanto, también se ha dicho en otro Sutta: ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, อโยขีโล วา อินฺทขีโล วา คมฺภีรเนโม สุนิขาโต อจโล อสมฺปกมฺปี, ปุรตฺถิมาย เจปิ ทิสาย อาคจฺเฉยฺย ภุสา วาตวุฏฺฐิ, เนว นํ สงฺกมฺเปยฺย น สมฺปกมฺเปยฺย น สมฺปจาเลยฺย. ปจฺฉิมาย…เป… ทกฺขิณาย, อุตฺตรายปิ เจ…เป… น สมฺปจาเลยฺย. ตํ กิสฺส เหตุ? คมฺภีรตฺตา, ภิกฺขเว, เนมสฺส[Pg.156], สุนิขาตตฺตา อินฺทขีลสฺส. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, เย จ โข เกจิ สมณา วา พฺราหฺมณา วา ‘อิทํ ทุกฺขนฺติ…เป… ปฏิปทา’ติ ยถาภูตํ ปชานนฺติ, เต น อญฺญสฺส สมณสฺส วา พฺราหฺมณสฺส วา มุขํ โอโลเกนฺติ ‘อยํ นูน ภวํ ชานํ ชานาติ, ปสฺสํ ปสฺสตี’ติ. ตํ กิสฺส เหตุ? สุทิฏฺฐตฺตา, ภิกฺขเว, จตุนฺนํ อริยสจฺจาน’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๑๑๐๙). 'Monjes, supongan que hay un poste de hierro o un poste de ciudad (indakhīla) con una base profunda, bien enterrado, inmóvil e inconmovible. Si llegara una fuerte tormenta de viento desde la dirección del este, no podría sacudirlo, ni conmoverlo, ni moverlo. Si llegara desde el oeste... desde el sur... desde el norte... no podría moverlo. ¿Por qué razón? Monjes, por la profundidad de la base y porque el poste está bien enterrado. De la misma manera, monjes, cualesquiera ascetas o brahmanes que comprenden según la realidad: 'Esto es el sufrimiento'... hasta... 'Esta es la práctica que conduce al cese del sufrimiento', ellos no miran hacia el rostro de otro asceta o brahmán pensando: 'Seguramente este venerable sabe lo que hay que saber y ve lo que hay que ver'. ¿Por qué razón? Monjes, porque las cuatro nobles verdades han sido bien vistas por ellos'. เอวํ ภควา พหุชนปจฺจกฺขสฺส โสตาปนฺนสฺเสว วเสน สงฺฆรตนสฺส คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ. De esta manera, el Sublime, habiendo hablado de la virtud de la gema de la Sangha por medio de un Sotāpanna, quien es evidente ante la multitud, ahora emplea esta palabra de verdad basándose en esa misma virtud: 'idampi saṅghe'. Su significado debe entenderse por el método ya explicado anteriormente. El comando de este verso también es aceptado por seres no humanos en cien mil millones de universos. Aquí termina (el comentario del verso). เย อริยสจฺจานีติคาถาวณฺณนา Comentario al verso que comienza con 'Ye ariyasaccāni'. ๙. เอวํ อวิเสสโต โสตาปนฺนสฺส คุเณน สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ เย เต ตโย โสตาปนฺนา เอกพีชี โกลํโกโล สตฺตกฺขตฺตุปรโมติ. ยถาห – 9. Habiendo declarado así la verdad centrada en la Sangha a través de las cualidades del Sotāpanna sin distinción, ahora se refiere a aquellos tres tipos de Sotāpanna: el que tiene una sola semilla (ekabījī), el que pasa de familia en familia (kolaṃkolo) y el que tiene siete renacimientos como máximo (sattakkhattuparamo). Tal como se ha dicho: ‘‘อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ติณฺณํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โสตาปนฺโน โหติ…เป… โส เอกํเยว ภวํ นิพฺพตฺติตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ, อยํ เอกพีชี. ตถา ทฺเว วา ตีณิ วา กุลานิ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ, อยํ โกลํโกโล. ตถา สตฺตกฺขตฺตุํ เทเวสุ จ มนุสฺเสสุ จ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ, อยํ สตฺตกฺขตฺตุปรโม’’ติ (ปุ. ป. ๓๑-๓๓). «En este mundo [en esta enseñanza], cierta persona, por la destrucción total de los tres grilletes (saṃyojana), es un Sotāpanna... habiendo nacido solo una vez más, pone fin al sufrimiento; esta persona se llama "ekabījī". Asimismo, habiendo transcurrido y vagado por dos o tres familias [clanes], pone fin al sufrimiento; esta persona se llama "kolaṃkolo". Asimismo, habiendo transcurrido y vagado siete veces como máximo entre los reinos de los devas y los seres humanos, pone fin al sufrimiento; esta persona se llama "sattakkhattuparamo"» (Pu. Pa. 31-33). เตสํ สพฺพกนิฏฺฐสฺส สตฺตกฺขตฺตุปรมสฺส คุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘เย อริยสจฺจานี’’ติ. ตตฺถ เย อริยสจฺจานีติ เอตํ วุตฺตนยเมว. วิภาวยนฺตีติ ปญฺญาโอภาเสน สจฺจปฺปฏิจฺฉาทกํ กิเลสนฺธการํ วิธมิตฺวา อตฺตโน ปกาสานิ ปากฏานิ กโรนฺติ. คมฺภีรปญฺเญนาติ อปฺปเมยฺยปญฺญตาย สเทวกสฺส โลกสฺส ญาเณน อลพฺภเนยฺยปฺปติฏฺฐปญฺเญน, สพฺพญฺญุนาติ วุตฺตํ โหติ. สุเทสิตานีติ สมาสพฺยาสสากลฺยเวกลฺยาทีหิ เตหิ เตหิ นเยหิ สุฏฺฐุ เทสิตานิ. กิญฺจาปิ เต โหนฺติ [Pg.157] ภุสํ ปมตฺตาติ เต วิภาวิตอริยสจฺจา ปุคฺคลา กิญฺจาปิ เทวรชฺชจกฺกวตฺติรชฺชาทิปฺปมาทฏฺฐานํ อาคมฺม ภุสํ ปมตฺตา โหนฺติ, ตถาปิ โสตาปตฺติมคฺคญาเณน อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส นิโรเธน ฐเปตฺวา สตฺต ภเว อนมตคฺเค สํสาเร เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ นามญฺจ รูปญฺจ, เตสํ นิรุทฺธตฺตา อตฺถงฺคตตฺตา น อฏฺฐมํ ภวํ อาทิยนฺติ, สตฺตมภเว เอว ปน วิปสฺสนํ อารภิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณนฺติ. Para hablar de las cualidades del menor de todos ellos, el "sattakkhattuparamo", comenzó diciendo: «quienes [comprenden] las Nobles Verdades». En este contexto, «quienes [comprenden] las Nobles Verdades» sigue el método ya explicado. «Disciernen» (vibhāvayanti) significa que, tras haber disipado la oscuridad de las impurezas (kilesandhakāraṃ) que oculta las verdades mediante el resplandor de la sabiduría, manifiestan claramente ante sí las enseñanzas que deben ser reveladas. «Por aquel de profunda sabiduría» (gambhīrapaññena) se refiere a Aquel cuya sabiduría es inconmensurable, cuya sabiduría ha alcanzado un fundamento inalcanzable por el conocimiento del mundo, incluidos los devas; es decir, el Omnisciente. «Bien enseñadas» (sudesitānīti) significa bien expuestas a través de diversos métodos, ya sean breves, extensos, completos o parciales. «Aunque sean intensamente negligentes» (kiñcāpi te honti bhusaṃ pamattā) se refiere a que aquellas personas que han discernido las Nobles Verdades, aunque sean intensamente negligentes debido a las causas de negligencia como el poder celestial o el poder de un monarca universal, aun así, debido al cese de la conciencia que produce el renacimiento (abhisaṅkhāraviññāṇa) mediante el conocimiento del sendero de la entrada en la corriente (sotāpattimaggañāṇa), dejando de lado siete existencias, no toman un octavo renacimiento debido al cese y desaparición de los fenómenos mentales y físicos (nāma-rūpa) que podrían surgir en el ciclo interminable de renacimientos (saṃsāra). Más bien, habiendo emprendido la visión cabal (vipassanā) precisamente en la séptima existencia, alcanzan el estado de Arahat. เอวํ ภควา สตฺตกฺขตฺตุปรมวเสน สงฺฆรตนสฺส คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ. Habiendo declarado así el Buda la cualidad del tesoro de la Sangha mediante el poder del «sattakkhattuparamo», ahora, basándose en esa misma cualidad, aplica la declaración de verdad: «También este tesoro está en la Sangha». Su significado debe entenderse de la misma manera que se explicó anteriormente. El poder de este verso es aceptado por los seres no humanos en cien mil millones de sistemas estelares (cakkavāḷa). สหาวสฺสาติคาถาวณฺณนา Comentario al verso que comienza con «Sahāvassa». ๑๐. เอวํ สตฺตกฺขตฺตุปรมสฺส อฏฺฐมํ ภวํ อนาทิยนคุเณน สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ ตสฺเสว สตฺต ภเว อาทิยโตปิ อญฺเญหิ อปฺปหีนภวาทาเนหิ ปุคฺคเลหิ วิสิฏฺเฐน คุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘สหาวสฺสา’’ติ. ตตฺถ สหาวาติ สทฺธึเยว. อสฺสาติ ‘‘น เต ภวํ อฏฺฐมมาทิยนฺตี’’ติ วุตฺเตสุ อญฺญตรสฺส. ทสฺสนสมฺปทายาติ โสตาปตฺติมคฺคสมฺปตฺติยา. โสตาปตฺติมคฺโค หิ นิพฺพานํ ทิสฺวา กตฺตพฺพกิจฺจสมฺปทาย สพฺพปฐมํ นิพฺพานทสฺสนโต ‘‘ทสฺสน’’นฺติ วุจฺจติ, ตสฺส อตฺตนิ ปาตุภาโว ทสฺสนสมฺปทา, ตาย ทสฺสนสมฺปทาย สห เอว. ตยสฺสุ ธมฺมา ชหิตา ภวนฺตีติ เอตฺถ อสฺสุ-อิติ ปทปูรณมตฺเต นิปาโต ‘‘อิทํ สุ เม, สาริปุตฺต, มหาวิกฏโภชนสฺมึ โหตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑๕๖) วิย. ยโต สหาวสฺส ทสฺสนสมฺปทาย ตโย ธมฺมา ชหิตา ภวนฺติ ปหีนา โหนฺตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. 10. Habiendo declarado así la verdad basada en la Sangha mediante la cualidad de no tomar una octava existencia propia del «sattakkhattuparamo», ahora, para hablar de la cualidad superior de esa misma persona que, aunque tome siete existencias, se distingue de otras personas que se aferran a existencias no abandonadas, comenzó con «Sahāvassa». En ese contexto, «Sahāva» significa «junto con». «Assa» se refiere a uno de aquellos mencionados de quienes se dijo: «Ellos no toman una octava existencia». «Por el logro de la visión» (dassanasampadāya) se refiere a la obtención del conocimiento del sendero de la entrada en la corriente (sotāpattimagga). Pues el sendero de la entrada en la corriente se llama «visión» (dassana) porque, habiendo visto el Nibbāna, es la primera visión del Nibbāna por la perfección de la tarea a realizar entre todos los senderos; su manifestación en uno mismo es el «logro de la visión». Junto con ese logro de la visión, «tres cosas son abandonadas» (tayassu dhammā jahitā bhavanti); aquí, «ssu» es una partícula usada meramente para completar el verso (padapūraṇa), como en «idaṃ su me, sāriputta, mahāvikaṭabhojanasmiṃ hoti». Por lo tanto, el significado aquí es que, junto con el logro de la visión por parte de esa persona, tres cosas son abandonadas, es decir, eliminadas. อิทานิ ชหิตธมฺมทสฺสนตฺถมาห ‘‘สกฺกายทิฏฺฐี วิจิกิจฺฉิตญฺจ, สีลพฺพตํ วาปิ ยทตฺถิ กิญฺจี’’ติ. ตตฺถ สติ กาเย วิชฺชมาเน อุปาทานกฺขนฺธปญฺจกาขฺเย กาเย วีสติวตฺถุกา ทิฏฺฐิ สกฺกายทิฏฺฐิ, สตี วา ตตฺถ กาเย ทิฏฺฐีติปิ สกฺกายทิฏฺฐิ, ยถาวุตฺตปฺปกาเร กาเย วิชฺชมานา ทิฏฺฐีติ อตฺโถ. สติเยว วา กาเย ทิฏฺฐีติปิ สกฺกายทิฏฺฐิ, ยถาวุตฺตปฺปกาเร กาเย วิชฺชมาเน [Pg.158] รูปาทิสงฺขาโต อตฺตาติ เอวํ ปวตฺตา ทิฏฺฐีติ อตฺโถ. ตสฺสา จ ปหีนตฺตา สพฺพทิฏฺฐิคตานิ ปหีนาเนว โหนฺติ. สา หิ เนสํ มูลํ. สพฺพกิเลสพฺยาธิวูปสมนโต ปญฺญา‘‘จิกิจฺฉิต’’นฺติ วุจฺจติ, ตํ ปญฺญาจิกิจฺฉิตํ อิโต วิคตํ, ตโต วา ปญฺญาจิกิจฺฉิตา อิทํ วิคตนฺติ วิจิกิจฺฉิตํ. ‘‘สตฺถริ กงฺขตี’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑๐๐๘; วิภ. ๙๑๕) นเยน วุตฺตาย อฏฺฐวตฺถุกาย วิมติยา เอตํ อธิวจนํ. ตสฺสา ปหีนตฺตา สพฺพานิปิ วิจิกิจฺฉิตานิ ปหีนานิ โหนฺติ. ตญฺหิ เนสํ มูลํ. ‘‘อิโต พหิทฺธา สมณพฺราหฺมณานํ สีเลน สุทฺธิ วเตน สุทฺธี’’ติ เอวมาทีสุ (ธ. ส. ๑๒๒๒; วิภ. ๙๓๘) อาคตํ โคสีลกุกฺกุรสีลาทิกํ สีลํ โควตกุกฺกุรวตาทิกญฺจ วตํ สีลพฺพตนฺติ วุจฺจติ, ตสฺส ปหีนตฺตา สพฺพมฺปิ นคฺคิยมุณฺฑิกาทิอมรตปํ ปหีนํ โหติ. ตญฺหิ ตสฺส มูลํ, เตเนว สพฺพาวสาเน วุตฺตํ ‘‘ยทตฺถิ กิญฺจี’’ติ. ทุกฺขทสฺสนสมฺปทาย เจตฺถ สกฺกายทิฏฺฐิ สมุทยทสฺสนสมฺปทาย วิจิกิจฺฉิตํ, มคฺคทสฺสนนิพฺพานทสฺสนสมฺปทาย สีลพฺพตํ ปหียตีติ วิญฺญาตพฺพํ. Ahora, para mostrar las cosas que son abandonadas, dijo: «La visión de la propia identidad (sakkāyadiṭṭhi), la duda (vicikicchita), y cualquier apego a ritos y ceremonias (sīlabbata)». En este contexto, «sakkāyadiṭṭhi» es la visión de veinte tipos respecto al cuerpo (kāya) existente, llamado el grupo de los cinco agregados del apego. O bien, «sakkāyadiṭṭhi» es la visión [del yo] en el cuerpo existente; el significado es la visión que existe en el cuerpo tal como se ha descrito. O también, «sakkāyadiṭṭhi» es la visión en el cuerpo que es real; el significado es la visión que surge de esta manera: «el yo es lo que se conoce como forma (rūpa), etc.», en el cuerpo existente tal como se ha descrito. Y por haber sido abandonada [esta visión], todos los tipos de puntos de vista erróneos son ciertamente abandonados, ya que ella es la raíz de estos. La sabiduría se llama «medicina» (cikicchita) porque calma la enfermedad de todas las impurezas; aquello de lo que esta medicina de la sabiduría se ha ido (vigata), o aquello de lo cual la mente se ha ido de esta medicina de la sabiduría, es «vicikicchita» (duda). Este es el nombre para la incertidumbre con respecto a ocho bases, expresada por el método de «duda en el Maestro», etc. Por haber sido abandonada, todas las dudas son ciertamente abandonadas, ya que ella es la raíz de estas. Se llama «sīlabbata» a la conducta moral (sīla), como la conducta de las vacas o de los perros, y al voto (vata), como el voto de las vacas o de los perros, que se mencionan en pasajes como: «Fuera de aquí [fuera de esta enseñanza], hay purificación por la moralidad y purificación por los votos de los ascetas y brahmanes». Por haber sido abandonado este [apego a ritos y ceremonias], todo tipo de práctica de mortificación extrema, como andar desnudo o raparse la cabeza, es abandonado, ya que aquel es su raíz. Por esa misma razón, al final de todo [el verso], dijo: «y cualquier otra cosa que haya [de este tipo]». Debe entenderse que aquí la visión de la propia identidad se abandona mediante el logro de la visión del sufrimiento; la duda se abandona mediante el logro de la visión del origen; y el apego a ritos y ceremonias se abandona mediante el logro de la visión del sendero y la visión del Nibbāna. จตูหปาเยหีติคาถาวณฺณนา Comentario al verso que comienza con «Catūhapāyehi». ๑๑. เอวมสฺส กิเลสวฏฺฏปฺปหานํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตสฺมึ กิเลสวฏฺเฏ สติ เยน วิปากวฏฺเฏน ภวิตพฺพํ, ตปฺปหานา ตสฺสาปิ ปหานํ ทีเปนฺโต อาห ‘‘จตูหปาเยหิ จ วิปฺปมุตฺโต’’ติ. ตตฺถ จตฺตาโร อปายา นาม นิรยติรจฺฉานเปตฺติวิสยอสุรกายา. เตหิ เอส สตฺต ภเว อาทิยนฺโตปิ วิปฺปมุตฺโตติ อตฺโถ. 11. Habiendo mostrado así la eliminación de la ronda de las impurezas (kilesavaṭṭa) para este [el sotāpanna], ahora, con el fin de mostrar la eliminación de la ronda de los resultados (vipākavaṭṭa) que de otro modo tendría lugar si existiera esa ronda de impurezas, dijo: ‘y está totalmente liberado de los cuatro estados de privación’. Aquí, los llamados cuatro estados de privación (apāyā) son el infierno, el reino animal, el reino de los espíritus hambrientos y el de los asuras. El significado es que él está libre de ellos, incluso si llegara a tomar siete existencias más. เอวมสฺส วิปากวฏฺฏปฺปหานํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยมสฺส วิปากวฏฺฏสฺส มูลภูตํ กมฺมวฏฺฏํ, ตสฺสาปิ ปหานํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ฉจฺจาภิฐานานิ อภพฺพ กาตุ’’นฺติ. ตตฺถ อภิฐานานีติ โอฬาริกฏฺฐานานิ, ตานิ เอส ฉ อภพฺโพ กาตุํ. ตานิ จ ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส, ยํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล มาตรํ ชีวิตา โวโรเปยฺยา’’ติอาทินา (อ. นิ. ๑.๒๗๑; ม. นิ. ๓.๑๒๘; วิภ. ๘๐๙) นเยน เอกกนิปาเต วุตฺตานิ มาตุฆาตปิตุฆาตอรหนฺตฆาตโลหิตุปฺปาทสงฺฆเภทอญฺญสตฺถารุทฺเทสกมฺมานีติ เวทิตพฺพานิ. ตานิ หิ กิญฺจาปิ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน อริยสาวโก กุนฺถกิปิลฺลิกมฺปิ ชีวิตา น โวโรเปติ, อปิจ [Pg.159] โข ปน ปุถุชฺชนภาวสฺส วิครหณตฺถํ วุตฺตานิ. ปุถุชฺชโน หิ อทิฏฺฐิสมฺปนฺนตฺตา เอวํมหาสาวชฺชานิ อภิฐานานิปิ กโรติ, ทสฺสนสมฺปนฺโน ปน อภพฺโพ ตานิ กาตุนฺติ. อภพฺพคฺคหณญฺเจตฺถ ภวนฺตเรปิ อกรณทสฺสนตฺถํ. ภวนฺตเรปิ หิ เอส อตฺตโน อริยสาวกภาวํ อชานนฺโตปิ ธมฺมตาย เอว เอตานิ วา ฉ ปกติปาณาติปาตาทีนิ วา ปญฺจ เวรานิ อญฺญสตฺถารุทฺเทเสน สห ฉ ฐานานิ น กโรติ, ยานิ สนฺธาย เอกจฺเจ ‘‘ฉ ฉาภิฐานานี’’ติปิ ปฐนฺติ. มตมจฺฉคฺคาหาทโย เจตฺถ อริยสาวกคามทารกานํ นิทสฺสนํ. Habiendo mostrado así la eliminación de la ronda de los resultados para él, ahora, para mostrar la eliminación de la ronda del kamma (kammavaṭṭa) que es la raíz de esa ronda de resultados, dijo: ‘es incapaz de cometer los seis crímenes graves’. Aquí, ‘crímenes graves’ (abhiṭhānāni) se refiere a causas atroces; él es incapaz de cometer estos seis actos graves. Se debe entender que estos son los actos mencionados en el Ekakanipāta: matar a la madre, matar al padre, matar a un Arahant, derramar la sangre de un Buda, causar un cisma en la Sangha y seguir a otro maestro, tal como se indica: ‘Monjes, es imposible, no hay oportunidad de que una persona dotada de visión correcta prive de la vida a su madre’. Pues, aunque un noble discípulo dotado de visión no prive de la vida ni siquiera a un pequeño insecto, esto se dice para reprochar el estado de un mundano (puthujjana). Pues un mundano, al no estar dotado de visión, comete incluso tales crímenes sumamente graves, pero el que está dotado de visión es incapaz de cometerlos. La mención de ‘incapacidad’ (abhabba) en este contexto es para mostrar que no los cometerá ni siquiera en existencias futuras. Pues incluso en otra vida, aunque no sea consciente de su propia condición de noble discípulo, por la naturaleza misma de las cosas (dhammatāya), no comete estos seis actos, ni los cinco enemigos que son los pecados naturales como matar seres vivos, junto con el de seguir a otro maestro, que constituyen los seis estados. Con referencia a estos, algunos recitan: ‘seis y seis crímenes graves’. El ejemplo de esto son las muchachas de la aldea que eran nobles discípulas y que recogieron peces muertos [para no matarlos]. เอวํ ภควา สตฺต ภเว อาทิยโตปิ อริยสาวกสฺส อญฺเญหิ อปฺปหีนภวาทาเนหิ ปุคฺคเลหิ วิสิฏฺฐคุณวเสน สงฺฆรตนสฺส คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ. Así, el Bienaventurado, habiendo declarado la cualidad de la Joya de la Sangha mediante la virtud especial del noble discípulo —quien, aunque tome siete existencias, se distingue de otros seres que no han abandonado el apego a la existencia— ahora emplea esta declaración de verdad basándose en esa misma cualidad: ‘Este es también un tesoro en la Sangha’. Su significado debe entenderse según el método explicado anteriormente. El poder de este verso ha sido aceptado por los seres no humanos en cien mil millones de sistemas estelares. Este es el final. กิญฺจาปิ โสติคาถาวณฺณนา Comentario al verso que comienza con ‘Kiñcāpi’. ๑๒. เอวํ สตฺต ภเว อาทิยโตปิ อญฺเญหิ อปฺปหีนภวาทาเนหิ ปุคฺคเลหิ วิสิฏฺฐคุเณน สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ น เกวลํ ทสฺสนสมฺปนฺโน ฉ อภิฐานานิ อภพฺโพ กาตุํ, กินฺตุ อปฺปมตฺตกมฺปิ ปาปกมฺมํ กตฺวา ตสฺส ปฏิจฺฉาทนายปิ อภพฺโพติ ปมาทวิหาริโนปิ ทสฺสนสมฺปนฺนสฺส กตปฺปฏิจฺฉาทนาภาวคุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘กิญฺจาปิ โส กมฺม กโรติ ปาปก’’นฺติ. 12. Habiendo declarado así la verdad basada en la Sangha mediante la virtud especial del que toma siete existencias en comparación con otros seres que no han abandonado el apego a la existencia, ahora, para mostrar que quien posee visión no solo es incapaz de cometer los seis crímenes graves, sino que, aun cometiendo una mala acción mínima, es incapaz de ocultarla, comenzó el verso ‘Aunque cometa alguna acción malvada...’, para hablar de la virtud de no ocultar lo hecho incluso para quien es dotado de visión pero vive con negligencia. ตสฺสตฺโถ – โส ทสฺสนสมฺปนฺโน กิญฺจาปิ สติสมฺโมเสน ปมาทวิหารํ อาคมฺม ยํ ตํ ภควตา โลกวชฺชํ สญฺจิจฺจาติกฺกมนํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ยํ มยา สาวกานํ สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ, ตํ มม สาวกา ชีวิตเหตุปิ นาติกฺกมนฺตี’’ติ (จูฬว. ๓๘๕; อุทา. ๔๕) ตํ ฐเปตฺวา อญฺญํ กุฏิการสหเสยฺยาทึ ปณฺณตฺติวชฺชวีติกฺกมสงฺขาตํ พุทฺธปฺปติกุฏฺฐํ กาเยน ปาปกมฺมํ กโรติ, ปทโสธมฺมอุตฺตริฉปฺปญฺจวาจาธมฺมเทสนสมฺผปฺปลาปผรุสวจนาทึ วา วาจาย , อุท เจตสา วา กตฺถจิ โลภโทสุปฺปาทนํ ชาตรูปาทิสาทิยนํ จีวราทิปริโภเคสุ อปจฺจเวกฺขณาทึ วา ปาปกมฺมํ กโรติ. อภพฺโพ โส ตสฺส [Pg.160] ปฏิจฺฉทาย น โส ตํ ‘‘อิทํ อกปฺปิยมกรณีย’’นฺติ ชานิตฺวา มุหุตฺตมฺปิ ปฏิจฺฉาเทติ, ตํขณํ เอว ปน สตฺถริ วา วิญฺญูสุ วา สพฺรหฺมจารีสุ อาวิ กตฺวา ยถาธมฺมํ ปฏิกโรติ, ‘‘น ปุน กริสฺสามี’’ติ เอวํ สํวริตพฺพํ วา สํวรติ. กสฺมา? ยสฺมา อภพฺพตา ทิฏฺฐปทสฺส วุตฺตา, เอวรูปมฺปิ ปาปกมฺมํ กตฺวา ตสฺส ปฏิจฺฉาทาย ทิฏฺฐนิพฺพานปทสฺส ทสฺสนสมฺปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส อภพฺพตา วุตฺตาติ อตฺโถ. Su significado es: ese que posee visión, aunque debido a una pérdida de atención y por vivir con negligencia, llegue a cometer —dejando de lado lo que el Bienaventurado dijo refiriéndose a no transgredir intencionalmente las faltas morales naturales (lokavajja): ‘Cualquier regla de entrenamiento que haya promulgado para mis discípulos, mis discípulos no la transgreden ni siquiera por causa de sus vidas’— cualquier otra acción malvada con el cuerpo, como las transgresiones de las reglas de entrenamiento preceptuadas (paṇṇattivajja) relativas a la construcción de una choza (kuṭikāra) o dormir en el mismo lugar (sahaseyya), que son reprobadas por el Buda; o cualquier mal con el habla, como recitar el Dhamma palabra por palabra, hablar más de cinco o seis palabras a una mujer, o palabras ociosas y lenguaje áspero; o cualquier mal con la mente, como el surgimiento ocasional de la codicia o el odio, el deleite en el oro y la plata, o el uso de los mantos, etc., sin reflexión adecuada. Él es incapaz de ocultar eso. Al saber ‘esto no es lícito, esto no debe hacerse’, no lo oculta ni por un momento; por el contrario, en ese mismo instante lo manifiesta ante el Maestro o ante sus compañeros de vida santa sabios, y lo remedia conforme al Dhamma, resolviendo: ‘no lo haré de nuevo’. ¿Por qué? Porque se ha declarado la incapacidad de aquel que ha visto el estado [del Nibbāna]. El significado es que se ha declarado la incapacidad de ocultar tal mala acción para la persona dotada de visión que ha visto el estado del Nibbāna. กถํ? ¿De qué manera? ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ทหโร กุมาโร มนฺโท อุตฺตานเสยฺยโก หตฺเถน วา ปาเทน วา องฺคารํ อกฺกมิตฺวา ขิปฺปเมว ปฏิสํหรติ, เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ธมฺมตา เอสา ทิฏฺฐิสมฺปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส, กิญฺจาปิ ตถารูปึ อาปตฺตึ อาปชฺชติ, ยถารูปาย อาปตฺติยา วุฏฺฐานํ ปญฺญายติ. อถ โข นํ ขิปฺปเมว สตฺถริ วา วิญฺญูสุ วา สพฺรหฺมจารีสุ เทเสติ วิวรติ อุตฺตานีกโรติ, เทเสตฺวา วิวริตฺวา อุตฺตานีกตฺวา อายตึ สํวรํ อาปชฺชตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๙๖). ‘Monjes, al igual que un niño pequeño, tierno e ignorante, que yace de espaldas, si pisa una brasa ardiente con la mano o con el pie, la retira rápidamente; exactamente de la misma manera, monjes, tal es la naturaleza (dhammatā) de la persona dotada de visión: aunque cometa tal tipo de ofensa (āpatti), por la cual se conoce un medio de rehabilitación, inmediatamente la confiesa, la revela y la manifiesta ante el Maestro o ante sus compañeros de vida santa sabios. Habiéndola confesado, revelado y manifestado, alcanza la restricción para el futuro’. เอวํ ภควา ปมาทวิหาริโนปิ ทสฺสนสมฺปนฺนสฺส กตปฺปฏิจฺฉาทนาภาวคุเณน สงฺฆรตนสฺส คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ. De esta manera, el Bienaventurado, habiendo declarado la cualidad de la Joya de la Sangha mediante la virtud de no ocultar la acción cometida para aquel que posee visión, incluso si vive con negligencia, ahora aplica esta declaración de verdad basándose en esa misma cualidad: ‘Este es también un tesoro en la Sangha’. Su significado debe entenderse según el método explicado anteriormente. El poder de este verso ha sido aceptado por los seres no humanos en cien mil millones de sistemas estelares. Este es el final. วนปฺปคุมฺเพติคาถาวณฺณนา Comentario al verso que comienza con ‘Vanappagumbeti’. ๑๓. เอวํ สงฺฆปริยาปนฺนานํ ปุคฺคลานํ เตน เตน คุณปฺปกาเรน สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ ยฺวายํ ภควตา รตนตฺตยคุณํ ทีเปนฺเตน อิธ สงฺเขเปน อญฺญตฺร จ วิตฺถาเรน ปริยตฺติธมฺโม เทสิโต, ตมฺปิ นิสฺสาย ปุน พุทฺธาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺตุมารทฺโธ ‘‘วนปฺปคุมฺเพ ยถา ผุสฺสิตคฺเค’’ติ. ตตฺถ อาสนฺนสนฺนิเวสววตฺถิตานํ รุกฺขานํ สมูโห วนํ, มูลสารเผคฺคุตจสาขาปลาเสหิ ปวุทฺโธ คุมฺโพ ปคุมฺโพ, วนสฺส, วเน วา ปคุมฺโพ วนปฺปคุมฺโพ. สฺวายํ ‘‘วนปฺปคุมฺเพ’’ติ วุตฺโต, เอวมฺปิ หิ วตฺตุํ ลพฺภติ ‘‘อตฺถิ สวิตกฺกสวิจาเร[Pg.161], อตฺถิ อวิตกฺกวิจารมตฺเต, สุเข ทุกฺเข ชีเว’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๑๗๔; ม. นิ. ๒.๒๒๘) วิย. ยถาติ อุปมาวจนํ. ผุสฺสิตานิ อคฺคานิ อสฺสาติ ผุสฺสิตคฺโค, สพฺพสาขาปสาขาสุ สญฺชาตปุปฺโผติ อตฺโถ. โส ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ‘‘ผุสฺสิตคฺเค’’ติ วุตฺโต. คิมฺหานมาเส ปฐมสฺมึ คิมฺเหติ เย จตฺตาโร คิมฺหานํ มาสา, เตสํ จตุนฺนํ คิมฺหมาสานํ เอกสฺมึ มาเส. กตรสฺมึ มาเส อิติ เจ? ปฐมสฺมึ คิมฺเห, จิตฺรมาเสติ อตฺโถ. โส หิ ‘‘ปฐมคิมฺโห’’ติ จ ‘‘พาลวสนฺโต’’ติ จ วุจฺจติ. ตโต ปรํ ปทตฺถโต ปากฏเมว. 13. Habiendo expuesto así la verdad basada en el Sangha para los individuos que lo integran mediante diversas cualidades, ahora el Bienaventurado, al mostrar las cualidades de las Tres Joyas, habiendo enseñado aquí de forma resumida y en otros sutras de forma extensa el Pariyatti Dhamma (la doctrina teórica), comienza la estrofa 'vanappagumbe yathā phussitagge' para declarar nuevamente la verdad basada en el Buda. En dicha estrofa, 'vana' (bosque) es el conjunto de árboles situados en proximidad. 'Gumbo' es un matorral o matorral denso que crece con raíces, duramen, madera blanda, corteza, ramas y follaje; 'pagumbo' es un gran matorral. 'Vanappagumbo' es un gran matorral del bosque o en el bosque. Este término se expresa como 'vanappagumbe' (en el bosque denso); de hecho, es posible expresarlo así, tal como en pasajes como 'en el pensamiento y el examen' o 'en el alma, en el placer y en el dolor'. La palabra 'yathā' es un término de comparación. 'Phussitaggo' significa aquel cuyas puntas han florecido, es decir, que tiene flores nacidas en todas sus ramas y ramitas. Ese mismo término se escribe como 'phussitagge' siguiendo el método anterior. 'Gimhāna māse paṭhamasmiṃ gimhe' se refiere a que, de los cuatro meses de la estación calurosa, ocurre en un mes. ¿En qué mes? En el primer mes del verano, es decir, el mes de Citta. Pues ese mes se llama tanto 'el primer verano' como 'la joven primavera'. Lo que sigue es claro según el significado de las palabras. อยํ ปเนตฺถ ปิณฺฑตฺโถ – ยถา ปฐมคิมฺหนามเก พาลวสนฺเต นานาวิธรุกฺขคหเน วเน สุปุปฺผิตคฺคสาโข ตรุณรุกฺขคจฺฉปริยายนาโม ปคุมฺโพ อติวิย สสฺสิริโก โหติ, เอวเมว ขนฺธายตนาทีหิ สติปฏฺฐานสมฺมปฺปธานาทีหิ สีลสมาธิกฺขนฺธาทีหิ วา นานปฺปกาเรหิ อตฺถปฺปเภทปุปฺเผหิ อติวิย สสฺสิริกตฺตา ตถูปมํ นิพฺพานคามิมคฺคทีปนโต นิพฺพานคามึ ปริยตฺติธมฺมวรํ เนว ลาภเหตุ น สกฺการาทิเหตุ, เกวลนฺตุ มหากรุณาย อพฺภุสฺสาหิตหทโย สตฺตานํ ปรมหิตาย อเทสยีติ. ปรมํ หิตายาติ เอตฺถ จ คาถาพนฺธสุขตฺถํ อนุนาสิโก. อยํ ปนตฺโถ – ปรมหิตาย นิพฺพานาย อเทสยีติ. Este es el significado resumido: así como en la llamada joven primavera del primer mes del verano, un gran matorral en un bosque denso con diversos tipos de árboles tiene sus ramas y puntas totalmente florecidas y es sumamente resplandeciente, del mismo modo, el excelente Pariyatti Dhamma, que es sumamente resplandeciente por las flores de las distinciones del significado en diversas formas —como los agregados (khandhas), las bases (āyatanas), los fundamentos de la atención (satipaṭṭhānas), los esfuerzos correctos (sammappadhānas), o las divisiones de la moralidad (sīla) y la concentración (samādhi)—, fue enseñado por el Buda, cuyo corazón fue impulsado por la gran compasión. No lo enseñó por ganancia ni por honores, sino únicamente para el beneficio supremo de los seres, con el fin de alcanzar el Nibbāna, al ser una guía para el camino que conduce a dicho Nibbāna. En la frase 'paramahitāya', se debe entender el uso del anunasika (nasalización) para facilitar la métrica del verso. El significado es este: lo enseñó para el Nibbāna, que es el beneficio supremo. เอวํ ภควา อิมํ สุปุปฺผิตคฺควนปฺปคุมฺพสทิสํ ปริยตฺติธมฺมํ วตฺวา อิทานิ ตเมว นิสฺสาย พุทฺธาธิฏฺฐานํ สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ พุทฺเธ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. เกวลํ ปน อิทมฺปิ ยถาวุตฺตปการปริยตฺติธมฺมสงฺขาตํ พุทฺเธ รตนํ ปณีตนฺติ เอวํ โยเชตพฺพํ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ. De este modo, el Bienaventurado, habiendo expuesto el Pariyatti Dhamma comparándolo con un bosque denso con las puntas totalmente florecidas, ahora, apoyándose en ese mismo Dhamma, declara la palabra de verdad basada en el Buda: 'idampi buddhe'. Su significado debe entenderse según el método ya explicado. Simplemente se debe vincular así: esta joya excelente en el Buda consiste en el Pariyatti Dhamma con las cualidades antes mencionadas. La autoridad de esta estrofa ha sido aceptada por los no humanos en cien mil millones de universos. วโร วรญฺญูติคาถาวณฺณนา Comentario de la estrofa: Varo varaññū. ๑๔. เอวํ ภควา ปริยตฺติธมฺเมน พุทฺธาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ โลกุตฺตรธมฺเมน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘วโร วรญฺญู’’ติ. ตตฺถ วโรติ ปณีตาธิมุตฺติเกหิ อิจฺฉิโต ‘‘อโห วต มยมฺปิ เอวรูปา อสฺสามา’’ติ, วรคุณโยคโต วา วโร อุตฺตโม เสฏฺโฐติ อตฺโถ. วรญฺญูติ [Pg.162] นิพฺพานญฺญู. นิพฺพานญฺหิ สพฺพธมฺมานํ อุตฺตมฏฺเฐน วรํ, ตญฺเจส โพธิมูเล สยํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา อญฺญาสิ. วรโทติ ปญฺจวคฺคิยภทฺทวคฺคิยชฏิลาทีนํ อญฺเญสญฺจ เทวมนุสฺสานํ นิพฺเพธภาคิยวาสนาภาคิยวรธมฺมทายีติ อตฺโถ. วราหโรติ วรสฺส มคฺคสฺส อาหฏตฺตา วราหโรติ วุจฺจติ. โส หิ ภควา ทีปงฺกรโต ปภุติ สมตึส ปารมิโย ปูเรนฺโต ปุพฺพเกหิ สมฺมาสมฺพุทฺเธหิ อนุยาตํ ปุราณมคฺควรมาหริ, เตน ‘‘วราหโร’’ติ วุจฺจติ. 14. Habiendo declarado así el Bienaventurado la verdad basada en el Buda mediante el Pariyatti Dhamma, comienza ahora a hablar mediante el Dhamma supramundano (lokuttara) con 'varo varaññū'. Allí, 'varo' significa el Excelente, aquel que es deseado por quienes están inclinados a lo noble, pensando: '¡Oh, ojalá nosotros también fuéramos así!'. O es 'varo' por estar dotado de cualidades excelentes, significando el supremo o el más distinguido. 'Varaññū' es quien conoce lo excelente, es decir, el Nibbāna. Pues el Nibbāna es lo excelente entre todos los fenómenos por su sentido de supremacía, y el Bienaventurado lo comprendió por sí mismo al penetrarlo al pie del árbol de la Iluminación. 'Varado' significa que otorga el excelente Dhamma, aquel que conduce a la penetración de la verdad y a las tendencias puras, a los cinco ascetas, a los jóvenes de Bhaddavaggiya, a los ascetas de cabellos trenzados y a otros dioses y humanos. 'Varāharo' se dice del Bienaventurado porque trajo el camino excelente. Pues el Bienaventurado, cumpliendo las treinta perfecciones desde el tiempo del Buda Dīpaṅkara, trajo el antiguo camino excelente que fue seguido por los Budas perfectamente iluminados del pasado; por ello se le llama 'Varāharo'. อปิจ สพฺพญฺญุตญฺญาณปฺปฏิลาเภน วโร, นิพฺพานสจฺฉิกิริยาย วรญฺญู, สตฺตานํ วิมุตฺติสุขทาเนน วรโท, อุตฺตมปฏิปทาหรเณน วราหโร. เอเตหิ โลกุตฺตรคุเณหิ อธิกสฺส กสฺสจิ คุณสฺส อภาวโต อนุตฺตโร. Además, es 'Varo' por haber obtenido el conocimiento de la omnisciencia, 'Varaññū' por la realización del Nibbāna, 'Varado' por otorgar la felicidad de la liberación a los seres, y 'Varāharo' por traer la práctica suprema. Es 'Anuttaro' (el Incomparable) porque no existe ninguna otra cualidad superior en nadie más que supere estas cualidades supramundanas. อปโร นโย – วโร อุปสมาธิฏฺฐานปริปูรเณน, วรญฺญู ปญฺญาธิฏฺฐานปริปูรเณน, วรโท จาคาธิฏฺฐานปริปูรเณน, วราหโร สจฺจาธิฏฺฐานปริปูรเณน, วรํ มคฺคสจฺจมาหรีติ. ตถา วโร ปุญฺญุสฺสเยน, วรญฺญู ปญฺญุสฺสเยน, วรโท พุทฺธภาวตฺถิกานํ ตทุปายสมฺปทาเนน, วราหโร ปจฺเจกพุทฺธภาวตฺถิกานํ ตทุปายาหรเณน, อนุตฺตโร ตตฺถ ตตฺถ อสทิสตาย, อตฺตนา วา อนาจริยโก หุตฺวา ปเรสํ อาจริยภาเวน, ธมฺมวรํ อเทสยิ สาวกภาวตฺถิกานํ ตทตฺถาย สฺวากฺขาตตาทิคุณยุตฺตสฺส ธมฺมวรสฺส เทสนโต. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. Otro método: es 'Varo' por la perfección del fundamento de la calma (upasamadhiṭṭhāna), 'Varaññū' por la perfección del fundamento de la sabiduría (paññādhiṭṭhāna), 'Varado' por la perfección del fundamento de la generosidad (cāgādhiṭṭhāna), y 'Varāharo' por la perfección del fundamento de la verdad (saccādhiṭṭhāna), habiendo traído la verdad excelente del camino. Asimismo, es 'Varo' por la abundancia de mérito, 'Varaññū' por la abundancia de sabiduría, 'Varado' por otorgar los medios adecuados a quienes aspiran al estado de Buda, y 'Varāharo' por traer los medios adecuados a quienes aspiran al estado de Buda Pacceka. Es 'Anuttaro' por no tener igual en tales cualidades, o por ser el maestro de los demás habiendo alcanzado la iluminación sin maestro. 'Dhammavaraṃ adesayi' significa que enseñó el excelente Dhamma dotado de cualidades como estar bien expuesto (svākkhātatā) para beneficio de aquellos que aspiran al estado de discípulo. Lo restante es igual al método ya explicado. เอวํ ภควา นววิเธน โลกุตฺตรธมฺเมน อตฺตโน คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย พุทฺธาธิฏฺฐานํ สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ พุทฺเธ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. เกวลํ ปน ยํ วรํ โลกุตฺตรธมฺมํ เอส อญฺญาสิ, ยญฺจ อทาสิ, ยญฺจ อาหริ, ยญฺจ เทเสสิ, อิทมฺปิ พุทฺเธ รตนํ ปณีตนฺติ เอวํ โยเชตพฺพํ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ. Así, el Bienaventurado, habiendo declarado sus propias cualidades mediante el Dhamma supramundano de nueve tipos, ahora, apoyándose en esas mismas cualidades, declara la palabra de verdad basada en el Buda: 'idampi buddhe'. Su significado debe entenderse según el método ya explicado. Simplemente se debe vincular así: ese excelente Dhamma supramundano que Él conoció, que otorgó, que trajo y que enseñó, es también una joya excelente en el Buda. La autoridad de esta estrofa ha sido aceptada por los no humanos en cien mil millones de universos. ขีณนฺติคาถาวณฺณนา Comentario de la estrofa: Khīṇaṃ. ๑๕. เอวํ ภควา ปริยตฺติธมฺมญฺจ นวโลกุตฺตรธมฺมญฺจ นิสฺสาย ทฺวีหิ คาถาหิ พุทฺธาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ เย ตํ ปริยตฺติธมฺมํ อสฺโสสุํ, สุตานุสาเรน [Pg.163] จ ปฏิปชฺชิตฺวา นวปฺปการมฺปิ โลกุตฺตรธมฺมํ อธิคมึสุ, เตสํ อนุปาทิเสสนิพฺพานปตฺติคุณํ นิสฺสาย ปุน สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺตุมารทฺโธ ‘‘ขีณํ ปุราณ’’นฺติ. ตตฺถ ขีณนฺติ สมุจฺฉินฺนํ. ปุราณนฺติ ปุราตนํ. นวนฺติ สมฺปติ วตฺตมานํ. นตฺถิ สมฺภวนฺติ อวิชฺชมานปาตุภาวํ. วิรตฺตจิตฺตาติ วีตราคจิตฺตา. อายติเก ภวสฺมินฺติ อนาคตมทฺธานํ ปุนพฺภเว. เตติ เยสํ ขีณํ ปุราณํ นวํ นตฺถิ สมฺภวํ, เย จ อายติเก ภวสฺมึ วิรตฺตจิตฺตา, เต ขีณาสวา ภิกฺขู. ขีณพีชาติ อุจฺฉินฺนพีชา. อวิรูฬฺหิฉนฺทาติ วิรูฬฺหิฉนฺทวิรหิตา. นิพฺพนฺตีติ วิชฺฌายนฺติ. ธีราติ ธิติสมฺปนฺนา. ยถายํ ปทีโปติ อยํ ปทีโป วิย. 15. De esta manera, el Bienaventurado, basándose tanto en el Dhamma del estudio (pariyatti) como en el Dhamma supramundano de nueve tipos, y habiendo declarado la verdad centrada en el Buddha mediante dos versos, ahora, para aquellos que escucharon ese Dhamma del estudio y, practicando de acuerdo con lo escuchado, alcanzaron el Dhamma supramundano de nueve tipos, comenzó a declarar la verdad centrada en el Sangha basándose en su cualidad de haber alcanzado el Nibbana sin residuo (anupādisesa), diciendo: «Khīṇaṃ purāṇaṃ...» (Lo antiguo se ha agotado). En ese verso, «khīṇaṃ» significa totalmente destruido. «Purāṇaṃ» significa lo antiguo (kamma pasado). «Navaṃ» se refiere al kamma que se produce en el presente. «Natthi sambhavaṃ» significa que no hay una aparición de renacimiento. «Virattacittā» son aquellos cuyas mentes están libres de apego. «Āyatike bhavasmiṃ» se refiere a un renacimiento en el tiempo futuro. «Te» designa a aquellos para quienes el kamma antiguo se ha agotado y no hay generación de kamma nuevo, y cuyas mentes están desapegadas de futuras existencias; ellos son los monjes que han extinguido las impurezas (khīṇāsavā). «Khīṇabījā» significa que las semillas (del renacimiento) han sido destruidas. «Avirūḷhichandā» significa que están libres del deseo de un mayor crecimiento. «Nibbantīti» significa que se extinguen. «Dhīrā» significa que poseen sabiduría y firmeza. «Yathāyaṃ padīpo» significa al igual que esta lámpara. กึ วุตฺตํ โหติ? ยํ ตํ สตฺตานํ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธมฺปิ ปุราณํ อตีตกาลิกํ กมฺมํ ตณฺหาสิเนหสฺส อปฺปหีนตฺตา ปฏิสนฺธิอาหรณสมตฺถตาย อขีณํเยว โหติ, ตํ ปุราณํ กมฺมํ เยสํ อรหตฺตมคฺเคน ตณฺหาสิเนหสฺส โสสิตตฺตา อคฺคินา ทฑฺฒพีชมิว อายตึ วิปากทานาสมตฺถตาย ขีณํ. ยญฺจ เนสํ พุทฺธปูชาทิวเสน อิทานิ ปวตฺตมานํ กมฺมํ นวนฺติ วุจฺจติ, ตญฺจ ตณฺหาปหาเนเนว ฉินฺนมูลปาทปปุปฺผมิว อายตึ ผลทานาสมตฺถตาย เยสํ นตฺถิ สมฺภวํ, เย จ ตณฺหาปหาเนเนว อายติเก ภวสฺมึ วิรตฺตจิตฺตา, เต ขีณาสวา ภิกฺขู ‘‘กมฺมํ เขตฺตํ วิญฺญาณํ พีช’’นฺติ (อ. นิ. ๓.๗๗) เอตฺถ วุตฺตสฺส ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส กมฺมกฺขเยเนว ขีณตฺตา ขีณพีชา. โยปิ ปุพฺเพ ปุนพฺภวสงฺขาตาย วิรูฬฺหิยา ฉนฺโท อโหสิ. ตสฺสปิ สมุทยปฺปหาเนเนว ปหีนตฺตา ปุพฺเพ วิย จุติกาเล อสมฺภเวน อวิรูฬฺหิฉนฺทา ธิติสมฺปนฺนตฺตา ธีรา จริมวิญฺญาณนิโรเธน ยถายํ ปทีโป นิพฺพุโต, เอวํ นิพฺพนฺติ, ปุน ‘‘รูปิโน วา อรูปิโน วา’’ติ เอวมาทึ ปญฺญตฺติปถํ อจฺเจนฺตีติ. ตสฺมึ กิร สมเย นครเทวตานํ ปูชนตฺถาย ชาลิเตสุ ปทีเปสุ เอโก ปทีโป วิชฺฌายิ, ตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยถายํ ปทีโป’’ติ. ¿Qué es lo que se quiere decir? Aquel kamma antiguo de los seres perteneciente al pasado que, aunque haya cesado, aún no se ha agotado debido a la capacidad de atraer un nuevo renacimiento al no haberse abandonado el «aceite» de la sed (taṇhā); ese kamma antiguo está agotado para aquellos (los Arahants) en quienes el «aceite» de la sed ha sido secado por el camino del Arahant, volviéndose incapaz de dar frutos en el futuro, tal como una semilla quemada por el fuego. Y aquel kamma que se produce ahora a través de actos como la ofrenda al Buddha, llamado kamma «nuevo», también carece de origen (sambhavaṃ) para ellos, por ser incapaz de dar frutos en el futuro debido al abandono de la sed, como una flor en un árbol cuyas raíces han sido cortadas. Aquellos cuyas mentes están desapegadas de futuras existencias debido al abandono de la sed son los monjes con las impurezas extinguidas; son llamados «de semilla agotada» (khīṇabījā) porque la conciencia del renacimiento, mencionada en el pasaje «el kamma es el campo, la conciencia es la semilla» (AN 3.77), se ha agotado precisamente por la extinción del kamma. Incluso aquel deseo de crecimiento que existía anteriormente bajo la forma de un nuevo renacimiento ha sido abandonado por la eliminación de su causa (el origen). Al no haber renacimiento en el momento de la muerte, a diferencia de antes, son «libres del deseo de crecimiento» (avirūḷhichandā). Siendo sabios (dhīrā) por poseer firmeza, con el cese de la última conciencia se extinguen (nibbanti), al igual que se apaga esta lámpara; y así trascienden el camino de las designaciones como «con forma o sin forma», etc. Se dice que en aquel momento una de las lámparas encendidas para honrar a las deidades de la ciudad se apagó, y señalando eso, el Buddha dijo: «Yathāyaṃ padīpo». เอวํ ภควา เย ตํ ปุริมาหิ ทฺวีหิ คาถาหิ วุตฺตํ ปริยตฺติธมฺมํ อสฺโสสุํ, สุตานุสาเรน จ ปฏิปชฺชิตฺวา นวปฺปการมฺปิ โลกุตฺตรธมฺมํ อธิคมึสุ, เตสํ อนุปาทิเสสนิพฺพานปตฺติคุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจวจนํ ปยุญฺชนฺโต เทสนํ สมาเปสิ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ [Pg.164] ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. เกวลํ ปน อิทมฺปิ ยถาวุตฺเตน ปกาเรน ขีณาสวภิกฺขูนํ นิพฺพานสงฺขาตํ สงฺเฆ รตนํ ปณีตนฺติ เอวํ โยเชตพฺพํ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ. Así, el Bienaventurado, tras mencionar la cualidad de haber alcanzado el Nibbana sin residuo de aquellos que escucharon el Dhamma del estudio declarado en los dos versos anteriores y que, practicando según lo escuchado, realizaron el Dhamma supramundano de nueve tipos, ahora, basándose en esa misma cualidad y empleando una declaración de verdad centrada en el Sangha, concluyó la enseñanza con: «Idampi saṅghe...» (Esto también en el Sangha es una joya). Su significado debe entenderse según el método ya explicado. Simplemente, debe vincularse de esta manera: «esta joya excelente en el Sangha es lo que se conoce como la extinción (Nibbana) de los monjes Arahants por el modo ya descrito». La autoridad de este verso es aceptada por los seres no humanos en cien mil millones de sistemas mundiales. เทสนาปริโยสาเน ราชกุลสฺส โสตฺถิ อโหสิ, สพฺพูปทฺทวา วูปสมึสุ, จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. Al concluir la enseñanza, hubo bienestar para la familia real, cesaron todas las calamidades y hubo una realización del Dhamma para ochenta y cuatro mil seres vivos. ยานีธาติคาถาตฺตยวณฺณนา Comentario sobre la tríada de versos que comienza con «Yānīdha». ๑๖. อถ สกฺโก เทวานมินฺโท ‘‘ภควตา รตนตฺตยคุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชมาเนน นาครสฺส โสตฺถิ กตา, มยาปิ นาครสฺส โสตฺถิตฺถํ รตนตฺตยคุณํ นิสฺสาย กิญฺจิ วตฺตพฺพ’’นฺติ จินฺเตตฺวา อวสาเน คาถาตฺตยํ อภาสิ ‘‘ยานีธ ภูตานี’’ติ ตตฺถ ยสฺมา พุทฺโธ ยถา โลกหิตตฺถาย อุสฺสุกฺกํ อาปนฺเนหิ อาคนฺตพฺพํ, ตถา อาคตโต ยถา จ เตหิ คนฺตพฺพํ, ตถา คตโต ยถา จ เตหิ อาชานิตพฺพํ, ตถา อาชานนโต, ยถา จ ชานิตพฺพํ, ตถา ชานนโต, ยญฺจ ตเถว โหติ, ตสฺส คทนโต จ ‘‘ตถาคโต’’ติ วุจฺจติ. ยสฺมา จ โส เทวมนุสฺเสหิ ปุปฺผคนฺธาทินา พหิ นิพฺพตฺเตน อุปการเกน, ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺตาทินา จ อตฺตนิ นิพฺพตฺเตน อติวิย ปูชิโต, ตสฺมา สกฺโก เทวานมินฺโท สพฺพํ เทวปริสํ อตฺตนา สทฺธึ สมฺปิณฺเฑตฺวา อาห ‘‘ตถาคตํ เทวมนุสฺสปูชิตํ, พุทฺธํ นมสฺสาม สุวตฺถิ โหตู’’ติ. 16. Entonces Sakka, el señor de los devas, pensó: «El Bienaventurado ha traído bienestar a la ciudad mediante el empleo de palabras de verdad basadas en las cualidades de las Tres Joyas; yo también debo decir algo basado en las cualidades de las Tres Joyas para el bienestar de la ciudad». Habiendo reflexionado así, al final recitó los tres versos que comienzan con «Yānīdha bhūtāni». En ellos, al Buddha se le llama «Tathāgata» porque ha venido (āgata) de la misma manera (tathā) que los Buddhas anteriores que se esforzaron por el bienestar del mundo; porque ha ido (gata) de la misma manera que ellos; porque ha comprendido (ājānana) de la misma manera que ellos debían comprender; porque ha conocido (jānana) de la misma manera que ellos debían conocer; y porque declara (gadana) aquello que es verdaderamente así (tatha). Y como Él es sumamente honrado (pūjito) por devas y humanos tanto con ofrendas externas como flores y perfumes, como con la práctica interna del Dhamma acorde al Dhamma, Sakka, el señor de los devas, reuniendo a toda la asamblea de devas junto a él, dijo: «Al Tathāgata honrado por devas y humanos, al Buddha veneramos. ¡Que haya bienestar!». ๑๗. ยสฺมา ปน ธมฺเม มคฺคธมฺโม ยถา ยุคนทฺธสมถวิปสฺสนาพเลน คนฺตพฺพํ กิเลสปกฺขํ สมุจฺฉินฺทนฺเตน, ตถา คโตติ ตถาคโต. นิพฺพานธมฺโมปิ ยถา คโต ปญฺญาย ปฏิวิทฺโธ สพฺพทุกฺขปฺปฏิวิฆาตาย สมฺปชฺชติ, พุทฺธาทีหิ ตถา อวคโต, ตสฺมา ‘‘ตถาคโต’’ตฺเวว วุจฺจติ. ยสฺมา จ สงฺโฆปิ ยถา อตฺตหิตาย ปฏิปนฺเนหิ คนฺตพฺพํ เตน เตน มคฺเคน, ตถา คโตติ ‘‘ตถาคโต’’ตฺเวว วุจฺจติ. ตสฺมา อวเสสคาถาทฺวเยปิ ตถาคตํ ธมฺมํ นมสฺสาม สุวตฺถิ โหตุ, ตถาคตํ สงฺฆํ นมสฺสาม สุวตฺถิ โหตูติ วุตฺตํ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. 17. Además, respecto al Dhamma, el Dhamma del Camino es «Tathāgata» porque se ha llegado (gata) a él de tal manera (tathā) que se destruye el bando de las impurezas mediante el poder de la tranquilidad y la visión cabal unidas. El Dhamma del Nibbana también es «Tathāgata» porque es comprendido y realizado por la sabiduría tal como es para la eliminación de todo sufrimiento, tal como ha sido comprendido por los Buddhas y otros seres santos. Por lo tanto, se le llama simplemente «Tathāgata». Y el Sangha también es «Tathāgata» porque ha ido por cada uno de los caminos tal como deben ir quienes practican para su propio beneficio. Por ello, en los dos versos restantes se dice: «veneramos al Dhamma Tathāgata, que haya bienestar» y «veneramos al Sangha Tathāgata, que haya bienestar». El resto es tal como ya se ha explicado. เอวํ [Pg.165] สกฺโก เทวานมินฺโท อิมํ คาถาตฺตยํ ภาสิตฺวา ภควนฺตํ ปทกฺขิณํ กตฺวา เทวปุรเมว คโต สทฺธึ เทวปริสาย. ภควา ปน ตเทว รตนสุตฺตํ ทุติยทิวเสปิ เทเสสิ, ปุน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ, เอวํ ยาว สตฺตมทิวสํ เทเสสิ, ทิวเส ทิวเส ตเถว ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. ภควา อฑฺฒมาสเมว เวสาลิยํ วิหริตฺวา ราชูนํ ‘‘คจฺฉามา’’ติ ปฏิเวเทสิ. ตโต ราชาโน ทิคุเณน สกฺกาเรน ปุน ตีหิ ทิวเสหิ ภควนฺตํ คงฺคาตีรํ นยึสุ. คงฺคาย นิพฺพตฺตา นาคราชาโน จินฺเตสุํ ‘‘มนุสฺสา ตถาคตสฺส สกฺการํ กโรนฺติ, มยํ กึ น กริสฺสามา’’ติ สุวณฺณรชตมณิมยา นาวาโย มาเปตฺวา สุวณฺณรชตมณิมเย เอว ปลฺลงฺเก ปญฺญเปตฺวา ปญฺจวณฺณปทุมสญฺฉนฺนํ อุทกํ กริตฺวา ‘‘อมฺหากํ อนุคฺคหํ กโรถา’’ติ ภควนฺตํ ยาจึสุ. ภควา อธิวาเสตฺวา รตนนาวมารูฬฺโห, ปญฺจ จ ภิกฺขุสตานิ ปญฺจสตํ นาวาโย อภิรูฬฺหา. นาคราชาโน ภควนฺตํ สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน นาคภวนํ ปเวเสสุํ. ตตฺร สุทํ ภควา สพฺพรตฺตึ นาคปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ. ทุติยทิวเส ทิพฺเพหิ ขาทนียโภชนีเยหิ มหาทานํ อกํสุ, ภควา อนุโมทิตฺวา นาคภวนา นิกฺขมิ. Así, Sakka, el señor de los dioses, habiendo recitado este grupo de tres versos, habiendo rodeado respetuosamente al Bienaventurado, partió hacia la ciudad de los dioses junto con su séquito celestial. El Bienaventurado, por su parte, enseñó ese mismo Ratana Sutta también en el segundo día, y nuevamente hubo una comprensión del Dhamma para ochenta y cuatro mil seres. De esta manera, continuó enseñándolo hasta el séptimo día; cada día ocurría la misma comprensión del Dhamma. Habiendo residido en Vesālī durante medio mes, el Bienaventurado informó a los reyes Licchavi: 'Nos marchamos'. Entonces, los reyes, en tres días, condujeron al Bienaventurado a la orilla del Ganges con un honor doblemente acrecentado. Los reyes naga nacidos en el Ganges pensaron: 'Los seres humanos rinden honores al Tathāgata, ¿por qué no lo haríamos nosotros?'. Habiendo creado barcos hechos de oro, plata y gemas, habiendo dispuesto tronos de oro, plata y gemas, y habiendo cubierto la superficie del agua con lotos de cinco colores, rogaron al Bienaventurado: 'Concédenos tu favor'. El Bienaventurado aceptó y subió al barco de gemas, mientras que los quinientos monjes subieron a quinientos barcos. Los reyes naga condujeron al Bienaventurado junto con la asamblea de monjes al reino de los nagas. Allí, el Bienaventurado enseñó el Dhamma a la asamblea de los nagas durante toda la noche. Al segundo día, realizaron una gran ofrenda con alimentos celestiales sólidos y blandos; el Bienaventurado, habiendo expresado su regocijo por la ofrenda, partió del reino de los nagas. ภูมฏฺฐา เทวา ‘‘มนุสฺสา จ นาคา จ ตถาคตสฺส สกฺการํ กโรนฺติ, มยํ กึ น กริสฺสามา’’ติ จินฺเตตฺวา วนปฺปคุมฺพรุกฺขปพฺพตาทีสุ ฉตฺตาติฉตฺตานิ อุกฺขิปึสุ. เอเตเนว อุปาเยน ยาว อกนิฏฺฐพฺรหฺมภวนํ, ตาว มหาสกฺการวิเสโส นิพฺพตฺติ. พิมฺพิสาโรปิ ลิจฺฉวีหิ อาคตกาเล กตสกฺการโต ทิคุณมกาสิ. ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ปญฺจหิ ทิวเสหิ ภควนฺตํ ราชคหํ อาเนสิ. Los dioses terrestres, pensando: 'Los seres humanos y los nagas rinden honores al Tathāgata, ¿por qué no lo haríamos nosotros?', levantaron sombrillas sobre sombrillas en los bosques, matorrales, árboles y montañas. Por este mismo medio, surgió un extraordinario y gran honor que se extendió hasta el reino de los Brahmas Akaniṭṭha. El rey Bimbisāra también rindió el doble del honor que los Licchavi habían ofrecido en el momento de su llegada. De la misma manera mencionada anteriormente, en cinco días, condujo al Bienaventurado de regreso a Rājagaha. ราชคหมนุปฺปตฺเต ภควติ ปจฺฉาภตฺตํ มณฺฑลมาเฬ สนฺนิปติตานํ ภิกฺขูนํ อยมนฺตรกถา อุทปาทิ ‘‘อโห พุทฺธสฺส ภควโต อานุภาโว, ยํ อุทฺทิสฺส คงฺคาย โอรโต จ ปารโต จ อฏฺฐโยชโน ภูมิภาโค นินฺนญฺจ ถลญฺจ สมํ กตฺวา วาลุกาย โอกิริตฺวา ปุปฺเผหิ สญฺฉนฺโน, โยชนปฺปมาณํ คงฺคาย อุทกํ นานาวณฺเณหิ ปทุเมหิ สญฺฉนฺนํ, ยาว อกนิฏฺฐภวนํ, ตาว ฉตฺตาติฉตฺตานิ อุสฺสิตานี’’ติ. ภควา ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา คนฺธกุฏิโต นิกฺขมิตฺวา ตงฺขณานุรูเปน ปาฏิหาริเยน คนฺตฺวา มณฺฑลมาเฬ ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสีทิ. นิสชฺช โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ. ภิกฺขู สพฺพํ [Pg.166] อาโรเจสุํ ภควา เอตทโวจ – ‘‘น, ภิกฺขเว, อยํ ปูชาวิเสโส มยฺหํ พุทฺธานุภาเวน นิพฺพตฺโต, น นาคเทวพฺรหฺมานุภาเวน, อปิจ โข ปุพฺเพ อปฺปมตฺตกปริจฺจาคานุภาเวน นิพฺพตฺโต’’ติ. ภิกฺขู อาหํสุ ‘‘น มยํ, ภนฺเต, ตํ อปฺปมตฺตกํ ปริจฺจาคํ ชานาม, สาธุ โน ภควา ตถา กเถตุ, ยถา มยํ ตํ ชาเนยฺยามา’’ติ. Habiendo llegado el Bienaventurado a Rājagaha, después de la comida, surgió esta conversación entre los monjes reunidos en el pabellón circular: '¡Oh, cuán grande es el poder del Buda Bienaventurado! Por él, el terreno a ambos lados del Ganges, en una extensión de ocho leguas, ha sido nivelado, esparcido con arena y cubierto de flores; el agua del Ganges, en una extensión de una legua, ha sido cubierta con lotos de diversos colores, y hasta el reino Akaniṭṭha se han levantado sombrillas sobre sombrillas'. El Bienaventurado, conociendo este asunto, salió de su celda perfumada y, mediante un milagro apropiado para aquel momento, se dirigió al pabellón circular y se sentó en el noble asiento de Buda allí preparado. Habiéndose sentado, el Bienaventurado se dirigió a los monjes: 'Monjes, ¿con qué conversación están sentados aquí ahora?'. Los monjes le informaron de todo. El Bienaventurado dijo: 'Monjes, este honor extraordinario no ha surgido por mi poder búdico, ni por el poder de los nagas, los dioses o los brahmas; por el contrario, surgió en virtud de una pequeña renuncia realizada en una vida pasada'. Los monjes dijeron: 'Señor, nosotros no conocemos esa pequeña renuncia. Sería bueno que el Bienaventurado nos la contara para que podamos comprenderla'. ภควา อาห – ภูตปุพฺพํ, ภิกฺขเว, ตกฺกสิลายํ สงฺโข นาม พฺราหฺมโณ อโหสิ. ตสฺส ปุตฺโต สุสีโม นาม มาณโว โสฬสวสฺสุทฺเทสิโก วเยน. โส เอกทิวสํ ปิตรํ อุปสงฺกมิตฺวา อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. อถ ตํ ปิตา อาห ‘‘กึ, ตาต, สุสีมา’’ติ? โส อาห ‘‘อิจฺฉามหํ, ตาต, พาราณสึ คนฺตฺวา สิปฺปํ อุคฺคเหตุ’’นฺติ. ‘‘เตน หิ, ตาต, สุสีม, อสุโก นาม พฺราหฺมโณ มม สหายโก, ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา อุคฺคณฺหาหี’’ติ กหาปณสหสฺสํ อทาสิ. โส ตํ คเหตฺวา มาตาปิตโร อภิวาเทตฺวา อนุปุพฺเพน พาราณสึ คนฺตฺวา อุปจารยุตฺเตน วิธินา อาจริยํ อุปสงฺกมิตฺวา อภิวาเทตฺวา อตฺตานํ นิเวเทสิ. อาจริโย ‘‘มม สหายกสฺส ปุตฺโต’’ติ มาณวํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา สพฺพํ ปาหุเนยฺยวตฺตมกาสิ. โส อทฺธานกิลมถํ วิโนเทตฺวา ตํ กหาปณสหสฺสํ อาจริยสฺส ปาทมูเล ฐเปตฺวา สิปฺปํ อุคฺคเหตุํ โอกาสํ ยาจิ. อาจริโย โอกาสํ กตฺวา อุคฺคณฺหาเปสิ. El Bienaventurado dijo: 'Monjes, en el pasado, en Takkasilā, vivía un brahmán llamado Saṅkha. Su hijo era un joven llamado Susīma, de unos dieciséis años de edad. Un día, se acercó a su padre, lo saludó respetuosamente y se quedó a un lado. Entonces el padre le dijo: «¿Qué sucede, querido Susīma?». Él respondió: «Padre, deseo ir a Bārāṇasī para aprender las artes». «En ese caso, querido Susīma, un brahmán de tal nombre es mi amigo; ve a su presencia y aprende». Diciendo esto, le dio mil monedas. Él las tomó, saludó a sus padres y, llegando gradualmente a Bārāṇasī, se acercó al maestro brahmán siguiendo el procedimiento adecuado, lo saludó y se presentó. El maestro, aceptando al joven al saber que era el hijo de su amigo, cumplió con todos los deberes de hospitalidad. Una vez que Susīma hubo disipado el cansancio del viaje, puso aquellas mil monedas a los pies del maestro y pidió permiso para aprender las artes. El maestro concedió el permiso y comenzó a enseñarle'. โส ลหุญฺจ คณฺหนฺโต, พหุญฺจ คณฺหนฺโต, คหิตคหิตญฺจ สุวณฺณภาชเน ปกฺขิตฺตเตลมิว อวินสฺสมานํ ธาเรนฺโต, ทฺวาทสวสฺสิกํ สิปฺปํ กติปยมาเสเนว ปริโยสาเปสิ. โส สชฺฌายํ กโรนฺโต อาทิมชฺฌํเยว ปสฺสติ, โน ปริโยสานํ. อถ อาจริยํ อุปสงฺกมิตฺวา อาห ‘‘อิมสฺส สิปฺปสฺส อาทิมชฺฌเมว ปสฺสามิ, โน ปริโยสาน’’นฺติ. อาจริโย อาห ‘‘อหมฺปิ, ตาต, เอวเมวา’’ติ. อถ โก, อาจริย, อิมสฺส สิปฺปสฺส ปริโยสานํ ชานาตีติ? อิสิปตเน, ตาต, อิสโย อตฺถิ, เต ชาเนยฺยุนฺติ. เต อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉามิ, อาจริยาติ? ปุจฺฉ, ตาต, ยถาสุขนฺติ. โส อิสิปตนํ คนฺตฺวา ปจฺเจกพุทฺเธ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ ‘‘อปิ, ภนฺเต, ปริโยสานํ ชานาถา’’ติ? อาม, อาวุโส, ชานามาติ. ตํ มมฺปิ สิกฺขาเปถาติ. เตน หาวุโส, ปพฺพชาหิ, น สกฺกา อปพฺพชิเตน สิกฺขาเปตุนฺติ. สาธุ, ภนฺเต, ปพฺพาเชถ วา มํ, ยํ วา อิจฺฉถ, ตํ กตฺวา ปริโยสานํ [Pg.167] ชานาเปถาติ. เต ตํ ปพฺพาเชตฺวา กมฺมฏฺฐาเน นิโยเชตุํ อสมตฺถา ‘‘เอวํ เต นิวาเสตพฺพํ, เอวํ ปารุปิตพฺพ’’นฺติอาทินา นเยน อาภิสมาจาริกํ สิกฺขาเปสุํ. โส ตตฺถ สิกฺขนฺโต อุปนิสฺสยสมฺปนฺนตฺตา น จิเรเนว ปจฺเจกโพธึ อภิสมฺพุชฺฌิ. สกลพาราณสิยํ ‘‘สุสีมปจฺเจกพุทฺโธ’’ติ ปากโฏ อโหสิ ลาภคฺคยสคฺคปฺปตฺโต สมฺปนฺนปริวาโร. โส อปฺปายุกสํวตฺตนิกสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา น จิเรเนว ปรินิพฺพายิ. ตสฺส ปจฺเจกพุทฺธา จ มหาชนกาโย จ สรีรกิจฺจํ กตฺวา ธาตุโย คเหตฺวา นครทฺวาเร ถูปํ ปติฏฺฐาเปสุํ. Él, aprendiendo rápidamente y en gran cantidad, reteniendo cada cosa aprendida sin que se perdiera, como aceite vertido en un recipiente de oro, completó en tan solo unos meses los conocimientos de los Vedas que normalmente requieren doce años. Al recitarlos, veía solo el principio y el medio, mas no el final. Entonces, se acercó a su maestro y le dijo: 'De este conocimiento, solo veo el principio y el medio, pero no el final'. El maestro dijo: 'Querido, yo también veo lo mismo; no veo el final'. Él preguntó: 'Entonces, maestro, ¿quién conoce el final de este conocimiento?'. El maestro respondió: 'Querido, en Isipatana residen sabios (Paccekabuddhas); ellos podrían saberlo'. 'Maestro, iré a preguntarles'. 'Ve, querido, según tu deseo'. Él fue a Isipatana, se acercó a los Budas Pacceka y les preguntó: 'Venerables, ¿conocen el final de este conocimiento?'. Ellos respondieron: 'Sí, amigo, lo conocemos'. 'Entonces, enséñenmelo también a mí'. Ellos dijeron: 'En ese caso, amigo, ordénate; no es posible enseñar a quien no se ha ordenado'. 'Está bien, venerables, ordénenme o hagan conmigo lo que deseen, pero hagan que conozca el final'. Ellos, tras ordenarlo, al no ser capaces de instruirlo en los temas de meditación (kammaṭṭhāna), le enseñaron la conducta apropiada (ābhisamācārika) diciendo: 'Así debes vestir el manto inferior, así el manto superior', etc. Mientras se entrenaba allí, debido a la perfección de sus condiciones previas (upanissaya), en poco tiempo alcanzó la iluminación de un Buda Pacceka. Fue conocido en todo Bārāṇasī como el 'Buda Pacceka Susīma', alcanzando el máximo provecho, fama y un gran séquito. Debido a una acción pasada que acortaba su vida, alcanzó el Parinibbāna al poco tiempo. Los demás Budas Pacceka y una gran multitud realizaron sus ritos funerarios, tomaron sus reliquias y erigieron una estupa en la puerta de la ciudad. อถ โข สงฺโข พฺราหฺมโณ ‘‘ปุตฺโต เม จิรคโต, น จสฺส ปวตฺตึ ชานามี’’ติ ปุตฺตํ ทฏฺฐุกาโม ตกฺกสิลาย นิกฺขมิตฺวา อนุปุพฺเพน พาราณสึ คนฺตฺวา มหาชนกายํ สนฺนิปติตํ ทิสฺวา ‘‘อทฺธา พหูสุ เอโกปิ เม ปุตฺตสฺส ปวตฺตึ ชานิสฺสตี’’ติ จินฺเตนฺโต อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ ‘‘สุสีโม นาม มาณโว อิธ อาคโต อตฺถิ, อปิ นุ ตสฺส ปวตฺตึ ชานาถา’’ติ? เต ‘‘อาม, พฺราหฺมณ, ชานาม, อิมสฺมึ นคเร พฺราหฺมณสฺส สนฺติเก ติณฺณํ เวทานํ ปารคู หุตฺวา ปจฺเจกพุทฺธานํ สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ปจฺเจกพุทฺโธ หุตฺวา อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ, อยมสฺส ถูโป ปติฏฺฐาปิโต’’ติ อาหํสุ. โส ภูมึ หตฺเถน ปหริตฺวา โรทิตฺวา จ ปริเทวิตฺวา จ ตํ เจติยงฺคณํ คนฺตฺวา ติณานิ อุทฺธริตฺวา อุตฺตรสาฏเกน วาลุกํ อาเนตฺวา ปจฺเจกพุทฺธเจติยงฺคเณ โอกิริตฺวา กมณฺฑลุโต อุทเกน สมนฺตโต ภูมึ ปริปฺโผสิตฺวา วนปุปฺเผหิ ปูชํ กตฺวา อุตฺตรสาฏเกน ปฏากํ อาโรเปตฺวา ถูปสฺส อุปริ อตฺตโน ฉตฺตํ พนฺธิตฺวา ปกฺกามีติ. Entonces, el brahmán Saṅkha pensó: 'Mi hijo Susīma se ha ido hace mucho tiempo y no sé nada de él'. Deseando ver a su hijo, partió de Takkasilā y llegó gradualmente a Bārāṇasī. Al ver a una gran multitud reunida, pensó: 'Seguramente entre tanta gente, alguien sabrá de mi hijo'. Se acercó y preguntó: '¿Ha venido aquí un joven llamado Susīma? ¿Saben algo de él?'. Ellos dijeron: 'Sí, brahmán, lo sabemos. En esta ciudad, tras alcanzar la maestría en los tres Vedas bajo un maestro brahmán, se ordenó ante los Budas Pacceka, se convirtió en un Buda Pacceka y alcanzó el Parinibbāna en el elemento de Nibbāna sin residuo. Esta estupa erigida aquí es la suya'. Él, golpeando la tierra con sus manos, llorando y lamentándose, fue al recinto de la estupa, arrancó las hierbas, trajo arena en su manto superior y la esparció en el recinto de la estupa del Buda Pacceka. Roció el suelo con agua de su jarra, rindió culto con flores silvestres, colgó una bandera con su manto superior, colocó su propia sombrilla sobre la estupa y luego se marchó. เอวํ อตีตํ เทเสตฺวา ชาตกํ ปจฺจุปฺปนฺเนน อนุสนฺเธนฺโต ภิกฺขูนํ ธมฺมกถํ กเถสิ. ‘‘สิยา โข ปน โว, ภิกฺขเว, เอวมสฺส ‘อญฺโญ นูน เตน สมเยน สงฺโข พฺราหฺมโณ อโหสี’ติ, น โข ปเนตํ เอวํ ทฏฺฐพฺพํ, อหํ เตน สมเยน สงฺโข พฺราหฺมโณ อโหสึ, มยา สุสีมสฺส ปจฺเจกพุทฺธสฺส เจติยงฺคเณ ติณานิ อุทฺธฏานิ, ตสฺส เม กมฺมสฺส นิสฺสนฺเทน อฏฺฐโยชนมคฺคํ วิคตขาณุกณฺฏกํ กตฺวา สมํ สุทฺธมกํสุ. มยา ตตฺถ วาลุกา โอกิณฺณา, ตสฺส เม นิสฺสนฺเทน อฏฺฐโยชนมคฺเค วาลุกํ โอกิรึสุ. มยา ตตฺถ วนกุสุเมหิ ปูชา กตา, ตสฺส เม นิสฺสนฺเทน นวโยชเน มคฺเค ถเล จ อุทเก จ นานาปุปฺเผหิ [Pg.168] ปุปฺผสนฺถรมกํสุ. มยา ตตฺถ กมณฺฑลุทเกน ภูมิ ปริปฺโผสิตา, ตสฺส เม นิสฺสนฺเทน เวสาลิยํ โปกฺขรวสฺสํ วสฺสิ. มยา ตสฺมึ เจติเย ปฏากา อาโรปิตา, ฉตฺตญฺจ พทฺธํ, ตสฺส เม นิสฺสนฺเทน ยาว อกนิฏฺฐภวนา ปฏากา จ อาโรปิตา, ฉตฺตาติฉตฺตานิ จ อุสฺสิตานิ. อิติ โข, ภิกฺขเว, อยํ มยฺหํ ปูชาวิเสโส เนว พุทฺธานุภาเวน นิพฺพตฺโต, น นาคเทวพฺรหฺมานุภาเวน, อปิจ โข อปฺปมตฺตกปริจฺจาคานุภาเวน นิพฺพตฺโต’’ติ. ธมฺมกถาปริโยสาเน อิมํ คาถมภาสิ – Habiendo enseñado así este hecho del pasado y conectando el Jātaka con la situación presente, pronunció un discurso de Dhamma a los monjes: 'Monjes, podríais pensar: "Seguramente en aquel tiempo el brahmán Saṅkha era otra persona", mas no debe verse así. Yo era en aquel tiempo el brahmán Saṅkha. Por haber arrancado las hierbas en el recinto de la estupa del Buda Pacceka Susīma, como resultado de esa acción, prepararon para mí un camino de ocho yojanas, dejándolo llano, limpio y libre de tocones y espinas. Por haber esparcido arena allí, como resultado esparcieron arena en el camino de ocho yojanas. Por haber rendido culto allí con flores silvestres, como resultado, en un camino de nueve yojanas, tanto en tierra como en agua, prepararon lechos de flores con diversas flores. Por haber rociado el suelo allí con el agua de mi jarra, como resultado cayó una lluvia de loto (pokkharavassa) en Vesālī. Por haber colgado una bandera y colocado una sombrilla en aquella estupa, como resultado, se han izado banderas y se han colocado sombrillas sobre sombrillas hasta el reino de Akaniṭṭha. Así, monjes, este honor especial que se me rinde no ha surgido meramente por el poder de un Buda, sino por el poder de aquella pequeña ofrenda realizada con generosidad'. Al finalizar el discurso de Dhamma, recitó esta estrofa: ‘‘มตฺตาสุขปริจฺจาคา, ปสฺเส เจ วิปุลํ สุขํ; จเช มตฺตาสุขํ ธีโร, สมฺปสฺสํ วิปุลํ สุข’’นฺติ. (ธ. ป. ๒๙๐); 'Si por renunciar a una felicidad limitada se ve una felicidad inmensa, el sabio debe renunciar a la felicidad limitada, viendo la felicidad inmensa'. ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทกปาฐ-อฏฺฐกถาย En el Paramatthajotikā, el comentario al Khuddakapāṭha, รตนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. finaliza la explicación del Ratanasutta. ๗. ติโรกุฏฺฏสุตฺตวณฺณนา 7. Explicación del Tirokuṭṭasutta นิกฺเขปปฺปโยชนํ Propósito de la inclusión อิทานิ ‘‘ติโรกุฏฺเฏสุ ติฏฺฐนฺตี’’ติอาทินา รตนสุตฺตานนฺตรํ นิกฺขิตฺตสฺส ติโรกุฏฺฏสุตฺตสฺส อตฺถวณฺณนากฺกโม อนุปฺปตฺโต, ตสฺส อิธ นิกฺเขปปฺปโยชนํ วตฺวา อตฺถวณฺณนํ กริสฺสาม. Ahora ha llegado el orden de la explicación del significado del Tirokuṭṭasutta, que comienza con 'Tirokuṭṭesu tiṭṭhanti' y que fue incluido inmediatamente después del Ratanasutta. Habiendo expuesto el propósito de su inclusión, realizaremos la explicación de su significado. ตตฺถ อิทญฺหิ ติโรกุฏฺฏํ อิมินา อนุกฺกเมน ภควตา อวุตฺตมฺปิ ยายํ อิโต ปุพฺเพ นานปฺปกาเรน กุสลกมฺมปฏิปตฺติ ทสฺสิตา, ตตฺถ ปมาทํ อาปชฺชมาโน นิรยติรจฺฉานโยนีหิ วิสิฏฺฐตเรปิ ฐาเน อุปฺปชฺชมาโน ยสฺมา เอวรูเปสุ เปเตสุ อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา น เอตฺถ ปมาโท กรณีโยติ ทสฺสนตฺถํ, เยหิ จ ภูเตหิ อุปทฺทุตาย เวสาลิยา อุปทฺทววูปสมนตฺถํ รตนสุตฺตํ วุตฺตํ, เตสุ เอกจฺจานิ เอวรูปานีติ ทสฺสนตฺถํ วา วุตฺตนฺติ. En este contexto, aunque este Tirokuṭṭa Sutta no fue pronunciado por el Bienaventurado en este orden específico, se expuso para mostrar que, puesto que aquel que cae en la negligencia respecto a la práctica de acciones meritorias —la cual fue mostrada anteriormente de diversas maneras— renace entre tales seres hambrientos (petas), incluso si nace en un estado distinto al de los infiernos o del reino animal, por lo tanto, no se debe ser negligente en este aspecto. Asimismo, se dijo para mostrar que algunos de los seres que afligieron a Vesālī, y para cuya pacificación se pronunció el Ratana Sutta, son de esta misma naturaleza. อิทมสฺส อิธ นิกฺเขปปฺปโยชนํ เวทิตพฺพํ. Aquí debe conocerse el propósito de la inclusión de este Sutta. อนุโมทนากถา El discurso de regocijo (Anumodanā) ยสฺมา [Pg.169] ปนสฺส อตฺถวณฺณนา – Ahora bien, respecto a la explicación de su significado: ‘‘เยน ยตฺถ ยทา ยสฺมา, ติโรกุฏฺฏํ ปกาสิตํ; ปกาเสตฺวาน ตํ สพฺพํ, กยิรมานา ยถากฺกมํ; สุกตา โหติ ตสฺมาหํ, กริสฺสามิ ตเถว ตํ’’. “Por quién, dónde, cuándo y por qué fue proclamado el Tirokuṭṭa; habiendo aclarado todo eso, si se expone en el orden adecuado, resulta una buena explicación. Por lo tanto, yo lo relataré de esa misma manera”. เกน ปเนตํ ปกาสิตํ, กตฺถ กทา กสฺมา จาติ? วุจฺจเต – ภควตา ปกาสิตํ, ตํ โข ปน ราชคเห ทุติยทิวเส รญฺโญ มาคธสฺส อนุโมทนตฺถํ. อิมสฺส จตฺถสฺส วิภาวนตฺถํ อยเมตฺถ วิตฺถารกถา กเถตพฺพา – ¿Por quién fue esto proclamado, dónde, cuándo y por qué? Se responde: fue proclamado por el Bienaventurado en Rājagaha, en el segundo día tras su llegada, para el regocijo del rey de Magadha. Para esclarecer este asunto, se debe relatar aquí esta historia detallada: อิโต ทฺวานวุติกปฺเป กาสิ นาม นครํ อโหสิ. ตตฺถ ชยเสโน นาม ราชา. ตสฺส สิริมา นาม เทวี, ตสฺสา กุจฺฉิยํ ผุสฺโส นาม โพธิสตฺโต นิพฺพตฺติตฺวา อนุปุพฺเพน สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌิ. ชยเสโน ราชา ‘‘มม ปุตฺโต อภินิกฺขมิตฺวา พุทฺโธ ชาโต, มยฺหเมว พุทฺโธ, มยฺหํ ธมฺโม, มยฺหํ สงฺโฆ’’ติ มมตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา สพฺพกาลํ สยเมว อุปฏฺฐหติ, น อญฺเญสํ โอกาสํ เทติ. Hace noventa y dos eones, existió una ciudad llamada Kāsi. Allí reinaba un rey llamado Jayasena. Su reina se llamaba Sirimā; en su vientre nació el Bodhisatta llamado Phussa, quien gradualmente alcanzó la Perfecta Iluminación. El rey Jayasena, pensando: ‘Mi hijo ha renunciado al mundo y se ha convertido en el Buda; el Buda es solo mío, el Dhamma es mío, el Saṅgha es mío’, desarrolló un sentido de posesividad y servía personalmente al Buda en todo momento, sin dar oportunidad a otros. ภควโต กนิฏฺฐภาตโร เวมาติกา ตโย ภาตโร จินฺเตสุํ – ‘‘พุทฺธา นาม สพฺพโลกหิตาย อุปฺปชฺชนฺติ, น เจกสฺเสวตฺถาย, อมฺหากญฺจ ปิตา อญฺเญสํ โอกาสํ น เทติ, กถํ นุ มยํ ลเภยฺยาม ภควนฺตํ อุปฏฺฐาตุ’’นฺติ. เตสํ เอตทโหสิ – ‘‘หนฺท มยํ กิญฺจิ อุปายํ กโรมา’’ติ. เต ปจฺจนฺตํ กุปิตํ วิย การาเปสุํ. ตโต ราชา ‘‘ปจฺจนฺโต กุปิโต’’ติ สุตฺวา ตโยปิ ปุตฺเต ปจฺจนฺตวูปสมนตฺถํ เปเสสิ. เต วูปสเมตฺวา อาคตา, ราชา ตุฏฺโฐ วรํ อทาสิ ‘‘ยํ อิจฺฉถ, ตํ คณฺหถา’’ติ. เต ‘‘มยํ ภควนฺตํ อุปฏฺฐาตุํ อิจฺฉามา’’ติ อาหํสุ. ราชา ‘‘เอตํ ฐเปตฺวา อญฺญํ คณฺหถา’’ติ อาห. เต ‘‘มยํ อญฺเญน อนตฺถิกา’’ติ อาหํสุ. เตน หิ ปริจฺเฉทํ กตฺวา คณฺหถาติ. เต สตฺต วสฺสานิ ยาจึสุ, ราชา น อทาสิ. เอวํ ฉ, ปญฺจ, จตฺตาริ, ตีณิ, ทฺเว, เอกํ, สตฺต มาสานิ, ฉ, ปญฺจ, จตฺตารีติ ยาว เตมาสํ ยาจึสุ. ราชา ‘‘คณฺหถา’’ติ อทาสิ. Los tres hermanos menores del Bienaventurado, de diferente madre, pensaron: ‘Los Budas surgen para el bienestar de todo el mundo, no solo para el de una persona. Pero nuestro padre no da oportunidad a otros. ¿Cómo podríamos nosotros obtener la oportunidad de servir al Bienaventurado?’. Se les ocurrió esto: ‘Hagamos un plan’. Hicieron que la región fronteriza pareciera estar en rebelión. Entonces el rey, al oír que ‘la frontera está en rebelión’, envió a sus tres hijos para pacificarla. Cuando regresaron habiéndola pacificado, el rey, complacido, les concedió un deseo diciendo: ‘Tomen lo que deseen’. Ellos dijeron: ‘Deseamos servir al Bienaventurado’. El rey dijo: ‘Exceptuando eso, tomen cualquier otra cosa’. Ellos respondieron: ‘No tenemos necesidad de nada más’. Ante esto, el rey les dijo: ‘Tomen el favor estableciendo un límite de tiempo’. Ellos pidieron siete años; el rey no se los concedió. De la misma manera fueron pidiendo seis, cinco, cuatro, tres, dos, un año, siete meses, seis, cinco, cuatro, hasta que pidieron tres meses. El rey finalmente les concedió diciendo: ‘Tómenlo’. เต วรํ ลภิตฺวา ปรมตุฏฺฐา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา อาหํสุ – ‘‘อิจฺฉาม มยํ, ภนฺเต, ภควนฺตํ เตมาสํ อุปฏฺฐาตุํ, อธิวาเสตุ โน, ภนฺเต[Pg.170], ภควา อิมํ เตมาสํ วสฺสาวาส’’นฺติ. อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวน. ตโต เต อตฺตโน ชนปเท นิยุตฺตกปุริสสฺส เลขํ เปเสสุํ ‘‘อิมํ เตมาสํ อมฺเหหิ ภควา อุปฏฺฐาตพฺโพ, วิหารํ อาทึ กตฺวา สพฺพํ ภควโต อุปฏฺฐานสมฺภารํ กโรหี’’ติ. โส ตํ สพฺพํ สมฺปาเทตฺวา ปฏินิเวเทสิ. เต กาสายวตฺถนิวตฺถา หุตฺวา อฑฺฒเตยฺเยหิ ปุริสสหสฺเสหิ เวยฺยาวจฺจกเรหิ ภควนฺตํ สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหมานา ชนปทํ เนตฺวา วิหารํ นิยฺยาเตตฺวา วสาเปสุํ. Habiendo obtenido el favor, sumamente complacidos, se acercaron al Bienaventurado, le rindieron homenaje y le dijeron: ‘Señor, deseamos servir al Bienaventurado durante tres meses; por favor, Señor, acepte residir aquí para el retiro de las lluvias durante estos tres meses’. El Bienaventurado aceptó mediante el silencio. Entonces enviaron una carta al hombre encargado de su distrito: ‘Durante estos tres meses debemos servir al Bienaventurado; prepara todo lo necesario para su servicio, comenzando por la construcción del monasterio’. Él preparó todo y les informó. Ellos, vistiendo mantos de color azafrán y acompañados por dos mil quinientos hombres dedicados al servicio, atendieron respetuosamente al Bienaventurado, lo llevaron a su distrito y, tras entregarle el monasterio, hicieron que residiera allí. เตสํ ภณฺฑาคาริโก เอโก คหปติปุตฺโต สปชาปติโก สทฺโธ อโหสิ ปสนฺโน. โส พุทฺธปฺปมุขสฺส สงฺฆสฺส ทานวตฺตํ สกฺกจฺจํ อทาสิ. ชนปเท นิยุตฺตกปุริโส ตํ คเหตฺวา ชานปเทหิ เอกาทสมตฺเตหิ ปุริสสหสฺเสหิ สทฺธึ สกฺกจฺจเมว ทานํ ปวตฺตาเปสิ. ตตฺถ เกจิ ชานปทา ปฏิหตจิตฺตา อเหสุํ. เต ทานสฺส อนฺตรายํ กตฺวา เทยฺยธมฺเม อตฺตนา ขาทึสุ, ภตฺตสาลญฺจ อคฺคินา ทหึสุ. ปวาริเต ราชปุตฺตา ภควโต มหนฺตํ สกฺการํ กตฺวา ภควนฺตํ ปุรกฺขตฺวา ปิตุโน สกาสเมว อคมํสุ. ตตฺถ คนฺตฺวา เอว ภควา ปรินิพฺพายิ. ราชา จ ราชปุตฺตา จ ชนปเท นิยุตฺตกปุริโส จ ภณฺฑาคาริโก จ อนุปุพฺเพน กาลํ กตฺวา สทฺธึ ปริสาย สคฺเค อุปฺปชฺชึสุ, ปฏิหตจิตฺตชนา นิรเยสุ นิพฺพตฺตึสุ. เอวํ เตสํ ทฺวินฺนํ คณานํ สคฺคโต สคฺคํ, นิรยโต นิรยํ อุปปชฺชนฺตานํ ทฺวานวุติกปฺปา วีติวตฺตา. Entre ellos, había un tesorero, hijo de un jefe de hogar, que junto con su esposa era fiel y devoto. Él cumplió respetuosamente con los deberes de la donación al Saṅgha encabezado por el Buda. El hombre encargado del distrito lo tomó y, junto con unos once mil hombres del distrito, hizo que la donación se llevara a cabo con gran respeto. No obstante, algunos habitantes tenían mentes hostiles; ellos causaron obstáculos a la donación, se comieron las ofrendas ellos mismos y prendieron fuego al comedor. Al finalizar el retiro, los príncipes rindieron grandes honores al Bienaventurado y, escoltándolo, regresaron ante su padre. Una vez allí, el Bienaventurado alcanzó el parinibbāna. El rey, los príncipes, el encargado del distrito y el tesorero, al fallecer a su debido tiempo, renacieron en el cielo junto con su séquito; mientras que las personas de mentes hostiles renacieron en los infiernos. Así, mientras estos dos grupos renacían de cielo en cielo y de infierno en infierno, transcurrieron noventa y dos eones. อถ อิมสฺมึ ภทฺทกปฺเป กสฺสปพุทฺธสฺส กาเล เต ปฏิหตจิตฺตชนา เปเตสุ อุปฺปนฺนา. ตทา มนุสฺสา อตฺตโน ญาตกานํ เปตานํ อตฺถาย ทานํ ทตฺวา อุทฺทิสนฺติ ‘‘อิทํ อมฺหากํ ญาตีนํ โหตู’’ติ. เต สมฺปตฺตึ ลภนฺติ. อถ อิเมปิ เปตา ตํ ทิสฺวา ภควนฺตํ กสฺสปํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉึสุ – ‘‘กึ นุ โข, ภนฺเต, มยมฺปิ เอวรูปํ สมฺปตฺตึ ลเภยฺยามา’’ติ? ภควา อาห – ‘‘อิทานิ น ลภถ, อปิจ อนาคเต โคตโม นาม พุทฺโธ ภวิสฺสติ, ตสฺส ภควโต กาเล พิมฺพิสาโร นาม ราชา ภวิสฺสติ, โส ตุมฺหากํ อิโต ทฺวานวุติกปฺเป ญาติ อโหสิ, โส พุทฺธสฺส ทานํ ทตฺวา ตุมฺหากํ อุทฺทิสิสฺสติ, ตทา ลภิสฺสถา’’ติ. เอวํ วุตฺเต กิร เตสํ เปตานํ ตํ วจนํ ‘‘สฺเว ลภิสฺสถา’’ติ วุตฺตํ วิย อโหสิ. Entonces, en este eón afortunado (Bhaddakappa), en la época del Buda Kassapa, aquellas personas de mentes corruptas renacieron entre los seres hambrientos (petas). En aquel tiempo, los seres humanos, habiendo dado ofrendas en beneficio de sus parientes petas, las dedicaban diciendo: “Que esto sea para nuestros parientes”. Ellos recibían esa prosperidad. Entonces, estos petas también, al ver aquello, se acercaron al Bendito Kassapa y le preguntaron: “Señor, ¿podremos nosotros también recibir tal prosperidad?”. El Bendito dijo: “Ahora no la recibiréis; sin embargo, en el futuro surgirá un Buda llamado Gotama. En la época de ese Bendito, habrá un rey llamado Bimbisāra. Él fue vuestro pariente hace noventa y dos eones desde este. Él, habiendo dado una ofrenda al Buda, os la dedicará; entonces la recibiréis”. Cuando se dijo esto, se dice que para esos petas aquellas palabras fueron como si se les hubiera dicho: “La recibiréis mañana”. อถ เอกสฺมึ พุทฺธนฺตเร วีติวตฺเต อมฺหากํ ภควา โลเก อุปฺปชฺชิ. เตปิ ตโย ราชปุตฺตา เตหิ อฑฺฒเตยฺเยหิ ปุริสสหสฺเสหิ สทฺธึ [Pg.171] เทวโลกา จวิตฺวา มคธรฏฺเฐ พฺราหฺมณกุเล อุปฺปชฺชิตฺวา อนุปุพฺเพน อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา คยาสีเส ตโย ชฏิลา อเหสุํ, ชนปเท นิยุตฺตกปุริโส, ราชา อโหสิ พิมฺพิสาโร, ภณฺฑาคาริโก, คหปติ วิสาโข นาม มหาเสฏฺฐิ อโหสิ, ตสฺส ปชาปติ ธมฺมทินฺนา นาม เสฏฺฐิธีตา อโหสิ. เอวํ สพฺพาปิ อวเสสา ปริสา รญฺโญ เอว ปริวารา หุตฺวา นิพฺพตฺตา. Luego, transcurrido el intervalo entre un Buda y otro, nuestro Bendito surgió en el mundo. También aquellos tres príncipes, junto con esos dos mil quinientos hombres, habiendo fallecido del mundo de los deidades y nacido en familias de brahmanes en el reino de Magadha, se ordenaron sucesivamente como eremitas y se convirtieron en los tres ascetas de trenzas en Gayāsīsa. El hombre encargado de los asuntos del distrito se convirtió en el rey Bimbisāra; el tesorero fue el jefe de familia llamado Visākha, un gran banquero; y su esposa fue Dhammadinnā, la hija de un banquero. De este modo, todo el resto del séquito renació como acompañantes del mismo rey. อมฺหากํ ภควา โลเก อุปฺปชฺชิตฺวา สตฺตสตฺตาหํ อติกฺกมิตฺวา อนุปุพฺเพน พาราณสึ อาคมฺม ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตตฺวา ปญฺจวคฺคิเย อาทึ กตฺวา ยาว อฑฺฒเตยฺยสหสฺสปริวาเร ตโย ชฏิเล วิเนตฺวา ราชคหํ อคมาสิ. ตตฺถ จ ตทหุปสงฺกมนฺตํเยว ราชานํ พิมฺพิสารํ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาเปสิ เอกาทสนวุเตหิ มาคธเกหิ พฺราหฺมณคหปติเกหิ สทฺธึ. อถ รญฺญา สฺวาตนาย ภตฺเตน นิมนฺติโต ภควา อธิวาเสตฺวา ทุติยทิวเส สกฺเกน เทวานมินฺเทน ปุรโต ปุรโต คจฺฉนฺเตน – Nuestro Bendito, habiendo surgido en el mundo y habiendo pasado siete semanas, llegó sucesivamente a Benarés, puso en movimiento la Rueda del Dhamma y, comenzando por los cinco ascetas hasta disciplinar a los tres ascetas de trenzas con su séquito de dos mil quinientos, partió hacia Rājagaha. Allí, estableció en el fruto de la entrada en la corriente al rey Bimbisāra, quien se había acercado ese mismo día, junto con ciento diez mil brahmanes y jefes de familia de Magadha. Entonces, siendo invitado por el rey para la comida del día siguiente, el Bendito aceptó y, al segundo día, con Sakka, el señor de los deidades, caminando delante: ‘‘ทนฺโต ทนฺเตหิ สห ปุราณชฏิเลหิ, วิปฺปมุตฺโต วิปฺปมุตฺเตหิ; สิงฺคีนิกฺขสวณฺโณ, ราชคหํ ปาวิสิ ภควา’’ติ. (มหาว. ๕๘) – “El Domado, junto con los domados que anteriormente fueron ascetas de trenzas, el Liberado junto con los liberados; con la tez del color de un disco de oro puro, el Bendito entró en Rājagaha”. เอวมาทีหิ คาถาหิ อภิตฺถวิยมาโน ราชคหํ ปวิสิตฺวา รญฺโญ นิเวสเน มหาทานํ สมฺปฏิจฺฉิ. เต เปตา ‘‘อิทานิ ราชา อมฺหากํ ทานํ อุทฺทิสิสฺสติ, อิทานิ อุทฺทิสิสฺสตี’’ติ อาสาย ปริวาเรตฺวา อฏฺฐํสุ. Siendo alabado con estos versos y otros similares, el Bendito entró en Rājagaha y aceptó una gran ofrenda en la residencia del rey. Aquellos petas se detuvieron rodeándolos con la esperanza de: “Ahora el rey dedicará la ofrenda para nosotros, ahora la dedicará”. ราชา ทานํ ทตฺวา ‘‘กตฺถ นุ โข ภควา วิหเรยฺยา’’ติ ภควโต วิหารฏฺฐานเมว จินฺเตสิ, น ตํ ทานํ กสฺสจิ อุทฺทิสิ. เปตา ฉินฺนาสา หุตฺวา รตฺตึ รญฺโญ นิเวสเน อติวิย ภึสนกํ วิสฺสรมกํสุ. ราชา ภยสํเวคสนฺตาสมาปชฺชิ, ตโต ปภาตาย รตฺติยา ภควโต อาโรเจสิ – ‘‘เอวรูปํ สทฺทมสฺโสสึ, กึ นุ โข เม, ภนฺเต, ภวิสฺสตี’’ติ. ภควา อาห – ‘‘มา ภายิ, มหาราช, น เต กิญฺจิ ปาปกํ ภวิสฺสติ, อปิจ โข เต ปุราณญาตกา เปเตสุ อุปฺปนฺนา สนฺติ, เต เอกํ พุทฺธนฺตรํ ตเมว ปจฺจาสีสมานา วิจรนฺติ ‘พุทฺธสฺส ทานํ ทตฺวา อมฺหากํ อุทฺทิสิสฺสตี’ติ[Pg.172], น เตสํ ตฺวํ หิยฺโย อุทฺทิสิ, เต ฉินฺนาสา ตถารูปํ วิสฺสรมกํสู’’ติ. El rey, habiendo dado la ofrenda, pensó únicamente en el lugar de residencia del Bendito: “¿Dónde podría residir el Bendito?”, y no dedicó esa ofrenda a nadie. Los petas, habiendo perdido la esperanza, hicieron un grito espantoso y estremecedor por la noche en la residencia del rey. El rey cayó en el temor, la agitación y el espanto. Luego, al amanecer, informó al Bendito: “Escuché tal sonido, Señor, ¿qué me sucederá?”. El Bendito dijo: “No temas, gran rey, nada malo te sucederá. Sin embargo, tus antiguos parientes han nacido entre los petas; ellos andan errantes por un intervalo entre Budas anhelando y pensando: ‘Habiendo dado una ofrenda al Buda, nos la dedicará’. Ayer tú no se la dedicaste, y ellos, habiendo perdido la esperanza, hicieron tal grito espantoso”. โส อาห ‘‘อิทานิ ปน, ภนฺเต, ทินฺเน ลเภยฺยุ’’นฺติ? ‘‘อาม, มหาราชา’’ติ. ‘‘เตน หิ เม, ภนฺเต, อธิวาเสตุ ภควา อชฺชตนาย ทานํ, เตสํ อุทฺทิสิสฺสามี’’ติ? ภควา อธิวาเสสิ. ราชา นิเวสนํ คนฺตฺวา มหาทานํ ปฏิยาเทตฺวา ภควโต กาลํ อาโรจาเปสิ. ภควา ราชนฺเตปุรํ คนฺตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน. เตปิ โข เปตา ‘‘อปิ นาม อชฺช ลเภยฺยามา’’ติ คนฺตฺวา ติโรกุฏฺฏาทีสุ อฏฺฐํสุ. ภควา ตถา อกาสิ, ยถา เต สพฺเพว รญฺโญ ปากฏา อเหสุํ. ราชา ทกฺขิโณทกํ เทนฺโต ‘‘อิทํ เม ญาตีนํ โหตู’’ติ อุทฺทิสิ, ตงฺขณญฺเญว เตสํ เปตานํ ปทุมสญฺฉนฺนา โปกฺขรณิโย นิพฺพตฺตึสุ. เต ตตฺถ นฺหตฺวา จ ปิวิตฺวา จ ปฏิปฺปสฺสทฺธทรถกิลมถปิปาสา สุวณฺณวณฺณา อเหสุํ. ราชา ยาคุขชฺชกโภชนานิ ทตฺวา อุทฺทิสิ, ตงฺขณญฺเญว เตสํ ทิพฺพยาคุขชฺชกโภชนานิ นิพฺพตฺตึสุ. เต ตานิ ปริภุญฺชิตฺวา ปีณินฺทฺริยา อเหสุํ. อถ วตฺถเสนาสนานิ ทตฺวา อุทฺทิสิ. เตสํ ทิพฺพวตฺถทิพฺพยานทิพฺพปาสาททิพฺพปจฺจตฺถรณทิพฺพเสยฺยาทิอลงฺการวิธโย นิพฺพตฺตึสุ. สาปิ เตสํ สมฺปตฺติ ยถา สพฺพาว ปากฏา โหติ, ตถา ภควา อธิฏฺฐาสิ. ราชา อติวิย อตฺตมโน อโหสิ. ตโต ภควา ภุตฺตาวี ปวาริโต รญฺโญ มาคธสฺส อนุโมทนตฺถํ ‘‘ติโรกุฏฺเฏสุ ติฏฺฐนฺตี’’ติ อิมา คาถา อภาสิ. Él dijo: “Pero Señor, ¿recibirían ellos ahora si se les diera?”. “Sí, gran rey”. “En ese caso, Señor, que el Bendito me acepte una ofrenda para hoy mismo, se la dedicaré a ellos”. El Bendito aceptó. El rey, yendo a su residencia y habiendo preparado una gran ofrenda, hizo anunciar el momento al Bendito. El Bendito, habiendo ido al palacio real, se sentó en el asiento preparado junto con la comunidad de monjes. También aquellos petas fueron y se detuvieron tras las paredes y otros lugares, pensando: “Quizás hoy recibamos algo”. El Bendito hizo de tal manera que todos ellos fueran visibles para el rey. El rey, al ofrecer el agua de donación, dedicó: “Que esto sea para mis parientes”. En ese mismo instante, surgieron estanques cubiertos de lotos para esos petas. Allí, habiéndose bañado y bebido, cesaron su tormento, fatiga y sed, y adquirieron el color del oro. El rey, habiendo dado gachas, alimentos sólidos y blandos, los dedicó; en ese mismo instante, surgieron para ellos gachas, alimentos sólidos y blandos divinos. Ellos, habiéndolos disfrutado, quedaron con sus facultades fortalecidas. Luego, dio vestimentas y moradas y las dedicó. Surgieron para ellos diversos tipos de ornamentos: vestidos divinos, vehículos divinos, palacios divinos, mantas y lechos divinos. El Bendito determinó de tal manera que toda esa prosperidad de ellos fuera visible. El rey quedó sumamente complacido. Luego, el Bendito, habiendo terminado de comer y habiendo retirado la mano del cuenco, pronunció estos versos de “Tirokuṭṭesu tiṭṭhanti” para expresar su regocijo al rey de Magadha. เอตฺตาวตา จ ‘‘เยน ยตฺถ ยทา ยสฺมา, ติโรกุฏฺฏํ ปกาสิตํ, ปกาเสตฺวาน ตํ สพฺพ’’นฺติ อยํ มาติกา สงฺเขปโต วิตฺถารโต จ วิภตฺตา โหติ. Con esto, este resumen (mātikā): “Por quién, dónde, cuándo y por qué fue proclamado el Tirokuṭṭa; habiendo proclamado todo eso”, queda analizado tanto de forma resumida como detallada. ปฐมคาถาวณฺณนา Explicación del primer verso. ๑. อิทานิ อิมสฺส ติโรกุฏฺฏสฺส ยถากฺกมํ อตฺถวณฺณนํ กริสฺสาม. เสยฺยถิทํ – ปฐมคาถาย ตาว ติโรกุฏฺฏาติ กุฏฺฏานํ ปรภาคา วุจฺจนฺติ. ติฏฺฐนฺตีติ นิสชฺชาทิปฺปฏิกฺเขปโต ฐานกปฺปนวจนเมตํ. เตน ยถา ปาการปรภาคํ ปพฺพตปรภาคญฺจ คจฺฉนฺตํ ‘‘ติโรปาการํ ติโรปพฺพตํ อสชฺชมาโน คจฺฉตี’’ติ วทนฺติ, เอวมิธาปิ กุฏฺฏสฺส ปรภาเคสุ ติฏฺฐนฺเต ‘‘ติโรกุฏฺเฏสุ [Pg.173] ติฏฺฐนฺตี’’ติ อาห. สนฺธิสิงฺฆาฏเกสุ จาติ เอตฺถ สนฺธิโยติ จตุกฺโกณรจฺฉา วุจฺจนฺติ ฆรสนฺธิภิตฺติสนฺธิอาโลกสนฺธิโย จาปิ. สิงฺฆาฏกาติ ติโกณรจฺฉา วุจฺจนฺติ, ตเทกชฺฌํ กตฺวา ปุริเมน สทฺธึ สงฺฆเฏนฺโต ‘‘สนฺธิสิงฺฆาฏเกสุ จา’’ติ อาห. ทฺวารพาหาสุ ติฏฺฐนฺตีติ นครทฺวารฆรทฺวารานํ พาหา นิสฺสาย ติฏฺฐนฺติ. อาคนฺตฺวาน สกํ ฆรนฺติ เอตฺถ สกํ ฆรํ นาม ปุพฺพญาติฆรมฺปิ อตฺตนา สามิกภาเวน อชฺฌาวุตฺถปุพฺพฆรมฺปิ. ตทุภยมฺปิ ยสฺมา เต สกฆรสญฺญาย อาคจฺฉนฺติ, ตสฺมา ‘‘อาคนฺตฺวาน สกํ ฆร’’นฺติ อาห. 1. Ahora realizaremos la explicación del significado de este Tirokuṭṭa Sutta siguiendo el orden correspondiente. Es decir: en primer lugar, respecto a la primera estrofa, «tirokuṭṭā» se refiere a las partes exteriores de los muros. «Tiṭṭhanti» es una expresión que indica la postura de estar de pie, excluyendo sentarse u otras posturas. Con esto, tal como se dice: «va sin obstrucción por el otro lado de una cerca o por el otro lado de una montaña», así también aquí se dice «permanecen fuera de los muros» (tirokuṭṭesu tiṭṭhanti) refiriéndose a que están en las partes exteriores de los muros. En «sandhisiṅghāṭakesu cā», «sandhiyo» se refiere a las encrucijadas de cuatro caminos, así como a las junturas de las casas, de los muros o aberturas para la luz. «Siṅghāṭakā» se refiere a los cruces de tres caminos. Uniendo estos dos términos con el anterior, se dice «sandhisiṅghāṭakesu cā». «Dvārabāhāsu tiṭṭhanti» significa que permanecen apoyados en los postes de las puertas de las ciudades o de las casas. En «āgantvāna sakaṃ gharaṃ», «su propio hogar» se refiere tanto a la casa de sus antiguos parientes como a la casa donde ellos mismos vivieron anteriormente como dueños en vidas pasadas. Debido a que ellos vienen con la percepción de que es «su hogar» a ambos tipos de casas, se dice «habiendo venido a su propio hogar». ทุติยคาถาวณฺณนา Explicación de la segunda estrofa ๒. เอวํ ภควา ปุพฺเพ อนชฺฌาวุตฺถปุพฺพมฺปิ ปุพฺพญาติฆรํ พิมฺพิสารนิเวสนํ สกฆรสญฺญาย อาคนฺตฺวา ติโรกุฏฺฏสนฺธิสิงฺฆาฏกทฺวารพาหาสุ ฐิเต อิสฺสามจฺฉริยผลํ อนุภวนฺเต, อปฺเปกจฺเจ ทีฆมสฺสุเกสวิการธเร อนฺธการมุเข สิถิลพนฺธนวิลมฺพมานกิสผรุสกาฬกงฺคปจฺจงฺเค ตตฺถ ตตฺถ ฐิตวนทาหทฑฺฒตาลรุกฺขสทิเส, อปฺเปกจฺเจ ชิฆจฺฉาปิปาสารณินิมฺมถเนน อุทรโต อุฏฺฐาย มุขโต วินิจฺฉรนฺตาย อคฺคิชาลาย ปริฑยฺหมานสรีเร, อปฺเปกจฺเจ สูจิฉิทฺทาณุมตฺตกณฺฐพิลตาย ปพฺพตาการกุจฺฉิตาย จ ลทฺธมฺปิ ปานโภชนํ ยาวทตฺถํ ภุญฺชิตุํ อสมตฺถตาย ขุปฺปิปาสาปเรเต อญฺญํ รสมวินฺทมาเน, อปฺเปกจฺเจ อญฺญมญฺญสฺส อญฺเญสํ วา สตฺตานํ ปภินฺนคณฺฑปิฬกมุขา ปคฺฆริตรุธิรปุพฺพลสิกาทึ ลทฺธา อมตมิว สายมาเน อติวิย ทุทฺทสิกวิรูปภยานกสรีเร พหู เปเต รญฺโญ นิทสฺเสนฺโต – 2. Así, el Bienaventurado, señalando al Rey los numerosos Petas que habían venido por la percepción de que era su propia casa —incluso al palacio de Bimbisāra donde no habían vivido antes pero que era la casa de sus antiguos parientes— y que permanecían fuera de los muros, en las encrucijadas, en los cruces de caminos y en los postes de las puertas, experimentando el fruto de la envidia y la mezquindad; algunos con largas barbas, con apariencias deformes y rostros oscurecidos, con miembros flacos, ásperos y ennegrecidos que colgaban con ligamentos laxos, semejantes a árboles de bosque o palmeras quemadas por incendios forestales aquí y allá; algunos con cuerpos que ardían por las llamas de fuego que surgían de sus estómagos y salían de sus bocas debido al tormento del hambre y la sed; algunos que, debido a que sus gargantas eran tan estrechas como el ojo de una aguja y sus estómagos eran tan grandes como montañas, eran incapaces de comer comida y bebida según su deseo incluso si la obtenían, y no encontraban otro sabor que el del hambre y la sed; algunos que, al obtener sangre, pus y secreciones que fluían de las bocas y llagas abiertas de unos y otros o de otros seres, los lamían como si fuera néctar, poseyendo cuerpos extremadamente desagradables de ver, deformes y aterradores; [el Bienaventurado dijo]— ‘‘ติโรกุฏฺเฏสุ ติฏฺฐนฺติ, สนฺธิสิงฺฆาฏเกสุ จ; ทฺวารพาหาสุ ติฏฺฐนฺติ, อาคนฺตฺวาน สกํ ฆร’’นฺติ. – «Permanecen fuera de los muros, y en las encrucijadas y cruces de caminos; permanecen en los postes de las puertas, habiendo venido a su propio hogar». วตฺวา ปุน เตหิ กตสฺส กมฺมสฺส ทารุณภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปหูเต อนฺนปานมฺหี’’ติ ทุติยคาถมาห. Habiendo dicho esto, queriendo mostrar de nuevo la terrible naturaleza del kamma realizado por ellos, pronunció la segunda estrofa: «Pahūte annapānamhī» (Cuando hay abundante comida y bebida). ตตฺถ ปหูเตติ อนปฺปเก พหุมฺหิ, ยาวทตฺถิเกติ วุตฺตํ โหติ. ภ-การสฺส หิ ห-กาโร ลพฺภติ ‘‘ปหุ สนฺโต น ภรตี’’ติอาทีสุ (สุ. นิ. ๙๘) วิย. เกจิ ปน ‘‘พหูเต’’ อิติ จ ‘‘พหูเก’’ อิติ จ ปฐนฺติ. ปมาทปาฐา เอเต[Pg.174]. อนฺเน จ ปานมฺหิ จ อนฺนปานมฺหิ. ขชฺเช จ โภชฺเช จ ขชฺชโภชฺเช, เอเตน อสิตปีตขายิตสายิตวเสน จตุพฺพิธํ อาหารํ ทสฺเสติ. อุปฏฺฐิเตติ อุปคมฺม ฐิเต, สชฺชิเต ปฏิยตฺเต สโมหิเตติ วุตฺตํ โหติ. น เตสํ โกจิ สรติ, สตฺตานนฺติ เตสํ เปตฺติวิสเย อุปฺปนฺนานํ สตฺตานํ โกจิ มาตา วา ปิตา วา ปุตฺโต วา น สรติ. กึ การณา? กมฺมปจฺจยา, อตฺตนา กตสฺส อทานทานปฺปฏิเสธนาทิเภทสฺส กทริยกมฺมสฺส ปจฺจยา. ตญฺหิ เตสํ กมฺมํ ญาตีนํ สริตุํ น เทติ. Allí, «pahūte» significa no poco, mucho, tanto como se desee. Se obtiene la letra «pa» en lugar de «ba», como en «pahu santo na bharatī», etc. Algunos, sin embargo, leen «bahūte» o «bahūke». Estas son lecturas erróneas. «Annapānamhi» se refiere a la comida y la bebida. «Khajjabhojje» se refiere a los alimentos masticables y consumibles; con esto se muestran los cuatro tipos de alimentos: ingeridos, bebidos, masticados y saboreados. «Upaṭṭhite» significa que están cerca, preparados, dispuestos o reunidos. «Na tesaṃ koci sarati sattānaṃ» significa que de aquellos seres nacidos en el reino de los Petas, nadie —ni madre, ni padre, ni hijo— se acuerda de ellos. ¿Por qué razón? Debido a la condición de su kamma (kammapaccayā); debido a la condición de sus actos de mezquindad, tales como no dar o impedir que otros dieran, realizados por ellos mismos. Ciertamente, ese kamma de ellos no permite que sus parientes se acuerden. ตติยคาถาวณฺณนา Explicación de la tercera estrofa ๓. เอวํ ภควา อนปฺปเกปิ อนฺนปานาทิมฺหิ ปจฺจุปฏฺฐิเต ‘‘อปิ นาม อมฺเห อุทฺทิสฺส กิญฺจิ ทเทยฺยุ’’นฺติ ญาตี ปจฺจาสีสนฺตานํ วิจรตํ เตสํ เปตานํ เตหิ กตสฺส อติกฏุกวิปากกรสฺส กมฺมสฺส ปจฺจเยน กสฺสจิ ญาติโน อนุสฺสรณมตฺตาภาวํ ทสฺเสนฺโต – 3. Así, el Bienaventurado, mostrando que a pesar de haber abundante comida y bebida dispuesta, para aquellos Petas que deambulan anhelando a sus parientes pensando «quizás nos den algo dedicado a nosotros», no existe ni siquiera el mero recuerdo de ningún pariente debido a la condición de su kamma que produce resultados extremadamente amargos— ‘‘ปหูเต อนฺนปานมฺหิ, ขชฺชโภชฺเช อุปฏฺฐิเต; น เตสํ โกจิ สรติ, สตฺตานํ กมฺมปจฺจยา’’ติ. – «Cuando hay abundante comida y bebida, tanto alimentos masticables como consumibles preparados; nadie se acuerda de ellos, de esos seres, debido a la condición de su kamma». วตฺวา ปุน รญฺโญ เปตฺติวิสยูปปนฺเน ญาตเก อุทฺทิสฺส ทินฺนํ ทานํ ปสํสนฺโต ‘‘เอวํ ททนฺติ ญาตีน’’นฺติ ตติยคาถมาห. Habiendo dicho esto, de nuevo elogiando la ofrenda dada por el Rey dedicada a sus parientes nacidos en el reino de los Petas, pronunció la tercera estrofa: «Evaṃ dadanti ñātīnaṃ» (Así dan a sus parientes). ตตฺถ เอวนฺติ อุปมาวจนํ. ตสฺส ทฺวิธา สมฺพนฺโธ – เตสํ สตฺตานํ กมฺมปจฺจยา อสรนฺเตปิ กิสฺมิญฺจิ ททนฺติ, ญาตีนํ, เย เอวํ อนุกมฺปกา โหนฺตีติ จ ยถา ตยา, มหาราช, ทินฺนํ, เอวํ สุจึ ปณีตํ กาเลน กปฺปิยํ ปานโภชนํ ททนฺติ ญาตีนํ, เย โหนฺติ อนุกมฺปกาติ จ. ททนฺตีติ เทนฺติ อุทฺทิสนฺติ นิยฺยาเตนฺติ. ญาตีนนฺติ มาติโต จ ปิติโต จ สมฺพนฺธานํ. เยติ เย เกจิ ปุตฺตา วา ธีตโร วา ภาตโร วา โหนฺตีติ ภวนฺติ. อนุกมฺปกาติ อตฺถกามา หิเตสิโน. สุจินฺติ วิมลํ ทสฺสเนยฺยํ มโนรมํ ธมฺมิกํ ธมฺมลทฺธํ. ปณีตนฺติ อุตฺตมํ เสฏฺฐํ. กาเลนาติ ญาติเปตานํ ติโรกุฏฺฏาทีสุ อาคนฺตฺวา ฐิตกาเลน. กปฺปิยนฺติ อนุจฺฉวิกํ ปติรูปํ อริยานํ ปริโภคารหํ. ปานโภชนนฺติ ปานญฺจ โภชนญฺจ. อิธ ปานโภชนมุเขน สพฺโพปิ เทยฺยธมฺโม อธิปฺเปโต. Allí, «evaṃ» es una palabra de comparación. Su conexión es doble: aunque no los recuerden debido a la condición de su kamma, aquellos parientes que son compasivos dan algo a los parientes Petas; y también, tal como tú, gran rey, has dado, así dan comida y bebida pura, excelente, oportuna y apropiada a sus parientes aquellos que son compasivos. «Dadanti» significa dan, dedican o entregan. «Ñātīnaṃ» se refiere a los parientes por parte de madre y de padre. «Ye» se refiere a cualesquiera que sean hijos, hijas o hermanos. «Anukampakā» significa que desean el bienestar y buscan el beneficio. «Suciṃ» significa sin mancha, agradable a la vista, deleitoso y lícito. «Paṇītaṃ» significa superior, excelente. «Kālena» significa en el momento en que los parientes Petas han llegado a los muros, etc. «Kappiyaṃ» significa adecuado, apropiado, digno de ser usado por los Nobles. «Pānabhojanaṃ» significa bebida y comida. Aquí, mediante el término «comida y bebida», se refiere a todo objeto digno de ser donado. จตุตฺถคาถาปุพฺพทฺธวณฺณนา Explicación de la primera mitad de la cuarta estrofa ๔. เอวํ [Pg.175] ภควา รญฺญา มาคเธน เปตภูตานํ ญาตีนํ อนุกมฺปาย ทินฺนํ ปานโภชนํ ปสํสนฺโต – 4. Así, el Bienaventurado, elogiando la comida y bebida dada por el Rey de Magadha por compasión hacia sus parientes convertidos en Petas— ‘‘เอวํ ททนฺติ ญาตีนํ, เย โหนฺติ อนุกมฺปกา; สุจึ ปณีตํ กาเลน, กปฺปิยํ ปานโภชน’’นฺติ. – “Así dan a los parientes, quienes son compasivos, bebida y comida puras, exquisitas y apropiadas en el momento oportuno”. วตฺวา ปุน เยน ปกาเรน ทินฺนํ เตสํ โหติ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิทํ โว ญาตีนํ โหตู’’ติ จตุตฺถคาถาย ปุพฺพทฺธมาห ตํ ตติยคาถาย ปุพฺพทฺเธน สมฺพนฺธิตพฺพํ – Habiendo dicho esto, mostrando de nuevo el modo en que se les entrega, el Bienaventurado pronunció la primera mitad de la cuarta estrofa: ‘Que esto sea para vuestros parientes’; esta debe conectarse con la primera mitad de la tercera estrofa. ‘‘เอวํ ททนฺติ ญาตีนํ, เย โหนฺติ อนุกมฺปกา; อิทํ โว ญาตีนํ โหตุ, สุขิตา โหนฺตุ ญาตโย’’ติ. “Así dan a los parientes, quienes son compasivos: ‘Que esto sea para vuestros parientes, que los parientes sean felices’”. เตน ‘‘อิทํ โว ญาตีนํ โหตูติ เอวํ ททนฺติ, โน อญฺญถา’’ติ เอตฺถ อาการตฺเถน เอวํสทฺเทน ทาตพฺพาการนิทสฺสนํ กตํ โหติ. Con ello, al decir ‘que esto sea para vuestros parientes, así dan, no de otra manera’, la palabra ‘evaṃ’ (así), con el sentido de ‘modo’, indica la manera en que se debe efectuar la entrega de la ofrenda. ตตฺถ อิทนฺติ เทยฺยธมฺมนิทสฺสนํ. โวติ ‘‘กจฺจิ ปน โว อนุรุทฺธา สมคฺคา สมฺโมทมานา’’ติ จ (ม. นิ. ๑.๓๒๖; มหาว. ๔๖๖), ‘‘เยหิ โว อริยา’’ติ จ เอวมาทีสุ วิย เกวลํ นิปาตมตฺตํ, น สามิวจนํ. ญาตีนํ โหตูติ เปตฺติวิสเย อุปฺปนฺนานํ ญาตกานํ โหตุ. สุขิตา โหนฺตุ ญาตโยติ เต เปตฺติวิสยูปปนฺนา ญาตโย อิทํ ปจฺจนุภวนฺตา สุขิตา โหนฺตูติ. Allí, ‘idaṃ’ (esto) es la indicación del objeto que se ofrece. ‘Vo’ es solo una partícula, tal como en las expresiones ‘kacci pana vo anuruddhā samaggā sammodamānā’ o ‘yehi vo ariyā’, y no funciona como pronombre posesivo. ‘Ñātīnaṃ hotu’ significa: que sea para el beneficio de los parientes que han renacido en el reino de los espíritus hambrientos (petas). ‘Sukhitā hontu ñātayo’ significa: que esos parientes renacidos en el reino de los espíritus hambrientos, al experimentar este beneficio, alcancen la felicidad. จตุตฺถคาถาปรทฺธปญฺจมคาถาปุพฺพทฺธวณฺณนา Comentario a la segunda mitad de la cuarta estrofa y a la primera mitad de la quinta estrofa ๔-๕. เอวํ ภควา เยน ปกาเรน เปตฺติวิสยูปปนฺนานํ ญาตีนํ ทาตพฺพํ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิทํ โว ญาตีนํ โหตุ, สุขิตา โหนฺตุ ญาตโย’’ติ วตฺวา ปุน ยสฺมา ‘‘อิทํ โว ญาตีนํ โหตู’’ติ วุตฺเตปิ น อญฺเญน กตํ กมฺมํ อญฺญสฺส ผลทํ โหติ, เกวลนฺตุ ตถา อุทฺทิสฺส ทิยฺยมานํ ตํ วตฺถุ ญาตีนํ กุสลกมฺมสฺส ปจฺจโย โหติ. ตสฺมา ยถา เตสํ ตสฺมึเยว วตฺถุสฺมึ ตงฺขเณ ผลนิพฺพตฺตกํ กุสลกมฺมํ โหติ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เต จ ตตฺถา’’ติ จตุตฺถคาถาย ปจฺฉิมทฺธํ ‘‘ปหูเต อนฺนปานมฺหี’’ติ ปญฺจมคาถาย ปุพฺพทฺธญฺจ อาห. 4-5. De este modo, el Bienaventurado, mostrando la manera en que se debe dar a los parientes renacidos en el reino de los espíritus hambrientos, pronunció las palabras: ‘Que esto sea para vuestros parientes, que los parientes sean felices’. Luego, dado que la acción (kamma) realizada por una persona no otorga frutos a otra, el objeto que se dedica y se entrega de tal forma se convierte únicamente en una condición para la acción meritoria de los parientes difuntos. Por lo tanto, mostrando cómo en ellos surge una acción meritoria que produce frutos en ese mismo instante a través de ese mismo objeto, pronunció la segunda mitad de la cuarta estrofa: ‘Y ellos allí...’ y la primera mitad de la quinta estrofa: ‘ante la abundante comida y bebida’. เตสํ [Pg.176] อตฺโถ – เต ญาติเปตา ยตฺถ ตํ ทานํ ทียติ, ตตฺถ สมนฺตโต อาคนฺตฺวา สมาคนฺตฺวา, สโมธาย วา เอกชฺฌํ หุตฺวาติ วุตฺตํ โหติ, สมฺมา อาคตา สมาคตา ‘‘อิเม โน ญาตโย อมฺหากํ อตฺถาย ทานํ อุทฺทิสิสฺสนฺตี’’ติ เอตทตฺถํ สมฺมา อาคตา หุตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ปหูเต อนฺนปานมฺหีติ ตสฺมึ อตฺตโน อุทฺทิสฺสมาเน ปหูเต อนฺนปานมฺหิ. สกฺกจฺจํ อนุโมทเรติ อภิสทฺทหนฺตา กมฺมผลํ อวิชหนฺตา จิตฺตีการํ อวิกฺขิตฺตจิตฺตา หุตฺวา ‘‘อิทํ โน ทานํ หิตาย สุขาย โหตู’’ติ โมทนฺติ อนุโมทนฺติ, ปีติโสมนสฺสชาตา โหนฺตีติ. Este es el significado de esas palabras: ‘te ñātipetā’ (aquellos parientes difuntos) se refiere a que, dondequiera que se entregue esa ofrenda dedicada a ellos, acuden desde todas partes, se reúnen y se congregan en un solo lugar. ‘Sammā āgatā samāgatā’ significa que han venido debidamente con este propósito: ‘estos parientes nuestros dedicarán una ofrenda para nuestro beneficio’. ‘Pahūte annapānamhi’ significa ante esa abundante comida y bebida que les ha sido dedicada. ‘Sakkaccaṃ anumodare’ significa que, con fe plena, sin dudar del fruto de la acción, con respeto y con una mente concentrada, se regocijan y expresan su gratitud diciendo: ‘Que esta ofrenda sea para nuestro bienestar y felicidad’; así se llenan de gozo y alegría. ปญฺจมคาถาปรทฺธฉฏฺฐคาถาปุพฺพทฺธวณฺณนา Comentario a la segunda mitad de la quinta estrofa y a la primera mitad de la sexta estrofa ๕-๖. เอวํ ภควา ยถา เปตฺติวิสยูปปนฺนานํ ตงฺขเณ ผลนิพฺพตฺตกํ กุสลํ กมฺมํ โหติ, ตํ ทสฺเสนฺโต – 5-6. Así, el Bienaventurado, mostrando cómo surge una acción meritoria que produce frutos en ese mismo instante para quienes han renacido en el reino de los espíritus hambrientos, dijo: ‘‘เต จ ตตฺถ สมาคนฺตฺวา, ญาติเปตา สมาคตา; ปหูเต อนฺนปานมฺหิ, สกฺกจฺจํ อนุโมทเร’’ติ. – “Y ellos allí reunidos, los parientes difuntos congregados, ante la abundante comida y bebida, agradecen respetuosamente”. วตฺวา ปุน ญาตเก นิสฺสาย นิพฺพตฺตกุสลกมฺมผลํ ปจฺจนุโภนฺตานํ เตสํ ญาตี อารพฺภ โถมนาการํ ทสฺเสนฺโต ‘‘จิรํ ชีวนฺตู’’ติ ปญฺจมคาถาย ปจฺฉิมทฺธํ ‘‘อมฺหากญฺจ กตา ปูชา’’ติ ฉฏฺฐคาถาย ปุพฺพทฺธญฺจ อาห. Habiendo dicho esto, para mostrar el modo de elogio hacia aquellos parientes que experimentan el fruto de la acción meritoria producida en dependencia de sus allegados, pronunció la segunda mitad de la quinta estrofa: ‘Que vivan largo tiempo’ y la primera mitad de la sexta estrofa: ‘Y se nos ha rendido honra’. เตสํ อตฺโถ – จิรํ ชีวนฺตูติ จิรชีวิโน ทีฆายุกา โหนฺตุ. โน ญาตีติ อมฺหากํ ญาตกา. เยสํ เหตูติ เย นิสฺสาย เยสํ การณา. ลภามเสติ ลภาม. อตฺตนา ตงฺขณํ ปฏิลทฺธสมฺปตฺตึ อปทิสนฺตา ภณนฺติ. เปตานญฺหิ อตฺตโน อนุโมทเนน, ทายกานํ อุทฺเทเสน, ทกฺขิเณยฺยสมฺปทาย จาติ ตีหิ องฺเคหิ ทกฺขิณา สมิชฺฌติ, ตงฺขเณ ผลนิพฺพตฺติกา โหติ. ตตฺถ ทายกา วิเสสเหตุ. เตนาหํสุ ‘‘เยสํ เหตุ ลภามเส’’ติ. อมฺหากญฺจ กตา ปูชาติ ‘‘อิทํ โว ญาตีนํ โหตู’’ติ เอวํ อิมํ ทานํ อุทฺทิสนฺเตหิ อมฺหากญฺจ ปูชา กตา. ทายกา จ อนิปฺผลาติ ยมฺหิ สนฺตาเน ปริจฺจาคมยํ กมฺมํ กตํ, ตสฺส ตตฺเถว ผลทานโต ทายกา จ อนิปฺผลาติ. El significado de estas palabras: ‘ciraṃ jīvantu’ significa que sean de larga vida, que alcancen la longevidad. ‘No ñātī’ significa nuestros parientes. ‘Yesaṃ hetu’ significa en dependencia de quienes, por causa de quienes. ‘Labhāmase’ significa obtenemos. Hablan así señalando la prosperidad obtenida por ellos mismos en ese instante. Pues la ofrenda (dakkhiṇā) se consuma mediante tres factores: el agradecimiento de los difuntos, la dedicación de los donantes y la idoneidad del receptor de la ofrenda; de este modo produce frutos en ese momento. En este proceso, los donantes son la causa especial. Por ello dijeron: ‘obtenemos por causa de quienes’. ‘Amhākañca katā pūjā’ significa que por parte de quienes dedican esta ofrenda diciendo ‘que esto sea para vuestros parientes’, se nos ha rendido honra a nosotros mismos. ‘Dāyakā ca anipphalā’ significa que en el continuo de existencia donde se realizó la acción meritoria del desprendimiento, los donantes no se quedan sin fruto, ya que el fruto se otorga precisamente en ese acto. เอตฺถาห [Pg.177] – ‘‘กึ ปน เปตฺติวิสยูปปนฺนา เอว ญาตโย ลภนฺติ, อุทาหุ อญฺเญปิ ลภนฺตี’’ติ? วุจฺจเต – ภควตา เอเวตํ พฺยากตํ ชาณุสฺโสณินา พฺราหฺมเณน ปุฏฺเฐน, กิเมตฺถ อมฺเหหิ วตฺตพฺพํ อตฺถิ. วุตฺตํ เหตํ – Sobre este punto se pregunta: ‘¿Acaso solo los parientes renacidos en el reino de los espíritus hambrientos reciben el beneficio, o también otros lo reciben?’. Se responde que esto fue explicado por el propio Bienaventurado ante la pregunta del brahmán Jāṇussoṇi: ‘¿Hay algo que debamos observar en este asunto?’. Pues se ha dicho lo siguiente: ‘‘มยมสฺสุ, โภ โคตม, พฺราหฺมณา นาม ทานานิ เทม, สทฺธานิ กโรม ‘อิทํ ทานํ เปตานํ ญาติสาโลหิตานํ อุปกปฺปตุ, อิทํ ทานํ เปตา ญาติสาโลหิตา ปริภุญฺชนฺตู’ติ, กจฺจิ ตํ, โภ โคตม, ทานํ เปตานํ ญาติสาโลหิตานํ อุปกปฺปติ, กจฺจิ เต เปตา ญาติสาโลหิตา ตํ ทานํ ปริภุญฺชนฺตีติ. ฐาเน โข, พฺราหฺมณ, อุปกปฺปติ, โน อฏฺฐาเนติ. “Señor Gotama, nosotros los brahmanes damos ofrendas y realizamos ritos fúnebres (saddhāni) diciendo: ‘Que esta ofrenda sea de provecho para los parientes difuntos de nuestra misma sangre, que los parientes difuntos de nuestra misma sangre disfruten de esta ofrenda’. ¿Acaso, señor Gotama, esa ofrenda es de provecho para los parientes difuntos de la misma sangre? ¿Acaso esos parientes disfrutan de esa ofrenda? Al decir esto, el Bienaventurado respondió: Brahmán, es de provecho en el lugar adecuado, no es de provecho en el lugar inadecuado”. ‘‘กตมํ ปน ตํ, โภ โคตม, ฐานํ, กตมํ อฏฺฐานนฺติ? อิธ, พฺราหฺมณ, เอกจฺโจ ปาณาติปาตี โหติ…เป… มิจฺฉาทิฏฺฐิโก โหติ, โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา นิรยํ อุปปชฺชติ. โย เนรยิกานํ สตฺตานํ อาหาโร, เตน โส ตตฺถ ยาเปติ, เตน โส ตตฺถ ติฏฺฐติ. อิทํ โข, พฺราหฺมณ, อฏฺฐานํ, ยตฺถ ฐิตสฺส ตํ ทานํ น อุปกปฺปติ. “¿Y cuál es, señor Gotama, el lugar adecuado y cuál es el lugar inadecuado? —Brahmán, en este mundo alguien destruye la vida... (etcétera)... posee una visión errónea; tras la disolución del cuerpo, después de la muerte, renace en el infierno. Allí se mantiene con el alimento propio de los seres de los infiernos; allí subsiste con eso. Este, brahmán, es un lugar inadecuado, donde la ofrenda no es de provecho para quien allí reside”. ‘‘อิธ ปน, พฺราหฺมณ, เอกจฺโจ ปาณาติปาตี โหติ…เป… มิจฺฉาทิฏฺฐิโก โหติ, โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ติรจฺฉานโยนึ อุปปชฺชติ. โย ติรจฺฉานโยนิกานํ สตฺตานํ อาหาโร, เตน โส ตตฺถ ยาเปติ, เตน โส ตตฺถ ติฏฺฐติ. อิทมฺปิ โข, พฺราหฺมณ, อฏฺฐานํ, ยตฺถ ฐิตสฺส ตํ ทานํ น อุปกปฺปติ. “Brahmaán, en este mundo, cierta persona quita la vida... posee una visión incorrecta. Al romperse el cuerpo, tras la muerte, renace en el reino animal. Se sustenta de aquel alimento que tienen los seres nacidos en el reino animal y allí subsiste por él. Brahmaán, este es un lugar donde el don ofrecido no beneficia a quien allí reside”. ‘‘อิธ ปน, พฺราหฺมณ, เอกจฺโจ ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหติ…เป… สมฺมาทิฏฺฐิโก โหติ, โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา มนุสฺสานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชติ…เป… เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชติ. โย เทวานํ อาหาโร, เตน โส ตตฺถ ยาเปติ, เตน โส ตตฺถ ติฏฺฐติ. อิทมฺปิ โข, พฺราหฺมณ, อฏฺฐานํ, ยตฺถ ฐิตสฺส ตํ ทานํ น อุปกปฺปติ. “Brahmaán, en este mundo, cierta persona se abstiene de quitar la vida... posee una visión correcta. Al romperse el cuerpo, tras la muerte, renace en la compañía de los seres humanos... o renace en la compañía de los devas. Se sustenta de aquel alimento que tienen los devas y allí subsiste por él. Brahmaán, este es también un lugar donde el don ofrecido no beneficia a quien allí reside”. ‘‘อิธ ปน, พฺราหฺมณ, เอกจฺโจ ปาณาติปาตี โหติ…เป… มิจฺฉาทิฏฺฐิโก โหติ, โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา เปตฺติวิสยํ อุปปชฺชติ. โย เปตฺติเวสยิกานํ สตฺตานํ อาหาโร, เตน [Pg.178] โส ตตฺถ ยาเปติ, เตน โส ตตฺถ ติฏฺฐติ. ยํ วา ปนสฺส อิโต อนุปเวจฺฉนฺติ มิตฺตามจฺจา วา ญาติสาโลหิตา วา, เตน โส ตตฺถ ยาเปติ, เตน โส ตตฺถ ติฏฺฐติ. อิทํ โข, พฺราหฺมณ, ฐานํ, ยตฺถ ฐิตสฺส ตํ ทานํ อุปกปฺปตีติ. “Brahmaán, en este mundo, cierta persona quita la vida... posee una visión incorrecta. Al romperse el cuerpo, tras la muerte, renace en el reino de los espíritus hambrientos (petas). Se sustenta de aquel alimento que tienen los seres del reino de los espíritus hambrientos y allí subsiste por él. O bien, subsiste allí por aquello que sus amigos, compañeros o parientes consanguíneos le dedican desde este mundo. Brahmaán, este es ciertamente el lugar donde el don ofrecido beneficia a quien allí reside”. ‘‘สเจ ปน, โภ โคตม, โส เปโต ญาติสาโลหิโต ตํ ฐานํ อนุปปนฺโน โหติ, โก ตํ ทานํ ปริภุญฺชตีติ? อญฺเญปิสฺส, พฺราหฺมณ, เปตา ญาติสาโลหิตา ตํ ฐานํ อุปปนฺนา โหนฺติ, เต ตํ ทานํ ปริภุญฺชนฺตีติ. “Pero, señor Gotama, si ese pariente consanguíneo fallecido no ha renacido en ese lugar, ¿quién disfruta de ese don?”. “Brahmaán, otros parientes consanguíneos fallecidos que hayan renacido en ese lugar disfrutan de dicho don”. ‘‘สเจ ปน, โภ โคตม, โส เจว เปโต ญาติสาโลหิโต ตํ ฐานํ อนุปปนฺโน โหติ, อญฺเญปิสฺส เปตา ญาติสาโลหิตา ตํ ฐานํ อนุปปนฺนา โหนฺติ, โก ตํ ทานํ ปริภุญฺชตีติ? อฏฺฐานํ โข เอตํ พฺราหฺมณ อนวกาโส, ยํ ตํ ฐานํ วิวิตฺตํ อสฺส อิมินา ทีเฆน อทฺธุนา ยทิทํ เปเตหิ ญาติสาโลหิเตหิ. อปิจ พฺราหฺมณ ทายโกปิ อนิปฺผโล’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๑๗๗). “Pero, señor Gotama, si ni ese pariente consanguíneo ni otros parientes han renacido en ese lugar, ¿quién disfruta de ese don?”. “Brahmaán, es imposible y no hay lugar para que, en este largo transcurrir del tiempo, ese reino esté vacío de parientes consanguíneos fallecidos. Además, Brahmaán, el donante nunca queda sin fruto”. ฉฏฺฐคาถาปรทฺธสตฺตมคาถาวณฺณนา Comentario a la segunda mitad de la sexta estrofa y a la séptima estrofa. ๖-๗. เอวํ ภควา รญฺโญ มาคธสฺส เปตฺติวิสยูปปนฺนานํ ปุพฺพญาตีนํ สมฺปตฺตึ นิสฺสาย โถเมนฺโต ‘‘เอเต เต, มหาราช, ญาตี อิมาย ทานสมฺปทาย อตฺตมนา เอวํ โถเมนฺตี’’ติ ทสฺเสนฺโต – 6-7. De esta manera, el Bienaventurado, con el deseo de elogiar la prosperidad alcanzada por los antiguos parientes del rey de Magadha que renacieron en el reino de los espíritus hambrientos, mostró: “Gran rey, estos parientes tuyos están complacidos con esta abundancia de dones y así expresan su alabanza”: ‘‘จิรํ ชีวนฺตุ โน ญาตี, เยสํ เหตุ ลภามเส; อมฺหากญฺจ กตา ปูชา, ทายกา จ อนิปฺผลา’’ติ. – “¡Que nuestros parientes vivan por mucho tiempo, pues gracias a ellos recibimos! Se nos ha rendido honra y los donantes no se quedan sin fruto”. วตฺวา ปุน เตสํ เปตฺติวิสยูปปนฺนานํ อญฺญสฺส กสิโครกฺขาทิโน สมฺปตฺติปฏิลาภการณสฺส อภาวํ อิโต ทินฺเนน ยาปนภาวญฺจ ทสฺเสนฺโต ‘‘น หิ ตตฺถ กสี อตฺถี’’ติ ฉฏฺฐคาถาย ปจฺฉิมทฺธํ ‘‘วณิชฺชา ตาทิสี’’ติ อิมํ สตฺตมคาถญฺจ อาห. Habiendo dicho esto, para mostrar nuevamente la ausencia de otros medios de subsistencia como la agricultura o la ganadería en el reino de los espíritus hambrientos, y que su existencia depende de lo dado desde este mundo, el Buda recitó la segunda mitad de la sexta estrofa, que comienza con 'na hi tattha kasī atthi', y la séptima estrofa, que comienza con 'vaṇijjā tādisī'. ตตฺรายํ อตฺถวณฺณนา – น หิ, มหาราช, ตตฺถ เปตฺติวิสเย กสิ อตฺถิ, ยํ นิสฺสาย เต เปตา สมฺปตฺตึ ปฏิลเภยฺยุํ. โครกฺเขตฺถ น วิชฺชตีติ น เกวลํ กสิ เอว, โครกฺขาปิ เอตฺถ เปตฺติวิสเย น วิชฺชติ, ยํ [Pg.179] นิสฺสาย เต สมฺปตฺตึ ปฏิลเภยฺยุํ. วณิชฺชา ตาทิสี นตฺถีติ วาณิชฺชาปิ ตาทิสี นตฺถิ, ยา เตสํ สมฺปตฺติปฏิลาภเหตุ ภเวยฺย. หิรญฺเญน กยากยนฺติ หิรญฺเญน กยวิกฺกยมฺปิ ตตฺถ ตาทิสํ นตฺถิ, ยํ เตสํ สมฺปตฺติปฏิลาภเหตุ ภเวยฺย. อิโต ทินฺเนน ยาเปนฺติ, เปตา กาลคตา ตหินฺติ เกวลํ ปน อิโต ญาตีหิ วา มิตฺตามจฺเจหิ วา ทินฺเนน ยาเปนฺติ, อตฺตภาวํ คเมนฺติ. เปตาติ เปตฺติวิสยูปปนฺนา สตฺตา. กาลคตาติ อตฺตโน มรณกาเลน คตา, ‘‘กาลกตา’’ติ วา ปาโฐ, กตกาลา กตมรณาติ อตฺโถ. ตหินฺติ ตสฺมึ เปตฺติวิสเย. En este contexto, esta es la explicación del significado: 'Gran rey, en aquel reino de los espíritus hambrientos no existe la agricultura mediante la cual esos espíritus pudieran obtener prosperidad. Al decir ‘gorakkhettha na vijjati’, indica que no solo falta la agricultura, sino que la ganadería tampoco existe en ese reino para su beneficio. ‘Vaṇijjā tādisī natthī’ significa que no hay comercio alguno que sea causa para obtener bienes. ‘Hiraññena kayākayanti’ significa que no existe allí la compra ni la venta mediante oro o plata. ‘Ito dinnena yāpenti, petā kālagatā tahiṃ’ significa que únicamente subsisten y mantienen su existencia por medio de lo que sus parientes, amigos o compañeros les ofrecen desde este mundo humano. ‘Petā’ se refiere a los seres renacidos en el reino de los espíritus hambrientos. ‘Kālagatā’ significa aquellos que han partido al momento de su muerte; existe también la variante 'kālakatā', que significa que han cumplido su tiempo o han muerto. ‘Tahiṃ’ se refiere a ese reino de los espíritus hambrientos. อฏฺฐมนวมคาถาทฺวยวณฺณนา Comentario a las estrofas octava y novena. ๘-๙. เอวํ ‘‘อิโต ทินฺเนน ยาเปนฺติ, เปตา กาลคตา ตหิ’’นฺติ วตฺวา อิทานิ อุปมาหิ ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต ‘‘อุนฺนเม อุทกํ วุฏฺฐ’’นฺติ อิทํ คาถาทฺวยมาห. 8-9. Habiendo declarado así: 'Subsisten por lo que se da desde aquí, los espíritus fallecidos en aquel lugar', ahora, para esclarecer este significado mediante analogías, el Buda recitó estas dos estrofas que comienzan con 'unname udakaṃ vuṭṭhaṃ'. ตสฺสตฺโถ – ยถา อุนฺนเต ถเล อุสฺสาเท ภูมิภาเค เมเฆหิ อภิวุฏฺฐํ อุทกํ นินฺนํ ปวตฺตติ, โย โย ภูมิภาโค นินฺโน โอณโต, ตํ ตํ ปวตฺตติ คจฺฉติ ปาปุณาติ, เอวเมว อิโต ทินฺนํ ทานํ เปตานํ อุปกปฺปติ นิพฺพตฺตติ, ปาตุภวตีติ อตฺโถ. นินฺนมิว หิ อุทกปฺปวตฺติยา ฐานํ เปตโลโก ทานุปกปฺปนาย. ยถาห – ‘‘อิทํ โข, พฺราหฺมณ, ฐานํ, ยตฺถ ฐิตสฺส ตํ ทานํ อุปกปฺปตี’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๑๗๗). ยถา จ กนฺทรปทรสาขาปสาขกุโสพฺภมหาโสพฺภสนฺนิปาเตหิ วาริวหา มหานชฺโช ปูรา หุตฺวา สาครํ ปริปูเรนฺติ, เอวมฺปิ อิโต ทินฺนทานํ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เปตานํ อุปกปฺปตีติ. Su significado es el siguiente: Así como el agua derramada por las nubes sobre una tierra elevada y árida fluye hacia las tierras bajas, y hacia cualquier lugar que sea profundo o deprimido fluye y llega; de la misma manera, el don ofrecido desde este mundo beneficia, se manifiesta y se consuma para los espíritus hambrientos. El reino de los espíritus es como un lugar bajo respecto a la corriente del don ofrecido. Tal como dijo el Buda: 'Brahmaán, este es ciertamente el lugar donde el don beneficia a quien allí reside'. Y así como los ríos caudalosos, llenos por la convergencia de torrentes de montaña, grietas, arroyos y afluentes grandes y pequeños, llenan el océano; así también el don ofrecido desde este mundo beneficia a los espíritus hambrientos del modo anteriormente descrito. ทสมคาถาวณฺณนา Comentario a la décima estrofa. ๑๐. เอวํ ภควา ‘‘อิโต ทินฺเนน ยาเปนฺติ, เปตา กาลคตา ตหิ’’นฺติ อิมํ อตฺถํ อุปมาหิ ปกาเสตฺวา ปุน ยสฺมา เต เปตา ‘‘อิโต กิญฺจิ ลจฺฉามา’’ติ อาสาภิภูตา ญาติฆรํ อาคนฺตฺวาปิ ‘‘อิทํ นาม โน เทถา’’ติ ยาจิตุํ อสมตฺถา, ตสฺมา เตสํ อิมานิ อนุสฺสรณวตฺถูนิ อนุสฺสรนฺโต [Pg.180] กุลปุตฺโต ทกฺขิณํ ทชฺชาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อทาสิ เม’’ติ อิมํ คาถมาห. 10. Habiendo el Bienaventurado aclarado mediante analogías el hecho de que los espíritus fallecidos subsisten por lo ofrecido desde este mundo, y dado que esos espíritus, abrumados por el deseo y la esperanza de recibir algo de sus parientes aquí, acuden a sus casas pero son incapaces de pedir diciendo 'dennos tal cosa', el Buda recitó la estrofa 'adāsi me' para mostrar que el hijo de buena familia debe ofrecer la dádiva (dakkhiṇā) rememorando estos motivos de gratitud. ตสฺสตฺโถ – ‘‘อิทํ นาม เม ธนํ วา ธญฺญํ วา อทาสี’’ติ จ, ‘‘อิทํ นาม เม กิจฺจํ อตฺตนา อุยฺโยคมาปชฺชนฺโต อกาสี’’ติ จ, ‘‘อมุ เม มาติโต วา ปิติโต วา สมฺพนฺธตฺตา ญาตี’’ติ จ สิเนหวเสน ตาณสมตฺถตาย ‘‘มิตฺตา’’ติ จ, ‘‘อสุโก เม สห ปํสุกีฬโก สขา’’ติ จ เอวํ สพฺพมนุสฺสรนฺโต เปตานํ ทกฺขิณํ ทชฺชา, ทานํ นิยฺยาเตยฺยาติ. อปโร ปาโฐ ‘‘เปตานํ ทกฺขิณา ทชฺชา’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ทาตพฺพาติ ทชฺชา. กา สา? เปตานํ ทกฺขิณา, เตเนว ‘‘อทาสิ เม’’ติอาทินา นเยน ปุพฺเพ กตมนุสฺสรํ อนุสฺสรตาติ วุตฺตํ โหติ. กรณวจนปฺปสงฺเค ปจฺจตฺตวจนํ เวทิตพฺพํ. Su significado es: al recordar todo esto —'me dio tal riqueza o grano', 'realizó tal tarea esforzándose personalmente por mí', 'esta persona es mi pariente por parte de madre o de padre', 'es un amigo debido al afecto o a su capacidad de brindar protección', 'tal persona fue mi compañero de juegos'— uno debe ofrecer una donación a los difuntos (petas), dedicándoles la ofrenda. Otra lectura es 'petānaṃ dakkhiṇā dajjā'. Su significado es: 'dajjā' significa 'debe ser dada'. ¿Qué cosa? La ofrenda a los difuntos. Por eso se dice: 'recordando las acciones pasadas' mediante el método que comienza con 'él me dio'. Debe entenderse el uso del caso nominativo en lugar del caso instrumental. เอกาทสมคาถาวณฺณนา Comentario a la undécima estrofa. ๑๑. เอวํ ภควา เปตานํ ทกฺขิณานิยฺยาตเน การณภูตานิ อนุสฺสรณวตฺถูนิ ทสฺเสนฺโต – 11. Así, el Bienaventurado, mostrando los motivos de reflexión que son la causa para dedicar una ofrenda a los difuntos, dijo: ‘‘อทาสิ เม อกาสิ เม, ญาติมิตฺตา สขา จ เม; เปตานํ ทกฺขิณํ ทชฺชา, ปุพฺเพ กตมนุสฺสร’’นฺติ. – 'Me dio, trabajó para mí, era mi pariente, amigo y compañero; uno debe ofrecer una donación a los difuntos, recordando lo que hicieron en el pasado'. วตฺวา ปุน เย ญาติมรเณน รุณฺณโสกาทิปรา เอว หุตฺวา ติฏฺฐนฺติ, น เตสํ อตฺถาย กิญฺจิ เทนฺติ, เตสํ ตํ รุณฺณโสกาทิ เกวลํ อตฺตปริตาปนเมว โหติ, น เปตานํ กิญฺจิ อตฺถํ นิปฺผาเทตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น หิ รุณฺณํ วา’’ติ อิมํ คาถมาห. Habiendo dicho esto, de nuevo, mostrando que para aquellos que permanecen consumidos por el llanto, el pesar y demás debido a la muerte de un pariente, sin ofrecer nada para su beneficio, ese llanto y pesar es meramente un tormento para sí mismos y no produce ningún beneficio para los difuntos, pronunció esta estrofa: 'Ciertamente, ni el llanto...' ตตฺถ รุณฺณนฺติ โรทนา โรทิตตฺตํ อสฺสุปาตนํ, เอเตน กายปริสฺสมํ ทสฺเสติ. โสโกติ โสจนา โสจิตตฺตํ, เอเตน จิตฺตปริสฺสมํ ทสฺเสติ. ยา จญฺญาติ ยา จ รุณฺณโสเกหิ อญฺญา. ปริเทวนาติ ญาติพฺยสเนน ผุฏฺฐสฺส ลาลปฺปนา, ‘‘กหํ เอกปุตฺตก ปิย มนาปา’’ติ เอวมาทินา นเยน คุณสํวณฺณนา, เอเตน วจีปริสฺสมํ ทสฺเสติ. Allí, 'ruṇṇaṃ' significa llanto, el estado de llorar, derramar lágrimas; con esto muestra el agotamiento del cuerpo. 'Soko' significa pesar, el estado de estar afligido; con esto muestra el agotamiento de la mente. 'Yā caññā' se refiere a lo que es distinto del llanto y el pesar. 'Paridevanā' es el lamento de quien es afectado por la desgracia de un pariente, alabando sus virtudes de esta manera: '¿Dónde estás, oh hijo único, querido y agradable?'; con esto muestra el agotamiento del habla. ทฺวาทสมคาถาวณฺณนา Comentario a la duodécima estrofa. ๑๒. เอวํ [Pg.181] ภควา ‘‘รุณฺณํ วา โสโก วา ยา จญฺญา ปริเทวนา, สพฺพมฺปิ ตํ เปตานํ อตฺถาย น โหติ, เกวลนฺตุ อตฺตานํ ปริตาปนมตฺตเมว, เอวํ ติฏฺฐนฺติ ญาตโย’’ติ รุณฺณาทีนํ นิรตฺถกภาวํ ทสฺเสตฺวา ปุน มาคธราเชน ยา ทกฺขิณา ทินฺนา, ตสฺสา สาตฺถกภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อยญฺจ โข ทกฺขิณา’’ติ อิมํ คาถมาห. 12. Así el Bienaventurado, tras mostrar la inutilidad del llanto y demás diciendo: 'Ni el llanto, ni el pesar, ni cualquier otro lamento sirven para beneficio de los difuntos; son solo un tormento para uno mismo, mientras los parientes permanecen así [en el estado de difuntos]', pronunció esta estrofa: 'Y esta ofrenda...', mostrando la eficacia de la donación realizada por el rey de Magadha. ตสฺสตฺโถ – อยญฺจ โข, มหาราช, ทกฺขิณา ตยา อชฺช อตฺตโน ญาติคณํ อุทฺทิสฺส ทินฺนา, สา ยสฺมา สงฺโฆ อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺส, ตสฺมา สงฺฆมฺหิ สุปฺปติฏฺฐิตา อสฺส เปตชนสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย อุปกปฺปติ สมฺปชฺชติ ผลตีติ วุตฺตํ โหติ. อุปกปฺปตีติ จ ฐานโส อุปกปฺปติ, ตํขณํเยว อุปกปฺปติ, น จิเรน. ยถา หิ ตํขณญฺเญว ปฏิภนฺตํ ‘‘ฐานโสเวตํ ตถาคตํ ปฏิภาตี’’ติ วุจฺจติ, เอวมิธาปิ ตํขณํเยว อุปกปฺปนฺตา ‘‘ฐานโส อุปกปฺปตี’’ติ วุตฺตา. ยํ วา ตํ ‘‘อิทํ โข, พฺราหฺมณ, ฐานํ, ยตฺถ ฐิตสฺส ตํ ทานํ อุปกปฺปตี’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๑๗๗) วุตฺตํ, ตตฺถ ขุปฺปิปาสิกวนฺตาสปรทตฺตูปชีวินิชฺฌามตณฺหิกาทิเภทภินฺเน ฐาเน อุปกปฺปตีติ วุตฺตํ ยถา กหาปณํ เทนฺโต ‘‘กหาปณโส เทตี’’ติ โลเก วุจฺจติ. อิมสฺมิญฺจ อตฺถวิกปฺเป อุปกปฺปตีติ ปาตุภวติ, นิพฺพตฺตตีติ วุตฺตํ โหติ. Su significado es: 'Y esta ofrenda, oh Gran Rey, que hoy has dado dedicada a tu grupo de parientes, puesto que la Sangha es el campo de mérito supremo para el mundo, al estar bien establecida en la Sangha, resultará, se cumplirá y dará frutos para el bienestar duradero de las personas fallecidas'. 'Upakappati' (resulta o beneficia) significa que beneficia al instante (ṭhānaso), en ese mismo momento y no después de mucho tiempo. Así como se dice que algo que se manifiesta al instante 'se manifiesta al instante ante el Tathāgata', así también aquí se dice 'beneficia al instante' refiriéndose a lo que beneficia en ese mismo momento. O como se dijo: 'Este, oh brahmán, es el lugar donde la donación beneficia a quien se encuentra allí', se refiere a que beneficia a los difuntos en estados tales como los que padecen hambre y sed (khuppipāsika), los que comen lo vomitado (vantāsa), los que viven de lo dado por otros (paradattūpajīvī) o los consumidos por la sed (nijjhāmataṇhika). En esta interpretación, 'upakappati' significa que se manifiesta o se produce. เตรสมคาถาวณฺณนา Comentario a la decimotercera estrofa. ๑๓. เอวํ ภควา รญฺญา ทินฺนาย ทกฺขิณาย สาตฺถกภาวํ ทสฺเสนฺโต – 13. Así, el Bienaventurado, mostrando la efectividad de la ofrenda dada por el rey, dijo: ‘‘อยญฺจ โข ทกฺขิณา ทินฺนา, สงฺฆมฺหิ สุปฺปติฏฺฐิตา; ทีฆรตฺตํ หิตายสฺส, ฐานโส อุปกปฺปตี’’ติ. – 'Y esta ofrenda dada, bien establecida en la Sangha, le servirá para su bienestar por largo tiempo; beneficia al instante'. วตฺวา ปุน ยสฺมา อิมํ ทกฺขิณํ เทนฺเตน ญาตีนํ ญาตีหิ กตฺตพฺพกิจฺจกรณวเสน ญาติธมฺโม นิทสฺสิโต, พหุชนสฺส ปากฏีกโต, นิทสฺสนํ วา กโต, ตุมฺเหหิปิ ญาตีนํ เอวเมว ญาตีหิ กตฺตพฺพกิจฺจกรณวเสน ญาติธมฺโม ปริปูเรตพฺโพ, น นิรตฺถเกหิ รุณฺณาทีหิ อตฺตา ปริตาเปตพฺโพติ จ เปเต ทิพฺพสมฺปตฺตึ อธิคเมนฺเตน เปตานํ ปูชา กตา อุฬารา, พุทฺธปฺปมุขญฺจ ภิกฺขุสงฺฆํ อนฺนปานาทีหิ สนฺตปฺเปนฺเตน ภิกฺขูนํ พลํ อนุปทินฺนํ, อนุกมฺปาทิคุณปริวารญฺจ จาคเจตนํ นิพฺพตฺเตนฺเตน อนปฺปกํ ปุญฺญํ [Pg.182] ปสุตํ, ตสฺมา ภควา อิเมหิ ยถาภุจฺจคุเณหิ ราชานํ สมฺปหํเสนฺโต – Habiendo dicho esto, dado que al dar esta ofrenda a los parientes se ha mostrado el deber hacia los parientes (ñātidhamma) mediante la realización de lo que debe hacerse por ellos, haciéndolo evidente para la mayoría de la gente o dándoles un ejemplo, [el Buda dio a entender que]: 'Ustedes también deben cumplir con el deber hacia los parientes de la misma manera, mediante la realización de lo que debe hacerse por ellos, y no atormentarse con el llanto inútil y demás'. Además, al hacer que los difuntos alcancen la felicidad celestial, se ha realizado una gran honra (pūjā) hacia ellos. Al satisfacer a la Sangha de monjes encabezada por el Buda con comida, bebida y demás, se ha proporcionado fuerza a los monjes. Al generar una voluntad de generosidad acompañada de virtudes como la compasión, se ha acumulado un gran mérito. Por lo tanto, el Bienaventurado, regocijando al rey con estas virtudes reales, dijo: ‘‘โส ญาติธมฺโม จ อยํ นิทสฺสิโต,เปตาน ปูชา จ กตา อุฬารา; พลญฺจ ภิกฺขูนมนุปฺปทินฺนํ,ตุมฺเหหิ ปุญฺญํ ปสุตํ อนปฺปก’’นฺติ. – 'Se ha mostrado este deber hacia los parientes, se ha rendido una gran honra a los difuntos, se ha dado fuerza a los monjes y ustedes han acumulado un mérito que no es poco'. อิมาย คาถาย เทสนํ ปริโยสาเปติ. Con esta estrofa concluye la enseñanza. อถ วา ‘‘โส ญาติธมฺโม จ อยํ นิทสฺสิโต’’ติ อิมินา คาถาปเทน ภควา ราชานํ ธมฺมิยา กถาย สนฺทสฺเสติ. ญาติธมฺมนิทสฺสนเมว หิ เอตฺถ สนฺทสฺสนํ เปตาน ปูชา จ กตา อุฬาราติ อิมินา สมาทเปติ. อุฬาราติ ปสํสนเมว หิ เอตฺถ ปุนปฺปุนํ ปูชากรเณ สมาทปนํ. พลญฺจ ภิกฺขูนมนุปฺปทินฺนนฺติ อิมินา สมุตฺเตเชติ. พลานุปฺปทานเมว หิ เอตฺถ เอวํ ทานํ, พลานุปฺปทานตาติ ตสฺส อุสฺสาหวฑฺฒเนน สมุตฺเตชนํ. ตุมฺเหหิ ปุญฺญํ ปสุตํ อนปฺปกนฺติ อิมินา สมฺปหํเสติ. ปุญฺญปฺปสุตกิตฺตนเมว หิ เอตฺถ ตสฺส ยถาภุจฺจคุณสํวณฺณนภาเวน สมฺปหํสนชนนโต สมฺปหํสนนฺติ เวทิตพฺพํ. O bien, con las palabras 'este deber hacia los parientes ha sido mostrado', el Bienaventurado instruye (sandasseti) al rey con un discurso sobre el Dhamma; pues aquí la instrucción consiste precisamente en mostrar el deber hacia los parientes. Con 'se ha rendido una gran honra a los difuntos', lo incita (samādapeti); pues aquí el incitar consiste en el elogio 'uḷārā' (grande/noble) por realizar honras repetidamente. Con 'se ha dado fuerza a los monjes', lo anima (samuttejeti); pues aquí el animar consiste en dar fuerza mediante tal donación, aumentando su entusiasmo al mencionar la provisión de fuerza. Con 'ustedes han acumulado un mérito que no es poco', lo regocija (sampahaṃseti); pues aquí debe entenderse el regocijo como la mención de la acumulación de mérito, produciendo alegría a través de la descripción de sus virtudes reales. เทสนาปริโยสาเน จ เปตฺติวิสยูปปตฺติอาทีนวสํวณฺณเนน สํวิคฺคานํ โยนิโส ปทหตํ จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. ทุติยทิวเสปิ ภควา เทวมนุสฺสานํ อิทเมว ติโรกุฏฺฏํ เทเสสิ, เอวํ ยาว สตฺตมทิวสา ตาทิโส เอว ธมฺมาภิสมโย อโหสีติ. Al finalizar la enseñanza, debido a la descripción de las desventajas de nacer en el reino de los petas (espíritus hambrientos) y otros estados similares, hubo una realización del Dhamma para ochenta y cuatro mil seres que, conmovidos, se esforzaron con atención sabia. En el segundo día, el Bienaventurado enseñó este mismo Tirokuṭṭa Sutta a los devas y humanos; y así, hasta el séptimo día, ocurrió la misma realización del Dhamma. ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทกปาฐ-อฏฺฐกถาย En el Paramatthajotikā, el comentario del Khuddakapāṭha, ติโรกุฏฺฏสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ha concluido el comentario del Tirokuṭṭa Sutta. ๘. นิธิกณฺฑสุตฺตวณฺณนา 8. Comentario del Nidhikaṇḍa Sutta นิกฺเขปการณํ La causa de la colocación อิทานิ ยทิทํ ติโรกุฏฺฏานนฺตรํ ‘‘นิธึ นิเธติ ปุริโส’’ติอาทินา นิธิกณฺฑํ นิกฺขิตฺตํ, ตสฺส – Ahora, respecto al Nidhikaṇḍa Sutta, que comienza con las palabras “Un hombre entierra un tesoro” y que ha sido colocado inmediatamente después del Tirokuṭṭa Sutta: ‘‘ภาสิตฺวา [Pg.183] นิธิกณฺฑสฺส, อิธ นิกฺเขปการณํ; อฏฺฐุปฺปตฺติญฺจ ทีเปตฺวา, กริสฺสามตฺถวณฺณนํ’’. “Habiendo declarado la causa de la colocación de este Nidhikaṇḍa aquí, y habiendo ilustrado las circunstancias de su origen, realizaremos el comentario de su significado”. ตตฺถ อิธ นิกฺเขปการณํ ตาวสฺส เอวํ เวทิตพฺพํ. อิทญฺหิ นิธิกณฺฑํ ภควตา อิมินา อนุกฺกเมน อวุตฺตมฺปิ ยสฺมา อนุโมทนวเสน วุตฺตสฺส ติโรกุฏฺฏสฺส มิถุนภูตํ, ตสฺมา อิธ นิกฺขิตฺตํ. ติโรกุฏฺเฏน วา ปุญฺญวิรหิตานํ วิปตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิมินา กตปุญฺญานํ สมฺปตฺติทสฺสนตฺถมฺปิ อิทํ อิธ นิกฺขิตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อิทมสฺส อิธ นิกฺเขปการณํ. En ese contexto, la causa de su colocación aquí debe entenderse primero de la siguiente manera: puesto que este Nidhikaṇḍa Sutta, aunque no fue enseñado por el Bienaventurado en este orden originalmente, actúa como un complemento del Tirokuṭṭa Sutta pronunciado como una bendición (anumodanā), por ello se coloca aquí. O bien, debe entenderse que se coloca aquí para mostrar la prosperidad de quienes han realizado méritos mediante este sutta, tras haber mostrado la desgracia de quienes carecen de méritos mediante el Tirokuṭṭa Sutta. Esta es la causa de su colocación aquí. สุตฺตฏฺฐุปฺปตฺติ Circunstancias del origen del Sutta (Atthuppatti) อฏฺฐุปฺปตฺติ ปนสฺส – สาวตฺถิยํ กิร อญฺญตโร กุฏุมฺพิโก อฑฺโฒ มหทฺธโน มหาโภโค. โส จ สทฺโธ โหติ ปสนฺโน, วิคตมลมจฺเฉเรน เจตสา อคารํ อชฺฌาวสติ. โส เอกสฺมึ ทิวเส พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทานํ เทติ. เตน จ สมเยน ราชา ธนตฺถิโก โหติ, โส ตสฺส สนฺติเก ปุริสํ เปเสสิ ‘‘คจฺฉ, ภเณ, อิตฺถนฺนามํ กุฏุมฺพิกํ อาเนหี’’ติ. โส คนฺตฺวา ตํ กุฏุมฺพิกํ อาห ‘‘ราชา ตํ คหปติ อามนฺเตตี’’ติ. กุฏุมฺพิโก สทฺธาทิคุณสมนฺนาคเตน เจตสา พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ ปริวิสนฺโต อาห ‘‘คจฺฉ, โภ ปุริส, ปจฺฉา อาคมิสฺสามิ, อิทานิ ตาวมฺหิ นิธึ นิเธนฺโต ฐิโต’’ติ. อถ ภควา ภุตฺตาวี ปวาริโต ตเมว ปุญฺญสมฺปทํ ปรมตฺถโต นิธีติ ทสฺเสตุํ ตสฺส กุฏุมฺพิกสฺส อนุโมทนตฺถํ ‘‘นิธึ นิเธติ ปุริโส’’ติ อิมา คาถาโย อภาสิ. อยมสฺส อฏฺฐุปฺปตฺติ. En cuanto a las circunstancias de su origen: se dice que en Sāvatthī vivía un cierto hacendado rico, de gran fortuna y abundantes posesiones. Él era devoto y fiel, y residía en su hogar con una mente libre de la mancha de la tacañería. Un día, ofreció una donación al Sangha de monjes encabezado por el Buddha. En ese momento, el rey [Pasenadi] necesitaba dinero y envió a un hombre ante el hacendado, diciendo: “Ve, hombre, y trae a ese hacendado de tal nombre”. El hombre fue y le dijo al hacendado: “Hacendado, el rey te convoca”. El hacendado, con la mente dotada de fe y otras virtudes, mientras servía al Sangha de monjes encabezado por el Buddha, respondió: “Ve, buen hombre, iré después; ahora mismo estoy estableciendo (enterrando) un tesoro”. Entonces el Bienaventurado, después de haber terminado de comer y haber declinado más alimento, para mostrar que esa misma perfección del mérito es un tesoro en el sentido supremo y para expresar su regocijo a ese hacendado, pronunció estos versos: “Un hombre entierra un tesoro”. Estas son las circunstancias de su origen. เอวมสฺส – De este modo— ‘‘ภาสิตฺวา นิธิกณฺฑสฺส, อิธ นิกฺเขปการณํ; อฏฺฐุปฺปตฺติญฺจ ทีเปตฺวา, กริสฺสามตฺถวณฺณนํ’’. “Habiendo declarado la causa de la colocación de este Nidhikaṇḍa aquí, y habiendo ilustrado las circunstancias de su origen, realizaremos el comentario de su significado”. ปฐมคาถาวณฺณนา Comentario del primer verso ๑. ตตฺถ นิธึ นิเธติ ปุริโสติ นิธียตีติ นิธิ, ฐปียติ รกฺขียติ โคปียตีติ อตฺโถ. โส จตุพฺพิโธ ถาวโร, ชงฺคโม, องฺคสโม, อนุคามิโกติ. ตตฺถ ถาวโร นาม ภูมิคตํ วา เวหาสฏฺฐํ วา หิรญฺญํ วา [Pg.184] สุวณฺณํ วา เขตฺตํ วา วตฺถุ วา, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ เอวรูปํ อิริยาปถวิรหิตํ, อยํ ถาวโร นิธิ. ชงฺคโม นาม ทาสิทาสํ หตฺถิควสฺสวฬวํ อเชฬกํ กุกฺกุฏสูกรํ ยํ วา ปนญฺญมฺปิ เอวรูปํ อิริยาปถปฏิสํยุตฺตํ. อยํ ชงฺคโม นิธิ องฺคสโม นาม กมฺมายตนํ, สิปฺปายตนํ, วิชฺชาฏฺฐานํ, พาหุสจฺจํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ เอวรูปํ สิกฺขิตฺวา คหิตํ องฺคปจฺจงฺคมิว อตฺตภาวปฺปฏิพทฺธํ, อยํ องฺคสโม นิธิ. อนุคามิโก นาม ทานมยํ ปุญฺญํ สีลมยํ ภาวนามยํ ธมฺมสฺสวนมยํ ธมฺมเทสนามยํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ เอวรูปํ ปุญฺญํ ตตฺถ ตตฺถ อนุคนฺตฺวา วิย อิฏฺฐผลมนุปฺปเทติ, อยํ อนุคามิโก นิธิ. อิมสฺมึ ปน ฐาเน ถาวโร อธิปฺเปโต. 1. En ese verso, “un hombre entierra un tesoro” (nidhiṃ nidheti puriso): se llama “nidhi” (tesoro) porque se deposita; el significado es que se coloca, se protege y se guarda. Este es de cuatro tipos: estacionario, móvil, equivalente a los miembros, y seguidor. Allí, el “tesoro estacionario” (thāvaro) consiste en plata, oro, campos o tierras, ya sea enterrados en el suelo o situados en el aire, o cualquier otra riqueza de tal tipo que carece de movimiento corporal; este es el tesoro estacionario. El “tesoro móvil” (jaṅgamo) consiste en esclavos y esclavas, elefantes, ganado, caballos, yeguas, cabras y ovejas, aves y cerdos, o cualquier otra riqueza de tal tipo vinculada con el movimiento corporal. El “tesoro equivalente a los miembros” (aṅgasamo) consiste en el ámbito de la actividad (profesiones), las artes, las ciencias y la erudición, o cualquier otro conocimiento de tal tipo que, habiendo sido aprendido y adquirido, está ligado a la propia personalidad como si fuera un miembro o parte del cuerpo. El “tesoro seguidor” (anugāmiko) consiste en el mérito basado en la generosidad, la virtud, la meditación, la escucha del Dhamma y la enseñanza del Dhamma, o cualquier otro mérito de tal tipo que, habiendo seguido a uno en diversas existencias, produce los frutos deseados; este es el tesoro seguidor. Sin embargo, en este contexto, se refiere al tesoro estacionario. นิเธตีติ ฐเปติ ปฏิสาเมติ โคเปติ. ปุริโสติ มนุสฺโส. กามญฺจ ปุริโสปิ อิตฺถีปิ ปณฺฑโกปิ นิธึ นิเธติ, อิธ ปน ปุริสสีเสน เทสนา กตา, อตฺถโต ปน เตสมฺปิ อิธ สโมธานํ ทฏฺฐพฺพํ. คมฺภีเร โอทกนฺติเกติ โอคาเหตพฺพฏฺเฐน คมฺภีรํ, อุทกสฺส อนฺติกภาเวน โอทกนฺติกํ. อตฺถิ คมฺภีรํ น โอทกนฺติกํ ชงฺคเล ภูมิภาเค สติกโปริโส อาวาโฏ วิย, อตฺถิ โอทกนฺติกํ น คมฺภีรํ นินฺเน ปลฺลเล เอกทฺวิวิทตฺถิโก อาวาโฏ วิย, อตฺถิ คมฺภีรญฺเจว โอทกนฺติกญฺจ ชงฺคเล ภูมิภาเค ยาว อิทานิ อุทกํ อาคมิสฺสตีติ, ตาว ขโต อาวาโฏ วิย. ตํ สนฺธาย อิทํ วุตฺตํ ‘‘คมฺภีเร โอทกนฺติเก’’ติ. อตฺเถ กิจฺเจ สมุปฺปนฺเนติ อตฺถา อนเปตนฺติ อตฺถํ, อตฺถาวหํ หิตาวหนฺติ วุตฺตํ โหติ. กาตพฺพนฺติ กิจฺจํ, กิญฺจิเทว กรณียนฺติ วุตฺตํ โหติ. อุปฺปนฺนํ เอว สมุปฺปนฺนํ, กตฺตพฺพภาเวน อุปฏฺฐิตนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺมึ อตฺเถ กิจฺเจ สมุปฺปนฺเน. อตฺถาย เม ภวิสฺสตีติ นิธานปฺปโยชนนิทสฺสนเมตํ. เอตทตฺถญฺหิ โส นิเธติ ‘‘อตฺถาวเห กิสฺมิญฺจิเทว กรณีเย สมุปฺปนฺเน อตฺถาย เม ภวิสฺสติ, ตสฺส เม กิจฺจสฺส นิปฺผตฺติยา ภวิสฺสตี’’ติ. กิจฺจนิปฺผตฺติเยว หิ ตสฺส กิจฺเจ สมุปฺปนฺเน อตฺโถติ เวทิตพฺโพ. “Nidheti” significa que coloca, deposita o guarda. “Puriso” significa un ser humano. Aunque ciertamente un hombre, una mujer o un eunuco pueden enterrar un tesoro, aquí la enseñanza se presenta bajo la figura del hombre (purisasīsena); no obstante, en cuanto al significado, debe entenderse que todos ellos están incluidos aquí. “Gambhīre odakantike” (en lo profundo, cerca del agua): “profundo” por el sentido de que debe descenderse para alcanzarlo; “cerca del agua” por su proximidad al agua. Existe lo profundo que no está cerca del agua, como un pozo de más de la altura de un hombre en una tierra árida. Existe lo que está cerca del agua pero no es profundo, como un hoyo de uno o dos palmos en un pantano bajo. Existe lo que es tanto profundo como cerca del agua, como un hoyo excavado en una tierra árida hasta donde llegará el agua. Refiriéndose a esto último se dijo: “en lo profundo, cerca del agua”. “Atthe kicce samuppanne” (cuando surge una necesidad o un deber): “attha” (necesidad/beneficio) se dice de aquello que no se aparta del bienestar, significando lo que trae provecho o bienestar. “Kicca” (deber/asunto) se refiere a lo que debe hacerse, significando cualquier obligación. “Samuppanna” es lo mismo que “uppanna” (surgido), significando un asunto que se presenta para ser realizado. En el caso de que surja tal beneficio o deber. “Atthāya me bhavissati” (será para mi beneficio): esta es la indicación del propósito de enterrar el tesoro. Pues con este fin él lo entierra: “cuando surja alguna obligación que traiga beneficio, será para mi utilidad; servirá para el cumplimiento de ese asunto mío”. Pues debe entenderse que el cumplimiento del asunto es el beneficio para ese hombre cuando surge una necesidad. ทุติยคาถาวณฺณนา Comentario del segundo verso เอวํ นิธานปฺปโยชนํ ทสฺเสนฺโต อตฺถาธิคมาธิปฺปายํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อนตฺถาปคมาธิปฺปายํ ทสฺเสตุมาห – Habiendo mostrado así el propósito de enterrar el tesoro respecto al deseo de obtener un beneficio, ahora, para mostrar el deseo de evitar lo perjudicial, dijo: ๒. ‘‘ราชโต [Pg.185] วา ทุรุตฺตสฺส, โจรโต ปีฬิตสฺส วา. 2. “Ya sea por causa de un rey, o por un delincuente,” อิณสฺส วา ปโมกฺขาย, ทุพฺภิกฺเข อาปทาสุ วา’’ติ. “o para liberarse de una deuda, o en tiempos de hambruna o calamidades”. ตสฺสตฺโถ ‘‘อตฺถาย เม ภวิสฺสตี’’ติ จ ‘‘อิณสฺส วา ปโมกฺขายา’’ติ จ เอตฺถ วุตฺเตหิ ทฺวีหิ ภวิสฺสติปโมกฺขาย-ปเทหิ สทฺธึ ยถาสมฺภวํ โยเชตฺวา เวทิตพฺโพ. Su significado debe entenderse uniendo, según corresponda, las dos frases mencionadas aquí: «será para mi beneficio» y «para la liberación de las deudas», junto con los términos «será» (bhavissati) y «liberación» (pamokkhāya). ตตฺถายํ โยชนา – น เกวลํ อตฺถาย เม ภวิสฺสตีติ เอว ปุริโส นิธึ นิเธติ, กินฺตุ ‘‘อยํ โจโร’’ติ วา ‘‘ปารทาริโก’’ติ วา ‘‘สุงฺกฆาตโก’’ติ วา เอวมาทินา นเยน ปจฺจตฺถิเกหิ ปจฺจามิตฺเตหิ ทุรุตฺตสฺส เม สโต ราชโต วา ปโมกฺขาย ภวิสฺสติ, สนฺธิจฺเฉทาทีหิ ธนหรเณน วา, ‘‘เอตฺตกํ หิรญฺญสุวณฺณํ เทหี’’ติ ชีวคฺคาเหน วา โจเรหิ เม ปีฬิตสฺส สโต โจรโต วา ปโมกฺขาย ภวิสฺสติ. สนฺติ เม อิณายิกา, เต มํ ‘‘อิณํ เทหี’’ติ โจเทสฺสนฺติ, เตหิ เม โจทิยมานสฺส อิณสฺส วา ปโมกฺขาย ภวิสฺสติ. โหติ โส สมโย, ยํ ทุพฺภิกฺขํ โหติ ทุสฺสสฺสํ ทุลฺลภปิณฺฑํ, ตตฺถ น สุกรํ อปฺปธเนน ยาเปตุํ, ตถาวิเธ อาคเต ทุพฺภิกฺเข วา เม ภวิสฺสติ. ยถารูปา อาปทา อุปฺปชฺชนฺติ อคฺคิโต วา อุทกโต วา อปฺปิยทายาทโต วา, ตถารูปาสุ วา อุปฺปนฺนาสุ อาปทาสุ เม ภวิสฺสตีติปิ ปุริโส นิธึ นิเธตีติ. En este contexto, la explicación es la siguiente: un hombre no entierra un tesoro simplemente pensando «será para mi beneficio», sino que lo hace pensando: «Si soy calumniado por adversarios o enemigos como si fuera un ladrón, un adúltero o un evasor de impuestos, y demás, este tesoro servirá para mi liberación del castigo del rey». O bien: «Si soy torturado por ladrones que me capturan por la fuerza diciendo: 'danos tanto oro y plata' tras haberme robado mediante el allanamiento de mi morada u otros medios, servirá para mi liberación de los ladrones». O también: «Tengo acreedores que me exigirán: 'paga la deuda'; cuando me lo exijan, servirá para mi liberación de la deuda». Asimismo: «Puede haber un tiempo de hambruna, de malas cosechas o de escasez de alimentos, donde no es fácil sobrevivir con pocos recursos; cuando llegue tal hambruna, será para mi beneficio». O: «Cuando surjan peligros por el fuego, el agua o herederos no deseados, en medio de tales calamidades, será para mi beneficio». Con estos propósitos un hombre entierra un tesoro. เอวํ อตฺถาธิคมาธิปฺปายํ อนตฺถาปคมาธิปฺปายญฺจาติ ทฺวีหิ คาถาหิ ทุวิธํ นิธานปฺปโยชนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตเมว ทุวิธํ ปโยชนํ นิคเมนฺโต อาห – Así, tras haber mostrado con dos versos el doble propósito de depositar un tesoro —el deseo de obtener beneficios y el deseo de evitar perjuicios—, ahora, concluyendo este mismo doble propósito, el Bendito dijo: ‘‘เอตทตฺถาย โลกสฺมึ, นิธิ นาม นิธียตี’’ติ. «Con este propósito, en el mundo, lo que se conoce como un tesoro es enterrado». ตสฺสตฺโถ – ยฺวายํ ‘‘อตฺถาย เม ภวิสฺสตี’’ติ จ ‘‘ราชโต วา ทุรุตฺตสฺสา’’ติ เอวมาทีหิ จ อตฺถาธิคโม อนตฺถาปคโม จ ทสฺสิโต. เอตทตฺถาย เอเตสํ นิปฺผาทนตฺถาย อิมสฺมึ โอกาสโลเก โย โกจิ หิรญฺญสุวณฺณาทิเภโท นิธิ นาม นิธียติ ฐปียติ ปฏิสามียตีติ. Su significado es: lo que se ha mostrado antes, es decir, la obtención de beneficios y la eliminación de perjuicios a través de frases como «será para mi beneficio» y «del castigo del rey por calumnias», etc. Con este fin, para lograr estas metas, cualquier persona en este mundo material entierra, deposita o guarda lo que se conoce como un tesoro, consistente en diversos tipos de oro, plata y otros bienes. ตติยคาถาวณฺณนา Comentario al tercer verso. อิทานิ [Pg.186] ยสฺมา เอวํ นิหิโตปิ โส นิธิ ปุญฺญวตํเยว อธิปฺเปตตฺถสาธโก โหติ, น อญฺเญสํ, ตสฺมา ตมตฺถํ ทีเปนฺโต อาห – Ahora, dado que incluso un tesoro así enterrado solo cumple el propósito deseado para quienes poseen méritos, y no para otros, para ilustrar este punto dijo: ๓. ‘‘ตาวสฺสุนิหิโต สนฺโต, คมฺภีเร โอทกนฺติเก. 3. «Aunque esté muy bien enterrado, en lo profundo, cerca del agua, น สพฺโพ สพฺพทา เอว, ตสฺส ตํ อุปกปฺปตี’’ติ. no todo él, ni en todo momento, le sirve a su dueño». ตสฺสตฺโถ – โส นิธิ ตาว สุนิหิโต สนฺโต, ตาว สุฏฺฐุ นิขณิตฺวา ฐปิโต สมาโนติ วุตฺตํ โหติ. กีว สุฏฺฐูติ? คมฺภีเร โอทกนฺติเก, ยาว คมฺภีเร โอทกนฺติเก นิหิโตติ สงฺขํ คจฺฉติ, ตาว สุฏฺฐูติ วุตฺตํ โหติ. น สพฺโพ สพฺพทา เอว, ตสฺส ตํ อุปกปฺปตีติ เยน ปุริเสน นิหิโต, ตสฺส สพฺโพปิ สพฺพกาลํ น อุปกปฺปติ น สมฺปชฺชติ, ยถาวุตฺตกิจฺจกรณสมตฺโถ น โหตีติ วุตฺตํ โหติ. กินฺตุ โกจิเทว กทาจิเทว อุปกปฺปติ, เนว วา อุปกปฺปตีติ. เอตฺถ จ นฺติ ปทปูรณมตฺเต นิปาโต ทฏฺฐพฺโพ ‘‘ยถา ตํ อปฺปมตฺตสฺส อาตาปิโน’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๒.๑๘-๑๙; ๓.๑๕๔) วิย. ลิงฺคเภทํ วา กตฺวา ‘‘โส’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘ต’’นฺติ วุตฺตํ. เอวํ หิ วุจฺจมาเน โส อตฺโถ สุขํ พุชฺฌตีติ. Su significado es: «tāvassunihito santo» significa que el tesoro ha sido enterrado y depositado muy bien previamente. ¿Qué tan bien? «Gambhīre odakantike», se dice que está muy bien enterrado cuando llega al punto de estar en lo profundo, cerca del nivel del agua. «Na sabbo sabbadā eva, tassa taṃ upakappatī» significa que para el hombre que lo enterró, ni todo el tesoro ni en todo momento le es útil o le rinde frutos, es decir, no es capaz de cumplir los propósitos mencionados anteriormente. Más bien, solo una parte puede ser útil en alguna ocasión, o puede no serlo en absoluto. En este verso, la sílaba «nti» debe considerarse como una partícula de relleno métrico, como en la expresión «yathā taṃ appamattassa ātāpino». O bien, se ha usado «taṃ» en lugar de «so» mediante un cambio de género gramatical. Si se explica de esta manera, el significado se comprende con facilidad. จตุตฺถปญฺจมคาถาวณฺณนา Comentario a los versos cuarto y quinto. เอวํ ‘‘น สพฺโพ สพฺพทา เอว, ตสฺส ตํ อุปกปฺปตี’’ติ วตฺวา อิทานิ เยหิ การเณหิ น อุปกปฺปติ, ตานิ ทสฺเสนฺโต อาห – Habiendo dicho así que «no todo él, ni en todo momento, le sirve», ahora, mostrando las razones por las cuales no sirve, dijo: ๔. ‘‘นิธิ วา ฐานา จวติ, สญฺญา วาสฺส วิมุยฺหติ. 4. «El tesoro se desplaza de su lugar, o su memoria se confunde. นาคา วา อปนาเมนฺติ, ยสฺมา วาปิ หรนฺติ นํ. Los nagas lo trasladan, o los yakshas se lo llevan. ๕. ‘‘อปฺปิยา วาปิ ทายาทา, อุทฺธรนฺติ อปสฺสโต’’ติ. 5. O bien, herederos no deseados lo extraen sin que él lo vea». ตสฺสตฺโถ – ยสฺมึ ฐาเน สุนิหิโต โหติ นิธิ, โส วา นิธิ ตมฺหา ฐานา จวติ อเปติ วิคจฺฉติ, อเจตโนปิ สมาโน ปุญฺญกฺขยวเสน อญฺญํ ฐานํ คจฺฉติ. สญฺญา วา อสฺส วิมุยฺหติ, ยสฺมึ ฐาเน นิหิโต นิธิ, ตํ น ชานาติ, อสฺส ปุญฺญกฺขยโจทิตา นาคา วา ตํ นิธึ อปนาเมนฺติ อญฺญํ ฐานํ คเมนฺติ. ยกฺขา วาปิ หรนฺติ เยนิจฺฉกํ อาทาย [Pg.187] คจฺฉนฺติ. อปสฺสโต วา อสฺส อปฺปิยา วา ทายาทา ภูมึ ขณิตฺวา ตํ นิธึ อุทฺธรนฺติ. เอวมสฺส เอเตหิ ฐานา จวนาทีหิ การเณหิ โส นิธิ น อุปกปฺปตีติ. Su significado es: el lugar donde el tesoro está bien guardado, ese tesoro se desplaza o desaparece de allí; aunque sea inanimado, se mueve a otro lugar debido al agotamiento del mérito. O su memoria se confunde: olvida el lugar donde enterró el tesoro. O bien, impulsados por el agotamiento del mérito del dueño, los nagas trasladan ese tesoro a otro lugar. O los yakshas se lo llevan a donde desean. O, mientras él no mira, herederos no deseados cavan la tierra y extraen el tesoro. De este modo, por estas razones como el desplazamiento de su lugar y otras, ese tesoro no le sirve. เอวํ ฐานา จวนาทีนิ โลกสมฺมตานิ อนุปกปฺปนการณานิ วตฺวา อิทานิ ยํ ตํ เอเตสมฺปิ การณานํ มูลภูตํ เอกญฺเญว ปุญฺญกฺขยสญฺญิตํ การณํ, ตํ ทสฺเสนฺโต อาห – Habiendo mencionado las causas de inutilidad reconocidas en el mundo, como el desplazamiento de su lugar, ahora, para mostrar la causa única que es la raíz de todas ellas, conocida como el agotamiento del mérito, dijo: ‘‘ยทา ปุญฺญกฺขโย โหติ, สพฺพเมตํ วินสฺสตี’’ติ. «Cuando ocurre el agotamiento del mérito, todo esto se echa a perder». ตสฺสตฺโถ – ยสฺมึ สมเย โภคสมฺปตฺตินิปฺผาทกสฺส ปุญฺญสฺส ขโย โหติ, โภคปาริชุญฺญสํวตฺตนิกมปุญฺญโมกาสํ กตฺวา ฐิตํ โหติ, อถ ยํ นิธึ นิเธนฺเตน นิหิตํ หิรญฺญสุวณฺณาทิธนชาตํ, สพฺพเมตํ วินสฺสตีติ. Su significado es: en el momento en que se agota el mérito que produce la posesión de riquezas, y el demérito que conduce a la pérdida de bienes encuentra su oportunidad, entonces, toda esa acumulación de riquezas como oro, plata y demás que fue enterrada por el hombre, se echa a perder. ฉฏฺฐคาถาวณฺณนา Comentario al sexto verso. เอวํ ภควา เตน เตน อธิปฺปาเยน นิหิตมฺปิ ยถาธิปฺปายํ อนุปกปฺปนฺตํ นานปฺปกาเรหิ นสฺสนธมฺมํ โลกสมฺมตํ นิธึ วตฺวา อิทานิ ยํ ปุญฺญสมฺปทํ ปรมตฺถโต นิธีติ ทสฺเสตุํ ตสฺส กุฏุมฺพิกสฺส อนุโมทนตฺถมิทํ นิธิกณฺฑมารทฺธํ, ตํ ทสฺเสนฺโต อาห – De esta manera, el Bendito, tras referirse al tesoro mundano que, aunque se entierre con diversas intenciones, no sirve según el deseo y es de naturaleza perecedera por múltiples causas, ahora, para mostrar la perfección del mérito como un tesoro en el sentido más elevado, y con el fin de regocijar a aquel hombre de familia, comenzó esta sección sobre el tesoro. Para mostrarlo, dijo: ๖. ‘‘ยสฺส ทาเนน สีเลน, สํยเมน ทเมน จ. 6. «Mediante la generosidad, la moralidad, นิธี สุนิหิโต โหติ, อิตฺถิยา ปุริสสฺส วา’’ติ. el autocontrol y el dominio de sí, un tesoro queda bien guardado para una mujer o un hombre». ตตฺถ ทานนฺติ ‘‘ทานญฺจ ธมฺมจริยา จา’’ติ เอตฺถ วุตฺตนเยเนว คเหตพฺพํ. สีลนฺติ กายิกวาจสิโก อวีติกฺกโม. ปญฺจงฺคทสงฺคปาติโมกฺขสํวราทิ วา สพฺพมฺปิ สีลํ อิธ สีลนฺติ อธิปฺเปตํ. สํยโมติ สํยมนํ สํยโม, เจตโส นานารมฺมณคตินิวารณนฺติ วุตฺตํ โหติ, สมาธิสฺเสตํ อธิวจนํ. เยน สํยเมน สมนฺนาคโต ‘‘หตฺถสํยโต, ปาทสํยโต, วาจาสํยโต, สํยตุตฺตโม’’ติ เอตฺถ สํยตุตฺตโมติ วุตฺโต. อปเร อาหุ ‘‘สํยมนํ สํยโม, สํวรณนฺติ วุตฺตํ โหติ, อินฺทฺริยสํวรสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ. ทโมติ ทมนํ, กิเลสูปสมนนฺติ วุตฺตํ โหติ, ปญฺญาเยตํ อธิวจนํ. ปญฺญา หิ กตฺถจิ ปญฺญาตฺเวว [Pg.188] วุจฺจติ ‘‘สุสฺสูสา ลภเต ปญฺญ’’นฺติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๒๔๖; สุ. นิ. ๑๘๘). กตฺถจิ ธมฺโมติ ‘‘สจฺจํ ธมฺโม ธิติ จาโค’’ติ เอวมาทีสุ. กตฺถจิ ทโมติ ‘‘ยทิ สจฺจา ทมา จาคา, ขนฺตฺยา ภิยฺโย น วิชฺชตี’’ติอาทีสุ. En este contexto, 'dāna' (generosidad) debe entenderse de la misma manera que se ha explicado en el verso 'generosidad y conducta recta' [dānañca dhammacariyā ca]. 'Sīla' (moralidad) es la no trasgresión a través del cuerpo y el habla. O bien, se entiende aquí como 'sīla' a toda forma de moralidad, como la observancia de los cinco preceptos, los diez preceptos, o la restricción del Pātimokkha, entre otros. 'Saṃyama' (restricción) significa el acto de restringir o autocontrolar; se refiere a la prevención de que la mente divague hacia diversos objetos; este es un término para la concentración (samādhi). Aquel que posee tal restricción es descrito como 'restringido en las manos, restringido en los pies, restringido en el habla, supremo en restricción' [saṃyatuttamo]. Otros maestros dicen: 'saṃyama' significa restricción o control, refiriéndose a la restricción de las facultades sensoriales [indriyasaṃvara]. 'Dama' (autocontrol) significa domar, lo cual se explica como el apaciguamiento de las defilements (kilesas); este es un término para la sabiduría (paññā). Pues la sabiduría a veces es llamada simplemente 'paññā', como en pasajes tales como 'a través del deseo de aprender se obtiene sabiduría' [sussūsā labhate paññaṃ]. A veces se llama 'dhamma', como en 'verdad, rectitud (dhamma), firmeza y generosidad'. Y a veces se llama 'dama', como en 'si existen la verdad, el autocontrol (dama), la generosidad y la paciencia'. เอวํ ทานาทีนิ ญตฺวา อิทานิ เอวํ อิมิสฺสา คาถาย สมฺปิณฺเฑตฺวา อตฺโถ เวทิตพฺโพ – ยสฺส อิตฺถิยา วา ปุริสสฺส วา ทาเนน สีเลน สํยเมน ทเมน จาติ อิเมหิ จตูหิ ธมฺเมหิ ยถา หิรญฺเญน สุวณฺเณน มุตฺตาย มณินา วา ธนมโย นิธิ เตสํ สุวณฺณาทีนํ เอกตฺถ ปกฺขิปเนน นิธียติ, เอวํ ปุญฺญมโย นิธิ เตสํ ทานาทีนํ เอกจิตฺตสนฺตาเน เจติยาทิมฺหิ วา วตฺถุมฺหิ สุฏฺฐุ กรเณน สุนิหิโต โหตีติ. Habiendo comprendido así la generosidad y las demás cualidades, ahora debe entenderse el significado resumido de este verso: de la misma manera que un tesoro material compuesto de plata, oro, perlas o gemas es depositado por una mujer o un hombre mediante la acumulación de estas riquezas en un solo lugar, así también un tesoro compuesto de méritos (puñña) se deposita de forma segura mediante estas cuatro cualidades —generosidad, moralidad, restricción y autocontrol—, ya sea en la continuidad de la propia mente o mediante actos virtuosos realizados hacia un monumento (cetiya) u otros objetos dignos. สตฺตมคาถาวณฺณนา Comentario al séptimo verso. เอวํ ภควา ‘‘ยสฺส ทาเนนา’’ติ อิมาย คาถาย ปุญฺญสมฺปทาย ปรมตฺถโต นิธิภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยตฺถ นิหิโต, โส นิธิ สุนิหิโต โหติ, ตํ วตฺถุํ ทสฺเสนฺโต อาห – De este modo, habiendo mostrado el Bendito, mediante este verso 'Por quien a través de la generosidad...', la naturaleza del tesoro en el sentido último basado en la plenitud del mérito, ahora, para mostrar los objetos donde se deposita dicho tesoro para que esté bien guardado, dijo: ๗. ‘‘เจติยมฺหิ จ สงฺเฆ วา, ปุคฺคเล อติถีสุ วา. 7. «En un monumento (cetiya) o en la Sangha, en un individuo o en los huéspedes,» มาตริ ปิตริ จาปิ, อโถ เชฏฺฐมฺหิ ภาตรี’’ติ. «en la madre y también en el padre, y asimismo en el hermano mayor». ตตฺถ จยิตพฺพนฺติ เจติยํ, ปูเชตพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ, จิตตฺตา วา เจติยํ. ตํ ปเนตํ เจติยํ ติวิธํ โหติ ปริโภคเจติยํ, อุทฺทิสฺสกเจติยํ, ธาตุกเจติยนฺติ. ตตฺถ โพธิรุกฺโข ปริโภคเจติยํ, พุทฺธปฏิมา อุทฺทิสฺสกเจติยํ, ธาตุคพฺภถูปา สธาตุกา ธาตุกเจติยํ. สงฺโฆติ พุทฺธปฺปมุขาทีสุ โย โกจิ. ปุคฺคโลติ คหฏฺฐปพฺพชิเตสุ โย โกจิ. นตฺถิ อสฺส ติถิ, ยมฺหิ วา ตมฺหิ ทิวเส อาคจฺฉตีติ อติถิ. ตงฺขเณ อาคตปาหุนกสฺเสตํ อธิวจนํ. เสสํ วุตฺตนยเมว. En ese pasaje, 'cetiya' (monumento) se refiere a aquello que debe ser venerado u honrado; o bien, se llama 'cetiya' por haber sido construido o acumulado. Ese monumento es de tres tipos: el monumento de uso (paribhogacetiya), el monumento representativo (uddissakacetiya) y el monumento con reliquias (dhātukacetiya). Entre ellos, el árbol Bodhi es un monumento de uso; las imágenes de Buda son monumentos representativos; y las estupas que contienen reliquias son monumentos con reliquias. 'Sangha' se refiere a cualquier miembro de la comunidad, empezando por los monjes con el Buda a la cabeza. 'Individuo' (puggala) se refiere a cualquier persona, ya sea laico o monje. Se llama 'huésped' (atithi) porque no tiene un día fijo (tithi), sino que llega en cualquier día; es un término para el invitado que llega en ese momento. El resto debe entenderse según el método ya explicado. เอวํ เจติยาทีนิ ญตฺวา อิทานิ เอวํ อิมิสฺสา คาถาย สมฺปิณฺเฑตฺวา อตฺโถ เวทิตพฺโพ – โย โส นิธิ ‘‘สุนิหิโต โหตี’’ติ วุตฺโต, โส อิเมสุ วตฺถูสุ สุนิหิโต โหติ. กสฺมา? ทีฆรตฺตํ อิฏฺฐผลานุปฺปทานสมตฺถตาย. ตถา หิ อปฺปกมฺปิ เจติยมฺหิ ทตฺวา ทีฆรตฺตํ อิฏฺฐผลลาภิโน โหนฺติ. ยถาห – Comprendiendo así los monumentos y demás, ahora debe entenderse el significado resumido de este verso: el tesoro que se describe como 'bien depositado' es aquel guardado en estos objetos. ¿Por qué? Debido a su capacidad para otorgar los frutos deseados durante mucho tiempo. Pues incluso ofreciendo algo pequeño a un monumento, se obtienen los frutos deseados por largo tiempo. Como se ha dicho: ‘‘เอกปุปฺผํ [Pg.189] ยชิตฺวาน, อสีติกปฺปโกฏิโย; ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปุปฺผทานสฺสิทํ ผล’’นฺติ จ. «Habiendo ofrecido una sola flor, durante ochenta millones de eones no he conocido un estado de miseria; este es el fruto de la ofrenda de una flor». ‘‘มตฺตาสุขปริจฺจาคา, ปสฺเส เจ วิปุลํ สุข’’นฺติ จ. (ธ. ป. ๒๙๐); «Si al renunciar a una felicidad menor, uno ve una felicidad mayor...» (Dhammapada 290). เอวํ ทกฺขิณาวิสุทฺธิเวลามสุตฺตาทีสุ วุตฺตนเยน สงฺฆาทิวตฺถูสุปิ ทานผลวิภาโค เวทิตพฺโพ. ยถา จ เจติยาทีสุ ทานสฺส ปวตฺติ ผลวิภูติ จ ทสฺสิตา, เอวํ ยถาโยคํ สพฺพตฺถ ตํ ตํ อารภิตฺวา จาริตฺตวาริตฺตวเสน สีลสฺส, พุทฺธานุสฺสติวเสน สํยมสฺส, ตพฺพตฺถุกวิปสฺสนามนสิการปจฺจเวกฺขณวเสน ทมสฺส จ ปวตฺติ ตสฺส ตสฺส ผลวิภูติ จ เวทิตพฺพา. Así, la distinción de los frutos de la generosidad hacia objetos como la Sangha debe entenderse según el método expuesto en el Dakkhiṇāvibhaṅga Sutta, el Velāma Sutta, etc. Del mismo modo que se ha mostrado la práctica y la excelencia del fruto de la generosidad hacia monumentos y otros objetos, así también debe entenderse, según corresponda, la práctica y la excelencia de los frutos de la moralidad (sīla) basada en la observancia de lo que debe hacerse y evitarse; de la restricción (saṃyama) basada en el recuerdo del Buda (buddhānussati); y del autocontrol (dama) basado en el desarrollo de la visión cabal (vipassanā), la atención y la reflexión sobre esos mismos objetos. อฏฺฐมคาถาวณฺณนา Comentario al octavo verso. เอวํ ภควา ทานาทีหิ นิธียมานสฺส ปุญฺญมยนิธิโน เจติยาทิเภทํ วตฺถุํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เอเตสุ วตฺถูสุ สุนิหิตสฺส ตสฺส นิธิโน คมฺภีเร โอทกนฺติเก นิหิตนิธิโต วิเสสํ ทสฺเสนฺโต อาห – De esta manera, el Bendito, habiendo mostrado los diversos objetos, como los monumentos, para el tesoro compuesto de méritos que se deposita mediante la generosidad y demás, ahora, para mostrar la distinción de este tesoro bien guardado en tales objetos frente al tesoro enterrado en un pozo profundo cerca del agua, dijo: ๘. ‘‘เอโส นิธิ สุนิหิโต, อเชยฺโย อนุคามิโก. 8. «Este tesoro está bien depositado, es inexpugnable y lo sigue a uno a todas partes.» ปหาย คมนีเยสุ, เอตํ อาทาย คจฺฉตี’’ติ. «Mientras que otros tesoros deben abandonarse al partir, este tesoro es el que uno se lleva consigo». ตตฺถ ปุพฺพปเทน ตํ ทานาทีหิ สุนิหิตนิธึ นิทฺทิสติ ‘‘เอโส นิธิ สุนิหิโต’’ติ. อเชยฺโยติ ปเรหิ เชตฺวา คเหตุํ น สกฺกา, อจฺเจยฺโยติปิ ปาโฐ, ตสฺส อจฺจิตพฺโพ อจฺจนารโห หิตสุขตฺถิเกน อุปจิตพฺโพติ อตฺโถ. เอตสฺมิญฺจ ปาเฐ เอโส นิธิ อจฺเจยฺโยติ สมฺพนฺธิตฺวา ปุน ‘‘กสฺมา’’ติ อนุโยคํ ทสฺเสตฺวา ‘‘ยสฺมา สุนิหิโต อนุคามิโก’’ติ สมฺพนฺธิตพฺพํ. อิตรถา หิ สุนิหิตสฺส อจฺเจยฺยตฺตํ วุตฺตํ ภเวยฺย, น จ สุนิหิโต อจฺจนีโย. อจฺจิโต เอว หิ โสติ. อนุคจฺฉตีติ อนุคามิโก, ปรโลกํ คจฺฉนฺตมฺปิ ตตฺถ ตตฺถ ผลทาเนน น วิชหตีติ อตฺโถ. En ese pasaje, con la frase inicial «Este tesoro está bien depositado» [eso nidhi sunihito], señala aquel tesoro bien guardado mediante la generosidad y demás. «Inexpugnable» (ajeyyo) significa que no puede ser arrebatado ni conquistado por otros. Existe también la variante «acceyyo», que significa que debe ser acumulado o es digno de ser honrado por quien busca su bienestar y felicidad. En esta lectura, se conecta como «este tesoro debe ser acumulado» y luego se vincula con la pregunta «¿por qué?», respondiendo «porque al estar bien depositado, lo sigue a uno». De lo contrario, se entendería que lo ya bien depositado debe ser acumulado de nuevo, lo cual no es correcto, pues ya ha sido honrado. «Lo sigue a uno» (anugāmiko) significa que acompaña a quien parte hacia el otro mundo, no abandonándolo en los diversos renacimientos y otorgándole sus frutos en cada lugar. Este es el significado. ปหาย คมนีเยสุ เอตํ อาทาย คจฺฉตีติ มรณกาเล ปจฺจุปฏฺฐิเต สพฺพโภเคสุ ปหาย คมนีเยสุ เอตํ นิธึ อาทาย ปรโลกํ คจฺฉตีติ อยํ กิร เอตสฺส อตฺโถ. โส ปน น ยุชฺชติ. กสฺมา? โภคานํ [Pg.190] อคมนียโต. ปหาตพฺพา เอว หิ เต เต โภคา, น คมนียา, คมนียา ปน เต เต คติวิเสสา. ยโต ยทิ เอส อตฺโถ สิยา, ปหาย โภเค คมนีเยสุ คติวิเสเสสุ อิติ วเทยฺย. ตสฺมา เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ – ‘‘นิธิ วา ฐานา จวตี’’ติ เอวมาทินา ปกาเรน ปหาย มจฺจํ โภเคสุ คจฺฉนฺเตสุ เอตํ อาทาย คจฺฉตีติ. เอโส หิ อนุคามิกตฺตา ตํ นปฺปชหตีติ. En relación a la frase 'habiendo dejado atrás lo que debe ser abandonado, llevándose esto se parte', el significado es que cuando el momento de la muerte se aproxima, habiendo dejado atrás todas las posesiones mundanas que inevitablemente han de ser abandonadas, uno parte hacia el otro mundo llevándose este tesoro del mérito. Sin embargo, esa interpretación [que se refiere a llevarse las posesiones] no es adecuada. ¿Por qué? Porque las riquezas no acompañan a quien parte. Ciertamente, todas esas diversas riquezas deben ser abandonadas y no son algo que se lleve consigo; lo que se alcanza son los diversos destinos (gati). Por lo tanto, si ese fuera el sentido, se diría 'habiendo dejado las riquezas, se parte hacia los diversos destinos'. Así, el significado aquí debe entenderse de la siguiente manera: a través de medios tales como 'el tesoro se desvía de su lugar', cuando un mortal parte dejando atrás sus riquezas, se lleva esto [el mérito] consigo al partir. Pues esto, al ser algo que le sigue constantemente, no lo abandona. ตตฺถ สิยา ‘‘คมนีเยสูติ เอตฺถ คนฺตพฺเพสูติ อตฺโถ, น คจฺฉนฺเตสู’’ติ. ตํ น เอกํสโต คเหตพฺพํ. ยถา หิ ‘‘อริยา นิยฺยานิกา’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๔๑) เอตฺถ นิยฺยนฺตาติ อตฺโถ, น นิยฺยาตพฺพาติ, เอวมิธาปิ คจฺฉนฺเตสูติ อตฺโถ, น คนฺตพฺเพสูติ. En este contexto, podría argumentarse: 'En la palabra gamanīyesu, el significado es gantabbesu (hacia lo que se debe ir), no gacchantesu (entre aquellos que se van)'. Sin embargo, esto no debe aceptarse de manera absoluta. Así como en la expresión 'ariyā niyyānikā' el sentido es 'aquellos que salen [del sufrimiento]', y no 'aquello de lo cual se debe salir', del mismo modo aquí también el significado es 'entre aquellos que se van' y no 'hacia lo que se debe ir'. อถ วา ยสฺมา เอส มรณกาเล กสฺสจิ ทาตุกาโม โภเค อามสิตุมฺปิ น ลภติ, ตสฺมา เตน เต โภคา ปุพฺพํ กาเยน ปหาตพฺพา, ปจฺฉา วิหตาเสน เจตสา คนฺตพฺพา, อติกฺกมิตพฺพาติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺมา ปุพฺพํ กาเยน ปหาย ปจฺฉา เจตสา คมนีเยสุ โภเคสูติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ปุริมสฺมึ อตฺเถ นิทฺธารเณ ภุมฺมวจนํ, ปหาย คมนีเยสุ โภเคสุ เอกเมเวตํ ปุญฺญนิธิวิภวํ ตโต นีหริตฺวา อาทาย คจฺฉตีติ. ปจฺฉิเม อตฺเถ ภาเวนภาวลกฺขเณ ภุมฺมวจนํ. โภคานญฺหิ คมนียภาเวน เอตสฺส นิธิสฺส อาทาย คมนียภาโว ลกฺขียตีติ. Alternativamente, dado que en el momento de la muerte una persona, aunque desee dar sus riquezas a alguien, ya no puede ni siquiera tocarlas, se dice que esas riquezas primero deben ser abandonadas físicamente y luego deben ser trascendidas mentalmente con un corazón libre de apegos. Por lo tanto, el significado en este pasaje debe verse como: 'entre las riquezas que han de ser abandonadas primero con el cuerpo y luego con la mente'. En la primera interpretación, el caso locativo se usa para distinción (niddhāraṇa): de entre todas las riquezas que deben dejarse al partir, uno extrae y se lleva consigo solo esta riqueza que es el tesoro del mérito. En la segunda interpretación, el caso locativo se usa para indicar una condición o característica (bhāvalakkhaṇa): ciertamente, por el hecho de que las riquezas han de ser abandonadas, se reconoce el hecho de que este tesoro [del mérito] es lo que se lleva consigo al partir. นวมคาถาวณฺณนา Comentario a la Novena Estrofa เอวํ ภควา อิมสฺส ปุญฺญนิธิโน คมฺภีเร โอทกนฺติเก นิหิตนิธิโต วิเสสํ ทสฺเสตฺวา ปุน อตฺตโน ภณฺฑคุณสํวณฺณเนน กยชนสฺส อุสฺสาหํ ชเนนฺโต อุฬารภณฺฑวาณิโช วิย อตฺตนา เทสิตปุญฺญนิธิคุณสํวณฺณเนน ตสฺมึ ปุญฺญนิธิมฺหิ เทวมนุสฺสานํ อุสฺสาหํ ชเนนฺโต อาห – De esta manera, habiendo mostrado la distinción de este tesoro del mérito frente a los tesoros enterrados en las profundidades cerca del agua, el Bienaventurado, como un comerciante de bienes nobles que despierta el entusiasmo en los compradores elogiando las cualidades de su mercancía, habló para inspirar entusiasmo en dioses y humanos hacia ese tesoro del mérito, elogiando las cualidades del tesoro del mérito que Él mismo había enseñado: ๙. ‘‘อสาธารณมญฺเญสํ, อโจราหรโณ นิธิ. 9. «Es un tesoro que no se comparte con otros, y que los ladrones no pueden robar. กยิราถ ธีโร ปุญฺญานิ, โย นิธิ อนุคามิโก’’ติ. Que el sabio realice méritos; ese es el tesoro que le sigue constantemente». ตตฺถ [Pg.191] อสาธารณมญฺเญสนฺติ อสาธารโณ อญฺเญสํ, มกาโร ปทสนฺธิกโร ‘‘อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา’’ติอาทีสุ วิย. น โจเรหิ อาหรโณ อโจราหรโณ, โจเรหิ อาทาตพฺโพ น โหตีติ อตฺโถ. นิธาตพฺโพติ นิธิ. เอวํ ทฺวีหิ ปเทหิ ปุญฺญนิธิคุณํ สํวณฺเณตฺวา ตโต ทฺวีหิ ตตฺถ อุสฺสาหํ ชเนติ ‘‘กยิราถ ธีโร ปุญฺญานิ, โย นิธิ อนุคามิโก’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ยสฺมา ปุญฺญานิ นาม อสาธารโณ อญฺเญสํ, อโจราหรโณ จ นิธิ โหติ. น เกวลญฺจ อสาธารโณ อโจราหรโณ จ นิธิ, อถ โข ปน ‘‘เอโส นิธิ สุนิหิโต, อเชยฺโย อนุคามิโก’’ติ เอตฺถ วุตฺโต โย นิธิ อนุคามิโก. โส จ ยสฺมา ปุญฺญานิเยว, ตสฺมา กยิราถ กเรยฺย ธีโร พุทฺธิสมฺปนฺโน ธิติสมฺปนฺโน จ ปุคฺคโล ปุญฺญานีติ. En dicho texto, 'asādhāraṇamaññesaṃ' significa que no es compartido con otros; la letra 'ma' es una partícula de unión (sandhi), como en 'adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā'. 'Acorāharaṇo' significa que no puede ser tomado por ladrones, es decir, que no es algo que los ladrones puedan sustraer. Se llama 'nidhi' (tesoro) porque debe ser atesorado (nidhātabbo). Habiendo elogiado así la cualidad del tesoro del mérito con dos términos, luego inspira entusiasmo en ello con otros dos: 'que el sabio realice méritos; ese es el tesoro que le sigue constantemente'. Su significado es: puesto que los méritos constituyen un tesoro que no se comparte con otros y que los ladrones no pueden robar —y no solo es un tesoro no compartido e inexpugnable, sino que, como se dijo antes, 'este tesoro está bien depositado, es invencible y sigue a uno'—, y dado que ese tesoro que sigue a uno no es otra cosa que los méritos mismos, por lo tanto, la persona sabia, dotada de sabiduría y firmeza, debería realizar méritos. ทสมคาถาวณฺณนา Comentario a la Décima Estrofa เอวํ ภควา คุณสํวณฺณเนน ปุญฺญนิธิมฺหิ เทวมนุสฺสานํ อุสฺสาหํ ชเนตฺวา อิทานิ เย อุสฺสหิตฺวา ปุญฺญนิธิกิริยาย สมฺปาเทนฺติ, เตสํ โส ยํ ผลํ เทติ, ตํ สงฺเขปโต ทสฺเสนฺโต อาห – Habiendo así el Bienaventurado despertado el entusiasmo en dioses y humanos hacia el tesoro del mérito mediante el elogio de sus cualidades, ahora, para mostrar de forma resumida el fruto que este otorga a quienes se esfuerzan en completar la práctica de acumular dicho tesoro, dijo: ๑๐. 10. ‘‘เอส เทวมนุสฺสานํ, สพฺพกามทโท นิธี’’ติ. «Este tesoro concede todo deseo a dioses y humanos». อิทานิ ยสฺมา ปตฺถนาย ปฏิพนฺธิตสฺส สพฺพกามททตฺตํ, น วินา ปตฺถนํ โหติ. ยถาห – Ahora bien, dado que la capacidad de conceder todo deseo está vinculada a la aspiración (patthanā) y no ocurre sin ella, así como Él dijo: ‘‘อากงฺเขยฺย เจ คหปตโย ธมฺมจารี สมจารี ‘อโห วตาหํ กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ขตฺติยมหาสาลานํ สหพฺยตํ อุปปชฺเชยฺย’นฺติ, ฐานํ โข ปเนตํ วิชฺชติ ยํ โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ขตฺติยมหาสาลานํ สหพฺยตํ อุปปชฺเชยฺย. ตํ กิสฺส เหตุ? ตถา หิ โส ธมฺมจารี สมจารี’’ (ม. นิ. ๑.๔๔๒). «Jefes de familia, si alguien que practica el Dhamma y vive rectamente aspirara: "¡Oh, ojalá que con la disolución del cuerpo, tras la muerte, pudiera renacer en compañía de los nobles de gran estatus!", es posible que tras la muerte renazca en compañía de los nobles de gran estatus. ¿Por qué razón? Porque es alguien que practica el Dhamma y vive rectamente». เอวํ ‘‘อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหเรยฺย. ตํ กิสฺส เหตุ? ตถา หิ โส ธมฺมจารี สมจารี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๔๒). Y también: «Podría morar habiendo alcanzado y realizado por sí mismo, mediante el conocimiento superior en esta misma vida, la liberación de la mente y la liberación por la sabiduría que están libres de impurezas. ¿Por qué razón? Porque es alguien que practica el Dhamma y vive rectamente». ตถา [Pg.192] จาห – Y de igual manera dijo: ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สทฺธาย สมนฺนาคโต โหติ, สีเลน, สุเตน, จาเคน, ปญฺญาย สมนฺนาคโต โหติ, ตสฺส เอวํ โหติ ‘อโห วตาหํ กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ขตฺติยมหาสาลานํ สหพฺยตํ อุปปชฺเชยฺย’นฺติ. โส ตํ จิตฺตํ ปทหติ, ตํ จิตฺตํ อธิฏฺฐาติ, ตํ จิตฺตํ ภาเวติ. ตสฺส เต สงฺขารา จ วิหารา จ เอวํ ภาวิตา เอวํ พหุลีกตา ตตฺรูปปตฺติยา สํวตฺตนฺตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๖๑) เอวมาทิ. «Aquí, monjes, un monje está dotado de fe, de virtud, de aprendizaje, de generosidad y de sabiduría, y piensa: "¡Oh, ojalá que con la disolución del cuerpo, tras la muerte, pudiera renacer en compañía de los nobles de gran estatus!". Él aplica su mente a ello, establece su mente en ello y desarrolla su mente en ello. Esas formaciones (saṅkhārā) y estados de morada (vihārā) así desarrollados y cultivados, conducen a su renacimiento en dicho estado», y así sucesivamente. ตสฺมา ตํ ตถา ตถา อากงฺขปริยายํ จิตฺตปทหนาธิฏฺฐานภาวนาปริกฺขารํ ปตฺถนํ ตสฺส สพฺพกามททตฺเต เหตุํ ทสฺเสนฺโต อาห – Por lo tanto, mostrando la causa por la cual se conceden todos los deseos mediante la aspiración que, según las diversas formas de desear, está equipada con la aplicación, determinación y desarrollo de la mente, dijo: ‘‘ยํ ยเทวาภิปตฺเถนฺติ, สพฺพเมเตน ลพฺภตี’’ติ. «Cualquier cosa que deseen, todo se obtiene mediante este [tesoro]». เอกาทสมคาถาวณฺณนา Comentario a la Undécima Estrofa ๑๑. อิทานิ ยํ ตํ สพฺพํ เอเตน ลพฺภติ, ตํ โอธิโส โอธิโส ทสฺเสนฺโต ‘‘สุวณฺณตา สุสรตา’’ติ เอวมาทิคาถาโย อาห. 11. Ahora, para mostrar detalladamente todo aquello que se obtiene mediante este [tesoro], pronunció las estrofas que comienzan con: «Belleza de complexión, voz melodiosa...». ตตฺถ ปฐมคาถาย ตาว สุวณฺณตา นาม สุนฺทรจฺฉวิวณฺณตา กญฺจนสนฺนิภตฺตจตา, สาปิ เอเตน ปุญฺญนิธินา ลพฺภติ. ยถาห – En la primera de esas estrofas, 'suvaṇṇatā' significa tener una complexión cutánea hermosa, una piel que brilla como el oro puro; esto también se obtiene mediante este tesoro del mérito. Tal como Él dijo: ‘‘ยมฺปิ, ภิกฺขเว, ตถาคโต ปุริมํ ชาตึ…เป… ปุพฺเพ มนุสฺสภูโต สมาโน อกฺโกธโน อโหสิ อนุปายาสพหุโล, พหุมฺปิ วุตฺโต สมาโน นาภิสชฺชิ น กุปฺปิ น พฺยาปชฺชิ น ปติตฺถียิ, น โกปญฺจ โทสญฺจ อปฺปจฺจยญฺจ ปาตฺวากาสิ, ทาตา จ อโหสิ สุขุมานํ มุทุกานํ อตฺถรณานํ ปาวุรณานํ โขมสุขุมานํ กปฺปาสิก…เป… โกเสยฺย…เป… กมฺพลสุขุมานํ. โส ตสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา…เป… อิตฺถตฺตํ อาคโต สมาโน อิมํ มหาปุริสลกฺขณํ ปฏิลภติ. สุวณฺณวณฺโณ โหติ กญฺจนสนฺนิภตฺตโจ’’ติ (ที. นิ. ๓.๒๑๘). «Además, monjes, cuando el Tathāgata en una existencia anterior... siendo en el pasado un ser humano, no era colérico ni propenso a la irritación; incluso cuando se le insultaba mucho, no se aferraba, no se enojaba, no se perturbaba ni guardaba rencor, ni manifestaba ira, odio o descontento. Fue donante de finas y suaves alfombras y mantos, de lino fino, de algodón fino... de seda fina... de lana fina. Por haber realizado y acumulado esa acción... al llegar a este estado [de la Budeidad], obtiene esta marca de Gran Hombre: es de color dorado, con la piel semejante al oro» (Dī. Ni. 3.218). สุสรตา นาม พฺรหฺมสฺสรตา กรวีกภาณิตา, สาปิ เอเตน ลพฺภติ. ยถาห – La cualidad de tener una voz melodiosa consiste en tener una voz como la de Brahma y un hablar como el del ave karavika; esto también se obtiene mediante este [tesoro de mérito]. Tal como se ha dicho: ‘‘ยมฺปิ[Pg.193], ภิกฺขเว, ตถาคโต ปุริมํ ชาตึ…เป… ผรุสํ วาจํ ปหาย ผรุสาย วาจาย ปฏิวิรโต อโหสิ, ยา สา วาจา เนลา กณฺณสุขา…เป… ตถารูปึ วาจํ ภาสิตา อโหสิ. โส ตสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา…เป… อิตฺถตฺตํ อาคโต สมาโน อิมานิ ทฺเว มหาปุริสลกฺขณานิ ปฏิลภติ. ปหุตชิวฺโห จ โหติ พฺรหฺมสฺสโร จ กรวีกภาณี’’ติ (ที. นิ. ๓.๒๓๖). «Además, monjes, cuando el Tathāgata en una existencia anterior... abandonando el habla áspera, se abstuvo del habla áspera; hablaba aquellas palabras que eran impecables, agradables al oído... hablaba palabras de tal naturaleza. Por haber realizado y acumulado esa acción... al llegar a este estado, obtiene estas dos marcas de Gran Hombre: posee una lengua larga y tiene una voz como la de Brahma y un hablar como el del ave karavika» (Dī. Ni. 3.236). สุสณฺฐานาติ สุฏฺฐุ สณฺฐานตา, สมจิตวฏฺฏิตยุตฺตฏฺฐาเนสุ องฺคปจฺจงฺคานํ สมจิตวฏฺฏิตภาเวน สนฺนิเวโสติ วุตฺตํ โหติ. สาปิ เอเตน ลพฺภติ. ยถาห – «Bien proporcionado» (susaṇṭhāna) significa tener una forma excelente; se refiere a la disposición de los miembros mayores y menores con una condición de uniformidad y redondez en los lugares donde corresponde que sean parejos, redondeados y proporcionados. Esto también se obtiene mediante este [tesoro de mérito]. Tal como se ha dicho: ‘‘ยมฺปิ, ภิกฺขเว, ตถาคโต ปุริมํ ชาตึ…เป… ปุพฺเพ มนุสฺสภูโต สมาโน พหุชนสฺส อตฺถกาโม อโหสิ หิตกาโม ผาสุกาโม โยคกฺเขมกาโม ‘กินฺติ เม สทฺธาย วฑฺเฒยฺยุํ, สีเลน สุเตน จาเคน ปญฺญาย ธนธญฺเญน เขตฺตวตฺถุนา ทฺวิปทจตุปฺปเทหิ ปุตฺตทาเรหิ ทาสกมฺมกรโปริเสหิ ญาตีหิ มิตฺเตหิ พนฺธเวหิ วฑฺเฒยฺยุ’นฺติ, โส ตสฺส กมฺมสฺส…เป… สมาโน อิมานิ ตีณิ มหาปุริสลกฺขณานิ ปฏิลภติ, สีหปุพฺพฑฺฒกาโย จ โหติ จิตนฺตรํโส จ สมวฏฺฏกฺขนฺโธ จา’’ติ (ที. นิ. ๓.๒๒๔) เอวมาทิ. «Además, monjes, cuando el Tathāgata en una existencia anterior... siendo en el pasado un ser humano, deseaba el bienestar, el beneficio, la comodidad y la seguridad de la multitud, pensando: '¿Cómo podrían ellos crecer en fe, virtud, aprendizaje, generosidad, sabiduría, riqueza y grano, campos y tierras, animales de dos y cuatro patas, hijos y esposas, siervos, trabajadores y hombres, parientes, amigos y allegados?'. Por esa acción... al ser [Tathāgata], obtiene estas tres marcas de Gran Hombre: tiene la parte anterior del cuerpo como la de un león, tiene los hombros bien llenos y tiene el tronco bien redondeado» (Dī. Ni. 3.224), etc. อิมินา นเยน อิโต ปเรสมฺปิ อิมินา ปุญฺญนิธินา ปฏิลาภสาธกานิ สุตฺตปทานิ ตโต ตโต อาเนตฺวา วตฺตพฺพานิ. อติวิตฺถารภเยน ตุ สํขิตฺตํ, อิทานิ อวเสสปทานํ วณฺณนํ กริสฺสามิ. Siguiendo este método, deben citarse otros pasajes de los Suttas de diversos lugares que demuestren la obtención de las demás marcas mediante este tesoro de mérito. Sin embargo, por temor a una extensión excesiva, se presenta de forma resumida; ahora realizaré el comentario de los términos restantes. สุรูปตาติ เอตฺถ สกลสรีรํ รูปนฺติ เวทิตพฺพํ ‘‘อากาโส ปริวาริโต รูปํตฺเวว สงฺขํ คจฺฉตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๐๖) วิย, ตสฺส รูปสฺส สุนฺทรตา สุรูปตา นาติทีฆตา นาติรสฺสตา นาติกิสตา นาติถูลตา นาติกาฬตา นจฺโจทาตตาติ วุตฺตํ โหติ. อาธิปจฺจนฺติ อธิปติภาโว, ขตฺติยมหาสาลาทิภาเวน สามิกภาโวติ อตฺโถ. ปริวาโรติ อคาริกานํ สชนปริชนสมฺปตฺติ, อนคาริกานํ ปริสสมฺปตฺติ, อาธิปจฺจญฺจ [Pg.194] ปริวาโร จ อาธิปจฺจปริวาโร. เอตฺถ จ สุวณฺณตาทีหิ สรีรสมฺปตฺติ, อาธิปจฺเจน โภคสมฺปตฺติ, ปริวาเรน สชนปริชนสมฺปตฺติ วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. สพฺพเมเตน ลพฺภตีติ ยํ ตํ ‘‘ยํ ยเทวาภิปตฺเถนฺติ, สพฺพเมเตน ลพฺภตี’’ติ วุตฺตํ, ตตฺถ อิทมฺปิ ตาว ปฐมํ โอธิโส วุตฺตสุวณฺณตาทิ สพฺพเมเตน ลพฺภตีติ เวทิตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. En cuanto a «belleza de forma» (surūpatā), debe entenderse que aquí «forma» (rūpa) se refiere a todo el cuerpo, de manera similar a pasajes tales como «el espacio rodeado se conoce como forma» (Ma. Ni. 1.306). La belleza de esa forma consiste en no ser ni demasiado alto ni demasiado bajo, ni demasiado delgado ni demasiado robusto, ni demasiado oscuro ni demasiado pálido; esto es lo que se quiere decir. «Soberanía» (ādhipacca) significa la condición de señor, el estado de ser un amo como un noble de gran fortuna (khattiya-mahāsāla), etc. «Séquito» (parivāra) se refiere a la abundancia de parientes y seguidores para los laicos, y a la abundancia de una asamblea para los monjes. «Soberanía y séquito» es ādhipacca-parivāra. Aquí debe entenderse que con términos como «hermosura» (suvaṇṇatā) se describe la perfección del cuerpo; con «soberanía», la perfección de las posesiones; y con «séquito», la perfección de los seguidores y parientes. «Todo se obtiene mediante este» se refiere a lo dicho: «Cualquier cosa que deseen, todo se obtiene mediante este». En ese contexto, se muestra primero que todo lo mencionado anteriormente, como la hermosura, etc., se obtiene de manera específica mediante este [tesoro de mérito]. ทฺวาทสมคาถาวณฺณนา Comentario de la duodécima estrofa ๑๒. เอวมิมาย คาถาย ปุญฺญานุภาเวน ลภิตพฺพํ รชฺชสมฺปตฺติโต โอรํ เทวมนุสฺสสมฺปตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตทุภยรชฺชสมฺปตฺตึ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปเทสรชฺช’’นฺติ อิมํ คาถมาห. 12. Habiendo mostrado así, mediante esta estrofa, la excelencia entre los reinos de dioses y humanos que es inferior a la soberanía obtenida por el poder del mérito, ahora, para mostrar la soberanía en ambos reinos, pronunció esta estrofa: «Soberanía regional» (padesarajjaṃ). ตตฺถ ปเทสรชฺชนฺติ เอกทีปมฺปิ สกลํ อปาปุณิตฺวา ปถวิยา เอกเมกสฺมึ ปเทเส รชฺชํ. อิสฺสรภาโว อิสฺสริยํ, อิมินา ทีปจกฺกวตฺติรชฺชํ ทสฺเสติ. จกฺกวตฺติสุขํ ปิยนฺติ อิฏฺฐํ กนฺตํ มนาปํ จกฺกวตฺติสุขํ. อิมินา จาตุรนฺตจกฺกวตฺติรชฺชํ ทสฺเสติ. เทเวสุ รชฺชํ เทวรชฺชํ, เอเตน มนฺธาตาทีนมฺปิ มนุสฺสานํ เทวรชฺชํ ทสฺสิตํ โหติ. อปิ ทิพฺเพสูติ อิมินา เย เต ทิวิ ภวตฺตา ‘‘ทิพฺพา’’ติ วุจฺจนฺติ, เตสุ ทิพฺเพสุ กาเยสุ อุปฺปนฺนานมฺปิ เทวรชฺชํ ทสฺเสติ. สพฺพเมเตน ลพฺภตีติ ยํ ตํ ‘‘ยํ ยเทวาภิปตฺเถนฺติ, สพฺพเมเตน ลพฺภตี’’ติ วุตฺตํ, ตตฺถ อิทมฺปิ ทุติยํ โอธิโส ปเทสรชฺชาทิ สพฺพเมเตน ลพฺภตีติ เวทิตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. En esa estrofa, «soberanía regional» (padesarajjaṃ) se refiere al reinado en una región específica de la tierra, sin llegar a abarcar la totalidad de un continente. «Dominio» (issariya) es la condición de señor; con esto muestra la felicidad de un monarca universal en un continente. La felicidad de un monarca universal es «deseable» (piyaṃ), es decir, querida, encantadora y agradable; con esto muestra la soberanía de un monarca universal sobre los cuatro continentes. El reinado entre los dioses es «reinado celestial» (devarajjaṃ); con esto se muestra el reinado celestial incluso de seres humanos como Mandhātu y otros. Con la frase «incluso entre los seres divinos» (api dibbesu), se refiere a aquellos que han nacido en estados celestiales y son llamados «divinos»; muestra el reinado celestial incluso para aquellos nacidos en cuerpos divinos. «Todo se obtiene mediante este» se refiere a lo dicho: «Cualquier cosa que deseen, todo se obtiene mediante este». En ese contexto, se muestra por segunda vez, de manera específica, que todo, comenzando por la soberanía regional, se obtiene mediante este [tesoro de mérito]. เตรสมคาถาวณฺณนา Comentario de la decimotercera estrofa ๑๓. เอวมิมาย คาถาย ปุญฺญานุภาเวน ลภิตพฺพํ เทวมนุสฺสรชฺชสมฺปตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ทฺวีหิ คาถาหิ วุตฺตํ สมฺปตฺตึ สมาสโต ปุรกฺขตฺวา นิพฺพานสมฺปตฺตึ ทสฺเสนฺโต ‘‘มานุสฺสิกา จ สมฺปตฺตี’’ติ อิมํ คาถมาห. 13. Habiendo mostrado así, mediante esta estrofa, la excelencia del reinado entre dioses y humanos obtenida por el poder del mérito, ahora, tras haber presentado de forma resumida la excelencia mencionada en las dos estrofas, deseando mostrar la excelencia del Nibbāna, pronunció esta estrofa: «La excelencia humana» (mānussikā ca sampatti). ตสฺสายํ ปทวณฺณนา – มนุสฺสานํ อยนฺติ มานุสฺสี, มานุสฺสี เอว มานุสฺสิกา. สมฺปชฺชนํ สมฺปตฺติ. เทวานํ โลโก เทวโลโก. ตสฺมึ เทวโลเก. ยาติ อนวเสสปริยาทานํ, รมนฺติ เอตาย อชฺฌตฺตํ อุปฺปนฺนาย พหิทฺธา วา อุปกรณภูตายาติ รติ, สุขสฺส สุขวตฺถุโน เจตํ [Pg.195] อธิวจนํ. ยาติ อนิยตวจนํ จสทฺโท ปุพฺพสมฺปตฺติยา สห สมฺปิณฺฑนตฺโถ. นิพฺพานํเยว นิพฺพานสมฺปตฺติ. Esta es la explicación de sus términos: lo que pertenece a los seres humanos es «humano» (mānussī); mānussī es lo mismo que mānussikā. «Excelencia» (sampatti) es el logro de la plenitud. El mundo de los dioses es el «mundo celestial» (devaloko). En ese mundo celestial, aquello por lo cual se deleitan —ya sea que haya surgido internamente o que sirva como un objeto externo de deleite, abarcándolo todo sin excepción— es el «deleite» (rati); este es un sinónimo de la felicidad y de los objetos de felicidad. La palabra «yā» (cualquiera) es un término indefinido. La partícula «ca» (y) tiene el sentido de agrupar junto con la excelencia mencionada anteriormente. El Nibbāna mismo es la «excelencia del Nibbāna» (nibbānasampatti). อยํ ปน อตฺถวณฺณนา – ยา เอสา ‘‘สุวณฺณตา’’ติอาทีหิ ปเทหิ มานุสฺสิกา จ สมฺปตฺติ เทวโลเก จ ยา รติ วุตฺตา, สา จ สพฺพา, ยา จายมปรา สทฺธานุสาริภาวาทิวเสน ปตฺตพฺพา นิพฺพานสมฺปตฺติ, สา จาติ อิทํ ตติยมฺปิ โอธิโส สพฺพเมเตน ลพฺภตีติ. Esta es la explicación del significado: toda esa prosperidad humana y deleite en el mundo celestial mencionado a través de términos como 'belleza' (suvaṇṇatā), etc., así como esta otra realización del Nibbana que debe alcanzarse mediante el estado de seguidor por fe (saddhānusāribhāva), etc.; todo esto, por tercera vez y de manera específica, se obtiene mediante este [tesoro del mérito]. อถ วา ยา ปุพฺเพ สุวณฺณตาทีหิ อวุตฺตา ‘‘สูรา สติมนฺโต อิธ พฺรหฺมจริยวาโส’’ติ เอวมาทินา (อ. นิ. ๙.๒๑) นเยน นิทฺทิฏฺฐา ปญฺญาเวยฺยตฺติยาทิเภทา จ มานุสฺสิกา สมฺปตฺติ, อปรา เทวโลเก จ ยา ฌานาทิรติ, ยา จ ยถาวุตฺตปฺปการา นิพฺพานสมฺปตฺติ จาติ อิทมฺปิ ตติยํ โอธิโส สพฺพเมเตน ลพฺภตีติ. เอวมฺเปตฺถ อตฺถวณฺณนา เวทิตพฺพา. Alternativamente: la prosperidad humana que no fue mencionada anteriormente mediante 'belleza', etc., sino que se indica mediante el método de 'valientes, conscientes, aquí llevando la vida santa', etc., consistente en distinciones como la agudeza de la sabiduría; y además, aquel deleite en el mundo de los devas como los jhanas (absorciones), etc., y la realización del Nibbana del tipo ya mencionado; todo esto también, por tercera vez y de manera específica, se obtiene mediante este. Así debe entenderse la explicación del significado en este punto. จุทฺทสมคาถาวณฺณนา Comentario a la decimocuarta estrofa. ๑๔. เอวมิมาย คาถาย ปุญฺญานุภาเวน ลภิตพฺพํ สทฺธานุสารีภาวาทิวเสน ปตฺตพฺพํ นิพฺพานสมฺปตฺติมฺปิ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เตวิชฺชอุภโตภาควิมุตฺตภาววเสนปิ ปตฺตพฺพํ ตเมว ตสฺส อุปายญฺจ ทสฺเสนฺโต ‘‘มิตฺตสมฺปทมาคมฺมา’’ติ อิมํ คาถมาห. 14. Habiendo mostrado así, en esta estrofa, la realización del Nibbana que se puede obtener por el poder del mérito y que debe alcanzarse mediante el estado de seguidor por fe, etc., ahora, para mostrar esa misma realización que debe alcanzarse también mediante el estado de poseedor de los tres conocimientos (tevijja) y de la liberación por ambos lados (ubhatobhāgavimutta), y el medio para ello, el Bienaventurado pronunció esta estrofa: 'mittasampadamāgamma' (apoyándose en la excelencia de la amistad). ตสฺสายํ ปทวณฺณนา – สมฺปชฺชติ เอตาย คุณวิภูตึ ปาปุณาตีติ สมฺปทา, มิตฺโต เอว สมฺปทา มิตฺตสมฺปทา, ตํ มิตฺตสมฺปทํ. อาคมฺมาติ นิสฺสาย. โยนิโสติ อุปาเยน. ปยุญฺชโตติ โยคานุฏฺฐานํ กโรโต. วิชานาติ เอตายาติ วิชฺชา, วิมุจฺจติ เอตาย, สยํ วา วิมุจฺจตีติ วิมุตฺติ, วิชฺชา จ วิมุตฺติ จ วิชฺชาวิมุตฺติโย, วิชฺชาวิมุตฺตีสุ วสีภาโว วิชฺชาวิมุตฺติวสีภาโว. Esta es la explicación de las palabras de la estrofa: se le llama 'perfección' (sampadā) porque mediante ella uno alcanza la excelencia de las cualidades (guṇavibhūti); el amigo mismo es la perfección, por tanto, 'excelencia de la amistad' (mittasampadā). 'Āgammā' significa apoyándose en. 'Yoniso' significa por medio del método adecuado. 'Payuñjato' significa para aquel que realiza la práctica del esfuerzo (yoga). 'Vijjā' es aquello mediante lo cual se conoce; 'vimutti' es aquello mediante lo cual uno se libera, o bien, se libera por sí mismo; así, el conocimiento y la liberación son 'vijjāvimutti'. El dominio en los conocimientos y las liberaciones es 'vijjāvimuttivasībhāvo'. อยํ ปน อตฺถวณฺณนา – ยฺวายํ มิตฺตสมฺปทมาคมฺม สตฺถารํ วา อญฺญตรํ วา ครุฏฺฐานิยํ สพฺรหฺมจารึ นิสฺสาย ตโต โอวาทญฺจ อนุสาสนิญฺจ คเหตฺวา ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปตฺติยา โยนิโส ปยุญฺชโต ปุพฺเพนิวาสาทีสุ ตีสุ วิชฺชาสุ ‘‘ตตฺถ กตมา วิมุตฺติ? จิตฺตสฺส จ อธิมุตฺติ นิพฺพานญฺจา’’ติ (ธ. ส. ๑๓๘๑) เอวํ อาคตาย อฏฺฐสมาปตฺตินิพฺพานเภทาย วิมุตฺติยา จ ตถา ตถา อทนฺธายิตตฺเตน [Pg.196] วสีภาโว, อิทมฺปิ จตุตฺถํ โอธิโส สพฺพเมเตน ลพฺภตีติ. Esta es la explicación del significado: aquel individuo que, apoyándose en la excelencia de la amistad, ya sea en el Maestro o en algún compañero de vida santa digno de respeto, recibe de él consejos e instrucciones y, practicando de acuerdo con lo instruido, se aplica con el método adecuado, obtiene el dominio en los tres conocimientos, como el recuerdo de vidas pasadas, etc. En ese contexto, ¿qué es la liberación? Se llama liberación tanto a la liberación de la mente como al Nibbana. Así, mediante la liberación que se presenta dividida en las ocho realizaciones (attainments) y el Nibbana, surge el dominio debido a la prontitud y ausencia de vacilación en cada caso. Todo esto también, por cuarta vez y de manera específica, se obtiene mediante este [tesoro del mérito]. ปนฺนรสมคาถาวณฺณนา Comentario a la decimoquinta estrofa. ๑๕. เอวมิมาย คาถาย ปุพฺเพ กถิตวิชฺชาวิมุตฺติวสีภาวภาคิยปุญฺญานุภาเวน ลภิตพฺพํ เตวิชฺชอุภโตภาควิมุตฺตภาววเสนปิ ปตฺตพฺพํ นิพฺพานสมฺปตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยสฺมา วิชฺชาวิมุตฺติวสีภาวปฺปตฺตา เตวิชฺชา อุภโตภาควิมุตฺตาปิ สพฺเพ ปฏิสมฺภิทาทิคุณวิภูตึ ลภนฺติ, อิมาย ปุญฺญสมฺปทาย จ ตสฺสา คุณวิภูติยา ปทฏฺฐานวเสน ตถา ตถา สาปิ ลพฺภติ, ตสฺมา ตมฺปิ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปฏิสมฺภิทา วิโมกฺขา จา’’ติ อิมํ คาถมาห. 15. Habiendo mostrado así en esta estrofa la realización del Nibbana que debe alcanzarse mediante el poder del mérito relacionado con el dominio de los conocimientos y la liberación mencionado anteriormente, incluso mediante el estado de poseedor de los tres conocimientos y de la liberación por ambos lados; ahora, puesto que todos aquellos que han alcanzado el dominio en el conocimiento y la liberación —sean poseedores de los tres conocimientos o liberados por ambos lados— obtienen la excelencia de cualidades como los conocimientos analíticos (paṭisambhidā), y dado que estas se obtienen respectivamente gracias a esta perfección del mérito como su causa próxima, el Bienaventurado, para mostrar eso también, pronunció esta estrofa: 'paṭisambhidā vimokkhā ca'. ‘‘ยโต สมฺมา กเตน ยา จายํ ธมฺมตฺถนิรุตฺติปฏิภาเนสุ ปเภทคตา ปญฺญา ปฏิสมฺภิทา’’ติ วุจฺจติ, เย จิเม ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๒.๑๒๙; ๓.๓๓๙) นเยน อฏฺฐ วิโมกฺขา, ยา จายํ ภควโต สาวเกหิ ปตฺตพฺพา สาวกสมฺปตฺติสาธิกา สาวกปารมี, ยา จ สยมฺภุภาวสาธิกา ปจฺเจกโพธิ, ยา จ สพฺพสตฺตุตฺตมภาวสาธิกา พุทฺธภูมิ, อิทมฺปิ ปญฺจมํ โอธิโส สพฺพเมเตน ลพฺภตีติ เวทิตพฺพํ. Debe entenderse lo siguiente: aquello que se llama 'conocimiento analítico' (paṭisambhidā), que es la sabiduría que ha llegado a la diferenciación en cuanto al fenómeno, el significado, el lenguaje y la elocuencia (dhamma, attha, nirutti, paṭibhāna) debido a lo que ha sido correctamente realizado; y estos ocho niveles de liberación (vimokkha) según el método de 'poseyendo forma, ve las formas', etc.; y esta perfección del discípulo (sāvakapāramī) que deben alcanzar los discípulos del Bienaventurado y que produce la excelencia del discípulo; y el despertar individual (paccekabodhi) que produce el estado de ser alguien que ha despertado por sí mismo; y el estado búdico (buddhabhūmi) que produce el estado de ser el más excelente de todos los seres; todo esto también, por quinta vez y de manera específica, se obtiene mediante este [tesoro del mérito]. โสฬสมคาถาวณฺณนา Comentario a la decimosexta estrofa. ๑๖. เอวํ ภควา ยํ ตํ ‘‘ยํ ยเทวาภิปตฺเถนฺติ, สพฺพเมเตน ลพฺภตี’’ติ วุตฺตํ, ตํ อิมาหิ ปญฺจหิ คาถาหิ โอธิโส โอธิโส ทสฺเสตฺวา อิทานิ สพฺพเมวิทํ สพฺพกามททนิธิสญฺญิตํ ปุญฺญสมฺปทํ ปสํสนฺโต ‘‘เอวํ มหตฺถิกา เอสา’’ติ อิมาย คาถาย เทสนํ นิฏฺฐเปสิ. 16. De esta manera el Bienaventurado, habiendo mostrado sección por sección mediante estas cinco estrofas aquella declaración que decía: 'Cualquier cosa que anhelen, todo eso se obtiene mediante este', ahora, deseando elogiar esta perfección del mérito conocida como 'el tesoro que concede todos los deseos', concluyó la enseñanza con esta estrofa: 'evaṃ mahatthikā esā'. ตสฺสายํ ปทวณฺณนา – เอวนฺติ อตีตตฺถนิทสฺสนํ. มหนฺโต อตฺโถ อสฺสาติ มหตฺถิกา, มหโต อตฺถาย สํวตฺตตีติ วุตฺตํ โหติ, มหิทฺธิกาติปิ ปาโฐ. เอสาติ อุทฺเทสวจนํ, เตน ‘‘ยสฺส ทาเนน สีเลนา’’ติ อิโต ปภุติ ยาว ‘‘กยิราถ ธีโร ปุญฺญานี’’ติ วุตฺตํ ปุญฺญสมฺปทํ อุทฺทิสติ. ยทิทนฺติ อภิมุขกรณตฺเถ นิปาโต, เตน เอสาติ อุทฺทิฏฺฐํ นิทฺทิสิตุํ ยา เอสาติ อภิมุขํ กโรติ. ปุญฺญานํ สมฺปทา ปุญฺญสมฺปทา[Pg.197]. ตสฺมาติ การณวจนํ. ธีราติ ธิติมนฺโต. ปสํสนฺตีติ วณฺณยนฺติ. ปณฺฑิตาติ ปญฺญาสมฺปนฺนา. กตปุญฺญตนฺติ กตปุญฺญภาวํ. Esta es la explicación de las palabras de la estrofa: el término 'evaṃ' indica la riqueza del mérito mencionada anteriormente. Se dice que es 'mahatthikā' porque tiene un gran propósito (attha) o conduce a un gran beneficio; también existe la lectura 'mahiddhikā' (de gran poder). El término 'esā' es una palabra de designación; con ella señala la perfección del mérito mencionada desde 'aquello que mediante la generosidad y la virtud' hasta 'el sabio debe realizar actos meritorios'. 'Yadidaṃ' es una partícula con el sentido de hacer algo manifiesto; mediante ella, para señalar lo que fue designado como 'esta' (esā), hace manifiesto 'esta que es'. La plenitud de los méritos es 'puññasampadā'. El término 'tasmā' indica la causa. 'Dhīrā' significa los que poseen firmeza y sabiduría. 'Pasaṃsanti' significa que elogian. 'Paṇḍitā' significa los dotados de sabiduría. 'Katapuññataṃ' significa el estado de haber realizado méritos. อยํ ปน อตฺถวณฺณนา – อิติ ภควา สุวณฺณตาทึ พุทฺธภูมิปริโยสานํ ปุญฺญสมฺปทานุภาเวน อธิคนฺตพฺพมตฺถํ วณฺณยิตฺวา อิทานิ ตเมวตฺถํ สมฺปิณฺเฑตฺวา ทสฺเสนฺโต เตเนวตฺเถน ยถาวุตฺตปฺปการาย ปุญฺญสมฺปทาย มหตฺถิกตฺตํ ถุนนฺโต อาห – เอวํ มหโต อตฺถสฺส อาวหเนน มหตฺถิกา เอสา, ยทิทํ มยา ‘‘ยสฺส ทาเนน สีเลนา’’ติอาทินา นเยน เทสิตา ปุญฺญสมฺปทา, ตสฺมา มาทิสา สตฺตานํ หิตสุขาวหาย ธมฺมเทสนาย อกิลาสุตาย ยถาภูตคุเณน จ ธีรา ปณฺฑิตา ‘‘อสาธารณมญฺเญสํ, อโจราหรโณ นิธี’’ติอาทีหิ อิธ วุตฺเตหิ จ, อวุตฺเตหิ จ ‘‘มา, ภิกฺขเว, ปุญฺญานํ ภายิตฺถ, สุขสฺเสตํ, ภิกฺขเว, อธิวจนํ, ยทิทํ ปุญฺญานี’’ติอาทีหิ (อ. นิ. ๗.๖๒; อิติวุ. ๒๒; เนตฺติ. ๑๒๑) วจเนหิ อเนกาการโวการํ กตปุญฺญตํ ปสํสนฺติ, น ปกฺขปาเตนาติ. Esta es la explicación del significado: habiendo alabado el beneficio que se alcanza por el poder de la plenitud del mérito, comenzando por la belleza del color dorado y terminando con el estado de un Buddha, el Bienaventurado, para mostrar ahora ese mismo beneficio de forma resumida y para encomiar el tesoro que consiste en el gran provecho de esa plenitud del mérito descrita anteriormente, dijo: «De esta manera, por traer tan gran beneficio, esta plenitud del mérito que he enseñado mediante el método que comienza con “aquel que por la generosidad y la virtud”, es de gran provecho; por lo tanto, los sabios valientes como yo, debido a su incansable esfuerzo en la enseñanza del Dhamma para el bienestar y la felicidad de los seres, y de acuerdo con sus cualidades reales, elogian el hecho de haber realizado méritos, el cual tiene múltiples aspectos, mediante las palabras aquí dichas como “no compartido con otros, un tesoro que los ladrones no pueden robar”, y mediante palabras no dichas aquí como “monjes, no temáis a los méritos; méritos es un nombre para la felicidad”; y no lo elogian por favoritismo». เทสนาปริโยสาเน โส อุปาสโก พหุชเนน สทฺธึ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาสิ, รญฺโญ จ ปเสนทิโกสลสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา เอตมตฺถํ อาโรเจสิ, ราชา อติวิย ตุฏฺโฐ หุตฺวา ‘‘สาธุ, คหปติ, สาธุ โข ตฺวํ, คหปติ, มาทิเสหิปิ อนาหรณียํ นิธึ นิเธสี’’ติ สํราเธตฺวา มหตึ ปูชมกาสีติ. Al final de la enseñanza, aquel seguidor laico, junto con muchas otras personas, se estableció en el fruto de la entrada en la corriente (sotāpattiphale). Fue ante el rey Pasenadi de Kosala y le informó sobre este asunto. El rey, sintiéndose sumamente complacido, dijo: «¡Bien, dador de sustento! ¡Qué bien, dador de sustento! Has depositado un tesoro que incluso personas como yo no podrían arrebatar», y tras complacerlo, le rindió un gran honor. ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทกปาฐ-อฏฺฐกถาย En la Paramatthajotikā, el comentario del Khuddakapāṭha. นิธิกณฺฑสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí termina la explicación del Nidhikaṇḍa Sutta. ๙. เมตฺตสุตฺตวณฺณนา 9. Explicación del Metta Sutta. นิกฺเขปปฺปโยชนํ El propósito de la colocación [del sutta]. อิทานิ นิธิกณฺฑานนฺตรํ นิกฺขิตฺตสฺส เมตฺตสุตฺตสฺส วณฺณนากฺกโม อนุปฺปตฺโต. ตสฺส อิธ นิกฺเขปปฺปโยชนํ วตฺวา ตโต ปรํ – Ahora ha llegado el turno de la explicación del Metta Sutta, que fue colocado inmediatamente después del Nidhikaṇḍa. Habiendo expuesto aquí el propósito de su colocación, después de eso: ‘‘เยน วุตฺตํ ยทา ยตฺถ, ยสฺมา เจเตส ทีปนา; นิทานํ โสธยิตฺวาสฺส, กริสฺสามตฺถวณฺณนํ’’. «Explicaremos el significado clarificando su origen: por quién fue dicho, cuándo, dónde y por qué causa se expuso». ตตฺถ [Pg.198] ยสฺมา นิธิกณฺเฑน ทานสีลาทิปุญฺญสมฺปทา วุตฺตา, สา จ สตฺเตสุ เมตฺตาย กตาย มหปฺผลา โหติ ยาว พุทฺธภูมึ ปาเปตุํ สมตฺถา, ตสฺมา ตสฺสา ปุญฺญสมฺปทาย อุปการทสฺสนตฺถํ, ยสฺมา วา สรเณหิ สาสเน โอตริตฺวา สิกฺขาปเทหิ สีเล ปติฏฺฐิตานํ ทฺวตฺตึสากาเรน ราคปฺปหานสมตฺถํ, กุมารปญฺเหน โมหปฺปหานสมตฺถญฺจ กมฺมฏฺฐานํ ทสฺเสตฺวา, มงฺคลสุตฺเตน ตสฺส ปวตฺติยา มงฺคลภาโว อตฺตรกฺขา จ, รตนสุตฺเตน ตสฺสานุรูปา ปรรกฺขา, ติโรกุฏฺเฏน รตฺตนสุตฺเต วุตฺตภูเตสุ เอกจฺจภูตทสฺสนํ วุตฺตปฺปการาย ปุญฺญสมฺปตฺติยา ปมชฺชนฺตานํ วิปตฺติ จ, นิธิกณฺเฑน ติโรกุฏฺเฏ วุตฺตวิปตฺติปฏิปกฺขภูตา สมฺปตฺติ จ ทสฺสิตา, โทสปฺปหานสมตฺถํ ปน กมฺมฏฺฐานํ อทสฺสิตเมว, ตสฺมา ตํ โทสปฺปหานสมตฺถํ กมฺมฏฺฐานํ ทสฺเสตุํ อิทํ เมตฺตสุตฺตํ อิธ นิกฺขิตฺตํ. เอวญฺหิ สุปริปูโร โหติ ขุทฺทกปาโฐติ อิทมสฺส อิธ นิกฺเขปปฺปโยชนํ. Al respecto, dado que en el Nidhikaṇḍa se expuso la plenitud del mérito, como la generosidad y la virtud, y dado que tal plenitud del mérito es de gran fruto cuando se ejerce con amor benevolente (mettā) hacia los seres, siendo capaz de conducir incluso hasta el estado de un Buddha, se expuso [el Metta Sutta] para mostrar su apoyo a esa plenitud del mérito. O bien, porque después de haber entrado en la Enseñanza mediante los refugios y establecerse en la virtud mediante los preceptos, se mostraron los temas de meditación (kammaṭṭhāna) capaces de abandonar la codicia mediante las treinta y dos partes del cuerpo, y de abandonar la ignorancia mediante las preguntas del joven; se mostró el carácter auspicioso de su progreso y la autoprotección mediante el Maṅgala Sutta; la protección de otros acorde a ello mediante el Ratana Sutta; la visión de ciertos seres mencionados en el Ratana Sutta y el infortunio de quienes descuidan la plenitud del mérito descrita mediante el Tirokuṭṭa Sutta; y mediante el Nidhikaṇḍa se mostró la prosperidad que es opuesta al infortunio mencionado en el Tirokuṭṭa; sin embargo, no se había mostrado aún un tema de meditación capaz de abandonar el odio (dosa). Por lo tanto, para mostrar ese tema de meditación capaz de abandonar el odio, se colocó aquí este Metta Sutta. De este modo, el Khuddakapāṭha queda plenamente completo; tal es el propósito de su colocación aquí. นิทานโสธนํ Clarificación del origen (Nidāna). อิทานิ ยายํ – Ahora, respecto a esto: ‘‘เยน วุตฺตํ ยทา ยตฺถ, ยสฺมา เจเตส ทีปนา; นิทานํ โสธยิตฺวาสฺส, กริสฺสามตฺถวณฺณน’’นฺติ. – «Explicaremos el significado clarificando su origen: por quién fue dicho, cuándo, dónde y por qué causa se expuso». มาติกา นิกฺขิตฺตา, ตตฺถ อิทํ เมตฺตสุตฺตํ ภควตาว วุตฺตํ, น สาวกาทีหิ, ตญฺจ ปน ยทา หิมวนฺตปสฺสโต เทวตาหิ อุพฺพาฬฺหา ภิกฺขู ภควโต สนฺติกํ อาคตา, ตทา สาวตฺถิยํ เตสํ ภิกฺขูนํ ปริตฺตตฺถาย กมฺมฏฺฐานตฺถาย จ วุตฺตนฺติ เอวํ ตาว สงฺเขปโต เอเตสํ ปทานํ ทีปนา นิทานโสธนา เวทิตพฺพา. Se ha establecido esta matriz temática. En ella, este Metta Sutta fue dicho únicamente por el Bienaventurado, no por los discípulos u otros. Y fue dicho en Sāvatthī para aquellos monjes que, acosados por deidades en las laderas del Himalaya, acudieron a la presencia del Bienaventurado, con el fin de servirles como protección (paritta) y como tema de meditación (kammaṭṭhāna). Así, de forma breve, debe entenderse la clarificación del origen que explica estos términos. วิตฺถารโต ปน เอวํ เวทิตพฺพา – เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ อุปกฏฺฐาย วสฺสูปนายิกาย, เตน โข ปน สมเยน สมฺพหุลา นานาเวรชฺชกา ภิกฺขู ภควโต สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา ตตฺถ ตตฺถ วสฺสํ อุปคนฺตุกามา ภควนฺตํ อุปสงฺกมนฺติ. ตตฺร สุทํ ภควา ราคจริตานํ สวิญฺญาณกอวิญฺญาณกวเสน เอกาทสวิธํ อสุภกมฺมฏฺฐานํ, โทสจริตานํ จตุพฺพิธํ เมตฺตาทิกมฺมฏฺฐานํ, โมหจริตานํ มรณสฺสติกมฺมฏฺฐานาทีนิ, วิตกฺกจริตานํ อานาปานสฺสติปถวีกสิณาทีนิ, สทฺธาจริตานํ พุทฺธานุสฺสติกมฺมฏฺฐานาทีนิ, พุทฺธิจริตานํ จตุธาตุววตฺถานาทีนีติ [Pg.199] อิมินา นเยน จตุราสีติสหสฺสปฺปเภทจริตานุกูลานิ กมฺมฏฺฐานานิ กเถติ. En detalle, debe entenderse de la siguiente manera: en una ocasión, el Bienaventurado residía en Sāvatthī cuando se acercaba el tiempo de entrar en el retiro de las lluvias (vassa). En aquel tiempo, numerosos monjes provenientes de diversas regiones, habiendo recibido un tema de meditación en presencia del Bienaventurado, se acercaron a él con el deseo de pasar el retiro en distintos lugares. Allí, el Bienaventurado les enseñaba temas de meditación adecuados a sus temperamentos, los cuales tienen ochenta y cuatro mil variaciones, según este método: para aquellos de temperamento propenso a la codicia (rāgacaritānaṃ), once tipos de meditación en lo impuro (asubha) según tengan o no conciencia; para los de temperamento propenso al odio (dosacaritānaṃ), cuatro tipos de meditaciones como el amor benevolente (mettā); para los de temperamento propenso al engaño (mohacaritānaṃ), la meditación en la muerte (maraṇassati) y otros; para los de temperamento propenso a la distracción (vitakkacaritānaṃ), la atención plena en la respiración (ānāpānassati) y el kasina de tierra, entre otros; para los de temperamento propenso a la fe (saddhācaritānaṃ), el recuerdo del Buddha (buddhānussati) y otros; y para los de temperamento propenso a la sabiduría (buddhicaritānaṃ), el análisis de los cuatro elementos (catudhātuvavatthāna), entre otros. อถ โข ปญฺจมตฺตานิ ภิกฺขุสตานิ ภควโต สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคเหตฺวา สปฺปายเสนาสนญฺจ โคจรคามญฺจ ปริเยสมานานิ อนุปุพฺเพน คนฺตฺวา ปจฺจนฺเต หิมวนฺเตน สทฺธึ เอกาพทฺธํ นีลกาจมณิสนฺนิภสิลาตลํ สีตลฆนจฺฉายนีลวนสณฺฑมณฺฑิตํ มุตฺตาชาลรชตปฏฺฏสทิสวาลุกากิณฺณภูมิภาคํ สุจิสาตสีตลชลาสยปริวาริตํ ปพฺพตมทฺทสํสุ. อถ เต ภิกฺขู ตตฺเถกรตฺตึ วสิตฺวา ปภาตาย รตฺติยา สรีรปริกมฺมํ กตฺวา ตสฺส อวิทูเร อญฺญตรํ คามํ ปิณฺฑาย ปวิสึสุ. คาโม ฆนนิเวสนสนฺนิวิฏฺฐกุลสหสฺสยุตฺโต, มนุสฺสา เจตฺถ สทฺธา ปสนฺนา เต ปจฺจนฺเต ปพฺพชิตทสฺสนสฺส ทุลฺลภตาย ภิกฺขู ทิสฺวา เอว ปีติโสมนสฺสชาตา หุตฺวา เต ภิกฺขู โภเชตฺวา ‘‘อิเธว, ภนฺเต, เตมาสํ วสถา’’ติ ยาจิตฺวา ปญฺจ ปธานกุฏิสตานิ กาเรตฺวา ตตฺถ มญฺจปีฐปานียปริโภชนียฆฏาทีนิ สพฺพูปกรณานิ ปฏิยาเทสุํ. En aquella ocasión, quinientos monjes, tras haber aprendido el objeto de meditación (kammaṭṭhāna) en presencia del Bienaventurado, partieron en busca de un alojamiento adecuado y una aldea para la colecta de limosnas. Viajando gradualmente, llegaron a una montaña situada en la región fronteriza, unida a la cordillera del Himalaya. La montaña tenía una superficie de piedra que resplandecía como el cristal de zafiro, estaba adornada con arboledas de un verde intenso que brindaban una sombra fresca y densa, y su suelo estaba cubierto de arena fina semejante a redes de perlas y láminas de plata, rodeada de depósitos de agua pura, dulce y fría. Los monjes se quedaron allí una noche y, al amanecer, tras realizar sus deberes personales, entraron en una aldea cercana para recoger limosnas. Esta aldea contaba con mil familias que vivían en casas agrupadas estrechamente; la gente allí era devota y llena de fe. Debido a la rareza de ver a monjes errantes en esa región fronteriza, al ver a los monjes se llenaron de alegría y regocijo. Después de ofrecerles comida, les suplicaron: “Venerables, por favor, permanezcan aquí durante los tres meses del retiro de las lluvias”. Habiendo obtenido su consentimiento, hicieron construir quinientas cabañas de meditación y proveyeron todo lo necesario, incluyendo catres, bancos y vasijas para agua de beber y de uso. ภิกฺขู ทุติยทิวเส อญฺญํ คามํ ปิณฺฑาย ปวิสึสุ. ตตฺถปิ มนุสฺสา ตเถว อุปฏฺฐหิตฺวา วสฺสาวาสํ ยาจึสุ. ภิกฺขู ‘‘อสติ อนฺตราเย’’ติ อธิวาเสตฺวา ตํ วนสณฺฑํ ปวิสิตฺวา สพฺพรตฺตินฺทิวํ อารทฺธวีริยา ยามฆณฺฑิกํ โกฏฺเฏตฺวา โยนิโสมนสิการพหุลา วิหรนฺตา รุกฺขมูลานิ อุปคนฺตฺวา นิสีทึสุ. สีลวนฺตานํ ภิกฺขูนํ เตเชน วิหตเตชา รุกฺขเทวตา อตฺตโน อตฺตโน วิมานา โอรุยฺห ทารเก คเหตฺวา อิโต จิโต วิจรนฺติ. เสยฺยถาปิ นาม ราชูหิ วา ราชมหามตฺเตหิ วา คามกาวาสํ คเตหิ คามวาสีนํ ฆเรสุ โอกาเส คหิเต ฆรมนุสฺสกา ฆรา นิกฺขมิตฺวา อญฺญตฺร วสนฺตา ‘‘กทา นุ คมิสฺสนฺตี’’ติ ทูรโตว โอโลเกนฺติ, เอวเมว เทวตา อตฺตโน อตฺตโน วิมานานิ ฉฑฺเฑตฺวา อิโต จิโต จ วิจรนฺติโย ทูรโตว โอโลเกนฺติ ‘‘กทา นุ ภทนฺตา คมิสฺสนฺตี’’ติ. ตโต เอวํ สมจินฺเตสุํ ‘‘ปฐมวสฺสูปคตา ภิกฺขู อวสฺสํ เตมาสํ วสิสฺสนฺติ, มยํ ปน ตาว จิรํ ทารเก คเหตฺวา โอกฺกมฺม วสิตุํ น สกฺโกม, หนฺท มยํ ภิกฺขูนํ ภยานกํ อารมฺมณํ ทสฺเสมา’’ติ. ตา รตฺตึ ภิกฺขูนํ สมณธมฺมกรณเวลาย ภึสนกานิ ยกฺขรูปานิ นิมฺมินิตฺวา ปุรโต [Pg.200] ปุรโต ติฏฺฐนฺติ, เภรวสทฺทญฺจ กโรนฺติ. ภิกฺขูนํ ตานิ รูปานิ ทิสฺวา ตญฺจ สทฺทํ สุตฺวา หทยํ ผนฺทิ, ทุพฺพณฺณา จ อเหสุํ อุปฺปณฺฑุปฺปณฺฑุกชาตา. เตน เต ภิกฺขู จิตฺตํ เอกคฺคํ กาตุํ นาสกฺขึสุ, เตสํ อเนกคฺคจิตฺตานํ ภเยน จ ปุนปฺปุนํ สํวิคฺคานํ สติ สมฺมุสฺสิ, ตโต เตสํ มุฏฺฐสตีนํ ทุคฺคนฺธานิ อารมฺมณานิ ปโยเชสุํ, เตสํ เตน ทุคฺคนฺเธน นิมฺมถิยมานมิว มตฺถลุงฺคํ อโหสิ, คาฬฺหา สีสเวทนา อุปฺปชฺชึสุ, น จ ตํ ปวตฺตึ อญฺญมญฺญสฺส อาโรเจสุํ. Al segundo día, los monjes entraron en otra aldea para recoger limosnas. Allí también, la gente los atendió de la misma manera y les rogó que se quedaran para el retiro de las lluvias. Los monjes aceptaron diciendo: “Si no hay obstáculos”, y entrando en aquella arboleda, se dedicaron con gran esfuerzo a la práctica durante todo el día y la noche. Haciendo sonar el bloque de madera para marcar las horas y manteniéndose diligentes en la atención sabia (yoniso manasikāra), se sentaban al pie de los árboles. Por el poder de la virtud de los monjes, las deidades de los árboles, cuyo propio poder se vio opacado, descendieron de sus palacios celestiales (vimānas) y, tomando a sus hijos, vagaban de un lado a otro. Al igual que cuando los reyes o sus ministros llegan a una aldea y ocupan las casas de los aldeanos, los habitantes deben salir y vivir en otro lugar, observando desde lejos y preguntándose: “¿Cuándo se irán?”; de la misma manera, las deidades abandonaron sus palacios y vagaban de un lado a otro observando desde lejos, pensando: “¿Cuándo se irán estos venerables?”. Entonces pensaron: “Los monjes que han comenzado el retiro de las lluvias permanecerán aquí inevitablemente por tres meses. Nosotros no podemos vivir fuera de nuestros hogares tanto tiempo cargando con nuestros hijos. Bien, mostremos a los monjes visiones aterradoras”. Esa noche, mientras los monjes realizaban sus deberes ascéticos, las deidades crearon formas horripilantes de yaksas y se pararon frente a ellos, emitiendo sonidos espantosos. Al ver tales formas y oír tales sonidos, los corazones de los monjes palpitaron de miedo; palidecieron y sus rostros se tornaron amarillentos. Debido a esto, los monjes no podían concentrar sus mentes y, con sus mentes dispersas por el miedo constante, perdieron la atención plena. Entonces, las deidades proyectaron olores nauseabundos hacia los monjes que habían perdido la atención; debido a ese hedor, sus cerebros parecieron ser martirizados y surgieron intensos dolores de cabeza. Sin embargo, no se comunicaron entre sí lo que estaba sucediendo. อเถกทิวสํ สงฺฆตฺเถรสฺส อุปฏฺฐานกาเล สพฺเพสุ สนฺนิปติเตสุ สงฺฆตฺเถโร ปุจฺฉิ ‘‘ตุมฺหากํ, อาวุโส, อิมํ วนสณฺฑํ ปวิฏฺฐานํ กติปาหํ อติวิย ปริสุทฺโธ ฉวิวณฺโณ อโหสิ ปริโยทาโต, วิปฺปสนฺนานิ จ อินฺทฺริยานิ, เอตรหิ ปนตฺถ กิสา ทุพฺพณฺณา อุปฺปณฺฑุปฺปณฺฑุกชาตา, กึ โว อิธ อสปฺปาย’’นฺติ. ตโต เอโก ภิกฺขุ อาห – ‘‘อหํ, ภนฺเต, รตฺตึ อีทิสญฺจ อีทิสญฺจ เภรวารมฺมณํ ปสฺสามิ จ สุณามิ จ, อีทิสญฺจ คนฺธํ ฆายามิ, เตน เม จิตฺตํ น สมาธิยตี’’ติ, เอเตเนว อุปาเยน สพฺเพว เต ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสุํ. สงฺฆตฺเถโร อาห – ‘‘ภควตา, อาวุโส, ทฺเว วสฺสูปนายิกา ปญฺญตฺตา, อมฺหากญฺจ อิทํ เสนาสนํ อสปฺปายํ, อายามาวุโส, ภควโต สนฺติกํ คนฺตฺวา อญฺญํ สปฺปายเสนาสนํ ปุจฺฉามา’’ติ. ‘‘สาธุ, ภนฺเต’’ติ เต ภิกฺขู เถรสฺส ปฏิสฺสุณิตฺวา สพฺเพว เสนาสนํ สํสาเมตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย อนุปลิตฺตตฺตา กุเลสุ กญฺจิ อนามนฺเตตฺวา เอว เยน สาวตฺถิ เตน จาริกํ ปกฺกมึสุ. อนุปุพฺเพน สาวตฺถึ คนฺตฺวา ภควโต สนฺติกํ อาคมึสุ. Entonces, un día, a la hora de presentar sus respetos al Anciano de la Sangha (Saṅghatthera), cuando todos se hubieron reunido, el Anciano preguntó: “Hermanos, cuando entraron en esta arboleda hace unos días, su complexión era muy pura y clara, y sus facultades estaban serenas. Sin embargo, ahora están delgados, pálidos y con rostros amarillentos. ¿Hay algo en este lugar que no les sea adecuado?”. Ante esto, un monje respondió: “Venerable, por la noche veo y escucho tales y tales visiones y sonidos aterradores, y percibo tales olores; debido a ello, mi mente no logra la concentración”. De la misma manera, todos los demás relataron lo que les sucedía. El Anciano dijo: “Hermanos, el Bienaventurado ha prescrito dos periodos para iniciar el retiro de las lluvias, y este alojamiento nos resulta inadecuado. Vayamos, hermanos, a la presencia del Bienaventurado y preguntémosle por otro alojamiento que sea propicio”. Los monjes aceptaron las palabras del Anciano diciendo: “Está bien, venerable”, recogieron sus alojamientos, tomaron sus cuencos y mantos, y sin avisar a nadie de las familias debido a su desapego, partieron hacia Sāvatthi. Viajando gradualmente, llegaron a Sāvatthi y se presentaron ante el Bienaventurado. ภควา เต ภิกฺขู ทิสฺวา เอตทโวจ – ‘‘น, ภิกฺขเว, อนฺโตวสฺสํ จาริกา จริตพฺพาติ มยา สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ, กิสฺส ตุมฺเห จาริกํ จรถา’’ติ. เต ภควโต สพฺพมาโรเจสุํ. ภควา อาวชฺเชนฺโต สกลชมฺพุทีเป อนฺตมโส จตุปาทปีฐกฏฺฐานมตฺตมฺปิ เตสํ สปฺปายเสนาสนํ นาทฺทส. อถ เต ภิกฺขู อาห – ‘‘น, ภิกฺขเว, ตุมฺหากํ อญฺญํ สปฺปายเสนาสนํ อตฺถิ, ตตฺเถว ตุมฺเห วิหรนฺตา อาสวกฺขยํ ปาปุณิสฺสถ, คจฺฉถ, ภิกฺขเว, ตเมว เสนาสนํ อุปนิสฺสาย วิหรถ, สเจ ปน เทวตาหิ อภยํ อิจฺฉถ, อิมํ ปริตฺตํ อุคฺคณฺหถ. เอตญฺหิ โว ปริตฺตญฺจ กมฺมฏฺฐานญฺจ ภวิสฺสตี’’ติ อิทํ สุตฺตมภาสิ. El Bienaventurado, al ver a los monjes, les dijo: “Monjes, yo he establecido la regla de entrenamiento de que no se debe viajar durante el retiro de las lluvias. ¿Por qué están viajando?”. Ellos le relataron todo al Bienaventurado. El Bienaventurado, examinando todo el continente de Jambudīpa con su visión, no vio ningún otro alojamiento adecuado para ellos, ni siquiera del tamaño de un pequeño banco de cuatro patas. Entonces les dijo: “Monjes, no hay otro alojamiento propicio para ustedes. Solo permaneciendo allí alcanzarán la extinción de las impurezas (āsavakkhaya). Vayan, monjes, y residan dependiendo de ese mismo alojamiento. Si desean estar libres de temor ante las deidades, aprendan esta salvaguarda (paritta). Esto será para ustedes tanto una protección como un objeto de meditación”. Dicho esto, proclamó este sutta (el Metta Sutta). อปเร [Pg.201] ปนาหุ – ‘‘คจฺฉถ, ภิกฺขเว, ตเมว เสนาสนํ อุปนิสฺสาย วิหรถา’’ติ อิทญฺจ วตฺวา ภควา อาห – ‘‘อปิจ โข อารญฺญเกน ปริหรณํ ญาตพฺพํ. เสยฺยถิทํ – สายํ ปาตํ กรณวเสน ทฺเว เมตฺตา ทฺเว ปริตฺตา ทฺเว อสุภา ทฺเว มรณสฺสตี อฏฺฐมหาสํเวควตฺถุสมาวชฺชนญฺจ, อฏฺฐ มหาสํเวควตฺถูนิ นาม ชาติชราพฺยาธิมรณํ จตฺตาริ อปายทุกฺขานีติ, อถ วา ชาติชราพฺยาธิมรณานิ จตฺตาริ, อปายทุกฺขํ ปญฺจมํ, อตีเต วฏฺฏมูลกํ ทุกฺขํ, อนาคเต วฏฺฏมูลกํ ทุกฺขํ, ปจฺจุปฺปนฺเน อาหารปริเยฏฺฐิมูลกํ ทุกฺข’’นฺติ. เอวํ ภควา ปริหรณํ อาจิกฺขิตฺวา เตสํ ภิกฺขูนํ เมตฺตตฺถญฺจ ปริตฺตตฺถญฺจ วิปสฺสนาปาทกชฺฌานตฺถญฺจ อิทํ สุตฺตมภาสีติ. เอวํ วิตฺถารโตปิ ‘‘เยน วุตฺตํ ยทา ยตฺถ, ยสฺมา เจ’’ติ เอเตสํ ปทานํ ทีปนา นิทานโสธนา เวทิตพฺพา. Otros maestros dicen: «Id, monjes, y morad apoyándoos en ese mismo alojamiento (senāsana)». Habiendo dicho esto, el Bienaventurado añadió: «Sin embargo, un monje morador del bosque debe conocer las prácticas de mantenimiento (pariharaṇa). A saber: mediante la práctica realizada por la tarde y por la mañana, [debe practicar] dos veces el amor universal (mettā), dos veces la protección (paritta), dos veces la meditación sobre lo impuro (asubha), dos veces la recordación de la muerte (maraṇassati) y la reflexión sobre los ocho temas de urgencia espiritual (saṃvegavatthu). Los ocho temas de urgencia espiritual son: el nacimiento, la vejez, la enfermedad, la muerte y los cuatro sufrimientos de los estados de privación (apāyadukkha). O bien: el nacimiento, la vejez, la enfermedad y la muerte [como los primeros cuatro], el sufrimiento de los estados de privación como el quinto, el sufrimiento arraigado en el ciclo de renacimientos (vaṭṭa) en el pasado, el sufrimiento arraigado en el ciclo en el futuro y el sufrimiento arraigado en la búsqueda de alimento en el presente». De este modo, tras indicar las prácticas de mantenimiento, el Bienaventurado pronunció este Sutta para el beneficio del amor universal, para la protección y para el logro del Jhana que sirve de base para la visión cabal (vipassanāpādakajjhāna) de aquellos monjes. Así, incluso de manera detallada, debe entenderse la aclaración del origen (nidānasodhana) de estos términos: «por quién fue dicho, cuándo, dónde y por qué causa». เอตฺตาวตา จ ยา สา ‘‘เยน วุตฺตํ ยทา ยตฺถ, ยสฺมา เจเตส ทีปนา. นิทานํ โสธยิตฺวา’’ติ มาติกา ฐปิตา, สา สพฺพากาเรน วิตฺถาริตา โหติ. Hasta este punto, aquel esquema (mātikā) que se estableció como: «la aclaración de por quién fue dicho, cuándo, dónde y por qué razón, tras haber purificado el origen», ha sido detallado en todos sus aspectos. ปฐมคาถาวณฺณนา Comentario a la primera estrofa ๑. อิทานิ ‘‘อสฺส กริสฺสามตฺถวณฺณน’’นฺติ วุตฺตตฺตา เอวํ กตนิทานโสธนสฺส อสฺส สุตฺตสฺส อตฺถวณฺณนา อารพฺภเต. ตตฺถ กรณียมตฺถกุสเลนาติ อิมิสฺสา ปฐมคาถาย ตาว อยํ ปทวณฺณนา – กรณียนฺติ กาตพฺพํ, กรณารหนฺติ อตฺโถ. อตฺโถติ ปฏิปทา, ยํ วา กิญฺจิ อตฺตโน หิตํ, ตํ สพฺพํ อรณียโต อตฺโถติ วุจฺจติ, อรณียโต นาม อุปคนฺตพฺพโต. อตฺเถ กุสเลน อตฺถกุสเลน อตฺถเฉเกนาติ วุตฺตํ โหติ. ยนฺติ อนิยมิตปจฺจตฺตํ. นฺติ นิยมิตอุปโยคํ, อุภยมฺปิ วา ยํ ตนฺติ ปจฺจตฺตวจนํ. สนฺตํ ปทนฺติ อุปโยควจนํ, ตตฺถ ลกฺขณโต สนฺตํ, ปตฺตพฺพโต ปทํ, นิพฺพานสฺเสตํ อธิวจนํ. อภิสเมจฺจาติ อภิสมาคนฺตฺวา. สกฺโกตีติ สกฺโก, สมตฺโถ ปฏิพโลติ วุตฺตํ โหติ. อุชูติ อชฺชวยุตฺโต. สุฏฺฐุ อุชูติ สุหุชุ. สุขํ วโจ ตสฺมินฺติ สุวโจ. อสฺสาติ ภเวยฺย. มุทูติ มทฺทวยุตฺโต. น อติมานีติ อนติมานิ. 1. Ahora, habiéndose afirmado que «se realizará el comentario de su significado» (assa karissāmatthavaṇṇanaṃ), se inicia el comentario del significado de este Sutta para el cual se ha realizado la purificación de su origen. En esta primera estrofa, comenzando con «karaṇīyamatthakusalena», este es el comentario de las palabras: «karaṇīyaṃ» significa lo que debe hacerse (kātabbaṃ), aquello que es digno de ser realizado. «Attho» se refiere a la práctica (paṭipadā); o bien, cualquier beneficio (hitaṃ) para uno mismo se llama «attha» porque debe ser alcanzado (araṇīyato), y «araṇīyato» significa aquello hacia lo que se debe ir o aproximar. «Atthe kusalena» significa alguien hábil en la práctica (atthakusalena), alguien experto en la práctica (atthachekena). El término «yaṃ» es un pronombre relativo indeterminado en nominativo. «Taṃ» es un pronombre demostrativo determinado en acusativo; o bien, ambos «yaṃ taṃ» están en nominativo. «Santaṃ padaṃ» está en acusativo; allí, «santaṃ» es pacífico por su característica y «padaṃ» es un estado por ser alcanzable; este es un epíteto del Nibbana. «Abhisamecca» significa habiendo comprendido o alcanzado. «Sakko» significa que es capaz, competente o apto. «Ujū» significa dotado de rectitud. «Suhuju» significa muy recto. Aquel en quien hay un habla amable (sukhaṃ vaco) es «suvaco». «Assa» significa que debería ser. «Mudū» significa dotado de mansedumbre o flexibilidad. «Na atimānī» significa que no es arrogante (anatimāni). อยํ ปเนตฺถ อตฺถวณฺณนา – กรณียมตฺถกุสเลน, ยนฺตํ สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจาติ เอตฺถ ตาว อตฺถิ กรณียํ, อตฺถิ อกรณียํ. ตตฺถ สงฺเขปโต [Pg.202] สิกฺขตฺตยํ กรณียํ. สีลวิปตฺติ, ทิฏฺฐิวิปตฺติ, อาจารวิปตฺติ, อาชีววิปตฺตีติ เอวมาทิ อกรณียํ. ตถา อตฺถิ อตฺถกุสโล, อตฺถิ อนตฺถกุสโล. ตตฺถ โย อิมสฺมึ สาสเน ปพฺพชิตฺวา น อตฺตานํ สมฺมา ปโยเชติ, ขณฺฑสีโล โหติ, เอกวีสติวิธํ อเนสนํ นิสฺสาย ชีวิกํ กปฺเปติ. เสยฺยถิทํ – เวฬุทานํ ปตฺตทานํ ปุปฺผทานํ ผลทานํ ทนฺตกฏฺฐทานํ มุโขทกทานํ สินานทานํ จุณฺณทานํ มตฺติกาทานํ จาฏุกมฺยตํ มุคฺคสูปฺยตํ ปาริภฏยตํ ชงฺฆเปสนิกํ เวชฺชกมฺมํ ทูตกมฺมํ ปหิณคมนํ ปิณฺฑปฏิปิณฺฑํ ทานานุปฺปทานํ วตฺถุวิชฺชํ นกฺขตฺตวิชฺชํ องฺควิชฺชนฺติ. ฉพฺพิเธ จ อโคจเร จรติ. เสยฺยถิทํ – เวสิยาโคจเร วิธวถุลฺลกุมาริกปณฺฑกภิกฺขุนีปานาคารโคจเรติ. สํสฏฺโฐ จ วิหรติ ราชูหิ ราชมหามตฺเตหิ ติตฺถิเยหิ ติตฺถิยสาวเกหิ อนนุโลมิเกน คิหิสํสคฺเคน, ยานิ วา ปน ตานิ กุลานิ อสฺสทฺธานิ อปฺปสนฺนานิ อโนปานภูตานิ อกฺโกสกปริภาสกานิ อนตฺถกามานิ อหิตอผาสุกโยคกฺเขมกามานิ ภิกฺขูนํ…เป… อุปาสิกานํ, ตถารูปานิ กุลานิ เสวติ ภชติ ปยิรุปาสติ. อยํ อนตฺถกุสโล. Este es el comentario del significado en este contexto: en la frase «karaṇīyamatthakusalena, yaṃ taṃ santaṃ padaṃ abhisamecca», primero, existe lo que debe hacerse (karaṇīya) y lo que no debe hacerse (akaraṇīya). En resumen, lo que debe hacerse son los tres entrenamientos (sikkhattaya). Lo que no debe hacerse es el fracaso en la virtud (sīlavipatti), el fracaso en la visión (diṭṭhivipatti), el fracaso en la conducta (ācāravipatti), el fracaso en el sustento (ājīvavipatti), etcétera. Asimismo, existe el que es hábil en su bienestar (atthakusalo) y el que no es hábil en su bienestar (anatthakusalo). Entre ellos, aquel que se ha ordenado en esta Dispensación pero no se aplica correctamente a sí mismo, tiene una virtud fragmentada y mantiene su vida apoyándose en veintiún tipos de medios de vida impropios (anesana). A saber: dando bambú, dando hojas, dando flores, dando frutas, dando palitos de dientes, dando agua para lavarse la cara, dando polvos de baño, dando polvos cosméticos, dando arcilla; mediante la adulación, actuando de forma inconsistente como una sopa de frijoles, actuando como un cuidador de niños, sirviendo como mensajero a pie, practicando la medicina, actuando como emisario, yendo por mandados, dando una comida a cambio de otra, mediante el conocimiento de los sitios (vatthuvijja), el conocimiento de los astros (nakkhattavijja) o el conocimiento de los signos corporales (aṅgavijja). Además, frecuenta los seis tipos de lugares inapropiados (agocara). A saber: el ámbito de las prostitutas, las viudas, las solteras maduras, los eunucos, las monjas y las tabernas. También mora en asociación con reyes, ministros de estado, heréticos y discípulos de heréticos, manteniendo un contacto social con laicos que no es apropiado para un monje; o bien, sirve, frecuenta y rinde honores a familias que no tienen fe, que no tienen devoción, que son abusivas y difamadoras, que no desean el bienestar y que no desean el beneficio, la comodidad ni la liberación de las ataduras de los monjes... y de las monjas. Tal persona es alguien no hábil en su bienestar. โย ปน อิมสฺมึ สาสเน ปพฺพชิตฺวา อตฺตานํ สมฺมา ปโยเชติ, อเนสนํ ปหาย จตุปาริสุทฺธิสีเล ปติฏฺฐาตุกาโม สทฺธาสีเสน ปาติโมกฺขสํวรํ สติสีเสน อินฺทฺริยสํวรํ วีริยสีเสน อาชีวปาริสุทฺธึ, ปญฺญาสีเสน ปจฺจยปฏิเสวนํ ปูเรติ. อยํ อตฺถกุสโล. Por el contrario, aquel que se ha ordenado en esta Dispensación y se aplica correctamente a sí mismo, abandonando los medios de vida impropios y deseando establecerse en la virtud de la cuádruple pureza (catupārisuddhisīla), perfecciona: la restricción del Patimokkha teniendo la fe como líder; la restricción de las facultades sensoriales teniendo la atención plena como líder; la pureza del sustento teniendo la energía como líder; y el uso de los requisitos teniendo la sabiduría como líder. Tal persona es alguien hábil en su bienestar. โย วา สตฺตาปตฺติกฺขนฺธโสธนวเสน ปาติโมกฺขสํวรํ, ฉทฺวาเร ฆฏฺฏิตารมฺมเณสุ อภิชฺฌาทีนํ อนุปฺปตฺติวเสน อินฺทฺริสํวรํ, อเนสนปริวชฺชนวเสน วิญฺญุปฺปสตฺถพุทฺธพุทฺธสาวกวณฺณิตปจฺจยปฏิเสวเนน จ อาชีวปาริสุทฺธึ, ยถาวุตฺตปจฺจเวกฺขณวเสน ปจฺจยปฏิเสวนํ, จตุอิริยาปถปริวตฺตเน สาตฺถกตาทิปจฺจเวกฺขณวเสน สมฺปชญฺญญฺจ โสเธติ. อยมฺปิ อตฺถกุสโล. O bien, es aquel que purifica la restricción del Patimokkha mediante la limpieza de las siete clases de ofensas; la restricción de los sentidos evitando que surjan la codicia y el pesar ante los objetos que impactan en las seis puertas; la pureza del sustento evitando los medios de vida impropios y recurriendo al uso de los requisitos elogiados por los sabios, el Buda y sus discípulos; el uso de los requisitos mediante la reflexión como se ha descrito anteriormente; y la clara comprensión (sampajañña) mediante la reflexión sobre el propósito y la conveniencia al cambiar las cuatro posturas. Este también es alguien hábil en su bienestar. โย วา ยถา อูโสทกํ ปฏิจฺจ สํกิลิฏฺฐํ วตฺถํ ปริโยทาปยติ, ฉาริกํ ปฏิจฺจ อาทาโส, อุกฺกามุขํ ปฏิจฺจ ชาตรูปํ, ตถา ญาณํ ปฏิจฺจ สีลํ โวทายตีติ ญตฺวา ญาโณทเกน โธวนฺโต สีลํ ปริโยทาเปติ. ยถา จ กิกี สกุณิกา อณฺฑํ, จมรี มิโค วาลธึ, เอกปุตฺติกา นารี [Pg.203] ปิยํ เอกปุตฺตกํ, เอกนยโน ปุริโส ตํ เอกนยนญฺจ รกฺขติ, ตถา อติวิย อปฺปมตฺโต อตฺตโน สีลกฺขนฺธํ รกฺขติ, สายํ ปาตํ ปจฺจเวกฺขมาโน อณุมตฺตมฺปิ วชฺชํ น ปสฺสติ. อยมฺปิ อตฺถกุสโล. O bien, aquel que sabiendo que así como uno purifica una ropa sucia apoyándose en agua alcalina, un espejo apoyándose en cenizas o el oro apoyándose en un crisol, así también la virtud se purifica apoyándose en el conocimiento (ñāṇa); y lavándola con el agua del conocimiento, purifica su virtud. Y del mismo modo que el ave kikī protege su huevo, o el buey camari protege su cola, o una madre con un solo hijo protege a su amado hijo único, o un hombre con un solo ojo protege ese único ojo, así, con extrema diligencia, protege su cúmulo de virtud, y reflexionando por la tarde y por la mañana, no ve falta alguna, ni siquiera del tamaño de un átomo. Este también es alguien hábil en su bienestar. โย วา ปน อวิปฺปฏิสารกเร สีเล ปติฏฺฐาย กิเลสวิกฺขมฺภนปฏิปทํ ปคฺคณฺหาติ, ตํ ปคฺคณฺหิตฺวา กสิณปริกมฺมํ กโรติ, กสิณปริกมฺมํ กตฺวา สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตติ. อยมฺปิ อตฺถกุสโล. O de nuevo, aquel monje que, estableciéndose en la virtud que produce alegría en el corazón (sin remordimiento), emprende la práctica que consiste en la supresión de las impurezas; habiendo emprendido dicha práctica, realiza los actos preparatorios del kasiṇa, y tras realizarlos, hace surgir los logros meditativos (samāpattis). Este también es llamado diestro en lo provechoso (atthakusalo). โย วา ปน สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ, อยํ อตฺถกุสลานํ อคฺโค. ตตฺถ เย อิเม ยาว อวิปฺปฏิสารกเร สีเล ปติฏฺฐาเนน ยาว วา กิเลสวิกฺขมฺภนปฏิปทายปคฺคหเณน วณฺณิตา อตฺถกุสลา, เต อิมสฺมึ อตฺเถ อตฺถกุสลาติ อธิปฺเปตา. ตถา วิธา จ เต ภิกฺขู. เตน ภควา เต ภิกฺขู สนฺธาย เอกปุคฺคลาธิฏฺฐานาย เทสนาย ‘‘กรณียมตฺถกุสเลนา’’ติ อาห. O de nuevo, aquel monje que, habiendo surgido de un logro meditativo (samāpatti) y discernido las formaciones (saṅkhāras), alcanza el estado de Arahant; este es el supremo entre los diestros en lo provechoso. Entre ellos, todos aquellos monjes que han sido elogiados por establecerse en esta virtud que no produce remordimiento o por emprender la práctica de la supresión de las impurezas, son considerados aquí como 'diestros en lo provechoso' (atthakusala). Y tales eran aquellos [quinientos] monjes. Por lo tanto, el Bienaventurado, refiriéndose a esos monjes a través de una enseñanza establecida en una sola persona (ekapuggalādhiṭṭhāna), dijo: 'Esto es lo que debe ser hecho por aquel que es diestro en lo provechoso' (karaṇīyamatthakusalena). ตโต ‘‘กึ กรณีย’’นฺติ เตสํ สญฺชาตกงฺขานํ อาห ‘‘ยนฺตํ สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจา’’ติ. อยเมตฺถ อธิปฺปาโย – ตํ พุทฺธานุพุทฺเธหิ วณฺณิตํ สนฺตํ นิพฺพานปทํ ปฏิเวธวเสน อภิสเมจฺจ วิหริตุกาเมน ยํ กรณียนฺติ. เอตฺถ จ ยนฺติ อิมสฺส คาถาปทสฺส อาทิโต วุตฺตเมว กรณียนฺติ อธิการโต อนุวตฺตติ, ตํ สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจาติ. อยํ ปน ยสฺมา สาวเสสปาโฐ อตฺโถ, ตสฺมา วิหริตุกาเมนาติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. Después, para aquellos monjes que se encontraban con la duda de '¿qué debe hacerse?', [el Buda] dijo: 'Habiendo penetrado aquel estado de paz' (yantaṃ santaṃ padaṃ abhisamecca). El significado es este: por aquel que desea morar habiendo penetrado, mediante la comprensión profunda (paṭivedha), aquel pacífico estado del Nibbāna elogiado por los Budas y sus discípulos, [esto es] lo que debe ser hecho (yaṃ karaṇīyaṃ). Y en este pasaje, el término 'yaṃ' se ha mencionado desde el inicio de este verso, y el término 'karaṇīyaṃ' sigue por autoridad del contexto. Debe entenderse que, debido a que el resto del texto describe el significado, se dice 'por aquel que desea morar'. อถ วา สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจาติ อนุสฺสวาทิวเสน โลกิยปญฺญาย นิพฺพานปทํ ‘‘สนฺต’’นฺติ ญตฺวา ตํ อธิคนฺตุกาเมน ยนฺตํ กรณียนฺติ อธิการโต อนุวตฺตติ, ตํ กรณียมตฺถกุสเลนาติ เอวมฺเปตฺถ อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ. อถ วา ‘‘กรณียมตฺถกุสเลนา’’ติ วุตฺเต ‘‘กิ’’นฺติ จินฺเตนฺตานํ อาห ‘‘ยนฺตํ สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจา’’ติ. ตสฺเสวํ อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ – โลกิยปญฺญาย สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ ยํ กรณียํ กาตพฺพํ, ตํ กรณียํ, กรณารหเมว ตนฺติ วุตฺตํ โหติ. O de nuevo, 'habiendo penetrado el estado de paz' significa que, habiendo conocido mediante la sabiduría mundana (lokiyapaññā), a través de lo escuchado y otros medios, que el estado del Nibbāna es 'pacífico', por aquel que desea alcanzarlo, 'aquello que debe ser hecho' (yantaṃ karaṇīyaṃ) sigue por contexto; así debe entenderse el significado aquí: 'debe ser hecho por el diestro en lo provechoso'. O de nuevo, cuando se dice 'debe ser hecho por el diestro en lo provechoso', para quienes piensan '¿qué?', [el Buda] dijo: 'Habiendo penetrado aquel estado de paz'. Su significado debe entenderse así: habiendo comprendido con la sabiduría mundana el estado de paz, aquello que debe ser practicado y realizado es 'lo que debe ser hecho' (karaṇīyaṃ); esto significa que es digno de ser realizado. กึ ปน ตนฺติ? กิมญฺญํ สิยา อญฺญตฺร ตทธิคมุปายโต, กามญฺเจตํ กรณารหฏฺเฐน สิกฺขตฺตยทีปเกน อาทิปเทเนว วุตฺตํ. ตถา หิ ตสฺส อตฺถวณฺณนายํ อโวจุมฺหา ‘‘อตฺถิ กรณียํ, อตฺถิ อกรณียํ. ตตฺถ [Pg.204] สงฺเขปโต สิกฺขตฺตยํ กรณีย’’นฺติ. อติสงฺเขเปน เทสิตตฺตา ปน เตสํ ภิกฺขูนํ เกหิจิ วิญฺญาตํ, เกหิจิ น วิญฺญาตํ. ตโต เยหิ น วิญฺญาตํ, เตสํ วิญฺญาปนตฺถํ ยํ วิเสสโต อารญฺญเกน ภิกฺขุนา กาตพฺพํ, ตํ วิตฺถาเรนฺโต ‘‘สกฺโก อุชู จ สุหุชู จ, สุวโจ จสฺส มุทุ อนติมานี’’ติ อิมํ ตาว อุปฑฺฒคาถมาห. ¿Y qué es 'aquello'? ¿Qué otra cosa podría ser, sino los medios para alcanzar dicho [Nibbāna]? Ciertamente, esto se ha expresado con el primer término que muestra los tres entrenamientos (sikkhā) en el sentido de ser dignos de ser realizados. Pues, en la explicación de su significado, dijimos: 'Existe lo que debe hacerse y lo que no debe hacerse; allí, brevemente, los tres entrenamientos son lo que debe hacerse'. Sin embargo, debido a que se enseñó de forma muy resumida, fue comprendido por algunos de esos monjes y por otros no. Por lo tanto, para informar a aquellos que no lo comprendieron, detallando aquello que debe ser hecho especialmente por un monje que mora en el bosque, [el Buda] pronunció esta media estrofa: '[debe ser] capaz, recto, muy recto, fácil de corregir, amable y no vanidoso'. กึ วุตฺตํ โหติ? สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ วิหริตุกาโม, โลกิยปญฺญาย วา ตํ อภิสเมจฺจ ตทธิคมาย ปฏิปชฺชมาโน อารญฺญโก ภิกฺขุ ทุติยจตุตฺถปธานิยงฺคสมนฺนาคเมน กาเย จ ชีวิเต จ อนเปกฺโข หุตฺวา สจฺจปฺปฏิเวธาย ปฏิปชฺชิตุํ สกฺโก อสฺส, ตถา กสิณปริกมฺมวตฺตสมาทานาทีสุ อตฺตโน ปตฺตจีวรปฺปฏิสงฺขรณาทีสุ จ ยานิ ตานิ สพฺรหฺมจารีนํ อุจฺจาวจานิ กึ กรณียานิ, เตสุ อญฺเญสุ จ เอวรูเปสุ สกฺโก อสฺส ทกฺโข อนลโส สมตฺโถ. สกฺโก โหนฺโตปิ จ ตติยปธานิยงฺคสมนฺนาคเมน อุชุ อสฺส. อุชุ โหนฺโตปิ จ สกึ อุชุภาเวน ทหรกาเล วา อุชุภาเวน สนฺโตสํ อนาปชฺชิตฺวา ยาวชีวํ ปุนปฺปุนํ อสิถิลกรเณน สุฏฺฐุตรํ อุชุ อสฺส. อสฐตาย วา อุชุ, อมายาวิตาย สุหุชุ. กายวจีวงฺกปฺปหาเนน วา อุชุ, มโนวงฺกปฺปหาเนน สุหุชุ. อสนฺตคุณสฺส วา อนาวิกรเณน อุชุ, อสนฺตคุเณน อุปฺปนฺนสฺส ลาภสฺส อนธิวาสเนน สุหุชุ. เอวํ อารมฺมณลกฺขณูปนิชฺฌาเนหิ ปุริมทฺวยตติยสิกฺขาหิ ปโยคาสยสุทฺธีหิ จ อุชุ จ สุหุชุ จ อสฺส. ¿Qué se quiere decir? Aquel monje que mora en el bosque, deseando morar tras haber penetrado el estado de paz, o aquel que practica para alcanzarlo habiéndolo comprendido con la sabiduría mundana, al estar dotado de los factores de esfuerzo (padhāniyaṅga), volviéndose desapegado de su cuerpo y de su vida, sería capaz (sakko) de practicar para la penetración de las Cuatro Verdades. Asimismo, sería capaz, hábil, diligente y competente en los actos preparatorios del kasiṇa, en la observancia de los deberes, en la reparación de sus propios cuencos y mantos, y en los diversos deberes, grandes o pequeños, que surjan para con sus compañeros de vida santa. Aun siendo capaz, debe ser recto (ujū) por poseer el tercer factor de esfuerzo. Aun siendo recto, sin contentarse con ser recto solo una vez o en su juventud, debe serlo aún mejor, de por vida, mediante la práctica constante y sin negligencia. O bien, es 'recto' por la ausencia de fraude, y 'muy recto' (suhujū) por la ausencia de hipocresía. O es 'recto' por abandonar la doblez de cuerpo y palabra, y 'muy recto' por abandonar la doblez de la mente. O es 'recto' por no manifestar cualidades inexistentes, y 'muy recto' por no aceptar ganancias surgidas de cualidades inexistentes. Así, mediante la meditación sobre el objeto y las características, a través de los tres entrenamientos mencionados anteriormente y por la pureza de esfuerzo e intención, debe ser recto y muy recto. น เกวลญฺจ อุชุ จ สุหุชุ จ, อปิจ ปน สุวโจ จ อสฺส. โย หิ ปุคฺคโล ‘‘อิทํ น กตฺตพฺพ’’นฺติ วุตฺโต ‘‘กึ เต ทิฏฺฐํ, กึ เต สุตํ, โก เม สุตฺวา วทสิ, กึ อุปชฺฌาโย อาจริโย สนฺทิฏฺโฐ สมฺภตฺโต วา’’ติ วเทติ, ตุณฺหีภาเวน วา ตํ วิเหเสติ, สมฺปฏิจฺฉิตฺวา วา น ตถา กโรติ, โส วิเสสาธิคมสฺส ทูเร โหติ. โย ปน โอวทิยมาโน ‘‘สาธุ, ภนฺเต สุฏฺฐุ วุตฺตํ, อตฺตโน วชฺชํ นาม ทุทฺทสํ โหติ, ปุนปิ มํ เอวรูปํ ทิสฺวา วเทยฺยาถ อนุกมฺปํ อุปาทาย, จิรสฺสํ เม ตุมฺหากํ สนฺติกา โอวาโท ลทฺโธ’’ติ วทติ, ยถานุสิฏฺฐญฺจ ปฏิปชฺชติ, โส วิเสสาธิคมสฺส อวิทูเร โหติ. ตสฺมา เอวํ ปรสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา กโรนฺโต สุวโจ จ อสฺส. Y no solo debe ser recto y muy recto, sino que además debe ser fácil de corregir (suvaco). Pues aquella persona que, al ser advertida: 'Esto no debe hacerse', replica: '¿Qué has visto?, ¿qué has oído?, ¿quién te crees que eres para decirme esto?, ¿acaso eres mi preceptor, mi maestro, un amigo íntimo o un compañero cercano?', o bien molesta al otro con su silencio, o aceptando la corrección no actúa en consecuencia; tal persona está lejos de alcanzar los logros especiales (visesādhigama). En cambio, aquel que al ser aconsejado dice: 'Excelente, venerable señor, lo que ha dicho es correcto; es difícil ver las propias faltas; por favor, si vuelve a ver en mí un error similar, dígamelo por compasión; he recibido su consejo después de mucho tiempo', y practica según lo instruido; ese monje está cerca de alcanzar los logros especiales. Por lo tanto, aceptando así las palabras de otros y actuando en consecuencia, uno debe ser fácil de corregir. ยถา [Pg.205] จ สุวโจ, เอวํ มุทุ อสฺส. มุทูติ คหฏฺเฐหิ ทูตคมนปหิณคมนาทีสุ นิยุชฺชมาโน ตตฺถ มุทุภาวํ อกตฺวา ถทฺโธ หุตฺวา วตฺตปฏิปตฺติยํ สกลพฺรหฺมจริเย จ มุทุ อสฺส สุปริกมฺมกตสุวณฺณํ วิย ตตฺถ ตตฺถ วินิโยคกฺขโม. อถ วา มุทูติ อภากุฏิโก อุตฺตานมุโข สุขสมฺภาโส ปฏิสนฺถารวุตฺติ สุติตฺถํ วิย สุขาวคาโห อสฺส. น เกวลญฺจ มุทุ, อปิจ ปน อนติมานี อสฺส, ชาติโคตฺตาทีหิ อติมานวตฺถูหิ ปเร นาติมญฺเญยฺย, สาริปุตฺตตฺเถโร วิย จณฺฑาลกุมารกสเมน เจตสา วิหเรยฺยาติ. Así como es dócil en el habla, del mismo modo debe ser gentil. 'Gentil' (mudu) significa que, al ser instado por los laicos a realizar tareas como actuar de mensajero o recadero, no debe mostrarse rígido ni falto de flexibilidad en tales asuntos, sino que debe ser gentil en la práctica de sus deberes y en toda la vida santa; como el oro bien refinado, debe ser apto y adaptable en cada deber. O bien, 'gentil' significa no tener el ceño fruncido, tener un rostro sereno, ser de conversación agradable, de trato acogedor y de fácil acceso como un buen vado de agua. Y no solo debe ser gentil, sino que también debe estar libre de orgullo; no debe menospreciar a los demás basándose en motivos de orgullo como el linaje o la casta, sino que debe vivir con una mente similar a la de un joven de la casta más baja (caṇḍāla), tal como lo hacía el Venerable Sāriputta. ทุติยคาถาวณฺณนา Comentario a la segunda estrofa ๒. เอวํ ภควา สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ วิหริตุกามสฺส ตทธิคมาย วา ปฏิปชฺชมานสฺส วิเสสโต อารญฺญกสฺส ภิกฺขุโน เอกจฺจํ กรณียํ วตฺวา ปุน ตตุตฺตริปิ วตฺตุกาโม ‘‘สนฺตุสฺสโก จา’’ติ ทุติยคาถมาห. 2. Así, habiendo expuesto colectivamente los deberes que debe cumplir un monje que mora en el bosque, quien desea alcanzar o está practicando para la realización del estado de paz (Nibbāna), y deseando hablar más allá de aquello, el Bienaventurado pronunció la segunda estrofa que comienza con 'Y satisfecho' (santussako ca). ตตฺถ ‘‘สนฺตุฏฺฐี จ กตญฺญุตา’’ติ เอตฺถ วุตฺตปฺปเภเทน ทฺวาทสวิเธน สนฺโตเสน สนฺตุสฺสตีติ สนฺตุสฺสโก. อถ วา ตุสฺสตีติ ตุสฺสโก, สเกน ตุสฺสโก, สนฺเตน ตุสฺสโก, สเมน ตุสฺสโกติ สนฺตุสฺสโก. ตตฺถ สกํ นาม ‘‘ปิณฺฑิยาโลปโภชนํ นิสฺสายา’’ติ เอวํ อุปสมฺปทมณฺฑเล อุทฺทิฏฺฐํ อตฺตนา จ สมฺปฏิจฺฉิตํ จตุปจฺจยชาตํ, เตน สุนฺทเรน วา อสุนฺทเรน วา สกฺกจฺจํ วา อสกฺกจฺจํ วา ทินฺเนน ปฏิคฺคหณกาเล ปริโภคกาเล จ วิการํ อทสฺเสตฺวา ยาเปนฺโต ‘‘สเกน ตุสฺสโก’’ติ วุจฺจติ. สนฺตํ นาม ยํ ลทฺธํ โหติ อตฺตโน ‘วิชฺชมานํ, เตน สนฺเตเนว ตุสฺสนฺโต ตโต ปรํ น ปตฺเถนฺโต อตฺริจฺฉตํ ปชหนฺโต ‘‘สนฺเตน ตุสฺสโก’’ติ วุจฺจติ. สมํ นาม อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ อนุนยปฏิฆปฺปหานํ, เตน สเมน สพฺพารมฺมเณสุ ตุสฺสนฺโต ‘‘สเมน ตุสฺสโก’’ติ วุจฺจติ. En relación a esto, aquel que está plenamente satisfecho a través de los doce tipos de contento descritos anteriormente es 'satisfecho' (santussako). O bien, se dice 'tussako' por regocijarse; es 'santussako' porque se regocija con lo propio (saka), con lo que está presente (santa) y con ecuanimidad (sama). Allí, 'lo propio' se refiere a los cuatro requisitos recibidos y aceptados por uno mismo, tal como se indicó en el círculo de la ordenación con las palabras: 'en dependencia de la comida recibida en limosna'. Aquel que se sustenta sin mostrar alteración al momento de recibir o de usar tales requisitos, sean estos excelentes o mediocres, ofrecidos con respeto o sin él, es llamado 'satisfecho con lo propio'. 'Lo presente' se refiere a lo que ya se ha obtenido y está a disposición de uno; aquel que se siente satisfecho con lo que ya posee, sin anhelar nada más allá de ello y abandonando la codicia excesiva, es llamado 'satisfecho con lo presente'. 'Ecuanimidad' (sama) se refiere al abandono de la atracción y la aversión ante lo agradable y lo desagradable; aquel que se regocija con tal ecuanimidad ante todos los objetos es llamado 'satisfecho con ecuanimidad'. สุเขน ภรียตีติ สุภโร, สุโปโสติ วุตฺตํ โหติ. โย หิ ภิกฺขุ มนุสฺเสหิ สาลิมํโสทนาทีนํ ปตฺเต ปูเรตฺวา ทินฺเนปิ ทุมฺมุขภาวํ อนตฺตมนภาวเมว จ ทสฺเสติ, เตสํ วา สมฺมุขาว ตํ ปิณฺฑปาตํ ‘‘กึ ตุมฺเหหิ ทินฺน’’นฺติ อปสาเทนฺโต สามเณรคหฏฺฐาทีนํ เทติ, เอส ทุพฺภโร. เอตํ ทิสฺวา มนุสฺสา ทูรโตว ปริวชฺเชนฺติ ‘‘ทุพฺภโร ภิกฺขุ น สกฺกา โปเสตุ’’นฺติ[Pg.206]. โย ปน ยํ กิญฺจิ ลูขํ วา ปณีตํ วา อปฺปํ วา พหุํ วา ลภิตฺวา อตฺตมโน วิปฺปสนฺนมุโข หุตฺวา ยาเปติ, เอส สุภโร. เอตํ ทิสฺวา มนุสฺสา อติวิย วิสฺสตฺถา โหนฺติ, ‘‘อมฺหากํ ภทนฺโต สุภโร, โถกโถเกนาปิ ตุสฺสติ, มยเมว นํ โปเสสฺสามา’’ติ ปฏิญฺญํ กตฺวา โปเสนฺติ. เอวรูโป อิธ สุภโรติ อธิปฺเปโต. Aquel que es mantenido con facilidad es 'fácil de sustentar' (subharo), lo cual significa que es fácil de alimentar. Pues aquel monje que, incluso cuando los laicos le ofrecen su cuenco lleno de arroz de calidad con carne y otros manjares, muestra un rostro hosco y descontento, o que, frente a ellos, desprecia esa limosna diciendo: '¿Qué es esto que habéis dado?', y se la entrega a los novicios o a los laicos, ese monje es 'difícil de sustentar'. Al ver esto, las personas lo evitan desde lejos, pensando: 'Este monje es difícil de sustentar, no es posible mantenerlo'. En cambio, aquel que, recibiendo cualquier cosa, ya sea tosca o fina, poca o mucha, se sustenta con mente satisfecha y rostro sereno, ese es 'fácil de sustentar'. Al ver esto, las personas confían plenamente en él, y haciendo la promesa: 'Nuestro venerable es fácil de sustentar, se satisface con muy poco, nosotros mismos lo mantendremos', proceden a sustentarlo. Tal tipo de monje es el que aquí se entiende como 'fácil de sustentar'. อปฺปํ กิจฺจมสฺสาติ อปฺปกิจฺโจ, น กมฺมารามตาภสฺสารามตาสงฺคณิการามตาทิอเนกกิจฺจพฺยาวโฏ, อถ วา สกลวิหาเร นวกมฺมสงฺฆปริโภคสามเณรอารามิกโวสาสนาทิกิจฺจวิรหิโต, อตฺตโน เกสนขจฺเฉทนปตฺตจีวรกมฺมาทึ กตฺวา สมณธมฺมกิจฺจปโร โหตีติ วุตฺตํ โหติ. 'De pocas obligaciones' (appakicco) es aquel que tiene pocos quehaceres; no está ocupado en múltiples tareas como el deleite en las obras, en la charla o en la compañía social. O bien, significa que está libre de tareas como las nuevas construcciones en el monasterio, la administración de la comunidad o el cuidado de los novicios y servidores; tras realizar sus propias necesidades, como cortarse el cabello y las uñas o el mantenimiento de su cuenco y mantos, se dedica por entero a los deberes de la vida monástica (samaṇadhamma). สลฺลหุกา วุตฺติ อสฺสาติ สลฺลหุกวุตฺติ. ยถา เอกจฺโจ พหุภณฺโฑ ภิกฺขุ ทิสาปกฺกมนกาเล พหุํ ปตฺตจีวรปจฺจตฺถรณเตลคุฬาทึ มหาชเนน สีสภารกฏิภาราทีหิ อุพฺพหาเปตฺวา ปกฺกมติ, เอวํ อหุตฺวา โย อปฺปปริกฺขาโร โหติ, ปตฺตจีวราทิอฏฺฐสมณปริกฺขารมตฺตเมว ปริหรติ, ทิสาปกฺกมนกาเล ปกฺขี สกุโณ วิย สมาทาเยว ปกฺกมติ, เอวรูโป อิธ สลฺลหุกวุตฺตีติ อธิปฺเปโต. สนฺตานิ อินฺทฺริยานิ อสฺสาติ สนฺตินฺทฺริโย, อิฏฺฐารมฺมณาทีสุ ราคาทิวเสน อนุทฺธตินฺทฺริโยติ วุตฺตํ โหติ. นิปโกติ วิญฺญู วิภาวี ปญฺญวา, สีลานุรกฺขณปญฺญาย จีวราทิวิจารณปญฺญาย อาวาสาทิสตฺตสปฺปายปริชานนปญฺญาย จ สมนฺนาคโตติ อธิปฺปาโย. 'De vida sencilla' (sallahukavutti) es aquel cuya forma de subsistencia es ligera. A diferencia de un monje cargado de bienes que, al partir hacia otra región, hace que mucha gente cargue sobre sus cabezas y cinturas una gran cantidad de cuencos, mantos, mantas, aceite, miel, etc.; aquel que posee pocos requisitos, llevando consigo únicamente los ocho requisitos monásticos y que, al partir, se marcha llevándolos consigo tal como un ave sus alas, ese es el que aquí se entiende como 'de vida sencilla'. 'De facultades calmadas' (santindriyo) es aquel cuyas facultades no se agitan por el poder del apego ante los objetos agradables. 'Prudente' (nipako) significa sabio, perspicaz y dotado de sabiduría; se refiere a quien posee la sabiduría para proteger la moralidad, la sabiduría para el manejo de los mantos y otros requisitos, y la sabiduría para discernir los siete factores adecuados (sappāya) en relación al alojamiento y otros asuntos. น ปคพฺโภติ อปฺปคพฺโภ, อฏฺฐฏฺฐาเนน กายปาคพฺภิเยน จตุฏฺฐาเนน วจีปาคพฺภิเยน อเนเกน ฐาเนน มโนปาคพฺภิเยน จ วิรหิโตติ อตฺโถ. 'No insolente' (appagabbho) significa que no es atrevido o irrespetuoso; se refiere a estar libre de la insolencia corporal en sus ocho formas, de la insolencia verbal en sus cuatro formas y de la insolencia mental en sus múltiples formas. อฏฺฐฏฺฐานํ กายปาคพฺภิยํ (มหานิ. ๘๗) นาม สงฺฆคณปุคฺคลโภชนสาลาชนฺตาฆรนฺหานติตฺถภิกฺขาจารมคฺคอนฺตรฆรปฺปเวสเนสุ กาเยน อปฺปติรูปกรณํ. เสยฺยถิทํ – อิเธกจฺโจ สงฺฆมชฺเฌ ปลฺลตฺถิกาย วา นิสีทติ ปาเท ปาทโมทหิตฺวา วาติ เอวมาทิ. ตถา คณมชฺเฌ จตุปริสสนฺนิปาเต, ตถา วุฑฺฒตเร ปุคฺคเล. โภชนสาลายํ ปน วุฑฺฒานํ อาสนํ [Pg.207] น เทติ, นวานํ อาสนํ ปฏิพาหติ. ตถา ชนฺตาฆเร, วุฑฺเฒ เจตฺถ อนาปุจฺฉา อคฺคิชาลนาทีนิ กโรติ. นฺหานติตฺเถ จ ยทิทํ ‘‘ทหโร วุฑฺโฒติ ปมาณํ อกตฺวา อาคตปฏิปาฏิยา นฺหายิตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ, ตมฺปิ อนาทิยนฺโต ปจฺฉา อาคนฺตฺวา อุทกํ โอตริตฺวา วุฑฺเฒ จ นเว จ พาเธติ. ภิกฺขาจารมคฺเค ปน อคฺคาสนอคฺโคทกอคฺคปิณฺฑตฺถํ วุฑฺฒานํ ปุรโต ปุรโต ยาติ, พาหาย พาหํ ปหรนฺโต. อนฺตรฆรปฺปเวสเน วุฑฺฒานํ ปฐมตรํ ปวิสติ, ทหเรหิ กายกีฬนํ กโรตีติ เอวมาทิ. La 'insolencia corporal' en sus ocho formas consiste en comportarse de manera inapropiada físicamente en medio de la Sangha, en un grupo, frente a un individuo, en el comedor, en la sala de vapor, en el lugar de baño, en el camino de la ronda de limosna y al entrar en las casas. Por ejemplo, en medio de la Sangha, alguien se sienta abrazando sus rodillas o con una pierna sobre la otra. Lo mismo ocurre en medio de un grupo, en una asamblea de las cuatro comunidades, o frente a una persona de mayor antigüedad. En el comedor, no cede el asiento a los mayores u obstruye el asiento de los más jóvenes. Asimismo, en la sala de vapor, enciende el fuego sin pedir permiso a los mayores. En el lugar de baño, a pesar de lo establecido: 'sea uno joven o mayor, se debe bañar por orden de llegada', ignorando esto, llega tarde, entra en el agua y molesta tanto a los mayores como a los jóvenes. En el camino de la ronda de limosna, camina adelantándose a los mayores para obtener el mejor asiento, la mejor agua o la mejor comida, o camina golpeándolos con el hombro. Al entrar en las casas, entra antes que los mayores, o juega físicamente con los jóvenes; tales son los ejemplos de esta conducta. จตุฏฺฐานํ วจีปาคพฺภิยํ (มหานิ. ๘๗) นาม สงฺฆคณปุคฺคลอนฺตรฆเรสุ อปฺปติรูปวาจานิจฺฉารณํ. เสยฺยถิทํ – อิเธกจฺโจ สงฺฆมชฺเฌ อนาปุจฺฉา ธมฺมํ ภาสติ, ตถา ปุพฺเพ วุตฺตปฺปกาเร คเณ วุฑฺฒตเร ปุคฺคเล จ, ตตฺถ มนุสฺเสหิ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ วุฑฺฒตรํ อนาปุจฺฉา วิสฺสชฺเชติ, อนฺตรฆเร ปน ‘‘อิตฺถนฺนาเม กึ อตฺถิ, กึ ยาคุ อุทาหุ ขาทนียํ วา โภชนียํ วา, กึ เม ทสฺสสิ, กึ อชฺช ขาทิสฺสามิ, กึ ภุญฺชิสฺสามิ, กึ ปิวิสฺสามี’’ติ เอวมาทึ ภาสติ. La impudencia verbal (vacīpāgabbhiya) tiene cuatro aspectos; consiste en pronunciar palabras inapropiadas ante el Sangha, un grupo, un individuo o dentro de las casas. A saber: en esta enseñanza, cierto monje habla sobre el Dhamma en medio del Sangha sin pedir permiso [a los ancianos]; de igual modo, habla en el grupo o ante personas de mayor antigüedad como se mencionó anteriormente sin pedir permiso; allí, cuando los laicos le hacen una pregunta, responde sin pedir permiso al monje de mayor antigüedad; y dentro de una casa, dice cosas como: "¿Qué hay para tal persona?", "¿Hay gachas o algún tipo de alimento sólido o blando?", "¿Qué me darás?", "¿Qué comeremos hoy?", "¿Qué consumiremos?", "¿Qué beberemos?"; así habla este tipo de palabras. อเนกฏฺฐานํ มโนปาคพฺภิยํ (มหานิ. ๘๗) นาม เตสุ เตสุ ฐาเนสุ กายวาจาหิ อชฺฌาจารํ อนาปชฺชิตฺวาปิ มนสา เอว กามวิตกฺกาทินานปฺปการํ อปฺปติรูปวิตกฺกนํ. La impudencia mental (manopāgabbhiya) tiene múltiples aspectos; consiste en pensamientos inapropiados, como pensamientos sensuales (kāmavitakka) y otros de diversa índole, que ocurren solo en la mente sin llegar a cometer una transgresión mediante el cuerpo o el habla en diversas situaciones. กุเลสฺวนนุคิทฺโธติ ยานิ ตานิ กุลานิ อุปสงฺกมติ, เตสุ ปจฺจยตณฺหาย วา อนนุโลมิกคิหิสํสคฺควเสน วา อนนุคิทฺโธ, น สหโสกี, น สหนนฺที, น สุขิเตสุ สุขิโต, น ทุกฺขิเตสุ ทุกฺขิโต, น อุปฺปนฺเนสุ กิจฺจกรณีเยสุ อตฺตนา วา อุยฺโยคมาปชฺชิตาติ วุตฺตํ โหติ. อิมิสฺสาย จ คาถาย ยํ ‘‘สุวโจ จสฺสา’’ติ เอตฺถ วุตฺตํ อสฺสาติ วจนํ, ตํ สพฺพปเทหิ สทฺธึ สนฺตุสฺสโก จ อสฺส, สุภโร จ อสฺสาติ เอวํ โยเชตพฺพํ. "Sin codicia entre las familias" (kulesvananugiddho) significa que, al visitar a los partidarios, uno no debe tener apego por ellos debido al deseo por los requisitos o por una relación íntima inapropiada con los laicos. No debe afligirse ni regocijarse junto con ellos; no es feliz cuando ellos son felices, ni está triste cuando ellos están tristes, y no se involucra personalmente en sus tareas o quehaceres. Esto es lo que se quiere decir. En este verso, la palabra "assa" (que sea) mencionada en "suvaco ca assa" debe conectarse con todos los términos: "que sea contento" (santussako ca assa), "que sea fácil de mantener" (subharo ca assa), y así sucesivamente. ตติยคาถาวณฺณนา Comentario al tercer verso. ๓. เอวํ ภควา สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ วิหริตุกามสฺส ตทธิคมาย วา ปฏิปชฺชิตุกามสฺส วิเสสโต อารญฺญกสฺส ภิกฺขุโน ตทุตฺตริปิ กรณียํ อาจิกฺขิตฺวา อิทานิ อกรณียมฺปิ อาจิกฺขิตุกาโม ‘‘น จ ขุทฺทมาจเร กิญฺจิ, เยน วิญฺญู ปเร อุปวเทยฺยุ’’นฺติ อิมํ อุปฑฺฒคาถมาห. 3. Habiendo explicado así lo que debe hacerse (karaṇīya), incluso más allá de lo anterior, para un monje —especialmente para uno que habita en el bosque— que desea realizar el estado de paz (Nibbana) o desea practicar para alcanzarlo, el Bienaventurado, deseando ahora explicar lo que no debe hacerse (akaraṇīya), pronunció esta mitad de verso: "Y que no haga ni lo más mínimo por lo cual otros sabios pudieran reprocharle". ตสฺสตฺโถ [Pg.208] – เอวมิมํ กรณียํ กโรนฺโต ยํ ตํ กายวจีมโนทุจฺจริตํ ขุทฺทํ ลามกนฺติ วุจฺจติ, ตํ น จ ขุทฺทํ สมาจเร, อสมาจรนฺโต จ น เกวลํ โอฬาริกํ, กินฺตุ กิญฺจิ น สมาจเร, อปฺปมตฺตกมฺปิ อณุมตฺตกมฺปิ น สมาจเรติ วุตฺตํ โหติ. Su significado es: mientras realiza lo que debe hacerse, aquel monje no debe practicar la mala conducta de cuerpo, habla o mente que se denomina "menor" o "vil". Al no practicarla, se quiere decir que no debe realizar ni siquiera un poco de mala conducta, no solo la grosera, sino ninguna en absoluto, ni siquiera algo insignificante o del tamaño de un átomo. ตโต ตสฺส สมาจาเร สนฺทิฏฺฐิกเมวาทีนวํ ทสฺเสติ ‘‘เยน วิญฺญู ปเร อุปวเทยฺยุ’’นฺติ. เอตฺถ จ ยสฺมา อวิญฺญู ปเร อปฺปมาณํ. เต หิ อนวชฺชํ วา สาวชฺชํ กโรนฺติ, อปฺปสาวชฺชํ วา มหาสาวชฺชํ. วิญฺญู เอว ปน ปมาณํ. เต หิ อนุวิจฺจ ปริโยคาเหตฺวา อวณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสนฺติ, วณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสนฺติ. ตสฺมา ‘‘วิญฺญู ปเร’’ติ วุตฺตํ. Luego, muestra el peligro visible en la conducta de ese monje con las palabras: "por lo cual otros sabios pudieran reprocharle". En este contexto, puesto que los ignorantes no son una medida [de juicio], pues ellos consideran culpable lo que no tiene falta o consideran una gran falta lo que es pequeño, solo los sabios son la medida. Ellos, tras reflexionar e investigar, critican a quien merece crítica y alaban a quien merece alabanza. Por eso se dice: "otros sabios". เอวํ ภควา อิมาหิ อฑฺฒเตยฺยาหิ คาถาหิ สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ วิหริตุกามสฺส ตทธิคมาย วา ปฏิปชฺชิตุกามสฺส วิเสสโต อารญฺญกสฺส, อารญฺญกสีเสน จ สพฺเพสมฺปิ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วิหริตุกามานํ กรณียากรณียเภทํ กมฺมฏฺฐานูปจารํ วตฺวา อิทานิ เตสํ ภิกฺขูนํ ตสฺส เทวตาภยสฺส ปฏิฆาตาย ปริตฺตตฺถํ วิปสฺสนาปาทกชฺฌานวเสน กมฺมฏฺฐานตฺถญฺจ ‘‘สุขิโนว เขมิโน โหนฺตู’’ติอาทินา นเยน เมตฺตกถํ กเถตุมารทฺโธ. Así, el Bienaventurado, a través de estos dos versos y medio, tras haber explicado lo que debe y no debe hacerse como preparación para la meditación (kammaṭṭhānūpacāra) a los monjes que desean realizar el estado de paz o practicar para alcanzarlo —especialmente a los habitantes del bosque y a todos aquellos que han tomado un tema de meditación—, comienza ahora a enseñar la práctica de la benevolencia (metta) mediante el método que empieza con: "Que estén felices y seguros", con el fin de proteger a dichos monjes, disipar el temor causado por las deidades y servir como tema de meditación basado en el jhana como fundamento para la visión cabal (vipassanā). ตตฺถ สุขิโนติ สุขสมฺปนฺนา. เขมิโนติ เขมวนฺโต, อภยา นิรุปทฺทวาติ วุตฺตํ โหติ. สพฺเพติ อนวเสสา. สตฺตาติ ปาณิโน. สุขิตตฺตาติ สุขิตจิตฺตา. เอตฺถ จ กายิเกน สุเขน สุขิโน, มานเสน สุขิตตฺตา, ตทุภเยนาปิ สพฺพภยุปทฺทววิคเมน วา เขมิโนติ เวทิตพฺโพ. กสฺมา ปน เอวํ วุตฺตํ? เมตฺตาภาวนาการทสฺสนตฺถํ. เอวญฺหิ เมตฺตา ภาเวตพฺพา ‘‘สพฺเพ สตฺตา สุขิโน โหนฺตู’’ติ วา, ‘‘เขมิโน โหนฺตู’’ติ วา, ‘‘สุขิตตฺตา โหนฺตู’’ติ วา. En ese pasaje, "felices" (sukhinoti) significa dotados de felicidad. "Seguros" (kheminoti) significa que poseen seguridad, que están libres de miedo y de peligros. "Todos" (sabbe) significa sin excepción. "Seres" (sattā) se refiere a los seres vivos (pāṇino). "De mente feliz" (sukhitattā) significa con la mente llena de felicidad. En esto, se entiende que son "felices" por la felicidad corporal, "de mente feliz" por la felicidad mental, y "seguros" por ambos tipos de felicidad o por la desaparición de todos los miedos y peligros. ¿Por qué se dice esto? Para mostrar el modo de cultivar la meditación de benevolencia. Pues así debe cultivarse la benevolencia: "Que todos los seres sean felices", "que sean seguros" o "que sean de mente feliz". จตุตฺถคาถาวณฺณนา Comentario al cuarto verso. ๔. เอวํ ยาว อุปจารโต อปฺปนาโกฏิ, ตาว สงฺเขเปน เมตฺตาภาวนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วิตฺถารโตปิ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เย เกจี’’ติ คาถาทฺวยมาห. อถ วา ยสฺมา ปุถุตฺตารมฺมเณ ปริจิตํ จิตฺตํ น อาทิเกเนว เอกตฺเต สณฺฐาติ อารมฺมณปฺปเภทํ ปน อนุคนฺตฺวา อนุคนฺตฺวา กเมน [Pg.209] สณฺฐาติ, ตสฺมา ตสฺส ตสถาวราทิทุกติกปฺปเภเท อารมฺมเณ อนุคนฺตฺวา อนุคนฺตฺวา สณฺฐานตฺถมฺปิ ‘‘เย เกจี’’ติ คาถาทฺวยมาห. อถ วา ยสฺมา ยสฺส ยํ อารมฺมณํ วิภูตํ โหติ, ตสฺส ตตฺถ จิตฺตํ สุขํ ติฏฺฐติ, ตสฺมา เตสํ ภิกฺขูนํ ยสฺส ยํ วิภูตํ อารมฺมณํ, ตสฺส ตตฺถ จิตฺตํ สณฺฐาเปตุกาโม ตสถาวราทิทุกติการมฺมณเภททีปกํ ‘‘เย เกจี’’ติ อิมํ คาถาทฺวยมาห. 4. Habiendo mostrado así brevemente la meditación de benevolencia desde la concentración de acceso (upacāra) hasta el límite de la absorción (appanā), ahora pronuncia el par de versos que comienzan con "cualesquiera seres que haya" (ye keci) para mostrarla detalladamente. Alternativamente, puesto que una mente habituada a diversos objetos no se establece de inmediato en uno solo, sino que se asienta gradualmente siguiendo las distinciones de los objetos, pronunció estos dos versos para que la mente se establezca siguiendo las distinciones de los objetos, como los seres móviles y los estables. O bien, deseando que el monje establezca su mente en aquel objeto que le resulte claro, pronunció estos dos versos que explican la diversidad de objetos, como los seres móviles y los estables, etc. เอตฺถ หิ ตสถาวรทุกํ ทิฏฺฐาทิฏฺฐทุกํ ทูรสนฺติกทุกํ ภูตสมฺภเวสิทุกนฺติ จตฺตาโร ทุเก, ทีฆาทีหิ จ ฉหิ ปเทหิ มชฺฌิมปทสฺส ตีสุ อณุกปทสฺส จ ทฺวีสุ ติเกสุ อตฺถสมฺภวโต ทีฆรสฺสมชฺฌิมติกํ มหนฺตาณุกมชฺฌิมติกํ ถูลาณุกมชฺฌิมติกนฺติ ตโย ติเก จ ทีเปติ. ตตฺถ เย เกจีติ อนวเสสวจนํ. ปาณา เอว ภูตา ปาณภูตา. อถ วา ปาณนฺตีติ ปาณา, เอเตน อสฺสาสปสฺสาสปฺปฏิพทฺเธ ปญฺจโวการสตฺเต คณฺหาติ. ภวนฺตีติ ภูตา, เอเตน เอกโวการจตุโวการสตฺเต คณฺหาติ. อตฺถีติ สนฺติ สํวิชฺชนฺติ. Aquí se muestran cuatro pares (dukas): el par de móviles y estables, el de vistos y no vistos, el de lejanos y cercanos, y el de los ya nacidos y los que buscan nacer. También muestra tres tríadas (tikas) mediante seis términos: la tríada de largos, cortos y medianos; la de grandes, minúsculos y medianos; y la de gruesos, pequeños y medianos, según la posibilidad de significado en cada caso. Allí, "cualesquiera que sean" (ye keci) es una expresión que no deja nada fuera. "Seres vivos" (pāṇabhūtā) significa que los alientos mismos son seres. O bien, se llaman "pāṇā" porque respiran; con este término se refiere a los seres de cinco agregados vinculados con la inhalación y la exhalación. Se llaman "bhūtā" porque han llegado a ser; con este término se refiere a los seres de uno y de cuatro agregados. "Existan" (atthi) significa que se encuentran presentes o disponibles. เอวํ ‘‘เย เกจิ ปาณภูตตฺถี’’ติ อิมินา วจเนน ทุกติเกหิ สงฺคเหตพฺเพ สพฺพสตฺเต เอกโต ทสฺเสตฺวา อิทานิ สพฺเพปิ เต ตสา วา ถาวรา ว นวเสสาติ อิมินา ทุเกน สงฺคเหตฺวา ทสฺเสติ. Así, habiendo mostrado colectivamente a todos los seres con las palabras ‘cualesquiera seres vivos que existan’, los cuales deben ser comprendidos mediante las díadas y tríadas, ahora los muestra incluyéndolos mediante esta díada: ‘sean móviles o firmes, sin excepción’. ตตฺถ ตสนฺตีติ ตสา, สตณฺหานํ สภยานญฺเจตํ อธิวจนํ. ติฏฺฐนฺตีติ ถาวรา, ปหีนตณฺหาภยานํ อรหตํ เอตํ อธิวจนํ. นตฺถิ เตสํ อวเสสนฺติ อนวเสสา, สพฺเพปีติ วุตฺตํ โหติ. ยญฺจ ทุติยคาถาย อนฺเต วุตฺตํ, ตํ สพฺพทุกติเกหิ สมฺพนฺธิตพฺพํ ‘‘เย เกจิ ปาณภูตตฺถิ ตสา วา ถาวรา วา อนวเสสา, อิเมปิ สพฺเพ สตฺตา ภวนฺตุ สุขิตตฺตา. เอวํ ยาว ภูตา วา สมฺภเวสี วา, อิเมปิ สพฺเพ สตฺตา ภวนฺตุ สุขิตตฺตา’’ติ. En ese pasaje, ‘tasā’ (móviles/frágiles) significa que tiemblan; este es un término para aquellos que poseen deseo y temor. ‘Thāvarā’ (firmes) significa que permanecen estables; este es un término para los Arahants, quienes han abandonado el deseo y el temor. ‘Anavasesā’ significa que no queda ninguno de ellos fuera; esto se refiere a todos, sin excepción. Y aquello que se dice al final de la segunda estrofa debe conectarse con todas las díadas y tríadas: ‘cualesquiera seres vivos que existan, sean móviles o firmes, sin excepción, que todos estos seres tengan sus corazones felices. Así también hasta: sean nacidos o los que buscan nacer, que todos estos seres tengan sus corazones felices’. อิทานิ ทีฆรสฺสมชฺฌิมาทิติกตฺตยทีปเกสุ ทีฆา วาติอาทีสุ ฉสุ ปเทสุ ทีฆาติ ทีฆตฺตภาวา นาคมจฺฉโคธาทโย. อเนกพฺยามสตปฺปมาณาปิ หิ มหาสมุทฺเท นาคานํ อตฺตภาวา อเนกโยชนปฺปมาณา จ มจฺฉโคธาทีนํ อตฺตภาวา โหนฺติ. มหนฺตาติ มหนฺตตฺตภาวา ชเล มจฺฉกจฺฉปาทโย, ถเล หตฺถินาคาทโย, อมนุสฺเสสุ ทานวาทโย[Pg.210]. อาห จ ‘‘ราหุคฺคํ อตฺตภาวีน’’นฺติ (อ. นิ. ๔.๑๕). ตสฺส หิ อตฺตภาโว อุพฺเพเธน จตฺตาริ โยชนสหสฺสานิ อฏฺฐ จ โยชนสตานิ, พาหู ทฺวาทสโยชนสตปริมาณา, ปญฺญาสโยชนํ ภมุกนฺตรํ, ตถา องฺคุลนฺตริกา, หตฺถตลานิ ทฺเว โยชนสตานีติ. มชฺฌิมาติ อสฺสโคณมหึสสูกราทีนํ อตฺตภาวา. รสฺสกาติ ตาสุ ตาสุ ชาตีสุ วามนาทโย ทีฆมชฺฌิเมหิ โอมกปฺปมาณา สตฺตา. อณุกาติ มํสจกฺขุสฺส อโคจรา ทิพฺพจกฺขุวิสยา อุทกาทีสุ นิพฺพตฺตา สุขุมตฺตภาวา สตฺตา อูกาทโย วา. อปิจ เย ตาสุ ตาสุ ชาตีสุ มหนฺตมชฺฌิเมหิ ถูลมชฺฌิเมหิ จ โอมกปฺปมาณา สตฺตา, เต อณุกาติ เวทิตพฺพา. ถูลาติ ปริมณฺฑลตฺตภาวา สิปฺปิกสมฺพุกาทโย สตฺตา. Ahora, respecto a los seis términos contenidos en las tres tríadas que muestran lo largo, lo corto, lo mediano, etc.: ‘dīghā’ (largos) se refiere a seres con cuerpos largos como los nagas, peces y lagartos. En efecto, en el gran océano los cuerpos de los nagas pueden medir cientos de brazas, y los cuerpos de peces y lagartos pueden medir muchas leguas. ‘Mahantā’ (grandes) se refiere a seres con cuerpos grandes, como tortugas en el agua, elefantes en la tierra, y entre los no humanos, los Danavas. El Bienaventurado dijo: ‘Rāhu es el jefe de los que tienen cuerpo’ (A.N. 4.15). Pues su cuerpo tiene una altura de cuatro mil ochocientas leguas, sus brazos miden mil doscientas leguas, el espacio entre sus cejas es de cincuenta leguas, al igual que el espacio entre sus dedos, y sus palmas miden doscientas leguas. ‘Majjhimā’ (medianos) se refiere a los cuerpos de caballos, bueyes, búfalos, cerdos, etc. ‘Rassakā’ (cortos) se refiere a los enanos y otros seres de tamaño inferior comparados con los largos y medianos dentro de sus respectivas especies. ‘Aṇukā’ (diminutos) se refiere a seres que no son perceptibles para el ojo carnal sino para el ojo divino, o seres de cuerpo sutil nacidos en el agua, etc., o como los piojos. Además, aquellos seres que dentro de sus especies son de tamaño inferior comparados con los grandes y medianos, o con los gruesos y medianos, deben entenderse como ‘diminutos’. ‘Thūlā’ (gruesos) se refiere a seres de cuerpo redondeado, como ostras, caracoles, etc. ปญฺจมคาถาวณฺณนา Comentario a la Quinta Estrofa ๕. เอวํ ตีหิ ติเกหิ อนวเสสโต สตฺเต ทสฺเสตฺวา อิทานิ ‘‘ทิฏฺฐา วา เย ว อทิฏฺฐา’’ติอาทีหิ ตีหิ ทุเกหิปิ เต สงฺคเหตฺวา ทสฺเสติ. 5. Habiendo mostrado así a los seres sin excepción mediante las tres tríadas, ahora los muestra incluyéndolos también mediante las tres díadas, comenzando con ‘sean vistos o no vistos’. ตตฺถ ทิฏฺฐาติ เย อตฺตโน จกฺขุสฺส อาปาถมาคตวเสน ทิฏฺฐปุพฺพา. อทิฏฺฐาติ เย ปรสมุทฺทปรเสลปรจกฺกวาฬาทีสุ ฐิตา. ‘‘เย วา ทูเร วสนฺติ อวิทูเร’’ติ อิมินา ปน ทุเกน อตฺตโน อตฺตภาวสฺส ทูเร จ อวิทูเร จ วสนฺเต สตฺเต ทสฺเสติ, เต อปททฺวิปทวเสน เวทิตพฺพา. อตฺตโน หิ กาเย วสนฺตา สตฺตา อวิทูเร, พหิกาเย วสนฺตา สตฺตา ทูเร. ตถา อนฺโตอุปจาเร วสนฺตา อวิทูเร, พหิอุปจาเร วสนฺตา ทูเร. อตฺตโน วิหาเร คาเม ชนปเท ทีเป จกฺกวาเฬ วสนฺตา อวิทูเร, ปรจกฺกวาเฬ วสนฺตา ทูเร วสนฺตีติ วุจฺจนฺติ. En ese contexto, ‘diṭṭhā’ (vistos) son aquellos que han sido vistos previamente al entrar en el campo visual de uno mismo. ‘Adiṭṭhā’ (no vistos) son aquellos que se encuentran al otro lado de los océanos, al otro lado de las montañas, en otros sistemas de mundos, etc. Con la díada ‘los que viven lejos o cerca’, muestra a los seres que viven lejos o cerca del propio cuerpo; estos deben entenderse según si carecen de pies o tienen dos pies, etc. En efecto, los seres que viven en el propio cuerpo están ‘cerca’, mientras que los que viven fuera del cuerpo están ‘lejos’. Asimismo, los que viven en el entorno inmediato están ‘cerca’, y los que viven fuera de él están ‘lejos’. Los que viven en el propio monasterio, aldea, distrito, isla o sistema de mundos están ‘cerca’, mientras que de los que viven en otros sistemas de mundos se dice que ‘viven lejos’. ภูตาติ ชาตา อภินิพฺพตฺตา. เย ภูตา เอว, น ปุน ภวิสฺสนฺตีติ สงฺขฺยํ คจฺฉนฺติ, เตสํ ขีณาสวานํ เอตํ อธิวจนํ. สมฺภวเมสนฺตีติ สมฺภเวสี. อปฺปหีนภวสํโยชนตฺตา อายติมฺปิ สมฺภวํ เอสนฺตานํ เสขปุถุชฺชนานเมตํ อธิวจนํ. อถ วา จตูสุ โยนีสุ อณฺฑชชลาพุชา สตฺตา ยาว อณฺฑโกสํ วตฺถิโกสญฺจ น ภินฺทนฺติ, ตาว สมฺภเวสี นาม, อณฺฑโกสํ วตฺถิโกสญฺจ ภินฺทิตฺวา พหิ นิกฺขนฺตา ภูตา นาม[Pg.211]. สํเสทชา โอปปาติกา จ ปฐมจิตฺตกฺขเณ สมฺภเวสี นาม, ทุติยจิตฺตกฺขณโต ปภุติ ภูตา นาม. เยน วา อิริยาปเถน ชายนฺติ, ยาว ตโต อญฺญํ น ปาปุณนฺติ, ตาว สมฺภเวสี นาม, ตโต ปรํ ภูตาติ. ‘Bhūtā’ (nacidos) significa los que han nacido, los que se han manifestado. Este es un término para los Arahants (khīṇāsava), quienes habiendo nacido no volverán a existir. ‘Sambhavesī’ significa los que buscan nacer. Este es un término para los Sekhas y para los mundanos, quienes todavía buscan la existencia futura por no haber abandonado los grilletes de la existencia. Alternativamente, entre los cuatro tipos de nacimiento, los seres nacidos de huevo (aṇḍaja) o de matriz (jalābuja) se llaman ‘sambhavesī’ mientras no rompan la cáscara del huevo o el saco vitelino; una vez que rompen la cáscara o el saco y salen al exterior, se llaman ‘bhūtā’. Los seres de nacimiento por humedad (saṃsedaja) y de nacimiento espontáneo (opapātika) se llaman ‘sambhavesī’ en el primer momento de conciencia; a partir del segundo momento de conciencia en adelante, se llaman ‘bhūtā’. O bien, se llaman ‘sambhavesī’ mientras permanecen en la postura en la que nacen hasta que adoptan otra; después de eso, se llaman ‘bhūtā’. ฉฏฺฐคาถาวณฺณนา Comentario a la Sexta Estrofa ๖. เอวํ ภควา ‘‘สุขิโน วา’’ติอาทีหิ อฑฺฒเตยฺยาหิ คาถาหิ นานปฺปการโต เตสํ ภิกฺขูนํ หิตสุขาคมปตฺถนาวเสน สตฺเตสุ เมตฺตาภาวนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อหิตทุกฺขานาคมปตฺถนาวเสนาปิ ตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น ปโร ปรํ นิกุพฺเพถา’’ติ. เอส โปราโณ ปาโฐ, อิทานิ ปน ‘‘ปรํ หี’’ติปิ ปฐนฺติ, อยํ น โสภโน. 6. Así, después de que el Bienaventurado mostró el desarrollo de la benevolencia (mettā) hacia los seres mediante el deseo de que alcancen bienestar y felicidad a través de dos estrofas y media comenzando con ‘sean felices...’, ahora, deseando mostrarlo también mediante el deseo de que no les sobrevenga daño ni sufrimiento, dijo: ‘Que nadie engañe a otro’. Esta es la lectura antigua; sin embargo, hoy en día algunos también leen ‘paraṃ hi’, pero esta no es una lectura elegante. ตตฺถ ปโรติ ปรชโน. ปรนฺติ ปรชนํ. น นิกุพฺเพถาติ น วญฺเจยฺย. นาติมญฺเญถาติ น อติกฺกมิตฺวา มญฺเญยฺย. กตฺถจีติ กตฺถจิ โอกาเส, คาเม วา คามเขตฺเต วา ญาติมชฺเฌ วา ปูคมชฺเฌ วาติอาทิ. นนฺติ เอตํ. กญฺจีติ ยํ กญฺจิ ขตฺติยํ วา พฺราหฺมณํ วา คหฏฺฐํ วา ปพฺพชิตํ วา สุขิตํ วา ทุกฺขิตํ วาติอาทิ. พฺยาโรสนา ปฏิฆสญฺญาติ กายวจีวิกาเรหิ พฺยาโรสนาย จ มโนวิกาเรน ปฏิฆสญฺญาย จ. ‘‘พฺยาโรสนาย ปฏิฆสญฺญายา’’ติ หิ วตฺตพฺเพ ‘‘พฺยาโรสนา ปฏิฆสญฺญา’’ติ วุจฺจติ, ยถา ‘‘สมฺมทญฺญาย วิมุตฺตา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘สมฺมทญฺญา วิมุตฺตา’’ติ, ยถา จ ‘‘อนุปุพฺพสิกฺขาย อนุปุพฺพกิริยาย อนุปุพฺพปฏิปทายา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘อนุปุพฺพสิกฺขา อนุปุพฺพกิริยา อนุปุพฺพปฏิปทา’’ติ. นาญฺญมญฺญสฺส ทุกฺขมิจฺเฉยฺยาติ อญฺญมญฺญสฺส ทุกฺขํ น อิจฺเฉยฺย. กึ วุตฺตํ โหติ? น เกวลํ ‘‘สุขิโน วา เขมิโน วา โหนฺตู’’ติอาทิมนสิการวเสเนว เมตฺตํ ภาเวยฺย, กินฺตุ ‘‘อโหวต โย โกจิ ปรปุคฺคโล ยํ กญฺจิ ปรปุคฺคลํ วญฺจนาทีหิ นิกตีหิ น นิกุพฺเพถ, ชาติอาทีหิ จ นวหิ มานวตฺถูหิ กตฺถจิ ปเทเส กญฺจิ ปรปุคฺคลํ นาติมญฺเญยฺย, อญฺญมญฺญสฺส จ พฺยาโรสนาย วา ปฏิฆสญฺญาย วา ทุกฺขํ น อิจฺเฉยฺยา’’ติ เอวมฺปิ มนสิกโรนฺโต ภาเวยฺยาติ. En ese pasaje, 'paro' significa otra persona. 'Paranti' significa hacia otra persona. 'Na nikubbetha' significa que uno no debe engañar o defraudar. 'Nātimaññetha' significa que uno no debe menospreciar ni mirar con desprecio a otros tras haberlos superado. 'Katthaci' significa en cualquier lugar, ya sea en una aldea, en un campo, entre parientes o en medio de una asamblea, etc. 'Nanti' se refiere a esa persona. 'Kañci' significa a cualquier persona, ya sea un noble (khattiya), un brahmán, un laico, un monje, alguien que goza de felicidad o alguien que padece sufrimiento, etc. 'Byārosanā paṭighasaññā' se refiere a la irritación causada por las alteraciones corporales y verbales, y a la percepción de hostilidad mediante la alteración mental. Se dice 'byārosanā paṭighasaññā' cuando gramaticalmente debería expresarse como 'byārosanāya paṭighasaññāyā', tal como se dice 'sammadaññā vimuttā' en lugar de 'sammadaññāya vimuttā', o 'anupubbasikkhā anupubbakiriyā anupubbapaṭipadā' en lugar de las formas declinadas correspondientes. 'Nāññamaññassa dukkhamiccheyyā' significa que uno no debe desear el sufrimiento mutuo. ¿Qué se quiere decir con esto? Que uno no debe cultivar la bondad amorosa únicamente mediante la atención de 'que los seres sean felices o estén a salvo', sino que debe cultivarla reflexionando también: '¡Ojalá que nadie engañe a otra persona mediante fraudes u otros medios, ni menosprecie a nadie en ningún lugar por motivos de casta u otros tipos de orgullo, ni desee el sufrimiento ajeno por irritación o resentimiento!'. สตฺตมคาถาวณฺณนา Comentario a la séptima estrofa. ๗. เอวํ [Pg.212] อหิตทุกฺขานาคมปตฺถนาวเสน อตฺถโต เมตฺตาภาวนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตเมว อุปมาย ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘มาตา ยถา นิยํปุตฺต’’นฺติ. 7. Habiendo mostrado así, en esencia, el cultivo de la bondad amorosa mediante el deseo de que no sobrevengan el perjuicio ni el sufrimiento, ahora, para mostrarlo a través de un símil, dice: 'Como una madre a su propio hijo'. ตสฺสตฺโถ – ยถา มาตา นิยํ ปุตฺตํ อตฺตนิ ชาตํ โอรสํ ปุตฺตํ, ตญฺจ เอกปุตฺตเมว อายุสา อนุรกฺเข, ตสฺส ทุกฺขาคมปฺปฏิพาหนตฺถํ อตฺตโน อายุมฺปิ จชิตฺวา ตํ อนุรกฺเข, เอวมฺปิ สพฺพภูเตสุ อิทํ เมตฺตาขฺยํ มานสํ ภาวเย, ปุนปฺปุนํ ชนเย วฑฺฒเย, ตญฺจ อปริมาณสตฺตารมฺมณวเสน เอกสฺมึ วา สตฺเต อนวเสสผรณวเสน อปริมาณํ ภาวเยติ. Su significado es: así como una madre protegería a su propio hijo, nacido de sus entrañas, su único hijo, incluso a costa de su propia vida, para evitar que le sobrevenga el sufrimiento; del mismo modo, uno debe cultivar hacia todos los seres este estado mental llamado bondad amorosa (mettā). Debe generarlo y aumentarlo repetidamente, y debe cultivarlo de forma inconmensurable, ya sea tomando como objeto a seres infinitos o impregnando a un solo ser sin excepción. อฏฺฐมคาถาวณฺณนา Comentario a la octava estrofa. ๘. เอวํ สพฺพากาเรน เมตฺตาภาวนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตสฺเสว วฑฺฒนํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เมตฺตญฺจ สพฺพโลกสฺมี’’ติ. 8. Habiendo mostrado así el cultivo de la bondad amorosa en todos sus aspectos, ahora, para mostrar su expansión, dice: 'Y bondad amorosa hacia todo el mundo'. ตตฺถ มิชฺชติ ตายติ จาติ มิตฺโต, หิตชฺฌาสยตาย สินิยฺหติ, อหิตาคมโต รกฺขติ จาติ อตฺโถ. มิตฺตสฺส ภาโว เมตฺตํ. สพฺพโลกสฺมีติ อนวเสเส สตฺตโลเก. มนสิ ภวนฺติ มานสํ. ตญฺหิ จิตฺตสมฺปยุตฺตตฺตา เอวํ วุตฺตํ. ภาวเยติ วฑฺฒเย. น อสฺส ปริมาณนฺติ อปริมาณํ, อปฺปมาณสตฺตารมฺมณตาย เอวํ วุตฺตํ. อุทฺธนฺติ อุปริ, เตน อรูปภวํ คณฺหาติ. อโธติ เหฏฺฐา, เตน กามภวํ คณฺหาติ. ติริยนฺติ เวมชฺฌํ, เตน รูปภวํ คณฺหาติ. อสมฺพาธนฺติ สมฺพาธวิรหิตํ, ภินฺนสีมนฺติ วุตฺตํ โหติ. สีมา นาม ปจฺจตฺถิโก วุจฺจติ, ตสฺมิมฺปิ ปวตฺตนฺติ อตฺโถ. อเวรนฺติ เวรวิรหิตํ, อนฺตรนฺตราปิ เวรเจตนาปาตุภาววิรหิตนฺติ อตฺโถ. อสปตฺตนฺติ วิคตปจฺจตฺถิกํ. เมตฺตาวิหารี หิ ปุคฺคโล มนุสฺสานํ ปิโย โหติ, อมนุสฺสานํ ปิโย โหติ, นาสฺส โกจิ ปจฺจตฺถิโก โหติ, เตนสฺส ตํ มานสํ วิคตปจฺจตฺถิกตฺตา อสปตฺตนฺติ วุจฺจติ. ปริยายวจนญฺหิ เอตํ, ยทิทํ ปจฺจตฺถิโก สปตฺโตติ. อยํ อนุปทโต อตฺถวณฺณนา. En ese pasaje, 'mitto' (amigo) es quien estima y protege; el significado es que se une por su intención benévola y protege de la llegada de lo perjudicial. 'Mettaṃ' es la condición o estado de un amigo. 'Sabbalokasmī' significa en el mundo de los seres, sin excepción. 'Mānasaṃ' es aquello que surge en la mente (manasi); se llama así por estar asociado con la mente (de bondad). 'Bhāvaye' significa que debe aumentarlo. 'Aparimāṇaṃ' significa que no tiene medida; se expresa así por tener como objeto a seres ilimitados. 'Uddhaṃ' significa hacia arriba, con lo cual se incluye el plano inmaterial (arūpabhava). 'Adho' significa hacia abajo, con lo cual se incluye el plano de los sentidos (kāmabhava). 'Tiriyaṃ' significa en medio, con lo cual se incluye el plano de la forma (rūpabhava). 'Asambādhaṃ' significa libre de estrechez, lo cual implica haber roto los límites. Se llama 'límite' (sīmā) al adversario, y el significado es que la bondad amorosa fluye incluso hacia él. 'Averaṃ' significa libre de odio, es decir, libre de la manifestación de pensamientos de venganza en cualquier intervalo. 'Asapattanti' significa libre de enemigos. Pues la persona que mora en la bondad amorosa es querida por los seres humanos y por los no humanos, y nadie actúa como su adversario; por ello, debido a la ausencia de enemigos, se dice que ese estado mental es 'asapattaṃ'. 'Paccatthiko' y 'sapatto' son términos sinónimos. Esta es la explicación del significado palabra por palabra. อยํ [Pg.213] ปเนตฺถ อธิปฺเปตตฺถทีปนา – ยทิทํ ‘‘เอวมฺปิ สพฺพภูเตสุ มานสํ ภาวเย อปริมาณ’’นฺติ วุตฺตํ, ตญฺเจตํ อปริมาณํ เมตฺตํ มานสํ สพฺพโลกสฺมึ ภาวเย วฑฺฒเย, วุฑฺฒึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ คมเย ปาปเย. กถํ? อุทฺธํ อโธ จ ติริยญฺจ, อุทฺธํ ยาว ภวคฺคา, อโธ ยาว อวีจิโต, ติริยํ ยาว อวเสสทิสา. อุทฺธํ วา อารุปฺปํ, อโธ กามธาตุํ, ติริยํ รูปธาตุํ อนวเสสํ ผรนฺโต. เอวํ ภาเวนฺโตปิ จ ตํ ยถา อสมฺพาธํ อเวรํ อสปตฺตญฺจ โหติ, ตถา สมฺพาธเวรสปตฺตานํ อภาวํ กโรนฺโต ภาวเย. ยํ วา ตํ ภาวนาสมฺปทํ ปตฺตํ สพฺพตฺถ โอกาสโลกวเสน อสมฺพาธํ, อตฺตโน ปเรสุ อาฆาตปฺปฏิวินยเนน อเวรํ, อตฺตนิ จ ปเรสํ อาฆาตวินยเนน อสปตฺตํ โหติ. ตํ อสมฺพาธมเวรมสปตฺตํ อปริมาณํ เมตฺตํ มานสํ อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาติ ติวิธปริจฺเฉเท สพฺพโลกสฺมึ ภาวเย วฑฺฒเยติ. Esta es la aclaración del significado pretendido en este punto: respecto a lo dicho, 'del mismo modo, uno debe cultivar hacia todos los seres un estado mental inconmensurable', se debe cultivar y aumentar esta mente de bondad amorosa ilimitada en todo el mundo, llevándola a su pleno crecimiento, desarrollo y expansión. ¿Cómo? Hacia arriba, hacia abajo y a través: hacia arriba hasta el punto más alto de la existencia (bhavagga), hacia abajo hasta el infierno Avici, y a través hacia las demás direcciones. O bien, impregnando sin excepción hacia arriba el plano inmaterial, hacia abajo el plano de los sentidos y a través el plano de la forma. Y al cultivarlo así, uno debe hacerlo de modo que sea sin obstrucción, sin odio y sin hostilidad, eliminando la existencia de la estrechez, el odio y la enemistad. O bien, esa perfección del cultivo alcanzada es 'sin obstrucción' respecto al mundo físico (okāsaloka) en todas partes; 'sin odio' por la eliminación del propio resentimiento hacia los demás; y 'sin hostilidad' en uno mismo por la eliminación del resentimiento de los demás hacia uno. Uno debe cultivar y aumentar esa mente de bondad amorosa inconmensurable, sin obstrucción, sin odio y sin hostilidad en todo el mundo, en su triple delimitación de arriba, abajo y a través. นวมคาถาวณฺณนา Comentario a la novena estrofa. ๙. เอวํ เมตฺตาภาวนาย วฑฺฒนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตํ ภาวนมนุยุตฺตสฺส วิหรโต อิริยาปถนิยมาภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ติฏฺฐํ จรํ…เป… อธิฏฺเฐยฺยา’’ติ. 9. Habiendo mostrado así la expansión del cultivo de la bondad amorosa, ahora, para mostrar la ausencia de restricción en las posturas para quien vive dedicado a dicho cultivo, dice: 'Ya sea de pie, caminando... etc... debe establecer [esta atención]'. ตสฺสตฺโถ – เอวเมตํ เมตฺตํ มานสํ ภาเวนฺโต โส ‘‘นิสีทติ ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา อุชุํ กายํ ปณิธายา’’ติอาทีสุ วิย อิริยาปถนิยมํ อกตฺวา ยถาสุขํ อญฺญตรญฺญตรอิริยาปถพาธนวิโนทนํ กโรนฺโต ติฏฺฐํ วา จรํ วา นิสินฺโน วา สยาโน วา ยาวตา วิคตมิทฺโธ อสฺส, อถ เอตํ เมตฺตาฌานสตึ อธิฏฺเฐยฺย. Su significado es: aquel que cultiva este estado mental de bondad amorosa, sin imponerse una restricción fija de postura —como en pasajes que prescriben 'se sienta tras haber cruzado las piernas y puesto el cuerpo erguido'—, sino remediando la incomodidad de cualquier postura según le plazca, ya sea estando de pie, caminando, sentado o acostado, siempre que esté libre de somnolencia, debe establecer y mantener esta atención en la absorción (jhāna) de la bondad amorosa. อถ วา เอวํ เมตฺตาภาวนาย วฑฺฒนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วสีภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ติฏฺฐํ จร’’นฺติ. วสิปฺปตฺโต หิ ติฏฺฐํ วา จรํ วา นิสินฺโน วา สยาโน วา ยาวตา อิริยาปเถน เอตํ เมตฺตาฌานสตึ อธิฏฺฐาตุกาโม โหติ, อถ วา ติฏฺฐํ วา จรํ วา…เป… สยาโน วาติ น ตสฺส ฐานาทีนิ อนฺตรายกรานิ โหนฺติ, อปิจ โข ยาวตา เอตํ เมตฺตาฌานสตึ อธิฏฺฐาตุกาโม โหติ, ตาวตา วิคตมิทฺโธ หุตฺวา อธิฏฺฐาติ, นตฺถิ ตสฺส ตตฺถ ทนฺธายิตตฺตํ. เตนาห ‘‘ติฏฺฐํ จรํ นิสินฺโน ว, สยาโน ยาวตาสฺส วิตมิทฺโธ. เอตํ สตึ อธิฏฺเฐยฺยา’’ติ. De otra manera, habiendo mostrado así el incremento del desarrollo de la benevolencia (mettābhāvanā), ahora, para mostrar la maestría (vasībhāva), dijo: “Ya sea de pie o caminando...”. Pues aquel que ha alcanzado la maestría, ya sea de pie, caminando, sentado o acostado, en cualquier postura en la que desee establecer esta atención plena del jhāna de benevolencia, ésta se manifiesta; o bien, ya sea de pie, caminando... o acostado, tales posturas no le causan obstáculos. Al contrario, mientras desee establecer esta atención plena del jhāna de benevolencia, se establece en ella permaneciendo libre de somnolencia, sin que haya en él lentitud en ese estado. Por eso dijo: “Ya sea de pie, caminando, sentado o acostado, mientras esté libre de somnolencia, debe establecer esta atención plena”. ตสฺสายมธิปฺปาโย [Pg.214] – ยํ ตํ ‘‘เมตฺตญฺจ สพฺพโลกสฺมิ, มานสํ ภาวเย’’ติ วุตฺตํ, ตํ ยถา ภาเวยฺย, ยถา ฐานาทีสุ ยาวตา อิริยาปเถน ฐานาทีนิ วา อนาทิยิตฺวา ยาวตา เอตํ เมตฺตาฌานสตึ อธิฏฺฐาตุกาโม อสฺส, ตาวตา วิคตมิทฺโธว หุตฺวา เอตํ สตึ อธิฏฺเฐยฺยาติ. Este es su significado: aquello que fue dicho: “Hacia todo el mundo, debe desarrollar el corazón con benevolencia”, debe desarrollarlo de tal manera que, en las posturas de estar de pie y demás, sin aferrarse a las posturas mismas, mientras desee establecer esta atención plena del jhāna de benevolencia, debe establecer esta atención plena permaneciendo libre de somnolencia. เอวํ เมตฺตาภาวนาย วสีภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอตํ สตึ อธิฏฺเฐยฺยา’’ติ ตสฺมึ เมตฺตาวิหาเร นิโยเชตฺวา อิทานิ ตํ วิหารํ ถุนนฺโต อาห ‘‘พฺรหฺมเมตํ วิหารมิธมาหู’’ติ. Habiendo mostrado así la maestría en el desarrollo de la benevolencia, exhortando a practicar ese morar en la benevolencia con las palabras “debe establecer esta atención plena”, ahora, para elogiar dicho morar, dijo: “A esto lo llaman aquí una morada divina (brahmavihāra)”. ตสฺสตฺโถ – ยฺวายํ ‘‘สุขิโน วา เขมิโน วา โหนฺตู’’ติอาทิ กตฺวา ยาว ‘‘เอตํ สตึ อธิฏฺเฐยฺยา’’ติ วณฺณิโต เมตฺตาวิหาโร. เอตํ จตูสุ ทิพฺพพฺรหฺมอริยอิริยาปถวิหาเรสุ นิทฺโทสตฺตา อตฺตโนปิ ปเรสมฺปิ อตฺถกรตฺตา จ อิธ อริยสฺส ธมฺมวินเย พฺรหฺมวิหารมาหุ เสฏฺฐวิหารมาหูติ, ยโต สตตํ สมิตํ อพฺโพกิณฺณํ ติฏฺฐํ จรํ นิสินฺโน วา สยาโน วา ยาวตาสฺส วิคตมิทฺโธ, เอตํ สตึ อธิฏฺเฐยฺยาติ. Su significado es: este morar en la benevolencia que ha sido elogiado desde las palabras “que todos los seres sean felices y estén seguros” hasta “debe establecer esta atención plena”. Entre los cuatro tipos de moradas —celestial (dibba), divina (brahma), noble (ariya) y de las posturas (iriyāpatha)— a ésta se la llama morada divina en esta Enseñanza del Noble (Dhamma-vinaya) por estar libre de faltas y por ser beneficiosa tanto para uno mismo como para los demás; se la llama la morada suprema. Pues en cualquier momento, de manera constante, continua y sin interrupción, ya sea de pie, caminando, sentado o acostado, mientras uno esté libre de somnolencia, debe establecer esta atención plena. ทสมคาถาวณฺณนา Comentario a la décima estrofa. ๑๐. เอวํ ภควา เตสํ ภิกฺขูนํ นานปฺปการโต เมตฺตาภาวนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยสฺมา เมตฺตา สตฺตารมฺมณตฺตา อตฺตทิฏฺฐิยา อาสนฺนา โหติ, ตสฺมา ทิฏฺฐิคหนนิเสธนมุเขน เตสํ ภิกฺขูนํ ตเทว เมตฺตาฌานํ ปาทกํ กตฺวา อริยภูมิปฺปตฺตึ ทสฺเสนฺโต ‘‘ทิฏฺฐิญฺจ อนุปคฺคมฺมา’’ติ อิมาย คาถาย เทสนํ สมาเปสิ. 10. De esta manera, el Bienaventurado, habiendo mostrado a aquellos monjes el desarrollo de la benevolencia de diversas formas, ahora, dado que la benevolencia tiene a los seres como objeto y por ello está cerca del punto de vista del yo (attadiṭṭhi), para mostrarles el camino para alcanzar el plano de los nobles tomando ese mismo jhāna de benevolencia como base, mediante la prohibición de aferrarse a los puntos de vista, concluyó la enseñanza con esta estrofa: “Y no cayendo en puntos de vista...”. ตสฺสตฺโถ – ยฺวายํ ‘‘พฺรหฺมเมตํ วิหารมิธมาหู’’ติ สํวณฺณิโต เมตฺตาฌานวิหาโร, ตโต วุฏฺฐาย เย ตตฺถ วิตกฺกวิจาราทโย ธมฺมา, เต เตสญฺจ วตฺถาทิอนุสาเรน รูปธมฺเม ปริคฺคเหตฺวา อิมินา นามรูปปริจฺเฉเทน ‘‘สุทฺธสงฺขารปุญฺโชยํ, นยิธ สตฺตูปลพฺภตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๗๑; มหานิ. ๑๘๖) เอวํ ทิฏฺฐิญฺจ อนุปคฺคมฺม อนุปุพฺเพน โลกุตฺตรสีเลน สีลวา หุตฺวา โลกุตฺตรสีลสมฺปยุตฺเตเนว โสตาปตฺติมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิสญฺญิเตน ทสฺสเนน สมฺปนฺโน, ตโต ปรํ โยปายํ วตฺถุกาเมสุ เคโธ กิเลสกาโม อปฺปหีโน โหติ, ตมฺปิ สกทาคามิอนาคามิมคฺเคหิ ตนุภาเวน อนวเสสปฺปหาเนน [Pg.215] จ กาเมสุ เคธํ วิเนยฺย วินยิตฺวา วูปสเมตฺวา น หิ ชาตุ คพฺภเสยฺยํ ปุน เรติ เอกํเสเนว ปุน คพฺภเสยฺยํ น เอติ. สุทฺธาวาเสสุ นิพฺพตฺติตฺวา ตตฺเถว อรหตฺตํ ปาปุณิตฺวา ปรินิพฺพาตีติ. Su significado es: surgiendo de ese morar en el jhāna de benevolencia elogiado como “A esto lo llaman aquí una morada divina”, se deben comprender los fenómenos allí presentes, como el pensamiento aplicado y sostenido (vitakka-vicāra), y los fenómenos materiales según su base física y demás. Mediante esta delimitación de nombre y forma (nāmarūpa-pariccheda), comprendiendo que “esto es sólo un mero cúmulo de formaciones, aquí no se encuentra ningún ser”, y no cayendo en puntos de vista erróneos, habiéndose vuelto virtuoso a través de la virtud supramundana gradual, y estando dotado de la visión conocida como la visión correcta del camino de la entrada en la corriente (sotāpatti-magga-sammādiṭṭhi), que está asociada con la virtud supramundana; después de eso, cualquier deseo por los objetos sensoriales o deseo de impureza que no haya sido abandonado, debe ser eliminado mediante los caminos de aquel que retorna una sola vez (sakadāgāmī) y del que no retorna (anāgāmī), ya sea debilitándolo o abandonándolo sin residuo. Habiendo eliminado y calmado el deseo por los placeres sensoriales, ciertamente “nunca más vuelve a un útero”, es decir, no regresa a una nueva concepción. Renaciendo en las Moradas Puras (Suddhāvāsa), alcanzando allí mismo el estado de Arahant, realiza el Parinibbāna. เอวํ ภควา เทสนํ สมาเปตฺวา เต ภิกฺขู อาห – ‘‘คจฺฉถ, ภิกฺขเว, ตสฺมึเยว วนสณฺเฑ วิหรถ, อิมญฺจ สุตฺตํ มาสสฺส อฏฺฐสุ ธมฺมสฺสวนทิวเสสุ ฆณฺฑึ อาโกเฏตฺวา อุสฺสาเรถ, ธมฺมกถํ กโรถ สากจฺฉถ อนุโมทถ, อิทเมว กมฺมฏฺฐานํ อาเสวถ ภาเวถ พหุลีกโรถ, เตปิ โว อมนุสฺสา ตํ เภรวารมฺมณํ น ทสฺเสสฺสนฺติ, อญฺญทตฺถุ อตฺถกามา หิตกามา ภวิสฺสนฺตี’’ติ. เต ‘‘สาธู’’ติ ภควโต ปฏิสฺสุณิตฺวา อุฏฺฐายาสนา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ตตฺถ คนฺตฺวา ตถา อกํสุ. เทวตาโย จ ‘‘ภทนฺตา อมฺหากํ อตฺถกามา หิตกามา’’ติ ปีติโสมนสฺสชาตา หุตฺวา สยเมว เสนาสนํ สมฺมชฺชนฺติ, อุณฺโหทกํ ปฏิยาเทนฺติ, ปิฏฺฐิปริกมฺมํ ปาทปริกมฺมํ กโรนฺติ, อารกฺขํ สํวิทหนฺติ. เตปิ ภิกฺขู ตเมว เมตฺตํ ภาเวตฺวา ตเมว จ ปาทกํ กตฺวา วิปสฺสนํ อารภิตฺวา สพฺเพ ตสฺมึเยว อนฺโตเตมาเส อคฺคผลํ อรหตฺตํ ปาปุณิตฺวา มหาปวารณาย วิสุทฺธิปวารณํ ปวาเรสุนฺติ. Habiendo concluido así la enseñanza, el Bienaventurado dijo a aquellos monjes: “Id, monjes, morad en ese mismo bosque; en los ocho días de escucha del Dhamma de cada mes, haced sonar la campana y recitad este sutta, dad pláticas de Dhamma, mantened discusiones y expresad regocijo. Practicad, desarrollad y cultivad esta misma meditación como vuestro tema de meditación (kammaṭṭhāna). Entonces, aquellos seres no humanos no os mostrarán más esos objetos aterradores; al contrario, desearán vuestro beneficio y bienestar”. Ellos, aceptando las palabras del Bienaventurado diciendo “está bien”, se levantaron de sus asientos, rindieron homenaje al Bienaventurado, lo circundaron por la derecha y, yendo allí, procedieron de tal manera. Y las deidades, pensando “estos venerables desean nuestro beneficio y bienestar”, llenas de gozo y alegría, limpiaban ellas mismas los alojamientos, preparaban agua caliente, daban masajes en espaldas y pies, y disponían protección. Aquellos monjes, desarrollando esa misma benevolencia y tomándola como base, iniciaron la visión cabal (vipassanā) y todos, dentro de ese mismo período de tres meses, alcanzaron el fruto supremo del estado de Arahant y, en la Gran Invitación (Mahāpavāraṇā), realizaron la invitación de la pureza. เอวมฺปิ อตฺถกุสเลน ตถาคเตน,ธมฺมิสฺสเรน กถิตํ กรณียมตฺถํ; กตฺวานุภุยฺย ปรมํ หทยสฺส สนฺตึ,สนฺตํ ปทํ อภิสเมนฺติ สมตฺตปญฺญา. Así, habiendo cumplido con lo que debe ser hecho para el propio beneficio, tal como lo enseñó el Tathāgata, el Señor del Dhamma que es experto en el bienestar, y habiendo experimentado la paz suprema del corazón, aquellos monjes de sabiduría completa alcanzaron el estado de paz (Nibbāna). ตสฺมา หิ ตํ อมตมพฺภุตมริยกนฺตํ,สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ วิหริตุกาโม; วิญฺญู ชโน วิมลสีลสมาธิปญฺญา-เภทํ กเรยฺย สตตํ กรณียมตฺถนฺติ. Por lo tanto, deseando morar habiendo comprendido ese estado de paz, que es inmortal, asombroso y amado por los nobles, la persona sabia debe cumplir siempre con lo que debe hacerse para su beneficio, que consiste en las distintas clasificaciones de la virtud, la concentración y la sabiduría inmaculadas. ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทกปาฐ-อฏฺฐกถาย En la Paramatthajotikā, el comentario al Khuddakapāṭha, เมตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. concluye el comentario al Metta Sutta. นิคมนกถา Palabras de conclusión. เอตฺตาวตา [Pg.216] จ ยํ วุตฺตํ – Y con esto, respecto a lo que fue dicho: ‘‘อุตฺตมํ วนฺทเนยฺยานํ, วนฺทิตฺวา รตนตฺตยํ; ขุทฺทกานํ กริสฺสามิ, เกสญฺจิ อตฺถวณฺณน’’นฺติ. “Habiendo rendido homenaje a la Triple Gema, la más suprema entre los dignos de veneración, realizaré el comentario del significado de algunos de los textos cortos (khuddaka)”. ตตฺถ สรณสิกฺขาปททฺวตฺตึสาการกุมารปญฺหมงฺคลสุตฺตรตนสุตฺตติโรกุฏฺฏนิธิกณฺฑเมตฺตสุตฺตวเสน นวปฺปเภทสฺส ขุทฺทกปาฐสฺส ตาว อตฺถวณฺณนา กตา โหติ. เตเนตํ วุจฺจติ – En ese sentido, a través de los comentarios a los Refugios, los Preceptos, las Treinta y dos Partes del Cuerpo, las Preguntas del Joven, el Maṅgala Sutta, el Ratana Sutta, el Tirokuṭṭa Sutta, el Nidhikaṇḍa Sutta y el Metta Sutta, se ha completado hasta aquí el comentario del significado de las nueve secciones del Khuddakapāṭha. Por eso se dice esto. ‘‘อิมํ ขุทฺทกปาฐสฺส, กโรนฺเตนตฺถวณฺณนํ; สทฺธมฺมฏฺฐิติกาเมน, ยํ ปตฺตํ กุสลํ มยา.ตสฺสานุภาวโต ขิปฺปํ, ธมฺเม อริยปฺปเวทิเต; วุทฺธึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ, ปาปุณาตุ อยํ ชโน’’ติ. Al realizar este comentario sobre el Khuddakapāṭha con el deseo de la estabilidad del Verdadero Dhamma, por cualquier mérito que yo haya alcanzado, que estos seres alcancen rápidamente el crecimiento, el progreso y la plenitud en el Dhamma proclamado por los Nobles. ปรมวิสุทฺธสทฺธาพุทฺธิวีริยคุณปฺปฏิมณฺฑิเตน สีลาจารชฺชวมทฺทวาทิคุณสมุทยสมุทิเตน สกสมยสมยนฺตรคหนชฺโฌคาหณสมตฺเถน ปญฺญาเวยฺยตฺติยสมนฺนาคเตน ติปิฏกปริยตฺติธมฺมปฺปเภเท สาฏฺฐกเถ สตฺถุสาสเน อปฺปฏิหตญาณปฺปภาเวน ฉมหาเวยฺยากรเณนฉมหาเวยฺยากรเณน กรณสมฺปตฺติชนิตสุขวินิคฺคตมธุโรทารวจนลาวณฺณยุตฺเตน ยุตฺตมุตฺตวาทินา วาทีวเรน มหากวินา ฉฬภิญฺญาปฏิสมฺภิทาทิปฺปเภทคุณปฺปฏิมณฺฑิเต อุตฺตริมนุสฺสธมฺเม สุปฺปติฏฺฐิตพุทฺธีนํ เถรวํสปฺปทีปานํ เถรานํ มหาวิหารวาสีนํ วํสาลงฺการภูเตน วิปุลวิสุทฺธพุทฺธินา พุทฺธโฆโสติ ครูหิ คหิตนามเธยฺเยน เถเรน กตา อยํ ปรมตฺถโชติกา นาม ขุทฺทกปาฐวณฺณนา – Realizado por el Thera a quien sus venerables maestros le otorgaron el nombre de Buddhaghosa; quien está adornado con las cualidades de una fe, sabiduría y energía supremamente puras; quien está dotado de un conjunto de virtudes como la moralidad, la conducta correcta, la rectitud y la gentileza; que posee la capacidad de profundizar en las complejidades de su propia doctrina y en las ajenas; que está dotado de la madurez de la sabiduría; que posee el esplendor del conocimiento sin obstáculos en la enseñanza del Maestro, con sus divisiones del Dhamma de las escrituras del Tipiṭaka y sus Comentarios; que es un gran gramático; que posee la belleza de un lenguaje dulce, claro y noble, que fluye con facilidad debido a la perfección de su expresión; que habla lo que es apropiado y oportuno; que es el más excelente de los oradores y un gran poeta; que es un adorno para el linaje de los Ancianos (Theras) que residen en el Mahāvihāra, quienes son lámparas para el linaje de los Theras, con mentes firmemente establecidas en los estados humanos superiores y adornados con cualidades tales como los seis conocimientos superiores y las cuatro discriminaciones analíticas; y quien posee una sabiduría vasta y pura — este comentario del Khuddakapāṭha llamado Paramatthajotikā: ตาว ติฏฺฐตุ โลกสฺมึ, โลกนิตฺถรเณสินํ; ทสฺเสนฺตี กุลปุตฺตานํ, นยํ สีลาทิสุทฺธิยา. Que este comentario permanezca en el mundo, mostrando a los hijos de buena familia que buscan la liberación del mundo, el método para la purificación de la virtud y otras cualidades. ยาว พุทฺโธติ นามมฺปิ, สุทฺธจิตฺตสฺส ตาทิโน; โลกมฺหิ โลกเชฏฺฐสฺส, ปวตฺตติ มเหสิโนติ. Mientras el nombre de 'Buda' —el de mente pura, el imperturbable, el supremo del mundo, el gran buscador de virtudes— persista en el mundo, que el Dhamma también permanezca. ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย En el Paramatthajotikā, el Comentario del Khuddaka-aṭṭhakathā, ขุทฺทกปาฐวณฺณนา นิฏฺฐิตา. el comentario del Khuddakapāṭha ha concluido.
แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi