1

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

សូមក្រាបថ្វាយបង្គំ ចំពោះព្រះភគវន្តមុនី អរហន្តសម្មាសម្ពុទ្ធ ព្រះអង្គនោះ។

---

ขุทฺทกนิกาเย

ក្នុងខុទ្ទកនិកាយ

---

ขุทฺทกปาฐ-อฏฺฐกถา

អដ្ឋកថាខុទ្ទកបាឋ

---

คนฺถารมฺภกถา

គន្ថារម្ភកថា

---

พุทฺธํ [Pg.1] สรณํ คจฺฉามิ;

ธมฺมํ สรณํ คจฺฉามิ;

สงฺฆํ สรณํ คจฺฉามีติ.

ខ្ញុំព្រះករុណា សូមដល់នូវព្រះពុទ្ធជាទីពឹង ទីរលឹក ខ្ញុំព្រះករុណា សូមដល់នូវព្រះធម៌ជាទីពឹង ទីរលឹក ខ្ញុំព្រះករុណា សូមដល់នូវព្រះសង្ឃជាទីពឹង ទីរលឹក។

---

อยํ สรณคมนนิทฺเทโส ขุทฺทกานํ อาทิ.

សេចក្តីសំដែងអំពីការដល់នូវសរណគមន៍នេះ ជាខាងដើមនៃគម្ពីរខុទ្ទកបាឋទាំងឡាយ។

---

อิมสฺส ทานิ อตฺถํ ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทกฏฺฐกถาย วิวริตุํ วิภชิตุํ อุตฺตานีกาตุํ อิทํ วุจฺจติ –

ឥឡូវនេះ ដើម្បីបើកបង្ហាញ ដើម្បីចែករំលែក និងដើម្បីធ្វើឲ្យច្បាស់លាស់នូវសេចក្តីនៃខុទ្ទកបាឋនេះ ដោយអដ្ឋកថាខុទ្ទកបាឋ ឈ្មោះ បរមត្ថជោតិកា គាថា (ពាក្យចាប់ផ្តើម) នេះ ខ្ញុំព្រះករុណាពោលហើយថា៖

---

อุตฺตมํ วนฺทเนยฺยานํ, วนฺทิตฺวา รตนตฺตยํ;

ขุทฺทกานํ กริสฺสามิ, เกสญฺจิ อตฺถวณฺณนํ.

ខ្ញុំព្រះករុណា ថ្វាយបង្គំនូវព្រះរតនត្រ័យ ដ៏ឧត្តម គួរដល់ការថ្វាយបង្គំ រួចហើយ នឹងធ្វើនូវសេចក្តីអធិប្បាយ (អដ្ឋកថា) នៃខុទ្ទកបាឋខ្លះៗ។

---

ขุทฺทกานํ คมฺภีรตฺตา, กิญฺจาปิ อติทุกฺกรา;

วณฺณนา มาทิเสเนสา, อโพธนฺเตน สาสนํ.

ព្រោះតែខុទ្ទកនិកាយមានសេចក្តីជ្រាលជ្រៅ ការអធិប្បាយនេះ ទោះបីជាការធ្វើបានដោយកម្រក្រៃលែង ចំពោះបុគ្គលដូចជាខ្ញុំព្រះករុណា ដែលមិនទាន់ដឹងច្បាស់នូវព្រះសាសនា។

---

อชฺชาปิ ตุ อพฺโพจฺฉินฺโน, ปุพฺพาจริยนิจฺฉโย;

ตเถว จ ฐิตํ ยสฺมา, นวงฺคํ สตฺถุสาสนํ.

ប៉ុន្តែ ព្រោះហេតុតែការវិនិច្ឆ័យរបស់បុព្វាចារ្យទាំងឡាយ មិនទាន់ដាច់សូន្យរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ និងព្រះសាសនារបស់ព្រះសាស្តា មានអង្គ ៩ ក៏ស្ថិតនៅយ៉ាងនោះឯង។

---

ตสฺมาหํ กาตุมิจฺฉามิ, อตฺถสํวณฺณนํ อิมํ;

สาสนญฺเจว นิสฺสาย, โปราณญฺจ วินิจฺฉยํ.

ព្រោះហេតុនោះ ខ្ញុំព្រះករុណា អាស្រ័យនូវព្រះសាសនាផង នូវការវិនិច្ឆ័យរបស់បុរាណាចារ្យផង ទើបប្រាថ្នានឹងធ្វើនូវសេចក្តីអធិប្បាយនេះ។

---

สทฺธมฺมพหุมาเนน, นาตฺตุกฺกํสนกมฺยตา;

นาญฺเญสํ วมฺภนตฺถาย, ตํ สุณาถ สมาหิตาติ.

ខ្ញុំព្រះករុណាប្រាថ្នាធ្វើ (នូវសេចក្តីអធិប្បាយនោះ) ដោយការគោរពដ៏ក្រៃលែងក្នុងព្រះសទ្ធម៌ មិនមែនដើម្បីលើកតម្កើងខ្លួនឯង ឬដើម្បីបង្អាប់បង្អោនអ្នកដទៃឡើយ សូមអ្នកទាំងឡាយ មានចិត្តតាំងមាំល្អហើយ ស្តាប់នូវសេចក្តីអធិប្បាយនោះចុះ។

---

ขุทฺทกววตฺถานํ

ការកំណត់ខុទ្ទកនិកាយ

---

ตตฺถ [Pg.2] ‘‘ขุทฺทกานํ กริสฺสามิ, เกสญฺจิ อตฺถวณฺณน’’นฺติ วุตฺตตฺตา ขุทฺทกานิ ตาว ววตฺถเปตฺวา ปจฺฉา อตฺถวณฺณนํ กริสฺสามิ. ขุทฺทกานิ นาม ขุทฺทกนิกายสฺส เอกเทโส, ขุทฺทกนิกาโย นาม ปญฺจนฺนํ นิกายานํ เอกเทโส. ปญฺจ นิกายา นาม –

ក្នុងគាថានោះ ព្រោះតែខ្ញុំព្រះករុណាបានពោលទុកថា «ខ្ញុំព្រះករុណានឹងធ្វើនូវសេចក្តីអធិប្បាយនៃខុទ្ទកបាឋខ្លះៗ» ដូច្នេះ ខ្ញុំព្រះករុណានឹងកំណត់នូវខុទ្ទកបាឋទាំងឡាយជាមុនសិន រួចទើបធ្វើសេចក្តីអធិប្បាយជាក្រោយ។ ឈ្មោះថា ខុទ្ទកបាឋ គឺជាចំណែកមួយនៃខុទ្ទកនិកាយ ឈ្មោះថា ខុទ្ទកនិកាយ គឺជាចំណែកមួយនៃនិកាយទាំង ៥។ និកាយទាំង ៥ នោះគឺ៖

---

ทีฆมชฺฌิมสํยุตฺต, องฺคุตฺตริกขุทฺทกา;

นิกายา ปญฺจ คมฺภีรา, ธมฺมโต อตฺถโต จิเม.

និកាយទាំង ៥ គឺ ទីឃនិកាយ មជ្ឈិមនិកាយ សំយុត្តនិកាយ អង្គុត្តរនិកាយ និងខុទ្ទកនិកាយ ទាំងនេះ ជាធម៌ដ៏ជ្រាលជ្រៅ ទាំងដោយព្យញ្ជនៈ (ធម៌) ទាំងដោយអត្ថ។

---

ตตฺถ พฺรหฺมชาลสุตฺตาทีนิ จตุตฺตึส สุตฺตานิ ทีฆนิกาโย. มูลปริยายสุตฺตาทีนิ ทิยฑฺฒสตํ ทฺเว จ สุตฺตานิ มชฺฌิมนิกาโย. โอฆตรณสุตฺตาทีนิ สตฺต สุตฺตสหสฺสานิ สตฺต จ สุตฺตสตานิ ทฺวาสฏฺฐิ จ สุตฺตานิ สํยุตฺตนิกาโย. จิตฺตปริยาทานสุตฺตาทีนิ นว สุตฺตสหสฺสานิ ปญฺจ จ สุตฺตสตานิ สตฺตปญฺญาสญฺจ สุตฺตานิ องฺคุตฺตรนิกาโย. ขุทฺทกปาโฐ, ธมฺมปทํ, อุทานํ, อิติวุตฺตกํ, สุตฺตนิปาโต, วิมานวตฺถุ, เปตวตฺถุ, เถรคาถา, เถรีคาถา, ชาตกํ, นิทฺเทโส, ปฏิสมฺภิทา, อปทานํ, พุทฺธวํโส, จริยาปิฏกํ, วินยาภิธมฺมปิฏกานิ, ฐเปตฺวา วา จตฺตาโร นิกาเย อวเสสํ พุทฺธวจนํ ขุทฺทกนิกาโย.

ក្នុងនិកាយទាំងនោះ ព្រះសូត្រ ៣៤ មានព្រហ្មជាលសូត្រជាដើម ឈ្មោះថា ទីឃនិកាយ។ ព្រះសូត្រ ១៥២ មានមូលបរិយាយសូត្រជាដើម ឈ្មោះថា មជ្ឈិមនិកាយ។ ព្រះសូត្រ ៧.៧៦២ មានឱឃតរណសូត្រជាដើម ឈ្មោះថា សំយុត្តនិកាយ។ ព្រះសូត្រ ៩.៥៥៧ មានចិត្តបរិយាទានសូត្រជាដើម ឈ្មោះថា អង្គុត្តរនិកាយ។ គម្ពីរខុទ្ទកបាឋ ធម្មបទ ឧទាន ឥតិវុត្តកៈ សុត្តនិបាត វិមានវត្ថុ បេតវត្ថុ ថេរគាថា ថេរីគាថា ជាតក និទ្ទេស បដិសម្ភិទាមគ្គ អបទាន ពុទ្ធវំស ចរិយាបិដក ព្រមទាំងវិន័យបិដក និងអភិធម្មបិដក នេះទាំងអស់ឈ្មោះថា ខុទ្ទកនិកាយ ឬមួយទៀត ព្រះពុទ្ធវចនៈដែលនៅសល់ក្រៅពីនិកាយទាំង ៤ វៀរលែងតែនិកាយទាំង ៤ ចេញ ឈ្មោះថា ខុទ្ទកនិកាយ។

---

กสฺมา ปเนส ขุทฺทกนิกาโยติ วุจฺจติ? พหูนํ ขุทฺทกานํ ธมฺมกฺขนฺธานํ สมูหโต นิวาสโต จ. สมูหนิวาสา หิ ‘‘นิกาโย’’ติ วุจฺจนฺติ. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกนิกายมฺปิ สมนุปสฺสามิ เอวํ จิตฺตํ, ยถยิทํ, ภิกฺขเว, ติรจฺฉานคตา ปาณา (สํ. นิ. ๓.๑๐๐). โปณิกนิกาโย, จิกฺขลฺลิกนิกาโย’’ติ เอวมาทีนิ เจตฺถ สาธกานิ สาสนโต โลกโต จ. อยมสฺส ขุทฺทกนิกายสฺส เอกเทโส. อิมานิ สุตฺตนฺตปิฏกปริยาปนฺนานิ อตฺถโต วิวริตุํ วิภชิตุํ อุตฺตานีกาตุญฺจ อธิปฺเปตานิ ขุทฺทกานิ, เตสมฺปิ ขุทฺทกานํ สรณสิกฺขาปททฺวตฺตึสาการกุมารปญฺหมงฺคลสุตฺต- รตนสุตฺตติโรกุฏฺฏนิธิกณฺฑเมตฺตสุตฺตานํ วเสน นวปฺปเภโท ขุทฺทกปาโฐ อาทิ อาจริยปรมฺปราย วาจนามคฺคํ อาโรปิตวเสน น ภควตา วุตฺตวเสน. ภควตา หิ วุตฺตวเสน –

ចុះហេតុអ្វីបានជាហៅថា ខុទ្ទកនិកាយ? ព្រោះជាទីប្រជុំ និងជាទីតាំងនៃធម៌ខន្ធដ៏តូចៗជាច្រើន។ ព្រោះថា ទីប្រជុំ និងទីតាំង ហៅថា «និកាយ»។ ដូចព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតមិនធ្លាប់ឃើញពួក (និកាយ) ណាមួយផ្សេងទៀត ដែលមានចិត្តវិចិត្រ ដូចជាពួកសត្វតិរច្ឆានទាំងឡាយនេះឡើយ»។ ពាក្យថា «បោណិកនិកាយ (ពួកស្តេចបោណិកៈ) សិក្ខល្លិកនិកាយ (ពួកស្តេចសិក្ខល្លិកៈ)» ជាដើម ក្នុងទីនេះ ជាគ្រឿងអាង ទាំងក្នុងព្រះសាសនា ទាំងក្នុងលោក។ នេះជាចំណែកមួយនៃខុទ្ទកនិកាយនេះ។ ធម៌ដ៏តូចៗទាំងឡាយនេះ រាប់បញ្ចូលក្នុងសុត្តន្តបិដក ដែលមានបំណងដើម្បីបើកបង្ហាញ ដើម្បីចែករំលែក និងដើម្បីធ្វើឲ្យច្បាស់លាស់នូវសេចក្តី ក្នុងចំណោមធម៌ដ៏តូចៗទាំងនោះ គម្ពីរខុទ្ទកបាឋ មានការចែកជា ៩ ប្រការ ដោយអំណាចនៃសរណគមន៍ សិក្ខាបទ ទ្វត្តិង្សាការ កុមារបញ្ហា មង្គលសូត្រ រតនសូត្រ តិរោកុឌ្ឌសូត្រ និធិកណ្ឌសូត្រ និងមេត្តសូត្រ នេះជាខាងដើម ដោយអំណាចដែលព្រះបុរាណាចារ្យទាំងឡាយបានលើកឡើងកាន់គន្លងនៃការសូត្រតៗគ្នមក មិនមែនដោយអំណាចដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ឡើយ។ ព្រោះថា ដោយអំណាចដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់នោះ៖

---

‘‘อเนกชาติสํสารํ, สนฺธาวิสฺสํ อนิพฺพิสํ;

คหการํ คเวสนฺโต, ทุกฺขา ชาติ ปุนปฺปุนํ.

«តថាគតកាលស្វែងរកជាងផ្ទះ (គឺតណ្ហា) កាលមិនទាន់ជួបប្រទះ បានអន្ទោលទៅកាន់សង្សារវដ្ត មានជាតិមិនតិចឡើយ ការកើតរឿយៗ ជាទុក្ខ។

---

‘‘คหการก [Pg.3] ทิฏฺโฐสิ, ปุน เคหํ น กาหสิ;

สพฺพา เต ผาสุกา ภคฺคา, คหกูฏํ วิสงฺขตํ;

วิสงฺขารคตํ จิตฺตํ, ตณฺหานํ ขยมชฺฌคา’’ติ. (ธ. ป. ๑๕๓-๑๕๔) –

នែជាងផ្ទះ! ឥឡូវនេះ តថាគតឃើញអ្នកច្បាស់ហើយ អ្នកឯងនឹងធ្វើផ្ទះ (គឺអត្តភាព) ឲ្យតថាគតទៀតមិនបានឡើយ ឆ្អឹងជំនីរ (គឺកិលេស) របស់អ្នកទាំងអស់ តថាគតបានបំបាក់ចោលអស់ហើយ កំពូលផ្ទះ (គឺអវិជ្ជា) តថាគតក៏បានកម្ទេចចោលហើយ ចិត្តរបស់តថាគតដល់នូវព្រះនិព្វាន ដែលគ្មានបច្ច័យតាក់តែងឡើយ តថាគតបានសម្រេចនូវការអស់ទៅនៃតណ្ហាទាំងឡាយហើយ»។

---

อิทํ คาถาทฺวยํ สพฺพสฺสาปิ พุทฺธวจนสฺส อาทิ. ตญฺจ มนสาว วุตฺตวเสน, น วจีเภทํ กตฺวา วุตฺตวเสน. วจีเภทํ ปน กตฺวา วุตฺตวเสน –

គាថាទាំងពីរនេះ ជាខាងដើមនៃព្រះពុទ្ធវចនៈទាំងអស់។ គាថានោះ ឈ្មោះថាជាខាងដើម ដោយអំណាចដែលទ្រង់ត្រាស់ត្រិះរិះក្នុងព្រះហឫទ័យប៉ុណ្ណោះ មិនមែនដោយអំណាចដែលទ្រង់បញ្ចេញវាចាឡើយ។ ចំណែកឯដោយអំណាចដែលទ្រង់បញ្ចេញវាចានោះ៖

---

‘‘ยทา หเว ปาตุภวนฺติ ธมฺมา,อาตาปิโน ฌายโต พฺราหฺมณสฺส;

อถสฺส กงฺขา วปยนฺติ สพฺพา,ยโต ปชานาติ สเหตุธมฺม’’นฺติ. (อุทา. ๑;

มหาว. ๑) –

«ក្នុងកាលណា ធម៌ទាំងឡាយ (គឺពោធិបក្ខិយធម៌) តែងប្រាកដច្បាស់ ដល់ព្រាហ្មណ៍ (អ្នកមានបាបបានបន្សាត់ចោលហើយ) មានព្យាយាមដុតកំដៅកិលេស មានចិត្តតាំងមាំ ក្នុងកាលនោះ សេចក្តីសង្ស័យទាំងពួងរបស់ព្រាហ្មណ៍នោះ តែងវិនាសទៅ ព្រោះដឹងច្បាស់នូវធម៌ព្រមទាំងហេតុ»។

---

อยํ คาถา อาทิ. ตสฺมา ยฺวายํ นวปฺปเภโท ขุทฺทกปาโฐ อิเมสํ ขุทฺทกานํ อาทิ, ตสฺส อาทิโต ปภุติ อตฺถสํวณฺณนํ อารภิสฺสามิ.

គាថានេះជាខាងដើម។ ព្រោះហេតុនោះ គម្ពីរខុទ្ទកបាឋ ដែលមានការចែកជា ៩ ប្រការនេះ ឈ្មោះថាជាខាងដើមនៃខុទ្ទកនិកាយទាំងឡាយនេះ ខ្ញុំព្រះករុណានឹងចាប់ផ្តើមធ្វើសេចក្តីអធិប្បាយ តាំងពីខាងដើមនៃគម្ពីរខុទ្ទកបាឋនោះទៅ។

---

นิทานโสธนํ

ការជម្រះនិទាន

---

ตสฺส จายมาทิ ‘‘พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามิ, ธมฺมํ สรณํ คจฺฉามิ, สงฺฆํ สรณํ คจฺฉามี’’ติ. ตสฺสายํ อตฺถวณฺณนาย มาติกา –

ខាងដើមនៃគម្ពីរខុទ្ទកបាឋនោះ គឺពាក្យថា «ពុទ្ធំ សរណំ គច្ឆាមិ, ធម្មំ សរណំ គច្ឆាមិ, សង្ឃំ សរណំ គច្ឆាមិ» នេះឯង។ នេះជាមាតិកានៃសេចក្តីអធិប្បាយនោះ៖

---

‘‘เกน กตฺถ กทา กสฺมา, ภาสิตํ สรณตฺตยํ;

กสฺมา จิธาทิโต วุตฺต, มวุตฺตมปิ อาทิโต.

«សរណត្រ័យនេះ នរណាពោល ពោលក្នុងទីណា ពោលក្នុងកាលណា ព្រោះហេតុអ្វីបានជាពោល និងហេតុអ្វីបានជាពោលទុកក្នុងទីនេះជាខាងដើម ទោះបីជាព្រះតថាគតមិនបានត្រាស់ទុកជាខាងដើមក៏ដោយ។

---

‘‘นิทานโสธนํ กตฺวา, เอวเมตฺถ ตโต ปรํ;

พุทฺธํ สรณคมนํ, คมกญฺจ วิภาวเย.

លុះធ្វើការជម្រះនិទានរួចហើយ គប្បីសម្តែងនូវការដល់នូវព្រះពុទ្ធជាសរណៈ និងបុគ្គលអ្នកដល់នូវសរណៈ ក្នុងទីនេះ បន្ទាប់ពីនោះទៅ។

---

‘‘เภทาเภทํ ผลญฺจาปิ, คมนียญฺจ ทีปเย;

ธมฺมํ สรณมิจฺจาทิ, ทฺวเยเปส นโย มโต.

គប្បីសម្តែងនូវការធ្លាយ និងមិនធ្លាយនៃសរណគមន៍ ផលនៃការដល់នូវសរណគមន៍ និងសរណីយធម៌ (ធម៌ជាគ្រឿងរលឹក) វិធីនេះ គប្បីដឹងក្នុងបទទាំងពីរ មានពាក្យថា ធម្មំ សរណំ ជាដើមផងដែរ។

---

‘‘อนุปุพฺพววตฺถาเน, การณญฺจ วินิทฺทิเส;

สรณตฺตยเมตญฺจ, อุปมาหิ ปกาสเย’’ติ.

គប្បីសម្តែងនូវហេតុក្នុងការកំណត់តាមលំដាប់ និងគប្បីប្រកាសនូវសរណត្រ័យនេះ ដោយឧបមាទាំងឡាយ» ដូច្នេះ។

---

ตตฺถ ปฐมคาถาย ตาว อิทํ สรณตฺตยํ เกน ภาสิตํ, กตฺถ ภาสิตํ, กทา ภาสิตํ, กสฺมา ภาสิตํ อวุตฺตมปิจาทิโต ตถาคเตน กสฺมา อิธาทิโต วุตฺตนฺติ ปญฺจ ปญฺหา.

ក្នុងគាថាទីមួយនោះ មានប្រស្នា ៥ យ៉ាងគឺ៖ សរណត្រ័យនេះ នរណាពោល ១, ពោលក្នុងទីណា ១, ពោលក្នុងកាលណា ១, ព្រោះហេតុអ្វីបានជាពោល ១, និងហេតុអ្វីបានជាពោលទុកក្នុងទីនេះជាខាងដើម ទោះបីជាព្រះតថាគតមិនបានត្រាស់ទុកជាខាងដើមក៏ដោយ ១។

---

เตสํ [Pg.4] วิสฺสชฺชนา เกน ภาสิตนฺติ ภควตา ภาสิตํ, น สาวเกหิ, น อิสีหิ, น เทวตาหิ. กตฺถาติ พาราณสิยํ อิสิปตเน มิคทาเย. กทาติ อายสฺมนฺเต ยเส สทฺธึ สหายเกหิ อรหตฺตํ ปตฺเต เอกสฏฺฐิยา อรหนฺเตสุ พหุชนหิตาย โลเก ธมฺมเทสนํ กโรนฺเตสุ. กสฺมาติ ปพฺพชฺชตฺถญฺจ อุปสมฺปทตฺถญฺจ. ยถาห –

ការដោះស្រាយប្រស្នាទាំងនោះ ដូចតទៅ៖ ពាក្យថា «នរណាពោល» គឺព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ពោល មិនមែនពួកសាវ័ក មិនមែនពួកឥសី មិនមែនពួកទេវតាឡើយ។ ពាក្យថា «ក្នុងទីណា» គឺក្នុងព្រៃឥសិបតនមិគទាយវ័ន ជិតក្រុងពារាណសី។ ពាក្យថា «ក្នុងកាលណា» គឺក្នុងកាលដែលព្រះយសដ៏មានអាយុ ព្រមទាំងសហាយកៈ បានសម្រេចព្រះអរហត្តហើយ កាលដែលព្រះអរហន្តទាំង ៦១ អង្គ កំពុងធ្វើការសម្តែងធម៌ក្នុងលោក ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ជនច្រើនគ្នា។ ពាក្យថា «ព្រោះហេតុអ្វី» គឺដើម្បីការបួសជាសាមណេរ (បព្វជ្ជា) និងការបួសជាភិក្ខុ (ឧបសម្បទា)។ ដូចដែលព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា៖

---

‘‘เอวญฺจ ปน, ภิกฺขเว, ปพฺพาเชตพฺโพ อุปสมฺปาเทตพฺโพ. ปฐมํ เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาทาเปตฺวา เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ การาเปตฺวา ภิกฺขูนํ ปาเท วนฺทาเปตฺวา อุกฺกุฏิกํ นิสีทาเปตฺวา อญฺชลึ ปคฺคณฺหาเปตฺวา ‘เอวํ วเทหี’ติ วตฺตพฺโพ ‘พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามิ, ธมฺมํ สรณํ คจฺฉามิ, สงฺฆํ สรณํ คจฺฉามี’’’ติ (มหาว. ๓๔).

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ម្យ៉ាងទៀត ភិក្ខុគប្បីឲ្យបព្វជ្ជា ឲ្យឧបសម្បទាយ៉ាងនេះ។ ជាដំបូង គប្បីឲ្យកោរសក់ និងពុកមាត់ ពុកចង្ការ រួចឲ្យស្លៀកដណ្តប់សំពត់កាសាយៈ ឲ្យធ្វើសំពត់ឧត្តរាសង្គៈ (ចីវរ) ឆៀងស្មាម្ខាង ឲ្យក្រាបថ្វាយបង្គំជើងភិក្ខុទាំងឡាយ ឲ្យអង្គុយច្រហោង ឲ្យផ្គុំដៃ រួចប្រាប់ថា «ចូរពោលយ៉ាងនេះ» គឺគប្បីឲ្យពោលថា «ពុទ្ធំ សរណំ គច្ឆាមិ, ធម្មំ សរណំ គច្ឆាមិ, សង្ឃំ សរណំ គច្ឆាមិ» ដូច្នេះ»។

---

กสฺมา จิธาทิโต วุตฺตนฺติ อิทญฺจ นวงฺคํ สตฺถุสาสนํ ตีหิ ปิฏเกหิ สงฺคณฺหิตฺวา วาจนามคฺคํ อาโรเปนฺเตหิ ปุพฺพาจริเยหิ ยสฺมา อิมินา มคฺเคน เทวมนุสฺสา อุปาสกภาเวน วา ปพฺพชิตภาเวน วา สาสนํ โอตรนฺติ, ตสฺมา สาสโนตารสฺส มคฺคภูตตฺตา อิธ ขุทฺทกปาเฐ อาทิโต วุตฺตนฺติ ญาตพฺพํ.

ពាក្យថា «ហេតុអ្វីបានជាពោលទុកក្នុងទីនេះជាខាងដើម» នោះ គប្បីដឹងថា ព្រោះតែព្រះសាសនារបស់ព្រះសាស្តា មានអង្គ ៩ នេះ ដែលព្រះបុរាណាចារ្យទាំងឡាយបានសង្គ្រោះទុកដោយបិដកទាំង ៣ ហើយលើកឡើងកាន់គន្លងនៃការសូត្រតៗគ្នា ពួកទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយ តែងចូលមកកាន់ព្រះសាសនា ដោយភាពជាឧបាសកក្តី ដោយភាពជាអ្នកបួសក្តី ដោយគន្លងនេះ ព្រោះហេតុនោះ ព្រោះតែសរណគមន៍នេះជាផ្លូវសម្រាប់ចូលទៅកាន់ព្រះសាសនា ទើបលោកពោលទុកក្នុងគម្ពីរខុទ្ទកបាឋនេះជាខាងដើម។

---

กตํ นิทานโสธนํ.

ការជម្រះនិទាន ចប់ហើយ។

---

๑. สรณตฺตยวณฺณนา

១. សេចក្តីអធិប្បាយអំពីសរណត្រ័យ

---

พุทฺธวิภาวนา

ការសម្តែងអំពីព្រះពុទ្ធ

---

อิทานิ ยํ วุตฺตํ ‘‘พุทฺธํ สรณคมนํ, คมกญฺจ วิภาวเย’’ติ, ตตฺถ สพฺพธมฺเมสุ อปฺปฏิหตญาณนิมิตฺตานุตฺตรวิโมกฺขาธิคมปริภาวิตํ ขนฺธสนฺตานมุปาทาย, ปญฺญตฺติโต สพฺพญฺญุตญฺญาณปทฏฺฐานํ วา สจฺจาภิสมฺโพธิมุปาทาย ปญฺญตฺติโต สตฺตวิเสโส พุทฺโธ. ยถาห –

ឥឡូវនេះ ពាក្យណាដែលពោលថា «គប្បីសម្តែងនូវការដល់នូវព្រះពុទ្ធជាសរណៈ និងបុគ្គលអ្នកដល់នូវសរណៈ» ក្នុងពាក្យនោះ ព្រះពុទ្ធ គឺជាសត្វដ៏វិសេស ដោយបញ្ញត្តិ អាស្រ័យនូវខន្ធសន្តានដែលអប់រំហើយដោយការសម្រេចនូវព្រះអនុត្តរវិមោក្ខ ដែលមានព្រះញាណមិនទើសទាក់ក្នុងធម៌ទាំងពួងជាប្រធាន ឬមួយទៀត ព្រះពុទ្ធ គឺជាសត្វដ៏វិសេស ដោយបញ្ញត្តិ អាស្រ័យនូវការត្រាស់ដឹងនូវសច្ចធម៌ ដែលមានសព្វញ្ញុតញ្ញាណជាហេតុជិត។ ដូចដែលព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា៖

---

‘‘พุทฺโธติ [Pg.5] โย โส ภควา สยมฺภู อนาจริยโก ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌิ, ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต, พเลสุ จ วสีภาว’’นฺติ (มหานิ. ๑๙๒; จูฬนิ. ปารายนตฺถุติคาถานิทฺเทส ๙๗; ปฏิ. ม. ๑.๑๖๑).

«ដែលហៅថា ព្រះពុទ្ធ គឺព្រះមានព្រះភាគអង្គណា ទ្រង់ជាស្វយម្ភូ គ្មានគ្រូអាចារ្យប្រដៅ ទ្រង់ត្រាស់ដឹងនូវសច្ចធម៌ទាំងឡាយដោយព្រះអង្គឯង ក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលទ្រង់មិនធ្លាប់បានឮបានស្តាប់ពីមុនមក ហើយទ្រង់បានដល់នូវភាពជាសព្វញ្ញូក្នុងសច្ចធម៌នោះ និងដល់នូវភាពជាធំក្នុងកម្លាំង (ញាណពល) ទាំងឡាយ»។

---

อยํ ตาว อตฺถโต พุทฺธวิภาวนา.

នេះជាការសម្តែងអំពីព្រះពុទ្ធ ដោយអត្ថជាមុនសិន។

---

พฺยญฺชนโต ปน ‘‘พุชฺฌิตาติ พุทฺโธ, โพเธตาติ พุทฺโธ’’ติ เอวมาทินา นเยน เวทิตพฺโพ. วุตฺตญฺเจตํ –

ចំណែកឯដោយព្យញ្ជនៈ គប្បីដឹងតាមវិធីមានជាដើមថា «ទ្រង់ត្រាស់ដឹង (នូវសច្ចធម៌) ឈ្មោះថា ព្រះពុទ្ធ, ទ្រង់ញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យត្រាស់ដឹង ឈ្មោះថា ព្រះពុទ្ធ»។ ព្រះពុទ្ធវចនៈនេះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយថា៖

---

‘‘พุทฺโธติ เกนฏฺเฐน พุทฺโธ? พุชฺฌิตา สจฺจานีติ พุทฺโธ, โพเธตา ปชายาติ พุทฺโธ, สพฺพญฺญุตาย พุทฺโธ, สพฺพทสฺสาวิตาย พุทฺโธ, อนญฺญเนยฺยตาย พุทฺโธ, วิกสิตาย พุทฺโธ, ขีณาสวสงฺขาเตน พุทฺโธ, นิรุปกฺกิเลสสงฺขาเตน พุทฺโธ, เอกนฺตวีตราโคติ พุทฺโธ, เอกนฺตวีตโทโสติ พุทฺโธ, เอกนฺตวีตโมโหติ พุทฺโธ, เอกนฺตนิกฺกิเลโสติ พุทฺโธ, เอกายนมคฺคํ คโตติ พุทฺโธ, เอโก อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ พุทฺโธ, อพุทฺธิวิหตตฺตา พุทฺธิปฏิลาภา พุทฺโธ. พุทฺโธติ เนตํ นามํ มาตรา กตํ, น ปิตรา กตํ, น ภาตรา กตํ, น ภคินิยา กตํ, น มิตฺตามจฺเจหิ กตํ, น ญาติสาโลหิเตหิ กตํ, น สมณพฺราหฺมเณหิ กตํ, น เทวตาหิ กตํ, วิโมกฺขนฺติกเมตํ พุทฺธานํ ภควนฺตานํ โพธิยา มูเล สห สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส ปฏิลาภา สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ ยทิทํ พุทฺโธ’’ติ (มหานิ. ๑๙๒; จูฬนิ. ปารายนตฺถุติคาถานิทฺเทส ๙๗; ปฏิ. ม. ๑.๑๖๒).

«ពាក្យថា ព្រះពុទ្ធ តើព្រះពុទ្ធដោយអត្ថដូចម្តេច? ទ្រង់ត្រាស់ដឹងនូវសច្ចធម៌ទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ព្រះពុទ្ធ, ទ្រង់ញ៉ាំងប្រជាជនឲ្យត្រាស់ដឹង ឈ្មោះថា ព្រះពុទ្ធ, ទ្រង់ជាព្រះពុទ្ធដោយភាពជាសព្វញ្ញូ, ទ្រង់ជាព្រះពុទ្ធដោយភាពជាសព្វទស្សាវី (ឃើញនូវធម៌ទាំងពួង), ទ្រង់ជាព្រះពុទ្ធដោយភាពជាបុគ្គលដែលអ្នកដទៃមិនបាច់ណែនាំ, ទ្រង់ជាព្រះពុទ្ធដោយភាពជាបុគ្គលរីកប៉ោង (ដោយគុណទាំងឡាយ), ទ្រង់ជាព្រះពុទ្ធដោយការរាប់ថាជាព្រះខីណាស្រព, ទ្រង់ជាព្រះពុទ្ធដោយការរាប់ថាជាបុគ្គលមិនមានឧបក្កិលេស, ទ្រង់ជាព្រះពុទ្ធដោយភាពជាបុគ្គលមានរាគៈប្រាសចេញហើយដោយចំណែកមួយ, ទ្រង់ជាព្រះពុទ្ធដោយភាពជាបុគ្គលមានទោសៈប្រាសចេញហើយដោយចំណែកមួយ, ទ្រង់ជាព្រះពុទ្ធដោយភាពជាបុគ្គលមានមោហៈប្រាសចេញហើយដោយចំណែកមួយ, ទ្រង់ជាព្រះពុទ្ធដោយភាពជាបុគ្គលមិនមានកិលេសដោយចំណែកមួយ, ទ្រង់ជាព្រះពុទ្ធដោយភាពជាបុគ្គលយាងទៅកាន់ឯកាយនមគ្គ, ទ្រង់ជាព្រះពុទ្ធដោយភាពជាបុគ្គលតែមួយអង្គឯងបានត្រាស់ដឹងនូវព្រះអនុត្តរសម្មាសម្ពោធិ, ទ្រង់ជាព្រះពុទ្ធព្រោះកម្ចាត់បង់នូវសេចក្តីមិនដឹង និងព្រោះបានសម្រេចនូវបញ្ញា។ ព្រះនាមថា ព្រះពុទ្ធ នេះ មិនមែនមាតាតែងឲ្យ មិនមែនបិតាតែងឲ្យ មិនមែនបងប្អូនប្រុសតែងឲ្យ មិនមែនបងប្អូនស្រីតែងឲ្យ មិនមែនមិត្តអាមាត្យតែងឲ្យ មិនមែនញាតិសាលោហិតតែងឲ្យ មិនមែនសមណព្រាហ្មណ៍តែងឲ្យ មិនមែនទេវតាតែងឲ្យឡើយ ព្រះនាមថា ព្រះពុទ្ធ នេះ ជាបញ្ញត្តិដែលកើតឡើងជាក់ស្តែង ព្រមជាមួយនឹងការបានសម្រេចនូវសព្វញ្ញុតញ្ញាណ នៅទៀបគល់ពោធិព្រឹក្ស របស់ព្រះមានព្រះភាគជាព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ក្នុងទីបំផុតនៃវិមោក្ខ (គឺអរហត្តផល)»។

---

เอตฺถ จ ยถา โลเก อวคนฺตา อวคโตติ วุจฺจติ, เอวํ พุชฺฌิตา สจฺจานีติ พุทฺโธ. ยถา ปณฺณโสสา วาตา ปณฺณสุสาติ วุจฺจนฺติ, เอวํ โพเธตา ปชายาติ พุทฺโธ. สพฺพญฺญุตาย พุทฺโธติ สพฺพธมฺมพุชฺฌนสมตฺถาย พุทฺธิยา พุทฺโธติ วุตฺตํ โหติ. สพฺพทสฺสาวิตาย พุทฺโธติ สพฺพธมฺมโพธนสมตฺถาย พุทฺธิยา พุทฺโธติ วุตฺตํ โหติ. อนญฺญเนยฺยตาย พุทฺโธติ อญฺเญน อโพธิโต สยเมว พุทฺธตฺตา พุทฺโธติ วุตฺตํ โหติ. วิกสิตาย พุทฺโธติ นานาคุณวิกสนโต ปทุมมิว วิกสนฏฺเฐน พุทฺโธติ วุตฺตํ โหติ. ขีณาสวสงฺขาเตน พุทฺโธติ เอวมาทีหิ จิตฺตสงฺโกจกรธมฺมปหานโต [Pg.6] นิทฺทากฺขยวิพุทฺโธ ปุริโส วิย สพฺพกิเลสนิทฺทากฺขยวิพุทฺธตฺตา พุทฺโธติ วุตฺตํ โหติ. เอกายนมคฺคํ คโตติ พุทฺโธติ พุทฺธิยตฺถานํ คมนตฺถปริยายโต ยถา มคฺคํ คโตปิ ปุริโส คโตติ วุจฺจติ, เอวํ เอกายนมคฺคํ คตตฺตาปิ พุทฺโธติ วุจฺจตีติ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. เอโก อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ พุทฺโธติ น ปเรหิ พุทฺธตฺตา พุทฺโธ, กินฺตุ สยเมว อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺธตฺตา พุทฺโธติ วุตฺตํ โหติ. อพุทฺธิวิหตตฺตา พุทฺธิปฏิลาภา พุทฺโธติ พุทฺธิ พุทฺธํ โพโธติ ปริยายวจนเมตํ. ตตฺถ ยถา นีลรตฺตคุณโยคโต ‘‘นีโล ปโฏ, รตฺโต ปโฏ’’ติ วุจฺจติ, เอวํ พุทฺธิคุณโยคโต พุทฺโธติ ญาเปตุํ วุตฺตํ โหติ. ตโต ปรํ พุทฺโธติ เนตํ นามนฺติ เอวมาทิ อตฺถมนุคตา อยํ ปญฺญตฺตีติ โพธนตฺถํ วุตฺตนฺติ เอวรูเปน นเยน สพฺเพสํ ปทานํ พุทฺธสทฺทสฺส สาธนสมตฺโถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

ក្នុងលោកនេះ ជនអ្នកដើរទៅ តែងហៅថា «អ្នកដើរទៅ» យ៉ាងណាមិញ ព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធ ព្រោះទ្រង់ត្រាស់ដឹងនូវសច្ចធម៌ទាំងឡាយ ហេតុនោះ ទើបហៅថា «ពុទ្ធៈ» (ព្រះពុទ្ធ) ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ខ្យល់ដែលធ្វើឲ្យស្លឹកឈើស្ងួត តែងហៅថា «ខ្យល់ធ្វើឲ្យស្លឹកឈើស្ងួត» យ៉ាងណាមិញ ព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធ ព្រោះទ្រង់ញ៉ាំងពពួកសត្វឲ្យត្រាស់ដឹង ហេតុនោះ ទើបហៅថា «ពុទ្ធៈ» ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា «ព្រះពុទ្ធ ព្រោះភាពជាព្រះសព្វញ្ញូ» សេចក្តីថា ព្រះអង្គឈ្មោះថា ព្រះពុទ្ធ ព្រោះប្រកបដោយព្រះប្រាជ្ញាញាណដ៏អាចត្រាស់ដឹងនូវធម៌ទាំងពួងបាន។ ពាក្យថា «ព្រះពុទ្ធ ព្រោះភាពជាព្រះសព្វទស្សាវី» សេចក្តីថា ព្រះអង្គឈ្មោះថា ព្រះពុទ្ធ ព្រោះប្រកបដោយព្រះប្រាជ្ញាញាណដ៏អាចញ៉ាំងសត្វឲ្យត្រាស់ដឹងនូវធម៌ទាំងពួងបាន។ ពាក្យថា «ព្រះពុទ្ធ ព្រោះភាពជាបុគ្គលដែលអ្នកដទៃមិនបាច់ដឹកនាំ» សេចក្តីថា ព្រះអង្គឈ្មោះថា ព្រះពុទ្ធ ព្រោះទ្រង់ត្រាស់ដឹងដោយព្រះអង្គឯង ដោយមិនមានអ្នកដទៃណាមួយញ៉ាំងឲ្យត្រាស់ដឹងឡើយ។ ពាក្យថា «ព្រះពុទ្ធ ព្រោះភាពជាព្រះអង្គរីកស្គុះស្គាយ» សេចក្តីថា ព្រះអង្គឈ្មោះថា ព្រះពុទ្ធ ព្រោះមានអត្ថថា រីកស្គុះស្គាយ ដូចជាផ្កាឈូក ដោយការរីកចម្រើននៃព្រះគុណផ្សេងៗ។ ពាក្យថា «ព្រះពុទ្ធ ព្រោះទ្រង់ជាព្រះខីណាសព» ជាដើម សេចក្តីថា ព្រះអង្គឈ្មោះថា ព្រះពុទ្ធ ព្រោះទ្រង់ភ្ញាក់រលឹកឡើង ដោយការអស់ទៅនៃនិទ្រាគឺកិលេសទាំងពួង ដូចជាបុរសដែលភ្ញាក់រលឹកឡើងដោយការអស់ទៅនៃសេចក្តីលក់ ព្រោះការលះបង់នូវធម៌ដែលធ្វើឲ្យចិត្តរួញរា។ ពាក្យថា «ព្រះពុទ្ធ ព្រោះទ្រង់យាងទៅកាន់ឯកាយនមគ្គ» សេចក្តីថា ក្នុងបណ្តាអត្ថទាំងឡាយនៃពុទ្ធសព្ទ ព្រោះការប្រើប្រាស់ក្នុងអត្ថថា «ការទៅ» ដូចជាបុរសដែលដើរទៅកាន់ផ្លូវ តែងហៅថា «អ្នកទៅហើយ» យ៉ាងណាមិញ ព្រះអង្គឈ្មោះថា ព្រះពុទ្ធ ព្រោះទ្រង់យាងទៅកាន់ឯកាយនមគ្គ ក៏យ៉ាងនោះដែរ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងទុកដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ។ ពាក្យថា «ព្រះពុទ្ធ ព្រោះទ្រង់ត្រាស់ដឹងនូវអនុត្តរសម្មាសម្ពោធិញ្ញាណតែព្រះអង្គឯង» សេចក្តីថា ព្រះអង្គឈ្មោះថា ព្រះពុទ្ធ មិនមែនព្រោះអ្នកដទៃញ៉ាំងឲ្យត្រាស់ដឹងនោះទេ គឺព្រោះទ្រង់ត្រាស់ដឹងនូវអនុត្តរសម្មាសម្ពោធិញ្ញាណដោយព្រះអង្គឯងពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា «ព្រះពុទ្ធ ព្រោះការកម្ចាត់បង់នូវសេចក្តីមិនដឹង ព្រោះការបានចំពោះនូវព្រះប្រាជ្ញា» នេះជាពាក្យវេវចនៈ (ពាក្យជំនួស) នៃពាក្យថា «ពុទ្ធិ» (សេចក្តីដឹង) «ពុទ្ធៈ» (អ្នកដឹង) និង «ពោធិ» (ការត្រាស់ដឹង)។ ក្នុងពាក្យនោះ ដូចជាសំពត់ដែលប្រកបដោយពណ៌ខៀវ ឬពណ៌ក្រហម តែងហៅថា «សំពត់ខៀវ សំពត់ក្រហម» យ៉ាងណាមិញ ព្រះអង្គឈ្មោះថា ព្រះពុទ្ធ ព្រោះការប្រកបដោយពុទ្ធគុណ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងទុកដើម្បីឲ្យដឹងយ៉ាងនេះ។ បន្ទាប់ពីនោះមក ពាក្យថា «ពុទ្ធោ នេតំ នាមំ» (ពាក្យថា ព្រះពុទ្ធ នេះមិនមែនជាឈ្មោះ...) ជាដើម ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងទុកដើម្បីឲ្យដឹងថា នេះជាបញ្ញត្តិដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមអត្ថ។ សេចក្តីសម្រេចនៃពាក្យទាំងពួងនៃពុទ្ធសព្ទ គប្បីជ្រាបដោយន័យនេះចុះ។

---

อยํ พฺยญฺชนโตปิ พุทฺธวิภาวนา.

នេះជាការសម្តែងឲ្យច្បាស់នូវពុទ្ធសព្ទ ដោយតួព្យញ្ជនៈ។

---

สรณคมนคมกวิภาวนา

ការសម្តែងឲ្យច្បាស់នូវសរណគមន៍ និងបុគ្គលអ្នកដល់នូវសរណៈ

---

อิทานิ สรณคมนาทีสุ หึสตีติ สรณํ, สรณคตานํ เตเนว สรณคมเนน ภยํ สนฺตาสํ ทุกฺขํ ทุคฺคตึ ปริกฺกิเลสํ หึสติ วิธมติ นีหรติ นิโรเธตีติ อตฺโถ. อถ วา หิเต ปวตฺตเนน อหิตา จ นิวตฺตเนน สตฺตานํ ภยํ หึสตีติ พุทฺโธ, ภวกนฺตารา อุตฺตรเณน อสฺสาสทาเนน จ ธมฺโม, อปฺปกานมฺปิ การานํ วิปุลผลปฏิลาภกรเณน สงฺโฆ. ตสฺมา อิมินาปิ ปริยาเยน ตํ รตนตฺตยํ สรณํ. ตปฺปสาทตคฺครุตาหิ วิหตวิทฺธํสิตกิเลโส ตปฺปรายณตาการปฺปวตฺโต อปรปฺปจฺจโย วา จิตฺตุปฺปาโท สรณคมนํ. ตํสมงฺคี สตฺโต ตํ สรณํ คจฺฉติ, วุตฺตปฺปกาเรน จิตฺตุปฺปาเทน ‘‘เอส เม สรณํ, เอส เม ปรายณ’’นฺติ เอวเมตํ อุเปตีติ อตฺโถ. อุเปนฺโต จ ‘‘เอเต มยํ, ภนฺเต, ภควนฺตํ สรณํ คจฺฉาม, ธมฺมญฺจ, อุปาสเก โน ภควา ธาเรตู’’ติ ตปุสฺสภลฺลิกาทโย [Pg.7] วิย สมาทาเนน วา, ‘‘สตฺถา เม, ภนฺเต, ภควา, สาวโกหมสฺมี’’ติ (สํ. นิ. ๒.๑๕๔) มหากสฺสปาทโย วิย สิสฺสภาวูปคมเนน วา, ‘‘เอวํ วุตฺเต พฺรหฺมายุ พฺราหฺมโณ อุฏฺฐายาสนา เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ กริตฺวา เยน ภควา เตนญฺชลึ ปณาเมตฺวา ติกฺขตฺตุํ อุทานํ อุทาเนสิ ‘นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส. นโม ตสฺส…เป… สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’’ติ (ม. นิ. ๒.๓๘๘) พฺรหฺมายุอาทโย วิย ตปฺโปณตฺเตน วา, กมฺมฏฺฐานานุโยคิโน วิย อตฺตสนฺนิยฺยาตเนน วา, อริยปุคฺคลา วิย สรณคมนุปกฺกิเลสสมุจฺเฉเทน วาติ อเนกปฺปการํ วิสยโต กิจฺจโต จ อุเปติ.

ឥឡូវនេះ ក្នុងពាក្យថា សរណគមន៍ ជាដើម ពាក្យថា «សរណៈ» មានអត្ថថា តែងកម្ចាត់បង់ សេចក្តីថា តែងកម្ចាត់បង់ កម្ទេចចោល នាំចេញ និងរំលត់នូវភ័យ សេចក្តីតក់ស្លុត ទុក្ខ ទុគ្គតិ និងឧបកិលេស របស់ជនទាំងឡាយដែលដល់នូវសរណៈ ដោយសារតែសរណគមន៍នោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះពុទ្ធ ឈ្មោះថា សរណៈ ព្រោះទ្រង់កម្ចាត់បង់នូវភ័យរបស់សត្វទាំងឡាយ ដោយការញ៉ាំងប្រយោជន៍ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ និងការឃាត់ខាំងនូវសេចក្តីមិនជាប្រយោជន៍, ព្រះធម៌ ឈ្មោះថា សរណៈ ព្រោះការញ៉ាំងសត្វឲ្យឆ្លងផុតពីភពកន្តារ (ផ្លូវលំបាកគឺភព) និងការផ្តល់នូវសេចក្តីកក់ក្តៅ (សេចក្តីធូរស្រាល), ព្រះសង្ឃ ឈ្មោះថា សរណៈ ព្រោះការធ្វើសក្ការៈសូម្បីបន្តិចបន្តួចឲ្យទទួលបានផលដ៏ច្រើនលើសលប់។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះរតនត្រ័យនោះ ទើបឈ្មោះថា សរណៈ សូម្បីដោយបរិយាយនេះ។ ការកើតឡើងនៃចិត្តដែលកម្ចាត់បង់ និងបំផ្លាញចោលនូវកិលេសទាំងឡាយ ដោយសេចក្តីជ្រះថ្លា និងការគោរពដ៏ក្រៃលែងក្នុងព្រះរតនត្រ័យនោះ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអាការៈមានព្រះរតនត្រ័យនោះជាទីពឹងផ្អែក ដោយមិនបាច់អាស្រ័យបុគ្គលដទៃ (ឬអាស្រ័យបុគ្គលដទៃជាបច្ច័យដ៏ក្រៃលែង) ឈ្មោះថា សរណគមន៍។ សត្វដែលប្រកបដោយចិត្តនោះ តែងដល់នូវសរណៈនោះ សេចក្តីថា តែងចូលទៅជិត (សេពគប់) នូវព្រះរតនត្រ័យនោះ ដោយការកើតឡើងនៃចិត្តតាមរបៀបដែលពោលហើយថា «ព្រះរតនត្រ័យនេះជាសរណៈរបស់ខ្ញុំ ព្រះរតនត្រ័យនេះជាទីពឹងផ្អែករបស់ខ្ញុំ»។ ហើយកាលដែលចូលទៅជិតនោះ គប្បីចូលទៅជិតដោយការសមាទាន ដូចជាតបុស្សៈ និងភល្លិកៈជាដើម ដែលក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន យើងខ្ញុំទាំងឡាយនេះ សូមដល់នូវព្រះមានព្រះភាគ និងព្រះធម៌ជាសរណៈ សូមព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ចាំទុកនូវយើងខ្ញុំទាំងឡាយថាជាឧបាសក» យ៉ាងនេះក្តី, ដោយការចូលទៅកាន់ភាពជាសិស្ស ដូចជាព្រះមហាកស្សបៈជាដើម ដែលក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ព្រះមានព្រះភាគជាគ្រូរបស់ខ្ញុំ ខ្ញុំជាសិស្ស» យ៉ាងនេះក្តី, ដោយការបង្អោនចិត្តទៅរក ដូចជាព្រហ្មាយុព្រាហ្មណ៍ជាដើម ដែលកាលបើព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងយ៉ាងនេះហើយ ក៏ក្រោកឡើងអំពីអាសនៈ ធ្វើសំពត់ឧត្តរាសង្គៈឆៀងស្មាម្ខាង ប្រណម្យអញ្ជលីតម្រង់ទៅរកព្រះមានព្រះភាគ ហើយបន្លឺឧទានបីដងថា «នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស...» យ៉ាងនេះក្តី, ដោយការប្រគល់ខ្លួន ដូចជាព្រះភិក្ខុអ្នកប្រកបការរឿយៗក្នុងកម្មដ្ឋាន យ៉ាងនេះក្តី, ដោយការកាត់ផ្តាច់នូវឧបកិលេសនៃសរណគមន៍ ដូចជាព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ យ៉ាងនេះក្តី គឺរមែងដល់នូវសរណៈដោយច្រើនប្រការ តាមរយៈអារម្មណ៍ និងកិច្ច។

---

อยํ สรณคมนสฺส คมกสฺส จ วิภาวนา.

នេះជាការសម្តែងឲ្យច្បាស់នូវសរណគមន៍ និងបុគ្គលអ្នកដល់នូវសរណៈ។

---

เภทาเภทผลทีปนา

ការសម្តែងនូវការដាច់ និងមិនដាច់នៃសរណគមន៍ និងផល

---

อิทานิ ‘‘เภทาเภทํ ผลญฺจาปิ, คมนียญฺจ ทีปเย’’ติ วุตฺตานํ เภทาทีนํ อยํ ทีปนา, เอวํ สรณคตสฺส ปุคฺคลสฺส ทุวิโธ สรณคมนเภโท – สาวชฺโช จ อนวชฺโช จ. อนวชฺโช กาลกิริยาย, สาวชฺโช อญฺญสตฺถริ วุตฺตปฺปการปฺปวตฺติยา, ตสฺมิญฺจ วุตฺตปฺปการวิปรีตปฺปวตฺติยา. โส ทุวิโธปิ ปุถุชฺชนานเมว. พุทฺธคุเณสุ อญฺญาณสํสยมิจฺฉาญาณปฺปวตฺติยา อนาทราทิปฺปวตฺติยา จ เตสํ สรณํ สํกิลิฏฺฐํ โหติ. อริยปุคฺคลา ปน อภินฺนสรณา เจว อสํกิลิฏฺฐสรณา จ โหนฺติ. ยถาห ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส, ยํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล อญฺญํ สตฺถารํ อุทฺทิเสยฺยา’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๗๖; ม. นิ. ๓.๑๒๘; วิภ. ๘๐๙). ปุถุชฺชนา ตุ ยาวเทว สรณเภทํ น ปาปุณนฺติ, ตาวเทว อภินฺนสรณา. สาวชฺโชว เนสํ สรณเภโท, สํกิเลโส จ อนิฏฺฐผลโท โหติ. อนวชฺโช อวิปากตฺตา อผโล, อเภโท ปน ผลโต อิฏฺฐเมว ผลํ เทติ.

ឥឡូវនេះ នេះជាការសម្តែងនូវធម៌មានការដាច់ជាដើម ដែលទ្រង់សម្តែងទុកថា «គប្បីសម្តែងនូវការដាច់ និងមិនដាច់ ផល និងសរណីយធម៌» យ៉ាងនេះ សរណគមនភេទទោ (ការដាច់សរណគមន៍) របស់បុគ្គលអ្នកដល់នូវសរណៈ មានពីរយ៉ាងគឺ៖ ប្រកបដោយទោស (សាវជ្ជៈ) និងមិនមានទោស (អនវជ្ជៈ)។ ការដាច់មិនមានទោស ដោយសារការធ្វើមរណកាល (ស្លាប់)។ ការដាច់ប្រកបដោយទោស ដោយសារការប្រព្រឹត្តទៅតាមរបៀបដែលពោលហើយ ក្នុងគ្រូដទៃ និងដោយសារការប្រព្រឹត្តទៅផ្ទុយពីរបៀបដែលពោលហើយ ក្នុងព្រះរតនត្រ័យនោះ។ ការដាច់ទាំងពីរយ៉ាងនោះ មានតែចំពោះបុថុជ្ជនទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀត សរណគមន៍របស់បុថុជ្ជនទាំងនោះ តែងសៅហ្មង ដោយសារការប្រព្រឹត្តទៅនៃសេចក្តីមិនដឹង សេចក្តីសង្ស័យ និងមិច្ឆាញាណ ក្នុងព្រះពុទ្ធគុណទាំងឡាយ និងដោយសារការប្រព្រឹត្តទៅនៃសេចក្តីមិនគោរពជាដើម។ ចំណែកឯព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ ជាអ្នកមានសរណគមន៍មិនដាច់ផង មានសរណគមន៍មិនសៅហ្មងផង។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ហេតុនេះមិនមែនជាទីតាំង មិនមែនជាឱកាសឡើយ ដែលបុគ្គលអ្នកបរិបូណ៌ដោយទិដ្ឋិ (ព្រះសោតាបន្ន) គប្បីសំដៅយកគ្រូដទៃ» យ៉ាងនេះ។ ចំណែកបុថុជ្ជនទាំងឡាយ ដរាបណាដែលមិនទាន់ដល់នូវការដាច់សរណគមន៍ ដរាបនោះ ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកមានសរណគមន៍មិនទាន់ដាច់។ ការដាច់សរណគមន៍ និងការសៅហ្មងរបស់បុថុជ្ជនទាំងនោះ ដែលប្រកបដោយទោស រមែងផ្តល់ផលជាទីមិនគាប់ចិត្ត។ ការដាច់មិនមានទោស (ដោយការស្លាប់) ឈ្មោះថាគ្មានផល ព្រោះមិនមានវិបាក ចំណែកឯការមិនដាច់សរណគមន៍ រមែងផ្តល់ផលជាទីគាប់ចិត្តពិតប្រាកដ ដោយអំណាចនៃផល។

---

ยถาห –

ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងថា៖

---

‘‘เยเกจิ [Pg.8] พุทฺธํ สรณํ คตาเส, น เต คมิสฺสนฺติ อปายภูมึ;

ปหาย มานุสํ เทหํ, เทวกายํ ปริปูเรสฺสนฺตี’’ติ. (ที. นิ. ๒.๓๓๒;

สํ. นิ. ๑.๓๗);

«ជនណាមួយ បានដល់នូវព្រះពុទ្ធជាសរណៈហើយ ជនទាំងនោះ នឹងមិនទៅកាន់អបាយភូមិឡើយ កាលបើលះបង់រាងកាយជារបស់មនុស្សហើយ នឹងញ៉ាំងទេវកាយឲ្យពេញបរិបូណ៌។»

---

ตตฺร จ เย สรณคมนุปกฺกิเลสสมุจฺเฉเทน สรณํ คตา, เต อปายํ น คมิสฺสนฺติ. อิตเร ปน สรณคมเนน น คมิสฺสนฺตีติ เอวํ คาถาย อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ.

ក្នុងគាថានោះ សេចក្តីអធិប្បាយគប្បីជ្រាបថា ជនទាំងឡាយណាដែលដល់នូវសរណៈ ដោយការកាត់ផ្តាច់នូវឧបកិលេសនៃសរណគមន៍ ជនទាំងនោះនឹងមិនទៅកាន់អបាយភូមិឡើយ ចំណែកជនក្រៅពីនេះ នឹងមិនទៅកាន់អបាយភូមិ ដោយសារតែសរណគមន៍ (ធម្មតា) នោះឯង។

---

อยํ ตาว เภทาเภทผลทีปนา.

...នេះជាការសម្តែងនូវការដាច់ និងមិនដាច់ និងផល ជាបឋមសិន។

---

คมนียทีปนา

ការសម្តែងនូវសរណីយធម៌ (វត្ថុដែលគប្បីដល់)

---

คมนียทีปนายํ โจทโก อาห – ‘‘พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามี’’ติ เอตฺถ โย พุทฺธํ สรณํ คจฺฉติ, เอส พุทฺธํ วา คจฺเฉยฺย สรณํ วา, อุภยถาปิ จ เอกสฺส วจนํ นิรตฺถกํ. กสฺมา? คมนกิริยาย กมฺมทฺวยาภาวโต. น เหตฺถ ‘‘อชํ คามํ เนตี’’ติอาทีสุ วิย ทฺวิกมฺมกตฺตํ อกฺขรจินฺตกา อิจฺฉนฺติ.

ក្នុងការសម្តែងនូវសរណីយធម៌នោះ ម្ចាស់ចោទសួរ (ចោទកៈ) បានពោលថា៖ ក្នុងពាក្យថា «ពុទ្ធំ សរណំ គច្ឆាមិ» នេះ ជនណាដល់នូវព្រះពុទ្ធជាសរណៈ ជននោះគប្បីដល់នូវព្រះពុទ្ធក្តី ឬដល់នូវសរណៈក្តី តែការប្រើប្រាស់កិរិយាតែមួយ (គច្ឆាមិ) ក្នុងកម្មទាំងពីរយ៉ាងនេះ មិនមានប្រយោជន៍ឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះកិរិយាគឺការទៅ មិនមានកម្មពីរ។ ព្រោះថាក្នុងទីនេះ ពួកអ្នកប្រាជ្ញខាងអក្សរសាស្ត្រ មិនប្រាថ្នាភាពជាទ្វិកម្មកកិរិយា (កិរិយាមានកម្មពីរ) ដូចក្នុងពាក្យថា «អជំ គាមំ នេតិ» (ដឹកពពែទៅកាន់ភូមិ) ជាដើមនោះឡើយ។

---

‘‘คจฺฉเตว ปุพฺพํ ทิสํ, คจฺฉติ ปจฺฉิมํ ทิส’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๕๙; ๓.๘๗) วิย สาตฺถกเมวาติ เจ? น, พุทฺธสรณานํ สมานาธิกรณภาวสฺสานธิปฺเปตโต. เอเตสญฺหิ สมานาธิกรณภาเว อธิปฺเปเต ปฏิหตจิตฺโตปิ พุทฺธํ อุปสงฺกมนฺโต พุทฺธํ สรณํ คโต สิยา. ยญฺหิ ตํ พุทฺโธติ วิเสสิตํ สรณํ, ตเมเวส คโตติ. ‘‘เอตํ โข สรณํ เขมํ, เอตํ สรณมุตฺตม’’นฺติ (ธ. ป. ๑๙๒) วจนโต สมานาธิกรณตฺตเมวาติ เจ? น, ตตฺเถว ตพฺภาวโต. ตตฺเถว หิ คาถาปเท เอตํ พุทฺธาทิรตนตฺตยํ สรณคตานํ ภยหรณตฺตสงฺขาเต สรณภาเว อพฺยภิจรณโต ‘‘เขมมุตฺตมญฺจ สรณ’’นฺติ อยํ สมานาธิกรณภาโว อธิปฺเปโต, อญฺญตฺถ ตุ คมิสมฺพนฺเธ สติ สรณคมนสฺส อปฺปสิทฺธิโต อนธิปฺเปโตติ อสาธกเมตํ. ‘‘เอตํ [Pg.9] สรณมาคมฺม, สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติ เอตฺถ คมิสมฺพนฺเธปิ สรณคมนปสิทฺธิโต สมานาธิกรณตฺตเมวาติ เจ? น ปุพฺเพ วุตฺตโทสปฺปสงฺคโต. ตตฺราปิ หิ สมานาธิกรณภาเว สติ เอตํ พุทฺธธมฺมสงฺฆสรณํ ปฏิหตจิตฺโตปิ อาคมฺม สพฺพทุกฺขา ปมุจฺเจยฺยาติ เอวํ ปุพฺเพ วุตฺตโทสปฺปสงฺโค เอว สิยา, น จ โน โทเสน อตฺถิ อตฺโถติ อสาธกเมตํ. ยถา ‘‘มมญฺหิ, อานนฺท, กลฺยาณมิตฺตํ อาคมฺม ชาติธมฺมา สตฺตา ชาติยา ปริมุจฺจนฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๒๙) เอตฺถ ภควโต กลฺยาณมิตฺตสฺส อานุภาเวน ปริมุจฺจมานา สตฺตา ‘‘กลฺยาณมิตฺตํ อาคมฺม ปริมุจฺจนฺตี’’ติ วุตฺตา. เอวมิธาปิ พุทฺธธมฺมสงฺฆสฺส สรณสฺสานุภาเวน มุจฺจมาโน ‘‘เอตํ สรณมาคมฺม, สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติ วุตฺโตติ เอวเมตฺถ อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ.

ប្រសិនបើពោលថា «ការប្រើប្រាស់នោះមានប្រយោជន៍ពិតប្រាកដ ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា 'រមែងទៅកាន់ទិសខាងកើត រមែងទៅកាន់ទិសខាងលិច' ដូច្នេះឬ?» ឆ្លើយថា «មិនមែនទេ ព្រោះមិនមានបំណងចង់បានភាពជាសមានាធិករណ៍ (មានទីតាំងស្មើគ្នា) នៃពាក្យថា ពុទ្ធ និង សរណៈ។ ព្រោះថាកាលបើចង់បានភាពជាសមានាធិករណ៍នៃពាក្យទាំងពីរនេះ បុគ្គលទោះបីមានចិត្តប្រទូស្ត កាលចូលទៅជិតព្រះពុទ្ធ ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកដល់នូវព្រះពុទ្ធជាសរណៈដែរ ព្រោះសរណៈណាដែលទ្រង់សំដៅយកថាជាព្រះពុទ្ធ ជននោះក៏ឈ្មោះថាបានដល់នូវសរណៈនោះឯង។» ប្រសិនបើពោលថា «គប្បីជាសមានាធិករណ៍ពិតប្រាកដ ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាថា 'ឯតំ ខោ សរណំ ខេមំ ឯតំ សរណមុត្តមំ' (សរណៈនេះឯងជាទីក្សេមក្សាន្ត សរណៈនេះឯងជាទីឧត្តម) ដូច្នេះឬ?» ឆ្លើយថា «មិនមែនទេ ព្រោះភាពជាសមានាធិករណ៍នោះ មានតែក្នុងគាថានោះប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថាក្នុងបទគាថានោះឯង ភាពជាសមានាធិករណ៍នេះថា 'សរណៈដ៏ក្សេម និងឧត្តម' ទ្រង់មានបំណងចង់បាន ព្រោះមិនមានការឃ្លាតចាកភាពជាសរណៈ ពោលគឺការនាំចេញនូវភ័យ របស់ជនទាំងឡាយដែលដល់នូវព្រះរតនត្រ័យមានព្រះពុទ្ធជាដើមនោះជាសរណៈ ប៉ុន្តែក្នុងទីដទៃ កាលបើមានការទាក់ទងនឹងកិរិយាគឺការទៅ (គមិធាតុ) សរណគមន៍មិនសម្រេចរូបឡើយ ហេតុនោះ ទើបមិនមានបំណងចង់បាន ដូច្នេះ ពាក្យចោទនោះទើបមិនអាចសម្រេចសេចក្តីបាន។» ប្រសិនបើពោលថា «ក្នុងពាក្យថា 'ឯតំ សរណមាគម្ម សព្វទុក្ខា បមុច្ចតិ' (ជនអាស្រ័យនូវសរណៈនេះហើយ រមែងរួចផុតចាកទុក្ខទាំងពួង) នេះ ទោះបីជាមានការទាក់ទងនឹងកិរិយាគឺការទៅ ក៏សរណគមន៍នៅតែសម្រេចរូបបាន ហេតុនោះ ទើបជាសមានាធិករណ៍ពិតប្រាកដ ដូច្នេះឬ?» ឆ្លើយថា «មិនមែនទេ ព្រោះនឹងត្រូវជួបប្រទះនឹងទោសដែលពោលហើយខាងដើម។ ព្រោះថាក្នុងពាក្យនោះ ទោះបីជាមានភាពជាសមានាធិករណ៍ក៏ដោយ បុគ្គលទោះបីមានចិត្តប្រទូស្ត កាលបើអាស្រ័យនូវសរណៈគឺព្រះពុទ្ធ ព្រះធម៌ ព្រះសង្ឃនេះ ក៏គប្បីរួចផុតចាកទុក្ខទាំងពួងដែរ យ៉ាងនេះ ទោសដែលពោលហើយខាងដើម ក៏គប្បីមានឡើងជាប្រាកដ ហើយយើងក៏មិនមានប្រយោជន៍អ្វីដោយទោសនោះឡើយ ហេតុនោះ ពាក្យចោទនេះទើបមិនអាចសម្រេចសេចក្តីបាន។» ដូចជាក្នុងពាក្យថា «ម្នាលអានន្ទ សត្វទាំងឡាយដែលមានជាតិជាធម្មតា កាលអាស្រ័យតថាគតជាកល្យាណមិត្ត រមែងរួចផុតចាកជាតិ» ក្នុងទីនេះ សត្វទាំងឡាយដែលរួចផុតទៅបាន ដោយអានុភាពនៃព្រះមានព្រះភាគជាកល្យាណមិត្ត ទើបទ្រង់សម្តែងថា «អាស្រ័យនូវកល្យាណមិត្តហើយ រមែងរួចផុត» យ៉ាងណាមិញ ក្នុងទីនេះក៏យ៉ាងនោះដែរ សត្វដែលរួចផុតទៅបាន ដោយអានុភាពនៃសរណៈគឺព្រះពុទ្ធ ព្រះធម៌ ព្រះសង្ឃ ទើបទ្រង់សម្តែងថា «អាស្រ័យនូវសរណៈនេះហើយ រមែងរួចផុតចាកទុក្ខទាំងពួង» សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះចុះ។

---

เอวํ สพฺพถาปิ น พุทฺธสฺส คมนียตฺตํ ยุชฺชติ, น สรณสฺส, น อุภเยสํ, อิจฺฉิตพฺพญฺจ คจฺฉามีติ นิทฺทิฏฺฐสฺส คมกสฺส คมนียํ, ตโต วตฺตพฺพา เอตฺถ ยุตฺตีติ. วุจฺจเต –

យ៉ាងនេះ ដោយប្រការទាំងពួង ភាពជាសរណីយធម៌ (វត្ថុដែលគប្បីដល់) មិនសមគួរដល់ព្រះពុទ្ធឡើយ មិនសមគួរដល់សរណៈឡើយ មិនសមគួរដល់ទាំងពីរឡើយ តែសរណីយធម៌របស់បុគ្គលអ្នកដល់ ដែលទ្រង់សំដៅយកដោយពាក្យថា «គច្ឆាមិ» គឺត្រូវតែមាន ហេតុនោះ ហេតុផលក្នុងទីនេះ ទើបជាសេចក្តីដែលគប្បីពោល។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យនឹងពោលដោះស្រាយតទៅ៖

---

พุทฺโธเยเวตฺถ คมนีโย, คมนาการทสฺสนตฺถํ ตุ ตํ สรณวจนํ, พุทฺธํ สรณนฺติ คจฺฉามิ. เอส เม สรณํ, เอส เม ปรายณํ, อฆสฺส, ตาตา, หิตสฺส จ วิธาตาติ อิมินา อธิปฺปาเยน เอตํ คจฺฉามิ ภชามิ เสวามิ ปยิรุปาสามิ, เอวํ วา ชานามิ พุชฺฌามีติ. เยสญฺหิ ธาตูนํ คติอตฺโถ พุทฺธิปิ เตสํ อตฺโถติ. อิติ-สทฺทสฺส อปฺปโยคา อยุตฺตมิติ เจ? ตํ น. ตตฺถ สิยา – ยทิ เจตฺถ เอวมตฺโถ ภเวยฺย, ตโต ‘‘อนิจฺจํ รูปํ อนิจฺจํ รูปนฺติ ยถาภูตํ ปชานาตี’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๓.๕๕, ๘๕) วิย อิติ-สทฺโท ปยุตฺโต สิยา, น จ ปยุตฺโต, ตสฺมา อยุตฺตเมตนฺติ. ตญฺจ น, กสฺมา? ตทตฺถสมฺภวา. ‘‘โย จ พุทฺธญฺจ ธมฺมญฺจ สงฺฆญฺจ สรณํ คโต’’ติ เอวมาทีสุ (ธ. ป. ๑๙๐) วิย อิธาปิ อิติ-สทฺทสฺส อตฺโถ สมฺภวติ, น จ วิชฺชมานตฺถสมฺภวา อิติ-สทฺทา สพฺพตฺถ ปยุชฺชนฺติ, อปฺปยุตฺตสฺสาเปตฺถ ปยุตฺตสฺส วิย อิติ-สทฺทสฺส อตฺโถ วิญฺญาตพฺโพ อญฺเญสุ จ เอวํชาติเกสุ, ตสฺมา อโทโส เอว โสติ. ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ตีหิ สรณคมเนหิ ปพฺพชฺช’’นฺติอาทีสุ (มหาว. ๓๔) สรณสฺเสว คมนียโต ยํ วุตฺตํ ‘‘คมนาการทสฺสนตฺถํ ตุ สรณวจน’’นฺติ, ตํ น ยุตฺตมิติ เจ. ตํ [Pg.10] นายุตฺตํ. กสฺมา? ตทตฺถสมฺภวา เอว. ตตฺราปิ หิ ตสฺส อตฺโถ สมฺภวติ, ยโต ปุพฺพสทิสเมว อปฺปยุตฺโตปิ ปยุตฺโต วิย เวทิตพฺโพ. อิตรถา หิ ปุพฺเพ วุตฺตโทสปฺปสงฺโค เอว สิยา, ตสฺมา ยถานุสิฏฺฐเมว คเหตพฺพํ.

ក្នុងបទថា "ពុទ្ធំ សរណំ គច្ឆាមិ" នេះ ព្រះពុទ្ធអង្គឯង ជាធម្មជាតិដែលសត្វគប្បីដល់ (គប្បីចូលទៅរក) ប៉ុន្តែ ពាក្យថា "សរណៈ" នោះ លោកពោលដើម្បីបង្ហាញនូវអាការៈនៃការដល់ គឺការដល់នូវព្រះពុទ្ធជាសរណៈ។ ដោយសេចក្តីអធិប្បាយយ៉ាងនេះថា "ព្រះពុទ្ធនេះ ជាសរណៈរបស់ខ្ញុំ ព្រះពុទ្ធនេះ ជាទីពឹងផ្អែករបស់ខ្ញុំ ទ្រង់ជាអ្នកកម្ចាត់បង់នូវសេចក្តីទុក្ខ និងជាអ្នកចាត់ចែងនូវប្រយោជន៍សុខ" ខ្ញុំព្រះករុណា ទើបដល់ គប់រក សេពគប់ ចូលទៅអង្គុយជិត (បម្រើ) នូវព្រះពុទ្ធនោះ ឬមួយក៏ដឹងច្បាស់ ត្រាស់ដឹង យ៉ាងនេះ។ ព្រោះថា ធាតុទាំងឡាយណា មានសេចក្តីថា ទៅ (គតិ) ធាតុទាំងនោះ ក៏មានសេចក្តីថា ដឹង (ពុទ្ធិ) ដែរ។ ប្រសិនបើមានពាក្យចោទថា "ការមិនប្រើប្រាស់សព្ទ 'ឥតិ' មិនសមគួរទេឬ?" សេចក្តីនោះ មិនមែនជាមិនសមគួរឡើយ។ ក្នុងទីនោះ បើមានការតវ៉ាថា "ប្រសិនបើក្នុងទីនេះ មានសេចក្តីយ៉ាងនេះមែន ម៉្លេះសមសព្ទ 'ឥតិ' ត្រូវតែយកមកប្រើប្រាស់ ដូចក្នុងប្រយោគជាដើមថា 'រូបមិនទៀង តែងដឹងច្បាស់តាមពិតថា រូបមិនទៀង ដូច្នេះ' តែក្នុងទីនេះ មិនបានប្រើប្រាស់សព្ទ 'ឥតិ' ឡើយ ហេតុនោះ ពាក្យនេះ ទើបមិនសមគួរ"។ សេចក្តីតវ៉ានោះ ក៏មិនត្រឹមត្រូវដែរ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះការសម្រេចបាននូវសេចក្តីនៃសព្ទនោះ។ ដូចជាក្នុងបទជាដើមថា "បុគ្គលណា ដល់នូវព្រះពុទ្ធ ព្រះធម៌ និងព្រះសង្ឃ ជាសរណៈ" ក្នុងទីនេះ សេចក្តីនៃសព្ទ 'ឥតិ' ក៏សម្រេចបានដូចគ្នា ម្យ៉ាងទៀត សព្ទ 'ឥតិ' ទាំងឡាយ មិនមែនត្រូវតែប្រើប្រាស់ក្នុងគ្រប់ទីកន្លែង ដោយគ្រាន់តែមានសេចក្តីសម្រេចបាននោះឡើយ សូម្បីតែសព្ទ 'ឥតិ' ដែលមិនបានប្រើប្រាស់ក្នុងទីនេះ និងក្នុងបទដទៃទៀតដែលមានសភាពបែបនេះ ក៏គប្បីដឹងនូវសេចក្តី ដូចជាបានប្រើប្រាស់ហើយដែរ ហេតុនោះ ការពោលយ៉ាងនេះ មិនមានទោសឡើយ។ ប្រសិនបើមានពាក្យចោទថា "ពាក្យដែលពោលថា 'ពាក្យថា សរណៈ គឺដើម្បីបង្ហាញនូវអាការៈនៃការដល់ ព្រោះសរណៈនោះឯង ជាធម្មជាតិដែលត្រូវដល់' ក្នុងបទជាដើមថា 'ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតអនុញ្ញាតការបួសដោយការដល់នូវសរណៈទាំងបី' នោះ មិនសមគួរឡើយ"។ សេចក្តីនោះ មិនមែនជាមិនសមគួរឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះការសម្រេចបាននូវសេចក្តីនៃសព្ទនោះឯង។ ព្រោះថា សូម្បីតែក្នុងបទនោះ សេចក្តីនៃសព្ទនោះ ក៏សម្រេចបានដែរ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីតែសព្ទ 'ឥតិ' ដែលមិនបានប្រើប្រាស់ ក៏គប្បីដឹងថា ដូចជាបានប្រើប្រាស់ហើយ ដូចសេចក្តីដែលបានពោលខាងដើមនោះឯង។ បើមិនដូច្នោះទេ មុខជានឹងមានទោសដូចដែលបានពោលខាងដើមជាប្រាកដ ហេតុនោះ គប្បីកាន់យកតាមសេចក្តីដែលបានកំណត់ទុកហើយនោះឯង។

---

อยํ คมนียทีปนา.

នេះជាការបង្ហាញនូវធម្មជាតិដែលសត្វគប្បីដល់ (គមនីយធម៌)។

---

ธมฺมสงฺฆสรณวิภาวนา

ការសម្តែងនូវព្រះធម៌ និងព្រះសង្ឃជាសរណៈ

---

อิทานิ ยํ วุตฺตํ ‘‘ธมฺมํ สรณมิจฺจาทิ, ทฺวเยเปส นโย มโต’’ติ เอตฺถ วุจฺจเต – ยฺวายํ ‘‘พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามี’’ติ เอตฺถ อตฺถวณฺณนานโย วุตฺโต, ‘‘ธมฺมํ สรณํ คจฺฉามิ, สงฺฆํ สรณํ คจฺฉามี’’ติ เอตสฺมิมฺปิ ปททฺวเย เอโสว เวทิตพฺโพ. ตตฺราปิ หิ ธมฺมสงฺฆานํ อตฺถโต พฺยญฺชนโต จ วิภาวนมตฺตเมว อสทิสํ, เสสํ วุตฺตสทิสเมว. ยโต ยเทเวตฺถ อสทิสํ, ตํ วุจฺจเต – มคฺคผลนิพฺพานานิ ธมฺโมติ เอเก. ภาวิตมคฺคานํ สจฺฉิกตนิพฺพานานญฺจ อปาเยสุ อปตนภาเวน ธารณโต ปรมสฺสาสวิธานโต จ มคฺควิราคา เอว อิมสฺมึ อตฺเถ ธมฺโมติ อมฺหากํ ขนฺติ, อคฺคปฺปสาทสุตฺตญฺเจว สาธกํ. วุตฺตญฺเจตฺถ ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ เอวมาทิ (อ. นิ. ๔.๓๔; อิติวุ. ๙๐).

ឥឡូវនេះ ពាក្យណាដែលបានពោលទុកថា "បទថា ធម្មំ សរណំ ជាដើម វិធីនេះ ក៏គប្បីដឹងក្នុងបទទាំងពីរនោះដែរ" ក្នុងបទនោះ នឹងពោលពន្យល់តទៅ៖ វិធីនៃការអធិប្បាយសេចក្តីណា ដែលបានពោលហើយក្នុងបទថា "ពុទ្ធំ សរណំ គច្ឆាមិ" នេះ វិធីនោះឯង គប្បីដឹងក្នុងគូនៃបទសូម្បីទាំងពីរគឺ "ធម្មំ សរណំ គច្ឆាមិ សង្ឃំ សរណំ គច្ឆាមិ" នេះដែរ។ ព្រោះថា សូម្បីតែក្នុងបទទាំងពីរនោះ សេចក្តីប្លែកគ្នា មានត្រឹមតែការបង្ហាញនូវព្រះធម៌ និងព្រះសង្ឃ ដោយអត្ថ និងព្យញ្ជនៈប៉ុណ្ណោះ ចំណែកសេចក្តីដែលនៅសល់ គឺដូចគ្នាទៅនឹងសេចក្តីដែលបានពោលហើយនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ សេចក្តីណាដែលមិនដូចគ្នាក្នុងទីនេះ សេចក្តីនោះ នឹងត្រូវពោលពន្យល់៖ អាចារ្យខ្លះពោលថា "មគ្គ ផល និងនិព្វាន ឈ្មោះថា ធម៌"។ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីយល់ឃើញរបស់ពួកយើងមានថា "ក្នុងសេចក្តីនេះ ធម៌ដែលប្រាសចាករាគៈដោយមគ្គ (មគ្គវិរាគធម៌) នោះឯង ឈ្មោះថា ធម៌ ព្រោះជួយទ្រទ្រង់នូវបុគ្គលអ្នកបានចម្រើនមគ្គ និងបានធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះនិព្វាន មិនឱ្យធ្លាក់ទៅក្នុងអបាយភូមិ និងព្រោះជាការចាត់ចែងនូវការកំសាន្តចិត្តដ៏ឧត្តម" ក្នុងសេចក្តីនេះ មានអគ្គប្បសាទសូត្រជាគ្រឿងអាង។ ព្រោះព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកក្នុងសូត្រនោះយ៉ាងនេះជាដើមថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ធម៌ទាំងឡាយណាដែលជាសង្ខតធម៌ មានប្រមាណប៉ុន្មាន អរិយមគ្គប្រកបដោយអង្គ ៨ តថាគតពោលថា ជាធម៌ដ៏ប្រសើរជាងសង្ខតធម៌ទាំងនោះ"។

---

จตุพฺพิธอริยมคฺคสมงฺคีนํ จตุสามญฺญผลสมธิวาสิตขนฺธสนฺตานานญฺจ ปุคฺคลานํ สมูโห ทิฏฺฐิสีลสงฺฆาเตน สํหตตฺตา สงฺโฆ. วุตฺตญฺเจตํ ภควตา –

ចំណែកឯក្រុមនៃបុគ្គលទាំងឡាយ អ្នកប្រកបដោយអរិយមគ្គទាំង ៤ ប្រការ និងបុគ្គលទាំងឡាយ អ្នកមានខន្ធសន្តានដែលអប់រំហើយដោយសាមញ្ញផលទាំង ៤ ប្រការ ឈ្មោះថា ព្រះសង្ឃ ព្រោះជាក្រុមដែលរួមបញ្ចូលគ្នាដោយការព្រមព្រៀងគ្នានៃទិដ្ឋិ និងសីល។ ព្រះមានព្រះភាគ ក៏ទ្រង់ត្រាស់សេចក្តីនេះទុកមកថា៖

---

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, อานนฺท, เย โว มยา ธมฺมา อภิญฺญา เทสิตา, เสยฺยถิทํ, จตฺตาโร สติปฏฺฐานา, จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา, จตฺตาโร อิทฺธิปาทา, ปญฺจินฺทฺริยานิ, ปญฺจ พลานิ, สตฺต โพชฺฌงฺคา, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, ปสฺสสิ โน ตฺวํ, อานนฺท, อิเมสุ ธมฺเมสุ ทฺเวปิ ภิกฺขู นานาวาเท’’ติ (ม. นิ. ๓.๔๓).

«ម្នាលអានន្ទ អ្នកសំគាល់សេចក្តីនោះថាដូចម្តេច ធម៌ទាំងឡាយណាដែលតថាគតដឹងច្បាស់ហើយ សម្តែងហើយដល់អ្នកទាំងឡាយ គឺសតិបដ្ឋាន ៤ សម្មប្បធាន ៤ ឥទ្ធិបាទ ៤ ឥន្ទ្រិយ ៥ ពលៈ ៥ ពោជ្ឈង្គ ៧ អរិយមគ្គប្រកបដោយអង្គ ៨ ម្នាលអានន្ទ អ្នកឃើញនូវភិក្ខុសូម្បី ២ រូប និយាយផ្សេងគ្នា (ទាស់ទែងគ្នា) ក្នុងធម៌ទាំងឡាយនេះដែរឬទេ?»

---

อยญฺหิ ปรมตฺถสงฺโฆ สรณนฺติ คมนีโย. สุตฺเต จ ‘‘อาหุเนยฺโย ปาหุเนยฺโย ทกฺขิเณยฺโย อญฺชลิกรณีโย อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสา’’ติ [Pg.11] (อิติวุ. ๙๐; อ. นิ. ๔.๓๔, ๑๘๑) วุตฺโต. เอตํ ปน สรณํ คตสฺส อญฺญสฺมิมฺปิ ภิกฺขุสงฺเฆ วา ภิกฺขุนิสงฺเฆ วา พุทฺธปฺปมุเข วา สงฺเฆ สมฺมุติสงฺเฆ วา จตุวคฺคาทิเภเท เอกปุคฺคเลปิ วา ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส ปพฺพชิเต วนฺทนาทิกิริยาย สรณคมนํ เนว ภิชฺชติ น สํกิลิสฺสติ, อยเมตฺถ วิเสโส. วุตฺตาวเสสนฺตุ อิมสฺส ทุติยสฺส จ สรณคมนสฺส เภทาเภทาทิวิธานํ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อยํ ตาว ‘‘ธมฺมํ สรณมิจฺจาทิ, ทฺวเยเปส นโย มโต’’ติ เอตสฺส วณฺณนา.

ព្រោះថា ព្រះសង្ឃថ្នាក់បរមត្ថនេះឯង ជាធម្មជាតិដែលសត្វគប្បីដល់ជាសរណៈ។ ក្នុងព្រះសូត្រ ព្រះសង្ឃនោះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា "ជាលោកអ្នកគួរទទួលនូវគ្រឿងសក្ការៈដែលគេនាំមកបូជា គួរទទួលនូវគ្រឿងសក្ការៈដែលគេរៀបចំទុកទទួលភ្ញៀវ គួរទទួលនូវទក្ខិណាទាន គួរដល់ការធ្វើអញ្ជលីកម្ម ជាបុណ្យក្សេត្រដ៏ប្រសើរលើសលប់របស់សត្វលោក"។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើបុគ្គលបានដល់នូវព្រះសង្ឃបរមត្ថនេះជាសរណៈហើយ សូម្បីតែការធ្វើសក្ការៈមានការសំពះជាដើម ចំពោះភិក្ខុសង្ឃដទៃក្តី ភិក្ខុនីសង្ឃក្តី ព្រះសង្ឃមានព្រះពុទ្ធជាប្រធានក្តី សម្មតិសង្ឃក្តី ក្រុមសង្ឃដែលប្លែកគ្នាមានចតុវគ្គជាដើមក្តី ឬបុគ្គលម្នាក់ដែលបួសឧទ្ទិសចំពោះព្រះមានព្រះភាគក្តី សរណគមន៍ ក៏មិនធ្លាយ មិនសៅហ្មងឡើយ នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នាក្នុងទីនេះ។ ចំណែកសេចក្តីដែលនៅសល់ គឺវិធីនៃការធ្លាយ និងមិនធ្លាយជាដើម នៃសរណគមន៍ទីពីរ និងទីបីនេះ គប្បីដឹងតាមវិធីដែលបានពោលហើយខាងដើមនោះឯង។ នេះជាការអធិប្បាយសេចក្តីនៃបទថា "ធម្មំ សរណមិច្ចាទិ ទ្វយេបេស នយោ មតោ" នេះសិន។

---

อนุปุพฺพววตฺถานการณนิทฺเทโส

ការសម្តែងនូវហេតុនៃការកំណត់តាមលំដាប់

---

อิทานิ อนุปุพฺพววตฺถาเน, การณญฺจ วินิทฺทิเสติ เอตฺถ เอเตสุ จ ตีสุ สรณวจเนสุ สพฺพสตฺตานํ อคฺโคติ กตฺวา ปฐมํ พุทฺโธ, ตปฺปภวโต ตทุปเทสิตโต จ อนนฺตรํ ธมฺโม, ตสฺส ธมฺมสฺส อาธารกโต ตทาเสวนโต จ อนฺเต สงฺโฆ. สพฺพสตฺตานํ วา หิเต นิโยชโกติ กตฺวา ปฐมํ พุทฺโธ, ตปฺปภวโต สพฺพสตฺตหิตตฺตา อนนฺตรํ ธมฺโม, หิตาธิคมาย ปฏิปนฺโน อธิคตหิโต จาติ กตฺวา อนฺเต สงฺโฆ สรณภาเวน ววตฺถเปตฺวา ปกาสิโตติ เอวํ อนุปุพฺพววตฺถาเน การณญฺจ วินิทฺทิเส.

ឥឡូវនេះ ក្នុងបទថា "គប្បីសម្តែងនូវហេតុនៃការកំណត់តាមលំដាប់" នេះ ក្នុងសរណវចនៈទាំងបីនោះ ព្រះពុទ្ធ លោកសម្តែងមុនគេ ព្រោះទ្រង់ជាបុគ្គលដ៏ប្រសើរជាងសត្វលោកទាំងពួង ព្រះធម៌ លោកសម្តែងក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីព្រះពុទ្ធ ព្រោះកើតមានឡើងពីព្រះពុទ្ធនោះ និងព្រោះជាធម៌ដែលព្រះពុទ្ធនោះទ្រង់ណែនាំប្រដៅ ព្រះសង្ឃ លោកសម្តែងក្នុងទីបំផុត ព្រោះជាទីទ្រទ្រង់ និងព្រោះជាអ្នកសេពគប់នូវព្រះធម៌នោះ។ មួយវិញទៀត ព្រះពុទ្ធ លោកសម្តែងមុនគេ ព្រោះទ្រង់ជាអ្នកដឹកនាំសត្វលោកទាំងពួងក្នុងប្រយោជន៍សុខ ព្រះធម៌ លោកសម្តែងក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ ព្រោះកើតមានឡើងពីព្រះពុទ្ធនោះ និងព្រោះជាប្រយោជន៍សុខដល់សត្វលោកទាំងពួង ព្រះសង្ឃ លោកកំណត់ទុកជាសរណៈ ហើយសម្តែងក្នុងទីបំផុត ព្រោះជាអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីសម្រេចបាននូវប្រយោជន៍សុខ និងព្រោះជាអ្នកបានសម្រេចនូវប្រយោជន៍សុខនោះហើយ គប្បីសម្តែងនូវហេតុនៃការកំណត់តាមលំដាប់យ៉ាងនេះឯង។

---

อุปมาปกาสนา

ការសម្តែងនូវឧបមា

---

อิทานิ ยมฺปิ วุตฺตํ ‘‘สรณตฺตยเมตญฺจ, อุปมาหิ ปกาสเย’’ติ, ตมฺปิ วุจฺจเต – เอตฺถ ปน ปุณฺณจนฺโท วิย พุทฺโธ, จนฺทกิรณนิกโร วิย เตน เทสิโต ธมฺโม, ปุณฺณจนฺทกิรณสมุปฺปาทิตปีณิโต โลโก วิย สงฺโฆ. พาลสูริโย วิย พุทฺโธ, ตสฺส รสฺมิชาลมิว วุตฺตปฺปกาโร ธมฺโม, เตน วิหตนฺธกาโร โลโก วิย สงฺโฆ. วนทาหกปุริโส วิย พุทฺโธ, วนทหนคฺคิ วิย กิเลสวนทหโน ธมฺโม, ทฑฺฒวนตฺตา เขตฺตภูโต วิย ภูมิภาโค ทฑฺฒกิเลสตฺตา ปุญฺญกฺเขตฺตภูโต สงฺโฆ. มหาเมโฆ วิย พุทฺโธ, สลิลวุฏฺฐิ วิย ธมฺโม, วุฏฺฐินิปาตูปสมิตเรณุ วิย ชนปโท อุปสมิตกิเลสเรณุ สงฺโฆ. สุสารถิ [Pg.12] วิย พุทฺโธ, อสฺสาชานียวินยูปาโย วิย ธมฺโม, สุวินีตสฺสาชานียสมูโห วิย สงฺโฆ. สพฺพทิฏฺฐิสลฺลุทฺธรณโต สลฺลกตฺโต วิย พุทฺโธ, สลฺลุทฺธรณูปาโย วิย ธมฺโม, สมุทฺธฏสลฺโล วิย ชโน สมุทฺธฏทิฏฺฐิสลฺโล สงฺโฆ. โมหปฏลสมุปฺปาฏนโต วา สาลากิโย วิย พุทฺโธ, ปฏลสมุปฺปาฏนุปาโย วิย ธมฺโม, สมุปฺปาฏิตปฏโล วิปฺปสนฺนโลจโน วิย ชโน สมุปฺปาฏิตโมหปฏโล วิปฺปสนฺนญาณโลจโน สงฺโฆ. สานุสยกิเลสพฺยาธิหรณสมตฺถตาย วา กุสโล เวชฺโช วิย พุทฺโธ, สมฺมา ปยุตฺตเภสชฺชมิว ธมฺโม, เภสชฺชปโยเคน สมุปสนฺตพฺยาธิ วิย ชนสมุทาโย สมุปสนฺตกิเลสพฺยาธานุสโย สงฺโฆ.

ឥឡូវនេះ ពាក្យណាដែលបានពោលទុកថា "គប្បីសម្តែងនូវសរណត្រ័យនេះ ដោយឧបមាទាំងឡាយ" សេចក្តីនោះ នឹងត្រូវពោលពន្យល់៖ ក្នុងទីនេះ ព្រះពុទ្ធ ប្រៀបដូចជាព្រះចន្ទពេញបូណ៌មី ព្រះធម៌ដែលព្រះអង្គសម្តែងហើយ ប្រៀបដូចជាបណ្តាញរស្មីនៃព្រះចន្ទ ព្រះសង្ឃ ប្រៀបដូចជាប្រជានិករដែលត្រេកអររីករាយដោយសាររស្មីនៃព្រះចន្ទពេញបូណ៌មី។ ព្រះពុទ្ធ ប្រៀបដូចជាព្រះអាទិត្យទើបនឹងរះ ព្រះធម៌ដែលមានសភាពដូចដែលបានពោលហើយ ប្រៀបដូចជាបណ្តាញកាំរស្មីនៃព្រះអាទិត្យនោះ ព្រះសង្ឃ ប្រៀបដូចជាសត្វលោកដែលបានកម្ចាត់បង់នូវងងឹតដោយសារព្រះអាទិត្យនោះ។ ព្រះពុទ្ធ ប្រៀបដូចជាបុរសអ្នកដុតព្រៃ ព្រះធម៌ដែលជាគ្រឿងដុតបំផ្លាញព្រៃគឺកិលេស ប្រៀបដូចជាភ្លើងឆេះព្រៃ ព្រះសង្ឃដែលមានកិលេសដុតបំផ្លាញអស់ហើយ ជាបុណ្យក្សេត្រ ប្រៀបដូចជាផ្ទៃដីដែលក្លាយជាស្រែចម្ការព្រោះព្រៃត្រូវភ្លើងឆេះអស់ហើយ។ ព្រះពុទ្ធ ប្រៀបដូចជាមេឃបង្អុរភ្លៀងដ៏ធំ ព្រះធម៌ ប្រៀបដូចជាទឹកភ្លៀងដែលធ្លាក់ចុះមក ព្រះសង្ឃដែលមានធូលីគឺកិលេសរម្ងាប់ហើយ ប្រៀបដូចជាជនបទដែលមានធូលីរម្ងាប់ហើយដោយសារទឹកភ្លៀងធ្លាក់ចុះមក។ ព្រះពុទ្ធ ប្រៀបជានាយសារថីដ៏ជំនាញ ព្រះធម៌ ប្រៀបដូចជាឧបាយក្នុងការបង្ហាត់សេះអាជានេយ្យ ព្រះសង្ឃ ប្រៀបដូចជាហ្វូងសេះអាជានេយ្យដែលគេបង្ហាត់បានល្អហើយ។ ព្រះពុទ្ធ ប្រៀបដូចជាគ្រូពេទ្យវះកាត់ ព្រោះទ្រង់ដកចេញនូវសរគឺទិដ្ឋិទាំងពួង ព្រះធម៌ ប្រៀបដូចជាឧបាយក្នុងការដកសរចេញ ព្រះសង្ឃដែលដកសរគឺទិដ្ឋិចេញបានហើយ ប្រៀបដូចជាមនុស្សដែលគេដកសរចេញបានហើយ។ មួយវិញទៀត ព្រះពុទ្ធ ប្រៀបដូចជាគ្រូពេទ្យព្យាបាលភ្នែក ព្រោះទ្រង់កម្ចាត់បង់នូវស្រទាប់បាយភ្នែកគឺមោហៈ ព្រះធម៌ ប្រៀបដូចជាថ្នាំសម្រាប់កម្ចាត់បង់នូវស្រទាប់បាយភ្នែក ព្រះសង្ឃដែលមានស្រទាប់បាយភ្នែកគឺមោហៈកម្ចាត់បង់អស់ហើយ មានចក្ខុគឺញាណដ៏ថ្លាស្អាត ប្រៀបដូចជាមនុស្សដែលគេកម្ចាត់បង់នូវស្រទាប់បាយភ្នែកអស់ហើយ មានភ្នែកដ៏ថ្លាស្អាត។ មួយវិញទៀត ព្រះពុទ្ធ ប្រៀបដូចជាគ្រូពេទ្យដ៏ឈ្លាសវៃ ព្រោះទ្រង់មានសមត្ថភាពក្នុងការកម្ចាត់បង់នូវរោគគឺកិលេសព្រមទាំងអនុស័យ ព្រះធម៌ ប្រៀបដូចជាថ្នាំដែលគេផ្សំត្រូវល្អហើយ ព្រះសង្ឃដែលមានរោគនិងអនុស័យគឺកិលេសរម្ងាប់អស់ហើយ ប្រៀបដូចជាប្រជានិករដែលមានរោគរម្ងាប់ហើយដោយសារការប្រើប្រាស់ថ្នាំ។

---

อถ วา สุเทสโก วิย พุทฺโธ, สุมคฺโค วิย เขมนฺตภูมิ วิย จ ธมฺโม, มคฺคปฺปฏิปนฺโน เขมนฺตภูมิปฺปตฺโต วิย สงฺโฆ. สุนาวิโก วิย พุทฺโธ, นาวา วิย ธมฺโม, ปารปฺปตฺโต สมฺปตฺติโก วิย ชโน สงฺโฆ. หิมวา วิย พุทฺโธ, ตปฺปภโวสธมิว ธมฺโม, โอสธูปโภเคน นิรามโย วิย ชโน สงฺโฆ. ธนโท วิย พุทฺโธ, ธนํ วิย ธมฺโม, ยถาธิปฺปายํ ลทฺธธโน วิย ชโน สมฺมาลทฺธอริยธโน สงฺโฆ. นิธิทสฺสนโก วิย พุทฺโธ, นิธิ วิย ธมฺโม, นิธิปฺปตฺโต วิย ชโน สงฺโฆ.

មួយវិញទៀត ព្រះពុទ្ធ ប្រៀបដូចជាអ្នកចង្អុលផ្លូវដ៏ល្អ ព្រះធម៌ ប្រៀបដូចជាផ្លូវដ៏ល្អ និងជាទីកន្លែងដ៏មានសុវត្ថិភាព ព្រះសង្ឃ ប្រៀបដូចជាអ្នកដើរតាមផ្លូវដែលបានទៅដល់ទីកន្លែងដ៏មានសុវត្ថិភាពហើយ។ ព្រះពុទ្ធ ប្រៀបដូចជានាយសំពៅដ៏ជំនាញ ព្រះធម៌ ប្រៀបដូចជាសំពៅ ព្រះសង្ឃ ប្រៀបដូចជាជនអ្នកបានទៅដល់ត្រើយម្ខាង និងបានសម្រេចនូវសេចក្តីសុខហើយ។ ព្រះពុទ្ធ ប្រៀបដូចជាភ្នំហិមពាន្ត ព្រះធម៌ ប្រៀបដូចជាឱសថដែលកើតមានឡើងពីភ្នំនោះ ព្រះសង្ឃ ប្រៀបដូចជាមនុស្សដែលគ្មានរោគព្រោះបានប្រើប្រាស់ឱសថនោះ។ ព្រះពុទ្ធ ប្រៀបដូចជាអ្នកផ្តល់ទ្រព្យសម្បត្តិ ព្រះធម៌ ប្រៀបដូចជាទ្រព្យសម្បត្តិ ព្រះសង្ឃដែលបានទទួលនូវអរិយទ្រព្យដ៏ត្រឹមត្រូវហើយ ប្រៀបដូចជាមនុស្សដែលបានទទួលទ្រព្យសម្បត្តិតាមបំណងប្រាថ្នា។ ព្រះពុទ្ធ ប្រៀបដូចជាអ្នកចង្អុលបង្ហាញកំណប់ទ្រព្យ ព្រះធម៌ ប្រៀបដូចជាកំណប់ទ្រព្យ ព្រះសង្ឃ ប្រៀបដូចជាមនុស្សដែលបានទៅដល់កំណប់ទ្រព្យនោះហើយ។

---

อปิจ อภยโท วิย วีรปุริโส พุทฺโธ, อภยมิว ธมฺโม, สมฺปตฺตาภโย วิย ชโน อจฺจนฺตสพฺพภโย สงฺโฆ. อสฺสาสโก วิย พุทฺโธ, อสฺสาโส วิย ธมฺโม, อสฺสตฺถชโน วิย สงฺโฆ. สุมิตฺโต วิย พุทฺโธ, หิตูปเทโส วิย ธมฺโม, หิตูปโยเคน ปตฺตสทตฺโถ วิย ชโน สงฺโฆ. ธนากโร วิย พุทฺโธ, ธนสาโร วิย ธมฺโม, ธนสารูปโภโค วิย ชโน สงฺโฆ. ราชกุมารนฺหาปโก วิย พุทฺโธ, สีสนฺหานสลิลํ วิย ธมฺโม, สุนฺหาตราชกุมารวคฺโค วิย สทฺธมฺมสลิลสุนฺหาโต สงฺโฆ. อลงฺการการโก วิย พุทฺโธ, อลงฺกาโร วิย ธมฺโม, อลงฺกตราชปุตฺตคโณ วิย สทฺธมฺมาลงฺกโต สงฺโฆ. จนฺทนรุกฺโข วิย พุทฺโธ, ตปฺปภวคนฺโธ วิย ธมฺโม, จนฺทนุปโภเคน สนฺตปริฬาโห วิย ชโน สทฺธมฺมูปโภเคน สนฺตปริฬาโห สงฺโฆ. ทายชฺชสมฺปทานโก วิย ปิตา พุทฺโธ, ทายชฺชํ วิย ธมฺโม, ทายชฺชหโร ปุตฺตวคฺโค วิย สทฺธมฺมทายชฺชหโร สงฺโฆ. วิกสิตปทุมํ [Pg.13] วิย พุทฺโธ, ตปฺปภวมธุ วิย ธมฺโม, ตทุปโภคีภมรคโณ วิย สงฺโฆ. เอวํ สรณตฺตยเมตญฺจ, อุปมาหิ ปกาสเย.

មួយវិញទៀត ព្រះពុទ្ធ ប្រៀបដូចជាបុរសដ៏ក្លាហានអ្នកផ្តល់នូវសេចក្តីក្សេម ព្រះធម៌ ប្រៀបដូចជាសេចក្តីក្សេម ព្រះសង្ឃដែលបានដល់នូវសេចក្តីក្សេមដ៏ក្រៃលែងហើយ ប្រៀបដូចជាមនុស្សដែលបានដល់នូវសេចក្តីក្សេមហើយ។ ព្រះពុទ្ធ ប្រៀបដូចជាអ្នកធ្វើឱ្យធូរស្រាលចិត្ត ព្រះធម៌ ប្រៀបដូចជាសេចក្តីធូរស្រាលចិត្ត ព្រះសង្ឃ ប្រៀបដូចជាមនុស្សដែលបានទទួលសេចក្តីធូរស្រាលចិត្តហើយ។ ព្រះពុទ្ធ ប្រៀបដូចជាកល្យាណមិត្ត ព្រះធម៌ ប្រៀបដូចជាការណែនាំនូវប្រយោជន៍ ព្រះសង្ឃ ប្រៀបដូចជាមនុស្សដែលបានសម្រេចប្រយោជន៍របស់ខ្លួនដោយសារការអនុវត្តតាមការណែនាំនោះ。 ព្រះពុទ្ធ ប្រៀបដូចជាអណ្តូងរ៉ែនៃទ្រព្យសម្បត្តិ ព្រះធម៌ ប្រៀបដូចជាខ្លឹមសារនៃទ្រព្យសម្បត្តិ ព្រះសង្ឃ ប្រៀបដូចជាមនុស្សដែលកំពុងប្រើប្រាស់នូវខ្លឹមសារនៃទ្រព្យសម្បត្តិនោះ។ ព្រះពុទ្ធ ប្រៀបដូចជាអ្នកស្រោចទឹកក្សត្រិយ៍កុមារ ព្រះធម៌ ប្រៀបដូចជាទឹកសម្រាប់ស្រោចក្បាល ព្រះសង្ឃដែលបានស្រោចស្រពហើយដោយទឹកគឺព្រះសទ្ធម៌ ប្រៀបដូចជាក្រុមរាជកុមារដែលបានស្រោចស្រពទឹកស្អាតល្អហើយ។ ព្រះពុទ្ធ ប្រៀបដូចជាជាងគ្រឿងអលង្ការ ព្រះធម៌ ប្រៀបដូចជាគ្រឿងអលង្ការ ព្រះសង្ឃដែលបានតុបតែងហើយដោយគ្រឿងអលង្ការគឺព្រះសទ្ធម៌ ប្រៀបដូចជាក្រុមរាជបុត្រដែលបានតុបតែងខ្លួនហើយដោយគ្រឿងអលង្ការ។ ព្រះពុទ្ធ ប្រៀបដូចជាដើមចន្ទន៍ ព្រះធម៌ ប្រៀបដូចជាក្លិនក្រអូបដែលកើតមានឡើងពីដើមចន្ទន៍នោះ ព្រះសង្ឃដែលរម្ងាប់នូវសេចក្តីក្តៅក្រហាយដោយសារការសេពគប់នូវព្រះសទ្ធម៌ ប្រៀបដូចជាមនុស្សដែលរម្ងាប់នូវសេចក្តីក្តៅក្រហាយដោយសារការប្រើប្រាស់ខ្លឹមចន្ទន៍។ ព្រះពុទ្ធ ប្រៀបដូចជាឪពុកអ្នកប្រគល់មរតកឱ្យ ព្រះធម៌ ប្រៀបដូចជាមរតក ព្រះសង្ឃដែលជាអ្នកទទួលមរតកគឺព្រះសទ្ធម៌ ប្រៀបដូចជាហ្វូងកូនៗដែលជាអ្នកទទួលមរតក។ ព្រះពុទ្ធ ប្រៀបដូចជាផ្កាឈូកដែលរីកស្គុះស្គាយ ព្រះធម៌ ប្រៀបដូចជាទឹកឃ្មុំដែលកើតមានឡើងពីផ្កាឈូកនោះ ព្រះសង្ឃ ប្រៀបដូចជាហ្វូងឃ្មុំដែលកំពុងក្រេបជញ្ជក់នូវទឹកឃ្មុំនោះ។ គប្បីសម្តែងនូវសរណត្រ័យនេះ ដោយឧបមាទាំងឡាយយ៉ាងនេះឯង។

---

เอตฺตาวตา จ ยา ปุพฺเพ ‘‘เกน กตฺถ กทา กสฺมา, ภาสิตํ สรณตฺตย’’นฺติอาทีหิ จตูหิ คาถาหิ อตฺถวณฺณนาย มาติกา นิกฺขิตฺตา, สา อตฺถโต ปกาสิตา โหตีติ.

ម៉្យាងទៀត ម៉ាតិកាសម្រាប់ការអធិប្បាយសេចក្តីណា ដែលបានកំណត់ទុកខាងដើម ដោយគាថាទាំង ៤ មានជាដើមថា «សរណត្រ័យនេះ នរណា សម្តែងក្នុងទីណា ក្នុងកាលណា ព្រោះហេតុអ្វី» ម៉ាតិកានោះ ឈ្មោះថាបានសម្តែងហើយដោយអត្ថ ត្រឹមប៉ុណ្ណេះ។

---

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทกปาฐ-อฏฺฐกถาย

ក្នុងបរមត្ថជោតិកា ដែលជាអដ្ឋកថាខុទ្ទកបាឋៈ

---

สรณตฺตยวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសរណត្រ័យ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

๒. สิกฺขาปทวณฺณนา

២. ការអធិប្បាយសិក្ខាបទ

---

สิกฺขาปทปาฐมาติกา

ម៉ាតិកានៃបាលីសិក្ខាបទ

---

เอวํ สรณคมเนหิ สาสโนตารํ ทสฺเสตฺวา สาสนํ โอติณฺเณน อุปาสเกน วา ปพฺพชิเตน วา เยสุ สิกฺขาปเทสุ ปฐมํ สิกฺขิตพฺพํ, ตานิ ทสฺเสตุํ นิกฺขิตฺตสฺส สิกฺขาปทปาฐสฺส อิทานิ วณฺณนตฺถํ อยํ มาติกา –

កាលបានបង្ហាញនូវការចូលកាន់ព្រះសាសនាដោយសរណគមន៍ទាំងឡាយយ៉ាងនេះហើយ ដើម្បីបង្ហាញនូវសិក្ខាបទទាំងឡាយណាដែលឧបាសកក្តី អ្នកបួសក្តី ដែលបានចូលកាន់ព្រះសាសនាហើយ គប្បីសិក្សា (ប្រតិបត្តិ) មុនគេ ឥឡូវនេះ នេះជាម៉ាតិកាសម្រាប់ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃបាលីសិក្ខាបទដែលបានកំណត់ទុកនោះ៖

---

‘‘เยน ยตฺถ ยทา ยสฺมา, วุตฺตาเนตานิ ตํ นยํ;

วตฺวา กตฺวา ววตฺถานํ, สาธารณวิเสสโต.

«គប្បីពោលនូវវិធីនោះថា សិក្ខាបទទាំងឡាយនេះ ព្រះមានព្រះភាគណា ទ្រង់ត្រាស់ក្នុងទីណា ក្នុងកាលណា ព្រោះហេតុអ្វី ហើយគប្បីធ្វើនូវការកំណត់ដោយចំណែកទូទៅ និងចំណែកដោយឡែក

---

‘‘ปกติยา จ ยํ วชฺชํ, วชฺชํ ปณฺณตฺติยา จ ยํ;

ววตฺถเปตฺวา ตํ กตฺวา, ปทานํ พฺยญฺชนตฺถโต.

និងគប្បីកំណត់នូវទោសដែលមានដោយប្រក្រតី (លោកវជ្ជៈ) និងទោសដែលមានដោយការបញ្ញត្តិ (បញ្ញត្តិវជ្ជៈ) ហើយគប្បីធ្វើនូវការកំណត់នោះ រួចពោលនូវសេចក្តីនៃបទទាំងឡាយ ដោយព្យញ្ជនៈ និងអត្ថ

---

‘‘สาธารณานํ สพฺเพสํ, สาธารณวิภาวนํ;

อถ ปญฺจสุ ปุพฺเพสุ, วิเสสตฺถปฺปกาสโต.

និងការសម្តែងនូវសេចក្តីទូទៅនៃសិក្ខាបទទាំងពួងដែលទូទៅ (ដល់គ្រហស្ថនិងបព្វជិត) មួយវិញទៀត គប្បីសម្តែងនូវសេចក្តីប្លែកគ្នាក្នុងសិក្ខាបទទាំង ៥ ខាងដើម»។

---

‘‘ปาณาติปาตปภุติ-เหกตานานตาทิโต;

อารมฺมณาทานเภทา, มหาสาวชฺชโต ตถา.

ការវិនិច្ឆ័យ (ក្នុងសិក្ខាបទទាំងឡាយ) គប្បីដឹងតាមរយៈបាណាតិបាតជាដើម ដោយភាពជាតែមួយ និងភាពផ្សេងគ្នាជាដើម ដោយការបែងចែកអារម្មណ៍ និងការកាន់យក ព្រមទាំងដោយភាពមានទោសច្រើន យ៉ាងនោះដែរ។

---

‘‘ปโยคงฺคสมุฏฺฐานา, เวทนามูลกมฺมโต;

วิรมโต จ ผลโต, วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

ដោយបយោគៈ (ការព្យាយាម) អង្គ សមុដ្ឋាន ដោយវេទនា មូល កម្មបថ ដោយការវៀរចាក និងដោយផល។

---

‘‘โยเชตพฺพํ [Pg.14] ตโต ยุตฺตํ, ปจฺฉิเมสฺวปิ ปญฺจสุ;

อาเวณิกญฺจ วตฺตพฺพํ, เญยฺยา หีนาทิตาปิ จา’’ติ.

បន្ទាប់ពីសិក្ខាបទទាំង ៥ នោះ គប្បីផ្សារភ្ជាប់សេចក្តីដែលសមគួរ សូម្បីក្នុងសិក្ខាបទទាំង ៥ ខាងក្រោយ គប្បីពោលនូវធម៌ជាអសេធារណៈ (ធម៌ដោយឡែក) និងគប្បីដឹងនូវភាពជាធម៌ថោកទាបជាដើមផង។

---

ตตฺถ เอตานิ ปาณาติปาตาเวรมณีติอาทีนิ ทส สิกฺขาปทานิ ภควตา เอว วุตฺตานิ, น สาวกาทีหิ. ตานิ จ สาวตฺถิยํ วุตฺตานิ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม อายสฺมนฺตํ ราหุลํ ปพฺพาเชตฺวา กปิลวตฺถุโต สาวตฺถึ อนุปฺปตฺเตน สามเณรานํ สิกฺขาปทววตฺถาปนตฺถํ. วุตฺตํ เหตํ –

ក្នុងមាតិកានោះ សេចក្តីវិនិច្ឆ័យគប្បីដឹងយ៉ាងនេះថា សិក្ខាបទទាំង ១០ នេះ មានបាណាតិបាតា វេរមណី ជាដើម ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សម្តែងដោយព្រះអង្គឯងប៉ុណ្ណោះ មិនមែនពួកសាវកជាដើមសម្តែងឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត សិក្ខាបទទាំងនោះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សម្តែងក្នុងក្រុងសាវត្ថី នាវត្តជេតពន ជាអារាមរបស់អនាថបិណ្ឌិកសេដ្ឋី ដើម្បីកំណត់សិក្ខាបទសម្រាប់សាមណេរទាំងឡាយ ក្នុងពេលដែលព្រះអង្គទ្រង់ញ៉ាំងព្រះរាហុលដ៏មានអាយុឲ្យបួសរួចហើយ ស្តេចយាងពីក្រុងកបិលពស្តុមកាន់ក្រុងសាវត្ថីជាលំដាប់។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ពាក្យនេះទុកមកហើយថា៖

---

‘‘อถ โข ภควา กปิลวตฺถุสฺมึ ยถาภิรนฺตํ วิหริตฺวา เยน สาวตฺถิ เตน จาริกํ ปกฺกามิ. อนุปุพฺเพน จาริกํ จรมาโน เยน สาวตฺถิ ตทวสริ. ตตฺร สุทํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. เตน โข ปน สมเยน …เป… อถ โข สามเณรานํ เอตทโหสิ – ‘กติ นุ โข อมฺหากํ สิกฺขาปทานิ, กตฺถ จ อมฺเหหิ สิกฺขิตพฺพ’’’นฺติ. ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํ – ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, สามเณรานํ ทส สิกฺขาปทานิ, เตสุ จ สามเณเรหิ สิกฺขิตุํ, ปาณาติปาตาเวรมณี…เป… ชาตรูปรชตปฏิคฺคหณา เวรมณี’’ติ (มหาว. ๑๐๕).

«គ្រានោះឯង ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់គង់នៅក្នុងក្រុងកបិលពស្តុតាមគួរដល់ព្រះអធ្យាស្រ័យហើយ ក៏ស្តេចយាងទៅកាន់ចារិកឆ្ពោះទៅកាន់ក្រុងសាវត្ថី។ កាលស្តេចយាងទៅកាន់ចារិកតាមលំដាប់ ក៏បានដល់ក្រុងសាវត្ថីនោះ។ ឮថា ក្នុងទីនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់គង់នៅក្នុងវត្តជេតពន ជាអារាមរបស់អនាថបិណ្ឌិកសេដ្ឋី ជិតក្រុងសាវត្ថី។ សម័យនោះឯង... គ្រានោះឯង សេចក្តីត្រិះរិះនេះបានកើតឡើងដល់ពួកសាមណេរថា 'សិក្ខាបទទាំងឡាយរបស់យើងមានប៉ុន្មានហ្ន៎ ហើយយើងគប្បីសិក្សាក្នុងសិក្ខាបទណាខ្លះ?'។ ពួកសាមណេរទាំងនោះ ក៏បានក្រាបបង្គំទូលសេចក្តីនោះចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា 'ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតអនុញ្ញាតសិក្ខាបទ ១០ ដល់ពួកសាមណេរ និងអនុញ្ញាតឲ្យពួកសាមណេរសិក្សាក្នុងសិក្ខាបទទាំងនោះ គឺ ការវៀរចាកការសម្លាប់សត្វ... ការវៀរចាកការទទួលមាសនិងប្រាក់'» (មហាវគ្គ ១០៥)។

---

ตาเนตานิ ‘‘สมาทาย สิกฺขติ สิกฺขาปเทสู’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๙๓; ม. นิ. ๒.๒๔; วิภ. ๕๐๘) สุตฺตานุสาเรน สรณคมเนสุ จ ทสฺสิตปาฐานุสาเรน ‘‘ปาณาติปาตา เวรมณิสิกฺขาปทํ สมาทิยามี’’ติ เอวํ วาจนามคฺคํ อาโรปิตานีติ เวทิตพฺพานิ. เอวํ ตาว ‘‘เยน ยตฺถ ยทา ยสฺมา, วุตฺตาเนตานิ ตํ นยํ วตฺวา’’ติ โส นโย ทฏฺฐพฺโพ.

សិក្ខាបទទាំងនោះ គប្បីដឹងថា ព្រះអង្គទ្រង់លើកឡើងកាន់គន្លងនៃការសូត្រថា «ខ្ញុំព្រះករុណាសមាទាននូវសិក្ខាបទ គឺការវៀរចាកការសម្លាប់សត្វ» យ៉ាងនេះ ស្របតាមព្រះសូត្រថា «សមាទានសិក្សា ក្នុងសិក្ខាបទទាំងឡាយ» និងស្របតាមគន្លងព្រះបាលីដែលបានបង្ហាញក្នុងសរណគមន៍ទាំងឡាយ។ វិធីនេះ គប្បីដឹងតាមវិធីដែលពោលទុកថា «ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សម្តែងសិក្ខាបទទាំងនេះ ដោយបុគ្គលណា ក្នុងទីណា ក្នុងកាលណា ព្រោះហេតុអ្វី» យ៉ាងនេះជាមុនសិន។

---

สาธารณวิเสสววตฺถานํ

ការកំណត់សាមញ្ញ និងវិសេស (ទូទៅ និងដោយឡែក)

---

เอตฺถ จ อาทิโต ทฺเว จตุตฺถปญฺจมานิ อุปาสกานํ สามเณรานญฺจ สาธารณานิ นิจฺจสีลวเสน. อุโปสถสีลวเสน ปน อุปาสกานํ สตฺตมฏฺฐมํ เจกํ องฺคํ กตฺวา สพฺพปจฺฉิมวชฺชานิ สพฺพานิปิ สามเณเรหิ สาธารณานิ, ปจฺฉิมํ ปน สามเณรานเมว วิเสสภูตนฺติ เอวํ สาธารณวิเสสโต ววตฺถานํ กาตพฺพํ. ปุริมานิ เจตฺถ ปญฺจ เอกนฺตอกุสลจิตฺตสมุฏฺฐานตฺตา ปาณาติปาตาทีนํ ปกติวชฺชโต เวรมณิยา, เสสานิ [Pg.15] ปณฺณตฺติวชฺชโตติ เอวํ ปกติยา จ ยํ วชฺชํ, วชฺชํ ปณฺณตฺติยา จ ยํ, ตํ ววตฺถเปตพฺพํ.

ក្នុងសិក្ខាបទទាំងឡាយនេះ សិក្ខាបទ ២ ខាងដើម (គឺបាណាតិបាត និងអទិន្នាទាន) និងសិក្ខាបទទី ៤ ទី ៥ ជាសិក្ខាបទសាមញ្ញ (ទូទៅ) ដល់ឧបាសក និងសាមណេរទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃនិច្ចសីល។ ប៉ុន្តែ ដោយអំណាចនៃឧបោសថសីល សម្រាប់ឧបាសកទាំងឡាយ ព្រះអង្គទ្រង់ធ្វើសិក្ខាបទទី ៧ និងទី ៨ ឲ្យទៅជាអង្គតែមួយ ហើយវៀរចាកសិក្ខាបទចុងក្រោយបង្អស់ចេញ សិក្ខាបទទាំងអស់ក្រៅពីនោះ ក៏ជាសិក្ខាបទសាមញ្ញ (ទូទៅ) ជាមួយសាមណេរទាំងឡាយ ចំណែកឯសិក្ខាបទចុងក្រោយបង្អស់ គឺជាសិក្ខាបទវិសេស (ដោយឡែក) សម្រាប់តែសាមណេរទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ ការកំណត់ដោយភាពជាសាមញ្ញ និងវិសេស គប្បីធ្វើឡើងយ៉ាងនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសិក្ខាបទទាំងនោះ សិក្ខាបទ ៥ ខាងដើម ជាធម៌វៀរចាកព្រោះមានទោសខាងប្រក្រតី (បកតិវជ្ជៈ) នៃបាណាតិបាតជាដើម ព្រោះកើតឡើងអំពីអកុសលចិត្តតែម៉្យាង ចំណែកសិក្ខាបទដែលសេសសល់ ជាធម៌វៀរចាកព្រោះមានទោសខាងបញ្ញត្តិ (បញ្ញត្តិវជ្ជៈ) ការកំណត់នូវទោសណាដែលមានដោយប្រក្រតី និងទោសណាដែលមានដោយបញ្ញត្តិ គប្បីធ្វើឡើងយ៉ាងនេះ។

---

สาธารณวิภาวนา

ការបង្ហាញសេចក្តីទូទៅ (សាមញ្ញវិភាវនា)

---

ยสฺมา เจตฺถ ‘‘เวรมณิสิกฺขาปทํ สมาทิยามี’’ติ เอตานิ สพฺพสาธารณานิ ปทานิ, ตสฺมา เอเตสํ ปทานํ พฺยญฺชนโต จ อตฺถโต จ อยํ สาธารณวิภาวนา เวทิตพฺพา –

ព្រោះហេតុតែពាក្យថា «វេរមណីសិក្ខាបទំ សមាទិយាមិ» នេះ ជាពាក្យទូទៅដល់សិក្ខាបទទាំងអស់ក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ការបង្ហាញសេចក្តីទូទៅនៃបទទាំងឡាយនោះ ដោយព្យញ្ជនៈ និងដោយអត្ថ គប្បីដឹងយ៉ាងនេះថា៖

---

ตตฺถ พฺยญฺชนโต ตาว เวรํ มณตีติ เวรมณี, เวรํ ปชหติ, วิโนเทติ, พฺยนฺตีกโรติ, อนภาวํ คเมตีติ อตฺโถ. วิรมติ วา เอตาย กรณภูตาย เวรมฺหา ปุคฺคโลติ, วิการสฺส เวการํ กตฺวา เวรมณี. เตเนว เจตฺถ ‘‘เวรมณิสิกฺขาปทํ วิรมณิสิกฺขาปท’’นฺติ ทฺวิธา สชฺฌายํ กโรนฺติ. สิกฺขิตพฺพาติ สิกฺขา, ปชฺชเต อเนนาติ ปทํ. สิกฺขาย ปทํ สิกฺขาปทํ, สิกฺขาย อธิคมูปาโยติ อตฺโถ. อถ วา มูลํ นิสฺสโย ปติฏฺฐาติ วุตฺตํ โหติ. เวรมณี เอว สิกฺขาปทํ เวรมณิสิกฺขาปทํ, วิรมณิสิกฺขาปทํ วา ทุติเยน นเยน. สมฺมา อาทิยามิ สมาทิยามิ, อวีติกฺกมนาธิปฺปาเยน อขณฺฑการิตาย อจฺฉิทฺทการิตาย อสพลการิตาย จ อาทิยามีติ วุตฺตํ โหติ.

ក្នុងព្យញ្ជនៈ និងអត្ថទាំងពីរនោះ ដោយព្យញ្ជនៈជាមុនសិន៖ ធម្មជាតិណាដែលកម្ចាត់បង់នូវពៀរ (អកុសល) ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា វេរមណី មានអត្ថថា លះបង់ពៀរ បន្ទោបង់ពៀរ ធ្វើឲ្យវិនាស ញ៉ាំងពៀរមិនឲ្យមានតទៅទៀត។ ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលរមែងវៀរចាកពៀរ ដោយសារធម្មជាតិជាហេតុនេះ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ (ដែលជាការប្រែប្រួលនៃអក្សរ វិ ទៅជា វេ) ទើបហៅថា វេរមណី។ ព្រោះហេតុនោះឯង ក្នុងទីនេះ ពួកអ្នកប្រាជ្ញរមែងសូត្រជាពីរយ៉ាងគឺ «វេរមណីសិក្ខាបទំ» ខ្លះ «វិរមណីសិក្ខាបទំ» ខ្លះ។ ធម្មជាតិណាដែលគប្បីសិក្សា ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា សិក្ខា។ បុគ្គលរមែងដល់នូវសេចក្តីសម្រេចដោយសារធម្មជាតិនេះ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា បទ។ បទនៃសិក្សា ឈ្មោះថា សិក្ខាបទ មានអត្ថថា ជាឧបាយសម្រាប់សម្រេចនូវសិក្សា។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា សិក្ខាបទ នេះ មានន័យថា ជាឫសគល់ ជាទីពឹង ជាទីតាំង។ វេរមណី នោះឯងជាសិក្ខាបទ ឈ្មោះថា វេរមណីសិក្ខាបទ ឬហៅថា វិរមណីសិក្ខាបទ តាមវិធីទីពីរ។ ពាក្យថា សមាទិយាមិ គឺ ខ្ញុំសមាទានដោយប្រពៃ មានន័យថា ខ្ញុំកាន់យកដោយបំណងមិនកន្លងសិក្ខាបទ ដោយការធ្វើមិនឲ្យដាច់ មិនឲ្យធ្លុះ និងមិនឲ្យពពាល។

---

อตฺถโต ปน เวรมณีติ กามาวจรกุสลจิตฺตสมฺปยุตฺตา วิรติ, สา ปาณาติปาตา วิรมนฺตสฺส ‘‘ยา ตสฺมึ สมเย ปาณาติปาตา อารติ วิรติ ปฏิวิรติ เวรมณี อกิริยา อกรณํ อนชฺฌาปตฺติ เวลาอนติกฺกโม เสตุฆาโต’’ติ เอวมาทินา (วิภ. ๗๐๔) นเยน วิภงฺเค วุตฺตา. กามญฺเจสา เวรมณี นาม โลกุตฺตราปิ อตฺถิ, อิธ ปน สมาทิยามีติ วุตฺตตฺตา สมาทานวเสน ปวตฺตารหา, ตสฺมา สา น โหตีติ กามาวจรกุสลจิตฺตสมฺปยุตฺตา วิรตีติ วุตฺตา.

ចំណែកដោយអត្ថ ពាក្យថា វេរមណី គឺវិរតីចេតសិកដែលសម្បយុត្តដោយកាមាវចរកុសលចិត្ត។ វិរតីនោះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សម្តែងទុកក្នុងវិភង្គ ដោយវិធីមានជាអាទិថា «ការវៀរ ការវៀរចាក ការវៀរចំពោះ វេរមណី ការមិនធ្វើ ការមិនសាង ការមិនប្រព្រឹត្តកន្លង ការមិនកន្លងហួសព្រំដែន ការកាត់ផ្តាច់នូវហេតុ នៃបុគ្គលអ្នកវៀរចាកបាណាតិបាត ក្នុងសម័យនោះ» យ៉ាងនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត វេរមណីនេះ សូម្បីជាលោកុត្តរៈក៏មានពិតមែន ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ ព្រោះព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា «សមាទិយាមិ» (ខ្ញុំសមាទាន) ទើបសំដៅយកតែវិរតីដែលគួរប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការសមាទានប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ វិរតីនោះ (លោកុត្តរវិរតី) មិនយកក្នុងទីនេះទេ ទើបព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា ជាវិរតីដែលសម្បយុត្តដោយកាមាវចរកុសលចិត្ត។

---

สิกฺขาติ ติสฺโส สิกฺขา อธิสีลสิกฺขา, อธิจิตฺตสิกฺขา, อธิปญฺญาสิกฺขาติ. อิมสฺมึ ปนตฺเถ สมฺปตฺตวิรติสีลํ โลกิกา วิปสฺสนา รูปารูปฌานานิ อริยมคฺโค จ สิกฺขาติ อธิปฺเปตา. ยถาห –

ពាក្យថា សិក្ខា គឺសិក្ខា ៣ យ៉ាង គឺ អធិសីលសិក្ខា អធិចិត្តសិក្ខា និងអធិប្បញ្ញាសិក្ខា។ ប៉ុន្តែក្នុងអត្ថនៃទីនេះ សម្បត្តវិរតីសីល វិបស្សនាលោកិយ រូបជ្ឈាន អរូបជ្ឈាន និងអរិយមគ្គ ព្រះអង្គទ្រង់ប្រាថ្នាយកថាជា សិក្ខា។ ដូចដែលព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកថា៖

---

‘‘กตเม ธมฺมา สิกฺขา? ยสฺมึ สมเย กามาวจรํ กุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ, โสมนสฺสสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ…เป… ตสฺมึ สมเย [Pg.16] ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ, อิเม ธมฺมา สิกฺขา.

«ធម៌ទាំងឡាយណាជាសិក្ខា? ក្នុងសម័យណា កាមាវចរកុសលចិត្ត កើតឡើងហើយ ជាចិត្តប្រកបដោយសោមនស្ស យុត្តដោយញាណ... ក្នុងសម័យនោះ ផស្សៈក៏មាន... អវិក្ខេបៈ (សមាធិ) ក៏មាន ធម៌ទាំងឡាយនេះឈ្មោះថា សិក្ខា។

---

‘‘กตเม ธมฺมา สิกฺขา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ…เป… ปญฺจมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ, อิเม ธมฺมา สิกฺขา.

ធម៌ទាំងឡាយណាជាសិក្ខា? ក្នុងសម័យណា បុគ្គលញ៉ាំងមគ្គឲ្យចម្រើនដើម្បីកើតក្នុងរូបភព ស្ងាត់ចាកកាមទាំងឡាយ ស្ងាត់ចាកអកុសលធម៌ទាំងឡាយ... ចូលកាន់បឋមជ្ឈាន... បញ្ចមជ្ឈាន ហើយសម្រេចសម្រាន្តនៅ... អវិក្ខេបៈក៏មាន ធម៌ទាំងឡាយនេះឈ្មោះថា សិក្ខា។

---

‘‘กตเม ธมฺมา สิกฺขา? ยสฺมึ สมเย อรูปปตฺติยา…เป… เนวสญฺญานาสญฺญายตนสหคตํ…เป… อวิกฺเขโป โหติ, อิเม ธมฺมา สิกฺขา.

ធម៌ទាំងឡាយណាជាសិក្ខា? ក្នុងសម័យណា ដើម្បីកើតក្នុងអរូបភព... ប្រកបដោយនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនជ្ឈាន... អវិក្ខេបៈក៏មាន ធម៌ទាំងឡាយនេះឈ្មោះថា សិក្ខា។

---

‘‘กตเม ธมฺมา สิกฺขา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ…เป… อวิกฺเขโป โหติ, อิเม ธมฺมา สิกฺขา’’ติ (วิภ. ๗๑๒-๗๑๓).

ធម៌ទាំងឡាយណាជាសិក្ខា? ក្នុងសម័យណា បុគ្គលចម្រើននូវលោកុត្តរជ្ឈាន ជាធម៌ស្រោចស្រង់ (នាំចេញចាកវដ្តៈ)... អវិក្ខេបៈក៏មាន ធម៌ទាំងឡាយនេះឈ្មោះថា សិក្ខា» (វិភង្គ ៧១២-៧១៣)។

---

เอตาสุ สิกฺขาสุ ยาย กายจิ สิกฺขาย ปทํ อธิคมูปาโย, อถ วา มูลํ นิสฺสโย ปติฏฺฐาติ สิกฺขาปทํ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘สีลํ นิสฺสาย สีเล ปติฏฺฐาย สตฺต โพชฺฌงฺเค ภาเวนฺโต พหุลีกโรนฺโต’’ติ เอวมาทิ (สํ. นิ. ๕.๑๘๒). เอวเมตฺถ สาธารณานํ ปทานํ สาธารณา พฺยญฺชนโต อตฺถโต จ วิภาวนา กาตพฺพา.

ក្នុងសិក្ខាទាំងឡាយនោះ ធម្មជាតិណាជាបទ គឺឧបាយសម្រាប់សម្រេចនូវសិក្ខាណាមួយ ឬថាជាឫសគល់ ជាទីពឹង ជាទីតាំង ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា សិក្ខាបទ។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ពាក្យនេះទុកមកហើយថា «បុគ្គលអាស្រ័យនូវសីល តាំងនៅក្នុងសីល ហើយចម្រើន ធ្វើឲ្យរឿយៗ នូវពោជ្ឈង្គ ៧» ជាដើម។ ការបង្ហាញសេចក្តីទូទៅនៃបទទាំងឡាយដែលទូទៅ ដោយព្យញ្ជនៈ និងដោយអត្ថ ក្នុងទីនេះ គប្បីធ្វើឡើងយ៉ាងនេះ។

---

ปุริมปญฺจสิกฺขาปทวณฺณนา

ការពណ៌នាសិក្ខាបទ ៥ ខាងដើម

---

อิทานิ ยํ วุตฺตํ – ‘‘อถ ปญฺจสุ ปุพฺเพสุ, วิเสสตฺถปฺปกาสโต…เป… วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย’’ติ, ตตฺเถตํ วุจฺจติ – ปาณาติปาโตติ เอตฺถ ตาว ปาโณติ ชีวิตินฺทฺริยปฺปฏิพทฺธา ขนฺธสนฺตติ, ตํ วา อุปาทาย ปญฺญตฺโต สตฺโต. ตสฺมึ ปน ปาเณ ปาณสญฺญิโน ตสฺส ปาณสฺส ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทกอุปกฺกมสมุฏฺฐาปิกา กายวจีทฺวารานํ อญฺญตรทฺวารปฺปวตฺตา วธกเจตนา ปาณาติปาโต. อทินฺนาทานนฺติ เอตฺถ อทินฺนนฺติ ปรปริคฺคหิตํ, ยตฺถ ปโร ยถากามการิตํ อาปชฺชนฺโต อทณฺฑารโห อนุปวชฺโช จ โหติ, ตสฺมึ ปรปริคฺคหิเต ปรปริคฺคหิตสญฺญิโน ตทาทายกอุปกฺกมสมุฏฺฐาปิกา กายวจีทฺวารานํ อญฺญตรทฺวารปฺปวตฺตา เอว เถยฺยเจตนา อทินฺนาทานํ. อพฺรหฺมจริยนฺติ อเสฏฺฐจริยํ, ทฺวยํทฺวยสมาปตฺติเมถุนปฺปฏิเสวนา กายทฺวารปฺปวตฺตา อสทฺธมฺมปฺปฏิเสวนฏฺฐานวีติกฺกมเจตนา อพฺรหฺมจริยํ[Pg.17]. มุสาวาโทติ เอตฺถ มุสาติ วิสํวาทนปุเรกฺขารสฺส อตฺถภญฺชนโก วจีปโยโค กายปโยโค วา, วิสํวาทนาธิปฺปาเยน ปนสฺส ปรวิสํวาทกกายวจีปโยคสมุฏฺฐาปิกา กายวจีทฺวารานเมว อญฺญตรทฺวารปฺปวตฺตา มิจฺฉาเจตนา มุสาวาโท. สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานนฺติ เอตฺถ ปน สุราติ ปญฺจ สุรา – ปิฏฺฐสุรา, ปูวสุรา, โอทนสุรา, กิณฺณปกฺขิตฺตา, สมฺภารสํยุตฺตา จาติ. เมรยมฺปิ ปุปฺผาสโว, ผลาสโว, คุฬาสโว, มธฺวาสโว, สมฺภารสํยุตฺโต จาติ ปญฺจวิธํ. มชฺชนฺติ ตทุภยเมว มทนิยฏฺเฐน มชฺชํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ กิญฺจิ อตฺถิ มทนิยํ, เยน ปีเตน มตฺโต โหติ ปมตฺโต, อิทํ วุจฺจติ มชฺชํ. ปมาทฏฺฐานนฺติ ยาย เจตนาย ตํ ปิวติ อชฺโฌหรติ, สา เจตนา มทปฺปมาทเหตุโต ปมาทฏฺฐานนฺติ วุจฺจติ, ยโต อชฺโฌหรณาธิปฺปาเยน กายทฺวารปฺปวตฺตา สุราเมรยมชฺชานํ อชฺโฌหรณเจตนา ‘‘สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐาน’’นฺติ เวทิตพฺพา. เอวํ ตาเวตฺถ ปาณาติปาตปฺปภุตีหิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

ឥឡូវនេះ ពាក្យណាដែលខ្ញុំបានពោលទុកថា «ការវិនិច្ឆ័យ គប្បីដឹងក្នុងសិក្ខាបទ ៥ ខាងដើម ដោយការបង្ហាញសេចក្តីវិសេស...» ក្នុងគាថាទាំងនោះ មានសេចក្តីពន្យល់ដូចតទៅ៖ ក្នុងពាក្យថា បាណាតិបាតោ នេះ ជាដំបូង ពាក្យថា បាណៈ គឺតំណនៃខន្ធដែលជាប់ទាក់ទងនឹងជីវិតិន្ទ្រិយ ឬសត្វដែលបញ្ញត្តិឡើងដោយអាស្រ័យខន្ធទាំងឡាយនោះ។ ចំណែកឯការសម្លាប់សត្វ (បាណាតិបាត) គឺចេតនាអ្នកសម្លាប់ ដែលកើតឡើងក្នុងទ្វារណាមួយក្នុងបណ្តាកាយទ្វារ និងវចីទ្វារ ដែលញ៉ាំងការព្យាយាមឲ្យកើតឡើងដើម្បីផ្តាច់បង់នូវជីវិតិន្ទ្រិយរបស់សត្វនោះ ក្នុងកាលដែលដឹងថាជាសត្វមានជីវិត។ ក្នុងពាក្យថា អទិន្នាទានំ នេះ ពាក្យថា អទិន្នៈ គឺទ្រព្យដែលអ្នកដទៃគ្រប់គ្រងថែរក្សា ដែលជាទ្រព្យដែលអ្នកដទៃអាចចាត់ចែងបានតាមចិត្តប្រាថ្នា មិនគួរដល់ការដាក់ទណ្ឌកម្ម និងមិនគួរដល់ការតិះដៀល។ ការកាន់យកទ្រព្យដែលអ្នកដទៃគ្រប់គ្រងថែរក្សានោះ (អទិន្នាទាន) គឺថេយ្យចេតនា (ចេតនាចង់លួច) ដែលកើតឡើងក្នុងទ្វារណាមួយក្នុងបណ្តាកាយទ្វារ និងវចីទ្វារ ដែលញ៉ាំងការព្យាយាមឲ្យកើតឡើងដើម្បីកាន់យកទ្រព្យនោះ ក្នុងកាលដែលដឹងថាជាទ្រព្យដែលអ្នកដទៃគ្រប់គ្រងថែរក្សា។ ពាក្យថា អព្រហ្មចរិយំ គឺការប្រព្រឹត្តមិនប្រសើរ ការប្រព្រឹត្តកន្លងនូវការសេពអសទ្ធម៌ គឺការសេពមេថុនធម្មដែលជាការរួមរ័ក្សរបស់គូពីរនាក់ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាយទ្វារ ឈ្មោះថា អព្រហ្មចរិយៈ។ ក្នុងពាក្យថា មុសាវាទោ នេះ ពាក្យថា មុសា គឺវចីបយោគៈ ឬកាយបយោគៈដែលបំផ្លាញប្រយោជន៍របស់អ្នកដទៃ របស់បុគ្គលដែលមានបំណងនឹងនិយាយកុហកជាមុន។ ចំណែកឯមុសាវាទ គឺមិច្ឆាចេតនាដែលកើតឡើងក្នុងទ្វារណាមួយក្នុងបណ្តាកាយទ្វារ និងវចីទ្វារ ដែលញ៉ាំងកាយបយោគៈ ឬវចីបយោគៈឲ្យកើតឡើងដើម្បីបំភាន់អ្នកដទៃ ដោយបំណងនឹងនិយាយកុហក។ ក្នុងពាក្យថា សុរាមេរយមជ្ជប្បមាទដ្ឋានំ នេះ ពាក្យថា សុរា មាន ៥ យ៉ាង គឺ ស្រាធ្វើអំពីម្សៅ ស្រាធ្វើអំពីនំ ស្រាធ្វើអំពីបាយ ស្រាដែលគេដាក់មេ និងស្រាដែលផ្សំដោយគ្រឿងផ្សំផ្សេងៗ។ មេរយៈ ក៏មាន ៥ យ៉ាង គឺ ទឹកស្រវឹងដែលផ្អាប់ដោយផ្កា ទឹកស្រវឹងដែលផ្អាប់ដោយផ្លែឈើ ទឹកស្រវឹងដែលផ្អាប់ដោយទឹកអំពៅ ទឹកស្រវឹងដែលផ្អាប់ដោយទឹកឃ្មុំ និងទឹកស្រវឹងដែលផ្សំដោយគ្រឿងផ្សំផ្សេងៗ។ ពាក្យថា មជ្ជៈ គឺទឹកស្រវឹងទាំងពីរយ៉ាងនោះឯង ឈ្មោះថា មជ្ជៈ ព្រោះមានអត្ថថា ធ្វើឲ្យស្រវឹង ឬមួយទឹកស្រវឹងឯទៀតណាមួយដែលមានសភាពធ្វើឲ្យស្រវឹង ដែលបុគ្គលផឹកហើយរមែងស្រវឹង ធ្វេសប្រហែស នេះហៅថា មជ្ជៈ។ ពាក្យថា បមាទដ្ឋានៈ គឺចេតនាដែលបុគ្គលផឹក ឬលេបចូលទៅនូវទឹកស្រវឹងនោះ ចេតនានោះហៅថា បមាទដ្ឋានៈ ព្រោះជាហេតុនៃសេចក្តីស្រវឹង និងសេចក្តីធ្វេសប្រហែស។ ក្នុងកាលណា ចេតនាក្នុងការលេបចូលទៅនូវសុរា មេរយៈ និងមជ្ជៈ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាយទ្វារ ដោយបំណងនឹងលេបចូលទៅ មានក្នុងកាលនោះ ចេតនានោះ គប្បីដឹងថា សុរាមេរយមជ្ជប្បមាទដ្ឋានៈ។ សេចក្តីវិនិច្ឆ័យដែលគប្បីដឹងដោយអាការៈមានបាណាតិបាតជាដើម ក្នុងសិក្ខាបទទាំងឡាយនេះ មានត្រឹមប៉ុណ្នេះជាមុនសិន។

---

เอกตานานตาทิวินิจฺฉยํ

ការវិនិច្ឆ័យដោយភាពជាតែមួយ និងភាពផ្សេងគ្នាជាដើម

---

เอกตานานตาทิโตติ เอตฺถ อาห – กึ ปน วชฺฌวธกปฺปโยคเจตนาทีนํ เอกตาย ปาณาติปาตสฺส อญฺญสฺส วา อทินฺนาทานาทิโน เอกตฺตํ, นานตาย นานตฺตํ โหติ, อุทาหุ โนติ. กสฺมา ปเนตํ วุจฺจติ? ยทิ ตาว เอกตาย เอกตฺตํ, อถ ยทา เอกํ วชฺฌํ พหู วธกา วเธนฺติ, เอโก วา วธโก พหุเก วชฺเฌ วเธติ, เอเกน วา สาหตฺถิกาทินา ปโยเคน พหู วชฺฌา วธียนฺติ, เอกา วา เจตนา พหูนํ วชฺฌานํ ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทกปโยคํ สมุฏฺฐาเปติ, ตทา เอเกน ปาณาติปาเตน ภวิตพฺพํ. ยทิ ปน นานตาย นานตฺตํ. อถ ยทา เอโก วธโก เอกสฺสตฺถาย เอกํ ปโยคํ กโรนฺโต พหู วชฺเฌ วเธติ, พหู วา วธกา เทวทตฺตยญฺญทตฺตโสมทตฺตาทีนํ พหูนมตฺถาย พหู ปโยเค กโรนฺตา เอกเมว เทวทตฺตํ ยญฺญทตฺตํ โสมทตฺตํ วา วเธนฺติ, พหูหิ วา สาหตฺถิกาทีหิ ปโยเคหิ เอโก วชฺโฌ วธียติ. พหู วา เจตนา เอกสฺเสว วชฺฌสฺส ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทกปโยคํ สมุฏฺฐาเปนฺติ, ตทา พหูหิ ปาณาติปาเตหิ ภวิตพฺพํ. อุภยมฺปิ เจตมยุตฺตํ. อถ เนว เอเตสํ วชฺฌาทีนํ เอกตาย เอกตฺตํ, นานตาย นานตฺตํ, อญฺญเถว ตุ เอกตฺตํ นานตฺตญฺจ โหติ, ตํ วตฺตพฺพํ ปาณาติปาตสฺส, เอวํ เสสานมฺปีติ.

ក្នុងបទថា «ឯកតានានតាទិតោ» នេះ មានចោទកបុគ្គលសួរថា៖ តើដូចម្តេច? ដោយភាពជាតែមួយនៃវជ្ឈៈ (សត្វដែលត្រូវសម្លាប់) វធកៈ (អ្នកសម្លាប់) បយោគៈ (ការព្យាយាម) និងចេតនាជាដើម ភាពជាតែមួយនៃបាណាតិបាត ឬនៃអទិន្នាទានជាដើមដទៃទៀត តែងមានឬ? ឬមួយថា ដោយភាពផ្សេងគ្នា ភាពផ្សេងគ្នាក៏មាន ឬក៏មិនមែនដូច្នោះទេ? ចុះហេតុអ្វីបានជាពោលពាក្យនេះ? ប្រសិនបើភាពជាតែមួយ មានព្រោះភាពជាតែមួយ (នៃវជ្ឈៈជាដើម) ជាមុនសិន ក្នុងកាលណា ពួកអ្នកសម្លាប់ច្រើននាក់ សម្លាប់សត្វដែលត្រូវសម្លាប់តែមួយ ឬអ្នកសម្លាប់ម្នាក់ សម្លាប់សត្វដែលត្រូវសម្លាប់ច្រើន ឬពួកសត្វដែលត្រូវសម្លាប់ច្រើន ត្រូវគេសម្លាប់ដោយបយោគៈតែមួយ មានសហត្ថិកបយោគៈជាដើម ឬចេតនាតែមួយ ញ៉ាំងបយោគៈដែលជាគ្រឿងផ្តាច់បង់នូវជីវិតិន្ទ្រិយនៃសត្វដែលត្រូវសម្លាប់ច្រើនឱ្យតាំងឡើង ក្នុងកាលនោះ បាណាតិបាត គប្បីមានតែមួយ។ ប្រសិនបើភាពផ្សេងគ្នា មានព្រោះភាពផ្សេងគ្នា (នៃវជ្ឈៈជាដើម) វិញ ក្នុងកាលណា អ្នកសម្លាប់ម្នាក់ កាលធ្វើនូវបយោគៈមួយ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់សត្វមួយ តែត្រឡប់ជាសម្លាប់សត្វជាច្រើនទៅវិញ ឬពួកអ្នកសម្លាប់ច្រើននាក់ កាលធ្វើនូវបយោគៈច្រើន ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់សត្វច្រើន មានទេវទត្ត យញ្ញទត្ត និងសោមទត្តជាដើម តែត្រឡប់ជាសម្លាប់ទេវទត្ត ឬយញ្ញទត្ត ឬសោមទត្តតែម្នាក់ប៉ុណ្ណោះ ឬសត្វដែលត្រូវសម្លាប់តែមួយ ត្រូវគេសម្លាប់ដោយបយោគៈច្រើន មានសហត្ថិកបយោគៈជាដើម ឬចេតនាច្រើន ញ៉ាំងបយោគៈដែលជាគ្រឿងផ្តាច់បង់នូវជីវិតិន្ទ្រិយនៃសត្វដែលត្រូវសម្លាប់តែមួយឱ្យតាំងឡើង ក្នុងកាលនោះ បាណាតិបាតច្រើន គប្បីមាន។ សេចក្តីទាំងពីរយ៉ាងនេះ មិនសមហេតុផលឡើយ។ ហេតុនោះ ភាពជាតែមួយ មិនមែនមានព្រោះភាពជាតែមួយនៃវជ្ឈៈជាដើមទាំងនេះឡើយ ហើយភាពផ្សេងគ្នាក៏មិនមែនមានព្រោះភាពផ្សេងគ្នាដែរ តែថា ភាពជាតែមួយ និងភាពផ្សេងគ្នានោះ តែងមានដោយប្រការដទៃវិញ សេចក្តីនោះ គប្បីពោលចំពោះបាណាតិបាត និងចំពោះសិក្ខាបទដែលនៅសល់ទាំងឡាយ ក៏គប្បីពោលយ៉ាងនោះដែរ។

---

วุจฺจเต [Pg.18] – ตตฺถ ตาว ปาณาติปาตสฺส น วชฺฌวธกาทีนํ ปจฺเจกเมกตาย เอกตา, นานตาย นานตา, กินฺตุ วชฺฌวธกาทีนํ ยุคนนฺธเมกตาย เอกตา, ทฺวินฺนมฺปิ ตุ เตสํ, ตโต อญฺญตรสฺส วา นานตาย นานตา. ตถา หิ พหูสุ วธเกสุ พหูหิ สรกฺเขปาทีหิ เอเกน วา โอปาตขณนาทินา ปโยเคน พหู วชฺเฌ วเธนฺเตสุปิ พหู ปาณาติปาตา โหนฺติ. เอกสฺมึ วธเก เอเกน, พหูหิ วา ปโยเคหิ ตปฺปโยคสมุฏฺฐาปิกาย จ เอกาย, พหูหิ วา เจตนาหิ พหู วชฺเฌ วเธนฺเตปิ พหู ปาณาติปาตา โหนฺติ, พหูสุ จ วธเกสุ ยถาวุตฺตปฺปกาเรหิ พหูหิ, เอเกน วา ปโยเคน เอกํ วชฺฌํ วเธนฺเตสุปิ พหู ปาณาติปาตา โหนฺติ. เอส นโย อทินฺนาทานาทีสุปีติ. เอวเมตฺถ เอกตานานตาทิโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យដោះស្រាយថា៖ ក្នុងសេចក្តីនោះ ជាដំបូង ភាពជាតែមួយនៃបាណាតិបាត មិនមែនមានព្រោះភាពជាតែមួយដោយឡែកៗ នៃវជ្ឈៈ និងវធកៈជាដើមឡើយ ហើយភាពផ្សេងគ្នាក៏មិនមែនមានព្រោះភាពផ្សេងគ្នាដែរ តែថា ភាពជាតែមួយ តែងមានព្រោះភាពជាគូគ្នា (យុគនន្ធៈ) នៃវជ្ឈៈ និងវធកៈទាំងពីរនោះ ភាពផ្សេងគ្នា តែងមានព្រោះភាពផ្សេងគ្នានៃធម៌ណាមួយក្រៅពីនោះ។ ព្រោះថា កាលបើពួកអ្នកសម្លាប់ច្រើននាក់ សម្លាប់សត្វដែលត្រូវសម្លាប់ច្រើន ដោយការបាញ់ព្រួញជាច្រើន ឬដោយបយោគៈតែមួយ មានការជីករណ្តៅជាដើម បាណាតិបាតទាំងឡាយ ក៏រមែងមានច្រើន។ កាលបើអ្នកសម្លាប់ម្នាក់ សម្លាប់សត្វដែលត្រូវសម្លាប់ច្រើន ដោយបយោគៈមួយ ឬច្រើន និងដោយចេតនាតែមួយ ឬច្រើន ដែលជាគ្រឿងញ៉ាំងបយោគៈនោះឱ្យតាំងឡើង បាណាតិបាតទាំងឡាយ ក៏រមែងមានច្រើនដែរ ហើយកាលបើពួកអ្នកសម្លាប់ច្រើននាក់ សម្លាប់សត្វដែលត្រូវសម្លាប់តែមួយ ដោយបយោគៈច្រើន ឬដោយបយោគៈតែមួយ តាមប្រការដែលពោលហើយ បាណាតិបាតទាំងឡាយ ក៏រមែងមានច្រើនដែរ។ វិធីនេះ គប្បីជ្រាបសូម្បីក្នុងអទិន្នាទានជាដើម។ ការវិនិច្ឆ័យដោយភាពជាតែមួយ និងភាពផ្សេងគ្នាជាដើម ក្នុងសិក្ខាបទទាំងឡាយនេះ គប្បីជ្រាបដោយប្រការដូច្នេះ។

---

อารมฺมณโตติ ปาณาติปาโต เจตฺถ ชีวิตินฺทฺริยารมฺมโณ. อทินฺนาทานอพฺรหฺมจริยสุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานานิ รูปธมฺเมสุ รูปายตนาทิอญฺญตรสงฺขารารมฺมณานิ. มุสาวาโท ยสฺส มุสา ภณติ, ตมารภิตฺวา ปวตฺตนโต สตฺตารมฺมโณ. อพฺรหฺมจริยมฺปิ สตฺตารมฺมณนฺติ เอเก. อทินฺนาทานญฺจ ยทา สตฺโต หริตพฺโพ โหติ, ตทา สตฺตารมฺมณนฺติ. อปิ เจตฺถ สงฺขารวเสเนว สตฺตารมฺมณํ, น ปณฺณตฺติวเสนาติ. เอวเมตฺถ อารมฺมณโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

ម៉្យាងទៀត ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍៖ ក្នុងសិក្ខាបទទាំងនេះ បាណាតិបាត មានជីវិតិន្ទ្រិយជាអារម្មណ៍។ អទិន្នាទាន អព្រហ្មចរិយៈ និងសុរាមេរយមជ្ជប្បមាទដ្ឋាន មានសង្ខារារម្មណ៍ណាមួយ មានរូបាយតនៈជាដើម ក្នុងរូបធម៌ទាំងឡាយ។ មុសាវាទ មានសត្វជាអារម្មណ៍ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយប្រារព្ធនូវបុគ្គលដែលខ្លួននិយាយកុហកនោះ។ អាចារ្យពួកខ្លះពោលថា សូម្បីអព្រហ្មចរិយៈ ក៏មានសត្វជាអារម្មណ៍ដែរ។ អាចារ្យពួកខ្លះពោលថា សូម្បីអទិន្នាទាន ក្នុងកាលណា សត្វជាវត្ថុដែលត្រូវគេលួចយកទៅ ក្នុងកាលនោះ ក៏មានសត្វជាអារម្មណ៍ដែរ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ការមានសត្វជាអារម្មណ៍នោះ គឺដោយអំណាចនៃសង្ខារប៉ុណ្ណោះ មិនមែនដោយអំណាចនៃបញ្ញត្តិឡើយ។ ការវិនិច្ឆ័យដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ ក្នុងសិក្ខាបទទាំងឡាយនេះ គប្បីជ្រាបដោយប្រការដូច្នេះ។

---

อาทานโตติ ปาณาติปาตาเวรมณิสิกฺขาปทาทีนิ เจตานิ สามเณเรน ภิกฺขุสนฺติเก สมาทินฺนาเนว สมาทินฺนานิ โหนฺติ, อุปาสเกน ปน อตฺตนา สมาทิยนฺเตนาปิ สมาทินฺนานิ โหนฺติ, ปรสฺส สนฺติเก สมาทิยนฺเตนาปิ. เอกชฺฌํ สมาทินฺนานิปิ สมาทินฺนานิ โหนฺติ, ปจฺเจกํ สมาทินฺนานิปิ. กินฺตุ นานํ เอกชฺฌํ สมาทิยโต เอกาเยว วิรติ, เอกาว เจตนา โหติ, กิจฺจวเสน ปเนตาสํ ปญฺจวิธตฺตํ วิญฺญายติ. ปจฺเจกํ สมาทิยโต ปน ปญฺเจว วิรติโย, ปญฺจ จ เจตนา โหนฺตีติ เวทิตพฺพา. เอวเมตฺถ อาทานโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

ដោយអំណាចនៃការសមាទាន៖ សិក្ខាបទទាំងឡាយ មានបាណាតិបាតា វេរមណី សិក្ខាបទ ជាដើមនេះ កាលបើវិធានដោយសាមណេរ សមាទានក្នុងសំណាក់នៃភិក្ខុ ទើបឈ្មោះថាជាសិក្ខាបទដែលសមាទានហើយ ចំណែកឯឧបាសក ទោះបីសមាទានដោយខ្លួនឯង ក៏ឈ្មោះថាជាសិក្ខាបទដែលសមាទានហើយ ឬសមាទានក្នុងសំណាក់នៃបុគ្គលដទៃ ក៏ឈ្មោះថាជាសិក្ខាបទដែលសមាទានហើយដែរ។ ទោះបីសមាទានរួមគ្នាតែម្តង ក៏ឈ្មោះថាជាសិក្ខាបទដែលសមាទានហើយ ឬសមាទានដោយឡែកៗពីគ្នា ក៏ឈ្មោះថាជាសិក្ខាបទដែលសមាទានហើយដែរ។ តែថា សេចក្តីប្លែកគ្នាមានត្រង់ថា កាលបើបុគ្គលសមាទានរួមគ្នាតែម្តង វិរតិក៏មានតែមួយ ចេតនាក៏មានតែមួយ ប៉ុន្តែ ដោយអំណាចនៃកិច្ច ភាពជាប្រាំប្រការនៃវិរតិទាំងនោះ រមែងប្រាកដច្បាស់។ ចំណែកឯបុគ្គលដែលសមាទានដោយឡែកៗពីគ្នា វិរតិទាំងឡាយមានប្រាំ ចេតនាទាំងឡាយក៏មានប្រាំ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ការវិនិច្ឆ័យដោយអំណាចនៃការសមាទាន ក្នុងសិក្ខាបទទាំងឡាយនេះ គប្បីជ្រាបដោយប្រការដូច្នេះ។

---

เภทโตติ สามเณรานญฺเจตฺถ เอกสฺมึ ภินฺเน สพฺพานิปิ ภินฺนานิ โหนฺติ. ปาราชิกฏฺฐานิยานิ หิ ตานิ เตสํ, ยํ ตํ วีติกฺกนฺตํ โหติ, เตเนว กมฺมพทฺโธ. คหฏฺฐานํ ปน เอกสฺมึ ภินฺเน เอกเมว ภินฺนํ โหติ, ยโต [Pg.19] เตสํ ตํสมาทาเนเนว ปุน ปญฺจงฺคิกตฺตํ สีลสฺส สมฺปชฺชติ. อปเร ปนาหุ – ‘‘วิสุํ วิสุํ สมาทินฺเนสุ เอกสฺมึ ภินฺเน เอกเมว ภินฺนํ โหติ, ‘ปญฺจงฺคสมนฺนาคตํ สีลํ สมาทิยามี’ติ เอวํ ปน เอกโต สมาทินฺเนสุ เอกสฺมึ ภินฺเน เสสานิปิ สพฺพานิ ภินฺนานิ โหนฺติ. กสฺมา? สมาทินฺนสฺส อภินฺนตฺตา, ยํ ตํ วีติกฺกนฺตํ, เตเนว กมฺมพทฺโธ’’ติ. เอวเมตฺถ เภทโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

ដោយអំណាចនៃការដាច់ (ធ្លាយ)៖ ក្នុងសិក្ខាបទទាំងនេះ កាលបើសិក្ខាបទមួយដាច់ធ្លាយទៅ សិក្ខាបទទាំងអស់របស់ពួកសាមណេរ ក៏រមែងដាច់ធ្លាយដែរ។ ព្រោះថាសិក្ខាបទទាំងនោះ របស់ពួកសាមណេរ តែងស្ថិតនៅក្នុងឋានៈដូចជាបារាជិក សិក្ខាបទណាដែលសាមណេរកន្លងហើយ សាមណេររមែងជាប់ជំពាក់ដោយកម្មព្រោះសិក្ខាបទនោះឯង។ ចំណែកឯគ្រហស្ថទាំងឡាយ កាលបើសិក្ខាបទមួយដាច់ធ្លាយទៅ សិក្ខាបទតែមួយប៉ុណ្ណោះរមែងដាច់ធ្លាយ ព្រោះថា ភាពជាសីលមានអង្គប្រាំរបស់គ្រហស្ថទាំងនោះ រមែងសម្រេចបានម្តងទៀត ដោយសារតែការសមាទានសិក្ខាបទនោះឡើងវិញ។ តែពួកអាចារ្យដទៃទៀតពោលថា៖ «ក្នុងសីលទាំងឡាយដែលសមាទានដោយឡែកៗពីគ្នា កាលបើសិក្ខាបទមួយដាច់ធ្លាយទៅ សិក្ខាបទតែមួយប៉ុណ្ណោះរមែងដាច់ធ្លាយ ប៉ុន្តែ ក្នុងសីលទាំងឡាយដែលសមាទានរួមគ្នាតែម្តង ដោយពាក្យថា 'ខ្ញុំព្រះករុណាសមាទាននូវសីលដែលប្រកបដោយអង្គប្រាំ' យ៉ាងនេះ កាលបើសិក្ខាបទមួយដាច់ធ្លាយទៅ សិក្ខាបទដែលសេសសល់ទាំងអស់ ក៏រមែងដាច់ធ្លាយដែរ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះភាពមិនប្លែកគ្នានៃការសមាទាន សិក្ខាបទណាដែលបុគ្គលកន្លងហើយ បុគ្គលរមែងជាប់ជំពាក់ដោយកម្មព្រោះសិក្ខាបទនោះឯង»។ ការវិនិច្ឆ័យដោយអំណាចនៃការដាច់ធ្លាយ ក្នុងសិក្ខាបទទាំងឡាយនេះ គប្បីជ្រាបដោយប្រការដូច្នេះ។

---

มหาสาวชฺชโตติ คุณวิรหิเตสุ ติรจฺฉานคตาทีสุ ปาเณสุ ขุทฺทเก ปาเณ ปาณาติปาโต อปฺปสาวชฺโช, มหาสรีเร มหาสาวชฺโช. กสฺมา? ปโยคมหนฺตตาย. ปโยคสมตฺเตปิ วตฺถุมหนฺตตาย. คุณวนฺเตสุ ปน มนุสฺสาทีสุ อปฺปคุเณ ปาณาติปาโต อปฺปสาวชฺโช, มหาคุเณ มหาสาวชฺโช. สรีรคุณานนฺตุ สมภาเว สติ กิเลสานํ อุปกฺกมานญฺจ มุทุตาย อปฺปสาวชฺชตา, ติพฺพตาย มหาสาวชฺชตา จ เวทิตพฺพา. เอส นโย เสเสสุปิ. อปิ เจตฺถ สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานเมว มหาสาวชฺชํ, น ตถา ปาณาติปาตาทโย. กสฺมา? มนุสฺสภูตสฺสาปิ อุมฺมตฺตกภาวสํวตฺตเนน อริยธมฺมนฺตรายกรณโตติ. เอวเมตฺถ มหาสาวชฺชโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

ដោយអំណាចនៃទោសច្រើន (មហាសាវជ្ជៈ)៖ ក្នុងពួកសត្វដែលប្រាសចាកគុណ មានសត្វតិរច្ឆានជាដើម បាណាតិបាតចំពោះសត្វមានរាងកាយតូច មានទោសតិច ចំពោះសត្វមានរាងកាយធំ មានទោសច្រើន។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះភាពធំធេងនៃបយោគៈ (ការព្យាយាម)។ ទោះបីបយោគៈស្មើគ្នាក៏ដោយ ក៏មានទោសច្រើនព្រោះភាពធំធេងនៃវត្ថុ (រាងកាយសត្វ) ដែរ។ ចំណែកឯក្នុងពួកសត្វដែលមានគុណ មានមនុស្សជាដើម បាណាតិបាតចំពោះមនុស្សមានគុណតិច មានទោសតិច ចំពោះមនុស្សមានគុណច្រើន មានទោសច្រើន។ កាលបើគុណនិងរាងកាយស្មើគ្នា ភាពមានទោសតិច គប្បីជ្រាបដោយភាពទន់ខ្សោយនៃកិលេសនិងឧបក្កមៈ (ការចាត់ចែង) ភាពមានទោសច្រើន គប្បីជ្រាបដោយភាពក្លៀវក្លានៃកិលេសនិងឧបក្កមៈ។ វិធីនេះ គប្បីជ្រាបសូម្បីក្នុងសិក្ខាបទដែលសេសសល់ទាំងឡាយ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងសិក្ខាបទទាំងនេះ សិក្ខាបទគឺសុរាមេរយមជ្ជប្បមាទដ្ឋានប៉ុណ្ណោះ មានទោសច្រើន មិនមែនបាណាតិបាតជាដើមនោះឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះញ៉ាំងភាពជាមនុស្សឱ្យទៅជាមនុស្សឆ្កួតផង ព្រោះធ្វើនូវអន្តរាយដល់អរិយធម៌ផង។ ការវិនិច្ឆ័យដោយអំណាចនៃទោសច្រើន ក្នុងសិក្ខាបទទាំងឡាយនេះ គប្បីជ្រាបដោយប្រការដូច្នេះ។

---

ปโยคโตติ เอตฺถ จ ปาณาติปาตสฺส สาหตฺถิโก, อาณตฺติโก, นิสฺสคฺคิโย, ถาวโร, วิชฺชามโย, อิทฺธิมโยติ ฉปฺปโยคา. ตตฺถ กาเยน วา กายปฺปฏิพทฺเธน วา ปหรณํ สาหตฺถิโก ปโยโค, โส อุทฺทิสฺสานุทฺทิสฺสเภทโต ทุวิโธ โหติ. ตตฺถ อุทฺทิสฺสเก ยํ อุทฺทิสฺส ปหรติ, ตสฺเสว มรเณน กมฺมุนา พชฺฌติ. ‘‘โย โกจิ มรตู’’ติ เอวํ อนุทฺทิสฺสเก ปหารปจฺจยา ยสฺส กสฺสจิ มรเณน. อุภยถาปิ จ ปหริตมตฺเต วา มรตุ, ปจฺฉา วา เตเนว โรเคน, ปหริตกฺขเณ เอว กมฺมุนา พชฺฌติ. มรณาธิปฺปาเยน จ ปหารํ ทตฺวา เตน อมตสฺส ปุน อญฺเญน จิตฺเตน ปหาเร ทินฺเน ปจฺฉาปิ ยทิ ปฐมปหาเรเนว มรติ, ตทา เอว กมฺมุนา พทฺโธ โหติ. อถ ทุติยปหาเรน, นตฺถิ ปาณาติปาโต. อุภเยหิ มเตปิ ปฐมปหาเรเนว กมฺมุนา พทฺโธ, อุภเยหิปิ อมเต เนวตฺถิ ปาณาติปาโต. เอส นโย พหุเกหิปิ [Pg.20] เอกสฺส ปหาเร ทินฺเน. ตตฺราปิ หิ ยสฺส ปหาเรน มรติ, ตสฺเสว กมฺมพทฺโธ โหติ.

ដោយអំណាចនៃបយោគៈ (ការព្យាយាម)៖ ក្នុងសិក្ខាបទនេះ បយោគៈនៃបាណាតិបាត មានប្រាំមួយប្រការគឺ សហត្ថិកបយោគៈ (ព្យាយាមដោយដៃខ្លួនឯង) អាណត្តិកបយោគៈ (ព្យាយាមដោយបញ្ជាគេ) និស្សគ្គិយបយោគៈ (ព្យាយាមដោយបោះចោលគ្រឿងសាស្ត្រាវុធ) ថាវរបយោគៈ (ព្យាយាមដោយការដាក់គ្រឿងអន្ទាក់ជាដើមដែលនៅជាប់នឹងកន្លែង) វិជ្ជាមយបយោគៈ (ព្យាយាមដោយវិជ្ជាមន្តអាគម) និងឥទ្ធិមយបយោគៈ (ព្យាយាមដោយឫទ្ធិ)។ ក្នុងបយោគៈទាំងនោះ ការប្រហារដោយកាយ ឬដោយវត្ថុដែលជាប់ទាក់ទងនឹងកាយ ឈ្មោះថា សហត្ថិកបយោគៈ សហត្ថិកបយោគៈនោះ មានពីរប្រការ ដោយការបែងចែកជាឧទ្ទិសកៈ (ចំពោះចំបង) និងអនូទ្ទិសកៈ (មិនចំពោះចំបង)។ ក្នុងពីរប្រការនោះ ក្នុងឧទ្ទិសកបយោគៈ បុគ្គលប្រហារប្រារព្ធចំពោះសត្វណា កាលបើដាច់ជីវិតព្រោះការស្លាប់នៃសត្វនោះឯង ទើបជាប់ជំពាក់ដោយកម្ម។ ក្នុងអនូទ្ទិសកបយោគៈ បុគ្គលប្រហារដោយគិតថា «សត្វណាមួយចូររលត់ជីវិតទៅចុះ» យ៉ាងនេះ កាលបើដាច់ជីវិតព្រោះការស្លាប់នៃសត្វណាមួយ ដោយបច្ច័យនៃការប្រហារនោះ (ទើបជាប់ជំពាក់ដោយកម្ម)។ ក្នុងបយោគៈទាំងពីរយ៉ាងនោះ ទោះបីសត្វស្លាប់ក្នុងខណៈដែលប្រហារភ្លាមៗក្តី ឬស្លាប់ជាក្រោយដោយរោគដែលកើតពីការប្រហារនោះក្តី បុគ្គលរមែងជាប់ជំពាក់ដោយកម្មក្នុងខណៈដែលប្រហារនោះឯង។ ម៉្យាងទៀត បុគ្គលប្រហារដោយបំណងឱ្យស្លាប់ តែសត្វនោះមិនទាន់ស្លាប់ កាលបើបុគ្គលប្រហារម្តងទៀតដោយចិត្តដទៃជាក្រោយ ប្រសិនបើសត្វនោះស្លាប់ដោយសារការប្រហារលើកដំបូងនោះឯង ក្នុងកាលនោះ បុគ្គលរមែងជាប់ជំពាក់ដោយកម្ម។ ប្រសិនបើស្លាប់ដោយសារការប្រហារលើកទីពីរ បាណាតិបាតមិនមានឡើយ (ចំពោះការប្រហារលើកដំបូង)។ ទោះបីស្លាប់ដោយសារការប្រហារទាំងពីរលើក ក៏ឈ្មោះថាជាប់ជំពាក់ដោយកម្មព្រោះការប្រហារលើកដំបូងប៉ុណ្ណោះ ប្រសិនបើមិនស្លាប់ដោយសារការប្រហារទាំងពីរលើកទេ បាណាតិបាតក៏មិនមានឡើយ។ វិធីនេះ គប្បីជ្រាបសូម្បីក្នុងកាលដែលមនុស្សច្រើននាក់ប្រហារសត្វតែមួយ។ ព្រោះថាសូម្បីក្នុងរឿងនោះ សត្វស្លាប់ដោយសារការប្រហាររបស់បុគ្គលណា ការជាប់ជំពាក់ដោយកម្ម រមែងមានដល់បុគ្គលនោះឯង។

---

อธิฏฺฐหิตฺวา ปน อาณาปนํ อาณตฺติโก ปโยโค. ตตฺถปิ สาหตฺถิเก ปโยเค วุตฺตนเยเนว กมฺมพทฺโธ อนุสฺสริตพฺโพ. ฉพฺพิโธ เจตฺถ นิยโม เวทิตพฺโพ –

ចំណែកឯការបង្គាប់បញ្ជាដោយកំណត់ទុក ឈ្មោះថា អាណត្តិកបយោគៈ។ សូម្បីក្នុងអាណត្តិកបយោគៈនោះ ការជាប់ជំពាក់ដោយកម្ម គប្បីរលឹកដឹងតាមវិធីដែលពោលហើយក្នុងសហត្ថិកបយោគៈនោះឯង។ ម៉្យាងទៀត និយមៈ (ការកំណត់) មានប្រាំមួយប្រការ ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា៖

---

‘‘วตฺถุ กาโล จ โอกาโส, อาวุธํ อิริยาปโถ;

กิริยาวิเสโสติ อิเม, ฉ อาณตฺตินิยามกา’’ติ. (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒.๑๗๔);

«វត្ថុ កាល ឱកាស អាវុធ ឥរិយាបថ និងកិរិយាវិសេស ទាំង ៦ ប្រការនេះ ឈ្មោះថា អាណត្តិនិយាមកៈ (គ្រឿងកំណត់ការបង្គាប់បញ្ជា)។»

---

ตตฺถ วตฺถูติ มาเรตพฺโพ ปาโณ. กาโลติ ปุพฺพณฺหสายนฺหาทิกาโล จ, โยพฺพนถาวริยาทิกาโล จ. โอกาโสติ คาโม วา นิคโม วา วนํ วา รจฺฉา วา สิงฺฆาฏกํ วาติ เอวมาทิ. อาวุธนฺติ อสิ วา อุสุ วา สตฺติ วาติ เอวมาทิ. อิริยาปโถติ มาเรตพฺพสฺส มารกสฺส จ ฐานํ วา นิสชฺชา วาติ เอวมาทิ.

ក្នុងនិយមៈទាំងនោះ ពាក្យថា វត្ថុ បានដល់ សត្វដែលត្រូវសម្លាប់។ ពាក្យថា កាល បានដល់ ពេលព្រឹក ពេលល្ងាចជាដើម និងវ័យក្មេង វ័យចាស់ជាដើម។ ពាក្យថា ឱកាស បានដល់ ភូមិ និគម ព្រៃ ផ្លូវថ្នល់ ឬផ្លូវបំបែកជាបួនជាដើម។ ពាក្យថា អាវុធ បានដល់ ដាវ ព្រួញ ឬលំពែងជាដើម។ ពាក្យថា ឥរិយាបថ បានដល់ ការឈរ ឬការអង្គុយជាដើម របស់សត្វដែលត្រូវសម្លាប់ និងរបស់អ្នកសម្លាប់។

---

กิริยาวิเสโสติ วิชฺฌนํ วา เฉทนํ วา เภทนํ วา สงฺขมุณฺฑิกํ วาติ เอวมาทิ. ยทิ หิ วตฺถุํ วิสํวาเทตฺวา ‘‘ยํ มาเรหี’’ติ อาณตฺโต, ตโต อญฺญํ มาเรติ, อาณาปกสฺส นตฺถิ กมฺมพทฺโธ. อถ วตฺถุํ อวิสํวาเทตฺวา มาเรติ, อาณาปกสฺส อาณตฺติกฺขเณ อาณตฺตสฺส มารณกฺขเณติ อุภเยสมฺปิ กมฺมพทฺโธ. เอส นโย กาลาทีสุปิ.

ពាក្យថា កិរិយាវិសេស បានដល់ ការចាក់ ការកាត់ ការពុះ ឬការធ្វើក្បាលឱ្យត្រងោលដូចជាសំបកខ្យង (សង្ខមុណ្ឌិកៈ) ជាដើម។ ព្រោះថា ប្រសិនបើអ្នកដែលត្រូវគេបង្គាប់ ធ្វើឱ្យខុសវត្ថុ (ខុសខ្លួនមនុស្ស) គឺអ្នកបង្គាប់បញ្ជាថា «ចូរឯងសម្លាប់មនុស្សឈ្មោះនេះ» តែអ្នកនោះត្រឡប់ជាទៅសម្លាប់មនុស្សម្នាក់ដទៃវិញ ការជាប់ជំពាក់ដោយកម្ម មិនមានដល់អ្នកបង្គាប់ឡើយ។ ប្រសិនបើគេសម្លាប់មិនឱ្យខុសវត្ថុទេ ការជាប់ជំពាក់ដោយកម្ម រមែងមានដល់អ្នកបង្គាប់ក្នុងខណៈដែលបង្គាប់ និងមានដល់អ្នកទទួលបង្គាប់ក្នុងខណៈដែលសម្លាប់ គឺការជាប់ជំពាក់ដោយកម្ម រមែងមានដល់អ្នកទាំងពីរ។ វិធីនេះ គប្បីជ្រាបសូម្បីក្នុងកាលជាដើម។

---

มารณตฺถนฺตุ กาเยน วา กายปฺปฏิพทฺเธน วา ปหรณนิสฺสชฺชนํ นิสฺสคฺคิโย ปโยโค. โสปิ อุทฺทิสฺสานุทฺทิสฺสเภทโต ทุวิโธ เอว, กมฺมพทฺโธ เจตฺถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

ចំណែកឯការចោល ឬបោះគ្រឿងប្រហារដោយកាយ ឬដោយវត្ថុដែលជាប់ទាក់ទងនឹងកាយ ដើម្បីសម្លាប់ ឈ្មោះថា និស្សគ្គិយបយោគៈ។ និស្សគ្គិយបយោគៈនោះ ក៏មានពីរប្រការ ដោយការបែងចែកជាឧទ្ទិសកៈ និងអនូទ្ទិសកៈដូចគ្នា ហើយការជាប់ជំពាក់ដោយកម្មក្នុងបយោគៈនេះ គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលពោលហើយក្នុងមុននោះឯង។

---

มารณตฺถเมว โอปาตขณนํ, อปสฺเสนอุปนิกฺขิปนํ, เภสชฺชวิสยนฺตาทิปฺปโยชนํ วา ถาวโร ปโยโค. โสปิ อุทฺทิสฺสานุทฺทิสฺสเภทโต ทุวิโธ, ยโต ตตฺถปิ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว กมฺมพทฺโธ เวทิตพฺโพ. อยนฺตุ วิเสโส – มูลฏฺเฐน โอปาตาทีสุ ปเรสํ มูเลน วา มุธา วา ทินฺเนสุปิ ยทิ ตปฺปจฺจยา โกจิ มรติ, มูลฏฺฐสฺเสว กมฺมพทฺโธ. ยทิปิ จ เตน อญฺเญน วา ตตฺถ โอปาเต วินาเสตฺวา ภูมิสเม กเตปิ ปํสุโธวกา วา ปํสุํ คณฺหนฺตา, มูลขณกา วา มูลานิ ขณนฺตา อาวาฏํ กโรนฺติ[Pg.21], เทเว วา วสฺสนฺเต กทฺทโม ชายติ, ตตฺถ จ โกจิ โอตริตฺวา วา ลคฺคิตฺวา วา มรติ, มูลฏฺฐสฺเสว กมฺมพทฺโธ. ยทิ ปน เยน ลทฺธํ, โส อญฺโญ วา ตํ วิตฺถฏตรํ คมฺภีรตรํ วา กโรติ, ตปฺปจฺจยาว โกจิ มรติ, อุภเยสมฺปิ กมฺมพทฺโธ. ยถา ตุ มูลานิ มูเลหิ สํสนฺทนฺติ, ตถา ตตฺร ถเล กเต มุจฺจติ. เอวํ อปสฺเสนาทีสุปิ ยาว เตสํ ปวตฺติ, ตาว ยถาสมฺภวํ กมฺมพทฺโธ เวทิตพฺโพ.

ការជីករណ្តៅ ការដាក់ក្ដារបង្អែកទុកជិតៗ ឬការផ្សំថ្នាំពិសនិងគ្រឿងយន្តជាដើម ដើម្បីសម្លាប់នោះឯង ឈ្មោះថា ថាវរបយោគៈ។ ថាវរបយោគៈនោះ ក៏មានពីរប្រការ ដោយការបែងចែកជាឧទ្ទិសកៈ និងអនូទ្ទិសកៈ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីក្នុងថាវរបយោគៈនោះ ការជាប់ជំពាក់ដោយកម្ម គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលពោលហើយក្នុងមុននោះឯង។ ប៉ុន្តែ សេចក្តីប្លែកគ្នានៅត្រង់នេះគឺ កាលបើម្ចាស់ដើម (អ្នកធ្វើដំបូង) ប្រគល់រណ្តៅជាដើមនោះ ឱ្យទៅអ្នកដទៃ ដោយលក់ក្តី ឱ្យទទេៗក្តី ប្រសិនបើសត្វណាមួយស្លាប់ដោយសារបច្ច័យនៃរណ្តៅនោះ ការជាប់ជំពាក់ដោយកម្ម រមែងមានដល់ម្ចាស់ដើមនោះឯង។ ទោះបីជាម្ចាស់ដើមនោះ ឬអ្នកដទៃ បានបំផ្លាញរណ្តៅនោះ ធ្វើឱ្យស្មើនឹងដីហើយក៏ដោយ តែបើពួកអ្នកលាងដីល្បាប់មកកាយយកដីល្បាប់ក្តី ពួកអ្នកជីកឫសឈើមកជីកយកឫសឈើក្តី ធ្វើឱ្យទៅជារណ្តៅឡើងវិញ ឬកាលបើភ្លៀងធ្លាក់ចុះមក ញ៉ាំងភក់ឱ្យកើតឡើង ហើយសត្វណាមួយធ្លាក់ចុះទៅ ឬជំពាក់ក្នុងភក់នោះហើយស្លាប់ ការជាប់ជំពាក់ដោយកម្ម រមែងមានដល់ម្ចាស់ដើមនោះឯង។ ប្រសិនបើអ្នកដែលបានទទួលរណ្តៅនោះ ឬអ្នកដទៃ ធ្វើរណ្តៅនោះឱ្យធំជាងមុន ឬឱ្យជ្រៅជាងមុន ហើយសត្វណាមួយស្លាប់ដោយសារបច្ច័យនៃការព្យាយាមរបស់អ្នកនោះ ការជាប់ជំពាក់ដោយកម្ម រមែងមានដល់អ្នកទាំងពីរ។ ម្យ៉ាងទៀត ឫសឈើទាំងឡាយ រមែងទាក់ទងនឹងឫសឈើដទៃយ៉ាងណា កាលបើគេធ្វើកន្លែងនោះឱ្យទៅជាដីគោក (លុបរណ្តៅឱ្យជិតល្អ) ហើយ បុគ្គលរមែងរួចផុត (ចាកកម្ម) យ៉ាងនោះដែរ។ សូម្បីក្នុងក្ដារបង្អែកជាដើម ក៏គប្បីជ្រាបការជាប់ជំពាក់ដោយកម្ម តាមសមគួរដល់ហេតុ ដរាបណាដែលវត្ថុទាំងនោះនៅមានប្រព្រឹត្តទៅ ដរាបនោះ។

---

มารณตฺถํ ปน วิชฺชาปริชปฺปนํ วิชฺชามโย ปโยโค. ทาฐาวุธาทีนํ ทาฐาโกฏนาทิมิว มารณตฺถํ กมฺมวิปากชิทฺธิวิการกรณํ อิทฺธิมโย ปโยโคติ. อทินฺนาทานสฺส ตุ เถยฺยปสยฺหปฏิจฺฉนฺนปริกปฺปกุสาวหารวสปฺปวตฺตา สาหตฺถิกาณตฺติกาทโย ปโยคา, เตสมฺปิ วุตฺตานุสาเรเนว ปเภโท เวทิตพฺโพ. อพฺรหฺมจริยาทีนํ ติณฺณมฺปิ สาหตฺถิโก เอว ปโยโค ลพฺภตีติ. เอวเมตฺถ ปโยคโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

ចំណែកឯការសូត្រមន្តអាគមដើម្បីសម្លាប់ ឈ្មោះថា វិជ្ជាមយបយោគៈ។ ការធ្វើនូវការប្រែប្រួលនៃឫទ្ធិដែលកើតអំពីកម្មវិបាក ដើម្បីសម្លាប់ ដូចជាការគោះចង្កូមរបស់ពួកសត្វមានចង្កូមជាអាវុធជាដើម ឈ្មោះថា ឥទ្ធិមយបយោគៈ។ ចំណែកឯបយោគៈទាំងឡាយនៃអទិន្នាទាន មានសហត្ថិកបយោគៈ និងអាណត្តិកបយោគៈជាដើម ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការលួច (ថេយ្យៈ) ការប្លន់ (បសយ្ហៈ) ការលួចលាក់ (បដិច្ឆន្នៈ) ការគិតកលឧបាយ (បរិកប្បៈ) និងការបន្លំជញ្ជីងរង្វាស់រង្វាល់ (កុសាវហារៈ) ការបែងចែកនៃបយោគៈទាំងនោះ គប្បីជ្រាបតាមលំដាប់ដែលពោលហើយនោះឯង។ ចំពោះសិក្ខាបទទាំងបី មានអព្រហ្មចរិយៈជាដើម រមែងបានតែសហត្ថិកបយោគៈប៉ុណ្ណោះ។ ការវិនិច្ឆ័យដោយអំណាចនៃបយោគៈ ក្នុងសិក្ខាបទទាំងឡាយនេះ គប្បីជ្រាបដោយប្រការដូច្នេះ។

---

องฺคโตติ เอตฺถ จ ปาณาติปาตสฺส ปญฺจ องฺคานิ ภวนฺติ – ปาโณ จ โหติ, ปาณสญฺญี จ, วธกจิตฺตญฺจ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ, วายมติ, เตน จ มรตีติ. อทินฺนาทานสฺสาปิ ปญฺเจว – ปรปริคฺคหิตญฺจ โหติ, ปรปริคฺคหิตสญฺญี จ, เถยฺยจิตฺตญฺจ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ, วายมติ, เตน จ อาทาตพฺพํ อาทานํ คจฺฉตีติ. อพฺรหฺมจริยสฺส ปน จตฺตาริ องฺคานิ ภวนฺติ – อชฺฌาจริยวตฺถุ จ โหติ, ตตฺถ จ เสวนจิตฺตํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ, เสวนปจฺจยา ปโยคญฺจ สมาปชฺชติ, สาทิยติ จาติ, ตถา ปเรสํ ทฺวินฺนมฺปิ. ตตฺถ มุสาวาทสฺส ตาว มุสา จ โหติ ตํ วตฺถุ, วิสํวาทนจิตฺตญฺจ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ, ตชฺโช จ วายาโม, ปรวิสํวาทนญฺจ วิญฺญาปยมานา วิญฺญตฺติ ปวตฺตตีติ จตฺตาริ องฺคานิ เวทิตพฺพานิ. สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานสฺส ปน สุราทีนญฺจ อญฺญตรํ โหติ มทนียปาตุกมฺยตาจิตฺตญฺจ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ, ตชฺชญฺจ วายามํ อาปชฺชติ, ปีเต จ ปวิสตีติ อิมานิ จตฺตาริ องฺคานีติ. เอวเมตฺถ องฺคโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

សេចក្ដីសម្រេចដោយអង្គ៖ ក្នុងអង្គទាំងឡាយនោះ អង្គនៃបាណាតិបាត មាន ៥ យ៉ាងគឺ៖ សត្វមានជីវិត ១, ដឹងថាសត្វមានជីវិត ១, មានចិត្តគិតនឹងសម្លាប់ ១, ព្យាយាមសម្លាប់ ១, សត្វស្លាប់ដោយការព្យាយាមនោះ ១។ អង្គនៃអទិន្នាទាន ក៏មាន ៥ យ៉ាងដែរគឺ៖ ទ្រព្យដែលអ្នកដទៃហួងហែង ១, ដឹងថាទ្រព្យនោះអ្នកដទៃហួងហែង ១, មានចិត្តគិតនឹងលួច ១, ព្យាយាមលួច ១, បានទ្រព្យនោះមកដោយការព្យាយាមនោះ ១។ ចំណែកឯអង្គនៃអព្រហ្មចរិយៈ មាន ៤ យ៉ាងគឺ៖ វត្ថុដែលត្រូវល่วงលះ ១, មានចិត្តគិតនឹងសេពក្នុងវត្ថុនោះ ១, ព្យាយាមសេពព្រោះបច្ច័យគឺការសេពនោះ ១, ការត្រេកអរ ១។ សម្រាប់សិក្ខាបទពីរខាងចុង ក៏មានអង្គ ៤ ដូចគ្នា។ ក្នុងសិក្ខាបទទាំងពីរនោះ ជាដំបូង អង្គនៃមុសាវាទ មាន ៤ យ៉ាងដែលត្រូវដឹងគឺ៖ រឿងមិនពិត ១, មានចិត្តគិតនឹងនិយាយកុហក ១, ព្យាយាមនិយាយកុហកដែលកើតអំពីចិត្តនោះ ១, ធ្វើញាណបកឲ្យអ្នកដទៃយល់សេចក្ដីនោះ ១។ ចំណែកឯអង្គនៃសុរាមេរយមជ្ជប្បមាទដ្ឋាន មាន ៤ យ៉ាងគឺ៖ ទឹកស្រវឹងមានសុរាជាដើមណាមួយ ១, មានចិត្តចង់ផឹកទឹកស្រវឹងនោះ ១, ព្យាយាមផឹកទឹកស្រវឹងនោះ ១, ទឹកស្រវឹងនោះចូលទៅក្នុងក ១។ សេចក្ដីសម្រេចដោយអង្គ ក្នុងសិក្ខាបទនេះ គប្បីជ្រាបដោយប្រការដូច្នេះ។

---

สมุฏฺฐานโตติ ปาณาติปาตอทินฺนาทานมุสาวาทา เจตฺถ กายจิตฺตโต, วาจาจิตฺตโต, กายวาจาจิตฺตโต จาติ ติสมุฏฺฐานา โหนฺติ. อพฺรหฺมจริยํ กายจิตฺตวเสน เอกสมุฏฺฐานเมว. สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานํ กายโต จ, กายจิตฺตโต จาติ ทฺวิสมุฏฺฐานนฺติ. เอวเมตฺถ สมุฏฺฐานโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

សេចក្ដីសម្រេចដោយសមុដ្ឋាន៖ ក្នុងសិក្ខាបទទាំងនេះ បាណាតិបាត អទិន្នាទាន និងមុសាវាទ មានសមុដ្ឋាន ៣ គឺ កើតអំពីកាយនិងចិត្ត កើតអំពីវាចានិងចិត្ត កើតអំពីកាយវាចានិងចិត្ត។ អព្រហ្មចរិយៈ មានសមុដ្ឋានតែមួយ គឺកើតអំពីកាយនិងចិត្ត។ សុរាមេរយមជ្ជប្បមាទដ្ឋាន មានសមុដ្ឋាន ២ គឺកើតអំពីកាយ និងកើតអំពីកាយនិងចិត្ត។ សេចក្ដីសម្រេចដោយសមុដ្ឋាន ក្នុងសិក្ខាបទនេះ គប្បីជ្រាបដោយប្រការដូច្នេះ។

---

เวทนาโตติ [Pg.22] เอตฺถ จ ปาณาติปาโต ทุกฺขเวทนาสมฺปยุตฺโตว. อทินฺนาทานํ ตีสุ เวทนาสุ อญฺญตรเวทนาสมฺปยุตฺตํ, ตถา มุสาวาโท. อิตรานิ ทฺเว สุขาย วา อทุกฺขมสุขาย วา เวทนาย สมฺปยุตฺตานีติ. เอวเมตฺถ เวทนาโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

សេចក្ដីសម្រេចដោយវេទនា៖ ក្នុងសិក្ខាបទទាំងនេះ បាណាតិបាត តែងសម្បយុត្តដោយទុក្ខវេទនាតែម្យ៉ាង។ អទិន្នាទាន តែងសម្បយុត្តដោយវេទនាណាមួយក្នុងវេទនាទាំង ៣ មុសាវាទ ក៏ដូច្នោះដែរ។ សិក្ខាបទ ២ ក្រៅពីនេះ តែងសម្បយុត្តដោយសុខវេទនា ឬអទុក្ខមសុខវេទនា។ សេចក្ដីសម្រេចដោយវេទនា ក្នុងសិក្ខាបទនេះ គប្បីជ្រាបដោយប្រការដូច្នេះ។

---

มูลโตติ ปาณาติปาโต เจตฺถ โทสโมหมูโล. อทินฺนาทานมุสาวาทา โลภโมหมูลา วา โทสโมหมูลา วา. อิตรานิ ทฺเว โลภโมหมูลานีติ. เอวเมตฺถ มูลโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

សេចក្ដីសម្រេចដោយមូល៖ ក្នុងសិក្ខាបទទាំងនេះ បាណាតិបាត មានទោសៈនិងមោហៈជាមូល។ អទិន្នាទាន និងមុសាវាទ មានលោភៈនិងមោហៈជាមូល ឬមានទោសៈនិងមោហៈជាមូល។ សិក្ខាបទ ២ ក្រៅពីនេះ មានលោភៈនិងមោហៈជាមូល។ សេចក្ដីសម្រេចដោយមូល ក្នុងសិក្ខាបទនេះ គប្បីជ្រាបដោយប្រការដូច្នេះ។

---

กมฺมโตติ ปาณาติปาตอทินฺนาทานอพฺรหฺมจริยานิ เจตฺถ กายกมฺมเมว กมฺมปถปฺปตฺตาเนว จ, มุสาวาโท วจีกมฺมเมว. โย ปน อตฺถภญฺชโก, โส กมฺมปถปฺปตฺโต. อิตโร กมฺมเมว. สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานํ กายกมฺมเมวาติ. เอวเมตฺถ กมฺมโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

សេចក្ដីសម្រេចដោយកម្ម៖ ក្នុងសិក្ខាបទទាំងនេះ បាណាតិបាត អទិន្នាទាន និងអព្រហ្មចរិយៈ ជាកាយកម្មពិតប្រាកដ ហើយដល់នូវកម្មបថផង ចំណែកឯមុសាវាទ ជាវចីកម្មពិតប្រាកដ។ មុសាវាទណាដែលបំផ្លាញប្រយោជន៍អ្នកដទៃ មុសាវាទនោះដល់នូវកម្មបថ។ មុសាវាទក្រៅពីនោះ ជាត្រឹមតែកម្ម។ សុរាមេរយមជ្ជប្បមាទដ្ឋាន ជាកាយកម្មពិតប្រាកដ។ សេចក្ដីសម្រេចដោយកម្ម ក្នុងសិក្ខាបទនេះ គប្បីជ្រាបដោយប្រការដូច្នេះ។

---

วิรมโตติ เอตฺถ อาห ‘‘ปาณาติปาตาทีหิ วิรมนฺโต กุโต วิรมตี’’ติ? วุจฺจเต – สมาทานวเสน ตาว วิรมนฺโต อตฺตโน วา ปเรสํ วา ปาณาติปาตาทิอกุสลโต วิรมติ. กิมารภิตฺวา? ยโต วิรมติ, ตเทว. สมฺปตฺตวเสนาปิ วิรมนฺโต วุตฺตปฺปการากุสลโตว. กิมารภิตฺวา? ปาณาติปาตาทีนํ วุตฺตารมฺมณาเนว. เกจิ ปน ภณนฺติ ‘‘สุราเมรยมชฺชสงฺขาเต สงฺขาเร อารภิตฺวา สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา วิรมติ, สตฺตสงฺขาเรสุ ยํ ปน อวหริตพฺพํ ภญฺชิตพฺพญฺจ, ตํ อารภิตฺวา อทินฺนาทานา มุสาวาทา จ, สตฺเตเยวารภิตฺวา ปาณาติปาตา อพฺรหฺมจริยา จา’’ติ. ตทญฺเญ ‘‘เอวํ สนฺเต ‘อญฺญํ จินฺเตนฺโต อญฺญํ กเรยฺย, ยญฺจ ปชหติ, ตํ น ชาเนยฺยา’ติ เอวํทิฏฺฐิกา หุตฺวา อนิจฺฉมานา ยเทว ปชหติ, ตํ อตฺตโน ปาณาติปาตาทิอกุสลเมวารภิตฺวา วิรมตี’’ติ วทนฺติ. ตทยุตฺตํ. กสฺมา? ตสฺส ปจฺจุปฺปนฺนาภาวโต พหิทฺธาภาวโต จ. สิกฺขาปทานญฺหิ วิภงฺคปาเฐ ‘‘ปญฺจนฺนํ สิกฺขาปทานํ กติ กุสลา…เป… กติ อรณา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘กุสลาเยว, สิยา สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา’’ติ (วิภ. ๗๑๖) เอวํ ปวตฺตมาเน วิสฺสชฺชเน ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา’’ติ จ ‘‘พหิทฺธารมฺมณา’’ติ จ เอวํ ปจฺจุปฺปนฺนพหิทฺธารมฺมณตฺตํ วุตฺตํ, ตํ อตฺตโน ปาณาติปาตาทิอกุสลํ อารภิตฺวา วิรมนฺตสฺส น ยุชฺชติ. ยํ ปน วุตฺตํ – ‘‘อญฺญํ [Pg.23] จินฺเตนฺโต อญฺญํ กเรยฺย, ยญฺจ ปชหติ, ตํ น ชาเนยฺยา’’ติ. ตตฺถ วุจฺจเต – น กิจฺจสาธนวเสน ปวตฺเตนฺโต อญฺญํ จินฺเตนฺโต อญฺญํ กโรตีติ วา, ยญฺจ ปชหติ, ตํ น ชานาตีติ วา วุจฺจติ.

សេចក្ដីសម្រេចដោយការវៀរ៖ ក្នុងសេចក្ដីសម្រេចនោះ មានចោទសួរថា «កាលបុគ្គលវៀរចាកបាណាតិបាតជាដើម តើវៀរចាកអ្វី?»។ ឆ្លើយថា— មុនដំបូង បុគ្គលកាលវៀរដោយអំណាចនៃការសមាទាន តែងវៀរចាកអកុសលមានបាណាតិបាតជាដើម របស់ខ្លួន ឬរបស់អ្នកដទៃ។ តើធ្វើអ្វីឲ្យជាអារម្មណ៍ហើយវៀរ? វៀរចាកអកុសលណា ក៏ធ្វើអកុសលនោះឯងឲ្យជាអារម្មណ៍ហើយវៀរ។ ទោះបីបុគ្គលកាលវៀរដោយអំណាចវត្ថុដែលប្រឈមមុខ ក៏វៀរចាកអកុសលមានប្រការដែលពោលហើយនោះឯង។ តើធ្វើអ្វីឲ្យជាអារម្មណ៍ហើយវៀរ? ធ្វើអារម្មណ៍ដែលពោលហើយ មានបាណាតិបាតជាដើមនោះឯង ឲ្យជាអារម្មណ៍ហើយវៀរ។ ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះពោលថា «បុគ្គលធ្វើសង្ខារដែលសន្មតថាជាសុរានិងមេរ័យឲ្យជាអារម្មណ៍ ហើយវៀរចាកសុរាមេរយមជ្ជប្បមាទដ្ឋាន ធ្វើសង្ខារគឺសត្វដែលត្រូវលួច និងត្រូវបំផ្លាញឲ្យជាអារម្មណ៍ ហើយវៀរចាកអទិន្នាទាននិងមុសាវាទ ធ្វើសត្វទាំងឡាយនោះឯងឲ្យជាអារម្មណ៍ ហើយវៀរចាកបាណាតិបាតនិងអព្រហ្មចរិយៈ»។ អាចារ្យដទៃទៀតក្រៅពីនោះ មិនយល់ស្របនឹងពាក្យនោះទេ ដោយយល់ថា «កាលបើដូច្នោះ បុគ្គលកាលគិតរឿងផ្សេង គប្បីធ្វើរឿងផ្សេងទៅវិញ ហើយអកុសលណាដែលខ្លួនលះបង់ ក៏មិនដឹងនូវអកុសលនោះឡើយ» ដូច្នេះ ទើបពោលថា «បុគ្គលលះបង់អកុសលណា ក៏ធ្វើអកុសលមានបាណាតិបាតជាដើមរបស់ខ្លួននោះឯងឲ្យជាអារម្មណ៍ហើយវៀរ»។ ពាក្យនោះមិនសមហេតុផលឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះអកុសលនោះ មិនមែនជាបច្ចុប្បន្នារម្មណ៍ និងមិនមែនជាពហិទ្ធារម្មណ៍របស់វិរតីនោះឡើយ។ ព្រោះថា ក្នុងវិភង្គបាឋនៃសិក្ខាបទទាំងឡាយ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សួរថា «ក្នុងសិក្ខាបទទាំង ៥ នេះ តើធម៌ជាកុសលមានប៉ុន្មាន...បេ... ធម៌មិនមានរងគ្រឿងសៅហ្មងមានប៉ុន្មាន?» ហើយទ្រង់ឆ្លើយតបថា «ជាកុសលពិតប្រាកដ ជួនកាលសម្បយុត្តដោយសុខវេទនា» ដូច្នេះ កាលបើការឆ្លើយតបប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងថា «មានបច្ចុប្បន្នជាអារម្មណ៍» ខ្លះ «មានខាងក្រៅជាអារម្មណ៍» ខ្លះ គឺទ្រង់សម្តែងភាពជាបច្ចុប្បន្នារម្មណ៍ និងពហិទ្ធារម្មណ៍យ៉ាងនេះ សេចក្តីនោះមិនសមគួរដល់បុគ្គលដែលធ្វើអកុសលមានបាណាតិបាតជាដើមរបស់ខ្លួនឲ្យជាអារម្មណ៍ហើយវៀរនោះឡើយ។ ចំណែកពាក្យដែលពោលថា «កាលគិតរឿងផ្សេង គប្បីធ្វើរឿងផ្សេងទៅវិញ ហើយអកុសលណាដែលខ្លួនលះបង់ ក៏មិនដឹងនូវអកុសលនោះឡើយ» នោះ ក្នុងពាក្យនោះ គប្បីពោលថា— កាលបុគ្គលធ្វើកិច្ចឲ្យសម្រេច មិនមែនឈ្មោះថា គិតរឿងផ្សេង ហើយធ្វើរឿងផ្សេង ឬមិនដឹងនូវអកុសលដែលខ្លួនលះបង់នោះឡើយ។

---

‘‘อารภิตฺวาน อมตํ, ชหนฺโต สพฺพปาปเก;

นิทสฺสนญฺเจตฺถ ภเว, มคฺคฏฺโฐริยปุคฺคโล’’ติ.

«ព្រះអរិយបុគ្គលអ្នកតាំងនៅក្នុងមគ្គ កាលលះបង់នូវបាបធម៌ទាំងពួង តែងធ្វើនូវព្រះនិព្វានដ៏មិនស្លាប់ឲ្យជាអារម្មណ៍ គប្បីជាឧទាហរណ៍ក្នុងសេចក្តីនេះបាន។»

---

เอวเมตฺถ วิรมโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

សេចក្ដីសម្រេចដោយការវៀរ ក្នុងសិក្ខាបទនេះ គប្បីជ្រាបដោយប្រការដូច្នេះ។

---

ผลโตติ สพฺเพ เอว เจเต ปาณาติปาตาทโย ทุคฺคติผลนิพฺพตฺตกา โหนฺติ, สุคติยญฺจ อนิฏฺฐากนฺตามนาปวิปากนิพฺพตฺตกา โหนฺติ, สมฺปราเย ทิฏฺฐธมฺเม เอว จ อเวสารชฺชาทิผลนิพฺพตฺตกา. อปิจ ‘‘โย สพฺพลหุโส ปาณาติปาตสฺส วิปาโก มนุสฺสภูตสฺส อปฺปายุกสํวตฺตนิโก โหตี’’ติ (อ. นิ. ๘.๔๐) เอวมาทินา นเยเนตฺถ ผลโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

សេចក្ដីសម្រេចដោយផល៖ អកុសលកម្មមានបាណាតិបាតជាដើមទាំងអស់នេះ តែងឲ្យផលជាទុក្ខក្នុងទុគ្គតិភព ហើយទោះបីកើតក្នុងសុគតិភព ក៏តែងឲ្យផលជាអនិដ្ឋារម្មណ៍ មិនជាទីគាប់ចិត្ត មិនជាទីពេញចិត្តឡើយ ទាំងក្នុងលោកខាងមុខ និងក្នុងបច្ចុប្បន្ន តែងឲ្យផលមានការមិនក្លាហានជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីសម្រេចដោយផលក្នុងសិក្ខាបទនេះ គប្បីជ្រាបតាមន័យមានជាដើមថា «ផលនៃបាណាតិបាតយ៉ាងស្រាលបំផុត កាលបើមកកើតជាមនុស្ស តែងជាទៅដើម្បីមានអាយុខ្លី» ដូច្នេះចុះ។

---

อปิ เจตฺถ ปาณาติปาตาทิเวรมณีนมฺปิ สมุฏฺฐานเวทนามูลกมฺมผลโต วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย. ตตฺถายํ วิญฺญาปนา – สพฺพา เอว เจตา เวรมณิโย จตูหิ สมุฏฺฐหนฺติ กายโต, กายจิตฺตโต, วาจาจิตฺตโต, กายวาจาจิตฺตโต จาติ. สพฺพา เอว จ สุขเวทนาสมฺปยุตฺตา วา, อทุกฺขมสุขเวทนาสมฺปยุตฺตา วา, อโลภาโทสมูลา วา อโลภาโทสาโมหมูลา วา. จตสฺโสปิ เจตฺถ กายกมฺมํ, มุสาวาทาเวรมณี วจีกมฺมํ, มคฺคกฺขเณ จ จิตฺตโตว สมุฏฺฐหนฺติ, สพฺพาปิ มโนกมฺมํ.

ម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីសម្រេចសូម្បីនៃការវៀរចាកបាណាតិបាតជាដើមទាំងឡាយនោះ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃសមុដ្ឋាន វេទនា មូល កម្ម និងផល។ ក្នុងសេចក្តីសម្រេចនោះ មានសេចក្តីពន្យល់ដូចតទៅនេះ៖ វិរតីទាំងឡាយទាំងអស់នេះ តែងកើតឡើងដោយសមុដ្ឋាន ៤ គឺ កើតអំពីកាយ កើតអំពីកាយនិងចិត្ត កើតអំពីវាចានិងចិត្ត កើតអំពីកាយវាចានិងចិត្ត។ ហើយវិរតីទាំងអស់នោះ តែងសម្បយុត្តដោយសុខវេទនា ឬអទុក្ខមសុខវេទនា មានអលោភៈនិងអទោសៈជាមូល ឬមានអលោភៈ អទោសៈ និងអមោហៈជាមូល។ ក្នុងវិរតីទាំងនោះ វិរតី ៤ ខាងដើម ជាកាយកម្ម វិរតីចាកមុសាវាទ ជាវចីកម្ម ក្នុងខណៈនៃមគ្គ វិរតីទាំងឡាយតែងកើតឡើងអំពីចិត្តតែម្យ៉ាង ហើយវិរតីទាំងអស់នោះ ក៏ជាមនោកម្ម។

---

ปาณาติปาตา เวรมณิยา เจตฺถ องฺคปจฺจงฺคสมฺปนฺนตา อาโรหปริณาหสมฺปตฺติตา ชวสมฺปตฺติตา สุปฺปติฏฺฐิตปาทตา จารุตา มุทุตา สุจิตา สูรตา มหพฺพลตา วิสฺสตฺถวจนตา โลกปิยตา เนลตา อเภชฺชปริสตา อจฺฉมฺภิตา ทุปฺปธํสิตา ปรูปกฺกเมน อมรณตา อนนฺตปริวารตา สุรูปตา สุสณฺฐานตา อปฺปาพาธตา อโสกิตา ปิเยหิ มนาเปหิ สทฺธึ อวิปฺปโยคตา ทีฆายุกตาติ เอวมาทีนิ ผลานิ.

ក្នុងវិរតីទាំងនោះ ផលនៃការវៀរចាកបាណាតិបាត មានជាដើមគឺ៖ ភាពជាអ្នកមានអវយវៈតូចធំពេញបរិបូណ៌ ភាពជាអ្នកមានកម្ពស់និងរាងរៅសមសួន ភាពជាអ្នកមានល្បឿនលឿន ភាពជាអ្នកមានបាតជើងប្រតិស្ឋានល្អ ភាពជាអ្នកមានរូបល្អ ភាពជាអ្នកមានខ្លួនទន់ភ្លន់ ភាពជាអ្នកមានខ្លួនស្អាតស្អំ ភាពជាអ្នកមានសេចក្តីក្លាហាន ភាពជាអ្នកមានកម្លាំងខ្លាំង ភាពជាអ្នកមានវាចាគួរឲ្យជឿជាក់ ភាពជាទីស្រឡាញ់នៃសត្វលោក ភាពជាអ្នកមិនមានទោស ភាពជាអ្នកមានបរិវារមិនបែកបាក់គ្នា ភាពជាអ្នកមិនតក់ស្លុត ភាពជាអ្នកដែលអ្នកដទៃកម្ចាត់បានដោយក្រ ភាពជាអ្នកមិនស្លាប់ដោយសារការព្យាយាមរបស់អ្នកដទៃ ភាពជាអ្នកមានបរិវាររកទីបំផុតគ្មាន ភាពជាអ្នកមានពណ៌សម្បុរល្អ ភាពជាអ្នកមានទ្រង់ទ្រាយល្អ ភាពជាអ្នកមានជំងឺតិច ភាពជាអ្នកមិនមានសេចក្តីសោកសៅ ភាពជាអ្នកមិនព្រាត់ប្រាសចាកសត្វនិងសង្ខារជាទីស្រឡាញ់ជាទីគាប់ចិត្ត និងភាពជាអ្នកមានអាយុវែង។

---

อทินฺนาทานา เวรมณิยา มหทฺธนตา ปหูตธนธญฺญตา อนนฺตโภคตา อนุปฺปนฺนโภคุปฺปตฺติตา อุปฺปนฺนโภคถาวรตา อิจฺฉิตานํ โภคานํ ขิปฺปปฺปฏิลาภิตา ราชโจรุทกคฺคิอปฺปิยทายาเทหิ อสาธารณโภคตา [Pg.24] อสาธารณธนปฺปฏิลาภิตา โลกุตฺตมตา นตฺถิกภาวสฺส อชานนตา สุขวิหาริตาติ เอวมาทีนิ.

ផលនៃការវៀរចាកអទិន្នាទាន មានជាដើមគឺ៖ ភាពជាអ្នកមានទ្រព្យច្រើន ភាពជាអ្នកមានទ្រព្យនិងធញ្ញជាតិដ៏ច្រើន ភាពជាអ្នកមានភោគសម្បត្តិរកទីបំផុតគ្មាន ការកើតឡើងនៃភោគសម្បត្តិដែលមិនទាន់កើត ភាពមាំមួននៃភោគសម្បត្តិដែលកើតឡើងហើយ ការបាននូវភោគសម្បត្តិជាទីប្រាថ្នាបានឆាប់រហ័ស ភាពជាអ្នកមានភោគសម្បត្តិមិនទូទៅដោយស្តេច ចោរ ទឹក ភ្លើង និងទាយាទជាទីមិនស្រឡាញ់ ការបាននូវទ្រព្យដែលមិនទូទៅដល់អ្នកដទៃ ភាពជាបុគ្គលដ៏ប្រសើរក្នុងលោក ភាពជាអ្នកមិនស្គាល់ពាក្យថា «មិនមាន» និងការរស់នៅជាសុខ។

---

อพฺรหฺมจริยา เวรมณิยา วิคตปจฺจตฺถิกตา สพฺพชนปิยตา อนฺนปานวตฺถสยนาทีนํ ลาภิตา สุขสยนตา สุขปฺปฏิพุชฺฌนตา อปายภยวินิมุตฺตตา อิตฺถิภาวปฺปฏิลาภสฺส วา นปุํสกภาวปฺปฏิลาภสฺส วา อภพฺพตา อกฺโกธนตา ปจฺจกฺขการิตา อปติตกฺขนฺธตา อนโธมุขตา อิตฺถิปุริสานํ อญฺญมญฺญปิยตา ปริปุณฺณินฺทฺริยตา ปริปุณฺณลกฺขณตา นิราสงฺกตา อปฺโปสฺสุกฺกตา สุขวิหาริตา อกุโตภยตา ปิยวิปฺปโยคาภาวตาติ เอวมาทีนิ.

ផលនៃការវៀរចាកអព្រហ្មចរិយៈ មានជាដើមគឺ៖ ភាពជាអ្នកមិនមានសត្រូវ ភាពជាទីស្រឡាញ់នៃជនទាំងពួង ភាពជាអ្នកបាននូវបាយ ទឹក សម្លៀកបំពាក់ និងសេនាសនៈជាដើម ការដេកជាសុខ ការភ្ញាក់ឡើងជាសុខ ភាពជាអ្នករួចផុតចាកភ័យក្នុងអបាយភូមិ ភាពជាអ្នកមិនត្រូវទៅកើតជាស្រី ឬកើតជាខ្ទើយ ភាពជាអ្នកមិនខឹងក្រោធ ភាពជាអ្នកធ្វើការងារចំពោះមុខ ភាពជាអ្នកមានស្មាស្មើ ភាពជាអ្នកមិនឱនមុខចុះ ភាពជាទីស្រឡាញ់ទៅវិញទៅមកនៃស្រីនិងប្រុស ភាពជាអ្នកមានឥន្ទ្រិយពេញបរិបូណ៌ ភាពជាអ្នកមានលក្ខណៈពេញបរិបូណ៌ ភាពជាអ្នកមិនមានសេចក្តីសង្ស័យ ភាពជាអ្នកមានសេចក្តីខ្វល់ខ្វាយតិច ការរស់នៅជាសុខ ភាពជាអ្នកមិនមានភ័យអំពីទីណា និងភាពមិនមានការព្រាត់ប្រាសចាកសត្វនិងសង្ខារជាទីស្រឡាញ់។

---

มุสาวาทา เวรมณิยา วิปฺปสนฺนินฺทฺริยตา วิสฺสฏฺฐมธุรภาณิตา สมสิตสุทฺธทนฺตตา นาติถูลตา นาติกิสตา นาติรสฺสตา นาติทีฆตา สุขสมฺผสฺสตา อุปฺปลคนฺธมุขตา สุสฺสูสกปริชนตา อาเทยฺยวจนตา กมลุปฺปลสทิสมุทุโลหิตตนุชิวฺหตา อนุทฺธตตา อจปลตาติ เอวมาทีนิ.

ផលនៃការវៀរចាកមុសាវាទ មានជាដើមគឺ៖ ភាពជាអ្នកមានឥន្ទ្រិយថ្លាស្អាត ភាពជាអ្នកនិយាយវាចាច្បាស់លាស់និងផ្អែមល្ហែម ភាពជាអ្នកមានធ្មេញរៀបស្មើនិងសស្អាត ភាពជាអ្នកមិនធាត់ពេក ភាពជាអ្នកមិនស្គមពេក ភាពជាអ្នកមិនទាបពេក ភាពជាអ្នកមិនខ្ពស់ពេក ភាពជាអ្នកមានសម្ផស្សកាយទន់ភ្លន់ ភាពជាអ្នកមានក្លិនមាត់ក្រអូបដូចក្លិនផ្កាឈូកខៀវ ភាពជាអ្នកមានបរិវារដែលស្តាប់បង្គាប់ ភាពជាអ្នកមានវាចាគួរឲ្យជឿជាក់ ភាពជាអ្នកមានអណ្តាតទន់ ក្រហម និងស្តើង ដូចជាស្រទាប់ផ្កាឈូកក្រហម ភាពជាអ្នកមិនរាយមាយ និងភាពជាអ្នកមិនរឡេះរឡោះ។

---

สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา เวรมณิยา อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺเนสุ สพฺพกิจฺจกรณีเยสุ ขิปฺปํ ปฏิชานนตา สทา อุปฏฺฐิตสติตา อนุมฺมตฺตกตา ญาณวนฺตตา อนลสตา อชฬตา อเนลมูคตา อมตฺตตา อปฺปมตฺตตา อสมฺโมหตา อจฺฉมฺภิตา อสารมฺภิตา อนุสฺสงฺกิตา สจฺจวาทิตา อปิสุณาผรุสาสมฺผปลาปวาทิตา รตฺตินฺทิวมตนฺทิตตา กตญฺญุตา กตเวทิตา อมจฺฉริตา จาควนฺตตา สีลวนฺตตา อุชุตา อกฺโกธนตา หิริมนตา โอตฺตปฺปิตา อุชุทิฏฺฐิกตา มหาปญฺญตา เมธาวิตา ปณฺฑิตตา อตฺถานตฺถกุสลตาติ เอวมาทีนิ ผลานิ. เอวเมตฺถ ปาณาติปาตาทิเวรมณีนํ สมุฏฺฐานเวทนามูลกมฺมผลโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

ផលនៃការវៀរចាកសុរាមេរយមជ្ជប្បមាទដ្ឋាន មានជាដើមគឺ៖ ការដឹងបានឆាប់រហ័សនូវកិច្ចការទាំងឡាយដែលត្រូវធ្វើ ទាំងក្នុងអតីត អនាគត និងបច្ចុប្បន្ន ភាពជាអ្នកមានស្មារតីតាំងមាំជានិច្ច ភាពជាអ្នកមិនឆ្កួតវង្វេង ភាពជាអ្នកមានប្រាជ្ញា ភាពជាអ្នកមិនខ្ជិលច្រអូស ភាពជាអ្នកមិនល្ងង់ខ្លៅ ភាពជាអ្នកមិនគថ្លង់ ភាពជាអ្នកមិនស្រវឹងវង្វេង ភាពជាអ្នកមិនប្រហែសធ្វេស ភាពជាអ្នកមិនភាន់ច្រឡំ ភាពជាអ្នកមិនតក់ស្លុត ភាពជាអ្នកមិនមានសេចក្តីក្រោធខឹង ភាពជាអ្នកមិនមានការសង្ស័យពីអ្នកដទៃ ភាពជាអ្នកនិយាយពាក្យពិត ភាពជាអ្នកមិននិយាយពាក្យញុះញង់ ពាក្យទ្រគោះបោះបោក និងពាក្យរោយរាយឥតប្រយោជន៍ ភាពជាអ្នកមិនខ្ជិលច្រអូសទាំងយប់ទាំងថ្ងៃ ភាពជាអ្នកដឹងគុណគេ ភាពជាអ្នកតបគុណគេ ភាពជាអ្នកមិនកំណាញ់ ភាពជាអ្នកមានការបរិច្ចាគ ភាពជាអ្នកមានសីល ភាពជាអ្នកមានសេចក្តីត្រង់ ភាពជាអ្នកមិនខឹងក្រោធ ភាពជាអ្នកមានហិរិ ភាពជាអ្នកមានឱត្តប្បៈ ភាពជាអ្នកមានសម្មាទិដ្ឋិ ភាពជាអ្នកមានប្រាជ្ញាច្រើន ភាពជាអ្នកមានប្រាជ្ញាឈ្លាសវៃ ភាពជាអ្នកមានប្រាជ្ញាជាបណ្ឌិត និងភាពជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងប្រយោជន៍និងមិនមែនប្រយោជន៍។ សេចក្ដីសម្រេចដោយសមុដ្ឋាន វេទនា មូល កម្ម និងផល នៃការវៀរចាកបាណាតិបាតជាដើមទាំងឡាយនោះ គប្បីជ្រាបដោយប្រការដូច្នេះ។

---

ปจฺฉิมปญฺจสิกฺขาปทวณฺณนา

ការពណ៌នាសិក្ខាបទ ៥ ខាងចុង

---

อิทานิ ยํ วุตฺตํ –

ឥឡូវនេះ ពាក្យណាដែលបានពោលទុកថា—

---

‘‘โยเชตพฺพํ ตโต ยุตฺตํ, ปจฺฉิเมสฺวปิ ปญฺจสุ;

อาเวณิกญฺจ วตฺตพฺพํ, เญยฺยา หีนาทิตาปิ จา’’ติ.

«បន្ទាប់ពីនោះមក សេចក្តីណាដែលសមគួរ គប្បីយកទៅប្រកបក្នុងសិក្ខាបទ ៥ ខាងចុងផង សេចក្តីប្លែកគ្នា ក៏គប្បីពោលផង ភាពជាធម៌ថោកទាបជាដើម ក៏គប្បីដឹងផង។»

---

ตสฺสายํ [Pg.25] อตฺถวณฺณนา – เอติสฺสา ปุริมปญฺจสิกฺขาปทวณฺณนาย ยํ ยุชฺชติ, ตํ ตโต คเหตฺวา ปจฺฉิเมสฺวปิ ปญฺจสุ สิกฺขาปเทสุ โยเชตพฺพํ. ตตฺถายํ โยชนา – ยเถว หิ ปุริมสิกฺขาปเทสุ อารมฺมณโต จ สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานํ รูปายตนาทิอญฺญตรสงฺขารารมฺมณํ, ตถา อิธ วิกาลโภชนํ. เอเตน นเยน สพฺเพสํ อารมฺมณเภโท เวทิตพฺโพ. อาทานโต จ ยถา ปุริมานิ สามเณเรน วา อุปาสเกน วา สมาทิยนฺเตน สมาทินฺนานิ โหนฺติ, ตถา เอตานิปิ. องฺคโตปิ ยถา ตตฺถ ปาณาติปาตาทีนํ องฺคเภโท วุตฺโต, เอวมิธาปิ วิกาลโภชนสฺส จตฺตาริ องฺคานิ – วิกาโล, ยาวกาลิกํ, อชฺโฌหรณํ, อนุมฺมตฺตกตาติ. เอเตนานุสาเรน เสสานมฺปิ องฺควิภาโค เวทิตพฺโพ. ยถา จ ตตฺถ สมุฏฺฐานโต สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานํ กายโต จ กายจิตฺตโต จาติ ทฺวิสมุฏฺฐานํ, เอวมิธ วิกาลโภชนํ. เอเตน นเยน สพฺเพสํ สมุฏฺฐานํ เวทิตพฺพํ. ยถา จ ตตฺถ เวทนาโต อทินฺนาทานํ ตีสุ เวทนาสุ อญฺญตรเวทนาสมฺปยุตฺตํ, ตถา อิธ วิกาลโภชนํ. เอเตน นเยน สพฺเพสํ เวทนาสมฺปโยโค เวทิตพฺโพ. ยถา จ ตตฺถ อพฺรหฺมจริยํ โลภโมหมูลํ, เอวมิธ วิกาลโภชนํ. อปรานิ จ ทฺเว เอเตน นเยน สพฺเพสํ มูลเภโท เวทิตพฺโพ. ยถา จ ตตฺถ ปาณาติปาตาทโย กายกมฺมํ, เอวมิธาปิ วิกาลโภชนาทีนิ. ชาตรูปรชตปฺปฏิคฺคหณํ ปน กายกมฺมํ วา สิยา วจีกมฺมํ วา กายทฺวาราทีหิ ปวตฺติสพฺภาวปริยาเยน, น กมฺมปถวเสน. วิรมโตติ ยถา จ ตตฺถ วิรมนฺโต อตฺตโน วา ปเรสํ วา ปาณาติปาตาทิอกุสลโต วิรมติ, เอวมิธาปิ วิกาลโภชนาทิอกุสลโต, กุสลโตปิ วา เอกโต. ยถา จ ปุริมา ปญฺจ เวรมณิโย จตุสมุฏฺฐานา กายโต, กายจิตฺตโต, วาจาจิตฺตโต, กายวาจาจิตฺตโต จาติ, สพฺพา สุขเวทนาสมฺปยุตฺตา วา อทุกฺขมสุขเวทนาสมฺปยุตฺตา วา, อโลภาโทสมูลา วา อโลภาโทสาโมหมูลา วา, สพฺพา จ นานปฺปการอิฏฺฐผลนิพฺพตฺตกา, ตถา อิธาปีติ.

សេចក្តីពន្យល់សេចក្តី (អត្ថវណ្ណនា) នៃគាថានោះ ដូចតទៅនេះ៖ សេចក្តីណាដែលសមគួរក្នុងអត្ថវណ្ណនានៃសិក្ខាបទ ៥ ខាងដើមនោះ គប្បីកាន់យកសេចក្តីនោះពីទីនោះ ទៅផ្សារភ្ជាប់ (យោគ) ក្នុងសិក្ខាបទ ៥ ខាងក្រោយផងដែរ។ ក្នុងគាថានោះ មានការផ្សារភ្ជាប់សេចក្តី (យោជនា) ដូចតទៅនេះ៖ ព្រោះថា ក្នុងសិក្ខាបទមុនៗ ដោយចំណែកនៃអារម្មណ៍ សិក្ខាបទគឺការវៀរចាកទឹកស្រវឹង ពោលគឺសុរានិងមេរ័យដែលជាហេតុនៃសេចក្តីប្រមាទ មានអារម្មណ៍ជាសង្ខារណាមួយ មានរូបាយតនៈជាដើម យ៉ាងណា ក្នុងសិក្ខាបទនេះ សិក្ខាបទគឺការវៀរចាកការបរិភោគអាហារក្នុងវេលាវិកាល ក៏មានអារម្មណ៍យ៉ាងនោះដែរ។ ដោយវិធីនេះ គប្បីជ្រាបការប្លែកគ្នានៃអារម្មណ៍នៃសិក្ខាបទទាំងអស់ (ខាងក្រោយ)។ ដោយចំណែកនៃការសមាទាន សិក្ខាបទមុនៗ កាលបើឧបាសកក្តី សាមណេរក្តី សមាទាន ឈ្មោះថាសមាទានហើយ យ៉ាងណា សិក្ខាបទទាំងឡាយនេះ ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ដោយចំណែកនៃអង្គ ក្នុងសិក្ខាបទមុនៗ ការប្លែកគ្នានៃអង្គមានបាណាតិបាតជាដើម ត្រូវបានពោលទុកយ៉ាងណា ក្នុងសិក្ខាបទនេះ សិក្ខាបទគឺការវៀរចាកការបរិភោគអាហារក្នុងវេលាវិកាល ក៏មានអង្គ ៤ យ៉ាងនោះដែរ គឺ៖ ១. វេលាវិកាល ២. អាហារជាយាវកាលិក ៣. ការលេបចូលទៅ ៤. ភាពនៃបុគ្គលមិនឆ្កួត។ ដោយអនុលោមតាមវិធីនេះ គប្បីជ្រាបការបែងចែកអង្គនៃសិក្ខាបទដែលនៅសល់ទាំងឡាយផងដែរ។ មួយវិញទៀត ដោយចំណែកនៃសមុដ្ឋាន ក្នុងសិក្ខាបទមុន សិក្ខាបទគឺការវៀរចាកទឹកស្រវឹង ពោលគឺសុរានិងមេរ័យដែលជាហេតុនៃសេចក្តីប្រមាទ មានសមុដ្ឋាន ២ គឺ កើតអំពីកាយ ១ កើតអំពីកាយនិងចិត្ត ១ យ៉ាងណា ក្នុងសិក្ខាបទនេះ សិក្ខាបទគឺការវៀរចាកការបរិភោគអាហារក្នុងវេលាវិកាល ក៏មានសមុដ្ឋាន ២ យ៉ាងនោះដែរ។ ដោយវិធីនេះ គប្បីជ្រាបសមុដ្ឋាននៃសិក្ខាបទទាំងអស់ (ខាងក្រោយ)។ មួយវិញទៀត ដោយចំណែកនៃវេទនា ក្នុងសិក្ខាបទមុន សិក្ខាបទគឺអទិន្នាទាន ប្រកបដោយវេទនាមួយក្នុងបណ្តាវេទនាទាំង ៣ យ៉ាងណា ក្នុងសិក្ខាបទនេះ សិក្ខាបទគឺការវៀរចាកការបរិភោគអាហារក្នុងវេលាវិកាល ក៏ប្រកបដោយវេទនាមួយក្នុងបណ្តាវេទនាទាំង ៣ យ៉ាងនោះដែរ។ ដោយវិធីនេះ គប្បីជ្រាបការប្រកបដោយវេទនានៃសិក្ខាបទទាំងអស់។ មួយវិញទៀត ក្នុងសិក្ខាបទមុន សិក្ខាបទគឺអព្រហ្មចរិយៈ មានលោភៈនិងមោហៈជាមូល យ៉ាងណា ក្នុងសិក្ខាបទនេះ សិក្ខាបទគឺការវៀរចាកការបរិភោគអាហារក្នុងវេលាវិកាល ក៏មានលោភៈនិងមោហៈជាមូល យ៉ាងនោះដែរ។ សិក្ខាបទ ២ ទៀតខាងក្រោយ (គឺនច្ចគីត... និងមាលាគន្ធ...) ក៏មានលោភៈនិងមោហៈជាមូលយ៉ាងនោះដែរ។ ដោយវិធីនេះ គប្បីជ្រាបការប្លែកគ្នានៃមូលនៃសិក្ខាបទទាំងអស់។ មួយវិញទៀត ក្នុងសិក្ខាបទមុន សិក្ខាបទមានបាណាតិបាតជាដើម ជាកាយកម្ម យ៉ាងណា ក្នុងសិក្ខាបទនេះ សិក្ខាបទមានការវៀរចាកការបរិភោគអាហារក្នុងវេលាវិកាលជាដើម ក៏ជាកាយកម្ម យ៉ាងនោះដែរ។ ចំណែកឯការទទួលមាសនិងប្រាក់ គប្បីជាកាយកម្មក្តី វចីកម្មក្តី មនោកម្មក្តី ដោយបរិយាយនៃសភាវៈដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមទ្វារមានកាយទ្វារជាដើម មិនមែនដោយអំណាចនៃកម្មបថឡើយ។ ពាក្យថា "វៀរចាក" (វិរមតោ) គឺ បុគ្គលកាលវៀរ តែងវៀរចាកអកុសលមានបាណាតិបាតជាដើម របស់ខ្លួនក្តី របស់បុគ្គលដទៃក្តី យ៉ាងណា ក្នុងសិក្ខាបទនេះ ក៏វៀរចាកអកុសលមានការបរិភោគអាហារក្នុងវេលាវិកាលជាដើម ឬវៀរចាកកុសលដោយចំណែកមួយ យ៉ាងនោះដែរ។ មួយវិញទៀត វេរមណី (ការវៀរ) ៥ ខាងដើម មានសមុដ្ឋាន ៤ គឺ កើតអំពីកាយ ១ កើតអំពីកាយនិងចិត្ត ១ កើតអំពីវាចានិងចិត្ត ១ កើតអំពីកាយវាចានិងចិត្ត ១ យ៉ាងណា ហើយវេរមណីទាំងអស់នោះ ប្រកបដោយសុខវេទនាក្តី ប្រកបដោយអទុក្ខមសុខវេទនាក្តី មានអលោភៈនិងអទោសៈជាមូលក្តី មានអលោភៈ អទោសៈ និងអមោហៈជាមូលក្តី និងវេរមណីទាំងអស់នោះ តែងញ៉ាំងផលដែលគួរប្រាថ្នាផ្សេងៗឲ្យសម្រេច យ៉ាងណា ក្នុងសិក្ខាបទទាំងឡាយខាងក្រោយនេះ ក៏គប្បីផ្សារភ្ជាប់សេចក្តីយ៉ាងនោះដែរ។

---

‘‘โยเชตพฺพํ ตโต ยุตฺตํ, ปจฺฉิเมสฺวปิ ปญฺจสุ;

อาเวณิกญฺจ วตฺตพฺพํ, เญยฺยา หีนาทิตาปิ จา’’ติ. –

«គប្បីផ្សារភ្ជាប់សេចក្តីដែលសមគួរពីសិក្ខាបទមុនៗនោះ ក្នុងសិក្ខាបទ ៥ ខាងក្រោយផងដែរ គប្បីពោលនូវសេចក្តីប្លែកគ្នាដោយឡែក (អាវេណិកៈ) ផង និងគប្បីជ្រាបនូវភាពជាធម៌ថោកទាបជាដើមផង។»

---

เอตฺถ ปน วิกาลโภชนนฺติ มชฺฌนฺหิกวีติกฺกเม โภชนํ. เอตญฺหิ อนุญฺญาตกาเล วีติกฺกนฺเต โภชนํ, ตสฺมา ‘‘วิกาลโภชน’’นฺติ วุจฺจติ[Pg.26], ตโต วิกาลโภชนา. นจฺจคีตวาทิตวิสูกทสฺสนนฺติ เอตฺถ นจฺจํ นาม ยํกิญฺจิ นจฺจํ, คีตนฺติ ยํกิญฺจิ คีตํ, วาทิตนฺติ ยํกิญฺจิ วาทิตํ. วิสูกทสฺสนนฺติ กิเลสุปฺปตฺติปจฺจยโต กุสลปกฺขภินฺทเนน วิสูกานํ ทสฺสนํ, วิสูกภูตํ วา ทสฺสนํ วิสูกทสฺสนํ. นจฺจา จ คีตา จ วาทิตา จ วิสูกทสฺสนา จ นจฺจคีตวาทิตวิสูกทสฺสนา. วิสูกทสฺสนญฺเจตฺถ พฺรหฺมชาเล วุตฺตนเยเนว คเหตพฺพํ. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ –

ក្នុងគាថានោះ ពាក្យថា «វិកាលភោជន» គឺការបរិភោគអាហារក្នុងវេលាកន្លងថ្ងៃត្រង់ទៅហើយ។ ព្រោះថា ការបរិភោគនោះ ជាការបរិភោគក្នុងកាលដែលកន្លងហួសវេលាដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់អនុញ្ញាតហើយ ហេតុនោះ ទើបហៅថា «វិកាលភោជន» (ការបរិភោគអាហារក្នុងវេលាវិកាល) ការវៀរចាកវិកាលភោជននោះ។ ពាក្យថា «នច្ចគីតវាទិតវិសូកទស្សនៈ» ក្នុងសិក្ខាបទនេះ ពាក្យថា «នច្ចៈ» (ការរាំ) បានដល់ ការរាំណាមួយ, ពាក្យថា «គីតៈ» (ការច្រៀង) បានដល់ ការច្រៀងណាមួយ, ពាក្យថា «វាទិតៈ» (ការប្រគំ) បានដល់ ការប្រគំណាមួយ។ ពាក្យថា «វិសូកទស្សនៈ» (ការមើលល្បែងជាសត្រូវដល់កុសលធម៌) បានដល់ ការមើលល្បែងដែលជាសត្រូវដល់កុសលធម៌ ព្រោះជាបច្ច័យដល់ការកើតឡើងនៃកិលេស ឬការមើលល្បែងដែលជាសត្រូវដល់កុសលធម៌ ហៅថា វិសូកទស្សនៈ។ ការរាំផង ការច្រៀងផង ការប្រគំផង ការមើលល្បែងជាសត្រូវដល់កុសលធម៌ផង ហៅថា នច្ចគីតវាទិតវិសូកទស្សនៈ។ ម្យ៉ាងទៀត លក្ខណៈនៃវិសូកទស្សនៈក្នុងទីនេះ គប្បីកាន់យកតាមន័យដែលពោលទុកក្នុងព្រហ្មជាលសូត្រចុះ។ ព្រោះថា ក្នុងព្រហ្មជាលសូត្រនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកថា៖

---

‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปํ วิสูกทสฺสนมนุยุตฺตา วิหรนฺติ, เสยฺยถิทํ, นจฺจํ คีตํ วาทิตํ เปกฺขํ อกฺขานํ ปาณิสฺสรํ เวตาลํ กุมฺภถูณํ โสภนกํ จณฺฑาลํ วํสํ โธวนํ หตฺถิยุทฺธํ อสฺสยุทฺธํ มหึสยุทฺธํ อุสภยุทฺธํ อชยุทฺธํ เมณฺฑยุทฺธํ กุกฺกุฏยุทฺธํ วฏฺฏกยุทฺธํ ทณฺฑยุทฺธํ มุฏฺฐิยุทฺธํ นิพฺพุทฺธํ อุยฺโยธิกํ พลคฺคํ เสนาพฺยูหํ อนีกทสฺสนํ อิติ วา, อิติ เอวรูปา วิสูกทสฺสนา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๒).

«មួយវិញទៀត ដូចជាសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយដ៏ចម្រើនខ្លះ បរិភោគនូវភោជនាហារដែលគេប្រគេនដោយជំនឿហើយ តែងតែខ្វល់ខ្វាយក្នុងការមើលល្បែងជាសត្រូវដល់កុសលធម៌ មានសភាពយ៉ាងនេះ គឺ ការរាំ ការច្រៀង ការប្រគំ មហោស្រព ការនិយាយរឿងព្រេង ការទះដៃ ការវាយគង ការវាយស្គរ ការធ្វើរូបភាពឲ្យល្អ ការលេងក្បាច់ចណ្ឌាល ការលេងឈើវែង ការលាងឆ្អឹង ការជល់ដំរី ការជល់សេះ ការជល់ក្របី ការជល់គោឡើង ការជល់ពពែ ការជល់ចៀម ការជល់មាន់ ការជល់ក្រួច ការលេងដំបង ការប្រដាល់កណ្តាប់ដៃ ការចំបាប់ ការច្បាំង ការរាប់ពល ការរៀបសេនាព្យូហៈ ការមើលកងទ័ព ព្រះសមណគោតម តែងវៀរចាកការមើលល្បែងជាសត្រូវដល់កុសលធម៌ មានសភាពយ៉ាងនេះឯង។»

---

อถ วา ยถาวุตฺเตนตฺเถน นจฺจคีตวาทิตานิ เอว วิสูกานิ นจฺจคีตวาทิตวิสูกานิ, เตสํ ทสฺสนํ นจฺจคีตวาทิตวิสูกทสฺสนํ, ตสฺมา นจฺจคีตวาทิตวิสูกทสฺสนา. ‘‘ทสฺสนสวนา’’ติ วตฺตพฺเพ ยถา ‘‘โส จ โหติ มิจฺฉาทิฏฺฐิโก วิปรีตทสฺสโน’’ติ เอวมาทีสุ (อ. นิ. ๑.๓๐๘) อจกฺขุทฺวารปฺปวตฺตมฺปิ วิสยคฺคหณํ ‘‘ทสฺสน’’นฺติ วุจฺจติ, เอวํ สวนมฺปิ ‘‘ทสฺสน’’นฺตฺเวว วุตฺตํ. ทสฺสนกมฺยตาย อุปสงฺกมิตฺวา ปสฺสโต เอว เจตฺถ วีติกฺกโม โหติ. ฐิตนิสินฺนสยโนกาเส ปน อาคตํ คจฺฉนฺตสฺส วา อาปาถคตํ ปสฺสโต สิยา สํกิเลโส, น วีติกฺกโม. ธมฺมูปสํหิตมฺปิ เจตฺถ คีตํ น วฏฺฏติ, คีตูปสํหิโต ปน ธมฺโม วฏฺฏตีติ เวทิตพฺโพ.

ម៉្យាងទៀត ដោយអត្ថដែលពោលមកហើយ ការរាំ ការច្រៀង និងការប្រគំនោះឯង ជាល្បែងជាសត្រូវដល់កុសលធម៌ ហៅថា នច្ចគីតវាទិតវិសូកៈ, ការមើលនូវការរាំ ការច្រៀង និងការប្រគំដែលជាល្បែងជាសត្រូវដល់កុសលធម៌ទាំងនោះ ហៅថា នច្ចគីតវាទិតវិសូកទស្សនៈ ហេតុនោះ ទើបហៅថា នច្ចគីតវាទិតវិសូកទស្សនា (ការវៀរចាកការមើលការរាំ ការច្រៀង ការប្រគំ និងល្បែងជាសត្រូវដល់កុសលធម៌)។ កាលដែលគួរពោលថា «ការមើលនិងការស្តាប់» (ទស្សនសវនៈ) តែព្រះអង្គត្រាស់ហៅការស្តាប់ថា «ការមើល» (ទស្សនៈ) ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា «បុគ្គលនោះជាមិច្ឆាទិដ្ឋិ មានការយល់ឃើញខុសឆ្គង» ដូច្នេះ ការកាន់យកអារម្មណ៍ដែលមិនបានប្រព្រឹត្តទៅតាមចក្ខុទ្វារ ក៏ហៅថា «ការមើល» យ៉ាងណា សូម្បីតែការស្តាប់ ក៏ទ្រង់ត្រាស់ហៅថា «ការមើល» យ៉ាងនោះដែរ។ ក្នុងសិក្ខាបទនេះ ការកន្លងសិក្ខាបទ តែងមានដល់បុគ្គលដែលចូលទៅជិតដើម្បីមើល ដោយបំណងចង់មើលប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកឯបុគ្គលដែលឈរ អង្គុយ ឬដេកក្នុងទីកន្លែងរបស់ខ្លួន ហើយមើលការរាំច្រៀងដែលគេនាំមក ឬបុគ្គលដែលកំពុងដើរទៅតាមផ្លូវ ហើយមើលការរាំច្រៀងដែលមកប្រឈមមុខ គប្បីមានត្រឹមតែសេចក្តីសៅហ្មង (សង្កិលេស) ប៉ុណ្ណោះ មិនមានការកន្លងសិក្ខាបទឡើយ។ មួយវិញទៀត ក្នុងសិក្ខាបទនេះ សូម្បីតែចម្រៀងដែលប្រកបដោយធម៌ ក៏មិនគួរច្រៀងឡើយ ចំណែកឯធម៌ដែលប្រកបដោយទំនុកច្រៀង គប្បីជ្រាបថា គួរដល់អ្នកស្តាប់។

---

มาลาทีนิ ธารณาทีหิ ยถาสงฺขฺยํ โยเชตพฺพานิ. ตตฺถ มาลาติ ยํกิญฺจิ ปุปฺผชาตํ. วิเลปนนฺติ ยํกิญฺจิ วิเลปนตฺถํ ปิสิตฺวา ปฏิยตฺตํ. อวเสสํ สพฺพมฺปิ วาสจุณฺณธูปนาทิกํ คนฺธชาตํ คนฺโธ. ตํ สพฺพมฺปิ มณฺฑนวิภูสนตฺถํ น วฏฺฏติ, เภสชฺชตฺถนฺตุ วฏฺฏติ, ปูชนตฺถญฺจ อภิหฏํ สาทิยโต น เกนจิ ปริยาเยน น วฏฺฏติ. อุจฺจาสยนนฺติ ปมาณาติกฺกนฺตํ วุจฺจติ. มหาสยนนฺติ อกปฺปิยสยนํ อกปฺปิยตฺถรณญฺจ. ตทุภยมฺปิ สาทิยโต [Pg.27] น เกนจิ ปริยาเยน วฏฺฏติ. ชาตรูปนฺติ สุวณฺณํ. รชตนฺติ กหาปโณ, โลหมาสกทารุมาสกชตุมาสกาทิ ยํ ยํ ตตฺถ ตตฺถ โวหารํ คจฺฉติ, ตทุภยมฺปิ ชาตรูปรชตํ. ตสฺส เยน เกนจิ ปกาเรน สาทิยนํ ปฏิคฺคโห นาม, โส น เยน เกนจิ ปริยาเยน วฏฺฏตีติ เอวํ อาเวณิกํ วตฺตพฺพํ.

គ្រឿងក្រអូបមានកម្រងផ្កាជាដើម គប្បីផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងការទ្រទ្រង់ជាដើម តាមលំដាប់។ ក្នុងគ្រឿងក្រអូបទាំងនោះ ពាក្យថា «មាលា» (កម្រងផ្កា) បានដល់ ផ្កាឈើណាមួយ។ ពាក្យថា «វិលេបនៈ» (គ្រឿងលាប) បានដល់ គ្រឿងលាបណាមួយដែលគេកិនរៀបចំទុកសម្រាប់លាប។ គ្រឿងក្រអូបដែលនៅសល់ទាំងអស់ មានម្សៅលាបខ្លួន និងគ្រឿងអប់ផ្សែងជាដើម ឈ្មោះថា «គន្ធៈ» (គ្រឿងក្រអូប)។ គ្រឿងក្រអូបទាំងអស់នោះ មិនគួរប្រើប្រាស់ដើម្បីតុបតែងរាងកាយឲ្យស្អាតឡើយ ប៉ុន្តែបើប្រើប្រាស់ជាថ្នាំព្យាបាលរោគ គឺគួរប្រើប្រាស់បាន។ ម្យ៉ាងទៀត គ្រឿងក្រអូបដែលគេនាំមកដើម្បីបូជា បុគ្គលកាលត្រេកអរ មិនមែនថាមិនគួរដោយបរិយាយណាមួយឡើយ គឺគួរពិតប្រាកដមែន។ ពាក្យថា «ឧច្ចាសយនៈ» (ទីដេកខ្ពស់) សំដៅយក គ្រែ ឬតាំងដែលមានជើងហួសប្រមាណ។ ពាក្យថា «មហាសយនៈ» (ទីដេកធំ) បានដល់ ទីដេកដែលមិនគួរ (អកប្បិយសេនាសនៈ) និងគ្រឿងកម្រាលដែលមិនគួរ (អកប្បិយកម្រាល)។ ទីដេកទាំងពីរយ៉ាងនោះ បុគ្គលកាលត្រេកអរ មិនគួរដោយបរិយាយណាមួយឡើយ។ ពាក្យថា «ជាតរូបៈ» បានដល់ មាស។ ពាក្យថា «រជតៈ» បានដល់ ប្រាក់កហាបណៈ និងមាសកៈដែលធ្វើដោយលោហៈ មាសកៈដែលធ្វើដោយឈើ មាសកៈដែលធ្វើដោយជ័រជាដើម ណាៗ ដែលគេប្រើប្រាស់ក្នុងការទិញដូរក្នុងទីនោះៗ វត្ថុទាំងពីរយ៉ាងនោះ ហៅថា ជាតរូបរជតៈ (មាសនិងប្រាក់)។ ការត្រេកអរចំពោះមាសនិងប្រាក់នោះ ដោយប្រការណាមួយ ឈ្មោះថា ការទទួល (បដិគ្គហៈ) ការទទួលនោះ មិនគួរដោយបរិយាយណាមួយឡើយ គប្បីពោលនូវសេចក្តីប្លែកគ្នាដោយឡែក យ៉ាងនេះចុះ។

---

ทสปิ เจตานิ สิกฺขาปทานิ หีเนน ฉนฺเทน จิตฺตวีริยวีมํสาหิ วา สมาทินฺนานิ หีนานิ, มชฺฌิเมหิ มชฺฌิมานิ, ปณีเตหิ ปณีตานิ. ตณฺหาทิฏฺฐิมาเนหิ วา อุปกฺกิลิฏฺฐานิ หีนานิ, อนุปกฺกิลิฏฺฐานิ มชฺฌิมานิ, ตตฺถ ตตฺถ ปญฺญาย อนุคฺคหิตานิ ปณีตานิ. ญาณวิปฺปยุตฺเตน วา กุสลจิตฺเตน สมาทินฺนานิ หีนานิ, สสงฺขาริกญาณสมฺปยุตฺเตน มชฺฌิมานิ, อสงฺขาริเกน ปณีตานีติ เอวํ เญยฺยา หีนาทิตาปิ จาติ.

សូម្បីតែសិក្ខាបទទាំង ១០ នេះ កាលបើបុគ្គលសមាទានដោយឆន្ទៈថោកទាប ឬដោយចិត្ត វីរិយៈ និងវីមំសាថោកទាប ឈ្មោះថា ជាសិក្ខាបទថោកទាប (ហីនៈ) សមាទានដោយធម៌ទាំងនោះយ៉ាងមធ្យម ឈ្មោះថា ជាសិក្ខាបទមធ្យម (មជ្ឈិមៈ) សមាទានដោយធម៌ទាំងនោះយ៉ាងឧត្តម ឈ្មោះថា ជាសិក្ខាបទឧត្តម (បណីតៈ)។ ម៉្យាងទៀត សិក្ខាបទដែលសៅហ្មងដោយតណ្ហា ទិដ្ឋិ និងមានៈ ឈ្មោះថា ថោកទាប សិក្ខាបទដែលមិនសៅហ្មង ឈ្មោះថា មធ្យម សិក្ខាបទដែលប្រកបដោយបញ្ញាក្នុងសិក្ខាបទនោះៗ ឈ្មោះថា ឧត្តម។ ឬមួយ សិក្ខាបទដែលសមាទានដោយកុសលចិត្តដែលប្រាសចាកញាណ ឈ្មោះថា ថោកទាប សិក្ខាបទដែលសមាទានដោយកុសលចិត្តដែលប្រកបដោយញាណជាសសង្ខារិក ឈ្មោះថា មធ្យម សិក្ខាបទដែលសមាទានដោយអសង្ខារិកកុសលចិត្ត ឈ្មោះថា ឧត្តម គប្បីជ្រាបនូវភាពជាធម៌ថោកទាបជាដើម យ៉ាងនេះឯង។

---

เอตฺตาวตา จ ยา ปุพฺเพ ‘‘เยน ยตฺถ ยทา ยสฺมา’’ติอาทีหิ ฉหิ คาถาหิ สิกฺขาปทปาฐสฺส วณฺณนตฺถํ มาติกา นิกฺขิตฺตา, สา อตฺถโต ปกาสิตา โหตีติ.

ដោយហេតុត្រឹមប៉ុណ្ណេះ មាតិកាណាដែលបានតម្កល់ទុកក្នុងកាលមុន ដោយគាថាទាំង ៦ មានពាក្យថា «យេន យត្ថ យទា យស្មា» ជាដើម ដើម្បីពន្យល់សេចក្តីនៃបាលីសិក្ខាបទ មាតិកានោះ ឈ្មោះថាបានសម្តែងហើយដោយអត្ថ។

---

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทกปาฐ-อฏฺฐกถาย

ក្នុងបរមត្ថជោតិកា ដែលជាអដ្ឋកថាខុទ្ទកបាឋៈ

---

สิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃសិក្ខាបទ (សិក្ខាបទវណ្ណនា) ចប់តែត្រឹមនេះ។

---

๓. ทฺวตฺตึสาการวณฺณนา

៣. ទ្វត្តិង្សាការវណ្ណនា (ការពន្យល់សេចក្តីអំពីអាការៈ ៣២)

---

ปทสมฺพนฺธวณฺณนา

បទសម្ពន្ធវណ្ណនា (ការពន្យល់សេចក្តីតភ្ជាប់បទ)

---

อิทานิ ยทิทํ เอวํ ทสหิ สิกฺขาปเทหิ ปริสุทฺธปโยคสฺส สีเล ปติฏฺฐิตสฺส กุลปุตฺตสฺส อาสยปริสุทฺธตฺถํ จิตฺตภาวนตฺถญฺจ อญฺญตฺร พุทฺธุปฺปาทา อปฺปวตฺตปุพฺพํ สพฺพติตฺถิยานํ อวิสยภูตํ เตสุ เตสุ สุตฺตนฺเตสุ –

ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ដើម្បីសេចក្តីបរិសុទ្ធនៃអធ្យាស្រ័យ និងដើម្បីការចម្រើនចិត្តនៃកុលបុត្រអ្នកមានសេចក្តីព្យាយាមដ៏បរិសុទ្ធ ឋិតនៅក្នុងសីល ដោយសិក្ខាបទទាំង ១០ យ៉ាងនេះ ធម៌ដែលមិនធ្លាប់ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាលមុន ក្រៅអំពីកាលនៃការកើតឡើងនៃព្រះពុទ្ធ និងជាធម៌មិនមែនជាវិស័យនៃពួកអន្យតិរ្ថិយទាំងអស់ ក្នុងសូត្រនោះៗ ថា៖

---

‘‘เอกธมฺโม, ภิกฺขเว, ภาวิโต พหุลีกโต มหโต สํเวคาย สํวตฺตติ. มหโต อตฺถาย สํวตฺตติ. มหโต โยคกฺเขมาย สํวตฺตติ. มหโต สติสมฺปชญฺญาย สํวตฺตติ. ญาณทสฺสนปฺปฏิลาภาย สํวตฺตติ. ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาราย สํวตฺตติ. วิชฺชาวิมุตฺติผลสจฺฉิกิริยาย สํวตฺตติ. กตโม [Pg.28] เอกธมฺโม? กายคตา สติ. อมตํ เต, ภิกฺขเว, น ปริภุญฺชนฺติ, เย กายคตาสตึ น ปริภุญฺชนฺติ. อมตํ เต, ภิกฺขเว, ปริภุญฺชนฺติ, เย กายคตาสตึ ปริภุญฺชนฺติ. อมตํ เตสํ, ภิกฺขเว, อปริภุตฺตํ ปริภุตฺตํ, ปริหีนํ อปริหีนํ, วิรทฺธํ อารทฺธํ, เยสํ กายคตา สติ อารทฺธา’’ติ. (อ. นิ. ๑.๕๖๔-๕๗๐) –

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ធម៌មួយយ៉ាង កាលបើបុគ្គលចម្រើនហើយ ធ្វើឲ្យច្រើនហើយ តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីសង្វេគដ៏ធំធេង តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីប្រយោជន៍ដ៏ធំធេង តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីក្សេមចាកយោគៈដ៏ធំធេង តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសតិនិងសម្បជញ្ញៈដ៏ធំធេង តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីបាននូវញាណទស្សនៈ តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការនៅជាសុខក្នុងបច្ចុប្បន្ន តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវវិជ្ជា និងវិមុត្តិផល។ ធម៌មួយយ៉ាង តើដូចម្តេច? គឺ កាយគតាសតិ។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ពួកបុគ្គលណា មិនបានបរិភោគកាយគតាសតិ ពួកបុគ្គលនោះ ឈ្មោះថាមិនបានបរិភោគនូវអមតធម៌ឡើយ។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ពួកបុគ្គលណា បានបរិភោគកាយគតាសតិ ពួកបុគ្គលនោះ ឈ្មោះថាបានបរិភោគនូវអមតធម៌។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ កាយគតាសតិ របស់ពួកបុគ្គលណា មិនបានបរិភោគហើយ អមតធម៌របស់ពួកបុគ្គលនោះ ក៏ឈ្មោះថាមិនបានបរិភោគហើយ កាយគតាសតិរបស់ពួកបុគ្គលណា បានបរិភោគហើយ អមតធម៌របស់ពួកបុគ្គលនោះ ក៏ឈ្មោះថាបានបរិភោគហើយ កាយគតាសតិរបស់ពួកបុគ្គលណា សាបសូន្យហើយ អមតធម៌របស់ពួកបុគ្គលនោះ ក៏ឈ្មោះថាសាបសូន្យហើយ កាយគតាសតិរបស់ពួកបុគ្គលណា មិនសាបសូន្យទេ អមតធម៌របស់ពួកបុគ្គលនោះ ក៏ឈ្មោះថាមិនសាបសូន្យដែរ កាយគតាសតិរបស់ពួកបុគ្គលណា ភ្លាត់ហើយ អមតធម៌របស់ពួកបុគ្គលនោះ ក៏ឈ្មោះថាភ្លាត់ហើយ កាយគតាសតិរបស់ពួកបុគ្គលណា ប្រារព្ធហើយ អមតធម៌របស់ពួកបុគ្គលនោះ ក៏ឈ្មោះថាប្រារព្ធហើយ គឺថា កាយគតាសតិ របស់ពួកបុគ្គលណា ប្រារព្ធហើយ (អមតធម៌ ក៏ឈ្មោះថាប្រារព្ធហើយ)។»

---

เอวํ ภควตา อเนกากาเรน ปสํสิตฺวา –

ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់សរសើរកាយគតាសតិ ដោយប្រការច្រើនយ៉ាង យ៉ាងនេះហើយ ទើបត្រាស់ថា៖

---

‘‘กถํ ภาวิตา, ภิกฺขเว, กายคตาสติ กถํ พหุลีกตา มหพฺพลา โหติ มหานิสํสา? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อรญฺญคโต วา’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๕๔) –

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ កាយគតាសតិ ដែលបុគ្គលចម្រើនដូចម្តេច ធ្វើឲ្យច្រើនដូចម្តេច ទើបមានកម្លាំងច្រើន មានអានិសង្សច្រើន? ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ ទៅកាន់ព្រៃក្តី...» ដូច្នេះជាដើម។

---

อาทินา นเยน อานาปานปพฺพํ อิริยาปถปพฺพํ จตุสมฺปชญฺญปพฺพํ ปฏิกูลมนสิการปพฺพํ ธาตุมนสิการปพฺพํ นว สิวถิกปพฺพานีติ อิเมสํ จุทฺทสนฺนํ ปพฺพานํ วเสน กายคตาสติกมฺมฏฺฐานํ นิทฺทิฏฺฐํ. ตสฺส ภาวนานิทฺเทโส อนุปฺปตฺโต. ตตฺถ ยสฺมา อิริยาปถปพฺพํ จตุสมฺปชญฺญปพฺพํ ธาตุมนสิการปพฺพนฺติ อิมานิ ตีณิ วิปสฺสนาวเสน วุตฺตานิ. นว สิวถิกปพฺพานิ วิปสฺสนาญาเณสุเยว อาทีนวานุปสฺสนาวเสน วุตฺตานิ. ยาปิ เจตฺถ อุทฺธุมาตกาทีสุ สมาธิภาวนา อิจฺเฉยฺย, สา วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถารโต อสุภภาวนานิทฺเทเส ปกาสิตา เอว. อานาปานปพฺพํ ปน ปฏิกูลมนสิการปพฺพญฺเจติ อิมาเนตฺถ ทฺเว สมาธิวเสน วุตฺตานิ. เตสุ อานาปานปพฺพํ อานาปานสฺสติวเสน วิสุํ กมฺมฏฺฐานํเยว. ยํ ปเนตํ –

ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងកាយគតាសតិកម្មដ្ឋាន ដោយអំណាចនៃបព្វៈទាំង ១៤ នេះ គឺ អាណាបានបព្វៈ ១ ឥរិយាបថបព្វៈ ១ ចតុសម្បជញ្ញបព្វៈ ១ បដិកូលមនសិការបព្វៈ ១ ធាតុಮನសិការបព្វៈ ១ នវសីវថិកាបព្វៈ (បព្វៈព្រៃខ្មោច ៩ យ៉ាង) ៩ ដោយន័យមានពាក្យជាដើមយ៉ាងនេះ។ ឥឡូវនេះ ដល់វារៈនៃការសម្តែងវិធីចម្រើន (ភាវនានិទ្ទេស) នៃកាយគតាសតិនោះហើយ។ ក្នុងបព្វៈទាំងនោះ ព្រោះហេតុតែបព្វៈ ៣ គឺ ឥរិយាបថបព្វៈ ចតុសម្បជញ្ញបព្វៈ និងធាតុចូលមនសិការបព្វៈ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃវិបស្សនា។ នវសីវថិកាបព្វៈ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃអាទីនវានុបស្សនាក្នុងវិបស្សនាញាណទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ។ សូម្បីតែសមាធិភាវនាក្នុងអសុភមានឧទ្ធុOptionតកៈជាដើមណា ដែលបុគ្គលប្រាថ្នាក្នុងទីនេះ សមាធិភាវនានោះ ត្រូវបានសម្តែងដោយពិស្តាររួចហើយក្នុងអសុភភាវនានិទ្ទេស ក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។ ចំណែកឯបព្វៈ ២ គឺ អាណាបានបព្វៈ និងបដិកូលមនសិការបព្វៈ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃសមាធិ។ ក្នុងបព្វៈទាំងពីរនោះ អាណាបានបព្វៈ ជាកម្មដ្ឋានដោយឡែកមួយ ដោយអំណាចនៃអាណាបានស្សតិ។ ចំណែកឯបព្វៈណាដែលថា៖

---

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อิมเมว กายํ อุทฺธํ ปาทตลา อโธ เกสมตฺถกา ตจปริยนฺตํ ปูรํ นานปฺปการสฺส อสุจิโน ปจฺจเวกฺขติ ‘อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย เกสา, โลมา…เป… มุตฺต’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๑๕๔).

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ មួយវិញទៀត ភិក្ខុតែងពិចារណានូវកាយនេះឯង ខាងលើតាំងពីបាតជើងឡើងទៅ ខាងក្រោមតាំងពីចុងសក់ចុះមក ដែលមានស្បែកព័ទ្ធជុំវិញ ពេញដោយវត្ថុមិនស្អាតមានប្រការផ្សេងៗថា 'ក្នុងកាយនេះ មានសក់ រោម...ល... ទឹកមូត្រ' ដូច្នេះ។»

---

เอวํ ตตฺถ ตตฺถ มตฺถลุงฺคํ อฏฺฐิมิญฺเชน สงฺคเหตฺวา เทสิตํ กายคตาสติโกฏฺฐาสภาวนาปริยายํ ทฺวตฺตึสาการกมฺมฏฺฐานํ อารทฺธํ, ตสฺสายํ อตฺถวณฺณนา –

ទ្វត្តិង្សាការកម្មដ្ឋាន (កម្មដ្ឋានមានអាការៈ ៣២) ដែលជាវិធីចម្រើនចំណែកនៃកាយគតាសតិ ដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយសង្គ្រោះខួរក្បាល (មត្ថលុង្គៈ) ចូលក្នុងអដ្ឋិមិញ្ជៈ (ខួរក្នុងឆ្អឹង) ក្នុងទីនោះៗ យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាបានប្រារព្ធហើយ សេចក្តីពន្យល់សេចក្តី (អត្ថវណ្ណនា) នៃទ្វត្តិង្សាការកម្មដ្ឋាននោះ ដូចតទៅនេះ៖

---

ตตฺถ อตฺถีติ สํวิชฺชนฺติ. อิมสฺมินฺติ ยฺวายํ อุทฺธํ ปาทตลา อโธ เกสมตฺถกา ตจปริยนฺโต ปูโร นานปฺปการสฺส อสุจิโนติ วุจฺจติ, ตสฺมึ[Pg.29]. กาเยติ สรีเร. สรีรญฺหิ อสุจิสญฺจยโต, กุจฺฉิตานํ วา เกสาทีนญฺเจว จกฺขุโรคาทีนญฺจ โรคสตานํ อายภูตโต กาโยติ วุจฺจติ. เกสา…เป… มุตฺตนฺติ เอเต เกสาทโย ทฺวตฺตึสาการา, ตตฺถ ‘‘อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย เกสา อตฺถิ โลมา’’ติ เอวํ สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. เตน กึ กถิตํ โหติ? อิมสฺมึ ปาทตลา ปฏฺฐาย อุปริ, เกสมตฺถกา ปฏฺฐาย เหฏฺฐา, ตจโต ปฏฺฐาย ปริโตติ เอตฺตเก พฺยามมตฺเต กเฬวเร สพฺพากาเรนาปิ วิจินนฺโต น โกจิ กิญฺจิ มุตฺตํ วา มณึ วา เวฬุริยํ วา อครุํ วา จนฺทนํ วา กุงฺกุมํ วา กปฺปูรํ วา วาสจุณฺณาทึ วา อณุมตฺตมฺปิ สุจิภาวํ ปสฺสติ, อถ โข ปรมทุคฺคนฺธเชคุจฺฉํ อสฺสิริกทสฺสนํ นานปฺปการํ เกสโลมาทิเภทํ อสุจิเมว ปสฺสตีติ.

ក្នុងបាឋនោះ ពាក្យថា atthi (មាន) សេចក្តីថា តែងមាន តែងប្រាកដ។ ពាក្យថា imasmiṃ (ក្នុងកាយនេះ) សេចក្តីថា ក្នុងកាយណា ដែលលោកហៅថា ខាងលើតាំងពីបាតជើងឡើងទៅ ខាងក្រោមតាំងពីចុងសក់ចុះមក មានស្បែកព័ទ្ធជុំវិញ ពេញដោយវត្ថុមិនស្អាតមានប្រការផ្សេងៗ គឺក្នុងកាយនោះ។ ពាក្យថា kāye (ក្នុងកាយ) សេចក្តីថា ក្នុងសរីរៈ។ ព្រោះថាសរីរៈ លោកហៅថាកាយ ព្រោះជាទីប្រជុំនៃវត្ថុមិនស្អាត ឬមួយទៀត ព្រោះជាអាសយដ្ឋាននៃរបស់គួរខ្ពើមមានសក់ជាដើម និងជាទីកើតនៃរោគរាប់រយមានរោគភ្នែកជាដើម។ ពាក្យថា kesā... muttaṃ (សក់... ទឹកមូត្រ) គឺអាការៈ ៣២ យ៉ាង មានសក់ជាដើមទាំងនេះ ក្នុងអាការៈទាំងនោះ គួរដឹងសេចក្តីតភ្ជាប់យ៉ាងនេះថា «ក្នុងកាយនេះ មានសក់ មានរោម» ជាដើម។ តើទ្រង់សម្តែងនូវអ្វីដោយពាក្យនោះ? សេចក្តីថា ក្នុងសរីរៈប្រវែងមួយព្យាមនេះ ខាងលើតាំងពីបាតជើងឡើងទៅ ខាងក្រោមតាំងពីចុងសក់ចុះមក ជុំវិញតាំងពីស្បែកទៅ កាលបើបុគ្គលណាមួយពិចារណាដោយគ្រប់អាការៈ ក៏មិនឃើញវត្ថុស្អាតសូម្បីតែបន្តិចបន្តួច ដូចជាគុជក្តី មណីក្តី កែវពិទូរ្យក្តី ខ្លឹមចន្ទន៍ក្រហមក្តី ខ្លឹមចន្ទន៍ក្តី គង្គុមក្តី ភីមសេនក្តី ឬម្សៅក្រអូបជាដើមក្តី ឡើយ ផ្ទុយទៅវិញ តែងឃើញតែរបស់មិនស្អាត មានក្លិនស្អុយខ្លាំង គួរខ្ពើម គ្មានសិរីសួស្តី មានប្រការផ្សេងៗ ប្លែកគ្នាដោយសក់ និងរោមជាដើមតែប៉ុណ្ណោះ។

---

อยํ ตาเวตฺถ ปทสมฺพนฺธโต วณฺณนา.

នេះជាសេចក្តីពន្យល់ដោយការតភ្ជាប់បទ (បទសម្ពន្ធ) ក្នុងអធិការនេះជាមុនសិន។

---

อสุภภาวนา

អសុភភាវនា

---

อสุภภาวนาวเสน ปนสฺส เอวํ วณฺณนา เวทิตพฺพา – เอวเมตสฺมึ ปาณาติปาตาเวรมณิสิกฺขาปทาทิเภเท สีเล ปติฏฺฐิเตน ปโยคสุทฺเธน อาทิกมฺมิเกน กุลปุตฺเตน อาสยสุทฺธิยา อธิคมนตฺถํ ทฺวตฺตึสาการกมฺมฏฺฐานภาวนานุโยคมนุยุญฺชิตุกาเมน ปฐมํ ตาวสฺส อาวาสกุลลาภคณกมฺมทฺธานญาติคนฺถโรคอิทฺธิปลิโพเธน กิตฺติปลิโพเธน วา สห ทส ปลิโพธา โหนฺติ. อถาเนน อาวาสกุลลาภคณญาติกิตฺตีสุ สงฺคปฺปหาเนน, กมฺมทฺธานคนฺเถสุ อพฺยาปาเรน, โรคสฺส ติกิจฺฉายาติ เอวํ เต ทส ปลิโพธา อุปจฺฉินฺทิตพฺพา, อถาเนน อุปจฺฉินฺนปลิโพเธน อนุปจฺฉินฺนเนกฺขมฺมาภิลาเสน โกฏิปฺปตฺตสลฺเลขวุตฺติตํ ปริคฺคเหตฺวา ขุทฺทานุขุทฺทกมฺปิ วินยาจารํ อปฺปชหนฺเตน อาคมาธิคมสมนฺนาคโต ตโต อญฺญตรงฺคสมนฺนาคโต วา กมฺมฏฺฐานทายโก อาจริโย วินยานุรูเปน วิธินา อุปคนฺตพฺโพ, วตฺตสมฺปทาย จ อาราธิตจิตฺตสฺส ตสฺส อตฺตโน อธิปฺปาโย นิเวเทตพฺโพ. เตน ตสฺส นิมิตฺตชฺฌาสยจริยาธิมุตฺติเภทํ ญตฺวา ยทิ เอตํ กมฺมฏฺฐานมนุรูปํ, อถ [Pg.30] ยสฺมึ วิหาเร อตฺตนา วสติ, ยทิ ตสฺมึเยว โสปิ วสิตุกาโม โหติ, ตโต สงฺเขปโต กมฺมฏฺฐานํ ทาตพฺพํ. อถ อญฺญตฺร วสิตุกาโม โหติ, ตโต ปหาตพฺพปริคฺคเหตพฺพาทิกถนวเสน สปุเรกฺขารํ ราคจริตานุกุลาทิกถนวเสน สปฺปเภทํ วิตฺถาเรน กเถตพฺพํ. เตน ตํ สปุเรกฺขารํ สปฺปเภทํ กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคเหตฺวา อาจริยํ อาปุจฺฉิตฺวา ยานิ ตานิ –

ម៉្យាងទៀត សេចក្តីពន្យល់អំពីការចម្រើនអសុភភាវនានោះ គួរដឹងយ៉ាងនេះ៖ កុលបុត្រអ្នកចាប់ផ្តើមដំបូង (អាទិកម្មិកៈ) មានសេចក្តីព្យាយាមដ៏បរិសុទ្ធ ស្ថិតនៅក្នុងសីលមានការវៀរចាកការសម្លាប់សត្វជាដើមនេះ ប្រាថ្នានឹងប្រកបការរឿយៗ នូវការចម្រើនទ្វត្តិង្សាការកម្មដ្ឋាន ដើម្បីជម្រះអធ្យាស្រ័យឱ្យបរិសុទ្ធ និងដើម្បីសម្រេចមគ្គផល មុនដំបូងបង្អស់ កុលបុត្រនោះ តែងមានកង្វល់ (បលិពោធ) ១០ ប្រការ គឺកង្វល់ដោយអាវាស (វត្ត) ត្រកូល លាភ គណៈ ការងារ ផ្លូវឆ្ងាយ ញាតិ គន្ថៈ (ការសិក្សា) រោគ និងឫទ្ធិ ឬកង្វល់ដោយកេរ្តិ៍ឈ្មោះ។ លំដាប់នោះ កុលបុត្រនោះ គប្បីកាត់កង្វល់ទាំង ១០ នោះចេញ គឺកាត់កង្វល់ក្នុងអាវាស ត្រកូល លាភ គណៈ ញាតិ និងកេរ្តិ៍ឈ្មោះ ដោយការលះបង់សេចក្តីជំពាក់វំពិន, កាត់កង្វល់ក្នុងការងារ ផ្លូវឆ្ងាយ និងគន្ថៈ ដោយការមិនខ្វល់ខ្វាយ, កាត់កង្វល់ក្នុងរោគ ដោយការព្យាបាល។ លំដាប់នោះ កុលបុត្រនោះ កាលបើបានកាត់កង្វល់រួចហើយ មានសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងនេក្ខម្មៈមិនដាច់ កាន់យកនូវការចិញ្ចឹមជីវិតដោយការខាត់កិលេសយ៉ាងក្រៃលែង មិនលះបង់នូវវិនយាចារ សូម្បីតែសិក្ខាបទតូចតាច (ខុទ្ទានុខុទ្ទកៈ) ជាអ្នកប្រកបដោយការចេះដឹងព្រះត្រៃបិដក (អាគមៈ) និងការសម្រេចធម៌ (អធិគមៈ) ឬប្រកបដោយគុណសម្បត្តិណាមួយក្នុងគុណសម្បត្តិទាំងនោះ គប្បីចូលទៅរកព្រះអាចារ្យអ្នកប្រគល់កម្មដ្ឋាន តាមរបៀបវិន័យដ៏សមគួរ ហើយគប្បីធ្វើឱ្យព្រះអាចារ្យពេញចិត្តដោយការបំពេញវត្តប្រតិបត្តិ រួចជម្រាបនូវបំណងរបស់ខ្លួន។ ព្រះអាចារ្យនោះ កាលបើបានដឹងនូវនិមិត្ត អធ្យាស្រ័យ ចរិត និងអធិមុត្តិផ្សេងៗ របស់កុលបុត្រនោះហើយ បើឃើញថាកម្មដ្ឋាននេះសមគួរ បើកុលបុត្រនោះប្រាថ្នានឹងនៅក្នុងវត្តដែលខ្លួន (អាចារ្យ) រស់នៅនោះដែរ គប្បីប្រគល់កម្មដ្ឋានឱ្យដោយសង្ខេប។ បើកុលបុត្រនោះប្រាថ្នានឹងទៅនៅក្នុងទីដទៃ គប្បីសម្តែងកម្មដ្ឋាននោះឱ្យពិស្តារ ព្រមទាំងការណែនាំ (សបុរេក្ខារៈ) ដោយអំណាចនៃការសម្តែងអំពីធម៌ដែលគួរលះបង់ និងគួរកាន់យកជាដើម និងសម្តែងឱ្យមានចំណែកផ្សេងៗ (សប្បភេទៈ) ដោយអំណាចនៃការសម្តែងឱ្យសមគួរដល់រាគចរិតជាដើម។ កុលបុត្រនោះ កាលបើបានរៀនកម្មដ្ឋានដ៏មានការណែនាំ និងមានចំណែកផ្សេងៗនោះហើយ គប្បីលាអាចារ្យទៅកាន់សេនាសនៈទាំងឡាយណា ដែលពោលទុកថា៖

---

‘‘มหาวาสํ นวาวาสํ, ชราวาสญฺจ ปนฺถนึ;

โสณฺฑึ ปณฺณญฺจ ปุปฺผญฺจ, ผลํ ปตฺถิตเมว จ.

«វត្តធំ ១ វត្តថ្មី ១ វត្តចាស់ ១ វត្តក្បែរផ្លូវដើរ ១ អណ្តូងទឹក ១ ស្លឹកឈើ ១ ផ្កាឈើ ១ ផ្លែឈើ ១ វត្តដែលមនុស្សប្រាថ្នាចង់បាន ១

---

‘‘นครํ ทารุนา เขตฺตํ, วิสภาเคน ปฏฺฏนํ;

ปจฺจนฺตสีมาสปฺปายํ, ยตฺถ มิตฺโต น ลพฺภติ.

ទីក្រុង ១ ព្រៃឈើ ១ ស្រែចម្ការ ១ វត្តដែលមានភិក្ខុមិនត្រូវគ្នា ១ កំពង់ទឹក ១ ទីបច្ចន្តគ្រាម ១ វត្តមិនជាទីសប្បាយ ១ វត្តដែលរកមិត្តធម៌មិនបាន ១

---

‘‘อฏฺฐารเสตานิ ฐานานิ, อิติ วิญฺญาย ปณฺฑิโต;

อารกา ปริวชฺเชยฺย, มคฺคํ สปฺปฏิภยํ ยถา’’ติ. (วิสุทฺธิ. ๑.๕๒) –

អ្នកប្រាជ្ញ កាលបើដឹងនូវទីទាំង ១៨ នេះយ៉ាងនេះហើយ គប្បីវៀរចាកឱ្យឆ្ងាយ ដូចជាវៀរចាកផ្លូវដែលមានភ័យខ្លាចដូច្នោះឯង។»

---

เอวํ อฏฺฐารส เสนาสนานิ ปริวชฺเชตพฺพานีติ วุจฺจนฺติ. ตานิ วชฺเชตฺวา, ยํ ตํ –

សេនាសនៈទាំង ១៨ នេះ លោកហៅថា សេនាសនៈដែលគួរវៀរចាកយ៉ាងនេះ។ កាលបើវៀរចាកសេនាសនៈទាំងនោះហើយ គប្បីចូលទៅកាន់សេនាសនៈណា ដែលទ្រង់សម្តែងថា៖

---

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, เสนาสนํ ปญฺจงฺคสมนฺนาคตํ โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, เสนาสนํ นาติทูรํ โหติ, นจฺจาสนฺนํ, คมนาคมนสมฺปนฺนํ, ทิวา อปฺปากิณฺณํ, รตฺตึ อปฺปสทฺทํ อปฺปนิคฺโฆสํ อปฺปฑํสมกสวาตาตปสรีสปสมฺผสฺสํ. ตสฺมึ โข ปน เสนาสเน วิหรนฺตสฺส อปฺปกสิเรน อุปฺปชฺชนฺติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารา. ตสฺมึ โข ปน เสนาสเน เถรา ภิกฺขู วิหรนฺติ พหุสฺสุตา อาคตาคมา ธมฺมธรา วินยธรา มาติกาธรา, เต กาเลน กาลํ อุปสงฺกมิตฺวา ปริปุจฺฉติ ปริปญฺหติ ‘อิทํ, ภนฺเต, กถํ, อิมสฺส โก อตฺโถ’ติ? ตสฺส, เต อายสฺมนฺโต อวิวฏญฺเจว วิวรนฺติ, อนุตฺตานีกตญฺจ อุตฺตานึ กโรนฺติ, อเนกวิหิเตสุ จ กงฺขาฐานิเยสุ ธมฺเมสุ กงฺขํ ปฏิวิโนเทนฺติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, เสนาสนํ ปญฺจงฺคสมนฺนาคตํ โหตี’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๑๑). –

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចុះសេនាសនៈដែលប្រកបដោយអង្គ ៥ តើដូចម្តេច? ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សេនាសនៈក្នុងសាសនានេះ មិនឆ្ងាយពេក មិនជិតពេក មានផ្លូវទៅមកស្រួល ពេលថ្ងៃមិនសូវអ៊ូអែរដោយមនុស្ស ពេលយប់ស្ងាត់សំឡេង មិនសូវមានសូរគឹកកង មិនសូវមានរបបប៉ះពារនៃរបោម មូស ខ្យល់ កម្តៅថ្ងៃ និងពស់សត្វល្អិត។ ម៉្យាងទៀត កាលភិក្ខុនៅក្នុងសេនាសនៈនោះ តែងបានចីវរ បិណ្ឌបាត សេនាសនៈ និងគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារ ដោយមិនលំបាក។ មួយវិញទៀត ក្នុងសេនាសនៈនោះ មានភិក្ខុជាថេរៈទាំងឡាយ ជាពហុស្សូត ចេះចាំគម្ពីរ ទ្រទ្រង់ធម៌ ទ្រទ្រង់វិន័យ ទ្រទ្រង់មាតិកា រស់នៅ ភិក្ខុនោះតែងចូលទៅរកលោកទាំងនោះតាមកាលវេលា ហើយសាកសួរ ដេញដោលថា 'បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ធម៌នេះដូចម្តេច សេចក្តីនៃធម៌នេះតើដូចម្តេច?' លោកដ៏មានអាយុទាំងនោះ តែងបើកសម្តែងនូវសេចក្តីដែលមិនទាន់បើកសម្តែង ធ្វើសេចក្តីដែលមិនទាន់ច្បាស់ឱ្យច្បាស់លាស់ និងកំចាត់បង់នូវសេចក្តីសង្ស័យក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលជាទីតាំងនៃសេចក្តីសង្ស័យមានប្រការផ្សេងៗ។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សេនាសនៈប្រកបដោយអង្គ ៥ យ៉ាងនេះឯង।»

---

เอวํ ปญฺจงฺคสมนฺนาคตํ เสนาสนํ วุตฺตํ. ตถารูปํ เสนาสนํ อุปคมฺม กตสพฺพกิจฺเจน กาเมสุ อาทีนวํ, เนกฺขมฺเม จ อานิสํสํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา พุทฺธสุพุทฺธตาย [Pg.31] ธมฺมสุธมฺมตาย สงฺฆสุปฺปฏิปนฺนตาย จ อนุสฺสรเณน จิตฺตํ ปสาเทตฺวา ยํ ตํ –

សេនាសនៈប្រកបដោយអង្គ ៥ លោកពោលទុកយ៉ាងនេះ។ ភិក្ខុចូលទៅកាន់សេនាសនៈមានសភាពយ៉ាងនោះ ធ្វើកិច្ចទាំងពួងរួចហើយ ពិចារណាឃើញទោសក្នុងកាមទាំងឡាយ និងអានិសង្សក្នុងនេក្ខម្មៈ ធ្វើចិត្តឱ្យជ្រះថ្លាដោយការរលឹកដល់ភាពជាព្រះពុទ្ធត្រាស់ដឹងល្អ ភាពជាព្រះធម៌ជាធម៌ល្អ និងភាពជាព្រះសង្ឃជាអ្នកប្រតិបត្តិល្អ ហើយគប្បីរៀនកម្មដ្ឋានណាដែលពោលថា៖

---

‘‘วจสา มนสา เจว, วณฺณสณฺฐานโต ทิสา;

โอกาสโต ปริจฺเฉทา, สตฺตธุคฺคหณํ วิทู’’ติ. –

«អ្នកប្រាជ្ញ គប្បីរៀន (ទ្វត្តិង្សាការកម្មដ្ឋាន) ដោយវិធី ៧ ប្រការ គឺដោយវាចា ១ ដោយចិត្ត ១ ដោយពណ៌ ១ ដោយសណ្ឋាន ១ ដោយទិស ១ ដោយឱកាស ១ ដោយកំណត់ភាគ ១។»

---

เอวํ สตฺตวิธํ อุคฺคหโกสลฺลํ; อนุปุพฺพโต, นาติสีฆโต, นาติสณิกโต, วิกฺเขปปฺปฏิพาหนโต, ปณฺณตฺติสมติกฺกมโต, อนุปุพฺพมุญฺจนโต, อปฺปนาโต, ตโย จ สุตฺตนฺตาติ เอวํ ทสวิธํ มนสิการโกสลฺลญฺจ วุตฺตํ. ตํ อปริจฺจชนฺเตน ทฺวตฺตึสาการภาวนา อารภิตพฺพา. เอวญฺหิ อารภโต สพฺพากาเรน ทฺวตฺตึสาการภาวนา สมฺปชฺชติ โน อญฺญถา.

ភាពឈ្លាសវៃក្នុងការរៀន ៧ ប្រការយ៉ាងនេះ និងភាពឈ្លាសវៃក្នុងការធ្វើទុកក្នុងចិត្ត ១០ ប្រការ គឺដោយលំដាប់ ១ មិនលឿនពេក ១ មិនយឺតពេក ១ ការការពារសេចក្តីរាយមាយ ១ ការកន្លងបញ្ញត្តិ ១ ការលះបង់ចំណែកដែលមិនប្រាកដតាមលំដាប់ ១ ការដល់អប្បនា ១ និងសូត្រទាំង ៣ ប្រការ ១ លោកពោលទុកយ៉ាងនេះ។ ភិក្ខុមិនលះបង់នូវភាពឈ្លាសវៃក្នុងការធ្វើទុកក្នុងចិត្តនោះ គប្បីផ្តើមចម្រើនទ្វត្តិង្សាការភាវនា។ ព្រោះថាកាលបើផ្តើមយ៉ាងនេះ ការចម្រើនទ្វត្តិង្សាការភាវនា តែងសម្រេចដោយគ្រប់អាការៈ មិនមែនសម្រេចដោយវិធីផ្សេងឡើយ។

---

ตตฺถ อาทิโตว ตจปญฺจกํ ตาว คเหตฺวา อปิ เตปิฏเกน ‘‘เกสา โลมา’’ติอาทินา นเยน อนุโลมโต, ตสฺมึ ปคุณีภูเต ‘‘ตโจ ทนฺตา’’ติ เอวมาทินา นเยน ปฏิโลมโต, ตสฺมิมฺปิ ปคุณีภูเต ตทุภยนเยเนว อนุโลมปฺปฏิโลมโต พหิ วิสฏวิตกฺกวิจฺเฉทนตฺถํ ปาฬิปคุณีภาวตฺถญฺจ วจสา โกฏฺฐาสสภาวปริคฺคหตฺถํ มนสา จ อทฺธมาสํ ภาเวตพฺพํ. วจสา หิสฺส ภาวนา พหิ วิสฏวิตกฺเก วิจฺฉินฺทิตฺวา มนสา ภาวนาย ปาฬิปคุณตาย จ ปจฺจโย โหติ, มนสา ภาวนา อสุภวณฺณลกฺขณานํ อญฺญตรวเสน ปริคฺคหสฺส, อถ เตเนว นเยน วกฺกปญฺจกํ อทฺธมาสํ, ตโต ตทุภยมทฺธมาสํ, ตโต ปปฺผาสปญฺจกมทฺธมาสํ, ตโต ตํ ปญฺจกตฺตยมฺปิ อทฺธมาสํ, อถ อนฺเต อวุตฺตมฺปิ มตฺถลุงฺคํ ปถวีธาตุอากาเรหิ สทฺธึ เอกโต ภาวนตฺถํ อิธ ปกฺขิปิตฺวา มตฺถลุงฺคปญฺจกํ อทฺธมาสํ, ตโต ปญฺจกจตุกฺกมฺปิ อทฺธมาสํ, อถ เมทฉกฺกมทฺธมาสํ, ตโต เมทฉกฺเกน สห ปญฺจกจตุกฺกมฺปิ อทฺธมาสํ, อถ มุตฺตฉกฺกมทฺธมาสํ, ตโต สพฺพเมว ทฺวตฺตึสาการมทฺธมาสนฺติ เอวํ ฉ มาเส วณฺณสณฺฐานทิโสกาสปริจฺเฉทโต ววตฺถเปนฺเตน ภาเวตพฺพํ. เอตํ มชฺฌิมปญฺญํ ปุคฺคลํ สนฺธาย วุตฺตํ. มนฺทปญฺเญน ตุ ยาวชีวํ ภาเวตพฺพํ ติกฺขปญฺญสฺส น จิเรเนว ภาวนา สมฺปชฺชตีติ.

ក្នុងភាវនានោះ មុនដំបូងបង្អស់ សូម្បីតែភិក្ខុអ្នកទ្រទ្រង់ព្រះត្រៃបិដក ក៏គប្បីរៀនយកតចបញ្ចកៈ (ចំណែកមានស្បែកជាទី ៥) ជាមុនសិន ហើយគប្បីចម្រើនដោយវាចា និងដោយចិត្ត អស់កន្លះខែ តាមលំដាប់ (អនុលោម) ដោយវិធីមានពាក្យថា «កេសា លោមា» (សក់ រោម) ជាដើម កាលបើស្ទាត់ជំនាញក្នុងអនុលោមនោះហើយ គប្បីចម្រើនច្រាសមកវិញ (បដិលោម) ដោយវិធីមានពាក្យថា «តចោ ទន្តា» (ស្បែក ធ្មេញ) ជាដើម កាលបើស្ទាត់ជំនាញក្នុងបដិលោមនោះហើយ គប្បីចម្រើនទាំងពីរវិធី គឺទាំងអនុលោម និងបដិលោម ដើម្បីកាត់ផ្តាច់នូវវិតក្កៈដែលខ្ចាត់ខ្ចាយទៅខាងក្រៅ និងដើម្បីឱ្យស្ទាត់ជំនាញក្នុងព្រះបាលី និងដើម្បីកំណត់ដឹងនូវសភាវៈនៃចំណែកនីមួយៗ។ ព្រោះថា ការចម្រើនដោយវាចារបស់ភិក្ខុនោះ កាលបើកាត់ផ្តាច់នូវវិតក្កៈដែលខ្ចាត់ខ្ចាយទៅខាងក្រៅហើយ តែងជាបច្ច័យដល់ការចម្រើនដោយចិត្ត និងការស្ទាត់ជំនាញក្នុងព្រះបាលី, ការចម្រើនដោយចិត្ត តែងជាបច្ច័យដល់ការកំណត់ដឹងដោយអំណាចនៃពណ៌ និងលក្ខណៈនៃអសុភៈណាមួយ។ បន្ទាប់មក ដោយវិធីនោះឯង គប្បីចម្រើនវក្កបញ្ចកៈ (ចំណែកមានតម្រងនោមជាទី ៥) អស់កន្លះខែ, បន្ទាប់មក គប្បីចម្រើនចំណែកទាំងពីរនោះ (តចបញ្ចកៈ និងវក្កបញ្ចកៈ) រួមគ្នា អស់កន្លះខែ, បន្ទាប់មក គប្បីចម្រើនបប្ផាសបញ្ចកៈ (ចំណែកមានសួតជាទី ៥) អស់កន្លះខែ, បន្ទាប់មក គប្បីចម្រើនបញ្ចកៈទាំង ៣ នោះរួមគ្នា អស់កន្លះខែ, បន្ទាប់មក គប្បីដាក់បញ្ចូលខួរក្នុងក្បាល (មត្ថលុង្គៈ) ទោះបីមិនបានពោលទុកក្នុងខាងចុងក៏ដោយ ក្នុងទីនេះ ដើម្បីចម្រើនរួមគ្នាជាមួយនឹងអាការៈនៃបឋវីធាតុ ហើយគប្បីចម្រើនមត្ថលុង្គបញ្ចកៈ អស់កន្លះខែ, បន្ទាប់មក គប្បីចម្រើនបញ្ចកៈ និងចតុក្កៈ (បញ្ចកចតុក្កៈ) អស់កន្លះខែ, បន្ទាប់មក គប្បីចម្រើនមេទឆក្កៈ (ចំណែកមានខ្លាញ់ខាប់ជាទី ៦) អស់កន្លះខែ, បន្ទាប់មក គប្បីចម្រើនមេទឆក្កៈ រួមជាមួយបញ្ចកចតុក្កៈ អស់កន្លះខែ, បន្ទាប់មក គប្បីចម្រើនមុត្តឆក្កៈ (ចំណែកមានទឹកមូត្រជាទី ៦) អស់កន្លះខែ, បន្ទាប់មក គប្បីចម្រើនទ្វត្តិង្សាការៈទាំងអស់រួមគ្នា អស់កន្លះខែ គឺគប្បីចម្រើនដោយការកំណត់ដឹងតាមពណ៌ សណ្ឋាន ទិស ឱកាស និងបរិច្ឆេទ អស់រយៈពេល ៦ ខែ យ៉ាងនេះ។ សេចក្តីសម្រេចនេះ លោកពោលសំដៅលើបុគ្គលមានបញ្ញាមធ្យម។ ចំណែកបុគ្គលមានបញ្ញាទន់ខ្សោយ គប្បីចម្រើនអស់មួយជីវិត, សម្រាប់បុគ្គលមានបញ្ញាមុតស្រួច ការចម្រើនតែងសម្រេចក្នុងពេលមិនយូរប៉ុន្មានឡើយ។

---

เอตฺถาห [Pg.32] – ‘‘กถํ ปนายมิมํ ทฺวตฺตึสาการํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปตี’’ติ? อยญฺหิ ‘‘อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย เกสา’’ติ เอวมาทินา นเยน ตจปญฺจกาทิวิภาคโต ทฺวตฺตึสาการํ ภาเวนฺโต เกสา ตาว วณฺณโต กาฬกาติ ววตฺถเปติ, ยาทิสกา วาเนน ทิฏฺฐา โหนฺติ. สณฺฐานโต ทีฆวฏฺฏลิกา ตุลาทณฺฑมิวาติ ววตฺถเปติ. ทิสโต ปน ยสฺมา อิมสฺมึ กาเย นาภิโต อุทฺธํ อุปริมา ทิสา อโธ เหฏฺฐิมาติ วุจฺจติ, ตสฺมา อิมสฺส กายสฺส อุปริมาย ทิสาย ชาตาติ ววตฺถเปติ. โอกาสโต นลาฏนฺตกณฺณจูฬิกคลวาฏกปริจฺฉินฺเน สีสจมฺเม ชาตาติ. ตตฺถ ยถา วมฺมิกมตฺถเก ชาตานิ กุณฺฐติณานิ น ชานนฺติ ‘‘มยํ วมฺมิกมตฺถเก ชาตานี’’ติ; นปิ วมฺมิกมตฺถโก ชานาติ ‘‘มยิ กุณฺฐติณานิ ชาตานี’’ติ; เอวเมว น เกสา ชานนฺติ ‘‘มยํ สีสจมฺเม ชาตา’’ติ, นปิ สีสจมฺมํ ชานาติ ‘‘มยิ เกสา ชาตา’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา อเจตนา อพฺยากตา สุญฺญา ปรมทุคฺคนฺธเชคุจฺฉปฺปฏิกูลา, น สตฺโต น ปุคฺคโลติ ววตฺถเปติ. ปริจฺเฉทโตติ ทุวิโธ ปริจฺเฉโท สภาควิสภาควเสน. ตตฺถ เกสา เหฏฺฐา ปติฏฺฐิตจมฺมตเลน ตตฺถ วีหคฺคมตฺตํ ปวิสิตฺวา ปติฏฺฐิเตน อตฺตโน มูลตเลน จ อุปริ อากาเสน ติริยํ อญฺญมญฺเญน ปริจฺฉินฺนาติ เอวํ สภาคปริจฺเฉทโต, เกสา น อวเสสเอกตึสาการา. อวเสสา เอกตึสา น เกสาติ เอวํ วิสภาคปริจฺเฉทโต จ ววตฺถเปติ. เอวํ ตาว เกเส วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ក្នុងអធិការនេះ មានពាក្យសួរថា «ចុះភិក្ខុនេះ កំណត់ដឹងនូវទ្វត្តិង្សាការៈនេះ ដោយពណ៌ជាដើម តើដូចម្តេច?» ពន្យល់ថា ភិក្ខុនេះ កាលចម្រើនទ្វត្តិង្សាការៈ ដោយការបែងចែកមានតចបញ្ចកៈជាដើម តាមវិធីមានពាក្យថា «ក្នុងកាយនេះ មានសក់» ជាដើម មុនដំបូង តែងកំណត់ដឹងនូវសក់ ដោយពណ៌ថា «មានពណ៌ខ្មៅ» ឬតាមដែលខ្លួនបានឃើញ។ កំណត់ដោយសណ្ឋានថា «មានសណ្ឋានវែងមូល ដូចជាដងជញ្ជីង»។ កំណត់ដោយទិសថា «កើតក្នុងទិសខាងលើនៃកាយនេះ» ព្រោះថា ក្នុងកាយនេះ ផ្នែកខាងលើតាំងពីផ្ចិតឡើងទៅ លោកហៅថា ទិសខាងលើ ផ្នែកខាងក្រោមតាំងពីផ្ចិតចុះទៅ លោកហៅថា ទិសខាងក្រោម។ កំណត់ដោយឱកាស (ទីតាំង) ថា «កើតនៅលើស្បែកក្បាល ដែលកំណត់ដោយចុងថ្ងាស គល់ត្រចៀក និងកញ្ចឹងក»។ ក្នុងទីនោះ ដូចជាស្មៅកុណ្ឋៈដែលកើតលើកំពូលដំបូក មិនដឹងថា «យើងកើតលើកំពូលដំបូកទេ» ហើយកំពូលដំបូកក៏មិនដឹងថា «ស្មៅកុណ្ឋៈកើតលើខ្លួនយើងទេ» យ៉ាងណាមិញ សក់ទាំងឡាយក៏មិនដឹងថា «យើងកើតលើស្បែកក្បាលទេ» ហើយស្បែកក្បាលក៏មិនដឹងថា «សក់កើតលើខ្លួនយើងទេ» យ៉ាងនោះឯង។ ភិក្ខុតែងកំណត់ដឹងថា «ធម៌ទាំងនេះ មិនមានការគិត និងការពិចារណា ជាអចេតនៈ ជាអព្យាក្រឹត ជាសូន្យទទេ មានក្លិនស្អុយខ្លាំង គួរខ្ពើម និងគួរធុញទ្រាន់ មិនមែនជាសត្វ មិនមែនជាបុគ្គលឡើយ»។ កំណត់ដោយបរិច្ឆេទ (ការកំណត់ភាគ) គឺការកំណត់មាន ២ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃសភាគៈ (ចំណែកដូចគ្នា) និងវិសភាគៈ (ចំណែកខុសគ្នា)។ ក្នុងបរិច្ឆេទទាំងពីរនោះ ភិក្ខុតែងកំណត់ដោយសភាគបរិច្ឆេទថា «សក់ទាំងឡាយ ខាងក្រោមត្រូវបានកំណត់ដោយផ្ទៃស្បែកជាទីតាំង ដែលចាក់ចូលទៅប្រហែលប៉ុនគ្រាប់ស្រូវសាលី ខាងលើកំណត់ដោយអាកាស ទទឹងកំណត់ដោយសក់ដទៃៗ» និងកំណត់ដោយវិសភាគបរិច្ឆេទថា «សក់មិនមែនជាអាការៈ ៣១ ដែលនៅសល់ឡើយ អាការៈ ៣១ ដែលនៅសល់ ក៏មិនមែនជាសក់ឡើយ»។ ភិក្ខុតែងកំណត់ដឹងនូវសក់ ដោយពណ៌ជាដើម យ៉ាងនេះជាមុនសិន។

---

อวเสเสสุ โลมา วณฺณโต เยภุยฺเยน นีลวณฺณาติ ววตฺถเปติ, ยาทิสกา วาเนน ทิฏฺฐา โหนฺติ. สณฺฐานโต โอณตจาปสณฺฐานา, อุปริ วงฺกตาลหีรสณฺฐานา วา, ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตา, โอกาสโต หตฺถตลปาทตเล ฐเปตฺวา เยภุยฺเยน อวเสสสรีรจมฺเม ชาตาติ.

ក្នុងចំណែកដែលនៅសល់ ភិក្ខុតែងកំណត់ដឹងនូវរោមទាំងឡាយ ដោយពណ៌ថា «ភាគច្រើនមានពណ៌ខៀវ (ឬខ្មៅស្រអាប់)» ឬតាមដែលខ្លួនបានឃើញ។ កំណត់ដោយសណ្ឋានថា «មានសណ្ឋានកោងដូចជាធ្នូដែលគេឱនចុះ ឬមានសណ្ឋានដូចជាធាងត្នោតដែលកោងនៅខាងចុង»។ កំណត់ដោយទិសថា «កើតក្នុងទិសទាំងពីរ (ទាំងទិសខាងលើ និងទិសខាងក្រោម)»។ កំណត់ដោយឱកាសថា «កើតនៅលើស្បែកនៃសរីរៈដែលនៅសល់ លើកលែងតែបាតដៃ និងបាតជើងចេញ»។

---

ตตฺถ ยถา ปุราณคามฏฺฐาเน ชาตานิ ทพฺพติณานิ น ชานนฺติ ‘‘มยํ ปุราณคามฏฺฐาเน ชาตานี’’ติ, น จ ปุราณคามฏฺฐานํ ชานาติ ‘‘มยิ ทพฺพติณานิ ชาตานี’’ติ, เอวเมว น โลมา ชานนฺติ ‘‘มยํ สรีรจมฺเม ชาตา’’ติ, นปิ สรีรจมฺมํ ชานาติ ‘‘มยิ โลมา ชาตา’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา อเจตนา อพฺยากตา สุญฺญา [Pg.33] ปรมทุคฺคนฺธเชคุจฺฉปฏิกูลา, น สตฺโต น ปุคฺคโลติ ววตฺถเปติ. ปริจฺเฉทโต เหฏฺฐา ปติฏฺฐิตจมฺมตเลน ตตฺถ ลิกฺขามตฺตํ ปวิสิตฺวา ปติฏฺฐิเตน อตฺตโน มูเลน จ อุปริ อากาเสน ติริยํ อญฺญมญฺเญน ปริจฺฉินฺนาติ ววตฺถเปติ. อยเมเตสํ สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ โลเม วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ក្នុងរោមទាំងនោះ ដូចជាស្មៅស្បូវដែលដុះលើទីដីភូមិចាស់ មិនដឹងថា «យើងដុះលើទីដីភូមិចាស់» ឡើយ ហើយសូម្បីទីដីភូមិចាស់ ក៏មិនដឹងថា «ស្មៅស្បូវដុះលើខ្លួនយើង» ឡើយ យ៉ាងណាមិញ រោមទាំងឡាយក៏មិនដឹងថា «យើងដុះលើស្បែកខ្លួន» ឡើយ សូម្បីស្បែកខ្លួនក៏មិនដឹងថា «រោមទាំងឡាយដុះលើខ្លួនយើង» ឡើយ។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយទាំងនេះ វៀរចាកការគិត និងការពិចារណា មិនមានចេតនា ជាអព្យាក្រឹត សូន្យទទេ មានក្លិនស្អុយក្រៃលែង គួរខ្ពើមឆ្អើម និងគួរធុញទ្រាន់ មិនមែនជាសត្វ មិនមែនជាបុគ្គល យោគាវចររមែងកំណត់យ៉ាងនេះ។ ដោយការកំណត់ភាគ ខាងក្រោម កំណត់ដោយផ្ទៃស្បែកដែលជាទីតាំង និងដោយគល់របស់ខ្លួនដែលចូលទៅតាំងនៅប្រមាណប៉ុនពងចៃក្នុងស្បែកនោះ ខាងលើ កំណត់ដោយអាកាស ទទឹង កំណត់ដោយគ្នា និងគ្នា យោគាវចររមែងកំណត់យ៉ាងនេះ។ នេះជាការកំណត់ចំណែកដែលដូចគ្នា (សភាគបរិច្ឆេទ) របស់រោមទាំងនោះ ចំណែកឯការកំណត់ចំណែកដែលខុសគ្នា (វិសភាគបរិច្ឆេទ) គឺដូចគ្នានឹងសក់ដែរ យោគាវចររមែងកំណត់ក្នុងរោម ដោយពណ៌ជាដើម យ៉ាងនេះឯង។

---

ตโต ปรํ นขา ยสฺส ปริปุณฺณา, ตสฺส วีสติ. เต สพฺเพปิ วณฺณโต มํสวินิมุตฺโตกาเส เสตา, มํสสมฺพนฺเธ ตมฺพวณฺณาติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต ยถาสกปติฏฺฐิโตกาสสณฺฐานา, เยภุยฺเยน มธุกผลฏฺฐิกสณฺฐานา, มจฺฉสกลิกสณฺฐานา วาติ ววตฺถเปติ. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตา, โอกาสโต องฺคุลีนํ อคฺเคสุ ปติฏฺฐิตาติ.

បន្ទាប់ពីនោះមក គឺក្រចកទាំងឡាយ របស់បុគ្គលណាដែលមានគ្រប់គ្រាន់ ក្រចករបស់បុគ្គលនោះមាន ២០។ យោគាវចររមែងកំណត់ក្រចកទាំងនោះទាំងអស់ ដោយពណ៌ថា ក្នុងទីដែលរួចចាកសាច់ មានពណ៌ស ក្នុងទីដែលជាប់នឹងសាច់ មានពណ៌ក្រហមព្រាល (ពណ៌ទង់ដែង)។ ដោយសណ្ឋាន មានសណ្ឋានតាមទីកន្លែងដែលតាំងនៅរៀងៗខ្លួន ដោយច្រើនមានសណ្ឋានដូចជាគ្រាប់ផ្លែសង្ឃ័រ ឬមានសណ្ឋានដូចជាស្រកាត្រី យោគាវចររមែងកំណត់យ៉ាងនេះ។ ដោយទិស កើតឡើងក្នុងទិសទាំងពីរ (ភាគខាងលើ និងភាគខាងក្រោម) ដោយទីកន្លែង តាំងនៅចុងម្រាមដៃ និងម្រាមជើងទាំងឡាយ។

---

ตตฺถ ยถา นาม คามทารเกหิ ทณฺฑกคฺเคสุ มธุกผลฏฺฐิกา ฐปิตา น ชานนฺติ ‘‘มยํ ทณฺฑกคฺเคสุ ฐปิตา’’ติ, นปิ ทณฺฑกา ชานนฺติ ‘‘อมฺเหสุ มธุกผลฏฺฐิกา ฐปิตา’’ติ; เอวเมว นขา น ชานนฺติ ‘‘มยํ องฺคุลีนํ อคฺเคสุ ปติฏฺฐิตา’’ติ, นปิ องฺคุลิโย ชานนฺติ ‘‘อมฺหากํ อคฺเคสุ นขา ปติฏฺฐิตา’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา อเจตนา…เป… น ปุคฺคโลติ ววตฺถเปติ. ปริจฺเฉทโต เหฏฺฐา มูเล จ องฺคุลิมํเสน, ตตฺถ ปติฏฺฐิตตเลน วา อุปริ อคฺเค จ อากาเสน, อุภโตปสฺเสสุ องฺคุลีนํ อุภโตโกฏิจมฺเมน ปริจฺฉินฺนาติ ววตฺถเปติ. อยเมเตสํ สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ นเข วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ក្នុងក្រចកទាំងនោះ ដូចជាគ្រាប់ផ្លែសង្ឃ័រដែលពួកក្មេងអ្នកស្រុកដាក់ទុកលើចុងឈើតូចៗ មិនដឹងថា «យើងត្រូវគេដាក់ទុកលើចុងឈើតូចៗ» ឡើយ ហើយសូម្បីឈើតូចៗ ក៏មិនដឹងថា «គ្រាប់ផ្លែសង្ឃ័រត្រូវគេដាក់ទុកលើខ្លួនយើង» ឡើយ យ៉ាងណាមិញ ក្រចកទាំងឡាយក៏មិនដឹងថា «យើងតាំងនៅចុងម្រាមទាំងឡាយ» ឡើយ សូម្បីម្រាមទាំងឡាយក៏មិនដឹងថា «ក្រចកទាំងឡាយតាំងនៅចុងរបស់ពួកយើង» ឡើយ។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយទាំងនេះ វៀរចាកការគិត និងការពិចារណា មិនមានចេតនា...ល... មិនមែនជាបុគ្គល យោគាវចររមែងកំណត់យ៉ាងនេះ។ ដោយការកំណត់ភាគ ខាងក្រោម និងត្រង់គល់ កំណត់ដោយសាច់ម្រាម ឬដោយផ្ទៃដែលតាំងនៅត្រង់កន្លែងនោះ ខាងលើ និងត្រង់ចុង កំណត់ដោយអាកាស ខាងចំហៀងទាំងសងខាង កំណត់ដោយស្បែកចុងម្រាមទាំងសងខាង យោគាវចររមែងកំណត់យ៉ាងនេះ។ នេះជាការកំណត់ចំណែកដែលដូចគ្នា (សភាគបរិច្ឆេទ) របស់ក្រចកទាំងនោះ ចំណែកឯការកំណត់ចំណែកដែលខុសគ្នា (វិសភាគបរិច្ឆេទ) គឺដូចគ្នានឹងសក់ដែរ យោគាវចររមែងកំណត់ក្នុងក្រចក ដោយពណ៌ជាដើម យ៉ាងនេះឯង។

---

ตโต ปรํ ทนฺตา ยสฺส ปริปุณฺณา, ตสฺส ทฺวตฺตึส. เต สพฺเพปิ วณฺณโต เสตวณฺณาติ ววตฺถเปติ. ยสฺส สมสณฺฐิตา โหนฺติ, ตสฺส ขรปตฺตจฺฉินฺนสงฺขปฏลมิว สมคนฺถิตเสตกุสุมมกุฬมาลา วิย จ ขายนฺติ. ยสฺส วิสมสณฺฐิตา, ตสฺส ชิณฺณอาสนสาลาปีฐกปฏิปาฏิ วิย นานาสณฺฐานาติ สณฺฐานโต ววตฺถเปติ. เตสญฺหิ อุภยทนฺตปนฺติปริโยสาเนสุ เหฏฺฐโต อุปริโต จ ทฺเว ทฺเว กตฺวา อฏฺฐ ทนฺตา จตุโกฏิกา จตุมูลิกา อาสนฺทิกสณฺฐานา, เตสํ โอรโต เตเนว [Pg.34] กเมน สนฺนิวิฏฺฐา อฏฺฐ ทนฺตา ติโกฏิกา ติมูลิกา สิงฺฆาฏกสณฺฐานา. เตสมฺปิ โอรโต เตเนว กเมน เหฏฺฐโต อุปริโต จ เอกเมกํ กตฺวา จตฺตาโร ทนฺตา ทฺวิโกฏิกา ทฺวิมูลิกา ยานกูปตฺถมฺภินีสณฺฐานา. เตสมฺปิ โอรโต เตเนว กเมน สนฺนิวิฏฺฐา จตฺตาโร ทาฐาทนฺตา เอกโกฏิกา เอกมูลิกา มลฺลิกามกุฬสณฺฐานา. ตโต อุภยทนฺตปนฺติเวมชฺเฌ เหฏฺฐา จตฺตาโร อุปริ จตฺตาโร กตฺวา อฏฺฐ ทนฺตา เอกโกฏิกา เอกมูลิกา ตุมฺพพีชสณฺฐานา. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตา. โอกาสโต อุปริมา อุปริมหนุกฏฺฐิเก อโธโกฏิกา, เหฏฺฐิมา เหฏฺฐิมหนุกฏฺฐิเก อุทฺธํโกฏิกา หุตฺวา ปติฏฺฐิตาติ.

បន្ទាប់ពីនោះមក គឺធ្មេញទាំងឡាយ របស់បុគ្គលណាដែលមានគ្រប់គ្រាន់ ធ្មេញរបស់បុគ្គលនោះមាន ៣២។ យោគាវចររមែងកំណត់ធ្មេញទាំងនោះទាំងអស់ ដោយពណ៌ថា មានពណ៌ស។ ធ្មេញរបស់បុគ្គលណាដែលតាំងនៅស្មើគ្នា ធ្មេញទាំងនោះរមែងប្រាកដដូចជាបន្ទះសំបកខ្ចៅដែលគេអារដោយរណារ និងដូចជាកម្រងផ្កាម្លិះក្រពុំពណ៌សដែលគេចងក្រងស្មើគ្នា។ ធ្មេញរបស់បុគ្គលណាដែលតាំងនៅមិនស្មើគ្នា ធ្មេញទាំងនោះរមែងមានសណ្ឋានផ្សេងៗគ្នា ដូចជាជួរកៅអីក្នុងសាលាដំណាក់ចាស់ យោគាវចររមែងកំណត់ដោយសណ្ឋានយ៉ាងនេះ។ ក្នុងធ្មេញទាំងនោះ ត្រង់ចុងបំផុតនៃជួរធ្មេញទាំងសងខាង ទាំងខាងក្រោមនិងខាងលើ ម្ខាងៗមានពីរៗ រួមជាធ្មេញ ៨ គ្រាប់ មានកំពូល ៤ មានឫស ៤ មានសណ្ឋានដូចជាកៅអីតូច។ ខាងក្នុងបន្ទាប់ពីធ្មេញទាំងនោះមក ដោយលំដាប់នោះឯង មានធ្មេញ ៨ គ្រាប់ មានកំពូល ៣ មានឫស ៣ មានសណ្ឋានដូចជាផ្លូវបីខ្នែង។ ខាងក្នុងបន្ទាប់ពីធ្មេញទាំងនោះមកទៀត ដោយលំដាប់នោះឯង ទាំងខាងក្រោមនិងខាងលើ ម្ខាងៗមានមួយៗ រួមជាធ្មេញ ៤ គ្រាប់ មានកំពូល ២ មានឫស ២ មានសណ្ឋានដូចជាបង្គោលទ្រនឹមរទេះ។ ខាងក្នុងបន្ទាប់ពីធ្មេញទាំងនោះមកទៀត ដោយលំដាប់នោះឯង មានធ្មេញចង្កូម ៤ គ្រាប់ មានកំពូល ១ មានឫស ១ មានសណ្ឋានដូចជាផ្កាម្លិះក្រពុំ។ បន្ទាប់ពីនោះមក ក្នុងចន្លោះកណ្តាលនៃជួរធ្មេញទាំងសងខាង ខាងក្រោម ៤ ខាងលើ ៤ រួមជាធ្មេញ ៨ គ្រាប់ មានកំពូល ១ មានឫស ១ មានសណ្ឋានដូចជាគ្រាប់ឃ្លោក។ ដោយទិស កើតឡើងក្នុងទិសខាងលើ (ភាគខាងលើនៃរាងកាយ)។ ដោយទីកន្លែង ធ្មេញខាងលើ តាំងនៅក្នុងឆ្អឹងថ្គាមខាងលើ មានកំពូលបែរចុះក្រោម ធ្មេញខាងក្រោម តាំងនៅក្នុងឆ្អឹងថ្គាមខាងក្រោម មានកំពូលបែរឡើងលើ។

---

ตตฺถ ยถา นวกมฺมิกปุริเสน เหฏฺฐา สิลาตเล ปติฏฺฐาปิตา อุปริมตเล ปเวสิตา ถมฺภา น ชานนฺติ ‘‘มยํ เหฏฺฐาสิลาตเล ปติฏฺฐาปิตา, อุปริมตเล ปเวสิตา’’ติ, น เหฏฺฐาสิลาตลํ ชานาติ ‘‘มยิ ถมฺภา ปติฏฺฐาปิตา’’ติ, น อุปริมตลํ ชานาติ ‘‘มยิ ถมฺภา ปวิฏฺฐา’’ติ; เอวเมว ทนฺตา น ชานนฺติ ‘‘มยํ เหฏฺฐาหนุกฏฺฐิเก ปติฏฺฐิตา, อุปริมหนุกฏฺฐิเก ปวิฏฺฐา’’ติ, นาปิ เหฏฺฐาหนุกฏฺฐิกํ ชานาติ ‘‘มยิ ทนฺตา ปติฏฺฐิตา’’ติ, น อุปริมหนุกฏฺฐิกํ ชานาติ ‘‘มยิ ทนฺตา ปวิฏฺฐา’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต เหฏฺฐา หนุกฏฺฐิกูเปน หนุกฏฺฐิกํ ปวิสิตฺวา ปติฏฺฐิเตน อตฺตโน มูลตเลน จ อุปริ อากาเสน ติริยํ อญฺญมญฺเญน ปริจฺฉินฺนาติ ววตฺถเปติ. อยเมเตสํ สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ ทนฺเต วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ក្នុងធ្មេញទាំងនោះ ដូចជាសសរដែលជាងសំណង់តាំងទុកលើផ្ទៃថ្មដាខាងក្រោម និងស៊កបញ្ចូលក្នុងផ្ទៃខាងលើ មិនដឹងថា «យើងត្រូវគេតាំងទុកលើផ្ទៃថ្មដាខាងក្រោម និងស៊កបញ្ចូលក្នុងផ្ទៃខាងលើ» ឡើយ ហើយសូម្បីផ្ទៃថ្មដាខាងក្រោម ក៏មិនដឹងថា «សសរទាំងឡាយត្រូវគេតាំងទុកលើខ្លួនយើង» ឡើយ សូម្បីផ្ទៃខាងលើ ក៏មិនដឹងថា «សសរទាំងឡាយស៊កបញ្ចូលក្នុងខ្លួនយើង» ឡើយ យ៉ាងណាមិញ ធ្មេញទាំងឡាយក៏មិនដឹងថា «យើងតាំងនៅក្នុងឆ្អឹងថ្គាមខាងក្រោម និងចូលទៅក្នុងឆ្អឹងថ្គាមខាងលើ» ឡើយ សូម្បីឆ្អឹងថ្គាមខាងក្រោម ក៏មិនដឹងថា «ធ្មេញទាំងឡាយតាំងនៅនឹងខ្លួនយើង» ឡើយ សូម្បីឆ្អឹងថ្គាមខាងលើ ក៏មិនដឹងថា «ធ្មេញទាំងឡាយចូលទៅក្នុងខ្លួនយើង» ឡើយ។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយទាំងនេះ វៀរចាកការគិត និងការពិចារណា...ល... មិនមែនជាបុគ្គល។ ដោយការកំណត់ភាគ ខាងក្រោម កំណត់ដោយផ្ទៃឫសរបស់ខ្លួនដែលចូលទៅតាំងនៅក្នុងឆ្អឹងថ្គាមតាមរន្ធឆ្អឹងថ្គាម ខាងលើ កំណត់ដោយអាកាស ទទឹង កំណត់ដោយគ្នា និងគ្នា យោគាវចររមែងកំណត់យ៉ាងនេះ។ នេះជាការកំណត់ចំណែកដែលដូចគ្នា (សភាគបរិច្ឆេទ) របស់ធ្មេញទាំងនោះ ចំណែកឯការកំណត់ចំណែកដែលខុសគ្នា (វិសភាគបរិច្ឆេទ) គឺដូចគ្នានឹងសក់ដែរ យោគាវចររមែងកំណត់ក្នុងធ្មេញ ដោយពណ៌ជាដើម យ៉ាងនេះឯង។

---

ตโต ปรํ อนฺโตสรีเร นานากุณปสญฺจยปฺปฏิจฺฉาทกํ ตโจ วณฺณโต เสโตติ ววตฺถเปติ. โส หิ ยทิปิ ฉวิราครญฺชิตตฺตา กาฬโกทาตาทิวณฺณวเสน นานาวณฺโณ วิย ทิสฺสติ, ตถาปิ สภาควณฺเณน เสโต เอว. โส ปนสฺส เสตภาโว อคฺคิชาลาภิฆาตปหรณปหาราทีหิ วิทฺธํสิตาย ฉวิยา ปากโฏ โหติ. สณฺฐานโต สงฺเขเปน กญฺจุกสณฺฐาโน, วิตฺถาเรน นานาสณฺฐาโนติ. ตถา หิ ปาทงฺคุลิตฺตโจ โกสการกโกสสณฺฐาโน, ปิฏฺฐิปาทตฺตโจ ปุฏพทฺธูปาหนสณฺฐาโน, ชงฺฆตฺตโจ ภตฺตปุฏกตาลปณฺณสณฺฐาโน[Pg.35], อูรุตฺตโจ ตณฺฑุลภริตทีฆตฺถวิกสณฺฐาโน, อานิสทตฺตโจ อุทกปูริตปฏปริสฺสาวนสณฺฐาโน, ปิฏฺฐิตฺตโจ ผลโกนทฺธจมฺมสณฺฐาโน, กุจฺฉิตฺตโจ วีณาโทณิโกนทฺธจมฺมสณฺฐาโน, อุรตฺตโจ เยภุยฺเยน จตุรสฺสสณฺฐาโน, ทฺวิพาหุตฺตโจ ตูณีโรนทฺธจมฺมสณฺฐาโน, ปิฏฺฐิหตฺถตฺตโจ ขุรโกสสณฺฐาโน ผณกตฺถวิกสณฺฐาโน วา, หตฺถงฺคุลิตฺตโจ กุญฺจิกาโกสสณฺฐาโน, คีวตฺตโจ คลกญฺจุกสณฺฐาโน, มุขตฺตโจ ฉิทฺทาวฉิทฺทกิมิกุลาวกสณฺฐาโน, สีสตฺตโจ ปตฺตตฺถวิกสณฺฐาโนติ.

បន្ទាប់ពីនោះមក គឺស្បែកដែលជាគ្រឿងបិទបាំងនូវសំណុំនៃសាកសពផ្សេងៗក្នុងខាងក្នុងរាងកាយ យោគាវចររមែងកំណត់ដោយពណ៌ថា មានពណ៌ស។ ព្រោះថា ស្បែកនោះ ទោះបីជាប្រាកដដូចជាមានពណ៌ផ្សេងៗ ដោយអំណាចនៃពណ៌មានពណ៌ខ្មៅ និងពណ៌សជាដើម ព្រោះតែការជ្រលក់ដោយតម្រេកក្នុងស្បែកខាងក្រៅ (ឆវិ) ក៏ដោយ ក៏ដោយពណ៌ពិតប្រាកដ គឺមានពណ៌សពិតប្រាកដ។ ក៏ឯភាពជាពណ៌សរបស់ស្បែកនោះ រមែងប្រាកដច្បាស់ កាលបើស្បែកខាងក្រៅត្រូវបំផ្លាញដោយការប៉ះពាល់នៃអណ្តាតភ្លើង ការវាយដំ និងការកាប់ចាក់ជាដើម។ ដោយសណ្ឋាន ដោយសង្ខេប មានសណ្ឋានដូចជាអាវក្រោះ ដោយពិស្តារ មានសណ្ឋានផ្សេងៗគ្នា។ យ៉ាងណាមិញ ស្បែកម្រាមជើង មានសណ្ឋានដូចជាសំបុកនាង ស្បែកខ្នងជើង មានសណ្ឋានដូចជាស្បែកជើងដែលគេចងជាកញ្ចប់ ស្បែកស្មងជើង មានសណ្ឋានដូចជាស្លឹកត្នោតដែលគេខ្ចប់បាយ ស្បែកភ្លៅ មានសណ្ឋានដូចជាថង់វែងដែលពេញដោយអង្ករ ស្បែកត្រគាក មានសណ្ឋានដូចជាតម្រងទឹកធ្វើដោយសំពត់ដែលពេញដោយទឹក ស្បែកខ្នង មានសណ្ឋានដូចជាស្បែកដែលគេពាសលើក្តារ ស្បែកពោះ មានសណ្ឋានដូចជាស្បែកដែលគេពាសលើស្នូកពិណ ស្បែកទ្រូង ដោយច្រើនមានសណ្ឋានជាចតុកោណ ស្បែកដើមដៃទាំងពីរ មានសណ្ឋានដូចជាបំពង់ព្រួញដែលគេពាសដោយស្បែក ស្បែកខ្នងដៃ មានសណ្ឋានដូចជាស្រោមកាំបិតកោរ ឬមានសណ្ឋានដូចជាថង់ដាក់ក្រាស ស្បែកម្រាមដៃ មានសណ្ឋានដូចជាស្រោមកូនសោ ស្បែកក មានសណ្ឋានដូចជាអាវក ស្បែកមុខ មានសណ្ឋានដូចជាសំបុកដង្កូវដែលមានរន្ធតូចរន្ធធំ ស្បែកក្បាល មានសណ្ឋានដូចជាស្រោមបាត្រ។

---

ตจปริคฺคณฺหเกน จ โยคาวจเรน อุตฺตโรฏฺฐโต ปฏฺฐาย ตจสฺส มํสสฺส จ อนฺตเรน จิตฺตํ เปเสนฺเตน ปฐมํ ตาว มุขตฺตโจ ววตฺถเปตพฺโพ, ตโต สีสตฺตโจ, อถ พหิคีวตฺตโจ, ตโต อนุโลเมน ปฏิโลเมน จ ทกฺขิณหตฺถตฺตโจ. อถ เตเนว กเมน วามหตฺถตฺตโจ, ตโต ปิฏฺฐิตฺตโจ, อถ อานิสทตฺตโจ, ตโต อนุโลเมน ปฏิโลเมน จ ทกฺขิณปาทตฺตโจ, อถ วามปาทตฺตโจ, ตโต วตฺถิอุทรหทยอพฺภนฺตรคีวตฺตโจ, ตโต เหฏฺฐิมหนุกตฺตโจ, อถ อธโรฏฺฐตฺตโจ. เอวํ ยาว ปุน อุปริ โอฏฺฐตฺตโจติ. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาโต. โอกาสโต สกลสรีรํ ปริโยนนฺธิตฺวา ฐิโตติ.

ម្យ៉ាងទៀត យោគាវចរអ្នកកំណត់កាន់យកនូវស្បែក កាលបើបញ្ជូនចិត្តទៅក្នុងចន្លោះរវាងស្បែក និងសាច់ ចាប់ផ្តើមតាំងពីបបូរមាត់ខាងលើទៅ ជាដំបូងត្រូវកំណត់ស្បែកមុខ បន្ទាប់មកស្បែកក្បាល បន្ទាប់មកស្បែកកខាងក្រៅ បន្ទាប់មកស្បែកដៃស្តាំ ដោយអនុលោម និងបដិលោម។ បន្ទាប់មក ដោយលំដាប់នោះឯង គឺស្បែកដៃឆ្វេង បន្ទាប់មកស្បែកខ្នង បន្ទាប់មកស្បែកត្រគាក បន្ទាប់មកស្បែកជើងស្តាំ ដោយអនុលោម និងបដិលោម បន្ទាប់មកស្បែកជើងឆ្វេង បន្ទាប់មកស្បែកប្លោកនោម ស្បែកពោះ ស្បែកទ្រូង និងស្បែកកខាងក្នុង បន្ទាប់មកស្បែកឆ្អឹងថ្គាមខាងក្រោម បន្ទាប់មកស្បែកបបូរមាត់ខាងក្រោម។ យ៉ាងនេះ រហូតដល់ស្បែកបបូរមាត់ខាងលើជាថ្មីម្តងទៀត។ ដោយទិស កើតឡើងក្នុងទិសទាំងពីរ (ភាគខាងលើ និងភាគខាងក្រោម)។ ដោយទីកន្លែង រុំព័ទ្ធរាងកាយទាំងមូល ហើយតាំងនៅ។

---

ตตฺถ ยถา อลฺลจมฺมปริโยนทฺธาย เปฬาย น อลฺลจมฺมํ ชานาติ ‘‘มยา เปฬา ปริโยนทฺธา’’ติ, นปิ เปฬา ชานาติ ‘‘อหํ อลฺลจมฺเมน ปริโยนทฺธา’’ติ; เอวเมว น ตโจ ชานาติ ‘‘มยา อิทํ จาตุมหาภูติกํ สรีรํ โอนทฺธ’’นฺติ, นปิ อิทํ จาตุมหาภูติกํ สรีรํ ชานาติ ‘‘อหํ ตเจน โอนทฺธ’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. เกวลํ ตุ –

ក្នុងស្បែកនោះ ដូចជាប្រអប់ដែលគេពាសដោយស្បែកសើម ស្បែកសើមក៏មិនដឹងថា «យើងពាសប្រអប់ហើយ» ឡើយ ហើយសូម្បីប្រអប់ក៏មិនដឹងថា «ខ្លួនយើងត្រូវស្បែកសើមពាសហើយ» ឡើយ យ៉ាងណាមិញ ស្បែកក៏មិនដឹងថា «រាងកាយដែលកើតអំពីមហាភូតរូបទាំងបួននេះ ត្រូវយើងពាសហើយ» ឡើយ សូម្បីរាងកាយដែលកើតអំពីមហាភូតរូបទាំងបួននេះ ក៏មិនដឹងថា «ខ្លួនយើងត្រូវស្បែកពាសហើយ» ឡើយ។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយទាំងនេះ វៀរចាកការគិត និងការពិចារណា...ល... មិនមែនជាបុគ្គល។ ប៉ុន្តែគ្រាន់តែ—

---

‘‘อลฺลจมฺมปฏิจฺฉนฺโน, นวทฺวาโร มหาวโณ;

สมนฺตโต ปคฺฆรติ, อสุจิปูติคนฺธิโย’’ติ.

«

---

ปริจฺเฉทโต เหฏฺฐา มํเสน ตตฺถ ปติฏฺฐิตตเลน วา อุปริ ฉวิยา ปริจฺฉินฺโนติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ ตจํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

«ដោយការកំណត់ភាគ ខាងក្រោមត្រូវកំណត់ដោយសាច់ ឬមួយដោយផ្ទៃសាច់ដែលតាំងនៅទីនោះ ខាងលើត្រូវកំណត់ដោយស្បែកស្តើង» យោគាវចររមែងកំណត់យ៉ាងនេះ។ នេះជាការកំណត់ចំណែកដែលដូចគ្នា (សភាគបរិច្ឆេទ) នៃស្បែកនោះ ចំណែកឯការកំណត់ចំណែកដែលមិនដូចគ្នា (វិសភាគបរិច្ឆេទ) គឺដូចជាសក់ជាដើម យោគាវចររមែងកំណត់ស្បែកដោយពណ៌ជាដើម យ៉ាងនេះឯង។

---

ตโต [Pg.36] ปรํ สรีเร นวเปสิสตปฺปเภทํ มํสํ วณฺณโต รตฺตํ ปาลิภทฺทกปุปฺผสนฺนิภนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต นานาสณฺฐานนฺติ. ตถา หิ ตตฺถ ชงฺฆมํสํ ตาลปตฺตปุฏภตฺตสณฺฐานํ, อวิกสิตเกตกีมกุฬสณฺฐานนฺติปิ เกจิ. อูรุมํสํ สุธาปิสนนิสทโปตกสณฺฐานํ, อานิสทมํสํ อุทฺธนโกฏิสณฺฐานํ, ปิฏฺฐิมํสํ ตาลคุฬปฏลสณฺฐานํ, ผาสุกทฺวยมํสํ วํสมยโกฏฺฐกุจฺฉิปเทสมฺหิ ตนุมตฺติกาเลปสณฺฐานํ, ถนมํสํ วฏฺเฏตฺวา อวกฺขิตฺตทฺธมตฺติกาปิณฺฑสณฺฐานํ, ทฺเวพาหุมํสํ นงฺคุฏฺฐสีสปาเท เฉตฺวา นิจฺจมฺมํ กตฺวา ฐปิตมหามูสิกสณฺฐานํ, มํสสูนกสณฺฐานนฺติปิ เอเก. คณฺฑมํสํ คณฺฑปฺปเทเส ฐปิตกรญฺชพีชสณฺฐานํ, มณฺฑูกสณฺฐานนฺติปิ เอเก. ชิวฺหามํสํ นุหีปตฺตสณฺฐานํ, นาสามํสํ โอมุขนิกฺขิตฺตปณฺณโกสสณฺฐานํ, ๐.อกฺขิกูปมํสํ อทฺธปกฺกอุทุมฺพรสณฺฐานํ, สีสมํสํ ปตฺตปจนกฏาหตนุเลปสณฺฐานนฺติ. มํสปริคฺคณฺหเกน จ โยคาวจเรน เอตาเนว โอฬาริกมํสานิ สณฺฐานโต ววตฺถเปตพฺพานิ. เอวญฺหิ ววตฺถาปยโต สุขุมานิ มํสานิ ญาณสฺส อาปาถํ อาคจฺฉนฺตีติ. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตํ. โอกาสโต สาธิกานิ ตีณิ อฏฺฐิสตานิ อนุลิมฺปิตฺวา ฐิตนฺติ.

បន្ទាប់ពីនោះមក យោគាវចររមែងកំណត់សាច់ក្នុងរាងកាយ ដែលចែកចេញជាដុំសាច់ប្រាំបួនរយដុំ ដោយពណ៌ថា «មានពណ៌ក្រហម ដូចជាផ្កាកល្យាណមិត្ត»។ ដោយសណ្ឋាន រមែងកំណត់ថា «មានសណ្ឋានប្លែកៗគ្នា»។ ពិតមែនតែយ៉ាងនោះ ក្នុងដុំសាច់ទាំងនោះ សាច់ស្មងជើង មានសណ្ឋានដូចជាកញ្ចប់បាយដែលខ្ចប់ដោយស្លឹកត្នោត ពួកអាចារ្យខ្លះថា មានសណ្ឋានដូចជាផ្កាកេតកីដែលមិនទាន់រីក។ សាច់ភ្លៅ មានសណ្ឋានដូចជាកូនត្បាល់ថ្មសម្រាប់កិនកំបោរ។ សាច់កំប៉េះគូទ មានសណ្ឋានដូចជាមុំចង្ក្រាន។ សាច់ខ្នង មានសណ្ឋានដូចជាចំណិតផ្លែត្នោតក្រៀម។ សាច់ឆ្អឹងជំនីរទាំងពីរ មានសណ្ឋានដូចជាដីឥដ្ឋដែលគេលាបស្តើងៗលើជញ្ជាំងជង្រុកដែលធ្វើដោយឫស្សី។ សាច់ដោះ មានសណ្ឋានដូចជាដុំដីឥដ្ឋសើមដែលគេមូលហើយบោះចោលចុះ។ សាច់ដើមដៃទាំងពីរ មានសណ្ឋានដូចជាសត្វកណ្តុរធំដែលគេកាត់កន្ទុយ ក្បាល និងជើងចេញ ហើយបកស្បែកចេញទុកនៅ ពួកអាចារ្យខ្លះថា មានសណ្ឋានដូចជាដុំសាច់ដែលគេដោតនឹងឈើចាក់សាច់។ សាច់ថ្ពាល់ មានសណ្ឋានដូចជាគ្រាប់អង្កាញ់ដែលគេដាក់នៅត្រង់ថ្ពាល់ ពួកអាចារ្យខ្លះថា មានសណ្ឋានដូចជាសត្វកង្កែប។ សាច់អណ្តាត មានសណ្ឋានដូចជាស្លឹកសំព្រៃ។ សាច់ច្រមុះ មានសណ្ឋានដូចជាកញ្ចប់ស្លឹកឈើដែលគេផ្កាប់ចុះក្រោម។ សាច់រង្វង់ភ្នែក មានសណ្ឋានដូចជាផ្លែឧទុម្ពរដែលទុំពាក់កណ្តាល។ សាច់ក្បាល មានសណ្ឋានដូចជាដីឥដ្ឋដែលគេលាបលើឆ្នាំងដុតបាត្រ។ យោគាវចរអ្នកកំណត់សាច់ គប្បីកំណត់សាច់គ្រោតគ្រាតទាំងនេះឯង ដោយសណ្ឋាន។ កាលបើយោគាវចរកំណត់យ៉ាងនេះ សាច់ល្អិតៗទាំងឡាយ រមែងមកប្រាកដក្នុងញាណ។ ដោយទិស រមែងកំណត់ថា «កើតឡើងក្នុងទិសទាំងពីរ»។ ដោយឱកាស រមែងកំណត់ថា «តាំងនៅដោយលាបស្រោបលើឆ្អឹងទាំងបីរយជាង»។

---

ตตฺถ ยถา ถูลมตฺติกานุลิตฺตาย ภิตฺติยา น ถูลมตฺติกา ชานาติ ‘‘มยา ภิตฺติ อนุลิตฺตา’’ติ, นปิ ภิตฺติ ชานาติ ‘‘อหํ ถูลมตฺติกาย อนุลิตฺตา’’ติ, เอวเมวํ น นวเปสิสตปฺปเภทํ มํสํ ชานาติ ‘‘มยา อฏฺฐิสตตฺตยํ อนุลิตฺต’’นฺติ, นปิ อฏฺฐิสตตฺตยํ ชานาติ ‘‘อหํ นวเปสิสตปฺปเภเทน มํเสน อนุลิตฺต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. เกวลํ ตุ –

ក្នុងសាច់នោះ ដូចជាដីស្អិតដ៏ខាប់ដែលលាបលើជញ្ជាំង ដីស្អិតដ៏ខាប់មិនដឹងថា «ជញ្ជាំងត្រូវបានយើងលាបហើយ» ដូច្នេះឡើយ សូម្បីជញ្ជាំងក៏មិនដឹងថា «យើងត្រូវបានដីស្អិតដ៏ខាប់លាបហើយ» ដូច្នេះឡើយ យ៉ាងណាមិញ សាច់ដែលមានចំណែក ៩០០ ដុំ ក៏មិនដឹងថា «រាងកាយដែលមានឆ្អឹង ៣០០ ត្រូវបានយើងលាបហើយ» ដូច្នេះឡើយ សូម្បីតែឆ្អឹងទាំង ៣០០ ក៏មិនដឹងថា «យើងត្រូវបានសាច់មានចំណែក ៩០០ ដុំលាបហើយ» ដូច្នេះឡើយ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយនេះ តែងប្រាសចាកការគិត និងការពិចារណា... មិនមែនជាបុគ្គលឡើយ។ ប៉ុន្តែគ្រាន់តែ—

---

‘‘นวเปสิสตา มํสา, อนุลิตฺตา กเฬวรํ;

นานากิมิกุลากิณฺณํ, มีฬฺหฏฺฐานํว ปูติก’’นฺติ.

«សាច់ទាំងឡាយ ៩០០ ដុំ លាបស្រោបរាងកាយ ពេញទៅដោយពួកសត្វល្អិតផ្សេងៗ ស្អុយរលួយ ដូចជាកន្លែងចាក់សម្រាម» ដូច្នេះ យោគាវចរតែងកំណត់ដឹង។

---

ปริจฺเฉทโต เหฏฺฐา อฏฺฐิสงฺฆาเฏน ตตฺถ ปติฏฺฐิตตเลน วา อุปริ ตเจน ติริยํ อญฺญมญฺเญน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ มํสํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ដោយកំណត់ភាគ៖ ខាងក្រោម កំណត់ដោយគ្រោងឆ្អឹង ឬដោយផ្ទៃដែលតាំងនៅលើឆ្អឹងនោះ ខាងលើ កំណត់ដោយស្បែក ទទឹង កំណត់ដោយចំណែកសាច់ដទៃៗ ម្យ៉ាងវិញទៀត យោគាវចរតែងកំណត់យ៉ាងនេះ។ នេះជាសភាគបរិច្ឆេទនៃសាច់នោះ ចំណែកវិសភាគបរិច្ឆេទ គឺដូចជាសក់ជាដើម យោគាវចរតែងកំណត់សាច់ដោយពណ៌ជាដើម យ៉ាងនេះឯង។

---

ตโต ปรํ สรีเร นวสตปฺปเภทา นฺหารู วณฺณโต เสตาติ ววตฺถเปติ, มธุวณฺณาติปิ เอเก. สณฺฐานโต นานาสณฺฐานาติ. ตถา [Pg.37] หิ ตตฺถ มหนฺตา มหนฺตา นฺหารู กนฺทลมกุฬสณฺฐานา, ตโต สุขุมตรา สูกรวาคุรรชฺชุสณฺฐานา, ตโต อณุกตรา ปูติลตาสณฺฐานา, ตโต อณุกตรา สีหฬมหาวีณาตนฺติสณฺฐานา, ตโต อณุกตรา ถูลสุตฺตกสณฺฐานา, หตฺถปิฏฺฐิปาทปิฏฺฐีสุ นฺหารู สกุณปาทสณฺฐานา, สีเส นฺหารู คามทารกานํ สีเส ฐปิตวิรฬตรทุกูลสณฺฐานา, ปิฏฺฐิยา นฺหารู เตเมตฺวา อาตเป ปสาริตมจฺฉชาลสณฺฐานา, อวเสสา อิมสฺมึ สรีเร ตํตํองฺคปจฺจงฺคานุคตา นฺหารู สรีเร ปฏิมุกฺกชาลกญฺจุกสณฺฐานาติ. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตา. เตสุ จ ทกฺขิณกณฺณจูฬิกโต ปฏฺฐาย ปญฺจ กณฺฑรนามกา มหานฺหารู ปุรโต จ ปจฺฉโต จ วินนฺธมานา วามปสฺสํ คตา, วามกณฺณจูฬิกโต ปฏฺฐาย ปญฺจ ปุรโต จ ปจฺฉโต จ วินนฺธมานา ทกฺขิณปสฺสํ คตา, ทกฺขิณคลวาฏกโต ปฏฺฐาย ปญฺจ ปุรโต จ ปจฺฉโต จ วินนฺธมานา วามปสฺสํ คตา, วามคลวาฏกโต ปฏฺฐาย ปญฺจ ปุรโต จ ปจฺฉโต จ วินนฺธมานา ทกฺขิณปสฺสํ คตา, ทกฺขิณหตฺถํ วินนฺธมานา ปุรโต จ ปจฺฉโต จ ปญฺจ ปญฺจาติ ทส กณฺฑรนามกา เอว มหานฺหารู อารุฬฺหา. ตถา วามหตฺถํ, ทกฺขิณปาทํ, วามปาทญฺจาติ เอวเมเต สฏฺฐิ มหานฺหารู สรีรธารกา สรีรนิยามกาติปิ ววตฺถเปติ. โอกาสโต สกลสรีเร อฏฺฐิจมฺมานํ อฏฺฐิมํสานญฺจ อนฺตเร อฏฺฐีนิ อาพนฺธมานา ฐิตาติ.

បន្ទាប់ពីនោះមក យោគាវចរតែងកំណត់សរសៃទាំងឡាយដែលមានចំណែក ៩០០ ក្នុងរាងកាយថា ដោយពណ៌ មានពណ៌ស អាចារ្យខ្លះថា មានពណ៌ដូចទឹកឃ្មុំ។ ដោយសណ្ឋាន មានសណ្ឋានប្លែកៗគ្នា។ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងសរសៃទាំងនោះ សរសៃធំៗ មានសណ្ឋានដូចជាផ្កាកណ្ដាលក្រពុំ បន្ទាប់ពីនោះ សរសៃដែលល្អិតជាងនោះ មានសណ្ឋានដូចជាខ្សែអន្ទាក់បង្កាត់ជ្រូកព្រៃ បន្ទាប់ពីនោះ សរសៃដែលតូចជាងនោះ មានសណ្ឋានដូចជាវល្លិស្អុយ បន្ទាប់ពីនោះ សរសៃដែលតូចជាងនោះទៅទៀត មានសណ្ឋានដូចជាខ្សែពិណធំរបស់ពួកសីហឡៈ បន្ទាប់ពីនោះ សរសៃដែលតូចជាងនោះទៅទៀត មានសណ្ឋានដូចជាសរសៃអំបោះធំៗ សរសៃនៅខ្នងដៃនិងខ្នងជើង មានសណ្ឋានដូចជាជើងបក្សី សរសៃនៅលើក្បាល មានសណ្ឋានដូចជាសំពត់សូត្រសស្ដើងដែលគេគ្របលើក្បាលក្មេងអ្នកស្រុក សរសៃនៅខ្នង មានសណ្ឋានដូចជាសំណាញ់ដាក់ត្រីដែលគេជ្រលក់ទឹកហើយលាតហាលថ្ងៃ សរសៃដែលសេសសល់ក្រៅពីនេះ ក្នុងរាងកាយនេះ ដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមអវយវៈតូចធំនោះៗ មានសណ្ឋានដូចជាអាវក្រោះសំណាញ់ដែលគេពាក់លើរាងកាយ។ ដោយទិស កើតឡើងក្នុងទិសទាំងពីរ។ ក្នុងសរសៃទាំងនោះ សរសៃធំ ៥ ដែលមានឈ្មោះថា កណ្ឌរៈ ចាប់ផ្ដើមអំពីគល់ត្រចៀកខាងស្តាំ ព័ទ្ធទៅខាងមុខនិងខាងក្រោយ ហើយទៅកាន់ចំហៀងខាងឆ្វេង ចាប់ផ្ដើមអំពីគល់ត្រចៀកខាងឆ្វេង ៥ ព័ទ្ធទៅខាងមុខនិងខាងក្រោយ ហើយទៅកាន់ចំហៀងខាងស្តាំ ចាប់ផ្ដើមអំពីកខាងស្តាំ ៥ ព័ទ្ធទៅខាងមុខនិងខាងក្រោយ ហើយទៅកាន់ចំហៀងខាងឆ្វេង ចាប់ផ្ដើមអំពីកខាងឆ្វេង ៥ ព័ទ្ធទៅខាងមុខនិងខាងក្រោយ ហើយទៅកាន់ចំហៀងខាងស្តាំ សរសៃធំ ១០ ដែលមានឈ្មោះថា កណ្ឌរៈ ព័ទ្ធដៃខាងស្តាំ ឡើងទៅខាងមុខ ៥ ខាងក្រោយ ៥។ យ៉ាងនោះដែរ ឡើងទៅកាន់ដៃឆ្វេង ជើងស្តាំ និងជើងឆ្វេង យោគាវចរតែងកំណត់សរសៃធំទាំង ៦០ នេះថា ជាគ្រឿងទ្រទ្រង់រាងកាយ ជាគ្រឿងកំណត់រាងកាយ យ៉ាងនេះឯង។ ដោយទីកន្លែង ស្ថិតនៅចន្លោះឆ្អឹងនិងស្បែក និងចន្លោះឆ្អឹងនិងសាច់ ក្នុងរាងកាយទាំងមូល ជួយចងភ្ជាប់ឆ្អឹងទាំងឡាយទុក។

---

ตตฺถ ยถา วลฺลิสนฺตานพทฺเธสุ กุฏฺฏทารูสุ น วลฺลิสนฺตานา ชานนฺติ ‘‘อมฺเหหิ กุฏฺฏทารูนิ อาพทฺธานี’’ติ, นปิ กุฏฺฏทารูนิ ชานนฺติ ‘‘มยํ วลฺลิสนฺตาเนหิ อาพทฺธานี’’ติ; เอวเมว น นฺหารู ชานนฺติ ‘‘อมฺเหหิ ตีณิ อฏฺฐิสตานิ อาพทฺธานี’’ติ, นปิ ตีณิ อฏฺฐิสตานิ ชานนฺติ ‘‘มยํ นฺหารูหิ อาพทฺธานี’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. เกวลํ ตุ –

ក្នុងសរសៃទាំងនោះ ដូចជាឈើជញ្ជាំងដែលគេចងភ្ជាប់ដោយវល្លិ វល្លិទាំងឡាយមិនដឹងថា «ឈើជញ្ជាំងទាំងឡាយត្រូវបានយើងចងភ្ជាប់ហើយ» ដូច្នេះឡើយ សូម្បីឈើជញ្ជាំងទាំងឡាយក៏មិនដឹងថា «យើងត្រូវបានវល្លិទាំងឡាយចងភ្ជាប់ហើយ» ដូច្នេះឡើយ យ៉ាងណាមិញ សរសៃទាំងឡាយក៏មិនដឹងថា «ឆ្អឹងទាំង ៣០០ ត្រូវបានយើងចងភ្ជាប់ហើយ» ដូច្នេះឡើយ សូម្បីឆ្អឹងទាំង ៣០០ ក៏មិនដឹងថា «យើងត្រូវបានសរសៃទាំងឡាយចងភ្ជាប់ហើយ» ដូច្នេះឡើយ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយនេះ តែងប្រាសចាកការគិត និងការពិចារណា... មិនមែនជាបុគ្គលឡើយ។ ប៉ុន្តែគ្រាន់តែ—

---

‘‘นวนฺหารุสตา โหนฺติ, พฺยามมตฺเต กเฬวเร;

พนฺธนฺติ อฏฺฐิสงฺฆาฏํ, อคารมิว วลฺลิโย’’ติ.

«សរសៃទាំងឡាយ ៩០០ មាននៅក្នុងរាងកាយប្រវែងមួយព្យាម តែងចងភ្ជាប់នូវសំណុំឆ្អឹង ដូចជាវល្លិចងភ្ជាប់នូវផ្ទះ» ដូច្នេះ យោគាវចរតែងកំណត់ដឹង។

---

ปริจฺเฉทโต เหฏฺฐา ตีหิ อฏฺฐิสเตหิ ตตฺถ ปติฏฺฐิตตเลหิ วา อุปริ ตจมํเสหิ ติริยํ อญฺญมญฺเญน ปริจฺฉินฺนาติ ววตฺถเปติ. อยเมเตสํ สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ นฺหารู วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

By partition: below, bounded by the three hundred bones or by the surface established thereon; above, bounded by the skin and flesh; transversely, bounded by each other. Thus he defines it. This is its similar partition. But the dissimilar partition is like hair, etc. Thus he defines the sinews by color, etc.

---

ตโต [Pg.38] ปรํ สรีเร ทฺวตฺตึสทนฺตฏฺฐิกานํ วิสุํ คหิตตฺตา เสสานิ จตุสฏฺฐิ หตฺถฏฺฐิกานิ จตุสฏฺฐิ ปาทฏฺฐิกานิ จตุสฏฺฐิ มุทุกฏฺฐิกานิ มํสนิสฺสิตานิ ทฺเว ปณฺหิกฏฺฐีนิ เอเกกสฺมึ ปาเท ทฺเว ทฺเว โคปฺผกฏฺฐิกานิ ทฺเว ชงฺฆฏฺฐิกานิ เอกํ ชณฺณุกฏฺฐิ เอกํ อูรุฏฺฐิ ทฺเว กฏิฏฺฐีนิ อฏฺฐารส ปิฏฺฐิกณฺฏกฏฺฐีนิ จตุวีสติ ผาสุกฏฺฐีนิ จุทฺทส อุรฏฺฐีนิ เอกํ หทยฏฺฐิ ทฺเว อกฺขกฏฺฐีนิ ทฺเว ปิฏฺฐิพาหฏฺฐีนิ ทฺเว พาหฏฺฐีนิ ทฺเว ทฺเว อคฺคพาหฏฺฐีนิ สตฺต คีวฏฺฐีนิ ทฺเว หนุกฏฺฐีนิ เอกํ นาสิกฏฺฐิ ทฺเว อกฺขิฏฺฐีนิ ทฺเว กณฺณฏฺฐีนิ เอกํ นลาฏฏฺฐิ เอกํ มุทฺธฏฺฐิ นว สีสกปาลฏฺฐีนีติ เอวมาทินา นเยน วุตฺตปฺปเภทานิ อฏฺฐีนิ สพฺพาเนว วณฺณโต เสตานีติ ววตฺถเปติ.

បន្ទាប់ពីនោះមក ក្នុងរាងកាយនេះ ព្រោះធ្មេញ ៣២ ត្រូវបានរាប់ដោយឡែកហើយ ឆ្អឹងដែលសេសសល់គឺ៖ ឆ្អឹងដៃ ៦៤ ឆ្អឹងជើង ៦៤ ឆ្អឹងខ្ចីដែលអាស្រ័យនឹងសាច់ ៦៤ ឆ្អឹងកែងជើង ២ ឆ្អឹងភ្នែកគោល ២ ៗ ក្នុងជើងនីមួយៗ ឆ្អឹងស្មងជើង ២ ឆ្អឹងអង្គង្គង់ ១ ឆ្អឹងភ្លៅ ១ ឆ្អឹងត្រគាក ២ ឆ្អឹងកងខ្នង ១៨ ឆ្អឹងជំនីរ ២៤ ឆ្អឹងទ្រូង ១៤ ឆ្អឹងបេះដូង ១ ឆ្អឹងដងកាំបិត ២ ឆ្អឹងស្លាបប្រចៀវ ២ ឆ្អឹងដើមដៃ ២ ឆ្អឹងកំភួនដៃ ២ ៗ ឆ្អឹងក ៧ ឆ្អឹងថ្គាម ២ ឆ្អឹងច្រមុះ ១ ឆ្អឹងរន្ធភ្នែក ២ ឆ្អឹងរន្ធត្រចៀក ២ ឆ្អឹងថ្ងាស ១ ឆ្អឹងកំប៉ោយក្បាល ១ ឆ្អឹងលលាដ៍ក្បាល ៩ យោគាវចរតែងកំណត់ឆ្អឹងទាំងឡាយដែលមានចំណែកពោលហើយដោយវិធីនេះជាដើមថា ទាំងអស់សុទ្ធតែមានពណ៌ស យ៉ាងនេះឯង។

---

สณฺฐานโต นานาสณฺฐานานิ. ตถา หิ ตตฺถ อคฺคปาทงฺคุลิยฏฺฐีนิ กตกพีชสณฺฐานานิ, ตทนนฺตรานิ องฺคุลีนํ มชฺฌปพฺพฏฺฐีนิ อปริปุณฺณปนสฏฺฐิสณฺฐานานิ, มูลปพฺพฏฺฐีนิ ปณวสณฺฐานานิ, โมรสกลิสณฺฐานานีติปิ เอเก. ปิฏฺฐิปาทฏฺฐีนิ โกฏฺฏิตกนฺทลกนฺทราสิสณฺฐานานิ ปณฺหิกฏฺฐีนิ เอกฏฺฐิตาลผลพีชสณฺฐานานิ, โคปฺผกฏฺฐีนิ เอกโตพทฺธกีฬาโคฬกสณฺฐานานิ, ชงฺฆฏฺฐิเกสุ ขุทฺทกํ ธนุทณฺฑสณฺฐานํ, มหนฺตํ ขุปฺปิปาสามิลาตธมนิปิฏฺฐิสณฺฐานํ, ชงฺฆฏฺฐิกสฺส โคปฺผกฏฺฐิเกสุ ปติฏฺฐิตฏฺฐานํ อปนีตตจขชฺชูรีกฬีรสณฺฐานํ, ชงฺฆฏฺฐิกสฺส ชณฺณุกฏฺฐิเก ปติฏฺฐิตฏฺฐานํ มุทิงฺคมตฺถกสณฺฐานํ ชณฺณุกฏฺฐิ เอกปสฺสโต ฆฏฺฏิตเผณสณฺฐานํ, อูรุฏฺฐีนิ ทุตฺตจฺฉิตวาสิผรสุทณฺฑสณฺฐานานิ, อูรุฏฺฐิกสฺส กฏฏฺฐิเก ปติฏฺฐิตฏฺฐานํ สุวณฺณการานํ อคฺคิชาลนกสลากาพุนฺทิสณฺฐานํ, ตปฺปติฏฺฐิโตกาโส อคฺคจฺฉินฺนปุนฺนาคผลสณฺฐาโน, กฏิฏฺฐีนิ ทฺเวปิ เอกาพทฺธานิ หุตฺวา กุมฺภกาเรหิ กตจุลฺลิสณฺฐานานิ, ตาปสภิสิกาสณฺฐานานีติปิ เอเก. อานิสทฏฺฐีนิ เหฏฺฐามุขฐปิตสปฺปผณสณฺฐานานิ, สตฺตฏฺฐฏฺฐาเนสุ ฉิทฺทาวฉิทฺทานิ อฏฺฐารส ปิฏฺฐิกณฺฏกฏฺฐีนิ อพฺภนฺตรโต อุปรูปริ ฐปิตสีสกปฏฺฏเวฐกสณฺฐานานิ, พาหิรโต วฏฺฏนาวลิสณฺฐานานิ, เตสํ อนฺตรนฺตรา กกจทนฺตสทิสานิ ทฺเว ตีณิ กณฺฏกานิ โหนฺติ, จตุวีสติยา [Pg.39] ผาสุกฏฺฐีสุ ปริปุณฺณานิ ปริปุณฺณสีหฬทาตฺตสณฺฐานานิ, อปริปุณฺณานิ อปริปุณฺณสีหฬทาตฺตสณฺฐานานิ, สพฺพาเนว โอทาตกุกฺกุฏสฺส ปสาริตปกฺขทฺวยสณฺฐานานีติปิ เอเก. จุทฺทส อุรฏฺฐีนิ ชิณฺณสนฺทมานิกผลกปนฺติสณฺฐานานิ, หทยฏฺฐิ ทพฺพิผณสณฺฐานํ, อกฺขกฏฺฐีนิ ขุทฺทกโลหวาสิทณฺฑสณฺฐานานิ, เตสํ เหฏฺฐา อฏฺฐิ อทฺธจนฺทสณฺฐานํ, ปิฏฺฐิพาหฏฺฐีนิ ผรสุผณสณฺฐานานิ, อุปฑฺฒจฺฉินฺนสีหฬกุทาลสณฺฐานานีติปิ เอเก. พาหฏฺฐีนิ อาทาสทณฺฑสณฺฐานานิ, มหาวาสิทณฺฑสณฺฐานานีติปิ เอเก. อคฺคพาหฏฺฐีนิ ยมกตาลกนฺทสณฺฐานานิ, มณิพนฺธฏฺฐีนิ เอกโต อลฺลิยาเปตฺวา ฐปิตสีสกปฏฺฏเวฐกสณฺฐานานิ, ปิฏฺฐิหตฺถฏฺฐีนิ โกฏฺฏิตกนฺทลกนฺทราสิสณฺฐานานิ, หตฺถงฺคุลิมูลปพฺพฏฺฐีนิ ปณวสณฺฐานานิ, มชฺฌปพฺพฏฺฐีนิ อปริปุณฺณปนสฏฺฐิสณฺฐานานิ, อคฺคปพฺพฏฺฐีนิ กตกพีชสณฺฐานานิ, สตฺต คีวฏฺฐีนิ ทณฺเฑ วิชฺฌิตฺวา ปฏิปาฏิยา ฐปิตวํสกฬีรขณฺฑสณฺฐานานิ, เหฏฺฐิมหนุกฏฺฐิ กมฺมารานํ อโยกูฏโยตฺตกสณฺฐานํ, อุปริมหนุกฏฺฐิ อวเลขนสตฺถกสณฺฐานํ, อกฺขินาสกูปฏฺฐีนิ อปนีตมิญฺชตรุณตาลฏฺฐิสณฺฐานานิ, นลาฏฏฺฐิ อโธมุขฐปิตภินฺนสงฺขกปาลสณฺฐานํ, กณฺณจูฬิกฏฺฐีนิ นฺหาปิตขุรโกสสณฺฐานานิ, นลาฏกณฺณจูฬิกานํ อุปริ ปฏฺฏพนฺธโนกาเส อฏฺฐิพหลฆฏปุณฺณปฏปิโลติกขณฺฑสณฺฐานํ, มุทฺธนฏฺฐิ มุขจฺฉินฺนวงฺกนาฬิเกรสณฺฐานํ, สีสฏฺฐีนิ สิพฺเพตฺวา ฐปิตชชฺชราลาพุกฏาหสณฺฐานานีติ. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตานิ.

ដោយសណ្ឋាន មានសណ្ឋានប្លែកៗគ្នា។ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងឆ្អឹងទាំងនោះ ឆ្អឹងចុងម្រាមជើង មានសណ្ឋានដូចជាគ្រាប់កតកៈ ឆ្អឹងកងកណ្តាលនៃម្រាមជើងបន្ទាប់ពីនោះ មានសណ្ឋានដូចជាគ្រាប់ខ្នុរស្វិតដែលមិនពេញលេញ ឆ្អឹងកងគល់ម្រាមជើង មានសណ្ឋានដូចជាស្គរបណវៈ អាចារ្យខ្លះថា មានសណ្ឋានដូចជាកងក្ងោក ឆ្អឹងខ្នងជើង មានសណ្ឋានដូចជាគំនរសរសៃខ្ទឹមព្រៃដែលគេបុកហើយ ឆ្អឹងកែងជើង មានសណ្ឋានដូចជាគ្រាប់ត្នោតតែមួយគ្រាប់ ឆ្អឹងភ្នែកគោល មានសណ្ឋានដូចជាកូនឃ្លីសម្រាប់លេងដែលគេចងភ្ជាប់គ្នាតែមួយ ក្នុងឆ្អឹងស្មងជើងទាំងពីរ ឆ្អឹងតូចមានសណ្ឋានដូចជាដងធ្នូ ឆ្អឹងធំមានសណ្ឋានដូចជាខ្នងពស់ថ្លាន់ដែលស្គមស្វិតដោយការស្រេកឃ្លាន ទីកន្លែងដែលឆ្អឹងស្មងជើងតាំងនៅលើឆ្អឹងភ្នែកគោល មានសណ្ឋានដូចជាបណ្តូលដើមល្មើដែលគេបកសំបកចេញហើយ ទីកន្លែងដែលឆ្អឹងស្មងជើងតាំងនៅលើឆ្អឹងអង្គង្គង់ មានសណ្ឋានដូចជាមុខស្គរមុតឹង្គ ឆ្អឹងអង្គង្គង់ ម្ខាងមានសណ្ឋានដូចជាដុំពពុះទឹកដែលគេកូរហើយ ឆ្អឹងភ្លៅទាំងឡាយ មានសណ្ឋានដូចជាដងពូថៅឬដងចបកាប់ដែលគេច្រឡំចាំងមិនស្អាត ទីកន្លែងដែលឆ្អឹងភ្លៅតាំងនៅលើឆ្អឹងត្រគាក មានសណ្ឋានដូចជាដងដង្កៀបសម្រាប់ផ្លុំភ្លើងរបស់ជាងមាស ទីកន្លែងដែលតាំងនៅលើនោះ មានសណ្ឋានដូចជាផ្លែបុន្នាកៈដែលគេកាត់ចុងចេញ ឆ្អឹងត្រគាកទាំងពីរដែលភ្ជាប់គ្នាតែមួយ មានសណ្ឋានដូចជាចង្ក្រានដីដុតដែលជាងឆ្នាំងធ្វើហើយ អាចារ្យខ្លះថា មានសណ្ឋានដូចជាខ្នើយអង្គុយរបស់តាបស ឆ្អឹងកំប៉េះគូទ មានសណ្ឋានដូចជាពពារពស់វែកដែលគេផ្កាប់ចុះក្រោម ឆ្អឹងកងខ្នង ១៨ ដែលមានរន្ធតូចធំក្នុងកន្លែង ៧ ឬ ៨ ខាងក្នុងមានសណ្ឋានដូចជាសន្លឹកសំណប៉ាហាំងដែលគេតម្រៀបត្រួតៗគ្នា ខាងក្រៅមានសណ្ឋានដូចជាថ្នាំងឫស្សីមូលៗ នៅចន្លោះឆ្អឹងទាំងនោះ មានបន្លា ២ ឬ ៣ ដូចជាធ្មេញរណារ ក្នុងឆ្អឹងជំនីរទាំង ២៤ ឆ្អឹងជំនីរដែលពេញលេញ មានសណ្ឋានដូចជាកណ្ដៀវកោងរបស់ពួកសីហឡៈដែលពេញលេញ ឆ្អឹងជំនីរដែលមិនពេញលេញ មានសណ្ឋានដូចជាកណ្ដៀវកោងរបស់ពួកសីហឡៈដែលមិនពេញលេញ អាចារ្យខ្លះថា ឆ្អឹងជំនីរទាំងអស់មានសណ្ឋានដូចជាស្លាបទាំងពីរដែលលាតចេញនៃមាន់ស ឆ្អឹងទ្រូងទាំង ១៤ មានសណ្ឋានដូចជាជួរក្តារគ្រែស្នែងចាស់ៗ ឆ្អឹងបេះដូង មានសណ្ឋានដូចជាវែកបាយ ឆ្អឹងដងកាំបិត មានសណ្ឋានដូចជាដងកាំបិតដែកតូចៗ ឆ្អឹងនៅខាងក្រោមឆ្អឹងដងកាំបិតទាំងនោះ មានសណ្ឋានដូចជាព្រះចន្ទពាក់កណ្តាល ឆ្អឹងស្លាបប្រចៀវ មានសណ្ឋានដូចជាមុខពូថៅ អាចារ្យខ្លះថា មានសណ្ឋានដូចជាចបកាប់របស់ពួកសីហឡៈដែលគេកាត់ពាក់កណ្តាល ឆ្អឹងដើមដៃ មានសណ្ឋានដូចជាដងកញ្ចក់ អាចារ្យខ្លះថា មានសណ្ឋានដូចជាដងកាំបិតធំ ឆ្អឹងកំភួនដៃ មានសណ្ឋានដូចជាដើមត្នោតភ្លោះ ឆ្អឹងកដៃ មានសណ្ឋានដូចជាសន្លឹកសំណប៉ាហាំងដែលគេព័ទ្ធជារង្វង់មូលតម្រៀបគ្នា ឆ្អឹងខ្នងដៃ មានសណ្ឋានដូចជាគំនរសរសៃខ្ទឹមព្រៃដែលគេបុកហើយ ឆ្អឹងកងគល់ម្រាមដៃ មានសណ្ឋានដូចជាស្គរបណវៈ ឆ្អឹងកងកណ្តាល មានសណ្ឋានដូចជាគ្រាប់ខ្នុរស្វិតដែលមិនពេញលេញ ឆ្អឹងកងចុងម្រាម មានសណ្ឋានដូចជាគ្រាប់កតកៈ ឆ្អឹងកទាំង ៧ មានសណ្ឋានដូចជាកង់បណ្តូលឫស្សីខ្ចីដែលគេដោតនឹងឈើជាជួរ ឆ្អឹងថ្គាមក្រោម មានសណ្ឋានដូចជាដង្កៀបដែករបស់ជាងដែក ឆ្អឹងថ្គាមលើ មានសណ្ឋានដូចជាកាំបិតចិតសំបកអំពៅ ឆ្អឹងរន្ធភ្នែកនិងរន្ធច្រមុះ មានសណ្ឋានដូចជាគ្រាប់ត្នោតខ្ចីដែលគេខ្វះយកសាច់ចេញអស់ហើយ ឆ្អឹងថ្ងាស មានសណ្ឋានដូចជាអំបែងខ្យងសង្ខដែលគេផ្កាប់ចុះក្រោម ឆ្អឹងគល់ត្រចៀក មានសណ្ឋានដូចជាស្រោមឡាមរបស់ជាងកាត់សក់ ឆ្អឹងនៅខាងលើថ្ងាសនិងគល់ត្រចៀក ត្រង់កន្លែងដែលគេចងឈ្នួតក្បាល មានសណ្ឋានដូចជាបំណែកសំពត់ចាស់ដែលគេគ្របលើមាត់ក្អមទឹកដ៏ក្រាស់ ឆ្អឹងកំប៉ោយក្បាល មានសណ្ឋានដូចជាផ្លែដូងកោងដែលគេកាត់មាត់ចេញ ឆ្អឹងក្បាលទាំងឡាយ មានសណ្ឋានដូចជាអំបែងឃ្លោកចាស់ដែលគេដេរភ្ជាប់គ្នា។ ដោយទិស កើតឡើងក្នុងទិសទាំងពីរ។

---

โอกาสโต อวิเสเสน สกลสรีเร ฐิตานิ, วิเสเสน ตุ สีสฏฺฐีนิ คีวฏฺฐิเกสุ ปติฏฺฐิตานิ, คีวฏฺฐีนิ ปิฏฺฐิกณฺฏกฏฺฐีสุ ปติฏฺฐิตานิ, ปิฏฺฐิกณฺฏกฏฺฐีนิ กฏิฏฺฐีสุ ปติฏฺฐิตานิ, กฏิฏฺฐีนิ อูรุฏฺฐิเกสุ ปติฏฺฐิตานิ, อุรุฏฺฐีนิ ชณฺณุกฏฺฐิเกสุ, ชณฺณุกฏฺฐีนิ ชงฺฆฏฺฐิเกสุ, ชงฺฆฏฺฐีนิ โคปฺผกฏฺฐิเกสุ, โคปฺผกฏฺฐีนิ ปิฏฺฐิปาทฏฺฐิเกสุ ปติฏฺฐิตานิ, ปิฏฺฐิปาทฏฺฐิกานิ จ โคปฺผกฏฺฐีนิ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตานิ, โคปฺผกฏฺฐีนิ ชงฺฆฏฺฐีนิ…เป… คีวฏฺฐีนิ สีสฏฺฐีนิ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตานีติ เอเตนานุสาเรน อวเสสานิปิ อฏฺฐีนิ เวทิตพฺพานิ.

ដោយទីកន្លែង ដោយមិនប្លែកគ្នា ស្ថិតនៅក្នុងរាងកាយទាំងមូល ប៉ុន្តែដោយឡែក ឆ្អឹងក្បាលតាំងនៅលើឆ្អឹងក ឆ្អឹងកតាំងនៅលើឆ្អឹងកងខ្នង ឆ្អឹងកងខ្នងតាំងនៅលើឆ្អឹងត្រគាក ឆ្អឹងត្រគាកតាំងនៅលើឆ្អឹងភ្លៅ ឆ្អឹងភ្លៅតាំងនៅលើឆ្អឹងអង្គង្គង់ ឆ្អឹងអង្គង្គង់តាំងនៅលើឆ្អឹងស្មងជើង ឆ្អឹងស្មងជើងតាំងនៅលើឆ្អឹងភ្នែកគោល ឆ្អឹងភ្នែកគោលតាំងនៅលើឆ្អឹងខ្នងជើង ម្យ៉ាងទៀត ឆ្អឹងខ្នងជើងទ្រទ្រង់ឆ្អឹងភ្នែកគោល ឆ្អឹងភ្នែកគោលទ្រទ្រង់ឆ្អឹងស្មងជើង...ល... ឆ្អឹងកទ្រទ្រង់ឆ្អឹងក្បាល យោគាវចរគប្បីដឹងនូវឆ្អឹងដែលសេសសល់ទាំងឡាយដោយវិធីនេះឯង។

---

ตตฺถ ยถา อิฏฺฐกโคปานสิจยาทีสุ น อุปริมา อิฏฺฐกาทโย ชานนฺติ ‘‘มยํ เหฏฺฐิเมสุ ปติฏฺฐิตา’’ติ, นปิ เหฏฺฐิมา ชานนฺติ ‘‘มยํ อุปริมานิ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตา’’ติ; เอวเมว น สีสฏฺฐิกานิ ชานนฺติ ‘‘มยํ คีวฏฺฐิเกสุ [Pg.40] ปติฏฺฐิตานี’’ติ…เป… น โคปฺผกฏฺฐิกานิ ชานนฺติ ‘‘มยํ ปิฏฺฐิปาทฏฺฐิเกสุ ปติฏฺฐิตานี’’ติ, นปิ ปิฏฺฐิปาทฏฺฐิกานิ ชานนฺติ ‘‘มยํ โคปฺผกฏฺฐีนิ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตานี’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. เกวลํ ตุ อิมานิ สาธิกานิ ตีณิ อฏฺฐิสตานิ นวหิ นฺหารุสเตหิ นวหิ จ มํสเปสิสเตหิ อาพทฺธานุลิตฺตานิ, เอกฆนจมฺมปริโยนทฺธานิ, สตฺตรสหรณีสหสฺสานุคตสิเนหสิเนหิตานิ, นวนวุติโลมกูปสหสฺสปริสฺสวมานเสทชลฺลิกานิ อสีติกิมิกุลานิ, กาโยตฺเวว สงฺขฺยํ คตานิ, ยํ สภาวโต อุปปริกฺขนฺโต โยคาวจโร น กิญฺจิ คยฺหูปคํ ปสฺสติ, เกวลํ ตุ นฺหารุสมฺพนฺธํ นานากุณปสงฺกิณฺณํ อฏฺฐิสงฺฆาฏเมว ปสฺสติ. ยํ ทิสฺวา ทสพลสฺส ปุตฺตภาวํ อุเปติ. ยถาห –

ក្នុងឆ្អឹងទាំងឡាយនោះ ឧបមាដូចជាកាលដែលគេរៀបឥដ្ឋ និងគ្រឿងដំបូលជាដើម ឥដ្ឋទាំងឡាយខាងលើ មិនដឹងថា «ពួកយើងតាំងនៅលើឥដ្ឋទាំងឡាយខាងក្រោម» ដូច្នេះឡើយ សូម្បីឥដ្ឋទាំងឡាយខាងក្រោម ក៏មិនដឹងថា «ពួកយើងទ្រឥដ្ឋទាំងឡាយខាងលើហើយតាំងនៅ» ដូច្នេះឡើយ យ៉ាងណាមិញ ឆ្អឹងក្បាលទាំងឡាយ ក៏មិនដឹងថា «ពួកយើងតាំងនៅលើឆ្អឹងកទាំងឡាយ» ដូច្នេះឡើយ ...ល... ឆ្អឹងកជើងទាំងឡាយ ក៏មិនដឹងថា «ពួកយើងតាំងនៅលើឆ្អឹងខ្នងជើងទាំងឡាយ» ដូច្នេះឡើយ សូម្បីឆ្អឹងខ្នងជើងទាំងឡាយ ក៏មិនដឹងថា «ពួកយើងទ្រឆ្អឹងកជើងទាំងឡាយហើយតាំងនៅ» ដូច្នេះឡើយ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយនេះ វៀរចាកការយកចិត្តទុកដាក់ និងការពិចារណា ...ល... មិនមែនជាសត្វបុគ្គលឡើយ។ ប៉ុន្តែថា ឆ្អឹងទាំង ៣០០ ដ៏លើសលប់នេះ ត្រូវសរសៃ ៩០០ ចងរឹតរួត និងសាច់ ៩០០ ដុំលាបស្រោបហើយ ត្រូវស្បែកតែមួយស្រទាប់រួបរួមជុំវិញ ត្រូវជោកជាំដោយជាតិប្រេងដែលហូរទៅតាមសរសៃនាំទៅនូវរសជាតិ ១៧,០០០ ត្រូវសើមជោកដោយញើសដែលហូរចេញពីប្រហោងរោម ៩៩,០០០ ជាទីតាំងនៅនៃពួកដង្កូវ ៨០ ត្រកូល រមែងដល់នូវការរាប់ថា «កាយ» តែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ ដែលកាលព្រះយោគាវចរពិចារណាដោយសភាវៈ រមែងមិនឃើញរបស់ណាមួយដែលគួរប្រកាន់យកឡើយ ឃើញតែរាងឆ្អឹងដែលចងភ្ជាប់ដោយសរសៃ ច្របូកច្របល់ដោយសាកសពផ្សេងៗតែប៉ុណ្ណោះ។ លុះឃើញរាងឆ្អឹងនោះហើយ រមែងដល់នូវភាពជាបុត្ររបស់ព្រះទសពល។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា៖

---

‘‘ปฏิปาฏิยฏฺฐีนิ ฐิตานิ โกฏิยา,อเนกสนฺธิยมิโต น เกหิจิ;

พทฺโธ นหารูหิ ชราย โจทิโต,อเจตโน กฏฺฐกลิงฺครูปโม.

«ឆ្អឹងទាំងឡាយតាំងនៅតាមលំដាប់ដោយចុងនិងចុង ភ្ជាប់គ្នាដោយសន្លាក់ជាច្រើន មិនមែនចងដោយខ្សែណាមួយឡើយ គឺត្រូវសរសៃទាំងឡាយចងភ្ជាប់ទុក ត្រូវជរាដេញតាមកំចាត់ គ្មានវិញ្ញាណ ឧបមាដូចជាកំណាត់ឈើ និងអង្កត់អុស។

---

‘‘กุณปํ กุณเป ชาตํ, อสุจิมฺหิ จ ปูตินิ;

ทุคฺคนฺเธ จาปิ ทุคฺคนฺธํ, เภทนมฺหิ จ วยธมฺมํ.

«សាកសពកើតក្នុងសាកសព និងកើតក្នុងរបស់មិនស្អាតដ៏ពុករលួយ របស់មានក្លិនស្អុយក៏កើតក្នុងរបស់មានក្លិនស្អុយ មានការធ្លាក់ចុះ និងមានសភាវៈទ្រុឌទ្រោមជាធម្មតា។

---

‘‘อฏฺฐิปุเฏ อฏฺฐิปุโฏ, นิพฺพตฺโต ปูตินิ ปูติกายมฺหิ;

ตมฺหิ จ วิเนถ ฉนฺทํ, เหสฺสถ ปุตฺตา ทสพลสฺสา’’ติ จ.

«រាងឆ្អឹងកើតឡើងក្នុងរាងឆ្អឹង កាយពុករលួយកើតឡើងក្នុងកាយពុករលួយ អ្នកទាំងឡាយចូរលះបង់តម្រេកក្នុងកាយនោះចេញ អ្នកទាំងឡាយនឹងបានជាបុត្ររបស់ព្រះទសពល» ដូច្នេះជាដើម។

---

ปริจฺเฉทโต อนฺโต อฏฺฐิมิญฺเชน อุปริโต มํเสน อคฺเค มูเล จ อญฺญมญฺเญน ปริจฺฉินฺนานีติ ววตฺถเปติ. อยเมเตสํ สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ อฏฺฐีนิ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ដោយចំណែកកំណត់ ខាងក្នុងកំណត់ដោយខួរក្នុងឆ្អឹង ខាងលើកំណត់ដោយសាច់ នៅចុងនិងគល់កំណត់ដោយគ្នាទៅវិញទៅមក ព្រះយោគាវចររមែងកំណត់ទុកយ៉ាងនេះ។ នេះជាសភាគបរិច្ឆេទនៃឆ្អឹងទាំងនោះ ចំណែកវិភាគបរិច្ឆេទគឺដូចជាសក់ជាដើម ព្រះយោគាវចររមែងកំណត់ឆ្អឹងទាំងឡាយដោយពណ៌ជាដើម យ៉ាងនេះឯង។

---

ตโต ปรํ สรีเร ยถาวุตฺตปฺปเภทานํ อฏฺฐีนํ อพฺภนฺตรคตํ อฏฺฐิมิญฺชํ วณฺณโต เสตนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต อตฺตโน โอกาสสณฺฐานนฺติ. เสยฺยถิทํ – มหนฺตมหนฺตานํ อฏฺฐีนํ อพฺภนฺตรคตํ เสเทตฺวา วฏฺเฏตฺวา มหนฺเตสุ วํสนฬกปพฺเพสุ ปกฺขิตฺตมหาเวตฺตงฺกุรสณฺฐานํ, ขุทฺทานุขุทฺทกานํ [Pg.41] อพฺภนฺตรคตํ เสเทตฺวา วฏฺเฏตฺวา ขุทฺทานุขุทฺทเกสุ วํสนฬกปพฺเพสุ ปกฺขิตฺตตนุเวตฺตงฺกุรสณฺฐานนฺติ. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตํ. โอกาสโต อฏฺฐีนํ อพฺภนฺตเร ปติฏฺฐิตนฺติ.

បន្ទាប់ពីនោះមក ព្រះយោគាវចររមែងកំណត់ខួរក្នុងឆ្អឹង ដែលស្ថិតនៅខាងក្នុងឆ្អឹងមានប្រការផ្សេងៗដែលពោលមកហើយនោះ ក្នុងរាងកាយ ដោយពណ៌ថា «មានពណ៌ស»។ ដោយសណ្ឋាន មានសណ្ឋានទៅតាមទីតាំងរបស់ខ្លួន ពោលគឺ ខួរក្នុងឆ្អឹងដែលស្ថិតនៅខាងក្នុងឆ្អឹងធំៗ មានសណ្ឋានដូចជាទំពាំងផ្តៅធំដែលគេស្រុះហើយមូលបញ្ចូលទៅក្នុងថ្នាំងឫស្សី ឬថ្នាំងបំពង់ដ៏ធំៗ ចំណែកខួរក្នុងឆ្អឹងដែលស្ថិតនៅខាងក្នុងឆ្អឹងតូចៗទាំងឡាយ មានសណ្ឋានដូចជាទំពាំងផ្តៅតូចដែលគេស្រុះហើយមូលបញ្ចូលទៅក្នុងថ្នាំងឫស្សី ឬថ្នាំងបំពង់ដ៏តូចៗ។ ដោយទិស កើតឡើងក្នុងទិសទាំងពីរ។ ដោយឱកាស តាំងនៅខាងក្នុងឆ្អឹងទាំងឡាយ។

---

ตตฺถ ยถา เวฬุนฬกาทีนํ อนฺโตคตานิ ทธิผาณิตานิ น ชานนฺติ ‘‘มยํ เวฬุนฬกาทีนํ อนฺโตคตานี’’ติ, นปิ เวฬุนฬกาทโย ชานนฺติ ‘‘ทธิผาณิตานิ อมฺหากํ อนฺโตคตานี’’ติ; เอวเมว น อฏฺฐิมิญฺชํ ชานาติ ‘‘อหํ อฏฺฐีนํ อนฺโตคต’’นฺติ, นปิ อฏฺฐีนิ ชานนฺติ ‘‘อฏฺฐิมิญฺชํ อมฺหากํ อนฺโตคต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต อฏฺฐีนํ อพฺภนฺตรตเลหิ อฏฺฐิมิญฺชภาเคน จ ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ อฏฺฐิมิญฺชํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ក្នុងខួរក្នុងឆ្អឹងនោះ ឧបមាដូចជាទឹកដោះជូរ និងទឹកអំពៅដែលនៅក្នុងបំពង់ឫស្សីជាដើម ទឹកដោះជូរនិងទឹកអំពៅមិនដឹងថា «ពួកយើងនៅក្នុងបំពង់ឫស្សីជាដើម» ដូច្នេះឡើយ សូម្បីបំពង់ឫស្សីជាដើម ក៏មិនដឹងថា «ទឹកដោះជូរនិងទឹកអំពៅនៅក្នុងពួកយើង» ដូច្នេះឡើយ យ៉ាងណាមិញ ខួរក្នុងឆ្អឹងក៏មិនដឹងថា «អាត្មាអញនៅក្នុងឆ្អឹងទាំងឡាយ» ដូច្នេះឡើយ សូម្បីឆ្អឹងទាំងឡាយក៏មិនដឹងថា «ខួរក្នុងឆ្អឹងនៅក្នុងពួកយើង» ដូច្នេះឡើយ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយនេះ វៀរចាកការយកចិត្តទុកដាក់ និងការពិចារណា ...ល... មិនមែនជាសត្វបុគ្គលឡើយ។ ដោយចំណែកកំណត់ កំណត់ដោយផ្ទៃខាងក្នុងនៃឆ្អឹងទាំងឡាយ និងដោយចំណែកនៃខួរក្នុងឆ្អឹងផ្ទាល់ ព្រះយោគាវចររមែងកំណត់ទុកយ៉ាងនេះ។ នេះជាសភាគបរិច្ឆេទនៃខួរក្នុងឆ្អឹងនោះ ចំណែកវិភាគបរិច្ឆេទគឺដូចជាសក់ជាដើម ព្រះយោគាវចររមែងកំណត់ខួរក្នុងឆ្អឹងដោយពណ៌ជាដើម យ៉ាងនេះឯង។

---

ตโต ปรํ สรีรสฺส อพฺภนฺตเร ทฺวิโคฬกปฺปเภทํ วกฺกํ วณฺณโต มนฺทรตฺตํ ปาฬิภทฺทกฏฺฐิวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต คามทารกานํ สุตฺตาวุตกีฬาโคฬกสณฺฐานํ, เอกวณฺฏสหการทฺวยสณฺฐานนฺติปิ เอเก. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต คลวาฏกา วินิกฺขนฺเตน เอกมูเลน โถกํ คนฺตฺวา ทฺวิธา ภินฺเนน ถูลนฺหารุนา วินิพทฺธํ หุตฺวา หทยมํสํ ปริกฺขิปิตฺวา ฐิตนฺติ.

បន្ទាប់ពីនោះមក ព្រះយោគាវចររមែងកំណត់តម្រងនោម ដែលមានសណ្ឋានជាដុំមូលពីរ ក្នុងខាងក្នុងនៃរាងកាយ ដោយពណ៌ថា «មានពណ៌ក្រហមព្រាលៗ ដូចជាពណ៌គ្រាប់កន្ធំថេត»។ ដោយសណ្ឋាន មានសណ្ឋានដូចជាដុំដីឥដ្ឋសម្រាប់លេងដែលក្មេងៗក្នុងភូមិដោតដោយខ្សែ ឬគ្រូខ្លះពោលថា មានសណ្ឋានដូចជាផ្លែស្វាយពីរដែលចេញពីទងតែមួយ។ ដោយទិស កើតឡើងក្នុងទិសខាងលើ។ ដោយឱកាស តម្រងនោមនោះ ចេញពីបំពង់ក ដោយឫសតែមួយ ហូរចុះទៅបន្តិច ហើយបែកជាពីរ ចងភ្ជាប់ដោយសរសៃធំ ព័ទ្ធជុំវិញសាច់បេះដូងហើយតាំងនៅ។

---

ตตฺถ ยถา วณฺฏูปนิพทฺธํ สหการทฺวยํ น ชานาติ ‘‘อหํ วณฺเฏน อุปนิพทฺธ’’นฺติ, นปิ วณฺฏํ ชานาติ ‘‘มยา สหการทฺวยํ อุปนิพทฺธ’’นฺติ; เอวเมว น วกฺกํ ชานาติ ‘‘อหํ ถูลนฺหารุนา อุปนิพทฺธ’’นฺติ, นปิ ถูลนฺหารุ ชานาติ ‘‘มยา วกฺกํ อุปนิพทฺธ’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต วกฺกํ วกฺกภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ วกฺกํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ក្នុងតម្រងនោមនោះ ឧបមាដូចជាផ្លែស្វាយពីរដែលចងភ្ជាប់នឹងទង ផ្លែស្វាយទាំងពីរមិនដឹងថា «អាត្មាអញត្រូវទងចងភ្ជាប់ហើយ» ដូច្នេះឡើយ សូម្បីទងក៏មិនដឹងថា «ផ្លែស្វាយទាំងពីរត្រូវអាត្មាអញចងភ្ជាប់ហើយ» ដូច្នេះឡើយ យ៉ាងណាមិញ តម្រងនោមក៏មិនដឹងថា «អាត្មាអញត្រូវសរសៃធំចងភ្ជាប់ហើយ» ដូច្នេះឡើយ សូម្បីសរសៃធំក៏មិនដឹងថា «តម្រងនោមត្រូវអាត្មាអញចងភ្ជាប់ហើយ» ដូច្នេះឡើយ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយនេះ វៀរចាកការយកចិត្តទុកដាក់ និងការពិចារណា ...ល... មិនមែនជាសត្វបុគ្គលឡើយ។ ដោយចំណែកកំណត់ កំណត់ដោយចំណែកនៃតម្រងនោមផ្ទាល់ ព្រះយោគាវចររមែងកំណត់ទុកយ៉ាងនេះ។ នេះជាសភាគបរិច្ឆេទនៃតម្រងនោមនោះ ចំណែកវិភាគបរិច្ឆេទគឺដូចជាសក់ជាដើម ព្រះយោគាវចររមែងកំណត់តម្រងនោមដោយពណ៌ជាដើម យ៉ាងនេះឯង。

---

ตโต ปรํ สรีรสฺส อพฺภนฺตเร หทยํ วณฺณโต รตฺตํ รตฺตปทุมปตฺตปิฏฺฐิวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต พาหิรปตฺตานิ อปเนตฺวา อโธมุขฐปิตปทุมมกุฬสณฺฐานํ, ตญฺจ อคฺคจฺฉินฺนปุนฺนาคผลมิว วิวเฏกปสฺสํ พหิ มฏฺฐํ อนฺโต โกสาตกีผลสฺส อพฺภนฺตรสทิสํ. ปญฺญาพหุลานํ โถกํ [Pg.42] วิกสิตํ, มนฺทปญฺญานํ มกุฬิตเมว. ยํ รูปํ นิสฺสาย มโนธาตุ จ มโนวิญฺญาณธาตุ จ ปวตฺตนฺติ, ตํ อปเนตฺวา อวเสสมํสปิณฺฑสงฺขาตหทยพฺภนฺตเร อทฺธปสตมตฺตํ โลหิตํ สณฺฐาติ, ตํ ราคจริตสฺส รตฺตํ, โทสจริตสฺส กาฬกํ, โมหจริตสฺส มํสโธวโนทกสทิสํ, วิตกฺกจริตสฺส กุลตฺถยูสวณฺณํ, สทฺธาจริตสฺส กณิการปุปฺผวณฺณํ, ปญฺญาจริตสฺส อจฺฉํ วิปฺปสนฺนมนาวิลํ, นิทฺโธตชาติมณิ วิย ชุติมนฺตํ ขายติ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต สรีรพฺภนฺตเร ทฺวินฺนํ ถนานํ มชฺเฌ ปติฏฺฐิตนฺติ.

បន្ទាប់ពីនោះមក ព្រះយោគាវចររមែងកំណត់បេះដូង ក្នុងខាងក្នុងនៃរាងកាយ ដោយពណ៌ថា «មានពណ៌ក្រហម ដូចជាពណ៌ខ្នងស្រទាប់ផ្កាឈូកក្រហម»។ ដោយសណ្ឋាន មានសណ្ឋានដូចជាផ្កាឈូកក្រហមក្រពុំដែលគេបេះស្រទាប់ខាងក្រៅចេញហើយផ្កាប់ចុះក្រោម ម្យ៉ាងទៀត បេះដូងនោះ មានចំហៀងម្ខាងចំហ ដូចជាផ្លែខ្ទឹងដែលគេកាត់ចុងចេញ ខាងក្រៅរលីង ខាងក្នុងដូចជាខាងក្នុងនៃផ្លែននោងជូរ។ ចំពោះបុគ្គលមានប្រាជ្ញាច្រើន បេះដូងរមែងរីកបន្តិចបន្តួច ចំពោះបុគ្គលមានប្រាជ្ញាទន់ខ្សោយ បេះដូងរមែងក្រពុំតែម្យ៉ាង។ រូបណាដែលជាទីអាស្រ័យកើតឡើងនៃមនោធាតិ និងមនោវិញ្ញាណធាតុ លើកលែងតែរូបនោះចេញ ក្នុងខាងក្នុងបេះដូងដែលរាប់ថាជាដុំសាច់ដែលសេសសល់ រមែងមានឈាមប្រមាណកន្លះក្ដាប់តាំងនៅ ឈាមនោះ ចំពោះបុគ្គលមានរាគចរិត រមែងមានពណ៌ក្រហម ចំពោះបុគ្គលមានទោសចរិត មានពណ៌ខ្មៅ ចំពោះបុគ្គលមានមោហចរិត មានពណ៌ដូចជាទឹកលាងសាច់ ចំពោះបុគ្គលមានវិតក្កចរិត មានពណ៌ដូចជាទឹកសម្លសណ្តែកសៀង ចំពោះបុគ្គលមានសទ្ធាចរិត មានពណ៌ដូចជាផ្កាធ្នង់ ចំពោះបុគ្គលមានបញ្ញាចរិត រមែងថ្លា ស្អាត មិនល្អក់ ភ្លឺថ្លាដូចជាត្បូងទទឹមដែលគេខាត់យ៉ាងល្អ។ ដោយទិស កើតឡើងក្នុងទិសខាងលើ។ ដោយឱកាស តាំងនៅកណ្តាលដោះទាំងពីរ ក្នុងខាងក្នុងនៃរាងកាយ។

---

ตตฺถ ยถา ทฺวินฺนํ วาตปานกวาฏกานํ มชฺเฌ ฐิโต อคฺคฬตฺถมฺภโก น ชานาติ ‘‘อหํ ทฺวินฺนํ วาตปานกวาฏกานํ มชฺเฌ ฐิโต’’ติ, นปิ วาตปานกวาฏกานิ ชานนฺติ ‘‘อมฺหากํ มชฺเฌ อคฺคฬตฺถมฺภโก ฐิโต’’ติ; เอวเมวํ น หทยํ ชานาติ ‘‘อหํ ทฺวินฺนํ ถนานํ มชฺเฌ ฐิต’’นฺติ, นปิ ถนานิ ชานนฺติ ‘‘หทยํ อมฺหากํ มชฺเฌ ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต หทยํ หทยภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ หทยํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ក្នុងបេះដូងនោះ ឧបមាដូចជាសសរគន្លឹះទ្វារដែលតាំងនៅកណ្តាលស្លាបបង្អួចទាំងពីរ សសរគន្លឹះទ្វារមិនដឹងថា «អាត្មាអញតាំងនៅកណ្តាលស្លាបបង្អួចទាំងពីរ» ដូច្នេះឡើយ សូម្បីស្លាបបង្អួចទាំងឡាយក៏មិនដឹងថា «សសរគន្លឹះទ្វារតាំងនៅកណ្តាលពួកយើង» ដូច្នេះឡើយ យ៉ាងណាមិញ បេះដូងក៏មិនដឹងថា «អាត្មាអញតាំងនៅកណ្តាលដោះទាំងពីរ» ដូច្នេះឡើយ សូម្បីដោះទាំងឡាយក៏មិនដឹងថា «បេះដូងតាំងនៅកណ្តាលពួកយើង» ដូច្នេះឡើយ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយនេះ វៀរចាកការយកចិត្តទុកដាក់ និងការពិចារណា ...ល... មិនមែនជាសត្វបុគ្គលឡើយ។ ដោយចំណែកកំណត់ កំណត់ដោយចំណែកនៃបេះដូងផ្ទាល់ ព្រះយោគាវចររមែងកំណត់ទុកយ៉ាងនេះ។ នេះជាសភាគបរិច្ឆេទនៃបេះដូងនោះ ចំណែកវិភាគបរិច្ឆេទគឺដូចជាសក់ជាដើម ព្រះយោគាវចររមែងកំណត់បេះដូងដោយពណ៌ជាដើម យ៉ាងនេះឯង។

---

ตโต ปรํ สรีรสฺส อพฺภนฺตเร ยกนสญฺญิตํ ยมกมํสปิณฺฑํ วณฺณโต รตฺตํ รตฺตกุมุทพาหิรปตฺตปิฏฺฐิวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต เอกมูลํ หุตฺวา อคฺเค ยมกํ โกวิฬารปตฺตสณฺฐานํ, ตญฺจ ทนฺธานํ เอกํเยว โหติ มหนฺตํ, ปญฺญวนฺตานํ ทฺเว วา ตีณิ วา ขุทฺทกานีติ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต ทฺวินฺนํ ถนานํ อพฺภนฺตเร ทกฺขิณปสฺสํ นิสฺสาย ฐิตนฺติ.

បន្ទាប់ពីនោះមក ព្រះយោគាវចររមែងកំណត់ថ្លើម ដែលជាដុំសាច់ភ្លោះ ក្នុងខាងក្នុងនៃរាងកាយ ដោយពណ៌ថា «មានពណ៌ក្រហម ដូចជាពណ៌ខ្នងស្រទាប់ផ្កាកុមុទក្រហម»។ ដោយសណ្ឋាន មានឫសតែមួយ ហើយនៅចុងបែកជាពីរ មានសណ្ឋានដូចជាស្លឹកមន្ទារ ថ្លើមនោះ ចំពោះបុគ្គលមានប្រាជ្ញាទន់ខ្សោយ រមែងមានតែមួយដ៏ធំ ចំពោះបុគ្គលមានប្រាជ្ញា រមែងមានពីរ ឬបីដ៏តូចៗ។ ដោយទិស កើតឡើងក្នុងទិសខាងលើ។ ដោយឱកាស អាស្រ័យនឹងចំហៀងខាងស្តាំ ក្នុងខាងក្នុងនៃដោះទាំងពីរហើយតាំងនៅ។

---

ตตฺถ ยถา ปิฐรกปสฺเส ลคฺคา มํสเปสิ น ชานาติ ‘‘อหํ ปิฐรกปสฺเส ลคฺคา’’ติ, นปิ ปิฐรกปสฺสํ ชานาติ ‘‘มยิ มํสเปสิ ลคฺคา’’ติ; เอวเมว น ยกนํ ชานาติ ‘‘อหํ ทฺวินฺนํ ถนานํ อพฺภนฺตเร ทกฺขิณปสฺสํ นิสฺสาย ฐิต’’นฺติ, นปิ ถนานํ อพฺภนฺตเร ทกฺขิณปสฺสํ ชานาติ ‘‘มํ นิสฺสาย ยกนํ ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต ปน ยกนํ ยกนภาเคน [Pg.43] ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ ยกนํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ក្នុងថ្លើមនោះ ឧបមាដូចជាដុំសាច់ដែលជាប់នឹងចំហៀងឆ្នាំង ដុំសាច់មិនដឹងថា «អាត្មាអញជាប់នឹងចំហៀងឆ្នាំង» ដូច្នេះឡើយ សូម្បីចំហៀងឆ្នាំងក៏មិនដឹងថា «ដុំសាច់ជាប់នឹងអាត្មាអញ» ដូច្នេះឡើយ យ៉ាងណាមិញ ថ្លើមក៏មិនដឹងថា «អាត្មាអញអាស្រ័យនឹងចំហៀងខាងស្តាំ ក្នុងខាងក្នុងនៃដោះទាំងពីរហើយតាំងនៅ» ដូច្នេះឡើយ សូម្បីចំហៀងខាងស្តាំក្នុងខាងក្នុងនៃដោះទាំងពីរក៏មិនដឹងថា «ថ្លើមអាស្រ័យនឹងអាត្មាអញហើយតាំងនៅ» ដូច្នេះឡើយ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយនេះ វៀរចាកការយកចិត្តទុកដាក់ និងការពិចារណា ...ល... មិនមែនជាសត្វបុគ្គលឡើយ។ ដោយចំណែកកំណត់ កំណត់ដោយចំណែកនៃថ្លើមផ្ទាល់ ព្រះយោគាវចររមែងកំណត់ទុកយ៉ាងនេះ។ នេះជាសភាគបរិច្ឆេទនៃថ្លើមនោះ ចំណែកវិភាគបរិច្ឆេទគឺដូចជាសក់ជាដើម ព្រះយោគាវចររមែងកំណត់ថ្លើមដោយពណ៌ជាដើម យ៉ាងនេះឯង។

---

ตโต ปรํ สรีเร ปฏิจฺฉนฺนาปฏิจฺฉนฺนเภทโต ทุวิธํ กิโลมกํ วณฺณโต เสตํ ทุกูลปิโลติกวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต อตฺตโน โอกาสสณฺฐานํ. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตํ. โอกาสโต ปฏิจฺฉนฺนกิโลมกํ หทยญฺจ วกฺกญฺจ ปริวาเรตฺวา, อปฺปฏิจฺฉนฺนกิโลมกํ สกลสรีเร จมฺมสฺส เหฏฺฐโต มํสํ ปริโยนนฺธิตฺวา ฐิตนฺติ.

បន្ទាប់ពីនោះមក ព្រះយោគាវចររមែងកំណត់វាស ដែលមានពីរប្រការ ដោយចំណែកនៃវាសដែលបិទបាំង និងវាសដែលមិនបិទបាំង ក្នុងរាងកាយ ដោយពណ៌ថា «មានពណ៌ស ដូចជាពណ៌សំពត់ទុកូលៈដ៏ចាស់»។ ដោយសណ្ឋាន មានសណ្ឋានទៅតាមទីតាំងរបស់ខ្លួន។ ដោយទិស កើតឡើងក្នុងទិសទាំងពីរ។ ដោយឱកាស វាសដែលបិទបាំង រមែងព័ទ្ធជុំវិញបេះដូង និងតម្រងនោមហើយតាំងនៅ វាសដែលមិនបិទបាំង រមែងស្រោបសាច់នៅខាងក្រោមស្បែកក្នុងរាងកាយទាំងមូលហើយតាំងនៅ។

---

ตตฺถ ยถา ปิโลติกาย ปลิเวฐิเต มํเส น ปิโลติกา ชานาติ ‘‘มยา มํสํ ปลิเวฐิต’’นฺติ, นปิ มํสํ ชานาติ ‘‘อหํ ปิโลติกาย ปลิเวฐิต’’นฺติ; เอวเมว น กิโลมกํ ชานาติ ‘‘มยา หทยวกฺกานิ สกลสรีเร จ จมฺมสฺส เหฏฺฐโต มํสํ ปลิเวฐิต’’นฺติ. นปิ หทยวกฺกานิ สกลสรีเร จ มํสํ ชานาติ ‘‘อหํ กิโลมเกน ปลิเวฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต เหฏฺฐา มํเสน อุปริ จมฺเมน ติริยํ กิโลมกภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ กิโลมกํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ក្នុងវាសនោះ ឧបមាដូចជាកាលដែលគេយកសំពត់ចាស់ទៅរុំសាច់ សំពត់ចាស់មិនដឹងថា «សាច់ត្រូវអាត្មាអញរុំហើយ» ដូច្នេះឡើយ សូម្បីសាច់ក៏មិនដឹងថា «អាត្មាអញត្រូវសំពត់ចាស់រុំហើយ» ដូច្នេះឡើយ យ៉ាងណាមិញ វាសក៏មិនដឹងថា «បេះដូង និងតម្រងនោមទាំងឡាយ និងសាច់នៅខាងក្រោមស្បែកក្នុងរាងកាយទាំងមូល ត្រូវអាត្មាអញរុំហើយ» ដូច្នេះឡើយ សូម្បីបេះដូង និងតម្រងនោមទាំងឡាយ និងសាច់ក្នុងរាងកាយទាំងមូល ក៏មិនដឹងថា «ពួកយើងត្រូវវាសរុំហើយ» ដូច្នេះឡើយ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយនេះ វៀរចាកការយកចិត្តទុកដាក់ និងការពិចារណា ...ល... មិនមែនជាសត្វបុគ្គលឡើយ។ ដោយចំណែកកំណត់ ខាងក្រោមដោយសាច់ ខាងលើដោយស្បែក ទទឹងដោយចំណែកនៃវាសផ្ទាល់ ព្រះយោគាវចររមែងកំណត់ទុកយ៉ាងនេះ។ នេះជាសភាគបរិច្ឆេទនៃវាសនោះ ចំណែកវិភាគបរិច្ឆេទគឺដូចជាសក់ជាដើម ព្រះយោគាវចររមែងកំណត់វាសដោយពណ៌ជាដើម យ៉ាងនេះឯង។

---

ตโต ปรํ สรีรสฺส อพฺภนฺตเร ปิหกํ วณฺณโต นีลํ มีลาตนิคฺคุณฺฑีปุปฺผวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต เยภุยฺเยน สตฺตงฺคุลปฺปมาณํ อพนฺธนํ กาฬวจฺฉกชิวฺหาสณฺฐานํ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต หทยสฺส วามปสฺเส อุทรปฏลสฺส มตฺถกปสฺสํ นิสฺสาย ฐิตํ, ยมฺหิ ปหรณปหาเรน พหิ นิกฺขนฺเต สตฺตานํ ชีวิตกฺขโย โหตีติ.

បន្ទាប់ពីនោះមក ព្រះយោគាវចររមែងកំណត់ក្រពើ ក្នុងខាងក្នុងនៃរាងកាយ ដោយពណ៌ថា «មានពណ៌ខៀវ ដូចជាពណ៌ផ្កាប្រម៉ាត់មនុស្សដែលស្រពោន»។ ដោយសណ្ឋាន ជាទូទៅមានប្រមាណ ៧ ធ្នាប់ គ្មានការចងភ្ជាប់ មានសណ្ឋានដូចជាអណ្តាតកូនគោខ្មៅ។ ដោយទិស កើតឡើងក្នុងទិសខាងលើ។ ដោយឱកាស អាស្រ័យនឹងផ្នែកខាងលើនៃផែនស្បែកពោះ នៅចំហៀងខាងឆ្វេងនៃបេះដូងហើយតាំងនៅ កាលដែលក្រពើនោះត្រូវគ្រឿងសាស្ត្រាវុធហើយលៀនចេញមកខាងក្រៅ ជីវិតរបស់សត្វទាំងឡាយរមែងវិនាសទៅ។

---

ตตฺถ ยถา โกฏฺฐกมตฺถกปสฺสํ นิสฺสาย ฐิตา น โคมยปิณฺฑิ ชานาติ ‘‘อหํ โกฏฺฐกมตฺถกปสฺสํ นิสฺสาย ฐิตา’’ติ, นปิ โกฏฺฐกมตฺถกปสฺสํ ชานาติ ‘‘โคมยปิณฺฑิ มํ นิสฺสาย ฐิตา’’ติ; เอวเมว น ปิหกํ ชานาติ ‘‘อหํ อุทรปฏลสฺส มตฺถกปสฺสํ นิสฺสาย ฐิต’’นฺติ, นปิ อุทรปฏลสฺส มตฺถกปสฺสํ ชานาติ ‘‘ปิหกํ มํ นิสฺสาย ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต [Pg.44] ปิหกํ ปิหกภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ ปิหกํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ក្នុងចំណែកនៃអណ្តើកនោះ ប្រៀបដូចជាដុំអាចម៍គោដែលតាំងនៅអាស្រ័យនឹងផ្ទៃខាងលើនៃជញ្ជាំងជង្រុក រមែងមិនដឹងថា «អាត្មាអញតាំងនៅអាស្រ័យនឹងផ្ទៃខាងលើនៃជញ្ជាំងជង្រុក» ឡើយ ទោះបីផ្ទៃខាងលើនៃជញ្ជាំងជង្រុក ក៏មិនដឹងថា «ដុំអាចម៍គោតាំងនៅអាស្រ័យនឹងអាត្មាអញ» ឡើយ យ៉ាងណាមិញ អណ្តើកក៏មិនដឹងថា «អាត្មាអញតាំងនៅអាស្រ័យនឹងផ្ទៃខាងលើនៃផ្នត់ពោះ» ឡើយ ទោះបីផ្ទៃខាងលើនៃផ្នត់ពោះ ក៏មិនដឹងថា «អណ្តើកតាំងនៅអាស្រ័យនឹងអាត្មាអញ» ឡើយ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយនេះ ប្រាសចាកការគិត និងការពិចារណា...ផេ... មិនមែនជាសត្វបុគ្គលឡើយ។ ភិក្ខុរមែងកំណត់អណ្តើក ដោយការកំណត់ថា អណ្តើកនេះដាច់ដោយឡែកដោយចំណែកនៃអណ្តើកផ្ទាល់។ នេះជាការកំណត់ចំណែកដែលដូចគ្នា (សភាគបរិច្ឆេទ) របស់អណ្តើកនោះ ចំណែកឯការកំណត់ចំណែកដែលមិនដូចគ្នា (វិសភាគបរិច្ឆេទ) គឺដូចជាសក់ជាដើម ភិក្ខុរមែងកំណត់អណ្តើក ដោយពណ៌ជាដើម យ៉ាងនេះឯង។

---

ตโต ปรํ สรีรสฺส อพฺภนฺตเร ทฺวตฺตึสมํสขณฺฑปฺปเภทํ ปปฺผาสํ วณฺณโต รตฺตํ นาติปริปกฺกอุทุมฺพรวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต วิสมจฺฉินฺนปูวสณฺฐานํ, ฉทนิฏฺฐกขณฺฑปุญฺชสณฺฐานนฺติปิ เอเก. ตเทตํ อพฺภนฺตเร อสิตปีตาทีนํ อภาเว อุคฺคเตน กมฺมชเตชุสฺมนา อพฺภาหตตฺตา สงฺขาทิตปลาลปิณฺฑมิว นิรสํ นิโรชํ โหติ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต สรีรพฺภนฺตเร ทฺวินฺนํ ถนานํ อพฺภนฺตเร หทยญฺจ ยกนญฺจ อุปริ ฉาเทตฺวา โอลมฺพนฺตํ ฐิตนฺติ.

លំដាប់ពីនោះទៅ ភិក្ខុរមែងកំណត់សួត ដែលស្ថិតនៅក្នុងខាងក្នុងនៃរាងកាយ មានចំណែកជាដុំសាច់ ៣២ ដុំ ដោយពណ៌ថា មានពណ៌ក្រហម ដូចជាផ្លែឧទុម្ពរ (ផ្លែល្វា) ដែលមិនទាន់ទុំខ្លាំង។ ដោយសណ្ឋាន មានសណ្ឋានដូចជានំដែលគេកាត់មិនស្មើគ្នា ម្យ៉ាងទៀត អាចារ្យខ្លះពោលថា មានសណ្ឋានដូចជាគំនរអំបែងក្បឿងដំបូល។ សួតនោះ កាលបើគ្មានអាហារដែលស៊ី និងផឹកជាដើមនៅក្នុងខាងក្នុងរាងកាយ រមែងត្រូវកម្ដៅដែលកើតអំពីកម្មបៀតបៀនហើយ ក៏ទៅជាគ្មានរសជាតិ គ្មានឱជារស ដូចជាដុំចំបើងដែលគេជាន់ឈ្លីហើយ។ ដោយទិស កើតក្នុងទិសខាងលើ។ ដោយឱកាស គឺស្ថិតនៅក្នុងខាងក្នុងរាងកាយ ក្នុងចន្លោះនៃដោះទាំងពីរ គ្របដណ្ដប់ពីលើបេះដូង និងថ្លើម ហើយព្យួររយីងរយោងនៅ។

---

ตตฺถ ยถา ชิณฺณโกฏฺฐพฺภนฺตเร ลมฺพมาโน สกุณกุลาวโก น ชานาติ ‘‘อหํ ชิณฺณโกฏฺฐพฺภนฺตเร ลมฺพมาโน ฐิโต’’ติ, นปิ ชิณฺณโกฏฺฐพฺภนฺตรํ ชานาติ ‘‘สกุณกุลาวโก มยิ ลมฺพมาโน ฐิโต’’ติ; เอวเมว น ปปฺผาสํ ชานาติ ‘‘อหํ สรีรพฺภนฺตเร ทฺวินฺนํ ถนานํ อนฺตเร ลมฺพมานํ ฐิต’’นฺติ, นปิ สรีรพฺภนฺตเร ทฺวินฺนํ ถนานํ อนฺตรํ ชานาติ ‘‘มยิ ปปฺผาสํ ลมฺพมานํ ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต ปปฺผาสํ ปปฺผาสภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ ปปฺผาสํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ក្នុងចំណែកនៃសួតនោះ ប្រៀបដូចជាសំបុកបក្សីដែលព្យួររយីងរយោងនៅក្នុងខាងក្នុងនៃជង្រុកចាស់ រមែងមិនដឹងថា «អាត្មាអញព្យួររយីងរយោងតាំងនៅក្នុងខាងក្នុងនៃជង្រុកចាស់» ឡើយ ទោះបីខាងក្នុងនៃជង្រុកចាស់ ក៏មិនដឹងថា «សំបុកបក្សីព្យួររយីងរយោងតាំងនៅក្នុងអាត្មាអញ» ឡើយ យ៉ាងណាមិញ សួតក៏មិនដឹងថា «អាត្មាអញព្យួររយីងរយោងតាំងនៅក្នុងខាងក្នុងរាងកាយ ក្នុងចន្លោះនៃដោះទាំងពីរ» ឡើយ ទោះបីចន្លោះនៃដោះទាំងពីរក្នុងខាងក្នុងរាងកាយ ក៏មិនដឹងថា «សួតព្យួររយីងរយោងតាំងនៅក្នុងអាត្មាអញ» ឡើយ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយនេះ ប្រាសចាកការគិត និងការពិចារណា...ផេ... មិនមែនជាសត្វបុគ្គលឡើយ។ ភិក្ខុរមែងកំណត់សួត ដោយការកំណត់ថា សួតនេះដាច់ដោយឡែកដោយចំណែកនៃសួតផ្ទាល់។ នេះជាការកំណត់ចំណែកដែលដូចគ្នា (សភាគបរិច្ឆេទ) របស់សួតនោះ ចំណែកឯការកំណត់ចំណែកដែលមិនដូចគ្នា (វិសភាគបរិច្ឆេទ) គឺដូចជាសក់ជាដើម ភិក្ខុរមែងកំណត់សួត ដោយពណ៌ជាដើម យ៉ាងនេះឯង។

---

ตโต ปรํ อนฺโตสรีเร ปุริสสฺส ทฺวตฺตึสหตฺถํ, อิตฺถิยา อฏฺฐวีสติหตฺถํ, เอกวีสติยา ฐาเนสุ โอภคฺคํ อนฺตํ วณฺณโต เสตํ สกฺขรสุธาวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต สีสํ ฉินฺทิตฺวา โลหิตโทณิยํ สํเวลฺเลตฺวา ฐปิตธมฺมนิสณฺฐานํ. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตํ. โอกาสโต อุปริ คลวาฏเก เหฏฺฐา จ กรีสมคฺเค วินิพนฺธตฺตา คลวาฏกกรีสมคฺคปริยนฺเต สรีรพฺภนฺตเร ฐิตนฺติ.

លំដាប់ពីនោះទៅ ភិក្ខុរមែងកំណត់ពោះវៀនធំ ដែលស្ថិតនៅក្នុងខាងក្នុងរាងកាយ របស់បុរសមានប្រវែង ៣២ ហត្ថ របស់ស្ត្រីមានប្រវែង ២៨ ហត្ថ បត់ជា ២១ ផ្នត់ ដោយពណ៌ថា មានពណ៌សដូចជាកំបោរបាយអ។ ដោយសណ្ឋាន មានសណ្ឋានដូចជាសត្វពស់ថ្លាន់ដែលគេកាត់ក្បាលចេញ ហើយព័ទ្ធខ្វាយទុកក្នុងស្នូកឈាម។ ដោយទិស កើតក្នុងទិសទាំងពីរ (គឺទិសខាងលើ និងទិសខាងក្រោម)។ ដោយឱកាស គឺស្ថិតនៅក្នុងខាងក្នុងរាងកាយ ដោយចងភ្ជាប់ទុកខាងលើត្រង់បំពង់ក និងខាងក្រោមត្រង់ផ្លូវលាមក មានទីបំផុតត្រង់បំពង់ក និងផ្លូវលាមកនោះ។

---

ตตฺถ ยถา โลหิตโทณิยํ ฐปิตํ ฉินฺนสีสํ ธมฺมนิกเฬวรํ น ชานาติ ‘‘อหํ โลหิตโทณิยํ ฐิต’’นฺติ, นปิ โลหิตโทณิ ชานาติ ‘‘มยิ ฉินฺนสีสํ ธมฺมนิกเฬวรํ ฐิต’’นฺติ; เอวเมว น อนฺตํ ชานาติ ‘‘อหํ สรีรพฺภนฺตเร ฐิต’’นฺติ, นปิ สรีรพฺภนฺตรํ ชานาติ ‘‘มยิ อนฺตํ ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา [Pg.45] หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต อนฺตํ อนฺตภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ อนฺตํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ក្នុងចំណែកនៃពោះវៀនធំនោះ ប្រៀបដូចជាខ្មោចពស់ថ្លាន់ដែលគេកាត់ក្បាលចេញ ហើយដាក់ទុកក្នុងស្នូកឈាម រមែងមិនដឹងថា «អាត្មាអញតាំងនៅក្នុងស្នូកឈាម» ឡើយ ទោះបីស្នូកឈាម ក៏មិនដឹងថា «ខ្មោចពស់ថ្លាន់ដែលដាច់ក្បាលតាំងនៅក្នុងអាត្មាអញ» ឡើយ យ៉ាងណាមិញ ពោះវៀនធំក៏មិនដឹងថា «អាត្មាអញតាំងនៅក្នុងខាងក្នុងរាងកាយ» ឡើយ ទោះបីខាងក្នុងរាងកាយ ក៏មិនដឹងថា «ពោះវៀនធំតាំងនៅក្នុងអាត្មាអញ» ឡើយ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយនេះ ប្រាសចាកការគិត និងការពិចារណា...ផេ... មិនមែនជាសត្វបុគ្គលឡើយ。 ភិក្ខុរមែងកំណត់ពោះវៀនធំ ដោយការកំណត់ថា ពោះវៀនធំនេះដាច់ដោយឡែកដោយចំណែកនៃពោះវៀនធំផ្ទាល់។ នេះជាការកំណត់ចំណែកដែលដូចគ្នា (សភាគបរិច្ឆេទ) របស់ពោះវៀនធំនោះ ចំណែកឯការកំណត់ចំណែកដែលមិនដូចគ្នា (វិសភាគបរិច្ឆេទ) គឺដូចជាសក់ជាដើម ភិក្ខុរមែងកំណត់ពោះវៀនធំ ដោយពណ៌ជាដើម យ៉ាងនេះឯង។

---

ตโต ปรํ อนฺโตสรีเร อนฺตนฺตเร อนฺตคุณํ วณฺณโต เสตํ ทกสีตลิกมูลวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต ทกสีตลิกมูลสณฺฐานเมวาติ, โคมุตฺตสณฺฐานนฺติปิ เอเก. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตํ. โอกาสโต กุทาลผรสุกมฺมาทีนิ กโรนฺตานํ ยนฺตากฑฺฒนกาเล ยนฺตสุตฺตกมิว ยนฺตผลกานิ อนฺตโภเค เอกโต อคฺคฬนฺเต อาพนฺธิตฺวา ปาทปุญฺฉนรชฺชุมณฺฑลกสฺส อนฺตรา ตํ สิพฺพิตฺวา ฐิตรชฺชุกา วิย เอกวีสติยา อนฺตโภคานํ อนฺตรา ฐิตนฺติ.

លំដាប់ពីនោះទៅ ភិក្ខុរមែងកំណត់ពោះវៀនតូច ដែលស្ថិតនៅក្នុងចន្លោះនៃពោះវៀនធំ ក្នុងខាងក្នុងរាងកាយ ដោយពណ៌ថា មានពណ៌សដូចជាឫសនៃវល្លិ៍ទឹក។ ដោយសណ្ឋាន មានសណ្ឋានដូចជាឫសនៃវល្លិ៍ទឹកនោះឯង ម្យ៉ាងទៀត អាចារ្យខ្លះពោលថា មានសណ្ឋានដូចជាខ្សែទឹកនោមគោ។ ដោយទិស កើតក្នុងទិសទាំងពីរ។ ដោយឱកាស គឺស្ថិតនៅក្នុងចន្លោះនៃផ្នត់ពោះវៀនធំទាំង ២១ ដូចជាខ្សែដែលគេដេរភ្ជាប់ទុកក្នុងចន្លោះនៃវង់ខ្សែជូតជើង ដោយចងភ្ជាប់បន្ទះក្តារយន្តនៅម្ខាងត្រង់ចុងផ្នត់ពោះវៀន ដូចជាខ្សែយន្តក្នុងកាលដែលគេទាញយន្តរបស់ពួកជនអ្នកធ្វើការងារមានការជីកដីដោយចបកាប់ និងចបចូកជាដើម។

---

ตตฺถ ยถา ปาทปุญฺฉนรชฺชุมณฺฑลกํ สิพฺพิตฺวา ฐิตรชฺชุกา น ชานาติ ‘‘มยา ปาทปุญฺฉนรชฺชุมณฺฑลกํ สิพฺพิต’’นฺติ, นปิ ปาทปุญฺฉนรชฺชุมณฺฑลกํ ชานาติ ‘‘รชฺชุกา มํ สิพฺพิตฺวา ฐิตา’’ติ, เอวเมว อนฺตคุณํ น ชานาติ ‘‘อหํ อนฺตํ เอกวีสติโภคพฺภนฺตเร อาพนฺธิตฺวา ฐิต’’นฺติ, นปิ อนฺตํ ชานาติ ‘‘อนฺตคุณํ มํ อาพนฺธิตฺวา ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต อนฺตคุณํ อนฺตคุณภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ อนฺตคุณํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ក្នុងចំណែកនៃពោះវៀនតូចនោះ ប្រៀបដូចជាខ្សែដែលគេដេរភ្ជាប់វង់ខ្សែជូតជើងទុក រមែងមិនដឹងថា «វង់ខ្សែជូតជើងត្រូវអាត្មាអញដេរភ្ជាប់ហើយ» ឡើយ ទោះបីវង់ខ្សែជូតជើង ក៏មិនដឹងថា «ខ្សែដេរភ្ជាប់អាត្មាអញឲ្យតាំងនៅ» ឡើយ យ៉ាងណាមិញ ពោះវៀនតូចក៏មិនដឹងថា «អាត្មាអញចងភ្ជាប់ពោះវៀនធំទុកក្នុងចន្លោះនៃផ្នត់ទាំង ២១ ហើយតាំងនៅ» ឡើយ ទោះបីពោះវៀនធំ ក៏មិនដឹងថា «ពោះវៀនតូចចងភ្ជាប់អាត្មាអញឲ្យតាំងនៅ» ឡើយ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយនេះ ប្រាសចាកការគិត និងការពិចារណា...ផេ... មិនមែនជាសត្វបុគ្គលឡើយ។ ភិក្ខុរមែងកំណត់ពោះវៀនតូច ដោយការកំណត់ថា ពោះវៀនតូចនេះដាច់ដោយឡែកដោយចំណែកនៃពោះវៀនតូចផ្ទាល់។ នេះជាការកំណត់ចំណែកដែលដូចគ្នា (សភាគបរិច្ឆេទ) របស់ពោះវៀនតូចនោះ ចំណែកឯការកំណត់ចំណែកដែលមិនដូចគ្នា (វិសភាគបរិច្ឆេទ) គឺដូចជាសក់ជាដើម ភិក្ខុរមែងកំណត់ពោះវៀនតូច ដោយពណ៌ជាដើម យ៉ាងនេះឯង។

---

ตโต ปรํ อนฺโตสรีเร อุทริยํ วณฺณโต อชฺโฌหฏาหารวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต ปริสฺสาวเน สิถิลพทฺธตณฺฑุลสณฺฐานํ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต อุทเร ฐิตนฺติ. อุทรํ นาม อุภโต นิปฺปีฬิยมานสฺส อลฺลสาฏกสฺส มชฺเฌ สญฺชาตโผฏกสทิสํ อนฺตปฏลํ, พหิ มฏฺฐํ, อนฺโต มํสกสมฺพุปลิเวฐิตํ, กิลิฏฺฐปาวารปุปฺผสทิสํ, กุถิตปนสผลสฺส อพฺภนฺตรสทิสนฺติปิ เอเก. ตตฺถ ตกฺโกลกา คณฺฑุปฺปาทกาตาลหีรกาสูจิมุขกาปฏตนฺตุสุตฺตกาติ เอวมาทิทฺวตฺตึสกุลปฺปเภทา กิมโย อากุลพฺยากุลา สณฺฑสณฺฑจาริโน หุตฺวา นิวสนฺติ, เย ปานโภชนาทิมฺหิ อวิชฺชมาเน อุลฺลงฺฆิตฺวา วิรวนฺตา [Pg.46] หทยมํสํ อภิตุทนฺติ ปานโภชนาทีนิ อชฺโฌหรณเวลายญฺจ อุทฺธํมุขา หุตฺวา ปฐมชฺโฌหเฏ ทฺเว ตโย อาโลเป ตุริตตุริตา วิลุมฺปนฺติ. ยํ เอเตสํ กิมีนํ ปสูติฆรํ วจฺจกุฏิ คิลานสาลา สุสานญฺจ โหติ, ยตฺถ เสยฺยถาปิ นาม จณฺฑาลคามทฺวาเร จนฺทนิกาย สรทสมเย ถูลผุสิตเก เทเว วสฺสนฺเต อุทเกน อาวูฬฺหํ มุตฺตกรีสจมฺมฏฺฐินฺหารุขณฺฑเขฬสิงฺฆาณิกาโลหิตปฺปภุตินานากุณปชาตํ นิปติตฺวา กทฺทโมทกาลุฬิตํ สญฺชาตกิมิกุลากุลํ หุตฺวา ทฺวีหตีหจฺจเยน สูริยาตปสนฺตาปเวคกุถิตํ อุปริ เผณปุปฺผุฬเก มุญฺจนฺตํ อภินีลวณฺณํ ปรมทุคฺคนฺธเชคุจฺฉํ อุปคนฺตุํ วา ทฏฺฐุํ วา อนรหรูปตํ อาปชฺชิตฺวา ติฏฺฐติ, ปเคว ฆายิตุํ วา สายิตุํ วา; เอวเมว นานปฺปการปานโภชนาทิ ทนฺตมุสลสํจุณฺณิตํ ชิวฺหาหตฺถสมฺปริวตฺติตํ เขฬลาลาปลิพุทฺธํ ตงฺขณวิคตวณฺณคนฺธรสาทิสมฺปทํ โกลิยขลิสุวานวมถุสทิสํ นิปติตฺวา ปิตฺตเสมฺหวาตปลิเวฐิตํ หุตฺวา อุทรคฺคิสนฺตาปเวคกุถิตํ กิมิกุลากุลํ อุปรูปริ เผณปุปฺผุฬกานิ มุญฺจนฺตํ ปรมกสมฺพุทุคฺคนฺธเชคุจฺฉภาวมาปชฺชิตฺวา ติฏฺฐติ. ยํ สุตฺวาปิ ปานโภชนาทีสุ อมนุญฺญตา สณฺฐาติ, ปเคว ปญฺญาจกฺขุนา โอโลเกตฺวา. ยตฺถ จ ปติตํ ปานโภชนาทิ ปญฺจธา วิเวกํ คจฺฉติ, เอกํ ภาคํ ปาณกา ขาทนฺติ, เอกํ ภาคํ อุทรคฺคิ ฌาเปติ, เอโก ภาโค มุตฺตํ โหติ, เอโก ภาโค กรีสํ โหติ, เอโก ภาโค รสภาวํ อาปชฺชิตฺวา โสณิตมํสาทีนิ อุปพฺรูหยตีติ.

លំដាប់ពីនោះទៅ ភិក្ខុរមែងកំណត់អាហារថ្មី ដែលស្ថិតនៅក្នុងខាងក្នុងរាងកាយ ដោយពណ៌ថា មានពណ៌ដូចជាអាហារដែលលេបចូលទៅ។ ដោយសណ្ឋាន មានសណ្ឋានដូចជាអង្ករដែលគេចងធូរៗក្នុងក្រណាត់តម្រងទឹក។ ដោយទិស កើតក្នុងទិសខាងលើ។ ដោយឱកាស គឺស្ថិតនៅក្នុងក្រពះ។ ឯក្រពះនោះ គឺផ្នត់ពោះវៀនដែលមានសណ្ឋានដូចជាពពុះទឹកដែលកើតឡើងក្នុងកណ្តាលនៃសំពត់សើមដែលគេច្របាច់ទាំងសងខាង ខាងក្រៅរលីង ខាងក្នុងព័ទ្ធជុំវិញដោយសាច់ដូចជាសាច់ខ្យង មានសណ្ឋានដូចជាផ្កានៅលើភួយចាស់ដ៏សៅហ្មង ម្យ៉ាងទៀត អាចារ្យខ្លះពោលថា មានសណ្ឋានដូចជាខាងក្នុងនៃផ្លែខ្នុររលួយ។ ក្នុងក្រពះនោះ មានពួកព្រូន ៣២ ពួក មានព្រូនតក្កោលកៈ ព្រូនសំប៉ែត ព្រូនសរសៃធ្នង់ ព្រូនមុខម្ជុល និងព្រូនសរសៃអំបោះជាដើម វារវល់វឹកវរត្រសងគ្នាជាហ្វូងៗ ហើយរស់នៅ ពួកព្រូនទាំងនោះ កាលបើគ្មានទឹក និងអាហារជាដើម រមែងលោតកញ្ជ្រោលឡើង ស្រែកយំ ហើយចឹកទន្រ្ទានសាច់បេះដូង កាលបើមានទឹក និងអាហារជាដើមដែលគេកំពុងលេបចូល រមែងងើបមុខឡើងលើ ហើយដណ្តើមគ្នាយ៉ាងប្រញាប់ប្រញាល់នូវបាយ ២-៣ ពំនូតដែលលេបចូលមុនដំបូង។ ក្រពះនោះ ជាផ្ទះសម្រាលកូន ជាបង្គន់ ជាមន្ទីរពេទ្យ និងជាព្រៃខ្មោចរបស់ពួកព្រូនទាំងនោះ ទីនោះប្រៀបដូចជាលូទឹកស្អុយនៅទ្វារភូមិរបស់ពួកចណ្ឌាល ក្នុងសរទកាល កាលដែលភ្លៀងមានតំណក់ធំៗកំពុងបង្អុរចុះ ពួកសាកសពផ្សេងៗ មានទឹកនោម លាមក ស្បែក ឆ្អឹង សរសៃ ទឹកមាត់ ទឹកសម្បោរ និងឈាមជាដើម ធ្លាក់ចុះទៅច្របូកច្របល់ដោយទឹកភក់ កើតមានពួកព្រូនវឹកវរ កន្លងទៅ ២-៣ ថ្ងៃ ក៏ពុះកញ្ជ្រោលដោយកម្លាំងកម្ដៅថ្ងៃ បញ្ចេញពពុះទឹក និងពពុះអណ្តែតឡើងលើ មានពណ៌ខៀវក្រម៉ៅ គួរខ្ពើមរអើម និងមានក្លិនស្អុយខ្លាំង មិនគួរនឹងចូលទៅជិត ឬមើលឡើយ មិនបាច់និយាយទៅថានឹងហិត ឬភ្លក់ឡើយ យ៉ាងណាមិញ អាហារផ្សេងៗមានទឹក និងភោជនជាដើម ដែលត្រូវអង្រែគឺធ្មេញបុកកិនឲ្យម៉ដ្ឋហើយ ដែលត្រូវដៃគឺអណ្តាតត្រឡប់ទៅត្រឡប់មក ដែលច្របូកច្របល់ដោយទឹកមាត់ និងទឹកសម្រេស្អិត ក្នុងខណៈនោះឯង ក៏ប្រាសចាកពណ៌ ក្លិន និងរសដ៏ល្អ ធ្លាក់ចុះទៅដូចជាក្អួតឆ្កែនៅក្នុងស្នូករបស់ពួកកោលិយៈ ត្រូវស្រោបដោយប្រមាត់ ស្លេស្ម និងខ្យល់ ពុះកញ្ជ្រោលដោយកម្លាំងកម្ដៅនៃភ្លើងធាតុក្នុងពោះ ច្របូកច្របល់ដោយពួកព្រូន បញ្ចេញពពុះទឹក និងពពុះអណ្តែតឡើងលើៗ ដល់នូវភាពគួរខ្ពើមរអើម និងមានក្លិនស្អុយដូចជាសម្រាមដ៏ស្អុយបំផុត យ៉ាងនោះឯង។ សូម្បីតែឮរឿងអាហារនោះហើយ ក៏រមែងមិនត្រេកអរក្នុងទឹក និងអាហារជាដើមឡើយ មិនបាច់និយាយទៅថានឹងមើលដោយចក្ខុគឺបញ្ញាឡើយ។ មួយវិញទៀត ទឹក និងអាហារជាដើមដែលធ្លាក់ចុះទៅក្នុងក្រពះនោះ រមែងដល់នូវការចែកចេញជា ៥ ចំណែក គឺចំណែកមួយពួកសត្វល្អិតស៊ី ចំណែកមួយភ្លើងធាតុក្នុងពោះដុតរោល ចំណែកមួយទៅជាទឹកនោម ចំណែកមួយទៅជាលាមក ចំណែកមួយទៅជាទឹករស ហើយញ៉ាំងឈាម និងសាច់ជាដើមឲ្យចម្រើន ភិក្ខុរមែងកំណត់យ៉ាងនេះ។

---

ตตฺถ ยถา ปรมเชคุจฺฉาย สุวานโทณิยา ฐิโต สุวานวมถุ น ชานาติ ‘‘อหํ สุวานโทณิยา ฐิโต’’ติ; นปิ สุวานโทณิ ชานาติ ‘‘มยิ สุวานวมถุ ฐิโต’’ติ. เอวเมว น อุทริยํ ชานาติ ‘‘อหํ อิมสฺมึ ปรมทุคฺคนฺธเชคุจฺเฉ อุทเร ฐิต’’นฺติ; นปิ อุทรํ ชานาติ ‘‘มยิ อุทริยํ ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต อุทริยํ อุทริยภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ อุทริยํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ក្នុងចំណែកនៃអាហារថ្មីនោះ ប្រៀបដូចជាក្អួតឆ្កែដែលនៅក្នុងស្នូកបាយឆ្កែដ៏គួរខ្ពើមរអើមបំផុត រមែងមិនដឹងថា «អាត្មាអញនៅក្នុងស្នូកបាយឆ្កែ» ឡើយ ទោះបីស្នូកបាយឆ្កែ ក៏មិនដឹងថា «ក្អួតឆ្កែនៅក្នុងអាត្មាអញ» ឡើយ យ៉ាងណាមិញ អាហារថ្មីក៏មិនដឹងថា «អាត្មាអញនៅក្នុងក្រពះដ៏គួរខ្ពើមរអើម និងមានក្លិនស្អុយខ្លាំងនេះ» ឡើយ ទោះបីក្រពះ ក៏មិនដឹងថា «អាហារថ្មីនៅក្នុងអាត្មាអញ» ឡើយ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយនេះ ប្រាសចាកការគិត និងការពិចារណា...ផេ... មិនមែនជាសត្វបុគ្គលឡើយ។ ភិក្ខុរមែងកំណត់អាហារថ្មី ដោយការកំណត់ថា អាហារថ្មីនេះដាច់ដោយឡែកដោយចំណែកនៃអាហារថ្មីផ្ទាល់។ នេះជាការកំណត់ចំណែកដែលដូចគ្នា (សភាគបរិច្ឆេទ) របស់អាហារថ្មីនោះ ចំណែកឯការកំណត់ចំណែកដែលមិនដូចគ្នា (វិសភាគបរិច្ឆេទ) គឺដូចជាសក់ជាដើម ភិក្ខុរមែងកំណត់អាហារថ្មី ដោយពណ៌ជាដើម យ៉ាងនេះឯង។

---

ตโต [Pg.47] ปรํ อนฺโตสรีเร กรีสํ วณฺณโต เยภุยฺเยน อชฺโฌหฏาหารวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐานํ, ทิสโต เหฏฺฐิมาย ทิสาย ชาตํ, โอกาสโต ปกฺกาสเย ฐิตนฺติ. ปกฺกาสโย นาม เหฏฺฐา นาภิปิฏฺฐิกณฺฏกมูลานํ อนฺตเร อนฺตาวสาเน อุพฺเพเธน อฏฺฐงฺคุลมตฺโต วํสนฬกพฺภนฺตรสทิโส ปเทโส, ยตฺถ เสยฺยถาปิ นาม อุปริภูมิภาเค ปติตํ วสฺโสทกํ โอคฬิตฺวา เหฏฺฐาภูมิภาคํ ปูเรตฺวา ติฏฺฐติ, เอวเมว ยํกิญฺจิ อามาสเย ปติตํ ปานโภชนาทิกํ อุทรคฺคินา เผณุทฺเทหกํ ปกฺกํ ปกฺกํ สณฺหกรณิยา ปิฏฺฐมิว สณฺหภาวํ อาปชฺชิตฺวา อนฺตพิเลน โอคฬิตฺวา โอมทฺทิตฺวา วํสนฬเก ปกฺขิตฺตปณฺฑุมตฺติกา วิย สนฺนิจิตํ หุตฺวา ติฏฺฐติ.

លំដាប់ពីនោះទៅ ភិក្ខុរមែងកំណត់អាហារចាស់ ដែលស្ថិតនៅក្នុងខាងក្នុងរាងកាយ ដោយពណ៌ថា ជាធម្មតាមានពណ៌ដូចជាអាហារដែលលេបចូលទៅ។ ដោយសណ្ឋាន មានសណ្ឋានដូចជាឱកាស (ទីតាំង) របស់វា។ ដោយទិស កើតក្នុងទិសខាងក្រោម។ ដោយឱកាស គឺស្ថិតនៅក្នុងពោះវៀនចាស់។ ឯពោះវៀនចាស់នោះ គឺទីកន្លែងដែលស្ថិតនៅខាងក្រោម ក្នុងចន្លោះនៃផ្ចិត និងឫសនៃឆ្អឹងខ្នង ក្នុងទីបំផុតនៃពោះវៀនធំ មានកម្ពស់ប្រមាណ ៨ ធ្នាប់ ដូចជាខាងក្នុងនៃបំពង់ឫស្សី ទីនោះប្រៀបដូចជាទឹកភ្លៀងដែលធ្លាក់ចុះលើផ្ទៃដីខាងលើ ហើយហូរស្រុតចុះទៅបំពេញផ្ទៃដីខាងក្រោមឲ្យពេញហើយតាំងនៅ យ៉ាងណាមិញ ទឹក និងអាហារជាដើមដែលធ្លាក់ចុះទៅក្នុងក្រពះអាហារថ្មី ត្រូវភ្លើងធាតុក្នុងពោះដុតរោលឲ្យមានពពុះអណ្តែតឡើង កាលដែលឆ្អិនហើយៗ ដោយគ្រឿងកិនដ៏ម៉ដ្ឋ ក៏ដល់នូវភាពម៉ដ្ឋខ្សៃដូចជាម្សៅ ហើយហូរស្រុតចុះតាមរន្ធពោះវៀន ត្រូវគេច្របាច់ណែន ហើយប្រមូលផ្តុំគ្នាតាំងនៅ ដូចជាដីឥដ្ឋពណ៌លឿងដែលគេញាត់បញ្ចូលក្នុងបំពង់ឫស្សី យ៉ាងនោះឯង។

---

ตตฺถ ยถา วํสนฬเก โอมทฺทิตฺวา ปกฺขิตฺตปณฺฑุมตฺติกา น ชานาติ ‘‘อหํ วํสนฬเก ฐิตา’’ติ, นปิ วํสนฬโก ชานาติ ‘‘มยิ ปณฺฑุมตฺติกา ฐิตา’’ติ; เอวเมว น กรีสํ ชานาติ ‘‘อหํ ปกฺกาสเย ฐิต’’นฺติ, นปิ ปกฺกาสโย ชานาติ ‘‘มยิ กรีสํ ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต กรีสํ กรีสภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ กรีสํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ក្នុងចំណែកអាហារចាស់នោះ ប្រៀបដូចជាដីស (ដីស្អិតពណ៌លឿងស្រាល) ដែលគេញាត់បញ្ចូលទៅក្នុងបំពង់ឫស្សី មិនដឹងថា «អាត្មាអញនៅក្នុងបំពង់ឫស្សី» ឡើយ ទោះបីបំពង់ឫស្សីក៏មិនដឹងថា «ដីសនៅក្នុងអាត្មាអញ» ឡើយ យ៉ាងណាមិញ អាហារចាស់ក៏មិនដឹងថា «អាត្មាអញនៅក្នុងពោះវៀនធំ (បក្កាសយៈ)» ឡើយ ទោះបីពោះវៀនធំក៏មិនដឹងថា «អាហារចាស់នៅក្នុងអាត្មាអញ» ឡើយ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយនេះ វៀរចាកការគិត និងការពិចារណា...បេ... មិនមែនជាបុគ្គលឡើយ យោគាវចររមែងកំណត់ដឹងយ៉ាងនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត យោគាវចររមែងកំណត់អាហារចាស់ ដោយភាគនៃអាហារចាស់ថា «អាហារចាស់ត្រូវបានកំណត់ហើយដោយភាគនៃអាហារចាស់» នេះជាសភាគបរិច្ឆេទ (ការកំណត់ចំណែកដូចគ្នា) នៃអាហារចាស់នោះ ចំណែកឯវិសភាគបរិច្ឆេទ (ការកំណត់ចំណែកខុសគ្នា) គឺដូចជាសក់ជាដើម យោគាវចររមែងកំណត់អាហារចាស់ ដោយពណ៌ជាដើម យ៉ាងនេះឯង។

---

ตโต ปรํ สรีเร สีสกฏาหพฺภนฺตเร มตฺถลุงฺคํ วณฺณโต เสตํ อหิฉตฺตกปิณฺฑิวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. ปกฺกุถิตทุทฺธวณฺณนฺติปิ เอเก. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐานํ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต สีสกฏาหสฺส อพฺภนฺตเร จตฺตาโร สิพฺพินิมคฺเค นิสฺสาย สโมธาย ฐปิตา จตฺตาโร ปิฏฺฐปิณฺฑิกา วิย สโมหิตํ จตุมตฺถลุงฺคปิณฺฑปฺปเภทํ หุตฺวา ฐิตนฺติ.

លំដាប់ពីនោះទៅ យោគាវចររមែងកំណត់ខួរក្បាលក្នុងលលាដ៍ក្បាលនៃរាងកាយ ដោយពណ៌ថា «មានពណ៌ស ដូចជាដុំផ្សិត»។ អាចារ្យខ្លះពោលថា «មានពណ៌ដូចជាទឹកដោះផ្អូម» ក៏មាន។ ដោយសណ្ឋាន មានសណ្ឋានតាមឱកាស (ទីតាំង)។ ដោយទិស កើតក្នុងទិសខាងលើ។ ដោយឱកាស ឋិតនៅដោយអាស្រ័យស្នាមថ្នេរទាំងបួនក្នុងលលាដ៍ក្បាល រួបរួមគ្នាដូចជាដុំម្សៅបួនដុំដែលគេដាក់រួមគ្នា មានចំណែកជាដុំខួរក្បាលបួនដុំ។

---

ตตฺถ ยถา ปุราณลาพุกฏาเห ปกฺขิตฺตปิฏฺฐปิณฺฑิ ปกฺกุถิตทุทฺธํ วา น ชานาติ ‘‘อหํ ปุราณลาพุกฏาเห ฐิต’’นฺติ, นปิ ปุราณลาพุกฏาหํ ชานาติ ‘‘มยิ ปิฏฺฐปิณฺฑิ ปกฺกุถิตทุทฺธํ วา ฐิต’’นฺติ; เอวเมว น มตฺถลุงฺคํ ชานาติ ‘‘อหํ สีสกฏาหพฺภนฺตเร ฐิต’’นฺติ, นปิ สีสกฏาหพฺภนฺตรํ ชานาติ ‘‘มยิ มตฺถลุงฺคํ ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต มตฺถลุงฺคํ มตฺถลุงฺคภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ มตฺถลุงฺคํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ក្នុងខួរក្បាលនោះ ប្រៀបដូចជាដុំម្សៅ ឬទឹកដោះផ្អូមដែលគេដាក់ក្នុងឃ្លោកទុំចាស់ មិនដឹងថា «អាត្មាអញនៅក្នុងឃ្លោកទុំចាស់» ឡើយ ទោះបីឃ្លោកទុំចាស់ក៏មិនដឹងថា «ដុំម្សៅ ឬទឹកដោះផ្អូមនៅក្នុងអាត្មាអញ» ឡើយ យ៉ាងណាមិញ ខួរក្បាលក៏មិនដឹងថា «អាត្មាអញនៅក្នុងលលាដ៍ក្បាល» ឡើយ ទោះបីលលាដ៍ក្បាលក៏មិនដឹងថា «ខួរក្បាលនៅក្នុងអាត្មាអញ» ឡើយ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយនេះ វៀរចាកការគិត និងការពិចារណា...បេ... មិនមែនជាបុគ្គលឡើយ យោគាវចររមែងកំណត់ដឹងយ៉ាងនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត យោគាវចររមែងកំណត់ខួរក្បាល ដោយភាគនៃខួរក្បាលថា «ខួរក្បាលត្រូវបានកំណត់ហើយដោយភាគនៃខួរក្បាល» នេះជាសភាគបរិច្ឆេទនៃខួរក្បាលនោះ ចំណែកឯវិសភាគបរិច្ឆេទគឺដូចជាសក់ជាដើម យោគាវចររមែងកំណត់ខួរក្បាល ដោយពណ៌ជាដើម យ៉ាងនេះឯង។

---

ตโต [Pg.48] ปรํ สรีเร พทฺธาพทฺธเภทโต ทุวิธมฺปิ ปิตฺตํ วณฺณโต พหลมธุกเตลวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. อพทฺธปิตฺตํ มิลาตพกุลปุปฺผวณฺณนฺติปิ เอเก. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐานํ. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตํ. โอกาสโต อพทฺธปิตฺตํ เกสโลมนขทนฺตานํ มํสวินิมุตฺตฏฺฐานํ ถทฺธสุกฺขจมฺมญฺจ วชฺเชตฺวา อุทกมิว เตลพินฺทุ อวเสสสรีรํ พฺยาเปตฺวา ฐิตํ, ยมฺหิ กุปิเต อกฺขีนิ ปีตกานิ โหนฺติ ภมนฺติ, คตฺตํ กมฺปติ กณฺฑูยติ. พทฺธปิตฺตํ หทยปปฺผาสานมนฺตเร ยกนมํสํ นิสฺสาย ปติฏฺฐิเต มหาโกสาตกิโกสกสทิเส ปิตฺตโกสเก ฐิตํ, ยมฺหิ กุปิเต สตฺตา อุมฺมตฺตกา โหนฺติ, วิปลฺลตฺถจิตฺตา หิโรตฺตปฺปํ ฉฑฺเฑตฺวา อกตฺตพฺพํ กโรนฺติ, อภาสิตพฺพํ ภาสนฺติ, อจินฺติตพฺพํ จินฺเตนฺติ.

លំដាប់ពីនោះទៅ យោគាវចររមែងកំណត់ទឹកប្រមាត់ទាំងពីរយ៉ាង ដោយការបែងចែកជាបទ្ធប្រមាត់ (ទឹកប្រមាត់មានថង់) និងអបទ្ធប្រមាត់ (ទឹកប្រមាត់អត់ថង់) ក្នុងរាងកាយ ដោយពណ៌ថា «មានពណ៌ដូចជាប្រេងផ្កាស្រឡៅដ៏ខាប់»។ អាចារ្យខ្លះពោលថា «អបទ្ធប្រមាត់ មានពណ៌ដូចជាផ្កាពិកុលក្រៀម» ក៏មាន។ ដោយសណ្ឋាន មានសណ្ឋានតាមឱកាស។ ដោយទិស កើតក្នុងទិសទាំងពីរ។ ដោយឱកាស អបទ្ធប្រមាត់ វៀរចាកសក់ រោម ក្រចក ធ្មេញ ទីកន្លែងដែលគ្មានសាច់ និងស្បែកក្រាស់ស្ងួត ចេញហើយ រមែងជ្រួតជ្រាបឋិតនៅក្នុងរាងកាយដែលនៅសល់ទាំងមូល ដូចជាតំណក់ប្រេងលើទឹក កាលបើអបទ្ធប្រមាត់នោះកម្រើក (ខុសប្រក្រតី) ភ្នែកទាំងឡាយរមែងលឿង និងវិលវល់ រាងកាយរមែងញាប់ញ័រ និងរមាស់។ ចំណែកឯបទ្ធប្រមាត់ ឋិតនៅក្នុងថង់ប្រមាត់ដែលមានសណ្ឋានដូចជាសំបកផ្លែននោងធំ អាស្រ័យនឹងសាច់ថ្លើម ក្នុងចន្លោះបេះដូងនិងសួត កាលបើបទ្ធប្រមាត់នោះកម្រើក សត្វទាំងឡាយរមែងឆ្កួត មានចិត្តវិបល្លាស លះបង់ហិរិនិងឱត្តប្បៈ ហើយធ្វើអំពើដែលមិនគួរធ្វើ និយាយពាក្យដែលមិនគួរនិយាយ គិតសេចក្តីដែលមិនគួរគិត។

---

ตตฺถ ยถา อุทกํ พฺยาเปตฺวา ฐิตํ เตลํ น ชานาติ ‘‘อหํ อุทกํ พฺยาเปตฺวา ฐิต’’นฺติ, นปิ อุทกํ ชานาติ ‘‘เตลํ มํ พฺยาเปตฺวา ฐิต’’นฺติ; เอวเมว น อพทฺธปิตฺตํ ชานาติ ‘‘อหํ สรีรํ พฺยาเปตฺวา ฐิต’’นฺติ, นปิ สรีรํ ชานาติ ‘‘อพทฺธปิตฺตํ มํ พฺยาเปตฺวา ฐิต’’นฺติ. ยถา จ โกสาตกิโกสเก ฐิตํ วสฺโสทกํ น ชานาติ ‘‘อหํ โกสาตกิโกสเก ฐิต’’นฺติ, นปิ โกสาตกิโกสโก ชานาติ ‘‘มยิ วสฺโสทกํ ฐิต’’นฺติ; เอวเมว น พทฺธปิตฺตํ ชานาติ ‘‘อหํ ปิตฺตโกสเก ฐิต’’นฺติ, นปิ ปิตฺตโกสโก ชานาติ ‘‘มยิ พทฺธปิตฺตํ ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต ปิตฺตํ ปิตฺตภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ ปิตฺตํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ក្នុងទឹកប្រមាត់នោះ ប្រៀបដូចជាប្រេងដែលជ្រួតជ្រាបឋិតនៅក្នុងទឹក មិនដឹងថា «អាត្មាអញជ្រួតជ្រាបឋិតនៅក្នុងទឹក» ឡើយ ទោះបីទឹកក៏មិនដឹងថា «ប្រេងជ្រួតជ្រាបឋិតនៅក្នុងអាត្មាអញ» ឡើយ យ៉ាងណាមិញ អបទ្ធប្រមាត់ក៏មិនដឹងថា «អាត្មាអញជ្រួតជ្រាបឋិតនៅក្នុងរាងកាយ» ឡើយ ទោះបីរាងកាយក៏មិនដឹងថា «អបទ្ធប្រមាត់ជ្រួតជ្រាបឋិតនៅក្នុងអាត្មាអញ» ឡើយ យ៉ាងនោះឯង។ មួយវិញទៀត ប្រៀបដូចជាទឹកភ្លៀងដែលឋិតនៅក្នុងសំបកផ្លែននោង មិនដឹងថា «អាត្មាអញនៅក្នុងសំបកផ្លែននោង» ឡើយ ទោះបីសំបកផ្លែននោងក៏មិនដឹងថា «ទឹកភ្លៀងនៅក្នុងអាត្មាអញ» ឡើយ យ៉ាងណាមិញ បទ្ធប្រមាត់ក៏មិនដឹងថា «អាត្មាអញនៅក្នុងថង់ប្រមាត់» ឡើយ ទោះបីថង់ប្រមាត់ក៏មិនដឹងថា «បទ្ធប្រមាត់នៅក្នុងអាត្មាអញ» ឡើយ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយនេះ វៀរចាកការគិត និងការពិចារណា...បេ... មិនមែនជាបុគ្គលឡើយ យោគាវចររមែងកំណត់ដឹងយ៉ាងនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត យោគាវចររមែងកំណត់ទឹកប្រមាត់ ដោយភាគនៃទឹកប្រមាត់ថា «ទឹកប្រមាត់ត្រូវបានកំណត់ហើយដោយភាគនៃទឹកប្រមាត់» នេះជាសភាគបរិច្ឆេទនៃទឹកប្រមាត់នោះ ចំណែកឯវិសភាគបរិច្ឆេទគឺដូចជាសក់ជាដើម យោគាវចររមែងកំណត់ទឹកប្រមាត់ ដោយពណ៌ជាដើម យ៉ាងនេះឯង។

---

ตโต ปรํ สรีรพฺภนฺตเร เอกปตฺตปูรปฺปมาณํ เสมฺหํ วณฺณโต เสตํ กจฺฉกปณฺณรสวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐานํ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต อุทรปฏเล ฐิตนฺติ. ยํ [Pg.49] ปานโภชนาทิอชฺโฌหรณกาเล เสยฺยถาปิ นาม อุทเก เสวาลปณกํ กฏฺเฐ วา กถเล วา ปตนฺเต ฉิชฺชิตฺวา ทฺวิธา หุตฺวา ปุน อชฺโฌตฺถริตฺวา ติฏฺฐติ, เอวเมว ปานโภชนาทิมฺหิ นิปตนฺเต ฉิชฺชิตฺวา ทฺวิธา หุตฺวา ปุน อชฺโฌตฺถริตฺวา ติฏฺฐติ, ยมฺหิ จ มนฺทีภูเต ปกฺกมิว คณฺฑํ ปูติกมิว กุกฺกุฏณฺฑํ อุทรปฏลํ ปรมเชคุจฺฉกุณปคนฺธํ โหติ. ตโต อุคฺคเตน จ คนฺเธน อุคฺคาโรปิ มุขมฺปิ ทุคฺคนฺธํ ปูติกุณปสทิสํ โหติ, โส จ ปุริโส ‘‘อเปหิ ทุคฺคนฺธํ วายสี’’ติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ, ยญฺจ อภิวฑฺฒิตํ พหลตฺตมาปนฺนํ ปฏิกุชฺชนผลกมิว วจฺจกุฏิยา อุทรปฏลพฺภนฺตเร เอว กุณปคนฺธํ สนฺนิรุมฺภิตฺวา ติฏฺฐติ.

លំដាប់ពីនោះទៅ យោគាវចររមែងកំណត់ស្លេស្មក្នុងផ្ទៃនៃរាងកាយ ដែលមានប្រមាណពេញមួយកွမ်း ដោយពណ៌ថា «មានពណ៌ស ដូចជាទឹកស្លឹកកច្ឆកៈ»។ ដោយសណ្ឋាន មានសណ្ឋានតាមឱកាស។ ដោយទិស កើតក្នុងទិសខាងលើ។ ដោយឱកាស ឋិតនៅលើផ្ទៃក្រពះ។ ស្លេស្មនោះ ក្នុងពេលដែលលេបគ្រឿងផឹកនិងអាហារជាដើម ប្រៀបដូចជាចកនិងស្លែក្នុងទឹក កាលបើកំណាត់ឈើ ឬអំបែងឆ្នាំងធ្លាក់ចុះទៅ រមែងដាច់ចេញជាពីរភាគ ហើយត្រឡប់មកគ្របដណ្តប់ឋិតនៅដដែល យ៉ាងណាមិញ កាលបើគ្រឿងផឹកនិងអាហារជាដើមធ្លាក់ចុះទៅ ស្លេស្មក៏ដាច់ចេញជាពីរភាគ ហើយត្រឡប់មកគ្របដណ្តប់ឋិតនៅដដែល យ៉ាងនោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើស្លេស្មនោះថយតិចទៅ ផ្ទៃក្រពះរមែងមានក្លិនខ្មោចស្អុយគួរខ្ពើមរអើមក្រៃលែង ដូចជាបូសទុំ ឬដូចជាពងមាន់ស្អុយ។ ខ្យល់ភើក្តី មាត់ក្តី ក៏មានក្លិនស្អុយដូចជាសាកសពស្អុយ ដោយសារក្លិនដែលភាយចេញពីស្លេស្មនោះ ហើយបុគ្គលនោះរមែងដល់នូវសភាពដែលគេត្រូវពោលថា «ចូរថយចេញទៅ ក្លិនស្អុយភាយចេញមកហើយ»។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើស្លេស្មនោះកើនឡើងច្រើន មានសភាពខាប់ក្រាស់ រមែងខ្ទប់ក្លិនស្អុយទុកក្នុងផ្ទៃក្រពះនោះឯង ដូចជាក្តារបិទមាត់បង្គន់។

---

ตตฺถ ยถา จนฺทนิกาย อุปริเผณปฏลํ น ชานาติ ‘‘อหํ จนฺทนิกาย ฐิต’’นฺติ, นปิ จนฺทนิกา ชานาติ ‘‘มยิ เผณปฏลํ ฐิต’’นฺติ; เอวเมว น เสมฺหํ ชานาติ ‘‘อหํ อุทรปฏเล ฐิต’’นฺติ, นปิ อุทรปฏลํ ชานาติ ‘‘มยิ เสมฺหํ ฐิตนฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต เสมฺหํ เสมฺหภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ เสมฺหํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ក្នុងស្លេស្មនោះ ប្រៀបដូចជាពពុះទឹកនៅលើលូទឹកកខ្វក់ មិនដឹងថា «អាត្មាអញនៅលើលូទឹកកខ្វក់» ឡើយ ទោះបីលូទឹកកខ្វក់ក៏មិនដឹងថា «ពពុះទឹកនៅលើអាត្មាអញ» ឡើយ យ៉ាងណាមិញ ស្លេស្មក៏មិនដឹងថា «អាត្មាអញនៅលើផ្ទៃក្រពះ» ឡើយ ទោះបីផ្ទៃក្រពះក៏មិនដឹងថា «ស្លេស្មនៅលើអាត្មាអញ» ឡើយ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយនេះ វៀរចាកការគិត និងការពិចារណា...បេ... មិនមែនជាបុគ្គលឡើយ យោគាវចររមែងកំណត់ដឹងយ៉ាងនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត យោគាវចររមែងកំណត់ស្លេស្ម ដោយភាគនៃស្លេស្មថា «ស្លេស្មត្រូវបានកំណត់ហើយដោយភាគនៃស្លេស្ម» នេះជាសភាគបរិច្ឆេទនៃស្លេស្មនោះ ចំណែកឯវិសភាគបរិច្ឆេទគឺដូចជាសក់ជាដើម យោគាវចររមែងកំណត់ស្លេស្ម ដោយពណ៌ជាដើម យ៉ាងនេះឯង។

---

ตโต ปรํ สรีเร ปุพฺโพ วณฺณโต ปณฺฑุปลาสวณฺโณติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐาโน. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาโต. โอกาสโต ปุพฺพสฺส โอกาโส นาม นิพทฺโธ นตฺถิ. ยตฺถ ปุพฺโพ สนฺนิจิโต ติฏฺเฐยฺย, ยตฺร ยตฺร ขาณุกณฺฏกปฺปหรณคฺคิชาลาทีหิ อภิหเต สรีรปฺปเทเส โลหิตํ สณฺฐหิตฺวา ปจฺจติ, คณฺฑปิฬกาทโย วา อุปฺปชฺชนฺติ, ตตฺร ตตฺร ติฏฺฐติ.

លំដាប់ពីនោះទៅ យោគាវចររមែងកំណត់ខ្ទុះក្នុងរាងកាយ ដោយពណ៌ថា «មានពណ៌ដូចជាស្លឹកឈើលឿងក្រៀម»។ ដោយសណ្ឋាន មានសណ្ឋានតាមឱកាស។ ដោយទិស កើតក្នុងទិសទាំងពីរ។ ដោយឱកាស ទីតាំងទៀងទាត់នៃខ្ទុះមិនមានឡើយ។ ខ្ទុះនោះមិនមែនកកកុញឋិតនៅកន្លែងណាឡើយ ប៉ុន្តែក្នុងរាងកាយត្រង់កន្លែងណាដែលត្រូវឈើមុត បន្លាខ្ទាស់ ត្រូវគ្រឿងសាស្ត្រាវុធ ឬភ្លើងឆេះជាដើម ហើយឈាមកកកុញឆ្អិនទៅ (ក្លាយជាខ្ទុះ) ឬកើតបូសនិងពងបែកជាដើម ខ្ទុះរមែងឋិតនៅក្នុងកន្លែងនោះៗ។

---

ตตฺถ ยถา รุกฺขสฺส ตตฺถ ตตฺถ ผรสุธาราทีหิ ปหตปฺปเทเส อวคฬิตฺวา ฐิโต นิยฺยาโส น ชานาติ ‘‘อหํ รุกฺขสฺส ปหตปฺปเทเส ฐิโต’’ติ, นปิ รุกฺขสฺส ปหตปฺปเทโส ชานาติ ‘‘มยิ นิยฺยาโส ฐิโต’’ติ; เอวเมว น ปุพฺโพ ชานาติ ‘‘อหํ สรีรสฺส ตตฺถ ตตฺถ ขาณุกณฺฏกาทีหิ อภิหตปฺปเทเส คณฺฑปิฬกาทีนํ อุฏฺฐิตปฺปเทเส วา ฐิโต’’ติ, นปิ สรีรปฺปเทโส ชานาติ ‘‘มยิ ปุพฺโพ ฐิโต’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา [Pg.50] หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต ปุพฺโพ ปุพฺพภาเคน ปริจฺฉินฺโนติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ ปุพฺพํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ក្នុងខ្ទុះនោះ ប្រៀបដូចជាជ័រឈើដែលហូរចេញមកឋិតនៅត្រង់កន្លែងដែលត្រូវមុខពូថៅជាដើមខ្វៀលលើដើមឈើ មិនដឹងថា «អាត្មាអញឋិតនៅត្រង់កន្លែងដែលត្រូវខ្វៀលលើដើមឈើ» ឡើយ ទោះបីកន្លែងដែលត្រូវខ្វៀលលើដើមឈើក៏មិនដឹងថា «ជ័រឈើឋិតនៅក្នុងអាត្មាអញ» ឡើយ យ៉ាងណាមិញ ខ្ទុះក៏មិនដឹងថា «អាត្មាអញឋិតនៅត្រង់កន្លែងដែលត្រូវឈើមុត បន្លាខ្ទាស់ជាដើម ឬត្រង់កន្លែងដែលកើតបូសនិងពងបែកជាដើមក្នុងរាងកាយ» ឡើយ ទោះបីកន្លែងនៃរាងកាយក៏មិនដឹងថា «ខ្ទុះឋិតនៅក្នុងអាត្មាអញ» ឡើយ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយនេះ វៀរចាកការគិត និងការពិចារណា...បេ... មិនមែនជាបុគ្គលឡើយ យោគាវចររមែងកំណត់ដឹងយ៉ាងនេះ。 ម្យ៉ាងទៀត យោគាវចររមែងកំណត់ខ្ទុះ ដោយភាគនៃខ្ទុះថា «ខ្ទុះត្រូវបានកំណត់ហើយដោយភាគនៃខ្ទុះ» នេះជាសភាគបរិច្ឆេទនៃខ្ទុះនោះ ចំណែកឯវិសភាគបរិច្ឆេទគឺដូចជាសក់ជាដើម យោគាវចររមែងកំណត់ខ្ទុះ ដោយពណ៌ជាដើម យ៉ាងនេះឯង។

---

ตโต ปรํ สรีเร สนฺนิจิตโลหิตํ สํสรณโลหิตนฺติ เอวํ ทุวิเธ โลหิเต สนฺนิจิตโลหิตํ ตาว วณฺณโต พหลกุถิตลาขารสวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ, สํสรณโลหิตํ อจฺฉลาขารสวณฺณนฺติ. สณฺฐานโต สพฺพมฺปิ อตฺตโน โอกาสสณฺฐานํ. ทิสโต สนฺนิจิตโลหิตํ อุปริมาย ทิสาย ชาตํ, สํสรณโลหิตํ ทฺวีสุปีติ. โอกาสโต สํสรณโลหิตํ เกสโลมนขทนฺตานํ มํสวินิมุตฺตฏฺฐานญฺเจว ถทฺธสุกฺขจมฺมญฺจ วชฺเชตฺวา ธมนิชาลานุสาเรน สพฺพํ อุปาทินฺนกสรีรํ ผริตฺวา ฐิตํ. สนฺนิจิตโลหิตํ ยกนสฺส เหฏฺฐาภาคํ ปูเรตฺวา เอกปตฺตปูรณมตฺตํ วกฺกหทยปปฺผาสานํ อุปริ โถกํ โถกํ พินฺทุํ ปาเตนฺตํ วกฺกหทยยกนปปฺผาเส เตเมนฺตํ ฐิตํ, ยมฺหิ วกฺกหทยาทีนิ อเตเมนฺเต สตฺตา ปิปาสิตา โหนฺติ.

លំដាប់ពីនោះទៅ ក្នុងឈាមពីរយ៉ាងគឺ ឈាមកកកុញ និងឈាមចរាចរ ក្នុងរាងកាយ យោគាវចររមែងកំណត់ឈាមកកកុញមុនដំបូង ដោយពណ៌ថា «មានពណ៌ដូចជាទឹកល័ក្តខាប់ដែលគេដាំពុះ» និងកំណត់ឈាមចរាចរថា «មានពណ៌ដូចជាទឹកល័ក្តថ្លា»។ ដោយសណ្ឋាន ឈាមទាំងអស់មានសណ្ឋានតាមឱកាសរបស់ខ្លួន។ ដោយទិស ឈាមកកកុញកើតក្នុងទិសខាងលើ ឈាមចរាចរកើតក្នុងទិសទាំងពីរ។ ដោយឱកាស ឈាមចរាចរ វៀរចាកសក់ រោម ក្រចក ធ្មេញ ទីកន្លែងដែលគ្មានសាច់ និងស្បែកក្រាស់ស្ងួត ចេញហើយ រមែងជ្រួតជ្រាបឋិតនៅទូទាំងរូបកាយដែលកម្មចូលទៅប្រកាន់យកទាំងមូល តាមបណ្តាញសរសៃឈាម។ ចំណែកឯឈាមកកកុញ រមែងពេញផ្នែកខាងក្រោមនៃថ្លើម មានប្រមាណពេញមួយកွမ်း ស្រក់ចុះជាតំណក់បន្តិចម្តងៗ ទៅលើក្រលៀន បេះដូង និងសួត ធ្វើឱ្យក្រលៀន បេះដូង ថ្លើម និងសួតសើម កាលបើឈាមនោះមិនធ្វើឱ្យក្រលៀននិងបេះដូងជាដើមសើមទេ សត្វទាំងឡាយរមែងស្រេកទឹកយ៉ាងខ្លាំង។

---

ตตฺถ ยถา ชชฺชรกปาเล ฐิตํ อุทกํ เหฏฺฐา เลฑฺฑุขณฺฑาทีนิ เตเมนฺตํ น ชานาติ ‘‘อหํ ชชฺชรกปาเล ฐิตํ เหฏฺฐา เลฑฺฑุขณฺฑาทีนิ เตเมมี’’ติ, นปิ ชชฺชรกปาลํ เหฏฺฐา เลฑฺฑุขณฺฑาทีนิ วา ชานนฺติ ‘‘มยิ อุทกํ ฐิตํ, อมฺเห วา เตเมนฺตํ ฐิต’’นฺติ; เอวเมว น โลหิตํ ชานาติ ‘‘อหํ ยกนสฺส เหฏฺฐาภาเค วกฺกหทยาทีนิ เตเมนฺตํ ฐิต’’นฺติ, นปิ ยกนสฺส เหฏฺฐาภาคฏฺฐานํ วกฺกหทยาทีนิ วา ชานนฺติ ‘‘มยิ โลหิตํ ฐิตํ, อมฺเห วา เตเมนฺตํ ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต โลหิตํ โลหิตภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ โลหิตํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ក្នុងឈាមនោះ ប្រៀបដូចជាទឹកដែលឋិតនៅក្នុងអំបែងឆ្នាំងធ្លុះធ្លាយ ធ្វើឱ្យដុំដីឥដ្ឋជាដើមខាងក្រោមសើម មិនដឹងថា «អាត្មាអញឋិតនៅក្នុងអំបែងឆ្នាំងធ្លុះធ្លាយ ធ្វើឱ្យដុំដីឥដ្ឋជាដើមខាងក្រោមសើម» ឡើយ ទោះបីអំបែងឆ្នាំងធ្លុះធ្លាយក្តី ដុំដីឥដ្ឋជាដើមខាងក្រោមក្ដី ក៏មិនដឹងថា «ទឹកឋិតនៅក្នុងអាត្មាអញ ឬធ្វើឱ្យពួកយើងសើមហើយឋិតនៅ» ឡើយ យ៉ាងណាមិញ ឈាមក៏មិនដឹងថា «អាត្មាអញឋិតនៅផ្នែកខាងក្រោមនៃថ្លើម ធ្វើឱ្យក្រលៀននិងបេះដូងជាដើមសើម» ឡើយ ទោះបីទីកន្លែងផ្នែកខាងក្រោមនៃថ្លើមក្តី ក្រលៀននិងបេះដូងជាដើមក្ដី ក៏មិនដឹងថា «ឈាមឋិតនៅក្នុងអាត្មាអញ ឬធ្វើឱ្យពួកយើងសើមហើយឋិតនៅ» ឡើយ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយនេះ វៀរចាកការគិត និងការពិចារណា...បេ... មិនមែនជាបុគ្គលឡើយ យោគាវចររមែងកំណត់ដឹងយ៉ាងនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត យោគាវចររមែងកំណត់ឈាម ដោយភាគនៃឈាមថា «ឈាមត្រូវបានកំណត់ហើយដោយភាគនៃឈាម» នេះជាសភាគបរិច្ឆេទនៃឈាមនោះ ចំណែកឯវិសភាគបរិច្ឆេទគឺដូចជាសក់ជាដើម យោគាវចររមែងកំណត់ឈាម ដោយពណ៌ជាដើម យ៉ាងនេះឯង។

---

ตโต ปรํ สรีเร เสโท วณฺณโต ปสนฺนติลเตลวณฺโณติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐาโน. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาโต. โอกาสโต เสทสฺส โอกาโส นาม นิพทฺโธ นตฺถิ, ยตฺถ เสโท โลหิตํ วิย สทา ติฏฺเฐยฺย. ยสฺมา วา ยทา อคฺคิสนฺตาปสูริยสนฺตาปอุตุวิการาทีหิ [Pg.51] สรีรํ สนฺตปติ, อถ อุทกโต อพฺพูฬฺหมตฺตวิสมจฺฉินฺนภิสมุฬาลกุมุทนาลกลาปอุทกมิว สพฺพเกสโลมกูปวิวเรหิ ปคฺฆรติ. ตสฺมา เตสํ เกสโลมกูปวิวรานํ วเสน ตํ สณฺฐานโต ววตฺถเปติ. ‘‘เสทปริคฺคณฺหเกน จ โยคาวจเรน เกสโลมกูปวิวเร ปูเรตฺวา ฐิตวเสเนว เสโท มนสิกาตพฺโพ’’ติ วุตฺตํ ปุพฺพาจริเยหิ.

បន្ទាប់ពីនោះមក យោគាវចររមែងកំណត់ញើសនៅក្នុងកាយ ដោយពណ៌ថា មានពណ៌ដូចជាប្រេងល្ងដ៏ថ្លា។ ដោយសណ្ឋាន មានសណ្ឋានតាមទីកន្លែងដែលវាតាំងនៅ។ ដោយទិស កើតឡើងក្នុងទិសទាំងពីរ។ ដោយទីកន្លែង ទីកន្លែងជាទីតាំងដ៏ទៀងទាត់នៃញើសមិនមានឡើយ ដែលញើសនោះនឹងតាំងនៅជានិច្ចដូចជាឈាម។ ព្រោះថា ក្នុងកាលណា រាងកាយក្តៅក្រហាយ ដោយសារកម្ដៅភ្លើង កម្ដៅព្រះអាទិត្យ និងការប្រែប្រួលនៃឧតុជាដើម ក្នុងកាលនោះ ញើសក៏ហូរចេញតាមចន្លោះរន្ធសរសៃសក់ និងរន្ធរោមទាំងអស់ ដូចជាទឹកដែលហូរចេញពីបាច់ក្រពុំឈូក និងក្រពុំលំចង់ ដែលគេទើបនឹងកាត់ដាច់មិនស្មើគ្នា ហើយស្រង់ឡើងពីទឹក។ ព្រោះហេតុនោះ យោគាវចររមែងកំណត់ញើសនោះ ដោយសណ្ឋាន ដោយអំណាចនៃចន្លោះរន្ធសរសៃសក់ និងរន្ធរោមទាំងនោះ។ ព្រះបុរាណាចារ្យទាំងឡាយពោលថា «ម្យ៉ាងទៀត យោគាវចរអ្នកកំណត់កាន់យកនូវញើស គប្បីធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវញើស ដោយអំណាចនៃការតាំងនៅពេញក្នុងចន្លោះរន្ធសរសៃសក់ និងរន្ធរោមទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ»។

---

ตตฺถ ยถา ภิสมุฬาลกุมุทนาลกลาปวิวเรหิ ปคฺฆรนฺตํ อุทกํ น ชานาติ ‘‘อหํ ภิสมุฬาลกุมุทนาลกลาปวิวเรหิ ปคฺฆรามี’’ติ, นปิ ภิสมุฬาลกุมุทนาลกลาปวิวรา ชานนฺติ ‘‘อมฺเหหิ อุทกํ ปคฺฆรตี’’ติ; เอวเมว น เสโท ชานาติ ‘‘อหํ เกสโลมกูปวิวเรหิ ปคฺฆรามี’’ติ, นปิ เกสโลมกูปวิวรา ชานนฺติ ‘‘อมฺเหหิ เสโท ปคฺฆรตี’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต เสโท เสทภาเคน ปริจฺฉินฺโนติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ เสทํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ក្នុងញើសនោះ ឧបមាដូចជា ទឹកដែលហូរចេញពីចន្លោះនៃបាច់ក្រពុំឈូក និងក្រពុំលំចង់ មិនដឹងថា «អាត្មាអញហូរចេញពីចន្លោះនៃបាច់ក្រពុំឈូក និងក្រពុំលំចង់ឡើយ» ទោះបីចន្លោះនៃបាច់ក្រពុំឈូក និងក្រពុំលំចង់ទាំងឡាយ ក៏មិនដឹងថា «ទឹកហូរចេញពីយើងទាំងឡាយឡើយ» យ៉ាងណាមិញ ញើសក៏មិនដឹងថា «អាត្មាអញហូរចេញពីចន្លោះរន្ធសរសៃសក់ និងរន្ធរោមទាំងឡាយឡើយ» ទោះបីចន្លោះរន្ធសរសៃសក់ និងរន្ធរោមទាំងឡាយ ក៏មិនដឹងថា «ញើសហូរចេញពីយើងទាំងឡាយឡើយ» យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងនេះ មិនមានការយកចិត្តទុកដាក់ និងការពិចារណាឡើយ...បេ... មិនមែនជាបុគ្គលឡើយ។ ដោយការកំណត់ យោគាវចររមែងកំណត់ថា ញើសត្រូវបានកំណត់ដោយចំណែកនៃញើសផ្ទាល់។ នេះជាសភាគបរិច្ឆេទនៃញើសនោះ ចំណែកឯវិភាគបរិច្ឆេទ គឺមានលក្ខណៈដូចជាសក់ដែរ។ យោគាវចររមែងកំណត់ញើស ដោយពណ៌ជាដើម យ៉ាងនេះឯង។

---

ตโต ปรํ สรีเร จมฺมมํสนฺตเร เมโท วณฺณโต ผาลิตหลิทฺทิวณฺโณติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐาโน. ตถา หิ สุขิโน ถูลสรีรสฺส จมฺมมํสนฺตเร ผริตฺวา ฐิโต หลิทฺทิรตฺตทุกูลปิโลติกสณฺฐาโน, กิสสรีรสฺส ชงฺฆมํสอูรุมํสปิฏฺฐิกณฺฏกนิสฺสิตปิฏฺฐิมํสอุทรปฏลมํสานิ นิสฺสาย สํเวลฺลิตฺวา ฐปิตหลิทฺทิรตฺตทุกูลปิโลติกขณฺฑสณฺฐาโน. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาโต. โอกาสโต ถูลสรีรสฺส สกลสรีรํ ผริตฺวา กิสสฺส ชงฺฆามํสาทีนิ นิสฺสาย ฐิโต, โย สิเนหสงฺขาโตปิ หุตฺวา ปรมเชคุจฺฉตฺตา น มตฺถกเตลตฺถํ น คณฺฑูสเตลตฺถํ น ทีปชาลนตฺถํ สงฺคยฺหติ.

បន្ទាប់ពីនោះមក យោគាវចររមែងកំណត់នូវខ្លាញ់ខាប់ ក្នុងចន្លោះស្បែកនិងសាច់នៃរាងកាយ ដោយពណ៌ថា មានពណ៌ដូចជាល្មៀតដែលគេហាន់ហើយ។ ដោយសណ្ឋាន មានសណ្ឋានតាមទីកន្លែងដែលវាតាំងនៅ។ យ៉ាងណាមិញ ចំពោះមនុស្សធាត់ដែលមានសេចក្តីសុខ ខ្លាញ់ខាប់រមែងផ្សព្វផ្សាយទៅតាំងនៅក្នុងចន្លោះស្បែកនិងសាច់ មានសណ្ឋានដូចជាសំពត់សូត្រដ៏ល្អ ឬកំណាត់សំពត់ចាស់ដែលជ្រលក់ទឹកល្មៀត ចំណែកឯចំពោះមនុស្សស្គម ខ្លាញ់ខាប់រមែងអាស្រ័យនឹងសាច់ស្មងជើង សាច់ភ្លៅ សាច់ខ្នងដែលអាស្រ័យនឹងឆ្អឹងខ្នង និងសាច់ពោះ ហើយរួញចូលគ្នា មានសណ្ឋានដូចជាបំណែកសំពត់ចាស់ដែលជ្រលក់ទឹកល្មៀតដែលគេបត់ទុក។ ដោយទិស កើតឡើងក្នុងទិសទាំងពីរ។ ដោយទីកន្លែង ចំពោះមនុស្សធាត់ ខ្លាញ់ខាប់រមែងផ្សព្វផ្សាយទៅតាំងនៅសព្វរាងកាយ ចំពោះមនុស្សស្គម រមែងអាស្រ័យនឹងសាច់ស្មងជើងជាដើមហើយតាំងនៅ ខ្លាញ់ខាប់នោះ ទោះបីហៅថាជាគ្រឿងលាប (ជាតិអន្ធិល) ក៏ដោយ ក៏ព្រោះតែជាទីខ្ពើមរអើមក្រៃលែង ទើបគេមិនយកទៅធ្វើជាប្រេងលាបក្បាល មិនយកទៅធ្វើជាប្រេងខ្ពុរមាត់ និងមិនយកទៅធ្វើជាប្រេងដុតចង្កៀងឡើយ។

---

ตตฺถ ยถา มํสปุญฺชํ นิสฺสาย ฐิตา หลิทฺทิรตฺตทุกูลปิโลติกา น ชานาติ ‘‘อหํ มํสปุญฺชํ นิสฺสาย ฐิตา’’ติ, นปิ มํสปุญฺโช ชานาติ ‘‘หลิทฺทิรตฺตทุกูลปิโลติกา มํ นิสฺสาย ฐิตา’’ติ; เอวเมว น เมโท ชานาติ ‘‘อหํ สกลสรีรํ ชงฺฆาทีสุ วา มํสํ นิสฺสาย ฐิโต’’ติ, นปิ สกลสรีรํ ชานาติ ชงฺฆาทีสุ วา มํสํ ‘‘เมโท มํ นิสฺสาย ฐิโต’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต เมโท เหฏฺฐา มํเสน, อุปริ จมฺเมน, สมนฺตโต เมทภาเคน [Pg.52] ปริจฺฉินฺโนติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ เมทํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ក្នុងខ្លាញ់ខាប់នោះ ឧបមាដូចជា កំណាត់សំពត់ចាស់ដែលជ្រលក់ទឹកល្មៀត ដែលតាំងនៅអាស្រ័យនឹងគំនរសាច់ មិនដឹងថា «អាត្មាអញតាំងនៅអាស្រ័យនឹងគំនរសាច់ឡើយ» ទោះបីគំនរសាច់ ក៏មិនដឹងថា «កំណាត់សំពត់ចាស់ដែលជ្រលក់ទឹកល្មៀត តាំងនៅអាស្រ័យនឹងយើងឡើយ» យ៉ាងណាមិញ ខ្លាញ់ខាប់ក៏មិនដឹងថា «អាត្មាអញតាំងនៅអាស្រ័យនឹងសព្វរាងកាយ ឬអាស្រ័យនឹងសាច់ក្នុងស្មងជើងជាដើមឡើយ» ទោះបីសព្វរាងកាយ ឬសាច់ក្នុងស្មងជើងជាដើម ក៏មិនដឹងថា «ខ្លាញ់ខាប់តាំងនៅអាស្រ័យនឹងយើងឡើយ» យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងនេះ មិនមានការយកចិត្តទុកដាក់ និងការពិចារណាឡើយ...បេ... មិនមែនជាបុគ្គលឡើយ។ ដោយការកំណត់ យោគាវចររមែងកំណត់ថា ខ្លាញ់ខាប់ត្រូវបានកំណត់ខាងក្រោមដោយសាច់ ខាងលើដោយស្បែក ជុំវិញដោយចំណែកនៃខ្លាញ់ខាប់ផ្ទាល់។ នេះជាសភាគបរិច្ឆេទនៃខ្លាញ់ខាប់នោះ ចំណែកឯវិភាគបរិច្ឆេទ គឺមានលក្ខណៈដូចជាសក់ដែរ។ យោគាវចររមែងកំណត់ខ្លាញ់ខាប់ ដោយពណ៌ជាដើម យ៉ាងនេះឯង។

---

ตโต ปรํ สรีเร อสฺสุ วณฺณโต ปสนฺนติลเตลวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐานํ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต อกฺขิกูปเกสุ ฐิตนฺติ. น เจตํ ปิตฺตโกสเก ปิตฺตมิว อกฺขิกูปเกสุ สทา สนฺนิจิตํ หุตฺวา ติฏฺฐติ, กินฺตุ ยทา โสมนสฺสชาตา สตฺตา มหาหสิตํ หสนฺติ, โทมนสฺสชาตา โรทนฺติ ปริเทวนฺติ, ตถารูปํ วิสมาหารํ วา หรนฺติ, ยทา จ เตสํ อกฺขีนิ ธูมรชปํสุกาทีหิ อภิหญฺญนฺติ, ตทา เอเตหิ โสมนสฺสโทมนสฺสวิสมาหาราทีหิ สมุฏฺฐหิตฺวา อสฺสุ อกฺขิกูปเกสุ ปูเรตฺวา ติฏฺฐติ ปคฺฆรติ จ. ‘‘อสฺสุปริคฺคณฺหเกน จ โยคาวจเรน อกฺขิกูปเก ปูเรตฺวา ฐิตวเสเนว ตํ มนสิกาตพฺพ’’นฺติ ปุพฺพาจริยา วณฺณยนฺติ.

បន្ទាប់ពីនោះមក យោគាវចររមែងកំណត់ទឹកភ្នែកក្នុងរាងកាយ ដោយពណ៌ថា មានពណ៌ដូចជាប្រេងល្ងដ៏ថ្លា។ ដោយសណ្ឋាន មានសណ្ឋានតាមទីកន្លែងដែលវាតាំងនៅ។ ដោយទិស កើតឡើងក្នុងទិសខាងលើ។ ដោយទីកន្លែង តាំងនៅក្នុងរន្ធភ្នែកទាំងពីរ។ ទឹកភ្នែកនេះ មិនមែនតាំងនៅដោយសន្សំទុកជានិច្ចក្នុងរន្ធភ្នែក ដូចជាទឹកប្រមាត់នៅក្នុងថង់ប្រមាត់នោះឡើយ ប៉ុន្តែក្នុងកាលណា សត្វទាំងឡាយដែលមានសេចក្តីសោមនស្ស កើតការសើចខ្លាំងៗ ឬសត្វទាំងឡាយដែលមានសេចក្តីទោមនស្ស យំទួញយំសោក ឬបរិភោគអាហារដែលមិនស្មើគ្នា ឬក្នុងកាលណា ភ្នែករបស់សត្វទាំងនោះត្រូវផ្សែង ធូលី និងលម្អងធូលីជាដើមបោកបក់មកប៉ះពាល់ ក្នុងកាលនោះ ទឹកភ្នែកក៏កើតឡើងដោយសារហេតុមានសោមនស្ស ទោមនស្ស និងអាហារមិនស្មើគ្នាជាដើមនោះ ហើយហូរមកពេញក្នុងរន្ធភ្នែក និងហូរចេញមកក្រៅ។ ព្រះបុរាណាចារ្យទាំងឡាយពោលសរសើរថា «ម្យ៉ាងទៀត យោគាវចរអ្នកកំណត់កាន់យកនូវទឹកភ្នែក គប្បីធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវទឹកភ្នែកនោះ ដោយអំណាចនៃការតាំងនៅពេញក្នុងរន្ធភ្នែកទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ»។

---

ตตฺถ ยถา มตฺถกจฺฉินฺนตรุณตาลฏฺฐิกูปเกสุ ฐิตํ อุทกํ น ชานาติ ‘‘อหํ มตฺถกจฺฉินฺนตรุณตาลฏฺฐิกูปเกสุ ฐิต’’นฺติ, นปิ มตฺถกจฺฉินฺนตรุณตาลฏฺฐิกูปกา ชานนฺติ ‘‘อมฺเหสุ อุทกํ ฐิต’’นฺติ; เอวเมว น อสฺสุ ชานาติ ‘‘อหํ อกฺขิกูปเกสุ ฐิต’’นฺติ, นปิ อกฺขิกูปกา ชานนฺติ ‘‘อมฺเหสุ อสฺสุ ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต อสฺสุ อสฺสุภาเคน ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ อสฺสุํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ក្នុងទឹកភ្នែកនោះ ឧបមាដូចជា ទឹកដែលតាំងនៅក្នុងរន្ធនៃគ្រាប់ត្នោតខ្ចីដែលគេកាត់ចុងចោល មិនដឹងថា «អាត្មាអញតាំងនៅក្នុងរន្ធនៃគ្រាប់ត្នោតខ្ចីដែលគេកាត់ចុងចោលឡើយ» ទោះបីរន្ធនៃគ្រាប់ត្នោតខ្ចីដែលគេកាត់ចុងចោលទាំងឡាយ ក៏មិនដឹងថា «ទឹកតាំងនៅក្នុងយើងទាំងឡាយឡើយ» យ៉ាងណាមិញ ទឹកភ្នែកក៏មិនដឹងថា «អាត្មាអញតាំងនៅក្នុងរន្ធភ្នែកទាំងឡាយឡើយ» ទោះបីរន្ធភ្នែកទាំងឡាយ ក៏មិនដឹងថា «ទឹកភ្នែកតាំងនៅក្នុងយើងទាំងឡាយឡើយ» យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងនេះ មិនមានការយកចិត្តទុកដាក់ និងការពិចារណាឡើយ...បេ... មិនមែនជាបុគ្គលឡើយ។ ដោយការកំណត់ យោគាវចររមែងកំណត់ថា ទឹកភ្នែកត្រូវបានកំណត់ដោយចំណែកនៃទឹកភ្នែកផ្ទាល់។ នេះជាសភាគបរិច្ឆេទនៃទឹកភ្នែកនោះ ចំណែកឯវិភាគបរិច្ឆេទ គឺមានលក្ខណៈដូចជាសក់ដែរ។ យោគាវចររមែងកំណត់ទឹកភ្នែក ដោយពណ៌ជាដើម យ៉ាងនេះឯង។

---

ตโต ปรํ สรีเร วิลีนสิเนหสงฺขาตา วสา วณฺณโต อาจาเม อาสิตฺตเตลวณฺณาติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐานา. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตา. โอกาสโต หตฺถตลหตฺถปิฏฺฐิปาทตลปาทปิฏฺฐินาสาปุฏนลาฏอํสกูเฏสุ ฐิตาติ. น เจสา เอเตสุ โอกาเสสุ สทา วิลีนา เอว หุตฺวา ติฏฺฐติ, กินฺตุ ยทา อคฺคิสนฺตาปสูริยสนฺตาปอุตุวิสภาคธาตุวิสภาเคหิ เต ปเทสา อุสฺมาชาตา โหนฺติ, ตทา ตตฺถ วิลีนาว หุตฺวา ปสนฺนสลิลาสุ อุทกโสณฺฑิกาสุ นีหาโร วิย สรติ.

បន្ទាប់ពីនោះមក យោគាវចររមែងកំណត់នូវខ្លាញ់រាវ ដែលហៅថាគ្រឿងលាបដ៏រលាយ ក្នុងរាងកាយ ដោយពណ៌ថា មានពណ៌ដូចជាប្រេងដែលគេស្រោចទៅលើទឹកបាយក្តាំង។ ដោយសណ្ឋាន មានសណ្ឋានតាមទីកន្លែងដែលវាតាំងនៅ។ ដោយទិស កើតឡើងក្នុងទិសទាំងពីរ។ ដោយទីកន្លែង តាំងនៅត្រង់បាតដៃ ខ្នងដៃ បាតជើង ខ្នងជើង រន្ធច្រមុះ ថ្ងាស និងស្មាទាំងពីរ។ ខ្លាញ់រាវនេះ មិនមែនរលាយហើយតាំងនៅជានិច្ចក្នុងទីកន្លែងទាំងនេះឡើយ ប៉ុន្តែក្នុងកាលណា ទីកន្លែងទាំងនោះមានកម្ដៅកើតឡើង ដោយសារកម្ដៅភ្លើង កម្ដៅព្រះអាទិត្យ ធាតុអាកាសមិនស្មើគ្នា និងធាតុក្នុងកាយមិនស្មើគ្នា ក្នុងកាលនោះ ខ្លាញ់រាវក៏រលាយហើយហូរទៅមក ដូចជាអ័ព្ទនៅលើផ្ទៃទឹកក្នុងថ្លុកថ្មដែលមានទឹកថ្លាឆ្វង់។

---

ตตฺถ [Pg.53] ยถา อุทกโสณฺฑิโย อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิโต นีหาโร น ชานาติ ‘‘อหํ อุทกโสณฺฑิโย อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิโต’’ติ, นปิ อุทกโสณฺฑิโย ชานนฺติ ‘‘นีหาโร อมฺเห อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิโต’’ติ; เอวเมว น วสา ชานาติ ‘‘อหํ หตฺถตลาทีนิ อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิตา’’ติ, นปิ หตฺถตลาทีนิ ชานนฺติ ‘‘วสา อมฺเห อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิตา’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต วสา วสาภาเคน ปริจฺฉินฺนาติ ววตฺถเปติ. อยเมติสฺสา สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ วสํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ក្នុងខ្លាញ់រាវនោះ ឧបមាដូចជា អ័ព្ទដែលគ្របដណ្តប់តាំងនៅលើថ្លុកថ្ម មិនដឹងថា «អាត្មាអញគ្របដណ្តប់តាំងនៅលើថ្លុកថ្មឡើយ» ទោះបីថ្លុកថ្មទាំងឡាយ ក៏មិនដឹងថា «អ័ព្ទគ្របដណ្តប់តាំងនៅលើយើងទាំងឡាយឡើយ» យ៉ាងណាមិញ ខ្លាញ់រាវក៏មិនដឹងថា «អាត្មាអញគ្របដណ្តប់តាំងនៅលើបាតដៃជាដើមឡើយ» ទោះបីបាតដៃជាដើម ក៏មិនដឹងថា «ខ្លាញ់រាវគ្របដណ្តប់តាំងនៅលើយើងទាំងឡាយឡើយ» យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងនេះ មិនមានការយកចិត្តទុកដាក់ និងការពិចារណាឡើយ...បេ... មិនមែនជាបុគ្គលឡើយ។ ដោយការកំណត់ យោគាវចររមែងកំណត់ថា ខ្លាញ់រាវត្រូវបានកំណត់ដោយចំណែកនៃខ្លាញ់រាវផ្ទាល់។ នេះជាសភាគបរិច្ឆេទនៃខ្លាញ់រាវនោះ ចំណែកឯវិភាគបរិច្ឆេទ គឺមានលក្ខណៈដូចជាសក់ដែរ។ យោគាវចររមែងកំណត់ខ្លាញ់រាវ ដោយពណ៌ជាដើម យ៉ាងនេះឯង។

---

ตโต ปรํ สรีเร มุขสฺสพฺภนฺตเร เขโฬ วณฺณโต เสโต เผณวณฺโณติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐาโนติ, สมุทฺทเผณสณฺฐาโนติปิ เอเก. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาโต. โอกาสโต อุโภหิ กโปลปสฺเสหิ โอโรหิตฺวา ชิวฺหาย ฐิโตติ. น เจโส เอตฺถ สทา สนฺนิจิโต หุตฺวา ติฏฺฐติ, กินฺตุ ยทา สตฺตา ตถารูปํ อาหารํ ปสฺสนฺติ วา สรนฺติ วา, อุณฺหติตฺตกฏุกโลณมฺพิลานํ วา กิญฺจิ มุเข ฐเปนฺติ. ยทา จ เตสํ หทยํ อาคิลายติ, กิสฺมิญฺจิเทว วา ชิคุจฺฉา อุปฺปชฺชติ, ตทา เขโฬ อุปฺปชฺชิตฺวา อุโภหิ กโปลปสฺเสหิ โอโรหิตฺวา ชิวฺหาย สณฺฐาติ. อคฺคชิวฺหาย เจส เขโฬ ตนุโก โหติ, มูลชิวฺหาย พหโล, มุเข ปกฺขิตฺตญฺจ ปุถุกํ วา ตณฺฑุลํ วา อญฺญํ วา กิญฺจิ ขาทนียํ นทิปุลิเน ขตกูปสลิลมิว ปริกฺขยมคจฺฉนฺโตว สทา เตมนสมตฺโถ โหติ.

បន្ទាប់ពីនោះមក យោគាវចររមែងកំណត់ទឹកមាត់ក្នុងប្រហោងមាត់នៃរាងកាយ ដោយពណ៌ថា មានពណ៌សដូចជាពណ៌ពពុះទឹក។ ដោយសណ្ឋាន មានសណ្ឋានតាមទីកន្លែងដែលវាតាំងនៅ តែអាចារ្យខ្លះពោលថា មានសណ្ឋានដូចជាពពុះទឹកសមុទ្រ។ ដោយទិស កើតឡើងក្នុងទិសខាងលើ។ ដោយទីកន្លែង ហូរចុះមកពីថ្ពាល់ទាំងសងខាងហើយតាំងនៅលើអណ្តាត។ ទឹកមាត់នេះ មិនមែនសន្សំទុកហើយតាំងនៅជានិច្ចលើអណ្តាតនេះឡើយ ប៉ុន្តែក្នុងកាលណា សត្វទាំងឡាយបានឃើញ ឬនឹកគិតដល់អាហារបែបនោះ ឬដាក់របស់ក្តៅ របស់ល្វីង របស់ហឹរ របស់ប្រៃ និងរបស់ជូរណាមួយទៅក្នុងមាត់ ឬក្នុងកាលណា ចិត្តរបស់សត្វទាំងនោះចង្អៀតចង្អល់ (ឬចង្អោរ) ឬកើតសេចក្តីខ្ពើមរអើមដោយសារហេតុណាមួយ ក្នុងកាលនោះ ទឹកមាត់ក៏កើតឡើង ហើយហូរចុះពីថ្ពាល់ទាំងសងខាងមកតាំងនៅលើអណ្តាត។ ទឹកមាត់នេះ នៅត្រង់ចុងអណ្តាតរមែងរាវ នៅត្រង់គល់អណ្តាតរមែងខាប់ ហើយរមែងអាចធ្វើឱ្យវត្ថុដែលគេដាក់ចូលទៅក្នុងមាត់ មានដូចជាអំបុក ឬអង្ករ ឬរបស់ខាំទំពារដទៃណាមួយ ឱ្យសើមជានិច្ច ដោយមិនចេះរីងស្ងួតឡើយ ដូចជាទឹកក្នុងអណ្តូងដែលគេជីកនៅលើឆ្នេរខ្សាច់នៃទន្លេដូច្នោះ។

---

ตตฺถ ยถา นทิปุลิเน ขตกูปตเล สณฺฐิตํ อุทกํ น ชานาติ ‘‘อหํ กูปตเล สณฺฐิต’’นฺติ, นปิ กูปตลํ ชานาติ ‘‘มยิ อุทกํ ฐิต’’นฺติ; เอวเมว น เขโฬ ชานาติ ‘‘อหํ อุโภหิ กโปลปสฺเสหิ โอโรหิตฺวา ชิวฺหาตเล สณฺฐิโต’’ติ, นปิ ชิวฺหาตลํ ชานาติ ‘‘มยิ อุโภหิ กโปลปสฺเสหิ โอโรหิตฺวา เขโฬ สณฺฐิโต’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต เขโฬ เขฬภาเคน ปริจฺฉินฺโนติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ เขฬํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ក្នុងទឹកមាត់នោះ ឧបមាដូចជា ទឹកដែលតាំងនៅក្នុងបាតអណ្តូងដែលគេជីកនៅលើឆ្នេរខ្សាច់នៃទន្លេ មិនដឹងថា «អាត្មាអញតាំងនៅក្នុងបាតអណ្តូងឡើយ» ទោះបីបាតអណ្តូង ក៏មិនដឹងថា «ទឹកតាំងនៅក្នុងយើងឡើយ» យ៉ាងណាមិញ ទឹកមាត់ក៏មិនដឹងថា «អាត្មាអញហូរចុះពីថ្ពាល់ទាំងសងខាងមកតាំងនៅលើផ្ទៃអណ្តាតឡើយ» ទោះបីផ្ទៃអណ្តាត ក៏មិនដឹងថា «ទឹកមាត់ហូរចុះពីថ្ពាល់ទាំងសងខាងមកតាំងនៅក្នុងយើងឡើយ» យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងនេះ មិនមានការយកចិត្តទុកដាក់ និងការពិចារណាឡើយ...បេ... មិនមែនជាបុគ្គលឡើយ។ ដោយការកំណត់ យោគាវចររមែងកំណត់ថា ទឹកមាត់ត្រូវបានកំណត់ដោយចំណែកនៃទឹកមាត់ផ្ទាល់$. នេះជាសភាគបរិច្ឆេទនៃទឹកមាត់នោះ ចំណែកឯវិភាគបរិច្ឆេទ គឺមានលក្ខណៈដូចជាសក់ដែរ។ យោគាវចររមែងកំណត់ទឹកមាត់ ដោយពណ៌ជាដើម យ៉ាងនេះឯង។

---

ตโต [Pg.54] ปรํ สรีเร สิงฺฆาณิกา วณฺณโต เสตา ตรุณตาลมิญฺชวณฺณาติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐานา, เสเทตฺวา เสเทตฺวา นาสาปุเฏ นิรนฺตรํ ปกฺขิตฺตเวตฺตงฺกุรสณฺฐานาติปิ เอเก. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตา. โอกาสโต นาสาปุเฏ ปูเรตฺวา ฐิตาติ. น เจสา เอตฺถ สทา สนฺนิจิตา หุตฺวา ติฏฺฐติ, กินฺตุ เสยฺยถาปิ นาม ปุริโส ปทุมินิปตฺเต ทธึ พนฺธิตฺวา เหฏฺฐา ปทุมินิปตฺตํ กณฺฏเกน วิชฺเฌยฺย, อถ เตน ฉิทฺเทน ทธิปิณฺฑํ คฬิตฺวา พหิ ปปเตยฺย; เอวเมว ยทา สตฺตา โรทนฺติ, วิสภาคาหารอุตุวเสน วา สญฺชาตธาตุกฺโขภา โหนฺติ, ตทา อนฺโตสีสโต ปูติเสมฺหภาวํ อาปนฺนํ มตฺถลุงฺคํ คฬิตฺวา ตาลุมตฺถกวิวเรน โอตริตฺวา นาสาปุเฏ ปูเรตฺวา ติฏฺฐติ.

បន្ទាប់ពីនោះមក យោគាវចររមែងកំណត់ទឹកសំបោរក្នុងរាងកាយ ដោយពណ៌ថា មានពណ៌សដូចជាពណ៌សាច់ត្នោតខ្ចី។ ដោយសណ្ឋាន មានសណ្ឋានតាមទីកន្លែងដែលវាតាំងនៅ តែអាចារ្យខ្លះពោលថា មានសណ្ឋានដូចជាត្រួយផ្តៅដែលគេស្ងោរហើយស្ងោរទៀត ហើយញាត់បញ្ចូលទៅក្នុងរន្ធច្រមុះមិនដាច់។ ដោយទិស កើតឡើងក្នុងទិសខាងលើ។ ដោយទីកន្លែង តាំងនៅពេញក្នុងរន្ធច្រមុះទាំងពីរ។ ទឹកសំបោរនេះ មិនមែនសន្សំទុកហើយតាំងនៅជានិច្ចក្នុងរន្ធច្រមុះនេះឡើយ ប៉ុន្តែប្រៀបដូចជា បុរសខ្ចប់ទឹកដោះជូរនឹងស្លឹកឈូក ហើយយកបន្លាមកចាក់ធ្លាយស្លឹកឈូកខាងក្រោម ក្នុងកាលនោះ ដុំទឹកដោះជូរក៏ស្រក់ហូរចេញមកខាងក្រៅតាមរន្ធនោះ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងកាលណា សត្វទាំងឡាយយំសោក ឬមានធាតុប្រែប្រួលកម្រើកឡើង ដោយសារអំណាចនៃអាហារ និងឧតុមិនស្មើគ្នា ក្នុងកាលនោះ ខួរក្បាលដែលប្រែទៅជាស្លេស្មស្អុយពីខាងក្នុងក្បាល ក៏រអិលធ្លាក់ចុះតាមចន្លោះពិតានលើ ហើយហូរមកពេញក្នុងរន្ធច្រមុះទាំងពីរ យ៉ាងនោះឯង។

---

ตตฺถ ยถา สิปฺปิกาย ปกฺขิตฺตํ ปูติทธิ น ชานาติ ‘‘อหํ สิปฺปิกาย ฐิต’’นฺติ, นปิ สิปฺปิกา ชานาติ ‘‘มยิ ปูติกํ ทธิ ฐิต’’นฺติ; เอวเมว น สิงฺฆาณิกา ชานาติ ‘‘อหํ นาสาปุเฏสุ ฐิตา’’ติ, นปิ นาสาปุฏา ชานนฺติ ‘‘อมฺเหสุ สิงฺฆาณิกา ฐิตา’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต สิงฺฆาณิกา สิงฺฆาณิกภาเคน ปริจฺฉินฺนาติ ววตฺถเปติ. อยเมติสฺสา สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ สิงฺฆาณิกํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ក្នុងទឹកសំបោរនោះ ឧបមាដូចជា ទឹកដោះជូរស្អុយដែលគេដាក់នៅក្នុងសំបកលៀស មិនដឹងថា «អាត្មាអញតាំងនៅក្នុងសំបកលៀសឡើយ» ទោះបីសំបកលៀស ក៏មិនដឹងថា «ទឹកដោះជូរស្អុយតាំងនៅក្នុងយើងឡើយ» យ៉ាងណាមិញ ទឹកសំបោរក៏មិនដឹងថា «អាត្មាអញតាំងនៅក្នុងរន្ធច្រមុះទាំងឡាយឡើយ» ទោះបីរន្ធច្រមុះទាំងឡាយ ក៏មិនដឹងថា «ទឹកសំបោរតាំងនៅក្នុងយើងទាំងឡាយឡើយ» យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងនេះ មិនមានការយកចិត្តទុកដាក់ និងការពិចារណាឡើយ...បេ... មិនមែនជាបុគ្គលឡើយ$. ដោយការកំណត់ យោគាវចររមែងកំណត់ថា ទឹកសំបោរត្រូវបានកំណត់ដោយចំណែកនៃទឹកសំបោរផ្ទាល់។ នេះជាសភាគបរិច្ឆេទនៃទឹកសំបោរនោះ ចំណែកឯវិភាគបរិច្ឆេទ គឺមានលក្ខណៈដូចជាសក់ដែរ។ យោគាវចររមែងកំណត់ទឹកសំបោរ ដោយពណ៌ជាដើម យ៉ាងនេះឯង។

---

ตโต ปรํ อนฺโตสรีเร ลสิกาติ สรีรสนฺธีนํ อพฺภนฺตเร ปิจฺฉิลกุณปํ. สา วณฺณโต กณิการนิยฺยาสวณฺณาติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐานา. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตา. โอกาสโต อฏฺฐิสนฺธีนํ อพฺภญฺชนกิจฺจํ สาธยมานา อสีติสตสนฺธีนํ อพฺภนฺตเร ฐิตาติ. ยสฺส เจสา มนฺทา โหติ, ตสฺส อุฏฺฐหนฺตสฺส นิสีทนฺตสฺส อภิกฺกมนฺตสฺส ปฏิกฺกมนฺตสฺส สมิญฺชนฺตสฺส ปสาเรนฺตสฺส อฏฺฐิกานิ กฏกฏายนฺติ, อจฺฉริกาสทฺทํ กโรนฺโต วิย วิจรติ, เอกโยชนทฺวิโยชนมตฺตมฺปิ อทฺธานํ คตสฺส วาโยธาตุ กุปฺปติ, คตฺตานิ ทุกฺขนฺติ ยสฺส ปน เจสา พหุกา โหติ, ตสฺส อุฏฺฐานนิสชฺชาทีสุ น อฏฺฐีนิ กฏกฏายนฺติ, ทีฆมฺปิ อทฺธานํ คตสฺส น วาโยธาตุ กุปฺปติ, น คตฺตานิ ทุกฺขนฺติ.

បន្ទាប់ពីនោះមក ទឹកសន្លាក់នៅក្នុងរាងកាយ គឺជាទឹកអន្ធិលគួរខ្ពើមរអើមនៅក្នុងចន្លោះសន្លាក់ឆ្អឹងទាំងឡាយ។ យោគាវចរនោះរមែងកំណត់ទឹកសន្លាក់នោះ ដោយពណ៌ថា មានពណ៌ដូចជាជ័រឈើកណិការ។ កំណត់ដោយសណ្ឋានថា មានសណ្ឋានដូចជាទីតាំងរបស់វា។ កំណត់ដោយទិសថា កើតឡើងក្នុងទិសទាំងពីរ (គឺខាងលើ និងខាងក្រោម)។ កំណត់ដោយទីតាំងថា ស្ថិតនៅក្នុងចន្លោះសន្លាក់ឆ្អឹងទាំង ១៨០ ដើម្បីសម្រួលដល់ការកកិតនៃសន្លាក់ឆ្អឹងទាំងឡាយ។ ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលណាមានទឹកសន្លាក់នោះតិច កាលដែលក្រោកឈរ អង្គុយ ឈានទៅមុខ ថយក្រោយ បត់ចូល ឬលាតចេញ ឆ្អឹងទាំងឡាយរបស់បុគ្គលនោះរមែងលាន់ឮសូរក្រិកៗ ដូចជាសូរទះម្រាមដៃ កាលដើរផ្លូវឆ្ងាយសូម្បីតែមួយយោជន៍ ឬពីរយោជន៍ ខ្យល់រមែងកម្រើក នាំឲ្យឈឺកាយ។ ចំណែកបុគ្គលណាមានទឹកសន្លាក់នោះច្រើន កាលដែលក្រោកឈរ អង្គុយជាដើម ឆ្អឹងទាំងឡាយមិនលាន់ឮសូរក្រិកៗឡើយ ទោះបីដើរផ្លូវឆ្ងាយ ខ្យល់ក៏មិនកម្រើក មិននាំឲ្យឈឺកាយឡើយ។

---

ตตฺถ [Pg.55] ยถา อพฺภญฺชนเตลํ น ชานาติ ‘‘อหํ อกฺขํ อพฺภญฺชิตฺวา ฐิต’’นฺติ, นปิ อกฺโข ชานาติ ‘‘มํ เตลํ อพฺภญฺชิตฺวา ฐิต’’นฺติ; เอวเมว น ลสิกา ชานาติ ‘‘อหํ อสีติสตสนฺธิโย อพฺภญฺชิตฺวา ฐิตา’’ติ, นปิ อสีติสตสนฺธิโย ชานนฺติ ‘‘ลสิกา อมฺเห อพฺภญฺชิตฺวา ฐิตา’’ติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต ลสิกา ลสิกภาเคน ปริจฺฉินฺนาติ ววตฺถเปติ. อยเมติสฺสา สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ ลสิกํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

ក្នុងទឹកសន្លាក់នោះ ឧបមាដូចជាប្រេងលាបភ្លៅរទេះ មិនដឹងថា «អាត្មាអញលាបភ្លៅរទេះហើយស្ថិតនៅ» ឡើយ ហើយភ្លៅរទេះក៏មិនដឹងថា «ប្រេងលាបអាត្មាអញហើយស្ថិតនៅ» យ៉ាងណាមិញ ទឹកសន្លាក់ក៏មិនដឹងថា «អាត្មាអញលាបសន្លាក់ទាំង ១៨០ ហើយស្ថិតនៅ» ឡើយ ហើយសន្លាក់ទាំង ១៨០ ក៏មិនដឹងថា «ទឹកសន្លាក់លាបយើងទាំងឡាយហើយស្ថិតនៅ» យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងនេះ មិនមានការគិត មិនមានការពិចារណា... មិនមែនជាសត្វបុគ្គលឡើយ យោគាវចររមែងកំណត់យ៉ាងនេះ។ ដោយការកំណត់ភាគ ទឹកសន្លាក់រមែងកំណត់ដោយភាគនៃទឹកសន្លាក់ខ្លួនឯង នេះជាសភាគបរិច្ឆេទរបស់ទឹកសន្លាក់នោះ ចំណែកវិសភាគបរិច្ឆេទ គឺដូចជាសក់ជាដើម យោគាវចររមែងកំណត់ទឹកសន្លាក់ដោយពណ៌ជាដើម យ៉ាងនេះឯង។

---

ตโต ปรํ อนฺโตสรีเร มุตฺตํ วณฺณโต มาสขาโรทกวณฺณนฺติ ววตฺถเปติ. สณฺฐานโต อุทกํ ปูเรตฺวา อโธมุขฐปิตอุทกกุมฺภอนฺตรคตอุทกสณฺฐานํ. ทิสโต เหฏฺฐิมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต วตฺถิสฺสพฺภนฺตเร ฐิตนฺติ. วตฺถิ นาม วตฺถิปุโฏ วุจฺจติ, ยตฺถ เสยฺยถาปิ นาม จนฺทนิกาย ปกฺขิตฺเต อมุเข เปฬาฆเฏ จนฺทนิการโส ปวิสติ, น จสฺส ปวิสนมคฺโค ปญฺญายติ; เอวเมว สรีรโต มุตฺตํ ปวิสติ, น จสฺส ปวิสนมคฺโค ปญฺญายติ นิกฺขมนมคฺโค เอว ตุ ปากโฏ โหติ, ยมฺหิ จ มุตฺตสฺส ภริเต ‘‘ปสฺสาวํ กโรมา’’ติ สตฺตานํ อายูหนํ โหติ. ตตฺถ ยถา จนฺทนิกาย ปกฺขิตฺเต อมุเข เปฬาฆเฏ ฐิโต จนฺทนิการโส น ชานาติ ‘‘อหํ อมุเข เปฬาฆเฏ ฐิโต’’ติ, นปิ เปฬาฆโฏ ชานาติ ‘‘มยิ จนฺทนิการโส ฐิโต’’ติ; เอวเมว มุตฺตํ น ชานาติ ‘‘อหํ วตฺถิมฺหิ ฐิต’’นฺติ, นปิ วตฺถิ ชานาติ ‘‘มยิ มุตฺตํ ฐิต’’นฺติ. อาโภคปจฺจเวกฺขณวิรหิตา หิ เอเต ธมฺมา…เป… น ปุคฺคโลติ. ปริจฺเฉทโต วตฺถิอพฺภนฺตเรน เจว มุตฺตภาเคน จ ปริจฺฉินฺนนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตสฺส สภาคปริจฺเฉโท, วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโส เอวาติ เอวํ มุตฺตํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ. เอวมยํ อิมํ ทฺวตฺตึสาการํ วณฺณาทิโต ววตฺถเปติ.

បន្ទាប់ពីនោះមក ទឹកមូត្រនៅក្នុងរាងកាយ យោគាវចររមែងកំណត់ដោយពណ៌ថា មានពណ៌ដូចជាទឹកស្ងោរសណ្តែក ឬទឹកផេះ។ កំណត់ដោយសណ្ឋានថា មានសណ្ឋានដូចជាទឹកនៅក្នុងក្អមទឹកដែលគេផ្កាប់ចុះក្រោម។ កំណត់ដោយទិសថា កើតឡើងក្នុងទិសខាងក្រោម។ កំណត់ដោយទីតាំងថា ស្ថិតនៅក្នុងប្លោកនោម។ ពាក្យថា ប្លោកនោម គឺបានដល់ថង់ប្លោកនោម ឧបមាដូចជាក្អមខ្ទប់ (គ្មានមាត់) ដែលគេដាក់ចុះទៅក្នុងលូទឹកស្អុយ ហើយទឹកលូស្អុយរមែងហូរចូលទៅក្នុងក្អមនោះ ដោយមិនប្រាកដផ្លូវចូលឡើយ យ៉ាងណាមិញ ទឹកមូត្រពីរាងកាយរមែងហូរចូលទៅក្នុងប្លោកនោម ដោយមិនប្រាកដផ្លូវចូលឡើយ តែផ្លូវចេញទើបប្រាកដច្បាស់ ហើយកាលណាទឹកមូត្រពេញប្លោកនោមហើយ សត្វទាំងឡាយរមែងមានសេចក្តីព្យាយាមប្រឹងប្រែងថា «យើងនឹងបត់ជើងតូច»។ ក្នុងប្លោកនោមនោះ ឧបមាដូចជាទឹកលូស្អុយដែលស្ថិតនៅក្នុងក្អមខ្ទប់ដែលគេដាក់ចុះទៅក្នុងលូទឹកស្អុយ មិនដឹងថា «អាត្មាអញស្ថិតនៅក្នុងក្អមខ្ទប់» ឡើយ ហើយក្អមខ្ទប់ក៏មិនដឹងថា «ទឹកលូស្អុយស្ថិតនៅក្នុងអាត្មាអញ» យ៉ាងណាមិញ ទឹកមូត្រក៏មិនដឹងថា «អាត្មាអញស្ថិតនៅក្នុងប្លោកនោម» ឡើយ ហើយប្លោកនោមគង់មិនដឹងថា «ទឹកមូត្រស្ថិតនៅក្នុងអាត្មាអញ» យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងនេះ មិនមានការគិត មិនមានការពិចារណា... មិនមែនជាសត្វបុគ្គលឡើយ យោគាវចររមែងកំណត់យ៉ាងនេះ។ ដោយការកំណត់ភាគ ទឹកមូត្ររមែងកំណត់ដោយខាងក្នុងនៃប្លោកនោមផង ដោយភាគនៃទឹកមូត្រខ្លួនឯងផង នេះជាសភាគបរិច្ឆេទរបស់ទឹកមូត្រនោះ ចំណែកវិសភាគបរិច្ឆេទ គឺដូចជាសក់ជាដើម យោគាវចររមែងកំណត់ទឹកមូត្រដោយពណ៌ជាដើម យ៉ាងនេះឯង។ យោគាវចរនេះ រមែងកំណត់អាការៈ ៣២ នេះ ដោយពណ៌ជាដើម យ៉ាងនេះឯង។

---

ตสฺเสวํ อิมํ ทฺวตฺตึสาการํ วณฺณาทิวเสน ววตฺถเปนฺตสฺส ตํ ตํ ภาวนานุโยคํ อาคมฺม เกสาทโย ปคุณา โหนฺติ, โกฏฺฐาสภาเวน อุปฏฺฐหนฺติ. ตโต ปภุติ เสยฺยถาปิ นาม จกฺขุมโต ปุริสสฺส ทฺวตฺตึสวณฺณานํ ปุปฺผานํ เอกสุตฺตคนฺถิตํ มาลํ โอโลเกนฺตสฺส สพฺพปุปฺผานิ อปุพฺพาปริยมิว ปากฏานิ โหนฺติ; เอวเมว ‘‘อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย [Pg.56] เกสา’’ติ อิมํ กายํ สติยา โอโลเกนฺตสฺส สพฺเพ เต ธมฺมา อปุพฺพาปริยมิว ปากฏา โหนฺติ. เกเสสุ อาวชฺชิเตสุ อสณฺฐหมานาว สติ ยาว มุตฺตํ, ตาว ปวตฺตติ. ตโต ปภุติ ตสฺส อาหิณฺฑนฺตา มนุสฺสติรจฺฉานาทโย จ สตฺตาการํ วิชหิตฺวา โกฏฺฐาสราสิวเสเนว อุปฏฺฐหนฺติ, เตหิ จ อชฺโฌหริยมานํ ปานโภชนาทิ โกฏฺฐาสราสิมฺหิ ปกฺขิปฺปมานมิว อุปฏฺฐาตีติ.

កាលដែលយោគាវចរនោះកំណត់អាការៈ ៣២ នេះ ដោយអំណាចនៃពណ៌ជាដើមយ៉ាងនេះ អាស្រ័យការប្រកបនូវភាវនានោះៗ សក់ជាដើមរមែងស្ទាត់ជំនាញ និងប្រាកដឡើងដោយភាពជាចំណែកៗ (កោដ្ឋាសៈ)។ តាំងពីពេលនោះមក ឧបមាដូចជាបុរសដែលមានភ្នែកស្រឡះ កាលក្រឡេកមើលកម្រងផ្កាដែលមានពណ៌ ៣២ ពណ៌ ដែលគេក្រងដោយខ្សែតែមួយ ផ្កាទាំងអស់រមែងប្រាកដឡើងព្រមគ្នាតែម្តង (មិនមុនមិនក្រោយ) យ៉ាងណាមិញ កាលដែលយោគាវចរក្រឡេកមើលកាយនេះដោយសតិថា «មានសក់ទាំងឡាយនៅក្នុងកាយនេះ» ធម៌ទាំងអស់នោះរមែងប្រាកដឡើងព្រមគ្នាតែម្តង យ៉ាងនោះឯង។ កាលដែលយោគាវចរពិចារណាសក់ទាំងឡាយ សតិដែលមិនឈប់ឈររមែងប្រព្រឹត្តទៅរហូតដល់ទឹកមូត្រ។ តាំងពីពេលនោះមក មនុស្ស និងសត្វតិរច្ឆានជាដើមដែលដើរទៅមក រមែងលះបង់នូវសណ្ឋានជាសត្វ ហើយប្រាកដដល់យោគាវចរនោះដោយអំណាចនៃគំនរកោដ្ឋាសៈតែម្យ៉ាង ទឹក និងអាហារជាដើមដែលសត្វទាំងនោះកំពុងលេបចូលទៅ រមែងប្រាកដដូចជាគេដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងគំនរកោដ្ឋាសៈដូច្នោះឯង។

---

เอตฺถาห ‘‘อถาเนน ตโต ปรํ กึ กาตพฺพ’’นฺติ? วุจฺจเต – ตเทว นิมิตฺตํ อาเสวิตพฺพํ ภาเวตพฺพํ พหุลีกาตพฺพํ สุววตฺถิตํ ววตฺถเปตพฺพํ. กถํ ปนายํ ตํ นิมิตฺตํ อาเสวติ ภาเวติ พหุลีกโรติ สุววตฺถิตํ ววตฺถเปตีติ? อยญฺหิ ตํ เกสาทีนํ โกฏฺฐาสภาเวน อุปฏฺฐานนิมิตฺตํ อาเสวติ, สติยา อลฺลิยติ ภชติ อุปคจฺฉติ, สติคพฺภํ คณฺหาเปติ. ตตฺถ ลทฺธํ วา สตึ วฑฺเฒนฺโต ตํ ภาเวตีติ วุจฺจติ. พหุลีกโรตีติ ปุนปฺปุนํ สติสมฺปยุตฺตํ วิตกฺกวิจารพฺภาหตํ กโรติ. สุววตฺถิตํ ววตฺถเปตีติ ยถา สุฏฺฐุ ววตฺถิตํ โหติ, น ปุน อนฺตรธานํ คจฺฉติ, ตถา ตํ สติยา ววตฺถเปติ, อุปธาเรติ อุปนิพนฺธติ.

ក្នុងសេចក្តីនេះ មានចោទសួរថា «ចុះបន្ទាប់ពីនោះទៅ យោគាវចរនោះគួរធ្វើដូចម្តេច?» ឆ្លើយថា គួរគប់រក គួរបណ្តុះបណ្តាល គួរធ្វើឲ្យរយៗ គួរកំណត់ទុកឲ្យបានល្អ នូវនិមិត្តនោះឯង។ ចុះយោគាវចរនេះ គប់រក បណ្តុះបណ្តាល ធ្វើឲ្យរយៗ និងកំណត់ទុកឲ្យបានល្អនូវនិមិត្តនោះដោយរបៀបណា? គឺយោគាវចរនេះ រមែងគប់រកនូវនិមិត្តដែលប្រាកដឡើងដោយភាពជាចំណែកៗមានសក់ជាដើមនោះ គឺចូលទៅជិត គប់រក ចូលទៅរកដោយសតិ ធ្វើឲ្យកាន់យកនូវគភ៌គឺសតិ។ ការដែលយោគាវចរបណ្តុះបណ្តាលសតិដែលបានមកហើយក្នុងកោដ្ឋាសៈនោះ ហៅថា «បណ្តុះបណ្តាល» (ភាវនា)។ ពាក្យថា «ធ្វើឲ្យរយៗ» គឺធ្វើនូវការដឹកនាំដោយវិតក្កៈ និងវិចារៈដែលប្រកបដោយសតិរឿយៗ។ ពាក្យថា «កំណត់ទុកឲ្យបានល្អ» គឺកំណត់ដោយសតិ ទ្រទ្រង់ទុក និងចងភ្ជាប់ទុកនូវនិមិត្តនោះ ដើម្បីឲ្យកំណត់បានយ៉ាងល្អ មិនឲ្យបាត់បង់ទៅវិញឡើយ។

---

อถ วา ยํ ปุพฺเพ อนุปุพฺพโต, นาติสีฆโต, นาติสณิกโต, วิกฺเขปปฺปหานโต, ปณฺณตฺติสมติกฺกมนโต, อนุปุพฺพมุญฺจนโต, ลกฺขณโต, ตโย จ สุตฺตนฺตาติ เอวํ ทสวิธํ มนสิการโกสลฺลํ วุตฺตํ. ตตฺถ อนุปุพฺพโต มนสิกโรนฺโต อาเสวติ, นาติสีฆโต นาติสณิกโต จ มนสิกโรนฺโต ภาเวติ, วิกฺเขปปฺปหานโต มนสิกโรนฺโต พหุลี กโรติ, ปณฺณตฺติสมติกฺกมนาทิโต มนสิกโรนฺโต สุววตฺถิตํ ววตฺถเปตีติ เวทิตพฺโพ.

ម៉្យាងទៀត ភាពឈ្លាសវៃក្នុងការធ្វើទុកក្នុងចិត្ត ១០ យ៉ាង ដែលបានពោលមកហើយក្នុងកាលមុន គឺ៖ តាមលំដាប់, មិនលឿនពេក, មិនយឺតពេក, ដោយការលះបង់សេចក្តីរាយមាយ, ដោយការកន្លងហួសនូវបញ្ញត្តិ, ដោយការលះបង់តាមលំដាប់, ដោយលក្ខណៈ និងសូត្រទាំង ៣។ ក្នុងកោសល្យៈទាំងនោះ យោគាវចរកាលធ្វើទុកក្នុងចិត្តតាមលំដាប់ ឈ្មោះថា «គប់រក» កាលធ្វើទុកក្នុងចិត្តមិនលឿនពេក និងមិនយឺតពេក ឈ្មោះថា «បណ្តុះបណ្តាល» កាលធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយការលះបង់សេចក្តីរាយមាយ ឈ្មោះថា «ធ្វើឲ្យរយៗ» កាលធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយការកន្លងហួសនូវបញ្ញត្តិជាដើម ឈ្មោះថា «កំណត់ទុកឲ្យបានល្អ» យ៉ាងនេះ គប្បីជ្រាបចុះ។

---

เอตฺถาห ‘‘กถํ ปนายํ อนุปุพฺพาทิวเสน เอเต ธมฺเม มนสิ กโรตี’’ติ? วุจฺจเต – อยญฺหิ เกเส มนสิ กริตฺวา ตทนนฺตรํ โลเม มนสิ กโรติ, น นเข. ตถา โลเม มนสิ กริตฺวา ตทนนฺตรํ นเข มนสิ กโรติ, น ทนฺเต. เอส นโย สพฺพตฺถ. กสฺมา? อุปฺปฏิปาฏิยา หิ มนสิกโรนฺโต เสยฺยถาปิ นาม อกุสโล ปุริโส ทฺวตฺตึสปทํ นิสฺเสณึ อุปฺปฏิปาฏิยา อาโรหนฺโต กิลนฺตกาโย ตโต นิสฺเสณิโต [Pg.57] ปปตติ, น อาโรหนํ สมฺปาเทติ; เอวเมว ภาวนาสมฺปตฺติวเสน อธิคนฺตพฺพสฺส อสฺสาทสฺส อนธิคมนโต กิลนฺตจิตฺโต ทฺวตฺตึสาการภาวนาโต ปปตติ, น ภาวนํ สมฺปาเทตีติ.

ក្នុងសេចក្តីនេះ មានចោទសួរថា «ចុះយោគាវចរនេះ ធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវធម៌ទាំងឡាយនេះ ដោយអំណាចនៃលំដាប់ជាដើមដោយរបៀបណា?» ឆ្លើយថា គឺយោគាវចរនេះ កាលធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសក់ហើយ បន្ទាប់ពីនោះរមែងធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវរោម មិនមែនក្រចកឡើយ។ យ៉ាងនោះដែរ កាលធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវរោមហើយ បន្ទាប់ពីនោះរមែងធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវក្រចក មិនមែនធ្មេញឡើយ។ គប្បីជ្រាបវិធីនេះក្នុងចំណែកទាំងអស់។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា បុគ្គលកាលធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយខុសលំដាប់ ឧបមាដូចជាបុរសដែលមិនឈ្លាសវៃ កាលឡើងជណ្តើរមាន ៣២ កាំដោយខុសលំដាប់ រមែងមានកាយនឿយហត់ ហើយធ្លាក់ចុះពីជណ្តើរនោះ មិនអាចសម្រេចការឡើងបានឡើយ យ៉ាងណាមិញ ព្រោះតែមិនបានសម្រេចនូវរសជាតិ (សេចក្តីស្ងប់) ដែលគួរសម្រេចបានដោយអំណាចនៃសេចក្តីសម្រេចក្នុងភាវនា យោគាវចរដែលមានចិត្តនឿយហត់ រមែងធ្លាក់ចុះចាកភាវនាអាការៈ ៣២ មិនអាចសម្រេចភាវនាបានឡើយ យ៉ាងនោះឯង។

---

อนุปุพฺพโต มนสิกโรนฺโตปิ จ เกสา โลมาติ นาติสีฆโตปิ มนสิ กโรติ. อติสีฆโต หิ มนสิกโรนฺโต เสยฺยถาปิ นาม อทฺธานํ คจฺฉนฺโต ปุริโส สมวิสมรุกฺขถลนินฺนทฺเวธาปถาทีนิ มคฺคนิมิตฺตานิ อุปลกฺเขตุํ น สกฺโกติ, ตโต น มคฺคกุสโล โหติ, อทฺธานญฺจ ปริกฺขยํ เนติ; เอวเมว วณฺณสณฺฐานาทีนิ ทฺวตฺตึสาการนิมิตฺตานิ อุปลกฺเขตุํ น สกฺโกติ, ตโต น ทฺวตฺตึสากาเร กุสโล โหติ, กมฺมฏฺฐานญฺจ ปริกฺขยํ เนติ.

យោគាវចរ ទោះបីធ្វើទុកក្នុងចិត្តតាមលំដាប់ ក៏រមែងធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវពាក្យថា «សក់ រោម» ជាដើម ដោយមិនលឿនពេកឡើយ។ ព្រោះថា បុគ្គលកាលធ្វើទុកក្នុងចិត្តលឿនពេក ឧបមាដូចជាបុរសដែលដើរផ្លូវឆ្ងាយ មិនអាចកំណត់ចំណាំនូវសញ្ញាសម្គាល់នៃផ្លូវ មានទីស្មើ មិនស្មើ ដើមឈើ ទីទួល ទីទំនាប និងផ្លូវបែកជាពីរជាដើមបានឡើយ ហេតុនោះ ទើបមិនមែនជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងផ្លូវ ហើយធ្វើដំណើរទៅដោយឥតប្រយោជន៍ យ៉ាងណាមិញ យោគាវចរក៏មិនអាចកំណត់ចំណាំនូវនិមិត្តនៃអាការៈ ៣២ មានពណ៌ និងសណ្ឋានជាដើមបានឡើយ ហេតុនោះ ទើបមិនមែនជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងអាការៈ ៣២ ហើយធ្វើឲ្យកម្មដ្ឋានវិនាសសាបសូន្យទៅ យ៉ាងនោះឯង។

---

ยถา จ นาติสีฆโต, เอวํ นาติสณิกโตปิ มนสิ กโรติ. อติสณิกโต หิ มนสิกโรนฺโต เสยฺยถาปิ นาม ปุริโส อทฺธานมคฺคํ ปฏิปนฺโน อนฺตรามคฺเค รุกฺขปพฺพตตฬากาทีสุ วิลมฺพมาโน อิจฺฉิตปฺปเทสํ อปาปุณนฺโต อนฺตรามคฺเคเยว สีหพฺยคฺฆาทีหิ อนยพฺยสนํ ปาปุณาติ; เอวเมว ทฺวตฺตึสาการภาวนาสมฺปทํ อปาปุณนฺโต ภาวนาวิจฺเฉเทน อนฺตราเยว กามวิตกฺกาทีหิ อนยพฺยสนํ ปาปุณาติ.

យោគាវចរ ធ្វើទុកក្នុងចិត្តមិនលឿនពេកយ៉ាងណា ក៏រមែងធ្វើទុកក្នុងចិត្តមិនយឺតពេកយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះថា បុគ្គលកាលធ្វើទុកក្នុងចិត្តយឺតពេក ឧបមាដូចជាបុរសដែលដើរផ្លូវឆ្ងាយ កាលបង្អង់យូរនៅចន្លោះផ្លូវ ត្រង់ដើមឈើ ភ្នំ និងស្រះទឹកជាដើម មិនអាចទៅដល់ទីកន្លែងដែលប្រាថ្នាឡើយ ហើយរមែងដល់នូវសេចក្តីវិនាសអន្តរាយដោយសារសត្វសិង្ហ និងខ្លាធំជាដើមនៅចន្លោះផ្លូវនោះឯង យ៉ាងណាមិញ យោគាវចរកាលមិនបានសម្រេចនូវសេចក្តីសម្រេចក្នុងភាវនាអាការៈ ៣២ រមែងដល់នូវសេចក្តីវិនាសអន្តរាយដោយកាមវិតក្កៈជាដើមនៅចន្លោះនោះឯង ព្រោះតែការដាច់ធ្លាយនៃភាវនា យ៉ាងនោះឯង។

---

นาติสณิกโต มนสิกโรนฺโตปิ จ วิกฺเขปปฺปหานโตปิ มนสิ กโรติ. วิกฺเขปปฺปหานโต นาม ยถา อญฺเญสุ นวกมฺมาทีสุ จิตฺตํ น วิกฺขิปติ, ตถา มนสิ กโรติ. พหิทฺธา วิกฺเขปมานจิตฺโต หิ เกสาทีสฺเวว อสมาหิตเจโตวิตกฺโก ภาวนาสมฺปทํ อปาปุณิตฺวา อนฺตราว อนยพฺยสนํ อาปชฺชติ ตกฺกสิลาคมเน โพธิสตฺตสฺส สหายกา วิย. อวิกฺขิปมานจิตฺโต ปน เกสาทีสฺเวว สมาหิตเจโตวิตกฺโก ภาวนาสมฺปทํ ปาปุณาติ โพธิสตฺโต วิย ตกฺกสิลรชฺชสมฺปทนฺติ. ตสฺเสวํ วิกฺเขปปฺปหานโต มนสิกโรโต อธิการจริยาธิมุตฺตีนํ วเสน เต ธมฺมา อสุภโต วา วณฺณโต วา สุญฺญโต วา อุปฏฺฐหนฺติ.

យោគាវចរ ទោះបីធ្វើទុកក្នុងចិត្តមិនយឺតពេក ក៏រមែងធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយការលះបង់សេចក្តីរាយមាយដែរ។ ពាក្យថា «ដោយការលះបង់សេចក្តីរាយមាយ» គឺធ្វើទុកក្នុងចិត្តយ៉ាងណា កុំឲ្យចិត្តរាយមាយទៅក្នុងរបស់ដទៃ មានការងារថ្មីជាដើម។ ព្រោះថា បុគ្គលដែលមានចិត្តរាយមាយទៅខាងក្រៅ មានតម្រិះនៃចិត្តមិនតម្កល់មាំក្នុងសក់ជាដើម មិនបានសម្រេចនូវសេចក្តីសម្រេចក្នុងភាវនា ហើយរមែងដល់នូវសេចក្តីវិនាសអន្តរាយនៅចន្លោះនោះឯង ដូចជាពួកសម្លាញ់របស់ព្រះពោធិសត្វក្នុងការធ្វើដំណើរទៅកាន់ក្រុងតក្កសិលា។ ចំណែកបុគ្គលដែលមានចិត្តមិនរាយមាយ មានតម្រិះនៃចិត្តតម្កល់មាំក្នុងសក់ជាដើម រមែងសម្រេចនូវសេចក្តីសម្រេចក្នុងភាវនា ដូចជាព្រះពោធិសត្វសម្រេចនូវរាជសម្បត្តិក្នុងក្រុងតក្កសិលាដូច្នោះឯង។ កាលដែលយោគាវចរធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយការលះបង់សេចក្តីរាយមាយយ៉ាងនេះ ធម៌ទាំងនោះរមែងប្រាកដឡើងដោយភាពជាអសុភៈក្តី ដោយពណ៌ក្តី ដោយភាពជាសូន្យ (សុញ្ញតៈ) ក្តី ដោយអំណាចនៃអធិការៈ ចរិយា និងអធិមុត្តិ។

---

อถ ปณฺณตฺติสมติกฺกมนโต เต ธมฺเม มนสิ กโรติ. ปณฺณตฺติสมติกฺกมนโตติ เกสา โลมาติ เอวมาทิโวหารํ สมติกฺกมิตฺวา วิสฺสชฺเชตฺวา ยถูปฏฺฐิตานํ อสุภาทีนํเยว วเสน มนสิ กโรติ. กถํ[Pg.58]? ยถา อรญฺญนิวาสูปคตา มนุสฺสา อปริจิตภูมิภาคตฺตา อุทกฏฺฐานสญฺชานนตฺถํ สาขาภงฺคาทินิมิตฺตํ กตฺวา ตทนุสาเรน คนฺตฺวา อุทกํ ปริภุญฺชนฺติ, ยทา ปน ปริจิตภูมิภาคา โหนฺติ, อถ ตํ นิมิตฺตํ วิสฺสชฺเชตฺวา อมนสิกตฺวาว อุทกฏฺฐานํ อุปสงฺกมิตฺวา อุทกํ ปริภุญฺชนฺติ, เอวเมวายํ เกสา โลมาติอาทินา ตํตํโวหารสฺส วเสน ปฐมํ เต ธมฺเม มนสากาสิ, เตสุ ธมฺเมสุ อสุภาทีนํ อญฺญตรวเสน อุปฏฺฐหนฺเตสุ ตํ โวหารํ สมติกฺกมิตฺวา วิสฺสชฺเชตฺวา อสุภาทิโตว มนสิ กโรติ.

បន្ទាប់មក យោគាវចររមែងធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវធម៌ទាំងឡាយនោះ ដោយការកន្លងហួសនូវបញ្ញត្តិ។ ពាក្យថា «ដោយការកន្លងហួសនូវបញ្ញត្តិ» គឺកន្លងហួស និងលះបង់ចោលនូវវោហារហៅថា សក់ រោម ជាដើម ហើយធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយអំណាចនៃអសុភៈជាដើម តាមដែលប្រាកដឡើង។ សួរថា ធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយរបៀបណា? ឧបមាដូចជាពួកមនុស្សដែលទៅរស់នៅក្នុងព្រៃ ព្រោះតែជាអ្នកមិនទាន់ស្គាល់ភូមិភាគនៃដែនដីនោះច្បាស់ ដើម្បីចង់ស្គាល់កន្លែងដងទឹក ទើបធ្វើនូវសញ្ញាសម្គាល់មានការកាច់មែកឈើជាដើម ហើយដើរទៅតាមសញ្ញាសម្គាល់នោះ ទើបបានប្រើប្រាស់ទឹក តែដល់កាលណាពួកគេស្គាល់ភូមិភាគនៃដែនដីនោះច្បាស់ហើយ ពួកគេក៏លះបង់សញ្ញាសម្គាល់នោះចោល ដោយមិនបាច់ធ្វើទុកក្នុងចិត្តឡើយ ហើយដើរទៅកាន់កន្លែងដងទឹកនោះផ្ទាល់ដើម្បីប្រើប្រាស់ទឹក យ៉ាងណាមិញ យោគាវចរនេះ កាលពីដំបូងបានធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវធម៌ទាំងឡាយនោះ ដោយអំណាចនៃវោហារនោះៗ មានពាក្យថា សក់ រោម ជាដើម លុះកាលណាធម៌ទាំងនោះប្រាកដឡើងដោយអំណាចនៃអសុភៈជាដើមណាមួយហើយ យោគាវចរក៏កន្លងហួស និងលះបង់នូវវោហារនោះចោល ហើយធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយភាពជាអសុភៈជាដើមតែម្យ៉ាង យ៉ាងនោះឯង។

---

เอตฺถาห ‘‘กถํ ปนสฺส เอเต ธมฺมา อสุภาทิโต อุปฏฺฐหนฺติ, กถํ วณฺณโต, กถํ สุญฺญโต วา, กถญฺจายเมเต อสุภโต มนสิ กโรติ, กถํ วณฺณโต, กถํ สุญฺญโต วา’’ติ? เกสา ตาวสฺส วณฺณสณฺฐานคนฺธาสโยกาสวเสน ปญฺจธา อสุภโต อุปฏฺฐหนฺติ, ปญฺจธา เอว อยเมเต อสุภโต มนสิ กโรติ. เสยฺยถิทํ – เกสา นาเมเต วณฺณโต อสุภา ปรมปฺปฏิกูลเชคุจฺฉา. ตถา หิ มนุสฺสา ทิวา ปานโภชเน ปติตํ เกสวณฺณํ วากํ วา สุตฺตํ วา ทิสฺวา เกสสญฺญาย มโนรมมฺปิ ปานโภชนํ ฉฑฺเฑนฺติ วา ชิคุจฺฉนฺติ วา. สณฺฐานโตปิ อสุภา. ตถา หิ รตฺตึ ปานโภชเน ปติตํ เกสสณฺฐานํ วากํ วา สุตฺตํ วา ผุสิตฺวา เกสสญฺญาย มโนรมมฺปิ ปานโภชนํ ฉฑฺเฑนฺติ วา ชิคุจฺฉนฺติ วา. คนฺธโตปิ อสุภา. ตถา หิ เตลมกฺขนปุปฺผธูมาทิสงฺขาเรหิ วิรหิตานํ เกสานํ คนฺโธ ปรมเชคุจฺโฉ โหติ, อคฺคีสุ ปกฺขิตฺตสฺส เกสสฺส คนฺธํ ฆายิตฺวา สตฺตา นาสิกํ ปิเธนฺติ, มุขมฺปิ วิกุชฺเชนฺติ. อาสยโตปิ อสุภา. ตถา หิ นานาวิเธน มนุสฺสาสุจินิสฺสนฺเทน สงฺการฏฺฐาเน ตณฺฑุเลยฺยกาทีนิ วิย ปิตฺตเสมฺหปุพฺพโลหิตนิสฺสนฺเทน เต อาจิตา วุทฺธึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ คมิตาติ. โอกาสโตปิ อสุภา. ตถา หิ สงฺการฏฺฐาเน วิย ตณฺฑุเลยฺยกาทีนิ ปรมเชคุจฺเฉ โลมาทิเอกตึสกุณปราสิมตฺถเก มนุสฺสานํ สีสปลิเวฐเก อลฺลจมฺเม ชาตาติ. เอส นโย โลมาทีสุ. เอวํ ตาว อยเมเต ธมฺเม อสุภโต อุปฏฺฐหนฺเต อสุภโต มนสิ กโรติ.

ក្នុងអធិករណ៍នេះ ចោទកៈសួរថា «ចុះធម៌ទាំងឡាយមានសក់ជាដើមនេះ តែងប្រាកដដល់យោគាវចរនោះ ដោយភាពជាអសុភៈជាដើម ដូចម្តេច? ប្រាកដដោយពណ៌ ដូចម្តេច? ឬមួយប្រាកដដោយភាពជាសូន្យ (សុញ្ញតៈ) ដូចម្តេច? ហើយយោគាវចរនេះ តែងធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវធម៌ទាំងនោះ ដោយភាពជាអសុភៈ ដូចម្តេច? ធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយពណ៌ ដូចម្តេច? ឬមួយធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយភាពជាសូន្យ ដូចម្តេច?»។ ដំបូងឡើយ សក់ទាំងឡាយតែងប្រាកដដល់យោគាវចរនោះ ដោយភាពជាអសុភៈ ៥ យ៉ាង គឺដោយអំណាចនៃពណ៌ សណ្ឋាន ក្លិន ទីតាំង និងឱកាស ហើយយោគាវចរនេះក៏ធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវធម៌ទាំងនោះ ដោយភាពជាអសុភៈ ៥ យ៉ាងដូចគ្នា។ សេចក្តីពន្យល់មានដូចតទៅ៖ សក់ទាំងឡាយនេះ មិនល្អ (ជាអសុភៈ) ដោយពណ៌ គឺគួរខ្ពើមរអើមក្រៃលែង។ ពិតមែនដូច្នោះ មនុស្សទាំងឡាយកាលបើឃើញសរសៃធ្មែញ ឬសរសៃអំបោះដែលមានពណ៌ដូចសក់ ធ្លាក់ចុះក្នុងទឹក ឬភោជនាហារក្នុងវេលាថ្ងៃ ក៏សំគាល់ថាសក់ ហើយរមែងបោះចោល ឬខ្ពើមរអើមនូវទឹក ឬភោជនាហារ ទោះបីជាគួរត្រេកអរយ៉ាងណាក៏ដោយ។ សក់ទាំងឡាយ មិនល្អដោយសណ្ឋាន。 ពិតមែនដូច្នោះ មនុស្សទាំងឡាយកាលបើពាល់ត្រូវសរសៃធ្មែញ ឬសរសៃអំបោះដែលមានសណ្ឋានដូចសក់ ធ្លាក់ចុះក្នុងទឹក ឬភោជនាហារក្នុងវេលាយប់ ក៏សំគាល់ថាសក់ ហើយរមែងបោះចោល ឬខ្ពើមរអើមនូវទឹក ឬភោជនាហារ ទោះបីជាគួរត្រេកអរយ៉ាងណាក៏ដោយ។ សក់ទាំងឡាយ មិនល្អដោយក្លិន។ ពិតមែនដូច្នោះ ក្លិននៃសក់ទាំងឡាយដែលប្រាសចាកការតាក់តែងមានការលាបប្រេង ការសៀតផ្កា និងការអប់ផ្សែងជាដើម រមែងគួរខ្ពើមរអើមក្រៃលែង មនុស្សទាំងឡាយកាលបើបានធុំក្លិនសក់ដែលគេបោះចូលទៅក្នុងភ្លើង រមែងខ្ទប់ច្រមុះ និងធ្វើមុខជូរហួញ។ សក់ទាំងឡាយ មិនល្អដោយទីតាំង។ ពិតមែនដូច្នោះ សក់ទាំងនោះរមែងដុះលូតលាស់ចម្រើនឡើង ដោយការជ្រួតជ្រាបនៃទឹកប្រមាត់ ស្លេស្ម ខ្ទុះ និងឈាម ដូចជាដើមស្ពៃព្រៃដុះលើគំនរសម្រាម ដោយការជ្រួតជ្រាបនៃទឹកមិនស្អាតផ្សេងៗរបស់មនុស្ស។ សក់ទាំងឡាយ មិនល្អដោយឱកាស។ ពិតមែនដូច្នោះ សក់ទាំងនោះរមែងកើតលើស្បែកសើមដែលរុំក្បាលរបស់មនុស្ស លើកំពូលនៃគំនរសាកសព ៣១ ភាគ មានរោមជាដើម ដែលគួរខ្ពើមរអើមក្រៃលែង ដូចជាដើមស្ពៃព្រៃដុះលើគំនរសម្រាមដូច្នោះឯង។ វិធីនេះ គប្បីជ្រាបក្នុងធម៌ទាំងឡាយមានរោមជាដើមផងចុះ។ ជាដំបូង យោគាវចររមែងធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវធម៌ទាំងនេះ ដោយភាពជាអសុភៈ កាលបើធម៌ទាំងនោះប្រាកដដោយភាពជាអសុភៈ យ៉ាងនេះឯង។

---

ยทิ ปนสฺส วณฺณโต อุปฏฺฐหนฺติ, อถ เกสา นีลกสิณวเสน อุปฏฺฐหนฺติ. ตถา โลมา ทนฺตา โอทาตกสิณวเสนาติ. เอส นโย สพฺพตฺถ[Pg.59]. ตํตํกสิณวเสเนว อยเมเต มนสิ กโรติ, เอวํ วณฺณโต อุปฏฺฐหนฺเต วณฺณโต มนสิ กโรติ. ยทิ ปนสฺส สุญฺญโต อุปฏฺฐหนฺติ, อถ เกสา ฆนวินิพฺโภคววตฺถาเนน โอชฏฺฐมกสมูหวเสน อุปฏฺฐหนฺติ. ตถา โลมาทโย, ยถา อุปฏฺฐหนฺติ. อยเมเต ตเถว มนสิ กโรติ. เอวํ สุญฺญโต อุปฏฺฐหนฺเต สุญฺญโต มนสิ กโรติ.

ប៉ុន្តែ បើធម៌ទាំងនោះប្រាកដដល់យោគាវចរនោះដោយពណ៌ ពេលនោះ សក់ទាំងឡាយរមែងប្រាកដដោយអំណាចនៃនីលកសិណ។ ដូចគ្នាដែរ រោមទាំងឡាយរមែងប្រាកដដោយអំណាចនៃនីលកសិណ ធ្មេញទាំងឡាយរមែងប្រាកដដោយអំណាចនៃឱទាតកសិណ។ វិធីនេះ គប្បីជ្រាបក្នុងកម្មកដ្ឋានទាំងពួងចុះ។ យោគាវចរនេះរមែងធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មកដ្ឋានទាំងនោះ ដោយអំណាចនៃកសិណនោះៗឯង កាលបើធម៌ទាំងនោះប្រាកដដោយពណ៌ យោគាវចរក៏ធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយពណ៌ យ៉ាងនេះឯង។ ប៉ុន្តែ បើធម៌ទាំងនោះប្រាកដដល់យោគាវចរនោះដោយភាពជាសូន្យ ពេលនោះ សក់ទាំងឡាយរមែងប្រាកដដោយអំណាចនៃក្រុមធម៌មានឱជៈជាគម្រប់ប្រាំបី (ឱជដ្ឋមកកលាប) ដោយការកំណត់វិភាគនូវភាពជាដុំក្ដាប់ (ឃនវិនិព្ភោគវវត្ថាន)។ ដូចគ្នាដែរ រោមជាដើមរមែងប្រាកដយ៉ាងណា យោគាវចរនេះក៏ធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវធម៌ទាំងនោះយ៉ាងនោះឯង។ កាលបើធម៌ទាំងនោះប្រាកដដោយភាពជាសូន្យ យោគាវចរក៏ធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយភាពជាសូន្យ យ៉ាងនេះឯង។

---

เอวํ มนสิกโรนฺโต อยเมเต ธมฺเม อนุปุพฺพมุญฺจนโต มนสิ กโรติ. อนุปุพฺพมุญฺจนโตติ อสุภาทีนํ อญฺญตรวเสน อุปฏฺฐิเต เกเส มุญฺจิตฺวา โลเม มนสิกโรนฺโต เสยฺยถาปิ นาม ชลูกา นงฺคุฏฺเฐน คหิตปฺปเทเส สาเปกฺขาว หุตฺวา ตุณฺเฑน อญฺญํ ปเทสํ คณฺหาติ, คหิเต จ ตสฺมึ อิตรํ มุญฺจติ, เอวเมว เกเสสุ สาเปกฺโขว หุตฺวา โลเม มนสิ กโรติ, โลเมสุ จ ปติฏฺฐิเต มนสิกาเร เกเส มุญฺจติ. เอส นโย สพฺพตฺถ. เอวํ หิสฺส อนุปุพฺพมุญฺจนโต มนสิกโรโต อสุภาทีสุ อญฺญตรวเสน เต ธมฺมา อุปฏฺฐหนฺตา อนวเสสโต อุปฏฺฐหนฺติ, ปากฏตรูปฏฺฐานา จ โหนฺติ.

កាលបើធ្វើទុកក្នុងចិត្តយ៉ាងនេះ យោគាវចរនេះរមែងធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវធម៌ទាំងនោះ ដោយការលះបង់ទៅតាមលំដាប់ (អនុបុព្វមុញ្ចនៈ)។ ពាក្យថា «ដោយការលះបង់ទៅតាមលំដាប់» គឺកាលបើធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវរោម ដោយលះបង់សក់ដែលប្រាកដដោយអំណាចនៃអសុភៈជាដើមណាមួយ ឧបមាដូចជាសត្វឈ្លើង កាលបើវាមានសេចក្តីអាឡោះអាល័យក្នុងកន្លែងដែលវាទតាំងដោយកន្ទុយ ហើយវាយកមាត់ទៅតោងកន្លែងផ្សេងទៀត កាលបើវាបានតោងកន្លែងនោះហើយ ទើបវារលាស់កន្លែងមុននោះចេញ យ៉ាងណាមិញ យោគាវចរក៏មានសេចក្តីអាឡោះអាល័យក្នុងសក់ ហើយធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវរោម កាលបើការធ្វើទុកក្នុងចិត្តតាំងមាំក្នុងរោមហើយ ទើបរលាស់សក់ចេញ យ៉ាងនោះឯង។ វិធីនេះ គប្បីជ្រាបក្នុងកោដ្ឋាសៈទាំងពួងចុះ។ ពិតមែនដូច្នោះ កាលបើយោគាវចរធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយការលះបង់ទៅតាមលំដាប់យ៉ាងនេះ ធម៌ទាំងឡាយនោះដែលប្រាកដដល់យោគាវចរនោះដោយអំណាចនៃអសុភៈជាដើមណាមួយ រមែងប្រាកដដោយមិនមានសេសសល់ និងជាធម៌ប្រាកដច្បាស់ក្រៃលែង។

---

อถ ยสฺส เต ธมฺมา อสุภโต อุปฏฺฐหนฺติ, ปากฏตรูปฏฺฐานา จ โหนฺติ, ตสฺส เสยฺยถาปิ นาม มกฺกโฏ ทฺวตฺตึสตาลเก ตาลวเน พฺยาเธน ปริปาติยมาโน เอกรุกฺเขปิ อสณฺฐหนฺโต ปริธาวิตฺวา ยทา นิวตฺโต โหติ กิลนฺโต, อถ เอกเมว ฆนตาลปณฺณปริเวฐิตํ ตาลสุจึ นิสฺสาย ติฏฺฐติ; เอวเมว จิตฺตมกฺกโฏ ทฺวตฺตึสโกฏฺฐาสเก อิมสฺมึ กาเย เตเนว โยคินา ปริปาติยมาโน เอกโกฏฺฐาสเกปิ อสณฺฐหนฺโต ปริธาวิตฺวา ยทา อเนการมฺมณวิธาวเน อภิลาสาภาเวน นิวตฺโต โหติ กิลนฺโต. อถ ยฺวาสฺส เกสาทีสุ ธมฺโม ปคุณตโร จริตานุรูปตโร วา, ยตฺถ วา ปุพฺเพ กตาธิกาโร โหติ, ตํ นิสฺสาย อุปจารวเสน ติฏฺฐติ. อถ ตเมว นิมิตฺตํ ปุนปฺปุนํ ตกฺกาหตํ วิตกฺกาหตํ กริตฺวา ยถากฺกมํ ปฐมํ ฌานํ อุปฺปาเทติ, ตตฺถ ปติฏฺฐาย วิปสฺสนมารภิตฺวา อริยภูมึ ปาปุณาติ.

លំដាប់នោះ កាលបើធម៌ទាំងឡាយនោះប្រាកដដោយភាពជាអសុភៈ និងជាធម៌ប្រាកដច្បាស់ក្រៃលែងដល់យោគាវចរណា ឧបមាដូចជាសត្វស្វាដែលព្រានព្រៃដេញតាមក្នុងព្រៃត្នោតដែលមានដើមត្នោត ៣២ ដើម វាមិនអាចតាំងនៅសូម្បីតែលើដើមឈើមួយដើម ក៏រត់ទៅៗ លុះដល់វេលាដែលវាហត់នឿយ ខ្ជិលរត់ ក៏ឈប់សម្រាក ហើយតោងតាំងនៅនឹងធាងត្នោតខ្ចីតែមួយគត់ដែលព័ទ្ធជុំវិញដោយស្លឹកត្នោតដ៏ក្រាស់ យ៉ាងណាមិញ ស្វាគឺចិត្តដែលយោគាវចរនោះដេញតាមក្នុងរាងកាយនេះដែលមានកោដ្ឋាសៈ ៣២ វាមិនអាចតាំងនៅមាំសូម្បីតែក្នុងកោដ្ឋាសៈមួយ ក៏រត់ទៅៗ លុះដល់វេលាដែលវាហត់នឿយ ខ្ជិលរត់ ដោយមិនមានសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងការរត់ទៅកាន់អារម្មណ៍ផ្សេងៗជាច្រើន ពេលនោះ ធម៌ណាដែលស្ទាត់ជំនាញជាង ឬសមគួរដល់ចរិតជាង ក្នុងចំណោមធម៌មានសក់ជាដើមរបស់យោគាវចរនោះ ឬមួយយោគាវចរនោះធ្លាប់បានធ្វើអធិការទុកក្នុងកាលមុនក្នុងធម៌ណា ចិត្តក៏តាំងនៅដោយអំណាចនៃឧបចារៈ ដោយអាស្រ័យធម៌នោះ។ លំដាប់នោះ យោគាវចរនោះធ្វើនូវនិមិត្តនោះឯងឲ្យជាអារម្មណ៍ដែលត្រូវត្រិះរិះហើយត្រិះរិះទៀតដោយវិតក្កៈ រមែងញ៉ាំងបឋមជ្ឈានឲ្យកើតឡើងតាមលំដាប់ តាំងនៅក្នុងបឋមជ្ឈាននោះ ហើយផ្តើមធ្វើវិបស្សនា រមែងដល់នូវអរិយភូមិ។

---

ยสฺส ปน เต ธมฺมา วณฺณโต อุปฏฺฐหนฺติ, ตสฺสาปิ เสยฺยถาปิ นาม มกฺกโฏ…เป… อถ ยฺวาสฺส เกสาทีสุ ธมฺโม ปคุณตโร จริตานุรูปตโร [Pg.60] วา, ยตฺถ วา ปุพฺเพ กตาธิกาโร โหติ, ตํ นิสฺสาย อุปจารวเสน ติฏฺฐติ. อถ ตเมว นิมิตฺตํ ปุนปฺปุนํ ตกฺกาหตํ วิตกฺกาหตํ กริตฺวา ยถากฺกมํ นีลกสิณวเสน ปีตกสิณวเสน วา ปญฺจปิ รูปาวจรชฺฌานานิ อุปฺปาเทติ, เตสญฺจ ยตฺถ กตฺถจิ ปติฏฺฐาย วิปสฺสนํ อารภิตฺวา อริยภูมึ ปาปุณาติ.

ចំណែកឯយោគាវចរណាដែលធម៌ទាំងឡាយនោះប្រាកដដោយពណ៌ ឧបមាដូចជាសត្វស្វា... (សេចក្តីពិស្តារដូចមុន) ... ពេលនោះ ធម៌ណាដែលស្ទាត់ជំនាញជាង ឬសមគួរដល់ចរិតជាង ក្នុងចំណោមធម៌មានសក់ជាដើមរបស់យោគាវចរនោះ ឬមួយយោគាវចរនោះធ្លាប់បានធ្វើអធិការទុកក្នុងកាលមុនក្នុងធម៌ណា ចិត្តក៏តាំងនៅដោយអំណាចនៃឧបចារៈ ដោយអាស្រ័យធម៌នោះ។ លំដាប់នោះ យោគាវចរនោះធ្វើនូវនិមិត្តនោះឯងឲ្យជាអារម្មណ៍ដែលត្រូវត្រិះរិះហើយត្រិះរិះទៀតដោយវិតក្កៈ រមែងញ៉ាំងរូបាវចរជ្ឈានទាំង ៥ ឲ្យកើតឡើងតាមលំដាប់ ដោយអំណាចនៃនីលកសិណ ឬដោយអំណាចនៃបីតកសិណជាដើម តាំងនៅក្នុងជ្ឈានណាមួយក្នុងជ្ឈានទាំងនោះ ហើយផ្តើមធ្វើវិបស្សនា រមែងដល់នូវអរិយភូមិ។

---

ยสฺส ปน เต ธมฺมา สุญฺญโต อุปฏฺฐหนฺติ, โส ลกฺขณโต มนสิ กโรติ, ลกฺขณโต มนสิกโรนฺโต ตตฺถ จตุธาตุววตฺถานวเสน อุปจารชฺฌานํ ปาปุณาติ. อถ มนสิกโรนฺโต เต ธมฺเม อนิจฺจทุกฺขานตฺตสุตฺตตฺตยวเสน มนสิ กโรติ. อยมสฺส วิปสฺสนานโย. โส อิมํ วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ยถากฺกมญฺจ ปฏิปชฺชิตฺวา อริยภูมึ ปาปุณาตีติ.

ចំណែកឯយោគាវចរណាដែលធម៌ទាំងឡាយនោះប្រាកដដោយភាពជាសូន្យ យោគាវចរនោះរមែងធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយលក្ខណៈ កាលបើធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយលក្ខណៈ រមែងដល់នូវឧបចារជ្ឈានដោយអំណាចនៃការកំណត់ធាតុទាំងបួនក្នុងកោដ្ឋាសៈទាំងនោះ។ លំដាប់នោះ កាលបើធ្វើទុកក្នុងចិត្ត យោគាវចរនោះរមែងធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវធម៌ទាំងនោះ ដោយអំណាចនៃព្រះសូត្រទាំងបី គឺអនិច្ចៈ ទុក្ខៈ និងអនត្តា។ នេះជាវិធីវិបស្សនារបស់យោគាវចរនោះ។ យោគាវចរនោះផ្តើមធ្វើវិបស្សនានេះ ហើយប្រតិបត្តិទៅតាមលំដាប់ រមែងដល់នូវអរិយភូមិ។

---

เอตฺตาวตา จ ยํ วุตฺตํ – ‘‘กถํ ปนายํ อนุปุพฺพาทิวเสน เอเต ธมฺเม มนสิ กโรตี’’ติ, ตํ พฺยากตํ โหติ. ยญฺจาปิ วุตฺตํ – ‘‘ภาวนาวเสน ปนสฺส เอวํ วณฺณนา เวทิตพฺพา’’ติ, ตสฺสตฺโถ ปกาสิโต โหตีติ.

ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ ព្រះតម្រាស់ណាដែលពោលទុកថា «ចុះយោគាវចរនេះ ធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវធម៌ទាំងនេះ ដោយអំណាចនៃអនុបុព្វៈជាដើម ដូចម្តេច?» ព្រះតម្រាស់នោះ ឈ្មោះថាបានដោះស្រាយច្បាស់លាស់ហើយ។ មួយវិញទៀត ព្រះតម្រាស់ណាដែលពោលទុកថា «គប្បីជ្រាបសេចក្តីពន្យល់យ៉ាងនេះ ដោយអំណាចនៃភាវនា» សេចក្តីនៃព្រះតម្រាស់នោះ ក៏ឈ្មោះថាបានសម្តែងច្បាស់លាស់ហើយ ដោយប្រការដូច្នេះឯង។

---

ปกิณฺณกนโย

បកិណ្ណកន័យ

---

อิทานิ อิมสฺมึเยว ทฺวตฺตึสากาเร วณฺณนาปริจยปาฏวตฺถํ อยํ ปกิณฺณกนโย เวทิตพฺโพ –

ក្នុងពេលឥឡូវនេះ ដើម្បីភាពស្ទាត់ជំនាញក្នុងការយល់ដឹងនូវសេចក្តីពន្យល់ក្នុងអាការៈ ៣២ នេះឯង យោគាវចរគប្បីជ្រាបនូវបកិណ្ណកន័យនេះ៖

---

‘‘นิมิตฺตโต ลกฺขณโต, ธาตุโต สุญฺญโตปิ จ;

ขนฺธาทิโต จ วิญฺเญยฺโย, ทฺวตฺตึสาการนิจฺฉโย’’ติ.

«ការសម្រេចក្នុងអាការៈ ៣២ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃនិមិត្ត ដោយអំណាចនៃលក្ខណៈ ដោយអំណាចនៃធាតុ ដោយអំណាចនៃភាពជាសូន្យ និងដោយអំណាចនៃខន្ធជាដើម»។

---

ตตฺถ นิมิตฺตโตติ เอวํ วุตฺตปฺปกาเร อิมสฺมึ ทฺวตฺตึสากาเร สฏฺฐิสตํ นิมิตฺตานิ โหนฺติ, เยสํ วเสน โยคาวจโร ทฺวตฺตึสาการํ โกฏฺฐาสโต ปริคฺคณฺหาติ. เสยฺยถิทํ – เกสสฺส วณฺณนิมิตฺตํ, สณฺฐานนิมิตฺตํ, ทิสานิมิตฺตํ, โอกาสนิมิตฺตํ, ปริจฺเฉทนิมิตฺตนฺติ ปญฺจ นิมิตฺตานิ โหนฺติ. เอวํ โลมาทีสุ.

ក្នុងបទទាំងនោះ ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃនិមិត្ត» គឺក្នុងអាការៈ ៣២ តាមដែលពោលមកនេះ រមែងមាននិមិត្ត ១៦០ ដែលយោគាវចររមែងកំណត់អាការៈ ៣២ ដោយចំណែកកោដ្ឋាសៈ ដោយអំណាចនៃនិមិត្តទាំងនោះ។ សេចក្តីពន្យល់មានដូចតទៅ៖ និមិត្តរបស់សក់មាន ៥ យ៉ាង គឺ ពណ៌ជាភស្តុតាង (វណ្ណនិមិត្ត) សណ្ឋានជាភស្តុតាង (សណ្ឋាននិមិត្ត) ទិសជាភស្តុតាង (ទិសានិមិត្ត) ឱកាសជាភស្តុតាង (ឱកាសនិមិត្ត) និងការកំណត់ភាគជាភស្តុតាង (បរិច្ឆេទនិមិត្ត)។ ក្នុងធម៌ទាំងឡាយមានរោមជាដើម ក៏មាននិមិត្ត ៥ យ៉ាង ដូចគ្នាដែរ។

---

ลกฺขณโตติ ทฺวตฺตึสากาเร อฏฺฐวีสติสตํ ลกฺขณานิ โหนฺติ, เยสํ วเสน โยคาวจโร ทฺวตฺตึสาการํ ลกฺขณโต มนสิ กโรติ[Pg.61]. เสยฺยถิทํ – เกสสฺส ถทฺธลกฺขณํ, อาพนฺธนลกฺขณํ, อุณฺหตฺตลกฺขณํ, สมุทีรณลกฺขณนฺติ จตฺตาริ ลกฺขณานิ โหนฺติ. เอวํ โลมาทีสุ.

ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃលក្ខណៈ» គឺក្នុងអាការៈ ៣២ រមែងមានលក្ខណៈ ១២៨ ដែលយោគាវចររមែងធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវអាការៈ ៣២ ដោយលក្ខណៈ ដោយអំណាចនៃលក្ខណៈទាំងនោះ。 សេចក្តីពន្យល់មានដូចតទៅ៖ លក្ខណៈរបស់សក់មាន ៤ យ៉ាង គឺ លក្ខណៈរឹងត្អឹង (ថទ្ធលក្ខណៈ) លក្ខណៈតភ្ជាប់ (អាពន្ធនលក្ខណៈ) លក្ខណៈក្តៅ (ឧណ្ហត្តលក្ខណៈ) និងលក្ខណៈញ័ររញ្ជួយ (សមុទីរណលក្ខណៈ)។ ក្នុងធម៌ទាំងឡាយមានរោមជាដើម ក៏មានលក្ខណៈ ៤ យ៉ាង ដូចគ្នាដែរ។

---

ธาตุโตติ ทฺวตฺตึสากาเร ‘‘ฉธาตุโร, ภิกฺขเว, อยํ ปุริสปุคฺคโล’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๔๓-๓๔๔) เอตฺถ วุตฺตาสุ ธาตูสุ อฏฺฐวีสติสตํ ธาตุโย โหนฺติ, ยาสํ วเสน โยคาวจโร ทฺวตฺตึสาการํ ธาตุโต ปริคฺคณฺหาติ. เสยฺยถิทํ – ยา เกเส ถทฺธตา, สา ปถวีธาตุ; ยา อาพนฺธนตา, สา อาโปธาตุ; ยา ปริปาจนตา, สา เตโชธาตุ; ยา วิตฺถมฺภนตา, สา วาโยธาตูติ จตสฺโส ธาตุโย โหนฺติ. เอวํ โลมาทีสุ.

ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃធាតុ» គឺក្នុងអាការៈ ៣២ ក្នុងបណ្តាធាតុទាំងឡាយដែលទ្រង់សម្តែងទុកក្នុងព្រះសូត្រថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បុគ្គលនេះមានធាតុ ៦ យ៉ាង» នោះ រមែងមានធាតុ ១២៨ ដែលយោគាវចររមែងកំណត់អាការៈ ៣២ ដោយធាតុ ដោយអំណាចនៃធាតុទាំងនោះ។ សេចក្តីពន្យល់មានដូចតទៅ៖ ភាពរឹងណាដែលមានក្នុងសក់ ភាពរឹងនោះជាបឋវីធាតុ ភាពតភ្ជាប់ណាដែលមានក្នុងសក់ ភាពតភ្ជាប់នោះជាអាបោធាតុ ភាពទុំជុំវិញណាដែលមានក្នុងសក់ ភាពទុំជុំវិញនោះជាតេជោធាតុ ភាពទ្រទ្រង់ណាដែលមានក្នុងសក់ ភាពទ្រទ្រង់នោះជាវាយោធាតុ ធាតុទាំងឡាយរមែងមាន ៤ យ៉ាង យ៉ាងនេះឯង។ ក្នុងធម៌ទាំងឡាយមានរោមជាដើម ក៏មានធាតុ ៤ យ៉ាង ដូចគ្នាដែរ។

---

สุญฺญโตติ ทฺวตฺตึสากาเร อฏฺฐวีสติสตํ สุญฺญตา โหนฺติ, ยาสํ วเสน โยคาวจโร ทฺวตฺตึสาการํ สุญฺญโต วิปสฺสติ. เสยฺยถิทํ – เกเส ตาว ปถวีธาตุ อาโปธาตฺวาทีหิ สุญฺญา, ตถา อาโปธาตฺวาทโย ปถวีธาตฺวาทีหีติ จตสฺโส สุญฺญตา โหนฺติ. เอวํ โลมาทีสุ.

ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃភាពជាសូន្យ» គឺក្នុងអាការៈ ៣២ រមែងមានភាពជាសូន្យ ១២៨ ដែលយោគាវចររមែងពិចារណាឃើញនូវអាការៈ ៣២ ដោយភាពជាសូន្យ ដោយអំណាចនៃភាពជាសូន្យទាំងនោះ។ សេចក្តីពន្យល់មានដូចតទៅ៖ ជាដំបូង ក្នុងសក់ បឋវីធាតុរមែងសូន្យចាកអាបោធាតុជាដើម ដូចគ្នាដែរ អាបោធាតុជាដើមក៏សូន្យចាកបឋវីធាតុជាដើម ភាពជាសូន្យទាំងឡាយរមែងមាន ៤ យ៉ាង យ៉ាងនេះឯង។ ក្នុងធម៌ទាំងឡាយមានរោមជាដើម ក៏មានភាពជាសូន្យ ៤ យ៉ាង ដូចគ្នាដែរ។

---

ขนฺธาทิโตติ ทฺวตฺตึสากาเร เกสาทีสุ ขนฺธาทิวเสน สงฺคยฺหมาเนสุ ‘‘เกสา กติ ขนฺธา โหนฺติ, กติ อายตนานิ, กติ ธาตุโย, กติ สจฺจานิ, กติ สติปฏฺฐานานี’’ติ เอวมาทินา นเยน วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ. เอวญฺจสฺส วิชานโต ติณกฏฺฐสมูโห วิย กาโย ขายติ. ยถาห –

ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃខន្ធជាដើម» គឺក្នុងអាការៈ ៣២ កាលបើគេសង្គ្រោះធម៌ទាំងឡាយមានសក់ជាដើម ដោយអំណាចនៃខន្ធជាដើម គប្បីជ្រាបការសម្រេចដោយវិធីមានជាអាទិ៍យ៉ាងនេះថា «សក់ទាំងឡាយជាខន្ធប៉ុន្មាន? ជាអាយតនៈប៉ុន្មាន? ជាធាតុប៉ុន្មាន? ជាសច្ចៈប៉ុន្មាន? ជាសតិបដ្ឋានប៉ុន្មាន?»។ កាលបើយោគាវចរដឹងយ៉ាងនេះ រាងកាយរមែងប្រាកដដល់យោគាវចរនោះ ដូចជាគំនរស្មៅ និងគំនរឈើដូច្នោះឯង។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកថា៖

---

‘‘นตฺถิ สตฺโต นโร โปโส, ปุคฺคโล นูปลพฺภติ;

สุญฺญภูโต อยํ กาโย, ติณกฏฺฐสมูปโม’’ติ.

«សត្វមិនមាន មនុស្សមិនមាន បុរសមិនមាន បុគ្គលក៏រកមិនបានឡើយ កាយនេះជាសភាវៈសូន្យទទេ មានឧបមាដូចជាស្មៅ និងកំណាត់ឈើ។»

---

อถสฺส ยา สา –

លំដាប់នោះ សេចក្តីត្រេកអរណា...

---

‘‘สุญฺญาคารํ ปวิฏฺฐสฺส, สนฺตจิตฺตสฺส ตาทิโน;

อมานุสี รติ โหติ, สมฺมา ธมฺมํ วิปสฺสโต’’ติ. –

«សេចក្តីត្រេកអរដ៏លើសលុបជាងមនុស្សធម្មតា រមែងមានដល់ភិក្ខុអ្នកចូលទៅកាន់ផ្ទះដ៏សូន្យ មានចិត្តស្ងប់រម្ងាប់ មានចិត្តនឹងធឹង ឃើញច្បាស់នូវធម៌ដោយត្រូវ។»

---

เอวํ อมานุสี รติ วุตฺตา, สา อทูรตรา โหติ. ตโต ยํ ตํ –

សេចក្តីត្រេកអរដ៏លើសលុបជាងមនុស្សធម្មតា ដែលពោលហើយយ៉ាងនេះ រមែងជាសភាវៈមិនឆ្ងាយឡើយ (គឺនៅជិតបង្កើយ)។ អំពីនោះមក សេចក្តីរីករាយណា ដែល...

---

‘‘ยโต ยโต สมฺมสติ, ขนฺธานํ อุทยพฺพยํ;

ลภตี ปีติปาโมชฺชํ, อมตํ ตํ วิชานต’’นฺติ. (ธ. ป. ๓๗๓-๓๗๔) –

«ក្នុងកាលណាៗ ភិក្ខុរមែងពិចារណាឃើញនូវការកើតឡើង និងការវិនាសទៅនៃខន្ធទាំងឡាយ ក្នុងកាលនោះៗ ភិក្ខុនោះរមែងបាននូវសេចក្តីឆ្អែតចិត្ត និងសេចក្តីរីករាយ សេចក្តីរីករាយនោះ ជាធម៌មិនស្លាប់របស់ជនទាំងឡាយអ្នកដឹងច្បាស់។»

---

เอวํ [Pg.62] วิปสฺสนามยํ ปีติปาโมชฺชามตํ วุตฺตํ. ตํ อนุภวนฺโต น จิเรเนว อริยชนเสวิตํ อชรามรํ นิพฺพานามตํ สจฺฉิกโรตีติ.

សេចក្តីឆ្អែតចិត្ត និងសេចក្តីរីករាយដ៏ជាអមតៈ ដែលសម្រេចអំពីវិបស្សនា ត្រូវបានពោលទុកយ៉ាងនេះ។ ភិក្ខុកាលបើទទួលផលនោះ មិនយូរប៉ុន្មានឡើយ រមែងធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះនិព្វានដ៏ជាអមតៈ ជាធម៌មិនចាស់មិនស្លាប់ ដែលព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយតែងសេពគប់។

---

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทกปาฐ-อฏฺฐกถาย

ក្នុងបរមត្ថជោតិកា ដែលជាអដ្ឋកថាខុទ្ទកបាឋៈ

---

ทฺวตฺตึสาการวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយអំពីអាការៈ ៣២ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

๔. กุมารปญฺหวณฺณนา

៤. ការអធិប្បាយអំពីកុមារបញ្ហា

---

อฏฺฐุปฺปตฺติ

ហេតុជាគ្រឿងកើតឡើង (អដ្ឋុប្បត្តិ)

---

อิทานิ เอกํ นาม กินฺติ เอวมาทีนํ กุมารปญฺหานํ อตฺถวณฺณนากฺกโม อนุปฺปตฺโต. เตสํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ อิธ นิกฺเขปปฺปโยชนญฺจ วตฺวา วณฺณนํ กริสฺสาม –

ក្នុងពេលឥឡូវនេះ ដល់វារៈនៃការអធិប្បាយសេចក្តីនៃកុមារបញ្ហាទាំងឡាយ មានពាក្យថា «ឯកំ នាម កិំ» (អ្វីឈ្មោះថា មួយ) ជាដើម។ យើងខ្ញុំនឹងពោលនូវហេតុជាគ្រឿងកើតឡើង និងប្រយោជន៍នៃការដាក់ចុះនូវបញ្ហាទាំងនោះក្នុងទីនេះ រួចហើយនឹងធ្វើការអធិប្បាយតទៅ។

---

อฏฺฐุปฺปตฺติ ตาว เนสํ โสปาโก นาม ภควโต มหาสาวโก อโหสิ. เตนายสฺมตา ชาติยา สตฺตวสฺเสเนว อญฺญา อาราธิตา, ตสฺส ภควา ปญฺหพฺยากรเณน อุปสมฺปทํ อนุญฺญาตุกาโม อตฺตนา อธิปฺเปตตฺถานํ ปญฺหานํ พฺยากรณสมตฺถตํ ปสฺสนฺโต ‘‘เอกํ นาม กิ’’นฺติ เอวมาทินา ปญฺเห ปุจฺฉิ. โส พฺยากาสิ. เตน จ พฺยากรเณน ภควโต จิตฺตํ อาราเธสิ. สาว ตสฺสายสฺมโต อุปสมฺปทา อโหสิ.

ហេតុជាគ្រឿងកើតឡើងនៃបញ្ហាទាំងនោះ មានសេចក្តីជាដំបូងថា ព្រះមហាសាវ័ករបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគមួយអង្គ ព្រះនាម សោបាកៈ។ ព្រះអាយស្មាក្នុងជាតិដែលទើបតែមានអាយុបាន ៧ ឆ្នាំប៉ុណ្ណោះ ក៏បានសម្រេចព្រះអរហត្តផល។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់មានព្រះហឫទ័យប្រាថ្នានឹងអនុញ្ញាតឧបសម្បទាដល់ព្រះអាយស្មានោះ ដោយការឆ្លើយនូវបញ្ហា កាលបើទ្រង់ទតឃើញនូវសេចក្តីសមត្ថភាពក្នុងការឆ្លើយនូវបញ្ហាទាំងឡាយដែលមានអត្ថន័យតាមដែលទ្រង់ប្រាថ្នា ទើបទ្រង់សួរនូវបញ្ហាទាំងឡាយ មានពាក្យថា «ឯកំ នាម កិំ» ជាដើម។ ព្រះសោបាកៈនោះបានឆ្លើយដោះស្រាយហើយ។ ព្រះអង្គក៏បានធ្វើឱ្យព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រេកអរដោយការឆ្លើយបញ្ហានោះ。 ការឆ្លើយបញ្ហានោះឯង បានក្លាយជាឧបសម្បទារបស់ព្រះអាយស្មានោះ។

---

อยํ เตสํ อฏฺฐุปฺปตฺติ.

នេះជាហេតុជាគ្រឿងកើតឡើងនៃបញ្ហាទាំងនោះ។

---

นิกฺเขปปฺปโยชนํ

ប្រយោជន៍នៃការដាក់ចុះនូវបញ្ហា

---

ยสฺมา ปน สรณคมเนหิ พุทฺธธมฺมสงฺฆานุสฺสติวเสน จิตฺตภาวนา, สิกฺขาปเทหิ สีลภาวนา, ทฺวตฺตึสากาเรน จ กายภาวนา ปกาสิตา, ตสฺมา อิทานิ นานปฺปการโต ปญฺญาภาวนามุขทสฺสนตฺถํ อิเม ปญฺหพฺยากรณา อิธ นิกฺขิตฺตา. ยสฺมา วา สีลปทฏฺฐาโน สมาธิ, สมาธิปทฏฺฐานา จ ปญฺญา; ยถาห – ‘‘สีเล ปติฏฺฐาย นโร สปญฺโญ, จิตฺตํ [Pg.63] ปญฺญญฺจ ภาวย’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๒๓, ๑๙๒), ตสฺมา สิกฺขาปเทหิ สีลํ ทฺวตฺตึสากาเรน ตํโคจรํ สมาธิญฺจ ทสฺเสตฺวา สมาหิตจิตฺตสฺส นานาธมฺมปริกฺขาราย ปญฺญาย ปเภททสฺสนตฺถํ อิธ นิกฺขิตฺตาติปิ วิญฺญาตพฺพา.

ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះហេតុតែការចម្រើនចិត្ត (ចិត្តភាវនា) ត្រូវបានសម្តែងហើយ ដោយអំណាចនៃការរលឹកដល់ព្រះពុទ្ធ ព្រះធម៌ និងព្រះសង្ឃ តាមរយៈសរណគមន៍ទាំងឡាយ, ការចម្រើនសីល (សីលភាវនា) ត្រូវបានសម្តែងហើយ ដោយសិក្ខាបទទាំងឡាយ, និងការចម្រើនកាយ (កាយភាវនា) ត្រូវបានសម្តែងហើយ ដោយអាការៈ ៣២, ហេតុនោះ ក្នុងពេលឥឡូវនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ដាក់ចុះនូវការឆ្លើយបញ្ហាទាំងឡាយនេះក្នុងទីនេះ ដើម្បីបង្ហាញជាផ្លូវនៃការចម្រើនបញ្ញា (បញ្ញាភាវនា) ដោយប្រការផ្សេងៗ។ មួយប្រការទៀត គួរជ្រាបថា ព្រោះហេតុតែសមាធិមានសីលជាហេតុជិតដិត បញ្ញាមានសមាធិជាហេតុជិតដិត ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា «នរជនអ្នកមានប្រាជ្ញា តាំងនៅក្នុងសីលហើយ តែងចម្រើននូវចិត្ត និងបញ្ញា» ហេតុនោះ ព្រះអង្គកាលបើទ្រង់បង្ហាញនូវសីលដោយសិក្ខាបទទាំងឡាយ និងបង្ហាញនូវសមាធិដែលមានអាការៈ ៣២ នោះជាអារម្មណ៍ហើយ ទើបត្រាស់ដាក់ចុះនូវបញ្ហាទាំងនេះក្នុងទីនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវការបែកធម៌នៃបញ្ញា ព្រមទាំងបរិក្ខារនៃធម៌ផ្សេងៗ សម្រាប់បុគ្គលអ្នកមានចិត្តតាំងមាំហើយ។

---

อิทํ เตสํ อิธ นิกฺเขปปฺปโยชนํ.

...នេះជាប្រយោជន៍នៃការដាក់ចុះនូវបញ្ហាទាំងនោះក្នុងទីនេះ។

---

ปญฺหวณฺณนา

ការអធិប្បាយបញ្ហា

---

เอกํ นาม กินฺติปญฺหวณฺณนา

ការអធិប្បាយបញ្ហាថា «ឯកំ នាម កិំ» (អ្វីឈ្មោះថា មួយ)

---

อิทานิ เตสํ อตฺถวณฺณนา โหติ – เอกํ นาม กินฺติ ภควา ยสฺมึ เอกธมฺมสฺมึ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน อนุปุพฺเพน ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ, ยสฺมึ จายมายสฺมา นิพฺพินฺทมาโน อนุปุพฺเพน ทุกฺขสฺสนฺตมกาสิ, ตํ ธมฺมํ สนฺธาย ปญฺหํ ปุจฺฉติ. ‘‘สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา’’ติ เถโร ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย เทสนาย วิสฺสชฺเชติ. ‘‘กตมา จ, ภิกฺขเว, สมฺมาสติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ กาเย กายานุปสฺสี วิหรตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๘) เอวมาทีนิ เจตฺถ สุตฺตานิ เอวํ วิสฺสชฺชนยุตฺติสมฺภเว สาธกานิ. เอตฺถ เยนาหาเรน สพฺเพ สตฺตา ‘‘อาหารฏฺฐิติกา’’ติ วุจฺจนฺติ, โส อาหาโร ตํ วา เนสํ อาหารฏฺฐิติกตฺตํ ‘‘เอกํ นาม กิ’’นฺติ ปุฏฺเฐน เถเรน นิทฺทิฏฺฐนฺติ เวทิตพฺพํ. ตญฺหิ ภควตา อิธ เอกนฺติ อธิปฺเปตํ, น ตุ สาสเน โลเก วา อญฺญํ เอกํ นาม นตฺถีติ ญาเปตุํ วุตฺตํ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

ក្នុងពេលឥឡូវនេះ ជាការអធិប្បាយសេចក្តីនៃបញ្ហាទាំងនោះ៖ ពាក្យថា «ឯកំ នាម កិំ» ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សួរបញ្ហា សំដៅយកធម៌មួយយ៉ាងណា ដែលភិក្ខុកាលបើធុញទ្រាន់ដោយត្រូវ រមែងជាអ្នកធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខបានតាមលំដាប់ ហើយដែលព្រះអាយស្មានេះ កាលបើធុញទ្រាន់ ក៏បានធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខតាមលំដាប់រួចហើយ។ ព្រះថេរៈឆ្លើយដោះស្រាយដោយបុគ្គលាធិដ្ឋានទេសនាថា «សព្វេ សត្តា អាហារដ្ឋិតិកា» (សត្វទាំងឡាយទាំងពួង តែងតាំងនៅបានដោយសារអាហារ)។ ព្រះសូត្រទាំងឡាយមានជាដើមថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចុះសម្មាសតិ តើដូចម្តេច? ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ តែងពិចារណាឃើញកាយក្នុងកាយរឿយៗ...» ក្នុងទីនេះ ក៏ជាគ្រឿងអាងក្នុងការសម្រេចនូវការឆ្លើយតបដ៏សមគួរយ៉ាងនេះ។ ក្នុងបញ្ហានេះ គួរជ្រាបថា អាហារណាដែលជាហេតុនាំឱ្យសត្វទាំងពួងត្រូវបានហៅថា «អាហារដ្ឋិតិកៈ» អាហារនោះ ឬសេចក្តីដែលសត្វទាំងនោះតាំងនៅបានដោយសារអាហារនោះ ត្រូវបានព្រះថេរៈបង្ហាញហើយ កាលបើព្រះដ៏មានព្រះភាគសួរថា «ឯកំ នាម កិំ»។ ព្រោះថា អាហារដ្ឋិតិកៈមួយនោះឯង ជាសេចក្តីដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ប្រាថ្នាយកក្នុងទីនេះ មិនមែនមានន័យថា ធម៌ដទៃដែលឈ្មោះថា «មួយ» មិនមានក្នុងព្រះសាសនា ឬក្នុងលោកនោះឡើយ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដើម្បីឱ្យដឹងច្បាស់ (នូវធម៌មួយនេះ)។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយយ៉ាងនេះថា៖

---

‘‘เอกธมฺเม, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน สมฺมา วิรชฺชมาโน สมฺมา วิมุจฺจมาโน สมฺมา ปริยนฺตทสฺสาวี สมฺมตฺตํ อภิสเมจฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. กตมสฺมึ เอกธมฺเม? สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา. อิมสฺมึ โข, ภิกฺขเว, เอกธมฺเม ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. ‘เอโก ปญฺโห เอโก อุทฺเทโส เอกํ เวยฺยากรณ’นฺติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๗).

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុកាលបើធុញទ្រាន់ដោយត្រូវ នឿយណាយដោយត្រូវ រួចផុតទៅដោយត្រូវ ឃើញនូវទីបំផុតដោយត្រូវ ត្រាស់ដឹងនូវធម៌ដ៏ស្ងប់រម្ងាប់ (ព្រះអរហត្ត) ក្នុងធម៌មួយ រមែងជាអ្នកធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខបាន ក្នុងបច្ចុប្បន្ននេះឯង។ ចុះធម៌មួយ តើដូចម្តេច? គឺសត្វទាំងឡាយទាំងពួង តែងតាំងនៅបានដោយសារអាហារ。 ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុកាលបើធុញទ្រាន់ដោយត្រូវ...បេ... ក្នុងធម៌មួយនេះឯង រមែងជាអ្នកធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខបាន។ ពាក្យណាដែលយើងពោលហើយថា 'បញ្ហាមួយ ឧទ្ទេសមួយ ការដោះស្រាយមួយ' ពាក្យនោះ យើងពោលព្រោះអាស្រ័យហេតុនេះឯង»។

---

อาหารฏฺฐิติกาติ เจตฺถ ยถา ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, สุภนิมิตฺตํ. ตตฺถ อโยนิโส มนสิการพหุลีกาโร, อยมาหาโร อนุปฺปนฺนสฺส วา กามจฺฉนฺทสฺส อุปฺปาทายา’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๕.๒๓๒) ปจฺจโย อาหาโรติ วุจฺจติ, เอวํ [Pg.64] ปจฺจยํ อาหารสทฺเทน คเหตฺวา ปจฺจยฏฺฐิติกา ‘‘อาหารฏฺฐิติกา’’ติ วุตฺตา. จตฺตาโร ปน อาหาเร สนฺธาย – ‘‘อาหารฏฺฐิติกา’’ติ วุจฺจมาเน ‘‘อสญฺญสตฺตา เทวา อเหตุกา อนาหารา อผสฺสกา อเวทนกา’’ติ วจนโต (วิภ. ๑๐๑๗) ‘‘สพฺเพ’’ติ วจนมยุตฺตํ ภเวยฺย.

ក្នុងពាក្យថា «អាហារដ្ឋិតិកា» នេះ មានសេចក្តីពន្យល់ថា ដូចជាក្នុងពាក្យទាំងឡាយជាដើមថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សុភនិមិត្តមាននៅ។ ការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយមិនឧបាយប្រាជ្ញាច្រើនដងក្នុងសុភនិមិត្តនោះ នេះជាអាហារ (បច្ច័យ) នាំឱ្យកាមច្ឆន្ទៈដែលមិនទាន់កើត ឱ្យកើតឡើង» បច្ច័យ តែងត្រូវបានហៅថា «អាហារ» យ៉ាងណា ក្នុងទីនេះក៏យ៉ាងនោះដែរ ព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកនូវបច្ច័យដោយពាក្យថា «អាហារ» ហើយត្រាស់ហៅធម៌ដែលតាំងនៅបានដោយសារបច្ច័យថា «អាហារដ្ឋិតិកា» (អ្នកតាំងនៅបានដោយសារបច្ច័យ)។ ប៉ុន្តែ បើពោលសំដៅយកអាហារ ៤ យ៉ាងថា «អាហារដ្ឋិតិកា» នោះ ពាក្យថា «សព្វេ» (ទាំងពួង) នឹងក្លាយជាមិនសមគួរឡើយ ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាត្រាស់ទុកថា «ពួកទេវតាជាអសញ្ញសត្វ មិនមានហេតុ មិនមានអាហារ មិនមានផស្សៈ មិនមានវេទនា»។

---

ตตฺถ สิยา – เอวมฺปิ วุจฺจมาเน ‘‘กตเม ธมฺมา สปจฺจยา? ปญฺจกฺขนฺธา – รูปกฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ’’ติ (ธ. ส. ๑๐๘๙) วจนโต ขนฺธานํเยว ปจฺจยฏฺฐิติกตฺตํ ยุตฺตํ, สตฺตานนฺตุ อยุตฺตเมเวตํ วจนํ ภเวยฺยาติ. น โข ปเนตํ เอวํ ทฏฺฐพฺพํ. กสฺมา? สตฺเตสุ ขนฺโธปจารสิทฺธิโต. สตฺเตสุ หิ ขนฺโธปจาโร สิทฺโธ. กสฺมา? ขนฺเธ อุปาทาย ปญฺญาเปตพฺพโต. กถํ? เคเห คาโมปจาโร วิย. เสยฺยถาปิ หิ เคหานิ อุปาทาย ปญฺญาเปตพฺพตฺตา คามสฺส เอกสฺมิมฺปิ ทฺวีสุ ตีสุปิ วา เคเหสุ ทฑฺเฒสุ ‘‘คาโม ทฑฺโฒ’’ติ เอวํ เคเห คาโมปจาโร สิทฺโธ, เอวเมว ขนฺเธสุ ปจฺจยฏฺเฐน อาหารฏฺฐิติเกสุ ‘‘สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา’’ติ อยํ อุปจาโร สิทฺโธติ เวทิตพฺโพ. ปรมตฺถโต จ ขนฺเธสุ ชายมาเนสุ ชียมาเนสุ มียมาเนสุ จ ‘‘ขเณ ขเณ ตฺวํ ภิกฺขุ ชายเส จ ชียเส จ มียเส จา’’ติ วทตา ภควตา เตสุ สตฺเตสุ ขนฺโธปจาโร สิทฺโธติ ทสฺสิโต เอวาติ เวทิตพฺโพ. ยโต เยน ปจฺจยาขฺเยน อาหาเรน สพฺเพ สตฺตา ติฏฺฐนฺติ, โส อาหาโร ตํ วา เนสํ อาหารฏฺฐิติกตฺตํ เอกนฺติ เวทิตพฺพํ. อาหาโร หิ อาหารฏฺฐิติกตฺตํ วา อนิจฺจตาการณโต นิพฺพิทาฏฺฐานํ โหติ. อถ เตสุ สพฺพสตฺตสญฺญิเตสุ สงฺขาเรสุ อนิจฺจตาทสฺสเนน นิพฺพินฺทมาโน อนุปุพฺเพน ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ, ปรมตฺถวิสุทฺธึ ปาปุณาติ. ยถาห –

ក្នុងទីនោះ អាចមានពាក្យចោទសួរឡើងថា៖ «ទោះបីពោលយ៉ាងនោះក៏ដោយ ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាត្រាស់សួរថា 'តើធម៌ទាំងឡាយណា ជាសភាវៈមានបច្ច័យ? គឺខន្ធ ៥ បានแก่ រូបក្ខន្ធ...បេ... វិញ្ញាណក្ខន្ធ' ដូច្នេះ ការតាំងនៅបានដោយសារបច្ច័យ គួរមានដល់ខន្ធទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯការប្រើពាក្យថា សត្វទាំងឡាយ ក្នុងទីនេះ មិនសមគួរឡើយ»។ ប៉ុន្តែ សេចក្តីនេះ មិនគួរយល់ឃើញយ៉ាងនោះឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះការប្រើពាក្យឧបចារៈនៃខន្ធក្នុងសត្វទាំងឡាយ សម្រេចបាន។ ពិព៌ណនាថា ឧបចារៈនៃខន្ធក្នុងសត្វទាំងឡាយ តែងសម្រេចបាន។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះសត្វទាំងឡាយ តែងត្រូវបានបញ្ញត្តិឡើងដោយអាស្រ័យនូវខន្ធទាំងឡាយ។ ដូចម្តេច? ដូចជាឧបចារៈនៃភូមិ (ស្រុកភូមិ) ក្នុងផ្ទះដូច្នោះឯង។ ដូចជាផ្ទះទាំងឡាយ តែងត្រូវបានអាស្រ័យដើម្បីបញ្ញត្តិថាជាស្រុកភូមិ កាលបើផ្ទះមួយ ឬពីរ ឬបីខ្នងត្រូវបានភ្លើងឆេះ គេតែងនិយាយថា «ស្រុកភូមិត្រូវភ្លើងឆេះ» យ៉ាងណា ឧបចារៈនៃស្រុកភូមិក្នុងផ្ទះ តែងសម្រេចបានយ៉ាងនោះ មិញ កាលបើខន្ធទាំងឡាយតាំងនៅបានដោយសារបច្ច័យ ដោយអត្ថថាជាបច្ច័យ ឧបចារៈថា «សត្វទាំងឡាយ តែងតាំងនៅបានដោយសារអាហារ» នេះ ក៏សម្រេចបានយ៉ាងនោះដែរ គួរជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយបរមត្ថ កាលបើខន្ធទាំងឡាយកើតឡើង ចាស់ជរា និងស្លាប់ទៅ ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលបើត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុ ក្នុងខណៈរាល់ៗ ខណៈ ខ្លួនអ្នកតែងកើត ចាស់ និងស្លាប់» ព្រះអង្គក៏បានបង្ហាញថា ឧបចារៈនៃខន្ធក្នុងសត្វទាំងនោះ សម្រេចបានហើយ គួរជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ព្រោះហេតុនោះ អាហារណាដែលជាឈ្មោះនៃបច្ច័យ ដែលនាំឱ្យសត្វទាំងពួងតាំងនៅបាន អាហារនោះ ឬសេចក្តីដែលសត្វទាំងនោះតាំងនៅបានដោយសារអាហារនោះ គួរជ្រាបថាជា «មួយ»។ ព្រោះថា អាហារ ឬសេចក្តីដែលតាំងនៅបានដោយសារអាហារនោះ រមែងជាទីតាំងនៃសេចក្តីធុញទ្រាន់ ដោយអំណាចនៃសភាវៈមិនទៀង។ លំដាប់នោះ កាលបើភិក្ខុឃើញនូវសភាវៈមិនទៀង ក្នុងសង្ខារទាំងឡាយដែលសន្មតថាជាសត្វទាំងពួងនោះ ហើយធុញទ្រាន់ រមែងជាអ្នកធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខបានតាមលំដាប់ ដល់នូវសេចក្តីបរិសុទ្ធដ៏ក្រៃលែង (បរមត្ថវិសុទ្ធិ)។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា៖

---

‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจาติ, ยทา ปญฺญาย ปสฺสติ;

อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข, เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา’’ติ. (ธ. ป. ๒๗๗);

«ក្នុងកាលណា ភិក្ខុឃើញដោយបញ្ញាថា 'សង្ខារទាំងពួងមិនទៀង' ក្នុងកាលនោះ ភិក្ខុនោះរមែងនឿយណាយក្នុងទុក្ខ នេះជាផ្លូវនៃសេចក្តីបរិសុទ្ធ»។

---

เอตฺถ จ ‘‘เอกํ นาม กิ’’นฺติ จ ‘‘กิหา’’ติ จ ทุวิโธ ปาโฐ, ตตฺถ สีหฬานํ กิหาติ ปาโฐ. เต หิ ‘‘กิ’’นฺติ วตฺตพฺเพ ‘‘กิหา’’ติ วทนฺติ. เกจิ ภณนฺติ ‘‘ห-อิติ นิปาโต, เถริยานมฺปิ อยเมว ปาโฐ’’ติ อุภยถาปิ ปน เอโกว อตฺโถ. ยถา รุจฺจติ, ตถา ปฐิตพฺพํ. ยถา ปน ‘‘สุเขน ผุฏฺโฐ อถ วา ทุเขน (ธ. ป. ๘๓), ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวเทตี’’ติ เอวมาทีสุ [Pg.65] กตฺถจิ ทุขนฺติ จ กตฺถจิ ทุกฺขนฺติ จ วุจฺจติ, เอวํ กตฺถจิ เอกนฺติ, กตฺถจิ เอกฺกนฺติ วุจฺจติ. อิธ ปน เอกํ นามาติ อยเมว ปาโฐ.

ក្នុងទីនេះ មានបាឋៈ ២ យ៉ាង គឺ «ឯកំ នាម កិំ» និង «កិហា»។ ក្នុងបាឋៈទាំងពីរនោះ បាឋៈរបស់ពួកសីហឡៈ (លង្កា) គឺ «កិហា»។ ព្រោះថា ពួកសីហឡៈទាំងនោះ កាលបើគួរនិយាយថា «កិំ» តែងនិយាយថា «កិហា»។ អាចារ្យខ្លះពោលថា «សព្ទថា ហ នេះ ជាសព្ទនិបាត បាឋៈនេះឯង ក៏មានសូម្បីក្នុងថេរីគាថាទាំងឡាយ»។ ប៉ុន្តែ ទោះបីជាបាឋៈទាំងពីរយ៉ាងនេះក៏ដោយ ក៏មានសេចក្តីដូចគ្នាដដែល។ គួរស្វាធ្យាយតាមដែលពេញចិត្តចុះ។ ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាក្នុងពាក្យទាំងឡាយជាដើមថា «បុគ្គលដែលសុខពាល់ត្រូវហើយ ឬក៏ទុក្ខពាល់ត្រូវហើយ តែងទទួលរងនូវទុក្ខ និងទោមនស្ស» ក្នុងទីខ្លះពោលថា «ទុខំ» ក្នុងទីខ្លះពោលថា «ទុក្ខំ» យ៉ាងណា ក្នុងទីខ្លះពោលថា «ឯកំ» ក្នុងទីខ្លះពោលថា «ឯក្កំ» យ៉ាងនោះដែរ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ បាឋៈថា «ឯកំ នាម» នេះឯង ជាបាឋៈត្រឹមត្រូវ។

---

ทฺเว นาม กินฺติปญฺหวณฺณนา

ការអធិប្បាយបញ្ហាថា «ទ្វេ នាម កិំ» (អ្វីឈ្មោះថា ពីរ)

---

เอวํ อิมินา ปญฺหพฺยากรเณน อารทฺธจิตฺโต สตฺถา ปุริมนเยเนว อุตฺตรึ ปญฺหํ ปุจฺฉติ ทฺเว นาม กินฺติ? เถโร ทฺเวติ ปจฺจนุภาสิตฺวา ‘‘นามญฺจ รูปญฺจา’’ติ ธมฺมาธิฏฺฐานาย เทสนาย วิสฺสชฺเชติ. ตตฺถ อารมฺมณาภิมุขํ นมนโต, จิตฺตสฺส จ นติเหตุโต สพฺพมฺปิ อรูปํ ‘‘นาม’’นฺติ วุจฺจติ. อิธ ปน นิพฺพิทาเหตุตฺตา สาสวธมฺมเมว อธิปฺเปตํ รุปฺปนฏฺเฐน จตฺตาโร จ มหาภูตา, สพฺพญฺจ ตทุปาทาย ปวตฺตมานํ รูปํ ‘‘รูป’’นฺติ วุจฺจติ, ตํ สพฺพมฺปิ อิธาธิปฺเปตํ. อธิปฺปายวเสเนว เจตฺถ ‘‘ทฺเว นาม นามญฺจ รูปญฺจา’’ติ วุตฺตํ, น อญฺเญสํ ทฺวินฺนมภาวโต. ยถาห –

ព្រះសាស្តាទ្រង់មានព្រះហឫទ័យត្រេកអរដោយការឆ្លើយបញ្ហានេះយ៉ាងនេះហើយ ទើបទ្រង់សួរនូវបញ្ហាដ៏ខ្ពស់ឡើងទៅទៀត តាមវិធីមុននោះឯងថា «ទ្វេ នាម កិំ» (អ្វីឈ្មោះថា ពីរ)។ ព្រះថេរៈពោលឡើងវិញថា «ទ្វេ» (ពីរ) រួចហើយឆ្លើយដោះស្រាយដោយធម្មាធិដ្ឋានទេសនាថា «នាមញ្ច រូបញ្ច» (នាម និងរូប)។ ក្នុងពាក្យឆ្លើយនោះ ធម៌ដែលមិនមែនជារូបទាំងអស់ ឈ្មោះថា «នាម» ព្រោះអត្ថថាបង្អោនទៅរកអារម្មណ៍ផង ព្រោះជាហេតុនាំឱ្យចិត្តបង្អោនទៅផង។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ព្រោះជាហេតុនាំឱ្យកើតសេចក្តីធុញទ្រាន់ ព្រះអង្គទើបសំដៅយកតែលោកិយនាមធម៌ដែលប្រកបដោយអាសវៈប៉ុណ្ណោះ។ ធម៌ទាំងឡាយមានមហាភូតរូប ៤ និងរូបទាំងអស់ដែលអាស្រ័យនូវមហាភូតរូបនោះហើយប្រព្រឹត្តទៅ ឈ្មោះថា «រូប» ព្រោះអត្ថថាប្រែប្រួលទៅ រូបទាំងអស់នោះឯង ព្រះអង្គសំដៅយកក្នុងទីនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គត្រាស់ថា «ទ្វេ នាម នាមញ្ច រូបញ្ច» ដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្រាថ្នាប៉ុណ្ណោះ មិនមែនមានន័យថា ធម៌ពីរយ៉ាងដទៃទៀតមិនមាននោះឡើយ។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា៖

---

‘‘ทฺวีสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. กตเมสุ ทฺวีสุ? นาเม จ รูเป จ. อิเมสุ โข, ภิกฺขเว, ทฺวีสุ ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. ‘ทฺเว ปญฺหา, ทฺเว อุทฺเทสา, ทฺเว เวยฺยากรณานี’ติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๗).

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុកាលបើធុញទ្រាន់ដោយត្រូវ...បេ... ក្នុងធម៌ពីរយ៉ាង រមែងជាអ្នកធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខបាន។ ចុះធម៌ពីរយ៉ាង តើដូចម្តេច? គឺនាម និងរូប។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុកាលបើធុញទ្រាន់ដោយត្រូវ...បេ... ក្នុងធម៌ពីរយ៉ាងនេះឯង រមែងជាអ្នកធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខបាន។ ពាក្យណាដែលយើងពោលហើយថា 'បញ្ហាពីរ ឧទ្ទេសពីរ ការដោះស្រាយពីរ' ពាក្យនោះ យើងពោលព្រោះអាស្រ័យហេតុនេះឯង»។

---

เอตฺถ จ นามรูปมตฺตทสฺสเนน อตฺตทิฏฺฐึ ปหาย อนตฺตานุปสฺสนามุเขเนว นิพฺพินฺทมาโน อนุปุพฺเพน ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ, ปรมตฺถวิสุทฺธึ ปาปุณาตีติ เวทิตพฺโพ. ยถาห –

ក្នុងទីនេះ គួរជ្រាបថា ភិក្ខុកាលបើលះបង់នូវអត្តទិដ្ឋិ (ការយល់ឃើញថាខ្លួន) ដោយការឃើញត្រឹមតែនាម និងរូប ហើយធុញទ្រាន់ដោយអំណាចនៃការពិចារណាឃើញថាមិនមែនខ្លួន (អនត្តានុបស្សនា) រមែងជាអ្នកធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខបានតាមលំដាប់ ដល់នូវសេចក្តីបរិសុទ្ធដ៏ក្រៃលែង (បរមត្ថវិសុទ្ធិ)។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា៖

---

‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตาติ, ยทา ปญฺญาย ปสฺสติ;

อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข, เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา’’ติ. (ธ. ป. ๒๗๙);

«ក្នុងកាលណា ភិក្ខុឃើញដោយបញ្ញាថា 'ធម៌ទាំងពួងជាអនត្តា' ក្នុងកាលនោះ ភិក្ខុនោះរមែងនឿយណាយក្នុងទុក្ខ នេះជាផ្លូវនៃសេចក្តីបរិសុទ្ធ»។

---

ตีณิ นาม กินฺติปญฺหวณฺณนา

ការអធិប្បាយបញ្ហាថា «តីណិ នាម កិំ» (អ្វីឈ្មោះថា បី)

---

อิทานิ อิมินาปิ ปญฺหพฺยากรเณน อารทฺธจิตฺโต สตฺถา ปุริมนเยเนว อุตฺตรึ ปญฺหํ ปุจฺฉติ ตีณิ นาม กินฺติ? เถโร ตีณีติ ปจฺจนุภาสิตฺวา ปุน พฺยากริตพฺพสฺส อตฺถสฺส ลิงฺคานุรูปํ สงฺขฺยํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ติสฺโส เวทนา’’ติ วิสฺสชฺเชติ. อถ วา ‘‘ยา ภควตา ‘ติสฺโส เวทนา’ติ วุตฺตา, อิมาสมตฺถมหํ [Pg.66] ตีณีติ ปจฺเจมี’’ติ ทสฺเสนฺโต อาหาติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อเนกมุขา หิ เทสนา ปฏิสมฺภิทาปเภเทน เทสนาวิลาสปฺปตฺตานํ. เกจิ ปนาหุ ‘‘ตีณีติ อธิกปทมิท’’นฺติ. ปุริมนเยเนว เจตฺถ ‘‘ติสฺโส เวทนา’’ติ วุตฺตํ, น อญฺเญสํ ติณฺณมภาวโต. ยถาห –

ក្នុងពេលឥឡូវនេះ ព្រះសាស្តាទ្រង់មានព្រះហឫទ័យត្រេកអរដោយការឆ្លើយបញ្ហានេះហើយ ទើបទ្រង់សួរនូវបញ្ហាដ៏ខ្ពស់ឡើងទៅទៀត តាមវិធីមុននោះឯងថា «តីណិ នាម កិំ» (អ្វីឈ្មោះថា បី)។ ព្រះថេរៈពោលឡើងវិញថា «តីណិ» (បី) រួចហើយកាលបើចង់បង្ហាញនូវចំនួនឱ្យត្រូវតាមលិង្គនៃសេចក្តីដែលត្រូវឆ្លើយ ទើបឆ្លើយដោះស្រាយថា «តិស្សោ វេទនា» (វេទនា ៣)។ មួយប្រការទៀត ព្រះថេរៈឆ្លើយយ៉ាងនេះ ដើម្បីបង្ហាញថា «វេទនាទាំងឡាយណា ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ថា 'តិស្សោ' (បី) ខ្ញុំព្រះអង្គក៏យល់ព្រមនូវសេចក្តីនៃវេទនាទាំងនោះថាជា 'តីណិ' (បី) ដែរ» សេចក្តីក្នុងទីនេះ គួរជ្រាបយ៉ាងនេះផងដែរ។ ព្រោះថា ព្រះទេសនាមានផ្លូវច្រើនយ៉ាង សម្រាប់ព្រះសាវ័កទាំងឡាយដែលដល់នូវភាពល្អឯកនៃទេសនា ដោយការបែកធម៌ក្នុងបដិសម្ភិទា។ ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះពោលថា «ពាក្យថា 'តីណិ' នេះ ជាពាក្យលើស»។ ទោះបីជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គត្រាស់ថា «តិស្សោ វេទនា» តាមវិធីមុននោះឯង មិនមែនមានន័យថា ធម៌បីយ៉ាងដទៃទៀតមិនមាននោះឡើយ។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា៖

---

‘‘ตีสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. กตเมสุ ตีสุ? ตีสุ เวทนาสุ. อิเมสุ โข, ภิกฺขเว, ตีสุ ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. ‘ตโย ปญฺหา, ตโย อุทฺเทสา, ตีณิ เวยฺยากรณานี’ติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๗).

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុកាលបើធុញទ្រាន់ដោយប្រពៃក្នុងធម៌ ៣ យ៉ាង... តែងធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខបាន។ ធម៌ ៣ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ? គឺក្នុងវេទនា ៣ យ៉ាង។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ កាលបើភិក្ខុធុញទ្រាន់ដោយប្រពៃក្នុងធម៌ ៣ យ៉ាងនេះឯង... តែងធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខបាន។ ពាក្យណាដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកហើយថា "បញ្ហា ៣ ឧទ្ទេស ៣ វេយ្យាករណៈ ៣" ពាក្យនោះ ព្រះអង្គត្រាស់ព្រោះអាស្រ័យហេតុនេះឯង» (អំ. និ. ១០.២៧)។

---

เอตฺถ จ ‘‘ยํกิญฺจิ เวทยิตํ, สพฺพํ ตํ ทุกฺขสฺมินฺติ วทามี’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๕๙) วุตฺตสุตฺตานุสาเรน วา. –

ម៉្យាងទៀត ក្នុងសេចក្តីនេះ ស្របតាមព្រះសូត្រដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកថា «ការសោយអារម្មណ៍ (វេទនា) ណាមួយ ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ តថាគតពោលថា ការសោយអារម្មណ៍ទាំងអស់នោះ សុទ្ធតែស្ថិតនៅក្នុងគំនរទុក្ខទាំងสิ้น» (សំ. និ. ៤.២៥៩)។

---

‘‘โย สุขํ ทุกฺขโต อทฺท, ทุกฺขมทฺทกฺขิ สลฺลโต;

อทุกฺขมสุขํ สนฺตํ, อทฺทกฺขิ นํ อนิจฺจโต’’ติ. (อิติวุ. ๕๓) –

«បុគ្គលណាបានឃើញសុខវេទនា ដោយភាពជាទុក្ខ បានឃើញទុក្ខវេទនា ដោយភាពជាដូចជាសរ បានឃើញអទុក្ខមសុខវេទនាដ៏ស្ងប់រម្ងាប់នោះ ដោយភាពមិនទៀង» (ឥតិវុ. ៥៣)។

---

เอวํ ทุกฺขทุกฺขตาวิปริณามทุกฺขตาสงฺขารทุกฺขตานุสาเรน วา ติสฺสนฺนํ เวทนานํ ทุกฺขภาวทสฺสเนน สุขสญฺญํ ปหาย ทุกฺขานุปสฺสนามุเขน นิพฺพินฺทมาโน อนุปุพฺเพน ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ, ปรมตฺถวิสุทฺธึ ปาปุณาตีติ เวทิตพฺโพ. ยถาห –

គប្បីជ្រាបថា បុគ្គលកាលបើឃើញនូវភាពជាទុក្ខនៃវេទនាទាំង ៣ យ៉ាង ស្របតាមលក្ខណៈនៃទុក្ខទុក្ខតា វិបរិណាមទុក្ខតា និងសង្ខារទុក្ខតា យ៉ាងនេះហើយ លះបង់នូវសុខសញ្ញា (ការសម្គាល់ថាសុខ) ធុញទ្រាន់ដោយអំណាចនៃទុក្ខានុបស្សនា តែងធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខតាមលំដាប់ និងសម្រេចនូវបរមត្ថវិសុទ្ធិ (សេចក្តីបរិសុទ្ធិដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់)។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា៖

---

‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขาติ, ยทา ปญฺญาย ปสฺสติ;

อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข, เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา’’ติ. (ธ. ป. ๒๗๘);

«កាលណា បុគ្គលឃើញដោយបញ្ញាថា "សង្ខារទាំងពួងជាទុក្ខ" កាលនោះ តែងនឿយណាយក្នុងសេចក្តីទុក្ខ នេះជាផ្លូវនៃសេចក្តីបរិសុទ្ធិ» (ធម្ម. ប. ២៧៨)។

---

จตฺตาริ นาม กินฺติปญฺหวณฺณนา

សេចក្តីពន្យល់អំពីបញ្ហាថា អ្វីឈ្មោះថា ៤ (ចត្តារិ នាម កឹ)

---

เอวํ อิมินาปิ ปญฺหพฺยากรเณน อารทฺธจิตฺโต สตฺถา ปุริมนเยเนว อุตฺตรึ ปญฺหํ ปุจฺฉติ จตฺตาริ นาม กินฺติ? ตตฺถ อิมสฺส ปญฺหสฺส พฺยากรณปกฺเข กตฺถจิ ปุริมนเยเนว จตฺตาโร อาหารา อธิปฺเปตา. ยถาห –

ព្រះសាស្តា កាលដែលមានព្រះហឫទ័យត្រេកអរដោយការដោះស្រាយបញ្ហានេះហើយ ទើបត្រាស់សួរនូវបញ្ហាជាន់ខ្ពស់ឡើងទៅទៀត តាមលំនាំមុននោះឯងថា «អ្វីឈ្មោះថា ៤?» ក្នុងចំណែកនៃការដោះស្រាយបញ្ហានោះ ក្នុងទីខ្លះ សំដៅយកអាហារ ៤ យ៉ាង តាមលំនាំមុននោះឯង។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា៖

---

‘‘จตูสุ[Pg.67], ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. กตเมสุ จตูสุ? จตูสุ อาหาเรสุ. อิเมสุ โข, ภิกฺขเว, จตูสุ ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. ‘จตฺตาโร ปญฺหา จตฺตาโร อุทฺเทสา จตฺตาริ เวยฺยากรณานี’ติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๗).

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុកាលបើធុញទ្រាន់ដោយប្រពៃក្នុងធម៌ ៤ យ៉ាង... តែងធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខបាន។ ធម៌ ៤ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ? គឺក្នុងអាហារ ៤ យ៉ាង។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ កាលបើភិក្ខុធុញទ្រាន់ដោយប្រពៃក្នុងធម៌ ៤ យ៉ាងនេះឯង... តែងធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខបាន។ ពាក្យណាដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកហើយថា "បញ្ហា ៤ ឧទ្ទេស ៤ វេយ្យាករណៈ ៤" ពាក្យនោះ ព្រះអង្គត្រាស់ព្រោះអាស្រ័យហេតុនេះឯង» (អំ. និ. ១០.២៧)។

---

กตฺถจิ เยสุ สุภาวิตจิตฺโต อนุปุพฺเพน ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ, ตานิ จตฺตาริ สติปฏฺฐานานิ. ยถาห กชงฺคลา ภิกฺขุนี –

ក្នុងទីខ្លះ ធម៌ ៤ យ៉ាង ដែលបុគ្គលបានអប់រំចិត្តល្អហើយ តែងធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខតាមលំដាប់នោះ គឺសតិបដ្ឋាន ៤។ ដូចដែលកជង្គលាភិក្ខុនីបានពោលទុកថា៖

---

‘‘จตูสุ, อาวุโส, ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา สุภาวิตจิตฺโต สมฺมา ปริยนฺตทสฺสาวี สมฺมตฺตํ อภิสเมจฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. กตเมสุ จตูสุ? จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ. อิเมสุ โข, อาวุโส, จตูสุ ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา สุภาวิตจิตฺโต…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. ‘จตฺตาโร ปญฺหา จตฺตาโร อุทฺเทสา จตฺตาริ เวยฺยากรณานี’ติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ ภควตา, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๘).

«ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ ភិក្ខុកាលបើបានអប់រំចិត្តដោយប្រពៃក្នុងធម៌ ៤ យ៉ាង ជាអ្នកឃើញនូវទីបំផុតដោយប្រពៃ ត្រាស់ដឹងនូវធម៌ដ៏ស្ងប់រម្ងាប់ តែងធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខក្នុងបច្ចុប្បន្ននេះឯង។ ធម៌ ៤ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ? គឺក្នុងសតិបដ្ឋាន ៤ យ៉ាង។ ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ កាលបើភិក្ខុបានអប់រំចិត្តដោយប្រពៃក្នុងធម៌ ៤ យ៉ាងនេះឯង... តែងធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខបាន។ ពាក្យណាដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ទុកហើយថា "បញ្ហា ៤ ឧទ្ទេស ៤ វេយ្យាករណៈ ៤" ពាក្យនោះ ព្រះអង្គត្រាស់ព្រោះអាស្រ័យហេតុនេះឯង» (អំ. និ. ១០.២៨)។

---

อิธ ปน เยสํ จตุนฺนํ อนุโพธปฺปฏิเวธโต ภวตณฺหาเฉโท โหติ, ยสฺมา ตานิ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ อธิปฺเปตานิ. ยสฺมา วา อิมินา ปริยาเยน พฺยากตํ สุพฺยากตเมว โหติ, ตสฺมา เถโร จตฺตารีติ ปจฺจนุภาสิตฺวา ‘‘อริยสจฺจานี’’ติ วิสฺสชฺเชติ. ตตฺถ จตฺตารีติ คณนปริจฺเฉโท. อริยสจฺจานีติ อริยานิ สจฺจานิ, อวิตถานิ อวิสํวาทกานีติ อตฺโถ. ยถาห –

ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ព្រោះតែការត្រាស់ដឹង និងការចាក់ធ្លុះនូវធម៌ ៤ យ៉ាងណា ទើបមានការកាត់ផ្តាច់នូវភវតណ្ហា ហេតុនោះ ទើបសំដៅយកអរិយសច្ច ៤ នោះឯង។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះការដោះស្រាយដោយបរិយាយនេះ ជាការដោះស្រាយដ៏ត្រឹមត្រូវបំផុត ហេតុនោះ ព្រះថេរៈទើបពោលឡើងវិញថា «៤» រួចហើយទើបដោះស្រាយថា «អរិយសច្ច»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «៤» (ចត្តារិ) គឺជាគ្រឿងកំណត់ចំនួន។ ពាក្យថា «អរិយសច្ច» (អរិយសច្ចានិ) មានសេចក្តីថា សច្ចៈដ៏ប្រសើរ សច្ចៈដែលមិនប្រែប្រួល សច្ចៈដែលមិនឃ្លាតឃ្លាត។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា៖

---

‘‘อิมานิ โข, ภิกฺขเว, จตฺตาริ อริยสจฺจานิ ตถานิ อวิตถานิ อนญฺญถานิ, ตสฺมา อริยสจฺจานีติ วุจฺจนฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๙๗).

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អរិយសច្ច ៤ យ៉ាងនេះឯង ជាធម៌ពិត មិនប្រែប្រួល មិនមានសភាពជាយ៉ាងដទៃឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា អរិយសច្ច» (សំ. និ. ៥.១០៩៧)។

---

ยสฺมา วา สเทวเกน โลเกน อรณียโต อภิคมนียโตติ วุตฺตํ โหติ, วายมิตพฺพฏฺฐานสญฺญิเต อเย วา อิริยนโต, อนเย วา น อิริยนโต, สตฺตตึสโพธิปกฺขิยอริยธมฺมสมาโยคโต วา อริยสมฺมตา พุทฺธปจฺเจกพุทฺธพุทฺธสาวกา เอตานิ ปฏิวิชฺฌนฺติ, ตสฺมาปิ ‘‘อริยสจฺจานี’’ติ วุจฺจนฺติ. ยถาห –

ម៉្យាងទៀត ព្រោះតែសច្ចៈទាំងនេះ ជាធម៌ដែលសត្វលោកព្រមទាំងទេវតាគប្បីដឹង គប្បីចូលទៅរក ឬមួយព្រោះតែការនាំមកនូវសេចក្តីសុខក្នុងហេតុដែលគួរព្យាយាម ឬមិននាំមកនូវសេចក្តីទុក្ខ ឬមួយព្រោះតែការប្រកបដោយប្រពៃនូវអរិយធម៌គឺពោធិបក្ខិយធម៌ ៣៧ យ៉ាង ទើបព្រះពុទ្ធ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ និងព្រះពុទ្ធសាវក ដែលសន្មតថាជាព្រះអរិយៈ តែងចាក់ធ្លុះនូវសច្ចៈទាំងនេះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា «អរិយសច្ច» ផងដែរ។

---

‘‘จตฺตาริมานิ[Pg.68], ภิกฺขเว, อริยสจฺจานิ…เป… อิมานิ โข, ภิกฺขเว, จตฺตาริ อริยสจฺจานิ, อริยา อิมานิ ปฏิวิชฺฌนฺติ, ตสฺมา อริยสจฺจานีติ วุจฺจนฺตี’’ติ.

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អរិយសច្ចទាំងឡាយនេះ មាន ៤ យ៉ាង... ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អរិយសច្ចទាំង ៤ យ៉ាងនេះឯង ព្រះអរិយៈទាំងឡាយ តែងចាក់ធ្លុះនូវសច្ចៈទាំងនេះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា អរិយសច្ច»។

---

อปิจ อริยสฺส ภควโต สจฺจานีติปิ อริยสจฺจานิ. ยถาห –

ម៉្យាងទៀត សច្ចៈទាំងឡាយរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគជាព្រះអរិយៈ ឈ្មោះថា អរិយសច្ច។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា៖

---

‘‘สเทวเก, ภิกฺขเว…เป… สเทวมนุสฺสาย ตถาคโต อริโย, ตสฺมา อริยสจฺจานีติ วุจฺจนฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๙๘).

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ក្នុងលោកព្រមទាំងទេវលោក... ព្រមទាំងមនុស្សលោក ព្រះតថាគតជាព្រះអរិយៈ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា អរិយសច្ច» (សំ. និ. ៥.១០៩៨)។

---

อถ วา เอเตสํ อภิสมฺพุทฺธตฺตา อริยภาวสิทฺธิโตปิ อริยสจฺจานิ. ยถาห –

មួយវិញទៀត ព្រោះតែការត្រាស់ដឹងនូវសច្ចៈទាំងនេះ ទើបសម្រេចនូវភាពជាព្រះអរិយៈ ហេតុនោះ ទើបហៅថា អរិយសច្ច។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា៖

---

‘‘อิเมสํ โข, ภิกฺขเว, จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ ยถาภูตํ อภิสมฺพุทฺธตฺตา ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธติ วุจฺจตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๙๓).

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រោះតែការត្រាស់ដឹងតាមពិតនូវអរិយសច្ច ៤ យ៉ាងនេះឯង ទើបព្រះតថាគត ហៅថាជាព្រះអរហន្តសម្មាសម្ពុទ្ធ» (សំ. និ. ៥.១០៩៣)។

---

อยเมเตสํ ปทตฺโถ. เอเตสํ ปน อริยสจฺจานํ อนุโพธปฺปฏิเวธโต ภวตณฺหาเฉโท โหติ. ยถาห –

នេះជាអត្ថនៃបទទាំងនោះ។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះតែការត្រាស់ដឹង និងការចាក់ធ្លុះនូវអរិយសច្ចទាំងនេះ ទើបមានការកាត់ផ្តាច់នូវភវតណ្ហា។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា៖

---

‘‘ตยิทํ, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ อริยสจฺจํ อนุพุทฺธํ ปฏิวิทฺธํ…เป… ทุกฺขนิโรธคามินิปฏิปทา อริยสจฺจํ อนุพุทฺธํ ปฏิวิทฺธํ, อุจฺฉินฺนา ภวตณฺหา, ขีณา ภวเนตฺติ, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๙๑).

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ទុក្ខអរិយសច្ចនេះឯង តថាគតបានដឹងតាមលំដាប់ បានចាក់ធ្លុះហើយ... ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច តថាគតបានដឹងតាមលំដាប់ បានចាក់ធ្លុះហើយ ភវតណ្ហា តថាគតបានកាត់ផ្តាច់ហើយ ភវនេត្តិ ក៏អស់ហើយ ឥឡូវនេះ ភពថ្មីមិនមានទៀតឡើយ» (សំ. និ. ៥.១០៩១)។

---

ปญฺจ นาม กินฺติปญฺหวณฺณนา

សេចក្តីពន្យល់អំពីបញ្ហាថា អ្វីឈ្មោះថា ៥ (បញ្ច នាម កឹ)

---

อิมินาปิ ปญฺหพฺยากรเณน อารทฺธจิตฺโต สตฺถา ปุริมนเยเนว อุตฺตรึ ปญฺหํ ปุจฺฉติ ปญฺจ นาม กินฺติ? เถโร ปญฺจาติ ปจฺจนุภาสิตฺวา ‘‘อุปาทานกฺขนฺธา’’ติ วิสฺสชฺเชติ. ตตฺถ ปญฺจาติ คณนปริจฺเฉโท. อุปาทานชนิตา อุปาทานชนกา วา ขนฺธา อุปาทานกฺขนฺธา. ยํกิญฺจิ รูปํ, เวทนา, สญฺญา, สงฺขารา, วิญฺญาณญฺจ สาสวา อุปาทานิยา, เอเตสเมตํ อธิวจนํ. ปุพฺพนเยเนว เจตฺถ ‘‘ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา’’ติ วุตฺตํ, น อญฺเญสํ ปญฺจนฺนมภาวโต. ยถาห –

ព្រះសាស្តា កាលដែលមានព្រះហឫទ័យត្រេកអរដោយការដោះស្រាយបញ្ហានេះហើយ ទើបត្រាស់សួរនូវបញ្ហាជាន់ខ្ពស់ឡើងទៅទៀត តាមលំនាំមុននោះឯងថា «អ្វីឈ្មោះថា ៥?» ព្រះថេរៈពោលឡើងវិញថា «៥» រួចហើយទើបដោះស្រាយថា «ឧបាទានក្ខន្ធ»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «៥» (បញ្ច) គឺជាគ្រឿងកំណត់ចំនួន។ ខន្ធទាំងឡាយដែលកើតអំពីឧបាទាន ឬជាទីតាំងនៃឧបាទាន ឈ្មោះថា ឧបាទានក្ខន្ធ។ ពាក្យនេះជាឈ្មោះនៃធម៌ទាំងឡាយ គឺរូប វេទនា សញ្ញា សង្ខារ និងវិញ្ញាណ ណាមួយ ដែលប្រកបដោយអាសវៈ និងជាទីតាំងនៃឧបាទាន។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គត្រាស់ថា «ឧបាទានក្ខន្ធ ៥» តាមលំនាំមុននោះឯង មិនមែនព្រោះតែមិនមានធម៌ ៥ យ៉ាងដទៃទៀតនោះឡើយ។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា៖

---

‘‘ปญฺจสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. กตเมสุ ปญฺจสุ? ปญฺจสุ อุปาทานกฺขนฺเธสุ. อิเมสุ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจสุ ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. ‘ปญฺจ ปญฺหา, ปญฺจ อุทฺเทสา[Pg.69], ปญฺจ เวยฺยากรณานี’ติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๗).

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុកាលបើធុញទ្រាន់ដោយប្រពៃក្នុងធម៌ ៥ យ៉ាង... តែងធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខបាន។ ធម៌ ៥ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ? គឺក្នុងឧបាទានក្ខន្ធ ៥ យ៉ាង។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ កាលបើភិក្ខុធុញទ្រាន់ដោយប្រពៃក្នុងធម៌ ៥ យ៉ាងនេះឯង... តែងធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខបាន។ ពាក្យណាដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកហើយថា "បញ្ហា ៥ ឧទ្ទេស ៥ វេយ្យាករណៈ ៥" ពាក្យនោះ ព្រះអង្គត្រាស់ព្រោះអាស្រ័យហេតុនេះឯង» (អំ. និ. ១០.២៧)។

---

เอตฺถ จ ปญฺจกฺขนฺเธ อุทยพฺพยวเสน สมฺมสนฺโต วิปสฺสนามตํ ลทฺธา อนุปุพฺเพน นิพฺพานามตํ สจฺฉิกโรติ. ยถาห –

ម៉្យាងទៀត ក្នុងសេចក្តីនេះ បុគ្គលកាលបើពិចារណាឃើញនូវការកើតឡើង និងការវិនាសទៅនៃខន្ធទាំង ៥ យ៉ាងនេះ តែងបាននូវវិបស្សនាធម៌ដ៏ជាគ្រឿងមិនស្លាប់ ហើយធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះនិព្វានដ៏ជាគ្រឿងមិនស្លាប់តាមលំដាប់។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា៖

---

‘‘ยโต ยโต สมฺมสติ, ขนฺธานํ อุทยพฺพยํ;

ลภตี ปีติปาโมชฺชํ, อมตํ ตํ วิชานต’’นฺติ. (ธ. ป. ๓๗๔);

«កាលបើភិក្ខុពិចារណាឃើញនូវការកើតឡើង និងការវិនាសទៅនៃខន្ធទាំងឡាយ ក្នុងកាលណាៗ តែងបាននូវសេចក្តីរីករាយ និងសេចក្តីស្រស់ស្រាយ នោះជាធម៌មិនស្លាប់របស់ពួកអ្នកដឹង» (ធម្ម. ប. ៣៧៤)។

---

ฉ นาม กินฺติปญฺหวณฺณนา

សេចក្តីពន្យល់អំពីបញ្ហាថា អ្វីឈ្មោះថា ៦ (ឆ នាម កឹ)

---

เอวํ อิมินาปิ ปญฺหพฺยากรเณน อารทฺธจิตฺโต สตฺถา ปุริมนเยเนว อุตฺตรึ ปญฺหํ ปุจฺฉติ ‘‘ฉ นาม กิ’’นฺติ? เถโร ฉอิติ ปจฺจนุภาสิตฺวา ‘อชฺฌตฺติกานิ อายตนานี’ติ วิสฺสชฺเชติ. ตตฺถ ฉอิติ คณนปริจฺเฉโท, อชฺฌตฺเต นิยุตฺตานิ, อตฺตานํ วา อธิกตฺวา ปวตฺตานิ อชฺฌตฺติกานิ. อายตนโต, อายสฺส วา ตนนโต, อายตสฺส วา สํสารทุกฺขสฺส นยนโต อายตนานิ, จกฺขุโสตฆานชิวฺหากายมนานเมตํ อธิวจนํ. ปุพฺพนเยน เจตฺถ ‘‘ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานี’’ติ วุตฺตํ, น อญฺเญสํ ฉนฺนมภาวโต. ยถาห –

ព្រះសាស្តា កាលដែលមានព្រះហឫទ័យត្រេកអរដោយការដោះស្រាយបញ្ហានេះហើយ ទើបត្រាស់សួរនូវបញ្ហាជាន់ខ្ពស់ឡើងទៅទៀត តាមលំនាំមុននោះឯងថា «អ្វីឈ្មោះថា ៦?» ព្រះថេរៈពោលឡើងវិញថា «៦» រួចហើយទើបដោះស្រាយថា «អាយតនៈខាងក្នុង»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «៦» (ឆ) គឺជាគ្រឿងកំណត់ចំនួន។ ធម៌ទាំងឡាយដែលជាប់ទាក់ទងនឹងសន្តានខាងក្នុង ឬប្រព្រឹត្តទៅដោយធ្វើខ្លួនឯងឱ្យជាធំ ឈ្មោះថា អាយតនៈខាងក្នុង។ ធម៌ទាំងឡាយដែលឈ្មោះថា អាយតនៈ ព្រោះតែជាគ្រឿងតម្រេក ឬជាគ្រឿងផ្សាយទៅនៃអាយ ឬជាគ្រឿងនាំមកនូវសង្សារទុក្ខដ៏វែងឆ្ងាយ ពាក្យនេះជាឈ្មោះនៃចក្ខុ សោតៈ ឃានៈ ជិវ្ហា កាយ និងមនោ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គត្រាស់ថា «អាយតនៈខាងក្នុង ៦» តាមលំនាំមុននោះឯង មិនមែនព្រោះតែមិនមានធម៌ ៦ យ៉ាងដទៃទៀតនោះឡើយ។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា៖

---

‘‘ฉสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. กตเมสุ ฉสุ? ฉสุ อชฺฌตฺติเกสุ อายตเนสุ. อิเมสุ โข, ภิกฺขเว, ฉสุ ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. ‘ฉ ปญฺหา ฉ อุทฺเทสา ฉ เวยฺยากรณานี’ติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๗).

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុកាលបើធុញទ្រាន់ដោយប្រពៃក្នុងធម៌ ៦ យ៉ាង... តែងធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខបាន។ ធម៌ ៦ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ? គឺក្នុងអាយតនៈខាងក្នុង ៦ យ៉ាង។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ កាលបើភិក្ខុធុញទ្រាន់ដោយប្រពៃក្នុងធម៌ ៦ យ៉ាងនេះឯង... តែងធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខបាន。 ពាក្យណាដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកហើយថា "បញ្ហា ៦ ឧទ្ទេស ៦ វេយ្យាករណៈ ៦" ពាក្យនោះ ព្រះអង្គត្រាស់ព្រោះអាស្រ័យហេតុនេះឯង» (អំ. និ. ១០.២៧)។

---

เอตฺถ จ ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ, ‘‘สุญฺโญ คาโมติ โข, ภิกฺขเว, ฉนฺเนตํ อชฺฌตฺติกานํ อายตนานํ อธิวจน’’นฺติ (สํ. นิ. ๔.๒๓๘) วจนโต สุญฺญโต ปุพฺพุฬกมรีจิกาทีนิ วิย อจิรฏฺฐิติกโต ตุจฺฉโต วญฺจนโต จ สมนุปสฺสํ นิพฺพินฺทมาโน อนุปุพฺเพน ทุกฺขสฺสนฺตํ กตฺวา มจฺจุราชสฺส อทสฺสนํ อุเปติ. ยถาห –

ម៉្យាងទៀត ក្នុងសេចក្តីនេះ អាយតនៈខាងក្នុង ៦ យ៉ាង ព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ពាក្យថា "ស្រុកសូន្យ" នេះជាឈ្មោះនៃអាយតនៈខាងក្នុង ៦ យ៉ាងនេះឯង» ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលកាលបើពិចារណាឃើញនូវអាយតនៈទាំងនោះ ដោយភាពជាសូន្យ ដោយភាពមិនស្ថិតស្ថេរយូរអង្វែង ដូចជាពពុះទឹក និងតម្រេកជាដើម ដោយភាពជាទទេ និងដោយភាពជាគ្រឿងបញ្ឆោត តែងធុញទ្រាន់ ធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខតាមលំដាប់ ហើយដល់នូវការមិនឃើញនៃស្តេចមច្ចុរាជ (សំ. និ. ៤.២៣៨)។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា៖

---

‘‘ยถา [Pg.70] ปุพฺพุฬกํ ปสฺเส, ยถา ปสฺเส มรีจิกํ;

เอวํ โลกํ อเวกฺขนฺตํ, มจฺจุราชา น ปสฺสตี’’ติ. (ธ. ป. ๑๗๐);

«បុគ្គលណាបានឃើញពពុះទឹកយ៉ាងណា បានឃើញតម្រេកយ៉ាងណា កាលបើបុគ្គលសម្លឹងមើលនូវលោកយ៉ាងនេះ ស្តេចមច្ចុរាជរមែងមើលមិនឃើញឡើយ» (ធម្ម. ប. ១៧០)។

---

สตฺต นาม กินฺติปญฺหวณฺณนา

សេចក្តីពន្យល់អំពីបញ្ហាថា អ្វីឈ្មោះថា ៧ (សត្ត នាម កឹ)

---

อิมินาปิ ปญฺหพฺยากรเณน อารทฺธจิตฺโต สตฺถา อุตฺตรึ ปญฺหํ ปุจฺฉติ สตฺต นาม กินฺติ? เถโร กิญฺจาปิ มหาปญฺหพฺยากรเณ สตฺต วิญฺญาณฏฺฐิติโย วุตฺตา, อปิจ โข ปน เยสุ ธมฺเมสุ สุภาวิตจิตฺโต ภิกฺขุ ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ, เต ทสฺเสนฺโต ‘‘สตฺต โพชฺฌงฺคา’’ติ วิสฺสชฺเชติ. อยมฺปิ จตฺโถ ภควตา อนุมโต เอว. ยถาห –

ព្រះសាស្តា កាលដែលមានព្រះហឫទ័យត្រេកអរដោយការដោះស្រាយបញ្ហានេះហើយ ទើបត្រាស់សួរនូវបញ្ហាជាន់ខ្ពស់ឡើងទៅទៀតថា «អ្វីឈ្មោះថា ៧?» ទោះបីជាក្នុងមហាបញ្ហាព្យាករណៈ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកនូវវិញ្ញាណដ្ឋិតិ ៧ យ៉ាងក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រះថេរៈកាលបើចង់បង្ហាញនូវធម៌ទាំងឡាយណាដែលភិក្ខុបានអប់រំចិត្តល្អហើយ តែងធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខបាន ទើបដោះស្រាយថា «ពោជ្ឈង្គ ៧»។ សូម្បីតែសេចក្តីនេះ ក៏ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់យល់ព្រមហើយដែរ។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា៖

---

‘‘ปณฺฑิตา คหปตโย กชงฺคลิกา ภิกฺขุนี, มหาปญฺญา คหปตโย กชงฺคลิกา ภิกฺขุนี, มญฺเจปิ ตุมฺเห คหปตโย อุปสงฺกมิตฺวา เอตมตฺถํ ปฏิปุจฺเฉยฺยาถ, อหมฺปิ เจตํ เอวเมว พฺยากเรยฺยํ, ยถา ตํ กชงฺคลิกาย ภิกฺขุนิยา พฺยากต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๘).

«ម្នាលគហបតីទាំងឡាយ កជង្គលាភិក្ខុនីជាស្រ្តីមានប្រាជ្ញា ម្នាលគហបតីទាំងឡាយ កជង្គលាភិក្ខុនីជាស្រ្តីមានប្រាជ្ញាច្រើន បើសិនជាអ្នកទាំងឡាយចូលមកជិតតថាគត ហើយសួរនូវសេចក្តីនេះ តថាគតក៏គប្បីដោះស្រាយនូវសេចក្តីនោះ យ៉ាងនោះដូចគ្នា ដូចដែលកជង្គលាភិក្ខុនីបានដោះស្រាយហើយនោះឯង» (អំ. និ. ១០.២៨)។

---

ตาย จ เอวํ พฺยากตํ –

នាងភិក្ខុនីនោះ បានដោះស្រាយយ៉ាងនេះថា៖

---

‘‘สตฺตสุ, อาวุโส, ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา สุภาวิตจิตฺโต…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. กตเมสุ สตฺตสุ? สตฺตสุ โพชฺฌงฺเคสุ. อิเมสุ โข, อาวุโส, สตฺตสุ ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา สุภาวิตจิตฺโต…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. ‘สตฺต ปญฺหา สตฺต อุทฺเทสา สตฺต เวยฺยากรณานี’ติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ ภควตา, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๘).

«ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ ភិក្ខុកាលបើបានអប់រំចិត្តដោយប្រពៃក្នុងធម៌ ៧ យ៉ាង... តែងធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខក្នុងបច្ចុប្បន្ននេះឯង។ ធម៌ ៧ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ? គឺក្នុងពោជ្ឈង្គ ៧ យ៉ាង។ ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ កាលបើភិក្ខុបានអប់រំចិត្តដោយប្រពៃក្នុងធម៌ ៧ យ៉ាងនេះឯង... តែងធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខបាន។ ពាក្យណាដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ទុកហើយថា "បញ្ហា ៧ ឧទ្ទេស ៧ វេយ្យាករណៈ ៧" ពាក្យនោះ ព្រះអង្គត្រាស់ព្រោះអាស្រ័យហេតុនេះឯង» (អំ. និ. ១០.២៨)។

---

เอวมยมตฺโถ ภควตา อนุมโต เอวาติ เวทิตพฺโพ.

គប្បីជ្រាបថា សេចក្តីនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់យល់ព្រមហើយ យ៉ាងនេះឯង។

---

ตตฺถ สตฺตาติ อูนาธิกนิวารณคณนปริจฺเฉโท. โพชฺฌงฺคาติ สติอาทีนํ ธมฺมานเมตํ อธิวจนํ. ตตฺรายํ ปทตฺโถ – เอตาย โลกิยโลกุตฺตรมคฺคกฺขเณ อุปฺปชฺชมานาย ลีนุทฺธจฺจปติฏฺฐานายูหนกามสุขตฺตกิลมถานุโยคอุจฺเฉทสสฺสตาภินิเวสาทิ- อเนกุปทฺทวปฺปฏิปกฺขภูตาย สติธมฺมวิจยวีริยปีติปฺปสฺสทฺธิสมาธุเปกฺขาสงฺขาตาย ธมฺมสามคฺคิยา อริยสาวโก พุชฺฌตีติ กตฺวา โพธิ, กิเลสสนฺตานนิทฺทาย อุฏฺฐหติ, จตฺตาริ วา อริยสจฺจานิ ปฏิวิชฺฌติ, นิพฺพานเมว วา สจฺฉิกโรตีติ วุตฺตํ โหติ. ยถาห – ‘‘สตฺต โพชฺฌงฺเค ภาเวตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ [Pg.71] อภิสมฺพุทฺโธ’’ติ. ยถาวุตฺตปฺปการาย วา เอตาย ธมฺมสามคฺคิยา พุชฺฌตีติ กตฺวา อริยสาวโกปิ โพธิ. อิติ ตสฺสา ธมฺมสามคฺคิสงฺขาตาย โพธิยา องฺคภูตตฺตา โพชฺฌงฺคา ฌานงฺคมคฺคงฺคานิ วิย, ตสฺส วา โพธีติ ลทฺธโวหารสฺส อริยสาวกสฺส องฺคภูตตฺตาปิ โพชฺฌงฺคา เสนงฺครถงฺคาทโย วิย.

ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «សត្ត» (ប្រាំពីរ) គឺការកំណត់រាប់ដែលការពារការខ្វះនិងការលើស។ ពាក្យថា «ពោជ្ឈង្គ» នេះ ជាឈ្មោះនៃធម៌ទាំងឡាយមានសតិជាដើម។ ក្នុងសេចក្តីនោះ នេះជាអត្ថនៃបទ៖ ព្រះអរិយសាវ័ក តែងដឹង (ត្រាស់ដឹង) ដោយសាមគ្គីធម៌ ពោលគឺ សតិ ធម្មវិចយៈ វីរិយៈ បីតិ បស្សទ្ធិ សមាធិ និងឧបេក្ខា ដែលកើតឡើងក្នុងខណៈនៃលោកិយនិងលោកុត្តរមគ្គ ដែលជាធម៌បដិបក្ខចំពោះឧបទ្ទវៈជាច្រើន មានការខ្វល់ខ្វាយក្នុងការតាំងនៅនៃថីនមិទ្ធៈនិងឧទ្ធច្ចៈ ការប្រកបខ្វល់ខ្វាយក្នុងកាមសុខល្លិកានុយោគនិងអត្តកិលមថានុយោគ និងការចូលទៅស្អិតស្អាងក្នុងឧច្ឆេទទិដ្ឋិនិងសស្សតទិដ្ឋិជាដើម ហេតុនោះ សាមគ្គីធម៌នោះ ឈ្មោះថា «ពោធិ»។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះអរិយសាវ័ក តែងភ្ញាក់រលឹកពីការដេកលក់ ពោលគឺកិលេសសន្តាន ឬមួយ តែងចាក់ធ្លុះនូវអរិយសច្ចៈទាំង ៤ ឬមួយ តែងធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះនិព្វានតែម្ដង នេះជាសេចក្ដីដែលព្រះអង្គទ្រង់សំដៅដល់។ ដូចដែលព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា «ព្រះសម្ពុទ្ធទ្រង់ចម្រើនពោជ្ឈង្គ ៧ ហើយ បានត្រាស់ដឹងនូវអនុត្តរសម្មាសម្ពោធិញ្ញាណ»។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះអរិយសាវ័ក តែងត្រាស់ដឹងដោយសាមគ្គីធម៌ មានប្រការដូចដែលបានពោលហើយនោះ ហេតុនោះ សូម្បីព្រះអរិយសាវ័ក ក៏ឈ្មោះថា «ពោធិ» ដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ធម៌ទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា «ពោជ្ឈង្គ» ព្រោះជាអង្គនៃពោធិ ពោលគឺសាមគ្គីធម៌នោះ ដូចជាឈានង្គនិងមគ្គង្គ ដូច្នោះឯង ឬមួយ ធម៌ទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា «ពោជ្ឈង្គ» ព្រោះជាអង្គនៃព្រះអរិយសាវ័កនោះ ដែលទទួលបាននូវវោហារថា «ពោធិ» ដូចជាសេនង្គនិងរថង្គជាដើម ដូច្នោះឯង។

---

อปิจ ‘‘โพชฺฌงฺคาติ เกนฏฺเฐน โพชฺฌงฺคา? โพธาย สํวตฺตนฺตีติ โพชฺฌงฺคา, พุชฺฌนฺตีติ โพชฺฌงฺคา, อนุพุชฺฌนฺตีติ โพชฺฌงฺคา, ปฏิพุชฺฌนฺตีติ โพชฺฌงฺคา, สมฺพุชฺฌนฺตีติ โพชฺฌงฺคา’’ติ (ปฏิ. ม. ๒.๑๗) อิมินาปิ ปฏิสมฺภิทายํ วุตฺเตน วิธินา โพชฺฌงฺคานํ โพชฺฌงฺคฏฺโฐ เวทิตพฺโพ. เอวมิเม สตฺต โพชฺฌงฺเค ภาเวนฺโต พหุลีกโรนฺโต น จิรสฺเสว เอกนฺตนิพฺพิทาทิคุณปฏิลาภี โหติ, เตน ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหตีติ วุจฺจติ. วุตฺตญฺเจตํ ภควตา –

ម្យ៉ាងទៀត អត្ថនៃពាក្យថា «ពោជ្ឈង្គ» គប្បីដឹងតាមវិធីដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកក្នុងបដិសម្ភិទាមគ្គយ៉ាងនេះថា «ពាក្យថា ពោជ្ឈង្គ តើដោយអត្ថដូចម្តេច ទើបឈ្មោះថា ពោជ្ឈង្គ? ឈ្មោះថា ពោជ្ឈង្គ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការត្រាស់ដឹង ឈ្មោះថា ពោជ្ឈង្គ ព្រោះដឹង ឈ្មោះថា ពោជ្ឈង្គ ព្រោះដឹងតាម ឈ្មោះថា ពោជ្ឈង្គ ព្រោះចាក់ធ្លុះដឹង ឈ្មោះថា ពោជ្ឈង្គ ព្រោះត្រាស់ដឹងដោយប្រពៃ»។ ភិក្ខុកាលចម្រើន ធ្វើឱ្យច្រើនដងនូវពោជ្ឈង្គទាំង ៧ នេះ មិនយូរប៉ុន្មានឡើយ តែងជាអ្នកបានសម្រេចនូវគុណធម៌មានការនឿយណាយជាដាច់ខាតជាដើម ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា ជាអ្នកធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខក្នុងបច្ចុប្បន្ននេះឯង។ សេចក្តីនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយថា៖

---

‘‘สตฺติเม, ภิกฺขเว, โพชฺฌงฺคา ภาวิตา พหุลีกตา เอกนฺตนิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย อุปสมาย อภิญฺญาย สมฺโพธาย นิพฺพานาย สํวตฺตนฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๐๑).

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ពោជ្ឈង្គ ៧ នេះ កាលបើបុគ្គលចម្រើនហើយ ធ្វើឱ្យច្រើនហើយ តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការនឿយណាយជាដាច់ខាត ដើម្បីការប្រាសចាកតម្រេក ដើម្បីការរលត់ ដើម្បីការស្ងប់រំងាប់ ដើម្បីសេចក្តីដឹងច្បាស់ ដើម្បីការត្រាស់ដឹង ដើម្បីព្រះនិព្វាន»។

---

อฏฺฐ นาม กินฺติปญฺหวณฺณนา

ការអធិប្បាយនូវប្រស្នាថា អដ្ឋ (ប្រាំបី) ឈ្មោះថាដូចម្តេច

---

เอวํ อิมินาปิ ปญฺหพฺยากรเณน อารทฺธจิตฺโต สตฺถา อุตฺตรึ ปญฺหํ ปุจฺฉติ อฏฺฐ นาม กินฺติ? เถโร กิญฺจาปิ มหาปญฺหพฺยากรเณ อฏฺฐ โลกธมฺมา วุตฺตา, อปิจ โข ปน เยสุ ธมฺเมสุ สุภาวิตจิตฺโต ภิกฺขุ ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ, เต ทสฺเสนฺโต ‘‘อริยานิ อฏฺฐ มคฺคงฺคานี’’ติ อวตฺวา ยสฺมา อฏฺฐงฺควินิมุตฺโต มคฺโค นาม นตฺถิ, อฏฺฐงฺคมตฺตเมว ตุ มคฺโค, ตสฺมา ตมตฺถํ สาเธนฺโต เทสนาวิลาเสน อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโคติ วิสฺสชฺเชติ. ภควตาปิ จายมตฺโถ เทสนานโย จ อนุมโต เอว. ยถาห –

ព្រះសាស្តា កាលទ្រង់មានព្រះហឫទ័យត្រេកអរដោយការដោះស្រាយប្រស្នានេះយ៉ាងនេះហើយ ទើបត្រាស់សួរប្រស្នាតទៅទៀតថា «អដ្ឋ (ប្រាំបី) ឈ្មោះថាដូចម្តេច?»។ ព្រះថេរៈ ទោះបីក្នុងមហាបញ្ហាព្យាករណៈ លោកពោលដល់លោកធម៌ ៨ ក៏ដោយ ប៉ុន្តែដើម្បីបង្ហាញធម៌ទាំងឡាយណាដែលភិក្ខុមានចិត្តចម្រើនល្អហើយ តែងជាអ្នកធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខបាន លោកមិនពោលថា «អរិយមគ្គង្គ ៨» ឡើយ ព្រោះហេតុថា មគ្គដែលវៀរចាកអង្គ ៨ មិនមានឡើយ មគ្គមានត្រឹមតែអង្គ ៨ ប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ដើម្បីសម្រេចនូវសេចក្តីនោះ លោកទើបដោះស្រាយដោយលីលានៃការសម្តែងធម៌ថា «អរិយអដ្ឋង្គិកមគ្គ» (មគ្គមានអង្គ ៨ ដ៏ប្រសើរ)។ សូម្បីព្រះមានព្រះភាគ ក៏ទ្រង់អនុញ្ញាតនូវសេចក្តីនេះ និងន័យនៃការសម្តែងធម៌នេះដែរ។ ដូចដែលព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា៖

---

‘‘ปณฺฑิตา คหปตโย กชงฺคลิกา ภิกฺขุนี…เป… อหมฺปิ เอวเมว พฺยากเรยฺยํ, ยถา ตํ กชงฺคลิกาย ภิกฺขุนิยา พฺยากต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๘).

«ម្នាលគហបតីទាំងឡាយ ភិក្ខុនីជាអ្នកនៅក្នុងស្រុកកជង្គលៈ ជាស្រ្តីមានប្រាជ្ញា...ផេ... សូម្បីតថាគត ក៏គប្បីដោះស្រាយយ៉ាងនោះដែរ ដូចដែលភិក្ខុនីនៅក្នុងស្រុកកជង្គលៈបានដោះស្រាយហើយ»។

---

ตาย [Pg.72] จ เอวํ พฺยากตํ –

ភិក្ខុនីនោះ បានដោះស្រាយយ៉ាងនេះថា៖

---

‘‘อฏฺฐสุ, อาวุโส, ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา สุภาวิตจิตฺโต…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. ‘อฏฺฐ ปญฺหา, อฏฺฐ อุทฺเทสา, อฏฺฐ เวยฺยากรณานี’ติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ ภควตา, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๘).

«ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ ភិក្ខុដែលមានចិត្តចម្រើនល្អហើយដោយប្រពៃក្នុងធម៌ ៨ យ៉ាង...ផេ... តែងជាអ្នកធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខបាន។ សេចក្តីណាដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកថា «ប្រស្នា ៨ ឧទ្ទេស ៨ ព្យាករណៈ ៨» នេះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកសេចក្តីនេះឯង»។

---

เอวมยํ อตฺโถ จ เทสนานโย จ ภควตา อนุมโต เอวาติ เวทิตพฺโพ.

សេចក្តីនេះ និងន័យនៃការសម្តែងធម៌នេះ គប្បីដឹងថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់អនុញ្ញាតហើយយ៉ាងនេះឯង។

---

ตตฺถ อริโยติ นิพฺพานตฺถิเกหิ อภิคนฺตพฺโพ, อปิจ อารกา กิเลเสหิ วตฺตนโต, อริยภาวกรณโต, อริยผลปฏิลาภโต จาปิ อริโยติ เวทิตพฺโพ. อฏฺฐ องฺคานิ อสฺสาติ อฏฺฐงฺคิโก. สฺวายํ จตุรงฺคิกา วิย เสนา, ปญฺจงฺคิกํ วิย จ ตูริยํ องฺควินิพฺโภเคน อนุปลพฺภสภาวโต องฺคมตฺตเมวาติ เวทิตพฺโพ. มคฺคติ อิมินา นิพฺพานํ, สยํ วา มคฺคติ, กิเลเส มาเรนฺโต วา คจฺฉตีติ มคฺโค.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «អរិយ» គប្បីដឹងថា ព្រោះជាធម៌ដែលបុគ្គលអ្នកប្រាថ្នាព្រះនិព្វានគប្បីចូលទៅជិត ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅឆ្ងាយចាកកិលេសទាំងឡាយ ព្រោះធ្វើឱ្យទៅជាព្រះអរិយបុគ្គល និងព្រោះបានសម្រេចនូវអរិយផល។ ធម៌ដែលមានអង្គ ៨ ឈ្មោះថា «អដ្ឋង្គិកៈ»។ អដ្ឋង្គិកមគ្គនោះ គប្បីដឹងថា ជាសហគមន៍នៃអង្គប៉ុណ្ណោះ ព្រោះមិនអាចរកសភាវៈផ្សេងពីអង្គទាំងឡាយបាន ដូចជាសេនាមានអង្គ ៤ ឬដូចជាតូរ្យតន្ត្រីមានអង្គ ៥ ដូច្នោះឯង។ ឈ្មោះថា «មគ្គ» ព្រោះបុគ្គលតែងស្វែងរកព្រះនិព្វានដោយធម៌នេះ ឬមួយ ធម៌នេះឯងតែងស្វែងរកព្រះនិព្វាន ឬមួយ តែងទៅកាន់ព្រះនិព្វានដោយសម្លាប់នូវកិលេសទាំងឡាយ។

---

เอวมฏฺฐปฺปเภทญฺจิมํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ภาเวนฺโต ภิกฺขุ อวิชฺชํ ภินฺทติ, วิชฺชํ อุปฺปาเทติ, นิพฺพานํ สจฺฉิกโรติ, เตน ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหตีติ วุจฺจติ. วุตฺตญฺเหตํ –

ភិក្ខុកាលចម្រើននូវអដ្ឋង្គិកមគ្គ ដែលមានការចែកចេញជា ៨ យ៉ាងនេះ តែងកម្ចាត់បង់នូវអវិជ្ជា ញ៉ាំងវិជ្ជាឱ្យកើតឡើង ធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះនិព្វាន ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា ជាអ្នកធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខក្នុងบច្ចុប្បន្ននេះឯង។ សេចក្តីនេះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយថា៖

---

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, สาลิสูกํ วา ยวสูกํ วา สมฺมา ปณิหิตํ หตฺเถน วา ปาเทน วา อกฺกนฺตํ หตฺถํ วา ปาทํ วา เภจฺฉติ, โลหิตํ วา อุปฺปาเทสฺสตีติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. ตํ กิสฺส เหตุ? สมฺมา ปณิหิตตฺตา, ภิกฺขเว, สูกสฺส, เอวเมว โข, ภิกฺขเว, โส วต ภิกฺขุ สมฺมา ปณิหิตาย ทิฏฺฐิยา สมฺมา ปณิหิตาย มคฺคภาวนาย อวิชฺชํ เภจฺฉติ, วิชฺชํ อุปฺปาเทสฺสติ, นิพฺพานํ สจฺฉิกริสฺสตีติ ฐานเมตํ วิชฺชตี’’ติ (อ. นิ. ๑.๔๒).

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ដូចជាចុងស្បូវស្រូវសាលីក្តី ចុងស្បូវស្រូវយវៈក្តី ដែលបុគ្គលតម្កល់ទុកល្អហើយ កាលបើដៃ ឬជើងជាន់ត្រូវ តែងមុតដៃ ឬមុតជើង ឬញ៉ាំងឈាមឱ្យហូរចេញ ហេតុនេះតែងមានជាប្រាកដ។ នោះព្រោះហេតុអ្វី? ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រោះចុងស្បូវនោះ បុគ្គលតម្កល់ទុកល្អហើយ យ៉ាងណាមិញ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុនោះ កាលបើមានទិដ្ឋិតម្កល់ទុកល្អហើយ មានការចម្រើនមគ្គតម្កល់ទុកល្អហើយ តែងកម្ចាត់បង់នូវអវិជ្ជា ញ៉ាំងវិជ្ជាឱ្យកើតឡើង ធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះនិព្វាន ហេតុនេះតែងមានជាប្រាកដ យ៉ាងនោះឯង»។

---

นว นาม กินฺติปญฺหวณฺณนา

ការអធិប្បាយនូវប្រស្នាថា នវ (ប្រាំបួន) ឈ្មោះថាដូចម្តេច

---

อิมินาปิ ปญฺหพฺยากรเณน อารทฺธจิตฺโต สตฺถา อุตฺตรึ ปญฺหํ ปุจฺฉติ นว นาม กินฺติ? เถโร นวอิติ ปจฺจนุภาสิตฺวา ‘‘สตฺตาวาสา’’ติ วิสฺสชฺเชติ. ตตฺถ นวาติ คณนปริจฺเฉโท. สตฺตาติ ชีวิตินฺทฺริยปฺปฏิพทฺเธ ขนฺเธ [Pg.73] อุปาทาย ปญฺญตฺตา ปาณิโน ปณฺณตฺติ วา. อาวาสาติ อาวสนฺติ เอเตสูติ อาวาสา, สตฺตานํ อาวาสา สตฺตาวาสา. เอส เทสนามคฺโค, อตฺถโต ปน นววิธานํ สตฺตานเมตํ อธิวจนํ. ยถาห –

ព្រះសាស្តា កាលទ្រង់មានព្រះហឫទ័យត្រេកអរដោយការដោះស្រាយប្រស្នានេះយ៉ាងនេះហើយ ទើបត្រាស់សួរប្រស្នាតទៅទៀតថា «នវ (ប្រាំបួន) ឈ្មោះថាដូចម្តេច?»។ ព្រះថេរៈ ទ្រង់សូត្រឡើងវិញថា «នវ» ហើយដោះស្រាយថា «សត្តាវាសៈ» (ទីលំនៅនៃសត្វ)។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «នវ» គឺការកំណត់រាប់។ ពាក្យថា «សត្វ» គឺពួកសត្វ ឬបញ្ញត្តិដែលហៅដោយអាស្រ័យខន្ធទាំងឡាយដែលទាក់ទងនឹងជីវិតិន្រ្ទិយ។ ពាក្យថា «អាវាសៈ» គឺទីលំនៅ ព្រោះពួកសត្វតែងរស់នៅក្នុងទីទាំងនោះ ទីលំនៅរបស់ពួកសត្វ ឈ្មោះថា «សត្តាវាសៈ»។ នេះជាន័យនៃការសម្តែងធម៌ ប៉ុន្តែដោយអត្ថ នេះជាឈ្មោះនៃសត្វទាំងឡាយ ៩ ប្រការ។ ដូចដែលព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា៖

---

‘‘สนฺตาวุโส, สตฺตา นานตฺตกายา นานตฺตสญฺญิโน, เสยฺยถาปิ มนุสฺสา เอกจฺเจ จ เทวา เอกจฺเจ จ วินิปาติกา, อยํ ปฐโม สตฺตาวาโส. สนฺตาวุโส, สตฺตา นานตฺตกายา เอกตฺตสญฺญิโน, เสยฺยถาปิ, เทวา พฺรหฺมกายิกา, ปฐมาภินิพฺพตฺตา, อยํ ทุติโย สตฺตาวาโส. สนฺตาวุโส, สตฺตา เอกตฺตกายา นานตฺตสญฺญิโน, เสยฺยถาปิ, เทวา อาภสฺสรา, อยํ ตติโย สตฺตาวาโส. สนฺตาวุโส, สตฺตา เอกตฺตกายา เอกตฺตสญฺญิโน, เสยฺยถาปิ, เทวา สุภกิณฺหา, อยํ จตุตฺโถ สตฺตาวาโส. สนฺตาวุโส, สตฺตา อสญฺญิโน อปฺปฏิสํเวทิโน, เสยฺยถาปิ, เทวา อสญฺญสตฺตา, อยํ ปญฺจโม สตฺตาวาโส. สนฺตาวุโส, สตฺตา สพฺพโส รูปสญฺญานํ…เป… อากาสานญฺจายตนูปคา, อยํ ฉฏฺโฐ สตฺตาวาโส. สนฺตาวุโส, สตฺตา…เป… วิญฺญาณญฺจายตนูปคา, อยํ สตฺตโม สตฺตาวาโส. สนฺตาวุโส, สตฺตา…เป… อากิญฺจญฺญายตนูปคา, อยํ อฏฺฐโม สตฺตาวาโส. สนฺตาวุโส, สตฺตา…เป… เนวสญฺญานาสญฺญายตนูปคา, อยํ นวโม สตฺตาวาโส’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๔๑).

«ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ មានពួកសត្វដែលមានកាយផ្សេងគ្នា មានសញ្ញាផ្សេងគ្នា ដូចជាពួកមនុស្ស ទេវតាខ្លះ និងពួកវិនិបាតិកៈខ្លះ នេះជាសត្តាវាសៈទី ១។ ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ មានពួកសត្វដែលមានកាយផ្សេងគ្នា មានសញ្ញាដូចគ្នា ដូចជាពួកទេវតាដែលកើតក្នុងព្រហ្មលោក (ព្រហ្មកាយិកា) ដែលកើតឡើងមុនគេ នេះជាសត្តាវាសៈទី ២។ ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ មានពួកសត្វដែលមានកាយដូចគ្នា មានសញ្ញាផ្សេងគ្នា ដូចជាពួកទេវតាជាន់អាភស្សរៈ នេះជាសត្តាវាសៈទី ៣។ ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ មានពួកសត្វដែលមានកាយដូចគ្នា មានសញ្ញាដូចគ្នា ដូចជាពួកទេវតាជាន់សុភកិណ្ហៈ នេះជាសត្តាវាសៈទី ៤។ ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ មានពួកសត្វដែលមិនមានសញ្ញា មិនមានការសោយអារម្មណ៍ ដូចជាពួកទេវតាជាន់អសញ្ញសត្វ នេះជាសត្តាវាសៈទី ៥។ ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ មានពួកសត្វដែលកន្លងនូវរូបសញ្ញាដោយប្រការទាំងពួង...ផេ... ចូលទៅកាន់អាកាសានញ្ចាយតនភព នេះជាសត្តាវាសៈទី ៦។ ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ មានពួកសត្វ...ផេ... ចូលទៅកាន់វិញ្ញាណញ្ចាយតនភព នេះជាសត្តាវាសៈទី ៧។ ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ មានពួកសត្វ...ផេ... ចូលទៅកាន់អាកិញ្ចញ្ញាយតនភព នេះជាសត្តាវាសៈទី ៨។ ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ មានពួកសត្វ...ផេ... ចូលទៅកាន់នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនភព នេះជាសត្តាវាសៈទី ៩»។

---

ปุริมนเยเนว เจตฺถ ‘‘นว สตฺตาวาสา’’ติ วุตฺตํ, น อญฺเญสํ นวนฺนมภาวโต. ยถาห –

ក្នុងប្រស្នានេះ ពាក្យថា «សត្តាវាសៈ ៩» ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកដោយន័យមុននោះឯង មិនមែនព្រោះមិនមានធម៌ ៩ យ៉ាងដទៃទៀតនោះឡើយ។ ដូចដែលព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា៖

---

‘‘นวสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. กตเมสุ นวสุ? นวสุ สตฺตาวาเสสุ. อิเมสุ โข, ภิกฺขเว, นวสุ ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. ‘นว ปญฺหา, นว อุทฺเทสา, นว เวยฺยากรณานี’ติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๗).

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុកាលនឿយណាយដោយប្រពៃក្នុងធម៌ ៩ យ៉ាង...ផេ... តែងជាអ្នកធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខបាន។ ក្នុងធម៌ ៩ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ? គឺក្នុងសត្តាវាសៈ ៩។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុកាលនឿយណាយដោយប្រពៃក្នុងធម៌ ៩ យ៉ាងនេះឯង...ផេ... តែងជាអ្នកធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខបាន។ សេចក្តីណាដែលតថាគតពោលថា «ប្រស្នា ៩ ឧទ្ទេស ៩ ព្យាករណៈ ៩» នេះ តថាគតត្រាស់សំដៅយកសេចក្តីនេះឯង»។

---

เอตฺถ [Pg.74] จ ‘‘นว ธมฺมา ปริญฺเญยฺยา. กตเม นว? นว สตฺตาวาสา’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๕๙) วจนโต นวสุ สตฺตาวาเสสุ ญาตปริญฺญาย ธุวสุภสุขตฺตภาวทสฺสนํ ปหาย สุทฺธสงฺขารปุญฺชมตฺตทสฺสเนน นิพฺพินฺทมาโน ตีรณปริญฺญาย อนิจฺจานุปสฺสเนน วิรชฺชมาโน ทุกฺขานุปสฺสเนน วิมุจฺจมาโน อนตฺตานุปสฺสเนน สมฺมา ปริยนฺตทสฺสาวี ปหานปริญฺญาย สมฺมตฺตมภิสเมจฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. เตเนตํ วุตฺตํ –

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងប្រស្នានេះ ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាថា «ធម៌ ៩ យ៉ាងដែលគប្បីកំណត់ដឹង។ ធម៌ ៩ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ? គឺសត្តាវាសៈ ៩» ភិក្ខុកាលលះបង់នូវការយល់ឃើញថាជាធម៌ទៀង ស្អាត សុខ និងជាតួខ្លួន ដោយញាតបរិញ្ញា ក្នុងសត្តាវាសៈទាំង ៩ ហើយឃើញត្រឹមតែគំនរនៃសង្ខារសុទ្ធសាធ តែងនឿយណាយ កាលប្រាសចាកតម្រេកដោយការពិចារណាឃើញថាមិនទៀង (អនិច្ចានុបស្សនា) ដោយតីរណបរិញ្ញា តែងរួចផុតដោយការពិចារណាឃើញថាជាទុក្ខ (ទុក្ខានុបស្សនា) តែងជាអ្នកឃើញនូវទីបំផុតដោយប្រពៃដោយការពិចារណាឃើញថាមិនមែនខ្លួន (អនត្តានុបស្សនា) តែងជាអ្នកធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខក្នុងបច្ចុប្បន្ននេះឯង ព្រោះបានត្រាស់ដឹងនូវធម៌ដ៏ស្ងប់រំងាប់ (ព្រះនិព្វាន) ដោយបហានបរិញ្ញា។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះថា៖

---

‘‘นวสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. กตเมสุ นวสุ? นวสุ สตฺตาวาเสสู’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๒๗).

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខুকាលនឿយណាយដោយប្រពៃក្នុងធម៌ ៩ យ៉ាង...ផេ... តែងជាអ្នកធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខក្នុងបច្ចុប្បន្ននេះឯង។ ក្នុងធម៌ ៩ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ? គឺក្នុងសត្តាវាសៈ ៩»។

---

ทส นาม กินฺติปญฺหวณฺณนา

ការអធិប្បាយនូវប្រស្នាថា ទស (ដប់) ឈ្មោះថាដូចម្តេច

---

เอวํ อิมินาปิ ปญฺหพฺยากรเณน อารทฺธจิตฺโต สตฺถา อุตฺตรึ ปญฺหํ ปุจฺฉติ ทส นาม กินฺติ? ตตฺถ กิญฺจาปิ อิมสฺส ปญฺหสฺส อิโต อญฺญตฺร เวยฺยากรเณสุ ทส อกุสลกมฺมปถา วุตฺตา. ยถาห –

ព្រះសាស្តា កាលទ្រង់មានព្រះហឫទ័យត្រេកអរដោយការដោះស្រាយប្រស្នានេះយ៉ាងនេះហើយ ទើបត្រាស់សួរប្រស្នាតទៅទៀតថា «ទស (ដប់) ឈ្មោះថាដូចម្តេច?»។ ក្នុងប្រស្នានោះ ទោះបីក្នុងការពន្យល់ដទៃក្រៅពីប្រស្នានេះ លោកពោលដល់អកុសលកម្មបថ ១០ ក៏ដោយ។ ដូចដែលព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា៖

---

‘‘ทสสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป… ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. กตเมสุ ทสสุ? ทสสุ อกุสลกมฺมปเถสุ. อิเมสุ โข, ภิกฺขเว, ทสสุ ธมฺเมสุ ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน…เป. … ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. ‘ทส ปญฺหา ทส อุทฺเทสา ทส เวยฺยากรณานี’ติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๗).

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខুকាលនឿយណាយដោយប្រពៃក្នុងធម៌ ១០ យ៉ាង...ផេ... តែងជាអ្នកធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខបាន។ ក្នុងធម៌ ១០ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ? គឺក្នុងអកុសលកម្មបថ ១០។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខুকាលនឿយណាយដោយប្រពៃក្នុងធម៌ ១០ យ៉ាងនេះឯង...ផេ... តែងជាអ្នកធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខបាន$. សេចក្តីណាដែលតថាគតពោលថា «ប្រស្នា ១០ ឧទ្ទេស ១០ ព្យាករណៈ ១០» នេះ តថាគតត្រាស់សំដៅយកសេចក្តីនេះឯង»។

---

อิธ ปน ยสฺมา อยมายสฺมา อตฺตานํ อนุปเนตฺวา อญฺญํ พฺยากาตุกาโม, ยสฺมา วา อิมินา ปริยาเยน พฺยากตํ สุพฺยากตเมว โหติ, ตสฺมา เยหิ ทสหิ องฺเคหิ สมนฺนาคโต อรหาติ ปวุจฺจติ, เตสํ อธิคมํ ทีเปนฺโต ทสหงฺเคหิ สมนฺนาคโต อรหาติ ปวุจฺจตีติ ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย เทสนาย วิสฺสชฺเชติ. ยโต เอตฺถ เยหิ ทสหิ องฺเคหิ สมนฺนาคโต อรหาติ ปวุจฺจติ, ตานิ ทสงฺคานิ ‘‘ทส นาม กิ’’นฺติ ปุฏฺเฐน เถเรน นิทฺทิฏฺฐานีติ เวทิตพฺพานิ. ตานิ จ ทส –

ប៉ុន្តែ ក្នុងប្រស្នានេះ ព្រោះហេតុថា ព្រះថេរៈដ៏មានអាយុនេះ មិនបង្អោនមកកាន់ខ្លួនឯង តែមានបំណងចង់សម្តែងនូវធម៌ដទៃ (គឺព្រះអរហត្តផល) ឬមួយ ព្រោះការដោះស្រាយដោយបរិយាយនេះ ជាការដោះស្រាយដ៏ល្អក្រៃលែង ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញនូវការសម្រេចធម៌របស់ព្រះអរហន្តទាំងឡាយ ដែលប្រកបដោយអង្គ ១០ យ៉ាង ទើបលោកដោះស្រាយដោយទេសនាបែបបុគ្គលាធិដ្ឋានថា «ព្រះអរហន្តដែលប្រកបដោយអង្គ ១០ យ៉ាង ទើបលោកហៅថា ព្រះអរហន្ត»។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងប្រស្នានេះ អង្គ ១០ យ៉ាងណាដែលព្រះអរហន្តប្រកបហើយ ទើបលោកហៅថា ព្រះអរហន្ត អង្គ ១០ យ៉ាងនោះ គប្បីដឹងថា ព្រះថេរៈបានបង្ហាញហើយ កាលបើព្រះសាស្តាត្រាស់សួរថា «ទស (ដប់) ឈ្មោះថាដូចម្តេច?»។ អង្គ ១០ យ៉ាងនោះ គឺ៖

---

‘‘อเสโข อเสโขติ, ภนฺเต, วุจฺจติ, กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, ภิกฺขุ อเสโข โหตีติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อเสขาย [Pg.75] สมฺมาทิฏฺฐิยา สมนฺนาคโต โหติ, อเสเขน สมฺมาสงฺกปฺเปน สมนฺนาคโต โหติ, อเสขาย สมฺมาวาจาย สมนฺนาคโต โหติ, อเสเขน สมฺมากมฺมนฺเตน สมนฺนาคโต โหติ, อเสเขน สมฺมาอาชีเวน สมนฺนาคโต โหติ, อเสเขน สมฺมาวายาเมน สมนฺนาคโต โหติ, อเสขาย สมฺมาสติยา สมนฺนาคโต โหติ, อเสเขน สมฺมาสมาธินา สมนฺนาคโต โหติ, อเสเขน สมฺมาญาเณน สมนฺนาคโต โหติ, อเสขาย สมฺมาวิมุตฺติยา สมนฺนาคโต โหติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อเสโข โหตี’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๑๑๑). –

«បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ដែលហៅថា "អសេក្ខៈៗ" នោះ តើភិក្ខុជាអសេក្ខបុគ្គល ដោយហេតុមានប្រមាណប៉ុន្មានហ្ន៎ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន? ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ ជាអ្នកប្រកបដោយសម្មាទិដ្ឋិជាអសេក្ខៈ ប្រកបដោយសម្មាសង្កប្បៈជាអសេក្ខៈ ប្រកបដោយសម្មាវាចាជាអសេក្ខៈ ប្រកបដោយសម្មាកម្មន្តៈជាអសេក្ខៈ ប្រកបដោយសម្មាអាជីវៈជាអសេក្ខៈ ប្រកបដោយសម្មាវាយាមៈជាអសេក្ខៈ ប្រកបដោយសម្មាសតិជាអសេក្ខៈ ប្រកបដោយសម្មាសមាធិជាអសេក្ខៈ ប្រកបដោយសម្មាញាណជាអសេក្ខៈ ប្រកបដោយសម្មាវិមុត្តិជាអសេក្ខៈ។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុជាអសេក្ខបុគ្គល យ៉ាងនេះឯង»។

---

เอวมาทีสุ สุตฺเตสุ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานีติ.

សេចក្តីទាំងនោះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលហើយ ក្នុងសូត្រទាំងឡាយមានសូត្រនេះជាដើម។

---

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทกปาฐ-อฏฺฐกถาย

ក្នុងអដ្ឋកថាខុទ្ទកបាឋ ឈ្មោះបរមត្ថជោតិកា

---

กุมารปญฺหวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយកុមារបញ្ហា ចប់ហើយ។

---

๕. มงฺคลสุตฺตวณฺณนา

៥. ការអធិប្បាយមង្គលសូត្រ

---

นิกฺเขปปฺปโยชนํ

ផលប្រយោជន៍នៃការលើកឡើង (និក្ខេបប្បយោជន៍)

---

อิทานิ กุมารปญฺหานนฺตรํ นิกฺขิตฺตสฺส มงฺคลสุตฺตสฺส อตฺถวณฺณนากฺกโม อนุปฺปตฺโต, ตสฺส อิธ นิกฺเขปปฺปโยชนํ วตฺวา อตฺถวณฺณนํ กริสฺสาม. เสยฺยถิทํ – อิทญฺหิ สุตฺตํ อิมินา อนุกฺกเมน ภควตา อวุตฺตมฺปิ ยฺวายํ สรณคมเนหิ สาสโนตาโร, สิกฺขาปททฺวตฺตึสาการกุมารปญฺเหหิ จ สีลสมาธิปญฺญาปฺปเภทนโย ทสฺสิโต, สพฺโพเปส ปรมมงฺคลภูโต, ยโต มงฺคลตฺถิเกน เอตฺเถว อภิโยโค กาตพฺโพ, โส จสฺส มงฺคลภาโว อิมินา สุตฺตานุสาเรน เวทิตพฺโพติ ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ.

ឥឡូវនេះ លំដាប់នៃការអធិប្បាយសេចក្តីនៃមង្គលសូត្រ ដែលបានដាក់ចុះក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីកុមារបញ្ហា បានមកដល់ហើយ ខ្ញុំព្រះករុណានឹងពោលអំពីផលប្រយោជន៍នៃការលើកឡើងនូវមង្គលសូត្រនោះក្នុងទីនេះ រួចហើយនឹងធ្វើការអធិប្បាយសេចក្តី។ សេចក្តីពន្យល់មានដូចតទៅ៖ ព្រោះថា សូត្រនេះ ទោះបីជាព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនបានត្រាស់សម្តែងទុកតាមលំដាប់នេះក៏ដោយ ប៉ុន្តែការចុះកាន់ព្រះសាសនាដោយសរណគមន៍ទាំងឡាយក្តី វិធីបែងចែកសីល សមាធិ និងបញ្ញា ដោយសិក្ខាបទ ទ្វត្តិងសាករៈ និងកុមារបញ្ហាក្តី ដែលព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញហើយ វិធីទាំងអស់នេះ សុទ្ធតែជាមង្គលដ៏ឧត្តម ហេតុនោះ បុគ្គលអ្នកប្រាថ្នាមង្គល គប្បីធ្វើសេចក្តីព្យាយាមក្នុងមង្គលសូត្រនេះឯង ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាមង្គលនៃមង្គលសូត្រនោះ គប្បីជ្រាបតាមលំដាប់នៃសូត្រនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យនេះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះ។

---

อิทมสฺส อิธ นิกฺเขปปฺปโยชนํ.

នេះជាផលប្រយោជន៍នៃការលើកឡើងនូវមង្គលសូត្រនោះ ក្នុងទីនេះ។

---

ปฐมมหาสงฺคีติกถา

កថាថាដោយការសង្គាយនាលើកដំបូង (បឋមមហាសង្គីតិកថា)

---

เอวํ [Pg.76] นิกฺขิตฺตสฺส ปนสฺส อตฺถวณฺณนตฺถํ อยํ มาติกา –

ម៉្យាងទៀត នេះជាមាតិកា ដើម្បីអធិប្បាយសេចក្តីនៃមង្គលសូត្រ ដែលបានលើកឡើងយ៉ាងនេះ៖

---

‘‘วุตฺตํ เยน ยทา ยสฺมา, เจตํ วตฺวา อิมํ วิธึ;

เอวมิจฺจาทิปาฐสฺส, อตฺถํ นานปฺปการโต.

«ព្រះសូត្រនេះ ព្រះអង្គណាបានត្រាស់សម្តែង ត្រាស់សម្តែងក្នុងកាលណា ព្រោះហេតុអ្វី ព្រះសង្គីតិកាចារ្យពោលពាក្យនេះហើយ ទើបសម្តែងនូវវិធីនេះ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលនឹងអធិប្បាយសេចក្តីនៃបទមានដើមយ៉ាងនេះថា "ឯវំ" (ដូច្នេះ) ដោយប្រការផ្សេងៗ

---

‘‘วณฺณยนฺโต สมุฏฺฐานํ, วตฺวา ยํ ยตฺถ มงฺคลํ;

ววตฺถเปตฺวา ตํ ตสฺส, มงฺคลตฺตํ วิภาวเย’’ติ.

កាលពោលពន្យល់ គប្បីពោលនូវសមុដ្ឋាន (ហេតុជាគ្រឿងកើត) ហើយកំណត់នូវមង្គលណា ក្នុងទីណា រួចហើយគប្បីសម្តែងឱ្យច្បាស់នូវភាពជាមង្គលនៃធម៌នោះ»។

---

ตตฺถ ‘‘วุตฺตํ เยน ยทา ยสฺมา, เจตํ วตฺวา อิมํ วิธิ’’นฺติ อยํ ตาว อทฺธคาถา ยทิทํ ‘‘เอวํ เม สุตํ เอกํ สมยํ ภควา…เป… ภควนฺตํ คาถาย อชฺฌภาสี’’ติ, อิทํ วจนํ สนฺธาย วุตฺตา. อิทญฺหิ อนุสฺสววเสน วุตฺตํ, โส จ ภควา สยมฺภู อนาจริยโก, ตสฺมา เนทํ ตสฺส ภควโต วจนํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส. ยโต วตฺตพฺพเมตํ ‘‘อิทํ วจนํ เกน วุตฺตํ, กทา, กสฺมา จ วุตฺต’’นฺติ. วุจฺจเต – อายสฺมตา อานนฺเทน วุตฺตํ, ตญฺจ ปฐมมหาสงฺคีติกาเล.

ក្នុងមាតិកានោះ ពាក់កណ្តាលគាថាដំបូងថា «vuttaṃ yena yadā yasmā, cetaṃ vatvā imaṃ vidhi» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកពាក្យនេះគឺ «evaṃ me sutaṃ ekaṃ samayaṃ bhagavā...pe... bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsī» (ឯវំ មេ សុតំ ឯកំ សមយំ ភគវា...បេ... ភគវន្តំ គាថាយ អជ្ឈភាសិ)។ ព្រោះថា ពាក្យនេះ ព្រះសង្គីតិកាចារ្យពោលដោយអំណាចនៃការឮមក ចំណែកព្រះដ៏មានព្រះភាគអង្គនោះ ទ្រង់ជាស្វយម្ភូ មិនមានគ្រូអាចារ្យប្រដៅឡើយ ហេតុនោះ ពាក្យនេះ ទើបមិនមែនជាព្រះវាចារបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ជាព្រះអរហន្តសម្មាសម្ពុទ្ធអង្គនោះឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យនេះ គប្បីសួរថា «ពាក្យនេះ តើអ្នកណាពោល ពោលក្នុងកាលណា និងពោលព្រោះហេតុអ្វី?»។ ឆ្លើយថា៖ ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុបានពោលទុក ហើយពោលក្នុងសម័យធ្វើបឋមមហាសង្គីតិ។

---

ปฐมมหาสงฺคีติ เจสา สพฺพสุตฺตนิทานโกสลฺลตฺถมาทิโต ปภุติ เอวํ เวทิตพฺพา. ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนญฺหิ อาทึ กตฺวา ยาว สุภทฺทปริพฺพาชกวินยนา, กตพุทฺธกิจฺเจ กุสินารายํ อุปวตฺตเน มลฺลานํ สาลวเน ยมกสาลานมนฺตเร วิสาขปุณฺณมทิวเส ปจฺจูสสมเย อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพุเต, ภควติ โลกนาเถ ภควโต ปรินิพฺพาเน สนฺนิปติตานํ สตฺตนฺนํ ภิกฺขุสตสหสฺสานํ สงฺฆตฺเถโร อายสฺมา มหากสฺสโป สตฺตาหปรินิพฺพุเต ภควติ สุภทฺเทน วุฑฺฒปพฺพชิเตน ‘‘อลํ, อาวุโส, มา โสจิตฺถ, มา ปริเทวิตฺถ, สุมุตฺตา มยํ เตน มหาสมเณน, อุปทฺทุตา จ โหม ‘อิทํ โว กปฺปติ อิทํ โว น กปฺปตี’ติ, อิทานิ ปน มยํ ยํ อิจฺฉิสฺสาม ตํ กริสฺสาม, ยํ น อิจฺฉิสฺสาม น ตํ กริสฺสามา’’ติ (จูฬว. ๔๓๗; ที. นิ. ๒.๒๓๒) วุตฺตวจนมนุสฺสรนฺโต ‘‘ฐานํ โข ปเนตํ วิชฺชติ ยํ ปาปภิกฺขู ‘อตีตสตฺถุกํ ปาวจน’นฺติ มญฺญมานา ปกฺขํ ลภิตฺวา น จิรสฺเสว สทฺธมฺมํ อนฺตรธาเปยฺยุํ. ยาว จ ธมฺมวินโย ติฏฺฐติ, ตาว อนตีตสตฺถุกเมว ปาวจนํ โหติ. ยถาห ภควา –

ក៏បឋមមហាសង្គីតិនោះ ដើម្បីភាពឈ្លាសវៃក្នុងនិទាននៃសូត្រទាំងពួង គប្បីជ្រាបតាំងពីដើមរៀងមកយ៉ាងនេះ៖ គឺកាលដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគជាទីពឹងនៃលោក ទ្រង់ធ្វើពុទ្ធកិច្ចតាំងពីការសម្តែងធម្មចក្កប្បវត្តនសូត្រជាដើម រហូតដល់ការទូន្មានសុភទ្ទបរិព្វាជក រួចទ្រង់បរិនិព្វានដោយអនុបាទិសេសនិព្វានធាតុ ក្នុងចន្លោះដើមរាំងទាំងគូ នាឧបវត្តនសាលវ័នរបស់ពួកមល្លក្សត្រ ជិតក្រុងកុសិនារា ក្នុងថ្ងៃពេញបូណ៌មីខែវិសាខ នាវេលាជិតភ្លឺ។ កាលព្រះដ៏មានព្រះភាគបរិនិព្វានហើយ ព្រះមហាកស្សបដ៏មានអាយុ ជាសង្ឃត្ថេរ ក្នុងចំណោមភិក្ខុប្រាំពីរសែនអង្គដែលប្រជុំគ្នាក្នុងថ្ងៃចែកព្រះសារីរិកធាតុរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ បានរលឹកឃើញនូវពាក្យដែលសុភទ្ទវុឌ្ឍបព្វជិតពោលក្នុងថ្ងៃទីប្រាំពីរនៃព្រះដ៏មានព្រះភាគបរិនិព្វានថា «កុំឡើយ អាវុសោទាំងឡាយ អ្នករាល់គ្នាកុំសោកស្តាយឡើយ កុំខ្សឹកខ្សួលឡើយ យើងរួចចាកផុតល្អហើយអំពីមហាសមណៈនោះ ម្យ៉ាងទៀត យើងតែងត្រូវបានលោកបៀតបៀនថា "អាការនេះគួរដល់អ្នករាល់គ្នា អាការនេះមិនគួរដល់អ្នករាល់គ្នា" ឥឡូវនេះ យើងចង់ធ្វើការណា យើងនឹងធ្វើការនោះ ការណាដែលយើងមិនចង់ធ្វើ យើងនឹងមិនធ្វើការនោះឡើយ» ដូច្នេះ ទើបលោកគិតថា «ហេតុនេះតែងមានជាប្រាកដ គឺពួកភិក្ខុអាក្រក់ កាលបើគិតថា "ព្រះសាសនាមានព្រះសាស្តាកន្លងទៅហើយ" យ៉ាងនេះ កាលបើបានបក្សពួកហើយ មិនយូរប៉ុន្មាន ក៏នឹងធ្វើព្រះសទ្ធម៌ឱ្យសាបសូន្យទៅជាមិនខាន។ ដរាបណាធម៌និងវិន័យនៅតាំងនៅ ដរាបនោះ ព្រះសាសនាក៏នៅតែមានព្រះសាស្តាមិនទាន់កន្លងទៅឡើយ ដូចដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ទុកថា៖

---

‘‘โย [Pg.77] โว, อานนฺท, มยา ธมฺโม จ วินโย จ เทสิโต ปญฺญตฺโต, โส โว มมจฺจเยน สตฺถา’’ติ (ที. นิ. ๒.๒๑๖).

«ម្នាលអានន្ទ ធម៌ក្តី វិន័យក្តី ណាដែលតថាគតសម្តែងហើយ បញ្ញត្តហើយ ដល់អ្នករាល់គ្នា ធម៌និងវិន័យនោះ នឹងជាសាស្តារបស់អ្នករាល់គ្នា ដោយការកន្លងទៅនៃតថាគត»។

---

‘‘ยํนูนาหํ ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคาเยยฺยํ, ยถยิทํ สาสนํ อทฺธนิยํ อสฺส จิรฏฺฐิติกํ’’.

«បើដូច្នោះ មានតែអាត្មាអញសង្គាយនាធម៌និងវិន័យ ដើម្បីឱ្យព្រះសាសនានេះស្ថិតស្ថេរនៅអស់កាលយូរអង្វែង»។

---

ยญฺจาหํ ภควตา –

ម្យ៉ាងទៀត អាត្មាអញដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់អនុគ្រោះហើយ ដោយព្រះវាចាថា៖

---

‘‘ธาเรสฺสสิ ปน เม ตฺวํ, กสฺสป, สาณานิ ปํสุกูลานิ นิพฺพสนานี’’ติ วตฺวา จีวเร สาธารณปริโภเคน เจว –

«ម្នាលកស្សបៈ អ្នកនឹងទ្រទ្រង់នូវសំពត់បង្សុកូលធ្វើពីធ្មៃ ដែលអាត្មាអញប្រើប្រាស់ហើយបានដែរឬទេ?» យ៉ាងនេះ ហើយទ្រង់អនុគ្រោះដោយការប្រើប្រាស់ចីវររួមគ្នាផង

---

‘‘อหํ, ภิกฺขเว, ยาวเท อากงฺขามิ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรามิ, กสฺสโปปิ, ภิกฺขเว, ยาวเทว อากงฺขติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’ติ –

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតកាលប្រាថ្នាស្ងាត់ចាកកាមទាំងឡាយ...បេ... ចូលបឋមជ្ឈានសម្រាកនៅ ដរាបណា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ កស្សបៈក៏កាលប្រាថ្នាស្ងាត់ចាកកាមទាំងឡាយ...បេ... ចូលបឋមជ្ឈានសម្រាកនៅ ដរាបនោះដែរ» យ៉ាងនេះ

---

เอวมาทินา นเยน นวานุปุพฺพวิหารฉฬภิญฺญาปฺปเภเท อุตฺตริมนุสฺสธมฺเม อตฺตนา สมสมฏฺฐปเนน จ อนุคฺคหิโต, ตสฺส เม กิมญฺญํ อาณณฺยํ ภวิสฺสติ? ‘‘นนุ มํ ภควา ราชา วิย สกกวจอิสฺสริยานุปฺปทาเนน อตฺตโน กุลวํสปฺปติฏฺฐาปกํ ปุตฺตํ ‘สทฺธมฺมวํสปฺปติฏฺฐาปโก เม อยํ ภวิสฺสตี’ติ มนฺตฺวา อิมินา อสาธารเณน อนุคฺคเหน อนุคฺคเหสี’’ติ จินฺตยนฺโต ธมฺมวินยสงฺคายนตฺถํ ภิกฺขูนํ อุสฺสาหํ ชเนสิ? ยถาห –

ទ្រង់អនុគ្រោះដោយការតាំងទុកស្មើនឹងព្រះអង្គ ក្នុងឧត្តរិមនុស្សធម៌ មានការបែងចែកអនុបុព្វវិហារធម៌ ៩ និងអភិញ្ញា ៦ ជាដើម ដោយន័យមានប្រការយ៉ាងនេះ កាលបើដូច្នោះ តើការមិនមានបំណុលអ្វីផ្សេងទៀតនឹងមានដល់អាត្មាអញដូចម្តេចបាន? ព្រះមហាកស្សបៈ កាលគិតថា «ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់អនុគ្រោះអាត្មាអញ ដោយការអនុគ្រោះដ៏វិសេសមិនទូទៅដល់អ្នកដទៃនេះ ដូចជាព្រះរាជាទ្រង់ប្រគល់គ្រឿងកុទម្ភៈនិងឥស្សរិយយសរបស់ព្រះអង្គ ដល់ព្រះរាជបុត្រអ្នកតម្កល់វង្សត្រកូល ដោយទ្រង់ព្រះតម្រិះថា "កស្សបៈនេះ នឹងជាអ្នកតម្កល់វង្សនៃព្រះសទ្ធម៌របស់អាត្មាអញ" មិនមែនឬ?» យ៉ាងនេះ ទើបញ៉ាំងសេចក្តីព្យាយាមរបស់ភិក្ខុទាំងឡាយឱ្យកើតឡើង ដើម្បីសង្គាយនាធម៌និងវិន័យ ដូចដែលលោកពោលទុកថា៖

---

‘‘อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป ภิกฺขู อามนฺเตสิ – เอกมิทาหํ, อาวุโส, สมยํ ปาวาย กุสินารํ อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺโน มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหี’’ติ (ที. นิ. ๒.๒๓๑; จูฬว. ๔๓๗) สพฺพํ สุภทฺทกณฺฑํ วิตฺถาเรตพฺพํ.

«លំដាប់នោះ ព្រះមហាកស្សបដ៏មានអាយុ បានហៅភិក្ខុទាំងឡាយមកត្រាស់ថា "ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ សម័យមួយ អាត្មាអញដើរផ្លូវឆ្ងាយអំពីក្រុងបាវា ទៅកាន់ក្រុងកុសិនារា ជាមួយនឹងភិក្ខុសង្ឃច្រើនរូប ប្រមាណប្រាំរយរូប..."» គប្បីពង្រីកសេចក្តីក្នុងសុភទ្ទកណ្ឌទាំងពួងឱ្យពិស្តារចុះ។

---

ตโต ปรํ อาห –

បន្ទាប់ពីនោះមក លោកបានពោលថា៖

---

‘‘หนฺท มยํ, อาวุโส, ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคาเยยฺยาม, ปุเร อธมฺโม ทิปฺปติ, ธมฺโม ปฏิพาหิยฺยติ, อวินโย ทิปฺปติ, วินโย ปฏิพาหิยฺยติ, ปุเร อธมฺมวาทิโน พลวนฺโต โหนฺติ, ธมฺมวาทิโน ทุพฺพลา โหนฺติ, อวินยวาทิโน พลวนฺโต โหนฺติ, วินยวาทิโน ทุพฺพลา โหนฺตี’’ติ (จูฬว. ๔๓๗).

«ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ មកចុះ យើងទាំងឡាយនឹងសង្គាយនាធម៌និងវិន័យ ក្នុងកាលមុនអំពីអធម៌រុងរឿង ធម៌ត្រូវបានរារាំង មុនអំពីអវិន័យរុងរឿង វិន័យត្រូវបានរារាំង ក្នុងកាលមុនអំពីពួកអធម៌វាទីមានកម្លាំង ពួកធម៌វាទីមានកម្លាំងថយ ពួកអវិន័យវាទីមានកម្លាំង ពួកវិន័យវាទីមានកម្លាំងថយ»។

---

ภิกฺขู [Pg.78] อาหํสุ ‘‘เตน หิ, ภนฺเต, เถโร ภิกฺขู อุจฺจินตู’’ติ. เถโร สกลนวงฺคสตฺถุสาสนปริยตฺติธเร ปุถุชฺชนโสตาปนฺนสกทาคามิอนาคามิสุกฺขวิปสฺสกขีณาสวภิกฺขู อเนกสเต อเนกสหสฺเส จ วชฺเชตฺวา ติปิฏกสพฺพปริยตฺติปฺปเภทธเร ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺเต มหานุภาเว เยภุยฺเยน ภควตา เอตทคฺคํ อาโรปิเต เตวิชฺชาทิเภเท ขีณาสวภิกฺขูเยว เอกูนปญฺจสเต ปริคฺคเหสิ. เย สนฺธาย อิทํ วุตฺตํ ‘‘อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป เอเกนูนปญฺจอรหนฺตสตานิ อุจฺจินี’’ติ (จูฬว. ๔๓๗).

ភិក្ខុទាំងឡាយពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន បើដូច្នោះ សូមព្រះថេរៈជ្រើសរើសភិក្ខុទាំងឡាយចុះ»។ ព្រះថេរៈបានវៀរចាកភិក្ខុជាច្រើនរយ ច្រើនពាន់រូប ដែលជាបុថុជ្ជន ព្រះសោតាបន្ន ព្រះសកទាគាមី ព្រះអនាគាមី និងព្រះខីណាសពប្រភេទសុខវិបស្សកៈ ដែលទ្រទ្រង់នូវបរិយត្តិគឺព្រះសាសនារបស់ព្រះសាស្តាមានអង្គ ៩ ទាំងអស់ រួចហើយបានជ្រើសរើសយកតែភិក្ខុជាព្រះខីណាសព (ព្រះអរហន្ត) ចំនួនបួនរយកៅសិបប្រាំបួនរូប (ប្រាំរយខ្វះមួយ) ដែលទ្រទ្រង់នូវការបែងចែកបរិយត្តិទាំងអស់ក្នុងព្រះត្រៃបិដក សម្រេចបដិសម្ភិទា មានអានុភាពច្រើន ដែលភាគច្រើនព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់តាំងទុកក្នុងតំណែងឯតទគ្គៈ មានការបែងចែកជាអ្នកបានវិជ្ជា ៣ ជាដើម។ ព្រះសង្គីតិកាចារ្យទាំងឡាយ ពោលសំដៅយកព្រះខីណាសពទាំងនោះ ទើបពោលពាក្យនេះថា «លំដាប់នោះ ព្រះមហាកស្សបដ៏មានអាយុ បានជ្រើសរើសព្រះអរហន្តបួនរយកៅសិបប្រាំបួនរូប»។

---

กิสฺส ปน เถโร เอเกนูนมกาสีติ? อายสฺมโต อานนฺทตฺเถรสฺส โอกาสกรณตฺถํ. เตน หายสฺมตา สหาปิ วินาปิ น สกฺกา ธมฺมสงฺคีติ กาตุํ. โส หายสฺมา เสโข สกรณีโย, ตสฺมา สห น สกฺกา, ยสฺมา ปนสฺส กิญฺจิ ทสพลเทสิตํ สุตฺตเคยฺยาทิกํ ภควโต อสมฺมุขา ปฏิคฺคหิตํ นาม นตฺถิ, ตสฺมา วินาปิ น สกฺกา. ยทิ เอวํ เสโขปิ สมาโน ธมฺมสงฺคีติยา พหูการตฺตา เถเรน อุจฺจินิตพฺโพ อสฺส, อถ กสฺมา น อุจฺจินิโตติ? ปรูปวาทวิวชฺชนโต. เถโร หิ อายสฺมนฺเต อานนฺเท อติวิย วิสฺสตฺโถ อโหสิ. ตถา หิ นํ สิรสฺมึ ปลิเตสุ ชาเตสุปิ ‘‘น วายํ กุมารโก มตฺตมญฺญาสี’’ติ (สํ. นิ. ๒.๑๕๔) กุมารกวาเทน โอวทติ. สกฺยกุลปฺปสุโต จายํ อายสฺมา ตถาคตสฺส ภาตา จูฬปิตุ ปุตฺโต, ตตฺร ภิกฺขู ฉนฺทาคมนํ วิย มญฺญมานา ‘‘พหู อเสขปฏิสมฺภิทาปฺปตฺเต ภิกฺขู ฐเปตฺวา อานนฺทํ เสขปฏิสมฺภิทาปฺปตฺตํ เถโร อุจฺจินี’’ติ อุปวเทยฺยุํ. ตํ ปรูปวาทํ ปริวิวชฺเชนฺโต ‘‘อานนฺทํ วินา สงฺคีติ น สกฺกา กาตุํ, ภิกฺขูนํเยว อนุมติยา คเหสฺสามี’’ติ น อุจฺจินิ.

ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះថេរៈធ្វើឱ្យខ្វះមួយរូប (ជ្រើសរើសត្រឹម ៤៩៩ រូប)? ដើម្បីទុកឱកាសដល់ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ។ ព្រោះថា ការធ្វើធម្មសង្គីតិ នឹងធ្វើជាមួយព្រះអានន្ទនោះក្តី ឬវៀរចាកព្រះអានន្ទនោះក្តី ក៏មិនអាចធ្វើទៅបានឡើយ។ ព្រោះថា ព្រះអានន្ទនោះ នៅជាសេក្ខបុគ្គល មានកិច្ចដែលត្រូវធ្វើ (សករណីយៈ) ហេតុនោះ ការធ្វើរួមគ្នា (ក្នុងឋានៈជាសេក្ខៈ) ទើបមិនគួរ ម៉្យាងទៀត ព្រោះធម៌មានសូត្រនិងគេយ្យៈជាដើម ដែលព្រះទសពលសម្តែងហើយ ណាមួយ ដែលព្រះអានន្ទមិនបានទទួលចំពោះព្រះភក្ត្រនៃព្រះដ៏មានព្រះភាគ មិនមានឡើយ ហេតុនោះ ការវៀរចាកព្រះអានន្ទ ក៏មិនអាចធ្វើទៅបានដែរ។ បើដូច្នោះ ទោះបីជាលោកនៅជាសេក្ខបុគ្គលក៏ដោយ ប៉ុន្តែដោយសារលោកមានឧបការៈច្រើនដល់ធម្មសង្គីតិ ព្រះថេរៈគប្បីជ្រើសរើសយកចុះ ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះថេរៈមិនជ្រើសរើសយកតាំងពីដំបូង? ព្រោះចង់វៀរចាកការតិះដៀលរបស់បុគ្គលដទៃ។ ព្រោះថា ព្រះថេរៈមានសេចក្តីស្និទ្ធស្នាលនឹងព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុខ្លាំងណាស់។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទោះបីជាព្រះអានន្ទមានសក់ស្កូវលើក្បាលហើយក៏ដោយ ក៏ព្រះថេរៈនៅតែប្រដៅដោយពាក្យហៅថាកុមារថា «កុមារនេះ មិនស្គាល់ប្រមាណសោះ» យ៉ាងនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុនេះ ចាប់កំណើតក្នុងសាក្យត្រកូល ជាព្រះភាតារបស់ព្រះតថាគត ជាបុត្ររបស់ព្រះបិតុលា (មា) ក្នុងរឿងនោះ ពួកភិក្ខុគប្បីតិះដៀលដោយសំគាល់ថាជាការលំអៀងដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ថា «ព្រះថេរៈទុកពួកភិក្ខុជាព្រះអសេក្ខៈសម្រេចបដិសម្ភិទាជាច្រើនរូប ហើយបែរជាជ្រើសរើសយកព្រះអានន្ទដែលជាសេក្ខបុគ្គលសម្រេចបដិសម្ភិទាទៅវិញ»។ ព្រះថេរៈកាលនឹងវៀរចាកការតិះដៀលរបស់បុគ្គលដទៃនោះ និងដោយគិតថា «ការធ្វើសង្គាយនាដោយគ្មានព្រះអានន្ទ មិនអាចធ្វើទៅបានឡើយ អាត្មាអញនឹងទទួលយកលោកដោយការយល់ព្រមរបស់ភិក្ខុទាំងឡាយឯង» ហេតុនោះ ទើបមិនជ្រើសរើសយក (តាំងពីដំបូង)។

---

อถ สยเมว ภิกฺขู อานนฺทสฺสตฺถาย เถรํ ยาจึสุ. ยถาห –

លំដាប់នោះ ភិក្ខុទាំងឡាយបានសូមជំនួសព្រះអានន្ទចំពោះព្រះថេរៈដោយខ្លួនឯង ដូចដែលលោកពោលទុកថា៖

---

‘‘ภิกฺขู อายสฺมนฺตํ มหากสฺสปํ เอตทโวจุํ – ‘อยํ, ภนฺเต, อายสฺมา อานนฺโท กิญฺจาปิ เสโข, อภพฺโพ ฉนฺทา โทสา โมหา ภยา อคตึ คนฺตุํ, พหุ จาเนน ภควโต สนฺติเก ธมฺโม จ วินโย จ ปริยตฺโต, เตน หิ, ภนฺเต, เถโร [Pg.79] อายสฺมนฺตมฺปิ อานนฺทํ อุจฺจินตู’ติ. อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป อายสฺมนฺตมฺปิ อานนฺทํ อุจฺจินี’’ติ (จูฬว. ๔๓๗).

«ភិក្ខុទាំងឡាយបានពោលពាក្យនេះនឹងព្រះមហាកស្សបដ៏មានអាយុថា "បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុនេះ ទោះបីជានៅជាសេក្ខបុគ្គលក៏ដោយ ប៉ុន្តែលោកមិនគួរនឹងដល់នូវអគតិព្រោះសេចក្តីស្រឡាញ់ ព្រោះសេចក្តីស្អប់ ព្រោះសេចក្តីវង្វេង ព្រោះសេចក្តីខ្លាចឡើយ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌និងវិន័យជាច្រើន លោកបានរៀនសូត្រក្នុងសំណាក់នៃព្រះដ៏មានព្រះភាគហើយ បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន បើដូច្នោះ សូមព្រះថេរៈជ្រើសរើសយកព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុផងចុះ

---

เอวํ ภิกฺขูนํ อนุมติยา อุจฺจินิเตน เตนายสฺมตา สทฺธึ ปญฺจเถรสตานิ อเหสุํ.

ព្រះថេរៈទាំងឡាយមានចំនួនប្រាំរយអង្គ រួមជាមួយនឹងព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ ដែលព្រះថេរៈជ្រើសរើសដោយការយល់ព្រមរបស់ភិក្ខុទាំងឡាយយ៉ាងនេះ។

---

อถ โข เถรานํ ภิกฺขูนํ เอตทโหสิ – ‘‘กตฺถ นุ โข มยํ ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคาเยยฺยามา’’ติ. อถ โข เถรานํ ภิกฺขูนํ เอตทโหสิ ‘‘ราชคหํ โข มหาโคจรํ ปหูตเสนาสนํ, ยํนูน มยํ ราชคเห วสฺสํ วสนฺตา ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคาเยยฺยาม, นญฺเญ ภิกฺขู ราชคเห วสฺสํ อุปคจฺเฉยฺยุ’’นฺติ. กสฺมา ปน เนสํ เอตทโหสิ? อิทํ อมฺหากํ ถาวรกมฺมํ, โกจิ วิสภาคปุคฺคโล สงฺฆมชฺฌํ ปวิสิตฺวา อุกฺโกเฏยฺยาติ. อถายสฺมา มหากสฺสโป ญตฺติทุติเยน กมฺเมน สาเวสิ. ตํ สงฺคีติกฺขนฺธเก (จูฬว. ๔๓๗) วุตฺตนเยเนว ญาตพฺพํ.

លំដាប់នោះ ភិក្ខុជាព្រះថេរៈទាំងឡាយមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «តើយើងទាំងឡាយគប្បីសង្គាយនាធម៌និងវិន័យក្នុងទីណាណ៎?»។ បន្ទាប់មក ភិក្ខុជាព្រះថេរៈទាំងឡាយមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «ក្រុងរាជគ្រឹះ ជាទីគោចរធំ មានសេនាសនៈច្រើន បើដូច្នោះ មានតែយើងទាំងឡាយចាំវស្សាក្នុងក្រុងរាជគ្រឹះ ហើយសង្គាយនាធម៌និងវិន័យ ភិក្ខុដទៃមិនគប្បីចូលទៅចាំវស្សាក្នុងក្រុងរាជគ្រឹះឡើយ»។ ចុះហេតុអ្វីបានជាលោកទាំងឡាយមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះ? ព្រោះគិតថា «កិច្ចការដ៏មាំមួន (ថាវរកម្ម) របស់យើងនេះ ក្រែងលោមានបុគ្គលដែលមានគំនិតមិនត្រូវគ្នា (វិសភាគបុគ្គល) ណាមួយ ចូលមកក្នុងកណ្តាលជំនុំសង្ឃ ហើយធ្វើឱ្យរង្គោះរង្គើ»។ លំដាប់នោះ ព្រះមហាកស្សបដ៏មានអាយុ បានញ៉ាំងសង្ឃឱ្យដឹងច្បាស់ដោយញត្តិទុតិយកម្ម។ សេចក្តីនោះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលហើយក្នុងសង្គីតិក្ខន្ធកៈចុះ។

---

อถ ตถาคตสฺส ปรินิพฺพานโต สตฺตสุ สาธุกีฬนทิวเสสุ สตฺตสุ จ ธาตุปูชาทิวเสสุ วีติวตฺเตสุ ‘‘อฑฺฒมาโส อติกฺกนฺโต, อิทานิ คิมฺหานํ ทิยฑฺโฒ มาโส เสโส, อุปกฏฺฐา วสฺสูปนายิกา’’ติ มนฺตฺวา มหากสฺสปตฺเถโร ‘‘ราชคหํ, อาวุโส, คจฺฉามา’’ติ อุปฑฺฒํ ภิกฺขุสงฺฆํ คเหตฺวา เอกํ มคฺคํ คโต. อนุรุทฺธตฺเถโรปิ อุปฑฺฒํ คเหตฺวา เอกํ มคฺคํ คโต, อานนฺทตฺเถโร ปน ภควโต ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต สาวตฺถึ คนฺตฺวา ราชคหํ คนฺตุกาโม เยน สาวตฺถิ, เตน จาริกํ ปกฺกามิ. อานนฺทตฺเถเรน คตคตฏฺฐาเน มหาปริเทโว อโหสิ, ‘‘ภนฺเต อานนฺท, กุหึ สตฺถารํ ฐเปตฺวา อาคโตสี’’ติ? อนุปุพฺเพน สาวตฺถึ อนุปฺปตฺเต เถเร ภควโต ปรินิพฺพานสมเย วิย มหาปริเทโว อโหสิ.

គ្រានោះ កាលដែលព្រះតថាគតបរិនិព្វានទៅហើយ ថ្ងៃជាទីលេងជាសាធុការ ៧ ថ្ងៃ និងថ្ងៃជាទីបូជាព្រះសារីរិកធាតុ ៧ ថ្ងៃ កន្លងផុតទៅហើយ ព្រះមហាកស្សបត្ថេរគិតថា «កន្លះខែកន្លងទៅហើយ ឥឡូវនេះ ក្នុងរដូវក្តៅ នៅសល់តែមួយខែកន្លះទៀតប៉ុណ្ណោះ ថ្ងៃចូលវស្សាក៏ជិតចូលមកដល់ហើយ» ទើបពោលថា «ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ យើងនឹងទៅកាន់ក្រុងរាជគ្រឹះ» ហើយនាំយកភិក្ខុសង្ឃពាក់កណ្តាល និមន្តទៅតាមផ្លូវមួយ។ ចំណែកព្រះអនុរុទ្ធត្ថេរក៏នាំយកភិក្ខុសង្ឃពាក់កណ្តាល និមន្តទៅតាមផ្លូវមួយដែរ។ ចំណែកព្រះអានន្ទត្ថេរបានកាន់យកនូវបាត្រនិងចីវររបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ មានភិក្ខុសង្ឃជាបរិវារ និមន្តទៅកាន់ក្រុងសាវត្ថី ហើយមានបំណងនឹងទៅកាន់ក្រុងរាជគ្រឹះ ក៏បាននិមន្តទៅកាន់ចារិកតាមផ្លូវដែលឆ្ពោះទៅកាន់ក្រុងសាវត្ថី។ ក្នុងទីកន្លែងដែលព្រះអានន្ទត្ថេរនិមន្តទៅដល់ហើយៗ មានការទ្រហោយំយ៉ាងខ្លាំងថា «បពិត្រព្រះអានន្ទដ៏ចម្រើន លោកម្ចាស់ទុកព្រះសាស្តាទុកក្នុងទីណា ហើយទើបនិមន្តមក?»។ កាលព្រះថេរៈនិមន្តទៅដល់ក្រុងសាវត្ថីជាលំដាប់ ក៏មានការទ្រហោយំយ៉ាងខ្លាំង ដូចជាក្នុងសម័យដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគបរិនិព្វានដូច្នោះដែរ។

---

ตตฺร สุทํ อายสฺมา อานนฺโท อนิจฺจตาทิปฏิสํยุตฺตาย ธมฺมิยา กถาย ตํ มหาชนํ สญฺญาเปตฺวา เชตวนํ ปวิสิตฺวา ทสพเลน วสิตคนฺธกุฏิยา ทฺวารํ วิวริตฺวา มญฺจปีฐํ นีหริตฺวา ปปฺโผเฏตฺวา คนฺธกุฏึ สมฺมชฺชิตฺวา มิลาตมาลากจวรํ ฉฑฺเฑตฺวา มญฺจปีฐํ อติหริตฺวา ปุน ยถาฐาเน ฐเปตฺวา ภควโต ฐิตกาเล กรณียํ วตฺตํ สพฺพมกาสิ. อถ [Pg.80] เถโร ภควโต ปรินิพฺพานโต ปภุติ ฐานนิสชฺชพหุลตฺตา อุสฺสนฺนธาตุกํ กายํ สมสฺสาเสตุํ ทุติยทิวเส ขีรวิเรจนํ ปิวิตฺวา วิหาเรเยว นิสีทิ, ยํ สนฺธาย สุเภน มาณเวน ปหิตํ มาณวกํ เอตทโวจ –

ក្នុងទីនោះ ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ បានញ៉ាំងមហាជននោះឲ្យយល់ច្បាស់ ដោយធម្មីកថាដែលប្រកបដោយអនិច្ចភាពជាដើម រួចចូលទៅកាន់វត្តជេតពន បើកទ្វារព្រះគន្ធកុដិដែលជាទីគង់នៅរបស់ព្រះទសពល ចូលទៅហើយ នាំយកគ្រែនិងតាំងចេញមកក្រៅ បោសរលាស់ បោសសម្អាតព្រះគន្ធកុដិ បោះចោលនូវសម្រាមនិងផ្កាស្វិតក្រៀម នាំយកគ្រែនិងតាំងចូលទៅវិញ ដាក់ទុកក្នុងទីកន្លែងដើម ហើយបានធ្វើនូវវត្តប្រតិបត្តិទាំងពួងដែលត្រូវធ្វើក្នុងកាលដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគនៅធរមាន។ គ្រានោះ ព្រះថេរៈ ចាប់តាំងពីព្រះដ៏មានព្រះភាគបរិនិព្វានមក ព្រោះតែការឈរនិងការអង្គុយច្រើនពេក ដើម្បីសម្រាលរាងកាយដែលមានធាតុប្រែប្រួល ក្នុងថ្ងៃទីពីរ បានឆាន់ថ្នាំបញ្ចុះលាយទឹកដោះ ហើយក៏គង់នៅក្នុងវត្តនោះឯង សំដៅយកការឆាន់ថ្នាំនោះ ទើបព្រះថេរៈបានពោលពាក្យនេះទៅកាន់មាណពដែលសុភមាណពចាត់ឲ្យមកថា៖

---

‘‘อกาโล โข, มาณวก, อตฺถิ เม อชฺช เภสชฺชมตฺตา ปีตา, อปฺเปว นาม สฺเวปิ อุปสงฺกเมยฺยามา’’ติ (ที. นิ. ๑.๔๔๗).

«ម្នាលមាណព ថ្ងៃនេះមិនទាន់ជាកាលគួរឡើយ ព្រោះថ្ងៃនេះ យើងបានឆាន់ថ្នាំបញ្ចុះរួចហើយ បើទោះជាយ៉ាងណា ស្អែកសឹមយើងទៅជួបចុះ»។

---

ทุติยทิวเส เจตกตฺเถเรน ปจฺฉาสมเณน คนฺตฺวา สุเภน มาณเวน ปุฏฺโฐ ทีฆนิกาเย สุภสุตฺตํ นาม ทสมํ สุตฺตมภาสิ.

លុះដល់ថ្ងៃទីពីរ ព្រះថេរៈមានព្រះចេតកត្ថេរជាបច្ឆាសមណៈ និមន្តទៅហើយ កាលដែលសុភមាណពសួរហើយ ក៏បានសម្តែងនូវសូត្រទី ១០ ឈ្មោះ សុភសូត្រ ក្នុងទីឃនិកាយ។

---

อถ โข เถโร เชตวเน วิหาเร ขณฺฑผุลฺลปฺปฏิสงฺขรณํ การาเปตฺวา อุปกฏฺฐาย วสฺสูปนายิกาย ราชคหํ คโต. ตถา มหากสฺสปตฺเถโร อนุรุทฺธตฺเถโร จ สพฺพํ ภิกฺขุสงฺฆํ คเหตฺวา ราชคหเมว คตา.

គ្រានោះ ព្រះថេរៈបានចាត់ចែងឲ្យជួសជុលទីកន្លែងដែលបាក់បែកទ្រុឌទ្រោមក្នុងវត្តជេតពនរួចហើយ កាលថ្ងៃចូលវស្សាកាន់តែជិតចូលមកដល់ ក៏បាននិមន្តទៅកាន់ក្រុងរាជគ្រឹះ។ ដូចគ្នាដែរ ព្រះមហាកស្សបត្ថេរ និងព្រះអនុរុទ្ធត្ថេរ បាននាំយកភិក្ខុសង្ឃទាំងអស់ និមន្តទៅកាន់ក្រុងរាជគ្រឹះនោះឯង។

---

เตน โข ปน สมเยน ราชคเห อฏฺฐารส มหาวิหารา โหนฺติ. เต สพฺเพปิ ฉฑฺฑิตปติตอุกฺลาปา อเหสุํ. ภควโต หิ ปรินิพฺพาเน สพฺเพ ภิกฺขู อตฺตโน อตฺตโน ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา วิหาเร จ ปริเวเณ จ ฉฑฺเฑตฺวา อคมํสุ. ตตฺถ เถรา ภควโต วจนปูชนตฺถํ ติตฺถิยวาทปริโมจนตฺถญฺจ ‘‘ปฐมํ มาสํ ขณฺฑผุลฺลปฺปฏิสงฺขรณํ กโรมา’’ติ จินฺเตสุํ. ติตฺถิยา หิ วเทยฺยุํ ‘‘สมณสฺส โคตมสฺส สาวกา สตฺถริ ฐิเตเยว วิหาเร ปฏิชคฺคึสุ, ปรินิพฺพุเต ฉฑฺเฑสุ’’นฺติ. เตสํ วาทปริโมจนตฺถญฺจ จินฺเตสุนฺติ วุตฺตํ โหติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

សម័យនោះឯង ក្នុងក្រុងរាជគ្រឹះ មានមហាវិហារ ១៨ កន្លែង។ វិហារទាំងអស់នោះ សុទ្ធតែត្រូវបានគេបោះបង់ចោល មានសម្រាមធ្លាក់រាយប៉ាយ និងសៅហ្មង។ ព្រោះថាកាលដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគបរិនិព្វានទៅ ភិក្ខុទាំងឡាយគ្រប់រូបបានកាន់យកនូវបាត្រនិងចីវររបស់ខ្លួនៗ ហើយបោះបង់ចោលនូវវិហារនិងបរិវេណទាំងឡាយ រួចនិមន្តចេញទៅអស់។ ក្នុងក្រុងរាជគ្រឹះនោះ ព្រះថេរៈទាំងឡាយ ដើម្បីបូជានូវព្រះបន្ទូលរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគផង ដើម្បីដោះលែងខ្លួនឲ្យរួចផុតពីពាក្យតិះដៀលរបស់ពួកតិរ្ថិយផង ក៏គិតគ្នាថា «ក្នុងខែដំបូង យើងនឹងធ្វើការជួសជុលទីកន្លែងដែលបាក់បែកទ្រុឌទ្រោម»។ ព្រោះថាពួកតិរ្ថិយគប្បីពោលតិះដៀលថា «ពួកសាវករបស់ព្រះសមណគោតម ថែរក្សាវិហារទាំងឡាយតែក្នុងកាលដែលព្រះសាស្តានៅធរមានប៉ុណ្ណោះ លុះព្រះអង្គបរិនិព្វានទៅ ក៏បោះបង់ចោលអស់»។ ពាក្យថា «គិតដើម្បីរួចផុតពីពាក្យចោទប្រកាន់របស់ពួកតិរ្ថិយទាំងនោះ» គឺមានន័យយ៉ាងនេះឯង។ សេចក្តីនេះ ព្រះមានព្រះភាគក៏បានត្រាស់ទុកមកហើយថា៖

---

‘‘อถ โข เถรานํ ภิกฺขูนํ เอตทโหสิ – ภควตา โข, อาวุโส, ขณฺฑผุลฺลปฺปฏิสงฺขรณํ วณฺณิตํ, หนฺท มยํ, อาวุโส, ปฐมํ มาสํ ขณฺฑผุลฺลปฺปฏิสงฺขรณํ กโรม, มชฺฌิมํ มาสํ สนฺนิปติตฺวา ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคายิสฺสามา’’ติ (จูฬว. ๔๓๘).

«គ្រានោះ ព្រះថេរភិក្ខុទាំងឡាយមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សរសើរការជួសជុលទីកន្លែងដែលបាក់បែកទ្រុឌទ្រោម បើដូច្នោះ ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ ក្នុងខែដំបូង យើងចូរធ្វើការជួសជុលទីកន្លែងដែលបាក់បែកទ្រុឌទ្រោមចុះ ក្នុងខែកណ្តាល យើងនឹងប្រជុំគ្នាដើម្បីសង្គាយនាព្រះធម៌និងព្រះវិន័យ»។

---

เต ทุติยทิวเส คนฺตฺวา ราชทฺวาเร อฏฺฐํสุ. อชาตสตฺตุ ราชา อาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ‘‘อหํ, ภนฺเต, กึ กโรมิ, เกนตฺโถ’’ติ ปวาเรสิ. เถรา อฏฺฐารสมหาวิหารปฺปฏิสงฺขรณตฺถาย หตฺถกมฺมํ ปฏิเวเทสุํ. ‘‘สาธุ, ภนฺเต’’ติ ราชา หตฺถกมฺมการเก มนุสฺเส อทาสิ. เถรา ปฐมํ มาสํ สพฺพวิหาเร ปฏิสงฺขราเปสุํ.

ព្រះថេរៈទាំងនោះ ក្នុងថ្ងៃទីពីរ បាននិមន្តទៅឈរនៅទ្វារព្រះរាជវាំង។ ព្រះបាទអជាតសត្រូវស្តេចយាងមកថ្វាយបង្គំហើយ ទ្រង់អារាធនាថា «បពិត្រព្រះតេជព្រះគុណដ៏ចម្រើន តើខ្ញុំព្រះករុណាត្រូវធ្វើអ្វីខ្លះ លោកម្ចាស់មានសេចក្តីត្រូវការដោយវត្ថុអ្វី?»។ ព្រះថេរៈទាំងឡាយបានប្រាប់អំពីតម្រូវការកម្លាំងពលកម្មដើម្បីជួសជុលមហាវិហារទាំង ១៨ កន្លែង។ ព្រះរាជាទ្រង់ទទួលថា «ល្អហើយ ព្រះតេជព្រះគុណ» រួចទ្រង់បានប្រគល់ពួកជាងនិងកម្មករឲ្យ។ ព្រះថេរៈទាំងឡាយបានចាត់ចែងឲ្យជួសជុលវិហារទាំងអស់ក្នុងខែដំបូង។

---

อถ [Pg.81] รญฺโญ อาโรเจสุํ – ‘‘นิฏฺฐิตํ, มหาราช, วิหารปฺปฏิสงฺขรณํ, อิทานิ ธมฺมวินยสงฺคหํ กโรมา’’ติ. ‘‘สาธุ, ภนฺเต, วิสฺสตฺถา กโรถ, มยฺหํ อาณาจกฺกํ, ตุมฺหากํ ธมฺมจกฺกํ โหตุ. อาณาเปถ, ภนฺเต, กึ กโรมี’’ติ? ‘‘ธมฺมสงฺคหํ กโรนฺตานํ ภิกฺขูนํ สนฺนิสชฺชฏฺฐานํ มหาราชา’’ติ. ‘‘กตฺถ กโรมิ, ภนฺเต’’ติ? ‘‘เวภารปพฺพตปสฺเส สตฺตปณฺณิคุหาทฺวาเร กาตุํ ยุตฺตํ มหาราชา’’ติ. ‘‘สาธุ, ภนฺเต’’ติ โข, ราชา อชาตสตฺตุ, วิสฺสกมฺมุนา นิมฺมิตสทิสํ สุวิภตฺตภิตฺติถมฺภโสปานํ นานาวิธมาลากมฺมลตากมฺมวิจิตฺรํ มหามณฺฑปํ การาเปตฺวา วิวิธกุสุมทามโอลมฺพกวินิคฺคลนฺตจารุวิตานํ รตนวิจิตฺรมณิโกฏฺฏิมตลมิว จ นํ นานาปุปฺผูปหารวิจิตฺรํ สุปรินิฏฺฐิตภูมิกมฺมํ พฺรหฺมวิมานสทิสํ อลงฺกริตฺวา ตสฺมึ มหามณฺฑเป ปญฺจสตานํ ภิกฺขูนํ อนคฺฆานิ ปญฺจกปฺปิยปจฺจตฺถรณสตานิ ปญฺญาเปตฺวา ทกฺขิณภาคํ นิสฺสาย อุตฺตราภิมุขํ เถราสนํ, มณฺฑปมชฺเฌ ปุรตฺถาภิมุขํ พุทฺธสฺส ภควโต อาสนารหํ ธมฺมาสนํ ปญฺญาเปตฺวา ทนฺตขจิตํ จิตฺตพีชนิญฺเจตฺถ ฐเปตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส อาโรจาเปสิ ‘‘นิฏฺฐิตํ, ภนฺเต, กิจฺจ’’นฺติ.

គ្រានោះ ព្រះថេរៈទាំងឡាយបានក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថា «បពិត្រមហារាជ ការជួសជុលវិហារស្រេចបាច់ហើយ ឥឡូវនេះ យើងនឹងធ្វើការសង្គាយនាព្រះធម៌និងព្រះវិន័យ»។ ព្រះរាជាទ្រង់ទទួលថា «ល្អហើយ ព្រះតេជព្រះគុណ សូមលោកម្ចាស់ធ្វើដោយឥតមានការព្រួយបារម្ភឡើយ សូមឲ្យអាណាចក្រជារបស់ខ្ញុំព្រះករុណា សូមឲ្យធម្មចក្រជារបស់លោកម្ចាស់ចុះ សូមលោកម្ចាស់បង្គាប់មកចុះ តើខ្ញុំព្រះករុណាត្រូវធ្វើអ្វីខ្លះ?»។ ព្រះថេរៈទាំងឡាយតបថា «បពិត្រមហារាជ គឺទីកន្លែងសម្រាប់ប្រជុំអង្គុយរបស់ភិក្ខុទាំងឡាយដែលធ្វើការសង្គាយនាព្រះធម៌»។ «បពិត្រលោកម្ចាស់ តើឲ្យខ្ញុំព្រះករុណាធ្វើក្នុងទីណា?»។ «បពិត្រមហារាជ គួរធ្វើនៅទៀបឆ្នេរភ្នំវេភារៈ ជិតទ្វារគុហាសត្តបណ្ណិ»។ ព្រះបាទអជាតសត្រូវទទួលព្រះបន្ទូលថា «ល្អហើយ ព្រះតេជព្រះគុណ» ហើយបានចាត់ចែងឲ្យសាងសង់មហាមណ្ឌបដ៏វិចិត្រ ហាក់ដូចជាវិស្សកម្មទេវបុត្រនិម្មិតឲ្យ មានជញ្ជាំង សសរ និងជណ្តើរដែលចាត់ចែងយ៉ាងល្អ ប្រកបដោយក្បាច់ផ្កាកម្រងនិងក្បាច់វល្លិផ្សេងៗដ៏វិចិត្រ មានពិដានដ៏ស្រស់ស្អាតដែលព្យួរដោយកម្រងផ្កាផ្សេងៗដ៏រយីងរយោង មានផ្ទៃក្រាលដ៏វិចិត្រដោយផ្កាផ្សេងៗ ហាក់ដូចជាផ្ទៃត្បូងទទឹមដ៏មានតម្លៃ មានការរៀបចំផ្ទៃដីយ៉ាងល្អឥតខ្ចោះ ហាក់បីដូចជាព្រហ្មវិមាន តុបតែងយ៉ាងល្អ ក្នុងមហាមណ្ឌបនោះ ទ្រង់បានចាត់ចែងឲ្យក្រាលនូវកម្រាលដ៏សមគួរដល់សមណៈ ៥០០ សម្រាប់ភិក្ខុ ៥០០ រូប ហើយរៀបចំអាសនៈសម្រាប់ព្រះថេរៈទាំងឡាយ បែរមុខទៅទិសខាងជើង ដោយអាស្រ័យចំណែកខាងត្បូង នៅកណ្តាលមណ្ឌប ទ្រង់បានរៀបចំធម្មាសនៈដ៏សមគួរជាទីគង់នៅរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគជាម្ចាស់ បែរមុខទៅទិសខាងកើត ហើយដាក់ទុកនូវផ្លិតដ៏វិចិត្រដែលដាំដោយភ្លុកដំរីនៅលើធម្មាសនៈនោះ រួចចាត់ចែងឲ្យក្រាបបង្គំទូលភិក្ខុសង្ឃថា «បពិត្រព្រះតេជព្រះគុណដ៏ចម្រើន កិច្ចការមណ្ឌបស្រេចបាច់ហើយ»។

---

ภิกฺขู อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อาหํสุ ‘‘สฺเว, อาวุโส อานนฺท, สงฺฆสนฺนิปาโต, ตฺวญฺจ เสโข สกรณีโย, เตน เต น ยุตฺตํ สนฺนิปาตํ คนฺตุํ, อปฺปมตฺโต โหหี’’ติ. อถ โข อายสฺมา อานนฺโท ‘‘สฺเว สนฺนิปาโต, น โข ปน เมตํ ปติรูปํ, ยฺวาหํ เสโข สมาโน สนฺนิปาตํ คจฺเฉยฺย’’นฺติ พหุเทว รตฺตึ กายคตาย สติยา วีตินาเมตฺวา รตฺติยา ปจฺจูสสมเย จงฺกมา โอโรหิตฺวา วิหารํ ปวิสิตฺวา ‘‘นิปชฺชิสฺสามี’’ติ กายํ อาวชฺเชสิ. ทฺเว ปาทา ภูมิโต มุตฺตา, อปฺปตฺตญฺจ สีสํ พิมฺโพหนํ, เอตสฺมึ อนฺตเร อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุจฺจิ. อยญฺหิ อายสฺมา จงฺกเมน พหิ วีตินาเมตฺวา วิเสสํ นิพฺพตฺเตตุํ อสกฺโกนฺโต จินฺเตสิ ‘‘นนุ มํ ภควา เอตทโวจ – ‘กตปุญฺโญสิ ตฺวํ, อานนฺท, ปธานมนุยุญฺช, ขิปฺปํ โหหิสิ อนาสโว’ติ (ที. นิ. ๒.๒๐๗). พุทฺธานญฺจ กถาโทโส นาม นตฺถิ, มม ปน อจฺจารทฺธํ วีริยํ, เตน เม จิตฺตํ อุทฺธจฺจาย สํวตฺตติ, หนฺทาหํ วีริยสมตํ โยเชมี’’ติ จงฺกมา โอโรหิตฺวา ปาทโธวนฏฺฐาเน ฐตฺวา ปาเท โธวิตฺวา วิหารํ ปวิสิตฺวา มญฺจเก นิสีทิตฺวา ‘‘โถกํ วิสฺสมิสฺสามี’’ติ กายํ มญฺจเก อุปนาเมสิ. ทฺเว ปาทา [Pg.82] ภูมิโต มุตฺตา, สีสญฺจ พิมฺโพหนมสมฺปตฺตํ, เอตสฺมึ อนฺตเร อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุจฺจิ. จตุอิริยาปถวิรหิตํ เถรสฺส อรหตฺตํ. เตน ‘‘อิมสฺมึ สาสเน อนิสินฺโน อนิปนฺโน อฏฺฐิโต อจงฺกมนฺโต โก ภิกฺขุ อรหตฺตํ ปตฺโต’’ติ วุตฺเต ‘‘อานนฺทตฺเถโร’’ติ วตฺตุํ วฏฺฏติ.

ភិក្ខុទាំងឡាយបានពោលនឹងព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុថា «ម្នាលអាវុសោអានន្ទ ស្អែកនេះជាថ្ងៃប្រជុំសង្ឃហើយ ឯលោកនៅជាសេក្ខបុគ្គល មានកិច្ចដែលត្រូវធ្វើនៅឡើយ ហេតុនោះ ការដែលលោកនឹងទៅកាន់ទីប្រជុំសង្ឃ មិនសមគួរឡើយ សូមលោកកុំប្រហែសឡើយ»។ គ្រានោះ ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុគិតថា «ស្អែកនេះជាថ្ងៃប្រជុំសង្ឃហើយ ការដែលយើងនៅជាសេក្ខបុគ្គល ហើយទៅកាន់ទីប្រជុំសង្ឃនោះ មិនសមគួរដល់យើងឡើយ» ក៏បានឲ្យវេលាកន្លងទៅអស់រាត្រីជាច្រើនដោយកាយគតាសតិ លុះដល់វេលាជិតភ្លឺនៃរាត្រីនោះ ក៏ចុះពីទីចង្ក្រម ចូលទៅកាន់វិហារ គិតថា «យើងនឹងសម្រាក» ហើយក៏ផ្អៀងកាយចុះ។ ជើងទាំងពីរផុតពីដី ក្បាលក៏មិនទាន់ដល់ខ្នើយ ក្នុងចន្លោះនោះឯង ចិត្តរបស់ព្រះថេរៈក៏រួចផុតចាកអាសវៈទាំងឡាយ ព្រោះមិនប្រកាន់មាំ។ ព្រោះថា ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុនេះ កាលដែលឲ្យវេលាកន្លងទៅដោយការដើរចង្ក្រមខាងក្រៅ មិនអាចញ៉ាំងគុណវិសេសឲ្យកើតឡើងបាន ក៏គិតថា «ព្រះដ៏មានព្រះភាគធ្លាប់ត្រាស់នឹងយើងយ៉ាងនេះមិនមែនឬថា "ម្នាលអានន្ទ អ្នកជាអ្នកមានបុណ្យបានធ្វើទុកហើយ ចូរខំប្រឹងប្រព្រឹត្តធម៌ចុះ មិនយូរប៉ុន្មានឡើយ នឹងបានជាព្រះអរហន្តឥតមានអាសវៈឡើយ"? ឯព្រះបន្ទូលរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ មិនដែលខុសឡើយ ប៉ុន្តែ ព្យាយាមរបស់យើងខ្លាំងពេក ហេតុនោះ ចិត្តរបស់យើងទើបប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីរាយមាយ បើដូច្នោះ យើងគួរតែធ្វើវីរិយសមតា (ការប្រឹងប្រែងឲ្យស្មើគ្នា)» ទើបចុះពីទីចង្ក្រម ឈរនៅកន្លែងលាងជើង លាងជើងទាំងពីររួច ចូលទៅកាន់វិហារ អង្គុយលើគ្រែតូច គិតថា «យើងនឹងសម្រាកបន្តិច» ហើយក៏ផ្អៀងកាយទៅលើគ្រែតូច។ ជើងទាំងពីរផុតពីដី ក្បាលក៏មិនទាន់ដល់ខ្នើយ ក្នុងចន្លោះនោះឯង ចិត្តរបស់ព្រះថេរៈក៏រួចផុតចាកអាសវៈទាំងឡាយ ព្រោះមិនប្រកាន់មាំ។ ការសម្រេចជាព្រះអរហន្តរបស់ព្រះថេរៈ គឺវៀរចាកឥរិយាបថទាំង ៤។ ហេតុនោះ កាលបើមានពាក្យសួរថា «ក្នុងសាសនានេះ ភិក្ខុរូបណាសម្រេចជាព្រះអរហន្តដោយមិនអង្គុយ មិនដេក មិនឈរ មិនដើរចង្ក្រម?» គួរឆ្លើយថា «គឺព្រះអានន្ទត្ថេរ»។

---

อถ เถรา ภิกฺขู ทุติยทิวเส ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา ปตฺตจีวรํ ปฏิสาเมตฺวา ธมฺมสภายํ สนฺนิปติตา. อานนฺทตฺเถโร ปน อตฺตโน อรหตฺตปฺปตฺตึ ญาเปตุกาโม ภิกฺขูหิ สทฺธึ น คโต. ภิกฺขู ยถาวุฑฺฒํ อตฺตโน อตฺตโน ปตฺตาสเน นิสีทนฺตา อานนฺทตฺเถรสฺส อาสนํ ฐเปตฺวา นิสินฺนา. ตตฺถ เกหิจิ ‘‘เอตมาสนํ กสฺสา’’ติ วุตฺเต อานนฺทสฺสาติ. ‘‘อานนฺโท ปน กุหึ คโต’’ติ. ตสฺมึ สมเย เถโร จินฺเตสิ ‘‘อิทานิ มยฺหํ คมนกาโล’’ติ. ตโต อตฺตโน อานุภาวํ ทสฺเสนฺโต ปถวิยํ นิมุชฺชิตฺวา อตฺตโน อาสเนเยว อตฺตานํ ทสฺเสสิ. อากาเสนาคนฺตฺวา นิสีทีติปิ เอเก.

គ្រានោះ ព្រះថេរភិក្ខុទាំងឡាយ ក្នុងថ្ងៃទីពីរ បានធ្វើភត្តកិច្ចរួចហើយ ទុកដាក់បាត្រនិងចីវររួចហើយ ក៏ប្រជុំគ្នាក្នុងធម្មសភា។ ចំណែកព្រះអានន្ទត្ថេរ មានបំណងនឹងញ៉ាំងការសម្រេចព្រះអរហត្តផលរបស់ខ្លួនឲ្យគេដឹង ទើបមិននិមន្តទៅជាមួយភិក្ខុទាំងឡាយ។ ភិក្ខុទាំងឡាយអង្គុយលើអាសនៈដែលដល់វេនរបស់ខ្លួនៗតាមលំដាប់ព្រះវស្សា ដោយទុកអាសនៈរបស់ព្រះអានន្ទត្ថេរឲ្យនៅទំនេរ រួចក៏អង្គុយចុះ។ ក្នុងទីនោះ កាលបើមានភិក្ខុខ្លះសួរថា «អាសនៈនេះជារបស់អ្នកណា?» ភិក្ខុទាំងឡាយឆ្លើយថា «ជារបស់ព្រះអានន្ទ»។ «ចុះព្រះអានន្ទនិមន្តទៅណាហើយ?»។ ក្នុងសម័យនោះ ព្រះថេរៈគិតថា «ឥឡូវនេះជាកាលគួរដែលយើងត្រូវទៅហើយ»។ លំដាប់នោះ កាលចង់បង្ហាញនូវអានុភាពរបស់ខ្លួន ក៏ជ្រមុជចុះទៅក្នុងផែនដី ហើយទៅបង្ហាញខ្លួនឡើងចំលើអាសនៈរបស់ខ្លួនតែម្តង។ ម្យ៉ាងទៀត អាចារ្យខ្លះពោលថា ព្រះថេរៈហោះមកតាមអាកាសហើយអង្គុយចុះ។

---

เอวํ นิสินฺเน ตสฺมึ อายสฺมนฺเต มหากสฺสปตฺเถโร ภิกฺขู อามนฺเตสิ, ‘‘อาวุโส, กึ ปฐมํ สงฺคายาม ธมฺมํ วา วินยํ วา’’ติ? ภิกฺขู อาหํสุ, ‘‘ภนฺเต มหากสฺสป, วินโยนามพุทฺธสาสนสฺส อายุ, วินเย ฐิเต สาสนํ ฐิตํ โหติ, ตสฺมา ปฐมํ วินยํ สงฺคายามา’’ติ. ‘‘กํ ธุรํ กตฺวา วินโย สงฺคายิตพฺโพ’’ติ? ‘‘อายสฺมนฺตํ อุปาลิ’’นฺติ. ‘‘กึ อานนฺโท นปฺปโหตี’’ติ? ‘‘โน นปฺปโหติ, อปิจ โข ปน สมฺมาสมฺพุทฺโธ ธรมาโนเยว วินยปริยตฺตึ นิสฺสาย อายสฺมนฺตํ อุปาลึ เอตทคฺเค ฐเปสิ – ‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ วินยธรานํ ยทิทํ อุปาลี’’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๒๘). ตสฺมา อุปาลิตฺเถรํ ปุจฺฉิตฺวา วินยํ สงฺคายามาติ. ตโต เถโร วินยํ ปุจฺฉนตฺถาย อตฺตนาว อตฺตานํ สมฺมนฺนิ. อุปาลิตฺเถโรปิ วิสฺสชฺชนตฺถาย สมฺมนฺนิ. ตตฺรายํ ปาฬิ –

កាលដែលព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុអង្គុយចុះយ៉ាងនេះហើយ ព្រះមហាកស្សបត្ថេរដ៏មានអាយុបានសួរភិក្ខុទាំងឡាយថា «ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ តើយើងគួរធ្វើសង្គាយនាព្រះធម៌មុន ឬព្រះវិន័យមុន?»។ ភិក្ខុទាំងឡាយពោលថា «បពិត្រព្រះមហាកស្សបដ៏ចម្រើន ព្រះវិន័យឈ្មោះថាជាអាយុរបស់ព្រះពុទ្ធសាសនា កាលបើព្រះវិន័យនៅតាំងនៅ ព្រះសាសនាក៏ឈ្មោះថានៅតាំងនៅដែរ ហេតុនោះ យើងគួរធ្វើសង្គាយនាព្រះវិន័យមុនចុះ»។ «តើយើងគួរតម្កល់បុគ្គលណាជាប្រធាន ដើម្បីសង្គាយនាព្រះវិន័យ?»។ «គឺព្រះឧបាលិដ៏មានអាយុ»។ «ចុះព្រះអានន្ទមិនអាចធ្វើបានទេឬ?»។ «មិនមែនជាមិនអាចធ្វើបានឡើយ ព្រះអង្គអាចធ្វើបានពិតមែន ប៉ុន្តែព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធកាលដែលនៅធរមាន ទ្រង់អាស្រ័យព្រះវិន័យបរិយត្តិ ហើយបានតម្កល់ព្រះឧបាលិដ៏មានអាយុទុកក្នុងតំណែងដ៏ប្រសើរនេះថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ក្នុងបណ្តាភិក្ខុសាវករបស់យើងដែលជាអ្នកទ្រទ្រង់ព្រះវិន័យ ឧបាលិនេះជាកំពូល"។ ហេតុនោះ យើងគួរតែសួរព្រះឧបាលិត្ថេរ ហើយសង្គាយនាព្រះវិន័យចុះ»។ លំដាប់នោះ ព្រះថេរៈ ដើម្បីសួរនូវព្រះវិន័យ ក៏បានសន្មតខ្លួនឯង។ ចំណែកព្រះឧបាលិត្ថេរ ដើម្បីដោះស្រាយ ក៏បានសន្មតខ្លួនឯងដែរ។ ក្នុងទីនោះ នេះជាបាលីសន្មត៖

---

อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป สงฺฆํ ญาเปสิ –

គ្រានោះ ព្រះមហាកស្សបដ៏មានអាយុបានញ៉ាំងសង្ឃឲ្យដឹងច្បាស់ (ប្រកាសសង្ឃ) ថា៖

---

‘‘สุณาตุ เม, อาวุโส, สงฺโฆ, ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, อหํ อุปาลึ วินยํ ปุจฺเฉยฺย’’นฺติ.

«បពិត្រសង្ឃដ៏ចម្រើន សូមសង្ឃស្តាប់ពាក្យរបស់ខ្ញុំ បើកាលគួរដល់សង្ឃហើយ ខ្ញុំនឹងសួរព្រះវិន័យនឹងព្រះឧបាលិ»

---

อายสฺมาปิ [Pg.83] อุปาลิ สงฺฆํ ญาเปสิ –

ចំណែកព្រះឧបាលិដ៏មានអាយុក៏បានញ៉ាំងសង្ឃឲ្យដឹងច្បាស់ (ប្រកាសសង្ឃ) ថា៖

---

‘‘สุณาตุ เม, ภนฺเต, สงฺโฆ, ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, อหํ อายสฺมตา มหากสฺสเปน วินยํ ปุฏฺโฐ วิสฺสชฺเชยฺย’’นฺติ.

«បពិត្រព្រះសង្ឃដ៏ចម្រើន សូមសង្ឃស្តាប់ពាក្យរបស់ខ្ញុំព្រះករុណា បើកាលគួរដល់សង្ឃហើយ កាលដែលព្រះមហាកស្សបដ៏មានអាយុសួរព្រះវិន័យហើយ ខ្ញុំព្រះករុណានឹងដោះស្រាយ»

---

เอวํ อตฺตนาว อตฺตานํ สมฺมนฺนิตฺวา อายสฺมา, อุปาลิ, อุฏฺฐายาสนา เอกํสํ จีวรํ กตฺวา เถเร ภิกฺขู วนฺทิตฺวา ธมฺมาสเน นิสีทิ ทนฺตขจิตํ พีชนึ คเหตฺวา. ตโต มหากสฺสปตฺเถโร อุปาลิตฺเถรํ ปฐมปาราชิกํ อาทึ กตฺวา สพฺพํ วินยํ ปุจฺฉิ, อุปาลิตฺเถโร วิสฺสชฺเชสิ. สพฺเพ ปญฺจสตา ภิกฺขู ปฐมปาราชิกสิกฺขาปทํ สนิทานํ กตฺวา เอกโต คณสชฺฌายมกํสุ. เอวํ เสสานิปีติ สพฺพํ วินยฏฺฐกถาย คเหตพฺพํ. เอเตน นเยน สอุภโตวิภงฺคํ สขนฺธกปริวารํ สกลํ วินยปิฏกํ สงฺคายิตฺวา อุปาลิตฺเถโร ทนฺตขจิตํ พีชนึ นิกฺขิปิตฺวา ธมฺมาสนา โอโรหิตฺวา วุฑฺเฒ ภิกฺขู วนฺทิตฺวา อตฺตโน ปตฺตาสเน นิสีทิ.

កាលដែលបានសន្មតខ្លួនដោយខ្លួនឯងយ៉ាងនេះហើយ ព្រះឧបាលិដ៏មានអាយុ ក៏ក្រោកឡើងចាកអាសនៈ ធ្វើចីវរឆៀងស្មាម្ខាង ថ្វាយបង្គំព្រះភិក្ខុទាំងឡាយជាថេរៈ រួចគង់លើធម្មាសនៈ កាន់ផ្លិតដែលឆ្លាក់ដោយភ្លុកដំរី។ លំដាប់នោះ ព្រះមហាកស្សបត្ថេរ បានសួរនូវវិន័យទាំងអស់ ដោយធ្វើនូវបឋមបារាជិកឱ្យជាខាងដើម ចំពោះព្រះឧបាលិត្ថេរ ឯព្រះឧបាលិត្ថេរក៏បានដោះស្រាយ។ ព្រះភិក្ខុទាំងឡាយទាំងប្រាំរយរូប បានធ្វើនូវគណសជ្ឈាយៈ (ការសូត្ររួមគ្នា) ជាមួយគ្នា ដោយធ្វើនូវបឋមបារាជិកសិក្ខាបទ ព្រមទាំងនិទាន។ សូម្បីសិក្ខាបទដែលសេសសល់ ក៏បានធ្វើគណសជ្ឈាយៈយ៉ាងនេះដែរ សេចក្តីទាំងពួង គប្បីកាន់យកតាមវិនយអដ្ឋកថា។ ដោយវិធីនេះ ព្រះសង្ឃទាំងឡាយបានសង្គាយនានូវវិនយបិដកទាំងអស់ ព្រមទាំងឧភតោវិភង្គ ខន្ធកៈ និងបរិវារ រួចហើយ ព្រះឧបាលិត្ថេរ ក៏ដាក់ចុះនូវផ្លិតដែលឆ្លាក់ដោយភ្លុកដំរី ចុះចាកធម្មាសនៈ ថ្វាយបង្គំព្រះភិក្ខុទាំងឡាយជាចាស់វស្សា ហើយគង់លើអាសនៈរបស់ខ្លួន។

---

วินยํ สงฺคายิตฺวา ธมฺมํ สงฺคายิตุกาโม อายสฺมา มหากสฺสปตฺเถโร ภิกฺขู ปุจฺฉิ – ‘‘ธมฺมํ สงฺคายนฺเตหิ กํ ปุคฺคลํ ธุรํ กตฺวา ธมฺโม สงฺคายิตพฺโพ’’ติ? ภิกฺขู ‘‘อานนฺทตฺเถรํ ธุรํ กตฺวา’’ติ อาหํสุ.

លុះសង្គាយនាវិន័យរួចហើយ ព្រះមហាកស្សបត្ថេរដ៏មានអាយុ មានបំណងនឹងសង្គាយនាធម៌ ក៏បានសួរភិក្ខុទាំងឡាយថា «កាលដែលពួកយើងសង្គាយនាធម៌ តើគប្បីធ្វើបុគ្គលណាឱ្យជាប្រធាន ដើម្បីសង្គាយនាធម៌?» ភិក្ខុទាំងឡាយក្រាបបង្គំទូលថា «គប្បីធ្វើព្រះអានន្ទត្ថេរឱ្យជាប្រធាន»។

---

อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป สงฺฆํ ญาเปสิ –

លំដាប់នោះ ព្រះមហាកស្សបដ៏មានអាយុ បានញ៉ាំងសង្ឃឱ្យដឹង (ប្រកាសញត្តិ) ថា៖

---

‘‘สุณาตุ เม, อาวุโส, สงฺโฆ, ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, อหํ อานนฺทํ ธมฺมํ ปุจฺเฉยฺย’’นฺติ.

«ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ សូមសង្ឃស្តាប់ខ្ញុំ ប្រសិនបើកម្មមានកាលគួរដល់សង្ឃហើយ ខ្ញុំគប្បីសួរធម៌នឹងព្រះអានន្ទ»។

---

อถ โข อายสฺมา อานนฺโท สงฺฆํ ญาเปสิ –

លំដាប់នោះ ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ បានញ៉ាំងសង្ឃឱ្យដឹង (ប្រកាសញត្តិ) ថា៖

---

‘‘สุณาตุ เม, ภนฺเต, สงฺโฆ, ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, อหํ อายสฺมตา มหากสฺสเปน ธมฺมํ ปุฏฺโฐ วิสฺสชฺเชยฺย’’นฺติ.

«បពិត្រព្រះសង្ឃដ៏ចម្រើន សូមសង្ឃស្តាប់ខ្ញុំ ប្រសិនបើកម្មមានកាលគួរដល់សង្ឃហើយ ខ្ញុំកាលដែលព្រះមហាកស្សបដ៏មានអាយុសួរហើយ គប្បីដោះស្រាយធម៌»។

---

อถ โข อายสฺมา อานนฺโท อุฏฺฐายาสนา เอกํสํ จีวรํ กตฺวา เถเร ภิกฺขู วนฺทิตฺวา ธมฺมาสเน นิสีทิ ทนฺตขจิตํ พีชนึ คเหตฺวา. อถ มหากสฺสปตฺเถโร อานนฺทตฺเถรํ ธมฺมํ ปุจฺฉิ – ‘‘พฺรหฺมชาลํ, อาวุโส อานนฺท, กตฺถ ภาสิต’’นฺติ? ‘‘อนฺตรา จ, ภนฺเต, ราชคหํ อนฺตรา จ นาฬนฺทํ ราชาคารเก อมฺพลฏฺฐิกาย’’นฺติ. ‘‘กํ อารพฺภา’’ติ? ‘‘สุปฺปิยญฺจ ปริพฺพาชกํ พฺรหฺมทตฺตญฺจ มาณวก’’นฺติ. อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ พฺรหฺมชาลสฺส นิทานมฺปิ ปุจฺฉิ, ปุคฺคลมฺปิ ปุจฺฉิ. ‘‘สามญฺญผลํ; ปนาวุโส อานนฺท, กตฺถ ภาสิต’’นฺติ? ‘‘ราชคเห, ภนฺเต, ชีวกมฺพวเน’’ติ. ‘‘เกน สทฺธิ’’นฺติ? ‘‘อชาตสตฺตุนา [Pg.84] เวเทหิปุตฺเตน สทฺธิ’’นฺติ. อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ สามญฺญผลสฺส นิทานมฺปิ ปุจฺฉิ, ปุคฺคลมฺปิ ปุจฺฉิ. เอเตเนว อุปาเยน ปญฺจปิ นิกาเย ปุจฺฉิ, ปุฏฺโฐ ปุฏฺโฐ อายสฺมา อานนฺโท วิสฺสชฺเชสิ. อยํ ปฐมมหาสงฺคีติ ปญฺจหิ เถรสเตหิ กตา –

លំដាប់នោះ ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ ក្រោកឡើងចាកអាសនៈ ធ្វើចីវរឆៀងស្មាម្ខាង ថ្វាយបង្គំព្រះភិក្ខុទាំងឡាយជាថេរៈ រួចគង់លើធម្មាសនៈ កាន់ផ្លិតដែលឆ្លាក់ដោយភ្លុកដំរី។ គ្រានោះ ព្រះមហាកស្សបត្ថេរ បានសួរធម៌នឹងព្រះអានន្ទត្ថេរថា «ម្នាលអាវុសោអានន្ទ ព្រះសូត្រឈ្មោះព្រហ្មជាលៈ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងហើយក្នុងទីណា?» ព្រះអានន្ទក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ទ្រង់សម្តែងក្នុងចន្លោះក្រុងរាជគ្រឹះ និងភូមិណាលន្ទា ក្នុងព្រះរាជដំណាក់នាអម្ពលដ្ឋិកាឧទ្យាន»។ «ទ្រង់សម្តែងព្រោះប្រារព្ធនឹងបុគ្គលណា?» «ទ្រង់ប្រារព្ធនឹងសុប្បិយបរិព្វាជក និងព្រហ្មទត្តមាណព»។ លំដាប់នោះ ព្រះមហាកស្សបដ៏មានអាយុ បានសួរនូវនិទានផង សួរនូវបុគ្គលផង នៃព្រហ្មជាលសូត្រ នឹងព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ។ «ម្នាលអាវុសោអានន្ទ ចុះព្រះសូត្រឈ្មោះសាមញ្ញផល ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងហើយក្នុងទីណា?» «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ទ្រង់សម្តែងក្នុងជីវកម្ពវន នាទីក្រុងរាជគ្រឹះ»។ «ទ្រង់សម្តែងជាមួយនិងអ្នកណា?» «ទ្រង់សម្តែងជាមួយនិងព្រះបាទអជាតសត្តុវេទេហីបុត្រ»។ លំដាប់នោះ ព្រះមហាកស្សបដ៏មានអាយុ បានសួរនូវនិទានផង សួរនូវបុគ្គលផង នៃសាមញ្ញផលសូត្រ នឹងព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ។ ដោយឧបាយនេះឯង ព្រះថេរៈបានសួរនូវនិកាយទាំងប្រាំ ឯព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ កាលដែលព្រះថេរៈសួរហើយៗ ក៏បានដោះស្រាយរួចរាល់។ ការធ្វើបឋមមហាសង្គាយនានេះ គឺព្រះថេរៈទាំងប្រាំរយរូបបានធ្វើហើយ—

---

‘‘สเตหิ ปญฺจหิ กตา, เตน ปญฺจสตาติ จ;

เถเรเหว กตตฺตา จ, เถริกาติ ปวุจฺจตี’’ติ.

«ការសង្គាយនានេះ ព្រះថេរៈប្រាំរយរូបបានធ្វើហើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា បញ្ចសតិកា (មានប្រាំរយ) ខ្លះ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែព្រះថេរៈទាំងឡាយបានធ្វើ ទើបហៅថា ថេរិកា (របស់ព្រះថេរៈ) ខ្លះ»។

---

อิมิสฺสา ปฐมมหาสงฺคีติยา วตฺตมานาย สพฺพํ ทีฆนิกายํ มชฺฌิมนิกายาทิญฺจ ปุจฺฉิตฺวา อนุปุพฺเพน ขุทฺทกนิกายํ ปุจฺฉนฺเตน อายสฺมตา มหากสฺสเปน ‘‘มงฺคลสุตฺตํ, อาวุโส อานนฺท, กตฺถ ภาสิต’’นฺติ เอวมาทิวจนาวสาเน ‘‘นิทานมฺปิ ปุจฺฉิ, ปุคฺคลมฺปิ ปุจฺฉี’’ติ เอตฺถ นิทาเน ปุจฺฉิเต ตํ นิทานํ วิตฺถาเรตฺวา ยถา จ ภาสิตํ, เยน จ สุตํ, ยทา จ สุตํ, เยน จ ภาสิตํ, ยตฺถ จ ภาสิตํ, ยสฺส จ ภาสิตํ, ตํ สพฺพํ กเถตุกาเมน ‘‘เอวํ ภาสิตํ มยา สุตํ, เอกํ สมยํ สุตํ, ภควตา ภาสิตํ, สาวตฺถิยํ ภาสิตํ, เทวตาย ภาสิต’’นฺติ เอตมตฺถํ ทสฺเสนฺเตน อายสฺมตา อานนฺเทน วุตฺตํ ‘‘เอวํ เม สุตํ – เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม…เป… ภควนฺตํ คาถาย อชฺฌภาสี’’ติ. เอวมิทํ อายสฺมตา อานนฺเทน วุตฺตํ, ตญฺจ ปน ปฐมมหาสงฺคีติกาเล วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

កាលដែលបឋមមហាសង្គាយនានេះកំពុងប្រព្រឹត្តទៅ ព្រះមហាកស្សបដ៏មានអាយុ បានសួរនូវទីឃនិកាយទាំងអស់ មជ្ឈិមនិកាយជាដើម ហើយសួរនូវခုទ្ទកនិកាយតាមលំដាប់ កាលដែលព្រះមហាកស្សបសួរថា «ម្នាលអាវុសោអានន្ទ ព្រះមង្គលសូត្រ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងក្នុងទីណា?» ជាដើម ក្នុងទីបំផុតនៃពាក្យជាដើមយ៉ាងនេះ ក្នុងពាក្យថា «សួរនូវនិទានផង សួរនូវបុគ្គលផង» នេះ កាលដែលព្រះថេរៈសួរនូវនិទានហើយ ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ មានបំណងនឹងពោលពង្រីកនូវនិទាននោះ និងចង់សម្តែងនូវសេចក្តីទាំងពួងថា ព្រះសូត្រនោះទ្រង់សម្តែងយ៉ាងណា នរណាបានស្តាប់ ឮនៅពេលណា នរណាជាអ្នកសម្តែង សម្តែងក្នុងទីណា និងសម្តែងដល់នរណា ដោយបង្ហាញនូវសេចក្តីនោះថា «ទ្រង់សម្តែងយ៉ាងនេះ ខ្ញុំបានស្តាប់ហើយ ខ្ញុំបានស្តាប់ក្នុងសម័យមួយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងហើយ ទ្រង់សម្តែងក្នុងក្រុងសាវត្ថី ទ្រង់សម្តែងដល់ទេវតា» ទើបពោលថា «ឯវំ មេ សុតំ ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ...បេ... ភគវន្តំ គាថាយ អជ្ឈភាសិ» (សេចក្តីនេះ ខ្ញុំបានស្តាប់មកយ៉ាងនេះ៖ សម័យមួយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់គង់នៅក្នុងវត្តជេតពន ជាអារាមរបស់អនាថបិណ្ឌិកសេដ្ឋី ជិតក្រុងសាវត្ថី...បេ... បានពោលទូលសួរព្រះដ៏មានព្រះភាគដោយគាថា)។ គប្បីជ្រាបថា ពាក្យនេះ គឺព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុបានពោលហើយ ហើយពោលក្នុងកាលនៃបឋមមហាសង្គាយនា។

---

อิทานิ ‘‘กสฺมา วุตฺต’’นฺติ เอตฺถ วุจฺจเต – ยสฺมา อยมายสฺมา มหากสฺสปตฺเถเรน นิทานํ ปุฏฺโฐ, ตสฺมาเนน ตํ นิทานํ อาทิโต ปภุติ วิตฺถาเรตุํ วุตฺตํ. ยสฺมา วา อานนฺทํ ธมฺมาสเน นิสินฺนํ วสีคณปริวุตํ ทิสฺวา เอกจฺจานํ เทวตานํ จิตฺตมุปฺปนฺนํ ‘‘อยมายสฺมา เวเทหมุนิ ปกติยาปิ สกฺยกุลมนฺวโย ภควโต ทายาโท, ภควตาปิ ปญฺจกฺขตฺตุํ เอตทคฺเค นิทฺทิฏฺโฐ, จตูหิ อจฺฉริยอพฺภุตธมฺเมหิ สมนฺนาคโต, จตุนฺนํ ปริสานํ ปิโย มนาโป, อิทานิ มญฺเญ ภควโต ธมฺมรชฺชทายชฺชํ ปตฺวา พุทฺโธ ชาโต’’ติ. ตสฺมา อายสฺมา อานนฺโท ตาสํ เทวตานํ เจตสา เจโตปริวิตกฺกมญฺญาย ตํ อภูตคุณสมฺภาวนํ อนธิวาเสนฺโต อตฺตโน สาวกภาวเมว ทีเปตุํ อาห ‘‘เอวํ เม สุตํ เอกํ สมยํ ภควา [Pg.85] …เป… อชฺฌภาสี’’ติ. เอตฺถนฺตเร ปญฺจ อรหนฺตสตานิ อเนกานิ จ เทวตาสหสฺสานิ ‘‘สาธุ สาธู’’ติ อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อภินนฺทึสุ, มหาภูมิจาโล อโหสิ, นานาวิธกุสุมวสฺสํ อนฺตลิกฺขโต ปปติ, อญฺญานิ จ พหูนิ อจฺฉริยานิ ปาตุรเหสุํ, พหูนญฺจ เทวตานํ สํเวโค อุปฺปชฺชิ ‘‘ยํ อมฺเหหิ ภควโต สมฺมุขา สุตํ, อิทาเนว ตํ ปโรกฺขา ชาต’’นฺติ. เอวมิทํ อายสฺมตา อานนฺเทน ปฐมมหาสงฺคีติกาเล วทนฺเตนาปิ อิมินา การเณน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. เอตฺตาวตา จ ‘‘วุตฺตํ เยน ยทา ยสฺมา, เจตํ วตฺวา อิมํ วิธิ’’นฺติ อิมิสฺสา อทฺธคาถาย อตฺโถ ปกาสิโต โหติ.

ក្នុងពាក្យថា «ហេតុអ្វីបានជាពោល?» នេះ ឥឡូវនេះ នឹងពោលនូវចម្លើយ៖ ព្រោះហេតុតែព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុនេះ ត្រូវបានព្រះមហាកស្សបត្ថេរសួរនូវនិទាន ហេតុនោះ ទើបលោកពោលដើម្បីពង្រីកនូវនិទាននោះតាំងពីដើមមក។ មួយវិញទៀត ព្រោះតែទេវតាខ្លះ ឃើញព្រះអានន្ទគង់លើធម្មាសនៈ មានពួកព្រះខីណាស្រពចោមរោមហើយ ក៏កើតចិត្តគិតថា «ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុនេះ ជាវេទេហមុនី ដោយប្រក្រតីក៏ជាសាក្យត្រកូល ជាទាយាទរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ សូម្បីព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក៏បានតាំងលោកទុកក្នុងតំណែងឯតទគ្គៈដល់ទៅប្រាំដង លោកប្រកបដោយអច្ឆរិយអព្ភូតធម៌ទាំងបួន ជាទីស្រឡាញ់ពេញចិត្តនៃបរិស័ទទាំងបួន ឥឡូវនេះ លោកបានទទួលនូវមរតកនៃធម្មរាជ្យរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហើយត្រឡប់ជាព្រះពុទ្ធហើយដឹង?»។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ ដឹងនូវការត្រិះរិះក្នុងចិត្តរបស់ទេវតាទាំងនោះដោយចិត្ត កាលមិនទទួលយកនូវការសរសើរគុណដែលមិនពិតនោះ ដើម្បីបង្ហាញតែភាពជាសាវករបស់ខ្លួន ទើបពោលថា «ឯវំ មេ សុតំ ឯកំ សមយំ ភគវា...បេ... អជ្ឈភាសិ»។ ក្នុងចន្លោះនោះ ព្រះអរហន្តប្រាំរយរូប និងទេវតាជាច្រើនពាន់ បានអនុមោទនាចំពោះព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុថា «សាធុ សាធុ» ផែនដីក៏ញាប់ញ័រយ៉ាងខ្លាំង ភ្លៀងផ្កាផ្សេងៗបានធ្លាក់ចុះចាកអាកាស និងអច្ឆរិយធម៌ដទៃទៀតជាច្រើនក៏បានប្រាកដឡើង ទេវតាជាច្រើនក៏កើតសេចក្តីសង្វេគថា «ធម៌ណាដែលពួកយើងបានស្តាប់ចំពោះព្រះភក្ត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគ ឥឡូវនេះ ធម៌នោះបានទៅជាធម៌កំបាំងមុខ (មិនចំពោះភក្ត្រ) ទៅហើយ»។ គប្បីជ្រាបថា ពាក្យនេះ គឺព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុបានពោលហើយ សូម្បីកាលដែលលោកពោលក្នុងកាលនៃបឋមមហាសង្គាយនា ក៏ព្រោះតែហេតុនេះឯង។ ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ សេចក្តីនៃពាក់កណ្តាលគាថានេះថា «វុត្តំ យេន យទា យស្មា, ចេតំ វត្វា ឥមំ វិធិំ» (ធម៌នេះ នរណាពោល ពោលក្នុងកាលណា ព្រោះហេតុអ្វី និងពោលនូវវិធីនេះ) ត្រូវបានសម្តែងច្បាស់ហើយ។

---

เอวมิจฺจาทิปาฐวณฺณนา

ការពណ៌នានូវបាលីមានពាក្យថា ឯវំ ជាដើម

---

๑. อิทานิ ‘‘เอวมิจฺจาทิปาฐสฺส, อตฺถํ นานปฺปการโต’’ติ เอวมาทิมาติกาย สงฺคหิตตฺถปฺปกาสนตฺถํ วุจฺจเต – เอวนฺติ อยํ สทฺโท อุปมูปเทสสมฺปหํสนครหณวจนสมฺปฏิคฺคหาการนิทสฺสนาวธารณาทีสุ อตฺเถสุ ทฏฺฐพฺโพ. ตถา เหส ‘‘เอวํ ชาเตน มจฺเจน, กตฺตพฺพํ กุสลํ พหุ’’นฺติ เอวมาทีสุ (ธ. ป. ๕๓) อุปมายํ ทิสฺสติ. ‘‘เอวํ เต อภิกฺกมิตพฺพํ, เอวํ เต ปฏิกฺกมิตพฺพ’’นฺติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๑๒๒) อุปเทเส. ‘‘เอวเมตํ ภควา, เอวเมตํ สุคตา’’ติ เอวมาทีสุ (อ. นิ. ๓.๖๖) สมฺปหํสเน. ‘‘เอวเมวํ ปนายํ วสลี ยสฺมึ วา ตสฺมึ วา ตสฺส มุณฺฑกสฺส สมณกสฺส วณฺณํ ภาสตี’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๘๗) ครหเณ. ‘‘เอวํ, ภนฺเตติ โข เต ภิกฺขู ภควโต ปจฺจสฺโสสุ’’นฺติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑) วจนสมฺปฏิคฺคเห. ‘‘เอวํ พฺยา โข อหํ, ภนฺเต, ภควตา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามี’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๙๘) อากาเร. ‘‘เอหิ ตฺวํ, มาณวก, เยน สมโณ อานนฺโท เตนุปสงฺกม, อุปสงฺกมิตฺวา มม วจเนน สมณํ อานนฺทํ อปฺปาพาธํ อปฺปาตงฺกํ ลหุฏฺฐานํ พลํ ผาสุวิหารํ ปุจฺฉ. ‘สุโภ มาณโว โตเทยฺยปุตฺโต ภวนฺตํ อานนฺทํ อปฺปาพาธํ อปฺปาตงฺกํ ลหุฏฺฐานํ พลํ ผาสุวิหารํ ปุจฺฉตี’ติ, เอวญฺจ วเทหิ สาธุ กิร ภวํ อานนฺโท เยน สุภสฺส มาณวสฺส โตเทยฺยปุตฺตสฺส นิเวสนํ, เตนุปสงฺกมตุ อนุกมฺปํ อุปาทายา’’ติ เอวมาทีสุ (ที. นิ. ๑.๔๔๕) นิทสฺสเน. ‘‘ตํ กึ มญฺญถ กาลามา, อิเม ธมฺมา กุสลา วา อกุสลา วาติ? อกุสลา, ภนฺเต. สาวชฺชา วา อนวชฺชา วาติ? สาวชฺชา, ภนฺเต. วิญฺญุครหิตา วา วิญฺญุปฺปสตฺถา [Pg.86] วาติ? วิญฺญุครหิตา, ภนฺเต. สมตฺตา สมาทินฺนา อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตนฺติ โน วา, กถํ โว เอตฺถ โหตีติ? สมตฺตา, ภนฺเต, สมาทินฺนา อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตนฺติ, เอวํ โน เอตฺถ โหตี’’ติ เอวมาทีสุ (อ. นิ. ๓.๖๖) อวธารเณ. อิธ ปน อาการนิทสฺสนาวธารเณสุ ทฏฺฐพฺโพ.

១. ឥឡូវនេះ ដើម្បីសម្តែងនូវសេចក្តីដែលសង្គ្រោះទុកដោយមាតិកាមានពាក្យថា «សេចក្តីនៃបាលីមានពាក្យថា ឯវំ ជាដើម ដោយប្រការផ្សេងៗ» ជាដើម នឹងពោលថា៖ សព្ទថា «ឯវំ» នេះ គប្បីឃើញក្នុងសេចក្តីទាំងឡាយមាន ឧបមា (ការប្រៀបធៀប) ឧបទេស (ការណែនាំ) សម្បហំសនៈ (ការសរសើរ) គរហណៈ (ការតិះដៀល) វចនសម្បដិគ្គហៈ (ការទទួលពាក្យ) អាការៈ (អាការៈ) និទស្សនៈ (ការចង្អុលបង្ហាញ) និងអវធារណៈ (ការកំណត់) ជាដើម។ ពិតណាស់ សព្ទថា «ឯវំ» នោះ តែងប្រាកដក្នុងសេចក្តីឧបមា ក្នុងពាក្យជាដើមថា «សត្វដែលកើតមកហើយ គប្បីធ្វើនូវកុសលឱ្យច្រើនយ៉ាងនេះឯង»។ ប្រាកដក្នុងសេចក្តីឧបទេស ក្នុងពាក្យជាដើមថា «អ្នកគប្បីឈានទៅមុខយ៉ាងនេះ គប្បីថយក្រោយយ៉ាងនេះ»។ ប្រាកដក្នុងសេចក្តីសម្បហំសនៈ ក្នុងពាក្យជាដើមថា «បពិត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគ សេចក្តីនោះយ៉ាងនេះឯង បពិត្រព្រះសុគត សេចក្តីនោះយ៉ាងនេះឯង»។ ប្រាកដក្នុងសេចក្តីគរហណៈ ក្នុងពាក្យជាដើមថា «ស្រីកំឡៅនេះ តែងពោលសរសើរគុណរបស់សមណៈក្បាលត្រងោលនោះ ក្នុងទីនោះៗ យ៉ាងនេះឯង»។ ប្រាកដក្នុងសេចក្តីវចនសម្បដិគ្គហៈ ក្នុងពាក្យជាដើមថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ ទទួលព្រះពុទ្ធដីកាថា យ៉ាងនេះឯង»។ ប្រាកដក្នុងសេចក្តីអាការៈ ក្នុងពាក្យជាដើមថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះករុណាដឹងច្បាស់នូវធម៌ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងហើយ ដោយអាការៈយ៉ាងនេះឯង»។ ប្រាកដក្នុងសេចក្តីនិទស្សនៈ ក្នុងពាក្យជាដើមថា «ម្នាលមាណព អ្នកចូរមក ចូលទៅរកសមណអានន្ទក្នុងទីណា រួចហើយចូរសួរនូវភាពមិនមានអាពាធ មិនមានទុក្ខ ភាពស្រាលខ្លួន កម្លាំង និងការនៅជាសុខ នឹងសមណអានន្ទតាមពាក្យរបស់យើងថា ‘សុភមាណព តោទេយ្យបុត្រ សួរនូវភាពមិនមានអាពាធ មិនមានទុក្ខ ភាពស្រាលខ្លួន កម្លាំង និងការនៅជាសុខ នឹងលោកម្ចាស់អានន្ទ’ ហើយចូរពោលយ៉ាងនេះថា ‘សូមលោកម្ចាស់អានន្ទ អាស្រ័យសេចក្តីអនុគ្រោះ និមន្តទៅកាន់លំនៅរបស់សុភមាណព តោទេយ្យបុត្រ ក្នុងទីនោះផងចុះ’»។ ប្រាកដក្នុងសេចក្តីអវធារណៈ ក្នុងពាក្យជាដើមថា «ម្នាលកាឡាមៈទាំងឡាយ តើអ្នកទាំងឡាយយល់សេចក្តីនោះជាដូចម្តេច ធម៌ទាំងនេះជាកុសល ឬជាអកុសល? បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ជាអកុសល។ មានទោស ឬមិនមានទោស? បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន មានទោស។ វិញ្ញូជនតិះដៀល ឬវិញ្ញូជនសរសើរ? បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន វិញ្ញូជនតិះដៀល។ កាលដែលបុគ្គលសមាទានពេញលេញហើយ តែងប្រព្រឹត្តទៅเพื่อមិនជាប្រយោជន៍ ដើម្បីទុក្ខ ឬយ៉ាងណា សេចក្តីយល់របស់អ្នកទាំងឡាយក្នុងរឿងនេះជាដូចម្តេច? បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន កាលដែលបុគ្គលសមាទានពេញលេញហើយ តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍ ដើម្បីទុក្ខ សេចក្តីយល់របស់ពួកខ្ញុំព្រះករុណាក្នុងរឿងនេះយ៉ាងនេះឯង»។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ (ក្នុងមង្គលសូត្រនេះ) សព្ទថា «ឯវំ» គប្បីឃើញក្នុងសេចក្តីទាំងបីគឺ អាការៈ និទស្សនៈ និងអវធារណៈ។

---

ตตฺถ อาการตฺเถน เอวํ-สทฺเทน เอตมตฺถํ ทีเปติ – นานานยนิปุณมเนกชฺฌาสยสมุฏฺฐานํ อตฺถพฺยญฺชนสมฺปนฺนํ วิวิธปาฏิหาริยํ ธมฺมตฺถเทสนาปฏิเวธคมฺภีรํ สพฺพสตฺตานํ สกสกภาสานุรูปโต โสตปถมาคจฺฉนฺตํ ตสฺส ภควโต วจนํ สพฺพปฺปกาเรน โก สมตฺโถ วิญฺญาตุํ, สพฺพถาเมน ปน โสตุกามตํ ชเนตฺวาปิ เอวํ เม สุตํ, มยาปิ เอเกนากาเรน สุตนฺติ.

ក្នុងសេចក្តីទាំងនោះ ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ បង្ហាញនូវសេចក្តីនេះ ដោយសព្ទថា «ឯវំ» ដែលមានសេចក្តីជាអាការៈថា៖ ព្រះវាចារបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះ ដែលល្អិតល្អន់ដោយវិធីផ្សេងៗ កើតឡើងដោយអធ្យាស្រ័យជាច្រើន ប្រកបដោយអត្ថនិងព្យញ្ជនៈ មានបាដិហារិយ៍ផ្សេងៗ មានសេចក្តីជ្រាលជ្រៅដោយធម៌ អត្ថ ទេសនា និងបដិវេធៈ ចូលទៅកាន់ផ្លូវត្រចៀករបស់សត្វទាំងពួងតាមភាសារបស់ខ្លួនៗ តើនរណាអាចដឹងច្បាស់ដោយប្រការទាំងពួងបាន? ប៉ុន្តែ សូម្បីកាលដែលខ្ញុំញ៉ាំងសេចក្តីចង់ស្តាប់ឱ្យកើតឡើងដោយកម្លាំងទាំងពួង ក៏ខ្ញុំបានស្តាប់មកយ៉ាងនេះ គឺខ្ញុំបានស្តាប់មកដោយអាការៈមួយដែរ។

---

นิทสฺสนตฺเถน ‘‘นาหํ สยมฺภู, น มยา อิทํ สจฺฉิกต’’นฺติ อตฺตานํ ปริโมเจนฺโต ‘‘เอวํ เม สุตํ, มยาปิ เอวํ สุต’’นฺติ อิทานิ วตฺตพฺพํ สกลสุตฺตํ นิทสฺเสติ.

ដោយសព្ទថា «ឯវំ» ដែលមានសេចក្តីជានិទស្សនៈ ព្រះអានន្ទកាលដោះខ្លួនថា «ខ្ញុំមិនមែនជាស្វយម្ភូ (អ្នកត្រាស់ដឹងឯង) ទេ ធម៌នេះមិនមែនជាធម៌ដែលខ្ញុំបានធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់ដោយខ្លួនឯងទេ» ទើបបង្ហាញនូវព្រះសូត្រទាំងអស់ដែលត្រូវពោលឥឡូវនេះថា «ខ្ញុំបានស្តាប់មកយ៉ាងនេះ សូម្បីខ្ញុំក៏បានស្តាប់មកយ៉ាងនេះដែរ»។

---

อวธารณตฺเถน ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ พหุสฺสุตานํ ยทิทํ อานนฺโท, คติมนฺตานํ, สติมนฺตานํ, ธิติมนฺตานํ, อุปฏฺฐากานํ ยทิทํ อานนฺโท’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๑๙-๒๒๓) เอวํ ภควตา ปสตฺถภาวานุรูปํ อตฺตโน ธารณพลํ ทสฺเสนฺโต สตฺตานํ โสตุกมฺยตํ ชเนติ ‘‘เอวํ เม สุตํ, ตญฺจ โข อตฺถโต วา พฺยญฺชนโต วา อนูนมนธิกํ, เอวเมว, น อญฺญถา ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ.

ដោយសព្ទថា «ឯវំ» ដែលមានសេចក្តីជាអវធារណៈ ព្រះអានន្ទកាលបង្ហាញនូវកម្លាំងនៃការចងចាំរបស់ខ្លួន ឱ្យសមគួរដល់ភាពដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សរសើរថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ក្នុងបណ្តាភិក្ខុជាសាវករបស់តថាគត ដែលជាពហុស្សូត ព្រះអានន្ទនេះជាកំពូល ក្នុងបណ្តាភិក្ខុដែលមានគតិ មានសតិ មានធិតិ និងជាឧបដ្ឋាក ព្រះអានន្ទនេះជាកំពូល» តែងញ៉ាំងសេចក្តីចង់ស្តាប់របស់សត្វទាំងឡាយឱ្យកើតឡើងថា «ខ្ញុំបានស្តាប់មកយ៉ាងនេះឯង សេចក្តីដែលស្តាប់មកនោះ មិនខ្វះមិនលើស ដោយអត្ថ ឬដោយព្យញ្ជនៈឡើយ គឺយ៉ាងនេះឯង មិនគប្បីយល់ជាប្រការដទៃឡើយ»។

---

เม-สทฺโท ตีสุ อตฺเถสุ ทิสฺสติ. ตถา หิสฺส ‘‘คาถาภิคีตํ เม อโภชเนยฺย’’นฺติ เอวมาทีสุ (สุ. นิ. ๘๑) มยาติ อตฺโถ. ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตู’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๔.๘๘) มยฺหนฺติ อตฺโถ. ‘‘ธมฺมทายาทา เม, ภิกฺขเว, ภวถา’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๙) มมาติ อตฺโถ. อิธ ปน ‘‘มยา สุต’’นฺติ จ ‘‘มม สุต’’นฺติ จ อตฺถทฺวเย ยุชฺชติ.

សព្ទថា «មេ» (me) តែងប្រាកដក្នុងអត្ថ ៣ យ៉ាង។ ព្រោះថា ក្នុងបាឋទាំងឡាយមានជាដើមថា «គាថាភិគីតំ មេ អភោជនេយ្យំ» (gāthābhigītaṃ me abhojaneyyaṃ) សព្ទនោះមានអត្ថថា «មយា» (mayā - ដោយខ្ញុំ)។ ក្នុងបាឋទាំងឡាយមានជាដើមថា «សាធុ មេ ភន្តេ ភគវា សង្ខិត្តេន ធម្មំ ទេសេតុ» (sādhu me bhante bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu) សព្ទនោះមានអត្ថថា «មយ្ហំ» (mayhaṃ - ដល់ខ្ញុំ)។ ក្នុងបាឋទាំងឡាយមានជាដើមថា «ធម្មទាយាទា មេ ភិក្ខវេ ភវថ» (dhammadāyādā me bhikkhave bhavatha) សព្ទនោះមានអត្ថថា «មម» (mama - របស់ខ្ញុំ)។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ (ក្នុងមង្គលសូត្រនេះ) សព្ទនោះរមែងសមគួរក្នុងអត្ថទាំងពីរ គឺ «មយា សុតំ» (ឮដោយខ្ញុំ) ផង និង «មម សុតំ» (ការឮរបស់ខ្ញុំ) ផង។

---

สุตนฺติ อยํ สุตสทฺโท สอุปสคฺโค อนุปสคฺโค จ คมนขฺยาตราคาภิภูตูปจิตานุโยคโสตวิญฺเญยฺยโสตทฺวารวิญฺญาตาทิอเนกตฺถปฺปเภโท. ตถา หิสฺส ‘‘เสนาย ปสุโต’’ติ เอวมาทีสุ คจฺฉนฺโตติ [Pg.87] อตฺโถ. ‘‘สุตธมฺมสฺส ปสฺสโต’’ติ เอวมาทีสุ ขฺยาตธมฺมสฺสาติ อตฺโถ. ‘‘อวสฺสุตา อวสฺสุตสฺสา’’ติ เอวมาทีสุ (ปาจิ. ๖๕๗) ราคาภิภูตา ราคาภิภูตสฺสาติ อตฺโถ. ‘‘ตุมฺเหหิ ปุญฺญํ ปสุตํ อนปฺปก’’นฺติ เอวมาทีสุ (ขุ. ปา. ๗.๑๒) อุปจิตนฺติ อตฺโถ. ‘‘เย ฌานปฺปสุตา ธีรา’’ติ เอวมาทีสุ (ธ. ป. ๑๘๑) ฌานานุยุตฺตาติ อตฺโถ. ‘‘ทิฏฺฐํ สุตํ มุต’’นฺติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๔๑) โสตวิญฺเญยฺยนฺติ อตฺโถ. ‘‘สุตธโร สุตสนฺนิจโย’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๓๙) โสตทฺวารานุสารวิญฺญาตธโรติ อตฺโถ. อิธ ปน สุตนฺติ โสตวิญฺญาณปุพฺพงฺคมาย วิญฺญาณวีถิยา อุปธาริตนฺติ วา อุปธารณนฺติ วาติ อตฺโถ. ตตฺถ ยทา เม-สทฺทสฺส มยาติ อตฺโถ, ตทา ‘‘เอวํ มยา สุตํ, โสตวิญฺญาณปุพฺพงฺคมาย วิญฺญาณวีถิยา อุปธาริต’’นฺติ ยุชฺชติ. ยทา เม-สทฺทสฺส มมาติ อตฺโถ, ตทา ‘‘เอวํ มม สุตํ โสตวิญฺญาณปุพฺพงฺคมาย วิญฺญาณวีถิยา อุปธารณ’’นฺติ ยุชฺชติ.

ពាក្យថា «សុតំ» នេះ សព្ទថា «សុត» នេះ ទោះបីជាមានឧបសគ្គក្តី មិនមានឧបសគ្គក្តី រមែងមានចំណែកនៃអត្ថច្រើនយ៉ាង ជាដើមថា ការទៅ, ការសម្តែង, ការត្រូវរាគៈគ្របសង្កត់, ការសន្សំទុក, ការព្យាយាមរឿយៗ, អ្វីៗដែលដឹងបានដោយសោតវិញ្ញាណ, និងអ្វីៗដែលដឹងបានតាមទ្វារត្រចៀក។ ព្រោះថា ក្នុងបាឋទាំងឡាយមានជាដើមថា «សេនាយ បសុតោ» សព្ទនោះមានអត្ថថា «គច្ឆន្តោ» (កំពុងទៅ)។ ក្នុងបាឋទាំងឡាយមានជាដើមថា «សុតធម្មស្ស បស្សតោ» សព្ទនោះមានអត្ថថា «ខ្យាតធម្មស្ស» (នៃបុគ្គលដែលមានធម៌ដែលបានសម្តែងហើយ)។ ក្នុងបាឋទាំងឡាយមានជាដើមថា «អវស្សុតា អវស្សុតស្ស» សព្ទនោះមានអត្ថថា «រាគាភិភូតា រាគាភិភូតស្ស» (ស្ត្រីដែលត្រូវរាគៈគ្របសង្កត់ ចំពោះបុរសដែលត្រូវរាគៈគ្របសង្កត់)។ ក្នុងបាឋទាំងឡាយមានជាដើមថា «តុម្ហេហិ បុញ្ញំ បសុតំ អនប្បកំ» សព្ទនោះមានអត្ថថា «ឧបចិតំ» (ដែលបានសន្សំទុក)។ ក្នុងបាឋទាំងឡាយមានជាដើមថា «យេ ឈានប្បសុតា ធីរា» សព្ទនោះមានអត្ថថា «ឈានានុយុត្តា» (អ្នកខ្វល់ខ្វាយក្នុងឈាន)។ ក្នុងបាឋទាំងឡាយមានជាដើមថា «ទិដ្ឋំ សុតំ មុតំ» សព្ទនោះមានអត្ថថា «សោតវិញ្ញេយ្យំ» (ដឹងបានដោយសោតវិញ្ញាណ)។ ក្នុងបាឋទាំងឡាយមានជាដើមថា «សុតធរោ សុតសន្និចយោ» សព្ទនោះមានអត្ថថា «សោតទ្វារានុសារិវិញ្ញាតធរោ» (អ្នកទ្រទ្រង់នូវធម៌ដែលដឹងតាមលំដាប់នៃសោតទ្វារ)។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «សុតំ» មានអត្ថថា «ឧបធារិតំ» (ការទ្រទ្រង់ទុក) ឬ «ឧបធារណំ» (ការចាំទុក) ដោយវិញ្ញាណវិថីដែលមានសោតវិញ្ញាណជាប្រធាន។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ កាលណា «មេ» សព្ទ មានអត្ថថា «មយា» (ដោយខ្ញុំ) កាលនោះ រមែងសមគួរថា «ឯវំ មយា សុតំ» (សេចក្តីនេះ ខ្ញុំបានស្តាប់យ៉ាងនេះ គឺបានទ្រទ្រង់ទុកដោយវិញ្ញាណវិថីមានសោតវិញ្ញាណជាប្រធាន)។ កាលណា «មេ» សព្ទ មានអត្ថថា «មម» (របស់ខ្ញុំ) កាលនោះ រមែងសមគួរថា «ឯវំ មម សុតំ» (ការស្តាប់យ៉ាងនេះ ជាការចាំទុករបស់ខ្ញុំ ដោយវិញ្ញាណវិថីមានសោតវិញ្ញាណជាប្រធាន)។

---

เอวเมเตสุ ตีสุ ปเทสุ เอวนฺติ โสตวิญฺญาณกิจฺจนิทสฺสนํ. เมติ วุตฺตวิญฺญาณสมงฺคีปุคฺคลนิทสฺสนํ. สุตนฺติ อสฺสวนภาวปฺปฏิกฺเขปโต อนูนานธิกาวิปรีตคฺคหณนิทสฺสนํ. ตถา เอวนฺติ สวนาทิจิตฺตานํ นานปฺปกาเรน อารมฺมเณ ปวตฺตภาวนิทสฺสนํ. เมติ อตฺตนิทสฺสนํ. สุตนฺติ ธมฺมนิทสฺสนํ.

ក្នុងបទទាំង ៣ យ៉ាងនេះ ពាក្យថា «ឯវំ» ជាគ្រឿងសម្តែងនូវកិច្ចនៃសោតវិញ្ញាណ។ ពាក្យថា «មេ» ជាគ្រឿងសម្តែងនូវបុគ្គលដែលប្រកបដោយវិញ្ញាណដែលបានពោលហើយ។ ពាក្យថា «សុតំ» ជាគ្រឿងសម្តែងនូវការកាន់យកមិនឲ្យខ្វះ មិនឲ្យលើស មិនឲ្យវិបរិត ព្រោះបដិសេធនូវភាពមិនបានស្តាប់។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «ឯវំ» ជាគ្រឿងសម្តែងនូវសភាវៈដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអារម្មណ៍ដោយប្រការផ្សេងៗនៃចិត្តទាំងឡាយមានការស្តាប់ជាដើម។ ពាក្យថា «មេ» ជាគ្រឿងសម្តែងនូវខ្លួន (បុគ្គល)។ ពាក្យថា «សុតំ» ជាគ្រឿងសម្តែងនូវធម៌។

---

ตถา เอวนฺติ นิทฺทิสิตพฺพธมฺมนิทสฺสนํ. เมติ ปุคฺคลนิทสฺสนํ. สุตนฺติ ปุคฺคลกิจฺจนิทสฺสนํ.

ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «ឯវំ» ជាគ្រឿងសម្តែងនូវធម៌ដែលត្រូវចង្អុលបង្ហាញ។ ពាក្យថា «មេ» ជាគ្រឿងសម្តែងនូវបុគ្គល។ ពាក្យថា «សុតំ» ជាគ្រឿងសម្តែងនូវកិច្ចរបស់បុគ្គល។

---

ตถา เอวนฺติ วีถิจิตฺตานํ อาการปญฺญตฺติวเสน นานปฺปการนิทฺเทโส. เมติ กตฺตารนิทฺเทโส. สุตนฺติ วิสยนิทฺเทโส.

ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «ឯវំ» ជាការសម្តែងនូវប្រការផ្សេងៗ ដោយអំណាចនៃអាការបញ្ញត្តិនៃវិថីចិត្តទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «មេ» ជាការសម្តែងនូវកត្តា (អ្នកធ្វើ)។ ពាក្យថា «សុតំ» ជាការសម្តែងនូវវិស័យ (អារម្មណ៍)។

---

ตถา เอวนฺติ ปุคฺคลกิจฺจนิทฺเทโส. สุตนฺติ วิญฺญาณกิจฺจนิทฺเทโส. เมติ อุภยกิจฺจยุตฺตปุคฺคลนิทฺเทโส.

ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «ឯវំ» ជាការសម្តែងនូវកិច្ចរបស់បុគ្គល។ ពាក្យថា «សុតំ» ជាការសម្តែងនូវកិច្ចរបស់វិញ្ញាណ។ ពាក្យថា «មេ» ជាការសម្តែងនូវបុគ្គលដែលប្រកបដោយកិច្ចទាំងពីរ។

---

ตถา เอวนฺติ ภาวนิทฺเทโส. เมติ ปุคฺคลนิทฺเทโส. สุตนฺติ ตสฺส กิจฺจนิทฺเทโส.

ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «ឯវំ» ជាការសម្តែងនូវសភាវៈ។ ពាក្យថា «មេ» ជាការសម្តែងនូវបុគ្គល។ ពាក្យថា «សុតំ» ជាការសម្តែងនូវកិច្ចរបស់បុគ្គលនោះ។

---

ตตฺถ เอวนฺติ จ เมติ จ สจฺฉิกฏฺฐปรมตฺถวเสน อวิชฺชมานปญฺญตฺติ. สุตนฺติ วิชฺชมานปญฺญตฺติ. ตถา เอวนฺติ จ เมติ จ ตํ ตํ อุปาทาย วตฺตพฺพโต [Pg.88] อุปาทาปญฺญตฺติ. สุตนฺติ ทิฏฺฐาทีนิ อุปนิธาย วตฺตพฺพโต อุปนิธาปญฺญตฺติ.

ក្នុងបទទាំងនោះ ពាក្យថា «ឯវំ» ផង ពាក្យថា «មេ» ផង ជាអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ (បញ្ញត្តិដែលមិនមានពិតដោយបរមត្ថ) ដោយអំណាចនៃសច្ឆិកដ្ឋបរមត្ថ។ ពាក្យថា «សុតំ» ជាវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ (បញ្ញត្តិដែលមានពិតដោយបរមត្ថ)។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «ឯវំ» ផង ពាក្យថា «មេ» ផង ជាឧបាទាបញ្ញត្តិ (បញ្ញត្តិដែលត្រូវអាស្រ័យពោល) ព្រោះត្រូវអាស្រ័យនូវអាការៈនោះៗទើបពោលបាន។ ពាក្យថា «សុតំ» ជាឧបនិធាបញ្ញត្តិ (បញ្ញត្តិដែលត្រូវប្រៀបធៀបពោល) ព្រោះត្រូវប្រៀបធៀបនឹងការឃើញជាដើមទើបពោលបាន។

---

เอตฺถ จ เอวนฺติ วจเนน อสมฺโมหํ ทีเปติ, สุตนฺติ วจเนน สุตสฺส อสมฺโมสํ. ตถา เอวนฺติ วจเนน โยนิโสมนสิการํ ทีเปติ อโยนิโส มนสิกโรโต นานปฺปการปฺปฏิเวธาภาวโต. สุตนฺติ วจเนน อวิกฺเขปํ ทีเปติ วิกฺขิตฺตจิตฺตสฺส สวนาภาวโต. ตถา หิ วิกฺขิตฺตจิตฺโต ปุคฺคโล สพฺพสมฺปตฺติยา วุจฺจมาโนปิ ‘‘น มยา สุตํ, ปุน ภณถา’’ติ ภณติ. โยนิโสมนสิกาเรน เจตฺถ อตฺตสมฺมาปณิธึ ปุพฺเพ กตปุญฺญตญฺจ สาเธติ, อวิกฺเขเปน สทฺธมฺมสฺสวนํ สปฺปุริสูปนิสฺสยญฺจ. เอวนฺติ จ อิมินา ภทฺทเกน อากาเรน ปจฺฉิมจกฺกทฺวยสมฺปตฺตึ อตฺตโน ทีเปติ, สุตนฺติ สวนโยเคน ปุริมจกฺกทฺวยสมฺปตฺตึ. ตถา อาสยสุทฺธึ ปโยคสุทฺธิญฺจ, ตาย จ อาสยสุทฺธิยา อธิคมพฺยตฺตึ, ปโยคสุทฺธิยา อาคมพฺยตฺตึ.

ក្នុងបទទាំងនេះ ដោយពាក្យថា «ឯវំ» លោកសម្តែងនូវការមិនវង្វេង (អសម្មោហៈ) ដោយពាក្យថា «សុតំ» លោកសម្តែងនូវការមិនភ្លេចនូវអ្វីដែលបានស្តាប់ (អសម្មោសៈ)។ ម៉្យាងទៀត ដោយពាក្យថា «ឯវំ» លោកសម្តែងនូវយោនិសោមនសិការៈ ព្រោះថាបុគ្គលដែលធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយមិនឧបាយ (អយោនិសោមនសិការៈ) តែងមិនមានការចាក់ធ្លុះនូវធម៌ដោយប្រការផ្សេងៗឡើយ។ ដោយពាក្យថា «សុតំ» លោកសម្តែងនូវការមិនរាយមាយ (អវិក្ខេបៈ) ព្រោះថាបុគ្គលដែលមានចិត្តរាយមាយ តែងមិនមានការស្តាប់ឡើយ។ ព្រោះថា បុគ្គលដែលមានចិត្តរាយមាយ ទោះបីគេពោលប្រាប់ដោយសម្បត្តិគ្រប់យ៉ាង ក៏តែងនិយាយថា «ខ្ញុំមិនបានស្តាប់ទេ សូមពោលម្តងទៀតចុះ»។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ ដោយយោនិសោមនសិការៈ រមែងសម្រេចនូវអត្តសម្មាបណិធិ (ការតម្កល់ខ្លួនទុកដោយប្រពៃ) និងបុព្វេកតបុញ្ញតា (ភាពជាអ្នកមានបុណ្យបានធ្វើទុកក្នុងកាលមុន) ដោយអវិក្ខេបៈ រមែងសម្រេចនូវសទ្ធម្មស្សវនៈ (ការស្តាប់ព្រះសទ្ធម៌) និងសប្បុរិសូបនិស្សយៈ (ការសេពគប់សប្បុរស)។ ដោយពាក្យថា «ឯវំ» នេះ លោកសម្តែងនូវបច្ឆិមចក្កទ្វយសម្បត្តិ (សម្បត្តិនៃចក្រពីរខាងចុង) របស់ខ្លួន ដោយអាការៈដ៏ល្អនេះ ដោយពាក្យថា «សុតំ» លោកសម្តែងនូវបុរិមចក្កទ្វយសម្បត្តិ (សម្បត្តិនៃចក្រពីរខាងដើម) ដោយការប្រកបដោយការស្តាប់។ ម៉្យាងទៀត លោកសម្តែងនូវអាសយសុទ្ធិ (ភាពស្អាតនៃអធ្យាស្រ័យ) និងបយោគសុទ្ធិ (ភាពស្អាតនៃសេចក្តីព្យាយាម) ហើយដោយអាសយសុទ្ធិនោះ លោកសម្តែងនូវអធិគមព្យត្តិ (ភាពឈ្លាសវៃក្នុងការសម្រេចមគ្គផល) ដោយបយោគសុទ្ធិ លោកសម្តែងនូវអាគមព្យត្តិ (ភាពឈ្លាសវៃក្នុងគម្ពីរគឺព្រះត្រៃបិដក)។

---

เอวนฺติ จ อิมินา นานปฺปการปฏิเวธทีปเกน วจเนน อตฺตโน อตฺถปฏิภานปฏิสมฺภิทาสมฺปทํ ทีเปติ. สุตนฺติ อิมินา โสตพฺพเภทปฏิเวธทีปเกน ธมฺมนิรุตฺติปฏิสมฺภิทาสมฺปทํ ทีเปติ. เอวนฺติ จ อิทํ โยนิโสมนสิการทีปกํ วจนํ ภณนฺโต ‘‘เอเต มยา ธมฺมา มนสานุเปกฺขิตา ทิฏฺฐิยา สุปฺปฏิวิทฺธา’’ติ ญาเปติ. สุตนฺติ อิทํ สวนโยคทีปกวจนํ ภณนฺโต ‘‘พหู มยา ธมฺมา สุตา ธาตา วจสา ปริจิตา’’ติ ญาเปติ. ตทุภเยนปิ อตฺถพฺยญฺชนปาริปูรึ ทีเปนฺโต สวเน อาทรํ ชเนติ.

ដោយពាក្យថា «ឯវំ» នេះ ដែលជាពាក្យសម្តែងនូវការចាក់ធ្លុះដោយប្រការផ្សេងៗ លោកសម្តែងនូវអត្ថបដិសម្ភិទានិងបដិភាណបដិសម្ភិទាសម្បត្តិរបស់ខ្លួន។ ដោយពាក្យថា «សុតំ» នេះ ដែលជាពាក្យសម្តែងនូវការចាក់ធ្លុះក្នុងចំណែកនៃធម៌ដែលត្រូវស្តាប់ លោកសម្តែងនូវធម្មបដិសម្ភិទានិងនិរុត្តិបដិសម្ភិទាសម្បត្តិ។ កាលដែលពោលនូវពាក្យថា «ឯវំ» នេះ ដែលជាគ្រឿងសម្តែងនូវយោនិសោមនសិការៈ ព្រះអានន្ទត្ថេររមែងធ្វើឲ្យដឹងថា «ធម៌ទាំងឡាយនេះ ខ្ញុំបានពិចារណាដោយចិត្ត រួចចាក់ធ្លុះដោយប្រពៃដោយទិដ្ឋិហើយ»។ កាលដែលពោលនូវពាក្យថា «សុតំ» នេះ ដែលជាគ្រឿងសម្តែងនូវការប្រកបដោយការស្តាប់ លោកធ្វើឲ្យដឹងថា «ធម៌ទាំងឡាយដ៏ច្រើន ខ្ញុំបានស្តាប់ បានចាំទុក បានស្ទាត់មាត់ហើយ»។ ដោយពាក្យទាំងពីរនោះ លោកសម្តែងនូវភាពពេញបរិបូណ៌នៃអត្ថនិងព្យញ្ជនៈ ញ៉ាំងសេចក្តីគោរពក្នុងការស្តាប់ធម៌ឲ្យកើតឡើង។

---

เอวํ เม สุตนฺติ อิมินา ปน สกเลนปิ วจเนน อายสฺมา อานนฺโท ตถาคตปฺปเวทิตํ ธมฺมํ อตฺตโน อทหนฺโต อสปฺปุริสภูมึ, อติกฺกมติ, สาวกตฺตํ ปฏิชานนฺโต สปฺปุริสภูมึ โอกฺกมติ. ตถา อสทฺธมฺมา จิตฺตํ วุฏฺฐาเปติ, สทฺธมฺเม จิตฺตํ ปติฏฺฐาเปติ. ‘‘เกวลํ สุตเมเวตํ มยา, ตสฺเสว ตุ ภควโต วจนํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’ติ จ ทีเปนฺโต อตฺตานํ ปริโมเจติ, สตฺถารํ อปทิสติ, ชินวจนํ อปฺเปติ, ธมฺมเนตฺตึ ปติฏฺฐาเปติ.

ប៉ុន្តែ ដោយពាក្យទាំងមូលថា «ឯវំ មេ សុតំ» នេះ ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ កាលមិនអះអាងថាធម៌ដែលព្រះតថាគតសម្តែងហើយជារបស់ខ្លួន ឈ្មោះថាបានកន្លងផុតនូវអសប្បុរិសភូមិ (ភូមិនៃអសប្បុរស) ហើយកាលទទួលខុសត្រូវនូវភាពជាសាវក ឈ្មោះថាបានឈានចូលទៅកាន់សប្បុរិសភូមិ (ភូមិនៃសប្បុរស)។ ម៉្យាងទៀត លោកញ៉ាំងចិត្តឲ្យងើបឡើងពីអសទ្ធម៌ ហើយតម្កល់ចិត្តទុកក្នុងសទ្ធម៌។ កាលដែលលោកសម្តែងថា «ពាក្យនេះ គ្រាន់តែជាពាក្យដែលខ្ញុំបានស្តាប់មកប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែជាព្រះវាចារបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ជាព្រះអរហន្ត សម្មាសម្ពុទ្ធអង្គនោះពិតប្រាកដ» ឈ្មោះថាបានដោះលែងខ្លួនឯង ឈ្មោះថាបានចង្អុលបង្ហាញចំពោះព្រះសាស្តា ឈ្មោះថាបានបង្អោនទៅកាន់ជិនវចនៈ (ព្រះពុទ្ធវចនៈ) និងឈ្មោះថាបានតម្កល់ទុកនូវធម្មនេត្តិ (គំរូនៃធម៌)។

---

อปิจ ‘‘เอวํ เม สุต’’นฺติ อตฺตนา อุปฺปาทิตภาวํ อปฺปฏิชานนฺโต ปุริมสฺสวนํ วิวรนฺโต ‘‘สมฺมุขา ปฏิคฺคหิตมิทํ มยา ตสฺส ภควโต จตุเวสารชฺชวิสารทสฺส [Pg.89] ทสพลธรสฺส อาสภฏฺฐานฏฺฐายิโน สีหนาทนาทิโน สพฺพสตฺตุตฺตมสฺส ธมฺมิสฺสรสฺส ธมฺมราชสฺส ธมฺมาธิปติโน ธมฺมทีปสฺส ธมฺมปฺปฏิสรณสฺส สทฺธมฺมวรจกฺกวตฺติโน สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส. น เอตฺถ อตฺเถ วา ธมฺเม วา ปเท วา พฺยญฺชเน วา กงฺขา วา วิมติ วา กาตพฺพา’’ติ สพฺพเทวมนุสฺสานํ อิมสฺมึ ธมฺเม อสฺสทฺธิยํ วินาเสติ, สทฺธาสมฺปทํ อุปฺปาเทตีติ เวทิตพฺโพ. โหติ เจตฺถ –

ម៉្យាងទៀត កាលដែលលោកមិនអះអាងនូវភាពជាធម៌ដែលខ្លួនបង្កើតឡើង ដោយពាក្យថា «ឯវំ មេ សុតំ» តែបើកចំហនូវការស្តាប់ក្នុងកាលមុនថា «ធម៌នេះ ខ្ញុំបានទទួលស្តាប់មកផ្ទាល់ពីចំពោះព្រះភក្ត្រនៃព្រះដ៏មានព្រះភាគ ជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធអង្គនោះ ដែលទ្រង់ក្លាហានដោយវេសារជ្ជញ្ញាណ ៤ ទ្រង់ទ្រទ្រង់នូវទសពលញ្ញាណ ទ្រង់តម្កល់នៅក្នុងឋានៈដ៏ឧត្តម ទ្រង់បន្លឺនូវសីហនាទ ទ្រង់ជាបុគ្គលដ៏ឧត្តមជាងសត្វលោកទាំងពួង ទ្រង់ជាម្ចាស់នៃធម៌ ទ្រង់ជាស្តេចធម៌ ទ្រង់ជាអធិបតីនៃធម៌ ទ្រង់ជាប្រទីបធម៌ ទ្រង់ជាទីពឹងនៃធម៌ ទ្រង់ញ៉ាំងព្រះសទ្ធម្មចក្រដ៏ប្រសើរឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ មិនគួរធ្វើនូវសេចក្តីសង្ស័យ ឬសេចក្តីងឿងឆ្ងល់ក្នុងអត្ថក្តី ក្នុងធម៌ក្តី ក្នុងបទក្តី ក្នុងព្យញ្ជនៈក្តី ក្នុងធម៌នេះឡើយ» ដូច្នេះ គប្បីជ្រាបថា លោកតែងកម្ចាត់បង់នូវភាពមិនមានសទ្ធា និងញ៉ាំងសទ្ធាសម្បទាឲ្យកើតឡើងដល់ទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយក្នុងធម៌នេះ។ គាថាសង្គ្រោះក្នុងសេចក្តីនេះ មានដូចតទៅ៖

---

‘‘วินาสยติ อสฺสทฺธํ, สทฺธํ วฑฺเฒติ สาสเน;

เอวํ เม สุตมิจฺเจวํ, วทํ โคตมสาวโก’’ติ.

«ព្រះសាវករបស់ព្រះគោតម កាលពោលយ៉ាងនេះថា "ឯវំ មេ សុតំ" តែងកម្ចាត់បង់នូវភាពមិនមានសទ្ធា និងញ៉ាំងសទ្ធាក្នុងព្រះសាសនាឲ្យចម្រើនឡើង»។

---

เอกนฺติ คณนปริจฺเฉทนิทฺเทโส. สมยนฺติ ปริจฺฉินฺนนิทฺเทโส. เอกํ สมยนฺติ อนิยมิตปริทีปนํ. ตตฺถ สมยสทฺโท –

ពាក្យថា «ឯកំ» ជាការសម្តែងនូវការកំណត់រាប់ចំនួន។ ពាក្យថា «សមយំ» ជាការសម្តែងនូវកាលដែលបានកំណត់។ ពាក្យថា «ឯកំ សមយំ» ជាការសម្តែងនូវកាលដែលមិនបានកំណត់ជាក់លាក់។ ក្នុងពាក្យនោះ សព្ទថា «សមយ» គឺ៖

---

สมวาเย ขเณ กาเล, สมูเห เหตุทิฏฺฐิสุ;

ปฏิลาเภ ปหาเน จ, ปฏิเวเธ จ ทิสฺสติ.

«តែងប្រាកដក្នុងអត្ថទាំងឡាយ គឺការប្រជុំ (សមវាយៈ), ខណៈ (ខណៈ), កាល (កាលៈ), ក្រុម (សមូហៈ), ហេតុ (ហេតុ), ទិដ្ឋិ (ទិដ្ឋិ), ការបាន (បដិលាភៈ), ការលះ (បហានៈ), និងការចាក់ធ្លុះ (បដិវេធៈ)»

---

ตถา หิสฺส ‘‘อปฺเปว นาม สฺเวปิ อุปสงฺกเมยฺยาม กาลญฺจ สมยญฺจ อุปาทายา’’ติ เอวมาทีสุ (ที. นิ. ๑.๔๔๗) สมวาโย อตฺโถ. ‘‘เอโกว โข, ภิกฺขเว, ขโณ จ สมโย จ พฺรหฺมจริยวาสายา’’ติ เอวมาทีสุ (อ. นิ. ๘.๒๙) ขโณ. ‘‘อุณฺหสมโย ปริฬาหสมโย’’ติ เอวมาทีสุ (ปาจิ. ๓๕๘) กาโล. ‘‘มหาสมโย ปวนสฺมิ’’นฺติ เอวมาทีสุ สมูโห. ‘‘สมโยปิ โข เต, ภทฺทาลิ, อปฺปฏิวิทฺโธ อโหสิ, ภควา โข สาวตฺถิยํ วิหรติ, โสปิ มํ ชานิสฺสติ, ‘ภทฺทาลิ, นาม ภิกฺขุ สตฺถุสาสเน สิกฺขาย อปริปูรการี’ติ, อยมฺปิ โข เต ภทฺทาลิ สมโย อปฺปฏิวิทฺโธ อโหสี’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๒.๑๓๕) เหตุ. ‘‘เตน โข ปน สมเยน อุคฺคาหมาโน ปริพฺพาชโก สมณมุณฺฑิกาปุตฺโต สมยปฺปวาทเก ตินฺทุกาจีเร เอกสาลเก มลฺลิกาย อาราเม ปฏิวสตี’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๒.๒๖๐) ทิฏฺฐิ.

ព្រោះថា ក្នុងបាឋទាំងឡាយមានជាដើមថា «អប្បេវ នាម ស្វេបិ ឧបសង្កមេយ្យាម កាលញ្ច សមយញ្ច ឧបាទាយ» សព្ទនោះមានអត្ថថា «សមវាយោ» (ការប្រជុំនៃបច្ច័យ)។ ក្នុងបាឋទាំងឡាយមានជាដើមថា «ឯកោវ ខោ ភិក្ខវេ ខណោ ច សមយោ ច ព្រហ្មចរិយវាសាយ» សព្ទនោះមានអត្ថថា «ខណោ» (ខណៈ)។ ក្នុងបាឋទាំងឡាយមានជាដើមថា «ឧណ្ហសមយោ បរិឡាហសមយោ» សព្ទនោះមានអត្ថថា «កាលោ» (កាល)។ ក្នុងបាឋទាំងឡាយមានជាដើមថា «មហាសមយោ បវនស្មិំ» សព្ទនោះមានអត្ថថា «សមូហោ» (ក្រុម/ពួក)។ ក្នុងបាឋទាំងឡាយមានជាដើមថា «សមយោបិ ខោ តេ ភទ្ទាលិ អប្បដិវិទ្ធោ អហោសិ...» សព្ទនោះមានអត្ថថា «ហេតុ» (ហេតុ)។ ក្នុងបាឋទាំងឡាយមានជាដើមថា «តេន ខោ បន សមយេន ឧគ្គាហមានោ បរិព្វាជកោ សមណមុណ្ឌិកាបុត្តោ សមយប្បវាទកេ...» សព្ទនោះមានអត្ថថា «ទិដ្ឋិ» (លទ្ធិ/អယူ)។

---

‘‘ทิฏฺเฐ ธมฺเม จ โย อตฺโถ, โย จตฺโถ สมฺปรายิโก;

อตฺถาภิสมยา ธีโร, ปณฺฑิโตติ ปวุจฺจตี’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๒๙) –

«ប្រាជ្ញាជនដែលលោកហៅថា បណ្ឌិត ព្រោះបានសម្រេចនូវប្រយោជន៍ គឺប្រយោជន៍ណាដែលមានក្នុងបច្ចុប្បន្ន និងប្រយោជន៍ណាដែលមានក្នុងបរលោក»។

---

เอวมาทีสุ ปฏิลาโภ. ‘‘สมฺมา มานาภิสมยา อนฺตมกาสิ ทุกฺขสฺสา’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๘) ปหานํ. ‘‘ทุกฺขสฺส ปีฬนฏฺโฐ สงฺขตฏฺโฐ สนฺตาปฏฺโฐ [Pg.90] วิปริณามฏฺโฐ อภิสมยฏฺโฐ’’ติ เอวมาทีสุ (ปฏิ. ม. ๒.๘) ปฏิเวโธ. อิธ ปนสฺส กาโล อตฺโถ. เตน เอกํ สมยนฺติ สํวจฺฉรอุตุมาสอฑฺฒมาสรตฺติทิวปุพฺพณฺหมชฺฌนฺหิกสายนฺหปฐมมชฺฌิม- ปจฺฉิมยามมุหุตฺตาทีสุ กาลขฺเยสุ สมเยสุ เอกํ สมยนฺติ ทีเปติ.

ក្នុងបាឋទាំងឡាយមានជាដើមយ៉ាងនេះ សព្ទនោះមានអត្ថថា «បដិលាភោ» (ការបានសម្រេច)។ ក្នុងបាឋទាំងឡាយមានជាដើមថា «សម្មា មានាភិសមយា អន្តមកាសិ ទុក្ខស្ស» សព្ទនោះមានអត្ថថា «បហានំ» (ការលះបង់)។ ក្នុងបាឋទាំងឡាយមានជាដើមថា «ទុក្ខស្ស បីឡនដ្ឋោ សង្ខតដ្ឋោ សន្តាបដ្ឋោ វិបរិណាមដ្ឋោ អភិសមយដ្ឋោ» សព្ទនោះមានអត្ថថា «បដិវេធោ» (ការចាក់ធ្លុះ)។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ សព្ទនោះមានអត្ថថា «កាលោ» (កាល)។ ហេតុនោះ ពាក្យថា «ឯកំ សមយំ» នេះ លោកសម្តែងនូវកាលមួយ ក្នុងចំណោមកាលទាំងឡាយដែលហៅថាសម័យ មានជាដើមថា ឆ្នាំ, រដូវ, ខែ, កន្លះខែ, យប់និងថ្ងៃ, ពេលព្រឹក, ពេលថ្ងៃត្រង់, ពេលល្ងាច, យាមដំបូង, យាមកណ្តាល, យាមចុងក្រោយ, និងខណៈមួយរំពេច (មុហុត្តៈ)។

---

เย วา อิเม คพฺโภกฺกนฺติสมโย ชาติสมโย สํเวคสมโย อภินิกฺขมนสมโย ทุกฺกรการิกสมโย มารวิชยสมโย อภิสมฺโพธิสมโย ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารสมโย เทสนาสมโย ปรินิพฺพานสมโยติ เอวมาทโย ภควโต เทวมนุสฺเสสุ อติวิย ปกาสา อเนกกาลขฺยา เอว สมยา. เตสุ สมเยสุ เทสนาสมยสงฺขาตํ เอกํ สมยนฺติ วุตฺตํ โหติ. โย จายํ ญาณกรุณากิจฺจสมเยสุ กรุณากิจฺจสมโย, อตฺตหิตปรหิตปฺปฏิปตฺติสมเยสุ ปรหิตปฺปฏิปตฺติสมโย, สนฺนิปติตานํ กรณียทฺวยสมเยสุ ธมฺมีกถาสมโย, เทสนาปฏิปตฺติสมเยสุ เทสนาสมโย, เตสุปิ สมเยสุ ยํ กิญฺจิ สนฺธาย ‘‘เอกํ สมย’’นฺติ วุตฺตํ โหติ.

ម៉្យាងទៀត សម័យទាំងឡាយណាមានជាដើមថា សម័យចុះចាប់បដិសន្ធិ, សម័យប្រសូត, សម័យកើតសង្វេគ, សម័យយាងចេញសាងព្រះផ្នួស, សម័យធ្វើទុក្ករកិរិយា, សម័យផ្ចាញ់មារ, សម័យត្រាស់ដឹង, សម័យរស់នៅជាសុខក្នុងបច្ចុប្បន្ន, សម័យសម្តែងធម៌, និងសម័យបរិនិព្វាន របស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដែលប្រាកដច្បាស់យ៉ាងក្រៃលែងក្នុងទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយ ហើយជាកាលដ៏ច្រើនយ៉ាង ក្នុងសម័យទាំងនោះ សម័យមួយដែលលោកហៅថាសម័យសម្តែងធម៌ ឈ្មោះថា «ឯកំ សមយំ» (ក្នុងសម័យមួយ)។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងចំណោមសម័យនៃកិច្ចគឺព្រះញាណនិងព្រះករុណា សម័យណាជាសម័យនៃកិច្ចគឺព្រះករុណា, ក្នុងចំណោមសម័យនៃការប្រតិបត្តិដើម្បីប្រយោជន៍ខ្លួននិងប្រយោជន៍អ្នកដទៃ សម័យណាជាសម័យនៃការប្រតិបត្តិដើម្បីប្រយោជន៍អ្នកដទៃ, ក្នុងចំណោមសម័យនៃកិច្ចពីរយ៉ាងដែលពួកជនអ្នកមកប្រជុំគ្នាគប្បីធ្វើ សម័យណាជាសម័យនៃធម្មីកថា (ការសម្តែងធម៌), ក្នុងចំណោមសម័យនៃការសម្តែងធម៌និងការប្រតិបត្តិ សម័យណាជាសម័យនៃការសម្តែងធម៌, សូម្បីក្នុងសម័យទាំងនោះ កាលលោកសំដៅយកសម័យណាមួយ ទើបពោលថា «ឯកំ សមយំ» ដូច្នេះ។

---

เอตฺถาห – อถ กสฺมา ยถา อภิธมฺเม ‘‘ยสฺมึ สมเย กามาวจร’’นฺติ จ อิโต อญฺเญสุ สุตฺตปเทสุ ‘‘ยสฺมึ สมเย, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหี’’ติ จ ภุมฺมวจเนน นิทฺเทโส กโต, วินเย จ ‘‘เตน สมเยน พุทฺโธ ภควา’’ติ กรณวจเนน, ตถา อกตฺวา อิธ ‘‘เอกํ สมย’’นฺติ อุปโยควจนนิทฺเทโส กโตติ. ตตฺถ ตถา, อิธ จ อญฺญถา อตฺถสมฺภวโต. ตตฺถ หิ อภิธมฺเม อิโต อญฺเญสุ สุตฺตปเทสุ จ อธิกรณตฺโถ ภาเวนภาวลกฺขณตฺโถ จ สมฺภวติ. อธิกรณญฺหิ กาลตฺโถ สมูหตฺโถ จ สมโย, ตตฺถ วุตฺตานํ ผสฺสาทิธมฺมานํ ขณสมวายเหตุสงฺขาตสฺส จ สมยสฺส ภาเวน เตสํ ภาโว ลกฺขียติ, ตสฺมา ตทตฺถโชตนตฺถํ ตตฺถ ภุมฺมวจนนิทฺเทโส กโต.

ក្នុងទីនេះ មានចោទកសួរថា៖ ចុះហេតុអ្វីបានជា ដូចជាការសំដែងដោយភុម្មវិភត្តិ (សត្តមីវិភត្តិ) ក្នុងអភិធម្មថា «yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ» និងក្នុងសូត្រដទៃទៀតក្រៅពីនេះថា «yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi» និងការសំដែងដោយករណវិភត្តិ (តតិយាវិភត្តិ) ក្នុងវិន័យថា «tena samayena buddho bhagavā» តែក្នុងមង្គលសូត្រនេះ មិនធ្វើដូច្នោះទេ បែរជាសំដែងដោយឧបយោគវិភត្តិ (ទុតិយាវិភត្តិ) ថា «ekaṃ samayaṃ» ទៅវិញ? ឆ្លើយថា៖ ព្រោះក្នុងគម្ពីរទាំងនោះ និងក្នុងមង្គលសូត្រនេះ មានអត្ថសមគួរផ្សេងគ្នា។ ពិតមែនតែ ក្នុងអភិធម្ម និងក្នុងសូត្រដទៃទៀតក្រៅពីនេះ អត្ថជាអធិករណ៍ (ទីតាំង) និងអត្ថជាលក្ខណៈ (ការកំណត់សម្គាល់កិរិយាដោយកិរិយា) រមែងសមគួរ។ ព្រោះថា សមយសព្ទ ដែលមានអត្ថជាកាល និងអត្ថជាសមុហៈ (ការប្រជុំ) ជាអធិករណ៍ ក្នុងកាលនោះ ការកើតឡើងនៃធម៌ទាំងឡាយមានផស្សៈជាដើម ដែលពោលទុកហើយ និងសម័យដែលហៅថាការប្រជុំនៃខណៈ រមែងត្រូវបានសម្គាល់ដោយភាវៈ (កិរិយា) នៃធម៌ទាំងនោះ ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញអត្ថនោះ ទើបព្រះអង្គសំដែងដោយភុម្មវិភត្តិក្នុងទីនោះ។

---

วินเย จ เหตฺวตฺโถ กรณตฺโถ จ สมฺภวติ. โย หิ โส สิกฺขาปทปญฺญตฺติสมโย สาริปุตฺตาทีหิปิ ทุพฺพิญฺเญยฺโย, เตน สมเยน เหตุภูเตน กรณภูเตน จ สิกฺขาปทานิ ปญฺญเปนฺโต สิกฺขาปทปญฺญตฺติเหตุญฺจ อเปกฺขมาโน ภควา ตตฺถ ตตฺถ วิหาสิ, ตสฺมา ตทตฺถโชตนตฺถํ ตตฺถ กรณวจนนิทฺเทโส กโต.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងវិន័យ អត្ថជាហេតុ និងអត្ថជាករណៈ រមែងសមគួរ។ ព្រោះថា សម័យជាទីបញ្ញត្តសិក្ខាបទណា ដែលសូម្បីព្រះសារីបុត្រជាដើមក៏ដឹងបានដោយកម្រ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលដែលទ្រង់បញ្ញត្តសិក្ខាបទទាំងឡាយ ដោយសម័យនោះ ដែលជាហេតុ និងជាករណៈ ហើយទ្រង់រំពឹងមើលនូវហេតុនៃការបញ្ញត្តសិក្ខាបទ ទើបគង់នៅក្នុងទីនោះៗ ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញអត្ថនោះ ទើបព្រះអង្គសំដែងដោយករណវិភត្តិក្នុងវិន័យនោះ។

---

อิธ [Pg.91] ปน อญฺญสฺมิญฺจ เอวํชาติเก สุตฺตนฺตปาเฐ อจฺจนฺตสํโยคตฺโถ สมฺภวติ. ยญฺหิ สมยํ ภควา อิมํ อญฺญํ วา สุตฺตนฺตํ เทเสสิ, อจฺจนฺตเมว ตํ สมยํ กรุณาวิหาเรน วิหาสิ. ตสฺมา ตทตฺถโชตนตฺถํ อิธ อุปโยควจนนิทฺเทโส กโตติ วิญฺเญยฺโย. โหติ เจตฺถ –

ចំណែកឯក្នុងមង្គលសូត្រនេះ និងក្នុងសូត្រដទៃទៀតដែលមានសភាវៈបែបនេះ អត្ថជាអច្ចន្តសំយោគៈ រមែងសមគួរ។ ព្រោះថា ក្នុងសម័យណាដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដែងសូត្រនេះ ឬសូត្រដទៃទៀត ព្រះអង្គរមែងគង់នៅដោយករុណាក្នុងសម័យនោះទាំងស្រុង។ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ការសំដែងដោយឧបយោគវិភត្តិក្នុងមង្គលសូត្រនេះ គឺដើម្បីបង្ហាញអត្ថនោះឯង។ ក្នុងសេចក្តីនេះ មានគាថាសង្គ្រោះដូចតទៅ៖

---

‘‘ตํ ตํ อตฺถมเปกฺขิตฺวา, ภุมฺเมน กรเณน จ;

อญฺญตฺร สมโย วุตฺโต, อุปโยเคน โส อิธา’’ติ.

«ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់រំពឹងមើលនូវអត្ថនោះៗ ទើបត្រាស់សមយសព្ទដោយភុម្មវិភត្តិខ្លះ ដោយករណវិភត្តិខ្លះ ក្នុងគម្ពីរដទៃ ចំណែកឯក្នុងមង្គលសូត្រនេះ ទ្រង់ត្រាស់សមយសព្ទនោះដោយឧបយោគវិភត្តិ»។

---

ภควาติ คุณวิสิฏฺฐสตฺตุตฺตมครุคารวาธิวจนเมตํ. ยถาห –

ពាក្យថា «ភគវា» នេះ ជាគុណនាមសំដែងនូវសត្វដ៏ឧត្តម ដែលវិសេសដោយគុណ និងជាពាក្យសំដែងនូវសេចក្តីគោរពដ៏ធ្ងន់។ ដូចដែលព្រះបុរាណាចារ្យបានពោលទុកថា៖

---

‘‘ภควาติ วจนํ เสฏฺฐํ, ภควาติ วจนมุตฺตมํ;

ครุ คารวยุตฺโต โส, ภควา เตน วุจฺจตี’’ติ.

«ពាក្យថា ភគវា ជាពាក្យដ៏ប្រសើរ ពាក្យថា ភគវា ជាពាក្យដ៏ឧត្តម ព្រះមានព្រះភាគនោះ ទ្រង់ប្រកបដោយសេចក្តីគោរពដ៏ធ្ងន់ ហេតុនោះ ទើបហៅថា ភគវា»។

---

จตุพฺพิธญฺหิ นามํ อาวตฺถิกํ, ลิงฺคิกํ, เนมิตฺตกํ, อธิจฺจสมุปฺปนฺนนฺติ. อธิจฺจสมุปฺปนฺนํ นาม ‘‘ยทิจฺฉก’’นฺติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ วจฺโฉ ทมฺโม พลิพทฺโธติ เอวมาทิ อาวตฺถิกํ, ทณฺฑี ฉตฺตี สิขี กรีติ เอวมาทิ ลิงฺคิกํ, เตวิชฺโช ฉฬภิญฺโญติ เอวมาทิ เนมิตฺตกํ, สิริวฑฺฒโก ธนวฑฺฒโกติ เอวมาทิ วจนตฺถมนเปกฺขิตฺวา ปวตฺตํ อธิจฺจสมุปฺปนฺนํ. อิทํ ปน ภควาติ นามํ คุณเนมิตฺตกํ, น มหามายาย, น สุทฺโธทนมหาราเชน, น อสีติยา ญาติสหสฺเสหิ กตํ, น สกฺกสนฺตุสิตาทีหิ เทวตาวิเสเสหิ กตํ. ยถาห อายสฺมา สาริปุตฺตตฺเถโร ‘‘ภควาติ เนตํ นามํ มาตรา กตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ ยทิทํ ภควา’’ติ (มหานิ. ๘๔).

ពិតមែនតែ នាមមាន ៤ ប្រការ គឺ អាវត្ថិកនាម លិង្គិកនាម នេមិត្តិកនាម និងអធិច្ចសមុប្បន្ននាម។ អធិច្ចសមុប្បន្ននាមនោះ លោកហៅថា យទិច្ឆកនាម (នាមតាមតែចិត្តប្រាថ្នា)។ ក្នុងនាមទាំងនោះ នាមមានជាដើមថា វច្ឆៈ (កូនគោ) ទម្មៈ (គោដែលគេទើបនឹងបង្ហាត់) ពលីពទ្ទៈ (គោបា) ហៅថា អាវត្ថិកនាម។ នាមមានជាដើមថា ទណ្ឌី (អ្នកមានដំបង) ឆត្តី (អ្នកមានឆត្រ) សិខី (អ្នកមានកំប៉ោយ) ករី (សត្វមានដៃ គឺដំរី) ហៅថា លិង្គិកនាម។ នាមមានជាដើមថា តេវិជ្ជោ (អ្នកបានវិជ្ជា ៣) ឆឡភិញ្ញោ (អ្នកបានអភិញ្ញា ៦) ហៅថា នេមិត្តិកនាម។ នាមមានជាដើមថា សិរិវឌ្ឍកៈ (អ្នកចម្រើនដោយសិរី) ធនវឌ្ឍកៈ (អ្នកចម្រើនដោយទ្រព្យ) ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយមិនរំពឹងមើលអត្ថន័យនៃពាក្យ ហៅថា អធិច្ចសមុប្បន្ននាម។ ចំណែកឯព្រះនាមថា «ភគវា» នេះ ជាគុណនេមិត្តិកនាម មិនមែនព្រះនាងមហាមាយាទ្រង់តាំងឲ្យ មិនមែនព្រះបាទសុទ្ធោទនមហារាជទ្រង់តាំងឲ្យ មិនមែនព្រះញាតិប្រាំបីម៉ឺននាក់តាំងឲ្យ ហើយក៏មិនមែនទេវតាជាន់ខ្ពស់មានព្រះឥន្ទ្រ និងសន្តុសិតទេវបុត្រជាដើមតាំងឲ្យនោះឡើយ។ ដូចដែលព្រះសារីបុត្រត្ថេរដ៏មានអាយុបានពោលទុកថា៖ «ព្រះនាមថា ភគវា នេះ មិនមែនមាតាតាំងឲ្យ... បេ... ព្រះនាមថា ភគវា នេះ ជាសច្ឆិកាបញ្ញត្តិ»។

---

ยํ คุณเนมิตฺตกญฺเจตํ นามํ, เตสํ คุณานํ ปกาสนตฺถํ อิมํ คาถํ วทนฺติ –

ព្រះនាមនេះជាគុណនេមិត្តិកនាមយ៉ាងណា ដើម្បីសម្តែងនូវព្រះគុណទាំងនោះ ព្រះបុរាណាចារ្យទាំងឡាយទើបពោលនូវគាថានេះថា៖

---

‘‘ภคี ภชี ภาคี วิภตฺตวา อิติ,อกาสิ ภคฺคนฺติ ครูติ ภาคฺยวา;

พหูหิ ญาเยหิ สุภาวิตตฺตโน,ภวนฺตโค โส ภควาติ วุจฺจตี’’ติ.

«ព្រះមានព្រះភាគនោះ ទ្រង់ព្រះនាមថា ភគវា ព្រោះទ្រង់មានធម៌ជាចំណែក (គឺភគធម៌ ៦ ប្រការ) ព្រោះទ្រង់ជាអ្នកសេពគប់ ព្រោះទ្រង់មានចំណែក ព្រោះទ្រង់ជាអ្នកចែកធម៌ ព្រោះទ្រង់បានធ្វើនូវការបំបាក់ (កិលេស) ព្រោះទ្រង់ជាគ្រូដ៏ធ្ងន់ ព្រោះទ្រង់មានភ័ព្វ ព្រោះទ្រង់មានព្រះអង្គអប់រំល្អហើយដោយញាយធម៌ជាច្រើន និងព្រោះទ្រង់ដល់នូវត្រើយនៃភព ហេតុនោះ ទើបហៅថា ភគវា»។

---

นิทฺเทสาทีสุ (มหานิ. ๘๔; จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๒) วุตฺตนเยเนว จสฺส อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

គប្បីជ្រាបសេចក្តីនៃពាក្យ (ភគវា) នោះ តាមន័យដែលពោលទុកហើយក្នុងគម្ពីរបាលីមានមហានិទ្ទេសជាដើមនោះឯង។

---

อยํ ปน อปโร ปริยาโย –

សេចក្តីពន្យល់មួយបែបទៀត ដូចតទៅនេះ៖

---

‘‘ภาคฺยวา ภคฺควา ยุตฺโต, ภเคหิ จ วิภตฺตวา;

ภตฺตวา วนฺตคมโน, ภเวสุ ภควา ตโต’’ติ.

«ព្រះមានព្រះភាគនោះ ទ្រង់ព្រះនាមថា ភគវា ព្រោះទ្រង់មានភ័ព្វ (ភគ្យវា) ព្រោះទ្រង់មានកិលេសបាក់ហើយ (ភគ្គវា) ព្រោះទ្រង់ប្រកបដោយភគធម៌ទាំងឡាយ (ភគេဟិ យុត្តោ) ព្រោះទ្រង់ជាអ្នកចែកធម៌ (វិភត្តវា) ព្រោះទ្រង់ជាអ្នកសេពគប់ធម៌ (ភត្តវា) និងព្រោះទ្រង់មានការយាងទៅខ្ជាក់ចោលនូវភពទាំងឡាយ (វន្តគមនោ ភវេសុ)»។

---

ตตฺถ [Pg.92] ‘‘วณฺณาคโม วณฺณวิปริยาโย’’ติ เอวํ นิรุตฺติลกฺขณํ คเหตฺวา สทฺทนเยน วา ปิโสทราทิปกฺเขปลกฺขณํ คเหตฺวา ยสฺมา โลกิยโลกุตฺตรสุขาภินิพฺพตฺตกํ ทานสีลาทิปารปฺปตฺตํ ภาคฺยมสฺส อตฺถิ, ตสฺมา ภาคฺยวาติ วตฺตพฺเพ ภควาติ วุจฺจตีติ ญาตพฺพํ. ยสฺมา ปน โลภโทสโมหวิปรีตมนสิการอหิริกาโนตฺตปฺปโกธูปนาหมกฺขปลา- อิสฺสามจฺฉริยมายาสาเฐยฺยถมฺภสารมฺภมานาติมานมทปมาทตณฺหาวิชฺชาติวิธากุสลมูลทุจฺจริต- สํกิเลสมลวิสมสญฺญาวิตกฺกปปญฺจจตุพฺพิธวิปริเยสอาสวคนฺถโอฆโยคอคติตณฺหุปาทาน- ปญฺจเจโตขิลวินิพนฺธนีวรณาภินนฺทนฉวิวาทมูลตณฺหากายสตฺตานุสย- อฏฺฐมิจฺฉตฺตนวตณฺหามูลกทสากุสลกมฺมปถทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคต- อฏฺฐสตตณฺหาวิจริตปฺปเภทสพฺพทรถปริฬาหกิเลสสตสหสฺสานิ, สงฺเขปโต วา ปญฺจ กิเลสกฺขนฺธอภิสงฺขารมจฺจุเทวปุตฺตมาเร อภญฺชิ, ตสฺมา ภคฺคตฺตา เอเตสํ ปริสฺสยานํ ภคฺควาติ วตฺตพฺเพ ภควาติ วุจฺจติ. อาห เจตฺถ –

ក្នុងគាថានោះ គប្បីជ្រាបថា ដោយកាន់យកនូវលក្ខណៈនិរុត្តិ មានជាដើមថា «វណ្ណោគមៈ (ការថែមតួអក្សរ) វណ្ណវិបរិយាយៈ (ការផ្លាស់ប្តូរតួអក្សរ)» ឬដោយកាន់យកនូវលក្ខណៈនៃការបញ្ចូលតួអក្សរមានពិភោទរៈជាដើម តាមន័យនៃសព្ទសាស្ត្រ ព្រោះព្រះមានព្រះភាគទ្រង់មានភ័ព្វ គឺការដល់នូវត្រើយនៃបារមីមានទាននិងសីលជាដើម ដែលជាគ្រឿងបង្កើតនូវលោកិយសុខ និងលោកុត្តរសុខ ហេតុនោះ កាលដែលគួរហៅថា «ភគ្យវា» តែបែរជាហៅថា «ភគវា» វិញ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បានកម្ចាត់បង់ (បំបាក់) នូវលោភៈ ទោសៈ មោហៈ វិបរីតមនសិការៈ អហិរិកៈ អនោត្តប្បៈ ក្រោធៈ ឧបនាហៈ មក្ខៈ បលាសៈ ឥស្សា មច្ឆរិយៈ មាយា សាថេយ្យៈ ថម្ភៈ សារម្ភៈ មានៈ អតិមានៈ មទៈ បមាទៈ តណ្ហា អវិជ្ជា អកុសលមូល ៣ ទុច្ចរិត ៣ សំកិលេស ៣ មលៈ ៣ វិសមសញ្ញា ៣ វិតក្កៈ ៣ បបញ្ចធម៌ ៣ វិបរិយាស ៤ អាសវៈ ៤ គន្ថៈ ៤ ឱឃៈ ៤ យោគៈ ៤ អគតិ ៤ តណ្ហុបាទាន ៤ ចេតោខិលៈ ៥ ចេតសោវិនពន្ធៈ ៥ នីវរណៈ ៥ អភិនន្ទនៈ ៥ វិវាទមូល ៦ តណ្ហាកាយ ៦ អនុស័យ ៧ មិច្ឆត្តៈ ៨ តណ្ហាមូលកធម៌ ៩ អកុសលកម្មបថ ១០ ទិដ្ឋិគតៈ ៦២ តណ្ហាវិចរិត ១០៨ និងកិលេសរាប់សែនដែលជាគ្រឿងក្តៅក្រហាយ និងជាគ្រឿងដុតរំលាយទាំងអស់ ឬនិយាយដោយសង្ខេប គឺទ្រង់បានបំបាក់នូវមារទាំង ៥ គឺ កិលេសមារ ខន្ធមារ អភិសង្ខារមារ មច្ចុមារ និងទេវបុត្តមារ ហេតុនោះ ព្រោះការបំបាក់នូវអន្តរាយ (ភ័យ) ទាំងឡាយនេះ កាលដែលគួរហៅថា «ភគ្គវា» តែបែរជាហៅថា «ភគវា» វិញ។ ដូចដែលព្រះបុរាណាចារ្យបានពោលទុកក្នុងសេចក្តីនេះថា៖

---

‘‘ภคฺคราโค ภคฺคโทโส, ภคฺคโมโห อนาสโว;

ภคฺคาสฺส ปาปกา ธมฺมา, ภควา เตน วุจฺจตี’’ติ.

«ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់មានរាគៈបាក់ហើយ មានទោសៈបាក់ហើយ មានមោហៈបាក់ហើយ ទ្រង់ជាព្រះខីណាសព ធម៌ដ៏លាមកទាំងឡាយ ព្រះអង្គបានបំបាក់អស់ហើយ ហេតុនោះ ទើបហៅថា ភគវា»។

---

ภาคฺยวตาย จสฺส สตปุญฺญลกฺขณธรสฺส รูปกายสมฺปตฺติ ทีปิตา โหติ, ภคฺคโทสตาย ธมฺมกายสมฺปตฺติ. ตถา โลกิยสริกฺขกานํ พหุมานภาโว, คหฏฺฐปพฺพชิเตหิ อภิคมนียตา. ตถา อภิคตานญฺจ เนสํ กายจิตฺตทุกฺขาปนยเน ปฏิพลภาโว, อามิสทานธมฺมทาเนหิ อุปการิตา. โลกิยโลกุตฺตรสุเขหิ จ สํโยชนสมตฺถตา ทีปิตา โหติ.

ម្យ៉ាងទៀត ដោយភាពជាអ្នកមានភ័ព្វ ព្រះរូបកាយសម្បទារបស់ព្រះអង្គ ដែលទ្រង់នូវលក្ខណៈនៃបុណ្យរាប់រយ រមែងត្រូវបានបង្ហាញឲ្យឃើញច្បាស់ ដោយភាពជាអ្នកមានទោសៈបាក់ហើយ ព្រះធម្មកាយសម្បទាក៏ត្រូវបានបង្ហាញឲ្យឃើញច្បាស់។ ដូចគ្នាដែរ សេចក្តីគោរពកោតក្រែងដ៏ក្រៃលែងនៃសត្វលោក និងភាពជាទីចូលទៅរកនៃគ្រហស្ថនិងបព្វជិតទាំងឡាយ ក៏ត្រូវបានបង្ហាញឲ្យឃើញច្បាស់។ ព្រមទាំងភាពជាអ្នកមានសមត្ថភាពក្នុងការកម្ចាត់បង់នូវទុក្ខផ្លូវកាយនិងផ្លូវចិត្តរបស់ជនទាំងឡាយដែលចូលទៅរកនោះ ការជួយសង្គ្រោះដោយអាមិសទាននិងធម៌ទាន និងសមត្ថភាពក្នុងការប្រកបជនទាំងនោះទុកក្នុងលោកិយសុខ និងលោកុត្តរសុខ ក៏ត្រូវបានបង្ហាញឲ្យឃើញច្បាស់ដែរ។

---

ยสฺมา จ โลเก อิสฺสริยธมฺมยสสิริกามปยตฺเตสุ ฉสุ ธมฺเมสุ ภคสทฺโท วตฺตติ, ปรมญฺจสฺส สกจิตฺเต อิสฺสริยํ, อณิมาลฆิมาทิกํ วา โลกิยสมฺมตํ สพฺพาการปริปูรํ อตฺถิ, ตถา โลกุตฺตโร ธมฺโม, โลกตฺตยพฺยาปโก ยถาภุจฺจคุณาธิคโต อติวิย ปริสุทฺโธ ยโส, รูปกายทสฺสนพฺยาวฏชนนยนมนปฺปสาทชนนสมตฺถา สพฺพาการปริปูรา สพฺพงฺคปจฺจงฺคสิรี, ยํ ยํ อเนน อิจฺฉิตํ ปตฺถิตํ อตฺตหิตํ ปรหิตํ วา, ตสฺส ตสฺส ตเถว อภินิปฺผนฺนตฺตา อิจฺฉิตตฺถนิปฺผตฺติสญฺญิโต กาโม, สพฺพโลกครุภาวปฺปตฺติเหตุภูโต สมฺมาวายามสงฺขาโต ปยตฺโต จ อตฺถิ, ตสฺมา อิเมหิ ภเคหิ ยุตฺตตฺตาปิ ภคา อสฺส สนฺตีติ อิมินา อตฺเถน ‘‘ภควา’’ติ วุจฺจติ.

ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះក្នុងលោក សព្ទថា «ភគ» នេះ រមែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងធម៌ ៦ ប្រការ គឺ ឥស្សរិយៈ (ភាពជាធំ) ធម៌ (លោកុត្តរធម៌) យស (កេរ្តិ៍ឈ្មោះ) សិរី (សិរីសួស្តី) កាមៈ (សេចក្តីប្រាថ្នា) និងបយត្តៈ (សេចក្តីព្យាយាម) ហើយព្រះមានព្រះភាគនោះ ទ្រង់មានឥស្សរិយៈដ៏ក្រៃលែងក្នុងព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះអង្គ ឬឥស្សរិយៈមានអណិមា (ការធ្វើខ្លួនឲ្យតូចល្អិត) និងលឃិមា (ការធ្វើខ្លួនឲ្យស្រាល) ជាដើម ដែលសន្មតក្នុងលោក និងពេញបរិបូណ៌ដោយអាការៈទាំងពួង មួយវិញទៀត ទ្រង់មានលោកុត្តរធម៌ មានព្រះយសដ៏បរិសុទ្ធក្រៃលែងដែលផ្សាយទៅសព្វលោកទាំងបី ដែលទ្រង់សម្រេចបានតាមគុណសម្បត្តិពិតប្រាកដ មានព្រះសិរីគឺព្រះរូបកាយដ៏ពេញបរិបូណ៌ដោយអាការៈទាំងពួង ព្រមទាំងព្រះអង្គនិងអង្គរងទាំងអស់ ដែលអាចញ៉ាំងភ្នែកនិងចិត្តរបស់ជនទាំងឡាយដែលចង់មើលព្រះរូបកាយឲ្យជ្រះថ្លាបាន មានព្រះកាមៈគឺសេចក្តីប្រាថ្នាដែលសម្រេចបាននូវប្រយោជន៍តាមដែលចង់បាន ព្រោះប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន ឬប្រយោជន៍អ្នកដទៃណាដែលព្រះអង្គចង់បាន ប្រាថ្នាហើយ រមែងសម្រេចបានយ៉ាងនោះឯង និងមានបយត្តៈគឺសេចក្តីព្យាយាមដែលហៅថាសម្មាវាយាមៈ ដែលជាហេតុនាំឲ្យដល់នូវភាពជាទីគោរពនៃសត្វលោកទាំងពួង ហេតុនោះ ព្រោះទ្រង់ប្រកបដោយភគធម៌ទាំងឡាយនេះ គឺភគធម៌ទាំងឡាយរមែងមានដល់ព្រះអង្គ ដោយអត្ថនេះ ទើបហៅថា «ភគវា»។

---

ยสฺมา [Pg.93] ปน กุสลาทิเภเทหิ สพฺพธมฺเม, ขนฺธายตนธาตุสจฺจอินฺทฺริยปฏิจฺจสมุปฺปาทาทีหิ วา กุสลาทิธมฺเม, ปีฬนสงฺขตสนฺตาปวิปริณามฏฺเฐน วา ทุกฺขมริยสจฺจํ, อายูหนนิทานสํโยคปลิโพธฏฺเฐน สมุทยํ, นิสฺสรณวิเวกาสงฺขตอมตฏฺเฐน นิโรธํ, นิยฺยานิกเหตุทสฺสนาธิปเตยฺยฏฺเฐน มคฺคํ วิภตฺตวา, วิภชิตฺวา วิวริตฺวา เทสิตวาติ วุตฺตํ โหติ, ตสฺมา วิภตฺตวาติ วตฺตพฺเพ ‘‘ภควา’’ติ วุจฺจติ.

ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ជាអ្នកចែក (វិភត្តវា) គឺទ្រង់បានចែក បើកបង្ហាញ និងសំដែងនូវធម៌ទាំងពួង ដោយចំណែកមានកុសលធម៌ជាដើម ឬទ្រង់ចែកនូវធម៌មានកុសលជាដើម ដោយខន្ធ អាយតនៈ ធាតុ សច្ចៈ ឥន្ទ្រិយ និងបដិច្ចសមុប្បាទជាដើម ឬទ្រង់ចែកនូវទុក្ខអរិយសច្ច ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងបៀតបៀន ជាគ្រឿងតាក់តែង ជាគ្រឿងដុតកំដៅ និងជាគ្រឿងប្រែប្រួល ទ្រង់ចែកនូវសមុទយអរិយសច្ច ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងសន្សំ ជាហេតុ ជាគ្រឿងប្រកប និងជាគ្រឿងរារាំង ទ្រង់ចែកនូវនិរោធអរិយសច្ច ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងនាំចេញ ជាគ្រឿងស្ងប់ស្ងាត់ ជាគ្រឿងមិនតាក់តែង និងជាធម៌មិនស្លាប់ ទ្រង់ចែកនូវមគ្គអរិយសច្ច ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងនាំចេញ ជាហេតុ ជាគ្រឿងឃើញ និងជាធិបតី ហេតុនោះ កាលដែលគួរហៅថា «វិភត្តវា» តែបែរជាហៅថា «ភគវា» វិញ។

---

ยสฺมา จ เอส ทิพฺพพฺรหฺมอริยวิหาเร กายจิตฺตอุปธิวิเวเก สุญฺญตาปฺปณิหิตานิมิตฺตวิโมกฺเข อญฺเญ จ โลกิยโลกุตฺตเร อุตฺตริมนุสฺสธมฺเม ภชิ เสวิ พหุลมกาสิ, ตสฺมา ภตฺตวาติ วตฺตพฺเพ ‘‘ภควา’’ติ วุจฺจติ.

ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះព្រះមានព្រះភាគនេះ ទ្រង់បានសេពគប់ គប់រក និងធ្វើឲ្យច្រើននូវទិព្វវិហារ ព្រហ្មវិហារ អរិយវិហារ នូវកាយវិវេក ចិត្តវិវេក ឧបធិវិវេក នូវសុញ្ញតវិមោក្ខ អបណិហិតវិមោក្ខ អនិមិត្តវិមោក្ខ និងឧត្តរិមនុស្សធម៌ដទៃទៀត ទាំងលោកិយនិងលោកុត្តរ ហេតុនោះ កាលដែលគួរហៅថា «ភត្តវា» តែបែរជាហៅថា «ភគវា» វិញ។

---

ยสฺมา ปน ตีสุ ภเวสุ ตณฺหาสงฺขาตํ คมนํ อเนน วนฺตํ, ตสฺมา ภเวสุ วนฺตคมโนติ วตฺตพฺเพ ภวสทฺทโต ภการํ คมนสทฺทโต คการํ วนฺตสทฺทโต วการญฺจ ทีฆํ กตฺวา อาทาย ‘‘ภควา’’ติ วุจฺจติ, ยถา โลเก ‘‘เมหนสฺส ขสฺส มาลา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘เมขลา’’ติ.

ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់បានខ្ជាក់ចោលនូវការអន្ទោលទៅ (គមនៈ) ដែលពោលគឺតណ្ហាក្នុងភពទាំងបី ហេតុនោះ កាលដែលគួរហៅថា «ភវេសុ វន្តគមនោ» តែលោកកាន់យកអក្សរ ភ ពីភវសព្ទ កាន់យកអក្សរ គ ពីគមនសព្ទ និងកាន់យកអក្សរ វ ពីវន្តសព្ទ ហើយធ្វើឲ្យជាសំឡេងវែង (ទីឃៈ) ទើបហៅថា «ភគវា» ដូចជាពាក្យក្នុងលោកដែលគួរហៅថា «mehanassa khassa mālā» តែបែរជាហៅថា «mekhalā» ដូច្នោះឯង។

---

เอตฺตาวตา เจตฺถ เอวํ เม สุตนฺติ วจเนน ยถาสุตํ ยถาปริยตฺตํ ธมฺมํ เทเสนฺโต ปจฺจกฺขํ กตฺวา ภควโต ธมฺมสรีรํ ปกาเสติ, เตน ‘‘นยิทํ อตีตสตฺถุกํ ปาวจนํ, อยํ โว สตฺถา’’ติ ภควโต อทสฺสเนน อุกฺกณฺฐิตชนํ สมสฺสาเสติ.

ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ ក្នុងមង្គលសូត្រនេះ ព្រះអានន្ទត្ថេរ កាលដែលទ្រង់សំដែងធម៌តាមដែលបានស្តាប់មក តាមដែលបានរៀនសូត្រមក ដោយពាក្យថា «evaṃ me sutaṃ» នេះ ឈ្មោះថាធ្វើឲ្យប្រជាក់ច្បាស់ ហើយបង្ហាញនូវព្រះធម្មកាយរបស់ព្រះមានព្រះភាគ ហេតុនោះ លោកទើបជួយសម្រាលទុក្ខរបស់ជនទាំងឡាយដែលអន្ទះសារចង់ជួបព្រះមានព្រះភាគ ដោយការមិនបានឃើញព្រះអង្គថា «ព្រះពុទ្ធវចនៈនេះ មិនមែនជាធម៌វិន័យដែលកន្លងហួសព្រះសាស្តាទៅហើយនោះទេ ធម៌វិន័យនេះឯងជាព្រះសាស្តារបស់អ្នកទាំងឡាយ»។

---

เอกํ สมยํ ภควาติ วจเนน ตสฺมึ สมเย ภควโต อวิชฺชมานภาวํ ทสฺเสนฺโต รูปกายปรินิพฺพานํ ทสฺเสติ. เตน ‘‘เอวํวิธสฺส อิมสฺส อริยธมฺมสฺส เทเสตา ทสพลธโร วชิรสงฺฆาตกาโย โสปิ ภควา ปรินิพฺพุโต, ตตฺถ เกนญฺเญน ชีวิเต อาสา ชเนตพฺพา’’ติ ชีวิตมทมตฺตํ ชนํ สํเวเชติ, สทฺธมฺเม จสฺส อุสฺสาหํ ชเนติ.

ដោយពាក្យថា «ekaṃ samayaṃ bhagavā» នេះ ព្រះអានន្ទត្ថេរ កាលដែលបង្ហាញនូវភាពមិនមានប្រាកដនៃព្រះមានព្រះភាគក្នុងសម័យនោះ ឈ្មោះថាបង្ហាញនូវការបរិនិព្វាននៃព្រះរូបកាយ។ ហេតុនោះ លោកទើបញ៉ាំងជនទាំងឡាយដែលស្រវឹងក្នុងជីវិតឲ្យកើតសេចក្តីសង្វេគថា «សូម្បីព្រះមានព្រះភាគអង្គនោះ ដែលជាអ្នកសំដែងនូវអរិយធម៌មានសភាវៈបែបនេះ ទ្រង់ជាអ្នកមានទសពលញ្ញាណ មានព្រះកាយរឹងមាំដូចជាពេជ្រ ក៏ទ្រង់បរិនិព្វានទៅហើយ ចុះជនដទៃណាឡើយ គួរមកបង្កើតសេចក្តីប្រាថ្នាកក្នុងជីវិតនេះទៀត?» ហើយលោកក៏ញ៉ាំងសេចក្តីព្យាយាមក្នុងសទ្ធម៌ឲ្យកើតឡើងដល់ជននោះ។

---

เอวนฺติ จ ภณนฺโต เทสนาสมฺปตฺตึ นิทฺทิสติ, เม สุตนฺติ สาวกสมฺปตฺตึ, เอกํ สมยนฺติ กาลสมฺปตฺตึ, ภควาติ เทสกสมฺปตฺตึ.

កាលដែលព្រះអានន្ទត្ថេរពោលថា «ឯវំ» ឈ្មោះថាបង្ហាញនូវទេសនាសម្បទា (ភាពបរិបូណ៌នៃការសំដែង) ពោលថា «មេ សុតំ» ឈ្មោះថាបង្ហាញនូវសាវកសម្បទា (ភាពបរិបូណ៌នៃសាវ័ក) ពោលថា «ឯកំ សមយំ» ឈ្មោះថាបង្ហាញនូវកាលសម្បទា (ភាពបរិបូណ៌នៃកាល) ពោលថា «ភគវា» ឈ្មោះថាបង្ហាញនូវទេសកសម្បទា (ភាពបរិបូណ៌នៃអ្នកសំដែង)។

---

สาวตฺถิยํ วิหรตีติ เอตฺถ สาวตฺถีติ สวตฺถสฺส อิสิโน นิวาสฏฺฐานภูตํ นครํ, ยถา กากนฺที มากนฺทีติ, เอวํ อิตฺถิลิงฺควเสน สาวตฺถีติ วุจฺจติ, เอวํ อกฺขรจินฺตกา. อฏฺฐกถาจริยา ปน ภณนฺติ ‘‘ยํกิญฺจิ [Pg.94] มนุสฺสานํ อุปโภคปริโภคํ สพฺพเมตฺถ อตฺถี’’ติ สาวตฺถี. สตฺถสมาโยเค จ ‘‘กึ ภณฺฑมตฺถี’’ติ ปุจฺฉิเต ‘‘สพฺพมตฺถี’’ติ วจนมุปาทาย สาวตฺถี.

ក្នុងពាក្យថា «sāvatthiyaṃ viharati» នេះ ពាក្យថា «សាវត្ថី» គឺជានគរដែលជាទីលំនៅរបស់សាវត្ថឥសី ដូចជាពាក្យថា កាកន្ទី មាគន្ទី ដូច្នោះដែរ ទើបហៅថា «សាវត្ថី» ដោយអំណាចនៃឥត្ថីលិង្គ នេះជាការយល់ឃើញរបស់អ្នកប្រាជ្ញខាងអក្សរសាស្ត្រ។ ចំណែកឯព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទាំងឡាយពោលថា៖ «គ្រឿងឧបភោគបរិភោគណាមួយរបស់មនុស្សទាំងឡាយ គ្រឿងឧបភោគបរិភោគទាំងអស់នោះ រមែងមានក្នុងទីនេះ» ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា សាវត្ថី។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងពេលដែលពួកឈ្មួញជួបជុំគ្នា កាលដែលគេសួរថា «តើមានទំនិញអ្វីខ្លះ?» ហើយមានពាក្យឆ្លើយតបថា «មានទាំងអស់» អាស្រ័យហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា សាវត្ថី។

---

‘‘สพฺพทา สพฺพูปกรณํ, สาวตฺถิยํ สโมหิตํ;

ตสฺมา สพฺพมุปาทาย, สาวตฺถีติ ปวุจฺจติ.

«គ្រឿងឧបភោគបរិភោគគ្រប់យ៉ាង រមែងប្រជុំគ្នាក្នុងក្រុងសាវត្ថីសព្វៗកាល ហេតុនោះ ព្រោះអាស្រ័យនូវគ្រឿងឧបភោគបរិភោគទាំងអស់នោះ ទើបហៅថាក្រុងសាវត្ថី»។

---

‘‘โกสลานํ ปุรํ รมฺมํ, ทสฺสเนยฺยํ มโนรมํ;

ทสหิ สทฺเทหิ อวิวิตฺตํ, อนฺนปานสมายุตํ.

«ក្រុងសាវត្ថី ជាក្រុងរបស់ពួកជនអ្នកនៅក្នុងដែនកោសល ជាក្រុងគួរជាទីរីករាយ គួរមើល គួរជាទីគាប់ចិត្ត មិនស្ងាត់ចាកសំឡេងទាំង ១០ ប្រការ ពេញបរិបូណ៌ដោយបាយនិងទឹក»។

---

‘‘วุฑฺฒึ เวปุลฺลตํ ปตฺตํ, อิทฺธํ ผีตํ มโนรมํ;

อาฬกมนฺทาว เทวานํ, สาวตฺถิปุรมุตฺตม’’นฺติ. (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๔);

«ក្រុងសាវត្ថីដ៏ឧត្តម ដល់នូវសេចក្តីចម្រើន និងសេចក្តីធំទូលាយ ជាក្រុងស្តុកស្តម្ភ កុះករ គួរជាទីគាប់ចិត្ត ដូចជាក្រុងអាឡកមន្ទារបស់ពួកទេវតា»។

---

ตสฺสํ สาวตฺถิยํ. สมีปตฺเถ ภุมฺมวจนํ.

ពាក្យថា «tassaṃ sāvatthiyaṃ» (ក្នុងក្រុងសាវត្ថីនោះ) ភុម្មវិភត្តិ (សត្តមីវិភត្តិ) ប្រើក្នុងអត្ថជិត (សមីបត្ថៈ)។

---

วิหรตีติ อวิเสเสน อิริยาปถทิพฺพพฺรหฺมอริยวิหาเรสุ อญฺญตรวิหารสมงฺคิปริทีปนเมตํ. อิธ ปน ฐานคมนาสนสยนปฺปเภเทสุ อิริยาปเถสุ อญฺญตรอิริยาปถสมาโยคปริทีปนํ, เตน ฐิโตปิ คจฺฉนฺโตปิ นิสินฺโนปิ สยาโนปิ ภควา วิหรติจฺเจว เวทิตพฺโพ. โส หิ เอกํ อิริยาปถพาธนํ อปเรน อิริยาปเถน วิจฺฉินฺทิตฺวา อปริปตนฺตํ อตฺตภาวํ หรติ ปวตฺเตติ. ตสฺมา วิหรตีติ วุจฺจติ.

ពាក្យថា "វិហរតិ" នេះ ជាពាក្យសំដែងនូវការប្រកបដោយវិហារធម៌ណាមួយ ក្នុងបណ្តាឥរិយាបថវិហារ ទិព្វវិហារ ព្រហ្មវិហារ និងអរិយវិហារ ដោយមិនចំពោះ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ (ក្នុងពាក្យថា សាវត្ថិយំ វិហរតិ នេះ) ជាពាក្យសំដែងនូវការប្រកបដោយឥរិយាបថណាមួយ ក្នុងបណ្តាឥរិយាបថទាំងឡាយ មានការឈរ ការដើរ ការអង្គុយ និងការដេកជាដើម របស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទោះបីឈរជក្តី ដើរជក្តី អង្គុយជក្តី ដេកជក្តី គប្បីដឹងថា "គង់នៅ" (វិហរតិ) ដូចគ្នា។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះ ទ្រង់កំចាត់បង់នូវការបៀតបៀនក្នុងឥរិយាបថមួយ ដោយឥរិយាបថមួយទៀត ហើយទ្រង់នាំទៅ ញ៉ាំងអត្តភាពមិនឲ្យធ្លាក់ចុះ ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅបាន។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "វិហរតិ" (គង់នៅ)។

---

เชตวเนติ เอตฺถ อตฺตโน ปจฺจตฺถิกชนํ ชินาตีติ เชโต, รญฺญา วา อตฺตโน ปจฺจตฺถิกชเน ชิเต ชาโตติ เชโต, มงฺคลกมฺยตาย วา ตสฺส เอวํ นามเมว กตนฺติปิ เชโต. วนยตีติ วนํ, อตฺตสมฺปทาย สตฺตานํ ภตฺตึ กาเรติ, อตฺตนิ สิเนหํ อุปฺปาเทตีติ อตฺโถ. วนุเต อิติ วา วนํ, นานาวิธกุสุมคนฺธสมฺโมทมตฺตโกกิลาทิวิหงฺควิรุเตหิ มนฺทมาลุตจลิตรุกฺขสาขาวิฏปปุปฺผผลปลฺลวปลาเสหิ จ ‘‘เอถ มํ ปริภุญฺชถา’’ติ ปาณิโน ยาจติ วิยาติ อตฺโถ. เชตสฺส วนํ เชตวนํ. ตญฺหิ เชเตน ราชกุมาเรน โรปิตํ สํวฑฺฒิตํ ปริปาลิตํ, โส จ ตสฺส สามี อโหสิ, ตสฺมา เชตวนนฺติ วุจฺจติ. ตสฺมึ เชตวเน.

ក្នុងពាក្យថា "ជេតវនេ" នេះ សេចក្តីពន្យល់គប្បីដឹងយ៉ាងនេះ៖ ព្រះរាជកុមារណា តែងឈ្នះនូវពួកបច្ចាមិត្តរបស់ខ្លួន ព្រោះហេតុនោះ ព្រះរាជកុមារនោះ ឈ្មោះថា "ជេត"។ មួយវិញទៀត ព្រះរាជកុមារដែលប្រសូតមក ក្នុងកាលដែលព្រះរាជាជាព្រះវរបិតា ទ្រង់ឈ្នះពួកបច្ចាមិត្តរបស់ខ្លួនហើយ ព្រោះហេតុនោះ ឈ្មោះថា "ជេត"។ មួយវិញទៀត ព្រោះតែការប្រាថ្នានូវសិរីមង្គល ទើបព្រះវរបិតាតែងតាំងព្រះនាមយ៉ាងនោះដល់ព្រះរាជកុមារនោះ ព្រោះហេតុនោះ ក៏ឈ្មោះថា "ជេត"។ ព្រៃណា តែងធ្វើឲ្យសត្វទាំងឡាយចូលទៅសេពគប់ ព្រោះហេតុនោះ ព្រៃនោះ ឈ្មោះថា "វន" (ព្រៃ) សេចក្តីថា ព្រៃនោះតែងធ្វើឲ្យសត្វទាំងឡាយដែលមកដល់ មានសេចក្តីស្រឡាញ់ចូលចិត្ត ដោយសារតែភាពបរិបូរណ៍នៃខ្លួន (មានផ្កា និងផ្លែជាដើម) និងញ៉ាំងសេចក្តីស្នេហាក្នុងខ្លួនឲ្យកើតឡើង។ មួយវិញទៀត ព្រៃដែលសត្វទាំងឡាយចូលទៅសេពគប់ ឈ្មោះថា "វន" គឺថា ព្រៃនោះមានសំឡេងយំនៃពួកបក្សី មានសត្វតាវៅដែលស្រវឹងដោយក្លិនក្រអូបនៃផ្កាផ្សេងៗជាដើម និងមានមែកឈើ ប្រទះ ស្លឹក ផ្កា ផ្លែ និងត្រួយ ដែលញ័ររញ្ជួយដោយខ្យល់បក់រំភើយៗ ហាក់ដូចជាស្រែកហៅពួកសត្វដែលមានជីវិត (ទោះបីខ្លួនគ្មានវិញ្ញាណក៏ដោយ) ថា "ចូរមកបរិភោគខ្ញុំចុះ" ដូច្នេះ។ ព្រៃរបស់ព្រះកុមារជេត ឈ្មោះថា "ជេតវន"។ ព្រោះថា ព្រៃនោះ គឺព្រះរាជកុមារជេត ទ្រង់ដាំ ទ្រង់ថែរក្សា និងទ្រង់ការពារ ហើយទ្រង់ក៏ជាម្ចាស់នៃព្រៃនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា "ជេតវន"។ ក្នុងព្រៃជេតពននោះ។

---

อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเมติ เอตฺถ สุทตฺโต นาม โส คหปติ มาตาปิตูหิ กตนามวเสน, สพฺพกามสมิทฺธิตาย ตุ วิคตมลมจฺเฉรตาย กรุณาทิคุณสมงฺคิตาย จ นิจฺจกาลํ อนาถานํ ปิณฺฑํ [Pg.95] อทาสิ, เตน อนาถปิณฺฑิโกติ สงฺขฺยํ คโต. อารมนฺติ เอตฺถ ปาณิโน, วิเสเสน วา ปพฺพชิตาติ อาราโม, ตสฺส ปุปฺผผลปลฺลวาทิโสภนตาย นาติทูรนาจฺจาสนฺนตาทิปญฺจวิธเสนาสนงฺคสมฺปตฺติยา จ ตโต ตโต อาคมฺม รมนฺติ อภิรมนฺติ อนุกฺกณฺฐิตา หุตฺวา นิวสนฺตีติ อตฺโถ. วุตฺตปฺปการาย วา สมฺปตฺติยา ตตฺถ ตตฺถ คเตปิ อตฺตโน อพฺภนฺตรํเยว อาเนตฺวา รเมตีติ อาราโม. โส หิ อนาถปิณฺฑิเกน คหปตินา เชตสฺส ราชกุมารสฺส หตฺถโต อฏฺฐารสหิรญฺญโกฏิสนฺถาเรน กิณิตฺวา อฏฺฐารสหิรญฺญโกฏีหิ เสนาสนํ การาเปตฺวา อฏฺฐารสหิรญฺญโกฏีหิ วิหารมหํ นิฏฺฐาเปตฺวา เอวํ จตุปญฺญาสาย หิรญฺญโกฏิปริจฺจาเคน พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิยฺยาติโต, ตสฺมา ‘‘อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราโม’’ติ วุจฺจติ. ตสฺมึ อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม.

ក្នុងពាក្យថា "អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ" នេះ សេចក្តីពន្យល់គប្បីដឹងយ៉ាងនេះ៖ គហបតីនោះ មានឈ្មោះថា "សុទត្ត" ដោយអំណាចនៃឈ្មោះដែលមាតាបិតាបានដាក់ឲ្យ ប៉ុន្តែ ដោយសារតែភាពបរិបូរណ៍នៃសេចក្តីប្រាថ្នាគ្រប់យ៉ាង ភាពមិនមានមន្ទិលគឺសេចក្តីកំណាញ់ និងការប្រកបដោយគុណធម៌មានសេចក្តីករុណាជាដើម គាត់តែងតែផ្តល់នូវដុំបាយ (អាហារ) ដល់ជនអនាថាទាំងឡាយអស់កាលជានិច្ច ព្រោះហេតុនោះ ទើបគាត់រាប់ថាជា "អនាថបិណ្ឌិកៈ" (អ្នកមានដុំបាយដើម្បីជនអនាថា)។ ពួកសត្វទាំងឡាយ តែងត្រេកអរក្នុងទីនេះ ជាពិសេសគឺពួកបព្វជិត ព្រោះហេតុនោះ ទីនោះឈ្មោះថា "អារាម" សេចក្តីថា ពួកបព្វជិតទាំងឡាយមកពីទិសផ្សេងៗ ហើយត្រេកអរ រីករាយ មិនមានសេចក្តីធុញទ្រាន់ ហើយរស់នៅ ព្រោះតែភាពល្អស្រស់បំព្រងនៃផ្កា ផ្លែ និងត្រួយជាដើម និងព្រោះតែភាពបរិបូរណ៍ដោយអង្គនៃសេនាសនៈ ៥ យ៉ាង មានការមិនឆ្ងាយពេក មិនជិតពេកជាដើម។ មួយវិញទៀត ទីណាដែលនាំពួកជនដែលទៅកាន់ទីនោះៗ ឲ្យចូលមកក្នុងទីរបស់ខ្លួន ហើយធ្វើឲ្យត្រេកអរ ដោយសារតែភាពបរិបូរណ៍មានសភាពដូចដែលបានពោលហើយ ទីនោះឈ្មោះថា "អារាម"។ ព្រោះថា អារាមនោះ គឺអនាថបិណ្ឌិកគហបតី បានទិញពីព្រះហស្តរបស់ជេតរាជកុមារ ដោយការក្រាលប្រាក់ចំនួន ១៨ កោដិ ហើយបានកសាងសេនាសនៈទាំងឡាយអស់ប្រាក់ចំនួន ១៨ កោដិ និងបានធ្វើពិធីបុណ្យឆ្លងវិហារអស់ប្រាក់ចំនួន ១៨ កោដិ គឺបានបរិច្ចាគទ្រព្យអស់ចំនួន ៥៤ កោដិយ៉ាងនេះ ហើយបានប្រគេនចំពោះភិក្ខុសង្ឃមានព្រះពុទ្ធជាប្រធាន ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា "អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមោ" (អារាមរបស់អនាថបិណ្ឌិកសេដ្ឋី)។ ក្នុងអារាមរបស់អនាថបិណ្ឌិកសេដ្ឋីនោះ។

---

เอตฺถ จ ‘‘เชตวเน’’ติ วจนํ ปุริมสามิปริกิตฺตนํ, ‘‘อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม’’ติ ปจฺฉิมสามิปริกิตฺตนํ. กิเมเตสํ ปริกิตฺตเน ปโยชนนฺติ? วุจฺจเต – อธิการโต ตาว ‘‘กตฺถ ภาสิต’’นฺติ ปุจฺฉานิยามกรณํ อญฺเญสํ ปุญฺญกามานํ ทิฏฺฐานุคติอาปชฺชเน นิโยชนญฺจ. ตตฺถ หิ ทฺวารโกฏฺฐกปาสาทมาปเน ภูมิวิกฺกยลทฺธา อฏฺฐารส หิรญฺญโกฏิโย อเนกโกฏิอคฺฆนกา รุกฺขา จ เชตสฺส ปริจฺจาโค, จตุปญฺญาส โกฏิโย อนาถปิณฺฑิกสฺส. ยโต เตสํ ปริกิตฺตเนน ‘‘เอวํ ปุญฺญกามา ปุญฺญานิ กโรนฺตี’’ติ ทสฺเสนฺโต อายสฺมา อานนฺโท อญฺเญปิ ปุญฺญกาเม เตสํ ทิฏฺฐานุคติอาปชฺชเน นิโยเชติ. เอวเมตฺถ ปุญฺญกามานํ ทิฏฺฐานุคติอาปชฺชเน นิโยชนํ ปโยชนนฺติ เวทิตพฺพํ.

ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា "ជេតវនេ" ជាការប្រកាសប្រាប់នូវម្ចាស់មុន ពាក្យថា "អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ" ជាការប្រកាសប្រាប់នូវម្ចាស់ក្រោយ។ សួរថា តើការប្រកាសប្រាប់នូវម្ចាស់ទាំងឡាយនោះ មានប្រយោជន៍អ្វី? ឆ្លើយថា - ជាដំបូង ដោយអំណាចនៃអធិការ គឺដើម្បីកំណត់នូវពាក្យសួរថា "សំដែងក្នុងទីណា?" និងដើម្បីដឹកនាំពួកជនដទៃទៀតដែលប្រាថ្នាបុណ្យ ឲ្យធ្វើតម្រាប់តាម។ ព្រោះថា ក្នុងទីនោះ ការបរិច្ចាគរបស់ព្រះកុមារជេត គឺប្រាក់ចំនួន ១៨ កោដិ ដែលបានមកពីការលក់ដី និងពួកដើមឈើដែលមានតម្លៃច្រើនកោដិ ក្នុងការសាងសង់ខ្លោងទ្វារ និងប្រាសាទ ចំណែកឯការបរិច្ចាគរបស់អនាថបិណ្ឌិកសេដ្ឋី គឺប្រាក់ចំនួន ៥៤ កោដិ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ កាលនឹងបង្ហាញថា "ពួកជនអ្នកប្រាថ្នាបុណ្យ តែងធ្វើនូវបុណ្យទាំងឡាយយ៉ាងនេះ" ទើបប្រកាសប្រាប់នូវម្ចាស់ទាំងនោះ ដើម្បីដឹកនាំពួកជនដទៃទៀតដែលប្រាថ្នាបុណ្យ ឲ្យធ្វើតម្រាប់តាមពួកគាត់។ គប្បីដឹងយ៉ាងនេះថា ការដឹកនាំពួកជនអ្នកប្រាថ្នាបុណ្យ ឲ្យធ្វើតម្រាប់តាមនោះ ជាប្រយោជន៍ក្នុងទីនេះ។

---

เอตฺถาห – ‘‘ยทิ ตาว ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ, ‘เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม’ติ น วตฺตพฺพํ. อถ ตตฺถ วิหรติ, ‘สาวตฺถิย’นฺติ น วตฺตพฺพํ. น หิ สกฺกา อุภยตฺถ เอกํ สมยํ วิหริตุ’’นฺติ. วุจฺจเต – นนุ วุตฺตเมตํ ‘‘สมีปตฺเถ ภุมฺมวจน’’นฺติ, ยโต ยถา คงฺคายมุนาทีนํ สมีเป โคยูถานิ จรนฺตานิ ‘‘คงฺคาย จรนฺติ, ยมุนาย จรนฺตี’’ติ วุจฺจนฺติ, เอวมิธาปิ ยทิทํ สาวตฺถิยา สมีเป เชตวนํ อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราโม, ตตฺถ วิหรนฺโต วุจฺจติ ‘‘สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน [Pg.96] อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม’’ติ เวทิตพฺโพ. โคจรคามนิทสฺสนตฺถํ หิสฺส สาวตฺถิวจนํ, ปพฺพชิตานุรูปนิวาสฏฺฐานนิทสฺสนตฺถํ เสสวจนํ.

ក្នុងទីនេះ មានចោទកសួរថា៖ "ប្រសិនបើព្រះដ៏មានព្រះភាគ គង់នៅក្នុងក្រុងសាវត្ថី មិនគប្បីពោលថា 'ក្នុងព្រៃជេតពន ជាអារាមរបស់អនាថបិណ្ឌិកសេដ្ឋី' ឡើយ។ ប្រសិនបើទ្រង់គង់នៅក្នុងទីនោះ (ក្នុងព្រៃជេតពន) មិនគប្បីពោលថា 'ក្នុងក្រុងសាវត្ថី' ឡើយ។ ព្រោះថា ព្រះអង្គមិនអាចគង់នៅក្នុងទីទាំងពីរ ក្នុងពេលតែមួយបានឡើយ"។ ឆ្លើយថា - ពាក្យនេះ ខ្ញុំបានពោលរួចហើយមិនមែនឬថា "ភុម្មវិភត្តិ មានអត្ថជិត (សមីបត្ថៈ)" ព្រោះហេតុនោះ ដូចជាពួកហ្វូងគោដែលរកស៊ីនៅក្បែរទន្លេគង្គា និងទន្លេយមុនាជាដើម តែងហៅថា "រកស៊ីក្នុងទន្លេគង្គា រកស៊ីក្នុងទន្លេយមុនា" យ៉ាងណាមិញ ក្នុងទីនេះក៏យ៉ាងនោះដែរ ព្រៃជេតពនជាអារាមរបស់អនាថបិណ្ឌិកសេដ្ឋីណា ដែលនៅជិតក្រុងសាវត្ថី ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលគង់នៅក្នុងទីនោះ ទើបហៅថា "គង់នៅក្នុងក្រុងសាវត្ថី ក្នុងព្រៃជេតពន ជាអារាមរបស់អនាថបិណ្ឌិកសេដ្ឋី" គប្បីដឹងយ៉ាងនេះ។ ព្រោះថា ពាក្យថា "សាវត្ថី" នេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវស្រុកជាទីគោចរ (ទីបិណ្ឌបាត) របស់ព្រះអង្គ ចំណែកឯពាក្យដែលសេសសល់ ដើម្បីបង្ហាញនូវទីលំនៅដ៏សមគួរដល់ពួកបព្វជិត។

---

ตตฺถ สาวตฺถิกิตฺตเนน ภควโต คหฏฺฐานุคฺคหกรณํ ทสฺเสติ, เชตวนาทิกิตฺตเนน ปพฺพชิตานุคฺคหกรณํ. ตถา ปุริเมน ปจฺจยคฺคหณโต อตฺตกิลมถานุโยควิวชฺชนํ, ปจฺฉิเมน วตฺถุกามปฺปหานโต กามสุขลฺลิกานุโยควชฺชนูปายทสฺสนํ. ปุริเมน จ ธมฺมเทสนาภิโยคํ, ปจฺฉิเมน วิเวกาธิมุตฺตึ. ปุริเมน กรุณาย อุปคมนํ, ปจฺฉิเมน จ ปญฺญาย อปคมนํ. ปุริเมน สตฺตานํ หิตสุขนิปฺผาทนาธิมุตฺติตํ, ปจฺฉิเมน ปรหิตสุขกรเณ นิรุปเลปตํ. ปุริเมน ธมฺมิกสุขาปริจฺจาคนิมิตฺตํ ผาสุวิหารํ, ปจฺฉิเมน อุตฺตริมนุสฺสธมฺมานุโยคนิมิตฺตํ. ปุริเมน มนุสฺสานํ อุปการพหุลตํ, ปจฺฉิเมน เทวานํ. ปุริเมน โลเก ชาตสฺส โลเก สํวฑฺฒภาวํ, ปจฺฉิเมน โลเกน อนุปลิตฺตตนฺติ เอวมาทิ.

ក្នុងបណ្តាបទទាំងនោះ ដោយការប្រកាសប្រាប់នូវក្រុងសាវត្ថី ទ្រង់បង្ហាញនូវការសង្គ្រោះដល់គ្រហស្ថ របស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដោយការប្រកាសប្រាប់នូវព្រៃជេតពនជាដើម ទ្រង់បង្ហាញនូវការសង្គ្រោះដល់បព្វជិត។ ម៉្យាងទៀត ដោយបទមុន (សាវត្ថី) ព្រោះតែការទទួលនូវបច្ច័យ ទ្រង់បង្ហាញនូវការវៀរចាកអត្តកិលមថានុយោគ ដោយបទក្រោយ (ជេតវន) ព្រោះតែការលះបង់នូវវត្ថុកាម ទ្រង់បង្ហាញនូវឧបាយនៃការវៀរចាកកាមសុខល្លិកានុយោគ។ ដោយបទមុន ទ្រង់បង្ហាញនូវការខ្វល់ខ្វាយក្នុងការសំដែងធម៌ ដោយបទក្រោយ ទ្រង់បង្ហាញនូវការបង្អោនទៅក្នុងវិវេក។ ដោយបទមុន ទ្រង់បង្ហាញនូវការយាងទៅ (កាន់ស្រុកបិណ្ឌបាត) ដោយព្រះករុណា ដោយបទក្រោយ ទ្រង់បង្ហាញនូវការយាងចេញទៅវិញ ដោយព្រះបញ្ញា។ ដោយបទមុន ទ្រង់បង្ហាញនូវការបង្អោនទៅក្នុងការញ៉ាំងប្រយោជន៍ និងសេចក្តីសុខរបស់សត្វទាំងឡាយឲ្យសម្រេច ដោយបទក្រោយ ទ្រង់បង្ហាញនូវភាពមិនប្រឡាក់ប្រឡូកក្នុងការធ្វើប្រយោជន៍ និងសេចក្តីសុខដល់អ្នកដទៃ។ ដោយបទមុន ទ្រង់បង្ហាញនូវការគង់នៅជាសុខ ដែលជាហេតុមិនលះបង់នូវសេចក្តីសុខជាធម៌ ដោយបទក្រោយ ទ្រង់បង្ហាញនូវការប្រកបជារឿយៗ ក្នុងឧត្តរិមនុស្សធម៌។ ដោយបទមុន ទ្រង់បង្ហាញនូវការមានឧបការៈច្រើនដល់មនុស្សទាំងឡាយ ដោយបទក្រោយ ទ្រង់បង្ហាញនូវការមានឧបការៈច្រើនដល់ទេវតាទាំងឡាយ។ ដោយបទមុន ទ្រង់បង្ហាញនូវការចម្រើនធំធាត់ក្នុងលោក របស់ព្រះអង្គដែលប្រសូតក្នុងលោក ដោយបទក្រោយ ទ្រង់បង្ហាញនូវភាពមិនប្រឡាក់ប្រឡូកដោយលោក ដូច្នេះជាដើម។

---

อถาติ อวิจฺเฉทตฺเถ, โขติ อธิการนฺตรนิทสฺสนตฺเถ นิปาโต. เตน อวิจฺฉินฺเนเยว ตตฺถ ภควโต วิหาเร อิทมธิการนฺตรํ อุทปาทีติ ทสฺเสติ. กึ ตนฺติ? อญฺญตรา เทวตาติอาทิ. ตตฺถ อญฺญตราติ อนิยมิตนิทฺเทโส. สา หิ นามโคตฺตโต อปากฏา, ตสฺมา ‘‘อญฺญตรา’’ติ วุตฺตา. เทโว เอว เทวตา, อิตฺถิปุริสสาธารณเมตํ. อิธ ปน ปุริโส เอว, โส เทวปุตฺโต กินฺตุ, สาธารณนามวเสน เทวตาติ วุตฺโต.

ពាក្យថា "អថ" ជាសេចក្តីមិនដាច់ (អវិច្ឆេទត្ថៈ) ពាក្យថា "ខោ" ជាការបង្ហាញនូវអធិការផ្សេង (អធិការន្តរៈ) ជាសព្វនាមនិបាត។ ដោយពាក្យនោះ ទ្រង់បង្ហាញថា ក្នុងកាលដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគ គង់នៅក្នុងវិហារនោះដោយមិនដាច់ អធិការផ្សេងនេះក៏កើតឡើង។ សួរថា តើអធិការនោះជាអ្វី? គឺពាក្យថា "អញ្ញតរា ទេវតា" (ទេវតាម្នាក់) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា "អញ្ញតរា" ជាការសំដែងមិនច្បាស់លាស់ (អនិយមិតនិទ្ទេស)។ ព្រោះថា ទេវតានោះ មិនប្រាកដដោយឈ្មោះ និងគោត្រ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "អញ្ញតរា"។ ទេវតានោះឯង ឈ្មោះថា "ទេវតា" ពាក្យនេះទូទៅទាំងស្រីទាំងប្រុស។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកតែទេវបុត្រ (ប្រុស) ប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែ ដោយអំណាចនៃឈ្មោះទូទៅ ទើបហៅថា "ទេវតា"។

---

อภิกฺกนฺตาย รตฺติยาติ เอตฺถ อภิกฺกนฺตสทฺโท ขยสุนฺทราภิรูปอพฺภนุโมทนาทีสุ ทิสฺสติ. ตตฺถ ‘‘อภิกฺกนฺตา, ภนฺเต, รตฺติ, นิกฺขนฺโต ปฐโม ยาโม, จิรนิสินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ, อุทฺทิสตุ, ภนฺเต, ภควา ภิกฺขูนํ ปาติโมกฺข’’นฺติ เอวมาทีสุ (จูฬว. ๓๘๓; อ. นิ. ๘.๒๐) ขเย ทิสฺสติ. ‘‘อยํ อิเมสํ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ อภิกฺกนฺตตโร จ ปณีตตโร จา’’ติ เอวมาทีสุ (อ. นิ. ๔.๑๐๐) สุนฺทเร.

ក្នុងពាក្យថា "អភិក្កន្តាយ រត្តិយា" នេះ សព្ទថា "អភិក្កន្ត" តែងឃើញក្នុងអត្ថទាំងឡាយ មានការអស់ទៅ ភាពល្អ ភាពស្រស់ស្អាត និងការអនុមោទនាជាដើម។ ក្នុងបណ្តាអត្ថទាំងនោះ សព្ទនេះឃើញក្នុងអត្ថថា "អស់ទៅ" ក្នុងប្រយោគជាដើមថា "បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន រាត្រីអស់ទៅហើយ យាមដំបូងកន្លងផុតទៅហើយ ភិក្ខុសង្ឃអង្គុយអស់កាលយូរហើយ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះដ៏មានព្រះភាគ សំដែងនូវបាតិមោក្ខ ដល់ភិក្ខុទាំងឡាយចុះ"។ ឃើញក្នុងអត្ថថា "ល្អ" ក្នុងប្រយោគជាដើមថា "បុគ្គលនេះ ជាអ្នកល្អជាងផង ឧត្តមជាងផង ក្នុងបណ្តាបុគ្គលទាំង ៤ នាក់នេះ"។

---

‘‘โก เม วนฺทติ ปาทานิ, อิทฺธิยา ยสสา ชลํ;

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, สพฺพา โอภาสยํ ทิสา’’ติ. (วิ. ว. ๘๕๗);

–

"អ្នកណា ថ្វាយបង្គំព្រះបាទទាំងឡាយរបស់តថាគត មានឫទ្ធិ និងយសរុងរឿង ញ៉ាំងទិសទាំងពួងឲ្យភ្លឺស្វាង ដោយពណ៌សម្បុរដ៏ល្អឆើតឆាយ?" ដូច្នេះ។

---

เอวมาทีสุ [Pg.97] อภิรูเป. ‘‘อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม, อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตมา’’ติ เอวมาทีสุ (อ. นิ. ๒.๑๖; ปารา. ๑๕) อพฺภนุโมทเน. อิธ ปน ขเย. เตน อภิกฺกนฺตาย รตฺติยาติ ปริกฺขีณาย รตฺติยาติ วุตฺตํ โหติ.

ក្នុងប្រយោគជាដើមទាំងនោះ ឃើញក្នុងអត្ថថា "ស្រស់ស្អាត"។ ឃើញក្នុងអត្ថថា "ការអនុមោទនា" ក្នុងប្រយោគជាដើមថា "ច្បាស់ណាស់ ព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ច្បាស់ណាស់ ព្រះគោតមដ៏ចម្រើន"។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកអត្ថថា "អស់ទៅ"។ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា "អភិក្កន្តាយ រត្តិយា" គឺមានសេចក្តីថា "កាលដែលរាត្រីអស់ទៅហើយ (កន្លងទៅហើយ)"។

---

อภิกฺกนฺตวณฺณาติ เอตฺถ อภิกฺกนฺตสทฺโท อภิรูเป, วณฺณสทฺโท ปน ฉวิถุติกุลวคฺคการณสณฺฐานปมาณรูปายตนาทีสุ ทิสฺสติ. ตตฺถ ‘‘สุวณฺณวณฺโณสิ ภควา’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๒.๓๙๙; สุ. นิ. ๕๕๓) ฉวิยํ. ‘‘กทา สญฺญูฬฺหา ปน เต คหปติ อิเม สมณสฺส โคตมสฺส วณฺณา’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๒.๗๗) ถุติยํ. ‘‘จตฺตาโรเม, โภ โคตม, วณฺณา’’ติ เอวมาทีสุ (ที. นิ. ๓.๑๑๕) กุลวคฺเค. ‘‘อถ เกน นุ วณฺเณน, คนฺธเถโนติ วุจฺจตี’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๒๓๔) การเณ. ‘‘มหนฺตํ หตฺถิราชวณฺณํ อภินิมฺมินิตฺวา’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๓๘) สณฺฐาเน. ‘‘ตโย ปตฺตสฺส วณฺณา’’ติ เอวมาทีสุ ปมาเณ. ‘‘วณฺโณ คนฺโธ รโส โอชา’’ติ เอวมาทีสุ รูปายตเน. โส อิธ ฉวิยํ ทฏฺฐพฺโพ. เตน อภิกฺกนฺตวณฺณาติ อภิรูปจฺฉวีติ วุตฺตํ โหติ.

ក្នុងពាក្យថា "អភិក្កន្តវណ្ណា" នេះ សព្ទថា "អភិក្កន្ត" ឃើញក្នុងអត្ថថា "ស្រស់ស្អាត" ចំណែកឯសព្ទថា "វណ្ណ" តែងឃើញក្នុងអត្ថទាំងឡាយ មានស្បែក ការសរសើរ ត្រកូល ហេតុ ទ្រង់ទ្រាយ ប្រមាណ និងរូបាយតនៈជាដើម។ ក្នុងបណ្តាអត្ថទាំងនោះ សព្ទនេះឃើញក្នុងអត្ថថា "ស្បែក" ក្នុងប្រយោគជាដើមថា "ព្រះដ៏មានព្រះភាគ មានពណ៌សម្បុរដូចជាមាស"។ ឃើញក្នុងអត្ថថា "ការសរសើរ" ក្នុងប្រយោគជាដើមថា "ម្នាលគហបតី ចុះកាលណាទើបសេចក្តីសរសើរទាំងឡាយរបស់ព្រះសមណគោតមនេះ ជាសេចក្តីដែលអ្នកបានដឹងច្បាស់ហើយ?"។ ឃើញក្នុងអត្ថថា "ត្រកូល" ក្នុងប្រយោគជាដើមថា "បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន វណ្ណៈ (ត្រកូល) ទាំងឡាយនេះ មាន ៤ យ៉ាង"។ ឃើញក្នុងអត្ថថា "ហេតុ" ក្នុងប្រយោគជាដើមថា "ចុះព្រោះហេតុអ្វី ទើបហៅថា ជាអ្នកលួចក្លិនក្រអូប?"។ ឃើញក្នុងអត្ថថា "ទ្រង់ទ្រាយ" ក្នុងប្រយោគជាដើមថា "និម្មិតនូវទ្រង់ទ្រាយនៃស្តេចដំរីដ៏ធំ"។ ឃើញក្នុងអត្ថថា "ប្រមាណ" ក្នុងប្រយោគជាដើមថា "ទំហំនៃបាត្រ មាន ៣ យ៉ាង"។ ឃើញក្នុងអត្ថថា "រូបាយតនៈ" ក្នុងប្រយោគជាដើមថា "ពណ៌ ក្លិន រស ឱជៈ"។ សព្ទ "វណ្ណ" នោះ ក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងក្នុងអត្ថថា "ស្បែក"។ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា "អភិក្កន្តវណ្ណា" គឺមានសេចក្តីថា "មានស្បែកដ៏ស្រស់ស្អាតក្រៃលែង"។

---

เกวลกปฺปนฺติ เอตฺถ เกวลสทฺโท อนวเสสเยภุยฺยอพฺยามิสฺสานติเรกทฬฺหตฺถวิสํโยคาทิอเนกตฺโถ. ตถา หิสฺส ‘‘เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริย’’นฺติ เอวมาทีสุ (ปารา. ๑) อนวเสสตา อตฺโถ. ‘‘เกวลกปฺปา จ องฺคมาคธา ปหูตํ ขาทนียํ โภชนียํ อาทาย อุปสงฺกมิสฺสนฺตี’’ติ เอวมาทีสุ (มหาว. ๔๓) เยภุยฺยตา. ‘‘เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหตี’’ติ เอวมาทีสุ (วิภ. ๒๒๕) อพฺยามิสฺสตา. ‘‘เกวลํ สทฺธามตฺตกํ นูน อยมายสฺมา’’ติ เอวมาทีสุ (มหาว. ๒๔๔) อนติเรกตา. ‘‘อายสฺมโต, ภนฺเต, อนุรุทฺธสฺส พาหิโย นาม สทฺธิวิหาริโก เกวลกปฺปํ สงฺฆเภทาย ฐิโต’’ติ เอวมาทีสุ (อ. นิ. ๔.๒๔๓) ทฬฺหตฺถตา. ‘‘เกวลี วุสิตวา อุตฺตมปุริโสติ วุจฺจตี’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๓.๕๗) วิสํโยโค. อิธ ปนสฺส อนวเสสตฺตมตฺโถ อธิปฺเปโต.

ក្នុងពាក្យថា "កេវលកប្បំ" នេះ សព្ទថា "កេវល" មានអត្ថច្រើនយ៉ាង មានការមិនសេសសល់ ភាពច្រើន ភាពមិនលាយឡំ ភាពមិនលើសលុប ភាពមាំមួន និងការប្រាសចាក (វិសញ្ញោគៈ) ជាដើម។ ព្រោះថា អត្ថរបស់សព្ទនោះ ឃើញក្នុងអត្ថថា "មិនសេសសល់" ក្នុងប្រយោគជាដើមថា "ព្រហ្មចរិយធម៌ ដ៏បរិបូរណ៍ទាំងអស់ ដ៏បរិសុទ្ធស្អាត"។ ឃើញក្នុងអត្ថថា "ភាពច្រើន" ក្នុងប្រយោគជាដើមថា "ពួកអ្នកស្រុកអង្គៈ និងមគធៈទាំងអស់ នាំយកនូវខាទនីយភោជនីយាហារដ៏ច្រើន ហើយនឹងចូលមកជិត"។ ឃើញក្នុងអត្ថថា "មិនលាយឡំ" ក្នុងប្រយោគជាដើមថា "ការកើតឡើងនៃគំនរទុក្ខទាំងអស់ (មិនលាយឡំដោយសុខ)"។ ឃើញក្នុងអត្ថថា "មិនលើសលុប (ត្រឹមតែ)" ក្នុងប្រយោគជាដើមថា "លោកដ៏មានអាយុនេះ ប្រាកដជាមានត្រឹមតែសទ្ធាប៉ុណ្ណោះ"។ ឃើញក្នុងអត្ថថា "មាំមួន" ក្នុងប្រយោគជាដើមថា "បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ភិក្ខុឈ្មោះពាហិយៈ ជាសទ្ធិវិហារិករបស់ព្រះអនុរុទ្ធដ៏មានអាយុ ឈរជើងយ៉ាងមាំមួនដើម្បីបំបែកសង្ឃ"។ ឃើញក្នុងអត្ថថា "ការប្រាសចាក" ក្នុងប្រយោគជាដើមថា "ព្រះខីណាស្រព លោកហៅថា ជាអ្នកប្រាសចាកកិលេស មានធម៌រស់នៅរួចហើយ ជាឧត្តមបុរស"។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកអត្ថថា "មិនសេសសល់"។

---

กปฺปสทฺโท ปนายํ อภิสทฺทหนโวหารกาลปญฺญตฺติเฉทนวิกปฺปเลสสมนฺตภาวาทิอเนกตฺโถ. ตถา หิสฺส ‘‘โอกปฺปนียเมตํ [Pg.98] โภโต โคตมสฺส, ยถา ตํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๘๗) อภิสทฺทหนมตฺโถ. ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ปญฺจหิ สมณกปฺเปหิ ผลํ ปริภุญฺชิตุ’’นฺติ เอวมาทีสุ (จูฬว. ๒๕๐) โวหาโร. ‘‘เยน สุทํ นิจฺจกปฺปํ วิหรามี’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๘๗) กาโล. ‘‘อิจฺจายสฺมา กปฺโป’’ติ เอวมาทีสุ (สุ. นิ. ๑๐๙๘; จูฬนิ. กปฺปมาณวปุจฺฉา ๑๑๗, กปฺปมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๖๑) ปญฺญตฺติ. ‘‘อลงฺกโต กปฺปิตเกสมสฺสู’’ติ เอวมาทีสุ (ชา. ๒.๒๒.๑๓๖๘) เฉทนํ. ‘‘กปฺปติ ทฺวงฺคุลกปฺโป’’ติ เอวมาทีสุ (จูฬว. ๔๔๖) วิกปฺโป. ‘‘อตฺถิ กปฺโป นิปชฺชิตุ’’นฺติ เอวมาทีสุ (อ. นิ. ๘.๘๐) เลโส. ‘‘เกวลกปฺปํ เวฬุวนํ โอภาเสตฺวา’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๙๔) สมนฺตภาโว. อิธ ปนสฺส สมนฺตภาโว อตฺโถ อธิปฺเปโต. ยโต เกวลกปฺปํ เชตวนนฺติ เอตฺถ อนวเสสํ สมนฺตโต เชตวนนฺติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

សព្ទថា កប្ប (កប្បសព្ទ) នេះ មានសេចក្តីច្រើនយ៉ាង គឺការជឿស៊ប់ វោហារ កាល បញ្ញត្តិ ការកាត់ វិកប្ប លេស និងភាពជុំវិញជាដើម។ ពិតណាស់ សេចក្តីថា ការជឿស៊ប់ តែងប្រាកដក្នុងពាក្យមានជាដើមថា «okappanīyametaṃ bhoto gotamassa, yathā taṃ arahato sammāsambuddhassa» (សេចក្តីជឿជាក់នេះ របស់ព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ព្រោះព្រះអង្គជាព្រះអរហន្តសម្មាសម្ពុទ្ធពិតប្រាកដ)។ សេចក្តីថា វោហារ តែងប្រាកដក្នុងពាក្យមានជាដើមថា «Anujānāmi, bhikkhave, pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjituṃ» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតអនុញ្ញាតឲ្យឆាន់ផ្លែឈើដោយសមណកប្ប ៥ យ៉ាង)។ សេចក្តីថា កាល តែងប្រាកដក្នុងពាក្យមានជាដើមថា «Yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmi» (តថាគតរស់នៅអស់កាលជានិច្ច ដោយហេតុណា)។ សេចក្តីថា បញ្ញត្តិ តែងប្រាកដក្នុងពាក្យមានជាដើមថា «Iccāyasmā kappo» (ព្រះកប្បៈដ៏មានអាយុ យ៉ាងនេះ)។ សេចក្តីថា ការកាត់ តែងប្រាកដក្នុងពាក្យមានជាដើមថា «Alaṅkato kappitakesamassu» (អ្នកតាក់តែងខ្លួន កាត់សក់និងពុកមាត់ហើយ)។ សេចក្តីថា វិកប្ប តែងប្រាកដក្នុងពាក្យមានជាដើមថា «Kappati dvaṅgulakappo» (ទ្វង្គុលកប្ប គួរ)។ សេចក្តីថា លេស តែងប្រាកដក្នុងពាក្យមានជាដើមថា «Atthi kappo nipajjituṃ» (អាការៈដើម្បីដេក មាននៅឡើយ)។ សេចក្តីថា ភាពជុំវិញ តែងប្រាកដក្នុងពាក្យមានជាដើមថា «Kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā» (ញ៉ាំងវត្តវេឡុវ័នទាំងមូលឲ្យភ្លឺស្វាង)។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ សេចក្តីថា ភាពជុំវិញ (ទាំងអស់) ជាសេចក្តីដែលបំណងយក។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងពាក្យថា «kevalakappaṃ jetavanaṃ» នេះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីថា វត្តជេតពនទាំងមូល គ្មានសេសសល់ ដោយជុំវិញ ដូច្នេះឯង។

---

โอภาเสตฺวาติ อาภาย ผริตฺวา, จนฺทิมา วิย สูริโย วิย จ เอโกภาสํ เอกปชฺโชตํ กริตฺวาติ อตฺโถ.

ពាក្យថា Obhāsetvā សេចក្តីថា ផ្សាយទៅដោយពន្លឺ ធ្វើឲ្យមានពន្លឺតែមួយ ភ្លឺស្វាងតែមួយ ដូចជាព្រះចន្ទ និងព្រះអាទិត្យ នេះជាសេចក្តី។

---

เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ ภุมฺมตฺเถ กรณวจนํ. ยโต ยตฺถ ภควา, ตตฺถ อุปสงฺกมีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เยน วา การเณน ภควา เทวมนุสฺเสหิ อุปสงฺกมิตพฺโพ, เตเนว การเณน อุปสงฺกมีติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เกน จ การเณน ภควา อุปสงฺกมิตพฺโพ? นานปฺปการคุณวิเสสาธิคมาธิปฺปาเยน, สาทุรสผลูปโภคาธิปฺปาเยน ทิชคเณหิ นิจฺจผลิตมหารุกฺโข วิย. อุปสงฺกมีติ จ คตาติ วุตฺตํ โหติ. อุปสงฺกมิตฺวาติ อุปสงฺกมนปริโยสานทีปนํ. อถ วา เอวํ คตา ตโต อาสนฺนตรํ ฐานํ ภควโต สมีปสงฺขาตํ คนฺตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวาติ ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ปณมิตฺวา นมสฺสิตฺวา.

ពាក្យថា Yena bhagavā tenupasaṅkami នេះ ករណវិភត្តិ (វិភត្តិទី ៣) ប្រើក្នុងន័យភុម្មត្ថៈ (វិភត្តិទី ៧)។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងពាក្យនេះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគគង់ក្នុងទីណា ក៏ចូលទៅក្នុងទីនោះ។ ម៉្យាងទៀត គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងពាក្យនេះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ជាបុគ្គលដែលទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយគប្បីចូលទៅជិតដោយហេតុណា ក៏ចូលទៅជិតដោយហេតុនោះឯង។ ចុះព្រះដ៏មានព្រះភាគ ជាបុគ្គលដែលគេគប្បីចូលទៅជិតដោយហេតុអ្វី? គឺដោយបំណងដើម្បីសម្រេចគុណវិសេសផ្សេងៗ ដូចជាហ្វូងបក្សីទាំងឡាយ ចូលទៅជិតដើមឈើធំដែលមានផ្លែជានិច្ច ដោយបំណងចង់បរិភោគផ្លែឈើដែលមានរសជាតិផ្អែមឆ្ងាញ់ ដូច្នោះឯង។ ពាក្យថា Upasaṅkami នេះ មានន័យថា ដើរទៅហើយ។ ពាក្យថា Upasaṅkamitvā គឺបង្ហាញអំពីការបញ្ចប់នៃការចូលទៅជិត។ ម៉្យាងទៀត មានន័យថា កាលដែលទៅដល់យ៉ាងនោះហើយ ក៏ចូលទៅកាន់ទីជិតបំផុត គឺទីជិតដិតនៃព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ ពាក្យថា Bhagavantaṃ abhivādetvā សេចក្តីថា ថ្វាយបង្គំ ឱនកាយគោរព នមស្ការចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ។

---

เอกมนฺตนฺติ ภาวนปุํสกนิทฺเทโส เอโกกาสํ เอกปสฺสนฺติ วุตฺตํ โหติ. ภุมฺมตฺเถ วา อุปโยควจนํ. อฏฺฐาสีติ นิสชฺชาทิปฏิกฺเขโป, ฐานํ กปฺเปสิ, ฐิตา อโหสีติ อตฺโถ.

ពាក្យថា Ekamantaṃ នេះ ជាកិរិយាវិសេសនៈណបុំសកលិង្គ (ភាវនបុំសកនិទ្ទេស) មានន័យថា ក្នុងទីសមគួរមួយចំហៀង ឬក្នុងទីមួយចំហៀង។ ម៉្យាងទៀត ជាទុតិយាវិភត្តិ (ឧបយោគវចនៈ) ប្រើក្នុងន័យសត្តមីវិភត្តិ (ភុម្មត្ថៈ)។ ពាក្យថា Aṭṭhāsi គឺការបដិសេធឥរិយាបថមានការអង្គុយជាដើម សេចក្តីថា បានសម្រេចការឈរ គឺបានឈរហើយ។

---

กถํ [Pg.99] ฐิตา ปน สา เอกมนฺตํ ฐิตา อหูติ?

ចុះទេវតានោះឈរយ៉ាងណា ទើបឈ្មោះថា ឈរក្នុងទីសមគួរមួយចំហៀង?

---

‘‘น ปจฺฉโต น ปุรโต, นาปิ อาสนฺนทูรโต;

น กจฺเฉ โนปิ ปฏิวาเต, น จาปิ โอณตุณฺณเต;

อิเม โทเส วิวชฺเชตฺวา, เอกมนฺตํ ฐิตา อหู’’ติ.

«មិនឈរខាងក្រោយ មិនឈរខាងមុខ មិនឈរជិតពេក មិនឈរឆ្ងាយពេក មិនឈរទន្ទឹម (ចំហៀងកៀក) មិនឈរខាងលើខ្យល់ និងមិនឈរក្នុងទីទាបឬទីខ្ពស់ពេក ទេវតានោះវៀរចាកទោសទាំងនេះហើយ ទើបឈរក្នុងទីសមគួរមួយចំហៀង»។

---

กสฺมา ปนายํ อฏฺฐาสิ เอว, น นิสีทีติ? ลหุํ นิวตฺติตุกามตาย. เทวตาโย หิ กญฺจิเทว อตฺถวสํ ปฏิจฺจ สุจิปุริโส วิย วจฺจฏฺฐานํ มนุสฺสโลกํ อาคจฺฉนฺติ. ปกติยา ปน ตาสํ โยชนสตโต ปภุติ มนุสฺสโลโก ทุคฺคนฺธตาย ปฏิกูโล โหติ, น เอตฺถ อภิรมนฺติ, เตน สา อาคตกิจฺจํ กตฺวา ลหุํ นิวตฺติตุกามตาย น นิสีทิ. ยสฺส จ คมนาทิอิริยาปถปริสฺสมสฺส วิโนทนตฺถํ นิสีทนฺติ, โส เทวานํ ปริสฺสโม นตฺถิ, ตสฺมาปิ น นิสีทิ. เย จ มหาสาวกา ภควนฺตํ ปริวาเรตฺวา ฐิตา, เต ปติมาเนติ, ตสฺมาปิ น นิสีทิ. อปิจ ภควติ คารเวเนว น นิสีทิ. เทวตานญฺหิ นิสีทิตุกามานํ อาสนํ นิพฺพตฺตติ, ตํ อนิจฺฉมานา นิสชฺชาย จิตฺตมฺปิ อกตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ.

ចុះហេតុអ្វីបានជាទេវតានេះឈរតែម្យ៉ាង មិនអង្គុយ? ព្រោះចង់ត្រឡប់ទៅវិញជាប្រញាប់។ ពិតណាស់ ពួកទេវតាអាស្រ័យហេតុផលណាមួយ ទើបមកកាន់មនុស្សលោក ដូចជាបុរសស្អាតស្អំ ចូលទៅកាន់បង្គន់ (វច្ចដ្ឋាន) ដូច្នោះឯង។ តាមធម្មតា មនុស្សលោកនេះ តែងតែខ្ពើមរអើមដល់ពួកទេវតា ព្រោះមានក្លិនស្អុយ តាំងពីចម្ងាយ ១០០ យោជន៍ទៅ ពួកទេវតាមិនត្រេកអរក្នុងមនុស្សលោកនេះឡើយ ហេតុនោះ ទេវតានោះធ្វើកិច្ចដែលមកដល់ហើយ ក៏ចង់ត្រឡប់ទៅវិញជាប្រញាប់ ទើបមិនអង្គុយ។ ម៉្យាងទៀត ការនឿយហត់ក្នុងឥរិយាបថមានការដើរជាដើម ដែលជាហេតុធ្វើឲ្យមនុស្សទាំងឡាយអង្គុយដើម្បីបំបាត់ការនឿយហត់នោះ ការនឿយហត់បែបនោះ មិនមានដល់ពួកទេវតាឡើយ ហេតុនោះ ទើបមិនអង្គុយ។ ម៉្យាងទៀត ទេវតានោះធ្វើការកោតក្រែងដល់ពួកមហាសាវ័កទាំងឡាយដែលឈរចោមរោមព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហេតុនោះ ទើបមិនអង្គុយ។ មួយវិញទៀត ទេវតាមិនអង្គុយ ក៏ព្រោះតែសេចក្តីគោរពចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា កាលបើពួកទេវតាចង់អង្គុយ អាសនៈរមែងកើតឡើង ប៉ុន្តែទេវតានោះមិនចង់បានអាសនៈនោះ មិនទាំងធ្វើចិត្តដើម្បីអង្គុយឡើយ ក៏ឈរក្នុងទីសមគួរមួយចំហៀង។

---

เอกมนฺตํ ฐิตา โข สา เทวตาติ เอวํ อิเมหิ การเณหิ เอกมนฺตํ ฐิตา โข สา เทวตา. ภควนฺตํ คาถาย อชฺฌภาสีติ ภควนฺตํ อกฺขรปทนิยมิตคนฺถิเตน วจเนน อภาสีติ อตฺโถ. กถํ? พหู เทวา มนุสฺสา จ…เป… พฺรูหิ มงฺคลมุตฺตมนฺติ.

ពាក្យថា Ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatā សេចក្តីថា ទេវតានោះឈរក្នុងទីសមគួរមួយចំហៀង ដោយហេតុទាំងឡាយយ៉ាងនេះឯង។ ពាក្យថា Bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi សេចក្តីថា បានក្រាបបង្គំទូលព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដោយវាចាដែលចងក្រងកំណត់ដោយអក្ខរៈនិងបទ។ ក្រាបបង្គំទូលយ៉ាងណា? គឺក្រាបបង្គំទូលថា Bahū devā manussā ca...បេ... brūhi maṅgalamuttamaṃ (សូមព្រះអង្គសម្តែងនូវមង្គលដ៏ឧត្តម) ដូច្នេះ។

---

มงฺคลปญฺหสมุฏฺฐานกถา

រឿងរ៉ាវនៃការកើតឡើងនៃប្រស្នាមង្គល

---

ตตฺถ ยสฺมา ‘‘เอวมิจฺจาทิปาฐสฺส, อตฺถํ นานปฺปการโต. วณฺณยนฺโต สมุฏฺฐานํ, วตฺวา’’ติ มาติกา ฐปิตา, ตสฺส จ สมุฏฺฐานสฺส อยํ วตฺตพฺพตาย โอกาโส, ตสฺมา มงฺคลปญฺหสมุฏฺฐานํ ตาว วตฺวา ปจฺฉา อิเมสํ คาถาปทานมตฺถํ วณฺณยิสฺสามิ. กิญฺจ มงฺคลปญฺหสมุฏฺฐานํ? ชมฺพุทีเป กิร ตตฺถ ตตฺถ นครทฺวารสนฺถาคารสภาทีสุ มหาชโน สนฺนิปติตฺวา หิรญฺญสุวณฺณํ ทตฺวา นานปฺปการํ สีตาหรณาทิกถํ กถาเปติ, เอเกกา กถา จตุมาสจฺจเยน นิฏฺฐาติ. ตตฺถ เอกทิวสํ มงฺคลกถา สมุฏฺฐาสิ ‘‘กึ นุ โข มงฺคลํ, กึ ทิฏฺฐํ มงฺคลํ, สุตํ มงฺคลํ, มุตํ มงฺคลํ, โก มงฺคลํ ชานาตี’’ติ.

ក្នុងអធិការនោះ ព្រោះហេតុតែមាតិកាដែលព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបានដាក់ចុះមកថា «កាលនឹងពន្យល់សេចក្តីនៃបាឋៈមានពាក្យថា ឯវំ ជាដើម ដោយប្រការផ្សេងៗ ត្រូវពោលនូវការកើតឡើងជាមុនសិន» ដូច្នេះ ទីនេះជាឱកាសដែលត្រូវពោលនូវការកើតឡើងនោះ ហេតុនោះ ខ្ញុំ (ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ) នឹងពោលអំពីការកើតឡើងនៃប្រស្នាមង្គលជាមុនសិន រួចទើបពន្យល់សេចក្តីនៃបទគាថាទាំងនេះជាក្រោយ។ ចុះការកើតឡើងនៃប្រស្នាមង្គលនោះ តើដូចម្តេច? ឮថា នៅក្នុងជម្ពូទ្វីប ក្នុងទីនោះៗ មានដូចជាទ្វារនគរ សាលាប្រជុំ និងសភាជាដើម មហាជនបានមកប្រជុំគ្នា ហើយប្រគល់ប្រាក់និងមាស ដើម្បីឲ្យគេសម្តែងរឿងរ៉ាវផ្សេងៗ មានរឿងការនាំយកនាងសីតាទៅជាដើម រឿងនីមួយៗ តែងតែចប់ទៅដោយកន្លងទៅអស់រយៈពេល ៤ ខែ។ ក្នុងទីនោះ ថ្ងៃមួយ រឿងរ៉ាវអំពីមង្គលក៏បានកើតឡើងថា «តើអ្វីទៅជាមង្គល? តើការឃើញជាមង្គល ឬការឮជាមង្គល ឬការដឹង (ដោយធុំក្លិន ស្គាល់រស ប៉ះពាល់) ជាមង្គល? តើនរណាស្គាល់មង្គល?» ដូច្នេះ។

---

อถ [Pg.100] ทิฏฺฐมงฺคลิโก นาเมโก ปุริโส อาห ‘‘อหํ มงฺคลํ ชานามิ, ทิฏฺฐํ โลเก มงฺคลํ ทิฏฺฐํ นาม อภิมงฺคลสมฺมตํ รูปํ. เสยฺยถิทํ – อิเธกจฺโจ กาลสฺเสว วุฏฺฐาย จาตกสกุณํ วา ปสฺสติ, เพลุวลฏฺฐึ วา คพฺภินึ วา กุมารเก วา อลงฺกตปฏิยตฺเต ปุณฺณฆเฏ วา อลฺลโรหิตมจฺฉํ วา อาชญฺญํ วา อาชญฺญรถํ วา อุสภํ วา คาวึ วา กปิลํ วา, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ กิญฺจิ เอวรูปํ อภิมงฺคลสมฺมตํ รูปํ ปสฺสติ, อิทํ วุจฺจติ ทิฏฺฐมงฺคล’’นฺติ. ตสฺส วจนํ เอกจฺเจ อคฺคเหสุํ, เอกจฺเจ น อคฺคเหสุํ. เย น อคฺคเหสุํ, เต เตน สห วิวทึสุ.

គ្រានោះ មានបុរសម្នាក់ឈ្មោះ ទិដ្ឋមង្គលិកៈ បាននិយាយថា «ខ្ញុំស្គាល់មង្គល អ្វីដែលឃើញក្នុងលោកហ្នឹងហើយជាមង្គល អ្វីដែលហៅថាការឃើញ គឺរូបដែលគេសន្មតថាជាមង្គលដ៏ឧត្តម។ ដូចជា បុគ្គលខ្លះក្នុងលោកនេះ ក្រោកពីព្រលឹមឡើង បានឃើញសត្វចាតកៈក្តី ឃើញឈើព្នៅក្តី ឃើញស្ត្រីមានផ្ទៃពោះក្តី ឃើញកុមារដែលតាក់តែងខ្លួនយ៉ាងស្អាតបាតក្តី ឃើញក្អមទឹកពេញក្តី ឃើញត្រីរ៉ស់ស្រស់ក្តី ឃើញសេះអាជានេយ្យក្តី ឃើញរថសេះអាជានេយ្យក្តី ឃើញគោឧសភៈក្តី ឃើញមេគោក្រហមក្តី ឃើញស្វាក្តី ឬបានឃើញរូបដទៃទៀតដែលមានសភាពបែបនេះ ដែលគេសន្មតថាជាមង្គលដ៏ឧត្តម នេះហៅថា ទិដ្ឋមង្គល»។ មនុស្សខ្លះក៏យល់ស្របតាមពាក្យរបស់គាត់ មនុស្សខ្លះក៏មិនយល់ស្រប។ ពួកអ្នកដែលមិនយល់ស្រប ក៏បានជជែកវែកញែកជាមួយគាត់។

---

อถ สุตมงฺคลิโก นาม เอโก ปุริโส อาห – ‘‘จกฺขุนาเมตํ, โภ, สุจิมฺปิ ปสฺสติ อสุจิมฺปิ, ตถา สุนฺทรมฺปิ, อสุนฺทรมฺปิ, มนาปมฺปิ, อมนาปมฺปิ. ยทิ เตน ทิฏฺฐํ มงฺคลํ สิยา, สพฺพมฺปิ มงฺคลํ สิยา. ตสฺมา น ทิฏฺฐํ มงฺคลํ, อปิจ โข ปน สุตํ มงฺคลํ. สุตํ นาม อภิมงฺคลสมฺมโต สทฺโท. เสยฺยถิทํ? อิเธกจฺโจ กาลสฺเสว วุฏฺฐาย วฑฺฒาติ วา วฑฺฒมานาติ วา ปุณฺณาติ วา ผุสฺสาติ วา สุมนาติ วา สิรีติ วา สิริวฑฺฒาติ วา อชฺช สุนกฺขตฺตํ สุมุหุตฺตํ สุทิวสํ สุมงฺคลนฺติ เอวรูปํ วา ยํกิญฺจิ อภิมงฺคลสมฺมตํ สทฺทํ สุณาติ, อิทํ วุจฺจติ สุตมงฺคล’’นฺติ. ตสฺสาปิ วจนํ เอกจฺเจ อคฺคเหสุํ, เอกจฺเจ น อคฺคเหสุํ. เย น อคฺคเหสุํ, เต เตน สห วิวทึสุ.

លំដាប់នោះ មានបុរសម្នាក់ឈ្មោះ សុតមង្គលិកៈ បាននិយាយថា «នែអ្នកទាំងឡាយ ធម្មតាចក្ខុនេះ តែងឃើញទាំងរបស់ស្អាត ទាំងរបស់មិនស្អាត ឃើញទាំងរបស់ល្អ ទាំងរបស់មិនល្អ ឃើញទាំងរបស់ជាទីគាប់ចិត្ត ទាំងរបស់មិនជាទីគាប់ចិត្ត។ ប្រសិនបើការឃើញនោះជាមង្គលមែន អ្វីៗទាំងអស់ ក៏ត្រូវតែជាមង្គលដែរ។ ហេតុនោះ ការឃើញមិនមែនជាមង្គលទេ ផ្ទុយទៅវិញ ការឮទើបជាមង្គល។ អ្វីដែលហៅថាការឮ គឺសំឡេងដែលគេសន្មតថាជាមង្គលដ៏ឧត្តម។ ដូចជា បុគ្គលខ្លះក្នុងលោកនេះ ក្រោកពីព្រលឹមឡើង បានឮពាក្យថា ចម្រើនក្តី កំពុងចម្រើនក្តី ពេញក្តី ផុស្សៈក្តី សុមនៈក្តី សិរីក្តី សិរីវឌ្ឍនៈក្តី ឬឮថា ថ្ងៃនេះជាសិរីសួស្តី ជាយាមល្អ ជាថ្ងៃល្អ ជាមង្គលល្អក្តី ឬបានឮសំឡេងដទៃទៀតដែលមានសភាពបែបនេះ ដែលគេសន្មតថាជាមង្គលដ៏ឧត្តម នេះហៅថា សុតមង្គល»។ មនុស្សខ្លះក៏យល់ស្របតាមពាក្យរបស់គាត់ មនុស្សខ្លះក៏មិនយល់ស្រប។ ពួកអ្នកដែលមិនយល់ស្រប ក៏បានជជែកវែកញែកជាមួយគាត់។

---

อถ มุตมงฺคลิโก นาเมโก ปุริโส อาห ‘‘โสตมฺปิ หิ นาเมตํ, โภ, สาธุมฺปิ อสาธุมฺปิ มนาปมฺปิ อมนาปมฺปิ สทฺทํ สุณาติ. ยทิ เตน สุตํ มงฺคลํ สิยา, สพฺพมฺปิ มงฺคลํ สิยา. ตสฺมา น สุตํ มงฺคลํ, อปิจ โข ปน มุตํ มงฺคลํ. มุตํ นาม อภิมงฺคลสมฺมตํ คนฺธรสโผฏฺฐพฺพํ. เสยฺยถิทํ – อิเธกจฺโจ กาลสฺเสว วุฏฺฐาย ปทุมคนฺธาทิปุปฺผคนฺธํ วา ฆายติ, ผุสฺสทนฺตกฏฺฐํ วา ขาทติ, ปถวึ วา อามสติ, หริตสสฺสํ วา อลฺลโคมยํ วา กจฺฉปํ วา ติลํ วา ปุปฺผํ วา ผลํ วา อามสติ, ผุสฺสมตฺติกาย วา สมฺมา ลิมฺปติ, ผุสฺสสาฏกํ วา นิวาเสติ, ผุสฺสเวฐนํ วา ธาเรติ. ยํ วา ปนญฺญมฺปิ กิญฺจิ เอวรูปํ อภิมงฺคลสมฺมตํ คนฺธํ วา ฆายติ, รสํ วา สายติ, โผฏฺฐพฺพํ วา ผุสติ, อิทํ วุจฺจติ มุตมงฺคล’’นฺติ. ตสฺสาปิ วจนํ เอกจฺเจ อคฺคเหสุํ, เอกจฺเจ น อคฺคเหสุํ.

លំដាប់នោះ មានបុរសម្នាក់ឈ្មោះ មុតមង្គលិកៈ បាននិយាយថា «នែអ្នកទាំងឡាយ ធម្មតាត្រចៀកនេះ តែងឮទាំងសំឡេងល្អ ទាំងសំឡេងមិនល្អ ឮទាំងសំឡេងជាទីគាប់ចិត្ត ទាំងសំឡេងមិនជាទីគាប់ចិត្ត។ ប្រសិនបើការឮនោះជាមង្គលមែន អ្វីៗទាំងអស់ក៏ត្រូវតែជាមង្គលដែរ។ ហេតុនោះ ការឮមិនមែនជាមង្គលទេ ផ្ទុយទៅវិញ ការប៉ះពាល់ដឹង (មុតៈ) ទើបជាមង្គល។ អ្វីដែលហៅថាការប៉ះពាល់ដឹង គឺក្លិន រស និងសម្ផស្ស ដែលគេសន្មតថាជាមង្គលដ៏ឧត្តម。 ដូចជា បុគ្គលខ្លះក្នុងលោកនេះ ក្រោកពីព្រលឹមឡើង បានធុំក្លិនផ្កាមានក្លិនផ្កាឈូកជាដើមក្តី បានទំពាឈើស្ទង់ធ្មេញដ៏ល្អក្តី បានពាល់ត្រូវផែនដីក្តី បានពាល់ត្រូវស្រូវខៀវខ្ចីក្តី លាមកគោស្រស់ក្តី អណ្តើកក្តី ល្ងក្តី ផ្កាក្តី ផ្លែឈើក្តី បានលាបរាងកាយដោយដីស្អិតដ៏ល្អក្តី បានស្លៀកដណ្តប់សំពត់ដ៏ល្អក្តី បានឈ្លបក្បាលដោយឈ្នួតក្បាលដ៏ល្អក្តី ឬបានធុំក្លិន ស្គាល់រស បព្ជាាល់នូវរបស់ដទៃទៀតដែលមានសភាពបែបនេះ ដែលគេសន្មតថាជាមង្គលដ៏ឧត្តម នេះហៅថា មុតមង្គល»។ មនុស្សខ្លះក៏យល់ស្របតាមពាក្យរបស់គាត់ មនុស្សខ្លះក៏មិនយល់ស្រប។

---

ตตฺถ [Pg.101] น ทิฏฺฐมงฺคลิโก สุตมุตมงฺคลิเก อสกฺขิ ญาเปตุํ, น เตสํ อญฺญตโร อิตเร ทฺเว. เตสุ จ มนุสฺเสสุ เย ทิฏฺฐมงฺคลิกสฺส วจนํ คณฺหึสุ, เต ‘‘ทิฏฺฐํเยว มงฺคล’’นฺติ คตา. เย สุตมุตมงฺคลิกานํ, เต ‘‘สุตํเยว มุตํเยว มงฺคล’’นฺติ คตา. เอวมยํ มงฺคลกถา สกลชมฺพุทีเป ปากฏา ชาตา.

ក្នុងបណ្តាជនទាំងនោះ បុរសទិដ្ឋមង្គលិកៈ មិនអាចធ្វើឲ្យបុរសសុតមង្គលិកៈនិងមុតមង្គលិកៈយល់ស្របតាមខ្លួនបានឡើយ ហើយបុរសម្នាក់ៗក្នុងចំណោមពួកគេ ក៏មិនអាចធ្វើឲ្យបុរសពីរនាក់ទៀតយល់ស្របតាមបានដែរ។ ក្នុងចំណោមមនុស្សទាំងនោះ ពួកជនដែលកាន់យកពាក្យរបស់ទិដ្ឋមង្គលិកៈ ក៏យល់ឃើញថា «ការឃើញប៉ុណ្ណោះជាមង្គល»។ ពួកជនដែលកាន់យកពាក្យរបស់សុតមង្គលិកៈនិងមុតមង្គលិកៈ ក៏យល់ឃើញថា «ការឮប៉ុណ្ណោះ ឬការប៉ះពាល់ដឹងប៉ុណ្ណោះជាមង្គល»។ រឿងរ៉ាវអំពីមង្គលនេះ ក៏បានល្បីល្បាញខ្ចរខ្ចាយទៅទូទាំងជម្ពូទ្វីបទាំងមូល ដោយប្រការយ៉ាងនេះឯង។

---

อถ สกลชมฺพุทีเป มนุสฺสา คุมฺพคุมฺพา หุตฺวา ‘‘กึ นุ โข มงฺคล’’นฺติ มงฺคลานิ จินฺตยึสุ. เตสํ มนุสฺสานํ อารกฺขเทวตา ตํ กถํ สุตฺวา ตเถว มงฺคลานิ จินฺตยึสุ. ตาสํ เทวตานํ ภุมฺมเทวตา มิตฺตา โหนฺติ, อถ ตโต สุตฺวา ภุมฺมเทวตาปิ ตเถว มงฺคลานิ จินฺตยึสุ, ตาสํ เทวตานํ อากาสฏฺฐเทวตา มิตฺตา โหนฺติ, อากาสฏฺฐเทวตานํ จตุมหาราชิกา เทวตา มิตฺตา โหนฺติ, เอเตนุปาเยน ยาว สุทสฺสีเทวตานํ อกนิฏฺฐเทวตา มิตฺตา โหนฺติ, อถ ตโต สุตฺวา อกนิฏฺฐเทวตาปิ ตเถว คุมฺพคุมฺพา หุตฺวา มงฺคลานิ จินฺตยึสุ. เอวํ ยาว ทสสหสฺสจกฺกวาเฬสุ สพฺพตฺถ มงฺคลจินฺตา อุทปาทิ. อุปฺปนฺนา จ ‘‘อิทํ มงฺคลํ อิทํ มงฺคล’’นฺติ วินิจฺฉยมานาปิ อปฺปตฺตา เอว วินิจฺฉยํ ทฺวาทส วสฺสานิ อฏฺฐาสิ. สพฺเพ มนุสฺสา จ เทวา จ พฺรหฺมาโน จ ฐเปตฺวา อริยสาวเก ทิฏฺฐสุตมุตวเสน ติธา ภินฺนา. เอโกปิ ‘‘อิทเมว มงฺคล’’นฺติ ยถาภุจฺจโต นิฏฺฐงฺคโต นาโหสิ, มงฺคลโกลาหลํ โลเก อุปฺปชฺชิ.

គ្រានោះ មនុស្សទាំងឡាយក្នុងជម្ពូទ្វីបទាំងមូល បានប្រមូលផ្តុំគ្នាជាក្រុមៗ ហើយគិតគូរគ្នាអំពីមង្គលថា «តើអ្វីទៅជាមង្គល?»។ ពួកទេវតាថែរក្សាមនុស្សទាំងនោះ កាលបើបានឮពាក្យនោះហើយ ក៏គិតគូរអំពីមង្គលដូចគ្នានោះដែរ។ ពួកភុម្មទេវតា ដែលជាមិត្តរបស់ទេវតាថែរក្សាទាំងនោះ កាលបើបានឮពីទេវតាថែរក្សាទាំងនោះហើយ ក៏គិតគូរអំពីមង្គលដូចគ្នានោះដែរ។ ពួកអាកាសដ្ឋទេវតា ជាមិត្តរបស់ភុម្មទេវតាទាំងនោះ, ពួកទេវតាជាន់ចតុមហារាជិកា ជាមិត្តរបស់អាកាសដ្ឋទេវតាទាំងនោះ, ដោយវិធីនេះ រហូតដល់ពួកទេវតាជាន់សុទស្សី និងទេវតាជាន់អកនិដ្ឋា ដែលជាមិត្តនឹងគ្នា កាលបើបានឮតៗគ្នាមក ក៏ប្រមូលផ្តុំគ្នាជាក្រុមៗ ហើយគិតគូរអំពីមង្គលដូចគ្នានោះដែរ។ ការគិតគូរអំពីមង្គល ក៏បានកើតឡើងក្នុងទីទាំងពួង រហូតដល់ម៉ឺនលោកធាតុ ដោយប្រការយ៉ាងនេះ។ ទោះបីជាការគិតគូរបានកើតឡើងថា «នេះជាមង្គល នេះជាមង្គល» យ៉ាងនេះក្តី ក៏មិនអាចសម្រេចសេចក្តីវិនិច្ឆ័យបានឡើយ អស់រយៈពេល ១២ ឆ្នាំ។ មនុស្ស ទេវតា និងព្រហ្មទាំងអស់ លើកលែងតែព្រះអរិយសាវ័កចេញ ត្រូវបែកបាក់គ្នាជា ៣ ក្រុម ដោយអំណាចនៃទិដ្ឋមង្គល សុតមង្គល និងមុតមង្គល។ សូម្បីតែម្នាក់ ក៏មិនអាចសម្រេចសេចក្តីវិនិច្ឆ័យតាមពិតជាក់ស្តែងថា «...នេះឯងជាមង្គល» ឡើយ ទើបកើតមានមង្គលកោលាហលឡើងក្នុងលោក។

---

โกลาหลํ นาม ปญฺจวิธํ กปฺปโกลาหลํ, จกฺกวตฺติโกลาหลํ, พุทฺธโกลาหลํ, มงฺคลโกลาหลํ, โมเนยฺยโกลาหลนฺติ. ตตฺถ กามาวจรเทวา มุตฺตสิรา วิกิณฺณเกสา รุทมฺมุขา อสฺสูนิ หตฺเถหิ ปุญฺฉมานา รตฺตวตฺถนิวตฺถา อติวิย วิรูปเวสธาริโน หุตฺวา ‘‘วสฺสสตสหสฺสจฺจเยน กปฺปุฏฺฐานํ โหหิติ, อยํ โลโก วินสฺสิสฺสติ, มหาสมุทฺโท สุสฺสิสฺสติ, อยญฺจ มหาปถวี สิเนรุ จ ปพฺพตราชา อุฑฺฒยฺหิสฺสติ วินสฺสิสฺสติ, ยาว พฺรหฺมโลกา โลกวินาโส ภวิสฺสติ, เมตฺตํ มาริสา ภาเวถ, กรุณํ มุทิตํ อุเปกฺขํ มาริสา ภาเวถ, มาตรํ อุปฏฺฐหถ, ปิตรํ อุปฏฺฐหถ, กุเล เชฏฺฐาปจายิโน โหถ, ชาครถ มา ปมาทตฺถา’’ติ มนุสฺสปเถ วิจริตฺวา อาโรเจนฺติ. อิทํ กปฺปโกลาหลํ นาม.

ពាក្យថា កោលាហល មាន ៥ យ៉ាងគឺ កប្បកោលាហល ១, ចក្កវត្តិគោលាហល ១, ពុទ្ធកោលាហល ១, មង្គលកោលាហល ១, មោនេយ្យកោលាហល ១។ ក្នុងកោលាហលទាំងនោះ ពួកទេវតាក្នុងកាមាវចរភព មានក្បាលដោះគ្រឿងអលង្ការ មានសក់ក្បាលរញ៉េរញ៉ៃ មានមុខស្រពោនដោយការយំ យកដៃជូតទឹកភ្នែក ស្លៀកដណ្តប់សំពត់ក្រហម មានគ្រឿងសម្អាងដ៏អាក្រក់ក្រៃលែង ត្រឡប់ទៅមកប្រកាសក្នុងផ្លូវមនុស្សលោកថា «ម្នាលអ្នកទាំងឡាយដ៏ចម្រើន កន្លងទៅមួយសែនឆ្នាំ អំណើះតទៅ កប្បនឹងវិនាស ពិភពលោកនេះនឹងវិនាស មហាសមុទ្រនឹងរីងស្ងួត ផែនដីធំនេះ និងស្តេចភ្នំសិនេរុ នឹងត្រូវភ្លើងឆេះវិនាស ការវិនាសលោកនឹងមានរហូតដល់ព្រហ្មលោក ម្នាលអ្នកទាំងឡាយដ៏ចម្រើន ចូរអ្នកទាំងឡាយចម្រើនមេត្តា ចូរចម្រើនករុណា មុទិតា ឧបេក្ខា ចូរអ្នកទាំងឡាយបម្រើមាតា ចូរអ្នកទាំងឡាយបម្រើបិតា ចូរជាអ្នកគោរពកោតក្រែងបុគ្គលជាច្បងក្នុងត្រកូល ចូរភ្ញាក់រលឹកឡើង កុំធ្វេសប្រហែសឡើយ»។ នេះហៅថា កប្បកោលាហល។

---

กามาวจรเทวาเยว ‘‘วสฺสสตสฺสจฺจเยน จกฺกวตฺติราชา โลเก อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ มนุสฺสปเถ วิจริตฺวา อาโรเจนฺติ. อิทํ จกฺกวตฺติโกลาหลํ นาม. สุทฺธาวาสา ปน เทวา พฺรหฺมาภรเณน อลงฺกริตฺวา พฺรหฺมเวฐนํ [Pg.102] สีเส กตฺวา ปีติโสมนสฺสชาตา พุทฺธคุณวาทิโน ‘‘วสฺสสหสฺสจฺจเยน พุทฺโธ โลเก อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ มนุสฺสปเถ วิจริตฺวา อาโรเจนฺติ. อิทํ พุทฺธโกลาหลํ นาม. สุทฺธาวาสา เอว เทวา เทวมนุสฺสานํ จิตฺตํ ญตฺวา ‘‘ทฺวาทสนฺนํ วสฺสานํ อจฺจเยน สมฺมาสมฺพุทฺโธ มงฺคลํ กเถสฺสตี’’ติ มนุสฺสปเถ วิจริตฺวา อาโรเจนฺติ. อิทํ มงฺคลโกลาหลํ นาม. สุทฺธาวาสา เอว เทวา ‘‘สตฺตนฺนํ วสฺสานํ อจฺจเยน อญฺญตโร ภิกฺขุ ภควตา สทฺธึ สมาคมฺม โมเนยฺยปฺปฏิปทํ ปุจฺฉิสฺสตี’’ติ มนุสฺสปเถ วิจริตฺวา อาโรเจนฺติ. อิทํ โมเนยฺยโกลาหลํ นาม. อิเมสุ ปญฺจสุ โกลาหเลสุ เทวมนุสฺสานํ อิทํ มงฺคลโกลาหลํ โลเก อุปฺปชฺชิ.

ពួកទេវតាក្នុងកាមាវចរភពតែម្តង តែងត្រឡប់ទៅមកប្រកាសក្នុងផ្លូវមនុស្សលោកថា «កន្លងទៅមួយរយឆ្នាំ ស្តេចចក្រពត្តិនឹងកើតឡើងក្នុងលោក»។ នេះហៅថា ចក្កវត្តិគោលាហល។ ចំណែកពួកទេវតាជាន់សុទ្ធាវាស តែងតាក់តែងរាងកាយដោយគ្រឿងអលង្ការរបស់ព្រហ្ម ទ្រង់ឈ្នួតក្បាលរបស់ព្រហ្ម មានសេចក្តីរីករាយនិងសោមនស្សកើតឡើងហើយ តែងពោលសរសើរគុណព្រះពុទ្ធ ត្រឡប់ទៅមកប្រកាសក្នុងផ្លូវមនុស្សលោកថា «កន្លងទៅមួយពាន់ឆ្នាំ ព្រះពុទ្ធនឹងត្រាស់ដឹងឡើងក្នុងលោក»។ នេះហៅថា ពុទ្ធកោលាហល។ ពួកទេវតាជាន់សុទ្ធាវាសនោះឯង ដឹងចិត្តរបស់ទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយហើយ តែងត្រឡប់ទៅមកប្រកាសក្នុងផ្លូវមនុស្សលោកថា «កន្លងទៅដប់ពីរឆ្នាំ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធនឹងសម្តែងមង្គលធម៌»។ នេះហៅថា មង្គលកោលាហល។ ពួកទេវតាជាន់សុទ្ធាវាសនោះឯង តែងត្រឡប់ទៅមកប្រកាសក្នុងផ្លូវមនុស្សលោកថា «កន្លងទៅប្រាំពីរឆ្នាំ ភិក្ខុណាមួយនឹងចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ រួចទូលសួរនូវមោនេយ្យបដិបទា»។ នេះហៅថា មោនេយ្យកោលាហល។ ក្នុងកោលាហលទាំង ៥ យ៉ាងនេះ មង្គលកោលាហលនេះឯង បានកើតឡើងក្នុងលោក ដល់ពួកទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយ។

---

อถ เทเวสุ จ มนุสฺเสสุ จ วิจินิตฺวา วิจินิตฺวา มงฺคลานิ อลภมาเนสุ ทฺวาทสนฺนํ วสฺสานํ อจฺจเยน ตาวตึสกายิกา เทวตา สงฺคมฺม สมาคมฺม เอวํ สมจินฺเตสุํ ‘‘เสยฺยถาปิ นาม ฆรสามิโก อนฺโตฆรชนานํ, คามสามิโก คามวาสีนํ, ราชา สพฺพมนุสฺสานํ, เอวเมว อยํ สกฺโก เทวานมินฺโท อมฺหากํ อคฺโค จ เสฏฺโฐ จ ยทิทํ ปุญฺเญน เตเชน อิสฺสริเยน ปญฺญาย ทฺวินฺนํ เทวโลกานํ อธิปติ, ยํนูน มยํ สกฺกํ เทวานมินฺทํ เอตมตฺถํ ปุจฺเฉยฺยามา’’ติ. ตา สกฺกสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา สกฺกํ เทวานมินฺทํ ตงฺขณานุรูปนิวาสนาภรณสสฺสิริกสรีรํ อฑฺฒเตยฺยโกฏิอจฺฉราคณปริวุตํ ปาริจฺฉตฺตกมูเล ปณฺฑุกมฺพลวราสเน นิสินฺนํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ ฐตฺวา เอตทโวจุํ ‘‘ยคฺเฆ, มาริส, ชาเนยฺยาสิ, เอตรหิ มงฺคลปญฺหา สมุฏฺฐิตา, เอเก ‘ทิฏฺฐํ มงฺคล’นฺติ วทนฺติ, เอเก ‘สุตํ มงฺคล’นฺติ, เอเก ‘มุตํ มงฺคล’นฺติ, ตตฺถ มยญฺจ อญฺเญ จ อนิฏฺฐงฺคตา, สาธุ วต โน ตฺวํ ยาถาวโต พฺยากโรหี’’ติ. เทวราชา ปกติยาปิ ปญฺญวา ‘‘อยํ มงฺคลกถา กตฺถ ปฐมํ สมุฏฺฐิตา’’ติ อาห. ‘‘มยํ, เทว, จาตุมหาราชิกานํ อสฺสุมฺหา’’ติ อาหํสุ. ตโต จาตุมหาราชิกา อากาสฏฺฐเทวตานํ, อากาสฏฺฐเทวตา ภุมฺมเทวตานํ, ภุมฺมเทวตา มนุสฺสารกฺขเทวตานํ, มนุสฺสารกฺขเทวตา ‘‘มนุสฺสโลเก สมุฏฺฐิตา’’ติ อาหํสุ.

គ្រានោះ កាលពួកទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយ ស្វែងរកហើយៗ មិនបានសម្រេចនូវមង្គលទាំងឡាយឡើយ កន្លងទៅដប់ពីរឆ្នាំ ពួកទេវតាជាន់តាវតឹង្ស បានប្រជុំគ្នាហើយគិតគ្នាយ៉ាងនេះថា «ប្រៀបដូចជាម្ចាស់ផ្ទះ តែងគិតគូរដល់ពួកជនក្នុងផ្ទះ ម្ចាស់ភូមិ តែងគិតគូរដល់អ្នកភូមិ ស្តេច តែងគិតគូរដល់មនុស្សទាំងអស់ យ៉ាងណាមិញ ព្រះឥន្ទ្រជាស្តេចនៃទេវតានេះ ក៏ជាប្រធាន ជាបុគ្គលដ៏ប្រសើររបស់យើងទាំងឡាយ ព្រោះទ្រង់ជាអធិបតីនៃទេវលោកទាំងពីរ ដោយបុណ្យ ដោយតេជះ ដោយឥស្សរិយយស និងដោយប្រាជ្ញា គួរតែយើងទាំងឡាយចូលទៅទូលសួរព្រះឥន្ទ្រជាស្តេចនៃទេវតានូវសេចក្តីនេះ»។ ពួកទេវតាទាំងនោះ ក៏បានចូលទៅគាល់ព្រះឥន្ទ្រ រួចក្រាបថ្វាយបង្គំសំពះព្រះឥន្ទ្រជាស្តេចនៃទេវតា ដែលមានព្រះកាយប្រកបដោយសិរី លម្អដោយគ្រឿងសំពត់និងគ្រឿងអលង្ការដ៏សមគួរដល់ខណៈនោះ ហែហមដោយពួកស្រីអប្សរា ២ កោដិកន្លះ គង់លើបណ្ឌុកម្ពលសិលាអាសនៈដ៏ប្រសើរ ទៀបគល់ឈើបារិច្ឆត្តកៈ រួចឈរក្នុងទីដ៏សមគួរមួយ ហើយក្រាបទូលពាក្យនេះថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមទ្រង់ជ្រាបចុះ ក្នុងពេលនេះ បញ្ហាមង្គលបានកើតឡើងហើយ ពួកទេវតាខ្លះពោលថា “រូបដែលឃើញជាមង្គល” ខ្លះពោលថា “សំឡេងដែលឮជាមង្គល” ខ្លះពោលថា “អារម្មណ៍ដែលដឹងជាមង្គល” ក្នុងមតិទាំងនោះ ពួកយើងនិងទេវតាដទៃទៀត មិនទាន់ដល់នូវការសម្រេចចិត្តនៅឡើយទេ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះអង្គមេត្តាដោះស្រាយបញ្ហានោះតាមពិតដល់ពួកយើងផងចុះ»។ ព្រះរាជាស្តេចទេវតា ទោះបីជាអ្នកមានប្រាជ្ញាដោយប្រក្រតីក្តី ក៏ទ្រង់សួរថា «ម្នាលអ្នកទាំងឡាយដ៏ចម្រើន ចុះរឿងមង្គលនេះ កើតឡើងដំបូងក្នុងទីណា?»។ ពួកទេវតាក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវៈ ពួកយើងបានឮមកពីសំណាក់ពួកទេវតាជាន់ចាតុមហារាជិកា»។ តពីនោះមក ពួកទេវតាជាន់ចាតុមហារាជិកា ក៏ពោលថា «ឮមកពីពួកអាកាសដ្ឋទេវតា» ពួកអាកាសដ្ឋទេវតា ពោលថា «ឮមកពីពួកភុម្មទេវតា» ពួកភុម្មទេវតា ពោលថា «ឮមកពីពួកទេវតាអ្នករក្សាមនុស្ស» ពួកទេវតាអ្នករក្សាមនុស្ស ក៏ពោលថា «កើតឡើងក្នុងមនុស្សលោក»។

---

อถ เทวานมินฺโท ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ กตฺถ วสตี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘มนุสฺสโลเก เทวา’’ติ อาหํสุ. ตํ ภควนฺตํ โกจิ ปุจฺฉีติ, น โกจิ เทวาติ[Pg.103]. กินฺนุ นาม ตุมฺเห มาริสา อคฺคึ ฉฑฺเฑตฺวา ขชฺโชปนกํ อุชฺชาเลถ, เยน ตุมฺเห อนวเสสมงฺคลเทสกํ ตํ ภควนฺตํ อติกฺกมิตฺวา มํ ปุจฺฉิตพฺพํ มญฺญถ, อาคจฺฉถ มาริสา, ตํ ภควนฺตํ ปุจฺฉาม, อทฺธา สสฺสิริกํ ปญฺหเวยฺยากรณํ ลภิสฺสามาติ เอกํ เทวปุตฺตํ อาณาเปสิ ‘‘ตํ ภควนฺตํ ปุจฺฉา’’ติ. โส เทวปุตฺโต ตงฺขณานุรูเปน อลงฺกาเรน อตฺตานํ อลงฺกริตฺวา วิชฺชุริว วิชฺโชตมาโน เทวคณปริวุโต เชตวนมหาวิหารํ คนฺตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ ฐตฺวา มงฺคลปญฺหํ ปุจฺฉนฺโต คาถาย อชฺฌภาสิ ‘‘พหู เทวา มนุสฺสา จา’’ติ.

លំដាប់នោះ ព្រះឥន្ទ្រជាស្តេចនៃទេវតា ទ្រង់សួរថា «ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ គង់នៅក្នុងទីណា?»។ ពួកទេវតាក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវៈ ព្រះអង្គគង់នៅក្នុងមនុស្សលោក»។ ទ្រង់សួរថា «ចុះមាននរណាម្នាក់បានទូលសួរព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះហើយឬនៅ?» ពួកទេវតាក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវៈ មិនទាន់មាននរណាម្នាក់ទូលសួរឡើយ»។ ព្រះឥន្ទ្រមានព្រះរាជឱង្ការថា «ម្នាលអ្នកទាំងឡាយដ៏ចម្រើន ហេតុអ្វីបានជាអ្នកទាំងឡាយបោះបង់ចោលគំនរភ្លើង ហើយទៅបង្កាត់ភ្លើងអំពិលអំពែកវិញ ព្រោះហេតុអ្វីបានជាអ្នកទាំងឡាយរំលងព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដែលជាអ្នកសម្តែងមង្គលធម៌មិនមានសេសសល់ ហើយមកគិតថាគួរតែសួរខ្ញុំទៅវិញ ម្នាលអ្នកទាំងឡាយដ៏ចម្រើន ចូរមកចុះ យើងទាំងឡាយនឹងទៅទូលសួរព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះ ពិតណាស់ យើងនឹងបាននូវការដោះស្រាយបញ្ហាដ៏មានសិរី» រួចទ្រង់បង្គាប់ទេវបុត្រម្នាក់ថា «ចូរអ្នកទៅទូលសួរព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះចុះ»។ ទេវបុត្រនោះ ក៏បានតាក់តែងខ្លួនដោយគ្រឿងអលង្ការដ៏សមគួរដល់ខណៈនោះ ភ្លឺផ្លេកដូចជាផ្លេកបន្ទោរ ហែហមដោយពួកទេវតា ធ្វើដំណើរទៅកាន់វត្តជេតពនមហាកំពូលវិហារ ក្រាបថ្វាយបង្គំព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហើយឈរក្នុងទីដ៏សមគួរមួយ កាលនឹងទូលសួរនូវបញ្ហាមង្គល ក៏បានក្រាបទូលដោយគាថាថា «ពហូ ទេវា មនុស្សា ច» ជាដើម។

---

อิทํ มงฺคลปญฺหสมุฏฺฐานํ.

នេះជាហេតុឡើងនៃបញ្ហាមង្គល។

---

พหูเทวาติคาถาวณฺณนา

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃគាថាថា «ពហូ ទេវា»

---

๒. อิทานิ คาถาปทานํ อตฺถวณฺณนา โหติ. พหูติ อนิยมิตสงฺขฺยานิทฺเทโส, เตน อเนกสตา อเนกสหสฺสา อเนกสตสหสฺสาติ วุตฺตํ โหติ. ทิพฺพนฺตีติ เทวา, ปญฺจหิ กามคุเณหิ กีฬนฺติ, อตฺตโน วา สิริยา โชเตนฺตีติ อตฺโถ. อปิจ เทวาติ ติวิธา เทวา สมฺมุติอุปปตฺติวิสุทฺธิวเสน. ยถาห –

២. ឥឡូវនេះ ជាការពណ៌នាសេចក្តីនៃបទគាថាទាំងឡាយ។ បទថា «ពហូ» នេះ ជាការសម្តែងនូវចំនួនមិនកំណត់ ដោយបទនោះ លោកចង់និយាយថា ច្រើនរយ ច្រើនពាន់ ច្រើនសែន។ ពួកជនណា តែងរុងរឿង ហេតុនោះ ពួកជននោះ ឈ្មោះថា «ទេវៈ» ម្យ៉ាងទៀត មានន័យថា តែងលេងកម្សាន្តដោយកាមគុណទាំង ៥ ឬរុងរឿងដោយសិរីរបស់ខ្លួន។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា «ទេវតា» នេះ មាន ៣ យ៉ាង គឺដោយអំណាចនៃសម្មតិទេវៈ ឧបបត្តិទេវៈ និងវិសុទ្ធិទេវៈ។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកថា៖

---

‘‘เทวาติ ตโย เทวา – สมฺมุติเทวา, อุปปตฺติเทวา, วิสุทฺธิเทวา. ตตฺถ สมฺมุติเทวา นาม ราชาโน เทวิโย ราชกุมารา. อุปปตฺติเทวา นาม จาตุมหาราชิเก เทเว อุปาทาย ตทุตฺตริเทวา. วิสุทฺธิเทวา นาม อรหนฺโต วุจฺจนฺตี’’ติ (จูฬนิ. โธตกมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๓๒, ปารายนานุคีติคาถานิทฺเทส ๑๑๙).

«ពាក្យថា ទេវតា មាន ៣ ពួក គឺ សម្មតិទេវៈ ១, ឧបបត្តិទេវៈ ១, វិសុទ្ធិទេវៈ ១។ ក្នុងទេវតាទាំងនោះ ពួកស្តេច ព្រះមហេសី និងព្រះរាជកុមារ ឈ្មោះថា សម្មតិទេវៈ។ ពួកទេវតាចាប់តាំងពីទេវតាជាន់ចាតុមហារាជិកាឡើងទៅ រហូតដល់ទេវតាជាន់ខ្ពស់ជាងនោះ ឈ្មោះថា ឧបបត្តិទេវៈ។ ពួកព្រះអរហន្តទាំងឡាយ លោកហៅថា វិសុទ្ធិទេវៈ»។

---

เตสุ อิธ อุปปตฺติเทวา อธิปฺเปตา. มนุโน อปจฺจาติ มนุสฺสา. โปราณา ปน ภณนฺติ – มนโส อุสฺสนฺนตาย มนุสฺสา. เต ชมฺพุทีปกา, อปรโคยานกา, อุตฺตรกุรุกา, ปุพฺพวิเทหกาติ จตุพฺพิธา, อิธ ชมฺพุทีปกา อธิปฺเปตา. มงฺคลนฺติ มหนฺติ อิเมหิ สตฺตาติ มงฺคลานิ, อิทฺธึ วุทฺธิญฺจ ปาปุณนฺตีติ อตฺโถ. อจินฺตยุนฺติ จินฺเตสุํ อากงฺขมานาติ อิจฺฉมานา ปตฺถยมานา ปิหยมานา. โสตฺถานนฺติ โสตฺถิภาวํ, สพฺเพสํ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกานํ โสภนานํ สุนฺทรานํ กลฺยาณานํ ธมฺมานมตฺถิตนฺติ วุตฺตํ โหติ. พฺรูหีติ เทเสหิ ปกาเสหิ, อาจิกฺข วิวร [Pg.104] วิภช อุตฺตานีกโรหิ. มงฺคลนฺติ อิทฺธิการณํ วุทฺธิการณํ สพฺพสมฺปตฺติการณํ. อุตฺตมนฺติ วิสิฏฺฐํ ปวรํ สพฺพโลกหิตสุขาวหนฺติ อยํ คาถาย อนุปุพฺพปทวณฺณนา.

ក្នុងទេវតាទាំង ៣ ពួកនោះ ក្នុងទីនេះ លោកសំដៅយក ឧបបត្តិទេវៈ។ ពួកជនដែលជាកូនចៅរបស់ព្រះបាទមនុស្ស ឈ្មោះថា «មនុស្ស»។ ចំណែកបុរាណាចារ្យទាំងឡាយ ពោលថា ឈ្មោះថា «មនុស្ស» ព្រោះមានចិត្តខ្ពង់ខ្ពស់។ មនុស្សទាំងនោះ មាន ៤ ពួក គឺ មនុស្សនៅជម្ពូទ្វីប ១, មនុស្សនៅអបរគោយានទ្វីប ១, មនុស្សនៅឧត្តរករុទ្វីប ១, មនុស្សនៅបុព្វវិទេហទ្វីប ១ ក្នុងទីនេះ លោកសំដៅយកមនុស្សនៅជម្ពូទ្វីប។ ពាក្យថា «មង្គល» មានន័យថា សត្វទាំងឡាយតែងដល់នូវសេចក្តីចម្រើនធំធាត់ដោយធម៌ទាំងនេះ គឺដល់នូវសេចក្តីសម្រេច និងសេចក្តីលូតលាស់។ បទថា «អចិន្តយុំ» ប្រែថា បានគិតហើយ។ បទថា «អាកង្ខមានា» ប្រែថា ប្រាថ្នចង់បាន តែងតောင့်ត តែងស្រឡាញ់ពេញចិត្ត។ បទថា «សោត្ថានំ» ប្រែថា សេចក្តីសួស្តី គឺចង់និយាយអំពីសេចក្តីមាននៃធម៌ដ៏ល្អ ដ៏ល្អប្រពៃ ដ៏ល្អឆើតឆាយ ដែលជាប្រយោជន៍ក្នុងបច្ចុប្បន្ន និងបរលោកដល់សត្វទាំងពួង។ បទថា «ព្រូဟិ» ប្រែថា សូមសម្តែង សូមប្រកាស សូមប្រាប់ សូមបើកសម្តែង សូមចែករំលែក សូមធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់។ បទថា «មង្គលំ» គឺហេតុនៃសេចក្តីសម្រេច ហេតុនៃសេចក្តីចម្រើន ហេតុនៃសម្បត្តិទាំងពួង។ បទថា «ឧត្តមំ» ប្រែថា វិសេស ឧត្តុង្គឧត្តម នាំមកនូវប្រយោជន៍និងសេចក្តីសុខដល់សត្វលោកទាំងពួង នេះជាការពណ៌នាបទតាមលំដាប់ក្នុងគាថានេះ។

---

อยํ ปน ปิณฺฑตฺโถ – โส เทวปุตฺโต ทสสหสฺสจกฺกวาเฬสุ เทวตา มงฺคลปญฺหํ โสตุกามตาย อิมสฺมึ จกฺกวาเฬ สนฺนิปติตฺวา เอกวาลคฺคโกฏิโอกาสมตฺเต ทสปิ วีสมฺปิ ตึสมฺปิ จตฺตาลีสมฺปิ ปญฺญาสมฺปิ สฏฺฐิปิ สตฺตติปิ อสีติปิ สุขุมตฺตภาเว นิมฺมินิตฺวา สพฺพเทวมารพฺรหฺมาโน สิริยา จ เตชสา จ อธิคฺคยฺห วิโรจมานํ ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสินฺนํ ภควนฺตํ ปริวาเรตฺวา ฐิตา ทิสฺวา ตสฺมิญฺจ สมเย อนาคตานมฺปิ สกลชมฺพุทีปกานํ มนุสฺสานํ เจตสา เจโตปริวิตกฺกมญฺญาย สพฺพเทวมนุสฺสานํ วิจิกิจฺฉาสลฺลสมุทฺธรณตฺถํ อาห –

ឯសេចក្តីសង្ខេបក្នុងរឿងនេះ មានដូចតទៅ៖ ទេវបុត្រនោះ បានឃើញពួកទេវតាក្នុងម៉ឺនលោកធាតុ ដែលមានបំណងចង់ស្តាប់នូវបញ្ហាមង្គល បានមកប្រជុំគ្នាក្នុងចក្រវាឡនេះ ក្នុងទីកន្លែងត្រឹមតែចុងរោមមួយ ដោយបាននិម្មិតរូបដ៏ល្អិតក្រៃលែង ឈរតម្រៀបគ្នា ១០ ខ្លះ ២០ ខ្លះ ៣០ ខ្លះ ៤០ ខ្លះ ៥០ ខ្លះ ៦០ ខ្លះ ៧០ ខ្លះ ៨០ ខ្លះ ចោមរោមព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដែលទ្រង់គង់លើពុទ្ធអាសនៈដ៏ប្រសើរដែលគេរៀបចំថ្វាយ ភ្លឺចិញ្ចាចគ្របសង្កត់លើពួកទេវតា មារ និងព្រហ្មទាំងពួង ដោយសិរីនិងតេជះ ហើយក្នុងខណៈនោះ ទេវបុត្រនោះដឹងនូវសេចក្តីត្រិះរិះក្នុងចិត្តរបស់មនុស្សទាំងឡាយក្នុងជម្ពូទ្វីបទាំងមូល ទោះបីជាអ្នកមិនទាន់មកដល់ក្តី ដើម្បីនឹងដកចេញនូវសរគឺសេចក្តីសង្ស័យរបស់ទេវតានិងមនុស្សទាំងពួង ទើបក្រាបទូលថា៖

---

‘‘พหู เทวา มนุสฺสา จ, มงฺคลานิ อจินฺตยุํ;

อากงฺขมานา โสตฺถานํ, พฺรูหิ มงฺคลมุตฺตม’’นฺติ.

«ពួកទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយជាច្រើន តែងគិតរកនូវមង្គលទាំងឡាយ ព្រោះចង់បាននូវសេចក្តីសួស្តី សូមព្រះអង្គសម្តែងនូវមង្គលដ៏ឧត្តម»។

---

ตาสํ เทวตานํ อนุมติยา มนุสฺสานญฺจ อนุคฺคเหน มยา ปุฏฺโฐ สมาโน ยํ สพฺเพสเมว อมฺหากํ เอกนฺตหิตสุขาวหโต อุตฺตมํ มงฺคลํ, ตํ โน อนุกมฺปํ อุปาทาย พฺรูหิ ภควาติ.

សេចក្តីសង្ខេបថា «បពិត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រះអង្គដែលខ្ញុំព្រះករុណាទូលសួរហើយ ដោយការយល់ព្រមរបស់ពួកទេវតាទាំងនោះ និងដើម្បីជាការអនុគ្រោះដល់មនុស្សទាំងឡាយ សូមព្រះអង្គទ្រង់អាស្រ័យសេចក្តីអនុគ្រោះ សម្តែងនូវមង្គលដ៏ឧត្តម ដែលនាំមកនូវប្រយោជន៍និងសេចក្តីសុខតែម៉្យាងដល់ពួកយើងទាំងអស់គ្នា»។

---

อเสวนาจาติคาถาวณฺณนา

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃគាថាថា «អសេវនា ច»

---

๓. เอวเมตํ เทวปุตฺตสฺส วจนํ สุตฺวา ภควา ‘‘อเสวนา จ พาลาน’’นฺติ คาถมาห. ตตฺถ อเสวนาติ อภชนา อปยิรุปาสนา. พาลานนฺติ พลนฺติ อสฺสสนฺตีติ พาลา, อสฺสสิตปสฺสสิตมตฺเตน ชีวนฺติ, น ปญฺญาชีวิเตนาติ อธิปฺปาโย. เตสํ พาลานํ. ปณฺฑิตานนฺติ ปณฺฑนฺตีติ ปณฺฑิตา, สนฺทิฏฺฐิกสมฺปรายิเกสุ อตฺเถสุ ญาณคติยา คจฺฉนฺตีติ อธิปฺปาโย. เตสํ ปณฺฑิตานํ. เสวนาติ ภชนา ปยิรุปาสนา ตํสหายตา ตํสมฺปวงฺกตา ตํสมงฺคิตา ปูชาติ สกฺการครุการมานนวนฺทนา. ปูชเนยฺยานนฺติ ปูชารหานํ. เอตํ มงฺคลมุตฺตมนฺติ ยา จ พาลานํ อเสวนา, ยา จ ปณฺฑิตานํ เสวนา, ยา จ ปูชเนยฺยานํ ปูชา, ตํ สพฺพํ สมฺปิณฺเฑตฺวา อาห ‘‘เอตํ มงฺคลมุตฺตม’’นฺติ. ยํ ตยา ปุฏฺฐํ ‘‘พฺรูหิ มงฺคลมุตฺตม’’นฺติ, เอตฺถ ตาว เอตํ มงฺคลมุตฺตมนฺติ คณฺหาหีติ วุตฺตํ โหติ. อยเมติสฺสา คาถาย ปทวณฺณนา.

៣. ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ព្រះសណ្តាប់ពាក្យរបស់ទេវបុត្រនោះយ៉ាងនេះហើយ ទើបត្រាស់គាថាថា «អសេវនា ច ពាលានំ» ជាដើម។ ក្នុងគាថានោះ បទថា «អសេវនា» គឺការមិនសេពគប់ មិនចូលទៅជិតដិត។ បទថា «ពាលានំ»៖ ពួកជនណា គ្រាន់តែដកដង្ហើមចេញចូល ហេតុនោះ ពួកជននោះ ឈ្មោះថា «ពាល» សេចក្តីពន្យល់ថា ពួកជននោះរស់នៅត្រឹមតែការដកដង្ហើមចេញចូលប៉ុណ្ណោះ មិនមែនរស់នៅដោយប្រាជ្ញាឡើយ នេះជាអធិប្បាយនៃពាក្យថា ពួកជនពាលទាំងនោះ។ បទថា «បណ្ឌិតានំ»៖ ពួកជនណា មានប្រាជ្ញា ហេតុនោះ ពួកជននោះ ឈ្មោះថា «បណ្ឌិត» សេចក្តីពន្យល់ថា ពួកជននោះតែងដើរទៅដោយដំណើរនៃញាណ ក្នុងប្រយោជន៍ទាំងឡាយជាបច្ចុប្បន្ន និងបរលោក នេះជាអធិប្បាយនៃពាក្យថា ពួកបណ្ឌិតទាំងនោះ។ បទថា «សេវនា» គឺការសេពគប់ ការចូលទៅជិតដិត សេចក្តីជាសម្លាញ់នឹងបណ្ឌិតនោះ សេចក្តីជាអ្នកចុះសម្រុងនឹងបណ្ឌិតនោះ សេចក្តីជាអ្នករួមរស់ជាមួយបណ្ឌិតនោះ។ បទថា «បូជា» គឺការធ្វើសក្ការៈ ការគោរព ការរាប់អាន និងការថ្វាយបង្គំ។ បទថា «បូជនេយ្យានំ» គឺចំពោះបុគ្គលដែលគួរជាទីបូជា។ បទថា «ឯតំ មង្គលមុត្តមំ» គឺការមិនសេពគប់ពួកជនពាលក្តី ការសេពគប់ពួកបណ្ឌិតក្តី ការបូជាចំពោះបុគ្គលដែលគួរជាទីបូជាក្តី ព្រះអង្គទ្រង់ប្រមូលរួមសេចក្តីទាំងអស់នោះមកហើយ ទើបត្រាស់ថា «នេះជាមង្គលដ៏ឧត្តម»។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងពាក្យដែលអ្នកសួរថា «សូមសម្តែងនូវមង្គលដ៏ឧត្តម» នោះ ព្រះអង្គចង់មានព្រះតម្រាស់ថា «ចូរអ្នកកាន់យកនូវធម៌នេះថា ជាមង្គលដ៏ឧត្តមចុះ»។ នេះជាការពណ៌នាបទនៃគាថានេះ។

---

อตฺถวณฺณนา [Pg.105] ปนสฺสา เอวํ เวทิตพฺพา – เอวเมตํ เทวปุตฺตสฺส วจนํ สุตฺวา ภควา ‘‘อเสวนา จ พาลาน’’นฺติ อิมํ คาถมาห. ตตฺถ ยสฺมา จตุพฺพิธา คาถา ปุจฺฉิตคาถา, อปุจฺฉิตคาถา, สานุสนฺธิกคาถา, อนนุสนฺธิกคาถาติ. ตตฺถ ‘‘ปุจฺฉามิ ตํ, โคตม, ภูริปญฺญ, กถงฺกโร สาวโก สาธุ โหตี’’ติ (สุ. นิ. ๓๗๘) จ ‘‘กถํ นุ ตฺวํ, มาริส, โอฆมตรี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑) จ เอวมาทีสุ ปุจฺฉิเตน กถิตา ปุจฺฉิตคาถา. ‘‘ยํ ปเร สุขโต อาหุ, ตทริยา อาหุ ทุกฺขโต’’ติ เอวมาทีสุ (สุ. นิ. ๗๖๗) อปุจฺฉิเตน อตฺตชฺฌาสยวเสน กถิตา อปุจฺฉิตคาถา. สพฺพาปิ พุทฺธานํ คาถา ‘‘สนิทานาหํ, ภิกฺขเว, ธมฺมํ เทเสสฺสามี’’ติ (อ. นิ. ๓.๑๒๖; กถา. ๘๐๖) วจนโต สานุสนฺธิกคาถา. อนนุสนฺธิกคาถา อิมสฺมึ สาสเน นตฺถิ. เอวเมตาสุ คาถาสุ อยํ เทวปุตฺเตน ปุจฺฉิเตน ภควตา กถิตตฺตา ปุจฺฉิตคาถา. อยญฺจ ยถา เฉโก ปุริโส กุสโล มคฺคสฺส กุสโล อมคฺคสฺส มคฺคํ ปุฏฺโฐ ปฐมํ วิชหิตพฺพํ อาจิกฺขิตฺวา ปจฺฉา คเหตพฺพํ อาจิกฺขติ ‘‘อสุกสฺมึ นาม ฐาเน ทฺเวธาปโถ โหติ, ตตฺถ วามํ มุญฺจิตฺวา ทกฺขิณํ คณฺหถา’’ติ, เอวํ เสวิตพฺพาเสวิตพฺเพสุ อเสวิตพฺพํ อาจิกฺขิตฺวา เสวิตพฺพํ อาจิกฺขติ. ภควา จ มคฺคกุสลปุริสสทิโส. ยถาห –

សេចក្តីពន្យល់ (អដ្ឋកថា) នៃគាថានោះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ៖ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ពាក្យរបស់ទេវបុត្រនោះហើយ ទើបត្រាស់គាថានេះថា "asevanā ca bālānaṃ" (ការមិនសេពគប់បុគ្គលពាល) ជាដើម។ ក្នុងគាថានោះ គាថាមាន ៤ ប្រការ គឺ បុច្ឆាគាថា (គាថាដែលត្រាស់ព្រោះគេសួរ) អបុច្ឆាគាថា (គាថាដែលត្រាស់ដោយមិនមានគេសួរ) សានុសន្ធិកគាថា (គាថាមានលំដាប់តំណភ្ជាប់) និងអននុសន្ធិកគាថា (គាថាគ្មានលំដាប់តំណភ្ជាប់)។ ក្នុងគាថាទាំងនោះ គាថាដែលព្រះអង្គត្រាស់សម្ដែងព្រោះមានគេទូលសួរ ដូចជាពាក្យថា "បពិត្រព្រះគោតម ព្រះអង្គមានប្រាជ្ញាធំទូលាយដូចផែនដី ខ្ញុំព្រះករុណា សូមទូលសួរព្រះអង្គ តើស្រាវកដែលប្រតិបត្តិដូចម្តេច ទើបជាអ្នកល្អ" និងពាក្យថា "ម្នាលលោកដ៏មានអាយុ តើលោកឆ្លងឱឃៈបានដូចម្តេច" ជាដើម ហៅថា បុច្ឆាគាថា។ គាថាដែលព្រះអង្គត្រាស់សម្ដែងដោយអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះអង្គផ្ទាល់ ដោយមិនមានគេទូលសួរ ដូចជាពាក្យថា "ជនទាំងឡាយដទៃពោលនូវសេចក្តីណាថាជាសុខ ព្រះអរិយភូមិន្ទទាំងឡាយពោលនូវសេចក្តីនោះថាជាទុក្ខ" ជាដើម ហៅថា អបុច្ឆាគាថា។ គាថាទាំងអស់របស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ឈ្មោះថា សានុសន្ធិកគាថា ព្រោះព្រះពុទ្ធដីកាថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតនឹងសម្ដែងធម៌មានហេតុជាគ្រឿងអាង"។ ឯអននុសន្ធិកគាថា មិនមានឡើយក្នុងព្រះសាសនានេះ។ ក្នុងបណ្ដាគាថាទាំងនោះ គាថានេះ ឈ្មោះថា បុច្ឆាគាថា ព្រោះព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់សម្ដែង កាលដែលទេវបុត្រទូលសួរហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ប្រៀបដូចជាបុរសអ្នកឈ្លាសវៃ ស្គាល់ផ្លូវ និងមិនមែនផ្លូវ កាលបើគេសួររកផ្លូវ តែងប្រាប់ផ្លូវដែលត្រូវវៀរចាកជាមុនសិន រួចទើបប្រាប់ផ្លូវដែលត្រូវដើរតាមក្រោយថា "ក្នុងកន្លែងឈ្មោះឯណោះ មានផ្លូវបែកជាពីរ ក្នុងផ្លូវទាំងពីរនោះ ចូរអ្នកលះបង់ផ្លូវខាងឆ្វេងចេញ ហើយកាន់យកផ្លូវខាងស្តាំចុះ" យ៉ាងណាមិញ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលបើទ្រង់សម្ដែងនូវបុគ្គលដែលគួរសេពគប់ និងមិនគួរសេពគប់ ក៏ទ្រង់ត្រាស់ប្រាប់បុគ្គលដែលមិនគួរសេពគប់ជាមុន រួចទើបត្រាស់ប្រាប់បុគ្គលដែលគួរសេពគប់តាមក្រោយ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ប្រៀបដូចជាបុរសអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងផ្លូវនោះឯង។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា៖

---

‘‘ปุริโส มคฺคกุสโลติ โข, ติสฺส, ตถาคตสฺเสตํ อธิวจนํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส. โส หิ กุสโล อิมสฺส โลกสฺส, กุสโล ปรสฺส โลกสฺส, กุสโล มจฺจุเธยฺยสฺส, กุสโล อมจฺจุเธยฺยสฺส, กุสโล มารเธยฺยสฺส, กุสโล อมารเธยฺยสฺสา’’ติ.

"ម្នាលតិស្ស ពាក្យថា បុរសអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងផ្លូវ នេះជាឈ្មោះរបស់តថាគត ជាព្រះអរហន្ត សម្មាសម្ពុទ្ធ។ ព្រោះថាតថាគតនោះ ជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងលោកនេះ ជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងលោកខាងមុខ ជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងដែននៃមច្ចុ (មច្ចុទេយ្យៈ) ជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងធម៌ដែលមិនមែនជាដែននៃមច្ចុ (អមច្ចុទេយ្យៈ) ជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងដែននៃមារ (មារទេយ្យៈ) ជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងធម៌ដែលមិនមែនជាដែននៃមារ (អមារទេយ្យៈ)។"

---

ตสฺมา ปฐมํ อเสวิตพฺพํ อาจิกฺขนฺโต อาห – ‘‘อเสวนา จ พาลานํ, ปณฺฑิตานญฺจ เสวนา’’ติ. วิชหิตพฺพมคฺโค วิย หิ ปฐมํ พาลา น เสวิตพฺพา น ปยิรุปาสิตพฺพา, ตโต คเหตพฺพมคฺโค วิย ปณฺฑิตา เสวิตพฺพา ปยิรุปาสิตพฺพาติ. กสฺมา ปน ภควตา มงฺคลํ กเถนฺเตน ปฐมํ พาลานมเสวนา ปณฺฑิตานญฺจ เสวนา กถิตาติ? วุจฺจเต – ยสฺมา อิมํ ทิฏฺฐาทีสุ มงฺคลทิฏฺฐึ พาลเสวนาย เทวมนุสฺสา คณฺหึสุ, สา จ อมงฺคลํ, ตสฺมา เตสํ ตํ อิธโลกปรโลกตฺถภญฺชกํ อกลฺยาณมิตฺตสํสคฺคํ ครหนฺเตน อุภยโลกตฺถสาธกญฺจ กลฺยาณมิตฺตสํสคฺคํ [Pg.106] ปสํสนฺเตน ภควตา ปฐมํ พาลานมเสวนา ปณฺฑิตานญฺจ เสวนา กถิตาติ.

ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់ប្រាប់បុគ្គលដែលមិនគួរសេពគប់ជាមុន ទើបត្រាស់ថា "asevanā ca bālānaṃ, paṇḍitānañca sevanā" (ការមិនសេពគប់បុគ្គលពាល១ ការសេពគប់បុគ្គលជាបណ្ឌិត១)។ ព្រោះថា បុគ្គលពាលទាំងឡាយ មិនគួរសេពគប់ មិនគួរចូលទៅជិតដិតឡើយ ប្រៀបដូចជាផ្លូវដែលត្រូវលះបង់ជាមុនសិន បន្ទាប់មក បណ្ឌិតទាំងឡាយ គួរសេពគប់ គួរចូលទៅជិតដិត ប្រៀបដូចជាផ្លូវដែលត្រូវកាន់យក។ ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់សម្ដែងនូវមង្គល ទើបត្រាស់សម្ដែងការមិនសេពគប់បុគ្គលពាលជាមុន និងការសេពគប់បណ្ឌិតជាក្រោយ? ដោះស្រាយថា៖ ព្រោះថា ទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយ តែងកាន់យកនូវមង្គលទិដ្ឋិ (ការយល់ឃើញថាមង្គល) ក្នុងរូបដែលបានឃើញជាដើមនេះ ព្រោះតែការសេពគប់នឹងបុគ្គលពាល ហើយមង្គលទិដ្ឋិនោះ ក៏មិនមែនជាមង្គលពិតប្រាកដឡើយ ហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់តិះដៀលនូវការសេពគប់នឹងអកល្យាណមិត្ត ដែលជាគ្រឿងបំផ្លាញប្រយោជន៍ក្នុងលោកនេះនិងលោកខាងមុខរបស់ពួកគេ ហើយទ្រង់សរសើរនូវការសេពគប់នឹងកល្យាណមិត្ត ដែលជាគ្រឿងសម្រេចប្រយោជន៍ក្នុងលោកទាំងពីរ ទើបត្រាស់សម្ដែងការមិនសេពគប់បុគ្គលពាលជាមុន និងការសេពគប់បណ្ឌិតជាក្រោយ យ៉ាងនេះឯង។

---

ตตฺถ พาลา นาม เย เกจิ ปาณาติปาตาทิอกุสลกมฺมปถสมนฺนาคตา สตฺตา, เต ตีหากาเรหิ ชานิตพฺพา. ยถาห ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, พาลสฺส พาลลกฺขณานี’’ติ สุตฺตํ (อ. นิ. ๓.๓; ม. นิ. ๓.๒๔๖). อปิจ ปูรณกสฺสปาทโย ฉ สตฺถาโร, เทวทตฺตโกกาลิกกฏโมทกติสฺสขณฺฑเทวิยาปุตฺตสมุทฺททตฺตจิญฺจมาณวิกาทโย อตีตกาเล จ ทีฆวิทสฺส ภาตาติ อิเม อญฺเญ จ เอวรูปา สตฺตา พาลาติ เวทิตพฺพา.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បុគ្គលពាល គឺសត្វទាំងឡាយណាដែលប្រកបដោយអកុសលកម្មបថ មានការសម្លាប់សត្វជាដើម សត្វទាំងនោះ គប្បីដឹងបានដោយអាការៈ ៣ យ៉ាង។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកក្នុងសូត្រថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ លក្ខណៈរបស់បុគ្គលពាលនេះ មាន ៣ យ៉ាង" ជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត គ្រូទាំង ៦ នាក់ មានបូរណកស្សបៈជាដើម និងបុគ្គលទាំងឡាយ មានទេវទត្ត កោកាលិកៈ កដមោទកតិស្សៈ សមុទ្ទទត្តជាបុត្ររបស់នាងខណ្ឌទេវី នាងចិញ្ចមានវិកាជាដើម និងក្នុងអតីតកាល គឺបងប្រុសរបស់ទីឃវិទៈ បុគ្គលទាំងនេះក្តី បុគ្គលដទៃទៀតដែលមានសភាពបែបនេះក្តី គប្បីជ្រាបថាជាបុគ្គលពាល។

---

เต อคฺคิปทิตฺตมิว อคารํ อตฺตนา ทุคฺคหิเตน อตฺตานญฺเจว อตฺตโน วจนการเก จ วินาเสนฺติ. ยถา ทีฆวิทสฺส ภาตา จตุพุทฺธนฺตรํ สฏฺฐิโยชนมตฺเตน อตฺตภาเวน อุตฺตาโน ปติโต มหานิรเย ปจฺจติ, ยถา จ ตสฺส ทิฏฺฐึ อภิรุจนกานิ ปญฺจ กุลสตานิ ตสฺเสว สหพฺยตํ อุปปนฺนานิ มหานิรเย ปจฺจนฺติ. วุตฺตญฺเจตํ ภควตา –

ជនពាលទាំងនោះ តែងបំផ្លាញទាំងខ្លួនឯង ទាំងពួកជនដែលធ្វើតាមពាក្យរបស់ខ្លួន ដោយទិដ្ឋិដែលខ្លួនកាន់យកខុសហើយ ប្រៀបដូចជាភ្លើងដែលឆេះផ្ទះដូច្នោះ។ ដូចជាបងប្រុសរបស់ទីឃវិទៈ ដែលមានរូបរាងទំហំ ៦០ យោជន៍ ដេកផ្ងារធ្លាក់ទៅឆេះក្នុងមហានរក អស់ចន្លោះព្រះពុទ្ធ ៤ ព្រះអង្គ និងដូចជាត្រកូល ៥ រយ ដែលពេញចិត្តនឹងទិដ្ឋិរបស់គាត់ ក៏បានទៅកើតក្នុងសំណាក់របស់គាត់ ហើយឆេះនៅក្នុងមហានរកជាមួយគ្នាដែរ។ សេចក្តីនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយថា៖

---

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, นฬาคารา วา ติณาคารา วา อคฺคิ มุตฺโต กูฏาคารานิปิ ฑหติ อุลฺลิตฺตาวลิตฺตานิ นิวาตานิ ผุสิตคฺคฬานิ ปิหิตวาตปานานิ, เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ยานิ กานิจิ ภยานิ อุปฺปชฺชนฺติ, สพฺพานิ ตานิ พาลโต อุปฺปชฺชนฺติ, โน ปณฺฑิตโต. เย เกจิ อุปทฺทวา อุปฺปชฺชนฺติ…เป… เย เกจิ อุปสคฺคา…เป… โน ปณฺฑิตโต. อิติ โข, ภิกฺขเว, สปฺปฏิภโย พาโล, อปฺปฏิภโย ปณฺฑิโต. สอุปทฺทโว พาโล, อนุปทฺทโว ปณฺฑิโต, สอุปสคฺโค พาโล, อนุปสคฺโค ปณฺฑิโต’’ติ (อ. นิ. ๓.๑).

"ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ប្រៀបដូចជាភ្លើងដែលធ្លាក់ចុះពីផ្ទះបន្លុង ឬផ្ទះស្បូវ តែងឆេះសូម្បីតែប្រាសាទ (ផ្ទះកំពូល) ដែលបូកលាបខាងក្នុងនិងខាងក្រៅ ជិតខ្យល់ មានគន្លឹះទ្វារដាក់ជិតល្អ មានបង្អួចបិទជិត យ៉ាងណាមិញ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភ័យឯណានីមួយដែលកើតឡើង ភ័យទាំងអស់នោះ តែងកើតឡើងពីបុគ្គលពាល មិនមែនកើតពីបណ្ឌិតឡើយ។ ឧបទ្រពឯណានីមួយដែលកើតឡើង... សេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ (ឧបសគ្គ) ឯណានីមួយដែលកើតឡើង... ក៏កើតឡើងពីបុគ្គលពាល មិនមែនកើតពីបណ្ឌិតឡើយ។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ យ៉ាងនេះឯង បុគ្គលពាលជាអ្នកប្រកបដោយភ័យ បណ្ឌិតមិនប្រកបដោយភ័យឡើយ។ បុគ្គលពាលជាអ្នកប្រកបដោយឧបទ្រព បណ្ឌិតមិនប្រកបដោយឧបទ្រពឡើយ។ បុគ្គលពាលជាអ្នកប្រកបដោយឧបសគ្គ បណ្ឌិតមិនប្រកបដោយឧបសគ្គឡើយ។"

---

อปิจ ปูติมจฺฉสทิโส พาโล, ปูติมจฺฉพนฺธปตฺตปุฏสทิโส โหติ ตทุปเสวี, ฉฑฺฑนียตํ ชิคุจฺฉนียตญฺจ ปาปุณาติ วิญฺญูนํ. วุตฺตญฺเจตํ –

ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលពាល ប្រៀបដូចជាត្រីស្អុយ ឯអ្នកសេពគប់នឹងបុគ្គលពាលនោះ ប្រៀបដូចជាស្លឹកឈើដែលគេខ្ចប់ត្រីស្អុយ តែងដល់នូវភាពជាទីបោះបង់ចោល និងជាទីខ្ពើមរអើមរបស់វិញ្ញូជនទាំងឡាយ។ សេចក្តីនេះ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកហើយថា៖

---

‘‘ปูติมจฺฉํ กุสคฺเคน, โย นโร อุปนยฺหติ;

กุสาปิ ปูตี วายนฺติ, เอวํ พาลูปเสวนา’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๑๘๓;

๒.๒๒.๑๒๕๗);

"ជនណាខ្ចប់ត្រីស្អុយដោយចុងស្បូវ សូម្បីតែស្បូវនោះ ក៏ធុំក្លិនស្អុយភាយចេញមកដែរ ការសេពគប់នឹងបុគ្គលពាល ក៏មានសភាពយ៉ាងនោះឯង។"

---

อกิตฺติปณฺฑิโต จาปิ สกฺเกน เทวานมินฺเทน วเร ทิยฺยมาเน เอวมาห –

សូម្បីតែអកិត្តិបណ្ឌិត កាលដែលព្រះឥន្ទ្រជាធំជាងទេវតាទាំងឡាយ ប្រទានពរឲ្យ ក៏បានពោលយ៉ាងនេះថា៖

---

‘‘พาลํ [Pg.107] น ปสฺเส น สุเณ, น จ พาเลน สํวเส;

พาเลนลฺลาปสลฺลาปํ, น กเร น จ โรจเย.

"ខ្ញុំមិនចង់ឃើញបុគ្គលពាល មិនចង់ឮពាក្យបុគ្គលពាល មិនចង់នៅរួមជាមួយបុគ្គលពាល មិនចង់ធ្វើការសន្ទនាឆ្លើយឆ្លងជាមួយបុគ្គលពាល និងមិនចង់ពេញចិត្តនឹងបុគ្គលពាលឡើយ។"

---

‘‘กินฺนุ เต อกรํ พาโล, วท กสฺสป การณํ;

เกน กสฺสป พาลสฺส, ทสฺสนํ นาภิกงฺขสิ.

"បពិត្រកស្សបៈ តើបុគ្គលពាលបានធ្វើអ្វីដល់លោក ចូរប្រាប់ហេតុមកមើល បពិត្រកស្សបៈ ព្រោះហេតុអ្វីបានជាលោកមិនចង់ឃើញបុគ្គលពាល?"

---

‘‘อนยํ นยติ ทุมฺเมโธ, อธุรายํ นิยุญฺชติ;

ทุนฺนโย เสยฺยโส โหติ, สมฺมา วุตฺโต ปกุปฺปติ;

วินยํ โส น ชานาติ, สาธุ ตสฺส อทสฺสน’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๓.๙๐-๙๒);

"ជនអត់ប្រាជ្ញា (បុគ្គលពាល) តែងដឹកនាំទៅរកផ្លូវខុស តែងដឹកនាំទៅក្នុងកិច្ចការដែលមិនមែនជាធុរៈ ដឹកនាំខុសហើយ តែងគិតថាខ្លួនធ្វើល្អ កាលបើគេនិយាយណែនាំដោយត្រឹមត្រូវ ក៏ខឹងក្រោធ ជននោះមិនស្គាល់វិន័យ (សេចក្តីអប់រំ) ឡើយ ការមិនឃើញជននោះឯង ជាការល្អ។"

---

เอวํ ภควา สพฺพากาเรน พาลูปเสวนํ ครหนฺโต ‘‘พาลานมเสวนา มงฺคล’’นฺติ วตฺวา อิทานิ ปณฺฑิตเสวนํ ปสํสนฺโต ‘‘ปณฺฑิตานญฺจ เสวนา มงฺคล’’นฺติ อาห. ตตฺถ ปณฺฑิตา นาม เย เกจิ ปาณาติปาตาเวรมณิอาทิทสกุสลกมฺมปถสมนฺนาคตา สตฺตา, เต ตีหากาเรหิ ชานิตพฺพา. ยถาห ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, ปณฺฑิตสฺส ปณฺฑิตลกฺขณานี’’ติ (อ. นิ. ๓.๓; ม. นิ. ๓.๒๕๓) สุตฺตํ. อปิจ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธอสีติมหาสาวกา อญฺเญ จ ตถาคตสฺส สาวกา สุเนตฺตมหาโควินฺทวิธุรสรภงฺคมโหสธสุตโสมนิมิราช- อโยฆรกุมารอกิตฺติปณฺฑิตาทโย จ ปณฺฑิตาติ เวทิตพฺพา.

ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់តិះដៀលការសេពគប់នឹងបុគ្គលពាលដោយគ្រប់អាការៈយ៉ាងនេះហើយ ទើបត្រាស់ថា "ការមិនសេពគប់បុគ្គលពាល ជាមង្គល" រួចហើយ កាលទ្រង់សរសើរការសេពគប់នឹងបណ្ឌិតក្នុងពេលឥឡូវនេះ ទើបត្រាស់ថា "ការសេពគប់បណ្ឌិតទាំងឡាយ ជាមង្គល"។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បណ្ឌិត គឺសត្វទាំងឡាយណាដែលប្រកបដោយកុសលកម្មបថ ១០ យ៉ាង មានការវៀរចាកការសម្លាប់សត្វជាដើម សត្វទាំងនោះ គប្បីដឹងបានដោយអាការៈ ៣ យ៉ាង។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកក្នុងសូត្រថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ លក្ខណៈរបស់បណ្ឌិតនេះ មាន ៣ យ៉ាង"។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយ ព្រះអសីតិមហាសាវកទាំងឡាយ និងសាវកដទៃទៀតរបស់ព្រះតថាគត មានសុនេត្តៈ មហាហ្គោវិន្ទៈ វិធុរៈ សរភង្គៈ មហោសថ សុតសោមៈ ព្រះបាទនេមិរាជ អយោគរកុមារ អកិត្តិបណ្ឌិតជាដើម គប្បីជ្រាបថាជាបណ្ឌិត។

---

เต ภเย วิย รกฺขา อนฺธกาเร วิย ปทีโป ขุปฺปิปาสาทิทุกฺขาภิภเว วิย อนฺนปานาทิปฺปฏิลาโภ อตฺตโน วจนกรานํ สพฺพภยุปทฺทวูปสคฺควิทฺธํสนสมตฺถา โหนฺติ. ตถา หิ ตถาคตํ อาคมฺม อสงฺขฺเยยฺยา อปริมาณา เทวมนุสฺสา อาสวกฺขยํ ปตฺตา, พฺรหฺมโลเก ปติฏฺฐิตา, เทวโลเก ปติฏฺฐิตา, สุคติโลเก อุปฺปนฺนา, สาริปุตฺตตฺเถเร จิตฺตํ ปสาเทตฺวา จตูหิ จ ปจฺจเยหิ เถรํ อุปฏฺฐหิตฺวา อสีติ กุลสหสฺสานิ สคฺเค นิพฺพตฺตานิ. ตถา มหาโมคฺคลฺลานมหากสฺสปปฺปภุตีสุ สพฺพมหาสาวเกสุ, สุเนตฺตสฺส สตฺถุโน สาวกา อปฺเปกจฺเจ พฺรหฺมโลเก อุปฺปชฺชึสุ, อปฺเปกจฺเจ ปรนิมฺมิตวสวตฺตีนํ เทวานํ สหพฺยตํ…เป… อปฺเปกจฺเจ คหปติมหาสาลานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชึสุ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

បណ្ឌិតទាំងនោះ តែងជាអ្នកអាចកម្ចាត់បង់នូវភ័យ ឧបទ្រព និងឧបសគ្គទាំងពួង របស់ពួកជនដែលធ្វើតាមពាក្យរបស់ខ្លួនបាន ប្រៀបដូចជាគ្រឿងការពារក្នុងពេលមានភ័យ ដូចជាប្រទីបក្នុងទីងងឹត និងដូចជាការបាននូវបាយនិងទឹកក្នុងពេលដែលត្រូវសេចក្តីឃ្លាននិងស្រេកជាដើមគ្របសង្កត់។ ព្រោះថា ទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយរាប់មិនអស់ មិនអាចប្រមាណបាន អាស្រ័យព្រះតថាគតហើយ ក៏បានដល់នូវការអស់ទៅនៃអាសវៈ ខ្លះបានប្រតិស្ឋានក្នុងព្រហ្មលោក ខ្លះបានប្រតិស្ឋានក្នុងទេវលោក ខ្លះបានកើតក្នុងសុគតិភព ពួកត្រកូល ៨ ម៉ឺន មានចិត្តជ្រះថ្លាក្នុងព្រះសារីបុត្តត្ថេរ ហើយបានឧបដ្ឋាកព្រះថេរៈដោយបច្ច័យ ៤ ក៏បានទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌។ ក្នុងព្រះមហាសាវកទាំងពួង មានព្រះមហាមោគ្គល្លាន និងព្រះមហាកស្សបៈជាដើម ក៏មានសភាពយ៉ាងនោះដែរ ម្យ៉ាងទៀត ពួកសាវករបស់គ្រូឈ្មោះសុនេត្តៈ ខ្លះបានទៅកើតក្នុងព្រហ្មលោក ខ្លះបានទៅកើតក្នុងសំណាក់នៃទេវតាជាន់បរនិម្មិតវសវត្តី... ខ្លះបានទៅកើតក្នុងសំណាក់នៃពួកគហបតីមហាសាល។ សេចក្តីនេះ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកហើយថា៖

---

‘‘นตฺถิ, ภิกฺขเว, ปณฺฑิตโต ภยํ, นตฺถิ ปณฺฑิตโต อุปทฺทโว, นตฺถิ ปณฺฑิตโต อุปสคฺโค’’ติ (อ. นิ. ๓.๑).

"ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភ័យដែលកើតពីបណ្ឌិត មិនមានឡើយ ឧបទ្រពដែលកើតពីបណ្ឌិត មិនមានឡើយ ឧបសគ្គដែលកើតពីបណ្ឌិត មិនមានឡើយ។"

---

อปิจ [Pg.108] ตครมาลาทิคนฺธสทิโส ปณฺฑิโต, ตครมาลาทิคนฺธพนฺธปลิเวฐนปตฺตสทิโส โหติ ตทุปเสวี, ภาวนียตํ มนุญฺญตญฺจ อาปชฺชติ วิญฺญูนํ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

ម្យ៉ាងទៀត បណ្ឌិត ប្រៀបដូចជាផ្កាក្រវាន់ ឬគ្រឿងក្រអូបមានក្លិនក្រអូបជាដើម ឯអ្នកសេពគប់នឹងបណ្ឌិតនោះ ប្រៀបដូចជាស្លឹកឈើដែលគេខ្ចប់ផ្កាក្រវាន់ ឬគ្រឿងក្រអូបនោះ តែងដល់នូវភាពជាទីគោរពកោតក្រញែង និងជាទីគាប់ចិត្តរបស់វិញ្ញូជនទាំងឡាយ។ សេចក្តីនេះ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកហើយថា៖

---

‘‘ตครญฺจ ปลาเสน, โย นโร อุปนยฺหติ;

ปตฺตาปิ สุรภี วายนฺติ, เอวํ ธีรูปเสวนา’’ติ. (อิติวุ. ๗๖;

ชา. ๑.๑๕.๑๘๔;

๒.๒๒.๑๒๕๘);

"ជនណាខ្ចប់ផ្កាក្រវាន់ដោយស្លឹកឈើ (ស្លឹកពព្លាក់) សូម្បីតែស្លឹកឈើនោះ ក៏ធុំក្លិនក្រអូបភាយចេញមកដែរ ការសេពគប់នឹងអ្នកមានប្រាជ្ញា (បណ្ឌិត) ក៏មានសភាពយ៉ាងនោះឯង។"

---

อกิตฺติปณฺฑิโต จาปิ สกฺเกน เทวานมินฺเทน วเร ทิยฺยมาเน เอวมาห –

សូម្បីតែអកិត្តិបណ្ឌិត កាលដែលព្រះឥន្ទ្រជាធំជាងទេវតាទាំងឡាយ ប្រទានពរឲ្យ ក៏បានពោលយ៉ាងនេះថា៖

---

‘‘ธีรํ ปสฺเส สุเณ ธีรํ, ธีเรน สห สํวเส;

ธีเรนลฺลาปสลฺลาปํ, ตํ กเร ตญฺจ โรจเย.

"ខ្ញុំចង់ឃើញអ្នកមានប្រាជ្ញា ចង់ឮពាក្យអ្នកមានប្រាជ្ញា ចង់នៅរួមជាមួយអ្នកមានប្រាជ្ញា ចង់ធ្វើការសន្ទនាឆ្លើយឆ្លងជាមួយអ្នកមានប្រាជ្ញា និងចង់ពេញចិត្តនឹងអ្នកមានប្រាជ្ញានោះឯង។"

---

‘‘กินฺนุ เต อกรํ ธีโร, วท กสฺสป การณํ;

เกน กสฺสป ธีรสฺส, ทสฺสนํ อภิกงฺขสิ.

"បពិត្រកស្សបៈ តើអ្នកមានប្រាជ្ញាបានធ្វើអ្វីដល់លោក ចូរប្រាប់ហេតុមកមើល បពិត្រកស្សបៈ ព្រោះហេតុអ្វីបានជាលោកចង់ឃើញអ្នកមានប្រាជ្ញា?"

---

‘‘นยํ นยติ เมธาวี, อธุรายํ น ยุญฺชติ;

สุนโย เสยฺยโส โหติ, สมฺมา วุตฺโต น กุปฺปติ;

วินยํ โส ปชานาติ, สาธุ เตน สมาคโม’’ติ. (ชา. ๑.๑๓.๙๔-๙๖);

"អ្នកមានប្រាជ្ញា (បណ្ឌិត) តែងដឹកនាំទៅរកផ្លូវត្រូវ មិនដឹកនាំទៅក្នុងកិច្ចការដែលមិនមែនជាធុរៈឡើយ ដឹកនាំល្អហើយ តែងមានសេចក្តីចម្រើនក្រៃលែងឡើង កាលបើគេនិយាយណែនាំដោយត្រឹមត្រូវ ក៏មិនខឹងក្រោធ ជននោះស្គាល់វិន័យ (សេចក្តីអប់រំ) ច្បាស់លាស់ ការសេពគប់នឹងជននោះឯង ជាការល្អ។"

---

เอวํ ภควา สพฺพากาเรน ปณฺฑิตเสวนํ ปสํสนฺโต ‘‘ปณฺฑิตานํ เสวนา มงฺคล’’นฺติ วตฺวา อิทานิ ตาย พาลานํ อเสวนาย ปณฺฑิตานํ เสวนาย จ อนุปุพฺเพน ปูชเนยฺยภาวํ อุปคตานํ ปูชํ ปสํสนฺโต ‘‘ปูชา จ ปูชเนยฺยานํ มงฺคล’’นฺติ อาห. ตตฺถ ปูชเนยฺยา นาม สพฺพโทสวิรหิตตฺตา สพฺพคุณสมนฺนาคตตฺตา จ พุทฺธา ภควนฺโต, ตโต ปจฺฉา ปจฺเจกพุทฺธา, อริยสาวกา จ. เตสญฺหิ ปูชา อปฺปกาปิ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย โหติ, สุมนมาลาการมลฺลิกาทโย เจตฺถ นิทสฺสนํ.

ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់សរសើរការសេពគប់នឹងបណ្ឌិតដោយគ្រប់អាការៈយ៉ាងនេះហើយ ទើបត្រាស់ថា "ការសេពគប់បណ្ឌិតទាំងឡាយ ជាមង្គល" រួចហើយ ក្នុងពេលឥឡូវនេះ កាលទ្រង់សរសើរការបូជាចំពោះបុគ្គលទាំងឡាយដែលដល់នូវភាពជាបុគ្គលគួរជាទីបូជា ដោយលំដាប់ ព្រោះការមិនសេពគប់បុគ្គលពាលនោះ និងព្រោះការសេពគប់បណ្ឌិតនោះ ទើបត្រាស់ថា "pūjā ca pūjaneyyānaṃ maṅgalaṃ" (ការបូជាចំពោះបុគ្គលដែលគួរដឹងគុណទាំងឡាយ ជាមង្គល)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បុគ្គលដែលគួរជាទីបូជា គឺព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ទាំងឡាយ ព្រោះព្រះអង្គប្រាសចាកទោសទាំងពួង និងប្រកបដោយគុណទាំងពួង បន្ទាប់ពីនោះមក គឺព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយ និងព្រះអរិយសាវកទាំងឡាយ។ ព្រោះថា ការបូជាចំពោះលោកអ្នកមានគុណទាំងនោះ ទោះបីជាបន្តិចបន្តួច ក៏រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីជាប្រយោជន៍ ដើម្បីសេចក្តីសុខ អស់កាលជាអង្វែង ដូចជាសុមនមាលាការ (អ្នកធ្វើកម្រងផ្កាឈ្មោះសុមនៈ) និងនាងមល្លិកាទេវីជាដើម ជាឧទាហរណ៍ក្នុងរឿងនេះ។

---

ตตฺเถกํ นิทสฺสนมตฺตํ ภณาม – ภควา หิ เอกทิวสํ ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย ราชคหํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ. อถ โข สุมนมาลากาโร รญฺโญ มาคธสฺส เสนิยสฺส พิมฺพิสารสฺส ปุปฺผานิ คเหตฺวา คจฺฉนฺโต อทฺทส ภควนฺตํ นครทฺวารมนุปฺปตฺตํ ปาสาทิกํ ปสาทนียํ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณาสีตานุพฺยญฺชนปฺปฏิมณฺฑิตํ พุทฺธสิริยา ชลนฺตํ, ทิสฺวานสฺส เอตทโหสิ ‘‘ราชา ปุปฺผานิ คเหตฺวา สตํ วา สหสฺสํ วา ทเทยฺย[Pg.109], ตญฺจ อิธโลกมตฺตเมว สุขํ ภเวยฺย, ภควโต ปน ปูชา อปฺปเมยฺยอสงฺขฺเยยฺยผลา ทีฆรตฺตํ หิตสุขาวหา โหติ, หนฺทาหํ อิเมหิ ปุปฺเผหิ ภควนฺตํ ปูเชมี’’ติ ปสนฺนจิตฺโต เอกํ ปุปฺผมุฏฺฐึ คเหตฺวา ภควโต ปฏิมุขํ ขิปิ, ปุปฺผานิ อากาเสน คนฺตฺวา ภควโต อุปริ มาลาวิตานํ หุตฺวา อฏฺฐํสุ. มาลากาโร ตมานุภาวํ ทิสฺวา ปสนฺนตรจิตฺโต ปุน เอกํ ปุปฺผมุฏฺฐึ ขิปิ, ตานิปิ คนฺตฺวา มาลากญฺจุโก หุตฺวา อฏฺฐํสุ. เอวํ อฏฺฐ ปุปฺผมุฏฺฐิโย ขิปิ, ตานิ คนฺตฺวา ปุปฺผกูฏาคารํ หุตฺวา อฏฺฐํสุ.

ក្នុងរឿងនោះ ខ្ញុំព្រះករុណានឹងសម្តែងសេចក្តីឲ្យពិស្តារជាឧទាហរណ៍មួយថា៖ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់ស្បង់ប្រដាប់ដោយសង្ឃាដី និងបាត្រចីវរក្នុងបុព្វណ្ហសម័យ (វេលាព្រឹក) មួយថ្ងៃ បានស្តេចចូលទៅកាន់ក្រុងរាជគ្រឹះ ដើម្បីបិណ្ឌបាត។ គ្រានោះ នាយសុមនមាលាការ កាលកាន់យកផ្កាទាំងឡាយដើរទៅ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ព្រះបាទពិម្ពិសារ សេនិយរាជ នៃដែនមគធៈ បានឃើញព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដែលស្តេចដល់ទ្វារនគរ ប្រកបដោយសេចក្តីជ្រះថ្លា គួរឲ្យជ្រះថ្លា ស្អាងរចនាដោយមហាបុរិសលក្ខណៈ ៣២ ប្រការ និងអនុព្យញ្ជនៈ ៨០ ប្រការ ភ្លឺរុងរឿងដោយពុទ្ធសិរី លុះឃើញហើយ គំនិតនេះបានកើតឡើងដល់នាយសុមនមាលាការនោះថា៖ «ព្រះរាជា កាលទ្រង់ទទួលយកផ្កាទាំងឡាយនេះ ប្រហែលជាព្រះរាជទានទ្រព្យមួយរយ ឬមួយពាន់ ក៏ប៉ុន្តែទ្រព្យនោះ នាំមកនូវសេចក្តីសុខត្រឹមតែក្នុងលោកនេះប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯការបូជាចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគវិញ មានផលរកប្រមាណមិនបាន រាប់មិនអស់ នាំមកនូវប្រយោជន៍ និងសេចក្តីសុខអស់កាលជាអង្វែង កុំបីបង្អង់ឡើយ អាត្មាអញនឹងបូជាព្រះដ៏មានព្រះភាគដោយផ្កាទាំងឡាយនេះ» នាយមាលាការមានចិត្តជ្រះថ្លាហើយ ក៏កាន់យកផ្កាមួយក្តាប់ បោះទៅចំពោះព្រះភក្ត្ររបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ផ្កាទាំងឡាយហោះទៅតាមអាកាស ក្លាយជាពិដានផ្កាស្ថិតនៅខាងលើព្រះសិរសានៃព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ នាយមាលាការឃើញអានុភាពនោះហើយ មានចិត្តរឹតតែជ្រះថ្លាក្រៃលែង ក៏បោះផ្កាមួយក្តាប់ទៅទៀត ផ្កាទាំងនោះក៏ហោះទៅ ក្លាយជាស្រោមផ្កា (ក្រោះផ្កា) ព័ទ្ធជុំវិញព្រះកាយ ស្ថិតនៅ។ នាយមាលាការបានបោះផ្កាទៅយ៉ាងនេះអស់ ៨ ក្តាប់ ផ្កាទាំងនោះក៏ហោះទៅ ក្លាយជាប្រាសាទកំពូលផ្កា ព័ទ្ធជុំវិញព្រះកាយ ស្ថិតនៅ។

---

ภควา อนฺโตกูฏาคาเร อโหสิ, มหาชนกาโย สนฺนิปติ. ภควา มาลาการํ ปสฺสนฺโต สิตํ ปาตฺวากาสิ. อานนฺทตฺเถโร ‘‘น พุทฺธา อเหตู อปจฺจยา สิตํ ปาตุกโรนฺตี’’ติ สิตการณํ ปุจฺฉิ. ภควา อาห ‘‘เอโส, อานนฺท, มาลากาโร อิมิสฺสา ปูชาย อานุภาเวน สตสหสฺสกปฺเป เทเวสุ จ มนุสฺเสสุ จ สํสริตฺวา ปริโยสาเน สุมนิสฺสโร นาม ปจฺเจกพุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ. วจนปริโยสาเน ธมฺมเทสนตฺถํ อิมํ คาถํ อภาสิ –

ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់គង់នៅខាងក្នុងប្រាសាទកំពូលផ្កានោះ មហាជនទាំងឡាយក៏បានមកប្រជុំគ្នា។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់ទតមើលនាយមាលាការ ក៏ទ្រង់ធ្វើការញញឹមឲ្យប្រាកដ។ ព្រះអានន្ទត្ថេរ គិតថា «ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ មិនមែនញញឹមដោយគ្មានហេតុ គ្មានបច្ច័យនោះឡើយ» ទើបក្រាបទូលសួរនូវហេតុនៃការញញឹមនោះ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលអានន្ទ នាយមាលាការនេះ ដោយអានុភាពនៃការបូជានេះ នឹងអន្ទោលទៅក្នុងទេវលោក និងមនុស្សលោកអស់មួយសែនកប្ប ហើយក្នុងទីបំផុត នឹងបានជាព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ព្រះនាម សុមនិស្សរៈ»។ លុះចប់ព្រះបន្ទូលហើយ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវព្រះធម៌ទេសនា ដោយទ្រង់ត្រាស់គាថានេះថា៖

---

‘‘ตญฺจ กมฺมํ กตํ สาธุ, ยํ กตฺวา นานุตปฺปติ;

ยสฺส ปตีโต สุมโน, วิปากํ ปฏิเสวตี’’ติ. (ธ. ป. ๖๘);

«បុគ្គលធ្វើអំពើណាហើយ មិនក្តៅក្រហាយជាខាងក្រោយ មានចិត្តរីករាយ ស្រស់ស្រាយ ទទួលផលនៃអំពើនោះ អំពើដែលបុគ្គលនោះធ្វើហើយ ឈ្មោះថាជាអំពើល្អ»។

---

คาถาวสาเน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. เอวํ อปฺปกาปิ เตสํ ปูชา ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย โหตีติ เวทิตพฺพา. สา จ อามิสปูชาว, โก ปน วาโท ปฏิปตฺติปูชาย? ยโต เย กุลปุตฺตา สรณคมนสิกฺขาปทปฺปฏิคฺคหเณน อุโปสถงฺคสมาทาเนน จตุปาริสุทฺธิสีลาทีหิ จ อตฺตโน คุเณหิ ภควนฺตํ ปูเชนฺติ, โก เตสํ ปูชาผลํ วณฺณยิสฺสติ? เต หิ ตถาคตํ ปรมาย ปูชาย ปูเชนฺตีติ วุตฺตา. ยถาห –

ក្នុងពេលបញ្ចប់គាថា ការត្រាស់ដឹងធម៌បានកើតមានដល់សត្វទាំងឡាយ ៨ ម៉ឺន ៤ ពាន់។ គួរដឹងចុះថា ការបូជាសូម្បីបន្តិចបន្តួចចំពោះព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ទាំងឡាយនោះ តែងតែប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីប្រយោជន៍ និងសេចក្តីសុខអស់កាលជាអង្វែងយ៉ាងនេះឯង។ ការបូជានោះ គ្រាន់តែជាអាមិសបូជាប៉ុណ្ណោះ ចុះនឹងពោលទៅថ្វីដល់បដិបត្តិបូជា? ព្រោះថា កុលបុត្រទាំងឡាយណា កាលកាន់យកនូវសរណគមន៍ និងសិក្ខាបទ សមាទាននូវអង្គឧបោសថ និងចតុបារិសុទ្ធិសីលជាដើម បូជាចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដោយគុណធម៌របស់ខ្លួន តើនរណានឹងអាចពណ៌នាផលនៃការបូជារបស់កុលបុត្រទាំងនោះបាន? ព្រោះកុលបុត្រទាំងនោះ ឈ្មោះថាបូជាតថាគតដោយការបូជាដ៏ឧត្តម។ ដូចដែលព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកថា៖

---

‘‘โย โข, อานนฺท, ภิกฺขุ วา ภิกฺขุนี วา อุปาสโก วา อุปาสิกา วา ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโน วิหรติ สามีจิปฺปฏิปนฺโน อนุธมฺมจารี, โส ตถาคตํ สกฺกโรติ ครุํ กโรติ มาเนติ ปูเชติ อปจิยติ ปรมาย ปูชายา’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๙๙).

«ម្នាលអានន្ទ ភិក្ខុ ឬភិក្ខុនី ឬឧបាសក ឬឧបាសិកាណាមួយ ជាអ្នកប្រតិបត្តិធម៌សមគួរដល់ធម៌ ប្រតិបត្តិដោយគោរព ប្រព្រឹត្តតាមធម៌ជាប្រក្រតី ជននោះឈ្មោះថា ធ្វើសក្ការៈ គោរព រាប់អាន បូជា កោតក្រែងតថាគត ដោយការបូជាដ៏ឧត្តម»។

---

เอเตนานุสาเรน ปจฺเจกพุทฺธอริยสาวกานมฺปิ ปูชาย หิตสุขาวหตา เวทิตพฺพา.

ដោយវិធីនេះ គួរដឹងចុះថា ការបូជាចំពោះព្រះបច្ចេកពុទ្ធ និងព្រះអរិយសាវកទាំងឡាយ ក៏នាំមកនូវប្រយោជន៍ និងសេចក្តីសុខដូចគ្នាដែរ។

---

อปิจ [Pg.110] คหฏฺฐานํ กนิฏฺฐสฺส เชฏฺโฐ ภาตาปิ ภคินีปิ ปูชเนยฺยา, ปุตฺตสฺส มาตาปิตโร, กุลวธูนํ สามิกสสฺสุสสุราติ เอวเมตฺถ ปูชเนยฺยา เวทิตพฺพา. เอเตสมฺปิ หิ ปูชา กุสลธมฺมสงฺขาตตฺตา อายุอาทิวุฑฺฒิเหตุตฺตา จ มงฺคลเมว. วุตฺตญฺเหตํ –

មួយវិញទៀត សម្រាប់គ្រហស្ថទាំងឡាយ បងប្រុស ឬបងស្រី ក៏ជាបុគ្គលដែលប្អូនប្រុសប្អូនស្រីគួរគោរពបូជា មាតាបិតា ក៏ជាបុគ្គលដែលកូនគួរគោរពបូជា ស្វាមី និងម្តាយក្មេកឪពុកក្មេក ក៏ជាបុគ្គលដែលកូនប្រសារស្រីគួរគោរពបូជា គួរដឹងនូវបុគ្គលដែលគួរគោរពបូជាក្នុងទីនេះយ៉ាងនេះឯង។ ព្រោះថា ការបូជាចំពោះបុគ្គលទាំងនោះ ព្រោះរាប់ថាជាកុសលធម៌ផង ព្រោះជាហេតុនាំមកនូវសេចក្តីចម្រើនមានអាយុជាដើមផង ទើបឈ្មោះថាជាមង្គលពិតប្រាកដ។ ព្រោះព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកសេចក្តីនេះថា៖

---

‘‘เต มตฺเตยฺยา ภวิสฺสนฺติ เปตฺเตยฺยา สามญฺญา พฺรหฺมญฺญา กุเล เชฏฺฐาปจายิโน, อิทํ กุสลํ ธมฺมํ สมาทาย วตฺติสฺสนฺติ, เต เตสํ กุสลานํ ธมฺมานํ สมาทานเหตุ อายุนาปิ วฑฺฒิสฺสนฺติ, วณฺเณนปิ วฑฺฒิสฺสนฺตี’’ติอาทิ (ที. นิ. ๓.๑๐๕).

«ជនទាំងនោះ នឹងក្លាយជាអ្នកគោរពមាតា គោរពបិតា គោរពសមណៈ គោរពព្រាហ្មណ៍ និងជាអ្នកកោតក្រែងបុគ្គលជាច្បងក្នុងត្រកូល នឹងសមាទានប្រព្រឹត្តតាមកុសលធម៌នេះ ជនទាំងនោះ ព្រោះហេតុតែការសមាទាននូវកុសលធម៌ទាំងនោះ នឹងចម្រើនដោយអាយុផង នឹងចម្រើនដោយពណ៌សម្បុរផង» ដូច្នេះជាដើម។

---

อิทานิ ยสฺมา ‘‘ยํ ยตฺถ มงฺคลํ. ววตฺถเปตฺวา ตํ ตสฺส, มงฺคลตฺตํ วิภาวเย’’ติ อิติ มาติกา นิกฺขิตฺตา, ตสฺมา อิทํ วุจฺจติ – เอวเมติสฺสา คาถาย พาลานํ อเสวนา, ปณฺฑิตานํ เสวนา, ปูชเนยฺยานญฺจ ปูชาติ ตีณิ มงฺคลานิ วุตฺตานิ. ตตฺถ พาลานํ อเสวนา พาลเสวนปจฺจยภยาทิปริตฺตาเณน อุภยโลกตฺถเหตุตฺตา, ปณฺฑิตานํ เสวนา ปูชเนยฺยานํ ปูชา จ ตาสํ ผลวิภูติวณฺณนายํ วุตฺตนเยเนว นิพฺพานสุคติเหตุตฺตา มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพา. อิโต ปรํ ตุ มาติกํ อทสฺเสตฺวา เอว ยํ ยตฺถ มงฺคลํ, ตํ ววตฺถเปตฺวา ตสฺส มงฺคลตฺตํ วิภาวยิสฺสามาติ.

ក្នុងពេលឥឡូវនេះ ព្រោះហេតុតែមាតិកាដែលបានដាក់ចុះថា «កំណត់យកមង្គលណា ក្នុងទីណា ហើយគប្បីសម្តែងនូវភាពជាមង្គលនៃមង្គលនោះ ចំពោះបុគ្គលនោះ» ហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យនេះថា៖ ក្នុងគាថានេះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់មង្គល ៣ ប្រការ គឺ ការមិនសេពគប់បុគ្គលពាល ១ ការសេពគប់អ្នកប្រាជ្ញ ១ ការបូជាចំពោះបុគ្គលដែលគួរជាទីបូជា ១។ ក្នុងមង្គលទាំងនោះ ការមិនសេពគប់បុគ្គលពាល គួរដឹងថាជាមង្គល ព្រោះជាហេតុនាំមកនូវប្រយោជន៍ក្នុងលោកទាំងពីរ ដោយការការពារនូវភ័យជាដើម ដែលមានការសេពគប់បុគ្គលពាលជាបច្ច័យ ចំណែកឯការសេពគប់អ្នកប្រាជ្ញ និងការបូជាចំពោះបុគ្គលដែលគួរជាទីបូជា គួរដឹងថាជាមង្គល ព្រោះជាហេតុនាំឲ្យបាននូវសុគតិ និងព្រះនិព្វាន ដូចដែលបានពោលហើយក្នុងសេចក្តីពណ៌នាអំពីការចម្រើននៃផលរបស់មង្គលទាំងនោះ។ ចាប់ពីពេលនេះទៅ ខ្ញុំព្រះករុណានឹងមិនបង្ហាញមាតិកាទៀតឡើយ ប៉ុន្តែនឹងកំណត់យកមង្គលណាដែលមានក្នុងទីណា ហើយសម្តែងនូវភាពជាមង្គលនៃមង្គលនោះឲ្យប្រាកដច្បាស់តែម្តង។

---

นิฏฺฐิตา อเสวนา จ พาลานนฺติ อิมิสฺสา คาถาย อตฺถวณฺณนา.

សេចក្តីពន្យល់សេចក្តីនៃគាថា «អសេវនា ច ពាលានំ» នេះ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

ปติรูปเทสวาโสจาติคาถาวณฺณนา

សេចក្តីពន្យល់គាថា «បដិរូបទេសវាសោ ច»

---

๔. เอวํ ภควา ‘‘พฺรูหิ มงฺคลมุตฺตม’’นฺติ เอกํ อชฺเฌสิโตปิ อปฺปํ ยาจิโต พหุทายโก อุฬารปุริโส วิย เอกาย คาถาย ตีณิ มงฺคลานิ วตฺวา ตโต อุตฺตริปิ เทวตานํ โสตุกามตาย มงฺคลานมตฺถิตาย เยสํ เยสํ ยํ ยํ อนุกุลํ, เต เต สตฺเต ตตฺถ ตตฺถ มงฺคเล นิโยเชตุกามตาย จ ‘‘ปติรูปเทสวาโส จา’’ติอาทีหิ คาถาหิ ปุนปิ อเนกานิ มงฺคลานิ วตฺตุมารทฺโธ. ตตฺถ ปฐมคาถาย ตาว ปติรูโปติ อนุจฺฉวิโก. เทโสติ คาโมปิ นิคโมปิ นครมฺปิ ชนปโทปิ โย โกจิ สตฺตานํ นิวาโส โอกาโส. วาโสติ ตตฺถ [Pg.111] นิวาโส. ปุพฺเพติ ปุรา อตีตาสุ ชาตีสุ. กตปุญฺญตาติ อุปจิตกุสลตา. อตฺตาติ จิตฺตํ วุจฺจติ สกโล วา อตฺตภาโว, สมฺมาปณิธีติ ตสฺส อตฺตโน สมฺมา ปณิธานํ นิยุญฺชนํ, ฐปนนฺติ วุตฺตํ โหติ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. อยเมตฺถ ปทวณฺณนา.

៤. ព្រះដ៏មានព្រះភាគ សូម្បីតែទេវតាអារាធនាថា «សូមទ្រង់សម្តែងនូវមង្គលដ៏ឧត្តម» តែមួយយ៉ាង ក៏ទ្រង់ត្រាស់សម្តែងមង្គល ៣ ប្រការដោយគាថាតែមួយ ដូចជាបុរសដ៏ឧត្តមដែលគេសុំតិចតួច តែឲ្យច្រើន ដូច្នោះដែរ ហើយបន្ទាប់ពីនោះមក ព្រោះតែទេវតាទាំងឡាយចង់ស្តាប់ផង ព្រោះតែមង្គលទាំងឡាយមានពិតប្រាកដផង និងព្រះអង្គមានព្រះហឫទ័យចង់ដឹកនាំសត្វទាំងឡាយនោះៗ ឲ្យស្ថិតនៅក្នុងមង្គលនោះៗ តាមដែលសមគួរដល់ខ្លួន ទើបទ្រង់ចាប់ផ្តើមត្រាស់សម្តែងមង្គលជាច្រើនទៀត ដោយគាថាទាំងឡាយមានជាអាទិ៍ថា «បដិរូបទេសវាសោ ច»។ ក្នុងគាថាទីមួយនោះ ពាក្យថា «បដិរូបោ» គឺ សមគួរ។ ពាក្យថា «ទេសោ» គឺ ទីកន្លែងជាទីរស់នៅរបស់សត្វទាំងឡាយ ទោះជាភូមិក្តី និគមក្តី នគរក្តី ជនបទក្តី ណាមួយ។ ពាក្យថា «វាសោ» គឺ ការរស់នៅក្នុងទីនោះ។ ពាក្យថា «បុព្វេ» គឺ ក្នុងកាលមុន ក្នុងជាតិទាំងឡាយដែលកន្លងទៅហើយ។ ពាក្យថា «កតបុញ្ញតា» គឺ ភាពជាអ្នកបានសន្សំនូវកុសលធម៌ទុកហើយ។ ពាក្យថា «អត្តា» សំដៅយកចិត្ត ឬសំដៅយកអត្តភាពទាំងមូល។ ពាក្យថា «សម្មាបញ្ញិធិ» គឺ ការតម្កល់ខ្លួនរបស់បុគ្គលនោះទុកដោយប្រពៃ ការប្រកបដោយប្រពៃ ការដាក់ទុកដោយប្រពៃ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យដែលនៅសល់ មានន័យដូចដែលបានពោលមកហើយ។ នេះជាសេចក្តីពន្យល់បទក្នុងទីនេះ។

---

อตฺถวณฺณนา ปน เอวํ เวทิตพฺพา – ปติรูปเทสวาโส นาม ยตฺถ จตสฺโส ปริสา วิจรนฺติ, ทานาทีนิ ปุญฺญกิริยวตฺถูนิ วตฺตนฺติ, นวงฺคํ สตฺถุ สาสนํ ทิพฺพติ, ตตฺถ นิวาโส สตฺตานํ ปุญฺญกิริยาย ปจฺจยตฺตา มงฺคลนฺติ วุจฺจติ. สีหฬทีปปวิฏฺฐเกวฏฺฏาทโย เจตฺถ นิทสฺสนํ.

ចំណែកឯសេចក្តីពន្យល់សេចក្តី គប្បីដឹងយ៉ាងនេះថា៖ ដែលហៅថា «បដិរូបទេសវាសោ» (ការរស់នៅក្នុងប្រទេសដ៏សមគួរ) គឺ ទីកន្លែងណាដែលបរិស័ទទាំង ៤ ដើរហើរទៅមក បុណ្យកិរិយាវត្ថុទាំងឡាយមានទានជាដើមប្រព្រឹត្តទៅ ព្រះសាសនារបស់ព្រះសាស្តាមានអង្គ ៩ រុងរឿង ការរស់នៅក្នុងទីនោះ ឈ្មោះថាជាមង្គល ព្រោះជាបច្ច័យដល់ការធ្វើបុណ្យរបស់សត្វទាំងឡាយ។ ពួកអ្នកនេសាទជាដើមដែលបានចូលទៅកាន់កោះសីហឡៈ (កោះលង្កា) គឺជាឧទាហរណ៍ក្នុងរឿងនេះ។

---

อปโร นโย – ปติรูปเทสวาโส นาม ภควโต โพธิมณฺฑปฺปเทโส ธมฺมจกฺกวตฺติตปฺปเทโส ทฺวาทสโยชนาย ปริสาย มชฺเฌ สพฺพติตฺถิยมตํ ภินฺทิตฺวา ยมกปาฏิหาริยทสฺสิตกณฺฑมฺพ รุกฺขมูลปฺปเทโส เทโวโรหณปฺปเทโส, โย วา ปนญฺโญปิ สาวตฺถิราชคหาทิ พุทฺธาธิวาสปฺปเทโส, ตตฺถ นิวาโส สตฺตานํ ฉอนุตฺตริยปฺปฏิลาภปจฺจยโต มงฺคลนฺติ วุจฺจติ.

ម៉្យាងទៀត ដែលហៅថា «បដិរូបទេសវាសោ» គឺ ទីកន្លែងជាទីត្រាស់ដឹង (ពោធិមណ្ឌល) របស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទីកន្លែងជាទីសម្តែងធម្មចក្កប្បវត្តនសូត្រ ទីកន្លែងទៀបគល់ដើមស្វាយរបស់នាយកណ្ឌៈ ជាទីសម្តែងយមកបាដិហារ្យ កម្ចាត់បង់នូវលទ្ធិរបស់ពួកអន្យតី្ថយទាំងពួងក្នុងកណ្តាលបរិស័ទ ១២ យោជន៍ ទីកន្លែងស្តេចចុះពីទេវលោក និងទីកន្លែងជាទីគង់នៅរបស់ព្រះពុទ្ធជាដើម ដូចជាក្រុងសាវត្ថី និងក្រុងរាជគ្រឹះជាដើម ណាមួយ ការរស់នៅក្នុងទីនោះ ឈ្មោះថាជាមង្គល ព្រោះជាបច្ច័យដល់ការបាននូវអនុត្តរិយៈ ៦ ប្រការរបស់សត្វទាំងឡាយ។

---

อปโร นโย (มหาว. ๒๕๙) – ปุรตฺถิมาย ทิสาย คชงฺคลํ นาม นิคโม, ตสฺส ปเรน มหาสาลา, ตโต ปรํ ปจฺจนฺติมา ชนปทา, โอรโต มชฺเฌ. ทกฺขิณปุรตฺถิมาย ทิสาย สลฺลวตี นาม นที, ตโต ปรํ ปจฺจนฺติมา ชนปทา, โอรโต มชฺเฌ. ทกฺขิณาย ทิสาย เสตกณฺณิกํ นาม นิคโม, ตโต ปรํ ปจฺจนฺติมา ชนปทา, โอรโต มชฺเฌ. ปจฺฉิมาย ทิสาย ถูณํ นาม พฺราหฺมณคาโม, ตโต ปรํ ปจฺจนฺติมา ชนปทา, โอรโต มชฺเฌ. อุตฺตราย ทิสาย อุสีรทฺธโช นาม ปพฺพโต, ตโต ปรํ ปจฺจนฺติมา ชนปทา, โอรโต มชฺเฌ. อยํ มชฺฌิมเทโส อายาเมน ตีณิ โยชนสตานิ, วิตฺถาเรน อฑฺฒเตยฺยานิ, ปริกฺเขเปน นว โยชนสตานิ โหนฺติ. เอโส ปติรูปเทโส นาม.

ម៉្យាងទៀត (តាមមហាវគ្គ) គឺ៖ ក្នុងទិសខាងកើត មាននិគមឈ្មោះ គជង្គលៈ ហួសពីនោះទៅ មានដើមសាលាធំៗ ហួសពីនោះទៅទៀត គឺជាបច្ចន្តជនបទ ខាងក្នុងពីនោះមក គឺជាមជ្ឈិមប្រទេស។ ក្នុងទិសអាគ្នេយ៍ (ខាងត្បូងឈៀងខាងកើត) មានទន្លេឈ្មោះ សល្លវតី ហួសពីនោះទៅ គឺជាបច្ចន្តជនបទ ខាងក្នុងពីនោះមក គឺជាមជ្ឈិមប្រទេស។ ក្នុងទិសខាងត្បូង មាននិគមឈ្មោះ សេតកណ្ណិកៈ ហួសពីនោះទៅ គឺជាបច្ចន្តជនបទ ខាងក្នុងពីនោះមក គឺជាមជ្ឈិមប្រទេស។ ក្នុងទិសខាងលិច មានភូមិព្រាហ្មណ៍ឈ្មោះ ថូណៈ ហួសពីនោះទៅ គឺជាបច្ចន្តជនបទ ខាងក្នុងពីនោះមក គឺជាមជ្ឈិមប្រទេស។ ក្នុងទិសខាងជើង មានភ្នំឈ្មោះ ឧសីរទ្ធជៈ ហួសពីនោះទៅ គឺជាបច្ចន្តជនបទ ខាងក្នុងពីនោះមក គឺជាមជ្ឈិមប្រទេស។ មជ្ឈិមប្រទេសនេះ មានបណ្តោយ ៣ រយយោជន៍ ទទឹង ១ រយហាសិបយោជន៍ និងបរិមាត្រ (ជុំវិញ) ៩ រយយោជន៍។ នេះឈ្មោះថា បដិរូបទេស (ប្រទេសដ៏សមគួរ)។

---

เอตฺถ จตุนฺนํ มหาทีปานํ ทฺวิสหสฺสานํ ปริตฺตทีปานญฺจ อิสฺสริยาธิปจฺจการกา จกฺกวตฺตี อุปฺปชฺชนฺติ, เอกํ อสงฺขฺเยยฺยํ กปฺปสตสหสฺสญฺจ ปารมิโย ปูเรตฺวา สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานาทโย มหาสาวกา อุปฺปชฺชนฺติ, ทฺเว อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ ปารมิโย ปูเรตฺวา ปจฺเจกพุทฺธา, จตฺตาริ อฏฺฐ โสฬส วา อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ ปารมิโย ปูเรตฺวา [Pg.112] สมฺมาสมฺพุทฺธา อุปฺปชฺชนฺติ. ตตฺถ สตฺตา จกฺกวตฺติรญฺโญ โอวาทํ คเหตฺวา ปญฺจสุ สีเลสุ ปติฏฺฐาย สคฺคปรายณา โหนฺติ. ตถา ปจฺเจกพุทฺธานํ โอวาเท ปติฏฺฐาย, สมฺมาสมฺพุทฺธานํ ปน พุทฺธสาวกานํ โอวาเท ปติฏฺฐาย สคฺคปรายณา นิพฺพานปรายณา จ โหนฺติ. ตสฺมา ตตฺถ วาโส อิมาสํ สมฺปตฺตีนํ ปจฺจยโต มงฺคลนฺติ วุจฺจติ.

ក្នុងមជ្ឈិមប្រទេសនេះ ព្រះរាជាចក្រពត្តិទាំងឡាយ ដែលជាអ្នកគ្រប់គ្រងលើទ្វីបធំទាំង ៤ និងទ្វីបតូចៗ ២ ពាន់ តែងតែកើតឡើង ព្រះមហាសាវកទាំងឡាយមានព្រះសារីបុត្រ និងព្រះមោគ្គល្លានជាដើម ដែលបានបំពេញបារមីអស់មួយអសង្ខេយ្យ និងមួយសែនកប្ប តែងតែកើតឡើង ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយ ដែលបានបំពេញបារមីអស់ពីរអសង្ខេយ្យ និងមួយសែនកប្ប តែងតែកើតឡើង ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទាំងឡាយ ដែលបានបំពេញបារមីអស់បួនអសង្ខេយ្យ ប្រាំបីអសង្ខេយ្យ ឬដប់ប្រាំមួយអសង្ខេយ្យ និងមួយសែនកប្ប តែងតែកើតឡើង។ ក្នុងប្រទេសនោះ សត្វទាំងឡាយ កាលទទួលយកឱវាទរបស់ព្រះរាជាចក្រពត្តិ ហើយស្ថិតនៅក្នុងសីល ៥ តែងតែមានបរលោកប្រកបដោយសុគតិភព។ ដូចគ្នាដែរ សត្វទាំងឡាយ កាលស្ថិតនៅក្នុងឱវាទរបស់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយ ឬស្ថិតនៅក្នុងឱវាទរបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ និងពុទ្ធសាវកទាំងឡាយ តែងតែមានបរលោកប្រកបដោយសុគតិភព និងមានព្រះនិព្វានជាទីទៅក្នុងខាងមុខ។ ហេតុនោះ ការរស់នៅក្នុងប្រទេសនោះ ឈ្មោះថាជាមង្គល ព្រោះជាបច្ច័យដល់ការសម្រេចបាននូវសម្បត្តិទាំងនេះ។

---

ปุพฺเพ กตปุญฺญตา นาม อตีตชาติยํ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธขีณาสเว อารพฺภ อุปจิตกุสลตา, สาปิ มงฺคลํ. กสฺมา? พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสมฺมุขโต ทสฺเสตฺวา พุทฺธานํ พุทฺธสาวกานํ วา สมฺมุขา สุตาย จตุปฺปทิกายปิ คาถาย ปริโยสาเน อรหตฺตํ ปาเปตีติ กตฺวา. โย จ มนุสฺโส ปุพฺเพ กตาธิกาโร อุสฺสนฺนกุสลมูโล โหติ, โส เตเนว กุสลมูเลน วิปสฺสนํ อุปฺปาเทตฺวา อาสวกฺขยํ ปาปุณาติ ยถา ราชา มหากปฺปิโน อคฺคมเหสี จ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปุพฺเพ จ กตปุญฺญตา มงฺคล’’นฺติ.

ដែលហៅថា «បុព្វេកតបុញ្ញតា» គឺ ភាពជាអ្នកបានសន្សំនូវកុសលធម៌ទុកហើយ ចំពោះព្រះពុទ្ធ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ និងព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយ ក្នុងជាតិដែលកន្លងទៅហើយ សូម្បីតែបុព្វេកតបុញ្ញតានោះ ក៏ជាមង្គលដែរ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា កាលបានជួបប្រទះចំពោះព្រះភក្ត្ររបស់ព្រះពុទ្ធ ឬព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ហើយបានស្តាប់ធម៌សូម្បីតែគាថាមានបួនបាទ ចំពោះព្រះភក្ត្ររបស់ព្រះពុទ្ធ ឬពុទ្ធសាវកទាំងឡាយ ក៏អាចនាំឲ្យដល់នូវព្រះអរហត្តភាពក្នុងពេលបញ្ចប់គាថានោះបាន។ ម្យ៉ាងទៀត មនុស្សណាដែលបានធ្វើអធិការទុកក្នុងកាលមុន មានកុសលមូលដ៏ច្រើន មនុស្សនោះ តែងតែញ៉ាំងវិបស្សនាឲ្យកើតឡើងដោយកុសលមូលនោះឯង ហើយសម្រេចនូវការអស់ទៅនៃអាសវៈ ដូចជាព្រះបាទមហាកបិ្ពនៈ និងព្រះអគ្គមហេសី ដូច្នោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «បុព្វេ ច កតបុញ្ញតា មង្គលំ»។

---

อตฺตสมฺมาปณิธิ นาม อิเธกจฺโจ อตฺตานํ ทุสฺสีลํ สีเล ปติฏฺฐาเปติ, อสฺสทฺธํ สทฺธาสมฺปทาย ปติฏฺฐาเปติ, มจฺฉรึ จาคสมฺปทาย ปติฏฺฐาเปติ. อยํ วุจฺจติ ‘‘อตฺตสมฺมาปณิธี’’ติ, เอโส จ มงฺคลํ. กสฺมา? ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกเวรปฺปหานวิวิธานิสํสาธิคมเหตุโตติ.

ដែលហៅថា «အတ္တសမ္မာបណិធិ» (ការតម្កល់ខ្លួនទុកដោយប្រពៃ) គឺ បុគ្គលខ្លះក្នុងលោកនេះ កាលខ្លួនជាអ្នកទ្រុស្តសីល ក៏តម្កល់ខ្លួនទុកក្នុងសីល កាលខ្លួនជាអ្នកមិនមានសទ្ធា ក៏តម្កល់ខ្លួនទុកក្នុងសទ្ធាសម្បទា កាលខ្លួនជាអ្នកកំណាញ់ ក៏តម្កល់ខ្លួនទុកក្នុងចាគសម្បទា។ នេះហៅថា «အတ္តសမ္မာបណិធិ» ហើយការតម្កល់ខ្លួនទុកដោយប្រពៃនេះ ក៏ជាមង្គលដែរ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះជាហេតុនាំឲ្យលះបង់នូវពៀរទាំងឡាយក្នុងបច្ចុប្បន្ន និងបរលោក និងនាំឲ្យសម្រេចបាននូវអានិសង្សផ្សេងៗ។

---

เอวํ อิมิสฺสาปิ คาถาย ปติรูปเทสวาโส จ, ปุพฺเพ จ กตปุญฺญตา, อตฺตสมฺมาปณิธี จาติ ตีณิเยว มงฺคลานิ วุตฺตานิ. มงฺคลตฺตญฺจ เนสํ ตตฺถ ตตฺถ วิภาวิตเมวาติ.

ក្នុងគាថានេះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់មង្គល ៣ ប្រការ គឺ ការរស់នៅក្នុងប្រទេសដ៏សមគួរ ១ ភាពជាអ្នកបានធ្វើបុណ្យទុកហើយក្នុងកាលមុន ១ ការតម្កល់ខ្លួនទុកដោយប្រពៃ ១ យ៉ាងនេះឯង។ ចំណែកឯភាពជាមង្គលនៃមង្គលទាំងនោះ ខ្ញុំព្រះករុណាបានសម្តែងឲ្យប្រាកដច្បាស់ក្នុងទីនោះៗ រួចហើយ។

---

นิฏฺฐิตา ปติรูปเทสวาโส จาติ อิมิสฺสา คาถาย อตฺถวณฺณนา.

សេចក្តីពន្យល់សេចក្តីនៃគាថា «បដិរូបទេសវាសោ ច» នេះ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

พาหุสจฺจญฺจาติคาถาวณฺณนา

សេចក្តីពន្យល់គាថា «ពាហុសច្ចំ ច»

---

๕. อิทานิ พาหุสจฺจญฺจาติ เอตฺถ พาหุสจฺจนฺติ พหุสฺสุตภาโว. สิปฺปนฺติ ยํ กิญฺจิ หตฺถโกสลฺลํ. วินโยติ กายวาจาจิตฺตวินยนํ. สุสิกฺขิโตติ สุฏฺฐุ สิกฺขิโต. สุภาสิตาติ สุฏฺฐุ ภาสิตา. ยาติ อนิยตนิทฺเทโส. วาจาติ คิรา พฺยปฺปโถ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. อยเมตฺถ ปทวณฺณนา.

៥. ក្នុងពេលឥឡូវនេះ សេចក្ដីអធិប្បាយក្នុងគាថាមានដើមថា bāhusaccañca គប្បីជ្រាបដូចតទៅ៖ បទថា bāhusaccanti បានដល់ ភាពជាបុគ្គលមានការស្ដាប់ច្រើន (ពហុស្សូត)។ បទថា sippanti បានដល់ សេចក្ដីប៉ិនប្រសប់ក្នុងដៃ (សិល្បៈ) ណាមួយ។ បទថា vinayoti បានដល់ ការទូន្មានកាយ វាចា និងចិត្ត។ បទថា susikkhitoti បានដល់ ការសិក្សាបានល្អ។ បទថា subhāsitāti បានដល់ ការពោលបានល្អ។ សព្ទថា yā នេះ ជាសព្ទសម្ដែងសេចក្ដីមិនកំណត់។ បទថា vācāti បានដល់ វាចាជាគ្រឿងពោល។ សេចក្ដីដែលសេសសល់ មានន័យដូចដែលបានពោលមកហើយ។ នេះជាការអធិប្បាយបទក្នុងគាថានេះ។

---

อตฺถวณฺณนา [Pg.113] ปน เอวํ เวทิตพฺพา – พาหุสจฺจํ นาม ยํ ตํ ‘‘สุตธโร โหติ สุตสนฺนิจโย’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๓๙; อ. นิ. ๔.๒๒) จ ‘‘อิเธกจฺจสฺส พหุกํ สุตํ โหติ, สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณ’’นฺติ จ (อ. นิ. ๔.๖) เอวมาทินา นเยน สตฺถุสาสนธรตฺตํ วณฺณิตํ, ตํ อกุสลปฺปหานกุสลาธิคมเหตุโต อนุปุพฺเพน ปรมตฺถสจฺจสจฺฉิกิริยาเหตุโต จ มงฺคลนฺติ วุจฺจติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

ចំណែកឯការអធិប្បាយសេចក្ដី គប្បីជ្រាបដូចតទៅ៖ ឈ្មោះថា ពហុស្សូត (bāhusaccaṃ) គឺការទ្រទ្រង់នូវធម៌ដែលបានស្ដាប់ ការសន្សំនូវធម៌ដែលបានស្ដាប់ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សរសើរភាពជាអ្នកទ្រទ្រង់ព្រះសាសនារបស់ព្រះសាស្តា ដោយន័យមានដើមថា «បុគ្គលខ្លះក្នុងព្រះសាសនានេះ ជាអ្នកមានការស្ដាប់ច្រើន គឺសូត្រ គេយ្យៈ វេយ្យាករណៈ» ជាដើម។ ភាពជាពហុស្សូតនោះ ហៅថា មង្គល ព្រោះជាហេតុនៃការលះបង់អកុសល និងការសម្រេចកុសល និងព្រោះជាហេតុនៃការធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវបរមត្ថសច្ចៈតាមលំដាប់។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកសេចក្ដីនេះថា៖

---

‘‘สุตวา จ โข, ภิกฺขเว, อริยสาวโก อกุสลํ ปชหติ, กุสลํ ภาเวติ, สาวชฺชํ ปชหติ, อนวชฺชํ ภาเวติ, สุทฺธมตฺตานํ ปริหรตี’’ติ (อ. นิ. ๗.๖๗).

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អរិយសាវ័កអ្នកបានស្ដាប់ហើយ តែងលះបង់អកុសល ចម្រើនកុសល លះបង់ធម៌មានទោស ចម្រើនធម៌មិនមានទោស រក្សាខ្លួនឱ្យបរិសុទ្ធ»។

---

อปรมฺปิ วุตฺตํ –

ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកសេចក្ដីដទៃទៀតថា៖

---

‘‘ธตานํ ธมฺมานํ อตฺถมุปปริกฺขติ, อตฺถํ อุปปริกฺขโต ธมฺมา นิชฺฌานํ ขมนฺติ, ธมฺมนิชฺฌานกฺขนฺติยา สติ ฉนฺโท ชายติ, ฉนฺทชาโต อุสฺสหติ, อุสฺสหนฺโต ตุลยติ, ตุลยนฺโต ปทหติ ปทหนฺโต กาเยน เจว ปรมตฺถสจฺจํ สจฺฉิกโรติ, ปญฺญาย จ อติวิชฺฌ ปสฺสตี’’ติ (ม. นิ. ๒.๔๓๒).

«បុគ្គលតែងពិចារណានូវសេចក្ដីនៃធម៌ទាំងឡាយដែលខ្លួនទ្រទ្រង់ទុកហើយ កាលបើពិចារណានូវសេចក្ដី ធម៌ទាំងឡាយរមែងគួរដល់ការសញ្ជឹងគិត កាលបើការសញ្ជឹងគិតក្នុងធម៌មានហើយ សេចក្ដីពេញចិត្ត (ឆន្ទៈ) តែងកើតឡើង បុគ្គលដែលមានសេចក្ដីពេញចិត្តកើតឡើងហើយ តែងខ្វល់ខ្វាយ កាលបើខ្វល់ខ្វាយ តែងត្រិះរិះ កាលបើត្រិះរិះ តែងតាំងចិត្តទុក កាលបើមានចិត្តតាំងទុកហើយ តែងធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវបរមត្ថសច្ចៈដោយកាយផង ធ្លុះធ្លាយឃើញច្បាស់ដោយបញ្ញាផង»។

---

อปิจ อคาริกพาหุสจฺจมฺปิ ยํ อนวชฺชํ, ตํ อุภยโลกหิตสุขาวหนโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพํ.

ម៉្យាងទៀត សូម្បីតែភាពជាពហុស្សូតរបស់គ្រហស្ថ (agārikabāhusacca) ណាដែលមិនមានទោស ភាពជាពហុស្សូតនោះ គប្បីជ្រាបថាជាមង្គល ព្រោះនាំមកនូវប្រយោជន៍ និងសេចក្ដីសុខក្នុងលោកទាំងពីរ។

---

สิปฺปํ นาม อคาริกสิปฺปญฺจ อนคาริกสิปฺปญฺจ. ตตฺถ อคาริกสิปฺปํ นาม ยํ ปรูปโรธวิรหิตํ อกุสลวิวชฺชิตํ มณิการสุวณฺณการกมฺมาทิกํ, ตํ อิธโลกตฺถาวหนโต มงฺคลํ. อนคาริกสิปฺปํ นาม จีวรวิจารณสิพฺพนาทิสมณปริกฺขาราภิสงฺขรณํ, ยํ ตํ ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ยานิ ตานิ สพฺรหฺมจารีนํ อุจฺจาวจานิ กึ กรณียานิ, ตตฺถ ทกฺโข โหตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๓.๓๔๕; ๓๖๐; อ. นิ. ๑๐.๑๗) นเยน ตตฺถ ตตฺถ สํวณฺณิตํ, ยํ ‘‘นาถกโร ธมฺโม’’ติ จ วุตฺตํ, ตํ อตฺตโน จ ปเรสญฺจ อุภยโลกหิตสุขาวหนโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพํ.

ឈ្មោះថា សិល្បៈ (sippaṃ) នោះ មានពីរគឺ សិល្បៈរបស់គ្រហស្ថ និងសិល្បៈរបស់បព្វជិត។ ក្នុងសិល្បៈទាំងពីរនោះ សិល្បៈរបស់គ្រហស្ថ គឺសិល្បៈណាដែលវៀរចាកការបៀតបៀនអ្នកដទៃ វៀរចាកអកុសល មានការងាររបស់ជាងកែវចរណៃ និងជាងមាសជាដើម សិល្បៈនោះឈ្មោះថាជាមង្គល ព្រោះនាំមកនូវប្រយោជន៍ក្នុងលោកនេះ។ សិល្បៈរបស់បព្វជិត គឺការចាត់ចែង និងការដេរចីវរជាដើម ដែលជាការធ្វើគ្រឿងបរិក្ខាររបស់សមណៈ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សរសើរទុកក្នុងសូត្រនោះៗ ដោយន័យមានដើមថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុក្នុងព្រះសាសនានេះ ជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងកិច្ចតូចធំទាំងឡាយណាដែលគួរធ្វើដល់សហធម្មិកទាំងឡាយ» និងដែលទ្រង់ត្រាស់ថា «នាថករណធម៌» (ធម៌ធ្វើទីពឹង) សិល្បៈនោះ គប្បីជ្រាបថាជាមង្គល ព្រោះនាំមកនូវប្រយោជន៍ និងសេចក្ដីសុខក្នុងលោកទាំងពីរ ដល់ខ្លួនឯងផង ដល់អ្នកដទៃផង។

---

วินโย นาม อคาริกวินโย จ อนคาริกวินโย จ. ตตฺถ อคาริกวินโย นาม ทสอกุสลกมฺมปถวิรมณํ, โส ตตฺถ สุสิกฺขิโต อสํกิเลสาปชฺชเนน อาจารคุณววตฺถาเนน จ อุภยโลกหิตสุขาวหนโต [Pg.114] มงฺคลํ. อนคาริกวินโย นาม สตฺตาปตฺติกฺขนฺธอนาปชฺชนํ, โสปิ วุตฺตนเยเนว สุสิกฺขิโต, จตุปาริสุทฺธิสีลํ วา อนคาริกวินโย, โส ยถา ตตฺถ ปติฏฺฐาย อรหตฺตํ ปาปุณาติ, เอวํ สิกฺขเนน สุสิกฺขิโต โลกิยโลกุตฺตรสุขาธิคมเหตุโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺโพ.

ឈ្មោះថា វិន័យ (vinayo) នោះ មានពីរគឺ វិន័យរបស់គ្រហស្ថ និងវិន័យរបស់បព្វជិត។ ក្នុងវិន័យទាំងពីរនោះ វិន័យរបស់គ្រហស្ថ បានដល់ ការវៀរចាកអកុសលកម្មបថទាំង ១០ ប្រការ បើគ្រហស្ថនោះសិក្សាល្អហើយក្នុងវិន័យនោះ ឈ្មោះថាជាមង្គល ព្រោះមិនដល់នូវសេចក្ដីសៅហ្មង និងព្រោះការកំណត់នូវគុណគឺអាចារៈ ដែលនាំមកនូវប្រយោជន៍ និងសេចក្ដីសុខក្នុងលោកទាំងពីរ។ វិន័យរបស់បព្វជិត បានដល់ ការមិនលុះក្នុងគំនរអាបត្តិទាំង ៧ ភិក្ខុនោះសូម្បីសិក្សាល្អហើយដោយន័យដែលពោលមកហើយនោះ ឬមួយទៀត ចតុបារិសុទ្ធិសីល ឈ្មោះថា វិន័យរបស់បព្វជិត ភិក្ខុនោះកាលបើបានតាំងនៅក្នុងវិន័យនោះហើយ តែងដល់នូវព្រះអរហត្តភាពយ៉ាងណា ការសិក្សាដែលសិក្សាល្អហើយយ៉ាងនោះ គប្បីជ្រាបថាជាមង្គល ព្រោះជាហេតុនៃការសម្រេចនូវសុខទាំងលោកិយ និងលោកុត្តរ។

---

สุภาสิตา วาจา นาม มุสาวาทาทิโทสวิรหิตา. ยถาห ‘‘จตูหิ, ภิกฺขเว, องฺเคหิ สมนฺนาคโต วาจา สุภาสิตา โหตี’’ติ (สุ. นิ. สุภาสิตสุตฺตํ). อสมฺผปฺปลาปา วาจา เอว วา สุภาสิตา. ยถาห –

ឈ្មោះថា វាចាដែលពោលល្អហើយ (subhāsitā vācā) គឺវាចាដែលវៀរចាកទោសមានមុសាវាទជាដើម។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ វាចាដែលប្រកបដោយអង្គ ៤ ប្រការ ឈ្មោះថាជាវាចាដែលពោលល្អហើយ»។ ឬមួយទៀត វាចាដែលមិនមែនជាសម្ផប្បលាបៈ (ពាក្យរោយរាយ) នោះឯង ឈ្មោះថា វាចាដែលពោលល្អហើយ។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកថា៖

---

‘‘สุภาสิตํ อุตฺตมมาหุ สนฺโต,ธมฺมํ ภเณ นาธมฺมํ ตํ ทุติยํ;

ปิยํ ภเณ นาปฺปิยํ ตํ ตติยํ,สจฺจํ ภเณ นาลิกํ ตํ จตุตฺถ’’นฺติ. (สุ. นิ. ๔๕๒);

«សប្បុរសទាំងឡាយ តែងពោលថា វាចាដែលពោលល្អហើយ ជាវាចាដ៏ឧត្តម នេះជាអង្គទី ១, បុគ្គលគួរពោលពាក្យជាធម៌ មិនគួរពោលពាក្យមិនជាធម៌ នេះជាអង្គទី ២, គួរពោលពាក្យជាទីស្រឡាញ់ មិនគួរពោលពាក្យមិនជាទីស្រឡាញ់ នេះជាអង្គទី ៣, គួរពោលពាក្យពិត មិនគួរពោលពាក្យកុហក នេះជាអង្គទី ៤»។

---

อยมฺปิ อุภยโลกหิตสุขาวหนโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพา. ยสฺมา จ อยํ วินยปริยาปนฺนา เอว, ตสฺมา วินยคฺคหเณน เอตํ อสงฺคณฺหิตฺวา วินโย สงฺคเหตพฺโพ. อถ วา กึ อิมินา ปริสฺสเมน ปเรสํ ธมฺมเทสนาทิวาจา อิธ สุภาสิตา วาจาติ เวทิตพฺพา. สา หิ ยถา ปติรูปเทสวาโส, เอวํ สตฺตานํ อุภยโลกหิตสุขนิพฺพานาธิคมปจฺจยโต มงฺคลนฺติ วุจฺจติ. อาห จ –

វាចាដែលពោលល្អហើយនេះ សូម្បីគប្បីជ្រាបថាជាមង្គល ព្រោះនាំមកនូវប្រយោជន៍ និងសេចក្ដីសុខក្នុងលោកទាំងពីរ។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះហេតុតែវាចានេះ រាប់បញ្ចូលក្នុងវិន័យរួចស្រាប់ទៅហើយ ហេតុនោះ ទើបមិនបាច់រាប់បញ្ចូលវាចានេះដោយឡែកទេ គឺត្រូវសង្គ្រោះចូលក្នុងពាក្យថា វិន័យ នោះឯង។ ឬមួយទៀត តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយការលំបាកនេះ វាចាមានការសម្ដែងធម៌ដល់អ្នកដទៃជាដើម ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថាជា វាចាដែលពោលល្អហើយ។ ព្រោះថា វាចានោះ ដូចជាការនៅក្នុងប្រទេសដ៏សមគួរដែរ តែងហៅថាជាមង្គល ព្រោះជាបច្ច័យដល់ការសម្រេចនូវប្រយោជន៍ សេចក្ដីសុខ និងព្រះនិព្វាន ដល់សត្វទាំងឡាយ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកទៀតថា៖

---

‘‘ยํ พุทฺโธ ภาสติ วาจํ, เขมํ นิพฺพานปตฺติยา;

ทุกฺขสฺสนฺตกิริยาย, สา เว วาจานมุตฺตมา’’ติ. (สุ. นิ. ๔๕๖);

«ព្រះពុទ្ធទ្រង់ត្រាស់វាចាណា ដែលជាវាចាដ៏ក្សេម ដើម្បីសម្រេចនូវព្រះនិព្វាន ដើម្បីធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខ វាចានោះឯង ជាវាចាដ៏ឧត្តមជាងវាចាទាំងឡាយ»។

---

เอวํ อิมิสฺสา คาถาย พาหุสจฺจํ, สิปฺปํ, วินโย สุสิกฺขิโต, สุภาสิตา วาจาติ จตฺตาริ มงฺคลานิ วุตฺตานิ. มงฺคลตฺตญฺจ เนสํ ตตฺถ ตตฺถ วิภาวิตเมวาติ.

ក្នុងគាថានេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកមង្គល ៤ ប្រការ គឺ ភាពជាពហុស្សូត ១, សិល្បៈ ១, វិន័យដែលសិក្សាល្អហើយ ១, វាចាដែលពោលល្អហើយ ១ យ៉ាងនេះ។ ចំណែកឯភាពជាមង្គលនៃធម៌ទាំងនោះ ត្រូវបានសម្ដែងឱ្យច្បាស់លាស់ក្នុងទីនោះៗរួចហើយ។

---

นิฏฺฐิตา พาหุสจฺจญฺจาติ อิมิสฺสา คาถาย อตฺถวณฺณนา.

ការអធិប្បាយសេចក្ដីនៃគាថាមានដើមថា bāhusaccañca នេះ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

มาตาปิตุอุปฏฺฐานนฺติคาถาวณฺณนา

ការអធិប្បាយគាថាមានដើមថា mātāpituupaṭṭhānaṃ

---

๖. อิทานิ [Pg.115] มาตาปิตุอุปฏฺฐานนฺติ เอตฺถ มาตุ จ ปิตุ จาติ มาตาปิตุ. อุปฏฺฐานนฺติ อุปฏฺฐหนํ. ปุตฺตานญฺจ ทารานญฺจาติ ปุตฺตทารสฺส สงฺคณฺหนํ สงฺคโห. น อากุลา อนากุลา. กมฺมานิ เอว กมฺมนฺตา. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ อยํ ปทวณฺณนา.

៦. ក្នុងពេលឥឡូវនេះ សេចក្ដីអធិប្បាយក្នុងគាថាមានដើមថា mātāpituupaṭṭhānaṃ គប្បីជ្រាបដូចតទៅ៖ ពាក្យថា mātāpitu គឺ មាតាផង បិតាផង។ ពាក្យថា upaṭṭhānaṃ គឺ ការបម្រើ ឬការចិញ្ចឹមបីបាច់។ ពាក្យថា puttadārassa saṅgaho គឺ ការសង្គ្រោះបុត្រ និងភរិយា។ ពាក្យថា anākulā គឺ មិនច្របូកច្របល់ (មិនវឹកវរ)។ ពាក្យថា kammantā គឺ ការងារទាំងឡាយនោះឯង។ សេចក្ដីដែលសេសសល់ មានន័យដូចដែលបានពោលមកហើយ។ នេះជាការអធិប្បាយបទ។

---

อตฺถวณฺณนา ปน เอวํ เวทิตพฺพา – มาตา นาม ชนิกา วุจฺจติ, ตถา ปิตา. อุปฏฺฐานํ นาม ปาทโธวนสมฺพาหนุจฺฉาทนนฺหาปเนหิ จตุปจฺจยสมฺปทาเนน จ อุปการกรณํ. ตตฺถ ยสฺมา มาตาปิตโร พหูปการา ปุตฺตานํ อตฺถกามา อนุกมฺปกา, เย ปุตฺตเก พหิ กีฬิตฺวา ปํสุมกฺขิตสรีรเก อาคเต ทิสฺวา ปํสุํ ปุญฺฉิตฺวา มตฺถกํ อุปสิงฺฆายนฺตา ปริจุมฺพนฺตา จ สิเนหํ อุปฺปาเทนฺติ, วสฺสสตมฺปิ มาตาปิตโร สีเสน ปริหรนฺตา ปุตฺตา เตสํ ปติการํ กาตุํ อสมตฺถา. ยสฺมา จ เต อาปาทกา โปสกา อิมสฺส โลกสฺส ทสฺเสตาโร, พฺรหฺมสมฺมตา ปุพฺพาจริยสมฺมตา, ตสฺมา เตสํ อุปฏฺฐานํ อิธ ปสํสํ, เปจฺจ สคฺคสุขญฺจ อาวหติ. เตน มงฺคลนฺติ วุจฺจติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

ចំណែកឯការអធិប្បាយសេចក្ដី គប្បីជ្រាបដូចតទៅ៖ ស្ដ្រីអ្នកបង្កើត ឈ្មោះថា មាតា, បុរសអ្នកបង្កើត ក៏ឈ្មោះថា បិតា ដូច្នោះដែរ។ ឈ្មោះថា ការបម្រើ (upaṭṭhānaṃ) គឺការជួយឧបត្ថម្ភគាំទ្រ ដោយការលាងជើង ការច្របាច់រឹត ការលាបគ្រឿងក្រអូប ការងូតទឹក និងការប្រគល់ជូននូវបច្ច័យទាំង ៤។ ក្នុងកិច្ចនោះ ព្រោះហេតុតែមាតាបិតាជាអ្នកមានគុណូបការៈច្រើន តែងប្រាថ្នាប្រយោជន៍ និងមានសេចក្ដីអនុគ្រោះដល់កូនៗ កាលបើឃើញកូនតូចៗលេងនៅខាងក្រៅ មានខ្លួនប្រឡាក់ដោយធូលីដីដើរមកដល់ ក៏ជូតធូលីដីចេញ រួចហិតក្បាល និងថើបកូនដោយក្ដីស្រឡាញ់ សូម្បីតែកូនៗបីបាច់មាតាបិតាដោយក្បាលអស់មួយរយឆ្នាំ ក៏មិនអាចធ្វើការតបស្នងសងគុណដល់មាតាបិតាទាំងនោះបានឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះហេតុតែមាតាបិតាទាំងនោះ ជាអ្នកចិញ្ចឹមបីបាច់ថែរក្សា ជាអ្នកបង្ហាញលោកនេះដល់កូនៗ ជាអ្នកដែលកូនៗគប្បីសន្មតថាជាព្រហ្ម និងជាបុព្វាចារ្យ (គ្រូដើម) ហេតុនោះ ការបម្រើមាតាបិតាទាំងនោះ តែងនាំមកនូវការសរសើរក្នុងលោកនេះ និងនាំមកនូវសេចក្ដីសុខក្នុងឋានសួគ៌ក្នុងលោកខាងមុខ។ ព្រោះហេតុនោះ ការបម្រើមាតាបិតានោះ ទើបហៅថា មង្គល។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកសេចក្ដីនេះថា៖

---

‘‘พฺรหฺมาติ มาตาปิตโร, ปุพฺพาจริยาติ วุจฺจเร;

อาหุเนยฺยา จ ปุตฺตานํ, ปชาย อนุกมฺปกา.

«មាតាបិតា លោកហៅថាជាព្រហ្មផង ជាបុព្វាចារ្យផង ជាអាហុនេយ្យបុគ្គល (បុគ្គលគួរទទួលទានដែលគេនាំមកបូជា) របស់កូនៗផង ព្រោះលោកជាអ្នកអនុគ្រោះដល់ពួកសត្វ (គឺកូនៗ)។

---

‘‘ตสฺมา หิ เน นมสฺเสยฺย, สกฺกเรยฺย จ ปณฺฑิโต;

อนฺเนน อถ ปาเนน, วตฺเถน สยเนน จ;

อุจฺฉาทเนน นฺหาปเนน, ปาทานํ โธวเนน จ.

ព្រោះហេតុនោះឯង បុគ្គលជាបណ្ឌិត គប្បីនមស្ការ និងធ្វើសក្ការៈចំពោះមាតាបិតាទាំងនោះ ដោយបាយផង ដោយទឹកផង ដោយសម្លៀកបំពាក់ផង ដោយទីដេកទីអង្គុយផង ដោយការលាបគ្រឿងក្រអូបផង ដោយការងូតទឹកផង ដោយការលាងជើងទាំងឡាយផង។

---

‘‘ตาย นํ ปาริจริยาย, มาตาปิตูสุ ปณฺฑิตา;

อิเธว นํ ปสํสนฺติ, เปจฺจ สคฺเค ปโมทตี’’ติ. (อิติวุ. ๑๐๖;

ชา. ๒.๒๐.๑๘๑-๑๘๓);

ព្រោះការបម្រើមាតាបិតាទាំងនោះ ពួកបណ្ឌិតតែងសរសើរបុគ្គលនោះក្នុងលោកនេះឯង លុះលះលោកនេះទៅហើយ បុគ្គលនោះរមែងរីករាយក្នុងឋានសួគ៌»។

---

อปโร นโย – อุปฏฺฐานํ นาม ภรณกิจฺจกรณกุลวํสฏฺฐปนาทิปญฺจวิธํ, ตํ ปาปนิวารณาทิปญฺจวิธทิฏฺฐธมฺมิกหิตสุขเหตุโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพํ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

ន័យមួយទៀត ឈ្មោះថា ការបម្រើ គឺការបំពេញកិច្ចមានការចិញ្ចឹមបីបាច់ ការធ្វើការងារជំនួស ការតម្កល់វង្សត្រកូលជាដើម ៥ ប្រការ ការបម្រើនោះ គប្បីជ្រាបថាជាមង្គល ព្រោះជាហេតុនាំមកនូវប្រយោជន៍ និងសេចក្ដីសុខក្នុងបច្ចុប្បន្ន មានការហាមឃាត់ចាកអំពើបាបជាដើម ៥ ប្រការ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកសេចក្ដីនេះថា៖

---

‘‘‘ปญฺจหิ โข, คหปติปุตฺต, ฐาเนหิ ปุตฺเตน ปุรตฺถิมา ทิสา มาตาปิตโร ปจฺจุปฏฺฐาตพฺพา ภโต เน ภริสฺสามิ, กิจฺจํ เนสํ กริสฺสามิ[Pg.116], กุลวํสํ ฐเปสฺสามิ, ทายชฺชํ ปฏิปชฺชิสฺสามิ, อถ วา ปน เปตานํ กาลกตานํ ทกฺขิณํ อนุปฺปทสฺสามี’ติ. อิเมหิ โข, คหปติปุตฺต, ปญฺจหิ ฐาเนหิ ปุตฺเตน ปุรตฺถิมา ทิสา มาตาปิตโร ปจฺจุปฏฺฐิตา ปญฺจหิ ฐาเนหิ ปุตฺตํ อนุกมฺปนฺติ, ปาปา นิวาเรนฺติ, กลฺยาเณ นิเวเสนฺติ, สิปฺปํ สิกฺขาเปนฺติ, ปติรูเปน ทาเรน สํโยเชนฺติ, สมเย ทายชฺชํ นิยฺยาเทนฺตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๒๖๗).

«ម្នាលគហបតីបុត្រ កូនគប្បីបម្រើមាតាបិតាដែលជាទិសខាងកើត ដោយស្ថាន ៥ គឺ៖ គិតថា លោកចិញ្ចឹមយើងមកហើយ យើងនឹងចិញ្ចឹមលោកវិញ ១, យើងនឹងធ្វើការងាររបស់លោក ១, យើងនឹងតម្កល់វង្សត្រកូល ១, យើងនឹងប្រតិបត្តិខ្លួនឱ្យសមគួរជាអ្នកទទួលមរតក ១, មួយទៀត កាលបើលោកធ្វើមរណកាលទៅហើយ យើងនឹងធ្វើបុណ្យឧទ្ទិសទក្ខិណាទានជូនលោក ១។ ម្នាលគហបតីបុត្រ មាតាបិតាដែលកូនបានបម្រើដោយស្ថាន ៥ នេះហើយ តែងអនុគ្រោះដល់កូនដោយស្ថាន ៥ វិញគឺ៖ ហាមឃាត់ចាកអំពើបាប ១, ឱ្យតាំងនៅក្នុងអំពើល្អ ១, ឱ្យរៀនសិល្បសាស្ត្រ ១, រៀបចំទុកដាក់ឱ្យមានគូស្រករដ៏សមគួរ ១, ប្រគល់ទ្រព្យសម្បត្តិឱ្យក្នុងសម័យដ៏គួរ ១»។

---

อปิจ โย มาตาปิตโร ตีสุ วตฺถูสุ ปสาทุปฺปาทเนน, สีลสมาทาปเนน, ปพฺพชฺชาย วา อุปฏฺฐหติ, อยํ มาตาปิตุอุปฏฺฐากานํ อคฺโค. ตสฺส ตํ มาตาปิตุอุปฏฺฐานํ มาตาปิตูหิ กตสฺส อุปการสฺส ปจฺจุปการภูตํ อเนเกสํ ทิฏฺฐธมฺมิกานํ สมฺปรายิกานญฺจ อตฺถานํ ปทฏฺฐานโต มงฺคลนฺติ วุจฺจติ.

ម៉្យាងទៀត កូនណាដែលបម្រើមាតាបិតា ដោយការធ្វើឱ្យមានសេចក្ដីជ្រះថ្លាក្នុងវត្ថុទាំង ៣ (ព្រះរតនត្រ័យ) ឬដោយការឱ្យសមាទានសីល ឬដោយការឱ្យបួស កូននេះឈ្មោះថាជាអ្នកបម្រើមាតាបិតាដ៏ឧត្តមបំផុត។ ការបម្រើមាតាបិតារបស់កូននោះ ជាការតបស្នងសងគុណចំពោះឧបការៈដែលមាតាបិតាបានធ្វើហើយ និងជាហេតុជិតដិតនាំមកនូវប្រយោជន៍ជាច្រើន ទាំងក្នុងបច្ចុប្បន្ន និងក្នុងបរលោក ហេតុនោះ ទើបហៅថា មង្គល។

---

ปุตฺตทารสฺสาติ เอตฺถ อตฺตโต ชาตา ปุตฺตาปิ ธีตโรปิ ปุตฺตาอิจฺเจว สงฺขฺยํ คจฺฉนฺติ. ทาราติ วีสติยา ภริยานํ ยา กาจิ ภริยา. ปุตฺตา จ ทารา จ ปุตฺตทารํ, ตสฺส ปุตฺตทารสฺส. สงฺคโหติ สมฺมานนาทีหิ อุปการกรณํ. ตํ สุสํวิหิตกมฺมนฺตตาทิทิฏฺฐธมฺมิกหิตสุขเหตุโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพํ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘ปจฺฉิมา ทิสา ปุตฺตทารา เวทิตพฺพา’’ติ เอตฺถ อุทฺทิฏฺฐํ ปุตฺตทารํ ภริยาสทฺเทน สงฺคณฺหิตฺวา ‘‘ปญฺจหิ โข, คหปติปุตฺต, ฐาเนหิ สามิเกน ปจฺฉิมา ทิสา ภริยา ปจฺจุปฏฺฐาตพฺพา สมฺมานนาย, อนวมานนาย, อนติ จริยาย, อิสฺสริยโวสฺสคฺเคน, อลงฺการานุปฺปทาเนน. อิเมหิ โข, คหปติปุตฺต, ปญฺจหิ ฐาเนหิ สามิเกน ปจฺฉิมา ทิสา ภริยา ปจฺจุปฏฺฐิตา ปญฺจหิ ฐาเนหิ สามิกํ อนุกมฺปติ, สุสํวิหิตกมฺมนฺตา จ โหติ, สงฺคหิตปริชนา จ, อนติจารินี จ, สมฺภตญฺจ อนุรกฺขติ ทกฺขา จ โหติ อนลสา สพฺพกิจฺเจสู’’ติ (ที. นิ. ๓.๒๖๙).

ក្នុងបទថា puttadārassa នេះ សូម្បីតែកូនប្រុស ឬកូនស្រីដែលកើតអំពីខ្លួន ក៏រាប់បញ្ចូលក្នុងពាក្យថា បុត្រ (puttā) ដែរ។ ពាក្យថា ទារៈ (dārā) បានដល់ ភរិយាណាមួយក្នុងចំណោមភរិយាទាំង ២០ ប្រភេទ។ បុត្រផង ភរិយាផង ហៅថា បុត្រនិងភរិយា (puttadāraṃ) ការសង្គ្រោះដល់បុត្រនិងភរិយានោះ ហៅថា សង្គ្រោះ (saṅgaho) គឺការជួយឧបត្ថម្ភគាំទ្រដោយការរាប់អានជាដើម។ ការសង្គ្រោះនោះ គប្បីជ្រាបថាជាមង្គល ព្រោះជាហេតុនាំមកនូវប្រយោជន៍ និងសេចក្ដីសុខក្នុងបច្ចុប្បន្ន មានការចាត់ចែងការងារឱ្យបានល្អជាដើម។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកថា «បុត្រនិងភរិយា គប្បីជ្រាបថាជាទិសខាងលិច» ក្នុងទីនេះ គប្បីសង្គ្រោះយកពាក្យថា បុត្រនិងភរិយា ដោយសព្ទថា ភរិយា ថា «ម្នាលគហបតីបុត្រ ស្វាមីគប្បីបម្រើភរិយាដែលជាទិសខាងលិច ដោយស្ថាន ៥ គឺ៖ ដោយការរាប់អាន ១, ដោយការមិនមើលងាយ ១, ដោយការមិនប្រព្រឹត្តក្បត់ ១, ដោយការប្រគល់ភាពជាធំឱ្យ ១, ដោយការប្រគល់គ្រឿងអលង្ការឱ្យ ១។ ម្នាលគហបតីបុត្រ ភរិយាដែលស្វាមីបានបម្រើដោយស្ថាន ៥ នេះហើយ តែងអនុគ្រោះដល់ស្វាមីដោយស្ថាន ៥ វិញគឺ៖ ចាត់ចែងការងារបានល្អ ១, សង្គ្រោះពួកជនជាបរិវារល្អ ១, មិនប្រព្រឹត្តក្បត់ស្វាមី ១, ថែរក្សាទ្រព្យសម្បត្តិដែលស្វាមីរកបានមកទុកដាក់ល្អ ១, ជាស្រីឈ្លាសវៃ មិនខ្ជិលច្រអូសក្នុងកិច្ចការទាំងពួង ១»។

---

อยํ วา อปโร นโย – สงฺคโหติ ธมฺมิกาหิ ทานปิยวาจาตฺถจริยาหิ สงฺคณฺหนํ. เสยฺยถิทํ – อุโปสถทิวเสสุ ปริพฺพยทานํ, นกฺขตฺตทิวเสสุ นกฺขตฺตทสฺสาปนํ, มงฺคลทิวเสสุ มงฺคลกรณํ, ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิเกสุ อตฺเถสุ โอวาทานุสาสนนฺติ. ตํ วุตฺตนเยเนว ทิฏฺฐธมฺมิกหิตเหตุโต สมฺปรายิกหิตเหตุโต เทวตาหิปิ นมสฺสนียภาวเหตุโต จ มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพํ. ยถาห สกฺโก เทวานมินฺโท –

ឬមួយទៀត នេះជាន័យដទៃ៖ ឈ្មោះថា ការសង្គ្រោះ (saṅgaho) គឺការសង្គ្រោះដោយធម៌ មានទាន (ការចែករំលែក) បិយវាចា (វាចាជាទីស្រឡាញ់) និងអត្ថចរិយា (ការប្រព្រឹត្តជាប្រយោជន៍)។ សេចក្ដីនោះមានដូចជា៖ ការប្រគល់ស្បៀងអាហារក្នុងថ្ងៃឧបោសថ ការនាំទៅមើលល្បែងក្នុងថ្ងៃបុណ្យទាន ការធ្វើមង្គលការក្នុងថ្ងៃមង្គល និងការទូន្មានប្រដៅក្នុងប្រយោជន៍ទាំងឡាយក្នុងបច្ចុប្បន្ន និងបរលោក។ ការសង្គ្រោះនោះ គប្បីជ្រាបថាជាមង្គល ដោយន័យដែលពោលមកហើយនោះឯង ព្រោះជាហេតុនាំមកនូវប្រយោជន៍ក្នុងបច្ចុប្បន្ន ព្រោះជាហេតុនាំមកនូវប្រយោជន៍ក្នុងបរលោក និងព្រោះជាហេតុដែលសូម្បីតែទេវតាទាំងឡាយក៏ត្រូវគោរពកោតក្រែង។ ដូចដែលព្រះឥន្ទ្រជាធំជាងទេវតា ទ្រង់ត្រាស់ទុកថា៖

---

‘‘เย [Pg.117] คหฏฺฐา ปุญฺญกรา, สีลวนฺโต อุปาสกา;

ธมฺเมน ทารํ โปเสนฺติ, เต นมสฺสามิ มาตลี’’ติ. (สํ.นิ.๑.๑.๒๖๔);

«ម្នាលមាតលិទេវបុត្រ គ្រហស្ថទាំងឡាយណា ជាអ្នកធ្វើបុណ្យ មានសីល ជាឧបាសក ចិញ្ចឹមភរិយាដោយធម៌ យើងតែងនមស្ការចំពោះគ្រហស្ថទាំងឡាយនោះ»។

---

อนากุลา กมฺมนฺตา นาม กาลญฺญุตาย ปติรูปการิตาย อนลสตาย อุฏฺฐานวีริยสมฺปทาย, อพฺยสนียตาย จ กาลาติกฺกมนอปฺปติรูปกรณสิถิลกรณาทิอากุลภาววิรหิตา กสิโครกฺขวาณิชฺชาทโย กมฺมนฺตา. เอเต อตฺตโน วา ปุตฺตทารสฺส วา ทาสกมฺมกรานํ วา พฺยตฺตตาย เอวํ ปโยชิตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม ธนธญฺญวุทฺธิปฏิลาภเหตุโต มงฺคลนฺติ วุจฺจนฺติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

ពាក្យថា ការងារមិនច្របូកច្របល់ (អនាកុលា កម្មន្តា) បានแก่ ការងារទាំងឡាយ មានការធ្វើស្រែចម្ការ ការចិញ្ចឹមសត្វ និងការជួញដូរជាដើម ដែលវៀរចាកសភាពច្របូកច្របល់ មានការធ្វើការងារហួសកាលវេលា ការធ្វើការងារមិនសមគួរ និងការធ្វើការងារធូររលុងជាដើម ដោយភាពជាអ្នកដឹងនូវកាលវេលា ដោយភាពជាអ្នកធ្វើការងារដ៏សមគួរ ដោយភាពជាអ្នកមិនខ្ជិលច្រអូស ដោយភាពជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយសេចក្តីព្យាយាមប្រឹងប្រែង និងដោយភាពជាអ្នកមិនធ្វើឲ្យខូចខាត។ ការងារទាំងនោះ ដែលបុគ្គលប្រកបយ៉ាងនេះ ព្រោះភាពជាអ្នកឈ្លាសវៃរបស់ខ្លួនឯងក្តី របស់កូននិងប្រពន្ធក្តី របស់ទាសកម្មករទាំងឡាយក្តី ទើបហៅថាជាមង្គល ព្រោះជាហេតុនាំឲ្យបានសម្រេចនូវការចម្រើននៃទ្រព្យសម្បត្តិនិងធញ្ញជាតិក្នុងបច្ចុប្បន្នជាតិ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកនូវសេចក្តីនេះថា៖

---

‘‘ปติรูปการี ธุรวา, อุฏฺฐาตา วินฺทเต ธน’’นฺติ จ (สุ. นิ. ๑๘๕; สํ. นิ. ๑.๒๔๖).

«បុគ្គលអ្នកធ្វើការងារដ៏សមគួរ មានធុរៈ (ប្រកបដោយប្រាជ្ញា) មានសេចក្តីព្យាយាម រមែងបាននូវទ្រព្យ» ដូច្នេះក្តី។

---

‘‘น ทิวา โสปฺปสีเลน, รตฺติมุฏฺฐานเทสฺสินา;

นิจฺจํ มตฺเตน โสณฺเฑน, สกฺกา อาวสิตุํ ฆรํ.

«បុគ្គលដែលចូលចិត្តដេកក្នុងពេលថ្ងៃ ស្អប់ការក្រោកឡើងក្នុងពេលយប់ ជាអ្នកស្រវឹង (ធ្វេសប្រហែស) ជានិច្ច ជាអ្នកផឹកស្រាខ្លាំង មិនអាចគ្រប់គ្រងផ្ទះសម្បែងបានឡើយ។

---

‘‘อติสีตํ อติอุณฺหํ, อติสายมิทํ อหุ;

อิติ วิสฺสฏฺฐกมฺมนฺเต, อตฺถา อจฺเจนฺติ มาณเว.

«កាលបើបុរសកំលោះបោះបង់ចោលការងារ ដោយគិតថា 'ត្រជាក់ពេក ក្តៅពេក ល្ងាចពេកហើយ' ដូច្នេះ ប្រយោជន៍ទាំងឡាយរមែងកន្លងហួសទៅ។

---

‘‘โยธ สีตญฺจ อุณฺหญฺจ, ติณา ภิยฺโย น มญฺญติ;

กรํ ปุริสกิจฺจานิ, โส สุขํ น วิหายตี’’ติ. (ที. นิ. ๓.๒๕๓);

«ចំណែកបុរសណា មិនគិតពីត្រជាក់និងក្តៅឲ្យក្រៃលែងជាងស្មៅឡើយ កាលធ្វើកិច្ចការរបស់បុរស បុរសនោះរមែងមិនសាបសូន្យចាកសេចក្តីសុខឡើយ» ដូច្នេះ។

---

‘‘โภเค สํหรมานสฺส, ภมรสฺเสว อิรียโต;

โภคา สนฺนิจยํ ยนฺติ, วมฺมิโกวูปจียตี’’ติ. จ เอวมาทิ (ที. นิ. ๓.๒๖๕);

«កាលបុគ្គលសន្សំភោគៈទាំងឡាយ ត្រេចទៅដូចជាសត្វឃ្មុំ (ក្រេបលំអងផ្កា) ភោគៈទាំងឡាយរមែងដល់នូវការសន្សំកើនឡើង ដូចជាដំបូកដែលកើនឡើងដូច្នោះ» ដូច្នេះជាដើម។

---

เอวํ อิมิสฺสา คาถาย มาตุอุปฏฺฐานํ, ปิตุอุปฏฺฐานํ, ปุตฺตทารสฺส สงฺคโห, อนากุลา จ กมฺมนฺตาติ จตฺตาริ มงฺคลานิ วุตฺตานิ, ปุตฺตทารสฺส สงฺคหํ วา ทฺวิธา กตฺวา ปญฺจ, มาตาปิตุอุปฏฺฐานํ วา เอกเมว กตฺวา ตีณิ. มงฺคลตฺตญฺจ เนสํ ตตฺถ ตตฺถ วิภาวิตเมวาติ.

យ៉ាងនេះ ក្នុងគាថានេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកមង្គល ៤ ប្រការ គឺ ការបម្រើមាតា ១ ការបម្រើបិតា ១ ការសង្គ្រោះកូននិងប្រពន្ធ ១ និងការងារមិនច្របូកច្របល់ ១ ឬមួយម៉្យាងទៀត ដោយបំបែកបទថា «បុត្តទារស្ស សង្គហោ» ជាពីរចំណែក ក៏ជាមង្គល ៥ ប្រការ ឬមួយម៉្យាងទៀត ដោយរួមបទថា «មាតាបិតុឧបដ្ឋានំ» ជាតែមួយ ក៏ជាមង្គល ៣ ប្រការ។ ទាំងភាពជាមង្គលនៃធម៌ទាំងនោះ ព្រះមានព្រះភាគក៏បានបង្ហាញឲ្យច្បាស់លាស់ហើយក្នុងទីនោះៗ។

---

นิฏฺฐิตา มาตาปิตุอุปฏฺฐานนฺติ อิมิสฺสา คาถาย อตฺถวณฺณนา.

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃគាថាដែលផ្តើមឡើងដោយពាក្យថា «មាតាបិតុឧបដ្ឋានំ» ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

ทานญฺจาติคาถาวณฺณนา

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃគាថាដែលផ្តើមឡើងដោយពាក្យថា «ទានញ្ច»

---

๗. อิทานิ ทานญฺจาติ เอตฺถ ทียเต อิมินาติ ทานํ, อตฺตโน สนฺตกํ ปรสฺส ปฏิปาทียตีติ วุตฺตํ โหติ. ธมฺมสฺส จริยา, ธมฺมา วา อนเปตา จริยา [Pg.118] ธมฺมจริยา. ญายนฺเต ‘‘อมฺหากํ อิเม’’ติ ญาตกา. น อวชฺชานิ อนวชฺชานิ, อนินฺทิตานิ อครหิตานีติ วุตฺตํ โหติ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ อยํ ปทวณฺณนา.

៧. ឥឡូវនេះ ក្នុងបទថា «ទានញ្ច» នេះ មានសេចក្តីពន្យល់ថា វត្ថុដែលគេតែងឲ្យដោយចេតនានេះ ឈ្មោះថា ទាន ពោលគឺការប្រគល់ទ្រព្យជារបស់ខ្លួនឲ្យដល់អ្នកដទៃ។ ការប្រព្រឹត្តធម៌ ឬការប្រព្រឹត្តដែលមិនប្រាសចាកធម៌ ឈ្មោះថា ធម្មចរិយា (ការប្រព្រឹត្តធម៌)។ ជនទាំងឡាយដែលគេដឹងថា «ជនទាំងនេះជាសាច់ញាតិរបស់យើង» ឈ្មោះថា ញាតកា (ញាតិ)។ ការងារដែលមិនមានទោស ឈ្មោះថា អនវជ្ជាជិ សេចក្តីពន្យល់ថា ការងារដែលមិនត្រូវគេនិន្ទា មិនត្រូវគេតិះដៀលទាំងក្នុងទីកំបាំងមុខនិងចំពោះមុខ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ មានន័យដូចដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។ នេះជាការអធិប្បាយបទ។

---

อตฺถวณฺณนา ปน เอวํ เวทิตพฺพา – ทานํ นาม ปรํ อุทฺทิสฺส สุพุทฺธิปุพฺพิกา อนฺนาทิทสทานวตฺถุปริจฺจาคเจตนา, ตํสมฺปยุตฺโต วา อโลโภ. อโลเภน หิ ตํ วตฺถุํ ปรสฺส ปฏิปาเทติ, เตน วุตฺตํ ‘‘ทียเต อิมินาติ ทาน’’นฺติ. ตํ พหุชนปิยมนาปตาทีนํ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกานํ ผลวิเสสานํ อธิคมเหตุโต มงฺคลนฺติ วุจฺจติ. ‘‘ทายโก, สีห ทานปติ, พหุโน ชนสฺส ปิโย โหติ มนาโป’’ติ เอวมาทีนิ (อ. นิ. ๕.๓๔) เจตฺถ สุตฺตานิ อนุสฺสริตพฺพานิ.

ចំណែកការអធិប្បាយសេចក្តី គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ៖ ដែលឈ្មោះថា ទាន នោះគឺ ចេតនាជាគ្រឿងបរិច្ចាគនូវទានវត្ថុ ១០ យ៉ាង មានបាយជាដើម ដោយការឧទ្ទិសចំពោះអ្នកដទៃ មានប្រាជ្ញាដ៏ល្អជាប្រធាន ឬមួយទៀត គឺអលោភធម៌ដែលសម្បយុត្តដោយចេតនានោះ។ ព្រោះថា បុគ្គលរមែងប្រគល់វត្ថុនោះឲ្យដល់អ្នកដទៃដោយសារអលោភធម៌ ហេតុនោះទើបពោលថា «វត្ថុដែលគេតែងឲ្យដោយចេតនានេះ ឈ្មោះថា ទាន»។ ទាននោះ ទើបហៅថាជាមង្គល ព្រោះជាហេតុនាំឲ្យបានសម្រេចនូវផលដ៏វិសេសទាំងឡាយ ទាំងក្នុងបច្ចុប្បន្ននិងបរលោក មានការជាទីស្រឡាញ់ពេញចិត្តនៃជនច្រើនគ្នាជាដើម។ ក្នុងបទនេះ គប្បីរលឹកដល់ព្រះសូត្រទាំងឡាយជាដើមយ៉ាងនេះថា៖ «ម្នាលសីហៈ ម្ចាស់ទានជាទាយក រមែងជាទីស្រឡាញ់ ជាទីគាប់ចិត្តនៃជនច្រើនគ្នា» ដូច្នេះជាដើម។

---

อปโร นโย – ทานํ นาม ทุวิธํ อามิสทานํ, ธมฺมทานญฺจ, ตตฺถ อามิสทานํ วุตฺตปฺปการเมว. อิธโลกปรโลกทุกฺขกฺขยสุขาวหสฺส ปน สมฺมาสมฺพุทฺธปฺปเวทิตสฺส ธมฺมสฺส ปเรสํ หิตกามตาย เทสนา ธมฺมทานํ , อิเมสญฺจ ทฺวินฺนํ ทานานํ เอตเทว อคฺคํ. ยถาห –

វិធីមួយម៉្យាងទៀត៖ ទានមាន ២ យ៉ាងគឺ អាមិសទាន និងធម្មទាន។ ក្នុងទានទាំងពីរនោះ អាមិសទាន មានប្រការដូចដែលបានពោលមកហើយនោះឯង। ចំណែកការសម្តែងនូវធម៌ដែលព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់សម្តែងទុកហើយ ដែលនាំមកនូវសេចក្តីសុខនិងការអស់ទៅនៃទុក្ខទាំងក្នុងលោកនេះនិងបរលោក ដល់អ្នកដទៃដោយសេចក្តីប្រាថ្នាប្រយោជន៍ ឈ្មោះថា ធម្មទាន។ ក្នុងទានទាំងពីរយ៉ាងនេះ ធម្មទាននេះឯងជាកំពូល ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា៖

---

‘‘สพฺพทานํ ธมฺมทานํ ชินาติ,สพฺพรสํ ธมฺมรโส ชินาติ;

สพฺพรตึ ธมฺมรติ ชินาติ,ตณฺหกฺขโย สพฺพทุกฺขํ ชินาตี’’ติ. (ธ. ป. ๓๕๔);

«ធម្មទាន រមែងឈ្នះនូវទានទាំងពួង រសនៃធម៌ រមែងឈ្នះនូវរសទាំងពួង សេចក្តីត្រេកអរក្នុងធម៌ រមែងឈ្នះនូវសេចក្តីត្រេកអរទាំងពួង ការអស់ទៅនៃតណ្ហា រមែងឈ្នះនូវទុក្ខទាំងពួង» ដូច្នេះ។

---

ตตฺถ อามิสทานสฺส มงฺคลตฺตํ วุตฺตเมว. ธมฺมทานํ ปน ยสฺมา อตฺถปฏิสํเวทิตาทีนํ คุณานํ ปทฏฺฐานํ, ตสฺมา มงฺคลนฺติ วุจฺจติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

ក្នុងទានទាំងពីរនោះ ភាពជាមង្គលនៃអាមិសទាន គឺបានពោលរួចមកហើយ។ ចំណែកធម្មទាន ព្រោះជាហេតុជិតនៃគុណទាំងឡាយ មានការដឹងច្បាស់នូវអត្ថជាដើម ហេតុនោះទើបហៅថាជាមង្គល។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកនូវសេចក្តីនេះថា៖

---

‘‘ยถา ยถา, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ยถาสุตํ ยถาปริยตฺตํ ธมฺมํ วิตฺถาเรน ปเรสํ เทเสติ, ตถา ตถา โส ตสฺมึ ธมฺเม อตฺถปฏิสํเวที จ โหติ ธมฺมปฏิสํเวที จา’’ติ เอวมาทิ (อ. นิ. ๕.๒๖).

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុសម្តែងនូវធម៌តាមដែលបានឮមក តាមដែលបានរៀនសូត្រមក ដោយសេចក្តីពិស្តារដល់អ្នកដទៃ ដោយប្រការណាៗ ភិក្ខុនោះរមែងជាអ្នកដឹងច្បាស់នូវអត្ថផង ដឹងច្បាស់នូវធម៌ផង ក្នុងធម៌នោះ ដោយប្រការនោះៗ» ដូច្នេះជាដើម។

---

ธมฺมจริยา นาม ทสกุสลกมฺมปถจริยา. ยถาห – ‘‘ติวิธา โข คหปตโย กาเยน ธมฺมจริยา สมจริยา โหตี’’ติ เอวมาทิ. สา ปเนสา ธมฺมจริยา สคฺคโลกูปปตฺติเหตุโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘ธมฺมจริยาสมจริยาเหตุ โข คหปตโย เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๓๙).

ដែលឈ្មោះថា ធម្មចរិយា នោះគឺ ការប្រព្រឹត្តតាមកុសលកម្មបថ ១០ ប្រការ។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា៖ «ម្នាលគហបតីទាំងឡាយ ការប្រព្រឹត្តធម៌ ការប្រព្រឹត្តស្មើដោយកាយ មាន ៣ ប្រការ» ដូច្នេះជាដើម។ ចំណែកការប្រព្រឹត្តធម៌នោះ គប្បីជ្រាបថាជាមង្គល ព្រោះជាហេតុនាំឲ្យទៅកើតក្នុងសួគ៌លោក។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកនូវសេចក្តីនេះថា៖ «ម្នាលគហបតីទាំងឡាយ ព្រោះហេតុតែការប្រព្រឹត្តធម៌និងការប្រព្រឹត្តស្មើ យ៉ាងនេះ សត្វទាំងឡាយខ្លះក្នុងលោកនេះ លុះបែកធ្លាយរាងកាយស្លាប់ទៅ រមែងទៅកើតក្នុងសុគតិសួគ៌លោក» ដូច្នេះ។

---

ญาตกา [Pg.119] นาม มาติโต วา ปิติโต วา ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา สมฺพนฺธา. เตสํ โภคปาริชุญฺเญน วา พฺยาธิปาริชุญฺเญน วา อภิหตานํ อตฺตโน สมีปํ อาคตานํ ยถาพลํ ฆาสจฺฉาทนธนธญฺญาทีหิ สงฺคโห ปสํสาทีนํ ทิฏฺฐธมฺมิกานํ สุคติคมนาทีนญฺจ สมฺปรายิกานํ วิเสสาธิคมานํ เหตุโต มงฺคลนฺติ วุจฺจติ.

ដែលឈ្មោះថា ញាតិ នោះគឺ ជនទាំងឡាយដែលជាប់ទាក់ទងគ្នាខាងមាតាក្តី ខាងបិតាក្តី ដរាបដល់គូនៃជីដូនជីតា ៧ ជាន់។ ការសង្គ្រោះដល់ញាតិទាំងឡាយនោះ ដែលត្រូវគ្របសង្កត់ដោយការវិនាសទ្រព្យសម្បត្តិក្តី ដោយការបៀតបៀននៃរោគក្តី ហើយបានមកដល់សំណាក់របស់ខ្លួន តាមលទ្ធភាព ដោយបាយ សម្លៀកបំពាក់ ទ្រព្យសម្បត្តិ និងធញ្ញជាតិជាដើម ទើបហៅថាជាមង្គល ព្រោះជាហេតុនាំឲ្យបានសម្រេចនូវគុណធម៌ដ៏វិសេស មានសេចក្តីសរសើរជាដើមក្នុងបច្ចុប្បន្ន និងការទៅកាន់សុគតិជាដើមក្នុងបរលោក។

---

อนวชฺชานิ กมฺมานิ นาม อุโปสถงฺคสมาทานเวยฺยาวจฺจกรณอารามวนโรปนเสตุกรณาทีนิ กายวจีมโนสุจริตกมฺมานิ. ตานิ หิ นานปฺปการหิตสุขาธิคมเหตุโต มงฺคลนฺติ วุจฺจนฺติ. ‘‘ฐานํ โข ปเนตํ, วิสาเข, วิชฺชติ ยํ อิเธกจฺโจ อิตฺถี วา ปุริโส วา อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ อุโปสถํ อุปวสิตฺวา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา จาตุมหาราชิกานํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺเชยฺยา’’ติ เอวมาทีนิ เจตฺถ สุตฺตานิ (อ. นิ. ๘.๔๓) อนุสฺสริตพฺพานิ.

ដែលឈ្មោះថា ការងារមិនមានទោស នោះគឺ កាយសុចរិត វចីសុចរិត និងមនោសុចរិត មានការសមាទានអង្គឧបោសថ ការធ្វើវេយ្យាវច្ចៈ ការដាំឧទ្យាននិងព្រៃឈើ និងការសង់ស្ពានជាដើម។ ព្រោះថា ការងារទាំងនោះ ទើបហៅថាជាមង្គល ព្រោះជាហេតុនាំឲ្យបានសម្រេចនូវប្រយោជន៍និងសេចក្តីសុខច្រើនប្រការ។ ក្នុងបទនេះ គប្បីរលឹកដល់ព្រះសូត្រទាំងឡាយជាដើមយ៉ាងនេះថា៖ «ម្នាលវិសាខា ហេតុនេះរមែងមានពិត ដែលស្រ្តីក្តី បុរសក្តី ខ្លះក្នុងលោកនេះ បានរក្សានូវឧបោសថដ៏ប្រកបដោយអង្គ ៨ ហើយ លុះបែកធ្លាយរាងកាយស្លាប់ទៅ រមែងទៅកើតជាមិត្តភក្តិរបស់ពួកទេវតាជាន់ចតុមហារាជិកា» ដូច្នេះជាដើម។

---

เอวํ อิมิสฺสา คาถาย ทานญฺจ, ธมฺมจริยา จ, ญาตกานญฺจ สงฺคโห, อนวชฺชานิ กมฺมานีติ จตฺตาริ มงฺคลานิ วุตฺตานิ. มงฺคลตฺตญฺจ เนสํ ตตฺถ ตตฺถ วิภาวิตเมวาติ.

យ៉ាងនេះ ក្នុងគាថានេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកមង្គល ៤ ប្រការ គឺ ទាន ១ ធម្មចរិយា (ការប្រព្រឹត្តធម៌) ១ ការសង្គ្រោះញាតិទាំងឡាយ ១ និងការងារមិនមានទោស ១។ ទាំងភាពជាមង្គលនៃធម៌ទាំងនោះ ព្រះមានព្រះភាគក៏បានបង្ហាញឲ្យច្បាស់លាស់ហើយក្នុងទីនោះៗ។

---

นิฏฺฐิตา ทานญฺจาติ อิมิสฺสา คาถาย อตฺถวณฺณนา.

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃគាថាដែលផ្តើមឡើងដោយពាក្យថា «ទានញ្ច» ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

อารตีติคาถาวณฺณนา

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃគាថាដែលផ្តើមឡើងដោយពាក្យថា «អារតី»

---

๘. อิทานิ อารตี วิรตีติ เอตฺถ อารตีติ อารมณํ, วิรตีติ วิรมณํ, วิรมนฺติ วา เอตาย สตฺตาติ วิรติ. ปาปาติ อกุสลา. มทนียฏฺเฐน มชฺชํ, มชฺชสฺส ปานํ มชฺชปานํ, ตโต มชฺชปานา. สํยมนํ สํยโม อปฺปมชฺชนํ อปฺปมาโท. ธมฺเมสูติ กุสเลสุ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ อยํ ปทวณฺณนา.

៨. ឥឡូវនេះ ក្នុងបទថា «អារតី វិរតី» នេះ មានសេចក្តីពន្យល់ថា ពាក្យថា «អារតី» គឺការវៀរចាក។ ពាក្យថា «វិរតី» គឺការវៀរចាកជាពិសេស ឬមួយទៀត សត្វទាំងឡាយរមែងវៀរចាកចាកអកុសលធម៌ដោយសារការសមាទាននោះ ហេតុនោះទើបហៅថា វិរតី។ បទថា «បាបា» គឺអកុសលធម៌ទាំងឡាយ។ ទឹកដែលធ្វើឲ្យស្រវឹង ឈ្មោះថា មជ្ឈៈ ការផឹកនូវទឹកស្រវឹង ឈ្មោះថា មជ្ឈបានៈ ការសង្រួមចាកការផឹកនូវទឹកស្រវឹងនោះ ឈ្មោះថា សំយមៈ។ ការមិនធ្វេសប្រហែស ឈ្មោះថា អប្បមាទៈ។ បទថា «ធម្មេសុ» គឺក្នុងកុសលធម៌ទាំងឡាយ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ មានន័យដូចដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។ នេះជាការអធិប្បាយបទ។

---

อตฺถวณฺณนา ปน เอวํ เวทิตพฺพา – อารติ นาม ปาเป อาทีนวทสฺสาวิโน มนสา เอว อนภิรติ. วิรติ นาม กมฺมทฺวารวเสน กายวาจาหิ วิรมณํ, สา เจสา วิรติ นาม สมฺปตฺตวิรติ, สมาทานวิรติ, สมุจฺเฉทวิรตีติ ติวิธา โหติ, ตตฺถ ยา กุลปุตฺตสฺส อตฺตโน ชาตึ วา กุลํ วา โคตฺตํ วา ปฏิจฺจ ‘‘น เม เอตํ ปติรูปํ, ยฺวาหํ [Pg.120] อิมํ ปาณํ หเนยฺยํ, อทินฺนํ อาทิเยยฺย’’นฺติอาทินา นเยน สมฺปตฺตวตฺถุโต วิรติ, อยํ สมฺปตฺตวิรติ นาม. สิกฺขาปทสมาทานวเสน ปวตฺตา สมาทานวิรติ นาม, ยสฺสา ปวตฺติโต ปภุติ กุลปุตฺโต ปาณาติปาตาทีนิ น กโรติ. อริยมคฺคสมฺปยุตฺตา สมุจฺเฉทวิรติ นาม, ยสฺสา ปวตฺติโต ปภุติ อริยสาวกสฺส ปญฺจ ภยานิ เวรานิ วูปสนฺตานิ โหนฺติ. ปาปํ นาม ยํ ตํ ‘‘ปาณาติปาโต โข, คหปติปุตฺต, กมฺมกิเลโส, อทินฺนาทานํ…เป… กาเมสุมิจฺฉาจาโร…เป… มุสาวาโท’’ติ เอวํ วิตฺถาเรตฺวา –

ចំណែកការអធិប្បាយសេចក្តី គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ៖ ដែលឈ្មោះថា អារតី នោះគឺ ការមិនត្រេកអរដោយចិត្តតែម្តង របស់បុគ្គលអ្នកតែងឃើញទោសក្នុងបាប។ ដែលឈ្មោះថា វិរតី នោះគឺ ការវៀរចាកដោយកាយនិងវាចា ដោយអំណាចនៃកម្មទ្វារ។ វិរតីនោះឯង មាន ៣ យ៉ាងគឺ សម្បត្តវិរតី សមាទានវិរតី និងសមុច្ឆេទវិរតី។ ក្នុងវិរតីទាំងបីនោះ វិរតីណា របស់កុលបុត្រ ដោយអាស្រ័យនូវជាតិក្តី ត្រកូលក្តី គោត្រក្តី របស់ខ្លួន ហើយវៀរចាកចាកវត្ថុដែលហុចឲ្យចំពោះមុខ ដោយវិធីមានជាដើមយ៉ាងនេះថា៖ «ការណ៍នេះមិនសមគួរដល់អាត្មាអញឡើយ ដែលអាត្មាអញនឹងសម្លាប់សត្វមានជីវិតនេះ ឬកាន់យកទ្រព្យដែលគេមិនបានឲ្យ» នេះឈ្មោះថា សម្បត្តវិរតី។ វិរតីដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការសមាទានសិក្ខាបទ ឈ្មោះថា សមាទានវិរតី ដែលចាប់តាំងពីការប្រព្រឹត្តទៅនៃវិរតីនោះមក កុលបុត្ររមែងមិនធ្វើនូវបាណាតិបាតជាដើម។ វិរតីដែលសម្បយុត្តដោយអរិយមគ្គ ឈ្មោះថា សមុច្ឆេទវិរតី ដែលចាប់តាំងពីការប្រព្រឹត្តទៅនៃវិរតីនោះមក ភ័យនិងពៀរទាំង ៥ ប្រការ របស់អរិយសាវក រមែងរលត់ទៅ។ ដែលឈ្មោះថា បាប នោះគឺសេចក្តីណាដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយពិស្តារយ៉ាងនេះថា៖ «ម្នាលកូនគហបតី បាណាតិបាតជាគ្រឿងសៅហ្មងនៃកម្ម, អទិន្នាទាន... កាមេសុមិច្ឆាចារ... មុសាវាទ...» ដូច្នេះ

---

‘‘ปาณาติปาโต อทินฺนาทานํ, มุสาวาโท จ วุจฺจติ;

ปรทารคมนญฺเจว, นปฺปสํสนฺติ ปณฺฑิตา’’ติ. (ที. นิ. ๓.๒๔๕) –

«បាណាតិបាត អទិន្នាទាន មុសាវាទ និងការសេពសន្ថវៈនឹងភរិយារបស់អ្នកដទៃ ឈ្មោះថា គ្រឿងសៅហ្មងនៃកម្ម ពួកបណ្ឌិតទាំងឡាយរមែងមិនសរសើរឡើយ» ដូច្នេះ។

---

เอวํ คาถาย สงฺคหิตํ กมฺมกิเลสสงฺขาตํ จตุพฺพิธํ อกุสลํ, ตโต ปาปา. สพฺพาเปสา อารติ จ วิรติ จ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกภยเวรปฺปหานาทินานปฺปการวิเสสาธิคมเหตุโต มงฺคลนฺติ วุจฺจติ. ‘‘ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โข, คหปติปุตฺต, อริยสาวโก’’ติอาทีนิ เจตฺถ สุตฺตานิ อนุสฺสริตพฺพานิ.

យ៉ាងនេះ អកុសលធម៌មាន ៤ ប្រការ ដែលហៅថា គ្រឿងសៅហ្មងនៃកម្ម ដែលសង្គ្រោះហើយដោយគាថា ចាកបាបគឺអកុសលនោះ ទាំងការវៀរចាកនេះ ទាំងការវៀរចាកជាពិសេសនេះទាំងអស់ ទើបហៅថាជាមង្គល ព្រោះជាហេតុនាំឲ្យបានសម្រេចនូវគុណធម៌ដ៏វិសេសច្រើនប្រការ មានការលះបង់នូវភ័យនិងពៀរទាំងក្នុងបច្ចុប្បន្ននិងបរលោកជាដើម។ ក្នុងបទនេះ គប្បីរលឹកដល់ព្រះសូត្រទាំងឡាយជាដើមយ៉ាងនេះថា៖ «ម្នាលកូនគហបតី អរិយសាវកជាអ្នកវៀរចាកចាកបាណាតិបាតហើយ» ដូច្នេះជាដើម។

---

มชฺชปานา สํยโม นาม ปุพฺเพ วุตฺตสุราเมรยมชฺชปฺปมาทฏฺฐานา เวรมณิยา เอเวตํ อธิวจนํ. ยสฺมา ปน มชฺชปายี อตฺถํ น ชานาติ, ธมฺมํ น ชานาติ, มาตุ อนฺตรายํ กโรติ, ปิตุ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธตถาคตสาวกานมฺปิ อนฺตรายํ กโรติ, ทิฏฺเฐว ธมฺเม ครหํ สมฺปราเย ทุคฺคตึ อปราปริเย อุมฺมาทญฺจ ปาปุณาติ. มชฺชปานา ปน สํยโม เตสํ โทสานํ วูปสมํ ตพฺพิปรีตคุณสมฺปทญฺจ ปาปุณาติ. ตสฺมา อยํ มชฺชปานา สํยโม มงฺคลนฺติ เวทิตพฺโพ.

ដែលឈ្មោះថា ការសង្រួមចាកការផឹកនូវទឹកស្រវឹង (មជ្ឈបានា សំយមោ) នោះ គឺជាឈ្មោះនៃការវៀរចាកចាកការផឹកនូវសុរានិងមេរ័យដែលជាហេតុនៃសេចក្តីធ្វេសប្រហែស ដូចដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។ ព្រោះថា បុគ្គលអ្នកផឹកនូវទឹកស្រវឹង រមែងមិនដឹងនូវប្រយោជន៍ មិនដឹងនូវធម៌ រមែងធ្វើនូវអន្តរាយដល់មាតា ធ្វើនូវអន្តរាយដល់បិតា សូម្បីដល់ព្រះពុទ្ធ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ និងសាវករបស់ព្រះតថាគតទាំងឡាយ ក៏រមែងធ្វើនូវអន្តរាយ រមែងដល់នូវការតិះដៀលក្នុងបច្ចុប្បន្នជាតិ ដល់នូវទុគ្គតិក្នុងបរលោក និងដល់នូវសេចក្តីឆ្កួតវង្វេងក្នុងជាតិបន្ទាប់ៗទៅ។ ចំណែកការសង្រួមចាកការផឹកនូវទឹកស្រវឹង រមែងនាំឲ្យដល់នូវការរលត់ទៅនៃទោសទាំងឡាយនោះ និងដល់នូវការបរិបូណ៌ដោយគុណធម៌ដ៏ផ្ទុយពីទោសនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ការសង្រួមចាកការផឹកនូវទឹកស្រវឹងនេះ គប្បីជ្រាបថាជាមង្គល។

---

กุสเลสุ ธมฺเมสุ อปฺปมาโท นาม ‘‘กุสลานํ วา ธมฺมานํ ภาวนาย อสกฺกจฺจกิริยตา, อสาตจฺจกิริยตา, อนฏฺฐิตกิริยตา, โอลีนวุตฺติตา, นิกฺขิตฺตฉนฺทตา, นิกฺขิตฺตธุรตา, อนาเสวนา, อภาวนา, อพหุลีกมฺมํ, อนธิฏฺฐานํ, อนนุโยโค, ปมาโท. โย เอวรูโป ปมาโท ปมชฺชนา ปมชฺชิตตฺตํ, อยํ วุจฺจติ ปมาโท’’ติ (วิภ. ๘๔๖). เอตฺถ วุตฺตสฺส ปมาทสฺส ปฏิปกฺขวเสน อตฺถโต กุสเลสุ ธมฺเมสุ สติยา อวิปฺปวาโส เวทิตพฺโพ. โส นานปฺปการกุสลาธิคมเหตุโต อมตาธิคมเหตุโต จ มงฺคลนฺติ วุจฺจติ[Pg.121]. ตตฺถ ‘‘อปฺปมตฺตสฺส อาตาปิโน’’ติ จ (ม. นิ. ๒.๑๘; อ. นิ. ๕.๒๖), ‘‘อปฺปมาโท อมตํ ปท’’นฺติ จ, เอวมาทิ (ธ. ป. ๒๑) สตฺถุ สาสนํ อนุสฺสริตพฺพํ.

ដែលឈ្មោះថា សេចក្តីមិនធ្វេសប្រហែសក្នុងកុសលធម៌ទាំងឡាយ (អប្បមាទោ ច ធម្មេសុ) នោះ គប្បីជ្រាបដោយសេចក្តីថា គឺការមិនប្រាសចាកសតិក្នុងកុសលធម៌ទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃធម៌ជាបដិបក្ខនឹងសេចក្តីធ្វេសប្រហែស ដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងទុកយ៉ាងនេះថា៖ «ការមិនធ្វើដោយគោរព មិនធ្វើជានិច្ច មិនធ្វើឲ្យជាប់លាប់ ការមានការប្រព្រឹត្តរួញរា ការមានសេចក្តីប្រាថ្នាដែលបោះបង់ចោលហើយ ការមានធុរៈដែលដាក់ចុះហើយ ការមិនសេពគប់ ការមិនចម្រើន ការមិនធ្វើឲ្យច្រើន ការមិនតាំងចិត្តមាំ ការមិនព្យាយាមប្រកប ក្នុងការចម្រើននូវកុសលធម៌ទាំងឡាយ ឈ្មោះថា បមាទៈ (សេចក្តីធ្វេសប្រហែស)។ សេចក្តីធ្វេសប្រហែសមានសភាពយ៉ាងនេះណា អាការៈធ្វេសប្រហែសណា ភាពជាអ្នកធ្វេសប្រហែសណា នេះហៅថា បមាទៈ» ដូច្នេះ។ សេចក្តីមិនធ្វេសប្រហែសនោះ ទើបហៅថាជាមង្គល ព្រោះជាហេតុនាំឲ្យបានសម្រេចនូវកុសលធម៌ច្រើនប្រការផង ព្រោះជាហេតុនាំឲ្យបានសម្រេចនូវព្រះនិព្វានផង។ ក្នុងបទនោះ គប្បីរលឹកដល់ព្រះសាសនារបស់ព្រះសាស្តាជាដើមយ៉ាងនេះថា៖ «នៃបុគ្គលអ្នកមិនធ្វេសប្រហែស មានសេចក្តីព្យាយាមដុតកំដៅកិលេស» ដូច្នេះក្តី «សេចក្តីមិនធ្វេសប្រហែស ជាផ្លូវនៃព្រះនិព្វាន» ដូច្នេះក្តី ជាដើម។

---

เอวํ อิมิสฺสา คาถาย ปาปา วิรติ, มชฺชปานา สํยโม, กุสเลสุ ธมฺเมสุ อปฺปมาโทติ ตีณิ มงฺคลานิ วุตฺตานิ. มงฺคลตฺตญฺจ เนสํ ตตฺถ ตตฺถ วิภาวิตเมวาติ.

យ៉ាងនេះ ក្នុងគាថានេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកមង្គល ៣ ប្រការ គឺ ការវៀរចាកចាកបាប ១ ការសង្រួមចាកការផឹកនូវទឹកស្រវឹង ១ និងសេចក្តីមិនធ្វេសប្រហែសក្នុងកុសលធម៌ទាំងឡាយ ១។ ទាំងភាពជាមង្គលនៃធម៌ទាំងនោះ ព្រះមានព្រះភាគក៏បានបង្ហាញឲ្យច្បាស់លាស់ហើយក្នុងទីនោះៗ។

---

นิฏฺฐิตา อารตีติ อิมิสฺสา คาถาย อตฺถวณฺณนา.

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃគាថាដែលផ្តើមឡើងដោយពាក្យថា «អារតី» ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

คารโวจาติคาถาวณฺณนา

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃគាថាដែលផ្តើមឡើងដោយពាក្យថា «គារវោ ច»

---

๙. อิทานิ คารโว จาติ เอตฺถ คารโวติ ครุภาโว. นิวาโตติ นีจวุตฺติตา. สนฺตุฏฺฐีติ สนฺโตโส. กตสฺส ชานนตา กตญฺญุตา. กาเลนาติ ขเณน สมเยน. ธมฺมสฺส สวนํ ธมฺมสฺสวนํ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ อยํ ปทวณฺณนา.

៩. ក្នុងកាលឥឡូវនេះ សេចក្តីពន្យល់ក្នុងគាថាថា «គារវោ ច» នេះ មានសេចក្តីពន្យល់ពាក្យ (បទវណ្ណនា) ដូចតទៅ៖ ពាក្យថា «គារវោ» បានដល់ ភាពជាអ្នកគោរពកោតក្រែង។ ពាក្យថា «និវាតោ» បានដល់ ភាពជាអ្នកមានការប្រព្រឹត្តបន្ទាបខ្លួន។ ពាក្យថា «សន្តុដ្ឋី» បានដល់ សេចក្តីត្រេកអរតាមមានតាមបាន (សេចក្តីសន្តោស)។ ភាពជាអ្នកដឹងនូវឧបការគុណដែលអ្នកដទៃធ្វើហើយ ឈ្មោះថា «កតញ្ញុតា»។ ពាក្យថា «កាលេន» បានដល់ តាមខណៈ តាមសម័យ។ ការស្តាប់នូវធម៌ ឈ្មោះថា «ធម្មស្សវនំ» (ការស្តាប់ធម៌)។ សេចក្តីដែលនៅសល់ មានន័យដូចដែលបានពោលរួចមកហើយ។ នេះជាបទវណ្ណនា (ការអធិប្បាយពាក្យ)។

---

อตฺถวณฺณนา ปน เอวํ เวทิตพฺพา – คารโว นาม ครุการปฺปโยคารเหสุ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธตถาคตสาวกอาจริยุปชฺฌายมาตาปิตุเชฏฺฐกภาติกภคินีอาทีสุ ยถานุรูปํ ครุกาโร ครุกรณํ สคารวตา. ส จายํ คารโว ยสฺมา สุคติคมนาทีนํ เหตุ. ยถาห –

ចំណែកឯការអធិប្បាយសេចក្តី (អត្ថវណ្ណនា) គប្បីជ្រាបដូចតទៅ៖ ដែលឈ្មោះថា «គារវៈ» គឺការធ្វើសេចក្តីគោរព ការធ្វើសេចក្តីកោតក្រែង ភាពជាអ្នកប្រកបដោយសេចក្តីគោរព តាមសមគួរ ក្នុងបុគ្គលទាំងឡាយដែលគួរដល់ការធ្វើសេចក្តីគោរពកោតក្រែង មានជាអាទិ៍គឺ ព្រះពុទ្ធ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ព្រះសាវ័ករបស់ព្រះតថាគត អាចារ្យ ឧបជ្ឈាយ៍ មាតាបិតា បងប្រុសធំ បងស្រីធំ។ ក៏សេចក្តីគោរពនេះ ព្រោះជាហេតុនាំឲ្យទៅកាន់សុគតិភពជាដើម។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកថា៖

---

‘‘ครุกาตพฺพํ ครุํ กโรติ, มาเนตพฺพํ มาเนติ, ปูเชตพฺพํ ปูเชติ. โส เตน กมฺเมน เอวํ สมตฺเตน เอวํ สมาทินฺเนน กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชติ. โน เจ กายสฺส…เป… อุปปชฺชติ, สเจ มนุสฺสตฺตํ อาคจฺฉติ, ยตฺถ ยตฺถ ปจฺจาชายติ, อุจฺจากุลีโน โหตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๒๙๕).

«បុគ្គលរមែងធ្វើសេចក្តីគោរពចំពោះបុគ្គលដែលគួរគោរព រមែងរាប់អានបុគ្គលដែលគួររាប់អាន រមែងបូជាបុគ្គលដែលគួរបូជា។ បុគ្គលនោះ ព្រោះកម្មនោះ ដែលខ្លួនបានបំពេញហើយយ៉ាងនោះ បានសមាទានហើយយ៉ាងនោះ លុះបែកធ្លាយរាងកាយស្លាប់ទៅ រមែងទៅកើតក្នុងសុគតិសួគ៌ទេវលោក។ បើលុះបែកធ្លាយរាងកាយស្លាប់ទៅ មិនបានទៅកើតក្នុងសុគតិសួគ៌ទេវលោកទេ ប្រសិនបើមកកើតជាមនុស្សវិញ កើតក្នុងទីកន្លែងណាៗ រមែងជាអ្នកមានត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់ក្នុងទីកន្លែងនោះៗ» ដូច្នេះជាដើម។

---

ยถา จาห – ‘‘สตฺติเม, ภิกฺขเว, อปริหานิยา ธมฺมา. กตเม สตฺต? สตฺถุคารวตา’’ติอาทิ (อ. นิ. ๗.๓๓), ตสฺมา มงฺคลนฺติ วุจฺจติ.

និងដូចដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកថា៖ «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ធម៌មិនជាទីតាំងនៃសេចក្តីសាបសូន្យទាំងឡាយ ៧ យ៉ាងនេះ។ ៧ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ? គឺសេចក្តីគោរពក្នុងព្រះសាស្តា (សត្ថុគារវតា)» ដូច្នេះជាដើម ព្រោះហេតុនោះ សេចក្តីគោរពនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា «មង្គល»។

---

นิวาโต นาม นีจมนตา นิวาตวุตฺติตา, ยาย สมนฺนาคโต ปุคฺคโล นิหตมาโน นิหตทปฺโป ปาทปุญฺฉนกโจฬสทิโส ฉินฺนวิสาณอุสภสโม อุทฺธฏทาฐสปฺปสโม จ หุตฺวา สณฺโห สขิโล สุขสมฺภาโส [Pg.122] โหติ, อยํ นิวาโต. สฺวายํ ยสาทิคุณปฺปฏิลาภเหตุโต มงฺคลนฺติ วุจฺจติ. อาห จ ‘‘นิวาตวุตฺติ อตฺถทฺโธ, ตาทิโส ลภเต ยส’’นฺติ เอวมาทิ (ที. นิ. ๓.๒๗๓).

ដែលឈ្មោះថា «និវាតៈ» គឺភាពជាអ្នកមានចិត្តបន្ទាបខ្លួន ភាពជាអ្នកមានការប្រព្រឹត្តបន្ទាបខ្លួន ដែលបុគ្គលកាលបើប្រកបដោយធម៌នេះហើយ ជាអ្នកមានមានះលះបង់ហើយ មានសេចក្តីស្រវឹងលះបង់ហើយ ប្រៀបដូចជាកំណាត់សំពត់សម្រាប់ជូតជើង ប្រៀបដូចជាគោឧសភៈដែលបាក់ស្នែង និងប្រៀបដូចជាពស់ដែលគេដកចង្កូមចេញហើយ ជាអ្នកទន់ភ្លន់ មានវាចាផ្អែមល្ហែម គួរដល់ការសន្ទនាដោយងាយ នេះឈ្មោះថា «និវាតៈ»។ និវាតធម៌នោះ ព្រោះជាហេតុនាំឲ្យបាននូវគុណមានយសជាដើម ទើបព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា «មង្គល»។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកថា៖ «បុគ្គលអ្នកមានការប្រព្រឹត្តបន្ទាបខ្លួន មិនរឹងត្អឹង បុគ្គលបែបនោះ រមែងបាននូវយស» ដូច្នេះជាដើម។

---

สนฺตุฏฺฐิ นาม อิตรีตรปจฺจยสนฺโตโส, โส ทฺวาทสวิโธ โหติ. เสยฺยถิทํ – จีวเร ยถาลาภสนฺโตโส, ยถาพลสนฺโตโส, ยถาสารุปฺปสนฺโตโสติ ติวิโธ. เอวํ ปิณฺฑปาตาทีสุ.

ដែលឈ្មោះថា «សន្តុដ្ឋី» (សេចក្តីសន្តោស) គឺសេចក្តីត្រេកអរចំពោះបច្ច័យតាមមានតាមបាន សេចក្តីសន្តោសនោះមាន ១២ ប្រការ។ ដូចម្តេចខ្លះ? គឺក្នុងចីវរ មានសេចក្តីសន្តោស ៣ ប្រការ គឺ យថាលាភសន្តោស (សន្តោសតាមដែលបាន) យថាពលសន្តោស (សន្តោសតាមកម្លាំងកាយ) និងយថាសារុប្បសន្តោស (សន្តោសតាមគួរដល់សមណៈ)។ ក្នុងបិណ្ឌបាតជាដើម ក៏មាន ៣ ប្រការ ដូចគ្នាដូច្នោះដែរ។

---

ตสฺสายํ ปเภทวณฺณนา – อิธ ภิกฺขุ จีวรํ ลภติ สุนฺทรํ วา อสุนฺทรํ วา. โส เตเนว ยาเปติ, อญฺญํ น ปตฺเถติ, ลภนฺโตปิ น คณฺหาติ, อยมสฺส จีวเร ยถาลาภสนฺโตโส. อถ ปน ภิกฺขุ อาพาธิโก โหติ, ครุํ จีวรํ ปารุปนฺโต โอณมติ วา กิลมติ วา, โส สภาเคน ภิกฺขุนา สทฺธึ ตํ ปริวตฺเตตฺวา ลหุเกน ยาเปนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส จีวเร ยถาพลสนฺโตโส. อปโร ภิกฺขุ ปณีตปจฺจยลาภี โหติ, โส ปฏฺฏจีวราทีนํ อญฺญตรํ มหคฺฆํ จีวรํ ลภิตฺวา ‘‘อิทํ เถรานํ จิรปพฺพชิตานํ พหุสฺสุตานญฺจ อนุรูป’’นฺติ เตสํ ทตฺวา อตฺตนา สงฺการกูฏา วา อญฺญโต วา กุโตจิ นนฺตกานิ อุจฺจินิตฺวา สงฺฆาฏึ กริตฺวา ธาเรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส จีวเร ยถาสารุปฺปสนฺโตโส.

នេះជាសេចក្តីពន្យល់ចែកសេចក្តីសន្តោសនោះ៖ ក្នុងសាសនានេះ ភិក្ខុបានចីវរ ល្អក្តី មិនល្អក្តី។ ភិក្ខុនោះប្រើប្រាស់តែចីវរនោះសម្រាប់ញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ មិនប្រាថ្នាចីវរដទៃ ទោះបីបានមកទៀត ក៏មិនទទួលយក នេះឈ្មោះថា «យថាលាភសន្តោស» ក្នុងចីវររបស់ភិក្ខុនោះ។ មួយវិញទៀត ប្រសិនបើភិក្ខុជាអ្នកមានជំងឺ កាលបើដណ្តប់ចីវរធ្ងន់ រមែងឱនកាយចុះ ឬលំបាកកាយ ភិក្ខុនោះដូរចីវរនោះជាមួយភិក្ខុដែលមានចំណែកស្មើគ្នា ហើយប្រើប្រាស់ចីវរស្រាលសម្រាប់ញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ក៏ជាអ្នកសន្តោសដដែល នេះឈ្មោះថា «យថាពលសន្តោស» ក្នុងចីវររបស់ភិក្ខុនោះ។ ភិក្ខុមួយរូបទៀត ជាអ្នកតែងតែបានបច្ច័យដ៏សម្រិតសម្រាំង ភិក្ខុនោះបានចីវរមានតម្លៃច្រើន ក្នុងបណ្តាគ្រឿងបរិក្ខារមានសំពត់និងសបិតជាដើម ហើយគិតថា «ចីវរនេះសមគួរដល់ព្រះថេរៈទាំងឡាយ ដែលបួសយូរហើយ និងជាអ្នកមានសុតៈច្រើន» ក៏ប្រគេនចីវរនោះដល់ព្រះថេរៈទាំងឡាយនោះ ចំណែកឯខ្លួនឯងរើសយកកម្ទេចសំពត់ចាស់ៗ ពីគំនរសម្រាមក្តី ពីទីកន្លែងដទៃណាមួយក្តី មកដេរធ្វើជាសង្ឃាដិទ្រទ្រង់ ក៏នៅតែជាអ្នកសន្តោសដដែល នេះឈ្មោះថា «យថាសារុប្បសន្តោស» ក្នុងចីវររបស់ភិក្ខុនោះ។

---

อิธ ปน ภิกฺขุ ปิณฺฑปาตํ ลภติ ลูขํ วา ปณีตํ วา, โส เตเนว ยาเปติ, อญฺญํ น ปตฺเถติ, ลภนฺโตปิ น คณฺหาติ, อยมสฺส ปิณฺฑปาเต ยถาลาภสนฺโตโส. อถ ปน ภิกฺขุ อาพาธิโก โหติ, ลูขํ ปิณฺฑปาตํ ภุญฺชิตฺวา คาฬฺหํ โรคาตงฺกํ ปาปุณาติ, โส ตํ สภาคสฺส ภิกฺขุโน ทตฺวา ตสฺส หตฺถโต สปฺปิมธุขีราทีนิ ภุญฺชิตฺวา สมณธมฺมํ กโรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส ปิณฺฑปาเต ยถาพลสนฺโตโส. อปโร ภิกฺขุ ปณีตํ ปิณฺฑปาตํ ลภติ, โส ‘‘อยํ ปิณฺฑปาโต เถรานํ จิรปพฺพชิตานํ อญฺเญสญฺจ ปณีตปิณฺฑปาตํ วินา อยาเปนฺตานํ สพฺรหฺมจารีนํ อนุรูโป’’ติ เตสํ ทตฺวา อตฺตนา ปิณฺฑาย จริตฺวา มิสฺสกาหารํ ภุญฺชนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส ปิณฺฑปาเต ยถาสารุปฺปสนฺโตโส.

ក្នុងសាសនានេះ ភិក្ខុបានបិណ្ឌបាត សៅហ្មងក្តី សម្រិតសម្រាំងក្តី។ ភិក្ខុនោះឆាន់តែចៅហ្មងឬសម្រិតសម្រាំងនោះសម្រាប់ញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ មិនប្រាថ្នាចង្ហាន់ដទៃ ទោះបីបានមកទៀត ក៏មិនទទួលយក នេះឈ្មោះថា «យថាលាភសន្តោស» ក្នុងបិណ្ឌបាតរបស់ភិក្ខុនោះ។ មួយវិញទៀត ប្រសិនបើភិក្ខុជាអ្នកមានជំងឺ កាលបើឆាន់ចង្ហាន់សៅហ្មង រមែងធ្វើឲ្យជំងឺរឹតតែធ្ងន់ធ្ងរឡើង ភិក្ខុនោះប្រគេនចង្ហាន់នោះដល់ភិក្ខុដែលមានចំណែកស្មើគ្នា ហើយទទួលយកទឹកដោះថ្លា ទឹកឃ្មុំ ទឹកដោះស្រស់ជាដើម ពីដៃរបស់ភិក្ខុនោះមកឆាន់ ហើយធ្វើសមណធម៌ ក៏ជាអ្នកសន្តោសដដែល នេះឈ្មោះថា «យថាពលសន្តោស» ក្នុងបិណ្ឌបាតរបស់ភិក្ខុនោះ។ ភិក្ខុមួយរូបទៀត បានបិណ្ឌបាតដ៏សម្រិតសម្រាំង ភិក្ខុនោះគិតថា «បិណ្ឌបាតនេះ សមគួរដល់ព្រះថេរៈទាំងឡាយដែលបួសយូរហើយ និងសមគួរដល់សព្រហ្មចារីបុគ្គលដទៃទៀត ដែលមិនអាចញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅបានបើគ្មានបិណ្ឌបាតដ៏សម្រិតសម្រាំងនេះ» ក៏ប្រគេនចង្ហាន់នោះដល់លោកទាំងឡាយនោះ ចំណែកឯខ្លួនឯងដើរទៅកាន់ចរិកបិណ្ឌបាត ឆាន់ចង្ហាន់ដែលលាយឡំគ្នា ក៏នៅតែជាអ្នកសន្តោសដដែល នេះឈ្មោះថា «យថាសារុប្បសន្តោស» ក្នុងបិណ្ឌបាតរបស់ភិក្ខុនោះ។

---

อิธ [Pg.123] ปน ภิกฺขุโน เสนาสนํ ปาปุณาติ. โส เตเนว สนฺตุสฺสติ, ปุน อญฺญํ สุนฺทรตรมฺปิ ปาปุณนฺตํ น คณฺหาติ, อยมสฺส เสนาสเน ยถาลาภสนฺโตโส. อถ ปน ภิกฺขุ อาพาธิโก โหติ, นิวาตเสนาสเน วสนฺโต อติวิย ปิตฺตโรคาทีหิ อาตุรียติ. โส ตํ สภาคสฺส ภิกฺขุโน ทตฺวา ตสฺส ปาปุณเน สวาเต สีตลเสนาสเน วสิตฺวา สมณธมฺมํ กโรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส เสนาสเน ยถาพลสนฺโตโส. อปโร ภิกฺขุ สุนฺทรํ เสนาสนํ ปตฺตมฺปิ น สมฺปฏิจฺฉติ ‘‘สุนฺทรเสนาสนํ ปมาทฏฺฐานํ, ตตฺร นิสินฺนสฺส ถินมิทฺธํ โอกฺกมติ, นิทฺทาภิภูตสฺส จ ปุน ปฏิพุชฺฌโต กามวิตกฺโก สมุทาจรตี’’ติ. โส ตํ ปฏิกฺขิปิตฺวา อชฺโฌกาสรุกฺขมูลปณฺณกุฏีสุ ยตฺถ กตฺถจิ นิวสนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส เสนาสเน ยถาสารุปฺปสนฺโตโส.

ក្នុងសាសនានេះ ភិក្ខុបានសេនាសនៈណាមួយ។ ភិក្ខុនោះសេពគប់តែសេនាសនៈនោះ ទោះបីបានសេនាសនៈដទៃដែលល្អជាងនេះ ក៏មិនទទួលយក នេះឈ្មោះថា «យថាលាភសន្តោស» ក្នុងសេនាសនៈរបស់ភិក្ខុនោះ។ មួយវិញទៀត ប្រសិនបើភិក្ខុជាអ្នកមានជំងឺ កាលបើនៅក្នុងសេនាសនៈដែលបិទបាំងជិតគ្មានខ្យល់ រមែងធ្វើឲ្យរោគមានរោគរាលដាលដោយសារទឹកប្រមាត់ជាដើមរឹតតែខ្លាំងឡើង ភិក្ខុនោះប្រគល់សេនាសនៈនោះដល់ភិក្ខុដែលមានចំណែកស្មើគ្នា ហើយទៅនៅក្នុងសេនាសនៈដែលមានខ្យល់ចេញចូលត្រជាក់ស្រួល ដែលជាចំណែករបស់ភិក្ខុនោះ ហើយធ្វើសមណធម៌ ក៏ជាអ្នកសន្តោសដដែល នេះឈ្មោះថា «យថាពលសន្តោស» ក្នុងសេនាសនៈរបស់ភិក្ខុនោះ។ ភិក្ខុមួយរូបទៀត ទោះបីបានសេនាសនៈដ៏ល្អ ក៏មិនទទួលយក ដោយគិតថា «សេនាសនៈដ៏ល្អ ជាទីតាំងនៃសេចក្តីប្រមាទ កាលបើអង្គុយក្នុងទីនោះ ថីនមិទ្ធៈ (សេចក្តីងងុយងោក) រមែងគ្របសង្កត់ ហើយកាលបើដេកលក់ទៅ លុះភ្ញាក់ឡើងវិញ កាមវិតក្កៈ រមែងកើតឡើង» ភិក្ខុនោះក៏បដិសេធសេនាសនៈនោះ ហើយទៅនៅក្នុងទីវាលក្តី គល់ឈើក្តី ខ្ទមស្លឹកក្តី ក្នុងទីណាមួយ ក៏នៅតែជាអ្នកសន្តោសដដែល នេះឈ្មោះថា «យថាសារុប្បសន្តោស» ក្នុងសេនាសនៈរបស់ភិក្ខុនោះ។

---

อิธ ปน ภิกฺขุ เภสชฺชํ ลภติ หรีตกํ วา อามลกํ วา. โส เตเนว ยาเปติ, อญฺเญหิ ลทฺธสปฺปิมธุผาณิตาทิมฺปิ น ปตฺเถติ, ลภนฺโตปิ น คณฺหาติ, อยมสฺส คิลานปจฺจเย ยถาลาภสนฺโตโส. อถ ปน ภิกฺขุ อาพาธิโก โหติ, เตเลนตฺถิโก ผาณิตํ ลภติ, โส ตํ สภาคสฺส ภิกฺขุโน ทตฺวา ตสฺส หตฺถโต เตเลน เภสชฺชํ กตฺวา สมณธมฺมํ กโรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส คิลานปจฺจเย ยถาพลสนฺโตโส. อปโร ภิกฺขุ เอกสฺมึ ภาชเน ปูติมุตฺตหรีตกํ ฐเปตฺวา เอกสฺมึ จตุมธุรํ ‘‘คณฺหถ, ภนฺเต, ยทิจฺฉสี’’ติ วุจฺจมาโน สจสฺส เตสํ ทฺวินฺนมญฺญตเรนปิ พฺยาธิ วูปสมฺมติ, อถ ‘‘ปูติมุตฺตหรีตกํ นาม พุทฺธาทีหิ วณฺณิต’’นฺติ จ ‘‘ปูติมุตฺตเภสชฺชํ นิสฺสาย ปพฺพชฺชา, ตตฺถ เต ยาวชีวํ อุสฺสาโห กรณีโยติ วุตฺต’’นฺติ (มหาว. ๑๒๘) จ จินฺเตนฺโต จตุมธุรเภสชฺชํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ปูติมุตฺตหรีตเกน เภสชฺชํ กโรนฺโตปิ ปรมสนฺตุฏฺโฐว โหติ. อยมสฺส คิลานปจฺจเย ยถาสารุปฺปสนฺโตโส.

ក្នុងសាសនានេះ ភិក្ខុបានថ្នាំ មានផ្លែសម៉ក្តី ផ្លែកន្ទួតព្រៃក្តី។ ភិក្ខុនោះប្រើប្រាស់តែថ្នាំនោះសម្រាប់ញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ មិនប្រាថ្នាទឹកដោះថ្លា ទឹកឃ្មុំ ទឹកអំពៅជាដើម ដែលភិក្ខុដទៃបានមកឡើយ ទោះបីបានមកទៀត ក៏មិនទទួលយក នេះឈ្មោះថា «យថាលាភសន្តោស» ក្នុងគិលានប្បច្ច័យរបស់ភិក្ខុនោះ។ មួយវិញទៀត ប្រសិនបើភិក្ខុជាអ្នកមានជំងឺ ត្រូវការប្រេង តែបានទឹកអំពៅ ភិក្ខុនោះប្រគេនទឹកអំពៅនោះដល់ភិក្ខុដែលមានចំណែកស្មើគ្នា ហើយទទួលយកប្រេងពីដៃរបស់ភិក្ខុនោះមកធ្វើជាថ្នាំព្យាបាលជំងឺ ហើយធ្វើសមណធម៌ ក៏ជាអ្នកសន្តោសដដែល នេះឈ្មោះថា «យថាពលសន្តោស» ក្នុងគិលានប្បច្ច័យរបស់ភិក្ខុនោះ។ ភិក្ខុមួយរូបទៀត ដាក់ថ្នាំសម៉ត្រាំទឹកមូត្រស្អុយ (ទឹកនោមគោ) ក្នុងភាជន៍មួយ ហើយដាក់ចតុមធុរៈក្នុងភាជន៍មួយ កាលបើគេពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន លោកម្ចាស់ប្រាថ្នាថ្នាំណា សូមទទួលយកថ្នាំនោះចុះ» ប្រសិនបើជំងឺរបស់ភិក្ខុនោះអាចជាសះស្បើយដោយថ្នាំណាមួយក្នុងចំណោមថ្នាំទាំងពីរនោះ ភិក្ខុនោះគិតថា «ថ្នាំសម៉ត្រាំទឹកមូត្រស្អុយនេះ ព្រះពុទ្ធជាដើមទ្រង់សរសើរហើយ» ម្យ៉ាងទៀត «ការបួសនេះ អាស្រ័យនឹងថ្នាំត្រាំទឹកមូត្រស្អុយ ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ ត្រូវធ្វើសេចក្តីព្យាយាមក្នុងថ្នាំនោះអស់មួយជីវិត» ភិក្ខុនោះក៏បដិសេធចតុមធុរៈ ហើយប្រើប្រាស់តែថ្នាំសម៉ត្រាំទឹកមូត្រស្អុយព្យាបាលជំងឺ ក៏ជាអ្នកមានសេចក្តីសន្តោសយ៉ាងក្រៃលែង នេះឈ្មោះថា «យថាសារុប្បសន្តោស» ក្នុងគិលានប្បច្ច័យរបស់ភិក្ខុនោះ។

---

เอวํปเภโท สพฺโพเปโส สนฺโตโส สนฺตุฏฺฐีติ วุจฺจติ. สา อตฺริจฺฉตามหิจฺฉตาปาปิจฺฉตาทีนํ ปาปธมฺมานํ ปหานาธิคมเหตุโต, สุคติเหตุโต, อริยมคฺคสมฺภารภาวโต, จาตุทฺทิสาทิภาวเหตุโต จ มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพา. อาห จ –

សេចក្តីសន្តោសទាំងអស់ដែលមានការបែងចែកយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា «សន្តុដ្ឋី» (សេចក្តីសន្តោស)។ សេចក្តីសន្តោសនោះ គប្បីជ្រាបថាជា «មង្គល» ព្រោះជាហេតុនាំឲ្យលះបង់នូវអកុសលធម៌ទាំងឡាយ មានសេចក្តីប្រាថ្នាខ្លាំងពេក (អតិច្ឆតា) សេចក្តីប្រាថ្នាធំ (មហិច្ឆតា) និងសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏លាមក (បាបិច្ឆតា) ជាដើម ព្រោះជាហេតុនាំឲ្យទៅកាន់សុគតិភព ព្រោះជាគ្រឿងឧបត្ថម្ភដល់អរិយមគ្គ និងព្រោះជាហេតុនាំឲ្យជាអ្នកមានសេរីភាពក្នុងទិសទាំងបួនជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកថា៖

---

‘‘จาตุทฺทิโส [Pg.124] อปฺปฏิโฆ จ โหติ,สนฺตุสฺสมาโน อิตรีตเรนา’’ติ. เอวมาทิ (สุ. นิ. ๔๒);

«បុគ្គលអ្នកសន្តោសតាមមានតាមបាន រមែងជាអ្នកមានសេរីភាពក្នុងទិសទាំងបួន និងជាអ្នកមិនមានការទាស់ទែងឡើយ» ដូច្នេះជាដើម។

---

กตญฺญุตา นาม อปฺปสฺส วา พหุสฺส วา เยน เกนจิ กตสฺส อุปการสฺส ปุนปฺปุนํ อนุสฺสรณภาเวน ชานนตา. อปิจ เนรยิกาทิทุกฺขปริตฺตาณโต ปุญฺญานิ เอว ปาณีนํ พหูปการานิ, ตโต เตสมฺปิ อุปการานุสฺสรณตา กตญฺญุตาติ เวทิตพฺพา. สา สปฺปุริเสหิ ปสํสนียาทินานปฺปการวิเสสาธิคมเหตุโต มงฺคลนฺติ วุจฺจติ. อาห จ ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ปุคฺคลา ทุลฺลภา โลกสฺมึ. กตเม ทฺเว? โย จ ปุพฺพการี โย จ กตญฺญู กตเวที’’ติ (อ. นิ. ๒.๑๒๐).

ដែលឈ្មោះថា «កតញ្ញុតា» (ភាពជាអ្នកដឹងគុណ) គឺការដឹងនូវឧបការគុណដែលបុគ្គលណាមួយធ្វើហើយ ទោះបីតិចក្តី ច្រើនក្តី ដោយការរលឹកនឹកឃើញរឿយៗ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះកុសលធម៌ទាំងឡាយ រមែងជួយការពារសត្វលោកឲ្យរួចផុតពីទុក្ខក្នុងនរកជាដើម កុសលធម៌ទាំងនោះទើបឈ្មោះថាមានឧបការៈច្រើនដល់សត្វទាំងឡាយ ហេតុនោះ ការរលឹកនឹកឃើញនូវឧបការគុណនៃកុសលធម៌ទាំងនោះ ក៏គប្បីជ្រាបថាជា «កតញ្ញុតា» ដែរ។ កតញ្ញុតាធម៌នោះ ព្រោះជាហេតុនាំឲ្យបាននូវគុណវិសេសផ្សេងៗ មានការសរសើរពីសប្បុរសទាំងឡាយជាដើម ទើបព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា «មង្គល»។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកថា៖ «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បុគ្គល ២ ពួកនេះ រកបានដោយកម្រក្នុងលោក។ ២ ពួក តើដូចម្តេចខ្លះ? គឺបុគ្គលអ្នកធ្វើឧបការៈមុន (បុព្វការី) ១ និងបុគ្គលអ្នកដឹងគុណដែលគេធ្វើហើយ ហើយតបស្នងគុណវិញ (កតញ្ញូកតវេទី) ១» ដូច្នេះជាដើម។

---

กาเลน ธมฺมสฺสวนํ นาม ยสฺมึ กาเล อุทฺธจฺจสหคตํ จิตฺตํ โหติ, กามวิตกฺกาทีนํ วา อญฺญตเรน อภิภูตํ, ตสฺมึ กาเล เตสํ วิโนทนตฺถํ ธมฺมสฺสวนํ. อปเร อาหุ ‘‘ปญฺจเม ปญฺจเม ทิวเส ธมฺมสฺสวนํ กาเลน ธมฺมสฺสวนํ นาม. ยถาห อายสฺมา อนุรุทฺโธ ‘ปญฺจาหิกํ โข ปน มยํ, ภนฺเต, สพฺพรตฺตึ ธมฺมิยา กถาย สนฺนิสีทามา’’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๒๗; มหาว. ๔๖๖).

ដែលឈ្មោះថា «កាលេន ធម្មស្សវនំ» (ការស្តាប់ធម៌តាមកាល) គឺក្នុងកាលណាដែលចិត្តប្រកបដោយឧទ្ធច្ចៈ (សេចក្តីរាយមាយ) ឬត្រូវកាមវិតក្កៈជាដើមណាមួយគ្របសង្កត់ ការស្តាប់ធម៌ក្នុងកាលនោះ ដើម្បីកំចាត់បង់នូវធម៌ទាំងនោះ ឈ្មោះថា ការស្តាប់ធម៌តាមកាល Preserving the original meaning. អាចារ្យដទៃទៀតពោលថា «ការស្តាប់ធម៌ក្នុងថ្ងៃទី ៥ រាល់ៗ ៥ ថ្ងៃ ឈ្មោះថា ការស្តាប់ធម៌តាមកាល»។ ដូចដែលព្រះអនុរុទ្ធត្ថេរដ៏មានអាយុបានពោលទុកថា៖ «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន យើងខ្ញុំទាំងឡាយរមែងអង្គុយប្រជុំគ្នា ស្តាប់ធម្មីកថា អស់មួយរាត្រីពេញ រៀងរាល់ ៥ ថ្ងៃម្តង» ដូច្នេះជាដើម។

---

อปิจ ยสฺมึ กาเล กลฺยาณมิตฺเต อุปสงฺกมิตฺวา สกฺกา โหติ อตฺตโน กงฺขาวิโนทกํ ธมฺมํ โสตุํ, ตสฺมึ กาเลปิ ธมฺมสฺสวนํ กาเลน ธมฺมสฺสวนนฺติ เวทิตพฺพํ. ยถาห ‘‘เต กาเลน กาลํ อุปสงฺกมิตฺวา ปริปุจฺฉติ ปริปญฺหตี’’ติอาทิ (ที. นิ. ๓.๓๕๘). ตเทตํ กาเลน ธมฺมสฺสวนํ นีวรณปฺปหานจตุรานิสํสอาสวกฺขยาทินานปฺปการวิเสสาธิคมเหตุโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพํ. วุตฺตญฺเหตํ –

មួយយ៉ាងទៀត ក្នុងកាលណាដែលបុគ្គលចូលទៅរកកល្យាណមិត្ត ហើយអាចស្តាប់ធម៌ដែលជាគ្រឿងកំចាត់បង់នូវសេចក្តីសង្ស័យរបស់ខ្លួនបាន ការស្តាប់ធម៌សូម្បីក្នុងកាលនោះ ក៏គប្បីជ្រាបថាជា «ការស្តាប់ធម៌តាមកាល» ដែរ។ ដូចដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកថា៖ «បុគ្គលទាំងឡាយនោះ ចូលទៅរក (កល្យាណមិត្ត) តាមកាលគួរ ហើយសួរដេញដោល សាកសួរ» ដូច្នេះជាដើម។ ការស្តាប់ធម៌តាមកាលនោះ គប្បីជ្រាបថាជា «មង្គល» ព្រោះជាហេតុនាំឲ្យលះបង់នីវរណៈ នាំឲ្យបានអានិសង្ស ៤ ប្រការ និងនាំឲ្យអស់ទៅនៃអាសវៈជាដើម ដែលជាគុណវិសេសផ្សេងៗ។ ព្រោះព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកថា៖

---

‘‘ยสฺมึ, ภิกฺขเว, สมเย อริยสาวโก อฏฺฐึ กตฺวา มนสิ กตฺวา สพฺพํ เจตสา สมนฺนาหริตฺวา โอหิตโสโต ธมฺมํ สุณาติ, ปญฺจสฺส นีวรณา ตสฺมึ สมเย น โหนฺตี’’ติ จ (สํ. นิ. ๕.๒๑๙).

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ក្នុងសម័យណា អរិយសាវ័កធ្វើឲ្យអធិក ធ្វើទុកក្នុងចិត្ត ផ្ចង់ចិត្តទាំងពួង ផ្អៀងត្រចៀកស្តាប់ធម៌ ក្នុងសម័យនោះ នីវរណធម៌ទាំង ៥ របស់អរិយសាវ័កនោះ រមែងមិនមានឡើយ» ដូច្នេះក្តី

---

‘‘โสตานุคตานํ, ภิกฺขเว, ธมฺมานํ…เป… สุปฺปฏิวิทฺธานํ จตฺตาโร อานิสํสา ปาฏิกงฺขา’’ติ จ (อ. นิ. ๔.๑๙๑).

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ធម៌ទាំងឡាយដែលអរិយសាវ័កបានស្តាប់រឿយៗ... បានចាក់ធ្លុះដោយល្អដោយទិដ្ឋិ អានិសង្ស ៤ ប្រការ គប្បីសង្ឃឹមបាន» ដូច្នេះក្តី

---

‘‘จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา กาเลน กาลํ สมฺมา ภาวิยมานา สมฺมา อนุปริวตฺติยมานา อนุปุพฺเพน อาสวานํ ขยํ ปาเปนฺติ. กตเม จตฺตาโร? กาเลน ธมฺมสฺสวน’’นฺติ จ เอวมาทิ (อ. นิ. ๔.๑๔๗).

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ធម៌ ៤ ប្រការនេះ កាលបើបុគ្គលចម្រើនដោយល្អ ប្រព្រឹត្តតាមដោយល្អ តាមកាលវេលា រមែងនាំឲ្យដល់នូវសេចក្តីអស់ទៅនៃអាសវៈទាំងឡាយតាមលំដាប់។ ធម៌ ៤ ប្រការ តើដូចម្តេចខ្លះ? គឺការស្តាប់ធម៌តាមកាល» ដូច្នេះជាដើម ព្រោះព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយ។

---

เอวํ [Pg.125] อิมิสฺสา คาถาย คารโว, นิวาโต, สนฺตุฏฺฐิ, กตญฺญุตา, กาเลน ธมฺมสฺสวนนฺติ ปญฺจ มงฺคลานิ วุตฺตานิ. มงฺคลตฺตญฺจ เนสํ ตตฺถ ตตฺถ วิภาวิตเมวาติ.

ក្នុងគាថានេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សម្តែងមង្គល ៥ ប្រការ គឺ សេចក្តីគោរព (គារវោ) សេចក្តីបន្ទាបខ្លួន (និវាតោ) សេចក្តីសន្តោស (សន្តុដ្ឋី) ភាពជាអ្នកដឹងគុណ (កតញ្ញុតា) និងការស្តាប់ធម៌តាមកាល (កាលេន ធម្មស្សវនំ)។ ចំណែកឯភាពជាមង្គលនៃធម៌ទាំងនោះ ក៏បានបង្ហាញឲ្យច្បាស់លាស់ក្នុងទីនោះៗ រួចមកហើយ។

---

นิฏฺฐิตา คารโว จาติ อิมิสฺสา คาถาย อตฺถวณฺณนา.

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃគាថាថា «គារវោ ច» នេះ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

ขนฺตีจาติคาถาวณฺณนา

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃគាថាថា «ខន្តី ច»

---

๑๐. อิทานิ ขนฺตี จาติ เอตฺถ ขมนํ ขนฺติ. ปทกฺขิณคฺคาหิตาย สุขํ วโจ อสฺมินฺติ สุวโจ, สุวจสฺส กมฺมํ โสวจสฺสํ, โสวจสฺสสฺส ภาโว โสวจสฺสตา. กิเลสานํ สมิตตฺตา สมณา. ทสฺสนนฺติ เปกฺขนํ. ธมฺมสฺส สากจฺฉา ธมฺมสากจฺฉา. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. อยํ ปทวณฺณนา.

១០. ក្នុងកាលឥឡូវនេះ សេចក្តីពន្យល់ក្នុងគាថាថា «ខន្តី ច» នេះ មានសេចក្តីពន្យល់ពាក្យ (បទវណ្ណនា) ដូចតទៅ៖ ការអត់ធន់ ឈ្មោះថា «ខន្តិ»។ បុគ្គលណាមានពាក្យប្រដៅដែលគេអាចទទួលយកបានដោយងាយ ព្រោះភាពជាអ្នកស្តាប់បង្គាប់ដោយគោរព បុគ្គលនោះឈ្មោះថា «សុវចៈ» (អ្នកប្រដៅងាយ)។ កិច្ចរបស់បុគ្គលអ្នកប្រដៅងាយ ឈ្មោះថា «សោវចស្សៈ» ភាពជាកិច្ចរបស់បុគ្គលអ្នកប្រដៅងាយ ឈ្មោះថា «សោវចស្សតា» (ភាពជាអ្នកប្រដៅងាយ)។ ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ ឈ្មោះថា «សមណៈ» ព្រោះភាពជាអ្នកមានកិលេសរំងាប់ហើយ។ ពាក្យថា «ទស្សនំ» បានដល់ ការជួបជុំ ការក្រឡេកមើល (ការចូលទៅជួប)។ ការសន្ទនាគ្នាអំពីធម៌ ឈ្មោះថា «ធម្មសាកច្ឆា» (ការសន្ទនាធម៌)។ សេចក្តីដែលនៅសល់ មានន័យដូចដែលបានពោលរួចមកហើយ។ នេះជាបទវណ្ណនា (ការអធិប្បាយពាក្យ)។

---

อตฺถวณฺณนา ปน เอวํ เวทิตพฺพา – ขนฺติ นาม อธิวาสนกฺขนฺติ, ตาย สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ทสหิ อกฺโกสวตฺถูหิ อกฺโกสนฺเต วธพนฺธาทีหิ วา วิเหสนฺเต ปุคฺคเล อสุณนฺโต วิย อปสฺสนฺโต วิย จ นิพฺพิกาโร โหติ ขนฺติวาที วิย. ยถาห –

ចំណែកការពណ៌នាសេចក្តី គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ៖ ពាក្យថា «ខន្តិ» បានដល់ អធិវាសនខន្តិ ភិក្ខុដែលប្រកបដោយខន្តិធម៌នោះ កាលបើពួកបុគ្គលជេរប្រមាថដោយអក្ខោសវត្ថុ ១០ យ៉ាងក្តី ឬបៀតបៀនដោយការសម្លាប់និងការចងជាដើមក្តី តែងជាអ្នកមិនមានសេចក្តីប្រែប្រួល ហាក់ដូចជាមិនឮ ហាក់ដូចជាមិនឃើញ ដូចជាតាបសអ្នកពោលនូវខន្តិធម៌ ដូច្នោះឯង។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកថា៖

---

‘‘อหุ อตีตมทฺธานํ, สมโณ ขนฺติทีปโน;

ตํ ขนฺติยาเยว ฐิตํ, กาสิราชา อเฉทยี’’ติ. (ชา. ๑.๔.๕๑);

«ក្នុងអតីតកាល មានសមណៈមួយរូប ជាអ្នកសម្តែងនូវខន្តិធម៌ ព្រះរាជាដែនកាសី បានកាត់សមណៈនោះ ដែលស្ថិតនៅក្នុងខន្តិធម៌នោះឯង»។

---

ภทฺรกโต วา มนสิ กโรติ ตโต อุตฺตริ อปราธาภาเวน อายสฺมา ปุณฺณตฺเถโร วิย. ยถาห โส –

ម៉្យាងទៀត តែងធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយសេចក្តីល្អ ព្រោះមិនមានកំហុសក្រៅពីនោះទៅទៀត ដូចជាព្រះបុណ្ណត្ថេរដ៏មានអាយុ។ ដូចដែលលោកបានពោលទុកថា៖

---

‘‘สเจ มํ, ภนฺเต, สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา อกฺโกสิสฺสนฺติ ปริภาสิสฺสนฺติ, ตตฺถ เม เอวํ ภวิสฺสติ ‘ภทฺทกา วติเม สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา, สุภทฺทกา วติเม สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา, ยํ เม นยิเม ปาณินา ปหารํ เทนฺตี’’’ติอาทิ (ม. นิ. ๓.๓๙๖; สํ. นิ. ๔.๘๘).

«បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ប្រសិនបើពួកមនុស្សអ្នកស្រុកសុនាបរន្តៈ នឹងជេរប្រមាថ នឹងគំរាមកំហែងខ្ញុំព្រះករុណា សេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះនឹងមានដល់ខ្ញុំព្រះករុណាក្នុងពេលនោះថា “ពួកមនុស្សអ្នកស្រុកសុនាបរន្តៈនេះ ល្អណាស់តើ ពួកមនុស្សអ្នកស្រុកសុនាបរន្តៈនេះ ល្អណាស់ហ្ន៎ ព្រោះពួកមនុស្សទាំងនេះ មិនវាយខ្ញុំព្រះករុណាដោយដៃឡើយ”» ដូច្នេះជាដើម។

---

ยาย จ สมนฺนาคโต อิสีนมฺปิ ปสํสนีโย โหติ. ยถาห สรภงฺโค อิสิ –

មួយវិញទៀត បុគ្គលដែលប្រកបដោយខន្តិធម៌ណា តែងជាទីសរសើរ សូម្បីតែនៃពួកឥសីទាំងឡាយ។ ដូចដែលសរភង្គឥសីបានពោលទុកថា៖

---

‘‘โกธํ [Pg.126] วธิตฺวา น กทาจิ โสจติ,มกฺขปฺปหานํ อิสโย วณฺณยนฺติ;

สพฺเพสํ วุตฺตํ ผรุสํ ขเมถ,เอตํ ขนฺตึ อุตฺตมมาหุ สนฺโต’’ติ. (ชา. ๒.๑๗.๖๔);

«បុគ្គលសម្លាប់សេចក្តីក្រោធហើយ តែងមិនសោកសៅក្នុងកាលណាឡើយ, ពួកឥសីតែងសរសើរនូវការលះបង់នូវមក្ខៈ (ការលុបគុណគេ), អ្នកទាំងឡាយចូរអត់ធន់នូវពាក្យទ្រគោះបោះបោកដែលជនទាំងពួងពោលហើយ, សប្បុរសទាំងឡាយតែងពោលនូវសេចក្តីអត់ធន់នោះថាជាគុណធម៌ដ៏ឧត្តម»។

---

เทวตานมฺปิ ปสํสนีโย โหติ. ยถาห สกฺโก เทวานมินฺโท –

សូម្បីទេវតាទាំងឡាយក៏តែងសរសើរនូវបុគ្គលនោះ។ ដូចដែលព្រះសក្កៈជាឥន្ទ្រនៃទេវតាបានត្រាស់ទុកមកថា៖

---

‘‘โย หเว พลวา สนฺโต, ทุพฺพลสฺส ติติกฺขติ;

ตมาหุ ปรมํ ขนฺตึ, นิจฺจํ ขมติ ทุพฺพโล’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๒๕๐-๒๕๑);

«បុគ្គលណាដែលមានកម្លាំង តែងអត់ធន់ចំពោះបុគ្គលទន់ខ្សោយ, សប្បុរសទាំងឡាយពោលនូវការអត់ធន់នោះថាជាការអត់ធន់ដ៏ឧត្តម, បុគ្គលទន់ខ្សោយតែងតែអត់ធន់ជានិច្ច»។

---

พุทฺธานมฺปิ ปสํสนีโย โหติ. ยถาห ภควา –

សូម្បីព្រះពុទ្ធទាំងឡាយក៏តែងសរសើរនូវបុគ្គលនោះ។ ដូចដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគបានត្រាស់ទុកមកថា៖

---

‘‘อกฺโกสํ วธพนฺธญฺจ, อทุฏฺโฐ โย ติติกฺขติ;

ขนฺตีพลํ พลาณีกํ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณ’’นฺติ. (ธ. ป. ๓๙๙);

«បុគ្គលណាដែលមិនខឹងប្រទូស្ត តែងអត់ធន់នូវការជេរប្រមាថ ការសម្លាប់ និងការចង, តថាគតហៅបុគ្គលនោះ ដែលមានសេចក្តីអត់ធន់ជាកម្លាំង មានកម្លាំងជាសេនា ថាជាព្រាហ្មណ៍»។

---

สา ปเนสา ขนฺติ เอเตสญฺจ อิธ วณฺณิตานํ อญฺเญสญฺจ คุณานํ อธิคมเหตุโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพา.

ក៏សេចក្តីអត់ធន់នោះ គប្បីជ្រាបថាជាមង្គល ព្រោះជាហេតុនាំឲ្យសម្រេចបាននូវគុណសម្បត្តិទាំងឡាយដែលបានពណ៌នាមកនេះផង និងគុណសម្បត្តិដទៃទៀតផង។

---

โสวจสฺสตา นาม สหธมฺมิกํ วุจฺจมาเน วิกฺเขปํ วา ตุณฺหีภาวํ วา คุณโทสจินฺตนํ วา อนาปชฺชิตฺวา อติวิย อาทรญฺจ คารวญฺจ นีจมนตญฺจ ปุรกฺขตฺวา สาธูติ วจนกรณตา. สา สพฺรหฺมจารีนํ สนฺติกา โอวาทานุสาสนิปฺปฏิลาภเหตุโต โทสปฺปหานคุณาธิคมเหตุโต จ มงฺคลนฺติ วุจฺจติ.

ដែលហៅថា ភាពជាអ្នកប្រដៅងាយ (សោវចស្សតា) គឺកាលបើពួកសហធម្មិកនិយាយប្រដៅ មិនធ្វើការគេចវេះក្តី មិនធ្វើការស្ងៀមស្ងាត់ក្តី មិនគិតរកទោសកំហុសរបស់គេក្តី ប៉ុន្តែតម្កល់ទុកនូវសេចក្តីគោរព សេចក្តីកោតក្រែង និងភាពទន់ទាបឱនលំទោនជាទីបំផុត ហើយទទួលធ្វើតាមពាក្យនោះថា «ប្រពៃហើយ»។ ភាពជាអ្នកប្រដៅងាយនោះ ហៅថាជាមង្គល ព្រោះជាហេតុនាំឲ្យបានទទួលនូវឱវាទនិងការប្រដៅពីសំណាក់សហព្រហ្មចារីទាំងឡាយផង និងជាហេតុនាំឲ្យលះបង់ទោសកំហុស សម្រេចបាននូវគុណធម៌ទាំងឡាយផង។

---

สมณานํ ทสฺสนํ นาม อุปสมิตกิเลสานํ ภาวิตกายวจีจิตฺตปญฺญานํ อุตฺตมทมถสมถสมนฺนาคตานํ ปพฺพชิตานํ อุปสงฺกมนุปฏฺฐานานุสฺสรณสฺสวนทสฺสนํ, สพฺพมฺปิ โอมกเทสนาย ทสฺสนนฺติ วุตฺตํ, ตํ มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพํ. กสฺมา? พหูปการตฺตา. อาห จ ‘‘ทสฺสนมฺปหํ, ภิกฺขเว, เตสํ ภิกฺขูนํ พหูปการํ วทามี’’ติอาทิ (อิติวุ. ๑๐๔). ยโต หิตกาเมน กุลปุตฺเตน สีลวนฺเต ภิกฺขู ฆรทฺวารํ สมฺปตฺเต ทิสฺวา ยทิ เทยฺยธมฺโม อตฺถิ, ยถาพลํ เทยฺยธมฺเมน ปติมาเนตพฺพา. ยทิ นตฺถิ, ปญฺจปติฏฺฐิตํ กตฺวา วนฺทิตพฺพา. ตสฺมิมฺปิ อสมฺปชฺชมาเน อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา นมสฺสิตพฺพา, ตสฺมิมฺปิ อสมฺปชฺชมาเน ปสนฺนจิตฺเตน ปิยจกฺขูหิ สมฺปสฺสิตพฺพา. เอวํ ทสฺสนมูลเกนปิ หิ ปุญฺเญน อเนกานิ ชาติสหสฺสานิ จกฺขุมฺหิ โรโค วา ทาโห [Pg.127] วา อุสฺสทา วา ปิฬกา วา น โหนฺติ, วิปฺปสนฺนปญฺจวณฺณสสฺสิริกานิ โหนฺติ จกฺขูนิ รตนวิมาเน อุคฺฆาฏิตมณิกวาฏสทิสานิ, สตสหสฺสกปฺปมตฺตํ เทเวสุ จ มนุสฺเสสุ จ สมฺปตฺตีนํ ลาภี โหติ. อนจฺฉริยญฺเจตํ, ยํ มนุสฺสภูโต สปฺปญฺญชาติโก สมฺมา ปวตฺติเตน สมณทสฺสนมเยน ปุญฺเญน เอวรูปํ วิปากสมฺปตฺตึ อนุภเวยฺย, ยตฺถ ติรจฺฉานคตานมฺปิ เกวลํ สทฺธามตฺตเกน กตสฺส สมณทสฺสนสฺส เอวํ วิปากสมฺปตฺตึ วณฺณยนฺติ.

ដែលហៅថា ការជួបឃើញសមណៈ (សមណានំ ទស្សនំ) គឺការចូលទៅរក ការបម្រើ ការរលឹកនឹកដល់ ការស្តាប់ធម៌ និងការជួបឃើញនូវពួកបព្វជិតដែលមានកិលេសរម្ងាប់ហើយ មានកាយ វាចា ចិត្ត និងបញ្ញាបានអប់រំហើយ បរិបូណ៌ដោយទមៈនិងសមៈដ៏ឧត្តម។ សូម្បីតែការជួបឃើញទាំងអស់នោះ ព្រះអង្គក៏ទ្រង់ហៅថា «ទស្សនៈ» ដោយទេសនាវិធីដ៏វិចិត្រ, ការជួបឃើញនោះ គប្បីជ្រាបថាជាមង្គល។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះមានឧបការៈច្រើន។ ដូចដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ទុកថា៖ «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតពោលថា ការជួបឃើញនូវភិក្ខុទាំងឡាយនោះ មានឧបការៈច្រើន» ដូច្នេះជាដើម។ ហេតុនោះ កាលបើកុលបុត្រអ្នកប្រាថ្នាប្រយោជន៍ បានឃើញភិក្ខុអ្នកមានសីលទាំងឡាយ និមន្តមកដល់ទ្វារផ្ទះ បើមានទេយ្យធម៌ គប្បីបូជាដោយទេយ្យធម៌តាមកម្លាំង។ បើគ្មានទេយ្យធម៌ទេ គប្បីធ្វើការថ្វាយបង្គំដោយបញ្ចបតិត្ថិតៈ (ការក្រាបថ្វាយបង្គំដោយអង្គប្រាំ)។ បើមិនអាចធ្វើដូច្នោះបានទេ គប្បីលើកដៃប្រណម្យថ្វាយបង្គំ។ បើមិនអាចធ្វើដូច្នោះបានទេ គប្បីសម្លឹងមើលដោយភ្នែកប្រកបដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ និងចិត្តជ្រះថ្លា។ ព្រោះថា ដោយបុណ្យដែលមានការជួបឃើញជាមូលហេតុយ៉ាងនេះ ជំងឺភ្នែកក្តី ការក្តៅក្រហាយភ្នែកក្តី ភាពស្រអាប់ភ្នែកក្តី ឬពពកភ្នែកក្តី តែងមិនមានអស់ច្រើនពាន់ជាតិ, ភ្នែកទាំងឡាយតែងតែមានពណ៌ប្រាំប្រការដ៏ស្រស់ស្អាតនិងថ្លាស្អាត ដូចជាទ្វារកែវមណីដែលគេបើកចំហក្នុងវិមានកែវ, ហើយតែងតែជាអ្នកបានសម្រេចនូវសម្បត្តិទាំងពួងក្នុងទេវលោកនិងមនុស្សលោក អស់កាលប្រមាណមួយសែនកប្ប។ ការដែលបុគ្គលកើតជាមនុស្ស មានបញ្ញា បានទទួលនូវវិបាកសម្បត្តិមានសភាពយ៉ាងនេះ ដោយបុណ្យដែលសម្រេចមកពីការជួបឃើញសមណៈដែលខ្លួនបានធ្វើដោយប្រពៃ នេះមិនមែនជាការអស្ចារ្យឡើយ, ព្រោះសូម្បីតែសត្វតិរច្ឆានទាំងឡាយ គ្រាន់តែធ្វើការជួបឃើញសមណៈដោយចិត្តជ្រះថ្លាបន្តិចបន្តួច ក៏លោកតែងសរសើរនូវវិបាកសម្បត្តិយ៉ាងនេះដែរ។

---

‘‘อุลูโก มณฺฑลกฺขิโก, เวทิยเก จิรทีฆวาสิโก;

สุขิโต วต โกสิโย อยํ, กาลุฏฺฐิตํ ปสฺสติ พุทฺธวรํ.

«សត្វមៀមនេះ មានភ្នែកមូលក្រឡង់ រស់នៅអស់កាលដ៏យូរអង្វែងលើភ្នំវេទិសកៈ ជាសត្វមានសេចក្តីសុខ កើតក្នុងត្រកូលកោសិយៈ តែងតែបានឃើញនូវព្រះពុទ្ធដ៏ប្រសើរ ដែលទ្រង់ក្រោកឡើងក្នុងវេលាព្រឹកព្រលឹម។

---

‘‘มยิ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, ภิกฺขุสงฺเฆ อนุตฺตเร;

กปฺปานํ สตสหสฺสานิ, ทุคฺคเตโส น คจฺฉติ.

សត្វមៀមនោះ ធ្វើចិត្តឲ្យជ្រះថ្លាក្នុងតថាគត និងក្នុងភិក្ខុសង្ឃដ៏ប្រសើររកគ្មាន បើទោះបីជាអស់មួយសែនកប្ប ក៏មិនទៅកាន់ទុគ្គតិឡើយ។

---

‘‘ส เทวโลกา จวิตฺวา, กุสลกมฺเมน โจทิโต;

ภวิสฺสติ อนนฺตญาโณ, โสมนสฺโสติ วิสฺสุโต’’ติ. (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๔๔);

សត្វមៀមនោះ លុះច្យុតចាកទេវលោកហើយ ត្រូវបានកុសលកម្មដាស់តឿន នឹងបានជាព្រះបច្ចេកពុទ្ធមានប្រាជ្ញារកទីបំផុតគ្មាន ដ៏មានឈ្មោះល្បីល្បាញថា «សោមនស្ស» ដូច្នេះ។

---

กาเลน ธมฺมสากจฺฉา นาม ปโทเส วา ปจฺจูเส วา ทฺเว สุตฺตนฺติกา ภิกฺขู อญฺญมญฺญํ สุตฺตนฺตํ สากจฺฉนฺติ, วินยธรา วินยํ, อาภิธมฺมิกา อภิธมฺมํ, ชาตกภาณกา ชาตกํ, อฏฺฐกถิกา อฏฺฐกถํ, ลีนุทฺธตวิจิกิจฺฉาปเรตจิตฺตวิโสธนตฺถํ วา ตมฺหิ ตมฺหิ กาเล สากจฺฉนฺติ, อยํ กาเลน ธมฺมสากจฺฉา. สา อาคมพฺยตฺติอาทีนํ คุณานํ เหตุโต มงฺคลนฺติ วุจฺจตีติ.

ដែលហៅថា ការសន្ទនាធម៌តាមកាល (កាលេន ធម្មសាកច្ឆា) គឺក្នុងវេលាព្រលប់ក្តី វេលាព្រលឹមស្រាងៗក្តី ភិក្ខុអ្នកទ្រទ្រង់ព្រះសូត្រពីររូប តែងសន្ទនាព្រះសូត្រទៅវិញទៅមក, ភិក្ខុអ្នកទ្រទ្រង់វិន័យ សន្ទនាវិន័យ, ភិក្ខុអ្នកទ្រទ្រង់អភិធម្ម សន្ទនាអភិធម្ម, ភិក្ខុអ្នកពោលជាតក សន្ទនាជាតក, ភិក្ខុអ្នកទ្រទ្រង់អដ្ឋកថា សន្ទនាអដ្ឋកថា, ឬមួយក៏សន្ទនាក្នុងកាលនោះៗ ដើម្បីជម្រះចិត្តដែលត្រូវសេចក្តីខ្ជិលច្រអូស (លីនៈ) សេចក្តីរាយមាយ (ឧទ្ធច្ចៈ) និងសេចក្តីសង្ស័យ (វិចិកិច្ឆា) គ្របសង្កត់, នេះហៅថា ការសន្ទនាធម៌តាមកាល។ ការសន្ទនាធម៌នោះ ហៅថាជាមង្គល ព្រោះជាហេតុនាំឲ្យសម្រេចបាននូវគុណសម្បត្តិទាំងឡាយ មានការយល់ដឹងច្បាស់លាស់ក្នុងគម្ពីរ (អាគមព្យត្តិ) ជាដើម។

---

เอวํ อิมิสฺสา คาถาย ขนฺติ, โสวจสฺสตา, สมณทสฺสนํ, กาเลน ธมฺมสากจฺฉาติ จตฺตาริ มงฺคลานิ วุตฺตานิ. มงฺคลตฺตญฺจ เนสํ ตตฺถ ตตฺถ วิภาวิตเมวาติ.

ក្នុងគាថានេះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សម្តែងនូវមង្គល ៤ ប្រការ គឺ សេចក្តីអត់ធន់ (ខន្តិ) ១, ភាពជាអ្នកប្រដៅងាយ (សោវចស្សតា) ១, ការជួបឃើញសមណៈ (សមណទស្សនៈ) ១, ការសន្ទនាធម៌តាមកាល (កាលេន ធម្មសាកច្ឆា) ១ យ៉ាងនេះឯង។ ចំណែកឯភាពជាមង្គលនៃធម៌ទាំងនោះ ក៏ត្រូវបានបង្ហាញឲ្យច្បាស់លាស់ក្នុងទីនោះៗរួចហើយ។

---

นิฏฺฐิตา ขนฺตี จาติ อิมิสฺสา คาถาย อตฺถวณฺณนา.

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃគាថា «ខន្តី ច» នេះ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

ตโปจาติคาถาวณฺณนา

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃគាថា «តបោ ច»

---

๑๑. อิทานิ [Pg.128] ตโป จาติ เอตฺถ ปาปเก ธมฺเม ตปตีติ ตโป. พฺรหฺมํ จริยํ, พฺรหฺมานํ วา จริยํ พฺรหฺมจริยํ, เสฏฺฐจริยนฺติ วุตฺตํ โหติ. อริยสจฺจานํ ทสฺสนํ อริยสจฺจานทสฺสนํ, อริยสจฺจานิ ทสฺสนนฺติปิ เอเก, ตํ น สุนฺทรํ. นิกฺขนฺตํ วานโตติ นิพฺพานํ, สจฺฉิกรณํ สจฺฉิกิริยา, นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยา นิพฺพานสจฺฉิกิริยา. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ อยํ ปทวณฺณนา.

១១. ក្នុងពាក្យថា «តបោ ច» នេះ មានអធិប្បាយពាក្យ (បទវណ្ណនា) ដូចតទៅ៖ ធម្មជាតិណាដែលដុតកំដៅនូវធម៌ដ៏លាមក (អកុសលធម៌) ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា «តបៈ»។ ការប្រព្រឹត្តដ៏ប្រសើរ ឬការប្រព្រឹត្តរបស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ ឈ្មោះថា «ព្រហ្មចរិយៈ» (ព្រហ្មចរិយធម៌) ពោលគឺការប្រព្រឹត្តដ៏ឧត្តម។ ការឃើញនូវអរិយសច្ចៈទាំងឡាយ ឈ្មោះថា «អរិយសច្ចានទស្សនៈ» (ការឃើញអរិយសច្ចៈ)។ អាចារ្យខ្លះអានថា «អរិយសច្ចានំ ទស្សនំ» តែការអានបែបនោះមិនល្អឡើយ។ ធម្មជាតិដែលចាកចេញផុតពីតណ្ហា (វានៈ) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា «និព្វាន»។ ការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ ឈ្មោះថា «សច្ឆិកិរិយា»។ ការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា «និព្វានសច្ឆិកិរិយា»។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលមកហើយ។ នេះជាបទវណ្ណនា។

---

อตฺถวณฺณนา ปน เอวํ เวทิตพฺพา – ตโป นาม อภิชฺฌาโทมนสฺสาทีนํ ตปนโต อินฺทฺริยสํวโร, โกสชฺชสฺส วา ตปนโต วีริยํ, เตหิ สมนฺนาคโต ปุคฺคโล อาตาปีติ วุจฺจติ. สฺวายํ อภิชฺฌาทิปฺปหานฌานาทิปฺปฏิลาภเหตุโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺโพ.

ដែលហៅថា «តបៈ» គឺការសង្រួមឥន្ទ្រិយ (ឥន្ទ្រិយសំវរៈ) ព្រោះដុតកំដៅនូវអកុសលធម៌មានអភិជ្ឈានិងទោមនស្សជាដើម ឬមួយក៏សេចក្តីព្យាយាម (វីរិយៈ) ព្រោះដុតកំដៅនូវសេចក្តីខ្ជិលច្រអូស (កោសជ្ជៈ)។ ពិតមែនហើយ បុគ្គលដែលប្រកបដោយឥន្ទ្រិយសំវរៈនិងវីរិយៈទាំងនោះ ហៅថា «អាតាបី» (អ្នកមានសេចក្តីព្យាយាមដុតកំដៅកិលេស)។ តបធម៌នោះ គប្បីជ្រាបថាជាមង្គល ព្រោះជាហេតុនាំឲ្យលះបង់នូវអភិជ្ឈាជាដើម និងសម្រេចបាននូវឈានជាដើម។

---

พฺรหฺมจริยํ นาม เมถุนวิรติสมณธมฺมสาสนมคฺคานมธิวจนํ. ตถา หิ ‘‘อพฺรหฺมจริยํ ปหาย พฺรหฺมจารี โหตี’’ติ เอวมาทีสุ (ที. นิ. ๑.๑๙๔; ม. นิ. ๑.๒๙๒) เมถุนวิรติ พฺรหฺมจริยนฺติ วุจฺจติ. ‘‘ภควติ โน, อาวุโส, พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตีติ? เอวมาวุโส’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๕๗) สมณธมฺโม. ‘‘น ตาวาหํ, ปาปิม, ปรินิพฺพายิสฺสามิ, ยาว เม อิทํ พฺรหฺมจริยํ น อิทฺธญฺเจว ภวิสฺสติ ผีตญฺจ วิตฺถาริกํ พาหุชญฺญ’’นฺติ เอวมาทีสุ (ที. นิ. ๒.๑๖๘; สํ. นิ. ๕.๘๒๒; อุทา. ๕๑) สาสนํ. ‘‘อยเมว โข, ภิกฺขุ, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค พฺรหฺมจริยํ. เสยฺยถิทํ, สมฺมาทิฏฺฐี’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๕.๖) มคฺโค. อิธ ปน อริยสจฺจทสฺสเนน ปรโต มคฺคสฺส สงฺคหิตตฺตา อวเสสํ สพฺพมฺปิ วฏฺฏติ. ตญฺเจตํ อุปรูปริ นานปฺปการวิเสสาธิคมเหตุโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพํ.

ដែលហៅថា «ព្រហ្មចរិយៈ» គឺជានាមសព្ទសម្រាប់ហៅការវៀរចាកមេថុនធម្ម (មេថុនវិរតិ) សមណធម៌ ព្រះសាសនា និងអរិយមគ្គ។ ពិតមែនហើយ ក្នុងពាក្យជាដើមថា «លះបង់នូវអព្រហ្មចរិយៈហើយ ជាអ្នកប្រព្រឹត្តនូវធម៌ដ៏ប្រសើរ (ព្រហ្មចារី)» នោះ ការវៀរចាកមេថុនធម្ម ហៅថា «ព្រហ្មចរិយៈ»។ ក្នុងពាក្យជាដើមថា «ម្នាលអាវុសោ ព្រហ្មចរិយធម៌ដែលពួកយើងប្រព្រឹត្តក្នុងព្រះដ៏មានព្រះភាគឬ? អើ អាវុសោ» នោះ សមណធម៌ ហៅថា «ព្រហ្មចរិយៈ»។ ក្នុងពាក្យជាដើមថា «ម្នាលមារមានចិត្តបាប តថាគតនឹងមិនទាន់បរិនិព្វានឡើយ ដរាបណាព្រហ្មចរិយធម៌ (ព្រះសាសនា) របស់តថាគតនេះ មិនទាន់បានសម្រេចផល មិនទាន់រីកចម្រើន ផ្សព្វផ្សាយទៅដល់ជនជាច្រើន» នោះ ព្រះសាសនា ហៅថា «ព្រហ្មចរិយៈ»។ ក្នុងពាក្យជាដើមថា «ម្នាលភិក្ខុ នេះឯងជាអរិយអដ្ឋង្គិកមគ្គដ៏ប្រសើរ ហៅថា ព្រហ្មចរិយៈ ពោលគឺ សម្មាទិដ្ឋិ» នោះ អរិយមគ្គ ហៅថា «ព្រហ្មចរិយៈ»។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ ព្រោះអរិយមគ្គត្រូវបានសង្គ្រោះចូលក្នុងការឃើញអរិយសច្ចៈខាងក្រោមរួចហើយ ហេតុនោះ ព្រហ្មចរិយៈដែលនៅសល់ទាំងអស់ (មានការវៀរចាកមេថុន សមណធម៌ និងព្រះសាសនា) ទើបជាការត្រឹមត្រូវ។ ព្រហ្មចរិយធម៌នោះ គប្បីជ្រាបថាជាមង្គល ព្រោះជាហេតុនាំឲ្យសម្រេចបាននូវគុណវិសេសប្លែកៗជាលំដាប់ថ្នាក់ឡើងទៅ។

---

อริยสจฺจาน ทสฺสนํ นาม กุมารปญฺเห วุตฺตานํ จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ อภิสมยวเสน มคฺคทสฺสนํ, ตํ สํสารทุกฺขวีติกฺกมเหตุโต มงฺคลนฺติ วุจฺจติ.

ដែលហៅថា «ការឃើញអរិយសច្ចៈ» (អរិយសច្ចានទស្សនៈ) គឺការឃើញដោយអរិយមគ្គ តាមអំណាចនៃការត្រាស់ដឹង (អភិសម័យ) នូវអរិយសច្ចៈទាំង ៤ ដែលទ្រង់ត្រាស់សម្តែងទុកក្នុងកុមារបញ្ហា, ការឃើញអរិយសច្ចៈនោះ ហៅថាជាមង្គល ព្រោះជាហេតុនាំឲ្យកន្លងផុតនូវទុក្ខក្នុងសង្សារវដ្ត។

---

นิพฺพานสจฺฉิกิริยา นาม อิธ อรหตฺตผลํ นิพฺพานนฺติ อธิปฺเปตํ. ตมฺปิ หิ ปญฺจคติวานเนน วานสญฺญิตาย ตณฺหาย นิกฺขนฺตตฺตา นิพฺพานนฺติ วุจฺจติ. ตสฺส [Pg.129] ปตฺติ วา ปจฺจเวกฺขณา วา สจฺฉิกิริยาติ วุจฺจติ. อิตรสฺส ปน นิพฺพานสฺส อริยสจฺจานํ ทสฺสเนเนว สจฺฉิกิริยา สิทฺธา, เตเนตํ อิธ นาธิปฺเปตํ. เอวเมสา นิพฺพานสจฺฉิกิริยา ทิฏฺฐธมฺมิกสุขวิหาราทิเหตุโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพา.

ដែលហៅថា «ការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះនិព្វាន» (និព្វានសច្ឆិកិរិយា) ក្នុងទីនេះ សំដៅយក «អរហត្តផល» ថាជាព្រះនិព្វាន។ ព្រោះថា សូម្បីតែអរហត្តផលនោះ ក៏ហៅថា «និព្វាន» ដែរ ព្រោះចាកចេញផុតចាកតណ្ហាដែលហៅថា «វានៈ» ដែលដេរដាសក្នុងគតិទាំង ៥។ ការសម្រេចបានក្តី ការពិចារណា (បច្ចវេក្ខណៈ) នូវអរហត្តផលនោះក្តី ហៅថា «សច្ឆិកិរិយា»។ ចំណែកឯព្រះនិព្វានក្រៅពីនេះ (គឺអសង្ខតធាតុ) ត្រូវបានធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់រួចជាស្រេចហើយ ដោយការឃើញអរិយសច្ចៈនោះឯង ហេតុនោះ ក្នុងទីនេះមិនសំដៅយកព្រះនិព្វាននោះឡើយ។ ការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះនិព្វាន (គឺអរហត្តផល) យ៉ាងនេះ គប្បីជ្រាបថាជាមង្គល ព្រោះជាហេតុនាំឲ្យបាននូវការរស់នៅជាសុខក្នុងបច្ចុប្បន្ន (ទិដ្ឋធម្មិកសុខវិហារៈ) ជាដើម។

---

เอวํ อิมิสฺสา คาถาย ตโป พฺรหฺมจริยํ, อริยสจฺจานํ ทสฺสนํ, นิพฺพานสจฺฉิกิริยาติ จตฺตาริ มงฺคลานิ วุตฺตานิ. มงฺคลตฺตญฺจ เนสํ ตตฺถ ตตฺถ วิภาวิตเมวาติ.

ក្នុងគាថានេះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សម្តែងនូវមង្គល ៤ ប្រការ គឺ តបៈ (សេចក្តីព្យាយាមដុតកំដៅកិលេស) ១, ព្រហ្មចរិយៈ (ការប្រព្រឹត្តធម៌ដ៏ប្រសើរ) ១, ការឃើញអរិយសច្ចៈ ១, ការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះនិព្វាន ១ យ៉ាងនេះឯង។ ចំណែកឯភាពជាមង្គលនៃធម៌ទាំងនោះ ក៏ត្រូវបានបង្ហាញឲ្យច្បាស់លាស់ក្នុងទីនោះៗរួចហើយ។

---

นิฏฺฐิตา ตโป จาติ อิมิสฺสา คาถาย อตฺถวณฺณนา.

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃគាថា «តបោ ច» នេះ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

ผุฏฺฐสฺสโลกธมฺเมหีติคาถาวณฺณนา

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃគាថា «ផុដ្ឋស្ស លោកធម្មេហិ»

---

๑๒. อิทานิ ผุฏฺฐสฺส โลกธมฺเมหีติ เอตฺถ ผุฏฺฐสฺสาติ ผุสิตสฺส ฉุปิตสฺส สมฺปตฺตสฺส. โลเก ธมฺมา โลกธมฺมา, ยาว โลกปฺปวตฺติ, ตาว อนิวตฺตกา ธมฺมาติ วุตฺตํ โหติ. จิตฺตนฺติ มโน มานสํ. ยสฺสาติ นวสฺส วา มชฺฌิมสฺส วา เถรสฺส วา. น กมฺปตีติ น จลติ น เวธติ. อโสกนฺติ นิสฺโสกํ อพฺพูฬฺหโสกสลฺลํ. วิรชนฺติ วิคตรชํ วิทฺธํสิตรชํ. เขมนฺติ อภยํ นิรุปทฺทวํ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ อยํ ปทวณฺณนา.

១២. ក្នុងពាក្យថា «ផុដ្ឋស្ស លោកធម្មេហិ» នេះ មានអធិប្បាយពាក្យ (បទវណ្ណនា) ដូចតទៅ៖ ពាក្យថា «ផុដ្ឋស្ស» គឺដែលពាល់ត្រូវហើយ ដែលប៉ះពាល់ហើយ ដែលមកដល់ហើយ។ ធម៌ទាំងឡាយក្នុងលោក ឈ្មោះថា «លោកធម៌» ពោលគឺ ធម៌ទាំងឡាយដែលមិនអាចជៀសវាងបាន ដរាបណាការប្រព្រឹត្តទៅនៃលោកនៅតែមាន។ ពាក្យថា «ចិត្តំ» គឺ មនោ ឬមានសៈ (ចិត្ត)។ ពាក្យថា «យស្ស» គឺ របស់ភិក្ខុថ្មីក្តី ភិក្ខុកណ្តាលក្តី ភិក្ខុថេរៈក្តី។ ពាក្យថា «ន កម្បតិ» គឺ មិនរញ្ជួយ មិនញាប់ញ័រ។ ពាក្យថា «អសោកំ» គឺ មិនមានសេចក្តីសោក មានសរគឺសេចក្តីសោកដកចេញហើយ។ ពាក្យថា «វិរជំ» គឺ មានធូលី (កិលេស) ទៅប្រាសហើយ មានធូលីកម្ចាត់ចោលហើយ។ ពាក្យថា «ខេមំ» គឺ មិនមានភ័យ មិនមានឧបទ្រព។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលមកហើយ។ នេះជាបទវណ្ណនា។

---

อตฺถวณฺณนา ปน เอวํ เวทิตพฺพา – ผุฏฺฐสฺส โลกธมฺเมหิ จิตฺตํ ยสฺส น กมฺปติ นาม ยสฺส ลาภาลาภาทีหิ อฏฺฐหิ โลกธมฺเมหิ ผุฏฺฐสฺส อชฺโฌตฺถฏสฺส จิตฺตํ น กมฺปติ น จลติ น เวธติ, ตสฺส ตํ จิตฺตํ เกนจิ อกมฺปนียโลกุตฺตมภาวาวหนโต มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพํ.

ចំណែកឯការអធិប្បាយសេចក្តី (អត្ថវណ្ណនា) គប្បីជ្រាបដូចតទៅ៖ ពាក្យថា «ចិត្តរបស់បុគ្គលណា ដែលត្រូវលោកធម៌ពាល់ត្រូវហើយ មិនរញ្ជួយ» គឺចិត្តរបស់ព្រះអរហន្តអង្គណា ដែលត្រូវលោកធម៌ទាំង ៨ ប្រការ មានលាភនិងអលាភជាដើម ប៉ះពាល់ហើយ គ្របសង្កត់ហើយ តែងមិនរញ្ជួយ មិនរំភើប មិនញាប់ញ័រ, ចិត្តដែលមិនអាចរញ្ជួយបានដោយហេតុណាមួយនោះ គប្បីជ្រាបថាជាមង្គល ព្រោះនាំមកនូវភាពជាបុគ្គលដ៏ឧត្តមក្នុងលោក។

---

กสฺส จ เอเตหิ ผุฏฺฐสฺส จิตฺตํ น กมฺปตีติ? อรหโต ขีณาสวสฺส, น อญฺญสฺส กสฺสจิ. วุตฺตญฺเหตํ –

ចុះចិត្តរបស់បុគ្គលណា កាលបើត្រូវលោកធម៌ទាំងនេះពាល់ត្រូវហើយ មិនរញ្ជួយ? គឺចិត្តរបស់ព្រះអរហន្តអ្នកខីណាស្រព, មិនមែនរបស់បុគ្គលដទៃណាមួយឡើយ។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកមកយ៉ាងនេះថា៖

---

‘‘เสโล ยถา เอกคฺฆโน, วาเตน น สมีรติ;

เอวํ รูปา รสา สทฺทา, คนฺธา ผสฺสา จ เกวลา.

«ភ្នំថ្មដាដែលជាដុំតែមួយ តែងមិនរញ្ជួយដោយខ្យល់បក់យ៉ាងណា, រូប រស សំឡេង ក្លិន ផោដ្ឋព្វៈ ទាំងឡាយទាំងពួង ក៏យ៉ាងនោះដែរ

---

‘‘อิฏฺฐา ธมฺมา อนิฏฺฐา จ, น ปเวเธนฺติ ตาทิโน;

ฐิตํ จิตฺตํ วิปฺปมุตฺตํ, วยญฺจสฺสานุปสฺสตี’’ติ. (มหาว. ๒๔๔);

និងធម៌ទាំងឡាយជាទីគាប់ចិត្តនិងមិនជាទីគាប់ចិត្ត តែងមិនអាចធ្វើចិត្តរបស់ព្រះតាទិបុគ្គលឲ្យញាប់ញ័របានឡើយ, ចិត្តរបស់ព្រះអរហន្តនោះ ជាចិត្តនឹងធឹង រួចផុតចាកកិលេសហើយ និងតែងតែពិចារណាឃើញនូវសេចក្តីវិនាស»។

---

อโสกํ [Pg.130] นาม ขีณาสวสฺเสว จิตฺตํ. ตญฺหิ ยฺวายํ ‘‘โสโก โสจนา โสจิตตฺตํ อนฺโตโสโก อนฺโตปริโสโก เจตโส ปรินิชฺฌายิตตฺต’’นฺติอาทินา (วิภ. ๒๓๗) นเยน วุจฺจติ โสโก, ตสฺส อภาวโต อโสกํ. เกจิ นิพฺพานํ วทนฺติ, ตํ ปุริมปเทน นานุสนฺธิยติ. ยถา จ อโสกํ, เอวํ วิรชํ เขมนฺติปิ ขีณาสวสฺเสว จิตฺตํ. ตญฺหิ ราคโทสโมหรชานํ วิคตตฺตา วิรชํ, จตูหิ จ โยเคหิ เขมตฺตา เขมํ, ยโต เอตํ เตน เตนากาเรน ตมฺหิ ตมฺหิ ปวตฺติกฺขเณ คเหตฺวา นิทฺทิฏฺฐวเสน ติวิธมฺปิ อปฺปวตฺตกฺขนฺธตาทิโลกุตฺตมภาวาวหนโต อาหุเนยฺยาทิภาวาวหนโต จ มงฺคลนฺติ เวทิตพฺพํ.

ដែលឈ្មោះថា អសោកៈ (មិនសោកសៅ) គឺសំដៅយកចិត្តរបស់ព្រះខីណាសពប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា សេចក្តីសោកណា ដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងទុកដោយន័យជាដើមថា «សេចក្តីសោក អាការសោក ភាពនៃចិត្តសោក សេចក្តីសោកក្នុងចិត្ត សេចក្តីសោកខ្លាំងក្នុងចិត្ត ភាពនៃចិត្តឆេះរោលរាល» សេចក្តីសោកនោះ មិនមានដល់ព្រះខីណាសពនោះឡើយ ព្រោះមិនមានសេចក្តីសោកនោះ ទើបឈ្មោះថា អសោកៈ។ អាចារ្យខ្លះពោលថា ព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា អសោកៈ ប៉ុន្តែពាក្យនោះ មិនសមស្របនឹងបទខាងដើម (គឺចិត្តដែលមិនញាប់ញ័រ) ឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ចិត្តដែលមិនសោកសៅយ៉ាងណា ចិត្តដែលប្រាសចាកធូលី (វិរជំ) និងចិត្តដ៏ក្សេមក្សាន្ត (ខេមំ) ក៏ជាចិត្តរបស់ព្រះខីណាសពប៉ុណ្ណោះ យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះថា ចិត្តនោះ ឈ្មោះថា វិរជៈ ព្រោះប្រាសចាកធូលីគឺរាគៈ ទោសៈ និងមោហៈ, ឈ្មោះថា ខេមៈ ព្រោះក្សេមក្សាន្តចាកយោគៈទាំង ៤។ ព្រោះហេតុនោះ បទទាំង ៣ នេះ គឺ អសោកំ វិរជំ ខេមំ ដែលព្រះអង្គកាន់យកដោយអាការៈនោះៗ ក្នុងខណៈនៃប្រវត្តិនោះៗ ហើយសម្តែងទុក គប្បីជ្រាបថាជាមង្គល ព្រោះនាំមកនូវភាពជាបុគ្គលដ៏ឧត្តមក្នុងលោក មានការមិនកើតឡើងនៃខន្ធជាដើម និងនាំមកនូវភាពជាបុគ្គលគួរទទួលនូវទានដែលគេនាំមកបូជាជាដើម។

---

เอวํ อิมิสฺสา คาถาย อฏฺฐโลกธมฺเมหิ อกมฺปิตจิตฺตํ, อโสกจิตฺตํ, วิรชจิตฺตํ, เขมจิตฺตนฺติ จตฺตาริ มงฺคลานิ วุตฺตานิ. มงฺคลตฺตญฺจ เนสํ ตตฺถ ตตฺถ วิภาวิตเมวาติ.

ក្នុងគាថានេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងមង្គល ៤ យ៉ាង គឺ ចិត្តមិនញាប់ញ័រដោយលោកធម៌ទាំង ៨, ចិត្តមិនសោកសៅ, ចិត្តប្រាសចាកធូលី និងចិត្តដ៏ក្សេមក្សាន្ត យ៉ាងនេះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាមង្គលនៃធម៌ទាំងនោះ ព្រះអង្គទ្រង់ធ្វើឱ្យច្បាស់លាស់ហើយក្នុងកន្លែងនោះៗ។

---

นิฏฺฐิตา ผุฏฺฐสฺส โลกธมฺเมหีติ อิมิสฺสา คาถาย อตฺถวณฺณนา.

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃគាថា «ផុដ្ឋស្ស លោកធម្មេហិ» នេះ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

เอตาทิสานีติคาถาวณฺณนา

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃគាថា «ឯតាទិសានិ»

---

๑๓. เอวํ ภควา อเสวนา จ พาลานนฺติอาทีหิ ทสหิ คาถาหิ อฏฺฐตึส มหามงฺคลานิ กเถตฺวา อิทานิ เอตาเนว อตฺตนา วุตฺตมงฺคลานิ ถุนนฺโต ‘‘เอตาทิสานิ กตฺวานา’’ติ อวสานคาถมภาสิ.

១៣. ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងមហាមង្គល ៣៨ ប្រការ ដោយគាថាទាំង ១០ មានគាថាថា «អសេវនា ច ពាលានំ» ជាដើម យ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងទ្រង់សរសើរមង្គលទាំងឡាយដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងហើយនោះ ទើបត្រាស់គាថាចុងក្រោយថា «ឯតាទិសានិ កត្វាន»។

---

ตสฺสายมตฺถวณฺณนา – เอตาทิสานีติ เอตานิ อีทิสานิ มยา วุตฺตปฺปการานิ พาลานํ อเสวนาทีนิ. กตฺวานาติ กตฺวา. กตฺวาน กตฺวา กริตฺวาติ หิ อตฺถโต อนญฺญํ. สพฺพตฺถมปราชิตาติ สพฺพตฺถ ขนฺธกิเลสาภิสงฺขารเทวปุตฺตมารปฺปเภเทสุ จตูสุ ปจฺจตฺถิเกสุ เอเกนาปิ อปราชิตา หุตฺวา, สยเมว เต จตฺตาโร มาเร ปราเชตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. มกาโร เจตฺถ ปทสนฺธิกรมตฺโตติ วิญฺญาตพฺโพ.

សេចក្តីអធិប្បាយនៃគាថានោះ ដូចតទៅនេះ៖ បទថា «ឯតាទិសានិ» សេចក្តីថា មង្គលទាំងឡាយមានការមិនសេពគប់បុគ្គលពាលជាដើម ដែលមានសភាពបែបនេះ តាមប្រការដែលតថាគតបានសម្តែងហើយ។ បទថា «កត្វាន» សេចក្តីថា ធ្វើហើយ។ ព្រោះថា បទថា កត្វាន កត្វា និង ករិត្វា មានសេចក្តីមិនខុសគ្នាឡើយ។ បទថា «សព្វត្ថមបរាជិតា» សេចក្តីថា មិនចាញ់ក្នុងទីទាំងពួង គឺមិនចាញ់សូម្បីតែម្នាក់ក្នុងចំណោមសត្រូវទាំង ៤ ប្រការ មានខន្ធមារ កិលេសមារ អភិសង្ខារមារ និងទេវបុត្តមារ ជាអ្នកឈ្នះមារទាំង ៤ នោះដោយខ្លួនឯង នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ម៉្យាងទៀត គប្បីជ្រាបថា អក្សរ «ម» ក្នុងបទនេះ គ្រាន់តែជាតួសន្ធិភ្ជាប់បទប៉ុណ្ណោះ។

---

สพฺพตฺถ โสตฺถึ คจฺฉนฺตีติ เอตาทิสานิ มงฺคลานิ กตฺวา จตูหิ มาเรหิ อปราชิตา หุตฺวา สพฺพตฺถ อิธโลกปรโลเกสุ ฐานจงฺกมนาทีสุ จ โสตฺถึ คจฺฉนฺติ, พาลเสวนาทีหิ เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ อาสวา [Pg.131] วิฆาตปริฬาหา, เตสํ อภาวา โสตฺถึ คจฺฉนฺติ, อนุปทฺทุตา อนุปสฏฺฐา เขมิโน อปฺปฏิภยา คจฺฉนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. อนุนาสิโก เจตฺถ คาถาพนฺธสุขตฺถํ วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ.

បទថា «សព្វត្ថ សោត្ថិំ គច្ឆន្តិ» សេចក្តីថា កាលបើបានធ្វើមង្គលមានសភាពបែបនេះហើយ មិនចាញ់មារទាំង ៤ ឡើយ តែងដល់នូវសេចក្តីសួស្តីក្នុងទីទាំងពួង គឺទាំងក្នុងលោកនេះ និងលោកខាងមុខ ទាំងក្នុងខណៈឈរ ដើរជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត អាសវៈ សេចក្តីលំបាក និងសេចក្តីក្តៅក្រហាយណា ដែលគប្បីកើតឡើងព្រោះការសេពគប់បុគ្គលពាលជាដើម តែងដល់នូវសេចក្តីសួស្តី ព្រោះមិនមានធម៌ទាំងនោះ គឺថា តែងទៅដោយមិនមានឧបទ្រព មិនមានការបៀតបៀន មានសេចក្តីក្សេមក្សាន្ត មិនមានភ័យខ្លាច នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ គប្បីជ្រាបថា និគ្គហិត (អនុនាសិក) ក្នុងបទនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដើម្បីសម្រួលដល់ការរៀបចំគាថា។

---

ตํ เตสํ มงฺคลมุตฺตมนฺติ อิมินา คาถาปเทน ภควา เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. กถํ? เอวํ, เทวปุตฺต, เย เอตาทิสานิ กโรนฺติ, เต ยสฺมา สพฺพตฺถ โสตฺถึ คจฺฉนฺติ, ตสฺมา ตํ พาลานํ อเสวนาทิอฏฺฐตึสวิธมฺปิ เตสํ เอตาทิสการกานํ มงฺคลมุตฺตมํ เสฏฺฐํ ปวรนฺติ คณฺหาหีติ.

ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់បញ្ចប់ទេសនាដោយគាថាបាទថា «តំ តេសំ មង្គលមុត្តមំ»។ បញ្ចប់ដូចម្តេច? សេចក្តីថា ម្នាលទេវបុត្រ ជនទាំងឡាយណាធ្វើមង្គលមានសភាពបែបនេះ ជនទាំងនោះតែងដល់នូវសេចក្តីសួស្តីក្នុងទីទាំងពួង ព្រោះហេតុនោះ អ្នកចូរចាំទុកចុះថា មង្គល ៣៨ ប្រការ មានការមិនសេពគប់បុគ្គលពាលជាដើមនោះ ជាមង្គលដ៏ឧត្តម ដ៏ប្រសើរ ដ៏ថ្លៃថ្លា របស់ជនអ្នកធ្វើមង្គលមានសភាពបែបនោះ។

---

เอวญฺจ ภควตา นิฏฺฐาปิตาย เทสนาย ปริโยสาเน โกฏิสตสหสฺสเทวตาโย อรหตฺตํ ปาปุณึสุ, โสตาปตฺติสกทาคามิอนาคามิผลสมฺปตฺตานํ คณนา อสงฺขฺเยยฺยา อโหสิ. อถ ภควา ทุติยทิวเส อานนฺทตฺเถรํ อามนฺเตสิ – ‘‘อิมํ ปน, อานนฺท, รตฺตึ อญฺญตรา เทวตา มํ อุปสงฺกมิตฺวา มงฺคลปญฺหํ ปุจฺฉิ, อถสฺสาหํ อฏฺฐตึส มงฺคลานิ อภาสึ, อุคฺคณฺหาหิ, อานนฺท, อิมํ มงฺคลปริยายํ, อุคฺคเหตฺวา ภิกฺขู วาเจหี’’ติ. เถโร อุคฺคเหตฺวา ภิกฺขู วาเจสิ. ตยิทํ อาจริยปรมฺปราย อาภตํ ยาวชฺชตนา ปวตฺตติ, ‘‘เอวมิทํ พฺรหฺมจริยํ อิทฺธญฺเจว ผีตญฺจ วิตฺถาริกํ พาหุชญฺญํ ปุถุภูตํ ยาว เทวมนุสฺเสหิ สุปฺปกาสิต’’นฺติ เวทิตพฺพํ.

កាលដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់បញ្ចប់ទេសនាយ៉ាងនេះហើយ ក្នុងទីបំផុតនៃទេសនា ទេវតាទាំងឡាយមួយសែនកោដិ បានសម្រេចព្រះអរហត្ត ចំណែកឯពួកទេវតាដែលសម្រេចសោតាបត្តិផល សកទាគាមិផល និងអនាគាមិផល គឺមិនអាចរាប់គណនាបានឡើយ។ លំដាប់នោះ ក្នុងថ្ងៃបន្ទាប់ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់ហៅព្រះអានន្ទត្ថេរថា «ម្នាលអានន្ទ ក្នុងរាត្រីកន្លងទៅនេះ មានទេវតាម្នាក់ចូលមកជួបតថាគត ហើយសួរនូវប្រស្នាមង្គល តថាគតក៏បានសម្តែងមង្គល ៣៨ ប្រការដល់ទេវតានោះ ម្នាលអានន្ទ អ្នកចូររៀននូវមង្គលបរិយាយនេះចុះ លុះរៀនចាំហើយ ចូរនាំទៅបង្រៀនភិក្ខុទាំងឡាយចុះ»។ ព្រះថេរៈក៏បានរៀនចាំ ហើយនាំទៅបង្រៀនភិក្ខុទាំងឡាយ។ មង្គលសូត្រនោះ ត្រូវបានរក្សាទុកដោយលំដាប់អាចារ្យ ហើយបន្តរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ គប្បីជ្រាបថា «ព្រះសាសនា (ព្រហ្មចរិយៈ) នេះ ពេញបរិបូរណ៍ ផ្សព្វផ្សាយទៅ ទូលំទូលាយ ដឹងឮដល់ជនច្រើនគ្នា ចម្រើនរុងរឿង រហូតដល់ទេវតា និងមនុស្សទាំងឡាយ សម្តែងទុកល្អហើយ» យ៉ាងនេះឯង។

---

อิทานิ เอเตสฺเวว มงฺคเลสุ ญาณปริจยปาฏวตฺถํ อยมาทิโต ปภุติ โยชนา – เอวมิเม อิธโลกปรโลกโลกุตฺตรสุขกามา สตฺตา พาลชนเสวนํ ปหาย, ปณฺฑิเต นิสฺสาย, ปูชเนยฺเย ปูเชตฺวา, ปติรูปเทสวาเสน ปุพฺเพ จ กตปุญฺญตาย กุสลปฺปวตฺติยํ โจทิยมานา อตฺตานํ สมฺมา ปณิธาย, พาหุสจฺจสิปฺปวินเยหิ อลงฺกตตฺตภาวา, วินยานุรูปํ สุภาสิตํ ภาสมานา, ยาว คิหิภาวํ น วิชหนฺติ, ตาว มาตาปิตูปฏฺฐาเนน โปราณํ อิณมูลํ วิโสธยมานา, ปุตฺตทารสงฺคเหน นวํ อิณมูลํ ปโยชยมานา, อนากุลกมฺมนฺตตาย ธนธญฺญาทิสมิทฺธึ ปาปุณนฺตา, ทาเนน โภคสารํ ธมฺมจริยาย ชีวิตสารญฺจ คเหตฺวา, ญาติสงฺคเหน สกชนหิตํ อนวชฺชกมฺมนฺตตาย ปรชนหิตญฺจ กโรนฺตา, ปาปวิรติยา ปรูปฆาตํ มชฺชปานสํยเมน อตฺตูปฆาตญฺจ วิวชฺเชตฺวา, ธมฺเมสุ อปฺปมาเทน กุสลปกฺขํ วฑฺเฒตฺวา, วฑฺฒิตกุสลตาย คิหิพฺยญฺชนํ โอหาย ปพฺพชิตภาเว ฐิตาปิ พุทฺธพุทฺธสาวกูปชฺฌายาจริยาทีสุ คารเวน นิวาเตน จ วตฺตสมฺปทํ อาราเธตฺวา, สนฺตุฏฺฐิยา [Pg.132] ปจฺจยเคธํ ปหาย, กตญฺญุตาย สปฺปุริสภูมิยํ ฐตฺวา, ธมฺมสฺสวเนน จิตฺตลีนตํ ปหาย, ขนฺติยา สพฺพปริสฺสเย อภิภวิตฺวา, โสวจสฺสตาย สนาถํ อตฺตานํ กตฺวา, สมณทสฺสเนน ปฏิปตฺติปโยคํ ปสฺสนฺตา, ธมฺมสากจฺฉาย กงฺขาฏฺฐานิเยสุ ธมฺเมสุ กงฺขํ วิโนเทตฺวา, อินฺทฺริยสํวรตเปน สีลวิสุทฺธึ สมณธมฺมพฺรหฺมจริเยน จิตฺตวิสุทฺธึ ตโต ปรา จ จตสฺโส วิสุทฺธิโย สมฺปาเทนฺตา, อิมาย ปฏิปทาย อริยสจฺจทสฺสนปริยายํ ญาณทสฺสนวิสุทฺธึ ปตฺวา อรหตฺตผลสงฺขฺยํ นิพฺพานํ สจฺฉิกโรนฺติ, ยํ สจฺฉิกริตฺวา สิเนรุปพฺพโต วิย วาตวุฏฺฐีหิ อฏฺฐหิ โลกธมฺเมหิ อวิกมฺปมานจิตฺตา อโสกา วิรชา เขมิโน โหนฺติ. เย จ เขมิโน โหนฺติ, เต สพฺพตฺถ เอเกนปิ อปราชิตา โหนฺติ, สพฺพตฺถ โสตฺถึ คจฺฉนฺติ. เตนาห ภควา –

ឥឡូវនេះ ដើម្បីភាពឈ្លាសវៃក្នុងការហ្វឹកហាត់ប្រាជ្ញា ក្នុងមង្គលទាំងឡាយនេះឯង នេះជាការភ្ជាប់សេចក្តីតាំងពីដើមរៀងមក៖ គឺថា សត្វទាំងឡាយដែលប្រាថ្នានូវសេចក្តីសុខក្នុងលោកនេះ លោកខាងមុខ និងលោកុត្តរៈទាំងឡាយនេះ កាលបើលះបង់នូវការសេពគប់បុគ្គលពាល អាស្រ័យនូវបុគ្គលជាបណ្ឌិត បូជានូវបុគ្គលដែលគួរជាទីគោរពបូជា មានការរស់នៅក្នុងប្រទេសដ៏សមគួរ និងភាពជាអ្នកបានធ្វើបុណ្យទុកហើយក្នុងកាលមុន ជម្រុញចិត្តឱ្យកើតកុសល ក៏តម្កល់ខ្លួនទុកដោយប្រពៃ ជាអ្នកមានខ្លួនតាក់តែងហើយដោយពហុស្សូត្រ សិល្បៈ និងវិន័យ និយាយនូវវាចាដែលពោលល្អហើយតាមសមគួរដល់វិន័យ ដរាបណាដែលមិនទាន់លះបង់នូវភាពជាគ្រហស្ថ ដរាបនោះ តែងជម្រះនូវបំណុលចាស់ដោយការបម្រើមាតាបិតា តែងបង្កើតនូវបំណុលថ្មីដោយការសង្គ្រោះបុត្រនិងភរិយា តែងដល់នូវភាពបរិបូរណ៍ដោយទ្រព្យសម្បត្តិនិងធញ្ញជាតិជាដើម ដោយការធ្វើការងារមិនច្របូកច្របល់ តែងកាន់យកនូវខ្លឹមសារនៃភោគៈដោយការបរិច្ចាគទាន និងខ្លឹមសារនៃជីវិតដោយការប្រព្រឹត្តធម៌ តែងធ្វើនូវប្រយោជន៍ដល់ញាតិមិត្តរបស់ខ្លួនដោយការសង្គ្រោះញាតិ និងប្រយោជន៍ដល់អ្នកដទៃដោយការធ្វើការងារដែលមិនមានទោស វៀរចាកការបៀតបៀនអ្នកដទៃដោយការវៀរចាកបាប និងវៀរចាកការបៀតបៀនខ្លួនឯងដោយការសង្រួមចាកការផឹកទឹកស្រវឹង ញ៉ាំងចំណែកនៃកុសលឱ្យចម្រើនឡើងដោយសេចក្តីមិនប្រមាថក្នុងធម៌ទាំងឡាយ លុះមានកុសលចម្រើនឡើងហើយ ក៏លះបង់នូវភេទជាគ្រហស្ថ ទោះបីស្ថិតនៅក្នុងភាពជាបព្វជិតហើយក្តី ក៏ញ៉ាំងវត្តប្រតិបត្តិឱ្យបរិបូរណ៍ ដោយសេចក្តីគោរព និងសេចក្តីបន្ទាបខ្លួន ចំពោះព្រះពុទ្ធ ព្រះពុទ្ធសាវក ព្រះឧបជ្ឈាយ៍ និងព្រះអាចារ្យជាដើម លះបង់នូវសេចក្តីជាប់ជំពាក់ក្នុងបច្ច័យដោយសេចក្តីសន្តោស ស្ថិតនៅក្នុងភូមិរបស់សប្បុរសដោយសេចក្តីដឹងគុណ លះបង់នូវភាពរួញរានៃចិត្តដោយការស្តាប់ធម៌ គ្របសង្កត់នូវអន្តរាយទាំងពួងដោយសេចក្តីអត់ធន់ ធ្វើខ្លួនឱ្យមានទីពឹងដោយភាពជាអ្នកប្រដៅងាយ ឃើញនូវការប្រកបក្នុងប្រតិបត្តិដោយការជួបសមណៈ កំចាត់បង់នូវសេចក្តីសង្ស័យក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលជាហេតុនៃសេចក្តីសង្ស័យ ដោយការសន្ទនាធម៌ ញ៉ាំងសីលវិសុទ្ធិឱ្យសម្រេចដោយតបៈគឺការសង្រួមឥន្ទ្រិយ ញ៉ាំងចិត្តវិសុទ្ធិឱ្យសម្រេចដោយសមណធម៌និងព្រហ្មចរិយៈ ហើយញ៉ាំងវិសុទ្ធិទាំង ៤ ខាងលើឱ្យសម្រេចតទៅទៀត តែងធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះនិព្វានដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងអរហត្តផល ដោយការដល់នូវញាណទស្សនវិសុទ្ធិ ដែលជាហេតុនៃការឃើញនូវអរិយសច្ចៈ ដោយបដិបទានេះ កាលបើបានធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះនិព្វាននោះហើយ តែងមានចិត្តមិនញាប់ញ័រដោយលោកធម៌ទាំង ៨ ដូចជាស្តេចភ្នំសិនេរុដែលមិនញាប់ញ័រដោយខ្យល់និងភ្លៀង ជាអ្នកមិនមានសេចក្តីសោក ប្រាសចាកធូលី និងមានសេចក្តីក្សេមក្សាន្ត។ ម្យ៉ាងទៀត ជនទាំងឡាយណាដែលមានសេចក្តីក្សេមក្សាន្ត ជនទាំងនោះមិនចាញ់សូម្បីតែម្នាក់ក្នុងទីទាំងពួង តែងដល់នូវសេចក្តីសួស្តីក្នុងទីទាំងពួង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ថា៖

---

‘‘เอตาทิสานิ กตฺวาน, สพฺพตฺถมปราชิตา;

สพฺพตฺถ โสตฺถึ คจฺฉนฺติ, ตํ เตสํ มงฺคลมุตฺตม’’นฺติ.

«ទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយ ធ្វើនូវមង្គលមានសភាពបែបនេះហើយ មិនចាញ់ក្នុងទីទាំងពួង តែងដល់នូវសេចក្តីសួស្តីក្នុងទីទាំងពួង នោះជាមង្គលដ៏ឧត្តមរបស់ទេវតានិងមនុស្សទាំងនោះ»។

---

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทกปาฐ-อฏฺฐกถาย

ក្នុងបរមត្ថជោតិកា នាមខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា

---

มงฺคลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃមង្គលសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

๖. รตนสุตฺตวณฺณนา

៦. ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃរតនសូត្រ

---

นิกฺเขปปฺปโยชนํ

ប្រយោជន៍នៃការសម្តែងទុក

---

อิทานิ ยานีธ ภูตานีติเอวมาทินา มงฺคลสุตฺตานนฺตรํ นิกฺขิตฺตสฺส รตนสุตฺตสฺส อตฺถวณฺณนากฺกโม อนุปฺปตฺโต. ตสฺส อิธ นิกฺเขปปฺปโยชนํ วตฺวา ตโต ปรํ สุปริสุทฺเธน ติตฺเถน นทิตฬากาทีสุ สลิลชฺโฌคาหณมิว สุปริสุทฺเธน นิทาเนน อิมสฺส สุตฺตสฺส อตฺถชฺโฌคาหณํ ทสฺเสตุํ –

ឥឡូវនេះ ដល់វារៈនៃការអធិប្បាយសេចក្តីនៃរតនសូត្រ ដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងទុកក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីមង្គលសូត្រ មានគាថាថា «យានីធ ភូតានិ» ជាដើម។ កាលនឹងសម្តែងនូវប្រយោជន៍នៃការសម្តែងទុករតនសូត្រនោះក្នុងទីនេះ ហើយបន្ទាប់ពីនោះ ដើម្បីបង្ហាញនូវការយល់ដឹងនូវសេចក្តីនៃសូត្រនេះ ដោយហេតុដ៏បរិសុទ្ធស្អាត ដូចជាការចុះទៅដងទឹកក្នុងស្ទឹងនិងស្រះជាដើម តាមកំពង់ដ៏ស្អាតល្អ ទើបពោលថា៖

---

‘‘เยน วุตฺตํ ยทา ยตฺถ, ยสฺมา เจตํ อิมํ นยํ;

ปกาเสตฺวาน เอตสฺส, กริสฺสามตฺถวณฺณนํ’’.

«តថាគតនឹងសម្តែងនូវសេចក្តីអធិប្បាយនៃរតនសូត្រនេះ ដោយការធ្វើឱ្យច្បាស់នូវន័យនេះថា ព្រះសូត្រនេះ គឺព្រះអង្គណាទ្រង់សម្តែង សម្តែងក្នុងកាលណា ក្នុងទីណា និងព្រោះហេតុអ្វី»។

---

ตตฺถ [Pg.133] ยสฺมา มงฺคลสุตฺเตน อตฺตรกฺขา อกลฺยาณกรณกลฺยาณากรณปจฺจยานญฺจ อาสวานํ ปฏิฆาโต ทสฺสิโต, อิมญฺจ สุตฺตํ ปรารกฺขํ อมนุสฺสาทิปจฺจยานญฺจ อาสวานํ ปฏิฆาตํ สาเธติ, ตสฺมา ตทนนฺตรํ นิกฺขิตฺตํ สิยาติ.

ក្នុងពាក្យនោះ ព្រោះហេតុថា ក្នុងមង្គលសូត្រ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញការការពារខ្លួន និងការកំចាត់បង់នូវអាសវៈទាំងឡាយ ដែលមានការមិនធ្វើអំពើអាក្រក់ និងការធ្វើអំពើល្អជាបច្ច័យ ចំណែកឯព្រះសូត្រនេះ (រតនសូត្រ) តែងសម្រេចនូវការការពារអ្នកដទៃ និងការកំចាត់បង់នូវអាសវៈទាំងឡាយ ដែលមានពួកអមនុស្សជាដើមជាបច្ច័យ ហេតុនោះ ព្រះសូត្រនេះ ទើបព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងទុកក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីមង្គលសូត្រនោះ។

---

อิทํ ตาวสฺส อิธ นิกฺเขปปฺปโยชนํ.

នេះជាប្រយោជន៍នៃការសម្តែងទុករតនសូត្រនោះក្នុងទីនេះ ជាបឋម។

---

เวสาลิวตฺถุ

រឿងក្រុងវេសាលី

---

อิทานิ ‘‘เยน วุตฺตํ ยทา ยตฺถ, ยสฺมา เจต’’นฺติ เอตฺถาห ‘‘เกน ปเนตํ สุตฺตํ วุตฺตํ, กทา กตฺถ, กสฺมา จ วุตฺต’’นฺติ. วุจฺจเต – อิทญฺหิ ภควตา เอว วุตฺตํ, น สาวกาทีหิ. ตญฺจ ยทา ทุพฺภิกฺขาทีหิ อุปทฺทเวหิ อุปทฺทุตาย เวสาลิยา ลิจฺฉวีหิ ราชคหโต ยาจิตฺวา ภควา เวสาลึ อานีโต, ตทา เวสาลิยํ เตสํ อุปทฺทวานํ ปฏิฆาตตฺถาย วุตฺตนฺติ. อยํ เตสํ ปญฺหานํ สงฺเขปวิสฺสชฺชนา. วิตฺถารโต ปน เวสาลิวตฺถุโต ปภุติ โปราเณหิ วณฺณียติ.

ឥឡូវនេះ ក្នុងពាក្យថា «យេន វុត្តំ យទា យត្ថ យស្មា ចេតំ» នេះ មានចោទសួរថា «ចុះព្រះសូត្រនេះ ព្រះអង្គណាទ្រង់សម្តែង សម្តែងក្នុងកាលណា ក្នុងទីណា និងព្រោះហេតុអ្វី?»។ ដោះស្រាយថា៖ ព្រះសូត្រនេះ គឺព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងដោយព្រះអង្គឯងប៉ុណ្ណោះ មិនមែនពួកសាវកជាដើមសម្តែងឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងកាលណាដែលក្រុងវេសាលី ត្រូវឧបទ្រពទាំងឡាយមានទុរភិក្សជាដើមបៀតបៀនហើយ ពួកស្តេចលិច្ឆវីបានយាងទៅអារាធនាព្រះដ៏មានព្រះភាគពីក្រុងរាជគ្រឹះ នាំព្រះអង្គមកកាន់ក្រុងវេសាលី ក្នុងកាលនោះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងព្រះសូត្រនេះក្នុងក្រុងវេសាលី ដើម្បីកំចាត់បង់នូវឧបទ្រពទាំងឡាយនោះ។ នេះជាការឆ្លើយដោះស្រាយដោយសង្ខេប ចំពោះប្រស្នាទាំងនោះ។ ប៉ុន្តែ បើពោលដោយពិស្តារ ពួកបុរាណាចារ្យតែងអធិប្បាយតាំងពីរឿងក្រុងវេសាលីរៀងមក។

---

ตตฺรายํ วณฺณนา – พาราณสิรญฺโญ กิร อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ คพฺโภ สณฺฐาสิ, สา ตํ ญตฺวา รญฺโญ นิเวเทสิ, ราชา คพฺภปริหารํ อทาสิ. สา สมฺมา ปริหริยมานคพฺภา คพฺภปริปากกาเล วิชายนฆรํ ปาวิสิ. ปุญฺญวตีนํ ปจฺจูสสมเย คพฺภวุฏฺฐานํ โหติ. สา จ ตาสํ อญฺญตรา, เตน ปจฺจูสสมเย อลตฺตกปฏลพนฺธุชีวกปุปฺผสทิสํ มํสเปสึ วิชายิ. ตโต ‘‘อญฺญา เทวิโย สุวณฺณพิมฺพสทิเส ปุตฺเต วิชายนฺติ, อคฺคมเหสี มํสเปสินฺติ รญฺโญ ปุรโต มม อวณฺโณ อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติ จินฺเตตฺวา เตน อวณฺณภเยน ตํ มํสเปสึ เอกสฺมึ ภาชเน ปกฺขิปิตฺวา อญฺญตเรน ปฏิกุชฺชิตฺวา ราชมุทฺทิกาย ลญฺฉิตฺวา คงฺคาย โสเต ปกฺขิปาเปสิ. มนุสฺเสหิ ฉฑฺฑิตมตฺเต เทวตา อารกฺขํ สํวิทหึสุ. สุวณฺณปฏฺฏกญฺเจตฺถ ชาติหิงฺคุลเกน ‘‘พาราณสิรญฺโญ อคฺคมเหสิยา ปชา’’ติ ลิขิตฺวา พนฺธึสุ. ตโต ตํ ภาชนํ อูมิภยาทีหิ อนุปทฺทุตํ คงฺคาโสเตน ปายาสิ.

ក្នុងរឿងនោះ មានសេចក្តីអធិប្បាយដូចតទៅនេះ៖ ឮថា ព្រះគភ៌បានប្រតិស្ឋានក្នុងព្រះឧទរនៃព្រះអគ្គមហេសីរបស់ព្រះបាទពារាណសី ព្រះនាងដឹងសេចក្តីនោះហើយ ក៏ក្រាបបង្គំទូលដល់ព្រះរាជា ព្រះរាជាក៏ទ្រង់ប្រទាននូវការរក្សាព្រះគភ៌។ ព្រះនាងកាលដែលរក្សាព្រះគភ៌ដោយប្រពៃហើយ ក្នុងកាលដែលព្រះគភ៌ចាស់ទុំ ក៏យាងចូលទៅកាន់ដំណាក់ប្រសូត។ ធម្មតា ការប្រសូតបុត្ររបស់ស្ត្រីដែលមានបុណ្យ តែងមានក្នុងវេលាជិតភ្លឺ។ ព្រះនាងក៏ជាស្ត្រីម្នាក់ក្នុងចំណោមស្ត្រីទាំងនោះ ហេតុនោះ ក្នុងវេលាជិតភ្លឺ ព្រះនាងក៏ប្រសូតនូវដុំសាច់មួយដុំ ដែលមានពណ៌ដូចជាទឹកល័ក្ត និងផ្កាពុទ្រា។ លំដាប់នោះ ព្រះនាងទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ព្រះមហេសីដទៃទៀត តែងប្រសូតបុត្រមានរូបរាងដូចជារូបមាស ចំណែកឯព្រះអគ្គមហេសី បែរជាប្រសូតដុំសាច់ទៅវិញ សេចក្តីមិនសរសើរ (ការនិន្ទា) គប្បីកើតមានដល់យើងក្នុងទីចំពោះព្រះភក្ត្រនៃព្រះរាជាជាមិនខាន» ព្រោះខ្លាចសេចក្តីមិនសរសើរនោះ ទើបដាក់ដុំសាច់នោះទៅក្នុងភាជន៍មួយ ហើយយកភាជន៍មួយទៀតមកគ្របពីលើ បោះត្រាដោយព្រះរាជមុទ្រា រួចឱ្យគេយកទៅបោះចោលក្នុងខ្សែទឹកនៃទន្លេគង្គា។ គ្រាន់តែពួកមនុស្សបោះចោលភ្លាម ពួកទេវតាក៏ចាត់ចែងការការពាររក្សា។ ម្យ៉ាងទៀត ពួកទេវតាបានសរសេរអក្សរលើបន្ទះមាសដោយជាតិហិង្គុល (ល័ក្តថ្ម) ថា «នេះជាបុត្ររបស់ព្រះអគ្គមហេសីនៃព្រះបាទពារាណសី» ហើយចងភ្ជាប់នឹងភាជន៍នោះ។ បន្ទាប់មក ភាជន៍នោះក៏អណ្តែតទៅតាមខ្សែទឹកនៃទន្លេគង្គា ដោយមិនមានគ្រោះថ្នាក់ពីទឹករលកជាដើមឡើយ។

---

เตน จ สมเยน อญฺญตโร ตาปโส โคปาลกุลํ นิสฺสาย คงฺคาตีเร วิหรติ. โส ปาโตว คงฺคํ โอตรนฺโต ภาชนํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา [Pg.134] ปํสุกูลสญฺญาย อคฺคเหสิ. ตโต ตตฺถ ตํ อกฺขรปฏฺฏกํ ราชมุทฺทิกาลญฺฉนญฺจ ทิสฺวา มุญฺจิตฺวา ตํ มํสเปสึ อทฺทส, ทิสฺวานสฺส เอตทโหสิ ‘‘สิยา คพฺโภ, ตถา หิสฺส ทุคฺคนฺธปูติภาโว นตฺถี’’ติ. ตํ อสฺสมํ เนตฺวา สุทฺเธ โอกาเส ฐเปสิ. อถ อฑฺฒมาสจฺจเยน ทฺเว มํสเปสิโย อเหสุํ. ตาปโส ทิสฺวา สาธุตรํ ฐเปสิ, ตโต ปุน อฑฺฒมาสจฺจเยน เอกเมกิสฺสา เปสิยา หตฺถปาทสีสานมตฺถาย ปญฺจ ปญฺจ ปิฬกา อุฏฺฐหึสุ. ตาปโส ทิสฺวา ปุน สาธุตรํ ฐเปสิ. อถ อฑฺฒมาสจฺจเยน เอกา มํสเปสิ สุวณฺณพิมฺพสทิโส ทารโก, เอกา ทาริกา อโหสิ. เตสุ ตาปสสฺส ปุตฺตสิเนโห อุปฺปชฺชิ. องฺคุฏฺฐกโต จสฺส ขีรํ นิพฺพตฺติ. ตโต ปภุติ จ ขีรภตฺตํ ลภติ, โส ภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา ขีรํ ทารกานํ มุเข อาสิญฺจติ. เตสํ ยํ ยํ อุทรํ ปวิฏฺฐํ, ตํ สพฺพํ มณิภาชนคตํ วิย ทิสฺสติ. เอวํ ลิจฺฉวี อเหสุํ. อปเร ปนาหุ ‘‘สิพฺเพตฺวา ฐปิตา วิย เนสํ อญฺญมญฺญํ ลีนา ฉวิ อโหสี’’ติ. เอวํ เต นิจฺฉวิตาย วา ลีนจฺฉวิตาย วา ลิจฺฉวีติ ปญฺญายึสุ.

ក៏ក្នុងសម័យនោះឯង មានតាបសម្នាក់អាស្រ័យនឹងត្រកូលអ្នកគង្វាលគោ រស់នៅទៀបឆ្នេរទន្លេគង្គា។ តាបសនោះ កាលចុះទៅកាន់ទន្លេគង្គាអំពីព្រលឹម ឃើញភាជន៍អណ្ដែតមក ក៏កាន់យកដោយសេចក្ដីសំគាល់ថាជាបង្សុកូល។ លុះក្រោយមក ឃើញបន្ទះអក្សរ និងត្រារបស់ព្រះរាជាលើភាជន៍នោះ ក៏បើកមើល ក៏បានឃើញដុំសាច់នោះ លុះឃើញហើយ តាបសនោះក៏មានសេចក្ដីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «ប្រហែលជាគភ៌ ព្រោះថាដុំសាច់នេះ មិនមានក្លិនស្អុយរលួយឡើយ»។ តាបសនាំយកដុំសាច់នោះទៅកាន់អាស្រម ហើយដាក់ទុកក្នុងទីដ៏ស្អាត។ លុះកន្លងកន្លះខែទៅ ដុំសាច់នោះក៏ក្លាយជាពីរដុំ។ តាបសឃើញហើយ ក៏រក្សាទុកយ៉ាងល្អ តមកទៀត កាលកន្លងកន្លះខែទៅ ក៏មានពកប្រាំៗ ដុះឡើងក្នុងដុំសាច់នីមួយៗ ដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ដៃ ជើង និងក្បាល។ តាបសឃើញហើយ ក៏រក្សាទុកយ៉ាងល្អជាថ្មីទៀត។ លុះកន្លងកន្លះខែទៅ ដុំសាច់មួយបានក្លាយជាកុមារមានរូបរាងដូចរូបមាស ដុំសាច់មួយទៀតបានក្លាយជាកុមារី។ សេចក្ដីស្រឡាញ់ដូចជាកូន ក៏កើតឡើងដល់តាបសក្នុងកុមារទាំងពីរនោះ។ ទឹកដោះក៏ហូរចេញពីមេដៃរបស់តាបសនោះ។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក តាបសក៏បានបាយទឹកដោះ តាបសនោះបរិភោគបាយហើយ ក៏ច្រូចទឹកដោះទៅក្នុងមាត់របស់កុមារទាំងពីរ។ អាហារឯណានីមួយដែលចូលទៅក្នុងផ្ទៃរបស់កុមារទាំងនោះ អាហារទាំងអស់នោះ ក៏ប្រាកដដូចជាស្ថិតនៅក្នុងភាជន៍កែវមណី។ កុមារទាំងឡាយ ក៏មាននាមថា លិច្ឆវី យ៉ាងនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត អាចារ្យពួកខ្លះពោលថា «ស្បែករបស់កុមារទាំងពីរនោះ ជាប់គ្នាចាក់ស្រែះ ហាក់ដូចជាគេដេរភ្ជាប់ទុក»។ ព្រោះហេតុនោះ កុមារទាំងនោះ ទើបប្រាកដនាមថា «លិច្ឆវី» ដោយភាពជាអ្នកមិនមានស្បែកក្រៅ (និច្ឆវិ) ឬដោយភាពជាអ្នកមានស្បែកជាប់គ្នា (លីនច្ឆវិ)។

---

ตาปโส ทารเก โปเสนฺโต อุสฺสูเร คามํ ปิณฺฑาย ปวิสติ, อติทิวา ปฏิกฺกมติ. ตสฺส ตํ พฺยาปารํ ญตฺวา โคปาลกา อาหํสุ, ‘‘ภนฺเต, ปพฺพชิตานํ ทารกโปสนํ ปลิโพโธ, อมฺหากํ ทารเก เทถ, มยํ โปเสสฺสาม, ตุมฺเห อตฺตโน กมฺมํ กโรถา’’ติ. ตาปโส ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิ. โคปาลกา ทุติยทิวเส มคฺคํ สมํ กตฺวา ปุปฺเผหิ โอกิริตฺวา ธชปฏากํ อุสฺสาเปตฺวา ตูริเยหิ วชฺชมาเนหิ อสฺสมํ อาคตา. ตาปโส ‘‘มหาปุญฺญา ทารกา, อปฺปมาเทน วฑฺเฒถ, วฑฺเฒตฺวา จ อญฺญมญฺญํ อาวาหวิวาหํ กโรถ, ปญฺจโครเสน ราชานํ โตเสตฺวา ภูมิภาคํ คเหตฺวา นครํ มาเปถ, ตตฺถ กุมารํ อภิสิญฺจถา’’ติ วตฺวา ทารเก อทาสิ. เต ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิตฺวา ทารเก เนตฺวา โปเสสุํ.

កាលតាបសចិញ្ចឹមកុមារទាំងឡាយ តែងចូលទៅកាន់ភូមិដើម្បីបិណ្ឌបាតក្នុងវេលាថ្ងៃជ្រេ ហើយត្រឡប់មកវិញក្នុងវេលាព្រលប់ខ្លាំង។ ពួកអ្នកគង្វាលគោដឹងនូវកិច្ចខ្វល់ខ្វាយរបស់តាបសនោះ ទើបពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ការចិញ្ចឹមក្មេងជាកង្វល់របស់បព្វជិតទាំងឡាយ សូមលោកម្ចាស់ប្រគល់កុមារទាំងឡាយមកឲ្យយើងខ្ញុំចុះ យើងខ្ញុំនឹងចិញ្ចឹមបីបាច់រក្សា សូមលោកម្ចាស់ធ្វើនូវសមណធម៌របស់ខ្លួនចុះ»។ តាបសទទួលពាក្យថា «ប្រពៃហើយ»។ ក្នុងថ្ងៃទីពីរ ពួកអ្នកគង្វាលគោបានធ្វើផ្លូវឲ្យស្មើ រោយរាយដោយផ្កាទាំងឡាយ លើកទង់ជ័យ និងទង់ជ្វាលា ហើយប្រគំតូរ្យតន្ត្រី ដើរតម្រង់ទៅកាន់អាស្រម។ តាបសពោលថា «កុមារទាំងឡាយនេះមានបុណ្យច្រើន ចូរអ្នករាល់គ្នាជួយចិញ្ចឹមបីបាច់កុំបីធ្វេសប្រហែសឡើយ លុះកុមារទាំងនោះធំឡើង ចូររៀបចំអាពាហ៍ពិពាហ៍ឲ្យគ្នាទៅវិញទៅមក ហើយចូរធ្វើឲ្យព្រះរាជាសព្វព្រះរាជហឫទ័យដោយទឹកដោះប្រាំយ៉ាង រួចសុំយកចំណែកដីមកកសាងនគរ ហើយចូរអភិសេកកុមារនោះក្នុងនគរនោះចុះ» លុះពោលយ៉ាងនេះហើយ ក៏ប្រគល់កុមារទាំងឡាយឲ្យទៅ។ ពួកអ្នកគង្វាលគោទទួលពាក្យថា «ប្រពៃហើយ» រួចនាំយកកុមារទាំងឡាយទៅចិញ្ចឹមបីបាច់រក្សា។

---

ทารกา วุฑฺฒิมนฺวาย กีฬนฺตา วิวาทฏฺฐาเนสุ อญฺเญ โคปาลทารเก หตฺเถนปิ ปาเทนปิ ปหรนฺติ, เต โรทนฺติ. ‘‘กิสฺส โรทถา’’ติ จ มาตาปิตูหิ วุตฺตา ‘‘อิเม นิมฺมาตาปิติกา ตาปสโปสิตา อมฺเห อตีว ปหรนฺตี’’ติ วทนฺติ. ตโต เตสํ มาตาปิตโร ‘‘อิเม ทารกา อญฺเญ ทารเก วิเหเฐนฺติ ทุกฺขาเปนฺติ, น อิเม สงฺคเหตพฺพา, วชฺชิตพฺพา อิเม’’ติ อาหํสุ. ตโต ปภุติ กิร โส ปเทโส ‘‘วชฺชี’’ติ [Pg.135] วุจฺจติ, ติโยชนสตํ ปริมาเณน. อถ ตํ ปเทสํ โคปาลกา ราชานํ โตเสตฺวา อคฺคเหสุํ. ตตฺเถว นครํ มาเปตฺวา โสฬสวสฺสุทฺเทสิกํ กุมารํ อภิสิญฺจิตฺวา ราชานํ อกํสุ. ตาย จสฺส ทาริกาย สทฺธึ วาเรยฺยํ กตฺวา กติกํ อกํสุ ‘‘น พาหิรโต ทาริกา อาเนตพฺพา, อิโต ทาริกา น กสฺสจิ ทาตพฺพา’’ติ. เตสํ ปฐมสํวาเสน ทฺเว ทารกา ชาตา ธีตา จ ปุตฺโต จ, เอวํ โสฬสกฺขตฺตุํ ทฺเว ทฺเว ชาตา. ตโต เตสํ ทารกานํ ยถากฺกมํ วฑฺฒนฺตานํ อารามุยฺยานนิวาสฏฺฐานปริวารสมฺปตฺตึ คเหตุํ อปฺปโหนฺตํ ตํ นครํ ติกฺขตฺตุํ คาวุตนฺตเรน คาวุตนฺตเรน ปากาเรน ปริกฺขิปึสุ, ตสฺส ปุนปฺปุนํ วิสาลีกตตฺตา เวสาลีตฺเวว นามํ ชาตํ. อิทํ เวสาลิวตฺถุ.

លុះកុមារទាំងឡាយចម្រើនវ័យឡើង កាលលេងក្នុងទីលានលេង តែងវាយដំកូនអ្នកគង្វាលគោដទៃទៀតដោយដៃខ្លះ ដោយជើងខ្លះ ក្មេងទាំងនោះក៏យំ។ កាលបើឪពុកម្តាយសួរថា «ហេتوىីបានជាយំ?» ក្មេងទាំងនោះក៏ប្រាប់ថា «ក្មេងគ្មានម៉ែគ្មានឪពុក ដែលតាបសចិញ្ចឹមទាំងនេះ វាយដំយើងខ្ញុំខ្លាំងណាស់»។ លំដាប់នោះ ឪពុកម្តាយរបស់ក្មេងទាំងនោះក៏និយាយថា «ក្មេងទាំងនេះ តែងបៀតបៀនធ្វើឲ្យក្មេងដទៃលំបាក មិនគួររាប់អានក្មេងទាំងនេះឡើយ គួរតែចៀសវាងក្មេងទាំងនេះចេញ»។ ឮថា ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ដែនដីនោះមានទំហំបីរយយោជន៍ ក៏ហៅថា «វជ្ជី»។ លំដាប់នោះ ពួកអ្នកគង្វាលគោបានធ្វើឲ្យព្រះរាជាសព្វព្រះរាជហឫទ័យ ហើយសុំយកដែនដីនោះ។ ពួកគង្វាលគោបានកសាងនគរក្នុងទីនោះឯង ហើយបានអភិសេកកុមារដែលមានព្រះជន្មប្រមាណ ១៦ ឆ្នាំ ឲ្យឡើងជាព្រះរាជា។ រួចហើយបានរៀបចំការផ្សំផ្គុំព្រះរាជាជាមួយកុមារីនោះ ហើយធ្វើកតិកាសញ្ញាថា «មិនត្រូវនាំយកកុមារីពីខាងក្រៅមកឡើយ ហើយក៏មិនត្រូវប្រគល់កុមារីពីទីនេះទៅឲ្យអ្នកណាម្នាក់ឡើយ»។ ដោយការរួមរស់ជាមួយគ្នារបស់ព្រះរាជានិងព្រះនាងនោះ ក្នុងគ្រាដំបូង ក៏ប្រសូតបានបុត្រពីរនាក់ គឺបុត្រីមួយ និងបុត្រាមួយ យ៉ាងនេះអស់វារៈ ១៦ ដង គឺប្រសូតបានម្តងពីរៗ។ លុះក្រោយមក កាលដែនដី ឧទ្យាន ទីលំនៅ និងបរិវារសម្បត្តិ មិនល្មមនឹងទទួលកុមារទាំងឡាយដែលចម្រើនវ័យឡើងជាលំដាប់នោះ ពួកគង្វាលគោបានពង្រីកកំពែងនគរនោះព័ទ្ធជុំវិញអស់បីដង ដោយវាតចេញម្តងមួយគាវុតៗ ព្រោះហេតុតែនគរនោះត្រូវបានពង្រីកឲ្យធំទូលាយជាញឹកញាប់ ទើបនគរនោះមាននាមថា «វេសាលី» យ៉ាងនេះឯង។ នេះជារឿងរ៉ាវនៃក្រុងវេសាលី។

---

ภควโต นิมนฺตนํ

ការនិមន្តព្រះដ៏មានព្រះភាគ

---

อยํ ปน เวสาลี ภควโต อุปฺปนฺนกาเล อิทฺธา เวปุลฺลปฺปตฺตา อโหสิ. ตตฺถ หิ ราชูนํเยว สตฺต สหสฺสานิ สตฺต สตานิ สตฺต จ ราชาโน อเหสุํ. ตถา ยุวราชเสนาปติภณฺฑาคาริกปฺปภุตีนํ. ยถาห –

ក៏ឯក្រុងវេសាលីនេះ ក្នុងសម័យដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ឧប្បត្តិឡើង ជាក្រុងស្តុកស្តម្ភ និងចម្រើនរុងរឿងយ៉ាងក្រៃលែង។ ក្នុងក្រុងនោះ មានព្រះរាជាទាំងឡាយចំនួន ៧៧០៧ ព្រះអង្គ។ ចំណែកឯឧបរាជ សេនាបតី និងភណ្ឌាគារិកជាដើម ក៏មានចំនួនប៉ុណ្ណោះដែរ។ ដូចដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកថា៖

---

‘‘เตน โข ปน สมเยน เวสาลี อิทฺธา เจว โหติ ผีตา จ พหุชนา อากิณฺณมนุสฺสา สุภิกฺขา จ, สตฺต จ ปาสาทสหสฺสานิ สตฺต จ ปาสาทสตานิ สตฺต จ ปาสาทา, สตฺต จ กูฏาคารสหสฺสานิ สตฺต จ กูฏาคารสตานิ สตฺต จ กูฏาคารานิ, สตฺต จ อารามสหสฺสานิ สตฺต จ อารามสตานิ สตฺต จ อารามา, สตฺต จ โปกฺขรณิสหสฺสานิ สตฺต จ โปกฺขรณิสตานิ สตฺต จ โปกฺขรณิโย’’ติ (มหาว. ๓๒๖).

«ក៏ក្នុងសម័យនោះឯង ក្រុងវេសាលី ជាក្រុងស្តុកស្តម្ភផង ចម្រើនរុងរឿងផង មានប្រជាជនច្រើនកុះករផង មានអាហាររកបានដោយងាយផង មានប្រាសាទ ៧៧០៧ មានផ្ទះកំពូល ៧៧០៧ មានអារាម ៧៧០៧ មានស្រះបោក្ខរណី ៧៧០៧» (មហាវគ្គ ៣២៦)។

---

สา อปเรน สมเยน ทุพฺภิกฺขา อโหสิ ทุพฺพุฏฺฐิกา ทุสฺสสฺสา. ปฐมํ ทุคฺคตมนุสฺสา มรนฺติ, เต พหิทฺธา ฉฑฺเฑนฺติ. มตมนุสฺสานํ กุณปคนฺเธน อมนุสฺสา นครํ ปวิสึสุ, ตโต พหุตรา มรนฺติ. ตาย ปฏิกูลตาย สตฺตานํ อหิวาตโรโค อุปฺปชฺชิ. อิติ ตีหิ ทุพฺภิกฺขอมนุสฺสโรคภเยหิ อุปทฺทุตา เวสาลินครวาสิโน อุปสงฺกมิตฺวา ราชานํ อาหํสุ, ‘‘มหาราช, อิมสฺมึ นคเร ติวิธํ ภยมุปฺปนฺนํ, อิโต ปุพฺเพ ยาว สตฺตมา ราชกุลปริวฏฺฏา เอวรูปํ อนุปฺปนฺนปุพฺพํ, ตุมฺหากํ มญฺเญ อธมฺมิกตฺเตน [Pg.136] ตํ เอตรหิ อุปฺปนฺน’’นฺติ. ราชา สพฺเพ สนฺถาคาเร สนฺนิปาตาเปตฺวา ‘‘มยฺหํ อธมฺมิกภาวํ วิจินถา’’ติ อาห. เต สพฺพํ ปเวณึ วิจินนฺตา น กิญฺจิ อทฺทสํสุ.

ក្នុងសម័យតមកទៀត ក្រុងវេសាលីនោះ ក៏កើតអសនិកភិក្ខុ (ទុរភិក្ស) ព្រោះរាំងភ្លៀង ធ្វើឲ្យស្រូវខូចខាត។ ជាដំបូង ពួកមនុស្សក្រីក្របានស្លាប់មុនគេ គេក៏យកសាកសពទៅចោលនៅខាងក្រៅក្រុង។ ពួកអមនុស្សទាំងឡាយ ក៏ចូលមកក្នុងក្រុងដោយសារក្លិនស្អុយនៃសាកសពមនុស្ស ស្លាប់ពីនោះទៅ មនុស្សក៏ស្លាប់កាន់តែច្រើនឡើង។ ព្រោះតែភាពគួរខ្ពើមរអើមនោះ ជំងឺអហิវាតរោគ (អាសន្នរោគ) ក៏កើតឡើងដល់សត្វទាំងឡាយ។ ពួកអ្នកក្រុងវេសាលី កាលបើត្រូវភ័យទាំង ៣ គឺ ទុរភិក្សភ័យ អមនុស្សភ័យ និងរោគភ័យ មកបៀតបៀនយ៉ាងនេះ ក៏ចូលទៅគាល់ព្រះរាជា ហើយក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រមហារាជ ភ័យ ៣ ប្រការ កើតឡើងហើយក្នុងក្រុងនេះ អំពីមុនមក ដរាបដល់ការផ្លាស់ប្តូររាជវង្ស ៧ ជំនាន់ ភ័យមានសភាពយ៉ាងនេះ មិនដែលកើតមានឡើយ យើងខ្ញុំយល់ថា ភ័យនេះកើតឡើងក្នុងពេលនេះ ព្រោះតែការមិនមានធម៌របស់ព្រះអង្គ»។ ព្រះរាជាទ្រង់ឲ្យប្រជុំជនទាំងអស់គ្នាក្នុងសន្ថគារសាលា ហើយត្រាស់ថា «ចូរអ្នករាល់គ្នាពិនិត្យមើលភាពមិនមានធម៌របស់ខ្ញុំមើល៍»។ ពួកជនទាំងនោះ កាលបើពិនិត្យមើលរាជប្រវេណីទាំងអស់ ក៏មិនបានឃើញកំហុសអ្វីឡើយ។

---

ตโต รญฺโญ โทสมทิสฺวา ‘‘อิทํ ภยํ อมฺหากํ กถํ วูปสเมยฺยา’’ติ จินฺเตสุํ. ตตฺถ เอกจฺเจ ฉ สตฺถาเร อปทิสึสุ ‘‘เอเตหิ โอกฺกนฺตมตฺเต วูปสเมสฺสตี’’ติ. เอกจฺเจ อาหํสุ – ‘‘พุทฺโธ กิร โลเก อุปฺปนฺโน, โส ภควา สพฺพสตฺตหิตาย ธมฺมํ เทเสติ มหิทฺธิโก มหานุภาโว, เตน โอกฺกนฺตมตฺเต สพฺพภยานิ วูปสเมยฺยุ’’นฺติ. เตน เต อตฺตมนา หุตฺวา ‘‘กหํ ปน โส ภควา เอตรหิ วิหรติ, อมฺเหหิ เปสิโต น อาคจฺเฉยฺยา’’ติ อาหํสุ. อถาปเร อาหํสุ – ‘‘พุทฺธา นาม อนุกมฺปกา, กิสฺส นาคจฺเฉยฺยุํ, โส ปน ภควา เอตรหิ ราชคเห วิหรติ, ราชา พิมฺพิสาโร ตํ อุปฏฺฐหติ, โส อาคนฺตุํ น ทเทยฺยา’’ติ. ‘‘เตน หิ ราชานํ สญฺญาเปตฺวา อาเนยฺยามา’’ติ ทฺเว ลิจฺฉวิราชาโน มหตา พลกาเยน ปหูตํ ปณฺณาการํ ทตฺวา รญฺโญ สนฺติกํ เปสึสุ ‘‘พิมฺพิสารํ สญฺญาเปตฺวา ภควนฺตํ อาเนถา’’ติ. เต คนฺตฺวา รญฺโญ ปณฺณาการํ ทตฺวา ตํ ปวตฺตึ นิเวเทตฺวา, ‘‘มหาราช, ภควนฺตํ อมฺหากํ นครํ เปเสหี’’ติ อาหํสุ. ราชา น สมฺปฏิจฺฉิ, ‘‘ตุมฺเหเยว ชานาถา’’ติ อาห. เต ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอวมาหํสุ – ‘‘ภนฺเต, อมฺหากํ นคเร ตีณิ ภยานิ อุปฺปนฺนานิ, สเจ ภควา อาคจฺเฉยฺย, โสตฺถิ โน ภเวยฺยา’’ติ. ภควา อาวชฺเชตฺวา ‘‘เวสาลิยํ รตนสุตฺเต วุตฺเต สา รกฺขา โกฏิสตสหสฺสํ จกฺกวาฬานํ ผริสฺสติ, สุตฺตปริโยสาเน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย ภวิสฺสตี’’ติ อธิวาเสสิ. อถ ราชา พิมฺพิสาโร ภควโต อธิวาสนํ สุตฺวา ‘‘ภควตา เวสาลิคมนํ อธิวาสิต’’นฺติ นคเร โฆสนํ การาเปตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อาห – ‘‘กึ, ภนฺเต, สมฺปฏิจฺฉถ เวสาลิคมน’’นฺติ? อาม, มหาราชาติ. เตน หิ, ภนฺเต, ตาว อาคเมถ, ยาว มคฺคํ ปฏิยาเทมีติ.

លំដាប់នោះ កាលមិនឃើញកំហុសរបស់ព្រះរាជា ពួកជនទាំងនោះក៏គិតគ្នាថា «តើធ្វើដូចម្តេច ទើបភ័យនេះនឹងរម្ងាប់ទៅបាន?» ក្នុងពួកជនទាំងនោះ ខ្លះក៏ចង្អុលបង្ហាញគ្រូទាំង ៦ ថា «កាលបើគ្រូទាំងនេះមកដល់ភ្លាម ភ័យនឹងរម្ងាប់ទៅជាមិនខាន»។ ខ្លះទៀតពោលថា «ឮថា ព្រះពុទ្ធទ្រង់ឧប្បត្តិឡើងក្នុងលោកហើយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះ ទ្រង់សម្តែងធម៌ដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់សត្វលោកទាំងពួង ទ្រង់មានឫទ្ធិច្រើន មានអានុភាពច្រើន កាលបើព្រះអង្គយាងមកដល់ភ្លាម ភ័យទាំងពួងនឹងរម្ងាប់ទៅជាមិនខាន»។ ព្រោះហេតុនោះ ពួកជនទាំងនោះមានចិត្តត្រេកអរ ហើយសួរថា «ចុះឥឡូវនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះ គង់នៅឯណា? បើយើងចាត់មនុស្សទៅនិមន្ត ព្រះអង្គនឹងមិនយាងមកទេដឹង?»។ ពួកជនដទៃទៀតពោលថា «ធម្មតាព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ តែងមានព្រះហឫទ័យអនុគ្រោះ ហេតុអ្វីក៏ព្រះអង្គមិនយាងមក? ប៉ុន្តែឥឡូវនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់គង់នៅក្នុងក្រុងរាជគ្រឹះ ព្រះបាទពិម្ពិសារ តែងឧបដ្ឋាកព្រះអង្គ ព្រះរាជានោះប្រហែលជាមិនអនុញ្ញាតឲ្យយាងមកឡើយ»។ ពួកជនទាំងនោះគិតថា «បើដូច្នោះ យើងនឹងទូលពន្យល់ព្រះរាជា រួចសុំនិមន្តព្រះអង្គមក» ទើបចាត់តាំងស្តេចលិច្ឆវី ២ ព្រះអង្គ ឲ្យនាំយកគ្រឿងបណ្ណាការជាច្រើន ព្រមទាំងពលសេនាដ៏ច្រើន ទៅកាន់សំណាក់ព្រះរាជា ដោយបង្គាប់ថា «ចូរទូលពន្យល់ព្រះបាទពិម្ពិសារ ហើយនិមន្តព្រះដ៏មានព្រះភាគមកឲ្យបាន»។ ស្តេចលិច្ឆវីទាំងនោះទៅដល់ហើយ ក៏ថ្វាយគ្រឿងបណ្ណាការដល់ព្រះរាជា រួចក្រាបបង្គំទូលសេចក្តីនោះថា «បពិត្រមហារាជ សូមព្រះអង្គបញ្ជូនព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទៅកាន់នគររបស់ពួកយើងខ្ញុំផងចុះ»។ ព្រះរាជាមិនទទួលព្រមឡើយ ដោយត្រាស់ថា «ចូរអ្នករាល់គ្នាទៅទូលសួរព្រះដ៏មានព្រះភាគដោយខ្លួនឯងចុះ»។ ស្តេចលិច្ឆវីទាំងនោះ ក៏ចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ថ្វាយបង្គំហើយ ក្រាបបង្គំទូលយ៉ាងនេះថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ភ័យ ៣ ប្រការ កើតឡើងហើយក្នុងនគររបស់ពួកយើងខ្ញុំ បើព្រះដ៏មានព្រះភាគយាងទៅ សេចក្តីសួស្តីនឹងមានដល់ពួកយើងខ្ញុំ»។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ពិចារណាទៅ ឃើញថា «កាលបើអាត្មាអញសម្តែងរតនសូត្រក្នុងក្រុងវេសាលី ការការពារនោះនឹងផ្សាយទៅកាន់សែនកោដិចក្រវាឡ កាលចប់សូត្រ ការត្រាស់ដឹងធម៌នឹងមានដល់សត្វ ៨ ម៉ឺន ៤ ពាន់» ទើបទ្រង់ទទួលនិមន្ត។ លំដាប់នោះ ព្រះបាទពិម្ពិសារ លុះទ្រង់ព្រះសណ្តាប់ការទទួលនិមន្តរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគហើយ ក៏ទ្រង់ឲ្យវាយគងឃោសនាក្នុងក្រុងថា «ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ទទួលនិមន្តយាងទៅកាន់ក្រុងវេសាលីហើយ» រួចចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ព្រះអង្គទទួលនិមន្តយាងទៅកាន់ក្រុងវេសាលីមែនឬ?» ព្រះអង្គត្រាស់ថា «មែនហើយ មហារាជ»។ ព្រះបាទពិម្ពិសារក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន បើដូច្នោះ សូមព្រះអង្គរង់ចាំមួយរយៈសិន ដរាបដល់ទូលព្រះបង្គំរៀបចំផ្លូវថ្នល់រួចរាល់»។

---

อถ โข ราชา พิมฺพิสาโร ราชคหสฺส จ คงฺคาย จ อนฺตรา ปญฺจโยชนภูมึ สมํ กตฺวา โยชเน โยชเน วิหารํ มาเปตฺวา ภควโต คมนกาลํ ปฏิเวเทสิ. ภควา ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ ปริวุโต [Pg.137] ปายาสิ. ราชา ปญฺจโยชนํ มคฺคํ ปญฺจวณฺเณหิ ปุปฺเผหิ ชาณุมตฺตํ โอกิราเปตฺวา ธชปฏากปุณฺณฆฏกทลิอาทีนิ อุสฺสาเปตฺวา ภควโต ทฺเว เสตจฺฉตฺตานิ เอกเมกสฺส จ ภิกฺขุสฺส เอกเมกํ อุกฺขิปาเปตฺวา สทฺธึ อตฺตโน ปริวาเรน ปุปฺผคนฺธาทีหิ ปูชํ กโรนฺโต เอเกกสฺมึ วิหาเร ภควนฺตํ วสาเปตฺวา มหาทานานิ ทตฺวา ปญฺจหิ ทิวเสหิ คงฺคาตีรํ เนสิ. ตตฺถ สพฺพาลงฺกาเรหิ นาวํ อลงฺกโรนฺโต เวสาลิกานํ สาสนํ เปเสสิ ‘‘อาคโต ภควา, มคฺคํ ปฏิยาเทตฺวา สพฺเพ ภควโต ปจฺจุคฺคมนํ กโรถา’’ติ. เต ‘‘ทิคุณํ ปูชํ กริสฺสามา’’ติ เวสาลิยา จ คงฺคาย จ อนฺตรา ติโยชนภูมึ สมํ กตฺวา ภควโต จตฺตาริ เอกเมกสฺส จ ภิกฺขุสฺส ทฺเว ทฺเว เสตจฺฉตฺตานิ สชฺเชตฺวา ปูชํ กุรุมานา คงฺคาตีรํ อาคนฺตฺวา อฏฺฐํสุ.

លំដាប់នោះ ព្រះបាទពិម្ពិសារ ទ្រង់ធ្វើផ្លូវថ្នល់ចន្លោះក្រុងរាជគ្រឹះ និងទន្លេគង្គា ចម្ងាយ ៥ យោជន៍ ឲ្យមានផ្ទៃស្មើ រួចកសាងវិហារក្នុងចម្ងាយរាល់ៗ ១ យោជន៍ ហើយក្រាបបង្គំទូលថ្វាយពេលវេលាយាងទៅដល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់មានភិក្ខុ ៥ រយរូបជាបរិវារ ហែហមយាងទៅ។ ព្រះរាជាទ្រង់ឲ្យរោយរាយផ្កាមានពណ៌ ៥ ត្រឹមជង្គង់ លើផ្លូវចម្ងាយ ៥ យោជន៍នោះ ឲ្យលើកទង់ជ័យ ទង់ជ្វាលា ឆ្នាំងទឹកពេញ និងដើមចេកជាដើម ទ្រង់ឲ្យលើកស្វេតច្ឆត្រ ២ ថ្វាយព្រះដ៏មានព្រះភាគ និងលើកស្វេតច្ឆត្រ ១ ថ្វាយភិក្ខុនីមួយៗ រួចទ្រង់ធ្វើការបូជាដោយផ្កា និងគ្រឿងក្រអូបជាដើម ព្រមដោយបរិវាររបស់ព្រះអង្គ ញ៉ាំងព្រះដ៏មានព្រះភាគឲ្យគង់នៅក្នុងវិហារនីមួយៗ ថ្វាយមហាទាន រួចនាំយាងទៅកាន់ឆ្នេរទន្លេគង្គាដោយកន្លងទៅ ៥ ថ្ងៃ។ ក្នុងទីនោះ ព្រះរាជាទ្រង់តុបតែងទូកដោយគ្រឿងអលង្ការគ្រប់បែបយ៉ាង ហើយផ្ញើសារទៅកាន់ពួកស្តេចលិច្ឆវីថា «ព្រះដ៏មានព្រះភាគយាងមកដល់ហើយ សូមអ្នករាល់គ្នារៀបចំផ្លូវថ្នល់ ហើយធ្វើការទទួលដំណើរព្រះដ៏មានព្រះភាគចុះ»។ ពួកស្តេចលិច្ឆវីទាំងនោះពោលថា «យើងនឹងធ្វើការបូជាទ្វេដង» រួចធ្វើផ្លូវថ្នល់ចន្លោះក្រុងវេសាលី និងទន្លេគង្គា ចម្ងាយ ៣ យោជន៍ ឲ្យមានផ្ទៃស្មើ រៀបចំស្វេតច្ឆត្រ ៤ ថ្វាយព្រះដ៏មានព្រះភាគ និងស្វេតច្ឆត្រ ២ៗ ថ្វាយភិក្ខុនីមួយៗ ហើយធ្វើការបូជា ដើរតម្រង់មកកាន់ឆ្នេរទន្លេគង្គា រួចឈររង់ចាំនៅទីនោះ។

---

อถ พิมฺพิสาโร ทฺเว นาวาโย สงฺฆเฏตฺวา มณฺฑปํ กตฺวา ปุปฺผทามาทีหิ อลงฺกริตฺวา ตตฺถ สพฺพรตนมยํ พุทฺธาสนํ ปญฺญเปสิ, ภควา ตตฺถ นิสีทิ. ปญฺจ สตา ภิกฺขูปิ นาวํ อารุหิตฺวา ยถานุรูปํ นิสีทึสุ. ราชา ภควนฺตํ อนุคจฺฉนฺโต คลปฺปมาณํ อุทกํ โอคาเหตฺวา ‘‘ยาว, ภนฺเต, ภควา อาคจฺฉติ, ตาวาหํ อิเธว คงฺคาตีเร วสิสฺสามี’’ติ วตฺวา นิวตฺโต. อุปริ เทวตา ยาว อกนิฏฺฐภวนา ปูชํ อกํสุ. เหฏฺฐาคงฺคานิวาสิโน กมฺพลสฺสตราทโย นาคราชาโน ปูชํ อกํสุ. เอวํ มหติยา ปูชาย ภควา โยชนมตฺตํ อทฺธานํ คงฺคาย คนฺตฺวา เวสาลิกานํ สีมนฺตรํ ปวิฏฺโฐ.

លំដាប់នោះ ព្រះបាទពិម្ពិសារ ទ្រង់ចងទូកពីរភ្ជាប់គ្នា ធ្វើជាមណ្ឌប តុបតែងដោយកម្រងផ្កាជាដើម ហើយរៀបចំកម្រាលព្រះពុទ្ធអាសនៈដែលធ្វើដោយរតនៈគ្រប់ប្រការក្នុងមណ្ឌបនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏គង់លើព្រះអាសនៈនោះ។ ភិក្ខុ ៥ រយរូប ក៏ឡើងកាន់ទូក ហើយគង់តាមសមគួរ។ ព្រះរាជាកាលហែហមដំណើរព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់យាងចុះទៅក្នុងទឹកត្រឹមក ក៏ក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ព្រះដ៏មានព្រះភាគយាងត្រឡប់មកវិញក្នុងវេលាណា ទូលព្រះបង្គំនឹងរង់ចាំនៅត្រង់ឆ្នេរទន្លេគង្គានេះឯង ដរាបដល់វេលានោះ» លុះក្រាបទូលហើយ ក៏យាងត្រឡប់មកវិញ។ ពួកទេវតាខាងលើ ដរាបដល់ភពអកនិដ្ឋា បានធ្វើការបូជា។ ពួកស្តេចនាគដែលរស់នៅខាងក្រោមទន្លេគង្គា មាននាគរាជឈ្មោះកម្ពលៈ និងអស្សតរៈជាដើម ក៏បានធ្វើការបូជា។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់យាងទៅតាមទន្លេគង្គាអស់ចម្ងាយប្រមាណ ១ យោជន៍ ដោយការបូជាដ៏ធំធេងយ៉ាងនេះ រួចយាងចូលទៅកាន់ព្រំប្រទល់របស់ពួកស្តេចលិច្ឆវី។

---

ตโต ลิจฺฉวิราชาโน พิมฺพิสาเรน กตปูชาย ทิคุณํ กโรนฺตา คลปฺปมาเณ อุทเก ภควนฺตํ ปจฺจุคฺคจฺฉึสุ. เตเนว ขเณน เตน มุหุตฺเตน วิชฺชุปฺปภาวินทฺธนฺธการวิสฏกูโฏ คฬคฬายนฺโต จตูสุ ทิสาสุ มหาเมโฆ วุฏฺฐาสิ. อถ ภควตา ปฐมปาเท คงฺคาตีเร นิกฺขิตฺตมตฺเต โปกฺขรวสฺสํ วสฺสิ. เย เตเมตุกามา, เต เอว เตเมนฺติ, อเตเมตุกามา น เตเมนฺติ. สพฺพตฺถ ชาณุมตฺตํ อูรุมตฺตํ กฏิมตฺตํ คลปฺปมาณํ อุทกํ วหติ, สพฺพกุณปานิ อุทเกน คงฺคํ ปเวสิตานิ, ปริสุทฺโธ ภูมิภาโค อโหสิ.

បន្ទាប់ពីព្រះដ៏មានព្រះភាគយាងចូលទៅហើយ ពួកស្តេចលិច្ឆវីទាំងឡាយ ធ្វើនូវការបូជាទ្វេគុណជាងការបូជាដែលស្តេចពិម្ពិសារបានធ្វើហើយ បានយាងទៅទទួលព្រះដ៏មានព្រះភាគក្នុងទឹកមានកម្រិតត្រឹមក។ ក្នុងខណៈនោះ ក្នុងមួយរំពេចនោះឯង មហាមេឃដ៏ខ្មៅងងឹតដែលខ្ចាត់ខ្ចាយទៅដោយពន្លឺផ្លេកបន្ទោរ គគ្រហឹមខ្ទរខ្ទារ បានតាំងឡើងក្នុងទិសទាំងបួន។ គ្រានោះ កាលបើព្រះដ៏មានព្រះភាគគ្រាន់តែដាក់ព្រះបាទដំបូងចុះលើឆ្នេរទន្លេគង្គា ភ្លៀងបោក្ខរព័ស៌ក៏បង្អុរចុះមក។ ជនទាំងឡាយណាប្រាថ្នានឹងទទឹក ជនទាំងឡាយនោះឯងទើបទទឹក ជនទាំងឡាយណាដែលមិនប្រាថ្នានឹងទទឹក ក៏មិនទទឹកឡើយ។ ទឹកហូរទៅសព្វទិសទី មានកម្រិតត្រឹមជង្គង់ ត្រឹមភ្លៅ ត្រឹមចង្កេះ និងត្រឹមក ទឹកបាននាំយកសាកសពទាំងពួងឲ្យហូរចូលទៅក្នុងទន្លេគង្គា ផ្ទៃដីក៏បានស្អាតបរិសុទ្ធ។

---

ลิจฺฉวิราชาโน ภควนฺตํ อนฺตรา โยชเน โยชเน วาสาเปตฺวา มหาทานานิ ทตฺวา ตีหิ ทิวเสหิ ทิคุณํ ปูชํ กโรนฺตา เวสาลึ นยึสุ[Pg.138]. เวสาลึ สมฺปตฺเต ภควติ สกฺโก เทวานมินฺโท เทวสงฺฆปุรกฺขโต อาคจฺฉิ. มเหสกฺขานํ เทวตานํ สนฺนิปาเตน อมนุสฺสา เยภุยฺเยน ปลายึสุ. ภควา นครทฺวาเร ฐตฺวา อานนฺทตฺเถรํ อามนฺเตสิ – ‘‘อิมํ, อานนฺท, รตนสุตฺตํ อุคฺคเหตฺวา พลิกมฺมูปกรณานิ คเหตฺวา ลิจฺฉวิราชกุมาเรหิ สทฺธึ เวสาลิยา ติปาการนฺตเร วิจรนฺโต ปริตฺตํ กโรหี’’ติ รตนสุตฺตํ อภาสิ. ‘‘เอวํ เกน ปเนตํ สุตฺตํ วุตฺตํ, กทา, กตฺถ, กสฺมา จ วุตฺต’’นฺติ เอเตสํ ปญฺหานํ วิสฺสชฺชนา วิตฺถาเรน เวสาลิวตฺถุโต ปภุติ โปราเณหิ วณฺณียติ.

ពួកស្តេចលិច្ឆវីបាននិមន្តព្រះដ៏មានព្រះភាគឲ្យគង់សម្រាកក្នុងចន្លោះមួយយោជន៍ៗ ហើយបានថ្វាយមហាទាន ធ្វើការបូជាទ្វេគុណដោយប្រើពេល ៣ ថ្ងៃ ទើបនាំព្រះអង្គទៅកាន់ក្រុងវេសាលី។ កាលបើព្រះដ៏មានព្រះភាគយាងទៅដល់ក្រុងវេសាលីហើយ សក្កទេវរាជជាធំជាងទេវតាទាំងឡាយ មានពួកទេវតាឆ្វៀលឆ្វាត់ជាបរិវារ ក៏បានយាងមកដល់។ ដោយសារការប្រជុំគ្នានៃពួកទេវតាដែលមានតេជះធំ ពួកអមនុស្សភាគច្រើនក៏បានរត់គេចខ្លួនទៅ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់គង់ឈរនៅទ្វារនគរ ហើយត្រាស់ហៅព្រះអានន្ទត្ថេរថា «ម្នាលអានន្ទ អ្នកចូររៀនយកនូវរតនសូត្រនេះ ហើយកាន់យកគ្រឿងពលិកម្ម ដើរត្រេចទៅក្នុងចន្លោះកំពែងទាំងបីនៃក្រុងវេសាលី ជាមួយពួកកុមារលិច្ឆវី ហើយចូរធ្វើនូវបរិត្តចុះ» ព្រះអង្គបានសម្តែងរតនសូត្រយ៉ាងនេះ។ ការដោះស្រាយនូវសំនួរទាំងឡាយនេះថា «ចុះសូត្រនេះ នរណាបានសម្តែង សម្តែងក្នុងកាលណា សម្តែងក្នុងទីណា និងសម្តែងព្រោះហេតុអ្វី?» ត្រូវបានពួកបុរាណាចារ្យពណ៌នាដោយពិស្តារ ចាប់តាំងពីរឿងក្រុងវេសាលីមក។

---

เอวํ ภควโต เวสาลึ อนุปฺปตฺตทิวเสเยว เวสาลินครทฺวาเร เตสํ อุปทฺทวานํ ปฏิฆาตตฺถาย วุตฺตมิทํ รตนสุตฺตํ อุคฺคเหตฺวา อายสฺมา อานนฺโท ปริตฺตตฺถาย ภาสมาโน ภควโต ปตฺเตน อุทกมาทาย สพฺพนครํ อพฺภุกฺกิรนฺโต อนุวิจริ. ยํ กิญฺจีติ วุตฺตมตฺเต เอว เถเรน เย ปุพฺเพ อปลาตา สงฺการกูฏภิตฺติปฺปเทสาทินิสฺสิตา อมนุสฺสา, เต จตูหิ ทฺวาเรหิ ปลายึสุ, ทฺวารานิ อโนกาสานิ อเหสุํ. ตโต เอกจฺเจ ทฺวาเรสุ โอกาสํ อลภมานา ปาการํ ภินฺทิตฺวา ปลาตา. อมนุสฺเสสุ คตมตฺเตสุ มนุสฺสานํ คตฺเตสุ โรโค วูปสนฺโต. เต นิกฺขมิตฺวา สพฺพปุปฺผคนฺธาทีหิ เถรํ ปูเชสุํ. มหาชโน นครมชฺเฌ สนฺถาคารํ สพฺพคนฺเธหิ ลิมฺปิตฺวา วิตานํ กตฺวา สพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺกริตฺวา ตตฺถ พุทฺธาสนํ ปญฺญเปตฺวา ภควนฺตํ อาเนสิ.

យ៉ាងនេះឯង ក្នុងថ្ងៃដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគយាងទៅដល់ក្រុងវេសាលីនោះឯង ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុបានរៀនយកនូវរតនសូត្រនេះ ដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងហើយនៅទ្វារក្រុងវេសាលី ដើម្បីកម្ចាត់បង់នូវឧបទ្រពទាំងឡាយនោះ កាលដែលលោកសូត្រដើម្បីការពារ ក៏បានកាន់យកទឹកដោយបាត្ររបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហើយដើរប្រោះព្រំទៅសព្វទីក្រុងទាំងមូល។ គ្រាន់តែព្រះថេរៈសូត្រពាក្យថា «យំ កិញ្ចិ» ប៉ុណ្ណោះ ពួកអមនុស្សទាំងឡាយណាដែលមិនទាន់រត់ទៅក្នុងកាលមុន ដែលអាស្រ័យនៅតាមគំនរសម្រាម និងជញ្ជាំងផ្ទះជាដើម ពួកអមនុស្សទាំងនោះក៏បានរត់ចេញតាមទ្វារទាំងបួន ទ្វារទាំងឡាយក៏គ្មានចន្លោះទំនេរឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ អមនុស្សខ្លះកាលបើមិនបានឱកាសត្រង់ទ្វារទាំងឡាយ ក៏បានទម្លាយកំពែងរត់ទៅ។ កាលបើពួកអមនុស្សគ្រាន់តែចេញទៅហើយ ជំងឺក្នុងរាងកាយរបស់មនុស្សទាំងឡាយក៏បានស្ងប់រម្ងាប់ទៅ។ មនុស្សទាំងនោះបានចេញមកបូជាព្រះថេរៈដោយផ្កា និងគ្រឿងក្រអូបទាំងពួងជាដើម។ មហាជនបានលាបស្រឡាប់នូវសាលាប្រជុំ (សន្ថគារ) នៅកណ្តាលក្រុងដោយគ្រឿងក្រអូបគ្រប់យ៉ាង ធ្វើពិដាន តុបតែងដោយគ្រឿងអលង្ការសព្វបែបយ៉ាង ហើយបានរៀបចំខឿនព្រះពុទ្ធអាសនៈក្នុងទីនោះ រួចបាននិមន្តព្រះដ៏មានព្រះភាគមក។

---

ภควา สนฺถาคารํ ปวิสิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. ภิกฺขุสงฺโฆปิ โข ราชาโน มนุสฺสา จ ปติรูเป ปติรูเป อาสเน นิสีทึสุ. สกฺโกปิ เทวานมินฺโท ทฺวีสุ เทวโลเกสุ เทวปริสาย สทฺธึ อุปนิสีทิ อญฺเญ จ เทวา, อานนฺทตฺเถโรปิ สพฺพํ เวสาลึ อนุวิจรนฺโต รกฺขํ กตฺวา เวสาลินครวาสีหิ สทฺธึ อาคนฺตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. ตตฺถ ภควา สพฺเพสํ ตเทว รตนสุตฺตํ อภาสีติ.

ព្រះដ៏មានព្រះភាគយាងចូលទៅកាន់សាលាប្រជុំ ហើយគង់លើអាសនៈដែលគេរៀបចំថ្វាយ។ សូម្បីតែភិក្ខុសង្ឃ ពួកស្តេច និងមនុស្សទាំងឡាយ ក៏បានអង្គុយលើអាសនៈដ៏សមគួររៀងៗខ្លួន។ សូម្បីតែសក្កទេវរាជជាធំជាងទេវតា ក៏បានគង់ជិតនោះជាមួយពួកទេវតាក្នុងទេវលោកទាំងពីរជាន់ ព្រមទាំងទេវតាដទៃទៀតក៏បានអង្គុយចុះដែរ។ ចំណែកព្រះអានន្ទត្ថេរ កាលដែលបានដើរការពារសព្វក្រុងវេសាលីរួចហើយ ក៏បានមកជាមួយអ្នកក្រុងវេសាលី ហើយអង្គុយក្នុងទីដ៏សមគួរមួយ។ ក្នុងទីនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគបានសម្តែងនូវរតនសូត្រនោះឯង ដល់ជនទាំងពួង។

---

เอตฺตาวตา จ ยา ‘‘เยน วุตฺตํ ยทา ยตฺถ, ยสฺมา เจตํ อิมํ นยํ. ปกาเสตฺวานา’’ติ มาติกา นิกฺขิตฺตา, สา สพฺพปฺปกาเรน วิตฺถาริตา โหติ.

ត្រឹមប៉ុណ្ណេះ មាតិកាណាដែលបានតាំងទុកថា «ចូរប្រកាសថា សូត្រនេះ នរណាបានសម្តែង សម្តែងក្នុងកាលណា សម្តែងក្នុងទីណា និងសម្តែងព្រោះហេតុអ្វី ដោយវិធីនេះ» មាតិកានោះ ឈ្មោះថាបានពិស្តារដោយប្រការទាំងពួងហើយ។

---

ยานีธาติคาถาวณฺณนา

ការពណ៌នានូវគាថាថា យានីធៈ។

---

๑. อิทานิ [Pg.139] ‘‘เอตสฺส กริสฺสามตฺถวณฺณน’’นฺติ วุตฺตตฺตา อตฺถวณฺณนา อารพฺภเต. อปเร ปน วทนฺติ ‘‘อาทิโต ปญฺเจว คาถา ภควตา วุตฺตา, เสสา ปริตฺตกรณสมเย อานนฺทตฺเถเรนา’’ติ. ยถา วา ตถา วา โหตุ, กึ โน อิมาย ปริกฺขาย, สพฺพถาปิ เอตสฺส รตนสุตฺตสฺส กริสฺสามตฺถวณฺณนํ.

១. ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ការបើកសម្តែងអត្ថ (អត្ថវណ្ណនា) ត្រូវបានចាប់ផ្តើម ព្រោះពាក្យដែលបានប្តេជ្ញាទុកថា «ខ្ញុំនឹងធ្វើការពណ៌នាអត្ថនៃរតនសូត្រនោះ»។ ប៉ុន្តែ អាចារ្យដទៃទៀតពោលថា «គាថាទាំងឡាយ ៥ ខាងដើមប៉ុណ្ណោះ ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងហើយ គាថាដែលនៅសល់ គឺព្រះអានន្ទត្ថេរបានសម្តែងក្នុងសម័យធ្វើបរិត្ត»។ សេចក្តីនោះ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយចុះ តើយើងមានប្រយោជន៍អ្វីដោយការពិចារណានេះ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ យើងនឹងធ្វើការពណ៌នាអត្ថនៃរតនសូត្រនោះឯង ដោយប្រការទាំងពួង។

---

ยานีธ ภูตานีติ ปฐมคาถา. ตตฺถ ยานีติ ยาทิสานิ อปฺเปสกฺขานิ วา มเหสกฺขานิ วา. อิธาติ อิมสฺมึ ปเทเส, ตสฺมึ ขเณ สนฺนิปาตฏฺฐานํ สนฺธายาห. ภูตานีติ กิญฺจาปิ ภูตสทฺโท ‘‘ภูตสฺมึ ปาจิตฺติย’’นฺติ เอวมาทีสุ (ปาจิ. ๖๙) วิชฺชมาเน. ‘‘ภูตมิทนฺติ, ภิกฺขเว, สมนุปสฺสถา’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๔๐๑) ขนฺธปญฺจเก. ‘‘จตฺตาโร โข, ภิกฺขุ, มหาภูตา เหตู’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๓.๘๖) จตุพฺพิเธ ปถวีธาตฺวาทิรูเป. ‘‘โย จ กาลฆโส ภูโต’’ติ เอวมาทีสุ (ชา. ๑.๒.๑๙๐) ขีณาสเว. ‘‘สพฺเพว นิกฺขิปิสฺสนฺติ, ภูตา โลเก สมุสฺสย’’นฺติ เอวมาทีสุ (ที. นิ. ๒.๒๒๐) สพฺพสตฺเต. ‘‘ภูตคามปาตพฺยตายา’’ติ เอวมาทีสุ (ปาจิ. ๙๐) รุกฺขาทิเก. ‘‘ภูตํ ภูตโต สญฺชานาตี’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓) จาตุมหาราชิกานํ เหฏฺฐา สตฺตนิกายํ อุปาทาย วตฺตติ. อิธ ปน อวิเสสโต อมนุสฺเสสุ ทฏฺฐพฺโพ.

គាថាទីមួយថា «យានីធ ភូតានិ»។ ក្នុងគាថានោះ បទថា «យានិ» បានដល់ ពួកទេវតាដែលមានសភាពបែបណា ទោះជាមានសក្តិ៍តូចក្តី មានសក្តិ៍ធំក្តី។ បទថា «ឥធ» ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកទីប្រជុំក្នុងទីនេះ ក្នុងខណៈនោះ។ បទថា «ភូតានិ» ទោះបីជាសព្ទថា «ភូត» នេះ តែងប្រាកដក្នុងអត្ថផ្សេងៗ ដូចជា៖ ប្រាកដក្នុងអត្ថថា «របស់ដែលមានពិត» ក្នុងពាក្យជាដើមថា «ភូតស្មឹ បាចិត្តិយំ»។ ប្រាកដក្នុងខន្ធទាំងប្រាំ ក្នុងពាក្យជាដើមថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អ្នកទាំងឡាយចូរឃើញច្បាស់នូវខន្ធប្រាំដែលកើតឡើងហើយនេះចុះ»។ ប្រាកដក្នុងរូប ៤ យ៉ាង មានបឋវីធាតុជាដើម ក្នុងពាក្យជាដើមថា «ម្នាលភិក្ខុ មហាភូតរូបទាំង ៤ ជាហេតុ»។ ប្រាកដក្នុងព្រះខីណាស្រព ក្នុងពាក្យជាដើមថា «បុគ្គលណាជាអ្នកលេបនូវកាល បុគ្គលនោះជាអ្នកកើតហើយ»។ ប្រាកដក្នុងសត្វទាំងពួង ក្នុងពាក្យជាដើមថា «សត្វទាំងឡាយទាំងពួងក្នុងលោក នឹងដាក់ចុះនូវរាងកាយ»។ ប្រាកដក្នុងដើមឈើជាដើម ក្នុងពាក្យជាដើមថា «ព្រោះការធ្វើភូតគាមឲ្យធ្លាក់ចុះ»។ ប្រាកដក្នុងពួកសត្វដែលនៅខាងក្រោមឋានចាតុមហារាជិកា ក្នុងពាក្យជាដើមថា «ដឹងច្បាស់នូវភូតដោយភាពជាភូត» ក៏ដោយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ គួរដឹងថាសំដៅយកពួកអមនុស្សដោយមិនមានការបែងចែកឡើយ។

---

สมาคตานีติ สนฺนิปติตานิ. ภุมฺมานีติ ภูมิยํ นิพฺพตฺตานิ. วา-อิติ วิกปฺปเน. เตน ยานีธ ภุมฺมานิ วา ภูตานิ สมาคตานีติ อิมเมกํ วิกปฺปํ กตฺวา ปุน ทุติยวิกปฺปํ กาตุํ ‘‘ยานิ ว อนฺตลิกฺเข’’ติ อาห. อนฺตลิกฺเข วา ยานิ ภูตานิ นิพฺพตฺตานิ, ตานิ สพฺพานิ อิธ สมาคตานีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ยามโต ยาว อกนิฏฺฐํ, ตาว นิพฺพตฺตานิ ภูตานิ อากาเส ปาตุภูตวิมาเนสุ นิพฺพตฺตตฺตา ‘‘อนฺตลิกฺเข ภูตานี’’ติ เวทิตพฺพานิ. ตโต เหฏฺฐา สิเนรุโต ปภุติ ยาว ภูมิยํ รุกฺขลตาทีสุ อธิวตฺถานิ ปถวิยญฺจ นิพฺพตฺตานิ ภูตานิ, ตานิ สพฺพานิ ภูมิยํ ภูมิปฏิพทฺเธสุ จ รุกฺขลตาปพฺพตาทีสุ นิพฺพตฺตตฺตา ‘‘ภุมฺมานิ ภูตานี’’ติ เวทิตพฺพานิ.

បទថា «សមាគតានិ» ប្រែថា ប្រជុំគ្នាហើយ។ បទថា «ភុម្មានិ» ប្រែថា កើតហើយលើផែនដី។ សព្ទថា «វា» ប្រើក្នុងអត្ថចែកជាចំណែក (វិកប្បនៈ)។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទ្រង់ធ្វើនូវវិកប្បៈទីមួយនេះថា «យានីធ ភុម្មានិ វា ភូតានិ សមាគតានិ» ហើយដើម្បីធ្វើវិកប្បៈទីពីរទៀត ទើបត្រាស់ថា «យានិ វា អន្តលិក្ខេ»។ សេចក្តីថា ពួកភូតណាដែលកើតក្នុងអាកាសក្តី ភូតទាំងអស់នោះបានមកប្រជុំគ្នាក្នុងទីនេះ។ ក្នុងទីនេះ ពួកភូតដែលកើតតាំងពីឋានយាមៈ រហូតដល់ឋានអកនិដ្ឋៈ ឈ្មោះថា «ភូតក្នុងអាកាស» (អន្តលិក្ខេ ភូតានិ) ព្រោះកើតក្នុងវិមានទាំងឡាយដែលប្រាកដឡើងក្នុងអាកាស។ ចំណែកពួកភូតដែលកើតនៅខាងក្រោមអំពីឋាននោះ ចាប់តាំងពីភ្នំសិនេរុ រហូតដល់ពួកភូតដែលអាស្រ័យនៅតាមដើមឈើ និងវល្លិជាដើមលើផែនដី និងដែលកើតលើផែនដី ភូតទាំងអស់នោះ ឈ្មោះថា «ភូតលើផែនដី» (ភុម្មានិ ភូតានិ) ព្រោះកើតលើផែនដី និងក្នុងវត្ថុដែលជាប់ទាក់ទងនឹងផែនដី មានដើមឈើ វល្លិ និងភ្នំជាដើម។

---

เอวํ [Pg.140] ภควา สพฺพาเนว อมนุสฺสภูตานิ ‘‘ภุมฺมานิ วา ยานิ ว อนฺตลิกฺเข’’ติ ทฺวีหิ ปเทหิ วิกปฺเปตฺวา ปุน เอเกน ปเทน ปริคฺคเหตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘สพฺเพว ภูตา สุมนา ภวนฺตู’’ติ อาห. สพฺเพติ อนวเสสา. เอวาติ อวธารเณ, เอกมฺปิ อนปเนตฺวาติ อธิปฺปาโย. ภูตาติ อมนุสฺสา. สุมนา ภวนฺตูติ สุขิตมนา ปีติโสมนสฺสชาตา ภวนฺตุ. อโถปีติ กิจฺจนฺตรสนฺนิโยชนตฺถํ วากฺโยปาทาเน นิปาตทฺวยํ. สกฺกจฺจ สุณนฺตุ ภาสิตนฺติ อฏฺฐึ กตฺวา มนสิกตฺวา สพฺพํ เจตสา สมนฺนาหริตฺวา ทิพฺพสมฺปตฺติโลกุตฺตรสุขาวหํ มม เทสนํ สุณนฺตุ.

ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើវិកប្បៈនូវពួកអមនុស្សភូតទាំងអស់ ដោយបទទាំងពីរយ៉ាងនេះថា «ភុម្មានិ វា យានិ វា អន្តលិក្ខេ» យ៉ាងនេះហើយ ដើម្បីកាន់យកដោយបទតែមួយបង្ហាញម្តងទៀត ទើបត្រាស់ថា «សព្វេវ ភូតា សុមនា ភវន្តុ»។ បទថា «សព្វេ» ប្រែថា ទាំងអស់មិនមានសេសសល់។ បទថា «ឯវ» ក្នុងអត្ថកំណត់ (អវធារណៈ) មានអធិប្បាយថា មិនដកចេញសូម្បីតែមួយ។ បទថា «ភូតា» បានដល់ ពួកអមនុស្ស។ បទថា «សុមនា ភវន្តុ» ប្រែថា ចូរមានចិត្តរីករាយ គឺមានចិត្តជាសុខ កើតសេចក្តីឆ្អែតចិត្តនិងសោមនស្សចុះ។ បទថា «អថោបិ» ជាការរួមផ្សំនៃនិបាតពីរ ដើម្បីភ្ជាប់សេចក្តីទៅកាន់កិច្ចដទៃទៀត។ បទថា «សក្កច្ច សុណន្តុ ភាសិតំ» ប្រែថា ចូរធ្វើឲ្យអណ្តែតឡើង ធ្វើទុកក្នុងចិត្ត នាំមកនូវចិត្តទាំងពួង ហើយស្តាប់នូវទេសនារបស់តថាគត ដែលនាំមកនូវទិព្វសម្បត្តិ និងលោកុត្តរសុខ។

---

เอวเมตฺถ ภควา ‘‘ยานีธ ภูตานิ สมาคตานี’’ติ อนิยมิตวจเนน ภูตานิ ปริคฺคเหตฺวา ปุน ‘‘ภุมฺมานิ วา ยานิ ว อนฺตลิกฺเข’’ติ ทฺวิธา วิกปฺเปตฺวา ตโต ‘‘สพฺเพว ภูตา’’ติ ปุน เอกชฺฌํ กตฺวา ‘‘สุมนา ภวนฺตู’’ติ อิมินา วจเนน อาสยสมฺปตฺติยํ นิโยเชนฺโต ‘‘สกฺกจฺจ สุณนฺตุ ภาสิต’’นฺติ ปโยคสมฺปตฺติยํ, ตถา โยนิโสมนสิการสมฺปตฺติยํ ปรโตโฆสสมฺปตฺติยญฺจ, ตถา อตฺตสมฺมาปณิธิสปฺปุริสูปนิสฺสยสมฺปตฺตีสุ สมาธิปญฺญาเหตุสมฺปตฺตีสุ จ นิโยเชนฺโต คาถํ สมาเปสิ.

ក្នុងគាថានេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់កាន់យកពួកភូតដោយពាក្យមិនកំណត់ថា «យានីធ ភូតានិ សមាគតានិ» យ៉ាងនេះហើយ ទ្រង់ធ្វើវិកប្បៈជាពីរចំណែកម្តងទៀតថា «ភុម្មានិ វា យានិ វា អន្តលិក្ខេ» បន្ទាប់មក ទ្រង់ធ្វើឲ្យរួមជាតែមួយម្តងទៀតថា «សព្វេវ ភូតា» ហើយទ្រង់ដឹកនាំទៅក្នុងអាសយសម្បត្តិ (ការពេញចិត្ត) ដោយពាក្យថា «សុមនា ភវន្តុ» ដឹកនាំទៅក្នុងបយោគសម្បត្តិ (ការព្យាយាម) ដោយពាក្យថា «សក្កច្ច សុណន្តុ ភាសិតំ» ព្រមទាំងដឹកនាំទៅក្នុងយោនិសោមនសិការសម្បត្តិ និងបរតោឃោសសម្បត្តិ (ការឮសំឡេងពីអ្នកដទៃ) ព្រមទាំងដឹកនាំទៅក្នុងអត្តសម្មាបណិធិសម្បត្តិ សប្បុរិសូបនិស្សយសម្បត្តិ និងសមាធិបញ្ញាហេតុសម្បត្តិទាំងឡាយ ហើយបានបញ្ចប់គាថា។

---

ตสฺมา หีติคาถาวณฺณนา

ការពណ៌នានូវគាថាថា តស្មា ហិ។

---

๒. ตสฺมา หิ ภูตาติ ทุติยคาถา. ตตฺถ ตสฺมาติ การณวจนํ. ภูตาติ อามนฺตนวจนํ. นิสาเมถาติ สุณาถ. สพฺเพติ อนวเสสา. กึ วุตฺตํ โหติ? ยสฺมา ตุมฺเห ทิพฺพฏฺฐานานิ ตตฺถ อุปโภคปริโภคสมฺปทญฺจ ปหาย ธมฺมสฺสวนตฺถํ อิธ สมาคตา, น นฏนจฺจนาทิทสฺสนตฺถํ, ตสฺมา หิ ภูตา นิสาเมถ สพฺเพติ. อถ วา ‘‘สุมนา ภวนฺตุ, สกฺกจฺจ สุณนฺตู’’ติ วจเนน เตสํ สุมนภาวํ สกฺกจฺจํ โสตุกมฺยตญฺจ ทิสฺวา อาห ‘‘ยสฺมา ตุมฺเห สุมนภาเวน อตฺตสมฺมาปณิธิโยนิโสมนสิการาสยสุทฺธีหิ สกฺกจฺจํ โสตุกมฺยตาย สปฺปุริสูปนิสฺสยปรโตโฆสปทฏฺฐานโต ปโยคสุทฺธีหิ จ ยุตฺตา, ตสฺมา หิ ภูตา นิสาเมถ สพฺเพ’’ติ. อถ วา ยํ [Pg.141] ปุริมคาถาย อนฺเต ‘‘ภาสิต’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ การณภาเวน อปทิสนฺโต อาห ‘‘ยสฺมา มม ภาสิตํ นาม อติทุลฺลภํ อฏฺฐกฺขณปริวชฺชิตสฺส ขณสฺส ทุลฺลภตฺตา, อเนกานิสํสญฺจ ปญฺญากรุณาคุเณน ปวตฺตตฺตา, ตญฺจาหํ วตฺตุกาโม ‘สุณนฺตุ ภาสิต’นฺติ อโวจํ, ตสฺมา หิ ภูตา นิสาเมถ สพฺเพ’’ติ. อิทํ อิมินา คาถาปเทน วุตฺตํ โหติ.

២. គាថាទីពីរថា «តស្មា ហិ ភូតា»។ ក្នុងគាថានោះ បទថា «តស្មា» ជាពាក្យសម្តែងហេតុ។ បទថា «ភូតា» ជាពាក្យហៅ (អាលបនៈ)។ បទថា «និសាមេថ» ប្រែថា ចូរស្តាប់ចុះ។ បទថា «សព្វេ» ប្រែថា ទាំងអស់មិនមានសេសសល់។ សេចក្តីពន្យល់ថា ព្រោះហេតុតែអ្នកទាំងឡាយបានលះបង់នូវទីទិព្វ និងឧបភោគបរិភោគសម្បត្តិក្នុងទីនោះ ហើយមកប្រជុំគ្នាក្នុងទីនេះដើម្បីស្តាប់ធម៌ មិនមែនដើម្បីមើលល្បែងរបាំជាដើមឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ពួកភូតទាំងឡាយ ចូរអ្នកទាំងអស់គ្នាស្តាប់ចុះ។ ម៉្យាងទៀត ព្រះអង្គទ្រង់ទតឃើញនូវសេចក្តីរីករាយ និងការចង់ស្តាប់ដោយគោរពរបស់ពួកភូតទាំងនោះ ដោយពាក្យថា «សុមនា ភវន្តុ សក្កច្ច សុណន្តុ» ទើបត្រាស់ថា «ព្រោះហេតុតែអ្នកទាំងឡាយប្រកបដោយសេចក្តីរីករាយ គឺការស្អាតស្អំនៃអត្តសម្មាបណិធិ យោនិសោមនសិការ និងអាសយៈ ព្រមទាំងប្រកបដោយការចង់ស្តាប់ដោយគោរព គឺការស្អាតស្អំនៃបយោគៈ ដែលមានសប្បុរិសូបនិស្សយៈ និងបរតោឃោសៈជាបទដ្ឋាន ព្រោះហេតុនោះ ពួកភូតទាំងឡាយ ចូរអ្នកទាំងអស់គ្នាស្តាប់ចុះ»។ ម៉្យាងទៀត ព្រះអង្គទ្រង់ចង្អុលបង្ហាញនូវបទថា «ភាសិតំ» ដែលពោលទុកក្នុងចុងគាថាខាងដើម ដោយភាពជាហេតុ ទើបត្រាស់ថា «ព្រោះហេតុតែធម៌ដែលតថាគតសម្តែងហើយ ឈ្មោះថាជាធម្មជាតិរកបានដោយក្រៃលែង ព្រោះខណៈ (ពុទ្ធុប្បាទខណៈ) ដែលវៀរចាកអក្ខណៈទាំង ៨ ជាធម្មជាតិរកបានដោយកម្រ និងព្រោះធម៌នោះមានអានិសង្សច្រើន ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយគុណគឺបញ្ញានិងករុណា ហើយតថាគតប្រាថ្នានឹងសម្តែងធម៌នោះ ទើបបានពោលថា ‘ចូរស្តាប់នូវធម៌ដែលតថាគតសម្តែងហើយ’ ព្រោះហេតុនោះ ពួកភូតទាំងឡាយ ចូរអ្នកទាំងអស់គ្នាស្តាប់ចុះ»។ សេចក្តីនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងហើយដោយបទគាថានេះ។

---

เอวเมตํ การณํ นิโรเปนฺโต อตฺตโน ภาสิตนิสามเน นิโยเชตฺวา นิสาเมตพฺพํ วตฺตุมารทฺโธ ‘‘เมตฺตํ กโรถ มานุสิยา ปชายา’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ยายํ ตีหิ อุปทฺทเวหิ อุปทฺทุตา มานุสี ปชา, ตสฺสา มานุสิยา ปชาย เมตฺตํ มิตฺตภาวํ หิตชฺฌาสยตํ ปจฺจุปฏฺฐเปถาติ. เกจิ ปน ‘‘มานุสิกํ ปช’’นฺติ ปฐนฺติ, ตํ ภุมฺมตฺถาสมฺภวา น ยุชฺชติ. ยมฺปิ อญฺเญ อตฺถํ วณฺณยนฺติ, โสปิ น ยุชฺชติ. อธิปฺปาโย ปเนตฺถ – นาหํ พุทฺโธติ อิสฺสริยพเลน วทามิ, อปิ ตุ ยํ ตุมฺหากญฺจ อิมิสฺสา จ มานุสิยา ปชาย หิตตฺถํ วทามิ ‘‘เมตฺตํ กโรถ มานุสิยา ปชายา’’ติ. เอตฺถ จ –

កាលដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់តាំងទុកនូវហេតុនេះយ៉ាងនេះហើយ ទ្រង់ដឹកនាំក្នុងការស្តាប់ធម៌ដែលខ្លួនសម្តែង រួចទ្រង់ប្រាថ្នានឹងសម្តែងនូវធម៌ដែលគួរស្តាប់ ទើបចាប់ផ្តើមត្រាស់ថា «មេត្តំ ករោថ មានុសិយា បជាយ»។ អត្ថនៃបទនោះថា ពួកសត្វជាមនុស្សឯណាដែលត្រូវឧបទ្រពទាំងបីបៀតបៀនហើយ ចូរអ្នកទាំងឡាយតាំងទុកនូវមេត្តា គឺភាពជាមិត្ត និងការប្រាថ្នាប្រយោជន៍ ចំពោះពួកសត្វជាមនុស្សនោះចុះ។ ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះសូត្រថា «មានុសិកំ បជំ» សេចក្តីនោះមិនសមគួរឡើយ ព្រោះមិនត្រូវគ្នានឹងវិភត្តិទី ៧ (ភុម្មត្ថៈ)។ សូម្បីតែអត្ថដែលអ្នកដទៃពណ៌នាក៏មិនសមគួរដែរ។ អធិប្បាយក្នុងទីនេះថា តថាគតមិនមែនពោលដោយអំណាចនៃឥស្សរិយយសថា តថាគតជាព្រះពុទ្ធឡើយ តែតថាគតពោលនូវពាក្យណាដែលជាប្រយោជន៍ដល់អ្នកទាំងឡាយផង ដល់ពួកសត្វជាមនុស្សនេះផង ថា «ចូរធ្វើនូវមេត្តាចំពោះពួកសត្វជាមនុស្សចុះ»។ ក្នុងបទនេះ មានពាក្យថា៖

---

‘‘เย สตฺตสณฺฑํ ปถวึ วิเชตฺวา,ราชิสโย ยชมานานุปริยคา;

อสฺสเมธํ ปุริสเมธํ,สมฺมาปาสํ วาชเปยฺยํ นิรคฺคฬํ.

«ពួកស្តេចឥសីណា ឈ្នះផែនដីដែលមានពួកសត្រូវចោមរោមហើយ បានបូជាយ័ញ្ញផ្សេងៗ គឺអស្សមេធៈ (ការសម្លាប់សេះបូជាយ័ញ្ញ) បុរិសមេធៈ (ការសម្លាប់មនុស្សបូជាយ័ញ្ញ) សម្មាបាសៈ (ការបោះឈើខ្នោះបូជាយ័ញ្ញ) វាជបេយ្យៈ (ការផឹកទឹកបូជាយ័ញ្ញ) និងនិរគ្គឡៈ (ការបូជាយ័ញ្ញដោយមិនមានគន្លឹះទ្វារ គឺការមិនលាក់លៀមទ្រព្យសម្បត្តិ) ហើយត្រេចទៅ។

---

‘‘เมตฺตสฺส จิตฺตสฺส สุภาวิตสฺส,กลมฺปิ เต นานุภวนฺติ โสฬสึ;

เอกมฺปิ เจ ปาณมทุฏฺฐจิตฺโต,เมตฺตายติ กุสโล เตน โหติ.

«ពួកស្តេចឥសីទាំងនោះ មិនបានទទួលសូម្បីតែមួយចំណែកក្នុង ១៦ ចំណែក នៃមេត្តាចិត្តដែលបុគ្គលបានចម្រើនល្អហើយឡើយ។ បើបុគ្គលមានចិត្តមិនប្រទូស្ត ផ្សាយមេត្តាទៅកាន់សត្វសូម្បីតែមួយ បុគ្គលនោះឈ្មោះថាជាអ្នកមានកុសល ព្រោះការផ្សាយមេត្តានោះ។

---

‘‘สพฺเพ จ ปาเณ มนสานุกมฺปี, ปหูตมริโย ปกโรติ ปุญฺญ’’นฺติ. (อิติวุ. ๒๗;

อ. นิ. ๘.๑) –

«ព្រះអរិយបុគ្គលមានចិត្តអនុគ្រោះដល់សត្វទាំងពួង តែងធ្វើនូវបុណ្យដ៏ច្រើន»។

---

เอวมาทีนํ สุตฺตานํ เอกาทสานิสํสานญฺจ วเสน เย เมตฺตํ กโรนฺติ, เอเตสํ เมตฺตา หิตาติ เวทิตพฺพา.

គួរដឹងថា ពួកសប្បុរសណាដែលធ្វើនូវមេត្តា ដោយអំណាចនៃសូត្រទាំងឡាយមានប្រការយ៉ាងនេះជាដើម និងដោយអំណាចនៃអានិសង្សទាំង ១១ ប្រការ មេត្តានោះ តែងនាំមកនូវប្រយោជន៍ដល់សប្បុរសទាំងនោះ។

---

‘‘เทวตานุกมฺปิโต โปโส, สทา ภทฺรานิ ปสฺสตี’’ติ. (อุทา. ๗๖;

มหาว. ๒๘๖) –

«បុរសដែលទេវតាជួយសង្គ្រោះហើយ តែងជួបប្រទះនូវសេចក្ដីចម្រើនគ្រប់ពេលវេលា»។

---

เอวมาทีนํ [Pg.142] สุตฺตานํ วเสน เยสุ กยิรติ, เตสมฺปิ หิตาติ เวทิตพฺพา.

គប្បីជ្រាបថា សេចក្ដីចម្រើនតែងមានដល់សត្វទាំងឡាយណា ដែលបុគ្គលបានធ្វើមេត្តាចំពោះ ដោយអំណាចនៃសូត្រទាំងឡាយ មានសូត្រនេះជាដើម។

---

เอวํ อุภเยสมฺปิ หิตภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เมตฺตํ กโรถ มานุสิยา’’ติ วตฺวา อิทานิ อุปการมฺปิ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ทิวา จ รตฺโต จ หรนฺติ เย พลึ, ตสฺมา หิ เน รกฺขถ อปฺปมตฺตา’’ติ. ตสฺสตฺโถ – เย มนุสฺสา จิตฺตกมฺมกฏฺฐกมฺมาทีหิปิ เทวตา กตฺวา เจติยรุกฺขาทีนิ จ อุปสงฺกมิตฺวา เทวตา อุทฺทิสฺส ทิวา พลึ กโรนฺติ, กาลปกฺขาทีสุ จ รตฺตึ พลึ กโรนฺติ, สลากภตฺตาทีนิ วา ทตฺวา อารกฺขเทวตา อุปาทาย ยาว พฺรหฺมเทวตานํ ปตฺติทานนิยฺยาตเนน ทิวา พลึ กโรนฺติ, ฉตฺตาโรปนทีปมาลาย สพฺพรตฺติกธมฺมสฺสวนาทีนิ การาเปตฺวา ปตฺติทานนิยฺยาตเนน จ รตฺตึ พลึ กโรนฺติ, เต กถํ น รกฺขิตพฺพา? ยโต เอวํ ทิวา จ รตฺโต จ ตุมฺเห อุทฺทิสฺส กโรนฺติ เย พลึ, ตสฺมา หิ เน รกฺขถ; ตสฺมา พลิกมฺมกรณาปิ เต มนุสฺเส รกฺขถ โคปยถ, อหิตํ เนสํ อปเนถ, หิตํ อุปเนถ อปฺปมตฺตา หุตฺวา ตํ กตญฺญุภาวํ หทเย กตฺวา นิจฺจมนุสฺสรนฺตาติ.

ព្រះមានព្រះភាគ កាលនឹងសម្តែងនូវភាពជាប្រយោជន៍ដល់ជនទាំងពីរពួកយ៉ាងនេះ ទើបត្រាស់ថា «មេត្តំ ករោថ មានុសិយា» (ចូរធ្វើមេត្តាចំពោះមនុស្សជាតិ) រួចហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងសម្តែងនូវឧបការៈ ទើបត្រាស់ថា «ទិវា ច រត្តោ ច ហរន្តិ យេ ពលិំ, តស្មា ហិ នេ រក្ខថ អប្បមត្តា» (មនុស្សទាំងឡាយណា តែងនាំទៅនូវពលិការ ទាំងថ្ងៃទាំងយប់ ព្រោះហេតុនោះ អ្នកទាំងឡាយ កុំធ្វេសប្រហែស ចូរជួយថែរក្សាមនុស្សទាំងនោះចុះ)។ សេចក្តីពន្យល់នៃពាក្យនោះថា មនុស្សទាំងឡាយណា ធ្វើរូបទេវតាដោយគំនូរ ឬរូបចម្លាក់ឈើជាដើម ហើយចូលទៅជិតចេតិយ និងដើមឈើជាដើម ឧទ្ទិសចំពោះទេវតា ធ្វើពលិការក្នុងពេលថ្ងៃ ឬធ្វើពលិការក្នុងពេលយប់ ក្នុងកាលមានកាឡបក្ខជាដើម ឬមួយប្រគេនស្លាកភត្តជាដើម ហើយឧទ្ទិសផ្សាយចំណែកបុណ្យ ចាប់តាំងពីអារក្ខទេវតា រហូតដល់ព្រហ្មទេវតា ឈ្មោះថាធ្វើពលិការក្នុងពេលថ្ងៃ ឬចាត់ចែងការលើកឆត្រ ការបូជាគ្រឿងប្រទីប និងការស្តាប់ធម៌ពេញមួយយប់ជាដើម ហើយឧទ្ទិសផ្សាយចំណែកបុណ្យ ឈ្មោះថាធ្វើពលិការក្នុងពេលយប់ មនុស្សទាំងនោះ ហេតុអ្វីបានជាទេវតាមិនត្រូវថែរក្សា? ព្រោះហេតុនោះ មនុស្សទាំងឡាយណា តែងធ្វើពលិការឧទ្ទិសចំពោះអ្នកទាំងឡាយ ទាំងថ្ងៃទាំងយប់យ៉ាងនេះ ហេតុនោះ ចូរអ្នកទាំងឡាយថែរក្សាមនុស្សទាំងនោះចុះ ព្រោះតែការធ្វើពលិការនោះ ចូរអ្នកទាំងឡាយថែរក្សា ការពារមនុស្សទាំងនោះ ចូរកំចាត់បង់នូវសេចក្តីវិនាសរបស់ពួកគេ ចូរនាំមកនូវសេចក្តីចម្រើន ដោយសេចក្តីមិនធ្វេសប្រហែស ទុកនូវសេចក្តីដឹងគុណនោះក្នុងចិត្ត ហើយរលឹកនឹកឃើញជានិច្ចចុះ។

---

ยํกิญฺจีติคาถาวณฺณนา

ការពណ៌នានូវគាថាថា យំកិញ្ចិ

---

๓. เอวํ เทวตาสุ มนุสฺสานํ อุปการกภาวํ ทสฺเสตฺวา เตสํ อุปทฺทววูปสมนตฺถํ พุทฺธาทิคุณปฺปกาสเนน จ เทวมนุสฺสานํ ธมฺมสฺสวนตฺถํ ‘‘ยํกิญฺจิ วิตฺต’’นฺติอาทินา นเยน สจฺจวจนํ ปยุญฺชิตุมารทฺโธ. ตตฺถ ยํกิญฺจีติ อนิยมิตวเสน อนวเสสํ ปริยาทิยติ ยํกิญฺจิ ตตฺถ ตตฺถ โวหารูปคํ. วิตฺตนฺติ ธนํ. ตญฺหิ วิตฺตึ ชเนตีติ วิตฺตํ. อิธ วาติ มนุสฺสโลกํ นิทฺทิสติ. หุรํ วาติ ตโต ปรํ อวเสสโลกํ, เตน จ ฐเปตฺวา มนุสฺเส สพฺพโลกคฺคหเณ ปตฺเต ‘‘สคฺเคสุ วา’’ติ ปรโต วุตฺตตฺตา ฐเปตฺวา มนุสฺเส จ สคฺเค จ อวเสสานํ นาคสุปณฺณาทีนํ คหณํ เวทิตพฺพํ.

៣. ព្រះមានព្រះភាគ កាលបានសម្តែងនូវភាពជាអ្នកមានឧបការៈរបស់មនុស្សទាំងឡាយ ចំពោះទេវតាយ៉ាងនេះហើយ ដើម្បីរម្ងាប់នូវឧបទ្រពទាំងឡាយរបស់មនុស្សទាំងនោះផង ដើម្បីឲ្យទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយបានស្តាប់ធម៌ ដោយការសម្តែងនូវគុណមានព្រះពុទ្ធគុណជាដើមផង ទើបទ្រង់ចាប់ផ្តើមសម្តែងនូវសច្ចវាចា ដោយន័យមានពាក្យថា «យំកិញ្ចិ វិត្តំ» ជាដើម។ ក្នុងគាថានោះ ពាក្យថា «យំកិញ្ចិ» គឺកាន់យកដោយមិនកំណត់ មិនមានសេសសល់ នូវទ្រព្យណាមួយ ដែលជាគ្រឿងប្រើប្រាស់ក្នុងលោកនោះៗ។ ពាក្យថា «វិត្តំ» បានដល់ ទ្រព្យ។ ព្រោះថា ទ្រព្យនោះ តែងញ៉ាំងសេចក្តីត្រេកអរឲ្យកើតឡើង ហេតុនោះ ទើបហៅថា វិត្តំ។ ពាក្យថា «ឥធ វា» សំដៅយក មនុស្សលោក។ ពាក្យថា «ហុរំ វា» សំដៅយក លោកដ៏សេសសល់ក្រៅពីមនុស្សលោកនោះ ដោយពាក្យនោះ កាលបើកាន់យកលោកទាំងអស់ វៀរលែងតែមនុស្សលោក តែដោយសារមានពាក្យថា «សគ្គេសុ វា» នៅខាងចុង ទើបគប្បីជ្រាបថា ជាការកាន់យកពួកសត្វដ៏សេសសល់ មាននាគ និងគ្រុឌជាដើម ដោយវៀរលែងតែមនុស្សលោក និងឋានសួគ៌ចេញ។

---

เอวํ อิเมหิ ทฺวีหิ ปเทหิ ยํ มนุสฺสานํ โวหารูปคํ อลงฺการปริโภคูปคญฺจ ชาตรูปรชตมุตฺตามณิเวฬุริยปวาฬโลหิตงฺกมสารคลฺลาทิกํ, ยญฺจ มุตฺตามณิวาลุกตฺถตาย ภูมิยา รตนมยวิมาเนสุ อเนกโยชนสตวิตฺถเตสุ ภวเนสุ อุปฺปนฺนานํ นาคสุปณฺณาทีนํ วิตฺตํ, ตํ นิทฺทิฏฺฐํ โหติ. สคฺเคสุ วาติ กามาวจรรูปาวจรเทวโลเกสุ. เต [Pg.143] หิ โสภเนน กมฺเมน อชียนฺตีติ สคฺคา. สุฏฺฐุ อคฺคาติปิ สคฺคา. ยนฺติ ยํ สสามิกํ วา อสามิกํ วา. รตนนฺติ รตึ นยติ วหติ ชนยติ วฑฺเฒตีติ รตนํ. ยํกิญฺจิ จิตฺตีกตํ มหคฺฆํ อตุลํ ทุลฺลภทสฺสนํ อโนมสตฺตปริโภคญฺจ, ตสฺเสตํ อธิวจนํ. ยถาห –

ទ្រព្យណាដែលជាគ្រឿងប្រើប្រាស់ក្នុងជំនួញ និងជាគ្រឿងប្រដាប់ប្រើប្រាស់របស់មនុស្សទាំងឡាយ មានមាស ប្រាក់ គជ់ មណី កែវពិទូរ្យ កែវប្រវាឡ កែវលោហិតង្គៈ និងកែវមសារគល្លៈជាដើម ដោយបទទាំងពីរនេះយ៉ាងនេះក្តី ទ្រព្យណាជារបស់ពួកនាគ និងគ្រុឌជាដើម ដែលកើតក្នុងភពទាំងឡាយ ដែលមានវិមានសម្រេចដោយរតនៈ ដ៏ធំទូលាយអស់រាប់រយយោជន៍ លើផែនដីដែលក្រាលដោយខ្សាច់កែវមណី និងកែវគជ់ក្តី ទ្រព្យទាំងអស់នោះ ឈ្មោះថាទ្រង់បង្ហាញហើយ។ ពាក្យថា «សគ្គេសុ វា» បានដល់ ទេវលោកជាន់កាមាវចរ និងរូបាវចរ។ ព្រោះថា ទេវលោកទាំងនោះ ឈ្មោះថា សគ្គៈ ព្រោះកើតឡើងដោយកម្មដ៏ល្អ។ មួយយ៉ាងទៀត ឈ្មោះថា សគ្គៈ ព្រោះជាទីដ៏ប្រសើរក្រៃលែង។ បទថា «យំ» គឺទ្រព្យណា ដែលមានម្ចាស់ក្តី មិនមានម្ចាស់ក្តី។ បទថា «រតនំ» ឈ្មោះថា រតនៈ ព្រោះនាំមក នាំទៅ បង្កើត ឬញ៉ាំងសេចក្តីត្រេកអរឲ្យចម្រើនឡើង។ ពាក្យថា រតនៈ នេះ ជាឈ្មោះនៃវត្ថុណាមួយ ដែលជាគ្រឿងធ្វើសេចក្តីគោរព មានតម្លៃច្រើន រកអ្វីប្រៀបមិនបាន ក្រឡេកឃើញបានដោយកម្រ និងជាគ្រឿងប្រើប្រាស់របស់សត្វដ៏ឧត្តម។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា៖

---

‘‘จิตฺตีกตํ มหคฺฆญฺจ, อตุลํ ทุลฺลภทสฺสนํ;

อโนมสตฺตปริโภคํ, รตนํ เตน วุจฺจตี’’ติ.

«វត្ថុណាដែលគេធ្វើសេចក្តីគោរព មានតម្លៃច្រើន រកអ្វីប្រៀបមិនបាន ក្រឡេកឃើញបានដោយកម្រ ជាគ្រឿងប្រើប្រាស់របស់សត្វដ៏ឧត្តម ព្រោះហេតុនោះ វត្ថុនោះ ទើបហៅថា រតនៈ»។

---

ปณีตนฺติ อุตฺตมํ เสฏฺฐํ อตปฺปกํ. เอวํ อิมินา คาถาปเทน ยํ สคฺเคสุ อเนกโยชนสตปฺปมาณสพฺพรตนมยวิมานสุธมฺมเวชยนฺตปฺปภุตีสุ สสามิกํ, ยญฺจ พุทฺธุปฺปาทวิรเหน อปายเมว ปริปูเรนฺเตสุ สตฺเตสุ สุญฺญวิมานปฺปฏิพทฺธํ อสามิกํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ ปถวิมหาสมุทฺทหิมวนฺตาทินิสฺสิตมสามิกํ รตนํ, ตํ นิทฺทิฏฺฐํ โหติ.

បទថា «បណីតំ» បានដល់ វត្ថុដ៏ឧត្តម ដ៏ប្រសើរ រកតម្លៃមិនបាន។ យ៉ាងនេះ រតនៈណាដែលមានម្ចាស់ ក្នុងទេវលោកទាំងឡាយ ក្នុងវិមានដែលសម្រេចដោយរតនៈទាំងពួង មានប្រមាណច្រើនរយយោជន៍ មានសាលាសុធម្មា និងវិមានវេជយន្តជាដើមក្តី រតនៈណាដែលមិនមានម្ចាស់ ជាប់ទាក់ទងនឹងវិមានដ៏សូន្យទទេ ព្រោះពួកសត្វតែងទៅពេញតែក្នុងអបាយភូមិប៉ុណ្ណោះ ក្នុងកាលដែលសូន្យចាកការកើតឡើងនៃព្រះពុទ្ធក្តី មួយវិញទៀត រតនៈណាដែលមិនមានម្ចាស់ អាស្រ័យនឹងផែនដី មហាសមុទ្រ និងព្រៃហេមពាន្តជាដើមក្តី រតនៈទាំងអស់នោះ ឈ្មោះថាទ្រង់បង្ហាញហើយ ដោយបាទគាថានេះ។

---

น โน สมํ อตฺถิ ตถาคเตนาติ น-อิติ ปฏิเสเธ. โน-อิติ อวธารเณ. สมนฺติ ตุลฺยํ. อตฺถีติ วิชฺชติ. ตถาคเตนาติ พุทฺเธน. กึ วุตฺตํ โหติ? ยํ เอตํ วิตฺตญฺจ รตนญฺจ ปกาสิตํ, เอตฺถ เอกมฺปิ พุทฺธรตเนน สทิสํ รตนํ เนวตฺถิ. ยมฺปิ หิ ตํ จิตฺตีกตฏฺเฐน รตนํ, เสยฺยถิทํ – รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส จกฺกรตนํ มณิรตนญฺจ, ยมฺหิ อุปฺปนฺเน มหาชโน น อญฺญตฺถ จิตฺตีการํ กโรติ, น โกจิ ปุปฺผคนฺธาทีนิ คเหตฺวา ยกฺขฏฺฐานํ วา ภูตฏฺฐานํ วา คจฺฉติ, สพฺโพปิ ชโน จกฺกรตนมณิรตนเมว จิตฺตีการํ กโรติ ปูเชติ, ตํ ตํ วรํ ปตฺเถติ, ปตฺถิตปตฺถิตญฺจสฺส เอกจฺจํ สมิชฺฌติ, ตมฺปิ รตนํ พุทฺธรตเนน สมํ นตฺถิ. ยทิ หิ จิตฺตีกตฏฺเฐน รตนํ, ตถาคโตว รตนํ. ตถาคเต หิ อุปฺปนฺเน เย เกจิ มเหสกฺขา เทวมนุสฺสา น เต อญฺญตฺร จิตฺตีการํ กโรนฺติ, น กญฺจิ อญฺญํ ปูเชนฺติ. ตถา หิ พฺรหฺมา สหมฺปติ สิเนรุมตฺเตน รตนทาเมน ตถาคตํ ปูเชสิ, ยถาพลญฺจ อญฺเญ เทวา มนุสฺสา จ พิมฺพิสารโกสลราชอนาถปิณฺฑิกาทโย. ปรินิพฺพุตมฺปิ ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส ฉนฺนวุติโกฏิธนํ วิสฺสชฺเชตฺวา อโสกมหาราชา สกลชมฺพุทีเป จตุราสีติ วิหารสหสฺสานิ ปติฏฺฐาเปสิ, โก ปน วาโท อญฺเญสํ จิตฺตีการานํ. อปิจ กสฺสญฺญสฺส ปรินิพฺพุตสฺสาปิ ชาติโพธิธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนปรินิพฺพานฏฺฐานานิ ปฏิมาเจติยาทีนิ วา อุทฺทิสฺส เอวํ จิตฺตีการครุกาโร ปวตฺตติ ยถา ภควโต. เอวํจิตฺตีกตฏฺเฐนาปิ ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถิ.

បទថា «ន នោ សមំ អត្ថិ តថាកតេន» ក្នុងបទនោះ ពាក្យថា «ន» ជាការបដិសេធ។ ពាក្យថា «នោ» ជាការកំណត់។ បទថា «សមំ» ប្រែថា ស្មើ ឬដូចគ្នា។ បទថា «អត្ថិ» ប្រែថា មាន។ បទថា «តថាកតេន» បានដល់ ព្រះពុទ្ធ។ សេចក្តីពន្យល់ថា ទ្រព្យក្តី រតនៈក្តី ណាដែលបានសម្តែងហើយនេះ ក្នុងបណ្តាទ្រព្យនិងរតនៈទាំងនោះ សូម្បីតែរតនៈមួយ ក៏មិនមានស្មើនឹងព្រះពុទ្ធរតនៈឡើយ។ ព្រោះថារតនៈណា ដែលហៅថារតនៈ ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងធ្វើសេចក្តីគោរព ដូចជា ចក្ររតនៈ និងមណីរតនៈ របស់ព្រះរាជាចក្រពត្តិ ដែលកាលបើកើតឡើងហើយ មហាជនតែងមិនធ្វើសេចក្តីគោរពក្នុងកន្លែងដទៃ មិនមាននរណាម្នាក់កាន់យកផ្កា និងគ្រឿងក្រអូបជាដើម ទៅកាន់ទីលំនៅរបស់យក្ស ឬទីលំនៅរបស់ភូតឡើយ មហាជនទាំងអស់ តែងធ្វើសេចក្តីគោរព បូជាតែចក្ររតនៈ និងមណីរតនៈប៉ុណ្ណោះ តែងប្រាថ្នានូវពរនោះៗ ហើយសេចក្តីប្រាថ្នាគ្រប់យ៉ាងរបស់ជននោះ ក៏តែងសម្រេចបាន សូម្បីតែរតនៈនោះ ក៏មិនស្មើនឹងព្រះពុទ្ធរតនៈឡើយ។ ប្រសិនបើហៅថារតនៈ ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងធ្វើសេចក្តីគោរព ព្រះតថាគតប៉ុណ្ណោះ ទើបជាព្រះរតនៈដ៏ពិតប្រាកដ។ ព្រោះថាកាលបើព្រះតថាគតកើតឡើងហើយ ទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយណាដែលមានសក្តិធំ តែងមិនធ្វើសេចក្តីគោរពក្នុងបុគ្គលដទៃ មិនបូជាបុគ្គលដទៃឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះឯង មហាព្រហ្មសហម្បតី បានបូជាព្រះតថាគត ដោយកម្រងផ្ការតនៈដ៏ធំប៉ុនភ្នំសិនេរុ ហើយទេវតានិងមនុស្សដទៃទៀត មានព្រះបាទពិម្ពិសារ ព្រះបាទកោសល និងអនាថបិណ្ឌិកសេដ្ឋីជាដើម ក៏បានបូជាតាមកម្លាំងរបស់ខ្លួន។ សូម្បីតែកាលព្រះមានព្រះភាគបរិនិព្វានទៅហើយ ព្រះបាទអសោកមហារាជ ទ្រង់បរិច្ចាគព្រះរាជទ្រព្យចំនួន ៩៦ កោដិ ឧទ្ទិសចំពោះព្រះមានព្រះភាគ ហើយទ្រង់សាងវិហារចំនួន ៨៤,០០០ ក្នុងសកលជម្ពូទ្វីប នឹងពោលទៅថ្វីចំពោះការធ្វើសេចក្តីគោរពរបស់ជនដទៃទៀត។ មួយវិញទៀត ចំពោះបុគ្គលដទៃណាម្នាក់ សូម្បីបរិនិព្វានទៅហើយ តើមានការធ្វើសេចក្តីគោរពកោតក្រែងយ៉ាងខ្លាំងក្លា ឧទ្ទិសចំពោះទីប្រសូត ទីត្រាស់ដឹង ទីសម្តែងធម្មចក្កប្បវត្តនសូត្រ ទីបរិនិព្វាន ឬព្រះពុទ្ធរូប និងព្រះចេតិយជាដើម ដូចជាការធ្វើចំពោះព្រះមានព្រះភាគដែរឬទេ? យ៉ាងនេះ សូម្បីដោយអត្ថថាជាគ្រឿងធ្វើសេចក្តីគោរព រតនៈដែលស្មើនឹងព្រះតថាគត ក៏មិនមានឡើយ។

---

ตถา [Pg.144] ยมฺปิ ตํ มหคฺฆฏฺเฐน รตนํ. เสยฺยถิทํ – กาสิกํ วตฺถํ. ยถาห – ‘‘ชิณฺณมฺปิ, ภิกฺขเว, กาสิกํ วตฺถํ วณฺณวนฺตญฺเจว โหติ สุขสมฺผสฺสญฺจ มหคฺฆญฺจา’’ติ (อ. นิ. ๓.๑๐๐), ตมฺปิ พุทฺธรตเนน สมํ นตฺถิ. ยทิ หิ มหคฺฆฏฺเฐน รตนํ, ตถาคโตว รตนํ. ตถาคโต หิ เยสํ ปํสุกมฺปิ ปฏิคฺคณฺหาติ, เตสํ ตํ มหปฺผลํ โหติ มหานิสํสํ เสยฺยถาปิ อโสกรญฺโญ, อิทมสฺส มหคฺฆตาย. เอวํ มหคฺฆตาวจเนน เจตฺถ โทสาภาวสาธกํ อิทํ สุตฺตปทํ เวทิตพฺพํ –

ម៉្យាងទៀត រតនៈណាដែលហៅថារតនៈ ដោយអត្ថថាមានតម្លៃច្រើន ដូចជា សំពត់កាសិកៈ។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សូម្បីសំពត់កាសិកៈដែលចាស់ហើយ ក៏នៅតែមានពណ៌ល្អ មានសម្ផស្សជាសុខ និងមានតម្លៃច្រើនដែរ» សូម្បីតែសំពត់នោះ ក៏មិនស្មើនឹងព្រះពុទ្ធរតនៈឡើយ។ ប្រសិនបើហៅថារតនៈ ដោយអត្ថថាមានតម្លៃច្រើន ព្រះតថាគតប៉ុណ្ណោះ ទើបជាព្រះរតនៈ។ ព្រោះថា ព្រះតថាគត ទ្រង់ទទួលសូម្បីតែដីខ្សាច់របស់បុគ្គលទាំងឡាយណា ទានរបស់បុគ្គលទាំងនោះ តែងមានផលច្រើន មានអានិសង្សច្រើន ដូចជាទានរបស់ព្រះបាទអសោក នេះជាភាពមានតម្លៃច្រើនរបស់ព្រះអង្គ។ យ៉ាងនេះ ដោយពាក្យពោលអំពីភាពមានតម្លៃច្រើននេះ គប្បីជ្រាបនូវបទព្រះសូត្រនេះ ដែលជាគ្រឿងសម្រេចនូវភាពមិនមានទោសក្នុងទីនេះថា៖

---

‘‘เยสํ โข ปน โส ปฏิคฺคณฺหาติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ, เตสํ ตํ มหปฺผลํ โหติ มหานิสํสํ. อิทมสฺส มหคฺฆตาย วทามิ. เสยฺยถาปิ ตํ, ภิกฺขเว, กาสิกํ วตฺถํ มหคฺฆํ, ตถูปมาหํ, ภิกฺขเว, อิมํ ปุคฺคลํ วทามี’’ติ (อ. นิ. ๓.๑๐๐).

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រះតថាគតទទួលនូវគ្រឿងបរិក្ខារ មានចីវរ បិណ្ឌបាត សេនាសនៈ និងគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារ របស់បុគ្គលទាំងឡាយណា ការទទួលនោះ តែងមានផលច្រើន មានអានិសង្សច្រើន ដល់បុគ្គលទាំងឡាយនោះ។ តថាគតពោលពាក្យនេះ ព្រោះភាពមានតម្លៃច្រើនរបស់បុគ្គលនោះ។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សំពត់កាសិកៈនោះ មានតម្លៃច្រើនយ៉ាងណា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតពោលថា បុគ្គលនេះ ក៏មានឧបមាដូច្នោះដែរ»។

---

เอวํ มหคฺฆฏฺเฐนปิ ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถิ.

យ៉ាងនេះ សូម្បីដោយអត្ថថាមានតម្លៃច្រើន រតនៈដែលស្មើនឹងព្រះតថាគត ក៏មិនមានឡើយ។

---

ตถา ยมฺปิ ตํ อตุลฏฺเฐน รตนํ. เสยฺยถิทํ – รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส จกฺกรตนํ อุปฺปชฺชติ อินฺทนีลมณิมยนาภิ สตฺตรตนมยสหสฺสารํ ปวาฬมยเนมิ รตฺตสุวณฺณมยสนฺธิ, ยสฺส ทสนฺนํ ทสนฺนํ อรานมุปริ เอกํ มุณฺฑารํ โหติ วาตํ คเหตฺวา สทฺทกรณตฺถํ, เยน กโต สทฺโท สุกุสลปฺปตาฬิตปญฺจงฺคิกตูริยสทฺโท วิย โหติ, ยสฺส นาภิยา อุโภสุ ปสฺเสสุ ทฺเว สีหมุขานิ โหนฺติ, อพฺภนฺตรํ สกฏจกฺกสฺเสว สุสิรํ. ตสฺส กตฺตา วา กาเรตา วา นตฺถิ, กมฺมปจฺจเยน อุตุโต สมุฏฺฐาติ. ยํ ราชา ทสวิธํ จกฺกวตฺติวตฺตํ ปูเรตฺวา ตทหุโปสเถ ปุณฺณมทิวเส สีสํนฺหาโต อุโปสถิโก อุปริปาสาทวรคโต สีลานิ โสเธนฺโต นิสินฺโน ปุณฺณจนฺทํ วิย สูริยํ วิย จ อุฏฺเฐนฺตํ ปสฺสติ, ยสฺส ทฺวาทสโยชนโต สทฺโท สุยฺยติ, โยชนโต วณฺโณ ทิสฺสติ, ยํ มหาชเนน ‘‘ทุติโย มญฺเญ จนฺโท สูริโย วา อุฏฺฐิโต’’ติ อติวิย โกตูหลชาเตน ทิสฺสมานํ นครสฺส อุปริ อาคนฺตฺวา รญฺโญ อนฺเตปุรสฺส ปาจีนปสฺเส นาติอุจฺจํ นาตินีจํ หุตฺวา มหาชนสฺส คนฺธปุปฺผาทีหิ ปูเชตุํ, ยุตฺตฏฺฐาเน อกฺขาหตํ วิย ติฏฺฐติ.

ម៉្យាងទៀត រតនៈណាដែលហៅថារតនៈ ដោយអត្ថថារកអ្វីប្រៀបមិនបាន ដូចជា ចក្ររតនៈ របស់ព្រះរាជាចក្រពត្តិ តែងកើតឡើង មានដុំសម្រេចដោយកែវឥន្ទនីល មានកាំមួយពាន់សម្រេចដោយរតនៈ ៧ ប្រការ មានខ្នងកង់សម្រេចដោយកែវប្រវាឡ មានខ្នងសន្លាក់សម្រេចដោយមាសក្រဟម ដែលនៅលើកាំរាល់ដប់ៗ មានកណ្ដឹងមួយ ដើម្បីចាប់ខ្យល់ហើយធ្វើសំឡេង សំឡេងដែលកើតអំពីកណ្ដឹងនោះ ដូចជាសំឡេងតូរ្យតន្ត្រីមានអង្គ ៥ ដែលអ្នកលេងដ៏ឈ្លាសវៃប្រគំហើយ ចក្ររតនៈនោះ មានមុខសីហៈពីរ នៅសងខាងដុំកង់ ខាងក្នុងមានប្រហោងដូចជាកង់រទេះ។ ចក្ររតនៈនោះ មិនមានអ្នកធ្វើ ឬអ្នកបង្គាប់ឲ្យធ្វើឡើយ តែងកើតឡើងអំពីឧតុ ដោយមានកម្មជាបច្ច័យ។ ចក្ររតនៈណា ដែលព្រះរាជាទ្រង់បំពេញចក្រពត្តិវត្ត ១០ ប្រការហើយ ក្នុងថ្ងៃឧបោសថ ជាថ្ងៃពេញបូណ៌មី ទ្រង់ស្រង់ព្រះសិរ្ស សមាទានឧបោសថសីល គង់លើប្រាសាទដ៏ប្រសើរខាងលើ ជម្រះសីលទាំងឡាយ តែងទតឃើញចក្ររតនៈនោះ កំពុងអណ្តែតឡើង ដូចជាព្រះចន្ទពេញវង់ ឬដូចជាព្រះអាទិត្យ សំឡេងនៃចក្ររតនៈនោះ ឮទៅដល់ ១២ យោជន៍ ពណ៌សម្បុរ គេមើលឃើញពីចម្ងាយ ១ យោជន៍ មហាជនតែងគិតថា «ព្រះចន្ទ ឬព្រះអាទិត្យទីពីរ កើតឡើងហើយដឹង» ហើយមានសេចក្តីងឿងឆ្ងល់ជាខ្លាំង កាលបើចក្ររតនៈនោះអណ្តែតមកលើអាកាសខាងលើបុរី ហើយស្ថិតនៅត្រង់ទិសខាងកើតនៃព្រះរាជវាំង មិនខ្ពស់ពេក មិនទាបពេក ដើម្បីឲ្យមហាជនបូជាដោយគ្រឿងក្រអូប និងផ្កាជាដើម ហាក់ដូចជាគេដោតភ្ជាប់នឹងអ័ក្សយ៉ាងមាំ ក្នុងទីដ៏សមគួរ។

---

ตเทว [Pg.145] อนุพนฺธมานํ หตฺถิรตนํ อุปฺปชฺชติ, สพฺพเสโต รตฺตปาโท สตฺตปฺปติฏฺโฐ อิทฺธิมา เวหาสงฺคโม อุโปสถกุลา วา ฉทฺทนฺตกุลา วา อาคจฺฉติ, อุโปสถกุลา จ อาคจฺฉนฺโต สพฺพเชฏฺโฐ อาคจฺฉติ, ฉทฺทนฺตกุลา สพฺพกนิฏฺโฐ สิกฺขิตสิกฺโข ทมถูเปโต, โส ทฺวาทสโยชนํ ปริสํ คเหตฺวา สกลชมฺพุทีปํ อนุสํยายิตฺวา ปุเรปาตราสเมว สกํ ราชธานึ อาคจฺฉติ.

បន្ទាប់ពីចក្ររតនៈនោះ ហត្ថីរតនៈ (ដំរីកែវ) ក៏កើតឡើង មានខ្លួនសសុទ្ធ មានជើងក្រហម មានទីតាំង ៧ កន្លែង មានឫទ្ធិ អាចទៅលើអាកាសបាន តែងមកអំពីត្រកូលដំរីឧបោសថ ឬត្រកូលដំរីឆទ្ទន្ត បើមកអំពីត្រកូលដំរីឧបោសថ តែងជាដំរីធំជាងគេ បើមកអំពីត្រកូលដំរីឆទ្ទន្ត តែងជាដំរីតូចជាងគេ បង្ហាត់បង្រៀនបានល្អហើយ ប្រកបដោយការទូន្មាន ដំរីនោះនាំយកបរិស័ទ ១២ យោជន៍ ត្រឡប់ទៅកាន់សកលជម្ពូទ្វីប ហើយត្រឡប់មកកាន់រាជធានីរបស់ខ្លួនវិញ មុនពេលអាហារពេលព្រឹក។

---

ตมฺปิ อนุพนฺธมานํ อสฺสรตนํ อุปฺปชฺชติ, สพฺพเสโต รตฺตปาโท กาฬสีโส มุญฺชเกโส วลาหกสฺสราชกุลา อาคจฺฉติ. เสสเมตฺถ หตฺถิรตนสทิสเมว.

បន្ទាប់ពីហត្ថីរតនៈនោះ អស្សរតនៈ (សេះកែវ) ក៏កើតឡើង មានខ្លួនសសុទ្ធ មានជើងក្រហម មានក្បាលខ្មៅ មានរោមស្កូវ តែងមកអំពីត្រកូលសេះពលាហកៈជាស្តេចសេះ។ សេចក្តីដ៏សេសសល់ក្នុងទីនេះ ដូចគ្នានឹងហត្ថីរតនៈដែរ។

---

ตมฺปิ อนุพนฺธมานํ มณิรตนํ อุปฺปชฺชติ. โส โหติ มณิ เวฬุริโย สุโภ ชาติมา อฏฺฐํโส สุปริกมฺมกโต อายามโต จกฺกนาภิสทิโส, เวปุลฺลปพฺพตา อาคจฺฉติ. โส จตุรงฺคสมนฺนาคเตปิ อนฺธกาเร รญฺโญ ธชคฺคํ คโต โยชนํ โอภาเสติ, ยสฺโสภาเสน มนุสฺสา ‘‘ทิวา’’ติ มญฺญมานา กมฺมนฺเต ปโยเชนฺติ, อนฺตมโส กุนฺถกิปิลฺลิกํ อุปาทาย ปสฺสนฺติ.

បន្ទាប់ពីអស្សរតនៈនោះ មណីរតនៈ (កែវមណី) ក៏កើតឡើង។ កែវមណីនោះ ជាកែវពិទូរ្យ ដ៏ល្អ មានជាតិដ៏បរិសុទ្ធ មានជ្រុង ៨ ដែលគេដុសខាត់យ៉ាងល្អ មានប្រវែងស្មើនឹងដុំកង់រទេះ តែងមកអំពីភ្នំវេបុល្លៈ។ កែវមណីនោះ សូម្បីក្នុងទីងងឹតប្រកបដោយអង្គ ៤ កាលបើគេដាក់លើចុងទង់របស់ព្រះរាជា តែងញ៉ាំងទីជុំវិញ ១ យោជន៍ ឲ្យភ្លឺស្វាង ដោយពន្លឺនៃកែវមណីនោះ មនុស្សទាំងឡាយតែងសម្គាល់ថា «ពេលថ្ងៃ» ហើយប្រកបការងារទាំងឡាយ សូម្បីតែសត្វល្អិតតូចៗ មានស្រមោចជាដើម ក៏មើលឃើញច្បាស់ដែរ។

---

ตมฺปิ อนุพนฺธมานํ อิตฺถิรตนํ อุปฺปชฺชติ, ปกติอคฺคมเหสี วา โหติ, อุตฺตรกุรุโต วา อาคจฺฉติ มทฺทราชกุลโต วา, อติทีฆตาทิฉโทสวิวชฺชิตา อติกฺกนฺตา มานุสวณฺณํ อปฺปตฺตา ทิพฺพวณฺณํ, ยสฺสา รญฺโญ สีตกาเล อุณฺหานิ คตฺตานิ โหนฺติ, อุณฺหกาเล สีตานิ, สตธา โผฏิต ตูลปิจุโน วิย สมฺผสฺโส โหติ, กายโต จนฺทนคนฺโธ วายติ, มุขโต อุปฺปลคนฺโธ, ปุพฺพุฏฺฐายินิตาทิอเนกคุณสมนฺนาคตา จ โหติ.

បន្ទាប់ពីមណីរតនៈនោះ ឥត្ថីរតនៈ (នាងកែវ) ក៏កើតឡើង នាងតែងជាព្រះអគ្គមហេសីតាមប្រក្រតី ឬមកអំពីឧត្តរកុរុទ្វីប ឬមកអំពីត្រកូលស្តេចមទ្ទរាជ ជាស្រ្តីវៀរចាកទោស ៦ ប្រការ មានមិនខ្ពស់ពេកជាដើម មានពណ៌សម្បុរកន្លងហួសពណ៌សម្បុរនៃមនុស្សលោក តែមិនទាន់ដល់ពណ៌សម្បុរនៃទេវតា ក្នុងកាលត្រជាក់ រាងកាយរបស់នាងតែងតែក្តៅ ក្នុងកាលក្តៅ រាងកាយរបស់នាងតែងតែត្រជាក់ មានសម្ផស្សទន់ល្មើយ ដូចជាសំឡីដែលគេវាយមួយរយដង ក្លិនចន្ទន៍តែងផ្សាយចេញពីកាយរបស់នាង ក្លិនផ្កាឧប្បលតែងផ្សាយចេញពីមាត់របស់នាង និងជាស្រ្តីប្រកបដោយគុណជាច្រើន មានការក្រោកឡើងមុនជាដើម។

---

ตมฺปิ อนุพนฺธมานํ คหปติรตนํ อุปฺปชฺชติ รญฺโญ ปกติกมฺมกาโร เสฏฺฐิ, ยสฺส จกฺกรตเน อุปฺปนฺนมตฺเต ทิพฺพํ จกฺขุ ปาตุภวติ, เยน สมนฺตโต โยชนมตฺเต นิธึ ปสฺสติ อสามิกมฺปิ สสามิกมฺปิ, โส ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา ปวาเรติ ‘‘อปฺโปสฺสุกฺโก ตฺวํ, เทว, โหหิ, อหํ เต ธเนน ธนกรณียํ กริสฺสามี’’ติ.

គហបតីរតនៈនោះ ក៏កើតឡើងជាលំដាប់បន្ទាប់ពីនាងកែវនោះឯង គឺជាសេដ្ឋីអ្នកធ្វើការងារជាប្រក្រតីរបស់ព្រះរាជា។ កាលបើចក្ររតនៈកើតឡើងហើយ ទិព្វចក្ខុក៏កើតមានដល់សេដ្ឋីនោះ ដែលអាចមើលឃើញកំណប់ទ្រព្យទាំងឡាយដែលមានម្ចាស់ខ្លះ គ្មានម្ចាស់ខ្លះ ក្នុងទីជុំវិញប្រមាណមួយយោជន៍ ដោយទិព្វចក្ខុនោះ។ សេដ្ឋីនោះចូលទៅគាល់ព្រះរាជា ហើយទូលបវារណាថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវៈ សូមព្រះអង្គកុំមានសេចក្តីខ្វល់ខ្វាយឡើយ ទូលព្រះបង្គំនឹងចាត់ចែងកិច្ចការដែលត្រូវធ្វើដោយទ្រព្យថ្វាយព្រះអង្គ»។

---

ตมฺปิ [Pg.146] อนุพนฺธมานํ ปริณายกรตนํ อุปฺปชฺชติ รญฺโญ ปกติเชฏฺฐปุตฺโต. จกฺกรตเน อุปฺปนฺนมตฺเต อติเรกปญฺญาเวยฺยตฺติเยน สมนฺนาคโต โหติ, ทฺวาทสโยชนาย ปริสาย เจตสา จิตฺตํ ปริชานิตฺวา นิคฺคหปคฺคหสมตฺโถ โหติ, โส ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา ปวาเรติ ‘‘อปฺโปสฺสุกฺโก ตฺวํ, เทว, โหหิ, อหํ เต รชฺชํ อนุสาสิสฺสามี’’ติ. ยํ วา ปนญฺญมฺปิ เอวรูปํ อตุลฏฺเฐน รตนํ, ยสฺส น สกฺกา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา อคฺโฆ กาตุํ ‘‘สตํ วา สหสฺสํ วา อคฺฆติ โกฏึ วา’’ติ. ตตฺถ เอกรตนมฺปิ พุทฺธรตเนน สมํ นตฺถิ. ยทิ หิ อตุลฏฺเฐน รตนํ, ตถาคโตว รตนํ. ตถาคโต หิ น สกฺกา สีลโต วา สมาธิโต วา ปญฺญาทีนํ วา อญฺญตรโต เกนจิ ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา ‘‘เอตฺตกคุโณ วา อิมินา สโม วา สปฺปฏิภาโค วา’’ติ ปริจฺฉินฺทิตุํ. เอวํ อตุลฏฺเฐนปิ ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถิ.

បរិណាយករតនៈនោះ ក៏កើតឡើងជាលំដាប់បន្ទាប់ពីគហបតីរតនៈនោះឯង គឺព្រះរាជបុត្រច្បងបង្កើតរបស់ព្រះរាជា។ កាលបើចក្ររតនៈកើតឡើងហើយ ព្រះរាជបុត្រនោះក៏ប្រកបដោយប្រាជ្ញាស្មារតី និងភាពឈ្លាសវៃជាអតិបរមា អាចកំណត់ដឹងចិត្តរបស់បរិស័ទក្នុងទីជុំវិញ ១២ យោជន៍ ដោយចិត្តរបស់ខ្លួន ហើយជាអ្នកអាចសង្កត់សង្កិន និងលើកតម្កើងបាន។ ព្រះរាជបុត្រនោះចូលទៅគាល់ព្រះរាជា ហើយទូលបវារណាថា «បពិត្រព្រះវររាជបិតា សូមព្រះអង្គកុំមានសេចក្តីខ្វល់ខ្វាយឡើយ ទូលព្រះបង្គំនឹងចាត់ចែងកិច្ចការរាជ្យធម៌ថ្វាយព្រះអង្គ»។ មួយវិញទៀត រតនៈឯទៀតណាមួយដែលមានសភាពបែបនេះ ដែលឈ្មោះថារតនៈ ព្រោះមានតម្លៃមិនអាចប្រៀបប្រមាណបាន ដែលគេមិនអាចប្រៀបធៀប មិនអាចវាស់វែងកំណត់តម្លៃថា «មានតម្លៃមួយរយ មួយពាន់ ឬមួយកោដិ» ឡើយ។ ក្នុងបណ្តារតនៈទាំងនោះ សូម្បីរតនៈមួយ ក៏មិនស្មើនឹងព្រះពុទ្ធរតនៈឡើយ។ ប្រសិនបើពោលថារតនៈព្រោះមានតម្លៃមិនអាចប្រៀបប្រមាណបាន ព្រះតថាគតប៉ុណ្ណោះជាកែវរតនៈដ៏ពិតប្រាកដ។ ព្រោះថា គ្មាននរណាម្នាក់អាចប្រៀបធៀប វាស់វែងកំណត់ព្រះតថាគត ដោយសីលក្តី ដោយសមាធិក្តី ដោយគុណធម៌មានប្រាជ្ញាជាដើមក្តី ថា «ព្រះអង្គមានគុណធម៌ប៉ុណ្ណេះ ឬស្មើនឹងបុគ្គលនេះ ឬមានចំណែកប្រហាក់ប្រហែលនឹងបុគ្គលនេះ» ឡើយ។ យ៉ាងនេះ សូម្បីដោយអត្ថថាមានតម្លៃមិនអាចប្រៀបប្រមាណបាន រតនៈដែលស្មើនឹងព្រះតថាគត ក៏មិនមានឡើយ។

---

ตถา ยมฺปิ ตํ ทุลฺลภทสฺสนฏฺเฐน รตนํ, เสยฺยถิทํ ทุลฺลภปาตุภาโว ราชา จกฺกวตฺติ, จกฺกาทีนิ จ ตสฺส รตนานิ, ตมฺปิ พุทฺธรตเนน สมํ นตฺถิ. ยทิ หิ ทุลฺลภทสฺสนฏฺเฐน รตนํ, ตถาคโตว รตนํ, กุโต จกฺกวตฺติอาทีนํ รตนตฺตํ. ตานิ หิ เอกสฺมึเยว กปฺเป อเนกานิ อุปฺปชฺชนฺติ. ยสฺมา ปน อสงฺขฺเยยฺเยปิ กปฺเป ตถาคตสุญฺโญ โลโก โหติ, ตสฺมา ตถาคโตว กทาจิ กรหจิ อุปฺปชฺชนโต ทุลฺลภทสฺสโน. วุตฺตมฺปิ เจตํ ภควตา ปรินิพฺพานสมเย –

ម៉្យាងទៀត រតនៈឯណាមួយដែលមានឈ្មោះថារតនៈ ព្រោះអត្ថថាជាវត្ថុដែលរកមើលបានដោយកម្រ ដូចជាព្រះរាជាចក្រពត្តិដែលជាបុគ្គលរកបានដោយកម្រ និងកែវទាំងឡាយមានចក្ររតនៈជាដើមរបស់ព្រះរាជាចក្រពត្តិនោះ សូម្បីរតនៈនោះ ក៏មិនស្មើនឹងព្រះពុទ្ធរតនៈឡើយ។ ប្រសិនបើរតនៈឈ្មោះថារតនៈ ព្រោះអត្ថថាជាវត្ថុដែលរកមើលបានដោយកម្រមែននោះ ព្រះតថាគតប៉ុណ្ណោះជាកែវរតនៈដ៏ពិតប្រាកដ ចំណែកភាពជារតនៈរបស់ព្រះរាជាចក្រពត្តិជាដើម នឹងមានមកពីណា? ព្រោះថាក្នុងកប្បតែមួយ រតនៈទាំងឡាយរបស់ព្រះរាជាចក្រពត្តិជាដើមនោះ តែងកើតឡើងជាច្រើនដង។ ប៉ុន្តែ ព្រោះហេតុតែលោកនេះតែងសូន្យចាកព្រះតថាគត សូម្បីអស់អសង្ខេយកប្ប ហេតុនោះ ព្រះតថាគតប៉ុណ្ណោះ ទើបជាបុគ្គលដែលរកមើលបានដោយកម្រ ព្រោះតែងតែយូរៗ ម្តង ទើបកើតឡើងក្នុងលោក។ សេចក្តីនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏បានត្រាស់ទុកហើយ ក្នុងសម័យជិតបរិនិព្វានថា៖

---

‘‘เทวตา, อานนฺท, อุชฺฌายนฺติ ‘ทูรา จ วตมฺห อาคตา ตถาคตํ ทสฺสนาย, กทาจิ กรหจิ ตถาคตา โลเก อุปฺปชฺชนฺติ อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา, อชฺเชว รตฺติยา ปจฺฉิเม ยาเม ตถาคตสฺส ปรินิพฺพานํ ภวิสฺสติ, อยญฺจ มเหสกฺโข ภิกฺขุ ภควโต ปุรโต ฐิโต โอวาเรนฺโต, น มยํ ลภาม ปจฺฉิเม กาเล ตถาคตํ ทสฺสนายา’’’ติ (ที. นิ. ๒.๒๐๐).

«ម្នាលអានន្ទ ពួកទេវតាតែងពោលទោសថា "ពួកយើងធ្វើដំណើរមកពីចម្ងាយ ដើម្បីគាល់ព្រះតថាគត ព្រោះព្រះតថាគតទាំងឡាយ ជាព្រះអរហន្តសម្មាសម្ពុទ្ធ តែងកើតឡើងក្នុងលោកដោយកម្រក្រៃលែង យូរៗ ម្តងទើបមាន។ ក្នុងថ្ងៃនេះឯង នាបច្ឆិមយាមនៃរាត្រី ព្រះតថាគតនឹងបរិនិព្វានហើយ ចំណែកឯភិក្ខុដែលមានសក្តិធំនេះ បែរជាមកឈរស្ទះនៅខាងមុខព្រះដ៏មានព្រះភាគ ធ្វើឲ្យពួកយើងមិនបានគាល់ព្រះតថាគតក្នុងកាលជាទីបំផុតឡើយ"»។

---

เอวํ ทุลฺลภทสฺสนฏฺเฐนาปิ ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถิ.

យ៉ាងនេះ សូម្បីដោយអត្ថថាជាវត្ថុដែលរកមើលបានដោយកម្រ រតនៈដែលស្មើនឹងព្រះតថាគត ក៏មិនមានឡើយ។

---

ตถา ยมฺปิ ตํ อโนมสตฺตปริโภคฏฺเฐน รตนํ. เสยฺยถิทํ – รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส จกฺกรตนาทิ ตญฺหิ โกฏิสตสหสฺสธนานมฺปิ สตฺตภูมิกปาสาทวรตเล [Pg.147] วสนฺตานมฺปิ จณฺฑาลเวนเนสาทรถการปุกฺกุสาทีนํ นีจกุลิกานํ โอมกปุริสานํ สุปินนฺเตปิ ปริโภคตฺถาย น นิพฺพตฺตติ. อุภโต สุชาตสฺส ปน รญฺโญ ขตฺติยสฺเสว ปริปูริตทสวิธจกฺกวตฺติวตฺตสฺส ปริโภคตฺถาย นิพฺพตฺตนโต อโนมสตฺตปริโภคํเยว โหติ, ตมฺปิ พุทฺธรตนสมํ นตฺถิ. ยทิ หิ อโนมสตฺตปริโภคฏฺเฐน รตนํ, ตถาคโตว รตนํ. ตถาคโต หิ โลเก โอมกสตฺตสมฺมตานํ อนุปนิสฺสยสมฺปนฺนานํ วิปรีตทสฺสนานํ ปูรณกสฺสปาทีนํ ฉนฺนํ สตฺถารานํ อญฺเญสญฺจ เอวรูปานํ สุปินนฺเตปิ อปริโภโค. อุปนิสฺสยสมฺปนฺนานํ ปน จตุปฺปทายปิ คาถาย ปริโยสาเน อรหตฺตมธิคนฺตุํ สมตฺถานํ นิพฺเพธิกญาณทสฺสนานํ พาหิยทารุจีริยปฺปภุตีนํ อญฺเญสญฺจ มหากุลปฺปสุตานํ มหาสาวกานํ ปริโภโค, เต หิ ตํ ทสฺสนานุตฺตริยสวนานุตฺตริยปาริจริยานุตฺตริยาทีนิ สาเธนฺตา ตถาคตํ ปริภุญฺชนฺติ. เอวํ อโนมสตฺตปริโภคฏฺเฐนาปิ ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถิ.

ម៉្យាងទៀត រតនៈឯណាមួយដែលមានឈ្មោះថារតនៈ ព្រោះអត្ថថាជាវត្ថុដែលសត្វដ៏ឧត្តមគប្បីប្រើប្រាស់ ដូចជាចក្ររតនៈជាដើមរបស់ព្រះរាជាចក្រពត្តិ។ ព្រោះថាកែវទាំងនោះ សូម្បីតែពួកជនដែលមានទ្រព្យមួយសែនកោដិ ឬពួកស្តេចដែលគង់នៅលើប្រាសាទដ៏ប្រសើរមានថ្នាក់ ៧ ជាន់ក្តី ឬពួកជនជាតិថោកទាបមានពួកចណ្ឌាល ពួកជាងត្បាញឫស្សី ពួកព្រានប្រមាញ់ ពួកជាងរទេះ និងពួកអ្នកបោសសំរាមជាដើម ដែលជាមនុស្សថោកទាបក្តី ក៏មិនដែលកើតឡើងដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ការប្រើប្រាស់ សូម្បីតែក្នុងយល់សប្តិឡើយ។ ប៉ុន្តែ កែវនោះតែងកើតឡើងដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ការប្រើប្រាស់របស់ព្រះរាជាក្សត្រ ដែលទ្រង់ប្រសូតល្អហើយអំពីពីរចំណែក និងជាអ្នកបំពេញនូវចក្រពត្តិវត្ត ១០ ប្រការគ្រប់គ្រាន់ហើយប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថាជាវត្ថុដែលសត្វដ៏ឧត្តមគប្បីប្រើប្រាស់ដោយពិត សូម្បីរតនៈនោះ ក៏មិនស្មើនឹងព្រះពុទ្ធរតនៈឡើយ។ ប្រសិនបើរតនៈឈ្មោះថារតនៈ ព្រោះអត្ថថាជាវត្ថុដែលសត្វដ៏ឧត្តមគប្បីប្រើប្រាស់មែននោះ ព្រះតថាគតប៉ុណ្ណោះជាកែវរតនៈដ៏ពិតប្រាកដ។ ព្រោះថា ព្រះតថាគតជាវត្ថុដែលពួកគ្រូទាំង ៦ នាក់ មានបូរណកស្សបៈជាដើម និងពួកជនដទៃទៀតដែលមានសភាពបែបនេះ ដែលលោកសន្មតថាជាសត្វថោកទាប មិនមានឧបនិស្ស័យ ប្រកបដោយទិដ្ឋិវិនាស មិនអាចប្រើប្រាស់បានឡើយ សូម្បីតែក្នុងយល់សប្តិ។ ចំណែកឯពួកជនដែលប្រកបដោយឧបនិស្ស័យ មានញាណទស្សនៈធ្លុះធ្លាយ អាចសម្រេចព្រះអរហត្តបាន ក្នុងទីបំផុតនៃគាថា សូម្បីតែមានបួនបាទ មានពួកពាហិយទារុចីរិយៈជាដើម និងពួកមហាសាវ័កដទៃទៀតដែលកើតក្នុងត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់ ទើបអាចប្រើប្រាស់បាន ព្រោះពួកលោកទាំងនោះ តែងសេពគប់នូវព្រះតថាគតនោះ ដោយធ្វើឲ្យសម្រេចនូវទស្សនានុត្តរិយៈ សវនានុត្តរិយៈ និងបារិចរិយានុត្តរិយៈជាដើម។ យ៉ាងនេះ សូម្បីដោយអត្ថថាជាវត្ថុដែលសត្វដ៏ឧត្តមគប្បីប្រើប្រាស់ រតនៈដែលស្មើនឹងព្រះតថាគត ក៏មិនមានឡើយ។

---

ยมฺปิ ตํ อวิเสสโต รติชนนฏฺเฐน รตนํ. เสยฺยถิทํ – รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส จกฺกรตนํ. ตญฺหิ ทิสฺวาว ราชา จกฺกวตฺติ อตฺตมโน โหติ, เอวมฺปิ ตํ รญฺโญ รตึ ชเนติ. ปุน จปรํ ราชา จกฺกวตฺติ วาเมน หตฺเถน สุวณฺณภิงฺการํ คเหตฺวา ทกฺขิเณน หตฺเถน จกฺกรตนํ อพฺภุกฺกิรติ ‘‘ปวตฺตตุ ภวํ จกฺกรตนํ, อภิวิชินาตุ ภวํ จกฺกรตน’’นฺติ. ตโต จกฺกรตนํ ปญฺจงฺคิกํ วิย ตูริยํ มธุรสฺสรํ นิจฺฉรนฺตํ อากาเสน ปุรตฺถิมํ ทิสํ คจฺฉติ, อนฺวเทว ราชา, จกฺกวตฺติ จกฺกานุภาเวน ทฺวาทสโยชนวิตฺถิณฺณาย จตุรงฺคินิยา เสนาย นาติอุจฺจํ นาตินีจํ อุจฺจรุกฺขานํ เหฏฺฐาภาเคน, นีจรุกฺขานํ อุปริภาเคน, รุกฺเขสุ ปุปฺผผลปลฺลวาทิปณฺณาการํ คเหตฺวา อาคตานํ หตฺถโต ปณฺณาการญฺจ คณฺหนฺโต ‘‘เอหิ โข, มหาราชา’’ติ เอวมาทินา ปรมนิปจฺจกาเรน อาคเต ปฏิราชาโน ‘‘ปาโณ น หนฺตพฺโพ’’ติอาทินา นเยน อนุสาสนฺโต คจฺฉติ. ยตฺถ ปน ราชา ภุญฺชิตุกาโม วา ทิวาเสยฺยํ วา กปฺเปตุกาโม โหติ, ตตฺถ จกฺกรตนํ อากาสา โอโรหิตฺวา อุทกาทิสพฺพกิจฺจกฺขเม สเม ภูมิภาเค อกฺขาหตํ วิย ติฏฺฐติ. ปุน รญฺโญ คมนจิตฺเต อุปฺปนฺเน ปุริมนเยเนว สทฺทํ กโรนฺตํ คจฺฉติ, ตํ สุตฺวา ทฺวาทสโยชนิกาปิ ปริสา อากาเสน คจฺฉติ[Pg.148]. จกฺกรตนํ อนุปุพฺเพน ปุรตฺถิมํ สมุทฺทํ อชฺโฌคาหติ, ตสฺมึ อชฺโฌคาหนฺเต อุทกํ โยชนปฺปมาณํ อปคนฺตฺวา ภิตฺตีกตํ วิย ติฏฺฐติ. มหาชโน ยถากามํ สตฺต รตนานิ คณฺหาติ. ปุน ราชา สุวณฺณภิงฺการํ คเหตฺวา ‘‘อิโต ปฏฺฐาย มม รชฺช’’นฺติ อุทเกน อพฺภุกฺกิริตฺวา นิวตฺตติ. เสนา ปุรโต โหติ, จกฺกรตนํ ปจฺฉโต, ราชา มชฺเฌ. จกฺกรตเนน โอสกฺกิโตสกฺกิตฏฺฐานํ อุทกํ ปริปูรติ. เอเตเนว อุปาเยน ทกฺขิณปจฺฉิมุตฺตเรปิ สมุทฺเท คจฺฉติ.

ម៉្យាងទៀត រតនៈឯណាមួយដែលមានឈ្មោះថារតនៈ ព្រោះអត្ថថាជាហេតុបង្កើតនូវសេចក្តីត្រេកអរជាទូទៅ ដូចជាចក្ររតនៈរបស់ព្រះរាជាចក្រពត្តិ។ ព្រោះថា ព្រះរាជាចក្រពត្តិគ្រាន់តែបានទតឃើញចក្ររតនៈនោះហើយ ក៏មានព្រះទ័យត្រេកអរ យ៉ាងនេះឯង ចក្ររតនៈនោះតែងបង្កើតនូវសេចក្តីត្រេកអរដល់ព្រះរាជា។ មួយវិញទៀត ព្រះរាជាចក្រពត្តិទ្រង់កាន់យកនូវកុណ្ឌីមាសដោយព្រះហស្តឆ្វេង ហើយទ្រង់យកព្រះហស្តស្តាំប្រោះព្រំទឹកលើចក្ររតនៈ ដោយព្រះតម្រាស់ថា «សូមលោកចក្ររតនៈដ៏ចម្រើនចូរវិលទៅ សូមលោកចក្ររតនៈដ៏ចម្រើនចូរទៅឈ្នះចុះ»។ លំដាប់នោះ ចក្ររតនៈក៏បន្លឺនូវសំឡេងដ៏ពីរោះ ដូចជាតន្ត្រីប្រកបដោយអង្គ ៥ ហើយហោះទៅកាន់ទិសបូព៌ាតាមអាកាស។ ព្រះរាជាចក្រពត្តិទ្រង់យាងទៅតាមក្រោយចក្ររតនៈនោះ ដោយអានុភាពនៃចក្ររតនៈ ព្រមដោយកងទ័ពទាំង ៤ ផ្នែក ដែលលាតសន្ធឹងទទឹង ១២ យោជន៍ ដោយហោះមិនខ្ពស់ពេក មិនទាបពេក គឺហោះខាងក្រោមដើមឈើខ្ពស់ៗ និងហោះខាងលើដើមឈើទាបៗ ទ្រង់ទទួលយកនូវតង្វាយមានផ្កា ផ្លែឈើ និងលំពង់ខ្ចីជាដើម ដែលដុះនៅលើដើមឈើទាំងឡាយ ពីដៃរបស់ពួកមនុស្សដែលនាំមកថ្វាយ ហើយទ្រង់យាងទៅប្រៀនប្រដៅពួកស្តេចបច្ចាមិត្តដែលមកទទួលស្វាគមន៍ដោយសេចក្តីគោរពឱនលំទោនជាអនេក ដោយពាក្យថា «សូមអញ្ជើញមកចុះ មហារាជ» ជាដើម តាមន័យមានពាក្យថា «មិនត្រូវសម្លាប់សត្វឡើយ» ជាដើម។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីណាដែលព្រះរាជាទ្រង់សព្វព្រះទ័យនឹងសោយក្រយាស្ងោយក្តី ឬសព្វព្រះទ័យនឹងសម្រាកក្នុងវេលាថ្ងៃក្តី ក្នុងទីនោះ ចក្ររតនៈក៏ចុះអំពីអាកាស មកស្ថិតនៅលើផ្ទៃដីដ៏ស្មើ ដែលគួរដល់កិច្ចទាំងពួងមានការប្រើប្រាស់ទឹកជាដើម ហាក់ដូចជាកប់ជាប់នឹងដុំភ្លៅកង់។ លុះកាលណាព្រះរាជាមានព្រះទ័យចង់យាងទៅទៀត ចក្ររតនៈក៏បន្លឺសំឡេងហោះទៅតាមន័យមុនដដែល ពួកបរិស័ទប្រមាណ ១២ យោជន៍ ឮសំឡេងនោះហើយ ក៏ហោះទៅតាមអាកាសដែរ។ ចក្ររតនៈក៏ចុះទៅកាន់មហាសមុទ្រខាងកើតតាមលំដាប់ កាលបើចក្ររតនៈនោះចុះទៅ ទឹកសមុទ្រក៏ស្រកចេញទៅប្រមាណមួយយោជន៍ ឋិតនៅដូចជាជញ្ជាំង។ មហាជនក៏នាំគ្នាកាន់យកនូវកែវទាំង ៧ ប្រការតាមប្រាថ្នា។ បន្ទាប់មក ព្រះរាជាទ្រង់កាន់យកកុណ្ឌីមាស ហើយប្រោះព្រំទឹកដោយព្រះតម្រាស់ថា «ចាប់ពីថ្ងៃនេះទៅ ទីនេះជាដែនដីរបស់អញ» រួចហើយក៏ទ្រង់យាងត្រឡប់មកវិញ។ កងទ័ពស្ថិតនៅខាងមុខ ចក្ររតនៈស្ថិតនៅខាងក្រោយ ព្រះរាជាស្ថិតនៅចំកណ្តាល។ ទឹកសមុទ្រក៏ហូរមកបំពេញត្រង់កន្លែងដែលចក្ររតនៈថយចេញទៅវិញ។ ព្រះរាជាទ្រង់យាងទៅកាន់មហាសមុទ្រខាងត្បូង ខាងលិច និងខាងជើង ដោយឧបាយនេះឯង។

---

เอวํ จตุทฺทิสํ อนุสํยายิตฺวา จกฺกรตนํ ติโยชนปฺปมาณํ อากาสํ อาโรหติ. ตตฺถ ฐิโต ราชา จกฺกรตนานุภาเวน วิชิตวิชโย ปญฺจสตปริตฺตทีปปฏิมณฺฑิตํ สตฺตโยชนสหสฺสปริมณฺฑลํ ปุพฺพวิเทหํ, ตถา อฏฺฐโยชนสหสฺสปริมณฺฑลํ อุตฺตรกุรุํ, สตฺตโยชนสหสฺสปริมณฺฑลํเยว อปรโคยานํ, ทสโยชนสหสฺสปริมณฺฑลํ ชมฺพุทีปญฺจาติ เอวํ จตุมหาทีปทฺวิสหสฺสปริตฺตทีปปฏิมณฺฑิตํ เอกํ จกฺกวาฬํ สุผุลฺลปุณฺฑรีกวนํ วิย โอโลเกติ. เอวํ โอโลกยโต จสฺส อนปฺปกา รติ อุปฺปชฺชติ. เอวมฺปิ ตํ จกฺกรตนํ รญฺโญ รตึ ชเนติ, ตมฺปิ พุทฺธรตนสมํ นตฺถิ. ยทิ หิ รติชนนฏฺเฐน รตนํ, ตถาคโตว รตนํ, กึ กริสฺสติ เอตํ จกฺกรตนํ? ตถาคโต หิ ยสฺสา ทิพฺพาย รติยา จกฺกรตนาทีหิ สพฺเพหิปิ ชนิตา จกฺกวตฺติรติ สงฺขมฺปิ กลมฺปิ กลภาคมฺปิ น อุเปติ, ตโตปิ รติโต อุตฺตริตรญฺจ ปณีตตรญฺจ อตฺตโน โอวาทปฺปฏิกรานํ อสงฺขฺเยยฺยานมฺปิ เทวมนุสฺสานํ ปฐมชฺฌานรตึ ทุติยตติยจตุตฺถปญฺจมชฺฌานรตึ, อากาสานญฺจายตนรตึ, วิญฺญาณญฺจายตนอากิญฺจญฺญายตนเนวสญฺญานาสญฺญายตนรตึ, โสตาปตฺติมคฺครตึ, โสตาปตฺติผลรตึ, สกทาคามิอนาคามิอรหตฺตมคฺคผลรติญฺจ ชเนติ. เอวํ รติชนนฏฺเฐนาปิ ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถีติ.

កាលបើបានត្រេចទៅកាន់ទិសទាំង ៤ យ៉ាងនេះហើយ ចក្ររតនៈក៏ហោះឡើងទៅកាន់អាកាសកម្ពស់ ៣០០ យោជន៍។ ព្រះរាជាដែលស្ថិតនៅលើអាកាសនោះ ទ្រង់មានជ័យជម្នះលើសត្រូវទាំងពួងដោយអានុភាពនៃចក្ររតនៈ ទ្រង់ទតមើលនូវចក្រវាឡទាំងមូលនេះ ដែលលម្អទៅដោយទ្វីបធំទាំង ៤ និងទ្វីបតូចៗ ២ ០០០ គឺបុព្វវិទេហទ្វីប ដែលមានទំហំ ៧ ០០០ យោជន៍ លម្អដោយកោះតូចៗ ៥០០, ឧត្តរករុទ្វីប មានទំហំ ៨ ០០០ យោជន៍, អបរគោយានទ្វីប មានទំហំ ៧ ០០០ យោជន៍ និងជម្ពូទ្វីប មានទំហំ ១០ ០០០ យោជន៍ ហាក់បីដូចជាព្រៃឈូកសដែលកំពុងរីកស្គុះស្គាយ។ កាលបើទ្រង់ទតមើលយ៉ាងនេះ សេចក្តីត្រេកអរជាអនេកក៏កើតមានដល់ព្រះរាជានោះ។ យ៉ាងនេះឯង ចក្ររតនៈនោះតែងបង្កើតនូវសេចក្តីត្រេកអរដល់ព្រះរាជា សូម្បីរតនៈនោះ ក៏មិនស្មើនឹងព្រះពុទ្ធរតនៈឡើយ។ ប្រសិនបើរតនៈឈ្មោះថារតនៈ ព្រោះអត្ថថាជាហេតុបង្កើតនូវសេចក្តីត្រេកអរមែននោះ ព្រះតថាគតប៉ុណ្ណោះជាកែវរតនៈដ៏ពិតប្រាកដ ចក្ររតនៈនោះនឹងធ្វើអ្វីបាន? ព្រោះថា សេចក្តីត្រេកអរទាំងឡាយដែលកើតអំពីចក្ររតនៈជាដើមទាំងអស់នោះ សូម្បីតែមួយចំណែក ឬមួយភាគនៃចំណែក ក៏មិនអាចប្រៀបផ្ទឹមនឹងសេចក្តីត្រេកអរដ៏ជាទិព្វដែលព្រះតថាគតទ្រង់បង្កើតឡើងបានឡើយ។ ព្រះពុទ្ធរតនៈ តែងជាវត្ថុដ៏ក្រៃលែងជាង និងឧត្តុង្គឧត្តមជាងសេចក្តីត្រេកអរនោះទៅទៀត ព្រោះទ្រង់បង្កើតនូវសេចក្តីត្រេកអរក្នុងបឋមជ្ឈាន សេចក្តីត្រេកអរក្នុងទុតិយជ្ឈាន តតិយជ្ឈាន ចតុត្ថជ្ឈាន និងបញ្ចមជ្ឈាន, សេចក្តីត្រេកអរក្នុងអាកាសានញ្ចាយតនជ្ឈាន, សេចក្តីត្រេកអរក្នុងវិញ្ញាណញ្ចាយតនជ្ឈាន អាកិញ្ចញ្ញាយតនជ្ឈាន និងនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនជ្ឈាន, សេចក្តីត្រេកអរក្នុងសោតាបត្តិមគ្គ សេចក្តីត្រេកអរក្នុងសោតាបត្តិផល និងសេចក្តីត្រេកអរក្នុងសកទាគាមិមគ្គផល អនាគាមិមគ្គផល និងអរហត្តមគ្គផល ដល់ពួកទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយដ៏ច្រើនរាប់មិនអស់ ដែលជាអ្នកប្រតិបត្តិតាមព្រះឱវាទរបស់ព្រះអង្គ។ យ៉ាងនេះ សូម្បីដោយអត្ថថាជាហេតុបង្កើតនូវសេចក្តីត្រេកអរ រតនៈដែលស្មើនឹងព្រះតថាគត ក៏មិនមានឡើយ។

---

อปิจ รตนํ นาเมตํ ทุวิธํ โหติ สวิญฺญาณกมวิญฺญาณกญฺจ. ตตฺถ อวิญฺญาณกํ จกฺกรตนํ มณิรตนญฺจ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อนินฺทฺริยพทฺธสุวณฺณรชตาทิ, สวิญฺญาณกํ หตฺถิรตนาทิปริณายกรตนปริโยสานํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ เอวรูปํ อินฺทฺริยพทฺธํ. เอวํ ทุวิเธ เจตฺถ สวิญฺญาณกรตนํ อคฺคมกฺขายติ[Pg.149]. กสฺมา? ยสฺมา อวิญฺญาณกํ สุวณฺณรชตมณิมุตฺตาทิรตนํ สวิญฺญาณกานํ หตฺถิรตนาทีนํ อลงฺการตฺถาย อุปนียติ.

មួយវិញទៀត អ្វីដែលឈ្មោះថារតនៈនេះ មាន ២ ប្រការ គឺសវិញ្ញាណករតនៈ និងអវិញ្ញាណករតនៈ។ ក្នុងរតនៈទាំងពីរប្រការនោះ អវិញ្ញាណករតនៈ គឺចក្ររតនៈ និងមណីរតនៈ ឬទ្រព្យឯទៀតណាមួយដែលមិនជាប់ទាក់ទងនឹងឥន្ទ្រិយ មានមាសនិងប្រាក់ជាដើម។ សវិញ្ញាណករតនៈ គឺរតនៈមានហត្ថិរតនៈជាដើម និងមានបរិណាយករតនៈជាទីបំផុត ឬរតនៈឯទៀតណាមួយដែលមានសភាពបែបនេះ ដែលជាប់ទាក់ទងនឹងឥន្ទ្រិយ។ ក្នុងរតនៈទាំងពីរប្រការនេះ សវិញ្ញាណករតនៈ តែងបានឈ្មោះថាជាវត្ថុដ៏ប្រសើរជាងគេ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា អវិញ្ញាណករតនៈ មានមាស ប្រាក់ កែវមណី និងកែវមុក្តាជាដើម គេតែងតែនាំយកមកដើម្បីជាគ្រឿងលម្អដល់សវិញ្ញាណករតនៈ មានហត្ថិរតនៈជាដើមប៉ុណ្ណោះ។

---

สวิญฺญาณกรตนมฺปิ ทุวิธํ ติรจฺฉานคตรตนํ, มนุสฺสรตนญฺจ. ตตฺถ มนุสฺสรตนํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? ยสฺมา ติรจฺฉานคตรตนํ มนุสฺสรตนสฺส โอปวยฺหํ โหติ. มนุสฺสรตนมฺปิ ทุวิธํ อิตฺถิรตนํ, ปุริสรตนญฺจ. ตตฺถ ปุริสรตนํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? ยสฺมา อิตฺถิรตนํ ปุริสรตนสฺส ปริจาริกตฺตํ อาปชฺชติ. ปุริสรตนมฺปิ ทุวิธํ อคาริกรตนํ, อนคาริกรตนญฺจ. ตตฺถ อนคาริกรตนํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? ยสฺมา อคาริกรตเนสุ อคฺโค จกฺกวตฺติปิ สีลาทิคุณยุตฺตํ อนคาริกรตนํ ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา อุปฏฺฐหิตฺวา ปยิรุปาสิตฺวา ทิพฺพมานุสิกา สมฺปตฺติโย ปาปุณิตฺวา อนฺเต นิพฺพานสมฺปตฺตึ ปาปุณาติ.

សូម្បីសវិញ្ញាណករតនៈនោះ ក៏មាន ២ ប្រការ គឺតិរច្ឆានរតនៈ និងមនុស្សរតនៈ។ ក្នុងរតនៈទាំងពីរប្រការនោះ មនុស្សរតនៈ តែងបានឈ្មោះថាជាវត្ថុដ៏ប្រសើរជាងគេ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា តិរច្ឆានរតនៈ តែងតែជាជំនិះសម្រាប់ជិះរបស់មនុស្សរតនៈប៉ុណ្ណោះ។ សូម្បីមនុស្សរតនៈ ក៏មាន ២ ប្រការ គឺឥត្ថីរតនៈ និងបុរិសរតនៈ។ ក្នុងរតនៈទាំងពីរប្រការនោះ បុរិសរតនៈ តែងបានឈ្មោះថាជាវត្ថុដ៏ប្រសើរជាងគេ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា ឥត្ថីរតនៈ តែងតែដល់នូវភាពជាអ្នកបម្រើឆ្មាំជើងរបស់បុរិសរតនៈប៉ុណ្ណោះ។ សូម្បីបុរិសរតនៈ ក៏មាន ២ ប្រការ គឺអគារិករតនៈ និងអនគារិករតនៈ។ ក្នុងរតនៈទាំងពីរប្រការនោះ អនគារិករតនៈ តែងបានឈ្មោះថាជាវត្ថុដ៏ប្រសើរជាងគេ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា សូម្បីព្រះរាជាចក្រពត្តិដែលជាកំពូលនៃអគារិករតនៈទាំងឡាយ ក៏តែងតែថ្វាយបង្គំនូវអនគារិករតនៈដែលប្រកបដោយគុណធម៌មានសីលជាដើម ដោយការក្រាបថ្វាយបង្គំដោយបញ្ចបតិដ្ឋិតៈ តែងតែទំនុកបម្រុង តែងតែចូលទៅសេពគប់ ហើយបានដល់នូវសម្បត្តិជាទិព្វ និងសម្បត្តិជាមនុស្ស រហូតដល់ទីបំផុត ក៏បានសម្រេចនូវព្រះនិព្វានសម្បត្តិផងដែរ។

---

เอวํ อนคาริกรตนมฺปิ ทุวิธํ อริยปุถุชฺชนวเสน. อริยรตนมฺปิ ทุวิธํ เสขาเสขวเสน. อเสขรตนมฺปิ ทุวิธํ สุกฺขวิปสฺสกสมถยานิกวเสน. สมถยานิกรตนมฺปิ ทุวิธํ สาวกปารมิปฺปตฺตมปฺปตฺตญฺจ. ตตฺถ สาวกปารมิปฺปตฺตํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? คุณมหนฺตตาย. สาวกปารมิปฺปตฺตรตนโตปิ ปจฺเจกพุทฺธรตนํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? คุณมหนฺตตาย. สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานสทิสาปิ หิ อเนกสตา สาวกา เอกสฺส ปจฺเจกพุทฺธสฺส คุณานํ สตภาคมฺปิ น อุเปนฺติ. ปจฺเจกพุทฺธรตนโตปิ สมฺมาสมฺพุทฺธรตนํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? คุณมหนฺตตาย. สกลมฺปิ หิ ชมฺพุทีปํ ปูเรตฺวา ปลฺลงฺเกน ปลฺลงฺกํ ฆเฏนฺตา นิสินฺนา ปจฺเจกพุทฺธา เอกสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส คุณานํ เนว สงฺขํ น กลํ น กลภาคํ อุเปนฺติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, สตฺตา อปทา วา…เป… ตถาคโต เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๔.๓๔; ๕.๓๒; อิติวุ. ๙๐). เอวํ เกนจิ ปริยาเยน ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถิ. เตนาห ภควา – ‘‘น โน สมํ อตฺถิ ตถาคเตนา’’ติ.

យ៉ាងនេះ សូម្បីតែអនាគារិករតនៈ (រតនៈគឺអ្នកមិនមានផ្ទះ) ក៏មាន ២ ប្រការ ដោយអំណាចនៃអរិយបុគ្គល និងបុថុជ្ជន។ សូម្បីតែអរិយរតនៈ ក៏មាន ២ ប្រការ ដោយអំណាចនៃសេក្ខបុគ្គល និងអសេក្ខបុគ្គល។ សូម្បីតែអសេក្ខរតនៈ ក៏មាន ២ ប្រការ ដោយអំណាចនៃសុក្ខវិបស្សកបុគ្គល និងសមថយានិកបុគ្គល។ សូម្បីតែសមថយានិករតនៈ ក៏មាន ២ ប្រការ គឺបុគ្គលដែលដល់នូវសាវកបារមី និងបុគ្គលដែលមិនទាន់ដល់។ ក្នុងរតនៈទាំងពីរនោះ រតនៈដែលដល់នូវសាវកបារមី ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថាប្រសើរជាងគេ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះភាពជាអ្នកមានគុណដ៏ធំធេង។ សូម្បីតែជាងរតនៈដែលដល់នូវសាវកបារមី ព្រះបច្ចេកពុទ្ធរតនៈ ក៏ទ្រង់ត្រាស់ថាប្រសើរជាង។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះភាពជាអ្នកមានគុណដ៏ធំធេង។ ពិតណាស់ សូម្បីតែព្រះសាវកទាំងឡាយជាច្រើនរយរូប ដែលប្រហែលដោយព្រះសារីបុត្ត និងព្រះមោគ្គល្លាន ក៏មិនដល់នូវចំណែកមួយក្នុងមួយរយនៃព្រះគុណរបស់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធមួយព្រះអង្គឡើយ។ សូម្បីតែជាងព្រះបច្ចេកពុទ្ធរតនៈ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធរតនៈ ក៏ទ្រង់ត្រាស់ថាប្រសើរជាងគេបំផុត។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះភាពជាអ្នកមានគុណដ៏ធំធេង។ ពិតណាស់ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយ ទោះបីគង់ពេញសកលជម្ពូទ្វីប ផ្ទប់ភ្នែននឹងភ្នែនគង់នៅ ក៏មិនដល់នូវការរាប់ក្តី មិនដល់នូវចំណែកមួយភាគក្តី មិនដល់នូវចំណែកមួយភាគនៃចំណែកមួយភាគក្តី នៃព្រះគុណរបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធមួយព្រះអង្គឡើយ។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សត្វទាំងឡាយមានប្រមាណប៉ុន្មាន ទោះបីគ្មានជើងក្តី... ព្រះតថាគត ទ្រង់ត្រាស់ថាប្រសើរជាងសត្វទាំងនោះ» ដូច្នេះជាដើម។ យ៉ាងនេះ រតនៈដែលស្មើដោយព្រះតថាគត ដោយបរិយាយណាមួយ មិនមានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «រតនៈដែលស្មើដោយព្រះតថាគតនោះ មិនមានឡើយ»។

---

เอวํ ภควา พุทฺธรตนสฺส อญฺเญหิ รตเนหิ อสมตํ วตฺวา อิทานิ เตสํ สตฺตานํ อุปฺปนฺนอุปทฺทววูปสมตฺถํ เนว ชาตึ น โคตฺตํ น โกลปุตฺติยํ น วณฺณโปกฺขรตาทึ นิสฺสาย, อปิจ โข อวีจิมุปาทาย ภวคฺคปริยนฺเต [Pg.150] โลเก สีลสมาธิกฺขนฺธาทีหิ คุเณหิ พุทฺธรตนสฺส อสทิสภาวํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ พุทฺเธ รตนํ ปณีตํ, เอเตน สจฺเจน สุวตฺถิ โหตู’’ติ.

ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់សម្តែងនូវភាពមិនស្មើគ្នានៃព្រះពុទ្ធរតនៈ ជាមួយនឹងរតនៈដទៃទៀត យ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីរំងាប់នូវឧបទ្រពដែលកើតឡើងហើយ ដល់សត្វទាំងឡាយនោះ មិនមែនអាស្រ័យលើជាតិ មិនមែនអាស្រ័យលើគោត្រ មិនមែនអាស្រ័យលើភាពជាកុលបុត្រ មិនមែនអាស្រ័យលើវណ្ណបោក្ខរតា (ភាពមានសម្បុរល្អដូចផ្កាឈូក) ជាដើមឡើយ ប៉ុន្តែអាស្រ័យលើភាពមិនមានអ្វីប្រៀបផ្ទឹមបាននៃព្រះពុទ្ធរតនៈ ដោយគុណទាំងឡាយមានសីលក្ខន្ធ និងសមាធិក្ខន្ធជាដើម ក្នុងលោក ចាប់តាំងពីអវីចិមហានរកជាដើម រហូតដល់ភវគ្គព្រហ្មជាទីបំផុត ទើបទ្រង់ប្រកបនូវសច្ចវាចាថា «សូម្បីតែរតនៈនេះ ក្នុងព្រះពុទ្ធ ក៏ជាព្រះរតនៈដ៏ឧត្តម ដោយសច្ចវាចានេះ សូមសេចក្តីសួស្តីកើតមាន (ដល់សត្វទាំងឡាយ)» ដូច្នេះ។

---

ตสฺสตฺโถ – อิทมฺปิ อิธ วา หุรํ วา สคฺเคสุ วา ยํกิญฺจิ อตฺถิ วิตฺตํ วา รตนํ วา, เตน สทฺธึ เตหิ เตหิ คุเณหิ อสมตฺตา พุทฺเธ รตนํ ปณีตํ. ยทิ หิ เอตํ สจฺจํ, อถ เอเตน สจฺเจน อิเมสํ ปาณีนํ สุวตฺถิ โหตุ, โสภนานํ อตฺถิตา โหตุ อโรคตา นิรุปทฺทวตาติ. เอตฺถ จ ยถา ‘‘จกฺขุ โข, อานนฺท, สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๔.๘๕) อตฺตภาเวน วา อตฺตนิยภาเวน วาติ อตฺโถ. อิตรถา หิ จกฺขุ อตฺตา วา อตฺตนิยํ วาติ อปฺปฏิสิทฺธเมว สิยา. เอวํ รตนํ ปณีตนฺติ รตนตฺตํ ปณีตํ, รตนภาโว ปณีโตติ อยมตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิตรถา หิ พุทฺโธ เนว รตนนฺติ สิชฺเฌยฺย. น หิ ยตฺถ รตนํ อตฺถิ, ตํ รตนนฺติ น สิชฺฌติ. ยตฺถ ปน จิตฺตีกตาทิอตฺถสงฺขาตํ เยน วา เตน วา วิธินา สมฺพนฺธคตํ รตนํ อตฺถิ, ยสฺมา ตํ รตนตฺตมุปาทาย รตนนฺติ ปญฺญาปียติ, ตสฺมา ตสฺส รตนสฺส อตฺถิตาย รตนนฺติ สิชฺฌติ. อถ วา อิทมฺปิ พุทฺเธ รตนนฺติ อิมินาปิ ปกาเรน พุทฺโธว รตนนฺติ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ. วุตฺตมตฺตาย จ ภควตา อิมาย คาถาย ราชกุลสฺส โสตฺถิ ชาตา, ภยํ วูปสนฺตํ. อิมิสฺสา คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.

សេចក្តីអធិប្បាយនៃគាថានោះថា ទ្រព្យក្តី រតនៈក្តី ណាមួយដែលមានក្នុងលោកនេះក្តី ក្នុងលោកដទៃក្តី ក្នុងឋានសួគ៌ទាំងឡាយក្តី រតនៈក្នុងព្រះពុទ្ធ មិនស្មើដោយទ្រព្យ ឬរតនៈនោះឡើយ ដោយគុណនោះៗ ព្រោះជាព្រះរតនៈដ៏ឧត្តម។ ប្រសិនបើពាក្យនេះពិតមែន ដោយសច្ចវាចានេះ សូមសេចក្តីសួស្តីចូរមានដល់សត្វទាំងឡាយទាំងនេះ សូមឲ្យមានសេចក្តីល្អ មានភាពមិនមានរោគ និងភាពមិនមានឧបទ្រពឡើយ។ ក្នុងសេចក្តីនេះ ដូចជាពាក្យថា «ម្នាលអានន្ទ ចក្ខុទទេចាកខ្លួន ឬចាករបស់ខ្លួន» ជាដើម មានន័យថា ទទេចាកអត្តភាព ឬចាករបស់ដែលជាអត្តភាព។ ព្រោះថា បើមិនដូច្នោះទេ ចក្ខុជាខ្លួន ឬជារបស់ខ្លួន ក៏នឹងមិនត្រូវបានបដិសេធឡើយ។ យ៉ាងនេះ ពាក្យថា «ratanaṃ paṇītaṃ» គប្បីដឹងសេចក្តីថា ភាពជារតនៈដ៏ឧត្តម ឬថា ភាវៈនៃរតនៈដ៏ឧត្តម។ ព្រោះថា បើមិនដូច្នោះទេ ព្រះពុទ្ធក៏មិនសម្រេចថាជារតនៈឡើយ។ ពិតណាស់ ក្នុងបុគ្គលណាគ្មានរតនៈ (ទ្រព្យជាទីគាប់ចិត្ត) ទេ ក្នុងបុគ្គលនោះ ទ្រព្យនោះក៏មិនសម្រេចថាជារតនៈឡើយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងព្រះពុទ្ធរតនៈណា មានភាពជារតនៈដែលប្រកបដោយវិធីណាមួយ មានការធ្វើសេចក្តីគោរពជាដើម ព្រោះអាស្រ័យភាពជារតនៈនោះ ទើបបញ្ញត្តិថាជារតនៈ ហេតុនោះ ព្រោះភាពមាននៃរតនៈនោះ ព្រះពុទ្ធទើបសម្រេចថាជារតនៈ។ មួយម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «idampi buddhe ratanaṃ» គប្បីដឹងសេចក្តីដោយប្រការយ៉ាងនេះថា ព្រះពុទ្ធនោះឯងជារតនៈ។ កាលដែលព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់គាថានេះហើយ សេចក្តីសួស្តីក៏កើតមានដល់រាជត្រកូល ភ័យក៏រំងាប់ទៅ។ អាជ្ញានៃគាថានេះ ពួកអមនុស្សក្នុងសែនកោដិចក្រវាឡ ទទួលយកហើយ។

---

ขยํ วิราคนฺติคาถาวณฺณนา

សេចក្តីពន្យល់គាថា «ខយំ វិរាគំ»

---

๔. เอวํ พุทฺธคุเณน สจฺจํ วตฺวา อิทานิ นิพฺพานธมฺมคุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘ขยํ วิราค’’นฺติ. ตตฺถ ยสฺมา นิพฺพานสจฺฉิกิริยาย ราคาทโย ขีณา โหนฺติ ปริกฺขีณา, ยสฺมา วา ตํ เตสํ อนุปฺปาทนิโรธกฺขยมตฺตํ, ยสฺมา จ ตํ ราคาทิวิปฺปยุตฺตํ สมฺปโยคโต จ อารมฺมณโต จ, ยสฺมา วา ตมฺหิ สจฺฉิกเต ราคาทโย อจฺจนฺตํ วิรตฺตา โหนฺติ วิคตา วิทฺธสฺตา, ตสฺมา ขยนฺติ จ วิราคนฺติ จ วุจฺจติ. ยสฺมา ปนสฺส น อุปฺปาโท ปญฺญายติ, น วโย, น ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ตสฺมา ตํ น ชายติ น ชียติ น มียตีติ กตฺวา อมตนฺติ วุจฺจติ. อุตฺตมตฺเถน ปน อตปฺปกฏฺเฐน จ ปณีตนฺติ. ยทชฺฌคาติ ยํ อชฺฌคา วินฺทิ ปฏิลภิ, อตฺตโน ญาณพเลน สจฺฉากาสิ. สกฺยมุนีติ [Pg.151] สกฺยกุลปฺปสุตตฺตา สกฺโย, โมเนยฺยธมฺมสมนฺนาคตตฺตา มุนิ, สกฺโย เอว มุนิ สกฺยมุนิ. สมาหิโตติ อริยมคฺคสมาธินา สมาหิตจิตฺโต. น เตน ธมฺเมน สมตฺถิ กิญฺจีติ เตน ขยาทินามเกน สกฺยมุนินา อธิคเตน ธมฺเมน สมํ กิญฺจิ ธมฺมชาตํ นตฺถิ. ตสฺมา สุตฺตนฺตเรปิ วุตฺตํ – ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา วา อสงฺขตา วา, วิราโค เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๔.๓๔; อิติวุ. ๙๐).

៤. ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ធ្វើសច្ចវាចាដោយពុទ្ធគុណយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីត្រាស់សម្តែងដោយគុណនៃព្រះនិព្វានធម៌ ទើបទ្រង់ផ្តើមគាថាថា «khayaṃ virāgaṃ» ជាដើម។ ក្នុងគាថានោះ ព្រោះហេតុតែការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះនិព្វាន ពួកកិលេសមានរាគៈជាដើម តែងអស់ទៅ តែងវិនាសទៅជុំវិញ ឬមួយព្រោះព្រះនិព្វាននោះ ជាការមិនកើតឡើង ជាការរលត់ និងជាការអស់ទៅនៃកិលេសទាំងឡាយនោះ និងព្រោះព្រះនិព្វាននោះ ប្រាសចាករាគៈជាដើម ដោយអំណាចនៃសម្បយោគៈក្តី ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ក្តី ឬមួយកាលបើព្រះនិព្វាននោះ បុគ្គលធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ហើយ ពួកកិលេសមានរាគៈជាដើម តែងប្រាសចាកការត្រេកត្រអាលដោយដាច់ខាត តែងទៅប្រាស តែងត្រូវកម្ចាត់ចោល ហេតុនោះ ព្រះនិព្វានទើបហៅថា «ខយៈ» (ការអស់ទៅ) ខ្លះ «វិរាគៈ» (ការប្រាសចាកតម្រេក) ខ្លះ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះការកើតឡើងមិនប្រាកដ ការវិនាសទៅមិនប្រាកដ ភាពជាយ៉ាងដទៃនៃធម៌ដែលឋិតនៅមិនប្រាកដ ដល់ព្រះនិព្វាននោះ ហេតុនោះ ព្រះនិព្វាននោះ មិនកើត មិនចាស់ មិនស្លាប់ ទើបហៅថា «អមតៈ»។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះអត្ថដ៏ឧត្តម និងព្រោះអត្ថដែលមិនធ្វើឲ្យក្តៅក្រហាយ ទើបហៅថា «បណីតៈ» (ឧត្តម)។ ពាក្យថា «yadajjhagā» សេចក្តីថា ព្រះនិព្វានណាដែលទ្រង់បានសម្រេច បានជួប បានទទួល គឺបានធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ដោយកម្លាំងនៃព្រះញាណរបស់ព្រះអង្គ។ ពាក្យថា «sakyamunī» សេចក្តីថា ព្រោះទ្រង់ប្រសូតក្នុងសាក្យត្រកូល ទើបហៅថា «សាក្យៈ» ព្រោះទ្រង់ប្រកបដោយមោនេយ្យធម៌ ទើបហៅថា «មុនី» ព្រះសាក្យៈនោះឯងជាមុនី ឈ្មោះថា «សាក្យមុនី»។ ពាក្យថា «samāhito» សេចក្តីថា មានព្រះហឫទ័យតាំងមាំល្អហើយ ដោយអរិយមគ្គសមាធិ។ ពាក្យថា «na tena dhammena samatthi kiñci» សេចក្តីថា ធម៌ណាមួយដែលស្មើដោយធម៌មានឈ្មោះថា «ខយៈ» ជាដើមនោះ ដែលព្រះសាក្យមុនីទ្រង់បានសម្រេចហើយ មិនមានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីក្នុងសូត្រដទៃ ព្រះមានព្រះភាគក៏ត្រាស់ទុកថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ធម៌ទាំងឡាយមានប្រមាណប៉ុន្មាន ជាសង្ខតធម៌ក្តី អសង្ខតធម៌ក្តី វិរាគធម៌ (ព្រះនិព្វាន) តថាគតហៅថាប្រសើរជាងធម៌ទាំងនោះ» ដូច្នេះជាដើម។

---

เอวํ ภควา นิพฺพานธมฺมสฺส อญฺเญหิ ธมฺเมหิ อสมตํ วตฺวา อิทานิ เตสํ สตฺตานํ อุปฺปนฺนอุปทฺทววูปสมตฺถํ ขยวิราคามตปณีตตาคุเณหิ นิพฺพานธมฺมรตนสฺส อสทิสภาวํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ ธมฺเม รตนํ ปณีตํ, เอเตน สจฺเจน สุวตฺถิ โหตู’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุริมคาถาย วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.

ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់សម្តែងនូវភាពមិនស្មើគ្នានៃព្រះនិព្វានធម៌ ជាមួយនឹងធម៌ដទៃទៀត យ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីរំងាប់នូវឧបទ្រពដែលកើតឡើងហើយ ដល់សត្វទាំងឡាយនោះ ទើបអាស្រ័យនូវភាពមិនមានអ្វីប្រៀបផ្ទឹមបាននៃព្រះនិព្វានធម៌រតនៈ ដោយគុណទាំងឡាយមានភាពជាខយៈ វិរាគៈ អមតៈ និងបណីតៈ រួចទ្រង់ប្រកបនូវសច្ចវាចាថា «សូម្បីតែរតនៈនេះ ក្នុងធម៌ ក៏ជាធម៌រតនៈដ៏ឧត្តម ដោយសច្ចវាចានេះ សូមសេចក្តីសួស្តីកើតមាន» ដូច្នេះ។ សេចក្តីអធិប្បាយនៃគាថានោះ គប្បីដឹងដោយន័យដែលពោលហើយក្នុងគាថានេះឯង។ អាជ្ញានៃគាថានេះ សូម្បីពួកអមនុស្សក្នុងសែនកោដិចក្រវាឡ ក៏ទទួលយកហើយ។

---

ยํ พุทฺธเสฏฺโฐติคาถาวณฺณนา

សេចក្តីពន្យល់គាថា «យំ ពុទ្ធសេដ្ឋោ»

---

๕. เอวํ นิพฺพานธมฺมคุเณน สจฺจํ วตฺวา อิทานิ มคฺคธมฺมคุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘ยํ พุทฺธเสฏฺโฐ’’ติ. ตตฺถ ‘‘พุชฺฌิตา สจฺจานี’’ติอาทินา นเยน พุทฺโธ, อุตฺตโม ปสํสนีโย จาติ เสฏฺโฐ, พุทฺโธ จ โส เสฏฺโฐ จาติ พุทฺธเสฏฺโฐ, อนุพุทฺธปจฺเจกพุทฺธสุตพุทฺธขฺเยสุ วา พุทฺเธสุ เสฏฺโฐติ พุทฺธเสฏฺโฐ. โส พุทฺธเสฏฺโฐ ยํ ปริวณฺณยี ‘‘อฏฺฐงฺคิโกว มคฺคานํ, เขมํ นิพฺพานปตฺติยา’’ติ (ม. นิ. ๒.๒๑๕) จ ‘‘อริยํ โว, ภิกฺขเว, สมฺมาสมาธึ เทสิสฺสามิ สอุปนิสํ สปริกฺขาร’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๑๓๖) จ เอวมาทินา นเยน ตตฺถ ตตฺถ ปสํสิ ปกาสยิ. สุจินฺติ กิเลสมลสมุจฺเฉทกรณโต อจฺจนฺตโวทานํ. สมาธิมานนฺตริกญฺญมาหูติ ยญฺจ อตฺตโน ปวตฺติสมนนฺตรํ นิยเมเนว ผลปทานโต ‘‘อานนฺตริกสมาธี’’ติ อาหุ. น หิ มคฺคสมาธิมฺหิ อุปฺปนฺเน ตสฺส ผลุปฺปตฺตินิเสธโก โกจิ อนฺตราโย อตฺถิ. ยถาห –

៥. ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ធ្វើសច្ចវាចាដោយគុណនៃព្រះនិព្វានធម៌យ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីត្រាស់សម្តែងដោយគុណនៃមគ្គធម៌ ទើបទ្រង់ផ្តើមគាថាថា «yaṃ buddhaseṭṭho» ជាដើម។ ក្នុងគាថានោះ ព្រះអង្គឈ្មោះថា «ពុទ្ធៈ» ដោយន័យមានពាក្យថា «ទ្រង់ត្រាស់ដឹងនូវសច្ចធម៌ទាំងឡាយ» ជាដើម ឈ្មោះថា «សេដ្ឋៈ» ព្រោះជាអ្នកឧត្តម និងគួរដល់ការសរសើរ ព្រះអង្គជាពុទ្ធៈផង ជាសេដ្ឋៈផង ឈ្មោះថា «ពុទ្ធសេដ្ឋៈ» ឬមួយ ព្រះអង្គប្រសើរជាងព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ មានអនុពុទ្ធ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ និងសុតពុទ្ធជាដើម ហេតុនោះ ឈ្មោះថា «ពុទ្ធសេដ្ឋៈ»។ ព្រះពុទ្ធសេដ្ឋៈនោះ ទ្រង់សរសើរនូវមគ្គសមាធិណា ដូចជាពាក្យថា «បណ្តាមគ្គទាំងឡាយ មគ្គមានអង្គ ៨ ប្រសើរជាងគេ ជាធម៌ក្សេម ដើម្បីដល់នូវព្រះនិព្វាន» និងពាក្យថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតនឹងសម្តែងនូវអរិយសម្មាសមាធិ ដែលប្រកបដោយឧបនិស្ស័យ និងបរិក្ខារ ដល់អ្នកទាំងឡាយ» ដូច្នេះជាដើម ទ្រង់សរសើរ ទ្រង់ប្រកាសក្នុងធម៌នោះៗ ដោយន័យយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «suciṃ» សេចក្តីថា ស្អាតស្អំដោយដាច់ខាត ព្រោះធ្វើនូវការកាត់ផ្តាច់នូវមន្ទិលគឺកិលេស។ ពាក្យថា «samādhimānantarikaññamāhu» សេចក្តីថា ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ត្រាស់ហៅនូវមគ្គសមាធិណាថា «អានន្តរិកសមាធិ» ព្រោះឲ្យនូវផលភ្លាមៗ បន្ទាប់ពីការកើតឡើងរបស់ខ្លួន ដោយទៀងទាត់។ ព្រោះថា កាលបើមគ្គសមាធិកើតឡើងហើយ គ្រោះថ្នាក់ណាមួយដែលរារាំងការកើតឡើងនៃផលនោះ មិនមានឡើយ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា៖

---

‘‘อยญฺจ ปุคฺคโล โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน อสฺส, กปฺปสฺส จ อุฑฺฑยฺหนเวลา อสฺส, เนว ตาว กปฺโป อุฑฺฑยฺเหยฺย, ยาวายํ ปุคฺคโล น โสตาปตฺติผลํ สจฺฉิกโรติ, อยํ [Pg.152] วุจฺจติ ปุคฺคโล ฐิตกปฺปี. สพฺเพปิ มคฺคสมงฺคิโน ปุคฺคลา ฐิตกปฺปิโน’’ติ (ปุ. ป. ๑๗).

«ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលនេះជាអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវសោតាបត្តិផល ហើយជាកាលដែលកប្បត្រូវឆេះ (ភ្លើងឆេះកប្ប) កប្បនោះក៏មិនទាន់ឆេះឡើយ ដរាបណាដែលបុគ្គលនេះមិនទាន់បានធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវសោតាបត្តិផល បុគ្គលនេះហៅថា

---

สมาธินา เตน สโม น วิชฺชตีติ เตน พุทฺธเสฏฺฐปริวณฺณิเตน สุจินา อานนฺตริกสมาธินา สโม รูปาวจรสมาธิ วา อรูปาวจรสมาธิ วา โกจิ น วิชฺชติ. กสฺมา? เตสํ ภาวิตตฺตา ตตฺถ ตตฺถ พฺรหฺมโลเก อุปปนฺนสฺสาปิ ปุน นิรยาทีสุปิ อุปปตฺติสมฺภวโต, อิมสฺส จ อรหตฺตสมาธิสฺส ภาวิตตฺตา อริยปุคฺคลสฺส สพฺพูปปตฺติสมุคฺฆาตสมฺภวโต. ตสฺมา สุตฺตนฺตเรปิ วุตฺตํ – ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา…เป… อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๔.๓๔; อิติวุ. ๙๐).

ពាក្យថា «សមាធិដទៃស្មើដោយសមាធិនោះ មិនមានឡើយ» គឺសមាធិណាមួយ មិនថារូបាវចរសមាធិក្តី អរូបាវចរសមាធិក្តី ដែលស្មើដោយអានន្តរិកសមាធិដ៏បរិសុទ្ធនោះ ដែលព្រះពុទ្ធដ៏ប្រសើរទ្រង់សរសើរហើយ តែងមិនមានឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា រូបាវចរសមាធិនិងអរូបាវចរសមាធិទាំងនោះ ទោះបីបុគ្គលបានចម្រើនហើយ ទៅកើតក្នុងព្រហ្មលោកនោះៗក៏ដោយ ក៏នៅតែអាចត្រឡប់មកកើតក្នុងနរកជាដើមបានទៀត, ចំណែកឯអរហត្តមគ្គសមាធិនេះ កាលបើអរិយបុគ្គលបានចម្រើនហើយ តែងអាចកម្ចាត់បង់នូវការចាប់បដិសន្ធិទាំងអស់បាន។ ហេតុនោះ សូម្បីក្នុងសូត្រដទៃ ព្រះអង្គក៏ទ្រង់ត្រាស់ទុកថា៖ «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ធម៌ទាំងឡាយណាដែលជាសង្ខតធម៌... អរិយអដ្ឋង្គិកមគ្គ តថាគតពោលថាជាធម៌ដ៏ប្រសើរជាងធម៌ទាំងនោះ» ដូច្នេះជាដើម។

---

เอวํ ภควา อานนฺตริกสมาธิสฺส อญฺเญหิ สมาธีหิ อสมตํ วตฺวา อิทานิ ปุริมนเยเนว มคฺคธมฺมรตนสฺส อสทิสภาวํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ ธมฺเม…เป… โหตู’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.

ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់សម្តែងនូវភាពមិនស្មើគ្នានៃអានន្តរិកសមាធិ ជាមួយនឹងសមាធិដទៃទៀតយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ទ្រង់អាស្រ័យនូវភាពរកអ្វីប្រៀបផ្ទឹមមិនបាននៃមគ្គធម្មរតនៈ តាមន័យមុននោះឯង ហើយទ្រង់ផ្សារភ្ជាប់នូវសច្ចវាចាថា «ឥទម្បិ ធម្មេ... សុវត្ថិ ហោតុ» ដូច្នេះ។ សេចក្តីនៃគាថានោះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលមកហើយក្នុងកាលមុន។ សូម្បីតែអាណាចក្រនៃគាថានេះ ក៏ត្រូវបានពួកអមនុស្សក្នុងសែនកោដិចក្រវាឡទទួលយកហើយដែរ។

---

เย ปุคฺคลาติคาถาวณฺณนา

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃគាថា «យេ បុគ្គលា»

---

๖. เอวํ มคฺคธมฺมคุเณนาปิ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ สงฺฆคุเณนาปิ วตฺตุมารทฺโธ ‘‘เย ปุคฺคลา’’ติ. ตตฺถ เยติ อนิยเมตฺวา อุทฺเทโส. ปุคฺคลาติ สตฺตา. อฏฺฐาติ เตสํ คณนปริจฺเฉโท. เต หิ จตฺตาโร จ ปฏิปนฺนา จตฺตาโร จ ผเล ฐิตาติ อฏฺฐ โหนฺติ. สตํ ปสตฺถาติ สปฺปุริเสหิ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธพุทฺธสาวเกหิ อญฺเญหิ จ เทวมนุสฺเสหิ ปสตฺถา. กสฺมา? สหชาตสีลาทิคุณโยคา. เตสญฺหิ จมฺปกวกุลกุสุมาทีนํ สหชาตวณฺณคนฺธาทโย วิย สหชาตา สีลสมาธิอาทโย คุณา, เตน เต วณฺณคนฺธาทิสมฺปนฺนานิ วิย ปุปฺผานิ เทวมนุสฺสานํ สตํ ปิยา มนาปา ปสํสนียา จ โหนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘เย ปุคฺคลา อฏฺฐสตํ ปสตฺถา’’ติ.

៦. ព្រះមានព្រះភាគ លុះទ្រង់ពោលនូវពាក្យសច្ចៈ សូម្បីដោយគុណនៃមគ្គធម៌ យ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីនឹងពោល សូម្បីដោយគុណនៃព្រះសង្ឃ ទើបទ្រង់ចាប់ផ្តើមសម្តែងនូវគាថាថា "ye puggalā" ជាដើម។ ក្នុងគាថានោះ បទថា "ye" គឺជាពាក្យចង្អុលបង្ហាញ ដោយមិនកំណត់ជាក់លាក់។ បទថា "puggalā" បានដល់ សត្វទាំងឡាយ។ បទថា "aṭṭha" គឺជាការកំណត់រាប់ចំនួននៃបុគ្គលទាំងឡាយនោះ។ ព្រោះថា បុគ្គលទាំងឡាយនោះ ជាអ្នកប្រតិបត្តិ (កំពុងដើរទៅកាន់មគ្គ) ៤ នាក់ និងជាអ្នកតាំងនៅក្នុងផល ៤ នាក់ ទើបជា ៨ នាក់។ បទថា "sataṃ pasatthā" បានដល់ បុគ្គលដែលពួកសប្បុរស មានព្រះពុទ្ធ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ និងព្រះពុទ្ធសាវក និងទេវតានិងមនុស្សដទៃទៀត សរសើរហើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះប្រកបដោយគុណ មានសីលជាដើម ដែលកើតឡើងជាមួយគ្នា។ ព្រោះថា គុណទាំងឡាយ មានសីល និងសមាធិជាដើម ដែលកើតឡើងជាមួយគ្នា តែងមានដល់បុគ្គលទាំងឡាយនោះ ដូចជាពណ៌និងក្លិនជាដើម ដែលកើតឡើងជាមួយគ្នានៃផ្កាចំប៉ា និងផ្កាពិកុលជាដើម ហេតុនោះ បុគ្គលទាំងឡាយនោះ តែងជាទីស្រឡាញ់ ជាទីគាប់ចិត្ត និងជាទីសរសើរនៃពួកសប្បុរស ទាំងទេវតានិងមនុស្ស ដូចជាផ្កាទាំងឡាយដែលបរិបូណ៌ដោយពណ៌និងក្លិនជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា "ye puggalā aṭṭhasataṃ pasatthā" (បុគ្គល ៨ ពួក ដែលពួកសប្បុរសសរសើរហើយ)។

---

อถ วา เยติ อนิยเมตฺวา อุทฺเทโส. ปุคฺคลาติ สตฺตา. อฏฺฐสตนฺติ เตสํ คณนปริจฺเฉโท. เต หิ เอกพีชี โกลํโกโล สตฺตกฺขตฺตุปรโมติ ตโย โสตาปนฺนา. กามรูปารูปภเวสุ อธิคตผลา [Pg.153] ตโย สกทาคามิโน. เต สพฺเพปิ จตุนฺนํ ปฏิปทานํ วเสน จตุวีสติ. อนฺตราปรินิพฺพายี, อุปหจฺจปรินิพฺพายี, สสงฺขารปรินิพฺพายี, อสงฺขารปรินิพฺพายี, อุทฺธํโสโต, อกนิฏฺฐคามีติ อวิเหสุ ปญฺจ. ตถา อตปฺปสุทสฺสสุทสฺสีสุ. อกนิฏฺเฐสุ ปน อุทฺธํโสตวชฺชา จตฺตาโรติ จตุวีสติ อนาคามิโน. สุกฺขวิปสฺสโก สมถยานิโกติ ทฺเว อรหนฺโต. จตฺตาโร มคฺคฏฺฐาติ จตุปญฺญาส. เต สพฺเพปิ สทฺธาธุรปญฺญาธุรานํ วเสน ทิคุณา หุตฺวา อฏฺฐสตํ โหนฺติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

ម៉្យាងទៀត បទថា "ye" គឺជាពាក្យចង្អុលបង្ហាញ ដោយមិនកំណត់ជាក់លាក់។ បទថា "puggalā" បានដល់ សត្វទាំងឡាយ។ បទថា "aṭṭhasataṃ" គឺជាការកំណត់រាប់ចំនួននៃបុគ្គលទាំងឡាយនោះ (គឺ ១០៨ នាក់)។ ព្រោះថា ព្រះសោតាបន្នបុគ្គលទាំងឡាយ មាន ៣ ពួកគឺ ឯកពីជិបុគ្គល ១ កោលំកោលបុគ្គល ១ សត្តក្ខត្តុបរមបុគ្គល ១។ ព្រះសកទាគាមិបុគ្គល ដែលបានសម្រេចផលក្នុងកាមភព រូបភព និងអរូបភព មាន ៣ ពួក។ ព្រះសោតាបន្នបុគ្គល ៣ ពួក និងព្រះសកទាគាមិបុគ្គល ៣ ពួកនោះ ទាំងអស់កាលបើបែងចែកដោយអំណាចនៃបដិបទា ៤ យ៉ាង តែងជា ២៤ នាក់។ ព្រះអនាគាមិបុគ្គល ៥ ពួក គឺ អន្តរាបរិនិព្វាយី ១ ឧបហច្ចបរិនិព្វាយី ១ សសង្ខារបរិនិព្វាយី ១ អសង្ខារបរិនិព្វាយី ១ ឧទ្ធំសោតអកនិដ្ឋគាមី ១ ក្នុងជាន់អវិហា។ ក្នុងជាន់អតប្បា ជាន់សុទស្សា និងជាន់សុទស្សី ក៏មានជាន់ละ ៥ ពួក ដូចគ្នាដែរ។ ចំណែកក្នុងជាន់អកនិដ្ឋា វៀរលែងតែឧទ្ធំសោតបុគ្គលចេញ មាន ៤ ពួក រួមជាព្រះអនាគាមិបុគ្គល ២៤ នាក់។ ព្រះអរហន្ត ២ ពួក គឺ សុខវិបស្សកបុគ្គល ១ សមថយានិកបុគ្គល ១។ ព្រះមគ្គដ្ឋបុគ្គល ៤ ពួក រួមទាំងអស់ត្រូវជា ៥៤ នាក់។ បុគ្គលទាំង ៥៤ នាក់នោះ ទាំងអស់កាលបើគុណនឹង ២ ដោយអំណាចនៃសទ្ធាធុរៈ និងបញ្ញាធុរៈ តែងជា ១០៨ នាក់។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គប្បីដឹងតាមន័យដែលបានពោលហើយនោះឯង។

---

จตฺตาริ เอตานิ ยุคานิ โหนฺตีติ เต สพฺเพปิ อฏฺฐ วา อฏฺฐสตํ วาติ วิตฺถารวเสน อุทฺทิฏฺฐปุคฺคลา สงฺเขปวเสน โสตาปตฺติมคฺคฏฺโฐ ผลฏฺโฐติ เอกํ ยุคํ, เอวํ ยาว อรหตฺตมคฺคฏฺโฐ ผลฏฺโฐติ เอกํ ยุคนฺติ จตฺตาริ ยุคานิ โหนฺติ. เต ทกฺขิเณยฺยาติ เอตฺถ เตติ ปุพฺเพ อนิยเมตฺวา อุทฺทิฏฺฐานํ นิยเมตฺวา นิทฺเทโส. เย ปุคฺคลา วิตฺถารวเสน อฏฺฐ วา, อฏฺฐสตํ วา, สงฺเขปวเสน จตฺตาริ ยุคานิ โหนฺตีติ วุตฺตา, สพฺเพปิ เต ทกฺขิณํ อรหนฺตีติ ทกฺขิเณยฺยา. ทกฺขิณา นาม กมฺมญฺจ กมฺมวิปากญฺจ สทฺทหิตฺวา ‘‘เอส เม อิทํ เวชฺชกมฺมํ วา ชงฺฆเปสนิกํ วา กริสฺสตี’’ติ เอวมาทีนิ อนเปกฺขิตฺวา ทิยฺยมาโน เทยฺยธมฺโม, ตํ อรหนฺติ นาม สีลาทิคุณยุตฺตา ปุคฺคลา, อิเม จ ตาทิสา, เตน วุจฺจนฺติ ‘‘เต ทกฺขิเณยฺยา’’ติ.

បទថា "cattāri etāni yugāni honti" សេចក្តីថា បុគ្គលទាំងឡាយនោះទាំងអស់ ទោះបីជា ៨ ពួកក្តី ១០៨ ពួកក្តី ដែលទ្រង់សម្តែងហើយដោយពិស្តារ កាលបើពោលដោយសង្ខេប គឺព្រះសោតាបត្តិមគ្គដ្ឋបុគ្គល និងព្រះសោតាបត្តិផលដ្ឋបុគ្គល ជាគូ ១ យ៉ាងនេះ រហូតដល់ព្រះអរហត្តមគ្គដ្ឋបុគ្គល និងព្រះអរហត្តផលដ្ឋបុគ្គល ជាគូ ១ រួមជា ៤ គូ។ ក្នុងបទថា "te dakkhiṇeyyā" នេះ បទថា "te" គឺជាពាក្យចង្អុលបង្ហាញដោយកំណត់ជាក់លាក់ នូវបុគ្គលទាំងឡាយដែលទ្រង់សម្តែងហើយដោយមិនកំណត់ជាក់លាក់ក្នុងកាលមុន។ បុគ្គលទាំងឡាយណា ដែលទ្រង់ត្រាស់ហើយថា ជា ៨ ពួកក្តី ១០៨ ពួកក្តី ដោយពិស្តារ ឬជា ៤ គូ ដោយសង្ខេប បុគ្គលទាំងនោះទាំងអស់ ឈ្មោះថា ទក្ខិណេយ្យបុគ្គល ព្រោះជាអ្នកគួរទទួលនូវទក្ខិណាទាន។ ឯទក្ខិណាទាននោះ គឺទេយ្យធម៌ដែលបុគ្គលជឿនូវកម្មនិងផលនៃកម្មហើយប្រគល់ឲ្យ ដោយមិនរំពឹងគិតថា "បុគ្គលនេះនឹងធ្វើនូវកិច្ចការរក្សាជំងឺនេះ ឬការបម្រើការងារនេះដល់អាត្មាអញ" ជាដើមឡើយ បុគ្គលទាំងឡាយដែលប្រកបដោយគុណមានសីលជាដើម ឈ្មោះថាជាអ្នកគួរទទួលនូវទក្ខិណាទាននោះ ហើយព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយនេះ ក៏មានសភាពដូច្នោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបទ្រង់ត្រាស់ថា "te dakkhiṇeyyā" (បុគ្គលទាំងនោះ ជាអ្នកគួរទទួលនូវទក្ខិណាទាន)។

---

สุคตสฺส สาวกาติ ภควา โสภเนน คมเนน ยุตฺตตฺตา, โสภนญฺจ ฐานํ คตตฺตา, สุฏฺฐุ จ คตตฺตา, สุฏฺฐุ เอว จ คทตฺตา สุคโต, ตสฺส สุคตสฺส. สพฺเพปิ เต วจนํ สุณนฺตีติ สาวกา. กามญฺจ อญฺเญปิ สุณนฺติ, น ปน สุตฺวา กตฺตพฺพกิจฺจํ กโรนฺติ, อิเม ปน สุตฺวา กตฺตพฺพํ ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปตฺตึ กตฺวา มคฺคผลานิ ปตฺตา, ตสฺมา ‘‘สาวกา’’ติ วุจฺจนฺติ. เอเตสุ ทินฺนานิ มหปฺผลานีติ เอเตสุ สุคตสาวเกสุ อปฺปกานิปิ ทานานิ ทินฺนานิ ปฏิคฺคาหกโต ทกฺขิณาวิสุทฺธิภาวํ อุปคตตฺตา มหปฺผลานิ โหนฺติ. ตสฺมา สุตฺตนฺตเรปิ วุตฺตํ –

បទថា "sugatassa sāvakā" សេចក្តីថា ព្រះមានព្រះភាគ ឈ្មោះថា ព្រះសុគត ព្រោះទ្រង់ប្រកបដោយការយាងទៅដ៏ល្អផង ព្រោះទ្រង់យាងទៅកាន់ឋានដ៏ល្អ (គឺព្រះនិព្វាន) ផង ព្រោះទ្រង់យាងទៅដោយប្រពៃផង ព្រោះទ្រង់មានព្រះវាចាត្រាស់ទុកដោយប្រពៃផង, (សាវកទាំងឡាយ) របស់ព្រះសុគតនោះ។ បុគ្គលទាំងឡាយនោះទាំងអស់ ឈ្មោះថា សាវក ព្រោះជាអ្នកស្តាប់នូវព្រះវាចា (របស់ព្រះមានព្រះភាគ)។ ពិតមែនតែជនដទៃទៀតក៏ស្តាប់ដែរ ប៉ុន្តែជនទាំងនោះលុះស្តាប់ហើយ មិនធ្វើនូវកិច្ចដែលគួរធ្វើឡើយ ចំណែកព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយនេះ លុះស្តាប់ហើយ តែងធ្វើនូវធម្មានុធម្មបដិបត្តិដែលគួរធ្វើ ហើយបានសម្រេចមគ្គនិងផល ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា "sāvakā" (សាវកទាំងឡាយ)។ បទថា "etesu dinnāni mahapphalāni" សេចក្តីថា ទានទាំងឡាយ សូម្បីបន្តិចបន្តួច ដែលបុគ្គលប្រគេនហើយចំពោះព្រះសុគតសាវកទាំងឡាយនេះ តែងមានផលច្រើន ព្រោះទក្ខិណាទាននោះដល់នូវភាពស្អាតបរិសុទ្ធដោយអំណាចនៃអ្នកទទួល។ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីក្នុងសូត្រដទៃ ព្រះមានព្រះភាគក៏ត្រាស់ទុកមកដែរថា៖

---

‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, สงฺฆา วา คณา วา ตถาคตสาวกสงฺโฆ, เตสํ อคฺคมกฺขายติ, ยทิทํ จตฺตาริ ปุริสยุคานิ อฏฺฐ ปุริสปุคฺคลา, เอส ภควโต สาวกสงฺโฆ…เป… อคฺโค วิปาโก โหตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๓๔; ๕.๓๒; อิติวุ. ๙๐).

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ពួកសង្ឃក្តី ពួកគណៈក្តី មានប្រមាណប៉ុន្មាន ព្រះតថាគតសាវកសង្ឃ គឺគូបុរស ៤ ពួក បុរសបុគ្គល ៨ ពួក នេះជាសាវកសង្ឃរបស់ព្រះមានព្រះភាគ...បេ... តែងប្រាកដថាជាកំពូលជាងពួកសង្ឃនិងគណៈទាំងនោះ... ផលវិបាកដ៏ប្រសើរបំផុត តែងមាន (ដល់បុគ្គលអ្នកជ្រះថ្លាក្នុងព្រះសង្ឃជាកំពូលនោះ)»។

---

เอวํ [Pg.154] ภควา สพฺเพสมฺปิ มคฺคฏฺฐผลฏฺฐานํ วเสน สงฺฆรตนสฺส คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.

ព្រះមានព្រះភាគ លុះទ្រង់សម្តែងនូវគុណនៃព្រះសង្ឃរតនៈ ដោយអំណាចនៃព្រះមគ្គដ្ឋបុគ្គល និងព្រះផលដ្ឋបុគ្គលទាំងអស់ យ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ទើបទ្រង់អាស្រ័យនូវគុណនោះឯង ហើយពោលនូវពាក្យសច្ចៈថា "idampi saṅghe" ជាដើម។ សេចក្តីអធិប្បាយនៃគាថានោះ គប្បីដឹងតាមន័យដែលបានពោលហើយក្នុងកាលមុននោះឯង។ សូម្បីអាណាចក្រនៃគាថានេះ ក៏ពួកអមនុស្សក្នុងសែនកោដិចក្រវាឡ ទទួលយកហើយដែរ។

---

เย สุปฺปยุตฺตาติคาถาวณฺณนา

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃគាថាថា Ye suppayuttā

---

๗. เอวํ มคฺคฏฺฐผลฏฺฐานํ วเสน สงฺฆคุเณน สจฺจํ วตฺวา อิทานิ ตโต เอกจฺจานํ ผลสมาปตฺติสุขมนุภวนฺตานํ ขีณาสวปุคฺคลานํเยว คุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘เย สุปฺปยุตฺตา’’ติ. ตตฺถ เยติ อนิยมิตุทฺเทสวจนํ. สุปฺปยุตฺตาติ สุฏฺฐุ ปยุตฺตา, อเนกวิหิตํ อเนสนํ ปหาย สุทฺธาชีวิตํ นิสฺสาย วิปสฺสนาย อตฺตานํ ปยุญฺชิตุมารทฺธาติ อตฺโถ. อถ วา สุปฺปยุตฺตาติ สุวิสุทฺธกายวจีปโยคสมนฺนาคตา, เตน เตสํ สีลกฺขนฺธํ ทสฺเสติ. มนสา ทฬฺเหนาติ ทฬฺเหน มนสา, ถิรสมาธิยุตฺเตน เจตสาติ อตฺโถ. เตน เตสํ สมาธิกฺขนฺธํ ทสฺเสติ. นิกฺกามิโนติ กาเย จ ชีวิเต จ อนเปกฺขา หุตฺวา ปญฺญาธุเรน วีริเยน สพฺพกิเลเสหิ กตนิกฺกมนา. เตน เตสํ วีริยสมฺปนฺนํ ปญฺญกฺขนฺธํ ทสฺเสติ.

៧. ព្រះមានព្រះភាគ លុះទ្រង់ពោលនូវពាក្យសច្ចៈ ដោយគុណនៃព្រះសង្ឃ ដោយអំណាចនៃព្រះមគ្គដ្ឋបុគ្គល និងព្រះផលដ្ឋបុគ្គល យ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីនឹងពោលដោយគុណនៃព្រះខីណាស្រពបុគ្គលទាំងឡាយនោះឯង ដែលកំពុងសោយនូវផលសមាបត្តិសុខ ទើបទ្រង់ចាប់ផ្តើមសម្តែងនូវគាថាថា "ye suppayuttā" ជាដើម។ ក្នុងគាថានោះ បទថា "ye" គឺជាពាក្យចង្អុលបង្ហាញ ដោយមិនកំណត់ជាក់លាក់។ បទថា "suppayuttā" សេចក្តីថា ប្រកបដោយប្រពៃ គឺលះបង់នូវអនេសនៈ (ការស្វែងរកមិនសមគួរ) មានប្រការផ្សេងៗ ហើយអាស្រ័យនូវការចិញ្ចឹមជីវិតដ៏បរិសុទ្ធ ចាប់ផ្តើមប្រកបខ្លួនក្នុងវិបស្សនា នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយ។ ម៉្យាងទៀត បទថា "suppayuttā" បានដល់ បុគ្គលដែលប្រកបដោយកាយបយោគ និងវចីបយោគដ៏បរិសុទ្ធក្រៃលែង ដោយបទនោះ ទ្រង់បង្ហាញនូវសីលក្ខន្ធរបស់ព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយនោះ។ បទថា "manasā daḷhena" សេចក្តីថា ដោយចិត្តដ៏មាំមួន គឺដោយចិត្តដែលប្រកបដោយសមាធិដ៏ខ្ជាប់ខ្ជួន នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយ ដោយបទនោះ ទ្រង់បង្ហាញនូវសមាធិក្ខន្ធរបស់ព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយនោះ។ បទថា "nikkāmino" បានដល់ បុគ្គលដែលមិនមានសេចក្តីអាឡោះអាល័យក្នុងកាយនិងជីវិត ហើយចេញចាកកិលេសទាំងពួង ដោយវីរិយៈមានបញ្ញាជាប្រធាន ដោយបទនោះ ទ្រង់បង្ហាញនូវបញ្ញាខន្ធដែលបរិបូណ៌ដោយវីរិយៈរបស់ព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយនោះ។

---

โคตมสาสนมฺหีติ โคตฺตโต โคตมสฺส ตถาคตสฺเสว สาสนมฺหิ. เตน อิโต พหิทฺธา นานปฺปการมฺปิ อมรตปํ กโรนฺตานํ สุปฺปโยคาทิคุณาภาวโต กิเลเสหิ นิกฺกมนาภาวํ ทสฺเสติ. เตติ ปุพฺเพ อุทฺทิฏฺฐานํ นิทฺเทสวจนํ. ปตฺติปตฺตาติ เอตฺถ ปตฺตพฺพาติ ปตฺติ, ปตฺตพฺพา นาม ปตฺตุํ อรหา, ยํ ปตฺวา อจฺจนฺตโยคกฺเขมิโน โหนฺติ, อรหตฺตผลสฺเสตํ อธิวจนํ, ตํ ปตฺตึ ปตฺตาติ ปตฺติปตฺตา. อมตนฺติ นิพฺพานํ. วิคยฺหาติ อารมฺมณวเสน วิคาหิตฺวา. ลทฺธาติ ลภิตฺวา. มุธาติ อพฺยเยน กากณิกมตฺตมฺปิ พฺยยํ อกตฺวา. นิพฺพุตินฺติ ปฏิปฺปสฺสทฺธกิเลสทรถํ ผลสมาปตฺตึ. ภุญฺชมานาติ อนุภวมานา. กึ วุตฺตํ โหติ? เย อิมสฺมึ โคตมสาสนมฺหิ สีลสมฺปนฺนตฺตา สุปฺปยุตฺตา, สมาธิสมฺปนฺนตฺตา มนสา ทฬฺเหน, ปญฺญาสมฺปนฺนตฺตา นิกฺกามิโน, เต อิมาย สมฺมาปฏิปทาย อมตํ วิคยฺห มุธา ลทฺธา ผลสมาปตฺติสญฺญิตํ นิพฺพุตึ ภุญฺชมานา ปตฺติปตฺตา นาม โหนฺตีติ.

បទថា "gotamasāsanamhi" សេចក្តីថា ក្នុងសាសនារបស់ព្រះតថាគត ដែលមានគោត្រថា គោតមៈ។ ដោយបទនោះ ទ្រង់បង្ហាញនូវការមិនចេញចាកកិលេស ព្រោះមិនមានគុណមានការប្រកបដោយប្រពៃជាដើម នៃពួកជនដែលធ្វើនូវតបៈដ៏ក្តៅក្រហាយផ្សេងៗនៅខាងក្រៅព្រះពុទ្ធសាសនានេះ។ បទថា "te" គឺជាពាក្យចង្អុលបង្ហាញនូវបុគ្គលទាំងឡាយដែលទ្រង់សម្តែងហើយក្នុងកាលមុន។ ក្នុងបទថា "pattipattā" នេះ សេចក្តីថា ធម៌ដែលគប្បីដល់ ឈ្មោះថា "patti" (ការដល់) ធម៌ដែលគប្បីដល់នោះ គឺធម៌ដែលគួរដល់ ដែលបុគ្គលដល់ហើយ តែងជាអ្នកមានធម៌ដ៏ក្សេមចាកយោគៈដ៏ក្រៃលែង នេះជាឈ្មោះនៃព្រះអរហត្តផល បុគ្គលទាំងឡាយដែលដល់នូវការដល់ (គឺព្រះអរហត្តផល) នោះ ឈ្មោះថា "pattipattā" (អ្នកដល់នូវការដល់)។ បទថា "amataṃ" បានដល់ ព្រះនិព្វាន។ បទថា "vigayha" សេចក្តីថា ចូលទៅកាន់ (គឺយកជាអារម្មណ៍) ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍។ បទថា "laddhā" សេចក្តីថា បានហើយ។ បទថា "mudhā" សេចក្តីថា ដោយមិនអស់ប្រាក់ គឺមិនធ្វើការចំណាយសូម្បីតែមួយកាកណិកឡើយ។ បទថា "nibbutiṃ" បានដល់ ផលសមាបត្តិ ដែលរំងាប់បង់នូវសេចក្តីក្តៅក្រហាយនៃកិលេស។ បទថា "bhuñjamānā" សេចក្តីថា កំពុងសោយ (កំពុងទទួល)។ ពាក្យថ្វីដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់មានព្រះហឫទ័យចង់ត្រាស់? សេចក្តីថា ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយណា ដែលប្រកបដោយប្រពៃ ព្រោះជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយសីល ក្នុងព្រះសាសនារបស់ព្រះគោតមនេះ មានចិត្តមាំមួន ព្រោះជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយសមាធិ ជាអ្នកចេញចាកកិលេស ព្រោះជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយបញ្ញា ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយនោះ ចូលទៅកាន់ព្រះនិព្វានដ៏មិនស្លាប់ ដោយសម្មាបដិបទានេះ ហើយបានសម្រេចដោយមិនអស់ថ្លៃ កំពុងសោយនូវសេចក្តីរំងាប់កិលេស ដែលហៅថា ផលសមាបត្តិ ឈ្មោះថាជាអ្នកដល់នូវការដល់ (គឺព្រះអរហត្តផល) យ៉ាងនេះឯង។

---

เอวํ [Pg.155] ภควา ผลสมาปตฺติสุขมนุภวนฺตานํ ขีณาสวปุคฺคลานเมว วเสน สงฺฆรตนสฺส คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.

ព្រះមានព្រះភាគ លុះទ្រង់សម្តែងនូវគុណនៃព្រះសង្ឃរតនៈ ដោយអំណាចនៃព្រះខីណាស្រពបុគ្គលទាំងឡាយនោះឯង ដែលកំពុងសោយនូវផលសមាបត្តិសុខ យ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ទើបទ្រង់អាស្រ័យនូវគុណនោះឯង ហើយពោលនូវពាក្យសច្ចៈថា "idampi saṅghe" ជាដើម។ សេចក្តីអធិប្បាយនៃគាថានោះ គប្បីដឹងតាមន័យដែលបានពោលហើយក្នុងកាលមុននោះឯង។ សូម្បីអាណាចក្រនៃគាថានេះ ក៏ពួកអមនុស្សក្នុងសែនកោដិចក្រវាឡ ទទួលយកហើយដែរ។

---

ยถินฺทขีโลติคาถาวณฺณนา

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃគាថាថា Yathindakhīlo

---

๘. เอวํ ขีณาสวปุคฺคลานํ คุเณน สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ พหุชนปจฺจกฺเขน โสตาปนฺนสฺเสว คุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘ยถินฺทขีโล’’ติ. ตตฺถ ยถาติ อุปมาวจนํ. อินฺทขีโลติ นครทฺวารวินิวารณตฺถํ อุมฺมารพฺภนฺตเร อฏฺฐ วา ทส วา หตฺเถ ปถวึ ขณิตฺวา อาโกฏิตสฺส สารทารุมยถมฺภสฺเสตํ อธิวจนํ. ปถวินฺติ ภูมึ. สิโตติ อนฺโต ปวิสิตฺวา นิสฺสิโต. สิยาติ ภเวยฺย. จตุพฺภิ วาเตหีติ จตูหิ ทิสาหิ อาคเตหิ วาเตหิ. อสมฺปกมฺปิโยติ กมฺเปตุํ วา จาเลตุํ วา อสกฺกุเณยฺโย. ตถูปมนฺติ ตถาวิธํ. สปฺปุริสนฺติ อุตฺตมปุริสํ. วทามีติ ภณามิ. โย อริยสจฺจานิ อเวจฺจ ปสฺสตีติ โย จตฺตาริ อริยสจฺจานิ ปญฺญาย อชฺโฌคาเหตฺวา ปสฺสติ. ตตฺถ อริยสจฺจานิ กุมารปญฺเห วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ.

៨. ព្រះមានព្រះភាគ លុះទ្រង់ពោលនូវពាក្យសច្ចៈ ដែលមានព្រះសង្ឃជាទីតាំង ដោយគុណនៃព្រះខីណាស្រពបុគ្គលទាំងឡាយ យ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីនឹងពោលដោយគុណនៃព្រះសោតាបន្នបុគ្គលនោះឯង ដែលប្រាកដចំពោះមុខនៃមហាជន ទើបទ្រង់ចាប់ផ្តើមសម្តែងនូវគាថាថា "yathindakhīlo" ជាដើម។ ក្នុងគាថានោះ បទថា "yathā" គឺជាពាក្យសម្តែងនូវសេចក្តីប្រៀបធៀប។ បទថា "indakhīlo" នេះ ជាឈ្មោះនៃសសរដែលធ្វើដោយខ្លឹមឈើ ដែលគេជីកដីជម្រៅ ៨ ហត្ថ ឬ ១០ ហត្ថ ក្នុងចន្លោះនៃធ្នឹមទ្វារ ដើម្បីការពារទ្វារនគរ ហើយបោះឲ្យជាប់មាំមួន។ បទថា "pathaviṃ" បានដល់ ផែនដី។ បទថា "sito" សេចក្តីថា ចូលទៅខាងក្នុងហើយតាំងនៅមាំ។ បទថា "siyā" សេចក្តីថា គប្បីជា (គប្បីមាន)។ បទថា "catubbhi vātehi" សេចក្តីថា ដោយខ្យល់ទាំងឡាយដែលបក់មកពីទិសទាំង ៤។ បទថា "asampakampiyo" សេចក្តីថា ដែលខ្យល់មិនអាចធ្វើឲ្យកម្រើក ឬឲ្យរញ្ជួយបានឡើយ។ បទថា "tathūpamaṃ" សេចក្តីថា មានសភាពដូច្នោះ។ បទថា "sappurisaṃ" បានដល់ បុរសដ៏ឧត្តម។ បទថា "vadāmi" សេចក្តីថា តថាគតពោល (តថាគតសម្តែង)។ បទថា "yo ariyasaccāni avecca passati" សេចក្តីថា បុគ្គលណាចូលទៅយល់ច្បាស់នូវអរិយសច្ចៈ ៤ ដោយបញ្ញា ហើយឃើញច្បាស់។ ក្នុងបទនោះ សេចក្តីនៃអរិយសច្ចៈទាំងឡាយ គប្បីដឹងតាមន័យដែលបានពោលហើយក្នុងកុមារបញ្ហានោះឯង។

---

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปตฺโถ – ยถา หิ อินฺทขีโล คมฺภีรเนมตาย ปถวิสฺสิโต จตุพฺภิ วาเตหิ อสมฺปกมฺปิโย สิยา, อิมมฺปิ สปฺปุริสํ ตถูปมเมว วทามิ, โย อริยสจฺจานิ อเวจฺจ ปสฺสติ. กสฺมา? ยสฺมา โสปิ อินฺทขีโล วิย จตูหิ วาเตหิ สพฺพติตฺถิยวาทวาเตหิ อสมฺปกมฺปิโย โหติ, ตมฺหา ทสฺสนา เกนจิ กมฺเปตุํ วา จาเลตุํ วา อสกฺกุเณยฺโย. ตสฺมา สุตฺตนฺตเรปิ วุตฺตํ –

ឯសេចក្តីសង្ខេបក្នុងគាថានេះ ដូចតទៅនេះ៖ ដូចជាសសរខឿន ដែលកប់ជ្រៅទៅក្នុងផែនដី ព្រោះមានរណ្តៅជ្រៅ មិនរញ្ជួយដោយខ្យល់បក់មកពីទិសទាំង ៤ យ៉ាងណាមិញ តថាគតពោលនូវសប្បុរសនេះ ថាមានសេចក្តីប្រៀបធៀបដូច្នោះដែរ គឺបុគ្គលណាចូលទៅយល់ច្បាស់នូវអរិយសច្ចៈទាំងឡាយ ហើយឃើញច្បាស់ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា ព្រះសោតាបន្នបុគ្គលនោះ តែងជាអ្នកមិនរញ្ជួយដោយខ្យល់ គឺវាទៈរបស់ពួកអន្យតិរ្ថិយទាំងពួង ដូចជាសសរខឿនដែលមិនរញ្ជួយដោយខ្យល់បក់មកពីទិសទាំង ៤ ដូច្នោះដែរ គ្មាននរណាម្នាក់អាចធ្វើឲ្យកម្រើក ឬឲ្យរញ្ជួយចាកការឃើញនូវអរិយសច្ចៈនោះបានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីក្នុងសូត្រដទៃ ព្រះមានព្រះភាគក៏ត្រាស់ទុកមកដែរថា៖

---

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, อโยขีโล วา อินฺทขีโล วา คมฺภีรเนโม สุนิขาโต อจโล อสมฺปกมฺปี, ปุรตฺถิมาย เจปิ ทิสาย อาคจฺเฉยฺย ภุสา วาตวุฏฺฐิ, เนว นํ สงฺกมฺเปยฺย น สมฺปกมฺเปยฺย น สมฺปจาเลยฺย. ปจฺฉิมาย…เป… ทกฺขิณาย, อุตฺตรายปิ เจ…เป… น สมฺปจาเลยฺย. ตํ กิสฺส เหตุ? คมฺภีรตฺตา, ภิกฺขเว, เนมสฺส[Pg.156], สุนิขาตตฺตา อินฺทขีลสฺส. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, เย จ โข เกจิ สมณา วา พฺราหฺมณา วา ‘อิทํ ทุกฺขนฺติ…เป… ปฏิปทา’ติ ยถาภูตํ ปชานนฺติ, เต น อญฺญสฺส สมณสฺส วา พฺราหฺมณสฺส วา มุขํ โอโลเกนฺติ ‘อยํ นูน ภวํ ชานํ ชานาติ, ปสฺสํ ปสฺสตี’ติ. ตํ กิสฺส เหตุ? สุทิฏฺฐตฺตา, ภิกฺขเว, จตุนฺนํ อริยสจฺจาน’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๑๑๐๙).

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ដូចជាសសរដែកក្តី សសរខឿនក្តី ដែលមានរណ្តៅជ្រៅ គេកប់ទុកល្អហើយ ជាសសរមិនរញ្ជួយ មិនកម្រើក ទោះបីជាមានខ្យល់និងភ្លៀងយ៉ាងខ្លាំង បក់មកពីទិសខាងកើតក្តី ក៏មិនអាចធ្វើសសរនោះឲ្យញាប់ញ័រ ឲ្យរញ្ជួយ ឬឲ្យកម្រើកបានឡើយ។ ទោះបីបក់មកពីទិសខាងលិច...បេ... ទិសខាងត្បូង ទិសខាងជើងក្តី...បេ... ក៏មិនអាចធ្វើឲ្យកម្រើកបានឡើយ។ ហេតុនោះព្រោះអ្វី? ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រោះរណ្តៅជ្រៅផង ព្រោះសសរខឿននោះ គេកប់ទុកល្អហើយផង យ៉ាងណាមិញ។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សមណៈឬព្រាហ្មណ៍ណាមួយ កាលបើដឹងច្បាស់តាមពិតថា 'នេះជាទុក្ខ...បេ... នេះជាបដិបទា' យ៉ាងនោះឯង សមណព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ តែងមិនសម្លឹងមើលមុខរបស់សមណៈឬព្រាហ្មណ៍ដទៃ ដោយគិតថា 'លោកដ៏មានអាយុនេះ ដឹងច្បាស់ ឃើញច្បាស់ពិតមែន' ឡើយ។ ហេតុនោះព្រោះអ្វី? ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រោះអរិយសច្ចៈទាំង ៤ នោះ បុគ្គលនោះបានឃើញច្បាស់ល្អហើយ»។

---

เอวํ ภควา พหุชนปจฺจกฺขสฺส โสตาปนฺนสฺเสว วเสน สงฺฆรตนสฺส คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.

ព្រះមានព្រះភាគ លុះទ្រង់សម្តែងនូវគុណនៃព្រះសង្ឃរតនៈ ដោយអំណាចនៃព្រះសោតាបន្នបុគ្គលនោះឯង ដែលប្រាកដចំពោះមុខនៃមហាជន យ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ទើបទ្រង់អាស្រ័យនូវគុណនោះឯង ហើយពោលនូវពាក្យសច្ចៈថា "idampi saṅghe" ជាដើម។ សេចក្តីអធិប្បាយនៃគាថានោះ គប្បីដឹងតាមន័យដែលបានពោលហើយក្នុងកាលមុននោះឯង។ សូម្បីអាណាចក្រនៃគាថានេះ ក៏ពួកអមនុស្សក្នុងសែនកោដិចក្រវាឡ ទទួលយកហើយដែរ។

---

เย อริยสจฺจานีติคาถาวณฺณนา

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃគាថាថា Ye ariyasaccāni

---

๙. เอวํ อวิเสสโต โสตาปนฺนสฺส คุเณน สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ เย เต ตโย โสตาปนฺนา เอกพีชี โกลํโกโล สตฺตกฺขตฺตุปรโมติ. ยถาห –

៩. ព្រះមានព្រះភាគ លុះទ្រង់ពោលនូវពាក្យសច្ចៈ ដែលមានព្រះសង្ឃជាទីតាំង ដោយគុណនៃព្រះសោតាបន្នបុគ្គល ដោយមិនបែងចែក យ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីនឹងសម្តែងនូវព្រះសោតាបន្នបុគ្គល ៣ ពួកនោះ គឺ ឯកពីជិបុគ្គល ១ កោលំកោលបុគ្គល ១ សត្តក្ខត្តុបរមបុគ្គល ១ ទើបទ្រង់ត្រាស់ទុក ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកមកថា៖

---

‘‘อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ติณฺณํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โสตาปนฺโน โหติ…เป… โส เอกํเยว ภวํ นิพฺพตฺติตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ, อยํ เอกพีชี. ตถา ทฺเว วา ตีณิ วา กุลานิ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ, อยํ โกลํโกโล. ตถา สตฺตกฺขตฺตุํ เทเวสุ จ มนุสฺเสสุ จ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ, อยํ สตฺตกฺขตฺตุปรโม’’ติ (ปุ. ป. ๓๑-๓๓).

«ក្នុងសាសនានេះ បុគ្គលខ្លះ ព្រោះអស់ទៅនៃសំយោជនៈទាំង ៣ ជាព្រះសោតាបន្នៈ...។ល។ បុគ្គលនោះ បង្កើតកំណើតតែមួយដង រួចធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខ បុគ្គលនេះហៅថា ឯកពីជិ។ មួយវិញទៀត បុគ្គលអន្ទោលទៅ វិលវល់ទៅកាន់ត្រកូល ២ ឬ ៣ រួចធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខ បុគ្គលនេះហៅថា កោលំកោលៈ។ មួយវិញទៀត បុគ្គលអន្ទោលទៅ វិលវល់ទៅក្នុងទេវលោក និងមនុស្សលោក អស់ ៧ ដង រួចធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខ បុគ្គលនេះហៅថា សត្តក្ខត្តុបរមៈ»។

---

เตสํ สพฺพกนิฏฺฐสฺส สตฺตกฺขตฺตุปรมสฺส คุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘เย อริยสจฺจานี’’ติ. ตตฺถ เย อริยสจฺจานีติ เอตํ วุตฺตนยเมว. วิภาวยนฺตีติ ปญฺญาโอภาเสน สจฺจปฺปฏิจฺฉาทกํ กิเลสนฺธการํ วิธมิตฺวา อตฺตโน ปกาสานิ ปากฏานิ กโรนฺติ. คมฺภีรปญฺเญนาติ อปฺปเมยฺยปญฺญตาย สเทวกสฺส โลกสฺส ญาเณน อลพฺภเนยฺยปฺปติฏฺฐปญฺเญน, สพฺพญฺญุนาติ วุตฺตํ โหติ. สุเทสิตานีติ สมาสพฺยาสสากลฺยเวกลฺยาทีหิ เตหิ เตหิ นเยหิ สุฏฺฐุ เทสิตานิ. กิญฺจาปิ เต โหนฺติ [Pg.157] ภุสํ ปมตฺตาติ เต วิภาวิตอริยสจฺจา ปุคฺคลา กิญฺจาปิ เทวรชฺชจกฺกวตฺติรชฺชาทิปฺปมาทฏฺฐานํ อาคมฺม ภุสํ ปมตฺตา โหนฺติ, ตถาปิ โสตาปตฺติมคฺคญาเณน อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส นิโรเธน ฐเปตฺวา สตฺต ภเว อนมตคฺเค สํสาเร เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ นามญฺจ รูปญฺจ, เตสํ นิรุทฺธตฺตา อตฺถงฺคตตฺตา น อฏฺฐมํ ภวํ อาทิยนฺติ, สตฺตมภเว เอว ปน วิปสฺสนํ อารภิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณนฺติ.

ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ចាប់ផ្តើមសម្តែងគាថាថា «ye ariyasaccāni» ដើម្បីពណ៌នាអំពីគុណរបស់ព្រះសោតាបន្នៈថ្នាក់ទាបបំផុត (សត្តក្ខត្តុបរមៈ) ក្នុងចំណោមព្រះសោតាបន្នៈទាំងនោះ។ ក្នុងគាថានោះ ពាក្យថា «ye ariyasaccāni» មានន័យដូចដែលបានពោលមកហើយ។ ពាក្យថា «vibhāvayanti» សេចក្តីថា ព្រះសោតាបន្នៈទាំងឡាយកម្ចាត់បង់នូវងងឹតគឺកិលេសដែលបិទបាំងសច្ចធម៌ ដោយពន្លឺនៃបញ្ញា ហើយធ្វើធម៌ទាំងឡាយដែលខ្លួនត្រូវសម្តែងឱ្យប្រាកដច្បាស់។ ពាក្យថា «gambhīrapaññena» សេចក្តីថា ព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធ ដែលមានបញ្ញាប្រមាណមិនបាន ជាបញ្ញាដែលសត្វលោកព្រមទាំងទេវតានៅក្នុងលោកមិនអាចស្ទង់ដឹងបានដោយញាណរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា «sudesitāni» សេចក្តីថា ធម៌ដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងទុកល្អហើយ ដោយន័យផ្សេងៗ មានសង្ខេប ពិស្តារ ពេញលេញ និងមិនពេញលេញជាដើម។ ពាក្យថា «kiñcāpi te honti bhusaṃ pamattā» សេចក្តីថា ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងនោះដែលបានដឹងច្បាស់នូវអរិយសច្ចៈហើយ ទោះបីជាលោកមានសេចក្តីប្រមាទយ៉ាងខ្លាំង ព្រោះអាស្រ័យហេតុនៃសេចក្តីប្រមាទ មានទេវរាជ្យ និងចក្រវត្តិរាជ្យជាដើមក៏ដោយ ក៏ប៉ុន្តែ ព្រោះការរលត់ទៅនៃអភិសង្ខារវិញ្ញាណដោយសោតាបត្តិមគ្គញាណ នាមនិងរូបដែលគប្បីកើតឡើងក្នុងសង្សារវដ្តដែលរកទីបំផុតគ្មាន លើកលែងតែភពទាំង ៧ ចេញ នាមនិងរូបទាំងនោះត្រូវបានរលត់ទៅ វិនាសទៅ ហេតុនោះ លោកមិនចាប់យកភពទី ៨ ឡើយ គឺលោកចាប់ផ្តើមចម្រើនវិបស្សនាក្នុងភពទី ៧ នោះឯង ហើយសម្រេចព្រះអរហត្ត។

---

เอวํ ภควา สตฺตกฺขตฺตุปรมวเสน สงฺฆรตนสฺส คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.

ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងគុណរបស់ព្រះសង្ឃរតនៈ ដោយអំណាចនៃព្រះសត្តក្ខត្តុបរមបុគ្គលយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ទ្រង់អាស្រ័យគុណនោះឯង ហើយសម្តែងនូវសច្ចវាចាថា «idampi saṅghe»។ សេចក្តីនៃគាថានោះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលមកហើយក្នុងកាលមុន។ សូម្បីតែអាជ្ញានៃគាថានេះ ក៏ពួកអមនុស្សក្នុងសែនកោដិចក្រវាឡទទួលយកហើយដែរ។

---

สหาวสฺสาติคาถาวณฺณนา

សេចក្តីពន្យល់នៃគាថា Sahāvassa

---

๑๐. เอวํ สตฺตกฺขตฺตุปรมสฺส อฏฺฐมํ ภวํ อนาทิยนคุเณน สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ ตสฺเสว สตฺต ภเว อาทิยโตปิ อญฺเญหิ อปฺปหีนภวาทาเนหิ ปุคฺคเลหิ วิสิฏฺเฐน คุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘สหาวสฺสา’’ติ. ตตฺถ สหาวาติ สทฺธึเยว. อสฺสาติ ‘‘น เต ภวํ อฏฺฐมมาทิยนฺตี’’ติ วุตฺเตสุ อญฺญตรสฺส. ทสฺสนสมฺปทายาติ โสตาปตฺติมคฺคสมฺปตฺติยา. โสตาปตฺติมคฺโค หิ นิพฺพานํ ทิสฺวา กตฺตพฺพกิจฺจสมฺปทาย สพฺพปฐมํ นิพฺพานทสฺสนโต ‘‘ทสฺสน’’นฺติ วุจฺจติ, ตสฺส อตฺตนิ ปาตุภาโว ทสฺสนสมฺปทา, ตาย ทสฺสนสมฺปทาย สห เอว. ตยสฺสุ ธมฺมา ชหิตา ภวนฺตีติ เอตฺถ อสฺสุ-อิติ ปทปูรณมตฺเต นิปาโต ‘‘อิทํ สุ เม, สาริปุตฺต, มหาวิกฏโภชนสฺมึ โหตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑๕๖) วิย. ยโต สหาวสฺส ทสฺสนสมฺปทาย ตโย ธมฺมา ชหิตา ภวนฺติ ปหีนา โหนฺตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ.

១០. ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងសច្ចៈដែលមានព្រះសង្ឃជាទីតាំង ដោយគុណគឺការមិនចាប់យកភពទី ៨ នៃព្រះសត្តក្ខត្តុបរមបុគ្គលយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ទ្រង់ចាប់ផ្តើមសម្តែងគាថាថា «sahāvassa» ដើម្បីពណ៌នាអំពីគុណដ៏វិសេសរបស់ព្រះសោតាបន្នៈនោះ ទោះបីជាលោកចាប់យកភពទាំង ៧ ក៏ដោយ ក៏នៅតែវិសេសជាងបុគ្គលដទៃទៀតដែលមិនទាន់លះបង់ការប្រកាន់យកភព។ ក្នុងគាថានោះ ពាក្យថា «sahāva» គឺជាមួយគ្នានោះឯង។ ពាក្យថា «assa» សំដៅយកបុគ្គលណាម្នាក់ ក្នុងចំណោមបុគ្គលទាំងឡាយដែលបានពោលទុកថា «na te bhavaṃ aṭṭhamamādiyanti» (ពួកលោកមិនចាប់យកភពទី ៨ ឡើយ)។ ពាក្យថា «dassanasampadāya» សេចក្តីថា ដោយការសម្រេចនូវសោតាបត្តិមគ្គ។ ព្រោះថា សោតាបត្តិមគ្គ ហៅថា «dassana» (ការឃើញ) ព្រោះឃើញនូវព្រះនិព្វាន ហើយសម្រេចកិច្ចដែលត្រូវធ្វើមុនគេបង្អស់។ ការប្រាកដឡើងនៃសោតាបត្តិមគ្គនោះក្នុងខ្លួន ហៅថា «dassanasampadā» (ការបរិបូណ៌ដោយការឃើញ) គឺជាមួយគ្នានឹងការបរិបូណ៌ដោយការឃើញនោះឯង។ ក្នុងពាក្យថា «tayassu dhammā jahitā bhavanti» នេះ ពាក្យថា «assu» ជាសព្ទនិបាតសម្រាប់បំពេញបទ ដូចក្នុងប្រយោគថា «idaṃ su me, sāriputta, mahāvikaṭabhojanasmiṃ hoti» ជាដើម។ ហេតុនោះ សេចក្តីក្នុងបទនេះថា កាលណាព្រះសោតាបន្នៈនោះបរិបូណ៌ដោយការឃើញ ធម៌ទាំង ៣ ត្រូវបានលះបង់ គឺត្រូវបានលះដាច់ស្រឡះ។

---

อิทานิ ชหิตธมฺมทสฺสนตฺถมาห ‘‘สกฺกายทิฏฺฐี วิจิกิจฺฉิตญฺจ, สีลพฺพตํ วาปิ ยทตฺถิ กิญฺจี’’ติ. ตตฺถ สติ กาเย วิชฺชมาเน อุปาทานกฺขนฺธปญฺจกาขฺเย กาเย วีสติวตฺถุกา ทิฏฺฐิ สกฺกายทิฏฺฐิ, สตี วา ตตฺถ กาเย ทิฏฺฐีติปิ สกฺกายทิฏฺฐิ, ยถาวุตฺตปฺปกาเร กาเย วิชฺชมานา ทิฏฺฐีติ อตฺโถ. สติเยว วา กาเย ทิฏฺฐีติปิ สกฺกายทิฏฺฐิ, ยถาวุตฺตปฺปกาเร กาเย วิชฺชมาเน [Pg.158] รูปาทิสงฺขาโต อตฺตาติ เอวํ ปวตฺตา ทิฏฺฐีติ อตฺโถ. ตสฺสา จ ปหีนตฺตา สพฺพทิฏฺฐิคตานิ ปหีนาเนว โหนฺติ. สา หิ เนสํ มูลํ. สพฺพกิเลสพฺยาธิวูปสมนโต ปญฺญา‘‘จิกิจฺฉิต’’นฺติ วุจฺจติ, ตํ ปญฺญาจิกิจฺฉิตํ อิโต วิคตํ, ตโต วา ปญฺญาจิกิจฺฉิตา อิทํ วิคตนฺติ วิจิกิจฺฉิตํ. ‘‘สตฺถริ กงฺขตี’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑๐๐๘; วิภ. ๙๑๕) นเยน วุตฺตาย อฏฺฐวตฺถุกาย วิมติยา เอตํ อธิวจนํ. ตสฺสา ปหีนตฺตา สพฺพานิปิ วิจิกิจฺฉิตานิ ปหีนานิ โหนฺติ. ตญฺหิ เนสํ มูลํ. ‘‘อิโต พหิทฺธา สมณพฺราหฺมณานํ สีเลน สุทฺธิ วเตน สุทฺธี’’ติ เอวมาทีสุ (ธ. ส. ๑๒๒๒; วิภ. ๙๓๘) อาคตํ โคสีลกุกฺกุรสีลาทิกํ สีลํ โควตกุกฺกุรวตาทิกญฺจ วตํ สีลพฺพตนฺติ วุจฺจติ, ตสฺส ปหีนตฺตา สพฺพมฺปิ นคฺคิยมุณฺฑิกาทิอมรตปํ ปหีนํ โหติ. ตญฺหิ ตสฺส มูลํ, เตเนว สพฺพาวสาเน วุตฺตํ ‘‘ยทตฺถิ กิญฺจี’’ติ. ทุกฺขทสฺสนสมฺปทาย เจตฺถ สกฺกายทิฏฺฐิ สมุทยทสฺสนสมฺปทาย วิจิกิจฺฉิตํ, มคฺคทสฺสนนิพฺพานทสฺสนสมฺปทาย สีลพฺพตํ ปหียตีติ วิญฺญาตพฺพํ.

ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវធម៌ដែលបានលះបង់ហើយ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងថា «sakkāyadiṭṭhī vicikicchitañca, sīlabbataṃ vāpi yadatthi kiñcī»។ ក្នុងពាក្យនោះ សក្កាយទិដ្ឋិ គឺសេចក្តីយល់ឃើញមានវត្ថុ ២០ ក្នុងកាយដែលមានប្រាកដ គឺឧបាទានក្ខន្ធទាំង ៥ ឬមួយទៀត សក្កាយទិដ្ឋិ គឺសេចក្តីយល់ឃើញក្នុងកាយដែលមានប្រាកដនោះ សេចក្តីថា សេចក្តីយល់ឃើញដែលមាននៅក្នុងកាយតាមប្រភេទដែលបានពោលហើយ។ មួយវិញទៀត សក្កាយទិដ្ឋិ គឺសេចក្តីយល់ឃើញក្នុងកាយដែលមានប្រាកដនោះឯង សេចក្តីថា សេចក្តីយល់ឃើញដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា «ខ្លួន» ដែលរាប់បញ្ចូលមានរូបជាដើម ក្នុងកាយដែលមានប្រាកដតាមប្រភេទដែលបានពោលហើយ។ ព្រោះតែសក្កាយទិដ្ឋិនោះត្រូវបានលះបង់ហើយ ទិដ្ឋិទាំងពួងក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានលះបង់ហើយដែរ ព្រោះសក្កាយទិដ្ឋិនោះជាឫសគល់នៃទិដ្ឋិទាំងនោះ។ បញ្ញា ហៅថា «cikicchita» (ឱសថព្យាបាល) ព្រោះរំងាប់នូវរោគគឺកិលេសទាំងពួង បញ្ញាជាឱសថព្យាបាលនោះប្រាសចាកទៅពីបុគ្គលនេះ ឬចិត្តប្រាសចាកបញ្ញាជាឱសថព្យាបាលនោះ ហេតុនោះ ហៅថា «vicikicchita» (វិចិកិច្ឆា)។ នេះជាឈ្មោះនៃសេចក្តីសង្ស័យមានវត្ថុ ៨ យ៉ាង ដែលបានពោលទុកដោយន័យជាដើមថា «satthari kaṅkhati» (សង្ស័យក្នុងព្រះសាស្តា)។ ព្រោះតែវិចិកិច្ឆានោះត្រូវបានលះបង់ហើយ វិចិកិច្ឆាទាំងពួងក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានលះបង់ហើយដែរ ព្រោះវិចិកិច្ឆានោះជាឫសគល់នៃសេចក្តីសង្ស័យទាំងនោះ។ សីល មានគោសីល និងកុក្កុរសីលជាដើម និងវ័ត មានគោវ័ត និងកុក្កុរវ័តជាដើម ដែលមកក្នុងប្រយោគជាដើមថា «ito bahiddhā samaṇabrāhmaṇānaṃ sīlena suddhi vatena suddhi» (ការបរិសុទ្ធដោយសីល ការបរិសុទ្ធដោយវ័ត នៃសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយខាងក្រៅសាសនានេះ) ហៅថា «sīlabbata» (សីលព្វតៈ)។ ព្រោះតែសីលព្វតបរាមាសនោះត្រូវបានលះបង់ហើយ សូម្បីតែការប្រព្រឹត្តអាក្រាត ការកោរសក់ និងការធ្វើខ្លួនឱ្យក្តៅក្រហាយជាដើម ក៏ត្រូវបានលះបង់ដែរ ព្រោះសីលព្វតបរាមាសនោះជាឫសគល់នៃសេចក្តីប្រព្រឹត្តនោះ ហេតុនោះហើយ ទើបក្នុងទីបំផុតនៃបទទាំងពួង ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងថា «yadatthi kiñci»។ គប្បីជ្រាបថា ក្នុងទីនេះ សក្កាយទិដ្ឋិ ត្រូវបានលះបង់ដោយការបរិបូណ៌ដោយការឃើញទុក្ខ, វិចិកិច្ឆា ត្រូវបានលះបង់ដោយការបរិបូណ៌ដោយការឃើញសមុទ័យ, សីលព្វតៈ ត្រូវបានលះបង់ដោយការបរិបូណ៌ដោយការឃើញមគ្គ និងការឃើញព្រះនិព្វាន។

---

จตูหปาเยหีติคาถาวณฺณนา

សេចក្តីពន្យល់នៃគាថា Catūhapāyehi

---

๑๑. เอวมสฺส กิเลสวฏฺฏปฺปหานํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตสฺมึ กิเลสวฏฺเฏ สติ เยน วิปากวฏฺเฏน ภวิตพฺพํ, ตปฺปหานา ตสฺสาปิ ปหานํ ทีเปนฺโต อาห ‘‘จตูหปาเยหิ จ วิปฺปมุตฺโต’’ติ. ตตฺถ จตฺตาโร อปายา นาม นิรยติรจฺฉานเปตฺติวิสยอสุรกายา. เตหิ เอส สตฺต ภเว อาทิยนฺโตปิ วิปฺปมุตฺโตติ อตฺโถ.

១១. ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញការលះបង់កិលេសវដ្តរបស់ព្រះសោតាបន្នៈនោះយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលបើកិលេសវដ្តនោះមាន សូម្បីតែវិបាកវដ្តណាដែលគb្បីកើតឡើង ព្រោះការលះបង់កិលេសវដ្តនោះ វិបាកវដ្តនោះក៏ត្រូវបានលះបង់ដែរ កាលទ្រង់ចង់បង្ហាញការលះបង់វិបាកវដ្តនោះ ទើបត្រាស់ថា «catūhapāyehi ca vippamutto»។ ក្នុងបទនោះ អបាយទាំង ៤ គឺ និរិយៈ តិរច្ឆាន បេត្តិវិស័យ និងអសុរកាយ។ សេចក្តីថា ព្រះសោតាបន្នៈនេះ ទោះបីជាចាប់យកភពទាំង ៧ ក៏ដោយ ក៏រួចផុតចាកអបាយទាំង ៤ នោះដែរ។

---

เอวมสฺส วิปากวฏฺฏปฺปหานํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยมสฺส วิปากวฏฺฏสฺส มูลภูตํ กมฺมวฏฺฏํ, ตสฺสาปิ ปหานํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ฉจฺจาภิฐานานิ อภพฺพ กาตุ’’นฺติ. ตตฺถ อภิฐานานีติ โอฬาริกฏฺฐานานิ, ตานิ เอส ฉ อภพฺโพ กาตุํ. ตานิ จ ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส, ยํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล มาตรํ ชีวิตา โวโรเปยฺยา’’ติอาทินา (อ. นิ. ๑.๒๗๑; ม. นิ. ๓.๑๒๘; วิภ. ๘๐๙) นเยน เอกกนิปาเต วุตฺตานิ มาตุฆาตปิตุฆาตอรหนฺตฆาตโลหิตุปฺปาทสงฺฆเภทอญฺญสตฺถารุทฺเทสกมฺมานีติ เวทิตพฺพานิ. ตานิ หิ กิญฺจาปิ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน อริยสาวโก กุนฺถกิปิลฺลิกมฺปิ ชีวิตา น โวโรเปติ, อปิจ [Pg.159] โข ปน ปุถุชฺชนภาวสฺส วิครหณตฺถํ วุตฺตานิ. ปุถุชฺชโน หิ อทิฏฺฐิสมฺปนฺนตฺตา เอวํมหาสาวชฺชานิ อภิฐานานิปิ กโรติ, ทสฺสนสมฺปนฺโน ปน อภพฺโพ ตานิ กาตุนฺติ. อภพฺพคฺคหณญฺเจตฺถ ภวนฺตเรปิ อกรณทสฺสนตฺถํ. ภวนฺตเรปิ หิ เอส อตฺตโน อริยสาวกภาวํ อชานนฺโตปิ ธมฺมตาย เอว เอตานิ วา ฉ ปกติปาณาติปาตาทีนิ วา ปญฺจ เวรานิ อญฺญสตฺถารุทฺเทเสน สห ฉ ฐานานิ น กโรติ, ยานิ สนฺธาย เอกจฺเจ ‘‘ฉ ฉาภิฐานานี’’ติปิ ปฐนฺติ. มตมจฺฉคฺคาหาทโย เจตฺถ อริยสาวกคามทารกานํ นิทสฺสนํ.

ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញការលះបង់វិបាកវដ្តរបស់ព្រះសោតាបន្នៈនោះយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលទ្រង់ចង់បង្ហាញការលះបង់កម្មវដ្តដែលជាឫសគល់នៃវិបាកវដ្តរបស់ព្រះសោតាបន្នៈនោះ ទើបត្រាស់ថា «chaccābhiṭhānāni abhabba kātuṃ»។ ក្នុងបទនោះ ពាក្យថា «abhiṭhānāni» គឺហេតុដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ ព្រះសោតាបន្នៈនេះមិនគួរធ្វើនូវហេតុដ៏ធ្ងន់ធ្ងរទាំង ៦ នោះឡើយ។ គប្បីជ្រាបថា ហេតុដ៏ធ្ងន់ធ្ងរទាំងនោះ គឺកម្មមានមាតុឃាត បិតុឃាត អរហន្តឃាត លោហិតុប្បាទ សង្ឃភេទ និងការគោរពគ្រូដទៃ ដែលបានពោលទុកក្នុងឯកកនិបាត ដោយន័យជាដើមថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ហេតុនេះមិនមែនជាទីតាំង មិនមែនជាឱកាសឡើយ ដែលបុគ្គលបរិបូណ៌ដោយទិដ្ឋិ គប្បីផ្តាច់បង់មាតាចាកជីវិត»។ ព្រោះថា ហេតុដ៏ធ្ងន់ធ្ងរទាំងនោះ ទោះបីជាព្រះអរិយសាវកដែលបរិបូណ៌ដោយទិដ្ឋិ មិនផ្តាច់បង់សូម្បីតែជីវិតរបស់ស្រមោច និងសត្វល្អិតក៏ដោយ ក៏ប៉ុន្តែ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដើម្បីតិះដៀលដល់ភាពជាបុថុជ្ជន។ ព្រោះថា បុថុជ្ជន ព្រោះមិនបរិបូណ៌ដោយទិដ្ឋិ តែងធ្វើនូវហេតុដ៏ធ្ងន់ធ្ងរដែលមានទោសច្រើនយ៉ាងនេះ ចំណែកឯបុគ្គលបរិបូណ៌ដោយការឃើញ មិនគួរធ្វើនូវហេតុទាំងនោះឡើយ។ ការពោលពាក្យថា «abhabba» (មិនគួរ) ក្នុងទីនេះ ដើម្បីបង្ហាញពីការមិនធ្វើសូម្បីតែក្នុងភពដទៃ។ ព្រោះថា សូម្បីតែក្នុងភពដទៃ ព្រះសោតាបន្នៈនេះ ទោះបីជាមិនដឹងថាខ្លួនជាព្រះអរិយសាវកក៏ដោយ ក៏ដោយធម្មតានៃធម៌ តែងមិនធ្វើនូវហេតុទាំង ៦ នេះ ឬមិនធ្វើនូវពៀរទាំង ៥ មានបាណាតិបាតជាប្រក្រតីជាដើម ព្រមទាំងការគោរពគ្រូដទៃ រួមជាហេតុ ៦ យ៉ាង ដែលគ្រូខ្លះសំដៅយកហេតុទាំងនេះហើយសូត្រថា «cha chābhiṭhānāni» ក៏មាន។ ក្នុងទីនេះ ពួកកុមារីក្នុងភូមិដែលជាអរិយសាវកិការើសយកត្រីងាប់ជាដើម ជាឧទាហរណ៍ស្រាប់។

---

เอวํ ภควา สตฺต ภเว อาทิยโตปิ อริยสาวกสฺส อญฺเญหิ อปฺปหีนภวาทาเนหิ ปุคฺคเลหิ วิสิฏฺฐคุณวเสน สงฺฆรตนสฺส คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.

ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងគុណរបស់ព្រះសង្ឃរតនៈ ដោយអំណាចនៃគុណដ៏វិសេសរបស់ព្រះអរិយសាវក ទោះបីជាលោកចាប់យកភពទាំង ៧ ក៏ដោយ ក៏នៅតែវិសេសជាងបុគ្គលដទៃទៀតដែលមិនទាន់លះបង់ការប្រកាន់យកភពយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ទ្រង់អាស្រ័យគុណនោះឯង ហើយសម្តែងនូវសច្ចវាចាថា «idampi saṅghe»។ សេចក្តីនៃគាថានោះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលមកហើយក្នុងកាលមុន។ សូម្បីតែអាជ្ញានៃគាថានេះ ក៏ពួកអមនុស្សក្នុងសែនកោដិចក្រវាឡទទួលយកហើយដែរ។

---

กิญฺจาปิ โสติคาถาวณฺณนา

សេចក្តីពន្យល់នៃគាថា Kiñcāpi so

---

๑๒. เอวํ สตฺต ภเว อาทิยโตปิ อญฺเญหิ อปฺปหีนภวาทาเนหิ ปุคฺคเลหิ วิสิฏฺฐคุเณน สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ น เกวลํ ทสฺสนสมฺปนฺโน ฉ อภิฐานานิ อภพฺโพ กาตุํ, กินฺตุ อปฺปมตฺตกมฺปิ ปาปกมฺมํ กตฺวา ตสฺส ปฏิจฺฉาทนายปิ อภพฺโพติ ปมาทวิหาริโนปิ ทสฺสนสมฺปนฺนสฺส กตปฺปฏิจฺฉาทนาภาวคุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘กิญฺจาปิ โส กมฺม กโรติ ปาปก’’นฺติ.

១២. ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងសច្ចៈដែលមានព្រះសង្ឃជាទីតាំង ដោយគុណដ៏វិសេសរបស់ព្រះសោតាបន្នៈ ទោះបីជាលោកចាប់យកភពទាំង ៧ ក៏ដោយ ក៏នៅតែវិសេសជាងបុគ្គលដទៃទៀតដែលមិនទាន់លះបង់ការប្រកាន់យកភពយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ មិនត្រឹមតែបុគ្គលបរិបូណ៌ដោយការឃើញមិនគួរធ្វើនូវហេតុដ៏ធ្ងន់ធ្ងរទាំង ៦ ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែទោះបីជាធ្វើនូវបាបកម្មបន្តិចបន្តួច ក៏មិនគួរដើម្បីលាក់បាំងនូវបាបកម្មនោះឡើយ ព្រះអង្គទ្រង់ចាប់ផ្តើមសម្តែងគាថាថា «kiñcāpi so kamma karoti pāpakaṃ» ដើម្បីពណ៌នាអំពីគុណគឺការមិនលាក់បាំងបាបកម្មដែលខ្លួនបានធ្វើ ទោះបីជាលោកជាអ្នករស់នៅដោយសេចក្តីប្រមាទក៏ដោយ។

---

ตสฺสตฺโถ – โส ทสฺสนสมฺปนฺโน กิญฺจาปิ สติสมฺโมเสน ปมาทวิหารํ อาคมฺม ยํ ตํ ภควตา โลกวชฺชํ สญฺจิจฺจาติกฺกมนํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ยํ มยา สาวกานํ สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ, ตํ มม สาวกา ชีวิตเหตุปิ นาติกฺกมนฺตี’’ติ (จูฬว. ๓๘๕; อุทา. ๔๕) ตํ ฐเปตฺวา อญฺญํ กุฏิการสหเสยฺยาทึ ปณฺณตฺติวชฺชวีติกฺกมสงฺขาตํ พุทฺธปฺปติกุฏฺฐํ กาเยน ปาปกมฺมํ กโรติ, ปทโสธมฺมอุตฺตริฉปฺปญฺจวาจาธมฺมเทสนสมฺผปฺปลาปผรุสวจนาทึ วา วาจาย , อุท เจตสา วา กตฺถจิ โลภโทสุปฺปาทนํ ชาตรูปาทิสาทิยนํ จีวราทิปริโภเคสุ อปจฺจเวกฺขณาทึ วา ปาปกมฺมํ กโรติ. อภพฺโพ โส ตสฺส [Pg.160] ปฏิจฺฉทาย น โส ตํ ‘‘อิทํ อกปฺปิยมกรณีย’’นฺติ ชานิตฺวา มุหุตฺตมฺปิ ปฏิจฺฉาเทติ, ตํขณํ เอว ปน สตฺถริ วา วิญฺญูสุ วา สพฺรหฺมจารีสุ อาวิ กตฺวา ยถาธมฺมํ ปฏิกโรติ, ‘‘น ปุน กริสฺสามี’’ติ เอวํ สํวริตพฺพํ วา สํวรติ. กสฺมา? ยสฺมา อภพฺพตา ทิฏฺฐปทสฺส วุตฺตา, เอวรูปมฺปิ ปาปกมฺมํ กตฺวา ตสฺส ปฏิจฺฉาทาย ทิฏฺฐนิพฺพานปทสฺส ทสฺสนสมฺปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส อภพฺพตา วุตฺตาติ อตฺโถ.

សេចក្តីនៃគាថានោះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះថា ព្រះសោតាបន្នៈនោះ បរិបូណ៌ដោយការឃើញ ទោះបីជាលោកភ្លេចស្មារតី ហើយរស់នៅដោយសេចក្តីប្រមាទ ហើយធ្វើនូវបាបកម្មដោយកាយ ដែលជាបណ្ណត្តិវជ្ជៈ គឺការល្មើសសិក្ខាបទដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ហាមឃាត់ មានកុដិការសិក្ខាបទ និងសហសេយ្យសិក្ខាបទជាដើម ដែលព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកការមិនល្មើសសិក្ខាបទជាលោកវជ្ជៈដោយចេតនា ហើយត្រាស់ទុកថា «សិក្ខាបទណាដែលតថាគតបញ្ញត្តទុកដល់សាវកទាំងឡាយ សាវកទាំងឡាយរបស់តថាគត ទោះបីជាព្រោះហេតុនៃជីវិត ក៏មិនល្មើសនូវសិក្ខាបទនោះឡើយ» លើកលែងតែសិក្ខាបទនោះចេញ ឬធ្វើនូវបាបកម្មដោយវាចា មានបទសោធម៌សិក្ខាបទ ឧត្តរិឆប្បញ្ចវាចាសិក្ខាបទ ធម្មទេសនាសិក្ខាបទ ឬសម្ផប្បលាបៈ និងផរុសវាចាជាដើម ឬធ្វើនូវបាបកម្មដោយចិត្ត ក្នុងទីខ្លះ មានការកើតឡើងនៃលោភៈនិងទោសៈ ការត្រេកអរក្នុងមាសនិងប្រាក់ជាដើម ឬការមិនពិចារណាក្នុងការប្រើប្រាស់ចីវរជាដើមក៏ដោយ។ លោកមិនគួរដើម្បីលាក់បាំងនូវបាបកម្មនោះឡើយ គឺលោកដឹងថា «អំពើនេះមិនគួរ មិនគប្បីធ្វើ» តែងមិនលាក់បាំងទុកសូម្បីតែមួយរំពេច គឺក្នុងខណៈនោះឯង តែងធ្វើឱ្យប្រាកដចំពោះព្រះសាស្តា ឬចំពោះសព្រហ្មចារីបុគ្គលទាំងឡាយដែលជាវិញ្ញូជន ហើយកែខៃតាមធម៌ ព្រមទាំងសង្រួមនូវធម៌ដែលត្រូវសង្រួមថា «តទៅខ្ញុំនឹងមិនធ្វើទៀតឡើយ»។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា បុគ្គលដែលបានឃើញនូវព្រះនិព្វានហើយ មិនគួរធ្វើ (ការលាក់បាំង) ឡើយ សេចក្តីថា ទោះបីជាធ្វើនូវបាបកម្មមានសភាពយ៉ាងនេះ ក៏ព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា បុគ្គលដែលបរិបូណ៌ដោយការឃើញ ដែលបានឃើញនូវព្រះនិព្វានហើយ មិនគួរដើម្បីលាក់បាំងនូវបាបកម្មនោះឡើយ។

---

กถํ?

ដូចម្តេច?

---

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ทหโร กุมาโร มนฺโท อุตฺตานเสยฺยโก หตฺเถน วา ปาเทน วา องฺคารํ อกฺกมิตฺวา ขิปฺปเมว ปฏิสํหรติ, เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ธมฺมตา เอสา ทิฏฺฐิสมฺปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส, กิญฺจาปิ ตถารูปึ อาปตฺตึ อาปชฺชติ, ยถารูปาย อาปตฺติยา วุฏฺฐานํ ปญฺญายติ. อถ โข นํ ขิปฺปเมว สตฺถริ วา วิญฺญูสุ วา สพฺรหฺมจารีสุ เทเสติ วิวรติ อุตฺตานีกโรติ, เทเสตฺวา วิวริตฺวา อุตฺตานีกตฺวา อายตึ สํวรํ อาปชฺชตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๙๖).

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ប្រៀបដូចជាកុមារតូច នៅខ្ចី ល្ងង់ខ្លៅ ដេកផ្ងារលើដំណេក ជាន់នូវរងើកភ្លើង ដោយដៃក្តី ដោយជើងក្តី ក៏រមែងដកចេញ (នូវដៃឬជើងនោះ) យ៉ាងរហ័សជាទីបំផុត យ៉ាងណាមិញ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ នេះជាធម្មតារបស់បុគ្គលអ្នកបរិបូណ៌ដោយទិដ្ឋិ (ព្រះសោតាបន្ន) យ៉ាងនោះឯង ទោះបីជាលោកត្រូវអាបត្តិមានសភាពយ៉ាងនោះ គឺអាបត្តិដែលការចេញ (ការរំលោះខ្លួន) ត្រូវបានបញ្ញត្តិទុក ក៏ដោយ ក៏ប៉ុន្តែ លោកតែងតែសម្តែង បើកកកាយ ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ នូវអាបត្តិនោះ យ៉ាងឆាប់រហ័ស ក្នុងសំណាក់ព្រះសាស្តា ឬក្នុងសំណាក់សព្រហ្មចារីបុគ្គលទាំងឡាយដែលជាវិញ្ញូជន លុះសម្តែង បើកកកាយ ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ហើយ ក៏ដល់នូវសេចក្តីសង្រួមតទៅ»។

---

เอวํ ภควา ปมาทวิหาริโนปิ ทสฺสนสมฺปนฺนสฺส กตปฺปฏิจฺฉาทนาภาวคุเณน สงฺฆรตนสฺส คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.

«ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់សម្តែងនូវគុណរបស់ព្រះសង្ឃរតនៈ ដោយគុណគឺការមិនលាក់បាំងនូវអំពើបាបដែលខ្លួនបានធ្វើហើយ របស់បុគ្គលអ្នកបរិបូណ៌ដោយទស្សនៈ ទោះបីជាលោកនៅមានសេចក្តីប្រមាទខ្លះក៏ដោយ យ៉ាងនេះហើយ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ទ្រង់អាស្រ័យនូវគុណនោះឯង ហើយទ្រង់ពោលនូវសច្ចវាចាថា \"idampi saṅghe\" (សូម្បីតែគុណនេះ ក៏មានក្នុងព្រះសង្ឃ...)។ សេចក្តីអធិប្បាយនៃគាថានោះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលមកហើយក្នុងកាលមុន។ សូម្បីតែអាណាចក្រនៃគាថានេះ ក៏ពួកអមនុស្សក្នុងសែនកោដិចក្រវាឡ ទទួលយកហើយដែរ»។

---

วนปฺปคุมฺเพติคาถาวณฺณนา

«ការពណ៌នាគាថា Vanappagumbe (វនប្បគុម្ពេ)»

---

๑๓. เอวํ สงฺฆปริยาปนฺนานํ ปุคฺคลานํ เตน เตน คุณปฺปกาเรน สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ ยฺวายํ ภควตา รตนตฺตยคุณํ ทีเปนฺเตน อิธ สงฺเขเปน อญฺญตฺร จ วิตฺถาเรน ปริยตฺติธมฺโม เทสิโต, ตมฺปิ นิสฺสาย ปุน พุทฺธาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺตุมารทฺโธ ‘‘วนปฺปคุมฺเพ ยถา ผุสฺสิตคฺเค’’ติ. ตตฺถ อาสนฺนสนฺนิเวสววตฺถิตานํ รุกฺขานํ สมูโห วนํ, มูลสารเผคฺคุตจสาขาปลาเสหิ ปวุทฺโธ คุมฺโพ ปคุมฺโพ, วนสฺส, วเน วา ปคุมฺโพ วนปฺปคุมฺโพ. สฺวายํ ‘‘วนปฺปคุมฺเพ’’ติ วุตฺโต, เอวมฺปิ หิ วตฺตุํ ลพฺภติ ‘‘อตฺถิ สวิตกฺกสวิจาเร[Pg.161], อตฺถิ อวิตกฺกวิจารมตฺเต, สุเข ทุกฺเข ชีเว’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๑๗๔; ม. นิ. ๒.๒๒๘) วิย. ยถาติ อุปมาวจนํ. ผุสฺสิตานิ อคฺคานิ อสฺสาติ ผุสฺสิตคฺโค, สพฺพสาขาปสาขาสุ สญฺชาตปุปฺโผติ อตฺโถ. โส ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ‘‘ผุสฺสิตคฺเค’’ติ วุตฺโต. คิมฺหานมาเส ปฐมสฺมึ คิมฺเหติ เย จตฺตาโร คิมฺหานํ มาสา, เตสํ จตุนฺนํ คิมฺหมาสานํ เอกสฺมึ มาเส. กตรสฺมึ มาเส อิติ เจ? ปฐมสฺมึ คิมฺเห, จิตฺรมาเสติ อตฺโถ. โส หิ ‘‘ปฐมคิมฺโห’’ติ จ ‘‘พาลวสนฺโต’’ติ จ วุจฺจติ. ตโต ปรํ ปทตฺถโต ปากฏเมว.

១៣. «ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់ពោលនូវសច្ចៈដែលមានព្រះសង្ឃជាទីតាំង ដោយប្រភេទនៃគុណនោះៗ របស់បុគ្គលទាំងឡាយដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងព្រះសង្ឃ យ៉ាងនេះហើយ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ព្រះបរិយត្តិធម៌ណាដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងហើយ ដោយសង្ខេបក្នុងសូត្រនេះ និងដោយពិស្តារក្នុងសូត្រដទៃ កាលទ្រង់សម្តែងនូវគុណនៃព្រះរតនត្រ័យ ទ្រង់អាស្រ័យសូម្បីនូវព្រះបរិយត្តិធម៌នោះ ហើយទ្រង់ផ្តើមដើម្បីពោលនូវសច្ចៈដែលមានព្រះពុទ្ធជាទីតាំងជាថ្មីម្តងទៀតថា \"vanappagumbe yathā phussitagge\" (ប្រៀបដូចជាគុម្ពព្រៃមានផ្ការីកស្គុះស្គាយនៅចុងមែក...) ជាដើម។ ក្នុងគាថានោះ ពួកនៃដើមឈើទាំងឡាយដែលដុះនៅជិតៗគ្នា ឈ្មោះថា វនៈ (ព្រៃ)។ គុម្ពឈើដែលលូតលាស់ធំធាត់ដោយឫស ខ្លឹម ក្រៅ សំបក មែក និងស្លឹក ឈ្មោះថា បគុម្ពៈ។ បគុម្ពៈនៃព្រៃ ឬបគុម្ពៈក្នុងព្រៃ ឈ្មោះថា វនប្បគុម្ពៈ។ វនប្បគុម្ពៈនោះ ហៅថា \"vanappagumbe\"។ ព្រោះថា សូម្បីតែការនិយាយយ៉ាងនេះ ក៏គប្បីបាន ដូចជាពាក្យថា \"atthi savitakkasavicāre, atthi avitakkavicāramatte, sukhe dukkhe jīve\" (មានក្នុងសវិតក្កសវិចារៈ មានក្នុងអវិតក្កវិចារមត្តៈ ក្នុងសុខ ក្នុងទុក្ខ ក្នុងជីវៈ) ជាដើម។ ពាក្យថា Yathā គឺជាពាក្យប្រៀបធៀប (ឧបមាវាចកៈ)។ គុម្ពព្រៃណាមានចុងលូតលាស់រីកស្គុះស្គាយ គុម្ពព្រៃនោះឈ្មោះថា ផុស្សិតគ្គៈ សេចក្តីថា មានផ្ការីកស្គុះស្គាយនៅគ្រប់មែកធំនិងមែកតូចទាំងឡាយ។ ពាក្យនោះ ហៅថា \"phussitagge\" តាមន័យដែលបានពោលមកហើយក្នុងកាលមុន។ ពាក្យថា \"gimhānamāse paṭhamasmiṃ gimhe\" សេចក្តីថា ក្នុងខែនៃរដូវក្តៅទាំងឡាយ ៤ ខែ គឺក្នុងខែណាមួយក្នុងចំណោមខែទាំង ៤ នៃរដូវក្តៅនោះ។ បើសួរថា ក្នុងខែណា? ឆ្លើយថា ក្នុងខែដំបូងនៃរដូវក្តៅ គឺខែចិត្ត្រ (ខែចេត្រ) នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ព្រោះថា ខែចិត្ត្រនោះ ហៅថា \"បឋមគិម្ហៈ\" (ខែដំបូងនៃរដូវក្តៅ) ខ្លះ ហៅថា \"ពាលវសន្តៈ\" (វសន្តរដូវខ្ចី) ខ្លះ។ ក្រៅពីនេះ សេចក្តីនៃបទទាំងឡាយ គឺច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ»

---

อยํ ปเนตฺถ ปิณฺฑตฺโถ – ยถา ปฐมคิมฺหนามเก พาลวสนฺเต นานาวิธรุกฺขคหเน วเน สุปุปฺผิตคฺคสาโข ตรุณรุกฺขคจฺฉปริยายนาโม ปคุมฺโพ อติวิย สสฺสิริโก โหติ, เอวเมว ขนฺธายตนาทีหิ สติปฏฺฐานสมฺมปฺปธานาทีหิ สีลสมาธิกฺขนฺธาทีหิ วา นานปฺปกาเรหิ อตฺถปฺปเภทปุปฺเผหิ อติวิย สสฺสิริกตฺตา ตถูปมํ นิพฺพานคามิมคฺคทีปนโต นิพฺพานคามึ ปริยตฺติธมฺมวรํ เนว ลาภเหตุ น สกฺการาทิเหตุ, เกวลนฺตุ มหากรุณาย อพฺภุสฺสาหิตหทโย สตฺตานํ ปรมหิตาย อเทสยีติ. ปรมํ หิตายาติ เอตฺถ จ คาถาพนฺธสุขตฺถํ อนุนาสิโก. อยํ ปนตฺโถ – ปรมหิตาย นิพฺพานาย อเทสยีติ.

«ឯសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ មានដូចតទៅ៖ ប្រៀបដូចជាគុម្ពព្រៃ ដែលហៅថាជាពួកនៃដើមឈើខ្ចីនិងគុម្ពោតព្រៃ មានមែកនិងចុងរីកផ្កាស្គុះស្គាយល្អ ក្នុងព្រៃដ៏ញឹកស្អិតដោយដើមឈើប្លែកៗ ក្នុងសម័យវសន្តរដូវខ្ចី ដែលឈ្មោះថាជាខែដំបូងនៃរដូវក្តៅ តែងតែមានសិរី (មានសម្រស់ល្អត្រកាល) ក្រៃលែង យ៉ាងណាមិញ យ៉ាងនោះឯង ព្រោះតែព្រះបរិយត្តិធម៌ដ៏ប្រសើរ មានសិរីក្រៃលែង ដោយផ្កាគឺការបែងចែកសេចក្តីផ្សេងៗ ជាច្រើនប្រការ មានខន្ធនិងអាយតនៈជាដើម សតិបដ្ឋាននិងសម្មប្បធានជាដើម ឬសីលក្ខន្ធនិងសមាធិក្ខន្ធជាដើម ទើបមានឧបមាដូចជាគុម្ពព្រៃនោះ ព្រោះតែការបង្ហាញនូវផ្លូវទៅកាន់ព្រះនិព្វាន ព្រះដ៏មានព្រះភាគ មិនមែនទ្រង់សម្តែងនូវព្រះបរិយត្តិធម៌ដ៏ប្រសើរ ជាគ្រឿងនាំទៅកាន់ព្រះនិព្វាននោះ ព្រោះហេតុតែលាភ ឬព្រោះហេតុតែសក្ការៈជាដើមនោះឡើយ ប៉ុន្តែទ្រង់មានព្រះហឫទ័យដែលព្រះមហាករុណាដាស់តឿនហើយ ទ្រង់សម្តែងហើយ ដើម្បីជាប្រយោជន៍ដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ដល់សត្វទាំងឡាយ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងពាក្យថា \"paramaṃ hitāya\" នេះ ការប្រើប្រាស់អនុនាសិក (និគ្គហិត) គឺដើម្បីសម្រួលដល់ការចងក្រងគាថា។ ឯសេចក្តីពន្យល់ក្នុងទីនេះគឺ ទ្រង់សម្តែងហើយ ដើម្បីជាប្រយោជន៍ដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ គឺព្រះនិព្វាន»

---

เอวํ ภควา อิมํ สุปุปฺผิตคฺควนปฺปคุมฺพสทิสํ ปริยตฺติธมฺมํ วตฺวา อิทานิ ตเมว นิสฺสาย พุทฺธาธิฏฺฐานํ สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ พุทฺเธ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. เกวลํ ปน อิทมฺปิ ยถาวุตฺตปการปริยตฺติธมฺมสงฺขาตํ พุทฺเธ รตนํ ปณีตนฺติ เอวํ โยเชตพฺพํ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.

«ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់សម្តែងនូវព្រះបរិយត្តិធម៌ ដែលប្រៀបដូចជាគុម្ពព្រៃមានចុងរីកផ្កាស្គុះស្គាយល្អ យ៉ាងនេះហើយ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ទ្រង់អាស្រ័យនូវព្រះបរិយត្តិធម៌នោះឯង ហើយទ្រង់ពោលនូវសច្ចវាចាដែលមានព្រះពុទ្ធជាទីតាំងថា \"idampi buddhe\" (សូម្បីតែរតនៈនេះ ក៏មានក្នុងព្រះពុទ្ធ...)។ សេចក្តីអធិប្បាយនៃគាថានោះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលមកហើយក្នុងកាលមុន។ ប៉ុន្តែ គប្បីផ្សំសេចក្តីយ៉ាងនេះថា \"សូម្បីតែរតនៈដ៏ឧត្តមនេះ ដែលហៅថាព្រះបរិយត្តិធម៌មានប្រការដូចដែលបានពោលមកហើយ ក៏មានក្នុងព្រះពុទ្ធដែរ\"។ សូម្បីតែអាណាចក្រនៃគាថានេះ ក៏ពួកអមនុស្សក្នុងសែនកោដិចក្រវាឡ ទទួលយកហើយដែរ»

---

วโร วรญฺญูติคาถาวณฺณนา

«ការពណ៌នាគាថា Varo varaññū (វរោ វរញ្ញូ)»

---

๑๔. เอวํ ภควา ปริยตฺติธมฺเมน พุทฺธาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ โลกุตฺตรธมฺเมน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘วโร วรญฺญู’’ติ. ตตฺถ วโรติ ปณีตาธิมุตฺติเกหิ อิจฺฉิโต ‘‘อโห วต มยมฺปิ เอวรูปา อสฺสามา’’ติ, วรคุณโยคโต วา วโร อุตฺตโม เสฏฺโฐติ อตฺโถ. วรญฺญูติ [Pg.162] นิพฺพานญฺญู. นิพฺพานญฺหิ สพฺพธมฺมานํ อุตฺตมฏฺเฐน วรํ, ตญฺเจส โพธิมูเล สยํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา อญฺญาสิ. วรโทติ ปญฺจวคฺคิยภทฺทวคฺคิยชฏิลาทีนํ อญฺเญสญฺจ เทวมนุสฺสานํ นิพฺเพธภาคิยวาสนาภาคิยวรธมฺมทายีติ อตฺโถ. วราหโรติ วรสฺส มคฺคสฺส อาหฏตฺตา วราหโรติ วุจฺจติ. โส หิ ภควา ทีปงฺกรโต ปภุติ สมตึส ปารมิโย ปูเรนฺโต ปุพฺพเกหิ สมฺมาสมฺพุทฺเธหิ อนุยาตํ ปุราณมคฺควรมาหริ, เตน ‘‘วราหโร’’ติ วุจฺจติ.

១៤. «ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់ពោលនូវសច្ចៈដែលមានព្រះពុទ្ធជាទីតាំង ដោយព្រះបរិយត្តិធម៌ យ៉ាងនេះហើយ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ទ្រង់ផ្តើមដើម្បីពោលដោយលោកុត្តរធម៌ថា \"varo varaññū\" (ព្រះអង្គដ៏ប្រសើរ ទ្រង់ជ្រាបនូវធម៌ដ៏ប្រសើរ...) ជាដើម។ ក្នុងគាថានោះ បទថា varoti សេចក្តីថា ព្រះអង្គដែលពួកបុគ្គលអ្នកបង្អោនទៅរកធម៌ដ៏ឧត្តមប្រាថ្នាថា \"ឱហ្ន៎ ធ្វើម្តេចហ្ន៎ សូម្បីតែពួកយើង ក៏គប្បីមានសភាពយ៉ាងនេះដែរ\" ម៉្យាងទៀត ព្រោះតែការប្រកបដោយគុណដ៏ប្រសើរ ទើបឈ្មោះថា វរៈ គឺឧត្តម ឬប្រសើរខ្ពង់ខ្ពស់ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ បទថា varaññūti សេចក្តីថា ទ្រង់ជ្រាបនូវព្រះនិព្វាន។ ព្រោះថា ព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា វរៈ (ប្រសើរ) ដោយអត្ថថាឧត្តមជាងធម៌ទាំងពួង ហើយព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះ ទ្រង់បានត្រាស់ដឹង គឺចាក់ធ្លុះដោយព្រះអង្គឯង នៅទៀបគល់ព្រះស្រីមហាពោធិ។ បទថា varadoti សេចក្តីថា ទ្រង់ប្រទាននូវធម៌ដ៏ប្រសើរ ដែលជាចំណែកនៃសេចក្តីធ្លុះធ្លាយ (និព្វេធភាគិយធម៌) និងជាចំណែកនៃវាសនា (វាសនាភាគិយធម៌) ដល់ពួកភិក្ខុបញ្ចវគ្គី ភទ្ទវគ្គី និងជដិលជាដើម និងដល់ទេវតានិងមនុស្សដទៃទាំងឡាយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ បទថា varāharoti សេចក្តីថា ព្រះអង្គទ្រង់នាំមកនូវមគ្គដ៏ប្រសើរ ទើបហៅថា វរាហរៈ។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះ កាលទ្រង់បំពេញបារមី ៣០ ទស ផ្ដើមតាំងពីព្រះពុទ្ធទីបង្ករមក ទ្រង់បាននាំមកនូវមគ្គដ៏ប្រសើរដ៏ចាស់បុរាណ ដែលព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទាំងឡាយក្នុងកាលមុនៗ ធ្លាប់យាងទៅតាមហើយ ហេតុនោះ ទើបហៅថា \"varāharo\"»

---

อปิจ สพฺพญฺญุตญฺญาณปฺปฏิลาเภน วโร, นิพฺพานสจฺฉิกิริยาย วรญฺญู, สตฺตานํ วิมุตฺติสุขทาเนน วรโท, อุตฺตมปฏิปทาหรเณน วราหโร. เอเตหิ โลกุตฺตรคุเณหิ อธิกสฺส กสฺสจิ คุณสฺส อภาวโต อนุตฺตโร.

«ម៉្យាងទៀត ព្រះអង្គឈ្មោះថា វរៈ ព្រោះការបានចំពោះនូវសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ឈ្មោះថា វរញ្ញូ ព្រោះការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា វរទៈ ព្រោះការប្រទាននូវវិមុត្តិសុខដល់សត្វទាំងឡាយ ឈ្មោះថា វរាហរៈ ព្រោះការនាំមកនូវបដិបទាដ៏ឧត្តម។ ព្រោះតែគ្មានគុណរបស់បុគ្គលណាមួយក្រៃលែងជាងគុណលោកុត្តរៈទាំងនេះ ទើបព្រះអង្គឈ្មោះថា អនុត្តរៈ (គ្មានបុគ្គលណាលើសលប់ជាង)»

---

อปโร นโย – วโร อุปสมาธิฏฺฐานปริปูรเณน, วรญฺญู ปญฺญาธิฏฺฐานปริปูรเณน, วรโท จาคาธิฏฺฐานปริปูรเณน, วราหโร สจฺจาธิฏฺฐานปริปูรเณน, วรํ มคฺคสจฺจมาหรีติ. ตถา วโร ปุญฺญุสฺสเยน, วรญฺญู ปญฺญุสฺสเยน, วรโท พุทฺธภาวตฺถิกานํ ตทุปายสมฺปทาเนน, วราหโร ปจฺเจกพุทฺธภาวตฺถิกานํ ตทุปายาหรเณน, อนุตฺตโร ตตฺถ ตตฺถ อสทิสตาย, อตฺตนา วา อนาจริยโก หุตฺวา ปเรสํ อาจริยภาเวน, ธมฺมวรํ อเทสยิ สาวกภาวตฺถิกานํ ตทตฺถาย สฺวากฺขาตตาทิคุณยุตฺตสฺส ธมฺมวรสฺส เทสนโต. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

«ន័យមួយទៀត៖ ព្រះអង្គឈ្មោះថា វរៈ ព្រោះការបំពេញនូវឧបសមាធិដ្ឋាន (ការតាំងចិត្តស្ងប់រម្ងាប់) ឈ្មោះថា វរញ្ញូ ព្រោះការបំពេញនូវបញ្ញាធិដ្ឋាន (ការតាំងចិត្តដោយបញ្ញា) ឈ្មោះថា វរទៈ ព្រោះការបំពេញនូវចាគាធិដ្ឋាន (ការតាំងចិត្តដោយការលះបង់) ឈ្មោះថា វរាហរៈ ព្រោះការបំពេញនូវសច្ចាធិដ្ឋាន (ការតាំងចិត្តដោយសច្ចៈ) គឺទ្រង់នាំមកនូវមគ្គសច្ចៈដ៏ប្រសើរ។ ដូចគ្នាដែរ ឈ្មោះថា វរៈ ព្រោះការកើនឡើងនៃបុណ្យ ឈ្មោះថា វរញ្ញូ ព្រោះការកើនឡើងនៃបញ្ញា ឈ្មោះថា វរទៈ ព្រោះការប្រទាននូវឧបាយនោះ ដល់ពួកបុគ្គលអ្នកប្រាថ្នានូវពុទ្ធភូមិ (ភាពជាព្រះពុទ្ធ) ឈ្មោះថា វរាហរៈ ព្រោះការនាំមកនូវឧបាយនោះ ដល់ពួកបុគ្គលអ្នកប្រាថ្នានូវបច្ចេកពុទ្ធភូមិ (ភាពជាព្រះបច្ចេកពុទ្ធ) ឈ្មោះថា អនុត្តរៈ ព្រោះភាពជាបុគ្គលរកប្រៀបគ្មាន ក្នុងគុណនោះៗ ម៉្យាងទៀត ព្រោះព្រះអង្គមិនមានគ្រូអាចារ្យប្រដៅដោយខ្លួនឯង ហើយទ្រង់ជាគ្រូអាចារ្យរបស់បុគ្គលដទៃ ទ្រង់សម្តែងនូវធម៌ដ៏ប្រសើរ ព្រោះការសម្តែងនូវធម៌ដ៏ប្រសើរដែលប្រកបដោយគុណមានស្វាក្ខាតធម៌ជាដើម ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ពួកបុគ្គលអ្នកប្រាថ្នានូវសាវកភូមិ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គឺមានន័យដូចដែលបានពោលមកហើយនោះឯង»

---

เอวํ ภควา นววิเธน โลกุตฺตรธมฺเมน อตฺตโน คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย พุทฺธาธิฏฺฐานํ สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ พุทฺเธ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. เกวลํ ปน ยํ วรํ โลกุตฺตรธมฺมํ เอส อญฺญาสิ, ยญฺจ อทาสิ, ยญฺจ อาหริ, ยญฺจ เทเสสิ, อิทมฺปิ พุทฺเธ รตนํ ปณีตนฺติ เอวํ โยเชตพฺพํ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.

«ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់សម្តែងនូវគុណរបស់ព្រះអង្គ ដោយលោកុត្តរធម៌ ៩ ប្រការ យ៉ាងនេះហើយ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ទ្រង់អាស្រ័យនូវគុណនោះឯង ហើយទ្រង់ពោលនូវសច្ចវាចាដែលមានព្រះពុទ្ធជាទីតាំងថា \"idampi buddhe\" (សូម្បីតែរតនៈនេះ ក៏មានក្នុងព្រះពុទ្ធ...)។ សេចក្តីអធិប្បាយនៃគាថានោះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលមកហើយក្នុងកាលមុន។ ប៉ុន្តែ គប្បីផ្សំសេចក្តីយ៉ាងនេះថា \"សូម្បីតែលោកុត្តរធម៌ដ៏ប្រសើរណា ដែលព្រះអង្គទ្រង់ជ្រាបហើយក្តី ទ្រង់ប្រទានហើយក្តី ទ្រង់នាំមកហើយក្តី ទ្រង់សម្តែងហើយក្តី នេះក៏ជារតនៈដ៏ឧត្តមក្នុងព្រះពុទ្ធដែរ\"។ សូម្បីតែអាណាចក្រនៃគាថានេះ ក៏ពួកអមនុស្សក្នុងសែនកោដិចក្រវាឡ ទទួលយកហើយដែរ»

---

ขีณนฺติคาถาวณฺณนา

«ការពណ៌នាគាថា Khīṇaṃ (ខីណំ)»

---

๑๕. เอวํ ภควา ปริยตฺติธมฺมญฺจ นวโลกุตฺตรธมฺมญฺจ นิสฺสาย ทฺวีหิ คาถาหิ พุทฺธาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ เย ตํ ปริยตฺติธมฺมํ อสฺโสสุํ, สุตานุสาเรน [Pg.163] จ ปฏิปชฺชิตฺวา นวปฺปการมฺปิ โลกุตฺตรธมฺมํ อธิคมึสุ, เตสํ อนุปาทิเสสนิพฺพานปตฺติคุณํ นิสฺสาย ปุน สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺตุมารทฺโธ ‘‘ขีณํ ปุราณ’’นฺติ. ตตฺถ ขีณนฺติ สมุจฺฉินฺนํ. ปุราณนฺติ ปุราตนํ. นวนฺติ สมฺปติ วตฺตมานํ. นตฺถิ สมฺภวนฺติ อวิชฺชมานปาตุภาวํ. วิรตฺตจิตฺตาติ วีตราคจิตฺตา. อายติเก ภวสฺมินฺติ อนาคตมทฺธานํ ปุนพฺภเว. เตติ เยสํ ขีณํ ปุราณํ นวํ นตฺถิ สมฺภวํ, เย จ อายติเก ภวสฺมึ วิรตฺตจิตฺตา, เต ขีณาสวา ภิกฺขู. ขีณพีชาติ อุจฺฉินฺนพีชา. อวิรูฬฺหิฉนฺทาติ วิรูฬฺหิฉนฺทวิรหิตา. นิพฺพนฺตีติ วิชฺฌายนฺติ. ธีราติ ธิติสมฺปนฺนา. ยถายํ ปทีโปติ อยํ ปทีโป วิย.

១៥. «ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់អាស្រ័យនូវព្រះបរិយត្តិធម៌ផង នូវលោកុត្តរធម៌ ៩ ប្រការផង ហើយទ្រង់ពោលនូវសច្ចៈដែលមានព្រះពុទ្ធជាទីតាំង ដោយគាថាទាំងពីរ យ៉ាងនេះហើយ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ពួកបុគ្គលណាបានស្តាប់នូវព្រះបរិយត្តិធម៌នោះ ហើយប្រតិបត្តិតាមលំដាប់ដែលបានស្តាប់មក ក៏បានសម្រេចនូវលោកុត្តរធម៌ទាំង ៩ ប្រការ ទ្រង់អាស្រ័យនូវគុណគឺការដល់នូវអនុបាទិសេសនិព្វានរបស់បុគ្គលទាំងនោះ ហើយទ្រង់ផ្តើមដើម្បីពោលនូវសច្ចៈដែលមានព្រះសង្ឃជាទីតាំងជាថ្មីម្តងទៀតថា \"khīṇaṃ purāṇaṃ\" (កម្មចាស់អស់ហើយ...) ជាដើម។ ក្នុងគាថានោះ បទថា khīṇanti សេចក្តីថា ត្រូវកាត់ផ្តាច់ហើយ។ បទថា purāṇanti សេចក្តីថា កម្មចាស់។ បទថា navanti សេចក្តីថា កម្មថ្មីដែលកំពុងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងបច្ចុប្បន្ន។ បទថា natthi sambhavanti សេចក្តីថា មិនមានការកើតឡើង (ការមិនប្រាកដនៃបដិសន្ធិ)។ បទថា virattacittāti សេចក្តីថា មានចិត្តប្រាសចាករាគៈ។ បទថា āyatike bhavasminti សេចក្តីថា ក្នុងភពថ្មីក្នុងអនាគតកាល។ បទថា teti សេចក្តីថា ព្រះខីណាសវភិក្ខុទាំងឡាយណា ដែលមានកម្មចាស់អស់ហើយ កម្មថ្មីមិនមានការកើតឡើងទៀតឡើយ ហើយមានចិត្តប្រាសចាករាគៈក្នុងភពថ្មីក្នុងអនាគតកាល ពួកលោកទាំងនោះឯង។ បទថា khīṇabījāti សេចក្តីថា មានពូជត្រូវកាត់ផ្តាច់ហើយ។ បទថា avirūḷhichandāti សេចក្តីថា ប្រាសចាកសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងការលូតលាស់។ បទថា nibbantīti សេចក្តីថា រលត់ទៅ។ បទថា dhīrāti សេចក្តីថា ពេញបរិបូណ៌ដោយប្រាជ្ញា។ បទថា yathāyaṃ padīpoti សេចក្តីថា ដូចជាប្រទីបនេះឯង»

---

กึ วุตฺตํ โหติ? ยํ ตํ สตฺตานํ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธมฺปิ ปุราณํ อตีตกาลิกํ กมฺมํ ตณฺหาสิเนหสฺส อปฺปหีนตฺตา ปฏิสนฺธิอาหรณสมตฺถตาย อขีณํเยว โหติ, ตํ ปุราณํ กมฺมํ เยสํ อรหตฺตมคฺเคน ตณฺหาสิเนหสฺส โสสิตตฺตา อคฺคินา ทฑฺฒพีชมิว อายตึ วิปากทานาสมตฺถตาย ขีณํ. ยญฺจ เนสํ พุทฺธปูชาทิวเสน อิทานิ ปวตฺตมานํ กมฺมํ นวนฺติ วุจฺจติ, ตญฺจ ตณฺหาปหาเนเนว ฉินฺนมูลปาทปปุปฺผมิว อายตึ ผลทานาสมตฺถตาย เยสํ นตฺถิ สมฺภวํ, เย จ ตณฺหาปหาเนเนว อายติเก ภวสฺมึ วิรตฺตจิตฺตา, เต ขีณาสวา ภิกฺขู ‘‘กมฺมํ เขตฺตํ วิญฺญาณํ พีช’’นฺติ (อ. นิ. ๓.๗๗) เอตฺถ วุตฺตสฺส ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส กมฺมกฺขเยเนว ขีณตฺตา ขีณพีชา. โยปิ ปุพฺเพ ปุนพฺภวสงฺขาตาย วิรูฬฺหิยา ฉนฺโท อโหสิ. ตสฺสปิ สมุทยปฺปหาเนเนว ปหีนตฺตา ปุพฺเพ วิย จุติกาเล อสมฺภเวน อวิรูฬฺหิฉนฺทา ธิติสมฺปนฺนตฺตา ธีรา จริมวิญฺญาณนิโรเธน ยถายํ ปทีโป นิพฺพุโต, เอวํ นิพฺพนฺติ, ปุน ‘‘รูปิโน วา อรูปิโน วา’’ติ เอวมาทึ ปญฺญตฺติปถํ อจฺเจนฺตีติ. ตสฺมึ กิร สมเย นครเทวตานํ ปูชนตฺถาย ชาลิเตสุ ปทีเปสุ เอโก ปทีโป วิชฺฌายิ, ตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยถายํ ปทีโป’’ติ.

«តើមានសេចក្តីពន្យល់យ៉ាងណាខ្លះ? កម្មចាស់ជាអតីតកាលណា របស់សត្វទាំងឡាយ ដែលកើតឡើងហើយរលត់ទៅវិញ ទោះបីជារលត់ទៅហើយក្តី ក៏នៅមិនទាន់អស់នៅឡើយ ព្រោះតែមិនទាន់លះបង់នូវជ័រគឺតណ្ហាបាន ទើបនៅតែមានសមត្ថភាពក្នុងការនាំមកនូវបដិសន្ធិ កម្មចាស់នោះ របស់ព្រះខីណាសវៈទាំងឡាយណា ត្រូវបានអស់ទៅហើយ ព្រោះតែជ័រគឺតណ្ហាត្រូវបានរីងស្ងួតដោយអរហត្តមគ្គ ប្រៀបដូចជាពូជដែលត្រូវភ្លើងឆេះខ្លោចហើយ មិនមានសមត្ថភាពក្នុងការឲ្យផលតទៅទៀតក្នុងអនាគតឡើយ។ ម៉្យាងទៀត កម្មណាដែលកំពុងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងបច្ចុប្បន្នរបស់លោកទាំងនោះ ដោយអំណាចនៃការបូជាចំពោះព្រះពុទ្ធជាដើម ដែលហៅថា កម្មថ្មី កម្មថ្មីនោះ ក៏មិនមានការកើតឡើង (មិនឲ្យផល) ព្រោះតែការលះបង់តណ្ហាបានហើយ ប្រៀបដូចជាផ្កានៃដើមឈើដែលត្រូវគេកាត់ឫសចោលហើយ មិនមានសមត្ថភាពក្នុងការឲ្យផលតទៅទៀតក្នុងអនាគតឡើយ ចំពោះព្រះខីណាសវៈទាំងឡាយណា ហើយព្រះខីណាសវភិក្ខុទាំងឡាយណា មានចិត្តប្រាសចាករាគៈក្នុងភពថ្មីក្នុងអនាគតកាល ព្រោះតែការលះបង់តណ្ហាបានហើយ ពួកលោកទាំងនោះឯង ឈ្មោះថា \"khīṇabījā\" (មានពូជអស់ហើយ) ព្រោះតែការអស់ទៅនៃបដិសន្ធិវិញ្ញាណដែលបានពោលទុកក្នុងពាក្យថា \"កម្មប្រៀបដូចជាស្រែ វិញ្ញាណប្រៀបដូចជាពូជ\" នេះ ដោយសារតែការអស់ទៅនៃកម្មនោះឯង។ សូម្បីតែសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងការលូតលាស់ ដែលហៅថាភពថ្មីក្នុងកាលមុន ធ្លាប់មានមកហើយ សេចក្តីប្រាថ្នានោះ ក៏ត្រូវបានលះបង់ហើយ ព្រោះតែការលះបង់នូវសមុទ័យ (តណ្ហា) ហេតុនោះ ទើបមិនមានភពថ្មីក្នុងពេលច្យុតិ ដូចកាលមុនឡើយ ឈ្មោះថា \"avirūḷhichandā\" (មានសេចក្តីប្រាថ្នាមិនលូតលាស់)។ ឈ្មោះថា \"dhīrā\" (អ្នកមានប្រាជ្ញា) ព្រោះតែការពេញបរិបូណ៌ដោយប្រាជ្ញា។ លោកទាំងឡាយរមែងរលត់ទៅ ដូចជាប្រទីបនេះរលត់ទៅ ដោយការរលត់ទៅនៃចរិមវិញ្ញាណ (វិញ្ញាណចុងក្រោយ) យ៉ាងណាមិញ យ៉ាងនោះឯង គឺលោកទាំងឡាយរមែងកន្លងផុតនូវគន្លងនៃបញ្ញត្តិទាំងឡាយ មានពាក្យថា \"មានរូបក្តី មិនមានរូបក្តី\" ជាដើម តទៅទៀត។ ឮថា ក្នុងសម័យនោះ កាលដែលពួកទេវតារក្សាទីក្រុងបានអុជប្រទីបទាំងឡាយដើម្បីបូជា មានប្រទីបមួយបានរលត់ទៅ ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលទ្រង់បង្ហាញនូវហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា \"yathāyaṃ padīpo\" (ដូចជាប្រទីបនេះឯង)»

---

เอวํ ภควา เย ตํ ปุริมาหิ ทฺวีหิ คาถาหิ วุตฺตํ ปริยตฺติธมฺมํ อสฺโสสุํ, สุตานุสาเรน จ ปฏิปชฺชิตฺวา นวปฺปการมฺปิ โลกุตฺตรธมฺมํ อธิคมึสุ, เตสํ อนุปาทิเสสนิพฺพานปตฺติคุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจวจนํ ปยุญฺชนฺโต เทสนํ สมาเปสิ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ [Pg.164] ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. เกวลํ ปน อิทมฺปิ ยถาวุตฺเตน ปกาเรน ขีณาสวภิกฺขูนํ นิพฺพานสงฺขาตํ สงฺเฆ รตนํ ปณีตนฺติ เอวํ โยเชตพฺพํ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.

ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលដែលបានសម្តែងនូវគុណគឺការដល់នូវព្រះនិព្វានដោយមិនមានឧបាទិសេសៈ (អនុបាទិសេសនិព្វាន) របស់ជនទាំងឡាយណា ដែលបានស្តាប់នូវបរិយត្តិធម៌ដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងហើយដោយគាថាទាំងពីរខាងដើមនោះ ហើយបានបដិបត្តិស្របតាមធម៌ដែលបានស្តាប់មកនោះ រហូតបានសម្រេចនូវលោកុត្តរធម៌ ៩ ប្រការ, ឥឡូវនេះ ព្រះអង្គទ្រង់អាស្រ័យនូវគុណនោះឯង ហើយទ្រង់ប្រកាសនូវសច្ចវាចាដែលមានព្រះសង្ឃជាទីតាំង ទ្រង់បញ្ចប់នូវទេសនាដោយពាក្យថា «ឥទម្បិ សង្ឃេ» ដូច្នេះ។ សេចក្តីនៃគាថានោះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលមកហើយក្នុងកាលមុន។ ប៉ុន្តែ ក្នុងគាថានេះ គប្បីផ្សារភ្ជាប់សេចក្តីយ៉ាងនេះថា «រតនៈដ៏ឧត្តមណា ដែលហៅថាព្រះនិព្វាន ក្នុងព្រះសង្ឃជាទីប្រជុំនៃព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយ តាមសេចក្តីដែលបានពោលមកហើយនោះ រតនៈនេះឯងជាព្រះរតនៈដ៏ឧត្តម»។ សូម្បីតែអាណាចក្រនៃគាថានេះ ក៏ពួកអមនុស្សក្នុងសែនកោដិចក្រវាឡ ទទួលយកហើយដែរ។

---

เทสนาปริโยสาเน ราชกุลสฺส โสตฺถิ อโหสิ, สพฺพูปทฺทวา วูปสมึสุ, จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ.

ក្នុងពេលបញ្ចប់ទេសនា សេចក្តីសួស្តីបានកើតមានដល់រាជត្រកូល, ឧបទ្រពទាំងពួងក៏បានស្ងប់រំងាប់ទៅ, ការត្រាស់ដឹងធម៌បានកើតមានដល់សត្វទាំងឡាយ ៨ ម៉ឺន ៤ ពាន់។

---

ยานีธาติคาถาตฺตยวณฺณนา

ការអធិប្បាយគាថាបីបទ មានពាក្យថា «យានីធ» ជាដើម។

---

๑๖. อถ สกฺโก เทวานมินฺโท ‘‘ภควตา รตนตฺตยคุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชมาเนน นาครสฺส โสตฺถิ กตา, มยาปิ นาครสฺส โสตฺถิตฺถํ รตนตฺตยคุณํ นิสฺสาย กิญฺจิ วตฺตพฺพ’’นฺติ จินฺเตตฺวา อวสาเน คาถาตฺตยํ อภาสิ ‘‘ยานีธ ภูตานี’’ติ ตตฺถ ยสฺมา พุทฺโธ ยถา โลกหิตตฺถาย อุสฺสุกฺกํ อาปนฺเนหิ อาคนฺตพฺพํ, ตถา อาคตโต ยถา จ เตหิ คนฺตพฺพํ, ตถา คตโต ยถา จ เตหิ อาชานิตพฺพํ, ตถา อาชานนโต, ยถา จ ชานิตพฺพํ, ตถา ชานนโต, ยญฺจ ตเถว โหติ, ตสฺส คทนโต จ ‘‘ตถาคโต’’ติ วุจฺจติ. ยสฺมา จ โส เทวมนุสฺเสหิ ปุปฺผคนฺธาทินา พหิ นิพฺพตฺเตน อุปการเกน, ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺตาทินา จ อตฺตนิ นิพฺพตฺเตน อติวิย ปูชิโต, ตสฺมา สกฺโก เทวานมินฺโท สพฺพํ เทวปริสํ อตฺตนา สทฺธึ สมฺปิณฺเฑตฺวา อาห ‘‘ตถาคตํ เทวมนุสฺสปูชิตํ, พุทฺธํ นมสฺสาม สุวตฺถิ โหตู’’ติ.

១៦. លំដាប់នោះ ព្រះឥន្ទ្រជាធំជាងទេវតាទាំងឡាយ ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់អាស្រ័យនូវគុណនៃព្រះរតនត្រ័យ ហើយទ្រង់ប្រកាសនូវសច្ចវាចា ធ្វើនូវសេចក្តីសួស្តីដល់អ្នកនគរ ហើយចំណែកឯយើង ក៏គួរតែអាស្រ័យនូវគុណនៃព្រះរតនត្រ័យ ដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់សេចក្តីសួស្តីនៃអ្នកនគរ ហើយពោលនូវពាក្យអ្វីមួយដែរ» ដូច្នេះ ទើបក្នុងពេលបញ្ចប់ ទ្រង់បានពោលនូវគាថាបីបទថា «យានីធ ភូតានិ» ជាដើម។ ក្នុងគាថាទាំងនោះ ព្រះពុទ្ធទ្រង់ព្រះនាមថា «តថាគត» ព្រោះហេតុថា ព្រះអង្គទ្រង់យាងមក (អាគត) ដូចជាព្រះពុទ្ធទាំងឡាយក្នុងកាលមុន ដែលទ្រង់ខ្វល់ខ្វាយដើម្បីប្រយោជន៍ដល់លោក យាងមកហើយយ៉ាងណា ព្រះអង្គក៏យាងមកយ៉ាងនោះដែរ, មួយវិញទៀត ព្រះអង្គទ្រង់យាងទៅ (គត) ដូចជាព្រះពុទ្ធទាំងឡាយក្នុងកាលមុន យាងទៅហើយយ៉ាងណា ព្រះអង្គក៏យាងទៅយ៉ាងនោះដែរ, មួយវិញទៀត ព្រះអង្គទ្រង់ដឹងច្បាស់ (អាជាននតោ) ដូចជាព្រះពុទ្ធទាំងឡាយក្នុងកាលមុន គប្បីដឹងច្បាស់យ៉ាងណា ព្រះអង្គក៏ដឹងច្បាស់យ៉ាងនោះដែរ, មួយវិញទៀត ព្រះអង្គទ្រង់ដឹង (ជាននតោ) ដូចជាធម៌ដែលគប្បីដឹងយ៉ាងណា ព្រះអង្គក៏ដឹងយ៉ាងនោះដែរ, មួយវិញទៀត ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែង (គទនតោ) នូវសច្ចធម៌ដែលពិតប្រាកដយ៉ាងណា ព្រះអង្គក៏សម្តែងយ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ ទើបហៅថា «តថាគត»។ មួយវិញទៀត ព្រះអង្គជាបុគ្គលដែលទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយ បូជាយ៉ាងក្រៃលែង ដោយគ្រឿងបូជាខាងក្រៅ មានផ្កានិងគ្រឿងក្រអូបជាដើម និងដោយការបដិបត្តិធម៌សមគួរដល់ធម៌ជាដើម ដែលកើតឡើងក្នុងខ្លួន, ព្រោះហេតុនោះ ព្រះឥន្ទ្រជាធំជាងទេវតាទាំងឡាយ ទើបប្រមូលពួកទេវតាទាំងអស់ឱ្យមកជួបជុំគ្នាជាមួយព្រះអង្គ ហើយពោលថា «តថាគតំ ទេវមនុស្សបូជិតំ ពុទ្ធំ នមស្សាម សុវត្ថិ ហោតុ» (យើងទាំងឡាយ សូមនមស្ការចំពោះព្រះពុទ្ធជាតថាគត ដែលទេវតានិងមនុស្សបូជាហើយ សូមសេចក្តីសួស្តីចូលមាន) ដូច្នេះ។

---

๑๗. ยสฺมา ปน ธมฺเม มคฺคธมฺโม ยถา ยุคนทฺธสมถวิปสฺสนาพเลน คนฺตพฺพํ กิเลสปกฺขํ สมุจฺฉินฺทนฺเตน, ตถา คโตติ ตถาคโต. นิพฺพานธมฺโมปิ ยถา คโต ปญฺญาย ปฏิวิทฺโธ สพฺพทุกฺขปฺปฏิวิฆาตาย สมฺปชฺชติ, พุทฺธาทีหิ ตถา อวคโต, ตสฺมา ‘‘ตถาคโต’’ตฺเวว วุจฺจติ. ยสฺมา จ สงฺโฆปิ ยถา อตฺตหิตาย ปฏิปนฺเนหิ คนฺตพฺพํ เตน เตน มคฺเคน, ตถา คโตติ ‘‘ตถาคโต’’ตฺเวว วุจฺจติ. ตสฺมา อวเสสคาถาทฺวเยปิ ตถาคตํ ธมฺมํ นมสฺสาม สุวตฺถิ โหตุ, ตถาคตํ สงฺฆํ นมสฺสาม สุวตฺถิ โหตูติ วุตฺตํ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

១៧. ម៉្យាងទៀត ក្នុងបណ្តាធម៌ទាំងឡាយ មគ្គធម៌ដែលបុគ្គលគប្បីទៅ (សម្រេច) ដោយការកាត់ផ្តាច់នូវពួកកិលេស ដោយកម្លាំងនៃសមថៈនិងវិបស្សនាដែលទន្ទឹមគ្នា យ៉ាងណា មគ្គធម៌នោះក៏ទៅ (សម្រេច) យ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ ទើបហៅថា «តថាគត»។ សូម្បីតែព្រះនិព្វានធម៌ ដែលបុគ្គលគប្បីទៅដល់ (ត្រាស់ដឹង) ដោយបញ្ញាតាមសេចក្តីពិត តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីកម្ចាត់បង់នូវទុក្ខទាំងពួង ដែលព្រះពុទ្ធជាដើមទ្រង់ត្រាស់ដឹងហើយយ៉ាងណា ហេតុនោះ ទើបហៅថា «តថាគត» ដូចគ្នា។ មួយវិញទៀត សូម្បីតែព្រះសង្ឃ ដែលបុគ្គលអ្នកបដិបត្តិដើម្បីប្រយោជន៍ខ្លួន គប្បីទៅកាន់មគ្គនោះៗ យ៉ាងណា ព្រះសង្ឃក៏ទៅយ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ ទើបហៅថា «តថាគត» ដូចគ្នា។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងគាថាពីរដែលនៅសល់ ទើបព្រះអង្គពោលថា «តថាគតំ ធម្មំ នមស្សាម សុវត្ថិ ហោតុ» (យើងទាំងឡាយ សូមនមស្ការចំពោះព្រះធម៌ជាតថាគត សូមសេចក្តីសួស្តីចូលមាន) និង «តថាគតំ សង្ឃំ នមស្សាម សុវត្ថិ ហោតុ» (យើងទាំងឡាយ សូមនមស្ការចំពោះព្រះសង្ឃជាតថាគត សូមសេចក្តីសួស្តីចូលមាន) ដូច្នេះ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។

---

เอวํ [Pg.165] สกฺโก เทวานมินฺโท อิมํ คาถาตฺตยํ ภาสิตฺวา ภควนฺตํ ปทกฺขิณํ กตฺวา เทวปุรเมว คโต สทฺธึ เทวปริสาย. ภควา ปน ตเทว รตนสุตฺตํ ทุติยทิวเสปิ เทเสสิ, ปุน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ, เอวํ ยาว สตฺตมทิวสํ เทเสสิ, ทิวเส ทิวเส ตเถว ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. ภควา อฑฺฒมาสเมว เวสาลิยํ วิหริตฺวา ราชูนํ ‘‘คจฺฉามา’’ติ ปฏิเวเทสิ. ตโต ราชาโน ทิคุเณน สกฺกาเรน ปุน ตีหิ ทิวเสหิ ภควนฺตํ คงฺคาตีรํ นยึสุ. คงฺคาย นิพฺพตฺตา นาคราชาโน จินฺเตสุํ ‘‘มนุสฺสา ตถาคตสฺส สกฺการํ กโรนฺติ, มยํ กึ น กริสฺสามา’’ติ สุวณฺณรชตมณิมยา นาวาโย มาเปตฺวา สุวณฺณรชตมณิมเย เอว ปลฺลงฺเก ปญฺญเปตฺวา ปญฺจวณฺณปทุมสญฺฉนฺนํ อุทกํ กริตฺวา ‘‘อมฺหากํ อนุคฺคหํ กโรถา’’ติ ภควนฺตํ ยาจึสุ. ภควา อธิวาเสตฺวา รตนนาวมารูฬฺโห, ปญฺจ จ ภิกฺขุสตานิ ปญฺจสตํ นาวาโย อภิรูฬฺหา. นาคราชาโน ภควนฺตํ สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน นาคภวนํ ปเวเสสุํ. ตตฺร สุทํ ภควา สพฺพรตฺตึ นาคปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ. ทุติยทิวเส ทิพฺเพหิ ขาทนียโภชนีเยหิ มหาทานํ อกํสุ, ภควา อนุโมทิตฺวา นาคภวนา นิกฺขมิ.

កាលដែលព្រះឥន្ទ្រជាធំជាងទេវតាទាំងឡាយ បានពោលនូវគាថាបីបទនេះយ៉ាងនេះហើយ ក៏ធ្វើប្រទក្សិណចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ រួចយាងត្រឡប់ទៅកាន់ទេវលោកវិញ ជាមួយនិងពួកទេវតា។ ចំណែកឯព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងនូវរតនសូត្រនោះឯង សូម្បីក្នុងថ្ងៃទីពីរ, ការត្រាស់ដឹងធម៌បានកើតមានដល់សត្វទាំងឡាយ ៨ ម៉ឺន ៤ ពាន់ ម្តងទៀត, ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងយ៉ាងនេះ រហូតដល់ថ្ងៃទីប្រាំពីរ, ក្នុងរាល់ៗ ថ្ងៃ ការត្រាស់ដឹងធម៌ក៏បានកើតមានយ៉ាងនោះឯង។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់គង់នៅក្នុងក្រុងវេសាលីអស់កន្លះខែ រួចទ្រង់ប្រាប់ដល់ស្តេចលិច្ឆវីទាំងឡាយថា «យើងនឹងទៅហើយ»។ លំដាប់នោះ ពួកស្តេចលិច្ឆវីទាំងឡាយ បានធ្វើការបូជាទ្វេដង ហើយនាំព្រះដ៏មានព្រះភាគទៅកាន់ឆ្នេរទន្លេគង្គា ដោយប្រើពេលបីថ្ងៃ។ ពួកស្តេចនាគដែលកើតក្នុងទន្លេគង្គា គិតគ្នាថា «ពួកមនុស្សធ្វើការបូជាចំពោះព្រះតថាគត, ចុះពួកយើង ហេតុអ្វីក៏មិនធ្វើការបូជា?» ដូច្នេះ ទើបនិម្មិតនូវទូកដែលធ្វើដោយមាស ប្រាក់ និងកែវមណី ហើយក្រាលនូវបល្ល័ង្កដែលធ្វើដោយមាស ប្រាក់ និងកែវមណីនោះឯង ធ្វើផ្ទៃទឹកឱ្យដណ្តប់ទៅដោយផ្កាឈូកមានពណ៌ប្រាំប្រការ រួចចូលទៅក្រាបបង្គំទូលអរាធនាព្រះដ៏មានព្រះភាគថា «សូមព្រះអង្គធ្វើការសង្គ្រោះដល់ពួកយើងខ្ញុំផង»។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ទទួលដោយតុណ្ហីភាព ហើយទ្រង់យាងឡើងកាន់ទូកកែវ, សូម្បីតែព្រះភិក្ខុប្រាំរយរូប ក៏បានឡើងកាន់ទូកប្រាំរយដែរ។ ពួកស្តេចនាគបាននាំព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រមទាំងព្រះភិក្ខុសង្ឃ ចូលទៅកាន់ពិភពនាគ។ ក្នុងពិភពនាគនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងធម៌ដល់ពួកនាគអស់មួយរាត្រីពេញ។ ក្នុងថ្ងៃទីពីរ ពួកនាគបានធ្វើមហាទានដោយខាទនីយភោជនីយាហារដ៏ជាទិព្វ, ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ធ្វើអនុមោទនាហើយ ក៏យាងចេញពីពិភពនាគទៅ។

---

ภูมฏฺฐา เทวา ‘‘มนุสฺสา จ นาคา จ ตถาคตสฺส สกฺการํ กโรนฺติ, มยํ กึ น กริสฺสามา’’ติ จินฺเตตฺวา วนปฺปคุมฺพรุกฺขปพฺพตาทีสุ ฉตฺตาติฉตฺตานิ อุกฺขิปึสุ. เอเตเนว อุปาเยน ยาว อกนิฏฺฐพฺรหฺมภวนํ, ตาว มหาสกฺการวิเสโส นิพฺพตฺติ. พิมฺพิสาโรปิ ลิจฺฉวีหิ อาคตกาเล กตสกฺการโต ทิคุณมกาสิ. ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ปญฺจหิ ทิวเสหิ ภควนฺตํ ราชคหํ อาเนสิ.

ពួកភុម្មទេវតា គិតគ្នាថា «ពួកមនុស្សនិងពួកនាគ ធ្វើការបូជាចំពោះព្រះតថាគត, ចុះពួកយើង ហេតុអ្វីក៏មិនធ្វើការបូជា?» ដូច្នេះ ទើបលើកឡើងនូវស្វេតច្ឆត្រត្រួតៗ គ្នា លើព្រៃឈើ គុម្ពោតព្រៃ ដើមឈើ និងភ្នំជាដើម។ ដោយឧបាយនេះឯង ការបូជាដ៏ធំធេងជាពិសេស ក៏បានកើតឡើងរហូតដល់អកនិដ្ឋព្រហ្មលោក។ សូម្បីតែព្រះបាទពិម្ពិសារ ក៏បានធ្វើការបូជាទ្វេដង ជាងការបូជាដែលពួកលិច្ឆវីបានធ្វើក្នុងកាលដែលព្រះអង្គយាងមក។ ព្រះអង្គទ្រង់នាំព្រះដ៏មានព្រះភាគ ត្រឡប់ទៅកាន់ក្រុងរាជគ្រឹះវិញ ដោយប្រើពេលប្រាំថ្ងៃ តាមន័យដែលបានពោលមកហើយក្នុងកាលមុន။

---

ราชคหมนุปฺปตฺเต ภควติ ปจฺฉาภตฺตํ มณฺฑลมาเฬ สนฺนิปติตานํ ภิกฺขูนํ อยมนฺตรกถา อุทปาทิ ‘‘อโห พุทฺธสฺส ภควโต อานุภาโว, ยํ อุทฺทิสฺส คงฺคาย โอรโต จ ปารโต จ อฏฺฐโยชโน ภูมิภาโค นินฺนญฺจ ถลญฺจ สมํ กตฺวา วาลุกาย โอกิริตฺวา ปุปฺเผหิ สญฺฉนฺโน, โยชนปฺปมาณํ คงฺคาย อุทกํ นานาวณฺเณหิ ปทุเมหิ สญฺฉนฺนํ, ยาว อกนิฏฺฐภวนํ, ตาว ฉตฺตาติฉตฺตานิ อุสฺสิตานี’’ติ. ภควา ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา คนฺธกุฏิโต นิกฺขมิตฺวา ตงฺขณานุรูเปน ปาฏิหาริเยน คนฺตฺวา มณฺฑลมาเฬ ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสีทิ. นิสชฺช โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ. ภิกฺขู สพฺพํ [Pg.166] อาโรเจสุํ ภควา เอตทโวจ – ‘‘น, ภิกฺขเว, อยํ ปูชาวิเสโส มยฺหํ พุทฺธานุภาเวน นิพฺพตฺโต, น นาคเทวพฺรหฺมานุภาเวน, อปิจ โข ปุพฺเพ อปฺปมตฺตกปริจฺจาคานุภาเวน นิพฺพตฺโต’’ติ. ภิกฺขู อาหํสุ ‘‘น มยํ, ภนฺเต, ตํ อปฺปมตฺตกํ ปริจฺจาคํ ชานาม, สาธุ โน ภควา ตถา กเถตุ, ยถา มยํ ตํ ชาเนยฺยามา’’ติ.

កាលដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគ យាងដល់ក្រុងរាជគ្រឹះហើយ ក្នុងវេលាក្រោយភត្ត ភិក្ខុទាំងឡាយដែលជួបជុំគ្នាក្នុងមណ្ឌលមាលា ក៏កើតមានអន្តរាកថា យ៉ាងនេះថា «ឱ! ព្រះអានុភាពនៃព្រះពុទ្ធដ៏មានព្រះភាគអើយ! ព្រោះតែព្រះអង្គ ទើបផ្ទៃដីប្រវែង ៨ យោជន៍ ទាំងខាងអាយនិងខាងនាយនៃទន្លេគង្គា ត្រូវបានធ្វើឱ្យស្មើគ្នា ទាំងកន្លែងទំនាបនិងកន្លែងទួល ហើយរោយដោយខ្សាច់ ដណ្តប់ទៅដោយផ្កាឈើ, ទឹកទន្លេគង្គាប្រវែងមួយយោជន៍ ត្រូវបានដណ្តប់ទៅដោយផ្កាឈូកមានពណ៌ផ្សេងៗ, ស្វេតច្ឆត្រត្រួតៗ គ្នា ត្រូវបានលើកឡើងរហូតដល់អកនិដ្ឋព្រហ្មលោក» ដូច្នេះ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ជ្រាបនូវរឿងរ៉ាវនោះហើយ ក៏យាងចេញពីព្រះគន្ធកុដិ ដោយព្រះបាដិហារិយ៍ដ៏សមគួរដល់ខណៈនោះ យាងទៅគង់លើពុទ្ធាសនៈដ៏ប្រសើរដែលគេរៀបចំទុកក្នុងមណ្ឌលមាលា។ លុះគង់ហើយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់សួរភិក្ខុទាំងឡាយថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ឥឡូវនេះ អ្នកទាំងឡាយអង្គុយប្រជុំគ្នាដោយរឿងអ្វី?»។ ភិក្ខុទាំងឡាយក្រាបបង្គំទូលរឿងរ៉ាវទាំងអស់នោះ, ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ការបូជាដ៏វិសេសនេះ មិនមែនកើតឡើងដោយពុទ្ធានុភាពរបស់យើងឡើយ, មិនមែនកើតឡើងដោយអានុភាពនៃនាគ ទេវតា ឬព្រហ្មឡើយ, ប៉ុន្តែ កើតឡើងដោយអានុភាពនៃការបរិច្ចាគបន្តិចបន្តួចក្នុងកាលមុនប៉ុណ្ណោះ»។ ភិក្ខុទាំងឡាយក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ពួកយើងខ្ញុំមិនស្គាល់នូវការបរិច្ចាគបន្តិចបន្តួចនោះឡើយ, សូមព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងប្រាប់ពួកយើងខ្ញុំ ឱ្យបានដឹងនូវរឿងនោះផងចុះ»។

---

ภควา อาห – ภูตปุพฺพํ, ภิกฺขเว, ตกฺกสิลายํ สงฺโข นาม พฺราหฺมโณ อโหสิ. ตสฺส ปุตฺโต สุสีโม นาม มาณโว โสฬสวสฺสุทฺเทสิโก วเยน. โส เอกทิวสํ ปิตรํ อุปสงฺกมิตฺวา อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. อถ ตํ ปิตา อาห ‘‘กึ, ตาต, สุสีมา’’ติ? โส อาห ‘‘อิจฺฉามหํ, ตาต, พาราณสึ คนฺตฺวา สิปฺปํ อุคฺคเหตุ’’นฺติ. ‘‘เตน หิ, ตาต, สุสีม, อสุโก นาม พฺราหฺมโณ มม สหายโก, ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา อุคฺคณฺหาหี’’ติ กหาปณสหสฺสํ อทาสิ. โส ตํ คเหตฺวา มาตาปิตโร อภิวาเทตฺวา อนุปุพฺเพน พาราณสึ คนฺตฺวา อุปจารยุตฺเตน วิธินา อาจริยํ อุปสงฺกมิตฺวา อภิวาเทตฺวา อตฺตานํ นิเวเทสิ. อาจริโย ‘‘มม สหายกสฺส ปุตฺโต’’ติ มาณวํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา สพฺพํ ปาหุเนยฺยวตฺตมกาสิ. โส อทฺธานกิลมถํ วิโนเทตฺวา ตํ กหาปณสหสฺสํ อาจริยสฺส ปาทมูเล ฐเปตฺวา สิปฺปํ อุคฺคเหตุํ โอกาสํ ยาจิ. อาจริโย โอกาสํ กตฺวา อุคฺคณฺหาเปสิ.

ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ រឿងធ្លាប់មានមកហើយ ក្នុងក្រុងតក្កសិលា មានព្រាហ្មណ៍ម្នាក់ឈ្មោះ សង្ខៈ។ ព្រាហ្មណ៍នោះ មានកូនប្រុសម្នាក់ឈ្មោះ សុសីមៈ ជាមាណពមានអាយុប្រមាណ ១៦ ឆ្នាំ។ ថ្ងៃមួយ សុសីមមាណពនោះ ចូលទៅរកឪពុក ថ្វាយបង្គំហើយឈរក្នុងទីសមគួរ។ លំដាប់នោះ ឪពុកសួរថា «ម្នាលកូន សុសីមៈ មានការអ្វី?»។ កូនប្រាប់ថា «បិតា ខ្ញុំចង់ទៅរៀនសិល្បសាស្ត្រក្នុងក្រុងពារាណសី»។ ឪពុកពោលថា «ម្នាលកូន សុសីមៈ បើដូច្នោះ មានព្រាហ្មណ៍ឈ្មោះនេះ ជាមិត្តភក្តិរបស់ខ្ញុំ អ្នកចូរទៅរៀនក្នុងសំណាក់របស់គាត់ចុះ» រួចក៏ប្រគល់ប្រាក់មួយពាន់កហាបណៈឱ្យទៅ។ សុសីមមាណពនោះ ទទួលយកប្រាក់នោះហើយ ថ្វាយបង្គំលាមាតាបិតា រួចធ្វើដំណើរទៅកាន់ក្រុងពារាណសីតាមលំដាប់ ចូលទៅរកអាចារ្យតាមរបៀបដ៏សមគួរ ថ្វាយបង្គំហើយណែនាំខ្លួន។ អាចារ្យគិតថា «កូនរបស់មិត្តភក្តិយើង» ទើបទទួលយកមាណពនោះ ហើយធ្វើបដិសណ្ឋារកិច្ចគ្រប់យ៉ាង។ លុះមាណពនោះបាត់ហត់នឿយពីការធ្វើដំណើរហើយ ក៏ដាក់ប្រាក់មួយពាន់កហាបណៈនោះទៀបជើងអាចារ្យ ហើយសុំឱកាសដើម្បីរៀនសិល្បសាស្ត្រ។ អាចារ្យក៏អនុញ្ញាត ហើយបង្រៀនឱ្យ។

---

โส ลหุญฺจ คณฺหนฺโต, พหุญฺจ คณฺหนฺโต, คหิตคหิตญฺจ สุวณฺณภาชเน ปกฺขิตฺตเตลมิว อวินสฺสมานํ ธาเรนฺโต, ทฺวาทสวสฺสิกํ สิปฺปํ กติปยมาเสเนว ปริโยสาเปสิ. โส สชฺฌายํ กโรนฺโต อาทิมชฺฌํเยว ปสฺสติ, โน ปริโยสานํ. อถ อาจริยํ อุปสงฺกมิตฺวา อาห ‘‘อิมสฺส สิปฺปสฺส อาทิมชฺฌเมว ปสฺสามิ, โน ปริโยสาน’’นฺติ. อาจริโย อาห ‘‘อหมฺปิ, ตาต, เอวเมวา’’ติ. อถ โก, อาจริย, อิมสฺส สิปฺปสฺส ปริโยสานํ ชานาตีติ? อิสิปตเน, ตาต, อิสโย อตฺถิ, เต ชาเนยฺยุนฺติ. เต อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉามิ, อาจริยาติ? ปุจฺฉ, ตาต, ยถาสุขนฺติ. โส อิสิปตนํ คนฺตฺวา ปจฺเจกพุทฺเธ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ ‘‘อปิ, ภนฺเต, ปริโยสานํ ชานาถา’’ติ? อาม, อาวุโส, ชานามาติ. ตํ มมฺปิ สิกฺขาเปถาติ. เตน หาวุโส, ปพฺพชาหิ, น สกฺกา อปพฺพชิเตน สิกฺขาเปตุนฺติ. สาธุ, ภนฺเต, ปพฺพาเชถ วา มํ, ยํ วา อิจฺฉถ, ตํ กตฺวา ปริโยสานํ [Pg.167] ชานาเปถาติ. เต ตํ ปพฺพาเชตฺวา กมฺมฏฺฐาเน นิโยเชตุํ อสมตฺถา ‘‘เอวํ เต นิวาเสตพฺพํ, เอวํ ปารุปิตพฺพ’’นฺติอาทินา นเยน อาภิสมาจาริกํ สิกฺขาเปสุํ. โส ตตฺถ สิกฺขนฺโต อุปนิสฺสยสมฺปนฺนตฺตา น จิเรเนว ปจฺเจกโพธึ อภิสมฺพุชฺฌิ. สกลพาราณสิยํ ‘‘สุสีมปจฺเจกพุทฺโธ’’ติ ปากโฏ อโหสิ ลาภคฺคยสคฺคปฺปตฺโต สมฺปนฺนปริวาโร. โส อปฺปายุกสํวตฺตนิกสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา น จิเรเนว ปรินิพฺพายิ. ตสฺส ปจฺเจกพุทฺธา จ มหาชนกาโย จ สรีรกิจฺจํ กตฺวา ธาตุโย คเหตฺวา นครทฺวาเร ถูปํ ปติฏฺฐาเปสุํ.

សុសីមមាណពនោះ រៀនបានឆាប់រហ័សផង រៀនបានច្រើនផង, សិល្បសាស្ត្រដែលរៀនហើយៗ មិនបាត់បង់ទៅវិញឡើយ ប្រៀបដូចជាប្រេងដែលគេចាក់ទុកក្នុងភាជន៍មាស, មាណពនោះបានរៀនចប់សិល្បសាស្ត្រដែលគេត្រូវរៀនអស់រយៈពេល ១២ ឆ្នាំ ដោយប្រើពេលត្រឹមតែពីរបីខែប៉ុណ្ណោះ។ កាលដែលមាណពនោះធ្វើការសូត្រធម៌ តែងឃើញត្រឹមតែខាងដើមនិងកណ្តាលប៉ុណ្ណោះ មិនឃើញខាងចុងឡើយ។ លំដាប់នោះ មាណពក៏ចូលទៅរកអាចារ្យហើយពោលថា «លោកគ្រូ ខ្ញុំឃើញត្រឹមតែខាងដើមនិងកណ្តាលនៃសិល្បសាស្ត្រនេះប៉ុណ្ណោះ មិនឃើញខាងចុងឡើយ»។ អាចារ្យពោលថា «ម្នាលកូន សូម្បីតែខ្ញុំ ក៏ឃើញយ៉ាងនោះដែរ»។ មាណពសួរថា «លោកគ្រូ ចុះអ្នកណាដឹងនូវទីបំផុតនៃសិល្បសាស្ត្រនេះ?»។ អាចារ្យប្រាប់ថា «ម្នាលកូន ក្នុងឥសិបតនមិគទាយវ័ន មានពួកឥសី គង់នៅ, ពួកលោកប្រហែលជាដឹង»។ មាណពសួរថា «លោកគ្រូ ខ្ញុំគួរចូលទៅសួរពួកលោកដែរឬទេ?»។ អាចារ្យប្រាប់ថា «ម្នាលកូន ចូរទៅសួរតាមសេចក្តីប្រាថ្នាចុះ»。 សុសីមមាណពនោះ ក៏ធ្វើដំណើរទៅកាន់ឥសិបតនមិគទាយវ័ន ចូលទៅរកព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយ ហើយសួរថា «បពិត្រលោកដ៏ចម្រើន លោកម្ចាស់ទាំងឡាយដឹងនូវទីបំផុតនៃសិល្បសាស្ត្រដែរឬទេ?»។ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយតបថា «ម្នាលអាវុសោ យើងដឹង»។ មាណពសុំថា «សូមលោកម្ចាស់ទាំងឡាយបង្រៀនខ្ញុំផង»។ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយប្រាប់ថា «ម្នាលអាវុសោ បើដូច្នោះ អ្នកចួរបួសសិន, ព្រោះបុគ្គលដែលមិនទាន់បួស មិនអាចបង្រៀនបានឡើយ»។ មាណពយល់ព្រមថា «បពិត្រលោកដ៏ចម្រើន ល្អហើយ សូមលោកម្ចាស់ទាំងឡាយបំបួសខ្ញុំចុះ ឬលោកម្ចាស់ចង់ឱ្យខ្ញុំធ្វើអ្វី ក៏ខ្ញុំធ្វើតាមដែរ សូមតែឱ្យខ្ញុំបានដឹងនូវទីបំផុតនៃសិល្បសាស្ត្រនោះចុះ»។ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយ ក៏បានបំបួសមាណពនោះ, ប៉ុន្តែដោយសារមិនទាន់អាចដឹកនាំក្នុងកម្មដ្ឋានបាន ទើបបង្រៀននូវអភិសមាចារិកវត្ត ដោយវិធីមានជាអាទិ៍ថា «អ្នកត្រូវស្លៀកយ៉ាងនេះ ត្រូវដណ្តប់យ៉ាងនេះ»។ សុសីមភិក្ខុនោះ កាលដែលសិក្សាក្នុងសំណាក់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយ ដោយសារខ្លួនជាបុគ្គលមានឧបនិស្ស័យបរិបូណ៌ មិនយូរប៉ុន្មាន ក៏បានត្រាស់ដឹងនូវព្រះបច្ចេកពោធិញ្ញាណ។ លោកក៏បានល្បីល្បាញពេញក្រុងពារាណសីថា «ព្រះសុសីមបច្ចេកពុទ្ធ» ជាព្រះបច្ចេកពុទ្ធដ៏មានលាភសក្ការៈនិងយសបរិវារដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់។ ប៉ុន្តែ ដោយសារកម្មដែលនាំឱ្យមានអាយុខ្លីដែលខ្លួនបានធ្វើទុកក្នុងកាលមុន មិនយូរប៉ុន្មាន ព្រះអង្គក៏បានបរិនិព្វានទៅ។ ពួកព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយ និងមហាជន បានធ្វើឈាបនកិច្ចចំពោះព្រះសរីរៈរបស់ព្រះអង្គ រួចទទួលយកព្រះធាតុទាំងឡាយ ហើយសាងសង់ចេតិយទុកនៅជិតទ្វារក្រុង។

---

อถ โข สงฺโข พฺราหฺมโณ ‘‘ปุตฺโต เม จิรคโต, น จสฺส ปวตฺตึ ชานามี’’ติ ปุตฺตํ ทฏฺฐุกาโม ตกฺกสิลาย นิกฺขมิตฺวา อนุปุพฺเพน พาราณสึ คนฺตฺวา มหาชนกายํ สนฺนิปติตํ ทิสฺวา ‘‘อทฺธา พหูสุ เอโกปิ เม ปุตฺตสฺส ปวตฺตึ ชานิสฺสตี’’ติ จินฺเตนฺโต อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ ‘‘สุสีโม นาม มาณโว อิธ อาคโต อตฺถิ, อปิ นุ ตสฺส ปวตฺตึ ชานาถา’’ติ? เต ‘‘อาม, พฺราหฺมณ, ชานาม, อิมสฺมึ นคเร พฺราหฺมณสฺส สนฺติเก ติณฺณํ เวทานํ ปารคู หุตฺวา ปจฺเจกพุทฺธานํ สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ปจฺเจกพุทฺโธ หุตฺวา อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ, อยมสฺส ถูโป ปติฏฺฐาปิโต’’ติ อาหํสุ. โส ภูมึ หตฺเถน ปหริตฺวา โรทิตฺวา จ ปริเทวิตฺวา จ ตํ เจติยงฺคณํ คนฺตฺวา ติณานิ อุทฺธริตฺวา อุตฺตรสาฏเกน วาลุกํ อาเนตฺวา ปจฺเจกพุทฺธเจติยงฺคเณ โอกิริตฺวา กมณฺฑลุโต อุทเกน สมนฺตโต ภูมึ ปริปฺโผสิตฺวา วนปุปฺเผหิ ปูชํ กตฺวา อุตฺตรสาฏเกน ปฏากํ อาโรเปตฺวา ถูปสฺส อุปริ อตฺตโน ฉตฺตํ พนฺธิตฺวา ปกฺกามีติ.

គ្រានោះឯង ព្រាហ្មណ៍ឈ្មោះសង្ខៈ គិតថា «កូនប្រុសរបស់អញទៅបាត់យូរហើយ មិនដឹងជាមានដំណឹងយ៉ាងណាខ្លះឡើយ» ព្រោះប្រាថ្នានឹងឃើញកូន ទើបចេញចាកក្រុងតក្កសិលា ដើរទៅតាមលំដាប់រហូតដល់ក្រុងពារាណសី ឃើញមហាជនប្រជុំគ្នា ក៏គិតថា «ក្នុងចំណោមមនុស្សជាច្រើនទាំងនេះ មុខជាមានម្នាក់ដឹងដំណឹងកូនរបស់អញជាមិនខាន» ទើបចូលទៅជិតហើយសួរថា «តើយុវជនឈ្មោះសុសីមៈបានមកដល់ទីនេះដែរឬទេ? តើអ្នករាល់គ្នាដឹងដំណឹងរបស់គេខ្លះទេ?»។ ពួកជនទាំងនោះឆ្លើយថា «បាទ ព្រាហ្មណ៍ យើងដឹង នៅក្នុងនគរនេះ យុវជននោះបានរៀនចប់ត្រៃវេទក្នុងសំណាក់ព្រាហ្មណ៍ម្នាក់ ហើយបានបួសក្នុងសំណាក់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយ បានត្រាស់ជាព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ហើយបានបរិនិព្វានដោយអនុបាទិសេសនិព្វានធាតុ នេះជាស្តូបដែលគេបានកសាងឡើងថ្វាយព្រះអង្គ»។ ព្រាហ្មណ៍នោះក៏យកដៃគោះដី យំសោកខ្សឹកខ្សួល ហើយទៅកាន់ទីលានចេតិយនោះ ដកស្មៅទាំងឡាយ យកសំពត់ស្បៃស្មាជញ្ជូនខ្សាច់មកចាក់រាយលើទីលានព្រះបច្ចេកពុទ្ធចេតិយ យកទឹកពីក្អមស្រោចស្រពដីជុំវិញ បូជាដោយផ្កាព្រៃ លើកទង់ជ័យដោយសំពត់ស្បៃស្មា ចងឆត្ររបស់ខ្លួនពីលើស្តូបនោះ រួចក៏ចៀសចេញទៅ។

---

เอวํ อตีตํ เทเสตฺวา ชาตกํ ปจฺจุปฺปนฺเนน อนุสนฺเธนฺโต ภิกฺขูนํ ธมฺมกถํ กเถสิ. ‘‘สิยา โข ปน โว, ภิกฺขเว, เอวมสฺส ‘อญฺโญ นูน เตน สมเยน สงฺโข พฺราหฺมโณ อโหสี’ติ, น โข ปเนตํ เอวํ ทฏฺฐพฺพํ, อหํ เตน สมเยน สงฺโข พฺราหฺมโณ อโหสึ, มยา สุสีมสฺส ปจฺเจกพุทฺธสฺส เจติยงฺคเณ ติณานิ อุทฺธฏานิ, ตสฺส เม กมฺมสฺส นิสฺสนฺเทน อฏฺฐโยชนมคฺคํ วิคตขาณุกณฺฏกํ กตฺวา สมํ สุทฺธมกํสุ. มยา ตตฺถ วาลุกา โอกิณฺณา, ตสฺส เม นิสฺสนฺเทน อฏฺฐโยชนมคฺเค วาลุกํ โอกิรึสุ. มยา ตตฺถ วนกุสุเมหิ ปูชา กตา, ตสฺส เม นิสฺสนฺเทน นวโยชเน มคฺเค ถเล จ อุทเก จ นานาปุปฺเผหิ [Pg.168] ปุปฺผสนฺถรมกํสุ. มยา ตตฺถ กมณฺฑลุทเกน ภูมิ ปริปฺโผสิตา, ตสฺส เม นิสฺสนฺเทน เวสาลิยํ โปกฺขรวสฺสํ วสฺสิ. มยา ตสฺมึ เจติเย ปฏากา อาโรปิตา, ฉตฺตญฺจ พทฺธํ, ตสฺส เม นิสฺสนฺเทน ยาว อกนิฏฺฐภวนา ปฏากา จ อาโรปิตา, ฉตฺตาติฉตฺตานิ จ อุสฺสิตานิ. อิติ โข, ภิกฺขเว, อยํ มยฺหํ ปูชาวิเสโส เนว พุทฺธานุภาเวน นิพฺพตฺโต, น นาคเทวพฺรหฺมานุภาเวน, อปิจ โข อปฺปมตฺตกปริจฺจาคานุภาเวน นิพฺพตฺโต’’ติ. ธมฺมกถาปริโยสาเน อิมํ คาถมภาสิ –

ព្រះសាស្តាកាលដែលទ្រង់សម្តែងរឿងអតីតយ៉ាងនេះហើយ ទ្រង់ភ្ជាប់រឿងជាតកនឹងរឿងបច្ចុប្បន្ន ហើយសម្តែងធម៌ទេសនាដល់ភិក្ខុទាំងឡាយថា៖ «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះ អាចនឹងមានដល់អ្នករាល់គ្នាថា 'ក្នុងសម័យនោះ ព្រាហ្មណ៍ឈ្មោះសង្ខៈ ប្រហែលជាអ្នកដទៃទេដឹង' ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អ្នកមិនត្រូវយល់យ៉ាងនោះឡើយ តថាគតនេះឯង គឺព្រាហ្មណ៍ឈ្មោះសង្ខៈ ក្នុងសម័យនោះ។ ស្មៅទាំងឡាយដែលតថាគតបានដកចេញពីទីលានចេតិយរបស់ព្រះសុសីមបច្ចេកពុទ្ធ ដោយផលវិបាកនៃកម្មនោះ ពួកជនទាំងឡាយបានធ្វើផ្លូវប្រវែង ៨ យោជន៍ ឲ្យមានផ្ទៃរាបស្មើ ស្អាតល្អ គ្មានបង្គោល និងបន្លាឡើយ។ ខ្សាច់ដែលតថាគតបានចាក់រាយក្នុងទីនោះ ដោយផលវិបាកនៃកម្មនោះ ពួកជនទាំងឡាយបានចាក់រាយខ្សាច់លើផ្លូវប្រវែង ៨ យោជន៍។ ការបូជាដោយផ្កាព្រៃដែលតថាគតបានធ្វើក្នុងទីនោះ ដោយផលវិបាកនៃកម្មនោះ ពួកជនទាំងឡាយបានធ្វើកម្រាលផ្កាផ្សេងៗ ទាំងលើគោក និងលើទឹក លើផ្លូវប្រវែង ៩ យោជន៍។ ផ្ទៃដីដែលតថាគតបានស្រោចស្រពដោយទឹកក្អមក្នុងទីនោះ ដោយផលវិបាកនៃកម្មនោះ ភ្លៀងបោក្ខរព័ស៌បានបង្អុរចុះក្នុងក្រុងវេសាលី។ ទង់ជ័យដែលតថាគតបានលើកឡើង និងឆត្រដែលតថាគតបានចងថ្វាយចំពោះចេតិយនោះ ដោយផលវិបាកនៃកម្មនោះ ទង់ជ័យទាំងឡាយត្រូវបានលើកឡើង និងឆត្រត្រួតឆត្រទាំងឡាយត្រូវបានដំកល់ឡើង រហូតដល់ភពអកនិដ្ឋា។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ គ្រឿងបូជាដ៏វិសេសរបស់តថាគតនេះ មិនមែនកើតឡើងដោយពុទ្ធានុភាព មិនមែនកើតឡើងដោយអានុភាពនៃនាគ ទេវតា ឬព្រហ្មឡើយ ប៉ុន្តែគឺកើតឡើងដោយអានុភាពនៃការបរិច្ចាគបន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ។» លុះចប់ធម៌ទេសនាហើយ ព្រះអង្គបានសម្តែងគាថានេះថា៖

---

‘‘มตฺตาสุขปริจฺจาคา, ปสฺเส เจ วิปุลํ สุขํ;

จเช มตฺตาสุขํ ธีโร, สมฺปสฺสํ วิปุลํ สุข’’นฺติ. (ธ. ป. ๒๙๐);

«បើបុគ្គលឃើញសុខដ៏ធំទូលាយ ព្រោះលះបង់សុខបន្តិចបន្តួច អ្នកមានប្រាជ្ញាកាលបើឃើញច្បាស់នូវសុខដ៏ធំទូលាយនោះ គប្បីលះបង់សុខបន្តិចបន្តួចចេញ។»

---

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทกปาฐ-อฏฺฐกถาย

ក្នុងបរមត្ថជោតិកា អដ្ឋកថាខុទ្ទកបាឋៈ

---

รตนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃរតនសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

๗. ติโรกุฏฺฏสุตฺตวณฺณนา

៧. ការពន្យល់សេចក្តីនៃតិរោកុឌ្ឍសូត្រ

---

นิกฺเขปปฺปโยชนํ

និក្ខេបប្បយោជន៍

---

อิทานิ ‘‘ติโรกุฏฺเฏสุ ติฏฺฐนฺตี’’ติอาทินา รตนสุตฺตานนฺตรํ นิกฺขิตฺตสฺส ติโรกุฏฺฏสุตฺตสฺส อตฺถวณฺณนากฺกโม อนุปฺปตฺโต, ตสฺส อิธ นิกฺเขปปฺปโยชนํ วตฺวา อตฺถวณฺณนํ กริสฺสาม.

ឥឡូវនេះ ដល់វារៈនៃការអធិប្បាយសេចក្តីនៃតិរោកុឌ្ឍសូត្រ ដែលបានសម្តែងទុកបន្ទាប់ពីរតនសូត្រ ដោយផ្តើមថា «តិរោកុឌ្ឍេសុ តិដ្ឋន្តិ» ជាដើម យើងនឹងសម្តែងនូវនិក្ខេបប្បយោជន៍ (ហេតុផលនៃការសម្តែងសូត្រ) នៃតិរោកុឌ្ឍសូត្រនោះក្នុងទីនេះ រួចហើយនឹងធ្វើការពន្យល់សេចក្តីតទៅ។

---

ตตฺถ อิทญฺหิ ติโรกุฏฺฏํ อิมินา อนุกฺกเมน ภควตา อวุตฺตมฺปิ ยายํ อิโต ปุพฺเพ นานปฺปกาเรน กุสลกมฺมปฏิปตฺติ ทสฺสิตา, ตตฺถ ปมาทํ อาปชฺชมาโน นิรยติรจฺฉานโยนีหิ วิสิฏฺฐตเรปิ ฐาเน อุปฺปชฺชมาโน ยสฺมา เอวรูเปสุ เปเตสุ อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา น เอตฺถ ปมาโท กรณีโยติ ทสฺสนตฺถํ, เยหิ จ ภูเตหิ อุปทฺทุตาย เวสาลิยา อุปทฺทววูปสมนตฺถํ รตนสุตฺตํ วุตฺตํ, เตสุ เอกจฺจานิ เอวรูปานีติ ทสฺสนตฺถํ วา วุตฺตนฺติ.

ក្នុងសូត្រនោះ តិរោកុឌ្ឍសូត្រនេះ ទោះបីជាព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនបានសម្តែងតាមលំដាប់នេះក៏ដោយ ប៉ុន្តែការប្រតិបត្តិធម៌ជាកុសលកម្មផ្សេងៗ ដែលបានសម្តែងរួចមកហើយពីមុននេះ បុគ្គលកាលបើដល់នូវសេចក្តីប្រមាទក្នុងកុសលកម្មនោះ ទោះបីជាទៅកើតក្នុងឋានៈដ៏វិសេសជាងនរក និងកំណើតសត្វតិរច្ឆានក៏ដោយ ក៏គង់តែទៅកើតជាប្រេតមានសភាពបែបនេះ ព្រោះហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញថា បុគ្គលមិនគប្បីធ្វើសេចក្តីប្រមាទក្នុងកុសលកម្មនេះឡើយ ម្យ៉ាងទៀត ដើម្បីបង្ហាញថា ពួកអមនុស្សទាំងឡាយដែលបៀតបៀនក្រុងវេសាលី ដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងរតនសូត្រដើម្បីរំងាប់ឧបទ្រពនោះ ពួកអមនុស្សខ្លះមានសភាពបែបនេះ ទើបព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងតិរោកុឌ្ឍសូត្រនេះទុក។

---

อิทมสฺส อิธ นิกฺเขปปฺปโยชนํ เวทิตพฺพํ.

និក្ខេបប្បយោជន៍នៃតិរោកុឌ្ឍសូត្រនេះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

---

อนุโมทนากถา

អនុមោទនាកថា

---

ยสฺมา [Pg.169] ปนสฺส อตฺถวณฺณนา –

ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះការអធិប្បាយសេចក្តីនៃតិរោកុឌ្ឍសូត្រនោះ មានដូចតទៅ៖

---

‘‘เยน ยตฺถ ยทา ยสฺมา, ติโรกุฏฺฏํ ปกาสิตํ;

ปกาเสตฺวาน ตํ สพฺพํ, กยิรมานา ยถากฺกมํ;

สุกตา โหติ ตสฺมาหํ, กริสฺสามิ ตเถว ตํ’’.

«តិរោកុឌ្ឍសូត្រនេះ គឺបុគ្គលណា សម្តែងក្នុងទីណា ក្នុងកាលណា ព្រោះហេតុអ្វី កាលបើបានសម្តែងរឿងរ៉ាវទាំងអស់នោះតាមលំដាប់ហើយ ការអធិប្បាយសេចក្តីនោះរមែងល្អប្រពៃ ព្រោះហេតុនោះ តថាគតនឹងធ្វើការអធិប្បាយសេចក្តីនោះតាមលំដាប់នោះឯង។»

---

เกน ปเนตํ ปกาสิตํ, กตฺถ กทา กสฺมา จาติ? วุจฺจเต – ภควตา ปกาสิตํ, ตํ โข ปน ราชคเห ทุติยทิวเส รญฺโญ มาคธสฺส อนุโมทนตฺถํ. อิมสฺส จตฺถสฺส วิภาวนตฺถํ อยเมตฺถ วิตฺถารกถา กเถตพฺพา –

សួរថា៖ ចុះតិរោកុឌ្ឍសូត្រនេះ នរណាជាអ្នកសម្តែង សម្តែងក្នុងទីណា ក្នុងកាលណា និងព្រោះហេតុអ្វី? ឆ្លើយថា៖ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងហើយ សូត្រនោះទ្រង់សម្តែងក្នុងក្រុងរាជគ្រឹះ ក្នុងថ្ងៃទីពីរ (បន្ទាប់ពីយាងមកដល់) ដើម្បីជាការអនុមោទនាដល់ព្រះរាជាដែនមគធៈ (គឺព្រះបាទពិម្ពិសារ)។ ដើម្បីឲ្យសេចក្តីនេះច្បាស់លាស់ គប្បីសម្តែងរឿងរ៉ាវពិស្តារក្នុងទីនេះដូចតទៅ៖

---

อิโต ทฺวานวุติกปฺเป กาสิ นาม นครํ อโหสิ. ตตฺถ ชยเสโน นาม ราชา. ตสฺส สิริมา นาม เทวี, ตสฺสา กุจฺฉิยํ ผุสฺโส นาม โพธิสตฺโต นิพฺพตฺติตฺวา อนุปุพฺเพน สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌิ. ชยเสโน ราชา ‘‘มม ปุตฺโต อภินิกฺขมิตฺวา พุทฺโธ ชาโต, มยฺหเมว พุทฺโธ, มยฺหํ ธมฺโม, มยฺหํ สงฺโฆ’’ติ มมตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา สพฺพกาลํ สยเมว อุปฏฺฐหติ, น อญฺเญสํ โอกาสํ เทติ.

ក្នុងកាលកន្លងទៅ ៩២ កប្បអំពីកប្បនេះ មាននគរមួយឈ្មោះកាសី។ ក្នុងនគរនោះ មានព្រះរាជាព្រះនាមជយសេនៈ។ ព្រះអង្គមានព្រះមហេសីព្រះនាមសិរិមា ព្រះពោធិសត្វព្រះនាមបុស្សៈ បានចាប់បដិសន្ធិក្នុងព្រះគភ៌នៃព្រះនាងសិរិមានោះ ហើយបានត្រាស់ដឹងនូវព្រះសម្មាសម្ពោធិញាណតាមលំដាប់។ ព្រះបាទជយសេនៈទ្រង់មានសេចក្តីប្រកាន់មាំថា «កូនប្រុសរបស់អញបានចេញបួសហើយត្រាស់ជាព្រះពុទ្ធ ព្រះពុទ្ធជាព្រះពុទ្ធរបស់អញតែម្នាក់ឯង ព្រះធម៌ជាព្រះធម៌របស់អញ ព្រះសង្ឃជាព្រះសង្ឃរបស់អញ» ទ្រង់បានបម្រើព្រះអង្គដោយផ្ទាល់ព្រះហស្តគ្រប់ពេលវេលា ដោយមិនព្រមបើកឱកាសឲ្យអ្នកដទៃឡើយ។

---

ภควโต กนิฏฺฐภาตโร เวมาติกา ตโย ภาตโร จินฺเตสุํ – ‘‘พุทฺธา นาม สพฺพโลกหิตาย อุปฺปชฺชนฺติ, น เจกสฺเสวตฺถาย, อมฺหากญฺจ ปิตา อญฺเญสํ โอกาสํ น เทติ, กถํ นุ มยํ ลเภยฺยาม ภควนฺตํ อุปฏฺฐาตุ’’นฺติ. เตสํ เอตทโหสิ – ‘‘หนฺท มยํ กิญฺจิ อุปายํ กโรมา’’ติ. เต ปจฺจนฺตํ กุปิตํ วิย การาเปสุํ. ตโต ราชา ‘‘ปจฺจนฺโต กุปิโต’’ติ สุตฺวา ตโยปิ ปุตฺเต ปจฺจนฺตวูปสมนตฺถํ เปเสสิ. เต วูปสเมตฺวา อาคตา, ราชา ตุฏฺโฐ วรํ อทาสิ ‘‘ยํ อิจฺฉถ, ตํ คณฺหถา’’ติ. เต ‘‘มยํ ภควนฺตํ อุปฏฺฐาตุํ อิจฺฉามา’’ติ อาหํสุ. ราชา ‘‘เอตํ ฐเปตฺวา อญฺญํ คณฺหถา’’ติ อาห. เต ‘‘มยํ อญฺเญน อนตฺถิกา’’ติ อาหํสุ. เตน หิ ปริจฺเฉทํ กตฺวา คณฺหถาติ. เต สตฺต วสฺสานิ ยาจึสุ, ราชา น อทาสิ. เอวํ ฉ, ปญฺจ, จตฺตาริ, ตีณิ, ทฺเว, เอกํ, สตฺต มาสานิ, ฉ, ปญฺจ, จตฺตารีติ ยาว เตมาสํ ยาจึสุ. ราชา ‘‘คณฺหถา’’ติ อทาสิ.

ព្រះអនុជរួមព្រះបិតាតែខុសព្រះមាតា ៣ ព្រះអង្គ របស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រិះរិះថា៖ «ឡើងឈ្មោះថាព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ រមែងត្រាស់ដឹងឡើងដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់សត្វលោកទាំងពួង មិនមែនដើម្បីប្រយោជន៍ដល់បុគ្គលម្នាក់ឡើយ ចំណែកឯព្រះវររាជបិតារបស់យើង មិនព្រមបើកឱកាសឲ្យអ្នកដទៃសោះ ធ្វើដូចម្តេចហ្ន៎ ទើបពួកយើងបានឱកាសបម្រើព្រះដ៏មានព្រះភាគ?» ព្រះរាជកុមារទាំងនោះមានព្រះតម្រិះថា «បើដូច្នោះ យើងត្រូវធ្វើឧបាយកលណាមួយ»។ ទើបពួកទ្រង់ធ្វើឧបាយកលឲ្យហាក់ដូចជាមានចលាចលកើតឡើងនៅបច្ចន្តប្រទេស (តំបន់ជាយដែន)។ លំដាប់នោះ ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ថា «បច្ចន្តប្រទេសកើតចលាចលហើយ» ទើបទ្រង់បញ្ជូនព្រះរាជបុត្រទាំង ៣ ព្រះអង្គទៅដើម្បីបង្ក្រាបចលាចលនោះ។ ព្រះរាជបុត្រទាំងនោះបង្ក្រាបចលាចលរួចហើយក៏យាងត្រឡប់មកវិញ ព្រះរាជាទ្រង់សព្វព្រះរាជហឫទ័យណាស់ ទើបប្រទានពរថា «ពួកកូនចង់បានអ្វី ចូរជ្រើសរើសយកចុះ»។ ព្រះរាជបុត្រទាំងនោះក្រាបបង្គំទូលថា «ពួកទូលបង្គំចង់បម្រើព្រះដ៏មានព្រះភាគ»។ ព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការថា «ចូរលើកលែងពរនេះចេញ ហើយជ្រើសរើសយកពរដទៃទៀតចុះ»។ ព្រះរាជបុត្រទាំងនោះក្រាបបង្គំទូលថា «ពួកទូលបង្គំគ្មានសេចក្តីត្រូវការដោយពរដទៃឡើយ»។ ព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការថា «បើដូច្នោះ ចូរជ្រើសរើសយកដោយកំណត់កាលវេលាចុះ»។ ព្រះរាជបុត្រទាំងនោះបានទូលសូម ៧ ឆ្នាំ ព្រះរាជាមិនប្រទាន។ ទើបទូលសូមថយចុះមក ៦ ឆ្នាំ, ៥ ឆ្នាំ, ៤ ឆ្នាំ, ៣ ឆ្នាំ, ២ ឆ្នាំ, ១ ឆ្នាំ, ៧ ខែ, ៦ ខែ, ៥ ខែ, ៤ ខែ រហូតដល់ ៣ ខែ។ ព្រះរាជាក៏ទ្រង់ប្រទានពរថា «ចូរយកចុះ»។

---

เต วรํ ลภิตฺวา ปรมตุฏฺฐา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา อาหํสุ – ‘‘อิจฺฉาม มยํ, ภนฺเต, ภควนฺตํ เตมาสํ อุปฏฺฐาตุํ, อธิวาเสตุ โน, ภนฺเต[Pg.170], ภควา อิมํ เตมาสํ วสฺสาวาส’’นฺติ. อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวน. ตโต เต อตฺตโน ชนปเท นิยุตฺตกปุริสสฺส เลขํ เปเสสุํ ‘‘อิมํ เตมาสํ อมฺเหหิ ภควา อุปฏฺฐาตพฺโพ, วิหารํ อาทึ กตฺวา สพฺพํ ภควโต อุปฏฺฐานสมฺภารํ กโรหี’’ติ. โส ตํ สพฺพํ สมฺปาเทตฺวา ปฏินิเวเทสิ. เต กาสายวตฺถนิวตฺถา หุตฺวา อฑฺฒเตยฺเยหิ ปุริสสหสฺเสหิ เวยฺยาวจฺจกเรหิ ภควนฺตํ สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหมานา ชนปทํ เนตฺวา วิหารํ นิยฺยาเตตฺวา วสาเปสุํ.

ព្រះរាជបុត្រទាំងនោះ លុះបានទទួលពរហើយ មានសេចក្តីត្រេកអរជាអនេក បានចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក្រាបថ្វាយបង្គំហើយក្រាបបង្គំទូលថា៖ «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ពួកទូលបង្គំប្រាថ្នានឹងបម្រើព្រះដ៏មានព្រះភាគអស់រយៈពេល ៣ ខែ សូមព្រះដ៏មានព្រះភាគមេត្តាទទួលការគង់ចាំវស្សាអស់រយៈពេល ៣ ខែនេះ ដល់ពួកទូលបង្គំផងចុះ»។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ទទួលដោយតុណ្ហីភាព (ការស្ងៀមស្ងាត់)។ បន្ទាប់មក ព្រះរាជបុត្រទាំងនោះបានផ្ញើសំបុត្រទៅកាន់បុរសអ្នកចាត់ចែងការងារក្នុងជនបទរបស់ខ្លួនថា «ក្នុងរយៈពេល ៣ ខែនេះ ពួកយើងត្រូវបម្រើព្រះដ៏មានព្រះភាគ ចូរអ្នករៀបចំកសាងវិហារជាដើម និងរៀបចំគ្រឿងឧបភោគបរិភោគគ្រប់យ៉ាងសម្រាប់បម្រើព្រះដ៏មានព្រះភាគចុះ»។ បុរសនោះបានចាត់ចែងរៀបចំសព្វគ្រប់ហើយ ក៏ផ្ញើសំបុត្រត្រឡប់មកវិញ។ ព្រះរាជបុត្រទាំងនោះទ្រង់គ្រងសំពត់កាសាយៈ (សំពត់ជ្រលក់ទឹកអម្ចត់) មានបុរសជាអ្នកបម្រើការងារ ២,៥០០ នាក់ ជួយបម្រើព្រះដ៏មានព្រះភាគដោយគោរព រួចបាននាំព្រះអង្គទៅកាន់ជនបទ ថ្វាយវិហារ ហើយនិមន្តឲ្យគង់ចាំវស្សាក្នុងទីនោះ។

---

เตสํ ภณฺฑาคาริโก เอโก คหปติปุตฺโต สปชาปติโก สทฺโธ อโหสิ ปสนฺโน. โส พุทฺธปฺปมุขสฺส สงฺฆสฺส ทานวตฺตํ สกฺกจฺจํ อทาสิ. ชนปเท นิยุตฺตกปุริโส ตํ คเหตฺวา ชานปเทหิ เอกาทสมตฺเตหิ ปุริสสหสฺเสหิ สทฺธึ สกฺกจฺจเมว ทานํ ปวตฺตาเปสิ. ตตฺถ เกจิ ชานปทา ปฏิหตจิตฺตา อเหสุํ. เต ทานสฺส อนฺตรายํ กตฺวา เทยฺยธมฺเม อตฺตนา ขาทึสุ, ภตฺตสาลญฺจ อคฺคินา ทหึสุ. ปวาริเต ราชปุตฺตา ภควโต มหนฺตํ สกฺการํ กตฺวา ภควนฺตํ ปุรกฺขตฺวา ปิตุโน สกาสเมว อคมํสุ. ตตฺถ คนฺตฺวา เอว ภควา ปรินิพฺพายิ. ราชา จ ราชปุตฺตา จ ชนปเท นิยุตฺตกปุริโส จ ภณฺฑาคาริโก จ อนุปุพฺเพน กาลํ กตฺวา สทฺธึ ปริสาย สคฺเค อุปฺปชฺชึสุ, ปฏิหตจิตฺตชนา นิรเยสุ นิพฺพตฺตึสุ. เอวํ เตสํ ทฺวินฺนํ คณานํ สคฺคโต สคฺคํ, นิรยโต นิรยํ อุปปชฺชนฺตานํ ทฺวานวุติกปฺปา วีติวตฺตา.

ក្នុងចំណោមមនុស្សទាំងនោះ មានកូនគហបតីម្នាក់ជាអ្នករក្សាឃ្លាំង (ភណ្ឌាគារិក) ព្រមទាំងភរិយា ជាអ្នកមានសទ្ធាជ្រះថ្លា។ គាត់បានចាត់ចែងទានវត្ត (ការថ្វាយទានជាប្រចាំ) ដល់ព្រះសង្ឃមានព្រះពុទ្ធជាប្រធានដោយគោរព។ បុរសអ្នកចាត់ចែងការងារក្នុងជនបទ បានសហការជាមួយភណ្ឌាគារិកនោះ ព្រមទាំងអ្នកស្រុកក្នុងជនបទប្រមាណ ១១,០០០ នាក់ បានចាត់ចែងថ្វាយទានដោយគោរពដ៏ក្រៃលែង។ ក្នុងចំណោមអ្នកស្រុកទាំងនោះ មានអ្នកស្រុកខ្លះមានចិត្តអាក្រក់ (ចិត្តប្រទូស្ត)។ ពួកជនទាំងនោះបានធ្វើអន្តរាយដល់ទាន ហើយបានលួចស៊ីទេយ្យធម៌ដោយខ្លួនឯង ថែមទាំងបានដុតរោងភត្តដោយភ្លើងទៀតផង។ លុះចេញវស្សាហើយ ព្រះរាជបុត្រទាំងឡាយបានធ្វើសក្ការបូជាយ៉ាងធំថ្វាយព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហើយបានហែហមព្រះដ៏មានព្រះភាគយាងត្រឡប់ទៅកាន់សំណាក់ព្រះវររាជបិតាវិញ។ លុះយាងទៅដល់ទីនោះមិនយូរប៉ុន្មាន ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ទ្រង់បរិនិព្វានទៅ។ ចំណែកឯព្រះរាជា ព្រះរាជបុត្រទាំងឡាយ បុរសអ្នកចាត់ចែងការងារក្នុងជនបទ និងភណ្ឌាគារិក លុះធ្វើកាលកិរិយា (ស្លាប់) តាមលំដាប់ហើយ ក៏បានទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌ព្រមទាំងបរិវារ ចំណែកពួកជនដែលមានចិត្តប្រទូស្តទាំងនោះ ក៏បានទៅកើតក្នុងនរក។ កាលកន្លងទៅ ៩២ កប្ប ពួកជនទាំងពីរក្រុមនោះ ក្រុមមួយកើតពីឋានសួគ៌មួយទៅឋានសួគ៌មួយ ក្រុមមួយទៀតកើតពីនរកមួយទៅនរកមួយ យ៉ាងនេះឯង។

---

อถ อิมสฺมึ ภทฺทกปฺเป กสฺสปพุทฺธสฺส กาเล เต ปฏิหตจิตฺตชนา เปเตสุ อุปฺปนฺนา. ตทา มนุสฺสา อตฺตโน ญาตกานํ เปตานํ อตฺถาย ทานํ ทตฺวา อุทฺทิสนฺติ ‘‘อิทํ อมฺหากํ ญาตีนํ โหตู’’ติ. เต สมฺปตฺตึ ลภนฺติ. อถ อิเมปิ เปตา ตํ ทิสฺวา ภควนฺตํ กสฺสปํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉึสุ – ‘‘กึ นุ โข, ภนฺเต, มยมฺปิ เอวรูปํ สมฺปตฺตึ ลเภยฺยามา’’ติ? ภควา อาห – ‘‘อิทานิ น ลภถ, อปิจ อนาคเต โคตโม นาม พุทฺโธ ภวิสฺสติ, ตสฺส ภควโต กาเล พิมฺพิสาโร นาม ราชา ภวิสฺสติ, โส ตุมฺหากํ อิโต ทฺวานวุติกปฺเป ญาติ อโหสิ, โส พุทฺธสฺส ทานํ ทตฺวา ตุมฺหากํ อุทฺทิสิสฺสติ, ตทา ลภิสฺสถา’’ติ. เอวํ วุตฺเต กิร เตสํ เปตานํ ตํ วจนํ ‘‘สฺเว ลภิสฺสถา’’ติ วุตฺตํ วิย อโหสิ.

លុះមកដល់ភទ្ទកប្បនេះ ក្នុងសម័យព្រះពុទ្ធកស្សបៈ ពួកជនដែលមានចិត្តប្រទូស្តទាំងនោះ បានមកកើតជាប្រេត។ ក្នុងសម័យនោះ ពួកមនុស្សកាលបើបានធ្វើទានដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ញាតិទាំងឡាយដែលជាប្រេត ក៏ឧទ្ទិសផ្សាយវាសនាទៅថា «សូមទាននេះសម្រេចដល់ញាតិទាំងឡាយរបស់ពួកយើងចុះ»។ ប្រេតទាំងនោះក៏បានទទួលនូវសម្បត្តិ (សេចក្តីសុខ)។ លំដាប់នោះ ប្រេតទាំងនេះ (ពួកជនចិត្តប្រទូស្តដែលកើតជាប្រេត) ឃើញប្រេតដទៃបានទទួលសម្បត្តិដូច្នោះ ក៏ចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគកស្សបៈ ហើយក្រាបបង្គំទូលសួរថា៖ «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន តើពួកទូលបង្គំនឹងបានទទួលសម្បត្តិមានសភាពបែបនេះដែរឬទេ?» ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា៖ «ក្នុងពេលឥឡូវនេះ អ្នករាល់គ្នាមិនទាន់បានទទួលឡើយ ប៉ុន្តែក្នុងអនាគតកាល នឹងមានព្រះពុទ្ធមួយព្រះអង្គព្រះនាមគោតម ក្នុងសម័យនៃព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះ នឹងមានព្រះរាជាមួយព្រះអង្គព្រះនាមពិម្ពិសារ ព្រះរាជានោះធ្លាប់ជាញាតិរបស់អ្នករាល់គ្នាកាលពី ៩២ កប្បមុន ព្រះអង្គនឹងធ្វើទានថ្វាយព្រះពុទ្ធហើយឧទ្ទិសផ្សាយផលទៅឲ្យអ្នករាល់គ្នា ក្នុងកាលនោះ អ្នករាល់គ្នានឹងបានទទួល»។ កាលបើព្រះអង្គត្រាស់យ៉ាងនេះហើយ ឮថា សេចក្តីសង្ឃឹមរបស់ប្រេតទាំងនោះ ហាក់ដូចជាព្រះអង្គត្រាស់ថា «អ្នករាល់គ្នានឹងបានទទួលក្នុងថ្ងៃស្អែក» ដូច្នោះឯង។

---

อถ เอกสฺมึ พุทฺธนฺตเร วีติวตฺเต อมฺหากํ ภควา โลเก อุปฺปชฺชิ. เตปิ ตโย ราชปุตฺตา เตหิ อฑฺฒเตยฺเยหิ ปุริสสหสฺเสหิ สทฺธึ [Pg.171] เทวโลกา จวิตฺวา มคธรฏฺเฐ พฺราหฺมณกุเล อุปฺปชฺชิตฺวา อนุปุพฺเพน อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา คยาสีเส ตโย ชฏิลา อเหสุํ, ชนปเท นิยุตฺตกปุริโส, ราชา อโหสิ พิมฺพิสาโร, ภณฺฑาคาริโก, คหปติ วิสาโข นาม มหาเสฏฺฐิ อโหสิ, ตสฺส ปชาปติ ธมฺมทินฺนา นาม เสฏฺฐิธีตา อโหสิ. เอวํ สพฺพาปิ อวเสสา ปริสา รญฺโญ เอว ปริวารา หุตฺวา นิพฺพตฺตา.

លុះកន្លងពុទ្ធន្តរមួយទៅ ព្រះដ៏មានព្រះភាគរបស់យើងទ្រង់ត្រាស់ដឹងឡើងក្នុងលោក។ ព្រះរាជបុត្រទាំង ៣ ព្រះអង្គនោះ ព្រមទាំងបុរស ២,៥០០ នាក់នោះ បានច្យុតចាកទេវលោក មកចាប់បដិសន្ធិក្នុងត្រកូលព្រាហ្មណ៍ ក្នុងដែនមគធៈ ហើយបានបួសជាឥសីតាមលំដាប់ បានក្លាយជាជដិល ៣ បងប្អូន គង់នៅលើភ្នំគយាសីសៈ ចំណែកឯបុរសអ្នកចាត់ចែងការងារក្នុងជនបទ បានមកកើតជាព្រះបាទពិម្ពិសារ ចំណែកឯភណ្ឌាគារិក បានមកកើតជាវិសាខមហាសេដ្ឋី ចំណែកឯភរិយារបស់គាត់ បានមកកើតជាធម៌ទិន្នា ជាកូនស្រីសេដ្ឋី។ យ៉ាងនេះឯង ពួកបរិវារដែលនៅសេសសល់ទាំងអស់ ក៏បានមកកើតជាបរិវាររបស់ព្រះបាទពិម្ពិសារនោះឯង។

---

อมฺหากํ ภควา โลเก อุปฺปชฺชิตฺวา สตฺตสตฺตาหํ อติกฺกมิตฺวา อนุปุพฺเพน พาราณสึ อาคมฺม ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตตฺวา ปญฺจวคฺคิเย อาทึ กตฺวา ยาว อฑฺฒเตยฺยสหสฺสปริวาเร ตโย ชฏิเล วิเนตฺวา ราชคหํ อคมาสิ. ตตฺถ จ ตทหุปสงฺกมนฺตํเยว ราชานํ พิมฺพิสารํ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาเปสิ เอกาทสนวุเตหิ มาคธเกหิ พฺราหฺมณคหปติเกหิ สทฺธึ. อถ รญฺญา สฺวาตนาย ภตฺเตน นิมนฺติโต ภควา อธิวาเสตฺวา ทุติยทิวเส สกฺเกน เทวานมินฺเทน ปุรโต ปุรโต คจฺฉนฺเตน –

ព្រះដ៏មានព្រះភាគនៃយើងទាំងឡាយ ទ្រង់ឧប្បត្តិឡើងក្នុងលោក កន្លងផុតសប្តសប្តាហៈ (៤៩ ថ្ងៃ) ហើយ យាងមកដល់ក្រុងពារាណសីតាមលំដាប់ ទ្រង់ញ៉ាំងធម្មចក្រឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ធ្វើពួកភិក្ខុបញ្ចវគ្គីយ៍ឲ្យជាដើម ទ្រង់ទូន្មានជដិល ៣ នាក់ ព្រមទាំងបរិវារពីរពាន់ប្រាំរយនាក់ ហើយបានយាងទៅកាន់ក្រុងរាជគ្រឹះ។ ក្នុងក្រុងរាជគ្រឹះនោះ ព្រះអង្គទ្រង់ញ៉ាំងព្រះបាទពិម្ពិសារ ដែលកំពុងយាងចូលមកគាល់ក្នុងថ្ងៃនោះឯង ព្រមទាំងព្រាហ្មណ៍ និងគហបតីអ្នកស្រុកមគធៈ ១១ ម៉ឺននាក់ ឲ្យប្រតិស្ឋានក្នុងសោតាបត្តិផល។ គ្រានោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលដែលព្រះរាជាទ្រង់និមន្តដើម្បីឆាន់ភត្តក្នុងថ្ងៃស្អែក ក៏ទ្រង់ទទួលដោយតុណ្ហីភាព ហើយក្នុងថ្ងៃទីពីរ កាលដែលព្រះឥន្ទ្រជាធំជាងទេវតា យាងទៅខាងមុខៗ...

---

‘‘ทนฺโต ทนฺเตหิ สห ปุราณชฏิเลหิ, วิปฺปมุตฺโต วิปฺปมุตฺเตหิ;

สิงฺคีนิกฺขสวณฺโณ, ราชคหํ ปาวิสิ ภควา’’ติ. (มหาว. ๕๘) –

«ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ទូន្មានខ្លួនហើយ យាងទៅជាមួយពួកអតីតជដិលដែលទូន្មានខ្លួនហើយ ទ្រង់រួចផុតស្រឡះហើយ ជាមួយពួកលោកដែលរួចផុតស្រឡះហើយ មានពណ៌សម្បុរដូចជាមាសសិង្គី ទ្រង់ស្តេចចូលទៅកាន់ក្រុងរាជគ្រឹះ»។

---

เอวมาทีหิ คาถาหิ อภิตฺถวิยมาโน ราชคหํ ปวิสิตฺวา รญฺโญ นิเวสเน มหาทานํ สมฺปฏิจฺฉิ. เต เปตา ‘‘อิทานิ ราชา อมฺหากํ ทานํ อุทฺทิสิสฺสติ, อิทานิ อุทฺทิสิสฺสตี’’ติ อาสาย ปริวาเรตฺวา อฏฺฐํสุ.

ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលដែលព្រះឥន្ទ្រកំពុងសរសើរដោយគាថាទាំងឡាយមានប្រការដូច្នេះជាដើម យាងចូលទៅកាន់ក្រុងរាជគ្រឹះហើយ ទ្រង់ទទួលមហាទានក្នុងព្រះរាជនិវេសន៍របស់ព្រះរាជា។ ពួកប្រេតទាំងនោះ ដោយសេចក្តីសង្ឃឹមថា «ឥឡូវនេះ ព្រះរាជានឹងឧទ្ទិសទានដល់យើងទាំងឡាយ ឥឡូវនេះ ព្រះអង្គនឹងឧទ្ទិសឲ្យ» ក៏ចោមរោមឈរចាំ។

---

ราชา ทานํ ทตฺวา ‘‘กตฺถ นุ โข ภควา วิหเรยฺยา’’ติ ภควโต วิหารฏฺฐานเมว จินฺเตสิ, น ตํ ทานํ กสฺสจิ อุทฺทิสิ. เปตา ฉินฺนาสา หุตฺวา รตฺตึ รญฺโญ นิเวสเน อติวิย ภึสนกํ วิสฺสรมกํสุ. ราชา ภยสํเวคสนฺตาสมาปชฺชิ, ตโต ปภาตาย รตฺติยา ภควโต อาโรเจสิ – ‘‘เอวรูปํ สทฺทมสฺโสสึ, กึ นุ โข เม, ภนฺเต, ภวิสฺสตี’’ติ. ภควา อาห – ‘‘มา ภายิ, มหาราช, น เต กิญฺจิ ปาปกํ ภวิสฺสติ, อปิจ โข เต ปุราณญาตกา เปเตสุ อุปฺปนฺนา สนฺติ, เต เอกํ พุทฺธนฺตรํ ตเมว ปจฺจาสีสมานา วิจรนฺติ ‘พุทฺธสฺส ทานํ ทตฺวา อมฺหากํ อุทฺทิสิสฺสตี’ติ[Pg.172], น เตสํ ตฺวํ หิยฺโย อุทฺทิสิ, เต ฉินฺนาสา ตถารูปํ วิสฺสรมกํสู’’ติ.

ព្រះរាជាថ្វាយទានហើយ ទ្រង់ព្រះតម្រិះតែអំពីទីសេនាសនៈរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគថា «តើព្រះដ៏មានព្រះភាគគួរគង់នៅទីណាណ៎» មិនបានឧទ្ទិសទាននោះដល់នរណាម្នាក់ឡើយ។ ពួកប្រេតទាំងឡាយ ក៏ក្លាយជាអ្នកអស់សង្ឃឹម បានធ្វើនូវសំឡេងស្រែកទ្រហោយំគួរឲ្យខ្លាចក្រៃលែង ក្នុងព្រះរាជនិវេសន៍របស់ព្រះរាជានៅពេលយប់។ ព្រះរាជាទ្រង់ដល់នូវសេចក្តីភ័យ សេចក្តីសង្វេគ និងសេចក្តីតក់ស្លុត លុះរាត្រីនោះភ្លឺច្បាស់ហើយ ទើបក្រាបបង្គំទូលព្រះដ៏មានព្រះភាគថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះករុណាបានឮសំឡេងមានសភាពបែបនេះ តើនឹងមានអ្វីកើតឡើងដល់ខ្ញុំព្រះករុណាដែរឬទេ?»។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា «មហារាជ កុំខ្លាចឡើយ មិនមានសេចក្តីអាក្រក់ណាមួយកើតឡើងដល់ព្រះអង្គឡើយ តែថាញាតិចាស់ៗរបស់ព្រះអង្គដែលទៅកើតក្នុងកំណើតប្រេតមាននៅ ពួកប្រេតទាំងនោះរង់ចាំតែព្រះអង្គអស់មួយពុទ្ធន្តរ ដោយគិតថា 'ព្រះរាជាថ្វាយទានដល់ព្រះពុទ្ធហើយ នឹងឧទ្ទិសដល់យើងទាំងឡាយ' កាលពីម្សិលមិញ ព្រះអង្គមិនបានឧទ្ទិសដល់ពួកប្រេតទាំងនោះឡើយ ពួកប្រេតទាំងនោះអស់សង្ឃឹម ទើបបានធ្វើនូវសំឡេងស្រែកទ្រហោយំមានសភាពបែបនោះ»។

---

โส อาห ‘‘อิทานิ ปน, ภนฺเต, ทินฺเน ลเภยฺยุ’’นฺติ? ‘‘อาม, มหาราชา’’ติ. ‘‘เตน หิ เม, ภนฺเต, อธิวาเสตุ ภควา อชฺชตนาย ทานํ, เตสํ อุทฺทิสิสฺสามี’’ติ? ภควา อธิวาเสสิ. ราชา นิเวสนํ คนฺตฺวา มหาทานํ ปฏิยาเทตฺวา ภควโต กาลํ อาโรจาเปสิ. ภควา ราชนฺเตปุรํ คนฺตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน. เตปิ โข เปตา ‘‘อปิ นาม อชฺช ลเภยฺยามา’’ติ คนฺตฺวา ติโรกุฏฺฏาทีสุ อฏฺฐํสุ. ภควา ตถา อกาสิ, ยถา เต สพฺเพว รญฺโญ ปากฏา อเหสุํ. ราชา ทกฺขิโณทกํ เทนฺโต ‘‘อิทํ เม ญาตีนํ โหตู’’ติ อุทฺทิสิ, ตงฺขณญฺเญว เตสํ เปตานํ ปทุมสญฺฉนฺนา โปกฺขรณิโย นิพฺพตฺตึสุ. เต ตตฺถ นฺหตฺวา จ ปิวิตฺวา จ ปฏิปฺปสฺสทฺธทรถกิลมถปิปาสา สุวณฺณวณฺณา อเหสุํ. ราชา ยาคุขชฺชกโภชนานิ ทตฺวา อุทฺทิสิ, ตงฺขณญฺเญว เตสํ ทิพฺพยาคุขชฺชกโภชนานิ นิพฺพตฺตึสุ. เต ตานิ ปริภุญฺชิตฺวา ปีณินฺทฺริยา อเหสุํ. อถ วตฺถเสนาสนานิ ทตฺวา อุทฺทิสิ. เตสํ ทิพฺพวตฺถทิพฺพยานทิพฺพปาสาททิพฺพปจฺจตฺถรณทิพฺพเสยฺยาทิอลงฺการวิธโย นิพฺพตฺตึสุ. สาปิ เตสํ สมฺปตฺติ ยถา สพฺพาว ปากฏา โหติ, ตถา ภควา อธิฏฺฐาสิ. ราชา อติวิย อตฺตมโน อโหสิ. ตโต ภควา ภุตฺตาวี ปวาริโต รญฺโญ มาคธสฺส อนุโมทนตฺถํ ‘‘ติโรกุฏฺเฏสุ ติฏฺฐนฺตี’’ติ อิมา คาถา อภาสิ.

ព្រះរាជាក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ចុះបើខ្ញុំព្រះករុណាថ្វាយទានក្នុងពេលឥឡូវនេះ ពួកញាតិទាំងនោះនឹងបានទទួលដែរឬទេ?»។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ថា «បាន មហារាជ»។ «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន បើដូច្នោះ សូមព្រះដ៏មានព្រះភាគទទួលទានរបស់ខ្ញុំព្រះករុណាដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ពួកញាតិទាំងនោះក្នុងថ្ងៃនេះ ខ្ញុំព្រះករុណានឹងឧទ្ទិសដល់ពួកគេ»។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ទទួល។ ព្រះរាជាយាងទៅកាន់ព្រះរាជនិវេសន៍វិញ ទ្រង់ចាត់ចែងមហាទានរួចហើយ ក្រាបបង្គំទូលភត្តកាលដល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគយាងទៅកាន់ព្រះរាជវាំង គង់លើអាសនៈដែលគេរៀបចំថ្វាយ ព្រមដោយភិក្ខុសង្ឃ។ ឯពួកប្រេតទាំងនោះ ក៏គិតថា «ធ្វើម្តេចហ្ន៎ ថ្ងៃនេះយើងនឹងបានទទួលខ្លះ» ក៏នាំគ្នាទៅឈរនៅខាងក្រៅជញ្ជាំងជាដើម។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើដោយប្រការណា ឲ្យពួកប្រេតទាំងអស់នោះប្រាកដច្បាស់ដល់ព្រះរាជា។ ព្រះរាជាកាលទ្រង់ច្រូចទឹកទក្ខិណោទក ក៏ឧទ្ទិសថា «សូមទាននេះ សម្រេចដល់ពួកញាតិរបស់ខ្ញុំព្រះករុណា» ក្នុងខណៈនោះឯង ស្រះបោក្ខរណីទាំងឡាយដែលដណ្តប់ដោយផ្កាឈូក ក៏កើតឡើងដល់ពួកប្រេតទាំងនោះ។ ពួកប្រេតទាំងនោះបានងូត និងផឹកក្នុងស្រះនោះ មានសេចក្តីក្រហាយ សេចក្តីលំបាក និងសេចក្តីស្រេកឃ្លានរម្ងាប់ទៅហើយ ក៏មានសម្បុរដូចជាមាស។ ព្រះរាជាទ្រង់ថ្វាយយាគូ ខាទនីយភោជនីយាហារ ហើយឧទ្ទិសទៅឲ្យ ក្នុងខណៈនោះឯង យាគូ ខាទនីយភោជនីយាហារជាទិព្វ ក៏កើតឡើងដល់ពួកប្រេតទាំងនោះ។ ពួកប្រេតទាំងនោះបានបរិភោគរបស់ទិព្វទាំងនោះហើយ ក៏មានឥន្ទ្រិយស្រស់បស់។ លំដាប់នោះ ព្រះរាជាទ្រង់ថ្វាយសំពត់ និងសេនាសនៈ ហើយឧទ្ទិសទៅឲ្យ។ គ្រឿងប្រដាប់ជាទិព្វ មានសំពត់ទិព្វ យានទិព្វ ប្រាសាទជាទិព្វ គ្រឿងកម្រាលជាទិព្វ និងទីដេកជាទិព្វជាដើម ក៏កើតឡើងដល់ពួកប្រេតទាំងនោះ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់អធិដ្ឋានដោយប្រការណា ឲ្យសម្បត្តិទាំងអស់នោះរបស់ពួកប្រេតប្រាកដច្បាស់ ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ទ្រង់ធ្វើដោយប្រការនោះ។ ព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះហឫទ័យត្រេកអរជាខ្លាំង។ លំដាប់នោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលដែលទ្រង់សោយស្រេច ឃាត់ភត្តហើយ ដើម្បីអនុមោទនាដល់ព្រះរាជាអ្នកគ្រប់គ្រងដែនមគធៈ ទ្រង់បានត្រាស់គាថាទាំងឡាយនេះថា «តិរោកុដ្ដេសុ តិដ្ឋន្តិ» ជាដើម។

---

เอตฺตาวตา จ ‘‘เยน ยตฺถ ยทา ยสฺมา, ติโรกุฏฺฏํ ปกาสิตํ, ปกาเสตฺวาน ตํ สพฺพ’’นฺติ อยํ มาติกา สงฺเขปโต วิตฺถารโต จ วิภตฺตา โหติ.

ត្រឹមប៉ុណ្ណេះ មាតិកានេះថា «ព្រះសូត្រឈ្មោះតិរោកុដ្ដៈ គឺបុគ្គលណា សម្តែងក្នុងទីណា ក្នុងកាលណា ព្រោះហេតុអ្វី កាលដែលសម្តែងនូវហេតុទាំងអស់នោះហើយ...» ឈ្មោះថាបានចែករំលែកហើយ ទាំងសេចក្តីសង្ខេប និងសេចក្តីពិស្តារ។

---

ปฐมคาถาวณฺณนา

ពណ៌នាសេចក្តីនៃគាថាទីមួយ

---

๑. อิทานิ อิมสฺส ติโรกุฏฺฏสฺส ยถากฺกมํ อตฺถวณฺณนํ กริสฺสาม. เสยฺยถิทํ – ปฐมคาถาย ตาว ติโรกุฏฺฏาติ กุฏฺฏานํ ปรภาคา วุจฺจนฺติ. ติฏฺฐนฺตีติ นิสชฺชาทิปฺปฏิกฺเขปโต ฐานกปฺปนวจนเมตํ. เตน ยถา ปาการปรภาคํ ปพฺพตปรภาคญฺจ คจฺฉนฺตํ ‘‘ติโรปาการํ ติโรปพฺพตํ อสชฺชมาโน คจฺฉตี’’ติ วทนฺติ, เอวมิธาปิ กุฏฺฏสฺส ปรภาเคสุ ติฏฺฐนฺเต ‘‘ติโรกุฏฺเฏสุ [Pg.173] ติฏฺฐนฺตี’’ติ อาห. สนฺธิสิงฺฆาฏเกสุ จาติ เอตฺถ สนฺธิโยติ จตุกฺโกณรจฺฉา วุจฺจนฺติ ฆรสนฺธิภิตฺติสนฺธิอาโลกสนฺธิโย จาปิ. สิงฺฆาฏกาติ ติโกณรจฺฉา วุจฺจนฺติ, ตเทกชฺฌํ กตฺวา ปุริเมน สทฺธึ สงฺฆเฏนฺโต ‘‘สนฺธิสิงฺฆาฏเกสุ จา’’ติ อาห. ทฺวารพาหาสุ ติฏฺฐนฺตีติ นครทฺวารฆรทฺวารานํ พาหา นิสฺสาย ติฏฺฐนฺติ. อาคนฺตฺวาน สกํ ฆรนฺติ เอตฺถ สกํ ฆรํ นาม ปุพฺพญาติฆรมฺปิ อตฺตนา สามิกภาเวน อชฺฌาวุตฺถปุพฺพฆรมฺปิ. ตทุภยมฺปิ ยสฺมา เต สกฆรสญฺญาย อาคจฺฉนฺติ, ตสฺมา ‘‘อาคนฺตฺวาน สกํ ฆร’’นฺติ อาห.

១. ឥឡូវនេះ យើងនឹងធ្វើការពណ៌នាសេចក្តីនៃព្រះសូត្រឈ្មោះតិរោកុដ្ដៈនេះ តាមលំដាប់។ ដូចតទៅនេះ៖ ជាដំបូង ក្នុងគាថាទីមួយ ពាក្យថា «tirokuṭṭā» សំដៅលើ ផ្នែកខាងក្រៅនៃជញ្ជាំងទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «tiṭṭhanti» នេះ ជាពាក្យសម្តែងនូវការឈរ ដោយបដិសេធការអង្គុយជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ដូចដែលគេនិយាយសំដៅលើបុគ្គលដែលដើរទៅកាន់ផ្នែកម្ខាងទៀតនៃកំពែង ឬផ្នែកម្ខាងទៀតនៃភ្នំថា «ដើរទៅក្រៅកំពែង ក្រៅភ្នំ ដោយមិនទើសទាក់» យ៉ាងណា ក្នុងទីនេះក៏យ៉ាងនោះដែរ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ហៅពួកប្រេតដែលឈរនៅផ្នែកខាងក្រៅនៃជញ្ជាំងថា «tirokuṭṭesu tiṭṭhanti» (ឈរនៅខាងក្រៅជញ្ជាំងទាំងឡាយ)។ ក្នុងពាក្យថា «sandhisiṅghāṭakesu ca» នេះ ពាក្យថា «sandhiyo» សំដៅលើ ផ្លូវបែកជាបួន ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីតែចន្លោះផ្ទះ ចន្លោះជញ្ជាំង និងចន្លោះបង្អួច ក៏ហៅថា «sandhiyo» ដែរ។ ពាក្យថា «siṅghāṭakā» សំដៅលើ ផ្លូវបែកជាបី។ ព្រះអង្គទ្រង់ធ្វើពាក្យទាំងពីរនោះឲ្យជារួមតែមួយ ហើយផ្សំជាមួយពាក្យមុន ទើបត្រាស់ថា «sandhisiṅghāṭakesu ca»។ ពាក្យថា «dvārabāhāsu tiṭṭhanti» សំដៅលើ ការឈរអាស្រ័យនូវសសរច្រកទ្វារនគរ និងទ្វារផ្ទះទាំងឡាយ។ ក្នុងពាក្យថា «āgantvāna sakaṃ gharaṃ» នេះ ពាក្យថា «ផ្ទះរបស់ខ្លួន» សំដៅលើ ផ្ទះរបស់ញាតិក្នុងជាតិមុនក្តី ផ្ទះដែលខ្លួនធ្លាប់រស់នៅដោយភាពជាម្ចាស់ក្នុងជាតិមុនក្តី។ ព្រោះតែពួកប្រេតទាំងនោះ តែងមកកាន់ផ្ទះទាំងពីរប្រភេទនោះ ដោយសេចក្តីសម្គាល់ថាជាផ្ទះរបស់ខ្លួន ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា «āgantvāna sakaṃ gharaṃ»។

---

ทุติยคาถาวณฺณนา

ពណ៌នាសេចក្តីនៃគាថាទីពីរ

---

๒. เอวํ ภควา ปุพฺเพ อนชฺฌาวุตฺถปุพฺพมฺปิ ปุพฺพญาติฆรํ พิมฺพิสารนิเวสนํ สกฆรสญฺญาย อาคนฺตฺวา ติโรกุฏฺฏสนฺธิสิงฺฆาฏกทฺวารพาหาสุ ฐิเต อิสฺสามจฺฉริยผลํ อนุภวนฺเต, อปฺเปกจฺเจ ทีฆมสฺสุเกสวิการธเร อนฺธการมุเข สิถิลพนฺธนวิลมฺพมานกิสผรุสกาฬกงฺคปจฺจงฺเค ตตฺถ ตตฺถ ฐิตวนทาหทฑฺฒตาลรุกฺขสทิเส, อปฺเปกจฺเจ ชิฆจฺฉาปิปาสารณินิมฺมถเนน อุทรโต อุฏฺฐาย มุขโต วินิจฺฉรนฺตาย อคฺคิชาลาย ปริฑยฺหมานสรีเร, อปฺเปกจฺเจ สูจิฉิทฺทาณุมตฺตกณฺฐพิลตาย ปพฺพตาการกุจฺฉิตาย จ ลทฺธมฺปิ ปานโภชนํ ยาวทตฺถํ ภุญฺชิตุํ อสมตฺถตาย ขุปฺปิปาสาปเรเต อญฺญํ รสมวินฺทมาเน, อปฺเปกจฺเจ อญฺญมญฺญสฺส อญฺเญสํ วา สตฺตานํ ปภินฺนคณฺฑปิฬกมุขา ปคฺฆริตรุธิรปุพฺพลสิกาทึ ลทฺธา อมตมิว สายมาเน อติวิย ทุทฺทสิกวิรูปภยานกสรีเร พหู เปเต รญฺโญ นิทสฺเสนฺโต –

២. ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់បង្ហាញពួកប្រេតជាច្រើន ដែលមានរាងកាយគួរឲ្យខ្លាច អាក្រក់មើល និងគួរឲ្យស្អប់ខ្ពើមក្រៃលែង ដល់ព្រះរាជា គឺពួកប្រេតដែលមកកាន់ព្រះរាជនិវេសន៍របស់ព្រះបាទពិម្ពិសារ ទោះបីជាខ្លួនមិនធ្លាប់រស់នៅពីមុនក្តី តែជាផ្ទះរបស់ញាតិក្នុងជាតិមុន ដោយសេចក្តីសម្គាល់ថាជាផ្ទះរបស់ខ្លួន ហើយឈរនៅខាងក្រៅជញ្ជាំង ផ្លូវបែកជាបួន ផ្លូវបែកជាបី និងសសរច្រកទ្វារទាំងឡាយ ទទួលរងនូវផលនៃសេចក្តីឫស្យា និងសេចក្តីកំណាញ់ ខ្លះមានពុកចង្ការវែង មានមុខខ្មៅងងឹត មានអវយវៈធំតូចស្គមគ្រើមខ្មៅយារធ្លាក់ចុះដោយសារចំណងធូររលុង មានសភាពដូចជាដើមត្នោតដែលត្រូវភ្លើងឆេះព្រៃក្នុងទីនោះៗ ខ្លះមានរាងកាយត្រូវដុតកំដៅដោយអណ្តាតភ្លើងដែលច្រាលឡើងពីពោះ ហើយភាយចេញតាមមាត់ ដោយសារការញាំញីនៃសេចក្តីស្រេកឃ្លាន ខ្លះព្រោះតែមានរន្ធកម្រិតប៉ុនប្រហោងម្ជុល និងមានពោះធំដូចជាភ្នំ ទោះបីជាបានទឹក និងអាហារមក ក៏មិនអាចបរិភោគបានតាមចំណង់ឡើយ ត្រូវសេចក្តីស្រេកឃ្លានគ្របសង្កត់ មិនបានទទួលរសជាតិដទៃឡើយ ខ្លះកាលបើបានឈាម ខ្ទុះ និងទឹកលឿងជាដើម ដែលហូរចេញពីមាត់បូស និងពងបែកដែលបែកធ្លាយរបស់គ្នាទៅវិញទៅមក ឬរបស់សត្វដទៃ ក៏លិទ្ធភ្លក្សហាក់ដូចជាទឹកអម្រឹត...

---

‘‘ติโรกุฏฺเฏสุ ติฏฺฐนฺติ, สนฺธิสิงฺฆาฏเกสุ จ;

ทฺวารพาหาสุ ติฏฺฐนฺติ, อาคนฺตฺวาน สกํ ฆร’’นฺติ. –

«ពួកប្រេតទាំងឡាយ តែងមកឈរនៅខាងក្រៅជញ្ជាំងទាំងឡាយខ្លះ នៅផ្លូវបែកជាបួន និងផ្លូវបែកជាបីខ្លះ នៅជិតសសរច្រកទ្វារទាំងឡាយខ្លះ កាលដែលមកកាន់ផ្ទះរបស់ខ្លួន»។

---

วตฺวา ปุน เตหิ กตสฺส กมฺมสฺส ทารุณภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปหูเต อนฺนปานมฺหี’’ติ ทุติยคาถมาห.

លុះទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងនេះហើយ កាលទ្រង់ចង់បង្ហាញនូវភាពសាហាវយង់ឃ្នងនៃកម្មដែលពួកប្រេតទាំងនោះបានធ្វើម្តងទៀត ទើបត្រាស់គាថាទីពីរថា «pahūte annapānamhi» ជាដើម។

---

ตตฺถ ปหูเตติ อนปฺปเก พหุมฺหิ, ยาวทตฺถิเกติ วุตฺตํ โหติ. ภ-การสฺส หิ ห-กาโร ลพฺภติ ‘‘ปหุ สนฺโต น ภรตี’’ติอาทีสุ (สุ. นิ. ๙๘) วิย. เกจิ ปน ‘‘พหูเต’’ อิติ จ ‘‘พหูเก’’ อิติ จ ปฐนฺติ. ปมาทปาฐา เอเต[Pg.174]. อนฺเน จ ปานมฺหิ จ อนฺนปานมฺหิ. ขชฺเช จ โภชฺเช จ ขชฺชโภชฺเช, เอเตน อสิตปีตขายิตสายิตวเสน จตุพฺพิธํ อาหารํ ทสฺเสติ. อุปฏฺฐิเตติ อุปคมฺม ฐิเต, สชฺชิเต ปฏิยตฺเต สโมหิเตติ วุตฺตํ โหติ. น เตสํ โกจิ สรติ, สตฺตานนฺติ เตสํ เปตฺติวิสเย อุปฺปนฺนานํ สตฺตานํ โกจิ มาตา วา ปิตา วา ปุตฺโต วา น สรติ. กึ การณา? กมฺมปจฺจยา, อตฺตนา กตสฺส อทานทานปฺปฏิเสธนาทิเภทสฺส กทริยกมฺมสฺส ปจฺจยา. ตญฺหิ เตสํ กมฺมํ ญาตีนํ สริตุํ น เทติ.

ក្នុងគាថានោះ ពាក្យថា «pahūte» មានន័យថា ច្រើន មិនតិច គឺតាមតម្រូវការ។ ព្រោះថា អក្សរ ភ (bha) តែងបានសម្រេចជាអក្សរ ហ (ha) ដូចក្នុងពាក្យថា «pahu santo na bharati» ជាដើម។ តែពួកអាចារ្យខ្លះសូត្រថា «bahūte» ខ្លះ «bahūke» ខ្លះ។ ទាំងនេះជាបទសូត្រដែលសរសេរខុសដោយការភ្លេចភ្លាំង។ បាយផង ទឹកផង ហៅថា «annapānamhi»។ បង្អែមផង ចំអាបផង ហៅថា «khajjabhojje» ដោយពាក្យនេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញអាហារ ៤ ប្រការ គឺ របស់ដែលត្រូវស៊ី ត្រូវផឹក ត្រូវខាំទំពា និងត្រូវលិទ្ធភ្លក្ស។ ពាក្យថា «upaṭṭhite» មានន័យថា ចូលទៅជិតហើយឈរនៅ គឺរៀបចំទុកជាស្រេច ឬប្រមូលទុកជាស្រេច។ ពាក្យថា «na tesaṃ koci sarati sattānaṃ» មានន័យថា ក្នុងចំណោមសត្វទាំងឡាយដែលទៅកើតក្នុងកំណើតប្រេតនោះ មិនមាននរណាម្នាក់ មិនថាជាម្តាយ ឪពុក ឬកូន នឹកគិតដល់ឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះតែកម្មជាបច្ច័យ គឺព្រោះតែផលនៃមច្ឆរិយកម្ម មានការមិនឲ្យទាន និងការហាមឃាត់ការឲ្យទានជាដើម ដែលខ្លួនបានធ្វើហើយ។ ព្រោះថាកម្មនោះឯង មិនបើកឱកាសឲ្យពួកញាតិនឹកគិតដល់ពួកគេឡើយ។

---

ตติยคาถาวณฺณนา

ពណ៌នាសេចក្តីនៃគាថាទីបី

---

๓. เอวํ ภควา อนปฺปเกปิ อนฺนปานาทิมฺหิ ปจฺจุปฏฺฐิเต ‘‘อปิ นาม อมฺเห อุทฺทิสฺส กิญฺจิ ทเทยฺยุ’’นฺติ ญาตี ปจฺจาสีสนฺตานํ วิจรตํ เตสํ เปตานํ เตหิ กตสฺส อติกฏุกวิปากกรสฺส กมฺมสฺส ปจฺจเยน กสฺสจิ ญาติโน อนุสฺสรณมตฺตาภาวํ ทสฺเสนฺโต –

៣. ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់បង្ហាញថា ទោះបីជាមានទឹក និងអាហារជាច្រើនត្រូវបានរៀបចំទុកជាស្រេចហើយក្តី ពួកប្រេតទាំងនោះដែលដើរទៅមកដោយសង្ឃឹមចំពោះពួកញាតិថា «ធ្វើម្តេចហ្ន៎ ពួកញាតិនឹងឧទ្ទិសរបស់ណាមួយដល់យើងខ្លះ» តែព្រោះតែផលនៃកម្មដែលផ្តល់ផលជាទុក្ខក្រៃលែងដែលពួកគេបានធ្វើ ទើបមិនមានញាតិណាម្នាក់សូម្បីតែនឹកគិតដល់...

---

‘‘ปหูเต อนฺนปานมฺหิ, ขชฺชโภชฺเช อุปฏฺฐิเต;

น เตสํ โกจิ สรติ, สตฺตานํ กมฺมปจฺจยา’’ติ. –

«កាលបើបាយ ទឹក បង្អែម ចំអាបជាច្រើន ត្រូវបានរៀបចំទុកជាស្រេចហើយ ក៏មិនមានញាតិណាម្នាក់នឹកគិតដល់សត្វទាំងនោះឡើយ ព្រោះតែកម្មជាបច្ច័យ»។

---

วตฺวา ปุน รญฺโญ เปตฺติวิสยูปปนฺเน ญาตเก อุทฺทิสฺส ทินฺนํ ทานํ ปสํสนฺโต ‘‘เอวํ ททนฺติ ญาตีน’’นฺติ ตติยคาถมาห.

លុះទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងនេះហើយ កាលទ្រង់សរសើរទានដែលព្រះរាជាបានឧទ្ទិសដល់ពួកញាតិដែលទៅកើតក្នុងកំណើតប្រេតម្តងទៀត ទើបត្រាស់គាថាទីបីថា «evaṃ dadanti ñātīnaṃ» ជាដើម។

---

ตตฺถ เอวนฺติ อุปมาวจนํ. ตสฺส ทฺวิธา สมฺพนฺโธ – เตสํ สตฺตานํ กมฺมปจฺจยา อสรนฺเตปิ กิสฺมิญฺจิ ททนฺติ, ญาตีนํ, เย เอวํ อนุกมฺปกา โหนฺตีติ จ ยถา ตยา, มหาราช, ทินฺนํ, เอวํ สุจึ ปณีตํ กาเลน กปฺปิยํ ปานโภชนํ ททนฺติ ญาตีนํ, เย โหนฺติ อนุกมฺปกาติ จ. ททนฺตีติ เทนฺติ อุทฺทิสนฺติ นิยฺยาเตนฺติ. ญาตีนนฺติ มาติโต จ ปิติโต จ สมฺพนฺธานํ. เยติ เย เกจิ ปุตฺตา วา ธีตโร วา ภาตโร วา โหนฺตีติ ภวนฺติ. อนุกมฺปกาติ อตฺถกามา หิเตสิโน. สุจินฺติ วิมลํ ทสฺสเนยฺยํ มโนรมํ ธมฺมิกํ ธมฺมลทฺธํ. ปณีตนฺติ อุตฺตมํ เสฏฺฐํ. กาเลนาติ ญาติเปตานํ ติโรกุฏฺฏาทีสุ อาคนฺตฺวา ฐิตกาเลน. กปฺปิยนฺติ อนุจฺฉวิกํ ปติรูปํ อริยานํ ปริโภคารหํ. ปานโภชนนฺติ ปานญฺจ โภชนญฺจ. อิธ ปานโภชนมุเขน สพฺโพปิ เทยฺยธมฺโม อธิปฺเปโต.

ក្នុងគាថានោះ ពាក្យថា «evaṃ» ជាពាក្យប្រៀបធៀប។ ការភ្ជាប់សេចក្តីនៃពាក្យនោះ មាន ២ ប្រការ គឺ៖ ពួកញាតិទាំងឡាយណាដែលមានសេចក្តីអនុគ្រោះយ៉ាងនេះ តែងផ្តល់របស់ណាមួយដល់ពួកញាតិ ទោះបីជាសត្វទាំងនោះមិនអាចនឹកគិតដល់ព្រោះតែកម្មជាបច្ច័យក៏ដោយ យ៉ាងណាមិញ ម្យ៉ាងទៀត ដូចដែលព្រះអង្គបានថ្វាយហើយ មហារាជ ពួកញាតិទាំងឡាយណាដែលមានសេចក្តីអនុគ្រោះ តែងផ្តល់នូវទឹក និងអាហារដ៏ស្អាត ផ្អែមឆ្ងាញ់ គួរដល់កាល គួរដល់សមគួរ ដល់ពួកញាតិ យ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា «dadanti» មានន័យថា ឲ្យ ឧទ្ទិសឲ្យ ឬប្រគល់ឲ្យ។ ពាក្យថា «ñātīnaṃ» សំដៅលើ ពួកជនដែលជាប់ទាក់ទងខាងមាតាក្តី ខាងបិតាក្តី។ ពាក្យថា «ye» សំដៅលើ ជនណាមួយ ទោះជាកូនប្រុស កូនស្រី ឬបងប្អូនប្រុសស្រី។ ពាក្យថា «honti» មានន័យថា ជា។ ពាក្យថា «anukampakā» សំដៅលើ ជនអ្នកប្រាថ្នាប្រយោជន៍ អ្នកស្វែងរកសេចក្តីសុខចម្រើន។ ពាក្យថា «suciṃ» មានន័យថា ស្អាត គួរចង់មើល គួរជាទីពេញចិត្ត ជាធម៌ ឬបានមកដោយធម៌។ ពាក្យថា «paṇītaṃ» មានន័យថា ឧត្តម វិសេសក្រៃលែង។ ពាក្យថា «kālena» សំដៅលើ ពេលដែលពួកញាតិជាប្រេតមកឈរនៅខាងក្រៅជញ្ជាំងជាដើម។ ពាក្យថា «kappiyaṃ» មានន័យថា សមគួរ គួរគប្បី គួរដល់ការប្រើប្រាស់របស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «pānabhojanaṃ» សំដៅលើ ទឹកផង អាហារផង។ ក្នុងទីនេះ ដោយពាក្យថាទឹក និងអាហារនេះ សំដៅយកទេយ្យធម៌ទាំងអស់។

---

จตุตฺถคาถาปุพฺพทฺธวณฺณนา

ពណ៌នាសេចក្តីនៃពាក់កណ្តាលគាថាទីបួនខាងដើម

---

๔. เอวํ [Pg.175] ภควา รญฺญา มาคเธน เปตภูตานํ ญาตีนํ อนุกมฺปาย ทินฺนํ ปานโภชนํ ปสํสนฺโต –

៤. ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់សរសើរទឹក និងអាហារដែលព្រះរាជាអ្នកគ្រប់គ្រងដែនមគធៈ បានថ្វាយដោយសេចក្តីអនុគ្រោះដល់ពួកញាតិដែលទៅកើតជាប្រេត...

---

‘‘เอวํ ททนฺติ ญาตีนํ, เย โหนฺติ อนุกมฺปกา;

สุจึ ปณีตํ กาเลน, กปฺปิยํ ปานโภชน’’นฺติ. –

«ពួកញាតិទាំងឡាយណាដែលមានសេចក្តីអនុគ្រោះ តែងផ្តល់នូវទឹក និងអាហារដ៏ស្អាត ផ្អែមឆ្ងាញ់ គួរដល់កាល គួរដល់សមគួរ ដល់ពួកញាតិ យ៉ាងនោះដែរ»

---

วตฺวา ปุน เยน ปกาเรน ทินฺนํ เตสํ โหติ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิทํ โว ญาตีนํ โหตู’’ติ จตุตฺถคาถาย ปุพฺพทฺธมาห ตํ ตติยคาถาย ปุพฺพทฺเธน สมฺพนฺธิตพฺพํ –

លុះទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងនេះហើយ កាលទ្រង់ចង់បង្ហាញនូវប្រការដែលទានដែលគេបានឲ្យហើយ សម្រេចដល់ពួកប្រេតទាំងនោះម្តងទៀត ទើបត្រាស់ពាក់កណ្តាលគាថាទីបួនខាងដើមថា «idaṃ vo ñātīnaṃ hotu» ជាដើម ពាក្យនោះ គប្បីភ្ជាប់ជាមួយពាក់កណ្តាលគាថាទីបីខាងដើម។

---

‘‘เอวํ ททนฺติ ญาตีนํ, เย โหนฺติ อนุกมฺปกา;

อิทํ โว ญาตีนํ โหตุ, สุขิตา โหนฺตุ ญาตโย’’ติ.

«ពួកញាតិទាំងឡាយណាដែលមានសេចក្តីអនុគ្រោះ តែងផ្តល់ដល់ពួកញាតិយ៉ាងនេះថា 'សូមទាននេះ សម្រេចដល់ពួកញាតិទាំងឡាយ សូមពួកញាតិទាំងឡាយបានដល់នូវសេចក្តីសុខចុះ'»

---

เตน ‘‘อิทํ โว ญาตีนํ โหตูติ เอวํ ททนฺติ, โน อญฺญถา’’ติ เอตฺถ อาการตฺเถน เอวํสทฺเทน ทาตพฺพาการนิทสฺสนํ กตํ โหติ.

ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងពាក្យថា «ទាននេះ ចូរមានដល់ញាតិទាំងឡាយរបស់ខ្ញុំ» ពួកជនតែងឲ្យទានយ៉ាងនេះ មិនមែនឲ្យដោយប្រការដទៃឡើយ ក្នុងទីនេះ ការបង្ហាញនូវអាការៈដែលត្រូវឲ្យ ឈ្មោះថាជាការធ្វើហើយ ដោយសព្ទថា «evaṃ» (យ៉ាងនេះ) ដែលមានអត្ថជាអាការៈ។

---

ตตฺถ อิทนฺติ เทยฺยธมฺมนิทสฺสนํ. โวติ ‘‘กจฺจิ ปน โว อนุรุทฺธา สมคฺคา สมฺโมทมานา’’ติ จ (ม. นิ. ๑.๓๒๖; มหาว. ๔๖๖), ‘‘เยหิ โว อริยา’’ติ จ เอวมาทีสุ วิย เกวลํ นิปาตมตฺตํ, น สามิวจนํ. ญาตีนํ โหตูติ เปตฺติวิสเย อุปฺปนฺนานํ ญาตกานํ โหตุ. สุขิตา โหนฺตุ ญาตโยติ เต เปตฺติวิสยูปปนฺนา ญาตโย อิทํ ปจฺจนุภวนฺตา สุขิตา โหนฺตูติ.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា «idaṃ» នេះ ជាគ្រឿងបង្ហាញនូវទេយ្យធម៌។ បទថា «vo» គ្រាន់តែជានិបាតប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាសាមីវិភត្តិឡើយ ដូចក្នុងប្រយោគជាដើមថា «kacci pana vo anuruddhā samaggā sammodamānā» (ម្នាលអនុរុទ្ធទាំងឡាយ អ្នករាល់គ្នាជាអ្នកព្រមព្រៀងគ្នា រីករាយរកគ្នាដែរឬទេ) និងពាក្យថា «yehi vo ariyā»។ បទថា «ñātīnaṃ hotu» សេចក្តីថា ចូរមានដល់ញាតិទាំងឡាយ ដែលកើតហើយក្នុងប្រេតវិស័យ។ បទថា «sukhitā hontu ñātayo» សេចក្តីថា សូមញាតិទាំងឡាយ ដែលទៅកើតក្នុងប្រេតវិស័យនោះ កាលបានទទួលផលនៃទាននេះ ចូរជាអ្នកមានសេចក្តីសុខចុះ។

---

จตุตฺถคาถาปรทฺธปญฺจมคาถาปุพฺพทฺธวณฺณนา

ការពណ៌នានូវពាក់កណ្តាលខាងចុងនៃគាថាទី ៤ និងពាក់កណ្តាលខាងដើមនៃគាថាទី ៥

---

๔-๕. เอวํ ภควา เยน ปกาเรน เปตฺติวิสยูปปนฺนานํ ญาตีนํ ทาตพฺพํ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิทํ โว ญาตีนํ โหตุ, สุขิตา โหนฺตุ ญาตโย’’ติ วตฺวา ปุน ยสฺมา ‘‘อิทํ โว ญาตีนํ โหตู’’ติ วุตฺเตปิ น อญฺเญน กตํ กมฺมํ อญฺญสฺส ผลทํ โหติ, เกวลนฺตุ ตถา อุทฺทิสฺส ทิยฺยมานํ ตํ วตฺถุ ญาตีนํ กุสลกมฺมสฺส ปจฺจโย โหติ. ตสฺมา ยถา เตสํ ตสฺมึเยว วตฺถุสฺมึ ตงฺขเณ ผลนิพฺพตฺตกํ กุสลกมฺมํ โหติ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เต จ ตตฺถา’’ติ จตุตฺถคาถาย ปจฺฉิมทฺธํ ‘‘ปหูเต อนฺนปานมฺหี’’ติ ปญฺจมคาถาย ปุพฺพทฺธญฺจ อาห.

៤-៥. ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលនឹងបង្ហាញនូវប្រការដែលបុគ្គលត្រូវឧទ្ទិសឲ្យដល់ពួកញាតិដែលទៅកើតក្នុងប្រេតវិស័យយ៉ាងនេះ ទ្រង់ត្រាស់ថា «idaṃ vo ñātīnaṃ hotu, sukhitā hontu ñātayo» រួចហើយ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះហេតុតែទោះបីទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងនេះក៏ដោយ ក៏កម្មដែលបុគ្គលម្នាក់ធ្វើហើយ មិនមែនឲ្យផលដល់បុគ្គលម្នាក់ទៀតឡើយ តែថា ទេយ្យវត្ថុដែលគេឧទ្ទិសឲ្យយ៉ាងនោះ តែងជាបច្ច័យដល់កុសលកម្មរបស់ពួកញាតិទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គកាលនឹងបង្ហាញនូវប្រការដែលធ្វើឲ្យកុសលកម្មដែលឲ្យផលកើតឡើងដល់ពួកប្រេតទាំងនោះ ក្នុងខណៈនោះ ដោយអាស្រ័យទេយ្យវត្ថុនោះឯង ទើបត្រាស់ពាក់កណ្តាលខាងចុងនៃគាថាទី ៤ ថា «te ca tattha» និងពាក់កណ្តាលខាងដើមនៃគាថាទី ៥ ថា «pahūte annapānamhi»។

---

เตสํ [Pg.176] อตฺโถ – เต ญาติเปตา ยตฺถ ตํ ทานํ ทียติ, ตตฺถ สมนฺตโต อาคนฺตฺวา สมาคนฺตฺวา, สโมธาย วา เอกชฺฌํ หุตฺวาติ วุตฺตํ โหติ, สมฺมา อาคตา สมาคตา ‘‘อิเม โน ญาตโย อมฺหากํ อตฺถาย ทานํ อุทฺทิสิสฺสนฺตี’’ติ เอตทตฺถํ สมฺมา อาคตา หุตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ปหูเต อนฺนปานมฺหีติ ตสฺมึ อตฺตโน อุทฺทิสฺสมาเน ปหูเต อนฺนปานมฺหิ. สกฺกจฺจํ อนุโมทเรติ อภิสทฺทหนฺตา กมฺมผลํ อวิชหนฺตา จิตฺตีการํ อวิกฺขิตฺตจิตฺตา หุตฺวา ‘‘อิทํ โน ทานํ หิตาย สุขาย โหตู’’ติ โมทนฺติ อนุโมทนฺติ, ปีติโสมนสฺสชาตา โหนฺตีติ.

សេចក្តីនៃបទទាំងនោះថា ពួកញាតិដែលជាប្រេតទាំងនោះ តែងមកជួបជុំគ្នា គឺមកប្រជុំគ្នាដោយព្រមព្រៀងគ្នាក្នុងទីដែលគេឲ្យទាននោះ មកពីគ្រប់ទិសទី។ ពាក្យថា «samāgatā» (មកជួបជុំគ្នា) សេចក្តីថា មកជួបជុំគ្នាដោយល្អ ដោយគិតថា «ពួកញាតិទាំងឡាយនេះ នឹងឧទ្ទិសទានដើម្បីប្រយោជន៍ដល់យើង»។ បទថា «pahūte annapānamhi» សេចក្តីថា កាលបើបាយនិងទឹកដ៏ច្រើនដែលគេឧទ្ទិសចំពោះខ្លួនមាននៅ។ បទថា «sakkaccaṃ anumodare» សេចក្តីថា ពួកប្រេតទាំងនោះមានសេចក្តីជឿស៊ប់ មិនលះបង់នូវផលនៃកម្ម ធ្វើនូវសេចក្តីគោរព មានចិត្តមិនរាយមាយ ហើយត្រេកអរ អនុមោទនាថា «សូមទាននេះ ចូរប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីជាប្រយោជន៍ ដើម្បីសេចក្តីសុខដល់យើងទាំងឡាយចុះ» គឺថា ពួកប្រេតទាំងនោះជាអ្នកមានសេចក្តីរីករាយ និងសោមនស្សកើតឡើងហើយ។

---

ปญฺจมคาถาปรทฺธฉฏฺฐคาถาปุพฺพทฺธวณฺณนา

ការពណ៌នានូវពាក់កណ្តាលខាងចុងនៃគាថាទី ៥ និងពាក់កណ្តាលខាងដើមនៃគាថាទី ៦

---

๕-๖. เอวํ ภควา ยถา เปตฺติวิสยูปปนฺนานํ ตงฺขเณ ผลนิพฺพตฺตกํ กุสลํ กมฺมํ โหติ, ตํ ทสฺเสนฺโต –

៥-៦. ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលនឹងបង្ហាញនូវប្រការដែលធ្វើឲ្យកុសលកម្មដែលឲ្យផលកើតឡើងដល់ពួកប្រេតដែលទៅកើតក្នុងប្រេតវិស័យក្នុងខណៈនោះ យ៉ាងនេះ ទើបត្រាស់ថា៖

---

‘‘เต จ ตตฺถ สมาคนฺตฺวา, ญาติเปตา สมาคตา;

ปหูเต อนฺนปานมฺหิ, สกฺกจฺจํ อนุโมทเร’’ติ. –

«ពួកញាតិដែលជាប្រេតទាំងនោះ មកជួបជុំគ្នា ក្នុងទីដែលគេឲ្យទាននោះ កាលបើបាយនិងទឹកដ៏ច្រើនមាននៅ ក៏ចូលទៅអនុមោទនាដោយគោរព»។

---

วตฺวา ปุน ญาตเก นิสฺสาย นิพฺพตฺตกุสลกมฺมผลํ ปจฺจนุโภนฺตานํ เตสํ ญาตี อารพฺภ โถมนาการํ ทสฺเสนฺโต ‘‘จิรํ ชีวนฺตู’’ติ ปญฺจมคาถาย ปจฺฉิมทฺธํ ‘‘อมฺหากญฺจ กตา ปูชา’’ติ ฉฏฺฐคาถาย ปุพฺพทฺธญฺจ อาห.

លុះទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងនេះហើយ កាលនឹងបង្ហាញនូវអាការៈសរសើរចំពោះពួកញាតិទាំងនោះ ដែលកំពុងសោយផលនៃកុសលកម្មដែលកើតឡើងដោយអាស្រ័យពួកញាតិ ទើបត្រាស់ពាក់កណ្តាលខាងចុងនៃគាថាទី ៥ ថា «ciraṃ jīvantu» និងពាក់កណ្តាលខាងដើមនៃគាថាទី ៦ ថា «amhākañca katā pūjā»។

---

เตสํ อตฺโถ – จิรํ ชีวนฺตูติ จิรชีวิโน ทีฆายุกา โหนฺตุ. โน ญาตีติ อมฺหากํ ญาตกา. เยสํ เหตูติ เย นิสฺสาย เยสํ การณา. ลภามเสติ ลภาม. อตฺตนา ตงฺขณํ ปฏิลทฺธสมฺปตฺตึ อปทิสนฺตา ภณนฺติ. เปตานญฺหิ อตฺตโน อนุโมทเนน, ทายกานํ อุทฺเทเสน, ทกฺขิเณยฺยสมฺปทาย จาติ ตีหิ องฺเคหิ ทกฺขิณา สมิชฺฌติ, ตงฺขเณ ผลนิพฺพตฺติกา โหติ. ตตฺถ ทายกา วิเสสเหตุ. เตนาหํสุ ‘‘เยสํ เหตุ ลภามเส’’ติ. อมฺหากญฺจ กตา ปูชาติ ‘‘อิทํ โว ญาตีนํ โหตู’’ติ เอวํ อิมํ ทานํ อุทฺทิสนฺเตหิ อมฺหากญฺจ ปูชา กตา. ทายกา จ อนิปฺผลาติ ยมฺหิ สนฺตาเน ปริจฺจาคมยํ กมฺมํ กตํ, ตสฺส ตตฺเถว ผลทานโต ทายกา จ อนิปฺผลาติ.

សេចក្តីនៃបទទាំងនោះថា បទថា «ciraṃ jīvantu» សេចក្តីថា សូមឲ្យមានអាយុវែង គឺរស់នៅបានយូរអង្វែង។ បទថា «no ñātī» សេចក្តីថា ពួកញាតិទាំងឡាយរបស់ពួកយើង។ បទថា «yesaṃ hetu» សេចក្តីថា ព្រោះអាស្រ័យពួកញាតិណា ព្រោះហេតុនៃពួកញាតិណា។ បទថា «labhāmase» សេចក្តីថា ពួកយើងតែងបាន។ ពួកប្រេតទាំងនោះ កាលចង្អុលបង្ហាញនូវសម្បត្តិដែលខ្លួនបានទទួលក្នុងខណៈនោះ ទើបនិយាយយ៉ាងនេះ។ ព្រោះថា ទក្ខិណាទាន តែងសម្រេចផលដល់ពួកប្រេតទាំងឡាយ ដោយអង្គ ៣ ប្រការ គឺ ដោយការអនុមោទនាផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ប្រេត ១ ដោយការឧទ្ទិសរបស់ទាយកទាំងឡាយ ១ ដោយការបរិបូណ៌នៃទក្ខិណេយ្យបុគ្គល ១ ទើបឲ្យផលកើតឡើងក្នុងខណៈនោះ។ ក្នុងអង្គទាំងនោះ ទាយកទាំងឡាយជាហេតុដ៏វិសេស។ ព្រោះហេតុនោះ ពួកប្រេតទើបនិយាយថា «yesaṃ hetu labhāmase»។ បទថា «amhākañca katā pūjā» សេចក្តីថា ការបូជាចំពោះពួកយើង ក៏ឈ្មោះថាពួកទាយកទាំងឡាយដែលឧទ្ទិសទាននេះយ៉ាងនេះថា «សូមទាននេះ ចូរមានដល់ពួកញាតិរបស់ខ្ញុំ» បានធ្វើហើយ។ បទថា «dāyakā ca anipphalā» សេចក្តីថា កម្មដែលសម្រេចដោយការលះបង់ គឺបុគ្គលបានធ្វើហើយក្នុងសន្តានណា ព្រោះការឲ្យផលនៃកម្មនោះក្នុងទីនោះឯង ពួកទាយកក៏ជាអ្នកមិនឥតផលឡើយ។

---

เอตฺถาห [Pg.177] – ‘‘กึ ปน เปตฺติวิสยูปปนฺนา เอว ญาตโย ลภนฺติ, อุทาหุ อญฺเญปิ ลภนฺตี’’ติ? วุจฺจเต – ภควตา เอเวตํ พฺยากตํ ชาณุสฺโสณินา พฺราหฺมเณน ปุฏฺเฐน, กิเมตฺถ อมฺเหหิ วตฺตพฺพํ อตฺถิ. วุตฺตํ เหตํ –

ក្នុងទីនេះ មានចោទសួរថា «ចុះពួកញាតិដែលទៅកើតក្នុងប្រេតវិស័យប៉ុណ្ណោះ ទើបបានទទួលផលទាន ឬក៏អ្នកដទៃទៀតក៏បានទទួលដែរ?»។ ដោះស្រាយថា សេចក្តីនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បានដោះស្រាយរួចហើយ កាលដែលជាណុស្សោណិព្រាហ្មណ៍សួរថា «បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន តើយើងត្រូវនិយាយ (ឬធ្វើ) យ៉ាងណា ក្នុងរឿងនេះ?»។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះថា៖

---

‘‘มยมสฺสุ, โภ โคตม, พฺราหฺมณา นาม ทานานิ เทม, สทฺธานิ กโรม ‘อิทํ ทานํ เปตานํ ญาติสาโลหิตานํ อุปกปฺปตุ, อิทํ ทานํ เปตา ญาติสาโลหิตา ปริภุญฺชนฺตู’ติ, กจฺจิ ตํ, โภ โคตม, ทานํ เปตานํ ญาติสาโลหิตานํ อุปกปฺปติ, กจฺจิ เต เปตา ญาติสาโลหิตา ตํ ทานํ ปริภุญฺชนฺตีติ. ฐาเน โข, พฺราหฺมณ, อุปกปฺปติ, โน อฏฺฐาเนติ.

«បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ពួកយើងជាព្រាហ្មណ៍ តែងឲ្យទាន តែងធ្វើសទ្ធាពិធី (ការធ្វើបុណ្យឧទ្ទិសដល់អ្នកស្លាប់) ដោយតាំងចិត្តថា “សូមទាននេះ សម្រេចដល់ពួកញាតិសាលោហិតដែលជាប្រេតទាំងឡាយ សូមពួកញាតិសាលោហិតដែលជាប្រេតទាំងឡាយ បានបរិភោគនូវទាននេះចុះ” បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ចុះទាននោះ សម្រេចដល់ពួកញាតិសាលោហិតដែលជាប្រេតទាំងឡាយដែរឬទេ ពួកញាតិសាលោហិតដែលជាប្រេតទាំងឡាយនោះ បានបរិភោគនូវទាននោះដែរឬទេ?»។ ព្រះអង្គត្រាស់ថា «ម្នាលព្រាហ្មណ៍ ទាននោះតែងសម្រេចក្នុងទីដ៏សមគួរ (ឋានៈ) មិនសម្រេចក្នុងទីមិនសមគួរ (អឋានៈ) ឡើយ»។

---

‘‘กตมํ ปน ตํ, โภ โคตม, ฐานํ, กตมํ อฏฺฐานนฺติ? อิธ, พฺราหฺมณ, เอกจฺโจ ปาณาติปาตี โหติ…เป… มิจฺฉาทิฏฺฐิโก โหติ, โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา นิรยํ อุปปชฺชติ. โย เนรยิกานํ สตฺตานํ อาหาโร, เตน โส ตตฺถ ยาเปติ, เตน โส ตตฺถ ติฏฺฐติ. อิทํ โข, พฺราหฺมณ, อฏฺฐานํ, ยตฺถ ฐิตสฺส ตํ ทานํ น อุปกปฺปติ.

«បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ចុះទីដ៏សមគួរ (ឋានៈ) នោះ តើដូចម្តេច ទីមិនសមគួរ (អឋានៈ) នោះ តើដូចម្តេច?»។ ព្រះអង្គត្រាស់ថា «ម្នាលព្រាហ្មណ៍ បុគ្គលខ្លះក្នុងលោកនេះ ជាអ្នកសម្លាប់សត្វ...ល... ជាមិច្ឆាទិដ្ឋិ បុគ្គលនោះ លុះរលាយកាយស្លាប់ទៅ តែងទៅកើតក្នុងនរក។ អាហាររបស់សត្វនរកទាំងឡាយមានសភាពយ៉ាងណា គេតែងញ៉ាំងជីវិតឲ្យរស់នៅដោយអាហារនោះក្នុងនរកនោះ គេតែងស្ថិតនៅក្នុងនរកនោះដោយសារអាហារនោះ។ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ នេះឯងជាទីមិនសមគួរ (អឋានៈ) ដែលទាននោះមិនសម្រេចដល់បុគ្គលដែលស្ថិតនៅក្នុងទីនោះឡើយ»។

---

‘‘อิธ ปน, พฺราหฺมณ, เอกจฺโจ ปาณาติปาตี โหติ…เป… มิจฺฉาทิฏฺฐิโก โหติ, โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ติรจฺฉานโยนึ อุปปชฺชติ. โย ติรจฺฉานโยนิกานํ สตฺตานํ อาหาโร, เตน โส ตตฺถ ยาเปติ, เตน โส ตตฺถ ติฏฺฐติ. อิทมฺปิ โข, พฺราหฺมณ, อฏฺฐานํ, ยตฺถ ฐิตสฺส ตํ ทานํ น อุปกปฺปติ.

«ម្នាលព្រាហ្មណ៍ មួយវិញទៀត បុគ្គលខ្លះក្នុងលោកនេះ ជាអ្នកសម្លាប់សត្វ...ល... ជាមិច្ឆាទិដ្ឋិ បុគ្គលនោះ លុះរលាយកាយស្លាប់ទៅ តែងទៅកើតក្នុងកំណើតតិរច្ឆាន។ អាហាររបស់សត្វតិរច្ឆានទាំងឡាយមានសភាពយ៉ាងណា គេតែងញ៉ាំងជីវិតឲ្យរស់នៅដោយអាហារនោះក្នុងកំណើតតិរច្ឆាននោះ គេតែងស្ថិតនៅក្នុងកំណើតតិរច្ឆាននោះដោយសារអាហារនោះ។ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ នេះក៏ជាទីមិនសមគួរ (អឋានៈ) ដែលទាននោះមិនសម្រេចដល់បុគ្គលដែលស្ថិតនៅក្នុងទីនោះឡើយ»។

---

‘‘อิธ ปน, พฺราหฺมณ, เอกจฺโจ ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหติ…เป… สมฺมาทิฏฺฐิโก โหติ, โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา มนุสฺสานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชติ…เป… เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชติ. โย เทวานํ อาหาโร, เตน โส ตตฺถ ยาเปติ, เตน โส ตตฺถ ติฏฺฐติ. อิทมฺปิ โข, พฺราหฺมณ, อฏฺฐานํ, ยตฺถ ฐิตสฺส ตํ ทานํ น อุปกปฺปติ.

«ម្នាលព្រាហ្មណ៍ មួយវិញទៀត បុគ្គលខ្លះក្នុងលោកនេះ ជាអ្នកវៀរចាកការសម្លាប់សត្វ...ល... ជាសម្មាទិដ្ឋិ បុគ្គលនោះ លុះរលាយកាយស្លាប់ទៅ តែងទៅកើតជាមិត្តភក្តិរបស់ពួកមនុស្ស...ល... តែងទៅកើតជាមិត្តភក្តិរបស់ពួកទេវតា។ អាហាររបស់ពួកទេវតាមានសភាពយ៉ាងណា គេតែងញ៉ាំងជីវិតឲ្យរស់នៅដោយអាហារនោះក្នុងទេវលោកនោះ គេតែងស្ថិតនៅក្នុងទេវលោកនោះដោយសារអាហារនោះ។ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ នេះក៏ជាទីមិនសមគួរ (អឋានៈ) ដែលទាននោះមិនសម្រេចដល់បុគ្គលដែលស្ថិតនៅក្នុងទីនោះឡើយ»။

---

‘‘อิธ ปน, พฺราหฺมณ, เอกจฺโจ ปาณาติปาตี โหติ…เป… มิจฺฉาทิฏฺฐิโก โหติ, โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา เปตฺติวิสยํ อุปปชฺชติ. โย เปตฺติเวสยิกานํ สตฺตานํ อาหาโร, เตน [Pg.178] โส ตตฺถ ยาเปติ, เตน โส ตตฺถ ติฏฺฐติ. ยํ วา ปนสฺส อิโต อนุปเวจฺฉนฺติ มิตฺตามจฺจา วา ญาติสาโลหิตา วา, เตน โส ตตฺถ ยาเปติ, เตน โส ตตฺถ ติฏฺฐติ. อิทํ โข, พฺราหฺมณ, ฐานํ, ยตฺถ ฐิตสฺส ตํ ทานํ อุปกปฺปตีติ.

«ម្នាលព្រាហ្មណ៍ មួយវិញទៀត បុគ្គលខ្លះក្នុងលោកនេះ ជាអ្នកសម្លាប់សត្វ...ល... ជាមិច្ឆាទិដ្ឋិ បុគ្គលនោះ លុះរលាយកាយស្លាប់ទៅ តែងទៅកើតក្នុងប្រេតវិស័យ។ អាហាររបស់សត្វដែលនៅក្នុងប្រេតវិស័យមានសភាពយ៉ាងណា គេតែងញ៉ាំងជីវិតឲ្យរស់នៅដោយអាហារនោះក្នុងប្រេតវិស័យនោះ គេតែងស្ថិតនៅក្នុងប្រេតវិស័យនោះដោយសារអាហារនោះ។ មួយយ៉ាងទៀត ពួកមិត្តអាមាត្យ ឬញាតិសាលោហិតរបស់ប្រេតនោះ តែងឧទ្ទិសឲ្យនូវទានណាអំពីលោកនេះ គេតែងញ៉ាំងជីវិតឲ្យរស់នៅដោយសារទាននោះក្នុងប្រេតវិស័យនោះ គេតែងស្ថិតនៅក្នុងប្រេតវិស័យនោះដោយសារទាននោះ។ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ នេះឯងជាទីដ៏សមគួរ (ឋានៈ) ដែលទាននោះសម្រេចដល់បុគ្គលដែលស្ថិតនៅក្នុងទីនោះឡើយ»។

---

‘‘สเจ ปน, โภ โคตม, โส เปโต ญาติสาโลหิโต ตํ ฐานํ อนุปปนฺโน โหติ, โก ตํ ทานํ ปริภุญฺชตีติ? อญฺเญปิสฺส, พฺราหฺมณ, เปตา ญาติสาโลหิตา ตํ ฐานํ อุปปนฺนา โหนฺติ, เต ตํ ทานํ ปริภุญฺชนฺตีติ.

«បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ចុះបើញាតិសាលោហិតដែលជាប្រេតនោះ មិនបានទៅកើតក្នុងទីដ៏សមគួរ (ប្រេតវិស័យ) នោះទេ តើនរណានឹងបានបរិភោគនូវទាននោះ?»។ ព្រះអង្គត្រាស់ថា «ម្នាលព្រាហ្មណ៍ ពួកញាតិសាលោហិតដទៃទៀតរបស់ទាយកនោះ ដែលជាប្រេតទៅកើតក្នុងទីនោះ ក៏មានដែរ ពួកប្រេតទាំងនោះឯង តែងបានបរិភោគនូវទាននោះ»។

---

‘‘สเจ ปน, โภ โคตม, โส เจว เปโต ญาติสาโลหิโต ตํ ฐานํ อนุปปนฺโน โหติ, อญฺเญปิสฺส เปตา ญาติสาโลหิตา ตํ ฐานํ อนุปปนฺนา โหนฺติ, โก ตํ ทานํ ปริภุญฺชตีติ? อฏฺฐานํ โข เอตํ พฺราหฺมณ อนวกาโส, ยํ ตํ ฐานํ วิวิตฺตํ อสฺส อิมินา ทีเฆน อทฺธุนา ยทิทํ เปเตหิ ญาติสาโลหิเตหิ. อปิจ พฺราหฺมณ ทายโกปิ อนิปฺผโล’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๑๗๗).

«បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ចុះបើប្រេតដែលជាញាតិសាលោហិតនោះផង មិនបានទៅកើតក្នុងទីនោះ ទាំងពួកញាតិសាលោហិតដទៃទៀតរបស់ទាយកនោះ ដែលជាប្រេត ក៏មិនបានទៅកើតក្នុងទីនោះដែរ តើនរណានឹងបានបរិភោគនូវទាននោះ?»។ ព្រះអង្គត្រាស់ថា «ម្នាលព្រាហ្មណ៍ ទីដទៃដែលសូន្យចាកញាតិសាលោហិតដែលជាប្រេត ដោយកាលវេលាដ៏យូរអង្វែងនេះ មិនមែនជាឋានៈ មិនមែនជាឱកាសឡើយ។ មួយវិញទៀត ម្នាលព្រាហ្មណ៍ សូម្បីតែទាយក (អ្នកឲ្យ) ក៏ជាអ្នកមិនឥតផលឡើយ»។

---

ฉฏฺฐคาถาปรทฺธสตฺตมคาถาวณฺณนา

ការពណ៌នានូវពាក់កណ្តាលខាងចុងនៃគាថាទី ៦ និងគាថាទី ៧ ទាំងមូល

---

๖-๗. เอวํ ภควา รญฺโญ มาคธสฺส เปตฺติวิสยูปปนฺนานํ ปุพฺพญาตีนํ สมฺปตฺตึ นิสฺสาย โถเมนฺโต ‘‘เอเต เต, มหาราช, ญาตี อิมาย ทานสมฺปทาย อตฺตมนา เอวํ โถเมนฺตี’’ติ ทสฺเสนฺโต –

៦-៧. ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលនឹងសរសើរនូវការសម្រេចសម្បត្តិរបស់ពួកបុព្វញាតិដែលទៅកើតក្នុងប្រេតវិស័យ របស់ព្រះរាជាដែនមគធៈ (ព្រះបាទពិម្ពិសារ) យ៉ាងនេះ កាលនឹងបង្ហាញថា «បពិត្រមហារាជ ពួកញាតិទាំងនោះរបស់ព្រះអង្គ មានចិត្តត្រេកអរដោយសារការបរិបូណ៌នៃទាននេះ ទើបសរសើរយ៉ាងនេះ» ទើបត្រាស់ថា៖

---

‘‘จิรํ ชีวนฺตุ โน ญาตี, เยสํ เหตุ ลภามเส;

อมฺหากญฺจ กตา ปูชา, ทายกา จ อนิปฺผลา’’ติ. –

«សូមពួកញាតិរបស់ពួកយើង ដែលពួកយើងបានអាស្រ័យហើយបានទទួល (សម្បត្តិ) នេះ ចូរមានអាយុវែងចុះ ទាំងការបូជាចំពោះពួកយើង ពួកញាតិក៏បានធ្វើហើយ ឯពួកទាយកក៏ជាអ្នកមិនឥតផលឡើយ»។

---

วตฺวา ปุน เตสํ เปตฺติวิสยูปปนฺนานํ อญฺญสฺส กสิโครกฺขาทิโน สมฺปตฺติปฏิลาภการณสฺส อภาวํ อิโต ทินฺเนน ยาปนภาวญฺจ ทสฺเสนฺโต ‘‘น หิ ตตฺถ กสี อตฺถี’’ติ ฉฏฺฐคาถาย ปจฺฉิมทฺธํ ‘‘วณิชฺชา ตาทิสี’’ติ อิมํ สตฺตมคาถญฺจ อาห.

លុះទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងនេះហើយ កាលនឹងបង្ហាញនូវការមិនមានហេតុដទៃទៀត មានការធ្វើស្រែចម្ការ និងការចិញ្ចឹមគោជាដើម ដើម្បីបានទទួលសម្បត្តិរបស់ពួកប្រេតដែលទៅកើតក្នុងប្រេតវិស័យទាំងនោះ និងការរស់នៅដោយសារទានដែលគេឲ្យអំពីលោកនេះ ទើបត្រាស់ពាក់កណ្តាលខាងចុងនៃគាថាទី ៦ ថា «na hi tattha kasī atthi» និងគាថាទី ៧ នេះថា «vaṇijjā tādisī»។

---

ตตฺรายํ อตฺถวณฺณนา – น หิ, มหาราช, ตตฺถ เปตฺติวิสเย กสิ อตฺถิ, ยํ นิสฺสาย เต เปตา สมฺปตฺตึ ปฏิลเภยฺยุํ. โครกฺเขตฺถ น วิชฺชตีติ น เกวลํ กสิ เอว, โครกฺขาปิ เอตฺถ เปตฺติวิสเย น วิชฺชติ, ยํ [Pg.179] นิสฺสาย เต สมฺปตฺตึ ปฏิลเภยฺยุํ. วณิชฺชา ตาทิสี นตฺถีติ วาณิชฺชาปิ ตาทิสี นตฺถิ, ยา เตสํ สมฺปตฺติปฏิลาภเหตุ ภเวยฺย. หิรญฺเญน กยากยนฺติ หิรญฺเญน กยวิกฺกยมฺปิ ตตฺถ ตาทิสํ นตฺถิ, ยํ เตสํ สมฺปตฺติปฏิลาภเหตุ ภเวยฺย. อิโต ทินฺเนน ยาเปนฺติ, เปตา กาลคตา ตหินฺติ เกวลํ ปน อิโต ญาตีหิ วา มิตฺตามจฺเจหิ วา ทินฺเนน ยาเปนฺติ, อตฺตภาวํ คเมนฺติ. เปตาติ เปตฺติวิสยูปปนฺนา สตฺตา. กาลคตาติ อตฺตโน มรณกาเลน คตา, ‘‘กาลกตา’’ติ วา ปาโฐ, กตกาลา กตมรณาติ อตฺโถ. ตหินฺติ ตสฺมึ เปตฺติวิสเย.

ក្នុងគាថានោះ មានសេចក្តីពន្យល់ដូចតទៅនេះ៖ បពិត្រមហារាជ ក្នុងប្រេតវិស័យនោះ មិនមានការធ្វើស្រែចម្ការ ដែលពួកប្រេតទាំងនោះនឹងអាស្រ័យហើយបានទទួលសម្បត្តិឡើយ។ បទថា «gorakkhettha na vijjati» សេចក្តីថា មិនមែនតែការធ្វើស្រែចម្ការប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីតែការចិញ្ចឹមគោ ដែលពួកប្រេតទាំងនោះនឹងអាស្រ័យហើយបានទទួលសម្បត្តិ ក៏មិនមានក្នុងប្រេតវិស័យនេះដែរ។ បទថា «vaṇijjā tādisī natthi» សេចក្តីថា សូម្បីតែការជួញដូរដែលជាហេតុឲ្យបានទទួលសម្បត្តិ ក៏មិនមានដែរ។ បទថា «hiraññena kayākayanti» សេចក្តីថា ការទិញនិងការលក់ដោយប្រាក់និងមាស ដែលជាហេតុឲ្យបានទទួលសម្បត្តិ ក៏មិនមានក្នុងប្រេតវិស័យនោះដែរ។ បទថា «ito dinnena yāpenti, petā kālagatā tahiṃ» សេចក្តីថា ពួកប្រេតទាំងឡាយដែលស្លាប់ទៅហើយក្នុងប្រេតវិស័យនោះ តែងរស់នៅ គឺញ៉ាំងអត្តភាពឲ្យប្រព្រឹត្តទៅបាន ដោយសារតែទានដែលពួកញាតិ ឬមិត្តអាមាត្យឲ្យអំពីលោកនេះប៉ុណ្ណោះ។ បទថា «petā» សេចក្តីថា សត្វដែលទៅកើតក្នុងប្រេតវិស័យ។ បទថា «kālagatā» សេចក្តីថា ទៅកាន់មរណកាលរបស់ខ្លួន ម្យ៉ាងទៀត មានបាឋៈថា «kālakatā» ប្រែថា ធ្វើមរណកាលហើយ គឺស្លាប់ហើយ។ បទថា «tahiṃ» សេចក្តីថា ក្នុងប្រេតវិស័យនោះ។

---

อฏฺฐมนวมคาถาทฺวยวณฺณนา

ការពណ៌នានូវគាថាទាំងពីរ គឺគាថាទី ៨ និងទី ៩

---

๘-๙. เอวํ ‘‘อิโต ทินฺเนน ยาเปนฺติ, เปตา กาลคตา ตหิ’’นฺติ วตฺวา อิทานิ อุปมาหิ ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต ‘‘อุนฺนเม อุทกํ วุฏฺฐ’’นฺติ อิทํ คาถาทฺวยมาห.

៨-៩. លុះទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងនេះថា «ito dinnena yāpenti, petā kālagatā tahiṃ» រួចហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងសម្តែងនូវសេចក្តីនោះដោយឧបមាទាំងឡាយ ទើបត្រាស់គាថាទាំងពីរនេះថា «unname udakaṃ vuṭṭhaṃ» ជាដើម។

---

ตสฺสตฺโถ – ยถา อุนฺนเต ถเล อุสฺสาเท ภูมิภาเค เมเฆหิ อภิวุฏฺฐํ อุทกํ นินฺนํ ปวตฺตติ, โย โย ภูมิภาโค นินฺโน โอณโต, ตํ ตํ ปวตฺตติ คจฺฉติ ปาปุณาติ, เอวเมว อิโต ทินฺนํ ทานํ เปตานํ อุปกปฺปติ นิพฺพตฺตติ, ปาตุภวตีติ อตฺโถ. นินฺนมิว หิ อุทกปฺปวตฺติยา ฐานํ เปตโลโก ทานุปกปฺปนาย. ยถาห – ‘‘อิทํ โข, พฺราหฺมณ, ฐานํ, ยตฺถ ฐิตสฺส ตํ ทานํ อุปกปฺปตี’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๑๗๗). ยถา จ กนฺทรปทรสาขาปสาขกุโสพฺภมหาโสพฺภสนฺนิปาเตหิ วาริวหา มหานชฺโช ปูรา หุตฺวา สาครํ ปริปูเรนฺติ, เอวมฺปิ อิโต ทินฺนทานํ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เปตานํ อุปกปฺปตีติ.

សេចក្តីនៃគាថានោះថា ទឹកដែលភ្លៀងបង្អុរចុះលើទីទួល គឺទីខ្ពស់ដែលគ្មានទឹក តែងហូរទៅកាន់ទីទាប គឺទីទំនាបដែលក្រឡហត យ៉ាងណា ទានដែលបុគ្គលឲ្យអំពីលោកនេះ តែងសម្រេច គឺសម្រេចផលប្រាកដដល់ពួកប្រេត យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះថា ប្រេតលោក គួរដឹងថាដូចជាទីទាបសម្រាប់ជាទីហូរទៅនៃទឹក ឯការសម្រេចនៃទាន គួរដឹងថាដូចជាការហូរទៅនៃទឹក។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ថា «ម្នាលព្រាហ្មណ៍ នេះឯងជាទីដ៏សមគួរ ដែលទាននោះសម្រេចដល់បុគ្គលដែលស្ថិតនៅក្នុងទីនោះ»។ មួយវិញទៀត ស្ទឹងទាំងឡាយដែលនាំទឹកមក ព្រោះការជួបជុំគ្នានៃល្បាក់ភ្នំ ច្រកភ្នំ ស្ទឹងតូច ស្ទឹងធំ ព្រែកតូច ព្រែកធំ តែងពេញប្រៀប ហើយញ៉ាំងសមុទ្រឲ្យពេញប្រៀប យ៉ាងណា ទានដែលបុគ្គលឲ្យអំពីលោកនេះ ក៏សម្រេចដល់ពួកប្រេត តាមន័យដែលពោលហើយខាងដើមនោះឯង យ៉ាងនោះដែរ។

---

ทสมคาถาวณฺณนา

ការពណ៌នានូវគាថាទី ១០

---

๑๐. เอวํ ภควา ‘‘อิโต ทินฺเนน ยาเปนฺติ, เปตา กาลคตา ตหิ’’นฺติ อิมํ อตฺถํ อุปมาหิ ปกาเสตฺวา ปุน ยสฺมา เต เปตา ‘‘อิโต กิญฺจิ ลจฺฉามา’’ติ อาสาภิภูตา ญาติฆรํ อาคนฺตฺวาปิ ‘‘อิทํ นาม โน เทถา’’ติ ยาจิตุํ อสมตฺถา, ตสฺมา เตสํ อิมานิ อนุสฺสรณวตฺถูนิ อนุสฺสรนฺโต [Pg.180] กุลปุตฺโต ทกฺขิณํ ทชฺชาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อทาสิ เม’’ติ อิมํ คาถมาห.

១០. ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងនូវសេចក្តីនេះដោយឧបមាទាំងឡាយថា «ពួកប្រេតដែលធ្វើមរណកាលទៅហើយ ក្នុងប្រេតវិស័យនោះ តែងញ៉ាំងអត្តភាពឲ្យប្រព្រឹត្តទៅបាន ដោយសារទានដែលគេឧទ្ទិសឲ្យអំពីលោកនេះ» យ៉ាងនេះហើយ មួយវិញទៀត ព្រោះហេតុតែពួកប្រេតទាំងនោះ ត្រូវសេចក្តីប្រាថ្នាគ្របសង្កត់ហើយថា «ពួកយើងនឹងបានរបស់អ្វីមួយអំពីញាតិនេះ» សូម្បីមកកាន់ផ្ទះនៃញាតិហើយ ក៏មិនអាចនឹងសូមថា «សូមអ្នកទាំងឡាយប្រគល់របស់ឈ្មោះនេះឲ្យដល់ពួកយើង» ឡើយ ព្រោះហេតុនោះ កាលកុលបុត្ររលឹកឃើញនូវហេតុជាទីរលឹកទាំងឡាយនេះ ដល់ពួកញាតិទាំងនោះ ទើបគប្បីប្រគេនទក្ខិណាទាន ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់បង្ហាញនូវសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់គាថានេះថា «អទាសិ មេ» ជាដើម។

---

ตสฺสตฺโถ – ‘‘อิทํ นาม เม ธนํ วา ธญฺญํ วา อทาสี’’ติ จ, ‘‘อิทํ นาม เม กิจฺจํ อตฺตนา อุยฺโยคมาปชฺชนฺโต อกาสี’’ติ จ, ‘‘อมุ เม มาติโต วา ปิติโต วา สมฺพนฺธตฺตา ญาตี’’ติ จ สิเนหวเสน ตาณสมตฺถตาย ‘‘มิตฺตา’’ติ จ, ‘‘อสุโก เม สห ปํสุกีฬโก สขา’’ติ จ เอวํ สพฺพมนุสฺสรนฺโต เปตานํ ทกฺขิณํ ทชฺชา, ทานํ นิยฺยาเตยฺยาติ. อปโร ปาโฐ ‘‘เปตานํ ทกฺขิณา ทชฺชา’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ทาตพฺพาติ ทชฺชา. กา สา? เปตานํ ทกฺขิณา, เตเนว ‘‘อทาสิ เม’’ติอาทินา นเยน ปุพฺเพ กตมนุสฺสรํ อนุสฺสรตาติ วุตฺตํ โหติ. กรณวจนปฺปสงฺเค ปจฺจตฺตวจนํ เวทิตพฺพํ.

សេចក្តីអធិប្បាយនៃគាថានោះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះថា៖ កាលបុគ្គលរលឹកឃើញនូវសេចក្តីទាំងពួងយ៉ាងនេះថា «បុគ្គលនេះបានឲ្យទ្រព្យឈ្មោះនេះ ឬស្រូវឈ្មោះនេះដល់អាត្មាអញ» ផង «បុគ្គលនេះបានខ្វល់ខ្វាយប្រឹងប្រែងធ្វើកិច្ចការឈ្មោះនេះដល់អាត្មាអញដោយខ្លួនឯង» ផង «បុគ្គលឯណោះជាញាតិរបស់អាត្មាអញ ព្រោះទាក់ទងគ្នាខាងម្តាយក្តី ខាងឪពុកក្តី» ផង «បុគ្គលនេះជាមិត្តរបស់អាត្មាអញ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីស្រឡាញ់ និងដោយភាពជាអ្នកអាចជាទីពឹងបាន» ផង «អ្នកឈ្មោះឯណោះជាសំឡាញ់លេងធូលីដីជាមួយគ្នាជាមួយអាត្មាអញ» ផង គប្បីប្រគល់ទក្ខិណាទានដល់ពួកប្រេត គឺគប្បីឧទ្ទិសទានឲ្យ។ មានបទបាឋមួយទៀតថា «petānaṃ dakkhiṇā dajjā»។ សេចក្តីអធិប្បាយនៃបទនោះ គប្បីជ្រាបថា បទថា dajjā គឺ គប្បីឲ្យ។ ទាននោះ តើដូចម្តេច? គឺទក្ខិណាទានដើម្បីពួកប្រេត ព្រោះហេតុនោះឯង ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទើបត្រាស់ថា «anussaraṃ» (កាលរលឹកឃើញ) គឺកាលរលឹកឃើញនូវអំពើដែលគេធ្វើហើយក្នុងកាលមុន ដោយន័យជាដើមថា «adāsi me»។ កាលមានការប្រកបដោយតតិយាវិភត្តិ គប្បីជ្រាបថាជាបឋមាវិភត្តិ។

---

เอกาทสมคาถาวณฺณนา

សេចក្តីអធិប្បាយគាថាទី ១១

---

๑๑. เอวํ ภควา เปตานํ ทกฺขิณานิยฺยาตเน การณภูตานิ อนุสฺสรณวตฺถูนิ ทสฺเสนฺโต –

១១. ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់បង្ហាញនូវវត្ថុជាទីរលឹកទាំងឡាយ ដែលជាហេតុក្នុងការឧទ្ទិសទក្ខិណាទានដល់ពួកប្រេត យ៉ាងនេះហើយ ទើបត្រាស់ថា៖

---

‘‘อทาสิ เม อกาสิ เม, ญาติมิตฺตา สขา จ เม;

เปตานํ ทกฺขิณํ ทชฺชา, ปุพฺเพ กตมนุสฺสร’’นฺติ. –

«បុគ្គលកាលរលឹកឃើញនូវឧបការៈដែលគេធ្វើហើយក្នុងកាលមុនថា បុគ្គលនេះបានឲ្យរបស់នេះដល់អាត្មាអញ បុគ្គលនេះបានធ្វើកិច្ចការនេះដល់អាត្មាអញ បុគ្គលទាំងនេះជាញាតិ ជាមិត្ត ជាសំឡាញ់របស់អាត្មាអញ គប្បីប្រគល់ទក្ខិណាទានដល់ពួកប្រេត»។

---

วตฺวา ปุน เย ญาติมรเณน รุณฺณโสกาทิปรา เอว หุตฺวา ติฏฺฐนฺติ, น เตสํ อตฺถาย กิญฺจิ เทนฺติ, เตสํ ตํ รุณฺณโสกาทิ เกวลํ อตฺตปริตาปนเมว โหติ, น เปตานํ กิญฺจิ อตฺถํ นิปฺผาเทตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น หิ รุณฺณํ วา’’ติ อิมํ คาถมาห.

លុះត្រាស់យ៉ាងនេះហើយ ជាថ្មីទៀត ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់បង្ហាញថា «ពួកជនណាដែលកាលញាតិធ្វើមរណកាលទៅហើយ ជាអ្នកខ្វល់ខ្វាយតែនឹងការយំយែក និងសេចក្តីសោកជាដើមប៉ុណ្ណោះ ហើយមិនបានប្រគល់របស់អ្វីមួយដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ពួកញាតិទាំងនោះឡើយ ការយំយែក និងសេចក្តីសោកជាដើមនោះ គ្រាន់តែជាការធ្វើខ្លួនឯងឲ្យក្តៅក្រហាយប៉ុណ្ណោះ មិនបានសម្រេចប្រយោជន៍អ្វីមួយដល់ពួកប្រេតឡើយ» ទើបត្រាស់គាថានេះថា «ន ហិ រុណ្ណំ វា» ជាដើម។

---

ตตฺถ รุณฺณนฺติ โรทนา โรทิตตฺตํ อสฺสุปาตนํ, เอเตน กายปริสฺสมํ ทสฺเสติ. โสโกติ โสจนา โสจิตตฺตํ, เอเตน จิตฺตปริสฺสมํ ทสฺเสติ. ยา จญฺญาติ ยา จ รุณฺณโสเกหิ อญฺญา. ปริเทวนาติ ญาติพฺยสเนน ผุฏฺฐสฺส ลาลปฺปนา, ‘‘กหํ เอกปุตฺตก ปิย มนาปา’’ติ เอวมาทินา นเยน คุณสํวณฺณนา, เอเตน วจีปริสฺสมํ ทสฺเสติ.

ក្នុងគាថានោះ បទថា ruṇṇaṃ គឺ ការយំ ភាពនៃសេចក្តីយំ ការបង្ហូរទឹកភ្នែក ដោយបទនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់បង្ហាញនូវសេចក្តីលំបាកកាយ។ បទថា soko គឺ ការសោកសៅ ភាពនៃសេចក្តីសោកសៅ ដោយបទនេះ ទ្រង់បង្ហាញនូវសេចក្តីលំបាកចិត្ត។ បទថា yā caññā គឺ សេចក្តីសោកសៅ និងការយំយែកដទៃទៀតក្រៅពីនេះ។ បទថា paridevanā គឺ ការរអ៊ូរទាំរបស់បុគ្គលដែលត្រូវប៉ះពាល់ដោយសេចក្តីវិនាសនៃញាតិ គឺការពណ៌នាគុណដោយន័យមានជាដើមថា «កូនប្រុសតែមួយដ៏ជាទីស្រឡាញ់ពេញចិត្តអើយ កូនទៅណាបាត់ហើយ» ដោយបទនេះ ទ្រង់បង្ហាញនូវសេចក្តីលំបាកវាចា។

---

ทฺวาทสมคาถาวณฺณนา

សេចក្តីអធិប្បាយគាថាទី ១២

---

๑๒. เอวํ [Pg.181] ภควา ‘‘รุณฺณํ วา โสโก วา ยา จญฺญา ปริเทวนา, สพฺพมฺปิ ตํ เปตานํ อตฺถาย น โหติ, เกวลนฺตุ อตฺตานํ ปริตาปนมตฺตเมว, เอวํ ติฏฺฐนฺติ ญาตโย’’ติ รุณฺณาทีนํ นิรตฺถกภาวํ ทสฺเสตฺวา ปุน มาคธราเชน ยา ทกฺขิณา ทินฺนา, ตสฺสา สาตฺถกภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อยญฺจ โข ทกฺขิณา’’ติ อิมํ คาถมาห.

១២. ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់បង្ហាញនូវភាពមិនមានប្រយោជន៍នៃការយំយែកជាដើមយ៉ាងនេះថា «ការយំយែកក្តី សេចក្តីសោកក្តី ការរអ៊ូរទាំដទៃទៀតក្តី សូម្បីទាំងអស់នោះ មិនមានប្រយោជន៍ដល់ពួកប្រេតឡើយ គ្រាន់តែជាការធ្វើខ្លួនឯងឲ្យក្តៅក្រហាយប៉ុណ្ណោះ ពួកញាតិទាំងឡាយតែងស្ថិតនៅយ៉ាងនេះ» លុះទ្រង់បង្ហាញហើយ ជាថ្មីទៀត កាលទ្រង់បង្ហាញនូវភាពមានប្រយោជន៍នៃទក្ខិណាទាន ដែលព្រះរាជាដែនមគធៈ (ព្រះបាទពិម្ពិសារ) ទ្រង់ប្រគេនហើយ ទើបត្រាស់គាថានេះថា «អយញ្ច ខោ ទក្ខិណា» ជាដើម។

---

ตสฺสตฺโถ – อยญฺจ โข, มหาราช, ทกฺขิณา ตยา อชฺช อตฺตโน ญาติคณํ อุทฺทิสฺส ทินฺนา, สา ยสฺมา สงฺโฆ อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺส, ตสฺมา สงฺฆมฺหิ สุปฺปติฏฺฐิตา อสฺส เปตชนสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย อุปกปฺปติ สมฺปชฺชติ ผลตีติ วุตฺตํ โหติ. อุปกปฺปตีติ จ ฐานโส อุปกปฺปติ, ตํขณํเยว อุปกปฺปติ, น จิเรน. ยถา หิ ตํขณญฺเญว ปฏิภนฺตํ ‘‘ฐานโสเวตํ ตถาคตํ ปฏิภาตี’’ติ วุจฺจติ, เอวมิธาปิ ตํขณํเยว อุปกปฺปนฺตา ‘‘ฐานโส อุปกปฺปตี’’ติ วุตฺตา. ยํ วา ตํ ‘‘อิทํ โข, พฺราหฺมณ, ฐานํ, ยตฺถ ฐิตสฺส ตํ ทานํ อุปกปฺปตี’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๑๗๗) วุตฺตํ, ตตฺถ ขุปฺปิปาสิกวนฺตาสปรทตฺตูปชีวินิชฺฌามตณฺหิกาทิเภทภินฺเน ฐาเน อุปกปฺปตีติ วุตฺตํ ยถา กหาปณํ เทนฺโต ‘‘กหาปณโส เทตี’’ติ โลเก วุจฺจติ. อิมสฺมิญฺจ อตฺถวิกปฺเป อุปกปฺปตีติ ปาตุภวติ, นิพฺพตฺตตีติ วุตฺตํ โหติ.

សេចក្តីអធិប្បាយនៃគាថានោះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះថា៖ បពិត្រមហារាជ ក៏ទក្ខិណាទាននេះឯង ដែលព្រះអង្គទ្រង់ប្រគេនហើយក្នុងថ្ងៃនេះ ឧទ្ទិសចំពោះពួកញាតិរបស់ព្រះអង្គ ទក្ខិណាទាននោះ ព្រោះហេតុតែព្រះសង្ឃជាបុញ្ញក្ខេត្តដ៏ប្រសើររបស់សត្វលោក ព្រោះហេតុនោះ ទក្ខិណាទានដែលតម្កល់ទុកល្អហើយក្នុងព្រះសង្ឃ គប្បីសម្រេច គប្បីបរិបូណ៌ គប្បីឲ្យផល ដើម្បីជាប្រយោជន៍អស់កាលជាអង្វែង ដល់ពួកប្រេតទាំងនោះ មានសេចក្តីអធិប្បាយយ៉ាងនេះ។ មួយវិញទៀត បទថា upakappati គឺ តែងសម្រេចដោយរហ័ស (ក្នុងខណៈនោះឯង) គឺសម្រេចក្នុងខណៈនោះឯង មិនមែនអស់កាលយូរឡើយ។ ពិតណាស់ ដូចជាសេចក្តីដែលលេចឡើងក្នុងខណៈនោះឯង ដែលលោកពោលថា «សេចក្តីនោះ តែងលេចឡើងចំពោះព្រះតថាគតដោយរហ័ស» យ៉ាងណាមិញ ក្នុងទីនេះសូម្បីទានដែលសម្រេចក្នុងខណៈនោះឯង លោកក៏ពោលថា «តែងសម្រេចដោយរហ័ស» យ៉ាងនោះដែរ។ មួយវិញទៀត ពាក្យណាដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ថា «បពិត្រព្រាហ្មណ៍ នេះជាហេតុ ជាទីតាំង ដែលទាននោះតែងសម្រេចដល់ប្រេតដែលស្ថិតនៅក្នុងទីនោះ» ក្នុងទីនោះ លោកពោលថា «តែងសម្រេច» ដល់ពួកប្រេតដែលស្ថិតនៅក្នុងទីតាំងដែលប្លែកគ្នាដោយពួកប្រេត គឺខុប្បិបាសិកប្រេត វន្តាសប្រេត បរទត្តូបជីវីប្រេត និងនិជ្ឈាមតណ្ហិកប្រេតជាដើម ដូចជាកាលគេឲ្យកហាបណៈ ក្នុងលោកតែងពោលថា «បុគ្គលនោះ ឲ្យកហាបណៈដល់អាត្មាអញ» យ៉ាងណាមិញ។ ក្នុងសេចក្តីអធិប្បាយផ្សេងគ្នានេះ បទថា upakappati គឺ តែងប្រាកដឡើង គឺតែងកើតឡើង តែងសម្រេច មានសេចក្តីអធិប្បាយយ៉ាងនេះ។

---

เตรสมคาถาวณฺณนา

សេចក្តីអធិប្បាយគាថាទី ១៣

---

๑๓. เอวํ ภควา รญฺญา ทินฺนาย ทกฺขิณาย สาตฺถกภาวํ ทสฺเสนฺโต –

១៣. ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់បង្ហាញនូវភាពមានប្រយោជន៍នៃទក្ខិណាទាន ដែលព្រះរាជាទ្រង់ប្រគេនហើយ យ៉ាងនេះ ទើបត្រាស់ថា៖

---

‘‘อยญฺจ โข ทกฺขิณา ทินฺนา, สงฺฆมฺหิ สุปฺปติฏฺฐิตา;

ทีฆรตฺตํ หิตายสฺส, ฐานโส อุปกปฺปตี’’ติ. –

«ក៏ទក្ខិណាទាននេះឯង ដែលបុគ្គលបានប្រគេនហើយ តម្កល់ទុកល្អហើយក្នុងព្រះសង្ឃ តែងសម្រេចដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ប្រេតនោះ អស់កាលជាអង្វែង ដោយរហ័ស»។

---

วตฺวา ปุน ยสฺมา อิมํ ทกฺขิณํ เทนฺเตน ญาตีนํ ญาตีหิ กตฺตพฺพกิจฺจกรณวเสน ญาติธมฺโม นิทสฺสิโต, พหุชนสฺส ปากฏีกโต, นิทสฺสนํ วา กโต, ตุมฺเหหิปิ ญาตีนํ เอวเมว ญาตีหิ กตฺตพฺพกิจฺจกรณวเสน ญาติธมฺโม ปริปูเรตพฺโพ, น นิรตฺถเกหิ รุณฺณาทีหิ อตฺตา ปริตาเปตพฺโพติ จ เปเต ทิพฺพสมฺปตฺตึ อธิคเมนฺเตน เปตานํ ปูชา กตา อุฬารา, พุทฺธปฺปมุขญฺจ ภิกฺขุสงฺฆํ อนฺนปานาทีหิ สนฺตปฺเปนฺเตน ภิกฺขูนํ พลํ อนุปทินฺนํ, อนุกมฺปาทิคุณปริวารญฺจ จาคเจตนํ นิพฺพตฺเตนฺเตน อนปฺปกํ ปุญฺญํ [Pg.182] ปสุตํ, ตสฺมา ภควา อิเมหิ ยถาภุจฺจคุเณหิ ราชานํ สมฺปหํเสนฺโต –

លុះត្រាស់យ៉ាងនេះហើយ ជាថ្មីទៀត ព្រោះហេតុតែបុគ្គលកាលប្រគល់ទក្ខិណាទាននេះ ឈ្មោះថាបានបង្ហាញនូវញាតិធម៌ ដោយអំណាចនៃការធ្វើកិច្ចដែលញាតិគប្បីធ្វើដល់ពួកញាតិ គឺបានធ្វើឲ្យប្រាកដដល់មហាជន ឬបានធ្វើជាគំរូហើយ សូម្បីព្រះអង្គទាំងឡាយ ក៏គប្បីបំពេញនូវញាតិធម៌ ដោយអំណាចនៃការធ្វើកិច្ចដែលញាតិគប្បីធ្វើដល់ពួកញាតិយ៉ាងនោះឯង មិនគប្បីធ្វើខ្លួនឯងឲ្យក្តៅក្រហាយដោយការយំយែកជាដើមដែលមិនមានប្រយោជន៍ឡើយ មួយវិញទៀត កាលញ៉ាំងពួកប្រេតទាំងនោះឲ្យបានសម្រេចនូវទិព្វសម្បត្តិ ការបូជាដ៏ធំទូលាយ ឈ្មោះថាបានធ្វើហើយដល់ពួកប្រេត កាលញ៉ាំងព្រះភិក្ខុសង្ឃមានព្រះពុទ្ធជាប្រធានឲ្យឆ្អែតស្កប់ស្កល់ដោយខាទនីយភោជនីយាហារជាដើម កម្លាំងដ៏ធំទូលាយ ឈ្មោះថាបានប្រគេនហើយដល់ភិក្ខុទាំងឡាយ កាលញ៉ាំងចាគចេតនាដែលប្រកបដោយគុណមានសេចក្តីអនុគ្រោះជាដើមជាបរិវារឲ្យកើតឡើង បុណ្យមិនနည်း ឈ្មោះថាបានសន្សំហើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់ធ្វើព្រះរាជាឲ្យរីករាយដោយគុណដ៏ពិតប្រាកដទាំងនេះ ទើបត្រាស់ថា៖

---

‘‘โส ญาติธมฺโม จ อยํ นิทสฺสิโต,เปตาน ปูชา จ กตา อุฬารา;

พลญฺจ ภิกฺขูนมนุปฺปทินฺนํ,ตุมฺเหหิ ปุญฺญํ ปสุตํ อนปฺปก’’นฺติ. –

«ញាតិធម៌នោះ ព្រះអង្គបានបង្ហាញហើយ ការបូជាដ៏ធំទូលាយចំពោះពួកប្រេត ព្រះអង្គបានធ្វើហើយ កម្លាំងក៏បានប្រគេនហើយដល់ភិក្ខុទាំងឡាយ បុណ្យមិនနည်း ព្រះអង្គបានសន្សំហើយ»។

---

อิมาย คาถาย เทสนํ ปริโยสาเปติ.

ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់បញ្ចប់ការសម្តែងធម៌ដោយគាថានេះ។

---

อถ วา ‘‘โส ญาติธมฺโม จ อยํ นิทสฺสิโต’’ติ อิมินา คาถาปเทน ภควา ราชานํ ธมฺมิยา กถาย สนฺทสฺเสติ. ญาติธมฺมนิทสฺสนเมว หิ เอตฺถ สนฺทสฺสนํ เปตาน ปูชา จ กตา อุฬาราติ อิมินา สมาทเปติ. อุฬาราติ ปสํสนเมว หิ เอตฺถ ปุนปฺปุนํ ปูชากรเณ สมาทปนํ. พลญฺจ ภิกฺขูนมนุปฺปทินฺนนฺติ อิมินา สมุตฺเตเชติ. พลานุปฺปทานเมว หิ เอตฺถ เอวํ ทานํ, พลานุปฺปทานตาติ ตสฺส อุสฺสาหวฑฺฒเนน สมุตฺเตชนํ. ตุมฺเหหิ ปุญฺญํ ปสุตํ อนปฺปกนฺติ อิมินา สมฺปหํเสติ. ปุญฺญปฺปสุตกิตฺตนเมว หิ เอตฺถ ตสฺส ยถาภุจฺจคุณสํวณฺณนภาเวน สมฺปหํสนชนนโต สมฺปหํสนนฺติ เวทิตพฺพํ.

មួយវិញទៀត ដោយបាទគាថានេះថា «so ñātidhammo ca ayaṃ nidassito» ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ឲ្យព្រះរាជាឃើញច្បាស់ដោយធម្មីកថា។ ពិតណាស់ ក្នុងទីនេះ ការបង្ហាញនូវញាតិធម៌នោះឯង ឈ្មោះថាការឲ្យឃើញច្បាស់ (សន្ទស្សនា)។ ដោយបាទគាថានេះថា «petāna pūjā ca katā uḷārā» ទ្រង់ឲ្យសមាទាន។ ពិតណាស់ ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា uḷārā (ដ៏ធំទូលាយ) ជាពាក្យសរសើរពិតៗ ការឲ្យសមាទាន គឺដោយការធ្វើបូជាញឹកញាប់។ ដោយបាទគាថានេះថា «balañca bhikkhūnamanuppadinnaṃ» ទ្រង់ឲ្យអាចហាន។ ពិតណាស់ ក្នុងទីនេះ ការចាត់ចែងទានយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាការប្រគេនកម្លាំងពិតៗ ការឲ្យអាចហាន (សមុត្តេជនា) គឺដោយការបង្កើនសេចក្តីព្យាយាមរបស់ព្រះរាជានោះ ដោយបទថា balānuppadānatā (ការប្រគេនកម្លាំង)។ ដោយបាទគាថានេះថា «tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ» ទ្រង់ឲ្យរីករាយ។ ពិតណាស់ ក្នុងទីនេះ ការសម្តែងនូវការសន្សំបុណ្យនោះឯង គប្បីជ្រាបថាជាការឲ្យរីករាយ (សម្បហំសនា) ព្រោះញ៉ាំងសេចក្តីរីករាយឲ្យកើតឡើង ដល់ព្រះរាជានោះ ដោយភាពជាការពណ៌នាគុណដ៏ពិតប្រាកដ។

---

เทสนาปริโยสาเน จ เปตฺติวิสยูปปตฺติอาทีนวสํวณฺณเนน สํวิคฺคานํ โยนิโส ปทหตํ จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. ทุติยทิวเสปิ ภควา เทวมนุสฺสานํ อิทเมว ติโรกุฏฺฏํ เทเสสิ, เอวํ ยาว สตฺตมทิวสา ตาทิโส เอว ธมฺมาภิสมโย อโหสีติ.

ក្នុងពេលបញ្ចប់ការសម្តែងធម៌ ព្រោះតែការពណ៌នាទោសនៃការកើតក្នុងប្រេតវិស័យជាដើម ការត្រាស់ដឹងធម៌បានមានហើយ ដល់ពួកសត្វប្រាំបីម៉ឺនបួនពាន់ ដែលតក់ស្លុតហើយ ខំប្រឹងប្រែងដោយឧបាយដ៏សមគួរ។ សូម្បីក្នុងថ្ងៃទីពីរ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក៏ទ្រង់សម្តែងនូវតិរោកុឌ្ឍសូត្រនេះឯង ដល់ទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយ យ៉ាងនេះ ដរាបដល់ថ្ងៃទីប្រាំពីរ ការត្រាស់ដឹងធម៌មានសភាពយ៉ាងនោះឯង ក៏បានមានហើយ យ៉ាងនេះឯង។

---

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทกปาฐ-อฏฺฐกถาย

ក្នុងបរមត្ថជោតិកា ដែលជាអដ្ឋកថាខុទ្ទកបាឋៈ

---

ติโรกุฏฺฏสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់តិរោកុឌ្ឍសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

๘. นิธิกณฺฑสุตฺตวณฺณนา

៨. ការពន្យល់និធិកណ្ឌសូត្រ

---

นิกฺเขปการณํ

ហេតុនៃការដាក់ចុះ

---

อิทานิ ยทิทํ ติโรกุฏฺฏานนฺตรํ ‘‘นิธึ นิเธติ ปุริโส’’ติอาทินา นิธิกณฺฑํ นิกฺขิตฺตํ, ตสฺส –

ក្នុងកាលឥឡូវនេះ និធិកណ្ឌសូត្រណា ដែលលោកដាក់ចុះហើយក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីតិរោកុឌ្ឍសូត្រ ដោយពាក្យជាដើមថា «nidhiṃ nidheti puriso» នៃនិធិកណ្ឌសូត្រនោះ៖

---

‘‘ภาสิตฺวา [Pg.183] นิธิกณฺฑสฺส, อิธ นิกฺเขปการณํ;

อฏฺฐุปฺปตฺติญฺจ ทีเปตฺวา, กริสฺสามตฺถวณฺณนํ’’.

«ពួកយើងកាលពោលនូវហេតុនៃការដាក់ចុះនៃនិធិកណ្ឌសូត្រក្នុងទីនេះ និងកាលបង្ហាញនូវរឿងរ៉ាវដែលកើតឡើងហើយ នឹងធ្វើនូវសេចក្តីអធិប្បាយ»។

---

ตตฺถ อิธ นิกฺเขปการณํ ตาวสฺส เอวํ เวทิตพฺพํ. อิทญฺหิ นิธิกณฺฑํ ภควตา อิมินา อนุกฺกเมน อวุตฺตมฺปิ ยสฺมา อนุโมทนวเสน วุตฺตสฺส ติโรกุฏฺฏสฺส มิถุนภูตํ, ตสฺมา อิธ นิกฺขิตฺตํ. ติโรกุฏฺเฏน วา ปุญฺญวิรหิตานํ วิปตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิมินา กตปุญฺญานํ สมฺปตฺติทสฺสนตฺถมฺปิ อิทํ อิธ นิกฺขิตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อิทมสฺส อิธ นิกฺเขปการณํ.

ក្នុងទីនោះ ហេតុនៃការដាក់ចុះនៃនិធិកណ្ឌសូត្រនោះក្នុងទីនេះ ជាមុនសិន គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ៖ ពិតណាស់ និធិកណ្ឌសូត្រនេះ សូម្បីព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនបានត្រាស់ដោយលំដាប់នេះក៏ដោយ ព្រោះហេតុតែជាគូគ្នាជាមួយនឹងតិរោកុឌ្ឍសូត្រដែលទ្រង់ត្រាស់ហើយដោយអំណាចនៃការអនុមោទនា ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកដាក់ចុះក្នុងទីនេះ។ មួយវិញទៀត គប្បីជ្រាបថា លោកបង្ហាញនូវសេចក្តីវិនាសរបស់ពួកជនដែលប្រាសចាកបុណ្យដោយតិរោកុឌ្ឍសូត្រហើយ សូម្បីដើម្បីបង្ហាញនូវសម្បត្តិរបស់ពួកជនដែលបានធ្វើបុណ្យហើយដោយនិធិកណ្ឌសូត្រនេះ ទើបលោកដាក់ចុះនូវសូត្រនេះក្នុងទីនេះ។ នេះជាហេតុនៃការដាក់ចុះនៃនិធិកណ្ឌសូត្រនោះក្នុងទីនេះ។

---

สุตฺตฏฺฐุปฺปตฺติ

រឿងរ៉ាវដែលកើតឡើងនៃសូត្រ

---

อฏฺฐุปฺปตฺติ ปนสฺส – สาวตฺถิยํ กิร อญฺญตโร กุฏุมฺพิโก อฑฺโฒ มหทฺธโน มหาโภโค. โส จ สทฺโธ โหติ ปสนฺโน, วิคตมลมจฺเฉเรน เจตสา อคารํ อชฺฌาวสติ. โส เอกสฺมึ ทิวเส พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทานํ เทติ. เตน จ สมเยน ราชา ธนตฺถิโก โหติ, โส ตสฺส สนฺติเก ปุริสํ เปเสสิ ‘‘คจฺฉ, ภเณ, อิตฺถนฺนามํ กุฏุมฺพิกํ อาเนหี’’ติ. โส คนฺตฺวา ตํ กุฏุมฺพิกํ อาห ‘‘ราชา ตํ คหปติ อามนฺเตตี’’ติ. กุฏุมฺพิโก สทฺธาทิคุณสมนฺนาคเตน เจตสา พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ ปริวิสนฺโต อาห ‘‘คจฺฉ, โภ ปุริส, ปจฺฉา อาคมิสฺสามิ, อิทานิ ตาวมฺหิ นิธึ นิเธนฺโต ฐิโต’’ติ. อถ ภควา ภุตฺตาวี ปวาริโต ตเมว ปุญฺญสมฺปทํ ปรมตฺถโต นิธีติ ทสฺเสตุํ ตสฺส กุฏุมฺพิกสฺส อนุโมทนตฺถํ ‘‘นิธึ นิเธติ ปุริโส’’ติ อิมา คาถาโย อภาสิ. อยมสฺส อฏฺฐุปฺปตฺติ.

ចំណែកឯរឿងរ៉ាវដែលកើតឡើងនៃសូត្រនោះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ៖ ឮថា ក្នុងក្រុងសាវត្ថី មានគហបតីម្នាក់ ជាអ្នកមាន មានទ្រព្យច្រើន មានភោគៈច្រើន។ គហបតីនោះ ជាអ្នកមានសទ្ធា ជ្រះថ្លា តែងគ្រប់គ្រងផ្ទះដោយចិត្តប្រាសចាកមន្ទិលគឺសេចក្តីកំណាញ់។ ក្នុងថ្ងៃមួយ គហបតីនោះ តែងប្រគេនទានដល់ព្រះភិក្ខុសង្ឃមានព្រះពុទ្ធជាប្រធាន។ ក៏ក្នុងសម័យនោះឯង ព្រះរាជា (ព្រះបាទកោសល) ទ្រង់ត្រូវការទ្រព្យ ព្រះអង្គបានបញ្ជូនបុរសម្នាក់ទៅកាន់សំណាក់នៃគហបតីនោះថា «នែបុរសដ៏ចម្រើន ចូរទៅនាំគហបតីឈ្មោះនេះមក»។ បុរសនោះទៅហើយ បាននិយាយនឹងគហបតីនោះថា «បពិត្រគហបតី ព្រះរាជាទ្រង់ហៅរកអ្នក»។ គហបតី កាលអង្គាសព្រះភិក្ខុសង្ឃមានព្រះពុទ្ធជាប្រធាន ដោយចិត្តដែលប្រកបដោយគុណមានសទ្ធាជាដើម បាននិយាយថា «នែបុរសដ៏ចម្រើន ចូរទៅមុនចុះ ខ្ញុំនឹងទៅតាមក្រោយ ព្រោះក្នុងកាលឥឡូវនេះសិន ខ្ញុំកំពុងកប់ទុកនូវកំណប់ទ្រព្យ»។ លំដាប់នោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលសោយរួចហើយ ទ្រង់ឃាត់ភត្តហើយ ដើម្បីបង្ហាញនូវបុញ្ញសម្បទានោះឯងថាជាកំណប់ទ្រព្យដោយបរមត្ថ ដើម្បីអនុមោទនាដល់គហបតីនោះ បានត្រាស់គាថាទាំងឡាយនេះថា «nidhiṃ nidheti puriso» ជាដើម។ នេះជារឿងរ៉ាវដែលកើតឡើងនៃសូត្រនោះ។

---

เอวมสฺส –

យ៉ាងនេះ នៃសូត្រនោះ៖

---

‘‘ภาสิตฺวา นิธิกณฺฑสฺส, อิธ นิกฺเขปการณํ;

อฏฺฐุปฺปตฺติญฺจ ทีเปตฺวา, กริสฺสามตฺถวณฺณนํ’’.

«ពួកយើងកាលពោលនូវហេតុនៃការដាក់ចុះនៃនិធិកណ្ឌសូត្រក្នុងទីនេះ និងកាលបង្ហាញនូវរឿងរ៉ាវដែលកើតឡើងហើយ នឹងធ្វើនូវសេចក្តីអធិប្បាយ»។

---

ปฐมคาถาวณฺณนา

សេចក្តីអធិប្បាយគាថាទី ១

---

๑. ตตฺถ นิธึ นิเธติ ปุริโสติ นิธียตีติ นิธิ, ฐปียติ รกฺขียติ โคปียตีติ อตฺโถ. โส จตุพฺพิโธ ถาวโร, ชงฺคโม, องฺคสโม, อนุคามิโกติ. ตตฺถ ถาวโร นาม ภูมิคตํ วา เวหาสฏฺฐํ วา หิรญฺญํ วา [Pg.184] สุวณฺณํ วา เขตฺตํ วา วตฺถุ วา, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ เอวรูปํ อิริยาปถวิรหิตํ, อยํ ถาวโร นิธิ. ชงฺคโม นาม ทาสิทาสํ หตฺถิควสฺสวฬวํ อเชฬกํ กุกฺกุฏสูกรํ ยํ วา ปนญฺญมฺปิ เอวรูปํ อิริยาปถปฏิสํยุตฺตํ. อยํ ชงฺคโม นิธิ องฺคสโม นาม กมฺมายตนํ, สิปฺปายตนํ, วิชฺชาฏฺฐานํ, พาหุสจฺจํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ เอวรูปํ สิกฺขิตฺวา คหิตํ องฺคปจฺจงฺคมิว อตฺตภาวปฺปฏิพทฺธํ, อยํ องฺคสโม นิธิ. อนุคามิโก นาม ทานมยํ ปุญฺญํ สีลมยํ ภาวนามยํ ธมฺมสฺสวนมยํ ธมฺมเทสนามยํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ เอวรูปํ ปุญฺญํ ตตฺถ ตตฺถ อนุคนฺตฺวา วิย อิฏฺฐผลมนุปฺปเทติ, อยํ อนุคามิโก นิธิ. อิมสฺมึ ปน ฐาเน ถาวโร อธิปฺเปโต.

១. ក្នុងទីនោះ បទថា «nidhiṃ nidheti puriso» សេចក្តីថា ដែលគេកប់ទុក ព្រោះហេតុនោះ ឈ្មោះថា និធិ (កំណប់ទ្រព្យ) សេចក្តីអធិប្បាយថា ដែលគេតម្កល់ទុក ថែរក្សា ការពារ។ កំណប់ទ្រព្យនោះ មាន ៤ ប្រការ គឺ ថាវរៈ (ទ្រព្យជាប់នឹងកន្លែង) ជង្គមៈ (ទ្រព្យចល័តបាន) អង្គសមៈ (ទ្រព្យស្មើដោយសរីរាង្គ) និងអនុគាមិកៈ (ទ្រព្យជាប់តាមខ្លួនទៅ)។ ក្នុងទ្រព្យទាំង ៤ ប្រការនោះ ដែលឈ្មោះថា ថាវរនិធិ គឺ ប្រាក់ក្តី មាសក្តី ស្រែក្តី ចម្ការក្តី ដែលនៅក្នុងដី ឬនៅលើអាកាស ឬសូម្បីទ្រព្យដទៃទៀតដែលមានសភាពយ៉ាងនេះ ដែលប្រាសចាកឥរិយាបថ នេះជាថាវរនិធិ។ ដែលឈ្មោះថា ជង្គមនិធិ គឺ ខ្ញុំស្រីខ្ញុំប្រុស ដំរី គោ សេះ លា ពពែ ចៀម មាន់ ជ្រូក ឬសូម្បីទ្រព្យដទៃទៀតដែលមានសភាពយ៉ាងនេះ ដែលប្រកបដោយឥរិយាបថ នេះជាជង្គមនិធិ។ ដែលឈ្មោះថា អង្គសមនិធិ គឺ កម្មាយតនៈ (វិជ្ជាការងារ) សិប្បាយតនៈ (សិល្បសាស្ត្រ) វិជ្ជាដ្ឋានៈ (ទីតាំងនៃវិជ្ជា) ពហុស្សច្ចៈ (ភាពជាអ្នកចេះដឹងច្រើន) ឬសូម្បីវិជ្ជាដទៃទៀតដែលមានសភាពយ៉ាងនេះ ដែលបុគ្គលបានរៀនសូត្រចងចាំទុកហើយ ជាប់ទាក់ទងនឹងអត្តភាព ដូចជាអវយវៈតូចធំ នេះជាអង្គសមនិធិ។ ដែលឈ្មោះថា អនុគាមិកនិធិ គឺ បុណ្យសម្រេចដោយការបរិច្ចាគទាន បុណ្យសម្រេចដោយការរក្សាសីល បុណ្យសម្រេចដោយការចម្រើនភាវនា បុណ្យសម្រេចដោយការស្តាប់ធម៌ បុណ្យសម្រេចដោយការសម្តែងធម៌ ឬសូម្បីបុណ្យដទៃទៀតដែលមានសភាពយ៉ាងនេះ ដែលតែងផ្តល់ផលជាទីប្រាថ្នាឲ្យក្នុងភពនោះៗ ដូចជាតាមជាប់ទៅ នេះជាអនុគាមិកនិធិ។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ ទ្រង់សំដៅយកថាវរនិធិ។

---

นิเธตีติ ฐเปติ ปฏิสาเมติ โคเปติ. ปุริโสติ มนุสฺโส. กามญฺจ ปุริโสปิ อิตฺถีปิ ปณฺฑโกปิ นิธึ นิเธติ, อิธ ปน ปุริสสีเสน เทสนา กตา, อตฺถโต ปน เตสมฺปิ อิธ สโมธานํ ทฏฺฐพฺพํ. คมฺภีเร โอทกนฺติเกติ โอคาเหตพฺพฏฺเฐน คมฺภีรํ, อุทกสฺส อนฺติกภาเวน โอทกนฺติกํ. อตฺถิ คมฺภีรํ น โอทกนฺติกํ ชงฺคเล ภูมิภาเค สติกโปริโส อาวาโฏ วิย, อตฺถิ โอทกนฺติกํ น คมฺภีรํ นินฺเน ปลฺลเล เอกทฺวิวิทตฺถิโก อาวาโฏ วิย, อตฺถิ คมฺภีรญฺเจว โอทกนฺติกญฺจ ชงฺคเล ภูมิภาเค ยาว อิทานิ อุทกํ อาคมิสฺสตีติ, ตาว ขโต อาวาโฏ วิย. ตํ สนฺธาย อิทํ วุตฺตํ ‘‘คมฺภีเร โอทกนฺติเก’’ติ. อตฺเถ กิจฺเจ สมุปฺปนฺเนติ อตฺถา อนเปตนฺติ อตฺถํ, อตฺถาวหํ หิตาวหนฺติ วุตฺตํ โหติ. กาตพฺพนฺติ กิจฺจํ, กิญฺจิเทว กรณียนฺติ วุตฺตํ โหติ. อุปฺปนฺนํ เอว สมุปฺปนฺนํ, กตฺตพฺพภาเวน อุปฏฺฐิตนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺมึ อตฺเถ กิจฺเจ สมุปฺปนฺเน. อตฺถาย เม ภวิสฺสตีติ นิธานปฺปโยชนนิทสฺสนเมตํ. เอตทตฺถญฺหิ โส นิเธติ ‘‘อตฺถาวเห กิสฺมิญฺจิเทว กรณีเย สมุปฺปนฺเน อตฺถาย เม ภวิสฺสติ, ตสฺส เม กิจฺจสฺส นิปฺผตฺติยา ภวิสฺสตี’’ติ. กิจฺจนิปฺผตฺติเยว หิ ตสฺส กิจฺเจ สมุปฺปนฺเน อตฺโถติ เวทิตพฺโพ.

ពាក្យថា Nidheti (កប់ទុក) បានដល់ ដាក់ទុក សន្សំទុក រក្សាទុក។ ពាក្យថា Puriso (បុរស) បានដល់ មនុស្ស។ តាមពិតទៅ ទោះបីជាបុរសក្តី ស្ត្រីក្តី ខ្ទើយក្តី ក៏តែងកប់ទុកនូវកំណប់ទ្រព្យដែរ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយលើកយកបុរសជាប្រធាន តែដោយអត្ថ គប្បីជ្រាបថា រួមបញ្ចូលទាំងជនទាំងនោះក្នុងទីនេះផងដែរ។ ពាក្យថា Gambhīre odakantike (ក្នុងទីជ្រៅ ជិតទឹក) គឺ ឈ្មោះថា ជ្រៅ ដោយអត្ថថាជាទីដែលត្រូវចុះទៅយក, ឈ្មោះថា ជិតទឹក ដោយភាពនៅជិតនឹងទឹក។ កន្លែងខ្លះជ្រៅ តែមិនជិតទឹក ដូចជារណ្តៅដែលមានជម្រៅលើសពីមួយបុរស ក្នុងទីទួលខ្ពស់។ កន្លែងខ្លះជិតទឹក តែមិនជ្រៅ ដូចជារណ្តៅដែលមានជម្រៅមួយចំអាម ឬពីរចំអាម ក្នុងថ្លុកភក់នាទីទំនាប។ កន្លែងខ្លះទាំងជ្រៅផង ទាំងជិតទឹកផង ដូចជារណ្តៅដែលគេជីកក្នុងទីទួលខ្ពស់ រហូតដល់ទឹកចេញមក។ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកកន្លែងបែបនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះថា «gambhīre odakantike»។ ពាក្យថា Atthe kicce samuppanne (កាលបើប្រយោជន៍ និងកិច្ចកើតឡើងហើយ) គឺ ឈ្មោះថា ប្រយោជន៍ ព្រោះមិនលះបង់ចោលនូវផលប្រយោជន៍ ពោលគឺ នាំមកនូវប្រយោជន៍ នាំមកនូវសេចក្តីសុខ។ ឈ្មោះថា កិច្ច ព្រោះជាកិច្ចដែលត្រូវធ្វើ ពោលគឺ កិច្ចការណាមួយដែលគប្បីធ្វើ។ ពាក្យថា សមុប្បន្នៈ គឺកើតឡើងហើយនោះឯង ពោលគឺ កិច្ចការដែលប្រឈមចំពោះមុខដោយភាពជាកិច្ចត្រូវធ្វើ។ កាលបើប្រយោជន៍ និងកិច្ចនោះកើតឡើងហើយ។ ពាក្យថា Atthāya me bhavissati (នឹងមានប្រយោជន៍ដល់អាត្មាអញ) នេះជាការបង្ហាញពីប្រយោជន៍នៃការកប់ទុកកំណប់។ ព្រោះថា បុគ្គលនោះកប់ទុកកំណប់ដើម្បីប្រយោជន៍នេះឯង ដោយគិតថា «កាលបើកិច្ចការណាមួយដែលនាំមកនូវប្រយោជន៍កើតឡើងហើយ កំណប់នេះនឹងមានប្រយោជន៍ដល់អាត្មាអញ នឹងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសម្រេចកិច្ចការនោះរបស់អាត្មាអញ»។ គប្បីជ្រាបថា ការសម្រេចកិច្ចការនោះឯង ឈ្មោះថាជាប្រយោជន៍របស់បុគ្គលនោះ កាលបើកិច្ចការកើតឡើងហើយ។

---

ทุติยคาถาวณฺณนา

សេចក្តីអធិប្បាយគាថាទី ២

---

เอวํ นิธานปฺปโยชนํ ทสฺเสนฺโต อตฺถาธิคมาธิปฺปายํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อนตฺถาปคมาธิปฺปายํ ทสฺเสตุมาห –

ព្រះមានព្រះភាគ កាលទ្រង់បង្ហាញប្រយោជន៍នៃការកប់ទុកកំណប់យ៉ាងនេះ ទ្រង់បង្ហាញសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងការបាននូវប្រយោជន៍រួចហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងការជៀសវាងនូវសេចក្តីវិនាស ទើបត្រាស់ថា —

---

๒. ‘‘ราชโต [Pg.185] วา ทุรุตฺตสฺส, โจรโต ปีฬิตสฺส วา.

២. «ដើម្បីដោះខ្លួនពីស្តេចដែលចោទប្រកាន់ដោយខុស ឬពីពួកចោរដែលបៀតបៀន»

---

อิณสฺส วา ปโมกฺขาย, ทุพฺภิกฺเข อาปทาสุ วา’’ติ.

«ឬដើម្បីដោះបំណុល ឬក្នុងពេលអត់បាយក្រហាយទឹក ឬក្នុងគ្រាមានអាសន្នទាំងឡាយ»។

---

ตสฺสตฺโถ ‘‘อตฺถาย เม ภวิสฺสตี’’ติ จ ‘‘อิณสฺส วา ปโมกฺขายา’’ติ จ เอตฺถ วุตฺเตหิ ทฺวีหิ ภวิสฺสติปโมกฺขาย-ปเทหิ สทฺธึ ยถาสมฺภวํ โยเชตฺวา เวทิตพฺโพ.

សេចក្តីពន្យល់នៃគាថានោះ គប្បីជ្រាបដោយការផ្សារភ្ជាប់ទៅតាមសមគួរ ជាមួយនឹងបទទាំងពីរដែលពោលទុកក្នុងទីនេះ គឺបទថា «bhavissati» (នឹងមាន) និងបទថា «pamokkhāya» (ដើម្បីរួចផុត) ដូចជាពាក្យថា «atthāya me bhavissati» (នឹងមានប្រយោជន៍ដល់អាត្មាអញ) និងពាក្យថា «iṇassa vā pamokkhāya» (ឬដើម្បីរួចផុតពីបំណុល) ជាដើម។

---

ตตฺถายํ โยชนา – น เกวลํ อตฺถาย เม ภวิสฺสตีติ เอว ปุริโส นิธึ นิเธติ, กินฺตุ ‘‘อยํ โจโร’’ติ วา ‘‘ปารทาริโก’’ติ วา ‘‘สุงฺกฆาตโก’’ติ วา เอวมาทินา นเยน ปจฺจตฺถิเกหิ ปจฺจามิตฺเตหิ ทุรุตฺตสฺส เม สโต ราชโต วา ปโมกฺขาย ภวิสฺสติ, สนฺธิจฺเฉทาทีหิ ธนหรเณน วา, ‘‘เอตฺตกํ หิรญฺญสุวณฺณํ เทหี’’ติ ชีวคฺคาเหน วา โจเรหิ เม ปีฬิตสฺส สโต โจรโต วา ปโมกฺขาย ภวิสฺสติ. สนฺติ เม อิณายิกา, เต มํ ‘‘อิณํ เทหี’’ติ โจเทสฺสนฺติ, เตหิ เม โจทิยมานสฺส อิณสฺส วา ปโมกฺขาย ภวิสฺสติ. โหติ โส สมโย, ยํ ทุพฺภิกฺขํ โหติ ทุสฺสสฺสํ ทุลฺลภปิณฺฑํ, ตตฺถ น สุกรํ อปฺปธเนน ยาเปตุํ, ตถาวิเธ อาคเต ทุพฺภิกฺเข วา เม ภวิสฺสติ. ยถารูปา อาปทา อุปฺปชฺชนฺติ อคฺคิโต วา อุทกโต วา อปฺปิยทายาทโต วา, ตถารูปาสุ วา อุปฺปนฺนาสุ อาปทาสุ เม ภวิสฺสตีติปิ ปุริโส นิธึ นิเธตีติ.

ក្នុងគាថានោះ មានការផ្សារភ្ជាប់សេចក្តីដូចតទៅនេះ៖ បុរសមិនមែនកប់ទុកកំណប់ដោយគិតត្រឹមតែថា «នឹងមានប្រយោជន៍ដល់អាត្មាអញ» ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងគិតថា «កាលបើអាត្មាអញត្រូវបានពួកសត្រូវ ឬពួកបច្ចាមិត្តចោទប្រកាន់ដោយខុស ដូចជាចោទថា "អ្នកនេះជាចោរ" ឬ "ជាអ្នកលួចប្រពន្ធគេ" ឬ "ជាអ្នកគេចពន្ធ" ជាដើម កំណប់នេះនឹងមានប្រយោជន៍ដើម្បីដោះខ្លួនពីស្តេច (រាជភ័យ)។ ឬមួយ កាលបើអាត្មាអញត្រូវបានពួកចោរបៀតបៀន ដោយការប្លន់យកទ្រព្យសម្បត្តិ មានការកាត់របងផ្ទះជាដើម ឬដោយការចាប់ខ្លួនទាំងរស់ហើយគំរាមថា "ចូរប្រគល់ប្រាក់និងមាសប៉ុណ្នេះមក" កំណប់នេះនឹងមានប្រយោជន៍ដើម្បីដោះខ្លួនពីពួកចោរ។ ម្យ៉ាងទៀត អាត្មាអញមានម្ចាស់បំណុល ពួកម្ចាស់បំណុលទាំងនោះនឹងទារអាត្មាអញថា "ចូរដោះបំណុលមក" កាលបើអាត្មាអញត្រូវបានពួកម្ចាស់បំណុលទាំងនោះទារបំណុល កំណប់នេះនឹងមានប្រយោជន៍ដើម្បីដោះបំណុល។ មួយវិញទៀត សម័យកាលដែលកើតមានទុរភិក្ស អំណត់អត់ឃ្លាន ស្រូវអង្ករក្រខ្សត់ អាហាររកបានដោយកម្រ ក្នុងសម័យនោះ បុគ្គលមិនងាយនឹងចិញ្ចឹមជីវិតដោយទ្រព្យបន្តិចបន្តួចបានឡើយ កាលបើទុរភិក្សមានសភាពបែបនោះមកដល់ កំណប់នេះនឹងមានប្រយោជន៍ដល់អាត្មាអញ។ ម្យ៉ាងទៀត គ្រោះអាសន្នទាំងឡាយមានសភាពបែបណាដែលកើតឡើងពីភ្លើងក្តី ពីទឹកក្តី ពីទាយាទដែលមិនជាទីស្រឡាញ់ក្តី កាលបើគ្រោះអាសន្នមានសភាពបែបនោះកើតឡើងហើយ កំណប់នេះនឹងមានប្រយោជន៍ដល់អាត្មាអញ» បុរសតែងកប់ទុកកំណប់ដោយគិតយ៉ាងនេះខ្លះដែរ។

---

เอวํ อตฺถาธิคมาธิปฺปายํ อนตฺถาปคมาธิปฺปายญฺจาติ ทฺวีหิ คาถาหิ ทุวิธํ นิธานปฺปโยชนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตเมว ทุวิธํ ปโยชนํ นิคเมนฺโต อาห –

ព្រះមានព្រះភាគ កាលទ្រង់បង្ហាញប្រយោជន៍នៃការកប់ទុកកំណប់ ២ ប្រការ គឺសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងការបាននូវប្រយោជន៍ និងសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងការជៀសវាងនូវសេចក្តីវិនាស ដោយគាថាទាំងពីរយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងសរុបសេចក្តីនៃប្រយោជន៍ទាំង ២ ប្រការនោះ ទើបត្រាស់ថា —

---

‘‘เอตทตฺถาย โลกสฺมึ, นิธิ นาม นิธียตี’’ติ.

«នៅក្នុងលោក គេតែងកប់ទុកនូវកំណប់ទ្រព្យ ក៏ព្រោះតែប្រយោជន៍បែបនេះឯង»។

---

ตสฺสตฺโถ – ยฺวายํ ‘‘อตฺถาย เม ภวิสฺสตี’’ติ จ ‘‘ราชโต วา ทุรุตฺตสฺสา’’ติ เอวมาทีหิ จ อตฺถาธิคโม อนตฺถาปคโม จ ทสฺสิโต. เอตทตฺถาย เอเตสํ นิปฺผาทนตฺถาย อิมสฺมึ โอกาสโลเก โย โกจิ หิรญฺญสุวณฺณาทิเภโท นิธิ นาม นิธียติ ฐปียติ ปฏิสามียตีติ.

សេចក្តីពន្យល់ថា ការបាននូវប្រយោជន៍ និងការជៀសវាងនូវសេចក្តីវិនាសណាដែលព្រះអង្គបង្ហាញហើយ ដោយពាក្យជាដើមថា «atthāya me bhavissati» (នឹងមានប្រយោជន៍ដល់អាត្មាអញ) និងពាក្យថា «rājato vā duruttassa» (ដើម្បីដោះខ្លួនពីស្តេចដែលចោទប្រកាន់ដោយខុស)។ ជនណាមួយក្នុងឱកាសលោកនេះ តែងកប់ទុក ដាក់ទុក សន្សំទុកនូវកំណប់ទ្រព្យ មានមាសនិងប្រាក់ជាដើម ក៏ព្រោះតែប្រយោជន៍នេះ ពោលគឺដើម្បីសម្រេចនូវប្រយោជន៍ទាំងនោះ។

---

ตติยคาถาวณฺณนา

សេចក្តីអធិប្បាយគាថាទី ៣

---

อิทานิ [Pg.186] ยสฺมา เอวํ นิหิโตปิ โส นิธิ ปุญฺญวตํเยว อธิปฺเปตตฺถสาธโก โหติ, น อญฺเญสํ, ตสฺมา ตมตฺถํ ทีเปนฺโต อาห –

ឥឡូវនេះ ព្រោះហេតុតែទ្រព្យដែលគេកប់ទុកយ៉ាងនោះ ទោះបីជាកប់ទុកល្អហើយក្តី ក៏គង់សម្រេចផលប្រយោជន៍ដែលប្រាថ្នាបាន តែចំពោះបុគ្គលដែលមានបុណ្យប៉ុណ្ណោះ មិនសម្រេចដល់ជនដទៃឡើយ ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគ កាលនឹងបំភ្លឺនូវសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ថា —

---

๓. ‘‘ตาวสฺสุนิหิโต สนฺโต, คมฺภีเร โอทกนฺติเก.

៣. «កំណប់នោះ ទោះបីជាម្ចាស់កប់ទុកល្អហើយ ក្នុងទីជ្រៅជិតទឹកយ៉ាងណាក៏ដោយ

---

น สพฺโพ สพฺพทา เอว, ตสฺส ตํ อุปกปฺปตี’’ติ.

ក៏មិនមែនជាកំណប់ទាំងអស់ តែងសម្រេចផលប្រយោជន៍ដល់ម្ចាស់នោះ គ្រប់ពេលវេលាឡើយ»។

---

ตสฺสตฺโถ – โส นิธิ ตาว สุนิหิโต สนฺโต, ตาว สุฏฺฐุ นิขณิตฺวา ฐปิโต สมาโนติ วุตฺตํ โหติ. กีว สุฏฺฐูติ? คมฺภีเร โอทกนฺติเก, ยาว คมฺภีเร โอทกนฺติเก นิหิโตติ สงฺขํ คจฺฉติ, ตาว สุฏฺฐูติ วุตฺตํ โหติ. น สพฺโพ สพฺพทา เอว, ตสฺส ตํ อุปกปฺปตีติ เยน ปุริเสน นิหิโต, ตสฺส สพฺโพปิ สพฺพกาลํ น อุปกปฺปติ น สมฺปชฺชติ, ยถาวุตฺตกิจฺจกรณสมตฺโถ น โหตีติ วุตฺตํ โหติ. กินฺตุ โกจิเทว กทาจิเทว อุปกปฺปติ, เนว วา อุปกปฺปตีติ. เอตฺถ จ นฺติ ปทปูรณมตฺเต นิปาโต ทฏฺฐพฺโพ ‘‘ยถา ตํ อปฺปมตฺตสฺส อาตาปิโน’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๒.๑๘-๑๙; ๓.๑๕๔) วิย. ลิงฺคเภทํ วา กตฺวา ‘‘โส’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘ต’’นฺติ วุตฺตํ. เอวํ หิ วุจฺจมาเน โส อตฺโถ สุขํ พุชฺฌตีติ.

សេចក្តីពន្យល់ថា កំណប់នោះ ឈ្មោះថាជាកំណប់ដែលគេកប់ទុកល្អហើយ គឺបានដល់ការជីកកប់ទុកយ៉ាងល្អ។ សួរថា ល្អកម្រិតណា? គឺក្នុងទីជ្រៅជិតទឹក ពោលគឺ កប់ទុកជ្រៅរហូតដល់រាប់បានថាជាទីជ្រៅជិតទឹក ឈ្មោះថា កប់ទុកល្អហើយ។ បទថា Na sabbo sabbadā eva, tassa taṃ upakappati សេចក្តីថា កំណប់ទាំងអស់មិនមែនតែងតែសម្រេចផល មិនមែនតែងតែបរិបូណ៌ដល់បុរសដែលបានកប់ទុកនោះ គ្រប់ពេលវេលាឡើយ គឺមិនអាចសម្រេចកិច្ចការតាមដែលបានពោលមកនោះទេ។ ប៉ុន្តែ កំណប់ខ្លះសម្រេចផលក្នុងកាលខ្លះ ឬក៏មិនសម្រេចផលទាល់តែសោះក៏មាន។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងគាថានេះ បទថា «taṃ» (ក្នុងពាក្យថា tassa taṃ) គប្បីជ្រាបថាជាការធ្លាក់ចុះនៃនិបាតសម្រាប់បំពេញបទប៉ុណ្ណោះ ដូចជាក្នុងប្រយោគថា «yathā taṃ appamattassa ātāpino» ជាដើម។ ឬមួយ ព្រះអង្គធ្វើការផ្លាស់ប្តូរលិង្គ កាលដែលគួរប្រើពាក្យថា «so» តែត្រាស់ប្រើពាក្យថា «taṃ» វិញ។ ព្រោះថាកាលបើត្រាស់យ៉ាងនេះ សេចក្តីនោះរមែងយល់បានដោយងាយ។

---

จตุตฺถปญฺจมคาถาวณฺณนา

សេចក្តីអធិប្បាយគាថាទី ៤ និងទី ៥

---

เอวํ ‘‘น สพฺโพ สพฺพทา เอว, ตสฺส ตํ อุปกปฺปตี’’ติ วตฺวา อิทานิ เยหิ การเณหิ น อุปกปฺปติ, ตานิ ทสฺเสนฺโต อาห –

ព្រះមានព្រះភាគ លុះត្រាស់ពាក្យថា «na sabbo sabbadā eva, tassa taṃ upakappati» យ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងបង្ហាញពីហេតុទាំងឡាយដែលធ្វើឲ្យកំណប់នោះមិនសម្រេចផល ទើបត្រាស់ថា —

---

๔. ‘‘นิธิ วา ฐานา จวติ, สญฺญา วาสฺส วิมุยฺหติ.

៤. «ព្រោះថាកំណប់រមែងឃ្លាតចាកទីកន្លែងខ្លះ សេចក្តីចងចាំរបស់ម្ចាស់កំណប់នោះរមែងវង្វេងខ្លះ

---

นาคา วา อปนาเมนฺติ, ยสฺมา วาปิ หรนฺติ นํ.

ពួកនាគតែងនាំកំណប់នោះទៅកាន់ទីដទៃខ្លះ ឬពួកយក្សតែងនាំកំណប់នោះទៅខ្លះ

---

๕. ‘‘อปฺปิยา วาปิ ทายาทา, อุทฺธรนฺติ อปสฺสโต’’ติ.

៥. «ឬពួកទាយាទដែលមិនជាទីស្រឡាញ់ តែងគាស់កកាយយកទៅ ក្នុងកាលដែលម្ចាស់កំណប់មិនឃើញ»។

---

ตสฺสตฺโถ – ยสฺมึ ฐาเน สุนิหิโต โหติ นิธิ, โส วา นิธิ ตมฺหา ฐานา จวติ อเปติ วิคจฺฉติ, อเจตโนปิ สมาโน ปุญฺญกฺขยวเสน อญฺญํ ฐานํ คจฺฉติ. สญฺญา วา อสฺส วิมุยฺหติ, ยสฺมึ ฐาเน นิหิโต นิธิ, ตํ น ชานาติ, อสฺส ปุญฺญกฺขยโจทิตา นาคา วา ตํ นิธึ อปนาเมนฺติ อญฺญํ ฐานํ คเมนฺติ. ยกฺขา วาปิ หรนฺติ เยนิจฺฉกํ อาทาย [Pg.187] คจฺฉนฺติ. อปสฺสโต วา อสฺส อปฺปิยา วา ทายาทา ภูมึ ขณิตฺวา ตํ นิธึ อุทฺธรนฺติ. เอวมสฺส เอเตหิ ฐานา จวนาทีหิ การเณหิ โส นิธิ น อุปกปฺปตีติ.

សេចក្តីពន្យល់ថា កំណប់ដែលគេកប់ទុកល្អហើយក្នុងទីកន្លែងណា កំណប់នោះរមែងឃ្លាតចាកចេញទៅពីទីកន្លែងនោះ ទោះបីជាវត្ថុគ្មានវិញ្ញាណក៏ដោយ ក៏រមែងទៅកាន់ទីកន្លែងដទៃបាន ដោយអំណាចនៃការអស់បុណ្យ។ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីចងចាំរបស់ម្ចាស់កំណប់នោះរមែងវង្វេងទៅ គឺមិនដឹងថាខ្លួនបានកប់ទុកកំណប់ក្នុងទីកន្លែងណាឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ពួកនាគដែលត្រូវជម្រុញដោយការអស់បុណ្យរបស់ម្ចាស់កំណប់នោះ តែងនាំយកកំណប់នោះទៅកាន់ទីកន្លែងដទៃ។ ឬពួកយក្សតែងនាំយកទៅកាន់ទីកន្លែងដែលខ្លួនប្រាថ្នា។ ម្យ៉ាងទៀត ពួកទាយាទដែលមិនជាទីស្រឡាញ់ តែងជីកដីគាស់កកាយយកកំណប់នោះទៅ ក្នុងកាលដែលម្ចាស់កំណប់មិនឃើញ។ កំណប់នោះមិនសម្រេចផលដល់ម្ចាស់នោះ ដោយសារហេតុទាំងឡាយមានការឃ្លាតចាកទីកន្លែងជាដើម យ៉ាងនេះឯង។

---

เอวํ ฐานา จวนาทีนิ โลกสมฺมตานิ อนุปกปฺปนการณานิ วตฺวา อิทานิ ยํ ตํ เอเตสมฺปิ การณานํ มูลภูตํ เอกญฺเญว ปุญฺญกฺขยสญฺญิตํ การณํ, ตํ ทสฺเสนฺโต อาห –

ព្រះមានព្រះភាគ លុះត្រាស់សម្តែងនូវហេតុដែលមិនសម្រេចផលទាំងឡាយមានការឃ្លាតចាកទីកន្លែងជាដើម ដែលជាការសន្មតក្នុងលោកយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវហេតុតែមួយគត់ដែលជាឫសគល់នៃហេតុទាំងនោះ ពោលគឺ «ការអស់បុណ្យ» ទើបត្រាស់ថា —

---

‘‘ยทา ปุญฺญกฺขโย โหติ, สพฺพเมตํ วินสฺสตี’’ติ.

«កាលបើបុណ្យអស់ទៅហើយ ទ្រព្យសម្បត្តិទាំងអស់នោះរមែងវិនាសទៅ»។

---

ตสฺสตฺโถ – ยสฺมึ สมเย โภคสมฺปตฺตินิปฺผาทกสฺส ปุญฺญสฺส ขโย โหติ, โภคปาริชุญฺญสํวตฺตนิกมปุญฺญโมกาสํ กตฺวา ฐิตํ โหติ, อถ ยํ นิธึ นิเธนฺเตน นิหิตํ หิรญฺญสุวณฺณาทิธนชาตํ, สพฺพเมตํ วินสฺสตีติ.

សេចក្តីពន្យល់ថា ក្នុងសម័យណាដែលបុណ្យដែលជាអ្នកសម្រេចនូវភោគសម្បត្តិអស់ទៅ ហើយបាបដែលនាំមកនូវសេចក្តីវិនាសនៃភោគសម្បត្តិបានឱកាសចូលមកតាំងនៅ ក្នុងសម័យនោះ ទ្រព្យសម្បត្តិមានមាសនិងប្រាក់ជាដើមដែលម្ចាស់កំណប់បានកប់ទុកនោះ ទាំងអស់រមែងវិនាសទៅ។

---

ฉฏฺฐคาถาวณฺณนา

សេចក្តីអធិប្បាយគាថាទី ៦

---

เอวํ ภควา เตน เตน อธิปฺปาเยน นิหิตมฺปิ ยถาธิปฺปายํ อนุปกปฺปนฺตํ นานปฺปกาเรหิ นสฺสนธมฺมํ โลกสมฺมตํ นิธึ วตฺวา อิทานิ ยํ ปุญฺญสมฺปทํ ปรมตฺถโต นิธีติ ทสฺเสตุํ ตสฺส กุฏุมฺพิกสฺส อนุโมทนตฺถมิทํ นิธิกณฺฑมารทฺธํ, ตํ ทสฺเสนฺโต อาห –

ព្រះមានព្រះភាគ លុះត្រាស់សម្តែងនូវកំណប់ដែលសន្មតក្នុងលោក ដែលទោះបីជាគេកប់ទុកដោយបំណងផ្សេងៗយ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏មិនសម្រេចផលតាមបំណង និងមានសភាពវិនាសទៅដោយប្រការផ្សេងៗយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវបុណ្យសម្បទាថាជាកំណប់ដោយបរមត្ថ និងដើម្បីជាការអនុមោទនាដល់កុដុម្ពិកៈនោះ ទើបទ្រង់ចាប់ផ្តើមសម្តែងនូវនិធិកណ្ឌនេះ ហើយកាលនឹងបង្ហាញនូវកំណប់នោះ ទើបត្រាស់ថា —

---

๖. ‘‘ยสฺส ทาเนน สีเลน, สํยเมน ทเมน จ.

៦. «កំណប់ដែលស្ត្រី ឬបុរសបានកប់ទុកល្អហើយ ដោយសារការបរិច្ចាគទាន សីល សេចក្តីសង្រួម និងការទូន្មានខ្លួន

---

นิธี สุนิหิโต โหติ, อิตฺถิยา ปุริสสฺส วา’’ติ.

កំណប់នោះ ឈ្មោះថាជាកំណប់ដែលគេកប់ទុកល្អហើយ»។

---

ตตฺถ ทานนฺติ ‘‘ทานญฺจ ธมฺมจริยา จา’’ติ เอตฺถ วุตฺตนเยเนว คเหตพฺพํ. สีลนฺติ กายิกวาจสิโก อวีติกฺกโม. ปญฺจงฺคทสงฺคปาติโมกฺขสํวราทิ วา สพฺพมฺปิ สีลํ อิธ สีลนฺติ อธิปฺเปตํ. สํยโมติ สํยมนํ สํยโม, เจตโส นานารมฺมณคตินิวารณนฺติ วุตฺตํ โหติ, สมาธิสฺเสตํ อธิวจนํ. เยน สํยเมน สมนฺนาคโต ‘‘หตฺถสํยโต, ปาทสํยโต, วาจาสํยโต, สํยตุตฺตโม’’ติ เอตฺถ สํยตุตฺตโมติ วุตฺโต. อปเร อาหุ ‘‘สํยมนํ สํยโม, สํวรณนฺติ วุตฺตํ โหติ, อินฺทฺริยสํวรสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ. ทโมติ ทมนํ, กิเลสูปสมนนฺติ วุตฺตํ โหติ, ปญฺญาเยตํ อธิวจนํ. ปญฺญา หิ กตฺถจิ ปญฺญาตฺเวว [Pg.188] วุจฺจติ ‘‘สุสฺสูสา ลภเต ปญฺญ’’นฺติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๒๔๖; สุ. นิ. ๑๘๘). กตฺถจิ ธมฺโมติ ‘‘สจฺจํ ธมฺโม ธิติ จาโค’’ติ เอวมาทีสุ. กตฺถจิ ทโมติ ‘‘ยทิ สจฺจา ทมา จาคา, ขนฺตฺยา ภิยฺโย น วิชฺชตี’’ติอาทีสุ.

ក្នុងគាថានោះ បទថា dāna (ទាន) គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលរួចមកហើយក្នុងមង្គលសូត្រថា «dānañca dhammacariyā ca» (ការបរិច្ចាគទាន និងការប្រព្រឹត្តធម៌) នោះឯង។ បទថា sīla (សីល) គឺការមិនកន្លងដោយកាយនិងវាចា។ ម្យ៉ាងទៀត សីលទាំងអស់មានការសង្រួមក្នុងសីល ៥ សីល ១០ និងបាតិមោក្ខសំវរសីលជាដើម ក្នុងទីនេះ សំដៅយកសីលនោះឯង។ បទថា saṃyamo (សេចក្តីសង្រួម) គឺការសង្រួមចិត្ត ពោលគឺការរារាំងចិត្តមិនឲ្យអណ្តែតទៅកាន់អារម្មណ៍ផ្សេងៗ នេះជាឈ្មោះនៃសមាធិ។ បុគ្គលដែលប្រកបដោយសេចក្តីសង្រួមណា ព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា «saṃyatuttamo» (អ្នកសង្រួមដ៏ឧត្តម) ក្នុងពាក្យថា «hatthasaṃyato pādasaṃyato vācāsaṃyato saṃyatuttamo» (អ្នកសង្រួមដៃ អ្នកសង្រួមជើង អ្នកសង្រួមវាចា ជាអ្នកសង្រួមដ៏ឧត្តម)។ អាចារ្យដទៃទៀតពោលថា «ការសង្រួម គឺការរក្សា នេះជាឈ្មោះនៃឥន្ទ្រិយសំវរសីល»។ បទថា damo (ការទូន្មានខ្លួន) គឺការទូន្មាន ពោលគឺការរំងាប់កិលេស នេះជាឈ្មោះនៃបញ្ញា។ ព្រោះថា បញ្ញានោះ ក្នុងកន្លែងខ្លះ ព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា បញ្ញា ផ្ទាល់តែម្តង ដូចជាក្នុងពាក្យជាដើមថា «sussūsā labhate paññaṃ» (អ្នកស្តាប់ដោយល្អ រមែងបាននូវបញ្ញា)។ ក្នុងកន្លែងខ្លះ ត្រាស់ហៅថា ធម៌ ដូចជាក្នុងពាក្យជាដើមថា «saccaṃ dhammo dhiti cāgo» (សច្ចៈ ធម៌ ធិតិ ចាគៈ)។ ក្នុងកន្លែងខ្លះ ត្រាស់ហៅថា ទមៈ ដូចជាក្នុងពាក្យជាដើមថា «yadi saccā damā cāgā, khantyā bhiyyo na vijjati» (បើធម៌ទាំងឡាយមានសច្ចៈ ទមៈ ចាគៈ និងខន្តី មិនមានលើសលុបជាងនេះទេ)។

---

เอวํ ทานาทีนิ ญตฺวา อิทานิ เอวํ อิมิสฺสา คาถาย สมฺปิณฺเฑตฺวา อตฺโถ เวทิตพฺโพ – ยสฺส อิตฺถิยา วา ปุริสสฺส วา ทาเนน สีเลน สํยเมน ทเมน จาติ อิเมหิ จตูหิ ธมฺเมหิ ยถา หิรญฺเญน สุวณฺเณน มุตฺตาย มณินา วา ธนมโย นิธิ เตสํ สุวณฺณาทีนํ เอกตฺถ ปกฺขิปเนน นิธียติ, เอวํ ปุญฺญมโย นิธิ เตสํ ทานาทีนํ เอกจิตฺตสนฺตาเน เจติยาทิมฺหิ วา วตฺถุมฺหิ สุฏฺฐุ กรเณน สุนิหิโต โหตีติ.

លុះជ្រាបច្បាស់នូវធម៌ទាំងឡាយមានទានជាដើមយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីសរុបនៃគាថានេះដូចតទៅ៖ កំណប់ដែលជាទ្រព្យ មានមាស ប្រាក់ គុជ ឬកែវមណីជាដើម របស់ស្ត្រី ឬបុរសណា គេតែងកប់ទុកដោយការដាក់រួមគ្នាក្នុងកន្លែងតែមួយយ៉ាងណា កំណប់ដែលជាបុណ្យ របស់ស្ត្រី ឬបុរសនោះ ដោយសារធម៌ទាំង ៤ ប្រការនេះ គឺទាន សីល សេចក្តីសង្រួម និងការទូន្មានខ្លួន ក៏ឈ្មោះថាជាកំណប់ដែលគេកប់ទុកល្អហើយ នៅក្នុងសន្តានចិត្តតែមួយ ឬក្នុងវត្ថុមានចេតិយជាដើម ដោយការធ្វើដោយល្អ យ៉ាងនោះដែរ។

---

สตฺตมคาถาวณฺณนา

សេចក្តីអធិប្បាយគាថាទី ៧

---

เอวํ ภควา ‘‘ยสฺส ทาเนนา’’ติ อิมาย คาถาย ปุญฺญสมฺปทาย ปรมตฺถโต นิธิภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยตฺถ นิหิโต, โส นิธิ สุนิหิโต โหติ, ตํ วตฺถุํ ทสฺเสนฺโต อาห –

ព្រះមានព្រះភាគ លុះទ្រង់បង្ហាញភាពជាកំណប់នៃបុណ្យសម្បទាដោយបរមត្ថ ដោយគាថាថា «yassa dānena» យ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងបង្ហាញវត្ថុជាទីតម្កល់ដែលធ្វើឲ្យកំណប់នោះឈ្មោះថាជាកំណប់ដែលគេកប់ទុកល្អហើយ ទើបត្រាស់ថា —

---

๗. ‘‘เจติยมฺหิ จ สงฺเฆ วา, ปุคฺคเล อติถีสุ วา.

៧. «កំណប់ដែលបុគ្គលកប់ទុកល្អហើយ ក្នុងចេតិយក្តី ក្នុងសង្ឃក្តី ក្នុងបុគ្គលក្តី ក្នុងភ្ញៀវទាំងឡាយក្តី

---

มาตริ ปิตริ จาปิ, อโถ เชฏฺฐมฺหิ ภาตรี’’ติ.

ក្នុងមាតាក្តី ក្នុងបិតាក្តី មួយវិញទៀត ក្នុងបងប្រុសច្បងក្តី»។

---

ตตฺถ จยิตพฺพนฺติ เจติยํ, ปูเชตพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ, จิตตฺตา วา เจติยํ. ตํ ปเนตํ เจติยํ ติวิธํ โหติ ปริโภคเจติยํ, อุทฺทิสฺสกเจติยํ, ธาตุกเจติยนฺติ. ตตฺถ โพธิรุกฺโข ปริโภคเจติยํ, พุทฺธปฏิมา อุทฺทิสฺสกเจติยํ, ธาตุคพฺภถูปา สธาตุกา ธาตุกเจติยํ. สงฺโฆติ พุทฺธปฺปมุขาทีสุ โย โกจิ. ปุคฺคโลติ คหฏฺฐปพฺพชิเตสุ โย โกจิ. นตฺถิ อสฺส ติถิ, ยมฺหิ วา ตมฺหิ ทิวเส อาคจฺฉตีติ อติถิ. ตงฺขเณ อาคตปาหุนกสฺเสตํ อธิวจนํ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

ក្នុងគាថានោះ មានអធិប្បាយថា វត្ថុដែលគួរកសាង គួរគោរពបូជា ឈ្មោះថា ចេតិយ។ មួយម៉្យាងទៀត ឈ្មោះថា ចេតិយ ព្រោះតែការសន្សំ (ឬការចាត់ចែងកសាង)។ ចេតិយនោះឯង មាន ៣ ប្រការគឺ បរិភោគចេតិយ ឧទ្ទិសកចេតិយ និងសធាតុករចេតិយ។ ក្នុងចេតិយទាំងនោះ ដើមពោធិព្រឹក្ស ជាបរិភោគចេតិយ ព្រះពុទ្ធបដិមា ជាឧទ្ទិសកចេតិយ ព្រះស្តូបដែលមានព្រះបរមសារីរិកធាតុ តម្កល់ទុកក្នុងគភ៌ ជាសធាតុករចេតិយ។ ពាក្យថា «សង្ឃ» បានដល់ ព្រះសង្ឃណាមួយ មានព្រះពុទ្ធជាប្រធានជាដើម។ ពាក្យថា «បុគ្គល» បានដល់ ជនណាមួយ ក្នុងចំណោមគ្រហស្ថ និងបព្វជិត។ ថ្ងៃកំណត់របស់គាត់មិនមានឡើយ គាត់តែងមកក្នុងថ្ងៃណាមួយក៏បាន ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «អតិថិ» (ភ្ញៀវ)។ ពាក្យនេះជាឈ្មោះរបស់ភ្ញៀវដែលមកដល់ក្នុងខណៈនោះ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ មានន័យដូចដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។

---

เอวํ เจติยาทีนิ ญตฺวา อิทานิ เอวํ อิมิสฺสา คาถาย สมฺปิณฺเฑตฺวา อตฺโถ เวทิตพฺโพ – โย โส นิธิ ‘‘สุนิหิโต โหตี’’ติ วุตฺโต, โส อิเมสุ วตฺถูสุ สุนิหิโต โหติ. กสฺมา? ทีฆรตฺตํ อิฏฺฐผลานุปฺปทานสมตฺถตาย. ตถา หิ อปฺปกมฺปิ เจติยมฺหิ ทตฺวา ทีฆรตฺตํ อิฏฺฐผลลาภิโน โหนฺติ. ยถาห –

កាលបានដឹងនូវចេតិយជាដើមយ៉ាងនេះហើយ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ គួរដឹងសេចក្តីនៃគាថានេះ ដោយការរួមសេចក្តីយ៉ាងនេះថា— ឃ្លាំង (កំណប់ទ្រព្យ) ណា ដែលព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា «ជាកំណប់ដែលបុគ្គលកប់ទុកល្អហើយ» កំណប់នោះ ឈ្មោះថាជាកំណប់ដែលបុគ្គលកប់ទុកល្អហើយ ក្នុងវត្ថុទាំងឡាយនេះ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះជាវត្ថុអាចផ្តល់នូវផលដែលគួរប្រាថ្នា អស់កាលដ៏យូរអង្វែង។ ព្រោះថា បុគ្គលសូម្បីតែថ្វាយទានបន្តិចបន្តួចក្នុងចេតិយ ក៏រមែងជាអ្នកទទួលបាននូវផលដែលគួរប្រាថ្នា អស់កាលដ៏យូរអង្វែង។ ដូចដែលព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកថា—

---

‘‘เอกปุปฺผํ [Pg.189] ยชิตฺวาน, อสีติกปฺปโกฏิโย;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปุปฺผทานสฺสิทํ ผล’’นฺติ จ.

«បុគ្គលបានបូជានូវផ្កាតែមួយទងហើយ រមែងមិនស្គាល់ទុគ្គតិអស់ ៨០ កោដិកប្ប នេះជាផលនៃការថ្វាយផ្កា» ដូច្នេះផង

---

‘‘มตฺตาสุขปริจฺจาคา, ปสฺเส เจ วิปุลํ สุข’’นฺติ จ. (ธ. ป. ๒๙๐);

«បើបុគ្គលឃើញសុខដ៏ធំទូលាយ ព្រោះលះបង់សុខបន្តិចបន្តួច» ដូច្នេះផង។

---

เอวํ ทกฺขิณาวิสุทฺธิเวลามสุตฺตาทีสุ วุตฺตนเยน สงฺฆาทิวตฺถูสุปิ ทานผลวิภาโค เวทิตพฺโพ. ยถา จ เจติยาทีสุ ทานสฺส ปวตฺติ ผลวิภูติ จ ทสฺสิตา, เอวํ ยถาโยคํ สพฺพตฺถ ตํ ตํ อารภิตฺวา จาริตฺตวาริตฺตวเสน สีลสฺส, พุทฺธานุสฺสติวเสน สํยมสฺส, ตพฺพตฺถุกวิปสฺสนามนสิการปจฺจเวกฺขณวเสน ทมสฺส จ ปวตฺติ ตสฺส ตสฺส ผลวิภูติ จ เวทิตพฺพา.

ការចែករំលែកផលនៃទាន សូម្បីក្នុងវត្ថុទាំងឡាយមានសង្ឃជាដើម គួរដឹងតាមន័យដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកក្នុងទក្ខិណវិភង្គសូត្រ និងវេលាមសូត្រជាដើម យ៉ាងនេះចុះ។ ម្យ៉ាងទៀត ផលសម្រេច និងការប្រព្រឹត្តទៅនៃទានក្នុងចេតិយជាដើម ត្រូវបានបង្ហាញយ៉ាងណា គួរដឹងការប្រព្រឹត្តទៅ និងផលសម្រេចនៃធម៌នោះៗ ក្នុងកុសលធម៌ទាំងពួង តាមគួរដល់ការប្រកប ដោយការប្រារព្ធនូវកុសលនោះៗ គឺការប្រព្រឹត្តទៅនៃសីល ដោយអំណាចនៃចារិត្តសីល និងវារិត្តសីល ការប្រព្រឹត្តទៅនៃសញ្ញមៈ ដោយអំណាចនៃពុទ្ធានុស្សតិ និងការប្រព្រឹត្តទៅនៃទមៈ ដោយអំណាចនៃវិបស្សនាមនសិការៈ និងការពិចារណាដែលមានវត្ថុនោះជាអារម្មណ៍ យ៉ាងនោះដែរ។

---

อฏฺฐมคาถาวณฺณนา

អដ្ឋមគាថាវណ្ណនា

---

เอวํ ภควา ทานาทีหิ นิธียมานสฺส ปุญฺญมยนิธิโน เจติยาทิเภทํ วตฺถุํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เอเตสุ วตฺถูสุ สุนิหิตสฺส ตสฺส นิธิโน คมฺภีเร โอทกนฺติเก นิหิตนิธิโต วิเสสํ ทสฺเสนฺโต อาห –

ព្រះដ៏មានព្រះភាគ លុះទ្រង់បង្ហាញវត្ថុមានចេតិយជាដើម ជាទីតម្កល់នៃបុណ្យដែលបុគ្គលកប់ទុកដោយការថ្វាយទានជាដើមយ៉ាងនេះហើយ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ កាលនឹងបង្ហាញសេចក្តីប្លែកគ្នានៃកំណប់បុណ្យដែលកប់ទុកល្អហើយក្នុងវត្ថុទាំងឡាយនោះ ជាងកំណប់ទ្រព្យដែលគេកប់ទុកក្នុងទីជ្រៅជិតឆ្នេរទឹក ទើបត្រាស់ថា—

---

๘. ‘‘เอโส นิธิ สุนิหิโต, อเชยฺโย อนุคามิโก.

៨. «កំណប់នោះ ជាកំណប់ដែលបុគ្គលកប់ទុកល្អហើយ ជាកំណប់ដែលអ្នកដទៃមិនអាចដណ្តើមយកបាន ជាកំណប់ជាប់តាមខ្លួនទៅបាន។

---

ปหาย คมนีเยสุ, เอตํ อาทาย คจฺฉตี’’ติ.

កាលដែលពួកសត្វត្រូវលះបង់ទ្រព្យសម្បត្តិទាំងឡាយទៅ រមែងនាំយកតែកំណប់បុណ្យនេះទៅបាន» ដូច្នេះ។

---

ตตฺถ ปุพฺพปเทน ตํ ทานาทีหิ สุนิหิตนิธึ นิทฺทิสติ ‘‘เอโส นิธิ สุนิหิโต’’ติ. อเชยฺโยติ ปเรหิ เชตฺวา คเหตุํ น สกฺกา, อจฺเจยฺโยติปิ ปาโฐ, ตสฺส อจฺจิตพฺโพ อจฺจนารโห หิตสุขตฺถิเกน อุปจิตพฺโพติ อตฺโถ. เอตสฺมิญฺจ ปาเฐ เอโส นิธิ อจฺเจยฺโยติ สมฺพนฺธิตฺวา ปุน ‘‘กสฺมา’’ติ อนุโยคํ ทสฺเสตฺวา ‘‘ยสฺมา สุนิหิโต อนุคามิโก’’ติ สมฺพนฺธิตพฺพํ. อิตรถา หิ สุนิหิตสฺส อจฺเจยฺยตฺตํ วุตฺตํ ภเวยฺย, น จ สุนิหิโต อจฺจนีโย. อจฺจิโต เอว หิ โสติ. อนุคจฺฉตีติ อนุคามิโก, ปรโลกํ คจฺฉนฺตมฺปิ ตตฺถ ตตฺถ ผลทาเนน น วิชหตีติ อตฺโถ.

ក្នុងគាថានោះ ព្រះអង្គទ្រង់ចង្អុលបង្ហាញនូវកំណប់ដែលបុគ្គលកប់ទុកល្អហើយដោយការថ្វាយទានជាដើមនោះ ដោយបទខាងដើមថា «eso nidhi sunihito» (កំណប់នោះ ជាកំណប់ដែលបុគ្គលកប់ទុកល្អហើយ)។ ពាក្យថា «ajeyyo» សេចក្តីថា ជនដទៃមិនអាចឈ្នះ ឬដណ្តើមយកបានឡើយ។ សូម្បីតែបទថា «acceyyoti» ក៏ជាបាឋៈដែរ សេចក្តីនៃបាឋៈនោះថា បុគ្គលអ្នកប្រាថ្នាប្រយោជន៍ និងសេចក្តីសុខ គប្បីសន្សំ គប្បីកសាង គឺគប្បីប្រមូលទុក។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងបាឋៈនេះ គប្បីភ្ជាប់សេចក្តីថា «eso nidhi acceyyo» (កំណប់នេះ គួរប្រមូលទុក) ហើយគប្បីបង្ហាញការសួរដេញដោលថា «kasmā» (ព្រោះហេតុអ្វី?) រួចគប្បីភ្ជាប់សេចក្តីថា «yasmā sunihito anugāmiko» (ព្រោះជាកំណប់ដែលកប់ទុកល្អហើយ និងជាប់តាមខ្លួនទៅបាន)។ ព្រោះថា បើមិនដូច្នោះទេ ភាពជាវត្ថុគួរប្រមូលទុកនៃកំណប់ដែលកប់ទុកល្អហើយ ក៏នឹងត្រូវពោលទៅវិញ តែតាមពិត កំណប់ដែលកប់ទុកល្អហើយ មិនមែនជាវត្ថុដែលត្រូវប្រមូលទុកទៀតទេ ព្រោះថាកំណប់នោះ ជាកំណប់ដែលគេបានប្រមូលទុកល្អរួចហើយ។ ពាក្យថា «anugāmiko» សេចក្តីថា តែងជាប់តាមទៅ គឺមិនលះបង់បុគ្គលដែលទៅកាន់បរលោកឡើយ ដោយការផ្តល់ផលឲ្យក្នុងភពនោះៗ នេះជាសេចក្តីក្នុងបទនេះ។

---

ปหาย คมนีเยสุ เอตํ อาทาย คจฺฉตีติ มรณกาเล ปจฺจุปฏฺฐิเต สพฺพโภเคสุ ปหาย คมนีเยสุ เอตํ นิธึ อาทาย ปรโลกํ คจฺฉตีติ อยํ กิร เอตสฺส อตฺโถ. โส ปน น ยุชฺชติ. กสฺมา? โภคานํ [Pg.190] อคมนียโต. ปหาตพฺพา เอว หิ เต เต โภคา, น คมนียา, คมนียา ปน เต เต คติวิเสสา. ยโต ยทิ เอส อตฺโถ สิยา, ปหาย โภเค คมนีเยสุ คติวิเสเสสุ อิติ วเทยฺย. ตสฺมา เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ – ‘‘นิธิ วา ฐานา จวตี’’ติ เอวมาทินา ปกาเรน ปหาย มจฺจํ โภเคสุ คจฺฉนฺเตสุ เอตํ อาทาย คจฺฉตีติ. เอโส หิ อนุคามิกตฺตา ตํ นปฺปชหตีติ.

ពាក្យថា «pahāya gamanīyesu etaṃ ādāya gacchati» មានសេចក្តីពន្យល់ថា កាលបើមរណកាលចូលមកដល់ ទ្រព្យសម្បត្តិទាំងពួងជាវត្ថុដែលបុគ្គលត្រូវលះបង់ហើយទៅ បុគ្គលនោះរមែងកាន់យកនូវកំណប់បុណ្យនេះទៅកាន់បរលោក នេះជាសេចក្តីនៃបទនោះ។ ប៉ុន្តែ សេចក្តីពន្យល់នោះ មិនសមហេតុផលឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះទ្រព្យសម្បត្តិទាំងឡាយ មិនមែនជាវត្ថុដែលត្រូវទៅឡើយ។ ពិតណាស់ ទ្រព្យសម្បត្តិទាំងនោះៗ ជាវត្ថុដែលបុគ្គលត្រូវលះបង់តែប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាវត្ថុដែលត្រូវទៅឡើយ ចំណែកឯគតិវិសេសទាំងនោះៗ ទើបជាវត្ថុដែលត្រូវទៅ។ ព្រោះហេតុនោះ ប្រសិនបើសេចក្តីនេះជាការត្រឹមត្រូវ ព្រះអង្គគប្បីត្រាស់ថា «លះបង់នូវទ្រព្យសម្បត្តិទាំងឡាយ ហើយទៅកាន់គតិវិសេសទាំងឡាយ»។ ហេតុនោះ ក្នុងបទនេះ គប្បីដឹងសេចក្តីយ៉ាងនេះវិញថា— កាលដែលទ្រព្យសម្បត្តិទាំងឡាយ តែងឃ្លាតចាកទីតម្កល់ ដោយប្រការមានជាដើមថា «កំណប់ទ្រព្យរមែងឃ្លាតចាកទីតម្កល់» កាលដែលទ្រព្យសម្បត្តិទាំងឡាយសាបសូន្យទៅ បុគ្គលរមែងកាន់យកនូវកំណប់បុណ្យនេះទៅ។ ព្រោះថាកំណប់បុណ្យនេះ មិនលះបង់នូវបុគ្គលនោះឡើយ ព្រោះភាពជាកំណប់ជាប់តាមខ្លួនទៅបាន។

---

ตตฺถ สิยา ‘‘คมนีเยสูติ เอตฺถ คนฺตพฺเพสูติ อตฺโถ, น คจฺฉนฺเตสู’’ติ. ตํ น เอกํสโต คเหตพฺพํ. ยถา หิ ‘‘อริยา นิยฺยานิกา’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๔๑) เอตฺถ นิยฺยนฺตาติ อตฺโถ, น นิยฺยาตพฺพาติ, เอวมิธาปิ คจฺฉนฺเตสูติ อตฺโถ, น คนฺตพฺเพสูติ.

ក្នុងបទនោះ ប្រសិនបើមានការចោទសួរថា «ក្នុងពាក្យថា gamanīyesu នេះ មានន័យថា ក្នុងវត្ថុទាំងឡាយដែលគប្បីទៅ (gantabbesu) មិនមែនមានន័យថា ក្នុងវត្ថុទាំងឡាយដែលកំពុងទៅ (gacchantesu) ឡើយ»។ សេចក្តីនោះ មិនគប្បីកាន់យកដោយចំណែកមួយឡើយ។ ព្រោះថា ដូចជាក្នុងពាក្យថា «ariyā niyyānikā» នេះ មានន័យថា ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ ជាអ្នកចេញទៅ (niyyantā) មិនមែនមានន័យថា ជាបុគ្គលដែលគេគប្បីនាំចេញទៅ (niyyātabbā) ឡើយ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងទីនេះក៏ដូចគ្នាដែរ ពាក្យថា gamanīyesu មានន័យថា ក្នុងវត្ថុទាំងឡាយដែលកំពុងទៅ (gacchantesu) មិនមែនមានន័យថា ក្នុងវត្ថុទាំងឡាយដែលគប្បីទៅ (gantabbesu) ឡើយ។

---

อถ วา ยสฺมา เอส มรณกาเล กสฺสจิ ทาตุกาโม โภเค อามสิตุมฺปิ น ลภติ, ตสฺมา เตน เต โภคา ปุพฺพํ กาเยน ปหาตพฺพา, ปจฺฉา วิหตาเสน เจตสา คนฺตพฺพา, อติกฺกมิตพฺพาติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺมา ปุพฺพํ กาเยน ปหาย ปจฺฉา เจตสา คมนีเยสุ โภเคสูติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ปุริมสฺมึ อตฺเถ นิทฺธารเณ ภุมฺมวจนํ, ปหาย คมนีเยสุ โภเคสุ เอกเมเวตํ ปุญฺญนิธิวิภวํ ตโต นีหริตฺวา อาทาย คจฺฉตีติ. ปจฺฉิเม อตฺเถ ภาเวนภาวลกฺขเณ ภุมฺมวจนํ. โภคานญฺหิ คมนียภาเวน เอตสฺส นิธิสฺส อาทาย คมนียภาโว ลกฺขียตีติ.

មួយម៉្យាងទៀត ព្រោះហេតុតែបុគ្គលនេះ ក្នុងពេលជិតស្លាប់ ទោះបីជាចង់ប្រគល់ទ្រព្យសម្បត្តិឲ្យទៅអ្នកណាមួយ ក៏មិនអាចសូម្បីតែនឹងប៉ះពាល់បានឡើយ ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា ទ្រព្យសម្បត្តិទាំងនោះ ជាវត្ថុដែលបុគ្គលត្រូវលះបង់ដោយកាយមុន ហើយទើបត្រូវទៅ គឺត្រូវកន្លងហួសទៅដោយចិត្តដែលប្រាសចាកការសង្ឃឹមក្នុងកាលជាខាងក្រោយ។ ហេតុនោះ ក្នុងបទនេះ គប្បីយល់សេចក្តីយ៉ាងនេះថា «ក្នុងទ្រព្យសម្បត្តិទាំងឡាយដែលបុគ្គលត្រូវលះបង់ដោយកាយមុន ហើយត្រូវលះបង់ដោយចិត្តជាខាងក្រោយ»។ ក្នុងសេចក្តីខាងដើម វិភត្តិទី ៧ (ភុម្មវិភត្តិ) ប្រើក្នុងន័យនិទ្ធារណៈ (ការញែកចេញ) សេចក្តីថា ក្នុងចំណោមទ្រព្យសម្បត្តិទាំងឡាយដែលបុគ្គលត្រូវលះបង់ហើយទៅ បុគ្គលរមែងញែកចេញនូវទ្រព្យគឺកំណប់បុណ្យនេះតែមួយគត់ ហើយកាន់យកទៅ។ ចំណែកក្នុងសេចក្តីខាងក្រោយ វិភត្តិទី ៧ ប្រើក្នុងន័យភាវេនភាវលក្ខណៈ (ការកំណត់កិរិយាដោយកិរិយា) សេចក្តីថា ព្រោះតែភាពជាវត្ថុដែលត្រូវទៅនៃទ្រព្យសម្បត្តិទាំងឡាយ ភាពជាវត្ថុដែលបុគ្គលត្រូវកាន់យកទៅនៃកំណប់បុណ្យនេះ ទើបត្រូវបានកំណត់ដឹង។

---

นวมคาถาวณฺณนา

នវមគាថាវណ្ណនា

---

เอวํ ภควา อิมสฺส ปุญฺญนิธิโน คมฺภีเร โอทกนฺติเก นิหิตนิธิโต วิเสสํ ทสฺเสตฺวา ปุน อตฺตโน ภณฺฑคุณสํวณฺณเนน กยชนสฺส อุสฺสาหํ ชเนนฺโต อุฬารภณฺฑวาณิโช วิย อตฺตนา เทสิตปุญฺญนิธิคุณสํวณฺณเนน ตสฺมึ ปุญฺญนิธิมฺหิ เทวมนุสฺสานํ อุสฺสาหํ ชเนนฺโต อาห –

ព្រះដ៏មានព្រះភាគ លុះទ្រង់បង្ហាញសេចក្តីប្លែកគ្នានៃកំណប់បុណ្យនេះ ជាងកំណប់ទ្រព្យដែលគេកប់ទុកក្នុងទីជ្រៅជិតឆ្នេរទឹកយ៉ាងនេះហើយ ប្រៀបដូចជាពាណិជ្ជករដែលមានទំនិញដ៏ឧត្តម តែងញ៉ាំងសេចក្តីឧស្សាហ៍របស់ជនអ្នកទិញឲ្យកើតឡើង ដោយការសរសើរនូវគុណនៃទំនិញរបស់ខ្លួន យ៉ាងណាមិញ ព្រះអង្គក៏ទ្រង់ញ៉ាំងសេចក្តីឧស្សាហ៍ក្នុងកំណប់បុណ្យនោះ ឲ្យកើតឡើងដល់ទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយ ដោយការសរសើរនូវគុណនៃកំណប់បុណ្យដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងហើយ យ៉ាងនោះដែរ ទើបត្រាស់ថា—

---

๙. ‘‘อสาธารณมญฺเญสํ, อโจราหรโณ นิธิ.

៩. «កំណប់បុណ្យនេះ មិនទូទៅដល់ជនដទៃឡើយ ជាកំណប់ដែលចោរលួចយកទៅមិនបាន។

---

กยิราถ ธีโร ปุญฺญานิ, โย นิธิ อนุคามิโก’’ติ.

កំណប់ណាដែលជាប់តាមខ្លួនទៅបាន គប្បីជាកំណប់ដែលអ្នកមានប្រាជ្ញាគប្បីសន្សំទុក» ដូច្នេះ។

---

ตตฺถ [Pg.191] อสาธารณมญฺเญสนฺติ อสาธารโณ อญฺเญสํ, มกาโร ปทสนฺธิกโร ‘‘อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา’’ติอาทีสุ วิย. น โจเรหิ อาหรโณ อโจราหรโณ, โจเรหิ อาทาตพฺโพ น โหตีติ อตฺโถ. นิธาตพฺโพติ นิธิ. เอวํ ทฺวีหิ ปเทหิ ปุญฺญนิธิคุณํ สํวณฺเณตฺวา ตโต ทฺวีหิ ตตฺถ อุสฺสาหํ ชเนติ ‘‘กยิราถ ธีโร ปุญฺญานิ, โย นิธิ อนุคามิโก’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ยสฺมา ปุญฺญานิ นาม อสาธารโณ อญฺเญสํ, อโจราหรโณ จ นิธิ โหติ. น เกวลญฺจ อสาธารโณ อโจราหรโณ จ นิธิ, อถ โข ปน ‘‘เอโส นิธิ สุนิหิโต, อเชยฺโย อนุคามิโก’’ติ เอตฺถ วุตฺโต โย นิธิ อนุคามิโก. โส จ ยสฺมา ปุญฺญานิเยว, ตสฺมา กยิราถ กเรยฺย ธีโร พุทฺธิสมฺปนฺโน ธิติสมฺปนฺโน จ ปุคฺคโล ปุญฺญานีติ.

ក្នុងគាថានោះ បទថា «asādhāraṇamaññesaṃ» បានដល់ មិនទូទៅដល់ជនដទៃ (asādhāraṇo aññesaṃ) អក្សរ «ម» (m) ក្នុងទីនេះ គ្រាន់តែជាតួផ្សំសន្ធិ (padasandhikara) ដូចក្នុងពាក្យថា «adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā» ជាដើម។ បទថា «acorāharaṇo» សេចក្តីថា ចោរទាំងឡាយមិនអាចនាំយកទៅបាន គឺចោរមិនអាចប្លន់យកបានឡើយ。 ពាក្យថា «nidhi» សេចក្តីថា វត្ថុដែលបុគ្គលគប្បីកប់ទុក (nidhātabbo)។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សរសើរគុណនៃកំណប់បុណ្យដោយបទទាំងពីរយ៉ាងនេះហើយ ទើបទ្រង់ញ៉ាំងសេចក្តីឧស្សាហ៍ក្នុងកំណប់បុណ្យនោះឲ្យកើតឡើង ដោយបទទាំងពីរជាខាងក្រោយថា «kayirātha dhīro puññāni, yo nidhi anugāmiko»។ សេចក្តីនៃបទនោះថា— ព្រោះហេតុតែបុណ្យទាំងឡាយ ឈ្មោះថាជាកំណប់មិនទូទៅដល់ជនដទៃ និងជាកំណប់ដែលចោរលួចយកទៅមិនបាន។ មិនត្រឹមតែជាកំណប់មិនទូទៅដល់ជនដទៃ និងជាកំណប់ដែលចោរលួចយកទៅមិនបានប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែ កំណប់ណាដែលជាប់តាមខ្លួនទៅបាន ដូចដែលបានពោលទុកក្នុងគាថាខាងដើមថា «eso nidhi sunihito, ajeyyo anugāmiko» កំណប់ដែលជាប់តាមខ្លួនទៅបាននោះ ក៏គឺបុណ្យទាំងឡាយនោះឯង ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលជាអ្នកមានប្រាជ្ញា និងមានសេចក្តីព្យាយាម គប្បីធ្វើ គឺគប្បីសន្សំនូវបុណ្យទាំងឡាយចុះ។

---

ทสมคาถาวณฺณนา

ទសមគាថាវណ្ណនា

---

เอวํ ภควา คุณสํวณฺณเนน ปุญฺญนิธิมฺหิ เทวมนุสฺสานํ อุสฺสาหํ ชเนตฺวา อิทานิ เย อุสฺสหิตฺวา ปุญฺญนิธิกิริยาย สมฺปาเทนฺติ, เตสํ โส ยํ ผลํ เทติ, ตํ สงฺเขปโต ทสฺเสนฺโต อาห –

ព្រះដ៏មានព្រះភាគ លុះទ្រង់ញ៉ាំងសេចក្តីឧស្សាហ៍ក្នុងកំណប់បុណ្យឲ្យកើតឡើងដល់ទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយ ដោយការសរសើរគុណយ៉ាងនេះហើយ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ កាលនឹងបង្ហាញនូវផលដែលកំណប់បុណ្យនោះរមែងផ្តល់ឲ្យ ដល់ជនទាំងឡាយដែលខិតខំសន្សំនូវកំណប់បុណ្យនោះ ដោយសង្ខេប ទើបត្រាស់ថា—

---

๑๐.

១០.

---

‘‘เอส เทวมนุสฺสานํ, สพฺพกามทโท นิธี’’ติ.

«កំណប់បុណ្យនេះ ជាកំណប់ផ្តល់នូវសេចក្តីប្រាថ្នាគ្រប់យ៉ាង ដល់ទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយ» ដូច្នេះ។

---

อิทานิ ยสฺมา ปตฺถนาย ปฏิพนฺธิตสฺส สพฺพกามททตฺตํ, น วินา ปตฺถนํ โหติ. ยถาห –

ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ព្រោះហេតុតែភាពជាកំណប់ផ្តល់នូវសេចក្តីប្រាថ្នាគ្រប់យ៉ាង រមែងទាក់ទងនឹងការប្រាថ្នារបស់បុគ្គល គឺមិនមែនកើតឡើងដោយគ្មានការប្រាថ្នានោះឡើយ។ ដូចដែលព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកថា—

---

‘‘อากงฺเขยฺย เจ คหปตโย ธมฺมจารี สมจารี ‘อโห วตาหํ กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ขตฺติยมหาสาลานํ สหพฺยตํ อุปปชฺเชยฺย’นฺติ, ฐานํ โข ปเนตํ วิชฺชติ ยํ โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ขตฺติยมหาสาลานํ สหพฺยตํ อุปปชฺเชยฺย. ตํ กิสฺส เหตุ? ตถา หิ โส ธมฺมจารี สมจารี’’ (ม. นิ. ๑.๔๔๒).

«ម្នាលគហបតីទាំងឡាយ ប្រសិនបើបុគ្គលអ្នកប្រព្រឹត្តធម៌ស្មើ (ប្រព្រឹត្តសុចរិត) គប្បីប្រាថ្នាថា “ឱហ្ន៎! ធ្វើម្តេចហ្ន៎ ក្នុងកាលជាខាងក្រោយបន្ទាប់ពីការទម្លាយកាយស្លាប់ទៅ អាត្មាអញគប្បីទៅកើតរួមជាមួយពួកក្សត្រមហាសាល” ហេតុនេះរមែងមានជាប្រាកដ គឺការដែលបុគ្គលនោះ ក្នុងកាលជាខាងក្រោយបន្ទាប់ពីការទម្លាយកាយស្លាប់ទៅ ទៅកើតរួមជាមួយពួកក្សត្រមហាសាលនោះ។ តើព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា បុគ្គលនោះជាអ្នកប្រព្រឹត្តធម៌ស្មើ» ដូច្នេះ។

---

เอวํ ‘‘อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหเรยฺย. ตํ กิสฺส เหตุ? ตถา หิ โส ธมฺมจารี สมจารี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๔๒).

និងពាក្យជាដើមថា «គប្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ សម្រេចសម្រាន្តនៅដោយបញ្ញាដ៏ឧត្តមដោយខ្លួនឯង នូវចេតោវិមុត្តិ និងបញ្ញាវិមុត្តិ ដែលមិនមានអាសវៈ ក្នុងបច្ចុប្បន្ននេះឯង។ តើព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា បុគ្គលនោះជាអ្នកប្រព្រឹត្តធម៌ស្មើ» ដូច្នេះ។

---

ตถา [Pg.192] จาห –

និងដូចដែលព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកទៀតថា—

---

‘‘อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สทฺธาย สมนฺนาคโต โหติ, สีเลน, สุเตน, จาเคน, ปญฺญาย สมนฺนาคโต โหติ, ตสฺส เอวํ โหติ ‘อโห วตาหํ กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ขตฺติยมหาสาลานํ สหพฺยตํ อุปปชฺเชยฺย’นฺติ. โส ตํ จิตฺตํ ปทหติ, ตํ จิตฺตํ อธิฏฺฐาติ, ตํ จิตฺตํ ภาเวติ. ตสฺส เต สงฺขารา จ วิหารา จ เอวํ ภาวิตา เอวํ พหุลีกตา ตตฺรูปปตฺติยา สํวตฺตนฺตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๖๑) เอวมาทิ.

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ ជាអ្នកប្រកបដោយសទ្ធា ប្រកបដោយសីល សុតៈ ចាគៈ និងបញ្ញា ភិក្ខុនោះរមែងមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា “ឱហ្ន៎! ធ្វើម្តេចហ្ន៎ ក្នុងកាលជាខាងក្រោយបន្ទាប់ពីការទម្លាយកាយស្លាប់ទៅ អាត្មាអញគប្បីទៅកើតរួមជាមួយពួកក្សត្រមហាសាល” ភិក្ខុនោះរមែងតាំងចិត្តនោះទុក ផ្សំចិត្តនោះទុក ចម្រើនចិត្តនោះទុក។ សង្ខារ និងវិហារធម៌ទាំងឡាយនោះ ដែលភិក្ខុនោះបានចម្រើនហើយយ៉ាងនេះ ធ្វើឲ្យច្រើនហើយយ៉ាងនេះ រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការកើតក្នុងទីនោះ» ដូច្នេះជាដើម។

---

ตสฺมา ตํ ตถา ตถา อากงฺขปริยายํ จิตฺตปทหนาธิฏฺฐานภาวนาปริกฺขารํ ปตฺถนํ ตสฺส สพฺพกามททตฺเต เหตุํ ทสฺเสนฺโต อาห –

ព្រោះហេតុនោះ កាលនឹងបង្ហាញនូវហេតុនៃការផ្តល់សេចក្តីប្រាថ្នាគ្រប់យ៉ាង នៃការតាំងចិត្តប្រាថ្នាដែលមានការតាំងចិត្ត ការអធិដ្ឋាន និងការចម្រើនចិត្តជាបរិវារ តាមសេចក្តីប្រាថ្នានោះៗ ទើបត្រាស់ថា—

---

‘‘ยํ ยเทวาภิปตฺเถนฺติ, สพฺพเมเตน ลพฺภตี’’ติ.

«ទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយ តែងប្រាថ្នានូវផលណាមួយ ផលទាំងអស់នោះ រមែងបានដោយកំណប់បុណ្យនេះ» ដូច្នេះ។

---

เอกาทสมคาถาวณฺณนา

ឯកាទសមគាថាវណ្ណនា

---

๑๑. อิทานิ ยํ ตํ สพฺพํ เอเตน ลพฺภติ, ตํ โอธิโส โอธิโส ทสฺเสนฺโต ‘‘สุวณฺณตา สุสรตา’’ติ เอวมาทิคาถาโย อาห.

១១. ក្នុងកាលឥឡូវនេះ កាលនឹងបង្ហាញនូវផលទាំងអស់ដែលបុគ្គលរមែងបានដោយកំណប់បុណ្យនេះ ដោយចំណែកៗ ទើបត្រាស់គាថាទាំងឡាយមានជាដើមថា «suvaṇṇatā susaratā» (ភាពជាអ្នកមានសម្បុរល្អ ភាពជាអ្នកមានសំឡេងពីរោះ) ដូច្នេះ។

---

ตตฺถ ปฐมคาถาย ตาว สุวณฺณตา นาม สุนฺทรจฺฉวิวณฺณตา กญฺจนสนฺนิภตฺตจตา, สาปิ เอเตน ปุญฺญนิธินา ลพฺภติ. ยถาห –

ក្នុងគាថាទាំងនោះ ជាដំបូង ភាពជាអ្នកមានសម្បុរល្អ (suvaṇṇatā) បានដល់ ភាពជាអ្នកមានពណ៌សម្បុរស្បែកដ៏ល្អស្អាត គឺភាពជាអ្នកមានស្បែកភ្លឺថ្លាដូចជាមាស សូម្បីតែសម្បុរល្អនោះ ក៏រមែងបានដោយកំណប់បុណ្យនេះដែរ។ ដូចដែលព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកថា—

---

‘‘ยมฺปิ, ภิกฺขเว, ตถาคโต ปุริมํ ชาตึ…เป… ปุพฺเพ มนุสฺสภูโต สมาโน อกฺโกธโน อโหสิ อนุปายาสพหุโล, พหุมฺปิ วุตฺโต สมาโน นาภิสชฺชิ น กุปฺปิ น พฺยาปชฺชิ น ปติตฺถียิ, น โกปญฺจ โทสญฺจ อปฺปจฺจยญฺจ ปาตฺวากาสิ, ทาตา จ อโหสิ สุขุมานํ มุทุกานํ อตฺถรณานํ ปาวุรณานํ โขมสุขุมานํ กปฺปาสิก…เป… โกเสยฺย…เป… กมฺพลสุขุมานํ. โส ตสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา…เป… อิตฺถตฺตํ อาคโต สมาโน อิมํ มหาปุริสลกฺขณํ ปฏิลภติ. สุวณฺณวณฺโณ โหติ กญฺจนสนฺนิภตฺตโจ’’ติ (ที. นิ. ๓.๒๑๘).

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ កាលដែលតថាគតក្នុងជាតិមុន... ក្នុងកាលមុន កាលកើតជាមនុស្ស ជាអ្នកមិនមានសេចក្តីក្រោធ មិនសូវមានសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ចិត្ត ទោះបីគេនិយាយច្រើន ក៏មិនចងគំនុំ មិនខឹង មិនព្យាបាទ មិនតម្កល់ទុកនូវសេចក្តីក្រោធ មិនធ្វើសេចក្តីក្រោធ ទោសៈ និងសេចក្តីមិនត្រេកអរឲ្យប្រាកដឡើយ ហើយជាអ្នកផ្តល់នូវគ្រឿងលំអាប់ គ្រឿងដណ្តប់ដ៏ល្អិតទន់ មានសំពត់សំបកឈើដ៏ល្អិត សំពត់កប្បាស... សំពត់សូត្រ... សំពត់រោមសត្វដ៏ល្អិត。 តថាគតនោះ ព្រោះតែបានធ្វើ បានសន្សំនូវកម្មនោះ... លុះមកកាន់អត្តភាពនេះហើយ រមែងបាននូវមហាបុរិសលក្ខណៈនេះ គឺមានពណ៌សម្បុរដូចជាមាស មានស្បែកភ្លឺថ្លាដូចជាមាស» ដូច្នេះ។

---

สุสรตา นาม พฺรหฺมสฺสรตา กรวีกภาณิตา, สาปิ เอเตน ลพฺภติ. ยถาห –

ភាពជាអ្នកមានសំឡេងពីរោះ (susaratā) បានដល់ ភាពជាអ្នកមានសំឡេងដូចជាសំឡេងព្រហ្ម និងមានសំឡេងដូចជាសំឡេងសត្វករវិក សូម្បីតែសំឡេងពីរោះនោះ ក៏រមែងបានដោយកំណប់បុណ្យនេះដែរ។ ដូចដែលព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកថា—

---

‘‘ยมฺปิ[Pg.193], ภิกฺขเว, ตถาคโต ปุริมํ ชาตึ…เป… ผรุสํ วาจํ ปหาย ผรุสาย วาจาย ปฏิวิรโต อโหสิ, ยา สา วาจา เนลา กณฺณสุขา…เป… ตถารูปึ วาจํ ภาสิตา อโหสิ. โส ตสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา…เป… อิตฺถตฺตํ อาคโต สมาโน อิมานิ ทฺเว มหาปุริสลกฺขณานิ ปฏิลภติ. ปหุตชิวฺโห จ โหติ พฺรหฺมสฺสโร จ กรวีกภาณี’’ติ (ที. นิ. ๓.๒๓๖).

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ កាលដែលតថាគតក្នុងជាតិមុន... លះបង់វាចាអាក្រក់ (ផរុសវាចា) វៀរចាកផរុសវាចាហើយ វាចាណាដែលមិនមានទោស គួរជាទីពេញចិត្តនៃត្រចៀក... តថាគតតែងពោលតែវាចាមានសភាពយ៉ាងនោះ។ តថាគតនោះ ព្រោះតែបានធ្វើ បានសន្សំនូវកម្មនោះ... លុះមកកាន់អត្តភាពនេះហើយ រមែងបាននូវមហាបុរិសលក្ខណៈទាំងពីរនេះ គឺមានអណ្តាតវែងល្មម និងមានសំឡេងដូចជាសំឡេងព្រហ្ម មានសំឡេងដូចជាសំឡេងសត្វករវិក» ដូច្នេះ។

---

สุสณฺฐานาติ สุฏฺฐุ สณฺฐานตา, สมจิตวฏฺฏิตยุตฺตฏฺฐาเนสุ องฺคปจฺจงฺคานํ สมจิตวฏฺฏิตภาเวน สนฺนิเวโสติ วุตฺตํ โหติ. สาปิ เอเตน ลพฺภติ. ยถาห –

ពាក្យថា "សុសណ្ឋានា" សេចក្តីថា ភាពជាអ្នកមានសណ្ឋានល្អ គឺការប្រជុំចុះនៃអវយវៈតូចធំទាំងឡាយ ដោយភាពស្មើគ្នា មូលក្លំ និងសមសួន ក្នុងទីកន្លែងដែលគួរស្មើ មូលក្លំ និងសមសួន។ សូម្បីតែលក្ខណៈមានសណ្ឋានល្អនោះ ក៏បុគ្គលរមែងបានដោយសារកំណប់ទ្រព្យគឺបុណ្យនេះ។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកថា៖

---

‘‘ยมฺปิ, ภิกฺขเว, ตถาคโต ปุริมํ ชาตึ…เป… ปุพฺเพ มนุสฺสภูโต สมาโน พหุชนสฺส อตฺถกาโม อโหสิ หิตกาโม ผาสุกาโม โยคกฺเขมกาโม ‘กินฺติ เม สทฺธาย วฑฺเฒยฺยุํ, สีเลน สุเตน จาเคน ปญฺญาย ธนธญฺเญน เขตฺตวตฺถุนา ทฺวิปทจตุปฺปเทหิ ปุตฺตทาเรหิ ทาสกมฺมกรโปริเสหิ ญาตีหิ มิตฺเตหิ พนฺธเวหิ วฑฺเฒยฺยุ’นฺติ, โส ตสฺส กมฺมสฺส…เป… สมาโน อิมานิ ตีณิ มหาปุริสลกฺขณานิ ปฏิลภติ, สีหปุพฺพฑฺฒกาโย จ โหติ จิตนฺตรํโส จ สมวฏฺฏกฺขนฺโธ จา’’ติ (ที. นิ. ๓.๒๒๔) เอวมาทิ.

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ កាលដែលតថាគតកើតជាមនុស្សក្នុងជាតិមុន... ក្នុងកាលមុន ជាអ្នកប្រាថ្នាប្រយោជន៍ ប្រាថ្នាសេចក្តីចម្រើន ប្រាថ្នាសេចក្តីសប្បាយ ប្រាថ្នាសេចក្តីក្សេមចាកយោគៈ ដល់មហាជនថា 'ធ្វើដូចម្តេចហ្ន៎ មនុស្សទាំងឡាយនេះ នឹងចម្រើនដោយសទ្ធា ចម្រើនដោយសីល ចម្រើនដោយសុតៈ ចម្រើនដោយចាគៈ ចម្រើនដោយបញ្ញា ចម្រើនដោយទ្រព្យនិងស្រូវ ចម្រើនដោយស្រែនិងចម្ការ ចម្រើនដោយសត្វជើងពីរនិងជើងបួន ចម្រើនដោយបុត្រនិងភរិយា ចម្រើនដោយទាសកម្មករនិងបុរសបម្រើ ចម្រើនដោយញាតិ ចម្រើនដោយមិត្ត ចម្រើនដោយផៅពង្ស' ព្រះតថាគតនោះ ព្រោះតែកម្មនោះ... លុះច្យុតមក ក៏បាននូវមហាបុរិសលក្ខណៈទាំង ៣ នេះ គឺមានកាយពាក់កណ្តាលខាងមុខដូចជាសីហៈ ១ មានចន្លោះស្មាពេញលេញ ១ មានកាយមូលសមសួន ១» ដូច្នេះជាដើម។

---

อิมินา นเยน อิโต ปเรสมฺปิ อิมินา ปุญฺญนิธินา ปฏิลาภสาธกานิ สุตฺตปทานิ ตโต ตโต อาเนตฺวา วตฺตพฺพานิ. อติวิตฺถารภเยน ตุ สํขิตฺตํ, อิทานิ อวเสสปทานํ วณฺณนํ กริสฺสามิ.

ដោយវិធីនេះ បុគ្គលគប្បីនាំយកសូត្រទាំងឡាយ ដែលជាហេតុសម្រេចនូវការបានលក្ខណៈដទៃទៀត ក្រៅពីលក្ខណៈទាំងនេះ ដោយសារកំណប់ទ្រព្យគឺបុណ្យនេះ ពីសូត្រនោះៗ មកសម្តែងចុះ។ ប៉ុន្តែដោយខ្លាចក្រែងពិស្តារពេក ទើបខ្ញុំព្រះករុណាសម្រួលសង្ខេបទុក ហើយឥឡូវនេះ ខ្ញុំព្រះករុណានឹងធ្វើការអធិប្បាយនូវបទដែលនៅសេសសល់ទាំងឡាយ។

---

สุรูปตาติ เอตฺถ สกลสรีรํ รูปนฺติ เวทิตพฺพํ ‘‘อากาโส ปริวาริโต รูปํตฺเวว สงฺขํ คจฺฉตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๐๖) วิย, ตสฺส รูปสฺส สุนฺทรตา สุรูปตา นาติทีฆตา นาติรสฺสตา นาติกิสตา นาติถูลตา นาติกาฬตา นจฺโจทาตตาติ วุตฺตํ โหติ. อาธิปจฺจนฺติ อธิปติภาโว, ขตฺติยมหาสาลาทิภาเวน สามิกภาโวติ อตฺโถ. ปริวาโรติ อคาริกานํ สชนปริชนสมฺปตฺติ, อนคาริกานํ ปริสสมฺปตฺติ, อาธิปจฺจญฺจ [Pg.194] ปริวาโร จ อาธิปจฺจปริวาโร. เอตฺถ จ สุวณฺณตาทีหิ สรีรสมฺปตฺติ, อาธิปจฺเจน โภคสมฺปตฺติ, ปริวาเรน สชนปริชนสมฺปตฺติ วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. สพฺพเมเตน ลพฺภตีติ ยํ ตํ ‘‘ยํ ยเทวาภิปตฺเถนฺติ, สพฺพเมเตน ลพฺภตี’’ติ วุตฺตํ, ตตฺถ อิทมฺปิ ตาว ปฐมํ โอธิโส วุตฺตสุวณฺณตาทิ สพฺพเมเตน ลพฺภตีติ เวทิตพฺพนฺติ ทสฺเสติ.

ក្នុងបទថា «សុរូបតា» នេះ គប្បីជ្រាបថា រូប សំដៅយកសរីរៈទាំងមូល ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា «អាកាសដែលព័ទ្ធជុំវិញ រមែងរាប់ថាជារូប»។ ភាពជាអ្នកមានរូបល្អ គឺភាពស្រស់ស្អាតនៃរូបនោះ សេចក្តីថា មិនខ្ពស់ពេក មិនទាបពេក មិនស្គមពេក មិនធាត់ពេក មិនខ្មៅពេក មិនសពេក។ បទថា «អាធិបច្ចំ» គឺភាពជាធំ សេចក្តីថា ភាពជាម្ចាស់ដោយភាពជាក្សត្រមហាសាលជាដើម។ បទថា «បរិវារោ» គឺសម្រាប់គ្រហស្ថ បានដល់ការបរិបូណ៌ដោយញាតិនិងបរិវារជន សម្រាប់បព្វជិត បានដល់ការបរិបូណ៌ដោយបរិស័ទ។ អាធិបតេយ្យផង បរិវារផង ឈ្មោះថា អាធិបច្ចបរិវារៈ។ ក្នុងបទទាំងនេះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវការបរិបូណ៌នៃសរីរៈដោយពាក្យថា សុវណ្ណតា (ភាពមានសម្បុរល្អ) ជាដើម សម្តែងនូវការបរិបូណ៌នៃភោគទ្រព្យដោយពាក្យថា អាធិបច្ចៈ សម្តែងនូវការបរិបូណ៌នៃញាតិនិងបរិវារជនដោយពាក្យថា បរិវារៈ។ ត្រង់ពាក្យថា «សព្វមេតេន លព្ភតិ» គឺពាក្យណាដែលទ្រង់ត្រាស់ថា «ជនទាំងឡាយប្រាថ្នានូវផលណាៗ ផលទាំងអស់នោះ រមែងបានដោយសារកំណប់ទ្រព្យគឺបុណ្យនេះ» ក្នុងពាក្យនោះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញថា ជាដំបូង សូម្បីតែផលទាំងអស់មានភាពមានសម្បុរល្អជាដើម ដែលទ្រង់សម្តែងទុកដោយចំណែកនេះ ក៏បុគ្គលរមែងបានដោយសារកំណប់ទ្រព្យគឺបុណ្យនេះដែរ។

---

ทฺวาทสมคาถาวณฺณนา

អធិប្បាយគាថាទីដប់ពីរ

---

๑๒. เอวมิมาย คาถาย ปุญฺญานุภาเวน ลภิตพฺพํ รชฺชสมฺปตฺติโต โอรํ เทวมนุสฺสสมฺปตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตทุภยรชฺชสมฺปตฺตึ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปเทสรชฺช’’นฺติ อิมํ คาถมาห.

១២. ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវទេវមនុស្សសម្បត្តិ ដែលជាសម្បត្តិថ្នាក់ទាបជាងរាជសម្បត្តិ ដែលបុគ្គលគប្បីបានដោយអានុភាពនៃបុណ្យ ដោយគាថានេះយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងបង្ហាញនូវរាជសម្បត្តិទាំងពីរចំណែកនោះ ទើបត្រាស់គាថានេះថា «បទេសរជ្ជំ» ជាដើម។

---

ตตฺถ ปเทสรชฺชนฺติ เอกทีปมฺปิ สกลํ อปาปุณิตฺวา ปถวิยา เอกเมกสฺมึ ปเทเส รชฺชํ. อิสฺสรภาโว อิสฺสริยํ, อิมินา ทีปจกฺกวตฺติรชฺชํ ทสฺเสติ. จกฺกวตฺติสุขํ ปิยนฺติ อิฏฺฐํ กนฺตํ มนาปํ จกฺกวตฺติสุขํ. อิมินา จาตุรนฺตจกฺกวตฺติรชฺชํ ทสฺเสติ. เทเวสุ รชฺชํ เทวรชฺชํ, เอเตน มนฺธาตาทีนมฺปิ มนุสฺสานํ เทวรชฺชํ ทสฺสิตํ โหติ. อปิ ทิพฺเพสูติ อิมินา เย เต ทิวิ ภวตฺตา ‘‘ทิพฺพา’’ติ วุจฺจนฺติ, เตสุ ทิพฺเพสุ กาเยสุ อุปฺปนฺนานมฺปิ เทวรชฺชํ ทสฺเสติ. สพฺพเมเตน ลพฺภตีติ ยํ ตํ ‘‘ยํ ยเทวาภิปตฺเถนฺติ, สพฺพเมเตน ลพฺภตี’’ติ วุตฺตํ, ตตฺถ อิทมฺปิ ทุติยํ โอธิโส ปเทสรชฺชาทิ สพฺพเมเตน ลพฺภตีติ เวทิตพฺพนฺติ ทสฺเสติ.

ក្នុងគាថានោះ បទថា «បទេសរជ្ជំ» បានដល់ ភាពជាស្តេចក្នុងប្រទេសមួយៗ លើផែនដី ដោយមិនទាន់បានគ្របដណ្តប់ទ្វីបទាំងមូល សូម្បីតែទ្វីបមួយ។ ភាពជាធំ ឈ្មោះថា ឥស្សរិយៈ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវរាជសម្បត្តិជាស្តេចចក្រពត្តិក្នុងទ្វីបមួយ ដោយបទនេះ។ ពាក្យថា «បិយំ» គឺសេចក្តីសុខរបស់ស្តេចចក្រពត្តិ ដែលជាទីគាប់ចិត្ត ទីពេញចិត្ត ទីគាប់ចិត្ត។ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវរាជសម្បត្តិជាស្តេចចក្រពត្តិគ្រប់គ្រងទ្វីបទាំងបួន ដោយបទនេះ។ ភាពជាស្តេចក្នុងពួកទេវតា ឈ្មោះថា ទេវរជ្ជៈ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវភាពជាស្តេចទេវតារបស់មនុស្សទាំងឡាយ មានស្តេចមន្ធាតុជាដើម ដោយបទនេះ។ ដោយបទថា «អបិ ទិព្វេសុ» នេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវភាពជាស្តេចទេវតា សូម្បីតែចំពោះពួកជនដែលកើតក្នុងពួកទេវតា ដែលហៅថា «ទិព្វ» នោះ។ ត្រង់ពាក្យថា «សព្វមេតេន លព្ភតិ» គឺពាក្យណាដែលទ្រង់ត្រាស់ថា «ជនទាំងឡាយប្រាថ្នានូវផលណាៗ ផលទាំងអស់នោះ រមែងបានដោយសារកំណប់ទ្រព្យគឺបុណ្យនេះ» ក្នុងពាក្យនោះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញថា ជាចំណែកទីពីរ សូម្បីតែផលទាំងអស់មានបទេសរាជ្យជាដើមនេះ ក៏បុគ្គលរមែងបានដោយសារកំណប់ទ្រព្យគឺបុណ្យនេះដែរ។

---

เตรสมคาถาวณฺณนา

អធិប្បាយគាថាទីដប់បី

---

๑๓. เอวมิมาย คาถาย ปุญฺญานุภาเวน ลภิตพฺพํ เทวมนุสฺสรชฺชสมฺปตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ทฺวีหิ คาถาหิ วุตฺตํ สมฺปตฺตึ สมาสโต ปุรกฺขตฺวา นิพฺพานสมฺปตฺตึ ทสฺเสนฺโต ‘‘มานุสฺสิกา จ สมฺปตฺตี’’ติ อิมํ คาถมาห.

១៣. ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវទេវមនុស្សរាជសម្បត្តិ ដែលបុគ្គលគប្បីបានដោយអានុភាពនៃបុណ្យ ដោយគាថានេះយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងបង្ហាញនូវនិព្វានសម្បត្តិ ដោយធ្វើសេចក្តីសង្ខេបនូវសម្បត្តិដែលទ្រង់សម្តែងហើយក្នុងគាថាទាំងពីរមកទុកខាងមុខ ទើបត្រាស់គាថានេះថា «មានុស្សិកា ច សម្បត្តិ» ជាដើម។

---

ตสฺสายํ ปทวณฺณนา – มนุสฺสานํ อยนฺติ มานุสฺสี, มานุสฺสี เอว มานุสฺสิกา. สมฺปชฺชนํ สมฺปตฺติ. เทวานํ โลโก เทวโลโก. ตสฺมึ เทวโลเก. ยาติ อนวเสสปริยาทานํ, รมนฺติ เอตาย อชฺฌตฺตํ อุปฺปนฺนาย พหิทฺธา วา อุปกรณภูตายาติ รติ, สุขสฺส สุขวตฺถุโน เจตํ [Pg.195] อธิวจนํ. ยาติ อนิยตวจนํ จสทฺโท ปุพฺพสมฺปตฺติยา สห สมฺปิณฺฑนตฺโถ. นิพฺพานํเยว นิพฺพานสมฺปตฺติ.

នេះជាការអធិប្បាយបទនៃគាថានោះ៖ អ្វីដែលជារបស់មនុស្ស ឈ្មោះថា មានុស្សី, មានុស្សី នោះឯង ឈ្មោះថា មានុស្សិកា។ ភាពសម្រេច ឈ្មោះថា សម្បត្តិ។ លោកនៃទេវតាទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ទេវលោក។ ក្នុងទេវលោកនោះ។ ពាក្យថា «យា រតិ» សេចក្តីថា ពួកទេវតារមែងត្រេកអរដោយសេចក្តីត្រេកអរណា ដែលកើតឡើងក្នុងសន្តានក្តី ឬជាគ្រឿងឧបការៈខាងក្រៅក្តី ដោយមិនមានសេសសល់ ហេតុនោះ សេចក្តីត្រេកអរនោះ ឈ្មោះថា រតិ, ពាក្យថា រតិ នេះ ជាឈ្មោះនៃសេចក្តីសុខ និងវត្ថុជាទីតាំងនៃសេចក្តីសុខ។ បទថា «យា» ជាអនិយតវចនៈ (ពាក្យមិនកំណត់ពិតប្រាកដ)។ សព្ទថា «ច» មានសេចក្តីថា រួមបញ្ចូលគ្នាជាមួយនឹងសម្បត្តិដែលពោលមកខាងដើម។ ព្រះនិព្វាននោះឯង ឈ្មោះថា និព្វានសម្បត្តិ។

---

อยํ ปน อตฺถวณฺณนา – ยา เอสา ‘‘สุวณฺณตา’’ติอาทีหิ ปเทหิ มานุสฺสิกา จ สมฺปตฺติ เทวโลเก จ ยา รติ วุตฺตา, สา จ สพฺพา, ยา จายมปรา สทฺธานุสาริภาวาทิวเสน ปตฺตพฺพา นิพฺพานสมฺปตฺติ, สา จาติ อิทํ ตติยมฺปิ โอธิโส สพฺพเมเตน ลพฺภตีติ.

ម៉្យាងទៀត នេះជាការអធិប្បាយសេចក្តី៖ មនុស្សសម្បត្តិណាក្តី សេចក្តីត្រេកអរក្នុងទេវលោកណាក្តី ដែលទ្រង់សម្តែងហើយដោយបទទាំងឡាយមាន «សុវណ្ណតា» ជាដើម សម្បត្តិទាំងអស់នោះផង និព្វានសម្បត្តិដទៃទៀតនេះ ដែលបុគ្គលគប្បីបានដោយអំណាចនៃសទ្ធានុសារីបុគ្គលជាដើមនោះផង សូម្បីតែផលទាំងអស់នេះជាចំណែកទីបី ក៏បុគ្គលរមែងបានដោយសារកំណប់ទ្រព្យគឺបុណ្យនេះដែរ។

---

อถ วา ยา ปุพฺเพ สุวณฺณตาทีหิ อวุตฺตา ‘‘สูรา สติมนฺโต อิธ พฺรหฺมจริยวาโส’’ติ เอวมาทินา (อ. นิ. ๙.๒๑) นเยน นิทฺทิฏฺฐา ปญฺญาเวยฺยตฺติยาทิเภทา จ มานุสฺสิกา สมฺปตฺติ, อปรา เทวโลเก จ ยา ฌานาทิรติ, ยา จ ยถาวุตฺตปฺปการา นิพฺพานสมฺปตฺติ จาติ อิทมฺปิ ตติยํ โอธิโส สพฺพเมเตน ลพฺภตีติ. เอวมฺเปตฺถ อตฺถวณฺณนา เวทิตพฺพา.

មួយវិញទៀត មនុស្សសម្បត្តិណា ដែលមិនបានពោលទុកខាងដើមដោយពាក្យមាន «សុវណ្ណតា» ជាដើម ប៉ុន្តែទ្រង់ចង្អុលបង្ហាញដោយវិធីមានជាដើមថា «ជាអ្នកក្លាហាន មានស្មារតី មានការប្រព្រឹត្តធម៌ដ៏ប្រសើរក្នុងសាសនានេះ» ដែលប្លែកគ្នាដោយបញ្ញានិងភាពឈ្លាសវៃជាដើមផង សេចក្តីត្រេកអរដទៃទៀតក្នុងទេវលោក មានការត្រេកអរក្នុងឈានជាដើមផង និព្វានសម្បត្តិដែលមានប្រការដូចពោលមកហើយនោះផង សូម្បីតែផលទាំងអស់នេះជាចំណែកទីបី ក៏បុគ្គលរមែងបានដោយសារកំណប់ទ្រព្យគឺបុណ្យនេះដែរ។ គប្បីជ្រាបការអធិប្បាយសេចក្តីក្នុងគាថានេះ តាមវិធីនេះចុះ។

---

จุทฺทสมคาถาวณฺณนา

អធិប្បាយគាថាទីដប់បួន

---

๑๔. เอวมิมาย คาถาย ปุญฺญานุภาเวน ลภิตพฺพํ สทฺธานุสารีภาวาทิวเสน ปตฺตพฺพํ นิพฺพานสมฺปตฺติมฺปิ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เตวิชฺชอุภโตภาควิมุตฺตภาววเสนปิ ปตฺตพฺพํ ตเมว ตสฺส อุปายญฺจ ทสฺเสนฺโต ‘‘มิตฺตสมฺปทมาคมฺมา’’ติ อิมํ คาถมาห.

១៤. ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវនិព្វានសម្បត្តិ ដែលបុគ្គលគប្បីបានដោយអានុភាពនៃបុណ្យ ដែលជាចំណែកនៃវិជ្ជាវិಮುត្តិវសីភាវៈដែលពោលហើយខាងដើម សូម្បីដោយអំណាចនៃភាពជាព្រះអរហន្តអ្នកបានវិជ្ជាបី និងព្រះអរហន្តឧភតោភាគវិಮುត្ត ដោយគាថានេះយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងបង្ហាញនូវនិព្វានសម្បត្តិដែលបុគ្គលគប្បីបាន សូម្បីដោយអំណាចនៃភាពជាព្រះអរហន្តអ្នកបានវិជ្ជាបី និងព្រះអរហន្តឧភតោភាគវិಮುត្ត ព្រមទាំងឧបាយនៃនិព្វានសម្បត្តិនោះ សម្រាប់បុគ្គលនោះ ទើបត្រាស់គាថានេះថា «មិត្តសម្បទមាគម្ម» ជាដើម។

---

ตสฺสายํ ปทวณฺณนา – สมฺปชฺชติ เอตาย คุณวิภูตึ ปาปุณาตีติ สมฺปทา, มิตฺโต เอว สมฺปทา มิตฺตสมฺปทา, ตํ มิตฺตสมฺปทํ. อาคมฺมาติ นิสฺสาย. โยนิโสติ อุปาเยน. ปยุญฺชโตติ โยคานุฏฺฐานํ กโรโต. วิชานาติ เอตายาติ วิชฺชา, วิมุจฺจติ เอตาย, สยํ วา วิมุจฺจตีติ วิมุตฺติ, วิชฺชา จ วิมุตฺติ จ วิชฺชาวิมุตฺติโย, วิชฺชาวิมุตฺตีสุ วสีภาโว วิชฺชาวิมุตฺติวสีภาโว.

នេះជាការអធិប្បាយបទនៃគាថានោះ៖ ធម្មជាតិដែលញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យសម្រេច គឺឲ្យដល់នូវភាពរុងរឿងនៃគុណធម៌ ឈ្មោះថា សម្បទា, មិត្តនោះឯងជាសម្បទា ឈ្មោះថា មិត្តសម្បទា, នូវមិត្តសម្បទានោះ។ បទថា «អាគម្ម» គឺអាស្រ័យ។ បទថា «យោនិសោ» គឺដោយឧបាយដ៏សមគួរ。 បទថា «បយុញ្ជតោ» គឺចំពោះបុគ្គលអ្នកធ្វើការប្រកបព្យាយាមរឿយៗ។ ធម្មជាតិដែលដឹងច្បាស់ដោយបញ្ញានេះ ឈ្មោះថា វិជ្ជា, ធម្មជាតិដែលរួចផុតដោយផលញ្ញាណនេះ ឬរួចផុតដោយខ្លួនឯង ឈ្មោះថា វិមុត្តិ, វិជ្ជាផង វិមុត្តិផង ឈ្មោះថា វិជ្ជាវិមុត្តិ, ភាពជាអ្នកស្ទាត់ជំនាញក្នុងវិជ្ជា និងវិមុត្តិទាំងឡាយ ឈ្មោះថា វិជ្ជាវិមុត្តិវសីភាវៈ។

---

อยํ ปน อตฺถวณฺณนา – ยฺวายํ มิตฺตสมฺปทมาคมฺม สตฺถารํ วา อญฺญตรํ วา ครุฏฺฐานิยํ สพฺรหฺมจารึ นิสฺสาย ตโต โอวาทญฺจ อนุสาสนิญฺจ คเหตฺวา ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปตฺติยา โยนิโส ปยุญฺชโต ปุพฺเพนิวาสาทีสุ ตีสุ วิชฺชาสุ ‘‘ตตฺถ กตมา วิมุตฺติ? จิตฺตสฺส จ อธิมุตฺติ นิพฺพานญฺจา’’ติ (ธ. ส. ๑๓๘๑) เอวํ อาคตาย อฏฺฐสมาปตฺตินิพฺพานเภทาย วิมุตฺติยา จ ตถา ตถา อทนฺธายิตตฺเตน [Pg.196] วสีภาโว, อิทมฺปิ จตุตฺถํ โอธิโส สพฺพเมเตน ลพฺภตีติ.

ម៉្យាងទៀត នេះជាការអធិប្បាយសេចក្តី៖ បុគ្គលណាអាស្រ័យនូវមិត្តសម្បទា គឺអាស្រ័យព្រះសាស្តាក្តី ឬសព្រហ្មចារីបុគ្គលដទៃទៀតដែលគួរគោរពក្តី ហើយទទួលយកឱវាទនិងអនុសាសនីពីព្រះសាស្តាឬសព្រហ្មចារីនោះ រួចហើយប្រកបព្យាយាមដោយឧបាយដ៏សមគួរ ដោយការប្រតិបត្តិសមគួរតាមអនុសាសនី ភាពជាអ្នកមានសេចក្តីស្ទាត់ជំនាញដោយមិនយឺតយ៉ាវក្នុងវិជ្ជាទាំង ៣ មានបុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណជាដើមផង ក្នុងវិមុត្តិដែលចែកចេញជាសមាបត្តិ ៨ និងព្រះនិព្វាន ដូចដែលមកក្នុងគម្ពីរធម្មសង្គណីថា «ក្នុងធម៌ទាំងនោះ វិមុត្តិតើដូចម្តេច? គឺការរួចផុតនៃចិត្ត និងព្រះនិព្វាន» ដូច្នេះផង សូម្បីតែផលទាំងអស់នេះជាចំណែកទីបួន ក៏បុគ្គលរមែងបានដោយសារកំណប់ទ្រព្យគឺបុណ្យនេះដែរ។

---

ปนฺนรสมคาถาวณฺณนา

អធិប្បាយគាថាទីដប់ប្រាំ

---

๑๕. เอวมิมาย คาถาย ปุพฺเพ กถิตวิชฺชาวิมุตฺติวสีภาวภาคิยปุญฺญานุภาเวน ลภิตพฺพํ เตวิชฺชอุภโตภาควิมุตฺตภาววเสนปิ ปตฺตพฺพํ นิพฺพานสมฺปตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยสฺมา วิชฺชาวิมุตฺติวสีภาวปฺปตฺตา เตวิชฺชา อุภโตภาควิมุตฺตาปิ สพฺเพ ปฏิสมฺภิทาทิคุณวิภูตึ ลภนฺติ, อิมาย ปุญฺญสมฺปทาย จ ตสฺสา คุณวิภูติยา ปทฏฺฐานวเสน ตถา ตถา สาปิ ลพฺภติ, ตสฺมา ตมฺปิ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปฏิสมฺภิทา วิโมกฺขา จา’’ติ อิมํ คาถมาห.

១៥. ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវនិព្វានសម្បត្តិ ដែលបុគ្គលគប្បីបានដោយអានុភាពនៃបុណ្យ ដែលជាចំណែកនៃវិជ្ជាវិಮುត្តិវសីភាវៈដែលពោលហើយខាងដើម សូម្បីដោយអំណាចនៃភាពជាព្រះអរហន្តអ្នកបានវិជ្ជាបី និងព្រះអរហន្តឧភតោភាគវិಮುត្ត ដោយគាថានេះយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ព្រោះហេតុតែព្រះអរហន្តទាំងឡាយ ទោះបីជាអ្នកបានវិជ្ជាបីក្តី ជាឧភតោភាគវិಮುត្តក្តី ដែលដល់នូវវិជ្ជាវិಮುត្តិវសីភាវៈហើយ តែងបាននូវសេចក្តីរុងរឿងនៃគុណធម៌មានបដិសម្ភិទាជាដើមទាំងអស់គ្នា ហើយសេចក្តីរុងរឿងនៃគុណធម៌នោះ ក៏បុគ្គលរមែងបានដោយសារបុណ្យសម្បទានេះ ដែលជាហេតុជិតដិតតាមប្រការនោះៗ ហេតុនោះ កាលនឹងបង្ហាញនូវគុណធម៌នោះផង ទើបត្រាស់គាថានេះថា «បដិសម្ភិទា វិមោក្ខា ច» ជាដើម។

---

‘‘ยโต สมฺมา กเตน ยา จายํ ธมฺมตฺถนิรุตฺติปฏิภาเนสุ ปเภทคตา ปญฺญา ปฏิสมฺภิทา’’ติ วุจฺจติ, เย จิเม ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๒.๑๒๙; ๓.๓๓๙) นเยน อฏฺฐ วิโมกฺขา, ยา จายํ ภควโต สาวเกหิ ปตฺตพฺพา สาวกสมฺปตฺติสาธิกา สาวกปารมี, ยา จ สยมฺภุภาวสาธิกา ปจฺเจกโพธิ, ยา จ สพฺพสตฺตุตฺตมภาวสาธิกา พุทฺธภูมิ, อิทมฺปิ ปญฺจมํ โอธิโส สพฺพเมเตน ลพฺภตีติ เวทิตพฺพํ.

គប្បីជ្រាបថា «ព្រោះបុណ្យដែលបុគ្គលបានធ្វើល្អហើយ បញ្ញាណាដែលប្លែកគ្នាទៅក្នុងធម៌ អត្ថ និរុត្តិ និងបដិភាណ ហៅថា បដិសម្ភិទា, វិមោក្ខទាំង ៨ ទាំងឡាយណា ដែលមានមកដោយវិធីជាដើមថា 'រូបី រូបានិ បស្សតិ' (បុគ្គលមានរូប ឃើញរូបទាំងឡាយ), សាវកបារមីណា ដែលសាវ័កទាំងឡាយរបស់ព្រះមានព្រះភាគគប្បីបាន ដែលជាហេតុសម្រេចនូវសាវកសម្បត្តិ, បច្ចេកពោធិណា ដែលជាហេតុសម្រេចនូវភាពជាព្រះស្វយម្ភូ, និងពុទ្ធភូមិណា ដែលជាហេតុសម្រេចនូវភាពជាបុគ្គលដ៏ប្រសើរខ្ពង់ខ្ពស់ជាងសត្វលោកទាំងអស់» សូម្បីតែផលទាំងអស់នេះជាចំណែកទីប្រាំ ក៏បុគ្គលរមែងបានដោយសារកំណប់ទ្រព្យគឺបុណ្យនេះដែរ។

---

โสฬสมคาถาวณฺณนา

អធិប្បាយគាថាទីដប់ប្រាំមួយ

---

๑๖. เอวํ ภควา ยํ ตํ ‘‘ยํ ยเทวาภิปตฺเถนฺติ, สพฺพเมเตน ลพฺภตี’’ติ วุตฺตํ, ตํ อิมาหิ ปญฺจหิ คาถาหิ โอธิโส โอธิโส ทสฺเสตฺวา อิทานิ สพฺพเมวิทํ สพฺพกามททนิธิสญฺญิตํ ปุญฺญสมฺปทํ ปสํสนฺโต ‘‘เอวํ มหตฺถิกา เอสา’’ติ อิมาย คาถาย เทสนํ นิฏฺฐเปสิ.

១៦. ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវពាក្យដែលទ្រង់ត្រាស់ថា «ជនទាំងឡាយប្រាថ្នានូវផលណាៗ ផលទាំងអស់នោះ រមែងបានដោយសារកំណប់ទ្រព្យគឺបុណ្យនេះ» នោះ ដោយចំណែកៗ តាមរយៈគាថាទាំង ៥ នេះយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងសរសើរនូវបុណ្យសម្បទានេះ ដែលឈ្មោះថាជាកំណប់ទ្រព្យផ្តល់នូវសេចក្តីប្រាថ្នាគ្រប់យ៉ាង ទើបទ្រង់បញ្ចប់ការសម្តែងធម៌ដោយគាថានេះថា «ឯវំ មហត្ថិកា ឯសា» ជាដើម។

---

ตสฺสายํ ปทวณฺณนา – เอวนฺติ อตีตตฺถนิทสฺสนํ. มหนฺโต อตฺโถ อสฺสาติ มหตฺถิกา, มหโต อตฺถาย สํวตฺตตีติ วุตฺตํ โหติ, มหิทฺธิกาติปิ ปาโฐ. เอสาติ อุทฺเทสวจนํ, เตน ‘‘ยสฺส ทาเนน สีเลนา’’ติ อิโต ปภุติ ยาว ‘‘กยิราถ ธีโร ปุญฺญานี’’ติ วุตฺตํ ปุญฺญสมฺปทํ อุทฺทิสติ. ยทิทนฺติ อภิมุขกรณตฺเถ นิปาโต, เตน เอสาติ อุทฺทิฏฺฐํ นิทฺทิสิตุํ ยา เอสาติ อภิมุขํ กโรติ. ปุญฺญานํ สมฺปทา ปุญฺญสมฺปทา[Pg.197]. ตสฺมาติ การณวจนํ. ธีราติ ธิติมนฺโต. ปสํสนฺตีติ วณฺณยนฺติ. ปณฺฑิตาติ ปญฺญาสมฺปนฺนา. กตปุญฺญตนฺติ กตปุญฺญภาวํ.

នេះជាការអធិប្បាយបទនៃគាថានោះ៖ បទថា «ឯវំ» ជាគ្រឿងបង្ហាញនូវសេចក្តីដែលកន្លងទៅហើយ។ បទថា «មហត្ថិកា» សេចក្តីថា មានប្រយោជន៍ច្រើន គឺប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីប្រយោជន៍ដ៏ធំធេង, មានបទបាឋថា «មហិទ្ធិកា» (មានឫទ្ធិច្រើន) ដូច្នេះក៏មាន។ បទថា «ឯសា» ជាឧទ្ទេសវចនៈ (ពាក្យចង្អុលបង្ហាញ) ដោយបទនោះ ព្រះអង្គទ្រង់ចង្អុលបង្ហាញនូវបុណ្យសម្បទា ចាប់តាំងពីបទថា «យស្ស ទានេន សីលេន» នេះទៅ រហូតដល់ពាក្យថា «កយិរាថ ធីរោ បុញ្ញានិ»។ បទថា «យទិទំ» ជាសព្ទនិបាតក្នុងសេចក្តីធ្វើឲ្យប្រាកដចំពោះមុខ ដោយបទនោះ ព្រះអង្គទ្រង់ធ្វើឲ្យប្រាកដចំពោះមុខថា «យា ឯសា» ដើម្បីចង្អុលបង្ហាញនូវសេចក្តីដែលទ្រង់ចង្អុលបង្ហាញហើយដោយពាក្យថា «ឯសា» នោះ។ ការបរិបូណ៌នៃបុណ្យទាំងឡាយ ឈ្មោះថា បុណ្យសម្បទា។ បទថា «តស្មា» ជាការសម្តែងហេតុ។ បទថា «ធីរា» គឺអ្នកមានប្រាជ្ញា (ឬអ្នកមានសេចក្តីអត់ធន់)។ បទថា «បសំសន្តិ» គឺសរសើរ។ បទថា «បណ្ឌិតា» គឺអ្នកបរិបូណ៌ដោយប្រាជ្ញា។ បទថា «កតបុញ្ញតំ» គឺភាពជាអ្នកបានធ្វើបុណ្យទុកហើយ។

---

อยํ ปน อตฺถวณฺณนา – อิติ ภควา สุวณฺณตาทึ พุทฺธภูมิปริโยสานํ ปุญฺญสมฺปทานุภาเวน อธิคนฺตพฺพมตฺถํ วณฺณยิตฺวา อิทานิ ตเมวตฺถํ สมฺปิณฺเฑตฺวา ทสฺเสนฺโต เตเนวตฺเถน ยถาวุตฺตปฺปการาย ปุญฺญสมฺปทาย มหตฺถิกตฺตํ ถุนนฺโต อาห – เอวํ มหโต อตฺถสฺส อาวหเนน มหตฺถิกา เอสา, ยทิทํ มยา ‘‘ยสฺส ทาเนน สีเลนา’’ติอาทินา นเยน เทสิตา ปุญฺญสมฺปทา, ตสฺมา มาทิสา สตฺตานํ หิตสุขาวหาย ธมฺมเทสนาย อกิลาสุตาย ยถาภูตคุเณน จ ธีรา ปณฺฑิตา ‘‘อสาธารณมญฺเญสํ, อโจราหรโณ นิธี’’ติอาทีหิ อิธ วุตฺเตหิ จ, อวุตฺเตหิ จ ‘‘มา, ภิกฺขเว, ปุญฺญานํ ภายิตฺถ, สุขสฺเสตํ, ภิกฺขเว, อธิวจนํ, ยทิทํ ปุญฺญานี’’ติอาทีหิ (อ. นิ. ๗.๖๒; อิติวุ. ๒๒; เนตฺติ. ๑๒๑) วจเนหิ อเนกาการโวการํ กตปุญฺญตํ ปสํสนฺติ, น ปกฺขปาเตนาติ.

ម៉្យាងទៀត នេះជាការអធិប្បាយសេចក្តី៖ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សរសើរនូវផលដែលបុគ្គលគប្បីបានដោយអានុភាពនៃបុណ្យសម្បទា ចាប់តាំងពីភាពមានសម្បុរល្អជាដើម រហូតដល់ពុទ្ធភូមិជាទីបំផុត យ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងរួមបញ្ចូលសេចក្តីនោះមកបង្ហាញ ហើយទ្រង់សរសើរនូវភាពមានប្រយោជន៍ច្រើននៃបុណ្យសម្បទាដែលមានប្រការដូចពោលមកហើយនោះ ដោយសេចក្តីនោះឯង ទើបត្រាស់ថា — បុណ្យសម្បទានេះ ឈ្មោះថាមានប្រយោជន៍ច្រើន ព្រោះនាំមកនូវប្រយោជន៍ដ៏ធំធេងយ៉ាងនេះ បុណ្យសម្បទាណាដែលតថាគតសម្តែងហើយដោយវិធីមានជាដើមថា «យស្ស ទានេន សីលេន» នេះ ព្រោះហេតុនោះ ពួកបណ្ឌិតជាអ្នកមានសេចក្តីអត់ធន់ ដូចជាតថាគត ដែលមិនខ្ជិលច្រអូសក្នុងការសម្តែងធម៌ដើម្បីនាំមកនូវប្រយោជន៍និងសេចក្តីសុខដល់សត្វទាំងឡាយ និងជាអ្នកមានគុណធម៌តាមពិត តែងសរសើរនូវភាពជាអ្នកបានធ្វើបុណ្យទុកហើយ ដែលមានអាការៈប្លែកៗជាច្រើន ដោយពាក្យទាំងឡាយដែលពោលទុកក្នុងគម្ពីរនេះ មានជាដើមថា «កំណប់ទ្រព្យនេះ មិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃ ជាកំណប់ទ្រព្យដែលចោរលួចយកទៅមិនបាន» ផង និងដោយពាក្យទាំងឡាយដែលមិនបានពោលទុកក្នុងគម្ពីរនេះ មានជាដើមថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អ្នកទាំងឡាយកុំខ្លាចចំពោះបុណ្យឡើយ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ពាក្យថា បុណ្យ នេះ ជាឈ្មោះនៃសេចក្តីសុខ» ផង តែងសរសើរដោយគុណធម៌ពិត មិនមែនសរសើរដោយការលំអៀងឡើយ។

---

เทสนาปริโยสาเน โส อุปาสโก พหุชเนน สทฺธึ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาสิ, รญฺโญ จ ปเสนทิโกสลสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา เอตมตฺถํ อาโรเจสิ, ราชา อติวิย ตุฏฺโฐ หุตฺวา ‘‘สาธุ, คหปติ, สาธุ โข ตฺวํ, คหปติ, มาทิเสหิปิ อนาหรณียํ นิธึ นิเธสี’’ติ สํราเธตฺวา มหตึ ปูชมกาสีติ.

ក្នុងកាលជាទីបញ្ចប់នៃទេសនា ឧបាសកនោះ រួមជាមួយពហុជនជាច្រើន បានតាំងនៅក្នុងសោតាបត្តិផល ហើយបានទៅកាន់សំណាក់នៃព្រះបាទបសេនទិកោសល ក្រាបបង្គំទូលសេចក្តីនោះ។ ព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះហឫទ័យត្រេកអរក្រៃលែង ហើយទ្រង់មានព្រះបន្ទូលសរសើរថា ”ល្អណាស់ គហបតី ល្អណាស់ហើយ គហបតី អ្នកបានកប់ទុកនូវកំណប់ទ្រព្យដែលសូម្បីតែស្តេចដូចជាយើងក៏មិនអាចនាំយកទៅបានឡើយ“ ដូច្នេះហើយ ទ្រង់ញ៉ាំងឧបាសកនោះឲ្យរីករាយ ហើយបានធ្វើការបូជាយ៉ាងធំដំ។

---

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทกปาฐ-อฏฺฐกถาย

ក្នុងអដ្ឋកថាខុទ្ទកបាឋ ឈ្មោះបរមត្ថជោតិកា

---

นิธิกณฺฑสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នានិធិកណ្ឌសូត្រ ចប់ហើយ។

---

๙. เมตฺตสุตฺตวณฺณนา

៩. ការពណ៌នាមេត្តសូត្រ

---

นิกฺเขปปฺปโยชนํ

ប្រយោជន៍នៃការសម្តែងទុក

---

อิทานิ นิธิกณฺฑานนฺตรํ นิกฺขิตฺตสฺส เมตฺตสุตฺตสฺส วณฺณนากฺกโม อนุปฺปตฺโต. ตสฺส อิธ นิกฺเขปปฺปโยชนํ วตฺวา ตโต ปรํ –

ឥឡូវនេះ លំដាប់នៃការពណ៌នាមេត្តសូត្រ ដែលបានសម្តែងទុកក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីនិធិកណ្ឌសូត្រ បានមកដល់ហើយ។ ក្នុងទីនេះ ខ្ញុំព្រះករុណានឹងពោលអំពីប្រយោជន៍នៃការសម្តែងទុកនូវមេត្តសូត្រនោះជាមុនសិន បន្ទាប់ពីនោះទៅ...

---

‘‘เยน วุตฺตํ ยทา ยตฺถ, ยสฺมา เจเตส ทีปนา;

นิทานํ โสธยิตฺวาสฺส, กริสฺสามตฺถวณฺณนํ’’.

”ព្រះមានព្រះភាគអង្គណា ទ្រង់សម្តែងហើយ ក្នុងកាលណា ក្នុងទីណា និងព្រោះហេតុអ្វី ខ្ញុំព្រះករុណានឹងជម្រះនិទាននៃមេត្តសូត្រនោះឲ្យច្បាស់លាស់ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីទាំងនោះ ហើយនឹងធ្វើការពណ៌នាសេចក្តី“។

---

ตตฺถ [Pg.198] ยสฺมา นิธิกณฺเฑน ทานสีลาทิปุญฺญสมฺปทา วุตฺตา, สา จ สตฺเตสุ เมตฺตาย กตาย มหปฺผลา โหติ ยาว พุทฺธภูมึ ปาเปตุํ สมตฺถา, ตสฺมา ตสฺสา ปุญฺญสมฺปทาย อุปการทสฺสนตฺถํ, ยสฺมา วา สรเณหิ สาสเน โอตริตฺวา สิกฺขาปเทหิ สีเล ปติฏฺฐิตานํ ทฺวตฺตึสากาเรน ราคปฺปหานสมตฺถํ, กุมารปญฺเหน โมหปฺปหานสมตฺถญฺจ กมฺมฏฺฐานํ ทสฺเสตฺวา, มงฺคลสุตฺเตน ตสฺส ปวตฺติยา มงฺคลภาโว อตฺตรกฺขา จ, รตนสุตฺเตน ตสฺสานุรูปา ปรรกฺขา, ติโรกุฏฺเฏน รตฺตนสุตฺเต วุตฺตภูเตสุ เอกจฺจภูตทสฺสนํ วุตฺตปฺปการาย ปุญฺญสมฺปตฺติยา ปมชฺชนฺตานํ วิปตฺติ จ, นิธิกณฺเฑน ติโรกุฏฺเฏ วุตฺตวิปตฺติปฏิปกฺขภูตา สมฺปตฺติ จ ทสฺสิตา, โทสปฺปหานสมตฺถํ ปน กมฺมฏฺฐานํ อทสฺสิตเมว, ตสฺมา ตํ โทสปฺปหานสมตฺถํ กมฺมฏฺฐานํ ทสฺเสตุํ อิทํ เมตฺตสุตฺตํ อิธ นิกฺขิตฺตํ. เอวญฺหิ สุปริปูโร โหติ ขุทฺทกปาโฐติ อิทมสฺส อิธ นิกฺเขปปฺปโยชนํ.

ក្នុងសេចក្តីនោះ ព្រោះហេតុតែបុណ្យសម្បទាមានទាននិងសីលជាដើម ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងហើយដោយនិធិកណ្ឌសូត្រ ហើយបុណ្យសម្បទានោះ កាលបើបុគ្គលបានចម្រើនមេត្តាចំពោះសត្វទាំងឡាយ រមែងមានផលច្រើន រហូតដល់អាចនាំឲ្យសម្រេចពុទ្ធភូមិបាន ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញនូវការឧបការៈដល់បុណ្យសម្បទានោះ (ទើបសម្តែងមេត្តសូត្រនេះ)។ មួយម៉្យាងទៀត ព្រោះហេតុតែព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ញ៉ាំងពួកជនឲ្យចុះកាន់ព្រះសាសនាដោយសរណគមន៍ទាំងឡាយ តាំងនៅក្នុងសីលដោយសិក្ខាបទទាំងឡាយ ហើយទ្រង់សម្តែងកម្មដ្ឋានដែលសមគួរដល់ការលះបង់រាគៈដោយទ្វត្តិង្សាការ (អាការៈ ៣២) និងកម្មដ្ឋានដែលសមគួរដល់ការលះបង់មោហៈដោយកុមារបញ្ហា រួចទ្រង់បង្ហាញនូវភាពជាមង្គលក្នុងការប្រព្រឹត្តទៅ និងការការពារខ្លួនដោយមង្គលសូត្រ ទ្រង់បង្ហាញនូវការការពារអ្នកដទៃដ៏សមគួរដោយរតនសូត្រ ទ្រង់បង្ហាញនូវការឃើញពួកភូតខ្លះក្នុងចំណោមភូតដែលពោលទុកក្នុងរតនសូត្រ និងវិបត្តិរបស់ពួកជនដែលធ្វេសប្រហែសក្នុងបុណ្យសម្បត្តិដែលពោលទុកហើយនោះ ដោយតិរោកុឌ្ឌសូត្រ ហើយទ្រង់បង្ហាញនូវសម្បត្តិដែលជាបដិបក្ខនឹងវិបត្តិដែលពោលទុកក្នុងតិរោកុឌ្ឌសូត្រ ដោយនិធិកណ្ឌសូត្រ ប៉ុន្តែ កម្មដ្ឋានដែលសមគួរដល់ការលះបង់ទោសៈ ព្រះអង្គមិនទាន់បានសម្តែងឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញកម្មដ្ឋានដែលសមគួរដល់ការលះបង់ទោសៈនោះ ទើបព្រះអង្គសម្តែងទុកនូវមេត្តសូត្រនេះក្នុងទីនេះ។ កាលបើជាយ៉ាងនេះ ខុទ្ទកបាឋនេះ រមែងជាគម្ពីរពេញបរិបូរណ៍ល្អ នេះជាប្រយោជន៍នៃការសម្តែងទុកនូវមេត្តសូត្រនេះក្នុងទីនេះ។

---

นิทานโสธนํ

ការជម្រះនិទាន

---

อิทานิ ยายํ –

ឥឡូវនេះ គាថាណាដែលថា៖

---

‘‘เยน วุตฺตํ ยทา ยตฺถ, ยสฺมา เจเตส ทีปนา;

นิทานํ โสธยิตฺวาสฺส, กริสฺสามตฺถวณฺณน’’นฺติ. –

”ព្រះមានព្រះភាគអង្គណា ទ្រង់សម្តែងហើយ ក្នុងកាលណា ក្នុងទីណា និងព្រោះហេតុអ្វី ខ្ញុំព្រះករុណានឹងជម្រះនិទាននៃមេត្តសូត្រនោះឲ្យច្បាស់លាស់ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីទាំងនោះ ហើយនឹងធ្វើការពណ៌នាសេចក្តី“ ដូច្នេះ។

---

มาติกา นิกฺขิตฺตา, ตตฺถ อิทํ เมตฺตสุตฺตํ ภควตาว วุตฺตํ, น สาวกาทีหิ, ตญฺจ ปน ยทา หิมวนฺตปสฺสโต เทวตาหิ อุพฺพาฬฺหา ภิกฺขู ภควโต สนฺติกํ อาคตา, ตทา สาวตฺถิยํ เตสํ ภิกฺขูนํ ปริตฺตตฺถาย กมฺมฏฺฐานตฺถาย จ วุตฺตนฺติ เอวํ ตาว สงฺเขปโต เอเตสํ ปทานํ ทีปนา นิทานโสธนา เวทิตพฺพา.

មាតិកាដែលបានសម្តែងទុកហើយ ក្នុងមាតិកានោះ មេត្តសូត្រនេះ គឺព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងហើយដោយពិត មិនមែនពួកសាវកជាដើមសម្តែងឡើយ។ ក៏មេត្តសូត្រនោះ ក្នុងកាលណា ពួកភិក្ខុដែលត្រូវពួកទេវតាបៀតបៀនពីចំហៀងភ្នំហិមពាន្ត បានមកកាន់សំណាក់នៃព្រះមានព្រះភាគ ក្នុងកាលនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងហើយក្នុងក្រុងសាវត្ថី ដើម្បីជាគ្រឿងការពារ និងដើម្បីជាកម្មដ្ឋានដល់ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ ការជម្រះនិទានដែលបង្ហាញនូវបទទាំងឡាយនោះ ដោយសង្ខេប គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះមុនសិន។

---

วิตฺถารโต ปน เอวํ เวทิตพฺพา – เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ อุปกฏฺฐาย วสฺสูปนายิกาย, เตน โข ปน สมเยน สมฺพหุลา นานาเวรชฺชกา ภิกฺขู ภควโต สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา ตตฺถ ตตฺถ วสฺสํ อุปคนฺตุกามา ภควนฺตํ อุปสงฺกมนฺติ. ตตฺร สุทํ ภควา ราคจริตานํ สวิญฺญาณกอวิญฺญาณกวเสน เอกาทสวิธํ อสุภกมฺมฏฺฐานํ, โทสจริตานํ จตุพฺพิธํ เมตฺตาทิกมฺมฏฺฐานํ, โมหจริตานํ มรณสฺสติกมฺมฏฺฐานาทีนิ, วิตกฺกจริตานํ อานาปานสฺสติปถวีกสิณาทีนิ, สทฺธาจริตานํ พุทฺธานุสฺสติกมฺมฏฺฐานาทีนิ, พุทฺธิจริตานํ จตุธาตุววตฺถานาทีนีติ [Pg.199] อิมินา นเยน จตุราสีติสหสฺสปฺปเภทจริตานุกูลานิ กมฺมฏฺฐานานิ กเถติ.

ម៉្យាងទៀត សេចក្តីពិស្តារ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ៖ សម័យមួយ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់គង់នៅក្នុងក្រុងសាវត្ថី ក្នុងកាលដែលជិតចូលវស្សា។ ក្នុងសម័យនោះឯង ភិក្ខុជាច្រើនរូបមកពីដែនផ្សេងៗ បានរៀនកម្មដ្ឋានក្នុងសំណាក់នៃព្រះមានព្រះភាគ មានបំណងនឹងចូលវស្សាក្នុងទីនោះៗ ក៏បានចូលទៅគាល់ព្រះមានព្រះភាគ។ ក្នុងទីនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវអសុភកម្មដ្ឋាន ១១ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃសវិញ្ញាណកៈ (មានវិញ្ញាណ) និងអវិញ្ញាណកៈ (គ្មានវិញ្ញាណ) ដល់ពួកជនដែលមានរាគចរិត, ទ្រង់សម្តែងនូវកម្មដ្ឋានមានមេត្តាជាដើម ៤ យ៉ាង ដល់ពួកជនដែលមានទោសចរិត, ទ្រង់សម្តែងនូវមរណស្សតិកម្មដ្ឋានជាដើម ដល់ពួកជនដែលមានមោហចរិត, ទ្រង់សម្តែងនូវអានាបានស្សតិ និងបឋវីកសិណជាដើម ដល់ពួកជនដែលមានវិតក្កចរិត, ទ្រង់សម្តែងនូវពុទ្ធានុស្សតិកម្មដ្ឋានជាដើម ដល់ពួកជនដែលមានសទ្ធាចរិត, ទ្រង់សម្តែងនូវចតុធាតុវវត្ថានជាដើម ដល់ពួកជនដែលមានពុទ្ធិចរិត (បញ្ញាចរិត)។ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវកម្មដ្ឋានទាំងឡាយដែលសមគួរដល់ចរិតដែលមានការបែកចែកជា ៨ ម៉ឺន ៤ ពាន់ ដោយវិធីយ៉ាងនេះ។

---

อถ โข ปญฺจมตฺตานิ ภิกฺขุสตานิ ภควโต สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคเหตฺวา สปฺปายเสนาสนญฺจ โคจรคามญฺจ ปริเยสมานานิ อนุปุพฺเพน คนฺตฺวา ปจฺจนฺเต หิมวนฺเตน สทฺธึ เอกาพทฺธํ นีลกาจมณิสนฺนิภสิลาตลํ สีตลฆนจฺฉายนีลวนสณฺฑมณฺฑิตํ มุตฺตาชาลรชตปฏฺฏสทิสวาลุกากิณฺณภูมิภาคํ สุจิสาตสีตลชลาสยปริวาริตํ ปพฺพตมทฺทสํสุ. อถ เต ภิกฺขู ตตฺเถกรตฺตึ วสิตฺวา ปภาตาย รตฺติยา สรีรปริกมฺมํ กตฺวา ตสฺส อวิทูเร อญฺญตรํ คามํ ปิณฺฑาย ปวิสึสุ. คาโม ฆนนิเวสนสนฺนิวิฏฺฐกุลสหสฺสยุตฺโต, มนุสฺสา เจตฺถ สทฺธา ปสนฺนา เต ปจฺจนฺเต ปพฺพชิตทสฺสนสฺส ทุลฺลภตาย ภิกฺขู ทิสฺวา เอว ปีติโสมนสฺสชาตา หุตฺวา เต ภิกฺขู โภเชตฺวา ‘‘อิเธว, ภนฺเต, เตมาสํ วสถา’’ติ ยาจิตฺวา ปญฺจ ปธานกุฏิสตานิ กาเรตฺวา ตตฺถ มญฺจปีฐปานียปริโภชนียฆฏาทีนิ สพฺพูปกรณานิ ปฏิยาเทสุํ.

គ្រានោះឯង ភិក្ខុទាំងឡាយប្រមាណ ៥ រយរូប បានរៀនកម្មដ្ឋានក្នុងសំណាក់នៃព្រះមានព្រះភាគហើយ កាលស្វែងរកនូវសេនាសនៈដ៏សមគួរ និងគោចរគ្រាម ក៏បានដើរទៅតាមលំដាប់ ហើយបានឃើញភ្នំមួយនៅតំបន់ដាច់ស្រយាល ដែលជាប់គ្នាជាលំដាប់នឹងព្រៃហិមពាន្ត មានផ្ទាំងថ្មដាមានពណ៌ដូចកែវមណីខៀវ លម្អដោយដងព្រៃខៀវខ្ចី មានម្លប់ត្រជាក់ក្រាស់ឃ្មឹក មានទីធ្លាដីដណ្តប់ដោយខ្សាច់ប្រៀបដូចជាបណ្តាញគុជ និងបន្ទះប្រាក់ ព័ទ្ធជុំវិញដោយប្រភពទឹកស្អាត ផ្អែម និងត្រជាក់។ គ្រានោះ ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ បានស្នាក់នៅក្នុងទីនោះអស់មួយរាត្រី លុះព្រឹកឡើង បានធ្វើសរីរកម្មរួចហើយ ក៏បានចូលទៅកាន់ភូមិណាមួយដែលនៅមិនឆ្ងាយពីទីនោះ ដើម្បីបិណ្ឌបាត។ ភូមិនោះមានផ្ទះកុះករ ប្រកបដោយត្រកូលប្រមាណមួយពាន់ ពួកមនុស្សក្នុងភូមិនោះមានសទ្ធាជ្រះថ្លា ព្រោះតែការជួបឃើញអ្នកបួសនៅតំបន់ដាច់ស្រយាលជាការក្រ លុះបានឃើញភិក្ខុទាំងឡាយហើយ ក៏កើតសេចក្តីរីករាយ និងសោមនស្សជាខ្លាំង បានប្រគេនចង្ហាន់ដល់ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ ហើយបានអារាធនាថា ”បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន សូមលោកម្ចាស់គង់នៅក្នុងទីនេះអស់ត្រីមាសនេះចុះ“ រួចបានសាងសង់កុដិសម្រាប់ចម្រើនធម៌ចំនួន ៥ រយខ្នង ហើយបានចាត់ចែងគ្រឿងឧបភោគបរិភោគទាំងអស់ មានគ្រែ តាំង ទឹកឆ្អិន ទឹកប្រើប្រាស់ និងក្អមទឹកជាដើម ក្នុងកុដិទាំងនោះ។

---

ภิกฺขู ทุติยทิวเส อญฺญํ คามํ ปิณฺฑาย ปวิสึสุ. ตตฺถปิ มนุสฺสา ตเถว อุปฏฺฐหิตฺวา วสฺสาวาสํ ยาจึสุ. ภิกฺขู ‘‘อสติ อนฺตราเย’’ติ อธิวาเสตฺวา ตํ วนสณฺฑํ ปวิสิตฺวา สพฺพรตฺตินฺทิวํ อารทฺธวีริยา ยามฆณฺฑิกํ โกฏฺเฏตฺวา โยนิโสมนสิการพหุลา วิหรนฺตา รุกฺขมูลานิ อุปคนฺตฺวา นิสีทึสุ. สีลวนฺตานํ ภิกฺขูนํ เตเชน วิหตเตชา รุกฺขเทวตา อตฺตโน อตฺตโน วิมานา โอรุยฺห ทารเก คเหตฺวา อิโต จิโต วิจรนฺติ. เสยฺยถาปิ นาม ราชูหิ วา ราชมหามตฺเตหิ วา คามกาวาสํ คเตหิ คามวาสีนํ ฆเรสุ โอกาเส คหิเต ฆรมนุสฺสกา ฆรา นิกฺขมิตฺวา อญฺญตฺร วสนฺตา ‘‘กทา นุ คมิสฺสนฺตี’’ติ ทูรโตว โอโลเกนฺติ, เอวเมว เทวตา อตฺตโน อตฺตโน วิมานานิ ฉฑฺเฑตฺวา อิโต จิโต จ วิจรนฺติโย ทูรโตว โอโลเกนฺติ ‘‘กทา นุ ภทนฺตา คมิสฺสนฺตี’’ติ. ตโต เอวํ สมจินฺเตสุํ ‘‘ปฐมวสฺสูปคตา ภิกฺขู อวสฺสํ เตมาสํ วสิสฺสนฺติ, มยํ ปน ตาว จิรํ ทารเก คเหตฺวา โอกฺกมฺม วสิตุํ น สกฺโกม, หนฺท มยํ ภิกฺขูนํ ภยานกํ อารมฺมณํ ทสฺเสมา’’ติ. ตา รตฺตึ ภิกฺขูนํ สมณธมฺมกรณเวลาย ภึสนกานิ ยกฺขรูปานิ นิมฺมินิตฺวา ปุรโต [Pg.200] ปุรโต ติฏฺฐนฺติ, เภรวสทฺทญฺจ กโรนฺติ. ภิกฺขูนํ ตานิ รูปานิ ทิสฺวา ตญฺจ สทฺทํ สุตฺวา หทยํ ผนฺทิ, ทุพฺพณฺณา จ อเหสุํ อุปฺปณฺฑุปฺปณฺฑุกชาตา. เตน เต ภิกฺขู จิตฺตํ เอกคฺคํ กาตุํ นาสกฺขึสุ, เตสํ อเนกคฺคจิตฺตานํ ภเยน จ ปุนปฺปุนํ สํวิคฺคานํ สติ สมฺมุสฺสิ, ตโต เตสํ มุฏฺฐสตีนํ ทุคฺคนฺธานิ อารมฺมณานิ ปโยเชสุํ, เตสํ เตน ทุคฺคนฺเธน นิมฺมถิยมานมิว มตฺถลุงฺคํ อโหสิ, คาฬฺหา สีสเวทนา อุปฺปชฺชึสุ, น จ ตํ ปวตฺตึ อญฺญมญฺญสฺส อาโรเจสุํ.

ភិក្ខុទាំងឡាយ ក្នុងថ្ងៃទីពីរ បានចូលទៅកាន់ភូមិមួយទៀតដើម្បីបិណ្ឌបាត។ សូម្បីក្នុងភូមិនោះ ពួកមនុស្សក៏បានបម្រើផ្គត់ផ្គង់ដូចគ្នា ហើយបានអារាធនាឲ្យគង់ចាំវស្សា។ ភិក្ខុទាំងឡាយបានទទួលញ៉ាំងសេចក្តីអារាធនាដោយតាំងចិត្តថា ”កាលបើគ្មានអន្តរាយទេ“ រួចបានចូលទៅកាន់ដងព្រៃនោះ មានព្យាយាមប្រារព្ធឡើងអស់ទាំងយប់ទាំងថ្ងៃ បានវាយជួងប្រាប់យាម គង់នៅដោយការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយឧបាយខុសត្រូវជាច្រើន (យោនិសោមនសិការ) ហើយបានចូលទៅជិតគល់ឈើទាំងឡាយហើយគង់នៅ។ ពួករុក្ខទេវតាដែលត្រូវអានុភាពនៃភិក្ខុអ្នកមានសីលទាំងឡាយសង្កត់សង្កិនអានុភាព ក៏បានចុះចាកវិមានរបស់ខ្លួនៗ នាំកូនចៅដើរត្រឡប់ទៅត្រឡប់មកក្នុងទីនេះនិងទីនោះ។ ប្រៀបដូចជា កាលបើព្រះរាជា ឬមហាមាត្យរបស់ព្រះរាជា យាងឬទៅកាន់ទីលំនៅនៃភូមិតូចមួយ ហើយបានយកកន្លែងក្នុងផ្ទះរបស់ពួកអ្នកភូមិ ពួកមនុស្សម្ចាស់ផ្ទះត្រូវចេញចាកផ្ទះទៅនៅក្នុងទីដទៃ ហើយសម្លឹងមើលពីចម្ងាយដោយគិតថា ”តើកាលណាពួកលោកនឹងទៅវិញហ្ន៎“ យ៉ាងណាមិញ ពួកទេវតាក៏ត្រូវលះបង់វិមានរបស់ខ្លួនៗ ដើរទៅដើរមកក្នុងទីនេះនិងទីនោះ ហើយសម្លឹងមើលពីចម្ងាយដោយគិតថា ”តើកាលណាពួកលោកម្ចាស់នឹងទៅវិញហ្ន៎“ យ៉ាងនោះឯង។ បន្ទាប់ពីនោះ ពួកទេវតាបានគិតព្រមគ្នាយ៉ាងនេះថា ”ភិក្ខុទាំងឡាយដែលចូលវស្សាដំបូង មុខជានឹងនៅចាំវស្សាអស់ត្រីមាសជាមិនខាន ចំណែកពួកយើងមិនអាចនាំកូនចៅគេចចេញទៅនៅទីដទៃអស់កាលយូរយ៉ាងនេះបានឡើយ បើដូច្នោះ ពួកយើងនឹងបង្ហាញអារម្មណ៍គួរឲ្យខ្លាចដល់ភិក្ខុទាំងឡាយ“។ ក្នុងរាត្រីនោះ ក្នុងពេលដែលភិក្ខុទាំងឡាយកំពុងធ្វើសមណធម៌ ពួកទេវតាបាននិម្មិតរូបយក្សគួរឲ្យខ្លាចផ្សេងៗ មកឈរនៅខាងមុខៗ ហើយធ្វើសំឡេងគួរឲ្យខ្លាចក្រៃលែង។ ភិក្ខុទាំងឡាយ លុះបានឃើញរូបទាំងនោះ និងបានឮសំឡេងនោះហើយ ចិត្តក៏ញាប់ញ័រ ហើយមានសម្បុរអាក្រក់ មានកាយស្លេកស្លាំង。 ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ មិនអាចធ្វើចិត្តឲ្យមានអារម្មណ៍តែមួយបានឡើយ កាលបើភិក្ខុទាំងឡាយនោះមានចិត្តមិនមូលស្លុង ញាប់ញ័ររន្ធត់ញឹកញាប់ដោយសេចក្តីខ្លាច សតិក៏វង្វេងបាត់ទៅ បន្ទាប់ពីនោះ ពួកទេវតាក៏បានផ្សាយនូវក្លិនអាក្រក់គួរឲ្យខ្ពើមរអើមដល់ភិក្ខុទាំងឡាយដែលភ្លេចសតិនោះ ខួរក្បាលរបស់ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ ប្រៀបដូចជាត្រូវញាំញីដោយក្លិនស្អុយនោះ ជំងឺឈឺក្បាលយ៉ាងខ្លាំងក៏កើតឡើង ប៉ុន្តែ ភិក្ខុទាំងឡាយមិនបានប្រាប់រឿងរ៉ាវនោះដល់គ្នាទៅវិញទៅមកឡើយ។

---

อเถกทิวสํ สงฺฆตฺเถรสฺส อุปฏฺฐานกาเล สพฺเพสุ สนฺนิปติเตสุ สงฺฆตฺเถโร ปุจฺฉิ ‘‘ตุมฺหากํ, อาวุโส, อิมํ วนสณฺฑํ ปวิฏฺฐานํ กติปาหํ อติวิย ปริสุทฺโธ ฉวิวณฺโณ อโหสิ ปริโยทาโต, วิปฺปสนฺนานิ จ อินฺทฺริยานิ, เอตรหิ ปนตฺถ กิสา ทุพฺพณฺณา อุปฺปณฺฑุปฺปณฺฑุกชาตา, กึ โว อิธ อสปฺปาย’’นฺติ. ตโต เอโก ภิกฺขุ อาห – ‘‘อหํ, ภนฺเต, รตฺตึ อีทิสญฺจ อีทิสญฺจ เภรวารมฺมณํ ปสฺสามิ จ สุณามิ จ, อีทิสญฺจ คนฺธํ ฆายามิ, เตน เม จิตฺตํ น สมาธิยตี’’ติ, เอเตเนว อุปาเยน สพฺเพว เต ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสุํ. สงฺฆตฺเถโร อาห – ‘‘ภควตา, อาวุโส, ทฺเว วสฺสูปนายิกา ปญฺญตฺตา, อมฺหากญฺจ อิทํ เสนาสนํ อสปฺปายํ, อายามาวุโส, ภควโต สนฺติกํ คนฺตฺวา อญฺญํ สปฺปายเสนาสนํ ปุจฺฉามา’’ติ. ‘‘สาธุ, ภนฺเต’’ติ เต ภิกฺขู เถรสฺส ปฏิสฺสุณิตฺวา สพฺเพว เสนาสนํ สํสาเมตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย อนุปลิตฺตตฺตา กุเลสุ กญฺจิ อนามนฺเตตฺวา เอว เยน สาวตฺถิ เตน จาริกํ ปกฺกมึสุ. อนุปุพฺเพน สาวตฺถึ คนฺตฺวา ภควโต สนฺติกํ อาคมึสุ.

គ្រានោះ ក្នុងថ្ងៃមួយ ក្នុងពេលចូលទៅគាល់ព្រះសង្ឃត្ថេរ កាលបើភិក្ខុទាំងអស់បានប្រជុំគ្នាហើយ ព្រះសង្ឃត្ថេរបានសួរថា ”ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ កាលដែលអ្នកទាំងឡាយចូលមកកាន់ដងព្រៃនេះក្នុងពីរបីថ្ងៃដំបូង ពណ៌សម្បុរកាយរបស់អ្នកទាំងឡាយស្អាតស្អំ ផូរផង់ក្រៃលែង ហើយឥន្ទ្រិយទាំងឡាយក៏ស្រស់បស់ល្អ ប៉ុន្តែក្នុងពេលនេះ អ្នកទាំងឡាយបែរជាស្គមស្គាំង មានសម្បុរអាក្រក់ មានកាយស្លេកស្លាំងទៅវិញ តើមានអ្វីមិនសមគួរដល់អ្នកទាំងឡាយក្នុងទីនេះឬ?“ លំដាប់នោះ ភិក្ខុមួយរូបបានពោលថា ”បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ក្នុងពេលយប់ ខ្ញុំព្រះករុណាបានឃើញផង បានឮផង នូវអារម្មណ៍គួរឲ្យខ្លាចយ៉ាងនេះៗ ហើយបានធុំក្លិនស្អុយយ៉ាងនេះ ព្រោះហេតុនោះ ចិត្តរបស់ខ្ញុំព្រះករុណាមិនបានតាំងមាំឡើយ“ ដោយវិធីនេះឯង ភិក្ខុទាំងអស់ក៏បានប្រាប់រឿងរ៉ាវនោះ។ ព្រះសង្ឃត្ថេរបានពោលថា ”ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បញ្ញត្តការចូលវស្សាពីរយ៉ាង ហើយសេនាសនៈនេះមិនសមគួរដល់ពួកយើងឡើយ ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ មកចុះ ពួកយើងនឹងទៅកាន់សំណាក់នៃព្រះមានព្រះភាគ ដើម្បីទូលសួររកសេនាសនៈដ៏សមគួរដទៃទៀត“។ ភិក្ខុទាំងឡាយនោះបានទទួលពាក្យរបស់ព្រះថេរៈថា ”ល្អហើយ បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន“ ហើយបានរៀបចំសេនាសនៈទាំងអស់ កាន់យកបាត្រនិងចីវរ ដោយភាពមិនជាប់ជំពាក់ ទើបមិនបានលាត្រកូលណាមួយឡើយ ហើយបានចេញដំណើរទៅកាន់ទិសដៅដែលក្រុងសាវត្ថីតាំងនៅ។ លុះធ្វើដំណើរទៅដល់ក្រុងសាវត្ថីតាមលំដាប់ហើយ ក៏បានចូលទៅកាន់សំណាក់នៃព្រះមានព្រះភាគ។

---

ภควา เต ภิกฺขู ทิสฺวา เอตทโวจ – ‘‘น, ภิกฺขเว, อนฺโตวสฺสํ จาริกา จริตพฺพาติ มยา สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ, กิสฺส ตุมฺเห จาริกํ จรถา’’ติ. เต ภควโต สพฺพมาโรเจสุํ. ภควา อาวชฺเชนฺโต สกลชมฺพุทีเป อนฺตมโส จตุปาทปีฐกฏฺฐานมตฺตมฺปิ เตสํ สปฺปายเสนาสนํ นาทฺทส. อถ เต ภิกฺขู อาห – ‘‘น, ภิกฺขเว, ตุมฺหากํ อญฺญํ สปฺปายเสนาสนํ อตฺถิ, ตตฺเถว ตุมฺเห วิหรนฺตา อาสวกฺขยํ ปาปุณิสฺสถ, คจฺฉถ, ภิกฺขเว, ตเมว เสนาสนํ อุปนิสฺสาย วิหรถ, สเจ ปน เทวตาหิ อภยํ อิจฺฉถ, อิมํ ปริตฺตํ อุคฺคณฺหถ. เอตญฺหิ โว ปริตฺตญฺจ กมฺมฏฺฐานญฺจ ภวิสฺสตี’’ติ อิทํ สุตฺตมภาสิ.

ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ទតឃើញភិក្ខុទាំងឡាយនោះហើយ ទ្រង់មានព្រះបន្ទូលសួរថា ”ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សិក្ខាបទថា ’ភិក្ខុមិនគប្បីដើរចារិកក្នុងចន្លោះវស្សាឡើយ‘ តថាគតបានបញ្ញត្តហើយ ហេតុអ្វីបានជាអ្នកទាំងឡាយដើរចារិកទៅវិញ?“ ភិក្ខុទាំងឡាយនោះបានក្រាបបង្គំទូលរឿងរ៉ាវទាំងអស់ដល់ព្រះមានព្រះភាគ។ ព្រះមានព្រះភាគកាលទ្រង់ពិចារណាមើល ក៏មិនបានទតឃើញសេនាសនៈដ៏សមគួរដល់ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ សូម្បីតែទំហំប៉ុនកន្លែងតាំងមានជើងបួន ក្នុងជម្ពូទ្វីបទាំងមូលឡើយ។ គ្រានោះ ព្រះអង្គទ្រង់មានព្រះបន្ទូលនឹងភិក្ខុទាំងឡាយនោះថា ”ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សេនាសនៈដ៏សមគួរដទៃទៀតរបស់អ្នកទាំងឡាយមិនមានឡើយ កាលបើអ្នកទាំងឡាយគង់នៅក្នុងទីនោះឯង នឹងបានដល់នូវការអស់ទៅនៃអាសវៈទាំងឡាយ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចូរអ្នកទាំងឡាយទៅចុះ ហើយអាស្រ័យគង់នៅក្នុងសេនាសនៈនោះឯង ក៏បើអ្នកទាំងឡាយប្រាថ្នានូវភាពមិនមានភ័យអំពីពួកទេវតា ចូររៀននូវបរិត្តនេះចុះ ព្រោះថា បរិត្តនេះ នឹងជាគ្រឿងការពារផង ជាកម្មដ្ឋានផង ដល់អ្នកទាំងឡាយ“ ដូច្នេះហើយ ទ្រង់បានសម្តែងនូវសូត្រនេះ។

---

อปเร [Pg.201] ปนาหุ – ‘‘คจฺฉถ, ภิกฺขเว, ตเมว เสนาสนํ อุปนิสฺสาย วิหรถา’’ติ อิทญฺจ วตฺวา ภควา อาห – ‘‘อปิจ โข อารญฺญเกน ปริหรณํ ญาตพฺพํ. เสยฺยถิทํ – สายํ ปาตํ กรณวเสน ทฺเว เมตฺตา ทฺเว ปริตฺตา ทฺเว อสุภา ทฺเว มรณสฺสตี อฏฺฐมหาสํเวควตฺถุสมาวชฺชนญฺจ, อฏฺฐ มหาสํเวควตฺถูนิ นาม ชาติชราพฺยาธิมรณํ จตฺตาริ อปายทุกฺขานีติ, อถ วา ชาติชราพฺยาธิมรณานิ จตฺตาริ, อปายทุกฺขํ ปญฺจมํ, อตีเต วฏฺฏมูลกํ ทุกฺขํ, อนาคเต วฏฺฏมูลกํ ทุกฺขํ, ปจฺจุปฺปนฺเน อาหารปริเยฏฺฐิมูลกํ ทุกฺข’’นฺติ. เอวํ ภควา ปริหรณํ อาจิกฺขิตฺวา เตสํ ภิกฺขูนํ เมตฺตตฺถญฺจ ปริตฺตตฺถญฺจ วิปสฺสนาปาทกชฺฌานตฺถญฺจ อิทํ สุตฺตมภาสีติ. เอวํ วิตฺถารโตปิ ‘‘เยน วุตฺตํ ยทา ยตฺถ, ยสฺมา เจ’’ติ เอเตสํ ปทานํ ทีปนา นิทานโสธนา เวทิตพฺพา.

ម្យ៉ាងទៀត អាចារ្យដទៃទៀតពោលថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ពាក្យនេះថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ពួកអ្នកចូរទៅ ចូរអាស្រ័យសេនាសនៈនោះឯងហើយរស់នៅចុះ» រួចហើយទ្រង់ត្រាស់ថា «មួយវិញទៀត ធម៌ជាគ្រឿងរក្សាខ្លួនដែលភិក្ខុអ្នកនៅក្នុងព្រៃគប្បីដឹង។ ធម៌ជាគ្រឿងរក្សាខ្លួននោះ តើដូចម្តេច? គឺការចម្រើនមេត្តា ២ ដង ការចម្រើនបរិត្ត ២ ដង ការចម្រើនអសុភ ២ ដង ការចម្រើនមរណស្សតិ ២ ដង និងការពិចារណានូវមហាសំវេគវត្ថុ ៨ ប្រការ ដោយអំណាចនៃការធ្វើក្នុងពេលល្ងាចនិងពេលព្រឹក។ មហាសំវេគវត្ថុ ៨ ប្រការនោះ គឺ ជាតិ ជរា ព្យាធិ មរណៈ និងអបាយទុក្ខ ៤ យ៉ាង។ មួយយ៉ាងទៀត គឺជាតិ ជរា ព្យាធិ មរណៈ ជា ៤, អបាយទុក្ខជាទី ៥, ទុក្ខមានវដ្តៈជាឫសគល់ក្នុងអតីត, ទុក្ខមានវដ្តៈជាឫសគល់ក្នុងអនាគត, ទុក្ខមានការស្វែងរកអាហារជាឫសគល់ក្នុងបច្ចុប្បន្ន»។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ប្រាប់ធម៌ជាគ្រឿងរក្សាខ្លួនយ៉ាងនេះហើយ ទ្រង់បានសម្តែងនូវព្រះសូត្រនេះ ដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់មេត្តា ដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់បរិត្ត និងដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ឈានជាបាទនៃវិបស្សនា ដល់ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ។ ការសម្តែងនូវការជម្រះនិទាននៃបទទាំងឡាយនេះថា «yena vuttaṃ yadā yattha, yasmā ce» (ព្រះសូត្រនេះ លោកអ្នកណាពោល សម្តែងក្នុងកាលណា ក្នុងទីណា និងព្រោះហេតុអ្វី) សូម្បីដោយពិស្តារ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះចុះ។

---

เอตฺตาวตา จ ยา สา ‘‘เยน วุตฺตํ ยทา ยตฺถ, ยสฺมา เจเตส ทีปนา. นิทานํ โสธยิตฺวา’’ติ มาติกา ฐปิตา, สา สพฺพากาเรน วิตฺถาริตา โหติ.

ម៉្យាងទៀត ត្រឹមប៉ុណ្េះ មាតិកាណាដែលបានតម្កល់ទុកថា «yena vuttaṃ yadā yattha, yasmā cetesa dīpanā. Nidānaṃ sodhayitvā» (ការសម្តែងនូវសេចក្តីនៃបទទាំងឡាយមានជាអាទិថា ព្រះសូត្រនេះ លោកអ្នកណាពោល សម្តែងក្នុងកាលណា ក្នុងទីណា និងព្រោះហេតុអ្វី ក្រោយពីបានជម្រះនិទានរួចហើយ) មាតិកានោះ ឈ្មោះថាបានពិពណ៌នាដោយពិស្តារតាមគ្រប់អាការៈហើយ។

---

ปฐมคาถาวณฺณนา

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃគាថាទីមួយ

---

๑. อิทานิ ‘‘อสฺส กริสฺสามตฺถวณฺณน’’นฺติ วุตฺตตฺตา เอวํ กตนิทานโสธนสฺส อสฺส สุตฺตสฺส อตฺถวณฺณนา อารพฺภเต. ตตฺถ กรณียมตฺถกุสเลนาติ อิมิสฺสา ปฐมคาถาย ตาว อยํ ปทวณฺณนา – กรณียนฺติ กาตพฺพํ, กรณารหนฺติ อตฺโถ. อตฺโถติ ปฏิปทา, ยํ วา กิญฺจิ อตฺตโน หิตํ, ตํ สพฺพํ อรณียโต อตฺโถติ วุจฺจติ, อรณียโต นาม อุปคนฺตพฺพโต. อตฺเถ กุสเลน อตฺถกุสเลน อตฺถเฉเกนาติ วุตฺตํ โหติ. ยนฺติ อนิยมิตปจฺจตฺตํ. นฺติ นิยมิตอุปโยคํ, อุภยมฺปิ วา ยํ ตนฺติ ปจฺจตฺตวจนํ. สนฺตํ ปทนฺติ อุปโยควจนํ, ตตฺถ ลกฺขณโต สนฺตํ, ปตฺตพฺพโต ปทํ, นิพฺพานสฺเสตํ อธิวจนํ. อภิสเมจฺจาติ อภิสมาคนฺตฺวา. สกฺโกตีติ สกฺโก, สมตฺโถ ปฏิพโลติ วุตฺตํ โหติ. อุชูติ อชฺชวยุตฺโต. สุฏฺฐุ อุชูติ สุหุชุ. สุขํ วโจ ตสฺมินฺติ สุวโจ. อสฺสาติ ภเวยฺย. มุทูติ มทฺทวยุตฺโต. น อติมานีติ อนติมานิ.

១. ក្នុងពេលឥឡូវនេះ ព្រោះតែពាក្យដែលបានប្តេជ្ញាទុកថា «assa karissāmatthavaṇṇanaṃ» (ខ្ញុំនឹងធ្វើការពណ៌នាសេចក្តីនៃព្រះសូត្រនោះ) ដូច្នេះ ការពណ៌នាសេចក្តីនៃព្រះសូត្រនោះ ដែលបានជម្រះនិទានរួចរាល់ហើយយ៉ាងនេះ ទើបចាប់ផ្តើមឡើង។ ក្នុងគាថាទីមួយនោះ បទថា «karaṇīyamatthakusalena» មានការពណ៌នាបទជាដំបូងដូច្នេះ៖ បទថា «karaṇīyaṃ» បានដល់ របស់ដែលគប្បីធ្វើ សេចក្តីថា គួរធ្វើ។ បទថា «attho» បានដល់ បដិបទា (សេចក្តីប្រតិបត្តិ) មួយវិញទៀត របស់ណាដែលជាប្រយោជន៍ដល់ខ្លួន របស់ទាំងអស់នោះ ហៅថា «attha» ព្រោះតែជាធម្មជាតិដែលគប្បីចូលទៅជិត (araṇīya) ពាក្យថា «araṇīya» គឺគប្បីចូលទៅជិត។ ពាក្យថា «atthe kusalena» (អ្នកឈ្លាសវៃក្នុងប្រយោជន៍) គឺ «atthakusalena» សេចក្តីថា «atthachekena» (អ្នកឈ្លាសវៃក្នុងសេចក្តីប្រតិបត្តិ)។ បទថា «yaṃ» ជាបឋមាវិភត្តិដែលមិនកំណត់ច្បាស់លាស់។ បទថា «taṃ» (ក្នុងពាក្យថា yantaṃ) ជាទុតិយាវិភត្តិដែលកំណត់ច្បាស់លាស់ មួយយ៉ាងទៀត បទទាំងពីរគឺ «yaṃ» និង «taṃ» នេះ ជាបឋមាវិភត្តិដូចគ្នា។ បទថា «santaṃ padaṃ» ជាទុតិយាវិភត្តិ ក្នុងបទនោះ ឈ្មោះថា «santa» (ស្ងប់) ដោយលក្ខណៈ ឈ្មោះថា «pada» (ទី) ដោយការដល់ នេះជាឈ្មោះនៃព្រះនិព្វាន។ បទថា «abhisamecca» គឺបានដល់ ត្រាស់ដឹងហើយ (ឬចូលទៅជិតហើយ)។ បទថា «sakko» គឺអាចធ្វើបាន សេចក្តីថា ជាអ្នកមានសមត្ថភាព មានកម្លាំង។ បទថា «ujū» គឺប្រកបដោយសេចក្តីត្រង់។ បទថា «suhuju» គឺត្រង់ល្អណាស់។ បទថា «suvaco» គឺបុគ្គលដែលមានពាក្យនិយាយបានដោយងាយ (ប្រដៅងាយ)។ បទថា «assa» គឺគប្បីជា។ បទថា «mudū» គឺប្រកបដោយសេចក្តីទន់ភ្លន់។ បទថា «anatimānī» គឺមិនមានមានះដ៏ក្រអឺតក្រទមហួសហេតុ។

---

อยํ ปเนตฺถ อตฺถวณฺณนา – กรณียมตฺถกุสเลน, ยนฺตํ สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจาติ เอตฺถ ตาว อตฺถิ กรณียํ, อตฺถิ อกรณียํ. ตตฺถ สงฺเขปโต [Pg.202] สิกฺขตฺตยํ กรณียํ. สีลวิปตฺติ, ทิฏฺฐิวิปตฺติ, อาจารวิปตฺติ, อาชีววิปตฺตีติ เอวมาทิ อกรณียํ. ตถา อตฺถิ อตฺถกุสโล, อตฺถิ อนตฺถกุสโล. ตตฺถ โย อิมสฺมึ สาสเน ปพฺพชิตฺวา น อตฺตานํ สมฺมา ปโยเชติ, ขณฺฑสีโล โหติ, เอกวีสติวิธํ อเนสนํ นิสฺสาย ชีวิกํ กปฺเปติ. เสยฺยถิทํ – เวฬุทานํ ปตฺตทานํ ปุปฺผทานํ ผลทานํ ทนฺตกฏฺฐทานํ มุโขทกทานํ สินานทานํ จุณฺณทานํ มตฺติกาทานํ จาฏุกมฺยตํ มุคฺคสูปฺยตํ ปาริภฏยตํ ชงฺฆเปสนิกํ เวชฺชกมฺมํ ทูตกมฺมํ ปหิณคมนํ ปิณฺฑปฏิปิณฺฑํ ทานานุปฺปทานํ วตฺถุวิชฺชํ นกฺขตฺตวิชฺชํ องฺควิชฺชนฺติ. ฉพฺพิเธ จ อโคจเร จรติ. เสยฺยถิทํ – เวสิยาโคจเร วิธวถุลฺลกุมาริกปณฺฑกภิกฺขุนีปานาคารโคจเรติ. สํสฏฺโฐ จ วิหรติ ราชูหิ ราชมหามตฺเตหิ ติตฺถิเยหิ ติตฺถิยสาวเกหิ อนนุโลมิเกน คิหิสํสคฺเคน, ยานิ วา ปน ตานิ กุลานิ อสฺสทฺธานิ อปฺปสนฺนานิ อโนปานภูตานิ อกฺโกสกปริภาสกานิ อนตฺถกามานิ อหิตอผาสุกโยคกฺเขมกามานิ ภิกฺขูนํ…เป… อุปาสิกานํ, ตถารูปานิ กุลานิ เสวติ ภชติ ปยิรุปาสติ. อยํ อนตฺถกุสโล.

ចំណែកឯការពណ៌នាសេចក្តីក្នុងបទនេះ មានដូចតទៅ៖ ក្នុងបទថា «karaṇīyamatthakusalena, yantaṃ santaṃ padaṃ abhisamecca» នេះ ជាដំបូង កិច្ចដែលគប្បីធ្វើ (karaṇīya) ក៏មាន កិច្ចមិនគប្បីធ្វើ (akaraṇīya) ក៏មាន។ ក្នុងកិច្ចទាំងពីរនោះ បើនិយាយដោយសង្ខេប សិក្ខាបី (សីល សមាធិ បញ្ញា) ជាកិច្ចដែលគប្បីធ្វើ។ សីលវិបត្តិ ទិដ្ឋិវិបត្តិ អាចារវិបត្តិ អាជីវវិបត្តិ ជាដើម ជាកិច្ចមិនគប្បីធ្វើ។ ដូចគ្នាដែរ បុគ្គលដែលឈ្លាសវៃក្នុងប្រយោជន៍ (atthakusalo) ក៏មាន បុគ្គលដែលមិនឈ្លាសវៃក្នុងប្រយោជន៍ (anatthakusalo) ក៏មាន។ ក្នុងបុគ្គលទាំងពីរនោះ បុគ្គលណាដែលបួសក្នុងសាសនានេះហើយ មិនដឹកនាំខ្លួនដោយប្រពៃ ជាអ្នកមានសីលធ្លុះធ្លាយ ចិញ្ចឹមជីវិតដោយអាស្រ័យអនេសនៈ (ការស្វែងរកមិនសមគួរ) ២១ ប្រការ គឺ៖ ការឲ្យឫស្សី ការឲ្យស្លឹកឈើ ការឲ្យផ្កា ការឲ្យផ្លែឈើ ការឲ្យឈើស្ទង់ធ្មេញ ការឲ្យទឹកលុបមុខ ការឲ្យទឹកកក់ក្បាល ការឲ្យម្សៅលាបខ្លួន ការឲ្យដីស្អិត ការនិយាយបញ្ជោរ ការនិយាយពាក្យមិនពិត (ដូចសម្លសណ្តែកខៀវឆ្អិនខ្លះមិនឆ្អិនខ្លះ) ការបីបាច់រក្សាកូនអ្នកដទៃ ការធ្វើជាអ្នកបម្រើដើរនាំសារ ការធ្វើវេជ្ជកម្ម ការធ្វើជាទូត ការដើរទៅតាមគេប្រើ ការឲ្យចង្ហាន់ដើម្បីដូរយកចង្ហាន់វិញ វិជ្ជាមើលភូមិស្ថាន វិជ្ជាមើលផ្កាយ និងវិជ្ជាមើលអវយវៈ។ ម្យ៉ាងទៀត តែងត្រេចទៅក្នុងអគោចរ ៦ ប្រការ គឺ៖ ស្រីពេស្យា ស្រីមេម៉ាយ ស្រីក្រមុំចាស់ ខ្ទើយ ភិក្ខុនី និងហាងផឹកស្រា។ និងជាអ្នកច្រឡូកច្រឡំរស់នៅជាមួយស្តេច មហាមាត្យរបស់ស្តេច ពួកតិរ្ថិយ និងសាវករបស់តិរ្ថិយ ដោយការច្រឡូកច្រឡំជាមួយគ្រហស្ថដែលមិនសមគួរ ឬមួយសេពគប់ ចូលទៅជិត គោរពកោតក្រែងនូវត្រកូលទាំងឡាយណាដែលមិនមានសទ្ធា មិនមានសេចក្តីជ្រះថ្លា មិនមែនជាកន្លែងផ្តល់ទាន តែងជេរប្រទេច ត្មះតិះដៀល មិនប្រាថ្នាប្រយោជន៍ មិនប្រាថ្នាសេចក្តីសុខ សេចក្តីចម្រើន និងសេចក្តីក្សេមចាកយោគៈ ដល់ភិក្ខុទាំងឡាយ... ដល់ឧបាសិកាទាំងឡាយ។ ភិក្ខុនេះ ហៅថា «anatthakusalo» (អ្នកមិនឈ្លាសវៃក្នុងប្រយោជន៍)។

---

โย ปน อิมสฺมึ สาสเน ปพฺพชิตฺวา อตฺตานํ สมฺมา ปโยเชติ, อเนสนํ ปหาย จตุปาริสุทฺธิสีเล ปติฏฺฐาตุกาโม สทฺธาสีเสน ปาติโมกฺขสํวรํ สติสีเสน อินฺทฺริยสํวรํ วีริยสีเสน อาชีวปาริสุทฺธึ, ปญฺญาสีเสน ปจฺจยปฏิเสวนํ ปูเรติ. อยํ อตฺถกุสโล.

ចំណែកឯភិក្ខុណាដែលបួសក្នុងសាសនានេះហើយ ដឹកនាំខ្លួនដោយប្រពៃ លះបង់អនេសនៈ មានបំណងចង់តម្កល់នៅក្នុងចតុបារិសុទ្ធិសីល តែងបំពេញបាតិមោក្ខសំវរសីលដោយមានសទ្ធាជាប្រធាន បំពេញឥន្ទ្រិយសំវរសីលដោយមានសតិជាប្រធាន បំពេញអាជីវបារិសុទ្ធិសីលដោយមានវីរិយៈជាប្រធាន និងបំពេញបច្ចយបដិសេវនសីលដោយមានបញ្ញាជាប្រធាន។ ភិក្ខុនេះ ហៅថា «atthakusalo» (អ្នកឈ្លាសវៃក្នុងប្រយោជន៍)។

---

โย วา สตฺตาปตฺติกฺขนฺธโสธนวเสน ปาติโมกฺขสํวรํ, ฉทฺวาเร ฆฏฺฏิตารมฺมเณสุ อภิชฺฌาทีนํ อนุปฺปตฺติวเสน อินฺทฺริสํวรํ, อเนสนปริวชฺชนวเสน วิญฺญุปฺปสตฺถพุทฺธพุทฺธสาวกวณฺณิตปจฺจยปฏิเสวเนน จ อาชีวปาริสุทฺธึ, ยถาวุตฺตปจฺจเวกฺขณวเสน ปจฺจยปฏิเสวนํ, จตุอิริยาปถปริวตฺตเน สาตฺถกตาทิปจฺจเวกฺขณวเสน สมฺปชญฺญญฺจ โสเธติ. อยมฺปิ อตฺถกุสโล.

មួយយ៉ាងទៀត ភិក្ខុណាដែលជម្រះបាតិមោក្ខសំវរសីល ដោយអំណាចនៃការជម្រះអាបត្តិទាំង ៧ កង, ជម្រះឥន្ទ្រិយសំវរសីល ដោយអំណាចនៃការមិនឲ្យកើតឡើងនូវអភិជ្ឈាជាដើម ក្នុងអារម្មណ៍ទាំងឡាយដែលមកប៉ះទង្គិចក្នុងទ្វារទាំង ៦, ជម្រះអាជីវបារិសុទ្ធិសីល ដោយអំណាចនៃការវៀរចាកអនេសនៈ និងដោយការសេពគប់នូវបច្ច័យដែលព្រះពុទ្ធនិងពុទ្ធសាវកជាអ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយសរសើរហើយ, ជម្រះបច្ចយបដិសេវនសីល ដោយអំណាចនៃការពិចារណាដូចដែលបានពោលហើយ, និងជម្រះសម្បជញ្ញៈ ដោយអំណាចនៃការពិចារណាអំពីប្រយោជន៍ជាដើម ក្នុងការផ្លាស់ប្តូរឥរិយាបថទាំង ៤។ ភិក្ខុនេះ សូម្បីយ៉ាងនេះ ក៏ហៅថា «atthakusalo» (អ្នកឈ្លាសវៃក្នុងប្រយោជន៍) ដែរ។

---

โย วา ยถา อูโสทกํ ปฏิจฺจ สํกิลิฏฺฐํ วตฺถํ ปริโยทาปยติ, ฉาริกํ ปฏิจฺจ อาทาโส, อุกฺกามุขํ ปฏิจฺจ ชาตรูปํ, ตถา ญาณํ ปฏิจฺจ สีลํ โวทายตีติ ญตฺวา ญาโณทเกน โธวนฺโต สีลํ ปริโยทาเปติ. ยถา จ กิกี สกุณิกา อณฺฑํ, จมรี มิโค วาลธึ, เอกปุตฺติกา นารี [Pg.203] ปิยํ เอกปุตฺตกํ, เอกนยโน ปุริโส ตํ เอกนยนญฺจ รกฺขติ, ตถา อติวิย อปฺปมตฺโต อตฺตโน สีลกฺขนฺธํ รกฺขติ, สายํ ปาตํ ปจฺจเวกฺขมาโน อณุมตฺตมฺปิ วชฺชํ น ปสฺสติ. อยมฺปิ อตฺถกุสโล.

មួយយ៉ាងទៀត ភិក្ខុណាដឹងថា «សំពត់ដែលប្រឡាក់កខ្វក់ តែងស្អាតស្អំបានព្រោះអាស្រ័យទឹកអាល់កាឡាំង (ទឹកសាប៊ូ) យ៉ាងណា, កញ្ចក់តែងស្អាតបានព្រោះអាស្រ័យផេះ យ៉ាងណា, មាសតែងស្អាតបានព្រោះអាស្រ័យពុម្ពស្លរ (ប៊ិចចង្រ្កាន) យ៉ាងណា, សីលក៏តែងស្អាតស្អំបានព្រោះអាស្រ័យប្រាជ្ញា យ៉ាងនោះដែរ» ទើបលាងសម្អាតដោយទឹកគឺប្រាជ្ញា ធ្វើសីលឲ្យស្អាតស្អំ។ ម្យ៉ាងទៀត ភិក្ខុនោះជាអ្នកមិនប្រមាទជាខ្លាំង តែងរក្សានូវសីលក្ខន្ធរបស់ខ្លួន ដូចជាមេបក្សីកៅទណ្ឌ (សត្វកិកី) រក្សាពង, ដូចជាសត្វសាមរីរក្សាកន្ទុយ, ដូចជាស្ត្រីដែលមានកូនតែមួយ រក្សាកូនប្រុសតែមួយដែលជាទីស្រឡាញ់, ដូចជាបុរសដែលមានភ្នែកតែម្ខាង រក្សាភ្នែកតែម្ខាងនោះយ៉ាងនោះឯង, កាលពិចារណាក្នុងពេលល្ងាចនិងពេលព្រឹក ក៏មិនឃើញទោសសូម្បីតែបន្តិចបន្តួចឡើយ។ ភិក្ខុនេះ សូម្បីយ៉ាងនេះ ក៏ហៅថា «atthakusalo» (អ្នកឈ្លាសវៃក្នុងប្រយោជន៍) ដែរ។

---

โย วา ปน อวิปฺปฏิสารกเร สีเล ปติฏฺฐาย กิเลสวิกฺขมฺภนปฏิปทํ ปคฺคณฺหาติ, ตํ ปคฺคณฺหิตฺวา กสิณปริกมฺมํ กโรติ, กสิณปริกมฺมํ กตฺวา สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตติ. อยมฺปิ อตฺถกุสโล.

មួយយ៉ាងទៀត ភិក្ខុណាដែលតម្កល់នៅក្នុងសីលដែលធ្វើមិនឲ្យមានសេចក្តីក្តៅក្រហាយចិត្ត ហើយប្រឹងប្រែងបំពេញនូវសេចក្តីប្រតិបត្តិដើម្បីកំចាត់កិលេស, លុះប្រឹងប្រែងបំពេញសេចក្តីប្រតិបត្តិនោះហើយ ក៏ធ្វើនូវកសិណបរិកម្ម, លុះធ្វើកសិណបរិកម្មហើយ ក៏ញ៉ាំងសមាបត្តិទាំងឡាយឲ្យកើតឡើង។ ភិក្ខុនេះ សូម្បីយ៉ាងនេះ ក៏ហៅថា «atthakusalo» (អ្នកឈ្លាសវៃក្នុងប្រយោជន៍) ដែរ។

---

โย วา ปน สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ, อยํ อตฺถกุสลานํ อคฺโค. ตตฺถ เย อิเม ยาว อวิปฺปฏิสารกเร สีเล ปติฏฺฐาเนน ยาว วา กิเลสวิกฺขมฺภนปฏิปทายปคฺคหเณน วณฺณิตา อตฺถกุสลา, เต อิมสฺมึ อตฺเถ อตฺถกุสลาติ อธิปฺเปตา. ตถา วิธา จ เต ภิกฺขู. เตน ภควา เต ภิกฺขู สนฺธาย เอกปุคฺคลาธิฏฺฐานาย เทสนาย ‘‘กรณียมตฺถกุสเลนา’’ติ อาห.

មួយយ៉ាងទៀត ភិក្ខុណាដែលចេញចាកសមាបត្តិហើយ ពិចារណានូវសង្ខារទាំងឡាយ រួចសម្រេចនូវអរហត្តផល ភិក្ខុនេះជាកំពូលនៃពួកភិក្ខុអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងប្រយោជន៍។ ក្នុងបណ្តាភិក្ខុទាំងនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយណាដែលលោកសរសើរថាជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងប្រយោជន៍ ត្រឹមតែការតម្កល់នៅក្នុងសីលដែលធ្វើមិនឲ្យមានសេចក្តីក្តៅក្រហាយចិត្តក្តី ត្រឹមតែការប្រឹងប្រែងបំពេញនូវសេចក្តីប្រតិបត្តិដើម្បីកំចាត់កិលេសក្តី ភិក្ខុទាំងនោះឯងដែលលោកមានបំណងចង់សំដៅយកថា «atthakusalā» ក្នុងសេចក្តីនេះ។ ហើយភិក្ខុទាំង ៥០០ រូបនោះ ក៏ជាអ្នកមានសភាពយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សំដៅយកភិក្ខុទាំងឡាយនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យថា «karaṇīyamatthakusalena» ដោយទេសនាដែលមានបុគ្គលម្នាក់ជាទីតាំង (ឯកបុគ្គលាធិដ្ឋានទេសនា)។

---

ตโต ‘‘กึ กรณีย’’นฺติ เตสํ สญฺชาตกงฺขานํ อาห ‘‘ยนฺตํ สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจา’’ติ. อยเมตฺถ อธิปฺปาโย – ตํ พุทฺธานุพุทฺเธหิ วณฺณิตํ สนฺตํ นิพฺพานปทํ ปฏิเวธวเสน อภิสเมจฺจ วิหริตุกาเมน ยํ กรณียนฺติ. เอตฺถ จ ยนฺติ อิมสฺส คาถาปทสฺส อาทิโต วุตฺตเมว กรณียนฺติ อธิการโต อนุวตฺตติ, ตํ สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจาติ. อยํ ปน ยสฺมา สาวเสสปาโฐ อตฺโถ, ตสฺมา วิหริตุกาเมนาติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

លំដាប់នោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ពាក្យថា «yantaṃ santaṃ padaṃ abhisamecca» ទៅកាន់ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ ដែលកើតសេចក្តីសង្ស័យឡើងថា «តើកិច្ចអ្វីដែលគប្បីធ្វើ?»។ សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងបទនេះមានដូចតទៅ៖ កិច្ចណាដែលភិក្ខុអ្នកប្រាថ្នានឹងរស់នៅ ដោយការត្រាស់ដឹងនូវព្រះនិព្វានដ៏ស្ងប់ ដែលព្រះពុទ្ធនិងពុទ្ធសាវកទាំងឡាយសរសើរហើយនោះ ដោយអំណាចនៃការចាក់ធ្លុះ គប្បីធ្វើ (yaṃ karaṇīyaṃ)។ ក្នុងបទនេះ បទថា «yaṃ» ដែលពោលទុកតាំងពីខាងដើមនៃគាថានេះ តែងដើរទៅតាមបទថា «karaṇīyaṃ» ដោយអំណាចនៃអធិការ (ការតាមទៅនៃបទ) ក្នុងបទថា «taṃ santaṃ padaṃ abhisamecca» នេះ។ មួយវិញទៀត ព្រោះតែបទនេះមានសេចក្តីជាបាឋៈដែលនៅសេសសល់ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា លោកពោលពាក្យថា «viharitukāmena» (អ្នកប្រាថ្នានឹងរស់នៅ) ដូច្នេះ។

---

อถ วา สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจาติ อนุสฺสวาทิวเสน โลกิยปญฺญาย นิพฺพานปทํ ‘‘สนฺต’’นฺติ ญตฺวา ตํ อธิคนฺตุกาเมน ยนฺตํ กรณียนฺติ อธิการโต อนุวตฺตติ, ตํ กรณียมตฺถกุสเลนาติ เอวมฺเปตฺถ อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ. อถ วา ‘‘กรณียมตฺถกุสเลนา’’ติ วุตฺเต ‘‘กิ’’นฺติ จินฺเตนฺตานํ อาห ‘‘ยนฺตํ สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจา’’ติ. ตสฺเสวํ อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ – โลกิยปญฺญาย สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ ยํ กรณียํ กาตพฺพํ, ตํ กรณียํ, กรณารหเมว ตนฺติ วุตฺตํ โหติ.

មួយយ៉ាងទៀត បុគ្គលអ្នកប្រាថ្នានឹងសម្រេចនូវព្រះនិព្វាននោះ ក្រោយពីបានដឹងថា ព្រះនិព្វានជាឋានដ៏ស្ងប់ ដោយលោកិយបញ្ញា តាមអំណាចនៃការឮតៗគ្នាមកជាដើម ក្នុងបទថា «santaṃ padaṃ abhisamecca» នេះ កិច្ចណាដែលគប្បីធ្វើ (yantaṃ karaṇīyaṃ) តែងដើរទៅតាមដោយអំណាចនៃអធិការ កិច្ចនោះ ភិក្ខុអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងប្រយោជន៍គប្បីធ្វើ (taṃ karaṇīyamatthakusalena) សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងបទនេះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះខ្លះ។ មួយយ៉ាងទៀត កាលដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ថា «karaṇīyamatthakusalena» ហើយ ព្រះអង្គក៏ត្រាស់ពាក្យថា «yantaṃ santaṃ padaṃ abhisamecca» ដល់ពួកជនដែលគិតថា «តើកិច្ចអ្វី?»។ សេចក្តីអធិប្បាយនៃបទនោះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះថា៖ កិច្ចណាដែលគប្បីធ្វើ ក្រោយពីបានដឹងនូវព្រះនិព្វានដ៏ស្ងប់ដោយលោកិយបញ្ញា កិច្ចនោះជាកិច្ចដែលគប្បីធ្វើ ពាក្យថា «taṃ» នោះ គឺរបស់ដែលគួរធ្វើពិតប្រាកដ នេះជាសេចក្តីដែលលោកចង់ពោល។

---

กึ ปน ตนฺติ? กิมญฺญํ สิยา อญฺญตฺร ตทธิคมุปายโต, กามญฺเจตํ กรณารหฏฺเฐน สิกฺขตฺตยทีปเกน อาทิปเทเนว วุตฺตํ. ตถา หิ ตสฺส อตฺถวณฺณนายํ อโวจุมฺหา ‘‘อตฺถิ กรณียํ, อตฺถิ อกรณียํ. ตตฺถ [Pg.204] สงฺเขปโต สิกฺขตฺตยํ กรณีย’’นฺติ. อติสงฺเขเปน เทสิตตฺตา ปน เตสํ ภิกฺขูนํ เกหิจิ วิญฺญาตํ, เกหิจิ น วิญฺญาตํ. ตโต เยหิ น วิญฺญาตํ, เตสํ วิญฺญาปนตฺถํ ยํ วิเสสโต อารญฺญเกน ภิกฺขุนา กาตพฺพํ, ตํ วิตฺถาเรนฺโต ‘‘สกฺโก อุชู จ สุหุชู จ, สุวโจ จสฺส มุทุ อนติมานี’’ติ อิมํ ตาว อุปฑฺฒคาถมาห.

ចោទថា៖ ចុះកិច្ចនោះ តើជាអ្វី? តើមានកិច្ចដទៃទៀតក្រៅពីឧបាយជាគ្រឿងសម្រេចនូវព្រះនិព្វាននោះដែរឬទេ? ឆ្លើយថា៖ កិច្ចនោះ សូម្បីតែលោកបានពោលទុកដោយបទដំបូង (karaṇīyamatthakusalena) ដែលបង្ហាញនូវសិក្ខាបី ដោយអត្ថថាគួរធ្វើក៏ដោយ។ ព្រោះថា ក្នុងការពណ៌នាសេចក្តីនៃបទនោះ យើងបានពោលទុកហើយថា «កិច្ចដែលគប្បីធ្វើក៏មាន កិច្ចមិនគប្បីធ្វើក៏មាន។ ក្នុងកិច្ចទាំងពីរនោះ បើនិយាយដោយសង្ខេប សិក្ខាបីជាកិច្ចដែលគប្បីធ្វើ»។ ប៉ុន្តែ ព្រោះតែព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងដោយសង្ខេបពេក ហេតុនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយខ្លះក៏យល់ ខ្លះក៏មិនយល់។ លំដាប់នោះ ដើម្បីឲ្យភិក្ខុទាំងឡាយដែលមិនទាន់យល់បានដឹងច្បាស់ ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលនឹងពង្រីកសេចក្តីនៃកិច្ចដែលភិក្ខុអ្នកនៅក្នុងព្រៃគប្បីធ្វើជាពិសេស ទើបត្រាស់នូវពាក់កណ្តាលគាថានេះជាដំបូងថា «sakko ujū ca suhujū ca, suvaco cassa mudu anatimānī» (ជាអ្នកអាច ត្រង់ ត្រង់ល្អ ប្រដៅងាយ ទន់ភ្លន់ មិនមានមានះដ៏ក្រអឺតក្រទម)។

---

กึ วุตฺตํ โหติ? สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ วิหริตุกาโม, โลกิยปญฺญาย วา ตํ อภิสเมจฺจ ตทธิคมาย ปฏิปชฺชมาโน อารญฺญโก ภิกฺขุ ทุติยจตุตฺถปธานิยงฺคสมนฺนาคเมน กาเย จ ชีวิเต จ อนเปกฺโข หุตฺวา สจฺจปฺปฏิเวธาย ปฏิปชฺชิตุํ สกฺโก อสฺส, ตถา กสิณปริกมฺมวตฺตสมาทานาทีสุ อตฺตโน ปตฺตจีวรปฺปฏิสงฺขรณาทีสุ จ ยานิ ตานิ สพฺรหฺมจารีนํ อุจฺจาวจานิ กึ กรณียานิ, เตสุ อญฺเญสุ จ เอวรูเปสุ สกฺโก อสฺส ทกฺโข อนลโส สมตฺโถ. สกฺโก โหนฺโตปิ จ ตติยปธานิยงฺคสมนฺนาคเมน อุชุ อสฺส. อุชุ โหนฺโตปิ จ สกึ อุชุภาเวน ทหรกาเล วา อุชุภาเวน สนฺโตสํ อนาปชฺชิตฺวา ยาวชีวํ ปุนปฺปุนํ อสิถิลกรเณน สุฏฺฐุตรํ อุชุ อสฺส. อสฐตาย วา อุชุ, อมายาวิตาย สุหุชุ. กายวจีวงฺกปฺปหาเนน วา อุชุ, มโนวงฺกปฺปหาเนน สุหุชุ. อสนฺตคุณสฺส วา อนาวิกรเณน อุชุ, อสนฺตคุเณน อุปฺปนฺนสฺส ลาภสฺส อนธิวาสเนน สุหุชุ. เอวํ อารมฺมณลกฺขณูปนิชฺฌาเนหิ ปุริมทฺวยตติยสิกฺขาหิ ปโยคาสยสุทฺธีหิ จ อุชุ จ สุหุชุ จ อสฺส.

សេចក្តីពន្យល់ថាដូចម្តេច? ភិក្ខុអ្នកនៅក្នុងព្រៃ កាលប្រាថ្នានឹងរស់នៅដោយការត្រាស់ដឹងនូវព្រះនិព្វានដ៏ស្ងប់ ឬមួយកាលប្រតិបត្តិដើម្បីសម្រេចនូវព្រះនិព្វាននោះ ក្រោយពីបានដឹងដោយលោកិយបញ្ញាហើយ ជាអ្នកប្រកបដោយអង្គនៃសេចក្តីព្យាយាម (បធានិយង្គ) ទី ២ និងទី ៤ មិនមានសេចក្តីអាឡោះអាល័យក្នុងកាយនិងជីវិតឡើយ ហើយគប្បីជាអ្នកអាច (sakko) ដើម្បីប្រតិបត្តិដើម្បីការចាក់ធ្លុះនូវសច្ចធម៌។ ដូចគ្នាដែរ ក្នុងកិច្ចការមានកសិណបរិកម្មនិងការសមាទានវត្តជាដើម និងក្នុងការជួសជុលចីវរនិងលាងបាតរបស់ខ្លួនជាដើម និងក្នុងកិច្ចតូចធំទាំងឡាយណាដែលជាកិច្ចការរបស់សព្រហ្មចារីបុគ្គលទាំងឡាយ ភិក្ខុនោះគប្បីជាអ្នកអាច ឈ្លាសវៃ មិនខ្ជិលច្រអូស និងមានសមត្ថភាព ក្នុងកិច្ចការទាំងនោះ និងក្នុងកិច្ចការដទៃទៀតដែលមានសភាពយ៉ាងនេះ។ សូម្បីតែជាអ្នកអាចយ៉ាងនេះក៏ដោយ ក៏គប្បីជាអ្នកត្រង់ (uju) ដោយការប្រកបដោយអង្គនៃសេចក្តីព្យាយាមទី ៣ ដែរ។ សូម្បីតែជាអ្នកត្រង់យ៉ាងនេះក៏ដោយ ក៏មិនគប្បីត្រេកអរត្រឹមតែភាពជាអ្នកត្រង់តែម្តង ឬភាពជាអ្នកត្រង់ក្នុងកាលដែលខ្លួននៅក្មេងនោះឡើយ គឺគប្បីជាអ្នកត្រង់ឲ្យបានល្អក្រៃលែង (suhuju) ដោយការធ្វើមិនឲ្យធូរថយម្តងហើយម្តងទៀតអស់មួយជីវិត។ មួយយ៉ាងទៀត ឈ្មោះថា «uju» ព្រោះមិនមានសេចក្តីកោងកាច (មិនមានសេដ្ឋភាព), ឈ្មោះថា «suhuju» ព្រោះមិនមានសេចក្តីបញ្ឆោតវង្វេង (មិនមានមាយា)។ មួយយ៉ាងទៀត ឈ្មោះថា «uju» ព្រោះលះបង់នូវសេចក្តីវៀចវេរតាមកាយនិងវាចា, ឈ្មោះថា «suhuju» ព្រោះលះបង់នូវសេចក្តីវៀចវេរតាមចិត្ត។ មួយយ៉ាងទៀត ឈ្មោះថា «uju» ព្រោះមិនធ្វើគុណដែលមិនមានក្នុងខ្លួនឲ្យប្រាកដ, ឈ្មោះថា «suhuju» ព្រោះមិនត្រេកអរនឹងលាភសក្ការៈដែលកើតឡើងដោយសារគុណដែលមិនមានពិតក្នុងខ្លួន។ ភិក្ខុគប្បីជាអ្នកត្រង់ (uju) និងត្រង់ល្អ (suhuju) យ៉ាងនេះ ដោយសារការពិចារណានូវអារម្មណ៍និងលក្ខណៈ ដោយសារសិក្ខាពីរខាងដើមនិងសិក្ខាទីបី និងដោយសារសេចក្តីបរិសុទ្ធនៃបយោគៈ (សេចក្តីព្យាយាម) និងអាសយៈ (បំណងចិត្ត)។

---

น เกวลญฺจ อุชุ จ สุหุชุ จ, อปิจ ปน สุวโจ จ อสฺส. โย หิ ปุคฺคโล ‘‘อิทํ น กตฺตพฺพ’’นฺติ วุตฺโต ‘‘กึ เต ทิฏฺฐํ, กึ เต สุตํ, โก เม สุตฺวา วทสิ, กึ อุปชฺฌาโย อาจริโย สนฺทิฏฺโฐ สมฺภตฺโต วา’’ติ วเทติ, ตุณฺหีภาเวน วา ตํ วิเหเสติ, สมฺปฏิจฺฉิตฺวา วา น ตถา กโรติ, โส วิเสสาธิคมสฺส ทูเร โหติ. โย ปน โอวทิยมาโน ‘‘สาธุ, ภนฺเต สุฏฺฐุ วุตฺตํ, อตฺตโน วชฺชํ นาม ทุทฺทสํ โหติ, ปุนปิ มํ เอวรูปํ ทิสฺวา วเทยฺยาถ อนุกมฺปํ อุปาทาย, จิรสฺสํ เม ตุมฺหากํ สนฺติกา โอวาโท ลทฺโธ’’ติ วทติ, ยถานุสิฏฺฐญฺจ ปฏิปชฺชติ, โส วิเสสาธิคมสฺส อวิทูเร โหติ. ตสฺมา เอวํ ปรสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา กโรนฺโต สุวโจ จ อสฺส.

មិនត្រឹមតែជាអ្នកត្រង់ និងជាអ្នកត្រង់ល្អប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងត្រូវជាអ្នកប្រដៅងាយ (និយាយងាយ) ទៀតផង។ ព្រោះថា បុគ្គល (ភិក្ខុ) ណា កាលបើគេពោលថា «អំពើនេះមិនគួរធ្វើឡើយ» ក៏តបវិញថា «តើលោកបានឃើញអ្វី តើលោកបានឮអ្វី បានជាលោកមកនិយាយប្រាប់ខ្ញុំ តើលោកជាព្រះឧបជ្ឈាយ៍ ជាព្រះអាចារ្យ ជាមិត្តភក្តិដែលធ្លាប់ឃើញគ្នា ឬជាមិត្តភក្តិដែលធ្លាប់រាប់អានគ្នា?» ឬក៏បៀតបៀនភិក្ខុអ្នកពោលនោះដោយការស្ងៀមស្ងាត់ ឬក៏ទទួលពាក្យហើយ តែមិនធ្វើតាមយ៉ាងនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ស្ថិតនៅឆ្ងាយពីការសម្រេចធម៌ដ៏វិសេស។ ចំណែកឯបុគ្គលណា កាលបើគេប្រដៅ ក៏ពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ប្រពៃណាស់ លោកម្ចាស់ពោលត្រូវហើយ ធម្មតាទោសរបស់ខ្លួន តែងមើលឃើញបានដោយកម្រ បើលោកម្ចាស់ឃើញទោសបែបនេះទៀត សូមលោកម្ចាស់អាស្រ័យសេចក្តីអនុគ្រោះហើយប្រាប់ខ្ញុំផងចុះ ខ្ញុំបានទទួលឱវាទពីសំណាក់លោកម្ចាស់អស់កាលយូរហើយ» ហើយក៏ប្រតិបត្តិតាមពាក្យប្រដៅនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ស្ថិតនៅមិនឆ្ងាយពីការសម្រេចធម៌ដ៏វិសេសឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុកាលទទួលយកពាក្យរបស់អ្នកដទៃ ហើយធ្វើតាមយ៉ាងនេះ គប្បីជាអ្នកប្រដៅងាយ។

---

ยถา [Pg.205] จ สุวโจ, เอวํ มุทุ อสฺส. มุทูติ คหฏฺเฐหิ ทูตคมนปหิณคมนาทีสุ นิยุชฺชมาโน ตตฺถ มุทุภาวํ อกตฺวา ถทฺโธ หุตฺวา วตฺตปฏิปตฺติยํ สกลพฺรหฺมจริเย จ มุทุ อสฺส สุปริกมฺมกตสุวณฺณํ วิย ตตฺถ ตตฺถ วินิโยคกฺขโม. อถ วา มุทูติ อภากุฏิโก อุตฺตานมุโข สุขสมฺภาโส ปฏิสนฺถารวุตฺติ สุติตฺถํ วิย สุขาวคาโห อสฺส. น เกวลญฺจ มุทุ, อปิจ ปน อนติมานี อสฺส, ชาติโคตฺตาทีหิ อติมานวตฺถูหิ ปเร นาติมญฺเญยฺย, สาริปุตฺตตฺเถโร วิย จณฺฑาลกุมารกสเมน เจตสา วิหเรยฺยาติ.

ភិក្ខុជាអ្នកប្រដៅងាយយ៉ាងណា គប្បីជាអ្នកទន់ភ្លន់យ៉ាងនោះដែរ。 ពាក្យថា «mudu» (ទន់ភ្លន់) គឺកាលបើគ្រហស្ថប្រើប្រាស់ក្នុងកិច្ចការផ្សេងៗ មានការទៅជាអ្នកនាំសារ ឬការទៅតាមការបញ្ជូនជាដើម ភិក្ខុមិនធ្វើនូវភាពទន់ភ្លន់ក្នុងកិច្ចការរបស់គ្រហស្ថទាំងនោះឡើយ គឺត្រូវតែជារឹងប៉ឹង ប៉ុន្តែត្រូវតែជាអ្នកទន់ភ្លន់ក្នុងវត្រប្រតិបត្តិ និងក្នុងព្រហ្មចរិយធម៌ទាំងสิ้น ដូចជាមាសដែលគេស្លរំងាស់យ៉ាងល្អហើយ អាចយកទៅប្រើប្រាស់ក្នុងកិច្ចការនោះៗបាន។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «mudu» គឺមិនចងចិញ្ចើម មានមុខរីករាយ និយាយរកបានងាយ មានការរាប់អានជាប្រក្រតី ងាយស្រួលចូលទៅរក ដូចជាកំពង់ទឹកដ៏ល្អ។ មិនត្រឹមតែជាអ្នកទន់ភ្លន់ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងមិនត្រូវជាអ្នកមានមានះហួសហេតុឡើយ មិនគប្បីមើលងាយអ្នកដទៃដោយហេតុនៃមានះ មានជាតិ និងគោត្រជាដើម គប្បីជាអ្នកមានចិត្តស្មើដោយកូនអ្នកចណ្ឌាល រស់នៅដូចជាព្រះសារីបុត្តត្ថេរ។

---

ทุติยคาถาวณฺณนา

សេចក្តីពន្យល់គាថាទីពីរ

---

๒. เอวํ ภควา สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ วิหริตุกามสฺส ตทธิคมาย วา ปฏิปชฺชมานสฺส วิเสสโต อารญฺญกสฺส ภิกฺขุโน เอกจฺจํ กรณียํ วตฺวา ปุน ตตุตฺตริปิ วตฺตุกาโม ‘‘สนฺตุสฺสโก จา’’ติ ทุติยคาถมาห.

២. ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលបានសម្តែងនូវកិច្ចដែលភិក្ខុអ្នកនៅក្នុងព្រៃ ដោយឡែក គប្បីធ្វើ ដើម្បីប្រាថ្នានឹងរស់នៅ ឬដើម្បីសម្រេចនូវព្រះនិព្វានដ៏ស្ងប់ រួចហើយ ឥឡូវនេះ កាលចង់សម្តែងនូវកិច្ចដែលក្រៃលែងជាងនោះទៅទៀត ទើបត្រាស់គាថាទីពីរថា «santussako ca» (ជាអ្នកសន្តោសផង) ជាដើម។

---

ตตฺถ ‘‘สนฺตุฏฺฐี จ กตญฺญุตา’’ติ เอตฺถ วุตฺตปฺปเภเทน ทฺวาทสวิเธน สนฺโตเสน สนฺตุสฺสตีติ สนฺตุสฺสโก. อถ วา ตุสฺสตีติ ตุสฺสโก, สเกน ตุสฺสโก, สนฺเตน ตุสฺสโก, สเมน ตุสฺสโกติ สนฺตุสฺสโก. ตตฺถ สกํ นาม ‘‘ปิณฺฑิยาโลปโภชนํ นิสฺสายา’’ติ เอวํ อุปสมฺปทมณฺฑเล อุทฺทิฏฺฐํ อตฺตนา จ สมฺปฏิจฺฉิตํ จตุปจฺจยชาตํ, เตน สุนฺทเรน วา อสุนฺทเรน วา สกฺกจฺจํ วา อสกฺกจฺจํ วา ทินฺเนน ปฏิคฺคหณกาเล ปริโภคกาเล จ วิการํ อทสฺเสตฺวา ยาเปนฺโต ‘‘สเกน ตุสฺสโก’’ติ วุจฺจติ. สนฺตํ นาม ยํ ลทฺธํ โหติ อตฺตโน ‘วิชฺชมานํ, เตน สนฺเตเนว ตุสฺสนฺโต ตโต ปรํ น ปตฺเถนฺโต อตฺริจฺฉตํ ปชหนฺโต ‘‘สนฺเตน ตุสฺสโก’’ติ วุจฺจติ. สมํ นาม อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ อนุนยปฏิฆปฺปหานํ, เตน สเมน สพฺพารมฺมเณสุ ตุสฺสนฺโต ‘‘สเมน ตุสฺสโก’’ติ วุจฺจติ.

ក្នុងបទទាំងនោះ បណ្តាបទថា «santuṭṭhī ca kataññutā» ភិក្ខុណាដែលត្រេកអរដោយសេចក្តីសន្តោសមាន ១២ ប្រការ តាមចំណែកដែលបានពោលហើយ ភិក្ខុនោះឈ្មោះថា «santussako» (អ្នកសន្តោស)។ ម៉្យាងទៀត ភិក្ខុណាដែលតែងត្រេកអរ ភិក្ខុនោះឈ្មោះថា «tussako» (អ្នកត្រេកអរ)។ ភិក្ខុដែលត្រេកអរនឹងរបស់ជារបស់ខ្លួន ត្រេកអរនឹងរបស់ដែលមានស្រាប់ ត្រេកអរដោយស្មើភាព ឈ្មោះថា «santussako»។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ របស់ជារបស់ខ្លួន គឺបច្ច័យ ៤ ដែលបានសម្តែងទុកក្នុងមណ្ឌលឧបសម្បទាថា «អាស្រ័យនូវចង្ហាន់បិណ្ឌបាតដែលបានមកដោយកម្លាំងស្មង...» ហើយខ្លួនឯងក៏បានទទួលយកហើយ ភិក្ខុដែលញ៉ាំងជីវិតឱ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយបច្ច័យនោះ ទោះបីជាបច្ច័យល្អក្តី មិនល្អក្តី ដែលគេប្រគេនដោយគោរពក្តី មិនគោរពក្តី ដោយមិនបង្ហាញនូវអាការៈប្រែប្រួលក្នុងខណៈទទួល និងខណៈប្រើប្រាស់ ភិក្ខុនោះលោកហៅថា «អ្នកត្រេកអរនឹងរបស់ជារបស់ខ្លួន» (sakena tussako)។ របស់ដែលមានស្រាប់ គឺរបស់ណាដែលខ្លួនបានមកហើយ មានប្រាកដនៅសំណាក់ខ្លួន ភិក្ខុដែលត្រេកអរនឹងរបស់ដែលមានស្រាប់នោះ មិនប្រាថ្នារបស់ដែលក្រៃលែងជាងនោះ លះបង់នូវសេចក្តីលោភហួសប្រមាណ ភិក្ខុនោះលោកហៅថា «អ្នកត្រេកអរនឹងរបស់ដែលមានស្រាប់» (santena tussako)។ ភាពស្មើគ្នា គឺការលះបង់នូវសេចក្តីត្រេកអរ និងសេចក្តីថ្នាំងថ្នាក់ក្នុងអារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្ត និងមិនជាទីគាប់ចិត្ត ភិក្ខុដែលត្រេកអរក្នុងអារម្មណ៍ទាំងពួងដោយភាពស្មើគ្នានោះ លោកហៅថា «អ្នកត្រេកអរដោយស្មើភាព» (samena tussako)។

---

สุเขน ภรียตีติ สุภโร, สุโปโสติ วุตฺตํ โหติ. โย หิ ภิกฺขุ มนุสฺเสหิ สาลิมํโสทนาทีนํ ปตฺเต ปูเรตฺวา ทินฺเนปิ ทุมฺมุขภาวํ อนตฺตมนภาวเมว จ ทสฺเสติ, เตสํ วา สมฺมุขาว ตํ ปิณฺฑปาตํ ‘‘กึ ตุมฺเหหิ ทินฺน’’นฺติ อปสาเทนฺโต สามเณรคหฏฺฐาทีนํ เทติ, เอส ทุพฺภโร. เอตํ ทิสฺวา มนุสฺสา ทูรโตว ปริวชฺเชนฺติ ‘‘ทุพฺภโร ภิกฺขุ น สกฺกา โปเสตุ’’นฺติ[Pg.206]. โย ปน ยํ กิญฺจิ ลูขํ วา ปณีตํ วา อปฺปํ วา พหุํ วา ลภิตฺวา อตฺตมโน วิปฺปสนฺนมุโข หุตฺวา ยาเปติ, เอส สุภโร. เอตํ ทิสฺวา มนุสฺสา อติวิย วิสฺสตฺถา โหนฺติ, ‘‘อมฺหากํ ภทนฺโต สุภโร, โถกโถเกนาปิ ตุสฺสติ, มยเมว นํ โปเสสฺสามา’’ติ ปฏิญฺญํ กตฺวา โปเสนฺติ. เอวรูโป อิธ สุภโรติ อธิปฺเปโต.

ភិក្ខុដែលគេចិញ្ចឹមបានដោយងាយ ឈ្មោះថា «subharo» (អ្នកចិញ្ចឹមងាយ) ពោលគឺ ជាអ្នកដែលគេបីបាច់ថែរក្សាបានដោយងាយ។ ព្រោះថា ភិក្ខុណា ទោះបីជាមនុស្សទាំងឡាយដាក់ចង្ហាន់មានបាយស្រូវសាលី និងសាច់ជាដើមពេញបាតប្រគេនហើយ ក៏នៅតែបង្ហាញនូវអាការៈមុខក្រញូវ និងសេចក្តីមិនត្រេកអរ ឬក៏បង្អាប់បង្អោននូវចង្ហាន់នោះនៅចំពោះមុខរបស់ទាយកទាំងនោះថា «តើអ្នករាល់គ្នាប្រគេនអ្វីហ្នឹង?» រួចក៏យកទៅឱ្យសាមណេរ ឬគ្រហស្ថជាដើម ភិក្ខុនេះឈ្មោះថា «dubbharo» (អ្នកចិញ្ចឹមក្រ)។ មនុស្សទាំងឡាយកាលបើឃើញភិក្ខុនោះហើយ តែងជៀសវាងតាំងពីចម្ងាយ ដោយគិតថា «ភិក្ខុនេះចិញ្ចឹមក្រណាស់ មិនអាចនឹងចិញ្ចឹមបានឡើយ»។ ចំណែកឯភិក្ខុណា បានរបស់អ្វីមួយ ទោះបីជាសៅហ្មងក្តី ផ្ចិតផ្ចង់ក្តី តិចក្តី ច្រើនក្តី ក៏មានចិត្តត្រេកអរ មានមុខរីករាយ ញ៉ាំងជីវិតឱ្យប្រព្រឹត្តទៅ ភិក្ខុនេះឈ្មោះថា «subharo» (អ្នកចិញ្ចឹមងាយ)។ មនុស្សទាំងឡាយកាលបើឃើញភិក្ខុនោះហើយ តែងមានសេចក្តីស្និទ្ធស្នាលក្រៃលែង ដោយគិតថា «លោកម្ចាស់របស់យើង ចិញ្ចឹមងាយណាស់ សូម្បីតែរបស់បន្តិចបន្តួចក៏ត្រេកអរដែរ ពួកយើងនឹងចិញ្ចឹមលោក» រួចក៏ប្តេជ្ញាចិត្តចិញ្ចឹមភិក្ខុនោះ។ ភិក្ខុមានសភាពបែបនេះ ក្នុងទីនេះ លោកមានបំណងយកថា «subharo» (អ្នកចិញ្ចឹមងាយ)។

---

อปฺปํ กิจฺจมสฺสาติ อปฺปกิจฺโจ, น กมฺมารามตาภสฺสารามตาสงฺคณิการามตาทิอเนกกิจฺจพฺยาวโฏ, อถ วา สกลวิหาเร นวกมฺมสงฺฆปริโภคสามเณรอารามิกโวสาสนาทิกิจฺจวิรหิโต, อตฺตโน เกสนขจฺเฉทนปตฺตจีวรกมฺมาทึ กตฺวา สมณธมฺมกิจฺจปโร โหตีติ วุตฺตํ โหติ.

ភិក្ខុដែលមានកិច្ចការតិច ឈ្មោះថា «appakicco» (អ្នកមានកិច្ចការតិច) គឺមិនមែនជាអ្នកខ្វល់ខ្វាយក្នុងកិច្ចការជាច្រើន មានការត្រេកអរក្នុងការងារថ្មី ការត្រេកអរក្នុងការនិយាយចរចា និងការត្រេកអរក្នុងការត្រេកត្រអាលនឹងពួកក្រុមជាដើមឡើយ។ ម៉្យាងទៀត គឺវៀរចាកកិច្ចការផ្សេងៗ មានការសាងសង់ថ្មី ការគ្រប់គ្រងសង្ឃ គណៈ សាមណេរ និងអារាមិកជនក្នុងវត្តទាំងមូល ធ្វើតែកិច្ចការផ្ទាល់ខ្លួន មានការកោរសក់ កាត់ក្រចក និងការធ្វើបាតចីវរជាដើម ហើយជាអ្នកខ្វល់ខ្វាយតែក្នុងកិច្ចការនៃសមណធម៌ប៉ុណ្ណោះ នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយ។

---

สลฺลหุกา วุตฺติ อสฺสาติ สลฺลหุกวุตฺติ. ยถา เอกจฺโจ พหุภณฺโฑ ภิกฺขุ ทิสาปกฺกมนกาเล พหุํ ปตฺตจีวรปจฺจตฺถรณเตลคุฬาทึ มหาชเนน สีสภารกฏิภาราทีหิ อุพฺพหาเปตฺวา ปกฺกมติ, เอวํ อหุตฺวา โย อปฺปปริกฺขาโร โหติ, ปตฺตจีวราทิอฏฺฐสมณปริกฺขารมตฺตเมว ปริหรติ, ทิสาปกฺกมนกาเล ปกฺขี สกุโณ วิย สมาทาเยว ปกฺกมติ, เอวรูโป อิธ สลฺลหุกวุตฺตีติ อธิปฺเปโต. สนฺตานิ อินฺทฺริยานิ อสฺสาติ สนฺตินฺทฺริโย, อิฏฺฐารมฺมณาทีสุ ราคาทิวเสน อนุทฺธตินฺทฺริโยติ วุตฺตํ โหติ. นิปโกติ วิญฺญู วิภาวี ปญฺญวา, สีลานุรกฺขณปญฺญาย จีวราทิวิจารณปญฺญาย อาวาสาทิสตฺตสปฺปายปริชานนปญฺญาย จ สมนฺนาคโตติ อธิปฺปาโย.

ភិក្ខុដែលមានការរស់នៅស្រាល ឈ្មោះថា «sallahukavutti» (អ្នកមានការរស់នៅស្រាល)។ ភិក្ខុខ្លះមានរបស់របរច្រើន កាលនឹងដើរទៅកាន់ទិសផ្សេងៗ តែងតែឱ្យមហាជនផ្ទុកនូវរបស់របរជាច្រើន មានបាត ចីវរ គ្រឿងកម្រាល ប្រេង និងស្ករអំពៅជាដើម ដោយការលីលើក្បាល ឬស្ពាយលើចង្កេះជាដើម រួចទើបដើរទៅ ភិក្ខុដែលមិនមានសភាពយ៉ាងនោះ គឺមានគ្រឿងបរិក្ខារតិច តែងនាំទៅតែគ្រឿងសមណបរិក្ខារ ៨ យ៉ាង មានបាត និងចីវរជាដើមប៉ុណ្ណោះ កាលនឹងដើរទៅកាន់ទិសផ្សេងៗ ក៏ហើរទៅដូចជាសត្វស្លាបដែលមានតែស្លាបរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ ភិក្ខុមានសភាពបែបនេះ ក្នុងទីនេះ លោកមានបំណងយកថា «sallahukavutti» (អ្នកមានការរស់នៅស្រាល)។ ភិក្ខុដែលមានឥន្ទ្រិយស្ងប់រម្ងាប់ ឈ្មោះថា «santindriyo» (អ្នកមានឥន្ទ្រិយស្ងប់) ពោលគឺ ជាអ្នកមានឥន្ទ្រិយមិនរាយមាយដោយអំណាចនៃរាគៈជាដើមក្នុងអារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្តជាដើម។ ពាក្យថា «nipako» គឺអ្នកដឹងខុសត្រូវ ឆ្លាតវៃ មានប្រាជ្ញា ប្រកបដោយប្រាជ្ញាសម្រាប់រក្សាសីល ប្រាជ្ញាសម្រាប់ចាត់ចែងចីវរជាដើម និងប្រាជ្ញាសម្រាប់ដឹងនូវសប្បាយៈ ៧ ប្រការ មានអាវាសសប្បាយៈជាដើម នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយ។

---

น ปคพฺโภติ อปฺปคพฺโภ, อฏฺฐฏฺฐาเนน กายปาคพฺภิเยน จตุฏฺฐาเนน วจีปาคพฺภิเยน อเนเกน ฐาเนน มโนปาคพฺภิเยน จ วิรหิโตติ อตฺโถ.

ភិក្ខុដែលមិនឃ្នើសឃ្នង ឈ្មោះថា «appagabbho» (អ្នកមិនឃ្នើសឃ្នង) សេចក្តីថា ជាអ្នកវៀរចាកការឃ្នើសឃ្នងខាងកាយមាន ៨ ឋាន ការឃ្នើសឃ្នងខាងវាចាមាន ៤ ឋាន និងការឃ្នើសឃ្នងខាងចិត្តមានច្រើនឋាន。

---

อฏฺฐฏฺฐานํ กายปาคพฺภิยํ (มหานิ. ๘๗) นาม สงฺฆคณปุคฺคลโภชนสาลาชนฺตาฆรนฺหานติตฺถภิกฺขาจารมคฺคอนฺตรฆรปฺปเวสเนสุ กาเยน อปฺปติรูปกรณํ. เสยฺยถิทํ – อิเธกจฺโจ สงฺฆมชฺเฌ ปลฺลตฺถิกาย วา นิสีทติ ปาเท ปาทโมทหิตฺวา วาติ เอวมาทิ. ตถา คณมชฺเฌ จตุปริสสนฺนิปาเต, ตถา วุฑฺฒตเร ปุคฺคเล. โภชนสาลายํ ปน วุฑฺฒานํ อาสนํ [Pg.207] น เทติ, นวานํ อาสนํ ปฏิพาหติ. ตถา ชนฺตาฆเร, วุฑฺเฒ เจตฺถ อนาปุจฺฉา อคฺคิชาลนาทีนิ กโรติ. นฺหานติตฺเถ จ ยทิทํ ‘‘ทหโร วุฑฺโฒติ ปมาณํ อกตฺวา อาคตปฏิปาฏิยา นฺหายิตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ, ตมฺปิ อนาทิยนฺโต ปจฺฉา อาคนฺตฺวา อุทกํ โอตริตฺวา วุฑฺเฒ จ นเว จ พาเธติ. ภิกฺขาจารมคฺเค ปน อคฺคาสนอคฺโคทกอคฺคปิณฺฑตฺถํ วุฑฺฒานํ ปุรโต ปุรโต ยาติ, พาหาย พาหํ ปหรนฺโต. อนฺตรฆรปฺปเวสเน วุฑฺฒานํ ปฐมตรํ ปวิสติ, ทหเรหิ กายกีฬนํ กโรตีติ เอวมาทิ.

ការឃ្នើសឃ្នងខាងកាយមាន ៨ ឋាន គឺការធ្វើមិនសមគួរដោយកាយក្នុងទីទាំងឡាយមាន ជំនុំសង្ឃ ជំនុំគណៈ បុគ្គល រោងភត្ត រោងភ្លើង កំពង់ទឹក ផ្លូវដើរទៅបិណ្ឌបាត និងការចូលទៅក្នុងចន្លោះផ្ទះ។ សេចក្តីនោះមានដូចតទៅនេះ៖ ភិក្ខុខ្លះក្នុងសាសនានេះ អង្គុយឱបក្បាលជង្គង់ក្តី អង្គុយពាក់ជើងលើជើងក្តី ក្នុងកណ្តាលជំនុំសង្ឃជាដើម។ ព្រមទាំងអង្គុយយ៉ាងនោះក្នុងកណ្តាលគណៈ ក្នុងទីប្រជុំបរិស័ទទាំង ៤ និងចំពោះមុខបុគ្គលដែលមានវស្សាចាស់ជាង។ ចំណែកឯក្នុងរោងភត្ត មិនប្រគេនអាសនៈដល់ភិក្ខុចាស់ៗ តែងហាមឃាត់អាសនៈចំពោះភិក្ខុថ្មីៗ។ ក្នុងរោងភ្លើងក៏យ៉ាងនោះដែរ មិនបានសុំអនុញ្ញាតពីភិក្ខុចាស់ៗ ក៏បង្កាត់ភ្លើងជាដើមក្នុងទីនោះ។ ក្នុងកំពង់ទឹក មិនធ្វើនូវការកំណត់ថា «ភិក្ខុខ្ចី ឬភិក្ខុចាស់ គប្បីងូតទឹកតាមលំដាប់ដែលមកដល់» តាមដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកឡើយ គឺមិនអើពើនឹងធម៌នោះ មកដល់ក្រោយ ក៏ចុះទៅក្នុងទឹក បៀតបៀនទាំងភិក្ខុចាស់ទាំងភិក្ខុខ្ចី។ ក្នុងផ្លូវដើរទៅបិណ្ឌបាត តែងដើរទៅខាងមុខៗភិក្ខុចាស់ៗ ដើម្បីបានអាសនៈមុន ទឹកមុន និងចង្ហាន់មុន ដើរប៉ះស្មាដោយស្មា។ ក្នុងការចូលទៅក្នុងចន្លោះផ្ទះ តែងចូលទៅមុនភិក្ខុចាស់ៗ ធ្វើការលេងសើចខាងកាយជាមួយភិក្ខុខ្ចីៗជាដើម។

---

จตุฏฺฐานํ วจีปาคพฺภิยํ (มหานิ. ๘๗) นาม สงฺฆคณปุคฺคลอนฺตรฆเรสุ อปฺปติรูปวาจานิจฺฉารณํ. เสยฺยถิทํ – อิเธกจฺโจ สงฺฆมชฺเฌ อนาปุจฺฉา ธมฺมํ ภาสติ, ตถา ปุพฺเพ วุตฺตปฺปกาเร คเณ วุฑฺฒตเร ปุคฺคเล จ, ตตฺถ มนุสฺเสหิ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ วุฑฺฒตรํ อนาปุจฺฉา วิสฺสชฺเชติ, อนฺตรฆเร ปน ‘‘อิตฺถนฺนาเม กึ อตฺถิ, กึ ยาคุ อุทาหุ ขาทนียํ วา โภชนียํ วา, กึ เม ทสฺสสิ, กึ อชฺช ขาทิสฺสามิ, กึ ภุญฺชิสฺสามิ, กึ ปิวิสฺสามี’’ติ เอวมาทึ ภาสติ.

ការឃ្នើសឃ្នងខាងវាចាមាន ៤ ឋាន គឺការបញ្ចេញវាចាមិនសមគួរក្នុងជំនុំសង្ឃ ជំនុំគណៈ បុគ្គល និងក្នុងចន្លោះផ្ទះ។ សេចក្តីនោះមានដូចតទៅនេះ៖ ភិក្ខុខ្លះក្នុងសាសនានេះ មិនបានសុំអនុញ្ញាត ក៏សម្តែងធម៌ក្នុងកណ្តាលជំនុំសង្ឃ ព្រមទាំងក្នុងជំនុំគណៈ និងចំពោះមុខបុគ្គលដែលមានវស្សាចាស់ជាង តាមចំណែកដែលបានពោលហើយខាងដើម ក្នុងទីនោះ កាលបើមនុស្សទាំងឡាយសួរប្រស្នា ក៏ឆ្លើយដោះស្រាយដោយមិនបានសុំអនុញ្ញាតពីភិក្ខុដែលមានវស្សាចាស់ជាង។ ចំណែកឯក្នុងចន្លោះផ្ទះ តែងនិយាយពាក្យជាដើមថា «ក្នុងផ្ទះឈ្មោះនេះ តើមានអ្វីខ្លះ មានយ៉ាគូ ឬមានបង្អែម ឬមានអាហារ តើអ្នកនឹងប្រគេនអ្វីដល់ខ្ញុំ ថ្ងៃនេះតើខ្ញុំនឹងបានឆាន់បង្អែមអ្វី ឆាន់អាហារអ្វី ផឹកទឹកអ្វី?» យ៉ាងនេះជាដើម។

---

อเนกฏฺฐานํ มโนปาคพฺภิยํ (มหานิ. ๘๗) นาม เตสุ เตสุ ฐาเนสุ กายวาจาหิ อชฺฌาจารํ อนาปชฺชิตฺวาปิ มนสา เอว กามวิตกฺกาทินานปฺปการํ อปฺปติรูปวิตกฺกนํ.

ការឃ្នើសឃ្នងខាងចិត្តមានច្រើនឋាន គឺទោះបីជាមិនបានប្រព្រឹត្តកន្លងដោយកាយ និងវាចាក្នុងទីនោះៗក៏ដោយ ក៏នៅតែត្រិះរិះនូវសេចក្តីមិនសមគួរមានប្រការផ្សេងៗ មានកាមវិតក្កជាដើម ដោយចិត្តប៉ុណ្ណោះ។

---

กุเลสฺวนนุคิทฺโธติ ยานิ ตานิ กุลานิ อุปสงฺกมติ, เตสุ ปจฺจยตณฺหาย วา อนนุโลมิกคิหิสํสคฺควเสน วา อนนุคิทฺโธ, น สหโสกี, น สหนนฺที, น สุขิเตสุ สุขิโต, น ทุกฺขิเตสุ ทุกฺขิโต, น อุปฺปนฺเนสุ กิจฺจกรณีเยสุ อตฺตนา วา อุยฺโยคมาปชฺชิตาติ วุตฺตํ โหติ. อิมิสฺสาย จ คาถาย ยํ ‘‘สุวโจ จสฺสา’’ติ เอตฺถ วุตฺตํ อสฺสาติ วจนํ, ตํ สพฺพปเทหิ สทฺธึ สนฺตุสฺสโก จ อสฺส, สุภโร จ อสฺสาติ เอวํ โยเชตพฺพํ.

ពាក្យថា «kulesvananugiddho» (មិនជាប់ជំពាក់ក្នុងត្រកូលទាំងឡាយ) គឺត្រកូលទាំងឡាយណាដែលភិក្ខុចូលទៅរក ភិក្ខុមិនជាប់ជំពាក់ក្នុងត្រកូលទាំងនោះដោយតណ្ហាក្នុងបច្ច័យក្តី ដោយអំណាចនៃការច្រឡូកច្រឡំជាមួយគ្រហស្ថដែលមិនសមគួរក្តី មិនសោកសៅជាមួយគ្នា មិនត្រេកអរជាមួយគ្នា មិនសប្បាយចិត្តកាលបើគេសប្បាយចិត្ត មិនកើតទុក្ខកាលបើគេកើតទុក្ខ កាលបើកិច្ចការផ្សេងៗកើតឡើង ក៏មិនខ្វល់ខ្វាយដោយខ្លួនឯងឡើយ នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយ។ ក្នុងគាថានេះ បទថា «assa» ដែលពោលទុកក្នុងពាក្យថា «suvaco cassā» នេះ គប្បីផ្សំជាមួយបទទាំងពួងយ៉ាងនេះថា «santussako ca assa» (គប្បីជាអ្នកសន្តោសផង) «subharo ca assa» (គប្បីជាអ្នកចិញ្ចឹមងាយផង) ជាដើម។

---

ตติยคาถาวณฺณนา

សេចក្តីពន្យល់គាថាទីបី

---

๓. เอวํ ภควา สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ วิหริตุกามสฺส ตทธิคมาย วา ปฏิปชฺชิตุกามสฺส วิเสสโต อารญฺญกสฺส ภิกฺขุโน ตทุตฺตริปิ กรณียํ อาจิกฺขิตฺวา อิทานิ อกรณียมฺปิ อาจิกฺขิตุกาโม ‘‘น จ ขุทฺทมาจเร กิญฺจิ, เยน วิญฺญู ปเร อุปวเทยฺยุ’’นฺติ อิมํ อุปฑฺฒคาถมาห.

៣. ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលបានសម្តែងនូវកិច្ចដែលភិក្ខុអ្នកនៅក្នុងព្រៃ គប្បីធ្វើឱ្យក្រៃលែងជាងនោះទៅទៀត ដើម្បីប្រាថ្នានឹងរស់នៅ ឬដើម្បីសម្រេចនូវព្រះនិព្វានដ៏ស្ងប់ រួចហើយ ឥឡូវនេះ កាលចង់សម្តែងនូវកិច្ចដែលមិនគប្បីធ្វើខ្លះ ទើបត្រាស់ពាក់កណ្តាលគាថានេះថា «na ca khuddamācare kiñci, yena viññū pare upavadeyyuṃ» (មិនគប្បីប្រព្រឹត្តនូវអំពើថោកទាបបន្តិចបន្តួចឡើយ ដែលជាហេតុនាំឱ្យអ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយពោលបង្អាប់បាន)។

---

ตสฺสตฺโถ [Pg.208] – เอวมิมํ กรณียํ กโรนฺโต ยํ ตํ กายวจีมโนทุจฺจริตํ ขุทฺทํ ลามกนฺติ วุจฺจติ, ตํ น จ ขุทฺทํ สมาจเร, อสมาจรนฺโต จ น เกวลํ โอฬาริกํ, กินฺตุ กิญฺจิ น สมาจเร, อปฺปมตฺตกมฺปิ อณุมตฺตกมฺปิ น สมาจเรติ วุตฺตํ โหติ.

សេចក្តីអធិប្បាយនៃគាថានោះថា ភិក្ខុកាលធ្វើនូវកិច្ចដែលគប្បីធ្វើនេះ មិនគប្បីប្រព្រឹត្តនូវអំពើថោកទាបបន្តិចបន្តួចឡើយ ពោលគឺ កាយទុច្ចរិត វចីទុច្ចរិត និងមនោទុច្ចរិត ដែលលោកហៅថាជាអំពើថោកទាប និងលាមកនោះ កាលបើមិនប្រព្រឹត្ត មិនមែនមិនប្រព្រឹត្តតែអំពើទុច្ចរិតដ៏គ្រោតគ្រាតប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែសូម្បីតែអំពើអកុសលបន្តិចបន្តួច ឬសូម្បីតែប៉ុនលម្អងធូលី ក៏មិនគប្បីប្រព្រឹត្តឡើយ នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយ។

---

ตโต ตสฺส สมาจาเร สนฺทิฏฺฐิกเมวาทีนวํ ทสฺเสติ ‘‘เยน วิญฺญู ปเร อุปวเทยฺยุ’’นฺติ. เอตฺถ จ ยสฺมา อวิญฺญู ปเร อปฺปมาณํ. เต หิ อนวชฺชํ วา สาวชฺชํ กโรนฺติ, อปฺปสาวชฺชํ วา มหาสาวชฺชํ. วิญฺญู เอว ปน ปมาณํ. เต หิ อนุวิจฺจ ปริโยคาเหตฺวา อวณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสนฺติ, วณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสนฺติ. ตสฺมา ‘‘วิญฺญู ปเร’’ติ วุตฺตํ.

បន្ទាប់មក ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវទោសដែលឃើញច្បាស់នឹងភ្នែកក្នុងការប្រព្រឹត្តអំពើមិនល្អនោះ ដោយត្រាស់ថា «yena viññū pare upavadeyyuṃ»។ ក្នុងពាក្យនេះ ព្រោះថា ជនពាលទាំងឡាយដទៃទៀត មិនមែនជាប្រមាណឡើយ ព្រោះពួកជនពាលទាំងនោះ តែងធ្វើរបស់ដែលមិនមានទោស ឱ្យទៅជាមានទោស ឬធ្វើរបស់ដែលមានទោសតិច ឱ្យទៅជាមានទោសធំ។ ចំណែកឯអ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ ទើបជាប្រមាណ ព្រោះអ្នកប្រាជ្ញទាំងនោះ តែងពិចារណាត្រួតពិនិត្យយ៉ាងល្អហើយ ទើបពោលទោសចំពោះបុគ្គលដែលគួរពោលទោស ពោលគុណចំពោះបុគ្គលដែលគួរពោលគុណ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «viññū pare» (អ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយដទៃទៀត)។

---

เอวํ ภควา อิมาหิ อฑฺฒเตยฺยาหิ คาถาหิ สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ วิหริตุกามสฺส ตทธิคมาย วา ปฏิปชฺชิตุกามสฺส วิเสสโต อารญฺญกสฺส, อารญฺญกสีเสน จ สพฺเพสมฺปิ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วิหริตุกามานํ กรณียากรณียเภทํ กมฺมฏฺฐานูปจารํ วตฺวา อิทานิ เตสํ ภิกฺขูนํ ตสฺส เทวตาภยสฺส ปฏิฆาตาย ปริตฺตตฺถํ วิปสฺสนาปาทกชฺฌานวเสน กมฺมฏฺฐานตฺถญฺจ ‘‘สุขิโนว เขมิโน โหนฺตู’’ติอาทินา นเยน เมตฺตกถํ กเถตุมารทฺโธ.

ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលបានសម្តែងនូវឧបចារៈនៃកម្មដ្ឋាន ដែលមានការបែងចែករវាងកិច្ចដែលគប្បីធ្វើ និងមិនគប្បីធ្វើ ដោយគាថាទាំងពីរនិងកន្លះនេះ ដល់ភិក្ខុអ្នកនៅក្នុងព្រៃ ដោយឡែក និងដល់ភិក្ខុទាំងឡាយទាំងពួងដែលប្រាថ្នានឹងរស់នៅដោយកាន់យកនូវកម្មដ្ឋាន ដោយការតាំងទុកនូវភិក្ខុអ្នកនៅក្នុងព្រៃជាប្រធាន ដើម្បីប្រាថ្នានឹងរស់នៅ ឬដើម្បីសម្រេចនូវព្រះនិព្វានដ៏ស្ងប់ រួចហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីកម្ចាត់នូវសេចក្តីខ្លាចអំពីទេវតានោះ ដល់ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ និងដើម្បីជាគ្រឿងការពារ ព្រមទាំងដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់កម្មដ្ឋាន ដោយអំណាចនៃឈានដែលជាគ្រឹះនៃវិបស្សនា ទើបទ្រង់ចាប់ផ្តើមសម្តែងនូវមេត្តាកថា ដោយវិធីមានពាក្យថា «sukhinova khemino hontu» (សូមឱ្យសត្វទាំងឡាយមានសេចក្តីសុខ និងមានសេចក្តីក្សេមចុះ) ជាដើម។

---

ตตฺถ สุขิโนติ สุขสมฺปนฺนา. เขมิโนติ เขมวนฺโต, อภยา นิรุปทฺทวาติ วุตฺตํ โหติ. สพฺเพติ อนวเสสา. สตฺตาติ ปาณิโน. สุขิตตฺตาติ สุขิตจิตฺตา. เอตฺถ จ กายิเกน สุเขน สุขิโน, มานเสน สุขิตตฺตา, ตทุภเยนาปิ สพฺพภยุปทฺทววิคเมน วา เขมิโนติ เวทิตพฺโพ. กสฺมา ปน เอวํ วุตฺตํ? เมตฺตาภาวนาการทสฺสนตฺถํ. เอวญฺหิ เมตฺตา ภาเวตพฺพา ‘‘สพฺเพ สตฺตา สุขิโน โหนฺตู’’ติ วา, ‘‘เขมิโน โหนฺตู’’ติ วา, ‘‘สุขิตตฺตา โหนฺตู’’ติ วา.

ក្នុងគាថានោះ បទថា sukhino សេចក្តីថា ជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយសុខ។ បទថា khemino សេចក្តីថា ជាអ្នកមានក្សេម គឺមិនមានភ័យ មិនមានឧបទ្រព នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយ។ បទថា sabbe សេចក្តីថា មិនមានសេសសល់។ បទថា sattā សេចក្តីថា សត្វទាំងឡាយ។ បទថា sukhitattā សេចក្តីថា មានចិត្តជាសុខ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងបទទាំងនេះ គប្បីជ្រាបថា សត្វទាំងឡាយឈ្មោះថា sukhino ព្រោះប្រកបដោយសុខតាមផ្លូវកាយ ឈ្មោះថា sukhitattā ព្រោះមានចិត្តជាសុខតាមផ្លូវចិត្ត ឈ្មោះថា khemino ព្រោះប្រកបដោយសុខទាំងពីរយ៉ាងនោះ ឬព្រោះប្រាសចាកភ័យនិងឧបទ្រពទាំងពួង។ ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះ? ត្រាស់ទុកដើម្បីបង្ហាញនូវអាការៈនៃការចម្រើនមេត្តា។ ព្រោះថា បុគ្គលគប្បីចម្រើនមេត្តាយ៉ាងនេះថា «sabbe sattā sukhino hontu — សូមសត្វទាំងពួងចូរមានសុខចុះ» ឬថា «khemino hontu — ចូរមានក្សេមចុះ» ឬថា «sukhitattā hontu — ចូរមានខ្លួនជាសុខ (មានចិត្តជាសុខ) ចុះ»។

---

จตุตฺถคาถาวณฺณนา

សេចក្តីពន្យល់គាថាទី ៤

---

๔. เอวํ ยาว อุปจารโต อปฺปนาโกฏิ, ตาว สงฺเขเปน เมตฺตาภาวนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วิตฺถารโตปิ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เย เกจี’’ติ คาถาทฺวยมาห. อถ วา ยสฺมา ปุถุตฺตารมฺมเณ ปริจิตํ จิตฺตํ น อาทิเกเนว เอกตฺเต สณฺฐาติ อารมฺมณปฺปเภทํ ปน อนุคนฺตฺวา อนุคนฺตฺวา กเมน [Pg.209] สณฺฐาติ, ตสฺมา ตสฺส ตสถาวราทิทุกติกปฺปเภเท อารมฺมเณ อนุคนฺตฺวา อนุคนฺตฺวา สณฺฐานตฺถมฺปิ ‘‘เย เกจี’’ติ คาถาทฺวยมาห. อถ วา ยสฺมา ยสฺส ยํ อารมฺมณํ วิภูตํ โหติ, ตสฺส ตตฺถ จิตฺตํ สุขํ ติฏฺฐติ, ตสฺมา เตสํ ภิกฺขูนํ ยสฺส ยํ วิภูตํ อารมฺมณํ, ตสฺส ตตฺถ จิตฺตํ สณฺฐาเปตุกาโม ตสถาวราทิทุกติการมฺมณเภททีปกํ ‘‘เย เกจี’’ติ อิมํ คาถาทฺวยมาห.

៤. ព្រះមានព្រះភាគ លុះទ្រង់បង្ហាញការចម្រើនមេត្តាដោយសង្ខេប តាំងពីឧបចារៈរហូតដល់កំពូលនៃអប្បនាយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញការចម្រើនមេត្តានោះដោយពិស្តារថែមទៀត ទើបត្រាស់គាថាពីរថា «ye keci» ជាដើម។ មួយវិញទៀត ព្រោះហេតុតែចិត្តដែលធ្លាប់ស៊ាំនឹងអារម្មណ៍ផ្សេងៗ មិនអាចតាំងនៅនឹងក្នុងបុគ្គលតែម្នាក់បានតាំងពីដំបូងឡើយ ប៉ុន្តែលុះតែបានដើរទៅតាមចំណែកនៃអារម្មណ៍ផ្សេងៗជាលំដាប់ ទើបអាចតាំងនៅបាន ហេតុនោះ ដើម្បីឲ្យចិត្តរបស់ភិក្ខុនោះតាំងនៅបាន ដោយការដើរទៅតាមអារម្មណ៍ផ្សេងៗ តាមចំណែកនៃទុកៈនិងតិកៈ មានតសៈនិងថាវរៈជាដើម ទើបព្រះអង្គត្រាស់គាថាពីរថា «ye keci» នេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះហេតុតែអារម្មណ៍ណាដែលប្រាកដច្បាស់ដល់ភិក្ខុអង្គណា ចិត្តរបស់ភិក្ខុអង្គនោះរមែងតាំងនៅជាសុខក្នុងអារម្មណ៍នោះ ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគកាលចង់ឲ្យចិត្តរបស់ភិក្ខុទាំងនោះតាំងនៅបានក្នុងអារម្មណ៍ដែលប្រាកដច្បាស់ដល់ខ្លួនៗ ទើបត្រាស់គាថាពីរថា «ye keci» នេះ ដែលជាគ្រឿងបង្ហាញនូវការបែងចែកអារម្មណ៍ជាទុកៈនិងតិកៈ មានតសៈនិងថាវរៈជាដើម។

---

เอตฺถ หิ ตสถาวรทุกํ ทิฏฺฐาทิฏฺฐทุกํ ทูรสนฺติกทุกํ ภูตสมฺภเวสิทุกนฺติ จตฺตาโร ทุเก, ทีฆาทีหิ จ ฉหิ ปเทหิ มชฺฌิมปทสฺส ตีสุ อณุกปทสฺส จ ทฺวีสุ ติเกสุ อตฺถสมฺภวโต ทีฆรสฺสมชฺฌิมติกํ มหนฺตาณุกมชฺฌิมติกํ ถูลาณุกมชฺฌิมติกนฺติ ตโย ติเก จ ทีเปติ. ตตฺถ เย เกจีติ อนวเสสวจนํ. ปาณา เอว ภูตา ปาณภูตา. อถ วา ปาณนฺตีติ ปาณา, เอเตน อสฺสาสปสฺสาสปฺปฏิพทฺเธ ปญฺจโวการสตฺเต คณฺหาติ. ภวนฺตีติ ภูตา, เอเตน เอกโวการจตุโวการสตฺเต คณฺหาติ. อตฺถีติ สนฺติ สํวิชฺชนฺติ.

ពិតមែនណាស់ ក្នុងគាថានេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញទុកៈ ៤ គឺ តសថាវរទុកៈ ១ ទិដ្ឋាទិដ្ឋទុកៈ ១ ទូរដ្ធសន្តិកទុកៈ ១ ភូតសម្ភវេសីទុកៈ ១ និងតិកៈ ៣ ដោយបទទាំង ៦ មានបទថា dīgha ជាដើម តាមការសមគួរនៃសេចក្តី ក្នុងតិកៈ ៣ នៃមជ្ឈិមបទ និងក្នុងតិកៈ ២ នៃអណុកបទ គឺ ទីឃរស្សមជ្ឈិមតិកៈ ១ មហន្តាណុកមជ្ឈិមតិកៈ ១ ថូឡាណុកមជ្ឈិមតិកៈ ១។ ក្នុងគាថានោះ បទថា ye keci ជាពាក្យមិនមានសេសសល់។ សត្វទាំងឡាយដែលដកដង្ហើមចេញចូល ឈ្មោះថា បាណៈ ផង ឈ្មោះថា ភូតៈ ផង ហេតុនោះទើបហៅថា pāṇabhūtā។ ម្យ៉ាងទៀត សត្វទាំងឡាយដែលដកដង្ហើមចេញចូល ឈ្មោះថា pāṇā ដោយពាក្យនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សង្គ្រោះយកបញ្ចវោការសត្វ ដែលជាប់ទាក់ទងនឹងខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល។ សត្វទាំងឡាយដែលកើតឡើង ឈ្មោះថា bhūtā ដោយពាក្យនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សង្គ្រោះយកឯកវោការសត្វ និងចតុវោការសត្វ។ បទថា atthi ប្រែថា មាន គឺប្រាកដច្បាស់។

---

เอวํ ‘‘เย เกจิ ปาณภูตตฺถี’’ติ อิมินา วจเนน ทุกติเกหิ สงฺคเหตพฺเพ สพฺพสตฺเต เอกโต ทสฺเสตฺวา อิทานิ สพฺเพปิ เต ตสา วา ถาวรา ว นวเสสาติ อิมินา ทุเกน สงฺคเหตฺวา ทสฺเสติ.

ព្រះមានព្រះភាគ លុះទ្រង់បង្ហាញសត្វទាំងពួងដែលត្រូវសង្គ្រោះដោយទុកៈនិងតិកៈ រួមជាមួយគ្នាតែមួយ ដោយព្រះពុទ្ធដីកាថា «ye keci pāṇabhūtatthi» យ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ទ្រង់សង្គ្រោះសត្វទាំងពួងនោះដោយទុកៈនេះថា «tasā vā thāvarā vā anavasesā» ហើយទ្រង់បង្ហាញ។

---

ตตฺถ ตสนฺตีติ ตสา, สตณฺหานํ สภยานญฺเจตํ อธิวจนํ. ติฏฺฐนฺตีติ ถาวรา, ปหีนตณฺหาภยานํ อรหตํ เอตํ อธิวจนํ. นตฺถิ เตสํ อวเสสนฺติ อนวเสสา, สพฺเพปีติ วุตฺตํ โหติ. ยญฺจ ทุติยคาถาย อนฺเต วุตฺตํ, ตํ สพฺพทุกติเกหิ สมฺพนฺธิตพฺพํ ‘‘เย เกจิ ปาณภูตตฺถิ ตสา วา ถาวรา วา อนวเสสา, อิเมปิ สพฺเพ สตฺตา ภวนฺตุ สุขิตตฺตา. เอวํ ยาว ภูตา วา สมฺภเวสี วา, อิเมปิ สพฺเพ สตฺตา ภวนฺตุ สุขิตตฺตา’’ติ.

ក្នុងបទទាំងនោះ សត្វទាំងឡាយដែលនៅតក់ស្លុត ឈ្មោះថា tasā នេះជាឈ្មោះរបស់សត្វទាំងឡាយដែលនៅមានតណ្ហា និងមានភ័យ។ សត្វទាំងឡាយដែលតាំងនៅមាំ ឈ្មោះថា thāvarā នេះជាឈ្មោះរបស់ព្រះអរហន្តទាំងឡាយដែលលះបង់តណ្ហានិងភ័យបានហើយ។ សត្វទាំងឡាយដែលមិនមានសេសសល់ ឈ្មោះថា anavasesā សេចក្តីថា ទាំងអស់គ្នា។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យណាដែលត្រាស់ទុកក្នុងខាងចុងនៃគាថាទីពីរ ពាក្យនោះគប្បីភ្ជាប់ទៅនឹងទុកៈនិងតិកៈទាំងអស់ ដូចជា «ye keci pāṇabhūtatthi tasā vā thāvarā vā anavasesā, imepi sabbe sattā bhavantu sukhitattā — សត្វមានជីវិតទាំងឡាយណា ទោះបីជាសត្វញាប់ញ័រ ឬសត្វនឹងធឹង មិនមានសេសសល់ សូម្បីសត្វទាំងអស់នោះ ចូរមានខ្លួនជាសុខចុះ»។ គប្បីភ្ជាប់ទៅយ៉ាងនេះ រហូតដល់បទថា «bhūtā vā sambhavesī vā, imepi sabbe sattā bhavantu sukhitattā»។

---

อิทานิ ทีฆรสฺสมชฺฌิมาทิติกตฺตยทีปเกสุ ทีฆา วาติอาทีสุ ฉสุ ปเทสุ ทีฆาติ ทีฆตฺตภาวา นาคมจฺฉโคธาทโย. อเนกพฺยามสตปฺปมาณาปิ หิ มหาสมุทฺเท นาคานํ อตฺตภาวา อเนกโยชนปฺปมาณา จ มจฺฉโคธาทีนํ อตฺตภาวา โหนฺติ. มหนฺตาติ มหนฺตตฺตภาวา ชเล มจฺฉกจฺฉปาทโย, ถเล หตฺถินาคาทโย, อมนุสฺเสสุ ทานวาทโย[Pg.210]. อาห จ ‘‘ราหุคฺคํ อตฺตภาวีน’’นฺติ (อ. นิ. ๔.๑๕). ตสฺส หิ อตฺตภาโว อุพฺเพเธน จตฺตาริ โยชนสหสฺสานิ อฏฺฐ จ โยชนสตานิ, พาหู ทฺวาทสโยชนสตปริมาณา, ปญฺญาสโยชนํ ภมุกนฺตรํ, ตถา องฺคุลนฺตริกา, หตฺถตลานิ ทฺเว โยชนสตานีติ. มชฺฌิมาติ อสฺสโคณมหึสสูกราทีนํ อตฺตภาวา. รสฺสกาติ ตาสุ ตาสุ ชาตีสุ วามนาทโย ทีฆมชฺฌิเมหิ โอมกปฺปมาณา สตฺตา. อณุกาติ มํสจกฺขุสฺส อโคจรา ทิพฺพจกฺขุวิสยา อุทกาทีสุ นิพฺพตฺตา สุขุมตฺตภาวา สตฺตา อูกาทโย วา. อปิจ เย ตาสุ ตาสุ ชาตีสุ มหนฺตมชฺฌิเมหิ ถูลมชฺฌิเมหิ จ โอมกปฺปมาณา สตฺตา, เต อณุกาติ เวทิตพฺพา. ถูลาติ ปริมณฺฑลตฺตภาวา สิปฺปิกสมฺพุกาทโย สตฺตา.

ឥឡូវនេះ ក្នុងបទទាំង ៦ មានបទថា dīghā vā ជាដើម ដែលជាគ្រឿងបង្ហាញនូវតិកៈទាំង ៣ មានទីឃរស្សមជ្ឈិមតិកៈជាដើម បទថា dīghā សេចក្តីថា សត្វដែលមានរូបរាងវែង ដូចជា នាគ ត្រី និងបង្គួយជាដើម។ ពិតមែនណាស់ ក្នុងមហាសមុទ្រ រូបរាងរបស់ពួកនាគខ្លះមានប្រវែងច្រើនរយព្យាម សូម្បីរូបរាងរបស់ពួកត្រីនិងបង្គួយជាដើម ក៏មានប្រវែងច្រើនយោជន៍ដែរ។ បទថា mahantā សេចក្តីថា សត្វដែលមានរូបរាងធំ ដូចជា ពួកត្រីនិងអណ្តើកជាដើមក្នុងទឹក ពួកដំរីនិងនាគជាដើមលើគោក និងពួកទានវៈជាដើមក្នុងចំណោមពួកអមនុស្ស។ ព្រះមានព្រះភាគក៏បានត្រាស់ទុកថា «rāhuggaṃ attabhāvīnaṃ — រាហុជាកំពូលនៃសត្វដែលមានរូបរាងធំ»។ ពិតណាស់ រូបរាងរបស់អសុរិន្ទរាហូនោះ មានកម្ពស់ ៤,៨០០ យោជន៍, ដើមដៃមានប្រវែង ១,២០០ យោជន៍, ចន្លោះចិញ្ចើមមានប្រវែង ៥០ យោជន៍, ចន្លោះម្រាមដៃក៏មានប្រវែង ៥០ យោជន៍ដូចគ្នា, បាតដៃទាំងពីរមានប្រវែង ២០០ យោជន៍។ បទថា majjhimā សេចក្តីថា សត្វដែលមានរូបរាងមធ្យម ដូចជា សេះ គោ ក្របី និងជ្រូកជាដើម។ បទថា rassakā សេចក្តីថា សត្វដែលមានរូបរាងទាបតឿ ក្នុងកំណើតនោះៗ ដែលមានទំហំតូចជាងសត្វដែលមានរូបរាងវែងនិងមធ្យម។ បទថា aṇukā សេចក្តីថា សត្វដែលមិនប្រាកដដល់មំសចក្ខុ តែជាវិស័យនៃទិព្វចក្ខុ ឬសត្វដែលមានរូបរាងល្អិតឆ្មារដែលកើតក្នុងទឹកជាដើម ឬសត្វមានចៃជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត សត្វទាំងឡាយណាដែលមានទំហំតូចជាងសត្វដែលមានរូបរាងធំនិងមធ្យម ឬសត្វដែលមានរូបរាងធាត់និងមធ្យម ក្នុងកំណើតនោះៗ សត្វទាំងនោះគប្បីជ្រាបថា aṇukā។ បទថា thūlā សេចក្តីថា សត្វដែលមានរូបរាងមូលក្លំ ដូចជា ខ្ចៅ ខ្យង គ្រំ លៀស ជាដើម។

---

ปญฺจมคาถาวณฺณนา

សេចក្តីពន្យល់គាថាទី ៥

---

๕. เอวํ ตีหิ ติเกหิ อนวเสสโต สตฺเต ทสฺเสตฺวา อิทานิ ‘‘ทิฏฺฐา วา เย ว อทิฏฺฐา’’ติอาทีหิ ตีหิ ทุเกหิปิ เต สงฺคเหตฺวา ทสฺเสติ.

៥. ព្រះមានព្រះភាគ លុះទ្រង់បង្ហាញសត្វទាំងឡាយមិនមានសេសសល់ដោយតិកៈទាំង ៣ យ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ទ្រង់សង្គ្រោះសត្វទាំងនោះដោយទុកៈទាំង ៣ មានបទថា «diṭṭhā vā ye va adiṭṭhā» ជាដើម ហើយទ្រង់បង្ហាញ។

---

ตตฺถ ทิฏฺฐาติ เย อตฺตโน จกฺขุสฺส อาปาถมาคตวเสน ทิฏฺฐปุพฺพา. อทิฏฺฐาติ เย ปรสมุทฺทปรเสลปรจกฺกวาฬาทีสุ ฐิตา. ‘‘เย วา ทูเร วสนฺติ อวิทูเร’’ติ อิมินา ปน ทุเกน อตฺตโน อตฺตภาวสฺส ทูเร จ อวิทูเร จ วสนฺเต สตฺเต ทสฺเสติ, เต อปททฺวิปทวเสน เวทิตพฺพา. อตฺตโน หิ กาเย วสนฺตา สตฺตา อวิทูเร, พหิกาเย วสนฺตา สตฺตา ทูเร. ตถา อนฺโตอุปจาเร วสนฺตา อวิทูเร, พหิอุปจาเร วสนฺตา ทูเร. อตฺตโน วิหาเร คาเม ชนปเท ทีเป จกฺกวาเฬ วสนฺตา อวิทูเร, ปรจกฺกวาเฬ วสนฺตา ทูเร วสนฺตีติ วุจฺจนฺติ.

ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា diṭṭhā សេចក្តីថា សត្វទាំងឡាយណាដែលធ្លាប់ឃើញមកហើយ ដោយការមកកាន់គន្លងនៃចក្ខុរបស់ខ្លួន។ បទថា adiṭṭhā សេចក្តីថា សត្វទាំងឡាយណាដែលនៅក្នុងសមុទ្រដទៃ ភ្នំដទៃ ឬចក្រវាឡដទៃជាដើម។ ចំណែកឯទុកៈថា «ye vā dūre vasanti avidūre» នេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញសត្វទាំងឡាយដែលនៅក្នុងទីឆ្ងាយនិងទីជិតពីខ្លួនរបស់ខ្លួន សត្វទាំងនោះគប្បីជ្រាបតាមអំណាចនៃសត្វឥតជើង និងសត្វមានជើងពីរជាដើម។ ពិតណាស់ សត្វទាំងឡាយដែលរស់នៅក្នុងរាងកាយរបស់ខ្លួន ឈ្មោះថា នៅក្នុងទីជិត សត្វទាំងឡាយដែលរស់នៅខាងក្រៅរាងកាយ ឈ្មោះថា នៅក្នុងទីឆ្ងាយ។ ដូចគ្នាដែរ សត្វទាំងឡាយដែលរស់នៅក្នុងឧបចារៈ ឈ្មោះថា នៅក្នុងទីជិត សត្វទាំងឡាយដែលរស់នៅខាងក្រៅឧបចារៈ ឈ្មោះថា នៅក្នុងទីឆ្ងាយ។ សត្វទាំងឡាយដែលរស់នៅក្នុងវត្ត ក្នុងភូមិ ក្នុងជនបទ ក្នុងកោះ ឬក្នុងចក្រវាឡរបស់ខ្លួន ឈ្មោះថា នៅក្នុងទីជិត ចំណែកសត្វទាំងឡាយដែលរស់នៅក្នុងចក្រវាឡដទៃ ហៅថា dūre vasanti។

---

ภูตาติ ชาตา อภินิพฺพตฺตา. เย ภูตา เอว, น ปุน ภวิสฺสนฺตีติ สงฺขฺยํ คจฺฉนฺติ, เตสํ ขีณาสวานํ เอตํ อธิวจนํ. สมฺภวเมสนฺตีติ สมฺภเวสี. อปฺปหีนภวสํโยชนตฺตา อายติมฺปิ สมฺภวํ เอสนฺตานํ เสขปุถุชฺชนานเมตํ อธิวจนํ. อถ วา จตูสุ โยนีสุ อณฺฑชชลาพุชา สตฺตา ยาว อณฺฑโกสํ วตฺถิโกสญฺจ น ภินฺทนฺติ, ตาว สมฺภเวสี นาม, อณฺฑโกสํ วตฺถิโกสญฺจ ภินฺทิตฺวา พหิ นิกฺขนฺตา ภูตา นาม[Pg.211]. สํเสทชา โอปปาติกา จ ปฐมจิตฺตกฺขเณ สมฺภเวสี นาม, ทุติยจิตฺตกฺขณโต ปภุติ ภูตา นาม. เยน วา อิริยาปเถน ชายนฺติ, ยาว ตโต อญฺญํ น ปาปุณนฺติ, ตาว สมฺภเวสี นาม, ตโต ปรํ ภูตาติ.

បទថា bhūtā សេចក្តីថា កើតហើយ សម្រេចហើយ។ សត្វទាំងឡាយណាដែលកើតឡើងហើយ មិនត្រូវរាប់ថាជាអ្នកនឹងកើតទៀតឡើយ នេះជាឈ្មោះរបស់ព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយ។ បទថា sambhavesī សេចក្តីថា សត្វដែលស្វែងរកការកើត។ នេះជាឈ្មោះរបស់ព្រះសេក្ខបុគ្គលនិងបុថុជ្ជនទាំងឡាយ ដែលនៅស្វែងរកភពថ្មីទៅខាងមុខទៀត ព្រោះមិនទាន់លះបង់ភវសញ្ញោជនៈបាន។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងយោនិទាំង ៤ ពួកសត្វអណ្ឌជៈ និងជលាបុជៈ កាលណាដែលមិនទាន់ទម្លាយសំបកស៊ុត ឬស្រោមគភ៌ចេញមកទេ ហៅថា sambhavesī លុះកាលណាទម្លាយសំបកស៊ុតឬស្រោមគភ៌ចេញមកខាងក្រៅហើយ ហៅថា bhūtā។ ពួកសត្វសំសេទជៈ និងឱបបាតិកៈ ក្នុងខណៈនៃបដិសន្ធិចិត្តដំបូង ហៅថា sambhavesī ចាប់តាំងពីខណៈចិត្តទីពីរទៅ ហៅថា bhūtā។ មួយយ៉ាងទៀត សត្វទាំងឡាយកើតឡើងដោយឥរិយាបថណា ដរាបណាដែលមិនទាន់ផ្លាស់ប្តូរទៅកាន់ឥរិយាបថដទៃទេ ដរាបនោះហៅថា sambhavesī បន្ទាប់ពីនោះមក ហៅថា bhūtā។

---

ฉฏฺฐคาถาวณฺณนา

សេចក្តីពន្យល់គាថាទី ៦

---

๖. เอวํ ภควา ‘‘สุขิโน วา’’ติอาทีหิ อฑฺฒเตยฺยาหิ คาถาหิ นานปฺปการโต เตสํ ภิกฺขูนํ หิตสุขาคมปตฺถนาวเสน สตฺเตสุ เมตฺตาภาวนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อหิตทุกฺขานาคมปตฺถนาวเสนาปิ ตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น ปโร ปรํ นิกุพฺเพถา’’ติ. เอส โปราโณ ปาโฐ, อิทานิ ปน ‘‘ปรํ หี’’ติปิ ปฐนฺติ, อยํ น โสภโน.

៦. ព្រះមានព្រះភាគ លុះទ្រង់បង្ហាញការចម្រើនមេត្តាចំពោះសត្វទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃការប្រាថ្នានូវប្រយោជន៍និងសេចក្តីសុខដល់ភិក្ខុទាំងនោះ ដោយគាថាពីរនិងកន្លះ មានបទថា «sukhino vā» ជាដើម យ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងបង្ហាញការចម្រើនមេត្តានោះ ដោយអំណាចនៃការប្រាថ្នាមិនឲ្យមានសេចក្តីវិនាសនិងទុក្ខមកដល់ ទើបត្រាស់ថា «na paro paraṃ nikubbetha»។ នេះជាបទបាឋៈបុរាណ ប៉ុន្តែក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ននេះ គេសូត្រថា «paraṃ hi» ខ្លះដែរ តែបទបាឋៈនេះមិនពីរោះឡើយ។

---

ตตฺถ ปโรติ ปรชโน. ปรนฺติ ปรชนํ. น นิกุพฺเพถาติ น วญฺเจยฺย. นาติมญฺเญถาติ น อติกฺกมิตฺวา มญฺเญยฺย. กตฺถจีติ กตฺถจิ โอกาเส, คาเม วา คามเขตฺเต วา ญาติมชฺเฌ วา ปูคมชฺเฌ วาติอาทิ. นนฺติ เอตํ. กญฺจีติ ยํ กญฺจิ ขตฺติยํ วา พฺราหฺมณํ วา คหฏฺฐํ วา ปพฺพชิตํ วา สุขิตํ วา ทุกฺขิตํ วาติอาทิ. พฺยาโรสนา ปฏิฆสญฺญาติ กายวจีวิกาเรหิ พฺยาโรสนาย จ มโนวิกาเรน ปฏิฆสญฺญาย จ. ‘‘พฺยาโรสนาย ปฏิฆสญฺญายา’’ติ หิ วตฺตพฺเพ ‘‘พฺยาโรสนา ปฏิฆสญฺญา’’ติ วุจฺจติ, ยถา ‘‘สมฺมทญฺญาย วิมุตฺตา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘สมฺมทญฺญา วิมุตฺตา’’ติ, ยถา จ ‘‘อนุปุพฺพสิกฺขาย อนุปุพฺพกิริยาย อนุปุพฺพปฏิปทายา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘อนุปุพฺพสิกฺขา อนุปุพฺพกิริยา อนุปุพฺพปฏิปทา’’ติ. นาญฺญมญฺญสฺส ทุกฺขมิจฺเฉยฺยาติ อญฺญมญฺญสฺส ทุกฺขํ น อิจฺเฉยฺย. กึ วุตฺตํ โหติ? น เกวลํ ‘‘สุขิโน วา เขมิโน วา โหนฺตู’’ติอาทิมนสิการวเสเนว เมตฺตํ ภาเวยฺย, กินฺตุ ‘‘อโหวต โย โกจิ ปรปุคฺคโล ยํ กญฺจิ ปรปุคฺคลํ วญฺจนาทีหิ นิกตีหิ น นิกุพฺเพถ, ชาติอาทีหิ จ นวหิ มานวตฺถูหิ กตฺถจิ ปเทเส กญฺจิ ปรปุคฺคลํ นาติมญฺเญยฺย, อญฺญมญฺญสฺส จ พฺยาโรสนาย วา ปฏิฆสญฺญาย วา ทุกฺขํ น อิจฺเฉยฺยา’’ติ เอวมฺปิ มนสิกโรนฺโต ภาเวยฺยาติ.

ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា paro សេចក្តីថា ជនដទៃ។ បទថា paraṃ សេចក្តីថា នូវជនដទៃ។ បទថា na nikubbetha សេចក្តីថា មិនគប្បីបញ្ឆោត។ បទថា nātimaññetha សេចក្តីថា មិនគប្បីមើលងាយ។ បទថា katthaci សេចក្តីថា ក្នុងទីកន្លែងណាមួយ ដូចជា ក្នុងភូមិ ក្នុងស្រែចម្ការ ក្នុងកណ្តាលញាតិ ឬក្នុងកណ្តាលជំនុំជាដើម។ បទថា naṃ សេចក្តីថា នូវជននោះ។ បទថា kañci សេចក្តីថា នូវនរណាម្នាក់ ទោះជាក្សត្រ ព្រាហ្មណ៍ គ្រហស្ថ បព្វជិត អ្នកមានសុខ ឬអ្នកមានទុក្ខជាដើម។ បទថា byārosanā paṭighasaññā សេចក្តីថា ដោយការធ្វើឲ្យខឹងសម្បារតាមរយៈកាយវិការនិងវាចាវិការផង ដោយការថ្នាំងថ្នាក់ចិត្តតាមរយៈមនោវិការផង។ ពិតណាស់ កាលដែលគួរនិយាយថា «byārosanāya paṭighasaññāya» តែត្រាស់ទុកថា «byārosanā paṭighasaññā» ដូចជាពាក្យដែលគួរនិយាយថា «sammadaññāya vimuttā» តែត្រាស់ទុកថា «sammadaññā vimuttā» និងដូចជាពាក្យដែលគួរនិយាយថា «anupubbasikkhāya anupubbakiriyāya anupubbapaṭipadāya» តែត្រាស់ទុកថា «anupubbasikkhā anupubbakiriyā anupubbapaṭipadā» ដូច្នោះដែរ។ បទថា nāññamaññassa dukkhamiccheyya សេចក្តីថា មិនគប្បីប្រាថ្នានូវសេចក្តីទុក្ខដល់គ្នាដឹងគ្នាឡើយ។ តើមានសេចក្តីពន្យល់យ៉ាងណា? សេចក្តីថា មិនមែនគ្រាន់តែចម្រើនមេត្តាដោយអំណាចនៃការធ្វើទុកក្នុងចិត្តយ៉ាងនេះថា «សូមសត្វទាំងឡាយចូរមានសុខ ឬមានក្សេមចុះ» ជាដើមប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែគប្បីធ្វើទុកក្នុងចិត្តយ៉ាងនេះហើយចម្រើនមេត្តាថា «ឱហ្ន៎! សូមកុំឲ្យបុគ្គលដទៃណាមួយ បញ្ឆោតបោកប្រាស់នូវបុគ្គលដទៃណាមួយ ដោយឧបាយកលមានការកុហកជាដើមឡើយ, សូមកុំឲ្យបុគ្គលណាមួយ មើលងាយនូវបុគ្គលដទៃណាមួយ ក្នុងទីកន្លែងណាមួយ ដោយអំណាចនៃវត្ថុនៃមានៈ ៩ យ៉ាង មានជាតិជាដើមឡើយ, និងសូមកុំឲ្យបុគ្គលទាំងឡាយ ប្រាថ្នានូវសេចក្តីទុក្ខដល់គ្នាទៅវិញទៅមក ដោយការធ្វើឲ្យខឹងសម្បារ ឬដោយការថ្នាំងថ្នាក់ចិត្តឡើយ» គប្បីធ្វើទុកក្នុងចិត្តយ៉ាងនេះហើយចម្រើនមេត្តាចុះ។

---

สตฺตมคาถาวณฺณนา

សេចក្តីពន្យល់គាថាទី ៧

---

๗. เอวํ [Pg.212] อหิตทุกฺขานาคมปตฺถนาวเสน อตฺถโต เมตฺตาภาวนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตเมว อุปมาย ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘มาตา ยถา นิยํปุตฺต’’นฺติ.

៧. ព្រះមានព្រះភាគ លុះទ្រង់បង្ហាញការចម្រើនមេត្តាដោយអត្ថ តាមអំណាចនៃការប្រាថ្នាមិនឲ្យមានសេចក្តីវិនាសនិងទុក្ខមកដល់យ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងបង្ហាញមេត្តានោះដោយឧបមា ទើបត្រាស់ថា «mātā yathā niyaṃputtaṃ»។

---

ตสฺสตฺโถ – ยถา มาตา นิยํ ปุตฺตํ อตฺตนิ ชาตํ โอรสํ ปุตฺตํ, ตญฺจ เอกปุตฺตเมว อายุสา อนุรกฺเข, ตสฺส ทุกฺขาคมปฺปฏิพาหนตฺถํ อตฺตโน อายุมฺปิ จชิตฺวา ตํ อนุรกฺเข, เอวมฺปิ สพฺพภูเตสุ อิทํ เมตฺตาขฺยํ มานสํ ภาวเย, ปุนปฺปุนํ ชนเย วฑฺฒเย, ตญฺจ อปริมาณสตฺตารมฺมณวเสน เอกสฺมึ วา สตฺเต อนวเสสผรณวเสน อปริมาณํ ภาวเยติ.

សេចក្តីអធិប្បាយនៃគាថានោះថា — មាតាបីបាច់រក្សានូវកូនបង្កើតរបស់ខ្លួន ដែលកើតអំពីទ្រូង និងជាកូនតែមួយគត់ ដោយជីវិត គឺថាមាតាលះបង់សូម្បីតែជីវិតរបស់ខ្លួន ដើម្បីការពារមិនឲ្យសេចក្តីទុក្ខមកដល់កូននោះ ហើយបីបាច់រក្សាកូននោះយ៉ាងណា គប្បីចម្រើននូវចិត្តដែលហៅថាមេត្តានេះ ក្នុងសត្វទាំងពួងយ៉ាងនោះដែរ គប្បីបង្កើត គប្បីបង្កើនរឿយៗ ហើយគប្បីចម្រើនមេត្តាចិត្តនោះឲ្យមានប្រមាណមិនកម្រិត ដោយអំណាចនៃការផ្សាយទៅកាន់សត្វទាំងឡាយមិនមានសេសសល់ ឬផ្សាយទៅកាន់សត្វតែមួយ ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍គឺសត្វដែលរកប្រមាណមិនបាន។

---

อฏฺฐมคาถาวณฺณนา

សេចក្តីពន្យល់គាថាទី ៨

---

๘. เอวํ สพฺพากาเรน เมตฺตาภาวนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตสฺเสว วฑฺฒนํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เมตฺตญฺจ สพฺพโลกสฺมี’’ติ.

៨. ព្រះមានព្រះភាគ លុះទ្រង់បង្ហាញការចម្រើនមេត្តាដោយអាការៈទាំងពួងយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងបង្ហាញការបង្កើនមេត្តានោះ ទើបត្រាស់ថា «mettañca sabbalokasmiṃ»។

---

ตตฺถ มิชฺชติ ตายติ จาติ มิตฺโต, หิตชฺฌาสยตาย สินิยฺหติ, อหิตาคมโต รกฺขติ จาติ อตฺโถ. มิตฺตสฺส ภาโว เมตฺตํ. สพฺพโลกสฺมีติ อนวเสเส สตฺตโลเก. มนสิ ภวนฺติ มานสํ. ตญฺหิ จิตฺตสมฺปยุตฺตตฺตา เอวํ วุตฺตํ. ภาวเยติ วฑฺฒเย. น อสฺส ปริมาณนฺติ อปริมาณํ, อปฺปมาณสตฺตารมฺมณตาย เอวํ วุตฺตํ. อุทฺธนฺติ อุปริ, เตน อรูปภวํ คณฺหาติ. อโธติ เหฏฺฐา, เตน กามภวํ คณฺหาติ. ติริยนฺติ เวมชฺฌํ, เตน รูปภวํ คณฺหาติ. อสมฺพาธนฺติ สมฺพาธวิรหิตํ, ภินฺนสีมนฺติ วุตฺตํ โหติ. สีมา นาม ปจฺจตฺถิโก วุจฺจติ, ตสฺมิมฺปิ ปวตฺตนฺติ อตฺโถ. อเวรนฺติ เวรวิรหิตํ, อนฺตรนฺตราปิ เวรเจตนาปาตุภาววิรหิตนฺติ อตฺโถ. อสปตฺตนฺติ วิคตปจฺจตฺถิกํ. เมตฺตาวิหารี หิ ปุคฺคโล มนุสฺสานํ ปิโย โหติ, อมนุสฺสานํ ปิโย โหติ, นาสฺส โกจิ ปจฺจตฺถิโก โหติ, เตนสฺส ตํ มานสํ วิคตปจฺจตฺถิกตฺตา อสปตฺตนฺติ วุจฺจติ. ปริยายวจนญฺหิ เอตํ, ยทิทํ ปจฺจตฺถิโก สปตฺโตติ. อยํ อนุปทโต อตฺถวณฺณนา.

ក្នុងបទ "មេត្តញ្ច" នោះ មានសេចក្តីអធិប្បាយថា សត្វណា រមែងស្រឡាញ់ រាប់អាន និងរក្សាការពារ ព្រោះហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា មិត្ត។ ម្យ៉ាងទៀត សត្វរមែងស្រឡាញ់ រាប់អាន ដោយសេចក្តីប្រាថ្នាផលប្រយោជន៍ និងរក្សាការពារចាកសេចក្តីវិនាសដែលមិនមែនជាប្រយោជន៍ នេះជាអត្ថនៃពាក្យថា មិត្ត។ ភាវៈនៃមិត្ត ឈ្មោះថា មេត្តា។ បទថា "សព្វលោកស្មឹ" គឺក្នុងសត្វលោកទាំងអស់ គ្មានសេសសល់។ ធម៌ដែលកើតឡើងក្នុងចិត្ត ឈ្មោះថា មានសៈ (ចិត្ត)។ ព្រោះថា ចិត្តនោះ លោកហៅយ៉ាងនេះ ព្រោះប្រកបដោយកុសលចិត្ត។ បទថា "ភាវយេ" គឺ គប្បីចម្រើន គប្បីធ្វើឲ្យចម្រើនឡើង។ បទថា "អបរិមាណំ" គឺ មិនមានប្រមាណ ព្រោះមានសត្វមិនមានប្រមាណជាអារម្មណ៍ ទើបលោកពោលយ៉ាងនេះ។ បទថា "ឧទ្ធំ" គឺ ខាងលើ ដោយបទនោះ លោកកាន់យកអរូបភព។ បទថា "អធោ" គឺ ខាងក្រោម ដោយបទនោះ លោកកាន់យកកាមភព។ បទថា "តិរិយំ" គឺ កណ្តាល ដោយបទនោះ លោកកាន់យករូបភព។ បទថា "អសម្ពាធំ" គឺ មិនចង្អៀត សេចក្តីថា មិនមានព្រំដែនខណ្ឌចែក។ ពាក្យថា "សីមា" គឺ សំដៅលើសត្រូវ សូម្បីក្នុងសត្រូវនោះ មេត្តាចិត្តក៏រមែងប្រព្រឹត្តទៅ នេះជាអត្ថ។ បទថា "អវេរំ" គឺ មិនមានពៀរ សេចក្តីថា មិនមានការកើតឡើងនៃពៀរវេរាក្នុងចន្លោះៗ។ បទថា "អសបត្តំ" គឺ មិនមានសត្រូវ។ ព្រោះថា បុគ្គលអ្នកមានមេត្តាជាវិហារធម៌ រមែងជាទីស្រឡាញ់នៃមនុស្សទាំងឡាយ ជាទីស្រឡាញ់នៃអមនុស្សទាំងឡាយ សត្រូវណាមួយរបស់បុគ្គលនោះមិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ចិត្តរបស់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា "អសបត្តៈ" ព្រោះមិនមានសត្រូវ។ ព្រោះថា ពាក្យថា "បច្ចត្ថិកៈ" និង "សបត្តៈ" នេះ ជាវេវចនសព្ទនឹងគ្នា។ នេះជាការអធិប្បាយអត្ថតាមលំដាប់បទ។

---

อยํ [Pg.213] ปเนตฺถ อธิปฺเปตตฺถทีปนา – ยทิทํ ‘‘เอวมฺปิ สพฺพภูเตสุ มานสํ ภาวเย อปริมาณ’’นฺติ วุตฺตํ, ตญฺเจตํ อปริมาณํ เมตฺตํ มานสํ สพฺพโลกสฺมึ ภาวเย วฑฺฒเย, วุฑฺฒึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ คมเย ปาปเย. กถํ? อุทฺธํ อโธ จ ติริยญฺจ, อุทฺธํ ยาว ภวคฺคา, อโธ ยาว อวีจิโต, ติริยํ ยาว อวเสสทิสา. อุทฺธํ วา อารุปฺปํ, อโธ กามธาตุํ, ติริยํ รูปธาตุํ อนวเสสํ ผรนฺโต. เอวํ ภาเวนฺโตปิ จ ตํ ยถา อสมฺพาธํ อเวรํ อสปตฺตญฺจ โหติ, ตถา สมฺพาธเวรสปตฺตานํ อภาวํ กโรนฺโต ภาวเย. ยํ วา ตํ ภาวนาสมฺปทํ ปตฺตํ สพฺพตฺถ โอกาสโลกวเสน อสมฺพาธํ, อตฺตโน ปเรสุ อาฆาตปฺปฏิวินยเนน อเวรํ, อตฺตนิ จ ปเรสํ อาฆาตวินยเนน อสปตฺตํ โหติ. ตํ อสมฺพาธมเวรมสปตฺตํ อปริมาณํ เมตฺตํ มานสํ อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาติ ติวิธปริจฺเฉเท สพฺพโลกสฺมึ ภาวเย วฑฺฒเยติ.

ចំណែកឯការបង្ហាញអត្ថន័យដែលចង់បានក្នុងបទនេះ មានសេចក្តីថា ពាក្យដែលព្រះអង្គត្រាស់ថា "គប្បីចម្រើនមេត្តាចិត្តដែលមិនមានប្រមាណ ក្នុងសត្វទាំងពួង សូម្បីយ៉ាងនេះ" នោះ គឺគប្បីចម្រើន គប្បីធ្វើឲ្យចម្រើនឡើង គប្បីឲ្យដល់នូវសេចក្តីចម្រើន លូតលាស់ និងធំទូលាយ នូវមេត្តាចិត្តដែលមិនមានប្រមាណនោះ ក្នុងសត្វលោកទាំងពួង។ តើគប្បីឲ្យដល់ដោយរបៀបណា? គឺ ខាងលើ ខាងក្រោម និងទទឹង ខាងលើរហូតដល់ភវគ្គព្រហ្ម ខាងក្រោមរហូតដល់អវីចិនរក ទទឹងរហូតដល់ទិសដែលសេសសល់។ ម្យ៉ាងទៀត គឺផ្សាយទៅកាន់អរូបធាតុខាងលើ កាមធាតុខាងក្រោម និងរូបធាតុជាកណ្តាល ដោយមិនមានសេសសល់។ កាលបើចម្រើនយ៉ាងនេះ គប្បីចម្រើនដោយធ្វើមិនឲ្យមានការចង្អៀតចង្អល់ មិនឲ្យមានពៀរ និងមិនឲ្យមានសត្រូវ ពោលគឺធ្វើការមិនមាននៃសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ ពៀរវេរា និងសត្រូវទាំងឡាយ។ ម្យ៉ាងទៀត ភាវនាសម្បទា (ការសម្រេចនៃការចម្រើន) ណា ដែលដល់ហើយ រមែងជាគុណធម៌មិនចង្អៀតចង្អល់ក្នុងទីទាំងពួង ដោយអំណាចនៃឱកាសលោក មិនមានពៀរ ព្រោះការកំចាត់បង់នូវការចងគំនុំរបស់ខ្លួនក្នុងអ្នកដទៃ និងមិនមានសត្រូវ ព្រោះការកំចាត់បង់នូវការចងគំនុំរបស់អ្នកដទៃក្នុងខ្លួន។ គប្បីចម្រើន គប្បីធ្វើឲ្យចម្រើនឡើង នូវមេត្តាចិត្តដែលមិនចង្អៀតចង្អល់ មិនមានពៀរ មិនមានសត្រូវ និងមិនមានប្រមាណនោះ ក្នុងសត្វលោកទាំងពួង ដោយការកំណត់ ៣ យ៉ាង គឺ ខាងលើ ខាងក្រោម និងទទឹង ដូច្នេះឯង។

---

นวมคาถาวณฺณนา

ការអធិប្បាយគាថាទីប្រាំបួន ចប់។

---

๙. เอวํ เมตฺตาภาวนาย วฑฺฒนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตํ ภาวนมนุยุตฺตสฺส วิหรโต อิริยาปถนิยมาภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ติฏฺฐํ จรํ…เป… อธิฏฺเฐยฺยา’’ติ.

៩. ព្រះមានព្រះភាគ លុះទ្រង់បង្ហាញការធ្វើឲ្យចម្រើនឡើងនៃមេត្តាភាវនាយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងបង្ហាញនូវការមិនកំណត់ឥរិយាបថ របស់បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយភាវនានោះ ហើយរស់នៅ ទើបត្រាស់ពាក្យថា "tiṭṭhaṃ caraṃ...pe... adhiṭṭheyyā" (ឈរ ដើរ... គប្បីតាំងមាំនូវសតិនោះ) ជាដើម។

---

ตสฺสตฺโถ – เอวเมตํ เมตฺตํ มานสํ ภาเวนฺโต โส ‘‘นิสีทติ ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา อุชุํ กายํ ปณิธายา’’ติอาทีสุ วิย อิริยาปถนิยมํ อกตฺวา ยถาสุขํ อญฺญตรญฺญตรอิริยาปถพาธนวิโนทนํ กโรนฺโต ติฏฺฐํ วา จรํ วา นิสินฺโน วา สยาโน วา ยาวตา วิคตมิทฺโธ อสฺส, อถ เอตํ เมตฺตาฌานสตึ อธิฏฺเฐยฺย.

អត្ថនៃគាថានោះ មានសេចក្តីថា បុគ្គលកាលចម្រើនមេត្តាចិត្តយ៉ាងនេះ មិនធ្វើការកំណត់ឥរិយាបថ ដូចជាក្នុងបាលីថា "អង្គុយពត់ភ្នែន តាំងកាយឲ្យត្រង់" ជាដើមឡើយ គឺកាលបន្ទោបង់នូវការបៀតបៀននៃឥរិយាបថណាមួយតាមសេចក្តីសប្បាយ មិនថាឈរ ដើរ អង្គុយ ឬដេកឡើយ ឲ្យតែជាអ្នកប្រាសចាកសេចក្តីងងុយដេក (មិនងងុយដេក) ក្នុងកាលណា គប្បីតាំងមាំនូវសតិក្នុងមេត្តាឈាននោះ ក្នុងកាលនោះចុះ។

---

อถ วา เอวํ เมตฺตาภาวนาย วฑฺฒนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วสีภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ติฏฺฐํ จร’’นฺติ. วสิปฺปตฺโต หิ ติฏฺฐํ วา จรํ วา นิสินฺโน วา สยาโน วา ยาวตา อิริยาปเถน เอตํ เมตฺตาฌานสตึ อธิฏฺฐาตุกาโม โหติ, อถ วา ติฏฺฐํ วา จรํ วา…เป… สยาโน วาติ น ตสฺส ฐานาทีนิ อนฺตรายกรานิ โหนฺติ, อปิจ โข ยาวตา เอตํ เมตฺตาฌานสตึ อธิฏฺฐาตุกาโม โหติ, ตาวตา วิคตมิทฺโธ หุตฺวา อธิฏฺฐาติ, นตฺถิ ตสฺส ตตฺถ ทนฺธายิตตฺตํ. เตนาห ‘‘ติฏฺฐํ จรํ นิสินฺโน ว, สยาโน ยาวตาสฺส วิตมิทฺโธ. เอตํ สตึ อธิฏฺเฐยฺยา’’ติ.

ម្យ៉ាងទៀត ព្រះមានព្រះភាគ លុះទ្រង់បង្ហាញការធ្វើឲ្យចម្រើនឡើងនៃមេត្តាភាវនាយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងបង្ហាញនូវភាពជាអ្នកស្ទាត់ជំនាញ (វសីភាព) ទើបត្រាស់ពាក្យថា "tiṭṭhaṃ caraṃ" (ឈរ ដើរ) ជាដើម។ ព្រោះថា បុគ្គលអ្នកដល់នូវភាពជាអ្នកស្ទាត់ជំនាញហើយ កាលចង់តាំងមាំនូវសតិក្នុងមេត្តាឈាននេះ ដោយឥរិយាបថណា មិនថាឈរ ដើរ អង្គុយ ឬដេកឡើយ ការឈរជាដើមទាំងនោះ មិនរមែងធ្វើនូវអន្តរាយដល់បុគ្គលនោះឡើយ។ ម៉្យាងទៀត បុគ្គលនោះចង់តាំងមាំនូវសតិក្នុងមេត្តាឈាននេះត្រឹមណា ក៏ជាអ្នកប្រាសចាកសេចក្តីងងុយដេក ហើយតាំងមាំទុកត្រឹមនោះ ភាពយឺតយ៉ាវរបស់បុគ្គលនោះក្នុងមេត្តាឈាននោះ មិនមានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា "tiṭṭhaṃ caraṃ nisinno va, sayāno yāvatāssa vitamiddho. Etaṃ satiṃ adhiṭṭheyyā" (ទោះបីឈរ ដើរ អង្គុយ ឬដេក ឲ្យតែជាអ្នកប្រាសចាកសេចក្តីងងុយដេក គប្បីតាំងមាំនូវសតិនោះ)។

---

ตสฺสายมธิปฺปาโย [Pg.214] – ยํ ตํ ‘‘เมตฺตญฺจ สพฺพโลกสฺมิ, มานสํ ภาวเย’’ติ วุตฺตํ, ตํ ยถา ภาเวยฺย, ยถา ฐานาทีสุ ยาวตา อิริยาปเถน ฐานาทีนิ วา อนาทิยิตฺวา ยาวตา เอตํ เมตฺตาฌานสตึ อธิฏฺฐาตุกาโม อสฺส, ตาวตา วิคตมิทฺโธว หุตฺวา เอตํ สตึ อธิฏฺเฐยฺยาติ.

សេចក្តីអធិប្បាយនៃគាថានោះ មានដូចតទៅ៖ ពាក្យណាដែលព្រះអង្គត្រាស់ថា "គប្បីចម្រើនមេត្តាចិត្តក្នុងសត្វលោកទាំងពួង" នោះ គប្បីចម្រើនដោយប្រការណា គឺដោយមិនកាន់យកនូវឥរិយាបថមានការឈរជាដើម ដោយឥរិយាបថណាដែលខ្លួនចង់តាំងមាំនូវសតិក្នុងមេត្តាឈាននេះ ឲ្យតែជាអ្នកប្រាសចាកសេចក្តីងងុយដេក ហើយគប្បីតាំងមាំនូវសតិនោះចុះ។

---

เอวํ เมตฺตาภาวนาย วสีภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอตํ สตึ อธิฏฺเฐยฺยา’’ติ ตสฺมึ เมตฺตาวิหาเร นิโยเชตฺวา อิทานิ ตํ วิหารํ ถุนนฺโต อาห ‘‘พฺรหฺมเมตํ วิหารมิธมาหู’’ติ.

ព្រះមានព្រះភាគ កាលបង្ហាញនូវភាពជាអ្នកស្ទាត់ជំនាញក្នុងមេត្តាភាវនាយ៉ាងនេះ ទ្រង់ដឹកនាំឲ្យតាំងនៅក្នុងមេត្តាវិហារធម៌នោះ ដោយពាក្យថា "etaṃ satiṃ adhiṭṭheyyā" (គប្បីតាំងមាំនូវសតិនោះ) ហើយឥឡូវនេះ កាលនឹងសរសើរនូវវិហារធម៌នោះ ទើបត្រាស់ពាក្យថា "brahmametaṃ vihāramidhamāhū" (ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ ហៅការនៅនេះថា ជាការនៅដ៏ប្រសើរ)។

---

ตสฺสตฺโถ – ยฺวายํ ‘‘สุขิโน วา เขมิโน วา โหนฺตู’’ติอาทิ กตฺวา ยาว ‘‘เอตํ สตึ อธิฏฺเฐยฺยา’’ติ วณฺณิโต เมตฺตาวิหาโร. เอตํ จตูสุ ทิพฺพพฺรหฺมอริยอิริยาปถวิหาเรสุ นิทฺโทสตฺตา อตฺตโนปิ ปเรสมฺปิ อตฺถกรตฺตา จ อิธ อริยสฺส ธมฺมวินเย พฺรหฺมวิหารมาหุ เสฏฺฐวิหารมาหูติ, ยโต สตตํ สมิตํ อพฺโพกิณฺณํ ติฏฺฐํ จรํ นิสินฺโน วา สยาโน วา ยาวตาสฺส วิคตมิทฺโธ, เอตํ สตึ อธิฏฺเฐยฺยาติ.

អត្ថនៃគាថានោះ មានសេចក្តីថា មេត្តាវិហារធម៌ណា ដែលព្រះអង្គទ្រង់សរសើរ ចាប់តាំងពីពាក្យថា "sukhino vā khemino vā hontu" (សូមសត្វទាំងឡាយ មានសេចក្តីសុខ មានសេចក្តីក្សេម) ជាដើម រហូតដល់ពាក្យថា "etaṃ satiṃ adhiṭṭheyyā" (គប្បីតាំងមាំនូវសតិនោះ)។ ក្នុងបណ្តាវិហារធម៌ទាំង ៤ គឺ ទិព្វវិហារ ព្រហ្មវិហារ អរិយវិហារ និងឥរិយាបថវិហារ មេត្តាវិហារធម៌នេះ ព្រោះមិនមានទោសផង ព្រោះធ្វើនូវប្រយោជន៍ដល់ខ្លួននិងអ្នកដទៃផង ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយក្នុងព្រះធម្មវិន័យនេះ ទើបហៅថា ព្រហ្មវិហារ គឺការនៅដ៏ប្រសើរ ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលមិនថាឈរ ដើរ អង្គុយ ឬដេកឡើយ ឲ្យតែជាអ្នកប្រាសចាកសេចក្តីងងុយដេក គប្បីតាំងមាំនូវសតិនោះ ឲ្យជាប់ជានិច្ច មិនដាច់ចន្លោះ ដូច្នេះឯង។

---

ทสมคาถาวณฺณนา

ការអធិប្បាយគាថាទីដប់ ចប់។

---

๑๐. เอวํ ภควา เตสํ ภิกฺขูนํ นานปฺปการโต เมตฺตาภาวนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยสฺมา เมตฺตา สตฺตารมฺมณตฺตา อตฺตทิฏฺฐิยา อาสนฺนา โหติ, ตสฺมา ทิฏฺฐิคหนนิเสธนมุเขน เตสํ ภิกฺขูนํ ตเทว เมตฺตาฌานํ ปาทกํ กตฺวา อริยภูมิปฺปตฺตึ ทสฺเสนฺโต ‘‘ทิฏฺฐิญฺจ อนุปคฺคมฺมา’’ติ อิมาย คาถาย เทสนํ สมาเปสิ.

១០. ព្រះមានព្រះភាគ លុះទ្រង់បង្ហាញមេត្តាភាវនាដោយប្រការផ្សេងៗ ដល់ភិក្ខុទាំងឡាយយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ព្រោះហេតុតែមេត្តាធម៌ មានសត្វជាអារម្មណ៍ ទើបនៅជិតនឹងអត្តទិដ្ឋិ ហេតុនោះ ព្រះអង្គកាលនឹងបង្ហាញនូវការដល់នូវអរិយភូមិ ដោយការធ្វើមេត្តាឈាននោះឯងឲ្យជាបាទដ្ឋាន តាមរយៈការហាមឃាត់ការប្រកាន់យកទិដ្ឋិ ទើបទ្រង់បញ្ចប់ទេសនាដោយគាថានេះថា "diṭṭhiñca anupaggammā" (មិនចូលទៅជិតទិដ្ឋិ)។

---

ตสฺสตฺโถ – ยฺวายํ ‘‘พฺรหฺมเมตํ วิหารมิธมาหู’’ติ สํวณฺณิโต เมตฺตาฌานวิหาโร, ตโต วุฏฺฐาย เย ตตฺถ วิตกฺกวิจาราทโย ธมฺมา, เต เตสญฺจ วตฺถาทิอนุสาเรน รูปธมฺเม ปริคฺคเหตฺวา อิมินา นามรูปปริจฺเฉเทน ‘‘สุทฺธสงฺขารปุญฺโชยํ, นยิธ สตฺตูปลพฺภตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๗๑; มหานิ. ๑๘๖) เอวํ ทิฏฺฐิญฺจ อนุปคฺคมฺม อนุปุพฺเพน โลกุตฺตรสีเลน สีลวา หุตฺวา โลกุตฺตรสีลสมฺปยุตฺเตเนว โสตาปตฺติมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิสญฺญิเตน ทสฺสเนน สมฺปนฺโน, ตโต ปรํ โยปายํ วตฺถุกาเมสุ เคโธ กิเลสกาโม อปฺปหีโน โหติ, ตมฺปิ สกทาคามิอนาคามิมคฺเคหิ ตนุภาเวน อนวเสสปฺปหาเนน [Pg.215] จ กาเมสุ เคธํ วิเนยฺย วินยิตฺวา วูปสเมตฺวา น หิ ชาตุ คพฺภเสยฺยํ ปุน เรติ เอกํเสเนว ปุน คพฺภเสยฺยํ น เอติ. สุทฺธาวาเสสุ นิพฺพตฺติตฺวา ตตฺเถว อรหตฺตํ ปาปุณิตฺวา ปรินิพฺพาตีติ.

អត្ថនៃគាថានោះ មានសេចក្តីថា មេត្តាឈានវិហារធម៌ណា ដែលព្រះអង្គទ្រង់សរសើរថា "brahmametaṃ vihāramidhamāhū" នោះ បុគ្គលចេញចាកមេត្តាឈាននោះហើយ កំណត់ដឹងនូវធម៌ទាំងឡាយមានវិតក្កៈនិងវិចារៈជាដើមដែលមានក្នុងឈាននោះ និងកំណត់ដឹងនូវរូបធម៌ទាំងឡាយដោយអនុលោមតាមវត្ថុ (ហទយវត្ថុ) ជាដើមរបស់ធម៌ទាំងនោះ ដោយការកំណត់នាមរូបយ៉ាងនេះថា "គំនរនៃសង្ខារសុទ្ធសាធនេះ សត្វមិនមានក្នុងទីនេះឡើយ" មិនចូលទៅជិតទិដ្ឋិ (មិច្ឆាទិដ្ឋិ) គឺមានសីលប្រកបដោយលោកុត្តរសីលតាមលំដាប់ ជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយទស្សនៈ (បញ្ញា) ដែលហៅថា សម្មាទិដ្ឋិក្នុងសោតាបត្តិមគ្គ ដែលប្រកបដោយលោកុត្តរសីលនោះឯង តាំងពីនោះមក កិលេសកាមគឺសេចក្តីត្រេកអរក្នុងវត្ថុកាមណាដែលមិនទាន់លះបង់ បុគ្គលនោះក៏កំចាត់បង់នូវសេចក្តីត្រេកអរក្នុងកាមទាំងឡាយនោះ ដោយការធ្វើឲ្យស្តើងស្តើង និងការលះបង់មិនមានសេសសល់ ដោយសកទាគាមិមគ្គនិងអនាគាមិមគ្គ លុះកំចាត់បង់ឲ្យរម្ងាប់ហើយ រមែងមិនមកកាន់ការដេកក្នុងគភ៌ម្តងទៀតឡើយ គឺមិនមកកើតក្នុងគភ៌ម្តងទៀតដោយពិតប្រាកដ។ បុគ្គលនោះរមែងទៅកើតក្នុងសុទ្ធាវាសភព ហើយបានសម្រេចព្រះអរហត្តក្នុងសុទ្ធាវាសភពនោះឯង រួចហើយបរិនិព្វាន ដូច្នេះឯង។

---

เอวํ ภควา เทสนํ สมาเปตฺวา เต ภิกฺขู อาห – ‘‘คจฺฉถ, ภิกฺขเว, ตสฺมึเยว วนสณฺเฑ วิหรถ, อิมญฺจ สุตฺตํ มาสสฺส อฏฺฐสุ ธมฺมสฺสวนทิวเสสุ ฆณฺฑึ อาโกเฏตฺวา อุสฺสาเรถ, ธมฺมกถํ กโรถ สากจฺฉถ อนุโมทถ, อิทเมว กมฺมฏฺฐานํ อาเสวถ ภาเวถ พหุลีกโรถ, เตปิ โว อมนุสฺสา ตํ เภรวารมฺมณํ น ทสฺเสสฺสนฺติ, อญฺญทตฺถุ อตฺถกามา หิตกามา ภวิสฺสนฺตี’’ติ. เต ‘‘สาธู’’ติ ภควโต ปฏิสฺสุณิตฺวา อุฏฺฐายาสนา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ตตฺถ คนฺตฺวา ตถา อกํสุ. เทวตาโย จ ‘‘ภทนฺตา อมฺหากํ อตฺถกามา หิตกามา’’ติ ปีติโสมนสฺสชาตา หุตฺวา สยเมว เสนาสนํ สมฺมชฺชนฺติ, อุณฺโหทกํ ปฏิยาเทนฺติ, ปิฏฺฐิปริกมฺมํ ปาทปริกมฺมํ กโรนฺติ, อารกฺขํ สํวิทหนฺติ. เตปิ ภิกฺขู ตเมว เมตฺตํ ภาเวตฺวา ตเมว จ ปาทกํ กตฺวา วิปสฺสนํ อารภิตฺวา สพฺเพ ตสฺมึเยว อนฺโตเตมาเส อคฺคผลํ อรหตฺตํ ปาปุณิตฺวา มหาปวารณาย วิสุทฺธิปวารณํ ปวาเรสุนฺติ.

ព្រះមានព្រះភាគ លុះទ្រង់បញ្ចប់ទេសនាយ៉ាងនេះហើយ ទើបត្រាស់នឹងភិក្ខុទាំងឡាយនោះថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អ្នកទាំងឡាយចូរទៅ ចូរនៅក្នុងព្រៃនោះដដែលចុះ ហើយចូរវាយជួង (ឬស្គរ) សូត្រធម៌នេះ ក្នុងថ្ងៃស្តាប់ធម៌ទាំង ៨ ថ្ងៃក្នុងមួយខែ ចូរធ្វើធម្មកថា ចូរសន្ទនាធម៌ ចូរអនុមោទនា ចូរសេព ចូរចម្រើន ចូរធ្វើឲ្យរយៗ នូវកម្មដ្ឋាននេះឯង សូម្បីតែអមនុស្សទាំងឡាយនោះ ក៏នឹងមិនបង្ហាញអារម្មណ៍គួរឲ្យខ្លាចនោះដល់អ្នកទាំងឡាយឡើយ ដោយពិតប្រាកដ អមនុស្សទាំងនោះនឹងក្លាយជាអ្នកប្រាថ្នាប្រយោជន៍ ប្រាថ្នាសេចក្តីសុខដល់អ្នកទាំងឡាយ"។ ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ ទទួលព្រះពុទ្ធដីកាថា "ព្រះករុណា ព្រះអង្គ" ហើយក្រោកចាកអាសនៈ ថ្វាយបង្គំព្រះមានព្រះភាគ ធ្វើប្រទក្សិណ ហើយធ្វើដំណើរទៅកាន់ទីនោះ រួចធ្វើតាមព្រះពុទ្ធដីកាគ្រប់ប្រការ។ ចំណែកឯទេវតាទាំងឡាយ ក៏កើតសេចក្តីរីករាយ សោមនស្សថា "ព្រះថេរៈទាំងឡាយ លោកប្រាថ្នាប្រយោជន៍ ប្រាថ្នាសេចក្តីសុខដល់ពួកយើង" ហើយក៏នាំគ្នាបោសសម្អាតសេនាសនៈដោយខ្លួនឯង រៀបចំទឹកក្តៅ ធ្វើការគក់ច្របាច់ខ្នង គក់ច្របាច់ជើង និងចាត់ចែងការការពារសន្តិសុខ。 ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ ក៏បានចម្រើនមេត្តានោះឯង ហើយធ្វើមេត្តានោះឲ្យជាបាទដ្ឋាន ចាប់ផ្តើមចម្រើនវិបស្សនា ភិក្ខុទាំងអស់ក៏បានសម្រេចព្រះអរហត្តជាផលដ៏កំពូល ក្នុងរវាងត្រីមាសនោះឯង ហើយបានធ្វើវិសុទ្ធិបវារណាក្នុងថ្ងៃមហាបវារណា (ថ្ងៃចេញវស្សា) ដូច្នេះឯង។

---

เอวมฺปิ อตฺถกุสเลน ตถาคเตน,ธมฺมิสฺสเรน กถิตํ กรณียมตฺถํ;

กตฺวานุภุยฺย ปรมํ หทยสฺส สนฺตึ,สนฺตํ ปทํ อภิสเมนฺติ สมตฺตปญฺญา.

ភិក្ខុទាំងឡាយដែលមានបញ្ញាពេញលេញ ធ្វើនូវកិច្ចដែលគួរធ្វើ ជាប្រយោជន៍ដែលព្រះតថាគតជាម្ចាស់នៃធម៌ ទ្រង់ត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះ ព្រោះជាអ្នកឈ្លាសក្នុងប្រយោជន៍ ហើយបានទទួលនូវសេចក្តីស្ងប់ដ៏ឧត្តមនៃចិត្ត រមែងត្រាស់ដឹងនូវព្រះនិព្វានជាឋានដ៏ស្ងប់។

---

ตสฺมา หิ ตํ อมตมพฺภุตมริยกนฺตํ,สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ วิหริตุกาโม;

วิญฺญู ชโน วิมลสีลสมาธิปญฺญา-เภทํ กเรยฺย สตตํ กรณียมตฺถนฺติ.

ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលជាអ្នកដឹង កាលប្រាថ្នានឹងត្រាស់ដឹងនូវព្រះនិព្វានជាឋានដ៏ស្ងប់ មិនស្លាប់ គួរឲ្យអស្ចារ្យ ជាទីស្រឡាញ់នៃព្រះអរិយបុគ្គល ហើយរស់នៅ គប្បីធ្វើនូវកិច្ចដែលគួរធ្វើជាប្រយោជន៍ គឺការបែងចែកសីល សមាធិ និងបញ្ញាដ៏បរិសុទ្ធ ឲ្យជាប់ជានិច្ច ដូច្នេះឯង។

---

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทกปาฐ-อฏฺฐกถาย

ក្នុងបរមត្ថជោតិកា អដ្ឋកថាខុទ្ទកបាឋៈ

---

เมตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយមេត្តាសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

นิคมนกถา

និគមនកថា

---

เอตฺตาวตา [Pg.216] จ ยํ วุตฺตํ –

ពាក្យណាដែលខ្ញុំបានពោលទុក ត្រឹមប៉ុណ្ណេះថា៖

---

‘‘อุตฺตมํ วนฺทเนยฺยานํ, วนฺทิตฺวา รตนตฺตยํ;

ขุทฺทกานํ กริสฺสามิ, เกสญฺจิ อตฺถวณฺณน’’นฺติ.

"ខ្ញុំថ្វាយបង្គំព្រះរតនត្រ័យដ៏ឧត្តម គួរជាទីគោរពសក្ការៈ ហើយនឹងធ្វើការអធិប្បាយអត្ថនៃខុទ្ទកបាឋៈខ្លះៗ" ដូច្នេះ។

---

ตตฺถ สรณสิกฺขาปททฺวตฺตึสาการกุมารปญฺหมงฺคลสุตฺตรตนสุตฺตติโรกุฏฺฏนิธิกณฺฑเมตฺตสุตฺตวเสน นวปฺปเภทสฺส ขุทฺทกปาฐสฺส ตาว อตฺถวณฺณนา กตา โหติ. เตเนตํ วุจฺจติ –

ក្នុងខុទ្ទកបាឋៈនោះ ការអធិប្បាយអត្ថនៃខុទ្ទកបាឋៈដែលមាន ៩ ប្រការ គឺ សរណគមន៍ សិក្ខាបទ ទ្វត្តិង្សាការ កុមារបញ្ហា មង្គលសូត្រ រតនសូត្រ តិរោកុឌ្ឍសូត្រ និធិកណ្ឌសូត្រ និងមេត្តាសូត្រ ត្រូវបានធ្វើរួចរាល់ហើយជាលំដាប់។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យនេះថា៖

---

‘‘อิมํ ขุทฺทกปาฐสฺส, กโรนฺเตนตฺถวณฺณนํ;

สทฺธมฺมฏฺฐิติกาเมน, ยํ ปตฺตํ กุสลํ มยา.ตสฺสานุภาวโต ขิปฺปํ, ธมฺเม อริยปฺปเวทิเต;

วุทฺธึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ, ปาปุณาตุ อยํ ชโน’’ติ.

"កុសលណាដែលខ្ញុំជាអ្នកប្រាថ្នានូវការតាំងនៅនៃព្រះសទ្ធម៌ បានសម្រេចហើយ ក្នុងការធ្វើសេចក្តីអធិប្បាយអត្ថនៃខុទ្ទកបាឋៈនេះ សូមឲ្យសត្វលោកនេះ ដល់នូវសេចក្តីចម្រើន លូតលាស់ និងធំទូលាយ ក្នុងធម៌ដែលព្រះអរិយបុគ្គលសម្តែងទុកហើយ ដោយឆាប់រហ័ស ដោយអានុភាពនៃកុសលនោះចុះ" ដូច្នេះឯង。

---

ปรมวิสุทฺธสทฺธาพุทฺธิวีริยคุณปฺปฏิมณฺฑิเตน สีลาจารชฺชวมทฺทวาทิคุณสมุทยสมุทิเตน สกสมยสมยนฺตรคหนชฺโฌคาหณสมตฺเถน ปญฺญาเวยฺยตฺติยสมนฺนาคเตน ติปิฏกปริยตฺติธมฺมปฺปเภเท สาฏฺฐกเถ สตฺถุสาสเน อปฺปฏิหตญาณปฺปภาเวน ฉมหาเวยฺยากรเณนฉมหาเวยฺยากรเณน กรณสมฺปตฺติชนิตสุขวินิคฺคตมธุโรทารวจนลาวณฺณยุตฺเตน ยุตฺตมุตฺตวาทินา วาทีวเรน มหากวินา ฉฬภิญฺญาปฏิสมฺภิทาทิปฺปเภทคุณปฺปฏิมณฺฑิเต อุตฺตริมนุสฺสธมฺเม สุปฺปติฏฺฐิตพุทฺธีนํ เถรวํสปฺปทีปานํ เถรานํ มหาวิหารวาสีนํ วํสาลงฺการภูเตน วิปุลวิสุทฺธพุทฺธินา พุทฺธโฆโสติ ครูหิ คหิตนามเธยฺเยน เถเรน กตา อยํ ปรมตฺถโชติกา นาม ขุทฺทกปาฐวณฺณนา –

សេចក្តីពន្យល់ខុទ្ទកបាឋៈ ឈ្មោះ បរមត្ថជោតិកា នេះ គឺព្រះថេរៈ ព្រះនាម ពុទ្ធឃោសៈ ដែលព្រះគ្រូទាំងឡាយបានថ្វាយនាមទុក ជាគ្រឿងលម្អនៃវង្សរបស់ព្រះថេរៈទាំងឡាយ ដែលជាប្រទីបនៃថេរវង្ស ជាអ្នកគង់នៅក្នុងមហาวิហារ មានបញ្ញាតាំងនៅមាំមួនក្នុងឧត្តរិមនុស្សធម៌ ដែលប្រដាប់ដោយគុណមានការបែងចែកអភិញ្ញា ៦ និងបដិសម្ភិទាជាដើម ជាមហាកវី ជាអ្នកពោលដ៏ប្រសើរ ជាអ្នកពោលពាក្យដ៏សមគួរ ប្រកបដោយភាពស្រស់ស្អាតនៃវាចាដ៏ពិរោះ និងទូលំទូលាយ ដែលចេញមកដោយស្រួល ដែលកើតអំពីការសម្រេចនៃករណៈ ជាមហាវេយ្យាករណ៍ មានពន្លឺនៃញាណមិនទើសទាក់ក្នុងព្រះសាសនារបស់ព្រះសាស្តា ដែលមានប្រភេទទ្រង់ព្រះបរិយត្តិធម៌គឺព្រះត្រៃបិដក ព្រមទាំងអដ្ឋកថា ប្រកបដោយភាពឈ្លាសវៃនៃបញ្ញា មានសមត្ថភាពក្នុងការចុះកាន់ជម្រៅនៃលទ្ធិរបស់ខ្លួន និងលទ្ធិដទៃ បរិបូណ៌ដោយការប្រជុំនៃគុណមានសីល អាចារៈ សេចក្តីត្រង់ និងសេចក្តីទន់ភ្លន់ជាដើម ប្រដាប់ដោយគុណគឺសទ្ធា បញ្ញា និងវីរិយៈដ៏បរិសុទ្ធក្រៃលែង មានបញ្ញាដ៏ទូលំទូលាយ និងបរិសុទ្ធ បានធ្វើហើយ។

---

ตาว ติฏฺฐตุ โลกสฺมึ, โลกนิตฺถรเณสินํ;

ทสฺเสนฺตี กุลปุตฺตานํ, นยํ สีลาทิสุทฺธิยา.

សូម (អដ្ឋកថានេះ) កាលបង្ហាញនូវវិធីនៃសេចក្តីបរិសុទ្ធមានសីលជាដើម ដល់កុលបុត្រទាំងឡាយអ្នកស្វែងរកការចម្លងខ្លួនចេញចាកលោក ស្ថិតនៅក្នុងលោក ដរាបនោះចុះ។

---

ยาว พุทฺโธติ นามมฺปิ, สุทฺธจิตฺตสฺส ตาทิโน;

โลกมฺหิ โลกเชฏฺฐสฺส, ปวตฺตติ มเหสิโนติ.

ដរាបណា សូម្បីព្រះនាមថា "ពុទ្ធ" របស់ព្រះមហេសីបរមគ្រូ ជាចម្បងក្នុងលោក មានព្រះហឫទ័យបរិសុទ្ធ មានតាទិគុណ នៅតែប្រព្រឹត្តទៅក្នុងលោក។

---

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย

ក្នុងបរមត្ថជោតិកា អដ្ឋកថាខុទ្ទកបាឋៈ

---

ขุทฺทกปาฐวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ខុទ្ទកបាឋវណ្ណនា ចប់ហើយ។