නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ผู้เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบโดยพระองค์เอง

ඛුද්දකනිකායෙ

ในขุททกนิกาย

ඛුද්දකපාඨ-අට්ඨකථා

อรรถกถาขุททกปาฐะ

ගන්ථාරම්භකථා

คาถาปรารภการแต่งคัมภีร์

බුද්ධං [Pg.1] සරණං ගච්ඡාමි;

ධම්මං සරණං ගච්ඡාමි;

සඞ්ඝං සරණං ගච්ඡාමීති.

ข้าพเจ้าถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ ข้าพเจ้าถึงพระธรรมเป็นสรณะ ข้าพเจ้าถึงพระสงฆ์เป็นสรณะ

අයං සරණගමනනිද්දෙසො ඛුද්දකානං ආදි.

นิเทศแสดงสรณคมน์นี้ เป็นเบื้องต้นแห่งขุททกะทั้งหลาย

ඉමස්ස දානි අත්ථං පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දකට්ඨකථාය විවරිතුං විභජිතුං උත්තානීකාතුං ඉදං වුච්චති –

บัดนี้ เพื่อจะประกาศ จำแนก และกระทำเนื้อความแห่งขุททกปาฐะนี้ให้ตื้นขึ้น ด้วยอรรถกถาขุททกปาฐะชื่อปรมัตถโชติกา ข้าพเจ้าจึงขอกล่าวคำนี้ว่า

උත්තමං වන්දනෙය්‍යානං, වන්දිත්වා රතනත්තයං;

ඛුද්දකානං කරිස්සාමි, කෙසඤ්චි අත්ථවණ්ණනං.

ข้าพเจ้าไหว้พระรัตนตรัย อันสูงสุดกว่าสิ่งที่ควรไหว้ทั้งหลายแล้ว จักพรรณนาเนื้อความแห่งขุททกะบางเหล่า

ඛුද්දකානං ගම්භීරත්තා, කිඤ්චාපි අතිදුක්කරා;

වණ්ණනා මාදිසෙනෙසා, අබොධන්තෙන සාසනං.

ก็เพราะขุททกะทั้งหลายลึกซึ้ง แม้การพรรณนาอันบุคคลเช่นข้าพเจ้าผู้ไม่รู้ทั่วถึงศาสนาจะทำ ก็เป็นสิ่งที่ทำได้ยากอย่างยิ่ง

අජ්ජාපි තු අබ්බොච්ඡින්නො, පුබ්බාචරියනිච්ඡයො;

තථෙව ච ඨිතං යස්මා, නවඞ්ගං සත්ථුසාසනං.

แต่เพราะเหตุที่วินิจฉัยของบูรพาจารย์ทั้งหลายยังไม่ขาดสายตราบเท่าทุกวันนี้ และนวังคสัตถุศาสน์ก็ยังดำรงอยู่เช่นนั้นเหมือนกัน

තස්මාහං කාතුමිච්ඡාමි, අත්ථසංවණ්ණනං ඉමං;

සාසනඤ්චෙව නිස්සාය, පොරාණඤ්ච විනිච්ඡයං.

เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าอาศัยพระศาสนาและวินิจฉัยของโบราณจารย์ จึงปรารถนาจะกระทำอรรถสังวัณณนานี้

සද්ධම්මබහුමානෙන, නාත්තුක්කංසනකම්‍යතා;

නාඤ්ඤෙසං වම්භනත්ථාය, තං සුණාථ සමාහිතාති.

(ข้าพเจ้าทำ) ด้วยความเคารพอย่างสูงในพระสัทธรรม มิใช่ด้วยความปรารถนาจะยกตน มิใช่เพื่อจะข่มผู้อื่น ขอท่านทั้งหลายจงมีใจตั้งมั่นสดับอรรถสังวัณณนานั้นเถิด

ඛුද්දකවවත්ථානං

การจำแนกขุททกะ

තත්ථ [Pg.2] ‘‘ඛුද්දකානං කරිස්සාමි, කෙසඤ්චි අත්ථවණ්ණන’’න්ති වුත්තත්තා ඛුද්දකානි තාව වවත්ථපෙත්වා පච්ඡා අත්ථවණ්ණනං කරිස්සාමි. ඛුද්දකානි නාම ඛුද්දකනිකායස්ස එකදෙසො, ඛුද්දකනිකායො නාම පඤ්චන්නං නිකායානං එකදෙසො. පඤ්ච නිකායා නාම –

ในคาถานั้น เพราะข้าพเจ้าได้กล่าวไว้ว่า "จักพรรณนาเนื้อความแห่งขุททกะบางเหล่า" ฉะนั้น ข้าพเจ้าจักจำแนกขุททกะทั้งหลายก่อน แล้วจึงจักพรรณนาเนื้อความในภายหลัง ที่ชื่อว่า ขุททกะ เป็นส่วนหนึ่งแห่งขุททกนิกาย, ที่ชื่อว่า ขุททกนิกาย เป็นส่วนหนึ่งแห่งนิกายทั้ง ๕ ที่ชื่อว่า นิกาย ๕ คือ

දීඝමජ්ඣිමසංයුත්ත, අඞ්ගුත්තරිකඛුද්දකා;

නිකායා පඤ්ච ගම්භීරා, ධම්මතො අත්ථතො චිමෙ.

ทีฆนิกาย มัชฌิมนิกาย สังยุตตนิกาย อังคุตตรนิกาย และขุททกนิกาย นิกายทั้ง ๕ เหล่านี้ ลึกซึ้งทั้งโดยธรรมและโดยอรรถ

තත්ථ බ්‍රහ්මජාලසුත්තාදීනි චතුත්තිංස සුත්තානි දීඝනිකායො. මූලපරියායසුත්තාදීනි දියඩ්ඪසතං ද්වෙ ච සුත්තානි මජ්ඣිමනිකායො. ඔඝතරණසුත්තාදීනි සත්ත සුත්තසහස්සානි සත්ත ච සුත්තසතානි ද්වාසට්ඨි ච සුත්තානි සංයුත්තනිකායො. චිත්තපරියාදානසුත්තාදීනි නව සුත්තසහස්සානි පඤ්ච ච සුත්තසතානි සත්තපඤ්ඤාසඤ්ච සුත්තානි අඞ්ගුත්තරනිකායො. ඛුද්දකපාඨො, ධම්මපදං, උදානං, ඉතිවුත්තකං, සුත්තනිපාතො, විමානවත්ථු, පෙතවත්ථු, ථෙරගාථා, ථෙරීගාථා, ජාතකං, නිද්දෙසො, පටිසම්භිදා, අපදානං, බුද්ධවංසො, චරියාපිටකං, විනයාභිධම්මපිටකානි, ඨපෙත්වා වා චත්තාරො නිකායෙ අවසෙසං බුද්ධවචනං ඛුද්දකනිකායො.

ในนิกายทั้ง ๕ นั้น พระสูตร ๓๔ สูตร มีพรหมชาลสูตรเป็นต้น ชื่อว่าทีฆนิกาย พระสูตร ๑๕๒ สูตร มีมูลปริยายสูตรเป็นต้น ชื่อว่ามัชฌิมนิกาย พระสูตร ๗,๗๖๒ สูตร มีโอฆตรณสูตรเป็นต้น ชื่อว่าสังยุตตนิกาย พระสูตร ๙,๕๕๗ สูตร มีจิตตปริยาทานสูตรเป็นต้น ชื่อว่าอังคุตตรนิกาย ขุททกปาฐะ ธรรมบท อุทาน อิติวุตตกะ สุตตนิบาต วิมานวัตถุ เปตวัตถุ เถรคาถา เถรีคาถา ชาดก นิทเทส ปฏิสัมภิทา อปทาน พุทธวงศ์ จริยาปิฎก และพระวินัยปิฎกกับพระอภิธรรมปิฎก (ทั้งหมดนี้) ชื่อว่าขุททกนิกาย หรืออีกนัยหนึ่ง ยกเว้นนิกายทั้ง ๔ ที่เหลือเป็นพุทธวจนะ ชื่อว่าขุททกนิกาย

කස්මා පනෙස ඛුද්දකනිකායොති වුච්චති? බහූනං ඛුද්දකානං ධම්මක්ඛන්ධානං සමූහතො නිවාසතො ච. සමූහනිවාසා හි ‘‘නිකායො’’ති වුච්චන්ති. ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤං එකනිකායම්පි සමනුපස්සාමි එවං චිත්තං, යථයිදං, භික්ඛවෙ, තිරච්ඡානගතා පාණා (සං. නි. 3.100). පොණිකනිකායො, චික්ඛල්ලිකනිකායො’’ති එවමාදීනි චෙත්ථ සාධකානි සාසනතො ලොකතො ච. අයමස්ස ඛුද්දකනිකායස්ස එකදෙසො. ඉමානි සුත්තන්තපිටකපරියාපන්නානි අත්ථතො විවරිතුං විභජිතුං උත්තානීකාතුඤ්ච අධිප්පෙතානි ඛුද්දකානි, තෙසම්පි ඛුද්දකානං සරණසික්ඛාපදද්වත්තිංසාකාරකුමාරපඤ්හමඞ්ගලසුත්ත- රතනසුත්තතිරොකුට්ටනිධිකණ්ඩමෙත්තසුත්තානං වසෙන නවප්පභෙදො ඛුද්දකපාඨො ආදි ආචරියපරම්පරාය වාචනාමග්ගං ආරොපිතවසෙන න භගවතා වුත්තවසෙන. භගවතා හි වුත්තවසෙන –

ก็เหตุไรเล่า นิกายนี้จึงถูกเรียกว่า ขุททกนิกาย? เพราะเป็นที่รวมและเป็นที่อยู่แห่งธรรมขันธ์เล็กๆ จำนวนมาก จริงอยู่ ที่รวมและที่อยู่ ท่านเรียกว่า "นิกาย" แม้ในข้อนี้ พระบาลีเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นนิกายอื่นแม้นิกายหนึ่ง ซึ่งจะวิจิตรอย่างนี้ เหมือนอย่างพวกสัตว์เดียรัจฉานนี้เลย" (สังยุตตนิกาย ๓.๑๐๐) และ "โปณิกนิกาย, จิกขัลลิกนิกาย" เป็นเครื่องยืนยันทั้งทางศาสนาและทางโลก ขุททกปาฐะนี้เป็นส่วนหนึ่งของขุททกนิกายนั้น ขุททกะเหล่านี้ ซึ่งนับเนื่องในสุตตันตปิฎก เป็นสิ่งที่ท่านประสงค์จะประกาศ จำแนก และกระทำให้ตื้นโดยอรรถ แม้ในบรรดาขุททกะเหล่านั้น ขุททกปาฐะอันมี ๙ ประเภท คือ สรณะ สิกขาบท ทวัตติงสาการ กุมารปัญหา มงคลสูตร รตนสูตร ติโรกุฑฑสูตร นิธิกัณฑสูตร และเมตตสูตร เป็นเบื้องต้น โดยนัยที่ท่านยกขึ้นสู่ลำดับแห่งการสาธยายสืบต่อกันมาของอาจารย์ มิใช่โดยนัยที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ จริงอยู่ โดยนัยที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ (เบื้องต้นคือ)

‘‘අනෙකජාතිසංසාරං, සන්ධාවිස්සං අනිබ්බිසං;

ගහකාරං ගවෙසන්තො, දුක්ඛා ජාති පුනප්පුනං.

เมื่อเรายังไม่พบ จึงแสวงหานายช่างผู้สร้างเรือน ได้ท่องเที่ยวไปในสงสารอันมีชาติมิใช่น้อย ความเกิดบ่อยๆ เป็นทุกข์

‘‘ගහකාරක [Pg.3] දිට්ඨොසි, පුන ගෙහං න කාහසි;

සබ්බා තෙ ඵාසුකා භග්ගා, ගහකූටං විසඞ්ඛතං;

විසඞ්ඛාරගතං චිත්තං, තණ්හානං ඛයමජ්ඣගා’’ති. (ධ. ප. 153-154) –

ดูก่อนนายช่างผู้สร้างเรือน เราเห็นท่านแล้ว ท่านจักสร้างเรือนอีกไม่ได้ โครงของท่านทั้งหมดถูกหักแล้ว ยอดเรือนเราก็รื้อเสียแล้ว จิตของเราถึงวิสังขารแล้ว เราได้บรรลุความสิ้นไปแห่งตัณหาทั้งหลายแล้ว (ธ.ป. ๑๕๓-๑๕๔)

ඉදං ගාථාද්වයං සබ්බස්සාපි බුද්ධවචනස්ස ආදි. තඤ්ච මනසාව වුත්තවසෙන, න වචීභෙදං කත්වා වුත්තවසෙන. වචීභෙදං පන කත්වා වුත්තවසෙන –

คาถาสองบทนี้เป็นเบื้องต้นแห่งพุทธวจนะทั้งหมด และคาถานั้นเป็นเบื้องต้นโดยนัยที่ตรัสด้วยพระทัยเท่านั้น มิใช่โดยนัยที่ทรงเปล่งวาจาตรัสไว้ ส่วนโดยนัยที่ทรงเปล่งวาจาตรัสไว้ (เบื้องต้นคือ)

‘‘යදා හවෙ පාතුභවන්ති ධම්මා,ආතාපිනො ඣායතො බ්‍රාහ්මණස්ස;

අථස්ස කඞ්ඛා වපයන්ති සබ්බා,යතො පජානාති සහෙතුධම්ම’’න්ති. (උදා. 1;

මහාව. 1) –

เมื่อใดแล ธรรมทั้งหลายปรากฏแก่พราหมณ์ผู้มีความเพียรเพ่งอยู่ เมื่อนั้น ความสงสัยทั้งปวงของพราหมณ์นั้นย่อมสิ้นไป เพราะมารู้แจ้งธรรมพร้อมทั้งเหตุ (อุ. ๑; มหาว. ๑)

අයං ගාථා ආදි. තස්මා ය්වායං නවප්පභෙදො ඛුද්දකපාඨො ඉමෙසං ඛුද්දකානං ආදි, තස්ස ආදිතො පභුති අත්ථසංවණ්ණනං ආරභිස්සාමි.

คาถานี้เป็นเบื้องต้น เพราะเหตุนั้น ขุททกปาฐะอันมี ๙ ประเภทนี้ใด เป็นเบื้องต้นแห่งขุททกะเหล่านี้ ข้าพเจ้าจักเริ่มพรรณนาเนื้อความแห่งขุททกปาฐะนั้นตั้งแต่ต้นไป

නිදානසොධනං

การชำระนิทาน

තස්ස චායමාදි ‘‘බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමි, ධම්මං සරණං ගච්ඡාමි, සඞ්ඝං සරණං ගච්ඡාමී’’ති. තස්සායං අත්ථවණ්ණනාය මාතිකා –

และบทว่า "พุทธํ สรณํ คจฺฉามิ, ธมฺมํ สรณํ คจฺฉามิ, สงฺฆํ สรณํ คจฺฉามิ" นี้ เป็นเบื้องต้นแห่งขุททกปาฐะนั้น นี่คือมาติกา (หัวข้อ) สำหรับการพรรณนาเนื้อความแห่งขุททกปาฐะนั้น

‘‘කෙන කත්ථ කදා කස්මා, භාසිතං සරණත්තයං;

කස්මා චිධාදිතො වුත්ත, මවුත්තමපි ආදිතො.

ไตรสรณะใครกล่าว ที่ไหน เมื่อไร เพราะเหตุไร? และเหตุไรในคัมภีร์นี้จึงกล่าวไว้ในเบื้องต้น ทั้งที่พระตถาคตมิได้ตรัสไว้เป็นเบื้องต้น

‘‘නිදානසොධනං කත්වා, එවමෙත්ථ තතො පරං;

බුද්ධං සරණගමනං, ගමකඤ්ච විභාවයෙ.

ในคัมภีร์นี้ พึงทำการชำระนิทานอย่างนี้แล้ว หลังจากนั้น พึงแสดงการถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะและผู้ถึงสรณะให้แจ่มแจ้ง

‘‘භෙදාභෙදං ඵලඤ්චාපි, ගමනීයඤ්ච දීපයෙ;

ධම්මං සරණමිච්චාදි, ද්වයෙපෙස නයො මතො.

พึงแสดงความแตกและความไม่แตก ทั้งผล และการเข้าถึง แม้ในสรณะ ๒ บท มีคำว่า 'ธมฺมํ สรณํ' เป็นต้น ก็พึงทราบว่ามีนัยนี้เช่นกัน

‘‘අනුපුබ්බවවත්ථානෙ, කාරණඤ්ච විනිද්දිසෙ;

සරණත්තයමෙතඤ්ච, උපමාහි පකාසයෙ’’ති.

พึงชี้แจงเหตุในการลำดับ และพึงประกาศไตรสรณะนี้ด้วยอุปมาทั้งหลาย

තත්ථ පඨමගාථාය තාව ඉදං සරණත්තයං කෙන භාසිතං, කත්ථ භාසිතං, කදා භාසිතං, කස්මා භාසිතං අවුත්තමපිචාදිතො තථාගතෙන කස්මා ඉධාදිතො වුත්තන්ති පඤ්ච පඤ්හා.

ในคาถาเหล่านั้น ก่อนอื่น พึงทราบเนื้อความแห่งคาถาแรก (ดังนี้) คือ ปัญหา ๕ ข้อ ได้แก่ ไตรสรณะนี้ใครกล่าว, กล่าวที่ไหน, กล่าวเมื่อไร, กล่าวเพราะเหตุไร, และเหตุไรในคัมภีร์นี้จึงกล่าวไว้ในเบื้องต้น ทั้งที่พระตถาคตมิได้ตรัสไว้เป็นเบื้องต้น

තෙසං [Pg.4] විස්සජ්ජනා කෙන භාසිතන්ති භගවතා භාසිතං, න සාවකෙහි, න ඉසීහි, න දෙවතාහි. කත්ථාති බාරාණසියං ඉසිපතනෙ මිගදායෙ. කදාති ආයස්මන්තෙ යසෙ සද්ධිං සහායකෙහි අරහත්තං පත්තෙ එකසට්ඨියා අරහන්තෙසු බහුජනහිතාය ලොකෙ ධම්මදෙසනං කරොන්තෙසු. කස්මාති පබ්බජ්ජත්ථඤ්ච උපසම්පදත්ථඤ්ච. යථාහ –

การวิสัชนาปัญหาเหล่านั้น (พึงทราบ) ดังนี้: (ถามว่า) ใครกล่าวไว้? (ตอบว่า) พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้, ไม่ใช่พระสาวก, ไม่ใช่ฤาษี, ไม่ใช่เทวดากล่าวไว้. (ถามว่า) ที่ไหน? (ตอบว่า) ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เมืองพาราณสี. (ถามว่า) เมื่อไร? (ตอบว่า) เมื่อพระยสะผู้มีอายุพร้อมด้วยสหายบรรลุอรหัตตผลแล้ว เมื่อพระอรหันต์ ๖๑ รูปกำลังแสดงธรรมในโลกเพื่อประโยชน์แก่พหูชน. (ถามว่า) เพราะเหตุไร? (ตอบว่า) เพื่อบรรพชาและเพื่ออุปสมบท. ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘එවඤ්ච පන, භික්ඛවෙ, පබ්බාජෙතබ්බො උපසම්පාදෙතබ්බො. පඨමං කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදාපෙත්වා එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කාරාපෙත්වා භික්ඛූනං පාදෙ වන්දාපෙත්වා උක්කුටිකං නිසීදාපෙත්වා අඤ්ජලිං පග්ගණ්හාපෙත්වා ‘එවං වදෙහී’ති වත්තබ්බො ‘බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමි, ධම්මං සරණං ගච්ඡාමි, සඞ්ඝං සරණං ගච්ඡාමී’’’ති (මහාව. 34).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บุคคลพึงได้รับการบรรพชา พึงได้รับการอุปสมบทอย่างนี้. เบื้องต้น ให้ปลงผมและหนวดแล้ว ให้ครองผ้ากาสายะทั้งหลายแล้ว ให้ทำอุตตราสงค์เฉวียงบ่าข้างหนึ่งแล้ว ให้ไหว้เท้าของภิกษุทั้งหลายแล้ว ให้นั่งกระโหย่งแล้ว ให้ประนมมือแล้ว พึงกล่าวว่า ‘เธอจงกล่าวอย่างนี้’ คือ ‘พุทธัง สรณัง คัจฉามิ, ธัมมัง สรณัง คัจฉามิ, สังฆัง สรณัง คัจฉามิ’” (มหา. ๓๔).

කස්මා චිධාදිතො වුත්තන්ති ඉදඤ්ච නවඞ්ගං සත්ථුසාසනං තීහි පිටකෙහි සඞ්ගණ්හිත්වා වාචනාමග්ගං ආරොපෙන්තෙහි පුබ්බාචරියෙහි යස්මා ඉමිනා මග්ගෙන දෙවමනුස්සා උපාසකභාවෙන වා පබ්බජිතභාවෙන වා සාසනං ඔතරන්ති, තස්මා සාසනොතාරස්ස මග්ගභූතත්තා ඉධ ඛුද්දකපාඨෙ ආදිතො වුත්තන්ති ඤාතබ්බං.

(ถามว่า) เพราะเหตุไรจึงกล่าวไว้ในเบื้องต้นในขุททกปาฐะนี้? (ตอบว่า) พึงทราบว่า เพราะว่าบูรพาจารย์ทั้งหลายผู้รวบรวมพระสัตถุศาสน์มีองค์ ๙ นี้ด้วยพระปิฎก ๓ แล้วยกขึ้นสู่แนวแห่งถ้อยคำ (ได้พิจารณาเห็นว่า) เพราะเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายย่อมหยั่งลงสู่พระศาสนาโดยความเป็นอุบาสกหรือโดยความเป็นบรรพชิตด้วยแนวทางนี้, เพราะเหตุนั้น เพราะความเป็นหนทางแห่งการหยั่งลงสู่พระศาสนา (คำนี้) จึงถูกกล่าวไว้ในเบื้องต้นในขุททกปาฐะนี้.

කතං නිදානසොධනං.

การชำระนิทานได้ทำแล้ว.

1. සරණත්තයවණ්ණනා

๑. วรรณนาสรณตรัย

බුද්ධවිභාවනා

การอธิบายความหมายของคำว่าพุทธะ

ඉදානි යං වුත්තං ‘‘බුද්ධං සරණගමනං, ගමකඤ්ච විභාවයෙ’’ති, තත්ථ සබ්බධම්මෙසු අප්පටිහතඤාණනිමිත්තානුත්තරවිමොක්ඛාධිගමපරිභාවිතං ඛන්ධසන්තානමුපාදාය, පඤ්ඤත්තිතො සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපදට්ඨානං වා සච්චාභිසම්බොධිමුපාදාය පඤ්ඤත්තිතො සත්තවිසෙසො බුද්ධො. යථාහ –

บัดนี้ คำใดที่กล่าวไว้ว่า “พึงอธิบายการถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะและผู้ถึงสรณะ”, ในคำนั้น (พึงทราบว่า) สัตตวิเศษ (บุคคลผู้พิเศษ) ชื่อว่า “พุทธะ” โดยบัญญัติ เพราะอาศัยสันตติแห่งขันธ์อันอบรมแล้วด้วยการบรรลุวิโมกข์อันยอดเยี่ยมซึ่งมีพระญาณอันไม่มีอะไรติดขัดในธรรมทั้งปวงเป็นนิมิต, หรือชื่อว่า “พุทธะ” โดยบัญญัติ เพราะอาศัยการตรัสรู้สัจจะอันเป็นเหตุใกล้แห่งพระสัพพัญญุตญาณ. ดังที่กล่าวไว้ว่า –

‘‘බුද්ධොති [Pg.5] යො සො භගවා සයම්භූ අනාචරියකො පුබ්බෙ අනනුස්සුතෙසු ධම්මෙසු සාමං සච්චානි අභිසම්බුජ්ඣි, තත්ථ ච සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො, බලෙසු ච වසීභාව’’න්ති (මහානි. 192; චූළනි. පාරායනත්ථුතිගාථානිද්දෙස 97; පටි. ම. 1.161).

“พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์ใด เป็นสยัมภู ไม่มีอาจารย์ ได้ตรัสรู้สัจจะทั้งหลายด้วยพระองค์เอง ในธรรมทั้งหลายที่ไม่เคยได้ฟังมาก่อน, และได้บรรลุความเป็นผู้รู้ทุกสิ่งในสัจจะเหล่านั้น ทั้งความเป็นผู้มีความชำนาญในพละทั้งหลาย, (พระองค์นั้นชื่อว่า) พุทธะ” (มหา. ๑๙๒; จูฬ. ปารายนัตถุติคาถานิทเทส ๙๗; ปฏิ. ม. ๑.๑๖๑).

අයං තාව අත්ථතො බුද්ධවිභාවනා.

นี้เป็นการอธิบายความหมายของคำว่าพุทธะโดยอรรถก่อน.

බ්‍යඤ්ජනතො පන ‘‘බුජ්ඣිතාති බුද්ධො, බොධෙතාති බුද්ධො’’ති එවමාදිනා නයෙන වෙදිතබ්බො. වුත්තඤ්චෙතං –

ส่วนโดยพยัญชนะ พึงทราบโดยนัยเป็นต้นว่า “ชื่อว่าพุทธะ เพราะทรงรู้, ชื่อว่าพุทธะ เพราะทรงทำให้ผู้อื่นรู้”. และคำนี้ได้ถูกกล่าวไว้ว่า –

‘‘බුද්ධොති කෙනට්ඨෙන බුද්ධො? බුජ්ඣිතා සච්චානීති බුද්ධො, බොධෙතා පජායාති බුද්ධො, සබ්බඤ්ඤුතාය බුද්ධො, සබ්බදස්සාවිතාය බුද්ධො, අනඤ්ඤනෙය්‍යතාය බුද්ධො, විකසිතාය බුද්ධො, ඛීණාසවසඞ්ඛාතෙන බුද්ධො, නිරුපක්කිලෙසසඞ්ඛාතෙන බුද්ධො, එකන්තවීතරාගොති බුද්ධො, එකන්තවීතදොසොති බුද්ධො, එකන්තවීතමොහොති බුද්ධො, එකන්තනික්කිලෙසොති බුද්ධො, එකායනමග්ගං ගතොති බුද්ධො, එකො අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධොති බුද්ධො, අබුද්ධිවිහතත්තා බුද්ධිපටිලාභා බුද්ධො. බුද්ධොති නෙතං නාමං මාතරා කතං, න පිතරා කතං, න භාතරා කතං, න භගිනියා කතං, න මිත්තාමච්චෙහි කතං, න ඤාතිසාලොහිතෙහි කතං, න සමණබ්‍රාහ්මණෙහි කතං, න දෙවතාහි කතං, විමොක්ඛන්තිකමෙතං බුද්ධානං භගවන්තානං බොධියා මූලෙ සහ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස පටිලාභා සච්ඡිකා පඤ්ඤත්ති යදිදං බුද්ධො’’ති (මහානි. 192; චූළනි. පාරායනත්ථුතිගාථානිද්දෙස 97; පටි. ම. 1.162).

“ชื่อว่าพุทธะ ด้วยอรรถว่าอย่างไร? ชื่อว่าพุทธะ เพราะทรงรู้สัจจะทั้งหลาย. ชื่อว่าพุทธะ เพราะทรงทำให้หมู่สัตว์รู้. ชื่อว่าพุทธะ เพราะความเป็นผู้รู้ทุกสิ่ง. ชื่อว่าพุทธะ เพราะความเป็นผู้เห็นทุกสิ่ง. ชื่อว่าพุทธะ เพราะความเป็นผู้ที่ผู้อื่นแนะนำไม่ได้. ชื่อว่าพุทธะ เพราะความเบิกบาน. ชื่อว่าพุทธะ เพราะนับว่าเป็นผู้สิ้นอาสวะ. ชื่อว่าพุทธะ เพราะนับว่าเป็นผู้ไม่มีอุปกิเลส. ชื่อว่าพุทธะ เพราะปราศจากราคะโดยส่วนเดียว. ชื่อว่าพุทธะ เพราะปราศจากโทสะโดยส่วนเดียว. ชื่อว่าพุทธะ เพราะปราศจากโมหะโดยส่วนเดียว. ชื่อว่าพุทธะ เพราะไม่มีกิเลสโดยส่วนเดียว. ชื่อว่าพุทธะ เพราะเสด็จไปสู่ทางสายเอก. ชื่อว่าพุทธะ เพราะตรัสรู้ชอบยิ่งซึ่งสัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยมด้วยพระองค์เองพระองค์เดียว. ชื่อว่าพุทธะ เพราะทรงกำจัดความไม่รู้และได้มาซึ่งปัญญา. คำว่า ‘พุทธะ’ นี้ ไม่ใช่นามที่มารดาตั้ง, ไม่ใช่บิดาตั้ง, ไม่ใช่พี่ชายน้องชายตั้ง, ไม่ใช่พี่สาวน้องสาวตั้ง, ไม่ใช่มิตรสหายอำมาตย์ตั้ง, ไม่ใช่ญาติสาโลหิตตั้ง, ไม่ใช่สมณพราหมณ์ตั้ง, ไม่ใช่เทวดาตั้ง, (แต่) คำว่า ‘พุทธะ’ นี้ เป็นบัญญัติที่ทำให้ประจักษ์แจ้งในที่สุดแห่งวิโมกข์ของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลาย พร้อมกับการได้มาซึ่งพระสัพพัญญุตญาณ ณ โคนต้นโพธิ์” (มหา. ๑๙๒; จูฬ. ปารายนัตถุติคาถานิทเทส ๙๗; ปฏิ. ม. ๑.๑๖๒).

එත්ථ ච යථා ලොකෙ අවගන්තා අවගතොති වුච්චති, එවං බුජ්ඣිතා සච්චානීති බුද්ධො. යථා පණ්ණසොසා වාතා පණ්ණසුසාති වුච්චන්ති, එවං බොධෙතා පජායාති බුද්ධො. සබ්බඤ්ඤුතාය බුද්ධොති සබ්බධම්මබුජ්ඣනසමත්ථාය බුද්ධියා බුද්ධොති වුත්තං හොති. සබ්බදස්සාවිතාය බුද්ධොති සබ්බධම්මබොධනසමත්ථාය බුද්ධියා බුද්ධොති වුත්තං හොති. අනඤ්ඤනෙය්‍යතාය බුද්ධොති අඤ්ඤෙන අබොධිතො සයමෙව බුද්ධත්තා බුද්ධොති වුත්තං හොති. විකසිතාය බුද්ධොති නානාගුණවිකසනතො පදුමමිව විකසනට්ඨෙන බුද්ධොති වුත්තං හොති. ඛීණාසවසඞ්ඛාතෙන බුද්ධොති එවමාදීහි චිත්තසඞ්කොචකරධම්මපහානතො [Pg.6] නිද්දාක්ඛයවිබුද්ධො පුරිසො විය සබ්බකිලෙසනිද්දාක්ඛයවිබුද්ධත්තා බුද්ධොති වුත්තං හොති. එකායනමග්ගං ගතොති බුද්ධොති බුද්ධියත්ථානං ගමනත්ථපරියායතො යථා මග්ගං ගතොපි පුරිසො ගතොති වුච්චති, එවං එකායනමග්ගං ගතත්තාපි බුද්ධොති වුච්චතීති දස්සෙතුං වුත්තං. එකො අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධොති බුද්ධොති න පරෙහි බුද්ධත්තා බුද්ධො, කින්තු සයමෙව අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධත්තා බුද්ධොති වුත්තං හොති. අබුද්ධිවිහතත්තා බුද්ධිපටිලාභා බුද්ධොති බුද්ධි බුද්ධං බොධොති පරියායවචනමෙතං. තත්ථ යථා නීලරත්තගුණයොගතො ‘‘නීලො පටො, රත්තො පටො’’ති වුච්චති, එවං බුද්ධිගුණයොගතො බුද්ධොති ඤාපෙතුං වුත්තං හොති. තතො පරං බුද්ධොති නෙතං නාමන්ති එවමාදි අත්ථමනුගතා අයං පඤ්ඤත්තීති බොධනත්ථං වුත්තන්ති එවරූපෙන නයෙන සබ්බෙසං පදානං බුද්ධසද්දස්ස සාධනසමත්ථො අත්ථො වෙදිතබ්බො.

ในคำเหล่านั้น, เหมือนในโลก คนที่ไปเรียกว่า “ผู้ไปแล้ว” ฉันใด, พระองค์ชื่อว่าพุทธะ เพราะทรงรู้สัจจะทั้งหลาย ฉันนั้น. เหมือนลมที่ทำให้ใบไม้แห้งเรียกว่า “ปัณณสุสา” ฉันใด, พระองค์ชื่อว่าพุทธะ เพราะทรงทำให้หมู่สัตว์รู้ ฉันนั้น. คำว่า “ชื่อว่าพุทธะ เพราะความเป็นผู้รู้ทุกสิ่ง” หมายความว่า ชื่อว่าพุทธะ เพราะมีปัญญาที่สามารถรู้ธรรมทั้งปวง. คำว่า “ชื่อว่าพุทธะ เพราะความเป็นผู้เห็นทุกสิ่ง” หมายความว่า ชื่อว่าพุทธะ เพราะมีปัญญาที่สามารถรู้แจ้งธรรมทั้งปวง. คำว่า “ชื่อว่าพุทธะ เพราะความเป็นผู้ที่ผู้อื่นแนะนำไม่ได้” หมายความว่า ชื่อว่าพุทธะ เพราะทรงรู้ได้ด้วยพระองค์เองโดยที่ผู้อื่นไม่ได้ทำให้รู้. คำว่า “ชื่อว่าพุทธะ เพราะความเบิกบาน” หมายความว่า ชื่อว่าพุทธะ โดยอรรถว่าเบิกบานดุจดอกปทุม เพราะความเบิกบานด้วยคุณนานาประการ. ด้วยบทเป็นต้นว่า “ชื่อว่าพุทธะ เพราะนับว่าเป็นผู้สิ้นอาสวะ” หมายความว่า ชื่อว่าพุทธะ เพราะทรงตื่นจากการหลับคือกิเลสทั้งปวงสิ้นไปแล้ว ดุจบุรุษผู้ตื่นจากการหลับสิ้นไปแล้ว เพราะทรงละธรรมอันกระทำความหดหู่แห่งจิตได้. คำว่า “ชื่อว่าพุทธะ เพราะเสด็จไปสู่ทางสายเอก” กล่าวไว้เพื่อแสดงว่า โดยปริยายแห่งอรรถว่า “ไป” ในบรรดาอรรถของคำว่า “พุทธิ” เหมือนบุรุษแม้ไปสู่หนทางก็เรียกว่า “ผู้ไปแล้ว” ฉันใด, พระองค์ก็เรียกว่าพุทธะ เพราะเสด็จไปสู่ทางสายเอก ฉันนั้น. คำว่า “ชื่อว่าพุทธะ เพราะตรัสรู้ชอบยิ่งซึ่งสัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยมด้วยพระองค์เองพระองค์เดียว” หมายความว่า ชื่อว่าพุทธะ มิใช่เพราะผู้อื่นทำให้รู้ แต่เพราะตรัสรู้ชอบยิ่งซึ่งสัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยมด้วยพระองค์เอง. คำว่า “ชื่อว่าพุทธะ เพราะทรงกำจัดความไม่รู้และได้มาซึ่งปัญญา” นี้เป็นคำกล่าวโดยปริยาย. ในเรื่องนั้น เหมือนผ้าที่ประกอบด้วยคุณคือสีเขียวสีแดง เรียกว่า “ผ้าเขียว, ผ้าแดง” ฉันใด, คำนี้กล่าวไว้เพื่อให้ทราบว่า ชื่อว่าพุทธะ เพราะประกอบด้วยพุทธิคุณ ฉันนั้น. ต่อจากนั้น คำเป็นต้นว่า “คำว่า ‘พุทธะ’ นี้ ไม่ใช่นาม...” กล่าวไว้เพื่อให้รู้ว่า บัญญัตินี้เป็นไปตามอรรถ. โดยนัยอย่างนี้ พึงทราบอรรถที่สำเร็จรูปของศัพท์ว่า “พุทธะ” ในบททั้งปวง.

අයං බ්‍යඤ්ජනතොපි බුද්ධවිභාවනා.

นี้เป็นการอธิบายความหมายของคำว่าพุทธะแม้โดยพยัญชนะ.

සරණගමනගමකවිභාවනා

การอธิบายการถึงสรณะและผู้ถึงสรณะ

ඉදානි සරණගමනාදීසු හිංසතීති සරණං, සරණගතානං තෙනෙව සරණගමනෙන භයං සන්තාසං දුක්ඛං දුග්ගතිං පරික්කිලෙසං හිංසති විධමති නීහරති නිරොධෙතීති අත්ථො. අථ වා හිතෙ පවත්තනෙන අහිතා ච නිවත්තනෙන සත්තානං භයං හිංසතීති බුද්ධො, භවකන්තාරා උත්තරණෙන අස්සාසදානෙන ච ධම්මො, අප්පකානම්පි කාරානං විපුලඵලපටිලාභකරණෙන සඞ්ඝො. තස්මා ඉමිනාපි පරියායෙන තං රතනත්තයං සරණං. තප්පසාදතග්ගරුතාහි විහතවිද්ධංසිතකිලෙසො තප්පරායණතාකාරප්පවත්තො අපරප්පච්චයො වා චිත්තුප්පාදො සරණගමනං. තංසමඞ්ගී සත්තො තං සරණං ගච්ඡති, වුත්තප්පකාරෙන චිත්තුප්පාදෙන ‘‘එස මෙ සරණං, එස මෙ පරායණ’’න්ති එවමෙතං උපෙතීති අත්ථො. උපෙන්තො ච ‘‘එතෙ මයං, භන්තෙ, භගවන්තං සරණං ගච්ඡාම, ධම්මඤ්ච, උපාසකෙ නො භගවා ධාරෙතූ’’ති තපුස්සභල්ලිකාදයො [Pg.7] විය සමාදානෙන වා, ‘‘සත්ථා මෙ, භන්තෙ, භගවා, සාවකොහමස්මී’’ති (සං. නි. 2.154) මහාකස්සපාදයො විය සිස්සභාවූපගමනෙන වා, ‘‘එවං වුත්තෙ බ්‍රහ්මායු බ්‍රාහ්මණො උට්ඨායාසනා එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වා යෙන භගවා තෙනඤ්ජලිං පණාමෙත්වා තික්ඛත්තුං උදානං උදානෙසි ‘නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස. නමො තස්ස…පෙ… සම්මාසම්බුද්ධස්සා’’’ති (ම. නි. 2.388) බ්‍රහ්මායුආදයො විය තප්පොණත්තෙන වා, කම්මට්ඨානානුයොගිනො විය අත්තසන්නිය්‍යාතනෙන වා, අරියපුග්ගලා විය සරණගමනුපක්කිලෙසසමුච්ඡෙදෙන වාති අනෙකප්පකාරං විසයතො කිච්චතො ච උපෙති.

บัดนี้ ในบทมีสรณคมน์เป็นต้น (พึงทราบอรรถดังนี้) ชื่อว่าสรณะ เพราะกำจัด คือ ย่อมกำจัด ย่อมทำลาย ย่อมนำออก ย่อมดับ ซึ่งภัย ความหวาดสะดุ้ง ทุกข์ ทุคติ และความเศร้าหมองโดยรอบ ของผู้ถึงสรณะแล้ว ด้วยสรณคมน์นั้นนั่นเทียว นี้เป็นเนื้อความ อีกนัยหนึ่ง พระพุทธเจ้าชื่อว่าสรณะ เพราะทรงกำจัดภัยของสัตว์ทั้งหลาย ด้วยการทรงให้เป็นไปในสิ่งที่เป็นประโยชน์ และทรงให้งดเว้นจากสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์, พระธรรมชื่อว่าสรณะ เพราะช่วยให้ข้ามพ้นจากกันดารคือภพ และเพราะประทานความอุ่นใจ, พระสงฆ์ชื่อว่าสรณะ เพราะกระทำให้ได้ผลไพบูลย์แม้แก่การกระทำเพียงเล็กน้อย เพราะเหตุนั้น แม้โดยปริยายนี้ พระรัตนตรัยนั้นชื่อว่าสรณะ จิตตุปบาทของผู้มีกิเลสอันถูกกำจัดทำลายแล้วด้วยความเลื่อมใสและความเคารพในพระรัตนตรัยนั้น เป็นไปโดยอาการมีความนอบน้อมในพระรัตนตรัยนั้นเป็นเบื้องหน้า หรือไม่มีปัจจัยอื่น (จากพระรัตนตรัย) ชื่อว่าสรณคมน์ สัตว์ผู้ประกอบพร้อมด้วยจิตตุปบาทนั้น ย่อมถึงสรณะนั้น อธิบายว่า ย่อมเข้าถึงสรณะนี้ด้วยจิตตุปบาทตามประการที่กล่าวแล้วว่า "นี้เป็นสรณะของเรา นี้เป็นที่พึ่งเบื้องหน้าของเรา" และผู้เข้าถึง ย่อมเข้าถึงด้วยการสมาทาน เหมือนอย่างตปุสสะและภัลลิกะเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์เหล่านี้ ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้าและพระธรรมเป็นสรณะ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดทรงจำพวกข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสก" หรือด้วยการเข้าถึงความเป็นศิษย์ เหมือนอย่างพระมหากัสสปะเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นศาสดาของข้าพระองค์ ข้าพระองค์เป็นสาวก" หรือด้วยความน้อมไปในพระองค์ เหมือนอย่างพรหมายุพราหมณ์เป็นต้น (ที่กล่าวว่า) "เมื่อตรัสอย่างนี้แล้ว พรหมายุพราหมณ์ลุกจากอาสนะ ทำผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า ประนมอัญชลีไปทางที่พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ แล้วเปล่งอุทาน ๓ ครั้งว่า 'ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ผู้เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้โดยชอบด้วยพระองค์เอง ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น...'" หรือด้วยการมอบตน เหมือนอย่างผู้ประกอบกรรมฐาน หรือด้วยการตัดขาดอุปกิเลสแห่งสรณคมน์ เหมือนอย่างพระอริยบุคคล ย่อมเข้าถึง (สรณคมน์) โดยอารมณ์และโดยกิจ มีประการต่างๆ ดังนี้

අයං සරණගමනස්ස ගමකස්ස ච විභාවනා.

นี้เป็นการจำแนกสรณคมน์และบุคคลผู้ถึงสรณคมน์

භෙදාභෙදඵලදීපනා

การแสดงความแตก ความไม่แตก และผล

ඉදානි ‘‘භෙදාභෙදං ඵලඤ්චාපි, ගමනීයඤ්ච දීපයෙ’’ති වුත්තානං භෙදාදීනං අයං දීපනා, එවං සරණගතස්ස පුග්ගලස්ස දුවිධො සරණගමනභෙදො – සාවජ්ජො ච අනවජ්ජො ච. අනවජ්ජො කාලකිරියාය, සාවජ්ජො අඤ්ඤසත්ථරි වුත්තප්පකාරප්පවත්තියා, තස්මිඤ්ච වුත්තප්පකාරවිපරීතප්පවත්තියා. සො දුවිධොපි පුථුජ්ජනානමෙව. බුද්ධගුණෙසු අඤ්ඤාණසංසයමිච්ඡාඤාණප්පවත්තියා අනාදරාදිප්පවත්තියා ච තෙසං සරණං සංකිලිට්ඨං හොති. අරියපුග්ගලා පන අභින්නසරණා චෙව අසංකිලිට්ඨසරණා ච හොන්ති. යථාහ ‘‘අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො, යං දිට්ඨිසම්පන්නො පුග්ගලො අඤ්ඤං සත්ථාරං උද්දිසෙය්‍යා’’ති (අ. නි. 1.276; ම. නි. 3.128; විභ. 809). පුථුජ්ජනා තු යාවදෙව සරණභෙදං න පාපුණන්ති, තාවදෙව අභින්නසරණා. සාවජ්ජොව නෙසං සරණභෙදො, සංකිලෙසො ච අනිට්ඨඵලදො හොති. අනවජ්ජො අවිපාකත්තා අඵලො, අභෙදො පන ඵලතො ඉට්ඨමෙව ඵලං දෙති.

บัดนี้ นี้เป็นการแสดงธรรมมีเรื่องความแตกเป็นต้นที่ท่านกล่าวไว้ว่า "พึงแสดงความแตกและความไม่แตก ทั้งผล และสิ่งที่พึงถึง" การแตกแห่งสรณคมน์ของบุคคลผู้ถึงสรณะแล้วอย่างนี้มี ๒ อย่าง คือ ความแตกที่มีโทษ และความแตกที่ไม่มีโทษ ความแตกที่ไม่มีโทษ (ย่อมมี) เพราะการทำกาละ (ตาย) ความแตกที่มีโทษ (ย่อมมี) เพราะความประพฤติตามประการที่กล่าวแล้วในศาสดาอื่น และเพราะความประพฤติที่ผิดแผกจากประการที่กล่าวแล้วในพระรัตนตรัยนั้น ความแตกทั้ง ๒ อย่างนั้น มีแก่ปุถุชนทั้งหลายเท่านั้น สรณะของปุถุชนเหล่านั้นย่อมเศร้าหมอง เพราะความไม่รู้ ความสงสัย และความรู้ผิดเป็นไปในพระพุทธคุณทั้งหลาย และเพราะความไม่เอื้อเฟื้อเป็นต้นเป็นไป ส่วนพระอริยบุคคลทั้งหลาย ย่อมเป็นผู้มีสรณะไม่ขาดและมีสรณะไม่เศร้าหมอง ดังที่ตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย ข้อที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะพึงระบุศาสดาอื่นนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้" ส่วนปุถุชนทั้งหลาย ตราบใดที่ยังไม่ถึงความแตกแห่งสรณะ ตราบนั้นก็ยังเป็นผู้มีสรณะไม่ขาด ความแตกแห่งสรณะของปุถุชนเหล่านั้นที่มีโทษนั่นเทียว ทั้งเป็นความเศร้าหมอง และให้ผลที่ไม่น่าปรารถนา ความแตกที่ไม่มีโทษ (เพราะตาย) ไม่มีผล เพราะไม่ให้วิบาก ส่วนความไม่แตก ย่อมให้ผลที่น่าปรารถนาเท่านั้นโดยผล

යථාහ –

ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘යෙකෙචි [Pg.8] බුද්ධං සරණං ගතාසෙ, න තෙ ගමිස්සන්ති අපායභූමිං;

පහාය මානුසං දෙහං, දෙවකායං පරිපූරෙස්සන්තී’’ති. (දී. නි. 2.332;

සං. නි. 1.37);

"ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะแล้ว ชนเหล่านั้นจักไม่ไปสู่แดนอบาย ละกายมนุษย์แล้ว จักยังหมู่เทพให้บริบูรณ์"

තත්‍ර ච යෙ සරණගමනුපක්කිලෙසසමුච්ඡෙදෙන සරණං ගතා, තෙ අපායං න ගමිස්සන්ති. ඉතරෙ පන සරණගමනෙන න ගමිස්සන්තීති එවං ගාථාය අධිප්පායො වෙදිතබ්බො.

และในคาถานั้น พึงทราบอธิบายว่า ชนเหล่าใดถึงสรณะด้วยการตัดขาดอุปกิเลสแห่งสรณคมน์ ชนเหล่านั้นจักไม่ไปสู่อบาย ส่วนชนเหล่าอื่นจักไม่ไป (สู่อบาย) ด้วย (อานุภาพแห่ง) สรณคมน์

අයං තාව භෙදාභෙදඵලදීපනා.

นี้เป็นการแสดงความแตก ความไม่แตก และผล (ของสรณคมน์) ก่อน

ගමනීයදීපනා

การแสดงสิ่งที่พึงถึง

ගමනීයදීපනායං චොදකො ආහ – ‘‘බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමී’’ති එත්ථ යො බුද්ධං සරණං ගච්ඡති, එස බුද්ධං වා ගච්ඡෙය්‍ය සරණං වා, උභයථාපි ච එකස්ස වචනං නිරත්ථකං. කස්මා? ගමනකිරියාය කම්මද්වයාභාවතො. න හෙත්ථ ‘‘අජං ගාමං නෙතී’’තිආදීසු විය ද්විකම්මකත්තං අක්ඛරචින්තකා ඉච්ඡන්ති.

ในการแสดงสิ่งที่พึงถึง ผู้ท้วงกล่าวว่า – ในบทว่า "พุทธํ สรณํ คัจฉามิ" นี้ ผู้ใดถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ ผู้นั้นพึงถึงพระพุทธเจ้า หรือพึงถึงสรณะ (อย่างใดอย่างหนึ่ง) แม้ในสองอย่าง การกล่าวถึงอย่างหนึ่งก็ไร้ประโยชน์ เพราะเหตุไร? เพราะคติ (คัจฉ) กิริยาไม่มีกรรมสอง ในที่นี้ นักไวยากรณ์ไม่ปรารถนาความเป็นทวิกรรมกิริยา เหมือนในประโยคมี "นำแพะไปสู่บ้าน" เป็นต้น

‘‘ගච්ඡතෙව පුබ්බං දිසං, ගච්ඡති පච්ඡිමං දිස’’න්තිආදීසු (සං. නි. 1.159; 3.87) විය සාත්ථකමෙවාති චෙ? න, බුද්ධසරණානං සමානාධිකරණභාවස්සානධිප්පෙතතො. එතෙසඤ්හි සමානාධිකරණභාවෙ අධිප්පෙතෙ පටිහතචිත්තොපි බුද්ධං උපසඞ්කමන්තො බුද්ධං සරණං ගතො සියා. යඤ්හි තං බුද්ධොති විසෙසිතං සරණං, තමෙවෙස ගතොති. ‘‘එතං ඛො සරණං ඛෙමං, එතං සරණමුත්තම’’න්ති (ධ. ප. 192) වචනතො සමානාධිකරණත්තමෙවාති චෙ? න, තත්ථෙව තබ්භාවතො. තත්ථෙව හි ගාථාපදෙ එතං බුද්ධාදිරතනත්තයං සරණගතානං භයහරණත්තසඞ්ඛාතෙ සරණභාවෙ අබ්‍යභිචරණතො ‘‘ඛෙමමුත්තමඤ්ච සරණ’’න්ති අයං සමානාධිකරණභාවො අධිප්පෙතො, අඤ්ඤත්ථ තු ගමිසම්බන්ධෙ සති සරණගමනස්ස අප්පසිද්ධිතො අනධිප්පෙතොති අසාධකමෙතං. ‘‘එතං [Pg.9] සරණමාගම්ම, සබ්බදුක්ඛා පමුච්චතී’’ති එත්ථ ගමිසම්බන්ධෙපි සරණගමනපසිද්ධිතො සමානාධිකරණත්තමෙවාති චෙ? න පුබ්බෙ වුත්තදොසප්පසඞ්ගතො. තත්‍රාපි හි සමානාධිකරණභාවෙ සති එතං බුද්ධධම්මසඞ්ඝසරණං පටිහතචිත්තොපි ආගම්ම සබ්බදුක්ඛා පමුච්චෙය්‍යාති එවං පුබ්බෙ වුත්තදොසප්පසඞ්ගො එව සියා, න ච නො දොසෙන අත්ථි අත්ථොති අසාධකමෙතං. යථා ‘‘මමඤ්හි, ආනන්ද, කල්‍යාණමිත්තං ආගම්ම ජාතිධම්මා සත්තා ජාතියා පරිමුච්චන්තී’’ති (සං. නි. 1.129) එත්ථ භගවතො කල්‍යාණමිත්තස්ස ආනුභාවෙන පරිමුච්චමානා සත්තා ‘‘කල්‍යාණමිත්තං ආගම්ම පරිමුච්චන්තී’’ති වුත්තා. එවමිධාපි බුද්ධධම්මසඞ්ඝස්ස සරණස්සානුභාවෙන මුච්චමානො ‘‘එතං සරණමාගම්ම, සබ්බදුක්ඛා පමුච්චතී’’ති වුත්තොති එවමෙත්ථ අධිප්පායො වෙදිතබ්බො.

ถ้าหากกล่าวว่า (คำว่า สรณํ) มีประโยชน์ เหมือนในประโยคเป็นต้นว่า ‘ย่อมไปสู่ทิศตะวันออกทีเดียว, ย่อมไปสู่ทิศตะวันตก’ (สํ.นิ. ๑.๑๕๙; ๓.๘๗) เล่า? ตอบว่า ไม่ใช่ เพราะความเป็นสมานาธิกรณะแห่งบทว่า พุทธ และ สรณะ ไม่เป็นที่ประสงค์. จริงอยู่ เมื่อความเป็นสมานาธิกรณะแห่งบททั้งสองนี้เป็นที่ประสงค์ แม้บุคคลผู้มีจิตประทุษร้าย เมื่อเข้าไปเฝ้าพระพุทธเจ้า ก็พึงชื่อว่าถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ. เพราะว่า สรณะใดที่ถูกขยายความว่าคือพระพุทธเจ้า, บุคคลนั้นชื่อว่าถึงสรณะนั้นนั่นเอง. ถ้าหากกล่าวว่า เพราะพระดำรัสว่า ‘สรณะนี้นั่นแลเป็นสรณะเกษม, สรณะนี้เป็นสรณะสูงสุด’ (ธ.ป. ๑๙๒) จึงเป็นสมานาธิกรณะนั่นเองเล่า? ตอบว่า ไม่ใช่ เพราะความเป็นเช่นนั้นมีเฉพาะในที่นั้น. จริงอยู่ ในคาถาบทนั้นนั่นแล ความเป็นสมานาธิกรณะนี้เป็นที่ประสงค์ว่า ‘พระรัตนตรัยมีพระพุทธเจ้าเป็นต้นนี้ เป็นสรณะอันเกษมและสูงสุด’ เพราะไม่ผิดแผกในภาวะที่เป็นสรณะ อันได้แก่ความเป็นเครื่องกำจัดภัยแก่ผู้ถึงสรณะทั้งหลาย, แต่ในที่อื่น เมื่อมีความสัมพันธ์กับ คมุ ธาตุอยู่ ความเป็นสมานาธิกรณะไม่เป็นที่ประสงค์ เพราะการถึงสรณะไม่ปรากฏชัดเจน ฉะนั้น คำกล่าวนั้นจึงใช้เป็นเครื่องยืนยันไม่ได้. ถ้าหากกล่าวว่า ในข้อว่า ‘อาศัยสรณะนี้ ย่อมพ้นจากทุกข์ทั้งปวง’ แม้จะมีความสัมพันธ์กับ คมุ ธาตุ ก็เป็นสมานาธิกรณะนั่นเอง เพราะการถึงสรณะปรากฏชัดเจนเล่า? ตอบว่า ไม่ใช่ เพราะจะประสบกับโทษที่กล่าวไว้แล้วในก่อน. จริงอยู่ แม้ในที่นั้น เมื่อมีความเป็นสมานาธิกรณะอยู่ ก็จะประสบกับโทษที่กล่าวไว้แล้วในก่อนอย่างนี้ว่า แม้บุคคลผู้มีจิตประทุษร้าย อาศัยสรณะคือพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์นี้ ก็พึงพ้นจากทุกข์ทั้งปวงได้, และเราไม่มีความต้องการด้วยโทษนั้น ฉะนั้น คำกล่าวนั้นจึงใช้เป็นเครื่องยืนยันไม่ได้. เปรียบเหมือนในข้อว่า ‘ดูก่อนอานนท์ เพราะอาศัยเราผู้เป็นกัลยาณมิตร สัตว์ทั้งหลายผู้มีชาติเป็นธรรมดา ย่อมพ้นจากชาติ’ (สํ.นิ. ๑.๑๒๙) สัตว์ทั้งหลายผู้พ้นอยู่ด้วยอานุภาพของพระผู้มีพระภาคผู้เป็นกัลยาณมิตร ท่านกล่าวว่า ‘อาศัยกัลยาณมิตร ย่อมพ้น’ ฉันใด, แม้ในที่นี้ก็ฉันนั้น สัตว์ผู้พ้นอยู่ด้วยอานุภาพแห่งสรณะคือพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘อาศัยสรณะนี้ ย่อมพ้นจากทุกข์ทั้งปวง’ ดังนั้น พึงทราบอธิบายในที่นี้อย่างนี้.

එවං සබ්බථාපි න බුද්ධස්ස ගමනීයත්තං යුජ්ජති, න සරණස්ස, න උභයෙසං, ඉච්ඡිතබ්බඤ්ච ගච්ඡාමීති නිද්දිට්ඨස්ස ගමකස්ස ගමනීයං, තතො වත්තබ්බා එත්ථ යුත්තීති. වුච්චතෙ –

ด้วยประการฉะนี้ โดยประการทั้งปวง ความเป็นกรรมของบทว่า พุทธ ก็ไม่สมควร, ของบทว่า สรณะ ก็ไม่สมควร, ของทั้งสองบทก็ไม่สมควร, และพึงปรารถนากรรมของตัวกระทำที่ถูกระบุว่า คัจฉามิ, เพราะเหตุนั้น ยุติที่ควรกล่าวในที่นี้คือ... ข้าพเจ้าจะกล่าวแก้.

බුද්ධොයෙවෙත්ථ ගමනීයො, ගමනාකාරදස්සනත්ථං තු තං සරණවචනං, බුද්ධං සරණන්ති ගච්ඡාමි. එස මෙ සරණං, එස මෙ පරායණං, අඝස්ස, තාතා, හිතස්ස ච විධාතාති ඉමිනා අධිප්පායෙන එතං ගච්ඡාමි භජාමි සෙවාමි පයිරුපාසාමි, එවං වා ජානාමි බුජ්ඣාමීති. යෙසඤ්හි ධාතූනං ගතිඅත්ථො බුද්ධිපි තෙසං අත්ථොති. ඉති-සද්දස්ස අප්පයොගා අයුත්තමිති චෙ? තං න. තත්ථ සියා – යදි චෙත්ථ එවමත්ථො භවෙය්‍ය, තතො ‘‘අනිච්චං රූපං අනිච්චං රූපන්ති යථාභූතං පජානාතී’’ති එවමාදීසු (සං. නි. 3.55, 85) විය ඉති-සද්දො පයුත්තො සියා, න ච පයුත්තො, තස්මා අයුත්තමෙතන්ති. තඤ්ච න, කස්මා? තදත්ථසම්භවා. ‘‘යො ච බුද්ධඤ්ච ධම්මඤ්ච සඞ්ඝඤ්ච සරණං ගතො’’ති එවමාදීසු (ධ. ප. 190) විය ඉධාපි ඉති-සද්දස්ස අත්ථො සම්භවති, න ච විජ්ජමානත්ථසම්භවා ඉති-සද්දා සබ්බත්ථ පයුජ්ජන්ති, අප්පයුත්තස්සාපෙත්ථ පයුත්තස්ස විය ඉති-සද්දස්ස අත්ථො විඤ්ඤාතබ්බො අඤ්ඤෙසු ච එවංජාතිකෙසු, තස්මා අදොසො එව සොති. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, තීහි සරණගමනෙහි පබ්බජ්ජ’’න්තිආදීසු (මහාව. 34) සරණස්සෙව ගමනීයතො යං වුත්තං ‘‘ගමනාකාරදස්සනත්ථං තු සරණවචන’’න්ති, තං න යුත්තමිති චෙ. තං [Pg.10] නායුත්තං. කස්මා? තදත්ථසම්භවා එව. තත්‍රාපි හි තස්ස අත්ථො සම්භවති, යතො පුබ්බසදිසමෙව අප්පයුත්තොපි පයුත්තො විය වෙදිතබ්බො. ඉතරථා හි පුබ්බෙ වුත්තදොසප්පසඞ්ගො එව සියා, තස්මා යථානුසිට්ඨමෙව ගහෙතබ්බං.

ในที่นี้ พระพุทธเจ้าเท่านั้นเป็นกรรม (สิ่งที่ถูกถึง), ส่วนคำว่า สรณะ นั้น (กล่าวไว้) เพื่อแสดงอาการแห่งการถึง, (คือ) ข้าพเจ้าถึงพระพุทธเจ้าว่าเป็นสรณะ. ด้วยอธิบายนี้ว่า ‘ท่านผู้นี้เป็นสรณะของข้าพเจ้า, ท่านผู้นี้เป็นที่พึ่งพิงของข้าพเจ้า, เป็นผู้กำจัดทุกข์, และเป็นผู้ทรงไว้ซึ่งประโยชน์เกื้อกูล’ ข้าพเจ้าจึงถึง, คบ, เข้าไปนั่งใกล้ ซึ่งพระองค์นั้น, หรือว่า รู้, เข้าใจ อย่างนี้. จริงอยู่ ธาตุเหล่าใดมีอรรถว่าไป, ธาตุเหล่านั้นก็มีอรรถว่ารู้ด้วย. ถ้าหากกล่าวว่า ไม่สมควร เพราะไม่มีการใช้ อิติ ศัพท์เล่า? ตอบว่า ข้อนั้นไม่จริง. ในเรื่องนั้น อาจมีคำค้านว่า – หากในที่นี้จะมีอรรถอย่างนี้, ดังนั้น ก็พึงมีการใช้ อิติ ศัพท์ เหมือนในประโยคเป็นต้นว่า ‘ย่อมรู้ตามความเป็นจริงซึ่งรูปไม่เที่ยง ว่ารูปไม่เที่ยง’ (สํ.นิ. ๓.๕๕, ๘๕), แต่ก็ไม่ได้ใช้, เพราะฉะนั้น ข้อนี้จึงไม่สมควร. ตอบว่า ข้อนั้นก็ไม่จริง, เพราะเหตุไร? เพราะอรรถนั้นมีได้. เหมือนในประโยคเป็นต้นว่า ‘ผู้ใดแล ถึงพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์ ว่าเป็นสรณะ’ (ธ.ป. ๑๙๐) อรรถของ อิติ ศัพท์ย่อมมีได้ แม้ในที่นี้ก็ฉันนั้น, และ อิติ ศัพท์ทั้งหลายใช่ว่าจะถูกใช้ในทุกแห่งที่อรรถของมันมีอยู่ได้, แม้ในที่นี้ที่ไม่ได้ใช้ ก็พึงทราบอรรถของ อิติ ศัพท์เหมือนกับที่ใช้อยู่ และในที่อื่น ๆ ที่มีลักษณะเช่นนี้ด้วย, เพราะฉะนั้น การโยชนาโดยใช้ อิติ ศัพท์นั้นจึงไม่มีโทษเลย. ถ้าหากกล่าวว่า ในประโยคเป็นต้นว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตบรรพชาด้วยสรณคมน์ ๓’ (มหาว. ๓๔) เพราะสรณะเท่านั้นเป็นสิ่งที่ถูกถึง คำที่กล่าวว่า ‘ส่วนคำว่า สรณะ (กล่าวไว้) เพื่อแสดงอาการแห่งการถึง’ จึงไม่สมควรเล่า? ตอบว่า ข้อนั้นไม่สมควรหามิได้. เพราะเหตุไร? เพราะอรรถนั้นมีได้นั่นเอง. จริงอยู่ แม้ในที่นั้น อรรถของ อิติ ศัพท์นั้นก็มีได้, เพราะเป็นเช่นเดียวกับที่กล่าวไว้ก่อน แม้ไม่ได้ใช้ ก็พึงทราบเหมือนกับที่ใช้อยู่. มิฉะนั้น ก็จะประสบกับโทษที่กล่าวไว้แล้วในก่อนนั่นเอง, เพราะฉะนั้น พึงถือเอาตามที่ได้วินิจฉัยไว้แล้วนั่นเทียว.

අයං ගමනීයදීපනා.

นี้คือการแสดงกรรม (สิ่งที่ถูกถึง).

ධම්මසඞ්ඝසරණවිභාවනා

การอธิบายความถึงพระธรรมและพระสงฆ์ว่าเป็นสรณะ

ඉදානි යං වුත්තං ‘‘ධම්මං සරණමිච්චාදි, ද්වයෙපෙස නයො මතො’’ති එත්ථ වුච්චතෙ – ය්වායං ‘‘බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමී’’ති එත්ථ අත්ථවණ්ණනානයො වුත්තො, ‘‘ධම්මං සරණං ගච්ඡාමි, සඞ්ඝං සරණං ගච්ඡාමී’’ති එතස්මිම්පි පදද්වයෙ එසොව වෙදිතබ්බො. තත්‍රාපි හි ධම්මසඞ්ඝානං අත්ථතො බ්‍යඤ්ජනතො ච විභාවනමත්තමෙව අසදිසං, සෙසං වුත්තසදිසමෙව. යතො යදෙවෙත්ථ අසදිසං, තං වුච්චතෙ – මග්ගඵලනිබ්බානානි ධම්මොති එකෙ. භාවිතමග්ගානං සච්ඡිකතනිබ්බානානඤ්ච අපායෙසු අපතනභාවෙන ධාරණතො පරමස්සාසවිධානතො ච මග්ගවිරාගා එව ඉමස්මිං අත්ථෙ ධම්මොති අම්හාකං ඛන්ති, අග්ගප්පසාදසුත්තඤ්චෙව සාධකං. වුත්තඤ්චෙත්ථ ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, ධම්මා සඞ්ඛතා, අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’ති එවමාදි (අ. නි. 4.34; ඉතිවු. 90).

บัดนี้ ข้าพเจ้าจะกล่าวอธิบายในคำที่กล่าวไว้ว่า ‘นัยนี้เป็นที่ยอมรับแม้ในสองบทมีอาทิว่า ธมฺมํ สรณํ’ – นัยแห่งการพรรณนาอรรถใดที่กล่าวไว้แล้วในบทว่า ‘พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามิ’, พึงทราบนัยนั้นนั่นแล แม้ในสองบทนี้คือ ‘ธมฺมํ สรณํ คจฺฉามิ, สงฺฆํ สรณํ คจฺฉามิ’. จริงอยู่ แม้ในที่นั้น ก็มีเพียงการแสดงให้ชัดเจนซึ่งพระธรรมและพระสงฆ์โดยอรรถและโดยพยัญชนะเท่านั้นที่ไม่เหมือนกัน, ส่วนที่เหลือก็เหมือนกับที่กล่าวไว้แล้ว. เพราะเหตุใด สิ่งใดในที่นี้ไม่เหมือนกัน, เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจะกล่าวถึงสิ่งนั้น – อาจารย์บางพวกกล่าวว่า มรรค ผล และนิพพาน ชื่อว่าธรรม. (เพราะ) ทรงไว้ซึ่งบุคคลผู้มีมรรคอันอบรมแล้วและผู้มีนิพพานอันทำให้แจ้งแล้ว โดยภาวะที่ไม่ให้ตกไปในอบายทั้งหลาย และเพราะจัดแจงความอุ่นใจอย่างยิ่ง. ความพอใจของเราคือ ในอรรถนี้ มรรคและวิราคะ (นิพพาน) เท่านั้นชื่อว่าธรรม, และอัคคัปปสาทสูตรเป็นเครื่องยืนยัน. และพระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ในสูตรนั้นเป็นอาทิว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายที่เป็นสังขตะมีประมาณเท่าใด, อริยมรรคมีองค์ ๘ บัณฑิตกล่าวว่าเป็นเลิศกว่าธรรมเหล่านั้น’ (อํ.นิ. ๔.๓๔; อิติวุ. ๙๐).

චතුබ්බිධඅරියමග්ගසමඞ්ගීනං චතුසාමඤ්ඤඵලසමධිවාසිතඛන්ධසන්තානානඤ්ච පුග්ගලානං සමූහො දිට්ඨිසීලසඞ්ඝාතෙන සංහතත්තා සඞ්ඝො. වුත්තඤ්චෙතං භගවතා –

หมู่แห่งบุคคลผู้ประกอบด้วยอริยมรรค ๔ ประเภท และบุคคลผู้มีสันดานแห่งขันธ์อันอบรมด้วยสมาธิคือสามัญผล ๔ ชื่อว่าสงฆ์ เพราะความที่ถูกรวบรวมเข้าด้วยกันโดยความเป็นกลุ่มแห่งทิฏฐิและศีล. และข้อนี้พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ว่า –

‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, ආනන්ද, යෙ වො මයා ධම්මා අභිඤ්ඤා දෙසිතා, සෙය්‍යථිදං, චත්තාරො සතිපට්ඨානා, චත්තාරො සම්මප්පධානා, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා, පඤ්චින්ද්‍රියානි, පඤ්ච බලානි, සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා, අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො, පස්සසි නො ත්වං, ආනන්ද, ඉමෙසු ධම්මෙසු ද්වෙපි භික්ඛූ නානාවාදෙ’’ති (ම. නි. 3.43).

“อานนท์ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ธรรมเหล่าใดที่เราแสดงแล้วแก่เธอทั้งหลายด้วยปัญญาอันยิ่ง ได้แก่ สติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ อริยมรรคมีองค์ ๘ อานนท์ เธอเห็นภิกษุแม้ ๒ รูปมีความเห็นต่างกันในธรรมเหล่านี้บ้างหรือไม่”

අයඤ්හි පරමත්ථසඞ්ඝො සරණන්ති ගමනීයො. සුත්තෙ ච ‘‘ආහුනෙය්‍යො පාහුනෙය්‍යො දක්ඛිණෙය්‍යො අඤ්ජලිකරණීයො අනුත්තරං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං ලොකස්සා’’ති [Pg.11] (ඉතිවු. 90; අ. නි. 4.34, 181) වුත්තො. එතං පන සරණං ගතස්ස අඤ්ඤස්මිම්පි භික්ඛුසඞ්ඝෙ වා භික්ඛුනිසඞ්ඝෙ වා බුද්ධප්පමුඛෙ වා සඞ්ඝෙ සම්මුතිසඞ්ඝෙ වා චතුවග්ගාදිභෙදෙ එකපුග්ගලෙපි වා භගවන්තං උද්දිස්ස පබ්බජිතෙ වන්දනාදිකිරියාය සරණගමනං නෙව භිජ්ජති න සංකිලිස්සති, අයමෙත්ථ විසෙසො. වුත්තාවසෙසන්තු ඉමස්ස දුතියස්ස ච සරණගමනස්ස භෙදාභෙදාදිවිධානං පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. අයං තාව ‘‘ධම්මං සරණමිච්චාදි, ද්වයෙපෙස නයො මතො’’ති එතස්ස වණ්ණනා.

ก็ปรมัตถสงฆ์นี้แล พึงถึงว่าเป็นที่พึ่ง และในพระสูตร พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘เป็นผู้ควรแก่ของคำนับ เป็นผู้ควรแก่ของต้อนรับ เป็นผู้ควรแก่ทักษิณา เป็นผู้ควรแก่การทำอัญชลี เป็นเนื้อนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก’ ก็เมื่อบุคคลถึงสรณะนี้แล้ว สรณคมน์ย่อมไม่ขาด ไม่เศร้าหมองเลย ด้วยการกระทำมีไหว้เป็นต้น แม้ในภิกษุสงฆ์อื่น หรือภิกษุณีสงฆ์ หรือสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข หรือสมมติสงฆ์ หรือสงฆ์ที่แบ่งประเภทเป็นจตุวรรคเป็นต้น หรือแม้ในบุคคลผู้เดียว ผู้อุทิศพระผู้มีพระภาคแล้วบวช นี้เป็นความพิเศษในที่นี้ ส่วนข้อที่เหลืออันมิได้กล่าว คือการจำแนกความแตกและความไม่แตกเป็นต้นแห่งสรณคมน์ที่สองแม้นี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในก่อนนั่นเทียว นี้เป็นคำอธิบายความแห่งคาถาว่า ‘ธมฺมํ สรณมิ จฺจาทิ, ทฺวเยเปส นโย มโต’ เพียงเท่านี้

අනුපුබ්බවවත්ථානකාරණනිද්දෙසො

การแสดงเหตุในการจัดลำดับ

ඉදානි අනුපුබ්බවවත්ථානෙ, කාරණඤ්ච විනිද්දිසෙති එත්ථ එතෙසු ච තීසු සරණවචනෙසු සබ්බසත්තානං අග්ගොති කත්වා පඨමං බුද්ධො, තප්පභවතො තදුපදෙසිතතො ච අනන්තරං ධම්මො, තස්ස ධම්මස්ස ආධාරකතො තදාසෙවනතො ච අන්තෙ සඞ්ඝො. සබ්බසත්තානං වා හිතෙ නියොජකොති කත්වා පඨමං බුද්ධො, තප්පභවතො සබ්බසත්තහිතත්තා අනන්තරං ධම්මො, හිතාධිගමාය පටිපන්නො අධිගතහිතො චාති කත්වා අන්තෙ සඞ්ඝො සරණභාවෙන වවත්ථපෙත්වා පකාසිතොති එවං අනුපුබ්බවවත්ථානෙ කාරණඤ්ච විනිද්දිසෙ.

บัดนี้ ในคำว่า ‘พึงแสดงเหตุในการจัดลำดับ’ นั้น ในบรรดาสรณวจนะทั้งสามเหล่านี้ ทรงแสดงพระพุทธเจ้าไว้เป็นอันดับแรก เพราะทรงเป็นผู้เลิศกว่าสรรพสัตว์ทั้งปวง, ทรงแสดงพระธรรมไว้ในลำดับถัดมา เพราะมีพระพุทธเจ้านั้นเป็นแดนเกิด และเพราะพระพุทธเจ้านั้นทรงแสดงไว้, ทรงแสดงพระสงฆ์ไว้ในลำดับสุดท้าย เพราะเป็นที่ทรงไว้ซึ่งพระธรรมนั้น และเพราะเสพซึ่งพระธรรมนั้น. อีกนัยหนึ่ง ทรงแสดงพระพุทธเจ้าไว้เป็นอันดับแรก เพราะทรงชักนำในประโยชน์เกื้อกูลแก่สรรพสัตว์ทั้งปวง, ทรงแสดงพระธรรมไว้ในลำดับถัดมา เพราะมีพระพุทธเจ้านั้นเป็นแดนเกิด และเพราะเป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่สรรพสัตว์ทั้งปวง, ทรงแสดงพระสงฆ์ไว้ในลำดับสุดท้าย เพราะเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อบรรลุประโยชน์เกื้อกูล และเป็นผู้บรรลุประโยชน์เกื้อกูลแล้ว โดยทรงจัดตั้งแสดงไว้โดยความเป็นสรณะ พึงแสดงเหตุในการจัดลำดับโดยประการฉะนี้

උපමාපකාසනා

การแสดงด้วยอุปมา

ඉදානි යම්පි වුත්තං ‘‘සරණත්තයමෙතඤ්ච, උපමාහි පකාසයෙ’’ති, තම්පි වුච්චතෙ – එත්ථ පන පුණ්ණචන්දො විය බුද්ධො, චන්දකිරණනිකරො විය තෙන දෙසිතො ධම්මො, පුණ්ණචන්දකිරණසමුප්පාදිතපීණිතො ලොකො විය සඞ්ඝො. බාලසූරියො විය බුද්ධො, තස්ස රස්මිජාලමිව වුත්තප්පකාරො ධම්මො, තෙන විහතන්ධකාරො ලොකො විය සඞ්ඝො. වනදාහකපුරිසො විය බුද්ධො, වනදහනග්ගි විය කිලෙසවනදහනො ධම්මො, දඩ්ඪවනත්තා ඛෙත්තභූතො විය භූමිභාගො දඩ්ඪකිලෙසත්තා පුඤ්ඤක්ඛෙත්තභූතො සඞ්ඝො. මහාමෙඝො විය බුද්ධො, සලිලවුට්ඨි විය ධම්මො, වුට්ඨිනිපාතූපසමිතරෙණු විය ජනපදො උපසමිතකිලෙසරෙණු සඞ්ඝො. සුසාරථි [Pg.12] විය බුද්ධො, අස්සාජානීයවිනයූපායො විය ධම්මො, සුවිනීතස්සාජානීයසමූහො විය සඞ්ඝො. සබ්බදිට්ඨිසල්ලුද්ධරණතො සල්ලකත්තො විය බුද්ධො, සල්ලුද්ධරණූපායො විය ධම්මො, සමුද්ධටසල්ලො විය ජනො සමුද්ධටදිට්ඨිසල්ලො සඞ්ඝො. මොහපටලසමුප්පාටනතො වා සාලාකියො විය බුද්ධො, පටලසමුප්පාටනුපායො විය ධම්මො, සමුප්පාටිතපටලො විප්පසන්නලොචනො විය ජනො සමුප්පාටිතමොහපටලො විප්පසන්නඤාණලොචනො සඞ්ඝො. සානුසයකිලෙසබ්‍යාධිහරණසමත්ථතාය වා කුසලො වෙජ්ජො විය බුද්ධො, සම්මා පයුත්තභෙසජ්ජමිව ධම්මො, භෙසජ්ජපයොගෙන සමුපසන්තබ්‍යාධි විය ජනසමුදායො සමුපසන්තකිලෙසබ්‍යාධානුසයො සඞ්ඝො.

บัดนี้ แม้คำใดที่กล่าวไว้ว่า ‘พึงแสดงสรณะทั้งสามนี้ด้วยอุปมาทั้งหลาย’ แม้คำนั้นก็จะกล่าวต่อไป ในที่นี้ พระพุทธเจ้าเปรียบเหมือนพระจันทร์เต็มดวง, พระธรรมที่พระองค์ทรงแสดงเปรียบเหมือนหมู่รัศมีแห่งพระจันทร์, พระสงฆ์เปรียบเหมือนชาวโลกผู้มีความยินดีอันเกิดจากหมู่รัศมีแห่งพระจันทร์เต็มดวง. พระพุทธเจ้าเปรียบเหมือนดวงอาทิตย์อ่อน, พระธรรมมีประการดังกล่าวเปรียบเหมือนข่ายแห่งรัศมีของดวงอาทิตย์นั้น, พระสงฆ์เปรียบเหมือนชาวโลกที่ความมืดอันพระอาทิตย์นั้นกำจัดแล้ว. พระพุทธเจ้าเปรียบเหมือนบุรุษผู้เผาป่า, พระธรรมที่เผาป่าคือกิเลสเปรียบเหมือนไฟเผาป่า, พระสงฆ์ผู้เป็นเนื้อนาบุญเพราะมีกิเลสอันเผาแล้ว เปรียบเหมือนพื้นดินส่วนที่กลายเป็นนาเพราะป่าถูกเผาแล้ว. พระพุทธเจ้าเปรียบเหมือนเมฆใหญ่, พระธรรมเปรียบเหมือนฝน, พระสงฆ์ผู้มีธุลีคือกิเลสสงบแล้ว เปรียบเหมือนชนบทที่มีธุลีสงบแล้วเพราะฝนตก. พระพุทธเจ้าเปรียบเหมือนสารถีผู้ฝึกหัดเป็นอย่างดี, พระธรรมเปรียบเหมือนอุบายในการฝึกม้าอาชาไนย, พระสงฆ์เปรียบเหมือนหมู่ม้าอาชาไนยที่ได้รับการฝึกหัดเป็นอย่างดี. พระพุทธเจ้าเปรียบเหมือนศัลยแพทย์เพราะทรงถอนลูกศรคือทิฏฐิทั้งปวง, พระธรรมเปรียบเหมือนอุบายในการถอนลูกศร, พระสงฆ์ผู้มีลูกศรคือทิฏฐิอันถอนแล้ว เปรียบเหมือนคนผู้มีลูกศรอันถอนแล้ว. หรือ พระพุทธเจ้าเปรียบเหมือนจักษุแพทย์เพราะทรงลอกฝ้าคือโมหะ, พระธรรมเปรียบเหมือนอุบายในการลอกฝ้า, พระสงฆ์ผู้มีจักษุคือญาณอันผ่องใสเพราะมีฝ้าคือโมหะอันลอกแล้ว เปรียบเหมือนคนผู้มีดวงตาผ่องใสเพราะมีฝ้าอันลอกแล้ว. หรือ พระพุทธเจ้าเปรียบเหมือนแพทย์ผู้ฉลาดเพราะทรงสามารถกำจัดโรคคือกิเลสพร้อมทั้งอนุสัย, พระธรรมเปรียบเหมือนยาที่ปรุงไว้อย่างดี, พระสงฆ์ผู้มีโรคคือกิเลสและอนุสัยสงบระงับแล้ว เปรียบเหมือนหมู่ชนผู้มีโรคสงบระงับแล้วด้วยการใช้ยา.

අථ වා සුදෙසකො විය බුද්ධො, සුමග්ගො විය ඛෙමන්තභූමි විය ච ධම්මො, මග්ගප්පටිපන්නො ඛෙමන්තභූමිප්පත්තො විය සඞ්ඝො. සුනාවිකො විය බුද්ධො, නාවා විය ධම්මො, පාරප්පත්තො සම්පත්තිකො විය ජනො සඞ්ඝො. හිමවා විය බුද්ධො, තප්පභවොසධමිව ධම්මො, ඔසධූපභොගෙන නිරාමයො විය ජනො සඞ්ඝො. ධනදො විය බුද්ධො, ධනං විය ධම්මො, යථාධිප්පායං ලද්ධධනො විය ජනො සම්මාලද්ධඅරියධනො සඞ්ඝො. නිධිදස්සනකො විය බුද්ධො, නිධි විය ධම්මො, නිධිප්පත්තො විය ජනො සඞ්ඝො.

อีกนัยหนึ่ง พระพุทธเจ้าเปรียบเหมือนผู้บอกทางที่ดี, พระธรรมเปรียบเหมือนทางที่ดีและเปรียบเหมือนแดนเกษม, พระสงฆ์เปรียบเหมือนผู้เดินทางไปสู่แดนเกษม. พระพุทธเจ้าเปรียบเหมือนนายเรือที่ดี, พระธรรมเปรียบเหมือนเรือ, พระสงฆ์เปรียบเหมือนคนที่ถึงฝั่งอย่างปลอดภัย. พระพุทธเจ้าเปรียบเหมือนภูเขาหิมาลัย, พระธรรมเปรียบเหมือนยาที่เกิดจากภูเขานั้น, พระสงฆ์เปรียบเหมือนคนผู้ไม่มีโรคเพราะใช้ยา. พระพุทธเจ้าเปรียบเหมือนผู้ให้ทรัพย์, พระธรรมเปรียบเหมือนทรัพย์, พระสงฆ์ผู้ได้อริยทรัพย์มาโดยชอบ เปรียบเหมือนคนที่ได้ทรัพย์ตามความปรารถนา. พระพุทธเจ้าเปรียบเหมือนผู้ชี้ขุมทรัพย์, พระธรรมเปรียบเหมือนขุมทรัพย์, พระสงฆ์เปรียบเหมือนคนที่ไปถึงขุมทรัพย์.

අපිච අභයදො විය වීරපුරිසො බුද්ධො, අභයමිව ධම්මො, සම්පත්තාභයො විය ජනො අච්චන්තසබ්බභයො සඞ්ඝො. අස්සාසකො විය බුද්ධො, අස්සාසො විය ධම්මො, අස්සත්ථජනො විය සඞ්ඝො. සුමිත්තො විය බුද්ධො, හිතූපදෙසො විය ධම්මො, හිතූපයොගෙන පත්තසදත්ථො විය ජනො සඞ්ඝො. ධනාකරො විය බුද්ධො, ධනසාරො විය ධම්මො, ධනසාරූපභොගො විය ජනො සඞ්ඝො. රාජකුමාරන්හාපකො විය බුද්ධො, සීසන්හානසලිලං විය ධම්මො, සුන්හාතරාජකුමාරවග්ගො විය සද්ධම්මසලිලසුන්හාතො සඞ්ඝො. අලඞ්කාරකාරකො විය බුද්ධො, අලඞ්කාරො විය ධම්මො, අලඞ්කතරාජපුත්තගණො විය සද්ධම්මාලඞ්කතො සඞ්ඝො. චන්දනරුක්ඛො විය බුද්ධො, තප්පභවගන්ධො විය ධම්මො, චන්දනුපභොගෙන සන්තපරිළාහො විය ජනො සද්ධම්මූපභොගෙන සන්තපරිළාහො සඞ්ඝො. දායජ්ජසම්පදානකො විය පිතා බුද්ධො, දායජ්ජං විය ධම්මො, දායජ්ජහරො පුත්තවග්ගො විය සද්ධම්මදායජ්ජහරො සඞ්ඝො. විකසිතපදුමං [Pg.13] විය බුද්ධො, තප්පභවමධු විය ධම්මො, තදුපභොගීභමරගණො විය සඞ්ඝො. එවං සරණත්තයමෙතඤ්ච, උපමාහි පකාසයෙ.

อีกอย่างหนึ่ง พระพุทธเจ้าเปรียบเหมือนวีรบุรุษผู้ประทานอภัย พระธรรมเปรียบเหมือนความไม่มีภัย พระสงฆ์เปรียบเหมือนหมู่ชนผู้ถึงความไม่มีภัยแล้วโดยสิ้นเชิง พระพุทธเจ้าเปรียบเหมือนผู้ประทานความอุ่นใจ พระธรรมเปรียบเหมือนความอุ่นใจ พระสงฆ์เปรียบเหมือนหมู่ชนผู้ได้ความอุ่นใจแล้ว พระพุทธเจ้าเปรียบเหมือนมิตรที่ดี พระธรรมเปรียบเหมือนคำแนะนำที่เป็นประโยชน์ พระสงฆ์เปรียบเหมือนหมู่ชนผู้บรรลุประโยชน์ของตนด้วยการประกอบในสิ่งที่เป็นประโยชน์ พระพุทธเจ้าเปรียบเหมือนขุมทรัพย์ พระธรรมเปรียบเหมือนแก่นแห่งทรัพย์ พระสงฆ์เปรียบเหมือนหมู่ชนผู้บริโภคแก่นแห่งทรัพย์ พระพุทธเจ้าเปรียบเหมือนผู้ให้ราชกุมารสรงสนาน พระธรรมเปรียบเหมือนน้ำสำหรับสรงพระเศียร พระสงฆ์เปรียบเหมือนหมู่ราชกุมารผู้สรงสนานดีแล้วด้วยน้ำคือพระสัทธรรม พระพุทธเจ้าเปรียบเหมือนช่างประดับ พระธรรมเปรียบเหมือนเครื่องประดับ พระสงฆ์เปรียบเหมือนหมู่ราชบุตรผู้ประดับแล้วด้วยเครื่องประดับคือพระสัทธรรม พระพุทธเจ้าเปรียบเหมือนต้นจันทน์ พระธรรมเปรียบเหมือนกลิ่นหอมอันเกิดจากต้นจันทน์นั้น พระสงฆ์เปรียบเหมือนหมู่ชนผู้มีความเร่าร้อนระงับแล้วด้วยการใช้ไม้จันทน์ ฉันใด ก็ฉันนั้น พระสงฆ์เป็นผู้มีความเร่าร้อนระงับแล้วด้วยการบริโภคพระสัทธรรม พระพุทธเจ้าเปรียบเหมือนบิดาผู้ประทานมรดก พระธรรมเปรียบเหมือนมรดก พระสงฆ์เปรียบเหมือนหมู่บุตรผู้รับมรดกคือพระสัทธรรม พระพุทธเจ้าเปรียบเหมือนดอกปทุมที่บานแล้ว พระธรรมเปรียบเหมือนน้ำผึ้งอันเกิดจากดอกปทุมนั้น พระสงฆ์เปรียบเหมือนหมู่ภมรผู้บริโภคน้ำผึ้งนั้น พึงประกาศพระรัตนตรัยแม้นี้ ด้วยอุปมาทั้งหลายอย่างนี้

එත්තාවතා ච යා පුබ්බෙ ‘‘කෙන කත්ථ කදා කස්මා, භාසිතං සරණත්තය’’න්තිආදීහි චතූහි ගාථාහි අත්ථවණ්ණනාය මාතිකා නික්ඛිත්තා, සා අත්ථතො පකාසිතා හොතීති.

ด้วยลำดับถ้อยคำเพียงเท่านี้ มาติกา (หัวข้อ) ใดที่ตั้งไว้แล้วในเบื้องต้นเพื่อพรรณนาเนื้อความ ด้วยคาถาทั้งหลาย 4 บท มีอาทิว่า "เกน กตฺถ กทา กสฺมา, ภาสิตํ สรณตฺตยํ" มาติกานั้น ชื่อว่าอันข้าพเจ้าประกาศแล้วโดยเนื้อความ ดังนี้

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දකපාඨ-අට්ඨකථාය

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกปาฐะ

සරණත්තයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาไตรสรณะ จบแล้ว

2. සික්ඛාපදවණ්ණනා

๒. พรรณนาสิกขาบท

සික්ඛාපදපාඨමාතිකා

มาติกาแห่งสิกขาบทปาฐะ

එවං සරණගමනෙහි සාසනොතාරං දස්සෙත්වා සාසනං ඔතිණ්ණෙන උපාසකෙන වා පබ්බජිතෙන වා යෙසු සික්ඛාපදෙසු පඨමං සික්ඛිතබ්බං, තානි දස්සෙතුං නික්ඛිත්තස්ස සික්ඛාපදපාඨස්ස ඉදානි වණ්ණනත්ථං අයං මාතිකා –

ครั้นแสดงการก้าวลงสู่พระศาสนาด้วยสรณคมน์ทั้งหลายอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อพรรณนาสิกขาบทปาฐะที่ตั้งไว้ เพื่อแสดงสิกขาบทเหล่านั้น อันอุบาสกหรือบรรพชิตผู้ก้าวลงสู่พระศาสนาแล้วพึงศึกษาเป็นเบื้องต้นในสิกขาบทเหล่าใด นี้คือมาติกา (หัวข้อ) –

‘‘යෙන යත්ථ යදා යස්මා, වුත්තානෙතානි තං නයං;

වත්වා කත්වා වවත්ථානං, සාධාරණවිසෙසතො.

“สิกขาบทเหล่านี้ อันพระผู้มีพระภาคพระองค์ใดตรัสไว้ ณ ที่ใด ในกาลใด เพราะเหตุใด ครั้นกล่าวถึงนัยนั้นแล้ว กระทำการจำแนกโดยความเป็นสิกขาบททั่วไปและสิกขาบทพิเศษ

‘‘පකතියා ච යං වජ්ජං, වජ්ජං පණ්ණත්තියා ච යං;

වවත්ථපෙත්වා තං කත්වා, පදානං බ්‍යඤ්ජනත්ථතො.

โทษใดเป็นโลกวัชชะ และโทษใดเป็นปัณณัตติวัชชะ ครั้นจำแนกโทษนั้นแล้ว (พึงทราบวินิจฉัย) โดยพยัญชนะและโดยอรรถแห่งบททั้งหลาย

‘‘සාධාරණානං සබ්බෙසං, සාධාරණවිභාවනං;

අථ පඤ්චසු පුබ්බෙසු, විසෙසත්ථප්පකාසතො.

การจำแนกความเป็นสาธารณะแห่งสิกขาบททั้งปวงที่เป็นสาธารณะ อนึ่ง โดยการประกาศอรรถพิเศษในสิกขาบท 5 ข้อเบื้องต้น

‘‘පාණාතිපාතපභුති-හෙකතානානතාදිතො;

ආරම්මණාදානභෙදා, මහාසාවජ්ජතො තථා.

โดยความเป็นอันเดียวกันและต่างกันแห่งปาณาติบาตเป็นต้น โดยความแตกต่างแห่งอารมณ์และการสมาทาน และโดยความเป็นโทษมาก

‘‘පයොගඞ්ගසමුට්ඨානා, වෙදනාමූලකම්මතො;

විරමතො ච ඵලතො, විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

พึงทราบการวินิจฉัย โดยประโยค องค์ และสมุฏฐาน โดยเวทนา มูล และกรรม และโดยการงดเว้นและโดยผล

‘‘යොජෙතබ්බං [Pg.14] තතො යුත්තං, පච්ඡිමෙස්වපි පඤ්චසු;

ආවෙණිකඤ්ච වත්තබ්බං, ඤෙය්‍යා හීනාදිතාපි චා’’ති.

นอกจากนั้น พึงประกอบสิ่งที่สมควรแม้ในสิกขาบท 5 ข้อหลัง และพึงกล่าวถึงธรรมะจำเพาะ และพึงทราบความเป็นศีลอย่างเลวเป็นต้น ดังนี้”

තත්ථ එතානි පාණාතිපාතාවෙරමණීතිආදීනි දස සික්ඛාපදානි භගවතා එව වුත්තානි, න සාවකාදීහි. තානි ච සාවත්ථියං වුත්තානි ජෙතවනෙ අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ ආයස්මන්තං රාහුලං පබ්බාජෙත්වා කපිලවත්ථුතො සාවත්ථිං අනුප්පත්තෙන සාමණෙරානං සික්ඛාපදවවත්ථාපනත්ථං. වුත්තං හෙතං –

ในมาติกาบทเหล่านั้น สิกขาบท 10 เหล่านี้ มีปาณาติปาตา เวรมณี เป็นต้น อันพระผู้มีพระภาคเท่านั้นตรัสไว้ ไม่ใช่พระสาวกเป็นต้นกล่าวไว้ และสิกขาบทเหล่านั้น พระองค์ตรัสไว้ที่กรุงสาวัตถี ที่พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เพื่อทรงบัญญัติสิกขาบทแก่สามเณรทั้งหลาย โดยพระองค์ผู้ทรงให้ท่านพระราหุลบรรพชาแล้วจากกรุงกบิลพัสดุ์ เสด็จถึงกรุงสาวัตถีโดยลำดับ จริงอยู่ คำนี้พระองค์ตรัสไว้ว่า

‘‘අථ ඛො භගවා කපිලවත්ථුස්මිං යථාභිරන්තං විහරිත්වා යෙන සාවත්ථි තෙන චාරිකං පක්කාමි. අනුපුබ්බෙන චාරිකං චරමානො යෙන සාවත්ථි තදවසරි. තත්‍ර සුදං භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ. තෙන ඛො පන සමයෙන …පෙ… අථ ඛො සාමණෙරානං එතදහොසි – ‘කති නු ඛො අම්හාකං සික්ඛාපදානි, කත්ථ ච අම්හෙහි සික්ඛිතබ්බ’’’න්ති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං – ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, සාමණෙරානං දස සික්ඛාපදානි, තෙසු ච සාමණෙරෙහි සික්ඛිතුං, පාණාතිපාතාවෙරමණී…පෙ… ජාතරූපරජතපටිග්ගහණා වෙරමණී’’ති (මහාව. 105).

“ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในกรุงกบิลพัสดุ์ตามพระอัธยาศัยแล้ว เสด็จจาริกไปทางที่กรุงสาวัตถีตั้งอยู่ เมื่อเสด็จจาริกไปโดยลำดับ ได้เสด็จถึงกรุงสาวัตถี ได้ยินว่า ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี ในกรุงสาวัตถี ก็โดยสมัยนั้นแล...ฯลฯ...ครั้งนั้นแล สามเณรทั้งหลายได้มีความคิดนี้ว่า ‘สิกขาบทของพวกเรามีเท่าไรหนอ และพวกเราพึงศึกษาในสิกขาบทไหน’ ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาค (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตสิกขาบท 10 แก่สามเณรทั้งหลาย และอนุญาตให้สามเณรทั้งหลายศึกษาในสิกขาบทเหล่านั้น คือ เว้นจากการฆ่าสัตว์...ฯลฯ...เว้นจากการรับทองและเงิน’” (มหาวรรค 105)

තානෙතානි ‘‘සමාදාය සික්ඛති සික්ඛාපදෙසූ’’ති (දී. නි. 1.193; ම. නි. 2.24; විභ. 508) සුත්තානුසාරෙන සරණගමනෙසු ච දස්සිතපාඨානුසාරෙන ‘‘පාණාතිපාතා වෙරමණිසික්ඛාපදං සමාදියාමී’’ති එවං වාචනාමග්ගං ආරොපිතානීති වෙදිතබ්බානි. එවං තාව ‘‘යෙන යත්ථ යදා යස්මා, වුත්තානෙතානි තං නයං වත්වා’’ති සො නයො දට්ඨබ්බො.

พึงทราบว่า สิกขาบทเหล่านั้น ถูกยกขึ้นสู่แนวทางแห่งถ้อยคำว่า “ปาณาติปาตา เวรมณีสิกฺขาปทํ สมาทิยามิ” ตามแนวพระสูตรว่า “สมาทานแล้วศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย” (ที.นี. 1.193; ม.นี. 2.24; วิภงฺค์ 508) และตามแนวปาฐะที่แสดงไว้ในสรณคมน์ทั้งหลาย พึงเห็นนัยนั้นอย่างนี้ก่อนว่า “เยน ยตฺถ ยทา ยสฺมา, วุตฺตาเนตานิ ตํ นยํ วตฺวา” (ครั้นกล่าวถึงนัยนั้นว่า สิกขาบทเหล่านี้ อันพระองค์ใด ตรัสไว้ ณ ที่ใด ในกาลใด เพราะเหตุใด)

සාධාරණවිසෙසවවත්ථානං

การจำแนกสิกขาบททั่วไปและสิกขาบทพิเศษ

එත්ථ ච ආදිතො ද්වෙ චතුත්ථපඤ්චමානි උපාසකානං සාමණෙරානඤ්ච සාධාරණානි නිච්චසීලවසෙන. උපොසථසීලවසෙන පන උපාසකානං සත්තමට්ඨමං චෙකං අඞ්ගං කත්වා සබ්බපච්ඡිමවජ්ජානි සබ්බානිපි සාමණෙරෙහි සාධාරණානි, පච්ඡිමං පන සාමණෙරානමෙව විසෙසභූතන්ති එවං සාධාරණවිසෙසතො වවත්ථානං කාතබ්බං. පුරිමානි චෙත්ථ පඤ්ච එකන්තඅකුසලචිත්තසමුට්ඨානත්තා පාණාතිපාතාදීනං පකතිවජ්ජතො වෙරමණියා, සෙසානි [Pg.15] පණ්ණත්තිවජ්ජතොති එවං පකතියා ච යං වජ්ජං, වජ්ජං පණ්ණත්තියා ච යං, තං වවත්ථපෙතබ්බං.

ในสิกขาบท 10 เหล่านี้ สิกขาบท 2 ข้อแรก และสิกขาบทที่ 4 ที่ 5 เป็นสาธารณะแก่อุบาสกและสามเณรโดยเป็นนิจศีล ส่วนโดยเป็นอุโบสถศีล สำหรับอุบาสก เมื่อกระทำสิกขาบทที่ 7 และที่ 8 ให้เป็นองค์เดียวกันแล้ว สิกขาบททั้งหมด ยกเว้นสิกขาบทสุดท้าย ก็เป็นสาธารณะกับสามเณร ส่วนสิกขาบทสุดท้ายเป็นสิกขาบทพิเศษเฉพาะของสามเณรเท่านั้น พึงทำการจำแนกโดยความเป็นสิกขาบททั่วไปและสิกขาบทพิเศษอย่างนี้ ในสิกขาบทเหล่านี้ สิกขาบท 5 ข้อแรก เพราะมีอกุศลจิตเป็นสมุฏฐานโดยส่วนเดียว จึงเป็นการงดเว้นจากปาณาติบาตเป็นต้นอันเป็นโลกวัชชะ (โทษโดยปกติ) ส่วนสิกขาบทที่เหลือเป็นการงดเว้นจากปัณณัตติวัชชะ (โทษโดยบัญญัติ) พึงจำแนกโทษที่เป็นโลกวัชชะและโทษที่เป็นปัณณัตติวัชชะอย่างนี้

සාධාරණවිභාවනා

การจำแนกบทที่เป็นสาธารณะ

යස්මා චෙත්ථ ‘‘වෙරමණිසික්ඛාපදං සමාදියාමී’’ති එතානි සබ්බසාධාරණානි පදානි, තස්මා එතෙසං පදානං බ්‍යඤ්ජනතො ච අත්ථතො ච අයං සාධාරණවිභාවනා වෙදිතබ්බා –

เพราะในสิกขาบทเหล่านี้ บทว่า “เวรมณีสิกฺขาปทํ สมาทิยามิ” เป็นบทที่สาธารณะแก่สิกขาบททั้งหมด เพราะเหตุนั้น พึงทราบการจำแนกบทที่เป็นสาธารณะนี้ แห่งบทเหล่านั้น ทั้งโดยพยัญชนะและโดยอรรถ ดังต่อไปนี้ –

තත්ථ බ්‍යඤ්ජනතො තාව වෙරං මණතීති වෙරමණී, වෙරං පජහති, විනොදෙති, බ්‍යන්තීකරොති, අනභාවං ගමෙතීති අත්ථො. විරමති වා එතාය කරණභූතාය වෙරම්හා පුග්ගලොති, විකාරස්ස වෙකාරං කත්වා වෙරමණී. තෙනෙව චෙත්ථ ‘‘වෙරමණිසික්ඛාපදං විරමණිසික්ඛාපද’’න්ති ද්විධා සජ්ඣායං කරොන්ති. සික්ඛිතබ්බාති සික්ඛා, පජ්ජතෙ අනෙනාති පදං. සික්ඛාය පදං සික්ඛාපදං, සික්ඛාය අධිගමූපායොති අත්ථො. අථ වා මූලං නිස්සයො පතිට්ඨාති වුත්තං හොති. වෙරමණී එව සික්ඛාපදං වෙරමණිසික්ඛාපදං, විරමණිසික්ඛාපදං වා දුතියෙන නයෙන. සම්මා ආදියාමි සමාදියාමි, අවීතික්කමනාධිප්පායෙන අඛණ්ඩකාරිතාය අච්ඡිද්දකාරිතාය අසබලකාරිතාය ච ආදියාමීති වුත්තං හොති.

ในสิกขาบททั้งสองนั้น ก่อนอื่น พึงทราบโดยพยัญชนะดังนี้ สิกขาบทใดย่อมกำจัดเวร (คืออกุศล) เหตุนั้น สิกขาบทนั้นชื่อว่า เวรมณี อธิบายว่า ย่อมละ ย่อมบรรเทาซึ่งเวร กระทำให้สิ้นสุดไป ให้ถึงความไม่มี อีกอย่างหนึ่ง บุคคลย่อมงดเว้นจากเวร ด้วยสิกขาบทนี้อันเป็นเครื่องกระทำ เพราะฉะนั้น (จึงชื่อว่า เวรมณี) โดยทำวิการะ (วิ) เป็นเวการะ (เว) เพราะเหตุนั้นนั่นแล ในเรื่องนี้ บัณฑิตทั้งหลายจึงทำการสาธยายเป็น ๒ อย่างว่า “เวรมณีสิกขาปะทัง” และ “วิรมณีสิกขาปะทัง” ธรรมชาติใดอันบุคคลพึงศึกษา เหตุนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า สิกขา, (อุบาสก) ย่อมถึง (ซึ่งความบริบูรณ์แห่งสิกขา) ด้วยธรรมนี้ เหตุนั้น ธรรมนี้ชื่อว่า บท บทแห่งสิกขา ชื่อว่า สิกขาบท อธิบายว่า เป็นอุบายให้ได้มาซึ่งสิกขา อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่า (บท) หมายถึง ราก ที่อาศัย ที่ตั้งมั่น การงดเว้นนั่นแหละเป็นสิกขาบท ชื่อว่า เวรมณีสิกขาบท หรือโดยนัยที่สอง (หมายถึง) วิรมณีสิกขาบท (ข้าพเจ้า) สมาทาน คือ ถือเอาโดยชอบ พึงทราบว่า (สมาทาน) หมายถึง ข้าพเจ้าถือเอาด้วยความตั้งใจว่าจะไม่ล่วงละเมิด ด้วยความเป็นผู้กระทำให้ไม่ขาด ด้วยความเป็นผู้กระทำให้ไม่ทะลุ และด้วยความเป็นผู้กระทำให้ไม่ด่างพร้อย

අත්ථතො පන වෙරමණීති කාමාවචරකුසලචිත්තසම්පයුත්තා විරති, සා පාණාතිපාතා විරමන්තස්ස ‘‘යා තස්මිං සමයෙ පාණාතිපාතා ආරති විරති පටිවිරති වෙරමණී අකිරියා අකරණං අනජ්ඣාපත්ති වෙලාඅනතික්කමො සෙතුඝාතො’’ති එවමාදිනා (විභ. 704) නයෙන විභඞ්ගෙ වුත්තා. කාමඤ්චෙසා වෙරමණී නාම ලොකුත්තරාපි අත්ථි, ඉධ පන සමාදියාමීති වුත්තත්තා සමාදානවසෙන පවත්තාරහා, තස්මා සා න හොතීති කාමාවචරකුසලචිත්තසම්පයුත්තා විරතීති වුත්තා.

ส่วนโดยอรรถ คำว่า เวรมณี ได้แก่ วิรตีเจตสิกที่สัมปยุตด้วยกามาวจรกุศลจิต วิรตีนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในวิภังคปกรณ์ โดยนัยเป็นต้นว่า “ในสมัยนั้น การงด การเว้น การเว้นขาด เวรมณี การไม่ทำ การไม่ประกอบ การไม่ล่วงละเมิด การไม่ก้าวล่วงขอบเขต การทำลายสะพาน จากปาณาติบาต” ของผู้ที่งดเว้นจากปาณาติบาต จริงอยู่ เวรมณีนี้แม้ที่เป็นโลกุตตระก็มีอยู่ แต่ในที่นี้ เพราะมีคำว่า “สมาทิยามิ” (วิรตี) ที่ควรเป็นไปโดยอำนาจแห่งการสมาทานจึงจะถูก เพราะฉะนั้น วิรตี (โลกุตตระ) นั้นจึงไม่มี (ในที่นี้) ด้วยเหตุนี้ จึงกล่าวว่า ได้แก่ วิรตีเจตสิกที่สัมปยุตด้วยกามาวจรกุศลจิต

සික්ඛාති තිස්සො සික්ඛා අධිසීලසික්ඛා, අධිචිත්තසික්ඛා, අධිපඤ්ඤාසික්ඛාති. ඉමස්මිං පනත්ථෙ සම්පත්තවිරතිසීලං ලොකිකා විපස්සනා රූපාරූපඣානානි අරියමග්ගො ච සික්ඛාති අධිප්පෙතා. යථාහ –

คำว่า สิกขา ได้แก่ สิกขา ๓ อย่าง คือ อธิสีลสิกขา อธิจิตตสิกขา และอธิปัญญาสิกขา แต่ในอรรถนี้ ท่านประสงค์เอาสัมปัตตวิรัติศีล โลกิยวิปัสสนา รูปฌาน อรูปฌาน และอริยมรรค ว่าเป็นสิกขา ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘කතමෙ ධම්මා සික්ඛා? යස්මිං සමයෙ කාමාවචරං කුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොති, සොමනස්සසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං…පෙ… තස්මිං සමයෙ [Pg.16] ඵස්සො හොති…පෙ… අවික්ඛෙපො හොති, ඉමෙ ධම්මා සික්ඛා.

“ธรรมเหล่าไหนชื่อว่า สิกขา? ในสมัยใด กามาวจรกุศลจิตเกิดขึ้น เป็นจิตที่สหรคตด้วยโสมนัส สัมปยุตด้วยญาณ... ฯลฯ... ในสมัยนั้น ผัสสะย่อมมี... ฯลฯ... อวิกเขปะย่อมมี, ธรรมเหล่านี้ชื่อว่า สิกขา

‘‘කතමෙ ධම්මා සික්ඛා? යස්මිං සමයෙ රූපූපපත්තියා මග්ගං භාවෙති විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි…පෙ… පඨමං ඣානං…පෙ… පඤ්චමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති…පෙ… අවික්ඛෙපො හොති, ඉමෙ ධම්මා සික්ඛා.

“ธรรมเหล่าไหนชื่อว่า สิกขา? ในสมัยใด บุคคลเจริญมรรคเพื่อเข้าถึงรูปภพ สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลาย... ฯลฯ... เข้าปฐมฌาน... ฯลฯ... เข้าปัญจมฌานอยู่... ฯลฯ... อวิกเขปะย่อมมี, ธรรมเหล่านี้ชื่อว่า สิกขา

‘‘කතමෙ ධම්මා සික්ඛා? යස්මිං සමයෙ අරූපපත්තියා…පෙ… නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසහගතං…පෙ… අවික්ඛෙපො හොති, ඉමෙ ධම්මා සික්ඛා.

“ธรรมเหล่าไหนชื่อว่า สิกขา? ในสมัยใด (บุคคลเจริญมรรค) เพื่อเข้าถึงอรูปภพ... ฯลฯ... (เข้าฌาน) ที่สหรคตด้วยเนวสัญญานาสัญญายตนะ... ฯลฯ... อวิกเขปะย่อมมี, ธรรมเหล่านี้ชื่อว่า สิกขา

‘‘කතමෙ ධම්මා සික්ඛා? යස්මිං සමයෙ ලොකුත්තරං ඣානං භාවෙති නිය්‍යානිකං…පෙ… අවික්ඛෙපො හොති, ඉමෙ ධම්මා සික්ඛා’’ති (විභ. 712-713).

“ธรรมเหล่าไหนชื่อว่า สิกขา? ในสมัยใด บุคคลเจริญโลกุตตรฌานอันเป็นเครื่องนำออกจากวัฏฏะ... ฯลฯ... อวิกเขปะย่อมมี, ธรรมเหล่านี้ชื่อว่า สิกขา”

එතාසු සික්ඛාසු යාය කායචි සික්ඛාය පදං අධිගමූපායො, අථ වා මූලං නිස්සයො පතිට්ඨාති සික්ඛාපදං. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘සීලං නිස්සාය සීලෙ පතිට්ඨාය සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ භාවෙන්තො බහුලීකරොන්තො’’ති එවමාදි (සං. නි. 5.182). එවමෙත්ථ සාධාරණානං පදානං සාධාරණා බ්‍යඤ්ජනතො අත්ථතො ච විභාවනා කාතබ්බා.

ในสิกขาทั้งหลายเหล่านั้น บทคืออุบายเครื่องบรรลุแห่งสิกขาอย่างใดอย่างหนึ่ง หรืออีกนัยหนึ่ง (บท) คือ ราก ที่อาศัย ที่ตั้งมั่น (นี้) ชื่อว่า สิกขาบท คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า “อาศัยศีล ตั้งมั่นในศีลแล้ว เจริญโพชฌงค์ ๗ ทำให้มาก” เป็นต้น ในเรื่องนี้ พึงทำการจำแนกบททั่วไป โดยลักษณะทั่วไป ทั้งโดยพยัญชนะและโดยอรรถ อย่างนี้

පුරිමපඤ්චසික්ඛාපදවණ්ණනා

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบท ๕ ข้อแรก

ඉදානි යං වුත්තං – ‘‘අථ පඤ්චසු පුබ්බෙසු, විසෙසත්ථප්පකාසතො…පෙ… විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො’’ති, තත්ථෙතං වුච්චති – පාණාතිපාතොති එත්ථ තාව පාණොති ජීවිතින්ද්‍රියප්පටිබද්ධා ඛන්ධසන්තති, තං වා උපාදාය පඤ්ඤත්තො සත්තො. තස්මිං පන පාණෙ පාණසඤ්ඤිනො තස්ස පාණස්ස ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදකඋපක්කමසමුට්ඨාපිකා කායවචීද්වාරානං අඤ්ඤතරද්වාරප්පවත්තා වධකචෙතනා පාණාතිපාතො. අදින්නාදානන්ති එත්ථ අදින්නන්ති පරපරිග්ගහිතං, යත්ථ පරො යථාකාමකාරිතං ආපජ්ජන්තො අදණ්ඩාරහො අනුපවජ්ජො ච හොති, තස්මිං පරපරිග්ගහිතෙ පරපරිග්ගහිතසඤ්ඤිනො තදාදායකඋපක්කමසමුට්ඨාපිකා කායවචීද්වාරානං අඤ්ඤතරද්වාරප්පවත්තා එව ථෙය්‍යචෙතනා අදින්නාදානං. අබ්‍රහ්මචරියන්ති අසෙට්ඨචරියං, ද්වයංද්වයසමාපත්තිමෙථුනප්පටිසෙවනා කායද්වාරප්පවත්තා අසද්ධම්මප්පටිසෙවනට්ඨානවීතික්කමචෙතනා අබ්‍රහ්මචරියං[Pg.17]. මුසාවාදොති එත්ථ මුසාති විසංවාදනපුරෙක්ඛාරස්ස අත්ථභඤ්ජනකො වචීපයොගො කායපයොගො වා, විසංවාදනාධිප්පායෙන පනස්ස පරවිසංවාදකකායවචීපයොගසමුට්ඨාපිකා කායවචීද්වාරානමෙව අඤ්ඤතරද්වාරප්පවත්තා මිච්ඡාචෙතනා මුසාවාදො. සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානන්ති එත්ථ පන සුරාති පඤ්ච සුරා – පිට්ඨසුරා, පූවසුරා, ඔදනසුරා, කිණ්ණපක්ඛිත්තා, සම්භාරසංයුත්තා චාති. මෙරයම්පි පුප්ඵාසවො, ඵලාසවො, ගුළාසවො, මධ්වාසවො, සම්භාරසංයුත්තො චාති පඤ්චවිධං. මජ්ජන්ති තදුභයමෙව මදනියට්ඨෙන මජ්ජං, යං වා පනඤ්ඤම්පි කිඤ්චි අත්ථි මදනියං, යෙන පීතෙන මත්තො හොති පමත්තො, ඉදං වුච්චති මජ්ජං. පමාදට්ඨානන්ති යාය චෙතනාය තං පිවති අජ්ඣොහරති, සා චෙතනා මදප්පමාදහෙතුතො පමාදට්ඨානන්ති වුච්චති, යතො අජ්ඣොහරණාධිප්පායෙන කායද්වාරප්පවත්තා සුරාමෙරයමජ්ජානං අජ්ඣොහරණචෙතනා ‘‘සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨාන’’න්ති වෙදිතබ්බා. එවං තාවෙත්ථ පාණාතිපාතප්පභුතීහි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

บัดนี้ คำใดที่ข้าพเจ้ากล่าวไว้ว่า “วินิจฉัยอันบัณฑิตพึงทราบ...ในสิกขาบท ๕ ข้อแรก...” ในคาถานั้น มีคำอธิบายดังนี้: ในคำว่า ปาณาติปาโต นั้น ก่อนอื่น คำว่า ปาโณ ได้แก่ ความสืบต่อแห่งขันธ์อันเนื่องด้วยชีวิตินทรีย์ หรือสัตว์ที่บัญญัติขึ้นโดยอาศัยขันธ์นั้น ก็ในปาณะนั้น วธกเจตนา (เจตนาฆ่า) ที่เป็นไปในทวารใดทวารหนึ่งแห่งกายทวารและวจีทวาร อันมีความพยายามที่ตัดรอนชีวิตินทรีย์ของสัตว์นั้นให้เกิดขึ้น ของผู้มีความสำคัญว่าสัตว์นั้นมีชีวิต ชื่อว่า ปาณาติบาต ในคำว่า อทินนาทานัง นั้น คำว่า อทินนัง ได้แก่ ทรัพย์ที่ผู้อื่นหวงแหน ซึ่งเจ้าของเมื่อถูกผู้อื่นกระทำตามอำเภอใจ ย่อมไม่ต้องรับโทษ และไม่ต้องถูกตำหนิ ในทรัพย์ที่ผู้อื่นหวงแหนนั้น เถยยเจตนา (เจตนาลัก) ที่เป็นไปในทวารใดทวารหนึ่งแห่งกายทวารและวจีทวารเท่านั้น อันมีความพยายามที่จะถือเอาทรัพย์นั้นให้เกิดขึ้น ของผู้มีความสำคัญว่าทรัพย์นั้นเป็นของที่ผู้อื่นหวงแหน ชื่อว่า อทินนาทาน คำว่า อพรหมจริยัง ได้แก่ ความประพฤติไม่ประเสริฐ เจตนาล่วงละเมิดฐานะคือการเสพเมถุนอันเป็นอสัทธรรม ซึ่งเป็นไปทางกายทวาร เป็นการสมสู่กันของคนสองคน ชื่อว่า อพรหมจรรย์ ในคำว่า มุสาวาโท นั้น คำว่า มุสา ได้แก่ วจีปโยคหรือกายปโยคที่ทำลายประโยชน์ ของบุคคลผู้มีความมุ่งหมายจะพูดให้คลาดเคลื่อน ส่วนมิจฉาเจตนาที่เป็นไปในทวารใดทวารหนึ่งแห่งกายทวารและวจีทวารเท่านั้น อันยังกายปโยคและวจีปโยคที่ทำให้ผู้อื่นคลาดเคลื่อนให้เกิดขึ้น ด้วยความตั้งใจจะพูดให้คลาดเคลื่อน ชื่อว่า มุสาวาท ส่วนในคำว่า สุราเมรยมัชชปมาทัฏฐานัง นั้น คำว่า สุรา ได้แก่ สุรา ๕ อย่าง คือ ปิฏฐสุรา (สุราทำด้วยแป้ง) ปูวสุรา (สุราทำด้วยขนม) โอทนสุรา (สุราทำด้วยข้าวสุก) กิณณปักขิตตา (สุราที่ใส่เชื้อ) และสัมภารสังยุตตา (สุราที่ประสมด้วยเครื่องปรุง) แม้เมรัยก็มี ๕ อย่าง คือ ปุปผาสวะ (น้ำดองดอกไม้) ผลาสวะ (น้ำดองผลไม้) คุฬาสวะ (น้ำดองน้ำอ้อย) มธุวาสวะ (น้ำดองน้ำผึ้ง) และสัมภารสังยุตตะ (น้ำดองที่ประสมด้วยเครื่องปรุง) คำว่า มัชชะ ได้แก่ สุราและเมรัยทั้งสองอย่างนั้นนั่นแหละ โดยความหมายว่าเป็นสิ่งที่ทำให้มึนเมา หรือสิ่งอื่นใดที่ทำให้มึนเมามีอยู่ ซึ่งเมื่อดื่มแล้วย่อมเป็นผู้เมา เป็นผู้ประมาท สิ่งนี้เรียกว่า มัชชะ คำว่า ปมาทัฏฐานัง ได้แก่ เจตนาใดที่บุคคลใช้ดื่ม กลืนกินสิ่งนั้น เจตนานั้นเรียกว่า ปมาทัฏฐานะ เพราะเป็นเหตุแห่งความเมาและความประมาท เพราะฉะนั้น เจตนาที่จะกลืนกินสุราเมรัยและมัชชะ อันเป็นไปทางกายทวาร ด้วยความตั้งใจจะกลืนกิน พึงทราบว่า “สุราเมรยมัชชปมาทัฏฐานะ” ในเรื่องนี้ วินิจฉัยอันบัณฑิตพึงทราบด้วยปาณาติบาตเป็นต้น อย่างนี้ก่อน

එකතානානතාදිවිනිච්ඡයං

วินิจฉัยความเป็นอันเดียวกันและความต่างกัน เป็นต้น

එකතානානතාදිතොති එත්ථ ආහ – කිං පන වජ්ඣවධකප්පයොගචෙතනාදීනං එකතාය පාණාතිපාතස්ස අඤ්ඤස්ස වා අදින්නාදානාදිනො එකත්තං, නානතාය නානත්තං හොති, උදාහු නොති. කස්මා පනෙතං වුච්චති? යදි තාව එකතාය එකත්තං, අථ යදා එකං වජ්ඣං බහූ වධකා වධෙන්ති, එකො වා වධකො බහුකෙ වජ්ඣෙ වධෙති, එකෙන වා සාහත්ථිකාදිනා පයොගෙන බහූ වජ්ඣා වධීයන්ති, එකා වා චෙතනා බහූනං වජ්ඣානං ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදකපයොගං සමුට්ඨාපෙති, තදා එකෙන පාණාතිපාතෙන භවිතබ්බං. යදි පන නානතාය නානත්තං. අථ යදා එකො වධකො එකස්සත්ථාය එකං පයොගං කරොන්තො බහූ වජ්ඣෙ වධෙති, බහූ වා වධකා දෙවදත්තයඤ්ඤදත්තසොමදත්තාදීනං බහූනමත්ථාය බහූ පයොගෙ කරොන්තා එකමෙව දෙවදත්තං යඤ්ඤදත්තං සොමදත්තං වා වධෙන්ති, බහූහි වා සාහත්ථිකාදීහි පයොගෙහි එකො වජ්ඣො වධීයති. බහූ වා චෙතනා එකස්සෙව වජ්ඣස්ස ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදකපයොගං සමුට්ඨාපෙන්ති, තදා බහූහි පාණාතිපාතෙහි භවිතබ්බං. උභයම්පි චෙතමයුත්තං. අථ නෙව එතෙසං වජ්ඣාදීනං එකතාය එකත්තං, නානතාය නානත්තං, අඤ්ඤථෙව තු එකත්තං නානත්තඤ්ච හොති, තං වත්තබ්බං පාණාතිපාතස්ස, එවං සෙසානම්පීති.

ในบทว่า เอกตานานตาทิโต นี้ ท่านผู้ท้วงกล่าวว่า - ก็ความเป็นกรรมเดียวแห่งปาณาติบาต หรือแห่งกรรมอื่นมีอทินนาทานเป็นต้น ย่อมมีได้ด้วยความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันแห่งผู้ถูกฆ่า ผู้ฆ่า ประโยค และเจตนาเป็นต้น หรือว่าความเป็นกรรมหลายอย่างย่อมมีได้ด้วยความเป็นหลายอย่าง หรือว่าไม่มี? ก็เหตุไฉนจึงกล่าวคำนี้? ถ้าหากว่า ความเป็นกรรมเดียวย่อมมีได้ด้วยความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน เมื่อเป็นเช่นนั้น ในกาลใด ผู้ฆ่าหลายคนฆ่าสัตว์ที่ถูกฆ่าตัวหนึ่ง หรือผู้ฆ่าคนเดียวฆ่าสัตว์ที่ถูกฆ่าหลายตัว หรือสัตว์ที่ถูกฆ่าหลายตัวถูกฆ่าด้วยประโยคอย่างหนึ่งมีสาหัตถิกประโยคเป็นต้น หรือเจตนาเดียวให้เกิดประโยคอันเป็นเครื่องตัดชีวิตินทรีย์ของสัตว์ที่ถูกฆ่าหลายตัว ในกาลนั้น ก็พึงเป็นปาณาติบาตกรรมเดียว แต่ถ้าว่า ความเป็นกรรมหลายอย่างย่อมมีได้ด้วยความเป็นหลายอย่าง เมื่อเป็นเช่นนั้น ในกาลใด ผู้ฆ่าคนหนึ่งกระทำประโยคเดียวเพื่อประโยชน์แก่สัตว์ตัวหนึ่ง แต่กลับฆ่าสัตว์ที่ถูกฆ่าหลายตัว หรือผู้ฆ่าหลายคนกระทำประโยคหลายอย่างเพื่อประโยชน์แก่ผู้ถูกฆ่าหลายคนมีเทวทัต ยัญญทัต และโสมทัตเป็นต้น แต่กลับฆ่าเพียงเทวทัต ยัญญทัต หรือโสมทัตคนเดียว หรือสัตว์ที่ถูกฆ่าตัวเดียวถูกฆ่าด้วยประโยคหลายอย่างมีสาหัตถิกประโยคเป็นต้น หรือเจตนาหลายดวงให้เกิดประโยคอันเป็นเครื่องตัดชีวิตินทรีย์ของสัตว์ที่ถูกฆ่าตัวเดียว ในกาลนั้น ก็พึงเป็นปาณาติบาตหลายกรรม แม้ทั้งสองอย่างนี้ก็ไม่สมควร เพราะเหตุนั้น ความเป็นกรรมเดียวด้วยความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันแห่งผู้ถูกฆ่าเป็นต้นเหล่านี้ หรือความเป็นกรรมหลายอย่างด้วยความเป็นหลายอย่าง ย่อมไม่มี แต่ความเป็นกรรมเดียวและความเป็นกรรมหลายอย่างย่อมมีโดยประการอื่นทีเดียว พึงกล่าวความเป็นกรรมเดียวและความเป็นกรรมหลายอย่างนั้นของปาณาติบาต แม้ของกรรมที่เหลือทั้งหลายก็ฉันนั้น

වුච්චතෙ [Pg.18] – තත්ථ තාව පාණාතිපාතස්ස න වජ්ඣවධකාදීනං පච්චෙකමෙකතාය එකතා, නානතාය නානතා, කින්තු වජ්ඣවධකාදීනං යුගනන්ධමෙකතාය එකතා, ද්වින්නම්පි තු තෙසං, තතො අඤ්ඤතරස්ස වා නානතාය නානතා. තථා හි බහූසු වධකෙසු බහූහි සරක්ඛෙපාදීහි එකෙන වා ඔපාතඛණනාදිනා පයොගෙන බහූ වජ්ඣෙ වධෙන්තෙසුපි බහූ පාණාතිපාතා හොන්ති. එකස්මිං වධකෙ එකෙන, බහූහි වා පයොගෙහි තප්පයොගසමුට්ඨාපිකාය ච එකාය, බහූහි වා චෙතනාහි බහූ වජ්ඣෙ වධෙන්තෙපි බහූ පාණාතිපාතා හොන්ති, බහූසු ච වධකෙසු යථාවුත්තප්පකාරෙහි බහූහි, එකෙන වා පයොගෙන එකං වජ්ඣං වධෙන්තෙසුපි බහූ පාණාතිපාතා හොන්ති. එස නයො අදින්නාදානාදීසුපීති. එවමෙත්ථ එකතානානතාදිතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

(ข้าพเจ้า) ขอตอบว่า - ในปัญหานั้น ก่อนอื่น สำหรับปาณาติบาต ความเป็นกรรมเดียวย่อมมีได้ มิใช่เพราะความเป็นอย่างเดียวของแต่ละอย่างแห่งผู้ถูกฆ่าและผู้ฆ่าเป็นต้น และความเป็นกรรมหลายอย่างก็มิใช่เพราะความเป็นหลายอย่าง (ของแต่ละอย่าง) แต่ว่า ความเป็นกรรมเดียวย่อมมีได้เพราะความเป็นอย่างเดียวแห่งการจับคู่กันของผู้ถูกฆ่าและผู้ฆ่าเป็นต้นทั้งสอง หรือความเป็นกรรมหลายอย่างย่อมมีได้เพราะความเป็นหลายอย่างของอย่างใดอย่างหนึ่งจากนั้น จริงอย่างนั้น เมื่อผู้ฆ่าหลายคนฆ่าสัตว์ที่ถูกฆ่าหลายตัวด้วยประโยคหลายอย่างมีการยิงลูกศรเป็นต้น หรือด้วยประโยคเดียวมีการขุดหลุมพรางเป็นต้น ปาณาติบาตหลายกรรมย่อมมี แม้เมื่อผู้ฆ่าคนเดียวฆ่าสัตว์ที่ถูกฆ่าหลายตัวด้วยประโยคเดียวหรือหลายประโยค และด้วยเจตนาเดียวหรือหลายดวงอันเป็นเหตุให้ประโยคนั้นเกิดขึ้น ปาณาติบาตหลายกรรมย่อมมี และแม้เมื่อผู้ฆ่าหลายคนฆ่าสัตว์ที่ถูกฆ่าตัวเดียวด้วยประโยคหลายอย่างหรือประโยคเดียวตามวิธีที่กล่าวแล้ว ปาณาติบาตหลายกรรมย่อมมี นัยนี้พึงทราบแม้ในอทินนาทานเป็นต้น พึงทราบวินิจฉัยในสิกขาบท ๕ นี้ โดยความเป็นกรรมเดียวและกรรมหลายอย่างเป็นต้นอย่างนี้

ආරම්මණතොති පාණාතිපාතො චෙත්ථ ජීවිතින්ද්‍රියාරම්මණො. අදින්නාදානඅබ්‍රහ්මචරියසුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානානි රූපධම්මෙසු රූපායතනාදිඅඤ්ඤතරසඞ්ඛාරාරම්මණානි. මුසාවාදො යස්ස මුසා භණති, තමාරභිත්වා පවත්තනතො සත්තාරම්මණො. අබ්‍රහ්මචරියම්පි සත්තාරම්මණන්ති එකෙ. අදින්නාදානඤ්ච යදා සත්තො හරිතබ්බො හොති, තදා සත්තාරම්මණන්ති. අපි චෙත්ථ සඞ්ඛාරවසෙනෙව සත්තාරම්මණං, න පණ්ණත්තිවසෙනාති. එවමෙත්ථ ආරම්මණතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

โดยทางอารมณ์ ในสิกขาบท ๕ นี้ ปาณาติบาตมีชีวิตินทรีย์เป็นอารมณ์ อทินนาทาน อพรหมจรรย์ และสุราเมรยมัชชปมาทัฏฐาน มีสังขารอย่างใดอย่างหนึ่งมีรูปายตนะเป็นต้นในบรรดารูปธรรมทั้งหลายเป็นอารมณ์ มุสาวาท มีสัตว์เป็นอารมณ์ เพราะปรารภบุคคลที่ตนกล่าวคำเท็จแล้วเป็นไป อาจารย์บางพวกกล่าวว่า แม้อพรหมจรรย์ก็มีสัตว์เป็นอารมณ์ และกล่าวว่า อทินนาทาน ในกาลใดที่สัตว์เป็นสิ่งที่พึงลักไป ในกาลนั้น ก็มีสัตว์เป็นอารมณ์ แต่ในอทินนาทานนี้ มีสัตว์เป็นอารมณ์ด้วยอำนาจแห่งสังขารเท่านั้น มิใช่ด้วยอำนาจแห่งบัญญัติ พึงทราบวินิจฉัยในสิกขาบท ๕ นี้ โดยทางอารมณ์อย่างนี้

ආදානතොති පාණාතිපාතාවෙරමණිසික්ඛාපදාදීනි චෙතානි සාමණෙරෙන භික්ඛුසන්තිකෙ සමාදින්නානෙව සමාදින්නානි හොන්ති, උපාසකෙන පන අත්තනා සමාදියන්තෙනාපි සමාදින්නානි හොන්ති, පරස්ස සන්තිකෙ සමාදියන්තෙනාපි. එකජ්ඣං සමාදින්නානිපි සමාදින්නානි හොන්ති, පච්චෙකං සමාදින්නානිපි. කින්තු නානං එකජ්ඣං සමාදියතො එකායෙව විරති, එකාව චෙතනා හොති, කිච්චවසෙන පනෙතාසං පඤ්චවිධත්තං විඤ්ඤායති. පච්චෙකං සමාදියතො පන පඤ්චෙව විරතියො, පඤ්ච ච චෙතනා හොන්තීති වෙදිතබ්බා. එවමෙත්ථ ආදානතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

โดยทางการสมาทาน สิกขาบทเหล่านี้มีปาณาติปาตา เวรมณี สิกขาปทัง เป็นต้น อันสามเณรสมาทานแล้วในสำนักของภิกษุเท่านั้น จึงจะชื่อว่าเป็นอันสมาทานดีแล้ว ส่วนอุบาสก แม้สมาทานด้วยตนเองก็ชื่อว่าเป็นอันสมาทานดีแล้ว แม้สมาทานในสำนักของผู้อื่นก็ชื่อว่าเป็นอันสมาทานดีแล้ว แม้สมาทานพร้อมกันก็ชื่อว่าเป็นอันสมาทานดีแล้ว แม้สมาทานทีละข้อก็ชื่อว่าเป็นอันสมาทานดีแล้ว แต่มีความต่างกันคือ เมื่อสมาทานพร้อมกัน วิรัติย่อมมีดวงเดียว เจตนาก็มีดวงเดียว แต่พึงทราบความเป็น ๕ อย่างของวิรัติเหล่านั้นโดยอำนาจแห่งกิจ ส่วนเมื่อสมาทานทีละข้อ พึงทราบว่า วิรัติ ๕ ดวง และเจตนา ๕ ดวงย่อมมี พึงทราบวินิจฉัยในสิกขาบท ๕ นี้ โดยทางการสมาทานอย่างนี้

භෙදතොති සාමණෙරානඤ්චෙත්ථ එකස්මිං භින්නෙ සබ්බානිපි භින්නානි හොන්ති. පාරාජිකට්ඨානියානි හි තානි තෙසං, යං තං වීතික්කන්තං හොති, තෙනෙව කම්මබද්ධො. ගහට්ඨානං පන එකස්මිං භින්නෙ එකමෙව භින්නං හොති, යතො [Pg.19] තෙසං තංසමාදානෙනෙව පුන පඤ්චඞ්ගිකත්තං සීලස්ස සම්පජ්ජති. අපරෙ පනාහු – ‘‘විසුං විසුං සමාදින්නෙසු එකස්මිං භින්නෙ එකමෙව භින්නං හොති, ‘පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතං සීලං සමාදියාමී’ති එවං පන එකතො සමාදින්නෙසු එකස්මිං භින්නෙ සෙසානිපි සබ්බානි භින්නානි හොන්ති. කස්මා? සමාදින්නස්ස අභින්නත්තා, යං තං වීතික්කන්තං, තෙනෙව කම්මබද්ධො’’ති. එවමෙත්ථ භෙදතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

โดยทางความขาด ในสิกขาบท ๕ นี้ สำหรับสามเณรทั้งหลาย เมื่อสิกขาบทข้อหนึ่งขาด สิกขาบททั้งหมดก็เป็นอันขาด เพราะสิกขาบทเหล่านั้นของสามเณรเหล่านั้นอยู่ในฐานะปาราชิก ล่วงละเมิดสิกขาบทข้อใด ก็เป็นผู้ถูกผูกด้วยกรรมนั้น ส่วนสำหรับคฤหัสถ์ทั้งหลาย เมื่อสิกขาบทข้อหนึ่งขาด ก็เป็นอันขาดเพียงข้อเดียว เพราะว่าความเป็นศีลมีองค์ ๕ ของคฤหัสถ์เหล่านั้นย่อมสำเร็จอีกครั้งด้วยการสมาทานสิกขาบทข้อนั้นนั่นเอง ส่วนอาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า “ในบรรดาสิกขาบทที่สมาทานแยกกันทีละข้อ เมื่อข้อหนึ่งขาด ก็เป็นอันขาดเพียงข้อเดียว แต่ในบรรดาสิกขาบทที่สมาทานพร้อมกันว่า ‘ข้าพเจ้าสมาทานศีลอันประกอบด้วยองค์ ๕’ อย่างนี้ เมื่อข้อหนึ่งขาด แม้ข้อที่เหลือทั้งหมดก็เป็นอันขาด เพราะเหตุไร? เพราะการสมาทานไม่แยกจากกัน ล่วงละเมิดสิกขาบทข้อใด ก็เป็นผู้ถูกผูกด้วยกรรมนั้น” พึงทราบวินิจฉัยในสิกขาบท ๕ นี้ โดยทางความขาดอย่างนี้

මහාසාවජ්ජතොති ගුණවිරහිතෙසු තිරච්ඡානගතාදීසු පාණෙසු ඛුද්දකෙ පාණෙ පාණාතිපාතො අප්පසාවජ්ජො, මහාසරීරෙ මහාසාවජ්ජො. කස්මා? පයොගමහන්තතාය. පයොගසමත්තෙපි වත්ථුමහන්තතාය. ගුණවන්තෙසු පන මනුස්සාදීසු අප්පගුණෙ පාණාතිපාතො අප්පසාවජ්ජො, මහාගුණෙ මහාසාවජ්ජො. සරීරගුණානන්තු සමභාවෙ සති කිලෙසානං උපක්කමානඤ්ච මුදුතාය අප්පසාවජ්ජතා, තිබ්බතාය මහාසාවජ්ජතා ච වෙදිතබ්බා. එස නයො සෙසෙසුපි. අපි චෙත්ථ සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානමෙව මහාසාවජ්ජං, න තථා පාණාතිපාතාදයො. කස්මා? මනුස්සභූතස්සාපි උම්මත්තකභාවසංවත්තනෙන අරියධම්මන්තරායකරණතොති. එවමෙත්ථ මහාසාවජ්ජතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

โดยความเป็นกรรมมีโทษมาก ในบรรดาสัตว์ที่ปราศจากคุณ มีสัตว์ดิรัจฉานเป็นต้น ปาณาติบาตในสัตว์ตัวเล็กมีโทษน้อย ในสัตว์มีร่างกายใหญ่มีโทษมาก เพราะเหตุไร? เพราะความที่ประโยคมีมาก แม้เมื่อประโยคเท่ากัน (ก็มีโทษมาก) เพราะความที่วัตถุใหญ่ ส่วนในบรรดาสัตว์ผู้มีคุณ มีมนุษย์เป็นต้น ปาณาติบาตในสัตว์ผู้มีคุณน้อยมีโทษน้อย ในสัตว์ผู้มีคุณมากมีโทษมาก เมื่อความเสมอกันแห่งร่างกายและคุณมีอยู่ พึงทราบความเป็นกรรมมีโทษน้อยเพราะความอ่อนแห่งกิเลสและความพยายาม และพึงทราบความเป็นกรรมมีโทษมากเพราะความแก่กล้า นัยนี้พึงทราบแม้ในสิกขาบทที่เหลือ อีกอย่างหนึ่ง ในสิกขาบท ๕ นี้ สุราเมรยมัชชปมาทัฏฐานเท่านั้นมีโทษมาก ปาณาติบาตเป็นต้นไม่เป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไร? เพราะเป็นเหตุให้ถึงความเป็นบ้าแม้แก่ผู้ที่เป็นมนุษย์ และเพราะกระทำอันตรายแก่อริยธรรม พึงทราบวินิจฉัยในสิกขาบท ๕ นี้ โดยความเป็นกรรมมีโทษมากอย่างนี้

පයොගතොති එත්ථ ච පාණාතිපාතස්ස සාහත්ථිකො, ආණත්තිකො, නිස්සග්ගියො, ථාවරො, විජ්ජාමයො, ඉද්ධිමයොති ඡප්පයොගා. තත්ථ කායෙන වා කායප්පටිබද්ධෙන වා පහරණං සාහත්ථිකො පයොගො, සො උද්දිස්සානුද්දිස්සභෙදතො දුවිධො හොති. තත්ථ උද්දිස්සකෙ යං උද්දිස්ස පහරති, තස්සෙව මරණෙන කම්මුනා බජ්ඣති. ‘‘යො කොචි මරතූ’’ති එවං අනුද්දිස්සකෙ පහාරපච්චයා යස්ස කස්සචි මරණෙන. උභයථාපි ච පහරිතමත්තෙ වා මරතු, පච්ඡා වා තෙනෙව රොගෙන, පහරිතක්ඛණෙ එව කම්මුනා බජ්ඣති. මරණාධිප්පායෙන ච පහාරං දත්වා තෙන අමතස්ස පුන අඤ්ඤෙන චිත්තෙන පහාරෙ දින්නෙ පච්ඡාපි යදි පඨමපහාරෙනෙව මරති, තදා එව කම්මුනා බද්ධො හොති. අථ දුතියපහාරෙන, නත්ථි පාණාතිපාතො. උභයෙහි මතෙපි පඨමපහාරෙනෙව කම්මුනා බද්ධො, උභයෙහිපි අමතෙ නෙවත්ථි පාණාතිපාතො. එස නයො බහුකෙහිපි [Pg.20] එකස්ස පහාරෙ දින්නෙ. තත්‍රාපි හි යස්ස පහාරෙන මරති, තස්සෙව කම්මබද්ධො හොති.

อนึ่ง ในคำว่า 'โดยประโยค' นี้ ประโยคแห่งปาณาติบาตมี ๖ อย่าง คือ สาหัตถิกประโยค อาณัตติกประโยค นิสสัคคิยประโยค ถาวรประโยค วิชชามยประโยค และอิทธิมยประโยค. ในประโยคเหล่านั้น การประหารด้วยกายหรือด้วยวัตถุอันเนื่องด้วยกาย ชื่อว่าสาหัตถิกประโยค. ประโยคนั้นมี ๒ อย่าง โดยแบ่งเป็นอุททิสสกะ (เจาะจง) และอนุททิสสกะ (ไม่เจาะจง). ในบรรดาสองอย่างนั้น ในอุททิสสกะ เมื่อประหารโดยเจาะจงสัตว์ใด ย่อมเป็นกรรมผูกพันด้วยความตายของสัตว์นั้นเท่านั้น. ในอนุททิสสกะ (ประหาร) ด้วยคิดว่า 'ใครๆ ก็ตามจงตายเถิด' ดังนี้ ย่อมเป็นกรรมผูกพันด้วยความตายของใครๆ ก็ตาม เพราะการประหารเป็นปัจจัย. อนึ่ง แม้ในทั้งสองกรณี สัตว์จะตายในขณะที่ประหารพอดี หรือตายในภายหลังด้วยโรคอันเกิดจากการประหารนั้นก็ตาม ย่อมเป็นกรรมผูกพันในขณะที่ประหารนั่นเอง. และเมื่อประหารด้วยเจตนาจะให้ตาย แต่เขายังไม่ตาย แล้วประหารอีกครั้งภายหลังด้วยจิตอื่น หากเขาตายด้วยการประหารครั้งแรกนั่นแหละ ผู้นั้นย่อมเป็นกรรมผูกพันในขณะนั้นนั่นเอง. แต่ถ้าตายด้วยการประหารครั้งที่สอง ปาณาติบาต (จากการประหารครั้งที่สอง) ย่อมไม่มี. แม้ตายเพราะการประหารทั้งสองครั้ง ก็เป็นกรรมผูกพันด้วยการประหารครั้งแรกเท่านั้น, หากไม่ตายเพราะการประหารทั้งสองครั้ง ปาณาติบาตก็ไม่มีเลย. นัยนี้เช่นกัน แม้ในกรณีที่คนจำนวนมากประหารสัตว์ตัวเดียว. จริงอยู่ แม้ในกรณีนั้น สัตว์ตายด้วยการประหารของผู้ใด การผูกพันด้วยกรรมย่อมมีแก่ผู้นั้นเท่านั้น.

අධිට්ඨහිත්වා පන ආණාපනං ආණත්තිකො පයොගො. තත්ථපි සාහත්ථිකෙ පයොගෙ වුත්තනයෙනෙව කම්මබද්ධො අනුස්සරිතබ්බො. ඡබ්බිධො චෙත්ථ නියමො වෙදිතබ්බො –

ส่วนการสั่งโดยการกำหนดแน่วแน่ ชื่อว่าอาณัตติกประโยค. แม้ในประโยคนั้น พึงระลึกถึงการผูกพันด้วยกรรมตามนัยที่กล่าวแล้วในสาหัตถิกประโยคนั่นเทียว. พึงทราบข้อกำหนด ๖ อย่างในอาณัตติกประโยคนี้

‘‘වත්ථු කාලො ච ඔකාසො, ආවුධං ඉරියාපථො;

කිරියාවිසෙසොති ඉමෙ, ඡ ආණත්තිනියාමකා’’ති. (පාචි. අට්ඨ. 2.174);

วัตถุ กาล โอกาส อาวุธ อิริยาบถ และกิริยาพิเศษ เหล่านี้คือองค์ประกอบกำหนดอาณัติ ๖ ประการ

තත්ථ වත්ථූති මාරෙතබ්බො පාණො. කාලොති පුබ්බණ්හසායන්හාදිකාලො ච, යොබ්බනථාවරියාදිකාලො ච. ඔකාසොති ගාමො වා නිගමො වා වනං වා රච්ඡා වා සිඞ්ඝාටකං වාති එවමාදි. ආවුධන්ති අසි වා උසු වා සත්ති වාති එවමාදි. ඉරියාපථොති මාරෙතබ්බස්ස මාරකස්ස ච ඨානං වා නිසජ්ජා වාති එවමාදි.

ในบรรดาองค์ประกอบเหล่านั้น คำว่า วัตถุ คือ สัตว์ที่จะพึงฆ่า. คำว่า กาล คือ เวลาเช้า เวลาเย็น เป็นต้น และเวลาแห่งวัย เช่น ปฐมวัย มัชฌิมวัย เป็นต้น. คำว่า โอกาส คือ บ้าน หรือนิคม หรือป่า หรือถนน หรือทางสี่แพร่ง เป็นต้น. คำว่า อาวุธ คือ ดาบ หรือธนู หรือหอก เป็นต้น. คำว่า อิริยาบถ คือ การยืน หรือการนั่ง เป็นต้น ของผู้จะถูกฆ่าและของผู้ฆ่า.

කිරියාවිසෙසොති විජ්ඣනං වා ඡෙදනං වා භෙදනං වා සඞ්ඛමුණ්ඩිකං වාති එවමාදි. යදි හි වත්ථුං විසංවාදෙත්වා ‘‘යං මාරෙහී’’ති ආණත්තො, තතො අඤ්ඤං මාරෙති, ආණාපකස්ස නත්ථි කම්මබද්ධො. අථ වත්ථුං අවිසංවාදෙත්වා මාරෙති, ආණාපකස්ස ආණත්තික්ඛණෙ ආණත්තස්ස මාරණක්ඛණෙති උභයෙසම්පි කම්මබද්ධො. එස නයො කාලාදීසුපි.

คำว่า กิริยาพิเศษ คือ การแทง หรือการตัด หรือการผ่า หรือการทำหัวโล้นเหมือนสังข์ เป็นต้น. หากว่า ผู้ถูกสั่งฆ่าคนอื่นผิดจากวัตถุ (บุคคล) ที่ผู้สั่งได้สั่งว่า 'จงฆ่าผู้นี้' การผูกพันด้วยกรรมย่อมไม่มีแก่ผู้สั่ง. แต่ถ้าเขาฆ่าโดยไม่ผิดจากวัตถุ (บุคคล) การผูกพันด้วยกรรมย่อมมีแก่ผู้สั่งในขณะที่สั่ง และแก่ผู้ถูกสั่งในขณะที่ฆ่า, การผูกพันด้วยกรรมย่อมมีแก่คนทั้งสอง. นัยนี้เช่นกัน แม้ในเรื่องกาลเป็นต้น.

මාරණත්ථන්තු කායෙන වා කායප්පටිබද්ධෙන වා පහරණනිස්සජ්ජනං නිස්සග්ගියො පයොගො. සොපි උද්දිස්සානුද්දිස්සභෙදතො දුවිධො එව, කම්මබද්ධො චෙත්ථ පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

ส่วนการปล่อยเครื่องประหารไปด้วยกายหรือด้วยวัตถุอันเนื่องด้วยกายเพื่อประสงค์จะฆ่า ชื่อว่านิสสัคคิยประโยค. ประโยคนั้นก็มี ๒ อย่าง โดยแบ่งเป็นอุททิสสกะ (เจาะจง) และอนุททิสสกะ (ไม่เจาะจง) เช่นกัน, และการผูกพันด้วยกรรมในประโยคนี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้วในหนหลังนั่นเทียว.

මාරණත්ථමෙව ඔපාතඛණනං, අපස්සෙනඋපනික්ඛිපනං, භෙසජ්ජවිසයන්තාදිප්පයොජනං වා ථාවරො පයොගො. සොපි උද්දිස්සානුද්දිස්සභෙදතො දුවිධො, යතො තත්ථපි පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව කම්මබද්ධො වෙදිතබ්බො. අයන්තු විසෙසො – මූලට්ඨෙන ඔපාතාදීසු පරෙසං මූලෙන වා මුධා වා දින්නෙසුපි යදි තප්පච්චයා කොචි මරති, මූලට්ඨස්සෙව කම්මබද්ධො. යදිපි ච තෙන අඤ්ඤෙන වා තත්ථ ඔපාතෙ විනාසෙත්වා භූමිසමෙ කතෙපි පංසුධොවකා වා පංසුං ගණ්හන්තා, මූලඛණකා වා මූලානි ඛණන්තා ආවාටං කරොන්ති[Pg.21], දෙවෙ වා වස්සන්තෙ කද්දමො ජායති, තත්ථ ච කොචි ඔතරිත්වා වා ලග්ගිත්වා වා මරති, මූලට්ඨස්සෙව කම්මබද්ධො. යදි පන යෙන ලද්ධං, සො අඤ්ඤො වා තං විත්ථටතරං ගම්භීරතරං වා කරොති, තප්පච්චයාව කොචි මරති, උභයෙසම්පි කම්මබද්ධො. යථා තු මූලානි මූලෙහි සංසන්දන්ති, තථා තත්‍ර ථලෙ කතෙ මුච්චති. එවං අපස්සෙනාදීසුපි යාව තෙසං පවත්ති, තාව යථාසම්භවං කම්මබද්ධො වෙදිතබ්බො.

การขุดหลุมพราง, การวางแผ่นกระดานกล, หรือการประกอบยาพิษและเครื่องยนต์กลไกเป็นต้น เพื่อประสงค์จะฆ่าเท่านั้น ชื่อว่าถาวรประโยค. ประโยคนั้นก็มี ๒ อย่าง โดยแบ่งเป็นอุททิสสกะและอนุททิสสกะ, เพราะว่าแม้ในประโยคนั้น พึงทราบการผูกพันด้วยกรรมตามนัยที่กล่าวแล้วในหนหลังนั่นเทียว. แต่นี้เป็นข้อพิเศษ – แม้เมื่อผู้ทำดั้งเดิมได้ให้หลุมพรางเป็นต้นแก่ผู้อื่นโดยมีค่าจ้างหรือให้เปล่า หากมีใครตายเพราะหลุมพรางนั้นเป็นปัจจัย การผูกพันด้วยกรรมย่อมมีแก่ผู้ทำดั้งเดิมเท่านั้น. และแม้ว่าผู้นั้นหรือผู้อื่นได้ทำลายหลุมพรางนั้นแล้วทำให้พื้นดินเสมอกัน แต่คนขนดินมาขนดินไป หรือคนขุดรากไม้มาขุดรากไม้ไป แล้วทำให้เกิดเป็นหลุมขึ้นอีก หรือเมื่อฝนตก เกิดเป็นโคลนตมขึ้น และมีใครตกลงไปหรือติดอยู่ในที่นั้นแล้วตาย การผูกพันด้วยกรรมย่อมมีแก่ผู้ทำดั้งเดิมเท่านั้น. แต่ถ้าผู้ที่ได้รับหลุมพรางนั้น หรือผู้อื่น ได้ทำให้หลุมนั้นกว้างขึ้นหรือลึกขึ้น และมีใครตายเพราะการกระทำนั้นเป็นปัจจัย การผูกพันด้วยกรรมย่อมมีแก่คนทั้งสอง. แต่เมื่อรากไม้เชื่อมต่อกับรากไม้ฉันใด เมื่อมีการทำที่ดอนในที่นั้น (จนไม่มีสภาพเป็นหลุม) เขาย่อมพ้น (จากกรรม) ฉันนั้น. แม้ในเรื่องแผ่นกระดานกลเป็นต้น ก็พึงทราบการผูกพันด้วยกรรมตามสมควร ตราบเท่าที่สิ่งเหล่านั้นยังคงสภาพอยู่.

මාරණත්ථං පන විජ්ජාපරිජප්පනං විජ්ජාමයො පයොගො. දාඨාවුධාදීනං දාඨාකොටනාදිමිව මාරණත්ථං කම්මවිපාකජිද්ධිවිකාරකරණං ඉද්ධිමයො පයොගොති. අදින්නාදානස්ස තු ථෙය්‍යපසය්හපටිච්ඡන්නපරිකප්පකුසාවහාරවසප්පවත්තා සාහත්ථිකාණත්තිකාදයො පයොගා, තෙසම්පි වුත්තානුසාරෙනෙව පභෙදො වෙදිතබ්බො. අබ්‍රහ්මචරියාදීනං තිණ්ණම්පි සාහත්ථිකො එව පයොගො ලබ්භතීති. එවමෙත්ථ පයොගතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

ส่วนการบริกรรมมนต์เพื่อประสงค์จะฆ่า ชื่อว่าวิชชามยประโยค. การกระทำอิทธิวิการอันเกิดจากวิบากแห่งกรรมเพื่อประสงค์จะฆ่า เหมือนการเคาะเขี้ยวของท้าวทาฐาวุธเป็นต้น ชื่อว่าอิทธิมยประโยค. ส่วนอทินนาทานนั้น มีประโยคคือ สาหัตถิกะ อาณัตติกะ เป็นต้น ซึ่งเป็นไปด้วยอำนาจแห่งเถยยาวหาร (ลัก), ปสหยาวหาร (ข่มขู่เอา), ปฏิจฉันนาวหาร (ซ่อนเร้นเอา), ปริกัปปาวหาร (กำหนดเอา), และกุสาวหาร (ใช้สลากเอา), พึงทราบความแตกต่างของประโยคเหล่านั้นตามที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. แม้สิกขาบท ๓ อย่าง มีอพรหมจรรย์เป็นต้น ย่อมมีได้แต่สาหัตถิกประโยคเท่านั้น. พึงทราบวินิจฉัยโดยประโยคในเรื่องนี้ ดังพรรณนามาฉะนี้.

අඞ්ගතොති එත්ථ ච පාණාතිපාතස්ස පඤ්ච අඞ්ගානි භවන්ති – පාණො ච හොති, පාණසඤ්ඤී ච, වධකචිත්තඤ්ච පච්චුපට්ඨිතං හොති, වායමති, තෙන ච මරතීති. අදින්නාදානස්සාපි පඤ්චෙව – පරපරිග්ගහිතඤ්ච හොති, පරපරිග්ගහිතසඤ්ඤී ච, ථෙය්‍යචිත්තඤ්ච පච්චුපට්ඨිතං හොති, වායමති, තෙන ච ආදාතබ්බං ආදානං ගච්ඡතීති. අබ්‍රහ්මචරියස්ස පන චත්තාරි අඞ්ගානි භවන්ති – අජ්ඣාචරියවත්ථු ච හොති, තත්ථ ච සෙවනචිත්තං පච්චුපට්ඨිතං හොති, සෙවනපච්චයා පයොගඤ්ච සමාපජ්ජති, සාදියති චාති, තථා පරෙසං ද්වින්නම්පි. තත්ථ මුසාවාදස්ස තාව මුසා ච හොති තං වත්ථු, විසංවාදනචිත්තඤ්ච පච්චුපට්ඨිතං හොති, තජ්ජො ච වායාමො, පරවිසංවාදනඤ්ච විඤ්ඤාපයමානා විඤ්ඤත්ති පවත්තතීති චත්තාරි අඞ්ගානි වෙදිතබ්බානි. සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානස්ස පන සුරාදීනඤ්ච අඤ්ඤතරං හොති මදනීයපාතුකම්‍යතාචිත්තඤ්ච පච්චුපට්ඨිතං හොති, තජ්ජඤ්ච වායාමං ආපජ්ජති, පීතෙ ච පවිසතීති ඉමානි චත්තාරි අඞ්ගානීති. එවමෙත්ථ අඞ්ගතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

ในบทว่า อํคโต นี้ ปาณาติบาตมีองค์ ๕ คือ ๑. สัตว์มีชีวิต ๒. รู้ว่าสัตว์มีชีวิต ๓. มีจิตคิดจะฆ่าปรากฏขึ้น ๔. พยายาม ๕. และสัตว์นั้นตายด้วยความพยายามนั้น. แม้อทินนาทานก็มีองค์ ๕ เหมือนกัน คือ ๑. เป็นของที่ผู้อื่นหวงแหน ๒. รู้ว่าเป็นของที่ผู้อื่นหวงแหน ๓. มีจิตคิดจะลักปรากฏขึ้น ๔. พยายาม ๕. และได้ของที่พึงลักมาด้วยความพยายามนั้น. ส่วนอพรหมจรรย์มีองค์ ๔ คือ ๑. มีวัตถุอันพึงล่วงละเมิด ๒. และมีจิตคิดจะเสพในวัตถุนั้นปรากฏขึ้น ๓. ถึงความพยายามเพราะเหตุแห่งการเสพ ๔. และยินดี. แม้แห่งสิกขาบทที่เหลือ ๒ ข้อ ก็มีองค์ ๔ เหมือนกัน. ในสิกขาบทเหล่านั้น ก่อนอื่น พึงทราบองค์ ๔ ของมุสาวาท คือ ๑. เรื่องนั้นเป็นเรื่องไม่จริง ๒. มีจิตคิดจะพูดให้คลาดเคลื่อนปรากฏขึ้น ๓. มีความพยายามอันเกิดจากจิตนั้น ๔. และวิญญัติ (การแสดงออกทางวาจา) ที่ทำให้ผู้อื่นเข้าใจคลาดเคลื่อนเป็นไป. ส่วนสุราเมรยมัชชปมาทัฏฐานมีองค์ ๔ คือ ๑. เป็นสุราเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่ง ๒. มีจิตปรารถนาจะดื่มของมึนเมาปรากฏขึ้น ๓. ถึงความพยายามอันเกิดจากจิตนั้น ๔. และเมื่อดื่มแล้วก็ล่วงลำคอเข้าไป. พึงทราบวินิจฉัยโดยความเป็นองค์ในสิกขาบทเหล่านี้อย่างนี้.

සමුට්ඨානතොති පාණාතිපාතඅදින්නාදානමුසාවාදා චෙත්ථ කායචිත්තතො, වාචාචිත්තතො, කායවාචාචිත්තතො චාති තිසමුට්ඨානා හොන්ති. අබ්‍රහ්මචරියං කායචිත්තවසෙන එකසමුට්ඨානමෙව. සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානං කායතො ච, කායචිත්තතො චාති ද්විසමුට්ඨානන්ති. එවමෙත්ථ සමුට්ඨානතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

ในบทว่า สมุฏฺฐานโต นี้ ในสิกขาบทเหล่านี้ ปาณาติบาต อทินนาทาน และมุสาวาท มีสมุฏฐาน ๓ คือ เกิดจากกายกับจิต, วาจากับจิต, และกาย วาจา กับจิต. อพรหมจรรย์มีสมุฏฐานเดียวโดยเกิดจากกายกับจิตเท่านั้น. สุราเมรยมัชชปมาทัฏฐานมีสมุฏฐาน ๒ คือ เกิดจากกาย และเกิดจากกายกับจิต. พึงทราบวินิจฉัยโดยความเป็นสมุฏฐานในสิกขาบทเหล่านี้อย่างนี้.

වෙදනාතොති [Pg.22] එත්ථ ච පාණාතිපාතො දුක්ඛවෙදනාසම්පයුත්තොව. අදින්නාදානං තීසු වෙදනාසු අඤ්ඤතරවෙදනාසම්පයුත්තං, තථා මුසාවාදො. ඉතරානි ද්වෙ සුඛාය වා අදුක්ඛමසුඛාය වා වෙදනාය සම්පයුත්තානීති. එවමෙත්ථ වෙදනාතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

ในบทว่า เวทนาโต นี้ ปาณาติบาตย่อมประกอบด้วยทุกขเวทนาเท่านั้น. อทินนาทานย่อมประกอบด้วยเวทนาอย่างใดอย่างหนึ่งในเวทนา ๓, มุสาวาทก็เช่นกัน. สิกขาบทที่เหลือ ๒ ข้อย่อมประกอบด้วยสุขเวทนาหรืออทุกขมสุขเวทนา. พึงทราบวินิจฉัยโดยความเป็นเวทนาในสิกขาบทเหล่านี้อย่างนี้.

මූලතොති පාණාතිපාතො චෙත්ථ දොසමොහමූලො. අදින්නාදානමුසාවාදා ලොභමොහමූලා වා දොසමොහමූලා වා. ඉතරානි ද්වෙ ලොභමොහමූලානීති. එවමෙත්ථ මූලතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

ในบทว่า มูลโต นี้ ในสิกขาบทเหล่านี้ ปาณาติบาตมีโทสะและโมหะเป็นมูล. อทินนาทานและมุสาวาท มีโลภะและโมหะเป็นมูล หรือมีโทสะและโมหะเป็นมูล. สิกขาบทที่เหลือ ๒ ข้อ มีโลภะและโมหะเป็นมูล. พึงทราบวินิจฉัยโดยความเป็นมูลในสิกขาบทเหล่านี้อย่างนี้.

කම්මතොති පාණාතිපාතඅදින්නාදානඅබ්‍රහ්මචරියානි චෙත්ථ කායකම්මමෙව කම්මපථප්පත්තානෙව ච, මුසාවාදො වචීකම්මමෙව. යො පන අත්ථභඤ්ජකො, සො කම්මපථප්පත්තො. ඉතරො කම්මමෙව. සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානං කායකම්මමෙවාති. එවමෙත්ථ කම්මතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

ในบทว่า กมฺมโต นี้ ในสิกขาบทเหล่านี้ ปาณาติบาต อทินนาทาน และอพรหมจรรย์ เป็นกายกรรมเท่านั้น และถึงซึ่งกรรมบถด้วย. มุสาวาทเป็นวจีกรรมเท่านั้น. ส่วนมุสาวาทใดที่ทำลายประโยชน์ มุสาวาทนั้นถึงซึ่งกรรมบถ. มุสาวาทนอกนี้เป็นเพียงกรรม. สุราเมรยมัชชปมาทัฏฐานเป็นกายกรรมเท่านั้น. พึงทราบวินิจฉัยโดยความเป็นกรรมในสิกขาบทเหล่านี้อย่างนี้.

විරමතොති එත්ථ ආහ ‘‘පාණාතිපාතාදීහි විරමන්තො කුතො විරමතී’’ති? වුච්චතෙ – සමාදානවසෙන තාව විරමන්තො අත්තනො වා පරෙසං වා පාණාතිපාතාදිඅකුසලතො විරමති. කිමාරභිත්වා? යතො විරමති, තදෙව. සම්පත්තවසෙනාපි විරමන්තො වුත්තප්පකාරාකුසලතොව. කිමාරභිත්වා? පාණාතිපාතාදීනං වුත්තාරම්මණානෙව. කෙචි පන භණන්ති ‘‘සුරාමෙරයමජ්ජසඞ්ඛාතෙ සඞ්ඛාරෙ ආරභිත්වා සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානා විරමති, සත්තසඞ්ඛාරෙසු යං පන අවහරිතබ්බං භඤ්ජිතබ්බඤ්ච, තං ආරභිත්වා අදින්නාදානා මුසාවාදා ච, සත්තෙයෙවාරභිත්වා පාණාතිපාතා අබ්‍රහ්මචරියා චා’’ති. තදඤ්ඤෙ ‘‘එවං සන්තෙ ‘අඤ්ඤං චින්තෙන්තො අඤ්ඤං කරෙය්‍ය, යඤ්ච පජහති, තං න ජානෙය්‍යා’ති එවංදිට්ඨිකා හුත්වා අනිච්ඡමානා යදෙව පජහති, තං අත්තනො පාණාතිපාතාදිඅකුසලමෙවාරභිත්වා විරමතී’’ති වදන්ති. තදයුත්තං. කස්මා? තස්ස පච්චුප්පන්නාභාවතො බහිද්ධාභාවතො ච. සික්ඛාපදානඤ්හි විභඞ්ගපාඨෙ ‘‘පඤ්චන්නං සික්ඛාපදානං කති කුසලා…පෙ… කති අරණා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘කුසලායෙව, සියා සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා’’ති (විභ. 716) එවං පවත්තමානෙ විස්සජ්ජනෙ ‘‘පච්චුප්පන්නාරම්මණා’’ති ච ‘‘බහිද්ධාරම්මණා’’ති ච එවං පච්චුප්පන්නබහිද්ධාරම්මණත්තං වුත්තං, තං අත්තනො පාණාතිපාතාදිඅකුසලං ආරභිත්වා විරමන්තස්ස න යුජ්ජති. යං පන වුත්තං – ‘‘අඤ්ඤං [Pg.23] චින්තෙන්තො අඤ්ඤං කරෙය්‍ය, යඤ්ච පජහති, තං න ජානෙය්‍යා’’ති. තත්ථ වුච්චතෙ – න කිච්චසාධනවසෙන පවත්තෙන්තො අඤ්ඤං චින්තෙන්තො අඤ්ඤං කරොතීති වා, යඤ්ච පජහති, තං න ජානාතීති වා වුච්චති.

ในบทว่า วิรมโต นี้ มีผู้กล่าวถามว่า “ผู้ที่งดเว้นจากปาณาติบาตเป็นต้น ย่อมงดเว้นจากอะไร?” ตอบว่า ก่อนอื่น ผู้ที่งดเว้นโดยการสมาทาน ย่อมงดเว้นจากอกุศลคือปาณาติบาตเป็นต้นของตนหรือของผู้อื่น. ถามว่า ปรารภอะไร? ตอบว่า งดเว้นจากสิ่งใด ก็ปรารภสิ่งนั้นนั่นแหละ. แม้ผู้ที่งดเว้นโดยการงดเว้นเฉพาะหน้า ก็ย่อมงดเว้นจากอกุศลตามประเภทที่กล่าวแล้วนั่นแหละ. ถามว่า ปรารภอะไร? ตอบว่า ก็ปรารภอารมณ์ที่กล่าวแล้วของปาณาติบาตเป็นต้นนั่นแหละ. แต่บางท่านกล่าวว่า “บุคคลปรารภสังขารที่ชื่อว่าสุราเมรยมัชชะ แล้วงดเว้นจากสุราเมรยมัชชปมาทัฏฐาน, ส่วนในบรรดาสัตตสังขาร สังขารใดอันบุคคลพึงลักและพึงทำลายได้ ก็ปรารภสังขารนั้นแล้วงดเว้นจากอทินนาทานและมุสาวาท, ปรารภสัตว์ทั้งหลายนั่นแหละแล้วงดเว้นจากปาณาติบาตและอพรหมจรรย์”. อาจารย์พวกอื่นค้านคำนั้นว่า “ถ้าเป็นเช่นนั้น ก็จะกลายเป็นว่า ‘คิดถึงสิ่งหนึ่ง แต่กลับทำอีกสิ่งหนึ่ง’ และ ‘ละสิ่งใด ก็ไม่รู้จักสิ่งนั้น’ เมื่อมีความเห็นเช่นนี้แล้ว ไม่ปรารถนา (มตินั้น) จึงกล่าวว่า บุคคลละสิ่งใด ก็ปรารภอกุศลคือปาณาติบาตเป็นต้นของตนนั่นแหละแล้วจึงงดเว้น”. คำกล่าวนั้นไม่สมควร. เพราะเหตุไร? เพราะวิรตีเจตสิกนั้นไม่มีอารมณ์เป็นปัจจุบัน และไม่มีอารมณ์ภายนอก. จริงอยู่ ในวิภังคปกรณ์ หมวดสิกขาปทวิภังค์ เมื่อทรงถามว่า “ในสิกขาบท ๕ มีกุศลเท่าไร...ฯลฯ...มีอารมณ์เท่าไร” แล้วทรงตอบว่า “เป็นกุศลอย่างเดียว บางครั้งประกอบด้วยสุขเวทนา” ดังนี้เป็นต้น ในคำตอบที่ดำเนินไปอย่างนี้ ได้ตรัสไว้ว่า “มีอารมณ์เป็นปัจจุบัน” และ “มีอารมณ์ภายนอก” การมีอารมณ์เป็นปัจจุบันและมีอารมณ์ภายนอกนั้น ย่อมไม่สมควรแก่ผู้ที่ปรารภอกุศลคือปาณาติบาตเป็นต้นของตนแล้วงดเว้น. ส่วนคำที่กล่าวไว้ว่า “คิดถึงสิ่งหนึ่ง แต่กลับทำอีกสิ่งหนึ่ง และละสิ่งใด ก็ไม่รู้จักสิ่งนั้น”. ในคำนั้น ขอตอบว่า ไม่ได้กล่าวว่า ผู้ที่ดำเนินไปโดยการทำกิจให้สำเร็จ คิดถึงสิ่งหนึ่งแล้วทำอีกสิ่งหนึ่ง หรือละสิ่งใดแล้วไม่รู้จักสิ่งนั้น.

‘‘ආරභිත්වාන අමතං, ජහන්තො සබ්බපාපකෙ;

නිදස්සනඤ්චෙත්ථ භවෙ, මග්ගට්ඨොරියපුග්ගලො’’ති.

“พระอริยบุคคลผู้ตั้งอยู่ในมรรค ปรารภอมตนิพพานแล้ว เมื่อละบาปทั้งปวง พึงเป็นตัวอย่างในเรื่องนี้”.

එවමෙත්ථ විරමතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

พึงทราบวินิจฉัยโดยการงดเว้นในสิกขาบทเหล่านี้อย่างนี้.

ඵලතොති සබ්බෙ එව චෙතෙ පාණාතිපාතාදයො දුග්ගතිඵලනිබ්බත්තකා හොන්ති, සුගතියඤ්ච අනිට්ඨාකන්තාමනාපවිපාකනිබ්බත්තකා හොන්ති, සම්පරායෙ දිට්ඨධම්මෙ එව ච අවෙසාරජ්ජාදිඵලනිබ්බත්තකා. අපිච ‘‘යො සබ්බලහුසො පාණාතිපාතස්ස විපාකො මනුස්සභූතස්ස අප්පායුකසංවත්තනිකො හොතී’’ති (අ. නි. 8.40) එවමාදිනා නයෙනෙත්ථ ඵලතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

ในบทว่า ผลโต นี้ ปาณาติบาตเป็นต้นเหล่านี้ทั้งหมดนั่นแหละ ย่อมยังผลคือทุคติให้เกิด, และในสุคติ ก็ย่อมยังวิบากอันไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจให้เกิด, และในสัมปรายภพและในทิฏฐธรรม (ปัจจุบัน) ก็ย่อมยังผลคือความไม่แกล้วกล้าเป็นต้นให้เกิด. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบวินิจฉัยโดยความเป็นผลในสิกขาบทเหล่านี้ โดยนัยเป็นต้นว่า “วิบากของปาณาติบาตที่เบาที่สุด ย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นผู้มีอายุน้อยของผู้ที่เกิดเป็นมนุษย์”.

අපි චෙත්ථ පාණාතිපාතාදිවෙරමණීනම්පි සමුට්ඨානවෙදනාමූලකම්මඵලතො විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො. තත්ථායං විඤ්ඤාපනා – සබ්බා එව චෙතා වෙරමණියො චතූහි සමුට්ඨහන්ති කායතො, කායචිත්තතො, වාචාචිත්තතො, කායවාචාචිත්තතො චාති. සබ්බා එව ච සුඛවෙදනාසම්පයුත්තා වා, අදුක්ඛමසුඛවෙදනාසම්පයුත්තා වා, අලොභාදොසමූලා වා අලොභාදොසාමොහමූලා වා. චතස්සොපි චෙත්ථ කායකම්මං, මුසාවාදාවෙරමණී වචීකම්මං, මග්ගක්ඛණෙ ච චිත්තතොව සමුට්ඨහන්ති, සබ්බාපි මනොකම්මං.

อนึ่ง ในสิกขาบท ๕ เหล่านี้ พึงทราบวินิจฉัยแม้ในการงดเว้นจากปาณาติบาตเป็นต้น โดยสมุฏฐาน เวทนา มูล กรรม และผล. ในวินิจฉัยนั้น คำชี้แจงมีดังนี้ – วิรัติเหล่านี้ทั้งหมด ย่อมเกิดขึ้นด้วยสมุฏฐาน ๔ ประการ คือ ทางกาย, ทางกายและจิต, ทางวาจาและจิต, และทางกายวาจาและจิต. และวิรัติทั้งหมด ย่อมประกอบด้วยสุขเวทนาบ้าง, ประกอบด้วยอทุกขมสุขเวทนาบ้าง, มีอโลภะและอโทสะเป็นมูลบ้าง หรือมีอโลภะ อโทสะ และอโมหะเป็นมูลบ้าง. ในวิรัติเหล่านี้ วิรัติ ๔ ข้อเป็นกายกรรม, การงดเว้นจากมุสาวาทเป็นวจีกรรม, และในมรรคขณะ วิรัติทั้งหมดเกิดขึ้นจากจิตเท่านั้น (จึง)เป็นมโนกรรม.

පාණාතිපාතා වෙරමණියා චෙත්ථ අඞ්ගපච්චඞ්ගසම්පන්නතා ආරොහපරිණාහසම්පත්තිතා ජවසම්පත්තිතා සුප්පතිට්ඨිතපාදතා චාරුතා මුදුතා සුචිතා සූරතා මහබ්බලතා විස්සත්ථවචනතා ලොකපියතා නෙලතා අභෙජ්ජපරිසතා අච්ඡම්භිතා දුප්පධංසිතා පරූපක්කමෙන අමරණතා අනන්තපරිවාරතා සුරූපතා සුසණ්ඨානතා අප්පාබාධතා අසොකිතා පියෙහි මනාපෙහි සද්ධිං අවිප්පයොගතා දීඝායුකතාති එවමාදීනි ඵලානි.

ในบรรดาวิรัติเหล่านี้ ผลของการงดเว้นจากปาณาติบาตมีดังนี้คือ ความสมบูรณ์ด้วยอวัยวะน้อยใหญ่, ความสมบูรณ์ด้วยทรวดทรง, ความสมบูรณ์ด้วยความเร็ว, ความมีฝ่าเท้าที่ตั้งมั่นดี, ความงาม, ความอ่อนโยน, ความสะอาด, ความกล้าหาญ, ความมีกำลังมาก, ความมีวาจาที่สละสลวย, ความเป็นที่รักของโลก, ความมีบริษัทที่ไม่แตกแยก, ความไม่หวาดสะดุ้ง, ความเป็นผู้ที่ใครๆ ข่มเหงได้ยาก, ความไม่ตายด้วยความพยายามของผู้อื่น, ความมีบริวารหาที่สุดมิได้, ความมีรูปงาม, ความมีสัณฐานดี, ความมีอาพาธน้อย, ความไม่มีความโศก, ความไม่พลัดพรากจากของรักของชอบใจ, ความมีอายุยืน เป็นต้น.

අදින්නාදානා වෙරමණියා මහද්ධනතා පහූතධනධඤ්ඤතා අනන්තභොගතා අනුප්පන්නභොගුප්පත්තිතා උප්පන්නභොගථාවරතා ඉච්ඡිතානං භොගානං ඛිප්පප්පටිලාභිතා රාජචොරුදකග්ගිඅප්පියදායාදෙහි අසාධාරණභොගතා [Pg.24] අසාධාරණධනප්පටිලාභිතා ලොකුත්තමතා නත්ථිකභාවස්ස අජානනතා සුඛවිහාරිතාති එවමාදීනි.

ผลของการงดเว้นจากอทินนาทานมีดังนี้คือ ความมีทรัพย์มาก, ความมีทรัพย์และข้าวเปลือกมาก, ความมีโภคะหาที่สุดมิได้, ความสามารถทำให้โภคะที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้นได้, ความมั่นคงแห่งโภคะที่เกิดขึ้นแล้ว, ความได้โภคะที่ต้องการโดยฉับพลัน, ความมีโภคะที่ไม่ทั่วไปแก่พระราชา โจร น้ำ ไฟ และทายาทผู้ไม่เป็นที่รัก, ความได้ทรัพย์ที่ไม่ทั่วไป (แก่ผู้อื่น), ความเป็นผู้ประเสริฐกว่าชาวโลก, ความไม่รู้จักภาวะที่ว่า "ไม่มี" เป็นต้น.

අබ්‍රහ්මචරියා වෙරමණියා විගතපච්චත්ථිකතා සබ්බජනපියතා අන්නපානවත්ථසයනාදීනං ලාභිතා සුඛසයනතා සුඛප්පටිබුජ්ඣනතා අපායභයවිනිමුත්තතා ඉත්ථිභාවප්පටිලාභස්ස වා නපුංසකභාවප්පටිලාභස්ස වා අභබ්බතා අක්කොධනතා පච්චක්ඛකාරිතා අපතිතක්ඛන්ධතා අනධොමුඛතා ඉත්ථිපුරිසානං අඤ්ඤමඤ්ඤපියතා පරිපුණ්ණින්ද්‍රියතා පරිපුණ්ණලක්ඛණතා නිරාසඞ්කතා අප්පොස්සුක්කතා සුඛවිහාරිතා අකුතොභයතා පියවිප්පයොගාභාවතාති එවමාදීනි.

ผลของการงดเว้นจากอพรหมจรรย์มีดังนี้คือ ความไม่มีศัตรู, ความเป็นที่รักของคนทั้งปวง, ความเป็นผู้ได้ง่ายซึ่งข้าว น้ำ ผ้า ที่นอน เป็นต้น, การนอนเป็นสุข, การตื่นเป็นสุข, ความพ้นจากภัยในอบาย, ความไม่เกิดเป็นสตรีหรือนปุงสก, ความไม่โกรธ, ความกระทำซึ่งหน้า, ความมีลำคอไม่ตก, ความไม่ก้มหน้า, ความเป็นที่รักซึ่งกันและกันของสตรีและบุรุษ, ความมีอินทรีย์บริบูรณ์, ความมีลักษณะบริบูรณ์, ความไม่มีความระแวง, ความไม่กระวนกระวาย, การอยู่เป็นสุข, ความไม่มีภัยจากที่ไหนๆ, ความไม่มีการพลัดพรากจากของรัก เป็นต้น.

මුසාවාදා වෙරමණියා විප්පසන්නින්ද්‍රියතා විස්සට්ඨමධුරභාණිතා සමසිතසුද්ධදන්තතා නාතිථූලතා නාතිකිසතා නාතිරස්සතා නාතිදීඝතා සුඛසම්ඵස්සතා උප්පලගන්ධමුඛතා සුස්සූසකපරිජනතා ආදෙය්‍යවචනතා කමලුප්පලසදිසමුදුලොහිතතනුජිව්හතා අනුද්ධතතා අචපලතාති එවමාදීනි.

ผลของการงดเว้นจากมุสาวาทมีดังนี้คือ ความมีอินทรีย์ผ่องใสเป็นพิเศษ, ความเป็นผู้กล่าววาจาชัดเจนไพเราะ, ความมีฟันเรียบสนิทและสะอาด, ความไม่อ้วนเกินไป, ความไม่ผอมเกินไป, ความไม่เตี้ยเกินไป, ความไม่สูงเกินไป, ความมีสัมผัสทางกายอันเป็นสุข, ความมีกลิ่นปากหอมดั่งดอกอุบล, ความมีบริชนที่เชื่อฟัง, ความมีวาจาที่คนอื่นเชื่อถือ, ความมีลิ้นอ่อนนุ่ม แดง และบาง ดุจดอกบัวโกมุทและดอกอุบล, ความไม่ฟุ้งซ่าน, ความไม่กลับกลอก เป็นต้น.

සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානා වෙරමණියා අතීතානාගතපච්චුප්පන්නෙසු සබ්බකිච්චකරණීයෙසු ඛිප්පං පටිජානනතා සදා උපට්ඨිතසතිතා අනුම්මත්තකතා ඤාණවන්තතා අනලසතා අජළතා අනෙලමූගතා අමත්තතා අප්පමත්තතා අසම්මොහතා අච්ඡම්භිතා අසාරම්භිතා අනුස්සඞ්කිතා සච්චවාදිතා අපිසුණාඵරුසාසම්ඵපලාපවාදිතා රත්තින්දිවමතන්දිතතා කතඤ්ඤුතා කතවෙදිතා අමච්ඡරිතා චාගවන්තතා සීලවන්තතා උජුතා අක්කොධනතා හිරිමනතා ඔත්තප්පිතා උජුදිට්ඨිකතා මහාපඤ්ඤතා මෙධාවිතා පණ්ඩිතතා අත්ථානත්ථකුසලතාති එවමාදීනි ඵලානි. එවමෙත්ථ පාණාතිපාතාදිවෙරමණීනං සමුට්ඨානවෙදනාමූලකම්මඵලතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

ผลของการงดเว้นจากการดื่มสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาทมีดังนี้คือ ความรู้กิจการงานทุกอย่างทั้งในอดีต อนาคต และปัจจุบันได้อย่างรวดเร็ว, ความมีสติมั่นคงอยู่เสมอ, ความไม่เป็นบ้า, ความมีญาณ, ความไม่เกียจคร้าน, ความไม่โง่เขลา, ความไม่เป็นใบ้, ความไม่มัวเมา, ความไม่ประมาท, ความไม่หลงใหล, ความไม่หวาดสะดุ้ง, ความไม่มีเวรภัย, ความไม่เป็นที่รังเกียจ, ความเป็นผู้กล่าวคำสัตย์, ความไม่กล่าวคำส่อเสียด คำหยาบ และคำเพ้อเจ้อ, ความไม่เกียจคร้านทั้งกลางวันและกลางคืน, ความกตัญญู, ความกตเวที, ความไม่ตระหนี่, ความเป็นผู้มีการบริจาค, ความเป็นผู้มีศีล, ความซื่อตรง, ความไม่โกรธ, ความมีหิริ, ความมีโอตตัปปะ, ความมีความเห็นตรง, ความมีปัญญามาก, ความมีเมธาปัญญา, ความเป็นบัณฑิต, ความฉลาดในสิ่งที่เป็นประโยชน์และมิใช่ประโยชน์ เป็นต้น. ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบวินิจฉัยในการงดเว้นจากปาณาติบาตเป็นต้นในสิกขาบท ๕ เหล่านี้ แม้โดยสมุฏฐาน เวทนา มูล กรรม และผล.

පච්ඡිමපඤ්චසික්ඛාපදවණ්ණනා

พรรณนาสิกขาบท ๕ ข้อหลัง

ඉදානි යං වුත්තං –

บัดนี้ คำใดที่กล่าวไว้ว่า –

‘‘යොජෙතබ්බං තතො යුත්තං, පච්ඡිමෙස්වපි පඤ්චසු;

ආවෙණිකඤ්ච වත්තබ්බං, ඤෙය්‍යා හීනාදිතාපි චා’’ති.

“พึงประกอบสิ่งที่สมควรจากสิกขาบท ๕ ข้อนั้น แม้ในสิกขาบท ๕ ข้อหลัง, และพึงกล่าวสิ่งที่จำเพาะ, ทั้งพึงทราบภาวะความเป็นของเลวเป็นต้นด้วย” ดังนี้.

තස්සායං [Pg.25] අත්ථවණ්ණනා – එතිස්සා පුරිමපඤ්චසික්ඛාපදවණ්ණනාය යං යුජ්ජති, තං තතො ගහෙත්වා පච්ඡිමෙස්වපි පඤ්චසු සික්ඛාපදෙසු යොජෙතබ්බං. තත්ථායං යොජනා – යථෙව හි පුරිමසික්ඛාපදෙසු ආරම්මණතො ච සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානං රූපායතනාදිඅඤ්ඤතරසඞ්ඛාරාරම්මණං, තථා ඉධ විකාලභොජනං. එතෙන නයෙන සබ්බෙසං ආරම්මණභෙදො වෙදිතබ්බො. ආදානතො ච යථා පුරිමානි සාමණෙරෙන වා උපාසකෙන වා සමාදියන්තෙන සමාදින්නානි හොන්ති, තථා එතානිපි. අඞ්ගතොපි යථා තත්ථ පාණාතිපාතාදීනං අඞ්ගභෙදො වුත්තො, එවමිධාපි විකාලභොජනස්ස චත්තාරි අඞ්ගානි – විකාලො, යාවකාලිකං, අජ්ඣොහරණං, අනුම්මත්තකතාති. එතෙනානුසාරෙන සෙසානම්පි අඞ්ගවිභාගො වෙදිතබ්බො. යථා ච තත්ථ සමුට්ඨානතො සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානං කායතො ච කායචිත්තතො චාති ද්විසමුට්ඨානං, එවමිධ විකාලභොජනං. එතෙන නයෙන සබ්බෙසං සමුට්ඨානං වෙදිතබ්බං. යථා ච තත්ථ වෙදනාතො අදින්නාදානං තීසු වෙදනාසු අඤ්ඤතරවෙදනාසම්පයුත්තං, තථා ඉධ විකාලභොජනං. එතෙන නයෙන සබ්බෙසං වෙදනාසම්පයොගො වෙදිතබ්බො. යථා ච තත්ථ අබ්‍රහ්මචරියං ලොභමොහමූලං, එවමිධ විකාලභොජනං. අපරානි ච ද්වෙ එතෙන නයෙන සබ්බෙසං මූලභෙදො වෙදිතබ්බො. යථා ච තත්ථ පාණාතිපාතාදයො කායකම්මං, එවමිධාපි විකාලභොජනාදීනි. ජාතරූපරජතප්පටිග්ගහණං පන කායකම්මං වා සියා වචීකම්මං වා කායද්වාරාදීහි පවත්තිසබ්භාවපරියායෙන, න කම්මපථවසෙන. විරමතොති යථා ච තත්ථ විරමන්තො අත්තනො වා පරෙසං වා පාණාතිපාතාදිඅකුසලතො විරමති, එවමිධාපි විකාලභොජනාදිඅකුසලතො, කුසලතොපි වා එකතො. යථා ච පුරිමා පඤ්ච වෙරමණියො චතුසමුට්ඨානා කායතො, කායචිත්තතො, වාචාචිත්තතො, කායවාචාචිත්තතො චාති, සබ්බා සුඛවෙදනාසම්පයුත්තා වා අදුක්ඛමසුඛවෙදනාසම්පයුත්තා වා, අලොභාදොසමූලා වා අලොභාදොසාමොහමූලා වා, සබ්බා ච නානප්පකාරඉට්ඨඵලනිබ්බත්තකා, තථා ඉධාපීති.

นี่คืออรรถกถาของคาถานั้น – ข้อความใดที่สมควรในอรรถกถาของสิกขาบท ๕ ข้อแรก พึงนำข้อความนั้นจากอรรถกถานั้นมาประกอบในสิกขาบท ๕ ข้อหลังด้วย ในสิกขาบทเหล่านั้น นี่คือการประกอบความ – โดยแท้จริง ในสิกขาบทก่อนๆ โดยอารมณ์ สุราเมรยมัชชปมาทัฏฐานมีสังขารอย่างใดอย่างหนึ่งมีรูปายตนะเป็นต้นเป็นอารมณ์ฉันใด ในสิกขาบทหลังเหล่านี้ วิกาลโภชนาก็มีสังขารอย่างใดอย่างหนึ่งมีรูปายตนะเป็นต้นเป็นอารมณ์ฉันนั้น พึงทราบความแตกต่างแห่งอารมณ์ของสิกขาบททั้งหมดโดยนัยนี้ และโดยการสมาทาน สิกขาบทก่อนๆ อันสามเณรหรืออุบาสกสมาทานอยู่ ย่อมเป็นอันสมาทานแล้วฉันใด สิกขาบทเหล่านี้ก็ฉันนั้น โดยองค์ แม้ในสิกขาบทก่อนๆ ความแตกต่างแห่งองค์ของปาณาติบาตเป็นต้นถูกกล่าวไว้แล้วฉันใด ในสิกขาบทหลังเหล่านี้ก็ฉันนั้น วิกาลโภชนามีองค์ ๔ คือ ๑. วิกาล (เวลาวิกาล) ๒. ยาวกาลิก (ของเคี้ยวของฉันอันเป็นยาวกาลิก) ๓. อัชโฌหรณะ (การกลืนกิน) ๔. อนุมมัตตกตา (ความเป็นผู้ไม่บ้า) พึงทราบการจำแนกองค์ของสิกขาบทที่เหลือทั้งหลายตามนัยนี้ และโดยสมุฏฐาน ในสิกขาบทก่อนๆ สุราเมรยมัชชปมาทัฏฐานมีสมุฏฐาน ๒ คือ เกิดทางกาย และเกิดทางกายกับจิตฉันใด ในสิกขาบทหลังเหล่านี้ วิกาลโภชนาก็ฉันนั้น พึงทราบสมุฏฐานของสิกขาบททั้งหมดโดยนัยนี้ และโดยเวทนา ในสิกขาบทก่อนๆ อทินนาทานประกอบด้วยเวทนาอย่างใดอย่างหนึ่งในเวทนา ๓ ฉันใด ในสิกขาบทหลังเหล่านี้ วิกาลโภชนาก็ฉันนั้น พึงทราบการประกอบด้วยเวทนาของสิกขาบททั้งหมดโดยนัยนี้ และในสิกขาบทก่อนๆ อพรหมจรรย์มีโลภะและโมหะเป็นมูลฉันใด ในสิกขาบทหลังเหล่านี้ วิกาลโภชนาก็ฉันนั้น สิกขาบทอีก ๒ ข้อที่เหลือก็มีโลภะและโมหะเป็นมูล พึงทราบความแตกต่างแห่งมูลของสิกขาบททั้งหมดโดยนัยนี้ และในสิกขาบทก่อนๆ ปาณาติบาตเป็นต้นเป็นกายกรรมฉันใด ในสิกขาบทหลังเหล่านี้ วิกาลโภชนาเป็นต้นก็ฉันนั้น ส่วนการรับทองและเงิน พึงเป็นกายกรรมก็ได้ เป็นวจีกรรมก็ได้ โดยปริยายแห่งความเป็นไปโดยสภาวะทางกายทวารเป็นต้น แต่ไม่พึงเป็นโดยอำนาจแห่งกรรมบถ ในบทว่า วิรมโต (ผู้เว้น) นั้น ในสิกขาบทก่อนๆ ผู้เว้นย่อมเว้นจากอกุศลมีปาณาติบาตเป็นต้นของตนหรือของผู้อื่นฉันใด ในสิกขาบทหลังเหล่านี้ก็ฉันนั้น ย่อมเว้นจากอกุศลมีวิกาลโภชนาเป็นต้น หรือจากกุศลโดยส่วนเดียว และวิรัติ ๕ ข้อแรกมีสมุฏฐาน ๔ คือ เกิดทางกาย, เกิดทางกายกับจิต, เกิดทางวาจากับจิต, และเกิดทางกายวาจากับจิต, วิรัติทั้งหมดประกอบด้วยสุขเวทนาหรืออทุกขมสุขเวทนา, มีอโลภะและอโทสะเป็นมูล หรือมีอโลภะ อโทสะ และอโมหะเป็นมูล, และวิรัติทั้งหมดให้เกิดผลที่น่าปรารถนาต่างๆ กันฉันใด, ในสิกขาบทหลังเหล่านี้ก็พึงประกอบความฉันนั้น

‘‘යොජෙතබ්බං තතො යුත්තං, පච්ඡිමෙස්වපි පඤ්චසු;

ආවෙණිකඤ්ච වත්තබ්බං, ඤෙය්‍යා හීනාදිතාපි චා’’ති. –

“พึงประกอบข้อความที่สมควรในสิกขาบท ๕ ข้อหลังเหล่านั้น และพึงกล่าวข้อความจำเพาะ และพึงทราบความเป็นต้นแห่งความเลวเป็นต้นด้วย”

එත්ථ පන විකාලභොජනන්ති මජ්ඣන්හිකවීතික්කමෙ භොජනං. එතඤ්හි අනුඤ්ඤාතකාලෙ වීතික්කන්තෙ භොජනං, තස්මා ‘‘විකාලභොජන’’න්ති වුච්චති[Pg.26], තතො විකාලභොජනා. නච්චගීතවාදිතවිසූකදස්සනන්ති එත්ථ නච්චං නාම යංකිඤ්චි නච්චං, ගීතන්ති යංකිඤ්චි ගීතං, වාදිතන්ති යංකිඤ්චි වාදිතං. විසූකදස්සනන්ති කිලෙසුප්පත්තිපච්චයතො කුසලපක්ඛභින්දනෙන විසූකානං දස්සනං, විසූකභූතං වා දස්සනං විසූකදස්සනං. නච්චා ච ගීතා ච වාදිතා ච විසූකදස්සනා ච නච්චගීතවාදිතවිසූකදස්සනා. විසූකදස්සනඤ්චෙත්ථ බ්‍රහ්මජාලෙ වුත්තනයෙනෙව ගහෙතබ්බං. වුත්තඤ්හි තත්ථ –

ก็ในสิกขาบทนี้ บทว่า วิกาลโภชนะ ได้แก่ การบริโภคในเวลาที่ล่วงเที่ยงวันไปแล้ว เพราะว่า การบริโภคนี้เป็นการบริโภคเมื่อเวลาที่ทรงอนุญาตล่วงไปแล้ว ฉะนั้นจึงเรียกว่า “วิกาลโภชนะ” (เว้น) จากวิกาลโภชนะนั้น ในบทว่า นัจจคีตวาทิตวิสูกทัสสนา นี้ บทว่า นัจจะ ชื่อว่า การฟ้อนรำอย่างใดอย่างหนึ่ง, บทว่า คีตะ ได้แก่ การขับร้องอย่างใดอย่างหนึ่ง, บทว่า วาทิตะ ได้แก่ การประโคมอย่างใดอย่างหนึ่ง ส่วนบทว่า วิสูกทัสสนะ ได้แก่ การดูสิ่งที่เป็นข้าศึก (วิสูก) เพราะเป็นปัจจัยให้เกิดกิเลสและทำลายฝ่ายกุศล หรือว่า การดูสิ่งที่เป็นข้าศึก (วิสูกภูตะ) ชื่อว่า วิสูกทัสสนะ การฟ้อนรำด้วย การขับร้องด้วย การประโคมด้วย และการดูสิ่งที่เป็นข้าศึกด้วย ชื่อว่า นัจจคีตวาทิตวิสูกทัสสนา และในสิกขาบทนี้ พึงถือเอาวิสูกทัสสนะตามนัยที่กล่าวไว้ในพรหมชาลสูตรนั่นเทียว จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในพรหมชาลสูตรนั้นว่า –

‘‘යථා වා පනෙකෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සද්ධාදෙය්‍යානි භොජනානි භුඤ්ජිත්වා තෙ එවරූපං විසූකදස්සනමනුයුත්තා විහරන්ති, සෙය්‍යථිදං, නච්චං ගීතං වාදිතං පෙක්ඛං අක්ඛානං පාණිස්සරං වෙතාලං කුම්භථූණං සොභනකං චණ්ඩාලං වංසං ධොවනං හත්ථියුද්ධං අස්සයුද්ධං මහිංසයුද්ධං උසභයුද්ධං අජයුද්ධං මෙණ්ඩයුද්ධං කුක්කුටයුද්ධං වට්ටකයුද්ධං දණ්ඩයුද්ධං මුට්ඨියුද්ධං නිබ්බුද්ධං උය්‍යොධිකං බලග්ගං සෙනාබ්‍යූහං අනීකදස්සනං ඉති වා, ඉති එවරූපා විසූකදස්සනා පටිවිරතො සමණො ගොතමො’’ති (දී. නි. 1.12).

“อีกอย่างหนึ่ง สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวก ฉันโภชนะที่เขาถวายด้วยศรัทธาแล้ว ยังขวนขวายดูการละเล่นอันเป็นข้าศึกต่อกุศลเช่นนี้อยู่ ได้แก่สิ่งเหล่านี้คือ การฟ้อนรำ การขับร้อง การประโคม มหรสพ การเล่านิยาย การดีดนิ้ว การเล่นปรบมือ การตีกลอง การแสดงภาพที่สวยงาม การเล่นของคนจัณฑาล การเล่นไต่ไม้ การเล่นล้างกระดูก การชนช้าง การชนม้า การชนกระบือ การชนโค การชนแพะ การชนแกะ การชนไก่ การชนนกกระทา การรำกระบอง การชกมวย การมวยปล้ำ การซ้อมรบ การตรวจพล การจัดกระบวนทัพ การดูกองทัพ หรือ พระสมณโคดมเว้นขาดจากการดูการละเล่นอันเป็นข้าศึกต่อกุศลเช่นนี้”

අථ වා යථාවුත්තෙනත්ථෙන නච්චගීතවාදිතානි එව විසූකානි නච්චගීතවාදිතවිසූකානි, තෙසං දස්සනං නච්චගීතවාදිතවිසූකදස්සනං, තස්මා නච්චගීතවාදිතවිසූකදස්සනා. ‘‘දස්සනසවනා’’ති වත්තබ්බෙ යථා ‘‘සො ච හොති මිච්ඡාදිට්ඨිකො විපරීතදස්සනො’’ති එවමාදීසු (අ. නි. 1.308) අචක්ඛුද්වාරප්පවත්තම්පි විසයග්ගහණං ‘‘දස්සන’’න්ති වුච්චති, එවං සවනම්පි ‘‘දස්සන’’න්ත්වෙව වුත්තං. දස්සනකම්‍යතාය උපසඞ්කමිත්වා පස්සතො එව චෙත්ථ වීතික්කමො හොති. ඨිතනිසින්නසයනොකාසෙ පන ආගතං ගච්ඡන්තස්ස වා ආපාථගතං පස්සතො සියා සංකිලෙසො, න වීතික්කමො. ධම්මූපසංහිතම්පි චෙත්ථ ගීතං න වට්ටති, ගීතූපසංහිතො පන ධම්මො වට්ටතීති වෙදිතබ්බො.

อีกอย่างหนึ่ง โดยอรรถที่กล่าวแล้ว การฟ้อนรำ การขับร้อง และการประโคมนั่นแหละเป็นข้าศึก (วิสูก) ชื่อว่า นัจจคีตวาทิตวิสูกานิ, การดูสิ่งที่เป็นข้าศึกเหล่านั้น คือ การฟ้อนรำ การขับร้อง และการประโคม ชื่อว่า นัจจคีตวาทิตวิสูกทัสสนะ, เพราะฉะนั้น (จึงเว้น) จากนัจจคีตวาทิตวิสูกทัสสนะ เมื่อควรจะกล่าวว่า “ทัสสนสวนา” (การดูและการฟัง) แต่การรับรู้อารมณ์แม้ที่ไม่ได้เกิดขึ้นทางจักขุทวาร ก็เรียกว่า “ทัสสนะ” (การเห็น) เหมือนในประโยคเป็นต้นว่า “และเขาย่อมเป็นมิจฉาทิฏฐิ มีความเห็นวิปริต” ฉันใด แม้การฟังก็เรียกว่า “ทัสสนะ” ฉันนั้น ในสิกขาบทนี้ การล่วงละเมิดย่อมมีแก่ผู้ที่เข้าไปด้วยความประสงค์จะดูแล้วดูอยู่เท่านั้น ส่วนเมื่อดูสิ่งที่มาปรากฏในที่ยืน ที่นั่ง ที่นอน หรือสิ่งที่ปรากฏในขณะเดินทาง ความเศร้าหมองพึงมีได้ แต่ไม่มีการล่วงละเมิด ในสิกขาบทนี้ แม้การขับร้องที่ประกอบด้วยธรรมก็ไม่ควร แต่พึงทราบว่า ธรรมะที่ประกอบด้วยทำนองเพลง (เพื่อแสดง) ย่อมควร

මාලාදීනි ධාරණාදීහි යථාසඞ්ඛ්‍යං යොජෙතබ්බානි. තත්ථ මාලාති යංකිඤ්චි පුප්ඵජාතං. විලෙපනන්ති යංකිඤ්චි විලෙපනත්ථං පිසිත්වා පටියත්තං. අවසෙසං සබ්බම්පි වාසචුණ්ණධූපනාදිකං ගන්ධජාතං ගන්ධො. තං සබ්බම්පි මණ්ඩනවිභූසනත්ථං න වට්ටති, භෙසජ්ජත්ථන්තු වට්ටති, පූජනත්ථඤ්ච අභිහටං සාදියතො න කෙනචි පරියායෙන න වට්ටති. උච්චාසයනන්ති පමාණාතික්කන්තං වුච්චති. මහාසයනන්ති අකප්පියසයනං අකප්පියත්ථරණඤ්ච. තදුභයම්පි සාදියතො [Pg.27] න කෙනචි පරියායෙන වට්ටති. ජාතරූපන්ති සුවණ්ණං. රජතන්ති කහාපණො, ලොහමාසකදාරුමාසකජතුමාසකාදි යං යං තත්ථ තත්ථ වොහාරං ගච්ඡති, තදුභයම්පි ජාතරූපරජතං. තස්ස යෙන කෙනචි පකාරෙන සාදියනං පටිග්ගහො නාම, සො න යෙන කෙනචි පරියායෙන වට්ටතීති එවං ආවෙණිකං වත්තබ්බං.

พึงประกอบของมีดอกไม้เป็นต้น ด้วยการทัดทรงเป็นต้น ตามลำดับ. ในคำนั้น คำว่า มาลา ได้แก่ดอกไม้ชนิดใดชนิดหนึ่ง. คำว่า วิเลปนะ ได้แก่ของหอมชนิดใดชนิดหนึ่งที่เขาบดไว้สำหรับทา. ของหอมที่เหลือทั้งหมดมีเครื่องอบและเครื่องหอมที่ปรุงด้วยผงและควันเป็นต้น ชื่อว่า คันธะ. ของหอมทั้งหมดนั้น ไม่ควรเพื่อประดับตกแต่ง, แต่ควรเพื่อเป็นยา, และของหอมที่เขานำมาเพื่อบูชา ผู้ยินดีอยู่ ไม่ควรโดยปริยายใดๆ หามิได้ (คือควรนั่นเอง). คำว่า อุจจาสยนะ ท่านกล่าวหมายถึง (ที่นั่งที่นอน) มีเท้าสูงเกินประมาณ. คำว่า มหาสยนะ ได้แก่ ที่นอนที่ไม่สมควรและเครื่องปูลาดที่ไม่สมควร. การยินดีของทั้งสองอย่างนั้น ไม่ควรโดยปริยายใดๆ. คำว่า ชาตรูป ได้แก่ทองคำ. คำว่า รชตะ ได้แก่กหาปณะ, มาสกที่ทำด้วยโลหะ มาสกที่ทำด้วยไม้ มาสกที่ทำด้วยยางไม้เป็นต้นใดๆ ที่ใช้เป็นสื่อกลางซื้อขายกันในที่นั้นๆ, ทั้งสองอย่างนั้นก็คือชาตรูปรชตะ. การยินดีในสิ่งนั้นโดยประการใดๆ ชื่อว่าการรับ, การรับนั้นไม่ควรโดยปริยายใดๆ เลย. พึงกล่าวคำอธิบายพิเศษดังนี้.

දසපි චෙතානි සික්ඛාපදානි හීනෙන ඡන්දෙන චිත්තවීරියවීමංසාහි වා සමාදින්නානි හීනානි, මජ්ඣිමෙහි මජ්ඣිමානි, පණීතෙහි පණීතානි. තණ්හාදිට්ඨිමානෙහි වා උපක්කිලිට්ඨානි හීනානි, අනුපක්කිලිට්ඨානි මජ්ඣිමානි, තත්ථ තත්ථ පඤ්ඤාය අනුග්ගහිතානි පණීතානි. ඤාණවිප්පයුත්තෙන වා කුසලචිත්තෙන සමාදින්නානි හීනානි, සසඞ්ඛාරිකඤාණසම්පයුත්තෙන මජ්ඣිමානි, අසඞ්ඛාරිකෙන පණීතානීති එවං ඤෙය්‍යා හීනාදිතාපි චාති.

ก็สิกขาบท ๑๐ ประการเหล่านี้ อันบุคคลสมาทานแล้วด้วยฉันทะ จิตตะ วิริยะ และวิมังสาอันเลว จัดเป็นของเลว, สมาทานแล้วด้วยฉันทะเป็นต้นเหล่านั้นอันเป็นปานกลาง จัดเป็นของปานกลาง, สมาทานแล้วด้วยฉันทะเป็นต้นเหล่านั้นอันประณีต จัดเป็นของประณีต. อีกอย่างหนึ่ง สิกขาบทที่เศร้าหมองด้วยตัณหา ทิฏฐิ และมานะ จัดเป็นของเลว, ที่ไม่เศร้าหมอง จัดเป็นของปานกลาง, ที่ปัญญาในสิกขาบทนั้นๆ อนุเคราะห์แล้ว จัดเป็นของประณีต. อีกอย่างหนึ่ง สิกขาบทที่สมาทานด้วยกุศลจิตที่ไม่ประกอบด้วยญาณ จัดเป็นของเลว, ที่สมาทานด้วยกุศลจิตที่ประกอบด้วยญาณอย่างมีสิ่งชักจูง จัดเป็นของปานกลาง, ที่สมาทานด้วยกุศลจิตอย่างไม่มีสิ่งชักจูง จัดเป็นของประณีต. พึงทราบความเป็นของเลวเป็นต้น แม้ดังพรรณนามาฉะนี้.

එත්තාවතා ච යා පුබ්බෙ ‘‘යෙන යත්ථ යදා යස්මා’’තිආදීහි ඡහි ගාථාහි සික්ඛාපදපාඨස්ස වණ්ණනත්ථං මාතිකා නික්ඛිත්තා, සා අත්ථතො පකාසිතා හොතීති.

และด้วยเนื้อความเพียงเท่านี้ มาติกาที่ท่านตั้งไว้ในเบื้องต้น เพื่ออธิบายเนื้อความของสิกขาบทปาฐะ ด้วยคาถา ๖ คาถา มีอาทิว่า "เยน ยตฺถ ยทา ยสฺมา" ดังนี้ เป็นอันท่านประกาศแล้วโดยอรรถ.

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දකපාඨ-අට්ඨකථාය

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกปาฐะ

සික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

วรรณนาสิกขาบท จบ.

3. ද්වත්තිංසාකාරවණ්ණනා

๓. วรรณนาทวัตติงสาการ

පදසම්බන්ධවණ්ණනා

การพรรณนาความเชื่อมโยงของบท

ඉදානි යදිදං එවං දසහි සික්ඛාපදෙහි පරිසුද්ධපයොගස්ස සීලෙ පතිට්ඨිතස්ස කුලපුත්තස්ස ආසයපරිසුද්ධත්ථං චිත්තභාවනත්ථඤ්ච අඤ්ඤත්‍ර බුද්ධුප්පාදා අප්පවත්තපුබ්බං සබ්බතිත්ථියානං අවිසයභූතං තෙසු තෙසු සුත්තන්තෙසු –

บัดนี้ (จะกล่าวถึงกรรมฐาน) ที่ไม่เคยมีปรากฏมาก่อน เว้นแต่ในกาลที่พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้น อันมิใช่วิสัยของเจ้าลัทธิทั้งปวง ซึ่งมีแสดงไว้ในพระสูตรนั้นๆ เพื่อความบริสุทธิ์แห่งอัธยาศัยและเพื่อการอบรมจิตของกุลบุตรผู้มีประโยคอันบริสุทธิ์ด้วยสิกขาบท ๑๐ ประการ ตั้งมั่นแล้วในศีลอย่างนี้ คือ –

‘‘එකධම්මො, භික්ඛවෙ, භාවිතො බහුලීකතො මහතො සංවෙගාය සංවත්තති. මහතො අත්ථාය සංවත්තති. මහතො යොගක්ඛෙමාය සංවත්තති. මහතො සතිසම්පජඤ්ඤාය සංවත්තති. ඤාණදස්සනප්පටිලාභාය සංවත්තති. දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරාය සංවත්තති. විජ්ජාවිමුත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය සංවත්තති. කතමො [Pg.28] එකධම්මො? කායගතා සති. අමතං තෙ, භික්ඛවෙ, න පරිභුඤ්ජන්ති, යෙ කායගතාසතිං න පරිභුඤ්ජන්ති. අමතං තෙ, භික්ඛවෙ, පරිභුඤ්ජන්ති, යෙ කායගතාසතිං පරිභුඤ්ජන්ති. අමතං තෙසං, භික්ඛවෙ, අපරිභුත්තං පරිභුත්තං, පරිහීනං අපරිහීනං, විරද්ධං ආරද්ධං, යෙසං කායගතා සති ආරද්ධා’’ති. (අ. නි. 1.564-570) –

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมอย่างหนึ่ง อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความสังเวชอย่างใหญ่, ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์อย่างใหญ่, ย่อมเป็นไปเพื่อความเกษมจากโยคะอย่างใหญ่, ย่อมเป็นไปเพื่อสติสัมปชัญญะอย่างใหญ่, ย่อมเป็นไปเพื่อการได้ญาณทัสสนะ, ย่อมเป็นไปเพื่อการอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน, ย่อมเป็นไปเพื่อการทำให้แจ้งซึ่งผลคือวิชชาและวิมุตติ. ธรรมอย่างหนึ่งคืออะไร? คือ กายคตาสติ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ชนเหล่าใดไม่บริโภคกายคตาสติ ชนเหล่านั้นชื่อว่าไม่บริโภคอมตะ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ชนเหล่าใดบริโภคกายคตาสติ ชนเหล่านั้นชื่อว่าบริโภคอมตะ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อมตะเป็นสิ่งที่ชนเหล่าใดไม่ได้บริโภคแล้ว บริโภคแล้ว, เสื่อมแล้ว ไม่เสื่อมแล้ว, พลาดแล้ว ปรารภแล้ว, ชนเหล่าใดปรารภกายคตาสติแล้ว ดังนี้ –

එවං භගවතා අනෙකාකාරෙන පසංසිත්වා –

ครั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสรรเสริญ (กายคตาสติ) โดยอเนกปริยายอย่างนี้แล้ว –

‘‘කථං භාවිතා, භික්ඛවෙ, කායගතාසති කථං බහුලීකතා මහබ්බලා හොති මහානිසංසා? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අරඤ්ඤගතො වා’’ති (ම. නි. 3.154) –

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กายคตาสติที่เจริญแล้วอย่างไร ทำให้มากแล้วอย่างไร จึงมีกำลังมาก มีอานิสงส์มาก? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ไปสู่ป่าก็ดี ดังนี้ –

ආදිනා නයෙන ආනාපානපබ්බං ඉරියාපථපබ්බං චතුසම්පජඤ්ඤපබ්බං පටිකූලමනසිකාරපබ්බං ධාතුමනසිකාරපබ්බං නව සිවථිකපබ්බානීති ඉමෙසං චුද්දසන්නං පබ්බානං වසෙන කායගතාසතිකම්මට්ඨානං නිද්දිට්ඨං. තස්ස භාවනානිද්දෙසො අනුප්පත්තො. තත්ථ යස්මා ඉරියාපථපබ්බං චතුසම්පජඤ්ඤපබ්බං ධාතුමනසිකාරපබ්බන්ති ඉමානි තීණි විපස්සනාවසෙන වුත්තානි. නව සිවථිකපබ්බානි විපස්සනාඤාණෙසුයෙව ආදීනවානුපස්සනාවසෙන වුත්තානි. යාපි චෙත්ථ උද්ධුමාතකාදීසු සමාධිභාවනා ඉච්ඡෙය්‍ය, සා විසුද්ධිමග්ගෙ විත්ථාරතො අසුභභාවනානිද්දෙසෙ පකාසිතා එව. ආනාපානපබ්බං පන පටිකූලමනසිකාරපබ්බඤ්චෙති ඉමානෙත්ථ ද්වෙ සමාධිවසෙන වුත්තානි. තෙසු ආනාපානපබ්බං ආනාපානස්සතිවසෙන විසුං කම්මට්ඨානංයෙව. යං පනෙතං –

กายคตาสติกัมมัฏฐานถูกแสดงไว้ด้วยอำนาจแห่งบรรพ 14 เหล่านี้ คือ อานาปานบรรพ อิริยาปถบรรพ จตุสัมปชัญญบรรพ ปฏิกูลมนสิการบรรพ ธาตุมนสิการบรรพ และนวสีวถิกบรรพ 9 เป็นต้น บัดนี้ ถึงเวลาแสดงการภาวนาแห่งกายคตาสติกัมมัฏฐานนั้น ในบรรพเหล่านั้น บรรพ 3 เหล่านี้ คือ อิริยาปถบรรพ จตุสัมปชัญญบรรพ และธาตุมนสิการบรรพ ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งวิปัสสนา ส่วนนวสีวถิกบรรพ 9 ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งอาทีนวานุปัสสนาในวิปัสสนาญาณนั่นเอง แม้การเจริญสมาธิในอสุภะมีอุทธุมตากะเป็นต้นในที่นี้ หากพึงปรารถนา การเจริญสมาธินั้นก็ได้แสดงไว้โดยพิสดารแล้วในอสุภภาวนานิทเทสแห่งคัมภีร์วิสุทธิมรรค ส่วนบรรพ 2 ในที่นี้ คือ อานาปานบรรพและปฏิกูลมนสิการบรรพ ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งสมาธิ ในบรรพทั้งสองนั้น อานาปานบรรพเป็นกัมมัฏฐานต่างหากด้วยอำนาจแห่งอานาปานสติ ส่วนคำใดที่ว่า -

‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ඉමමෙව කායං උද්ධං පාදතලා අධො කෙසමත්ථකා තචපරියන්තං පූරං නානප්පකාරස්ස අසුචිනො පච්චවෙක්ඛති ‘අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ කෙසා, ලොමා…පෙ… මුත්ත’’න්ති (ම. නි. 3.154).

อีกประการหนึ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมพิจารณากายนี้แหละ เบื้องบนแต่พื้นเท้าขึ้นไป เบื้องต่ำแต่ปลายผมลงมา มีหนังหุ้มอยู่โดยรอบ เต็มไปด้วยของไม่สะอาดมีประการต่างๆ ว่า 'ในกายนี้มี ผม ขน...ฯลฯ...มูตร' ดังนี้

එවං තත්ථ තත්ථ මත්ථලුඞ්ගං අට්ඨිමිඤ්ජෙන සඞ්ගහෙත්වා දෙසිතං කායගතාසතිකොට්ඨාසභාවනාපරියායං ද්වත්තිංසාකාරකම්මට්ඨානං ආරද්ධං, තස්සායං අත්ථවණ්ණනා –

กรรมฐานคือทวัตติงสาการ อันเป็นปริยายแห่งการเจริญกายคตาสติในส่วนต่างๆ ที่พระองค์ทรงสงเคราะห์มันสมองในศีรษะเข้ากับคำว่าอัฏฐิมิญชะ แล้วทรงแสดงไว้ในที่นั้นๆ อย่างนี้ ได้เริ่มขึ้นแล้ว, นี้เป็นคำอธิบายเนื้อความของกรรมฐานนั้น –

තත්ථ අත්ථීති සංවිජ්ජන්ති. ඉමස්මින්ති ය්වායං උද්ධං පාදතලා අධො කෙසමත්ථකා තචපරියන්තො පූරො නානප්පකාරස්ස අසුචිනොති වුච්චති, තස්මිං[Pg.29]. කායෙති සරීරෙ. සරීරඤ්හි අසුචිසඤ්චයතො, කුච්ඡිතානං වා කෙසාදීනඤ්චෙව චක්ඛුරොගාදීනඤ්ච රොගසතානං ආයභූතතො කායොති වුච්චති. කෙසා…පෙ… මුත්තන්ති එතෙ කෙසාදයො ද්වත්තිංසාකාරා, තත්ථ ‘‘අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ කෙසා අත්ථි ලොමා’’ති එවං සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. තෙන කිං කථිතං හොති? ඉමස්මිං පාදතලා පට්ඨාය උපරි, කෙසමත්ථකා පට්ඨාය හෙට්ඨා, තචතො පට්ඨාය පරිතොති එත්තකෙ බ්‍යාමමත්තෙ කළෙවරෙ සබ්බාකාරෙනාපි විචිනන්තො න කොචි කිඤ්චි මුත්තං වා මණිං වා වෙළුරියං වා අගරුං වා චන්දනං වා කුඞ්කුමං වා කප්පූරං වා වාසචුණ්ණාදිං වා අණුමත්තම්පි සුචිභාවං පස්සති, අථ ඛො පරමදුග්ගන්ධජෙගුච්ඡං අස්සිරිකදස්සනං නානප්පකාරං කෙසලොමාදිභෙදං අසුචිමෙව පස්සතීති.

ในกรรมฐานนั้น บทว่า อตฺถิ ความว่า มีอยู่. บทว่า อิมสฺมึ ความว่า ในกายนี้ใดที่ท่านกล่าวว่า เบื้องบนแต่พื้นเท้าลงมา เบื้องต่ำแต่ปลายผมขึ้นไป มีหนังหุ้มอยู่โดยรอบ เต็มไปด้วยของไม่สะอาดมีประการต่างๆ, ในกายนั้น. บทว่า กาเย ความว่า ในสรีระ. จริงอยู่ สรีระนี้ท่านเรียกว่า กาย เพราะเป็นที่สั่งสมของสิ่งไม่สะอาด หรือเพราะเป็นที่เกิดแห่งสิ่งที่น่าเกลียดมีผมเป็นต้น และแห่งโรคหลายร้อยมีโรคตาเป็นต้น. ผม...ฯลฯ...มูตร อาการ ๓๒ เหล่านี้มีผมเป็นต้น ในอาการเหล่านั้น พึงทราบความเชื่อมโยงดังนี้ว่า "มีอยู่ในกายนี้ ผม, มีอยู่ ขน". ด้วยอาการ ๓๒ นั้น ท่านกล่าวอะไรไว้? (กล่าวคือ) เมื่อบุคคลค้นหาอยู่ในซากศพประมาณวาหนึ่งนี้ ซึ่งนับตั้งแต่พื้นเท้าขึ้นไปเบื้องบน นับตั้งแต่ปลายผมลงมาเบื้องล่าง นับตั้งแต่หนังเข้าไปโดยรอบ โดยอาการทั้งปวง ก็ไม่เห็นความเป็นของสะอาดอะไรๆ แม้ประมาณน้อยนิด ไม่ว่าจะเป็นไข่มุก แก้วมณี แก้วไพฑูรย์ ไม้กฤษณา ไม้จันทน์ หญ้าฝรั่น การบูร หรือของหอมมีเครื่องอบเป็นต้น แต่กลับเห็นแต่ของไม่สะอาดเท่านั้น ซึ่งมีกลิ่นเหม็นอย่างยิ่ง น่าเกลียด ไม่น่าดู มีประเภทต่างๆ มีผมและขนเป็นต้น.

අයං තාවෙත්ථ පදසම්බන්ධතො වණ්ණනා.

นี้เป็นคำอธิบายโดยการเชื่อมบทในทวัตติงสาการนี้ก่อน.

අසුභභාවනා

อสุภภาวนา

අසුභභාවනාවසෙන පනස්ස එවං වණ්ණනා වෙදිතබ්බා – එවමෙතස්මිං පාණාතිපාතාවෙරමණිසික්ඛාපදාදිභෙදෙ සීලෙ පතිට්ඨිතෙන පයොගසුද්ධෙන ආදිකම්මිකෙන කුලපුත්තෙන ආසයසුද්ධියා අධිගමනත්ථං ද්වත්තිංසාකාරකම්මට්ඨානභාවනානුයොගමනුයුඤ්ජිතුකාමෙන පඨමං තාවස්ස ආවාසකුලලාභගණකම්මද්ධානඤාතිගන්ථරොගඉද්ධිපලිබොධෙන කිත්තිපලිබොධෙන වා සහ දස පලිබොධා හොන්ති. අථානෙන ආවාසකුලලාභගණඤාතිකිත්තීසු සඞ්ගප්පහානෙන, කම්මද්ධානගන්ථෙසු අබ්‍යාපාරෙන, රොගස්ස තිකිච්ඡායාති එවං තෙ දස පලිබොධා උපච්ඡින්දිතබ්බා, අථානෙන උපච්ඡින්නපලිබොධෙන අනුපච්ඡින්නනෙක්ඛම්මාභිලාසෙන කොටිප්පත්තසල්ලෙඛවුත්තිතං පරිග්ගහෙත්වා ඛුද්දානුඛුද්දකම්පි විනයාචාරං අප්පජහන්තෙන ආගමාධිගමසමන්නාගතො තතො අඤ්ඤතරඞ්ගසමන්නාගතො වා කම්මට්ඨානදායකො ආචරියො විනයානුරූපෙන විධිනා උපගන්තබ්බො, වත්තසම්පදාය ච ආරාධිතචිත්තස්ස තස්ස අත්තනො අධිප්පායො නිවෙදෙතබ්බො. තෙන තස්ස නිමිත්තජ්ඣාසයචරියාධිමුත්තිභෙදං ඤත්වා යදි එතං කම්මට්ඨානමනුරූපං, අථ [Pg.30] යස්මිං විහාරෙ අත්තනා වසති, යදි තස්මිංයෙව සොපි වසිතුකාමො හොති, තතො සඞ්ඛෙපතො කම්මට්ඨානං දාතබ්බං. අථ අඤ්ඤත්‍ර වසිතුකාමො හොති, තතො පහාතබ්බපරිග්ගහෙතබ්බාදිකථනවසෙන සපුරෙක්ඛාරං රාගචරිතානුකුලාදිකථනවසෙන සප්පභෙදං විත්ථාරෙන කථෙතබ්බං. තෙන තං සපුරෙක්ඛාරං සප්පභෙදං කම්මට්ඨානං උග්ගහෙත්වා ආචරියං ආපුච්ඡිත්වා යානි තානි –

ส่วนโดยนัยแห่งอสุภภาวนา พึงทราบคำอธิบายแห่งทวัตติงสาการนี้ดังนี้ – กุลบุตรผู้เป็นอาทิกัมมิกะ ผู้ตั้งมั่นแล้วในศีลนี้อันมีประเภทต่างๆ มีสิกขาบทเว้นจากปาณาติบาตเป็นต้น มีความเพียรบริสุทธิ์ ปรารถนาจะประกอบความเพียรในการเจริญกรรมฐานคืออาการ ๓๒ เพื่อความบริสุทธิ์แห่งอาสยะและเพื่อการบรรลุธรรม ในเบื้องต้นก่อน ปลิโพธ ๑๐ ประการย่อมมีแก่กุลบุตรนั้น คือ ปลิโพธคืออาวาส สกุล ลาภ คณะ การงาน ทางไกล ญาติ คันถะ โรค และฤทธิ์ พร้อมด้วยปลิโพธคือเกียรติ. ครั้งนั้น กุลบุตรนั้นพึงตัดปลิโพธ ๑๐ ประการเหล่านั้นเสีย คือ ด้วยการละความข้องเกี่ยวในอาวาส สกุล ลาภ คณะ ญาติ และเกียรติ, ด้วยการไม่ขวนขวายในการงาน ทางไกล และคันถะ, และด้วยการรักษาโรค. ครั้งนั้น กุลบุตรนั้นผู้ตัดปลิโพธได้แล้ว มีความปรารถนาในเนกขัมมะอันไม่ขาดสาย พึงถือเอาความเป็นผู้มีวัตรขัดเกลาถึงที่สุด ไม่ละแม้วินยาจารเล็กๆ น้อยๆ แล้วพึงเข้าไปหาอาจารย์ผู้ให้กรรมฐาน ผู้ถึงพร้อมด้วยอาคมและอธิคม หรือผู้ถึงพร้อมด้วยองค์อย่างใดอย่างหนึ่ง โดยวิธีที่สมควรแก่วินัย และเมื่ออาจารย์นั้นมีจิตยินดีแล้วด้วยความถึงพร้อมด้วยวัตร พึงบอกความประสงค์ของตน. อาจารย์นั้น เมื่อทราบความแตกต่างแห่งนิมิต อัธยาศัย จริต และอธิมุติของกุลบุตรนั้นแล้ว หากเห็นว่ากรรมฐานนี้เหมาะสม และถ้าตนเองอยู่ในวิหารใด หากกุลบุตรนั้นก็ประสงค์จะอยู่ในวิหารนั้นเหมือนกัน แต่นั้นพึงให้กรรมฐานโดยย่อ. แต่ถ้ากุลบุตรนั้นประสงค์จะอยู่ในที่อื่น แต่นั้นพึงกล่าวโดยพิสดาร พร้อมทั้งข้อพึงทำเบื้องหน้าและพร้อมทั้งประเภท โดยนัยแห่งการกล่าวถึงสิ่งที่พึงละและสิ่งที่พึงถือเอาเป็นต้น และโดยนัยแห่งการกล่าวถึงสิ่งที่เหมาะสมแก่ราคจริตเป็นต้น. กุลบุตรนั้นเรียนเอากรรมฐานนั้นพร้อมทั้งข้อพึงทำเบื้องหน้าและพร้อมทั้งประเภทแล้ว ลาอาจารย์แล้ว (พึงเว้นเสนาสนะ) เหล่าใด...

‘‘මහාවාසං නවාවාසං, ජරාවාසඤ්ච පන්ථනිං;

සොණ්ඩිං පණ්ණඤ්ච පුප්ඵඤ්ච, ඵලං පත්ථිතමෙව ච.

คือ อาวาสใหญ่ อาวาสใหม่ อาวาสเก่า อาวาสใกล้ทาง อาวาสที่มีสระน้ำ อาวาสที่มีผัก อาวาสที่มีดอกไม้ อาวาสที่มีผลไม้ และอาวาสที่คนปรารถนา.

‘‘නගරං දාරුනා ඛෙත්තං, විසභාගෙන පට්ටනං;

පච්චන්තසීමාසප්පායං, යත්ථ මිත්තො න ලබ්භති.

อาวาสใกล้เมือง อาวาสใกล้ป่าไม้ อาวาสใกล้ทุ่งนา อาวาสที่มีบุคคลไม่เสมอกัน อาวาสใกล้ท่าเรือ อาวาสในปัจจันตประเทศ อาวาสที่ไม่สบาย และอาวาสที่หาเพื่อนไม่ได้.

‘‘අට්ඨාරසෙතානි ඨානානි, ඉති විඤ්ඤාය පණ්ඩිතො;

ආරකා පරිවජ්ජෙය්‍ය, මග්ගං සප්පටිභයං යථා’’ති. (විසුද්ධි. 1.52) –

บัณฑิตทราบดังนี้แล้ว พึงหลีกเว้นสถานที่ ๑๘ แห่งเหล่านี้ให้ห่างไกล เหมือนหลีกเว้นหนทางที่มีภัยฉะนั้น.

එවං අට්ඨාරස සෙනාසනානි පරිවජ්ජෙතබ්බානීති වුච්චන්ති. තානි වජ්ජෙත්වා, යං තං –

เสนาสนะ ๑๘ แห่งเหล่านี้ ท่านกล่าวว่าเป็นสิ่งที่พึงเว้น. เว้นเสนาสนะเหล่านั้นแล้ว (พึงเข้าอยู่) ในเสนาสนะใดที่...

‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, සෙනාසනං පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතං හොති? ඉධ, භික්ඛවෙ, සෙනාසනං නාතිදූරං හොති, නච්චාසන්නං, ගමනාගමනසම්පන්නං, දිවා අප්පාකිණ්ණං, රත්තිං අප්පසද්දං අප්පනිග්ඝොසං අප්පඩංසමකසවාතාතපසරීසපසම්ඵස්සං. තස්මිං ඛො පන සෙනාසනෙ විහරන්තස්ස අප්පකසිරෙන උප්පජ්ජන්ති චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරා. තස්මිං ඛො පන සෙනාසනෙ ථෙරා භික්ඛූ විහරන්ති බහුස්සුතා ආගතාගමා ධම්මධරා විනයධරා මාතිකාධරා, තෙ කාලෙන කාලං උපසඞ්කමිත්වා පරිපුච්ඡති පරිපඤ්හති ‘ඉදං, භන්තෙ, කථං, ඉමස්ස කො අත්ථො’ති? තස්ස, තෙ ආයස්මන්තො අවිවටඤ්චෙව විවරන්ති, අනුත්තානීකතඤ්ච උත්තානිං කරොන්ති, අනෙකවිහිතෙසු ච කඞ්ඛාඨානියෙසු ධම්මෙසු කඞ්ඛං පටිවිනොදෙන්ති. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, සෙනාසනං පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතං හොතී’’ති (අ. නි. 10.11). –

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เสนาสนะที่ประกอบด้วยองค์ ๕ เป็นอย่างไร? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในศาสนานี้ เสนาสนะไม่ไกลเกินไป ไม่ใกล้เกินไป (จากบ้าน) สะดวกแก่การไปมา กลางวันไม่พลุกพล่าน กลางคืนมีเสียงน้อย เสียงอึกทึกน้อย มีสัมผัสจากเหลือบ ยุง ลม แดด และสัตว์เลื้อยคลานน้อย. ก็เมื่อภิกษุอยู่ในเสนาสนะนั้น จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร ย่อมเกิดขึ้นโดยไม่ลำบาก. ก็ในเสนาสนะนั้น มีภิกษุเถระอยู่ ผู้เป็นพหูสูต ทรงอาคม ทรงธรรม ทรงวินัย ทรงมาติกา, ภิกษุนั้นเข้าไปหาท่านเหล่านั้นตามกาลอันควร ย่อมสอบถาม ไต่ถามว่า 'ท่านขอรับ ข้อนี้เป็นอย่างไร, เนื้อความของข้อนี้คืออะไร?'. ท่านผู้มีอายุเหล่านั้นย่อมเปิดเผยสิ่งที่ยังมิได้เปิดเผย ย่อมทำให้แจ้งซึ่งสิ่งที่ยังมิได้ทำให้แจ้ง และย่อมบรรเทาความสงสัยในธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งความสงสัยมีประการต่างๆ แก่ภิกษุนั้น. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เสนาสนะที่ประกอบด้วยองค์ ๕ เป็นอย่างนี้แล.

එවං පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතං සෙනාසනං වුත්තං. තථාරූපං සෙනාසනං උපගම්ම කතසබ්බකිච්චෙන කාමෙසු ආදීනවං, නෙක්ඛම්මෙ ච ආනිසංසං පච්චවෙක්ඛිත්වා බුද්ධසුබුද්ධතාය [Pg.31] ධම්මසුධම්මතාය සඞ්ඝසුප්පටිපන්නතාය ච අනුස්සරණෙන චිත්තං පසාදෙත්වා යං තං –

เสนาสนะที่ประกอบด้วยองค์ ๕ ท่านกล่าวไว้อย่างนี้. (กุลบุตร) พึงเข้าไปสู่เสนาสนะเช่นนั้น ทำกิจทั้งปวงเสร็จแล้ว พิจารณาโทษในกามทั้งหลายและอานิสงส์ในเนกขัมมะ แล้วทำจิตให้เลื่อมใสด้วยการระลึกถึงความเป็นผู้ตรัสรู้ดีของพระพุทธเจ้า ความเป็นธรรมดีของพระธรรม และความเป็นผู้ปฏิบัติดีของพระสงฆ์ (แล้วพึงเรียนเอากรรมฐาน) ใดที่...

‘‘වචසා මනසා චෙව, වණ්ණසණ්ඨානතො දිසා;

ඔකාසතො පරිච්ඡෙදා, සත්තධුග්ගහණං විදූ’’ති. –

บัณฑิตพึงรู้การเรียนเอา (กรรมฐาน) ๗ วิธี คือ โดยวาจาและโดยใจ, โดยสีและสัณฐาน, โดยทิศ, โดยที่ตั้ง, และโดยส่วนกำหนด.

එවං සත්තවිධං උග්ගහකොසල්ලං; අනුපුබ්බතො, නාතිසීඝතො, නාතිසණිකතො, වික්ඛෙපප්පටිබාහනතො, පණ්ණත්තිසමතික්කමතො, අනුපුබ්බමුඤ්චනතො, අප්පනාතො, තයො ච සුත්තන්තාති එවං දසවිධං මනසිකාරකොසල්ලඤ්ච වුත්තං. තං අපරිච්චජන්තෙන ද්වත්තිංසාකාරභාවනා ආරභිතබ්බා. එවඤ්හි ආරභතො සබ්බාකාරෙන ද්වත්තිංසාකාරභාවනා සම්පජ්ජති නො අඤ්ඤථා.

ความฉลาดในการเรียนเอา ๗ อย่างดังนี้ และความฉลาดในการมนสิการ ๑๐ อย่างดังนี้ คือ โดยลำดับ, ไม่เร็วนัก, ไม่ช้านัก, โดยการข่มจิตฟุ้งซ่าน, โดยการก้าวล่วงบัญญัติ, โดยการปล่อยไปตามลำดับ, โดยอัปปนา, และพระสูตร ๓ สูตร ท่านกล่าวไว้แล้ว. กุลบุตรผู้ไม่ละความฉลาดนั้น พึงเริ่มเจริญภาวนาในอาการ ๓๒. จริงอยู่ เมื่อเริ่มอย่างนี้ ภาวนาในอาการ ๓๒ ย่อมสำเร็จโดยอาการทั้งปวง โดยประการอื่นหามิได้.

තත්ථ ආදිතොව තචපඤ්චකං තාව ගහෙත්වා අපි තෙපිටකෙන ‘‘කෙසා ලොමා’’තිආදිනා නයෙන අනුලොමතො, තස්මිං පගුණීභූතෙ ‘‘තචො දන්තා’’ති එවමාදිනා නයෙන පටිලොමතො, තස්මිම්පි පගුණීභූතෙ තදුභයනයෙනෙව අනුලොමප්පටිලොමතො බහි විසටවිතක්කවිච්ඡෙදනත්ථං පාළිපගුණීභාවත්ථඤ්ච වචසා කොට්ඨාසසභාවපරිග්ගහත්ථං මනසා ච අද්ධමාසං භාවෙතබ්බං. වචසා හිස්ස භාවනා බහි විසටවිතක්කෙ විච්ඡින්දිත්වා මනසා භාවනාය පාළිපගුණතාය ච පච්චයො හොති, මනසා භාවනා අසුභවණ්ණලක්ඛණානං අඤ්ඤතරවසෙන පරිග්ගහස්ස, අථ තෙනෙව නයෙන වක්කපඤ්චකං අද්ධමාසං, තතො තදුභයමද්ධමාසං, තතො පප්ඵාසපඤ්චකමද්ධමාසං, තතො තං පඤ්චකත්තයම්පි අද්ධමාසං, අථ අන්තෙ අවුත්තම්පි මත්ථලුඞ්ගං පථවීධාතුආකාරෙහි සද්ධිං එකතො භාවනත්ථං ඉධ පක්ඛිපිත්වා මත්ථලුඞ්ගපඤ්චකං අද්ධමාසං, තතො පඤ්චකචතුක්කම්පි අද්ධමාසං, අථ මෙදඡක්කමද්ධමාසං, තතො මෙදඡක්කෙන සහ පඤ්චකචතුක්කම්පි අද්ධමාසං, අථ මුත්තඡක්කමද්ධමාසං, තතො සබ්බමෙව ද්වත්තිංසාකාරමද්ධමාසන්ති එවං ඡ මාසෙ වණ්ණසණ්ඨානදිසොකාසපරිච්ඡෙදතො වවත්ථපෙන්තෙන භාවෙතබ්බං. එතං මජ්ඣිමපඤ්ඤං පුග්ගලං සන්ධාය වුත්තං. මන්දපඤ්ඤෙන තු යාවජීවං භාවෙතබ්බං තික්ඛපඤ්ඤස්ස න චිරෙනෙව භාවනා සම්පජ්ජතීති.

ในกรรมฐานนั้น แม้พระผู้ทรงพระไตรปิฎกก็พึงเรียนเอาตจปัญจกกรรมฐานก่อนแต่ต้น แล้วพึงเจริญโดยอนุโลมด้วยนัยว่า "เกสา โลมา" เป็นต้น, เมื่ออนุโลมนั้นคล่องแคล่วแล้ว พึงเจริญโดยปฏิโลมด้วยนัยว่า "ตโจ ทนฺตา" เป็นอาทิ, แม้เมื่อปฏิโลมนั้นคล่องแคล่วแล้ว พึงเจริญโดยอนุโลมและปฏิโลมด้วยนัยทั้งสองนั้นนั่นแหละ เพื่อตัดวิตกที่ฟุ้งซ่านไปภายนอกและเพื่อให้คล่องแคล่วในบาลีด้วยวาจา และเพื่อกำหนดสภาวะแห่งส่วนต่างๆ ด้วยใจ ตลอดครึ่งเดือน. จริงอยู่ การเจริญด้วยวาจาของท่านผู้นั้น ย่อมเป็นปัจจัยแห่งการเจริญด้วยใจและแห่งความคล่องแคล่วในบาลี เพราะตัดวิตกที่ฟุ้งซ่านไปภายนอกได้, การเจริญด้วยใจย่อมเป็นปัจจัยแห่งการกำหนดด้วยความเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งแห่งอสุภพรรณและลักษณะ. ลำดับนั้น พึงเจริญวักกปัญจกะโดยนัยนั้นนั่นแหละตลอดครึ่งเดือน, จากนั้นพึงเจริญกรรมฐานทั้งสองหมวดนั้นตลอดครึ่งเดือน, จากนั้นพึงเจริญปัปผาสปัญจกะตลอดครึ่งเดือน, จากนั้นพึงเจริญปัญจกะทั้งสามหมวดนั้นตลอดครึ่งเดือน, ลำดับนั้น พึงรวมเอาแม้ซึ่งมัตถลุงค์อันมิได้กล่าวไว้ในลำดับ มาไว้ในที่นี้เพื่อเจริญร่วมกับอาการแห่งปฐวีธาตุเป็นอันเดียวกัน แล้วพึงเจริญมัตถลุงคปัญจกะตลอดครึ่งเดือน, จากนั้นพึงเจริญปัญจกะทั้งสี่หมวดตลอดครึ่งเดือน, ลำดับนั้น พึงเจริญเมทฉักกะตลอดครึ่งเดือน, จากนั้นพึงเจริญปัญจกะทั้งสี่หมวดพร้อมกับเมทฉักกะตลอดครึ่งเดือน, ลำดับนั้น พึงเจริญมุตตฉักกะตลอดครึ่งเดือน, จากนั้นพึงเจริญทวัตติงสาการทั้งหมดนั่นแหละตลอดครึ่งเดือน. ด้วยประการฉะนี้ พึงเป็นผู้กำหนดโดยวรรณะ สัณฐาน ทิศ โอกาส และปริจเฉท แล้วเจริญไปตลอดหกเดือน. คำนี้ท่านกล่าวหมายถึงบุคคลผู้มีปัญญปานกลาง ส่วนบุคคลผู้มีปัญญาทรามพึงเจริญไปตลอดชีวิต ภาวนาย่อมสำเร็จแก่บุคคลผู้มีปัญญาแหลมคมในไม่ช้าเลย.

එත්ථාහ [Pg.32] – ‘‘කථං පනායමිමං ද්වත්තිංසාකාරං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙතී’’ති? අයඤ්හි ‘‘අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ කෙසා’’ති එවමාදිනා නයෙන තචපඤ්චකාදිවිභාගතො ද්වත්තිංසාකාරං භාවෙන්තො කෙසා තාව වණ්ණතො කාළකාති වවත්ථපෙති, යාදිසකා වානෙන දිට්ඨා හොන්ති. සණ්ඨානතො දීඝවට්ටලිකා තුලාදණ්ඩමිවාති වවත්ථපෙති. දිසතො පන යස්මා ඉමස්මිං කායෙ නාභිතො උද්ධං උපරිමා දිසා අධො හෙට්ඨිමාති වුච්චති, තස්මා ඉමස්ස කායස්ස උපරිමාය දිසාය ජාතාති වවත්ථපෙති. ඔකාසතො නලාටන්තකණ්ණචූළිකගලවාටකපරිච්ඡින්නෙ සීසචම්මෙ ජාතාති. තත්ථ යථා වම්මිකමත්ථකෙ ජාතානි කුණ්ඨතිණානි න ජානන්ති ‘‘මයං වම්මිකමත්ථකෙ ජාතානී’’ති; නපි වම්මිකමත්ථකො ජානාති ‘‘මයි කුණ්ඨතිණානි ජාතානී’’ති; එවමෙව න කෙසා ජානන්ති ‘‘මයං සීසචම්මෙ ජාතා’’ති, නපි සීසචම්මං ජානාති ‘‘මයි කෙසා ජාතා’’ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා අචෙතනා අබ්‍යාකතා සුඤ්ඤා පරමදුග්ගන්ධජෙගුච්ඡප්පටිකූලා, න සත්තො න පුග්ගලොති වවත්ථපෙති. පරිච්ඡෙදතොති දුවිධො පරිච්ඡෙදො සභාගවිසභාගවසෙන. තත්ථ කෙසා හෙට්ඨා පතිට්ඨිතචම්මතලෙන තත්ථ වීහග්ගමත්තං පවිසිත්වා පතිට්ඨිතෙන අත්තනො මූලතලෙන ච උපරි ආකාසෙන තිරියං අඤ්ඤමඤ්ඤෙන පරිච්ඡින්නාති එවං සභාගපරිච්ඡෙදතො, කෙසා න අවසෙසඑකතිංසාකාරා. අවසෙසා එකතිංසා න කෙසාති එවං විසභාගපරිච්ඡෙදතො ච වවත්ථපෙති. එවං තාව කෙසෙ වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

ในข้อนั้น มีคำถามว่า "ก็ โยคีบุคคลนี้ย่อมกำหนดทวัตติงสาการนี้โดยมีวรรณะเป็นต้นอย่างไร?" ตอบว่า โยคีบุคคลนี้ เมื่อเจริญทวัตติงสาการโดยจำแนกเป็นตจปัญจกะเป็นต้น ด้วยนัยว่า "ผมทั้งหลายมีอยู่ในกายนี้" เป็นอาทิ ย่อมกำหนดผมทั้งหลายก่อน โดยวรรณะว่ามีสีดำ หรือมีสีตามที่ตนเคยเห็น. โดยสัณฐานว่า เป็นเถากลอนยาวดังคันชั่ง. ส่วนโดยทิศ เพราะในกายนี้ ส่วนเบื้องบนแต่สะดือขึ้นไปเรียกว่าทิศเบื้องบน ส่วนเบื้องล่างลงมาเรียกว่าทิศเบื้องล่าง ฉะนั้น ย่อมกำหนดว่า เกิดในทิศเบื้องบนแห่งกายนี้. โดยโอกาสว่า เกิดที่หนังศีรษะอันมีที่สุดหน้าผาก จอมขวัญ และต้นคอเป็นแดน. ในข้อนั้น หญ้าปล้องที่เกิดบนยอดจอมปลวก ย่อมไม่รู้ว่า "เราเกิดบนยอดจอมปลวก" แม้ยอดจอมปลวกก็ไม่รู้ว่า "หญ้าปล้องเกิดที่เรา" ฉันใด ผมทั้งหลายก็ไม่รู้ว่า "เราเกิดที่หนังศีรษะ" แม้หนังศีรษะก็ไม่รู้ว่า "ผมเกิดที่เรา" ฉันนั้น. จริงอยู่ ธรรมเหล่านี้ปราศจากการน้อมใจและการพิจารณา ไม่มีเจตนา เป็นอัพยากฤต ว่างเปล่า มีกลิ่นเหม็นอย่างยิ่ง น่ารังเกียจ น่าเกลียด ไม่ใช่สัตว์ ไม่ใช่บุคคล ดังนี้ ย่อมกำหนด. โดยปริจเฉท ปริจเฉทมี 2 อย่าง คือโดยสภาคและวิสภาค. ใน 2 อย่างนั้น ย่อมกำหนดโดยสภาคปริจเฉทอย่างนี้ว่า ผมทั้งหลายมีส่วนกำหนดคือ พื้นหนังที่ตั้งอยู่เบื้องล่าง และรากของตนที่หยั่งลึกลงไปประมาณเท่าปลายเมล็ดข้าวเปลือกแล้วตั้งอยู่, มีอากาศเบื้องบนเป็นส่วนกำหนด, และมีผมเส้นอื่นในด้านข้างเป็นส่วนกำหนด. และย่อมกำหนดโดยวิสภาคปริจเฉทอย่างนี้ว่า ผมทั้งหลายไม่ใช่อาการ 31 ที่เหลือ, อาการ 31 ที่เหลือก็ไม่ใช่ผม. โยคีบุคคลย่อมกำหนดผมทั้งหลายโดยมีวรรณะเป็นต้น ด้วยประการฉะนี้ก่อน.

අවසෙසෙසු ලොමා වණ්ණතො යෙභුය්‍යෙන නීලවණ්ණාති වවත්ථපෙති, යාදිසකා වානෙන දිට්ඨා හොන්ති. සණ්ඨානතො ඔණතචාපසණ්ඨානා, උපරි වඞ්කතාලහීරසණ්ඨානා වා, දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතා, ඔකාසතො හත්ථතලපාදතලෙ ඨපෙත්වා යෙභුය්‍යෙන අවසෙසසරීරචම්මෙ ජාතාති.

ในบรรดาอาการที่เหลือ ขนทั้งหลาย โดยวรรณะ ย่อมกำหนดว่าโดยมากมีสีเขียว (คือสีดำ) หรือมีสีตามที่ตนเคยเห็น. โดยสัณฐานว่า มีสัณฐานเหมือนคันธนูที่น้อมลง หรือส่วนปลายมีสัณฐานเหมือนใยตาลที่โค้ง. โดยทิศว่า เกิดในทิศทั้งสอง. โดยโอกาสว่า เว้นฝ่ามือและฝ่าเท้าเสีย โดยมากเกิดที่หนังของร่างกายส่วนที่เหลือ.

තත්ථ යථා පුරාණගාමට්ඨානෙ ජාතානි දබ්බතිණානි න ජානන්ති ‘‘මයං පුරාණගාමට්ඨානෙ ජාතානී’’ති, න ච පුරාණගාමට්ඨානං ජානාති ‘‘මයි දබ්බතිණානි ජාතානී’’ති, එවමෙව න ලොමා ජානන්ති ‘‘මයං සරීරචම්මෙ ජාතා’’ති, නපි සරීරචම්මං ජානාති ‘‘මයි ලොමා ජාතා’’ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා අචෙතනා අබ්‍යාකතා සුඤ්ඤා [Pg.33] පරමදුග්ගන්ධජෙගුච්ඡපටිකූලා, න සත්තො න පුග්ගලොති වවත්ථපෙති. පරිච්ඡෙදතො හෙට්ඨා පතිට්ඨිතචම්මතලෙන තත්ථ ලික්ඛාමත්තං පවිසිත්වා පතිට්ඨිතෙන අත්තනො මූලෙන ච උපරි ආකාසෙන තිරියං අඤ්ඤමඤ්ඤෙන පරිච්ඡින්නාති වවත්ථපෙති. අයමෙතෙසං සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං ලොමෙ වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

ในข้อนั้น หญ้าคาที่เกิดในที่แห่งบ้านเก่า ย่อมไม่รู้ว่า "เราเกิดในที่แห่งบ้านเก่า" และที่แห่งบ้านเก่าก็ไม่รู้ว่า "หญ้าคาเกิดที่เรา" ฉันใด ขนทั้งหลายก็ไม่รู้ว่า "เราเกิดที่หนังของร่างกาย" แม้หนังของร่างกายก็ไม่รู้ว่า "ขนเกิดที่เรา" ฉันนั้น. จริงอยู่ ธรรมเหล่านี้ปราศจากการน้อมใจและการพิจารณา ไม่มีเจตนา เป็นอัพยากฤต ว่างเปล่า มีกลิ่นเหม็นอย่างยิ่ง น่ารังเกียจ น่าเกลียด ไม่ใช่สัตว์ ไม่ใช่บุคคล ดังนี้ ย่อมกำหนด. โดยปริจเฉท ย่อมกำหนดว่า ขนทั้งหลายมีส่วนกำหนดคือ พื้นหนังที่ตั้งอยู่เบื้องล่าง และรากของตนที่หยั่งลึกลงไปประมาณเท่าตัวเล็นแล้วตั้งอยู่, มีอากาศเบื้องบนเป็นส่วนกำหนด, และมีขนเส้นอื่นในด้านข้างเป็นส่วนกำหนด. นี้เป็นสภาคปริจเฉทของขนเหล่านั้น, ส่วนวิสภาคปริจเฉทก็เหมือนกับของผมนั่นเอง. โยคีบุคคลย่อมกำหนดขนทั้งหลายโดยมีวรรณะเป็นต้น ด้วยประการฉะนี้.

තතො පරං නඛා යස්ස පරිපුණ්ණා, තස්ස වීසති. තෙ සබ්බෙපි වණ්ණතො මංසවිනිමුත්තොකාසෙ සෙතා, මංසසම්බන්ධෙ තම්බවණ්ණාති වවත්ථපෙති. සණ්ඨානතො යථාසකපතිට්ඨිතොකාසසණ්ඨානා, යෙභුය්‍යෙන මධුකඵලට්ඨිකසණ්ඨානා, මච්ඡසකලිකසණ්ඨානා වාති වවත්ථපෙති. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතා, ඔකාසතො අඞ්ගුලීනං අග්ගෙසු පතිට්ඨිතාති.

ต่อจากนั้น เล็บทั้งหลาย ของบุคคลใดบริบูรณ์ ของบุคคลนั้นมีอยู่ยี่สิบ. เล็บทั้งหมดนั้น โดยวรรณะ ย่อมกำหนดว่า ในส่วนที่พ้นจากเนื้อมีสีขาว ในส่วนที่เนื่องกับเนื้อมีสีแดง. โดยสัณฐานว่า มีสัณฐานตามโอกาสที่ตนตั้งอยู่, โดยมากมีสัณฐานเหมือนเมล็ดมะขวิด หรือมีสัณฐานเหมือนเกล็ดปลา. โดยทิศว่า เกิดในทิศทั้งสอง. โดยโอกาสว่า ตั้งอยู่ที่ปลายแห่งนิ้วมือและนิ้วเท้า.

තත්ථ යථා නාම ගාමදාරකෙහි දණ්ඩකග්ගෙසු මධුකඵලට්ඨිකා ඨපිතා න ජානන්ති ‘‘මයං දණ්ඩකග්ගෙසු ඨපිතා’’ති, නපි දණ්ඩකා ජානන්ති ‘‘අම්හෙසු මධුකඵලට්ඨිකා ඨපිතා’’ති; එවමෙව නඛා න ජානන්ති ‘‘මයං අඞ්ගුලීනං අග්ගෙසු පතිට්ඨිතා’’ති, නපි අඞ්ගුලියො ජානන්ති ‘‘අම්හාකං අග්ගෙසු නඛා පතිට්ඨිතා’’ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා අචෙතනා…පෙ… න පුග්ගලොති වවත්ථපෙති. පරිච්ඡෙදතො හෙට්ඨා මූලෙ ච අඞ්ගුලිමංසෙන, තත්ථ පතිට්ඨිතතලෙන වා උපරි අග්ගෙ ච ආකාසෙන, උභතොපස්සෙසු අඞ්ගුලීනං උභතොකොටිචම්මෙන පරිච්ඡින්නාති වවත්ථපෙති. අයමෙතෙසං සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං නඛෙ වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

ในบรรดาอาการเหล่านั้น เปรียบเหมือนเมล็ดมะซางที่เด็กชาวบ้านวางไว้บนปลายไม้เท้า ย่อมไม่รู้ว่า ‘เราถูกวางไว้บนปลายไม้เท้า’ แม้ไม้เท้าก็ไม่รู้ว่า ‘เมล็ดมะซางถูกวางไว้บนเรา’ ฉันใด เล็บก็ฉันนั้น ย่อมไม่รู้ว่า ‘เราตั้งอยู่ที่ปลายนิ้วทั้งหลาย’ แม้นิ้วทั้งหลายก็ไม่รู้ว่า ‘เล็บตั้งอยู่ที่ปลายของเรา’ พึงกำหนดว่า ธรรมเหล่านี้ปราศจากการนึกและการพิจารณา ไม่มีเจตนา... (ละไว้)... ไม่ใช่บุคคล โดยการกำหนดเขตแดน (พึงกำหนดว่า) ข้างล่างที่โคน (กำหนด) ด้วยเนื้อนิ้วและพื้นผิวที่ตั้งอยู่ตรงนั้น ข้างบนที่ปลาย (กำหนด) ด้วยอากาศ ในด้านทั้งสอง (กำหนด) ด้วยหนังที่ปลายทั้งสองของนิ้ว นี้คือการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกัน (สภาคปริจเฉท) ของเล็บเหล่านั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกัน (วิสภาคปริจเฉท) ก็เหมือนกับผม พึงกำหนดเล็บโดยสีเป็นต้น ด้วยประการฉะนี้

තතො පරං දන්තා යස්ස පරිපුණ්ණා, තස්ස ද්වත්තිංස. තෙ සබ්බෙපි වණ්ණතො සෙතවණ්ණාති වවත්ථපෙති. යස්ස සමසණ්ඨිතා හොන්ති, තස්ස ඛරපත්තච්ඡින්නසඞ්ඛපටලමිව සමගන්ථිතසෙතකුසුමමකුළමාලා විය ච ඛායන්ති. යස්ස විසමසණ්ඨිතා, තස්ස ජිණ්ණආසනසාලාපීඨකපටිපාටි විය නානාසණ්ඨානාති සණ්ඨානතො වවත්ථපෙති. තෙසඤ්හි උභයදන්තපන්තිපරියොසානෙසු හෙට්ඨතො උපරිතො ච ද්වෙ ද්වෙ කත්වා අට්ඨ දන්තා චතුකොටිකා චතුමූලිකා ආසන්දිකසණ්ඨානා, තෙසං ඔරතො තෙනෙව [Pg.34] කමෙන සන්නිවිට්ඨා අට්ඨ දන්තා තිකොටිකා තිමූලිකා සිඞ්ඝාටකසණ්ඨානා. තෙසම්පි ඔරතො තෙනෙව කමෙන හෙට්ඨතො උපරිතො ච එකමෙකං කත්වා චත්තාරො දන්තා ද්විකොටිකා ද්විමූලිකා යානකූපත්ථම්භිනීසණ්ඨානා. තෙසම්පි ඔරතො තෙනෙව කමෙන සන්නිවිට්ඨා චත්තාරො දාඨාදන්තා එකකොටිකා එකමූලිකා මල්ලිකාමකුළසණ්ඨානා. තතො උභයදන්තපන්තිවෙමජ්ඣෙ හෙට්ඨා චත්තාරො උපරි චත්තාරො කත්වා අට්ඨ දන්තා එකකොටිකා එකමූලිකා තුම්බබීජසණ්ඨානා. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතා. ඔකාසතො උපරිමා උපරිමහනුකට්ඨිකෙ අධොකොටිකා, හෙට්ඨිමා හෙට්ඨිමහනුකට්ඨිකෙ උද්ධංකොටිකා හුත්වා පතිට්ඨිතාති.

ต่อจากนั้นคือฟัน สำหรับผู้ที่มีฟันบริบูรณ์ จะมี ๓๒ ซี่ พึงกำหนดว่า ฟันทั้งหมดนั้นโดยสี มีสีขาว สำหรับผู้ที่มีฟันเรียงเสมอกัน ฟันจะปรากฏประดุจแผ่นสังข์ที่ตัดด้วยเลื่อย และประดุจพวงดอกมะลิตูมสีขาวที่ร้อยไว้เรียบเสมอกัน สำหรับผู้ที่มีฟันเรียงไม่เสมอกัน ฟันจะมีสัณฐานต่างๆ ประดุจแถวตั่งในศาลาที่นั่งอันคร่ำคร่า พึงกำหนดโดยสัณฐานดังนี้ ในบรรดาฟันเหล่านั้น ที่สุดแนวฟันทั้งสองข้าง ทั้งข้างล่างและข้างบน ข้างละ ๒ ซี่ รวมเป็นฟัน ๘ ซี่ มี ๔ ปุ่ม มี ๔ ราก มีสัณฐานเหมือนตั่ง ถัดจากฟันเหล่านั้นเข้ามาโดยลำดับเดียวกัน มีฟัน ๘ ซี่ มี ๓ ปุ่ม มี ๓ ราก มีสัณฐานเหมือนทางสามแพร่ง ถัดจากฟันเหล่านั้นเข้ามาอีกโดยลำดับเดียวกัน ทั้งข้างล่างและข้างบน ข้างละ ๑ ซี่ รวมเป็นฟัน ๔ ซี่ มี ๒ ปุ่ม มี ๒ ราก มีสัณฐานเหมือนไม้ค้ำเพลารถ ถัดจากฟันเหล่านั้นเข้ามาอีกโดยลำดับเดียวกัน มีฟันเขี้ยว ๔ ซี่ มี ๑ ปุ่ม มี ๑ ราก มีสัณฐานเหมือนดอกมะลิตูม ต่อจากนั้น ในท่ามกลางแนวฟันทั้งสองข้าง คือข้างล่าง ๔ ซี่ ข้างบน ๔ ซี่ รวมเป็นฟัน ๘ ซี่ มี ๑ ปุ่ม มี ๑ ราก มีสัณฐานเหมือนเมล็ดน้ำเต้า โดยทิศ เกิดในทิศเบื้องบน โดยที่ตั้ง ฟันบนตั้งอยู่ในกระดูกคางบน มีปลายชี้ลงล่าง ส่วนฟันล่างตั้งอยู่ในกระดูกคางล่าง มีปลายชี้ขึ้นบน

තත්ථ යථා නවකම්මිකපුරිසෙන හෙට්ඨා සිලාතලෙ පතිට්ඨාපිතා උපරිමතලෙ පවෙසිතා ථම්භා න ජානන්ති ‘‘මයං හෙට්ඨාසිලාතලෙ පතිට්ඨාපිතා, උපරිමතලෙ පවෙසිතා’’ති, න හෙට්ඨාසිලාතලං ජානාති ‘‘මයි ථම්භා පතිට්ඨාපිතා’’ති, න උපරිමතලං ජානාති ‘‘මයි ථම්භා පවිට්ඨා’’ති; එවමෙව දන්තා න ජානන්ති ‘‘මයං හෙට්ඨාහනුකට්ඨිකෙ පතිට්ඨිතා, උපරිමහනුකට්ඨිකෙ පවිට්ඨා’’ති, නාපි හෙට්ඨාහනුකට්ඨිකං ජානාති ‘‘මයි දන්තා පතිට්ඨිතා’’ති, න උපරිමහනුකට්ඨිකං ජානාති ‘‘මයි දන්තා පවිට්ඨා’’ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො හෙට්ඨා හනුකට්ඨිකූපෙන හනුකට්ඨිකං පවිසිත්වා පතිට්ඨිතෙන අත්තනො මූලතලෙන ච උපරි ආකාසෙන තිරියං අඤ්ඤමඤ්ඤෙන පරිච්ඡින්නාති වවත්ථපෙති. අයමෙතෙසං සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං දන්තෙ වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

ในบรรดาฟันเหล่านั้น เปรียบเหมือนเสาที่ช่างก่อสร้างตั้งไว้บนแผ่นหินเบื้องล่างและสอดเข้าไปในพื้นเบื้องบน ย่อมไม่รู้ว่า ‘เราถูกตั้งไว้บนแผ่นหินเบื้องล่างและสอดเข้าไปในพื้นเบื้องบน’ แผ่นหินเบื้องล่างก็ไม่รู้ว่า ‘เสาตั้งอยู่บนเรา’ พื้นเบื้องบนก็ไม่รู้ว่า ‘เสาสอดเข้ามาในเรา’ ฉันใด ฟันก็ฉันนั้น ย่อมไม่รู้ว่า ‘เราตั้งอยู่ในกระดูกคางล่างและสอดเข้าไปในกระดูกคางบน’ แม้กระดูกคางล่างก็ไม่รู้ว่า ‘ฟันตั้งอยู่ในเรา’ กระดูกคางบนก็ไม่รู้ว่า ‘ฟันสอดเข้ามาในเรา’ เพราะว่าธรรมเหล่านี้ปราศจากการนึกและการพิจารณา... (ละไว้)... ไม่ใช่บุคคล โดยการกำหนดเขตแดน (พึงกำหนดว่า) ข้างล่าง (กำหนด) ด้วยโพรงกระดูกคางและพื้นรากของตนที่เข้าไปตั้งอยู่ในกระดูกคาง ข้างบน (กำหนด) ด้วยอากาศ และโดยรอบ (กำหนด) ด้วยฟันซี่อื่น ๆ นี้คือการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกัน (สภาคปริจเฉท) ของฟันเหล่านั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกัน (วิสภาคปริจเฉท) ก็เหมือนกับผม พึงกำหนดฟันโดยสีเป็นต้น ด้วยประการฉะนี้

තතො පරං අන්තොසරීරෙ නානාකුණපසඤ්චයප්පටිච්ඡාදකං තචො වණ්ණතො සෙතොති වවත්ථපෙති. සො හි යදිපි ඡවිරාගරඤ්ජිතත්තා කාළකොදාතාදිවණ්ණවසෙන නානාවණ්ණො විය දිස්සති, තථාපි සභාගවණ්ණෙන සෙතො එව. සො පනස්ස සෙතභාවො අග්ගිජාලාභිඝාතපහරණපහාරාදීහි විද්ධංසිතාය ඡවියා පාකටො හොති. සණ්ඨානතො සඞ්ඛෙපෙන කඤ්චුකසණ්ඨානො, විත්ථාරෙන නානාසණ්ඨානොති. තථා හි පාදඞ්ගුලිත්තචො කොසකාරකකොසසණ්ඨානො, පිට්ඨිපාදත්තචො පුටබද්ධූපාහනසණ්ඨානො, ජඞ්ඝත්තචො භත්තපුටකතාලපණ්ණසණ්ඨානො[Pg.35], ඌරුත්තචො තණ්ඩුලභරිතදීඝත්ථවිකසණ්ඨානො, ආනිසදත්තචො උදකපූරිතපටපරිස්සාවනසණ්ඨානො, පිට්ඨිත්තචො ඵලකොනද්ධචම්මසණ්ඨානො, කුච්ඡිත්තචො වීණාදොණිකොනද්ධචම්මසණ්ඨානො, උරත්තචො යෙභුය්‍යෙන චතුරස්සසණ්ඨානො, ද්විබාහුත්තචො තූණීරොනද්ධචම්මසණ්ඨානො, පිට්ඨිහත්ථත්තචො ඛුරකොසසණ්ඨානො ඵණකත්ථවිකසණ්ඨානො වා, හත්ථඞ්ගුලිත්තචො කුඤ්චිකාකොසසණ්ඨානො, ගීවත්තචො ගලකඤ්චුකසණ්ඨානො, මුඛත්තචො ඡිද්දාවඡිද්දකිමිකුලාවකසණ්ඨානො, සීසත්තචො පත්තත්ථවිකසණ්ඨානොති.

ต่อจากนั้นคือหนัง ซึ่งปกปิดหมู่ซากศพต่างๆ ภายในร่างกาย พึงกำหนดโดยสีว่า สีขาว จริงอยู่ แม้ว่าหนังนั้นจะปรากฏประดุจมีสีต่างๆ เช่น สีดำ สีขาว เป็นต้น เพราะถูกย้อมด้วยสีกำหนัดแห่งผิว ถึงกระนั้น โดยสีตามสภาวะก็เป็นสีขาวนั่นเทียว อนึ่ง ความเป็นสีขาวของหนังนั้น ย่อมปรากฏชัดที่ผิวซึ่งถูกทำลายด้วยการถูกเปลวไฟกระทบ การประหาร การทุบตี เป็นต้น โดยสัณฐาน กล่าวโดยย่อ มีสัณฐานเหมือนเสื้อเกราะ กล่าวโดยพิสดาร มีสัณฐานต่างๆ จริงอย่างนั้น หนังนิ้วเท้ามีสัณฐานเหมือนรังไหม, หนังหลังเท้ามีสัณฐานเหมือนรองเท้าที่หุ้มไว้, หนังแข้งมีสัณฐานเหมือนใบตาลห่อข้าว, หนังขามีสัณฐานเหมือนถุงยาวที่เต็มด้วยข้าวสาร, หนังสะโพกมีสัณฐานเหมือนผ้ากรองน้ำที่เต็มด้วยน้ำ, หนังหลังมีสัณฐานเหมือนแผ่นหนังที่ขึงบนแผ่นกระดาน, หนังท้องมีสัณฐานเหมือนแผ่นหนังที่ขึงบนกะโหลกพิณ, หนังอกโดยมากมีสัณฐานสี่เหลี่ยม, หนังแขนทั้งสองมีสัณฐานเหมือนหนังหุ้มแล่งธนู, หนังหลังมือมีสัณฐานเหมือนซองมีดโกนหรือซองหวี, หนังนิ้วมือมีสัณฐานเหมือนซองกุญแจ, หนังคอมีสัณฐานเหมือนคอเสื้อเกราะ, หนังหน้ามีสัณฐานเหมือนรังหนอนที่มีรูน้อยใหญ่, หนังศีรษะมีสัณฐานเหมือนถุงบาตร

තචපරිග්ගණ්හකෙන ච යොගාවචරෙන උත්තරොට්ඨතො පට්ඨාය තචස්ස මංසස්ස ච අන්තරෙන චිත්තං පෙසෙන්තෙන පඨමං තාව මුඛත්තචො වවත්ථපෙතබ්බො, තතො සීසත්තචො, අථ බහිගීවත්තචො, තතො අනුලොමෙන පටිලොමෙන ච දක්ඛිණහත්ථත්තචො. අථ තෙනෙව කමෙන වාමහත්ථත්තචො, තතො පිට්ඨිත්තචො, අථ ආනිසදත්තචො, තතො අනුලොමෙන පටිලොමෙන ච දක්ඛිණපාදත්තචො, අථ වාමපාදත්තචො, තතො වත්ථිඋදරහදයඅබ්භන්තරගීවත්තචො, තතො හෙට්ඨිමහනුකත්තචො, අථ අධරොට්ඨත්තචො. එවං යාව පුන උපරි ඔට්ඨත්තචොති. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතො. ඔකාසතො සකලසරීරං පරියොනන්ධිත්වා ඨිතොති.

และโยคาวจรผู้กำหนดหนัง พึงเริ่มตั้งแต่ริมฝีปากบน ส่งจิตไปในระหว่างหนังและเนื้อ กำหนดหนังหน้าก่อนเป็นอันดับแรก, จากนั้นกำหนดหนังศีรษะ, ต่อมาหนังคอภายนอก, จากนั้นหนังมือขวาโดยอนุโลมและปฏิโลม. ต่อมาหนังมือซ้ายโดยลำดับนั้นนั่นแล, จากนั้นหนังหลัง, ต่อมาหนังสะโพก, จากนั้นหนังเท้าขวาโดยอนุโลมและปฏิโลม, ต่อมาหนังเท้าซ้าย, จากนั้นหนังท้องน้อย หนังท้อง หนังอก และหนังคอภายใน, จากนั้นหนังคางล่าง, ต่อมาหนังริมฝีปากล่าง. อย่างนี้จนถึงหนังริมฝีปากบนอีกครั้ง. โดยทิศ เกิดในทิศทั้งสอง. โดยโอกาส ตั้งอยู่โดยหุ้มห่อทั่วทั้งสรีระ.

තත්ථ යථා අල්ලචම්මපරියොනද්ධාය පෙළාය න අල්ලචම්මං ජානාති ‘‘මයා පෙළා පරියොනද්ධා’’ති, නපි පෙළා ජානාති ‘‘අහං අල්ලචම්මෙන පරියොනද්ධා’’ති; එවමෙව න තචො ජානාති ‘‘මයා ඉදං චාතුමහාභූතිකං සරීරං ඔනද්ධ’’න්ති, නපි ඉදං චාතුමහාභූතිකං සරීරං ජානාති ‘‘අහං තචෙන ඔනද්ධ’’න්ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. කෙවලං තු –

ในหนังนั้น เปรียบเหมือนในหีบที่หุ้มด้วยหนังสด หนังสดย่อมไม่รู้ว่า “หีบอันเราหุ้มไว้” แม้หีบก็ย่อมไม่รู้ว่า “เราอันหนังสดหุ้มไว้” ฉันใดก็ฉันนั้น หนังย่อมไม่รู้ว่า “สรีระอันเกิดจากมหาภูตรูป ๔ นี้ อันเราหุ้มไว้” แม้สรีระอันเกิดจากมหาภูตรูป ๔ นี้ ก็ย่อมไม่รู้ว่า “เราอันหนังหุ้มไว้” เพราะธรรมเหล่านี้ปราศจากการน้อมใจและการพิจารณา...ฯลฯ... มิใช่บุคคล. เป็นแต่เพียงว่า –

‘‘අල්ලචම්මපටිච්ඡන්නො, නවද්වාරො මහාවණො;

සමන්තතො පග්ඝරති, අසුචිපූතිගන්ධියො’’ති.

“(กายนี้) อันหนังสดปกคลุมไว้ มีทวาร ๙ เป็นแผลใหญ่ ย่อมไหลออกโดยรอบ เป็นของไม่สะอาด มีกลิ่นเหม็นเน่า”

පරිච්ඡෙදතො හෙට්ඨා මංසෙන තත්ථ පතිට්ඨිතතලෙන වා උපරි ඡවියා පරිච්ඡින්නොති වවත්ථපෙති. අයමෙතස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං තචං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

โดยส่วนกำหนด พึงกำหนดว่า เบื้องล่างกำหนดด้วยเนื้อหรือด้วยพื้นผิวที่ตั้งอยู่ในเนื้อนั้น เบื้องบนกำหนดด้วยหนังกำพร้า. นี้เป็นสภาคปริจเฉท (ส่วนกำหนดที่เสมอกัน) ของหนังนั้น, ส่วนวิสภาคปริจเฉท (ส่วนกำหนดที่ไม่เสมอกัน) ก็เหมือนกับผมนั้นแล ดังนี้ พึงกำหนดหนังโดยวรรณะเป็นต้นอย่างนี้.

තතො [Pg.36] පරං සරීරෙ නවපෙසිසතප්පභෙදං මංසං වණ්ණතො රත්තං පාලිභද්දකපුප්ඵසන්නිභන්ති වවත්ථපෙති. සණ්ඨානතො නානාසණ්ඨානන්ති. තථා හි තත්ථ ජඞ්ඝමංසං තාලපත්තපුටභත්තසණ්ඨානං, අවිකසිතකෙතකීමකුළසණ්ඨානන්තිපි කෙචි. ඌරුමංසං සුධාපිසනනිසදපොතකසණ්ඨානං, ආනිසදමංසං උද්ධනකොටිසණ්ඨානං, පිට්ඨිමංසං තාලගුළපටලසණ්ඨානං, ඵාසුකද්වයමංසං වංසමයකොට්ඨකුච්ඡිපදෙසම්හි තනුමත්තිකාලෙපසණ්ඨානං, ථනමංසං වට්ටෙත්වා අවක්ඛිත්තද්ධමත්තිකාපිණ්ඩසණ්ඨානං, ද්වෙබාහුමංසං නඞ්ගුට්ඨසීසපාදෙ ඡෙත්වා නිච්චම්මං කත්වා ඨපිතමහාමූසිකසණ්ඨානං, මංසසූනකසණ්ඨානන්තිපි එකෙ. ගණ්ඩමංසං ගණ්ඩප්පදෙසෙ ඨපිතකරඤ්ජබීජසණ්ඨානං, මණ්ඩූකසණ්ඨානන්තිපි එකෙ. ජිව්හාමංසං නුහීපත්තසණ්ඨානං, නාසාමංසං ඔමුඛනික්ඛිත්තපණ්ණකොසසණ්ඨානං, 0.අක්ඛිකූපමංසං අද්ධපක්කඋදුම්බරසණ්ඨානං, සීසමංසං පත්තපචනකටාහතනුලෙපසණ්ඨානන්ති. මංසපරිග්ගණ්හකෙන ච යොගාවචරෙන එතානෙව ඔළාරිකමංසානි සණ්ඨානතො වවත්ථපෙතබ්බානි. එවඤ්හි වවත්ථාපයතො සුඛුමානි මංසානි ඤාණස්ස ආපාථං ආගච්ඡන්තීති. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතං. ඔකාසතො සාධිකානි තීණි අට්ඨිසතානි අනුලිම්පිත්වා ඨිතන්ති.

ต่อจากนั้น พึงกำหนดเนื้อในสรีระซึ่งมีประมาณ ๙๐๐ ชิ้นว่า โดยสี มีสีแดง ดุจดอกทองหลาง. โดยสัณฐาน มีสัณฐานต่างๆ. จริงอย่างนั้น ในบรรดาเนื้อเหล่านั้น เนื้อแข้งมีสัณฐานดุจห่อข้าวด้วยใบตาล, บางพวกกล่าวว่า มีสัณฐานดุจดอกการะเกดที่ยังไม่บาน. เนื้อขามีสัณฐานดุจลูกหินบดยา, เนื้อสะโพกมีสัณฐานดุจยอดเตาไฟ, เนื้อหลังมีสัณฐานดุจแผ่นน้ำตาลงบ, เนื้อสีข้างทั้งสองมีสัณฐานดุจดินฉาบบางๆ ในบริเวณท้องของฉางที่ทำด้วยไม้ไผ่, เนื้อนมมีสัณฐานดุจก้อนดินเหนียวที่ปั้นแล้วโยนลง, เนื้อแขนทั้งสองมีสัณฐานดุจหนูใหญ่ที่ถูกตัดหาง ศีรษะ และเท้า ลอกหนังออกแล้ววางไว้, บางพวกกล่าวว่า มีสัณฐานดุจชิ้นเนื้อที่เขียง. เนื้อแก้มมีสัณฐานดุจเมล็ดกระเบาที่วางไว้ที่กระพุ้งแก้ม, บางพวกกล่าวว่า มีสัณฐานดุจกบ. เนื้อลิ้นมีสัณฐานดุจใบสลัดได, เนื้อจมูกมีสัณฐานดุจกระทงใบไม้ที่คว่ำหน้าลง, เนื้อเบ้าตามีสัณฐานดุจผลมะเดื่อที่สุกกึ่งหนึ่ง, เนื้อศีรษะมีสัณฐานดุจดินฉาบบางๆ บนหม้อเผาบาตร. และโยคาวจรผู้กำหนดเนื้อ พึงกำหนดเนื้อหยาบๆ เหล่านี้แหละโดยสัณฐาน. เพราะเมื่อกำหนดอย่างนี้ เนื้อละเอียดทั้งหลายย่อมปรากฏในคลองแห่งญาณ. โดยทิศ เกิดในทิศทั้งสอง. โดยโอกาส ตั้งอยู่โดยฉาบทากระดูก ๓๐๐ ท่อนเศษ.

තත්ථ යථා ථූලමත්තිකානුලිත්තාය භිත්තියා න ථූලමත්තිකා ජානාති ‘‘මයා භිත්ති අනුලිත්තා’’ති, නපි භිත්ති ජානාති ‘‘අහං ථූලමත්තිකාය අනුලිත්තා’’ති, එවමෙවං න නවපෙසිසතප්පභෙදං මංසං ජානාති ‘‘මයා අට්ඨිසතත්තයං අනුලිත්ත’’න්ති, නපි අට්ඨිසතත්තයං ජානාති ‘‘අහං නවපෙසිසතප්පභෙදෙන මංසෙන අනුලිත්ත’’න්ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. කෙවලං තු –

ในเนื้อนั้น เปรียบเหมือนที่ฝาซึ่งฉาบด้วยดินหนา ดินหนาย่อมไม่รู้ว่า “ฝาอันเราฉาบไว้” แม้ฝาก็ย่อมไม่รู้ว่า “เราอันดินหนาฉาบไว้” ฉันใดก็ฉันนั้น เนื้อที่มีประมาณ ๙๐๐ ชิ้น ย่อมไม่รู้ว่า “กระดูก ๓๐๐ ท่อนอันเราฉาบไว้” แม้กระดูก ๓๐๐ ท่อน ก็ย่อมไม่รู้ว่า “เราอันเนื้อที่มีประมาณ ๙๐๐ ชิ้นฉาบไว้” เพราะธรรมเหล่านี้ปราศจากการน้อมใจและการพิจารณา...ฯลฯ... มิใช่บุคคล. เป็นแต่เพียงว่า –

‘‘නවපෙසිසතා මංසා, අනුලිත්තා කළෙවරං;

නානාකිමිකුලාකිණ්ණං, මීළ්හට්ඨානංව පූතික’’න්ති.

“เนื้อ ๙๐๐ ชิ้น ฉาบทาซากศพไว้ เกลื่อนกล่นด้วยหมู่หนอนนานาชนิด เป็นของเน่าเหม็น ดุจสถานที่เป็นที่ถ่ายอุจจาระ”

පරිච්ඡෙදතො හෙට්ඨා අට්ඨිසඞ්ඝාටෙන තත්ථ පතිට්ඨිතතලෙන වා උපරි තචෙන තිරියං අඤ්ඤමඤ්ඤෙන පරිච්ඡින්නන්ති වවත්ථපෙති. අයමෙතස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං මංසං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

โดยส่วนกำหนด พึงกำหนดว่า เบื้องล่างกำหนดด้วยกลุ่มกระดูกหรือด้วยพื้นผิวที่ตั้งอยู่ในกระดูกนั้น เบื้องบนกำหนดด้วยหนัง โดยรอบกำหนดด้วยเนื้อด้วยกันเอง. นี้เป็นสภาคปริจเฉทของเนื้อนั้น, ส่วนวิสภาคปริจเฉทก็เหมือนกับผมนั้นแล ดังนี้ พึงกำหนดเนื้อโดยวรรณะเป็นต้นอย่างนี้.

තතො පරං සරීරෙ නවසතප්පභෙදා න්හාරූ වණ්ණතො සෙතාති වවත්ථපෙති, මධුවණ්ණාතිපි එකෙ. සණ්ඨානතො නානාසණ්ඨානාති. තථා [Pg.37] හි තත්ථ මහන්තා මහන්තා න්හාරූ කන්දලමකුළසණ්ඨානා, තතො සුඛුමතරා සූකරවාගුරරජ්ජුසණ්ඨානා, තතො අණුකතරා පූතිලතාසණ්ඨානා, තතො අණුකතරා සීහළමහාවීණාතන්තිසණ්ඨානා, තතො අණුකතරා ථූලසුත්තකසණ්ඨානා, හත්ථපිට්ඨිපාදපිට්ඨීසු න්හාරූ සකුණපාදසණ්ඨානා, සීසෙ න්හාරූ ගාමදාරකානං සීසෙ ඨපිතවිරළතරදුකූලසණ්ඨානා, පිට්ඨියා න්හාරූ තෙමෙත්වා ආතපෙ පසාරිතමච්ඡජාලසණ්ඨානා, අවසෙසා ඉමස්මිං සරීරෙ තංතංඅඞ්ගපච්චඞ්ගානුගතා න්හාරූ සරීරෙ පටිමුක්කජාලකඤ්චුකසණ්ඨානාති. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතා. තෙසු ච දක්ඛිණකණ්ණචූළිකතො පට්ඨාය පඤ්ච කණ්ඩරනාමකා මහාන්හාරූ පුරතො ච පච්ඡතො ච විනන්ධමානා වාමපස්සං ගතා, වාමකණ්ණචූළිකතො පට්ඨාය පඤ්ච පුරතො ච පච්ඡතො ච විනන්ධමානා දක්ඛිණපස්සං ගතා, දක්ඛිණගලවාටකතො පට්ඨාය පඤ්ච පුරතො ච පච්ඡතො ච විනන්ධමානා වාමපස්සං ගතා, වාමගලවාටකතො පට්ඨාය පඤ්ච පුරතො ච පච්ඡතො ච විනන්ධමානා දක්ඛිණපස්සං ගතා, දක්ඛිණහත්ථං විනන්ධමානා පුරතො ච පච්ඡතො ච පඤ්ච පඤ්චාති දස කණ්ඩරනාමකා එව මහාන්හාරූ ආරුළ්හා. තථා වාමහත්ථං, දක්ඛිණපාදං, වාමපාදඤ්චාති එවමෙතෙ සට්ඨි මහාන්හාරූ සරීරධාරකා සරීරනියාමකාතිපි වවත්ථපෙති. ඔකාසතො සකලසරීරෙ අට්ඨිචම්මානං අට්ඨිමංසානඤ්ච අන්තරෙ අට්ඨීනි ආබන්ධමානා ඨිතාති.

ต่อจากนั้น พึงกำหนดว่า เอ็น 900 ชนิดในสรีระ โดยสี มีสีขาว อาจารย์บางพวกกล่าวว่า มีสีเหมือนน้ำผึ้งก็มี โดยสัณฐาน มีสัณฐานต่างๆ จริงอย่างนั้น ในบรรดาเอ็นเหล่านั้น เอ็นเส้นใหญ่ๆ มีสัณฐานเหมือนดอกกรรณิการ์ตูม เอ็นที่ละเอียดกว่านั้น มีสัณฐานเหมือนเชือกตาข่ายดักหมู เอ็นที่เล็กกว่านั้น มีสัณฐานเหมือนเถาวัลย์ปูน เอ็นที่เล็กกว่านั้น มีสัณฐานเหมือนสายพิณใหญ่ของชาวสีหล เอ็นที่เล็กกว่านั้น มีสัณฐานเหมือนด้ายหยาบ เอ็นที่หลังมือและหลังเท้า มีสัณฐานเหมือนเท้าของนก เอ็นที่ศีรษะ มีสัณฐานเหมือนผ้าเปลือกไม้เนื้อบางที่วางไว้บนศีรษะของเด็กชาวบ้าน เอ็นที่หลัง มีสัณฐานเหมือนข่ายดักปลาที่ทำให้เปียกแล้วขึงตากไว้ที่แดด เอ็นที่เหลือในสรีระนี้ ซึ่งไปตามอวัยวะน้อยใหญ่เหล่านั้นๆ มีสัณฐานเหมือนเสื้อเกราะตาข่ายที่สวมไว้ในสรีระ โดยทิศ เกิดในทิศทั้งสอง และในบรรดาเอ็นเหล่านั้น เอ็นใหญ่ 5 เส้น ชื่อกัณฑรา เริ่มจากปลายหูขวา รัดรึงไปทั้งข้างหน้าและข้างหลัง ไปสู่ซีกซ้าย เอ็นใหญ่ 5 เส้น เริ่มจากปลายหูซ้าย รัดรึงไปทั้งข้างหน้าและข้างหลัง ไปสู่ซีกขวา เอ็นใหญ่ 5 เส้น เริ่มจากต้นคอขวา รัดรึงไปทั้งข้างหน้าและข้างหลัง ไปสู่ซีกซ้าย เอ็นใหญ่ 5 เส้น เริ่มจากต้นคอซ้าย รัดรึงไปทั้งข้างหน้าและข้างหลัง ไปสู่ซีกขวา เอ็นใหญ่ชื่อกัณฑรา 10 เส้น คือ ข้างหน้า 5 เส้น ข้างหลัง 5 เส้น รัดรึงแขนขวาแล้วแล่นขึ้นไป แขนซ้าย ขาขวา และขาซ้าย ก็เช่นเดียวกัน พึงกำหนดว่า เอ็นใหญ่ 60 เส้นเหล่านี้ เป็นเครื่องทรงไว้ซึ่งสรีระ เป็นเครื่องหมายแห่งสรีระ ด้วยประการฉะนี้ โดยที่ตั้ง ตั้งอยู่โดยรัดรึงกระดูกทั้งหลายไว้ในระหว่างกระดูกกับหนัง และในระหว่างกระดูกกับเนื้อ ทั่วทั้งสรีระ

තත්ථ යථා වල්ලිසන්තානබද්ධෙසු කුට්ටදාරූසු න වල්ලිසන්තානා ජානන්ති ‘‘අම්හෙහි කුට්ටදාරූනි ආබද්ධානී’’ති, නපි කුට්ටදාරූනි ජානන්ති ‘‘මයං වල්ලිසන්තානෙහි ආබද්ධානී’’ති; එවමෙව න න්හාරූ ජානන්ති ‘‘අම්හෙහි තීණි අට්ඨිසතානි ආබද්ධානී’’ති, නපි තීණි අට්ඨිසතානි ජානන්ති ‘‘මයං න්හාරූහි ආබද්ධානී’’ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. කෙවලං තු –

ในเรื่องนั้น เปรียบเหมือนในบรรดาไม้ฝาที่เถาวัลย์ผูกรัดไว้ เถาวัลย์ย่อมไม่รู้ว่า “ไม้ฝาทั้งหลาย เราผูกรัดไว้” แม้ไม้ฝาทั้งหลายก็ย่อมไม่รู้ว่า “เราทั้งหลาย เถาวัลย์ผูกรัดไว้” ฉันใดก็ฉันนั้น เอ็นทั้งหลายย่อมไม่รู้ว่า “กระดูก 300 ท่อน เราผูกรัดไว้” แม้กระดูก 300 ท่อนก็ย่อมไม่รู้ว่า “เราทั้งหลาย เอ็นผูกรัดไว้” เพราะธรรมเหล่านี้ ปราศจากการนึกและการพิจารณา ...ละ... ไม่ใช่บุคคล แต่โดยแท้จริงแล้ว –

‘‘නවන්හාරුසතා හොන්ති, බ්‍යාමමත්තෙ කළෙවරෙ;

බන්ධන්ති අට්ඨිසඞ්ඝාටං, අගාරමිව වල්ලියො’’ති.

เอ็น 900 เส้น มีอยู่ในร่างกายประมาณ 1 วา ย่อมผูกรัดหมู่กระดูกไว้ เหมือนเถาวัลย์ผูกรัดเรือนไว้ ฉะนั้น

පරිච්ඡෙදතො හෙට්ඨා තීහි අට්ඨිසතෙහි තත්ථ පතිට්ඨිතතලෙහි වා උපරි තචමංසෙහි තිරියං අඤ්ඤමඤ්ඤෙන පරිච්ඡින්නාති වවත්ථපෙති. අයමෙතෙසං සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං න්හාරූ වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

โดยการกำหนด พึงกำหนดว่า เบื้องล่าง กำหนดด้วยกระดูก 300 ท่อน หรือด้วยพื้นผิวที่ตั้งอยู่บนกระดูกเหล่านั้น เบื้องบน กำหนดด้วยหนังและเนื้อ เบื้องขวาง กำหนดด้วยกันและกัน นี้เป็นการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกันของเอ็นเหล่านั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกัน ก็เหมือนกับผม นั่นเทียว พึงกำหนดเอ็นโดยสีเป็นต้น ด้วยประการฉะนี้

තතො [Pg.38] පරං සරීරෙ ද්වත්තිංසදන්තට්ඨිකානං විසුං ගහිතත්තා සෙසානි චතුසට්ඨි හත්ථට්ඨිකානි චතුසට්ඨි පාදට්ඨිකානි චතුසට්ඨි මුදුකට්ඨිකානි මංසනිස්සිතානි ද්වෙ පණ්හිකට්ඨීනි එකෙකස්මිං පාදෙ ද්වෙ ද්වෙ ගොප්ඵකට්ඨිකානි ද්වෙ ජඞ්ඝට්ඨිකානි එකං ජණ්ණුකට්ඨි එකං ඌරුට්ඨි ද්වෙ කටිට්ඨීනි අට්ඨාරස පිට්ඨිකණ්ටකට්ඨීනි චතුවීසති ඵාසුකට්ඨීනි චුද්දස උරට්ඨීනි එකං හදයට්ඨි ද්වෙ අක්ඛකට්ඨීනි ද්වෙ පිට්ඨිබාහට්ඨීනි ද්වෙ බාහට්ඨීනි ද්වෙ ද්වෙ අග්ගබාහට්ඨීනි සත්ත ගීවට්ඨීනි ද්වෙ හනුකට්ඨීනි එකං නාසිකට්ඨි ද්වෙ අක්ඛිට්ඨීනි ද්වෙ කණ්ණට්ඨීනි එකං නලාටට්ඨි එකං මුද්ධට්ඨි නව සීසකපාලට්ඨීනීති එවමාදිනා නයෙන වුත්තප්පභෙදානි අට්ඨීනි සබ්බානෙව වණ්ණතො සෙතානීති වවත්ථපෙති.

ต่อจากนั้น ในสรีระ เพราะนับกระดูกฟัน 32 ซี่ แยกไว้ต่างหากแล้ว ที่เหลือคือ กระดูกมือ 64 ชิ้น กระดูกเท้า 64 ชิ้น กระดูกอ่อนที่อาศัยเนื้ออยู่ 64 ชิ้น กระดูกส้นเท้า 2 ชิ้น กระดูกข้อเท้าในเท้าแต่ละข้าง ข้างละ 2 ชิ้น กระดูกแข้ง 2 ชิ้น กระดูกเข่า 1 ชิ้น กระดูกโคนขา 1 ชิ้น กระดูกสะเอว 2 ชิ้น กระดูกสันหลัง 18 ชิ้น กระดูกซี่โครง 24 ชิ้น กระดูกอก 14 ชิ้น กระดูกลิ้นปี่ 1 ชิ้น กระดูกไหปลาร้า 2 ชิ้น กระดูกบ่า 2 ชิ้น กระดูกแขนท่อนบน 2 ชิ้น กระดูกแขนท่อนปลายข้างละ 2 ชิ้น กระดูกคอ 7 ชิ้น กระดูกคาง 2 ชิ้น กระดูกจมูก 1 ชิ้น กระดูกเบ้าตา 2 ชิ้น กระดูกหู 2 ชิ้น กระดูกหน้าผาก 1 ชิ้น กระดูกกระหม่อม 1 ชิ้น กระดูกกะโหลกศีรษะ 9 ชิ้น กระดูกทั้งหลายมีประเภทที่กล่าวแล้วโดยนัยมีประการดังนี้เป็นต้น พึงกำหนดว่า กระดูกทั้งหมดนั่นเทียว โดยสี มีสีขาว

සණ්ඨානතො නානාසණ්ඨානානි. තථා හි තත්ථ අග්ගපාදඞ්ගුලියට්ඨීනි කතකබීජසණ්ඨානානි, තදනන්තරානි අඞ්ගුලීනං මජ්ඣපබ්බට්ඨීනි අපරිපුණ්ණපනසට්ඨිසණ්ඨානානි, මූලපබ්බට්ඨීනි පණවසණ්ඨානානි, මොරසකලිසණ්ඨානානීතිපි එකෙ. පිට්ඨිපාදට්ඨීනි කොට්ටිතකන්දලකන්දරාසිසණ්ඨානානි පණ්හිකට්ඨීනි එකට්ඨිතාලඵලබීජසණ්ඨානානි, ගොප්ඵකට්ඨීනි එකතොබද්ධකීළාගොළකසණ්ඨානානි, ජඞ්ඝට්ඨිකෙසු ඛුද්දකං ධනුදණ්ඩසණ්ඨානං, මහන්තං ඛුප්පිපාසාමිලාතධමනිපිට්ඨිසණ්ඨානං, ජඞ්ඝට්ඨිකස්ස ගොප්ඵකට්ඨිකෙසු පතිට්ඨිතට්ඨානං අපනීතතචඛජ්ජූරීකළීරසණ්ඨානං, ජඞ්ඝට්ඨිකස්ස ජණ්ණුකට්ඨිකෙ පතිට්ඨිතට්ඨානං මුදිඞ්ගමත්ථකසණ්ඨානං ජණ්ණුකට්ඨි එකපස්සතො ඝට්ටිතඵෙණසණ්ඨානං, ඌරුට්ඨීනි දුත්තච්ඡිතවාසිඵරසුදණ්ඩසණ්ඨානානි, ඌරුට්ඨිකස්ස කටට්ඨිකෙ පතිට්ඨිතට්ඨානං සුවණ්ණකාරානං අග්ගිජාලනකසලාකාබුන්දිසණ්ඨානං, තප්පතිට්ඨිතොකාසො අග්ගච්ඡින්නපුන්නාගඵලසණ්ඨානො, කටිට්ඨීනි ද්වෙපි එකාබද්ධානි හුත්වා කුම්භකාරෙහි කතචුල්ලිසණ්ඨානානි, තාපසභිසිකාසණ්ඨානානීතිපි එකෙ. ආනිසදට්ඨීනි හෙට්ඨාමුඛඨපිතසප්පඵණසණ්ඨානානි, සත්තට්ඨට්ඨානෙසු ඡිද්දාවඡිද්දානි අට්ඨාරස පිට්ඨිකණ්ටකට්ඨීනි අබ්භන්තරතො උපරූපරි ඨපිතසීසකපට්ටවෙඨකසණ්ඨානානි, බාහිරතො වට්ටනාවලිසණ්ඨානානි, තෙසං අන්තරන්තරා කකචදන්තසදිසානි ද්වෙ තීණි කණ්ටකානි හොන්ති, චතුවීසතියා [Pg.39] ඵාසුකට්ඨීසු පරිපුණ්ණානි පරිපුණ්ණසීහළදාත්තසණ්ඨානානි, අපරිපුණ්ණානි අපරිපුණ්ණසීහළදාත්තසණ්ඨානානි, සබ්බානෙව ඔදාතකුක්කුටස්ස පසාරිතපක්ඛද්වයසණ්ඨානානීතිපි එකෙ. චුද්දස උරට්ඨීනි ජිණ්ණසන්දමානිකඵලකපන්තිසණ්ඨානානි, හදයට්ඨි දබ්බිඵණසණ්ඨානං, අක්ඛකට්ඨීනි ඛුද්දකලොහවාසිදණ්ඩසණ්ඨානානි, තෙසං හෙට්ඨා අට්ඨි අද්ධචන්දසණ්ඨානං, පිට්ඨිබාහට්ඨීනි ඵරසුඵණසණ්ඨානානි, උපඩ්ඪච්ඡින්නසීහළකුදාලසණ්ඨානානීතිපි එකෙ. බාහට්ඨීනි ආදාසදණ්ඩසණ්ඨානානි, මහාවාසිදණ්ඩසණ්ඨානානීතිපි එකෙ. අග්ගබාහට්ඨීනි යමකතාලකන්දසණ්ඨානානි, මණිබන්ධට්ඨීනි එකතො අල්ලියාපෙත්වා ඨපිතසීසකපට්ටවෙඨකසණ්ඨානානි, පිට්ඨිහත්ථට්ඨීනි කොට්ටිතකන්දලකන්දරාසිසණ්ඨානානි, හත්ථඞ්ගුලිමූලපබ්බට්ඨීනි පණවසණ්ඨානානි, මජ්ඣපබ්බට්ඨීනි අපරිපුණ්ණපනසට්ඨිසණ්ඨානානි, අග්ගපබ්බට්ඨීනි කතකබීජසණ්ඨානානි, සත්ත ගීවට්ඨීනි දණ්ඩෙ විජ්ඣිත්වා පටිපාටියා ඨපිතවංසකළීරඛණ්ඩසණ්ඨානානි, හෙට්ඨිමහනුකට්ඨි කම්මාරානං අයොකූටයොත්තකසණ්ඨානං, උපරිමහනුකට්ඨි අවලෙඛනසත්ථකසණ්ඨානං, අක්ඛිනාසකූපට්ඨීනි අපනීතමිඤ්ජතරුණතාලට්ඨිසණ්ඨානානි, නලාටට්ඨි අධොමුඛඨපිතභින්නසඞ්ඛකපාලසණ්ඨානං, කණ්ණචූළිකට්ඨීනි න්හාපිතඛුරකොසසණ්ඨානානි, නලාටකණ්ණචූළිකානං උපරි පට්ටබන්ධනොකාසෙ අට්ඨිබහලඝටපුණ්ණපටපිලොතිකඛණ්ඩසණ්ඨානං, මුද්ධනට්ඨි මුඛච්ඡින්නවඞ්කනාළිකෙරසණ්ඨානං, සීසට්ඨීනි සිබ්බෙත්වා ඨපිතජජ්ජරාලාබුකටාහසණ්ඨානානීති. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතානි.

โดยสัณฐาน มีสัณฐานต่างๆ กัน จริงอย่างนั้น ในบรรดากระดูกเหล่านั้น กระดูกปลายนิ้วเท้ามีสัณฐานเหมือนเมล็ดแสลงใจ, กระดูกข้อกลางของนิ้วเท้าถัดจากนั้นมา มีสัณฐานเหมือนเมล็ดขนุนที่ไม่สมบูรณ์, กระดูกข้อโคนมีสัณฐานเหมือนบัณเฑาะว์, บางพวกกล่าวว่า มีสัณฐานเหมือนข้อคอนกยูง. กระดูกหลังเท้ามีสัณฐานเหมือนกลุ่มเส้นเอ็นของหัวเผือกหัวมันที่ถูกทุบ, กระดูกส้นเท้ามีสัณฐานเหมือนเมล็ดผลตาลที่มีเมล็ดเดียว, กระดูกข้อเท้ามีสัณฐานเหมือนลูกข่างสำหรับเล่นที่ผูกรวมกันไว้, ในบรรดากระดูกแข้ง กระดูกชิ้นเล็กมีสัณฐานเหมือนคันธนู, กระดูกชิ้นใหญ่มีสัณฐานเหมือนสันหลังงูเหลือมที่ผอมแห้งเพราะความหิวและความกระหาย, ที่ตั้งของกระดูกแข้งในกระดูกข้อเท้ามีสัณฐานเหมือนหน่ออินทผลัมที่ลอกเปลือกออกแล้ว, ที่ตั้งของกระดูกแข้งในกระดูกเข่ามีสัณฐานเหมือนหน้ากลองมุทิงค์, กระดูกเข่าด้านหนึ่งมีสัณฐานเหมือนพายกวนขนมที่ถูกขูด, กระดูกโคนขามีสัณฐานเหมือนด้ามสิ่วหรือด้ามขวานที่ถากไม่ดี, ที่ตั้งของกระดูกโคนขาในกระดูกสะโพกมีสัณฐานเหมือนคีมคีบไฟของช่างทอง, ที่ตั้งนั้นมีสัณฐานเหมือนผลสารภีที่ตัดปลายแล้ว, กระดูกสะโพกทั้งสองชิ้นเชื่อมติดกัน มีสัณฐานเหมือนเตาไฟที่ช่างหม้อทำขึ้น, บางพวกกล่าวว่า มีสัณฐานเหมือนอาสนะหนังของดาบส. กระดูกก้นกบมีสัณฐานเหมือนพังพานงูที่วางคว่ำหน้าลง, กระดูกสันหลัง ๑๘ ท่อน ซึ่งมีรูพรุนใน ๗-๘ แห่ง ด้านในมีสัณฐานเหมือนสว่านแบนมีหัวที่วางซ้อนๆ กัน, ด้านนอกมีสัณฐานเหมือนปล้องไม้ไผ่กลม, ในระหว่างๆ ของกระดูกเหล่านั้น มีเดือย ๒-๓ อัน เหมือนฟันเลื่อย, ในบรรดากระดูกซี่โครง ๒๔ ซี่ ซี่ที่สมบูรณ์มีสัณฐานเหมือนเคียวของชาวสิงหลที่สมบูรณ์, ซี่ที่ไม่สมบูรณ์มีสัณฐานเหมือนเคียวของชาวสิงหลที่ไม่สมบูรณ์, บางพวกกล่าวว่า กระดูกซี่โครงทั้งหมดมีสัณฐานเหมือนปีกทั้งสองของไก่ขาวที่กางออก. กระดูกอก ๑๔ ชิ้น มีสัณฐานเหมือนแผ่นกระดานเรียงกันของแคร่เก่า, กระดูกลิ้นปี่มีสัณฐานเหมือนใบพาย, กระดูกไหปลาร้ามีสัณฐานเหมือนด้ามสิ่วเหล็กเล็กๆ, กระดูกข้างใต้กระดูกไหปลาร้าเหล่านั้น มีสัณฐานเหมือนพระจันทร์ครึ่งซีก, กระดูกสะบักมีสัณฐานเหมือนคมขวาน, บางพวกกล่าวว่า มีสัณฐานเหมือนจอบของชาวสิงหลที่ตัดไปครึ่งหนึ่ง. กระดูกแขนท่อนบนมีสัณฐานเหมือนด้ามกระจก, บางพวกกล่าวว่า มีสัณฐานเหมือนด้ามสิ่วใหญ่. กระดูกแขนท่อนล่างมีสัณฐานเหมือนหน่อตาลคู่, กระดูกข้อมือมีสัณฐานเหมือนสว่านแบนมีหัวที่วางติดกันเป็นกลุ่ม, กระดูกหลังมือมีสัณฐานเหมือนกลุ่มเส้นเอ็นของหัวเผือกหัวมันที่ถูกทุบ, กระดูกข้อโคนนิ้วมือมีสัณฐานเหมือนบัณเฑาะว์, กระดูกข้อกลางมีสัณฐานเหมือนเมล็ดขนุนที่ไม่สมบูรณ์, กระดูกข้อปลายมีสัณฐานเหมือนเมล็ดแสลงใจ, กระดูกคอ ๗ ชิ้น มีสัณฐานเหมือนชิ้นหน่อไม้ที่ถูกเสียบด้วยไม้เรียงตามลำดับไว้, กระดูกคางล่างมีสัณฐานเหมือนคีมคีบเหล็กของช่างเหล็ก, กระดูกคางบนมีสัณฐานเหมือนมีดปอกอ้อย, กระดูกเบ้าตาและโพรงจมูกมีสัณฐานเหมือนเมล็ดตาลอ่อนที่เอาเนื้อในออกแล้ว, กระดูกหน้าผากมีสัณฐานเหมือนเปลือกหอยสังข์แตกที่วางคว่ำหน้าลง, กระดูกขมับมีสัณฐานเหมือนซองมีดโกนของช่างกัลบก, กระดูกที่อยู่เหนือหน้าผากและขมับ ตรงที่คาดรัดเกล้า มีสัณฐานเหมือนชิ้นผ้าเก่าที่ใช้ปิดปากหม้อน้ำหนา, กระดูกกระหม่อมมีสัณฐานเหมือนมะพร้าวคดที่ตัดปากแล้ว, กระดูกศีรษะมีสัณฐานเหมือนกะโหลกน้ำเต้าเก่าที่เย็บติดกันไว้. โดยทิศ เกิดในทิศทั้งสอง (คือ ส่วนบนและส่วนล่าง).

ඔකාසතො අවිසෙසෙන සකලසරීරෙ ඨිතානි, විසෙසෙන තු සීසට්ඨීනි ගීවට්ඨිකෙසු පතිට්ඨිතානි, ගීවට්ඨීනි පිට්ඨිකණ්ටකට්ඨීසු පතිට්ඨිතානි, පිට්ඨිකණ්ටකට්ඨීනි කටිට්ඨීසු පතිට්ඨිතානි, කටිට්ඨීනි ඌරුට්ඨිකෙසු පතිට්ඨිතානි, උරුට්ඨීනි ජණ්ණුකට්ඨිකෙසු, ජණ්ණුකට්ඨීනි ජඞ්ඝට්ඨිකෙසු, ජඞ්ඝට්ඨීනි ගොප්ඵකට්ඨිකෙසු, ගොප්ඵකට්ඨීනි පිට්ඨිපාදට්ඨිකෙසු පතිට්ඨිතානි, පිට්ඨිපාදට්ඨිකානි ච ගොප්ඵකට්ඨීනි උක්ඛිපිත්වා ඨිතානි, ගොප්ඵකට්ඨීනි ජඞ්ඝට්ඨීනි…පෙ… ගීවට්ඨීනි සීසට්ඨීනි උක්ඛිපිත්වා ඨිතානීති එතෙනානුසාරෙන අවසෙසානිපි අට්ඨීනි වෙදිතබ්බානි.

โดยที่ตั้ง โดยทั่วไปตั้งอยู่ในทั่วสรรพางค์กาย, แต่โดยพิเศษ กระดูกศีรษะตั้งอยู่ในกระดูกคอ, กระดูกคอตั้งอยู่ในกระดูกสันหลัง, กระดูกสันหลังตั้งอยู่ในกระดูกสะโพก, กระดูกสะโพกตั้งอยู่ในกระดูกโคนขา, กระดูกโคนขาตั้งอยู่ในกระดูกเข่า, กระดูกเข่าตั้งอยู่ในกระดูกแข้ง, กระดูกแข้งตั้งอยู่ในกระดูกข้อเท้า, กระดูกข้อเท้าตั้งอยู่ในกระดูกหลังเท้า, และกระดูกหลังเท้าก็ยกกระดูกข้อเท้าไว้, กระดูกข้อเท้ายกกระดูกแข้งไว้...ฯลฯ...กระดูกคอยกกระดูกศีรษะไว้ ดังนี้ พึงทราบกระดูกที่เหลือแม้อื่นๆ ตามนัยนี้.

තත්ථ යථා ඉට්ඨකගොපානසිචයාදීසු න උපරිමා ඉට්ඨකාදයො ජානන්ති ‘‘මයං හෙට්ඨිමෙසු පතිට්ඨිතා’’ති, නපි හෙට්ඨිමා ජානන්ති ‘‘මයං උපරිමානි උක්ඛිපිත්වා ඨිතා’’ති; එවමෙව න සීසට්ඨිකානි ජානන්ති ‘‘මයං ගීවට්ඨිකෙසු [Pg.40] පතිට්ඨිතානී’’ති…පෙ… න ගොප්ඵකට්ඨිකානි ජානන්ති ‘‘මයං පිට්ඨිපාදට්ඨිකෙසු පතිට්ඨිතානී’’ති, නපි පිට්ඨිපාදට්ඨිකානි ජානන්ති ‘‘මයං ගොප්ඵකට්ඨීනි උක්ඛිපිත්වා ඨිතානී’’ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. කෙවලං තු ඉමානි සාධිකානි තීණි අට්ඨිසතානි නවහි න්හාරුසතෙහි නවහි ච මංසපෙසිසතෙහි ආබද්ධානුලිත්තානි, එකඝනචම්මපරියොනද්ධානි, සත්තරසහරණීසහස්සානුගතසිනෙහසිනෙහිතානි, නවනවුතිලොමකූපසහස්සපරිස්සවමානසෙදජල්ලිකානි අසීතිකිමිකුලානි, කායොත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගතානි, යං සභාවතො උපපරික්ඛන්තො යොගාවචරො න කිඤ්චි ගය්හූපගං පස්සති, කෙවලං තු න්හාරුසම්බන්ධං නානාකුණපසඞ්කිණ්ණං අට්ඨිසඞ්ඝාටමෙව පස්සති. යං දිස්වා දසබලස්ස පුත්තභාවං උපෙති. යථාහ –

ในบรรดากระดูกเหล่านั้น มีอุปมาว่า ในกองอิฐและเครื่องมุงหลังคาเป็นต้น อิฐเป็นต้นที่อยู่เบื้องบนย่อมไม่รู้ว่า ‘เราตั้งอยู่บนอิฐเบื้องล่าง’ แม้อิฐเบื้องล่างก็ย่อมไม่รู้ว่า ‘เรายกอิฐเบื้องบนไว้แล้วตั้งอยู่’ ฉันใดก็ฉันนั้น กระดูกศีรษะย่อมไม่รู้ว่า ‘เราตั้งอยู่บนกระดูกคอ’...ฯลฯ... กระดูกข้อเท้าย่อมไม่รู้ว่า ‘เราตั้งอยู่บนกระดูกหลังเท้า’ แม้กระดูกหลังเท้าก็ย่อมไม่รู้ว่า ‘เรายกกระดูกข้อเท้าไว้แล้วตั้งอยู่’ เพราะธรรมเหล่านี้ปราศจากการน้อมนึกและการพิจารณา...ฯลฯ... ไม่ใช่บุคคล แต่โดยแท้จริง กระดูก ๓๐๐ ท่อนเศษเหล่านี้ อันเอ็น ๙๐๐ เส้นและชิ้นเนื้อ ๙๐๐ ชิ้นผูกพันและฉาบทาไว้ อันหนังหนาแผ่นเดียวหุ้มห่อไว้ อันน้ำมันที่ไหลไปตามเส้นเลือด ๑๗,๐๐๐ เส้นทำให้ชุ่มชื่น อันเหงื่อไคลที่ไหลซึมออกจากขุมขน ๙๙,๐๐๐ ขุมทำให้เปียกชุ่ม เป็นที่ตั้งอาศัยของหมู่หนอน ๘๐ ตระกูล ถึงซึ่งการนับว่า ‘กาย’ นั่นเทียว ซึ่งโยคาวจรเมื่อพิจารณาโดยสภาวะอยู่ ย่อมไม่เห็นสิ่งใดๆ ที่ควรยึดถือได้เลย แต่โดยแท้จริง ย่อมเห็นแต่เพียงร่างกระดูกที่เกี่ยวเนื่องด้วยเอ็น ระคนด้วยซากศพต่างๆ ซึ่งเมื่อเห็นแล้ว ย่อมเข้าถึงความเป็นบุตรของพระทศพล ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘පටිපාටියට්ඨීනි ඨිතානි කොටියා,අනෙකසන්ධියමිතො න කෙහිචි;

බද්ධො නහාරූහි ජරාය චොදිතො,අචෙතනො කට්ඨකලිඞ්ගරූපමො.

“กระดูกทั้งหลายตั้งอยู่ตามลำดับ โดยมีมุมและส่วนโค้ง ประกอบด้วยข้อต่อมากมาย ไม่ได้ถูกผูกไว้ด้วยเชือกใดๆ แต่ถูกผูกไว้ด้วยเอ็นทั้งหลาย ถูกชราขับเคลื่อนไป ไม่มีเจตนา มีอุปมาดุจท่อนไม้และฟืน

‘‘කුණපං කුණපෙ ජාතං, අසුචිම්හි ච පූතිනි;

දුග්ගන්ධෙ චාපි දුග්ගන්ධං, භෙදනම්හි ච වයධම්මං.

“ของเน่าเกิดในของเน่า ของเน่าเกิดในของไม่สะอาด ของมีกลิ่นเหม็นเกิดในของมีกลิ่นเหม็น และมีสภาพแตกสลายเป็นธรรมดา

‘‘අට්ඨිපුටෙ අට්ඨිපුටො, නිබ්බත්තො පූතිනි පූතිකායම්හි;

තම්හි ච විනෙථ ඡන්දං, හෙස්සථ පුත්තා දසබලස්සා’’ති ච.

“ห่อกระดูกเกิดในห่อกระดูก ของเน่าเกิดในกายที่เน่าเปื่อย เธอทั้งหลายจงบรรเทาความพอใจในกายที่เน่านั้นเสีย จักได้เป็นบุตรของพระทศพล” ดังนี้แล

පරිච්ඡෙදතො අන්තො අට්ඨිමිඤ්ජෙන උපරිතො මංසෙන අග්ගෙ මූලෙ ච අඤ්ඤමඤ්ඤෙන පරිච්ඡින්නානීති වවත්ථපෙති. අයමෙතෙසං සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං අට්ඨීනි වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

โดยการกำหนด พึงกำหนดว่า ภายในกำหนดด้วยเยื่อในกระดูก เบื้องบนกำหนดด้วยเนื้อ ที่ปลายและที่โคนกำหนดด้วยกันและกัน นี้เป็นการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกันของกระดูกเหล่านั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกันก็เหมือนกับผม นั่นเทียว พึงกำหนดกระดูกโดยสีเป็นต้นอย่างนี้

තතො පරං සරීරෙ යථාවුත්තප්පභෙදානං අට්ඨීනං අබ්භන්තරගතං අට්ඨිමිඤ්ජං වණ්ණතො සෙතන්ති වවත්ථපෙති. සණ්ඨානතො අත්තනො ඔකාසසණ්ඨානන්ති. සෙය්‍යථිදං – මහන්තමහන්තානං අට්ඨීනං අබ්භන්තරගතං සෙදෙත්වා වට්ටෙත්වා මහන්තෙසු වංසනළකපබ්බෙසු පක්ඛිත්තමහාවෙත්තඞ්කුරසණ්ඨානං, ඛුද්දානුඛුද්දකානං [Pg.41] අබ්භන්තරගතං සෙදෙත්වා වට්ටෙත්වා ඛුද්දානුඛුද්දකෙසු වංසනළකපබ්බෙසු පක්ඛිත්තතනුවෙත්තඞ්කුරසණ්ඨානන්ති. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතං. ඔකාසතො අට්ඨීනං අබ්භන්තරෙ පතිට්ඨිතන්ති.

ต่อจากนั้น พึงกำหนดเยื่อในกระดูก ซึ่งอยู่ในภายในของกระดูกทั้งหลายที่มีประเภทตามที่กล่าวแล้วในร่างกายนี้ว่า โดยสี มีสีขาว โดยสัณฐาน มีสัณฐานตามที่ตั้งของตน อุปมาดังนี้คือ เยื่อในกระดูกที่อยู่ในภายในของกระดูกท่อนใหญ่ๆ มีสัณฐานเหมือนหน่อหวายใหญ่ที่ต้มแล้วม้วนใส่ไว้ในปล้องไม้ไผ่หรือปล้องไม้อ้อใหญ่ๆ ส่วนเยื่อในกระดูกที่อยู่ในภายในของกระดูกท่อนเล็กๆ มีสัณฐานเหมือนหน่อหวายเล็กที่ต้มแล้วม้วนใส่ไว้ในปล้องไม้ไผ่หรือปล้องไม้อ้อเล็กๆ โดยทิศ เกิดในทิศทั้งสอง โดยที่ตั้ง ตั้งอยู่ในภายในของกระดูกทั้งหลาย

තත්ථ යථා වෙළුනළකාදීනං අන්තොගතානි දධිඵාණිතානි න ජානන්ති ‘‘මයං වෙළුනළකාදීනං අන්තොගතානී’’ති, නපි වෙළුනළකාදයො ජානන්ති ‘‘දධිඵාණිතානි අම්හාකං අන්තොගතානී’’ති; එවමෙව න අට්ඨිමිඤ්ජං ජානාති ‘‘අහං අට්ඨීනං අන්තොගත’’න්ති, නපි අට්ඨීනි ජානන්ති ‘‘අට්ඨිමිඤ්ජං අම්හාකං අන්තොගත’’න්ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො අට්ඨීනං අබ්භන්තරතලෙහි අට්ඨිමිඤ්ජභාගෙන ච පරිච්ඡින්නන්ති වවත්ථපෙති. අයමෙතස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං අට්ඨිමිඤ්ජං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

ในเยื่อในกระดูกนั้น มีอุปมาว่า นมส้มและน้ำอ้อยที่อยู่ในภายในของไม้ไผ่และไม้อ้อเป็นต้น ย่อมไม่รู้ว่า ‘เราอยู่ในภายในของไม้ไผ่และไม้อ้อเป็นต้น’ แม้ไม้ไผ่และไม้อ้อเป็นต้นก็ย่อมไม่รู้ว่า ‘นมส้มและน้ำอ้อยอยู่ในภายในของเรา’ ฉันใดก็ฉันนั้น เยื่อในกระดูกย่อมไม่รู้ว่า ‘เราอยู่ในภายในของกระดูก’ แม้กระดูกก็ย่อมไม่รู้ว่า ‘เยื่อในกระดูกอยู่ในภายในของเรา’ เพราะธรรมเหล่านี้ปราศจากการน้อมนึกและการพิจารณา...ฯลฯ... ไม่ใช่บุคคล โดยการกำหนด พึงกำหนดว่า กำหนดด้วยพื้นภายในของกระดูกและด้วยส่วนที่เป็นเยื่อในกระดูก นี้เป็นการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกันของเยื่อในกระดูกนั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกันก็เหมือนกับผม นั่นเทียว พึงกำหนดเยื่อในกระดูกโดยสีเป็นต้นอย่างนี้

තතො පරං සරීරස්ස අබ්භන්තරෙ ද්විගොළකප්පභෙදං වක්කං වණ්ණතො මන්දරත්තං පාළිභද්දකට්ඨිවණ්ණන්ති වවත්ථපෙති. සණ්ඨානතො ගාමදාරකානං සුත්තාවුතකීළාගොළකසණ්ඨානං, එකවණ්ටසහකාරද්වයසණ්ඨානන්තිපි එකෙ. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො ගලවාටකා විනික්ඛන්තෙන එකමූලෙන ථොකං ගන්ත්වා ද්විධා භින්නෙන ථූලන්හාරුනා විනිබද්ධං හුත්වා හදයමංසං පරික්ඛිපිත්වා ඨිතන්ති.

ต่อจากนั้น พึงกำหนดไต ซึ่งมีลักษณะเป็นก้อนกลมสองก้อนในภายในของร่างกายว่า โดยสี มีสีแดงอ่อน เหมือนสีเมล็ดทองหลาง โดยสัณฐาน มีสัณฐานเหมือนลูกด้ายสำหรับเล่นของเด็กชาวบ้าน อาจารย์บางพวกกล่าวว่า มีสัณฐานเหมือนผลมะม่วงสองผลที่มีขั้วเดียวกัน โดยทิศ เกิดในทิศเบื้องบน โดยที่ตั้ง มีรากเดียวออกมาจากบริเวณลำคอ ไปหน่อยหนึ่ง แล้วถูกผูกไว้ด้วยเอ็นใหญ่ที่แยกออกเป็นสองแฉก ตั้งอยู่โดยล้อมรอบเนื้อหัวใจ

තත්ථ යථා වණ්ටූපනිබද්ධං සහකාරද්වයං න ජානාති ‘‘අහං වණ්ටෙන උපනිබද්ධ’’න්ති, නපි වණ්ටං ජානාති ‘‘මයා සහකාරද්වයං උපනිබද්ධ’’න්ති; එවමෙව න වක්කං ජානාති ‘‘අහං ථූලන්හාරුනා උපනිබද්ධ’’න්ති, නපි ථූලන්හාරු ජානාති ‘‘මයා වක්කං උපනිබද්ධ’’න්ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො වක්කං වක්කභාගෙන පරිච්ඡින්නන්ති වවත්ථපෙති. අයමෙතස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං වක්කං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

ในไตนั้น มีอุปมาว่า ผลมะม่วงสองผลที่ผูกติดอยู่กับขั้ว ย่อมไม่รู้ว่า ‘เราถูกผูกไว้ด้วยขั้ว’ แม้ขั้วก็ย่อมไม่รู้ว่า ‘ผลมะม่วงสองผลถูกเราผูกไว้’ ฉันใดก็ฉันนั้น ไตย่อมไม่รู้ว่า ‘เราถูกผูกไว้ด้วยเอ็นใหญ่’ แม้เอ็นใหญ่ก็ย่อมไม่รู้ว่า ‘ไตถูกเราผูกไว้’ เพราะธรรมเหล่านี้ปราศจากการน้อมนึกและการพิจารณา...ฯลฯ... ไม่ใช่บุคคล โดยการกำหนด พึงกำหนดว่า กำหนดไตด้วยส่วนที่เป็นไต นี้เป็นการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกันของไตนั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกันก็เหมือนกับผม นั่นเทียว พึงกำหนดไตโดยสีเป็นต้นอย่างนี้

තතො පරං සරීරස්ස අබ්භන්තරෙ හදයං වණ්ණතො රත්තං රත්තපදුමපත්තපිට්ඨිවණ්ණන්ති වවත්ථපෙති. සණ්ඨානතො බාහිරපත්තානි අපනෙත්වා අධොමුඛඨපිතපදුමමකුළසණ්ඨානං, තඤ්ච අග්ගච්ඡින්නපුන්නාගඵලමිව විවටෙකපස්සං බහි මට්ඨං අන්තො කොසාතකීඵලස්ස අබ්භන්තරසදිසං. පඤ්ඤාබහුලානං ථොකං [Pg.42] විකසිතං, මන්දපඤ්ඤානං මකුළිතමෙව. යං රූපං නිස්සාය මනොධාතු ච මනොවිඤ්ඤාණධාතු ච පවත්තන්ති, තං අපනෙත්වා අවසෙසමංසපිණ්ඩසඞ්ඛාතහදයබ්භන්තරෙ අද්ධපසතමත්තං ලොහිතං සණ්ඨාති, තං රාගචරිතස්ස රත්තං, දොසචරිතස්ස කාළකං, මොහචරිතස්ස මංසධොවනොදකසදිසං, විතක්කචරිතස්ස කුලත්ථයූසවණ්ණං, සද්ධාචරිතස්ස කණිකාරපුප්ඵවණ්ණං, පඤ්ඤාචරිතස්ස අච්ඡං විප්පසන්නමනාවිලං, නිද්ධොතජාතිමණි විය ජුතිමන්තං ඛායති. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො සරීරබ්භන්තරෙ ද්වින්නං ථනානං මජ්ඣෙ පතිට්ඨිතන්ති.

ลำดับต่อจากนั้น พึงกำหนดหัวใจภายในร่างกาย โดยสี เป็นสีแดง มีสีเหมือนพื้นผิวด้านนอกของกลีบดอกบัวแดง โดยสัณฐาน มีสัณฐานเหมือนดอกบัวตูมที่เด็ดกลีบชั้นนอกออกแล้วตั้งคว่ำลง และหัวใจนั้นมีด้านหนึ่งเปิดอยู่เหมือนผลสารภีที่ถูกตัดยอด ภายนอกเกลี้ยงเกลา ภายในเหมือนภายในผลบวบขม สำหรับผู้มีปัญญามาก หัวใจจะแย้มเล็กน้อย สำหรับผู้มีปัญญาน้อย หัวใจจะยังตูมอยู่ทีเดียว เว้นหทัยรูปอันเป็นที่อาศัยให้มโนธาตุและมโนวิญญาณธาตุเป็นไปแล้ว ภายในหัวใจซึ่งนับว่าเป็นก้อนเนื้อที่เหลือ มีโลหิตประมาณครึ่งซองมือตั้งอยู่ โลหิตนั้น สำหรับผู้เป็นราคะจริต จะมีสีแดง, สำหรับผู้เป็นโทสะจริต จะมีสีดำ, สำหรับผู้เป็นโมหะจริต จะเหมือนน้ำล้างเนื้อ, สำหรับผู้เป็นวิตกจริต จะมีสีเหมือนน้ำถั่ว, สำหรับผู้เป็นศรัทธาจริต จะมีสีเหมือนดอกกรรณิการ์, สำหรับผู้เป็นปัญญาจริต จะปรากฏว่าใส สดใสยิ่ง ไม่ขุ่นมัว มีประกายเหมือนแก้วมณีชาติที่ขัดดีแล้ว โดยทิศ เกิดในทิศเบื้องบน โดยที่ตั้ง ตั้งอยู่ท่ามกลางถันทั้งสองภายในร่างกาย

තත්ථ යථා ද්වින්නං වාතපානකවාටකානං මජ්ඣෙ ඨිතො අග්ගළත්ථම්භකො න ජානාති ‘‘අහං ද්වින්නං වාතපානකවාටකානං මජ්ඣෙ ඨිතො’’ති, නපි වාතපානකවාටකානි ජානන්ති ‘‘අම්හාකං මජ්ඣෙ අග්ගළත්ථම්භකො ඨිතො’’ති; එවමෙවං න හදයං ජානාති ‘‘අහං ද්වින්නං ථනානං මජ්ඣෙ ඨිත’’න්ති, නපි ථනානි ජානන්ති ‘‘හදයං අම්හාකං මජ්ඣෙ ඨිත’’න්ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො හදයං හදයභාගෙන පරිච්ඡින්නන්ති වවත්ථපෙති. අයමෙතස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං හදයං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

ในบรรดาอวัยวะเหล่านั้น เปรียบเหมือนลิ่มสลักที่ตั้งอยู่ท่ามกลางบานหน้าต่างทั้งสองบาน ย่อมไม่รู้ว่า 'เราตั้งอยู่ท่ามกลางบานหน้าต่างทั้งสอง' แม้บานหน้าต่างทั้งหลายก็ไม่รู้ว่า 'ลิ่มสลักตั้งอยู่ท่ามกลางพวกเรา' ฉันใดก็ฉันนั้น หัวใจย่อมไม่รู้ว่า 'เราตั้งอยู่ท่ามกลางถันทั้งสอง' แม้ถันทั้งสองก็ไม่รู้ว่า 'หัวใจตั้งอยู่ท่ามกลางพวกเรา' เพราะธรรมเหล่านี้ว่างเว้นจากการนึกและการพิจารณา...ฯลฯ... มิใช่บุคคล โดยการกำหนดเขตแดน พึงกำหนดว่า หัวใจมีส่วนของหัวใจเป็นเขตแดน นี้เป็นการกำหนดเขตแดนโดยส่วนที่เสมอกันของหัวใจนั้น ส่วนการกำหนดเขตแดนโดยส่วนที่ไม่เสมอกันก็เหมือนกับผม นั่นเทียว พึงกำหนดหัวใจโดยสีเป็นต้น ด้วยประการฉะนี้

තතො පරං සරීරස්ස අබ්භන්තරෙ යකනසඤ්ඤිතං යමකමංසපිණ්ඩං වණ්ණතො රත්තං රත්තකුමුදබාහිරපත්තපිට්ඨිවණ්ණන්ති වවත්ථපෙති. සණ්ඨානතො එකමූලං හුත්වා අග්ගෙ යමකං කොවිළාරපත්තසණ්ඨානං, තඤ්ච දන්ධානං එකංයෙව හොති මහන්තං, පඤ්ඤවන්තානං ද්වෙ වා තීණි වා ඛුද්දකානීති. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො ද්වින්නං ථනානං අබ්භන්තරෙ දක්ඛිණපස්සං නිස්සාය ඨිතන්ති.

ลำดับต่อจากนั้น พึงกำหนดก้อนเนื้อคู่ที่เรียกว่าตับ ภายในร่างกาย โดยสี เป็นสีแดง มีสีเหมือนพื้นผิวด้านนอกของกลีบชั้นนอกของดอกบัวสายแดง โดยสัณฐาน มีรากเดียว แต่ที่ปลายแยกเป็นคู่ มีสัณฐานเหมือนใบทองหลาง และตับนั้น สำหรับคนปัญญาทึบ มีเพียงอันเดียวและใหญ่ สำหรับคนมีปัญญา มีสองหรือสามอันและเล็ก โดยทิศ เกิดในทิศเบื้องบน โดยที่ตั้ง อาศัยอยู่ข้างขวา ภายในระหว่างถันทั้งสอง

තත්ථ යථා පිඨරකපස්සෙ ලග්ගා මංසපෙසි න ජානාති ‘‘අහං පිඨරකපස්සෙ ලග්ගා’’ති, නපි පිඨරකපස්සං ජානාති ‘‘මයි මංසපෙසි ලග්ගා’’ති; එවමෙව න යකනං ජානාති ‘‘අහං ද්වින්නං ථනානං අබ්භන්තරෙ දක්ඛිණපස්සං නිස්සාය ඨිත’’න්ති, නපි ථනානං අබ්භන්තරෙ දක්ඛිණපස්සං ජානාති ‘‘මං නිස්සාය යකනං ඨිත’’න්ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො පන යකනං යකනභාගෙන [Pg.43] පරිච්ඡින්නන්ති වවත්ථපෙති. අයමෙතස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං යකනං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

ในบรรดาอวัยวะเหล่านั้น เปรียบเหมือนชิ้นเนื้อที่ติดอยู่ข้างหม้อ ย่อมไม่รู้ว่า 'เราติดอยู่ข้างหม้อ' แม้ข้างหม้อก็ไม่รู้ว่า 'ชิ้นเนื้อติดอยู่ที่เรา' ฉันใดก็ฉันนั้น ตับย่อมไม่รู้ว่า 'เราอาศัยอยู่ข้างขวา ภายในระหว่างถันทั้งสอง' แม้ข้างขวาภายในระหว่างถันทั้งสองก็ไม่รู้ว่า 'ตับอาศัยเราตั้งอยู่' เพราะธรรมเหล่านี้ว่างเว้นจากการนึกและการพิจารณา...ฯลฯ... มิใช่บุคคล ส่วนโดยการกำหนดเขตแดน พึงกำหนดว่า ตับมีส่วนของตับเป็นเขตแดน นี้เป็นการกำหนดเขตแดนโดยส่วนที่เสมอกันของตับนั้น ส่วนการกำหนดเขตแดนโดยส่วนที่ไม่เสมอกันก็เหมือนกับผม นั่นเทียว พึงกำหนดตับโดยสีเป็นต้น ด้วยประการฉะนี้

තතො පරං සරීරෙ පටිච්ඡන්නාපටිච්ඡන්නභෙදතො දුවිධං කිලොමකං වණ්ණතො සෙතං දුකූලපිලොතිකවණ්ණන්ති වවත්ථපෙති. සණ්ඨානතො අත්තනො ඔකාසසණ්ඨානං. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතං. ඔකාසතො පටිච්ඡන්නකිලොමකං හදයඤ්ච වක්කඤ්ච පරිවාරෙත්වා, අප්පටිච්ඡන්නකිලොමකං සකලසරීරෙ චම්මස්ස හෙට්ඨතො මංසං පරියොනන්ධිත්වා ඨිතන්ති.

ลำดับต่อจากนั้น พึงกำหนดพังผืดในร่างกาย ซึ่งมี ๒ ชนิด โดยแบ่งเป็นพังผืดที่หุ้มและพังผืดที่ไม่หุ้ม โดยสี เป็นสีขาว มีสีเหมือนผ้าเปลือกไม้เนื้อดี โดยสัณฐาน มีสัณฐานตามที่ตั้งของตน โดยทิศ เกิดในทิศทั้งสอง โดยที่ตั้ง พังผืดที่หุ้มจะห่อหุ้มหัวใจและไตไว้ ส่วนพังผืดที่ไม่หุ้มจะรัดรึงเนื้อไว้ใต้หนังทั่วทั้งร่างกาย

තත්ථ යථා පිලොතිකාය පලිවෙඨිතෙ මංසෙ න පිලොතිකා ජානාති ‘‘මයා මංසං පලිවෙඨිත’’න්ති, නපි මංසං ජානාති ‘‘අහං පිලොතිකාය පලිවෙඨිත’’න්ති; එවමෙව න කිලොමකං ජානාති ‘‘මයා හදයවක්කානි සකලසරීරෙ ච චම්මස්ස හෙට්ඨතො මංසං පලිවෙඨිත’’න්ති. නපි හදයවක්කානි සකලසරීරෙ ච මංසං ජානාති ‘‘අහං කිලොමකෙන පලිවෙඨිත’’න්ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො හෙට්ඨා මංසෙන උපරි චම්මෙන තිරියං කිලොමකභාගෙන පරිච්ඡින්නන්ති වවත්ථපෙති. අයමෙතස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං කිලොමකං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

ในบรรดาอวัยวะเหล่านั้น เปรียบเหมือนเมื่อเนื้อถูกห่อด้วยผ้า ผ้าก็ย่อมไม่รู้ว่า 'เราห่อเนื้อไว้' แม้เนื้อก็ไม่รู้ว่า 'เราถูกห่อด้วยผ้า' ฉันใดก็ฉันนั้น พังผืดย่อมไม่รู้ว่า 'เราห่อหุ้มหัวใจ ไต และเนื้อใต้หนังทั่วทั้งร่างกายไว้' แม้หัวใจ ไต และเนื้อทั่วทั้งร่างกายก็ไม่รู้ว่า 'เราถูกห่อหุ้มด้วยพังผืด' เพราะธรรมเหล่านี้ว่างเว้นจากการนึกและการพิจารณา...ฯลฯ... มิใช่บุคคล โดยการกำหนดเขตแดน พึงกำหนดว่า เบื้องล่างมีเนื้อเป็นเขตแดน เบื้องบนมีหนังเป็นเขตแดน โดยรอบมีส่วนของพังผืดเป็นเขตแดน นี้เป็นการกำหนดเขตแดนโดยส่วนที่เสมอกันของพังผืดนั้น ส่วนการกำหนดเขตแดนโดยส่วนที่ไม่เสมอกันก็เหมือนกับผม นั่นเทียว พึงกำหนดพังผืดโดยสีเป็นต้น ด้วยประการฉะนี้

තතො පරං සරීරස්ස අබ්භන්තරෙ පිහකං වණ්ණතො නීලං මීලාතනිග්ගුණ්ඩීපුප්ඵවණ්ණන්ති වවත්ථපෙති. සණ්ඨානතො යෙභුය්‍යෙන සත්තඞ්ගුලප්පමාණං අබන්ධනං කාළවච්ඡකජිව්හාසණ්ඨානං. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො හදයස්ස වාමපස්සෙ උදරපටලස්ස මත්ථකපස්සං නිස්සාය ඨිතං, යම්හි පහරණපහාරෙන බහි නික්ඛන්තෙ සත්තානං ජීවිතක්ඛයො හොතීති.

ลำดับต่อจากนั้น พึงกำหนดม้ามภายในร่างกาย โดยสี เป็นสีเขียวคล้ำ มีสีเหมือนดอกคนทีสอที่เหี่ยว โดยสัณฐาน โดยมากมีขนาดประมาณ ๗ นิ้ว ไม่มีสิ่งผูกพัน มีสัณฐานเหมือนลิ้นของลูกโคสีดำ โดยทิศ เกิดในทิศเบื้องบน โดยที่ตั้ง อาศัยอยู่ข้างซ้ายของหัวใจ ติดกับพื้นผิวด้านบนของเยื่อบุช่องท้อง ซึ่งเมื่อใดที่มันออกมาข้างนอกเพราะถูกอาวุธฟาดฟัน ความสิ้นชีวิตย่อมมีแก่สัตว์ทั้งหลาย

තත්ථ යථා කොට්ඨකමත්ථකපස්සං නිස්සාය ඨිතා න ගොමයපිණ්ඩි ජානාති ‘‘අහං කොට්ඨකමත්ථකපස්සං නිස්සාය ඨිතා’’ති, නපි කොට්ඨකමත්ථකපස්සං ජානාති ‘‘ගොමයපිණ්ඩි මං නිස්සාය ඨිතා’’ති; එවමෙව න පිහකං ජානාති ‘‘අහං උදරපටලස්ස මත්ථකපස්සං නිස්සාය ඨිත’’න්ති, නපි උදරපටලස්ස මත්ථකපස්සං ජානාති ‘‘පිහකං මං නිස්සාය ඨිත’’න්ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො [Pg.44] පිහකං පිහකභාගෙන පරිච්ඡින්නන්ති වවත්ථපෙති. අයමෙතස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං පිහකං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

ในม้ามนั้น มีอุปมาฉันใด ก้อนมูลโคที่อาศัยพื้นข้างนอกแห่งฝาฉางตั้งอยู่ ย่อมไม่รู้ว่า “เราอาศัยพื้นข้างนอกแห่งฝาฉางตั้งอยู่” แม้พื้นข้างนอกแห่งฝาฉางก็ย่อมไม่รู้ว่า “ก้อนมูลโคอาศัยเราตั้งอยู่” ฉันนั้นเหมือนกัน ม้ามย่อมไม่รู้ว่า “เราอาศัยพื้นเบื้องบนแห่งพื้นท้องตั้งอยู่” แม้พื้นเบื้องบนแห่งพื้นท้องก็ย่อมไม่รู้ว่า “ม้ามอาศัยเราตั้งอยู่” จริงอยู่ ธรรมเหล่านี้ปราศจากความใฝ่ใจและความพิจารณา...ฯลฯ...ไม่ใช่บุคคล พึงตั้งไว้โดยการกำหนดว่า “ม้าม ถูกกำหนดแล้วโดยส่วนแห่งม้าม” นี้เป็นการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกันของม้ามนั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกันก็เหมือนกับผม ด้วยประการฉะนี้ พึงตั้งม้ามไว้โดยสีเป็นต้น

තතො පරං සරීරස්ස අබ්භන්තරෙ ද්වත්තිංසමංසඛණ්ඩප්පභෙදං පප්ඵාසං වණ්ණතො රත්තං නාතිපරිපක්කඋදුම්බරවණ්ණන්ති වවත්ථපෙති. සණ්ඨානතො විසමච්ඡින්නපූවසණ්ඨානං, ඡදනිට්ඨකඛණ්ඩපුඤ්ජසණ්ඨානන්තිපි එකෙ. තදෙතං අබ්භන්තරෙ අසිතපීතාදීනං අභාවෙ උග්ගතෙන කම්මජතෙජුස්මනා අබ්භාහතත්තා සඞ්ඛාදිතපලාලපිණ්ඩමිව නිරසං නිරොජං හොති. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො සරීරබ්භන්තරෙ ද්වින්නං ථනානං අබ්භන්තරෙ හදයඤ්ච යකනඤ්ච උපරි ඡාදෙත්වා ඔලම්බන්තං ඨිතන්ති.

ลำดับนั้นไป พึงตั้งไว้ซึ่งปอด อันมีชิ้นเนื้อ ๓๒ ชิ้นเป็นประเภท ในภายในร่างกายว่า โดยสี มีสีแดง เหมือนสีผลมะเดื่อที่ยังไม่สุกจัด โดยสัณฐาน มีสัณฐานเหมือนขนมที่ตัดไม่เรียบ อาจารย์บางพวกกล่าวว่า มีสัณฐานเหมือนกองชิ้นอิฐมุงหลังคา ปอดนั้น ในภายใน เพราะไม่มีของที่กินและดื่มเป็นต้น จึงถูกไอแห่งเตโชธาตุอันเกิดแต่กรรมที่เกิดขึ้นแล้วกระทบ ย่อมเป็นของแห้ง ไม่มีโอชะ ราวกับก้อนฟางที่ถูกเหยียบย่ำ โดยทิศ เกิดแล้วในทิศเบื้องบน โดยที่ตั้ง ตั้งอยู่ภายในร่างกาย ภายในถันทั้งสอง ปิดหัวใจและตับไว้เบื้องบน ห้อยย้อยลง

තත්ථ යථා ජිණ්ණකොට්ඨබ්භන්තරෙ ලම්බමානො සකුණකුලාවකො න ජානාති ‘‘අහං ජිණ්ණකොට්ඨබ්භන්තරෙ ලම්බමානො ඨිතො’’ති, නපි ජිණ්ණකොට්ඨබ්භන්තරං ජානාති ‘‘සකුණකුලාවකො මයි ලම්බමානො ඨිතො’’ති; එවමෙව න පප්ඵාසං ජානාති ‘‘අහං සරීරබ්භන්තරෙ ද්වින්නං ථනානං අන්තරෙ ලම්බමානං ඨිත’’න්ති, නපි සරීරබ්භන්තරෙ ද්වින්නං ථනානං අන්තරං ජානාති ‘‘මයි පප්ඵාසං ලම්බමානං ඨිත’’න්ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො පප්ඵාසං පප්ඵාසභාගෙන පරිච්ඡින්නන්ති වවත්ථපෙති. අයමෙතස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං පප්ඵාසං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

ในปอดนั้น มีอุปมาฉันใด รังนกกระจาบที่ห้อยอยู่ภายในฉางเก่า ย่อมไม่รู้ว่า “เราห้อยอยู่ในภายในฉางเก่า” แม้ภายในฉางเก่าก็ย่อมไม่รู้ว่า “รังนกกระจาบห้อยอยู่ในเรา” ฉันนั้นเหมือนกัน ปอดย่อมไม่รู้ว่า “เราตั้งอยู่ห้อยย้อยในระหว่างถันทั้งสอง ภายในร่างกาย” แม้ระหว่างถันทั้งสองภายในร่างกายก็ย่อมไม่รู้ว่า “ปอดห้อยอยู่ในเรา” จริงอยู่ ธรรมเหล่านี้ปราศจากความใฝ่ใจและความพิจารณา...ฯลฯ...ไม่ใช่บุคคล พึงตั้งไว้โดยการกำหนดว่า “ปอด ถูกกำหนดแล้วโดยส่วนแห่งปอด” นี้เป็นการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกันของปอดนั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกันก็เหมือนกับผม ด้วยประการฉะนี้ พึงตั้งปอดไว้โดยสีเป็นต้น

තතො පරං අන්තොසරීරෙ පුරිසස්ස ද්වත්තිංසහත්ථං, ඉත්ථියා අට්ඨවීසතිහත්ථං, එකවීසතියා ඨානෙසු ඔභග්ගං අන්තං වණ්ණතො සෙතං සක්ඛරසුධාවණ්ණන්ති වවත්ථපෙති. සණ්ඨානතො සීසං ඡින්දිත්වා ලොහිතදොණියං සංවෙල්ලෙත්වා ඨපිතධම්මනිසණ්ඨානං. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතං. ඔකාසතො උපරි ගලවාටකෙ හෙට්ඨා ච කරීසමග්ගෙ විනිබන්ධත්තා ගලවාටකකරීසමග්ගපරියන්තෙ සරීරබ්භන්තරෙ ඨිතන්ති.

ลำดับนั้นไป พึงตั้งไว้ซึ่งลำไส้ใหญ่ในภายในร่างกาย ของบุรุษยาว ๓๒ ศอก ของสตรี (ยาว) ๒๘ ศอก ขดอยู่ในที่ ๒๑ แห่ง ว่าโดยสี มีสีขาว เหมือนสีปูนขาว โดยสัณฐาน มีสัณฐานเหมือนงูเหลือมที่ถูกตัดหัวแล้วขดวางไว้ในรางเลือด โดยทิศ เกิดแล้วในทิศทั้งสอง โดยที่ตั้ง เพราะผูกไว้เบื้องบนที่ลำคอและเบื้องล่างที่ทวารหนัก จึงตั้งอยู่ภายในร่างกาย มีลำคอและทวารหนักเป็นที่สุด

තත්ථ යථා ලොහිතදොණියං ඨපිතං ඡින්නසීසං ධම්මනිකළෙවරං න ජානාති ‘‘අහං ලොහිතදොණියං ඨිත’’න්ති, නපි ලොහිතදොණි ජානාති ‘‘මයි ඡින්නසීසං ධම්මනිකළෙවරං ඨිත’’න්ති; එවමෙව න අන්තං ජානාති ‘‘අහං සරීරබ්භන්තරෙ ඨිත’’න්ති, නපි සරීරබ්භන්තරං ජානාති ‘‘මයි අන්තං ඨිත’’න්ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා [Pg.45] හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො අන්තං අන්තභාගෙන පරිච්ඡින්නන්ති වවත්ථපෙති. අයමෙතස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං අන්තං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

ในลำไส้ใหญ่นั้น มีอุปมาฉันใด ซากงูเหลือมที่ถูกตัดหัวซึ่งวางไว้ในรางเลือด ย่อมไม่รู้ว่า “เราตั้งอยู่ในรางเลือด” แม้รางเลือดก็ย่อมไม่รู้ว่า “ซากงูเหลือมที่ถูกตัดหัวตั้งอยู่ในเรา” ฉันนั้นเหมือนกัน ลำไส้ใหญ่ย่อมไม่รู้ว่า “เราตั้งอยู่ในภายในร่างกาย” แม้ภายในร่างกายก็ย่อมไม่รู้ว่า “ลำไส้ใหญ่ตั้งอยู่ในเรา” จริงอยู่ ธรรมเหล่านี้ปราศจากความใฝ่ใจและความพิจารณา...ฯลฯ...ไม่ใช่บุคคล พึงตั้งไว้โดยการกำหนดว่า “ลำไส้ใหญ่ ถูกกำหนดแล้วโดยส่วนแห่งลำไส้ใหญ่” นี้เป็นการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกันของลำไส้ใหญ่นั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกันก็เหมือนกับผม ด้วยประการฉะนี้ พึงตั้งลำไส้ใหญ่ไว้โดยสีเป็นต้น

තතො පරං අන්තොසරීරෙ අන්තන්තරෙ අන්තගුණං වණ්ණතො සෙතං දකසීතලිකමූලවණ්ණන්ති වවත්ථපෙති. සණ්ඨානතො දකසීතලිකමූලසණ්ඨානමෙවාති, ගොමුත්තසණ්ඨානන්තිපි එකෙ. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතං. ඔකාසතො කුදාලඵරසුකම්මාදීනි කරොන්තානං යන්තාකඩ්ඪනකාලෙ යන්තසුත්තකමිව යන්තඵලකානි අන්තභොගෙ එකතො අග්ගළන්තෙ ආබන්ධිත්වා පාදපුඤ්ඡනරජ්ජුමණ්ඩලකස්ස අන්තරා තං සිබ්බිත්වා ඨිතරජ්ජුකා විය එකවීසතියා අන්තභොගානං අන්තරා ඨිතන්ති.

ลำดับนั้นไป พึงตั้งไว้ซึ่งลำไส้น้อยในภายในร่างกาย ในระหว่างลำไส้ใหญ่ ว่าโดยสี มีสีขาว เหมือนสีรากผักชีลาว โดยสัณฐาน มีสัณฐานเหมือนรากผักชีลาวนั่นเทียว อาจารย์บางพวกกล่าวว่า มีสัณฐานเหมือนไส้เดือน โดยทิศ เกิดแล้วในทิศทั้งสอง โดยที่ตั้ง ตั้งอยู่ในระหว่างขดลำไส้ใหญ่ ๒๑ ขด เปรียบเหมือนเชือกที่เขาผูกสลักไว้ที่ปลายขดของแผ่นยนต์เข้าด้วยกัน แล้วเย็บไว้ในระหว่างวงเชือกสำหรับเช็ดเท้า เหมือนด้ายยนต์ในเวลาชักยนต์ของชนทั้งหลายผู้กระทำงานมีจอบและขวานเป็นต้น

තත්ථ යථා පාදපුඤ්ඡනරජ්ජුමණ්ඩලකං සිබ්බිත්වා ඨිතරජ්ජුකා න ජානාති ‘‘මයා පාදපුඤ්ඡනරජ්ජුමණ්ඩලකං සිබ්බිත’’න්ති, නපි පාදපුඤ්ඡනරජ්ජුමණ්ඩලකං ජානාති ‘‘රජ්ජුකා මං සිබ්බිත්වා ඨිතා’’ති, එවමෙව අන්තගුණං න ජානාති ‘‘අහං අන්තං එකවීසතිභොගබ්භන්තරෙ ආබන්ධිත්වා ඨිත’’න්ති, නපි අන්තං ජානාති ‘‘අන්තගුණං මං ආබන්ධිත්වා ඨිත’’න්ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො අන්තගුණං අන්තගුණභාගෙන පරිච්ඡින්නන්ති වවත්ථපෙති. අයමෙතස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං අන්තගුණං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

ในลำไส้น้อยนั้น มีอุปมาฉันใด เชือกที่เย็บวงเชือกสำหรับเช็ดเท้าตั้งอยู่ ย่อมไม่รู้ว่า “วงเชือกสำหรับเช็ดเท้า เราเย็บแล้ว” แม้วงเชือกสำหรับเช็ดเท้าก็ย่อมไม่รู้ว่า “เชือกเย็บเราตั้งอยู่” ฉันนั้นเหมือนกัน ลำไส้น้อยย่อมไม่รู้ว่า “เราผูกลำไส้ใหญ่ไว้ในระหว่างขด ๒๑ ขด ตั้งอยู่” แม้ลำไส้ใหญ่ก็ย่อมไม่รู้ว่า “ลำไส้น้อยผูกเราตั้งอยู่” จริงอยู่ ธรรมเหล่านี้ปราศจากความใฝ่ใจและความพิจารณา...ฯลฯ...ไม่ใช่บุคคล พึงตั้งไว้โดยการกำหนดว่า “ลำไส้น้อย ถูกกำหนดแล้วโดยส่วนแห่งลำไส้น้อย” นี้เป็นการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกันของลำไส้น้อยนั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกันก็เหมือนกับผม ด้วยประการฉะนี้ พึงตั้งลำไส้น้อยไว้โดยสีเป็นต้น

තතො පරං අන්තොසරීරෙ උදරියං වණ්ණතො අජ්ඣොහටාහාරවණ්ණන්ති වවත්ථපෙති. සණ්ඨානතො පරිස්සාවනෙ සිථිලබද්ධතණ්ඩුලසණ්ඨානං. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො උදරෙ ඨිතන්ති. උදරං නාම උභතො නිප්පීළියමානස්ස අල්ලසාටකස්ස මජ්ඣෙ සඤ්ජාතඵොටකසදිසං අන්තපටලං, බහි මට්ඨං, අන්තො මංසකසම්බුපලිවෙඨිතං, කිලිට්ඨපාවාරපුප්ඵසදිසං, කුථිතපනසඵලස්ස අබ්භන්තරසදිසන්තිපි එකෙ. තත්ථ තක්කොලකා ගණ්ඩුප්පාදකාතාලහීරකාසූචිමුඛකාපටතන්තුසුත්තකාති එවමාදිද්වත්තිංසකුලප්පභෙදා කිමයො ආකුලබ්‍යාකුලා සණ්ඩසණ්ඩචාරිනො හුත්වා නිවසන්ති, යෙ පානභොජනාදිම්හි අවිජ්ජමානෙ උල්ලඞ්ඝිත්වා විරවන්තා [Pg.46] හදයමංසං අභිතුදන්ති පානභොජනාදීනි අජ්ඣොහරණවෙලායඤ්ච උද්ධංමුඛා හුත්වා පඨමජ්ඣොහටෙ ද්වෙ තයො ආලොපෙ තුරිතතුරිතා විලුම්පන්ති. යං එතෙසං කිමීනං පසූතිඝරං වච්චකුටි ගිලානසාලා සුසානඤ්ච හොති, යත්ථ සෙය්‍යථාපි නාම චණ්ඩාලගාමද්වාරෙ චන්දනිකාය සරදසමයෙ ථූලඵුසිතකෙ දෙවෙ වස්සන්තෙ උදකෙන ආවූළ්හං මුත්තකරීසචම්මට්ඨින්හාරුඛණ්ඩඛෙළසිඞ්ඝාණිකාලොහිතප්පභුතිනානාකුණපජාතං නිපතිත්වා කද්දමොදකාලුළිතං සඤ්ජාතකිමිකුලාකුලං හුත්වා ද්වීහතීහච්චයෙන සූරියාතපසන්තාපවෙගකුථිතං උපරි ඵෙණපුප්ඵුළකෙ මුඤ්චන්තං අභිනීලවණ්ණං පරමදුග්ගන්ධජෙගුච්ඡං උපගන්තුං වා දට්ඨුං වා අනරහරූපතං ආපජ්ජිත්වා තිට්ඨති, පගෙව ඝායිතුං වා සායිතුං වා; එවමෙව නානප්පකාරපානභොජනාදි දන්තමුසලසංචුණ්ණිතං ජිව්හාහත්ථසම්පරිවත්තිතං ඛෙළලාලාපලිබුද්ධං තඞ්ඛණවිගතවණ්ණගන්ධරසාදිසම්පදං කොලියඛලිසුවානවමථුසදිසං නිපතිත්වා පිත්තසෙම්හවාතපලිවෙඨිතං හුත්වා උදරග්ගිසන්තාපවෙගකුථිතං කිමිකුලාකුලං උපරූපරි ඵෙණපුප්ඵුළකානි මුඤ්චන්තං පරමකසම්බුදුග්ගන්ධජෙගුච්ඡභාවමාපජ්ජිත්වා තිට්ඨති. යං සුත්වාපි පානභොජනාදීසු අමනුඤ්ඤතා සණ්ඨාති, පගෙව පඤ්ඤාචක්ඛුනා ඔලොකෙත්වා. යත්ථ ච පතිතං පානභොජනාදි පඤ්චධා විවෙකං ගච්ඡති, එකං භාගං පාණකා ඛාදන්ති, එකං භාගං උදරග්ගි ඣාපෙති, එකො භාගො මුත්තං හොති, එකො භාගො කරීසං හොති, එකො භාගො රසභාවං ආපජ්ජිත්වා සොණිතමංසාදීනි උපබ්‍රූහයතීති.

ลำดับนั้นไป พึงกำหนดอาหารใหม่ในภายในร่างกายว่า โดยสี มีสีเหมือนอาหารที่กลืนกินเข้าไป โดยสัณฐาน มีสัณฐานเหมือนห่อข้าวสารที่มัดไว้หลวมๆ ในผ้ากรองน้ำ โดยทิศ เกิดในทิศเบื้องบน โดยที่ตั้ง ตั้งอยู่ในกระเพาะอาหาร ดังนี้ ชื่อว่ากระเพาะอาหารนั้น เป็นเหมือนฟองที่เกิดขึ้นในท่ามกลางผ้าสาดกเปียกที่ถูกบีบจากทั้งสองข้าง มีเยื่อใน ภายนอกเกลี้ยงเกลา ภายในมีเนื้อฉาบทาไว้เหมือนเนื้อหอยกาบ เหมือนลายดอกไม้บนผ้ากัมพลที่เปรอะเปื้อน บางพวกกล่าวว่า เหมือนเนื้อในของผลขนุนเน่า ในกระเพาะอาหารนั้น หมู่หนอนมี ๓๒ ตระกูลเป็นต้นอย่างนี้ คือ ตักโกลกะ คัณฑุปปาทะ ตาลหิรกะ สูจิมุขะ ปฏตันตุสุตตกะ ย่อมอาศัยอยู่ เที่ยวไปเป็นกลุ่มๆ อย่างวุ่นวายสับสน หมู่หนอนเหล่าใด เมื่อเครื่องดื่มโภชนะเป็นต้นไม่มี ก็กระโดดร้องอยู่ กัดกินเนื้อหัวใจ และในเวลาที่กลืนกินเครื่องดื่มโภชนะเป็นต้น ก็เงยหน้าขึ้น แย่งชิงคำข้าว ๒-๓ คำที่กลืนกินเข้าไปก่อนโดยเร็วพลัน กระเพาะอาหารใด เป็นเรือนคลอดบุตร เป็นวัจจกุฎี เป็นโรงพยาบาล และเป็นป่าช้าของหมู่หนอนเหล่านี้ ในกระเพาะอาหารใด เปรียบเหมือนว่า ในบ่อโสโครกที่ประตูบ้านจัณฑาล ในสมัยสารทฤดู เมื่อฝนเม็ดใหญ่ตกอยู่ ซากศพต่างๆ มีปัสสาวะ อุจจาระ หนัง กระดูก ชิ้นเอ็น น้ำลาย น้ำมูก เลือด เป็นต้น อันน้ำพัดพาไปตกลงไป อันโคลนและน้ำทำให้ขุ่น เต็มไปด้วยหมู่หนอนที่เกิดขึ้น โดยล่วงไป ๒-๓ วัน ก็เดือดพล่านด้วยแรงความร้อนแห่งแดด ปล่อยฟองและปุ่มขึ้นเบื้องบน มีสีเขียวคล้ำ น่ารังเกียจ มีกลิ่นเหม็นอย่างยิ่ง ถึงความเป็นสภาพไม่ควรแม้เพื่อจะเข้าไปใกล้หรือเพื่อจะดู แล้วตั้งอยู่ จะป่วยกล่าวไปไยถึงการดมหรือการลิ้มเล่า ฉันนั้นเหมือนกัน เครื่องดื่มโภชนะเป็นต้นต่างๆ อันสากคือฟันบดให้ละเอียด อันมือคือลิ้นพลิกกลับไปมา เปรอะเปื้อนด้วยน้ำลายและน้ำเมือก มีความสมบูรณ์ด้วยสี กลิ่น รส เป็นต้น อันปราศไปในขณะนั้น เหมือนอาเจียนของสุนัขในรางหญ้าของม้าตระกูลโกลิยะ ตกลงไปแล้ว ถูกดี เสมหะ และลมฉาบทาไว้ เดือดพล่านด้วยแรงความร้อนแห่งไฟธาตุในท้อง คลาคล่ำไปด้วยหมู่หนอน ปล่อยฟองและปุ่มขึ้นเบื้องบนๆ ถึงความเป็นสภาพน่ารังเกียจ มีกลิ่นเหม็นอย่างยิ่งดุจหอยกาบเน่า แล้วตั้งอยู่ ซึ่งเพียงได้ฟังแล้ว ความไม่น่าพอใจในเครื่องดื่มโภชนะเป็นต้นก็ย่อมตั้งอยู่ จะป่วยกล่าวไปไยถึงการแลดูด้วยปัญญาจักษุเล่า และในกระเพาะอาหารใด เครื่องดื่มโภชนะเป็นต้นที่ตกลงไป ย่อมถึงการจำแนกเป็น ๕ ส่วน คือ ส่วนหนึ่ง หมู่หนอนย่อมกิน ส่วนหนึ่ง ไฟธาตุในท้องย่อมเผา ส่วนหนึ่งเป็นปัสสาวะ ส่วนหนึ่งเป็นอุจจาระ ส่วนหนึ่งถึงความเป็นรสแล้ว ย่อมบำรุงเลือด เนื้อ เป็นต้น ดังนี้

තත්ථ යථා පරමජෙගුච්ඡාය සුවානදොණියා ඨිතො සුවානවමථු න ජානාති ‘‘අහං සුවානදොණියා ඨිතො’’ති; නපි සුවානදොණි ජානාති ‘‘මයි සුවානවමථු ඨිතො’’ති. එවමෙව න උදරියං ජානාති ‘‘අහං ඉමස්මිං පරමදුග්ගන්ධජෙගුච්ඡෙ උදරෙ ඨිත’’න්ති; නපි උදරං ජානාති ‘‘මයි උදරියං ඨිත’’න්ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො උදරියං උදරියභාගෙන පරිච්ඡින්නන්ති වවත්ථපෙති. අයමෙතස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං උදරියං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

ในเรื่องนั้น เปรียบเหมือนอาเจียนของสุนัขที่ตั้งอยู่ในรางอาหารสุนัขที่น่ารังเกียจอย่างยิ่ง ย่อมไม่รู้ว่า “เราตั้งอยู่ในรางอาหารสุนัข” แม้รางอาหารสุนัขก็ย่อมไม่รู้ว่า “อาเจียนของสุนัขตั้งอยู่ในเรา” ฉันนั้นเหมือนกัน อาหารใหม่ย่อมไม่รู้ว่า “เราตั้งอยู่ในกระเพาะอาหารนี้ที่น่ารังเกียจ มีกลิ่นเหม็นอย่างยิ่ง” แม้กระเพาะอาหารก็ย่อมไม่รู้ว่า “อาหารใหม่ตั้งอยู่ในเรา” เพราะธรรมเหล่านี้ปราศจากการน้อมใจและการพิจารณา ฯลฯ ไม่ใช่บุคคล ดังนี้ โดยการกำหนด พึงกำหนดว่า อาหารใหม่ถูกกำหนดโดยส่วนที่เป็นอาหารใหม่ นี้เป็นการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกันของอาหารใหม่นั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกันก็เหมือนกับผม ด้วยประการฉะนี้ พึงกำหนดอาหารใหม่โดยมีสีเป็นต้น

තතො [Pg.47] පරං අන්තොසරීරෙ කරීසං වණ්ණතො යෙභුය්‍යෙන අජ්ඣොහටාහාරවණ්ණන්ති වවත්ථපෙති. සණ්ඨානතො ඔකාසසණ්ඨානං, දිසතො හෙට්ඨිමාය දිසාය ජාතං, ඔකාසතො පක්කාසයෙ ඨිතන්ති. පක්කාසයො නාම හෙට්ඨා නාභිපිට්ඨිකණ්ටකමූලානං අන්තරෙ අන්තාවසානෙ උබ්බෙධෙන අට්ඨඞ්ගුලමත්තො වංසනළකබ්භන්තරසදිසො පදෙසො, යත්ථ සෙය්‍යථාපි නාම උපරිභූමිභාගෙ පතිතං වස්සොදකං ඔගළිත්වා හෙට්ඨාභූමිභාගං පූරෙත්වා තිට්ඨති, එවමෙව යංකිඤ්චි ආමාසයෙ පතිතං පානභොජනාදිකං උදරග්ගිනා ඵෙණුද්දෙහකං පක්කං පක්කං සණ්හකරණියා පිට්ඨමිව සණ්හභාවං ආපජ්ජිත්වා අන්තබිලෙන ඔගළිත්වා ඔමද්දිත්වා වංසනළකෙ පක්ඛිත්තපණ්ඩුමත්තිකා විය සන්නිචිතං හුත්වා තිට්ඨති.

ลำดับนั้นไป พึงกำหนดอาหารเก่าในภายในร่างกายว่า โดยสี โดยมากมีสีเหมือนอาหารที่กลืนกินเข้าไป โดยสัณฐาน มีสัณฐานตามที่ตั้ง โดยทิศ เกิดในทิศเบื้องล่าง โดยที่ตั้ง ตั้งอยู่ในลำไส้ใหญ่ ดังนี้ ชื่อว่าลำไส้ใหญ่ คือ บริเวณที่อยู่เบื้องล่าง ในระหว่างสะดือและโคนกระดูกสันหลัง ที่สุดแห่งลำไส้ มีความสูงประมาณ ๘ นิ้ว เหมือนภายในปล้องไม้ไผ่ ในลำไส้ใหญ่นั้น เปรียบเหมือนว่า น้ำฝนที่ตกลงบนพื้นดินเบื้องบน ไหลลงไปทำให้พื้นดินเบื้องล่างเต็มแล้วตั้งอยู่ ฉันนั้นเหมือนกัน เครื่องดื่มโภชนะเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่งที่ตกลงไปในกระเพาะอาหารใหม่ อันไฟธาตุในท้องย่อยแล้วๆ ทำให้มีฟองฟอดขึ้น ด้วยเครื่องมือทำให้ละเอียด ถึงความเป็นของละเอียดดุจแป้ง ไหลลงไปตามช่องลำไส้ ถูกนวดแล้วสะสมอยู่ ราวกับดินสีเหลืองอ่อนที่อัดใส่ในปล้องไม้ไผ่

තත්ථ යථා වංසනළකෙ ඔමද්දිත්වා පක්ඛිත්තපණ්ඩුමත්තිකා න ජානාති ‘‘අහං වංසනළකෙ ඨිතා’’ති, නපි වංසනළකො ජානාති ‘‘මයි පණ්ඩුමත්තිකා ඨිතා’’ති; එවමෙව න කරීසං ජානාති ‘‘අහං පක්කාසයෙ ඨිත’’න්ති, නපි පක්කාසයො ජානාති ‘‘මයි කරීසං ඨිත’’න්ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො කරීසං කරීසභාගෙන පරිච්ඡින්නන්ති වවත්ථපෙති. අයමෙතස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං කරීසං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

ในเรื่องนั้น เปรียบเหมือนดินสีเหลืองอ่อนที่ถูกอัดใส่ไว้ในปล้องไม้ไผ่ ย่อมไม่รู้ว่า “เราตั้งอยู่ในปล้องไม้ไผ่” แม้ปล้องไม้ไผ่ก็ย่อมไม่รู้ว่า “ดินสีเหลืองอ่อนตั้งอยู่ในเรา” ฉันนั้นเหมือนกัน อาหารเก่าย่อมไม่รู้ว่า “เราตั้งอยู่ในลำไส้ใหญ่” แม้ลำไส้ใหญ่ก็ย่อมไม่รู้ว่า “อาหารเก่าตั้งอยู่ในเรา” เพราะธรรมเหล่านี้ปราศจากการน้อมใจและการพิจารณา ฯลฯ ไม่ใช่บุคคล ดังนี้ โดยการกำหนด พึงกำหนดว่า อาหารเก่าถูกกำหนดโดยส่วนที่เป็นอาหารเก่า นี้เป็นการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกันของอาหารเก่านั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกันก็เหมือนกับผม ด้วยประการฉะนี้ พึงกำหนดอาหารเก่าโดยมีสีเป็นต้น

තතො පරං සරීරෙ සීසකටාහබ්භන්තරෙ මත්ථලුඞ්ගං වණ්ණතො සෙතං අහිඡත්තකපිණ්ඩිවණ්ණන්ති වවත්ථපෙති. පක්කුථිතදුද්ධවණ්ණන්තිපි එකෙ. සණ්ඨානතො ඔකාසසණ්ඨානං. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො සීසකටාහස්ස අබ්භන්තරෙ චත්තාරො සිබ්බිනිමග්ගෙ නිස්සාය සමොධාය ඨපිතා චත්තාරො පිට්ඨපිණ්ඩිකා විය සමොහිතං චතුමත්ථලුඞ්ගපිණ්ඩප්පභෙදං හුත්වා ඨිතන්ති.

ลำดับนั้นไป พึงกำหนดมันสมองในภายในกะโหลกศีรษะในร่างกายว่า โดยสี มีสีขาวเหมือนก้อนเห็ด บางพวกกล่าวว่า มีสีเหมือนนมบูด โดยสัณฐาน มีสัณฐานตามที่ตั้ง โดยทิศ เกิดในทิศเบื้องบน โดยที่ตั้ง ตั้งอยู่ในภายในกะโหลกศีรษะ อาศัยรอยประสานทั้งสี่ ประชุมรวมกันอยู่ เป็นมันสมอง ๔ ก้อน ราวกับก้อนแป้งสี่ก้อนที่วางรวมกันไว้ ดังนี้

තත්ථ යථා පුරාණලාබුකටාහෙ පක්ඛිත්තපිට්ඨපිණ්ඩි පක්කුථිතදුද්ධං වා න ජානාති ‘‘අහං පුරාණලාබුකටාහෙ ඨිත’’න්ති, නපි පුරාණලාබුකටාහං ජානාති ‘‘මයි පිට්ඨපිණ්ඩි පක්කුථිතදුද්ධං වා ඨිත’’න්ති; එවමෙව න මත්ථලුඞ්ගං ජානාති ‘‘අහං සීසකටාහබ්භන්තරෙ ඨිත’’න්ති, නපි සීසකටාහබ්භන්තරං ජානාති ‘‘මයි මත්ථලුඞ්ගං ඨිත’’න්ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො මත්ථලුඞ්ගං මත්ථලුඞ්ගභාගෙන පරිච්ඡින්නන්ති වවත්ථපෙති. අයමෙතස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං මත්ථලුඞ්ගං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

ในเยื่อในสมองนั้น มีอุปมาว่า ก้อนแป้งหรือฟองนมที่เน่าเสียอันเขาใส่ไว้ในกระโหลกน้ำเต้าเก่า ย่อมไม่รู้ว่า “เราตั้งอยู่ในกระโหลกน้ำเต้าเก่า” แม้กระโหลกน้ำเต้าเก่าก็ย่อมไม่รู้ว่า “ก้อนแป้งหรือฟองนมที่เน่าเสียตั้งอยู่ในเรา” ฉันใดก็ฉันนั้น เยื่อในสมองก็ย่อมไม่รู้ว่า “เราตั้งอยู่ภายในกะโหลกศีรษะ” แม้ภายในกะโหลกศีรษะก็ย่อมไม่รู้ว่า “เยื่อในสมองตั้งอยู่ในเรา” จริงอยู่ ธรรมเหล่านี้เว้นจากการนึกและการพิจารณา...ฯลฯ...ไม่ใช่บุคคล (พึงกำหนด) โดยการกำหนดส่วน พึงกำหนดเยื่อในสมองว่ากำหนดแล้วโดยส่วนแห่งเยื่อในสมอง นี้เป็นการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกันของเยื่อในสมองนั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกันก็เหมือนกับผม ด้วยประการฉะนี้ พึงกำหนดเยื่อในสมองโดยมีวรรณะเป็นต้น

තතො [Pg.48] පරං සරීරෙ බද්ධාබද්ධභෙදතො දුවිධම්පි පිත්තං වණ්ණතො බහලමධුකතෙලවණ්ණන්ති වවත්ථපෙති. අබද්ධපිත්තං මිලාතබකුලපුප්ඵවණ්ණන්තිපි එකෙ. සණ්ඨානතො ඔකාසසණ්ඨානං. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතං. ඔකාසතො අබද්ධපිත්තං කෙසලොමනඛදන්තානං මංසවිනිමුත්තට්ඨානං ථද්ධසුක්ඛචම්මඤ්ච වජ්ජෙත්වා උදකමිව තෙලබින්දු අවසෙසසරීරං බ්‍යාපෙත්වා ඨිතං, යම්හි කුපිතෙ අක්ඛීනි පීතකානි හොන්ති භමන්ති, ගත්තං කම්පති කණ්ඩූයති. බද්ධපිත්තං හදයපප්ඵාසානමන්තරෙ යකනමංසං නිස්සාය පතිට්ඨිතෙ මහාකොසාතකිකොසකසදිසෙ පිත්තකොසකෙ ඨිතං, යම්හි කුපිතෙ සත්තා උම්මත්තකා හොන්ති, විපල්ලත්ථචිත්තා හිරොත්තප්පං ඡඩ්ඩෙත්වා අකත්තබ්බං කරොන්ති, අභාසිතබ්බං භාසන්ති, අචින්තිතබ්බං චින්තෙන්ති.

ลำดับนั้นไป พึงกำหนดดีแม้ทั้งสองชนิดโดยความต่างกันแห่งดีมีฝักและดีไม่มีฝักในร่างกาย โดยวรรณะว่า มีสีเหมือนน้ำมันมะทรางข้น อาจารย์บางพวกกล่าวว่า ดีไม่มีฝักมีสีเหมือนดอกพิกุลเหี่ยว โดยสัณฐาน มีสัณฐานตามที่ตั้ง โดยทิศ เกิดในทิศทั้งสอง โดยที่ตั้ง ดีไม่มีฝักเว้นผม ขน เล็บ ฟัน ที่ที่ปราศจากเนื้อ และหนังที่กระด้างและแห้งแล้ว แผ่ซ่านไปทั่วร่างกายที่เหลือตั้งอยู่ เหมือนหยาดน้ำมันในน้ำ เมื่อดีนั้นกำเริบ ดวงตาทั้งหลายย่อมเหลือง ย่อมหมุน ร่างกายย่อมสั่น ย่อมคัน ดีมีฝักตั้งอยู่ในฝักดีซึ่งเหมือนฝักบวบขมใหญ่ อันตั้งอยู่โดยอาศัยเนื้อตับในระหว่างหัวใจและปอด เมื่อดีนั้นกำเริบ สัตว์ทั้งหลายย่อมเป็นบ้า มีจิตฟั่นเฟือน ละหิริและโอตตัปปะแล้ว ย่อมทำสิ่งที่ไม่ควรทำ ย่อมพูดสิ่งที่ไม่ควรพูด ย่อมคิดสิ่งที่ไม่ควรคิด

තත්ථ යථා උදකං බ්‍යාපෙත්වා ඨිතං තෙලං න ජානාති ‘‘අහං උදකං බ්‍යාපෙත්වා ඨිත’’න්ති, නපි උදකං ජානාති ‘‘තෙලං මං බ්‍යාපෙත්වා ඨිත’’න්ති; එවමෙව න අබද්ධපිත්තං ජානාති ‘‘අහං සරීරං බ්‍යාපෙත්වා ඨිත’’න්ති, නපි සරීරං ජානාති ‘‘අබද්ධපිත්තං මං බ්‍යාපෙත්වා ඨිත’’න්ති. යථා ච කොසාතකිකොසකෙ ඨිතං වස්සොදකං න ජානාති ‘‘අහං කොසාතකිකොසකෙ ඨිත’’න්ති, නපි කොසාතකිකොසකො ජානාති ‘‘මයි වස්සොදකං ඨිත’’න්ති; එවමෙව න බද්ධපිත්තං ජානාති ‘‘අහං පිත්තකොසකෙ ඨිත’’න්ති, නපි පිත්තකොසකො ජානාති ‘‘මයි බද්ධපිත්තං ඨිත’’න්ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො පිත්තං පිත්තභාගෙන පරිච්ඡින්නන්ති වවත්ථපෙති. අයමෙතස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං පිත්තං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

ในดีนั้น มีอุปมาว่า น้ำมันที่แผ่ซ่านไปในน้ำตั้งอยู่ ย่อมไม่รู้ว่า “เราแผ่ซ่านไปในน้ำตั้งอยู่” แม้น้ำก็ย่อมไม่รู้ว่า “น้ำมันแผ่ซ่านไปในเราตั้งอยู่” ฉันใดก็ฉันนั้น ดีไม่มีฝักก็ย่อมไม่รู้ว่า “เราแผ่ซ่านไปในร่างกายตั้งอยู่” แม้ร่างกายก็ย่อมไม่รู้ว่า “ดีไม่มีฝักแผ่ซ่านไปในเราตั้งอยู่” และอุปมาเหมือนน้ำฝนที่ตั้งอยู่ในฝักบวบขม ย่อมไม่รู้ว่า “เราตั้งอยู่ในฝักบวบขม” แม้ฝักบวบขมก็ย่อมไม่รู้ว่า “น้ำฝนตั้งอยู่ในเรา” ฉันใดก็ฉันนั้น ดีมีฝักก็ย่อมไม่รู้ว่า “เราตั้งอยู่ในฝักดี” แม้ฝักดีก็ย่อมไม่รู้ว่า “ดีมีฝักตั้งอยู่ในเรา” จริงอยู่ ธรรมเหล่านี้เว้นจากการนึกและการพิจารณา...ฯลฯ...ไม่ใช่บุคคล (พึงกำหนด) โดยการกำหนดส่วน พึงกำหนดดีว่ากำหนดแล้วโดยส่วนแห่งดี นี้เป็นการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกันของดีนั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกันก็เหมือนกับผม ด้วยประการฉะนี้ พึงกำหนดดีโดยมีวรรณะเป็นต้น

තතො පරං සරීරබ්භන්තරෙ එකපත්තපූරප්පමාණං සෙම්හං වණ්ණතො සෙතං කච්ඡකපණ්ණරසවණ්ණන්ති වවත්ථපෙති. සණ්ඨානතො ඔකාසසණ්ඨානං. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො උදරපටලෙ ඨිතන්ති. යං [Pg.49] පානභොජනාදිඅජ්ඣොහරණකාලෙ සෙය්‍යථාපි නාම උදකෙ සෙවාලපණකං කට්ඨෙ වා කථලෙ වා පතන්තෙ ඡිජ්ජිත්වා ද්විධා හුත්වා පුන අජ්ඣොත්ථරිත්වා තිට්ඨති, එවමෙව පානභොජනාදිම්හි නිපතන්තෙ ඡිජ්ජිත්වා ද්විධා හුත්වා පුන අජ්ඣොත්ථරිත්වා තිට්ඨති, යම්හි ච මන්දීභූතෙ පක්කමිව ගණ්ඩං පූතිකමිව කුක්කුටණ්ඩං උදරපටලං පරමජෙගුච්ඡකුණපගන්ධං හොති. තතො උග්ගතෙන ච ගන්ධෙන උග්ගාරොපි මුඛම්පි දුග්ගන්ධං පූතිකුණපසදිසං හොති, සො ච පුරිසො ‘‘අපෙහි දුග්ගන්ධං වායසී’’ති වත්තබ්බතං ආපජ්ජති, යඤ්ච අභිවඩ්ඪිතං බහලත්තමාපන්නං පටිකුජ්ජනඵලකමිව වච්චකුටියා උදරපටලබ්භන්තරෙ එව කුණපගන්ධං සන්නිරුම්භිත්වා තිට්ඨති.

ลำดับนั้นไป พึงกำหนดเสมหะซึ่งมีประมาณเต็มหนึ่งฝ่ามือภายในร่างกาย โดยวรรณะว่า มีสีขาว มีสีเหมือนน้ำใบกระจับ โดยสัณฐาน มีสัณฐานตามที่ตั้ง โดยทิศ เกิดในทิศเบื้องบน โดยที่ตั้ง ตั้งอยู่ที่แผ่นพังผืดในท้อง เสมหะใด ในเวลากลืนเครื่องดื่มและโภชนะเป็นต้น อุปมาเหมือนสาหร่ายและจอกแหนในน้ำ เมื่อท่อนไม้หรือกระเบื้องตกไป ย่อมขาดออกเป็นสองส่วนแล้วกลับมาปกคลุมตั้งอยู่ดังเดิม ฉันใดก็ฉันนั้น เมื่อเครื่องดื่มและโภชนะเป็นต้นตกลงไป เสมหะก็ย่อมขาดออกเป็นสองส่วนแล้วกลับมาปกคลุมตั้งอยู่ดังเดิม และเมื่อเสมหะใดมีน้อย แผ่นพังผืดในท้องย่อมมีกลิ่นซากศพที่น่ารังเกียจอย่างยิ่ง เหมือนฝีสุก เหมือนไข่ไก่เน่า และเพราะกลิ่นที่ฟุ้งขึ้นมาจากเสมหะนั้น แม้ลมเรอและแม้ปากก็ย่อมมีกลิ่นเหม็นเหมือนซากศพเน่า และบุรุษนั้นย่อมถึงความเป็นผู้ที่ถูกกล่าวว่า “จงหลีกไป ท่านมีกลิ่นเหม็น” และเสมหะใดที่เจริญขึ้นถึงความข้นหนา ย่อมกักเก็บกลิ่นซากศพไว้ภายในแผ่นพังผืดในท้องนั่นเทียว เหมือนแผ่นกระดานที่ปิดไว้ในวัจจกุฎี

තත්ථ යථා චන්දනිකාය උපරිඵෙණපටලං න ජානාති ‘‘අහං චන්දනිකාය ඨිත’’න්ති, නපි චන්දනිකා ජානාති ‘‘මයි ඵෙණපටලං ඨිත’’න්ති; එවමෙව න සෙම්හං ජානාති ‘‘අහං උදරපටලෙ ඨිත’’න්ති, නපි උදරපටලං ජානාති ‘‘මයි සෙම්හං ඨිතන්ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො සෙම්හං සෙම්හභාගෙන පරිච්ඡින්නන්ති වවත්ථපෙති. අයමෙතස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං සෙම්හං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

ในเสมหะนั้น มีอุปมาว่า แผ่นฟองบนผิวบ่อเกรอะ ย่อมไม่รู้ว่า “เราตั้งอยู่ในบ่อเกรอะ” แม้บ่อเกรอะก็ย่อมไม่รู้ว่า “แผ่นฟองตั้งอยู่ในเรา” ฉันใดก็ฉันนั้น เสมหะก็ย่อมไม่รู้ว่า “เราตั้งอยู่ที่แผ่นพังผืดในท้อง” แม้แผ่นพังผืดในท้องก็ย่อมไม่รู้ว่า “เสมหะตั้งอยู่ในเรา” จริงอยู่ ธรรมเหล่านี้เว้นจากการนึกและการพิจารณา...ฯลฯ...ไม่ใช่บุคคล (พึงกำหนด) โดยการกำหนดส่วน พึงกำหนดเสมหะว่ากำหนดแล้วโดยส่วนแห่งเสมหะ นี้เป็นการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกันของเสมหะนั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกันก็เหมือนกับผม ด้วยประการฉะนี้ พึงกำหนดเสมหะโดยมีวรรณะเป็นต้น

තතො පරං සරීරෙ පුබ්බො වණ්ණතො පණ්ඩුපලාසවණ්ණොති වවත්ථපෙති. සණ්ඨානතො ඔකාසසණ්ඨානො. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතො. ඔකාසතො පුබ්බස්ස ඔකාසො නාම නිබද්ධො නත්ථි. යත්ථ පුබ්බො සන්නිචිතො තිට්ඨෙය්‍ය, යත්‍ර යත්‍ර ඛාණුකණ්ටකප්පහරණග්ගිජාලාදීහි අභිහතෙ සරීරප්පදෙසෙ ලොහිතං සණ්ඨහිත්වා පච්චති, ගණ්ඩපිළකාදයො වා උප්පජ්ජන්ති, තත්‍ර තත්‍ර තිට්ඨති.

ลำดับนั้นไป พึงกำหนดหนองในร่างกาย โดยวรรณะว่า มีสีเหมือนใบไม้เหลือง โดยสัณฐาน มีสัณฐานตามที่ตั้ง โดยทิศ เกิดในทิศทั้งสอง โดยที่ตั้ง ที่ตั้งของหนองโดยเฉพาะนั้นไม่มีกำหนดแน่นอน หนองจะพึงประชุมตั้งอยู่ ณ ที่ใด ในประเทศแห่งร่างกายใดๆ ที่ถูกกระทบด้วยตอ หนาม การกระทบ เปลวไฟ เป็นต้น เลือดขังอยู่แล้วก็สุก หรือฝีและสิวเป็นต้นเกิดขึ้น หนองย่อมตั้งอยู่ในประเทศแห่งร่างกายนั้นๆ

තත්ථ යථා රුක්ඛස්ස තත්ථ තත්ථ ඵරසුධාරාදීහි පහතප්පදෙසෙ අවගළිත්වා ඨිතො නිය්‍යාසො න ජානාති ‘‘අහං රුක්ඛස්ස පහතප්පදෙසෙ ඨිතො’’ති, නපි රුක්ඛස්ස පහතප්පදෙසො ජානාති ‘‘මයි නිය්‍යාසො ඨිතො’’ති; එවමෙව න පුබ්බො ජානාති ‘‘අහං සරීරස්ස තත්ථ තත්ථ ඛාණුකණ්ටකාදීහි අභිහතප්පදෙසෙ ගණ්ඩපිළකාදීනං උට්ඨිතප්පදෙසෙ වා ඨිතො’’ති, නපි සරීරප්පදෙසො ජානාති ‘‘මයි පුබ්බො ඨිතො’’ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා [Pg.50] හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො පුබ්බො පුබ්බභාගෙන පරිච්ඡින්නොති වවත්ථපෙති. අයමෙතස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං පුබ්බං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

ในบรรดาส่วนประกอบเหล่านั้น อุปมาฉันใด ยางที่ไหลซึมออกมาตั้งอยู่ที่บริเวณของต้นไม้ในที่นั้นๆ อันถูกขวานและมีดเป็นต้นฟัน ย่อมไม่รู้ว่า "เราตั้งอยู่ที่บริเวณอันถูกฟันของต้นไม้" แม้บริเวณอันถูกฟันของต้นไม้ก็ย่อมไม่รู้ว่า "ยางตั้งอยู่ที่เรา" ฉันนั้นนั่นเทียว หนองย่อมไม่รู้ว่า "เราตั้งอยู่ที่บริเวณของร่างกายในที่นั้นๆ อันถูกตอและหนามเป็นต้นกระทบ หรือในบริเวณที่ฝีและสิวเป็นต้นเกิดขึ้น" แม้บริเวณของร่างกายก็ย่อมไม่รู้ว่า "หนองตั้งอยู่ที่เรา" จริงอยู่ ธรรมเหล่านี้ปราศจากการนึกและการพิจารณา...ฯลฯ...ไม่ใช่บุคคล พึงกำหนดโดยส่วนว่า หนองมีส่วนแห่งหนองเป็นแดนกำหนด นี้เป็นการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกันแห่งหนองนั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกัน ก็เหมือนกับผมนั้นเทียว ด้วยประการฉะนี้ พึงกำหนดหนองโดยทางวรรณะเป็นต้น

තතො පරං සරීරෙ සන්නිචිතලොහිතං සංසරණලොහිතන්ති එවං දුවිධෙ ලොහිතෙ සන්නිචිතලොහිතං තාව වණ්ණතො බහලකුථිතලාඛාරසවණ්ණන්ති වවත්ථපෙති, සංසරණලොහිතං අච්ඡලාඛාරසවණ්ණන්ති. සණ්ඨානතො සබ්බම්පි අත්තනො ඔකාසසණ්ඨානං. දිසතො සන්නිචිතලොහිතං උපරිමාය දිසාය ජාතං, සංසරණලොහිතං ද්වීසුපීති. ඔකාසතො සංසරණලොහිතං කෙසලොමනඛදන්තානං මංසවිනිමුත්තට්ඨානඤ්චෙව ථද්ධසුක්ඛචම්මඤ්ච වජ්ජෙත්වා ධමනිජාලානුසාරෙන සබ්බං උපාදින්නකසරීරං ඵරිත්වා ඨිතං. සන්නිචිතලොහිතං යකනස්ස හෙට්ඨාභාගං පූරෙත්වා එකපත්තපූරණමත්තං වක්කහදයපප්ඵාසානං උපරි ථොකං ථොකං බින්දුං පාතෙන්තං වක්කහදයයකනපප්ඵාසෙ තෙමෙන්තං ඨිතං, යම්හි වක්කහදයාදීනි අතෙමෙන්තෙ සත්තා පිපාසිතා හොන්ති.

ต่อจากนั้น ในโลหิต ๒ อย่างในร่างกาย คือ โลหิตข้น (ที่ขังอยู่) และโลหิตใส (ที่ไหลเวียน) พึงกำหนดโลหิตข้นก่อน โดยวรรณะว่า มีสีเหมือนน้ำครั่งข้นที่เคี่ยวแล้ว และกำหนดโลหิตใสว่า มีสีเหมือนน้ำครั่งใส โดยสัณฐาน โลหิตทั้งหมดมีสัณฐานตามที่ตั้งของตน โดยทิศ โลหิตข้นเกิดในทิศเบื้องบน โลหิตใสเกิดในทิศทั้งสอง โดยที่ตั้ง โลหิตใสเว้นผม ขน เล็บ ฟัน ที่ที่ปราศจากเนื้อ และหนังที่แข็งและแห้งแล้ว แล่นซ่านไปทั่วร่างกายอันกรรมยึดครอง ตามข่ายแห่งเส้นเลือดดำตั้งอยู่ ส่วนโลหิตข้นเต็มส่วนเบื้องล่างของตับ มีประมาณเต็มภาชนะหนึ่ง หยดลงทีละน้อยๆ เหนือไต หัวใจ และปอด ทำให้ไต หัวใจ ตับ และปอดชุ่มชื้นตั้งอยู่ เมื่อโลหิตนั้นไม่ทำให้ไตและหัวใจเป็นต้นชุ่มชื้น สัตว์ทั้งหลายย่อมกระหายน้ำ

තත්ථ යථා ජජ්ජරකපාලෙ ඨිතං උදකං හෙට්ඨා ලෙඩ්ඩුඛණ්ඩාදීනි තෙමෙන්තං න ජානාති ‘‘අහං ජජ්ජරකපාලෙ ඨිතං හෙට්ඨා ලෙඩ්ඩුඛණ්ඩාදීනි තෙමෙමී’’ති, නපි ජජ්ජරකපාලං හෙට්ඨා ලෙඩ්ඩුඛණ්ඩාදීනි වා ජානන්ති ‘‘මයි උදකං ඨිතං, අම්හෙ වා තෙමෙන්තං ඨිත’’න්ති; එවමෙව න ලොහිතං ජානාති ‘‘අහං යකනස්ස හෙට්ඨාභාගෙ වක්කහදයාදීනි තෙමෙන්තං ඨිත’’න්ති, නපි යකනස්ස හෙට්ඨාභාගට්ඨානං වක්කහදයාදීනි වා ජානන්ති ‘‘මයි ලොහිතං ඨිතං, අම්හෙ වා තෙමෙන්තං ඨිත’’න්ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො ලොහිතං ලොහිතභාගෙන පරිච්ඡින්නන්ති වවත්ථපෙති. අයමෙතස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං ලොහිතං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

ในโลหิตนั้น อุปมาฉันใด น้ำที่อยู่ในกระเบื้องหม้อแตก ทำให้ก้อนดินเป็นต้นเบื้องล่างชุ่ม ย่อมไม่รู้ว่า "เราอยู่ในกระเบื้องหม้อแตก ทำให้ก้อนดินเป็นต้นเบื้องล่างชุ่ม" แม้กระเบื้องหม้อแตกหรือก้อนดินเป็นต้นเบื้องล่างก็ย่อมไม่รู้ว่า "น้ำตั้งอยู่ในเรา หรือตั้งอยู่ทำให้พวกเราชุ่ม" ฉันนั้นนั่นเทียว โลหิตย่อมไม่รู้ว่า "เราตั้งอยู่ที่ส่วนเบื้องล่างของตับ ทำให้ไตและหัวใจเป็นต้นชุ่ม" แม้ที่ตั้งส่วนเบื้องล่างของตับหรือไตและหัวใจเป็นต้นก็ย่อมไม่รู้ว่า "โลหิตตั้งอยู่ในเรา หรือตั้งอยู่ทำให้พวกเราชุ่ม" จริงอยู่ ธรรมเหล่านี้ปราศจากการนึกและการพิจารณา...ฯลฯ...ไม่ใช่บุคคล พึงกำหนดโดยส่วนว่า โลหิตมีส่วนแห่งโลหิตเป็นแดนกำหนด นี้เป็นการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกันแห่งโลหิตนั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกัน ก็เหมือนกับผมนั้นเทียว ด้วยประการฉะนี้ พึงกำหนดโลหิตโดยทางวรรณะเป็นต้น

තතො පරං සරීරෙ සෙදො වණ්ණතො පසන්නතිලතෙලවණ්ණොති වවත්ථපෙති. සණ්ඨානතො ඔකාසසණ්ඨානො. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතො. ඔකාසතො සෙදස්ස ඔකාසො නාම නිබද්ධො නත්ථි, යත්ථ සෙදො ලොහිතං විය සදා තිට්ඨෙය්‍ය. යස්මා වා යදා අග්ගිසන්තාපසූරියසන්තාපඋතුවිකාරාදීහි [Pg.51] සරීරං සන්තපති, අථ උදකතො අබ්බූළ්හමත්තවිසමච්ඡින්නභිසමුළාලකුමුදනාලකලාපඋදකමිව සබ්බකෙසලොමකූපවිවරෙහි පග්ඝරති. තස්මා තෙසං කෙසලොමකූපවිවරානං වසෙන තං සණ්ඨානතො වවත්ථපෙති. ‘‘සෙදපරිග්ගණ්හකෙන ච යොගාවචරෙන කෙසලොමකූපවිවරෙ පූරෙත්වා ඨිතවසෙනෙව සෙදො මනසිකාතබ්බො’’ති වුත්තං පුබ්බාචරියෙහි.

ต่อจากนั้น พึงกำหนดเหงื่อในร่างกาย โดยวรรณะว่า มีสีเหมือนน้ำมันงาใส โดยสัณฐาน มีสัณฐานตามที่ตั้ง โดยทิศ เกิดในทิศทั้งสอง โดยที่ตั้ง ที่ตั้งของเหงื่อชื่อว่าที่แน่นอนไม่มี ที่ซึ่งเหงื่อจะพึงตั้งอยู่เสมอเหมือนโลหิตนั้นไม่มี เพราะว่าเมื่อใดร่างกายเร่าร้อนด้วยความร้อนจากไฟ ความร้อนจากดวงอาทิตย์ และความแปรปรวนแห่งอุตุเป็นต้น เมื่อนั้นเหงื่อย่อมไหลออกจากช่องขุมขนและผมทั้งปวง เหมือนน้ำจากกอสายบัว เหง้าบัว รากบัว และกอบัวที่เพิ่งดึงขึ้นมาอย่างไม่สม่ำเสมอ เพราะเหตุนั้น พึงกำหนดเหงื่อนั้นโดยสัณฐานตามอำนาจแห่งช่องขุมขนและผมเหล่านั้น บูรพาจารย์กล่าวไว้ว่า "อันโยคาวจรผู้กำหนดเหงื่อ พึงมนสิการถึงเหงื่อโดยอาการที่เต็มตั้งอยู่ในช่องขุมขนและผมเท่านั้น"

තත්ථ යථා භිසමුළාලකුමුදනාලකලාපවිවරෙහි පග්ඝරන්තං උදකං න ජානාති ‘‘අහං භිසමුළාලකුමුදනාලකලාපවිවරෙහි පග්ඝරාමී’’ති, නපි භිසමුළාලකුමුදනාලකලාපවිවරා ජානන්ති ‘‘අම්හෙහි උදකං පග්ඝරතී’’ති; එවමෙව න සෙදො ජානාති ‘‘අහං කෙසලොමකූපවිවරෙහි පග්ඝරාමී’’ති, නපි කෙසලොමකූපවිවරා ජානන්ති ‘‘අම්හෙහි සෙදො පග්ඝරතී’’ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො සෙදො සෙදභාගෙන පරිච්ඡින්නොති වවත්ථපෙති. අයමෙතස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං සෙදං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

ในเหงื่อนั้น อุปมาฉันใด น้ำที่ไหลออกจากช่องแห่งกอสายบัว เหง้าบัว รากบัว และกอบัว ย่อมไม่รู้ว่า "เราไหลออกจากช่องแห่งกอสายบัว เหง้าบัว รากบัว และกอบัว" แม้ช่องแห่งกอสายบัว เหง้าบัว รากบัว และกอบัว ก็ย่อมไม่รู้ว่า "น้ำไหลออกจากเรา" ฉันนั้นนั่นเทียว เหงื่อย่อมไม่รู้ว่า "เราไหลออกจากช่องขุมขนและผม" แม้ช่องขุมขนและผมก็ย่อมไม่รู้ว่า "เหงื่อไหลออกจากเรา" จริงอยู่ ธรรมเหล่านี้ปราศจากการนึกและการพิจารณา...ฯลฯ...ไม่ใช่บุคคล พึงกำหนดโดยส่วนว่า เหงื่อมีส่วนแห่งเหงื่อเป็นแดนกำหนด นี้เป็นการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกันแห่งเหงื่อนั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกัน ก็เหมือนกับผมนั้นเทียว ด้วยประการฉะนี้ พึงกำหนดเหงื่อโดยทางวรรณะเป็นต้น

තතො පරං සරීරෙ චම්මමංසන්තරෙ මෙදො වණ්ණතො ඵාලිතහලිද්දිවණ්ණොති වවත්ථපෙති. සණ්ඨානතො ඔකාසසණ්ඨානො. තථා හි සුඛිනො ථූලසරීරස්ස චම්මමංසන්තරෙ ඵරිත්වා ඨිතො හලිද්දිරත්තදුකූලපිලොතිකසණ්ඨානො, කිසසරීරස්ස ජඞ්ඝමංසඌරුමංසපිට්ඨිකණ්ටකනිස්සිතපිට්ඨිමංසඋදරපටලමංසානි නිස්සාය සංවෙල්ලිත්වා ඨපිතහලිද්දිරත්තදුකූලපිලොතිකඛණ්ඩසණ්ඨානො. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතො. ඔකාසතො ථූලසරීරස්ස සකලසරීරං ඵරිත්වා කිසස්ස ජඞ්ඝාමංසාදීනි නිස්සාය ඨිතො, යො සිනෙහසඞ්ඛාතොපි හුත්වා පරමජෙගුච්ඡත්තා න මත්ථකතෙලත්ථං න ගණ්ඩූසතෙලත්ථං න දීපජාලනත්ථං සඞ්ගය්හති.

ต่อจากนั้น พึงกำหนดมันข้นในระหว่างหนังและเนื้อในร่างกาย โดยวรรณะว่า มีสีเหมือนขมิ้นที่หัก โดยสัณฐาน มีสัณฐานตามที่ตั้ง จริงอย่างนั้น สำหรับคนมีสุข มีร่างกายอ้วน มันข้นจะตั้งอยู่แผ่ซ่านไปในระหว่างหนังและเนื้อ มีสัณฐานเหมือนผ้าเปลือกไม้ที่ย้อมด้วยขมิ้น สำหรับคนมีร่างกายผอม มันข้นจะอาศัยเนื้อน่อง เนื้อขา เนื้อหลังที่อาศัยกระดูกสันหลัง และเนื้อพื้นท้อง หดตัวอยู่ มีสัณฐานเหมือนชิ้นผ้าเปลือกไม้ที่ย้อมด้วยขมิ้นแล้ววางไว้ โดยทิศ เกิดในทิศทั้งสอง โดยที่ตั้ง สำหรับคนอ้วน มันข้นจะแผ่ไปทั่วร่างกาย สำหรับคนผอม จะตั้งอาศัยเนื้อน่องเป็นต้น มันข้นใด แม้จะถูกนับว่าเป็นของมัน แต่เพราะเป็นของน่ารังเกียจอย่างยิ่ง จึงไม่ถูกนำไปเพื่อเป็นน้ำมันทาศีรษะ ไม่ถูกนำไปเพื่อเป็นน้ำมันทาฝี และไม่ถูกนำไปเพื่อจุดประทีป

තත්ථ යථා මංසපුඤ්ජං නිස්සාය ඨිතා හලිද්දිරත්තදුකූලපිලොතිකා න ජානාති ‘‘අහං මංසපුඤ්ජං නිස්සාය ඨිතා’’ති, නපි මංසපුඤ්ජො ජානාති ‘‘හලිද්දිරත්තදුකූලපිලොතිකා මං නිස්සාය ඨිතා’’ති; එවමෙව න මෙදො ජානාති ‘‘අහං සකලසරීරං ජඞ්ඝාදීසු වා මංසං නිස්සාය ඨිතො’’ති, නපි සකලසරීරං ජානාති ජඞ්ඝාදීසු වා මංසං ‘‘මෙදො මං නිස්සාය ඨිතො’’ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො මෙදො හෙට්ඨා මංසෙන, උපරි චම්මෙන, සමන්තතො මෙදභාගෙන [Pg.52] පරිච්ඡින්නොති වවත්ථපෙති. අයමෙතස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං මෙදං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

ในบรรดาส่วนประกอบเหล่านั้น มีอุปมาว่า ผ้าเปลือกไม้เก่าที่ย้อมด้วยขมิ้นซึ่งอาศัยก้อนเนื้อตั้งอยู่ ย่อมไม่รู้ว่า “เราอาศัยก้อนเนื้อตั้งอยู่” แม้ก้อนเนื้อก็ย่อมไม่รู้ว่า “ผ้าเปลือกไม้เก่าที่ย้อมด้วยขมิ้นอาศัยเราตั้งอยู่” ฉันใด ก็ฉันนั้นเหมือนกัน มันเปลวย่อมไม่รู้ว่า “เราอาศัยร่างกายทั้งหมด หรือเนื้อที่แข้งเป็นต้นตั้งอยู่” แม้ร่างกายทั้งหมด หรือเนื้อที่แข้งเป็นต้นก็ย่อมไม่รู้ว่า “มันเปลวอาศัยเราตั้งอยู่” จริงอยู่ ธรรมเหล่านี้เว้นจากการน้อมใจไปและการพิจารณา... (ละ)... ไม่ใช่บุคคล ดังนี้ พึงกำหนดโดยส่วนที่กำหนดว่า มันเปลวข้างล่างมีเนื้อ ข้างบนมีหนัง โดยรอบมีส่วนของมันเปลวกำหนดไว้ นี้เป็นการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกันของมันเปลวนั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกันก็เหมือนกับผมนั้นเทียว ด้วยประการฉะนี้ พึงกำหนดมันเปลวโดยสีเป็นต้น

තතො පරං සරීරෙ අස්සු වණ්ණතො පසන්නතිලතෙලවණ්ණන්ති වවත්ථපෙති. සණ්ඨානතො ඔකාසසණ්ඨානං. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො අක්ඛිකූපකෙසු ඨිතන්ති. න චෙතං පිත්තකොසකෙ පිත්තමිව අක්ඛිකූපකෙසු සදා සන්නිචිතං හුත්වා තිට්ඨති, කින්තු යදා සොමනස්සජාතා සත්තා මහාහසිතං හසන්ති, දොමනස්සජාතා රොදන්ති පරිදෙවන්ති, තථාරූපං විසමාහාරං වා හරන්ති, යදා ච තෙසං අක්ඛීනි ධූමරජපංසුකාදීහි අභිහඤ්ඤන්ති, තදා එතෙහි සොමනස්සදොමනස්සවිසමාහාරාදීහි සමුට්ඨහිත්වා අස්සු අක්ඛිකූපකෙසු පූරෙත්වා තිට්ඨති පග්ඝරති ච. ‘‘අස්සුපරිග්ගණ්හකෙන ච යොගාවචරෙන අක්ඛිකූපකෙ පූරෙත්වා ඨිතවසෙනෙව තං මනසිකාතබ්බ’’න්ති පුබ්බාචරියා වණ්ණයන්ති.

ต่อจากนั้น พึงกำหนดน้ำตาในร่างกายว่า โดยสี มีสีเหมือนน้ำมันงาที่ใส โดยสัณฐาน มีสัณฐานตามที่ตั้ง โดยทิศ เกิดในทิศเบื้องบน โดยที่ตั้ง ตั้งอยู่ในเบ้าตาทั้งสอง และน้ำตานี้ไม่ได้ขังอยู่ในเบ้าตาทั้งสองตลอดกาลเหมือนดีในฝักดี แต่ว่า เมื่อใด สัตว์ทั้งหลายผู้เกิดโสมนัสย่อมหัวเราะเสียงดัง ผู้เกิดโทมนัสย่อมร้องไห้คร่ำครวญ หรือบริโภคอาหารที่ไม่เหมาะสมเช่นนั้น และเมื่อใด ดวงตาของสัตว์เหล่านั้นถูกควัน ละออง หรือธุลีเป็นต้นกระทบ เมื่อนั้น น้ำตาเกิดขึ้นเพราะโสมนัส โทมนัส และอาหารที่ไม่เหมาะสมเป็นต้นเหล่านี้ แล้วเต็มอยู่ในเบ้าตาทั้งสอง และย่อมไหลออก บูรพาจารย์ทั้งหลายกล่าวไว้ว่า “อันโยคาวจรผู้กำหนดน้ำตา พึงมนสิการน้ำตานั้นโดยอาการที่เต็มอยู่ในเบ้าตาเท่านั้น”

තත්ථ යථා මත්ථකච්ඡින්නතරුණතාලට්ඨිකූපකෙසු ඨිතං උදකං න ජානාති ‘‘අහං මත්ථකච්ඡින්නතරුණතාලට්ඨිකූපකෙසු ඨිත’’න්ති, නපි මත්ථකච්ඡින්නතරුණතාලට්ඨිකූපකා ජානන්ති ‘‘අම්හෙසු උදකං ඨිත’’න්ති; එවමෙව න අස්සු ජානාති ‘‘අහං අක්ඛිකූපකෙසු ඨිත’’න්ති, නපි අක්ඛිකූපකා ජානන්ති ‘‘අම්හෙසු අස්සු ඨිත’’න්ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො අස්සු අස්සුභාගෙන පරිච්ඡින්නන්ති වවත්ථපෙති. අයමෙතස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං අස්සුං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

ในบรรดาส่วนประกอบเหล่านั้น มีอุปมาว่า น้ำที่ขังอยู่ในรอยเจาะของเมล็ดตาลอ่อนที่ถูกตัดขั้ว ย่อมไม่รู้ว่า “เราขังอยู่ในรอยเจาะของเมล็ดตาลอ่อนที่ถูกตัดขั้ว” แม้รอยเจาะของเมล็ดตาลอ่อนที่ถูกตัดขั้วก็ย่อมไม่รู้ว่า “น้ำขังอยู่ในพวกเรา” ฉันใด ก็ฉันนั้นเหมือนกัน น้ำตาย่อมไม่รู้ว่า “เราขังอยู่ในเบ้าตาทั้งสอง” แม้เบ้าตาทั้งสองก็ย่อมไม่รู้ว่า “น้ำตาขังอยู่ในพวกเรา” จริงอยู่ ธรรมเหล่านี้เว้นจากการน้อมใจไปและการพิจารณา... (ละ)... ไม่ใช่บุคคล ดังนี้ พึงกำหนดโดยส่วนที่กำหนดว่า น้ำตากำหนดไว้โดยส่วนแห่งน้ำตา นี้เป็นการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกันของน้ำตานั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกันก็เหมือนกับผมนั้นเทียว ด้วยประการฉะนี้ พึงกำหนดน้ำตาโดยสีเป็นต้น

තතො පරං සරීරෙ විලීනසිනෙහසඞ්ඛාතා වසා වණ්ණතො ආචාමෙ ආසිත්තතෙලවණ්ණාති වවත්ථපෙති. සණ්ඨානතො ඔකාසසණ්ඨානා. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතා. ඔකාසතො හත්ථතලහත්ථපිට්ඨිපාදතලපාදපිට්ඨිනාසාපුටනලාටඅංසකූටෙසු ඨිතාති. න චෙසා එතෙසු ඔකාසෙසු සදා විලීනා එව හුත්වා තිට්ඨති, කින්තු යදා අග්ගිසන්තාපසූරියසන්තාපඋතුවිසභාගධාතුවිසභාගෙහි තෙ පදෙසා උස්මාජාතා හොන්ති, තදා තත්ථ විලීනාව හුත්වා පසන්නසලිලාසු උදකසොණ්ඩිකාසු නීහාරො විය සරති.

ต่อจากนั้น พึงกำหนดมันข้นในร่างกาย อันนับว่าเป็นมันเหลวว่า โดยสี มีสีเหมือนน้ำมันที่หยดลงในน้ำข้าว โดยสัณฐาน มีสัณฐานตามที่ตั้ง โดยทิศ เกิดในทิศทั้งสอง โดยที่ตั้ง ตั้งอยู่ที่ฝ่ามือ หลังมือ ฝ่าเท้า หลังเท้า ปีกจมูก หน้าผาก และบ่า และมันข้นนี้ไม่ได้ละลายตั้งอยู่ ณ ที่ตั้งเหล่านี้ตลอดกาล แต่ว่า เมื่อใด เพราะความร้อนจากไฟ ความร้อนจากดวงอาทิตย์ ความแปรปรวนของอุตุ และความแปรปรวนของธาตุ ส่วนเหล่านั้นเกิดความร้อนขึ้น เมื่อนั้น มันข้นนั้นละลายแล้วในที่นั้น ย่อมซึมซาบไปเหมือนไอน้ำในบ่อน้ำใส

තත්ථ [Pg.53] යථා උදකසොණ්ඩියො අජ්ඣොත්ථරිත්වා ඨිතො නීහාරො න ජානාති ‘‘අහං උදකසොණ්ඩියො අජ්ඣොත්ථරිත්වා ඨිතො’’ති, නපි උදකසොණ්ඩියො ජානන්ති ‘‘නීහාරො අම්හෙ අජ්ඣොත්ථරිත්වා ඨිතො’’ති; එවමෙව න වසා ජානාති ‘‘අහං හත්ථතලාදීනි අජ්ඣොත්ථරිත්වා ඨිතා’’ති, නපි හත්ථතලාදීනි ජානන්ති ‘‘වසා අම්හෙ අජ්ඣොත්ථරිත්වා ඨිතා’’ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො වසා වසාභාගෙන පරිච්ඡින්නාති වවත්ථපෙති. අයමෙතිස්සා සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං වසං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

ในบรรดาส่วนประกอบเหล่านั้น มีอุปมาว่า ไอน้ำที่ปกคลุมบ่อน้ำตั้งอยู่ ย่อมไม่รู้ว่า “เราปกคลุมบ่อน้ำตั้งอยู่” แม้บ่อน้ำก็ย่อมไม่รู้ว่า “ไอน้ำปกคลุมพวกเราตั้งอยู่” ฉันใด ก็ฉันนั้นเหมือนกัน มันข้นย่อมไม่รู้ว่า “เราปกคลุมฝ่ามือเป็นต้นตั้งอยู่” แม้ฝ่ามือเป็นต้นก็ย่อมไม่รู้ว่า “มันข้นปกคลุมพวกเราตั้งอยู่” จริงอยู่ ธรรมเหล่านี้เว้นจากการน้อมใจไปและการพิจารณา... (ละ)... ไม่ใช่บุคคล ดังนี้ พึงกำหนดโดยส่วนที่กำหนดว่า มันข้นกำหนดไว้โดยส่วนแห่งมันข้น นี้เป็นการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกันของมันข้นนั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกันก็เหมือนกับผมนั้นเทียว ด้วยประการฉะนี้ พึงกำหนดมันข้นโดยสีเป็นต้น

තතො පරං සරීරෙ මුඛස්සබ්භන්තරෙ ඛෙළො වණ්ණතො සෙතො ඵෙණවණ්ණොති වවත්ථපෙති. සණ්ඨානතො ඔකාසසණ්ඨානොති, සමුද්දඵෙණසණ්ඨානොතිපි එකෙ. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතො. ඔකාසතො උභොහි කපොලපස්සෙහි ඔරොහිත්වා ජිව්හාය ඨිතොති. න චෙසො එත්ථ සදා සන්නිචිතො හුත්වා තිට්ඨති, කින්තු යදා සත්තා තථාරූපං ආහාරං පස්සන්ති වා සරන්ති වා, උණ්හතිත්තකටුකලොණම්බිලානං වා කිඤ්චි මුඛෙ ඨපෙන්ති. යදා ච තෙසං හදයං ආගිලායති, කිස්මිඤ්චිදෙව වා ජිගුච්ඡා උප්පජ්ජති, තදා ඛෙළො උප්පජ්ජිත්වා උභොහි කපොලපස්සෙහි ඔරොහිත්වා ජිව්හාය සණ්ඨාති. අග්ගජිව්හාය චෙස ඛෙළො තනුකො හොති, මූලජිව්හාය බහලො, මුඛෙ පක්ඛිත්තඤ්ච පුථුකං වා තණ්ඩුලං වා අඤ්ඤං වා කිඤ්චි ඛාදනීයං නදිපුලිනෙ ඛතකූපසලිලමිව පරික්ඛයමගච්ඡන්තොව සදා තෙමනසමත්ථො හොති.

ต่อจากนั้น พึงกำหนดน้ำลายภายในปากในร่างกายว่า โดยสี มีสีขาวเหมือนฟองน้ำ โดยสัณฐาน มีสัณฐานตามที่ตั้ง อาจารย์บางพวกกล่าวว่า มีสัณฐานเหมือนฟองคลื่นในทะเล โดยทิศ เกิดในทิศเบื้องบน โดยที่ตั้ง ไหลลงจากกระพุ้งแก้มทั้งสองข้างแล้วตั้งอยู่ที่ลิ้น และน้ำลายนี้ไม่ได้ขังอยู่ที่ลิ้นนี้ตลอดกาล แต่ว่า เมื่อใด สัตว์ทั้งหลายเห็นหรือระลึกถึงอาหารเช่นนั้น หรืออมของร้อน ขม เผ็ด เค็ม หรือเปรี้ยวอย่างใดอย่างหนึ่งไว้ในปาก และเมื่อใด หัวใจของสัตว์เหล่านั้นเกิดอาการคลื่นไส้ หรือเกิดความรังเกียจในสิ่งใดสิ่งหนึ่ง เมื่อนั้น น้ำลายก็เกิดขึ้น ไหลลงจากกระพุ้งแก้มทั้งสองข้างแล้วตั้งอยู่ที่ลิ้น และน้ำลายนี้ที่ปลายลิ้นจะใส ที่โคนลิ้นจะข้น และสามารถทำให้ของเคี้ยวใดๆ เช่น ขนมเบื้อง หรือข้าวสาร หรือของเคี้ยวอื่นๆ ที่ใส่ไว้ในปาก ให้เปียกชุ่มได้เสมอ ไม่หมดสิ้นไป เหมือนน้ำในบ่อที่ขุดไว้ที่หาดทรายแม่น้ำ

තත්ථ යථා නදිපුලිනෙ ඛතකූපතලෙ සණ්ඨිතං උදකං න ජානාති ‘‘අහං කූපතලෙ සණ්ඨිත’’න්ති, නපි කූපතලං ජානාති ‘‘මයි උදකං ඨිත’’න්ති; එවමෙව න ඛෙළො ජානාති ‘‘අහං උභොහි කපොලපස්සෙහි ඔරොහිත්වා ජිව්හාතලෙ සණ්ඨිතො’’ති, නපි ජිව්හාතලං ජානාති ‘‘මයි උභොහි කපොලපස්සෙහි ඔරොහිත්වා ඛෙළො සණ්ඨිතො’’ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො ඛෙළො ඛෙළභාගෙන පරිච්ඡින්නොති වවත්ථපෙති. අයමෙතස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං ඛෙළං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

บรรดาส่วนเหล่านั้น อุปมาเหมือนน้ำที่ตั้งอยู่ในพื้นบ่อที่ขุดไว้ ณ หาดทรายแม่น้ำ ย่อมไม่รู้ว่า ‘เราตั้งอยู่ที่พื้นบ่อ’ แม้พื้นบ่อก็ย่อมไม่รู้ว่า ‘น้ำตั้งอยู่ที่เรา’ ฉันใด; น้ำลายก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมไม่รู้ว่า ‘เราไหลลงจากกระพุ้งแก้มทั้งสองแล้วตั้งอยู่ที่พื้นลิ้น’ แม้พื้นลิ้นก็ย่อมไม่รู้ว่า ‘น้ำลายไหลลงจากกระพุ้งแก้มทั้งสองแล้วตั้งอยู่ที่เรา’ จริงอยู่ ธรรมเหล่านี้เว้นจากการนึกและการพิจารณา...ฯลฯ...มิใช่บุคคล (พึงกำหนด) โดยการกำหนด พึงกำหนดว่า น้ำลายกำหนดแล้วโดยส่วนแห่งน้ำลาย นี้เป็นการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกันของน้ำลายนั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกันก็เหมือนกับผม ฉะนี้แล พึงกำหนดน้ำลายโดยสีเป็นต้นอย่างนี้

තතො [Pg.54] පරං සරීරෙ සිඞ්ඝාණිකා වණ්ණතො සෙතා තරුණතාලමිඤ්ජවණ්ණාති වවත්ථපෙති. සණ්ඨානතො ඔකාසසණ්ඨානා, සෙදෙත්වා සෙදෙත්වා නාසාපුටෙ නිරන්තරං පක්ඛිත්තවෙත්තඞ්කුරසණ්ඨානාතිපි එකෙ. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතා. ඔකාසතො නාසාපුටෙ පූරෙත්වා ඨිතාති. න චෙසා එත්ථ සදා සන්නිචිතා හුත්වා තිට්ඨති, කින්තු සෙය්‍යථාපි නාම පුරිසො පදුමිනිපත්තෙ දධිං බන්ධිත්වා හෙට්ඨා පදුමිනිපත්තං කණ්ටකෙන විජ්ඣෙය්‍ය, අථ තෙන ඡිද්දෙන දධිපිණ්ඩං ගළිත්වා බහි පපතෙය්‍ය; එවමෙව යදා සත්තා රොදන්ති, විසභාගාහාරඋතුවසෙන වා සඤ්ජාතධාතුක්ඛොභා හොන්ති, තදා අන්තොසීසතො පූතිසෙම්හභාවං ආපන්නං මත්ථලුඞ්ගං ගළිත්වා තාලුමත්ථකවිවරෙන ඔතරිත්වා නාසාපුටෙ පූරෙත්වා තිට්ඨති.

ลำดับนั้น น้ำมูกในร่างกาย พึงกำหนดว่า โดยสี มีสีขาวเหมือนสีจาวตาลอ่อน โดยสัณฐาน มีสัณฐานตามที่ตั้ง อาจารย์บางพวกกล่าวว่า มีสัณฐานเหมือนหน่อหวายที่ใส่ไว้ในช่องจมูกตลอดเวลาโดยทำให้เปื่อยยุ่ย โดยทิศ เกิดในทิศเบื้องบน โดยที่ตั้ง ตั้งอยู่เต็มช่องจมูก และน้ำมูกนี้มิได้สั่งสมตั้งอยู่ในที่นี้เสมอไป แต่ อุปมาเหมือนบุรุษห่อนมส้มไว้ในใบบัวแล้วพึงเจาะใบบัวข้างล่างด้วยหนาม ครั้งนั้น ก้อนนมส้มพึงไหลออกทางช่องนั้นแล้วตกไปภายนอก ฉันใด; ฉันนั้นเหมือนกัน ในกาลใด สัตว์ทั้งหลายร้องไห้ หรือมีความกำเริบแห่งธาตุเกิดขึ้นด้วยอำนาจอาหารและอุตุที่ไม่สบาย ในกาลนั้น เยื่อในสมองศีรษะซึ่งกลายเป็นเสมหะเน่าจากภายในศีรษะ ไหลซึมลงมาทางช่องเหนือเพดานปาก แล้วตั้งอยู่เต็มช่องจมูก

තත්ථ යථා සිප්පිකාය පක්ඛිත්තං පූතිදධි න ජානාති ‘‘අහං සිප්පිකාය ඨිත’’න්ති, නපි සිප්පිකා ජානාති ‘‘මයි පූතිකං දධි ඨිත’’න්ති; එවමෙව න සිඞ්ඝාණිකා ජානාති ‘‘අහං නාසාපුටෙසු ඨිතා’’ති, නපි නාසාපුටා ජානන්ති ‘‘අම්හෙසු සිඞ්ඝාණිකා ඨිතා’’ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො සිඞ්ඝාණිකා සිඞ්ඝාණිකභාගෙන පරිච්ඡින්නාති වවත්ථපෙති. අයමෙතිස්සා සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං සිඞ්ඝාණිකං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

บรรดาส่วนเหล่านั้น อุปมาเหมือนนมส้มเน่าที่ใส่ไว้ในฝาหอย ย่อมไม่รู้ว่า ‘เราตั้งอยู่ในฝาหอย’ แม้ฝาหอยก็ย่อมไม่รู้ว่า ‘นมส้มเน่าตั้งอยู่ในเรา’ ฉันใด; ฉันนั้นเหมือนกัน น้ำมูกย่อมไม่รู้ว่า ‘เราตั้งอยู่ในช่องจมูก’ แม้ช่องจมูกก็ย่อมไม่รู้ว่า ‘น้ำมูกตั้งอยู่ในเรา’ จริงอยู่ ธรรมเหล่านี้เว้นจากการนึกและการพิจารณา...ฯลฯ...มิใช่บุคคล (พึงกำหนด) โดยการกำหนด พึงกำหนดว่า น้ำมูกกำหนดแล้วโดยส่วนแห่งน้ำมูก นี้เป็นการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกันของน้ำมูกนั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกันก็เหมือนกับผม ฉะนี้แล พึงกำหนดน้ำมูกโดยสีเป็นต้นอย่างนี้

තතො පරං අන්තොසරීරෙ ලසිකාති සරීරසන්ධීනං අබ්භන්තරෙ පිච්ඡිලකුණපං. සා වණ්ණතො කණිකාරනිය්‍යාසවණ්ණාති වවත්ථපෙති. සණ්ඨානතො ඔකාසසණ්ඨානා. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතා. ඔකාසතො අට්ඨිසන්ධීනං අබ්භඤ්ජනකිච්චං සාධයමානා අසීතිසතසන්ධීනං අබ්භන්තරෙ ඨිතාති. යස්ස චෙසා මන්දා හොති, තස්ස උට්ඨහන්තස්ස නිසීදන්තස්ස අභික්කමන්තස්ස පටික්කමන්තස්ස සමිඤ්ජන්තස්ස පසාරෙන්තස්ස අට්ඨිකානි කටකටායන්ති, අච්ඡරිකාසද්දං කරොන්තො විය විචරති, එකයොජනද්වියොජනමත්තම්පි අද්ධානං ගතස්ස වායොධාතු කුප්පති, ගත්තානි දුක්ඛන්ති යස්ස පන චෙසා බහුකා හොති, තස්ස උට්ඨානනිසජ්ජාදීසු න අට්ඨීනි කටකටායන්ති, දීඝම්පි අද්ධානං ගතස්ස න වායොධාතු කුප්පති, න ගත්තානි දුක්ඛන්ති.

ลำดับนั้น น้ำไขข้อในภายในร่างกาย คือซากศพที่เหนียวในภายในข้อต่อของร่างกาย พึงกำหนดว่า น้ำไขข้อนั้นโดยสี มีสีเหมือนยางของต้นกรรณิการ์ โดยสัณฐาน มีสัณฐานตามที่ตั้ง โดยทิศ เกิดในทิศทั้งสอง โดยที่ตั้ง ตั้งอยู่ภายในข้อต่อ ๑๘๐ แห่ง ยังกิจคือการหล่อลื่นข้อกระดูกให้สำเร็จ ก็บุคคลใดมีน้ำไขข้อนี้้น้อย เมื่อบุคคลนั้นลุกขึ้น นั่ง ก้าวไป ถอยกลับ คู้เข้า เหยียดออก กระดูกทั้งหลายย่อมลั่นดังกรอบแกรบ เที่ยวไปประหนึ่งทำเสียงดีดนิ้ว เมื่อไปสิ้นหนทางแม้เพียงโยชน์หนึ่งหรือสองโยชน์ วาโยธาตุย่อมกำเริบ อวัยวะทั้งหลายย่อมปวด ส่วนบุคคลใดมีน้ำไขข้อนี้มาก กระดูกของบุคคลนั้นย่อมไม่ลั่นดังกรอบแกรบในเวลายืนนั่งเป็นต้น เมื่อไปสิ้นหนทางไกล วาโยธาตุก็ไม่กำเริบ อวัยวะทั้งหลายก็ไม่ปวด

තත්ථ [Pg.55] යථා අබ්භඤ්ජනතෙලං න ජානාති ‘‘අහං අක්ඛං අබ්භඤ්ජිත්වා ඨිත’’න්ති, නපි අක්ඛො ජානාති ‘‘මං තෙලං අබ්භඤ්ජිත්වා ඨිත’’න්ති; එවමෙව න ලසිකා ජානාති ‘‘අහං අසීතිසතසන්ධියො අබ්භඤ්ජිත්වා ඨිතා’’ති, නපි අසීතිසතසන්ධියො ජානන්ති ‘‘ලසිකා අම්හෙ අබ්භඤ්ජිත්වා ඨිතා’’ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො ලසිකා ලසිකභාගෙන පරිච්ඡින්නාති වවත්ථපෙති. අයමෙතිස්සා සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං ලසිකං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

บรรดาส่วนเหล่านั้น อุปมาเหมือนน้ำมันหยอดเพลา ย่อมไม่รู้ว่า ‘เราหล่อลื่นเพลาแล้วตั้งอยู่’ แม้เพลาก็ย่อมไม่รู้ว่า ‘น้ำมันหล่อลื่นเราแล้วตั้งอยู่’ ฉันใด; ฉันนั้นเหมือนกัน น้ำไขข้อย่อมไม่รู้ว่า ‘เราหล่อลื่นข้อต่อ ๑๘๐ แห่งแล้วตั้งอยู่’ แม้ข้อต่อ ๑๘๐ แห่งก็ย่อมไม่รู้ว่า ‘น้ำไขข้อหล่อลื่นเราแล้วตั้งอยู่’ จริงอยู่ ธรรมเหล่านี้เว้นจากการนึกและการพิจารณา...ฯลฯ...มิใช่บุคคล (พึงกำหนด) โดยการกำหนด พึงกำหนดว่า น้ำไขข้อกำหนดแล้วโดยส่วนแห่งน้ำไขข้อ นี้เป็นการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกันของน้ำไขข้อนั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกันก็เหมือนกับผม ฉะนี้แล พึงกำหนดน้ำไขข้อโดยสีเป็นต้นอย่างนี้

තතො පරං අන්තොසරීරෙ මුත්තං වණ්ණතො මාසඛාරොදකවණ්ණන්ති වවත්ථපෙති. සණ්ඨානතො උදකං පූරෙත්වා අධොමුඛඨපිතඋදකකුම්භඅන්තරගතඋදකසණ්ඨානං. දිසතො හෙට්ඨිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො වත්ථිස්සබ්භන්තරෙ ඨිතන්ති. වත්ථි නාම වත්ථිපුටො වුච්චති, යත්ථ සෙය්‍යථාපි නාම චන්දනිකාය පක්ඛිත්තෙ අමුඛෙ පෙළාඝටෙ චන්දනිකාරසො පවිසති, න චස්ස පවිසනමග්ගො පඤ්ඤායති; එවමෙව සරීරතො මුත්තං පවිසති, න චස්ස පවිසනමග්ගො පඤ්ඤායති නික්ඛමනමග්ගො එව තු පාකටො හොති, යම්හි ච මුත්තස්ස භරිතෙ ‘‘පස්සාවං කරොමා’’ති සත්තානං ආයූහනං හොති. තත්ථ යථා චන්දනිකාය පක්ඛිත්තෙ අමුඛෙ පෙළාඝටෙ ඨිතො චන්දනිකාරසො න ජානාති ‘‘අහං අමුඛෙ පෙළාඝටෙ ඨිතො’’ති, නපි පෙළාඝටො ජානාති ‘‘මයි චන්දනිකාරසො ඨිතො’’ති; එවමෙව මුත්තං න ජානාති ‘‘අහං වත්ථිම්හි ඨිත’’න්ති, නපි වත්ථි ජානාති ‘‘මයි මුත්තං ඨිත’’න්ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො වත්ථිඅබ්භන්තරෙන චෙව මුත්තභාගෙන ච පරිච්ඡින්නන්ති වවත්ථපෙති. අයමෙතස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං මුත්තං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති. එවමයං ඉමං ද්වත්තිංසාකාරං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

ลำดับนั้น น้ำมูตรในภายในร่างกาย พึงกำหนดว่า โดยสี มีสีเหมือนน้ำด่างถั่ว โดยสัณฐาน มีสัณฐานเหมือนน้ำที่ขังอยู่ในหม้อน้ำที่คว่ำปากลงซึ่งเต็มด้วยน้ำ โดยทิศ เกิดในทิศเบื้องต่ำ โดยที่ตั้ง ตั้งอยู่ภายในกระเพาะปัสสาวะ ที่ชื่อว่า วัตถิ ได้แก่ กระเพาะปัสสาวะ ซึ่งอุปมาเหมือนน้ำจากรางโสโครกย่อมเข้าไปในหม้อกรองน้ำที่ไม่มีปากซึ่งวางไว้ในรางโสโครก แต่ทางเข้าของมันหาปรากฏไม่ ฉันใด; ฉันนั้นเหมือนกัน น้ำมูตรย่อมซึมเข้าจากร่างกาย แต่ทางเข้าของมันหาปรากฏไม่ ส่วนทางออกเท่านั้นย่อมปรากฏ และเมื่อกระเพาะปัสสาวะนั้นเต็มด้วยน้ำมูตรแล้ว ความพยายามของสัตว์ทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นว่า ‘เราจะถ่ายปัสสาวะ’ บรรดาส่วนเหล่านั้น อุปมาเหมือนน้ำจากรางโสโครกที่ตั้งอยู่ในหม้อกรองน้ำไม่มีปากซึ่งวางไว้ในรางโสโครก ย่อมไม่รู้ว่า ‘เราตั้งอยู่ในหม้อกรองน้ำไม่มีปาก’ แม้หม้อกรองน้ำก็ย่อมไม่รู้ว่า ‘น้ำจากรางโสโครกตั้งอยู่ในเรา’ ฉันใด; ฉันนั้นเหมือนกัน น้ำมูตรย่อมไม่รู้ว่า ‘เราตั้งอยู่ในกระเพาะปัสสาวะ’ แม้กระเพาะปัสสาวะก็ย่อมไม่รู้ว่า ‘น้ำมูตรตั้งอยู่ในเรา’ จริงอยู่ ธรรมเหล่านี้เว้นจากการนึกและการพิจารณา...ฯลฯ...มิใช่บุคคล (พึงกำหนด) โดยการกำหนด พึงกำหนดว่า (น้ำมูตร) กำหนดแล้วโดยภายในกระเพาะปัสสาวะและโดยส่วนแห่งน้ำมูตร นี้เป็นการกำหนดโดยส่วนที่เสมอกันของน้ำมูตรนั้น ส่วนการกำหนดโดยส่วนที่ไม่เสมอกันก็เหมือนกับผม ฉะนี้แล พึงกำหนดน้ำมูตรโดยสีเป็นต้นอย่างนี้ พระโยคาวจรนี้ ย่อมกำหนดอาการ ๓๒ นี้ โดยสีเป็นต้นอย่างนี้

තස්සෙවං ඉමං ද්වත්තිංසාකාරං වණ්ණාදිවසෙන වවත්ථපෙන්තස්ස තං තං භාවනානුයොගං ආගම්ම කෙසාදයො පගුණා හොන්ති, කොට්ඨාසභාවෙන උපට්ඨහන්ති. තතො පභුති සෙය්‍යථාපි නාම චක්ඛුමතො පුරිසස්ස ද්වත්තිංසවණ්ණානං පුප්ඵානං එකසුත්තගන්ථිතං මාලං ඔලොකෙන්තස්ස සබ්බපුප්ඵානි අපුබ්බාපරියමිව පාකටානි හොන්ති; එවමෙව ‘‘අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ [Pg.56] කෙසා’’ති ඉමං කායං සතියා ඔලොකෙන්තස්ස සබ්බෙ තෙ ධම්මා අපුබ්බාපරියමිව පාකටා හොන්ති. කෙසෙසු ආවජ්ජිතෙසු අසණ්ඨහමානාව සති යාව මුත්තං, තාව පවත්තති. තතො පභුති තස්ස ආහිණ්ඩන්තා මනුස්සතිරච්ඡානාදයො ච සත්තාකාරං විජහිත්වා කොට්ඨාසරාසිවසෙනෙව උපට්ඨහන්ති, තෙහි ච අජ්ඣොහරියමානං පානභොජනාදි කොට්ඨාසරාසිම්හි පක්ඛිප්පමානමිව උපට්ඨාතීති.

เมื่อโยคีบุคคลนั้นกำหนดอาการ ๓๒ นี้ โดยนัยมีสีเป็นต้น อย่างนี้ ผมเป็นต้นย่อมคล่องแคล่ว เพราะอาศัยการประกอบภาวนานั้นๆ ย่อมปรากฏโดยความเป็นส่วนๆ จำเดิมแต่นั้น เปรียบเหมือนบุรุษผู้มีจักษุ เมื่อมองดูพวงดอกไม้ ๓๒ สีที่ร้อยไว้ในด้ายเส้นเดียวกัน ดอกไม้ทั้งปวงย่อมปรากฏประหนึ่งว่าไม่ก่อนไม่หลังกัน ฉันใด ก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อโยคีบุคคลมองดูกายนี้ด้วยสติว่า 'ในกายนี้มีผมอยู่' ธรรมเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมปรากฏประหนึ่งว่าไม่ก่อนไม่หลังกัน เมื่อใส่ใจถึงผม สติก็ไม่ตั้งอยู่ (ที่ผมนั่นเทียว) ย่อมเป็นไปตราบเท่าถึงมูตร จำเดิมแต่นั้น มนุษย์และสัตว์เดียรัจฉานเป็นต้นที่เที่ยวไปมา ย่อมปรากฏแก่โยคีบุคคลนั้น โดยละอาการว่าเป็นสัตว์เสีย ปรากฏเป็นเพียงกองแห่งส่วนต่างๆ เท่านั้น และเครื่องดื่มโภชนะเป็นต้นที่สัตว์เหล่านั้นบริโภคเข้าไป ก็ปรากฏประหนึ่งว่าถูกใส่เข้าไปในกองแห่งส่วนต่างๆ นั้น

එත්ථාහ ‘‘අථානෙන තතො පරං කිං කාතබ්බ’’න්ති? වුච්චතෙ – තදෙව නිමිත්තං ආසෙවිතබ්බං භාවෙතබ්බං බහුලීකාතබ්බං සුවවත්ථිතං වවත්ථපෙතබ්බං. කථං පනායං තං නිමිත්තං ආසෙවති භාවෙති බහුලීකරොති සුවවත්ථිතං වවත්ථපෙතීති? අයඤ්හි තං කෙසාදීනං කොට්ඨාසභාවෙන උපට්ඨානනිමිත්තං ආසෙවති, සතියා අල්ලියති භජති උපගච්ඡති, සතිගබ්භං ගණ්හාපෙති. තත්ථ ලද්ධං වා සතිං වඩ්ඪෙන්තො තං භාවෙතීති වුච්චති. බහුලීකරොතීති පුනප්පුනං සතිසම්පයුත්තං විතක්කවිචාරබ්භාහතං කරොති. සුවවත්ථිතං වවත්ථපෙතීති යථා සුට්ඨු වවත්ථිතං හොති, න පුන අන්තරධානං ගච්ඡති, තථා තං සතියා වවත්ථපෙති, උපධාරෙති උපනිබන්ධති.

ในเรื่องนี้ มีผู้กล่าวถามว่า 'ก็หลังจากนั้น อันโยคีบุคคลนี้ควรทำอะไรต่อไป?' ตอบว่า นิมิตนั้นนั่นแหละ อันโยคีบุคคลพึงเสพ พึงเจริญ พึงกระทำให้มาก พึงกำหนดให้ดี ก็โยคีบุคคลนี้ ย่อมเสพ ย่อมเจริญ ย่อมกระทำให้มาก ย่อมกำหนดนิมิตนั้นให้ดี ได้อย่างไร? คือว่า โยคีบุคคลนี้ ย่อมเสพนิมิตคือการปรากฏโดยความเป็นส่วนๆ แห่งอาการมีผมเป็นต้นนั้น คือย่อมแนบสนิท เข้าไปหา เข้าไปใกล้ด้วยสติ ย่อมให้ถือเอาห้องคือสติ เมื่อเพิ่มพูนสติที่ได้แล้วในอารมณ์นั้น จึงเรียกว่า ย่อมเจริญนิมิตนั้น คำว่า ย่อมกระทำให้มาก คือ ย่อมกระทำวิตกวิจารที่สัมปยุตด้วยสติ ซึ่งนำเข้าไปสู่อารมณ์นั้นเนืองๆ คำว่า ย่อมกำหนดให้ดี คือ ย่อมกำหนดนิมิตนั้นด้วยสติ โดยประการที่นิมิตนั้นจะตั้งมั่นอยู่ได้เป็นอย่างดี ไม่กลับหายไปอีก คือย่อมทรงไว้ ย่อมผูกไว้มั่น

අථ වා යං පුබ්බෙ අනුපුබ්බතො, නාතිසීඝතො, නාතිසණිකතො, වික්ඛෙපප්පහානතො, පණ්ණත්තිසමතික්කමනතො, අනුපුබ්බමුඤ්චනතො, ලක්ඛණතො, තයො ච සුත්තන්තාති එවං දසවිධං මනසිකාරකොසල්ලං වුත්තං. තත්ථ අනුපුබ්බතො මනසිකරොන්තො ආසෙවති, නාතිසීඝතො නාතිසණිකතො ච මනසිකරොන්තො භාවෙති, වික්ඛෙපප්පහානතො මනසිකරොන්තො බහුලී කරොති, පණ්ණත්තිසමතික්කමනාදිතො මනසිකරොන්තො සුවවත්ථිතං වවත්ථපෙතීති වෙදිතබ්බො.

อีกนัยหนึ่ง ความฉลาดในการมนสิการ ๑๐ อย่าง ที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว คือ โดยลำดับ, ไม่เร็วนัก, ไม่ช้านัก, โดยการละความฟุ้งซ่าน, โดยการก้าวล่วงบัญญัติ, โดยการปล่อยวางตามลำดับ, โดยลักษณะ, และโดยนัยแห่งพระสูตร ๓ อย่าง ในความฉลาด ๑๐ อย่างนั้น เมื่อมนสิการโดยลำดับ ชื่อว่า ย่อมเสพ เมื่อมนสิการไม่เร็วนักและไม่ช้านัก ชื่อว่า ย่อมเจริญ เมื่อมนสิการโดยการละความฟุ้งซ่าน ชื่อว่า ย่อมกระทำให้มาก พึงทราบว่า เมื่อมนสิการโดยนัยมีการก้าวล่วงบัญญัติเป็นต้น ชื่อว่า ย่อมกำหนดให้ดี

එත්ථාහ ‘‘කථං පනායං අනුපුබ්බාදිවසෙන එතෙ ධම්මෙ මනසි කරොතී’’ති? වුච්චතෙ – අයඤ්හි කෙසෙ මනසි කරිත්වා තදනන්තරං ලොමෙ මනසි කරොති, න නඛෙ. තථා ලොමෙ මනසි කරිත්වා තදනන්තරං නඛෙ මනසි කරොති, න දන්තෙ. එස නයො සබ්බත්ථ. කස්මා? උප්පටිපාටියා හි මනසිකරොන්තො සෙය්‍යථාපි නාම අකුසලො පුරිසො ද්වත්තිංසපදං නිස්සෙණිං උප්පටිපාටියා ආරොහන්තො කිලන්තකායො තතො නිස්සෙණිතො [Pg.57] පපතති, න ආරොහනං සම්පාදෙති; එවමෙව භාවනාසම්පත්තිවසෙන අධිගන්තබ්බස්ස අස්සාදස්ස අනධිගමනතො කිලන්තචිත්තො ද්වත්තිංසාකාරභාවනාතො පපතති, න භාවනං සම්පාදෙතීති.

ในเรื่องนี้ มีผู้กล่าวถามว่า 'ก็โยคีบุคคลนี้ ย่อมมนสิการธรรมเหล่านี้โดยนัยมีตามลำดับเป็นต้นได้อย่างไร?' ตอบว่า คือว่า โยคีบุคคลนี้ ครั้นมนสิการถึงผมแล้ว ลำดับนั้นย่อมมนสิการถึงขน ไม่ใช่มนสิการถึงเล็บ ฉันใด ครั้นมนสิการถึงขนแล้ว ลำดับนั้นย่อมมนสิการถึงเล็บ ไม่ใช่มนสิการถึงฟัน นัยนี้พึงทราบในทุกกรณี เพราะเหตุไร? เพราะว่า ผู้ที่มนสิการโดยไม่เป็นไปตามลำดับ เปรียบเหมือนบุรุษผู้ไม่ฉลาด เมื่อขึ้นบันได ๓๒ ขั้นโดยไม่เป็นไปตามลำดับ ย่อมมีกายเหน็ดเหนื่อยแล้วตกลงมาจากบันไดนั้น ย่อมทำการขึ้นให้สำเร็จไม่ได้ ฉันนั้นเหมือนกัน เพราะไม่บรรลุถึงรสชาติที่พึงบรรลุด้วยความสำเร็จแห่งภาวนา จึงมีจิตเหนื่อยล้า ย่อมตกไปจากภาวนาในอาการ ๓๒ ย่อมทำภาวนาให้สำเร็จไม่ได้

අනුපුබ්බතො මනසිකරොන්තොපි ච කෙසා ලොමාති නාතිසීඝතොපි මනසි කරොති. අතිසීඝතො හි මනසිකරොන්තො සෙය්‍යථාපි නාම අද්ධානං ගච්ඡන්තො පුරිසො සමවිසමරුක්ඛථලනින්නද්වෙධාපථාදීනි මග්ගනිමිත්තානි උපලක්ඛෙතුං න සක්කොති, තතො න මග්ගකුසලො හොති, අද්ධානඤ්ච පරික්ඛයං නෙති; එවමෙව වණ්ණසණ්ඨානාදීනි ද්වත්තිංසාකාරනිමිත්තානි උපලක්ඛෙතුං න සක්කොති, තතො න ද්වත්තිංසාකාරෙ කුසලො හොති, කම්මට්ඨානඤ්ච පරික්ඛයං නෙති.

และโยคีบุคคลแม้ผู้มนสิการโดยลำดับว่า ผม ขน ดังนี้ ก็ย่อมมนสิการโดยไม่เร็วนักด้วย จริงอยู่ ผู้ที่มนสิการเร็วนัก เปรียบเหมือนบุรุษผู้เดินทางไกล ย่อมไม่สามารถกำหนดหมายนิมิตแห่งหนทาง มีพื้นที่เรียบและไม่เรียบ ต้นไม้ ที่ดอน ที่ลุ่ม และทางสองแพร่งเป็นต้นได้ เพราะเหตุนั้น เขาจึงไม่เป็นผู้ฉลาดในหนทาง และย่อมนำการเดินทางไกลไปสู่ความสิ้นสุด (โดยไม่ถึงที่หมาย) ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมไม่สามารถกำหนดหมายนิมิตแห่งอาการ ๓๒ มีสีและสัณฐานเป็นต้นได้ เพราะเหตุนั้น เขาจึงไม่เป็นผู้ฉลาดในอาการ ๓๒ และย่อมนำกรรมฐานไปสู่ความเสื่อมสิ้น

යථා ච නාතිසීඝතො, එවං නාතිසණිකතොපි මනසි කරොති. අතිසණිකතො හි මනසිකරොන්තො සෙය්‍යථාපි නාම පුරිසො අද්ධානමග්ගං පටිපන්නො අන්තරාමග්ගෙ රුක්ඛපබ්බතතළාකාදීසු විලම්බමානො ඉච්ඡිතප්පදෙසං අපාපුණන්තො අන්තරාමග්ගෙයෙව සීහබ්‍යග්ඝාදීහි අනයබ්‍යසනං පාපුණාති; එවමෙව ද්වත්තිංසාකාරභාවනාසම්පදං අපාපුණන්තො භාවනාවිච්ඡෙදෙන අන්තරායෙව කාමවිතක්කාදීහි අනයබ්‍යසනං පාපුණාති.

และฉันใดที่มนสิการโดยไม่เร็วนัก ฉันนั้นก็ย่อมมนสิการโดยไม่ช้านักด้วย จริงอยู่ ผู้ที่มนสิการช้านัก เปรียบเหมือนบุรุษผู้เดินทางไกล เมื่อมัวชักช้าอยู่ในระหว่างทางตามต้นไม้ ภูเขา และสระน้ำเป็นต้น ย่อมไม่ถึงสถานที่ที่ปรารถนา และย่อมถึงความพินาศฉิบหายจากสิงโตและเสือเป็นต้นในระหว่างทางนั่นเอง ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อไม่บรรลุถึงความสมบูรณ์แห่งภาวนาในอาการ ๓๒ เพราะภาวนาขาดตอน ย่อมถึงความพินาศฉิบหายจากกามวิตกเป็นต้นในระหว่างนั่นเอง

නාතිසණිකතො මනසිකරොන්තොපි ච වික්ඛෙපප්පහානතොපි මනසි කරොති. වික්ඛෙපප්පහානතො නාම යථා අඤ්ඤෙසු නවකම්මාදීසු චිත්තං න වික්ඛිපති, තථා මනසි කරොති. බහිද්ධා වික්ඛෙපමානචිත්තො හි කෙසාදීස්වෙව අසමාහිතචෙතොවිතක්කො භාවනාසම්පදං අපාපුණිත්වා අන්තරාව අනයබ්‍යසනං ආපජ්ජති තක්කසිලාගමනෙ බොධිසත්තස්ස සහායකා විය. අවික්ඛිපමානචිත්තො පන කෙසාදීස්වෙව සමාහිතචෙතොවිතක්කො භාවනාසම්පදං පාපුණාති බොධිසත්තො විය තක්කසිලරජ්ජසම්පදන්ති. තස්සෙවං වික්ඛෙපප්පහානතො මනසිකරොතො අධිකාරචරියාධිමුත්තීනං වසෙන තෙ ධම්මා අසුභතො වා වණ්ණතො වා සුඤ්ඤතො වා උපට්ඨහන්ති.

และโยคีบุคคลแม้ผู้มนสิการโดยไม่ช้านัก ก็ย่อมมนสิการโดยการละความฟุ้งซ่านด้วย คำว่า โดยการละความฟุ้งซ่าน คือ มนสิการโดยประการที่จิตจะไม่ฟุ้งซ่านไปในอารมณ์อื่น มีนวกรรมเป็นต้น จริงอยู่ ผู้มีจิตฟุ้งซ่านไปภายนอก มีจิตและความตรึกไม่ตั้งมั่นในอาการมีผมเป็นต้นเท่านั้น ย่อมไม่บรรลุถึงความสมบูรณ์แห่งภาวนา แล้วประสบความพินาศฉิบหายในระหว่าง เปรียบเหมือนสหายของพระโพธิสัตว์ในการเดินทางไปเมืองตักกสิลา ส่วนผู้มีจิตไม่ฟุ้งซ่าน มีจิตและความตรึกตั้งมั่นในอาการมีผมเป็นต้นเท่านั้น ย่อมบรรลุถึงความสมบูรณ์แห่งภาวนา เปรียบเหมือนพระโพธิสัตว์ผู้บรรลุถึงราชสมบัติในเมืองตักกสิลา เมื่อโยคีบุคคลนั้นมนสิการโดยการละความฟุ้งซ่านอย่างนี้ ธรรมเหล่านั้นย่อมปรากฏโดยความเป็นของไม่งามบ้าง โดยสีบ้าง หรือโดยความเป็นของว่างเปล่าบ้าง แล้วแต่อัธยาศัย จริยา และความน้อมใจของผู้นั้น

අථ පණ්ණත්තිසමතික්කමනතො තෙ ධම්මෙ මනසි කරොති. පණ්ණත්තිසමතික්කමනතොති කෙසා ලොමාති එවමාදිවොහාරං සමතික්කමිත්වා විස්සජ්ජෙත්වා යථූපට්ඨිතානං අසුභාදීනංයෙව වසෙන මනසි කරොති. කථං[Pg.58]? යථා අරඤ්ඤනිවාසූපගතා මනුස්සා අපරිචිතභූමිභාගත්තා උදකට්ඨානසඤ්ජානනත්ථං සාඛාභඞ්ගාදිනිමිත්තං කත්වා තදනුසාරෙන ගන්ත්වා උදකං පරිභුඤ්ජන්ති, යදා පන පරිචිතභූමිභාගා හොන්ති, අථ තං නිමිත්තං විස්සජ්ජෙත්වා අමනසිකත්වාව උදකට්ඨානං උපසඞ්කමිත්වා උදකං පරිභුඤ්ජන්ති, එවමෙවායං කෙසා ලොමාතිආදිනා තංතංවොහාරස්ස වසෙන පඨමං තෙ ධම්මෙ මනසාකාසි, තෙසු ධම්මෙසු අසුභාදීනං අඤ්ඤතරවසෙන උපට්ඨහන්තෙසු තං වොහාරං සමතික්කමිත්වා විස්සජ්ජෙත්වා අසුභාදිතොව මනසි කරොති.

ลำดับนั้น โยคีบุคคลย่อมมนสิการธรรมเหล่านั้นโดยการก้าวล่วงบัญญัติ. คำว่า โดยการก้าวล่วงบัญญัติ คือ ก้าวล่วง ละทิ้งโวหารมีอาทิว่า ผม ขน เป็นต้น แล้วมนสิการโดยความเป็นของไม่งามเป็นต้น ตามที่ปรากฏขึ้นนั่นเทียว. อย่างไร? เปรียบเหมือนมนุษย์ทั้งหลายผู้อยู่ในป่า เพราะความเป็นผู้ไม่คุ้นเคยกับภูมิภาค เพื่อจะรู้ที่ตักน้ำ จึงทำนิมิตมีอาทิการหักกิ่งไม้ไว้ แล้วไปตามนิมิตนั้น ย่อมใช้น้ำ, แต่ในกาลใด เป็นผู้คุ้นเคยกับภูมิภาคแล้ว, ลำดับนั้น ก็ละนิมิตนั้นเสีย ไม่ต้องมนสิการเลย เข้าไปสู่ที่ตักน้ำแล้วย่อมใช้น้ำ ฉันใด, โยคีบุคคลนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ในเบื้องต้น ได้มนสิการธรรมเหล่านั้นด้วยอำนาจแห่งโวหารนั้นๆ มีอาทิว่า ผม ขน, เมื่อธรรมเหล่านั้นปรากฏโดยความเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาความเป็นของไม่งามเป็นต้น ก็ก้าวล่วง ละทิ้งโวหารนั้นเสีย แล้วมนสิการโดยความเป็นของไม่งามเป็นต้นเท่านั้น.

එත්ථාහ ‘‘කථං පනස්ස එතෙ ධම්මා අසුභාදිතො උපට්ඨහන්ති, කථං වණ්ණතො, කථං සුඤ්ඤතො වා, කථඤ්චායමෙතෙ අසුභතො මනසි කරොති, කථං වණ්ණතො, කථං සුඤ්ඤතො වා’’ති? කෙසා තාවස්ස වණ්ණසණ්ඨානගන්ධාසයොකාසවසෙන පඤ්චධා අසුභතො උපට්ඨහන්ති, පඤ්චධා එව අයමෙතෙ අසුභතො මනසි කරොති. සෙය්‍යථිදං – කෙසා නාමෙතෙ වණ්ණතො අසුභා පරමප්පටිකූලජෙගුච්ඡා. තථා හි මනුස්සා දිවා පානභොජනෙ පතිතං කෙසවණ්ණං වාකං වා සුත්තං වා දිස්වා කෙසසඤ්ඤාය මනොරමම්පි පානභොජනං ඡඩ්ඩෙන්ති වා ජිගුච්ඡන්ති වා. සණ්ඨානතොපි අසුභා. තථා හි රත්තිං පානභොජනෙ පතිතං කෙසසණ්ඨානං වාකං වා සුත්තං වා ඵුසිත්වා කෙසසඤ්ඤාය මනොරමම්පි පානභොජනං ඡඩ්ඩෙන්ති වා ජිගුච්ඡන්ති වා. ගන්ධතොපි අසුභා. තථා හි තෙලමක්ඛනපුප්ඵධූමාදිසඞ්ඛාරෙහි විරහිතානං කෙසානං ගන්ධො පරමජෙගුච්ඡො හොති, අග්ගීසු පක්ඛිත්තස්ස කෙසස්ස ගන්ධං ඝායිත්වා සත්තා නාසිකං පිධෙන්ති, මුඛම්පි විකුජ්ජෙන්ති. ආසයතොපි අසුභා. තථා හි නානාවිධෙන මනුස්සාසුචිනිස්සන්දෙන සඞ්කාරට්ඨානෙ තණ්ඩුලෙය්‍යකාදීනි විය පිත්තසෙම්හපුබ්බලොහිතනිස්සන්දෙන තෙ ආචිතා වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං ගමිතාති. ඔකාසතොපි අසුභා. තථා හි සඞ්කාරට්ඨානෙ විය තණ්ඩුලෙය්‍යකාදීනි පරමජෙගුච්ඡෙ ලොමාදිඑකතිංසකුණපරාසිමත්ථකෙ මනුස්සානං සීසපලිවෙඨකෙ අල්ලචම්මෙ ජාතාති. එස නයො ලොමාදීසු. එවං තාව අයමෙතෙ ධම්මෙ අසුභතො උපට්ඨහන්තෙ අසුභතො මනසි කරොති.

ในเรื่องนี้ มีผู้กล่าวว่า “ก็ธรรมเหล่านี้ย่อมปรากฏแก่โยคีบุคคลนั้นโดยความเป็นของไม่งามเป็นต้นอย่างไร โดยวรรณะอย่างไร หรือโดยความเป็นของว่างอย่างไร และโยคีบุคคลนี้ย่อมมนสิการธรรมเหล่านี้โดยความเป็นของไม่งามอย่างไร โดยวรรณะอย่างไร หรือโดยความเป็นของว่างอย่างไร” ดังนี้. ก่อนอื่น ผมทั้งหลายย่อมปรากฏแก่โยคีบุคคลนั้นโดยความเป็นของไม่งาม ๕ ประการ คือโดยวรรณะ สัณฐาน กลิ่น ที่อาศัย และโอกาส, โยคีบุคคลนี้ย่อมมนสิการธรรมเหล่านี้โดยความเป็นของไม่งาม ๕ ประการทีเดียว. คืออย่างไร? คือ ผมเหล่านี้นั้น โดยวรรณะเป็นของไม่งาม เป็นของน่ารังเกียจและน่าเกลียดยิ่งนัก. จริงอย่างนั้น มนุษย์ทั้งหลายในเวลากลางวัน เห็นเปลือกไม้หรือเส้นด้ายสีเหมือนผมตกลงในเครื่องดื่มและโภชนะ ด้วยสำคัญว่าเป็นผม ย่อมทิ้งหรือรังเกียจเครื่องดื่มและโภชนะแม้ที่น่าพอใจ. แม้โดยสัณฐานก็เป็นของไม่งาม. จริงอย่างนั้น ในเวลากลางคืน สัมผัสถูกเปลือกไม้หรือเส้นด้ายมีสัณฐานเหมือนผมตกลงในเครื่องดื่มและโภชนะ ด้วยสำคัญว่าเป็นผม ย่อมทิ้งหรือรังเกียจเครื่องดื่มและโภชนะแม้ที่น่าพอใจ. แม้โดยกลิ่นก็เป็นของไม่งาม. จริงอย่างนั้น กลิ่นของผมที่ปราศจากการปรุงแต่งมีอาทิการชโลมน้ำมัน การทัดทรงดอกไม้ และการอบของหอม ย่อมเป็นของน่าเกลียดยิ่งนัก, สัตว์ทั้งหลายเมื่อได้กลิ่นผมที่ใส่ลงในไฟ ย่อมปิดจมูก และยังทำหน้าเบ้. แม้โดยที่อาศัยก็เป็นของไม่งาม. จริงอย่างนั้น ผมเหล่านั้นอันของไม่สะอาดต่างๆ ที่ไหลออกจากกายมนุษย์ คือของที่ไหลออกจากดี เสมหะ หนอง และเลือด หล่อเลี้ยงไว้ จึงถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์ เหมือนผักขมเป็นต้นในกองขยะ. แม้โดยโอกาส (ที่ตั้ง) ก็เป็นของไม่งาม. จริงอย่างนั้น ผมเหล่านั้นเกิดบนแผ่นหนังสดที่พันรอบศีรษะของมนุษย์ ซึ่งอยู่บนสุดของหมู่ซากศพ ๓๑ อย่างมีขนเป็นต้น อันน่าเกลียดยิ่งนัก เหมือนผักขมเป็นต้นในกองขยะ. นัยนี้พึงทราบในอาการมีขนเป็นต้น. ด้วยประการฉะนี้ ก่อนอื่น โยคีบุคคลนี้เมื่อธรรมเหล่านี้ปรากฏโดยความเป็นของไม่งาม ย่อมมนสิการโดยความเป็นของไม่งาม.

යදි පනස්ස වණ්ණතො උපට්ඨහන්ති, අථ කෙසා නීලකසිණවසෙන උපට්ඨහන්ති. තථා ලොමා දන්තා ඔදාතකසිණවසෙනාති. එස නයො සබ්බත්ථ[Pg.59]. තංතංකසිණවසෙනෙව අයමෙතෙ මනසි කරොති, එවං වණ්ණතො උපට්ඨහන්තෙ වණ්ණතො මනසි කරොති. යදි පනස්ස සුඤ්ඤතො උපට්ඨහන්ති, අථ කෙසා ඝනවිනිබ්භොගවවත්ථානෙන ඔජට්ඨමකසමූහවසෙන උපට්ඨහන්ති. තථා ලොමාදයො, යථා උපට්ඨහන්ති. අයමෙතෙ තථෙව මනසි කරොති. එවං සුඤ්ඤතො උපට්ඨහන්තෙ සුඤ්ඤතො මනසි කරොති.

ก็ถ้าธรรมเหล่านั้นปรากฏแก่โยคีบุคคลนั้นโดยวรรณะ, ลำดับนั้น ผมทั้งหลายย่อมปรากฏโดยความเป็นนีลกสิณ. ขนก็ฉันนั้น, ฟันทั้งหลายย่อมปรากฏโดยความเป็นโอทาตกสิณ. นัยนี้พึงทราบในกรรมฐานทั้งปวง. โยคีบุคคลนี้ย่อมมนสิการธรรมเหล่านี้โดยความเป็นกสิณนั้นๆ นั่นเทียว, ด้วยประการฉะนี้ เมื่อธรรมเหล่านั้นปรากฏโดยวรรณะ ย่อมมนสิการโดยวรรณะ. ก็ถ้าธรรมเหล่านั้นปรากฏแก่โยคีบุคคลนั้นโดยความเป็นของว่าง, ลำดับนั้น ผมทั้งหลายย่อมปรากฏโดยความเป็นกลุ่ม (กลาป) มีโอชาเป็นที่ ๘ ด้วยการกำหนดแยกแยะความเป็นก้อนทึบ. ขนเป็นต้นก็ฉันนั้น, ปรากฏอย่างไร, โยคีบุคคลนี้ย่อมมนสิการธรรมเหล่านั้นอย่างนั้นนั่นเทียว. ด้วยประการฉะนี้ เมื่อธรรมเหล่านั้นปรากฏโดยความเป็นของว่าง ย่อมมนสิการโดยความเป็นของว่าง.

එවං මනසිකරොන්තො අයමෙතෙ ධම්මෙ අනුපුබ්බමුඤ්චනතො මනසි කරොති. අනුපුබ්බමුඤ්චනතොති අසුභාදීනං අඤ්ඤතරවසෙන උපට්ඨිතෙ කෙසෙ මුඤ්චිත්වා ලොමෙ මනසිකරොන්තො සෙය්‍යථාපි නාම ජලූකා නඞ්ගුට්ඨෙන ගහිතප්පදෙසෙ සාපෙක්ඛාව හුත්වා තුණ්ඩෙන අඤ්ඤං පදෙසං ගණ්හාති, ගහිතෙ ච තස්මිං ඉතරං මුඤ්චති, එවමෙව කෙසෙසු සාපෙක්ඛොව හුත්වා ලොමෙ මනසි කරොති, ලොමෙසු ච පතිට්ඨිතෙ මනසිකාරෙ කෙසෙ මුඤ්චති. එස නයො සබ්බත්ථ. එවං හිස්ස අනුපුබ්බමුඤ්චනතො මනසිකරොතො අසුභාදීසු අඤ්ඤතරවසෙන තෙ ධම්මා උපට්ඨහන්තා අනවසෙසතො උපට්ඨහන්ති, පාකටතරූපට්ඨානා ච හොන්ති.

เมื่อมนสิการอยู่อย่างนี้ โยคีบุคคลนี้ย่อมมนสิการธรรมเหล่านี้โดยการปล่อยไปตามลำดับ. คำว่า โดยการปล่อยไปตามลำดับ คือ เมื่อจะมนสิการขน ก็ปล่อยผมที่ปรากฏโดยความเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาความเป็นของไม่งามเป็นต้น, เปรียบเหมือนปลิง ยังมีความเยื่อใยในที่ที่เกาะไว้ด้วยหาง ย่อมจับที่อื่นด้วยปาก และเมื่อจับที่นั้นได้แล้ว จึงปล่อยที่อื่นเสีย ฉันใด, โยคีบุคคลก็ฉันนั้นเหมือนกัน ยังมีความเยื่อใยในผมอยู่ ย่อมมนสิการขน และเมื่อมนสิการในขนตั้งมั่นแล้ว จึงปล่อยผม. นัยนี้พึงทราบในโกฏฐาสทั้งปวง. จริงอยู่ เมื่อโยคีบุคคลนั้นมนสิการโดยการปล่อยไปตามลำดับอย่างนี้ ธรรมเหล่านั้นที่ปรากฏโดยความเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาความเป็นของไม่งามเป็นต้น ย่อมปรากฏโดยไม่มีส่วนเหลือ และย่อมมีการปรากฏที่ชัดเจนขึ้น.

අථ යස්ස තෙ ධම්මා අසුභතො උපට්ඨහන්ති, පාකටතරූපට්ඨානා ච හොන්ති, තස්ස සෙය්‍යථාපි නාම මක්කටො ද්වත්තිංසතාලකෙ තාලවනෙ බ්‍යාධෙන පරිපාතියමානො එකරුක්ඛෙපි අසණ්ඨහන්තො පරිධාවිත්වා යදා නිවත්තො හොති කිලන්තො, අථ එකමෙව ඝනතාලපණ්ණපරිවෙඨිතං තාලසුචිං නිස්සාය තිට්ඨති; එවමෙව චිත්තමක්කටො ද්වත්තිංසකොට්ඨාසකෙ ඉමස්මිං කායෙ තෙනෙව යොගිනා පරිපාතියමානො එකකොට්ඨාසකෙපි අසණ්ඨහන්තො පරිධාවිත්වා යදා අනෙකාරම්මණවිධාවනෙ අභිලාසාභාවෙන නිවත්තො හොති කිලන්තො. අථ ය්වාස්ස කෙසාදීසු ධම්මො පගුණතරො චරිතානුරූපතරො වා, යත්ථ වා පුබ්බෙ කතාධිකාරො හොති, තං නිස්සාය උපචාරවසෙන තිට්ඨති. අථ තමෙව නිමිත්තං පුනප්පුනං තක්කාහතං විතක්කාහතං කරිත්වා යථාක්කමං පඨමං ඣානං උප්පාදෙති, තත්ථ පතිට්ඨාය විපස්සනමාරභිත්වා අරියභූමිං පාපුණාති.

ลำดับนั้น ธรรมเหล่านั้นย่อมปรากฏแก่โยคีบุคคลใดโดยความเป็นของไม่งาม และมีการปรากฏที่ชัดเจนขึ้น, สำหรับโยคีบุคคลนั้น เปรียบเหมือนลิงถูกนายพรานไล่ตามในป่าตาลที่มีต้นตาล ๓๒ ต้น ไม่หยุดนิ่งอยู่แม้บนต้นไม้ต้นหนึ่ง วิ่งหนีไป เมื่อเหนื่อยล้าแล้วกลับมา ลำดับนั้น ก็อาศัยยอดตาลที่ห่อหุ้มด้วยใบตาลหนาทึบเพียงยอดเดียวแล้วหยุดนิ่งอยู่ ฉันใด, จิตซึ่งเปรียบเหมือนลิงก็ฉันนั้น ถูกโยคีบุคคลนั้นไล่ตามในกายนี้ซึ่งมี ๓๒ โกฏฐาส ไม่หยุดนิ่งอยู่แม้ในโกฏฐาสหนึ่ง วิ่งพล่านไป เมื่อเหนื่อยล้าแล้วกลับมาเพราะไม่มีความยินดีในการวิ่งไปในอารมณ์ต่างๆ. ลำดับนั้น ธรรมใดในบรรดาผมเป็นต้นที่โยคีบุคคลนั้นคล่องแคล่วกว่า หรือเหมาะสมกับจริตกว่า หรือในธรรมใดที่ตนได้เคยทำบุญญาธิการไว้ในปางก่อน จิตย่อมตั้งมั่นอยู่โดยความเป็นอุปจาระ โดยอาศัยธรรมนั้น. ลำดับนั้น โยคีบุคคลทำนิมิตนั้นนั่นแหละให้ถูกตรึกกระทบ ถูกวิตกกระทบอยู่บ่อยๆ ย่อมยังปฐมฌานให้เกิดขึ้นตามลำดับ, ตั้งมั่นอยู่ในฌานนั้นแล้ว เริ่มเจริญวิปัสสนา ย่อมบรรลุถึงอริยภูมิ.

යස්ස පන තෙ ධම්මා වණ්ණතො උපට්ඨහන්ති, තස්සාපි සෙය්‍යථාපි නාම මක්කටො…පෙ… අථ ය්වාස්ස කෙසාදීසු ධම්මො පගුණතරො චරිතානුරූපතරො [Pg.60] වා, යත්ථ වා පුබ්බෙ කතාධිකාරො හොති, තං නිස්සාය උපචාරවසෙන තිට්ඨති. අථ තමෙව නිමිත්තං පුනප්පුනං තක්කාහතං විතක්කාහතං කරිත්වා යථාක්කමං නීලකසිණවසෙන පීතකසිණවසෙන වා පඤ්චපි රූපාවචරජ්ඣානානි උප්පාදෙති, තෙසඤ්ච යත්ථ කත්ථචි පතිට්ඨාය විපස්සනං ආරභිත්වා අරියභූමිං පාපුණාති.

ก็ส่วนบุคคลใด ธรรมเหล่านั้น (มีผมเป็นต้น) ย่อมปรากฏโดยทางวรรณะ แม้แก่บุคคลนั้น ก็มีอุปมาเหมือนลิง...ฯลฯ... ครั้งนั้น ธรรมใดในบรรดาผมเป็นต้น ที่คล่องแคล่วกว่าหรือที่สมควรแก่จริตของบุคคลนั้นมากกว่า หรือในธรรมใดที่ตนได้เคยกระทำอธิการไว้ในปางก่อน จิตย่อมตั้งอยู่ด้วยอำนาจอุปจารสมาธิอาศัยธรรมนั้น ครั้งนั้น บุคคลนั้นกระทำนิมิตนั้นนั่นเทียวให้เป็นอันถูกตรึกกระทบ ถูกวิตกกระทบอยู่บ่อยๆ แล้วย่อมยังรูปาวจรฌานแม้ทั้ง 5 ให้เกิดขึ้นตามลำดับ ด้วยอำนาจนีลกสิณหรือปีตกสิณ และตั้งอยู่ในฌานใดฌานหนึ่งในบรรดาฌานเหล่านั้นแล้ว ปรารภวิปัสสนา ย่อมบรรลุอริยภูมิ

යස්ස පන තෙ ධම්මා සුඤ්ඤතො උපට්ඨහන්ති, සො ලක්ඛණතො මනසි කරොති, ලක්ඛණතො මනසිකරොන්තො තත්ථ චතුධාතුවවත්ථානවසෙන උපචාරජ්ඣානං පාපුණාති. අථ මනසිකරොන්තො තෙ ධම්මෙ අනිච්චදුක්ඛානත්තසුත්තත්තයවසෙන මනසි කරොති. අයමස්ස විපස්සනානයො. සො ඉමං විපස්සනං ආරභිත්වා යථාක්කමඤ්ච පටිපජ්ජිත්වා අරියභූමිං පාපුණාතීති.

ก็ส่วนบุคคลใด ธรรมเหล่านั้นย่อมปรากฏโดยความเป็นของว่างเปล่า บุคคลนั้นย่อมมนสิการโดยลักษณะ เมื่อมนสิการโดยลักษณะ ย่อมบรรลุอุปจารฌานในอาการ 32 นั้น ด้วยอำนาจแห่งการกำหนดธาตุ 4 ครั้งนั้น เมื่อมนสิการอยู่ ย่อมมนสิการธรรมเหล่านั้นด้วยอำนาจแห่งนัยพระสูตร 3 คือ อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา นี้เป็นนัยแห่งวิปัสสนาของบุคคลนั้น บุคคลนั้นปรารภวิปัสสนานี้แล้ว ปฏิบัติตามลำดับ ย่อมบรรลุอริยภูมิ

එත්තාවතා ච යං වුත්තං – ‘‘කථං පනායං අනුපුබ්බාදිවසෙන එතෙ ධම්මෙ මනසි කරොතී’’ති, තං බ්‍යාකතං හොති. යඤ්චාපි වුත්තං – ‘‘භාවනාවසෙන පනස්ස එවං වණ්ණනා වෙදිතබ්බා’’ති, තස්සත්ථො පකාසිතො හොතීති.

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ คำที่ท่านกล่าวไว้ว่า "ก็บุคคลนี้ย่อมมนสิการธรรมเหล่านี้ด้วยอำนาจแห่งลำดับเป็นต้นอย่างไร" ดังนี้ คำนั้นเป็นอันท่านอธิบายแล้ว และคำใดเล่าที่ท่านกล่าวไว้ว่า "ก็พึงทราบคำอธิบายของบุคคลนั้นอย่างนี้ด้วยอำนาจแห่งภาวนา" ดังนี้ อรรถแห่งคำนั้นก็เป็นอันท่านประกาศแล้ว

පකිණ්ණකනයො

ปกิณณกนัย

ඉදානි ඉමස්මිංයෙව ද්වත්තිංසාකාරෙ වණ්ණනාපරිචයපාටවත්ථං අයං පකිණ්ණකනයො වෙදිතබ්බො –

บัดนี้ ในอาการ ๓๒ นี้เท่านั้น พึงทราบปกิณณกนัยนี้ เพื่อความคล่องแคล่วคุ้นเคยในคำอธิบาย

‘‘නිමිත්තතො ලක්ඛණතො, ධාතුතො සුඤ්ඤතොපි ච;

ඛන්ධාදිතො ච විඤ්ඤෙය්‍යො, ද්වත්තිංසාකාරනිච්ඡයො’’ති.

"พึงทราบการวินิจฉัยในอาการ ๓๒ โดยนิมิต โดยลักษณะ โดยธาตุ โดยความเป็นของว่าง และโดยขันธ์เป็นต้น" ดังนี้

තත්ථ නිමිත්තතොති එවං වුත්තප්පකාරෙ ඉමස්මිං ද්වත්තිංසාකාරෙ සට්ඨිසතං නිමිත්තානි හොන්ති, යෙසං වසෙන යොගාවචරො ද්වත්තිංසාකාරං කොට්ඨාසතො පරිග්ගණ්හාති. සෙය්‍යථිදං – කෙසස්ස වණ්ණනිමිත්තං, සණ්ඨානනිමිත්තං, දිසානිමිත්තං, ඔකාසනිමිත්තං, පරිච්ඡෙදනිමිත්තන්ති පඤ්ච නිමිත්තානි හොන්ති. එවං ලොමාදීසු.

ในบรรดาการวินิจฉัยเหล่านั้น บทว่า โดยนิมิต (นิมิตฺตโต) ความว่า ในอาการ ๓๒ อันมีประการดังที่กล่าวแล้วอย่างนี้ มีนิมิต ๑๖๐ ประการ ซึ่งพระโยคาวจรอาศัยนิมิตเหล่านั้นกำหนดอาการ ๓๒ โดยความเป็นส่วนๆ ได้แก่สิ่งเหล่านี้คือ แห่งผม มี วรรณนิมิต สัณฐานนิมิต ทิสานิมิต โอกาสนิมิต ปริจเฉทนิมิต ดังนี้ มีนิมิต ๕ ประการ แม้ในขนเป็นต้นก็ฉันนั้น

ලක්ඛණතොති ද්වත්තිංසාකාරෙ අට්ඨවීසතිසතං ලක්ඛණානි හොන්ති, යෙසං වසෙන යොගාවචරො ද්වත්තිංසාකාරං ලක්ඛණතො මනසි කරොති[Pg.61]. සෙය්‍යථිදං – කෙසස්ස ථද්ධලක්ඛණං, ආබන්ධනලක්ඛණං, උණ්හත්තලක්ඛණං, සමුදීරණලක්ඛණන්ති චත්තාරි ලක්ඛණානි හොන්ති. එවං ලොමාදීසු.

บทว่า โดยลักษณะ (ลกฺขณโต) ความว่า ในอาการ ๓๒ มีลักษณะ ๑๒๘ ประการ ซึ่งพระโยคาวจรอาศัยลักษณะเหล่านั้นมนสิการอาการ ๓๒ โดยลักษณะ ได้แก่สิ่งเหล่านี้คือ แห่งผม มี ลักษณะแข็งกระด้าง ลักษณะเกาะกุม ลักษณะร้อน ลักษณะเคลื่อนไหว ดังนี้ มีลักษณะ ๔ ประการ แม้ในขนเป็นต้นก็ฉันนั้น

ධාතුතොති ද්වත්තිංසාකාරෙ ‘‘ඡධාතුරො, භික්ඛවෙ, අයං පුරිසපුග්ගලො’’ති (ම. නි. 3.343-344) එත්ථ වුත්තාසු ධාතූසු අට්ඨවීසතිසතං ධාතුයො හොන්ති, යාසං වසෙන යොගාවචරො ද්වත්තිංසාකාරං ධාතුතො පරිග්ගණ්හාති. සෙය්‍යථිදං – යා කෙසෙ ථද්ධතා, සා පථවීධාතු; යා ආබන්ධනතා, සා ආපොධාතු; යා පරිපාචනතා, සා තෙජොධාතු; යා විත්ථම්භනතා, සා වායොධාතූති චතස්සො ධාතුයො හොන්ති. එවං ලොමාදීසු.

บทว่า โดยธาตุ (ธาตุโต) ความว่า ในอาการ ๓๒ มีธาตุ ๑๒๘ ประการ ในบรรดาธาตุที่ตรัสไว้ในพระบาลีว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุรุษบุคคลนี้มีธาตุ ๖" ซึ่งพระโยคาวจรอาศัยธาตุเหล่านั้นกำหนดอาการ ๓๒ โดยธาตุ ได้แก่สิ่งเหล่านี้คือ ความแข็งกระด้างใดในผม ความแข็งกระด้างนั้นคือปฐวีธาตุ, ความเกาะกุมใด ความเกาะกุมนั้นคืออาโปธาตุ, ความย่อย (ให้สุก) ใด ความย่อยนั้นคือเตโชธาตุ, ความค้ำจุน (พยุง) ใด ความค้ำจุนนั้นคือวาโยธาตุ ดังนี้ มีธาตุ ๔ ประการ แม้ในขนเป็นต้นก็ฉันนั้น

සුඤ්ඤතොති ද්වත්තිංසාකාරෙ අට්ඨවීසතිසතං සුඤ්ඤතා හොන්ති, යාසං වසෙන යොගාවචරො ද්වත්තිංසාකාරං සුඤ්ඤතො විපස්සති. සෙය්‍යථිදං – කෙසෙ තාව පථවීධාතු ආපොධාත්වාදීහි සුඤ්ඤා, තථා ආපොධාත්වාදයො පථවීධාත්වාදීහීති චතස්සො සුඤ්ඤතා හොන්ති. එවං ලොමාදීසු.

บทว่า โดยความเป็นของว่าง (สุญฺญโต) ความว่า ในอาการ ๓๒ มีความเป็นของว่าง ๑๒๘ ประการ ซึ่งพระโยคาวจรอาศัยความเป็นของว่างเหล่านั้นเห็นแจ้งอาการ ๓๒ โดยความเป็นของว่าง ได้แก่สิ่งเหล่านี้คือ ในผมก่อน ปฐวีธาตุว่างจากอาโปธาตุเป็นต้น ฉันใด อาโปธาตุเป็นต้นก็ว่างจากปฐวีธาตุเป็นต้นฉันนั้น ดังนี้ มีความเป็นของว่าง ๔ ประการ แม้ในขนเป็นต้นก็ฉันนั้น

ඛන්ධාදිතොති ද්වත්තිංසාකාරෙ කෙසාදීසු ඛන්ධාදිවසෙන සඞ්ගය්හමානෙසු ‘‘කෙසා කති ඛන්ධා හොන්ති, කති ආයතනානි, කති ධාතුයො, කති සච්චානි, කති සතිපට්ඨානානී’’ති එවමාදිනා නයෙන විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. එවඤ්චස්ස විජානතො තිණකට්ඨසමූහො විය කායො ඛායති. යථාහ –

บทว่า โดยขันธ์เป็นต้น (ขนฺธาทิโต) ความว่า ในอาการ ๓๒ เมื่อผมเป็นต้นถูกสงเคราะห์ด้วยอำนาจแห่งขันธ์เป็นต้น พึงทราบการวินิจฉัยโดยนัยเป็นต้นว่า "ผมเป็นขันธ์เท่าไร เป็นอายตนะเท่าไร เป็นธาตุเท่าไร เป็นสัจจะเท่าไร เป็นสติปัฏฐานเท่าไร" และเมื่อบุคคลนั้นรู้อยู่อย่างนี้ กายย่อมปรากฏประดุจกองหญ้าและท่อนไม้ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘නත්ථි සත්තො නරො පොසො, පුග්ගලො නූපලබ්භති;

සුඤ්ඤභූතො අයං කායො, තිණකට්ඨසමූපමො’’ති.

"สัตว์ไม่มี คนไม่มี บุรุษไม่มี บุคคลย่อมหาไม่ได้ กายนี้เป็นของว่างเปล่า มีอุปมาดุจกองหญ้าและท่อนไม้" ดังนี้

අථස්ස යා සා –

ครั้งนั้น ความยินดีใดนั้นของบุคคลนั้น

‘‘සුඤ්ඤාගාරං පවිට්ඨස්ස, සන්තචිත්තස්ස තාදිනො;

අමානුසී රති හොති, සම්මා ධම්මං විපස්සතො’’ති. –

"ความยินดีอันไม่ใช่วิสัยของมนุษย์ ย่อมมีแก่ผู้เข้าไปสู่เรือนว่าง มีจิตสงบ มีภาวะคงที่ เห็นแจ้งธรรมโดยชอบ" ดังนี้

එවං අමානුසී රති වුත්තා, සා අදූරතරා හොති. තතො යං තං –

ความยินดีอันไม่ใช่วิสัยของมนุษย์ที่ท่านกล่าวไว้อย่างนี้ ความยินดีนั้นย่อมไม่ไกลนัก จากนั้น คำใดที่ว่า

‘‘යතො යතො සම්මසති, ඛන්ධානං උදයබ්බයං;

ලභතී පීතිපාමොජ්ජං, අමතං තං විජානත’’න්ති. (ධ. ප. 373-374) –

"เมื่อใดๆ ที่พิจารณาเห็นความเกิดและความดับแห่งขันธ์ทั้งหลาย ย่อมได้ปีติและปราโมทย์ (ปีติและปราโมทย์) นั้นเป็นอมตะของผู้รู้ทั้งหลาย" ดังนี้

එවං [Pg.62] විපස්සනාමයං පීතිපාමොජ්ජාමතං වුත්තං. තං අනුභවන්තො න චිරෙනෙව අරියජනසෙවිතං අජරාමරං නිබ්බානාමතං සච්ඡිකරොතීති.

อมตะคือปีติและปราโมทย์อันสำเร็จด้วยวิปัสสนา ท่านกล่าวไว้อย่างนี้ เมื่อเสวยอมตะนั้นอยู่ โดยไม่ช้านัก ย่อมกระทำให้แจ้งซึ่งอมตนิพพาน อันอริยชนเสพแล้ว อันไม่แก่ไม่ตาย

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දකපාඨ-අට්ඨකථාය

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกปาฐะ

ද්වත්තිංසාකාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำพรรณนาอาการ ๓๒ จบแล้ว

4. කුමාරපඤ්හවණ්ණනා

๔. คำพรรณนากุมารปัญหา

අට්ඨුප්පත්ති

อัฏฐุปปัตติ

ඉදානි එකං නාම කින්ති එවමාදීනං කුමාරපඤ්හානං අත්ථවණ්ණනාක්කමො අනුප්පත්තො. තෙසං අට්ඨුප්පත්තිං ඉධ නික්ඛෙපප්පයොජනඤ්ච වත්වා වණ්ණනං කරිස්සාම –

บัดนี้ ลำดับแห่งการพรรณนาอรรถแห่งกุมารปัญหาทั้งหลาย มีปัญหาว่า "อะไรชื่อว่าหนึ่ง" เป็นต้น ได้มาถึงแล้ว ข้าพเจ้าจักกล่าวอัฏฐุปปัตติและประโยชน์แห่งการตั้งปัญหาเหล่านั้นไว้ในที่นี้ แล้วจึงกระทำคำพรรณนา

අට්ඨුප්පත්ති තාව නෙසං සොපාකො නාම භගවතො මහාසාවකො අහොසි. තෙනායස්මතා ජාතියා සත්තවස්සෙනෙව අඤ්ඤා ආරාධිතා, තස්ස භගවා පඤ්හබ්‍යාකරණෙන උපසම්පදං අනුඤ්ඤාතුකාමො අත්තනා අධිප්පෙතත්ථානං පඤ්හානං බ්‍යාකරණසමත්ථතං පස්සන්තො ‘‘එකං නාම කි’’න්ති එවමාදිනා පඤ්හෙ පුච්ඡි. සො බ්‍යාකාසි. තෙන ච බ්‍යාකරණෙන භගවතො චිත්තං ආරාධෙසි. සාව තස්සායස්මතො උපසම්පදා අහොසි.

อัฏฐุปปัตติของปัญหาเหล่านั้นก่อน คือ ได้มีพระมหาสาวกของพระผู้มีพระภาคชื่อว่าโสปากะ พระเถระผู้มีอายุนั้นได้บรรลุพระอรหัตตผลเมื่อมีอายุ ๗ ปีโดยชาติ พระผู้มีพระภาคทรงประสงค์จะอนุญาตอุปสมบทแก่ท่านด้วยการพยากรณ์ปัญหา เมื่อทรงเห็นความสามารถในการพยากรณ์ปัญหาทั้งหลายอันมีอรรถที่พระองค์ทรงประสงค์ จึงได้ตรัสถามปัญหาโดยนัยเป็นต้นว่า "อะไรชื่อว่าหนึ่ง" ท่านได้พยากรณ์แล้ว และด้วยการพยากรณ์นั้น ท่านได้ยังพระทัยของพระผู้มีพระภาคให้ยินดีแล้ว การพยากรณ์ปัญหานั้นนั่นเทียว ได้เป็นอุปสมบทของพระเถระผู้มีอายุนั้น

අයං තෙසං අට්ඨුප්පත්ති.

นี้เป็นอัฏฐุปปัตติของปัญหาเหล่านั้น

නික්ඛෙපප්පයොජනං

ประโยชน์แห่งการตั้งไว้

යස්මා පන සරණගමනෙහි බුද්ධධම්මසඞ්ඝානුස්සතිවසෙන චිත්තභාවනා, සික්ඛාපදෙහි සීලභාවනා, ද්වත්තිංසාකාරෙන ච කායභාවනා පකාසිතා, තස්මා ඉදානි නානප්පකාරතො පඤ්ඤාභාවනාමුඛදස්සනත්ථං ඉමෙ පඤ්හබ්‍යාකරණා ඉධ නික්ඛිත්තා. යස්මා වා සීලපදට්ඨානො සමාධි, සමාධිපදට්ඨානා ච පඤ්ඤා; යථාහ – ‘‘සීලෙ පතිට්ඨාය නරො සපඤ්ඤො, චිත්තං [Pg.63] පඤ්ඤඤ්ච භාවය’’න්ති (සං. නි. 1.23, 192), තස්මා සික්ඛාපදෙහි සීලං ද්වත්තිංසාකාරෙන තංගොචරං සමාධිඤ්ච දස්සෙත්වා සමාහිතචිත්තස්ස නානාධම්මපරික්ඛාරාය පඤ්ඤාය පභෙදදස්සනත්ථං ඉධ නික්ඛිත්තාතිපි විඤ්ඤාතබ්බා.

ก็เพราะเหตุว่า จิตตภาวนาโดยนัยแห่งพุทธานุสสติ ธัมมานุสสติ และสังฆานุสสติ อันพระผู้มีพระภาคทรงประกาศแล้วด้วยสรณคมน์ทั้งหลาย, สีลภาวนาทรงประกาศแล้วด้วยสิกขาบททั้งหลาย, และกายภาวนาทรงประกาศแล้วด้วยทวัตติงสาการ, เพราะเหตุนั้น ในบัดนี้ พระสังคีติกาจารย์จึงได้ตั้งปัญหาพยากรณ์เหล่านี้ไว้ในขุททกปาฐะนี้ เพื่อแสดงมุขแห่งปัญญาภาวนาโดยประการต่างๆ อีกอย่างหนึ่ง เพราะสมาธิมีศีลเป็นปทัฏฐาน และปัญญามีสมาธิเป็นปทัฏฐาน ดังที่ตรัสไว้ว่า 'นรชนผู้มีปัญญา ตั้งมั่นแล้วในศีล พึงอบรมจิตและปัญญา' เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า ปัญหาพยากรณ์เหล่านี้ พระสังคีติกาจารย์ตั้งไว้ในขุททกปาฐะนี้ เพื่อแสดงความแตกต่างแห่งปัญญาอันมีธรรมต่างๆ เป็นบริวารของบุคคลผู้มีจิตตั้งมั่นแล้ว หลังจากที่ทรงแสดงศีลด้วยสิกขาบททั้งหลาย และทรงแสดงสมาธิอันมีทวัตติงสาการนั้นเป็นอารมณ์ด้วยทวัตติงสาการแล้ว

ඉදං තෙසං ඉධ නික්ඛෙපප්පයොජනං.

นี้เป็นประโยชน์แห่งการที่ตั้งปัญหาพยากรณ์เหล่านั้นไว้ในขุททกปาฐะนี้

පඤ්හවණ්ණනා

วรรณนาแห่งปัญหา

එකං නාම කින්තිපඤ්හවණ්ණනා

วรรณนาแห่งปัญหาว่า อะไรชื่อว่าหนึ่ง

ඉදානි තෙසං අත්ථවණ්ණනා හොති – එකං නාම කින්ති භගවා යස්මිං එකධම්මස්මිං භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො අනුපුබ්බෙන දුක්ඛස්සන්තකරො හොති, යස්මිං චායමායස්මා නිබ්බින්දමානො අනුපුබ්බෙන දුක්ඛස්සන්තමකාසි, තං ධම්මං සන්ධාය පඤ්හං පුච්ඡති. ‘‘සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා’’ති ථෙරො පුග්ගලාධිට්ඨානාය දෙසනාය විස්සජ්ජෙති. ‘‘කතමා ච, භික්ඛවෙ, සම්මාසති? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු කායෙ කායානුපස්සී විහරතී’’ති (සං. නි. 5.8) එවමාදීනි චෙත්ථ සුත්තානි එවං විස්සජ්ජනයුත්තිසම්භවෙ සාධකානි. එත්ථ යෙනාහාරෙන සබ්බෙ සත්තා ‘‘ආහාරට්ඨිතිකා’’ති වුච්චන්ති, සො ආහාරො තං වා නෙසං ආහාරට්ඨිතිකත්තං ‘‘එකං නාම කි’’න්ති පුට්ඨෙන ථෙරෙන නිද්දිට්ඨන්ති වෙදිතබ්බං. තඤ්හි භගවතා ඉධ එකන්ති අධිප්පෙතං, න තු සාසනෙ ලොකෙ වා අඤ්ඤං එකං නාම නත්ථීති ඤාපෙතුං වුත්තං. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

บัดนี้ เป็นการพรรณนาเนื้อความแห่งปัญหาเหล่านั้น. ในปัญหาว่า 'อะไรชื่อว่าหนึ่ง' นั้น พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงธรรมที่ว่า ในธรรมอย่างหนึ่งใด ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบ ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้โดยลำดับ และในธรรมอย่างหนึ่งใด ท่านผู้มีอายุนี้ (พระโสปากะ) เมื่อเบื่อหน่าย ได้กระทำที่สุดแห่งทุกข์แล้วโดยลำดับ แล้วจึงตรัสถามปัญหา. (ในคำวิสัชนาว่า) 'สัตว์ทั้งปวงดำรงอยู่ได้ด้วยอาหาร' พระเถระวิสัชนาด้วยเทศนาที่เป็นบุคคลาธิษฐาน. พระสูตรทั้งหลายมีอาทิว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาสติเป็นไฉน? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้พิจารณาเห็นกายในกายอยู่' ในที่นี้ เป็นเครื่องยืนยันในการเกิดขึ้นแห่งความสมควรในการวิสัชนาอย่างนี้. ในปัญหานี้ พึงทราบว่า อาหารที่ทำให้สัตว์ทั้งปวงถูกเรียกว่าเป็นผู้ดำรงอยู่ได้ด้วยอาหาร หรือความเป็นผู้ดำรงอยู่ได้ด้วยอาหารของสัตว์เหล่านั้น อันพระเถระผู้ถูกทูลถามว่า 'อะไรชื่อว่าหนึ่ง' ได้ชี้แจงแล้ว. จริงอยู่ ธรรมนั้น พระผู้มีพระภาคทรงประสงค์เอาว่า 'หนึ่ง' ในที่นี้ แต่ไม่ได้ตรัสเพื่อจะทรงให้ทราบว่า ธรรมอื่นที่ชื่อว่าหนึ่งในศาสนาหรือในโลกไม่มี. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้ไว้ว่า

‘‘එකධම්මෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො සම්මා විරජ්ජමානො සම්මා විමුච්චමානො සම්මා පරියන්තදස්සාවී සම්මත්තං අභිසමෙච්ච දිට්ඨෙව ධම්මෙ දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. කතමස්මිං එකධම්මෙ? සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා. ඉමස්මිං ඛො, භික්ඛවෙ, එකධම්මෙ භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො…පෙ… දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. ‘එකො පඤ්හො එකො උද්දෙසො එකං වෙය්‍යාකරණ’න්ති ඉති යං තං වුත්තං, ඉදමෙතං පටිච්ච වුත්ත’’න්ති (අ. නි. 10.27).

'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบ เมื่อคลายกำหนัดโดยชอบ เมื่อหลุดพ้นโดยชอบ ในธรรมอย่างหนึ่ง เป็นผู้เห็นที่สุดโดยชอบ รู้พร้อมยิ่งซึ่งความสงบแล้ว ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ในทิฏฐธรรมนั่นเทียว. ในธรรมอย่างหนึ่งอะไรเล่า? (คือ) สัตว์ทั้งปวงดำรงอยู่ได้ด้วยอาหาร. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในธรรมอย่างหนึ่งนี้แล ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบ...ฯลฯ...ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์. คำใดที่ได้กล่าวไว้ว่า 'ปัญหาหนึ่ง อุทเทสหนึ่ง พยากรณ์หนึ่ง' คำนั้น อาศัยคำนี้กล่าว'

ආහාරට්ඨිතිකාති චෙත්ථ යථා ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, සුභනිමිත්තං. තත්ථ අයොනිසො මනසිකාරබහුලීකාරො, අයමාහාරො අනුප්පන්නස්ස වා කාමච්ඡන්දස්ස උප්පාදායා’’ති එවමාදීසු (සං. නි. 5.232) පච්චයො ආහාරොති වුච්චති, එවං [Pg.64] පච්චයං ආහාරසද්දෙන ගහෙත්වා පච්චයට්ඨිතිකා ‘‘ආහාරට්ඨිතිකා’’ති වුත්තා. චත්තාරො පන ආහාරෙ සන්ධාය – ‘‘ආහාරට්ඨිතිකා’’ති වුච්චමානෙ ‘‘අසඤ්ඤසත්තා දෙවා අහෙතුකා අනාහාරා අඵස්සකා අවෙදනකා’’ති වචනතො (විභ. 1017) ‘‘සබ්බෙ’’ති වචනමයුත්තං භවෙය්‍ය.

ในคำว่า 'อาหารัฏฐิติกา' นี้ ปัจจัยเรียกว่าอาหาร เหมือนดังในพระบาลีเป็นต้นว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สุภนิมิตมีอยู่ การกระทำไว้ในใจโดยไม่แยบคายเป็นอันมากในสุภนิมิตนั้น นี้เป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งกามฉันทะที่ยังไม่เกิด' ฉันใด, ในที่นี้ก็ฉันนั้น ท่านถือเอาปัจจัยด้วยศัพท์ว่าอาหาร แล้วกล่าวว่า ผู้ดำรงอยู่ได้ด้วยปัจจัย ชื่อว่า 'อาหารัฏฐิติกา'. แต่เมื่อหมายถึงอาหาร ๔ อย่าง แล้วกล่าวว่า 'อาหารัฏฐิติกา' คำว่า 'สัพเพ' (ทั้งปวง) ก็จะไม่สมควร เพราะมีพระบาลีว่า 'อสัญญสัตตเทวดา ไม่มีเหตุ ไม่มีอาหาร ไม่มีผัสสะ ไม่มีเวทนา'

තත්ථ සියා – එවම්පි වුච්චමානෙ ‘‘කතමෙ ධම්මා සපච්චයා? පඤ්චක්ඛන්ධා – රූපක්ඛන්ධො…පෙ… විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො’’ති (ධ. ස. 1089) වචනතො ඛන්ධානංයෙව පච්චයට්ඨිතිකත්තං යුත්තං, සත්තානන්තු අයුත්තමෙවෙතං වචනං භවෙය්‍යාති. න ඛො පනෙතං එවං දට්ඨබ්බං. කස්මා? සත්තෙසු ඛන්ධොපචාරසිද්ධිතො. සත්තෙසු හි ඛන්ධොපචාරො සිද්ධො. කස්මා? ඛන්ධෙ උපාදාය පඤ්ඤාපෙතබ්බතො. කථං? ගෙහෙ ගාමොපචාරො විය. සෙය්‍යථාපි හි ගෙහානි උපාදාය පඤ්ඤාපෙතබ්බත්තා ගාමස්ස එකස්මිම්පි ද්වීසු තීසුපි වා ගෙහෙසු දඩ්ඪෙසු ‘‘ගාමො දඩ්ඪො’’ති එවං ගෙහෙ ගාමොපචාරො සිද්ධො, එවමෙව ඛන්ධෙසු පච්චයට්ඨෙන ආහාරට්ඨිතිකෙසු ‘‘සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා’’ති අයං උපචාරො සිද්ධොති වෙදිතබ්බො. පරමත්ථතො ච ඛන්ධෙසු ජායමානෙසු ජීයමානෙසු මීයමානෙසු ච ‘‘ඛණෙ ඛණෙ ත්වං භික්ඛු ජායසෙ ච ජීයසෙ ච මීයසෙ චා’’ති වදතා භගවතා තෙසු සත්තෙසු ඛන්ධොපචාරො සිද්ධොති දස්සිතො එවාති වෙදිතබ්බො. යතො යෙන පච්චයාඛ්‍යෙන ආහාරෙන සබ්බෙ සත්තා තිට්ඨන්ති, සො ආහාරො තං වා නෙසං ආහාරට්ඨිතිකත්තං එකන්ති වෙදිතබ්බං. ආහාරො හි ආහාරට්ඨිතිකත්තං වා අනිච්චතාකාරණතො නිබ්බිදාට්ඨානං හොති. අථ තෙසු සබ්බසත්තසඤ්ඤිතෙසු සඞ්ඛාරෙසු අනිච්චතාදස්සනෙන නිබ්බින්දමානො අනුපුබ්බෙන දුක්ඛස්සන්තකරො හොති, පරමත්ථවිසුද්ධිං පාපුණාති. යථාහ –

ในเรื่องนั้น พึงมีคำโต้แย้งว่า แม้เมื่อกล่าวอย่างนี้ เพราะมีพระบาลีว่า 'ธรรมเหล่าไหนเป็นสัปปัจจัย? ขันธ์ ๕ คือ รูปขันธ์...ฯลฯ...วิญญาณขันธ์' ความเป็นผู้ดำรงอยู่ได้ด้วยปัจจัยจึงสมควรแก่ขันธ์ทั้งหลายเท่านั้น แต่คำนี้ไม่สมควรแก่สัตว์ทั้งหลายเลย. ก็ข้อนั้นไม่พึงเห็นอย่างนั้น. เพราะเหตุไร? เพราะอุปจารแห่งขันธ์ในสัตว์ทั้งหลายสำเร็จแล้ว. จริงอยู่ อุปจารแห่งขันธ์ในสัตว์ทั้งหลายสำเร็จแล้ว. เพราะเหตุไร? เพราะเป็นสิ่งที่พึงบัญญัติโดยอาศัยขันธ์ทั้งหลาย. อย่างไร? เหมือนอุปจารแห่งบ้านในเรือน. เปรียบเหมือนว่า เพราะความเป็นสิ่งที่พึงบัญญัติโดยอาศัยเรือนทั้งหลายแห่งบ้าน เมื่อเรือนหลังหนึ่ง สองหลัง หรือสามหลังถูกไฟไหม้ ย่อมมีโวหารว่า 'บ้านถูกไฟไหม้' อุปจารแห่งบ้านในเรือนสำเร็จแล้วอย่างนี้ ฉันใดก็ฉันนั้น เมื่อขันธ์ทั้งหลายเป็นผู้ดำรงอยู่ได้ด้วยอาหารโดยความหมายว่าเป็นปัจจัย พึงทราบว่า อุปจารนี้ว่า 'สัตว์ทั้งหลายดำรงอยู่ได้ด้วยอาหาร' ย่อมสำเร็จ. และโดยปรมัตถ์ พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคผู้ตรัสว่า 'ดูก่อนภิกษุ เธอเกิด แก่ และตายอยู่ทุกขณะ' เมื่อขันธ์ทั้งหลายเกิดขึ้น แก่ลง และตายไป ทรงแสดงแล้วนั่นเทียวว่า อุปจารแห่งขันธ์ในสัตว์เหล่านั้นสำเร็จแล้ว. เพราะเหตุที่สัตว์ทั้งปวงดำรงอยู่ได้ด้วยอาหารอันชื่อว่าปัจจัยใด พึงทราบว่า อาหารนั้น หรือความเป็นผู้ดำรงอยู่ได้ด้วยอาหารของสัตว์เหล่านั้น ว่าเป็น 'หนึ่ง'. จริงอยู่ อาหารหรือความเป็นผู้ดำรงอยู่ได้ด้วยอาหาร ย่อมเป็นที่ตั้งแห่งความเบื่อหน่าย เพราะเป็นสภาพไม่เที่ยง. ลำดับนั้น บุคคลเมื่อเบื่อหน่ายในสังขารเหล่านั้นที่หมายรู้กันว่าเป็นสัตว์ทั้งปวง ด้วยการเห็นความไม่เที่ยง ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้โดยลำดับ ย่อมบรรลุปรมัตถวิสุทธิ. ดังที่ตรัสไว้ว่า

‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චාති, යදා පඤ්ඤාය පස්සති;

අථ නිබ්බින්දති දුක්ඛෙ, එස මග්ගො විසුද්ධියා’’ති. (ධ. ප. 277);

'เมื่อใดบุคคลเห็นด้วยปัญญาว่า สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง เมื่อนั้น ย่อมเบื่อหน่ายในทุกข์ นี้เป็นทางแห่งความบริสุทธิ์'

එත්ථ ච ‘‘එකං නාම කි’’න්ති ච ‘‘කිහා’’ති ච දුවිධො පාඨො, තත්ථ සීහළානං කිහාති පාඨො. තෙ හි ‘‘කි’’න්ති වත්තබ්බෙ ‘‘කිහා’’ති වදන්ති. කෙචි භණන්ති ‘‘හ-ඉති නිපාතො, ථෙරියානම්පි අයමෙව පාඨො’’ති උභයථාපි පන එකොව අත්ථො. යථා රුච්චති, තථා පඨිතබ්බං. යථා පන ‘‘සුඛෙන ඵුට්ඨො අථ වා දුඛෙන (ධ. ප. 83), දුක්ඛං දොමනස්සං පටිසංවෙදෙතී’’ති එවමාදීසු [Pg.65] කත්ථචි දුඛන්ති ච කත්ථචි දුක්ඛන්ති ච වුච්චති, එවං කත්ථචි එකන්ති, කත්ථචි එක්කන්ති වුච්චති. ඉධ පන එකං නාමාති අයමෙව පාඨො.

อนึ่ง ในปัญหานี้ มีปาฐะอยู่ ๒ อย่าง คือ "เอกํ นาม กึ" และ "กิหา" ในปาฐะทั้งสองนั้น ปาฐะของชาวสีหล (ศรีลังกา) เป็น "กิหา" จริงอยู่ ชาวสีหลเหล่านั้น เมื่อจะกล่าวว่า "กึ" กลับกล่าวว่า "กิหา" อาจารย์บางพวกกล่าวว่า "หะ เป็นเพียงนิบาต และนี่ก็เป็นปาฐะในเถรีคาถาเช่นกัน" แต่ถึงอย่างไรก็ตาม ทั้งสองอย่างก็มีความหมายอย่างเดียวกัน พึงสาธยายตามที่ชอบใจ เปรียบเหมือนในข้อความ เป็นต้นว่า "บุคคลผู้ถูกสุขหรือทุกข์กระทบแล้ว (ธ.ป. ๘๓) ย่อมเสวยทุกขโทมนัส" ในบางแห่งกล่าวว่า "ทุข" และในบางแห่งกล่าวว่า "ทุกฺข" ฉันใด ในบางแห่งก็กล่าวว่า "เอกํ" ในบางแห่งก็กล่าวว่า "เอกฺกํ" ฉันนั้น แต่ในที่นี้ ปาฐะคือ "เอกํ นาม" นี้เท่านั้น

ද්වෙ නාම කින්තිපඤ්හවණ්ණනා

อรรถกถาปัญหาว่าด้วยธรรมะชื่อว่า ๒

එවං ඉමිනා පඤ්හබ්‍යාකරණෙන ආරද්ධචිත්තො සත්ථා පුරිමනයෙනෙව උත්තරිං පඤ්හං පුච්ඡති ද්වෙ නාම කින්ති? ථෙරො ද්වෙති පච්චනුභාසිත්වා ‘‘නාමඤ්ච රූපඤ්චා’’ති ධම්මාධිට්ඨානාය දෙසනාය විස්සජ්ජෙති. තත්ථ ආරම්මණාභිමුඛං නමනතො, චිත්තස්ස ච නතිහෙතුතො සබ්බම්පි අරූපං ‘‘නාම’’න්ති වුච්චති. ඉධ පන නිබ්බිදාහෙතුත්තා සාසවධම්මමෙව අධිප්පෙතං රුප්පනට්ඨෙන චත්තාරො ච මහාභූතා, සබ්බඤ්ච තදුපාදාය පවත්තමානං රූපං ‘‘රූප’’න්ති වුච්චති, තං සබ්බම්පි ඉධාධිප්පෙතං. අධිප්පායවසෙනෙව චෙත්ථ ‘‘ද්වෙ නාම නාමඤ්ච රූපඤ්චා’’ති වුත්තං, න අඤ්ඤෙසං ද්වින්නමභාවතො. යථාහ –

พระศาสดาทรงมีพระทัยยินดีด้วยการพยากรณ์ปัญหานี้แล้ว จึงตรัสถามปัญหาต่อไปตามนัยก่อนว่า "อะไรชื่อว่า ๒" พระเถระทวนคำว่า "๒" แล้วจึงพยากรณ์ด้วยเทศนาที่อ้างอิงสภาวธรรมว่า "นามและรูป" ในคำตอบนั้น อรูปธรรมทั้งหมดเรียกว่า "นาม" เพราะน้อมไปสู่อารมณ์ และเพราะเป็นเหตุแห่งการน้อมไปของจิต แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาเฉพาะสาสวธรรม (ธรรมที่เป็นอารมณ์ของอาสวะ) เพราะเป็นเหตุแห่งความเบื่อหน่าย มหาภูตรูป ๔ และรูปทั้งหมดที่อาศัยมหาภูตรูป ๔ นั้นเกิดขึ้น เรียกว่า "รูป" เพราะมีความหมายว่าสลายไป รูปทั้งหมดนั้นก็เป็นสิ่งที่ประสงค์ในที่นี้เช่นกัน และในที่นี้ ท่านกล่าวว่า "นามและรูป ชื่อว่า ๒" ก็โดยอำนาจแห่งความหมายที่ประสงค์เอา ไม่ใช่เพราะไม่มีธรรมะอย่างอื่นที่เป็นคู่ ๒ ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘ද්වීසු, භික්ඛවෙ, ධම්මෙසු භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො…පෙ… දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. කතමෙසු ද්වීසු? නාමෙ ච රූපෙ ච. ඉමෙසු ඛො, භික්ඛවෙ, ද්වීසු ධම්මෙසු භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො…පෙ… දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. ‘ද්වෙ පඤ්හා, ද්වෙ උද්දෙසා, ද්වෙ වෙය්‍යාකරණානී’ති ඉති යං තං වුත්තං, ඉදමෙතං පටිච්ච වුත්ත’’න්ති (අ. නි. 10.27).

"ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบในธรรม ๒ อย่าง... (เป)... ย่อมกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ ธรรม ๒ อย่างคืออะไรบ้าง คือ นามและรูป ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบในธรรม ๒ อย่างเหล่านี้แล... (เป)... ย่อมกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ คำที่กล่าวไว้ว่า 'ปัญหา ๒ ข้อ อุทเทส ๒ ข้อ เวยยากรณ์ ๒ ข้อ' นั้น พระองค์ตรัสอาศัยเนื้อความนี้" (องฺ. ทสก. ๒๗)

එත්ථ ච නාමරූපමත්තදස්සනෙන අත්තදිට්ඨිං පහාය අනත්තානුපස්සනාමුඛෙනෙව නිබ්බින්දමානො අනුපුබ්බෙන දුක්ඛස්සන්තකරො හොති, පරමත්ථවිසුද්ධිං පාපුණාතීති වෙදිතබ්බො. යථාහ –

และในข้อนี้ พึงทราบว่า บุคคลเมื่อเห็นเพียงนามและรูป ละอัตตทิฏฐิได้แล้ว ย่อมเบื่อหน่ายด้วยอนัตตานุปัสสนาเป็นเบื้องหน้า แล้วกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้โดยลำดับ ย่อมบรรลุปรมัตถวิสุทธิ ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘සබ්බෙ ධම්මා අනත්තාති, යදා පඤ්ඤාය පස්සති;

අථ නිබ්බින්දති දුක්ඛෙ, එස මග්ගො විසුද්ධියා’’ති. (ධ. ප. 279);

"เมื่อใดบุคคลเห็นด้วยปัญญาว่า ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา เมื่อนั้นย่อมเบื่อหน่ายในทุกข์ นี่คือทางแห่งความบริสุทธิ์" (ธ.ป. ๒๗๙)

තීණි නාම කින්තිපඤ්හවණ්ණනා

อรรถกถาปัญหาว่าด้วยธรรมะชื่อว่า ๓

ඉදානි ඉමිනාපි පඤ්හබ්‍යාකරණෙන ආරද්ධචිත්තො සත්ථා පුරිමනයෙනෙව උත්තරිං පඤ්හං පුච්ඡති තීණි නාම කින්ති? ථෙරො තීණීති පච්චනුභාසිත්වා පුන බ්‍යාකරිතබ්බස්ස අත්ථස්ස ලිඞ්ගානුරූපං සඞ්ඛ්‍යං දස්සෙන්තො ‘‘තිස්සො වෙදනා’’ති විස්සජ්ජෙති. අථ වා ‘‘යා භගවතා ‘තිස්සො වෙදනා’ති වුත්තා, ඉමාසමත්ථමහං [Pg.66] තීණීති පච්චෙමී’’ති දස්සෙන්තො ආහාති එවම්පෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. අනෙකමුඛා හි දෙසනා පටිසම්භිදාපභෙදෙන දෙසනාවිලාසප්පත්තානං. කෙචි පනාහු ‘‘තීණීති අධිකපදමිද’’න්ති. පුරිමනයෙනෙව චෙත්ථ ‘‘තිස්සො වෙදනා’’ති වුත්තං, න අඤ්ඤෙසං තිණ්ණමභාවතො. යථාහ –

บัดนี้ พระศาสดาทรงมีพระทัยยินดีด้วยการพยากรณ์ปัญหานี้อีก จึงตรัสถามปัญหาต่อไปตามนัยก่อนว่า "อะไรชื่อว่า ๓" พระเถระทวนคำว่า "๓" แล้ว เมื่อจะแสดงจำนวนให้สอดคล้องกับลิงค์ของเนื้อความที่จะพยากรณ์ต่อไป จึงตอบว่า "เวทนา ๓" หรืออีกนัยหนึ่ง พึงทราบความในที่นี้ว่า ท่านกล่าวแสดงว่า "ข้าพระองค์ย่อมทราบเนื้อความของเวทนาที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'เวทนา ๓' ว่าเป็น ๓ อย่างนี้" จริงอยู่ เทศนาสำหรับผู้ที่บรรลุถึงความงดงามแห่งเทศนาด้วยปฏิสัมภิทาเภทนั้นมีหลายนัย แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า "บทว่า ตีณิ นี้เป็นบทที่เกินมา" และในข้อนี้ ท่านกล่าวว่า "เวทนา ๓" ก็โดยนัยก่อนนั่นเอง ไม่ใช่เพราะไม่มีธรรมะอย่างอื่นที่เป็นหมวด ๓ ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘තීසු, භික්ඛවෙ, ධම්මෙසු භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො…පෙ… දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. කතමෙසු තීසු? තීසු වෙදනාසු. ඉමෙසු ඛො, භික්ඛවෙ, තීසු ධම්මෙසු භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො…පෙ… දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. ‘තයො පඤ්හා, තයො උද්දෙසා, තීණි වෙය්‍යාකරණානී’ති ඉති යං තං වුත්තං, ඉදමෙතං පටිච්ච වුත්ත’’න්ති (අ. නි. 10.27).

"ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบในธรรม ๓ อย่าง... (เป)... ย่อมกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ ธรรม ๓ อย่างคืออะไรบ้าง คือ เวทนา ๓ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบในธรรม ๓ อย่างเหล่านี้แล... (เป)... ย่อมกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ คำที่กล่าวไว้ว่า 'ปัญหา ๓ ข้อ อุทเทส ๓ ข้อ เวยยากรณ์ ๓ ข้อ' นั้น พระองค์ตรัสอาศัยเนื้อความนี้" (องฺ. ทสก. ๒๗)

එත්ථ ච ‘‘යංකිඤ්චි වෙදයිතං, සබ්බං තං දුක්ඛස්මින්ති වදාමී’’ති (සං. නි. 4.259) වුත්තසුත්තානුසාරෙන වා. –

และในข้อนี้ พึงทราบตามพระสูตรที่ตรัสไว้ว่า "เรากล่าวว่า สิ่งใดก็ตามที่บุคคลเสวย ทั้งหมดนั้นรวมอยู่ในทุกข์" (สํ. นิ. ๔.๒๕๙) หรือ –

‘‘යො සුඛං දුක්ඛතො අද්ද, දුක්ඛමද්දක්ඛි සල්ලතො;

අදුක්ඛමසුඛං සන්තං, අද්දක්ඛි නං අනිච්චතො’’ති. (ඉතිවු. 53) –

"ผู้ใดเห็นสุขว่าเป็นทุกข์ เห็นทุกข์ว่าเป็นลูกศร เห็นอทุกขมสุขที่สงบระงับว่าเป็นของไม่เที่ยง" (อิติ. ๕๓) –

එවං දුක්ඛදුක්ඛතාවිපරිණාමදුක්ඛතාසඞ්ඛාරදුක්ඛතානුසාරෙන වා තිස්සන්නං වෙදනානං දුක්ඛභාවදස්සනෙන සුඛසඤ්ඤං පහාය දුක්ඛානුපස්සනාමුඛෙන නිබ්බින්දමානො අනුපුබ්බෙන දුක්ඛස්සන්තකරො හොති, පරමත්ථවිසුද්ධිං පාපුණාතීති වෙදිතබ්බො. යථාහ –

หรือพึงทราบว่า บุคคลเมื่อเห็นความเป็นทุกข์ของเวทนา ๓ ตามนัยแห่งทุกขทุกขตา วิปริณามทุกขตา และสังขารทุกขตาอย่างนี้แล้ว ละสุขสัญญาเสีย ย่อมเบื่อหน่ายด้วยทุกขานุปัสสนาเป็นเบื้องหน้า แล้วกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้โดยลำดับ ย่อมบรรลุปรมัตถวิสุทธิ ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා දුක්ඛාති, යදා පඤ්ඤාය පස්සති;

අථ නිබ්බින්දති දුක්ඛෙ, එස මග්ගො විසුද්ධියා’’ති. (ධ. ප. 278);

"เมื่อใดบุคคลเห็นด้วยปัญญาว่า สังขารทั้งปวงเป็นทุกข์ เมื่อนั้นย่อมเบื่อหน่ายในทุกข์ นี่คือทางแห่งความบริสุทธิ์" (ธ.ป. ๒๗๘)

චත්තාරි නාම කින්තිපඤ්හවණ්ණනා

อรรถกถาปัญหาว่าด้วยธรรมะชื่อว่า ๔

එවං ඉමිනාපි පඤ්හබ්‍යාකරණෙන ආරද්ධචිත්තො සත්ථා පුරිමනයෙනෙව උත්තරිං පඤ්හං පුච්ඡති චත්තාරි නාම කින්ති? තත්ථ ඉමස්ස පඤ්හස්ස බ්‍යාකරණපක්ඛෙ කත්ථචි පුරිමනයෙනෙව චත්තාරො ආහාරා අධිප්පෙතා. යථාහ –

พระศาสดาทรงมีพระทัยยินดีด้วยการพยากรณ์ปัญหานี้อีก จึงตรัสถามปัญหาต่อไปตามนัยก่อนว่า "อะไรชื่อว่า ๔" ในส่วนการพยากรณ์ปัญหานั้น ในบางกรณี ท่านประสงค์เอาอาหาร ๔ ตามนัยก่อนนั่นเอง ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘චතූසු[Pg.67], භික්ඛවෙ, ධම්මෙසු භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො…පෙ… දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. කතමෙසු චතූසු? චතූසු ආහාරෙසු. ඉමෙසු ඛො, භික්ඛවෙ, චතූසු ධම්මෙසු භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො…පෙ… දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. ‘චත්තාරො පඤ්හා චත්තාරො උද්දෙසා චත්තාරි වෙය්‍යාකරණානී’ති ඉති යං තං වුත්තං, ඉදමෙතං පටිච්ච වුත්ත’’න්ති (අ. නි. 10.27).

"ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบในธรรม ๔ อย่าง... (เป)... ย่อมกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ ธรรม ๔ อย่างคืออะไรบ้าง คือ อาหาร ๔ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบในธรรม ๔ อย่างเหล่านี้แล... (เป)... ย่อมกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ คำที่กล่าวไว้ว่า 'ปัญหา ๔ ข้อ อุทเทส ๔ ข้อ เวยยากรณ์ ๔ ข้อ' นั้น พระองค์ตรัสอาศัยเนื้อความนี้" (องฺ. ทสก. ๒๗)

කත්ථචි යෙසු සුභාවිතචිත්තො අනුපුබ්බෙන දුක්ඛස්සන්තකරො හොති, තානි චත්තාරි සතිපට්ඨානානි. යථාහ කජඞ්ගලා භික්ඛුනී –

ในบางกรณี ธรรม ๔ อย่างที่บุคคลมีจิตอบรมดีแล้วย่อมกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้โดยลำดับ คือ สติปัฏฐาน ๔ ดังที่กชังคลาภิกษุณีกล่าวไว้ว่า –

‘‘චතූසු, ආවුසො, ධම්මෙසු භික්ඛු සම්මා සුභාවිතචිත්තො සම්මා පරියන්තදස්සාවී සම්මත්තං අභිසමෙච්ච දිට්ඨෙව ධම්මෙ දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. කතමෙසු චතූසු? චතූසු සතිපට්ඨානෙසු. ඉමෙසු ඛො, ආවුසො, චතූසු ධම්මෙසු භික්ඛු සම්මා සුභාවිතචිත්තො…පෙ… දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. ‘චත්තාරො පඤ්හා චත්තාරො උද්දෙසා චත්තාරි වෙය්‍යාකරණානී’ති ඉති යං තං වුත්තං භගවතා, ඉදමෙතං පටිච්ච වුත්ත’’න්ති (අ. නි. 10.28).

“ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุมีจิตอบรมดีแล้วโดยชอบในธรรม ๔ ประการ เป็นผู้เห็นที่สุดโดยรอบโดยชอบ รู้แจ้งธรรมที่สงบระงับแล้ว ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ในทิฏฐธรรม (คือในปัจจุบัน) ทีเดียว ในธรรม ๔ ประการอะไรบ้าง? ในสติปัฏฐาน ๔. ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุมีจิตอบรมดีแล้วโดยชอบในธรรม ๔ ประการเหล่านี้แล...ฯลฯ...ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้. คำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้นั้นว่า ‘ปัญหา ๔ ข้อ หัวข้อ ๔ ข้อ คำอธิบาย ๔ ข้อ’ ดังนี้ พระองค์ตรัสอาศัยเนื้อความนี้นั่นเอง” (อํ. ทสก. ๑๐.๒๘)

ඉධ පන යෙසං චතුන්නං අනුබොධප්පටිවෙධතො භවතණ්හාඡෙදො හොති, යස්මා තානි චත්තාරි අරියසච්චානි අධිප්පෙතානි. යස්මා වා ඉමිනා පරියායෙන බ්‍යාකතං සුබ්‍යාකතමෙව හොති, තස්මා ථෙරො චත්තාරීති පච්චනුභාසිත්වා ‘‘අරියසච්චානී’’ති විස්සජ්ජෙති. තත්ථ චත්තාරීති ගණනපරිච්ඡෙදො. අරියසච්චානීති අරියානි සච්චානි, අවිතථානි අවිසංවාදකානීති අත්ථො. යථාහ –

แต่ในที่นี้ เพราะเหตุที่การตัดภวตัณหาย่อมมีได้ เพราะการตรัสรู้ตามและแทงตลอดซึ่งอริยสัจ ๔ ประการใด ฉะนั้น อริยสัจ ๔ ประการเหล่านั้นจึงเป็นสิ่งที่ทรงประสงค์ หรืออีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุที่คำตอบที่ตอบโดยปริยายนี้ย่อมเป็นคำตอบที่ดีทีเดียว ฉะนั้น พระเถระจึงทวนคำว่า ‘สี่’ แล้วตอบว่า ‘อริยสัจ’ ในคำนั้น บทว่า ‘จตฺตาริ’ เป็นการกำหนดจำนวน บทว่า ‘อริยสจฺจานิ’ มีความหมายว่า สัจจะอันประเสริฐ คือเป็นสิ่งที่ไม่ผิดพลาด ไม่คลาดเคลื่อน ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘ඉමානි ඛො, භික්ඛවෙ, චත්තාරි අරියසච්චානි තථානි අවිතථානි අනඤ්ඤථානි, තස්මා අරියසච්චානීති වුච්චන්තී’’ති (සං. නි. 5.1097).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสัจ ๔ ประการเหล่านี้แล เป็นของแท้ ไม่ผิดพลาด ไม่เป็นอย่างอื่น ฉะนั้น จึงเรียกว่า อริยสัจ” (สํ. นิ. ๕.๑๐๙๗)

යස්මා වා සදෙවකෙන ලොකෙන අරණීයතො අභිගමනීයතොති වුත්තං හොති, වායමිතබ්බට්ඨානසඤ්ඤිතෙ අයෙ වා ඉරියනතො, අනයෙ වා න ඉරියනතො, සත්තතිංසබොධිපක්ඛියඅරියධම්මසමායොගතො වා අරියසම්මතා බුද්ධපච්චෙකබුද්ධබුද්ධසාවකා එතානි පටිවිජ්ඣන්ති, තස්මාපි ‘‘අරියසච්චානී’’ති වුච්චන්ති. යථාහ –

หรืออีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุที่โลกพร้อมทั้งเทวโลกพึงเข้าถึง พึงบรรลุ จึงชื่อว่าอริยะ หรือเพราะยังประโยชน์อันเป็นที่ตั้งแห่งความเพียรให้เกิดขึ้น หรือเพราะไม่ยังสิ่งที่ไม่ใช่ประโยชน์ให้เกิดขึ้น หรือเพราะพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระพุทธสาวกผู้ที่สมมติว่าเป็นพระอริยะ เพราะประกอบด้วยอริยธรรมคือโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ ย่อมแทงตลอดสัจจะเหล่านี้ ฉะนั้น จึงเรียกว่า ‘อริยสัจ’ ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘චත්තාරිමානි[Pg.68], භික්ඛවෙ, අරියසච්චානි…පෙ… ඉමානි ඛො, භික්ඛවෙ, චත්තාරි අරියසච්චානි, අරියා ඉමානි පටිවිජ්ඣන්ති, තස්මා අරියසච්චානීති වුච්චන්තී’’ති.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสัจมี ๔ ประการเหล่านี้...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสัจ ๔ ประการเหล่านี้แล พระอริยเจ้าทั้งหลายย่อมแทงตลอดสัจจะเหล่านี้ ฉะนั้น จึงเรียกว่า อริยสัจ”

අපිච අරියස්ස භගවතො සච්චානීතිපි අරියසච්චානි. යථාහ –

อีกประการหนึ่ง ชื่อว่าอริยสัจ เพราะเป็นสัจจะของพระผู้มีพระภาคผู้เป็นอริยะ ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘සදෙවකෙ, භික්ඛවෙ…පෙ… සදෙවමනුස්සාය තථාගතො අරියො, තස්මා අරියසච්චානීති වුච්චන්තී’’ති (සං. නි. 5.1098).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย...ฯลฯ...ในโลกพร้อมทั้งเทวดาและมนุษย์ พระตถาคตเป็นอริยะ ฉะนั้น จึงเรียกว่า อริยสัจ” (สํ. นิ. ๕.๑๐๙๘)

අථ වා එතෙසං අභිසම්බුද්ධත්තා අරියභාවසිද්ධිතොපි අරියසච්චානි. යථාහ –

อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าอริยสัจ เพราะเป็นเครื่องให้สำเร็จความเป็นอริยะ เพราะการตรัสรู้สัจจะเหล่านี้ ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘ඉමෙසං ඛො, භික්ඛවෙ, චතුන්නං අරියසච්චානං යථාභූතං අභිසම්බුද්ධත්තා තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධොති වුච්චතී’’ති (සං. නි. 5.1093).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะการตรัสรู้ตามความเป็นจริงซึ่งอริยสัจ ๔ ประการเหล่านี้แล พระตถาคตจึงได้ชื่อว่า เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า” (สํ. นิ. ๕.๑๐๙๓)

අයමෙතෙසං පදත්ථො. එතෙසං පන අරියසච්චානං අනුබොධප්පටිවෙධතො භවතණ්හාඡෙදො හොති. යථාහ –

นี้เป็นอรรถแห่งบทของอริยสัจเหล่านั้น แต่การตัดภวตัณหาย่อมมีได้ เพราะการตรัสรู้ตามและแทงตลอดซึ่งอริยสัจเหล่านี้ ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘තයිදං, භික්ඛවෙ, දුක්ඛං අරියසච්චං අනුබුද්ධං පටිවිද්ධං…පෙ… දුක්ඛනිරොධගාමිනිපටිපදා අරියසච්චං අනුබුද්ධං පටිවිද්ධං, උච්ඡින්නා භවතණ්හා, ඛීණා භවනෙත්ති, නත්ථි දානි පුනබ්භවො’’ති (සං. නි. 5.1091).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทุกขอริยสัจนี้นั้น เราได้ตรัสรู้ตาม ได้แทงตลอดแล้ว...ฯลฯ...ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ เราได้ตรัสรู้ตาม ได้แทงตลอดแล้ว ภวตัณหาถูกตัดขาดแล้ว ภวเนตติสิ้นแล้ว บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก” (สํ. นิ. ๕.๑๐๙๑)

පඤ්ච නාම කින්තිපඤ්හවණ්ණනා

อรรถกถาปัญหาว่า อะไรชื่อว่า ๕

ඉමිනාපි පඤ්හබ්‍යාකරණෙන ආරද්ධචිත්තො සත්ථා පුරිමනයෙනෙව උත්තරිං පඤ්හං පුච්ඡති පඤ්ච නාම කින්ති? ථෙරො පඤ්චාති පච්චනුභාසිත්වා ‘‘උපාදානක්ඛන්ධා’’ති විස්සජ්ජෙති. තත්ථ පඤ්චාති ගණනපරිච්ඡෙදො. උපාදානජනිතා උපාදානජනකා වා ඛන්ධා උපාදානක්ඛන්ධා. යංකිඤ්චි රූපං, වෙදනා, සඤ්ඤා, සඞ්ඛාරා, විඤ්ඤාණඤ්ච සාසවා උපාදානියා, එතෙසමෙතං අධිවචනං. පුබ්බනයෙනෙව චෙත්ථ ‘‘පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා’’ති වුත්තං, න අඤ්ඤෙසං පඤ්චන්නමභාවතො. යථාහ –

พระศาสดาทรงมีพระทัยยินดีแล้วด้วยการตอบปัญหานี้ จึงตรัสถามปัญหายิ่งขึ้นไปตามนัยก่อนว่า อะไรชื่อว่า ๕? พระเถระทวนคำว่า ‘ห้า’ แล้วตอบว่า ‘อุปาทานขันธ์’ ในคำนั้น บทว่า ‘ปญฺจ’ เป็นการกำหนดจำนวน ขันธ์ที่เกิดจากอุปาทาน หรือเป็นเหตุให้อุปาทานเกิดขึ้น ชื่อว่า อุปาทานขันธ์ รูป เวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นสาสวะ เป็นอารมณ์ของอุปาทาน คำว่าอุปาทานขันธ์นี้เป็นชื่อเรียกธรรมเหล่านั้น และในที่นี้ ท่านกล่าวว่า ‘ปัญจุปาทานขันธ์’ (อุปาทานขันธ์ ๕) ก็โดยนัยที่กล่าวแล้วในก่อนนั่นเอง ไม่ใช่เพราะไม่มีธรรมอื่น ๕ อย่าง ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘පඤ්චසු, භික්ඛවෙ, ධම්මෙසු භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො…පෙ… දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. කතමෙසු පඤ්චසු? පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු. ඉමෙසු ඛො, භික්ඛවෙ, පඤ්චසු ධම්මෙසු භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො…පෙ… දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. ‘පඤ්ච පඤ්හා, පඤ්ච උද්දෙසා[Pg.69], පඤ්ච වෙය්‍යාකරණානී’ති ඉති යං තං වුත්තං, ඉදමෙතං පටිච්ච වුත්ත’’න්ති (අ. නි. 10.27).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบในธรรม ๕ ประการ...ฯลฯ...ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ ในธรรม ๕ ประการอะไรบ้าง? ในอุปาทานขันธ์ ๕. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบในธรรม ๕ ประการเหล่านี้แล...ฯลฯ...ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้. คำที่ตรัสไว้นั้นว่า ‘ปัญหา ๕ ข้อ หัวข้อ ๕ ข้อ คำอธิบาย ๕ ข้อ’ ดังนี้ พระองค์ตรัสอาศัยเนื้อความนี้นั่นเอง” (อํ. ทสก. ๑๐.๒๗)

එත්ථ ච පඤ්චක්ඛන්ධෙ උදයබ්බයවසෙන සම්මසන්තො විපස්සනාමතං ලද්ධා අනුපුබ්බෙන නිබ්බානාමතං සච්ඡිකරොති. යථාහ –

และในที่นี้ ผู้พิจารณาขันธ์ ๕ โดยความเป็นของเกิดดับ ได้วิปัสสนาอันเป็นอมตะแล้ว ย่อมกระทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพานอันเป็นอมตะได้โดยลำดับ ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘යතො යතො සම්මසති, ඛන්ධානං උදයබ්බයං;

ලභතී පීතිපාමොජ්ජං, අමතං තං විජානත’’න්ති. (ධ. ප. 374);

“เมื่อใดก็ตามที่พิจารณาเห็นความเกิดและความดับแห่งขันธ์ทั้งหลาย เมื่อนั้นย่อมได้ปีติและปราโมทย์ ซึ่งเป็นอมตธรรมของผู้รู้ทั้งหลาย” (ธ. ป. ๓๗๔)

ඡ නාම කින්තිපඤ්හවණ්ණනා

อรรถกถาปัญหาว่า อะไรชื่อว่า ๖

එවං ඉමිනාපි පඤ්හබ්‍යාකරණෙන ආරද්ධචිත්තො සත්ථා පුරිමනයෙනෙව උත්තරිං පඤ්හං පුච්ඡති ‘‘ඡ නාම කි’’න්ති? ථෙරො ඡඉති පච්චනුභාසිත්වා ‘අජ්ඣත්තිකානි ආයතනානී’ති විස්සජ්ජෙති. තත්ථ ඡඉති ගණනපරිච්ඡෙදො, අජ්ඣත්තෙ නියුත්තානි, අත්තානං වා අධිකත්වා පවත්තානි අජ්ඣත්තිකානි. ආයතනතො, ආයස්ස වා තනනතො, ආයතස්ස වා සංසාරදුක්ඛස්ස නයනතො ආයතනානි, චක්ඛුසොතඝානජිව්හාකායමනානමෙතං අධිවචනං. පුබ්බනයෙන චෙත්ථ ‘‘ඡ අජ්ඣත්තිකානි ආයතනානී’’ති වුත්තං, න අඤ්ඤෙසං ඡන්නමභාවතො. යථාහ –

ด้วยประการฉะนี้ พระศาสดาทรงมีพระทัยยินดีแล้วด้วยการตอบปัญหานี้อีก จึงตรัสถามปัญหายิ่งขึ้นไปตามนัยก่อนว่า ‘อะไรชื่อว่า ๖’? พระเถระทวนคำว่า ‘หก’ แล้วตอบว่า ‘อายตนะภายใน’ ในคำนั้น บทว่า ‘ฉ’ เป็นการกำหนดจำนวน ธรรมที่เนื่องในตน หรือเป็นไปโดยอาศัยตนเป็นใหญ่ ชื่อว่า อัชฌัตติกะ (ภายใน) ชื่อว่า อายตนะ เพราะเป็นเหตุเกิด เพราะเป็นเครื่องขยายเหตุเกิด หรือเพราะนำไปสู่ทุกข์ในสงสารอันยาวนาน คำว่าอายตนะนี้เป็นชื่อเรียก จักขุ โสตะ ฆานะ ชิวหา กาย และมนะ และในที่นี้ ท่านกล่าวว่า ‘อายตนะภายใน ๖’ ก็โดยนัยก่อนนั่นเอง ไม่ใช่เพราะไม่มีธรรมอื่น ๖ อย่าง ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘ඡසු, භික්ඛවෙ, ධම්මෙසු භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො…පෙ… දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. කතමෙසු ඡසු? ඡසු අජ්ඣත්තිකෙසු ආයතනෙසු. ඉමෙසු ඛො, භික්ඛවෙ, ඡසු ධම්මෙසු භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො…පෙ… දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. ‘ඡ පඤ්හා ඡ උද්දෙසා ඡ වෙය්‍යාකරණානී’ති ඉති යං තං වුත්තං, ඉදමෙතං පටිච්ච වුත්ත’’න්ති (අ. නි. 10.27).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบในธรรม ๖ ประการ...ฯลฯ...ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ ในธรรม ๖ ประการอะไรบ้าง? ในอายตนะภายใน ๖. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบในธรรม ๖ ประการเหล่านี้แล...ฯลฯ...ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้. คำที่ตรัสไว้นั้นว่า ‘ปัญหา ๖ ข้อ หัวข้อ ๖ ข้อ คำอธิบาย ๖ ข้อ’ ดังนี้ พระองค์ตรัสอาศัยเนื้อความนี้นั่นเอง” (อํ. ทสก. ๑๐.๒๗)

එත්ථ ච ඡ අජ්ඣත්තිකානි ආයතනානි, ‘‘සුඤ්ඤො ගාමොති ඛො, භික්ඛවෙ, ඡන්නෙතං අජ්ඣත්තිකානං ආයතනානං අධිවචන’’න්ති (සං. නි. 4.238) වචනතො සුඤ්ඤතො පුබ්බුළකමරීචිකාදීනි විය අචිරට්ඨිතිකතො තුච්ඡතො වඤ්චනතො ච සමනුපස්සං නිබ්බින්දමානො අනුපුබ්බෙන දුක්ඛස්සන්තං කත්වා මච්චුරාජස්ස අදස්සනං උපෙති. යථාහ –

และในข้อนี้ อายตนะภายใน ๖ ประการ (เป็นเหมือนบ้านว่าง) เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า 'บ้านว่าง' นี้ เป็นชื่อของอายตนะภายใน ๖ ประการ" (สังยุตตนิกาย สฬายตนวรรค ๔.๒๓๘) เพราะเหตุนั้น บุคคลผู้พิจารณาเห็นโดยความเป็นของว่าง โดยความเป็นของตั้งอยู่ไม่นานดุจฟองน้ำและพยับแดดเป็นต้น โดยความเป็นของเปล่า และโดยความเป็นของหลอกลวง ย่อมเบื่อหน่าย กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้โดยลำดับ ย่อมเข้าถึงความที่มัจจุราชมองไม่เห็น ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘යථා [Pg.70] පුබ්බුළකං පස්සෙ, යථා පස්සෙ මරීචිකං;

එවං ලොකං අවෙක්ඛන්තං, මච්චුරාජා න පස්සතී’’ති. (ධ. ප. 170);

"บุคคลพึงเห็นโลกเหมือนฟองน้ำ พึงเห็นเหมือนพยับแดด มัจจุราชย่อมมองไม่เห็นบุคคลผู้พิจารณาเห็นโลกอยู่อย่างนี้" (ธรรมบท ๑๗๐)

සත්ත නාම කින්තිපඤ්හවණ්ණනා

อรรถกถาปัญหาว่า อะไรชื่อว่า ๗

ඉමිනාපි පඤ්හබ්‍යාකරණෙන ආරද්ධචිත්තො සත්ථා උත්තරිං පඤ්හං පුච්ඡති සත්ත නාම කින්ති? ථෙරො කිඤ්චාපි මහාපඤ්හබ්‍යාකරණෙ සත්ත විඤ්ඤාණට්ඨිතියො වුත්තා, අපිච ඛො පන යෙසු ධම්මෙසු සුභාවිතචිත්තො භික්ඛු දුක්ඛස්සන්තකරො හොති, තෙ දස්සෙන්තො ‘‘සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා’’ති විස්සජ්ජෙති. අයම්පි චත්ථො භගවතා අනුමතො එව. යථාහ –

พระศาสดาทรงมีพระทัยยินดีแล้วด้วยการพยากรณ์ปัญหานี้ จึงตรัสถามปัญหาต่อไปว่า อะไรชื่อว่า ๗? พระเถระแม้จะกล่าวถึงวิญญาณฐิติ ๗ ในการพยากรณ์มหาปัญหา แต่ก็จริงอยู่ เมื่อจะแสดงธรรมทั้งหลายที่ภิกษุมีจิตอบรมดีแล้วย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ จึงวิสัชนาว่า "โพชฌงค์ ๗" แม้อรรถะนี้พระผู้มีพระภาคก็ทรงเห็นชอบด้วย ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘පණ්ඩිතා ගහපතයො කජඞ්ගලිකා භික්ඛුනී, මහාපඤ්ඤා ගහපතයො කජඞ්ගලිකා භික්ඛුනී, මඤ්චෙපි තුම්හෙ ගහපතයො උපසඞ්කමිත්වා එතමත්ථං පටිපුච්ඡෙය්‍යාථ, අහම්පි චෙතං එවමෙව බ්‍යාකරෙය්‍යං, යථා තං කජඞ්ගලිකාය භික්ඛුනියා බ්‍යාකත’’න්ති (අ. නි. 10.28).

"ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย ภิกษุณีชาวเมืองกชังคลาเป็นบัณฑิต ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย ภิกษุณีชาวเมืองกชังคลาเป็นผู้มีปัญญามาก ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย แม้พวกเธอพึงเข้ามาหาเราแล้วสอบถามเนื้อความนี้ เราก็จะพึงพยากรณ์เนื้อความนั้นอย่างนั้นเหมือนกัน เหมือนที่ภิกษุณีชาวเมืองกชังคลานั้นพยากรณ์แล้ว" (อังคุตตรนิกาย ทสกนิบาต ๑๐.๒๘)

තාය ච එවං බ්‍යාකතං –

และท่านภิกษุณีนั้นได้พยากรณ์ไว้ดังนี้ว่า –

‘‘සත්තසු, ආවුසො, ධම්මෙසු භික්ඛු සම්මා සුභාවිතචිත්තො…පෙ… දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. කතමෙසු සත්තසු? සත්තසු බොජ්ඣඞ්ගෙසු. ඉමෙසු ඛො, ආවුසො, සත්තසු ධම්මෙසු භික්ඛු සම්මා සුභාවිතචිත්තො…පෙ… දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. ‘සත්ත පඤ්හා සත්ත උද්දෙසා සත්ත වෙය්‍යාකරණානී’ති ඉති යං තං වුත්තං භගවතා, ඉදමෙතං පටිච්ච වුත්ත’’න්ති (අ. නි. 10.28).

"ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุมีจิตอบรมดีแล้วโดยชอบในธรรม ๗ ประการ... ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ ในธรรม ๗ ประการเหล่าไหน? ในโพชฌงค์ ๗ ประการ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุมีจิตอบรมดีแล้วโดยชอบในธรรม ๗ ประการเหล่านี้แล... ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ คำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้นั้นว่า 'ปัญหา ๗ ข้อ อุทเทส ๗ ข้อ เวยยากรณ์ ๗ ข้อ' พระองค์ตรัสหมายถึงข้อนี้" (อังคุตตรนิกาย ทสกนิบาต ๑๐.๒๘)

එවමයමත්ථො භගවතා අනුමතො එවාති වෙදිතබ්බො.

พึงทราบว่า เนื้อความนี้พระผู้มีพระภาคทรงเห็นชอบด้วยแล้วอย่างนี้

තත්ථ සත්තාති ඌනාධිකනිවාරණගණනපරිච්ඡෙදො. බොජ්ඣඞ්ගාති සතිආදීනං ධම්මානමෙතං අධිවචනං. තත්‍රායං පදත්ථො – එතාය ලොකියලොකුත්තරමග්ගක්ඛණෙ උප්පජ්ජමානාය ලීනුද්ධච්චපතිට්ඨානායූහනකාමසුඛත්තකිලමථානුයොගඋච්ඡෙදසස්සතාභිනිවෙසාදි- අනෙකුපද්දවප්පටිපක්ඛභූතාය සතිධම්මවිචයවීරියපීතිප්පස්සද්ධිසමාධුපෙක්ඛාසඞ්ඛාතාය ධම්මසාමග්ගියා අරියසාවකො බුජ්ඣතීති කත්වා බොධි, කිලෙසසන්තානනිද්දාය උට්ඨහති, චත්තාරි වා අරියසච්චානි පටිවිජ්ඣති, නිබ්බානමෙව වා සච්ඡිකරොතීති වුත්තං හොති. යථාහ – ‘‘සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ භාවෙත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං [Pg.71] අභිසම්බුද්ධො’’ති. යථාවුත්තප්පකාරාය වා එතාය ධම්මසාමග්ගියා බුජ්ඣතීති කත්වා අරියසාවකොපි බොධි. ඉති තස්සා ධම්මසාමග්ගිසඞ්ඛාතාය බොධියා අඞ්ගභූතත්තා බොජ්ඣඞ්ගා ඣානඞ්ගමග්ගඞ්ගානි විය, තස්ස වා බොධීති ලද්ධවොහාරස්ස අරියසාවකස්ස අඞ්ගභූතත්තාපි බොජ්ඣඞ්ගා සෙනඞ්ගරථඞ්ගාදයො විය.

ในคำเหล่านั้น คำว่า ๗ เป็นการกำหนดนับเพื่อป้องกันความหย่อนและความเกิน คำว่า โพชฌงค์ เป็นชื่อของธรรมทั้งหลายมีสติเป็นต้น ในคำเหล่านั้น มีอรรถแห่งบทดังนี้ – พระอริยสาวกย่อมตรัสรู้ ด้วยความพร้อมเพรียงแห่งธรรม อันได้แก่ สติ ธัมมวิจยะ วิริยะ ปีติ ปัสสัทธิ สมาธิ และอุเบกขา ซึ่งเกิดขึ้นในขณะแห่งโลกิยมรรคและโลกุตรมรรค อันเป็นปฏิปักษ์ต่ออุปัทวะมากมาย มีการตั้งมั่นแห่งความหดหู่และความฟุ้งซ่าน การประกอบตนในกามสุขัลลิกานุโยคและอัตตกิลมถานุโยค การยึดมั่นในอุจเฉททิฏฐิและสัสสตทิฏฐิเป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า โพธิ, หรือว่า ย่อมตื่นจากการหลับคือกิเลสสันดาน, หรือว่า ย่อมแทงตลอดอริยสัจ ๔, หรือว่า ย่อมกระทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพานเท่านั้น ดังนี้เป็นอันกล่าวแล้ว ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า "พระองค์ทรงเจริญโพชฌงค์ ๗ แล้วได้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งพระสัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม" อีกอย่างหนึ่ง แม้พระอริยสาวกก็ชื่อว่า โพธิ เพราะย่อมตรัสรู้ด้วยความพร้อมเพรียงแห่งธรรมตามประเภทที่กล่าวแล้วนั้น เพราะเหตุนั้น ธรรมเหล่านั้นจึงชื่อว่า โพชฌงค์ เพราะความเป็นองค์แห่งโพธิ กล่าวคือความพร้อมเพรียงแห่งธรรมนั้น เหมือนฌานังคะและมัคคังคะ, หรืออีกอย่างหนึ่ง ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า โพชฌงค์ แม้เพราะความเป็นองค์แห่งพระอริยสาวกผู้ได้ชื่อว่า โพธิ นั้น เหมือนเสนาองค์และรถังคะเป็นต้น

අපිච ‘‘බොජ්ඣඞ්ගාති කෙනට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා? බොධාය සංවත්තන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා, බුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා, අනුබුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා, පටිබුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා, සම්බුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා’’ති (පටි. ම. 2.17) ඉමිනාපි පටිසම්භිදායං වුත්තෙන විධිනා බොජ්ඣඞ්ගානං බොජ්ඣඞ්ගට්ඨො වෙදිතබ්බො. එවමිමෙ සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ භාවෙන්තො බහුලීකරොන්තො න චිරස්සෙව එකන්තනිබ්බිදාදිගුණපටිලාභී හොති, තෙන දිට්ඨෙව ධම්මෙ දුක්ඛස්සන්තකරො හොතීති වුච්චති. වුත්තඤ්චෙතං භගවතා –

อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบอรรถของคำว่าโพชฌงค์ ตามนัยที่กล่าวไว้ในคัมภีร์ปฏิสัมภิทามรรคแม้นี้ว่า "ชื่อว่าโพชฌงค์ เพราะอรรถว่าอย่างไร? ชื่อว่าโพชฌงค์ เพราะย่อมเป็นไปเพื่อความตรัสรู้, ชื่อว่าโพชฌงค์ เพราะย่อมตรัสรู้, ชื่อว่าโพชฌงค์ เพราะย่อมตรัสรู้ตาม, ชื่อว่าโพชฌงค์ เพราะย่อมตรัสรู้เฉพาะ, ชื่อว่าโพชฌงค์ เพราะย่อมตรัสรู้พร้อม" (ปฏิสัมภิทามรรค ๒.๑๗) บุคคลผู้เจริญ ทำให้มากซึ่งโพชฌงค์ ๗ ประการเหล่านี้อย่างนี้ ไม่นานนักย่อมเป็นผู้ได้คุณมีความเบื่อหน่ายโดยส่วนเดียวเป็นต้น ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า เป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ในทิฏฐธรรมนั่นเอง และข้อนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘සත්තිමෙ, භික්ඛවෙ, බොජ්ඣඞ්ගා භාවිතා බහුලීකතා එකන්තනිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය උපසමාය අභිඤ්ඤාය සම්බොධාය නිබ්බානාය සංවත්තන්තී’’ති (සං. නි. 5.201).

"ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โพชฌงค์ ๗ ประการเหล่านี้ อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความเบื่อหน่ายโดยส่วนเดียว เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสงบระงับ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน" (สังยุตตนิกาย มหาวารวรรค ๕.๒๐๑)

අට්ඨ නාම කින්තිපඤ්හවණ්ණනා

อรรถกถาปัญหาว่า อะไรชื่อว่า ๘

එවං ඉමිනාපි පඤ්හබ්‍යාකරණෙන ආරද්ධචිත්තො සත්ථා උත්තරිං පඤ්හං පුච්ඡති අට්ඨ නාම කින්ති? ථෙරො කිඤ්චාපි මහාපඤ්හබ්‍යාකරණෙ අට්ඨ ලොකධම්මා වුත්තා, අපිච ඛො පන යෙසු ධම්මෙසු සුභාවිතචිත්තො භික්ඛු දුක්ඛස්සන්තකරො හොති, තෙ දස්සෙන්තො ‘‘අරියානි අට්ඨ මග්ගඞ්ගානී’’ති අවත්වා යස්මා අට්ඨඞ්ගවිනිමුත්තො මග්ගො නාම නත්ථි, අට්ඨඞ්ගමත්තමෙව තු මග්ගො, තස්මා තමත්ථං සාධෙන්තො දෙසනාවිලාසෙන අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගොති විස්සජ්ජෙති. භගවතාපි චායමත්ථො දෙසනානයො ච අනුමතො එව. යථාහ –

พระศาสดาทรงมีพระทัยยินดีแล้วด้วยการพยากรณ์ปัญหานี้แม้ดังนี้ จึงตรัสถามปัญหาต่อไปว่า อะไรชื่อว่า ๘? พระเถระแม้จะกล่าวถึงโลกธรรม ๘ ในการพยากรณ์มหาปัญหา แต่ก็จริงอยู่ เมื่อจะแสดงธรรมทั้งหลายที่ภิกษุมีจิตอบรมดีแล้วย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ จึงไม่กล่าวว่า "อริยมรรคมีองค์ ๘" แต่เพราะเหตุที่มรรคชื่อว่าเว้นจากองค์ ๘ ย่อมไม่มี แต่มรรคมีประมาณเท่าองค์ ๘ เท่านั้น เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทำให้สำเร็จซึ่งอรรถนั้น จึงวิสัชนาด้วยเทศนาวิลาสว่า "อริยมรรคมีองค์ ๘" และอรรถะกับทั้งนัยแห่งเทศนานี้ พระผู้มีพระภาคก็ทรงเห็นชอบด้วยแล้ว ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘පණ්ඩිතා ගහපතයො කජඞ්ගලිකා භික්ඛුනී…පෙ… අහම්පි එවමෙව බ්‍යාකරෙය්‍යං, යථා තං කජඞ්ගලිකාය භික්ඛුනියා බ්‍යාකත’’න්ති (අ. නි. 10.28).

"ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย ภิกษุณีชาวเมืองกชังคลาเป็นบัณฑิต... เราก็จะพึงพยากรณ์อย่างนั้นเหมือนกัน เหมือนที่ภิกษุณีชาวเมืองกชังคลานั้นพยากรณ์แล้ว" (อังคุตตรนิกาย ทสกนิบาต ๑๐.๒๘)

තාය [Pg.72] ච එවං බ්‍යාකතං –

และท่านภิกษุณีนั้นได้พยากรณ์ไว้ดังนี้ว่า –

‘‘අට්ඨසු, ආවුසො, ධම්මෙසු භික්ඛු සම්මා සුභාවිතචිත්තො…පෙ… දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. ‘අට්ඨ පඤ්හා, අට්ඨ උද්දෙසා, අට්ඨ වෙය්‍යාකරණානී’ති ඉති යං තං වුත්තං භගවතා, ඉදමෙතං පටිච්ච වුත්ත’’න්ති (අ. නි. 10.28).

"ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุมีจิตอบรมดีแล้วโดยชอบในธรรม ๘ ประการ... ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ คำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้นั้นว่า 'ปัญหา ๘ ข้อ อุทเทส ๘ ข้อ เวยยากรณ์ ๘ ข้อ' พระองค์ตรัสหมายถึงข้อนี้" (อังคุตตรนิกาย ทสกนิบาต ๑๐.๒๘)

එවමයං අත්ථො ච දෙසනානයො ච භගවතා අනුමතො එවාති වෙදිතබ්බො.

พึงทราบว่า เนื้อความและนัยแห่งเทศนานี้ พระผู้มีพระภาคทรงเห็นชอบด้วยแล้วอย่างนี้

තත්ථ අරියොති නිබ්බානත්ථිකෙහි අභිගන්තබ්බො, අපිච ආරකා කිලෙසෙහි වත්තනතො, අරියභාවකරණතො, අරියඵලපටිලාභතො චාපි අරියොති වෙදිතබ්බො. අට්ඨ අඞ්ගානි අස්සාති අට්ඨඞ්ගිකො. ස්වායං චතුරඞ්ගිකා විය සෙනා, පඤ්චඞ්ගිකං විය ච තූරියං අඞ්ගවිනිබ්භොගෙන අනුපලබ්භසභාවතො අඞ්ගමත්තමෙවාති වෙදිතබ්බො. මග්ගති ඉමිනා නිබ්බානං, සයං වා මග්ගති, කිලෙසෙ මාරෙන්තො වා ගච්ඡතීති මග්ගො.

ในบทว่า อริโย นั้น บทว่า อริโย ความว่า อันบุคคลผู้ต้องการพระนิพพานพึงเข้าถึง, อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่าชื่อว่า อริยะ เพราะดำเนินไปห่างไกลจากกิเลสทั้งหลาย, เพราะกระทำความเป็นพระอริยะ, และเพราะได้บรรลุอริยผล. ธรรมนั้นมีองค์ ๘ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อัฏฐังคิโก. พึงทราบว่า ธรรมนั้นเป็นดุจเสนาที่มีองค์ ๔ และเป็นดุจดุริยางค์ที่มีองค์ ๕ เป็นเพียงองค์ประกอบเท่านั้น เพราะมีสภาวะที่หาไม่ได้โดยการแยกองค์ประกอบ. บุคคลย่อมแสวงหาพระนิพพานด้วยมรรคนี้ หรือว่ามรรคนั้นเองย่อมแสวงหา หรือว่าย่อมไปพลางฆ่ากิเลสพลาง เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า มัคโค.

එවමට්ඨප්පභෙදඤ්චිමං අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං භාවෙන්තො භික්ඛු අවිජ්ජං භින්දති, විජ්ජං උප්පාදෙති, නිබ්බානං සච්ඡිකරොති, තෙන දිට්ඨෙව ධම්මෙ දුක්ඛස්සන්තකරො හොතීති වුච්චති. වුත්තඤ්හෙතං –

ภิกษุเมื่อเจริญอริยมรรคองค์ ๘ นี้ ซึ่งมีความหมายแตกต่างกันอย่างนี้ ย่อมทำลายอวิชชา ย่อมให้วิชชาเกิดขึ้น ย่อมกระทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ภิกษุนั้นย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ในทิฏฐธรรมนั่นเทียว. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า –

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, සාලිසූකං වා යවසූකං වා සම්මා පණිහිතං හත්ථෙන වා පාදෙන වා අක්කන්තං හත්ථං වා පාදං වා භෙච්ඡති, ලොහිතං වා උප්පාදෙස්සතීති ඨානමෙතං විජ්ජති. තං කිස්ස හෙතු? සම්මා පණිහිතත්තා, භික්ඛවෙ, සූකස්ස, එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, සො වත භික්ඛු සම්මා පණිහිතාය දිට්ඨියා සම්මා පණිහිතාය මග්ගභාවනාය අවිජ්ජං භෙච්ඡති, විජ්ජං උප්පාදෙස්සති, නිබ්බානං සච්ඡිකරිස්සතීති ඨානමෙතං විජ්ජතී’’ති (අ. නි. 1.42).

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนรวงข้าวสาลีหรือรวงข้าวเหนียวที่เขาตั้งไว้ดีแล้ว อันบุคคลเหยียบด้วยมือหรือด้วยเท้า จักบาดมือหรือเท้า หรือจักให้โลหิตเกิดขึ้น ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้. ข้อนั้นเพราะเหตุไร? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะรวงข้าวนั้นเขาตั้งไว้ดีแล้ว. ฉันใดก็ฉันนั้นแล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นแล มีทิฏฐิที่ตั้งไว้โดยชอบ มีการเจริญมรรคที่ตั้งไว้โดยชอบ จักทำลายอวิชชา จักให้วิชชาเกิดขึ้น จักกระทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ ดังนี้.

නව නාම කින්තිපඤ්හවණ්ණනා

อรรถกถาปัญหาว่า อะไรชื่อว่า ๙

ඉමිනාපි පඤ්හබ්‍යාකරණෙන ආරද්ධචිත්තො සත්ථා උත්තරිං පඤ්හං පුච්ඡති නව නාම කින්ති? ථෙරො නවඉති පච්චනුභාසිත්වා ‘‘සත්තාවාසා’’ති විස්සජ්ජෙති. තත්ථ නවාති ගණනපරිච්ඡෙදො. සත්තාති ජීවිතින්ද්‍රියප්පටිබද්ධෙ ඛන්ධෙ [Pg.73] උපාදාය පඤ්ඤත්තා පාණිනො පණ්ණත්ති වා. ආවාසාති ආවසන්ති එතෙසූති ආවාසා, සත්තානං ආවාසා සත්තාවාසා. එස දෙසනාමග්ගො, අත්ථතො පන නවවිධානං සත්තානමෙතං අධිවචනං. යථාහ –

พระศาสดาทรงมีพระทัยยินดีแล้วด้วยการวิสัชนาปัญหานี้ จึงตรัสถามปัญหายิ่งขึ้นไปว่า อะไรชื่อว่า ๙? พระเถระทูลย้ำว่า ๙ แล้ววิสัชนาว่า สัตตาวาส. ในบทเหล่านั้น บทว่า นว เป็นการกำหนดจำนวน. บทว่า สัตตา คือ สัตว์ทั้งหลายที่บัญญัติขึ้นโดยอาศัยขันธ์อันเนื่องด้วยชีวิตินทรีย์ หรือเป็นเพียงบัญญัติ. บทว่า อาวาสา ความว่า สัตว์ทั้งหลายย่อมอิงอาศัยอยู่ในที่เหล่านั้น เหตุนั้น ที่เหล่านั้นจึงชื่อว่า อาวาส, ที่อยู่ของสัตว์ทั้งหลาย ชื่อว่า สัตตาวาส. นี้เป็นแนวทางแห่งเทศนา แต่โดยอรรถแล้ว คำนี้เป็นชื่อของสัตว์ ๙ จำพวก. ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘සන්තාවුසො, සත්තා නානත්තකායා නානත්තසඤ්ඤිනො, සෙය්‍යථාපි මනුස්සා එකච්චෙ ච දෙවා එකච්චෙ ච විනිපාතිකා, අයං පඨමො සත්තාවාසො. සන්තාවුසො, සත්තා නානත්තකායා එකත්තසඤ්ඤිනො, සෙය්‍යථාපි, දෙවා බ්‍රහ්මකායිකා, පඨමාභිනිබ්බත්තා, අයං දුතියො සත්තාවාසො. සන්තාවුසො, සත්තා එකත්තකායා නානත්තසඤ්ඤිනො, සෙය්‍යථාපි, දෙවා ආභස්සරා, අයං තතියො සත්තාවාසො. සන්තාවුසො, සත්තා එකත්තකායා එකත්තසඤ්ඤිනො, සෙය්‍යථාපි, දෙවා සුභකිණ්හා, අයං චතුත්ථො සත්තාවාසො. සන්තාවුසො, සත්තා අසඤ්ඤිනො අප්පටිසංවෙදිනො, සෙය්‍යථාපි, දෙවා අසඤ්ඤසත්තා, අයං පඤ්චමො සත්තාවාසො. සන්තාවුසො, සත්තා සබ්බසො රූපසඤ්ඤානං…පෙ… ආකාසානඤ්චායතනූපගා, අයං ඡට්ඨො සත්තාවාසො. සන්තාවුසො, සත්තා…පෙ… විඤ්ඤාණඤ්චායතනූපගා, අයං සත්තමො සත්තාවාසො. සන්තාවුසො, සත්තා…පෙ… ආකිඤ්චඤ්ඤායතනූපගා, අයං අට්ඨමො සත්තාවාසො. සන්තාවුසො, සත්තා…පෙ… නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනූපගා, අයං නවමො සත්තාවාසො’’ති (දී. නි. 3.341).

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายผู้มีกายต่างกัน มีสัญญาต่างกัน มีอยู่, เปรียบเหมือนมนุษย์ทั้งหลาย เทวดาบางพวก และวินิปาติกะบางพวก, นี้เป็นสัตตาวาสที่ ๑. ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายผู้มีกายต่างกัน มีสัญญาอย่างเดียวกัน มีอยู่, เปรียบเหมือนเทวดาผู้นับเนื่องในหมู่พรหม ผู้เกิดในปฐมฌานภูมิ, นี้เป็นสัตตาวาสที่ ๒. ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายผู้มีกายอย่างเดียวกัน มีสัญญาต่างกัน มีอยู่, เปรียบเหมือนเทวดาชั้นอาภัสสระ, นี้เป็นสัตตาวาสที่ ๓. ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายผู้มีกายอย่างเดียวกัน มีสัญญาอย่างเดียวกัน มีอยู่, เปรียบเหมือนเทวดาชั้นสุภกิณหา, นี้เป็นสัตตาวาสที่ ๔. ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายผู้ไม่มีสัญญา ไม่เสวยเวทนา มีอยู่, เปรียบเหมือนเทวดาผู้เป็นอสัญญีสัตว์, นี้เป็นสัตตาวาสที่ ๕. ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายผู้เข้าถึงอากาสานัญจายตนะ เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาทั้งปวง...ฯลฯ... มีอยู่, นี้เป็นสัตตาวาสที่ ๖. ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลาย...ฯลฯ...ผู้เข้าถึงวิญญาณัญจายตนะ มีอยู่, นี้เป็นสัตตาวาสที่ ๗. ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลาย...ฯลฯ...ผู้เข้าถึงอากิญจัญญายตนะ มีอยู่, นี้เป็นสัตตาวาสที่ ๘. ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลาย...ฯลฯ...ผู้เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะ มีอยู่, นี้เป็นสัตตาวาสที่ ๙ ดังนี้.

පුරිමනයෙනෙව චෙත්ථ ‘‘නව සත්තාවාසා’’ති වුත්තං, න අඤ්ඤෙසං නවන්නමභාවතො. යථාහ –

และในที่นี้ ท่านกล่าวว่า สัตตาวาส ๙ โดยนัยก่อนนั่นเอง, มิใช่เพราะไม่มีธรรมะหมวด ๙ อื่นๆ. ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘නවසු, භික්ඛවෙ, ධම්මෙසු භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො…පෙ… දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. කතමෙසු නවසු? නවසු සත්තාවාසෙසු. ඉමෙසු ඛො, භික්ඛවෙ, නවසු ධම්මෙසු භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො…පෙ… දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. ‘නව පඤ්හා, නව උද්දෙසා, නව වෙය්‍යාකරණානී’ති ඉති යං තං වුත්තං, ඉදමෙතං පටිච්ච වුත්ත’’න්ති (අ. නි. 10.27).

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบในธรรม ๙ ประการ...ฯลฯ...ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้. ในธรรม ๙ ประการอะไรบ้าง? ในสัตตาวาส ๙. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบในธรรม ๙ ประการเหล่านี้แล...ฯลฯ...ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้. คำที่ตรัสไว้ว่า ‘ปัญหา ๙ ข้อ, อุทเทส ๙ ข้อ, เวยยากรณ์ ๙ ข้อ’ นั้น พระองค์ตรัสหมายถึงข้อความนี้ ดังนี้.

එත්ථ [Pg.74] ච ‘‘නව ධම්මා පරිඤ්ඤෙය්‍යා. කතමෙ නව? නව සත්තාවාසා’’ති (දී. නි. 3.359) වචනතො නවසු සත්තාවාසෙසු ඤාතපරිඤ්ඤාය ධුවසුභසුඛත්තභාවදස්සනං පහාය සුද්ධසඞ්ඛාරපුඤ්ජමත්තදස්සනෙන නිබ්බින්දමානො තීරණපරිඤ්ඤාය අනිච්චානුපස්සනෙන විරජ්ජමානො දුක්ඛානුපස්සනෙන විමුච්චමානො අනත්තානුපස්සනෙන සම්මා පරියන්තදස්සාවී පහානපරිඤ්ඤාය සම්මත්තමභිසමෙච්ච දිට්ඨෙව ධම්මෙ දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. තෙනෙතං වුත්තං –

และในข้อนี้ อาศัยพระดำรัสที่ว่า ‘ธรรม ๙ ประการอันบุคคลพึงกำหนดรู้. ๙ ประการอะไรบ้าง? คือ สัตตาวาส ๙’ ดังนี้ (ภิกษุ) ในสัตตาวาส ๙ ด้วยญาตปริญญา ละการเห็นว่าเป็นของเที่ยง เป็นของงาม เป็นสุข เป็นอัตตาเสีย แล้วเบื่อหน่ายด้วยการเห็นว่าเป็นเพียงกองแห่งสังขารล้วนๆ, ด้วยตีรณปริญญา คลายกำหนัดด้วยอนิจจานุปัสสนา, หลุดพ้นด้วยทุกขานุปัสสนา, ด้วยอนัตตานุปัสสนา เป็นผู้เห็นที่สุด (แห่งวัฏฏะ) โดยชอบ, ด้วยปหานปริญญา ตรัสรู้ธรรมอันสงบแล้ว ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ในทิฏฐธรรมนั่นเทียว. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสพระดำรัสนี้ไว้ว่า –

‘‘නවසු, භික්ඛවෙ, ධම්මෙසු භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො…පෙ… දිට්ඨෙව ධම්මෙ දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. කතමෙසු නවසු? නවසු සත්තාවාසෙසූ’’ති (අ. නි. 10.27).

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบในธรรม ๙ ประการ...ฯลฯ...ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ในทิฏฐธรรมนั่นเทียว. ในธรรม ๙ ประการอะไรบ้าง? ในสัตตาวาส ๙ ดังนี้.

දස නාම කින්තිපඤ්හවණ්ණනා

อรรถกถาปัญหาว่า อะไรชื่อว่า ๑๐

එවං ඉමිනාපි පඤ්හබ්‍යාකරණෙන ආරද්ධචිත්තො සත්ථා උත්තරිං පඤ්හං පුච්ඡති දස නාම කින්ති? තත්ථ කිඤ්චාපි ඉමස්ස පඤ්හස්ස ඉතො අඤ්ඤත්‍ර වෙය්‍යාකරණෙසු දස අකුසලකම්මපථා වුත්තා. යථාහ –

ด้วยประการฉะนี้ พระศาสดาทรงมีพระทัยยินดีแล้วแม้ด้วยการวิสัชนาปัญหานี้ จึงตรัสถามปัญหายิ่งขึ้นไปว่า อะไรชื่อว่า ๑๐? ในปัญหานั้น แม้ว่าในคำวิสัชนาปัญหาข้อนี้ นอกจากนี้ไป ท่านกล่าวถึงอกุศลกรรมบถ ๑๐ ไว้. ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘දසසු, භික්ඛවෙ, ධම්මෙසු භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො…පෙ… දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. කතමෙසු දසසු? දසසු අකුසලකම්මපථෙසු. ඉමෙසු ඛො, භික්ඛවෙ, දසසු ධම්මෙසු භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො…පෙ. … දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. ‘දස පඤ්හා දස උද්දෙසා දස වෙය්‍යාකරණානී’ති ඉති යං තං වුත්තං, ඉදමෙතං පටිච්ච වුත්ත’’න්ති (අ. නි. 10.27).

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบในธรรม ๑๐ ประการ...ฯลฯ...ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้. ในธรรม ๑๐ ประการอะไรบ้าง? ในอกุศลกรรมบถ ๑๐. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบในธรรม ๑๐ ประการเหล่านี้แล...ฯลฯ...ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้. คำที่ตรัสไว้ว่า ‘ปัญหา ๑๐ ข้อ, อุทเทส ๑๐ ข้อ, เวยยากรณ์ ๑๐ ข้อ’ นั้น พระองค์ตรัสหมายถึงข้อความนี้ ดังนี้.

ඉධ පන යස්මා අයමායස්මා අත්තානං අනුපනෙත්වා අඤ්ඤං බ්‍යාකාතුකාමො, යස්මා වා ඉමිනා පරියායෙන බ්‍යාකතං සුබ්‍යාකතමෙව හොති, තස්මා යෙහි දසහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතො අරහාති පවුච්චති, තෙසං අධිගමං දීපෙන්තො දසහඞ්ගෙහි සමන්නාගතො අරහාති පවුච්චතීති පුග්ගලාධිට්ඨානාය දෙසනාය විස්සජ්ජෙති. යතො එත්ථ යෙහි දසහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතො අරහාති පවුච්චති, තානි දසඞ්ගානි ‘‘දස නාම කි’’න්ති පුට්ඨෙන ථෙරෙන නිද්දිට්ඨානීති වෙදිතබ්බානි. තානි ච දස –

ก็ในที่นี้ เพราะเหตุที่พระโสปากะผู้มีอายุนี้ ไม่ประสงค์จะพยากรณ์ตนเอง แต่ประสงค์จะพยากรณ์ธรรมอื่น (คืออรหัตตผล) อีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุที่การพยากรณ์โดยปริยายนี้ ย่อมเป็นการพยากรณ์ดีแล้วนั่นเทียว ฉะนั้น เมื่อจะทรงแสดงธรรมเป็นเครื่องบรรลุซึ่งองค์คุณของพระอรหันต์เหล่านั้น ที่บุคคลผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๐ ประการเหล่าใด ย่อมถูกเรียกว่าเป็นพระอรหันต์ จึงทรงวิสัชนาด้วยเทศนาที่เป็นบุคคลาธิษฐานว่า "บุคคลผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๐ ชื่อว่าเป็นพระอรหันต์" เพราะในคำนั้น บุคคลผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๐ เหล่าใด ย่อมถูกเรียกว่าเป็นพระอรหันต์ องค์ ๑๐ เหล่านั้น อันพระเถระผู้ถูกทูลถามว่า "องค์ ๑๐ ชื่อว่าอะไร" ได้ทรงชี้แจงแล้ว ดังนี้พึงทราบ และองค์ ๑๐ เหล่านั้นคือ –

‘‘අසෙඛො අසෙඛොති, භන්තෙ, වුච්චති, කිත්තාවතා නු ඛො, භන්තෙ, භික්ඛු අසෙඛො හොතීති? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අසෙඛාය [Pg.75] සම්මාදිට්ඨියා සමන්නාගතො හොති, අසෙඛෙන සම්මාසඞ්කප්පෙන සමන්නාගතො හොති, අසෙඛාය සම්මාවාචාය සමන්නාගතො හොති, අසෙඛෙන සම්මාකම්මන්තෙන සමන්නාගතො හොති, අසෙඛෙන සම්මාආජීවෙන සමන්නාගතො හොති, අසෙඛෙන සම්මාවායාමෙන සමන්නාගතො හොති, අසෙඛාය සම්මාසතියා සමන්නාගතො හොති, අසෙඛෙන සම්මාසමාධිනා සමන්නාගතො හොති, අසෙඛෙන සම්මාඤාණෙන සමන්නාගතො හොති, අසෙඛාය සම්මාවිමුත්තියා සමන්නාගතො හොති. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අසෙඛො හොතී’’ති (අ. නි. 10.111). –

"ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า อเสขะ อเสขะ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอแล ภิกษุจึงชื่อว่าเป็นอเสขะ? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ประกอบด้วยสัมมาทิฏฐิอันเป็นของพระอเสขะ เป็นผู้ประกอบด้วยสัมมาสังกัปปะอันเป็นของพระอเสขะ เป็นผู้ประกอบด้วยสัมมาวาจาอันเป็นของพระอเสขะ เป็นผู้ประกอบด้วยสัมมากัมมันตะอันเป็นของพระอเสขะ เป็นผู้ประกอบด้วยสัมมาอาชีวะอันเป็นของพระอเสขะ เป็นผู้ประกอบด้วยสัมมาวายามะอันเป็นของพระอเสขะ เป็นผู้ประกอบด้วยสัมมาสติอันเป็นของพระอเสขะ เป็นผู้ประกอบด้วยสัมมาสมาธิอันเป็นของพระอเสขะ เป็นผู้ประกอบด้วยสัมมาญาณะอันเป็นของพระอเสขะ เป็นผู้ประกอบด้วยสัมมาวิมุตติอันเป็นของพระอเสขะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นอเสขะ ด้วยประการอย่างนี้แล" (อํ. ทสก. ๑๐.๑๑๑) –

එවමාදීසු සුත්තෙසු වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානීති.

พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในพระสูตรทั้งหลายมีอาทิอย่างนี้ ดังนี้แล

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දකපාඨ-අට්ඨකථාය

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกปาฐะ

කුමාරපඤ්හවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

วรรณนากุมารปัญหา จบแล้ว

5. මඞ්ගලසුත්තවණ්ණනා

๕. วรรณนามงคลสูตร

නික්ඛෙපප්පයොජනං

ประโยชน์แห่งการวางไว้

ඉදානි කුමාරපඤ්හානන්තරං නික්ඛිත්තස්ස මඞ්ගලසුත්තස්ස අත්ථවණ්ණනාක්කමො අනුප්පත්තො, තස්ස ඉධ නික්ඛෙපප්පයොජනං වත්වා අත්ථවණ්ණනං කරිස්සාම. සෙය්‍යථිදං – ඉදඤ්හි සුත්තං ඉමිනා අනුක්කමෙන භගවතා අවුත්තම්පි ය්වායං සරණගමනෙහි සාසනොතාරො, සික්ඛාපදද්වත්තිංසාකාරකුමාරපඤ්හෙහි ච සීලසමාධිපඤ්ඤාප්පභෙදනයො දස්සිතො, සබ්බොපෙස පරමමඞ්ගලභූතො, යතො මඞ්ගලත්ථිකෙන එත්ථෙව අභියොගො කාතබ්බො, සො චස්ස මඞ්ගලභාවො ඉමිනා සුත්තානුසාරෙන වෙදිතබ්බොති දස්සනත්ථං වුත්තං.

บัดนี้ ลำดับแห่งการพรรณนาเนื้อความของมงคลสูตรที่ทรงวางไว้ในลำดับต่อจากกุมารปัญหาได้มาถึงแล้ว, ครั้นกล่าวถึงประโยชน์แห่งการวางพระสูตรนั้นไว้ในขุททกปาฐะนี้แล้ว เราจักกระทำการพรรณนาเนื้อความ. อย่างไรบ้าง? คือ จริงอยู่ พระสูตรนี้แม้พระผู้มีพระภาคจะมิได้ตรัสไว้โดยลำดับนี้ แต่เพราะนัยคือประเภทแห่งศีล สมาธิ และปัญญาใด ที่ทรงแสดงไว้แล้วด้วยสรณคมน์อันเป็นการก้าวลงสู่พระศาสนา และด้วยสิกขาบท ทวัตติงสาการ และกุมารปัญหา นัยทั้งหมดนั้นล้วนเป็นมงคลอย่างยิ่ง เพราะเหตุนั้น บุคคลผู้ต้องการมงคลพึงประกอบความเพียรในมงคลสูตรนี้เท่านั้น และความเป็นมงคลของพระสูตรนั้น พึงทราบตามแนวพระสูตรนี้ ดังนี้ ท่านจึงกล่าวไว้เพื่อแสดง (ประโยชน์นั้น)

ඉදමස්ස ඉධ නික්ඛෙපප්පයොජනං.

นี้คือประโยชน์แห่งการวางพระสูตรนั้นไว้ในขุททกปาฐะนี้

පඨමමහාසඞ්ගීතිකථා

เรื่องการทำปฐมมหาสังคายนา

එවං [Pg.76] නික්ඛිත්තස්ස පනස්ස අත්ථවණ්ණනත්ථං අයං මාතිකා –

ก็เพื่อจะพรรณนาเนื้อความของพระสูตรนั้นที่ทรงวางไว้อย่างนี้ นี้คือมาติกา –

‘‘වුත්තං යෙන යදා යස්මා, චෙතං වත්වා ඉමං විධිං;

එවමිච්චාදිපාඨස්ස, අත්ථං නානප්පකාරතො.

"พระสูตรนี้ อันบุคคลใดกล่าวไว้ ในกาลใด เพราะเหตุใด, ครั้นกล่าวคำนี้แล้ว พึงแสดงเนื้อความแห่งบทมีคำว่า เอวํ เป็นต้น โดยประการต่างๆ ตามวิธีนี้

‘‘වණ්ණයන්තො සමුට්ඨානං, වත්වා යං යත්ථ මඞ්ගලං;

වවත්ථපෙත්වා තං තස්ස, මඞ්ගලත්තං විභාවයෙ’’ති.

"เมื่อจะพรรณนา พึงกล่าวสมุฏฐาน กำหนดมงคลนั้นๆ ในที่นั้นๆ แล้ว พึงประกาศความเป็นมงคลของมงคลนั้น" ดังนี้

තත්ථ ‘‘වුත්තං යෙන යදා යස්මා, චෙතං වත්වා ඉමං විධි’’න්ති අයං තාව අද්ධගාථා යදිදං ‘‘එවං මෙ සුතං එකං සමයං භගවා…පෙ… භගවන්තං ගාථාය අජ්ඣභාසී’’ති, ඉදං වචනං සන්ධාය වුත්තා. ඉදඤ්හි අනුස්සවවසෙන වුත්තං, සො ච භගවා සයම්භූ අනාචරියකො, තස්මා නෙදං තස්ස භගවතො වචනං අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස. යතො වත්තබ්බමෙතං ‘‘ඉදං වචනං කෙන වුත්තං, කදා, කස්මා ච වුත්ත’’න්ති. වුච්චතෙ – ආයස්මතා ආනන්දෙන වුත්තං, තඤ්ච පඨමමහාසඞ්ගීතිකාලෙ.

ในมาติกานั้น คาถากึ่งหนึ่งนี้ก่อนว่า "vuttaṃ yena yadā yasmā, cetaṃ vatvā imaṃ vidhiṃ" ท่านกล่าวหมายถึงคำนี้ คือ "เอวํ เม สุตํ เอกํ สมยํ ภควา...ฯลฯ...ภควนฺตํ คาถาย อชฺฌภาสีติ" (ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาค...ฯลฯ...ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคด้วยคาถา) จริงอยู่ คำนี้ท่านกล่าวตามที่ได้สดับมา และพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงเป็นสยัมภู ไม่มีอาจารย์ เพราะเหตุนั้น คำนี้จึงมิใช่พระดำรัสของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น เพราะเหตุนั้น พึงกล่าวคำนี้ว่า "คำนี้ ใครกล่าว กล่าวเมื่อไร และกล่าวเพราะเหตุไร" ขอตอบว่า ท่านพระอานนท์ผู้มีอายุกล่าว และท่านกล่าวในคราวปฐมมหาสังคายนา

පඨමමහාසඞ්ගීති චෙසා සබ්බසුත්තනිදානකොසල්ලත්ථමාදිතො පභුති එවං වෙදිතබ්බා. ධම්මචක්කප්පවත්තනඤ්හි ආදිං කත්වා යාව සුභද්දපරිබ්බාජකවිනයනා, කතබුද්ධකිච්චෙ කුසිනාරායං උපවත්තනෙ මල්ලානං සාලවනෙ යමකසාලානමන්තරෙ විසාඛපුණ්ණමදිවසෙ පච්චූසසමයෙ අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බුතෙ, භගවති ලොකනාථෙ භගවතො පරිනිබ්බානෙ සන්නිපතිතානං සත්තන්නං භික්ඛුසතසහස්සානං සඞ්ඝත්ථෙරො ආයස්මා මහාකස්සපො සත්තාහපරිනිබ්බුතෙ භගවති සුභද්දෙන වුඩ්ඪපබ්බජිතෙන ‘‘අලං, ආවුසො, මා සොචිත්ථ, මා පරිදෙවිත්ථ, සුමුත්තා මයං තෙන මහාසමණෙන, උපද්දුතා ච හොම ‘ඉදං වො කප්පති ඉදං වො න කප්පතී’ති, ඉදානි පන මයං යං ඉච්ඡිස්සාම තං කරිස්සාම, යං න ඉච්ඡිස්සාම න තං කරිස්සාමා’’ති (චූළව. 437; දී. නි. 2.232) වුත්තවචනමනුස්සරන්තො ‘‘ඨානං ඛො පනෙතං විජ්ජති යං පාපභික්ඛූ ‘අතීතසත්ථුකං පාවචන’න්ති මඤ්ඤමානා පක්ඛං ලභිත්වා න චිරස්සෙව සද්ධම්මං අන්තරධාපෙය්‍යුං. යාව ච ධම්මවිනයො තිට්ඨති, තාව අනතීතසත්ථුකමෙව පාවචනං හොති. යථාහ භගවා –

และเรื่องปฐมมหาสังคายนานี้ เพื่อความฉลาดในนิทานของพระสูตรทั้งปวง พึงทราบตั้งแต่ต้นอย่างนี้. จริงอยู่ เมื่อพระผู้มีพระภาคผู้เป็นที่พึ่งของโลก ทรงทำพุทธกิจเสร็จแล้ว ตั้งแต่ทรงแสดงธัมมจักกัปปวัตตนสูตรเป็นต้น จนถึงทรงแนะนำสุภัททปริพาชก ได้เสด็จดับขันธปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ในปัจจุสมัยแห่งวันวิสาขปุรณมี ณ ระหว่างต้นสาละคู่ ในสาลวันของมัลลกษัตริย์ ที่ตำบลอุปวัตตนะ กรุงกุสินารา, ในบรรดาภิกษุเจ็ดแสนรูปที่ประชุมกันในคราวปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค ท่านพระมหากัสสปะผู้เป็นสังฆเถระ เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานได้ ๗ วัน ระลึกถึงคำที่สุภัททวุฑฒบรรพชิตกล่าวว่า "พอทีเถิด ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อย่าเศร้าโศกไปเลย อย่าร่ำไรรำพันไปเลย พวกเราพ้นดีแล้วจากพระมหาสมณะนั้น พวกเราถูกเบียดเบียนอยู่ว่า 'สิ่งนี้ควรแก่ท่าน สิ่งนี้ไม่ควรแก่ท่าน' แต่บัดนี้ พวกเราปรารถนาสิ่งใด ก็จักทำสิ่งนั้น ไม่ปรารถนาสิ่งใด ก็จักไม่ทำสิ่งนั้น" (จูฬว. ๔๓๗; ที. นิ. ๒.๒๓๒) จึงดำริว่า "ก็ฐานะนี้ย่อมมีได้ คือ ภิกษุผู้เลวทรามทั้งหลาย เมื่อสำคัญว่า 'พระศาสดาล่วงลับไปแล้ว' ได้พรรคพวกแล้ว ไม่นานนักก็จะยังพระสัทธรรมให้อันตรธานไป. และตราบเท่าที่พระธรรมวินัยยังตั้งอยู่ ตราบนั้น พระปาพจน์ก็ชื่อว่ายังมีพระศาสดายังไม่ล่วงลับไปนั่นเอง. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘යො [Pg.77] වො, ආනන්ද, මයා ධම්මො ච විනයො ච දෙසිතො පඤ්ඤත්තො, සො වො මමච්චයෙන සත්ථා’’ති (දී. නි. 2.216).

"ดูก่อนอานนท์ ธรรมและวินัยใด ที่เราแสดงแล้ว บัญญัติแล้วแก่เธอทั้งหลาย ธรรมและวินัยนั้น จักเป็นศาสดาของเธอทั้งหลาย โดยกาลล่วงไปแห่งเรา" (ที. นิ. ๒.๒๑๖)

‘‘යංනූනාහං ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච සඞ්ගායෙය්‍යං, යථයිදං සාසනං අද්ධනියං අස්ස චිරට්ඨිතිකං’’.

"ไฉนหนอ เราพึงสังคายนาพระธรรมและพระวินัย เพื่อให้พระศาสนานี้พึงเป็นของยั่งยืน ตั้งอยู่ได้นาน"

යඤ්චාහං භගවතා –

และเราอันพระผู้มีพระภาค –

‘‘ධාරෙස්සසි පන මෙ ත්වං, කස්සප, සාණානි පංසුකූලානි නිබ්බසනානී’’ති වත්වා චීවරෙ සාධාරණපරිභොගෙන චෙව –

ทรงอนุเคราะห์ด้วยการใช้สอยจีวรทั่วไป ด้วยพระดำรัสว่า "ดูก่อนกัสสปะ เธอยังจักทรงผ้าบังสุกุลที่ทำด้วยป่าน อันเป็นผ้าเก่าของเราได้อยู่หรือ" และ –

‘‘අහං, භික්ඛවෙ, යාවදෙ ආකඞ්ඛාමි විවිච්චෙව කාමෙහි…පෙ… පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරාමි, කස්සපොපි, භික්ඛවෙ, යාවදෙව ආකඞ්ඛති විවිච්චෙව කාමෙහි…පෙ… පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරතී’’ති –

"ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราปรารถนาอยู่เพียงใด ก็สงัดจากกาม...ฯลฯ...เข้าปฐมฌานอยู่เพียงนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้กัสสปะก็ปรารถนาอยู่เพียงใด ก็สงัดจากกาม...ฯลฯ...เข้าปฐมฌานอยู่เพียงนั้น" ดังนี้ –

එවමාදිනා නයෙන නවානුපුබ්බවිහාරඡළභිඤ්ඤාප්පභෙදෙ උත්තරිමනුස්සධම්මෙ අත්තනා සමසමට්ඨපනෙන ච අනුග්ගහිතො, තස්ස මෙ කිමඤ්ඤං ආණණ්‍යං භවිස්සති? ‘‘නනු මං භගවා රාජා විය සකකවචඉස්සරියානුප්පදානෙන අත්තනො කුලවංසප්පතිට්ඨාපකං පුත්තං ‘සද්ධම්මවංසප්පතිට්ඨාපකො මෙ අයං භවිස්සතී’ති මන්ත්වා ඉමිනා අසාධාරණෙන අනුග්ගහෙන අනුග්ගහෙසී’’ති චින්තයන්තො ධම්මවිනයසඞ්ගායනත්ථං භික්ඛූනං උස්සාහං ජනෙසි? යථාහ –

เป็นผู้อันพระผู้มีพระภาคทรงอนุเคราะห์แล้ว ด้วยการทรงตั้งไว้เสมอด้วยพระองค์ในอุตตริมนุสสธรรมทั้งหลาย มีอนุปุพพวิหาร ๙ และอภิญญา ๖ เป็นประเภท ด้วยนัยอย่างนี้เป็นต้น ความเป็นผู้ไม่มีหนี้อย่างอื่นอะไรจักมีแก่เรานั้นเล่า? (ท่านคิดว่า) "พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า 'กัสสปะผู้นี้ของเราจักเป็นผู้สืบตั้งวงศ์แห่งพระสัทธรรม' ดังนี้แล้ว จึงได้ทรงอนุเคราะห์เราด้วยการอนุเคราะห์อันไม่ทั่วไปนี้ เปรียบเหมือนพระราชาทรงอนุเคราะห์พระโอรสผู้จะสืบตั้งวงศ์สกุลของพระองค์ ด้วยการพระราชทานเครื่องราชกกุธภัณฑ์และความเป็นใหญ่ของพระองค์" เมื่อคิดพิจารณาอยู่อย่างนี้ จึงได้ยังความอุตสาหะให้เกิดขึ้นแก่ภิกษุทั้งหลายเพื่อทำการสังคายนาพระธรรมและพระวินัย ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘අථ ඛො ආයස්මා මහාකස්සපො භික්ඛූ ආමන්තෙසි – එකමිදාහං, ආවුසො, සමයං පාවාය කුසිනාරං අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නො මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං පඤ්චමත්තෙහි භික්ඛුසතෙහී’’ති (දී. නි. 2.231; චූළව. 437) සබ්බං සුභද්දකණ්ඩං විත්ථාරෙතබ්බං.

ครั้งนั้นแล ท่านพระมหากัสสปะผู้มีอายุได้เรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้ว (กล่าวว่า) – 'ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สมัยหนึ่ง อาตมาเดินทางไกลจากเมืองปาวาสู่เมืองกุสินารา พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ คือภิกษุประมาณ ๕๐๐ รูป' ดังนี้ พึงให้พิสดารซึ่งสุภัททกัณฑ์ทั้งหมด

තතො පරං ආහ –

ในลำดับนั้น ท่านได้กล่าวว่า –

‘‘හන්ද මයං, ආවුසො, ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච සඞ්ගායෙය්‍යාම, පුරෙ අධම්මො දිප්පති, ධම්මො පටිබාහිය්‍යති, අවිනයො දිප්පති, විනයො පටිබාහිය්‍යති, පුරෙ අධම්මවාදිනො බලවන්තො හොන්ති, ධම්මවාදිනො දුබ්බලා හොන්ති, අවිනයවාදිනො බලවන්තො හොන්ති, විනයවාදිනො දුබ්බලා හොන්තී’’ති (චූළව. 437).

เอาเถิด อาวุโสทั้งหลาย พวกเราจงสังคายนาพระธรรมและพระวินัยกันเถิด ก่อนที่อธรรมจะรุ่งเรือง พระธรรมจะถูกขัดขวาง ก่อนที่อวินัยจะรุ่งเรือง พระวินัยจะถูกขัดขวาง ก่อนที่พวกอธรรมวาทีจะมีกำลัง พวกธรรมวาทีจะอ่อนกำลัง ก่อนที่พวกอวินยวาทีจะมีกำลัง พวกวินยวาทีจะอ่อนกำลัง

භික්ඛූ [Pg.78] ආහංසු ‘‘තෙන හි, භන්තෙ, ථෙරො භික්ඛූ උච්චිනතූ’’ති. ථෙරො සකලනවඞ්ගසත්ථුසාසනපරියත්තිධරෙ පුථුජ්ජනසොතාපන්නසකදාගාමිඅනාගාමිසුක්ඛවිපස්සකඛීණාසවභික්ඛූ අනෙකසතෙ අනෙකසහස්සෙ ච වජ්ජෙත්වා තිපිටකසබ්බපරියත්තිප්පභෙදධරෙ පටිසම්භිදාප්පත්තෙ මහානුභාවෙ යෙභුය්‍යෙන භගවතා එතදග්ගං ආරොපිතෙ තෙවිජ්ජාදිභෙදෙ ඛීණාසවභික්ඛූයෙව එකූනපඤ්චසතෙ පරිග්ගහෙසි. යෙ සන්ධාය ඉදං වුත්තං ‘‘අථ ඛො ආයස්මා මහාකස්සපො එකෙනූනපඤ්චඅරහන්තසතානි උච්චිනී’’ති (චූළව. 437).

ภิกษุทั้งหลายได้กราบเรียนว่า "ถ้าอย่างนั้น ขอพระเถระจงคัดเลือกภิกษุทั้งหลายเถิด ขอรับ" พระเถระเว้นภิกษุหลายร้อยหลายพันรูป ผู้ทรงไว้ซึ่งปริยัติคือศาสนาของพระศาสดามีองค์ ๙ ทั้งสิ้น ซึ่งเป็นปุถุชน โสดาบัน สกทาคามี อนาคามี และพระขีณาสพผู้เป็นสุกขวิปัสสกะ แล้วคัดเลือกเฉพาะภิกษุผู้เป็นพระขีณาสพ ผู้ทรงไว้ซึ่งปริยัติคือพระไตรปิฎกพร้อมทั้งประเภททั้งหมด ผู้บรรลุปฏิสัมภิทา มีอานุภาพมาก โดยมากเป็นผู้ที่พระผู้มีพระภาคทรงยกย่องไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะ มีเตวิชชาเป็นต้นเป็นประเภท จำนวน ๕๐๐ รูป หย่อน ๑ รูป คำที่กล่าวไว้ว่า "ครั้งนั้นแล ท่านพระมหากัสสปะได้คัดเลือกพระอรหันต์ ๕๐๐ รูป หย่อน ๑ รูป" เป็นคำที่กล่าวหมายถึงพระขีณาสพเหล่านั้น

කිස්ස පන ථෙරො එකෙනූනමකාසීති? ආයස්මතො ආනන්දත්ථෙරස්ස ඔකාසකරණත්ථං. තෙන හායස්මතා සහාපි විනාපි න සක්කා ධම්මසඞ්ගීති කාතුං. සො හායස්මා සෙඛො සකරණීයො, තස්මා සහ න සක්කා, යස්මා පනස්ස කිඤ්චි දසබලදෙසිතං සුත්තගෙය්‍යාදිකං භගවතො අසම්මුඛා පටිග්ගහිතං නාම නත්ථි, තස්මා විනාපි න සක්කා. යදි එවං සෙඛොපි සමානො ධම්මසඞ්ගීතියා බහූකාරත්තා ථෙරෙන උච්චිනිතබ්බො අස්ස, අථ කස්මා න උච්චිනිතොති? පරූපවාදවිවජ්ජනතො. ථෙරො හි ආයස්මන්තෙ ආනන්දෙ අතිවිය විස්සත්ථො අහොසි. තථා හි නං සිරස්මිං පලිතෙසු ජාතෙසුපි ‘‘න වායං කුමාරකො මත්තමඤ්ඤාසී’’ති (සං. නි. 2.154) කුමාරකවාදෙන ඔවදති. සක්‍යකුලප්පසුතො චායං ආයස්මා තථාගතස්ස භාතා චූළපිතු පුත්තො, තත්‍ර භික්ඛූ ඡන්දාගමනං විය මඤ්ඤමානා ‘‘බහූ අසෙඛපටිසම්භිදාප්පත්තෙ භික්ඛූ ඨපෙත්වා ආනන්දං සෙඛපටිසම්භිදාප්පත්තං ථෙරො උච්චිනී’’ති උපවදෙය්‍යුං. තං පරූපවාදං පරිවිවජ්ජෙන්තො ‘‘ආනන්දං විනා සඞ්ගීති න සක්කා කාතුං, භික්ඛූනංයෙව අනුමතියා ගහෙස්සාමී’’ති න උච්චිනි.

ถามว่า ก็เหตุไรพระเถระจึงได้ทำการคัดเลือกให้หย่อนไป ๑ รูปเล่า? ตอบว่า เพื่อกระทำโอกาสแก่ท่านพระอานนทเถระ จริงอยู่ การทำธัมมสังคีติ ทั้งพร้อมด้วยท่านผู้มีอายุนั้น หรือเว้นท่านผู้มีอายุนั้นเสีย ก็ไม่อาจทำได้ เพราะท่านผู้มีอายุนั้นยังเป็นพระเสขะ ยังมีกิจที่ต้องทำ เพราะเหตุนั้น จึงไม่อาจ (ทำสังคายนา) พร้อมกับท่านได้ ก็เพราะเหตุว่า ธรรมะอะไรๆ มีสุตตะ เคยยะ เป็นต้น ที่พระทศพลทรงแสดงไว้ อันท่านพระอานนท์นั้นรับมาในที่ลับพระพักตร์พระผู้มีพระภาค มิได้มีเลย เพราะเหตุนั้น แม้เว้นท่านเสีย ก็ไม่อาจ (ทำสังคายนา) ได้ หากเป็นเช่นนั้น แม้ท่านจะเป็นพระเสขะอยู่ ก็เป็นผู้มีอุปการะมากแก่ธัมมสังคีติ พระเถระก็พึงคัดเลือก แต่เหตุไรจึงไม่คัดเลือกเล่า? เพราะต้องการเว้นจากคำตำหนิติเตียนของผู้อื่น จริงอยู่ พระเถระได้มีความคุ้นเคยอย่างยิ่งในท่านพระอานนท์ เพราะเหตุนั้นแล ท่านจึงได้ว่ากล่าวท่านพระอานนท์นั้น แม้เมื่อผมหงอกเกิดขึ้นแล้วบนศีรษะ ด้วยวาทะว่า "กุมารน้อย" ว่า "เจ้ากุมารน้อยนี้ยังไม่รู้จักประมาณหนอ" และท่านผู้มีอายุนี้ก็เป็นผู้มีชื่อเสียงในศากยสกุล เป็นพระภาดา เป็นโอรสของพระเจ้าอาของพระตถาคต ในเรื่องนั้น ภิกษุทั้งหลายอาจเข้าใจไปว่าเป็นการกระทำด้วยฉันทาคติ แล้วอาจจะตำหนิได้ว่า "พระเถระยกเว้นภิกษุผู้เป็นอเสขะบรรลุปฏิสัมภิทาไว้เป็นอันมาก แล้วกลับคัดเลือกท่านพระอานนท์ผู้เป็นเสขะบรรลุปฏิสัมภิทา" ท่าน (พระเถระ) เมื่อจะเว้นคำตำหนิของผู้อื่นนั้น จึงไม่คัดเลือก (ท่านพระอานนท์) ด้วยคิดว่า "เว้นท่านพระอานนท์เสีย การสังคายนาก็ไม่อาจทำได้ เราจักรับท่านเข้ามาโดยความเห็นชอบของภิกษุทั้งหลายนั่นเทียว"

අථ සයමෙව භික්ඛූ ආනන්දස්සත්ථාය ථෙරං යාචිංසු. යථාහ –

ครั้งนั้น ภิกษุทั้งหลายเองเทียวได้ทูลขอต่อพระเถระเพื่อประโยชน์แก่ท่านพระอานนท์ ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘භික්ඛූ ආයස්මන්තං මහාකස්සපං එතදවොචුං – ‘අයං, භන්තෙ, ආයස්මා ආනන්දො කිඤ්චාපි සෙඛො, අභබ්බො ඡන්දා දොසා මොහා භයා අගතිං ගන්තුං, බහු චානෙන භගවතො සන්තිකෙ ධම්මො ච විනයො ච පරියත්තො, තෙන හි, භන්තෙ, ථෙරො [Pg.79] ආයස්මන්තම්පි ආනන්දං උච්චිනතූ’ති. අථ ඛො ආයස්මා මහාකස්සපො ආයස්මන්තම්පි ආනන්දං උච්චිනී’’ති (චූළව. 437).

ภิกษุทั้งหลายได้กราบเรียนคำนี้แด่ท่านพระมหากัสสปะผู้มีอายุว่า – 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านพระอานนท์ผู้มีอายุนี้ แม้จะเป็นพระเสขะอยู่ก็จริง แต่ก็เป็นผู้ไม่ควรเพื่อจะถึงอคติเพราะฉันทะ โทสะ โมหะ ภยะ และพระธรรมและพระวินัยเป็นอันมาก อันท่านพระอานนท์นี้เรียนมาแล้วในสำนักของพระผู้มีพระภาค เพราะเหตุนั้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอพระเถระจงคัดเลือกแม้ท่านพระอานนท์ผู้มีอายุเถิด' ครั้งนั้นแล ท่านพระมหากัสสปะผู้มีอายุจึงได้คัดเลือกแม้ท่านพระอานนท์ผู้มีอายุ

එවං භික්ඛූනං අනුමතියා උච්චිනිතෙන තෙනායස්මතා සද්ධිං පඤ්චථෙරසතානි අහෙසුං.

เมื่อรวมกับท่านผู้มีอายุนั้น ซึ่งได้รับคัดเลือกโดยความเห็นชอบของภิกษุทั้งหลายอย่างนี้แล้ว ก็ได้มีพระเถระ ๕๐๐ รูป

අථ ඛො ථෙරානං භික්ඛූනං එතදහොසි – ‘‘කත්ථ නු ඛො මයං ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච සඞ්ගායෙය්‍යාමා’’ති. අථ ඛො ථෙරානං භික්ඛූනං එතදහොසි ‘‘රාජගහං ඛො මහාගොචරං පහූතසෙනාසනං, යංනූන මයං රාජගහෙ වස්සං වසන්තා ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච සඞ්ගායෙය්‍යාම, නඤ්ඤෙ භික්ඛූ රාජගහෙ වස්සං උපගච්ඡෙය්‍යු’’න්ති. කස්මා පන නෙසං එතදහොසි? ඉදං අම්හාකං ථාවරකම්මං, කොචි විසභාගපුග්ගලො සඞ්ඝමජ්ඣං පවිසිත්වා උක්කොටෙය්‍යාති. අථායස්මා මහාකස්සපො ඤත්තිදුතියෙන කම්මෙන සාවෙසි. තං සඞ්ගීතික්ඛන්ධකෙ (චූළව. 437) වුත්තනයෙනෙව ඤාතබ්බං.

ครั้งนั้นแล พระภิกษุเถระทั้งหลายได้มีความคิดว่า "หนอแล พวกเราจะพึงสังคายนาพระธรรมและพระวินัย ณ ที่ไหนกัน" ครั้งนั้นแล พระภิกษุเถระทั้งหลายได้มีความคิดว่า "เมืองราชคฤห์แล มีโคจรคามใหญ่ มีเสนาสนะเพียงพอ ไฉนหนอ พวกเราอยู่จำพรรษาในเมืองราชคฤห์แล้ว พึงสังคายนาพระธรรมและพระวินัย ภิกษุเหล่าอื่นไม่พึงเข้าจำพรรษาในเมืองราชคฤห์" ก็เหตุไร ความคิดนี้จึงได้มีแก่ท่านเหล่านั้นเล่า? (เพราะคิดว่า) "กิจที่มั่นคงนี้ของพวกเรา บุคคลผู้มีความเห็นไม่ตรงกันบางรูป เข้ามาสู่ท่ามกลางสงฆ์แล้ว อาจจะทำให้กำเริบได้" ครั้งนั้น ท่านพระมหากัสสปะผู้มีอายุ ได้ให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติทุติยกรรม เรื่องนั้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในสังคีติขันธกะนั่นเทียว

අථ තථාගතස්ස පරිනිබ්බානතො සත්තසු සාධුකීළනදිවසෙසු සත්තසු ච ධාතුපූජාදිවසෙසු වීතිවත්තෙසු ‘‘අඩ්ඪමාසො අතික්කන්තො, ඉදානි ගිම්හානං දියඩ්ඪො මාසො සෙසො, උපකට්ඨා වස්සූපනායිකා’’ති මන්ත්වා මහාකස්සපත්ථෙරො ‘‘රාජගහං, ආවුසො, ගච්ඡාමා’’ති උපඩ්ඪං භික්ඛුසඞ්ඝං ගහෙත්වා එකං මග්ගං ගතො. අනුරුද්ධත්ථෙරොපි උපඩ්ඪං ගහෙත්වා එකං මග්ගං ගතො, ආනන්දත්ථෙරො පන භගවතො පත්තචීවරං ගහෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො සාවත්ථිං ගන්ත්වා රාජගහං ගන්තුකාමො යෙන සාවත්ථි, තෙන චාරිකං පක්කාමි. ආනන්දත්ථෙරෙන ගතගතට්ඨානෙ මහාපරිදෙවො අහොසි, ‘‘භන්තෙ ආනන්ද, කුහිං සත්ථාරං ඨපෙත්වා ආගතොසී’’ති? අනුපුබ්බෙන සාවත්ථිං අනුප්පත්තෙ ථෙරෙ භගවතො පරිනිබ්බානසමයෙ විය මහාපරිදෙවො අහොසි.

ครั้งนั้น เมื่อวันสมโภช ๗ วัน และวันบูชาพระธาตุ ๗ วัน ล่วงไปแล้วนับแต่การปรินิพพานของพระตถาคต พระมหากัสสปเถระดำริว่า "กึ่งเดือนล่วงไปแล้ว บัดนี้ยังเหลืออีกเดือนครึ่งแห่งฤดูร้อน กาลเข้าพรรษาใกล้เข้ามาแล้ว" จึงกล่าวว่า "ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เราทั้งหลายจงไปกรุงราชคฤห์" แล้วพาภิกษุสงฆ์กึ่งหนึ่งไปทางหนึ่ง แม้พระอนุรุทธเถระก็พาภิกษุสงฆ์อีกกึ่งหนึ่งไปอีกทางหนึ่ง ส่วนพระอานนทเถระ ถือบาตรและจีวรของพระผู้มีพระภาค มีภิกษุสงฆ์แวดล้อม ไปยังกรุงสาวัตถีแล้ว ประสงค์จะไปกรุงราชคฤห์ จึงจาริกไปทางกรุงสาวัตถีนั้น ในทุกหนทุกแห่งที่พระอานนทเถระไปถึง ได้เกิดการคร่ำครวญอย่างยิ่งว่า "ข้าแต่ท่านอานนท์ ท่านทิ้งพระศาสดาไว้ที่ไหนแล้วมา" เมื่อพระเถระถึงกรุงสาวัตถีโดยลำดับ ก็ได้เกิดการคร่ำครวญอย่างยิ่งประดุจในสมัยที่พระผู้มีพระภาคปรินิพพาน

තත්‍ර සුදං ආයස්මා ආනන්දො අනිච්චතාදිපටිසංයුත්තාය ධම්මියා කථාය තං මහාජනං සඤ්ඤාපෙත්වා ජෙතවනං පවිසිත්වා දසබලෙන වසිතගන්ධකුටියා ද්වාරං විවරිත්වා මඤ්චපීඨං නීහරිත්වා පප්ඵොටෙත්වා ගන්ධකුටිං සම්මජ්ජිත්වා මිලාතමාලාකචවරං ඡඩ්ඩෙත්වා මඤ්චපීඨං අතිහරිත්වා පුන යථාඨානෙ ඨපෙත්වා භගවතො ඨිතකාලෙ කරණීයං වත්තං සබ්බමකාසි. අථ [Pg.80] ථෙරො භගවතො පරිනිබ්බානතො පභුති ඨානනිසජ්ජබහුලත්තා උස්සන්නධාතුකං කායං සමස්සාසෙතුං දුතියදිවසෙ ඛීරවිරෙචනං පිවිත්වා විහාරෙයෙව නිසීදි, යං සන්ධාය සුභෙන මාණවෙන පහිතං මාණවකං එතදවොච –

ในกาลนั้น ท่านพระอานนท์ได้ยังมหาชนนั้นให้เข้าใจด้วยธรรมีกถาที่ประกอบด้วยเรื่องอนิจจตาเป็นต้น แล้วเข้าไปยังพระเชตวัน เปิดประตูพระคันธกุฎีที่พระทศพลเคยประทับอยู่ นำเตียงและตั่งออกมาปัดฝุ่น กวาดพระคันธกุฎี ทิ้งดอกไม้และขยะที่เหี่ยวแห้ง แล้วนำเตียงและตั่งกลับเข้าไปตั้งไว้ตามเดิม ได้กระทำวัตรปฏิบัติทุกอย่างที่พึงกระทำในสมัยที่พระผู้มีพระภาคยังทรงพระชนม์อยู่ ครั้งนั้น เพราะความเป็นผู้มากด้วยการยืนและการนั่งจำเดิมแต่กาลปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค เพื่อจะให้ร่างกายซึ่งมีเสมหะกำเริบได้ผ่อนคลาย ในวันที่สอง พระเถระได้ฉันยาระบายที่เจือด้วยน้ำนมแล้วนั่งพักอยู่ในวิหารนั่นเอง ท่านหมายถึงการฉันยานี้ จึงได้กล่าวคำนี้กะมาณพน้อยที่สุภมาณพส่งมาว่า

‘‘අකාලො ඛො, මාණවක, අත්ථි මෙ අජ්ජ භෙසජ්ජමත්තා පීතා, අප්පෙව නාම ස්වෙපි උපසඞ්කමෙය්‍යාමා’’ති (දී. නි. 1.447).

"ดูก่อนมาณพ ยังไม่ถึงเวลา วันนี้เราฉันยาแล้ว บางทีพรุ่งนี้เราอาจจะเข้าไปหาก็ได้"

දුතියදිවසෙ චෙතකත්ථෙරෙන පච්ඡාසමණෙන ගන්ත්වා සුභෙන මාණවෙන පුට්ඨො දීඝනිකායෙ සුභසුත්තං නාම දසමං සුත්තමභාසි.

ในวันที่สอง ท่านได้ไปพร้อมกับพระเจตกเถระผู้เป็นปัจฉาสมณะ เมื่อสุภมาณพทูลถามแล้ว ได้แสดงสุภสูตร ซึ่งเป็นสูตรที่ ๑๐ ในทีฆนิกาย

අථ ඛො ථෙරො ජෙතවනෙ විහාරෙ ඛණ්ඩඵුල්ලප්පටිසඞ්ඛරණං කාරාපෙත්වා උපකට්ඨාය වස්සූපනායිකාය රාජගහං ගතො. තථා මහාකස්සපත්ථෙරො අනුරුද්ධත්ථෙරො ච සබ්බං භික්ඛුසඞ්ඝං ගහෙත්වා රාජගහමෙව ගතා.

ครั้งนั้นแล พระเถระได้ให้ทำการซ่อมแซมส่วนที่ชำรุดในพระวิหารเชตวันแล้ว เมื่อกาลเข้าพรรษาใกล้เข้ามา จึงได้ไปยังกรุงราชคฤห์ แม้พระมหากัสสปเถระและพระอนุรุทธเถระ ก็ได้พาภิกษุสงฆ์ทั้งหมดไปยังกรุงราชคฤห์นั่นเทียว

තෙන ඛො පන සමයෙන රාජගහෙ අට්ඨාරස මහාවිහාරා හොන්ති. තෙ සබ්බෙපි ඡඩ්ඩිතපතිතඋක්ලාපා අහෙසුං. භගවතො හි පරිනිබ්බානෙ සබ්බෙ භික්ඛූ අත්තනො අත්තනො පත්තචීවරං ගහෙත්වා විහාරෙ ච පරිවෙණෙ ච ඡඩ්ඩෙත්වා අගමංසු. තත්ථ ථෙරා භගවතො වචනපූජනත්ථං තිත්ථියවාදපරිමොචනත්ථඤ්ච ‘‘පඨමං මාසං ඛණ්ඩඵුල්ලප්පටිසඞ්ඛරණං කරොමා’’ති චින්තෙසුං. තිත්ථියා හි වදෙය්‍යුං ‘‘සමණස්ස ගොතමස්ස සාවකා සත්ථරි ඨිතෙයෙව විහාරෙ පටිජග්ගිංසු, පරිනිබ්බුතෙ ඡඩ්ඩෙසු’’න්ති. තෙසං වාදපරිමොචනත්ථඤ්ච චින්තෙසුන්ති වුත්තං හොති. වුත්තම්පි චෙතං –

ก็โดยสมัยนั้นแล ในกรุงราชคฤห์มีมหาวิหาร ๑๘ แห่ง วิหารเหล่านั้นทั้งหมดถูกทอดทิ้ง มีขยะตกหล่นเกลื่อนกลาด เพราะเมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพาน ภิกษุทั้งปวงต่างถือบาตรและจีวรของตนๆ ละทิ้งวิหารและปริเวณแล้วหลีกไป ในกาลนั้น พระเถระทั้งหลายได้ดำริว่า "เราทั้งหลายจงทำการซ่อมแซมส่วนที่ชำรุดในเดือนแรก" เพื่อบูชาพระดำรัสของพระผู้มีพระภาค และเพื่อเปลื้องตนจากคำครหาของพวกเดียรถีย์ เพราะพวกเดียรถีย์พึงกล่าวว่า "เหล่าสาวกของพระสมณโคดมบำรุงรักษาวิหารเฉพาะเมื่อพระศาสดายังทรงพระชนม์อยู่เท่านั้น เมื่อปรินิพพานแล้วก็ละทิ้ง" ท่านกล่าวว่า พระเถระทั้งหลายดำริเพื่อเปลื้องตนจากคำครหาของพวกเดียรถีย์เหล่านั้น และคำนี้ท่านก็ได้กล่าวไว้ว่า

‘‘අථ ඛො ථෙරානං භික්ඛූනං එතදහොසි – භගවතා ඛො, ආවුසො, ඛණ්ඩඵුල්ලප්පටිසඞ්ඛරණං වණ්ණිතං, හන්ද මයං, ආවුසො, පඨමං මාසං ඛණ්ඩඵුල්ලප්පටිසඞ්ඛරණං කරොම, මජ්ඣිමං මාසං සන්නිපතිත්වා ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච සඞ්ගායිස්සාමා’’ති (චූළව. 438).

"ครั้งนั้นแล ภิกษุผู้เป็นเถระเหล่านั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า 'ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคทรงสรรเสริญการซ่อมแซมส่วนที่ชำรุด เอาเถิดอาวุโสทั้งหลาย เราทั้งหลายจงทำการซ่อมแซมส่วนที่ชำรุดในเดือนแรก ในเดือนกลาง ประชุมกันแล้ว จักทำการสังคายนาพระธรรมและพระวินัย'"

තෙ දුතියදිවසෙ ගන්ත්වා රාජද්වාරෙ අට්ඨංසු. අජාතසත්තු රාජා ආගන්ත්වා වන්දිත්වා ‘‘අහං, භන්තෙ, කිං කරොමි, කෙනත්ථො’’ති පවාරෙසි. ථෙරා අට්ඨාරසමහාවිහාරප්පටිසඞ්ඛරණත්ථාය හත්ථකම්මං පටිවෙදෙසුං. ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති රාජා හත්ථකම්මකාරකෙ මනුස්සෙ අදාසි. ථෙරා පඨමං මාසං සබ්බවිහාරෙ පටිසඞ්ඛරාපෙසුං.

ในวันที่สอง พระเถระเหล่านั้นไปแล้ว ได้ยืนอยู่ที่ประตูพระราชวัง พระเจ้าอชาตศัตรูเสด็จมาถวายบังคมแล้วได้ปวารณาว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพระองค์จะพึงทำสิ่งใด ท่านมีความประสงค์ด้วยสิ่งใด" พระเถระทั้งหลายได้แจ้งถึงการงานที่ต้องใช้ช่างฝีมือเพื่อซ่อมแซมมหาวิหาร ๑๘ แห่ง พระเจ้าอชาตศัตรูตรัสว่า "ดีแล้ว พระเจ้าข้า" แล้วได้พระราชทานช่างฝีมือให้ พระเถระทั้งหลายได้ให้ทำการซ่อมแซมวิหารทั้งหมดตลอดเดือนแรก

අථ [Pg.81] රඤ්ඤො ආරොචෙසුං – ‘‘නිට්ඨිතං, මහාරාජ, විහාරප්පටිසඞ්ඛරණං, ඉදානි ධම්මවිනයසඞ්ගහං කරොමා’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ, විස්සත්ථා කරොථ, මය්හං ආණාචක්කං, තුම්හාකං ධම්මචක්කං හොතු. ආණාපෙථ, භන්තෙ, කිං කරොමී’’ති? ‘‘ධම්මසඞ්ගහං කරොන්තානං භික්ඛූනං සන්නිසජ්ජට්ඨානං මහාරාජා’’ති. ‘‘කත්ථ කරොමි, භන්තෙ’’ති? ‘‘වෙභාරපබ්බතපස්සෙ සත්තපණ්ණිගුහාද්වාරෙ කාතුං යුත්තං මහාරාජා’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති ඛො, රාජා අජාතසත්තු, විස්සකම්මුනා නිම්මිතසදිසං සුවිභත්තභිත්තිථම්භසොපානං නානාවිධමාලාකම්මලතාකම්මවිචිත්‍රං මහාමණ්ඩපං කාරාපෙත්වා විවිධකුසුමදාමඔලම්බකවිනිග්ගලන්තචාරුවිතානං රතනවිචිත්‍රමණිකොට්ටිමතලමිව ච නං නානාපුප්ඵූපහාරවිචිත්‍රං සුපරිනිට්ඨිතභූමිකම්මං බ්‍රහ්මවිමානසදිසං අලඞ්කරිත්වා තස්මිං මහාමණ්ඩපෙ පඤ්චසතානං භික්ඛූනං අනග්ඝානි පඤ්චකප්පියපච්චත්ථරණසතානි පඤ්ඤාපෙත්වා දක්ඛිණභාගං නිස්සාය උත්තරාභිමුඛං ථෙරාසනං, මණ්ඩපමජ්ඣෙ පුරත්ථාභිමුඛං බුද්ධස්ස භගවතො ආසනාරහං ධම්මාසනං පඤ්ඤාපෙත්වා දන්තඛචිතං චිත්තබීජනිඤ්චෙත්ථ ඨපෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ආරොචාපෙසි ‘‘නිට්ඨිතං, භන්තෙ, කිච්ච’’න්ති.

ครั้งนั้น พระเถระทั้งหลายได้กราบทูลพระราชาว่า "ขอถวายพระพร มหาบพิตร การซ่อมแซมวิหารสำเร็จแล้ว บัดนี้ อาตมภาพทั้งหลายจักทำการสังคายนาพระธรรมและพระวินัย" (พระราชาตรัสว่า) "ดีแล้ว พระเจ้าข้า ขอพระคุณเจ้าทั้งหลายจงกระทำโดยไม่ต้องเกรงใจ อาณาจักรจงเป็นของข้าพระองค์ ธรรมจักรจงเป็นของพระคุณเจ้าทั้งหลาย ขอพระคุณเจ้าทั้งหลายจงบัญชาเถิด ข้าพระองค์จะพึงทำสิ่งใด" (พระเถระทูลว่า) "ขอถวายพระพร มหาบพิตร ขอพระองค์จงจัดเตรียมสถานที่ประชุมสำหรับภิกษุทั้งหลายผู้กระทำการสังคายนาพระธรรม" (พระราชาตรัสถามว่า) "ข้าพระองค์จะพึงจัดทำที่ไหน พระเจ้าข้า" (พระเถระทูลว่า) "ขอถวายพระพร มหาบพิตร สมควรจัดทำที่ประตูสัตตบรรณคูหา ข้างภูเขาเวภาระ" พระเจ้าอชาตศัตรูตรัสว่า "ดีแล้ว พระเจ้าข้า" แล้วได้โปรดให้สร้างมณฑปใหญ่ ประดุจท้าววิสสุกรรมเนรมิต มีฝา เสา และบันไดที่แบ่งส่วนไว้อย่างดี วิจิตรด้วยลายพวงดอกไม้และลายเถาวัลย์ต่างๆ ตกแต่งให้งดงามประดุจพรหมวิมาน มีเพดานอันงดงามซึ่งมีพวงดอกไม้และของห้อยประดับต่างๆ ห้อยย้อยเปล่งประกาย พื้นมณฑปนั้นมีการตกแต่งสำเร็จเรียบร้อยดี วิจิตรด้วยดอกไม้นานาชนิดที่นำมาประดับ ประดุจพื้นแก้วมณีที่ประดับด้วยรัตนะอันวิจิตร ในมณฑปใหญ่นั้น ได้โปรดให้ปูลาดอาสนะที่สมควรแก่สมณะ ๕๐๐ ที่ อันหาค่ามิได้ สำหรับภิกษุ ๕๐๐ รูป ทางด้านทิศใต้ ได้จัดอาสนะสำหรับพระเถระผินหน้าไปทางทิศเหนือ ณ ท่ามกลางมณฑป ได้จัดธรรมาสน์อันสมควรเป็นที่ประทับของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้า ผินหน้าไปทางทิศตะวันออก และได้ตั้งพัดอันวิจิตรที่ประดับด้วยงาไว้ ณ ที่นั้น แล้วได้โปรดให้กราบทูลแก่ภิกษุสงฆ์ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กิจที่พึงทำสำเร็จแล้ว"

භික්ඛූ ආයස්මන්තං ආනන්දං ආහංසු ‘‘ස්වෙ, ආවුසො ආනන්ද, සඞ්ඝසන්නිපාතො, ත්වඤ්ච සෙඛො සකරණීයො, තෙන තෙ න යුත්තං සන්නිපාතං ගන්තුං, අප්පමත්තො හොහී’’ති. අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො ‘‘ස්වෙ සන්නිපාතො, න ඛො පන මෙතං පතිරූපං, ය්වාහං සෙඛො සමානො සන්නිපාතං ගච්ඡෙය්‍ය’’න්ති බහුදෙව රත්තිං කායගතාය සතියා වීතිනාමෙත්වා රත්තියා පච්චූසසමයෙ චඞ්කමා ඔරොහිත්වා විහාරං පවිසිත්වා ‘‘නිපජ්ජිස්සාමී’’ති කායං ආවජ්ජෙසි. ද්වෙ පාදා භූමිතො මුත්තා, අප්පත්තඤ්ච සීසං බිම්බොහනං, එතස්මිං අන්තරෙ අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං විමුච්චි. අයඤ්හි ආයස්මා චඞ්කමෙන බහි වීතිනාමෙත්වා විසෙසං නිබ්බත්තෙතුං අසක්කොන්තො චින්තෙසි ‘‘නනු මං භගවා එතදවොච – ‘කතපුඤ්ඤොසි ත්වං, ආනන්ද, පධානමනුයුඤ්ජ, ඛිප්පං හොහිසි අනාසවො’ති (දී. නි. 2.207). බුද්ධානඤ්ච කථාදොසො නාම නත්ථි, මම පන අච්චාරද්ධං වීරියං, තෙන මෙ චිත්තං උද්ධච්චාය සංවත්තති, හන්දාහං වීරියසමතං යොජෙමී’’ති චඞ්කමා ඔරොහිත්වා පාදධොවනට්ඨානෙ ඨත්වා පාදෙ ධොවිත්වා විහාරං පවිසිත්වා මඤ්චකෙ නිසීදිත්වා ‘‘ථොකං විස්සමිස්සාමී’’ති කායං මඤ්චකෙ උපනාමෙසි. ද්වෙ පාදා [Pg.82] භූමිතො මුත්තා, සීසඤ්ච බිම්බොහනමසම්පත්තං, එතස්මිං අන්තරෙ අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං විමුච්චි. චතුඉරියාපථවිරහිතං ථෙරස්ස අරහත්තං. තෙන ‘‘ඉමස්මිං සාසනෙ අනිසින්නො අනිපන්නො අට්ඨිතො අචඞ්කමන්තො කො භික්ඛු අරහත්තං පත්තො’’ති වුත්තෙ ‘‘ආනන්දත්ථෙරො’’ති වත්තුං වට්ටති.

ภิกษุทั้งหลายได้กล่าวกะท่านพระอานนท์ว่า “อาวุโส อานนท์ ในวันพรุ่งนี้ จักมีการประชุมสงฆ์ และท่านยังเป็นพระเสขะ ยังมีกิจที่จะต้องทำ เพราะเหตุนั้น จึงไม่สมควรที่ท่านจะไปสู่ที่ประชุม ขอท่านจงเป็นผู้ไม่ประมาทเถิด” ลำดับนั้น ท่านพระอานนท์คิดว่า “ในวันพรุ่งนี้มีการประชุมสงฆ์ ก็การที่เรายังเป็นพระเสขะอยู่จะพึงไปสู่ที่ประชุมนั้น ไม่สมควรแก่เราเลย” ดังนี้แล้ว จึงใช้เวลาเกือบตลอดทั้งคืนให้ล่วงไปด้วยกายคตาสติ ในเวลาใกล้รุ่งแห่งราตรี จึงลงจากที่จงกรม เข้าไปยังวิหาร เอนกายลงด้วยตั้งใจว่า “เราจักนอน” เท้าทั้งสองพ้นแล้วจากพื้นดิน และศีรษะยังไม่ทันถึงหมอน ในระหว่างนั้น จิตของท่านก็หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่มีอุปาทาน. ความจริง ท่านพระอานนท์นั้นใช้เวลาอยู่ข้างนอกที่ทางจงกรม เมื่อไม่อาจทำให้คุณวิเศษบังเกิดได้ จึงคิดว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ตรัสคำนี้กะเราดอกหรือว่า ‘อานนท์ เธอเป็นผู้มีบุญอันได้ทำไว้แล้ว จงประกอบความเพียรเถิด ไม่นานจักเป็นผู้ไม่มีอาสวะ’ และพระดำรัสของพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่มีโทษ แต่ความเพียรของเราปรารภจัดเกินไป เพราะเหตุนั้น จิตของเราจึงเป็นไปเพื่อความฟุ้งซ่าน เอาเถิด เราจักปรับความเพียรให้สม่ำเสมอ” ดังนี้แล้ว จึงลงจากที่จงกรม ยืนอยู่ที่ล้างเท้า ล้างเท้าแล้ว เข้าไปยังวิหาร นั่งบนเตียงน้อย แล้วน้อมกายลงบนเตียงด้วยตั้งใจว่า “เราจักพักผ่อนสักหน่อย” เท้าทั้งสองพ้นแล้วจากพื้นดิน และศีรษะยังไม่ทันถึงหมอน ในระหว่างนั้น จิตของท่านก็หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่มีอุปาทาน. การบรรลุพระอรหัตของพระเถระปราศจากอิริยาบถ ๔. เพราะเหตุนั้น เมื่อมีผู้กล่าวว่า “ในศาสนานี้ ภิกษุรูปไหนบรรลุพระอรหัตโดยมิได้นั่ง มิได้นอน มิได้ยืน มิได้เดิน” พึงกล่าวตอบได้ว่า “พระอานนทเถระ”

අථ ථෙරා භික්ඛූ දුතියදිවසෙ භත්තකිච්චං කත්වා පත්තචීවරං පටිසාමෙත්වා ධම්මසභායං සන්නිපතිතා. ආනන්දත්ථෙරො පන අත්තනො අරහත්තප්පත්තිං ඤාපෙතුකාමො භික්ඛූහි සද්ධිං න ගතො. භික්ඛූ යථාවුඩ්ඪං අත්තනො අත්තනො පත්තාසනෙ නිසීදන්තා ආනන්දත්ථෙරස්ස ආසනං ඨපෙත්වා නිසින්නා. තත්ථ කෙහිචි ‘‘එතමාසනං කස්සා’’ති වුත්තෙ ආනන්දස්සාති. ‘‘ආනන්දො පන කුහිං ගතො’’ති. තස්මිං සමයෙ ථෙරො චින්තෙසි ‘‘ඉදානි මය්හං ගමනකාලො’’ති. තතො අත්තනො ආනුභාවං දස්සෙන්තො පථවියං නිමුජ්ජිත්වා අත්තනො ආසනෙයෙව අත්තානං දස්සෙසි. ආකාසෙනාගන්ත්වා නිසීදීතිපි එකෙ.

ครั้งนั้น ในวันที่สอง พระเถระทั้งหลายทำภัตกิจเสร็จแล้ว เก็บงำบาตรและจีวรแล้ว ประชุมกันในธรรมสภา. ส่วนพระอานนทเถระประสงค์จะประกาศการบรรลุพระอรหัตของตน จึงมิได้ไปพร้อมกับภิกษุทั้งหลาย. ภิกษุทั้งหลายเมื่อนั่งในอาสนะที่ถึงแก่ตนๆ ตามลำดับผู้ใหญ่ ก็เว้นอาสนะของพระอานนทเถระไว้แล้วจึงนั่ง. ในที่นั้น เมื่อมีใครบางรูปถามว่า “อาสนะนี้ของใคร” ก็มีผู้ตอบว่า “ของพระอานนท์”. (ถามอีกว่า) “ก็พระอานนท์ไปไหนเสีย”. ในขณะนั้น พระเถระคิดว่า “บัดนี้เป็นเวลาที่เราจะไป” ดังนี้แล้ว. จากนั้น ท่านแสดงอานุภาพของตน ดำลงในแผ่นดินแล้วปรากฏกายขึ้นที่อาสนะของตนนั่นเอง. บางพวกกล่าวว่า ท่านมาทางอากาศแล้วนั่ง.

එවං නිසින්නෙ තස්මිං ආයස්මන්තෙ මහාකස්සපත්ථෙරො භික්ඛූ ආමන්තෙසි, ‘‘ආවුසො, කිං පඨමං සඞ්ගායාම ධම්මං වා විනයං වා’’ති? භික්ඛූ ආහංසු, ‘‘භන්තෙ මහාකස්සප, විනයොනාමබුද්ධසාසනස්ස ආයු, විනයෙ ඨිතෙ සාසනං ඨිතං හොති, තස්මා පඨමං විනයං සඞ්ගායාමා’’ති. ‘‘කං ධුරං කත්වා විනයො සඞ්ගායිතබ්බො’’ති? ‘‘ආයස්මන්තං උපාලි’’න්ති. ‘‘කිං ආනන්දො නප්පහොතී’’ති? ‘‘නො නප්පහොති, අපිච ඛො පන සම්මාසම්බුද්ධො ධරමානොයෙව විනයපරියත්තිං නිස්සාය ආයස්මන්තං උපාලිං එතදග්ගෙ ඨපෙසි – ‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං විනයධරානං යදිදං උපාලී’’’ති (අ. නි. 1.228). තස්මා උපාලිත්ථෙරං පුච්ඡිත්වා විනයං සඞ්ගායාමාති. තතො ථෙරො විනයං පුච්ඡනත්ථාය අත්තනාව අත්තානං සම්මන්නි. උපාලිත්ථෙරොපි විස්සජ්ජනත්ථාය සම්මන්නි. තත්‍රායං පාළි –

เมื่อท่านพระอานนท์นั่งแล้วอย่างนั้น ท่านพระมหากัสสปเถระได้ปรึกษาภิกษุทั้งหลายว่า “อาวุโสทั้งหลาย เราจะสังคายนาอะไรก่อน ระหว่างธรรมกับวินัย” ภิกษุทั้งหลายกราบเรียนว่า “ท่านมหากัสสปะผู้เจริญ ที่ชื่อว่าวินัยเป็นอายุของพระพุทธศาสนา เมื่อวินัยยังตั้งอยู่ พระศาสนาก็ชื่อว่ายังตั้งอยู่ เพราะฉะนั้น เรามาสังคายนาวินัยกันก่อนเถิด” (ท่านพระมหากัสสปะถามว่า) “เมื่อจะสังคายนาวินัย ควรยกใครขึ้นเป็นประธาน” (ภิกษุทั้งหลายตอบว่า) “ท่านพระอุบาลี” (ถามว่า) “พระอานนท์ไม่สามารถหรือ” (ตอบว่า) “มิใช่ไม่สามารถ แต่ทว่าพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเมื่อยังทรงพระชนม์อยู่ ทรงอาศัยพระวินัยปริยัติ ได้ทรงตั้งท่านพระอุบาลีไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกภิกษุของเราผู้เป็นวินัยธร อุบาลีนี้เป็นเลิศ’ เพราะฉะนั้น เราจงถามพระอุบาลีเถระแล้วสังคายนาพระวินัยเถิด” ลำดับนั้น พระเถระ (พระมหากัสสปะ) ได้สมมติตนเองเพื่อทำการปุจฉาพระวินัย แม้พระอุบาลีเถระก็ได้สมมติตนเองเพื่อทำการวิสัชนา ในเรื่องนั้น มีพระบาลีดังนี้ –

අථ ඛො ආයස්මා මහාකස්සපො සඞ්ඝං ඤාපෙසි –

ลำดับนั้น ท่านพระมหากัสสปะได้ประกาศให้สงฆ์ทราบว่า –

‘‘සුණාතු මෙ, ආවුසො, සඞ්ඝො, යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, අහං උපාලිං විනයං පුච්ඡෙය්‍ය’’න්ති.

“อาวุโสทั้งหลาย ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว ข้าพเจ้าจะพึงถามพระวินัยกะท่านอุบาลี”

ආයස්මාපි [Pg.83] උපාලි සඞ්ඝං ඤාපෙසි –

แม้ท่านพระอุบาลีก็ได้ประกาศให้สงฆ์ทราบว่า –

‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ, සඞ්ඝො, යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, අහං ආයස්මතා මහාකස්සපෙන විනයං පුට්ඨො විස්සජ්ජෙය්‍ය’’න්ති.

“ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว ข้าพเจ้าถูกท่านพระมหากัสสปะถามพระวินัยแล้ว จะพึงตอบ”

එවං අත්තනාව අත්තානං සම්මන්නිත්වා ආයස්මා, උපාලි, උට්ඨායාසනා එකංසං චීවරං කත්වා ථෙරෙ භික්ඛූ වන්දිත්වා ධම්මාසනෙ නිසීදි දන්තඛචිතං බීජනිං ගහෙත්වා. තතො මහාකස්සපත්ථෙරො උපාලිත්ථෙරං පඨමපාරාජිකං ආදිං කත්වා සබ්බං විනයං පුච්ඡි, උපාලිත්ථෙරො විස්සජ්ජෙසි. සබ්බෙ පඤ්චසතා භික්ඛූ පඨමපාරාජිකසික්ඛාපදං සනිදානං කත්වා එකතො ගණසජ්ඣායමකංසු. එවං සෙසානිපීති සබ්බං විනයට්ඨකථාය ගහෙතබ්බං. එතෙන නයෙන සඋභතොවිභඞ්ගං සඛන්ධකපරිවාරං සකලං විනයපිටකං සඞ්ගායිත්වා උපාලිත්ථෙරො දන්තඛචිතං බීජනිං නික්ඛිපිත්වා ධම්මාසනා ඔරොහිත්වා වුඩ්ඪෙ භික්ඛූ වන්දිත්වා අත්තනො පත්තාසනෙ නිසීදි.

ท่านพระอุบาลีสมมติตนเองด้วยตนเองอย่างนี้แล้ว ลุกจากอาสนะ ทำจีวรเฉวียงบ่าข้างหนึ่ง ไหว้พระเถระทั้งหลายแล้ว ถือพัดที่ประดับด้วยงาช้างนั่งบนธรรมาสน์. ลำดับนั้น พระมหากัสสปเถระได้ถามพระวินัยทั้งหมดกะพระอุบาลีเถระ เริ่มตั้งแต่ปฐมปาราชิก พระอุบาลีเถระก็ตอบ. ภิกษุ ๕๐๐ รูปทั้งหมดได้ทำปฐมปาราชิกสิกขาบทพร้อมทั้งนิทาน แล้วสวดพร้อมกันเป็นคณะ. แม้สิกขาบทที่เหลือก็เป็นเช่นนั้น พึงถือเอาเนื้อความทั้งหมดตามนัยในวินัยอรรถกถา. พระอุบาลีเถระสังคายนาพระวินัยปิฎกทั้งหมด พร้อมทั้งอุภโตวิภังค์ ขันธกะ และปริวาร ด้วยนัยนี้แล้ว วางพัดที่ประดับด้วยงาช้างลง ลงจากธรรมาสน์ ไหว้ภิกษุผู้เฒ่ากว่าแล้ว นั่ง ณ อาสนะที่ถึงแก่ตน.

විනයං සඞ්ගායිත්වා ධම්මං සඞ්ගායිතුකාමො ආයස්මා මහාකස්සපත්ථෙරො භික්ඛූ පුච්ඡි – ‘‘ධම්මං සඞ්ගායන්තෙහි කං පුග්ගලං ධුරං කත්වා ධම්මො සඞ්ගායිතබ්බො’’ති? භික්ඛූ ‘‘ආනන්දත්ථෙරං ධුරං කත්වා’’ති ආහංසු.

ท่านพระมหากัสสปเถระสังคายนาพระวินัยแล้ว ประสงค์จะสังคายนาพระธรรม จึงได้ถามภิกษุทั้งหลายว่า “เมื่อจะสังคายนาพระธรรม ควรยกบุคคลใดขึ้นเป็นประธาน จึงจะพึงสังคายนาพระธรรมได้” ภิกษุทั้งหลายตอบว่า “พึงยกพระอานนทเถระขึ้นเป็นประธาน”

අථ ඛො ආයස්මා මහාකස්සපො සඞ්ඝං ඤාපෙසි –

ลำดับนั้น ท่านพระมหากัสสปะได้ประกาศให้สงฆ์ทราบว่า –

‘‘සුණාතු මෙ, ආවුසො, සඞ්ඝො, යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, අහං ආනන්දං ධම්මං පුච්ඡෙය්‍ය’’න්ති.

“อาวุโสทั้งหลาย ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว ข้าพเจ้าจะพึงถามพระธรรมกะท่านอานนท์”

අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො සඞ්ඝං ඤාපෙසි –

ลำดับนั้น ท่านพระอานนท์ได้ประกาศให้สงฆ์ทราบว่า –

‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ, සඞ්ඝො, යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, අහං ආයස්මතා මහාකස්සපෙන ධම්මං පුට්ඨො විස්සජ්ජෙය්‍ය’’න්ති.

“ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว ข้าพเจ้าถูกท่านพระมหากัสสปะถามพระธรรมแล้ว จะพึงตอบ”

අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො උට්ඨායාසනා එකංසං චීවරං කත්වා ථෙරෙ භික්ඛූ වන්දිත්වා ධම්මාසනෙ නිසීදි දන්තඛචිතං බීජනිං ගහෙත්වා. අථ මහාකස්සපත්ථෙරො ආනන්දත්ථෙරං ධම්මං පුච්ඡි – ‘‘බ්‍රහ්මජාලං, ආවුසො ආනන්ද, කත්ථ භාසිත’’න්ති? ‘‘අන්තරා ච, භන්තෙ, රාජගහං අන්තරා ච නාළන්දං රාජාගාරකෙ අම්බලට්ඨිකාය’’න්ති. ‘‘කං ආරබ්භා’’ති? ‘‘සුප්පියඤ්ච පරිබ්බාජකං බ්‍රහ්මදත්තඤ්ච මාණවක’’න්ති. අථ ඛො ආයස්මා මහාකස්සපො ආයස්මන්තං ආනන්දං බ්‍රහ්මජාලස්ස නිදානම්පි පුච්ඡි, පුග්ගලම්පි පුච්ඡි. ‘‘සාමඤ්ඤඵලං; පනාවුසො ආනන්ද, කත්ථ භාසිත’’න්ති? ‘‘රාජගහෙ, භන්තෙ, ජීවකම්බවනෙ’’ති. ‘‘කෙන සද්ධි’’න්ති? ‘‘අජාතසත්තුනා [Pg.84] වෙදෙහිපුත්තෙන සද්ධි’’න්ති. අථ ඛො ආයස්මා මහාකස්සපො ආයස්මන්තං ආනන්දං සාමඤ්ඤඵලස්ස නිදානම්පි පුච්ඡි, පුග්ගලම්පි පුච්ඡි. එතෙනෙව උපායෙන පඤ්චපි නිකායෙ පුච්ඡි, පුට්ඨො පුට්ඨො ආයස්මා ආනන්දො විස්සජ්ජෙසි. අයං පඨමමහාසඞ්ගීති පඤ්චහි ථෙරසතෙහි කතා –

ลำดับนั้น ท่านพระอานนท์ลุกจากอาสนะ กระทำจีวรเฉวียงบ่าข้างหนึ่ง ไหว้ภิกษุผู้เป็นเถระทั้งหลายแล้ว ถือพัดด้ามงา นั่งบนธรรมาสน์ ครั้งนั้น พระมหากัสสปเถระได้ทูลถามธรรมะกะพระอานนทเถระว่า “ดูก่อนอาวุโสอานนท์ พรหมชาลสูตร พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ที่ไหน?” (พระอานนท์ตอบว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ (ตรัสไว้) ที่อัมพลัฏฐิกา อันเป็นพระราชอุทยาน ในระหว่างกรุงราชคฤห์และเมืองนาลันทา” (พระมหากัสสปะถามว่า) “ทรงปรารภใคร?” (พระอานนท์ตอบว่า) “ทรงปรารภสุปปิยปริพาชกและพรหมทัตตมาณพ” ลำดับนั้น ท่านพระมหากัสสปะได้ทูลถามท่านพระอานนท์ถึงนิทานและบุคคล (ผู้เป็นเหตุ) แห่งพรหมชาลสูตร (แล้วทูลถามต่อไปว่า) “ดูก่อนอาวุโสอานนท์ ก็สามัญญผลสูตร พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ที่ไหน?” (พระอานนท์ตอบว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ (ตรัสไว้) ที่ชีวกัมพวัน ในกรุงราชคฤห์” (พระมหากัสสปะถามว่า) “ตรัสกับใคร?” (พระอานนท์ตอบว่า) “ตรัสกับพระเจ้าอชาตศัตรู เวเทหิบุตร” ลำดับนั้น ท่านพระมหากัสสปะได้ทูลถามท่านพระอานนท์ถึงนิทานและบุคคล (ผู้เป็นเหตุ) แห่งสามัญญผลสูตร โดยนัยนี้แหละ ได้ทูลถามนิกายทั้ง ๕ ท่านพระอานนท์ถูกถามครั้งแล้วครั้งเล่า ก็ได้วิสัชนาแล้ว ปฐมมหาสังคายนานี้ อันพระเถระ ๕๐๐ รูปได้กระทำแล้ว

‘‘සතෙහි පඤ්චහි කතා, තෙන පඤ්චසතාති ච;

ථෙරෙහෙව කතත්තා ච, ථෙරිකාති පවුච්චතී’’ති.

(การสังคายนา) อันพระเถระ ๕๐๐ รูปกระทำแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงถูกเรียกว่า ปัญจสตา และเพราะอันพระเถระทั้งหลายเท่านั้นกระทำแล้ว จึงถูกเรียกว่า เถริกา ดังนี้

ඉමිස්සා පඨමමහාසඞ්ගීතියා වත්තමානාය සබ්බං දීඝනිකායං මජ්ඣිමනිකායාදිඤ්ච පුච්ඡිත්වා අනුපුබ්බෙන ඛුද්දකනිකායං පුච්ඡන්තෙන ආයස්මතා මහාකස්සපෙන ‘‘මඞ්ගලසුත්තං, ආවුසො ආනන්ද, කත්ථ භාසිත’’න්ති එවමාදිවචනාවසානෙ ‘‘නිදානම්පි පුච්ඡි, පුග්ගලම්පි පුච්ඡී’’ති එත්ථ නිදානෙ පුච්ඡිතෙ තං නිදානං විත්ථාරෙත්වා යථා ච භාසිතං, යෙන ච සුතං, යදා ච සුතං, යෙන ච භාසිතං, යත්ථ ච භාසිතං, යස්ස ච භාසිතං, තං සබ්බං කථෙතුකාමෙන ‘‘එවං භාසිතං මයා සුතං, එකං සමයං සුතං, භගවතා භාසිතං, සාවත්ථියං භාසිතං, දෙවතාය භාසිත’’න්ති එතමත්ථං දස්සෙන්තෙන ආයස්මතා ආනන්දෙන වුත්තං ‘‘එවං මෙ සුතං – එකං සමයං භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ…පෙ… භගවන්තං ගාථාය අජ්ඣභාසී’’ති. එවමිදං ආයස්මතා ආනන්දෙන වුත්තං, තඤ්ච පන පඨමමහාසඞ්ගීතිකාලෙ වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

เมื่อปฐมมหาสังคายนานี้เป็นไปอยู่ ท่านพระมหากัสสปะ ครั้นทูลถามทีฆนิกาย มัชฌิมนิกายเป็นต้นทั้งหมดแล้ว เมื่อจะทูลถามขุททกนิกายโดยลำดับ ในตอนท้ายของคำเป็นต้นว่า “ดูก่อนอาวุโสอานนท์ มงคลสูตร พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ที่ไหน?” ในที่นี้ เมื่อนิทานถูกถามแล้ว ท่านพระอานนท์ผู้ประสงค์จะกล่าวเรื่องทั้งหมดนั้น คือ ตรัสไว้อย่างไร, ใครได้ฟัง, ฟังเมื่อไร, ใครเป็นผู้ตรัส, ตรัสที่ไหน และตรัสแก่ใคร โดยพิสดาร เมื่อจะแสดงเนื้อความนั้นว่า “ข้าพเจ้าได้ฟังมาอย่างนี้, ได้ฟังมาในสมัยหนึ่ง, พระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว, ตรัสแล้วที่กรุงสาวัตถี, ตรัสแก่เทวดา” จึงได้กล่าวว่า “ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี... (ละ)... ได้ทูลพระผู้มีพระภาคด้วยคาถา” คำนี้ ท่านพระอานนท์ได้กล่าวแล้วอย่างนี้ และพึงทราบว่า คำนั้น ท่านกล่าวในคราวปฐมมหาสังคายนา

ඉදානි ‘‘කස්මා වුත්ත’’න්ති එත්ථ වුච්චතෙ – යස්මා අයමායස්මා මහාකස්සපත්ථෙරෙන නිදානං පුට්ඨො, තස්මානෙන තං නිදානං ආදිතො පභුති විත්ථාරෙතුං වුත්තං. යස්මා වා ආනන්දං ධම්මාසනෙ නිසින්නං වසීගණපරිවුතං දිස්වා එකච්චානං දෙවතානං චිත්තමුප්පන්නං ‘‘අයමායස්මා වෙදෙහමුනි පකතියාපි සක්‍යකුලමන්වයො භගවතො දායාදො, භගවතාපි පඤ්චක්ඛත්තුං එතදග්ගෙ නිද්දිට්ඨො, චතූහි අච්ඡරියඅබ්භුතධම්මෙහි සමන්නාගතො, චතුන්නං පරිසානං පියො මනාපො, ඉදානි මඤ්ඤෙ භගවතො ධම්මරජ්ජදායජ්ජං පත්වා බුද්ධො ජාතො’’ති. තස්මා ආයස්මා ආනන්දො තාසං දෙවතානං චෙතසා චෙතොපරිවිතක්කමඤ්ඤාය තං අභූතගුණසම්භාවනං අනධිවාසෙන්තො අත්තනො සාවකභාවමෙව දීපෙතුං ආහ ‘‘එවං මෙ සුතං එකං සමයං භගවා [Pg.85] …පෙ… අජ්ඣභාසී’’ති. එත්ථන්තරෙ පඤ්ච අරහන්තසතානි අනෙකානි ච දෙවතාසහස්සානි ‘‘සාධු සාධූ’’ති ආයස්මන්තං ආනන්දං අභිනන්දිංසු, මහාභූමිචාලො අහොසි, නානාවිධකුසුමවස්සං අන්තලික්ඛතො පපති, අඤ්ඤානි ච බහූනි අච්ඡරියානි පාතුරහෙසුං, බහූනඤ්ච දෙවතානං සංවෙගො උප්පජ්ජි ‘‘යං අම්හෙහි භගවතො සම්මුඛා සුතං, ඉදානෙව තං පරොක්ඛා ජාත’’න්ති. එවමිදං ආයස්මතා ආනන්දෙන පඨමමහාසඞ්ගීතිකාලෙ වදන්තෙනාපි ඉමිනා කාරණෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. එත්තාවතා ච ‘‘වුත්තං යෙන යදා යස්මා, චෙතං වත්වා ඉමං විධි’’න්ති ඉමිස්සා අද්ධගාථාය අත්ථො පකාසිතො හොති.

บัดนี้ ในคำว่า “เหตุไรจึงกล่าว” จะกล่าวแก้ว่า เพราะเหตุที่ท่านผู้มีอายุนี้ (พระอานนท์) ถูกพระมหากัสสปเถระถามถึงนิทาน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวเพื่อจะขยายนิทานนั้นโดยพิสดารตั้งแต่ต้น หรืออีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุที่เทวดาบางพวกเห็นท่านพระอานนท์ผู้อันหมู่พระขีณาสพแวดล้อม นั่งอยู่บนธรรมาสน์แล้ว เกิดความคิดขึ้นว่า “ท่านผู้มีอายุนี้เป็นเวเทหมุนี (ผู้มีปัญญา) โดยปกติก็เป็นผู้สืบเชื้อสายศากยวงศ์ เป็นธรรมทายาทของพระผู้มีพระภาค แม้พระผู้มีพระภาคก็ทรงยกย่องไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะถึง ๕ ครั้ง ประกอบด้วยอัจฉริยัพภูตธรรม ๔ ประการ เป็นที่รักที่พอใจของบริษัท ๔ บัดนี้ เราเข้าใจว่า ท่านได้บรรลุธรรมราชทายัชชะของพระผู้มีพระภาค เป็นพระพุทธเจ้าแล้ว” เพราะเหตุนั้น ท่านพระอานนท์ทราบความตรึกในใจของเทวดาเหล่านั้นด้วยใจของตนแล้ว ไม่ทรงอดกลั้นต่อการยกย่องคุณที่ไม่มีจริงนั้น เพื่อจะประกาศความเป็นสาวกของตนเท่านั้น จึงกล่าวว่า “ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาค... (ละ)... ได้ทูลแล้ว” ในระหว่างนั้น พระอรหันต์ ๕๐๐ รูป และเทวดาหลายพันองค์ ได้ชื่นชมท่านพระอานนท์ว่า “สาธุ สาธุ” แผ่นดินไหวใหญ่ได้เกิดขึ้นแล้ว ฝนดอกไม้นานาชนิดได้ตกลงมาจากอากาศ สิ่งอัศจรรย์อื่นๆ อีกมากก็ได้ปรากฏขึ้น และความสังเวชได้เกิดขึ้นแก่เทวดาจำนวนมากว่า “สิ่งใดที่พวกเราได้ฟังจากเบื้องพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาค บัดนี้เอง สิ่งนั้นได้กลายเป็นเรื่องลับหลังไปเสียแล้ว” พึงทราบว่า คำนี้ ท่านพระอานนท์กล่าวในคราวปฐมมหาสังคายนาด้วยเหตุนี้ และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ อรรถแห่งคาถากึ่งหนึ่งว่า “vuttaṃ yena yadā yasmā, cetaṃ vatvā imaṃ vidhi” ก็เป็นอันท่านประกาศแล้ว

එවමිච්චාදිපාඨවණ්ණනා

อรรถกถาว่าด้วยบาลีมีคำว่า “เอวํ” เป็นต้น

1. ඉදානි ‘‘එවමිච්චාදිපාඨස්ස, අත්ථං නානප්පකාරතො’’ති එවමාදිමාතිකාය සඞ්ගහිතත්ථප්පකාසනත්ථං වුච්චතෙ – එවන්ති අයං සද්දො උපමූපදෙසසම්පහංසනගරහණවචනසම්පටිග්ගහාකාරනිදස්සනාවධාරණාදීසු අත්ථෙසු දට්ඨබ්බො. තථා හෙස ‘‘එවං ජාතෙන මච්චෙන, කත්තබ්බං කුසලං බහු’’න්ති එවමාදීසු (ධ. ප. 53) උපමායං දිස්සති. ‘‘එවං තෙ අභික්කමිතබ්බං, එවං තෙ පටික්කමිතබ්බ’’න්තිආදීසු (අ. නි. 4.122) උපදෙසෙ. ‘‘එවමෙතං භගවා, එවමෙතං සුගතා’’ති එවමාදීසු (අ. නි. 3.66) සම්පහංසනෙ. ‘‘එවමෙවං පනායං වසලී යස්මිං වා තස්මිං වා තස්ස මුණ්ඩකස්ස සමණකස්ස වණ්ණං භාසතී’’ති එවමාදීසු (සං. නි. 1.187) ගරහණෙ. ‘‘එවං, භන්තෙති ඛො තෙ භික්ඛූ භගවතො පච්චස්සොසු’’න්ති එවමාදීසු (ම. නි. 1.1) වචනසම්පටිග්ගහෙ. ‘‘එවං බ්‍යා ඛො අහං, භන්තෙ, භගවතා ධම්මං දෙසිතං ආජානාමී’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 1.398) ආකාරෙ. ‘‘එහි ත්වං, මාණවක, යෙන සමණො ආනන්දො තෙනුපසඞ්කම, උපසඞ්කමිත්වා මම වචනෙන සමණං ආනන්දං අප්පාබාධං අප්පාතඞ්කං ලහුට්ඨානං බලං ඵාසුවිහාරං පුච්ඡ. ‘සුභො මාණවො තොදෙය්‍යපුත්තො භවන්තං ආනන්දං අප්පාබාධං අප්පාතඞ්කං ලහුට්ඨානං බලං ඵාසුවිහාරං පුච්ඡතී’ති, එවඤ්ච වදෙහි සාධු කිර භවං ආනන්දො යෙන සුභස්ස මාණවස්ස තොදෙය්‍යපුත්තස්ස නිවෙසනං, තෙනුපසඞ්කමතු අනුකම්පං උපාදායා’’ති එවමාදීසු (දී. නි. 1.445) නිදස්සනෙ. ‘‘තං කිං මඤ්ඤථ කාලාමා, ඉමෙ ධම්මා කුසලා වා අකුසලා වාති? අකුසලා, භන්තෙ. සාවජ්ජා වා අනවජ්ජා වාති? සාවජ්ජා, භන්තෙ. විඤ්ඤුගරහිතා වා විඤ්ඤුප්පසත්ථා [Pg.86] වාති? විඤ්ඤුගරහිතා, භන්තෙ. සමත්තා සමාදින්නා අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තන්ති නො වා, කථං වො එත්ථ හොතීති? සමත්තා, භන්තෙ, සමාදින්නා අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තන්ති, එවං නො එත්ථ හොතී’’ති එවමාදීසු (අ. නි. 3.66) අවධාරණෙ. ඉධ පන ආකාරනිදස්සනාවධාරණෙසු දට්ඨබ්බො.

๑. บัดนี้ เพื่อจะประกาศเนื้อความที่รวบรวมไว้ด้วยมาติกา (หัวข้อ) มีอาทิว่า “เราจักแสดงเนื้อความแห่งบทเป็นต้นว่า เอวํ โดยประการต่างๆ” ท่านจึงกล่าวไว้ว่า: ศัพท์ว่า เอวํ นี้ พึงเห็นในอรรถทั้งหลาย มีอุปมา อุปเทศ สัมปหังสนะ (การชมเชย) ครหณะ (การติเตียน) วจนสัมปฏิจฉัย (การรับคำ) อาการ นิทัสสนะ (การแสดง) และอวธารณะ (การยืนยัน) เป็นต้น. จริงอย่างนั้น ศัพท์ว่า เอวํ นี้ ปรากฏในอรรถว่าอุปมา ในบทเป็นต้นว่า “เอวํ ชาเตน มจฺเจน, กตฺตพฺพํ กุสลํ พหุ” (สัตว์ผู้เกิดมาแล้ว พึงทำกุศลให้มาก ฉันนั้น). ปรากฏในอรรถว่าอุปเทศ ในบทเป็นต้นว่า “เอวํ เต อภิกฺกมิตพฺพํ, เอวํ เต ปฏิกฺกมิตพฺพํ” (เธอพึงก้าวไปอย่างนี้ เธอพึงถอยกลับอย่างนี้). ปรากฏในอรรถว่าสัมปหังสนะ ในบทเป็นต้นว่า “เอวเมตํ ภควา, เอวเมตํ สุคต” (ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้อนั้นเป็นอย่างนั้น ข้าแต่พระสุคต ข้อนั้นเป็นอย่างนั้น). ปรากฏในอรรถว่าครหณะ ในบทเป็นต้นว่า “เอวเมวํ ปนายํ วสลี ยสฺมึ วา ตสฺมึ วา ตสฺส มุณฺฑกสฺส สมณกสฺส วณฺณํ ภาสติ” (คนถ่อยนี้ ก็กล่าวคุณของสมณโล้นนั่น ในเรื่องนั้นๆ อย่างนี้เทียว). ปรากฏในอรรถว่าวจนสัมปฏิจฉัย ในบทเป็นต้นว่า “เอวํ ภนฺเตติ โข เต ภิกฺขู ภควโต ปจฺจสฺโสสุํ” (ภิกษุเหล่านั้น ทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า อย่างนั้น พระเจ้าข้า). ปรากฏในอรรถว่าอาการ ในบทเป็นต้นว่า “เอวํ พฺยา โข อหํ ภนฺเต ภควตา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามิ” (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ย่อมทราบธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้ว โดยอาการอย่างนี้). ปรากฏในอรรถว่านิทัสสนะ ในบทเป็นต้นว่า “ดูก่อนมาณพ เธอจงมา จงเข้าไปหาสมณอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปแล้ว จงถามถึงความเป็นผู้มีอาพาธน้อย มีโรคน้อย มีความคล่องตัว มีกำลัง และอยู่สบายกะสมณอานนท์ ด้วยคำของเราว่า ‘สุภมาณพ โตเทยยบุตร ขอถามถึงความเป็นผู้มีอาพาธน้อย มีโรคน้อย มีความคล่องตัว มีกำลัง และอยู่สบายกะท่านอานนท์’ และจงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดีละ ท่านอานนท์ ขอจงไปยังที่อยู่ของสุภมาณพ โตเทยยบุตร เพื่ออนุเคราะห์เถิด’”. ปรากฏในอรรถว่าอวธารณะ ในบทเป็นต้นว่า “ดูก่อนชาวกาลามะ ท่านทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ธรรมเหล่านี้เป็นกุศลหรืออกุศล? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นอกุศล. มีโทษหรือไม่มีโทษ? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ มีโทษ. วิญญูชนติเตียนหรือวิญญูชนสรรเสริญ? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วิญญูชนติเตียน. เมื่อสมาทานให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ หรือไม่ หรือในเรื่องนี้ ท่านมีความเห็นเป็นอย่างไร? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อสมาทานให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ ในเรื่องนี้ พวกข้าพระองค์มีความเห็นอย่างนี้”. ส่วนในพระสูตรนี้ พึงเห็นในอรรถว่า อาการ นิทัสสนะ และอวธารณะ.

තත්ථ ආකාරත්ථෙන එවං-සද්දෙන එතමත්ථං දීපෙති – නානානයනිපුණමනෙකජ්ඣාසයසමුට්ඨානං අත්ථබ්‍යඤ්ජනසම්පන්නං විවිධපාටිහාරියං ධම්මත්ථදෙසනාපටිවෙධගම්භීරං සබ්බසත්තානං සකසකභාසානුරූපතො සොතපථමාගච්ඡන්තං තස්ස භගවතො වචනං සබ්බප්පකාරෙන කො සමත්ථො විඤ්ඤාතුං, සබ්බථාමෙන පන සොතුකාමතං ජනෙත්වාපි එවං මෙ සුතං, මයාපි එකෙනාකාරෙන සුතන්ති.

ในบรรดาอรรถเหล่านั้น (ท่าน) ย่อมแสดงเนื้อความนี้ด้วยเอวํศัพท์ อันมีอรรถว่าอาการ คือ ใครเล่าจะสามารถรู้พระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้น ซึ่งละเอียดสุขุมด้วยนัยต่างๆ เกิดขึ้นจากอัธยาศัยมากมาย สมบูรณ์ด้วยอรรถและพยัญชนะ มีปาฏิหาริย์ต่างๆ ลึกซึ้งด้วยธรรมะ (เหตุ) อรรถะ (ผล) เทศนา และปฏิเวธ อันมาสู่คลองโสตของสรรพสัตว์ทั้งหลายตามสมควรแก่ภาษาของตนๆ ได้โดยประการทั้งปวง, แต่ถึงแม้จะทำให้เกิดความปรารถนาจะฟังโดยสิ้นเชิงแล้ว (ก็แสดงว่า) ข้าพเจ้าได้ฟังมาอย่างนี้ คือ แม้ข้าพเจ้าก็ได้ฟังมาโดยอาการอย่างหนึ่ง.

නිදස්සනත්ථෙන ‘‘නාහං සයම්භූ, න මයා ඉදං සච්ඡිකත’’න්ති අත්තානං පරිමොචෙන්තො ‘‘එවං මෙ සුතං, මයාපි එවං සුත’’න්ති ඉදානි වත්තබ්බං සකලසුත්තං නිදස්සෙති.

ด้วย (เอวํศัพท์) อันมีอรรถว่านิทัสสนะ เมื่อเปลื้องตนอยู่ว่า “เราไม่ใช่ผู้ตรัสรู้เอง ธรรมนี้เรามิได้กระทำให้แจ้งด้วยตนเอง” ท่านย่อมแสดงพระสูตรทั้งหมดอันจะพึงกล่าวในบัดนี้ว่า “ข้าพเจ้าได้ฟังมาอย่างนี้, แม้ข้าพเจ้าก็ได้ฟังมาอย่างนี้”.

අවධාරණත්ථෙන ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං බහුස්සුතානං යදිදං ආනන්දො, ගතිමන්තානං, සතිමන්තානං, ධිතිමන්තානං, උපට්ඨාකානං යදිදං ආනන්දො’’ති (අ. නි. 1.219-223) එවං භගවතා පසත්ථභාවානුරූපං අත්තනො ධාරණබලං දස්සෙන්තො සත්තානං සොතුකම්‍යතං ජනෙති ‘‘එවං මෙ සුතං, තඤ්ච ඛො අත්ථතො වා බ්‍යඤ්ජනතො වා අනූනමනධිකං, එවමෙව, න අඤ්ඤථා දට්ඨබ්බ’’න්ති.

ด้วย (เอวํศัพท์) อันมีอรรถว่าอวธารณะ เมื่อแสดงกำลังแห่งการทรงจำของตน อันสมควรแก่ความเป็นผู้ที่พระผู้มีพระภาคทรงสรรเสริญแล้วอย่างนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกของเราผู้เป็นพหูสูต อานนท์เป็นเลิศ, บรรดาผู้มีคติ, ผู้มีสติ, ผู้มีความเพียร, ผู้อุปัฏฐาก อานนท์เป็นเลิศ” ท่านย่อมทำให้เกิดความปรารถนาจะฟังแก่สัตว์ทั้งหลาย (โดยแสดง) ว่า “ข้าพเจ้าได้ฟังมาอย่างนี้, และการฟังมานั้นแล ไม่หย่อนไม่ยิ่งทั้งโดยอรรถและโดยพยัญชนะ เป็นอย่างนี้เท่านั้น ไม่พึงเห็นเป็นอย่างอื่น”.

මෙ-සද්දො තීසු අත්ථෙසු දිස්සති. තථා හිස්ස ‘‘ගාථාභිගීතං මෙ අභොජනෙය්‍ය’’න්ති එවමාදීසු (සු. නි. 81) මයාති අත්ථො. ‘‘සාධු මෙ, භන්තෙ, භගවා සංඛිත්තෙන ධම්මං දෙසෙතූ’’ති එවමාදීසු (සං. නි. 4.88) මය්හන්ති අත්ථො. ‘‘ධම්මදායාදා මෙ, භික්ඛවෙ, භවථා’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 1.29) මමාති අත්ථො. ඉධ පන ‘‘මයා සුත’’න්ති ච ‘‘මම සුත’’න්ති ච අත්ථද්වයෙ යුජ්ජති.

เมศัพท์ ปรากฏในอรรถ 3 อย่าง. จริงอย่างนั้น ศัพท์นั้นมีอรรถว่า มยา (อันเรา) ในบทเป็นต้นว่า “คาถาภิคีตํ เม อโภชเนยฺยํ” (ของที่ได้มาด้วยการขับคาถา เราไม่พึงบริโภค). มีอรรถว่า มยฺหํ (แก่เรา) ในบทเป็นต้นว่า “สาธุ เม ภนฺเต ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตุ” (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อ). มีอรรถว่า มม (ของเรา) ในบทเป็นต้นว่า “ธมฺมทายาทา เม ภิกฺขเว ภวถ” (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงเป็นธรรมทายาทของเรา). ส่วนในที่นี้ ย่อมควรในอรรถทั้งสอง คือ “อันข้าพเจ้าได้ฟังแล้ว” และ “การฟังของข้าพเจ้า”.

සුතන්ති අයං සුතසද්දො සඋපසග්ගො අනුපසග්ගො ච ගමනඛ්‍යාතරාගාභිභූතූපචිතානුයොගසොතවිඤ්ඤෙය්‍යසොතද්වාරවිඤ්ඤාතාදිඅනෙකත්ථප්පභෙදො. තථා හිස්ස ‘‘සෙනාය පසුතො’’ති එවමාදීසු ගච්ඡන්තොති [Pg.87] අත්ථො. ‘‘සුතධම්මස්ස පස්සතො’’ති එවමාදීසු ඛ්‍යාතධම්මස්සාති අත්ථො. ‘‘අවස්සුතා අවස්සුතස්සා’’ති එවමාදීසු (පාචි. 657) රාගාභිභූතා රාගාභිභූතස්සාති අත්ථො. ‘‘තුම්හෙහි පුඤ්ඤං පසුතං අනප්පක’’න්ති එවමාදීසු (ඛු. පා. 7.12) උපචිතන්ති අත්ථො. ‘‘යෙ ඣානප්පසුතා ධීරා’’ති එවමාදීසු (ධ. ප. 181) ඣානානුයුත්තාති අත්ථො. ‘‘දිට්ඨං සුතං මුත’’න්ති එවමාදීසු (ම. නි. 1.241) සොතවිඤ්ඤෙය්‍යන්ති අත්ථො. ‘‘සුතධරො සුතසන්නිචයො’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 1.339) සොතද්වාරානුසාරවිඤ්ඤාතධරොති අත්ථො. ඉධ පන සුතන්ති සොතවිඤ්ඤාණපුබ්බඞ්ගමාය විඤ්ඤාණවීථියා උපධාරිතන්ති වා උපධාරණන්ති වාති අත්ථො. තත්ථ යදා මෙ-සද්දස්ස මයාති අත්ථො, තදා ‘‘එවං මයා සුතං, සොතවිඤ්ඤාණපුබ්බඞ්ගමාය විඤ්ඤාණවීථියා උපධාරිත’’න්ති යුජ්ජති. යදා මෙ-සද්දස්ස මමාති අත්ථො, තදා ‘‘එවං මම සුතං සොතවිඤ්ඤාණපුබ්බඞ්ගමාය විඤ්ඤාණවීථියා උපධාරණ’’න්ති යුජ්ජති.

สุตศัพท์ว่า สุตํ นี้ ทั้งที่มีอุปสรรคและไม่มีอุปสรรค มีประเภทแห่งอรรถมากมาย มีอาทิคือ คมะ (การไป), ขยาตะ (การประกาศ), ราคาภิภูตะ (การถูกราคะครอบงำ), อุปจิตะ (การสั่งสม), อนุโยคะ (การประกอบเนืองๆ), โสตวิญเญยยะ (สิ่งที่พึงรู้ได้ทางโสต), และโสตทวารวิญญาต (สิ่งที่รู้แล้วทางโสตทวาร). จริงอย่างนั้น ศัพท์นั้นมีอรรถว่า ไป ในบทเป็นต้นว่า “เสนาย ปสุโต” (ไปแล้วด้วยเสนา). มีอรรถว่า ผู้มีธรรมอันประกาศแล้ว ในบทเป็นต้นว่า “สุตธมฺมสฺส ปสฺสโต” (ของผู้มีธรรมอันได้สดับแล้ว เห็นอยู่). มีอรรถว่า ถูกราคะครอบงำ ในบทเป็นต้นว่า “อวสฺสุตา อวสฺสุตสฺส” (หญิงผู้ถูกราคะครอบงำ ต่อชายผู้ถูกราคะครอบงำ). มีอรรถว่า สั่งสมแล้ว ในบทเป็นต้นว่า “ตุมฺเหหิ ปุญฺญํ ปสุตํ อนปฺปกํ” (บุญไม่น้อย อันท่านทั้งหลายสั่งสมแล้ว). มีอรรถว่า ผู้ประกอบเนืองๆ ในฌาน ในบทเป็นต้นว่า “เย ฌานปฺปสุตา ธีรา” (ปราชญ์เหล่าใด ขวนขวายในฌาน). มีอรรถว่า สิ่งที่พึงรู้ได้ทางโสตวิญญาณ ในบทเป็นต้นว่า “ทิฏฺฐํ สุตํ มุตํ” (รูปที่เห็น เสียงที่ได้ยิน สิ่งที่ทราบ). มีอรรถว่า ผู้ทรงจำสิ่งที่รู้แล้วตามลำดับทางโสตทวาร ในบทเป็นต้นว่า “สุตธโร สุตสนฺนิจโย” (ผู้ทรงสุตะ สั่งสมสุตะ). ส่วนในที่นี้ บทว่า สุตํ มีอรรถว่า ทรงจำไว้แล้วด้วยวิถีแห่งวิญญาณอันมีโสตวิญญาณเป็นเบื้องหน้า หรือมีอรรถว่า การทรงจำ. ในอรรถทั้งสองนั้น เมื่อใด เมศัพท์มีอรรถว่า มยา (อันข้าพเจ้า) เมื่อนั้น ย่อมควรประกอบความว่า “อันข้าพเจ้าได้ฟังมาอย่างนี้ คือ อันข้าพเจ้าทรงจำไว้แล้วด้วยวิถีแห่งวิญญาณอันมีโสตวิญญาณเป็นเบื้องหน้า”. เมื่อใด เมศัพท์มีอรรถว่า มม (ของข้าพเจ้า) เมื่อนั้น ย่อมควรประกอบความว่า “การฟังของข้าพเจ้าอย่างนี้ คือ การทรงจำด้วยวิถีแห่งวิญญาณอันมีโสตวิญญาณเป็นเบื้องหน้า”.

එවමෙතෙසු තීසු පදෙසු එවන්ති සොතවිඤ්ඤාණකිච්චනිදස්සනං. මෙති වුත්තවිඤ්ඤාණසමඞ්ගීපුග්ගලනිදස්සනං. සුතන්ති අස්සවනභාවප්පටික්ඛෙපතො අනූනානධිකාවිපරීතග්ගහණනිදස්සනං. තථා එවන්ති සවනාදිචිත්තානං නානප්පකාරෙන ආරම්මණෙ පවත්තභාවනිදස්සනං. මෙති අත්තනිදස්සනං. සුතන්ති ධම්මනිදස්සනං.

ในบททั้งสามเหล่านี้ บทว่า เอวํ เป็นการแสดงกิจแห่งการได้ยินด้วยโสตวิญญาณ. บทว่า เม เป็นการแสดงบุคคลผู้พรั่งพร้อมด้วยการรู้แจ้งธรรมที่กล่าวแล้ว. บทว่า สุตํ โดยการปฏิเสธภาวะที่ไม่ได้ฟัง จึงเป็นการแสดงการรับเอาโดยไม่หย่อน ไม่ยิ่ง ไม่วิปริต. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า เอวํ เป็นการแสดงความเป็นไปในอารมณ์โดยประการต่างๆ ของจิตทั้งหลายมีโสตวิญญาณเป็นต้น. บทว่า เม เป็นการแสดงตน. บทว่า สุตํ เป็นการแสดงธรรม.

තථා එවන්ති නිද්දිසිතබ්බධම්මනිදස්සනං. මෙති පුග්ගලනිදස්සනං. සුතන්ති පුග්ගලකිච්චනිදස්සනං.

อีกอย่างหนึ่ง บทว่า เอวํ เป็นการแสดงธรรมที่พึงชี้แจง. บทว่า เม เป็นการแสดงบุคคล. บทว่า สุตํ เป็นการแสดงกิจของบุคคล.

තථා එවන්ති වීථිචිත්තානං ආකාරපඤ්ඤත්තිවසෙන නානප්පකාරනිද්දෙසො. මෙති කත්තාරනිද්දෙසො. සුතන්ති විසයනිද්දෙසො.

อีกอย่างหนึ่ง ศัพท์ว่า เอวํ เป็นการแสดงโดยประการต่างๆ โดยอำนาจแห่งอาการบัญญัติของวิถีจิตทั้งหลาย. ศัพท์ว่า เม เป็นการแสดงผู้กระทำ. ศัพท์ว่า สุตํ เป็นการแสดงอารมณ์.

තථා එවන්ති පුග්ගලකිච්චනිද්දෙසො. සුතන්ති විඤ්ඤාණකිච්චනිද්දෙසො. මෙති උභයකිච්චයුත්තපුග්ගලනිද්දෙසො.

อีกอย่างหนึ่ง ศัพท์ว่า เอวํ เป็นการแสดงกิจของบุคคล. ศัพท์ว่า สุตํ เป็นการแสดงกิจแห่งการรู้แจ้ง. ศัพท์ว่า เม เป็นการแสดงบุคคลผู้ประกอบด้วยกิจทั้งสอง.

තථා එවන්ති භාවනිද්දෙසො. මෙති පුග්ගලනිද්දෙසො. සුතන්ති තස්ස කිච්චනිද්දෙසො.

อีกอย่างหนึ่ง ศัพท์ว่า เอวํ เป็นการแสดงสภาวะ. ศัพท์ว่า เม เป็นการแสดงบุคคล. ศัพท์ว่า สุตํ เป็นการแสดงกิจของบุคคลนั้น.

තත්ථ එවන්ති ච මෙති ච සච්ඡිකට්ඨපරමත්ථවසෙන අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. සුතන්ති විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. තථා එවන්ති ච මෙති ච තං තං උපාදාය වත්තබ්බතො [Pg.88] උපාදාපඤ්ඤත්ති. සුතන්ති දිට්ඨාදීනි උපනිධාය වත්තබ්බතො උපනිධාපඤ්ඤත්ති.

ในบทเหล่านั้น ศัพท์ว่า เอวํ และศัพท์ว่า เม โดยอำนาจแห่งปรมัตถ์อันมีอรรถที่พึงทำให้แจ้ง เป็นอวิชชมานบัญญัติ. บทว่า สุตํ เป็นวิชชมานบัญญัติ. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า เอวํ และบทว่า เม เพราะอาศัยอาการนั้นๆ กล่าว จึงเป็นอุปาทาบัญญัติ. บทว่า สุตํ เพราะอาศัยการเห็นเป็นต้นกล่าว จึงเป็นอุปนิธาบัญญัติ.

එත්ථ ච එවන්ති වචනෙන අසම්මොහං දීපෙති, සුතන්ති වචනෙන සුතස්ස අසම්මොසං. තථා එවන්ති වචනෙන යොනිසොමනසිකාරං දීපෙති අයොනිසො මනසිකරොතො නානප්පකාරප්පටිවෙධාභාවතො. සුතන්ති වචනෙන අවික්ඛෙපං දීපෙති වික්ඛිත්තචිත්තස්ස සවනාභාවතො. තථා හි වික්ඛිත්තචිත්තො පුග්ගලො සබ්බසම්පත්තියා වුච්චමානොපි ‘‘න මයා සුතං, පුන භණථා’’ති භණති. යොනිසොමනසිකාරෙන චෙත්ථ අත්තසම්මාපණිධිං පුබ්බෙ කතපුඤ්ඤතඤ්ච සාධෙති, අවික්ඛෙපෙන සද්ධම්මස්සවනං සප්පුරිසූපනිස්සයඤ්ච. එවන්ති ච ඉමිනා භද්දකෙන ආකාරෙන පච්ඡිමචක්කද්වයසම්පත්තිං අත්තනො දීපෙති, සුතන්ති සවනයොගෙන පුරිමචක්කද්වයසම්පත්තිං. තථා ආසයසුද්ධිං පයොගසුද්ධිඤ්ච, තාය ච ආසයසුද්ධියා අධිගමබ්‍යත්තිං, පයොගසුද්ධියා ආගමබ්‍යත්තිං.

และในบทเหล่านี้ ด้วยคำว่า เอวํ ย่อมแสดงความไม่หลง ด้วยคำว่า สุตํ ย่อมแสดงความไม่ลืมเลือนสิ่งที่ได้ฟัง. อีกอย่างหนึ่ง ด้วยคำว่า เอวํ ย่อมแสดงโยนิโสมนสิการ เพราะบุคคลผู้มนสิการโดยไม่แยบคาย ย่อมไม่มีการแทงตลอดโดยประการต่างๆ. ด้วยคำว่า สุตํ ย่อมแสดงความไม่ฟุ้งซ่าน เพราะผู้มีจิตฟุ้งซ่านย่อมไม่มีการฟัง. จริงอย่างนั้น บุคคลผู้มีจิตฟุ้งซ่าน แม้เมื่อมีผู้กล่าวด้วยความสมบูรณ์ทุกอย่าง ก็ย่อมกล่าวว่า "ข้าพเจ้าไม่ได้ฟัง ขอท่านจงกล่าวอีกครั้ง". และในที่นี้ ด้วยโยนิโสมนสิการ ย่อมยังอัตตสัมมาปณิธิและความเป็นผู้มีบุญอันทำไว้ในปางก่อนให้สำเร็จ ด้วยความไม่ฟุ้งซ่าน ย่อมยังการฟังพระสัทธรรมและการเข้าอาศัยสัตบุรุษให้สำเร็จ. และด้วยคำว่า เอวํ คือด้วยอาการอันดีงามนี้ ย่อมแสดงความถึงพร้อมแห่งจักร ๒ ประการหลังของตน ด้วยคำว่า สุตํ คือโดยการประกอบในการฟัง ย่อมแสดงความถึงพร้อมแห่งจักร ๒ ประการแรก. อีกอย่างหนึ่ง ย่อมแสดงความบริสุทธิ์แห่งอัธยาศัยและความบริสุทธิ์แห่งความเพียร และด้วยความบริสุทธิ์แห่งอัธยาศัยนั้น ย่อมแสดงความฉลาดในอธิคม ด้วยความบริสุทธิ์แห่งความเพียร ย่อมแสดงความฉลาดในอาคม.

එවන්ති ච ඉමිනා නානප්පකාරපටිවෙධදීපකෙන වචනෙන අත්තනො අත්ථපටිභානපටිසම්භිදාසම්පදං දීපෙති. සුතන්ති ඉමිනා සොතබ්බභෙදපටිවෙධදීපකෙන ධම්මනිරුත්තිපටිසම්භිදාසම්පදං දීපෙති. එවන්ති ච ඉදං යොනිසොමනසිකාරදීපකං වචනං භණන්තො ‘‘එතෙ මයා ධම්මා මනසානුපෙක්ඛිතා දිට්ඨියා සුප්පටිවිද්ධා’’ති ඤාපෙති. සුතන්ති ඉදං සවනයොගදීපකවචනං භණන්තො ‘‘බහූ මයා ධම්මා සුතා ධාතා වචසා පරිචිතා’’ති ඤාපෙති. තදුභයෙනපි අත්ථබ්‍යඤ්ජනපාරිපූරිං දීපෙන්තො සවනෙ ආදරං ජනෙති.

และด้วยคำว่า เอวํ นี้ อันแสดงการแทงตลอดโดยประการต่างๆ ย่อมแสดงความถึงพร้อมแห่งอัตถปฏิสัมภิทาและปฏิภาณปฏิสัมภิทาของตน. ด้วยคำว่า สุตํ นี้ อันแสดงการแทงตลอดในประเภทแห่งสิ่งที่พึงฟัง ย่อมแสดงความถึงพร้อมแห่งธัมมปฏิสัมภิทาและนิรุตติปฏิสัมภิทา. และเมื่อกล่าวคำว่า เอวํ นี้ อันแสดงโยนิโสมนสิการ ย่อมให้ทราบว่า "ธรรมเหล่านี้ เราได้พิจารณาเนืองๆ ด้วยใจ แทงตลอดดีแล้วด้วยทิฏฐิ". เมื่อกล่าวคำว่า สุตํ นี้ อันแสดงการประกอบในการฟัง ย่อมให้ทราบว่า "ธรรมเป็นอันมาก เราได้ฟังแล้ว ทรงจำไว้แล้ว คล่องปากแล้ว". แม้ด้วยคำทั้งสองนั้น เมื่อแสดงความบริบูรณ์แห่งอรรถและพยัญชนะ ย่อมก่อให้เกิดความเอื้อเฟื้อในการฟัง.

එවං මෙ සුතන්ති ඉමිනා පන සකලෙනපි වචනෙන ආයස්මා ආනන්දො තථාගතප්පවෙදිතං ධම්මං අත්තනො අදහන්තො අසප්පුරිසභූමිං, අතික්කමති, සාවකත්තං පටිජානන්තො සප්පුරිසභූමිං ඔක්කමති. තථා අසද්ධම්මා චිත්තං වුට්ඨාපෙති, සද්ධම්මෙ චිත්තං පතිට්ඨාපෙති. ‘‘කෙවලං සුතමෙවෙතං මයා, තස්සෙව තු භගවතො වචනං අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්සා’’ති ච දීපෙන්තො අත්තානං පරිමොචෙති, සත්ථාරං අපදිසති, ජිනවචනං අප්පෙති, ධම්මනෙත්තිං පතිට්ඨාපෙති.

ก็ด้วยคำทั้งหมดนี้ว่า เอวํ เม สุตํ พระอานนท์ผู้มีอายุ ไม่ถือเอาธรรมที่พระตถาคตประกาศแล้วว่าเป็นของตน ย่อมก้าวล่วงภูมิของอสัตบุรุษ ปฏิญาณความเป็นสาวก ย่อมก้าวลงสู่ภูมิของสัตบุรุษ. อีกอย่างหนึ่ง ย่อมให้จิตออกจากอสัทธรรม ย่อมให้จิตตั้งมั่นในสัทธรรม. และเมื่อแสดงว่า "ธรรมนี้ เราเพียงแต่ได้ฟังมาเท่านั้น เป็นพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ผู้เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้โดยชอบด้วยพระองค์เอง" ย่อมเปลื้องตน ย่อมอ้างถึงพระศาสดา ย่อมมอบถวายแด่พระชินวจนะ ย่อมตั้งไว้ซึ่งธัมมเนตติ.

අපිච ‘‘එවං මෙ සුත’’න්ති අත්තනා උප්පාදිතභාවං අප්පටිජානන්තො පුරිමස්සවනං විවරන්තො ‘‘සම්මුඛා පටිග්ගහිතමිදං මයා තස්ස භගවතො චතුවෙසාරජ්ජවිසාරදස්ස [Pg.89] දසබලධරස්ස ආසභට්ඨානට්ඨායිනො සීහනාදනාදිනො සබ්බසත්තුත්තමස්ස ධම්මිස්සරස්ස ධම්මරාජස්ස ධම්මාධිපතිනො ධම්මදීපස්ස ධම්මප්පටිසරණස්ස සද්ධම්මවරචක්කවත්තිනො සම්මාසම්බුද්ධස්ස. න එත්ථ අත්ථෙ වා ධම්මෙ වා පදෙ වා බ්‍යඤ්ජනෙ වා කඞ්ඛා වා විමති වා කාතබ්බා’’ති සබ්බදෙවමනුස්සානං ඉමස්මිං ධම්මෙ අස්සද්ධියං විනාසෙති, සද්ධාසම්පදං උප්පාදෙතීති වෙදිතබ්බො. හොති චෙත්ථ –

อีกประการหนึ่ง (พระอานนท์) ไม่ปฏิญาณว่าเป็นสิ่งที่ตนคิดขึ้นเอง แต่เปิดเผยการฟังมาในเบื้องต้น (ด้วยบทว่า เอวํ เม สุตํ) ว่า "ธรรมนี้ เราได้รับมาเฉพาะพระพักตร์แห่งพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ผู้แกล้วกล้าในเวสารัชชญาณ ๔ ผู้ทรงไว้ซึ่งทศพลญาณ ผู้ประทับอยู่ในฐานะอันประเสริฐ ผู้ทรงบันลือสีหนาท ผู้สูงสุดกว่าสรรพสัตว์ ผู้เป็นใหญ่ในธรรม ผู้เป็นธรรมราชา ผู้เป็นอธิบดีในธรรม ผู้เป็นประทีปแห่งธรรม ผู้มีธรรมเป็นที่พึ่ง ผู้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้ประเสริฐในสัทธรรม ผู้ตรัสรู้โดยชอบด้วยพระองค์เอง. ในธรรมนี้ ไม่พึงทำความสงสัยหรือความเคลือบแคลงในอรรถก็ดี ในธรรมก็ดี ในบทก็ดี หรือในพยัญชนะก็ดี" ดังนี้ ย่อมทำลายความไม่เชื่อในธรรมนี้ของเทวดาและมนุษย์ทั้งปวง พึงทราบว่า ย่อมทำให้เกิดศรัทธาสัมปทา. และในที่นี้ มีคาถาสังคหะว่า

‘‘විනාසයති අස්සද්ධං, සද්ධං වඩ්ඪෙති සාසනෙ;

එවං මෙ සුතමිච්චෙවං, වදං ගොතමසාවකො’’ති.

"พระสาวกของพระโคดม เมื่อกล่าวอย่างนี้ว่า เอวํ เม สุตํ ย่อมทำลายความไม่เชื่อ ย่อมยังศรัทธาให้เจริญในพระศาสนา" ดังนี้.

එකන්ති ගණනපරිච්ඡෙදනිද්දෙසො. සමයන්ති පරිච්ඡින්නනිද්දෙසො. එකං සමයන්ති අනියමිතපරිදීපනං. තත්ථ සමයසද්දො –

ศัพท์ว่า เอกํ เป็นการแสดงการกำหนดนับ. ศัพท์ว่า สมยํ เป็นการแสดงการกำหนด. บทว่า เอกํ สมยํ เป็นการแสดงโดยไม่กำหนดแน่นอน. ในบทนั้น สมยศัพท์ (ย่อมปรากฏในอรรถต่างๆ) คือ

සමවායෙ ඛණෙ කාලෙ, සමූහෙ හෙතුදිට්ඨිසු;

පටිලාභෙ පහානෙ ච, පටිවෙධෙ ච දිස්සති.

(สมยศัพท์) ย่อมปรากฏในอรรถว่า สมวาย (การประชุมพร้อม), ขณะ, กาล, สมูหะ (หมู่), เหตุ, ทิฏฐิ, การได้, การละ และการแทงตลอด.

තථා හිස්ස ‘‘අප්පෙව නාම ස්වෙපි උපසඞ්කමෙය්‍යාම කාලඤ්ච සමයඤ්ච උපාදායා’’ති එවමාදීසු (දී. නි. 1.447) සමවායො අත්ථො. ‘‘එකොව ඛො, භික්ඛවෙ, ඛණො ච සමයො ච බ්‍රහ්මචරියවාසායා’’ති එවමාදීසු (අ. නි. 8.29) ඛණො. ‘‘උණ්හසමයො පරිළාහසමයො’’ති එවමාදීසු (පාචි. 358) කාලො. ‘‘මහාසමයො පවනස්මි’’න්ති එවමාදීසු සමූහො. ‘‘සමයොපි ඛො තෙ, භද්දාලි, අප්පටිවිද්ධො අහොසි, භගවා ඛො සාවත්ථියං විහරති, සොපි මං ජානිස්සති, ‘භද්දාලි, නාම භික්ඛු සත්ථුසාසනෙ සික්ඛාය අපරිපූරකාරී’ති, අයම්පි ඛො තෙ භද්දාලි සමයො අප්පටිවිද්ධො අහොසී’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 2.135) හෙතු. ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන උග්ගාහමානො පරිබ්බාජකො සමණමුණ්ඩිකාපුත්තො සමයප්පවාදකෙ තින්දුකාචීරෙ එකසාලකෙ මල්ලිකාය ආරාමෙ පටිවසතී’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 2.260) දිට්ඨි.

จริงอย่างนั้น ในบทเป็นต้นว่า "บางทีแม้ในวันพรุ่งนี้ พวกเราพึงเข้าไปเฝ้าโดยอาศัยกาลและสมัย" (ที.นี. 1/447) นี้ สมัยศัพท์มีอรรถว่า สมวาย (การประชุมพร้อมแห่งเหตุ) ในบทเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ขณะและสมัยเพื่อการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์มีเพียงหนึ่งเท่านั้น" (อํ.นิ. 8/29) นี้ มีอรรถว่า ขณะ (โอกาส) ในบทเป็นต้นว่า "สมัยร้อน สมัยกระวนกระวาย" (ปาจิ. 358) นี้ มีอรรถว่า กาล (เวลา) ในบทเป็นต้นว่า "มหาสมัยในป่าใหญ่" (ที.นี. 2/97) นี้ มีอรรถว่า สมูหะ (หมู่, ชุมนุม) ในบทเป็นต้นว่า "ดูก่อนภัททาลิ แม้สมัย ท่านก็ยังไม่แทงตลอดแล้วว่า พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กรุงสาวัตถี แม้พระองค์ก็จะทรงทราบเราว่า 'ภิกษุชื่อภัททาลิเป็นผู้ไม่ทำตามให้บริบูรณ์ในสิกขาในคำสอนของพระศาสดา' ดูก่อนภัททาลิ แม้สมัยนี้ท่านก็ยังไม่แทงตลอดแล้ว" (ม.นิ. 2/135) นี้ มีอรรถว่า เหตุ ในบทเป็นต้นว่า "ก็โดยสมัยนั้นแล ปริพาชกชื่ออุคคาหมานะ สารีบุตรของสมณมุณฑิกา อาศัยอยู่ในอารามของพระนางมัลลิกา ที่มีศาลาหลังเดียว มีต้นมะพลับเรียงราย เป็นที่กล่าวลัทธิต่างๆ" (ม.นิ. 2/260) นี้ มีอรรถว่า ทิฏฐิ (ลัทธิ)

‘‘දිට්ඨෙ ධම්මෙ ච යො අත්ථො, යො චත්ථො සම්පරායිකො;

අත්ථාභිසමයා ධීරො, පණ්ඩිතොති පවුච්චතී’’ති. (සං. නි. 1.129) –

"ผู้มีปัญญา ท่านเรียกว่า บัณฑิต เพราะรู้แจ้งประโยชน์ ทั้งประโยชน์ในปัจจุบัน และประโยชน์ในสัมปรายภพ" (สํ.นิ. 1/129)

එවමාදීසු පටිලාභො. ‘‘සම්මා මානාභිසමයා අන්තමකාසි දුක්ඛස්සා’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 1.28) පහානං. ‘‘දුක්ඛස්ස පීළනට්ඨො සඞ්ඛතට්ඨො සන්තාපට්ඨො [Pg.90] විපරිණාමට්ඨො අභිසමයට්ඨො’’ති එවමාදීසු (පටි. ම. 2.8) පටිවෙධො. ඉධ පනස්ස කාලො අත්ථො. තෙන එකං සමයන්ති සංවච්ඡරඋතුමාසඅඩ්ඪමාසරත්තිදිවපුබ්බණ්හමජ්ඣන්හිකසායන්හපඨමමජ්ඣිම- පච්ඡිමයාමමුහුත්තාදීසු කාලඛ්‍යෙසු සමයෙසු එකං සමයන්ති දීපෙති.

ในบทเป็นต้นว่าดังนี้ มีอรรถว่า ปฏิลาภะ (การได้) ในบทเป็นต้นว่า "เพราะรู้แจ้งซึ่งมานะโดยชอบ จึงกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้" (ม.นิ. 1/28) นี้ มีอรรถว่า ปหานะ (การละ) ในบทเป็นต้นว่า "อรรถแห่งทุกข์คือ เบียดเบียน, เป็นของปรุงแต่ง, เร่าร้อน, แปรปรวน, อันควรรู้แจ้ง" (ปฏิ.ม. 2/8) นี้ มีอรรถว่า ปฏิเวธะ (การแทงตลอด) แต่ในที่นี้ สมัยศัพท์มีอรรถว่า กาล (เวลา) เพราะฉะนั้น ท่านจึงแสดงว่า "เอกํ สมยํ" หมายถึง สมัยหนึ่ง ในบรรดาสมัยทั้งหลายที่ชื่อว่ากาล มีอาทิคือ ปี, ฤดู, เดือน, กึ่งเดือน, กลางคืน, กลางวัน, เวลาเช้า, เวลาเที่ยง, เวลาเย็น, ปฐมยาม, มัชฌิมยาม, ปัจฉิมยาม, และครู่หนึ่ง

යෙ වා ඉමෙ ගබ්භොක්කන්තිසමයො ජාතිසමයො සංවෙගසමයො අභිනික්ඛමනසමයො දුක්කරකාරිකසමයො මාරවිජයසමයො අභිසම්බොධිසමයො දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරසමයො දෙසනාසමයො පරිනිබ්බානසමයොති එවමාදයො භගවතො දෙවමනුස්සෙසු අතිවිය පකාසා අනෙකකාලඛ්‍යා එව සමයා. තෙසු සමයෙසු දෙසනාසමයසඞ්ඛාතං එකං සමයන්ති වුත්තං හොති. යො චායං ඤාණකරුණාකිච්චසමයෙසු කරුණාකිච්චසමයො, අත්තහිතපරහිතප්පටිපත්තිසමයෙසු පරහිතප්පටිපත්තිසමයො, සන්නිපතිතානං කරණීයද්වයසමයෙසු ධම්මීකථාසමයො, දෙසනාපටිපත්තිසමයෙසු දෙසනාසමයො, තෙසුපි සමයෙසු යං කිඤ්චි සන්ධාය ‘‘එකං සමය’’න්ති වුත්තං හොති.

อีกอย่างหนึ่ง สมัยของพระผู้มีพระภาคเหล่านี้ คือ สมัยเสด็จลงสู่พระครรภ์, สมัยประสูติ, สมัยทรงเกิดสังเวช, สมัยเสด็จออกผนวช, สมัยทรงบำเพ็ญทุกรกิริยา, สมัยทรงชนะมาร, สมัยตรัสรู้, สมัยเสวยทิฏฐธัมมสุขวิหาร, สมัยทรงแสดงธรรม, สมัยปรินิพพาน เป็นต้น เป็นสมัยที่ชื่อว่ากาลมากมาย ปรากฏยิ่งนักในหมู่เทพและมนุษย์ ในบรรดาสมัยเหล่านั้น ท่านกล่าวว่า "เอกํ สมยํ" หมายถึงสมัยหนึ่ง คือสมัยที่เรียกว่าเทศนาสมัย และสมัยนี้ใด ในบรรดาสมัยที่เป็นกิจแห่งพระญาณและพระกรุณา ก็เป็นสมัยที่เป็นกิจแห่งพระกรุณา, ในบรรดาสมัยแห่งการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่น ก็เป็นสมัยแห่งการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น, ในบรรดาสมัยแห่งกิจสองอย่างที่พึงทำแก่บริษัทผู้ประชุมกัน ก็เป็นสมัยแห่งธรรมีกถา, ในบรรดาสมัยแห่งเทศนาและปฏิบัติ ก็เป็นสมัยแห่งเทศนา, แม้ในสมัยเหล่านั้น ท่านก็หมายถึงกาลใดกาลหนึ่งแล้วกล่าวว่า "เอกํ สมยํ"

එත්ථාහ – අථ කස්මා යථා අභිධම්මෙ ‘‘යස්මිං සමයෙ කාමාවචර’’න්ති ච ඉතො අඤ්ඤෙසු සුත්තපදෙසු ‘‘යස්මිං සමයෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු විවිච්චෙව කාමෙහී’’ති ච භුම්මවචනෙන නිද්දෙසො කතො, විනයෙ ච ‘‘තෙන සමයෙන බුද්ධො භගවා’’ති කරණවචනෙන, තථා අකත්වා ඉධ ‘‘එකං සමය’’න්ති උපයොගවචනනිද්දෙසො කතොති. තත්ථ තථා, ඉධ ච අඤ්ඤථා අත්ථසම්භවතො. තත්ථ හි අභිධම්මෙ ඉතො අඤ්ඤෙසු සුත්තපදෙසු ච අධිකරණත්ථො භාවෙනභාවලක්ඛණත්ථො ච සම්භවති. අධිකරණඤ්හි කාලත්ථො සමූහත්ථො ච සමයො, තත්ථ වුත්තානං ඵස්සාදිධම්මානං ඛණසමවායහෙතුසඞ්ඛාතස්ස ච සමයස්ස භාවෙන තෙසං භාවො ලක්ඛීයති, තස්මා තදත්ථජොතනත්ථං තත්ථ භුම්මවචනනිද්දෙසො කතො.

ในที่นี้ มีผู้กล่าวขึ้นว่า "ก็เหตุไฉน ในพระอภิธรรม ท่านจึงแสดงด้วยภุมมวจนะ (สัตตมีวิภัตติ) ว่า 'ยสฺมึ สมเย กามาวจรํ' และในสุตตบทอื่นๆ นอกจากนี้ว่า 'ยสฺมึ สมเย ภิกฺขเว ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหิ' และในพระวินัย ก็แสดงด้วยกรณวจนะ (ตติยาวิภัตติ) ว่า 'เตน สมเยน พุทฺโธ ภควา' แต่ในที่นี้ ท่านไม่ทำเช่นนั้น กลับแสดงด้วยอุปโยควจนะ (ทุติยาวิภัตติ) ว่า 'เอกํ สมยํ' เล่า" (ตอบว่า) เพราะในที่นั้นๆ อรรถสามารถเป็นไปได้เช่นนั้น แต่ในที่นี้ อรรถสามารถเป็นไปได้อย่างอื่น จริงอยู่ ในพระอภิธรรมและในสุตตบทอื่นๆ นอกจากนี้ อรรถว่าเป็นอธิกรณะ (สถานที่) และอรรถว่าเป็นภาเวนภาวลักขณะ (กิริยาเป็นเครื่องหมายของอีกกิริยาหนึ่ง) ย่อมเป็นไปได้ เพราะสมัยศัพท์มีอรรถว่าเป็นอธิกรณะ คือเป็นกาลและเป็นสมูหะ ภาวะของธรรมทั้งหลายมีผัสสะเป็นต้นที่กล่าวไว้ในที่นั้นๆ ย่อมถูกกำหนดด้วยภาวะของสมัยที่เรียกว่าขณะ สมวาย และเหตุ ฉะนั้น เพื่อจะประกาศอรรถนั้นให้แจ่มแจ้ง ท่านจึงแสดงด้วยภุมมวจนะในที่นั้นๆ

විනයෙ ච හෙත්වත්ථො කරණත්ථො ච සම්භවති. යො හි සො සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිසමයො සාරිපුත්තාදීහිපි දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යො, තෙන සමයෙන හෙතුභූතෙන කරණභූතෙන ච සික්ඛාපදානි පඤ්ඤපෙන්තො සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිහෙතුඤ්ච අපෙක්ඛමානො භගවා තත්ථ තත්ථ විහාසි, තස්මා තදත්ථජොතනත්ථං තත්ථ කරණවචනනිද්දෙසො කතො.

ส่วนในพระวินัย อรรถว่าเป็นเหตุและอรรถว่าเป็นกรณะย่อมเป็นไปได้ จริงอยู่ สมัยที่จะทรงบัญญัติสิกขาบทนั้นใด แม้พระสารีบุตรเป็นต้นก็ยังรู้ได้ยาก พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงบัญญัติสิกขาบททั้งหลายโดยอาศัยสมัยนั้นอันเป็นทั้งเหตุและเป็นทั้งกรณะ และทรงรอเหตุแห่งการบัญญัติสิกขาบทอยู่ จึงประทับอยู่ในที่นั้นๆ ฉะนั้น เพื่อจะประกาศอรรถนั้นให้แจ่มแจ้ง ท่านจึงแสดงด้วยกรณวจนะในที่นั้น

ඉධ [Pg.91] පන අඤ්ඤස්මිඤ්ච එවංජාතිකෙ සුත්තන්තපාඨෙ අච්චන්තසංයොගත්ථො සම්භවති. යඤ්හි සමයං භගවා ඉමං අඤ්ඤං වා සුත්තන්තං දෙසෙසි, අච්චන්තමෙව තං සමයං කරුණාවිහාරෙන විහාසි. තස්මා තදත්ථජොතනත්ථං ඉධ උපයොගවචනනිද්දෙසො කතොති විඤ්ඤෙය්‍යො. හොති චෙත්ථ –

แต่ในที่นี้และในสุตตันตปาฐะอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้ อรรถว่าเป็นอัจจันตสังโยคะ (การเชื่อมต่อตลอด) ย่อมเป็นไปได้ จริงอยู่ ในสมัยใดที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงพระสูตรนี้หรือพระสูตรอื่น, ตลอดสมัยนั้นทีเดียว พระองค์ประทับอยู่ด้วยกรุณาวิหาร ฉะนั้น พึงทราบว่า เพื่อจะประกาศอรรถนั้นให้แจ่มแจ้ง ท่านจึงแสดงด้วยอุปโยควจนะในที่นี้ และมีคาถาสังคหะในเรื่องนี้ว่า

‘‘තං තං අත්ථමපෙක්ඛිත්වා, භුම්මෙන කරණෙන ච;

අඤ්ඤත්‍ර සමයො වුත්තො, උපයොගෙන සො ඉධා’’ති.

"ท่านกล่าวสมัยศัพท์ในที่อื่น (คือในพระอภิธรรมและพระวินัย) ด้วยภุมมวิภัตติและกรณวิภัตติ โดยทรงอาศัยอรรถนั้นๆ ส่วนในที่นี้ ท่านกล่าวสมัยศัพท์นั้นด้วยอุปโยควิภัตติ"

භගවාති ගුණවිසිට්ඨසත්තුත්තමගරුගාරවාධිවචනමෙතං. යථාහ –

บทว่า ภควา นี้ เป็นอธิวจนะ (ชื่อ) ที่แสดงถึงความเคารพยำเกรงต่อสัตบุรุษผู้สูงสุด ผู้พิเศษด้วยคุณ ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า

‘‘භගවාති වචනං සෙට්ඨං, භගවාති වචනමුත්තමං;

ගරු ගාරවයුත්තො සො, භගවා තෙන වුච්චතී’’ති.

"คำว่า ภควา เป็นคำที่ประเสริฐ, คำว่า ภควา เป็นคำที่สูงสุด, พระองค์ทรงประกอบด้วยความน่าเคารพและน่าบูชา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเรียกว่า ภควา"

චතුබ්බිධඤ්හි නාමං ආවත්ථිකං, ලිඞ්ගිකං, නෙමිත්තකං, අධිච්චසමුප්පන්නන්ති. අධිච්චසමුප්පන්නං නාම ‘‘යදිච්ඡක’’න්ති වුත්තං හොති. තත්ථ වච්ඡො දම්මො බලිබද්ධොති එවමාදි ආවත්ථිකං, දණ්ඩී ඡත්තී සිඛී කරීති එවමාදි ලිඞ්ගිකං, තෙවිජ්ජො ඡළභිඤ්ඤොති එවමාදි නෙමිත්තකං, සිරිවඩ්ඪකො ධනවඩ්ඪකොති එවමාදි වචනත්ථමනපෙක්ඛිත්වා පවත්තං අධිච්චසමුප්පන්නං. ඉදං පන භගවාති නාමං ගුණනෙමිත්තකං, න මහාමායාය, න සුද්ධොදනමහාරාජෙන, න අසීතියා ඤාතිසහස්සෙහි කතං, න සක්කසන්තුසිතාදීහි දෙවතාවිසෙසෙහි කතං. යථාහ ආයස්මා සාරිපුත්තත්ථෙරො ‘‘භගවාති නෙතං නාමං මාතරා කතං…පෙ… සච්ඡිකා පඤ්ඤත්ති යදිදං භගවා’’ති (මහානි. 84).

ก็แล ชื่อมี ๔ อย่าง คือ อาวตถิกะ (ชื่อตามสภาวะ), ลิงคิกะ (ชื่อตามลักษณะ), เนมิตตกะ (ชื่อตามเหตุ) และอธิจจสมุปปันนะ (ชื่อที่ตั้งขึ้นลอยๆ) คำว่า อธิจจสมุปปันนัง นามะ ท่านกล่าวว่าคือ "ยทิจฉกะ" (ชื่อที่ตั้งตามพอใจ) ในชื่อ ๔ อย่างนั้น ชื่อว่า วัจฉะ (ลูกวัว) ทัมมะ (วัวที่ฝึกแล้ว) พลิพัททะ (วัวเปลี่ยว) เป็นต้น ชื่อว่าอาวตถิกะ ชื่อว่า ทัณฑี (ผู้มีไม้เท้า) ฉัตตี (ผู้มีฉัตร) สิขี (ผู้มีชฎา) กรี (ผู้มีงวง) เป็นต้น ชื่อว่าลิงคิกะ ชื่อว่า เตวิชชะ (ผู้มีวิชชา ๓) ฉฬภิญญะ (ผู้มีอภิญญา ๖) เป็นต้น ชื่อว่าเนมิตตกะ ชื่อว่า สิริวัฑฒกะ ธนวัฑฒกะ เป็นต้น เป็นชื่อที่เกิดขึ้นโดยไม่คำนึงถึงความหมายของศัพท์ ชื่อว่าอธิจจสมุปปันนะ ส่วนพระนามว่า "ภควา" นี้ เป็นคุณเนมิตตกะ (ชื่อที่เกิดขึ้นโดยอาศัยคุณเป็นนิมิต) มิใช่พระนางมหามายาทรงตั้ง มิใช่พระเจ้าสุทโธทนะมหาราชทรงตั้ง มิใช่พระญาติ ๘๐,๐๐๐ ทรงตั้ง มิใช่เทวดาชั้นพิเศษมีท้าวสักกะและท้าวสันดุสิตเป็นต้นทรงตั้ง ดังที่พระสารีบุตรเถระผู้มีอายุกล่าวไว้ว่า "พระนามว่า ภควา นี้ พระมารดามิได้ทรงตั้ง...ฯลฯ... พระนามว่า ภควา นี้ เป็นสัจฉิกาบัญญัติ (บัญญัติที่เกิดขึ้นจากการทำให้แจ้ง)" (มหานิ. ๘๔)

යං ගුණනෙමිත්තකඤ්චෙතං නාමං, තෙසං ගුණානං පකාසනත්ථං ඉමං ගාථං වදන්ති –

และพระนามนี้เป็นคุณเนมิตตกะ (ชื่อที่เกิดขึ้นโดยอาศัยคุณเป็นนิมิต) เพื่อประกาศคุณเหล่านั้น ท่านจึงกล่าวคาถานี้ว่า

‘‘භගී භජී භාගී විභත්තවා ඉති,අකාසි භග්ගන්ති ගරූති භාග්‍යවා;

බහූහි ඤායෙහි සුභාවිතත්තනො,භවන්තගො සො භගවාති වුච්චතී’’ති.

"พระองค์ทรงมีภคะ (ภคี) ทรงเป็นที่คบหา (ภชี) ทรงมีส่วน (ภาคี) ทรงเป็นผู้จำแนก (วิภัตตวา) ทรงหัก (ภคฺคํ อกาสิ) ทรงเป็นครู (ครุ) และทรงมีโชค (ภาคฺยวา) พระองค์ทรงมีพระองค์อันอบรมดีแล้วด้วยญายธรรมเป็นอันมาก ทรงไปถึงที่สุดแห่งภพ (ภวนฺตโค) เพราะเหตุนั้น พระองค์นั้นจึงถูกเรียกว่า ภควา"

නිද්දෙසාදීසු (මහානි. 84; චූළනි. අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 2) වුත්තනයෙනෙව චස්ස අත්ථො දට්ඨබ්බො.

และพึงเห็นเนื้อความของบทนี้ตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์นิเทสเป็นต้น (มหานิ. ๘๔; จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฉานิทเทส ๒) นั่นเทียว

අයං පන අපරො පරියායො –

ส่วนนี้เป็นปริยาย (การบรรยาย) อีกนัยหนึ่ง

‘‘භාග්‍යවා භග්ගවා යුත්තො, භගෙහි ච විභත්තවා;

භත්තවා වන්තගමනො, භවෙසු භගවා තතො’’ති.

"พระองค์ทรงมีโชค (ภาคฺยวา) ทรงหักกิเลส (ภคฺควา) และทรงประกอบด้วยภคะทั้งหลาย (ภเคหิ ยุตฺโต) ทรงเป็นผู้จำแนก (วิภตฺตวา) ทรงเสพธรรม (ภตฺตวา) ทรงมีการไปอันสำรอกแล้วในภพทั้งหลาย (ภเวสุ วนฺตคมโน) เพราะเหตุนั้น จึงทรงพระนามว่า ภควา"

තත්ථ [Pg.92] ‘‘වණ්ණාගමො වණ්ණවිපරියායො’’ති එවං නිරුත්තිලක්ඛණං ගහෙත්වා සද්දනයෙන වා පිසොදරාදිපක්ඛෙපලක්ඛණං ගහෙත්වා යස්මා ලොකියලොකුත්තරසුඛාභිනිබ්බත්තකං දානසීලාදිපාරප්පත්තං භාග්‍යමස්ස අත්ථි, තස්මා භාග්‍යවාති වත්තබ්බෙ භගවාති වුච්චතීති ඤාතබ්බං. යස්මා පන ලොභදොසමොහවිපරීතමනසිකාරඅහිරිකානොත්තප්පකොධූපනාහමක්ඛපලා- ඉස්සාමච්ඡරියමායාසාඨෙය්‍යථම්භසාරම්භමානාතිමානමදපමාදතණ්හාවිජ්ජාතිවිධාකුසලමූලදුච්චරිත- සංකිලෙසමලවිසමසඤ්ඤාවිතක්කපපඤ්චචතුබ්බිධවිපරියෙසආසවගන්ථඔඝයොගඅගතිතණ්හුපාදාන- පඤ්චචෙතොඛිලවිනිබන්ධනීවරණාභිනන්දනඡවිවාදමූලතණ්හාකායසත්තානුසය- අට්ඨමිච්ඡත්තනවතණ්හාමූලකදසාකුසලකම්මපථද්වාසට්ඨිදිට්ඨිගත- අට්ඨසතතණ්හාවිචරිතප්පභෙදසබ්බදරථපරිළාහකිලෙසසතසහස්සානි, සඞ්ඛෙපතො වා පඤ්ච කිලෙසක්ඛන්ධඅභිසඞ්ඛාරමච්චුදෙවපුත්තමාරෙ අභඤ්ජි, තස්මා භග්ගත්තා එතෙසං පරිස්සයානං භග්ගවාති වත්තබ්බෙ භගවාති වුච්චති. ආහ චෙත්ථ –

ในคาถานั้น พึงทราบว่า ท่านถือเอาลักษณะแห่งนิรุตติศาสตร์ว่า "มีการลงอักษร การสับเปลี่ยนอักษร" หรือโดยนัยแห่งไวยากรณ์ ถือเอาลักษณะการเข้าในปิโสทราทิคณะ (ศัพท์ที่สำเร็จรูปพิเศษ) เพราะเหตุที่พระองค์มีโชคคือการถึงซึ่งที่สุดแห่งบารมีมีทานและศีลเป็นต้น อันยังโลกิยสุขและโลกุตตรสุขให้สำเร็จ ฉะนั้น เมื่อควรจะกล่าวว่า "ภาคฺยวา" ท่านกลับกล่าวว่า "ภควา" อีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุที่พระองค์ทรงหักเสียซึ่งโลภะ โทสะ โมหะ วิปรีตมนสิการ อหิริกะ อโนตตัปปะ โกธะ อุปนาหะ มักขะ ปลาสะ อิสสา มัจฉริยะ มายา สาเถยยะ ถัมภะ สารัมภะ มานะ อติมานะ มทะ ปมาทะ ตัณหา อวิชชา, อกุศลมูล ๓ ทุจริต ๓ สังกิเลส ๓ มละ ๓ วิสมสัญญา ๓ วิตก ๓ ปปัญจะ ๓, วิปริเยสะ ๔ อาสวะ ๔ คันถะ ๔ โอฆะ ๔ โยคะ ๔ อคติ ๔ ตัณหุปาทาน ๔, เจโตขีละ ๕ วินิพันธะ ๕ นิวรณ์ ๕ อภินันทนะ ๕, วิวาทมูล ๖ ตัณหากาย ๖, อนุสัย ๗, มิจฉัตตะ ๘, ตัณหามูลกะ ๙, อกุศลกรรมบถ ๑๐, ทิฏฐิคตะ ๖๒, ตัณหาวิจริต ๑๐๘ และกิเลสอีกแสนอย่างอันมีประเภทต่างๆ ที่ทำให้เดือดร้อนและเร่าร้อนทั้งปวง หรือโดยย่อ คือ มาร ๕ ได้แก่ กิเลสมาร ขันธมาร อภิสังขารมาร มัจจุมาร และเทวปุตตมาร ฉะนั้น เพราะเหตุที่ทรงหักเสียซึ่งอันตรายเหล่านั้น เมื่อควรจะกล่าวว่า "ภคฺควา" ท่านกลับกล่าวว่า "ภควา" และในเรื่องนี้ ท่านกล่าวไว้ว่า

‘‘භග්ගරාගො භග්ගදොසො, භග්ගමොහො අනාසවො;

භග්ගාස්ස පාපකා ධම්මා, භගවා තෙන වුච්චතී’’ති.

"พระองค์ทรงมีราคะอันหักแล้ว ทรงมีโทสะอันหักแล้ว ทรงมีโมหะอันหักแล้ว ไม่มีอาสวะ ธรรมอันลามกทั้งหลายของพระองค์ถูกหักเสียแล้ว เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงถูกเรียกว่า ภควา"

භාග්‍යවතාය චස්ස සතපුඤ්ඤලක්ඛණධරස්ස රූපකායසම්පත්ති දීපිතා හොති, භග්ගදොසතාය ධම්මකායසම්පත්ති. තථා ලොකියසරික්ඛකානං බහුමානභාවො, ගහට්ඨපබ්බජිතෙහි අභිගමනීයතා. තථා අභිගතානඤ්ච නෙසං කායචිත්තදුක්ඛාපනයනෙ පටිබලභාවො, ආමිසදානධම්මදානෙහි උපකාරිතා. ලොකියලොකුත්තරසුඛෙහි ච සංයොජනසමත්ථතා දීපිතා හොති.

และโดยความเป็นผู้มีโชคของพระองค์ผู้ทรงไว้ซึ่งบุญญลักษณะร้อยอย่าง ชื่อว่าท่านได้แสดงถึงความสมบูรณ์แห่งรูปกาย โดยความเป็นผู้มีโทษอันหักแล้ว ชื่อว่าท่านได้แสดงถึงความสมบูรณ์แห่งธรรมกาย อีกทั้งความเป็นที่เคารพอย่างสูงของเหล่าชนผู้ต่ำต้อยในโลก ความเป็นผู้ที่คฤหัสถ์และบรรพชิตพึงเข้าไปหา อีกทั้งความเป็นผู้สามารถในการบรรเทาทุกข์กายและทุกข์ใจของคฤหัสถ์และบรรพชิตเหล่านั้นผู้เข้ามาหาแล้ว ความเป็นผู้อนุเคราะห์ด้วยอามิสทานและธรรมทาน และความเป็นผู้สามารถในการประกอบเข้ากับโลกิยสุขและโลกุตตรสุข ชื่อว่าท่านได้แสดงไว้

යස්මා ච ලොකෙ ඉස්සරියධම්මයසසිරිකාමපයත්තෙසු ඡසු ධම්මෙසු භගසද්දො වත්තති, පරමඤ්චස්ස සකචිත්තෙ ඉස්සරියං, අණිමාලඝිමාදිකං වා ලොකියසම්මතං සබ්බාකාරපරිපූරං අත්ථි, තථා ලොකුත්තරො ධම්මො, ලොකත්තයබ්‍යාපකො යථාභුච්චගුණාධිගතො අතිවිය පරිසුද්ධො යසො, රූපකායදස්සනබ්‍යාවටජනනයනමනප්පසාදජනනසමත්ථා සබ්බාකාරපරිපූරා සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගසිරී, යං යං අනෙන ඉච්ඡිතං පත්ථිතං අත්තහිතං පරහිතං වා, තස්ස තස්ස තථෙව අභිනිප්ඵන්නත්තා ඉච්ඡිතත්ථනිප්ඵත්තිසඤ්ඤිතො කාමො, සබ්බලොකගරුභාවප්පත්තිහෙතුභූතො සම්මාවායාමසඞ්ඛාතො පයත්තො ච අත්ථි, තස්මා ඉමෙහි භගෙහි යුත්තත්තාපි භගා අස්ස සන්තීති ඉමිනා අත්ථෙන ‘‘භගවා’’ති වුච්චති.

และเพราะเหตุที่ในโลก ภคศัพท์เป็นไปในธรรม ๖ ประการ คือ อิสริยะ (ความเป็นใหญ่) ธรรมะ ยสะ (เกียรติคุณ) สิริ (ความงาม) กามะ (ความปรารถนา) และปยัตตะ (ความเพียร) และพระองค์ทรงมีความเป็นใหญ่อย่างยิ่งในจิตของพระองค์ หรือความเป็นใหญ่ที่สมบูรณ์ทุกประการอันเป็นที่ยอมรับในโลก มีอณิมาและลหิมาเป็นต้น อีกทั้งทรงมีโลกุตรธรรม ทรงมียศอันบริสุทธิ์อย่างยิ่งที่แผ่ไปในโลกทั้งสาม ซึ่งได้มาด้วยคุณตามความเป็นจริง ทรงมีสิริแห่งอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งปวงอันบริบูรณ์ทุกประการ สามารถยังนัยน์ตาและใจของชนผู้ขวนขวายในการเห็นรูปกายให้เลื่อมใส ทรงมีความปรารถนาอันชื่อว่าการสำเร็จประโยชน์ตามที่ต้องการ เพราะสิ่งที่พระองค์ทรงปรารถนา ทรงมุ่งหมายแล้ว คือประโยชน์ตนหรือประโยชน์ผู้อื่น ย่อมสำเร็จได้ตามนั้น และทรงมีความเพียรที่เรียกว่าสัมมาวายามะ อันเป็นเหตุแห่งการถึงความเป็นที่เคารพของโลกทั้งปวง ฉะนั้น เพราะเหตุที่ทรงประกอบด้วยภคะเหล่านี้ พระองค์จึงถูกเรียกว่า "ภควา" ด้วยอรรถว่า "ภคะทั้งหลายของพระองค์มีอยู่"

යස්මා [Pg.93] පන කුසලාදිභෙදෙහි සබ්බධම්මෙ, ඛන්ධායතනධාතුසච්චඉන්ද්‍රියපටිච්චසමුප්පාදාදීහි වා කුසලාදිධම්මෙ, පීළනසඞ්ඛතසන්තාපවිපරිණාමට්ඨෙන වා දුක්ඛමරියසච්චං, ආයූහනනිදානසංයොගපලිබොධට්ඨෙන සමුදයං, නිස්සරණවිවෙකාසඞ්ඛතඅමතට්ඨෙන නිරොධං, නිය්‍යානිකහෙතුදස්සනාධිපතෙය්‍යට්ඨෙන මග්ගං විභත්තවා, විභජිත්වා විවරිත්වා දෙසිතවාති වුත්තං හොති, තස්මා විභත්තවාති වත්තබ්බෙ ‘‘භගවා’’ති වුච්චති.

อีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุที่พระองค์ทรงจำแนกธรรมทั้งปวงโดยประเภทมีกุศลเป็นต้น หรือทรงจำแนกธรรมมีกุศลเป็นต้นโดยความเป็นขันธ์ อายตนะ ธาตุ สัจจะ อินทรีย์ ปฏิจจสมุปบาทเป็นต้น หรือทรงจำแนกทุกขอริยสัจโดยอรรถว่าเบียดเบียน เป็นของปรุงแต่ง ทำให้เร่าร้อน และแปรปรวน ทรงจำแนกสมุทัยอริยสัจโดยอรรถว่าประมวลมา เป็นเหตุ เป็นเครื่องประกอบ และเป็นเครื่องกังวล ทรงจำแนกนิโรธอริยสัจโดยอรรถว่าออกไปได้ สงัด ไม่ถูกปรุงแต่ง และไม่ตาย ทรงจำแนกมรรคอริยสัจโดยอรรถว่าเป็นทางออก เป็นเหตุ เป็นเครื่องเห็น และเป็นใหญ่ ความว่า ทรงจำแนก เปิดเผย และแสดงแล้ว เพราะเหตุนั้น เมื่อควรจะกล่าวว่า "วิภตฺตวา" ท่านกลับกล่าวว่า "ภควา"

යස්මා ච එස දිබ්බබ්‍රහ්මඅරියවිහාරෙ කායචිත්තඋපධිවිවෙකෙ සුඤ්ඤතාප්පණිහිතානිමිත්තවිමොක්ඛෙ අඤ්ඤෙ ච ලොකියලොකුත්තරෙ උත්තරිමනුස්සධම්මෙ භජි සෙවි බහුලමකාසි, තස්මා භත්තවාති වත්තබ්බෙ ‘‘භගවා’’ති වුච්චති.

และเพราะเหตุที่พระองค์นั้นทรงเสพ ทรงคบ ทรงกระทำให้มากซึ่งทิพพวิหาร พรหมวิหาร อริยวิหาร, กายวิเวก จิตตวิเวก อุปธิวิเวก, สุญญตวิโมกข์ อัปปณิหิตวิโมกข์ อนิมิตตวิโมกข์ และอุตตริมนุสสธรรมอื่น ๆ ทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ เพราะเหตุนั้น เมื่อควรจะกล่าวว่า "ภตฺตวา" ท่านกลับกล่าวว่า "ภควา"

යස්මා පන තීසු භවෙසු තණ්හාසඞ්ඛාතං ගමනං අනෙන වන්තං, තස්මා භවෙසු වන්තගමනොති වත්තබ්බෙ භවසද්දතො භකාරං ගමනසද්දතො ගකාරං වන්තසද්දතො වකාරඤ්ච දීඝං කත්වා ආදාය ‘‘භගවා’’ති වුච්චති, යථා ලොකෙ ‘‘මෙහනස්ස ඛස්ස මාලා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘මෙඛලා’’ති.

อีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุที่การไปอันชื่อว่าตัณหาในภพทั้งสาม พระองค์ทรงสำรอกเสียแล้ว ฉะนั้น เมื่อควรจะกล่าวว่า "ภเวสุ วนฺตคมโน" (ผู้มีการไปอันสำรอกแล้วในภพทั้งหลาย) ท่านถือเอา ภ อักษร จาก ภวศัพท์, ค อักษร จาก คมนศัพท์, และ ว อักษร จาก วนฺตศัพท์ แล้วทำทีฆะ จึงเรียกว่า "ภควา" เหมือนในโลก เมื่อควรจะกล่าวว่า "เมหนสฺส ขสฺส มาลา" (พวงดอกไม้แห่งที่ลับ) ท่านกลับกล่าวว่า "เมขลา" (สายรัดเอว)

එත්තාවතා චෙත්ථ එවං මෙ සුතන්ති වචනෙන යථාසුතං යථාපරියත්තං ධම්මං දෙසෙන්තො පච්චක්ඛං කත්වා භගවතො ධම්මසරීරං පකාසෙති, තෙන ‘‘නයිදං අතීතසත්ථුකං පාවචනං, අයං වො සත්ථා’’ති භගවතො අදස්සනෙන උක්කණ්ඨිතජනං සමස්සාසෙති.

ด้วยบทว่า "เอวํ เม สุตํ" ในพระสูตรนี้ พระอานนทเถระเมื่อแสดงธรรมตามที่ได้สดับมา ตามที่ได้เล่าเรียนมา ชื่อว่ากระทำให้ประจักษ์แล้วประกาศพระธรรมสรีระของพระผู้มีพระภาคเจ้า ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงปลอบโยนหมู่ชนผู้กระสับกระส่ายเพราะไม่ได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า "พระดำรัสนี้มิใช่มีพระศาสดาล่วงไปแล้ว นี้คือพระศาสดาของท่านทั้งหลาย"

එකං සමයං භගවාති වචනෙන තස්මිං සමයෙ භගවතො අවිජ්ජමානභාවං දස්සෙන්තො රූපකායපරිනිබ්බානං දස්සෙති. තෙන ‘‘එවංවිධස්ස ඉමස්ස අරියධම්මස්ස දෙසෙතා දසබලධරො වජිරසඞ්ඝාතකායො සොපි භගවා පරිනිබ්බුතො, තත්ථ කෙනඤ්ඤෙන ජීවිතෙ ආසා ජනෙතබ්බා’’ති ජීවිතමදමත්තං ජනං සංවෙජෙති, සද්ධම්මෙ චස්ස උස්සාහං ජනෙති.

ด้วยบทว่า "เอกํ สมยํ ภควา" พระอานนทเถระเมื่อแสดงความไม่มีอยู่ของพระผู้มีพระภาคเจ้าในสมัยนั้น ชื่อว่าแสดงการปรินิพพานแห่งพระรูปกาย ด้วยบทนั้น ท่านย่อมทำให้หมู่ชนผู้มัวเมาในชีวิตสลดใจว่า "พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ผู้ทรงแสดงพระอริยธรรมนี้อันมีลักษณะเช่นนี้ ผู้ทรงไว้ซึ่งทศพลญาณ มีพระวรกายประดุจแท่งเพชร ก็ยังเสด็จปรินิพพานแล้ว ในเมื่อเป็นเช่นนี้ ใครอื่นเล่าจะพึงให้ความหวังในชีวิตเกิดขึ้น" และย่อมทำให้เกิดความอุตสาหะในพระสัทธรรมแก่บุคคลนั้น

එවන්ති ච භණන්තො දෙසනාසම්පත්තිං නිද්දිසති, මෙ සුතන්ති සාවකසම්පත්තිං, එකං සමයන්ති කාලසම්පත්තිං, භගවාති දෙසකසම්පත්තිං.

และเมื่อกล่าวบทว่า "เอวํ" ท่านย่อมระบุถึงเทศนาสัมปทา, บทว่า "เม สุตํ" ย่อมระบุถึงสาวกสัมปทา, บทว่า "เอกํ สมยํ" ย่อมระบุถึงกาลสัมปทา, บทว่า "ภควา" ย่อมระบุถึงเทสกสัมปทา

සාවත්ථියං විහරතීති එත්ථ සාවත්ථීති සවත්ථස්ස ඉසිනො නිවාසට්ඨානභූතං නගරං, යථා කාකන්දී මාකන්දීති, එවං ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන සාවත්ථීති වුච්චති, එවං අක්ඛරචින්තකා. අට්ඨකථාචරියා පන භණන්ති ‘‘යංකිඤ්චි [Pg.94] මනුස්සානං උපභොගපරිභොගං සබ්බමෙත්ථ අත්ථී’’ති සාවත්ථී. සත්ථසමායොගෙ ච ‘‘කිං භණ්ඩමත්ථී’’ති පුච්ඡිතෙ ‘‘සබ්බමත්ථී’’ති වචනමුපාදාය සාවත්ථී.

ในบทว่า "สาวตฺถิยํ วิหรติ" นี้ คำว่า "สาวัตถี" คือนครอันเป็นที่อยู่ของฤาษีชื่อสวัตถะ เหมือนอย่างคำว่า กากนฺที มากนฺที ฉันใด ก็ฉันนั้น คำนี้เรียกว่า "สาวัตถี" ด้วยอำนาจแห่งอิตถีลิงค์ นักไวยากรณ์กล่าวไว้อย่างนี้ ส่วนพระอรรถกถาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า "เครื่องอุปโภคบริโภคอย่างใดอย่างหนึ่งของมนุษย์ทั้งหลาย ทั้งหมดมีอยู่ในเมืองนี้" เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า สาวัตถี และเพราะประกอบกับกองคาราวาน เมื่อถูกถามว่า "มีสินค้าอะไรบ้าง" ก็อาศัยคำตอบว่า "มีทุกอย่าง" จึงชื่อว่า สาวัตถี

‘‘සබ්බදා සබ්බූපකරණං, සාවත්ථියං සමොහිතං;

තස්මා සබ්බමුපාදාය, සාවත්ථීති පවුච්චති.

"เครื่องอุปโภคทั้งปวงประชุมกันแล้วในกรุงสาวัตถีในกาลทุกเมื่อ เพราะเหตุนั้น อาศัยสิ่งของทั้งปวง (เมืองนี้) จึงถูกเรียกว่า สาวัตถี"

‘‘කොසලානං පුරං රම්මං, දස්සනෙය්‍යං මනොරමං;

දසහි සද්දෙහි අවිවිත්තං, අන්නපානසමායුතං.

"นครของชาวโกศล น่ารื่นรมย์ น่าทัศนา น่าบันเทิงใจ ไม่สงัดจากเสียง 10 อย่าง ประกอบพร้อมด้วยข้าวและน้ำ"

‘‘වුඩ්ඪිං වෙපුල්ලතං පත්තං, ඉද්ධං ඵීතං මනොරමං;

ආළකමන්දාව දෙවානං, සාවත්ථිපුරමුත්තම’’න්ති. (ම. නි. අට්ඨ. 1.14);

"นครสาวัตถีอันอุดม ถึงความเจริญและความไพบูลย์ สมบูรณ์ มั่งคั่ง น่าบันเทิงใจ ประดุจเมืองอาฬกมันทาของทวยเทพ ฉะนี้แล"

තස්සං සාවත්ථියං. සමීපත්ථෙ භුම්මවචනං.

ในกรุงสาวัตถีนั้น (บทนี้เป็น) ภุมมวิภัตติ ในอรรถว่าใกล้

විහරතීති අවිසෙසෙන ඉරියාපථදිබ්බබ්‍රහ්මඅරියවිහාරෙසු අඤ්ඤතරවිහාරසමඞ්ගිපරිදීපනමෙතං. ඉධ පන ඨානගමනාසනසයනප්පභෙදෙසු ඉරියාපථෙසු අඤ්ඤතරඉරියාපථසමායොගපරිදීපනං, තෙන ඨිතොපි ගච්ඡන්තොපි නිසින්නොපි සයානොපි භගවා විහරතිච්චෙව වෙදිතබ්බො. සො හි එකං ඉරියාපථබාධනං අපරෙන ඉරියාපථෙන විච්ඡින්දිත්වා අපරිපතන්තං අත්තභාවං හරති පවත්තෙති. තස්මා විහරතීති වුච්චති.

บทว่า "วิหรติ" นี้ โดยทั่วไปเป็นการแสดงถึงการประกอบด้วยวิหารอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอิริยาปถวิหาร ทิพพวิหาร พรหมวิหาร และอริยวิหาร แต่ในที่นี้ เป็นการแสดงถึงการประกอบด้วยอิริยาบถอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอิริยาบถทั้งหลายมีประเภทยืน เดิน นั่ง และนอน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าแม้ประทับยืน แม้เสด็จดำเนิน แม้ประทับนั่ง หรือแม้ทรงบรรทม ก็พึงทราบว่า "วิหรติ" (ประทับอยู่) นั่นเทียว จริงอยู่ พระองค์ทรงตัดความลำบากแห่งอิริยาบถหนึ่งด้วยอิริยาบถอื่น ทรงบริหารอัตภาพไม่ให้ทรุดโทรมไป เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "วิหรติ"

ජෙතවනෙති එත්ථ අත්තනො පච්චත්ථිකජනං ජිනාතීති ජෙතො, රඤ්ඤා වා අත්තනො පච්චත්ථිකජනෙ ජිතෙ ජාතොති ජෙතො, මඞ්ගලකම්‍යතාය වා තස්ස එවං නාමමෙව කතන්තිපි ජෙතො. වනයතීති වනං, අත්තසම්පදාය සත්තානං භත්තිං කාරෙති, අත්තනි සිනෙහං උප්පාදෙතීති අත්ථො. වනුතෙ ඉති වා වනං, නානාවිධකුසුමගන්ධසම්මොදමත්තකොකිලාදිවිහඞ්ගවිරුතෙහි මන්දමාලුතචලිතරුක්ඛසාඛාවිටපපුප්ඵඵලපල්ලවපලාසෙහි ච ‘‘එථ මං පරිභුඤ්ජථා’’ති පාණිනො යාචති වියාති අත්ථො. ජෙතස්ස වනං ජෙතවනං. තඤ්හි ජෙතෙන රාජකුමාරෙන රොපිතං සංවඩ්ඪිතං පරිපාලිතං, සො ච තස්ස සාමී අහොසි, තස්මා ජෙතවනන්ති වුච්චති. තස්මිං ජෙතවනෙ.

ในบทว่า "เชตวเน" นี้ (พระราชา) ย่อมทรงชนะหมู่ศัตรูของพระองค์ เหตุนั้นจึงชื่อว่า "เชต" หรือ (ราชกุมาร) ประสูติเมื่อพระราชาทรงชนะหมู่ศัตรูของพระองค์แล้ว เหตุนั้นจึงชื่อว่า "เชต" หรือพระนามนั้นถูกตั้งขึ้นอย่างนั้นแก่ท่านเพราะความปรารถนามงคล เหตุนั้นจึงชื่อว่า "เชต" (สถานที่) ย่อมให้หมู่ชนเข้าไปหา เหตุนั้นจึงชื่อว่า "วน" อธิบายว่า ย่อมทำให้สัตว์ทั้งหลายภักดีด้วยความสมบูรณ์ของตน ย่อมทำให้เกิดความรักในตน หรือว่า (สถานที่) ถูกหมู่สัตว์เข้าไปหา เหตุนั้นจึงชื่อว่า "วน" อธิบายว่า ราวกับวิงวอนต่อสัตว์ทั้งหลายด้วยเสียงร้องของหมู่นกมีนกดุเหว่า เป็นต้น อันเมามัวด้วยกลิ่นหอมของดอกไม้นานาชนิด และด้วยกิ่งก้าน ดอก ผล ใบอ่อน และใบไม้ของต้นไม้ที่ไหวเอนเพราะลมโชยอ่อนๆ ว่า "ท่านทั้งหลายจงมาบริโภคเราเถิด" ป่าของเจ้าชายเชต ชื่อว่า "เชตวัน" จริงอยู่ ป่านั้นเจ้าชายเชตทรงปลูก ทรงทำให้เจริญ และทรงดูแลรักษา และพระองค์ก็เป็นเจ้าของป่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า "เชตวัน" ในเชตวันนั้น

අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙති එත්ථ සුදත්තො නාම සො ගහපති මාතාපිතූහි කතනාමවසෙන, සබ්බකාමසමිද්ධිතාය තු විගතමලමච්ඡෙරතාය කරුණාදිගුණසමඞ්ගිතාය ච නිච්චකාලං අනාථානං පිණ්ඩං [Pg.95] අදාසි, තෙන අනාථපිණ්ඩිකොති සඞ්ඛ්‍යං ගතො. ආරමන්ති එත්ථ පාණිනො, විසෙසෙන වා පබ්බජිතාති ආරාමො, තස්ස පුප්ඵඵලපල්ලවාදිසොභනතාය නාතිදූරනාච්චාසන්නතාදිපඤ්චවිධසෙනාසනඞ්ගසම්පත්තියා ච තතො තතො ආගම්ම රමන්ති අභිරමන්ති අනුක්කණ්ඨිතා හුත්වා නිවසන්තීති අත්ථො. වුත්තප්පකාරාය වා සම්පත්තියා තත්ථ තත්ථ ගතෙපි අත්තනො අබ්භන්තරංයෙව ආනෙත්වා රමෙතීති ආරාමො. සො හි අනාථපිණ්ඩිකෙන ගහපතිනා ජෙතස්ස රාජකුමාරස්ස හත්ථතො අට්ඨාරසහිරඤ්ඤකොටිසන්ථාරෙන කිණිත්වා අට්ඨාරසහිරඤ්ඤකොටීහි සෙනාසනං කාරාපෙත්වා අට්ඨාරසහිරඤ්ඤකොටීහි විහාරමහං නිට්ඨාපෙත්වා එවං චතුපඤ්ඤාසාය හිරඤ්ඤකොටිපරිච්චාගෙන බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස නිය්‍යාතිතො, තස්මා ‘‘අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමො’’ති වුච්චති. තස්මිං අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ.

ในบทว่า "อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม" นี้ คหบดีนั้นชื่อว่า สุทัตตะ ด้วยอำนาจแห่งชื่อที่มารดาบิดาตั้งให้ แต่เพราะความถึงพร้อมด้วยกามคุณทั้งปวง เพราะความเป็นผู้มีมลทินคือความตระหนี่ไปปราศแล้ว และเพราะความประกอบด้วยคุณมีกรุณาเป็นต้น ท่านได้ให้ก้อนข้าวแก่คนอนาถาทั้งหลายเป็นนิตย์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงนับได้ว่า อนาถบิณฑิกะ สัตว์ทั้งหลายย่อมยินดีในที่นี้ หรือโดยเฉพาะอย่างยิ่ง บรรพชิตทั้งหลายย่อมยินดี เหตุนั้นจึงชื่อว่า "อาราม" อธิบายว่า (บรรพชิตทั้งหลาย) มาจากที่นั้นๆ แล้วย่อมยินดี ย่อมเพลิดเพลิน เป็นผู้ไม่เบื่อหน่าย อยู่ เพราะความงดงามแห่งดอกไม้ ผลไม้ ใบอ่อน เป็นต้น ของอารามนั้น และเพราะความถึงพร้อมด้วยองค์แห่งเสนาสนะ ๕ ประการ มีความไม่ไกลไม่ใกล้เกินไป เป็นต้น หรือว่า (อาราม) ย่อมนำแม้ผู้ที่ไปในที่นั้นๆ เข้ามาสู่ภายในของตนแล้วทำให้รื่นรมย์ ด้วยความสมบูรณ์ตามที่กล่าวแล้ว เหตุนั้นจึงชื่อว่า "อาราม" จริงอยู่ อารามนั้น อนาถบิณฑิกคหบดีซื้อจากพระหัตถ์ของเจ้าชายเชตด้วยการปูลาดเงิน ๑๘ โกฏิ ให้สร้างเสนาสนะด้วยเงิน ๑๘ โกฏิ ให้ทำการฉลองวิหารสำเร็จด้วยเงิน ๑๘ โกฏิ ด้วยการบริจาคเงิน ๕๔ โกฏิอย่างนี้ ได้ถวายแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "อารามของอนาถบิณฑิกะ" ในอารามของอนาถบิณฑิกะนั้น

එත්ථ ච ‘‘ජෙතවනෙ’’ති වචනං පුරිමසාමිපරිකිත්තනං, ‘‘අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ’’ති පච්ඡිමසාමිපරිකිත්තනං. කිමෙතෙසං පරිකිත්තනෙ පයොජනන්ති? වුච්චතෙ – අධිකාරතො තාව ‘‘කත්ථ භාසිත’’න්ති පුච්ඡානියාමකරණං අඤ්ඤෙසං පුඤ්ඤකාමානං දිට්ඨානුගතිආපජ්ජනෙ නියොජනඤ්ච. තත්ථ හි ද්වාරකොට්ඨකපාසාදමාපනෙ භූමිවික්කයලද්ධා අට්ඨාරස හිරඤ්ඤකොටියො අනෙකකොටිඅග්ඝනකා රුක්ඛා ච ජෙතස්ස පරිච්චාගො, චතුපඤ්ඤාස කොටියො අනාථපිණ්ඩිකස්ස. යතො තෙසං පරිකිත්තනෙන ‘‘එවං පුඤ්ඤකාමා පුඤ්ඤානි කරොන්තී’’ති දස්සෙන්තො ආයස්මා ආනන්දො අඤ්ඤෙපි පුඤ්ඤකාමෙ තෙසං දිට්ඨානුගතිආපජ්ජනෙ නියොජෙති. එවමෙත්ථ පුඤ්ඤකාමානං දිට්ඨානුගතිආපජ්ජනෙ නියොජනං පයොජනන්ති වෙදිතබ්බං.

และในบทนี้ คำว่า "เชตวเน" เป็นการประกาศถึงเจ้าของเดิม คำว่า "อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม" เป็นการประกาศถึงเจ้าของภายหลัง (ถ้าถามว่า) อะไรเป็นประโยชน์ในการประกาศถึงเจ้าของเหล่านั้น? (คำตอบ) ขอกล่าวว่า โดยอธิการแล้ว เบื้องต้นเป็นการกำหนดคำถามว่า "(พระสูตรนี้) ตรัสไว้ที่ไหน" และเป็นการชักนำผู้ใคร่บุญเหล่าอื่นในการถึงซึ่งการทำตามแบบอย่างที่ได้เห็น จริงอยู่ ในที่นั้น เงิน ๑๘ โกฏิที่ได้จากการขายที่ดิน (เพื่อสร้าง) ซุ้มประตูและปราสาท และต้นไม้ทั้งหลายอันมีค่าหลายโกฏิ เป็นการบริจาคของเจ้าชายเชต เงิน ๕๔ โกฏิ เป็นการบริจาคของอนาถบิณฑิกะ เพราะว่า ด้วยการประกาศถึงท่านเหล่านั้น พระอานนท์ผู้มีอายุเมื่อแสดงว่า "ผู้ใคร่บุญย่อมทำบุญอย่างนี้" ย่อมชักนำผู้ใคร่บุญแม้เหล่าอื่นในการถึงซึ่งการทำตามแบบอย่างของท่านเหล่านั้น พึงทราบว่า ในเรื่องนี้ การชักนำผู้ใคร่บุญทั้งหลายในการถึงซึ่งการทำตามแบบอย่าง เป็นประโยชน์อย่างนี้

එත්ථාහ – ‘‘යදි තාව භගවා සාවත්ථියං විහරති, ‘ජෙතවනෙ අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ’ති න වත්තබ්බං. අථ තත්ථ විහරති, ‘සාවත්ථිය’න්ති න වත්තබ්බං. න හි සක්කා උභයත්ථ එකං සමයං විහරිතු’’න්ති. වුච්චතෙ – නනු වුත්තමෙතං ‘‘සමීපත්ථෙ භුම්මවචන’’න්ති, යතො යථා ගඞ්ගායමුනාදීනං සමීපෙ ගොයූථානි චරන්තානි ‘‘ගඞ්ගාය චරන්ති, යමුනාය චරන්තී’’ති වුච්චන්ති, එවමිධාපි යදිදං සාවත්ථියා සමීපෙ ජෙතවනං අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමො, තත්ථ විහරන්තො වුච්චති ‘‘සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ [Pg.96] අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ’’ති වෙදිතබ්බො. ගොචරගාමනිදස්සනත්ථං හිස්ස සාවත්ථිවචනං, පබ්බජිතානුරූපනිවාසට්ඨානනිදස්සනත්ථං සෙසවචනං.

ในคำนั้น มีผู้กล่าวว่า "ถ้าพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กรุงสาวัตถี ก็ไม่ควรกล่าวว่า 'ที่พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี' แต่ถ้าพระองค์ประทับอยู่ที่นั่น (คือที่พระเชตวัน) ก็ไม่ควรกล่าวว่า 'ที่กรุงสาวัตถี' เพราะเป็นไปไม่ได้ที่จะประทับอยู่ทั้งสองแห่งในเวลาเดียวกัน" แก้ว่า ก็คำนี้ว่า "ภุมมวิภัตติใช้ในอรรถว่าใกล้" ท่านกล่าวไว้แล้วมิใช่หรือ เพราะเหตุที่ เหมือนอย่างว่า ฝูงโคที่เที่ยวหากินอยู่ใกล้แม่น้ำคงคาและแม่น้ำยมุนาเป็นต้น เขาเรียกว่า "เที่ยวหากินอยู่ที่แม่น้ำคงคา เที่ยวหากินอยู่ที่แม่น้ำยมุนา" ฉันใด แม้ในที่นี้ก็ฉันนั้น พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี ซึ่งอยู่ใกล้กรุงสาวัตถีนี้ใด พระผู้มีพระภาคผู้ประทับอยู่ที่นั่น ท่านเรียกว่า "ประทับอยู่ที่กรุงสาวัตถี ที่พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี" พึงทราบดังนี้. จริงอยู่ คำว่าสาวัตถีของพระองค์ เป็นไปเพื่อแสดงโคจรคาม คำที่เหลือ เป็นไปเพื่อแสดงสถานที่ประทับอันสมควรแก่บรรพชิต.

තත්ථ සාවත්ථිකිත්තනෙන භගවතො ගහට්ඨානුග්ගහකරණං දස්සෙති, ජෙතවනාදිකිත්තනෙන පබ්බජිතානුග්ගහකරණං. තථා පුරිමෙන පච්චයග්ගහණතො අත්තකිලමථානුයොගවිවජ්ජනං, පච්ඡිමෙන වත්ථුකාමප්පහානතො කාමසුඛල්ලිකානුයොගවජ්ජනූපායදස්සනං. පුරිමෙන ච ධම්මදෙසනාභියොගං, පච්ඡිමෙන විවෙකාධිමුත්තිං. පුරිමෙන කරුණාය උපගමනං, පච්ඡිමෙන ච පඤ්ඤාය අපගමනං. පුරිමෙන සත්තානං හිතසුඛනිප්ඵාදනාධිමුත්තිතං, පච්ඡිමෙන පරහිතසුඛකරණෙ නිරුපලෙපතං. පුරිමෙන ධම්මිකසුඛාපරිච්චාගනිමිත්තං ඵාසුවිහාරං, පච්ඡිමෙන උත්තරිමනුස්සධම්මානුයොගනිමිත්තං. පුරිමෙන මනුස්සානං උපකාරබහුලතං, පච්ඡිමෙන දෙවානං. පුරිමෙන ලොකෙ ජාතස්ස ලොකෙ සංවඩ්ඪභාවං, පච්ඡිමෙන ලොකෙන අනුපලිත්තතන්ති එවමාදි.

ในบทเหล่านั้น การกล่าวถึงกรุงสาวัตถี ย่อมแสดงถึงการที่พระผู้มีพระภาคทรงกระทำการอนุเคราะห์คฤหัสถ์, การกล่าวถึงพระเชตวันเป็นต้น ย่อมแสดงถึงการทรงกระทำการอนุเคราะห์บรรพชิต. อีกอย่างหนึ่ง ด้วยบทต้น (คือสาวัตถี) ย่อมแสดงถึงการเว้นจากอัตตกิลมถานุโยค เพราะทรงรับปัจจัย, ด้วยบทหลัง (คือเชตวัน) ย่อมแสดงถึงอุบายในการเว้นจากกามสุขัลลิกานุโยค เพราะทรงละวัตถุกาม. และด้วยบทต้น ย่อมแสดงถึงการทรงขวนขวายในการแสดงธรรม, ด้วยบทหลัง ย่อมแสดงถึงความน้อมพระทัยไปในวิเวก. ด้วยบทต้น ย่อมแสดงถึงการเสด็จเข้าไป (สู่หมู่บ้าน) ด้วยพระกรุณา, และด้วยบทหลัง ย่อมแสดงถึงการเสด็จออกไป (จากหมู่บ้าน) ด้วยพระปัญญา. ด้วยบทต้น ย่อมแสดงถึงความน้อมพระทัยไปในการทำให้สำเร็จประโยชน์สุขแก่สัตว์ทั้งหลาย, ด้วยบทหลัง ย่อมแสดงถึงความไม่ทรงติดข้องในการกระทำประโยชน์สุขแก่ผู้อื่น. ด้วยบทต้น ย่อมแสดงถึงผาสุวิหารอันเป็นเหตุไม่ทรงสละความสุขที่ชอบธรรม, ด้วยบทหลัง ย่อมแสดงถึงเหตุแห่งการทรงประกอบเนืองๆ ในอุตตริมนุสสธรรม. ด้วยบทต้น ย่อมแสดงถึงความเป็นผู้มีอุปการะมากแก่มนุษย์ทั้งหลาย, ด้วยบทหลัง ย่อมแสดงถึงความเป็นผู้มีอุปการะมากแก่เทวดาทั้งหลาย. ด้วยบทต้น ย่อมแสดงถึงภาวะที่ทรงเกิดในโลกและทรงเจริญในโลก, ด้วยบทหลัง ย่อมแสดงถึงภาวะที่มิได้ทรงแปดเปื้อนด้วยโลก ดังนี้เป็นต้น.

අථාති අවිච්ඡෙදත්ථෙ, ඛොති අධිකාරන්තරනිදස්සනත්ථෙ නිපාතො. තෙන අවිච්ඡින්නෙයෙව තත්ථ භගවතො විහාරෙ ඉදමධිකාරන්තරං උදපාදීති දස්සෙති. කිං තන්ති? අඤ්ඤතරා දෙවතාතිආදි. තත්ථ අඤ්ඤතරාති අනියමිතනිද්දෙසො. සා හි නාමගොත්තතො අපාකටා, තස්මා ‘‘අඤ්ඤතරා’’ති වුත්තා. දෙවො එව දෙවතා, ඉත්ථිපුරිසසාධාරණමෙතං. ඉධ පන පුරිසො එව, සො දෙවපුත්තො කින්තු, සාධාරණනාමවසෙන දෙවතාති වුත්තො.

บทว่า อถ เป็นนิบาตในอรรถว่าไม่ขาดสาย, บทว่า โข เป็นนิบาตในอรรถว่าแสดงเรื่องราวอื่น. ด้วยบทว่า โข นั้น ย่อมแสดงว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในวิหารนั้นไม่ขาดสาย เรื่องราวอื่นนี้ได้เกิดขึ้น. เรื่องนั้นคืออะไร? คือคำเป็นต้นว่า อญฺญตรา เทวตา (เทวดาองค์หนึ่ง). ในบทเหล่านั้น บทว่า อญฺญตรา เป็นการแสดงอย่างไม่เจาะจง. จริงอยู่ เทวดานั้นไม่ปรากฏโดยชื่อและโคตร เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า "อญฺญตรา". เทวดาผู้ชาย (เทโว) นั่นแหละคือเทวดา (เทวตา), คำนี้เป็นคำสาธารณะแก่สตรีและบุรุษ. แต่ในที่นี้เป็นบุรุษนั่นเอง เทพบุตรนั้น แต่ว่า ท่านเรียกว่า เทวตา ด้วยอำนาจแห่งชื่อที่เป็นสาธารณะ.

අභික්කන්තාය රත්තියාති එත්ථ අභික්කන්තසද්දො ඛයසුන්දරාභිරූපඅබ්භනුමොදනාදීසු දිස්සති. තත්ථ ‘‘අභික්කන්තා, භන්තෙ, රත්ති, නික්ඛන්තො පඨමො යාමො, චිරනිසින්නො භික්ඛුසඞ්ඝො, උද්දිසතු, භන්තෙ, භගවා භික්ඛූනං පාතිමොක්ඛ’’න්ති එවමාදීසු (චූළව. 383; අ. නි. 8.20) ඛයෙ දිස්සති. ‘‘අයං ඉමෙසං චතුන්නං පුග්ගලානං අභික්කන්තතරො ච පණීතතරො චා’’ති එවමාදීසු (අ. නි. 4.100) සුන්දරෙ.

ในบทว่า อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา นี้ อภิกกันตศัพท์ ปรากฏในอรรถว่า ล่วงไป, งาม, งามยิ่ง, ยินดียิ่ง เป็นต้น. ในอรรถเหล่านั้น อภิกกันตศัพท์ปรากฏในอรรถว่าล่วงไป ในคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ราตรีล่วงไปแล้ว ปฐมยามผ่านไปแล้ว ภิกษุสงฆ์นั่งอยู่นานแล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดทรงแสดงปาฏิโมกข์แก่ภิกษุทั้งหลายเถิด". อภิกกันตศัพท์ปรากฏในอรรถว่างาม ในคำเป็นต้นว่า "บุคคลนี้เป็นผู้ งามกว่า และประณีตกว่า แห่งบุคคล ๔ จำพวกนี้".

‘‘කො මෙ වන්දති පාදානි, ඉද්ධියා යසසා ජලං;

අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන, සබ්බා ඔභාසයං දිසා’’ති. (වි. ව. 857);

–

"ใครหนอ รุ่งเรืองด้วยฤทธิ์และยศ มีวรรณะงามยิ่ง ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ กำลังไหว้เท้าทั้งสองของเรา"

එවමාදීසු [Pg.97] අභිරූපෙ. ‘‘අභික්කන්තං, භො ගොතම, අභික්කන්තං, භො ගොතමා’’ති එවමාදීසු (අ. නි. 2.16; පාරා. 15) අබ්භනුමොදනෙ. ඉධ පන ඛයෙ. තෙන අභික්කන්තාය රත්තියාති පරික්ඛීණාය රත්තියාති වුත්තං හොති.

ในคำเป็นต้น (ดังคาถาข้างบน) อภิกกันตศัพท์ปรากฏในอรรถว่างามยิ่ง. ในคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก" อภิกกันตศัพท์ปรากฏในอรรถว่ายินดียิ่ง. แต่ในที่นี้ (คือในบทว่า อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา) ปรากฏในอรรถว่าล่วงไป. เพราะเหตุนั้น คำว่า อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา จึงมีความหมายว่า เมื่อราตรีสิ้นไปแล้ว.

අභික්කන්තවණ්ණාති එත්ථ අභික්කන්තසද්දො අභිරූපෙ, වණ්ණසද්දො පන ඡවිථුතිකුලවග්ගකාරණසණ්ඨානපමාණරූපායතනාදීසු දිස්සති. තත්ථ ‘‘සුවණ්ණවණ්ණොසි භගවා’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 2.399; සු. නි. 553) ඡවියං. ‘‘කදා සඤ්ඤූළ්හා පන තෙ ගහපති ඉමෙ සමණස්ස ගොතමස්ස වණ්ණා’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 2.77) ථුතියං. ‘‘චත්තාරොමෙ, භො ගොතම, වණ්ණා’’ති එවමාදීසු (දී. නි. 3.115) කුලවග්ගෙ. ‘‘අථ කෙන නු වණ්ණෙන, ගන්ධථෙනොති වුච්චතී’’ති එවමාදීසු (සං. නි. 1.234) කාරණෙ. ‘‘මහන්තං හත්ථිරාජවණ්ණං අභිනිම්මිනිත්වා’’ති එවමාදීසු (සං. නි. 1.138) සණ්ඨානෙ. ‘‘තයො පත්තස්ස වණ්ණා’’ති එවමාදීසු පමාණෙ. ‘‘වණ්ණො ගන්ධො රසො ඔජා’’ති එවමාදීසු රූපායතනෙ. සො ඉධ ඡවියං දට්ඨබ්බො. තෙන අභික්කන්තවණ්ණාති අභිරූපච්ඡවීති වුත්තං හොති.

ในบทว่า อภิกฺกนฺตวณฺณา นี้ อภิกกันตศัพท์ มีอรรถว่างามยิ่ง, ส่วน วรรณศัพท์ ปรากฏในอรรถว่า ผิว, คำสรรเสริญ, วรรณะ, เหตุ, สัณฐาน, ประมาณ, รูปายตนะ เป็นต้น. ในอรรถเหล่านั้น วรรณศัพท์ปรากฏในอรรถว่าผิว ในคำเป็นต้นว่า "พระผู้มีพระภาคทรงมีพระฉวีวรรณดังทองคำ". ปรากฏในอรรถว่าคำสรรเสริญ ในคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนคฤหบดี ก็เมื่อไร ท่านจักตั้งไว้ซึ่งคำสรรเสริญคุณของพระสมณโคดมเหล่านี้". ปรากฏในอรรถว่าวรรณะ ในคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ วรรณะเหล่านี้มี ๔". ปรากฏในอรรถว่าเหตุ ในคำเป็นต้นว่า "ก็ด้วยเหตุอะไรหนอ เขาจึงถูกเรียกว่า โจรขโมยของหอม". ปรากฏในอรรถว่าสัณฐาน ในคำเป็นต้นว่า "เนรมิตสัณฐานพญาช้างใหญ่". ปรากฏในอรรถว่าประมาณ ในคำเป็นต้นว่า "ประมาณของบาตรมี ๓ อย่าง". ปรากฏในอรรถว่ารูปายตนะ ในคำเป็นต้นว่า "วรรณะ กลิ่น รส โอชะ". วรรณศัพท์นั้นในที่นี้ พึงเห็นในอรรถว่าผิว. เพราะเหตุนั้น คำว่า อภิกฺกนฺตวณฺณา จึงมีความหมายว่า มีผิวพรรณงามยิ่ง.

කෙවලකප්පන්ති එත්ථ කෙවලසද්දො අනවසෙසයෙභුය්‍යඅබ්‍යාමිස්සානතිරෙකදළ්හත්ථවිසංයොගාදිඅනෙකත්ථො. තථා හිස්ස ‘‘කෙවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති එවමාදීසු (පාරා. 1) අනවසෙසතා අත්ථො. ‘‘කෙවලකප්පා ච අඞ්ගමාගධා පහූතං ඛාදනීයං භොජනීයං ආදාය උපසඞ්කමිස්සන්තී’’ති එවමාදීසු (මහාව. 43) යෙභුය්‍යතා. ‘‘කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො හොතී’’ති එවමාදීසු (විභ. 225) අබ්‍යාමිස්සතා. ‘‘කෙවලං සද්ධාමත්තකං නූන අයමායස්මා’’ති එවමාදීසු (මහාව. 244) අනතිරෙකතා. ‘‘ආයස්මතො, භන්තෙ, අනුරුද්ධස්ස බාහියො නාම සද්ධිවිහාරිකො කෙවලකප්පං සඞ්ඝභෙදාය ඨිතො’’ති එවමාදීසු (අ. නි. 4.243) දළ්හත්ථතා. ‘‘කෙවලී වුසිතවා උත්තමපුරිසොති වුච්චතී’’ති එවමාදීසු (සං. නි. 3.57) විසංයොගො. ඉධ පනස්ස අනවසෙසත්තමත්ථො අධිප්පෙතො.

ในบทว่า เกวลกปฺปํ นี้ เกวลศัพท์ มีหลายอรรถ คือ ทั้งหมด, โดยมาก, ไม่เจือปน, เพียง, มั่นคง, การพราก เป็นต้น. จริงอยู่ เกวลศัพท์นั้นมีอรรถว่าทั้งหมด ในคำเป็นต้นว่า "พรหมจรรย์อันบริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง". มีอรรถว่าโดยมาก ในคำเป็นต้นว่า "ชาวอังคะและมคธโดยมาก จักพากันนำของเคี้ยวของฉันเป็นอันมากเข้ามาเฝ้า". มีอรรถว่าไม่เจือปน ในคำเป็นต้นว่า "ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ล้วนๆ ย่อมมี". มีอรรถว่าเพียง ในคำเป็นต้นว่า "ท่านผู้นี้คงมีเพียงศรัทธาเท่านั้นกระมัง". มีอรรถว่ามั่นคง ในคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พาหิยสัทธิวิหาริกของท่านพระอนุรุทธะ ตั้งมั่นเพื่อทำลายสงฆ์โดยส่วนเดียว". มีอรรถว่าการพราก ในคำเป็นต้นว่า "ผู้พรากจากกิเลส อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว เรียกว่าอุดมบุรุษ". แต่ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาอรรถว่าทั้งหมด.

කප්පසද්දො පනායං අභිසද්දහනවොහාරකාලපඤ්ඤත්තිඡෙදනවිකප්පලෙසසමන්තභාවාදිඅනෙකත්ථො. තථා හිස්ස ‘‘ඔකප්පනීයමෙතං [Pg.98] භොතො ගොතමස්ස, යථා තං අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්සා’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 1.387) අභිසද්දහනමත්ථො. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, පඤ්චහි සමණකප්පෙහි ඵලං පරිභුඤ්ජිතු’’න්ති එවමාදීසු (චූළව. 250) වොහාරො. ‘‘යෙන සුදං නිච්චකප්පං විහරාමී’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 1.387) කාලො. ‘‘ඉච්චායස්මා කප්පො’’ති එවමාදීසු (සු. නි. 1098; චූළනි. කප්පමාණවපුච්ඡා 117, කප්පමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 61) පඤ්ඤත්ති. ‘‘අලඞ්කතො කප්පිතකෙසමස්සූ’’ති එවමාදීසු (ජා. 2.22.1368) ඡෙදනං. ‘‘කප්පති ද්වඞ්ගුලකප්පො’’ති එවමාදීසු (චූළව. 446) විකප්පො. ‘‘අත්ථි කප්පො නිපජ්ජිතු’’න්ති එවමාදීසු (අ. නි. 8.80) ලෙසො. ‘‘කෙවලකප්පං වෙළුවනං ඔභාසෙත්වා’’ති එවමාදීසු (සං. නි. 1.94) සමන්තභාවො. ඉධ පනස්ස සමන්තභාවො අත්ථො අධිප්පෙතො. යතො කෙවලකප්පං ජෙතවනන්ති එත්ථ අනවසෙසං සමන්තතො ජෙතවනන්ති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො.

ก็ กัปปศัพท์นี้มีหลายอรรถ คือ อรรถว่าความเชื่อสนิท, การเรียกขาน, กาล, บัญญัติ, การตัด, วิกัป, เลศ, และความเป็นไปโดยรอบ เป็นต้น. จริงอย่างนั้น กัปปศัพท์นั้น ในคำเป็นต้นว่า “ข้อนี้เป็นสิ่งที่ควรเชื่อสนิทต่อพระโคดมผู้เจริญ เหมือนอย่างที่พระองค์เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า” มีอรรถว่าความเชื่อสนิท. ในคำเป็นต้นว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้บริโภคผลไม้ด้วยสมณกัปปะ ๕ อย่าง” มีอรรถว่าการเรียกขาน. ในคำเป็นต้นว่า “เราอยู่เป็นนิจกัปป์” มีอรรถว่ากาล. ในคำเป็นต้นว่า “ได้ยินว่า ท่านผู้มีอายุชื่อกัปปะ” มีอรรถว่าบัญญัติ. ในคำเป็นต้นว่า “ผู้ประดับตน มีผมและหนวดที่ตัดแล้ว” มีอรรถว่าการตัด. ในคำเป็นต้นว่า “ทวังคุลกัปปะ ย่อมควร” มีอรรถว่าวิกัป. ในคำเป็นต้นว่า “มีกัปปะที่จะนอน” มีอรรถว่าเลศ. ในคำเป็นต้นว่า “ยังป่าเวฬุวันทั้งสิ้นให้สว่างไสว” มีอรรถว่าความเป็นไปโดยรอบ. แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาอรรถว่าความเป็นไปโดยรอบ. เพราะในบทว่า “เกวลกัปปํ เชตวนํ” พึงเห็นอรรถว่า “ยังพระเชตวันทั้งหมดโดยรอบ”.

ඔභාසෙත්වාති ආභාය ඵරිත්වා, චන්දිමා විය සූරියො විය ච එකොභාසං එකපජ්ජොතං කරිත්වාති අත්ථො.

บทว่า โอภาเสตฺวา มีอรรถว่า แผ่ไปแล้วด้วยรัศมี กระทำให้มีแสงสว่างเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน มีความรุ่งเรืองเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ดุจพระจันทร์และดุจพระอาทิตย์.

යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමීති භුම්මත්ථෙ කරණවචනං. යතො යත්ථ භගවා, තත්ථ උපසඞ්කමීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. යෙන වා කාරණෙන භගවා දෙවමනුස්සෙහි උපසඞ්කමිතබ්බො, තෙනෙව කාරණෙන උපසඞ්කමීති එවම්පෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. කෙන ච කාරණෙන භගවා උපසඞ්කමිතබ්බො? නානප්පකාරගුණවිසෙසාධිගමාධිප්පායෙන, සාදුරසඵලූපභොගාධිප්පායෙන දිජගණෙහි නිච්චඵලිතමහාරුක්ඛො විය. උපසඞ්කමීති ච ගතාති වුත්තං හොති. උපසඞ්කමිත්වාති උපසඞ්කමනපරියොසානදීපනං. අථ වා එවං ගතා තතො ආසන්නතරං ඨානං භගවතො සමීපසඞ්ඛාතං ගන්ත්වාති වුත්තං හොති. භගවන්තං අභිවාදෙත්වාති භගවන්තං වන්දිත්වා පණමිත්වා නමස්සිත්වා.

ในบทว่า เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ นี้ เป็นกรณวจนะในอรรถแห่งภุมมัตถ์. พึงเห็นอรรถในบทนี้อย่างนี้ว่า เพราะพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ที่ใด ก็เข้าไปเฝ้า ณ ที่นั้น. หรือว่า พึงเห็นอรรถในบทนี้อย่างนี้ว่า พระผู้มีพระภาคอันเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายพึงเข้าไปเฝ้าด้วยเหตุใด (เทวดานั้น) ก็เข้าไปเฝ้าด้วยเหตุนั้นนั่นแหละ. ก็พระผู้มีพระภาคอันเทวดาและมนุษย์พึงเข้าไปเฝ้าด้วยเหตุอะไร? ด้วยความประสงค์จะบรรลุคุณวิเศษต่างๆ เหมือนหมู่สกุณา (เข้าไปหา) ต้นไม้ใหญ่ที่มีผลอยู่เป็นนิตย์ ด้วยความประสงค์จะบริโภคผลไม้มีรสอร่อย. และบทว่า อุปสงฺกมิ ท่านกล่าวว่าหมายถึง ไปแล้ว. บทว่า อุปสงฺกมิตฺวา เป็นบทแสดงที่สุดแห่งการเข้าไปเฝ้า. อีกอย่างหนึ่ง ท่านกล่าวว่า เมื่อไปแล้วอย่างนั้น จึงเข้าไปสู่สถานที่ใกล้กว่านั้น อันนับว่าเป็นที่ใกล้ของพระผู้มีพระภาค. บทว่า ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา คือ ไหว้แล้ว นอบน้อมแล้ว นมัสการแล้วซึ่งพระผู้มีพระภาค.

එකමන්තන්ති භාවනපුංසකනිද්දෙසො එකොකාසං එකපස්සන්ති වුත්තං හොති. භුම්මත්ථෙ වා උපයොගවචනං. අට්ඨාසීති නිසජ්ජාදිපටික්ඛෙපො, ඨානං කප්පෙසි, ඨිතා අහොසීති අත්ථො.

บทว่า เอกมนฺตํ เป็นภาวนปุงสกลิงค์ ท่านกล่าวว่าหมายถึง ที่แห่งหนึ่ง ข้างหนึ่ง. หรือเป็นอุปโยควจนะในอรรถแห่งภุมมัตถ์. บทว่า อฏฺฐาสิ เป็นการปฏิเสธอิริยาบถมีการนั่งเป็นต้น มีอรรถว่า ได้กระทำการยืน, ได้ยืนแล้ว.

කථං [Pg.99] ඨිතා පන සා එකමන්තං ඨිතා අහූති?

ก็เทวดานั้นยืนแล้วอย่างไร จึงชื่อว่ายืนแล้ว ณ ที่สมควร?

‘‘න පච්ඡතො න පුරතො, නාපි ආසන්නදූරතො;

න කච්ඡෙ නොපි පටිවාතෙ, න චාපි ඔණතුණ්ණතෙ;

ඉමෙ දොසෙ විවජ්ජෙත්වා, එකමන්තං ඨිතා අහූ’’ති.

(เทวดานั้น) มิได้ยืนอยู่ข้างหลัง มิได้ยืนอยู่ข้างหน้า ทั้งมิได้ยืนอยู่ใกล้หรือไกลเกินไป มิได้ยืนอยู่ตรงรักแร้ ทั้งมิได้ยืนอยู่ทวนลม และมิได้ยืนอยู่ที่ต่ำหรือที่สูง เว้นโทษเหล่านี้แล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควร.

කස්මා පනායං අට්ඨාසි එව, න නිසීදීති? ලහුං නිවත්තිතුකාමතාය. දෙවතායො හි කඤ්චිදෙව අත්ථවසං පටිච්ච සුචිපුරිසො විය වච්චට්ඨානං මනුස්සලොකං ආගච්ඡන්ති. පකතියා පන තාසං යොජනසතතො පභුති මනුස්සලොකො දුග්ගන්ධතාය පටිකූලො හොති, න එත්ථ අභිරමන්ති, තෙන සා ආගතකිච්චං කත්වා ලහුං නිවත්තිතුකාමතාය න නිසීදි. යස්ස ච ගමනාදිඉරියාපථපරිස්සමස්ස විනොදනත්ථං නිසීදන්ති, සො දෙවානං පරිස්සමො නත්ථි, තස්මාපි න නිසීදි. යෙ ච මහාසාවකා භගවන්තං පරිවාරෙත්වා ඨිතා, තෙ පතිමානෙති, තස්මාපි න නිසීදි. අපිච භගවති ගාරවෙනෙව න නිසීදි. දෙවතානඤ්හි නිසීදිතුකාමානං ආසනං නිබ්බත්තති, තං අනිච්ඡමානා නිසජ්ජාය චිත්තම්පි අකත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි.

ก็เพราะเหตุไร เทวดานี้จึงยืนเท่านั้น ไม่นั่ง? เพราะมีความประสงค์จะกลับโดยเร็ว. จริงอยู่ เทวดาทั้งหลายอาศัยอำนาจประโยชน์บางอย่างจึงมาสู่มนุษยโลก เหมือนบุรุษผู้ต้องการความสะอาดไปสู่ที่ถ่ายอุจจาระ. แต่โดยปกติแล้ว มนุษยโลกตั้งแต่ระยะร้อยโยชน์ขึ้นไป เป็นที่น่ารังเกียจแก่เทวดาเหล่านั้นเพราะมีกลิ่นเหม็น, (เทวดา) ย่อมไม่ยินดีในมนุษยโลกนั้น, เพราะเหตุนั้น เทวดานั้นทำกิจที่ตนมาแล้วให้เสร็จ มีความประสงค์จะกลับโดยเร็ว จึงไม่นั่ง. และความเหน็ดเหนื่อยแห่งอิริยาบถมีการไปเป็นต้น ซึ่งชนทั้งหลายนั่งเพื่อบรรเทาความเหน็ดเหนื่อยนั้น ความเหน็ดเหนื่อยนั้นย่อมไม่มีแก่เทวดาทั้งหลาย, เพราะเหตุนั้นจึงไม่นั่ง. และพระมหาสาวกเหล่าใดที่ยืนแวดล้อมพระผู้มีพระภาคอยู่ (เทวดา) ย่อมเคารพพระมหาสาวกเหล่านั้น, เพราะเหตุนั้นจึงไม่นั่ง. อีกประการหนึ่ง (เทวดา) ไม่นั่งก็เพราะความเคารพในพระผู้มีพระภาคนั่นเอง. จริงอยู่ อาสนะย่อมบังเกิดแก่เทวดาผู้ประสงค์จะนั่ง, (เทวดานั้น) ไม่ปรารถนาอาสนะนั้น ไม่ทำแม้ซึ่งจิตเพื่อจะนั่ง จึงได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควร.

එකමන්තං ඨිතා ඛො සා දෙවතාති එවං ඉමෙහි කාරණෙහි එකමන්තං ඨිතා ඛො සා දෙවතා. භගවන්තං ගාථාය අජ්ඣභාසීති භගවන්තං අක්ඛරපදනියමිතගන්ථිතෙන වචනෙන අභාසීති අත්ථො. කථං? බහූ දෙවා මනුස්සා ච…පෙ… බ්‍රූහි මඞ්ගලමුත්තමන්ති.

บทว่า เอกมนฺตํ ฐิตา โข สา เทวตา คือ เทวดานั้นแล ครั้นยืนอยู่ ณ ที่สมควรแล้ว ด้วยเหตุเหล่านี้อย่างนี้. บทว่า ภควนฺตํ คาถาย อชฺฌภาสิ มีอรรถว่า ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคด้วยถ้อยคำที่ร้อยกรองไว้โดยกำหนดอักษรและบท. (กราบทูล) อย่างไร? (กราบทูลว่า) พหู เทวา มนุสฺสา จ...ไปยาล... พฺรูหิ มงฺคลมุตฺตมนฺติ.

මඞ්ගලපඤ්හසමුට්ඨානකථා

กถาว่าด้วยเหตุเกิดแห่งปัญหาเรื่องมงคล

තත්ථ යස්මා ‘‘එවමිච්චාදිපාඨස්ස, අත්ථං නානප්පකාරතො. වණ්ණයන්තො සමුට්ඨානං, වත්වා’’ති මාතිකා ඨපිතා, තස්ස ච සමුට්ඨානස්ස අයං වත්තබ්බතාය ඔකාසො, තස්මා මඞ්ගලපඤ්හසමුට්ඨානං තාව වත්වා පච්ඡා ඉමෙසං ගාථාපදානමත්ථං වණ්ණයිස්සාමි. කිඤ්ච මඞ්ගලපඤ්හසමුට්ඨානං? ජම්බුදීපෙ කිර තත්ථ තත්ථ නගරද්වාරසන්ථාගාරසභාදීසු මහාජනො සන්නිපතිත්වා හිරඤ්ඤසුවණ්ණං දත්වා නානප්පකාරං සීතාහරණාදිකථං කථාපෙති, එකෙකා කථා චතුමාසච්චයෙන නිට්ඨාති. තත්ථ එකදිවසං මඞ්ගලකථා සමුට්ඨාසි ‘‘කිං නු ඛො මඞ්ගලං, කිං දිට්ඨං මඞ්ගලං, සුතං මඞ්ගලං, මුතං මඞ්ගලං, කො මඞ්ගලං ජානාතී’’ති.

ในอรรถกถานั้น เพราะเหตุที่มาติกาถูกตั้งไว้ว่า “เมื่อจะพรรณนาอรรถแห่งบทบาลีเป็นต้นว่า เอวํ โดยประการต่างๆ พึงกล่าวสมุฏฐานก่อน” และนี้เป็นโอกาสที่จะต้องกล่าวถึงสมุฏฐานนั้น เพราะเหตุนั้น (ข้าพเจ้า) จะกล่าวถึงเหตุเกิดแห่งปัญหาเรื่องมงคลก่อน แล้วจึงจะพรรณนาอรรถแห่งบทคาถาเหล่านี้ในภายหลัง. ก็อะไรคือเหตุเกิดแห่งปัญหาเรื่องมงคล? ได้ยินว่า ในชมพูทวีป มหาชนประชุมกันในที่นั้นๆ มีประตูเมือง ศาลาที่ประชุม และสภา เป็นต้น แล้วให้เงินให้ทอง จ้างให้กล่าวเรื่องต่างๆ มีเรื่องการลักพานางสีดาเป็นต้น เรื่องหนึ่งๆ จบลงโดยล่วงไปสี่เดือน. ในที่ประชุมนั้น วันหนึ่ง เรื่องมงคลได้เกิดขึ้นว่า “อะไรหนอเป็นมงคล, สิ่งที่เห็นเป็นมงคลหรือ, สิ่งที่ได้ยินเป็นมงคลหรือ, สิ่งที่ทราบ (ด้วยจมูก ลิ้น กาย) เป็นมงคลหรือ, ใครรู้เรื่องมงคลบ้าง”.

අථ [Pg.100] දිට්ඨමඞ්ගලිකො නාමෙකො පුරිසො ආහ ‘‘අහං මඞ්ගලං ජානාමි, දිට්ඨං ලොකෙ මඞ්ගලං දිට්ඨං නාම අභිමඞ්ගලසම්මතං රූපං. සෙය්‍යථිදං – ඉධෙකච්චො කාලස්සෙව වුට්ඨාය චාතකසකුණං වා පස්සති, බෙලුවලට්ඨිං වා ගබ්භිනිං වා කුමාරකෙ වා අලඞ්කතපටියත්තෙ පුණ්ණඝටෙ වා අල්ලරොහිතමච්ඡං වා ආජඤ්ඤං වා ආජඤ්ඤරථං වා උසභං වා ගාවිං වා කපිලං වා, යං වා පනඤ්ඤම්පි කිඤ්චි එවරූපං අභිමඞ්ගලසම්මතං රූපං පස්සති, ඉදං වුච්චති දිට්ඨමඞ්ගල’’න්ති. තස්ස වචනං එකච්චෙ අග්ගහෙසුං, එකච්චෙ න අග්ගහෙසුං. යෙ න අග්ගහෙසුං, තෙ තෙන සහ විවදිංසු.

ครั้งนั้น บุรุษผู้หนึ่งชื่อว่าทิฏฐมังคลิกะ ได้กล่าวว่า "เรารู้จักมงคล การเห็นเป็นมงคลในโลก สิ่งที่เห็นชื่อว่าเป็นรูปอันสมมติกันว่าเป็นอภิมงคล (มงคลอย่างยิ่ง) เป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ ตื่นแต่เช้าตรู่ เห็นนกแซงแซวก็ดี คนถือไม้เท้าไม้ไผ่ก็ดี หญิงมีครรภ์ก็ดี เด็กชายที่ประดับประดาก็ดี หม้อที่เต็มก็ดี ปลาตะเพียนสดก็ดี ม้าอาชาไนยก็ดี รถเทียมม้าอาชาไนยก็ดี โคอุสภะก็ดี แม่โคก็ดี วานรสีน้ำตาลแดงก็ดี หรือเห็นรูปอย่างใดอย่างหนึ่งแม้เป็นอย่างอื่นเช่นนี้ อันสมมติกันว่าเป็นอภิมงคล นี้เรียกว่า ทิฏฐมงคล" คำพูดของบุรุษนั้น บางพวกก็เชื่อถือ บางพวกก็ไม่เชื่อถือ พวกที่ไม่เชื่อถือ ก็โต้เถียงกับเขา

අථ සුතමඞ්ගලිකො නාම එකො පුරිසො ආහ – ‘‘චක්ඛුනාමෙතං, භො, සුචිම්පි පස්සති අසුචිම්පි, තථා සුන්දරම්පි, අසුන්දරම්පි, මනාපම්පි, අමනාපම්පි. යදි තෙන දිට්ඨං මඞ්ගලං සියා, සබ්බම්පි මඞ්ගලං සියා. තස්මා න දිට්ඨං මඞ්ගලං, අපිච ඛො පන සුතං මඞ්ගලං. සුතං නාම අභිමඞ්ගලසම්මතො සද්දො. සෙය්‍යථිදං? ඉධෙකච්චො කාලස්සෙව වුට්ඨාය වඩ්ඪාති වා වඩ්ඪමානාති වා පුණ්ණාති වා ඵුස්සාති වා සුමනාති වා සිරීති වා සිරිවඩ්ඪාති වා අජ්ජ සුනක්ඛත්තං සුමුහුත්තං සුදිවසං සුමඞ්ගලන්ති එවරූපං වා යංකිඤ්චි අභිමඞ්ගලසම්මතං සද්දං සුණාති, ඉදං වුච්චති සුතමඞ්ගල’’න්ති. තස්සාපි වචනං එකච්චෙ අග්ගහෙසුං, එකච්චෙ න අග්ගහෙසුං. යෙ න අග්ගහෙසුං, තෙ තෙන සහ විවදිංසු.

ครั้งนั้น บุรุษผู้หนึ่งชื่อว่าสุตมังคลิกะ ได้กล่าวว่า "ดูก่อนท่านผู้เจริญ ดวงตานี้ย่อมเห็นทั้งสิ่งสะอาดและไม่สะอาด ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเห็นทั้งสิ่งที่สวยงามและไม่สวยงาม ทั้งสิ่งที่น่าพอใจและไม่น่าพอใจ หากการเห็นเป็นมงคลแล้วไซร้ ทุกสิ่งที่เห็นก็พึงเป็นมงคลไปทั้งหมด เพราะฉะนั้น การเห็นจึงไม่เป็นมงคล แต่โดยที่แท้แล้ว การได้ยินเป็นมงคล สิ่งที่ได้ยินชื่อว่าเป็นเสียงอันสมมติกันว่าเป็นอภิมงคล เป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ ตื่นแต่เช้าตรู่ ได้ยินเสียงว่า 'เจริญ' ก็ดี 'กำลังเจริญ' ก็ดี 'เต็ม' ก็ดี 'ผุสสะ' ก็ดี 'สุมนะ' ก็ดี 'สิริ' ก็ดี 'สิริวัฒนะ' ก็ดี หรือได้ยินเสียงว่า 'วันนี้ฤกษ์ดี ยามดี วันดี เป็นมงคลดี' หรือได้ยินเสียงอย่างใดอย่างหนึ่งเช่นนี้ อันสมมติกันว่าเป็นอภิมงคล นี้เรียกว่า สุตมงคล" แม้คำพูดของบุรุษนั้น บางพวกก็เชื่อถือ บางพวกก็ไม่เชื่อถือ พวกที่ไม่เชื่อถือ ก็โต้เถียงกับเขา

අථ මුතමඞ්ගලිකො නාමෙකො පුරිසො ආහ ‘‘සොතම්පි හි නාමෙතං, භො, සාධුම්පි අසාධුම්පි මනාපම්පි අමනාපම්පි සද්දං සුණාති. යදි තෙන සුතං මඞ්ගලං සියා, සබ්බම්පි මඞ්ගලං සියා. තස්මා න සුතං මඞ්ගලං, අපිච ඛො පන මුතං මඞ්ගලං. මුතං නාම අභිමඞ්ගලසම්මතං ගන්ධරසඵොට්ඨබ්බං. සෙය්‍යථිදං – ඉධෙකච්චො කාලස්සෙව වුට්ඨාය පදුමගන්ධාදිපුප්ඵගන්ධං වා ඝායති, ඵුස්සදන්තකට්ඨං වා ඛාදති, පථවිං වා ආමසති, හරිතසස්සං වා අල්ලගොමයං වා කච්ඡපං වා තිලං වා පුප්ඵං වා ඵලං වා ආමසති, ඵුස්සමත්තිකාය වා සම්මා ලිම්පති, ඵුස්සසාටකං වා නිවාසෙති, ඵුස්සවෙඨනං වා ධාරෙති. යං වා පනඤ්ඤම්පි කිඤ්චි එවරූපං අභිමඞ්ගලසම්මතං ගන්ධං වා ඝායති, රසං වා සායති, ඵොට්ඨබ්බං වා ඵුසති, ඉදං වුච්චති මුතමඞ්ගල’’න්ති. තස්සාපි වචනං එකච්චෙ අග්ගහෙසුං, එකච්චෙ න අග්ගහෙසුං.

ครั้งนั้น บุรุษผู้หนึ่งชื่อว่ามุตมังคลิกะ ได้กล่าวว่า "ดูก่อนท่านผู้เจริญ แม้หูนี้ก็ย่อมได้ยินเสียงทั้งที่ดีและไม่ดี ทั้งที่น่าพอใจและไม่น่าพอใจ หากการได้ยินเป็นมงคลแล้วไซร้ ทุกเสียงที่ได้ยินก็พึงเป็นมงคลไปทั้งหมด เพราะฉะนั้น การได้ยินจึงไม่เป็นมงคล แต่โดยที่แท้แล้ว การรับรู้ทางจมูก ลิ้น และกาย เป็นมงคล สิ่งที่รับรู้ (มุตะ) ชื่อว่าเป็นกลิ่น รส และโผฏฐัพพะ อันสมมติกันว่าเป็นอภิมงคล เป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ ตื่นแต่เช้าตรู่ ได้ดมกลิ่นดอกไม้มีกลิ่นดอกปทุมเป็นต้นก็ดี เคี้ยวไม้สีฟันที่มีสัมผัสดีก็ดี ลูบคลำแผ่นดินก็ดี ลูบคลำพืชพันธุ์เขียวสดก็ดี มูลโคสดก็ดี เต่าก็ดี งาก็ดี ดอกไม้ก็ดี ผลไม้ก็ดี ลูบไล้ด้วยดินเหนียวเนื้อดีก็ดี นุ่งห่มผ้าเนื้อดีก็ดี ทรงผ้าโพกศีรษะเนื้อดีก็ดี หรือว่าได้ดมกลิ่น ลิ้มรส หรือสัมผัสโผฏฐัพพะ อย่างใดอย่างหนึ่งแม้เป็นอย่างอื่นเช่นนี้ อันสมมติกันว่าเป็นอภิมงคล นี้เรียกว่า มุตมงคล" แม้คำพูดของบุรุษนั้น บางพวกก็เชื่อถือ บางพวกก็ไม่เชื่อถือ

තත්ථ [Pg.101] න දිට්ඨමඞ්ගලිකො සුතමුතමඞ්ගලිකෙ අසක්ඛි ඤාපෙතුං, න තෙසං අඤ්ඤතරො ඉතරෙ ද්වෙ. තෙසු ච මනුස්සෙසු යෙ දිට්ඨමඞ්ගලිකස්ස වචනං ගණ්හිංසු, තෙ ‘‘දිට්ඨංයෙව මඞ්ගල’’න්ති ගතා. යෙ සුතමුතමඞ්ගලිකානං, තෙ ‘‘සුතංයෙව මුතංයෙව මඞ්ගල’’න්ති ගතා. එවමයං මඞ්ගලකථා සකලජම්බුදීපෙ පාකටා ජාතා.

ในบรรดาคนเหล่านั้น ทิฏฐมังคลิกะไม่สามารถทำให้สุตมังคลิกะและมุตมังคลิกะเข้าใจได้ และคนใดคนหนึ่งในสามคนนั้นก็ไม่สามารถทำให้คนอีกสองคนที่เหลือเข้าใจได้ ในหมู่มนุษย์เหล่านั้น พวกที่เชื่อถือคำของทิฏฐมังคลิกะ ก็มีความเห็นว่า "การเห็นเท่านั้นเป็นมงคล" พวกที่เชื่อถือคำของสุตมังคลิกะและมุตมังคลิกะ ก็มีความเห็นว่า "การได้ยินเท่านั้น การรับรู้ทางจมูก ลิ้น และกายเท่านั้น เป็นมงคล" ด้วยประการฉะนี้ เรื่องมงคลนี้จึงได้ปรากฏไปทั่วชมพูทวีป

අථ සකලජම්බුදීපෙ මනුස්සා ගුම්බගුම්බා හුත්වා ‘‘කිං නු ඛො මඞ්ගල’’න්ති මඞ්ගලානි චින්තයිංසු. තෙසං මනුස්සානං ආරක්ඛදෙවතා තං කථං සුත්වා තථෙව මඞ්ගලානි චින්තයිංසු. තාසං දෙවතානං භුම්මදෙවතා මිත්තා හොන්ති, අථ තතො සුත්වා භුම්මදෙවතාපි තථෙව මඞ්ගලානි චින්තයිංසු, තාසං දෙවතානං ආකාසට්ඨදෙවතා මිත්තා හොන්ති, ආකාසට්ඨදෙවතානං චතුමහාරාජිකා දෙවතා මිත්තා හොන්ති, එතෙනුපායෙන යාව සුදස්සීදෙවතානං අකනිට්ඨදෙවතා මිත්තා හොන්ති, අථ තතො සුත්වා අකනිට්ඨදෙවතාපි තථෙව ගුම්බගුම්බා හුත්වා මඞ්ගලානි චින්තයිංසු. එවං යාව දසසහස්සචක්කවාළෙසු සබ්බත්ථ මඞ්ගලචින්තා උදපාදි. උප්පන්නා ච ‘‘ඉදං මඞ්ගලං ඉදං මඞ්ගල’’න්ති විනිච්ඡයමානාපි අප්පත්තා එව විනිච්ඡයං ද්වාදස වස්සානි අට්ඨාසි. සබ්බෙ මනුස්සා ච දෙවා ච බ්‍රහ්මානො ච ඨපෙත්වා අරියසාවකෙ දිට්ඨසුතමුතවසෙන තිධා භින්නා. එකොපි ‘‘ඉදමෙව මඞ්ගල’’න්ති යථාභුච්චතො නිට්ඨඞ්ගතො නාහොසි, මඞ්ගලකොලාහලං ලොකෙ උප්පජ්ජි.

ครั้งนั้น มนุษย์ทั่วชมพูทวีปได้จับกลุ่มกันคิดถึงเรื่องมงคลว่า "อะไรหนอเป็นมงคล" อารักขเทวดาของมนุษย์เหล่านั้นได้ฟังเรื่องนั้นแล้ว ก็คิดถึงเรื่องมงคลเช่นนั้นเหมือนกัน ภุมมเทวดาเป็นมิตรของเทวดาเหล่านั้น ครั้งนั้น ภุมมเทวดาได้ฟังจากเทวดาเหล่านั้นแล้ว ก็คิดถึงเรื่องมงคลเช่นนั้นเหมือนกัน อากาสัฏฐเทวดาเป็นมิตรของเทวดาเหล่านั้น เทวดาชั้นจาตุมหาราชิกาเป็นมิตรของอากาสัฏฐเทวดา โดยนัยนี้ ตลอดไปจนถึงเทวดาชั้นอกนิฏฐะเป็นมิตรของเทวดาชั้นสุทัสสี ครั้งนั้น เทวดาชั้นอกนิฏฐะได้ฟังจากเทวดาเหล่านั้นแล้ว ก็จับกลุ่มกันคิดถึงเรื่องมงคลเช่นนั้นเหมือนกัน ด้วยประการฉะนี้ การคิดถึงเรื่องมงคลได้เกิดขึ้นในทุกหนแห่ง ตลอดถึงหมื่นจักรวาล และเมื่อเกิดขึ้นแล้ว แม้จะพยายามวินิจฉัยกันว่า "นี่เป็นมงคล นี่เป็นมงคล" ก็มิอาจถึงซึ่งข้อยุติได้ ดำรงอยู่ถึงสิบสองปี มนุษย์ เทวดา และพรหมทั้งปวง เว้นแต่อริยสาวก ได้แตกแยกกันเป็นสามพวก ด้วยอำนาจแห่งทิฏฐมงคล สุตมงคล และมุตมงคล แม้แต่ผู้เดียวก็ไม่สามารถถึงซึ่งข้อยุติโดยความเป็นจริงได้ว่า "สิ่งนี้เท่านั้นเป็นมงคล" มงคลโกลาหลจึงได้เกิดขึ้นในโลก

කොලාහලං නාම පඤ්චවිධං කප්පකොලාහලං, චක්කවත්තිකොලාහලං, බුද්ධකොලාහලං, මඞ්ගලකොලාහලං, මොනෙය්‍යකොලාහලන්ති. තත්ථ කාමාවචරදෙවා මුත්තසිරා විකිණ්ණකෙසා රුදම්මුඛා අස්සූනි හත්ථෙහි පුඤ්ඡමානා රත්තවත්ථනිවත්ථා අතිවිය විරූපවෙසධාරිනො හුත්වා ‘‘වස්සසතසහස්සච්චයෙන කප්පුට්ඨානං හොහිති, අයං ලොකො විනස්සිස්සති, මහාසමුද්දො සුස්සිස්සති, අයඤ්ච මහාපථවී සිනෙරු ච පබ්බතරාජා උඩ්ඪය්හිස්සති විනස්සිස්සති, යාව බ්‍රහ්මලොකා ලොකවිනාසො භවිස්සති, මෙත්තං මාරිසා භාවෙථ, කරුණං මුදිතං උපෙක්ඛං මාරිසා භාවෙථ, මාතරං උපට්ඨහථ, පිතරං උපට්ඨහථ, කුලෙ ජෙට්ඨාපචායිනො හොථ, ජාගරථ මා පමාදත්ථා’’ති මනුස්සපථෙ විචරිත්වා ආරොචෙන්ති. ඉදං කප්පකොලාහලං නාම.

ชื่อว่าโกลาหลมี ๕ อย่าง คือ กัปปโกลาหล จักกวัตติโกลาหล พุทธโกลาหล มงคลโกลาหล และโมเนยยโกลาหล ในบรรดาโกลาหลเหล่านั้น (เมื่อจะเกิดกัปปโกลาหล) เหล่ากามาวจรเทวดาจะปล่อยผมสยาย มีใบหน้าชุ่มด้วยน้ำตา ใช้มือเช็ดน้ำตา นุ่งห่มผ้าสีแดง มีรูปร่างน่าเกลียดยิ่งนัก เที่ยวป่าวประกาศไปในถิ่นมนุษย์ว่า "โดยล่วงไปอีกหนึ่งแสนปี กัปจะพินาศ โลกนี้จะวินาศ มหาสมุทรจะเหือดแห้ง แผ่นดินใหญ่นี้และขุนเขาพระสุเมรุจะถูกไฟไหม้วินาศไป ความพินาศแห่งโลกจะมีไปจนถึงพรหมโลก ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงเจริญเมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขาเถิด ท่านทั้งหลายจงบำรุงมารดา จงบำรุงบิดา จงเป็นผู้นอบน้อมต่อผู้ใหญ่ในตระกูล จงตื่นเถิด อย่าประมาทเลย" นี้ชื่อว่า กัปปโกลาหล

කාමාවචරදෙවායෙව ‘‘වස්සසතස්සච්චයෙන චක්කවත්තිරාජා ලොකෙ උප්පජ්ජිස්සතී’’ති මනුස්සපථෙ විචරිත්වා ආරොචෙන්ති. ඉදං චක්කවත්තිකොලාහලං නාම. සුද්ධාවාසා පන දෙවා බ්‍රහ්මාභරණෙන අලඞ්කරිත්වා බ්‍රහ්මවෙඨනං [Pg.102] සීසෙ කත්වා පීතිසොමනස්සජාතා බුද්ධගුණවාදිනො ‘‘වස්සසහස්සච්චයෙන බුද්ධො ලොකෙ උප්පජ්ජිස්සතී’’ති මනුස්සපථෙ විචරිත්වා ආරොචෙන්ති. ඉදං බුද්ධකොලාහලං නාම. සුද්ධාවාසා එව දෙවා දෙවමනුස්සානං චිත්තං ඤත්වා ‘‘ද්වාදසන්නං වස්සානං අච්චයෙන සම්මාසම්බුද්ධො මඞ්ගලං කථෙස්සතී’’ති මනුස්සපථෙ විචරිත්වා ආරොචෙන්ති. ඉදං මඞ්ගලකොලාහලං නාම. සුද්ධාවාසා එව දෙවා ‘‘සත්තන්නං වස්සානං අච්චයෙන අඤ්ඤතරො භික්ඛු භගවතා සද්ධිං සමාගම්ම මොනෙය්‍යප්පටිපදං පුච්ඡිස්සතී’’ති මනුස්සපථෙ විචරිත්වා ආරොචෙන්ති. ඉදං මොනෙය්‍යකොලාහලං නාම. ඉමෙසු පඤ්චසු කොලාහලෙසු දෙවමනුස්සානං ඉදං මඞ්ගලකොලාහලං ලොකෙ උප්පජ්ජි.

เหล่ากามาวจรเทพนั่นเทียว เที่ยวไปในถิ่นมนุษย์แล้วป่าวประกาศว่า "โดยล่วงไปแห่งร้อยปี พระเจ้าจักรพรรดิจะอุบัติขึ้นในโลก" นี้ชื่อว่า จักกวัตติโกลาหล. ส่วนเหล่าสุทธาวาสพรหม ประดับด้วยพรหมาภรณ์ ทรงผ้าโพกพระเศียรของพรหมไว้บนศีรษะ มีปีติโสมนัสเกิดขึ้น กล่าวสรรเสริญพระพุทธคุณ เที่ยวไปในถิ่นมนุษย์แล้วป่าวประกาศว่า "โดยล่วงไปแห่งพันปี พระพุทธเจ้าจะอุบัติขึ้นในโลก" นี้ชื่อว่า พุทธโกลาหล. เหล่าสุทธาวาสพรหมนั่นเทียว ทราบจิตของเหล่าเทวดาและมนุษย์แล้ว เที่ยวไปในถิ่นมนุษย์แล้วป่าวประกาศว่า "โดยล่วงไปแห่งสิบสองปี พระสัมมาสัมพุทธเจ้าจักตรัสมงคล" นี้ชื่อว่า มงคลโกลาหล. เหล่าสุทธาวาสพรหมนั่นเทียว เที่ยวไปในถิ่นมนุษย์แล้วป่าวประกาศว่า "โดยล่วงไปแห่งเจ็ดปี ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งจะเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วทูลถามโมเนยยปฏิปทา" นี้ชื่อว่า โมเนยยโกลาหล. ในบรรดาโกลาหล ๕ อย่างเหล่านี้ มงคลโกลาหลนี้ได้เกิดขึ้นในโลกแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย.

අථ දෙවෙසු ච මනුස්සෙසු ච විචිනිත්වා විචිනිත්වා මඞ්ගලානි අලභමානෙසු ද්වාදසන්නං වස්සානං අච්චයෙන තාවතිංසකායිකා දෙවතා සඞ්ගම්ම සමාගම්ම එවං සමචින්තෙසුං ‘‘සෙය්‍යථාපි නාම ඝරසාමිකො අන්තොඝරජනානං, ගාමසාමිකො ගාමවාසීනං, රාජා සබ්බමනුස්සානං, එවමෙව අයං සක්කො දෙවානමින්දො අම්හාකං අග්ගො ච සෙට්ඨො ච යදිදං පුඤ්ඤෙන තෙජෙන ඉස්සරියෙන පඤ්ඤාය ද්වින්නං දෙවලොකානං අධිපති, යංනූන මයං සක්කං දෙවානමින්දං එතමත්ථං පුච්ඡෙය්‍යාමා’’ති. තා සක්කස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා සක්කං දෙවානමින්දං තඞ්ඛණානුරූපනිවාසනාභරණසස්සිරිකසරීරං අඩ්ඪතෙය්‍යකොටිඅච්ඡරාගණපරිවුතං පාරිච්ඡත්තකමූලෙ පණ්ඩුකම්බලවරාසනෙ නිසින්නං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං ඨත්වා එතදවොචුං ‘‘යග්ඝෙ, මාරිස, ජානෙය්‍යාසි, එතරහි මඞ්ගලපඤ්හා සමුට්ඨිතා, එකෙ ‘දිට්ඨං මඞ්ගල’න්ති වදන්ති, එකෙ ‘සුතං මඞ්ගල’න්ති, එකෙ ‘මුතං මඞ්ගල’න්ති, තත්ථ මයඤ්ච අඤ්ඤෙ ච අනිට්ඨඞ්ගතා, සාධු වත නො ත්වං යාථාවතො බ්‍යාකරොහී’’ති. දෙවරාජා පකතියාපි පඤ්ඤවා ‘‘අයං මඞ්ගලකථා කත්ථ පඨමං සමුට්ඨිතා’’ති ආහ. ‘‘මයං, දෙව, චාතුමහාරාජිකානං අස්සුම්හා’’ති ආහංසු. තතො චාතුමහාරාජිකා ආකාසට්ඨදෙවතානං, ආකාසට්ඨදෙවතා භුම්මදෙවතානං, භුම්මදෙවතා මනුස්සාරක්ඛදෙවතානං, මනුස්සාරක්ඛදෙවතා ‘‘මනුස්සලොකෙ සමුට්ඨිතා’’ති ආහංසු.

ครั้งนั้น เมื่อเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายเที่ยวแสวงหามงคลแล้วๆ เล่าๆ ก็ยังไม่ได้ โดยล่วงไปแห่งสิบสองปี เหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์ได้ประชุมพร้อมเพรียงกันแล้วร่วมกันคิดอย่างนี้ว่า "อุปมาเหมือนเจ้าบ้านย่อมคิดเพื่อชนในบ้าน, ผู้ใหญ่บ้านย่อมคิดเพื่อชาวบ้าน, พระราชาย่อมคิดเพื่อมนุษย์ทั้งปวง ฉันใดก็ดี ท้าวสักกะจอมเทพพระองค์นี้ก็เป็นผู้เลิศและประเสริฐกว่าพวกเรา คือเป็นอธิบดีแห่งเทวโลกทั้งสองด้วยบุญ ด้วยเดช ด้วยความเป็นใหญ่ ด้วยปัญญา ฉันนั้นเหมือนกัน ไฉนหนอ พวกเราพึงทูลถามเนื้อความนั้นกะท้าวสักกะจอมเทพเถิด" ดังนี้. เทวดาเหล่านั้นไปสู่สำนักของท้าวสักกะแล้ว ถวายอภิวาทท้าวสักกะจอมเทพ ผู้มีพระวรกายอันงามด้วยเครื่องนุ่งห่มและอาภรณ์อันสมควรแก่ขณะนั้น อันหมู่เทพธิดาสองโกฏิครึ่งแวดล้อม ประทับนั่ง ณ บัณฑุกัมพลศิลาอาสน์อันประเสริฐ ที่โคนต้นปาริฉัตร แล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ได้กราบทูลคำนี้ว่า "ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ขอท่านโปรดทราบ บัดนี้ ปัญหามงคลได้เกิดขึ้นแล้ว บางพวกกล่าวว่า 'สิ่งที่เห็นเป็นมงคล' บางพวกกล่าวว่า 'สิ่งที่ได้ยินเป็นมงคล' บางพวกกล่าวว่า 'สิ่งที่ทราบเป็นมงคล' ในวาทะสามอย่างนั้น ทั้งพวกข้าพเจ้าและพวกอื่นต่างก็ไปถึงความตกลงกันไม่ได้ ขอท่านโปรดพยากรณ์แก่พวกข้าพเจ้าตามความเป็นจริงด้วยเถิด". ท้าวเทวราชทรงมีพระปัญญาแม้โดยปกติ ตรัสถามว่า "เรื่องมงคลนี้เกิดขึ้นครั้งแรกที่ไหน". (เทวดาเหล่านั้น) กราบทูลว่า "ข้าแต่เทวะ พวกข้าพระองค์ได้ฟังมาจากเหล่าท้าวจาตุมหาราช". ลำดับนั้น ท้าวจาตุมหาราช (กล่าวว่าได้ฟังมาจาก) อากาสัฏฐเทวดา, อากาสัฏฐเทวดา (กล่าวว่าได้ฟังมาจาก) ภุมมเทวดา, ภุมมเทวดา (กล่าวว่าได้ฟังมาจาก) เทวดาผู้รักษามนุษย์, เทวดาผู้รักษามนุษย์กล่าวว่า "เกิดขึ้นในมนุสสโลก".

අථ දෙවානමින්දො ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො කත්ථ වසතී’’ති පුච්ඡි. ‘‘මනුස්සලොකෙ දෙවා’’ති ආහංසු. තං භගවන්තං කොචි පුච්ඡීති, න කොචි දෙවාති[Pg.103]. කින්නු නාම තුම්හෙ මාරිසා අග්ගිං ඡඩ්ඩෙත්වා ඛජ්ජොපනකං උජ්ජාලෙථ, යෙන තුම්හෙ අනවසෙසමඞ්ගලදෙසකං තං භගවන්තං අතික්කමිත්වා මං පුච්ඡිතබ්බං මඤ්ඤථ, ආගච්ඡථ මාරිසා, තං භගවන්තං පුච්ඡාම, අද්ධා සස්සිරිකං පඤ්හවෙය්‍යාකරණං ලභිස්සාමාති එකං දෙවපුත්තං ආණාපෙසි ‘‘තං භගවන්තං පුච්ඡා’’ති. සො දෙවපුත්තො තඞ්ඛණානුරූපෙන අලඞ්කාරෙන අත්තානං අලඞ්කරිත්වා විජ්ජුරිව විජ්ජොතමානො දෙවගණපරිවුතො ජෙතවනමහාවිහාරං ගන්ත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං ඨත්වා මඞ්ගලපඤ්හං පුච්ඡන්තො ගාථාය අජ්ඣභාසි ‘‘බහූ දෙවා මනුස්සා චා’’ති.

ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพตรัสถามว่า "พระสัมมาสัมพุทธเจ้าประทับอยู่ที่ไหน". (เทวดา) กราบทูลว่า "ข้าแต่เทวะ ประทับอยู่ในมนุสสโลก". (ท้าวสักกะตรัสถามว่า) "มีใครทูลถามพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นแล้วหรือ". (เทวดากราบทูลว่า) "ข้าแต่เทวะ ยังไม่มีใครทูลถามเลย". (ท้าวสักกะตรัสว่า) "ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย เหตุไฉนท่านทั้งหลายจึงละไฟเสีย แล้วจุดหิ่งห้อยเล่า ด้วยเหตุที่ท่านทั้งหลายล่วงเลยพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงแสดงมงคลโดยไม่มีส่วนเหลือ แล้วมาสำคัญว่าควรถามเรา ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงมาเถิด เราทั้งหลายจักทูลถามพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เราทั้งหลายจักได้คำพยากรณ์ปัญหาอันงดงามโดยแท้" (ดังนี้แล้ว) ได้มีรับสั่งแก่เทวบุตรองค์หนึ่งว่า "ท่านจงไปทูลถามพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเถิด". เทวบุตรองค์นั้นประดับตนด้วยเครื่องประดับอันสมควรแก่ขณะนั้น ส่องสว่างดุจสายฟ้า อันหมู่เทวดาแวดล้อม ไปยังพระเชตวันมหาวิหาร ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง เมื่อจะทูลถามปัญหามงคล ได้กราบทูลด้วยคาถาว่า "พหู เทวา มนุสฺสา จ" เป็นต้น.

ඉදං මඞ්ගලපඤ්හසමුට්ඨානං.

นี้คือเหตุเกิดแห่งปัญหามงคล.

බහූදෙවාතිගාථාවණ්ණනා

พรรณนาคาถาว่า พหู เทวา เป็นต้น

2. ඉදානි ගාථාපදානං අත්ථවණ්ණනා හොති. බහූති අනියමිතසඞ්ඛ්‍යානිද්දෙසො, තෙන අනෙකසතා අනෙකසහස්සා අනෙකසතසහස්සාති වුත්තං හොති. දිබ්බන්තීති දෙවා, පඤ්චහි කාමගුණෙහි කීළන්ති, අත්තනො වා සිරියා ජොතෙන්තීති අත්ථො. අපිච දෙවාති තිවිධා දෙවා සම්මුතිඋපපත්තිවිසුද්ධිවසෙන. යථාහ –

๒. บัดนี้ เป็นการพรรณนาอรรถแห่งบทคาถาทั้งหลาย. ศัพท์ว่า พหู เป็นศัพท์แสดงจำนวนที่ไม่แน่นอน ด้วยศัพท์นั้น ท่านประสงค์จะกล่าวว่า หลายร้อย หลายพัน หลายแสน. (สัตว์เหล่าใด) ย่อมรุ่งเรือง เหตุนั้น สัตว์เหล่านั้นชื่อว่า เทวดา, (หรือ) ย่อมเล่นด้วยกามคุณ ๕, หรือย่อมรุ่งเรืองด้วยสิริของตน นี้เป็นอรรถ. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า เทวา คือ เทวดามี ๓ ประเภท โดยเป็นสมมติเทพ อุปปัตติเทพ และวิสุทธิเทพ. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘දෙවාති තයො දෙවා – සම්මුතිදෙවා, උපපත්තිදෙවා, විසුද්ධිදෙවා. තත්ථ සම්මුතිදෙවා නාම රාජානො දෙවියො රාජකුමාරා. උපපත්තිදෙවා නාම චාතුමහාරාජිකෙ දෙවෙ උපාදාය තදුත්තරිදෙවා. විසුද්ධිදෙවා නාම අරහන්තො වුච්චන්තී’’ති (චූළනි. ධොතකමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 32, පාරායනානුගීතිගාථානිද්දෙස 119).

"เทวดามี ๓ อย่าง คือ สมมติเทพ อุปปัตติเทพ วิสุทธิเทพ. ในเทพ ๓ อย่างนั้น ที่ชื่อว่า สมมติเทพ ได้แก่ พระราชา พระเทวี และพระราชกุมาร. ที่ชื่อว่า อุปปัตติเทพ ได้แก่ เทวดาตั้งแต่ชั้นจาตุมหาราชิกาขึ้นไป. พระอรหันต์ทั้งหลาย ท่านเรียกว่า วิสุทธิเทพ" ดังนี้ (จูฬนิทเทส โธตกมาณวกปุจฉานิทเทส ๓๒, ปารายนานุคีติคาถานิทเทส ๑๑๙).

තෙසු ඉධ උපපත්තිදෙවා අධිප්පෙතා. මනුනො අපච්චාති මනුස්සා. පොරාණා පන භණන්ති – මනසො උස්සන්නතාය මනුස්සා. තෙ ජම්බුදීපකා, අපරගොයානකා, උත්තරකුරුකා, පුබ්බවිදෙහකාති චතුබ්බිධා, ඉධ ජම්බුදීපකා අධිප්පෙතා. මඞ්ගලන්ති මහන්ති ඉමෙහි සත්තාති මඞ්ගලානි, ඉද්ධිං වුද්ධිඤ්ච පාපුණන්තීති අත්ථො. අචින්තයුන්ති චින්තෙසුං ආකඞ්ඛමානාති ඉච්ඡමානා පත්ථයමානා පිහයමානා. සොත්ථානන්ති සොත්ථිභාවං, සබ්බෙසං දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකානං සොභනානං සුන්දරානං කල්‍යාණානං ධම්මානමත්ථිතන්ති වුත්තං හොති. බ්‍රූහීති දෙසෙහි පකාසෙහි, ආචික්ඛ විවර [Pg.104] විභජ උත්තානීකරොහි. මඞ්ගලන්ති ඉද්ධිකාරණං වුද්ධිකාරණං සබ්බසම්පත්තිකාරණං. උත්තමන්ති විසිට්ඨං පවරං සබ්බලොකහිතසුඛාවහන්ති අයං ගාථාය අනුපුබ්බපදවණ්ණනා.

ในเทพ ๓ อย่างนั้น ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาอุปปัตติเทพ. (สัตว์) เป็นเผ่าพันธุ์ของพระเจ้ามนู เหตุนั้นจึงชื่อว่า มนุษย์. ส่วนโบราณาจารย์กล่าวว่า เพราะมีใจสูง เหตุนั้นจึงชื่อว่า มนุษย์. มนุษย์เหล่านั้นมี ๔ ประเภท คือ ชาวชมพูทวีป ชาวอปรโคยานทวีป ชาวอุตตรกุรุทวีป และชาวปุพพวิเทหทวีป, ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาชาวชมพูทวีป. สัตว์ทั้งหลายย่อมเจริญด้วยธรรมเหล่านี้ เหตุนั้น ธรรมเหล่านี้จึงชื่อว่า มงคล, (คือ) ย่อมถึงความสำเร็จและความเจริญ นี้เป็นอรรถ. บทว่า อจินฺตยํ ได้แก่ คิดแล้ว. บทว่า อากงฺขมานา ได้แก่ ปรารถนาอยู่ ต้องการอยู่ มุ่งหวังอยู่. บทว่า โสตฺถานํ ได้แก่ ความสวัสดี, ท่านประสงค์จะกล่าวว่า คือความเป็นอยู่แห่งธรรมทั้งปวงอันดีงาม งดงาม ดีเลิศ ซึ่งเป็นไปเพื่อประโยชน์ในปัจจุบันและสัมปรายภพ. บทว่า พฺรูหิ ได้แก่ ขอจงทรงแสดง ขอจงทรงประกาศ ขอจงตรัสบอก ขอจงทรงเปิดเผย ขอจงทรงจำแนก ขอจงทรงทำให้แจ้ง. บทว่า มงฺคลํ ได้แก่ เหตุแห่งความสำเร็จ เหตุแห่งความเจริญ เหตุแห่งสมบัติทั้งปวง. บทว่า อุตฺตมํ ได้แก่ อันวิเศษ อันประเสริฐ นำมาซึ่งประโยชน์สุขแก่โลกทั้งปวง. นี้เป็นการพรรณนาบทตามลำดับในคาถา.

අයං පන පිණ්ඩත්ථො – සො දෙවපුත්තො දසසහස්සචක්කවාළෙසු දෙවතා මඞ්ගලපඤ්හං සොතුකාමතාය ඉමස්මිං චක්කවාළෙ සන්නිපතිත්වා එකවාලග්ගකොටිඔකාසමත්තෙ දසපි වීසම්පි තිංසම්පි චත්තාලීසම්පි පඤ්ඤාසම්පි සට්ඨිපි සත්තතිපි අසීතිපි සුඛුමත්තභාවෙ නිම්මිනිත්වා සබ්බදෙවමාරබ්‍රහ්මානො සිරියා ච තෙජසා ච අධිග්ගය්හ විරොචමානං පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසින්නං භගවන්තං පරිවාරෙත්වා ඨිතා දිස්වා තස්මිඤ්ච සමයෙ අනාගතානම්පි සකලජම්බුදීපකානං මනුස්සානං චෙතසා චෙතොපරිවිතක්කමඤ්ඤාය සබ්බදෙවමනුස්සානං විචිකිච්ඡාසල්ලසමුද්ධරණත්ථං ආහ –

ส่วนนี้เป็นเนื้อความโดยสรุป – เทพบุตรนั้นเห็นเทวดาในหมื่นจักรวาล ผู้มีความปรารถนาจะฟังปัญหามงคล จึงประชุมกันในจักรวาลนี้ แล้วเนรมิตอัตภาพอันละเอียดอ่อน สิบองค์บ้าง ยี่สิบองค์บ้าง สามสิบองค์บ้าง สี่สิบองค์บ้าง ห้าสิบองค์บ้าง หกสิบองค์บ้าง เจ็ดสิบองค์บ้าง แปดสิบองค์บ้าง ในพื้นที่ประมาณปลายเส้นขนเส้นหนึ่ง ยืนแวดล้อมพระผู้มีพระภาคเจ้า ผู้ประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่ปูลาดไว้ ทรงรุ่งเรืองครอบงำเทวดา มาร และพรหมทั้งปวงด้วยพระสิริและพระเดชานุภาพ และในสมัยนั้น พระองค์ทรงทราบความตรึกแห่งใจของมนุษย์ทั้งหลายทั่วชมพูทวีปแม้ที่ยังมาไม่ถึงด้วยพระทัยแล้ว จึงได้กราบทูลเพื่อถอนลูกศรคือความสงสัยของเทวดาและมนุษย์ทั้งปวงว่า –

‘‘බහූ දෙවා මනුස්සා ච, මඞ්ගලානි අචින්තයුං;

ආකඞ්ඛමානා සොත්ථානං, බ්‍රූහි මඞ්ගලමුත්තම’’න්ති.

“เทวดาและมนุษย์เป็นอันมาก ปรารถนาความสวัสดี ได้พากันคิดถึงมงคลทั้งหลาย ขอพระองค์จงตรัสบอกมงคลอันสูงสุดเถิด”

තාසං දෙවතානං අනුමතියා මනුස්සානඤ්ච අනුග්ගහෙන මයා පුට්ඨො සමානො යං සබ්බෙසමෙව අම්හාකං එකන්තහිතසුඛාවහතො උත්තමං මඞ්ගලං, තං නො අනුකම්පං උපාදාය බ්‍රූහි භගවාති.

ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อข้าพระองค์ทูลถามแล้ว โดยความเห็นชอบของเทวดาเหล่านั้น และด้วยการอนุเคราะห์แก่มนุษย์ทั้งหลาย มงคลใดเป็นมงคลอันสูงสุด โดยนำมาซึ่งประโยชน์สุขส่วนเดียวแก่พวกข้าพระองค์ทั้งปวง ขอพระองค์อาศัยความอนุเคราะห์ โปรดตรัสบอกมงคลนั้นแก่พวกข้าพระองค์เถิด

අසෙවනාචාතිගාථාවණ්ණනා

พรรณนาคาถาว่าด้วยการไม่คบเป็นต้น

3. එවමෙතං දෙවපුත්තස්ස වචනං සුත්වා භගවා ‘‘අසෙවනා ච බාලාන’’න්ති ගාථමාහ. තත්ථ අසෙවනාති අභජනා අපයිරුපාසනා. බාලානන්ති බලන්ති අස්සසන්තීති බාලා, අස්සසිතපස්සසිතමත්තෙන ජීවන්ති, න පඤ්ඤාජීවිතෙනාති අධිප්පායො. තෙසං බාලානං. පණ්ඩිතානන්ති පණ්ඩන්තීති පණ්ඩිතා, සන්දිට්ඨිකසම්පරායිකෙසු අත්ථෙසු ඤාණගතියා ගච්ඡන්තීති අධිප්පායො. තෙසං පණ්ඩිතානං. සෙවනාති භජනා පයිරුපාසනා තංසහායතා තංසම්පවඞ්කතා තංසමඞ්ගිතා පූජාති සක්කාරගරුකාරමානනවන්දනා. පූජනෙය්‍යානන්ති පූජාරහානං. එතං මඞ්ගලමුත්තමන්ති යා ච බාලානං අසෙවනා, යා ච පණ්ඩිතානං සෙවනා, යා ච පූජනෙය්‍යානං පූජා, තං සබ්බං සම්පිණ්ඩෙත්වා ආහ ‘‘එතං මඞ්ගලමුත්තම’’න්ති. යං තයා පුට්ඨං ‘‘බ්‍රූහි මඞ්ගලමුත්තම’’න්ති, එත්ථ තාව එතං මඞ්ගලමුත්තමන්ති ගණ්හාහීති වුත්තං හොති. අයමෙතිස්සා ගාථාය පදවණ්ණනා.

๓. พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงสดับคำของเทพบุตรนั้นอย่างนี้แล้ว จึงตรัสพระคาถาว่า “อเสวนา จ พาลานํ” เป็นอาทิ. ในบทเหล่านั้น บทว่า อเสวนา คือ การไม่คบ, การไม่เข้าไปนั่งใกล้. บทว่า พาลานํ ความว่า ชนเหล่าใด ย่อมหายใจ คือมีชีวิตอยู่ ฉะนั้น ชนเหล่านั้นจึงชื่อว่า พาล อธิบายว่า มีชีวิตอยู่เพียงแค่ลมหายใจเข้าออก ไม่ได้มีชีวิตอยู่ด้วยปัญญา. (แห่ง) คนพาลเหล่านั้น. บทว่า ปณฺฑิตานํ ความว่า ชนเหล่าใด ย่อมดำเนินไป ฉะนั้น ชนเหล่านั้นจึงชื่อว่า บัณฑิต อธิบายว่า ย่อมดำเนินไปด้วยการดำเนินแห่งญาณในประโยชน์ทั้งในปัจจุบันและสัมปรายภพ. (แห่ง) บัณฑิตเหล่านั้น. บทว่า เสวนา คือ การคบ, การเข้าไปนั่งใกล้, ความเป็นสหาย, ความเกี่ยวข้อง, ความอยู่ร่วมกัน. บทว่า ปูชา คือ การสักการะ, การเคารพ, การนับถือ, การไหว้. บทว่า ปูชเนยฺยานํ คือ (แก่) บุคคลผู้ควรบูชา. บทว่า เอตํ มงฺคลมุตฺตมํ ความว่า การไม่คบคนพาลก็ดี, การคบบัณฑิตก็ดี, และการบูชาบุคคลที่ควรบูชาก็ดี, พระองค์ทรงรวบรวมธรรมทั้งหมดนั้นแล้วตรัสว่า “นี้เป็นมงคลอันสูงสุด”. ความว่า ท่านได้ทูลถามว่า “ขอพระองค์จงตรัสบอกมงคลอันสูงสุดเถิด” ในข้อนั้น พึงถือเอาว่า “นี้แลเป็นมงคลอันสูงสุด”. นี้เป็นการพรรณนาบทแห่งพระคาถานี้.

අත්ථවණ්ණනා [Pg.105] පනස්සා එවං වෙදිතබ්බා – එවමෙතං දෙවපුත්තස්ස වචනං සුත්වා භගවා ‘‘අසෙවනා ච බාලාන’’න්ති ඉමං ගාථමාහ. තත්ථ යස්මා චතුබ්බිධා ගාථා පුච්ඡිතගාථා, අපුච්ඡිතගාථා, සානුසන්ධිකගාථා, අනනුසන්ධිකගාථාති. තත්ථ ‘‘පුච්ඡාමි තං, ගොතම, භූරිපඤ්ඤ, කථඞ්කරො සාවකො සාධු හොතී’’ති (සු. නි. 378) ච ‘‘කථං නු ත්වං, මාරිස, ඔඝමතරී’’ති (සං. නි. 1.1) ච එවමාදීසු පුච්ඡිතෙන කථිතා පුච්ඡිතගාථා. ‘‘යං පරෙ සුඛතො ආහු, තදරියා ආහු දුක්ඛතො’’ති එවමාදීසු (සු. නි. 767) අපුච්ඡිතෙන අත්තජ්ඣාසයවසෙන කථිතා අපුච්ඡිතගාථා. සබ්බාපි බුද්ධානං ගාථා ‘‘සනිදානාහං, භික්ඛවෙ, ධම්මං දෙසෙස්සාමී’’ති (අ. නි. 3.126; කථා. 806) වචනතො සානුසන්ධිකගාථා. අනනුසන්ධිකගාථා ඉමස්මිං සාසනෙ නත්ථි. එවමෙතාසු ගාථාසු අයං දෙවපුත්තෙන පුච්ඡිතෙන භගවතා කථිතත්තා පුච්ඡිතගාථා. අයඤ්ච යථා ඡෙකො පුරිසො කුසලො මග්ගස්ස කුසලො අමග්ගස්ස මග්ගං පුට්ඨො පඨමං විජහිතබ්බං ආචික්ඛිත්වා පච්ඡා ගහෙතබ්බං ආචික්ඛති ‘‘අසුකස්මිං නාම ඨානෙ ද්වෙධාපථො හොති, තත්ථ වාමං මුඤ්චිත්වා දක්ඛිණං ගණ්හථා’’ති, එවං සෙවිතබ්බාසෙවිතබ්බෙසු අසෙවිතබ්බං ආචික්ඛිත්වා සෙවිතබ්බං ආචික්ඛති. භගවා ච මග්ගකුසලපුරිසසදිසො. යථාහ –

ส่วนการพรรณนาความแห่งพระคาถานั้น พึงทราบอย่างนี้ – พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงสดับคำของเทพบุตรนั้นอย่างนี้แล้ว จึงตรัสพระคาถานี้ว่า “อเสวนา จ พาลานํ”. ในเรื่องนั้น เพราะว่าคาถามี ๔ อย่าง คือ ปุจฉิตคาถา, อปุจฉิตคาถา, สานุสันธิกคาถา, และอนนุสันธิกคาถา. ในคาถา ๔ อย่างนั้น คาถาที่ตรัสตอบคำถามในตัวอย่างมีอาทิว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้มีปัญญากว้างขวาง ข้าพระองค์ขอทูลถามพระองค์ว่า สาวกทำอย่างไรจึงจะชื่อว่าดี” และ “ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ท่านข้ามโอฆะได้อย่างไร” ชื่อว่า ปุจฉิตคาถา. คาถาที่ตรัสขึ้นเองตามพระอัธยาศัย ไม่มีผู้ทูลถาม ในตัวอย่างมีอาทิว่า “สิ่งที่คนอื่นกล่าวว่าสุข พระอริยเจ้าทั้งหลายกล่าวว่านั่นเป็นทุกข์” ชื่อว่า อปุจฉิตคาถา. คาถาทั้งปวงของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ชื่อว่า สานุสันธิกคาถา เพราะพระดำรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมพร้อมทั้งเหตุ”. อนนุสันธิกคาถา ไม่มีในพระศาสนานี้. ในบรรดาคาถาเหล่านี้ คาถานี้ชื่อว่า ปุจฉิตคาถา เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบคำที่เทพบุตรทูลถาม. และเปรียบเหมือนบุรุษผู้ฉลาด ผู้ชำนาญในทางและมิใช่ทาง เมื่อถูกถามทาง ย่อมบอกทางที่ควรเว้นก่อน แล้วจึงบอกทางที่ควรดำเนินไปภายหลังว่า “ในสถานที่มีชื่อโน้น มีทางสองแพร่ง ในทางสองแพร่งนั้น ท่านทั้งหลายจงเว้นทางซ้ายแล้วจงถือเอาทางขวา” ฉันใด พระองค์ก็ฉันนั้น เมื่อจะทรงแสดงถึงบุคคลที่ควรคบและไม่ควรคบ ก็ทรงแสดงถึงบุคคลที่ไม่ควรคบก่อน แล้วจึงทรงแสดงถึงบุคคลที่ควรคบ. และพระผู้มีพระภาคเจ้าก็เปรียบเหมือนบุรุษผู้ฉลาดในทาง. ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘පුරිසො මග්ගකුසලොති ඛො, තිස්ස, තථාගතස්සෙතං අධිවචනං අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස. සො හි කුසලො ඉමස්ස ලොකස්ස, කුසලො පරස්ස ලොකස්ස, කුසලො මච්චුධෙය්‍යස්ස, කුසලො අමච්චුධෙය්‍යස්ස, කුසලො මාරධෙය්‍යස්ස, කුසලො අමාරධෙය්‍යස්සා’’ති.

“ดูก่อนติสสะ คำว่า ‘บุรุษผู้ฉลาดในทาง’ นี้แล เป็นชื่อของตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า. เพราะว่า พระองค์ทรงฉลาดในโลกนี้, ฉลาดในโลกหน้า, ฉลาดในแดนแห่งมัจจุ, ฉลาดในแดนที่ไม่มีมัจจุ, ฉลาดในแดนแห่งมาร, ฉลาดในแดนที่ไม่มีมาร”

තස්මා පඨමං අසෙවිතබ්බං ආචික්ඛන්තො ආහ – ‘‘අසෙවනා ච බාලානං, පණ්ඩිතානඤ්ච සෙවනා’’ති. විජහිතබ්බමග්ගො විය හි පඨමං බාලා න සෙවිතබ්බා න පයිරුපාසිතබ්බා, තතො ගහෙතබ්බමග්ගො විය පණ්ඩිතා සෙවිතබ්බා පයිරුපාසිතබ්බාති. කස්මා පන භගවතා මඞ්ගලං කථෙන්තෙන පඨමං බාලානමසෙවනා පණ්ඩිතානඤ්ච සෙවනා කථිතාති? වුච්චතෙ – යස්මා ඉමං දිට්ඨාදීසු මඞ්ගලදිට්ඨිං බාලසෙවනාය දෙවමනුස්සා ගණ්හිංසු, සා ච අමඞ්ගලං, තස්මා තෙසං තං ඉධලොකපරලොකත්ථභඤ්ජකං අකල්‍යාණමිත්තසංසග්ගං ගරහන්තෙන උභයලොකත්ථසාධකඤ්ච කල්‍යාණමිත්තසංසග්ගං [Pg.106] පසංසන්තෙන භගවතා පඨමං බාලානමසෙවනා පණ්ඩිතානඤ්ච සෙවනා කථිතාති.

เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงแสดงถึงบุคคลที่ไม่ควรคบก่อน จึงตรัสว่า – “การไม่คบคนพาลทั้งหลาย และการคบบัณฑิตทั้งหลาย”. เปรียบเหมือนทางที่ควรเว้นฉันใด คนพาลทั้งหลายไม่ควรคบ ไม่ควรเข้าไปนั่งใกล้ก่อนฉันนั้น, จากนั้น เปรียบเหมือนทางที่ควรดำเนินไปฉันใด บัณฑิตทั้งหลายควรคบ ควรเข้าไปนั่งใกล้ฉันนั้น. ถามว่า ก็เพราะเหตุไรเล่า เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสมงคล จึงตรัสการไม่คบคนพาลและการคบบัณฑิตไว้ก่อน? ตอบว่า เพราะว่า เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายยึดถือทิฏฐิว่าเป็นมงคลในสิ่งที่เห็นเป็นต้นนี้ ก็เพราะการคบคนพาล, และทิฏฐินั้นก็เป็นอมงคล, เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อทรงติเตียนการคบหากัลยาณมิตรที่ไม่ดีนั้น ซึ่งทำลายประโยชน์ในโลกนี้และโลกหน้าของเทวดาและมนุษย์เหล่านั้น และเมื่อทรงสรรเสริญการคบหากัลยาณมิตรที่ดี ซึ่งทำให้ประโยชน์ทั้งสองโลกสำเร็จ จึงตรัสการไม่คบคนพาลและการคบบัณฑิตไว้ก่อน.

තත්ථ බාලා නාම යෙ කෙචි පාණාතිපාතාදිඅකුසලකම්මපථසමන්නාගතා සත්තා, තෙ තීහාකාරෙහි ජානිතබ්බා. යථාහ ‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, බාලස්ස බාලලක්ඛණානී’’ති සුත්තං (අ. නි. 3.3; ම. නි. 3.246). අපිච පූරණකස්සපාදයො ඡ සත්ථාරො, දෙවදත්තකොකාලිකකටමොදකතිස්සඛණ්ඩදෙවියාපුත්තසමුද්දදත්තචිඤ්චමාණවිකාදයො අතීතකාලෙ ච දීඝවිදස්ස භාතාති ඉමෙ අඤ්ඤෙ ච එවරූපා සත්තා බාලාති වෙදිතබ්බා.

ในบทเหล่านั้น สัตว์เหล่าใดก็ตามที่ประกอบด้วยอกุศลกรรมบถมีปาณาติบาตเป็นต้น ชื่อว่า คนพาล. คนพาลเหล่านั้นพึงทราบได้ด้วยอาการ ๓ อย่าง. ดังที่ตรัสไว้ในสูตรว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ลักษณะของคนพาล ๓ ประการเหล่านี้”. อีกอย่างหนึ่ง เจ้าลัทธิ ๖ คน มีปูรณกัสสปเป็นต้น, พระเทวทัต, พระโกกาลิกะ, กฏโมทกติสสะ, ขัณฑเทวีบุตร, สมุทททัตตะ, นางจิญจมาณวิกา เป็นต้น, และในอดีตกาล พี่ชายของทีฆวิทุ, สัตว์เหล่านี้และสัตว์อื่น ๆ ที่มีลักษณะเช่นนี้ พึงทราบว่าเป็นคนพาล.

තෙ අග්ගිපදිත්තමිව අගාරං අත්තනා දුග්ගහිතෙන අත්තානඤ්චෙව අත්තනො වචනකාරකෙ ච විනාසෙන්ති. යථා දීඝවිදස්ස භාතා චතුබුද්ධන්තරං සට්ඨියොජනමත්තෙන අත්තභාවෙන උත්තානො පතිතො මහානිරයෙ පච්චති, යථා ච තස්ස දිට්ඨිං අභිරුචනකානි පඤ්ච කුලසතානි තස්සෙව සහබ්‍යතං උපපන්නානි මහානිරයෙ පච්චන්ති. වුත්තඤ්චෙතං භගවතා –

ชนเหล่านั้นย่อมทำลายทั้งตนเองและผู้ทำตามคำของตน ด้วยทิฏฐิอันตนถือเอาไม่ดี เหมือนเรือนที่ถูกไฟไหม้ ฉันใดก็ฉันนั้น เหมือนอย่างว่า พี่ชายของทีฆวินัยมีอัตภาพประมาณ ๖๐ โยชน์ ตกไปนอนหงายไหม้อยู่ในมหานรกตลอดช่วงเวลาสี่พุทธันดร และเหมือนอย่างว่า ตระกูล ๕๐๐ ตระกูลผู้ชื่นชอบทิฏฐิของเขานั้น ได้เข้าถึงความเป็นสหายของเขาแล้ว ย่อมไหม้อยู่ในมหานรก และคำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า –

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, නළාගාරා වා තිණාගාරා වා අග්ගි මුත්තො කූටාගාරානිපි ඩහති උල්ලිත්තාවලිත්තානි නිවාතානි ඵුසිතග්ගළානි පිහිතවාතපානානි, එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, යානි කානිචි භයානි උප්පජ්ජන්ති, සබ්බානි තානි බාලතො උප්පජ්ජන්ති, නො පණ්ඩිතතො. යෙ කෙචි උපද්දවා උප්පජ්ජන්ති…පෙ… යෙ කෙචි උපසග්ගා…පෙ… නො පණ්ඩිතතො. ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, සප්පටිභයො බාලො, අප්පටිභයො පණ්ඩිතො. සඋපද්දවො බාලො, අනුපද්දවො පණ්ඩිතො, සඋපසග්ගො බාලො, අනුපසග්ගො පණ්ඩිතො’’ති (අ. නි. 3.1).

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนไฟที่ลุกขึ้นจากเรือนไม้อ้อหรือเรือนหญ้า ย่อมไหม้แม้กระทั่งเรือนยอดที่ฉาบทาทั้งภายในภายนอก ไม่มีลมเข้า มีลิ่มสลักอันใส่ไว้ดีแล้ว มีหน้าต่างปิดสนิท ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล ภัยใดๆ ก็ตามที่เกิดขึ้น ภัยทั้งหมดนั้นย่อมเกิดขึ้นจากคนพาล ไม่ใช่จากบัณฑิต อุปัทวะใดๆ ก็ตามที่เกิดขึ้น...ฯลฯ... อุปสรรคใดๆ ก็ตามที่เกิดขึ้น...ฯลฯ... (ย่อมเกิดขึ้นจากคนพาล) ไม่ใช่จากบัณฑิต ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล คนพาลจึงมีภัย บัณฑิตไม่มีภัย คนพาลมีอุปัทวะ บัณฑิตไม่มีอุปัทวะ คนพาลมีอุปสรรค บัณฑิตไม่มีอุปสรรค

අපිච පූතිමච්ඡසදිසො බාලො, පූතිමච්ඡබන්ධපත්තපුටසදිසො හොති තදුපසෙවී, ඡඩ්ඩනීයතං ජිගුච්ඡනීයතඤ්ච පාපුණාති විඤ්ඤූනං. වුත්තඤ්චෙතං –

อีกอย่างหนึ่ง คนพาลเปรียบเหมือนปลาเน่า ผู้คบหาคนพาลนั้นย่อมเป็นเหมือนใบไม้ที่ใช้ห่อปลาเน่า ย่อมถึงความเป็นสิ่งที่วิญญูชนพึงทิ้งและน่ารังเกียจ และคำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า –

‘‘පූතිමච්ඡං කුසග්ගෙන, යො නරො උපනය්හති;

කුසාපි පූතී වායන්ති, එවං බාලූපසෙවනා’’ති. (ජා. 1.15.183;

2.22.1257);

นรชนใดใช้ปลายหญ้าคาห่อปลาเน่า แม้ใบหญ้าคาก็ย่อมส่งกลิ่นเหม็นฟุ้งไป การคบหาคนพาลก็เป็นฉันนั้น

අකිත්තිපණ්ඩිතො චාපි සක්කෙන දෙවානමින්දෙන වරෙ දිය්‍යමානෙ එවමාහ –

แม้อกิตติบัณฑิต เมื่อท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งทวยเทพประทานพรให้ ก็ได้กล่าวอย่างนี้ว่า –

‘‘බාලං [Pg.107] න පස්සෙ න සුණෙ, න ච බාලෙන සංවසෙ;

බාලෙනල්ලාපසල්ලාපං, න කරෙ න ච රොචයෙ.

ขออย่าได้เห็นคนพาล ขออย่าได้ฟังเรื่องของคนพาล และขออย่าได้อยู่ร่วมกับคนพาล ขออย่าได้เจรจาปราศรัยกับคนพาล และขออย่าได้ชอบใจการกระทำนั้นเลย

‘‘කින්නු තෙ අකරං බාලො, වද කස්සප කාරණං;

කෙන කස්සප බාලස්ස, දස්සනං නාභිකඞ්ඛසි.

ดูก่อนกัสสปะ คนพาลได้ทำอะไรให้ท่านหรือ ขอจงบอกเหตุผลเถิด ดูก่อนกัสสปะ เพราะเหตุไรท่านจึงไม่ปรารถนาจะเห็นคนพาล

‘‘අනයං නයති දුම්මෙධො, අධුරායං නියුඤ්ජති;

දුන්නයො සෙය්‍යසො හොති, සම්මා වුත්තො පකුප්පති;

විනයං සො න ජානාති, සාධු තස්ස අදස්සන’’න්ති. (ජා. 1.13.90-92);

คนมีปัญญาทรามย่อมแนะนำในทางที่ไม่ใช่ธุระ ย่อมชักนำในกิจอันไม่สมควร เมื่อถูกแนะนำไปในทางที่ผิด กลับสำคัญว่าดีกว่า เมื่อถูกกล่าวโดยชอบก็โกรธ เขาย่อมไม่รู้วินัย (คำสั่งสอน) การไม่เห็นเขาเสียเลยจึงเป็นการดี

එවං භගවා සබ්බාකාරෙන බාලූපසෙවනං ගරහන්තො ‘‘බාලානමසෙවනා මඞ්ගල’’න්ති වත්වා ඉදානි පණ්ඩිතසෙවනං පසංසන්තො ‘‘පණ්ඩිතානඤ්ච සෙවනා මඞ්ගල’’න්ති ආහ. තත්ථ පණ්ඩිතා නාම යෙ කෙචි පාණාතිපාතාවෙරමණිආදිදසකුසලකම්මපථසමන්නාගතා සත්තා, තෙ තීහාකාරෙහි ජානිතබ්බා. යථාහ ‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, පණ්ඩිතස්ස පණ්ඩිතලක්ඛණානී’’ති (අ. නි. 3.3; ම. නි. 3.253) සුත්තං. අපිච බුද්ධපච්චෙකබුද්ධඅසීතිමහාසාවකා අඤ්ඤෙ ච තථාගතස්ස සාවකා සුනෙත්තමහාගොවින්දවිධුරසරභඞ්ගමහොසධසුතසොමනිමිරාජ- අයොඝරකුමාරඅකිත්තිපණ්ඩිතාදයො ච පණ්ඩිතාති වෙදිතබ්බා.

ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงติเตียนการคบหาคนพาลโดยอาการทั้งปวง จึงตรัสว่า “การไม่คบคนพาลเป็นมงคล” บัดนี้ เมื่อจะทรงสรรเสริญการคบบัณฑิต จึงตรัสว่า “และการคบบัณฑิตเป็นมงคล” ในบทนั้น สัตว์เหล่าใดก็ตามผู้ประกอบด้วยกุศลกรรมบถ ๑๐ มีการงดเว้นจากปาณาติบาตเป็นต้น ชื่อว่าเป็นบัณฑิต บัณฑิตเหล่านั้นพึงทราบได้ด้วยอาการ ๓ อย่าง เหมือนดังพระสูตรที่ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ลักษณะของบัณฑิต ๓ ประการนี้เป็นลักษณะของบัณฑิต” อีกอย่างหนึ่ง พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า พระมหาสาวก ๘๐ รูป และสาวกอื่นของพระตถาคต และท่านผู้เช่น สุเนตตดาบส มหาโควินทพราหมณ์ วิธุรบัณฑิต สรภังคดาบส มโหสถบัณฑิต สุตโสมราช เนมิราช อโยฆรกุมาร อกิตติบัณฑิต เป็นต้น พึงทราบว่าเป็นบัณฑิต

තෙ භයෙ විය රක්ඛා අන්ධකාරෙ විය පදීපො ඛුප්පිපාසාදිදුක්ඛාභිභවෙ විය අන්නපානාදිප්පටිලාභො අත්තනො වචනකරානං සබ්බභයුපද්දවූපසග්ගවිද්ධංසනසමත්ථා හොන්ති. තථා හි තථාගතං ආගම්ම අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යා අපරිමාණා දෙවමනුස්සා ආසවක්ඛයං පත්තා, බ්‍රහ්මලොකෙ පතිට්ඨිතා, දෙවලොකෙ පතිට්ඨිතා, සුගතිලොකෙ උප්පන්නා, සාරිපුත්තත්ථෙරෙ චිත්තං පසාදෙත්වා චතූහි ච පච්චයෙහි ථෙරං උපට්ඨහිත්වා අසීති කුලසහස්සානි සග්ගෙ නිබ්බත්තානි. තථා මහාමොග්ගල්ලානමහාකස්සපප්පභුතීසු සබ්බමහාසාවකෙසු, සුනෙත්තස්ස සත්ථුනො සාවකා අප්පෙකච්චෙ බ්‍රහ්මලොකෙ උප්පජ්ජිංසු, අප්පෙකච්චෙ පරනිම්මිතවසවත්තීනං දෙවානං සහබ්‍යතං…පෙ… අප්පෙකච්චෙ ගහපතිමහාසාලානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජිංසු. වුත්තම්පි චෙතං –

บัณฑิตเหล่านั้นย่อมเป็นเหมือนผู้คุ้มครองในยามมีภัย เหมือนประทีปในที่มืด เหมือนการได้ข้าวและน้ำเป็นต้นในเมื่อถูกทุกข์คือความหิวและความกระหายเป็นต้นครอบงำ เป็นผู้สามารถเพื่อทำลายภัย อุปัทวะ และอุปสรรคทั้งปวงแก่ผู้ทำตามคำของตนได้ จริงอย่างนั้น เทวดาและมนุษย์จำนวนนับไม่ถ้วนประมาณไม่ได้ อาศัยพระตถาคตแล้ว ได้บรรลุความสิ้นอาสวะ ตั้งมั่นอยู่ในพรหมโลก ตั้งมั่นอยู่ในเทวโลก บังเกิดในสุคติโลก แปดหมื่นตระกูลทำจิตให้เลื่อมใสในพระสารีบุตรเถระและอุปัฏฐากพระเถระด้วยปัจจัย ๔ แล้ว ได้บังเกิดในสวรรค์ ฉันนั้นเหมือนกัน (แปดหมื่นตระกูลได้บังเกิดในสวรรค์) เพราะอุปัฏฐากพระมหาสาวกทั้งปวงมีพระมหาโมคคัลลานะและพระมหากัสสปะเป็นต้น สาวกของสุเนตตศาสดาบางพวกได้บังเกิดในพรหมโลก บางพวกได้เข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทพชั้นปรนิมมิตวสวัตดี...ฯลฯ... บางพวกได้เข้าถึงความเป็นสหายของคหบดีมหาศาล และคำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า –

‘‘නත්ථි, භික්ඛවෙ, පණ්ඩිතතො භයං, නත්ථි පණ්ඩිතතො උපද්දවො, නත්ථි පණ්ඩිතතො උපසග්ගො’’ති (අ. නි. 3.1).

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภัยย่อมไม่มีจากบัณฑิต อุปัทวะย่อมไม่มีจากบัณฑิต อุปสรรคย่อมไม่มีจากบัณฑิต

අපිච [Pg.108] තගරමාලාදිගන්ධසදිසො පණ්ඩිතො, තගරමාලාදිගන්ධබන්ධපලිවෙඨනපත්තසදිසො හොති තදුපසෙවී, භාවනීයතං මනුඤ්ඤතඤ්ච ආපජ්ජති විඤ්ඤූනං. වුත්තම්පි චෙතං –

อีกอย่างหนึ่ง บัณฑิตเปรียบเหมือนของหอมมีพวงดอกกฤษณาเป็นต้น ผู้คบบัณฑิตนั้นย่อมเป็นเหมือนใบไม้ที่ใช้ห่อของหอมมีพวงดอกกฤษณาเป็นต้น ย่อมถึงความเป็นที่น่าเจริญใจและน่าพอใจของวิญญูชนทั้งหลาย และคำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า –

‘‘තගරඤ්ච පලාසෙන, යො නරො උපනය්හති;

පත්තාපි සුරභී වායන්ති, එවං ධීරූපසෙවනා’’ති. (ඉතිවු. 76;

ජා. 1.15.184;

2.22.1258);

นรชนใดใช้ใบทองกวาวห่อดอกกฤษณา แม้ใบไม้ก็ย่อมส่งกลิ่นหอมฟุ้งไป การคบหาบัณฑิตก็เป็นฉันนั้น

අකිත්තිපණ්ඩිතො චාපි සක්කෙන දෙවානමින්දෙන වරෙ දිය්‍යමානෙ එවමාහ –

แม้อกิตติบัณฑิต เมื่อท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งทวยเทพประทานพรให้ ก็ได้กล่าวอย่างนี้ว่า –

‘‘ධීරං පස්සෙ සුණෙ ධීරං, ධීරෙන සහ සංවසෙ;

ධීරෙනල්ලාපසල්ලාපං, තං කරෙ තඤ්ච රොචයෙ.

ขอได้โปรดให้ข้าพเจ้าได้เห็นบัณฑิต ได้ฟังเรื่องของบัณฑิต ขอได้โปรดให้อยู่ร่วมกับบัณฑิต ขอได้โปรดให้ได้เจรจาปราศรัยกับบัณฑิต และขอได้โปรดให้ชอบใจบัณฑิตนั้นด้วย

‘‘කින්නු තෙ අකරං ධීරො, වද කස්සප කාරණං;

කෙන කස්සප ධීරස්ස, දස්සනං අභිකඞ්ඛසි.

ดูก่อนกัสสปะ บัณฑิตได้ทำอะไรให้ท่านหรือ ขอจงบอกเหตุผลเถิด ดูก่อนกัสสปะ เพราะเหตุไรท่านจึงปรารถนาจะเห็นบัณฑิต

‘‘නයං නයති මෙධාවී, අධුරායං න යුඤ්ජති;

සුනයො සෙය්‍යසො හොති, සම්මා වුත්තො න කුප්පති;

විනයං සො පජානාති, සාධු තෙන සමාගමො’’ති. (ජා. 1.13.94-96);

ผู้มีปัญญาย่อมแนะนำในทางที่ควร ไม่ชักนำในกิจอันไม่สมควร เมื่อถูกแนะนำดีแล้วย่อมประเสริฐขึ้น เมื่อถูกกล่าวโดยชอบก็ไม่โกรธ เขาย่อมรู้วินัย (คำสั่งสอน) การสมาคมกับเขาจึงเป็นการดี

එවං භගවා සබ්බාකාරෙන පණ්ඩිතසෙවනං පසංසන්තො ‘‘පණ්ඩිතානං සෙවනා මඞ්ගල’’න්ති වත්වා ඉදානි තාය බාලානං අසෙවනාය පණ්ඩිතානං සෙවනාය ච අනුපුබ්බෙන පූජනෙය්‍යභාවං උපගතානං පූජං පසංසන්තො ‘‘පූජා ච පූජනෙය්‍යානං මඞ්ගල’’න්ති ආහ. තත්ථ පූජනෙය්‍යා නාම සබ්බදොසවිරහිතත්තා සබ්බගුණසමන්නාගතත්තා ච බුද්ධා භගවන්තො, තතො පච්ඡා පච්චෙකබුද්ධා, අරියසාවකා ච. තෙසඤ්හි පූජා අප්පකාපි දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය හොති, සුමනමාලාකාරමල්ලිකාදයො චෙත්ථ නිදස්සනං.

ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงสรรเสริญการคบบัณฑิตโดยอาการทั้งปวง จึงตรัสว่า “การคบบัณฑิตเป็นมงคล” บัดนี้ เมื่อจะทรงสรรเสริญการบูชาบุคคลผู้ถึงความเป็นปูชนียบุคคลโดยลำดับ ด้วยการไม่คบคนพาลและการคบบัณฑิตนั้น จึงตรัสว่า “และการบูชาบุคคลที่ควรบูชาเป็นมงคล” ในบทนั้น ชื่อว่าปูชนียบุคคล ได้แก่ พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลาย เพราะปราศจากโทษทั้งปวงและเพราะประกอบด้วยคุณทั้งปวง ต่อจากนั้นได้แก่ พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย และพระอริยสาวกทั้งหลาย จริงอยู่ การบูชาแก่ท่านเหล่านั้นแม้เพียงเล็กน้อย ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุข ตลอดกาลนาน นายสุมนมาลาการและนางมัลลิกาเป็นต้น เป็นอุทาหรณ์ในเรื่องนี้

තත්ථෙකං නිදස්සනමත්තං භණාම – භගවා හි එකදිවසං පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය රාජගහං පිණ්ඩාය පාවිසි. අථ ඛො සුමනමාලාකාරො රඤ්ඤො මාගධස්ස සෙනියස්ස බිම්බිසාරස්ස පුප්ඵානි ගහෙත්වා ගච්ඡන්තො අද්දස භගවන්තං නගරද්වාරමනුප්පත්තං පාසාදිකං පසාදනීයං ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණාසීතානුබ්‍යඤ්ජනප්පටිමණ්ඩිතං බුද්ධසිරියා ජලන්තං, දිස්වානස්ස එතදහොසි ‘‘රාජා පුප්ඵානි ගහෙත්වා සතං වා සහස්සං වා දදෙය්‍ය[Pg.109], තඤ්ච ඉධලොකමත්තමෙව සුඛං භවෙය්‍ය, භගවතො පන පූජා අප්පමෙය්‍යඅසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යඵලා දීඝරත්තං හිතසුඛාවහා හොති, හන්දාහං ඉමෙහි පුප්ඵෙහි භගවන්තං පූජෙමී’’ති පසන්නචිත්තො එකං පුප්ඵමුට්ඨිං ගහෙත්වා භගවතො පටිමුඛං ඛිපි, පුප්ඵානි ආකාසෙන ගන්ත්වා භගවතො උපරි මාලාවිතානං හුත්වා අට්ඨංසු. මාලාකාරො තමානුභාවං දිස්වා පසන්නතරචිත්තො පුන එකං පුප්ඵමුට්ඨිං ඛිපි, තානිපි ගන්ත්වා මාලාකඤ්චුකො හුත්වා අට්ඨංසු. එවං අට්ඨ පුප්ඵමුට්ඨියො ඛිපි, තානි ගන්ත්වා පුප්ඵකූටාගාරං හුත්වා අට්ඨංසු.

ในเรื่องนั้น เราจะขอยกอุทาหรณ์มาแสดงเรื่องหนึ่ง ด้วยว่า ในวันหนึ่ง เวลาเช้า พระผู้มีพระภาคทรงนุ่งสบงแล้ว ทรงถือบาตรและจีวรเสด็จเข้าไปยังกรุงราชคฤห์เพื่อบิณฑบาต ครั้งนั้น นายสุมนมาลาการถือดอกไม้ไปเพื่อถวายพระเจ้าพิมพิสาร ผู้เป็นใหญ่ในแคว้นมคธ ผู้มีเสนามาก ได้เห็นพระผู้มีพระภาคผู้เสด็จถึงประตูพระนคร ผู้ทรงน่าเลื่อมใส ก่อให้เกิดความเลื่อมใส ทรงประดับด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ และอนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ รุ่งเรืองด้วยพุทธสิริ ครั้นเห็นแล้ว ได้มีความคิดดังนี้ว่า "พระราชาเมื่อทรงรับดอกไม้แล้ว พึงพระราชทานทรัพย์ ๑๐๐ กหาปณะ หรือ ๑,๐๐๐ กหาปณะ และทรัพย์นั้นพึงเป็นความสุขเพียงในโลกนี้เท่านั้น แต่การบูชาพระผู้มีพระภาคย่อมมีผลประมาณมิได้นับมิได้ นำมาซึ่งประโยชน์และความสุขตลอดกาลนาน เอาเถิด เราจะบูชาพระผู้มีพระภาคด้วยดอกไม้เหล่านี้" เขาผู้มีจิตเลื่อมใสแล้ว จึงหยิบดอกไม้กำหนึ่งซัดไปตรงพระพักตร์พระผู้มีพระภาค ดอกไม้เหล่านั้นลอยไปในอากาศ กลายเป็นเพดานดอกไม้อยู่เบื้องบนพระผู้มีพระภาคแล้วตั้งอยู่ นายมาลาการเห็นอานุภาพนั้นแล้ว มีจิตเลื่อมใสยิ่งขึ้น จึงซัดดอกไม้ไปอีกกำหนึ่ง แม้ดอกไม้เหล่านั้นก็ลอยไปกลายเป็นเสื้อคลุมดอกไม้แล้วตั้งอยู่ เขาซัดดอกไม้ไป ๘ กำ ด้วยประการฉะนี้ ดอกไม้เหล่านั้นลอยไปกลายเป็นเรือนยอดดอกไม้แล้วตั้งอยู่

භගවා අන්තොකූටාගාරෙ අහොසි, මහාජනකායො සන්නිපති. භගවා මාලාකාරං පස්සන්තො සිතං පාත්වාකාසි. ආනන්දත්ථෙරො ‘‘න බුද්ධා අහෙතූ අපච්චයා සිතං පාතුකරොන්තී’’ති සිතකාරණං පුච්ඡි. භගවා ආහ ‘‘එසො, ආනන්ද, මාලාකාරො ඉමිස්සා පූජාය ආනුභාවෙන සතසහස්සකප්පෙ දෙවෙසු ච මනුස්සෙසු ච සංසරිත්වා පරියොසානෙ සුමනිස්සරො නාම පච්චෙකබුද්ධො භවිස්සතී’’ති. වචනපරියොසානෙ ධම්මදෙසනත්ථං ඉමං ගාථං අභාසි –

พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ภายในเรือนยอด มหาชนได้ประชุมกัน พระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรนายมาลาการแล้วทรงแย้มพระโอษฐ์ พระอานนทเถระคิดว่า "พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่ทรงแย้มพระโอษฐ์โดยไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย" จึงทูลถามถึงเหตุแห่งการทรงแย้มพระโอษฐ์ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ดูก่อนอานนท์ นายมาลาการนี้ ด้วยอานุภาพแห่งการบูชานี้ ท่องเที่ยวไปในเทวโลกและมนุษยโลกตลอดแสนกัปป์ ในที่สุดจักได้เป็นพระปัจเจกพุทธเจ้าพระนามว่า สุมนอิสสระ" ในเวลาจบพระดำรัส เพื่อจะทรงแสดงธรรม จึงได้ตรัสพระคาถานี้ว่า

‘‘තඤ්ච කම්මං කතං සාධු, යං කත්වා නානුතප්පති;

යස්ස පතීතො සුමනො, විපාකං පටිසෙවතී’’ති. (ධ. ප. 68);

"บุคคลทำกรรมใดแล้วไม่เดือดร้อนในภายหลัง มีใจยินดีปรีดา เสวยวิบากของกรรมใด กรรมนั้นแล อันบุคคลทำแล้วเป็นความดี"

ගාථාවසානෙ චතුරාසීතියා පාණසහස්සානං ධම්මාභිසමයො අහොසි. එවං අප්පකාපි තෙසං පූජා දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය හොතීති වෙදිතබ්බා. සා ච ආමිසපූජාව, කො පන වාදො පටිපත්තිපූජාය? යතො යෙ කුලපුත්තා සරණගමනසික්ඛාපදප්පටිග්ගහණෙන උපොසථඞ්ගසමාදානෙන චතුපාරිසුද්ධිසීලාදීහි ච අත්තනො ගුණෙහි භගවන්තං පූජෙන්ති, කො තෙසං පූජාඵලං වණ්ණයිස්සති? තෙ හි තථාගතං පරමාය පූජාය පූජෙන්තීති වුත්තා. යථාහ –

ในเวลาจบพระคาถา ธรรมาภิสมัยได้มีแก่สัตว์แปดหมื่นสี่พัน พึงทราบว่า การบูชาท่านผู้ควรบูชาเหล่านั้น แม้เพียงเล็กน้อย ก็ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขตลอดกาลนาน ด้วยประการฉะนี้ และการบูชานั้นเป็นเพียงอามิสบูชาเท่านั้น จะกล่าวไปไยถึงปฏิบัติบูชาเล่า? เพราะว่า กุลบุตรเหล่าใดบูชาพระผู้มีพระภาคด้วยคุณของตน คือ ด้วยการรับสรณคมน์และสิกขาบท ด้วยการสมาทานอุโบสถศีล และด้วยจตุปาริสุทธิศีลเป็นต้น ใครเล่าจะพรรณนาผลแห่งการบูชาของกุลบุตรเหล่านั้นได้? เพราะท่านเหล่านั้น ได้ชื่อว่าบูชาพระตถาคตด้วยการบูชาอย่างยิ่ง ดังที่ตรัสไว้ว่า

‘‘යො ඛො, ආනන්ද, භික්ඛු වා භික්ඛුනී වා උපාසකො වා උපාසිකා වා ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නො විහරති සාමීචිප්පටිපන්නො අනුධම්මචාරී, සො තථාගතං සක්කරොති ගරුං කරොති මානෙති පූජෙති අපචියති පරමාය පූජායා’’ති (දී. නි. 2.199).

"ดูก่อนอานนท์ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก หรืออุบาสิกาใดแล เป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมอยู่ เป็นผู้ปฏิบัติชอบ ประพฤติตามธรรม ผู้นั้นย่อมสักการะ เคารพ นับถือ บูชา ยำเกรงพระตถาคต ด้วยการบูชาอย่างยิ่ง"

එතෙනානුසාරෙන පච්චෙකබුද්ධඅරියසාවකානම්පි පූජාය හිතසුඛාවහතා වෙදිතබ්බා.

ตามนัยนี้ พึงทราบว่า แม้การบูชาพระปัจเจกพุทธเจ้าและพระอริยสาวกทั้งหลาย ก็นำมาซึ่งประโยชน์และความสุข

අපිච [Pg.110] ගහට්ඨානං කනිට්ඨස්ස ජෙට්ඨො භාතාපි භගිනීපි පූජනෙය්‍යා, පුත්තස්ස මාතාපිතරො, කුලවධූනං සාමිකසස්සුසසුරාති එවමෙත්ථ පූජනෙය්‍යා වෙදිතබ්බා. එතෙසම්පි හි පූජා කුසලධම්මසඞ්ඛාතත්තා ආයුආදිවුඩ්ඪිහෙතුත්තා ච මඞ්ගලමෙව. වුත්තඤ්හෙතං –

อีกอย่างหนึ่ง สำหรับคฤหัสถ์ น้องพึงบูชาพี่ชายหรือพี่สาว บุตรพึงบูชาบิดามารดา สะใภ้พึงบูชาสามีและพ่อแม่ของสามี พึงทราบว่าบุคคลผู้ควรบูชาในมงคลข้อนี้มีดังนี้ เพราะว่า การบูชาบุคคลแม้เหล่านี้ ก็เป็นมงคลทีเดียว เพราะนับเนื่องในกุศลธรรม และเพราะเป็นเหตุแห่งความเจริญด้วยอายุเป็นต้น จริงดังคำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘තෙ මත්තෙය්‍යා භවිස්සන්ති පෙත්තෙය්‍යා සාමඤ්ඤා බ්‍රහ්මඤ්ඤා කුලෙ ජෙට්ඨාපචායිනො, ඉදං කුසලං ධම්මං සමාදාය වත්තිස්සන්ති, තෙ තෙසං කුසලානං ධම්මානං සමාදානහෙතු ආයුනාපි වඩ්ඪිස්සන්ති, වණ්ණෙනපි වඩ්ඪිස්සන්තී’’තිආදි (දී. නි. 3.105).

"บุตรธิดาเหล่านั้นจักปฏิบัติชอบในมารดา จักปฏิบัติชอบในบิดา จักปฏิบัติชอบในสมณะ จักปฏิบัติชอบในพราหมณ์ จักอ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ในตระกูล จักสมาทานกุศลธรรมนี้ประพฤติอยู่, บุตรธิดาเหล่านั้น เพราะเหตุที่สมาทานกุศลธรรมเหล่านั้น จักเจริญด้วยอายุบ้าง จักเจริญด้วยวรรณะบ้าง" เป็นต้น

ඉදානි යස්මා ‘‘යං යත්ථ මඞ්ගලං. වවත්ථපෙත්වා තං තස්ස, මඞ්ගලත්තං විභාවයෙ’’ති ඉති මාතිකා නික්ඛිත්තා, තස්මා ඉදං වුච්චති – එවමෙතිස්සා ගාථාය බාලානං අසෙවනා, පණ්ඩිතානං සෙවනා, පූජනෙය්‍යානඤ්ච පූජාති තීණි මඞ්ගලානි වුත්තානි. තත්ථ බාලානං අසෙවනා බාලසෙවනපච්චයභයාදිපරිත්තාණෙන උභයලොකත්ථහෙතුත්තා, පණ්ඩිතානං සෙවනා පූජනෙය්‍යානං පූජා ච තාසං ඵලවිභූතිවණ්ණනායං වුත්තනයෙනෙව නිබ්බානසුගතිහෙතුත්තා මඞ්ගලන්ති වෙදිතබ්බා. ඉතො පරං තු මාතිකං අදස්සෙත්වා එව යං යත්ථ මඞ්ගලං, තං වවත්ථපෙත්වා තස්ස මඞ්ගලත්තං විභාවයිස්සාමාති.

บัดนี้ เพราะเหตุที่ท่านตั้งมาติกาไว้ว่า "มงคลใดมีในบทใด พึงกำหนดมงคลนั้นในบทนั้น แล้วพรรณนาความเป็นมงคลของมงคลนั้น" ฉะนั้น จึงกล่าวคำนี้ว่า ในพระคาถานี้ ท่านกล่าวถึงมงคล ๓ ประการ คือ การไม่คบคนพาล ๑ การคบบัณฑิต ๑ และการบูชาบุคคลผู้ควรบูชา ๑ ด้วยประการฉะนี้ ในมงคล ๓ ประการนั้น พึงทราบว่า การไม่คบคนพาล เป็นมงคล เพราะป้องกันภัยเป็นต้นอันมีจากการคบคนพาลเป็นปัจจัย และเพราะเป็นเหตุแห่งประโยชน์ในโลกทั้งสอง ส่วนการคบบัณฑิต และการบูชาบุคคลผู้ควรบูชา พึงทราบว่าเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุแห่งพระนิพพานและสุคติ ตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในการพรรณนาถึงความวิเศษแห่งผลของมงคลเหล่านั้น แต่ต่อจากนี้ไป เราจักไม่แสดงมาติกา กำหนดมงคลใดในบทใดแล้ว จักพรรณนาความเป็นมงคลของมงคลนั้นในบทนั้นทีเดียว

නිට්ඨිතා අසෙවනා ච බාලානන්ති ඉමිස්සා ගාථාය අත්ථවණ්ණනා.

อรรถกถาแห่งพระคาถาว่า "อเสวนา จ พาลานํ" จบแล้ว

පතිරූපදෙසවාසොචාතිගාථාවණ්ණනා

การพรรณนาความแห่งพระคาถาว่า ปติรูปเทสวาโส จ เป็นต้น

4. එවං භගවා ‘‘බ්‍රූහි මඞ්ගලමුත්තම’’න්ති එකං අජ්ඣෙසිතොපි අප්පං යාචිතො බහුදායකො උළාරපුරිසො විය එකාය ගාථාය තීණි මඞ්ගලානි වත්වා තතො උත්තරිපි දෙවතානං සොතුකාමතාය මඞ්ගලානමත්ථිතාය යෙසං යෙසං යං යං අනුකුලං, තෙ තෙ සත්තෙ තත්ථ තත්ථ මඞ්ගලෙ නියොජෙතුකාමතාය ච ‘‘පතිරූපදෙසවාසො චා’’තිආදීහි ගාථාහි පුනපි අනෙකානි මඞ්ගලානි වත්තුමාරද්ධො. තත්ථ පඨමගාථාය තාව පතිරූපොති අනුච්ඡවිකො. දෙසොති ගාමොපි නිගමොපි නගරම්පි ජනපදොපි යො කොචි සත්තානං නිවාසො ඔකාසො. වාසොති තත්ථ [Pg.111] නිවාසො. පුබ්බෙති පුරා අතීතාසු ජාතීසු. කතපුඤ්ඤතාති උපචිතකුසලතා. අත්තාති චිත්තං වුච්චති සකලො වා අත්තභාවො, සම්මාපණිධීති තස්ස අත්තනො සම්මා පණිධානං නියුඤ්ජනං, ඨපනන්ති වුත්තං හොති. සෙසං වුත්තනයමෙවාති. අයමෙත්ථ පදවණ්ණනා.

พระผู้มีพระภาค แม้จะทรงถูกทูลอาราธนาถึงมงคลข้อเดียวว่า "ขอพระองค์จงตรัสบอกมงคลอันสูงสุด" ก็ทรงเป็นดุจบุรุษผู้ยิ่งใหญ่ ผู้ถูกขอของเล็กน้อยแต่ให้ของมาก ได้ตรัสมงคล ๓ ประการด้วยพระคาถาเดียวแล้ว ด้วยประการฉะนี้ ต่อจากนั้นไปอีก ก็ทรงปรารภที่จะตรัสมงคลอีกหลายประการด้วยพระคาถาทั้งหลายมี "ปฏิรูปเทสวาโส จ" เป็นต้น เพราะเทวดาทั้งหลายมีความปรารถนาจะฟัง เพราะมงคลทั้งหลายยังมีอยู่ และเพราะทรงมีพระประสงค์จะชักนำสัตว์เหล่านั้นๆ ผู้ซึ่งมงคลข้อใดข้อหนึ่งเหมาะแก่ตน ให้ตั้งอยู่ในมงคลนั้นๆ ในบรรดาบทเหล่านั้น ในพระคาถาแรกก่อน คำว่า ปฏิรูโป ได้แก่ ประเทศอันสมควร คำว่า เทโส ได้แก่ หมู่บ้าน นิคม นคร หรือชนบท หรือโอกาสใดๆ อันเป็นที่อยู่ของสัตว์ทั้งหลาย คำว่า วาโส ได้แก่ การอยู่ในประเทศนั้น คำว่า ปุพฺเพ ได้แก่ ในกาลก่อน คือ ในชาติทั้งหลายที่ล่วงไปแล้ว คำว่า กตปุญฺญตา ได้แก่ ความเป็นผู้มีกุศลอันสั่งสมไว้แล้ว คำว่า อตฺตา ท่านกล่าวหมายถึงจิต หรืออัตภาพทั้งหมด คำว่า สมฺมาปณิธิ ได้แก่ การตั้งตนไว้ชอบ คือ การประกอบ การตั้งไว้ซึ่งตนนั้นโดยชอบ ส่วนบทที่เหลือก็มีนัยดังที่กล่าวแล้ว นี้เป็นการพรรณนาบทในพระคาถานี้

අත්ථවණ්ණනා පන එවං වෙදිතබ්බා – පතිරූපදෙසවාසො නාම යත්ථ චතස්සො පරිසා විචරන්ති, දානාදීනි පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි වත්තන්ති, නවඞ්ගං සත්ථු සාසනං දිබ්බති, තත්ථ නිවාසො සත්තානං පුඤ්ඤකිරියාය පච්චයත්තා මඞ්ගලන්ති වුච්චති. සීහළදීපපවිට්ඨකෙවට්ටාදයො චෙත්ථ නිදස්සනං.

ส่วนการอธิบายเนื้อความพึงทราบดังนี้ ชื่อว่า ปติรูปเทสวาสะ (การอยู่ในถิ่นที่เหมาะสม) คือ ในสถานที่ใดบริษัท 4 ท่องเที่ยวไป บุญกิริยาวัตถุทั้งหลายมีการให้ทานเป็นต้นดำเนินไป พระสัทธรรมคำสอนของพระศาสดามีองค์ 9 รุ่งเรือง การอยู่อาศัยในสถานที่นั้น เพราะเป็นปัจจัยแก่การทำบุญของสัตว์ทั้งหลาย จึงเรียกว่าเป็นมงคล ในเรื่องนี้ มีพวกชาวประมงเป็นต้นที่เข้าไปยังเกาะสีหลเป็นตัวอย่าง

අපරො නයො – පතිරූපදෙසවාසො නාම භගවතො බොධිමණ්ඩප්පදෙසො ධම්මචක්කවත්තිතප්පදෙසො ද්වාදසයොජනාය පරිසාය මජ්ඣෙ සබ්බතිත්ථියමතං භින්දිත්වා යමකපාටිහාරියදස්සිතකණ්ඩම්බ රුක්ඛමූලප්පදෙසො දෙවොරොහණප්පදෙසො, යො වා පනඤ්ඤොපි සාවත්ථිරාජගහාදි බුද්ධාධිවාසප්පදෙසො, තත්ථ නිවාසො සත්තානං ඡඅනුත්තරියප්පටිලාභපච්චයතො මඞ්ගලන්ති වුච්චති.

อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า ปติรูปเทสวาสะ คือ สถานที่ตรัสรู้ของพระผู้มีพระภาคเจ้า สถานที่ทรงแสดงธรรมจักร สถานที่ ณ โคนต้นมะม่วงของนายคัณฑะที่ทรงแสดงยมกปาฏิหาริย์ทำลายลัทธิของเดียรถีย์ทั้งปวงท่ามกลางบริษัท 12 โยชน์ สถานที่เสด็จลงจากเทวโลก หรือสถานที่ประทับของพระพุทธเจ้าอื่นๆ มีกรุงสาวัตถีและกรุงราชคฤห์เป็นต้น การอยู่อาศัยในสถานที่นั้น เพราะเป็นปัจจัยแก่การได้มาซึ่งอนุตตริยะ 6 ประการของสัตว์ทั้งหลาย จึงเรียกว่าเป็นมงคล

අපරො නයො (මහාව. 259) – පුරත්ථිමාය දිසාය ගජඞ්ගලං නාම නිගමො, තස්ස පරෙන මහාසාලා, තතො පරං පච්චන්තිමා ජනපදා, ඔරතො මජ්ඣෙ. දක්ඛිණපුරත්ථිමාය දිසාය සල්ලවතී නාම නදී, තතො පරං පච්චන්තිමා ජනපදා, ඔරතො මජ්ඣෙ. දක්ඛිණාය දිසාය සෙතකණ්ණිකං නාම නිගමො, තතො පරං පච්චන්තිමා ජනපදා, ඔරතො මජ්ඣෙ. පච්ඡිමාය දිසාය ථූණං නාම බ්‍රාහ්මණගාමො, තතො පරං පච්චන්තිමා ජනපදා, ඔරතො මජ්ඣෙ. උත්තරාය දිසාය උසීරද්ධජො නාම පබ්බතො, තතො පරං පච්චන්තිමා ජනපදා, ඔරතො මජ්ඣෙ. අයං මජ්ඣිමදෙසො ආයාමෙන තීණි යොජනසතානි, විත්ථාරෙන අඩ්ඪතෙය්‍යානි, පරික්ඛෙපෙන නව යොජනසතානි හොන්ති. එසො පතිරූපදෙසො නාම.

อีกนัยหนึ่ง (มหาวรรค 259) ในทิศตะวันออก มีนิคมชื่อกชังคละ ถัดจากนั้นไปมีต้นรังใหญ่ (มหาสาละ) ถัดจากนั้นไปเป็นปัจจันตชนบท ส่วนพื้นที่ภายใน (จากจุดนั้นมา) เป็นมัชฌิมประเทศ ในทิศตะวันออกเฉียงใต้ มีแม่น้ำชื่อสัลลวดี ถัดจากนั้นไปเป็นปัจจันตชนบท ส่วนพื้นที่ภายในเป็นมัชฌิมประเทศ ในทิศใต้ มีนิคมชื่อเสตกัณณิกะ ถัดจากนั้นไปเป็นปัจจันตชนบท ส่วนพื้นที่ภายในเป็นมัชฌิมประเทศ ในทิศตะวันตก มีหมู่บ้านพราหมณ์ชื่อถูณะ ถัดจากนั้นไปเป็นปัจจันตชนบท ส่วนพื้นที่ภายในเป็นมัชฌิมประเทศ ในทิศเหนือ มีภูเขาชื่ออุสีรธชะ ถัดจากนั้นไปเป็นปัจจันตชนบท ส่วนพื้นที่ภายในเป็นมัชฌิมประเทศ มัชฌิมประเทศนี้ โดยยาว 300 โยชน์ โดยกว้าง 250 โยชน์ โดยรอบ 900 โยชน์ นี้ชื่อว่า ปติรูปเทส (ถิ่นที่เหมาะสม)

එත්ථ චතුන්නං මහාදීපානං ද්විසහස්සානං පරිත්තදීපානඤ්ච ඉස්සරියාධිපච්චකාරකා චක්කවත්තී උප්පජ්ජන්ති, එකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං කප්පසතසහස්සඤ්ච පාරමියො පූරෙත්වා සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානාදයො මහාසාවකා උප්පජ්ජන්ති, ද්වෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි කප්පසතසහස්සඤ්ච පාරමියො පූරෙත්වා පච්චෙකබුද්ධා, චත්තාරි අට්ඨ සොළස වා අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි කප්පසතසහස්සඤ්ච පාරමියො පූරෙත්වා [Pg.112] සම්මාසම්බුද්ධා උප්පජ්ජන්ති. තත්ථ සත්තා චක්කවත්තිරඤ්ඤො ඔවාදං ගහෙත්වා පඤ්චසු සීලෙසු පතිට්ඨාය සග්ගපරායණා හොන්ති. තථා පච්චෙකබුද්ධානං ඔවාදෙ පතිට්ඨාය, සම්මාසම්බුද්ධානං පන බුද්ධසාවකානං ඔවාදෙ පතිට්ඨාය සග්ගපරායණා නිබ්බානපරායණා ච හොන්ති. තස්මා තත්ථ වාසො ඉමාසං සම්පත්තීනං පච්චයතො මඞ්ගලන්ති වුච්චති.

ในมัชฌิมประเทศนี้ พระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงใช้อำนาจความเป็นใหญ่ในทวีปใหญ่ทั้ง 4 และทวีปน้อยบริวาร 2,000 ย่อมบังเกิดขึ้น พระมหาสาวกทั้งหลายมีพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะเป็นต้น บำเพ็ญบารมี 1 อสงไขยกับอีกแสนกัปแล้วย่อมบังเกิดขึ้น พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายบำเพ็ญบารมี 2 อสงไขยกับอีกแสนกัปแล้วย่อมบังเกิดขึ้น หรือพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายบำเพ็ญบารมี 4 อสงไขย 8 อสงไขย หรือ 16 อสงไขยกับอีกแสนกัปแล้วย่อมบังเกิดขึ้น ในมัชฌิมประเทศนั้น สัตว์ทั้งหลายรับโอวาทของพระเจ้าจักรพรรดิแล้ว ตั้งอยู่ในศีล 5 ย่อมเป็นผู้มีสวรรค์เป็นที่ไปในเบื้องหน้า เช่นเดียวกัน สัตว์ทั้งหลายตั้งอยู่ในโอวาทของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย ส่วนสัตว์ทั้งหลายที่ตั้งอยู่ในโอวาทของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าและเหล่าพุทธสาวก ย่อมเป็นผู้มีสวรรค์เป็นที่ไปในเบื้องหน้าและมีนิพพานเป็นที่ไปในเบื้องหน้า เพราะฉะนั้น การอยู่อาศัยในสถานที่นั้น เพราะเป็นปัจจัยแก่สมบัติเหล่านี้ จึงเรียกว่าเป็นมงคล

පුබ්බෙ කතපුඤ්ඤතා නාම අතීතජාතියං බුද්ධපච්චෙකබුද්ධඛීණාසවෙ ආරබ්භ උපචිතකුසලතා, සාපි මඞ්ගලං. කස්මා? බුද්ධපච්චෙකබුද්ධසම්මුඛතො දස්සෙත්වා බුද්ධානං බුද්ධසාවකානං වා සම්මුඛා සුතාය චතුප්පදිකායපි ගාථාය පරියොසානෙ අරහත්තං පාපෙතීති කත්වා. යො ච මනුස්සො පුබ්බෙ කතාධිකාරො උස්සන්නකුසලමූලො හොති, සො තෙනෙව කුසලමූලෙන විපස්සනං උප්පාදෙත්වා ආසවක්ඛයං පාපුණාති යථා රාජා මහාකප්පිනො අග්ගමහෙසී ච. තෙන වුත්තං ‘‘පුබ්බෙ ච කතපුඤ්ඤතා මඞ්ගල’’න්ති.

ชื่อว่า ปุพเพกตปุญญตา (ความเป็นผู้มีบุญอันทำไว้แล้วในก่อน) คือ ความเป็นผู้มีกุศลอันสั่งสมไว้แล้วโดยปรารภพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระขีณาสพทั้งหลายในชาติที่ล่วงมาแล้ว แม้ความมีบุญนั้นก็เป็นมงคล เพราะเหตุไร? เพราะทำให้ถึงความเป็นพระอรหันต์ในเวลาจบคาถาแม้เพียง 4 บาท ที่ได้ฟังต่อหน้าพระพุทธเจ้าทั้งหลาย หรือต่อหน้าเหล่าพุทธสาวก หลังจากที่ได้เห็นต่อหน้าพระพุทธเจ้าและพระปัจเจกพุทธเจ้า และมนุษย์ใดที่เป็นผู้มีอธิการอันทำไว้แล้วในก่อน มีกุศลมูลอันหนาแน่น มนุษย์นั้นย่อมยังวิปัสสนาให้เกิดด้วยกุศลมูลนั้นเอง แล้วบรรลุถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะ เหมือนอย่างพระเจ้ามหากัปปินะและพระอัครมเหสี ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ความเป็นผู้มีบุญอันทำไว้แล้วในก่อน เป็นมงคล'

අත්තසම්මාපණිධි නාම ඉධෙකච්චො අත්තානං දුස්සීලං සීලෙ පතිට්ඨාපෙති, අස්සද්ධං සද්ධාසම්පදාය පතිට්ඨාපෙති, මච්ඡරිං චාගසම්පදාය පතිට්ඨාපෙති. අයං වුච්චති ‘‘අත්තසම්මාපණිධී’’ති, එසො ච මඞ්ගලං. කස්මා? දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකවෙරප්පහානවිවිධානිසංසාධිගමහෙතුතොති.

ชื่อว่า อัตตสัมมาปณิธิ (การตั้งตนไว้ชอบ) คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ ยังตนที่ทุศีลให้ตั้งอยู่ในศีล ยังตนที่ไม่มีศรัทธาให้ตั้งอยู่ในความถึงพร้อมด้วยศรัทธา ยังตนที่ตระหนี่ให้ตั้งอยู่ในความถึงพร้อมด้วยการบริจาค นี้เรียกว่า 'อัตตสัมมาปณิธิ' และการตั้งตนไว้ชอบนั้นเป็นมงคล เพราะเหตุไร? เพราะเป็นเหตุแห่งการละเวรในปัจจุบันและสัมปรายภพ และเป็นเหตุแห่งการบรรลุอานิสงส์ต่างๆ

එවං ඉමිස්සාපි ගාථාය පතිරූපදෙසවාසො ච, පුබ්බෙ ච කතපුඤ්ඤතා, අත්තසම්මාපණිධී චාති තීණියෙව මඞ්ගලානි වුත්තානි. මඞ්ගලත්තඤ්ච නෙසං තත්ථ තත්ථ විභාවිතමෙවාති.

ด้วยประการฉะนี้ แม้ในพระคาถานี้ พระองค์ก็ทรงตรัสไว้เพียงมงคล 3 ประการ คือ ปติรูปเทสวาสะ (การอยู่ในถิ่นที่เหมาะสม) ปุพเพกตปุญญตา (ความเป็นผู้มีบุญอันทำไว้แล้วในก่อน) และอัตตสัมมาปณิธิ (การตั้งตนไว้ชอบ) และความเป็นมงคลของมงคลเหล่านั้น ก็เป็นอันแสดงให้เห็นชัดเจนแล้วในที่นั้นๆ

නිට්ඨිතා පතිරූපදෙසවාසො චාති ඉමිස්සා ගාථාය අත්ථවණ්ණනා.

การอธิบายเนื้อความแห่งพระคาถาว่า ปติรูปเทสวาโส จ นี้ จบแล้ว

බාහුසච්චඤ්චාතිගාථාවණ්ණනා

การพรรณนาความแห่งพระคาถาว่า พาหุสจฺจญฺจ เป็นต้น

5. ඉදානි බාහුසච්චඤ්චාති එත්ථ බාහුසච්චන්ති බහුස්සුතභාවො. සිප්පන්ති යං කිඤ්චි හත්ථකොසල්ලං. විනයොති කායවාචාචිත්තවිනයනං. සුසික්ඛිතොති සුට්ඨු සික්ඛිතො. සුභාසිතාති සුට්ඨු භාසිතා. යාති අනියතනිද්දෙසො. වාචාති ගිරා බ්‍යප්පථො. සෙසං වුත්තනයමෙවාති. අයමෙත්ථ පදවණ්ණනා.

๕. บัดนี้ ในพระคาถาว่า พาหุสจฺจญฺจ เป็นต้น คำว่า พาหุสจฺจํ หมายถึง ความเป็นผู้ได้สดับตรับฟังมาก คำว่า สิปฺปํ หมายถึง ความฉลาดในมือ (ศิลปวิทยา) อย่างใดอย่างหนึ่ง คำว่า วินโย หมายถึง การฝึกฝนกาย วาจา และใจ คำว่า สุสิกฺขิโต หมายถึง ศึกษามาดีแล้ว คำว่า สุภาสิตา หมายถึง กล่าวไว้ดีแล้ว คำว่า ยา เป็นคำแสดงความไม่แน่นอน (อนิยตนิเทศ) คำว่า วาจา หมายถึง ถ้อยคำ การเปล่งเสียง ส่วนคำที่เหลือมีนัยตามที่กล่าวมาแล้วข้างต้น นี้คือการอธิบายบทในที่นี้

අත්ථවණ්ණනා [Pg.113] පන එවං වෙදිතබ්බා – බාහුසච්චං නාම යං තං ‘‘සුතධරො හොති සුතසන්නිචයො’’ති (ම. නි. 1.339; අ. නි. 4.22) ච ‘‘ඉධෙකච්චස්ස බහුකං සුතං හොති, සුත්තං ගෙය්‍යං වෙය්‍යාකරණ’’න්ති ච (අ. නි. 4.6) එවමාදිනා නයෙන සත්ථුසාසනධරත්තං වණ්ණිතං, තං අකුසලප්පහානකුසලාධිගමහෙතුතො අනුපුබ්බෙන පරමත්ථසච්චසච්ඡිකිරියාහෙතුතො ච මඞ්ගලන්ති වුච්චති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

ส่วนการอธิบายเนื้อความพึงทราบดังนี้ ชื่อว่า พาหุสัจจะ คือ ความเป็นผู้ทรงจำพระศาสนาของพระศาสดาที่พรรณนาไว้โดยนัยเป็นต้นว่า 'เป็นผู้ทรงจำสิ่งที่ได้ฟังมา เป็นผู้สั่งสมสิ่งที่ได้ฟังมา' และว่า 'บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ได้สดับตรับฟังมาก คือ สุตตะ เคยยะ เวยยากรณะ' พาหุสัจจะนั้นเรียกว่าเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุแห่งการละอกุศลและการบรรลุกุศล และเพราะเป็นเหตุแห่งการทำให้แจ้งซึ่งปรมัตถสัจจะโดยลำดับ สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า

‘‘සුතවා ච ඛො, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො අකුසලං පජහති, කුසලං භාවෙති, සාවජ්ජං පජහති, අනවජ්ජං භාවෙති, සුද්ධමත්තානං පරිහරතී’’ති (අ. නි. 7.67).

'ดูกรภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วแล ย่อมละอกุศล เจริญกุศล ละธรรมที่มีโทษ เจริญธรรมที่ไม่มีโทษ บริหารตนให้บริสุทธิ์'

අපරම්පි වුත්තං –

อีกประการหนึ่ง ตรัสไว้ว่า -

‘‘ධතානං ධම්මානං අත්ථමුපපරික්ඛති, අත්ථං උපපරික්ඛතො ධම්මා නිජ්ඣානං ඛමන්ති, ධම්මනිජ්ඣානක්ඛන්තියා සති ඡන්දො ජායති, ඡන්දජාතො උස්සහති, උස්සහන්තො තුලයති, තුලයන්තො පදහති පදහන්තො කායෙන චෙව පරමත්ථසච්චං සච්ඡිකරොති, පඤ්ඤාය ච අතිවිජ්ඣ පස්සතී’’ති (ම. නි. 2.432).

“ย่อมพิจารณาเนื้อความแห่งธาตุและธรรมทั้งหลาย เมื่อพิจารณาเนื้อความอยู่ ธรรมทั้งหลายย่อมควรแก่การเพ่งพินิจ เมื่อมีความควรแก่การเพ่งพินิจซึ่งธรรม ฉันทะย่อมเกิดขึ้น เมื่อฉันทะเกิดขึ้นแล้ว ย่อมพากเพียร ผู้พากเพียรอยู่ ย่อมไตร่ตรอง ผู้ไตร่ตรองอยู่ ย่อมตั้งความเพียร ผู้ตั้งความเพียรอยู่ ย่อมทำให้แจ้งซึ่งปรมัตถสัจจะด้วยกาย และย่อมเห็นแทงตลอดด้วยปัญญา” (ม. นิ. 2.432)

අපිච අගාරිකබාහුසච්චම්පි යං අනවජ්ජං, තං උභයලොකහිතසුඛාවහනතො මඞ්ගලන්ති වෙදිතබ්බං.

อีกอย่างหนึ่ง แม้ความเป็นพหูสูตของคฤหัสถ์ใดที่ไม่มีโทษ พึงทราบว่า ความเป็นพหูสูตนั้นเป็นมงคล เพราะนำมาซึ่งประโยชน์สุขในโลกทั้งสอง

සිප්පං නාම අගාරිකසිප්පඤ්ච අනගාරිකසිප්පඤ්ච. තත්ථ අගාරිකසිප්පං නාම යං පරූපරොධවිරහිතං අකුසලවිවජ්ජිතං මණිකාරසුවණ්ණකාරකම්මාදිකං, තං ඉධලොකත්ථාවහනතො මඞ්ගලං. අනගාරිකසිප්පං නාම චීවරවිචාරණසිබ්බනාදිසමණපරික්ඛාරාභිසඞ්ඛරණං, යං තං ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු යානි තානි සබ්‍රහ්මචාරීනං උච්චාවචානි කිං කරණීයානි, තත්ථ දක්ඛො හොතී’’තිආදිනා (දී. නි. 3.345; 360; අ. නි. 10.17) නයෙන තත්ථ තත්ථ සංවණ්ණිතං, යං ‘‘නාථකරො ධම්මො’’ති ච වුත්තං, තං අත්තනො ච පරෙසඤ්ච උභයලොකහිතසුඛාවහනතො මඞ්ගලන්ති වෙදිතබ්බං.

ศิลปะ ได้แก่ ศิลปะของคฤหัสถ์ และศิลปะของอนาคาริก (ผู้ไม่ครองเรือน) ในศิลปะทั้งสองนั้น ศิลปะของคฤหัสถ์ ได้แก่ ศิลปะใดที่ปราศจากการเบียดเบียนผู้อื่น เว้นจากอกุศล มีการงานของช่างแก้วมณีและช่างทองเป็นต้น ศิลปะนั้นเป็นมงคล เพราะนำมาซึ่งประโยชน์ในโลกนี้ ส่วนศิลปะของอนาคาริก ได้แก่ การจัดทำบริขารของสมณะ มีการตระเตรียมและการเย็บจีวรเป็นต้น ซึ่งพระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ในที่นั้นๆ โดยนัยเป็นต้นว่า “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในกิจที่ควรทำน้อยใหญ่ทั้งหลายเหล่านั้นของเพื่อนพรหมจารี” (ที. นิ. 3.345; 360; อ. นิ. 10.17) และศิลปะใดที่ตรัสว่าเป็น “ธรรมที่ทำที่พึ่ง” พึงทราบว่า ศิลปะนั้นเป็นมงคล เพราะนำมาซึ่งประโยชน์สุขในโลกทั้งสองแก่ตนและผู้อื่น

විනයො නාම අගාරිකවිනයො ච අනගාරිකවිනයො ච. තත්ථ අගාරිකවිනයො නාම දසඅකුසලකම්මපථවිරමණං, සො තත්ථ සුසික්ඛිතො අසංකිලෙසාපජ්ජනෙන ආචාරගුණවවත්ථානෙන ච උභයලොකහිතසුඛාවහනතො [Pg.114] මඞ්ගලං. අනගාරිකවිනයො නාම සත්තාපත්තික්ඛන්ධඅනාපජ්ජනං, සොපි වුත්තනයෙනෙව සුසික්ඛිතො, චතුපාරිසුද්ධිසීලං වා අනගාරිකවිනයො, සො යථා තත්ථ පතිට්ඨාය අරහත්තං පාපුණාති, එවං සික්ඛනෙන සුසික්ඛිතො ලොකියලොකුත්තරසුඛාධිගමහෙතුතො මඞ්ගලන්ති වෙදිතබ්බො.

วินัย ได้แก่ วินัยของคฤหัสถ์ และวินัยของอนาคาริก ในวินัยทั้งสองนั้น วินัยของคฤหัสถ์ ได้แก่ การงดเว้นจากอกุศลกรรมบถ 10 ประการ คฤหัสถ์นั้นเมื่อศึกษาดีแล้วในอกุศลกรรมบถ 10 นั้น เป็นมงคล เพราะนำมาซึ่งประโยชน์สุขในโลกทั้งสอง ด้วยการไม่ถึงความเศร้าหมอง และด้วยการตั้งมั่นอยู่ในคุณคืออาจาระ ส่วนวินัยของอนาคาริก ได้แก่ การไม่ล่วงละเมิดอาบัติขันธ์ 7 แม้ภิกษุนั้นก็ศึกษาดีแล้วโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว หรืออีกนัยหนึ่ง จตุปาริสุทธิศีลเป็นวินัยของอนาคาริก ภิกษุนั้นตั้งอยู่ในวินัยนั้นแล้วย่อมบรรลุอรหัตผลได้ฉันใด พึงทราบว่า การศึกษาดีแล้วด้วยการศึกษาฉันนั้น เป็นมงคล เพราะเป็นเหตุแห่งการบรรลุโลกิยสุขและโลกุตรสุข

සුභාසිතා වාචා නාම මුසාවාදාදිදොසවිරහිතා. යථාහ ‘‘චතූහි, භික්ඛවෙ, අඞ්ගෙහි සමන්නාගතො වාචා සුභාසිතා හොතී’’ති (සු. නි. සුභාසිතසුත්තං). අසම්ඵප්පලාපා වාචා එව වා සුභාසිතා. යථාහ –

วาจาสุภาษิต ได้แก่ วาจาที่ปราศจากโทษมีมุสาวาทเป็นต้น ดังที่ตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย วาจาที่ประกอบด้วยองค์ ๔ เป็นวาจาสุภาษิต” (สุ. นิ. สุภาสิตสูตร) หรืออีกนัยหนึ่ง วาจาที่ไม่เป็นคำพูดเพ้อเจ้อเท่านั้น เป็นสุภาษิต ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘සුභාසිතං උත්තමමාහු සන්තො,ධම්මං භණෙ නාධම්මං තං දුතියං;

පියං භණෙ නාප්පියං තං තතියං,සච්චං භණෙ නාලිකං තං චතුත්ථ’’න්ති. (සු. නි. 452);

“สัตบุรุษทั้งหลายกล่าววาจาสุภาษิตว่าเป็นวาจาสูงสุด (หนึ่ง) พึงกล่าวธรรม ไม่พึงกล่าวอธรรม นั่นเป็นองค์ที่สอง พึงกล่าววาจาที่รัก ไม่พึงกล่าววาจาไม่เป็นที่รัก นั่นเป็นองค์ที่สาม พึงกล่าวคำสัตย์ ไม่พึงกล่าวคำเหลาะแหละ นั่นเป็นองค์ที่สี่” (สุ. นิ. 452)

අයම්පි උභයලොකහිතසුඛාවහනතො මඞ්ගලන්ති වෙදිතබ්බා. යස්මා ච අයං විනයපරියාපන්නා එව, තස්මා විනයග්ගහණෙන එතං අසඞ්ගණ්හිත්වා විනයො සඞ්ගහෙතබ්බො. අථ වා කිං ඉමිනා පරිස්සමෙන පරෙසං ධම්මදෙසනාදිවාචා ඉධ සුභාසිතා වාචාති වෙදිතබ්බා. සා හි යථා පතිරූපදෙසවාසො, එවං සත්තානං උභයලොකහිතසුඛනිබ්බානාධිගමපච්චයතො මඞ්ගලන්ති වුච්චති. ආහ ච –

พึงทราบว่า แม้วาจาสุภาษิตนี้ก็เป็นมงคล เพราะนำมาซึ่งประโยชน์สุขในโลกทั้งสอง และเพราะว่าวาจาสุภาษิตนี้สงเคราะห์เข้าในวินัยแล้วนั่นเทียว ฉะนั้น เมื่อถือเอาวินัยแล้ว ก็ไม่ควรนับวาจาสุภาษิตนี้ (แยกต่างหาก) แต่ควรสงเคราะห์เข้าในวินัย หรืออีกนัยหนึ่ง จะมีประโยชน์อะไรด้วยความลำบากนี้ พึงทราบว่า วาจามีการแสดงธรรมแก่ผู้อื่นเป็นต้นในที่นี้ ชื่อว่า วาจาสุภาษิต จริงอยู่ วาจาสุภาษิตนั้นเป็นมงคล เพราะเป็นปัจจัยให้สัตว์ทั้งหลายบรรลุประโยชน์สุขในโลกทั้งสองและพระนิพพาน เหมือนกับการอยู่ในปฏิรูปเทส ฉะนั้น จึงเรียกว่าเป็นมงคล และพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘යං බුද්ධො භාසති වාචං, ඛෙමං නිබ්බානපත්තියා;

දුක්ඛස්සන්තකිරියාය, සා වෙ වාචානමුත්තමා’’ති. (සු. නි. 456);

“พระพุทธเจ้าตรัสวาจาใด เพื่อความเกษม เพื่อบรรลุพระนิพพาน เพื่อกระทำที่สุดแห่งทุกข์ วาจานั้นแลเป็นวาจาสูงสุดกว่าวาจาทั้งหลาย” (สุ. นิ. 456)

එවං ඉමිස්සා ගාථාය බාහුසච්චං, සිප්පං, විනයො සුසික්ඛිතො, සුභාසිතා වාචාති චත්තාරි මඞ්ගලානි වුත්තානි. මඞ්ගලත්තඤ්ච නෙසං තත්ථ තත්ථ විභාවිතමෙවාති.

ในคาถานี้ พระผู้มีพระภาคตรัสมงคลไว้ ๔ ประการ คือ พาหุสัจจะ ศิลปะ วินัยที่ศึกษาดีแล้ว และวาจาสุภาษิต ด้วยประการฉะนี้ และความเป็นมงคลของมงคลเหล่านั้น พระอรรถกถาจารย์ก็ได้อธิบายไว้ชัดเจนแล้วในที่นั้นๆ นั่นเทียว

නිට්ඨිතා බාහුසච්චඤ්චාති ඉමිස්සා ගාථාය අත්ථවණ්ණනා.

อรรถกถาแห่งคาถาว่า พาหุสจฺจญฺจ จบแล้ว

මාතාපිතුඋපට්ඨානන්තිගාථාවණ්ණනා

อรรถกถาคาถาว่า มาตาปิตุอุปฏฺฐานํ

6. ඉදානි [Pg.115] මාතාපිතුඋපට්ඨානන්ති එත්ථ මාතු ච පිතු චාති මාතාපිතු. උපට්ඨානන්ති උපට්ඨහනං. පුත්තානඤ්ච දාරානඤ්චාති පුත්තදාරස්ස සඞ්ගණ්හනං සඞ්ගහො. න ආකුලා අනාකුලා. කම්මානි එව කම්මන්තා. සෙසං වුත්තනයමෙවාති අයං පදවණ්ණනා.

๖. บัดนี้ ในบทว่า มาตาปิตุอุปฏฺฐานํ นี้ บทว่า มาตาปิตุ ความว่า มารดาและบิดา บทว่า อุปฏฺฐานํ ความว่า การบำรุง บทว่า ปุตฺตทารสฺส สงฺคโห ความว่า การสงเคราะห์บุตรและภรรยา บทว่า อนากุลา ความว่า ไม่วุ่นวาย บทว่า กมฺมนฺตา ความว่า การงานทั้งหลายนั่นเอง ส่วนบทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว นี้คือปทวัณณนา (การพรรณนาบท)

අත්ථවණ්ණනා පන එවං වෙදිතබ්බා – මාතා නාම ජනිකා වුච්චති, තථා පිතා. උපට්ඨානං නාම පාදධොවනසම්බාහනුච්ඡාදනන්හාපනෙහි චතුපච්චයසම්පදානෙන ච උපකාරකරණං. තත්ථ යස්මා මාතාපිතරො බහූපකාරා පුත්තානං අත්ථකාමා අනුකම්පකා, යෙ පුත්තකෙ බහි කීළිත්වා පංසුමක්ඛිතසරීරකෙ ආගතෙ දිස්වා පංසුං පුඤ්ඡිත්වා මත්ථකං උපසිඞ්ඝායන්තා පරිචුම්බන්තා ච සිනෙහං උප්පාදෙන්ති, වස්සසතම්පි මාතාපිතරො සීසෙන පරිහරන්තා පුත්තා තෙසං පතිකාරං කාතුං අසමත්ථා. යස්මා ච තෙ ආපාදකා පොසකා ඉමස්ස ලොකස්ස දස්සෙතාරො, බ්‍රහ්මසම්මතා පුබ්බාචරියසම්මතා, තස්මා තෙසං උපට්ඨානං ඉධ පසංසං, පෙච්ච සග්ගසුඛඤ්ච ආවහති. තෙන මඞ්ගලන්ති වුච්චති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

ส่วนอรรถกถาพึงทราบดังนี้ ผู้ให้กำเนิดเรียกว่า มารดา ฉันใด ผู้ให้กำเนิดก็เรียกว่า บิดา ฉันนั้น การบำรุง ได้แก่ การทำอุปการะด้วยการล้างเท้า การนวดเฟ้น การประคอง การอาบน้ำ และด้วยการถวายปัจจัยสี่ ในเรื่องนั้น เพราะเหตุที่มารดาบิดาเป็นผู้มีอุปการะมากแก่บุตรทั้งหลาย เป็นผู้หวังประโยชน์ เป็นผู้เอ็นดู เห็นบุตรทั้งหลายที่ไปเล่นข้างนอก มีร่างกายเปรอะเปื้อนด้วยฝุ่นละอองกลับมาแล้ว ก็เช็ดฝุ่นออก สูดดมและจูบศีรษะ ทำให้เกิดความรัก เพราะเหตุนั้น บุตรทั้งหลายแม้จะเทิดมารดาบิดาไว้บนศีรษะตลอดร้อยปี ก็ไม่สามารถทำการตอบแทนคุณท่านได้ และเพราะเหตุที่ท่านเหล่านั้นเป็นผู้ให้กำเนิด เป็นผู้เลี้ยงดู เป็นผู้แสดงโลกนี้ (แก่บุตร) เป็นผู้ที่สมมติว่าเป็นพรหม เป็นผู้ที่สมมติว่าเป็นบูรพาจารย์ ฉะนั้น การบำรุงท่านเหล่านั้นจึงนำมาซึ่งความสรรเสริญในโลกนี้ และนำมาซึ่งสวรรคสุขในโลกหน้า ด้วยเหตุนั้นจึงเรียกว่าเป็นมงคล จริงดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘බ්‍රහ්මාති මාතාපිතරො, පුබ්බාචරියාති වුච්චරෙ;

ආහුනෙය්‍යා ච පුත්තානං, පජාය අනුකම්පකා.

“มารดาบิดา ท่านเรียกว่าเป็นพรหม เรียกว่าเป็นบูรพาจารย์ เป็นผู้ควรแก่ของคำนับของบุตรทั้งหลาย เพราะเป็นผู้อนุเคราะห์บุตร”

‘‘තස්මා හි නෙ නමස්සෙය්‍ය, සක්කරෙය්‍ය ච පණ්ඩිතො;

අන්නෙන අථ පානෙන, වත්ථෙන සයනෙන ච;

උච්ඡාදනෙන න්හාපනෙන, පාදානං ධොවනෙන ච.

“เพราะเหตุนั้น บัณฑิตพึงนอบน้อมและสักการะท่านเหล่านั้น ด้วยข้าวและน้ำ ด้วยผ้าและที่นอน ด้วยการอบกลิ่น การให้อาบน้ำ และการล้างเท้า”

‘‘තාය නං පාරිචරියාය, මාතාපිතූසු පණ්ඩිතා;

ඉධෙව නං පසංසන්ති, පෙච්ච සග්ගෙ පමොදතී’’ති. (ඉතිවු. 106;

ජා. 2.20.181-183);

“บัณฑิตทั้งหลายย่อมสรรเสริญบุตรนั้นในโลกนี้เอง เพราะการปรนนิบัติมารดาบิดาเช่นนั้น เขาละโลกนี้ไปแล้ว ย่อมบันเทิงในสวรรค์” (อิติ. 106; ชา. 2.20.181-183)

අපරො නයො – උපට්ඨානං නාම භරණකිච්චකරණකුලවංසට්ඨපනාදිපඤ්චවිධං, තං පාපනිවාරණාදිපඤ්චවිධදිට්ඨධම්මිකහිතසුඛහෙතුතො මඞ්ගලන්ති වෙදිතබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

อีกนัยหนึ่ง การบำรุงมี ๕ อย่าง คือ การเลี้ยงดู การทำกิจของท่าน การดำรงวงศ์สกุล เป็นต้น พึงทราบว่า การบำรุงนั้นเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุแห่งประโยชน์สุขในปัจจุบัน ๕ อย่าง มีการห้ามจากบาปเป็นต้น จริงดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘‘පඤ්චහි ඛො, ගහපතිපුත්ත, ඨානෙහි පුත්තෙන පුරත්ථිමා දිසා මාතාපිතරො පච්චුපට්ඨාතබ්බා භතො නෙ භරිස්සාමි, කිච්චං නෙසං කරිස්සාමි[Pg.116], කුලවංසං ඨපෙස්සාමි, දායජ්ජං පටිපජ්ජිස්සාමි, අථ වා පන පෙතානං කාලකතානං දක්ඛිණං අනුප්පදස්සාමී’ති. ඉමෙහි ඛො, ගහපතිපුත්ත, පඤ්චහි ඨානෙහි පුත්තෙන පුරත්ථිමා දිසා මාතාපිතරො පච්චුපට්ඨිතා පඤ්චහි ඨානෙහි පුත්තං අනුකම්පන්ති, පාපා නිවාරෙන්ති, කල්‍යාණෙ නිවෙසෙන්ති, සිප්පං සික්ඛාපෙන්ති, පතිරූපෙන දාරෙන සංයොජෙන්ති, සමයෙ දායජ්ජං නිය්‍යාදෙන්තී’’ති (දී. නි. 3.267).

ดูก่อนคฤหบดีบุตร มารดาบิดาผู้เป็นทิศเบื้องหน้า อันบุตรพึงบำรุงด้วยสถาน ๕ ประการ คือ ๑. ท่านเลี้ยงเรามาแล้ว เราจักเลี้ยงท่านตอบ ๒. เราจักทำกิจของท่าน ๓. เราจักดำรงวงศ์สกุล ๔. เราจักปฏิบัติตนให้สมควรรับมรดก ๕. อนึ่ง เมื่อท่านล่วงลับไปแล้ว เราจักทำบุญอุทิศให้ ดูก่อนคฤหบดีบุตร มารดาบิดาผู้เป็นทิศเบื้องหน้า อันบุตรบำรุงด้วยสถาน ๕ ประการเหล่านี้แล้ว ย่อมอนุเคราะห์บุตรด้วยสถาน ๕ ประการ คือ ๑. ห้ามจากความชั่ว ๒. ให้ตั้งอยู่ในความดี ๓. ให้ศึกษาศิลปวิทยา ๔. หาภรรยาที่สมควรให้ ๕. มอบมรดกให้ในสมัย

අපිච යො මාතාපිතරො තීසු වත්ථූසු පසාදුප්පාදනෙන, සීලසමාදාපනෙන, පබ්බජ්ජාය වා උපට්ඨහති, අයං මාතාපිතුඋපට්ඨාකානං අග්ගො. තස්ස තං මාතාපිතුඋපට්ඨානං මාතාපිතූහි කතස්ස උපකාරස්ස පච්චුපකාරභූතං අනෙකෙසං දිට්ඨධම්මිකානං සම්පරායිකානඤ්ච අත්ථානං පදට්ඨානතො මඞ්ගලන්ති වුච්චති.

อีกอย่างหนึ่ง บุตรใดบำรุงมารดาบิดาด้วยการให้เกิดความเลื่อมใสในวัตถุ ๓ (คือพระรัตนตรัย) ด้วยการให้สมาทานศีล หรือด้วยการบวช บุตรนี้เป็นผู้เลิศกว่าผู้บำรุงมารดาบิดาทั้งหลาย การบำรุงมารดาบิดานั้นของบุตรนั้น เป็นการตอบแทนอุปการะที่มารดาบิดาได้ทำไว้ และเพราะเป็นเหตุใกล้แห่งประโยชน์ทั้งหลายจำนวนมาก ทั้งที่เป็นไปในปัจจุบันและที่เป็นไปในสัมปรายภพ จึงเรียกว่าเป็นมงคล

පුත්තදාරස්සාති එත්ථ අත්තතො ජාතා පුත්තාපි ධීතරොපි පුත්තාඉච්චෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡන්ති. දාරාති වීසතියා භරියානං යා කාචි භරියා. පුත්තා ච දාරා ච පුත්තදාරං, තස්ස පුත්තදාරස්ස. සඞ්ගහොති සම්මානනාදීහි උපකාරකරණං. තං සුසංවිහිතකම්මන්තතාදිදිට්ඨධම්මිකහිතසුඛහෙතුතො මඞ්ගලන්ති වෙදිතබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – ‘‘පච්ඡිමා දිසා පුත්තදාරා වෙදිතබ්බා’’ති එත්ථ උද්දිට්ඨං පුත්තදාරං භරියාසද්දෙන සඞ්ගණ්හිත්වා ‘‘පඤ්චහි ඛො, ගහපතිපුත්ත, ඨානෙහි සාමිකෙන පච්ඡිමා දිසා භරියා පච්චුපට්ඨාතබ්බා සම්මානනාය, අනවමානනාය, අනති චරියාය, ඉස්සරියවොස්සග්ගෙන, අලඞ්කාරානුප්පදානෙන. ඉමෙහි ඛො, ගහපතිපුත්ත, පඤ්චහි ඨානෙහි සාමිකෙන පච්ඡිමා දිසා භරියා පච්චුපට්ඨිතා පඤ්චහි ඨානෙහි සාමිකං අනුකම්පති, සුසංවිහිතකම්මන්තා ච හොති, සඞ්ගහිතපරිජනා ච, අනතිචාරිනී ච, සම්භතඤ්ච අනුරක්ඛති දක්ඛා ච හොති අනලසා සබ්බකිච්චෙසූ’’ති (දී. නි. 3.269).

ในบทว่า ปุตฺตทารสฺส นี้ แม้บุตรชายและบุตรสาวที่เกิดจากตน ย่อมถึงการนับว่า 'บุตร' นั่นเทียว บทว่า ทารา ได้แก่ ภรรยาคนใดคนหนึ่งในบรรดาภรรยา ๒๐ จำพวก บุตรและภรรยา ชื่อว่า บุตรทาระ (การสงเคราะห์) แห่งบุตรและภรรยานั้น บทว่า สงฺคโห ได้แก่ การทำอุปการะด้วยการยกย่อง เป็นต้น การสงเคราะห์นั้น พึงทราบว่าเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุแห่งประโยชน์สุขในปัจจุบัน มีความเป็นผู้จัดการงานดี เป็นต้น จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้ไว้ว่า 'บุตรภรรยาพึงทราบว่าเป็นทิศเบื้องหลัง' ในพระบาลีนั้น ทรงรวบรวมบุตรภรรยาที่ทรงแสดงไว้ด้วยศัพท์ว่า ภริยา แล้วตรัสว่า 'ดูก่อนคฤหบดีบุตร ภรรยาผู้เป็นทิศเบื้องหลัง อันสามีพึงบำรุงด้วยสถาน ๕ ประการ คือ ๑. ด้วยการยกย่อง ๒. ด้วยการไม่ดูหมิ่น ๓. ด้วยการไม่ประพฤตินอกใจ ๔. ด้วยการมอบความเป็นใหญ่ ๕. ด้วยการให้เครื่องประดับ ดูก่อนคฤหบดีบุตร ภรรยาผู้เป็นทิศเบื้องหลัง อันสามีบำรุงด้วยสถาน ๕ ประการเหล่านี้แล้ว ย่อมอนุเคราะห์สามีด้วยสถาน ๕ ประการ คือ ๑. จัดการงานดี ๒. สงเคราะห์คนข้างเคียง ๓. ไม่ประพฤตินอกใจ ๔. รักษาทรัพย์ที่หามาได้ ๕. ขยันไม่เกียจคร้านในกิจทั้งปวง'

අයං වා අපරො නයො – සඞ්ගහොති ධම්මිකාහි දානපියවාචාත්ථචරියාහි සඞ්ගණ්හනං. සෙය්‍යථිදං – උපොසථදිවසෙසු පරිබ්බයදානං, නක්ඛත්තදිවසෙසු නක්ඛත්තදස්සාපනං, මඞ්ගලදිවසෙසු මඞ්ගලකරණං, දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකෙසු අත්ථෙසු ඔවාදානුසාසනන්ති. තං වුත්තනයෙනෙව දිට්ඨධම්මිකහිතහෙතුතො සම්පරායිකහිතහෙතුතො දෙවතාහිපි නමස්සනීයභාවහෙතුතො ච මඞ්ගලන්ති වෙදිතබ්බං. යථාහ සක්කො දෙවානමින්දො –

หรือว่า นี้เป็นอีกนัยหนึ่ง บทว่า สงฺคโห ได้แก่ การสงเคราะห์ด้วยทาน ปิยวาจา และอัตถจริยา อันประกอบด้วยธรรม ได้แก่สิ่งเหล่านี้คือ การให้เครื่องบริโภคในวันอุโบสถ การให้ดูมหรสพในวันนักขัตฤกษ์ การทำมงคลในวันมงคล การให้โอวาทและพร่ำสอนในประโยชน์ทั้งหลายทั้งในปัจจุบันและสัมปรายภพ การสงเคราะห์นั้น พึงทราบว่าเป็นมงคลโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว เพราะเป็นเหตุแห่งประโยชน์ในปัจจุบัน เพราะเป็นเหตุแห่งประโยชน์ในสัมปรายภพ และเพราะเป็นเหตุแห่งความเป็นที่ควรแก่การนอบน้อมแม้ของเหล่าเทวดา ดังที่ท้าวสักกะจอมเทพได้ตรัสไว้ว่า

‘‘යෙ [Pg.117] ගහට්ඨා පුඤ්ඤකරා, සීලවන්තො උපාසකා;

ධම්මෙන දාරං පොසෙන්ති, තෙ නමස්සාමි මාතලී’’ති. (සං.නි.1.1.264);

ดูก่อนมาตลี คฤหัสถ์เหล่าใดเป็นผู้ทำบุญ มีศีล เป็นอุบาสก ย่อมเลี้ยงดูภรรยาโดยธรรม เราย่อมนอบน้อมคฤหัสถ์เหล่านั้น

අනාකුලා කම්මන්තා නාම කාලඤ්ඤුතාය පතිරූපකාරිතාය අනලසතාය උට්ඨානවීරියසම්පදාය, අබ්‍යසනීයතාය ච කාලාතික්කමනඅප්පතිරූපකරණසිථිලකරණාදිආකුලභාවවිරහිතා කසිගොරක්ඛවාණිජ්ජාදයො කම්මන්තා. එතෙ අත්තනො වා පුත්තදාරස්ස වා දාසකම්මකරානං වා බ්‍යත්තතාය එවං පයොජිතා දිට්ඨෙව ධම්මෙ ධනධඤ්ඤවුද්ධිපටිලාභහෙතුතො මඞ්ගලන්ති වුච්චන්ති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

ชื่อว่า การงานที่ไม่อากูล ได้แก่ การงานทั้งหลาย มีกสิกรรม โครักขกรรม พาณิชยกรรม เป็นต้น ที่ปราศจากความเป็นงานอากูล มีการทำเมื่อล่วงกาลไปแล้ว การทำสิ่งที่ไม่สมควร และการทำอย่างย่อหย่อน เป็นต้น เพราะความเป็นผู้รู้จักกาล เพราะความเป็นผู้ทำสิ่งที่สมควร เพราะความไม่เกียจคร้าน เพราะความถึงพร้อมด้วยความหมั่นเพียร และเพราะความไม่ฉิบหาย การงานเหล่านั้นที่ประกอบแล้วอย่างนี้ เพราะความเชี่ยวชาญของตนเอง หรือของบุตรภรรยา หรือของทาสและกรรมกร ย่อมถูกเรียกว่าเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุแห่งความเจริญและความได้มาซึ่งทรัพย์และข้าวเปลือกในปัจจุบันทันตาเห็น จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้ไว้ว่า

‘‘පතිරූපකාරී ධුරවා, උට්ඨාතා වින්දතෙ ධන’’න්ති ච (සු. නි. 185; සං. නි. 1.246).

ผู้มีความหมั่น ทำแต่สิ่งที่สมควร มีปัญญานำธุระไป ย่อมได้ทรัพย์

‘‘න දිවා සොප්පසීලෙන, රත්තිමුට්ඨානදෙස්සිනා;

නිච්චං මත්තෙන සොණ්ඩෙන, සක්කා ආවසිතුං ඝරං.

คนที่มีปกติหลับในเวลากลางวัน เกลียดการลุกขึ้นทำงานในเวลากลางคืน เมาอยู่เป็นนิตย์ เป็นนักเลงสุรา ไม่อาจอยู่ครองเรือนได้

‘‘අතිසීතං අතිඋණ්හං, අතිසායමිදං අහු;

ඉති විස්සට්ඨකම්මන්තෙ, අත්ථා අච්චෙන්ති මාණවෙ.

เมื่อมาณพละทิ้งการงาน ด้วยคิดว่า 'หนาวนัก ร้อนนัก เวลานี้เย็นเกินไปแล้ว' ประโยชน์ทั้งหลายย่อมล่วงเลยไป

‘‘යොධ සීතඤ්ච උණ්හඤ්ච, තිණා භිය්‍යො න මඤ්ඤති;

කරං පුරිසකිච්චානි, සො සුඛං න විහායතී’’ති. (දී. නි. 3.253);

ส่วนบุคคลใดในโลกนี้ ไม่สำคัญความหนาวและความร้อนยิ่งไปกว่าหญ้า ทำกิจของบุรุษอยู่ ผู้นั้นย่อมไม่เสื่อมจากสุข

‘‘භොගෙ සංහරමානස්ස, භමරස්සෙව ඉරීයතො;

භොගා සන්නිචයං යන්ති, වම්මිකොවූපචීයතී’’ති. ච එවමාදි (දී. නි. 3.265);

โภคะทั้งหลายของผู้รวบรวมโภคทรัพย์ ผู้มีปกติเที่ยวไป(แสวงหา)ดุจผึ้ง ย่อมถึงซึ่งการสั่งสม ดุจจอมปลวกที่ก่อตัวขึ้น และคำเป็นต้นอย่างนี้

එවං ඉමිස්සා ගාථාය මාතුඋපට්ඨානං, පිතුඋපට්ඨානං, පුත්තදාරස්ස සඞ්ගහො, අනාකුලා ච කම්මන්තාති චත්තාරි මඞ්ගලානි වුත්තානි, පුත්තදාරස්ස සඞ්ගහං වා ද්විධා කත්වා පඤ්ච, මාතාපිතුඋපට්ඨානං වා එකමෙව කත්වා තීණි. මඞ්ගලත්තඤ්ච නෙසං තත්ථ තත්ථ විභාවිතමෙවාති.

ด้วยประการฉะนี้ ในคาถานี้ ท่านกล่าวถึงมงคล ๔ ประการ คือ การบำรุงมารดา การบำรุงบิดา การสงเคราะห์บุตรและภรรยา และการงานที่ไม่อากูล หรือว่า โดยทำ (บท) การสงเคราะห์บุตรและภรรยาเป็นสอง (คือสงเคราะห์บุตร ๑ สงเคราะห์ภรรยา ๑) เป็น ๕ ประการ หรือว่า โดยทำ (บท) การบำรุงมารดาและบิดาเป็นบทเดียวกัน เป็น ๓ ประการ และความเป็นมงคลของบทเหล่านั้น ได้ถูกแสดงให้แจ่มแจ้งแล้วในที่นั้นๆ นั่นเทียว

නිට්ඨිතා මාතාපිතුඋපට්ඨානන්ති ඉමිස්සා ගාථාය අත්ථවණ්ණනා.

อรรถกถาพรรณนาความแห่งคาถาว่า มาตาปิตุอุปฏฺฐานํ เป็นต้นนี้ จบแล้ว

දානඤ්චාතිගාථාවණ්ණනා

พรรณนาคาถาว่า ทานญฺจ เป็นต้น

7. ඉදානි දානඤ්චාති එත්ථ දීයතෙ ඉමිනාති දානං, අත්තනො සන්තකං පරස්ස පටිපාදීයතීති වුත්තං හොති. ධම්මස්ස චරියා, ධම්මා වා අනපෙතා චරියා [Pg.118] ධම්මචරියා. ඤායන්තෙ ‘‘අම්හාකං ඉමෙ’’ති ඤාතකා. න අවජ්ජානි අනවජ්ජානි, අනින්දිතානි අගරහිතානීති වුත්තං හොති. සෙසං වුත්තනයමෙවාති අයං පදවණ්ණනා.

๗. บัดนี้ ในบทว่า ทานญฺจ นี้ วัตถุอันเขาให้ด้วยสิ่งนี้ เหตุนั้น สิ่งนี้ชื่อว่า ทาน ท่านกล่าวอธิบายว่า วัตถุอันเป็นของตนย่อมมอบให้แก่ผู้อื่น การประพฤติธรรม ชื่อว่า ธรรมจริยา หรือ การประพฤติที่ไม่ปราศจากธรรม ชื่อว่า ธรรมจริยา เขาย่อมรู้จักกันว่า 'เหล่านี้เป็นของเรา' เหตุนั้น ท่านเหล่านั้นชื่อว่า ญาติ การงานที่ไม่มีโทษ ชื่อว่า อนวัชชะ ท่านกล่าวอธิบายว่า (การงาน) ที่ไม่ถูกติเตียน ไม่ถูกคัดค้าน บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว นี้คือการพรรณนาบท

අත්ථවණ්ණනා පන එවං වෙදිතබ්බා – දානං නාම පරං උද්දිස්ස සුබුද්ධිපුබ්බිකා අන්නාදිදසදානවත්ථුපරිච්චාගචෙතනා, තංසම්පයුත්තො වා අලොභො. අලොභෙන හි තං වත්ථුං පරස්ස පටිපාදෙති, තෙන වුත්තං ‘‘දීයතෙ ඉමිනාති දාන’’න්ති. තං බහුජනපියමනාපතාදීනං දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකානං ඵලවිසෙසානං අධිගමහෙතුතො මඞ්ගලන්ති වුච්චති. ‘‘දායකො, සීහ දානපති, බහුනො ජනස්ස පියො හොති මනාපො’’ති එවමාදීනි (අ. නි. 5.34) චෙත්ථ සුත්තානි අනුස්සරිතබ්බානි.

ส่วนอรรถาธิบาย พึงทราบอย่างนี้: ชื่อว่าทาน ได้แก่ เจตนาสละทานวัตถุ ๑๐ ประการ มีข้าวเป็นต้น ซึ่งมีปัญญาดีเป็นเบื้องหน้า อุทิศให้แก่ผู้อื่น หรืออโลภะที่สัมปยุตด้วยเจตนานั้น. จริงอยู่ บุคคลย่อมมอบวัตถุนั้นให้แก่ผู้อื่นด้วยอโลภะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "วัตถุอันเขาย่อมให้ด้วยเจตนานี้ เหตุนั้น (เจตนานี้) ชื่อว่าทาน". ทานนั้น ท่านเรียกว่าเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุแห่งการบรรลุผลวิเศษทั้งหลายในทิฏฐธรรมและสัมปรายภพ มีความเป็นที่รักที่พอใจของคนหมู่มากเป็นต้น. ในข้อนี้ พึงระลึกถึงพระสูตรทั้งหลาย มีอาทิว่า "ดูก่อนสีหะ ทายกผู้เป็นทานบดี ย่อมเป็นที่รักที่พอใจของชนเป็นอันมาก" ดังนี้.

අපරො නයො – දානං නාම දුවිධං ආමිසදානං, ධම්මදානඤ්ච, තත්ථ ආමිසදානං වුත්තප්පකාරමෙව. ඉධලොකපරලොකදුක්ඛක්ඛයසුඛාවහස්ස පන සම්මාසම්බුද්ධප්පවෙදිතස්ස ධම්මස්ස පරෙසං හිතකාමතාය දෙසනා ධම්මදානං , ඉමෙසඤ්ච ද්වින්නං දානානං එතදෙව අග්ගං. යථාහ –

อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่าทานมี ๒ อย่าง คือ อามิสทานและธรรมทาน. ในทาน ๒ อย่างนั้น อามิสทานก็มีประการดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. ส่วนการแสดงธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงประกาศไว้ดีแล้ว ซึ่งนำมาซึ่งความสุขและเป็นที่สิ้นไปแห่งทุกข์ในโลกนี้และโลกหน้า แก่ผู้อื่นด้วยความปรารถนาประโยชน์ ชื่อว่าธรรมทาน. และในบรรดาทานทั้งสองนี้ ธรรมทานนี้เท่านั้นเป็นเลิศ. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘සබ්බදානං ධම්මදානං ජිනාති,සබ්බරසං ධම්මරසො ජිනාති;

සබ්බරතිං ධම්මරති ජිනාති,තණ්හක්ඛයො සබ්බදුක්ඛං ජිනාතී’’ති. (ධ. ප. 354);

"ธรรมทานย่อมชนะทานทั้งปวง, รสแห่งธรรมย่อมชนะรสทั้งปวง, ความยินดีในธรรมย่อมชนะความยินดีทั้งปวง, ความสิ้นไปแห่งตัณหาย่อมชนะทุกข์ทั้งปวง" ดังนี้.

තත්ථ ආමිසදානස්ස මඞ්ගලත්තං වුත්තමෙව. ධම්මදානං පන යස්මා අත්ථපටිසංවෙදිතාදීනං ගුණානං පදට්ඨානං, තස්මා මඞ්ගලන්ති වුච්චති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

ในทาน ๒ อย่างนั้น ความเป็นมงคลแห่งอามิสทานได้กล่าวไว้แล้ว. ส่วนธรรมทาน เพราะเป็นเหตุใกล้ให้เกิดคุณทั้งหลาย มีการรู้ซึ้งถึงอรรถเป็นต้น ฉะนั้น จึงเรียกว่าเป็นมงคล. และคำนี้พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ว่า

‘‘යථා යථා, භික්ඛවෙ, භික්ඛු යථාසුතං යථාපරියත්තං ධම්මං විත්ථාරෙන පරෙසං දෙසෙති, තථා තථා සො තස්මිං ධම්මෙ අත්ථපටිසංවෙදී ච හොති ධම්මපටිසංවෙදී චා’’ති එවමාදි (අ. නි. 5.26).

"ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุแสดงธรรมตามที่ได้ฟังมา ตามที่ได้เล่าเรียนมาแก่ผู้อื่นโดยพิสดาร โดยประการใดๆ เธอย่อมเป็นผู้รู้ซึ้งถึงอรรถและรู้ซึ้งถึงธรรมในธรรมนั้นๆ โดยประการนั้นๆ" ดังนี้เป็นต้น.

ධම්මචරියා නාම දසකුසලකම්මපථචරියා. යථාහ – ‘‘තිවිධා ඛො ගහපතයො කායෙන ධම්මචරියා සමචරියා හොතී’’ති එවමාදි. සා පනෙසා ධම්මචරියා සග්ගලොකූපපත්තිහෙතුතො මඞ්ගලන්ති වෙදිතබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – ‘‘ධම්මචරියාසමචරියාහෙතු ඛො ගහපතයො එවමිධෙකච්චෙ සත්තා කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජන්තී’’ති (ම. නි. 1.439).

ชื่อว่าธรรมจริยา ได้แก่ การประพฤติกุศลกรรมบถ ๑๐. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย ธรรมจริยา สัมมาจริยาทางกายมี ๓ อย่าง" ดังนี้เป็นต้น. ก็ธรรมจริยานั้น พึงทราบว่าเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุแห่งการเข้าถึงสวรรค์โลก. และคำนี้พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ว่า "ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย เพราะเหตุแห่งธรรมจริยา สัมมาจริยา สัตว์บางพวกในโลกนี้ เบื้องหน้าแต่การตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์" ดังนี้.

ඤාතකා [Pg.119] නාම මාතිතො වා පිතිතො වා යාව සත්තමා පිතාමහයුගා සම්බන්ධා. තෙසං භොගපාරිජුඤ්ඤෙන වා බ්‍යාධිපාරිජුඤ්ඤෙන වා අභිහතානං අත්තනො සමීපං ආගතානං යථාබලං ඝාසච්ඡාදනධනධඤ්ඤාදීහි සඞ්ගහො පසංසාදීනං දිට්ඨධම්මිකානං සුගතිගමනාදීනඤ්ච සම්පරායිකානං විසෙසාධිගමානං හෙතුතො මඞ්ගලන්ති වුච්චති.

ชื่อว่าญาติ ได้แก่ ผู้ที่เกี่ยวข้องกันทางฝ่ายมารดาหรือทางฝ่ายบิดาตลอด ๗ ชั่วปู่ย่าตายาย. การสงเคราะห์ญาติเหล่านั้นผู้มาสู่สำนักของตน ซึ่งถูกความเสื่อมแห่งโภคะหรือความเสื่อมเพราะโรคภัยเบียดเบียน ด้วยอาหาร เครื่องนุ่งห่ม ทรัพย์และข้าวเปลือกเป็นต้นตามกำลัง ท่านเรียกว่าเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุแห่งการบรรลุคุณวิเศษในปัจจุบัน มีการสรรเสริญเป็นต้น และแห่งการบรรลุคุณวิเศษในสัมปรายภพ มีการไปสู่สุคติเป็นต้น.

අනවජ්ජානි කම්මානි නාම උපොසථඞ්ගසමාදානවෙය්‍යාවච්චකරණආරාමවනරොපනසෙතුකරණාදීනි කායවචීමනොසුචරිතකම්මානි. තානි හි නානප්පකාරහිතසුඛාධිගමහෙතුතො මඞ්ගලන්ති වුච්චන්ති. ‘‘ඨානං ඛො පනෙතං, විසාඛෙ, විජ්ජති යං ඉධෙකච්චො ඉත්ථී වා පුරිසො වා අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතං උපොසථං උපවසිත්වා කායස්ස භෙදා පරං මරණා චාතුමහාරාජිකානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජෙය්‍යා’’ති එවමාදීනි චෙත්ථ සුත්තානි (අ. නි. 8.43) අනුස්සරිතබ්බානි.

ชื่อว่าการงานที่ไม่มีโทษ ได้แก่ กายสุจริต วจีสุจริต และมโนสุจริตกรรม มีการสมาทานองค์อุโบสถ การทำไวยาวัจจะ การปลูกอารามและสวนป่า การสร้างสะพานเป็นต้น. จริงอยู่ การงานเหล่านั้น ท่านเรียกว่าเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุแห่งการบรรลุประโยชน์และความสุขนานาประการ. ในข้อนี้ พึงระลึกถึงพระสูตรทั้งหลาย มีอาทิว่า "ดูก่อนวิสาขา ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ คือ สตรีหรือบุรุษบางคนในโลกนี้ สมาทานอุโบสถอันประกอบด้วยองค์ ๘ แล้ว เบื้องหน้าแต่การตายเพราะกายแตก พึงเข้าถึงความเป็นสหายแห่งทวยเทพชั้นจาตุมหาราชิกา" ดังนี้.

එවං ඉමිස්සා ගාථාය දානඤ්ච, ධම්මචරියා ච, ඤාතකානඤ්ච සඞ්ගහො, අනවජ්ජානි කම්මානීති චත්තාරි මඞ්ගලානි වුත්තානි. මඞ්ගලත්තඤ්ච නෙසං තත්ථ තත්ථ විභාවිතමෙවාති.

ด้วยประการฉะนี้ ในคาถานี้ ท่านได้กล่าวถึงมงคล ๔ ประการ คือ การให้ทาน การประพฤติธรรม การสงเคราะห์ญาติ และการงานที่ไม่มีโทษ. และความเป็นมงคลของมงคลเหล่านั้น ท่านก็ได้แสดงให้แจ่มแจ้งแล้วในที่นั้นๆ นั่นเทียว.

නිට්ඨිතා දානඤ්චාති ඉමිස්සා ගාථාය අත්ථවණ්ණනා.

อรรถาธิบายแห่งคาถาว่า ทานญฺจ ดังนี้ จบแล้ว.

ආරතීතිගාථාවණ්ණනා

อรรถาธิบายคาถาว่าด้วยอารตี

8. ඉදානි ආරතී විරතීති එත්ථ ආරතීති ආරමණං, විරතීති විරමණං, විරමන්ති වා එතාය සත්තාති විරති. පාපාති අකුසලා. මදනීයට්ඨෙන මජ්ජං, මජ්ජස්ස පානං මජ්ජපානං, තතො මජ්ජපානා. සංයමනං සංයමො අප්පමජ්ජනං අප්පමාදො. ධම්මෙසූති කුසලෙසු. සෙසං වුත්තනයමෙවාති අයං පදවණ්ණනා.

๘. บัดนี้ ในบทว่า อารตี วิรตี นี้ บทว่า อารตี คือ การงดเว้น. บทว่า วิรตี คือ การเว้นโดยพิเศษ. หรืออีกอย่างหนึ่ง สัตว์ทั้งหลายย่อมเว้น (จากอกุศล) ด้วยเจตนานี้ เหตุนั้น (เจตนานี้) ชื่อว่า วิรติ. บทว่า ปาปา คือ จากอกุศล. ชื่อว่า มัชชะ เพราะอรรถว่าทำให้มัวเมา, การดื่มซึ่งมัชชะ ชื่อว่า มัชชปานะ, (วิรตี) จากการดื่มมัชชะนั้น. การสำรวม ชื่อว่า สัญญมะ. ความไม่ประมาท ชื่อว่า อัปปมาทะ. บทว่า ธมฺเมสุ คือ ในกุศลธรรมทั้งหลาย. บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. นี้คือปทวัณณนา.

අත්ථවණ්ණනා පන එවං වෙදිතබ්බා – ආරති නාම පාපෙ ආදීනවදස්සාවිනො මනසා එව අනභිරති. විරති නාම කම්මද්වාරවසෙන කායවාචාහි විරමණං, සා චෙසා විරති නාම සම්පත්තවිරති, සමාදානවිරති, සමුච්ඡෙදවිරතීති තිවිධා හොති, තත්ථ යා කුලපුත්තස්ස අත්තනො ජාතිං වා කුලං වා ගොත්තං වා පටිච්ච ‘‘න මෙ එතං පතිරූපං, ය්වාහං [Pg.120] ඉමං පාණං හනෙය්‍යං, අදින්නං ආදියෙය්‍ය’’න්තිආදිනා නයෙන සම්පත්තවත්ථුතො විරති, අයං සම්පත්තවිරති නාම. සික්ඛාපදසමාදානවසෙන පවත්තා සමාදානවිරති නාම, යස්සා පවත්තිතො පභුති කුලපුත්තො පාණාතිපාතාදීනි න කරොති. අරියමග්ගසම්පයුත්තා සමුච්ඡෙදවිරති නාම, යස්සා පවත්තිතො පභුති අරියසාවකස්ස පඤ්ච භයානි වෙරානි වූපසන්තානි හොන්ති. පාපං නාම යං තං ‘‘පාණාතිපාතො ඛො, ගහපතිපුත්ත, කම්මකිලෙසො, අදින්නාදානං…පෙ… කාමෙසුමිච්ඡාචාරො…පෙ… මුසාවාදො’’ති එවං විත්ථාරෙත්වා –

ส่วนอรรถาธิบาย พึงทราบอย่างนี้: ชื่อว่า อารตี ได้แก่ ความไม่ยินดีด้วยใจเท่านั้นของผู้ที่เห็นโทษในบาป. ชื่อว่า วิรติ ได้แก่ การงดเว้นทางกายและวาจาโดยอำนาจแห่งกรรมทวาร. ก็วิรัตินั้นมี ๓ อย่าง คือ สัมปัตตวิรัติ สมาทานวิรัติ และสมุจเฉทวิรัติ. ในวิรัติ ๓ อย่างนั้น การงดเว้นจากวัตถุที่ประจวบเข้าของกุลบุตรผู้อาศัยชาติ ตระกูล หรือโคตรของตน (แล้วคิด) ด้วยนัยเป็นต้นว่า "การที่เราพึงฆ่าสัตว์นี้ พึงลักทรัพย์นี้ ไม่สมควรแก่เราเลย" วิรัตินี้ชื่อว่า สัมปัตตวิรัติ. วิรัติที่เป็นไปโดยอำนาจแห่งการสมาทานสิกขาบท ชื่อว่า สมาทานวิรัติ ซึ่งจำเดิมแต่กาลที่วิรัตินั้นเกิดขึ้น กุลบุตรย่อมไม่กระทำปาณาติบาตเป็นต้น. วิรัติที่สัมปยุตด้วยอริยมรรค ชื่อว่า สมุจเฉทวิรัติ ซึ่งจำเดิมแต่กาลที่วิรัตินั้นเกิดขึ้น ภัยเวร ๕ ประการของอริยสาวกย่อมสงบระงับไป. ชื่อว่าบาปนั้น พึงขยายความอย่างนี้ว่า "ดูก่อนคฤหบดีบุตร ปาณาติบาตเป็นกรรมกิเลส, อทินนาทาน...เป... กาเมสุมิจฉาจาร...เป... มุสาวาท"

‘‘පාණාතිපාතො අදින්නාදානං, මුසාවාදො ච වුච්චති;

පරදාරගමනඤ්චෙව, නප්පසංසන්ති පණ්ඩිතා’’ති. (දී. නි. 3.245) –

"ปาณาติบาต อทินนาทาน และที่เรียกว่ามุสาวาท และการประพฤติผิดในภรรยาของผู้อื่น (กรรมเหล่านี้) บัณฑิตทั้งหลายไม่สรรเสริญ" ดังนี้.

එවං ගාථාය සඞ්ගහිතං කම්මකිලෙසසඞ්ඛාතං චතුබ්බිධං අකුසලං, තතො පාපා. සබ්බාපෙසා ආරති ච විරති ච දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකභයවෙරප්පහානාදිනානප්පකාරවිසෙසාධිගමහෙතුතො මඞ්ගලන්ති වුච්චති. ‘‘පාණාතිපාතා පටිවිරතො ඛො, ගහපතිපුත්ත, අරියසාවකො’’තිආදීනි චෙත්ථ සුත්තානි අනුස්සරිතබ්බානි.

อกุศล 4 อย่าง อันชื่อว่ากรรมกิเลส ที่สงเคราะห์ไว้ในคาถานี้ (เรียกว่า) บาป. การงดเว้น (อารติ) และการเว้นขาด (วิรติ) จากบาปนั้นทั้งหมดนี้ ท่านเรียกว่าเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุแห่งการละภัยและเวรทั้งในปัจจุบันและสัมปรายภพเป็นต้น และเป็นเหตุแห่งการบรรลุคุณวิเศษต่างๆ นานาประการ. ในข้อนี้ พึงระลึกถึงพระสูตรทั้งหลายมีอาทิว่า "ดูก่อนคฤหบดีบุตร อริยสาวกเป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต".

මජ්ජපානා සංයමො නාම පුබ්බෙ වුත්තසුරාමෙරයමජ්ජප්පමාදට්ඨානා වෙරමණියා එවෙතං අධිවචනං. යස්මා පන මජ්ජපායී අත්ථං න ජානාති, ධම්මං න ජානාති, මාතු අන්තරායං කරොති, පිතු බුද්ධපච්චෙකබුද්ධතථාගතසාවකානම්පි අන්තරායං කරොති, දිට්ඨෙව ධම්මෙ ගරහං සම්පරායෙ දුග්ගතිං අපරාපරියෙ උම්මාදඤ්ච පාපුණාති. මජ්ජපානා පන සංයමො තෙසං දොසානං වූපසමං තබ්බිපරීතගුණසම්පදඤ්ච පාපුණාති. තස්මා අයං මජ්ජපානා සංයමො මඞ්ගලන්ති වෙදිතබ්බො.

ชื่อว่า การสำรวมจากการดื่มน้ำเมา เป็นชื่อของเจตนาเครื่องงดเว้นจากเหตุอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาทคือสุราและเมรัยที่กล่าวไว้แล้วในก่อนนั่นเอง. เพราะว่า ผู้ดื่มน้ำเมา ย่อมไม่รู้อรรถ ไม่รู้ธรรม ย่อมทำอันตรายแก่มารดา บิดา พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสาวกของพระตถาคต, ย่อมได้รับการติเตียนในปัจจุบัน, ในสัมปรายภพย่อมถึงทุคติ, และในภพต่อๆ ไปย่อมถึงความเป็นบ้า. ส่วนการสำรวมจากการดื่มน้ำเมา ย่อมทำให้โทษเหล่านั้นสงบระงับ และทำให้ถึงพร้อมด้วยคุณที่ตรงกันข้าม. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าการสำรวมจากการดื่มน้ำเมานี้เป็นมงคล.

කුසලෙසු ධම්මෙසු අප්පමාදො නාම ‘‘කුසලානං වා ධම්මානං භාවනාය අසක්කච්චකිරියතා, අසාතච්චකිරියතා, අනට්ඨිතකිරියතා, ඔලීනවුත්තිතා, නික්ඛිත්තඡන්දතා, නික්ඛිත්තධුරතා, අනාසෙවනා, අභාවනා, අබහුලීකම්මං, අනධිට්ඨානං, අනනුයොගො, පමාදො. යො එවරූපො පමාදො පමජ්ජනා පමජ්ජිතත්තං, අයං වුච්චති පමාදො’’ති (විභ. 846). එත්ථ වුත්තස්ස පමාදස්ස පටිපක්ඛවසෙන අත්ථතො කුසලෙසු ධම්මෙසු සතියා අවිප්පවාසො වෙදිතබ්බො. සො නානප්පකාරකුසලාධිගමහෙතුතො අමතාධිගමහෙතුතො ච මඞ්ගලන්ති වුච්චති[Pg.121]. තත්ථ ‘‘අප්පමත්තස්ස ආතාපිනො’’ති ච (ම. නි. 2.18; අ. නි. 5.26), ‘‘අප්පමාදො අමතං පද’’න්ති ච, එවමාදි (ධ. ප. 21) සත්ථු සාසනං අනුස්සරිතබ්බං.

ชื่อว่า ความไม่ประมาทในกุศลธรรมทั้งหลาย คือ "ความทำโดยไม่เคารพ ความทำไม่สม่ำเสมอ ความทำไม่มั่นคง ความมีปกติย่อหย่อน ความทอดฉันทะ ความทอดธุระ การไม่เสพ การไม่เจริญ การไม่ทำให้มาก การไม่ตั้งมั่น การไม่ประกอบ ในการเจริญกุศลธรรมทั้งหลาย (ชื่อว่า) ความประมาท. ความประมาท ความมัวเมา ความเป็นผู้มัวเมาเห็นปานใด ที่มีอยู่ นี้เรียกว่าความประมาท". โดยนัยตรงกันข้ามกับความประมาทที่กล่าวไว้ในที่นี้ พึงทราบว่าโดยอรรถได้แก่ การไม่ปราศจากสติในกุศลธรรมทั้งหลาย. ความไม่ประมาทนั้น ท่านเรียกว่าเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุแห่งการบรรลุคุณวิเศษต่างๆ นานาประการ และเป็นเหตุแห่งการบรรลุอมตนิพพาน. ในข้อนั้น พึงระลึกถึงพระพุทธดำรัสของพระศาสดามีอาทิว่า "ของผู้ไม่ประมาท มีความเพียร" และ "ความไม่ประมาทเป็นทางแห่งอมตะ".

එවං ඉමිස්සා ගාථාය පාපා විරති, මජ්ජපානා සංයමො, කුසලෙසු ධම්මෙසු අප්පමාදොති තීණි මඞ්ගලානි වුත්තානි. මඞ්ගලත්තඤ්ච නෙසං තත්ථ තත්ථ විභාවිතමෙවාති.

ด้วยประการฉะนี้ ในคาถานี้ ท่านได้กล่าวถึงมงคล 3 ประการ คือ การงดเว้นจากบาป, การสำรวมจากการดื่มน้ำเมา, และความไม่ประมาทในกุศลธรรมทั้งหลาย. และความเป็นมงคลของบทเหล่านั้น ท่านก็ได้แสดงให้แจ่มแจ้งแล้วในที่นั้นๆ นั่นเทียว.

නිට්ඨිතා ආරතීති ඉමිස්සා ගාථාය අත්ථවණ්ණනා.

อรรถกถาแห่งคาถาว่า "อารตี" นี้ จบแล้ว.

ගාරවොචාතිගාථාවණ්ණනා

อรรถกถาคาถาว่า "คารโว จ"

9. ඉදානි ගාරවො චාති එත්ථ ගාරවොති ගරුභාවො. නිවාතොති නීචවුත්තිතා. සන්තුට්ඨීති සන්තොසො. කතස්ස ජානනතා කතඤ්ඤුතා. කාලෙනාති ඛණෙන සමයෙන. ධම්මස්ස සවනං ධම්මස්සවනං. සෙසං වුත්තනයමෙවාති අයං පදවණ්ණනා.

๙. บัดนี้ ในคำว่า "คารโว จ" เป็นต้นนั้น คำว่า คารโว คือ ความเคารพ. คำว่า นิวาโต คือ ความมีปกติอ่อนน้อม. คำว่า สันตุฏฐี คือ ความสันโดษ. ความเป็นผู้รู้คุณที่ท่านทำแล้ว ชื่อว่า กตัญญุตา. คำว่า กาเลน คือ ในขณะ ในสมัย. การฟังธรรม ชื่อว่า ธัมมัสสวนัง. ที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้ว. นี้คือการพรรณนาบท.

අත්ථවණ්ණනා පන එවං වෙදිතබ්බා – ගාරවො නාම ගරුකාරප්පයොගාරහෙසු බුද්ධපච්චෙකබුද්ධතථාගතසාවකආචරියුපජ්ඣායමාතාපිතුජෙට්ඨකභාතිකභගිනීආදීසු යථානුරූපං ගරුකාරො ගරුකරණං සගාරවතා. ස චායං ගාරවො යස්මා සුගතිගමනාදීනං හෙතු. යථාහ –

ส่วนอรรถกถา พึงทราบดังนี้: ชื่อว่าความเคารพ คือ การกระทำความเคารพ การนอบน้อม ความมีความเคารพ ตามสมควร ในบุคคลผู้ควรแก่การกระทำความเคารพ คือ พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า พระสาวกของพระตถาคต อาจารย์ อุปัชฌาย์ มารดา บิดา พี่ชาย พี่สาว เป็นต้น. และความเคารพนั้นเป็นเหตุแห่งการไปสู่สุคติเป็นต้น. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า:

‘‘ගරුකාතබ්බං ගරුං කරොති, මානෙතබ්බං මානෙති, පූජෙතබ්බං පූජෙති. සො තෙන කම්මෙන එවං සමත්තෙන එවං සමාදින්නෙන කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජති. නො චෙ කායස්ස…පෙ… උපපජ්ජති, සචෙ මනුස්සත්තං ආගච්ඡති, යත්ථ යත්ථ පච්චාජායති, උච්චාකුලීනො හොතී’’ති (ම. නි. 3.295).

"บุคคลย่อมเคารพบุคคลที่ควรเคารพ, ย่อมนับถือบุคคลที่ควรนับถือ, ย่อมบูชาบุคคลที่ควรบูชา. เขาด้วยกรรมที่ทำไว้อย่างสมบูรณ์ สมาทานไว้อย่างดีนั้น เบื้องหน้าแต่กายแตก หลังจากตาย ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์. หากเขาไม่เข้าถึง... (สุคติโลกสวรรค์) ... ถ้าหากมาสู่ความเป็นมนุษย์, เขาเกิดในที่ใดๆ ก็ย่อมเป็นผู้มีสกุลสูงในที่นั้นๆ".

යථා චාහ – ‘‘සත්තිමෙ, භික්ඛවෙ, අපරිහානියා ධම්මා. කතමෙ සත්ත? සත්ථුගාරවතා’’තිආදි (අ. නි. 7.33), තස්මා මඞ්ගලන්ති වුච්චති.

และดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อปริหานิยธรรม 7 ประการเหล่านี้. 7 ประการอะไรบ้าง? คือ ความเคารพในพระศาสดา" เป็นต้น, เพราะฉะนั้น (ความเคารพ) จึงเรียกว่าเป็นมงคล.

නිවාතො නාම නීචමනතා නිවාතවුත්තිතා, යාය සමන්නාගතො පුග්ගලො නිහතමානො නිහතදප්පො පාදපුඤ්ඡනකචොළසදිසො ඡින්නවිසාණඋසභසමො උද්ධටදාඨසප්පසමො ච හුත්වා සණ්හො සඛිලො සුඛසම්භාසො [Pg.122] හොති, අයං නිවාතො. ස්වායං යසාදිගුණප්පටිලාභහෙතුතො මඞ්ගලන්ති වුච්චති. ආහ ච ‘‘නිවාතවුත්ති අත්ථද්ධො, තාදිසො ලභතෙ යස’’න්ති එවමාදි (දී. නි. 3.273).

ชื่อว่า นิวาตะ คือ ความมีใจอ่อนน้อม ความมีปกติอ่อนน้อม, บุคคลผู้ประกอบด้วยคุณธรรมนั้น เป็นผู้ละมานะได้ ละความเย่อหยิ่งได้ เป็นผู้เสมอด้วยผ้าเช็ดเท้า เสมอด้วยโคอุสภะที่เขาหักแล้ว และเสมอด้วยงูที่ถูกถอนเขี้ยวแล้ว เป็นผู้อ่อนโยน มีวาจาไพเราะ มีปกติกล่าวคำน่าสบายใจ, นี้คือนิวาตะ. นิวาตะนั้น ท่านเรียกว่าเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุแห่งการได้คุณมียศเป็นต้น. และพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ผู้มีปกติอ่อนน้อม ไม่แข็งกระด้าง เช่นนั้น ย่อมได้ยศ" เป็นต้น.

සන්තුට්ඨි නාම ඉතරීතරපච්චයසන්තොසො, සො ද්වාදසවිධො හොති. සෙය්‍යථිදං – චීවරෙ යථාලාභසන්තොසො, යථාබලසන්තොසො, යථාසාරුප්පසන්තොසොති තිවිධො. එවං පිණ්ඩපාතාදීසු.

ชื่อว่า สันตุฏฐี คือ ความสันโดษในปัจจัยตามมีตามได้, สันโดษนั้นมี 12 อย่าง. ได้แก่ ในจีวรมี 3 อย่าง คือ ยถาลาภสันโดษ, ยถาพลสันโดษ, ยถาสารุปปสันโดษ. ในบิณฑบาตเป็นต้นก็เช่นเดียวกัน.

තස්සායං පභෙදවණ්ණනා – ඉධ භික්ඛු චීවරං ලභති සුන්දරං වා අසුන්දරං වා. සො තෙනෙව යාපෙති, අඤ්ඤං න පත්ථෙති, ලභන්තොපි න ගණ්හාති, අයමස්ස චීවරෙ යථාලාභසන්තොසො. අථ පන භික්ඛු ආබාධිකො හොති, ගරුං චීවරං පාරුපන්තො ඔණමති වා කිලමති වා, සො සභාගෙන භික්ඛුනා සද්ධිං තං පරිවත්තෙත්වා ලහුකෙන යාපෙන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති, අයමස්ස චීවරෙ යථාබලසන්තොසො. අපරො භික්ඛු පණීතපච්චයලාභී හොති, සො පට්ටචීවරාදීනං අඤ්ඤතරං මහග්ඝං චීවරං ලභිත්වා ‘‘ඉදං ථෙරානං චිරපබ්බජිතානං බහුස්සුතානඤ්ච අනුරූප’’න්ති තෙසං දත්වා අත්තනා සඞ්කාරකූටා වා අඤ්ඤතො වා කුතොචි නන්තකානි උච්චිනිත්වා සඞ්ඝාටිං කරිත්වා ධාරෙන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති, අයමස්ස චීවරෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො.

การพรรณนาจำแนกประเภทของสันโดษนั้นมีดังนี้: ในศาสนานี้ ภิกษุได้จีวรที่ดีหรือไม่ดีก็ตาม. เธอยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยจีวรนั้นเท่านั้น, ไม่ปรารถนาจีวรอื่น, แม้เมื่อได้ก็ไม่รับ, นี้คือยถาลาภสันโดษในจีวรของเธอ. อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุอาพาธ, เมื่อห่มจีวรที่หนัก ย่อมน้อมตัวลงหรือลำบาก, เธอแลกเปลี่ยนจีวรนั้นกับภิกษุผู้มีส่วนเสมอกันแล้ว ยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยจีวรที่เบา ก็ยังเป็นผู้สันโดษอยู่นั่นเอง, นี้คือยถาพลสันโดษในจีวรของเธอ. ภิกษุอีกรูปหนึ่งเป็นผู้มีลาภคือปัจจัยอันประณีต, เธอได้จีวรมีค่ามากอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาผ้าไหมเป็นต้นแล้ว คิดว่า "จีวรนี้สมควรแก่พระเถระผู้บวชนานและเป็นพหูสูต" จึงถวายจีวรนั้นแก่ท่านเหล่านั้น, ส่วนตนเองก็เก็บผ้าบังสุกุลจากกองขยะหรือจากที่อื่นใดมาทำเป็นผ้าสังฆาฏิ ทรงไว้ ก็ยังเป็นผู้สันโดษอยู่นั่นเอง, นี้คือยถาสารุปปสันโดษในจีวรของเธอ.

ඉධ පන භික්ඛු පිණ්ඩපාතං ලභති ලූඛං වා පණීතං වා, සො තෙනෙව යාපෙති, අඤ්ඤං න පත්ථෙති, ලභන්තොපි න ගණ්හාති, අයමස්ස පිණ්ඩපාතෙ යථාලාභසන්තොසො. අථ පන භික්ඛු ආබාධිකො හොති, ලූඛං පිණ්ඩපාතං භුඤ්ජිත්වා ගාළ්හං රොගාතඞ්කං පාපුණාති, සො තං සභාගස්ස භික්ඛුනො දත්වා තස්ස හත්ථතො සප්පිමධුඛීරාදීනි භුඤ්ජිත්වා සමණධම්මං කරොන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති, අයමස්ස පිණ්ඩපාතෙ යථාබලසන්තොසො. අපරො භික්ඛු පණීතං පිණ්ඩපාතං ලභති, සො ‘‘අයං පිණ්ඩපාතො ථෙරානං චිරපබ්බජිතානං අඤ්ඤෙසඤ්ච පණීතපිණ්ඩපාතං විනා අයාපෙන්තානං සබ්‍රහ්මචාරීනං අනුරූපො’’ති තෙසං දත්වා අත්තනා පිණ්ඩාය චරිත්වා මිස්සකාහාරං භුඤ්ජන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති, අයමස්ස පිණ්ඩපාතෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො.

อนึ่ง ในศาสนานี้ ภิกษุได้บิณฑบาต จะเศร้าหมองหรือประณีตก็ตาม เธอย่อมยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยบิณฑบาตนั้นนั่นเทียว ไม่ปรารถนาบิณฑบาตอื่น แม้ได้อยู่ก็ไม่รับ นี้เป็นยถาลาภสันโดษในบิณฑบาตของภิกษุนั้น อนึ่ง ภิกษุอาพาธ ฉันบิณฑบาตที่เศร้าหมองแล้ว ย่อมถึงความเป็นโรคกล้า เธอถวายบิณฑบาตนั้นแก่ภิกษุผู้มีส่วนเสมอกันแล้ว ฉันเนยใส น้ำผึ้ง น้ำนม เป็นต้น จากมือของภิกษุนั้น แม้ทำสมณธรรมอยู่ ก็เป็นผู้สันโดษนั่นเทียว นี้เป็นยถาพลสันโดษในบิณฑบาตของภิกษุนั้น ภิกษุอีกรูปหนึ่งได้บิณฑบาตที่ประณีต เธอ (คิดว่า) "บิณฑบาตนี้สมควรแก่พระเถระผู้บวชนานแล้ว และแก่เพื่อนพรหมจารีอื่น ๆ ผู้ไม่อาจยังอัตภาพให้เป็นไปได้ เว้นจากบิณฑบาตที่ประณีต" ดังนี้แล้ว จึงถวายแก่ท่านเหล่านั้น ส่วนตนเองเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต แม้ฉันอาหารที่ปะปนกัน ก็เป็นผู้สันโดษนั่นเทียว นี้เป็นยถาสารุปปสันโดษในบิณฑบาตของภิกษุนั้น

ඉධ [Pg.123] පන භික්ඛුනො සෙනාසනං පාපුණාති. සො තෙනෙව සන්තුස්සති, පුන අඤ්ඤං සුන්දරතරම්පි පාපුණන්තං න ගණ්හාති, අයමස්ස සෙනාසනෙ යථාලාභසන්තොසො. අථ පන භික්ඛු ආබාධිකො හොති, නිවාතසෙනාසනෙ වසන්තො අතිවිය පිත්තරොගාදීහි ආතුරීයති. සො තං සභාගස්ස භික්ඛුනො දත්වා තස්ස පාපුණනෙ සවාතෙ සීතලසෙනාසනෙ වසිත්වා සමණධම්මං කරොන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති, අයමස්ස සෙනාසනෙ යථාබලසන්තොසො. අපරො භික්ඛු සුන්දරං සෙනාසනං පත්තම්පි න සම්පටිච්ඡති ‘‘සුන්දරසෙනාසනං පමාදට්ඨානං, තත්‍ර නිසින්නස්ස ථිනමිද්ධං ඔක්කමති, නිද්දාභිභූතස්ස ච පුන පටිබුජ්ඣතො කාමවිතක්කො සමුදාචරතී’’ති. සො තං පටික්ඛිපිත්වා අජ්ඣොකාසරුක්ඛමූලපණ්ණකුටීසු යත්ථ කත්ථචි නිවසන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති, අයමස්ස සෙනාසනෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො.

อนึ่ง ในศาสนานี้ เสนาสนะย่อมถึงแก่ภิกษุ เธอย่อมสันโดษด้วยเสนาสนะนั้นนั่นเทียว ไม่รับเสนาสนะอื่นที่ดีกว่าที่มาถึงอีก นี้เป็นยถาลาภสันโดษในเสนาสนะของภิกษุนั้น อนึ่ง ภิกษุอาพาธ อยู่ในเสนาสนะที่อับลม ย่อมเดือดร้อนด้วยโรคดีเป็นต้นอย่างยิ่ง เธอถวายเสนาสนะนั้นแก่ภิกษุผู้มีส่วนเสมอกันแล้ว อยู่ในเสนาสนะที่เย็น มีลมพัดผ่าน อันเป็นส่วนที่ภิกษุนั้นพึงได้ แม้ทำสมณธรรมอยู่ ก็เป็นผู้สันโดษนั่นเทียว นี้เป็นยถาพลสันโดษในเสนาสนะของภิกษุนั้น ภิกษุอีกรูปหนึ่ง แม้เสนาสนะที่ดีมาถึงแล้วก็ไม่รับ ด้วยคิดว่า "เสนาสนะที่ดีเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท ถีนมิทธะย่อมครอบงำภิกษุผู้นั่งในเสนาสนะที่ดีนั้น และเมื่อเธอผู้ถูกความหลับครอบงำตื่นขึ้นอีก กามวิตกย่อมเกิดขึ้น" เธอปฏิเสธเสนาสนะนั้นแล้ว แม้อยู่ในที่ใดที่หนึ่ง ในที่แจ้ง โคนไม้ หรือกระท่อมใบไม้ ก็เป็นผู้สันโดษนั่นเทียว นี้เป็นยถาสารุปปสันโดษในเสนาสนะของภิกษุนั้น

ඉධ පන භික්ඛු භෙසජ්ජං ලභති හරීතකං වා ආමලකං වා. සො තෙනෙව යාපෙති, අඤ්ඤෙහි ලද්ධසප්පිමධුඵාණිතාදිම්පි න පත්ථෙති, ලභන්තොපි න ගණ්හාති, අයමස්ස ගිලානපච්චයෙ යථාලාභසන්තොසො. අථ පන භික්ඛු ආබාධිකො හොති, තෙලෙනත්ථිකො ඵාණිතං ලභති, සො තං සභාගස්ස භික්ඛුනො දත්වා තස්ස හත්ථතො තෙලෙන භෙසජ්ජං කත්වා සමණධම්මං කරොන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති, අයමස්ස ගිලානපච්චයෙ යථාබලසන්තොසො. අපරො භික්ඛු එකස්මිං භාජනෙ පූතිමුත්තහරීතකං ඨපෙත්වා එකස්මිං චතුමධුරං ‘‘ගණ්හථ, භන්තෙ, යදිච්ඡසී’’ති වුච්චමානො සචස්ස තෙසං ද්වින්නමඤ්ඤතරෙනපි බ්‍යාධි වූපසම්මති, අථ ‘‘පූතිමුත්තහරීතකං නාම බුද්ධාදීහි වණ්ණිත’’න්ති ච ‘‘පූතිමුත්තභෙසජ්ජං නිස්සාය පබ්බජ්ජා, තත්ථ තෙ යාවජීවං උස්සාහො කරණීයොති වුත්ත’’න්ති (මහාව. 128) ච චින්තෙන්තො චතුමධුරභෙසජ්ජං පටික්ඛිපිත්වා පූතිමුත්තහරීතකෙන භෙසජ්ජං කරොන්තොපි පරමසන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස ගිලානපච්චයෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො.

อนึ่ง ในศาสนานี้ ภิกษุได้เภสัช คือ สมอ หรือ มะขามป้อม เธอย่อมยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยเภสัชนั้นนั่นเทียว ไม่ปรารถนาแม้เนยใส น้ำผึ้ง น้ำอ้อย เป็นต้น ที่ผู้อื่นได้แล้ว แม้ได้อยู่ก็ไม่รับ นี้เป็นยถาลาภสันโดษในคิลานปัจจัยของภิกษุนั้น อนึ่ง ภิกษุอาพาธ เป็นผู้ต้องการน้ำมัน แต่ได้น้ำอ้อย เธอถวายน้ำอ้อยนั้นแก่ภิกษุผู้มีส่วนเสมอกันแล้ว ทำยาด้วยน้ำมันจากมือของภิกษุนั้น แม้ทำสมณธรรมอยู่ ก็เป็นผู้สันโดษนั่นเทียว นี้เป็นยถาพลสันโดษในคิลานปัจจัยของภิกษุนั้น ภิกษุอีกรูปหนึ่ง เมื่อมีผู้ใส่สมอดองน้ำมูตรเน่าไว้ในภาชนะหนึ่ง และใส่จตุมธุรไว้ในภาชนะหนึ่ง แล้วกล่าวว่า "ท่านเจ้าข้า ท่านปรารถนาสิ่งใด โปรดรับสิ่งนั้นเถิด" หากว่าโรคของเธอย่อมสงบได้ด้วยยาอย่างใดอย่างหนึ่งในสองอย่างนั้น เมื่อเป็นเช่นนั้น เธอคำนึงว่า "อันสมอดองน้ำมูตรเน่า พระพุทธเจ้าเป็นต้นทรงสรรเสริญไว้" และ "บรรพชาอาศัยปูติมุตตเภสัช ท่านพึงทำความอุตสาหะในปูติมุตตเภสัชนั้นตลอดชีวิต ดังนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้" ดังนี้แล้ว ปฏิเสธจตุมธุรเภสัช แม้ทำยาด้วยสมอดองน้ำมูตรเน่า ก็เป็นผู้สันโดษอย่างยิ่งทีเดียว นี้เป็นยถาสารุปปสันโดษในคิลานปัจจัยของภิกษุนั้น

එවංපභෙදො සබ්බොපෙසො සන්තොසො සන්තුට්ඨීති වුච්චති. සා අත්‍රිච්ඡතාමහිච්ඡතාපාපිච්ඡතාදීනං පාපධම්මානං පහානාධිගමහෙතුතො, සුගතිහෙතුතො, අරියමග්ගසම්භාරභාවතො, චාතුද්දිසාදිභාවහෙතුතො ච මඞ්ගලන්ති වෙදිතබ්බා. ආහ ච –

สันโดษทั้งหมดนี้ที่มีประเภทดังกล่าวมานี้ เรียกว่า สันตุฏฐี สันตุฏฐีนั้น พึงทราบว่าเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุแห่งการละและบรรลุธรรมอันลามก มีความปรารถนาเกินประมาณ ความมักมาก และความปรารถนาลามก เป็นต้น เพราะเป็นเหตุแห่งสุคติ เพราะเป็นสัมภาระแห่งอริยมรรค และเพราะเป็นเหตุแห่งความเป็นผู้ไปได้ในทิศทั้งสี่ เป็นต้น และพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘චාතුද්දිසො [Pg.124] අප්පටිඝො ච හොති,සන්තුස්සමානො ඉතරීතරෙනා’’ති. එවමාදි (සු. නි. 42);

"ผู้สันโดษด้วยปัจจัยตามมีตามได้ ย่อมเป็นผู้มีทิศทั้งสี่ และไม่มีความขัดข้อง" เป็นต้น

කතඤ්ඤුතා නාම අප්පස්ස වා බහුස්ස වා යෙන කෙනචි කතස්ස උපකාරස්ස පුනප්පුනං අනුස්සරණභාවෙන ජානනතා. අපිච නෙරයිකාදිදුක්ඛපරිත්තාණතො පුඤ්ඤානි එව පාණීනං බහූපකාරානි, තතො තෙසම්පි උපකාරානුස්සරණතා කතඤ්ඤුතාති වෙදිතබ්බා. සා සප්පුරිසෙහි පසංසනීයාදිනානප්පකාරවිසෙසාධිගමහෙතුතො මඞ්ගලන්ති වුච්චති. ආහ ච ‘‘ද්වෙමෙ, භික්ඛවෙ, පුග්ගලා දුල්ලභා ලොකස්මිං. කතමෙ ද්වෙ? යො ච පුබ්බකාරී යො ච කතඤ්ඤූ කතවෙදී’’ති (අ. නි. 2.120).

ชื่อว่า กตัญญุตา คือ ความเป็นผู้รู้ซึ่งอุปการะที่ใคร ๆ ทำไว้ จะน้อยหรือมากก็ตาม โดยความเป็นผู้ระลึกถึงเนือง ๆ อีกอย่างหนึ่ง เพราะเป็นเครื่องป้องกันทุกข์ มีทุกข์ในนรก เป็นต้น บุญทั้งหลายนั่นเทียวมีอุปการะมากแก่สัตว์ทั้งหลาย เพราะฉะนั้น ความเป็นผู้ระลึกถึงอุปการะแม้ของบุญเหล่านั้น พึงทราบว่าเป็นกตัญญุตา กตัญญุตานั้น ท่านเรียกว่าเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุแห่งการบรรลุคุณวิเศษต่าง ๆ มีความเป็นผู้อันสัตบุรุษพึงสรรเสริญ เป็นต้น และพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๒ จำพวกนี้หาได้ยากในโลก ๒ จำพวกไหนบ้าง คือ บุคคลผู้ทำอุปการะก่อน ๑ บุคคลผู้กตัญญูกตเวที ๑"

කාලෙන ධම්මස්සවනං නාම යස්මිං කාලෙ උද්ධච්චසහගතං චිත්තං හොති, කාමවිතක්කාදීනං වා අඤ්ඤතරෙන අභිභූතං, තස්මිං කාලෙ තෙසං විනොදනත්ථං ධම්මස්සවනං. අපරෙ ආහු ‘‘පඤ්චමෙ පඤ්චමෙ දිවසෙ ධම්මස්සවනං කාලෙන ධම්මස්සවනං නාම. යථාහ ආයස්මා අනුරුද්ධො ‘පඤ්චාහිකං ඛො පන මයං, භන්තෙ, සබ්බරත්තිං ධම්මියා කථාය සන්නිසීදාමා’’’ති (ම. නි. 1.327; මහාව. 466).

ชื่อว่า การฟังธรรมตามกาล คือ ในกาลใด จิตเป็นไปกับด้วยอุทธัจจะ หรือถูกวิตกอย่างใดอย่างหนึ่ง มีกามวิตก เป็นต้น ครอบงำ การฟังธรรมในกาลนั้นเพื่อบรรเทาวิตกเหล่านั้น (ชื่อว่าการฟังธรรมตามกาล) อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า "การฟังธรรมทุก ๆ ๕ วัน ชื่อว่า การฟังธรรมตามกาล" ดังที่พระอนุรุทธะผู้มีอายุกล่าวไว้ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พวกข้าพระองค์ประชุมกันด้วยธรรมีกถาตลอดคืนทุก ๕ วัน"

අපිච යස්මිං කාලෙ කල්‍යාණමිත්තෙ උපසඞ්කමිත්වා සක්කා හොති අත්තනො කඞ්ඛාවිනොදකං ධම්මං සොතුං, තස්මිං කාලෙපි ධම්මස්සවනං කාලෙන ධම්මස්සවනන්ති වෙදිතබ්බං. යථාහ ‘‘තෙ කාලෙන කාලං උපසඞ්කමිත්වා පරිපුච්ඡති පරිපඤ්හතී’’තිආදි (දී. නි. 3.358). තදෙතං කාලෙන ධම්මස්සවනං නීවරණප්පහානචතුරානිසංසආසවක්ඛයාදිනානප්පකාරවිසෙසාධිගමහෙතුතො මඞ්ගලන්ති වෙදිතබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං –

อีกอย่างหนึ่ง ในกาลใด เข้าไปหากัลยาณมิตรแล้วอาจเพื่อจะฟังธรรมอันบรรเทาความสงสัยของตนได้ แม้ในกาลนั้น การฟังธรรมพึงทราบว่าเป็นการฟังธรรมตามกาล ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "เขาเข้าไปหาท่านเหล่านั้นตามกาล สอบถาม ไต่ถาม" เป็นต้น การฟังธรรมตามกาลนั้น พึงทราบว่าเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุแห่งการบรรลุคุณวิเศษต่าง ๆ มีการละนิวรณ์ อานิสงส์ ๔ และความสิ้นอาสวะ เป็นต้น คำนี้ท่านกล่าวไว้แล้วว่า

‘‘යස්මිං, භික්ඛවෙ, සමයෙ අරියසාවකො අට්ඨිං කත්වා මනසි කත්වා සබ්බං චෙතසා සමන්නාහරිත්වා ඔහිතසොතො ධම්මං සුණාති, පඤ්චස්ස නීවරණා තස්මිං සමයෙ න හොන්තී’’ති ච (සං. නි. 5.219).

“ภิกษุทั้งหลาย ในสมัยใด อริยสาวกกระทำไว้ในใจโดยเคารพ ใส่ใจ น้อมนำไปทั้งหมดด้วยใจ มีโสตประสาทตั้งมั่นแล้วฟังธรรม ในสมัยนั้น นิวรณ์ ๕ ของอริยสาวกนั้นย่อมไม่มี” ดังนี้บ้าง (สังยุตตนิกาย ๕.๒๑๙)

‘‘සොතානුගතානං, භික්ඛවෙ, ධම්මානං…පෙ… සුප්පටිවිද්ධානං චත්තාරො ආනිසංසා පාටිකඞ්ඛා’’ති ච (අ. නි. 4.191).

“ภิกษุทั้งหลาย บุคคลพึงหวังอานิสงส์ ๔ ประการ ของธรรมทั้งหลายที่มาสู่คลองโสต...ฯลฯ...ที่แทงตลอดดีแล้ว” ดังนี้บ้าง (อังคุตตรนิกาย ๔.๑๙๑)

‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, ධම්මා කාලෙන කාලං සම්මා භාවියමානා සම්මා අනුපරිවත්තියමානා අනුපුබ්බෙන ආසවානං ඛයං පාපෙන්ති. කතමෙ චත්තාරො? කාලෙන ධම්මස්සවන’’න්ති ච එවමාදි (අ. නි. 4.147).

“ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๔ ประการเหล่านี้ อันบุคคลเจริญดีแล้ว ปฏิบัติตามโดยชอบแล้ว ตามกาลอันควร ย่อมนำไปสู่ความสิ้นอาสวะโดยลำดับ ธรรม ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ การฟังธรรมตามกาล” เป็นอาทิ ดังนี้บ้าง (อังคุตตรนิกาย ๔.๑๔๗)

එවං [Pg.125] ඉමිස්සා ගාථාය ගාරවො, නිවාතො, සන්තුට්ඨි, කතඤ්ඤුතා, කාලෙන ධම්මස්සවනන්ති පඤ්ච මඞ්ගලානි වුත්තානි. මඞ්ගලත්තඤ්ච නෙසං තත්ථ තත්ථ විභාවිතමෙවාති.

ด้วยประการฉะนี้ ในคาถานี้ ท่านกล่าวถึงมงคล ๕ ประการ คือ ความเคารพ ความอ่อนน้อม ความสันโดษ ความกตัญญู การฟังธรรมตามกาล และความเป็นมงคลของมงคลเหล่านั้น ท่านก็ได้แสดงไว้ให้แจ่มแจ้งแล้วในที่นั้นๆ นั่นเทียว

නිට්ඨිතා ගාරවො චාති ඉමිස්සා ගාථාය අත්ථවණ්ණනා.

อรรถกถาพรรณนาความแห่งคาถาว่า คารโว จ ดังนี้ จบแล้ว

ඛන්තීචාතිගාථාවණ්ණනා

พรรณนาคาถาว่า ขันตี จ

10. ඉදානි ඛන්තී චාති එත්ථ ඛමනං ඛන්ති. පදක්ඛිණග්ගාහිතාය සුඛං වචො අස්මින්ති සුවචො, සුවචස්ස කම්මං සොවචස්සං, සොවචස්සස්ස භාවො සොවචස්සතා. කිලෙසානං සමිතත්තා සමණා. දස්සනන්ති පෙක්ඛනං. ධම්මස්ස සාකච්ඡා ධම්මසාකච්ඡා. සෙසං වුත්තනයමෙවාති. අයං පදවණ්ණනා.

๑๐. บัดนี้ ในคำว่า ขันตี จ นี้ พึงทราบความดังนี้ การอดทน ชื่อว่า ขันติ. คำพูดที่ง่ายเพราะความที่บุคคลรับเอาโดยเคารพมีอยู่แก่ผู้นั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า สุวจ (ผู้ว่าง่าย), การกระทำของผู้ว่าง่าย ชื่อว่า โสวจัสสะ, ความเป็นแห่งโสวจัสสะ ชื่อว่า โสวจัสสตา. ท่านชื่อว่าสมณะ เพราะกิเลสสงบแล้ว. คำว่า ทัสสนะ คือ การเห็น. การสนทนาธรรม ชื่อว่า ธัมมสากัจฉา. ที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้ว. นี้คือการพรรณนาบท.

අත්ථවණ්ණනා පන එවං වෙදිතබ්බා – ඛන්ති නාම අධිවාසනක්ඛන්ති, තාය සමන්නාගතො භික්ඛු දසහි අක්කොසවත්ථූහි අක්කොසන්තෙ වධබන්ධාදීහි වා විහෙසන්තෙ පුග්ගලෙ අසුණන්තො විය අපස්සන්තො විය ච නිබ්බිකාරො හොති ඛන්තිවාදී විය. යථාහ –

ส่วนการพรรณนาความ พึงทราบดังนี้ – ขันติ ชื่อว่า อธิวาสนขันติ, ภิกษุผู้ประกอบด้วยขันตินั้น เมื่อบุคคลด่าด้วยอักโกสวัตถุ ๑๐ ประการ หรือเบียดเบียนด้วยการฆ่า การจองจำ เป็นต้น ย่อมเป็นผู้ไม่แปรปรวน ดุจไม่ฟัง ดุจไม่เห็น เหมือนขันติวาทีดาบส. ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘අහු අතීතමද්ධානං, සමණො ඛන්තිදීපනො;

තං ඛන්තියායෙව ඨිතං, කාසිරාජා අඡෙදයී’’ති. (ජා. 1.4.51);

“ในอดีตกาลอันยาวนาน ได้มีสมณะผู้ประกาศขันติ พระเจ้ากาสีได้ทรงตัดสมณะนั้นผู้ตั้งมั่นอยู่ในขันตินั่นเทียว” ดังนี้ (ชาดก ๑.๔.๕๑)

භද්‍රකතො වා මනසි කරොති තතො උත්තරි අපරාධාභාවෙන ආයස්මා පුණ්ණත්ථෙරො විය. යථාහ සො –

หรืออีกนัยหนึ่ง ย่อมมนสิการว่าเป็นคนดี เพราะไม่มีความผิดยิ่งไปกว่านั้น เหมือนท่านพระปุณณเถระ. ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘සචෙ මං, භන්තෙ, සුනාපරන්තකා මනුස්සා අක්කොසිස්සන්ති පරිභාසිස්සන්ති, තත්ථ මෙ එවං භවිස්සති ‘භද්දකා වතිමෙ සුනාපරන්තකා මනුස්සා, සුභද්දකා වතිමෙ සුනාපරන්තකා මනුස්සා, යං මෙ නයිමෙ පාණිනා පහාරං දෙන්තී’’’තිආදි (ම. නි. 3.396; සං. නි. 4.88).

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตะจักด่า จักบริภาษข้าพระองค์, ในเรื่องนั้น ข้าพระองค์จักมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘มนุษย์ชาวสุนาปรันตะเหล่านี้ดีหนอ, มนุษย์ชาวสุนาปรันตะเหล่านี้ดีจริงหนอ, ที่เขายังไม่ให้การประหารแก่เราด้วยฝ่ามือ’” เป็นอาทิ (มัชฌิมนิกาย ๓.๓๙๖; สังยุตตนิกาย ๔.๘๘)

යාය ච සමන්නාගතො ඉසීනම්පි පසංසනීයො හොති. යථාහ සරභඞ්ගො ඉසි –

และผู้ที่ประกอบด้วยขันตินั้น ย่อมเป็นที่สรรเสริญแม้ของเหล่าฤาษี. ดังที่สรภังคดาบสกล่าวไว้ว่า –

‘‘කොධං [Pg.126] වධිත්වා න කදාචි සොචති,මක්ඛප්පහානං ඉසයො වණ්ණයන්ති;

සබ්බෙසං වුත්තං ඵරුසං ඛමෙථ,එතං ඛන්තිං උත්තමමාහු සන්තො’’ති. (ජා. 2.17.64);

“บุคคลฆ่าความโกรธแล้ว ย่อมไม่เศร้าโศกในกาลไหนๆ, เหล่าฤาษีย่อมสรรเสริญการละความลบหลู่คุณท่าน, ท่านทั้งหลายพึงอดทนต่อคำหยาบที่คนทั้งปวงกล่าวแล้ว, สัตบุรุษทั้งหลายกล่าวขันตินั้นว่าเป็นธรรมอันสูงสุด” ดังนี้ (ชาดก ๒.๑๗.๖๔)

දෙවතානම්පි පසංසනීයො හොති. යථාහ සක්කො දෙවානමින්දො –

ย่อมเป็นที่สรรเสริญแม้ของเหล่าเทวดา. ดังที่ท้าวสักกะจอมเทพกล่าวไว้ว่า –

‘‘යො හවෙ බලවා සන්තො, දුබ්බලස්ස තිතික්ඛති;

තමාහු පරමං ඛන්තිං, නිච්චං ඛමති දුබ්බලො’’ති. (සං. නි. 1.250-251);

“ผู้ใดแลมีกำลัง แต่ย่อมอดทนต่อผู้ที่อ่อนแอกว่า, สัตบุรุษทั้งหลายกล่าวขันตินั้นว่าเป็นขันติอย่างยิ่ง, ส่วนคนอ่อนแอย่อมอดทนอยู่เป็นนิตย์” ดังนี้ (สังยุตตนิกาย ๑.๒๕๐-๒๕๑)

බුද්ධානම්පි පසංසනීයො හොති. යථාහ භගවා –

ย่อมเป็นที่สรรเสริญแม้ของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘අක්කොසං වධබන්ධඤ්ච, අදුට්ඨො යො තිතික්ඛති;

ඛන්තීබලං බලාණීකං, තමහං බ්‍රූමි බ්‍රාහ්මණ’’න්ති. (ධ. ප. 399);

“ผู้ใดไม่ประทุษร้าย อดทนต่อการด่า การฆ่า และการจองจำได้, มีขันติเป็นกำลัง มีขันติเป็นกองทัพ, เราเรียกผู้นั้นว่าเป็นพราหมณ์” ดังนี้ (ธรรมบท ๓๙๙)

සා පනෙසා ඛන්ති එතෙසඤ්ච ඉධ වණ්ණිතානං අඤ්ඤෙසඤ්ච ගුණානං අධිගමහෙතුතො මඞ්ගලන්ති වෙදිතබ්බා.

ก็ขันตินั้น พึงทราบว่าเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุแห่งการบรรลุคุณธรรมเหล่านี้ที่พรรณนาไว้ในที่นี้ และคุณธรรมอื่นๆ

සොවචස්සතා නාම සහධම්මිකං වුච්චමානෙ වික්ඛෙපං වා තුණ්හීභාවං වා ගුණදොසචින්තනං වා අනාපජ්ජිත්වා අතිවිය ආදරඤ්ච ගාරවඤ්ච නීචමනතඤ්ච පුරක්ඛත්වා සාධූති වචනකරණතා. සා සබ්‍රහ්මචාරීනං සන්තිකා ඔවාදානුසාසනිප්පටිලාභහෙතුතො දොසප්පහානගුණාධිගමහෙතුතො ච මඞ්ගලන්ති වුච්චති.

ความเป็นผู้ว่าง่าย (โสวจัสสตา) ชื่อว่า เมื่อเพื่อนสหธรรมิกกล่าวตักเตือน ไม่แสดงอาการปัดป้อง หรือนิ่งเฉย หรือคิดถึงคุณและโทษ แต่ตั้งความเอื้อเฟื้อ ความเคารพ และความถ่อมตนไว้อย่างยิ่ง แล้วทำตามถ้อยคำโดยกล่าวว่า "สาธุ" (ดีแล้ว) โสวจัสสตานั้น ท่านเรียกว่าเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุให้ได้รับโอวาทและอนุศาสนีจากสำนักของเพื่อนพรหมจรรย์ทั้งหลาย และเพราะเป็นเหตุแห่งการละโทษและบรรลุคุณ

සමණානං දස්සනං නාම උපසමිතකිලෙසානං භාවිතකායවචීචිත්තපඤ්ඤානං උත්තමදමථසමථසමන්නාගතානං පබ්බජිතානං උපසඞ්කමනුපට්ඨානානුස්සරණස්සවනදස්සනං, සබ්බම්පි ඔමකදෙසනාය දස්සනන්ති වුත්තං, තං මඞ්ගලන්ති වෙදිතබ්බං. කස්මා? බහූපකාරත්තා. ආහ ච ‘‘දස්සනම්පහං, භික්ඛවෙ, තෙසං භික්ඛූනං බහූපකාරං වදාමී’’තිආදි (ඉතිවු. 104). යතො හිතකාමෙන කුලපුත්තෙන සීලවන්තෙ භික්ඛූ ඝරද්වාරං සම්පත්තෙ දිස්වා යදි දෙය්‍යධම්මො අත්ථි, යථාබලං දෙය්‍යධම්මෙන පතිමානෙතබ්බා. යදි නත්ථි, පඤ්චපතිට්ඨිතං කත්වා වන්දිතබ්බා. තස්මිම්පි අසම්පජ්ජමානෙ අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා නමස්සිතබ්බා, තස්මිම්පි අසම්පජ්ජමානෙ පසන්නචිත්තෙන පියචක්ඛූහි සම්පස්සිතබ්බා. එවං දස්සනමූලකෙනපි හි පුඤ්ඤෙන අනෙකානි ජාතිසහස්සානි චක්ඛුම්හි රොගො වා දාහො [Pg.127] වා උස්සදා වා පිළකා වා න හොන්ති, විප්පසන්නපඤ්චවණ්ණසස්සිරිකානි හොන්ති චක්ඛූනි රතනවිමානෙ උග්ඝාටිතමණිකවාටසදිසානි, සතසහස්සකප්පමත්තං දෙවෙසු ච මනුස්සෙසු ච සම්පත්තීනං ලාභී හොති. අනච්ඡරියඤ්චෙතං, යං මනුස්සභූතො සප්පඤ්ඤජාතිකො සම්මා පවත්තිතෙන සමණදස්සනමයෙන පුඤ්ඤෙන එවරූපං විපාකසම්පත්තිං අනුභවෙය්‍ය, යත්ථ තිරච්ඡානගතානම්පි කෙවලං සද්ධාමත්තකෙන කතස්ස සමණදස්සනස්ස එවං විපාකසම්පත්තිං වණ්ණයන්ති.

การเห็นสมณะทั้งหลาย ชื่อว่า การเข้าไปหา การบำรุง การระลึกถึง การฟัง และการเห็นบรรพชิตผู้มีกิเลสสงบแล้ว ผู้มีกาย วาจา จิต และปัญญาอันอบรมแล้ว ผู้ประกอบด้วยทมะและสมถะอันสูงสุด แม้ทั้งหมดท่านก็กล่าวว่าเป็นการเห็นโดยเทศนาอย่างต่ำ พึงทราบว่าการเห็นนั้นเป็นมงคล. เพราะเหตุไร? เพราะมีอุปการะมาก. และพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวว่าแม้การเห็นภิกษุเหล่านั้นมีอุปการะมาก” เป็นอาทิ (อิติวุตตกะ ๑๐๔). เพราะเหตุว่า กุลบุตรผู้หวังประโยชน์ เมื่อเห็นภิกษุผู้มีศีลมาถึงประตูเรือน ถ้ามีเทยยธรรมอยู่ ก็พึงบูชาด้วยเทยยธรรมตามกำลัง. ถ้าไม่มี ก็พึงกระทำปัญจางคประดิษฐ์แล้วไหว้. แม้เมื่อการไหว้นั้นไม่สำเร็จ ก็พึงประคองอัญชลีแล้วนอบน้อม, แม้เมื่อการนอบน้อมนั้นไม่สำเร็จ ก็พึงแลดูด้วยจิตที่เลื่อมใส ด้วยดวงตาอันเป็นที่รัก. ด้วยว่า แม้ด้วยบุญที่มีการเห็นเป็นรากฐานเช่นนี้ ตลอดแสนชาติเป็นอันมาก โรคก็ดี ความเร่าร้อนก็ดี ความมัวหมองก็ดี ฝ้าฟางก็ดี ย่อมไม่มีในดวงตา, ดวงตาย่อมผ่องใส มีสิริด้วยวรรณะ ๕ ประการ ดุจดังบานประตูแก้วมณีที่เปิดออกในวิมานแก้ว, ย่อมเป็นผู้ได้สมบัติทั้งหลายในเทวโลกและมนุษยโลกตลอดแสนกัปป์. ข้อนี้ไม่น่าอัศจรรย์ ที่ผู้เกิดเป็นมนุษย์ มีปัญญาโดยกำเนิด จะพึงเสวยวิบากสมบัติเช่นนี้ ด้วยบุญอันสำเร็จด้วยการเห็นสมณะที่ดำเนินไปโดยชอบ, ในที่ใดที่ท่านพรรณนาวิบากสมบัติของการเห็นสมณะที่กระทำด้วยเพียงศรัทธา แม้ของสัตว์ผู้ไปในกำเนิดเดรัจฉานไว้อย่างนี้.

‘‘උලූකො මණ්ඩලක්ඛිකො, වෙදියකෙ චිරදීඝවාසිකො;

සුඛිතො වත කොසියො අයං, කාලුට්ඨිතං පස්සති බුද්ධවරං.

“นกเค้าแมวนี้มีดวงตากลม อยู่ที่ภูเขาเวทิยกะมานานแสนนาน, นกเค้าแมวโคสิยโคตรนี้มีความสุขหนอ ได้เห็นพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐ ผู้เสด็จลุกขึ้นแต่เช้าตรู่.

‘‘මයි චිත්තං පසාදෙත්වා, භික්ඛුසඞ්ඝෙ අනුත්තරෙ;

කප්පානං සතසහස්සානි, දුග්ගතෙසො න ගච්ඡති.

“นกเค้าแมวนั้นยังจิตให้เลื่อมใสในเรา และในภิกษุสงฆ์ผู้ยอดเยี่ยมแล้ว, ตลอดแสนกัปป์ ย่อมไม่ไปสู่ทุคติ.

‘‘ස දෙවලොකා චවිත්වා, කුසලකම්මෙන චොදිතො;

භවිස්සති අනන්තඤාණො, සොමනස්සොති විස්සුතො’’ති. (ම. නි. අට්ඨ. 1.144);

“นกแขกเต้าตัวนั้น จุติจากเทวโลกแล้ว อันกุศลกรรมตักเตือนแล้ว จักเป็นพระปัจเจกพุทธเจ้าผู้มีพระญาณหาที่สุดมิได้ ปรากฏพระนามว่าโสมนัสสะ” ดังนี้

කාලෙන ධම්මසාකච්ඡා නාම පදොසෙ වා පච්චූසෙ වා ද්වෙ සුත්තන්තිකා භික්ඛූ අඤ්ඤමඤ්ඤං සුත්තන්තං සාකච්ඡන්ති, විනයධරා විනයං, ආභිධම්මිකා අභිධම්මං, ජාතකභාණකා ජාතකං, අට්ඨකථිකා අට්ඨකථං, ලීනුද්ධතවිචිකිච්ඡාපරෙතචිත්තවිසොධනත්ථං වා තම්හි තම්හි කාලෙ සාකච්ඡන්ති, අයං කාලෙන ධම්මසාකච්ඡා. සා ආගමබ්‍යත්තිආදීනං ගුණානං හෙතුතො මඞ්ගලන්ති වුච්චතීති.

ชื่อว่าธัมมสากัจฉาตามกาล คือ ในเวลาปฐมยามหรือปัจฉิมยาม ภิกษุผู้ทรงสุตตันตะ ๒ รูป สนทนาสุตตันตะกันและกัน, ภิกษุผู้ทรงวินัยสนทนาวินัย, ภิกษุผู้ทรงอภิธรรมสนทนาอภิธรรม, ภิกษุผู้ทรงชาดกสนทนาชาดก, ภิกษุผู้ทรงอรรถกถาสนทนาอรรถกถา, หรือสนทนากันในกาลนั้นๆ เพื่อชำระจิตที่ถูกความหดหู่ ความฟุ้งซ่าน และความลังเลสงสัยครอบงำ นี้คือธัมมสากัจฉาตามกาล. ธัมมสากัจฉานั้น ท่านเรียกว่าเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุแห่งคุณมีอาคมพยัตติเป็นต้น

එවං ඉමිස්සා ගාථාය ඛන්ති, සොවචස්සතා, සමණදස්සනං, කාලෙන ධම්මසාකච්ඡාති චත්තාරි මඞ්ගලානි වුත්තානි. මඞ්ගලත්තඤ්ච නෙසං තත්ථ තත්ථ විභාවිතමෙවාති.

ด้วยประการฉะนี้ ในคาถานี้ ท่านกล่าวถึงมงคล ๔ ประการ คือ ขันติ, โสวจัสสตา, สมณทัสสนะ, กาเลนธัมมสากัจฉา. และความเป็นมงคลของธรรมเหล่านั้น ท่านก็ได้แสดงไว้ชัดเจนแล้วในที่นั้นๆ

නිට්ඨිතා ඛන්තී චාති ඉමිස්සා ගාථාය අත්ථවණ්ණනා.

อรรถกถาพรรณนาความแห่งคาถานี้ว่า ขันตี จ เป็นต้น จบแล้ว

තපොචාතිගාථාවණ්ණනා

พรรณนาคาถาว่า ตโป จ เป็นต้น

11. ඉදානි [Pg.128] තපො චාති එත්ථ පාපකෙ ධම්මෙ තපතීති තපො. බ්‍රහ්මං චරියං, බ්‍රහ්මානං වා චරියං බ්‍රහ්මචරියං, සෙට්ඨචරියන්ති වුත්තං හොති. අරියසච්චානං දස්සනං අරියසච්චානදස්සනං, අරියසච්චානි දස්සනන්තිපි එකෙ, තං න සුන්දරං. නික්ඛන්තං වානතොති නිබ්බානං, සච්ඡිකරණං සච්ඡිකිරියා, නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියා නිබ්බානසච්ඡිකිරියා. සෙසං වුත්තනයමෙවාති අයං පදවණ්ණනා.

๑๑. บัดนี้ ในบทว่า ตโป จ เป็นต้น (พึงทราบความดังนี้) สภาวธรรมใดย่อมแผดเผาธรรมอันลามกทั้งหลาย เหตุนั้น สภาวธรรมนั้นชื่อว่า ตบะ. พรหมจรรย์ คือ การประพฤติอันประเสริฐ หรือ การประพฤติของท่านผู้ประเสริฐทั้งหลาย ชื่อว่า พรหมจริยะ ท่านกล่าวอธิบายว่า เป็นการประพฤติอันสูงสุด. การเห็นอริยสัจทั้งหลาย ชื่อว่า อริยสัจจานทัสสนะ. อาจารย์บางพวกอ่านว่า อริยสัจจานิ ทัสสนัง ก็มี แต่การอ่านนั้นไม่สุนทร. ธรรมที่ออกจากตัณหาอันชื่อว่าวานะ เหตุนั้นจึงชื่อว่า นิพพาน. การทำให้แจ้ง ชื่อว่า สัจฉิกิริยา. การทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน ชื่อว่า นิพพานสัจฉิกิริยา. บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้ว นี้คือการพรรณนาบท

අත්ථවණ්ණනා පන එවං වෙදිතබ්බා – තපො නාම අභිජ්ඣාදොමනස්සාදීනං තපනතො ඉන්ද්‍රියසංවරො, කොසජ්ජස්ස වා තපනතො වීරියං, තෙහි සමන්නාගතො පුග්ගලො ආතාපීති වුච්චති. ස්වායං අභිජ්ඣාදිප්පහානඣානාදිප්පටිලාභහෙතුතො මඞ්ගලන්ති වෙදිතබ්බො.

ส่วนอรรถกถาพรรณนาความ พึงทราบดังนี้: ชื่อว่า ตบะ คือ อินทรียสังวร เพราะแผดเผาอภิชฌาและโทมนัสเป็นต้น หรือคือ วิริยะ เพราะแผดเผาความเกียจคร้าน บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรมเหล่านั้น ท่านเรียกว่า อาตาปี. ตบะนี้นั้น พึงทราบว่าเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุแห่งการละอภิชฌาเป็นต้น และการได้ฌานเป็นต้น

බ්‍රහ්මචරියං නාම මෙථුනවිරතිසමණධම්මසාසනමග්ගානමධිවචනං. තථා හි ‘‘අබ්‍රහ්මචරියං පහාය බ්‍රහ්මචාරී හොතී’’ති එවමාදීසු (දී. නි. 1.194; ම. නි. 1.292) මෙථුනවිරති බ්‍රහ්මචරියන්ති වුච්චති. ‘‘භගවති නො, ආවුසො, බ්‍රහ්මචරියං වුස්සතීති? එවමාවුසො’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 1.257) සමණධම්මො. ‘‘න තාවාහං, පාපිම, පරිනිබ්බායිස්සාමි, යාව මෙ ඉදං බ්‍රහ්මචරියං න ඉද්ධඤ්චෙව භවිස්සති ඵීතඤ්ච විත්ථාරිකං බාහුජඤ්ඤ’’න්ති එවමාදීසු (දී. නි. 2.168; සං. නි. 5.822; උදා. 51) සාසනං. ‘‘අයමෙව ඛො, භික්ඛු, අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො බ්‍රහ්මචරියං. සෙය්‍යථිදං, සම්මාදිට්ඨී’’ති එවමාදීසු (සං. නි. 5.6) මග්ගො. ඉධ පන අරියසච්චදස්සනෙන පරතො මග්ගස්ස සඞ්ගහිතත්තා අවසෙසං සබ්බම්පි වට්ටති. තඤ්චෙතං උපරූපරි නානප්පකාරවිසෙසාධිගමහෙතුතො මඞ්ගලන්ති වෙදිතබ්බං.

ชื่อว่า พรหมจรรย์ เป็นชื่อของการงดเว้นจากเมถุน, สมณธรรม, พระศาสนา และมรรค. จริงอย่างนั้น ในพระบาลีเป็นต้นว่า 'ละอพรหมจรรย์ เป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์' ท่านเรียกว่าการงดเว้นจากเมถุนว่าพรหมจรรย์. ในพระบาลีเป็นต้นว่า 'ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย การประพฤติพรหมจรรย์ย่อมมีในพระผู้มีพระภาคหรือ? อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ' ท่านเรียกว่าสมณธรรมว่าพรหมจรรย์. ในพระบาลีเป็นต้นว่า 'ดูก่อนมารผู้มีบาป เราจักยังไม่ปรินิพพาน ตราบเท่าที่พรหมจรรย์นี้ของเรายังไม่มั่นคง รุ่งเรือง แผ่ไพศาล เป็นที่รู้จักของปวงชน' ท่านเรียกว่าพระศาสนาว่าพรหมจรรย์. ในพระบาลีเป็นต้นว่า 'ดูก่อนภิกษุ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แล คือพรหมจรรย์ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ' ท่านเรียกว่ามรรคว่าพรหมจรรย์. แต่ในที่นี้ เพราะมรรคสงเคราะห์ไว้ถัดจากการเห็นอริยสัจ พรหมจรรย์ที่เหลือทั้งหมดก็ย่อมควร. และพรหมจรรย์นั้นพึงทราบว่าเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุแห่งการบรรลุคุณวิเศษต่างๆ ในเบื้องสูงขึ้นไป

අරියසච්චාන දස්සනං නාම කුමාරපඤ්හෙ වුත්තානං චතුන්නං අරියසච්චානං අභිසමයවසෙන මග්ගදස්සනං, තං සංසාරදුක්ඛවීතික්කමහෙතුතො මඞ්ගලන්ති වුච්චති.

ชื่อว่า การเห็นอริยสัจ คือ การเห็นมรรคด้วยอำนาจการตรัสรู้อริยสัจ ๔ ที่ตรัสไว้ในกุมารปัญหา, การเห็นนั้นท่านเรียกว่าเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุแห่งการก้าวล่วงทุกข์ในสังสารวัฏ

නිබ්බානසච්ඡිකිරියා නාම ඉධ අරහත්තඵලං නිබ්බානන්ති අධිප්පෙතං. තම්පි හි පඤ්චගතිවානනෙන වානසඤ්ඤිතාය තණ්හාය නික්ඛන්තත්තා නිබ්බානන්ති වුච්චති. තස්ස [Pg.129] පත්ති වා පච්චවෙක්ඛණා වා සච්ඡිකිරියාති වුච්චති. ඉතරස්ස පන නිබ්බානස්ස අරියසච්චානං දස්සනෙනෙව සච්ඡිකිරියා සිද්ධා, තෙනෙතං ඉධ නාධිප්පෙතං. එවමෙසා නිබ්බානසච්ඡිකිරියා දිට්ඨධම්මිකසුඛවිහාරාදිහෙතුතො මඞ්ගලන්ති වෙදිතබ්බා.

ชื่อว่า นิพพานสัจฉิกิริยา ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาอรหัตตผลว่าเป็นนิพพาน. จริงอยู่ แม้อรหัตตผลนั้น ท่านก็เรียกว่านิพพาน เพราะออกจากตัณหาที่ชื่อว่าวานะ เพราะเป็นเครื่องร้อยรัดไว้ในคติ ๕. การบรรลุหรือการพิจารณาอรหัตตผลนั้น ท่านเรียกว่า สัจฉิกิริยา. ส่วนนิพพานอื่น (อสังขตธาตุ) การทำให้แจ้งย่อมสำเร็จด้วยการเห็นอริยสัจเท่านั้น เพราะเหตุนั้น นิพพานนั้นท่านจึงไม่ประสงค์ในที่นี้. ด้วยประการฉะนี้ การทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพานนี้ พึงทราบว่าเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุแห่งทิฏฐธัมมสุขวิหารเป็นต้น

එවං ඉමිස්සා ගාථාය තපො බ්‍රහ්මචරියං, අරියසච්චානං දස්සනං, නිබ්බානසච්ඡිකිරියාති චත්තාරි මඞ්ගලානි වුත්තානි. මඞ්ගලත්තඤ්ච නෙසං තත්ථ තත්ථ විභාවිතමෙවාති.

ด้วยประการฉะนี้ ในคาถานี้ ท่านกล่าวถึงมงคล ๔ ประการ คือ ตบะ, พรหมจรรย์, การเห็นอริยสัจ, การทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน. และความเป็นมงคลของธรรมเหล่านั้น ท่านก็ได้แสดงไว้ชัดเจนแล้วในที่นั้นๆ

නිට්ඨිතා තපො චාති ඉමිස්සා ගාථාය අත්ථවණ්ණනා.

อรรถกถาพรรณนาความแห่งคาถานี้ว่า ตโป จ เป็นต้น จบแล้ว

ඵුට්ඨස්සලොකධම්මෙහීතිගාථාවණ්ණනා

พรรณนาคาถาว่า ผุฏฺฐสฺส โลกธมฺเมหิ เป็นต้น

12. ඉදානි ඵුට්ඨස්ස ලොකධම්මෙහීති එත්ථ ඵුට්ඨස්සාති ඵුසිතස්ස ඡුපිතස්ස සම්පත්තස්ස. ලොකෙ ධම්මා ලොකධම්මා, යාව ලොකප්පවත්ති, තාව අනිවත්තකා ධම්මාති වුත්තං හොති. චිත්තන්ති මනො මානසං. යස්සාති නවස්ස වා මජ්ඣිමස්ස වා ථෙරස්ස වා. න කම්පතීති න චලති න වෙධති. අසොකන්ති නිස්සොකං අබ්බූළ්හසොකසල්ලං. විරජන්ති විගතරජං විද්ධංසිතරජං. ඛෙමන්ති අභයං නිරුපද්දවං. සෙසං වුත්තනයමෙවාති අයං පදවණ්ණනා.

๑๒. บัดนี้ ในบทว่า ผุฏฺฐสฺส โลกธมฺเมหิ เป็นต้น บทว่า ผุฏฺฐสฺส ได้แก่ อันโลกธรรมถูกต้องแล้ว สัมผัสแล้ว ถึงพร้อมแล้ว. ธรรมในโลก ชื่อว่า โลกธรรม ท่านกล่าวอธิบายว่า เป็นธรรมที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ตราบเท่าที่โลกยังเป็นไป. บทว่า จิตฺตํ ได้แก่ ใจ, มโน. บทว่า ยสฺส ได้แก่ ของภิกษุรูปใด ไม่ว่าจะเป็นนวกะ มัชฌิมะ หรือเถระ. บทว่า น กมฺปติ ได้แก่ ไม่หวั่นไหว ไม่เอนเอียง ไม่สั่นสะเทือน. บทว่า อโสกํ ได้แก่ ไม่มีความโศก ถอนลูกศรคือความโศกขึ้นได้แล้ว. บทว่า วิรชํ ได้แก่ ปราศจากธุลี (คือกิเลส) มีธุลีอันกำจัดแล้ว. บทว่า เขมํ ได้แก่ เกษม ปลอดภัย ไม่มีอุปัทวะ. บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้ว นี้คือการพรรณนาบท

අත්ථවණ්ණනා පන එවං වෙදිතබ්බා – ඵුට්ඨස්ස ලොකධම්මෙහි චිත්තං යස්ස න කම්පති නාම යස්ස ලාභාලාභාදීහි අට්ඨහි ලොකධම්මෙහි ඵුට්ඨස්ස අජ්ඣොත්ථටස්ස චිත්තං න කම්පති න චලති න වෙධති, තස්ස තං චිත්තං කෙනචි අකම්පනීයලොකුත්තමභාවාවහනතො මඞ්ගලන්ති වෙදිතබ්බං.

ส่วนอรรถกถาพรรณนาความ พึงทราบดังนี้: ชื่อว่า จิตของผู้ใดอันโลกธรรมถูกต้องแล้วย่อมไม่หวั่นไหว คือ จิตของบุคคลใดผู้อันโลกธรรม ๘ ประการ มีลาภและความเสื่อมลาภเป็นต้น ถูกต้องครอบงำแล้ว ย่อมไม่หวั่นไหว ไม่เอนเอียง ไม่สั่นสะเทือน, จิตของบุคคลนั้น พึงทราบว่าเป็นมงคล เพราะนำมาซึ่งภาวะอันเป็นโลกุตตระที่ใครๆ ทำให้หวั่นไหวไม่ได้

කස්ස ච එතෙහි ඵුට්ඨස්ස චිත්තං න කම්පතීති? අරහතො ඛීණාසවස්ස, න අඤ්ඤස්ස කස්සචි. වුත්තඤ්හෙතං –

ก็จิตของใครเล่า อันโลกธรรมเหล่านี้ถูกต้องแล้วย่อมไม่หวั่นไหว? (ตอบว่า) จิตของพระอรหันตขีณาสพ (ย่อมไม่หวั่นไหว), มิใช่ของบุคคลอื่นคนใด. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสเรื่องนี้ไว้ว่า –

‘‘සෙලො යථා එකග්ඝනො, වාතෙන න සමීරති;

එවං රූපා රසා සද්දා, ගන්ධා ඵස්සා ච කෙවලා.

“ภูเขาศิลาแท่งทึบ ย่อมไม่สั่นสะเทือนเพราะลม ฉันใด, รูป รส เสียง กลิ่น และสัมผัสทั้งปวง ก็ฉันนั้น

‘‘ඉට්ඨා ධම්මා අනිට්ඨා ච, න පවෙධෙන්ති තාදිනො;

ඨිතං චිත්තං විප්පමුත්තං, වයඤ්චස්සානුපස්සතී’’ති. (මහාව. 244);

“ทั้งธรรมารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา ย่อมไม่อาจทำให้ท่านผู้คงที่หวั่นไหวได้ (เพราะ) จิตของท่านผู้เห็นความเสื่อมอยู่เนืองๆ ตั้งมั่นและหลุดพ้นแล้ว” ดังนี้

අසොකං [Pg.130] නාම ඛීණාසවස්සෙව චිත්තං. තඤ්හි ය්වායං ‘‘සොකො සොචනා සොචිතත්තං අන්තොසොකො අන්තොපරිසොකො චෙතසො පරිනිජ්ඣායිතත්ත’’න්තිආදිනා (විභ. 237) නයෙන වුච්චති සොකො, තස්ස අභාවතො අසොකං. කෙචි නිබ්බානං වදන්ති, තං පුරිමපදෙන නානුසන්ධියති. යථා ච අසොකං, එවං විරජං ඛෙමන්තිපි ඛීණාසවස්සෙව චිත්තං. තඤ්හි රාගදොසමොහරජානං විගතත්තා විරජං, චතූහි ච යොගෙහි ඛෙමත්තා ඛෙමං, යතො එතං තෙන තෙනාකාරෙන තම්හි තම්හි පවත්තික්ඛණෙ ගහෙත්වා නිද්දිට්ඨවසෙන තිවිධම්පි අප්පවත්තක්ඛන්ධතාදිලොකුත්තමභාවාවහනතො ආහුනෙය්‍යාදිභාවාවහනතො ච මඞ්ගලන්ති වෙදිතබ්බං.

คำว่า อโสกํ (ไม่มีความโศก) ได้แก่จิตของพระขีณาสพโดยเฉพาะ จริงอยู่ จิตของพระขีณาสพนั้น ชื่อว่า อโสกะ เพราะไม่มีความโศกที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า “ความโศก ความเศร้าโศก สภาพที่เศร้าโศก ความโศกภายใน ความเศร้าโศกภายใน ความครุ่นคิดแห่งจิต” อาจารย์บางพวกกล่าวว่า ได้แก่พระนิพพาน คำกล่าวนั้นไม่เชื่อมกับบทก่อน (คือ จิตฺตํ ยสฺส น กมฺปติ) และจิตของพระขีณาสพเท่านั้น ชื่อว่า วิรชะ และ เขมะ เหมือนกับชื่อว่า อโสกะ ฉันใดก็ฉันนั้น จริงอยู่ จิตนั้นชื่อว่า วิรชะ เพราะปราศจากธุลีคือราคะ โทสะ และโมหะ และชื่อว่า เขมะ เพราะเกษมจากโยคะ 4 ประการ เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า บททั้งสามแม้นี้ คือ อโสกํ วิรชํ เขมํ ตามที่ทรงถือเอาโดยอาการนั้นๆ ในขณะที่เป็นไปนั้นๆ แล้วทรงแสดงไว้ ย่อมเป็นมงคล เพราะนำมาซึ่งภาวะอันเป็นโลกุตตระ มีความไม่เป็นไปแห่งขันธ์เป็นต้น และเพราะนำมาซึ่งภาวะความเป็นอาหุไนยบุคคลเป็นต้น

එවං ඉමිස්සා ගාථාය අට්ඨලොකධම්මෙහි අකම්පිතචිත්තං, අසොකචිත්තං, විරජචිත්තං, ඛෙමචිත්තන්ති චත්තාරි මඞ්ගලානි වුත්තානි. මඞ්ගලත්තඤ්ච නෙසං තත්ථ තත්ථ විභාවිතමෙවාති.

ด้วยประการฉะนี้ ในคาถานี้ พระผู้มีพระภาคตรัสมงคลไว้ 4 ประการ คือ จิตไม่หวั่นไหวในโลกธรรม 8, จิตไม่เศร้าโศก, จิตปราศจากธุลี, และจิตเกษม และความเป็นมงคลของธรรมเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงให้แจ่มแจ้งแล้วในที่นั้นๆ นั่นเทียว

නිට්ඨිතා ඵුට්ඨස්ස ලොකධම්මෙහීති ඉමිස්සා ගාථාය අත්ථවණ්ණනා.

อรรถกถาแห่งคาถานี้ว่า ผุฏฺฐสฺส โลกธมฺเมหิ จบแล้ว

එතාදිසානීතිගාථාවණ්ණනා

อรรถกถาคาถาว่า เอตาทิสานิ

13. එවං භගවා අසෙවනා ච බාලානන්තිආදීහි දසහි ගාථාහි අට්ඨතිංස මහාමඞ්ගලානි කථෙත්වා ඉදානි එතානෙව අත්තනා වුත්තමඞ්ගලානි ථුනන්තො ‘‘එතාදිසානි කත්වානා’’ති අවසානගාථමභාසි.

๑๓. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาค ครั้นตรัสมหามงคล 38 ประการ ด้วย 10 คาถา มีคาถาว่า อเสวนา จ พาลานํ เป็นต้นแล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงสรรเสริญมงคลที่พระองค์ตรัสไว้แล้วนั่นเอง จึงได้ตรัสคาถาสุดท้ายว่า “เอตาทิสานิ กตฺวาน” ดังนี้

තස්සායමත්ථවණ්ණනා – එතාදිසානීති එතානි ඊදිසානි මයා වුත්තප්පකාරානි බාලානං අසෙවනාදීනි. කත්වානාති කත්වා. කත්වාන කත්වා කරිත්වාති හි අත්ථතො අනඤ්ඤං. සබ්බත්ථමපරාජිතාති සබ්බත්ථ ඛන්ධකිලෙසාභිසඞ්ඛාරදෙවපුත්තමාරප්පභෙදෙසු චතූසු පච්චත්ථිකෙසු එකෙනාපි අපරාජිතා හුත්වා, සයමෙව තෙ චත්තාරො මාරෙ පරාජෙත්වාති වුත්තං හොති. මකාරො චෙත්ථ පදසන්ධිකරමත්තොති විඤ්ඤාතබ්බො.

นี้เป็นอรรถกถาแห่งคาถานั้น – บทว่า เอตาทิสานิ ความว่า มงคลเหล่านี้เห็นปานนี้ คือมีประการต่างๆ ที่เรากล่าวแล้ว มีการไม่คบคนพาลเป็นต้น บทว่า กตฺวาน ได้แก่ กระทำแล้ว จริงอยู่ บทว่า กตฺวาน, กตฺวา และ กริตฺวา โดยอรรถแล้วไม่ต่างกัน บทว่า สพฺพตฺถมปราชิตา ความว่า ในที่ทั้งปวง เป็นผู้ไม่พ่ายแพ้แม้แก่มารตนใดตนหนึ่งในปัจจัตถิกะ (ข้าศึก) 4 จำพวก คือ ขันธมาร กิเลสมาร อภิสังขารมาร และเทวปุตตมาร และเป็นผู้เอาชนะมารทั้ง 4 นั้นได้ด้วยตนเอง ดังนี้เป็นคำอธิบาย พึงทราบว่า ม อักษรในบทนี้เป็นเพียงตัวเชื่อมบทเท่านั้น

සබ්බත්ථ සොත්ථිං ගච්ඡන්තීති එතාදිසානි මඞ්ගලානි කත්වා චතූහි මාරෙහි අපරාජිතා හුත්වා සබ්බත්ථ ඉධලොකපරලොකෙසු ඨානචඞ්කමනාදීසු ච සොත්ථිං ගච්ඡන්ති, බාලසෙවනාදීහි යෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං ආසවා [Pg.131] විඝාතපරිළාහා, තෙසං අභාවා සොත්ථිං ගච්ඡන්ති, අනුපද්දුතා අනුපසට්ඨා ඛෙමිනො අප්පටිභයා ගච්ඡන්තීති වුත්තං හොති. අනුනාසිකො චෙත්ථ ගාථාබන්ධසුඛත්ථං වුත්තොති වෙදිතබ්බො.

บทว่า สพฺพตฺถ โสตฺถึ คจฺฉนฺติ ความว่า บุคคลกระทำมงคลเห็นปานนี้แล้ว เป็นผู้ไม่พ่ายแพ้แก่มาร 4 ย่อมถึงความสวัสดีในที่ทั้งปวง คือในโลกนี้และโลกหน้า และในอิริยาบถมีการยืน การเดิน เป็นต้น ย่อมถึงความสวัสดี เพราะไม่มีอาสวะ ความคับแค้น และความเร่าร้อนเหล่านั้น ซึ่งจะพึงเกิดขึ้นได้ด้วยการคบคนพาลเป็นต้น เป็นผู้ไม่มีอุปัทวะ ไม่มีอุปสรรค มีความเกษม ไม่มีภัย ไปอยู่ ดังนี้เป็นคำอธิบาย พึงทราบว่า พยัญชนะนาสิก (นิคหิต) ในบทนี้ ตรัสไว้เพื่อให้ง่ายต่อการสวดคาถา

තං තෙසං මඞ්ගලමුත්තමන්ති ඉමිනා ගාථාපදෙන භගවා දෙසනං නිට්ඨාපෙසි. කථං? එවං, දෙවපුත්ත, යෙ එතාදිසානි කරොන්ති, තෙ යස්මා සබ්බත්ථ සොත්ථිං ගච්ඡන්ති, තස්මා තං බාලානං අසෙවනාදිඅට්ඨතිංසවිධම්පි තෙසං එතාදිසකාරකානං මඞ්ගලමුත්තමං සෙට්ඨං පවරන්ති ගණ්හාහීති.

พระผู้มีพระภาคทรงจบพระธรรมเทศนาด้วยบทแห่งคาถานี้ว่า ตํ เตสํ มงฺคลมุตฺตมํ อย่างไร? ดูก่อนเทวบุตร ด้วยประการฉะนี้ ชนเหล่าใดกระทำมงคลเห็นปานนี้, เพราะเหตุที่ชนเหล่านั้นย่อมถึงความสวัสดีในที่ทั้งปวง, เพราะเหตุนั้น ท่านจงถือเอาเถิดว่า มงคลนั้นแม้ทั้ง 38 ประการ มีการไม่คบคนพาลเป็นต้น เป็นมงคลอันสูงสุด ประเสริฐสุด ยอดเยี่ยมสุด ของชนผู้กระทำมงคลเห็นปานนี้เหล่านั้น

එවඤ්ච භගවතා නිට්ඨාපිතාය දෙසනාය පරියොසානෙ කොටිසතසහස්සදෙවතායො අරහත්තං පාපුණිංසු, සොතාපත්තිසකදාගාමිඅනාගාමිඵලසම්පත්තානං ගණනා අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යා අහොසි. අථ භගවා දුතියදිවසෙ ආනන්දත්ථෙරං ආමන්තෙසි – ‘‘ඉමං පන, ආනන්ද, රත්තිං අඤ්ඤතරා දෙවතා මං උපසඞ්කමිත්වා මඞ්ගලපඤ්හං පුච්ඡි, අථස්සාහං අට්ඨතිංස මඞ්ගලානි අභාසිං, උග්ගණ්හාහි, ආනන්ද, ඉමං මඞ්ගලපරියායං, උග්ගහෙත්වා භික්ඛූ වාචෙහී’’ති. ථෙරො උග්ගහෙත්වා භික්ඛූ වාචෙසි. තයිදං ආචරියපරම්පරාය ආභතං යාවජ්ජතනා පවත්තති, ‘‘එවමිදං බ්‍රහ්මචරියං ඉද්ධඤ්චෙව ඵීතඤ්ච විත්ථාරිකං බාහුජඤ්ඤං පුථුභූතං යාව දෙවමනුස්සෙහි සුප්පකාසිත’’න්ති වෙදිතබ්බං.

และในเวลาจบพระธรรมเทศนาที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงจบแล้วอย่างนี้ เทวดาหนึ่งแสนโกฏิได้บรรลุพระอรหัต การนับจำนวนผู้บรรลุโสดาปัตติผล สกทาคามิผล และอนาคามิผล มีจำนวนนับไม่ถ้วน ครั้งนั้น ในวันที่สอง พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกพระอานนทเถระว่า “ดูก่อนอานนท์ ก็ในราตรีนี้ เทวดาองค์หนึ่งเข้ามาหาเราแล้วทูลถามปัญหามงคล, ครั้งนั้น เราได้แสดงมงคล 38 ประการแก่เทวดานั้น, ดูก่อนอานนท์ เธอจงเรียนมงคลปริยายนี้, ครั้นเรียนแล้วจงบอกสอนแก่ภิกษุทั้งหลาย” พระเถระเรียนแล้วได้บอกสอนแก่ภิกษุทั้งหลาย มงคลสูตรนั้น อันอาจารย์สืบต่อกันมา นำมาแล้ว ดำรงอยู่จนถึงทุกวันนี้ พึงทราบว่า “พรหมจรรย์นี้บริบูรณ์ แพร่หลาย กว้างขวาง เป็นที่รู้กันโดยมาก หนาแน่น จนกระทั่งเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายประกาศดีแล้ว ด้วยประการฉะนี้”

ඉදානි එතෙස්වෙව මඞ්ගලෙසු ඤාණපරිචයපාටවත්ථං අයමාදිතො පභුති යොජනා – එවමිමෙ ඉධලොකපරලොකලොකුත්තරසුඛකාමා සත්තා බාලජනසෙවනං පහාය, පණ්ඩිතෙ නිස්සාය, පූජනෙය්‍යෙ පූජෙත්වා, පතිරූපදෙසවාසෙන පුබ්බෙ ච කතපුඤ්ඤතාය කුසලප්පවත්තියං චොදියමානා අත්තානං සම්මා පණිධාය, බාහුසච්චසිප්පවිනයෙහි අලඞ්කතත්තභාවා, විනයානුරූපං සුභාසිතං භාසමානා, යාව ගිහිභාවං න විජහන්ති, තාව මාතාපිතූපට්ඨානෙන පොරාණං ඉණමූලං විසොධයමානා, පුත්තදාරසඞ්ගහෙන නවං ඉණමූලං පයොජයමානා, අනාකුලකම්මන්තතාය ධනධඤ්ඤාදිසමිද්ධිං පාපුණන්තා, දානෙන භොගසාරං ධම්මචරියාය ජීවිතසාරඤ්ච ගහෙත්වා, ඤාතිසඞ්ගහෙන සකජනහිතං අනවජ්ජකම්මන්තතාය පරජනහිතඤ්ච කරොන්තා, පාපවිරතියා පරූපඝාතං මජ්ජපානසංයමෙන අත්තූපඝාතඤ්ච විවජ්ජෙත්වා, ධම්මෙසු අප්පමාදෙන කුසලපක්ඛං වඩ්ඪෙත්වා, වඩ්ඪිතකුසලතාය ගිහිබ්‍යඤ්ජනං ඔහාය පබ්බජිතභාවෙ ඨිතාපි බුද්ධබුද්ධසාවකූපජ්ඣායාචරියාදීසු ගාරවෙන නිවාතෙන ච වත්තසම්පදං ආරාධෙත්වා, සන්තුට්ඨියා [Pg.132] පච්චයගෙධං පහාය, කතඤ්ඤුතාය සප්පුරිසභූමියං ඨත්වා, ධම්මස්සවනෙන චිත්තලීනතං පහාය, ඛන්තියා සබ්බපරිස්සයෙ අභිභවිත්වා, සොවචස්සතාය සනාථං අත්තානං කත්වා, සමණදස්සනෙන පටිපත්තිපයොගං පස්සන්තා, ධම්මසාකච්ඡාය කඞ්ඛාට්ඨානියෙසු ධම්මෙසු කඞ්ඛං විනොදෙත්වා, ඉන්ද්‍රියසංවරතපෙන සීලවිසුද්ධිං සමණධම්මබ්‍රහ්මචරියෙන චිත්තවිසුද්ධිං තතො පරා ච චතස්සො විසුද්ධියො සම්පාදෙන්තා, ඉමාය පටිපදාය අරියසච්චදස්සනපරියායං ඤාණදස්සනවිසුද්ධිං පත්වා අරහත්තඵලසඞ්ඛ්‍යං නිබ්බානං සච්ඡිකරොන්ති, යං සච්ඡිකරිත්වා සිනෙරුපබ්බතො විය වාතවුට්ඨීහි අට්ඨහි ලොකධම්මෙහි අවිකම්පමානචිත්තා අසොකා විරජා ඛෙමිනො හොන්ති. යෙ ච ඛෙමිනො හොන්ති, තෙ සබ්බත්ථ එකෙනපි අපරාජිතා හොන්ති, සබ්බත්ථ සොත්ථිං ගච්ඡන්ති. තෙනාහ භගවා –

บัดนี้ ในมงคลธรรมเหล่านี้แหละ เพื่อความคล่องแคล่วในการฝึกฝนญาณ นี่คือการประกอบความตั้งแต่ต้นไป – สัตว์เหล่านี้ผู้ปรารถนาสุขในโลกนี้ โลกหน้า และโลกุตตรสุขอย่างนี้ ละการคบคนพาลแล้ว อาศัยบัณฑิต บูชาบุคคลที่ควรบูชาแล้ว ด้วยการอยู่ในประเทศอันสมควร และด้วยความเป็นผู้มีบุญอันทำไว้แล้วในกาลก่อน ถูกตักเตือนในความเป็นไปแห่งกุศล ตั้งตนไว้ชอบแล้ว เพราะความเป็นผู้มีตนอันประดับแล้วด้วยพาหุสัจจะ ศิลปะ และวินัย กล่าวสุภาษิตอันสมควรแก่วินัย ตราบเท่าที่ยังไม่ละภาวะของคฤหัสถ์ ก็ชำระหนี้เก่าคือการอุปัฏฐากมารดาบิดา ก่อหนี้ใหม่คือการสงเคราะห์บุตรภรรยา ย่อมถึงความพรั่งพร้อมด้วยทรัพย์และข้าวเปลือกเป็นต้นด้วยการงานอันไม่สับสน ถือเอาสาระแห่งโภคะด้วยทานและสาระแห่งชีวิตด้วยธรรมจริยาแล้ว กระทำประโยชน์แก่ชนของตนด้วยการสงเคราะห์ญาติ และประโยชน์แก่ชนอื่นด้วยการงานอันไม่มีโทษ เว้นการเบียดเบียนผู้อื่นด้วยการงดเว้นจากบาป และเว้นการเบียดเบียนตนด้วยการสำรวมจากการดื่มน้ำเมาแล้ว เจริญฝ่ายกุศลด้วยความไม่ประมาทในธรรมทั้งหลาย เพราะความเป็นผู้มีกุศลอันเจริญแล้ว แม้ตั้งอยู่ในภาวะของบรรพชิต ละเพศคฤหัสถ์แล้ว ก็ยังความถึงพร้อมด้วยวัตรให้เป็นที่พอใจด้วยความเคารพและความอ่อนน้อมในพระพุทธเจ้า พระสาวกของพระพุทธเจ้า อุปัชฌาย์ อาจารย์ เป็นต้น ละความละโมบในปัจจัยด้วยสันโดษแล้ว ตั้งอยู่ในภูมิของสัตบุรุษด้วยความกตัญญู ละความที่จิตหดหู่ด้วยการฟังธรรมแล้ว ครอบงำปริสสัยทั้งปวงด้วยขันติแล้ว กระทำตนให้มีที่พึ่งด้วยความเป็นผู้ว่าง่าย เห็นการประกอบปฏิปทาด้วยการเห็นสมณะ บรรเทาความสงสัยในธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งความสงสัยด้วยธรรมีกถาแล้ว ยังสีลวิสุทธิให้ถึงพร้อมด้วยตบะคืออินทรียสังวร ยังจิตตวิสุทธิให้ถึงพร้อมด้วยสมณธรรมพรหมจรรย์ และยังวิสุทธิ ๔ ประการนอกนี้ให้ถึงพร้อม ด้วยปฏิปทานี้ ถึงญาณทัสสนวิสุทธิอันเป็นปริยายแห่งการเห็นอริยสัจแล้ว ย่อมกระทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพานอันนับได้ว่าอรหัตตผล กระทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพานใดแล้ว ย่อมเป็นผู้มีจิตไม่หวั่นไหวด้วยโลกธรรม ๘ ประการ ดุจขุนเขาสิเนรุไม่หวั่นไหวด้วยลมและฝน เป็นผู้ไม่มีความโศก ปราศจากธุลี เกษม และชนเหล่าใดเป็นผู้เกษม ชนเหล่านั้นย่อมเป็นผู้ที่ใครๆ แม้คนเดียวก็ไม่สามารถเอาชนะได้ในที่ทั้งปวง ย่อมถึงความสวัสดีในที่ทั้งปวง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า –

‘‘එතාදිසානි කත්වාන, සබ්බත්ථමපරාජිතා;

සබ්බත්ථ සොත්ථිං ගච්ඡන්ති, තං තෙසං මඞ්ගලමුත්තම’’න්ති.

“เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย กระทำมงคลเช่นนี้แล้ว เป็นผู้ไม่พ่ายแพ้ในที่ทั้งปวง ย่อมถึงความสวัสดีในที่ทั้งปวง นั่นเป็นมงคลอันสูงสุดของเทวดาและมนุษย์เหล่านั้น”

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දකපාඨ-අට්ඨකථාය

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกปาฐะ

මඞ්ගලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถามังคลสูตร จบแล้ว

6. රතනසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถารตนสูตร

නික්ඛෙපප්පයොජනං

ประโยชน์ในการวาง (รตนสูตรไว้ในลำดับนี้)

ඉදානි යානීධ භූතානීතිඑවමාදිනා මඞ්ගලසුත්තානන්තරං නික්ඛිත්තස්ස රතනසුත්තස්ස අත්ථවණ්ණනාක්කමො අනුප්පත්තො. තස්ස ඉධ නික්ඛෙපප්පයොජනං වත්වා තතො පරං සුපරිසුද්ධෙන තිත්ථෙන නදිතළාකාදීසු සලිලජ්ඣොගාහණමිව සුපරිසුද්ධෙන නිදානෙන ඉමස්ස සුත්තස්ස අත්ථජ්ඣොගාහණං දස්සෙතුං –

บัดนี้ ลำดับแห่งการพรรณนาเนื้อความของรตนสูตร ซึ่งมีคำเริ่มต้นว่า "ยานีธ ภูตานิ" เป็นต้น อันท่านวางไว้ในลำดับถัดจากมังคลสูตร ได้มาถึงแล้ว ครั้นกล่าวถึงประโยชน์ในการวางสูตรนั้นไว้ในที่นี้แล้ว ต่อจากนั้น เพื่อจะแสดงการหยั่งลงสู่เนื้อความแห่งสูตรนี้ด้วยนิทานอันบริสุทธิ์หมดจด เปรียบเหมือนการลงไปตักน้ำในแม่น้ำและสระเป็นต้นด้วยท่าที่สะอาดหมดจด (จึงขอกล่าวว่า) –

‘‘යෙන වුත්තං යදා යත්ථ, යස්මා චෙතං ඉමං නයං;

පකාසෙත්වාන එතස්ස, කරිස්සාමත්ථවණ්ණනං’’.

“ข้าพเจ้าจักประกาศนัยนี้ว่า พระสูตรนี้ใครกล่าว กล่าวเมื่อไร ณ ที่ไหน และเพราะเหตุใด แล้วจักพรรณนาเนื้อความแห่งพระสูตรนั้น”

තත්ථ [Pg.133] යස්මා මඞ්ගලසුත්තෙන අත්තරක්ඛා අකල්‍යාණකරණකල්‍යාණාකරණපච්චයානඤ්ච ආසවානං පටිඝාතො දස්සිතො, ඉමඤ්ච සුත්තං පරාරක්ඛං අමනුස්සාදිපච්චයානඤ්ච ආසවානං පටිඝාතං සාධෙති, තස්මා තදනන්තරං නික්ඛිත්තං සියාති.

ในบรรดาคำเหล่านั้น เพราะว่าโดยมังคลสูตร พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงการรักษาตน และการกำจัดอาสวะทั้งหลายอันมีปัจจัยคือการกระทำสิ่งไม่ดีและการกระทำสิ่งดี ส่วนพระสูตรนี้ย่อมยังการรักษาผู้อื่น และการกำจัดอาสวะทั้งหลายอันมีปัจจัยคืออมนุษย์เป็นต้นให้สำเร็จ เพราะเหตุนั้น รตนสูตรจึงควรถูกวางไว้ในลำดับถัดจากมังคลสูตรนั้น

ඉදං තාවස්ස ඉධ නික්ඛෙපප්පයොජනං.

นี้เป็นประโยชน์ในการวางพระสูตรนี้ไว้ในที่นี้ก่อน

වෙසාලිවත්ථු

เรื่องเมืองเวสาลี

ඉදානි ‘‘යෙන වුත්තං යදා යත්ථ, යස්මා චෙත’’න්ති එත්ථාහ ‘‘කෙන පනෙතං සුත්තං වුත්තං, කදා කත්ථ, කස්මා ච වුත්ත’’න්ති. වුච්චතෙ – ඉදඤ්හි භගවතා එව වුත්තං, න සාවකාදීහි. තඤ්ච යදා දුබ්භික්ඛාදීහි උපද්දවෙහි උපද්දුතාය වෙසාලියා ලිච්ඡවීහි රාජගහතො යාචිත්වා භගවා වෙසාලිං ආනීතො, තදා වෙසාලියං තෙසං උපද්දවානං පටිඝාතත්ථාය වුත්තන්ති. අයං තෙසං පඤ්හානං සඞ්ඛෙපවිස්සජ්ජනා. විත්ථාරතො පන වෙසාලිවත්ථුතො පභුති පොරාණෙහි වණ්ණීයති.

บัดนี้ ในคาถาว่า “เยน วุตฺตํ ยทา ยตฺถ, ยสฺมา เจตํ” นั้น ท่านกล่าวถามว่า “ก็พระสูตรนี้ใครกล่าว กล่าวเมื่อไร ณ ที่ไหน และเพราะเหตุใด” ขอตอบว่า แท้จริง พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคเท่านั้นตรัสไว้ ไม่ใช่พระสาวกเป็นต้นกล่าว และพระสูตรนั้น พระองค์ได้ตรัสไว้ ณ กรุงเวสาลีในกาลนั้น เพื่อกำจัดอุปัทวะของชาวเมืองเหล่านั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคอันเจ้าลิจฉวีทั้งหลายทูลอาราธนาจากกรุงราชคฤห์มายังกรุงเวสาลี ซึ่งถูกอุปัทวะคือทุพภิกขภัยเป็นต้นเบียดเบียนแล้ว นี้เป็นการตอบปัญหาเหล่านั้นโดยย่อ ส่วนโดยพิสดาร ท่านโบราณาจารย์พรรณนาไว้ตั้งแต่เรื่องเมืองเวสาลีเป็นต้นไป

තත්‍රායං වණ්ණනා – බාරාණසිරඤ්ඤො කිර අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිම්හි ගබ්භො සණ්ඨාසි, සා තං ඤත්වා රඤ්ඤො නිවෙදෙසි, රාජා ගබ්භපරිහාරං අදාසි. සා සම්මා පරිහරියමානගබ්භා ගබ්භපරිපාකකාලෙ විජායනඝරං පාවිසි. පුඤ්ඤවතීනං පච්චූසසමයෙ ගබ්භවුට්ඨානං හොති. සා ච තාසං අඤ්ඤතරා, තෙන පච්චූසසමයෙ අලත්තකපටලබන්ධුජීවකපුප්ඵසදිසං මංසපෙසිං විජායි. තතො ‘‘අඤ්ඤා දෙවියො සුවණ්ණබිම්බසදිසෙ පුත්තෙ විජායන්ති, අග්ගමහෙසී මංසපෙසින්ති රඤ්ඤො පුරතො මම අවණ්ණො උප්පජ්ජෙය්‍යා’’ති චින්තෙත්වා තෙන අවණ්ණභයෙන තං මංසපෙසිං එකස්මිං භාජනෙ පක්ඛිපිත්වා අඤ්ඤතරෙන පටිකුජ්ජිත්වා රාජමුද්දිකාය ලඤ්ඡිත්වා ගඞ්ගාය සොතෙ පක්ඛිපාපෙසි. මනුස්සෙහි ඡඩ්ඩිතමත්තෙ දෙවතා ආරක්ඛං සංවිදහිංසු. සුවණ්ණපට්ටකඤ්චෙත්ථ ජාතිහිඞ්ගුලකෙන ‘‘බාරාණසිරඤ්ඤො අග්ගමහෙසියා පජා’’ති ලිඛිත්වා බන්ධිංසු. තතො තං භාජනං ඌමිභයාදීහි අනුපද්දුතං ගඞ්ගාසොතෙන පායාසි.

ในเรื่องนั้น มีคำพรรณนาดังนี้ – ได้ยินว่า ครรภ์ได้ตั้งขึ้นในพระครรภ์ของพระอัครมเหสีของพระเจ้ากรุงพาราณสี พระนางทรงทราบเรื่องนั้นแล้วจึงกราบทูลแด่พระราชา พระราชาได้พระราชทานการบริหารครรภ์ พระนางผู้มีพระครรภ์อันได้รับการบริหารเป็นอย่างดี ในเวลาที่ครรภ์แก่ ได้เสด็จเข้าสู่โรงคลอด การคลอดของสตรีผู้มีบุญย่อมมีในเวลาใกล้รุ่ง และพระนางก็เป็นผู้หนึ่งในบรรดาสตรีเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น ในเวลาใกล้รุ่ง พระนางจึงประสูติชิ้นเนื้อซึ่งมีลักษณะคล้ายดอกชบาซ้อนที่เกิดจากครั่ง ต่อจากนั้น พระนางทรงดำริว่า “พระเทวีองค์อื่นประสูติพระโอรสมีลักษณะดั่งรูปทองคำ ส่วนอัครมเหสีประสูติชิ้นเนื้อ ความเสื่อมเสียจะพึงเกิดแก่เราเฉพาะพระพักตร์พระราชา” ด้วยความกลัวความเสื่อมเสียนั้น จึงทรงรับสั่งให้ใส่ชิ้นเนื้อนั้นลงในภาชนะใบหนึ่ง เอาภาชนะอีกใบหนึ่งครอบ ประทับตราพระราชลัญจกร แล้วนำไปลอยในกระแสแห่งแม่น้ำคงคา พอพวกมนุษย์ลอยไปเท่านั้น พวกเทวดาก็ได้จัดการอารักขา และได้เขียนที่แผ่นทองคำด้วยชาดหรคุณว่า “โอรสของพระอัครมเหสีของพระเจ้ากรุงพาราณสี” แล้วผูกไว้ที่ภาชนะนั้น ต่อจากนั้น ภาชนะนั้นไม่ถูกเบียดเบียนด้วยภยันตรายมีคลื่นเป็นต้น ได้ลอยไปตามกระแสแห่งแม่น้ำคงคา

තෙන ච සමයෙන අඤ්ඤතරො තාපසො ගොපාලකුලං නිස්සාය ගඞ්ගාතීරෙ විහරති. සො පාතොව ගඞ්ගං ඔතරන්තො භාජනං ආගච්ඡන්තං දිස්වා [Pg.134] පංසුකූලසඤ්ඤාය අග්ගහෙසි. තතො තත්ථ තං අක්ඛරපට්ටකං රාජමුද්දිකාලඤ්ඡනඤ්ච දිස්වා මුඤ්චිත්වා තං මංසපෙසිං අද්දස, දිස්වානස්ස එතදහොසි ‘‘සියා ගබ්භො, තථා හිස්ස දුග්ගන්ධපූතිභාවො නත්ථී’’ති. තං අස්සමං නෙත්වා සුද්ධෙ ඔකාසෙ ඨපෙසි. අථ අඩ්ඪමාසච්චයෙන ද්වෙ මංසපෙසියො අහෙසුං. තාපසො දිස්වා සාධුතරං ඨපෙසි, තතො පුන අඩ්ඪමාසච්චයෙන එකමෙකිස්සා පෙසියා හත්ථපාදසීසානමත්ථාය පඤ්ච පඤ්ච පිළකා උට්ඨහිංසු. තාපසො දිස්වා පුන සාධුතරං ඨපෙසි. අථ අඩ්ඪමාසච්චයෙන එකා මංසපෙසි සුවණ්ණබිම්බසදිසො දාරකො, එකා දාරිකා අහොසි. තෙසු තාපසස්ස පුත්තසිනෙහො උප්පජ්ජි. අඞ්ගුට්ඨකතො චස්ස ඛීරං නිබ්බත්ති. තතො පභුති ච ඛීරභත්තං ලභති, සො භත්තං භුඤ්ජිත්වා ඛීරං දාරකානං මුඛෙ ආසිඤ්චති. තෙසං යං යං උදරං පවිට්ඨං, තං සබ්බං මණිභාජනගතං විය දිස්සති. එවං ලිච්ඡවී අහෙසුං. අපරෙ පනාහු ‘‘සිබ්බෙත්වා ඨපිතා විය නෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤං ලීනා ඡවි අහොසී’’ති. එවං තෙ නිච්ඡවිතාය වා ලීනච්ඡවිතාය වා ලිච්ඡවීති පඤ්ඤායිංසු.

ก็โดยสมัยนั้น ดาบสตนหนึ่งอาศัยตระกูลคนเลี้ยงโคอยู่ ณ ฝั่งแม่น้ำคงคา ดาบสนั้นลงสู่แม่น้ำคงคาแต่เช้าตรู่ เห็นภาชนะใบหนึ่งลอยมา จึงถือเอาด้วยสำคัญว่าเป็นผ้าบังสุกุล ต่อมาเห็นแผ่นทองจารึกอักษรและตราพระราชลัญจกรในภาชนะนั้น จึงเปิดดูแล้วได้เห็นก้อนเนื้อนั้น ครั้นเห็นแล้ว ดาบสนั้นได้มีความคิดนี้ว่า "พึงเป็นครรภ์แน่แท้ เพราะว่าก้อนเนื้อนี้ไม่มีกลิ่นเหม็นเน่า" ท่านนำก้อนเนื้อนั้นไปสู่อาศรม วางไว้ในที่อันสะอาด ครั้งนั้น โดยล่วงไปกึ่งเดือน ก้อนเนื้อได้เป็นสองก้อน ดาบสเห็นแล้วจึงเก็บรักษาไว้อย่างดียิ่งขึ้น ต่อจากนั้นอีก โดยล่วงไปกึ่งเดือน ตุ่ม ๕ ตุ่มเพื่อเป็นมือ เท้า และศีรษะ ได้เกิดขึ้นที่ก้อนเนื้อแต่ละก้อน ดาบสเห็นแล้วก็เก็บรักษาไว้อย่างดียิ่งขึ้นอีก ครั้งนั้น โดยล่วงไปกึ่งเดือน ก้อนเนื้อก้อนหนึ่งได้เป็นเด็กชายมีผิวพรรณดุจรูปทองคำ ก้อนหนึ่งได้เป็นเด็กหญิง ความรักฉันบุตรได้เกิดขึ้นแก่ดาบสในเด็กทั้งสองนั้น และน้ำนมได้บังเกิดจากนิ้วหัวแม่มือของดาบสนั้น จำเดิมแต่นั้นมา ดาบสย่อมได้ข้าวน้ำนม ท่านฉันภัตตาหารแล้ว ก็จะหยอดน้ำนมเข้าในปากของเด็กทั้งสอง สิ่งใดๆ ที่เข้าไปสู่ท้องของเด็กทั้งสองนั้น สิ่งนั้นทั้งหมดปรากฏประดุจดังอยู่ในภาชนะแก้วมณี ด้วยเหตุนี้ เด็กเหล่านั้นจึงไม่มีผิวหนัง (นิฉฺฉวี) ส่วนอาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า "ผิวหนังของเด็กเหล่านั้นติดกันและกัน ประดุจดังเย็บไว้" ด้วยเหตุนี้ เด็กเหล่านั้นจึงปรากฏชื่อว่า "ลิจฉวี" เพราะไม่มีผิวหนัง (นิฉฺฉวิตาย) หรือเพราะมีผิวหนังติดกัน (ลีนจฺฉวิตาย)

තාපසො දාරකෙ පොසෙන්තො උස්සූරෙ ගාමං පිණ්ඩාය පවිසති, අතිදිවා පටික්කමති. තස්ස තං බ්‍යාපාරං ඤත්වා ගොපාලකා ආහංසු, ‘‘භන්තෙ, පබ්බජිතානං දාරකපොසනං පලිබොධො, අම්හාකං දාරකෙ දෙථ, මයං පොසෙස්සාම, තුම්හෙ අත්තනො කම්මං කරොථා’’ති. තාපසො ‘‘සාධූ’’ති පටිස්සුණි. ගොපාලකා දුතියදිවසෙ මග්ගං සමං කත්වා පුප්ඵෙහි ඔකිරිත්වා ධජපටාකං උස්සාපෙත්වා තූරියෙහි වජ්ජමානෙහි අස්සමං ආගතා. තාපසො ‘‘මහාපුඤ්ඤා දාරකා, අප්පමාදෙන වඩ්ඪෙථ, වඩ්ඪෙත්වා ච අඤ්ඤමඤ්ඤං ආවාහවිවාහං කරොථ, පඤ්චගොරසෙන රාජානං තොසෙත්වා භූමිභාගං ගහෙත්වා නගරං මාපෙථ, තත්ථ කුමාරං අභිසිඤ්චථා’’ති වත්වා දාරකෙ අදාසි. තෙ ‘‘සාධූ’’ති පටිස්සුණිත්වා දාරකෙ නෙත්වා පොසෙසුං.

ดาบสเลี้ยงดูเด็กทั้งสอง ย่อมเข้าบ้านเพื่อบิณฑบาตในเวลาสาย และกลับมาในเวลาสายมาก พวกคนเลี้ยงโคทราบกิจของดาบสนั้นแล้วจึงกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ การเลี้ยงดูเด็กเป็นกังวลของบรรพชิต ขอท่านจงให้เด็กแก่พวกข้าพเจ้า พวกข้าพเจ้าจะเลี้ยงดูเอง ขอท่านจงทำกิจของตนเถิด" ดาบสรับคำว่า "ดีแล้ว" ในวันที่สอง พวกคนเลี้ยงโคทำหนทางให้ราบเรียบ โปรยปรายด้วยดอกไม้ ยกธงชัยและธงแผ่นผ้าขึ้น พร้อมด้วยดนตรีที่บรรเลงอยู่ ได้มาสู่อาศรม ดาบสกล่าวว่า "เด็กทั้งสองเป็นผู้มีบุญมาก ท่านทั้งหลายจงเลี้ยงดูโดยไม่ประมาทเถิด และเมื่อเติบโตแล้ว จงให้ทำการอาวาหวิวาหะแก่กันและกัน จงทำพระราชาให้พอพระทัยด้วยปัญจโครส แล้วถือเอาส่วนแห่งแผ่นดิน สร้างเมืองขึ้นเถิด จงอภิเษกกุมารในเมืองนั้น" แล้วได้มอบเด็กทั้งสองให้ไป พวกเขารับคำว่า "ดีแล้ว" แล้วนำเด็กทั้งสองไปเลี้ยงดู

දාරකා වුඩ්ඪිමන්වාය කීළන්තා විවාදට්ඨානෙසු අඤ්ඤෙ ගොපාලදාරකෙ හත්ථෙනපි පාදෙනපි පහරන්ති, තෙ රොදන්ති. ‘‘කිස්ස රොදථා’’ති ච මාතාපිතූහි වුත්තා ‘‘ඉමෙ නිම්මාතාපිතිකා තාපසපොසිතා අම්හෙ අතීව පහරන්තී’’ති වදන්ති. තතො තෙසං මාතාපිතරො ‘‘ඉමෙ දාරකා අඤ්ඤෙ දාරකෙ විහෙඨෙන්ති දුක්ඛාපෙන්ති, න ඉමෙ සඞ්ගහෙතබ්බා, වජ්ජිතබ්බා ඉමෙ’’ති ආහංසු. තතො පභුති කිර සො පදෙසො ‘‘වජ්ජී’’ති [Pg.135] වුච්චති, තියොජනසතං පරිමාණෙන. අථ තං පදෙසං ගොපාලකා රාජානං තොසෙත්වා අග්ගහෙසුං. තත්ථෙව නගරං මාපෙත්වා සොළසවස්සුද්දෙසිකං කුමාරං අභිසිඤ්චිත්වා රාජානං අකංසු. තාය චස්ස දාරිකාය සද්ධිං වාරෙය්‍යං කත්වා කතිකං අකංසු ‘‘න බාහිරතො දාරිකා ආනෙතබ්බා, ඉතො දාරිකා න කස්සචි දාතබ්බා’’ති. තෙසං පඨමසංවාසෙන ද්වෙ දාරකා ජාතා ධීතා ච පුත්තො ච, එවං සොළසක්ඛත්තුං ද්වෙ ද්වෙ ජාතා. තතො තෙසං දාරකානං යථාක්කමං වඩ්ඪන්තානං ආරාමුය්‍යානනිවාසට්ඨානපරිවාරසම්පත්තිං ගහෙතුං අප්පහොන්තං තං නගරං තික්ඛත්තුං ගාවුතන්තරෙන ගාවුතන්තරෙන පාකාරෙන පරික්ඛිපිංසු, තස්ස පුනප්පුනං විසාලීකතත්තා වෙසාලීත්වෙව නාමං ජාතං. ඉදං වෙසාලිවත්ථු.

เด็กทั้งสองเจริญวัยขึ้น เมื่อเล่นกันในที่ทะเลาะวิวาท ย่อมทุบตีเด็กเลี้ยงโคคนอื่น ๆ ด้วยมือบ้าง ด้วยเท้าบ้าง เด็กเหล่านั้นก็ร้องไห้ เมื่อถูกมารดาบิดาถามว่า "พวกเจ้าร้องไห้ทำไม" ก็ตอบว่า "เด็กที่ไม่มีพ่อไม่มีแม่ ที่ดาบสเลี้ยงไว้เหล่านี้ ทุบตีพวกข้าพเจ้าอย่างยิ่ง" ต่อมา มารดาบิดาของเด็กเหล่านั้นจึงกล่าวว่า "เด็กเหล่านี้เบียดเบียน ทำทุกข์ให้แก่เด็กอื่น ๆ ไม่ควรรับเลี้ยงเด็กเหล่านี้ไว้ ควรเว้น (วัชชิตัพพา) เสีย" ได้ยินว่า จำเดิมแต่นั้นมา ประเทศนั้นจึงถูกเรียกว่า "วัชชี" มีปริมณฑล ๓๐๐ โยชน์ ครั้งนั้น พวกคนเลี้ยงโคทำพระราชาให้พอพระทัยแล้ว ได้รับเอาประเทศนั้น สร้างเมืองขึ้นในที่นั้นเอง อภิเษกกุมารผู้มีพระชนม์ ๑๖ พรรษาแล้ว ตั้งให้เป็นพระราชา และได้ทำการวิวาหะกับเด็กหญิงนั้น ได้ทำกติกากันว่า "ไม่พึงนำเด็กหญิงจากภายนอกมา (เพื่อกุมาร) และไม่พึงให้เด็กหญิงจากที่นี้แก่ใคร" โดยการอยู่ร่วมกันครั้งแรกของคนทั้งสองนั้น เด็กสองคนคือธิดาและบุตรได้เกิดแล้ว โดยทำนองนี้ เด็กได้เกิดครั้งละสองคน ๑๖ ครั้ง ต่อมา เมื่อเด็กเหล่านั้นเจริญวัยขึ้นตามลำดับ สมบัติคืออาราม อุทยาน ที่อยู่อาศัย และบริวารไม่เพียงพอที่จะรับไว้ได้ จึงได้ล้อมเมืองนั้นด้วยกำแพง ๓ ครั้ง โดยมีระยะห่างกันครั้งละ ๑ คาวุต เพราะเมืองนั้นถูกทำให้กว้างขวาง (วิสาลี) ขึ้นบ่อย ๆ จึงได้ชื่อว่า "เวสาลี" นั่นเอง นี้คือเรื่องของเมืองเวสาลี

භගවතො නිමන්තනං

การนิมนต์พระผู้มีพระภาค

අයං පන වෙසාලී භගවතො උප්පන්නකාලෙ ඉද්ධා වෙපුල්ලප්පත්තා අහොසි. තත්ථ හි රාජූනංයෙව සත්ත සහස්සානි සත්ත සතානි සත්ත ච රාජානො අහෙසුං. තථා යුවරාජසෙනාපතිභණ්ඩාගාරිකප්පභුතීනං. යථාහ –

ก็เมืองเวสาลีนี้ ในกาลที่พระผู้มีพระภาคอุบัติขึ้น เป็นเมืองที่รุ่งเรือง ถึงความไพบูลย์ ด้วยว่าในเมืองนั้น มีพระราชาถึง ๗,๗๐๗ พระองค์ แม้ตำแหน่งอุปราช เสนาบดี และขุนคลัง เป็นต้น ก็มีจำนวนเช่นนั้นเหมือนกัน ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන වෙසාලී ඉද්ධා චෙව හොති ඵීතා ච බහුජනා ආකිණ්ණමනුස්සා සුභික්ඛා ච, සත්ත ච පාසාදසහස්සානි සත්ත ච පාසාදසතානි සත්ත ච පාසාදා, සත්ත ච කූටාගාරසහස්සානි සත්ත ච කූටාගාරසතානි සත්ත ච කූටාගාරානි, සත්ත ච ආරාමසහස්සානි සත්ත ච ආරාමසතානි සත්ත ච ආරාමා, සත්ත ච පොක්ඛරණිසහස්සානි සත්ත ච පොක්ඛරණිසතානි සත්ත ච පොක්ඛරණියො’’ති (මහාව. 326).

"ก็โดยสมัยนั้นแล เมืองเวสาลีเป็นเมืองที่รุ่งเรืองและมั่งคั่ง มีผู้คนมาก มีมนุษย์หนาแน่น มีอาหารหาได้ง่าย มีปราสาท ๗,๗๐๗ หลัง มีเรือนยอด ๗,๗๐๗ หลัง มีอาราม ๗,๗๐๗ แห่ง และมีสระโบกขรณี ๗,๗๐๗ สระ" (มหาวรรค ๓๒๖)

සා අපරෙන සමයෙන දුබ්භික්ඛා අහොසි දුබ්බුට්ඨිකා දුස්සස්සා. පඨමං දුග්ගතමනුස්සා මරන්ති, තෙ බහිද්ධා ඡඩ්ඩෙන්ති. මතමනුස්සානං කුණපගන්ධෙන අමනුස්සා නගරං පවිසිංසු, තතො බහුතරා මරන්ති. තාය පටිකූලතාය සත්තානං අහිවාතරොගො උප්පජ්ජි. ඉති තීහි දුබ්භික්ඛඅමනුස්සරොගභයෙහි උපද්දුතා වෙසාලිනගරවාසිනො උපසඞ්කමිත්වා රාජානං ආහංසු, ‘‘මහාරාජ, ඉමස්මිං නගරෙ තිවිධං භයමුප්පන්නං, ඉතො පුබ්බෙ යාව සත්තමා රාජකුලපරිවට්ටා එවරූපං අනුප්පන්නපුබ්බං, තුම්හාකං මඤ්ඤෙ අධම්මිකත්තෙන [Pg.136] තං එතරහි උප්පන්න’’න්ති. රාජා සබ්බෙ සන්ථාගාරෙ සන්නිපාතාපෙත්වා ‘‘මය්හං අධම්මිකභාවං විචිනථා’’ති ආහ. තෙ සබ්බං පවෙණිං විචිනන්තා න කිඤ්චි අද්දසංසු.

เมืองเวสาลีนั้น ในสมัยต่อมา เกิดทุพภิกขภัย ฝนแล้ง ข้าวกล้ายาก ในเบื้องต้น พวกคนยากจนล้มตาย พวกเขาจึงนำไปทิ้งนอกเมือง เพราะกลิ่นซากศพของคนตาย พวกอมนุษย์จึงเข้ามาสู่เมือง ต่อจากนั้น คนก็ล้มตายมากขึ้น เพราะความน่ารังเกียจนั้น อหิวาตกโรคจึงเกิดขึ้นแก่สัตว์ทั้งหลาย ด้วยเหตุนี้ เมื่อถูกภัย ๓ ประการ คือ ภัยคือความอดอยาก ภัยคืออมนุษย์ และภัยคือโรคเบียดเบียน ชาวเมืองเวสาลีจึงเข้าไปเฝ้าพระราชาแล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่พระมหาราช ภัย ๓ ประการได้เกิดขึ้นในเมืองนี้ ก่อนแต่นี้ ตลอด ๗ ชั่วราชตระกูล ภัยเช่นนี้ไม่เคยเกิดขึ้น ข้าพระองค์ทั้งหลายเห็นว่า ภัยนั้นเกิดขึ้นในบัดนี้ เพราะความไม่เป็นธรรมของพระองค์" พระราชาโปรดให้ประชุมชนทั้งหมดในสัณฐาคาร แล้วตรัสว่า "ท่านทั้งหลายจงพิจารณาความไม่เป็นธรรมของเราเถิด" พวกเขาพิจารณาประเพณีทั้งหมดแล้ว ก็ไม่เห็นสิ่งใด (ที่ไม่เป็นธรรม) เลย

තතො රඤ්ඤො දොසමදිස්වා ‘‘ඉදං භයං අම්හාකං කථං වූපසමෙය්‍යා’’ති චින්තෙසුං. තත්ථ එකච්චෙ ඡ සත්ථාරෙ අපදිසිංසු ‘‘එතෙහි ඔක්කන්තමත්තෙ වූපසමෙස්සතී’’ති. එකච්චෙ ආහංසු – ‘‘බුද්ධො කිර ලොකෙ උප්පන්නො, සො භගවා සබ්බසත්තහිතාය ධම්මං දෙසෙති මහිද්ධිකො මහානුභාවො, තෙන ඔක්කන්තමත්තෙ සබ්බභයානි වූපසමෙය්‍යු’’න්ති. තෙන තෙ අත්තමනා හුත්වා ‘‘කහං පන සො භගවා එතරහි විහරති, අම්හෙහි පෙසිතො න ආගච්ඡෙය්‍යා’’ති ආහංසු. අථාපරෙ ආහංසු – ‘‘බුද්ධා නාම අනුකම්පකා, කිස්ස නාගච්ඡෙය්‍යුං, සො පන භගවා එතරහි රාජගහෙ විහරති, රාජා බිම්බිසාරො තං උපට්ඨහති, සො ආගන්තුං න දදෙය්‍යා’’ති. ‘‘තෙන හි රාජානං සඤ්ඤාපෙත්වා ආනෙය්‍යාමා’’ති ද්වෙ ලිච්ඡවිරාජානො මහතා බලකායෙන පහූතං පණ්ණාකාරං දත්වා රඤ්ඤො සන්තිකං පෙසිංසු ‘‘බිම්බිසාරං සඤ්ඤාපෙත්වා භගවන්තං ආනෙථා’’ති. තෙ ගන්ත්වා රඤ්ඤො පණ්ණාකාරං දත්වා තං පවත්තිං නිවෙදෙත්වා, ‘‘මහාරාජ, භගවන්තං අම්හාකං නගරං පෙසෙහී’’ති ආහංසු. රාජා න සම්පටිච්ඡි, ‘‘තුම්හෙයෙව ජානාථා’’ති ආහ. තෙ භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා එවමාහංසු – ‘‘භන්තෙ, අම්හාකං නගරෙ තීණි භයානි උප්පන්නානි, සචෙ භගවා ආගච්ඡෙය්‍ය, සොත්ථි නො භවෙය්‍යා’’ති. භගවා ආවජ්ජෙත්වා ‘‘වෙසාලියං රතනසුත්තෙ වුත්තෙ සා රක්ඛා කොටිසතසහස්සං චක්කවාළානං ඵරිස්සති, සුත්තපරියොසානෙ චතුරාසීතියා පාණසහස්සානං ධම්මාභිසමයො භවිස්සතී’’ති අධිවාසෙසි. අථ රාජා බිම්බිසාරො භගවතො අධිවාසනං සුත්වා ‘‘භගවතා වෙසාලිගමනං අධිවාසිත’’න්ති නගරෙ ඝොසනං කාරාපෙත්වා භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා ආහ – ‘‘කිං, භන්තෙ, සම්පටිච්ඡථ වෙසාලිගමන’’න්ති? ආම, මහාරාජාති. තෙන හි, භන්තෙ, තාව ආගමෙථ, යාව මග්ගං පටියාදෙමීති.

ลำดับนั้น ชนทั้งหลายไม่เห็นโทษของพระราชา จึงคิดกันว่า ‘ภัยนี้ของพวกเราจะพึงระงับไปได้อย่างไร’ ในบรรดาชนเหล่านั้น พวกหนึ่งได้อ้างถึงศาสดาทั้ง ๖ ว่า ‘เพียงแค่ท่านเหล่านั้นมาถึง ภัยก็จะระงับไป’ อีกพวกหนึ่งกล่าวว่า ‘ได้ยินว่าพระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นแล้วในโลก พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงมีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก ทรงแสดงธรรมเพื่อประโยชน์แก่สรรพสัตว์ทั้งปวง เพียงแค่พระองค์เสด็จมาถึง ภัยทั้งปวงก็จะพึงระงับไป’ เพราะเหตุนั้น พวกเขาจึงมีใจยินดีแล้วกล่าวว่า ‘ก็บัดนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นประทับอยู่ที่ไหนหนอ หากพวกเราส่งคนไปทูลเชิญ พระองค์จะไม่เสด็จมาหรือ’ ลำดับนั้น ชนพวกอื่นกล่าวว่า ‘ชื่อว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นผู้ทรงอนุเคราะห์ เหตุใดจึงจะไม่เสด็จมาเล่า แต่ว่าบัดนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นประทับอยู่ที่กรุงราชคฤห์ พระเจ้าพิมพิสารทรงอุปัฏฐากพระองค์อยู่ พระองค์อาจจะไม่ทรงอนุญาตให้เสด็จมาก็ได้’ (พวกเขาจึงปรึกษากันว่า) ‘ถ้าเช่นนั้น เราทั้งหลายจงทูลให้พระราชาทรงทราบแล้วทูลเชิญเสด็จมาเถิด’ ดังนี้แล้ว จึงได้ส่งเจ้าลิจฉวี ๒ พระองค์ไปเฝ้าพระราชา พร้อมด้วยกองกำลังพลหมู่ใหญ่และเครื่องบรรณาการอันโอฬาร ด้วยรับสั่งว่า ‘ท่านทั้งหลายจงไปทูลให้พระเจ้าพิมพิสารทรงทราบแล้ว จงทูลเชิญเสด็จพระผู้มีพระภาคมาเถิด’ เจ้าลิจฉวีเหล่านั้นเสด็จไปแล้ว ถวายเครื่องบรรณาการแด่พระราชาแล้ว กราบทูลเรื่องราวนั้นว่า ‘ข้าแต่มหาราช ขอพระองค์โปรดส่งพระผู้มีพระภาคไปยังเมืองของข้าพระองค์ทั้งหลายเถิด’ พระราชาไม่ทรงรับ允 ตรัสว่า ‘ท่านทั้งหลายจงทราบ (ทูลเชิญ) เองเถิด’ เจ้าลิจฉวีเหล่านั้นจึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ถวายบังคมแล้วได้กราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในเมืองของข้าพระองค์ทั้งหลายเกิดภัย ๓ อย่างขึ้นแล้ว ถ้าหากพระผู้มีพระภาคจะพึงเสด็จมา ความสวัสดีก็จะพึงมีแก่พวกข้าพระองค์’ พระผู้มีพระภาคทรงพิจารณาแล้วทรงดำริว่า ‘เมื่อเรากล่าวรัตนสูตรในกรุงเวสาลี อารักขานั้นจักแผ่ไปตลอดแสนโกฏิจักรวาล ในเวลาจบพระสูตร ธรรมาภิสมัยจักมีแก่สัตว์แปดหมื่นสี่พัน’ ดังนี้แล้ว จึงทรงรับนิมนต์ ลำดับนั้น พระเจ้าพิมพิสารทรงสดับการรับนิมนต์ของพระผู้มีพระภาคแล้ว จึงโปรดให้ประกาศในพระนครว่า ‘พระผู้มีพระภาคทรงรับนิมนต์เสด็จไปยังกรุงเวสาลีแล้ว’ แล้วเสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์ทรงรับนิมนต์เสด็จไปยังกรุงเวสาลีหรือ พระเจ้าข้า’ (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ‘ขอถวายพระพร มหาบพิตร’ (พระเจ้าพิมพิสารกราบทูลว่า) ‘ถ้าเช่นนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์โปรดรออยู่ก่อน ตราบเท่าที่หม่อมฉันจะจัดเตรียมหนทาง พระเจ้าข้า’

අථ ඛො රාජා බිම්බිසාරො රාජගහස්ස ච ගඞ්ගාය ච අන්තරා පඤ්චයොජනභූමිං සමං කත්වා යොජනෙ යොජනෙ විහාරං මාපෙත්වා භගවතො ගමනකාලං පටිවෙදෙසි. භගවා පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි පරිවුතො [Pg.137] පායාසි. රාජා පඤ්චයොජනං මග්ගං පඤ්චවණ්ණෙහි පුප්ඵෙහි ජාණුමත්තං ඔකිරාපෙත්වා ධජපටාකපුණ්ණඝටකදලිආදීනි උස්සාපෙත්වා භගවතො ද්වෙ සෙතච්ඡත්තානි එකමෙකස්ස ච භික්ඛුස්ස එකමෙකං උක්ඛිපාපෙත්වා සද්ධිං අත්තනො පරිවාරෙන පුප්ඵගන්ධාදීහි පූජං කරොන්තො එකෙකස්මිං විහාරෙ භගවන්තං වසාපෙත්වා මහාදානානි දත්වා පඤ්චහි දිවසෙහි ගඞ්ගාතීරං නෙසි. තත්ථ සබ්බාලඞ්කාරෙහි නාවං අලඞ්කරොන්තො වෙසාලිකානං සාසනං පෙසෙසි ‘‘ආගතො භගවා, මග්ගං පටියාදෙත්වා සබ්බෙ භගවතො පච්චුග්ගමනං කරොථා’’ති. තෙ ‘‘දිගුණං පූජං කරිස්සාමා’’ති වෙසාලියා ච ගඞ්ගාය ච අන්තරා තියොජනභූමිං සමං කත්වා භගවතො චත්තාරි එකමෙකස්ස ච භික්ඛුස්ස ද්වෙ ද්වෙ සෙතච්ඡත්තානි සජ්ජෙත්වා පූජං කුරුමානා ගඞ්ගාතීරං ආගන්ත්වා අට්ඨංසු.

ครั้งนั้นแล พระเจ้าพิมพิสารโปรดให้ปรับพื้นที่ระยะทาง ๕ โยชน์ในระหว่างกรุงราชคฤห์กับแม่น้ำคงคาให้ราบเรียบ โปรดให้สร้างวิหารทุกๆ ระยะ ๑ โยชน์ แล้วได้กราบทูลกำหนดเวลาเสด็จแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคอันภิกษุ ๕๐๐ รูปแวดล้อมเสด็จออกเดินทางไป พระราชาโปรดให้โปรยดอกไม้ ๕ สีสูงประมาณเข่าตลอดหนทาง ๕ โยชน์ โปรดให้ยกธง แผ่นผ้า หม้อน้ำเต็ม และต้นกล้วยเป็นต้นขึ้น โปรดให้กั้นเศวตฉัตร ๒ คันถวายพระผู้มีพระภาค และกั้นเศวตฉัตรองค์ละ ๑ คันแก่ภิกษุแต่ละรูป ทรงกระทำการบูชาด้วยดอกไม้และของหอมเป็นต้นพร้อมกับบริวารของพระองค์ โปรดให้พระผู้มีพระภาคประทับในวิหารแต่ละหลัง ถวายมหาทานแล้ว ได้นำเสด็จถึงฝั่งแม่น้ำคงคาโดยใช้เวลา ๕ วัน ณ ที่นั้น ขณะที่ทรงประดับเรือด้วยเครื่องประดับทุกอย่าง ได้ทรงส่งสาส์นไปถึงชาวเมืองเวสาลีว่า ‘พระผู้มีพระภาคเสด็จมาถึงแล้ว ขอท่านทั้งปวงจงจัดเตรียมหนทางและทำการต้อนรับพระผู้มีพระภาคเถิด’ เจ้าลิจฉวีเหล่านั้นดำริว่า ‘เราทั้งหลายจักกระทำการบูชาให้เป็นสองเท่า’ ดังนี้แล้ว จึงโปรดให้ปรับพื้นที่ระยะทาง ๓ โยชน์ในระหว่างกรุงเวสาลีกับแม่น้ำคงคาให้ราบเรียบ จัดเตรียมเศวตฉัตร ๔ คันถวายพระผู้มีพระภาค และเศวตฉัตรองค์ละ ๒ คันแก่ภิกษุแต่ละรูป กระทำการบูชาแล้วเสด็จมายังฝั่งแม่น้ำคงคาประทับยืนรออยู่

අථ බිම්බිසාරො ද්වෙ නාවායො සඞ්ඝටෙත්වා මණ්ඩපං කත්වා පුප්ඵදාමාදීහි අලඞ්කරිත්වා තත්ථ සබ්බරතනමයං බුද්ධාසනං පඤ්ඤපෙසි, භගවා තත්ථ නිසීදි. පඤ්ච සතා භික්ඛූපි නාවං ආරුහිත්වා යථානුරූපං නිසීදිංසු. රාජා භගවන්තං අනුගච්ඡන්තො ගලප්පමාණං උදකං ඔගාහෙත්වා ‘‘යාව, භන්තෙ, භගවා ආගච්ඡති, තාවාහං ඉධෙව ගඞ්ගාතීරෙ වසිස්සාමී’’ති වත්වා නිවත්තො. උපරි දෙවතා යාව අකනිට්ඨභවනා පූජං අකංසු. හෙට්ඨාගඞ්ගානිවාසිනො කම්බලස්සතරාදයො නාගරාජානො පූජං අකංසු. එවං මහතියා පූජාය භගවා යොජනමත්තං අද්ධානං ගඞ්ගාය ගන්ත්වා වෙසාලිකානං සීමන්තරං පවිට්ඨො.

ลำดับนั้น พระเจ้าพิมพิสารโปรดให้ผูกเรือสองลำเข้าด้วยกัน สร้างเป็นมณฑปขึ้น ประดับด้วยระเบียบดอกไม้เป็นต้นแล้ว ปูลาดพุทธอาสน์อันสำเร็จด้วยรัตนะทุกชนิดไว้ในมณฑปนั้น พระผู้มีพระภาคประทับนั่ง ณ ที่นั้น แม้ภิกษุ ๕๐๐ รูปก็ขึ้นสู่เรือแล้วนั่งตามสมควร พระราชาเสด็จตามส่งเสด็จพระผู้มีพระภาค เสด็จลุยน้ำลงไปลึกประมาณพระศอแล้วกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ตราบเท่าที่พระผู้มีพระภาคยังไม่เสด็จกลับมา หม่อมฉันจักรออยู่ที่ฝั่งแม่น้ำคงคานี้เอง’ ดังนี้แล้วจึงเสด็จกลับ เหล่าเทวดาเบื้องบนจนถึงอกนิฏฐภพได้กระทำการบูชา เหล่านาคราชมีกัมพลและอัสสตรเป็นต้นผู้อาศัยอยู่ใต้แม่น้ำคงคาได้กระทำการบูชา ด้วยการบูชาอันยิ่งใหญ่อย่างนี้ พระผู้มีพระภาคเสด็จไปตามแม่น้ำคงคาเป็นระยะทางประมาณ ๑ โยชน์แล้ว ได้เสด็จเข้าไปสู่เขตแดนของชาวเมืองเวสาลี

තතො ලිච්ඡවිරාජානො බිම්බිසාරෙන කතපූජාය දිගුණං කරොන්තා ගලප්පමාණෙ උදකෙ භගවන්තං පච්චුග්ගච්ඡිංසු. තෙනෙව ඛණෙන තෙන මුහුත්තෙන විජ්ජුප්පභාවිනද්ධන්ධකාරවිසටකූටො ගළගළායන්තො චතූසු දිසාසු මහාමෙඝො වුට්ඨාසි. අථ භගවතා පඨමපාදෙ ගඞ්ගාතීරෙ නික්ඛිත්තමත්තෙ පොක්ඛරවස්සං වස්සි. යෙ තෙමෙතුකාමා, තෙ එව තෙමෙන්ති, අතෙමෙතුකාමා න තෙමෙන්ති. සබ්බත්ථ ජාණුමත්තං ඌරුමත්තං කටිමත්තං ගලප්පමාණං උදකං වහති, සබ්බකුණපානි උදකෙන ගඞ්ගං පවෙසිතානි, පරිසුද්ධො භූමිභාගො අහොසි.

ลำดับนั้น เหล่าเจ้าลิจฉวีกระทำการบูชาเป็นสองเท่าของการบูชาที่พระเจ้าพิมพิสารทรงกระทำ เสด็จลุยน้ำลึกประมาณพระศอไปต้อนรับเสด็จพระผู้มีพระภาค ในขณะนั้น ในบัดนั้นเอง มหาเมฆซึ่งมียอดเป็นกลุ่มเมฆมืดครึ้มอันถูกแสงฟ้าแลบแทรกสอดส่งเสียงคำรามลั่น ได้ตั้งขึ้นในทิศทั้งสี่ ลำดับนั้น พอดีกับที่พระผู้มีพระภาคทรงวางพระบาทแรกบนฝั่งแม่น้ำคงคา ฝนโบกขรพรรษก็ตกลงมา ผู้ใดปรารถนาจะเปียก ผู้นั้นเท่านั้นจึงเปียก ผู้ไม่ปรารถนาจะเปียกก็ไม่เปียก น้ำได้ไหลไปทั่วทุกแห่ง สูงประมาณเข่าบ้าง ประมาณขาอ่อนบ้าง ประมาณเอวบ้าง ประมาณคอบ้าง ซากศพทั้งปวงถูกกระแสน้ำพัดพาลงสู่แม่น้ำคงคา พื้นดินก็ได้กลับสะอาดบริสุทธิ์

ලිච්ඡවිරාජානො භගවන්තං අන්තරා යොජනෙ යොජනෙ වාසාපෙත්වා මහාදානානි දත්වා තීහි දිවසෙහි දිගුණං පූජං කරොන්තා වෙසාලිං නයිංසු[Pg.138]. වෙසාලිං සම්පත්තෙ භගවති සක්කො දෙවානමින්දො දෙවසඞ්ඝපුරක්ඛතො ආගච්ඡි. මහෙසක්ඛානං දෙවතානං සන්නිපාතෙන අමනුස්සා යෙභුය්‍යෙන පලායිංසු. භගවා නගරද්වාරෙ ඨත්වා ආනන්දත්ථෙරං ආමන්තෙසි – ‘‘ඉමං, ආනන්ද, රතනසුත්තං උග්ගහෙත්වා බලිකම්මූපකරණානි ගහෙත්වා ලිච්ඡවිරාජකුමාරෙහි සද්ධිං වෙසාලියා තිපාකාරන්තරෙ විචරන්තො පරිත්තං කරොහී’’ති රතනසුත්තං අභාසි. ‘‘එවං කෙන පනෙතං සුත්තං වුත්තං, කදා, කත්ථ, කස්මා ච වුත්ත’’න්ති එතෙසං පඤ්හානං විස්සජ්ජනා විත්ථාරෙන වෙසාලිවත්ථුතො පභුති පොරාණෙහි වණ්ණීයති.

เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีทรงให้พระผู้มีพระภาคประทับแรมในระหว่างทุกๆ ระยะโยชน์ ถวายมหาทานแล้ว กระทำการบูชาทวีคูณขึ้นไปโดยลำดับ ได้เชิญเสด็จสู่กรุงเวสาลีโดยใช้เวลาสามวัน. ครั้นเมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จถึงกรุงเวสาลี ท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งทวยเทพ อันหมู่เทพแวดล้อม ได้เสด็จมา. ด้วยการประชุมกันแห่งทวยเทพผู้มีศักดิ์ใหญ่ เหล่าอมนุษย์โดยมากจึงได้หนีไป. พระผู้มีพระภาคประทับยืนอยู่ที่ประตูเมือง ตรัสเรียกพระอานนทเถระแล้วได้ตรัสรตนสูตรว่า "ดูก่อนอานนท์ เธอจงเรียนเอารตนสูตรนี้ ถือเอาเครื่องพลีกรรม พร้อมกับเหล่าลิจฉวิราชกุมาร เที่ยวไปในระหว่างกำแพงสามชั้นแห่งกรุงเวสาลี จงทำปริตร". การวิสัชนาปัญหาเหล่านี้ว่า "ก็สูตรนี้ใครกล่าว กล่าวเมื่อไร ที่ไหน และเพราะเหตุไร" อันโบราณาจารย์พรรณนาไว้โดยพิสดารตั้งแต่เรื่องกรุงเวสาลีเป็นต้นไป.

එවං භගවතො වෙසාලිං අනුප්පත්තදිවසෙයෙව වෙසාලිනගරද්වාරෙ තෙසං උපද්දවානං පටිඝාතත්ථාය වුත්තමිදං රතනසුත්තං උග්ගහෙත්වා ආයස්මා ආනන්දො පරිත්තත්ථාය භාසමානො භගවතො පත්තෙන උදකමාදාය සබ්බනගරං අබ්භුක්කිරන්තො අනුවිචරි. යං කිඤ්චීති වුත්තමත්තෙ එව ථෙරෙන යෙ පුබ්බෙ අපලාතා සඞ්කාරකූටභිත්තිප්පදෙසාදිනිස්සිතා අමනුස්සා, තෙ චතූහි ද්වාරෙහි පලායිංසු, ද්වාරානි අනොකාසානි අහෙසුං. තතො එකච්චෙ ද්වාරෙසු ඔකාසං අලභමානා පාකාරං භින්දිත්වා පලාතා. අමනුස්සෙසු ගතමත්තෙසු මනුස්සානං ගත්තෙසු රොගො වූපසන්තො. තෙ නික්ඛමිත්වා සබ්බපුප්ඵගන්ධාදීහි ථෙරං පූජෙසුං. මහාජනො නගරමජ්ඣෙ සන්ථාගාරං සබ්බගන්ධෙහි ලිම්පිත්වා විතානං කත්වා සබ්බාලඞ්කාරෙහි අලඞ්කරිත්වා තත්ථ බුද්ධාසනං පඤ්ඤපෙත්වා භගවන්තං ආනෙසි.

ในวันนั้นเองที่พระผู้มีพระภาคเสด็จถึงกรุงเวสาลี ท่านพระอานนท์ผู้มีอายุได้เรียนเอารตนสูตรนี้ ซึ่งพระองค์ตรัสไว้ที่ประตูเมืองเวสาลีเพื่อกำจัดอุปัทวะเหล่านั้นแล้ว เมื่อจะสวดเพื่อทำปริตร ท่านได้ตักน้ำด้วยบาตรของพระผู้มีพระภาค ประพรมไปทั่วนครแล้วเที่ยวไป. พอพระเถระกล่าวคำว่า "ยํ กิญฺจิ" เท่านั้น เหล่าอมนุษย์ที่ยังไม่หนีไปในคราวก่อน ซึ่งอาศัยอยู่ที่กองขยะและฝาเรือนเป็นต้น ก็ได้หนีไปทางประตูทั้งสี่ ประตูทั้งหลายไม่มีช่องว่าง. เพราะเหตุนั้น อมนุษย์บางพวกเมื่อไม่ได้ช่องทางที่ประตู ก็ทำลายกำแพงหนีไป. ครั้นเมื่อเหล่าอมนุษย์ไปแล้ว โรคในกายของมนุษย์ทั้งหลายก็สงบระงับไป. พวกเขาออกมาแล้วได้บูชาพระเถระด้วยดอกไม้และของหอมทุกชนิดเป็นต้น. มหาชนได้สร้างสัณฐาคารกลางเมือง ทาด้วยของหอมทุกชนิด ทำเพดาน ประดับด้วยเครื่องอลังการทุกอย่าง ปูลาดพุทธอาสน์ไว้ในที่นั้นแล้ว ได้เชิญเสด็จพระผู้มีพระภาคมา.

භගවා සන්ථාගාරං පවිසිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. භික්ඛුසඞ්ඝොපි ඛො රාජානො මනුස්සා ච පතිරූපෙ පතිරූපෙ ආසනෙ නිසීදිංසු. සක්කොපි දෙවානමින්දො ද්වීසු දෙවලොකෙසු දෙවපරිසාය සද්ධිං උපනිසීදි අඤ්ඤෙ ච දෙවා, ආනන්දත්ථෙරොපි සබ්බං වෙසාලිං අනුවිචරන්තො රක්ඛං කත්වා වෙසාලිනගරවාසීහි සද්ධිං ආගන්ත්වා එකමන්තං නිසීදි. තත්ථ භගවා සබ්බෙසං තදෙව රතනසුත්තං අභාසීති.

พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าไปสู่สัณฐาคารแล้ว ประทับนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้. แม้ภิกษุสงฆ์ ทั้งเหล่ากษัตริย์และมนุษย์ทั้งหลายก็ได้นั่งบนอาสนะตามสมควรแก่ตนๆ. แม้ท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งทวยเทพ พร้อมด้วยเทวบริษัทในเทวโลกทั้งสองและทวยเทพเหล่าอื่น ก็ได้ประทับนั่งใกล้ๆ. แม้พระอานนทเถระเที่ยวไปทั่วนครเวสาลี ทำการอารักขาแล้ว พร้อมกับชาวเมืองเวสาลีมาแล้ว ได้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. ในที่นั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสรตนสูตรนั้นนั่นแลแก่ประชุมชนทั้งหมด.

එත්තාවතා ච යා ‘‘යෙන වුත්තං යදා යත්ථ, යස්මා චෙතං ඉමං නයං. පකාසෙත්වානා’’ති මාතිකා නික්ඛිත්තා, සා සබ්බප්පකාරෙන විත්ථාරිතා හොති.

และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ มาติกาที่ตั้งไว้ว่า "เยน วุตฺตํ ยทา ยตฺถ, ยสฺมา เจตํ อิมํ นยํ. ปกาเสตฺวานา" (พระสูตรนี้ใครกล่าว กล่าวเมื่อไร ที่ไหน และเพราะเหตุไร ข้าพเจ้าจักประกาศนัยนั้น) นั้น ก็เป็นอันขยายความแล้วโดยประการทั้งปวง.

යානීධාතිගාථාවණ්ණනා

พรรณนาคาถาว่า ยานีธ เป็นต้น

1. ඉදානි [Pg.139] ‘‘එතස්ස කරිස්සාමත්ථවණ්ණන’’න්ති වුත්තත්තා අත්ථවණ්ණනා ආරබ්භතෙ. අපරෙ පන වදන්ති ‘‘ආදිතො පඤ්චෙව ගාථා භගවතා වුත්තා, සෙසා පරිත්තකරණසමයෙ ආනන්දත්ථෙරෙනා’’ති. යථා වා තථා වා හොතු, කිං නො ඉමාය පරික්ඛාය, සබ්බථාපි එතස්ස රතනසුත්තස්ස කරිස්සාමත්ථවණ්ණනං.

๑. บัดนี้ เพราะได้ปฏิญญาไว้แล้วว่า "จักพรรณนาเนื้อความแห่งพระสูตรนี้" อรรถกถาจึงเริ่มต้นขึ้น. ส่วนอาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า "ในเบื้องต้น 5 คาถาเท่านั้นที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ ส่วนที่เหลือพระอานนทเถระกล่าวในเวลาทำปริตร". จะเป็นอย่างนั้นหรืออย่างนี้ก็ตาม จะมีประโยชน์อะไรแก่เราด้วยการสอบสวนนี้ ถึงอย่างไรก็ตาม เราจักพรรณนาเนื้อความแห่งรตนสูตรนี้.

යානීධ භූතානීති පඨමගාථා. තත්ථ යානීති යාදිසානි අප්පෙසක්ඛානි වා මහෙසක්ඛානි වා. ඉධාති ඉමස්මිං පදෙසෙ, තස්මිං ඛණෙ සන්නිපාතට්ඨානං සන්ධායාහ. භූතානීති කිඤ්චාපි භූතසද්දො ‘‘භූතස්මිං පාචිත්තිය’’න්ති එවමාදීසු (පාචි. 69) විජ්ජමානෙ. ‘‘භූතමිදන්ති, භික්ඛවෙ, සමනුපස්සථා’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 1.401) ඛන්ධපඤ්චකෙ. ‘‘චත්තාරො ඛො, භික්ඛු, මහාභූතා හෙතූ’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 3.86) චතුබ්බිධෙ පථවීධාත්වාදිරූපෙ. ‘‘යො ච කාලඝසො භූතො’’ති එවමාදීසු (ජා. 1.2.190) ඛීණාසවෙ. ‘‘සබ්බෙව නික්ඛිපිස්සන්ති, භූතා ලොකෙ සමුස්සය’’න්ති එවමාදීසු (දී. නි. 2.220) සබ්බසත්තෙ. ‘‘භූතගාමපාතබ්‍යතායා’’ති එවමාදීසු (පාචි. 90) රුක්ඛාදිකෙ. ‘‘භූතං භූතතො සඤ්ජානාතී’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 1.3) චාතුමහාරාජිකානං හෙට්ඨා සත්තනිකායං උපාදාය වත්තති. ඉධ පන අවිසෙසතො අමනුස්සෙසු දට්ඨබ්බො.

คาถาแรกคือ ยานีธ ภูตานิ. ในคาถานั้น บทว่า ยานิ หมายถึง อย่างใด คือ จะมีศักดิ์น้อยหรือมีศักดิ์ใหญ่ก็ตาม. บทว่า อิธ หมายถึง ในประเทศนี้ ท่านกล่าวหมายถึงสถานที่ประชุมในขณะนั้น. บทว่า ภูตานิ นั้น แม้ว่าภูตศัพท์จะปรากฏในความหมายว่า "สิ่งที่มีอยู่จริง" ในคำเป็นต้นว่า "ภิกษุบอกอุตตริมนุสสธรรมที่มีอยู่จริง ต้องอาบัติปาจิตตีย์", ในความหมายว่า "ขันธ์ 5" ในคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงพิจารณาเห็นสิ่งนี้ตามความเป็นจริง", ในความหมายว่า "รูป 4 อย่างคือปฐวีธาตุเป็นต้น" ในคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุ มหาภูตรูป 4 เป็นเหตุ", ในความหมายว่า "พระขีณาสพ" ในคำเป็นต้นว่า "ผู้ใดเป็นผู้มีกาลอันกลืนกินแล้ว", ในความหมายว่า "สรรพสัตว์" ในคำเป็นต้นว่า "ภูตทั้งปวงในโลกจักทอดทิ้งสรีระ", ในความหมายว่า "ต้นไม้เป็นต้น" ในคำเป็นต้นว่า "เพราะพรากภูตคาม", และในคำเป็นต้นว่า "ย่อมรู้ชัดภูตโดยความเป็นภูต" หมายเอาหมู่สัตว์ที่อยู่เบื้องต่ำกว่าชั้นจาตุมหาราชิกา แต่ในที่นี้ พึงเห็นว่าหมายถึงอมนุษย์โดยไม่เจาะจง.

සමාගතානීති සන්නිපතිතානි. භුම්මානීති භූමියං නිබ්බත්තානි. වා-ඉති විකප්පනෙ. තෙන යානීධ භුම්මානි වා භූතානි සමාගතානීති ඉමමෙකං විකප්පං කත්වා පුන දුතියවිකප්පං කාතුං ‘‘යානි ව අන්තලික්ඛෙ’’ති ආහ. අන්තලික්ඛෙ වා යානි භූතානි නිබ්බත්තානි, තානි සබ්බානි ඉධ සමාගතානීති අත්ථො. එත්ථ ච යාමතො යාව අකනිට්ඨං, තාව නිබ්බත්තානි භූතානි ආකාසෙ පාතුභූතවිමානෙසු නිබ්බත්තත්තා ‘‘අන්තලික්ඛෙ භූතානී’’ති වෙදිතබ්බානි. තතො හෙට්ඨා සිනෙරුතො පභුති යාව භූමියං රුක්ඛලතාදීසු අධිවත්ථානි පථවියඤ්ච නිබ්බත්තානි භූතානි, තානි සබ්බානි භූමියං භූමිපටිබද්ධෙසු ච රුක්ඛලතාපබ්බතාදීසු නිබ්බත්තත්තා ‘‘භුම්මානි භූතානී’’ති වෙදිතබ්බානි.

บทว่า สมาคตานิ หมายถึง ประชุมกันแล้ว. บทว่า ภุมฺมานิ หมายถึง เกิดบนภาคพื้นดิน. วา ศัพท์ ใช้ในความหมายว่า วิกัปปะ (หรือ). เพราะเหตุนั้น ท่านทำวิกัปปะข้อหนึ่งนี้ว่า "ภูตเหล่าใดที่เกิดบนภาคพื้นดินมาประชุมกันในที่นี้" แล้ว เพื่อจะทำวิกัปปะข้อที่สอง จึงกล่าวว่า "ยานิ ว อนฺตลิกฺเข". ความว่า หรือภูตเหล่าใดที่เกิดในอากาศ ภูตเหล่านั้นทั้งหมดมาประชุมกันในที่นี้. และในที่นี้ ภูตที่เกิดตั้งแต่ชั้นยามาจนถึงชั้นอกนิฏฐ์ เพราะเกิดในวิมานที่ปรากฏในอากาศ พึงทราบว่าเป็น "ภูตในอากาศ". เบื้องต่ำกว่านั้น ตั้งแต่ภูเขาสิเนรุเป็นต้นไป จนถึงภูตที่สิงสถิตอยู่ที่ต้นไม้และเถาวัลย์เป็นต้นบนภาคพื้นดิน และภูตที่เกิดบนภาคพื้นดิน ภูตเหล่านั้นทั้งหมด เพราะเกิดบนภาคพื้นดินและในสิ่งที่เนื่องด้วยภาคพื้นดินมีต้นไม้ เถาวัลย์ และภูเขาเป็นต้น พึงทราบว่าเป็น "ภุมมภูต".

එවං [Pg.140] භගවා සබ්බානෙව අමනුස්සභූතානි ‘‘භුම්මානි වා යානි ව අන්තලික්ඛෙ’’ති ද්වීහි පදෙහි විකප්පෙත්වා පුන එකෙන පදෙන පරිග්ගහෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘සබ්බෙව භූතා සුමනා භවන්තූ’’ති ආහ. සබ්බෙති අනවසෙසා. එවාති අවධාරණෙ, එකම්පි අනපනෙත්වාති අධිප්පායො. භූතාති අමනුස්සා. සුමනා භවන්තූති සුඛිතමනා පීතිසොමනස්සජාතා භවන්තු. අථොපීති කිච්චන්තරසන්නියොජනත්ථං වාක්‍යොපාදානෙ නිපාතද්වයං. සක්කච්ච සුණන්තු භාසිතන්ති අට්ඨිං කත්වා මනසිකත්වා සබ්බං චෙතසා සමන්නාහරිත්වා දිබ්බසම්පත්තිලොකුත්තරසුඛාවහං මම දෙසනං සුණන්තු.

ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจำแนกอมนุษย์ภูตทั้งปวงนั่นเทียวด้วยบท ๒ บทว่า “ภูตเหล่าใดที่อยู่ในภาคพื้นดิน หรือที่อยู่ในอากาศ” แล้วทรงรวบรวมอีกด้วยบทเดียว เพื่อทรงแสดง จึงตรัสว่า “ขอภูตทั้งปวงทีเดียวจงเป็นผู้มีใจดี” บทว่า สพฺเพ คือ ที่ไม่เหลือ บทว่า เอว เป็นนิบาตในอรรถว่าการกำหนด อธิบายว่า ไม่ทรงนำออกแม้ตนหนึ่ง บทว่า ภูตา คือ อมนุษย์ทั้งหลาย บทว่า สุมนา ภวนฺตุ คือ ขอจงเป็นผู้มีใจเป็นสุข เกิดปีติโสมนัส บทว่า อโถปิ เป็นนิบาต ๒ ตัวที่ใช้ในการเชื่อมประโยคเพื่อประกอบกิจอย่างอื่น บทว่า สกฺกจฺจํ สุณนฺตุ ภาสิตํ คือ ขอจงกระทำไว้ในใจ ใส่ใจ น้อมนำไปทั้งหมดด้วยใจ แล้วฟังเทศนาของเราอันนำมาซึ่งทิพยสมบัติและโลกุตรสุข

එවමෙත්ථ භගවා ‘‘යානීධ භූතානි සමාගතානී’’ති අනියමිතවචනෙන භූතානි පරිග්ගහෙත්වා පුන ‘‘භුම්මානි වා යානි ව අන්තලික්ඛෙ’’ති ද්විධා විකප්පෙත්වා තතො ‘‘සබ්බෙව භූතා’’ති පුන එකජ්ඣං කත්වා ‘‘සුමනා භවන්තූ’’ති ඉමිනා වචනෙන ආසයසම්පත්තියං නියොජෙන්තො ‘‘සක්කච්ච සුණන්තු භාසිත’’න්ති පයොගසම්පත්තියං, තථා යොනිසොමනසිකාරසම්පත්තියං පරතොඝොසසම්පත්තියඤ්ච, තථා අත්තසම්මාපණිධිසප්පුරිසූපනිස්සයසම්පත්තීසු සමාධිපඤ්ඤාහෙතුසම්පත්තීසු ච නියොජෙන්තො ගාථං සමාපෙසි.

ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าในที่นี้ ทรงรวบรวมภูตทั้งหลายด้วยพระดำรัสที่มิได้ทรงกำหนดว่า “ภูตเหล่าใดในที่นี้มาประชุมกันแล้ว” แล้วทรงจำแนกเป็น ๒ อย่างอีกว่า “ที่อยู่ในภาคพื้นดิน หรือที่อยู่ในอากาศ” จากนั้นทรงกระทำให้เป็นหมวดเดียวกันอีกว่า “ภูตทั้งปวงทีเดียว” ทรงประกอบ (ภูตเหล่านั้น) ไว้ในอาสยสัมปทาด้วยพระดำรัสนี้ว่า “ขอจงเป็นผู้มีใจดี” ทรงประกอบไว้ในปโยคสัมปทาด้วยพระดำรัสว่า “ขอจงฟังโดยเคารพซึ่งคำที่กล่าวแล้ว” ฉันใด ก็ทรงประกอบไว้ในโยนิโสมนสิการสัมปทาและปรโตโฆสสัมปทา ฉันนั้น และทรงประกอบไว้ในอัตตสัมมาปณิธิสัมปทา สัปปุริสูปนิสสยสัมปทา สมาธิเหตุสัมปทา และปัญญาเหตุสัมปทา จึงทรงให้คาถาถึงพร้อมด้วยดี

තස්මා හීතිගාථාවණ්ණනා

อรรถกถาคาถา ตสฺมา หิ

2. තස්මා හි භූතාති දුතියගාථා. තත්ථ තස්මාති කාරණවචනං. භූතාති ආමන්තනවචනං. නිසාමෙථාති සුණාථ. සබ්බෙති අනවසෙසා. කිං වුත්තං හොති? යස්මා තුම්හෙ දිබ්බට්ඨානානි තත්ථ උපභොගපරිභොගසම්පදඤ්ච පහාය ධම්මස්සවනත්ථං ඉධ සමාගතා, න නටනච්චනාදිදස්සනත්ථං, තස්මා හි භූතා නිසාමෙථ සබ්බෙති. අථ වා ‘‘සුමනා භවන්තු, සක්කච්ච සුණන්තූ’’ති වචනෙන තෙසං සුමනභාවං සක්කච්චං සොතුකම්‍යතඤ්ච දිස්වා ආහ ‘‘යස්මා තුම්හෙ සුමනභාවෙන අත්තසම්මාපණිධියොනිසොමනසිකාරාසයසුද්ධීහි සක්කච්චං සොතුකම්‍යතාය සප්පුරිසූපනිස්සයපරතොඝොසපදට්ඨානතො පයොගසුද්ධීහි ච යුත්තා, තස්මා හි භූතා නිසාමෙථ සබ්බෙ’’ති. අථ වා යං [Pg.141] පුරිමගාථාය අන්තෙ ‘‘භාසිත’’න්ති වුත්තං, තං කාරණභාවෙන අපදිසන්තො ආහ ‘‘යස්මා මම භාසිතං නාම අතිදුල්ලභං අට්ඨක්ඛණපරිවජ්ජිතස්ස ඛණස්ස දුල්ලභත්තා, අනෙකානිසංසඤ්ච පඤ්ඤාකරුණාගුණෙන පවත්තත්තා, තඤ්චාහං වත්තුකාමො ‘සුණන්තු භාසිත’න්ති අවොචං, තස්මා හි භූතා නිසාමෙථ සබ්බෙ’’ති. ඉදං ඉමිනා ගාථාපදෙන වුත්තං හොති.

๒. คาถาที่ ๒ คือ ตสฺมา หิ ภูตา. ในคาถานั้น บทว่า ตสฺมา เป็นคำบอกเหตุ. บทว่า ภูตา เป็นคำเรียก. บทว่า นิสาเมถ คือ ท่านทั้งหลายจงฟัง. บทว่า สพฺเพ คือ ที่ไม่เหลือ. ความว่าอย่างไร? คือ เพราะเหตุที่ท่านทั้งหลายละทิพยสถานและความถึงพร้อมด้วยอุปโภคบริโภคในที่นั้น มาประชุมกันในที่นี้เพื่อฟังธรรม ไม่ใช่เพื่อดูการฟ้อนรำเป็นต้น เพราะเหตุนั้นแล ภูตทั้งหลาย ท่านทั้งปวงจงฟัง. อีกอย่างหนึ่ง ทรงเห็นความเป็นผู้มีใจดีและความปรารถนาจะฟังโดยเคารพของภูตเหล่านั้นด้วยพระดำรัสว่า “ขอจงเป็นผู้มีใจดี ขอจงฟังโดยเคารพ” จึงตรัสว่า “เพราะเหตุที่ท่านทั้งหลายประกอบด้วยความเป็นผู้มีใจดี ด้วยอัตตสัมมาปณิธิ โยนิโสมนสิการ และความบริสุทธิ์แห่งอัธยาศัย และประกอบด้วยความบริสุทธิ์แห่งความเพียร อันมีสัปปุริสูปนิสสัยและปรโตโฆสะเป็นที่ตั้งใกล้ จากความปรารถนาจะฟังโดยเคารพ เพราะเหตุนั้นแล ภูตทั้งหลาย ท่านทั้งปวงจงฟัง”. อีกอย่างหนึ่ง ทรงอ้างบทที่ตรัสไว้ในตอนท้ายของคาถาก่อนว่า ภาสิตํ เป็นเหตุ จึงตรัสว่า “เพราะเหตุว่า คำที่เรากล่าวแล้ว ชื่อว่าเป็นสิ่งที่หาได้ยากอย่างยิ่ง เพราะความที่ขณะที่เว้นจากอกขณะ ๘ เป็นสิ่งที่หาได้ยาก และมีอานิสงส์มากมาย เพราะเป็นไปโดยคุณคือปัญญาและกรุณา และเรามีความประสงค์จะกล่าวคำนั้น จึงได้กล่าวว่า ‘ขอจงฟังคำที่กล่าวแล้ว’ เพราะเหตุนั้นแล ภูตทั้งหลาย ท่านทั้งปวงจงฟัง”. ความนี้ เป็นอันตรัสไว้ด้วยบทแห่งคาถานี้.

එවමෙතං කාරණං නිරොපෙන්තො අත්තනො භාසිතනිසාමනෙ නියොජෙත්වා නිසාමෙතබ්බං වත්තුමාරද්ධො ‘‘මෙත්තං කරොථ මානුසියා පජායා’’ති. තස්සත්ථො – යායං තීහි උපද්දවෙහි උපද්දුතා මානුසී පජා, තස්සා මානුසියා පජාය මෙත්තං මිත්තභාවං හිතජ්ඣාසයතං පච්චුපට්ඨපෙථාති. කෙචි පන ‘‘මානුසිකං පජ’’න්ති පඨන්ති, තං භුම්මත්ථාසම්භවා න යුජ්ජති. යම්පි අඤ්ඤෙ අත්ථං වණ්ණයන්ති, සොපි න යුජ්ජති. අධිප්පායො පනෙත්ථ – නාහං බුද්ධොති ඉස්සරියබලෙන වදාමි, අපි තු යං තුම්හාකඤ්ච ඉමිස්සා ච මානුසියා පජාය හිතත්ථං වදාමි ‘‘මෙත්තං කරොථ මානුසියා පජායා’’ති. එත්ථ ච –

ด้วยประการฉะนี้ เมื่อทรงปลูกฝังเหตุนี้ ทรงชักชวนในการฟังคำที่พระองค์ตรัสแล้ว จึงทรงเริ่มที่จะตรัสสิ่งที่พึงฟังว่า “ท่านทั้งหลายจงทำเมตตาในหมู่มนุษย์”. อรรถแห่งบทนั้นคือ หมู่มนุษย์นี้ใด ถูกอุปัทวะ ๓ อย่างเบียดเบียนแล้ว ขอท่านทั้งหลายจงยังเมตตา คือความเป็นมิตร ความมีอัธยาศัยเกื้อกูล ให้ปรากฏแก่หมู่มนุษย์นั้น. แต่อาจารย์บางพวกอ่านว่า “มานุสิกํ ปชํ” คำนั้นไม่สมควร เพราะไม่เข้ากับความหมายว่าเกิดบนแผ่นดิน. แม้อรรถที่อาจารย์เหล่าอื่นพรรณนา ก็ไม่สมควร. อธิบายในที่นี้คือ เรามิได้กล่าวด้วยกำลังแห่งความเป็นใหญ่ว่าเราเป็นพุทธะ แต่เรากล่าวสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่ท่านทั้งหลายและแก่หมู่มนุษย์นี้ว่า “ท่านทั้งหลายจงทำเมตตาในหมู่มนุษย์”. และในบทนี้มีเนื้อความว่า –

‘‘යෙ සත්තසණ්ඩං පථවිං විජෙත්වා,රාජිසයො යජමානානුපරියගා;

අස්සමෙධං පුරිසමෙධං,සම්මාපාසං වාජපෙය්‍යං නිරග්ගළං.

“ราชฤาษีเหล่าใด ชนะแผ่นดินที่มีหมู่สัตว์แล้ว เที่ยวบูชายัญอยู่ คือ อัสสเมธยัญ ปุริสเมธยัญ สัมมาปาสยัญ วาชเปยยยัญ และนิรัคคฬยัญ”

‘‘මෙත්තස්ස චිත්තස්ස සුභාවිතස්ස,කලම්පි තෙ නානුභවන්ති සොළසිං;

එකම්පි චෙ පාණමදුට්ඨචිත්තො,මෙත්තායති කුසලො තෙන හොති.

“ราชฤาษีเหล่านั้น ย่อมไม่เข้าถึงแม้เสี้ยวที่ ๑๖ แห่งเมตตาจิตที่อบรมดีแล้ว หากผู้มีจิตไม่ประทุษร้าย แผ่เมตตาไปในสัตว์แม้ตนหนึ่ง กุศลย่อมมีได้ด้วยเหตุนั้น”

‘‘සබ්බෙ ච පාණෙ මනසානුකම්පී, පහූතමරියො පකරොති පුඤ්ඤ’’න්ති. (ඉතිවු. 27;

අ. නි. 8.1) –

“และพระอริยเจ้าผู้อนุเคราะห์สัตว์ทั้งปวงด้วยใจ ย่อมกระทำบุญเป็นอันมาก”

එවමාදීනං සුත්තානං එකාදසානිසංසානඤ්ච වසෙන යෙ මෙත්තං කරොන්ති, එතෙසං මෙත්තා හිතාති වෙදිතබ්බා.

พึงทราบว่า ชนเหล่าใดกระทำเมตตา ด้วยอำนาจแห่งพระสูตรทั้งหลายมีเป็นอาทิอย่างนี้ และแห่งอานิสงส์ ๑๑ ประการ เมตตาเป็นประโยชน์แก่ชนเหล่านั้น

‘‘දෙවතානුකම්පිතො පොසො, සදා භද්‍රානි පස්සතී’’ති. (උදා. 76;

මහාව. 286) –

“บุรุษผู้อันเทวดาอนุเคราะห์แล้ว ย่อมเห็นสิ่งเจริญทั้งหลายทุกเมื่อ”

එවමාදීනං [Pg.142] සුත්තානං වසෙන යෙසු කයිරති, තෙසම්පි හිතාති වෙදිතබ්බා.

ด้วยอำนาจแห่งพระสูตรทั้งหลายมีเป็นอาทิอย่างนี้ พึงทราบว่า เมตตาอันบุคคลกระทำแล้วในสัตว์เหล่าใด ก็เป็นประโยชน์แม้แก่สัตว์เหล่านั้น

එවං උභයෙසම්පි හිතභාවං දස්සෙන්තො ‘‘මෙත්තං කරොථ මානුසියා’’ති වත්වා ඉදානි උපකාරම්පි දස්සෙන්තො ආහ ‘‘දිවා ච රත්තො ච හරන්ති යෙ බලිං, තස්මා හි නෙ රක්ඛථ අප්පමත්තා’’ති. තස්සත්ථො – යෙ මනුස්සා චිත්තකම්මකට්ඨකම්මාදීහිපි දෙවතා කත්වා චෙතියරුක්ඛාදීනි ච උපසඞ්කමිත්වා දෙවතා උද්දිස්ස දිවා බලිං කරොන්ති, කාලපක්ඛාදීසු ච රත්තිං බලිං කරොන්ති, සලාකභත්තාදීනි වා දත්වා ආරක්ඛදෙවතා උපාදාය යාව බ්‍රහ්මදෙවතානං පත්තිදානනිය්‍යාතනෙන දිවා බලිං කරොන්ති, ඡත්තාරොපනදීපමාලාය සබ්බරත්තිකධම්මස්සවනාදීනි කාරාපෙත්වා පත්තිදානනිය්‍යාතනෙන ච රත්තිං බලිං කරොන්ති, තෙ කථං න රක්ඛිතබ්බා? යතො එවං දිවා ච රත්තො ච තුම්හෙ උද්දිස්ස කරොන්ති යෙ බලිං, තස්මා හි නෙ රක්ඛථ; තස්මා බලිකම්මකරණාපි තෙ මනුස්සෙ රක්ඛථ ගොපයථ, අහිතං නෙසං අපනෙථ, හිතං උපනෙථ අප්පමත්තා හුත්වා තං කතඤ්ඤුභාවං හදයෙ කත්වා නිච්චමනුස්සරන්තාති.

ด้วยประการฉะนี้ เมื่อทรงแสดงความเป็นประโยชน์แก่ทั้งสองฝ่าย ครั้นตรัสว่า “ท่านทั้งหลายจงทำเมตตาในหมู่มนุษย์” แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงอุปการะด้วย จึงตรัสว่า “มนุษย์เหล่าใดนำพลีกรรมมาถวายทั้งในเวลากลางวันและกลางคืน เพราะเหตุนั้นแล ท่านทั้งหลายจงเป็นผู้ไม่ประมาทรักษามนุษย์เหล่านั้น”. อรรถแห่งบทนั้นคือ มนุษย์เหล่าใดทำรูปเทวดาด้วยจิตรกรรมและหัตถกรรมไม้เป็นต้นแล้ว เข้าไปหาเจดีย์และต้นไม้เป็นต้น อุทิศเทวดาแล้วทำพลีกรรมในเวลากลางวัน และทำพลีกรรมในเวลากลางคืนในกาฬปักษ์เป็นต้น หรือถวายสลากภัตเป็นต้นแล้ว ทำพลีกรรมในเวลากลางวันด้วยการมอบส่วนบุญให้แก่เทวดาตั้งแต่อารักขเทวดาจนถึงพรหมเทวดา และให้กระทำการกั้นฉัตร จุดประทีปบูชา และฟังธรรมตลอดคืนเป็นต้นแล้ว ทำพลีกรรมในเวลากลางคืนด้วยการมอบส่วนบุญให้ มนุษย์เหล่านั้น จะไม่พึงรักษาได้อย่างไร? เพราะเหตุที่มนุษย์เหล่าใดทำพลีกรรมอุทิศท่านทั้งหลายทั้งกลางวันและกลางคืนอย่างนี้ เพราะเหตุนั้นแล ท่านทั้งหลายจงรักษามนุษย์เหล่านั้น เพราะเหตุแห่งการทำพลีกรรมนั้นด้วย ท่านทั้งหลายจงรักษาคุ้มครองมนุษย์เหล่านั้น จงกำจัดสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ของพวกเขา จงนำประโยชน์มาให้ เป็นผู้ไม่ประมาท กระทำความกตัญญูนั้นไว้ในใจ ระลึกถึงเนืองๆ อยู่.

යංකිඤ්චීතිගාථාවණ්ණනා

อรรถกถาคาถา ยงฺกิญฺจิ

3. එවං දෙවතාසු මනුස්සානං උපකාරකභාවං දස්සෙත්වා තෙසං උපද්දවවූපසමනත්ථං බුද්ධාදිගුණප්පකාසනෙන ච දෙවමනුස්සානං ධම්මස්සවනත්ථං ‘‘යංකිඤ්චි විත්ත’’න්තිආදිනා නයෙන සච්චවචනං පයුඤ්ජිතුමාරද්ධො. තත්ථ යංකිඤ්චීති අනියමිතවසෙන අනවසෙසං පරියාදියති යංකිඤ්චි තත්ථ තත්ථ වොහාරූපගං. විත්තන්ති ධනං. තඤ්හි විත්තිං ජනෙතීති විත්තං. ඉධ වාති මනුස්සලොකං නිද්දිසති. හුරං වාති තතො පරං අවසෙසලොකං, තෙන ච ඨපෙත්වා මනුස්සෙ සබ්බලොකග්ගහණෙ පත්තෙ ‘‘සග්ගෙසු වා’’ති පරතො වුත්තත්තා ඨපෙත්වා මනුස්සෙ ච සග්ගෙ ච අවසෙසානං නාගසුපණ්ණාදීනං ගහණං වෙදිතබ්බං.

๓. ครั้นทรงแสดงความเป็นผู้มีอุปการะของเหล่ามนุษย์ในเหล่าเทวดาอย่างนี้แล้ว จึงทรงเริ่มที่จะตรัสสัจจวาจาโดยนัยมีอาทิว่า "ยงฺกิญฺจิ วิตฺตํ" เพื่อระงับอุปัทวะแก่พวกเขา และเพื่อประกาศคุณของพระพุทธเจ้าเป็นต้น และเพื่อให้เทวดาและมนุษย์ได้ฟังธรรม. ในบทเหล่านั้น บทว่า ยงฺกิญฺจิ เป็นการรวบรวมทั้งหมดโดยไม่มีส่วนเหลือ ด้วยอำนาจแห่งความไม่เจาะจง คือทรัพย์ใดๆ ที่ควรแก่การซื้อขายในที่นั้นๆ. บทว่า วิตฺตํ คือ ทรัพย์. จริงอยู่ ทรัพย์นั้นย่อมทำให้เกิดความยินดี (วิตฺตึ) ฉะนั้นจึงชื่อว่า วิตฺตํ. บทว่า อิธ วา หมายถึง มนุสสโลก. บทว่า หุรํ วา หมายถึง โลกอื่นที่เหลือจากนั้น และโดยบทนั้น แม้จะหมายถึงการถือเอาโลกทั้งปวงยกเว้นมนุษย์ แต่เพราะมีคำกล่าวไว้ข้างหน้าว่า "สคฺเคสุ วา" พึงทราบว่าเป็นการถือเอาเหล่าสัตว์ที่เหลือมีนาคและสุบรรณเป็นต้น โดยยกเว้นมนุษย์และสวรรค์.

එවං ඉමෙහි ද්වීහි පදෙහි යං මනුස්සානං වොහාරූපගං අලඞ්කාරපරිභොගූපගඤ්ච ජාතරූපරජතමුත්තාමණිවෙළුරියපවාළලොහිතඞ්කමසාරගල්ලාදිකං, යඤ්ච මුත්තාමණිවාලුකත්ථතාය භූමියා රතනමයවිමානෙසු අනෙකයොජනසතවිත්ථතෙසු භවනෙසු උප්පන්නානං නාගසුපණ්ණාදීනං විත්තං, තං නිද්දිට්ඨං හොති. සග්ගෙසු වාති කාමාවචරරූපාවචරදෙවලොකෙසු. තෙ [Pg.143] හි සොභනෙන කම්මෙන අජීයන්තීති සග්ගා. සුට්ඨු අග්ගාතිපි සග්ගා. යන්ති යං සසාමිකං වා අසාමිකං වා. රතනන්ති රතිං නයති වහති ජනයති වඩ්ඪෙතීති රතනං. යංකිඤ්චි චිත්තීකතං මහග්ඝං අතුලං දුල්ලභදස්සනං අනොමසත්තපරිභොගඤ්ච, තස්සෙතං අධිවචනං. යථාහ –

อย่างนี้ ด้วยสองบทนี้ ทรัพย์ใดของมนุษย์ที่ควรแก่การซื้อขาย ควรแก่การประดับและบริโภค คือ ทอง เงิน มุกดา มณี ไพฑูรย์ ประการ โลหิตางก์ มสารคัลละ เป็นต้น และทรัพย์ใดของนาคและสุบรรณเป็นต้น ผู้เกิดในภพทั้งหลาย ในวิมานอันแล้วด้วยรัตนะซึ่งกว้างใหญ่หลายร้อยโยชน์ บนแผ่นดินที่ลาดด้วยทรายคือมุกดาและมณี ทรัพย์นั้นเป็นอันท่านแสดงไว้แล้ว. บทว่า สคฺเคสุ วา คือ ในเทวโลกอันเป็นกามาวจรและรูปาวจร. จริงอยู่ เทพเหล่านั้นอันกรรมอันดีงามให้เกิดแล้ว ฉะนั้นจึงชื่อว่า สคฺคา (สวรรค์). อีกอย่างหนึ่ง ประเสริฐอย่างยิ่ง (สุฏฺฐุ อคฺคา) ฉะนั้นจึงชื่อว่า สคฺคา. บทว่า ยํ คือ สิ่งใดที่มีเจ้าของหรือไม่มีเจ้าของ. บทว่า รตนํ คือ สิ่งที่นำมา (นยติ) ชักพา (วหติ) ทำให้เกิด (ชนยติ) หรือทำให้เจริญ (วฑฺเฒติ) ซึ่งความยินดี (รตึ) ฉะนั้นจึงชื่อว่า รตนํ. สิ่งใดก็ตามที่น่าเคารพ (จิตฺตีกตํ) มีค่ามาก (มหคฺฆํ) หาที่เปรียบมิได้ (อตุลํ) หาดูได้ยาก (ทุลฺลภทสฺสนํ) และเป็นสิ่งที่สัตว์ผู้ไม่ทรามบริโภค (อโนมสตฺตปริโภคํ) คำว่า รตนะ นี้เป็นชื่อของสิ่งนั้น. ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘චිත්තීකතං මහග්ඝඤ්ච, අතුලං දුල්ලභදස්සනං;

අනොමසත්තපරිභොගං, රතනං තෙන වුච්චතී’’ති.

"สิ่งที่น่าเคารพ มีค่ามาก หาที่เปรียบมิได้ หาดูได้ยาก และเป็นสิ่งที่สัตว์ผู้ไม่ทรามบริโภค เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า รตนะ"

පණීතන්ති උත්තමං සෙට්ඨං අතප්පකං. එවං ඉමිනා ගාථාපදෙන යං සග්ගෙසු අනෙකයොජනසතප්පමාණසබ්බරතනමයවිමානසුධම්මවෙජයන්තප්පභුතීසු සසාමිකං, යඤ්ච බුද්ධුප්පාදවිරහෙන අපායමෙව පරිපූරෙන්තෙසු සත්තෙසු සුඤ්ඤවිමානප්පටිබද්ධං අසාමිකං, යං වා පනඤ්ඤම්පි පථවිමහාසමුද්දහිමවන්තාදිනිස්සිතමසාමිකං රතනං, තං නිද්දිට්ඨං හොති.

บทว่า ปณีตํ คือ ประเสริฐสุด เลิศล้ำ หาค่ามิได้. อย่างนี้ ด้วยบทแห่งคาถานี้ รัตนะใดที่มีเจ้าของในสวรรค์ทั้งหลาย ในวิมานสุธรรมาและเวชยันต์ปราสาทเป็นต้น อันล้วนแล้วด้วยรัตนะทั้งปวง มีประมาณหลายร้อยโยชน์, และรัตนะใดที่ไม่มีเจ้าของ ซึ่งเนื่องด้วยวิมานที่ว่างเปล่า เพราะเหล่าสัตว์พากันไปเต็มอบายภูมิ เนื่องจากว่างเว้นจากพุทธุบาทกาล, หรืออีกอย่างหนึ่ง รัตนะอื่นใดที่ไม่มีเจ้าของ ซึ่งอาศัยแผ่นดิน มหาสมุทร หิมพานต์ เป็นต้น, รัตนะนั้นเป็นอันท่านแสดงไว้แล้ว.

න නො සමං අත්ථි තථාගතෙනාති න-ඉති පටිසෙධෙ. නො-ඉති අවධාරණෙ. සමන්ති තුල්‍යං. අත්ථීති විජ්ජති. තථාගතෙනාති බුද්ධෙන. කිං වුත්තං හොති? යං එතං විත්තඤ්ච රතනඤ්ච පකාසිතං, එත්ථ එකම්පි බුද්ධරතනෙන සදිසං රතනං නෙවත්ථි. යම්පි හි තං චිත්තීකතට්ඨෙන රතනං, සෙය්‍යථිදං – රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස චක්කරතනං මණිරතනඤ්ච, යම්හි උප්පන්නෙ මහාජනො න අඤ්ඤත්ථ චිත්තීකාරං කරොති, න කොචි පුප්ඵගන්ධාදීනි ගහෙත්වා යක්ඛට්ඨානං වා භූතට්ඨානං වා ගච්ඡති, සබ්බොපි ජනො චක්කරතනමණිරතනමෙව චිත්තීකාරං කරොති පූජෙති, තං තං වරං පත්ථෙති, පත්ථිතපත්ථිතඤ්චස්ස එකච්චං සමිජ්ඣති, තම්පි රතනං බුද්ධරතනෙන සමං නත්ථි. යදි හි චිත්තීකතට්ඨෙන රතනං, තථාගතොව රතනං. තථාගතෙ හි උප්පන්නෙ යෙ කෙචි මහෙසක්ඛා දෙවමනුස්සා න තෙ අඤ්ඤත්‍ර චිත්තීකාරං කරොන්ති, න කඤ්චි අඤ්ඤං පූජෙන්ති. තථා හි බ්‍රහ්මා සහම්පති සිනෙරුමත්තෙන රතනදාමෙන තථාගතං පූජෙසි, යථාබලඤ්ච අඤ්ඤෙ දෙවා මනුස්සා ච බිම්බිසාරකොසලරාජඅනාථපිණ්ඩිකාදයො. පරිනිබ්බුතම්පි භගවන්තං උද්දිස්ස ඡන්නවුතිකොටිධනං විස්සජ්ජෙත්වා අසොකමහාරාජා සකලජම්බුදීපෙ චතුරාසීති විහාරසහස්සානි පතිට්ඨාපෙසි, කො පන වාදො අඤ්ඤෙසං චිත්තීකාරානං. අපිච කස්සඤ්ඤස්ස පරිනිබ්බුතස්සාපි ජාතිබොධිධම්මචක්කප්පවත්තනපරිනිබ්බානට්ඨානානි පටිමාචෙතියාදීනි වා උද්දිස්ස එවං චිත්තීකාරගරුකාරො පවත්තති යථා භගවතො. එවංචිත්තීකතට්ඨෙනාපි තථාගතසමං රතනං නත්ථි.

ในบทว่า "น โน สมํ อตฺถิ ตถาคเตน" นั้น น-ศัพท์ เป็นนิบาตในอรรถปฏิเสธ. โน-ศัพท์ เป็นนิบาตในอรรถยืนยัน (แน่นอน). บทว่า สมํ คือ เทียบเท่า. บทว่า อตฺถิ คือ มีอยู่. บทว่า ตถาคเตน คือ กับพระตถาคต. ความว่าอย่างไร? คือ ทรัพย์และรัตนะใดที่ประกาศไว้แล้ว ในบรรดาทรัพย์และรัตนะเหล่านั้น แม้รัตนะหนึ่งที่เสมอด้วยพุทธรัตนะย่อมไม่มีเลย. จริงอยู่ แม้รัตนะใดชื่อว่ารัตนะเพราะอรรถว่าอันเขานับถือ ได้แก่ จักรรัตนะและมณีรัตนะของพระเจ้าจักรพรรดิ ซึ่งเมื่อเกิดขึ้นแล้ว มหาชนย่อมไม่ทำการเคารพในที่อื่น ไม่มีใครถือดอกไม้และของหอมเป็นต้นไปสู่สถานแห่งยักษ์หรือสถานแห่งภูต ชนทั้งปวงย่อมทำการเคารพบูชาเฉพาะจักรรัตนะและมณีรัตนะเท่านั้น ปรารถนาพรนั้นๆ และพรที่ปรารถนาแล้วบางอย่างของเขาก็ย่อมสำเร็จ แม้รัตนะนั้นก็ไม่เสมอกับพุทธรัตนะ. จริงอยู่ หากสิ่งใดชื่อว่ารัตนะเพราะอรรถว่าอันเขานับถือ เมื่อเป็นเช่นนั้น พระตถาคตเท่านั้นชื่อว่ารัตนะ. จริงอยู่ เมื่อพระตถาคตอุบัติขึ้น เทวดาและมนุษย์ผู้มีศักดิ์ใหญ่ทั้งหลาย ย่อมไม่ทำการเคารพในผู้อื่น ไม่บูชาผู้อื่นเลย. เป็นดังนั้นจริง ท้าวสหัมบดีพรหมได้บูชาพระตถาคตด้วยพวงมาลัยรัตนะขนาดเท่าเขาพระสุเมรุ และเทวดาอื่น ๆ ตลอดจนมนุษย์มีพระเจ้าพิมพิสาร พระเจ้าโกศล และอนาถบิณฑิกเศรษฐีเป็นต้น ก็ได้บูชาตามกำลัง. แม้เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว พระเจ้าอโศกมหาราชก็ทรงอุทิศพระองค์ สละพระราชทรัพย์ 96 โกฏิ สร้างวิหาร 84,000 หลังทั่วชมพูทวีป จะกล่าวไปไยถึงการเคารพของชนเหล่าอื่น. อีกประการหนึ่ง การสักการะเคารพเช่นนี้ อุทิศสถานประสูติ โพธิพฤกษ์ สถานที่แสดงธรรมจักร สถานปรินิพพาน หรือพระพุทธรูปและเจดีย์เป็นต้น ของผู้อื่นใครเล่าที่ปรินิพพานไปแล้ว จะพึงมีได้เหมือนอย่างของพระผู้มีพระภาค. แม้โดยอรรถว่าเป็นสิ่งที่น่าเคารพเช่นนี้ รัตนะที่เสมอด้วยพระตถาคตก็ไม่มี.

තථා [Pg.144] යම්පි තං මහග්ඝට්ඨෙන රතනං. සෙය්‍යථිදං – කාසිකං වත්ථං. යථාහ – ‘‘ජිණ්ණම්පි, භික්ඛවෙ, කාසිකං වත්ථං වණ්ණවන්තඤ්චෙව හොති සුඛසම්ඵස්සඤ්ච මහග්ඝඤ්චා’’ති (අ. නි. 3.100), තම්පි බුද්ධරතනෙන සමං නත්ථි. යදි හි මහග්ඝට්ඨෙන රතනං, තථාගතොව රතනං. තථාගතො හි යෙසං පංසුකම්පි පටිග්ගණ්හාති, තෙසං තං මහප්ඵලං හොති මහානිසංසං සෙය්‍යථාපි අසොකරඤ්ඤො, ඉදමස්ස මහග්ඝතාය. එවං මහග්ඝතාවචනෙන චෙත්ථ දොසාභාවසාධකං ඉදං සුත්තපදං වෙදිතබ්බං –

อีกอย่างหนึ่ง แม้รัตนะใดชื่อว่ารัตนะเพราะอรรถว่ามีค่ามาก. ได้แก่อะไร? คือผ้ากาสิกพัสตร์. ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย แม้ผ้ากาสิกพัสตร์ที่เก่าแล้ว ก็ยังคงมีสีสันงดงาม มีสัมผัสอันอ่อนนุ่ม และมีค่ามาก" แม้รัตนะนั้นก็ไม่เสมอกับพุทธรัตนะ. จริงอยู่ หากสิ่งใดชื่อว่ารัตนะเพราะอรรถว่ามีค่ามาก พระตถาคตเท่านั้นชื่อว่ารัตนะ. จริงอยู่ พระตถาคตทรงรับแม้เพียงฝุ่นดินของชนเหล่าใด ทานนั้นของพวกเขาย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก เหมือนอย่างของพระเจ้าอโศก นี้เป็นเพราะความมีค่ามากของพระองค์. อย่างนี้ พึงทราบสุตตบทนี้ซึ่งแสดงถึงการไม่มีโทษในข้อนี้ ด้วยคำว่ามีค่ามาก ดังนี้ –

‘‘යෙසං ඛො පන සො පටිග්ගණ්හාති චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරං, තෙසං තං මහප්ඵලං හොති මහානිසංසං. ඉදමස්ස මහග්ඝතාය වදාමි. සෙය්‍යථාපි තං, භික්ඛවෙ, කාසිකං වත්ථං මහග්ඝං, තථූපමාහං, භික්ඛවෙ, ඉමං පුග්ගලං වදාමී’’ති (අ. නි. 3.100).

"ก็พระองค์ทรงรับจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารของชนเหล่าใด การรับนั้นย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มากแก่ชนเหล่านั้น. เรากล่าวข้อนี้ว่าเป็นเพราะความมีค่ามากของท่าน. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนผ้ากาสิกพัสตร์นั้นมีค่ามาก ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวบุคคลนี้ว่ามีอุปมาเช่นนั้น คือเป็นผู้มีค่ามาก ฉันนั้น"

එවං මහග්ඝට්ඨෙනපි තථාගතසමං රතනං නත්ථි.

อย่างนี้ แม้โดยอรรถว่ามีค่ามาก รัตนะที่เสมอด้วยพระตถาคตก็ไม่มี.

තථා යම්පි තං අතුලට්ඨෙන රතනං. සෙය්‍යථිදං – රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස චක්කරතනං උප්පජ්ජති ඉන්දනීලමණිමයනාභි සත්තරතනමයසහස්සාරං පවාළමයනෙමි රත්තසුවණ්ණමයසන්ධි, යස්ස දසන්නං දසන්නං අරානමුපරි එකං මුණ්ඩාරං හොති වාතං ගහෙත්වා සද්දකරණත්ථං, යෙන කතො සද්දො සුකුසලප්පතාළිතපඤ්චඞ්ගිකතූරියසද්දො විය හොති, යස්ස නාභියා උභොසු පස්සෙසු ද්වෙ සීහමුඛානි හොන්ති, අබ්භන්තරං සකටචක්කස්සෙව සුසිරං. තස්ස කත්තා වා කාරෙතා වා නත්ථි, කම්මපච්චයෙන උතුතො සමුට්ඨාති. යං රාජා දසවිධං චක්කවත්තිවත්තං පූරෙත්වා තදහුපොසථෙ පුණ්ණමදිවසෙ සීසංන්හාතො උපොසථිකො උපරිපාසාදවරගතො සීලානි සොධෙන්තො නිසින්නො පුණ්ණචන්දං විය සූරියං විය ච උට්ඨෙන්තං පස්සති, යස්ස ද්වාදසයොජනතො සද්දො සුය්‍යති, යොජනතො වණ්ණො දිස්සති, යං මහාජනෙන ‘‘දුතියො මඤ්ඤෙ චන්දො සූරියො වා උට්ඨිතො’’ති අතිවිය කොතූහලජාතෙන දිස්සමානං නගරස්ස උපරි ආගන්ත්වා රඤ්ඤො අන්තෙපුරස්ස පාචීනපස්සෙ නාතිඋච්චං නාතිනීචං හුත්වා මහාජනස්ස ගන්ධපුප්ඵාදීහි පූජෙතුං, යුත්තට්ඨානෙ අක්ඛාහතං විය තිට්ඨති.

อีกอย่างหนึ่ง รัตนะใดมีอยู่ รัตนะนั้นชื่อว่ารัตนะ เพราะอรรถว่าหาที่เปรียบมิได้ ได้แก่สิ่งเหล่านี้คือ จักรรัตนะของพระเจ้าจักรพรรดิย่อมบังเกิดขึ้น มีดุมทำด้วยแก้วอินทนิล มีกำหนึ่งพันซี่ทำด้วยรัตนะ ๗ ประการ มีกงทำด้วยปะการัง มีรอยต่อทำด้วยทองคำสีแดง ที่เบื้องบนแห่งกำสิบสิบซี่ของจักรรัตนะนั้น มีกระพรวนลูกหนึ่งสำหรับรับลมเพื่อทำเสียง เสียงที่กระพรวนนั้นทำแล้ว ย่อมเป็นดุจเสียงดนตรีมีองค์ ๕ อันบุรุษผู้ฉลาดดีแล้วบรรเลง ที่ข้างทั้งสองแห่งดุมของจักรรัตนะนั้น มีรูปหน้าสิงห์สองรูป ภายในมีช่องว่างเหมือนดุมล้อเกวียน ผู้ทำหรือผู้ให้ทำจักรรัตนะนั้นไม่มี ย่อมเกิดขึ้นด้วยอุตุอันมีกรรมเป็นปัจจัย พระเจ้าจักรพรรดิทรงบำเพ็ญจักรวรรดิวัตร ๑๐ ประการให้บริบูรณ์แล้ว ในวันอุโบสถนั้นซึ่งเป็นวันเพ็ญ ทรงสรงสนานพระเศียรแล้ว ทรงเป็นผู้อุโบสถ ประทับอยู่ ณ เบื้องบนปราสาทอันประเสริฐ ทรงชำระศีลอยู่ ทอดพระเนตรเห็นจักรรัตนะใดกำลังขึ้นมา ดุจพระจันทร์วันเพ็ญและดุจพระอาทิตย์ เสียงของจักรรัตนะนั้นย่อมได้ยินแต่ที่ไกล ๑๒ โยชน์ สีสันย่อมปรากฏแต่ที่ไกล ๑ โยชน์ จักรรัตนะนั้นอันมหาชนผู้เกิดความพิศวงอย่างยิ่งเห็นอยู่ว่า "เห็นทีพระจันทร์หรือพระอาทิตย์ดวงที่สองขึ้นแล้วกระมัง" มาแล้วสู่เบื้องบนพระนคร แล้วตั้งอยู่ ณ ทิศตะวันออกแห่งพระราชวังชั้นในของพระราชา ไม่สูงเกินไป ไม่ต่ำเกินไป ในที่อันสมควรเพื่อให้มหาชนบูชาด้วยของหอมและดอกไม้เป็นต้น ประดุจเพลาเกวียนที่หักแล้ว

තදෙව [Pg.145] අනුබන්ධමානං හත්ථිරතනං උප්පජ්ජති, සබ්බසෙතො රත්තපාදො සත්තප්පතිට්ඨො ඉද්ධිමා වෙහාසඞ්ගමො උපොසථකුලා වා ඡද්දන්තකුලා වා ආගච්ඡති, උපොසථකුලා ච ආගච්ඡන්තො සබ්බජෙට්ඨො ආගච්ඡති, ඡද්දන්තකුලා සබ්බකනිට්ඨො සික්ඛිතසික්ඛො දමථූපෙතො, සො ද්වාදසයොජනං පරිසං ගහෙත්වා සකලජම්බුදීපං අනුසංයායිත්වා පුරෙපාතරාසමෙව සකං රාජධානිං ආගච්ඡති.

หัตถิรัตนะ (ช้างแก้ว) ซึ่งเกิดขึ้นสืบเนื่องต่อจากจักรรัตนะนั้นนั่นเทียว ย่อมบังเกิดขึ้น มีกายขาวล้วน มีเท้าแดง ตั้งมั่นในที่ ๗ แห่ง มีฤทธิ์ ไปในอากาศได้ ย่อมมาจากตระกูลอุโบสถ หรือตระกูลฉัททันต์ เมื่อมาจากตระกูลอุโบสถ ช้างที่ประเสริฐที่สุดย่อมมา เมื่อมาจากตระกูลฉัททันต์ ช้างที่อ่อนที่สุด ได้รับการฝึกฝนมาแล้ว ประกอบด้วยการฝึกตน (ย่อมมา) ช้างนั้น พาบริษัทประมาณ ๑๒ โยชน์ เที่ยวไปทั่วชมพูทวีปแล้ว ย่อมกลับมาสู่ราชธานีของตนได้ก่อนเวลาอาหารเช้าทีเดียว

තම්පි අනුබන්ධමානං අස්සරතනං උප්පජ්ජති, සබ්බසෙතො රත්තපාදො කාළසීසො මුඤ්ජකෙසො වලාහකස්සරාජකුලා ආගච්ඡති. සෙසමෙත්ථ හත්ථිරතනසදිසමෙව.

อัสสรัตนะ (ม้าแก้ว) ซึ่งเกิดขึ้นสืบเนื่องต่อจากหัตถิรัตนะนั้น ย่อมบังเกิดขึ้น มีกายขาวล้วน มีเท้าแดง มีศีรษะดำ มีขนแผงคอยาว ย่อมมาจากตระกูลพญาม้าวลาหก ข้อความที่เหลือในเรื่องนี้ เหมือนกับเรื่องหัตถิรัตนะนั่นเทียว

තම්පි අනුබන්ධමානං මණිරතනං උප්පජ්ජති. සො හොති මණි වෙළුරියො සුභො ජාතිමා අට්ඨංසො සුපරිකම්මකතො ආයාමතො චක්කනාභිසදිසො, වෙපුල්ලපබ්බතා ආගච්ඡති. සො චතුරඞ්ගසමන්නාගතෙපි අන්ධකාරෙ රඤ්ඤො ධජග්ගං ගතො යොජනං ඔභාසෙති, යස්සොභාසෙන මනුස්සා ‘‘දිවා’’ති මඤ්ඤමානා කම්මන්තෙ පයොජෙන්ති, අන්තමසො කුන්ථකිපිල්ලිකං උපාදාය පස්සන්ති.

มณีรัตนะ (แก้วมณี) ซึ่งเกิดขึ้นสืบเนื่องต่อจากอัสสรัตนะนั้น ย่อมบังเกิดขึ้น แก้วมณีนั้นเป็นแก้วไพฑูรย์ งดงาม มีชาติสมบูรณ์ มี ๘ เหลี่ยม เจียระไนดีแล้ว โดยยาวเท่ากับดุมล้อเกวียน ย่อมมาจากภูเขาเวปุลละ แก้วมณีนั้น เมื่ออยู่ในที่มืดอันประกอบด้วยองค์ ๔ ไปสู่ยอดธงของพระราชา ย่อมส่องสว่างไปได้ ๑ โยชน์ ด้วยรัศมีของแก้วมณีนั้น มนุษย์ทั้งหลายสำคัญว่าเป็นกลางวัน จึงประกอบการงานทั้งหลาย โดยที่สุด ย่อมมองเห็นแม้กระทั่งมดดำมดแดง

තම්පි අනුබන්ධමානං ඉත්ථිරතනං උප්පජ්ජති, පකතිඅග්ගමහෙසී වා හොති, උත්තරකුරුතො වා ආගච්ඡති මද්දරාජකුලතො වා, අතිදීඝතාදිඡදොසවිවජ්ජිතා අතික්කන්තා මානුසවණ්ණං අප්පත්තා දිබ්බවණ්ණං, යස්සා රඤ්ඤො සීතකාලෙ උණ්හානි ගත්තානි හොන්ති, උණ්හකාලෙ සීතානි, සතධා ඵොටිත තූලපිචුනො විය සම්ඵස්සො හොති, කායතො චන්දනගන්ධො වායති, මුඛතො උප්පලගන්ධො, පුබ්බුට්ඨායිනිතාදිඅනෙකගුණසමන්නාගතා ච හොති.

อิตถีรัตนะ (นางแก้ว) ซึ่งเกิดขึ้นสืบเนื่องต่อจากมณีรัตนะนั้น ย่อมบังเกิดขึ้น เป็นพระอัครมเหสีโดยปกติก็มี มาจากอุตรกุรุทวีปก็มี หรือมาจากมัททราชตระกูลก็มี เป็นสตรีผู้ปราศจากโทษ ๖ ประการ มีความสูงเกินไปเป็นต้น มีวรรณะล่วงวรรณะของมนุษย์ แต่ยังไม่ถึงวรรณะทิพย์ ในเวลาหนาว กายของนางนั้นย่อมอุ่นสำหรับพระราชา ในเวลาร้อน กายย่อมเย็น มีสัมผัสประดุจปุยนุ่นที่ถูกตีแล้วร้อยครั้ง กลิ่นจันทน์ย่อมหอมฟุ้งออกจากกาย กลิ่นอุบลย่อมหอมฟุ้งออกจากปาก และเป็นผู้ประกอบด้วยคุณเป็นอันมาก มีการตื่นก่อน (พระราชา) เป็นต้น

තම්පි අනුබන්ධමානං ගහපතිරතනං උප්පජ්ජති රඤ්ඤො පකතිකම්මකාරො සෙට්ඨි, යස්ස චක්කරතනෙ උප්පන්නමත්තෙ දිබ්බං චක්ඛු පාතුභවති, යෙන සමන්තතො යොජනමත්තෙ නිධිං පස්සති අසාමිකම්පි සසාමිකම්පි, සො රාජානං උපසඞ්කමිත්වා පවාරෙති ‘‘අප්පොස්සුක්කො ත්වං, දෙව, හොහි, අහං තෙ ධනෙන ධනකරණීයං කරිස්සාමී’’ති.

คหปติรัตนะ (ขุนคลังแก้ว) ซึ่งเกิดขึ้นสืบเนื่องต่อจากอิตถีรัตนะนั้น ย่อมบังเกิดขึ้น คือเศรษฐีผู้ทำการงานตามปกติของพระราชา ซึ่งพอจักรรัตนะบังเกิดขึ้นเท่านั้น ทิพยจักษุก็ปรากฏ ด้วยทิพยจักษุนั้น เขาย่อมเห็นขุมทรัพย์ทั้งที่มีเจ้าของและไม่มีเจ้าของในที่ประมาณ ๑ โยชน์โดยรอบ คหปติรัตนะนั้น เข้าไปเฝ้าพระราชาแล้วปวารณาว่า "ข้าแต่เทวะ พระองค์โปรดทรงเป็นผู้มีความขวนขวายน้อยเถิด ข้าพระองค์จักทำการงานที่พึงทำด้วยทรัพย์ถวายแด่พระองค์"

තම්පි [Pg.146] අනුබන්ධමානං පරිණායකරතනං උප්පජ්ජති රඤ්ඤො පකතිජෙට්ඨපුත්තො. චක්කරතනෙ උප්පන්නමත්තෙ අතිරෙකපඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියෙන සමන්නාගතො හොති, ද්වාදසයොජනාය පරිසාය චෙතසා චිත්තං පරිජානිත්වා නිග්ගහපග්ගහසමත්ථො හොති, සො රාජානං උපසඞ්කමිත්වා පවාරෙති ‘‘අප්පොස්සුක්කො ත්වං, දෙව, හොහි, අහං තෙ රජ්ජං අනුසාසිස්සාමී’’ති. යං වා පනඤ්ඤම්පි එවරූපං අතුලට්ඨෙන රතනං, යස්ස න සක්කා තුලයිත්වා තීරයිත්වා අග්ඝො කාතුං ‘‘සතං වා සහස්සං වා අග්ඝති කොටිං වා’’ති. තත්ථ එකරතනම්පි බුද්ධරතනෙන සමං නත්ථි. යදි හි අතුලට්ඨෙන රතනං, තථාගතොව රතනං. තථාගතො හි න සක්කා සීලතො වා සමාධිතො වා පඤ්ඤාදීනං වා අඤ්ඤතරතො කෙනචි තුලයිත්වා තීරයිත්වා ‘‘එත්තකගුණො වා ඉමිනා සමො වා සප්පටිභාගො වා’’ති පරිච්ඡින්දිතුං. එවං අතුලට්ඨෙනපි තථාගතසමං රතනං නත්ථි.

ปริณายกรัตนะ (ขุนพลแก้ว) ซึ่งเกิดขึ้นสืบเนื่องต่อจากคหปติรัตนะนั้น ย่อมบังเกิดขึ้น คือพระราชโอรสองค์ใหญ่ตามปกติของพระราชา เมื่อจักรรัตนะบังเกิดขึ้นแล้ว ย่อมเป็นผู้ประกอบด้วยปัญญาและความฉลาดอย่างยิ่ง สามารถกำหนดรู้จิตของบริษัทประมาณ ๑๒ โยชน์ด้วยจิตของตนแล้ว ข่มและยกย่องได้ ปริณายกรัตนะนั้น เข้าไปเฝ้าพระราชาแล้วปวารณาว่า "ข้าแต่เทวะ พระองค์โปรดทรงเป็นผู้มีความขวนขวายน้อยเถิด ข้าพระองค์จักบริหารราชการถวายแด่พระองค์" อีกอย่างหนึ่ง รัตนะอื่นใดแม้เห็นปานนี้ ชื่อว่ารัตนะเพราะอรรถว่าหาที่เปรียบมิได้ ซึ่งใครๆ ไม่สามารถชั่ง ตวง แล้วตีราคาได้ว่า "มีค่าร้อยหนึ่งบ้าง พันหนึ่งบ้าง หรือโกฏิหนึ่งบ้าง" ในบรรดารัตนะเหล่านั้น แม้รัตนะหนึ่งก็ไม่เสมอกับพุทธรัตนะ จริงอยู่ หากจะมีรัตนะเพราะอรรถว่าหาที่เปรียบมิได้ เมื่อเป็นเช่นนั้น พระตถาคตเท่านั้นชื่อว่าเป็นรัตนะ จริงอยู่ ใครๆ ไม่สามารถชั่ง ตวง แล้วกำหนดพระตถาคตได้โดยศีลบ้าง โดยสมาธิบ้าง หรือโดยคุณอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาคุณมีปัญญาเป็นต้นว่า "มีคุณเท่านี้บ้าง เสมอกับผู้นี้บ้าง หรือมีส่วนเปรียบได้บ้าง" ด้วยประการฉะนี้ แม้โดยอรรถว่าหาที่เปรียบมิได้ รัตนะที่เสมอด้วยพระตถาคตก็ไม่มี

තථා යම්පි තං දුල්ලභදස්සනට්ඨෙන රතනං, සෙය්‍යථිදං දුල්ලභපාතුභාවො රාජා චක්කවත්ති, චක්කාදීනි ච තස්ස රතනානි, තම්පි බුද්ධරතනෙන සමං නත්ථි. යදි හි දුල්ලභදස්සනට්ඨෙන රතනං, තථාගතොව රතනං, කුතො චක්කවත්තිආදීනං රතනත්තං. තානි හි එකස්මිංයෙව කප්පෙ අනෙකානි උප්පජ්ජන්ති. යස්මා පන අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙපි කප්පෙ තථාගතසුඤ්ඤො ලොකො හොති, තස්මා තථාගතොව කදාචි කරහචි උප්පජ්ජනතො දුල්ලභදස්සනො. වුත්තම්පි චෙතං භගවතා පරිනිබ්බානසමයෙ –

อีกอย่างหนึ่ง รัตนะใดมีอยู่ รัตนะนั้นชื่อว่ารัตนะ เพราะอรรถว่าหาดูได้ยาก ได้แก่ พระเจ้าจักรพรรดิผู้มีการบังเกิดขึ้นได้โดยยาก และรัตนะทั้งหลายของพระองค์มีจักรรัตนะเป็นต้น แม้รัตนะนั้นก็ไม่เสมอกับพุทธรัตนะ จริงอยู่ หากจะมีรัตนะเพราะอรรถว่าหาดูได้ยาก แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น พระตถาคตเท่านั้นชื่อว่าเป็นรัตนะ ความเป็นรัตนะของพระเจ้าจักรพรรดิเป็นต้นจะมีมาแต่ที่ไหน เพราะว่า ในกัปหนึ่งๆ รัตนะเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้นเป็นอันมาก แต่เพราะเหตุที่แม้ในอสงไขยกัป โลกก็ว่างจากพระตถาคต ฉะนั้น พระตถาคตเท่านั้น ชื่อว่าหาดูได้ยาก เพราะทรงบังเกิดขึ้นในบางครั้งบางคราว แม้คำนี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้วในเวลาปรินิพพานว่า –

‘‘දෙවතා, ආනන්ද, උජ්ඣායන්ති ‘දූරා ච වතම්හ ආගතා තථාගතං දස්සනාය, කදාචි කරහචි තථාගතා ලොකෙ උප්පජ්ජන්ති අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා, අජ්ජෙව රත්තියා පච්ඡිමෙ යාමෙ තථාගතස්ස පරිනිබ්බානං භවිස්සති, අයඤ්ච මහෙසක්ඛො භික්ඛු භගවතො පුරතො ඨිතො ඔවාරෙන්තො, න මයං ලභාම පච්ඡිමෙ කාලෙ තථාගතං දස්සනායා’’’ති (දී. නි. 2.200).

“อานนท์ เทวดาทั้งหลายย่อมติเตียนว่า ‘โอหนอ พวกเรามาจากที่ไกลเพื่อจะเห็นพระตถาคต นานๆ ครั้ง พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายจึงจะอุบัติขึ้นในโลก ในปัจฉิมยามแห่งราตรีวันนี้แหละ ปรินิพพานของพระตถาคตจักมี ก็ภิกษุผู้มีศักดิ์ใหญ่รูปนี้ยืนบังอยู่เบื้องพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาค พวกเราจึงไม่ได้เห็นพระตถาคตในกาลสุดท้าย’” (ที. นิ. 2.200).

එවං දුල්ලභදස්සනට්ඨෙනාපි තථාගතසමං රතනං නත්ථි.

แม้โดยความหมายว่าเป็นผู้ที่เห็นได้ยากอย่างนี้ รัตนะที่เสมอด้วยพระตถาคตย่อมไม่มี

තථා යම්පි තං අනොමසත්තපරිභොගට්ඨෙන රතනං. සෙය්‍යථිදං – රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස චක්කරතනාදි තඤ්හි කොටිසතසහස්සධනානම්පි සත්තභූමිකපාසාදවරතලෙ [Pg.147] වසන්තානම්පි චණ්ඩාලවෙනනෙසාදරථකාරපුක්කුසාදීනං නීචකුලිකානං ඔමකපුරිසානං සුපිනන්තෙපි පරිභොගත්ථාය න නිබ්බත්තති. උභතො සුජාතස්ස පන රඤ්ඤො ඛත්තියස්සෙව පරිපූරිතදසවිධචක්කවත්තිවත්තස්ස පරිභොගත්ථාය නිබ්බත්තනතො අනොමසත්තපරිභොගංයෙව හොති, තම්පි බුද්ධරතනසමං නත්ථි. යදි හි අනොමසත්තපරිභොගට්ඨෙන රතනං, තථාගතොව රතනං. තථාගතො හි ලොකෙ ඔමකසත්තසම්මතානං අනුපනිස්සයසම්පන්නානං විපරීතදස්සනානං පූරණකස්සපාදීනං ඡන්නං සත්ථාරානං අඤ්ඤෙසඤ්ච එවරූපානං සුපිනන්තෙපි අපරිභොගො. උපනිස්සයසම්පන්නානං පන චතුප්පදායපි ගාථාය පරියොසානෙ අරහත්තමධිගන්තුං සමත්ථානං නිබ්බෙධිකඤාණදස්සනානං බාහියදාරුචීරියප්පභුතීනං අඤ්ඤෙසඤ්ච මහාකුලප්පසුතානං මහාසාවකානං පරිභොගො, තෙ හි තං දස්සනානුත්තරියසවනානුත්තරියපාරිචරියානුත්තරියාදීනි සාධෙන්තා තථාගතං පරිභුඤ්ජන්ති. එවං අනොමසත්තපරිභොගට්ඨෙනාපි තථාගතසමං රතනං නත්ථි.

อีกอย่างหนึ่ง รัตนะใดมีอยู่ รัตนะนั้นชื่อว่ารัตนะ เพราะเป็นสิ่งที่สัตบุรุษใช้สอย ได้แก่ จักรรัตนะเป็นต้นของพระเจ้าจักรพรรดิ จริงอยู่ รัตนะนั้น แม้จะเป็นของมีค่ากว่าทรัพย์หนึ่งแสนโกฏิ แม้จะเป็นของผู้ที่อยู่ในปราสาทเจ็ดชั้นอันประเสริฐ ก็ไม่เกิดขึ้นเพื่อประโยชน์แก่การใช้สอย แม้ในความฝัน ของคนชั้นต่ำมีคนจัณฑาล คนสานกระบุง นายพราน ช่างฟอกหนัง และคนเทขยะเป็นต้น ซึ่งเป็นคนในตระกูลต่ำ เป็นบุรุษที่เลวทราม แต่เพราะเกิดขึ้นเพื่อประโยชน์แก่การใช้สอยของพระราชาผู้เป็นกษัตริย์ ผู้ทรงเกิดดีแล้วจากทั้งสองฝ่าย ผู้ทรงบำเพ็ญจักรวรรดิวัตร 10 ประการบริบูรณ์แล้วเท่านั้น จึงเป็นสิ่งที่สัตบุรุษใช้สอยโดยแท้ แม้จักรรัตนะเป็นต้นนั้น ก็ไม่เสมอด้วยพุทธรัตนะ จริงอยู่ หากสิ่งใดชื่อว่ารัตนะเพราะเป็นสิ่งที่สัตบุรุษใช้สอย พระตถาคตเท่านั้นชื่อว่ารัตนะ เพราะว่าพระตถาคตในโลกนี้ เป็นสิ่งที่เจ้าลัทธิ 6 คน มีปูรณกัสสปเป็นต้น และคนอื่นๆ ผู้มีลักษณะเช่นนี้ ซึ่งสมมติกันว่าเป็นสัตว์ที่เลวทราม ไม่สมบูรณ์ด้วยอุปนิสัย มีความเห็นวิปริต ไม่พึงใช้สอยแม้ในความฝัน แต่เป็นสิ่งที่พระมหาสาวกทั้งหลาย มีพาหิยทารุจีริยะเป็นต้น และท่านอื่นๆ ผู้เกิดในตระกูลใหญ่ ผู้สมบูรณ์ด้วยอุปนิสัย มีญาณทัสสนะที่แทงตลอด สามารถบรรลุพระอรหัตในเวลาจบคาถาแม้เพียงสี่บท พึงใช้สอย จริงอยู่ ท่านเหล่านั้นย่อมใช้สอยพระตถาคตนั้น โดยบำเพ็ญให้สำเร็จซึ่งทัสสนานุตตริยะ สวนานุตตริยะ ปาริจริยานุตตริยะ เป็นต้น แม้โดยความหมายว่าเป็นสิ่งที่สัตบุรุษใช้สอยอย่างนี้ รัตนะที่เสมอด้วยพระตถาคตย่อมไม่มี

යම්පි තං අවිසෙසතො රතිජනනට්ඨෙන රතනං. සෙය්‍යථිදං – රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස චක්කරතනං. තඤ්හි දිස්වාව රාජා චක්කවත්ති අත්තමනො හොති, එවම්පි තං රඤ්ඤො රතිං ජනෙති. පුන චපරං රාජා චක්කවත්ති වාමෙන හත්ථෙන සුවණ්ණභිඞ්කාරං ගහෙත්වා දක්ඛිණෙන හත්ථෙන චක්කරතනං අබ්භුක්කිරති ‘‘පවත්තතු භවං චක්කරතනං, අභිවිජිනාතු භවං චක්කරතන’’න්ති. තතො චක්කරතනං පඤ්චඞ්ගිකං විය තූරියං මධුරස්සරං නිච්ඡරන්තං ආකාසෙන පුරත්ථිමං දිසං ගච්ඡති, අන්වදෙව රාජා, චක්කවත්ති චක්කානුභාවෙන ද්වාදසයොජනවිත්ථිණ්ණාය චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය නාතිඋච්චං නාතිනීචං උච්චරුක්ඛානං හෙට්ඨාභාගෙන, නීචරුක්ඛානං උපරිභාගෙන, රුක්ඛෙසු පුප්ඵඵලපල්ලවාදිපණ්ණාකාරං ගහෙත්වා ආගතානං හත්ථතො පණ්ණාකාරඤ්ච ගණ්හන්තො ‘‘එහි ඛො, මහාරාජා’’ති එවමාදිනා පරමනිපච්චකාරෙන ආගතෙ පටිරාජානො ‘‘පාණො න හන්තබ්බො’’තිආදිනා නයෙන අනුසාසන්තො ගච්ඡති. යත්ථ පන රාජා භුඤ්ජිතුකාමො වා දිවාසෙය්‍යං වා කප්පෙතුකාමො හොති, තත්ථ චක්කරතනං ආකාසා ඔරොහිත්වා උදකාදිසබ්බකිච්චක්ඛමෙ සමෙ භූමිභාගෙ අක්ඛාහතං විය තිට්ඨති. පුන රඤ්ඤො ගමනචිත්තෙ උප්පන්නෙ පුරිමනයෙනෙව සද්දං කරොන්තං ගච්ඡති, තං සුත්වා ද්වාදසයොජනිකාපි පරිසා ආකාසෙන ගච්ඡති[Pg.148]. චක්කරතනං අනුපුබ්බෙන පුරත්ථිමං සමුද්දං අජ්ඣොගාහති, තස්මිං අජ්ඣොගාහන්තෙ උදකං යොජනප්පමාණං අපගන්ත්වා භිත්තීකතං විය තිට්ඨති. මහාජනො යථාකාමං සත්ත රතනානි ගණ්හාති. පුන රාජා සුවණ්ණභිඞ්කාරං ගහෙත්වා ‘‘ඉතො පට්ඨාය මම රජ්ජ’’න්ති උදකෙන අබ්භුක්කිරිත්වා නිවත්තති. සෙනා පුරතො හොති, චක්කරතනං පච්ඡතො, රාජා මජ්ඣෙ. චක්කරතනෙන ඔසක්කිතොසක්කිතට්ඨානං උදකං පරිපූරති. එතෙනෙව උපායෙන දක්ඛිණපච්ඡිමුත්තරෙපි සමුද්දෙ ගච්ඡති.

อีกอย่างหนึ่ง รัตนะใดมีอยู่ รัตนะนั้นชื่อว่ารัตนะ โดยความหมายว่าทำให้เกิดความยินดีโดยทั่วไป ได้แก่ จักรรัตนะของพระเจ้าจักรพรรดิ จริงอยู่ พระเจ้าจักรพรรดิทรงพอพระทัยเพียงแค่ได้ทอดพระเนตรเห็นจักรรัตนะนั้น แม้ด้วยเหตุนี้ จักรรัตนะนั้นก็ทำให้เกิดความยินดีแก่พระราชา อีกประการหนึ่ง พระเจ้าจักรพรรดิทรงถือพระเต้าทองด้วยพระหัตถ์ซ้าย ทรงประพรมจักรรัตนะด้วยพระหัตถ์ขวา พลางตรัสว่า “ขอท่านจักรรัตนะจงเป็นไป ขอท่านจักรรัตนะจงพิชิตโดยทั่ว” จากนั้น จักรรัตนะเปล่งเสียงอันไพเราะประดุจดนตรีมีองค์ ๕ เหาะไปในอากาศสู่ทิศตะวันออก พระเจ้าจักรพรรดิพร้อมด้วยเสนาสี่เหล่าซึ่งมีปริมณฑลสิบสองโยชน์ ก็เสด็จตามไปโดยอานุภาพแห่งจักร ไม่สูงเกินไป ไม่ต่ำเกินไป เสด็จไปทางใต้ต้นไม้สูง ทางเหนือต้นไม้ต่ำ ทรงรับเครื่องบรรณาการจากมือของชนทั้งหลายที่ถือเครื่องบรรณาการมีดอกไม้ ผลไม้ และใบอ่อนเป็นต้นในต้นไม้ทั้งหลายมา และทรงสั่งสอนพระราชาที่เป็นปฏิปักษ์ซึ่งเข้ามาเฝ้าด้วยความนอบน้อมอย่างยิ่งด้วยคำว่า “มหาราชเจ้า ขอเชิญเสด็จมาเถิด” เป็นต้น โดยนัยว่า “สัตว์มีชีวิตไม่พึงถูกฆ่า” เป็นต้น แล้วเสด็จต่อไป ส่วนในที่ใดที่พระราชาทรงประสงค์จะเสวย หรือทรงประสงค์จะบรรทมกลางวัน ในที่นั้น จักรรัตนะจะลอยลงจากอากาศแล้วหยุดนิ่งอยู่บนพื้นดินที่เรียบเสมอกัน เหมาะแก่การทำกิจทุกอย่างมีน้ำเป็นต้น ประดุจรถที่เพลาหัก เมื่อพระราชาทรงมีพระทัยประสงค์จะเสด็จต่อไปอีก จักรรัตนะก็จะทำเสียงดังขึ้นแล้วเคลื่อนไปตามนัยก่อนหน้านั้น เมื่อได้ยินเสียงนั้น แม้บริษัทซึ่งมีปริมณฑลสิบสองโยชน์ก็เคลื่อนไปในอากาศ จักรรัตนะจะเคลื่อนไปสู่มหาสมุทรทิศตะวันออกโดยลำดับ เมื่อจักรรัตนะนั้นเคลื่อนลงไป น้ำจะถอยไปประมาณหนึ่งโยชน์ แล้วตั้งอยู่ประดุจกำแพง มหาชนจะถือเอารัตนะ ๗ ประการได้ตามความปรารถนา จากนั้น พระราชาทรงถือพระเต้าทองแล้วทรงประพรมด้วยน้ำพลางตรัสว่า “ตั้งแต่บัดนี้ไป ที่นี่เป็นราชสมบัติของเรา” แล้วเสด็จกลับ หมู่เสนาอยู่ข้างหน้า จักรรัตนะอยู่ข้างหลัง พระราชาอยู่ตรงกลาง น้ำจะเต็มในที่ที่จักรรัตนะถอยออกมาแล้วๆ โดยอุบายนี้เอง จักรรัตนะย่อมไปยังสมุทรทิศใต้ ทิศตะวันตก และทิศเหนือด้วย

එවං චතුද්දිසං අනුසංයායිත්වා චක්කරතනං තියොජනප්පමාණං ආකාසං ආරොහති. තත්ථ ඨිතො රාජා චක්කරතනානුභාවෙන විජිතවිජයො පඤ්චසතපරිත්තදීපපටිමණ්ඩිතං සත්තයොජනසහස්සපරිමණ්ඩලං පුබ්බවිදෙහං, තථා අට්ඨයොජනසහස්සපරිමණ්ඩලං උත්තරකුරුං, සත්තයොජනසහස්සපරිමණ්ඩලංයෙව අපරගොයානං, දසයොජනසහස්සපරිමණ්ඩලං ජම්බුදීපඤ්චාති එවං චතුමහාදීපද්විසහස්සපරිත්තදීපපටිමණ්ඩිතං එකං චක්කවාළං සුඵුල්ලපුණ්ඩරීකවනං විය ඔලොකෙති. එවං ඔලොකයතො චස්ස අනප්පකා රති උප්පජ්ජති. එවම්පි තං චක්කරතනං රඤ්ඤො රතිං ජනෙති, තම්පි බුද්ධරතනසමං නත්ථි. යදි හි රතිජනනට්ඨෙන රතනං, තථාගතොව රතනං, කිං කරිස්සති එතං චක්කරතනං? තථාගතො හි යස්සා දිබ්බාය රතියා චක්කරතනාදීහි සබ්බෙහිපි ජනිතා චක්කවත්තිරති සඞ්ඛම්පි කලම්පි කලභාගම්පි න උපෙති, තතොපි රතිතො උත්තරිතරඤ්ච පණීතතරඤ්ච අත්තනො ඔවාදප්පටිකරානං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානම්පි දෙවමනුස්සානං පඨමජ්ඣානරතිං දුතියතතියචතුත්ථපඤ්චමජ්ඣානරතිං, ආකාසානඤ්චායතනරතිං, විඤ්ඤාණඤ්චායතනආකිඤ්චඤ්ඤායතනනෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනරතිං, සොතාපත්තිමග්ගරතිං, සොතාපත්තිඵලරතිං, සකදාගාමිඅනාගාමිඅරහත්තමග්ගඵලරතිඤ්ච ජනෙති. එවං රතිජනනට්ඨෙනාපි තථාගතසමං රතනං නත්ථීති.

จักรรัตนะเสด็จเวียนไปสู่ทิศทั้งสี่อย่างนี้แล้ว ย่อมลอยขึ้นไปสู่ท้องฟ้าประมาณสามร้อยโยชน์ พระเจ้าจักรพรรดิประทับยืนอยู่ ณ ที่นั้น ด้วยอานุภาพแห่งจักรรัตนะ ทรงมีชัยชนะอันทรงพิชิตแล้ว ทรงทอดพระเนตรจักรวาลหนึ่งอันประดับด้วยทวีปใหญ่ ๔ และทวีปน้อย ๒,๐๐๐ คือ ปุพพวิเทหทวีปมีปริมณฑล ๗,๐๐๐ โยชน์ ประดับด้วยเกาะน้อย ๕๐๐, อุตตรกุรุทวีปมีปริมณฑล ๘,๐๐๐ โยชน์, อปรโคยานทวีปมีปริมณฑล ๗,๐๐๐ โยชน์ และชมพูทวีปมีปริมณฑล ๑๐,๐๐๐ โยชน์ ราวกับทอดพระเนตรป่าดอกบัวขาวที่บานสะพรั่งดีแล้ว เมื่อพระองค์ทอดพระเนตรอยู่อย่างนั้น ความยินดีมิใช่น้อยย่อมเกิดขึ้นแก่พระองค์ แม้อย่างนี้ จักรรัตนะนั้นย่อมยังความยินดีให้เกิดแก่พระราชา แต่จักรรัตนะนั้นก็ไม่เสมอกับพุทธรัตนะ หากว่าชื่อว่ารัตนะเพราะอรรถว่ายังความยินดีให้เกิดแล้วไซร้ พระตถาคตเท่านั้นชื่อว่ารัตนะ จักรรัตนะนี้จะทำอะไรได้เล่า? เพราะว่าความยินดีของพระเจ้าจักรพรรดิอันเกิดจากจักรรัตนะเป็นต้นทั้งหมด ย่อมไม่เข้าถึงแม้ส่วนหนึ่ง แม้เสี้ยวหนึ่ง แม้ส่วนแห่งเสี้ยวหนึ่งแห่งความยินดีอันเป็นทิพย์ใด (ที่พระตถาคตทรงบันดาล) พระตถาคตรัตนะย่อมยังความยินดีที่ยิ่งกว่าและประณีตกว่าความยินดีนั้น คือ ความยินดีในปฐมฌาน ความยินดีในทุติยฌาน ตติยฌาน จตุตถฌาน และปัญจมฌาน, ความยินดีในอากาสานัญจายตนฌาน, ความยินดีในวิญญาณัญจายตนฌาน อากิญจัญญายตนฌาน และเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน, ความยินดีในโสดาปัตติมรรค, ความยินดีในโสดาปัตติผล, ความยินดีในสกทาคามิมรรคผล อนาคามิมรรคผล และอรหัตตมรรคผล ให้เกิดแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายแม้ที่นับไม่ถ้วน ผู้ปฏิบัติตามโอวาทของพระองค์ ด้วยเหตุนี้ แม้เพราะอรรถว่ายังความยินดีให้เกิด รัตนะที่เสมอด้วยพระตถาคตย่อมไม่มี

අපිච රතනං නාමෙතං දුවිධං හොති සවිඤ්ඤාණකමවිඤ්ඤාණකඤ්ච. තත්ථ අවිඤ්ඤාණකං චක්කරතනං මණිරතනඤ්ච, යං වා පනඤ්ඤම්පි අනින්ද්‍රියබද්ධසුවණ්ණරජතාදි, සවිඤ්ඤාණකං හත්ථිරතනාදිපරිණායකරතනපරියොසානං, යං වා පනඤ්ඤම්පි එවරූපං ඉන්ද්‍රියබද්ධං. එවං දුවිධෙ චෙත්ථ සවිඤ්ඤාණකරතනං අග්ගමක්ඛායති[Pg.149]. කස්මා? යස්මා අවිඤ්ඤාණකං සුවණ්ණරජතමණිමුත්තාදිරතනං සවිඤ්ඤාණකානං හත්ථිරතනාදීනං අලඞ්කාරත්ථාය උපනීයති.

อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่ารัตนะนี้มี ๒ อย่าง คือ สวิญญาณกรัตนะ (รัตนะมีวิญญาณ) และอวิญญาณกรัตนะ (รัตนะไม่มีวิญญาณ) ในรัตนะ ๒ อย่างนั้น อวิญญาณกรัตนะ ได้แก่ จักรรัตนะและมณีรัตนะ หรือวัตถุอื่นใดมีทองและเงินเป็นต้นที่ไม่เนื่องด้วยอินทรีย์ ส่วนสวิญญาณกรัตนะ ได้แก่ รัตนะมีหัตถิรัตนะเป็นต้น มีปริณายกรัตนะเป็นที่สุด หรือรัตนะอื่นใดมีรูปอย่างนี้ที่เนื่องด้วยอินทรีย์ ในรัตนะ ๒ อย่างนี้ ท่านกล่าวว่าสวิญญาณกรัตนะเป็นเลิศ เพราะเหตุไร? เพราะว่าเขานำอวิญญาณกรัตนะมีทอง เงิน แก้วมณี และไข่มุกเป็นต้น เข้าไปเพื่อประดับแก่สวิญญาณกรัตนะทั้งหลายมีหัตถิรัตนะเป็นต้น

සවිඤ්ඤාණකරතනම්පි දුවිධං තිරච්ඡානගතරතනං, මනුස්සරතනඤ්ච. තත්ථ මනුස්සරතනං අග්ගමක්ඛායති. කස්මා? යස්මා තිරච්ඡානගතරතනං මනුස්සරතනස්ස ඔපවය්හං හොති. මනුස්සරතනම්පි දුවිධං ඉත්ථිරතනං, පුරිසරතනඤ්ච. තත්ථ පුරිසරතනං අග්ගමක්ඛායති. කස්මා? යස්මා ඉත්ථිරතනං පුරිසරතනස්ස පරිචාරිකත්තං ආපජ්ජති. පුරිසරතනම්පි දුවිධං අගාරිකරතනං, අනගාරිකරතනඤ්ච. තත්ථ අනගාරිකරතනං අග්ගමක්ඛායති. කස්මා? යස්මා අගාරිකරතනෙසු අග්ගො චක්කවත්තිපි සීලාදිගුණයුත්තං අනගාරිකරතනං පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා උපට්ඨහිත්වා පයිරුපාසිත්වා දිබ්බමානුසිකා සම්පත්තියො පාපුණිත්වා අන්තෙ නිබ්බානසම්පත්තිං පාපුණාති.

แม้สวิญญาณกรัตนะก็มี ๒ อย่าง คือ ติรัจฉานรัตนะ (รัตนะที่เป็นสัตว์เดรัจฉาน) และมนุสสรัตนะ (รัตนะที่เป็นมนุษย์) ในรัตนะ ๒ อย่างนั้น ท่านกล่าวว่ามนุสสรัตนะเป็นเลิศ เพราะเหตุไร? เพราะว่าติรัจฉานรัตนะเป็นพาหนะให้มนุสสรัตนะขี่ แม้มนุสสรัตนะก็มี ๒ อย่าง คือ อิตถีรัตนะ (รัตนะที่เป็นสตรี) และปุริสรัตนะ (รัตนะที่เป็นบุรุษ) ในรัตนะ ๒ อย่างนั้น ท่านกล่าวว่าปุริสรัตนะเป็นเลิศ เพราะเหตุไร? เพราะว่าอิตถีรัตนะย่อมถึงความเป็นผู้บำรุงรับใช้ของปุริสรัตนะ แม้ปุริสรัตนะก็มี ๒ อย่าง คือ อาคาริกรัตนะ (รัตนะที่เป็นคฤหัสถ์) และอนาคาริกรัตนะ (รัตนะที่ไม่ใช่คฤหัสถ์) ในรัตนะ ๒ อย่างนั้น ท่านกล่าวว่าอนาคาริกรัตนะเป็นเลิศ เพราะเหตุไร? เพราะว่าแม้พระเจ้าจักรพรรดิผู้เป็นเลิศในบรรดาอาคาริกรัตนะทั้งหลาย ก็ยังทรงไหว้อนคาริกรัตนะผู้ประกอบด้วยคุณมีศีลเป็นต้นด้วยเบญจางคประดิษฐ์ ทรงอุปัฏฐาก เข้าไปนั่งใกล้แล้ว บรรลุสมบัติอันเป็นทิพย์และของมนุษย์แล้ว ในที่สุดย่อมบรรลุนิพพานสมบัติ

එවං අනගාරිකරතනම්පි දුවිධං අරියපුථුජ්ජනවසෙන. අරියරතනම්පි දුවිධං සෙඛාසෙඛවසෙන. අසෙඛරතනම්පි දුවිධං සුක්ඛවිපස්සකසමථයානිකවසෙන. සමථයානිකරතනම්පි දුවිධං සාවකපාරමිප්පත්තමප්පත්තඤ්ච. තත්ථ සාවකපාරමිප්පත්තං අග්ගමක්ඛායති. කස්මා? ගුණමහන්තතාය. සාවකපාරමිප්පත්තරතනතොපි පච්චෙකබුද්ධරතනං අග්ගමක්ඛායති. කස්මා? ගුණමහන්තතාය. සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානසදිසාපි හි අනෙකසතා සාවකා එකස්ස පච්චෙකබුද්ධස්ස ගුණානං සතභාගම්පි න උපෙන්ති. පච්චෙකබුද්ධරතනතොපි සම්මාසම්බුද්ධරතනං අග්ගමක්ඛායති. කස්මා? ගුණමහන්තතාය. සකලම්පි හි ජම්බුදීපං පූරෙත්වා පල්ලඞ්කෙන පල්ලඞ්කං ඝටෙන්තා නිසින්නා පච්චෙකබුද්ධා එකස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස ගුණානං නෙව සඞ්ඛං න කලං න කලභාගං උපෙන්ති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, සත්තා අපදා වා…පෙ… තථාගතො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’තිආදි (අ. නි. 4.34; 5.32; ඉතිවු. 90). එවං කෙනචි පරියායෙන තථාගතසමං රතනං නත්ථි. තෙනාහ භගවා – ‘‘න නො සමං අත්ථි තථාගතෙනා’’ති.

อย่างนี้ แม้อนคาริกรัตนะก็มี ๒ อย่าง โดยจำแนกเป็นอริยะและปุถุชน แม้อริยรัตนะก็มี ๒ อย่าง โดยจำแนกเป็นเสขะและอเสขะ แม้อเสขรัตนะก็มี ๒ อย่าง โดยจำแนกเป็นสุกขวิปัสสกและสมถยานิก แม้สมถยานิกรัตนะก็มี ๒ อย่าง คือ ผู้ถึงสาวกบารมีและผู้ไม่ถึง ในรัตนะ ๒ อย่างนั้น ท่านกล่าวว่าผู้ถึงสาวกบารมีเป็นเลิศ เพราะเหตุไร? เพราะมีความยิ่งใหญ่แห่งคุณ ท่านกล่าวว่าพระปัจเจกพุทธรัตนะเป็นเลิศกว่าสาวกบารมีรัตนะนั้นอีก เพราะเหตุไร? เพราะมีความยิ่งใหญ่แห่งคุณ เพราะว่าแม้พระสาวกหลายร้อยรูปผู้เช่นกับพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ ก็ย่อมไม่เข้าถึงแม้ส่วนที่ร้อยแห่งคุณของพระปัจเจกพุทธเจ้าองค์หนึ่ง ท่านกล่าวว่าพระสัมมาสัมพุทธรัตนะเป็นเลิศกว่าพระปัจเจกพุทธรัตนะนั้นอีก เพราะเหตุไร? เพราะมีความยิ่งใหญ่แห่งคุณ เพราะว่าพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายผู้นั่งเต็มชมพูทวีปทั้งสิ้นจนบัลลังก์ชิดกับบัลลังก์ ก็ย่อมไม่เข้าถึงแม้การนับ แม้ส่วนหนึ่ง แม้ส่วนแห่งเสี้ยวหนึ่งแห่งคุณของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าองค์หนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำนี้ไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายเท่าที่มีอยู่ จะเป็นจำพวกไม่มีเท้าก็ตาม... (ฯลฯ)... พระตถาคตท่านกล่าวว่าเป็นผู้เลิศกว่าสัตว์เหล่านั้น" เป็นอาทิ อย่างนี้ รัตนะที่เสมอด้วยพระตถาคตย่อมไม่มี โดยปริยายอย่างใดอย่างหนึ่ง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า "รัตนะที่เสมอด้วยพระตถาคตไม่มี"

එවං භගවා බුද්ධරතනස්ස අඤ්ඤෙහි රතනෙහි අසමතං වත්වා ඉදානි තෙසං සත්තානං උප්පන්නඋපද්දවවූපසමත්ථං නෙව ජාතිං න ගොත්තං න කොලපුත්තියං න වණ්ණපොක්ඛරතාදිං නිස්සාය, අපිච ඛො අවීචිමුපාදාය භවග්ගපරියන්තෙ [Pg.150] ලොකෙ සීලසමාධික්ඛන්ධාදීහි ගුණෙහි බුද්ධරතනස්ස අසදිසභාවං නිස්සාය සච්චවචනං පයුඤ්ජති ‘‘ඉදම්පි බුද්ධෙ රතනං පණීතං, එතෙන සච්චෙන සුවත්ථි හොතූ’’ති.

อย่างนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสถึงความไม่เสมอกันแห่งพุทธรัตนะกับรัตนะอื่น ๆ แล้ว บัดนี้ เพื่อสงบระงับอุปัทวะที่เกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น มิได้ทรงอาศัยชาติ โคตร ความเป็นกุลบุตร หรือความถึงพร้อมด้วยวรรณะเป็นต้น แต่โดยที่แท้ ทรงอาศัยความเป็นผู้ไม่มีใครเสมอเหมือนแห่งพุทธรัตนะ ด้วยคุณทั้งหลายมีศีลขันธ์และสมาธิขันธ์เป็นต้น ในโลกอันมีอเวจีเป็นเบื้องต้น มีภวัคคพรหมเป็นที่สุด แล้วทรงใช้สัจจวาจาว่า "แม้รัตนะอันประณีตนี้มีอยู่ในพระพุทธเจ้า ด้วยสัจจวาจานี้ ขอความสวัสดีจงมี"

තස්සත්ථො – ඉදම්පි ඉධ වා හුරං වා සග්ගෙසු වා යංකිඤ්චි අත්ථි විත්තං වා රතනං වා, තෙන සද්ධිං තෙහි තෙහි ගුණෙහි අසමත්තා බුද්ධෙ රතනං පණීතං. යදි හි එතං සච්චං, අථ එතෙන සච්චෙන ඉමෙසං පාණීනං සුවත්ථි හොතු, සොභනානං අත්ථිතා හොතු අරොගතා නිරුපද්දවතාති. එත්ථ ච යථා ‘‘චක්ඛු ඛො, ආනන්ද, සුඤ්ඤං අත්තෙන වා අත්තනියෙන වා’’ති එවමාදීසු (සං. නි. 4.85) අත්තභාවෙන වා අත්තනියභාවෙන වාති අත්ථො. ඉතරථා හි චක්ඛු අත්තා වා අත්තනියං වාති අප්පටිසිද්ධමෙව සියා. එවං රතනං පණීතන්ති රතනත්තං පණීතං, රතනභාවො පණීතොති අයමත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉතරථා හි බුද්ධො නෙව රතනන්ති සිජ්ඣෙය්‍ය. න හි යත්ථ රතනං අත්ථි, තං රතනන්ති න සිජ්ඣති. යත්ථ පන චිත්තීකතාදිඅත්ථසඞ්ඛාතං යෙන වා තෙන වා විධිනා සම්බන්ධගතං රතනං අත්ථි, යස්මා තං රතනත්තමුපාදාය රතනන්ති පඤ්ඤාපීයති, තස්මා තස්ස රතනස්ස අත්ථිතාය රතනන්ති සිජ්ඣති. අථ වා ඉදම්පි බුද්ධෙ රතනන්ති ඉමිනාපි පකාරෙන බුද්ධොව රතනන්ති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො. වුත්තමත්තාය ච භගවතා ඉමාය ගාථාය රාජකුලස්ස සොත්ථි ජාතා, භයං වූපසන්තං. ඉමිස්සා ගාථාය ආණා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු අමනුස්සෙහි පටිග්ගහිතාති.

อรรถแห่งคาถานั้นพึงทราบอย่างนี้ว่า ทรัพย์หรือรัตนะอย่างใดอย่างหนึ่งซึ่งมีอยู่ในโลกนี้ หรือในโลกอื่น หรือในสวรรค์ทั้งหลาย รัตนะคือพระพุทธเจ้านี้ประณีต เพราะความไม่เสมอกันด้วยคุณเหล่านั้นๆ กับด้วยทรัพย์และรัตนะนั้น ถ้าคำสัตย์นี้เป็นจริงไซร้ ด้วยสัจจวาจานี้ ขอความสวัสดีจงมีแก่สัตว์เหล่านี้ ขอความเป็นผู้มีความงาม ความไม่มีโรค ความไม่มีอุปัทวะจงมี และในข้อนี้ มีอรรถว่า ว่างจากความเป็นอัตตาหรือจากความเป็นของเนื่องด้วยอัตตา เหมือนดังในพระสูตรเป็นต้นว่า "ดูก่อนอานนท์ จักษุแล ว่างจากอัตตาหรือจากสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตา" (สังยุตตนิกาย ๔.๘๕) เพราะโดยนัยอื่นแล้ว จักษุเป็นอัตตาหรือเป็นของเนื่องด้วยอัตตา ก็จะกลายเป็นว่าไม่ได้ถูกปฏิเสธไป ฉันใด ในบทว่า `รตนํ ปณีตํ` นี้ ก็พึงทราบอรรถว่า ความเป็นรัตนะประณีต ภาวะแห่งรัตนะประณีต ฉันนั้น เพราะโดยนัยอื่นแล้ว พระพุทธเจ้าก็จะไม่สำเร็จว่าเป็นรัตนะเลย จริงอยู่ ในบุคคลใดไม่มีรัตนะ ในบุคคลนั้น คำว่ารัตนะย่อมไม่สำเร็จ ส่วนในพระพุทธเจ้าใดเล่า ความเป็นรัตนะอันนับเนื่องด้วยอรรถมีการบูชาเป็นต้น อันเกี่ยวเนื่องกันด้วยประการอย่างใดอย่างหนึ่งมีอยู่ เพราะอาศัยความเป็นรัตนะนั้น จึงบัญญัติว่ารัตนะ ฉะนั้น เพราะมีความเป็นรัตนะนั้นอยู่ คำว่ารัตนะจึงสำเร็จ อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบอรรถอย่างนี้ว่า แม้โดยประการนี้ว่า "แม้รัตนะนี้ในพระพุทธเจ้า" พระพุทธเจ้าเท่านั้นชื่อว่ารัตนะ และเพียงแต่เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคาถานี้ ความสวัสดีได้เกิดขึ้นแก่ราชตระกูล ภัยสงบระงับไปแล้ว อานุภาพแห่งคาถานี้ พวกอมนุษย์ในแสนโกฏิจักรวาลได้น้อมรับแล้ว ดังนี้

ඛයං විරාගන්තිගාථාවණ්ණනා

อรรถกถาคาถาว่าด้วยความสิ้นไปและความคลายกำหนัด

4. එවං බුද්ධගුණෙන සච්චං වත්වා ඉදානි නිබ්බානධම්මගුණෙන වත්තුමාරද්ධො ‘‘ඛයං විරාග’’න්ති. තත්ථ යස්මා නිබ්බානසච්ඡිකිරියාය රාගාදයො ඛීණා හොන්ති පරික්ඛීණා, යස්මා වා තං තෙසං අනුප්පාදනිරොධක්ඛයමත්තං, යස්මා ච තං රාගාදිවිප්පයුත්තං සම්පයොගතො ච ආරම්මණතො ච, යස්මා වා තම්හි සච්ඡිකතෙ රාගාදයො අච්චන්තං විරත්තා හොන්ති විගතා විද්ධස්තා, තස්මා ඛයන්ති ච විරාගන්ති ච වුච්චති. යස්මා පනස්ස න උප්පාදො පඤ්ඤායති, න වයො, න ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං තස්මා තං න ජායති න ජීයති න මීයතීති කත්වා අමතන්ති වුච්චති. උත්තමත්ථෙන පන අතප්පකට්ඨෙන ච පණීතන්ති. යදජ්ඣගාති යං අජ්ඣගා වින්දි පටිලභි, අත්තනො ඤාණබලෙන සච්ඡාකාසි. සක්‍යමුනීති [Pg.151] සක්‍යකුලප්පසුතත්තා සක්‍යො, මොනෙය්‍යධම්මසමන්නාගතත්තා මුනි, සක්‍යො එව මුනි සක්‍යමුනි. සමාහිතොති අරියමග්ගසමාධිනා සමාහිතචිත්තො. න තෙන ධම්මෙන සමත්ථි කිඤ්චීති තෙන ඛයාදිනාමකෙන සක්‍යමුනිනා අධිගතෙන ධම්මෙන සමං කිඤ්චි ධම්මජාතං නත්ථි. තස්මා සුත්තන්තරෙපි වුත්තං – ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, ධම්මා සඞ්ඛතා වා අසඞ්ඛතා වා, විරාගො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’තිආදි (අ. නි. 4.34; ඉතිවු. 90).

๔. ครั้นกล่าวสัจจะด้วยพุทธคุณอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ทรงปรารภจะกล่าวด้วยคุณแห่งพระนิพพานธรรม จึงตรัสคาถาว่า "ขยํ วิราคํ" เป็นต้น ในคาถานั้น เพราะเหตุที่เมื่อกระทำนิพพานให้แจ้ง ราคะเป็นต้นย่อมสิ้นไป สิ้นไปรอบ หรือเพราะเหตุที่นิพพานนั้นเป็นเพียงความสิ้นไปคือความไม่เกิดและความดับ (แห่งกิเลส) ของพระอริยบุคคลเหล่านั้น และเพราะเหตุที่นิพพานนั้นไม่ประกอบด้วยราคะเป็นต้น ทั้งโดยสัมปโยคะและโดยอารมณ์ หรือเพราะเหตุที่เมื่อบุคคลกระทำนิพพานนั้นให้แจ้งแล้ว ราคะเป็นต้นย่อมคลายกำหนัดอย่างสิ้นเชิง ปราศไป ถูกกำจัดเสีย ฉะนั้น นิพพานจึงถูกเรียกว่า "ขยะ" และ "วิราคะ" ส่วนเพราะเหตุที่ความเกิดของนิพพานนั้นไม่ปรากฏ ความเสื่อมไม่ปรากฏ ความแปรเป็นอื่นแห่งสภาวะที่ตั้งอยู่ไม่ปรากฏ ฉะนั้น เมื่อทรงทำในพระทัยว่า นิพพานนั้นไม่เกิด ไม่แก่ ไม่ตาย จึงเรียกว่า "อมตะ" ส่วนโดยอรรถว่าสูงสุด และโดยอรรถว่าไม่ทำให้เดือดร้อน จึงเรียกว่า "ปณีตะ" บทว่า `ยทชฺฌคา` คือ ธรรมใดที่พระองค์ได้บรรลุ ได้พบ ได้เข้าถึงแล้ว คือทรงกระทำให้แจ้งแล้วด้วยกำลังแห่งพระญาณของพระองค์ บทว่า `สกฺยมุนี` คือ ชื่อว่า "สักยะ" เพราะทรงเกิดในศากยสกุล, ชื่อว่า "มุนี" เพราะทรงประกอบด้วยโมเนยยธรรม, พระองค์ผู้เป็นสักยะนั่นแลเป็นมุนี จึงชื่อว่า "ศากยมุนี" บทว่า `สมาหิโต` คือ มีพระจิตตั้งมั่นด้วยอริยมรรคสมาธิ บทว่า `น เตน ธมฺเมน สมตฺถิ กิญฺจิ` คือ ธรรมชาติอะไรๆ ที่จะเสมอด้วยธรรมนั้น อันมีชื่อว่าขยะเป็นต้น ที่พระศากยมุนีทรงบรรลุแล้ว ย่อมไม่มี ฉะนั้น แม้ในสุตตันตระอื่นจึงตรัสไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายที่เป็นสังขตะหรืออสังขตะมีประมาณเท่าใด วิราคะ เรากล่าวว่าเป็นเลิศกว่าธรรมเหล่านั้น" เป็นต้น (องฺ. นิกาย ๔.๓๔; อิติวุตฺตก ๙๐)

එවං භගවා නිබ්බානධම්මස්ස අඤ්ඤෙහි ධම්මෙහි අසමතං වත්වා ඉදානි තෙසං සත්තානං උප්පන්නඋපද්දවවූපසමත්ථං ඛයවිරාගාමතපණීතතාගුණෙහි නිබ්බානධම්මරතනස්ස අසදිසභාවං නිස්සාය සච්චවචනං පයුඤ්ජති ‘‘ඉදම්පි ධම්මෙ රතනං පණීතං, එතෙන සච්චෙන සුවත්ථි හොතූ’’ති. තස්සත්ථො පුරිමගාථාය වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ඉමිස්සාපි ගාථාය ආණා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු අමනුස්සෙහි පටිග්ගහිතාති.

พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสถึงความไม่เสมอกันแห่งพระนิพพานธรรมกับธรรมอื่นๆ อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อสงบระงับอุปัทวะที่เกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น จึงทรงอาศัยความเป็นรัตนะที่ไม่มีสิ่งใดเหมือนแห่งพระนิพพานธรรม ด้วยคุณคือความเป็นขยะ ความเป็นวิราคะ ความเป็นอมตะ และความเป็นปณีตะ แล้วทรงใช้สัจจวาจาว่า "แม้รัตนะคือพระธรรมนี้ก็ประณีต ด้วยสัจจวาจานี้ ขอความสวัสดีจงมี" อรรถแห่งคาถานั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในคาถาก่อนนั่นเทียว อานุภาพแห่งคาถานี้ พวกอมนุษย์ในแสนโกฏิจักรวาลก็ได้น้อมรับแล้ว ดังนี้

යං බුද්ධසෙට්ඨොතිගාථාවණ්ණනා

อรรถกถาคาถาว่าด้วยพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด

5. එවං නිබ්බානධම්මගුණෙන සච්චං වත්වා ඉදානි මග්ගධම්මගුණෙන වත්තුමාරද්ධො ‘‘යං බුද්ධසෙට්ඨො’’ති. තත්ථ ‘‘බුජ්ඣිතා සච්චානී’’තිආදිනා නයෙන බුද්ධො, උත්තමො පසංසනීයො චාති සෙට්ඨො, බුද්ධො ච සො සෙට්ඨො චාති බුද්ධසෙට්ඨො, අනුබුද්ධපච්චෙකබුද්ධසුතබුද්ධඛ්‍යෙසු වා බුද්ධෙසු සෙට්ඨොති බුද්ධසෙට්ඨො. සො බුද්ධසෙට්ඨො යං පරිවණ්ණයී ‘‘අට්ඨඞ්ගිකොව මග්ගානං, ඛෙමං නිබ්බානපත්තියා’’ති (ම. නි. 2.215) ච ‘‘අරියං වො, භික්ඛවෙ, සම්මාසමාධිං දෙසිස්සාමි සඋපනිසං සපරික්ඛාර’’න්ති (ම. නි. 3.136) ච එවමාදිනා නයෙන තත්ථ තත්ථ පසංසි පකාසයි. සුචින්ති කිලෙසමලසමුච්ඡෙදකරණතො අච්චන්තවොදානං. සමාධිමානන්තරිකඤ්ඤමාහූති යඤ්ච අත්තනො පවත්තිසමනන්තරං නියමෙනෙව ඵලපදානතො ‘‘ආනන්තරිකසමාධී’’ති ආහු. න හි මග්ගසමාධිම්හි උප්පන්නෙ තස්ස ඵලුප්පත්තිනිසෙධකො කොචි අන්තරායො අත්ථි. යථාහ –

๕. ครั้นกล่าวสัจจะด้วยคุณแห่งพระนิพพานธรรมอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ทรงปรารภจะกล่าวด้วยคุณแห่งมรรคธรรม จึงตรัสคาถาว่า "ยํ พุทฺธเสฏฺโฐ" เป็นต้น ในคาถานั้น ชื่อว่า "พุทธะ" โดยนัยเป็นต้นว่า "สัจจะทั้งหลายอันพระองค์ตรัสรู้แล้ว" ชื่อว่า "เสฏฐะ" เพราะเป็นผู้สูงสุดและควรสรรเสริญ พระองค์เป็นพุทธะด้วยและเป็นเสฏฐะด้วย ฉะนั้นจึงชื่อว่า "พุทธเสฏฐะ" หรือชื่อว่า "พุทธเสฏฐะ" เพราะประเสริฐกว่าพุทธะทั้งหลาย คือ อนุพุทธะ พระปัจเจกพุทธะ และสุตพุทธะ พระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุดนั้น ทรงสรรเสริญสมาธิใดไว้ในที่นั้นๆ โดยนัยเป็นต้นว่า "ในบรรดามรรคทั้งหลาย อัฏฐังคิกมรรคเป็นทางเกษมเพื่อถึงพระนิพพาน" (ม. นิกาย ๒.๒๑๕) และ "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอริยสัมมาสมาธิอันมีอุปนิสัย มีบริขาร แก่เธอทั้งหลาย" (ม. นิกาย ๓.๑๓๖) ทรงสรรเสริญแล้ว ทรงประกาศแล้ว บทว่า `สุจึ` คือ บริสุทธิ์อย่างยิ่ง เพราะกระทำการตัดขาดมลทินคือกิเลส บทว่า `สมาธิมานนฺตริกญฺญมาหุ` คือ และสมาธิใดที่ท่านกล่าวว่าเป็น "อานันตริกสมาธิ" เพราะให้ผลโดยแน่นอนในลำดับถัดจากการเกิดขึ้นของตน จริงอยู่ เมื่อมรรคสมาธิเกิดขึ้นแล้ว อันตรายอะไรๆ ที่จะห้ามการเกิดแห่งผลของบุคคลนั้น ย่อมไม่มี ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘අයඤ්ච පුග්ගලො සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නො අස්ස, කප්පස්ස ච උඩ්ඩය්හනවෙලා අස්ස, නෙව තාව කප්පො උඩ්ඩය්හෙය්‍ය, යාවායං පුග්ගලො න සොතාපත්තිඵලං සච්ඡිකරොති, අයං [Pg.152] වුච්චති පුග්ගලො ඨිතකප්පී. සබ්බෙපි මග්ගසමඞ්ගිනො පුග්ගලා ඨිතකප්පිනො’’ති (පු. ප. 17).

"และบุคคลนี้เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล และเป็นเวลาที่กัปจะพินาศ (ด้วยไฟ) ตราบใดที่บุคคลนี้ยังไม่กระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล ตราบนั้นกัปก็ยังไม่พินาศ บุคคลนี้เรียกว่า ฐิตกัปปี (ผู้ทำให้กัปตั้งอยู่) แม้บุคคลทั้งหมดผู้ประกอบด้วยมรรค ก็ชื่อว่า ฐิตกัปปี" (ปุคคลบัญญัติ ๑๗)

සමාධිනා තෙන සමො න විජ්ජතීති තෙන බුද්ධසෙට්ඨපරිවණ්ණිතෙන සුචිනා ආනන්තරිකසමාධිනා සමො රූපාවචරසමාධි වා අරූපාවචරසමාධි වා කොචි න විජ්ජති. කස්මා? තෙසං භාවිතත්තා තත්ථ තත්ථ බ්‍රහ්මලොකෙ උපපන්නස්සාපි පුන නිරයාදීසුපි උපපත්තිසම්භවතො, ඉමස්ස ච අරහත්තසමාධිස්ස භාවිතත්තා අරියපුග්ගලස්ස සබ්බූපපත්තිසමුග්ඝාතසම්භවතො. තස්මා සුත්තන්තරෙපි වුත්තං – ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, ධම්මා සඞ්ඛතා…පෙ… අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො, තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’තිආදි (අ. නි. 4.34; ඉතිවු. 90).

บทว่า สมฺมาธินา เตน สโม น วิชฺชติ ความว่า สมาธิอื่นจะเสมอด้วยอานันตริกสมาธิที่บริสุทธิ์ อันพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุดทรงสรรเสริญยิ่งแล้วนั้น ไม่มีเลย ไม่ว่าจะเป็นรูปาวจรสมาธิหรืออรูปาวจรสมาธิก็ตาม ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะแม้เมื่อบุคคลเจริญสมาธิเหล่านั้นแล้วบังเกิดในพรหมโลกนั้นๆ ก็ยังอาจกลับมาเกิดในนรกเป็นต้นได้อีก แต่เมื่อเจริญอรหัตตมรรคสมาธินี้แล้ว ย่อมสามารถกำจัดสิ้นซึ่งการบังเกิดทั้งปวงของพระอริยบุคคลได้ เพราะเหตุนั้น แม้ในพระสูตรอื่น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สังขตธรรมมีประมาณเท่าใด... อริยมรรคมีองค์ ๘ เรากล่าวว่าเป็นยอดแห่งธรรมเหล่านั้น” เป็นต้น

එවං භගවා ආනන්තරිකසමාධිස්ස අඤ්ඤෙහි සමාධීහි අසමතං වත්වා ඉදානි පුරිමනයෙනෙව මග්ගධම්මරතනස්ස අසදිසභාවං නිස්සාය සච්චවචනං පයුඤ්ජති ‘‘ඉදම්පි ධම්මෙ…පෙ… හොතූ’’ති. තස්සත්ථො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ඉමිස්සාපි ගාථාය ආණා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු අමනුස්සෙහි පටිග්ගහිතාති.

พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสถึงความไม่เสมอกันแห่งอานันตริกสมาธิกับสมาธิอื่นๆ อย่างนี้แล้ว บัดนี้ จึงทรงอาศัยความไม่มีสิ่งใดเปรียบได้แห่งธรรมรัตนะคือมรรค ทรงประกาศสัจจวาจาโดยนัยก่อนนั่นเทียวว่า “อิทมฺปิ ธมฺเม...โหตู” เนื้อความแห่งคาถานั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในก่อนนั่นเทียว แม้อานุภาพแห่งคาถานี้ เหล่าอมนุษย์ในแสนโกฏิจักรวาลก็ได้น้อมรับไว้แล้ว

යෙ පුග්ගලාතිගාථාවණ්ණනා

อรรถกถาคาถาว่า เย ปุคฺคลา เป็นต้น

6. එවං මග්ගධම්මගුණෙනාපි සච්චං වත්වා ඉදානි සඞ්ඝගුණෙනාපි වත්තුමාරද්ධො ‘‘යෙ පුග්ගලා’’ති. තත්ථ යෙති අනියමෙත්වා උද්දෙසො. පුග්ගලාති සත්තා. අට්ඨාති තෙසං ගණනපරිච්ඡෙදො. තෙ හි චත්තාරො ච පටිපන්නා චත්තාරො ච ඵලෙ ඨිතාති අට්ඨ හොන්ති. සතං පසත්ථාති සප්පුරිසෙහි බුද්ධපච්චෙකබුද්ධබුද්ධසාවකෙහි අඤ්ඤෙහි ච දෙවමනුස්සෙහි පසත්ථා. කස්මා? සහජාතසීලාදිගුණයොගා. තෙසඤ්හි චම්පකවකුලකුසුමාදීනං සහජාතවණ්ණගන්ධාදයො විය සහජාතා සීලසමාධිආදයො ගුණා, තෙන තෙ වණ්ණගන්ධාදිසම්පන්නානි විය පුප්ඵානි දෙවමනුස්සානං සතං පියා මනාපා පසංසනීයා ච හොන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘යෙ පුග්ගලා අට්ඨසතං පසත්ථා’’ති.

๖. ครั้นตรัสสัจจวาจาด้วยคุณแห่งมรรคธรรมอย่างนี้แล้ว บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเริ่มที่จะตรัสด้วยคุณแห่งสงฆ์ จึงตรัสคาถาว่า “เย ปุคฺคลา” เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า เย เป็นบทที่ยกขึ้นแสดงโดยไม่เจาะจง บทว่า ปุคฺคลา หมายถึง สัตว์ทั้งหลาย บทว่า อฏฺฐ คือการกำหนดจำนวนของบุคคลเหล่านั้น จริงอยู่ บุคคลเหล่านั้นเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อบรรลุ ๔ และเป็นผู้ตั้งอยู่ในผล ๔ จึงรวมเป็น ๘ ท่าน บทว่า สตํ ปสตฺถา หมายถึง อันสัตบุรุษทั้งหลายสรรเสริญแล้ว คือ อันสัตบุรุษทั้งหลาย ได้แก่ พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า พระพุทธสาวก และเทวดาและมนุษย์อื่นๆ สรรเสริญแล้ว ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะประกอบด้วยคุณมีศีลเป็นต้นที่เกิดพร้อมกัน จริงอยู่ บุคคลเหล่านั้นมีคุณธรรมมีศีลและสมาธิเป็นต้นที่เกิดพร้อมกัน เหมือนสีและกลิ่นเป็นต้นที่เกิดพร้อมกันของดอกไม้มีดอกจำปาและดอกพิกุลเป็นต้น เพราะเหตุนั้น บุคคลเหล่านั้นจึงเป็นที่รัก ที่พอใจ และเป็นที่ควรสรรเสริญของเทวดาและมนุษย์ผู้เป็นสัตบุรุษ เหมือนดอกไม้ที่สมบูรณ์ด้วยสีและกลิ่นเป็นต้น ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “เย ปุคฺคลา อฏฺฐ สตํ ปสตฺถา” (บุคคล ๘ เหล่าใด อันสัตบุรุษสรรเสริญแล้ว)

අථ වා යෙති අනියමෙත්වා උද්දෙසො. පුග්ගලාති සත්තා. අට්ඨසතන්ති තෙසං ගණනපරිච්ඡෙදො. තෙ හි එකබීජී කොලංකොලො සත්තක්ඛත්තුපරමොති තයො සොතාපන්නා. කාමරූපාරූපභවෙසු අධිගතඵලා [Pg.153] තයො සකදාගාමිනො. තෙ සබ්බෙපි චතුන්නං පටිපදානං වසෙන චතුවීසති. අන්තරාපරිනිබ්බායී, උපහච්චපරිනිබ්බායී, සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී, අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී, උද්ධංසොතො, අකනිට්ඨගාමීති අවිහෙසු පඤ්ච. තථා අතප්පසුදස්සසුදස්සීසු. අකනිට්ඨෙසු පන උද්ධංසොතවජ්ජා චත්තාරොති චතුවීසති අනාගාමිනො. සුක්ඛවිපස්සකො සමථයානිකොති ද්වෙ අරහන්තො. චත්තාරො මග්ගට්ඨාති චතුපඤ්ඤාස. තෙ සබ්බෙපි සද්ධාධුරපඤ්ඤාධුරානං වසෙන දිගුණා හුත්වා අට්ඨසතං හොන්ති. සෙසං වුත්තනයමෙව.

อีกนัยหนึ่ง บทว่า เย เป็นบทที่ยกขึ้นแสดงโดยไม่เจาะจง บทว่า ปุคฺคลา หมายถึง สัตว์ทั้งหลาย บทว่า อฏฺฐสตํ คือการกำหนดจำนวนของบุคคลเหล่านั้น (ว่ามี ๑๐๘) จริงอยู่ บุคคลเหล่านั้นคือ พระโสดาบัน ๓ ประเภท ได้แก่ เอกพีชี โกลังโกละ และสัตตักขัตตุปรมะ, พระสกทาคามี ๓ ประเภท ผู้บรรลุผลในกามภพ รูปภพ และอรูปภพ, บุคคลทั้งหมดนั้น (๖ ประเภท) เมื่อจำแนกโดยปฏิปทา ๔ ก็เป็น ๒๔ ท่าน, พระอนาคามี ๕ ประเภทในชั้นอวิหา คือ อันตราปรินิพพายี อุปหัจจปรินิพพายี สสังขารปรินิพพายี อสังขารปรินิพพายี และอุทธังโสโต อกนิฏฐคามี, ในชั้นอตัปปา สุทัสสา และสุทัสสี ก็เช่นเดียวกัน (ชั้นละ ๕), ส่วนในชั้นอกนิฏฐะ มี ๔ ประเภท (เว้นอุทธังโสโต) รวมเป็นพระอนาคามี ๒๔ ท่าน, พระอรหันต์ ๒ ประเภท คือ สุกขวิปัสสก และสมถยานิก, รวมกับมัคคบุคคล ๔ จึงเป็น ๕๔ ท่าน, บุคคลทั้งหมดนั้น เมื่อคูณสองโดยจำแนกตามสัทธาธุระและปัญญาธุระ ก็เป็น ๑๐๘ ท่าน ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้ว

චත්තාරි එතානි යුගානි හොන්තීති තෙ සබ්බෙපි අට්ඨ වා අට්ඨසතං වාති විත්ථාරවසෙන උද්දිට්ඨපුග්ගලා සඞ්ඛෙපවසෙන සොතාපත්තිමග්ගට්ඨො ඵලට්ඨොති එකං යුගං, එවං යාව අරහත්තමග්ගට්ඨො ඵලට්ඨොති එකං යුගන්ති චත්තාරි යුගානි හොන්ති. තෙ දක්ඛිණෙය්‍යාති එත්ථ තෙති පුබ්බෙ අනියමෙත්වා උද්දිට්ඨානං නියමෙත්වා නිද්දෙසො. යෙ පුග්ගලා විත්ථාරවසෙන අට්ඨ වා, අට්ඨසතං වා, සඞ්ඛෙපවසෙන චත්තාරි යුගානි හොන්තීති වුත්තා, සබ්බෙපි තෙ දක්ඛිණං අරහන්තීති දක්ඛිණෙය්‍යා. දක්ඛිණා නාම කම්මඤ්ච කම්මවිපාකඤ්ච සද්දහිත්වා ‘‘එස මෙ ඉදං වෙජ්ජකම්මං වා ජඞ්ඝපෙසනිකං වා කරිස්සතී’’ති එවමාදීනි අනපෙක්ඛිත්වා දිය්‍යමානො දෙය්‍යධම්මො, තං අරහන්ති නාම සීලාදිගුණයුත්තා පුග්ගලා, ඉමෙ ච තාදිසා, තෙන වුච්චන්ති ‘‘තෙ දක්ඛිණෙය්‍යා’’ති.

บทว่า จตฺตาริ เอตานิ ยุคานิ โหนฺติ (บุรุษบุคคลเหล่านั้นมี ๔ คู่) ความว่า บุคคลทั้งหมดที่ยกขึ้นแสดงโดยพิสดารว่ามี ๘ ท่าน หรือ ๑๐๘ ท่านนั้น เมื่อกล่าวโดยย่อ คือ โสดาปัตติมรรคบุคคลและโสดาปัตติผลบุคคล นับเป็น ๑ คู่, อย่างนี้ไปจนถึงอรหัตตมรรคบุคคลและอรหัตตผลบุคคล นับเป็น ๑ คู่ รวมเป็น ๔ คู่ ในบทว่า เต ทกฺขิเณยฺยา (ท่านเหล่านั้นเป็นทักขิไณยบุคคล) นั้น บทว่า เต เป็นบทที่ชี้แจงโดยเจาะจงถึงบุคคลที่ยกขึ้นแสดงไว้ก่อนโดยไม่เจาะจง บุคคลเหล่าใดที่กล่าวไว้โดยพิสดารว่ามี ๘ ท่าน หรือ ๑๐๘ ท่าน หรือโดยย่อว่าเป็นบุรุษบุคคล ๔ คู่ บุคคลทั้งหมดเหล่านั้นย่อมควรแก่ทักษิณา ฉะนั้นจึงชื่อว่า ทักขิไณยบุคคล ที่ชื่อว่า ทักษิณา คือ ไทยธรรมที่บุคคลผู้เชื่อกรรมและผลของกรรมถวาย โดยไม่หวังผลตอบแทนในปัจจุบัน เช่น “ท่านผู้นี้จะทำการรักษาพยาบาลหรือจะทำหน้าที่เป็นทูตให้แก่เรา” เป็นต้น, บุคคลผู้ประกอบด้วยคุณมีศีลเป็นต้น ชื่อว่าย่อมควรแก่ทักษิณานั้น และพระอริยบุคคลเหล่านี้ก็เป็นเช่นนั้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า “เต ทกฺขิเณยฺยา”

සුගතස්ස සාවකාති භගවා සොභනෙන ගමනෙන යුත්තත්තා, සොභනඤ්ච ඨානං ගතත්තා, සුට්ඨු ච ගතත්තා, සුට්ඨු එව ච ගදත්තා සුගතො, තස්ස සුගතස්ස. සබ්බෙපි තෙ වචනං සුණන්තීති සාවකා. කාමඤ්ච අඤ්ඤෙපි සුණන්ති, න පන සුත්වා කත්තබ්බකිච්චං කරොන්ති, ඉමෙ පන සුත්වා කත්තබ්බං ධම්මානුධම්මප්පටිපත්තිං කත්වා මග්ගඵලානි පත්තා, තස්මා ‘‘සාවකා’’ති වුච්චන්ති. එතෙසු දින්නානි මහප්ඵලානීති එතෙසු සුගතසාවකෙසු අප්පකානිපි දානානි දින්නානි පටිග්ගාහකතො දක්ඛිණාවිසුද්ධිභාවං උපගතත්තා මහප්ඵලානි හොන්ති. තස්මා සුත්තන්තරෙපි වුත්තං –

บทว่า สุคตสฺส สาวกา (เป็นสาวกของพระสุคต) ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่า สุคต เพราะประกอบด้วยการเสด็จไปอันงดงาม, เพราะเสด็จไปสู่สถานะอันงดงามคือนิพพาน, เพราะเสด็จไปดีแล้ว, และเพราะตรัสแต่ถ้อยคำดีงาม บุคคลทั้งหมดเหล่านั้นย่อมฟังพระดำรัสของพระสุคตนั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า สาวก แม้คนอื่นๆ ก็ย่อมฟัง (พระดำรัส) ก็จริง แต่ครั้นฟังแล้วก็ไม่ทำกิจที่ควรทำ ส่วนพระอริยบุคคลเหล่านี้ ครั้นฟังแล้ว ได้กระทำธรรมานุธรรมปฏิบัติอันเป็นกิจที่ควรทำ จึงบรรลุมรรคผล เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า “สาวก” บทว่า เอเตสุ ทินฺนานิ มหปฺผลานิ (ทานที่ถวายในท่านเหล่านี้มีผลมาก) ความว่า ทานทั้งหลายแม้เล็กน้อยที่บุคคลถวายแล้วในพระสุคตสาวกเหล่านี้ ย่อมมีผลมาก เพราะทักษิณาถึงความบริสุทธิ์อย่างยิ่งโดยฝ่ายปฏิคาหก (ผู้รับ) เพราะเหตุนั้น แม้ในพระสูตรอื่น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้ว่า –

‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, සඞ්ඝා වා ගණා වා තථාගතසාවකසඞ්ඝො, තෙසං අග්ගමක්ඛායති, යදිදං චත්තාරි පුරිසයුගානි අට්ඨ පුරිසපුග්ගලා, එස භගවතො සාවකසඞ්ඝො…පෙ… අග්ගො විපාකො හොතී’’ති (අ. නි. 4.34; 5.32; ඉතිවු. 90).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หมู่หรือคณะมีประมาณเท่าใด หมู่สาวกของตถาคต เรากล่าวว่าเป็นยอดแห่งหมู่และคณะเหล่านั้น ได้แก่ บุรุษบุคคล ๔ คู่ คือ บุรุษบุคคล ๘ ท่าน หมู่สาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้านี้... ย่อมมีวิบากอันเลิศ”

එවං [Pg.154] භගවා සබ්බෙසම්පි මග්ගට්ඨඵලට්ඨානං වසෙන සඞ්ඝරතනස්ස ගුණං වත්වා ඉදානි තමෙව ගුණං නිස්සාය සච්චවචනං පයුඤ්ජති ‘‘ඉදම්පි සඞ්ඝෙ’’ති. තස්සත්ථො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ඉමිස්සාපි ගාථාය ආණා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු අමනුස්සෙහි පටිග්ගහිතාති.

พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสคุณแห่งสังฆรัตนะโดยจำแนกเป็นมรรคบุคคลและผลบุคคลทั้งหมดอย่างนี้แล้ว บัดนี้ จึงทรงอาศัยคุณนั้นนั่นเทียว ทรงประกาศสัจจวาจาว่า “อิทมฺปิ สงฺเฆ” เป็นต้น เนื้อความแห่งคาถานั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในก่อนนั่นเทียว แม้อานุภาพแห่งคาถานี้ เหล่าอมนุษย์ในแสนโกฏิจักรวาลก็ได้น้อมรับไว้แล้ว

යෙ සුප්පයුත්තාතිගාථාවණ්ණනා

อรรถกถาคาถาว่า เย สุปฺปยุตฺตา เป็นต้น

7. එවං මග්ගට්ඨඵලට්ඨානං වසෙන සඞ්ඝගුණෙන සච්චං වත්වා ඉදානි තතො එකච්චානං ඵලසමාපත්තිසුඛමනුභවන්තානං ඛීණාසවපුග්ගලානංයෙව ගුණෙන වත්තුමාරද්ධො ‘‘යෙ සුප්පයුත්තා’’ති. තත්ථ යෙති අනියමිතුද්දෙසවචනං. සුප්පයුත්තාති සුට්ඨු පයුත්තා, අනෙකවිහිතං අනෙසනං පහාය සුද්ධාජීවිතං නිස්සාය විපස්සනාය අත්තානං පයුඤ්ජිතුමාරද්ධාති අත්ථො. අථ වා සුප්පයුත්තාති සුවිසුද්ධකායවචීපයොගසමන්නාගතා, තෙන තෙසං සීලක්ඛන්ධං දස්සෙති. මනසා දළ්හෙනාති දළ්හෙන මනසා, ථිරසමාධියුත්තෙන චෙතසාති අත්ථො. තෙන තෙසං සමාධික්ඛන්ධං දස්සෙති. නික්කාමිනොති කායෙ ච ජීවිතෙ ච අනපෙක්ඛා හුත්වා පඤ්ඤාධුරෙන වීරියෙන සබ්බකිලෙසෙහි කතනික්කමනා. තෙන තෙසං වීරියසම්පන්නං පඤ්ඤක්ඛන්ධං දස්සෙති.

๗. ครั้นตรัสสัจจะด้วยคุณของพระสงฆ์โดยอำนาจแห่งบุคคลผู้ตั้งอยู่ในมรรคและผลอย่างนี้แล้ว บัดนี้ จึงทรงปรารภเพื่อจะตรัสด้วยคุณของพระขีณาสพบุคคลทั้งหลายผู้เสวยสุขในผลสมาบัติบางพวกเท่านั้น ด้วยคาถามีอาทิว่า “เย สุปฺปยุตฺตา” ในบทเหล่านั้น บทว่า เย เป็นศัพท์แสดงถึงสิ่งที่ไม่แน่นอน บทว่า สุปฺปยุตฺตา คือ ประกอบดีแล้ว อธิบายว่า ละการแสวงหาอันไม่สมควรมีประการต่างๆ อาศัยความเป็นอยู่อันบริสุทธิ์แล้ว ปรารภเพื่อจะประกอบตนในวิปัสสนา อีกนัยหนึ่ง บทว่า สุปฺปยุตฺตา คือ ผู้ประกอบพร้อมด้วยกายประโยคและวจีประโยคอันบริสุทธิ์ดี ด้วยบทนั้น ทรงแสดงสีลขันธ์ของบุคคลเหล่านั้น บทว่า มนสา ทฬฺเหน คือ ด้วยใจอันมั่นคง อธิบายว่า ด้วยจิตอันประกอบด้วยสมาธิที่มั่นคง ด้วยบทนั้น ทรงแสดงสมาธิขันธ์ของบุคคลเหล่านั้น บทว่า นิกฺกามิโน คือ เป็นผู้ไม่มีความอาลัยในกายและชีวิต มีปัญญาเป็นธงชัย ออกไปจากกิเลสทั้งปวงด้วยความเพียร ด้วยบทนั้น ทรงแสดงปัญญขันธ์อันสมบูรณ์ด้วยวิริยะของบุคคลเหล่านั้น

ගොතමසාසනම්හීති ගොත්තතො ගොතමස්ස තථාගතස්සෙව සාසනම්හි. තෙන ඉතො බහිද්ධා නානප්පකාරම්පි අමරතපං කරොන්තානං සුප්පයොගාදිගුණාභාවතො කිලෙසෙහි නික්කමනාභාවං දස්සෙති. තෙති පුබ්බෙ උද්දිට්ඨානං නිද්දෙසවචනං. පත්තිපත්තාති එත්ථ පත්තබ්බාති පත්ති, පත්තබ්බා නාම පත්තුං අරහා, යං පත්වා අච්චන්තයොගක්ඛෙමිනො හොන්ති, අරහත්තඵලස්සෙතං අධිවචනං, තං පත්තිං පත්තාති පත්තිපත්තා. අමතන්ති නිබ්බානං. විගය්හාති ආරම්මණවසෙන විගාහිත්වා. ලද්ධාති ලභිත්වා. මුධාති අබ්‍යයෙන කාකණිකමත්තම්පි බ්‍යයං අකත්වා. නිබ්බුතින්ති පටිප්පස්සද්ධකිලෙසදරථං ඵලසමාපත්තිං. භුඤ්ජමානාති අනුභවමානා. කිං වුත්තං හොති? යෙ ඉමස්මිං ගොතමසාසනම්හි සීලසම්පන්නත්තා සුප්පයුත්තා, සමාධිසම්පන්නත්තා මනසා දළ්හෙන, පඤ්ඤාසම්පන්නත්තා නික්කාමිනො, තෙ ඉමාය සම්මාපටිපදාය අමතං විගය්හ මුධා ලද්ධා ඵලසමාපත්තිසඤ්ඤිතං නිබ්බුතිං භුඤ්ජමානා පත්තිපත්තා නාම හොන්තීති.

บทว่า โคตมสาสนมฺหิ คือ ในศาสนาของพระตถาคตผู้มีพระนามว่าโคดมโดยโคตรนั่นเทียว ด้วยบทนั้น ทรงแสดงถึงภาวะที่ไม่อาจออกจากกิเลสได้ เพราะไม่มีคุณมีสุปปโยคะเป็นต้น ของชนทั้งหลายผู้ทำตบะแม้มีประการต่างๆ ในภายนอกศาสนานี้ บทว่า เต เป็นศัพท์ชี้ถึงบทที่ยกขึ้นแสดงไว้ในเบื้องต้น ในบทว่า ปตฺติปตฺตา นี้ สิ่งที่พึงบรรลุ ชื่อว่า ปตฺติ, สิ่งที่พึงบรรลุ ชื่อว่า ควรเพื่อจะบรรลุ, บุคคลบรรลุสิ่งใดแล้วย่อมเป็นผู้เกษมจากโยคะอย่างสิ้นเชิง, คำว่า ปตฺติ นี้ เป็นชื่อของอรหัตผล, บุคคลเหล่านั้นบรรลุแล้วซึ่งปัตตินั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปตฺติปตฺตา บทว่า อมตํ คือ พระนิพพาน บทว่า วิคยฺห คือ หยั่งลงโดยความเป็นอารมณ์ บทว่า ลทฺธา คือ ได้แล้ว บทว่า มุธา คือ โดยไม่เสียเปล่า คือ ไม่ทำการเสียไปแม้ประมาณกากณิกหนึ่ง บทว่า นิพฺพุตึ คือ ผลสมาบัติอันมีความเร่าร้อนแห่งกิเลสสงบระงับแล้ว บทว่า ภุญฺชมานา คือ เสวยอยู่ ความว่าอย่างไร? คือ บุคคลเหล่าใดเป็นผู้ประกอบดีแล้วในพระศาสนาของพระโคดมนี้ เพราะเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยศีล, มีใจมั่นคง เพราะเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยสมาธิ, เป็นผู้ออกจากกิเลส เพราะเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยปัญญา, บุคคลเหล่านั้น หยั่งลงสู่อมตะด้วยสัมมาปฏิปทานี้ ได้แล้วโดยไม่เสียเปล่า เสวยนิพพุติที่เรียกว่าผลสมาบัติอยู่ ชื่อว่าเป็นผู้บรรลุสิ่งที่พึงบรรลุ

එවං [Pg.155] භගවා ඵලසමාපත්තිසුඛමනුභවන්තානං ඛීණාසවපුග්ගලානමෙව වසෙන සඞ්ඝරතනස්ස ගුණං වත්වා ඉදානි තමෙව ගුණං නිස්සාය සච්චවචනං පයුඤ්ජති ‘‘ඉදම්පි සඞ්ඝෙ’’ති. තස්සත්ථො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ඉමිස්සාපි ගාථාය ආණා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු අමනුස්සෙහි පටිග්ගහිතාති.

พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสคุณของสังฆรัตนะโดยอำนาจแห่งพระขีณาสพบุคคลผู้เสวยสุขในผลสมาบัติเท่านั้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ทรงอาศัยคุณนั้นนั่นแหละ จึงทรงใช้สัจจวจนะว่า “อิทมฺปิ สงฺเฆ” พึงทราบอรรถแห่งคาถานั้นโดยนัยที่กล่าวแล้วในหนหลังนั่นเทียว แม้แห่งคาถานี้ เหล่าอมนุษย์ในแสนโกฏิจักรวาลก็ได้รับเอาอาณัติไว้แล้ว ดังนี้แล

යථින්දඛීලොතිගාථාවණ්ණනා

อรรถกถาคาถา ยถินฺทขีโล

8. එවං ඛීණාසවපුග්ගලානං ගුණෙන සඞ්ඝාධිට්ඨානං සච්චං වත්වා ඉදානි බහුජනපච්චක්ඛෙන සොතාපන්නස්සෙව ගුණෙන වත්තුමාරද්ධො ‘‘යථින්දඛීලො’’ති. තත්ථ යථාති උපමාවචනං. ඉන්දඛීලොති නගරද්වාරවිනිවාරණත්ථං උම්මාරබ්භන්තරෙ අට්ඨ වා දස වා හත්ථෙ පථවිං ඛණිත්වා ආකොටිතස්ස සාරදාරුමයථම්භස්සෙතං අධිවචනං. පථවින්ති භූමිං. සිතොති අන්තො පවිසිත්වා නිස්සිතො. සියාති භවෙය්‍ය. චතුබ්භි වාතෙහීති චතූහි දිසාහි ආගතෙහි වාතෙහි. අසම්පකම්පියොති කම්පෙතුං වා චාලෙතුං වා අසක්කුණෙය්‍යො. තථූපමන්ති තථාවිධං. සප්පුරිසන්ති උත්තමපුරිසං. වදාමීති භණාමි. යො අරියසච්චානි අවෙච්ච පස්සතීති යො චත්තාරි අරියසච්චානි පඤ්ඤාය අජ්ඣොගාහෙත්වා පස්සති. තත්ථ අරියසච්චානි කුමාරපඤ්හෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි.

๘. ครั้นตรัสสัจจะที่อธิษฐานถึงพระสงฆ์ด้วยคุณของพระขีณาสพบุคคลทั้งหลายอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ทรงปรารภเพื่อจะตรัสด้วยคุณของพระโสดาบันเท่านั้น อันเป็นที่ประจักษ์แก่คนหมู่มาก ด้วยคาถามีอาทิว่า “ยถินฺทขีโล” ในบทเหล่านั้น บทว่า ยถา เป็นศัพท์แสดงอุปมา บทว่า อินฺทขีโล นี้ เป็นชื่อของเสาที่ทำด้วยไม้แก่น ซึ่งเขาขุดดินลึก ๘ ศอก หรือ ๑๐ ศอก ภายในธรณีประตูแล้วฝังไว้ เพื่อป้องกันประตูเมือง บทว่า ปถวึ คือ ซึ่งแผ่นดิน บทว่า สิโต คือ เข้าไปภายในแล้วอาศัยอยู่ บทว่า สิยา คือ พึงเป็น บทว่า จตุพฺภิ วาเตหิ คือ ด้วยลมทั้งหลายที่มาจากทิศทั้ง ๔ บทว่า อสมฺปคมฺปิโย คือ อันใครๆ ไม่อาจให้หวั่นไหวหรือให้เคลื่อนได้ บทว่า ตถูปมํ คือ มีอุปมาเช่นนั้น บทว่า สปฺปุริสํ คือ ซึ่งบุรุษสูงสุด บทว่า วทามิ คือ เราย่อมกล่าว บทว่า โย อริยสจฺจานิ อเวจฺจ ปสฺสติ คือ บุคคลใดหยั่งลงเห็นอริยสัจ ๔ ด้วยปัญญา ในข้อนั้น พึงทราบอริยสัจทั้งหลายโดยนัยที่กล่าวแล้วในกุมารปัญหา นั่นเทียว

අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – යථා හි ඉන්දඛීලො ගම්භීරනෙමතාය පථවිස්සිතො චතුබ්භි වාතෙහි අසම්පකම්පියො සියා, ඉමම්පි සප්පුරිසං තථූපමමෙව වදාමි, යො අරියසච්චානි අවෙච්ච පස්සති. කස්මා? යස්මා සොපි ඉන්දඛීලො විය චතූහි වාතෙහි සබ්බතිත්ථියවාදවාතෙහි අසම්පකම්පියො හොති, තම්හා දස්සනා කෙනචි කම්පෙතුං වා චාලෙතුං වා අසක්කුණෙය්‍යො. තස්මා සුත්තන්තරෙපි වුත්තං –

นี้เป็นอรรถโดยสังเขปในคาถานี้ – เปรียบเหมือนเสาเขื่อน อันอาศัยแผ่นดินเพราะมีรากฐานลึก ย่อมไม่หวั่นไหวด้วยลมจาก ๔ ทิศ ฉันใด, เราย่อมกล่าวสรรพบุรุษแม้นี้ ผู้พิจารณาเห็นอริยสัจทั้งหลาย ว่ามีอุปมาเช่นนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุไร? เพราะว่า แม้โสดาบันบุคคลนั้น ก็เป็นผู้ไม่หวั่นไหวด้วยลมคือวาทะของเดียรถีย์ทั้งปวง เหมือนเสาเขื่อน (ที่ไม่หวั่นไหว) ด้วยลมจาก ๔ ทิศ, เพราะเหตุนั้น ใครๆ ไม่อาจทำให้ท่านหวั่นไหวหรือให้เคลื่อนจากทัสสนะนั้นได้ เพราะเหตุนั้น แม้ในสูตรอื่นก็ตรัสไว้ว่า –

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, අයොඛීලො වා ඉන්දඛීලො වා ගම්භීරනෙමො සුනිඛාතො අචලො අසම්පකම්පී, පුරත්ථිමාය චෙපි දිසාය ආගච්ඡෙය්‍ය භුසා වාතවුට්ඨි, නෙව නං සඞ්කම්පෙය්‍ය න සම්පකම්පෙය්‍ය න සම්පචාලෙය්‍ය. පච්ඡිමාය…පෙ… දක්ඛිණාය, උත්තරායපි චෙ…පෙ… න සම්පචාලෙය්‍ය. තං කිස්ස හෙතු? ගම්භීරත්තා, භික්ඛවෙ, නෙමස්ස[Pg.156], සුනිඛාතත්තා ඉන්දඛීලස්ස. එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, යෙ ච ඛො කෙචි සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා ‘ඉදං දුක්ඛන්ති…පෙ… පටිපදා’ති යථාභූතං පජානන්ති, තෙ න අඤ්ඤස්ස සමණස්ස වා බ්‍රාහ්මණස්ස වා මුඛං ඔලොකෙන්ති ‘අයං නූන භවං ජානං ජානාති, පස්සං පස්සතී’ති. තං කිස්ස හෙතු? සුදිට්ඨත්තා, භික්ඛවෙ, චතුන්නං අරියසච්චාන’’න්ති (සං. නි. 5.1109).

“ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเสาเหล็กหรือเสาเขื่อน มีรากฐานลึก ฝังดีแล้ว ไม่หวั่นไหว ไม่สั่นสะเทือน, แม้ลมฝนที่รุนแรงพึงมาจากทิศตะวันออก ก็ไม่อาจทำให้เสานั้นสั่น ไม่ทำให้สะเทือน ไม่ทำให้เคลื่อนได้ จากทิศตะวันตก...ฯลฯ... จากทิศใต้, แม้จากทิศเหนือ...ฯลฯ... ก็ไม่อาจทำให้เคลื่อนได้ นั่นเพราะเหตุไร? ภิกษุทั้งหลาย เพราะรากฐานลึก เพราะเสาเขื่อนฝังดีแล้ว ฉันใด, ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์...ฯลฯ... นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้น ย่อมไม่แลดูหน้าสมณะหรือพราหมณ์อื่น (ด้วยคิดว่า) ‘ท่านผู้นี้รู้จึงรู้ เห็นจึงเห็นกระมัง’ นั่นเพราะเหตุไร? ภิกษุทั้งหลาย เพราะอริยสัจ ๔ อันท่านเห็นดีแล้ว” ดังนี้ (สังยุตตนิกาย ๕.๑๑๐๙)

එවං භගවා බහුජනපච්චක්ඛස්ස සොතාපන්නස්සෙව වසෙන සඞ්ඝරතනස්ස ගුණං වත්වා ඉදානි තමෙව ගුණං නිස්සාය සච්චවචනං පයුඤ්ජති ‘‘ඉදම්පි සඞ්ඝෙ’’ති. තස්සත්ථො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ඉමිස්සාපි ගාථාය ආණා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු අමනුස්සෙහි පටිග්ගහිතාති.

พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสคุณของสังฆรัตนะโดยอำนาจแห่งพระโสดาบันผู้เป็นที่ประจักษ์แก่คนหมู่มากอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ทรงอาศัยคุณนั้นนั่นแหละ จึงทรงใช้สัจจวจนะว่า “อิทมฺปิ สงฺเฆ” พึงทราบอรรถแห่งคาถานั้นโดยนัยที่กล่าวแล้วในหนหลังนั่นเทียว แม้แห่งคาถานี้ เหล่าอมนุษย์ในแสนโกฏิจักรวาลก็ได้รับเอาอาณัติไว้แล้ว ดังนี้แล

යෙ අරියසච්චානීතිගාථාවණ්ණනා

อรรถกถาคาถา เย อริยสจฺจานิ

9. එවං අවිසෙසතො සොතාපන්නස්ස ගුණෙන සඞ්ඝාධිට්ඨානං සච්චං වත්වා ඉදානි යෙ තෙ තයො සොතාපන්නා එකබීජී කොලංකොලො සත්තක්ඛත්තුපරමොති. යථාහ –

๙. ครั้นกล่าวสัจจะอันมีพระสงฆ์เป็นที่ตั้ง ด้วยคุณของพระโสดาบันโดยส่วนรวมอย่างนี้แล้ว บัดนี้ พระโสดาบัน ๓ จำพวกเหล่าใด คือ เอกพีชี โกลังโกละ และสัตตักขัตตุปรมะ (มีอยู่) ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘ඉධෙකච්චො පුග්ගලො තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා සොතාපන්නො හොති…පෙ… සො එකංයෙව භවං නිබ්බත්තිත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරොති, අයං එකබීජී. තථා ද්වෙ වා තීණි වා කුලානි සන්ධාවිත්වා සංසරිත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරොති, අයං කොලංකොලො. තථා සත්තක්ඛත්තුං දෙවෙසු ච මනුස්සෙසු ච සන්ධාවිත්වා සංසරිත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරොති, අයං සත්තක්ඛත්තුපරමො’’ති (පු. ප. 31-33).

“บุคคลบางคนในศาสนานี้ เป็นพระโสดาบันเพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป...ฯลฯ... ท่านผู้นั้นบังเกิดอีกภพเดียวเท่านั้นแล้วย่อมกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ บุคคลนี้เรียกว่า เอกพีชี อีกอย่างหนึ่ง ท่านท่องเที่ยวไป ๒ หรือ ๓ ตระกูลแล้วย่อมกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ บุคคลนี้เรียกว่า โกลังโกละ อีกอย่างหนึ่ง ท่านท่องเที่ยวไปในหมู่เทพและหมู่มนุษย์ ๗ ครั้งแล้วย่อมกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ บุคคลนี้เรียกว่า สัตตักขัตตุปรมะ” ดังนี้

තෙසං සබ්බකනිට්ඨස්ස සත්තක්ඛත්තුපරමස්ස ගුණෙන වත්තුමාරද්ධො ‘‘යෙ අරියසච්චානී’’ති. තත්ථ යෙ අරියසච්චානීති එතං වුත්තනයමෙව. විභාවයන්තීති පඤ්ඤාඔභාසෙන සච්චප්පටිච්ඡාදකං කිලෙසන්ධකාරං විධමිත්වා අත්තනො පකාසානි පාකටානි කරොන්ති. ගම්භීරපඤ්ඤෙනාති අප්පමෙය්‍යපඤ්ඤතාය සදෙවකස්ස ලොකස්ස ඤාණෙන අලබ්භනෙය්‍යප්පතිට්ඨපඤ්ඤෙන, සබ්බඤ්ඤුනාති වුත්තං හොති. සුදෙසිතානීති සමාසබ්‍යාසසාකල්‍යවෙකල්‍යාදීහි තෙහි තෙහි නයෙහි සුට්ඨු දෙසිතානි. කිඤ්චාපි තෙ හොන්ති [Pg.157] භුසං පමත්තාති තෙ විභාවිතඅරියසච්චා පුග්ගලා කිඤ්චාපි දෙවරජ්ජචක්කවත්තිරජ්ජාදිප්පමාදට්ඨානං ආගම්ම භුසං පමත්තා හොන්ති, තථාපි සොතාපත්තිමග්ගඤාණෙන අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙන ඨපෙත්වා සත්ත භවෙ අනමතග්ගෙ සංසාරෙ යෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං නාමඤ්ච රූපඤ්ච, තෙසං නිරුද්ධත්තා අත්ථඞ්ගතත්තා න අට්ඨමං භවං ආදියන්ති, සත්තමභවෙ එව පන විපස්සනං ආරභිත්වා අරහත්තං පාපුණන්ති.

ในพระโสดาบัน ๓ จำพวกนั้น พระผู้มีพระภาคทรงเริ่มที่จะตรัสด้วยคุณของพระสัตตักขัตตุปรมะผู้ต่ำที่สุดว่า “เย อริยสจฺจานิ” เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า “เย อริยสจฺจานิ” นี้ มีนัยดังที่กล่าวแล้ว บทว่า “วิภาวยนฺติ” ความว่า ย่อมกระทำให้แจ้ง คือทำให้ปรากฏด้วยแสงสว่างแห่งปัญญา โดยกำจัดความมืดคือกิเลสอันปกปิดสัจจะ บทว่า “คมฺภีรปญฺเญน” ความว่า ด้วยพระผู้มีปัญญาลึกซึ้ง คือด้วยพระผู้มีปัญญาอันใครๆ ไม่อาจจะหยั่งถึงได้ด้วยญาณของโลกรวมทั้งเทวโลก ด้วยพระผู้มีปัญญาอันหาที่ตั้งไม่ได้ คือด้วยพระสัพพัญญู บทว่า “สุเทสิตานิ” ความว่า ทรงแสดงไว้ดีแล้วด้วยนัยนั้นๆ คือ โดยย่อ โดยพิสดาร โดยทั้งหมด โดยบางส่วน เป็นต้น บทว่า “กิญฺจาปิ เต โหนฺติ ภุสํ ปมตฺตา” ความว่า บุคคลเหล่านั้นผู้มีอริยสัจอันทำให้แจ้งแล้ว แม้จะอาศัยเหตุแห่งความประมาท มีความเป็นเทวราชและความเป็นพระเจ้าจักรพรรดิเป็นต้น แล้วเป็นผู้ประมาทอย่างยิ่งก็ตาม ถึงกระนั้น เพราะอภิสังขารวิญญาณดับไปแล้วด้วยโสดาปัตติมรรคญาณ เว้น ๗ ภพไว้แล้ว นามและรูปเหล่าใดพึงเกิดขึ้นในสงสารอันหาเบื้องต้นมิได้ นามและรูปเหล่านั้นดับไปแล้ว ถึงความตั้งอยู่ไม่ได้แล้ว ท่านเหล่านั้นจึงไม่ถือเอาภพที่ ๘ แต่ปรารภวิปัสสนาในภพที่ ๗ นั่นเอง ย่อมบรรลุพระอรหัต

එවං භගවා සත්තක්ඛත්තුපරමවසෙන සඞ්ඝරතනස්ස ගුණං වත්වා ඉදානි තමෙව ගුණං නිස්සාය සච්චවචනං පයුඤ්ජති ‘‘ඉදම්පි සඞ්ඝෙ’’ති. තස්සත්ථො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ඉමිස්සාපි ගාථාය ආණා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු අමනුස්සෙහි පටිග්ගහිතාති.

พระผู้มีพระภาค ครั้นตรัสคุณแห่งสังฆรัตนะโดยนัยแห่งพระสัตตักขัตตุปรมะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ทรงอาศัยคุณนั้นนั่นแหละ ตรัสสัจจวจนะว่า “อิทมฺปิ สงฺเฆ” เป็นต้น เนื้อความแห่งคาถานั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในก่อน อานุภาพแห่งคาถานี้ แม้อมนุษย์ทั้งหลายในแสนโกฏิจักรวาลก็ได้รับไว้แล้ว

සහාවස්සාතිගාථාවණ්ණනා

อรรถกถาคาถาว่า สหาวสฺส เป็นต้น

10. එවං සත්තක්ඛත්තුපරමස්ස අට්ඨමං භවං අනාදියනගුණෙන සඞ්ඝාධිට්ඨානං සච්චං වත්වා ඉදානි තස්සෙව සත්ත භවෙ ආදියතොපි අඤ්ඤෙහි අප්පහීනභවාදානෙහි පුග්ගලෙහි විසිට්ඨෙන ගුණෙන වත්තුමාරද්ධො ‘‘සහාවස්සා’’ති. තත්ථ සහාවාති සද්ධිංයෙව. අස්සාති ‘‘න තෙ භවං අට්ඨමමාදියන්තී’’ති වුත්තෙසු අඤ්ඤතරස්ස. දස්සනසම්පදායාති සොතාපත්තිමග්ගසම්පත්තියා. සොතාපත්තිමග්ගො හි නිබ්බානං දිස්වා කත්තබ්බකිච්චසම්පදාය සබ්බපඨමං නිබ්බානදස්සනතො ‘‘දස්සන’’න්ති වුච්චති, තස්ස අත්තනි පාතුභාවො දස්සනසම්පදා, තාය දස්සනසම්පදාය සහ එව. තයස්සු ධම්මා ජහිතා භවන්තීති එත්ථ අස්සු-ඉති පදපූරණමත්තෙ නිපාතො ‘‘ඉදං සු මෙ, සාරිපුත්ත, මහාවිකටභොජනස්මිං හොතී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.156) විය. යතො සහාවස්ස දස්සනසම්පදාය තයො ධම්මා ජහිතා භවන්ති පහීනා හොන්තීති අයමෙත්ථ අත්ථො.

๑๐. ครั้นกล่าวสัจจะอันมีพระสงฆ์เป็นที่ตั้ง ด้วยคุณคือการไม่ถือเอาภพที่ ๘ ของพระสัตตักขัตตุปรมะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ พระผู้มีพระภาคทรงเริ่มที่จะตรัสด้วยคุณอันวิเศษกว่าบุคคลเหล่าอื่นผู้ยังละการถือเอาภพไม่ได้ แม้ของพระโสดาบันนั้นเองผู้ยังถือเอา ๗ ภพอยู่ว่า “สหาวสฺส” เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า “สหาว” คือ พร้อมกันนั่นเทียว บทว่า “อสฺส” คือ ของพระโสดาบันคนใดคนหนึ่งในบรรดาผู้ที่ถูกกล่าวถึงในบทว่า “น เต ภวํ อฏฺฐมมฺอาทิยนฺติ” บทว่า “ทสฺสนสมฺปทาย” คือ ด้วยความถึงพร้อมแห่งโสดาปัตติมรรค จริงอยู่ โสดาปัตติมรรคเห็นพระนิพพานแล้ว และเพราะกิจที่พึงกระทำสำเร็จแล้ว จึงชื่อว่า “ทัสสนะ” เพราะเห็นพระนิพพานก่อนมรรคทั้งปวง การปรากฏขึ้นแห่งทัสสนะนั้นในตน ชื่อว่า ทัสสนสัมปทา (ธรรม ๓ อย่างย่อมเป็นอันท่านละได้แล้ว) พร้อมกับทัสสนสัมปทานั้นนั่นเทียว ในบทว่า “ตยสฺสุ ธมฺมา ชหิตา ภวนฺติ” นี้ อสฺสุ ศัพท์ เป็นเพียงนิบาตลงในอรรถปทปูรณะ (เพื่อเต็มบท) เหมือนในประโยคเป็นต้นว่า “อิทํ สุ เม, สาริปุตฺต, มหาวิกฏโภชนสฺมึ โหติ” เนื้อความในที่นี้คือ เพราะว่า ธรรม ๓ อย่างเป็นอันท่านละได้แล้ว คือเป็นอันสละได้แล้ว พร้อมกับทัสสนสัมปทาของท่าน

ඉදානි ජහිතධම්මදස්සනත්ථමාහ ‘‘සක්කායදිට්ඨී විචිකිච්ඡිතඤ්ච, සීලබ්බතං වාපි යදත්ථි කිඤ්චී’’ති. තත්ථ සති කායෙ විජ්ජමානෙ උපාදානක්ඛන්ධපඤ්චකාඛ්‍යෙ කායෙ වීසතිවත්ථුකා දිට්ඨි සක්කායදිට්ඨි, සතී වා තත්ථ කායෙ දිට්ඨීතිපි සක්කායදිට්ඨි, යථාවුත්තප්පකාරෙ කායෙ විජ්ජමානා දිට්ඨීති අත්ථො. සතියෙව වා කායෙ දිට්ඨීතිපි සක්කායදිට්ඨි, යථාවුත්තප්පකාරෙ කායෙ විජ්ජමානෙ [Pg.158] රූපාදිසඞ්ඛාතො අත්තාති එවං පවත්තා දිට්ඨීති අත්ථො. තස්සා ච පහීනත්තා සබ්බදිට්ඨිගතානි පහීනානෙව හොන්ති. සා හි නෙසං මූලං. සබ්බකිලෙසබ්‍යාධිවූපසමනතො පඤ්ඤා‘‘චිකිච්ඡිත’’න්ති වුච්චති, තං පඤ්ඤාචිකිච්ඡිතං ඉතො විගතං, තතො වා පඤ්ඤාචිකිච්ඡිතා ඉදං විගතන්ති විචිකිච්ඡිතං. ‘‘සත්ථරි කඞ්ඛතී’’තිආදිනා (ධ. ස. 1008; විභ. 915) නයෙන වුත්තාය අට්ඨවත්ථුකාය විමතියා එතං අධිවචනං. තස්සා පහීනත්තා සබ්බානිපි විචිකිච්ඡිතානි පහීනානි හොන්ති. තඤ්හි නෙසං මූලං. ‘‘ඉතො බහිද්ධා සමණබ්‍රාහ්මණානං සීලෙන සුද්ධි වතෙන සුද්ධී’’ති එවමාදීසු (ධ. ස. 1222; විභ. 938) ආගතං ගොසීලකුක්කුරසීලාදිකං සීලං ගොවතකුක්කුරවතාදිකඤ්ච වතං සීලබ්බතන්ති වුච්චති, තස්ස පහීනත්තා සබ්බම්පි නග්ගියමුණ්ඩිකාදිඅමරතපං පහීනං හොති. තඤ්හි තස්ස මූලං, තෙනෙව සබ්බාවසානෙ වුත්තං ‘‘යදත්ථි කිඤ්චී’’ති. දුක්ඛදස්සනසම්පදාය චෙත්ථ සක්කායදිට්ඨි සමුදයදස්සනසම්පදාය විචිකිච්ඡිතං, මග්ගදස්සනනිබ්බානදස්සනසම්පදාය සීලබ්බතං පහීයතීති විඤ්ඤාතබ්බං.

บัดนี้ เพื่อทรงแสดงธรรมที่ท่านละได้แล้ว จึงตรัสว่า “สกฺกายทิฏฺฐิ วิจิกิจฺฉิตญฺจ, สีลพฺพตํ วาปิ ยทตฺถิ กิญฺจิ” ดังนี้ ในบทเหล่านั้น ทิฏฐิมีวัตถุ ๒๐ ในกายที่มีอยู่ คือในกายอันชื่อว่าอุปาทานขันธ์ ๕ ชื่อว่า สักกายทิฏฐิ หรือทิฏฐิในกายที่มีอยู่นั้นนั่นแหละ ชื่อว่า สักกายทิฏฐิ ความว่า ทิฏฐิที่มีอยู่ในกายตามประเภทที่กล่าวแล้ว หรือทิฏฐิในกายที่มีอยู่นั่นเทียว ชื่อว่า สักกายทิฏฐิ ความว่า ทิฏฐิที่เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า อัตตาอันมีชื่อว่ารูปเป็นต้น มีอยู่ในกายตามประเภทที่กล่าวแล้ว และเพราะสักกายทิฏฐินั้นอันท่านละได้แล้ว ทิฏฐิคตะทั้งปวงก็เป็นอันละได้แล้วทีเดียว จริงอยู่ สักกายทิฏฐินั้นเป็นมูลรากของทิฏฐิคตะเหล่านั้น ปัญญาชื่อว่า “จิกิจฉิตะ” เพราะสงบระงับพยาธิคือกิเลสทั้งปวง จิกิจฉิตะคือปัญญานั้นไปปราศแล้วจากบุคคลนี้ หรือจิตนี้ไปปราศแล้วจากจิกิจฉิตะคือปัญญานั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า วิจิกิจฉิตะ คำว่า วิจิกิจฉิตะ นี้ เป็นชื่อของวิมติ (ความสงสัย) มีวัตถุ ๘ ที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า “สตฺถริ กงฺขติ” (ย่อมสงสัยในพระศาสดา) เพราะวิมตินั้นอันท่านละได้แล้ว วิจิกิจฉิตะแม้ทั้งปวงก็เป็นอันละได้แล้ว จริงอยู่ วิจิกิจฉิตะนั้นเป็นมูลรากของวิจิกิจฉิตะเหล่านั้น ศีลมีการประพฤติอย่างโค การประพฤติอย่างสุนัขเป็นต้น และพรตมีการสมาทานอย่างโค การสมาทานอย่างสุนัขเป็นต้น ที่มาในคำเป็นต้นว่า “สมณพราหมณ์ภายนอกแต่ศาสนานี้ ย่อมบริสุทธิ์ด้วยศีล ย่อมบริสุทธิ์ด้วยพรต” ดังนี้ เรียกว่า สีลัพพตะ เพราะสีลัพพตะนั้นอันท่านละได้แล้ว อมรตปะ (การบำเพ็ญตบะอย่างไม่ตาย) ทั้งปวงมีการเปลือยกาย การเป็นคนหัวโล้นเป็นต้น ก็เป็นอันละได้แล้ว จริงอยู่ สีลัพพตะนั้นเป็นมูลรากของอมรตปะนั้น เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ ในตอนท้ายสุดจึงตรัสว่า “ยทตฺถิ กิญฺจิ” (แม้อย่างอื่นใดที่มีอยู่) และในเรื่องนี้ พึงทราบว่า สักกายทิฏฐิอันท่านละได้ด้วยความถึงพร้อมแห่งการเห็นทุกข์ วิจิกิจฉาอันท่านละได้ด้วยความถึงพร้อมแห่งการเห็นสมุทัย สีลัพพตปรามาสอันท่านละได้ด้วยความถึงพร้อมแห่งการเห็นมรรคและการเห็นนิพพาน

චතූහපායෙහීතිගාථාවණ්ණනා

อรรถกถาคาถาว่า จตูหปาเยหิ เป็นต้น

11. එවමස්ස කිලෙසවට්ටප්පහානං දස්සෙත්වා ඉදානි තස්මිං කිලෙසවට්ටෙ සති යෙන විපාකවට්ටෙන භවිතබ්බං, තප්පහානා තස්සාපි පහානං දීපෙන්තො ආහ ‘‘චතූහපායෙහි ච විප්පමුත්තො’’ති. තත්ථ චත්තාරො අපායා නාම නිරයතිරච්ඡානපෙත්තිවිසයඅසුරකායා. තෙහි එස සත්ත භවෙ ආදියන්තොපි විප්පමුත්තොති අත්ථො.

๑๑. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงการละกิเลสวัฏฏ์ของพระโสดาบันนั้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อกิเลสวัฏฏ์นั้นมีอยู่ วิปากวัฏฏ์ใดพึงมี เพราะการละกิเลสวัฏฏ์นั้น เมื่อจะทรงประกาศการละแม้ซึ่งวิปากวัฏฏ์นั้น จึงตรัสว่า "catūhapāyehi ca vippamutto" (และพ้นวิเศษแล้วจากอบาย ๔) ในบทนั้น ชื่อว่าอบาย ๔ คือ นรก กำเนิดเดรัจฉาน เปรตวิสัย อสูรกาย เนื้อความว่า พระโสดาบันนี้แม้ถือเอา ๗ ภพ ก็พ้นวิเศษแล้วจากอบายเหล่านั้น

එවමස්ස විපාකවට්ටප්පහානං දස්සෙත්වා ඉදානි යමස්ස විපාකවට්ටස්ස මූලභූතං කම්මවට්ටං, තස්සාපි පහානං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඡච්චාභිඨානානි අභබ්බ කාතු’’න්ති. තත්ථ අභිඨානානීති ඔළාරිකට්ඨානානි, තානි එස ඡ අභබ්බො කාතුං. තානි ච ‘‘අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො, යං දිට්ඨිසම්පන්නො පුග්ගලො මාතරං ජීවිතා වොරොපෙය්‍යා’’තිආදිනා (අ. නි. 1.271; ම. නි. 3.128; විභ. 809) නයෙන එකකනිපාතෙ වුත්තානි මාතුඝාතපිතුඝාතඅරහන්තඝාතලොහිතුප්පාදසඞ්ඝභෙදඅඤ්ඤසත්ථාරුද්දෙසකම්මානීති වෙදිතබ්බානි. තානි හි කිඤ්චාපි දිට්ඨිසම්පන්නො අරියසාවකො කුන්ථකිපිල්ලිකම්පි ජීවිතා න වොරොපෙති, අපිච [Pg.159] ඛො පන පුථුජ්ජනභාවස්ස විගරහණත්ථං වුත්තානි. පුථුජ්ජනො හි අදිට්ඨිසම්පන්නත්තා එවංමහාසාවජ්ජානි අභිඨානානිපි කරොති, දස්සනසම්පන්නො පන අභබ්බො තානි කාතුන්ති. අභබ්බග්ගහණඤ්චෙත්ථ භවන්තරෙපි අකරණදස්සනත්ථං. භවන්තරෙපි හි එස අත්තනො අරියසාවකභාවං අජානන්තොපි ධම්මතාය එව එතානි වා ඡ පකතිපාණාතිපාතාදීනි වා පඤ්ච වෙරානි අඤ්ඤසත්ථාරුද්දෙසෙන සහ ඡ ඨානානි න කරොති, යානි සන්ධාය එකච්චෙ ‘‘ඡ ඡාභිඨානානී’’තිපි පඨන්ති. මතමච්ඡග්ගාහාදයො චෙත්ථ අරියසාවකගාමදාරකානං නිදස්සනං.

พระผู้มีพระภาคทรงแสดงการละวิปากวัฏฏ์ของพระโสดาบันนั้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงการละแม้ซึ่งกัมมวัฏฏ์อันเป็นมูลรากแห่งวิปากวัฏฏ์ของพระโสดาบันนั้น จึงตรัสว่า "chaccābhiṭhānāni abhabba kātuṃ" (เป็นผู้ไม่ควรทำอภิฏฐาน ๖) ในบทนั้น บทว่า อภิฏฐานานิ คือ ฐานะที่หยาบ พระโสดาบันนี้ไม่ควรทำฐานะที่หยาบ ๖ ประการเหล่านั้น และฐานะเหล่านั้นพึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในเอกกนิบาตด้วยนัยเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะพึงปลงมารดาจากชีวิตนั้น มิใช่ฐานะ มิใช่โอกาส" (อํ.เอก. ๑.๒๗๑; ม.น. ๓.๑๒๘; วิภงฺค. ๘๐๙) ได้แก่กรรมคือ มาตุฆาต ปิตุฆาต อรหันตฆาต โลหิตุปบาท สังฆเภท และอัญญสัตถารุทเทส (การถือศาสดาอื่น) จริงอยู่ แม้ว่าพระอริยสาวกผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะไม่ปลงแม้แต่มดหรือปลวกจากชีวิต แต่ถึงกระนั้น ก็ตรัสไว้เพื่อติเตียนความเป็นปุถุชน จริงอยู่ ปุถุชนเพราะไม่ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ ย่อมทำแม้ซึ่งอภิฏฐานอันมีโทษใหญ่อย่างนี้ ส่วนผู้ถึงพร้อมด้วยทัสสนะย่อมไม่ควรทำกรรมเหล่านั้น และการถือเอาศัพท์ว่า "อภัพพะ" ในที่นี้ ก็เพื่อแสดงถึงการไม่ทำแม้ในภพอื่น จริงอยู่ แม้ในภพอื่น พระโสดาบันนี้แม้ไม่รู้ความเป็นอริยสาวกของตน ก็โดยธรรมดาแล้วย่อมไม่ทำฐานะ ๖ ประการเหล่านี้ คือ อนันตริยกรรม ๖ อย่าง หรือเวร ๕ ประการ มีปาณาติบาตตามปกติเป็นต้น พร้อมกับอัญญสัตถารุทเทส ซึ่งหมายถึงฐานะเหล่านี้ อาจารย์บางพวกจึงสาธยายว่า "ฉ จฺฉาภิฏฺฐานานิ" ในเรื่องนี้ การถือเอาปลาที่ตายแล้วเป็นต้นของเด็กหญิงชาวบ้านผู้เป็นอริยสาวก เป็นอุทาหรณ์

එවං භගවා සත්ත භවෙ ආදියතොපි අරියසාවකස්ස අඤ්ඤෙහි අප්පහීනභවාදානෙහි පුග්ගලෙහි විසිට්ඨගුණවසෙන සඞ්ඝරතනස්ස ගුණං වත්වා ඉදානි තමෙව ගුණං නිස්සාය සච්චවචනං පයුඤ්ජති ‘‘ඉදම්පි සඞ්ඝෙ’’ති. තස්සත්ථො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ඉමිස්සාපි ගාථාය ආණා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු අමනුස්සෙහි පටිග්ගහිතාති.

พระผู้มีพระภาคทรงตรัสพระคุณของสังฆรัตนะ โดยความมีคุณวิเศษของพระอริยสาวกแม้ผู้ถือเอา ๗ ภพ กว่าบุคคลเหล่าอื่นผู้ยังละการถือเอาภพไม่ได้ อย่างนี้แล้ว บัดนี้ ทรงอาศัยพระคุณนั้นนั่นแล จึงทรงประกอบสัจจวจนะว่า "อิทมฺปิ สงฺเฆ" เนื้อความแห่งคาถานั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในก่อนนั่นเทียว อานุภาพแห่งคาถานี้แม้นี้ อมนุษย์ทั้งหลายในแสนโกฏิจักรวาลก็ได้รับเอาแล้ว

කිඤ්චාපි සොතිගාථාවණ්ණනා

อรรถกถาคาถาว่า "กิญฺจาปิ โส"

12. එවං සත්ත භවෙ ආදියතොපි අඤ්ඤෙහි අප්පහීනභවාදානෙහි පුග්ගලෙහි විසිට්ඨගුණෙන සඞ්ඝාධිට්ඨානං සච්චං වත්වා ඉදානි න කෙවලං දස්සනසම්පන්නො ඡ අභිඨානානි අභබ්බො කාතුං, කින්තු අප්පමත්තකම්පි පාපකම්මං කත්වා තස්ස පටිච්ඡාදනායපි අභබ්බොති පමාදවිහාරිනොපි දස්සනසම්පන්නස්ස කතප්පටිච්ඡාදනාභාවගුණෙන වත්තුමාරද්ධො ‘‘කිඤ්චාපි සො කම්ම කරොති පාපක’’න්ති.

๑๒. พระผู้มีพระภาคทรงตรัสสัจจะอันมีพระสงฆ์เป็นที่ตั้ง โดยคุณอันวิเศษของพระอริยสาวกแม้ผู้ถือเอา ๗ ภพ กว่าบุคคลเหล่าอื่นผู้ยังละการถือเอาภพไม่ได้ อย่างนี้แล้ว บัดนี้ (ทรงแสดงว่า) บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทัสสนะ ไม่ใช่เพียงแต่ไม่ควรทำอภิฏฐาน ๖ ประการเท่านั้น แต่ยังไม่ควรแม้เพื่อจะปกปิดบาปกรรมแม้เล็กน้อยที่ทำแล้ว ดังนี้ จึงทรงเริ่มที่จะตรัสด้วยคุณคือความไม่มีการปกปิดกรรมที่ทำแล้ว ของผู้ถึงพร้อมด้วยทัสสนะแม้ผู้อยู่ด้วยความประมาท (ด้วยคาถาว่า) "กิญฺจาปิ โส กมฺม กโรติ ปาปกํ"

තස්සත්ථො – සො දස්සනසම්පන්නො කිඤ්චාපි සතිසම්මොසෙන පමාදවිහාරං ආගම්ම යං තං භගවතා ලොකවජ්ජං සඤ්චිච්චාතික්කමනං සන්ධාය වුත්තං ‘‘යං මයා සාවකානං සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං, තං මම සාවකා ජීවිතහෙතුපි නාතික්කමන්තී’’ති (චූළව. 385; උදා. 45) තං ඨපෙත්වා අඤ්ඤං කුටිකාරසහසෙය්‍යාදිං පණ්ණත්තිවජ්ජවීතික්කමසඞ්ඛාතං බුද්ධප්පතිකුට්ඨං කායෙන පාපකම්මං කරොති, පදසොධම්මඋත්තරිඡප්පඤ්චවාචාධම්මදෙසනසම්ඵප්පලාපඵරුසවචනාදිං වා වාචාය , උද චෙතසා වා කත්ථචි ලොභදොසුප්පාදනං ජාතරූපාදිසාදියනං චීවරාදිපරිභොගෙසු අපච්චවෙක්ඛණාදිං වා පාපකම්මං කරොති. අභබ්බො සො තස්ස [Pg.160] පටිච්ඡදාය න සො තං ‘‘ඉදං අකප්පියමකරණීය’’න්ති ජානිත්වා මුහුත්තම්පි පටිච්ඡාදෙති, තංඛණං එව පන සත්ථරි වා විඤ්ඤූසු වා සබ්‍රහ්මචාරීසු ආවි කත්වා යථාධම්මං පටිකරොති, ‘‘න පුන කරිස්සාමී’’ති එවං සංවරිතබ්බං වා සංවරති. කස්මා? යස්මා අභබ්බතා දිට්ඨපදස්ස වුත්තා, එවරූපම්පි පාපකම්මං කත්වා තස්ස පටිච්ඡාදාය දිට්ඨනිබ්බානපදස්ස දස්සනසම්පන්නස්ස පුග්ගලස්ස අභබ්බතා වුත්තාති අත්ථො.

เนื้อความแห่งคาถานั้นมีดังนี้ – พระโสดาบันนั้นผู้ถึงพร้อมด้วยทัสสนะ แม้จะอาศัยการอยู่ด้วยความประมาทเพราะความหลงลืมสติ ยกเว้นโลกวัชชะ (โทษทางโลก) นั้น ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยทรงหมายถึงการล่วงละเมิดโดยเจตนาว่า "สิกขาบทใดที่เราบัญญัติไว้แก่สาวกทั้งหลาย สาวกของเราทั้งหลายย่อมไม่ล่วงละเมิดสิกขาบทนั้นแม้เพราะเหตุแห่งชีวิต" (จูฬ. ๓๘๕; อุ. ๔๕) แล้วย่อมทำบาปกรรมทางกายอย่างอื่น คือ การล่วงละเมิดปณณัตติวัชชะ (โทษทางพระบัญญัติ) มีกุฏิกาสิกขาบทและสหเสยยสิกขาบทเป็นต้น อันพระพุทธเจ้าทรงติเตียน หรือย่อมทำบาปทางวาจา มีสัมผัปปลาปะและผรุสวาจาเป็นต้น (อันเนื่องด้วยสิกขาบท) มีปทโสธัมมสิกขาบท อุตตริฉัปปัญจวาจาสิกขาบท และธัมมเทสนาสิกขาบท หรืออีกอย่างหนึ่ง ย่อมทำบาปกรรมทางใจ คือ การเกิดแห่งโลภะและโทสะในบางครั้ง หรือการยินดีในทองและเงินเป็นต้น หรือการไม่พิจารณาในการบริโภคจีวรเป็นต้น ท่านไม่ควรเพื่อจะปกปิดบาปกรรมนั้น ท่านรู้ว่า "สิ่งนี้ไม่สมควร ไม่ควรทำ" ดังนี้แล้ว ย่อมไม่ปกปิดโทษนั้นแม้ชั่วขณะหนึ่ง แต่ในขณะนั้นเอง ย่อมเปิดเผย ทำให้ปรากฏในพระศาสดา หรือในเพื่อนพรหมจารีผู้เป็นวิญญูชน แล้วกระทำคืนตามธรรม หรือย่อมสำรวมในสิ่งที่พึงสำรวมว่า "จักไม่ทำอีก" เพราะเหตุไร? เพราะความเป็นผู้ไม่ควร (อภัพพตา) ของผู้เห็นนิพพาน (ทิฏฐปท) พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว เนื้อความว่า ความเป็นผู้ไม่ควรของบุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทัสสนะ ผู้มีนิพพานอันเห็นแล้ว เพื่อจะปกปิดบาปกรรมนั้น ครั้นทำบาปกรรมแม้เช่นนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว

කථං?

ตรัสไว้อย่างไร?

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, දහරො කුමාරො මන්දො උත්තානසෙය්‍යකො හත්ථෙන වා පාදෙන වා අඞ්ගාරං අක්කමිත්වා ඛිප්පමෙව පටිසංහරති, එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, ධම්මතා එසා දිට්ඨිසම්පන්නස්ස පුග්ගලස්ස, කිඤ්චාපි තථාරූපිං ආපත්තිං ආපජ්ජති, යථාරූපාය ආපත්තියා වුට්ඨානං පඤ්ඤායති. අථ ඛො නං ඛිප්පමෙව සත්ථරි වා විඤ්ඤූසු වා සබ්‍රහ්මචාරීසු දෙසෙති විවරති උත්තානීකරොති, දෙසෙත්වා විවරිත්වා උත්තානීකත්වා ආයතිං සංවරං ආපජ්ජතී’’ති (ම. නි. 1.496).

"ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนกุมารน้อยยังอ่อนนอนหงาย เหยียบถ่านเพลิงด้วยมือหรือด้วยเท้าแล้ว ย่อมชักกลับโดยพลัน ฉันใด, ฉันนั้นเหมือนกันแล ภิกษุทั้งหลาย นี่เป็นธรรมดาของบุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ คือ แม้จะต้องอาบัติเช่นนั้น ซึ่งการออกจากอาบัติเช่นนั้นย่อมปรากฏ ครั้งนั้นแล เธอย่อมแสดง เปิดเผย กระทำให้ตื้น ซึ่งอาบัตินั้นในพระศาสดา หรือในเพื่อนพรหมจารีผู้เป็นวิญญูชนโดยพลัน ครั้นแสดง เปิดเผย กระทำให้ตื้นแล้ว ย่อมถึงความสำรวมต่อไป" (ม.น. ๑.๔๙๖)

එවං භගවා පමාදවිහාරිනොපි දස්සනසම්පන්නස්ස කතප්පටිච්ඡාදනාභාවගුණෙන සඞ්ඝරතනස්ස ගුණං වත්වා ඉදානි තමෙව ගුණං නිස්සාය සච්චවචනං පයුඤ්ජති ‘‘ඉදම්පි සඞ්ඝෙ’’ති. තස්සත්ථො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ඉමිස්සාපි ගාථාය ආණා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු අමනුස්සෙහි පටිග්ගහිතාති.

พระผู้มีพระภาคทรงตรัสพระคุณของสังฆรัตนะ ด้วยคุณคือความไม่มีการปกปิดกรรมที่ทำแล้ว ของผู้ถึงพร้อมด้วยทัสสนะแม้ผู้อยู่ด้วยความประมาท อย่างนี้แล้ว บัดนี้ ทรงอาศัยพระคุณนั้นนั่นแล จึงทรงประกอบสัจจวจนะว่า "อิทมฺปิ สงฺเฆ" เนื้อความแห่งคาถานั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในก่อนนั่นเทียว อานุภาพแห่งคาถานี้แม้นี้ อมนุษย์ทั้งหลายในแสนโกฏิจักรวาลก็ได้รับเอาแล้ว

වනප්පගුම්බෙතිගාථාවණ්ණනා

อรรถกถาคาถาว่า "วนปฺปคุมฺเพ"

13. එවං සඞ්ඝපරියාපන්නානං පුග්ගලානං තෙන තෙන ගුණප්පකාරෙන සඞ්ඝාධිට්ඨානං සච්චං වත්වා ඉදානි ය්වායං භගවතා රතනත්තයගුණං දීපෙන්තෙන ඉධ සඞ්ඛෙපෙන අඤ්ඤත්‍ර ච විත්ථාරෙන පරියත්තිධම්මො දෙසිතො, තම්පි නිස්සාය පුන බුද්ධාධිට්ඨානං සච්චං වත්තුමාරද්ධො ‘‘වනප්පගුම්බෙ යථා ඵුස්සිතග්ගෙ’’ති. තත්ථ ආසන්නසන්නිවෙසවවත්ථිතානං රුක්ඛානං සමූහො වනං, මූලසාරඵෙග්ගුතචසාඛාපලාසෙහි පවුද්ධො ගුම්බො පගුම්බො, වනස්ස, වනෙ වා පගුම්බො වනප්පගුම්බො. ස්වායං ‘‘වනප්පගුම්බෙ’’ති වුත්තො, එවම්පි හි වත්තුං ලබ්භති ‘‘අත්ථි සවිතක්කසවිචාරෙ[Pg.161], අත්ථි අවිතක්කවිචාරමත්තෙ, සුඛෙ දුක්ඛෙ ජීවෙ’’තිආදීසු (දී. නි. 1.174; ම. නි. 2.228) විය. යථාති උපමාවචනං. ඵුස්සිතානි අග්ගානි අස්සාති ඵුස්සිතග්ගො, සබ්බසාඛාපසාඛාසු සඤ්ජාතපුප්ඵොති අත්ථො. සො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව ‘‘ඵුස්සිතග්ගෙ’’ති වුත්තො. ගිම්හානමාසෙ පඨමස්මිං ගිම්හෙති යෙ චත්තාරො ගිම්හානං මාසා, තෙසං චතුන්නං ගිම්හමාසානං එකස්මිං මාසෙ. කතරස්මිං මාසෙ ඉති චෙ? පඨමස්මිං ගිම්හෙ, චිත්‍රමාසෙති අත්ථො. සො හි ‘‘පඨමගිම්හො’’ති ච ‘‘බාලවසන්තො’’ති ච වුච්චති. තතො පරං පදත්ථතො පාකටමෙව.

๑๓. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตรัสสัจจวาจาอันมีสงฆ์เป็นที่ตั้ง โดยประการแห่งคุณนั้น ๆ ของบุคคลผู้นับเนื่องในสงฆ์อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงคุณของพระรัตนตรัย จึงทรงปรารภที่จะตรัสสัจจวาจาอันมีพระพุทธเจ้าเป็นที่ตั้งอีกครั้ง โดยอาศัยพระปริยัติธรรมที่พระองค์ทรงแสดงไว้โดยย่อในรัตนสูตรนี้ และโดยพิสดารในที่อื่น ว่า "วนปฺปคุมฺเพ ยถา ผุสฺสิตคฺเค" เป็นต้น ในบทนั้น คำว่า "วนะ" (ป่า) คือหมู่ไม้ที่ตั้งอยู่ใกล้ชิดกัน คำว่า "ปคุมพะ" (พุ่มไม้) คือกอไม้ที่เจริญเติบโตด้วยราก แก่น กระพี้ เปลือก กิ่ง และใบ "วนปฺปคุมฺเพ" หมายถึง พุ่มไม้ในป่า หรือพุ่มไม้ของป่า คำว่า "ยถา" เป็นคำอุปมา "ผุสฺสิตคฺเค" หมายถึง พุ่มไม้ที่มีปลายยอดบานแล้ว คือมีดอกบานสะพรั่งตามกิ่งก้านน้อยใหญ่ทั้งปวง คำว่า "คิมฺหานมาเส ปฐมสฺมึ คิมฺเห" หมายถึง ในเดือนหนึ่งท่ามกลางเดือนในฤดูร้อนทั้ง ๔ เดือน ถามว่า ในเดือนไหน? ตอบว่า ในฤดูร้อนเดือนแรก คือเดือนจิตตมาส (เดือน ๕) เพราะเดือนนั้นเรียกว่า "ปฐมคิมหะ" (ต้นฤดูร้อน) และ "พาลวสันต์" (วสันตฤดูระยะแรก) ส่วนเนื้อความแห่งบทที่เหลือก็ชัดเจนตามรูปศัพท์อยู่แล้ว

අයං පනෙත්ථ පිණ්ඩත්ථො – යථා පඨමගිම්හනාමකෙ බාලවසන්තෙ නානාවිධරුක්ඛගහනෙ වනෙ සුපුප්ඵිතග්ගසාඛො තරුණරුක්ඛගච්ඡපරියායනාමො පගුම්බො අතිවිය සස්සිරිකො හොති, එවමෙව ඛන්ධායතනාදීහි සතිපට්ඨානසම්මප්පධානාදීහි සීලසමාධික්ඛන්ධාදීහි වා නානප්පකාරෙහි අත්ථප්පභෙදපුප්ඵෙහි අතිවිය සස්සිරිකත්තා තථූපමං නිබ්බානගාමිමග්ගදීපනතො නිබ්බානගාමිං පරියත්තිධම්මවරං නෙව ලාභහෙතු න සක්කාරාදිහෙතු, කෙවලන්තු මහාකරුණාය අබ්භුස්සාහිතහදයො සත්තානං පරමහිතාය අදෙසයීති. පරමං හිතායාති එත්ථ ච ගාථාබන්ධසුඛත්ථං අනුනාසිකො. අයං පනත්ථො – පරමහිතාය නිබ්බානාය අදෙසයීති.

ส่วนนี้คือเนื้อความโดยสรุปในบทนี้ — พุ่มไม้ที่ชื่อว่าปคุมพะ อันเป็นชื่อเรียกของหมู่ไม้และกอไม้ที่ยังอ่อน มีกิ่งก้านที่มีปลายยอดบานสะพรั่งงดงามยิ่งนัก ในป่าอันหนาทึบด้วยต้นไม้นานาชนิด ในฤดูพาลวสันต์ที่ชื่อว่าต้นฤดูร้อน ฉันใด พระปริยัติธรรมอันประเสริฐซึ่งนำไปสู่พระนิพพาน ก็มีความงดงามยิ่งนักด้วยดอกไม้คือการจำแนกเนื้อความโดยประการต่าง ๆ เช่น ขันธ์ อายตนะ เป็นต้น หรือสติปัฏฐาน สัมมัปปธาน เป็นต้น หรือศีลขันธ์ สมาธิขันธ์ เป็นต้น ฉันนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ทรงแสดงพระปริยัติธรรมนั้นเพื่อเหตุแห่งลาภ หรือเพื่อเหตุแห่งสักการะเป็นต้นเลย แต่ทรงมีพระหฤทัยอันพระมหากรุณาตักเตือนแล้ว จึงทรงแสดงเพื่อประโยชน์อย่างยิ่งแก่สัตว์ทั้งหลาย คือเพื่อพระนิพพาน คำว่า "ปรมํ หิตาย" ในบทนี้ มีการลงอนุสาสิก (นฤคหิต) เพื่อความสะดวกในการร้อยกรองคาถา ส่วนเนื้อความคือ ทรงแสดงเพื่อประโยชน์อย่างยิ่ง คือเพื่อพระนิพพาน

එවං භගවා ඉමං සුපුප්ඵිතග්ගවනප්පගුම්බසදිසං පරියත්තිධම්මං වත්වා ඉදානි තමෙව නිස්සාය බුද්ධාධිට්ඨානං සච්චවචනං පයුඤ්ජති ‘‘ඉදම්පි බුද්ධෙ’’ති. තස්සත්ථො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. කෙවලං පන ඉදම්පි යථාවුත්තපකාරපරියත්තිධම්මසඞ්ඛාතං බුද්ධෙ රතනං පණීතන්ති එවං යොජෙතබ්බං. ඉමිස්සාපි ගාථාය ආණා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු අමනුස්සෙහි පටිග්ගහිතාති.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตรัสพระปริยัติธรรมอันเปรียบด้วยพุ่มไม้ในป่าที่มีปลายยอดบานสะพรั่งอย่างนี้แล้ว บัดนี้ จึงทรงอาศัยพระปริยัติธรรมนั้นนั่นแล ตรัสสัจจวาจาอันมีพระพุทธเจ้าเป็นที่ตั้งว่า "อิทมฺปิ พุทฺเธ" เป็นต้น เนื้อความแห่งคาถานั้นพึงทราบตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นแล แต่มีข้อแตกต่างเพียงว่า พึงประกอบความว่า "แม้ข้อนี้ คือพระปริยัติธรรมตามที่กล่าวมาแล้วนี้ ก็เป็นรัตนะอันประณีตในพระพุทธเจ้า" แม้อาณาสิทธิ์แห่งคาถานี้ เหล่าอมนุษย์ในแสนโกฏิจักรวาลก็รับไว้แล้ว

වරො වරඤ්ඤූතිගාථාවණ්ණනා

คำพรรณนาคาถาว่า "วโร วรญฺญู"

14. එවං භගවා පරියත්තිධම්මෙන බුද්ධාධිට්ඨානං සච්චං වත්වා ඉදානි ලොකුත්තරධම්මෙන වත්තුමාරද්ධො ‘‘වරො වරඤ්ඤූ’’ති. තත්ථ වරොති පණීතාධිමුත්තිකෙහි ඉච්ඡිතො ‘‘අහො වත මයම්පි එවරූපා අස්සාමා’’ති, වරගුණයොගතො වා වරො උත්තමො සෙට්ඨොති අත්ථො. වරඤ්ඤූති [Pg.162] නිබ්බානඤ්ඤූ. නිබ්බානඤ්හි සබ්බධම්මානං උත්තමට්ඨෙන වරං, තඤ්චෙස බොධිමූලෙ සයං පටිවිජ්ඣිත්වා අඤ්ඤාසි. වරදොති පඤ්චවග්ගියභද්දවග්ගියජටිලාදීනං අඤ්ඤෙසඤ්ච දෙවමනුස්සානං නිබ්බෙධභාගියවාසනාභාගියවරධම්මදායීති අත්ථො. වරාහරොති වරස්ස මග්ගස්ස ආහටත්තා වරාහරොති වුච්චති. සො හි භගවා දීපඞ්කරතො පභුති සමතිංස පාරමියො පූරෙන්තො පුබ්බකෙහි සම්මාසම්බුද්ධෙහි අනුයාතං පුරාණමග්ගවරමාහරි, තෙන ‘‘වරාහරො’’ති වුච්චති.

๑๔. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตรัสสัจจวาจาอันมีพระพุทธเจ้าเป็นที่ตั้งด้วยพระปริยัติธรรมอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ทรงปรารภที่จะตรัสด้วยโลกุตตรธรรมว่า "วโร วรญฺญู" เป็นต้น ในบทนั้น คำว่า "วโร" (ผู้ประเสริฐ) หมายถึง ผู้ที่บุคคลผู้โน้มไปในสิ่งที่ประณีตปรารถนาว่า "โอ หนอ แม้เราก็พึงเป็นเช่นนี้บ้าง" หรือชื่อว่า "วโร" เพราะประกอบด้วยคุณอันประณีต คือเป็นผู้สูงสุด เป็นผู้ประเสริฐสุด คำว่า "วรญฺญู" หมายถึง ผู้ทรงรู้ธรรมอันประณีต คือทรงรู้พระนิพพาน เพราะพระนิพพานชื่อว่า "วระ" (ประณีต) โดยอรรถว่าเป็นสิ่งที่สูงสุดกว่าธรรมทั้งปวง และพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแทงตลอดรู้แจ้งพระนิพพานนั้นด้วยพระองค์เอง ณ โคนต้นโพธิ์ คำว่า "วรโท" หมายถึง ผู้ทรงประทานธรรมอันประณีต คือทรงประทานพระธรรมอันประณีตที่เป็นส่วนแห่งการแทงตลอด (นิพเพธภาคิยะ) และเป็นส่วนแห่งวาสนา (วาสนาภาคิยะ) แก่เหล่าปัญจวัคคีย์ ภัททวัคคีย์ ชฎิล และเทวดามนุษย์อื่น ๆ คำว่า "วราหโร" หมายถึง ผู้ทรงนำมาซึ่งธรรมอันประณีต คือทรงนำมาซึ่งมรรคอันประณีต เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นทรงบำเพ็ญบารมี ๓๐ ทัศ ตั้งแต่สมัยพระทีปังกรพุทธเจ้าเป็นต้นมา ทรงนำมาซึ่งมรรคอันประณีตอันเป็นทางเก่าที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าในอดีตทั้งหลายทรงดำเนินตามมาแล้ว เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า "วราหโร"

අපිච සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණප්පටිලාභෙන වරො, නිබ්බානසච්ඡිකිරියාය වරඤ්ඤූ, සත්තානං විමුත්තිසුඛදානෙන වරදො, උත්තමපටිපදාහරණෙන වරාහරො. එතෙහි ලොකුත්තරගුණෙහි අධිකස්ස කස්සචි ගුණස්ස අභාවතො අනුත්තරො.

อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า "วโร" เพราะทรงบรรลุพระสัพพัญญุตญาณ ชื่อว่า "วรญฺญู" เพราะทรงกระทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน ชื่อว่า "วรโท" เพราะทรงประทานวิมุตติสุขแก่สัตว์ทั้งหลาย ชื่อว่า "วราหโร" เพราะทรงนำมาซึ่งข้อปฏิบัติอันอุดม ชื่อว่า "อนุตฺตโร" (ผู้ยอดเยี่ยม) เพราะไม่มีคุณของใครอื่นที่จะยิ่งไปกว่าคุณแห่งโลกุตตรธรรมเหล่านี้

අපරො නයො – වරො උපසමාධිට්ඨානපරිපූරණෙන, වරඤ්ඤූ පඤ්ඤාධිට්ඨානපරිපූරණෙන, වරදො චාගාධිට්ඨානපරිපූරණෙන, වරාහරො සච්චාධිට්ඨානපරිපූරණෙන, වරං මග්ගසච්චමාහරීති. තථා වරො පුඤ්ඤුස්සයෙන, වරඤ්ඤූ පඤ්ඤුස්සයෙන, වරදො බුද්ධභාවත්ථිකානං තදුපායසම්පදානෙන, වරාහරො පච්චෙකබුද්ධභාවත්ථිකානං තදුපායාහරණෙන, අනුත්තරො තත්ථ තත්ථ අසදිසතාය, අත්තනා වා අනාචරියකො හුත්වා පරෙසං ආචරියභාවෙන, ධම්මවරං අදෙසයි සාවකභාවත්ථිකානං තදත්ථාය ස්වාක්ඛාතතාදිගුණයුත්තස්ස ධම්මවරස්ස දෙසනතො. සෙසං වුත්තනයමෙවාති.

อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า "วโร" เพราะทรงบริบูรณ์ด้วยอุปสมาธิษฐาน ชื่อว่า "วรญฺญู" เพราะทรงบริบูรณ์ด้วยปัญญาธิษฐาน ชื่อว่า "วรโท" เพราะทรงบริบูรณ์ด้วยจาคะธิษฐาน ชื่อว่า "วราหโร" เพราะทรงบริบูรณ์ด้วยสัจจาธิษฐาน คือทรงนำมาซึ่งมรรคสัจอันประณีต อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า "วโร" เพราะความพูนเพิ่มแห่งบุญ ชื่อว่า "วรญฺญู" เพราะความพูนเพิ่มแห่งปัญญา ชื่อว่า "วรโท" เพราะทรงประทานอุบายนั้นแก่ผู้ปรารถนาพุทธภูมิ ชื่อว่า "วราหโร" เพราะทรงนำมาซึ่งอุบายนั้นแก่ผู้ปรารถนาปัจเจกโพธิภูมิ ชื่อว่า "อนุตฺตโร" เพราะความเป็นผู้ไม่มีใครเสมอเหมือนในคุณนั้น ๆ หรือเพราะทรงเป็นผู้ไม่มีอาจารย์ด้วยพระองค์เองแต่ทรงเป็นอาจารย์ของผู้อื่น บทว่า "ธมฺมวรํ อเทสยิ" หมายถึง ทรงแสดงธรรมอันประณีตแก่ผู้ปรารถนาสาวกภูมิ เพื่อประโยชน์แก่ผู้นั้น เพราะทรงแสดงธรรมอันประณีตที่ประกอบด้วยคุณมีข้อที่ทรงกล่าวไว้ดีแล้ว (สวากขาตธรรม) เป็นต้น ส่วนที่เหลือก็มีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นแล

එවං භගවා නවවිධෙන ලොකුත්තරධම්මෙන අත්තනො ගුණං වත්වා ඉදානි තමෙව ගුණං නිස්සාය බුද්ධාධිට්ඨානං සච්චවචනං පයුඤ්ජති ‘‘ඉදම්පි බුද්ධෙ’’ති. තස්සත්ථො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. කෙවලං පන යං වරං ලොකුත්තරධම්මං එස අඤ්ඤාසි, යඤ්ච අදාසි, යඤ්ච ආහරි, යඤ්ච දෙසෙසි, ඉදම්පි බුද්ධෙ රතනං පණීතන්ති එවං යොජෙතබ්බං. ඉමිස්සාපි ගාථාය ආණා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු අමනුස්සෙහි පටිග්ගහිතාති.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตรัสคุณของพระองค์ด้วยโลกุตตรธรรม ๙ ประการอย่างนี้แล้ว บัดนี้ จึงทรงอาศัยคุณนั้นนั่นแล ตรัสสัจจวาจาอันมีพระพุทธเจ้าเป็นที่ตั้งว่า "อิทมฺปิ พุทฺเธ" เป็นต้น เนื้อความแห่งคาถานั้นพึงทราบตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นแล แต่มีข้อแตกต่างเพียงว่า พึงประกอบความว่า "แม้ข้อนี้ คือโลกุตตรธรรมอันประณีตที่พระองค์ทรงรู้แจ้งแล้ว ทรงประทานแล้ว ทรงนำมาแล้ว และทรงแสดงแล้วนี้ ก็เป็นรัตนะอันประณีตในพระพุทธเจ้า" แม้อาณาสิทธิ์แห่งคาถานี้ เหล่าอมนุษย์ในแสนโกฏิจักรวาลก็รับไว้แล้ว

ඛීණන්තිගාථාවණ්ණනා

คำพรรณนาคาถาว่า "ขีณํ"

15. එවං භගවා පරියත්තිධම්මඤ්ච නවලොකුත්තරධම්මඤ්ච නිස්සාය ද්වීහි ගාථාහි බුද්ධාධිට්ඨානං සච්චං වත්වා ඉදානි යෙ තං පරියත්තිධම්මං අස්සොසුං, සුතානුසාරෙන [Pg.163] ච පටිපජ්ජිත්වා නවප්පකාරම්පි ලොකුත්තරධම්මං අධිගමිංසු, තෙසං අනුපාදිසෙසනිබ්බානපත්තිගුණං නිස්සාය පුන සඞ්ඝාධිට්ඨානං සච්චං වත්තුමාරද්ධො ‘‘ඛීණං පුරාණ’’න්ති. තත්ථ ඛීණන්ති සමුච්ඡින්නං. පුරාණන්ති පුරාතනං. නවන්ති සම්පති වත්තමානං. නත්ථි සම්භවන්ති අවිජ්ජමානපාතුභාවං. විරත්තචිත්තාති වීතරාගචිත්තා. ආයතිකෙ භවස්මින්ති අනාගතමද්ධානං පුනබ්භවෙ. තෙති යෙසං ඛීණං පුරාණං නවං නත්ථි සම්භවං, යෙ ච ආයතිකෙ භවස්මිං විරත්තචිත්තා, තෙ ඛීණාසවා භික්ඛූ. ඛීණබීජාති උච්ඡින්නබීජා. අවිරූළ්හිඡන්දාති විරූළ්හිඡන්දවිරහිතා. නිබ්බන්තීති විජ්ඣායන්ති. ධීරාති ධිතිසම්පන්නා. යථායං පදීපොති අයං පදීපො විය.

๑๕. พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสสัจจะอันมีพระพุทธเจ้าเป็นที่ตั้ง ด้วยคาถาสองคาถา โดยอาศัยปริยัติธรรมและนวโลกุตรธรรมอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ชนเหล่าใดได้ฟังปริยัติธรรมนั้นแล้ว และได้ปฏิบัติตามที่ได้ฟัง บรรลุโลกุตรธรรมแม้ ๙ ประการแล้ว พระองค์ทรงอาศัยคุณคือการบรรลุอนุปาทิเสสนิพพานของชนเหล่านั้น จึงทรงเริ่มเพื่อจะตรัสสัจจะอันมีพระสงฆ์เป็นที่ตั้งอีก ด้วยคาถาว่า "ขีณํ ปุราณํ" เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า ขีณํ คือ ตัดขาดได้โดยสิ้นเชิง บทว่า ปุราณํ คือ ของเก่า บทว่า นวํ คือ ที่เป็นไปในปัจจุบัน บทว่า นตฺถิ สมฺภวํ คือ การไม่ปรากฏขึ้น บทว่า วิรตฺตจิตฺตา คือ มีจิตปราศจากราคะ บทว่า อายติเก ภวสฺมึ คือ ในภพใหม่ในกาลอนาคต บทว่า เต คือ พระขีณาสพภิกษุทั้งหลายเหล่าใดมีกรรมเก่าสิ้นแล้ว กรรมใหม่ที่จะให้เกิดอีกไม่มี และเหล่าใดมีจิตคลายกำหนัดในภพต่อไป บทว่า ขีณพีชา คือ มีพืชถูกตัดขาดแล้ว บทว่า อวิรูฬฺหิฉนฺทา คือ ปราศจากฉันทะที่จะงอกขึ้นอีก บทว่า นิพฺพนฺติ คือ ย่อมดับ บทว่า ธีรา คือ ผู้สมบูรณ์ด้วยปัญญา บทว่า ยถายํ ปทีโป คือ เปรียบเหมือนประทีปดวงนี้

කිං වුත්තං හොති? යං තං සත්තානං උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධම්පි පුරාණං අතීතකාලිකං කම්මං තණ්හාසිනෙහස්ස අප්පහීනත්තා පටිසන්ධිආහරණසමත්ථතාය අඛීණංයෙව හොති, තං පුරාණං කම්මං යෙසං අරහත්තමග්ගෙන තණ්හාසිනෙහස්ස සොසිතත්තා අග්ගිනා දඩ්ඪබීජමිව ආයතිං විපාකදානාසමත්ථතාය ඛීණං. යඤ්ච නෙසං බුද්ධපූජාදිවසෙන ඉදානි පවත්තමානං කම්මං නවන්ති වුච්චති, තඤ්ච තණ්හාපහානෙනෙව ඡින්නමූලපාදපපුප්ඵමිව ආයතිං ඵලදානාසමත්ථතාය යෙසං නත්ථි සම්භවං, යෙ ච තණ්හාපහානෙනෙව ආයතිකෙ භවස්මිං විරත්තචිත්තා, තෙ ඛීණාසවා භික්ඛූ ‘‘කම්මං ඛෙත්තං විඤ්ඤාණං බීජ’’න්ති (අ. නි. 3.77) එත්ථ වුත්තස්ස පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස කම්මක්ඛයෙනෙව ඛීණත්තා ඛීණබීජා. යොපි පුබ්බෙ පුනබ්භවසඞ්ඛාතාය විරූළ්හියා ඡන්දො අහොසි. තස්සපි සමුදයප්පහානෙනෙව පහීනත්තා පුබ්බෙ විය චුතිකාලෙ අසම්භවෙන අවිරූළ්හිඡන්දා ධිතිසම්පන්නත්තා ධීරා චරිමවිඤ්ඤාණනිරොධෙන යථායං පදීපො නිබ්බුතො, එවං නිබ්බන්ති, පුන ‘‘රූපිනො වා අරූපිනො වා’’ති එවමාදිං පඤ්ඤත්තිපථං අච්චෙන්තීති. තස්මිං කිර සමයෙ නගරදෙවතානං පූජනත්ථාය ජාලිතෙසු පදීපෙසු එකො පදීපො විජ්ඣායි, තං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යථායං පදීපො’’ති.

ความว่าอย่างไร? คือ กรรมเก่าในอดีตกาลของสัตว์ทั้งหลายใด ที่เกิดขึ้นแล้วดับไปแล้วก็ดี แต่เพราะยังละยางเหนียวคือตัณหาไม่ได้ จึงยังไม่สิ้นไปโดยแท้ เพราะสามารถนำมาซึ่งปฏิสนธิได้ กรรมเก่านั้นของพระอรหันต์เหล่าใด สิ้นไปแล้ว เพราะไม่สามารถให้ผลในอนาคตได้ เปรียบเหมือนพืชที่ถูกไฟไหม้ เพราะยางเหนียวคือตัณหาถูกอรหัตตมรรคทำให้อบแห้งแล้ว และกรรมใดของพระอรหันต์เหล่านั้นที่กำลังเป็นไปในบัดนี้ ด้วยอำนาจแห่งการบูชาพระพุทธเจ้าเป็นต้น เรียกว่า กรรมใหม่ กรรมแม้นั้นของพระอรหันต์เหล่าใด ไม่มีการเกิดอีก เพราะไม่สามารถให้ผลในอนาคตได้ เปรียบเหมือนดอกไม้ของต้นไม้ที่ถูกตัดรากแล้ว เพราะละตัณหาได้นั่นเทียว และพระอรหันต์เหล่าใดมีจิตคลายกำหนัดในภพต่อไป เพราะละตัณหาได้นั่นเทียว พระขีณาสพภิกษุเหล่านั้น ชื่อว่ามีพืชสิ้นแล้ว เพราะปฏิสนธิวิญญาณที่กล่าวไว้ในพระบาลีว่า "กรรมเป็นนา วิญญาณเป็นพืช" สิ้นไปเพราะความสิ้นไปแห่งกรรมนั่นเทียว แม้ฉันทะใดในการงอกขึ้นอีกอันชื่อว่าภพใหม่ ได้มีแล้วในกาลก่อน แม้ฉันทะนั้นก็ถูกละได้แล้ว เพราะละสมุทัยได้นั่นเทียว จึงชื่อว่ามีฉันทะไม่งอกขึ้นอีก เพราะไม่มีการเกิดอีกในเวลาจุติเหมือนในกาลก่อน ชื่อว่าธีระ เพราะสมบูรณ์ด้วยปัญญา ย่อมดับเหมือนประทีปดวงนี้ดับไป เพราะความดับแห่งจริมวิญญาณ ย่อมล่วงเลยทางแห่งบัญญัติมีอาทิว่า "เป็นผู้มีรูป หรือไม่มีรูป" อีก ได้ยินว่า ในสมัยนั้น ประทีปดวงหนึ่งในบรรดาประทีปทั้งหลายที่จุดไว้เพื่อบูชานครเทวดาได้ดับไป พระองค์เมื่อจะทรงแสดงความนั้น จึงตรัสว่า "ยถายํ ปทีโป"

එවං භගවා යෙ තං පුරිමාහි ද්වීහි ගාථාහි වුත්තං පරියත්තිධම්මං අස්සොසුං, සුතානුසාරෙන ච පටිපජ්ජිත්වා නවප්පකාරම්පි ලොකුත්තරධම්මං අධිගමිංසු, තෙසං අනුපාදිසෙසනිබ්බානපත්තිගුණං වත්වා ඉදානි තමෙව ගුණං නිස්සාය සඞ්ඝාධිට්ඨානං සච්චවචනං පයුඤ්ජන්තො දෙසනං සමාපෙසි ‘‘ඉදම්පි සඞ්ඝෙ’’ති. තස්සත්ථො [Pg.164] පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. කෙවලං පන ඉදම්පි යථාවුත්තෙන පකාරෙන ඛීණාසවභික්ඛූනං නිබ්බානසඞ්ඛාතං සඞ්ඝෙ රතනං පණීතන්ති එවං යොජෙතබ්බං. ඉමිස්සාපි ගාථාය ආණා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු අමනුස්සෙහි පටිග්ගහිතාති.

พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสคุณคือการบรรลุอนุปาทิเสสนิพพานของชนทั้งหลาย ผู้ได้ฟังปริยัติธรรมที่ตรัสไว้ด้วยคาถาสองคาถาก่อนแล้ว และปฏิบัติตามที่ได้ฟัง บรรลุโลกุตรธรรมแม้ ๙ ประการแล้ว บัดนี้ ทรงอาศัยคุณนั้นนั่นเทียว ทรงประกาศสัจจวาจาอันมีพระสงฆ์เป็นที่ตั้ง ทรงจบพระธรรมเทศนาด้วยคาถาว่า "อิทมฺปิ สงฺเฆ" อรรถแห่งคาถานั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในก่อนนั่นเทียว แต่พึงประกอบความเพียงเท่านี้ว่า แม้รัตนะนี้คือพระนิพพานของพระขีณาสพภิกษุทั้งหลายโดยประการที่กล่าวแล้ว เป็นรัตนะอันประณีตในพระสงฆ์ อานุภาพแห่งคาถานี้แม้นี้ เหล่าอมนุษย์ในแสนโกฏิจักรวาลก็ได้รับไว้แล้ว

දෙසනාපරියොසානෙ රාජකුලස්ස සොත්ථි අහොසි, සබ්බූපද්දවා වූපසමිංසු, චතුරාසීතියා පාණසහස්සානං ධම්මාභිසමයො අහොසි.

ในกาลจบเทศนา ความสวัสดีได้มีแก่ราชตระกูล อุปัทวะทั้งปวงสงบระงับไป ธรรมาภิสมัยได้มีแก่สัตว์แปดหมื่นสี่พัน

යානීධාතිගාථාත්තයවණ්ණනා

อรรถกถาคาถา ๓ คาถา มีคำขึ้นต้นว่า ยานีธ

16. අථ සක්කො දෙවානමින්දො ‘‘භගවතා රතනත්තයගුණං නිස්සාය සච්චවචනං පයුඤ්ජමානෙන නාගරස්ස සොත්ථි කතා, මයාපි නාගරස්ස සොත්ථිත්ථං රතනත්තයගුණං නිස්සාය කිඤ්චි වත්තබ්බ’’න්ති චින්තෙත්වා අවසානෙ ගාථාත්තයං අභාසි ‘‘යානීධ භූතානී’’ති තත්ථ යස්මා බුද්ධො යථා ලොකහිතත්ථාය උස්සුක්කං ආපන්නෙහි ආගන්තබ්බං, තථා ආගතතො යථා ච තෙහි ගන්තබ්බං, තථා ගතතො යථා ච තෙහි ආජානිතබ්බං, තථා ආජානනතො, යථා ච ජානිතබ්බං, තථා ජානනතො, යඤ්ච තථෙව හොති, තස්ස ගදනතො ච ‘‘තථාගතො’’ති වුච්චති. යස්මා ච සො දෙවමනුස්සෙහි පුප්ඵගන්ධාදිනා බහි නිබ්බත්තෙන උපකාරකෙන, ධම්මානුධම්මපටිපත්තාදිනා ච අත්තනි නිබ්බත්තෙන අතිවිය පූජිතො, තස්මා සක්කො දෙවානමින්දො සබ්බං දෙවපරිසං අත්තනා සද්ධිං සම්පිණ්ඩෙත්වා ආහ ‘‘තථාගතං දෙවමනුස්සපූජිතං, බුද්ධං නමස්සාම සුවත්ථි හොතූ’’ති.

๑๖. ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพทรงดำริว่า "พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยคุณแห่งพระรัตนตรัย ประกาศสัจจวาจา ได้ทรงกระทำความสวัสดีแก่ชาวเมืองแล้ว แม้เราก็ควรกล่าวอะไรสักอย่างเพื่อความสวัสดีแก่ชาวเมือง โดยอาศัยคุณแห่งพระรัตนตรัย" แล้วได้ตรัสคาถา ๓ คาถาในตอนท้ายว่า "ยานีธ ภูตานิ" เป็นต้น ในบทเหล่านั้น เพราะเหตุที่พระพุทธเจ้า ชื่อว่า "ตถาคต" เพราะเสด็จมาแล้วอย่างนั้น คืออย่างที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้ทรงขวนขวายเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่โลกพึงเสด็จมา, เพราะเสด็จไปแล้วอย่างนั้น คืออย่างที่พระพุทธเจ้าเหล่านั้นพึงเสด็จไป, เพราะทรงรู้แจ้งอย่างนั้น คืออย่างที่พระพุทธเจ้าเหล่านั้นพึงทรงรู้แจ้ง, เพราะทรงรู้อย่างนั้น คืออย่างที่พึงรู้, และเพราะตรัสสิ่งที่เป็นจริงอย่างนั้น และเพราะเหตุที่พระองค์เป็นที่บูชาอย่างยิ่งของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ด้วยเครื่องสักการะภายนอกมีดอกไม้และของหอมเป็นต้น และด้วยธรรมานุธรรมปฏิบัติอันเป็นเครื่องสักการะภายในตน เพราะเหตุนั้น ท้าวสักกะจอมเทพจึงทรงรวบรวมเทวบริษัททั้งหมดพร้อมกับพระองค์แล้ว ตรัสว่า "เราทั้งหลายขอนอบน้อมพระพุทธเจ้าผู้เป็นตถาคต ผู้ที่เทวดาและมนุษย์บูชาแล้ว ขอความสวัสดีจงมี"

17. යස්මා පන ධම්මෙ මග්ගධම්මො යථා යුගනද්ධසමථවිපස්සනාබලෙන ගන්තබ්බං කිලෙසපක්ඛං සමුච්ඡින්දන්තෙන, තථා ගතොති තථාගතො. නිබ්බානධම්මොපි යථා ගතො පඤ්ඤාය පටිවිද්ධො සබ්බදුක්ඛප්පටිවිඝාතාය සම්පජ්ජති, බුද්ධාදීහි තථා අවගතො, තස්මා ‘‘තථාගතො’’ත්වෙව වුච්චති. යස්මා ච සඞ්ඝොපි යථා අත්තහිතාය පටිපන්නෙහි ගන්තබ්බං තෙන තෙන මග්ගෙන, තථා ගතොති ‘‘තථාගතො’’ත්වෙව වුච්චති. තස්මා අවසෙසගාථාද්වයෙපි තථාගතං ධම්මං නමස්සාම සුවත්ථි හොතු, තථාගතං සඞ්ඝං නමස්සාම සුවත්ථි හොතූති වුත්තං. සෙසං වුත්තනයමෙවාති.

๑๗. อีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุที่ในบรรดาธรรมทั้งหลาย มรรคธรรม ชื่อว่า ตถาคต เพราะดำเนินไปแล้วอย่างนั้น คือดำเนินไปโดยตัดฝ่ายกิเลสที่พึงดำเนินไปด้วยกำลังแห่งสมถะและวิปัสสนาอันเป็นคู่กัน แม้นิพพานธรรม ก็ชื่อว่า ตถาคต นั่นเทียว เพราะเป็นธรรมที่ดำเนินไปแล้วอย่างนั้น คือเป็นธรรมที่ถูกแทงตลอดด้วยปัญญา ย่อมสำเร็จเพื่อกำจัดทุกข์ทั้งปวง เป็นธรรมที่พระพุทธเจ้าเป็นต้นทรงทราบแล้วอย่างนั้น และเพราะเหตุที่แม้พระสงฆ์ ก็ชื่อว่า ตถาคต นั่นเทียว เพราะดำเนินไปแล้วอย่างนั้น คือดำเนินไปโดยมรรคนั้นๆ ตามที่ผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนพึงดำเนินไป เพราะเหตุนั้น ในคาถาที่เหลืออีกสองคาถา จึงกล่าวว่า "เราทั้งหลายขอนอบน้อมพระธรรมอันเป็นตถาคต ขอความสวัสดีจงมี, เราทั้งหลายขอนอบน้อมพระสงฆ์อันเป็นตถาคต ขอความสวัสดีจงมี" ส่วนที่เหลือ ก็มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

එවං [Pg.165] සක්කො දෙවානමින්දො ඉමං ගාථාත්තයං භාසිත්වා භගවන්තං පදක්ඛිණං කත්වා දෙවපුරමෙව ගතො සද්ධිං දෙවපරිසාය. භගවා පන තදෙව රතනසුත්තං දුතියදිවසෙපි දෙසෙසි, පුන චතුරාසීතියා පාණසහස්සානං ධම්මාභිසමයො අහොසි, එවං යාව සත්තමදිවසං දෙසෙසි, දිවසෙ දිවසෙ තථෙව ධම්මාභිසමයො අහොසි. භගවා අඩ්ඪමාසමෙව වෙසාලියං විහරිත්වා රාජූනං ‘‘ගච්ඡාමා’’ති පටිවෙදෙසි. තතො රාජානො දිගුණෙන සක්කාරෙන පුන තීහි දිවසෙහි භගවන්තං ගඞ්ගාතීරං නයිංසු. ගඞ්ගාය නිබ්බත්තා නාගරාජානො චින්තෙසුං ‘‘මනුස්සා තථාගතස්ස සක්කාරං කරොන්ති, මයං කිං න කරිස්සාමා’’ති සුවණ්ණරජතමණිමයා නාවායො මාපෙත්වා සුවණ්ණරජතමණිමයෙ එව පල්ලඞ්කෙ පඤ්ඤපෙත්වා පඤ්චවණ්ණපදුමසඤ්ඡන්නං උදකං කරිත්වා ‘‘අම්හාකං අනුග්ගහං කරොථා’’ති භගවන්තං යාචිංසු. භගවා අධිවාසෙත්වා රතනනාවමාරූළ්හො, පඤ්ච ච භික්ඛුසතානි පඤ්චසතං නාවායො අභිරූළ්හා. නාගරාජානො භගවන්තං සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන නාගභවනං පවෙසෙසුං. තත්‍ර සුදං භගවා සබ්බරත්තිං නාගපරිසාය ධම්මං දෙසෙසි. දුතියදිවසෙ දිබ්බෙහි ඛාදනීයභොජනීයෙහි මහාදානං අකංසු, භගවා අනුමොදිත්වා නාගභවනා නික්ඛමි.

ท้าวสักกะจอมเทพ ครั้นตรัสคาถา ๓ บทนี้แล้ว ทรงกระทำประทักษิณพระผู้มีพระภาค เสด็จไปยังเทวโลกพร้อมด้วยเทวบริษัท. ฝ่ายพระผู้มีพระภาคทรงแสดงรัตนสูตรนั้นนั่นแลแม้ในวันที่สองอีก สัตว์ ๘๔,๐๐๐ ได้บรรลุธรรมอีก พระองค์ทรงแสดงอย่างนี้ตลอด ๗ วัน ในแต่ละวันๆ ก็ได้มีการบรรลุธรรมเช่นนั้นเหมือนกัน. พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในกรุงเวสาลีตลอดกึ่งเดือนแล้ว ได้ทรงแจ้งแก่พระราชาทั้งหลายว่า "เราทั้งหลายจักไป". ลำดับนั้น พระราชาทั้งหลายได้ทรงนำเสด็จพระผู้มีพระภาคไปยังฝั่งแม่น้ำคงคาด้วยสักการะเป็นทวีคูณอีกในเวลา ๓ วัน. พญานาคทั้งหลายที่เกิดในแม่น้ำคงคาคิดกันว่า "พวกมนุษย์กระทำสักการะแด่พระตถาคต พวกเราจะไม่กระทำอะไรบ้างหรือ" ดังนี้แล้ว จึงเนรมิตเรือที่ทำด้วยทอง เงิน และแก้วมณี ปูลาดบัลลังก์ที่ทำด้วยทอง เงิน และแก้วมณีเช่นกัน ทำให้พื้นน้ำปกคลุมด้วยดอกบัว ๕ สี แล้วได้ทูลวิงวอนพระผู้มีพระภาคว่า "ขอพระองค์โปรดทรงอนุเคราะห์แก่พวกข้าพระองค์ด้วยเถิด". พระผู้มีพระภาคทรงรับแล้วเสด็จขึ้นสู่เรือแก้ว และภิกษุ ๕๐๐ รูปก็ได้ขึ้นสู่เรือ ๕๐๐ ลำ. พญานาคทั้งหลายได้เชิญเสด็จพระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์เข้าไปสู่นาคพิภพ. ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงธรรมแก่บริษัทนาคตลอดทั้งคืน. ในวันที่สอง พวกนาคได้ถวายมหาทานด้วยของเคี้ยวของฉันอันเป็นทิพย์ พระผู้มีพระภาคทรงอนุโมทนาแล้วเสด็จออกจากนาคพิภพ.

භූමට්ඨා දෙවා ‘‘මනුස්සා ච නාගා ච තථාගතස්ස සක්කාරං කරොන්ති, මයං කිං න කරිස්සාමා’’ති චින්තෙත්වා වනප්පගුම්බරුක්ඛපබ්බතාදීසු ඡත්තාතිඡත්තානි උක්ඛිපිංසු. එතෙනෙව උපායෙන යාව අකනිට්ඨබ්‍රහ්මභවනං, තාව මහාසක්කාරවිසෙසො නිබ්බත්ති. බිම්බිසාරොපි ලිච්ඡවීහි ආගතකාලෙ කතසක්කාරතො දිගුණමකාසි. පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව පඤ්චහි දිවසෙහි භගවන්තං රාජගහං ආනෙසි.

เหล่าภุมมเทวดาคิดกันว่า "ทั้งพวกมนุษย์และพวกนาคต่างก็กระทำสักการะแด่พระตถาคต พวกเราจะไม่กระทำอะไรบ้างหรือ" ดังนี้แล้ว จึงได้กั้นฉัตรซ้อนฉัตรในป่าโปร่ง พุ่มไม้ ต้นไม้ และภูเขาเป็นต้น. ด้วยอุบายนี้เอง สักการะอันยิ่งใหญ่พิเศษได้บังเกิดขึ้นตลอดไปจนถึงอกนิฏฐพรหมโลก. แม้พระเจ้าพิมพิสารก็ได้ทรงกระทำสักการะเป็นทวีคูณกว่าสักการะที่พวกเจ้าลิจฉวีได้ทรงกระทำไว้ในคราวเสด็จมา. พระองค์ได้ทรงนำเสด็จพระผู้มีพระภาคไปยังกรุงราชคฤห์โดยใช้เวลา ๕ วันตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในก่อน.

රාජගහමනුප්පත්තෙ භගවති පච්ඡාභත්තං මණ්ඩලමාළෙ සන්නිපතිතානං භික්ඛූනං අයමන්තරකථා උදපාදි ‘‘අහො බුද්ධස්ස භගවතො ආනුභාවො, යං උද්දිස්ස ගඞ්ගාය ඔරතො ච පාරතො ච අට්ඨයොජනො භූමිභාගො නින්නඤ්ච ථලඤ්ච සමං කත්වා වාලුකාය ඔකිරිත්වා පුප්ඵෙහි සඤ්ඡන්නො, යොජනප්පමාණං ගඞ්ගාය උදකං නානාවණ්ණෙහි පදුමෙහි සඤ්ඡන්නං, යාව අකනිට්ඨභවනං, තාව ඡත්තාතිඡත්තානි උස්සිතානී’’ති. භගවා තං පවත්තිං ඤත්වා ගන්ධකුටිතො නික්ඛමිත්වා තඞ්ඛණානුරූපෙන පාටිහාරියෙන ගන්ත්වා මණ්ඩලමාළෙ පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසීදි. නිසජ්ජ ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති. භික්ඛූ සබ්බං [Pg.166] ආරොචෙසුං භගවා එතදවොච – ‘‘න, භික්ඛවෙ, අයං පූජාවිසෙසො මය්හං බුද්ධානුභාවෙන නිබ්බත්තො, න නාගදෙවබ්‍රහ්මානුභාවෙන, අපිච ඛො පුබ්බෙ අප්පමත්තකපරිච්චාගානුභාවෙන නිබ්බත්තො’’ති. භික්ඛූ ආහංසු ‘‘න මයං, භන්තෙ, තං අප්පමත්තකං පරිච්චාගං ජානාම, සාධු නො භගවා තථා කථෙතු, යථා මයං තං ජානෙය්‍යාමා’’ති.

เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จถึงกรุงราชคฤห์แล้ว ในเวลาปัจฉาภัต อันตรกถา (เรื่องที่เกิดขึ้นในระหว่าง) นี้ได้เกิดขึ้นแก่ภิกษุทั้งหลายผู้ประชุมกันในมณฑลมาลย์ว่า "โอ อานุภาพของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคหนอ ที่แผ่นดินระยะทาง ๘ โยชน์ทั้งฝั่งในและฝั่งนอกแห่งแม่น้ำคงคา ที่เขาทั้งหลายมุ่งหมายถึงพระองค์ ได้ถูกทำให้ราบเรียบทั้งที่ลุ่มและที่ดอน โรยด้วยทราย ปกคลุมด้วยดอกไม้, น้ำในแม่น้ำคงคาประมาณ ๑ โยชน์ ก็ปกคลุมด้วยดอกบัวนานาชนิด, ฉัตรซ้อนฉัตรถูกกั้นไว้ตลอดไปจนถึงอกนิฏฐภพ". พระผู้มีพระภาคทรงทราบเรื่องนั้นแล้ว เสด็จออกจากพระคันธกุฎี เสด็จไปด้วยปาฏิหาริย์อันสมควรแก่ขณะนั้น ประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่ปูลาดไว้ในมณฑลมาลย์. ครั้นประทับนั่งแล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสถามภิกษุทั้งหลายว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บัดนี้ พวกเธอนั่งประชุมกันด้วยเรื่องอะไรหนอ". ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลเรื่องทั้งหมด. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การบูชาอันพิเศษนี้มิได้เกิดขึ้นด้วยพุทธานุภาพของเรา มิได้เกิดขึ้นด้วยอานุภาพของนาค เทวดา หรือพรหม แต่ทว่าเกิดขึ้นด้วยอานุภาพแห่งการบริจาคเพียงเล็กน้อยในกาลก่อน". ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์ไม่ทราบถึงการบริจาคเพียงเล็กน้อยนั้น ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดตรัสเล่าเรื่องนั้นตามที่พวกข้าพระองค์จะพึงทราบได้ด้วยเถิด".

භගවා ආහ – භූතපුබ්බං, භික්ඛවෙ, තක්කසිලායං සඞ්ඛො නාම බ්‍රාහ්මණො අහොසි. තස්ස පුත්තො සුසීමො නාම මාණවො සොළසවස්සුද්දෙසිකො වයෙන. සො එකදිවසං පිතරං උපසඞ්කමිත්වා අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. අථ තං පිතා ආහ ‘‘කිං, තාත, සුසීමා’’ති? සො ආහ ‘‘ඉච්ඡාමහං, තාත, බාරාණසිං ගන්ත්වා සිප්පං උග්ගහෙතු’’න්ති. ‘‘තෙන හි, තාත, සුසීම, අසුකො නාම බ්‍රාහ්මණො මම සහායකො, තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා උග්ගණ්හාහී’’ති කහාපණසහස්සං අදාසි. සො තං ගහෙත්වා මාතාපිතරො අභිවාදෙත්වා අනුපුබ්බෙන බාරාණසිං ගන්ත්වා උපචාරයුත්තෙන විධිනා ආචරියං උපසඞ්කමිත්වා අභිවාදෙත්වා අත්තානං නිවෙදෙසි. ආචරියො ‘‘මම සහායකස්ස පුත්තො’’ති මාණවං සම්පටිච්ඡිත්වා සබ්බං පාහුනෙය්‍යවත්තමකාසි. සො අද්ධානකිලමථං විනොදෙත්වා තං කහාපණසහස්සං ආචරියස්ස පාදමූලෙ ඨපෙත්වා සිප්පං උග්ගහෙතුං ඔකාසං යාචි. ආචරියො ඔකාසං කත්වා උග්ගණ්හාපෙසි.

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว ในกรุงตักกสิลา ได้มีพราหมณ์ชื่อว่าสังขะ. บุตรของเขาชื่อสุสิมมาณพ มีอายุราว ๑๖ ปี. วันหนึ่ง เขาเข้าไปหาบิดา ไหว้แล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. ลำดับนั้น บิดาได้กล่าวกับเขาว่า "อะไรหรือ พ่อสุสิมะ?". เขากล่าวว่า "ข้าแต่พ่อ ข้าพเจ้าปรารถนาจะไปกรุงพาราณสีเพื่อเรียนศิลปะ". "ถ้าเช่นนั้น พ่อสุสิมะ พราหมณ์ชื่อโน้นเป็นสหายของพ่อ เจ้าจงไปเรียนในสำนักของเขาเถิด" ดังนี้แล้ว ได้ให้เงินหนึ่งพันกหาปณะ. เขารับเงินนั้นแล้ว ไหว้มารดาบิดา เดินทางไปโดยลำดับจนถึงกรุงพาราณสี เข้าไปหาอาจารย์ด้วยวิธีอันประกอบด้วยอุปจาร ไหว้แล้ว ได้มอบตัว. อาจารย์คิดว่า "เป็นบุตรของสหายเรา" ดังนี้แล้ว จึงรับมาณพนั้นไว้ ได้กระทำปาหุเนยยวัตร (ข้อปฏิบัติสำหรับแขก) ทั้งปวง. เขาครั้นบรรเทาความเหน็ดเหนื่อยจากการเดินทางไกลแล้ว ได้วางเงินหนึ่งพันกหาปณะนั้นไว้ที่ใกล้เท้าของอาจารย์ แล้วขอโอกาสเพื่อเรียนศิลปะ. อาจารย์ได้ให้โอกาสแล้ว ให้เขาเรียน.

සො ලහුඤ්ච ගණ්හන්තො, බහුඤ්ච ගණ්හන්තො, ගහිතගහිතඤ්ච සුවණ්ණභාජනෙ පක්ඛිත්තතෙලමිව අවිනස්සමානං ධාරෙන්තො, ද්වාදසවස්සිකං සිප්පං කතිපයමාසෙනෙව පරියොසාපෙසි. සො සජ්ඣායං කරොන්තො ආදිමජ්ඣංයෙව පස්සති, නො පරියොසානං. අථ ආචරියං උපසඞ්කමිත්වා ආහ ‘‘ඉමස්ස සිප්පස්ස ආදිමජ්ඣමෙව පස්සාමි, නො පරියොසාන’’න්ති. ආචරියො ආහ ‘‘අහම්පි, තාත, එවමෙවා’’ති. අථ කො, ආචරිය, ඉමස්ස සිප්පස්ස පරියොසානං ජානාතීති? ඉසිපතනෙ, තාත, ඉසයො අත්ථි, තෙ ජානෙය්‍යුන්ති. තෙ උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡාමි, ආචරියාති? පුච්ඡ, තාත, යථාසුඛන්ති. සො ඉසිපතනං ගන්ත්වා පච්චෙකබුද්ධෙ උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡි ‘‘අපි, භන්තෙ, පරියොසානං ජානාථා’’ති? ආම, ආවුසො, ජානාමාති. තං මම්පි සික්ඛාපෙථාති. තෙන හාවුසො, පබ්බජාහි, න සක්කා අපබ්බජිතෙන සික්ඛාපෙතුන්ති. සාධු, භන්තෙ, පබ්බාජෙථ වා මං, යං වා ඉච්ඡථ, තං කත්වා පරියොසානං [Pg.167] ජානාපෙථාති. තෙ තං පබ්බාජෙත්වා කම්මට්ඨානෙ නියොජෙතුං අසමත්ථා ‘‘එවං තෙ නිවාසෙතබ්බං, එවං පාරුපිතබ්බ’’න්තිආදිනා නයෙන ආභිසමාචාරිකං සික්ඛාපෙසුං. සො තත්ථ සික්ඛන්තො උපනිස්සයසම්පන්නත්තා න චිරෙනෙව පච්චෙකබොධිං අභිසම්බුජ්ඣි. සකලබාරාණසියං ‘‘සුසීමපච්චෙකබුද්ධො’’ති පාකටො අහොසි ලාභග්ගයසග්ගප්පත්තො සම්පන්නපරිවාරො. සො අප්පායුකසංවත්තනිකස්ස කම්මස්ස කතත්තා න චිරෙනෙව පරිනිබ්බායි. තස්ස පච්චෙකබුද්ධා ච මහාජනකායො ච සරීරකිච්චං කත්වා ධාතුයො ගහෙත්වා නගරද්වාරෙ ථූපං පතිට්ඨාපෙසුං.

สุสีมมาณพนั้นเรียนได้เร็วและเรียนได้มาก ทั้งทรงจำสิ่งที่เรียนแล้วๆ ไม่ให้เสื่อมสูญไป ดุจน้ำมันที่ใส่ไว้ในภาชนะทองคำ จึงเรียนจบศิลปะที่ต้องใช้เวลาเรียนถึง ๑๒ ปีได้ด้วยเวลาเพียง ๒-๓ เดือน. เขาเมื่อทำการสาธยาย ย่อมเห็นแต่เบื้องต้นและท่ามกลางเท่านั้น ไม่เห็นที่สุด. ลำดับนั้น เขาจึงเข้าไปหาอาจารย์แล้วกล่าวว่า “ข้าพเจ้าเห็นแต่เบื้องต้นและท่ามกลางของศิลปะนี้ ไม่เห็นที่สุด”. อาจารย์กล่าวว่า “พ่อคุณ แม้เราก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน”. ลำดับนั้น (เขาจึงถามว่า) “ท่านอาจารย์ แล้วใครเล่าหนอ รู้ที่สุดของศิลปะนี้”. (อาจารย์ตอบว่า) “พ่อคุณ ที่ป่าอิสิปตนะ มีพระฤาษีอยู่ ท่านเหล่านั้นพึงจะรู้”. (เขาถามว่า) “ท่านอาจารย์ ข้าพเจ้าจะเข้าไปหาท่านเหล่านั้นแล้วถามดูได้ไหม”. (อาจารย์ตอบว่า) “พ่อคุณ จงถามเถิด ตามความพอใจ”. เขาจึงไปยังป่าอิสิปตนะ เข้าไปหาพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายแล้วทูลถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านทั้งหลายย่อมรู้ที่สุด (ของศิลปะนี้) หรือ”. (พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายตรัสว่า) “เออ อาวุโส เรารู้”. (เขาจึงกล่าวว่า) “ถ้าเช่นนั้น ขอท่านทั้งหลายโปรดสอนแก่ข้าพเจ้าด้วย”. (พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายตรัสว่า) “ถ้าอย่างนั้น อาวุโส ท่านจงบวชเถิด เราไม่สามารถจะสอนแก่ผู้ที่ไม่ได้บวชได้”. (เขาจึงกล่าวว่า) “ดีละ ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายจงให้ข้าพเจ้าบวช หรือจะปรารถนาสิ่งใด ก็ขอจงทำสิ่งนั้นแล้วโปรดให้ข้าพเจ้ารู้ที่สุด (ของศิลปะ) เถิด”. ท่านเหล่านั้นให้เขาบวชแล้ว แต่ไม่สามารถจะแนะนำในกรรมฐานได้ จึงได้สอนอาภิสมาจาริกวัตร (ข้อปฏิบัติเบื้องต้น) ด้วยนัยเป็นต้นว่า “ท่านพึงนุ่งอย่างนี้ พึงห่มอย่างนี้”. เขาเมื่อศึกษาอยู่ในที่นั้น เพราะเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยอุปนิสัย จึงได้ตรัสรู้ปัจเจกโพธิญาณในเวลาไม่นานนัก. ท่านได้ปรากฏชื่อทั่วกรุงพาราณสีว่า “พระสุสีมปัจเจกพุทธเจ้า” เป็นผู้ถึงยอดแห่งลาภและยศ มีบริวารพรั่งพร้อม. ท่านได้ปรินิพพานในเวลาไม่นานนัก เพราะได้ทำกรรมอันเป็นเหตุให้มีอายุสั้น. พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายและมหาชนได้ทำสรีรกิจของท่านแล้ว อัญเชิญพระธาตุไปประดิษฐานสถูปไว้ที่ประตูเมือง.

අථ ඛො සඞ්ඛො බ්‍රාහ්මණො ‘‘පුත්තො මෙ චිරගතො, න චස්ස පවත්තිං ජානාමී’’ති පුත්තං දට්ඨුකාමො තක්කසිලාය නික්ඛමිත්වා අනුපුබ්බෙන බාරාණසිං ගන්ත්වා මහාජනකායං සන්නිපතිතං දිස්වා ‘‘අද්ධා බහූසු එකොපි මෙ පුත්තස්ස පවත්තිං ජානිස්සතී’’ති චින්තෙන්තො උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡි ‘‘සුසීමො නාම මාණවො ඉධ ආගතො අත්ථි, අපි නු තස්ස පවත්තිං ජානාථා’’ති? තෙ ‘‘ආම, බ්‍රාහ්මණ, ජානාම, ඉමස්මිං නගරෙ බ්‍රාහ්මණස්ස සන්තිකෙ තිණ්ණං වෙදානං පාරගූ හුත්වා පච්චෙකබුද්ධානං සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා පච්චෙකබුද්ධො හුත්වා අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායි, අයමස්ස ථූපො පතිට්ඨාපිතො’’ති ආහංසු. සො භූමිං හත්ථෙන පහරිත්වා රොදිත්වා ච පරිදෙවිත්වා ච තං චෙතියඞ්ගණං ගන්ත්වා තිණානි උද්ධරිත්වා උත්තරසාටකෙන වාලුකං ආනෙත්වා පච්චෙකබුද්ධචෙතියඞ්ගණෙ ඔකිරිත්වා කමණ්ඩලුතො උදකෙන සමන්තතො භූමිං පරිප්ඵොසිත්වා වනපුප්ඵෙහි පූජං කත්වා උත්තරසාටකෙන පටාකං ආරොපෙත්වා ථූපස්ස උපරි අත්තනො ඡත්තං බන්ධිත්වා පක්කාමීති.

ครั้งนั้นแล สังขพราหมณ์คิดว่า “บุตรของเราจากไปนานแล้ว เรายังไม่รู้ข่าวคราวของเขาเลย” มีความประสงค์จะเห็นบุตร จึงออกจากเมืองตักกสิลาเดินทางไปโดยลำดับจนถึงกรุงพาราณสี เห็นมหาชนประชุมกันอยู่ จึงคิดว่า “ในหมู่คนจำนวนมากนี้ คงจะมีสักคนหนึ่งที่รู้ข่าวคราวบุตรของเราเป็นแน่” แล้วเข้าไปถามว่า “มีมาณพชื่อสุสีมะมาที่นี่บ้างหรือไม่ ท่านทั้งหลายพอจะรู้ข่าวคราวของเขาบ้างไหม”. ชนเหล่านั้นตอบว่า “พราหมณ์ เรารู้ เขามาเป็นผู้ถึงฝั่งแห่งไตรเพทในสำนักของพราหมณ์ในเมืองนี้แล้ว ได้บวชในสำนักของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย ได้เป็นพระปัจเจกพุทธเจ้าแล้วปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ สถูปนี้เป็นสถูปที่สร้างไว้เพื่อท่าน”. พราหมณ์นั้นใช้มือทุบแผ่นดิน ร้องไห้คร่ำครวญแล้วไปยังลานพระเจดีย์นั้น ถอนหญ้าออกแล้ว นำทรายมาด้วยผ้าห่มโปรยลงที่ลานพระเจดีย์ของพระปัจเจกพุทธเจ้า เอาน้ำจากคนโทประพรมพื้นดินโดยรอบ แล้วบูชาด้วยดอกไม้ป่า ยกผ้าห่มขึ้นทำเป็นธง แล้วผูกฉัตรของตนไว้เบื้องบนพระสถูปแล้วจากไป.

එවං අතීතං දෙසෙත්වා ජාතකං පච්චුප්පන්නෙන අනුසන්ධෙන්තො භික්ඛූනං ධම්මකථං කථෙසි. ‘‘සියා ඛො පන වො, භික්ඛවෙ, එවමස්ස ‘අඤ්ඤො නූන තෙන සමයෙන සඞ්ඛො බ්‍රාහ්මණො අහොසී’ති, න ඛො පනෙතං එවං දට්ඨබ්බං, අහං තෙන සමයෙන සඞ්ඛො බ්‍රාහ්මණො අහොසිං, මයා සුසීමස්ස පච්චෙකබුද්ධස්ස චෙතියඞ්ගණෙ තිණානි උද්ධටානි, තස්ස මෙ කම්මස්ස නිස්සන්දෙන අට්ඨයොජනමග්ගං විගතඛාණුකණ්ටකං කත්වා සමං සුද්ධමකංසු. මයා තත්ථ වාලුකා ඔකිණ්ණා, තස්ස මෙ නිස්සන්දෙන අට්ඨයොජනමග්ගෙ වාලුකං ඔකිරිංසු. මයා තත්ථ වනකුසුමෙහි පූජා කතා, තස්ස මෙ නිස්සන්දෙන නවයොජනෙ මග්ගෙ ථලෙ ච උදකෙ ච නානාපුප්ඵෙහි [Pg.168] පුප්ඵසන්ථරමකංසු. මයා තත්ථ කමණ්ඩලුදකෙන භූමි පරිප්ඵොසිතා, තස්ස මෙ නිස්සන්දෙන වෙසාලියං පොක්ඛරවස්සං වස්සි. මයා තස්මිං චෙතියෙ පටාකා ආරොපිතා, ඡත්තඤ්ච බද්ධං, තස්ස මෙ නිස්සන්දෙන යාව අකනිට්ඨභවනා පටාකා ච ආරොපිතා, ඡත්තාතිඡත්තානි ච උස්සිතානි. ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, අයං මය්හං පූජාවිසෙසො නෙව බුද්ධානුභාවෙන නිබ්බත්තො, න නාගදෙවබ්‍රහ්මානුභාවෙන, අපිච ඛො අප්පමත්තකපරිච්චාගානුභාවෙන නිබ්බත්තො’’ති. ධම්මකථාපරියොසානෙ ඉමං ගාථමභාසි –

พระศาสดาครั้นทรงแสดงเรื่องในอดีตอย่างนี้แล้ว เมื่อทรงเชื่อมชาดกเข้ากับเรื่องในปัจจุบัน จึงได้ตรัสธรรมกถาแก่ภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บางทีพวกเธออาจจะพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘สังขพราหมณ์ในครั้งนั้นคงจะเป็นคนอื่น’ ข้อนั้นพวกเธอไม่พึงเห็นอย่างนั้น เราเองคือสังขพราหมณ์ในครั้งนั้น. เราได้ถอนหญ้าที่ลานพระเจดีย์ของพระสุสีมปัจเจกพุทธเจ้า, ด้วยผลแห่งกรรมนั้นของเรา ชนทั้งหลายได้ทำให้หนทางประมาณ ๘ โยชน์ ปราศจากตอและหนาม ทำให้เรียบและสะอาด. เราได้โปรยทรายไว้ในที่นั้น, ด้วยผลแห่งกรรมนั้นของเรา ชนทั้งหลายได้โปรยทรายในหนทางประมาณ ๘ โยชน์. เราได้ทำการบูชาด้วยดอกไม้ป่าในที่นั้น, ด้วยผลแห่งกรรมนั้นของเรา ชนทั้งหลายได้ลาดพื้นด้วยดอกไม้นานาชนิดในหนทางประมาณ ๙ โยชน์ ทั้งบนบกและในน้ำ. เราได้ประพรมพื้นดินด้วยน้ำจากคนโทในที่นั้น, ด้วยผลแห่งกรรมนั้นของเรา ฝนโบกขรพรรษได้ตกลงในกรุงเวสาลี. เราได้ยกธงขึ้นและผูกฉัตรไว้ที่พระเจดีย์นั้น, ด้วยผลแห่งกรรมนั้นของเรา ธงทั้งหลายได้ถูกยกขึ้น และฉัตรซ้อนฉัตรทั้งหลายก็ได้ถูกกั้นไว้ (เพื่อเรา) จนถึงอกนิฏฐภพ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การบูชาอันพิเศษของเรานี้ มิได้เกิดขึ้นด้วยพุทธานุภาพ, มิได้เกิดขึ้นด้วยอานุภาพของนาค เทวดา หรือพรหม, แต่ทว่าเกิดขึ้นด้วยอานุภาพแห่งการบริจาคเพียงเล็กน้อย” ดังนี้. ในเวลาจบธรรมกถา ได้ตรัสพระคาถานี้ว่า –

‘‘මත්තාසුඛපරිච්චාගා, පස්සෙ චෙ විපුලං සුඛං;

චජෙ මත්තාසුඛං ධීරො, සම්පස්සං විපුලං සුඛ’’න්ති. (ධ. ප. 290);

“ถ้าหากว่าบุคคลพึงเห็นสุขอันไพบูลย์ เพราะสละสุขพอประมาณ, ผู้มีปัญญาย่อมสละสุขพอประมาณ เมื่อเล็งเห็นสุขอันไพบูลย์” ดังนี้.

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දකපාඨ-අට්ඨකථාය

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกปาฐะ

රතනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถารตนสูตร จบ.

7. තිරොකුට්ටසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาติโรกุฑฑสูตร

නික්ඛෙපප්පයොජනං

ประโยชน์ในการบรรจุไว้

ඉදානි ‘‘තිරොකුට්ටෙසු තිට්ඨන්තී’’තිආදිනා රතනසුත්තානන්තරං නික්ඛිත්තස්ස තිරොකුට්ටසුත්තස්ස අත්ථවණ්ණනාක්කමො අනුප්පත්තො, තස්ස ඉධ නික්ඛෙපප්පයොජනං වත්වා අත්ථවණ්ණනං කරිස්සාම.

บัดนี้ ถึงลำดับการพรรณนาอรรถแห่งติโรกุฑฑสูตร ซึ่งพระบาลีประดิษฐานไว้ถัดจากรตนสูตร มีคำเริ่มต้นว่า “ติโรกุฑฺเฑสุ ติฏฺฐนฺติ” เป็นต้น, (บัดนี้) เราทั้งหลายจะกล่าวถึงประโยชน์ในการบรรจุพระสูตรนั้นไว้ในขุททกปาฐะนี้แล้ว จักทำการพรรณนาอรรถต่อไป.

තත්ථ ඉදඤ්හි තිරොකුට්ටං ඉමිනා අනුක්කමෙන භගවතා අවුත්තම්පි යායං ඉතො පුබ්බෙ නානප්පකාරෙන කුසලකම්මපටිපත්ති දස්සිතා, තත්ථ පමාදං ආපජ්ජමානො නිරයතිරච්ඡානයොනීහි විසිට්ඨතරෙපි ඨානෙ උප්පජ්ජමානො යස්මා එවරූපෙසු පෙතෙසු උප්පජ්ජති, තස්මා න එත්ථ පමාදො කරණීයොති දස්සනත්ථං, යෙහි ච භූතෙහි උපද්දුතාය වෙසාලියා උපද්දවවූපසමනත්ථං රතනසුත්තං වුත්තං, තෙසු එකච්චානි එවරූපානීති දස්සනත්ථං වා වුත්තන්ති.

ในบรรดาพระสูตรนั้น จริงอยู่ ติโรกุฑฑสูตรนี้ แม้พระผู้มีพระภาคจะมิได้ตรัสไว้โดยลำดับนี้ แต่เพราะกุศลกรรมปฏิบัติใดที่ทรงแสดงไว้แล้วก่อนหน้านี้โดยประการต่างๆ บุคคลผู้ถึงความประมาทในกุศลกรรมปฏิบัตินั้น แม้จะบังเกิดในฐานะที่ประเสริฐกว่ากำเนิดนรกและดิรัจฉาน ก็ย่อมบังเกิดในหมู่เปรตเช่นนี้ เพราะเหตุนั้น (พระสูตรนี้) จึงตรัสไว้เพื่อแสดงว่า "ความประมาทในกุศลกรรมปฏิบัตินี้ไม่ควรกระทำ" หรือตรัสไว้เพื่อแสดงว่า "ภูตบางพวกในบรรดาภูตทั้งหลายที่เบียดเบียนกรุงเวสาลี จนต้องตรัสรัตนสูตรเพื่อระงับอุปัทวะ ก็เป็นเช่นนี้"

ඉදමස්ස ඉධ නික්ඛෙපප්පයොජනං වෙදිතබ්බං.

พึงทราบประโยชน์ในการวางติโรกุฑฑสูตรนั้นไว้ในขุททกปาฐะนี้ ดังนี้

අනුමොදනාකථා

อนุโมทนากถา

යස්මා [Pg.169] පනස්ස අත්ථවණ්ණනා –

ก็เพราะเหตุว่า อรรถกถาแห่งติโรกุฑฑสูตรนั้น (มีดังนี้)

‘‘යෙන යත්ථ යදා යස්මා, තිරොකුට්ටං පකාසිතං;

පකාසෙත්වාන තං සබ්බං, කයිරමානා යථාක්කමං;

සුකතා හොති තස්මාහං, කරිස්සාමි තථෙව තං’’.

ติโรกุฑฑสูตร อันบุคคลใด ประกาศไว้ในที่ใด ในกาลใด เพราะเหตุใด, ครั้นประกาศเรื่องทั้งหมดนั้นแล้ว เมื่อกระทำไปตามลำดับ ย่อมเป็นอันทำดีแล้ว เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจักกระทำอรรถกถานั้นอย่างนั้นเหมือนกัน

කෙන පනෙතං පකාසිතං, කත්ථ කදා කස්මා චාති? වුච්චතෙ – භගවතා පකාසිතං, තං ඛො පන රාජගහෙ දුතියදිවසෙ රඤ්ඤො මාගධස්ස අනුමොදනත්ථං. ඉමස්ස චත්ථස්ස විභාවනත්ථං අයමෙත්ථ විත්ථාරකථා කථෙතබ්බා –

ก็พระสูตรนี้ ใครประกาศไว้ ที่ไหน เมื่อไร และเพราะเหตุไร? ขอกล่าวแก้ว่า พระผู้มีพระภาคทรงประกาศไว้ ก็พระสูตรนั้นทรงประกาศไว้ในกรุงราชคฤห์ ในวันที่สอง เพื่ออนุโมทนาแก่พระราชาแห่งแคว้นมคธ เพื่อทำให้เนื้อความนี้แจ่มแจ้ง พึงกล่าววิจิตรพิสดารกถาในที่นี้ ดังนี้

ඉතො ද්වානවුතිකප්පෙ කාසි නාම නගරං අහොසි. තත්ථ ජයසෙනො නාම රාජා. තස්ස සිරිමා නාම දෙවී, තස්සා කුච්ඡියං ඵුස්සො නාම බොධිසත්තො නිබ්බත්තිත්වා අනුපුබ්බෙන සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුජ්ඣි. ජයසෙනො රාජා ‘‘මම පුත්තො අභිනික්ඛමිත්වා බුද්ධො ජාතො, මය්හමෙව බුද්ධො, මය්හං ධම්මො, මය්හං සඞ්ඝො’’ති මමත්තං උප්පාදෙත්වා සබ්බකාලං සයමෙව උපට්ඨහති, න අඤ්ඤෙසං ඔකාසං දෙති.

แต่ภัทรกัปนี้ไป ๙๒ กัป ได้มีนครชื่อว่ากาสี ในนครนั้นมีพระราชาพระนามว่าชยเสนะ พระองค์มีพระเทวีพระนามว่าสิริมา พระโพธิสัตว์พระนามว่าผุสสะบังเกิดในพระครรภ์ของพระนาง แล้วได้ตรัสรู้สัมมาสัมโพธิญาณโดยลำดับ พระเจ้าชยเสนะทรงยังความเป็นเจ้าของให้เกิดขึ้นว่า "บุตรของเราออกบวชแล้วได้เป็นพระพุทธเจ้า พระพุทธเจ้าเป็นของเราเท่านั้น พระธรรมเป็นของเรา พระสงฆ์เป็นของเรา" แล้วทรงอุปัฏฐากด้วยพระองค์เองตลอดกาลทั้งปวง ไม่ประทานโอกาสแก่ชนเหล่าอื่น

භගවතො කනිට්ඨභාතරො වෙමාතිකා තයො භාතරො චින්තෙසුං – ‘‘බුද්ධා නාම සබ්බලොකහිතාය උප්පජ්ජන්ති, න චෙකස්සෙවත්ථාය, අම්හාකඤ්ච පිතා අඤ්ඤෙසං ඔකාසං න දෙති, කථං නු මයං ලභෙය්‍යාම භගවන්තං උපට්ඨාතු’’න්ති. තෙසං එතදහොසි – ‘‘හන්ද මයං කිඤ්චි උපායං කරොමා’’ති. තෙ පච්චන්තං කුපිතං විය කාරාපෙසුං. තතො රාජා ‘‘පච්චන්තො කුපිතො’’ති සුත්වා තයොපි පුත්තෙ පච්චන්තවූපසමනත්ථං පෙසෙසි. තෙ වූපසමෙත්වා ආගතා, රාජා තුට්ඨො වරං අදාසි ‘‘යං ඉච්ඡථ, තං ගණ්හථා’’ති. තෙ ‘‘මයං භගවන්තං උපට්ඨාතුං ඉච්ඡාමා’’ති ආහංසු. රාජා ‘‘එතං ඨපෙත්වා අඤ්ඤං ගණ්හථා’’ති ආහ. තෙ ‘‘මයං අඤ්ඤෙන අනත්ථිකා’’ති ආහංසු. තෙන හි පරිච්ඡෙදං කත්වා ගණ්හථාති. තෙ සත්ත වස්සානි යාචිංසු, රාජා න අදාසි. එවං ඡ, පඤ්ච, චත්තාරි, තීණි, ද්වෙ, එකං, සත්ත මාසානි, ඡ, පඤ්ච, චත්තාරීති යාව තෙමාසං යාචිංසු. රාජා ‘‘ගණ්හථා’’ති අදාසි.

พระภาดาต่างพระมารดา ๓ พระองค์ ผู้เป็นพระกนิษฐภาดาของพระผู้มีพระภาค ทรงดำริว่า "ชื่อว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมอุบัติขึ้นเพื่อประโยชน์แก่โลกทั้งปวง มิใช่เพื่อประโยชน์แก่บุคคลผู้เดียว และพระบิดาของเราก็ไม่ประทานโอกาสแก่ชนเหล่าอื่น ทำอย่างไรหนอ เราจึงจะได้อุปัฏฐากพระผู้มีพระภาค" พระราชกุมารเหล่านั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า "เอาล่ะ เรามาทำอุบายอะไรสักอย่างกันเถิด" พระราชกุมารเหล่านั้นจึงรับสั่งให้ทำเหมือนว่าปัจจันตชนบทกำเริบ ลำดับนั้น พระราชาทรงสดับว่า "ปัจจันตชนบทกำเริบ" จึงทรงส่งพระราชโอรสทั้งสามพระองค์ไปเพื่อระงับปัจจันตชนบท พระราชกุมารเหล่านั้นครั้นระงับแล้วก็เสด็จกลับมา พระราชามีพระทัยยินดี จึงประทานพรว่า "พวกเจ้าปรารถนาสิ่งใด ก็จงรับเอาสิ่งนั้นเถิด" พระราชกุมารเหล่านั้นทูลว่า "พวกข้าพระองค์ปรารถนาจะอุปัฏฐากพระผู้มีพระภาค" พระราชาตรัสว่า "ยกเว้นพรข้อนี้เสีย จงรับเอาพรข้ออื่นเถิด" พระราชกุมารเหล่านั้นทูลว่า "พวกข้าพระองค์ไม่ต้องการพรข้ออื่น" (พระราชาตรัสว่า) "ถ้าเช่นนั้น จงกำหนดเวลาแล้วรับเอาเถิด" พระราชกุมารเหล่านั้นทูลขอ ๗ ปี พระราชาไม่ประทาน ทูลขอ ๖ ปี, ๕ ปี, ๔ ปี, ๓ ปี, ๒ ปี, ๑ ปี, ๗ เดือน, ๖ เดือน, ๕ เดือน, ๔ เดือน อย่างนี้ จนถึง ๓ เดือน พระราชาจึงประทานให้ว่า "จงรับเอาเถิด"

තෙ වරං ලභිත්වා පරමතුට්ඨා භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා ආහංසු – ‘‘ඉච්ඡාම මයං, භන්තෙ, භගවන්තං තෙමාසං උපට්ඨාතුං, අධිවාසෙතු නො, භන්තෙ[Pg.170], භගවා ඉමං තෙමාසං වස්සාවාස’’න්ති. අධිවාසෙසි භගවා තුණ්හීභාවෙන. තතො තෙ අත්තනො ජනපදෙ නියුත්තකපුරිසස්ස ලෙඛං පෙසෙසුං ‘‘ඉමං තෙමාසං අම්හෙහි භගවා උපට්ඨාතබ්බො, විහාරං ආදිං කත්වා සබ්බං භගවතො උපට්ඨානසම්භාරං කරොහී’’ති. සො තං සබ්බං සම්පාදෙත්වා පටිනිවෙදෙසි. තෙ කාසායවත්ථනිවත්ථා හුත්වා අඩ්ඪතෙය්‍යෙහි පුරිසසහස්සෙහි වෙය්‍යාවච්චකරෙහි භගවන්තං සක්කච්චං උපට්ඨහමානා ජනපදං නෙත්වා විහාරං නිය්‍යාතෙත්වා වසාපෙසුං.

พระราชกุมารเหล่านั้นได้พรแล้ว มีพระทัยยินดียิ่ง เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ถวายบังคมแล้วทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์ปรารถนาจะอุปัฏฐากพระผู้มีพระภาคตลอด ๓ เดือน ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดทรงรับการอยู่จำพรรษาตลอด ๓ เดือนนี้ของพวกข้าพระองค์เถิด" พระผู้มีพระภาคทรงรับด้วยดุษณีภาพ ลำดับนั้น พระราชกุมารเหล่านั้นทรงส่งสาส์นไปถึงบุรุษผู้ได้รับแต่งตั้งในชนบทของตนว่า "ตลอด ๓ เดือนนี้ พระผู้มีพระภาคเป็นผู้อันเราพึงอุปัฏฐาก ท่านจงจัดเตรียมเครื่องอุปัฏฐากทั้งปวงของพระผู้มีพระภาค มีวิหารเป็นต้น" บุรุษนั้นจัดเตรียมสิ่งทั้งปวงนั้นให้พร้อมแล้ว ได้กราบทูลตอบกลับไป พระราชกุมารเหล่านั้นทรงนุ่งห่มผ้ากาสายะ พร้อมด้วยบุรุษผู้ทำไวยาวัจจะสองพันห้าร้อยคน อุปัฏฐากพระผู้มีพระภาคโดยเคารพ นำเสด็จไปยังชนบท ถวายวิหารแล้วให้ประทับอยู่

තෙසං භණ්ඩාගාරිකො එකො ගහපතිපුත්තො සපජාපතිකො සද්ධො අහොසි පසන්නො. සො බුද්ධප්පමුඛස්ස සඞ්ඝස්ස දානවත්තං සක්කච්චං අදාසි. ජනපදෙ නියුත්තකපුරිසො තං ගහෙත්වා ජානපදෙහි එකාදසමත්තෙහි පුරිසසහස්සෙහි සද්ධිං සක්කච්චමෙව දානං පවත්තාපෙසි. තත්ථ කෙචි ජානපදා පටිහතචිත්තා අහෙසුං. තෙ දානස්ස අන්තරායං කත්වා දෙය්‍යධම්මෙ අත්තනා ඛාදිංසු, භත්තසාලඤ්ච අග්ගිනා දහිංසු. පවාරිතෙ රාජපුත්තා භගවතො මහන්තං සක්කාරං කත්වා භගවන්තං පුරක්ඛත්වා පිතුනො සකාසමෙව අගමංසු. තත්ථ ගන්ත්වා එව භගවා පරිනිබ්බායි. රාජා ච රාජපුත්තා ච ජනපදෙ නියුත්තකපුරිසො ච භණ්ඩාගාරිකො ච අනුපුබ්බෙන කාලං කත්වා සද්ධිං පරිසාය සග්ගෙ උප්පජ්ජිංසු, පටිහතචිත්තජනා නිරයෙසු නිබ්බත්තිංසු. එවං තෙසං ද්වින්නං ගණානං සග්ගතො සග්ගං, නිරයතො නිරයං උපපජ්ජන්තානං ද්වානවුතිකප්පා වීතිවත්තා.

ในบรรดาคนเหล่านั้น คหบดีบุตรคนหนึ่งผู้เป็นภัณฑาคาริก พร้อมด้วยภรรยา เป็นผู้มีศรัทธาเลื่อมใส เขาได้ถวายทานวัตรแก่สงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขโดยเคารพ บุรุษผู้ได้รับแต่งตั้งในชนบทพาเขาไปพร้อมกับบุรุษชาวชนบทประมาณหนึ่งหมื่นหนึ่งพันคน ให้ทานดำเนินไปโดยเคารพทีเดียว ในบรรดาชนเหล่านั้น ชาวชนบทบางพวกมีจิตปฏิฆะ พวกเขาทำอันตรายแก่ทาน กินไทยธรรมเสียเอง และเผาโรงฉันด้วยไฟ เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงปวารณาแล้ว พระราชกุมารทั้งหลายทรงกระทำสักการะอันยิ่งใหญ่แด่พระผู้มีพระภาค แวดล้อมพระผู้มีพระภาค เสด็จไปยังสำนักของพระบิดานั่นเทียว พระผู้มีพระภาคเสด็จไปถึงที่นั่นแล้วก็ปรินิพพาน ทั้งพระราชา พระราชกุมาร บุรุษผู้ได้รับแต่งตั้งในชนบท และภัณฑาคาริก ทำกาลกิริยาโดยลำดับ บังเกิดในสวรรค์พร้อมกับบริษัท ส่วนชนผู้มีจิตปฏิฆะบังเกิดในนรก ด้วยประการฉะนี้ เมื่อหมู่ชนทั้งสองพวกนั้นบังเกิดจากสวรรค์สู่สวรรค์ จากนรกสู่นรก เก้าสิบสองกัปได้ล่วงไปแล้ว

අථ ඉමස්මිං භද්දකප්පෙ කස්සපබුද්ධස්ස කාලෙ තෙ පටිහතචිත්තජනා පෙතෙසු උප්පන්නා. තදා මනුස්සා අත්තනො ඤාතකානං පෙතානං අත්ථාය දානං දත්වා උද්දිසන්ති ‘‘ඉදං අම්හාකං ඤාතීනං හොතූ’’ති. තෙ සම්පත්තිං ලභන්ති. අථ ඉමෙපි පෙතා තං දිස්වා භගවන්තං කස්සපං උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡිංසු – ‘‘කිං නු ඛො, භන්තෙ, මයම්පි එවරූපං සම්පත්තිං ලභෙය්‍යාමා’’ති? භගවා ආහ – ‘‘ඉදානි න ලභථ, අපිච අනාගතෙ ගොතමො නාම බුද්ධො භවිස්සති, තස්ස භගවතො කාලෙ බිම්බිසාරො නාම රාජා භවිස්සති, සො තුම්හාකං ඉතො ද්වානවුතිකප්පෙ ඤාති අහොසි, සො බුද්ධස්ස දානං දත්වා තුම්හාකං උද්දිසිස්සති, තදා ලභිස්සථා’’ති. එවං වුත්තෙ කිර තෙසං පෙතානං තං වචනං ‘‘ස්වෙ ලභිස්සථා’’ති වුත්තං විය අහොසි.

ลำดับนั้น ในภัทรกัปนี้ ในกาลแห่งพระพุทธเจ้าพระนามว่ากัสสปะ ชนเหล่านั้นผู้มีจิตกระทบกระทั่งกันได้บังเกิดในเปรตวิสัย. ในกาลนั้น มนุษย์ทั้งหลายถวายทานเพื่อประโยชน์แก่ญาติของตนผู้เป็นเปรตแล้วอุทิศไปว่า "ขอทานนี้จงมีแก่ญาติของเรา". เปรตเหล่านั้นย่อมได้สมบัติ. ครั้งนั้น แม้เปรตเหล่านี้เห็นดังนั้นแล้ว จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคกัสสปะแล้วทูลถามว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทำอย่างไรหนอ แม้ข้าพระองค์ทั้งหลายจะพึงได้สมบัติเช่นนี้บ้าง?". พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "บัดนี้ พวกเธอยังไม่ได้ แต่ว่าในอนาคต พระพุทธเจ้าพระนามว่าโคดมจักอุบัติขึ้น ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น พระราชาพระนามว่าพิมพิสารจักมี พระราชานั้นเคยเป็นญาติของพวกเธอในกัปที่ ๙๒ แต่ภัทรกัปนี้ไป พระองค์จักถวายทานแด่พระพุทธเจ้าแล้วอุทิศให้พวกเธอ ในกาลนั้น พวกเธอจักได้". ได้ยินว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว พระดำรัสนั้นแก่เปรตเหล่านั้นได้เป็นประดุจคำที่ตรัสว่า "พวกเธอจักได้ในวันพรุ่งนี้".

අථ එකස්මිං බුද්ධන්තරෙ වීතිවත්තෙ අම්හාකං භගවා ලොකෙ උප්පජ්ජි. තෙපි තයො රාජපුත්තා තෙහි අඩ්ඪතෙය්‍යෙහි පුරිසසහස්සෙහි සද්ධිං [Pg.171] දෙවලොකා චවිත්වා මගධරට්ඨෙ බ්‍රාහ්මණකුලෙ උප්පජ්ජිත්වා අනුපුබ්බෙන ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා ගයාසීසෙ තයො ජටිලා අහෙසුං, ජනපදෙ නියුත්තකපුරිසො, රාජා අහොසි බිම්බිසාරො, භණ්ඩාගාරිකො, ගහපති විසාඛො නාම මහාසෙට්ඨි අහොසි, තස්ස පජාපති ධම්මදින්නා නාම සෙට්ඨිධීතා අහොසි. එවං සබ්බාපි අවසෙසා පරිසා රඤ්ඤො එව පරිවාරා හුත්වා නිබ්බත්තා.

ลำดับนั้น เมื่อพุทธันดรหนึ่งล่วงไปแล้ว พระผู้มีพระภาคของเราได้อุบัติขึ้นในโลก. แม้ราชบุตรทั้งสามนั้น พร้อมด้วยบุรุษสองพันห้าร้อยคนเหล่านั้น จุติจากเทวโลกแล้ว บังเกิดในตระกูลพราหมณ์ในแคว้นมคธ บวชเป็นฤาษีโดยลำดับแล้ว ได้เป็นชฎิลสามพี่น้องที่คยาสีสะ, บุรุษผู้ได้รับแต่งตั้งในชนบทได้เป็นพระราชาพระนามว่าพิมพิสาร, ขุนคลังได้เป็นมหาเศรษฐีชื่อว่าวิสาขะผู้เป็นคหบดี, ภรรยาของเขาได้เป็นธิดาเศรษฐีชื่อว่าธรรมทินนา. แม้บริษัทที่เหลือทั้งหมดอย่างนี้ ก็ได้บังเกิดเป็นบริวารของพระราชาเท่านั้น.

අම්හාකං භගවා ලොකෙ උප්පජ්ජිත්වා සත්තසත්තාහං අතික්කමිත්වා අනුපුබ්බෙන බාරාණසිං ආගම්ම ධම්මචක්කං පවත්තෙත්වා පඤ්චවග්ගියෙ ආදිං කත්වා යාව අඩ්ඪතෙය්‍යසහස්සපරිවාරෙ තයො ජටිලෙ විනෙත්වා රාජගහං අගමාසි. තත්ථ ච තදහුපසඞ්කමන්තංයෙව රාජානං බිම්බිසාරං සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාපෙසි එකාදසනවුතෙහි මාගධකෙහි බ්‍රාහ්මණගහපතිකෙහි සද්ධිං. අථ රඤ්ඤා ස්වාතනාය භත්තෙන නිමන්තිතො භගවා අධිවාසෙත්වා දුතියදිවසෙ සක්කෙන දෙවානමින්දෙන පුරතො පුරතො ගච්ඡන්තෙන –

พระผู้มีพระภาคของเราอุบัติขึ้นในโลกแล้ว ทรงล่วงเจ็ดสัปดาห์ไปแล้ว เสด็จถึงกรุงพาราณสีโดยลำดับ ทรงประกาศธรรมจักรแล้ว ทรงกระทำซึ่งพระปัญจวัคคีย์เป็นเบื้องต้น ทรงแนะนำชฎิลสามพี่น้องพร้อมด้วยบริวารสองพันห้าร้อยคนแล้ว ได้เสด็จไปยังกรุงราชคฤห์. และในกรุงราชคฤห์นั้น ทรงยังพระเจ้าพิมพิสารผู้เสด็จเข้ามาเฝ้าในวันนั้นนั่นเทียว ให้ตั้งอยู่แล้วในโสดาปัตติผล พร้อมด้วยพราหมณ์และคหบดีชาวมคธหนึ่งแสนหนึ่งหมื่นคน. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคอันพระราชาทรงนิมนต์เพื่อฉันภัตตาหารในวันรุ่งขึ้น ทรงรับแล้ว ในวันที่สอง เมื่อท้าวสักกะจอมเทพเสด็จนำหน้าไป-

‘‘දන්තො දන්තෙහි සහ පුරාණජටිලෙහි, විප්පමුත්තො විප්පමුත්තෙහි;

සිඞ්ගීනික්ඛසවණ්ණො, රාජගහං පාවිසි භගවා’’ති. (මහාව. 58) –

"พระผู้มีพระภาคผู้ทรงฝึกแล้ว เสด็จพร้อมด้วยเหล่าชฎิลเดิมผู้ฝึกแล้ว, ผู้ทรงหลุดพ้นแล้ว เสด็จพร้อมด้วยเหล่าชฎิลเดิมผู้หลุดพ้นแล้ว; ทรงมีพระฉวีวรรณดุจแท่งทองสิงคี ได้เสด็จเข้าสู่กรุงราชคฤห์" (มหาวรรค ๕๘) –

එවමාදීහි ගාථාහි අභිත්ථවියමානො රාජගහං පවිසිත්වා රඤ්ඤො නිවෙසනෙ මහාදානං සම්පටිච්ඡි. තෙ පෙතා ‘‘ඉදානි රාජා අම්හාකං දානං උද්දිසිස්සති, ඉදානි උද්දිසිස්සතී’’ති ආසාය පරිවාරෙත්වා අට්ඨංසු.

(พระผู้มีพระภาค) อันท้าวสักกะทรงสรรเสริญอยู่ด้วยคาถาทั้งหลายมีอาทิอย่างนี้ เสด็จเข้าสู่กรุงราชคฤห์แล้ว ทรงรับมหาทานในพระราชนิเวศน์ของพระราชา. เปรตเหล่านั้นได้แวดล้อมยืนอยู่ด้วยความหวังว่า "บัดนี้ พระราชาจักอุทิศทานแก่เรา, บัดนี้ จักอุทิศ".

රාජා දානං දත්වා ‘‘කත්ථ නු ඛො භගවා විහරෙය්‍යා’’ති භගවතො විහාරට්ඨානමෙව චින්තෙසි, න තං දානං කස්සචි උද්දිසි. පෙතා ඡින්නාසා හුත්වා රත්තිං රඤ්ඤො නිවෙසනෙ අතිවිය භිංසනකං විස්සරමකංසු. රාජා භයසංවෙගසන්තාසමාපජ්ජි, තතො පභාතාය රත්තියා භගවතො ආරොචෙසි – ‘‘එවරූපං සද්දමස්සොසිං, කිං නු ඛො මෙ, භන්තෙ, භවිස්සතී’’ති. භගවා ආහ – ‘‘මා භායි, මහාරාජ, න තෙ කිඤ්චි පාපකං භවිස්සති, අපිච ඛො තෙ පුරාණඤාතකා පෙතෙසු උප්පන්නා සන්ති, තෙ එකං බුද්ධන්තරං තමෙව පච්චාසීසමානා විචරන්ති ‘බුද්ධස්ස දානං දත්වා අම්හාකං උද්දිසිස්සතී’ති[Pg.172], න තෙසං ත්වං හිය්‍යො උද්දිසි, තෙ ඡින්නාසා තථාරූපං විස්සරමකංසූ’’ති.

พระราชาถวายทานแล้ว ทรงดำริแต่เพียงสถานที่ประทับของพระผู้มีพระภาคว่า "พระผู้มีพระภาคจะพึงประทับอยู่ที่ไหนหนอ" มิได้ทรงอุทิศทานนั้นแก่ใครๆ. เปรตทั้งหลายหมดหวังแล้ว ในเวลากลางคืนในพระราชนิเวศน์ของพระราชา ได้ส่งเสียงอันน่าสะพรึงกลัวอย่างยิ่ง. พระราชาทรงถึงความกลัว ความสลด และความหวาดหวั่น ลำดับนั้น เมื่อราตรีสว่างแล้ว ได้กราบทูลแด่พระผู้มีพระภาคว่า "ข้าพระองค์ได้สดับเสียงเช่นนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอจักมีแก่ข้าพระองค์". พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "มหาบพิตร อย่าทรงกลัวเลย สิ่งชั่วร้ายใดๆ จักไม่มีแก่พระองค์ แต่ว่า ญาติเก่าของพระองค์บังเกิดในเปรตวิสัยมีอยู่ เปรตเหล่านั้นเที่ยวไปตลอดพุทธันดรหนึ่ง มุ่งหวังแต่พระองค์เท่านั้นว่า ‘(พระองค์) จักถวายทานแด่พระพุทธเจ้าแล้วอุทิศให้แก่เรา’ เมื่อวานนี้ พระองค์มิได้อุทิศให้แก่พวกเขา พวกเขาหมดหวังแล้วจึงได้ส่งเสียงเช่นนั้น".

සො ආහ ‘‘ඉදානි පන, භන්තෙ, දින්නෙ ලභෙය්‍යු’’න්ති? ‘‘ආම, මහාරාජා’’ති. ‘‘තෙන හි මෙ, භන්තෙ, අධිවාසෙතු භගවා අජ්ජතනාය දානං, තෙසං උද්දිසිස්සාමී’’ති? භගවා අධිවාසෙසි. රාජා නිවෙසනං ගන්ත්වා මහාදානං පටියාදෙත්වා භගවතො කාලං ආරොචාපෙසි. භගවා රාජන්තෙපුරං ගන්ත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන. තෙපි ඛො පෙතා ‘‘අපි නාම අජ්ජ ලභෙය්‍යාමා’’ති ගන්ත්වා තිරොකුට්ටාදීසු අට්ඨංසු. භගවා තථා අකාසි, යථා තෙ සබ්බෙව රඤ්ඤො පාකටා අහෙසුං. රාජා දක්ඛිණොදකං දෙන්තො ‘‘ඉදං මෙ ඤාතීනං හොතූ’’ති උද්දිසි, තඞ්ඛණඤ්ඤෙව තෙසං පෙතානං පදුමසඤ්ඡන්නා පොක්ඛරණියො නිබ්බත්තිංසු. තෙ තත්ථ න්හත්වා ච පිවිත්වා ච පටිප්පස්සද්ධදරථකිලමථපිපාසා සුවණ්ණවණ්ණා අහෙසුං. රාජා යාගුඛජ්ජකභොජනානි දත්වා උද්දිසි, තඞ්ඛණඤ්ඤෙව තෙසං දිබ්බයාගුඛජ්ජකභොජනානි නිබ්බත්තිංසු. තෙ තානි පරිභුඤ්ජිත්වා පීණින්ද්‍රියා අහෙසුං. අථ වත්ථසෙනාසනානි දත්වා උද්දිසි. තෙසං දිබ්බවත්ථදිබ්බයානදිබ්බපාසාදදිබ්බපච්චත්ථරණදිබ්බසෙය්‍යාදිඅලඞ්කාරවිධයො නිබ්බත්තිංසු. සාපි තෙසං සම්පත්ති යථා සබ්බාව පාකටා හොති, තථා භගවා අධිට්ඨාසි. රාජා අතිවිය අත්තමනො අහොසි. තතො භගවා භුත්තාවී පවාරිතො රඤ්ඤො මාගධස්ස අනුමොදනත්ථං ‘‘තිරොකුට්ටෙසු තිට්ඨන්තී’’ති ඉමා ගාථා අභාසි.

พระราชานั้นทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็บัดนี้ เมื่อข้าพระองค์ถวายแล้ว พวกเขาจะพึงได้หรือ?". (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) "ขอถวายพระพร มหาบพิตร". (พระราชาทูลว่า) "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าอย่างนั้น ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงรับทานสำหรับวันนี้ของข้าพระองค์ ข้าพระองค์จักอุทิศให้แก่พวกเขา". พระผู้มีพระภาคทรงรับแล้ว. พระราชาเสด็จไปยังพระราชนิเวศน์ ทรงจัดเตรียมมหาทานแล้ว ให้กราบทูลกาลแด่พระผู้มีพระภาค. พระผู้มีพระภาคเสด็จไปยังพระราชมณเฑียร ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์. แม้เปรตเหล่านั้นก็ไปยืนอยู่ที่นอกฝาเป็นต้น ด้วยคิดว่า "วันนี้เราจะได้บ้างหรือไม่หนอ". พระผู้มีพระภาคทรงกระทำโดยประการที่เปรตเหล่านั้นทั้งหมดปรากฏแก่พระราชา. พระราชาเมื่อทรงหลั่งทักษิโณทก ได้ทรงอุทิศว่า "ขอทานนี้จงมีแก่ญาติของข้าพเจ้า". ในขณะนั้นเอง สระโบกขรณีอันปกคลุมด้วยดอกปทุมได้บังเกิดขึ้นแก่เปรตเหล่านั้น. เปรตเหล่านั้นอาบและดื่มในสระนั้นแล้ว มีความกระวนกระวาย ความเหน็ดเหนื่อย และความกระหายระงับไปแล้ว ได้มีผิวพรรณดุจทองคำ. พระราชาถวายข้าวต้ม ของเคี้ยว และของฉันแล้วทรงอุทิศ. ในขณะนั้นเอง ข้าวต้ม ของเคี้ยว และของฉันอันเป็นทิพย์ได้บังเกิดขึ้นแก่พวกเขา. พวกเขาบริโภคสิ่งเหล่านั้นแล้ว มีอินทรีย์เอิบอิ่ม. ลำดับนั้น (พระราชา) ถวายผ้าและเสนาสนะแล้วทรงอุทิศ. เครื่องประดับต่างๆ มีผ้าทิพย์ ยานทิพย์ ปราสาททิพย์ เครื่องปูลาดทิพย์ และที่นอนทิพย์เป็นต้น ได้บังเกิดขึ้นแก่พวกเขา. พระผู้มีพระภาคทรงอธิษฐานโดยประการที่สมบัตินั้นทั้งหมดของพวกเขาปรากฏชัด. พระราชาทรงมีพระทัยยินดียิ่งนัก. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเสวยเสร็จ ห้ามภัตแล้ว ได้ตรัสคาถาเหล่านี้ว่า "ติโรกุฏฺเฏสุ ติฏฺฐนฺติ" เพื่อทรงอนุโมทนาแก่พระราชาผู้เป็นใหญ่แห่งมคธ.

එත්තාවතා ච ‘‘යෙන යත්ථ යදා යස්මා, තිරොකුට්ටං පකාසිතං, පකාසෙත්වාන තං සබ්බ’’න්ති අයං මාතිකා සඞ්ඛෙපතො විත්ථාරතො ච විභත්තා හොති.

ด้วยลำดับแห่งถ้อยคำมีประมาณเท่านี้ มาติกานี้ว่า "ติโรกุฏฏสูตร อันพระผู้มีพระภาคใด ทรงประกาศแล้ว ณ ที่ใด ในกาลใด เพราะเหตุใด, ครั้นทรงประกาศแล้วซึ่งเรื่องนั้นทั้งหมด..." เป็นอันจำแนกแล้วโดยย่อและโดยพิสดาร.

පඨමගාථාවණ්ණනා

อรรถกถาคาถาที่หนึ่ง

1. ඉදානි ඉමස්ස තිරොකුට්ටස්ස යථාක්කමං අත්ථවණ්ණනං කරිස්සාම. සෙය්‍යථිදං – පඨමගාථාය තාව තිරොකුට්ටාති කුට්ටානං පරභාගා වුච්චන්ති. තිට්ඨන්තීති නිසජ්ජාදිප්පටික්ඛෙපතො ඨානකප්පනවචනමෙතං. තෙන යථා පාකාරපරභාගං පබ්බතපරභාගඤ්ච ගච්ඡන්තං ‘‘තිරොපාකාරං තිරොපබ්බතං අසජ්ජමානො ගච්ඡතී’’ති වදන්ති, එවමිධාපි කුට්ටස්ස පරභාගෙසු තිට්ඨන්තෙ ‘‘තිරොකුට්ටෙසු [Pg.173] තිට්ඨන්තී’’ති ආහ. සන්ධිසිඞ්ඝාටකෙසු චාති එත්ථ සන්ධියොති චතුක්කොණරච්ඡා වුච්චන්ති ඝරසන්ධිභිත්තිසන්ධිආලොකසන්ධියො චාපි. සිඞ්ඝාටකාති තිකොණරච්ඡා වුච්චන්ති, තදෙකජ්ඣං කත්වා පුරිමෙන සද්ධිං සඞ්ඝටෙන්තො ‘‘සන්ධිසිඞ්ඝාටකෙසු චා’’ති ආහ. ද්වාරබාහාසු තිට්ඨන්තීති නගරද්වාරඝරද්වාරානං බාහා නිස්සාය තිට්ඨන්ති. ආගන්ත්වාන සකං ඝරන්ති එත්ථ සකං ඝරං නාම පුබ්බඤාතිඝරම්පි අත්තනා සාමිකභාවෙන අජ්ඣාවුත්ථපුබ්බඝරම්පි. තදුභයම්පි යස්මා තෙ සකඝරසඤ්ඤාය ආගච්ඡන්ති, තස්මා ‘‘ආගන්ත්වාන සකං ඝර’’න්ති ආහ.

๑. บัดนี้ เราจักพรรณนาเนื้อความแห่งติโรกุฑฑสูตรนี้ตามลำดับ คือ ในคาถาที่หนึ่งก่อน บทว่า ติโรกุฏฺเฏสุ ความว่า ส่วนเบื้องนอกแห่งฝาทั้งหลาย ท่านเรียกว่า ติโรกุฏฏะ. บทว่า ติฏฺฐนฺติ นี้ เป็นคำกำหนดการยืน โดยปฏิเสธการนั่งเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น เหมือนอย่างที่เขากล่าวถึงคนที่กำลังไปสู่ส่วนเบื้องนอกแห่งกำแพงและส่วนเบื้องนอกแห่งภูเขาว่า "ไปสู่ที่นอกกำแพง ที่นอกภูเขา โดยไม่ติดขัด" ฉันใด แม้ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสว่า "ติโรกุฏฺเฏสุ ติฏฺฐนฺติ" หมายถึง สัตว์ที่ยืนอยู่ในส่วนเบื้องนอกแห่งฝาทั้งหลาย ฉันนั้น. ในบทว่า สนฺธิสิงฺฆาฏเกสุ จ นี้ บทว่า สนฺธิโย ท่านเรียกว่า ทางสี่แพร่ง และแม้รอยต่อแห่งเรือน รอยต่อแห่งฝา รอยต่อแห่งช่องหน้าต่าง ก็เรียกว่า สนฺธิโย. บทว่า สิงฺฆาฏกา ท่านเรียกว่า ทางสามแพร่ง, ทรงกระทำบททั้งสองนั้นให้เป็นบทเดียวกันแล้ว เชื่อมกับบทข้างหน้า ตรัสว่า "สนฺธิสิงฺฆาฏเกสุ จ". บทว่า ทฺวารพาหาสุ ติฏฺฐนฺติ คือ ยืนอาศัยวงกบประตูแห่งประตูเมืองและประตูเรือน. ในบทว่า อาคนฺตฺวาน สกํ ฆรํ นี้ คำว่า เรือนของตน ได้แก่ แม้เรือนของญาติในภพก่อน แม้เรือนที่ตนเคยอยู่อาศัยเป็นเจ้าของ. เพราะเหตุที่เปรตเหล่านั้นมาสู่เรือนทั้งสองนั้นด้วยสำคัญว่าเป็นเรือนของตน ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "อาคนฺตฺวาน สกํ ฆรํ".

දුතියගාථාවණ්ණනා

พรรณนาคาถาที่สอง

2. එවං භගවා පුබ්බෙ අනජ්ඣාවුත්ථපුබ්බම්පි පුබ්බඤාතිඝරං බිම්බිසාරනිවෙසනං සකඝරසඤ්ඤාය ආගන්ත්වා තිරොකුට්ටසන්ධිසිඞ්ඝාටකද්වාරබාහාසු ඨිතෙ ඉස්සාමච්ඡරියඵලං අනුභවන්තෙ, අප්පෙකච්චෙ දීඝමස්සුකෙසවිකාරධරෙ අන්ධකාරමුඛෙ සිථිලබන්ධනවිලම්බමානකිසඵරුසකාළකඞ්ගපච්චඞ්ගෙ තත්ථ තත්ථ ඨිතවනදාහදඩ්ඪතාලරුක්ඛසදිසෙ, අප්පෙකච්චෙ ජිඝච්ඡාපිපාසාරණිනිම්මථනෙන උදරතො උට්ඨාය මුඛතො විනිච්ඡරන්තාය අග්ගිජාලාය පරිඩය්හමානසරීරෙ, අප්පෙකච්චෙ සූචිඡිද්දාණුමත්තකණ්ඨබිලතාය පබ්බතාකාරකුච්ඡිතාය ච ලද්ධම්පි පානභොජනං යාවදත්ථං භුඤ්ජිතුං අසමත්ථතාය ඛුප්පිපාසාපරෙතෙ අඤ්ඤං රසමවින්දමානෙ, අප්පෙකච්චෙ අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස අඤ්ඤෙසං වා සත්තානං පභින්නගණ්ඩපිළකමුඛා පග්ඝරිතරුධිරපුබ්බලසිකාදිං ලද්ධා අමතමිව සායමානෙ අතිවිය දුද්දසිකවිරූපභයානකසරීරෙ බහූ පෙතෙ රඤ්ඤො නිදස්සෙන්තො –

๒. พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงแสดงแก่พระราชา ซึ่งเปรตจำนวนมาก ผู้มาแล้วสู่พระราชนิเวศน์ของพระเจ้าพิมพิสาร อันเป็นเรือนของญาติในภพก่อน แม้ที่ตนไม่เคยอยู่อาศัยมาก่อน ด้วยสำคัญว่าเป็นเรือนของตน แล้วยืนอยู่ที่นอกฝา ที่ทางสี่แพร่ง ที่ทางสามแพร่ง และที่วงกบประตู กำลังเสวยผลแห่งความริษยาและความตระหนี่, บางพวกมีหนวดเครายาว มีรูปร่างวิปริต มีปากมืด มีข้อต่อหลวมห้อยรุ่งริ่ง มีอวัยวะน้อยใหญ่ผอม หยาบ ดำ คล้ายต้นตาลที่ถูกไฟป่าไหม้ยืนต้นอยู่ในที่นั้นๆ, บางพวกมีร่างกายถูกเผาไหม้ด้วยเปลวไฟที่ลุกขึ้นจากท้องแล้วพวยพุ่งออกจากปาก เพราะถูกความหิวและความกระหายบีบคั้น, บางพวกเพราะมีช่องคอเท่ารูเข็ม มีท้องใหญ่เท่าภูเขา แม้ได้เครื่องดื่มและโภชนะแล้ว ก็ไม่สามารถบริโภคได้ตามต้องการ ถูกความหิวและความกระหายครอบงำ ไม่ได้ลิ้มรสอื่น, บางพวกได้เลือด หนอง และน้ำเหลืองเป็นต้น ที่ไหลออกจากฝีและแผลที่แตกจากปากของกันและกัน หรือของสัตว์อื่น ๆ แล้วเลียกินประดุจน้ำอมฤต มีร่างกายที่น่าเกลียดน่ากลัว มีรูปวิปริต และน่าสะพรึงกลัวอย่างยิ่ง (จึงตรัสว่า) –

‘‘තිරොකුට්ටෙසු තිට්ඨන්ති, සන්ධිසිඞ්ඝාටකෙසු ච;

ද්වාරබාහාසු තිට්ඨන්ති, ආගන්ත්වාන සකං ඝර’’න්ති. –

“เปรตเหล่านั้นมายืนอยู่ที่นอกฝา ที่ทางสี่แพร่งและทางสามแพร่งบ้าง, มาสู่เรือนของตนแล้ว ยืนอยู่ที่วงกบประตูบ้าง”

වත්වා පුන තෙහි කතස්ස කම්මස්ස දාරුණභාවං දස්සෙන්තො ‘‘පහූතෙ අන්නපානම්හී’’ති දුතියගාථමාහ.

ครั้นตรัสแล้ว เมื่อจะทรงแสดงความทารุณแห่งกรรมที่เปรตเหล่านั้นได้กระทำไว้ จึงได้ตรัสคาถาที่สองว่า “ปหูเต อนฺนปานมฺหิ” เป็นต้น

තත්ථ පහූතෙති අනප්පකෙ බහුම්හි, යාවදත්ථිකෙති වුත්තං හොති. භ-කාරස්ස හි හ-කාරො ලබ්භති ‘‘පහු සන්තො න භරතී’’තිආදීසු (සු. නි. 98) විය. කෙචි පන ‘‘බහූතෙ’’ ඉති ච ‘‘බහූකෙ’’ ඉති ච පඨන්ති. පමාදපාඨා එතෙ[Pg.174]. අන්නෙ ච පානම්හි ච අන්නපානම්හි. ඛජ්ජෙ ච භොජ්ජෙ ච ඛජ්ජභොජ්ජෙ, එතෙන අසිතපීතඛායිතසායිතවසෙන චතුබ්බිධං ආහාරං දස්සෙති. උපට්ඨිතෙති උපගම්ම ඨිතෙ, සජ්ජිතෙ පටියත්තෙ සමොහිතෙති වුත්තං හොති. න තෙසං කොචි සරති, සත්තානන්ති තෙසං පෙත්තිවිසයෙ උප්පන්නානං සත්තානං කොචි මාතා වා පිතා වා පුත්තො වා න සරති. කිං කාරණා? කම්මපච්චයා, අත්තනා කතස්ස අදානදානප්පටිසෙධනාදිභෙදස්ස කදරියකම්මස්ස පච්චයා. තඤ්හි තෙසං කම්මං ඤාතීනං සරිතුං න දෙති.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ปหูเต ความว่า ในของที่ไม่น้อย คือ มาก, ตามที่ต้องการ. เพราะว่า ภ-อักษร ย่อมแปลงเป็น ห-อักษรได้ เหมือนในคำเป็นต้นว่า “ปหุ สนฺโต น ภรติ”. ส่วนบางอาจารย์ก็อ่านว่า “พหูเต” บ้าง “พหูเก” บ้าง. เหล่านี้เป็นบทที่ผิดพลาด. ข้าวและน้ำ ชื่อว่า ข้าวและน้ำ. ของเคี้ยวและของบริโภค ชื่อว่า ของเคี้ยวและของบริโภค, ด้วยบทนี้ ทรงแสดงอาหาร ๔ อย่าง คือ ของกิน ของดื่ม ของเคี้ยว ของเลีย. บทว่า อุปฏฺฐิเต ความว่า เข้าไปตั้งอยู่, จัดแจงไว้, เตรียมไว้, รวบรวมไว้. บทว่า น เตสํ โกจิ สรติ, สตฺตานํ ความว่า ใครๆ ไม่ว่าจะเป็นมารดา บิดา หรือบุตร ย่อมระลึกไม่ได้ถึงสัตว์เหล่านั้นผู้บังเกิดในเปรตวิสัย. เพราะเหตุไร? เพราะกรรมเป็นปัจจัย, คือเพราะเป็นปัจจัยแห่งกรรมคือความตระหนี่ มีการไม่ให้ทานและการห้ามทานเป็นต้น ที่ตนได้กระทำไว้. จริงอยู่ กรรมนั้นของเปรตเหล่านั้น ย่อมไม่ให้ญาติทั้งหลายระลึกถึงได้.

තතියගාථාවණ්ණනා

พรรณนาคาถาที่สาม

3. එවං භගවා අනප්පකෙපි අන්නපානාදිම්හි පච්චුපට්ඨිතෙ ‘‘අපි නාම අම්හෙ උද්දිස්ස කිඤ්චි දදෙය්‍යු’’න්ති ඤාතී පච්චාසීසන්තානං විචරතං තෙසං පෙතානං තෙහි කතස්ස අතිකටුකවිපාකකරස්ස කම්මස්ස පච්චයෙන කස්සචි ඤාතිනො අනුස්සරණමත්තාභාවං දස්සෙන්තො –

๓. พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงแสดงความที่ญาติคนใดคนหนึ่งแม้เพียงระลึกถึงก็ไม่มี แก่เปรตเหล่านั้น ผู้เที่ยวไปพลาง หวังอยู่ต่อญาติทั้งหลายว่า “ไฉนหนอ พวกเขาพึงอุทิศให้สิ่งใดสิ่งหนึ่งแก่เราบ้าง” แม้เมื่อข้าวและน้ำเป็นต้นอันมีอยู่ไม่น้อยปรากฏเฉพาะหน้า ด้วยอำนาจแห่งกรรมที่ให้ผลเผ็ดร้อนอย่างยิ่งอันเปรตเหล่านั้นได้กระทำไว้ (จึงตรัสว่า) –

‘‘පහූතෙ අන්නපානම්හි, ඛජ්ජභොජ්ජෙ උපට්ඨිතෙ;

න තෙසං කොචි සරති, සත්තානං කම්මපච්චයා’’ති. –

“เมื่อข้าวและน้ำ ของเคี้ยวและของบริโภคมีอยู่มากมาย ตั้งไว้พร้อมแล้ว, แต่ไม่มีใครระลึกถึงสัตว์เหล่านั้นเลย เพราะกรรมเป็นปัจจัย”

වත්වා පුන රඤ්ඤො පෙත්තිවිසයූපපන්නෙ ඤාතකෙ උද්දිස්ස දින්නං දානං පසංසන්තො ‘‘එවං දදන්ති ඤාතීන’’න්ති තතියගාථමාහ.

ครั้นตรัสแล้ว เมื่อจะทรงสรรเสริญทานที่พระราชาถวายอุทิศให้ญาติผู้บังเกิดในเปรตวิสัย จึงได้ตรัสคาถาที่สามว่า “เอวํ ททนฺติ ญาตีนํ” เป็นต้น

තත්ථ එවන්ති උපමාවචනං. තස්ස ද්විධා සම්බන්ධො – තෙසං සත්තානං කම්මපච්චයා අසරන්තෙපි කිස්මිඤ්චි දදන්ති, ඤාතීනං, යෙ එවං අනුකම්පකා හොන්තීති ච යථා තයා, මහාරාජ, දින්නං, එවං සුචිං පණීතං කාලෙන කප්පියං පානභොජනං දදන්ති ඤාතීනං, යෙ හොන්ති අනුකම්පකාති ච. දදන්තීති දෙන්ති උද්දිසන්ති නිය්‍යාතෙන්ති. ඤාතීනන්ති මාතිතො ච පිතිතො ච සම්බන්ධානං. යෙති යෙ කෙචි පුත්තා වා ධීතරො වා භාතරො වා හොන්තීති භවන්ති. අනුකම්පකාති අත්ථකාමා හිතෙසිනො. සුචින්ති විමලං දස්සනෙය්‍යං මනොරමං ධම්මිකං ධම්මලද්ධං. පණීතන්ති උත්තමං සෙට්ඨං. කාලෙනාති ඤාතිපෙතානං තිරොකුට්ටාදීසු ආගන්ත්වා ඨිතකාලෙන. කප්පියන්ති අනුච්ඡවිකං පතිරූපං අරියානං පරිභොගාරහං. පානභොජනන්ති පානඤ්ච භොජනඤ්ච. ඉධ පානභොජනමුඛෙන සබ්බොපි දෙය්‍යධම්මො අධිප්පෙතො.

ในบทเหล่านั้น บทว่า เอวํ เป็นคำอุปมา. การเชื่อมความของบทนั้นมี ๒ นัย คือ (๑) แม้ญาติทั้งหลายจะระลึกถึงสัตว์เหล่านั้นไม่ได้เพราะกรรมเป็นปัจจัย แต่ญาติเหล่าใดเป็นผู้อนุเคราะห์อย่างนี้ ญาติเหล่านั้นย่อมให้ทานในกาลบางคราวแก่ญาติทั้งหลาย และ (๒) มหาบพิตร ทานที่พระองค์ถวายแล้วฉันใด ญาติเหล่าใดเป็นผู้อนุเคราะห์ ญาติเหล่านั้นย่อมถวายเครื่องดื่มและโภชนะอันสะอาด ประณีต สมควรแก่กาล แก่ญาติทั้งหลายฉันนั้น. บทว่า ททนฺติ คือ ย่อมให้ ย่อมอุทิศ ย่อมมอบให้. บทว่า ญาตีนํ คือ แก่ผู้เกี่ยวข้องทางมารดาและบิดา. บทว่า เย คือ ผู้ใดผู้หนึ่ง. บทว่า โหนฺติ คือ ย่อมเป็น ได้แก่ บุตร ธิดา หรือพี่น้อง. บทว่า อนุกมฺปกา คือ ผู้มุ่งประโยชน์ ผู้แสวงหาเกื้อกูล. บทว่า สุจึ คือ ไม่มีมลทิน น่าดู น่ารื่นรมย์ใจ ถูกธรรม ได้มาโดยธรรม. บทว่า ปณีตํ คือ ยอดเยี่ยม ประเสริฐ. บทว่า กาเลน คือ ในกาลที่เปรตญาติทั้งหลายมาแล้วยืนอยู่ที่นอกฝาเป็นต้น. บทว่า กปฺปิยํ คือ สมควร เหมาะสม ควรแก่การบริโภคของพระอริยเจ้า. บทว่า ปานโภชนํ คือ เครื่องดื่มและโภชนะ. ในที่นี้ ทรงประสงค์เอาเทยยธรรมทั้งหมดโดยมีเครื่องดื่มและโภชนะเป็นประธาน.

චතුත්ථගාථාපුබ්බද්ධවණ්ණනා

พรรณนาบุพพาร์ธแห่งคาถาที่สี่

4. එවං [Pg.175] භගවා රඤ්ඤා මාගධෙන පෙතභූතානං ඤාතීනං අනුකම්පාය දින්නං පානභොජනං පසංසන්තො –

๔. พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงสรรเสริญเครื่องดื่มและโภชนะ อันพระเจ้าแผ่นดินมคธถวายแล้วด้วยความอนุเคราะห์แก่ญาติทั้งหลายผู้เป็นเปรต (จึงตรัสว่า) –

‘‘එවං දදන්ති ඤාතීනං, යෙ හොන්ති අනුකම්පකා;

සුචිං පණීතං කාලෙන, කප්පියං පානභොජන’’න්ති. –

ญาติเหล่าใดเป็นผู้อนุเคราะห์ ย่อมให้ปานโภชนะที่สะอาด ประณีต สมควรตามกาลแก่ญาติทั้งหลายอย่างนี้

වත්වා පුන යෙන පකාරෙන දින්නං තෙසං හොති, තං දස්සෙන්තො ‘‘ඉදං වො ඤාතීනං හොතූ’’ති චතුත්ථගාථාය පුබ්බද්ධමාහ තං තතියගාථාය පුබ්බද්ධෙන සම්බන්ධිතබ්බං –

ครั้นตรัสแล้ว เพื่อจะทรงแสดงว่า ทานที่ให้แล้วย่อมสำเร็จแก่เปรตเหล่านั้นโดยประการใดอีก จึงตรัสคาถาที่ ๔ ครึ่งคาถาแรกว่า ‘อิทํ โว ญาตีนํ โหตุ’ ซึ่งคาถานั้นพึงเชื่อมกับครึ่งคาถาแรกของคาถาที่ ๓

‘‘එවං දදන්ති ඤාතීනං, යෙ හොන්ති අනුකම්පකා;

ඉදං වො ඤාතීනං හොතු, සුඛිතා හොන්තු ඤාතයො’’ති.

ญาติเหล่าใดเป็นผู้อนุเคราะห์ ย่อมให้อย่างนี้แก่ญาติทั้งหลายว่า ‘ขอทานนี้จงสำเร็จแก่ญาติทั้งหลายของท่าน ขอญาติทั้งหลายจงเป็นสุขเถิด’

තෙන ‘‘ඉදං වො ඤාතීනං හොතූති එවං දදන්ති, නො අඤ්ඤථා’’ති එත්ථ ආකාරත්ථෙන එවංසද්දෙන දාතබ්බාකාරනිදස්සනං කතං හොති.

ด้วยเหตุนั้น ในคำว่า ‘ย่อมให้อย่างนี้ว่า ขอทานนี้จงสำเร็จแก่ญาติทั้งหลายของท่าน, ไม่ให้อย่างอื่น’ นี้ การแสดงอาการที่พึงให้ ชื่อว่าอันท่านทำแล้วด้วย ‘เอวํ’ ศัพท์ ในอรรถว่าอาการ

තත්ථ ඉදන්ති දෙය්‍යධම්මනිදස්සනං. වොති ‘‘කච්චි පන වො අනුරුද්ධා සමග්ගා සම්මොදමානා’’ති ච (ම. නි. 1.326; මහාව. 466), ‘‘යෙහි වො අරියා’’ති ච එවමාදීසු විය කෙවලං නිපාතමත්තං, න සාමිවචනං. ඤාතීනං හොතූති පෙත්තිවිසයෙ උප්පන්නානං ඤාතකානං හොතු. සුඛිතා හොන්තු ඤාතයොති තෙ පෙත්තිවිසයූපපන්නා ඤාතයො ඉදං පච්චනුභවන්තා සුඛිතා හොන්තූති.

ในบทเหล่านั้น บทว่า อิทํ เป็นการแสดงถึงเทยยธรรม. บทว่า โว เป็นเพียงนิบาตเท่านั้น ไม่ใช่สามีวิภัตติ เหมือนในประโยคเป็นต้นว่า ‘กจฺจิ ปน โว อนุรุทฺธา สมคฺคา สมฺโมทมานา’ และ ‘เยหิ โว อริยา’. บทว่า ญาตีนํ โหตุ ความว่า ขอจงสำเร็จแก่ญาติทั้งหลายผู้บังเกิดในเปรตวิสัย. บทว่า สุขิตา โหนฺตุ ญาตโย ความว่า ขอญาติเหล่านั้นผู้บังเกิดในเปรตวิสัย เสวยผลนี้แล้ว จงเป็นสุขเถิด

චතුත්ථගාථාපරද්ධපඤ්චමගාථාපුබ්බද්ධවණ්ණනා

พรรณนาความคาถาที่ ๔ ครึ่งคาถาหลัง และคาถาที่ ๕ ครึ่งคาถาแรก

4-5. එවං භගවා යෙන පකාරෙන පෙත්තිවිසයූපපන්නානං ඤාතීනං දාතබ්බං, තං දස්සෙන්තො ‘‘ඉදං වො ඤාතීනං හොතු, සුඛිතා හොන්තු ඤාතයො’’ති වත්වා පුන යස්මා ‘‘ඉදං වො ඤාතීනං හොතූ’’ති වුත්තෙපි න අඤ්ඤෙන කතං කම්මං අඤ්ඤස්ස ඵලදං හොති, කෙවලන්තු තථා උද්දිස්ස දිය්‍යමානං තං වත්ථු ඤාතීනං කුසලකම්මස්ස පච්චයො හොති. තස්මා යථා තෙසං තස්මිංයෙව වත්ථුස්මිං තඞ්ඛණෙ ඵලනිබ්බත්තකං කුසලකම්මං හොති, තං දස්සෙන්තො ‘‘තෙ ච තත්ථා’’ති චතුත්ථගාථාය පච්ඡිමද්ධං ‘‘පහූතෙ අන්නපානම්හී’’ති පඤ්චමගාථාය පුබ්බද්ධඤ්ච ආහ.

๔-๕. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอย่างนี้ว่า พึงให้แก่ญาติผู้บังเกิดในเปรตวิสัยโดยประการใด ครั้นตรัสว่า ‘ขอทานนี้จงสำเร็จแก่ญาติทั้งหลายของท่าน ขอญาติทั้งหลายจงเป็นสุขเถิด’ แล้ว อีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุที่แม้เมื่อกล่าวว่า ‘ขอทานนี้จงสำเร็จแก่ญาติทั้งหลายของท่าน’ กรรมที่ผู้อื่นทำแล้วก็ไม่เป็นกรรมให้ผลแก่ผู้อื่น แต่ว่าวัตถุนั้นที่เขากำลังให้อุทิศไปอย่างนั้น ย่อมเป็นปัจจัยแก่กุศลกรรมของญาติทั้งหลายเท่านั้น. เพราะฉะนั้น เพื่อจะทรงแสดงว่า กุศลกรรมที่ยังผลให้เกิดในขณะนั้น ย่อมมีแก่เปรตเหล่านั้นในวัตถุนั้นนั่นเองได้อย่างไร จึงตรัสคาถาที่ ๔ ครึ่งคาถาหลังว่า ‘เต จ ตตฺถา’ และคาถาที่ ๕ ครึ่งคาถาแรกว่า ‘ปหูเต อนฺนปานมฺหิ’

තෙසං [Pg.176] අත්ථො – තෙ ඤාතිපෙතා යත්ථ තං දානං දීයති, තත්ථ සමන්තතො ආගන්ත්වා සමාගන්ත්වා, සමොධාය වා එකජ්ඣං හුත්වාති වුත්තං හොති, සම්මා ආගතා සමාගතා ‘‘ඉමෙ නො ඤාතයො අම්හාකං අත්ථාය දානං උද්දිසිස්සන්තී’’ති එතදත්ථං සම්මා ආගතා හුත්වාති වුත්තං හොති. පහූතෙ අන්නපානම්හීති තස්මිං අත්තනො උද්දිස්සමානෙ පහූතෙ අන්නපානම්හි. සක්කච්චං අනුමොදරෙති අභිසද්දහන්තා කම්මඵලං අවිජහන්තා චිත්තීකාරං අවික්ඛිත්තචිත්තා හුත්වා ‘‘ඉදං නො දානං හිතාය සුඛාය හොතූ’’ති මොදන්ති අනුමොදන්ති, පීතිසොමනස්සජාතා හොන්තීති.

อรรถแห่งบทเหล่านั้นคือ เปรตที่เป็นญาติเหล่านั้นมาประชุมกันแล้ว คือมาพร้อมกันจากทุกทิศในที่ที่เขากำลังให้ทานนั้น หรือว่ามาประชุมกันเป็นหมู่เดียว ดังนี้ ท่านกล่าวไว้. มาประชุมกันดีแล้ว คือ มาพร้อมกันดีแล้วเพื่อประโยชน์นี้ว่า ‘ญาติของเราเหล่านี้จักอุทิศทานเพื่อประโยชน์แก่เรา’ ดังนี้ ท่านกล่าวไว้. บทว่า ปหูเต อนฺนปานมฺหิ ความว่า ในเมื่อมีข้าวและน้ำอันไพบูลย์ที่เขากำลังอุทิศให้ตนในกาลนั้น. บทว่า สกฺกจฺจํ อนุโมทเร ความว่า เชื่อมั่นอย่างยิ่ง ไม่ละทิ้งผลแห่งกรรม ทำความเคารพ มีจิตไม่ฟุ้งซ่านแล้ว ย่อมยินดี ย่อมอนุโมทนาว่า ‘ขอทานนี้จงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เรา’ คือย่อมเกิดปีติโสมนัส

පඤ්චමගාථාපරද්ධඡට්ඨගාථාපුබ්බද්ධවණ්ණනා

พรรณนาความคาถาที่ ๕ ครึ่งคาถาหลัง และคาถาที่ ๖ ครึ่งคาถาแรก

5-6. එවං භගවා යථා පෙත්තිවිසයූපපන්නානං තඞ්ඛණෙ ඵලනිබ්බත්තකං කුසලං කම්මං හොති, තං දස්සෙන්තො –

๕-๖. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอย่างนี้ว่า กุศลกรรมที่ยังผลให้เกิดในขณะนั้น ย่อมมีแก่ผู้บังเกิดในเปรตวิสัยได้อย่างไร ดังนี้

‘‘තෙ ච තත්ථ සමාගන්ත්වා, ඤාතිපෙතා සමාගතා;

පහූතෙ අන්නපානම්හි, සක්කච්චං අනුමොදරෙ’’ති. –

เปรตที่เป็นญาติเหล่านั้นมาประชุมกันแล้ว ณ ที่นั้น เมื่อมีข้าวและน้ำอันไพบูลย์ ก็ย่อมอนุโมทนาโดยเคารพ

වත්වා පුන ඤාතකෙ නිස්සාය නිබ්බත්තකුසලකම්මඵලං පච්චනුභොන්තානං තෙසං ඤාතී ආරබ්භ ථොමනාකාරං දස්සෙන්තො ‘‘චිරං ජීවන්තූ’’ති පඤ්චමගාථාය පච්ඡිමද්ධං ‘‘අම්හාකඤ්ච කතා පූජා’’ති ඡට්ඨගාථාය පුබ්බද්ධඤ්ච ආහ.

ครั้นตรัสแล้ว เพื่อจะทรงแสดงอาการแห่งการสรรเสริญปรารภญาติเหล่านั้น ผู้กำลังเสวยผลแห่งกุศลกรรมที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยญาติทั้งหลายอีก จึงตรัสคาถาที่ ๕ ครึ่งคาถาหลังว่า ‘จิรํ ชีวนฺตุ’ และคาถาที่ ๖ ครึ่งคาถาแรกว่า ‘อมฺหากญฺจ กตา ปูชา’

තෙසං අත්ථො – චිරං ජීවන්තූති චිරජීවිනො දීඝායුකා හොන්තු. නො ඤාතීති අම්හාකං ඤාතකා. යෙසං හෙතූති යෙ නිස්සාය යෙසං කාරණා. ලභාමසෙති ලභාම. අත්තනා තඞ්ඛණං පටිලද්ධසම්පත්තිං අපදිසන්තා භණන්ති. පෙතානඤ්හි අත්තනො අනුමොදනෙන, දායකානං උද්දෙසෙන, දක්ඛිණෙය්‍යසම්පදාය චාති තීහි අඞ්ගෙහි දක්ඛිණා සමිජ්ඣති, තඞ්ඛණෙ ඵලනිබ්බත්තිකා හොති. තත්ථ දායකා විසෙසහෙතු. තෙනාහංසු ‘‘යෙසං හෙතු ලභාමසෙ’’ති. අම්හාකඤ්ච කතා පූජාති ‘‘ඉදං වො ඤාතීනං හොතූ’’ති එවං ඉමං දානං උද්දිසන්තෙහි අම්හාකඤ්ච පූජා කතා. දායකා ච අනිප්ඵලාති යම්හි සන්තානෙ පරිච්චාගමයං කම්මං කතං, තස්ස තත්ථෙව ඵලදානතො දායකා ච අනිප්ඵලාති.

อรรถแห่งบทเหล่านั้นคือ บทว่า จิรํ ชีวนฺตุ ความว่า ขอจงเป็นผู้มีชีวิตยืนยาว มีอายุยืน. บทว่า โน ญาติ ความว่า ญาติของเรา. บทว่า เยสํ เหตุ ความว่า เพราะอาศัยเหล่าใด เพราะเหตุแห่งชนเหล่าใด. บทว่า ลภามเส ความว่า เราย่อมได้. (เปรต) แสดงสมบัติที่ตนได้รับในขณะนั้นแล้วกล่าว. จริงอยู่ ทักษิณาทานย่อมสำเร็จแก่เปรตทั้งหลายด้วยองค์ ๓ คือ ด้วยการอนุโมทนาของตน ด้วยการอุทิศของทายก และด้วยทักขิไณยยบุคคลสมบัติ ย่อมยังผลให้เกิดในขณะนั้น. ในองค์ ๓ นั้น ทายกเป็นเหตุพิเศษ. เพราะเหตุนั้น เปรตทั้งหลายจึงกล่าวว่า ‘เยสํ เหตุ ลภามเส’. บทว่า อมฺหากญฺจ กตา ปูชา ความว่า ชนทั้งหลายผู้อุทิศทานนี้อย่างนี้ว่า ‘ขอทานนี้จงสำเร็จแก่ญาติทั้งหลายของท่าน’ ชื่อว่าได้ทำบูชาแก่เราทั้งหลายด้วย. บทว่า ทายกา จ อนิปฺผลา ความว่า เพราะกรรมคือการบริจาคที่ทำแล้วในสันดานใด ย่อมให้ผลในสันดานนั้นนั่นเอง ฉะนั้น แม้ทายกทั้งหลายก็ชื่อว่ามีผล

එත්ථාහ [Pg.177] – ‘‘කිං පන පෙත්තිවිසයූපපන්නා එව ඤාතයො ලභන්ති, උදාහු අඤ්ඤෙපි ලභන්තී’’ති? වුච්චතෙ – භගවතා එවෙතං බ්‍යාකතං ජාණුස්සොණිනා බ්‍රාහ්මණෙන පුට්ඨෙන, කිමෙත්ථ අම්හෙහි වත්තබ්බං අත්ථි. වුත්තං හෙතං –

ในเรื่องนี้ มีคำถามว่า ‘ก็ญาติที่บังเกิดในเปรตวิสัยเท่านั้นหรือที่ย่อมได้รับ หรือว่าแม้พวกอื่นก็ย่อมได้รับ?’ ตอบว่า เรื่องนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าเองทรงพยากรณ์ไว้แล้ว เมื่อถูกชาณุสโสณีพราหมณ์ทูลถาม, ในเรื่องนี้จะมีอะไรที่เราทั้งหลายพึงกล่าวเล่า. จริงอยู่ คำนี้พระองค์ตรัสไว้ว่า

‘‘මයමස්සු, භො ගොතම, බ්‍රාහ්මණා නාම දානානි දෙම, සද්ධානි කරොම ‘ඉදං දානං පෙතානං ඤාතිසාලොහිතානං උපකප්පතු, ඉදං දානං පෙතා ඤාතිසාලොහිතා පරිභුඤ්ජන්තූ’ති, කච්චි තං, භො ගොතම, දානං පෙතානං ඤාතිසාලොහිතානං උපකප්පති, කච්චි තෙ පෙතා ඤාතිසාලොහිතා තං දානං පරිභුඤ්ජන්තීති. ඨානෙ ඛො, බ්‍රාහ්මණ, උපකප්පති, නො අට්ඨානෙති.

‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พวกข้าพระองค์ผู้ชื่อว่าเป็นพราหมณ์ ย่อมให้ทาน ย่อมทำสัทธา (อุทิศให้ผู้ตาย) ว่า ‘ขอทานนี้จงสำเร็จแก่ญาติสาโลหิตผู้ล่วงลับไปแล้ว ขอญาติสาโลหิตผู้ล่วงลับไปแล้วจงบริโภคทานนี้เถิด’ ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ทานนั้นย่อมสำเร็จแก่ญาติสาโลหิตผู้ล่วงลับไปแล้วหรือหนอแล ญาติสาโลหิตผู้ล่วงลับไปแล้วเหล่านั้นย่อมบริโภคทานนั้นได้หรือหนอแล’ (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า) ‘ดูก่อนพราหมณ์ ย่อมสำเร็จในฐานะ แต่ไม่สำเร็จในอฐานะ’

‘‘කතමං පන තං, භො ගොතම, ඨානං, කතමං අට්ඨානන්ති? ඉධ, බ්‍රාහ්මණ, එකච්චො පාණාතිපාතී හොති…පෙ… මිච්ඡාදිට්ඨිකො හොති, සො කායස්ස භෙදා පරං මරණා නිරයං උපපජ්ජති. යො නෙරයිකානං සත්තානං ආහාරො, තෙන සො තත්ථ යාපෙති, තෙන සො තත්ථ තිට්ඨති. ඉදං ඛො, බ්‍රාහ්මණ, අට්ඨානං, යත්ථ ඨිතස්ස තං දානං න උපකප්පති.

‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ก็ฐานะเป็นไฉน อฐานะเป็นไฉน’ (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า) ‘ดูก่อนพราหมณ์ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ฆ่าสัตว์...ฯลฯ...เป็นมิจฉาทิฏฐิ เขาเบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงนรก. อาหารของสัตว์นรกเหล่าใดมีอยู่ เขาย่อมยังอัตภาพให้เป็นไปในนรกนั้นด้วยอาหารนั้น เขาย่อมตั้งอยู่ในนรกนั้นได้ด้วยอาหารนั้น. ดูก่อนพราหมณ์ นี้แลเป็นอฐานะ ซึ่งทานนั้นย่อมไม่สำเร็จแก่ผู้ตั้งอยู่ในฐานะนั้น’

‘‘ඉධ පන, බ්‍රාහ්මණ, එකච්චො පාණාතිපාතී හොති…පෙ… මිච්ඡාදිට්ඨිකො හොති, සො කායස්ස භෙදා පරං මරණා තිරච්ඡානයොනිං උපපජ්ජති. යො තිරච්ඡානයොනිකානං සත්තානං ආහාරො, තෙන සො තත්ථ යාපෙති, තෙන සො තත්ථ තිට්ඨති. ඉදම්පි ඛො, බ්‍රාහ්මණ, අට්ඨානං, යත්ථ ඨිතස්ස තං දානං න උපකප්පති.

ดูก่อนพราหมณ์ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้มีปกติฆ่าสัตว์...ฯลฯ... เป็นผู้มีความเห็นผิด เขาเบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงกำเนิดเดรัจฉาน อาหารใดของสัตว์ผู้เกิดในกำเนิดเดรัจฉานมีอยู่ เขายังอัตภาพให้เป็นไปในกำเนิดเดรัจฉานนั้นด้วยอาหารนั้น เขาตั้งอยู่ได้ในกำเนิดเดรัจฉานนั้นด้วยอาหารนั้น ดูก่อนพราหมณ์ แม้ข้อนี้ก็เป็นอฐานะ คือทานนั้นย่อมไม่สำเร็จแก่ผู้ตั้งอยู่ในกำเนิดนั้น

‘‘ඉධ පන, බ්‍රාහ්මණ, එකච්චො පාණාතිපාතා පටිවිරතො හොති…පෙ… සම්මාදිට්ඨිකො හොති, සො කායස්ස භෙදා පරං මරණා මනුස්සානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජති…පෙ… දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජති. යො දෙවානං ආහාරො, තෙන සො තත්ථ යාපෙති, තෙන සො තත්ථ තිට්ඨති. ඉදම්පි ඛො, බ්‍රාහ්මණ, අට්ඨානං, යත්ථ ඨිතස්ස තං දානං න උපකප්පති.

ดูก่อนพราหมณ์ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต...ฯลฯ... เป็นผู้มีความเห็นชอบ เขาเบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของมนุษย์...ฯลฯ... ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดา อาหารใดของเทวดามีอยู่ เขายังอัตภาพให้เป็นไปในภพเทวดานั้นด้วยอาหารนั้น เขาตั้งอยู่ได้ในภพเทวดานั้นด้วยอาหารนั้น ดูก่อนพราหมณ์ แม้ข้อนี้ก็เป็นอฐานะ คือทานนั้นย่อมไม่สำเร็จแก่ผู้ตั้งอยู่ในภพนั้น

‘‘ඉධ පන, බ්‍රාහ්මණ, එකච්චො පාණාතිපාතී හොති…පෙ… මිච්ඡාදිට්ඨිකො හොති, සො කායස්ස භෙදා පරං මරණා පෙත්තිවිසයං උපපජ්ජති. යො පෙත්තිවෙසයිකානං සත්තානං ආහාරො, තෙන [Pg.178] සො තත්ථ යාපෙති, තෙන සො තත්ථ තිට්ඨති. යං වා පනස්ස ඉතො අනුපවෙච්ඡන්ති මිත්තාමච්චා වා ඤාතිසාලොහිතා වා, තෙන සො තත්ථ යාපෙති, තෙන සො තත්ථ තිට්ඨති. ඉදං ඛො, බ්‍රාහ්මණ, ඨානං, යත්ථ ඨිතස්ස තං දානං උපකප්පතීති.

ดูก่อนพราหมณ์ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้มีปกติฆ่าสัตว์...ฯลฯ... เป็นผู้มีความเห็นผิด เขาเบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงเปรตวิสัย อาหารใดของสัตว์ผู้เกิดในเปรตวิสัยมีอยู่ เขายังอัตภาพให้เป็นไปในเปรตวิสัยนั้นด้วยอาหารนั้น เขาตั้งอยู่ได้ในเปรตวิสัยนั้นด้วยอาหารนั้น หรืออีกอย่างหนึ่ง มิตร อำมาตย์ หรือญาติสาโลหิตของเปรตนั้น ย่อมอุทิศทานไปให้จากโลกนี้ เขายังอัตภาพให้เป็นไปในเปรตวิสัยนั้นด้วยทานนั้น เขาตั้งอยู่ได้ในเปรตวิสัยนั้นด้วยทานนั้น ดูก่อนพราหมณ์ ข้อนี้แลเป็นฐานะ คือทานนั้นย่อมสำเร็จแก่ผู้ตั้งอยู่ในภพนั้น

‘‘සචෙ පන, භො ගොතම, සො පෙතො ඤාතිසාලොහිතො තං ඨානං අනුපපන්නො හොති, කො තං දානං පරිභුඤ්ජතීති? අඤ්ඤෙපිස්ස, බ්‍රාහ්මණ, පෙතා ඤාතිසාලොහිතා තං ඨානං උපපන්නා හොන්ති, තෙ තං දානං පරිභුඤ්ජන්තීති.

ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ก็ถ้าเปรตผู้เป็นญาติสาโลหิตนั้น ไม่ได้เข้าถึงฐานะนั้น ใครเล่าจะบริโภคทานนั้น? ดูก่อนพราหมณ์ เปรตที่เป็นญาติสาโลหิตเหล่าอื่นของทายกนั้น ผู้เข้าถึงฐานะนั้นมีอยู่ เปรตเหล่านั้นย่อมบริโภคทานนั้น

‘‘සචෙ පන, භො ගොතම, සො චෙව පෙතො ඤාතිසාලොහිතො තං ඨානං අනුපපන්නො හොති, අඤ්ඤෙපිස්ස පෙතා ඤාතිසාලොහිතා තං ඨානං අනුපපන්නා හොන්ති, කො තං දානං පරිභුඤ්ජතීති? අට්ඨානං ඛො එතං බ්‍රාහ්මණ අනවකාසො, යං තං ඨානං විවිත්තං අස්ස ඉමිනා දීඝෙන අද්ධුනා යදිදං පෙතෙහි ඤාතිසාලොහිතෙහි. අපිච බ්‍රාහ්මණ දායකොපි අනිප්ඵලො’’ති (අ. නි. 10.177).

ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ก็ถ้าเปรตผู้เป็นญาติสาโลหิตนั้นเอง ไม่ได้เข้าถึงฐานะนั้น และเปรตที่เป็นญาติสาโลหิตเหล่าอื่นของทายกนั้น ก็ไม่ได้เข้าถึงฐานะนั้น ใครเล่าจะบริโภคทานนั้น? ดูก่อนพราหมณ์ ข้อที่ฐานะนั้นจะว่างเว้นจากเปรตผู้เป็นญาติสาโลหิตตลอดกาลยาวนานนี้ นั่นเป็นไปไม่ได้ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ อนึ่ง ดูก่อนพราหมณ์ แม้ทายกก็หาใช่ไร้ผลไม่

ඡට්ඨගාථාපරද්ධසත්තමගාථාවණ්ණනා

พรรณนาคาถากึ่งหลังของคาถาที่ ๖ และคาถาที่ ๗

6-7. එවං භගවා රඤ්ඤො මාගධස්ස පෙත්තිවිසයූපපන්නානං පුබ්බඤාතීනං සම්පත්තිං නිස්සාය ථොමෙන්තො ‘‘එතෙ තෙ, මහාරාජ, ඤාතී ඉමාය දානසම්පදාය අත්තමනා එවං ථොමෙන්තී’’ති දස්සෙන්තො –

๖-๗. พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงอาศัยสมบัติของเหล่าญาติในอดีตของพระเจ้ามคธผู้เข้าถึงเปรตวิสัยแล้วทรงชมเชย เมื่อจะทรงแสดงว่า 'มหาบพิตร ญาติเหล่านั้นของพระองค์ มีใจยินดีด้วยทานสมบัตินี้ ย่อมสรรเสริญอย่างนี้' ดังนี้ (จึงตรัสว่า)

‘‘චිරං ජීවන්තු නො ඤාතී, යෙසං හෙතු ලභාමසෙ;

අම්හාකඤ්ච කතා පූජා, දායකා ච අනිප්ඵලා’’ති. –

ขอญาติทั้งหลายของเราจงมีชีวิตยืนนาน ซึ่งพวกเราได้ (สมบัติ) นี้ก็เพราะอาศัยท่านเหล่านั้น และการบูชาอันท่านทั้งหลายทำแล้วแก่พวกเรา ทั้งทายกทั้งหลายก็หาใช่ไร้ผลไม่

වත්වා පුන තෙසං පෙත්තිවිසයූපපන්නානං අඤ්ඤස්ස කසිගොරක්ඛාදිනො සම්පත්තිපටිලාභකාරණස්ස අභාවං ඉතො දින්නෙන යාපනභාවඤ්ච දස්සෙන්තො ‘‘න හි තත්ථ කසී අත්ථී’’ති ඡට්ඨගාථාය පච්ඡිමද්ධං ‘‘වණිජ්ජා තාදිසී’’ති ඉමං සත්තමගාථඤ්ච ආහ.

ครั้นตรัสดังนี้แล้ว เมื่อจะทรงแสดงความไม่มีแห่งเหตุในการได้สมบัติอย่างอื่น มีกสิกรรมและโครักขกรรมเป็นต้น และความเป็นอยู่ได้ด้วยทานที่ให้แล้วจากโลกนี้ แก่เปรตเหล่านั้นผู้เข้าถึงเปรตวิสัยอีก จึงตรัสคาถากึ่งหลังของคาถาที่ ๖ ว่า 'นะ หิ ตัตถะ กะสี อัตถิ' และคาถาที่ ๗ นี้ว่า 'วะณิชชา ตาทิสี'

තත්‍රායං අත්ථවණ්ණනා – න හි, මහාරාජ, තත්ථ පෙත්තිවිසයෙ කසි අත්ථි, යං නිස්සාය තෙ පෙතා සම්පත්තිං පටිලභෙය්‍යුං. ගොරක්ඛෙත්ථ න විජ්ජතීති න කෙවලං කසි එව, ගොරක්ඛාපි එත්ථ පෙත්තිවිසයෙ න විජ්ජති, යං [Pg.179] නිස්සාය තෙ සම්පත්තිං පටිලභෙය්‍යුං. වණිජ්ජා තාදිසී නත්ථීති වාණිජ්ජාපි තාදිසී නත්ථි, යා තෙසං සම්පත්තිපටිලාභහෙතු භවෙය්‍ය. හිරඤ්ඤෙන කයාකයන්ති හිරඤ්ඤෙන කයවික්කයම්පි තත්ථ තාදිසං නත්ථි, යං තෙසං සම්පත්තිපටිලාභහෙතු භවෙය්‍ය. ඉතො දින්නෙන යාපෙන්ති, පෙතා කාලගතා තහින්ති කෙවලං පන ඉතො ඤාතීහි වා මිත්තාමච්චෙහි වා දින්නෙන යාපෙන්ති, අත්තභාවං ගමෙන්ති. පෙතාති පෙත්තිවිසයූපපන්නා සත්තා. කාලගතාති අත්තනො මරණකාලෙන ගතා, ‘‘කාලකතා’’ති වා පාඨො, කතකාලා කතමරණාති අත්ථො. තහින්ති තස්මිං පෙත්තිවිසයෙ.

ในคาถานั้น มีอรรถาธิบายดังนี้: มหาบพิตร ในเปรตวิสัยนั้นไม่มีกสิกรรม ที่เปรตเหล่านั้นจะพึงอาศัยได้สมบัติ. บทว่า โครักเข็ตถะ นะ วิชชะติ ความว่า มิใช่แต่กสิกรรมเท่านั้น แม้โครักขกรรม (การเลี้ยงโค) ก็ไม่มีในเปรตวิสัยนี้ ที่เปรตเหล่านั้นจะพึงอาศัยได้สมบัติ. บทว่า วะณิชชา ตาทิสี นัตถิ ความว่า แม้การค้าขายเช่นนั้น ที่จะเป็นเหตุให้เปรตเหล่านั้นได้สมบัติ ก็ไม่มี. บทว่า หิรัญเญนะ กะยากะยัง ความว่า แม้การซื้อขายด้วยเงินทองเช่นนั้น ที่จะเป็นเหตุให้เปรตเหล่านั้นได้สมบัติ ก็ไม่มีในเปรตวิสัยนั้น. บทว่า อิโต ทินเนนะ ยาเปนติ, เปตา กาละคะตา ตะหิง ความว่า แต่ว่า เปรตเหล่านั้นย่อมยังอัตภาพให้เป็นไป คือให้ดำรงอยู่ได้ ด้วยทานที่ญาติหรือมิตรอำมาตย์ให้แล้วจากโลกนี้. บทว่า เปตา คือ สัตว์ผู้เข้าถึงเปรตวิสัย. บทว่า กาละคะตา คือ ผู้ไปแล้วตามกาลแห่งความตายของตน หรือมีอีกบทหนึ่งว่า 'กาละกะตา' ความว่า ผู้มีกาลอันกระทำแล้ว คือผู้มีความตายอันกระทำแล้ว. บทว่า ตะหิง คือ ในเปรตวิสัยนั้น.

අට්ඨමනවමගාථාද්වයවණ්ණනා

พรรณนาคาถาคู่ที่ ๘ และที่ ๙

8-9. එවං ‘‘ඉතො දින්නෙන යාපෙන්ති, පෙතා කාලගතා තහි’’න්ති වත්වා ඉදානි උපමාහි තමත්ථං පකාසෙන්තො ‘‘උන්නමෙ උදකං වුට්ඨ’’න්ති ඉදං ගාථාද්වයමාහ.

๘-๙. ครั้นตรัสว่า 'อิโต ทินเนนะ ยาเปนติ, เปตา กาละคะตา ตะหิง' ดังนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้นด้วยอุปมาทั้งหลาย จึงตรัสคาถาสองบทนี้ว่า 'อุนนะเม อุทัง วุฏฐัง'

තස්සත්ථො – යථා උන්නතෙ ථලෙ උස්සාදෙ භූමිභාගෙ මෙඝෙහි අභිවුට්ඨං උදකං නින්නං පවත්තති, යො යො භූමිභාගො නින්නො ඔණතො, තං තං පවත්තති ගච්ඡති පාපුණාති, එවමෙව ඉතො දින්නං දානං පෙතානං උපකප්පති නිබ්බත්තති, පාතුභවතීති අත්ථො. නින්නමිව හි උදකප්පවත්තියා ඨානං පෙතලොකො දානුපකප්පනාය. යථාහ – ‘‘ඉදං ඛො, බ්‍රාහ්මණ, ඨානං, යත්ථ ඨිතස්ස තං දානං උපකප්පතී’’ති (අ. නි. 10.177). යථා ච කන්දරපදරසාඛාපසාඛකුසොබ්භමහාසොබ්භසන්නිපාතෙහි වාරිවහා මහානජ්ජො පූරා හුත්වා සාගරං පරිපූරෙන්ති, එවම්පි ඉතො දින්නදානං පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව පෙතානං උපකප්පතීති.

เนื้อความของคาถานั้นมีดังนี้: น้ำที่เมฆาหลั่งลงบนภาคพื้นดินที่เป็นที่ดอน ที่สูง ย่อมไหลไปสู่ที่ลุ่มฉันใด ภาคพื้นดินส่วนใดๆ เป็นที่ลุ่ม ที่ต่ำ น้ำย่อมไหลไป ไปถึง ยังส่วนนั้นๆ ฉันนั้นเหมือนกัน ทานที่ให้แล้วจากโลกนี้ ย่อมสำเร็จ คือบังเกิด ปรากฏแก่เปรตทั้งหลาย. ความว่า เปรตโลกเป็นเหมือนที่ลุ่มซึ่งเป็นที่ไหลไปแห่งน้ำ สำหรับความสำเร็จแห่งทาน. ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า 'ดูก่อนพราหมณ์ ข้อนี้แลเป็นฐานะ คือทานนั้นย่อมสำเร็จแก่ผู้ตั้งอยู่ในภพนั้น'. และแม่น้ำใหญ่ทั้งหลายที่นำพาน้ำมา เป็นสายน้ำที่เต็มเปี่ยมจากการไหลรวมกันของน้ำจากซอกเขา ลำธาร คูคลองน้อยใหญ่ ย่อมทำมหาสมุทรให้เต็มเปี่ยมฉันใด ทานที่ให้แล้วจากโลกนี้ ก็ย่อมสำเร็จแก่เปรตทั้งหลายโดยนัยที่กล่าวแล้วในหนหลังฉันนั้นเหมือนกัน.

දසමගාථාවණ්ණනා

พรรณนาคาถาที่ ๑๐

10. එවං භගවා ‘‘ඉතො දින්නෙන යාපෙන්ති, පෙතා කාලගතා තහි’’න්ති ඉමං අත්ථං උපමාහි පකාසෙත්වා පුන යස්මා තෙ පෙතා ‘‘ඉතො කිඤ්චි ලච්ඡාමා’’ති ආසාභිභූතා ඤාතිඝරං ආගන්ත්වාපි ‘‘ඉදං නාම නො දෙථා’’ති යාචිතුං අසමත්ථා, තස්මා තෙසං ඉමානි අනුස්සරණවත්ථූනි අනුස්සරන්තො [Pg.180] කුලපුත්තො දක්ඛිණං දජ්ජාති දස්සෙන්තො ‘‘අදාසි මෙ’’ති ඉමං ගාථමාහ.

๑๐. พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงประกาศเนื้อความนี้ว่า 'เปรตผู้ล่วงลับไปแล้วในเปรตวิสัยนั้น ย่อมยังชีพอยู่ได้ด้วยทานที่ให้แล้วจากโลกนี้' ด้วยอุปมาทั้งหลายดังนี้แล้ว อีกประการหนึ่ง เพราะเหตุที่เปรตเหล่านั้นถูกความหวังครอบงำว่า 'เราจักได้อะไรบางอย่างจากญาติในโลกนี้' แม้มาถึงเรือนของญาติแล้ว ก็ไม่สามารถที่จะขอได้ว่า 'ขอท่านทั้งหลายจงให้สิ่งชื่อนี้แก่เรา' เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงแสดงว่า กุลบุตรเมื่อระลึกถึงเหตุอันเป็นที่ตั้งแห่งการระลึกถึงเหล่านี้ของเปรตเหล่านั้น พึงให้ทักษิณาทาน จึงตรัสคาถานี้ว่า 'อะทาสิ เม'

තස්සත්ථො – ‘‘ඉදං නාම මෙ ධනං වා ධඤ්ඤං වා අදාසී’’ති ච, ‘‘ඉදං නාම මෙ කිච්චං අත්තනා උය්‍යොගමාපජ්ජන්තො අකාසී’’ති ච, ‘‘අමු මෙ මාතිතො වා පිතිතො වා සම්බන්ධත්තා ඤාතී’’ති ච සිනෙහවසෙන තාණසමත්ථතාය ‘‘මිත්තා’’ති ච, ‘‘අසුකො මෙ සහ පංසුකීළකො සඛා’’ති ච එවං සබ්බමනුස්සරන්තො පෙතානං දක්ඛිණං දජ්ජා, දානං නිය්‍යාතෙය්‍යාති. අපරො පාඨො ‘‘පෙතානං දක්ඛිණා දජ්ජා’’ති. තස්සත්ථො – දාතබ්බාති දජ්ජා. කා සා? පෙතානං දක්ඛිණා, තෙනෙව ‘‘අදාසි මෙ’’තිආදිනා නයෙන පුබ්බෙ කතමනුස්සරං අනුස්සරතාති වුත්තං හොති. කරණවචනප්පසඞ්ගෙ පච්චත්තවචනං වෙදිතබ්බං.

อรรถแห่งคาถานั้นว่า – บุคคลพึงระลึกถึงเหตุทั้งหมดอย่างนี้ว่า ‘ผู้นี้ได้ให้ทรัพย์หรือข้าวเปลือกชื่อนี้แก่เรา’ บ้าง ‘ผู้นี้ได้ประกอบความเพียรด้วยตนเอง ทำกิจชื่อนี้ของเรา’ บ้าง ‘ผู้นี้เป็นญาติของเรา เพราะเกี่ยวเนื่องกันทางมารดาหรือทางบิดา’ บ้าง โดยนัยแห่งความรักใคร่และเพราะสามารถเป็นที่พึ่งพิงได้ จึงเป็น ‘มิตร’ บ้าง ‘คนโน้นเป็นสหายของเรา เป็นเพื่อนเล่นฝุ่นด้วยกัน’ บ้าง แล้วพึงให้ทักษิณาทานแก่เปรตทั้งหลาย พึงอุทิศทานให้ ดังนี้ อีกนัยหนึ่ง บาลีว่า ‘เปตานํ ทกฺขิณา ทชฺชา’ อรรถแห่งบาลีนั้นคือ พึงให้ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ทชฺชา ทานนั้นคืออะไร? คือทักษิณาทานแก่เปรตทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ ท่านจึงกล่าวว่า ผู้ระลึกถึงกรรมที่ทำไว้ในกาลก่อน ตามระลึกอยู่ ด้วยนัยมีอาทิว่า ‘บุคคลนั้นได้ให้แก่เรา’ ในกรณีที่ควรใช้กรณวิภัตติ พึงทราบว่าเป็นปฐมาวิภัตติ

එකාදසමගාථාවණ්ණනා

พรรณนาคาถาที่ ๑๑

11. එවං භගවා පෙතානං දක්ඛිණානිය්‍යාතනෙ කාරණභූතානි අනුස්සරණවත්ථූනි දස්සෙන්තො –

๑๑. พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงวัตถุอันเป็นเหตุแห่งการระลึกถึงในการอุทิศทักษิณาทานแก่เปรตทั้งหลายอย่างนี้ จึงตรัสว่า –

‘‘අදාසි මෙ අකාසි මෙ, ඤාතිමිත්තා සඛා ච මෙ;

පෙතානං දක්ඛිණං දජ්ජා, පුබ්බෙ කතමනුස්සර’’න්ති. –

บุคคลพึงระลึกถึงอุปการะที่ท่านทำไว้ในกาลก่อนว่า ‘ผู้นี้ได้ให้สิ่งของแก่เรา ผู้นี้ได้ทำกิจแก่เรา ผู้นี้เป็นญาติ เป็นมิตร เป็นสหายของเรา’ แล้วพึงให้ทักษิณาทานแก่เปรตทั้งหลาย

වත්වා පුන යෙ ඤාතිමරණෙන රුණ්ණසොකාදිපරා එව හුත්වා තිට්ඨන්ති, න තෙසං අත්ථාය කිඤ්චි දෙන්ති, තෙසං තං රුණ්ණසොකාදි කෙවලං අත්තපරිතාපනමෙව හොති, න පෙතානං කිඤ්චි අත්ථං නිප්ඵාදෙතීති දස්සෙන්තො ‘‘න හි රුණ්ණං වා’’ති ඉමං ගාථමාහ.

ครั้นตรัสแล้ว อีกอย่างหนึ่ง ชนเหล่าใดถูกความร้องไห้ความโศกเศร้าเป็นต้นครอบงำเพราะการตายของญาติ ยืนอยู่ ไม่ให้อะไรเพื่อประโยชน์แก่ญาติเหล่านั้น การร้องไห้ความโศกเศร้าเป็นต้นนั้นของชนเหล่านั้น เป็นเพียงการเบียดเบียนตนเท่านั้น ไม่ยังประโยชน์อะไรให้สำเร็จแก่เปรตทั้งหลาย เมื่อจะทรงแสดงดังนี้ จึงตรัสพระคาถานี้ว่า ‘น หิ รุณฺณํ วา’ เป็นต้น

තත්ථ රුණ්ණන්ති රොදනා රොදිතත්තං අස්සුපාතනං, එතෙන කායපරිස්සමං දස්සෙති. සොකොති සොචනා සොචිතත්තං, එතෙන චිත්තපරිස්සමං දස්සෙති. යා චඤ්ඤාති යා ච රුණ්ණසොකෙහි අඤ්ඤා. පරිදෙවනාති ඤාතිබ්‍යසනෙන ඵුට්ඨස්ස ලාලප්පනා, ‘‘කහං එකපුත්තක පිය මනාපා’’ති එවමාදිනා නයෙන ගුණසංවණ්ණනා, එතෙන වචීපරිස්සමං දස්සෙති.

ในคาถานั้น บทว่า รุณฺณํ คือ การร้องไห้ ความเป็นผู้ร้องไห้ การหลั่งน้ำตา ด้วยบทนี้ ทรงแสดงความลำบากทางกาย บทว่า โสโก คือ ความเศร้าโศก ความเป็นผู้เศร้าโศก ด้วยบทนี้ ทรงแสดงความลำบากทางใจ บทว่า ยา จญฺญา คือ การคร่ำครวญอื่นใดที่นอกจากความร้องไห้และความโศกเศร้า บทว่า ปริเทวนา คือ การคร่ำครวญของผู้ที่ถูกความพินาศแห่งญาติกระทบแล้ว เป็นการพรรณนาคุณด้วยนัยเป็นต้นว่า ‘ลูกคนเดียวผู้เป็นที่รักที่พอใจอยู่ที่ไหน’ ด้วยบทนี้ ทรงแสดงความลำบากทางวาจา

ද්වාදසමගාථාවණ්ණනා

พรรณนาคาถาที่ ๑๒

12. එවං [Pg.181] භගවා ‘‘රුණ්ණං වා සොකො වා යා චඤ්ඤා පරිදෙවනා, සබ්බම්පි තං පෙතානං අත්ථාය න හොති, කෙවලන්තු අත්තානං පරිතාපනමත්තමෙව, එවං තිට්ඨන්ති ඤාතයො’’ති රුණ්ණාදීනං නිරත්ථකභාවං දස්සෙත්වා පුන මාගධරාජෙන යා දක්ඛිණා දින්නා, තස්සා සාත්ථකභාවං දස්සෙන්තො ‘‘අයඤ්ච ඛො දක්ඛිණා’’ති ඉමං ගාථමාහ.

๑๒. พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงแสดงความไม่มีประโยชน์ของการร้องไห้เป็นต้นว่า ‘ความร้องไห้ก็ดี ความโศกเศร้าก็ดี หรือความคร่ำครวญอื่นใดก็ดี ทั้งหมดนั้นไม่เป็นไปเพื่อประโยชน์แก่เปรตทั้งหลาย เป็นเพียงการเบียดเบียนตนเท่านั้น ญาติทั้งหลายย่อมตั้งอยู่อย่างนั้น’ อย่างนี้แล้ว อีกอย่างหนึ่ง เมื่อจะทรงแสดงความมีประโยชน์ของทักษิณาทานที่พระเจ้ามคธถวายแล้ว จึงตรัสพระคาถานี้ว่า ‘อยญฺจ โข ทกฺขิณา’ เป็นต้น

තස්සත්ථො – අයඤ්ච ඛො, මහාරාජ, දක්ඛිණා තයා අජ්ජ අත්තනො ඤාතිගණං උද්දිස්ස දින්නා, සා යස්මා සඞ්ඝො අනුත්තරං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං ලොකස්ස, තස්මා සඞ්ඝම්හි සුප්පතිට්ඨිතා අස්ස පෙතජනස්ස දීඝරත්තං හිතාය උපකප්පති සම්පජ්ජති ඵලතීති වුත්තං හොති. උපකප්පතීති ච ඨානසො උපකප්පති, තංඛණංයෙව උපකප්පති, න චිරෙන. යථා හි තංඛණඤ්ඤෙව පටිභන්තං ‘‘ඨානසොවෙතං තථාගතං පටිභාතී’’ති වුච්චති, එවමිධාපි තංඛණංයෙව උපකප්පන්තා ‘‘ඨානසො උපකප්පතී’’ති වුත්තා. යං වා තං ‘‘ඉදං ඛො, බ්‍රාහ්මණ, ඨානං, යත්ථ ඨිතස්ස තං දානං උපකප්පතී’’ති (අ. නි. 10.177) වුත්තං, තත්ථ ඛුප්පිපාසිකවන්තාසපරදත්තූපජීවිනිජ්ඣාමතණ්හිකාදිභෙදභින්නෙ ඨානෙ උපකප්පතීති වුත්තං යථා කහාපණං දෙන්තො ‘‘කහාපණසො දෙතී’’ති ලොකෙ වුච්චති. ඉමස්මිඤ්ච අත්ථවිකප්පෙ උපකප්පතීති පාතුභවති, නිබ්බත්තතීති වුත්තං හොති.

อรรถแห่งคาถานั้นว่า – ดูก่อนมหาราช ทักษิณาทานนี้แล อันพระองค์ทรงอุทิศหมู่ญาติของพระองค์ถวายแล้วในวันนี้ ทานนั้น เพราะเหตุที่พระสงฆ์เป็นบุญเขตอันยอดเยี่ยมของโลก ฉะนั้น ทานที่ตั้งไว้ดีแล้วในพระสงฆ์ จึงย่อมสำเร็จประโยชน์เกื้อกูลแก่เปรตชนตลอดกาลนาน ย่อมถึงพร้อม ย่อมเกิดผล ดังนี้ ท่านกล่าวไว้ และบทว่า อุปกปฺปติ คือ ย่อมสำเร็จโดยพลัน ย่อมสำเร็จในขณะนั้นทีเดียว ไม่ใช่สำเร็จในกาลนาน เหมือนอย่างที่ปฏิภาณที่เกิดขึ้นในขณะนั้นทีเดียว ท่านเรียกว่า ‘ปฏิภาณนั้นย่อมแจ่มแจ้งแก่พระตถาคตโดยพลัน’ ฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น ทานที่สำเร็จในขณะนั้นทีเดียว ท่านจึงเรียกว่า ‘ย่อมสำเร็จโดยพลัน’ หรือดังที่ตรัสไว้ว่า ‘ดูก่อนพราหมณ์ นี้แลเป็นฐานะ ที่ทานนั้นย่อมสำเร็จแก่ผู้ที่ตั้งอยู่ในฐานะนั้น’ ในพระดำรัสนั้น ท่านกล่าวว่า ย่อมสำเร็จในฐานะที่แตกต่างกันด้วยเภทมีเปรตจำพวกขุปปิปาสิกะ วันตาสะ ปรทัตตูปชีวี และนิชฌามตัณหิกะเป็นต้น เหมือนอย่างในโลก เมื่อคนให้กหาปณะ ย่อมกล่าวกันว่า ‘ให้ทีละกหาปณะ’ และในอรรถวิกัปนี้ บทว่า อุปกปฺปติ ท่านกล่าวว่า หมายถึง ปรากฏขึ้น, เกิดขึ้น

තෙරසමගාථාවණ්ණනා

พรรณนาคาถาที่ ๑๓

13. එවං භගවා රඤ්ඤා දින්නාය දක්ඛිණාය සාත්ථකභාවං දස්සෙන්තො –

๑๓. พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงความเป็นทานที่มีประโยชน์แห่งทักษิณาทานที่พระราชาถวายแล้วอย่างนี้ จึงตรัสว่า –

‘‘අයඤ්ච ඛො දක්ඛිණා දින්නා, සඞ්ඝම්හි සුප්පතිට්ඨිතා;

දීඝරත්තං හිතායස්ස, ඨානසො උපකප්පතී’’ති. –

ก็ทักษิณาทานนี้แล อันท่านให้แล้ว ตั้งไว้ดีแล้วในพระสงฆ์ ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่เปรตนั้นตลอดกาลนาน และย่อมสำเร็จโดยพลัน

වත්වා පුන යස්මා ඉමං දක්ඛිණං දෙන්තෙන ඤාතීනං ඤාතීහි කත්තබ්බකිච්චකරණවසෙන ඤාතිධම්මො නිදස්සිතො, බහුජනස්ස පාකටීකතො, නිදස්සනං වා කතො, තුම්හෙහිපි ඤාතීනං එවමෙව ඤාතීහි කත්තබ්බකිච්චකරණවසෙන ඤාතිධම්මො පරිපූරෙතබ්බො, න නිරත්ථකෙහි රුණ්ණාදීහි අත්තා පරිතාපෙතබ්බොති ච පෙතෙ දිබ්බසම්පත්තිං අධිගමෙන්තෙන පෙතානං පූජා කතා උළාරා, බුද්ධප්පමුඛඤ්ච භික්ඛුසඞ්ඝං අන්නපානාදීහි සන්තප්පෙන්තෙන භික්ඛූනං බලං අනුපදින්නං, අනුකම්පාදිගුණපරිවාරඤ්ච චාගචෙතනං නිබ්බත්තෙන්තෙන අනප්පකං පුඤ්ඤං [Pg.182] පසුතං, තස්මා භගවා ඉමෙහි යථාභුච්චගුණෙහි රාජානං සම්පහංසෙන්තො –

ครั้นตรัสแล้ว อีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุที่เมื่อพระองค์ถวายทักษิณาทานนี้ ญาติธรรมอันได้แก่กิจที่ญาติพึงกระทำแก่ญาติทั้งหลาย ได้ถูกแสดงแล้ว ทำให้ปรากฏแก่ชนจำนวนมาก หรือทำเป็นแบบอย่างแล้ว และว่า แม้ท่านทั้งหลายก็พึงบำเพ็ญญาติธรรมอันได้แก่กิจที่ญาติพึงกระทำแก่ญาติทั้งหลายให้บริบูรณ์อย่างนี้เหมือนกัน ไม่พึงเบียดเบียนตนด้วยการร้องไห้เป็นต้นอันไร้ประโยชน์ และเมื่อพระองค์ทรงประสงค์ให้เปรตทั้งหลายบรรลุทิพยสมบัติ การบูชาเปรตทั้งหลายอันยิ่งใหญ่ก็ได้ทำแล้ว เมื่อพระองค์ทรงยังภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขให้อิ่มหนำด้วยข้าวและน้ำเป็นต้น กำลังแก่ภิกษุทั้งหลายก็ได้ถวายแล้ว เมื่อพระองค์ทรงยังจาคเจตนาอันมีคุณคือความอนุเคราะห์เป็นต้นเป็นบริวารให้เกิดขึ้น บุญอันมิใช่น้อยก็ได้สร้างสมแล้ว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงยังพระราชาให้ร่าเริงด้วยคุณตามความเป็นจริงเหล่านี้ จึงตรัสว่า –

‘‘සො ඤාතිධම්මො ච අයං නිදස්සිතො,පෙතාන පූජා ච කතා උළාරා;

බලඤ්ච භික්ඛූනමනුප්පදින්නං,තුම්හෙහි පුඤ්ඤං පසුතං අනප්පක’’න්ති. –

ญาติธรรมนั้น พระองค์ก็ได้ทรงแสดงแล้ว การบูชาเปรตทั้งหลายอย่างยิ่งใหญ่ก็ได้ทรงทำแล้ว กำลังแก่ภิกษุทั้งหลายก็ได้ทรงถวายแล้ว และบุญอันมิใช่น้อย พระองค์ก็ได้ทรงสร้างสมแล้ว

ඉමාය ගාථාය දෙසනං පරියොසාපෙති.

ทรงยังเทศนาให้จบลงด้วยพระคาถานี้

අථ වා ‘‘සො ඤාතිධම්මො ච අයං නිදස්සිතො’’ති ඉමිනා ගාථාපදෙන භගවා රාජානං ධම්මියා කථාය සන්දස්සෙති. ඤාතිධම්මනිදස්සනමෙව හි එත්ථ සන්දස්සනං පෙතාන පූජා ච කතා උළාරාති ඉමිනා සමාදපෙති. උළාරාති පසංසනමෙව හි එත්ථ පුනප්පුනං පූජාකරණෙ සමාදපනං. බලඤ්ච භික්ඛූනමනුප්පදින්නන්ති ඉමිනා සමුත්තෙජෙති. බලානුප්පදානමෙව හි එත්ථ එවං දානං, බලානුප්පදානතාති තස්ස උස්සාහවඩ්ඪනෙන සමුත්තෙජනං. තුම්හෙහි පුඤ්ඤං පසුතං අනප්පකන්ති ඉමිනා සම්පහංසෙති. පුඤ්ඤප්පසුතකිත්තනමෙව හි එත්ථ තස්ස යථාභුච්චගුණසංවණ්ණනභාවෙන සම්පහංසනජනනතො සම්පහංසනන්ති වෙදිතබ්බං.

อีกนัยหนึ่ง ด้วยบทคาถาว่า ‘โส ญาติธมฺโม จ อยํ นิทสฺสิโต’ นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมิกถาแก่พระราชา จริงอยู่ การแสดงญาติธรรมนั่นแหละ เป็นการแสดงในที่นี้ ด้วยบทว่า ‘เปตาน ปูชา จ กตา อุฬารา’ นี้ ทรงให้สมาทาน จริงอยู่ คำว่า ‘อุฬารา’ เป็นคำสรรเสริญนั่นเอง เป็นการให้สมาทานในการทำบูชาบ่อยๆ ในที่นี้ ด้วยบทว่า ‘พลญฺจ ภิกฺขูนมนุปฺปทินฺนํ’ นี้ ทรงปลุกเร้า จริงอยู่ การถวายกำลังนั่นแหละเป็นการให้ทานอย่างนี้ในที่นี้, คำว่า ‘พลานุปฺปทานตา’ คือการปลุกเร้าด้วยการเพิ่มพูนความอุตสาหะของพระองค์ ด้วยบทว่า ‘ตุมฺเหหิ ปุญฺญํ ปสุตํ อนปฺปกํ’ นี้ ทรงทำให้ร่าเริง จริงอยู่ การประกาศการสร้างสมบุญนั่นแหละในที่นี้ พึงทราบว่าเป็นการทำให้ร่าเริง เพราะก่อให้เกิดความร่าเริงด้วยความเป็นไปแห่งการพรรณนาคุณตามความเป็นจริงของพระราชานั้น

දෙසනාපරියොසානෙ ච පෙත්තිවිසයූපපත්තිආදීනවසංවණ්ණනෙන සංවිග්ගානං යොනිසො පදහතං චතුරාසීතියා පාණසහස්සානං ධම්මාභිසමයො අහොසි. දුතියදිවසෙපි භගවා දෙවමනුස්සානං ඉදමෙව තිරොකුට්ටං දෙසෙසි, එවං යාව සත්තමදිවසා තාදිසො එව ධම්මාභිසමයො අහොසීති.

และในเวลาจบพระธรรมเทศนา การตรัสรู้ธรรมได้มีแล้วแก่สัตว์ ๘๔,๐๐๐ ผู้สลดใจเพราะการพรรณนาโทษแห่งการบังเกิดในเปรตวิสัยเป็นต้น แล้วประกอบความเพียรโดยแยบคาย. แม้ในวันที่สอง พระผู้มีพระภาคก็ทรงแสดงติโรกุฑฑสูตรนี้แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย, การตรัสรู้ธรรมเช่นนั้นนั่นเทียวได้มีแล้วตลอดเจ็ดวัน ด้วยประการฉะนี้.

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දකපාඨ-අට්ඨකථාය

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกปาฐะ

තිරොකුට්ටසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาพรรณนาติโรกุฑฑสูตร จบ.

8. නිධිකණ්ඩසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาพรรณนานิธิกัณฑสูตร

නික්ඛෙපකාරණං

เหตุที่ทรงวางไว้

ඉදානි යදිදං තිරොකුට්ටානන්තරං ‘‘නිධිං නිධෙති පුරිසො’’තිආදිනා නිධිකණ්ඩං නික්ඛිත්තං, තස්ස –

บัดนี้ นิธิกัณฑสูตรใดนี้ ที่ท่านวางไว้ในลำดับแห่งติโรกุฑฑสูตร มีอาทิว่า "นิทึ นิเธติ ปุริโส", แห่งสูตรนั้น...

‘‘භාසිත්වා [Pg.183] නිධිකණ්ඩස්ස, ඉධ නික්ඛෙපකාරණං;

අට්ඨුප්පත්තිඤ්ච දීපෙත්වා, කරිස්සාමත්ථවණ්ණනං’’.

(ข้าพเจ้า) จักกล่าวเหตุที่วางนิธิกัณฑสูตรไว้ในที่นี้ และจักประกาศอัตถุปบัติ แล้วจักพรรณนาเนื้อความ.

තත්ථ ඉධ නික්ඛෙපකාරණං තාවස්ස එවං වෙදිතබ්බං. ඉදඤ්හි නිධිකණ්ඩං භගවතා ඉමිනා අනුක්කමෙන අවුත්තම්පි යස්මා අනුමොදනවසෙන වුත්තස්ස තිරොකුට්ටස්ස මිථුනභූතං, තස්මා ඉධ නික්ඛිත්තං. තිරොකුට්ටෙන වා පුඤ්ඤවිරහිතානං විපත්තිං දස්සෙත්වා ඉමිනා කතපුඤ්ඤානං සම්පත්තිදස්සනත්ථම්පි ඉදං ඉධ නික්ඛිත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ඉදමස්ස ඉධ නික්ඛෙපකාරණං.

ในบรรดาบทเหล่านั้น พึงทราบเหตุที่วางนิธิกัณฑสูตรนั้นไว้ในที่นี้ก่อนดังนี้. จริงอยู่ นิธิกัณฑสูตรนี้ แม้พระผู้มีพระภาคจะมิได้ตรัสไว้โดยลำดับนี้ แต่เพราะเหตุที่เป็นคู่กันกับติโรกุฑฑสูตรที่ตรัสไว้โดยนัยแห่งอนุโมทนา ฉะนั้น ท่านจึงวางไว้ในที่นี้. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่า ท่านวางสูตรนี้ไว้ในที่นี้ ก็เพื่อทรงแสดงวิบัติของชนผู้ปราศจากบุญด้วยติโรกุฑฑสูตรแล้ว ทรงแสดงสมบัติของชนผู้ทำบุญไว้ด้วยสูตรนี้. นี้คือเหตุที่วางสูตรนั้นไว้ในที่นี้.

සුත්තට්ඨුප්පත්ති

อัตถุปบัติของสูตร

අට්ඨුප්පත්ති පනස්ස – සාවත්ථියං කිර අඤ්ඤතරො කුටුම්බිකො අඩ්ඪො මහද්ධනො මහාභොගො. සො ච සද්ධො හොති පසන්නො, විගතමලමච්ඡෙරෙන චෙතසා අගාරං අජ්ඣාවසති. සො එකස්මිං දිවසෙ බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දානං දෙති. තෙන ච සමයෙන රාජා ධනත්ථිකො හොති, සො තස්ස සන්තිකෙ පුරිසං පෙසෙසි ‘‘ගච්ඡ, භණෙ, ඉත්ථන්නාමං කුටුම්බිකං ආනෙහී’’ති. සො ගන්ත්වා තං කුටුම්බිකං ආහ ‘‘රාජා තං ගහපති ආමන්තෙතී’’ති. කුටුම්බිකො සද්ධාදිගුණසමන්නාගතෙන චෙතසා බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං පරිවිසන්තො ආහ ‘‘ගච්ඡ, භො පුරිස, පච්ඡා ආගමිස්සාමි, ඉදානි තාවම්හි නිධිං නිධෙන්තො ඨිතො’’ති. අථ භගවා භුත්තාවී පවාරිතො තමෙව පුඤ්ඤසම්පදං පරමත්ථතො නිධීති දස්සෙතුං තස්ස කුටුම්බිකස්ස අනුමොදනත්ථං ‘‘නිධිං නිධෙති පුරිසො’’ති ඉමා ගාථායො අභාසි. අයමස්ස අට්ඨුප්පත්ති.

ส่วนอัตถุปบัติของสูตรนั้นมีดังนี้: ได้ยินว่า ในกรุงสาวัตถี มีกุฎุมพีคนหนึ่ง เป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก. และท่านเป็นผู้มีศรัทธา เลื่อมใส มีจิตปราศจากมลทินคือความตระหนี่ ครองเรือนอยู่. ในวันหนึ่ง ท่านได้ถวายทานแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข. ก็ในสมัยนั้น พระราชาทรงต้องการทรัพย์ จึงทรงส่งราชบุรุษไปสู่สำนักของกุฎุมพีนั้น (รับสั่งว่า) "แน่ะ เจ้าจงไป นำกุฎุมพีชื่อโน้นมา". ราชบุรุษนั้นไปแล้ว ได้กล่าวกับกุฎุมพีนั้นว่า "คหบดี พระราชาตรัสเรียกท่าน". กุฎุมพีผู้มีจิตประกอบด้วยคุณมีศรัทธาเป็นต้น กำลังอังคาสภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขอยู่ ได้กล่าวว่า "ดูก่อนบุรุษ ท่านไปก่อนเถิด เราจักมาภายหลัง บัดนี้ เรากำลังตั้งอยู่ในการฝังขุมทรัพย์". ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงเสวยเสร็จและทรงห้ามภัตแล้ว เพื่อจะทรงแสดงบุญสมบัตินั้นนั่นเทียวว่าเป็นขุมทรัพย์โดยปรมัตถ์ และเพื่ออนุโมทนาแก่กุฎุมพีนั้น จึงได้ตรัสพระคาถาเหล่านี้ว่า "นิทึ นิเธติ ปุริโส" เป็นต้น. นี้คืออัตถุปบัติของสูตรนั้น.

එවමස්ස –

แห่งสูตรนั้น อย่างนี้ว่า...

‘‘භාසිත්වා නිධිකණ්ඩස්ස, ඉධ නික්ඛෙපකාරණං;

අට්ඨුප්පත්තිඤ්ච දීපෙත්වා, කරිස්සාමත්ථවණ්ණනං’’.

(ข้าพเจ้า) จักกล่าวเหตุที่วางนิธิกัณฑสูตรไว้ในที่นี้ และจักประกาศอัตถุปบัติ แล้วจักพรรณนาเนื้อความ.

පඨමගාථාවණ්ණනා

พรรณนาคาถาที่หนึ่ง

1. තත්ථ නිධිං නිධෙති පුරිසොති නිධීයතීති නිධි, ඨපීයති රක්ඛීයති ගොපීයතීති අත්ථො. සො චතුබ්බිධො ථාවරො, ජඞ්ගමො, අඞ්ගසමො, අනුගාමිකොති. තත්ථ ථාවරො නාම භූමිගතං වා වෙහාසට්ඨං වා හිරඤ්ඤං වා [Pg.184] සුවණ්ණං වා ඛෙත්තං වා වත්ථු වා, යං වා පනඤ්ඤම්පි එවරූපං ඉරියාපථවිරහිතං, අයං ථාවරො නිධි. ජඞ්ගමො නාම දාසිදාසං හත්ථිගවස්සවළවං අජෙළකං කුක්කුටසූකරං යං වා පනඤ්ඤම්පි එවරූපං ඉරියාපථපටිසංයුත්තං. අයං ජඞ්ගමො නිධි අඞ්ගසමො නාම කම්මායතනං, සිප්පායතනං, විජ්ජාට්ඨානං, බාහුසච්චං, යං වා පනඤ්ඤම්පි එවරූපං සික්ඛිත්වා ගහිතං අඞ්ගපච්චඞ්ගමිව අත්තභාවප්පටිබද්ධං, අයං අඞ්ගසමො නිධි. අනුගාමිකො නාම දානමයං පුඤ්ඤං සීලමයං භාවනාමයං ධම්මස්සවනමයං ධම්මදෙසනාමයං, යං වා පනඤ්ඤම්පි එවරූපං පුඤ්ඤං තත්ථ තත්ථ අනුගන්ත්වා විය ඉට්ඨඵලමනුප්පදෙති, අයං අනුගාමිකො නිධි. ඉමස්මිං පන ඨානෙ ථාවරො අධිප්පෙතො.

๑. ในบทเหล่านั้น บทว่า "นิทึ นิเธติ ปุริโส" ความว่า อันเขาย่อมฝังไว้ เหตุนั้น ชื่อว่า นิธิ (ขุมทรัพย์) อธิบายว่า อันเขาย่อมตั้งไว้ ย่อมรักษาไว้ ย่อมคุ้มครองไว้. ขุมทรัพย์นั้นมี ๔ อย่าง คือ ถาวร (ทรัพย์ที่ไม่เคลื่อนที่), ชังคม (ทรัพย์ที่เคลื่อนที่ได้), อังคสม (ทรัพย์เสมอด้วยอวัยวะ), และอนุคามิก (ทรัพย์ที่ติดตามไป). ใน ๔ อย่างนั้น ที่ชื่อว่า ถาวร ได้แก่ ทรัพย์ที่อยู่ในดินหรืออยู่ในอากาศ คือ เงินหรือทอง นาหรือสวน หรือทรัพย์อื่นใดแม้เช่นนี้ที่ปราศจากอิริยาบถ นี้ชื่อว่า ถาวรนิธิ. ที่ชื่อว่า ชังคม ได้แก่ ทาสีทาส ช้าง โค ม้า อัสดร แพะ แกะ ไก่ สุกร หรือทรัพย์อื่นใดแม้เช่นนี้ที่ประกอบด้วยอิริยาบถ นี้ชื่อว่า ชังคมนิธิ. ที่ชื่อว่า อังคสม ได้แก่ แหล่งเกิดแห่งการงาน แหล่งเกิดแห่งศิลปะ สถานะแห่งวิชชา ความเป็นพหูสูต หรือวิชาอื่นใดแม้เช่นนี้ที่ศึกษาเล่าเรียนมา ซึ่งเนื่องอยู่ในอัตภาพ ดุจดังอวัยวะน้อยใหญ่ นี้ชื่อว่า อังคสมนิธิ. ที่ชื่อว่า อนุคามิก ได้แก่ บุญสำเร็จด้วยทาน ศีล ภาวนา การฟังธรรม การแสดงธรรม หรือบุญอื่นใดแม้เช่นนี้ ซึ่งติดตามไปในภพนั้นๆ ให้เกิดผลที่น่าปรารถนา นี้ชื่อว่า อนุคามิกนิธิ. แต่ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาถาวรนิธิ.

නිධෙතීති ඨපෙති පටිසාමෙති ගොපෙති. පුරිසොති මනුස්සො. කාමඤ්ච පුරිසොපි ඉත්ථීපි පණ්ඩකොපි නිධිං නිධෙති, ඉධ පන පුරිසසීසෙන දෙසනා කතා, අත්ථතො පන තෙසම්පි ඉධ සමොධානං දට්ඨබ්බං. ගම්භීරෙ ඔදකන්තිකෙති ඔගාහෙතබ්බට්ඨෙන ගම්භීරං, උදකස්ස අන්තිකභාවෙන ඔදකන්තිකං. අත්ථි ගම්භීරං න ඔදකන්තිකං ජඞ්ගලෙ භූමිභාගෙ සතිකපොරිසො ආවාටො විය, අත්ථි ඔදකන්තිකං න ගම්භීරං නින්නෙ පල්ලලෙ එකද්විවිදත්ථිකො ආවාටො විය, අත්ථි ගම්භීරඤ්චෙව ඔදකන්තිකඤ්ච ජඞ්ගලෙ භූමිභාගෙ යාව ඉදානි උදකං ආගමිස්සතීති, තාව ඛතො ආවාටො විය. තං සන්ධාය ඉදං වුත්තං ‘‘ගම්භීරෙ ඔදකන්තිකෙ’’ති. අත්ථෙ කිච්චෙ සමුප්පන්නෙති අත්ථා අනපෙතන්ති අත්ථං, අත්ථාවහං හිතාවහන්ති වුත්තං හොති. කාතබ්බන්ති කිච්චං, කිඤ්චිදෙව කරණීයන්ති වුත්තං හොති. උප්පන්නං එව සමුප්පන්නං, කත්තබ්බභාවෙන උපට්ඨිතන්ති වුත්තං හොති. තස්මිං අත්ථෙ කිච්චෙ සමුප්පන්නෙ. අත්ථාය මෙ භවිස්සතීති නිධානප්පයොජනනිදස්සනමෙතං. එතදත්ථඤ්හි සො නිධෙති ‘‘අත්ථාවහෙ කිස්මිඤ්චිදෙව කරණීයෙ සමුප්පන්නෙ අත්ථාය මෙ භවිස්සති, තස්ස මෙ කිච්චස්ස නිප්ඵත්තියා භවිස්සතී’’ති. කිච්චනිප්ඵත්තියෙව හි තස්ස කිච්චෙ සමුප්පන්නෙ අත්ථොති වෙදිතබ්බො.

บทว่า นิเธติ แปลว่า ย่อมตั้งไว้ ย่อมเก็บไว้ ย่อมคุ้มครองไว้. บทว่า ปุริโส แปลว่า มนุษย์. แม้โดยแท้ ทั้งบุรุษ สตรี และบัณเฑาะก์ ก็ย่อมฝังขุมทรัพย์ แต่ในที่นี้ ท่านแสดงเทศนาโดยยกบุรุษขึ้นเป็นประธาน แต่โดยอรรถ พึงเห็นการประมวลมาซึ่งชนเหล่านั้นด้วยในที่นี้. บทว่า คมฺภีเร โอดกนฺติเก (ในที่ลึก ใกล้แหล่งน้ำ) ชื่อว่า คัมภีระ เพราะอรรถว่า พึงหยั่งลง, ชื่อว่า โอดกันติกะ เพราะความเป็นที่ใกล้แห่งน้ำ. (ที่) ลึก แต่ไม่ใกล้แหล่งน้ำ ก็มี เหมือนหลุมลึกกว่าชั่วบุรุษในภาคพื้นป่า. (ที่) ใกล้แหล่งน้ำ แต่ไม่ลึก ก็มี เหมือนหลุมลึกคืบหนึ่งหรือสองคืบในที่ลุ่มที่เป็นเปลือกตม. (ที่) ทั้งลึกและใกล้แหล่งน้ำ ก็มี เหมือนหลุมที่ขุดไว้ในภาคพื้นป่าจนกระทั่งบัดนี้น้ำจะมาถึง. ท่านหมายเอาที่นั้นจึงกล่าวว่า "คมฺภีเร โอดกนฺติเก". บทว่า อตฺเถ กิจฺเจ สมุปฺปนฺเน (เมื่อมีกิจจำเป็นเกิดขึ้น) ชื่อว่า อัตถะ เพราะไม่ปราศจากประโยชน์ ท่านกล่าวอธิบายว่า นำมาซึ่งประโยชน์ นำมาซึ่งเกื้อกูล. ชื่อว่า กิจจะ เพราะเป็นสิ่งที่พึงทำ ท่านกล่าวอธิบายว่า กรณียกิจอย่างใดอย่างหนึ่ง. ที่เกิดขึ้นแล้วนั่นเทียว ชื่อว่า สมุปปันนะ ท่านกล่าวอธิบายว่า ปรากฏขึ้นโดยความเป็นสิ่งที่พึงทำ. (รวมความว่า) เมื่อประโยชน์นั้น เมื่อกิจนั้นเกิดขึ้น. บทว่า อตฺถาย เม ภวิสฺสติ (จักเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่เรา) นี้เป็นการแสดงประโยชน์ของการฝังไว้. จริงอยู่ บุคคลนั้นย่อมฝังไว้เพื่อประโยชน์นี้ (คือคิดว่า) "เมื่อกรณียกิจอย่างใดอย่างหนึ่งอันนำมาซึ่งประโยชน์เกิดขึ้น (ทรัพย์นี้) จักเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่เรา จักเป็นไปเพื่อความสำเร็จแห่งกิจของรานั้น". จริงอยู่ พึงทราบว่า ความสำเร็จแห่งกิจนั่นเทียวเป็นประโยชน์ของเขา เมื่อกิจเกิดขึ้น.

දුතියගාථාවණ්ණනා

พรรณนาคาถาที่สอง

එවං නිධානප්පයොජනං දස්සෙන්තො අත්ථාධිගමාධිප්පායං දස්සෙත්වා ඉදානි අනත්ථාපගමාධිප්පායං දස්සෙතුමාහ –

พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงแสดงประโยชน์ของการฝังไว้ ได้ทรงแสดงอัธยาศัยในการได้ประโยชน์อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงอัธยาศัยในการพ้นจากสิ่งที่ไม่ใช่ประโยชน์ จึงตรัสว่า –

2. ‘‘රාජතො [Pg.185] වා දුරුත්තස්ස, චොරතො පීළිතස්ස වා.

๒. (เพื่อปลดเปลื้องตน) จากราชภัย คือการถูกกล่าวหา หรือจากการถูกโจรเบียดเบียน.

ඉණස්ස වා පමොක්ඛාය, දුබ්භික්ඛෙ ආපදාසු වා’’ති.

หรือเพื่อปลดเปลื้องจากหนี้สิน หรือในคราวทุพภิกขภัย ในคราวมีอันตราย ดังนี้.

තස්සත්ථො ‘‘අත්ථාය මෙ භවිස්සතී’’ති ච ‘‘ඉණස්ස වා පමොක්ඛායා’’ති ච එත්ථ වුත්තෙහි ද්වීහි භවිස්සතිපමොක්ඛාය-පදෙහි සද්ධිං යථාසම්භවං යොජෙත්වා වෙදිතබ්බො.

พึงทราบเนื้อความแห่งคาถานั้น โดยประกอบเข้าตามสมควรกับบทว่า ภวิสฺสติ และ ปโมกฺขาย ที่กล่าวไว้ในที่นี้ ๒ บท คือ (ประกอบเข้ากับบทว่า) "จักเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่เรา" และ (ประกอบเข้ากับบทว่า) "หรือเพื่อความหลุดพ้นจากหนี้" ดังนี้

තත්ථායං යොජනා – න කෙවලං අත්ථාය මෙ භවිස්සතීති එව පුරිසො නිධිං නිධෙති, කින්තු ‘‘අයං චොරො’’ති වා ‘‘පාරදාරිකො’’ති වා ‘‘සුඞ්කඝාතකො’’ති වා එවමාදිනා නයෙන පච්චත්ථිකෙහි පච්චාමිත්තෙහි දුරුත්තස්ස මෙ සතො රාජතො වා පමොක්ඛාය භවිස්සති, සන්ධිච්ඡෙදාදීහි ධනහරණෙන වා, ‘‘එත්තකං හිරඤ්ඤසුවණ්ණං දෙහී’’ති ජීවග්ගාහෙන වා චොරෙහි මෙ පීළිතස්ස සතො චොරතො වා පමොක්ඛාය භවිස්සති. සන්ති මෙ ඉණායිකා, තෙ මං ‘‘ඉණං දෙහී’’ති චොදෙස්සන්ති, තෙහි මෙ චොදියමානස්ස ඉණස්ස වා පමොක්ඛාය භවිස්සති. හොති සො සමයො, යං දුබ්භික්ඛං හොති දුස්සස්සං දුල්ලභපිණ්ඩං, තත්ථ න සුකරං අප්පධනෙන යාපෙතුං, තථාවිධෙ ආගතෙ දුබ්භික්ඛෙ වා මෙ භවිස්සති. යථාරූපා ආපදා උප්පජ්ජන්ති අග්ගිතො වා උදකතො වා අප්පියදායාදතො වා, තථාරූපාසු වා උප්පන්නාසු ආපදාසු මෙ භවිස්සතීතිපි පුරිසො නිධිං නිධෙතීති.

การประกอบความในคาถานั้นมีดังนี้ – บุรุษย่อมไม่ฝังขุมทรัพย์ไว้เพียงเพื่อว่า "จักเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่เรา" เท่านั้น แต่(เขาย่อมฝังไว้ด้วยคิดว่า) "เมื่อเราถูกศัตรูและปรปักษ์กล่าวร้าย ด้วยเหตุมีอาทิว่า 'ผู้นี้เป็นโจร' หรือ 'เป็นผู้ประพฤติผิดในภรรยาของผู้อื่น' หรือ 'เป็นผู้ลักลอบหนีภาษี' ขุมทรัพย์นี้จักเป็นไปเพื่อความหลุดพ้นจากราชภัย, หรือเมื่อเราถูกพวกโจรเบียดเบียนด้วยการปล้นทรัพย์โดยวิธีมีการตัดช่องย่องเบาเป็นต้น หรือด้วยการจับตัวเรียกค่าไถ่ว่า 'จงให้ทองและเงินมาเท่านี้' ขุมทรัพย์นี้จักเป็นไปเพื่อความหลุดพ้นจากโจรภัย, เจ้าหนี้ทั้งหลายของเรามีอยู่ พวกเขาจักทวงเราว่า 'จงใช้หนี้' เมื่อเราถูกพวกเขาทวงอยู่ ขุมทรัพย์นี้จักเป็นไปเพื่อความหลุดพ้นจากหนี้, สมัยที่เกิดทุพภิกขภัย ข้าวยากหมากแพง หาอาหารได้โดยยาก ย่อมมีอยู่ ในสมัยนั้น การยังชีพด้วยทรัพย์สมบัติเพียงเล็กน้อยทำได้ไม่ง่าย เมื่อทุพภิกขภัยเช่นนั้นมาถึง หรือ(เมื่อภัยอื่นๆ มาถึง) ขุมทรัพย์นี้จักเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่เรา, ภัยทั้งหลายเช่นใดเกิดขึ้นจากไฟบ้าง จากน้ำบ้าง หรือจากทายาทผู้ไม่เป็นที่รักบ้าง หรือเมื่อภัยทั้งหลายเช่นนั้นเกิดขึ้น ขุมทรัพย์นี้จักเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่เรา" บุรุษย่อมฝังขุมทรัพย์ไว้ด้วยคิดดังนี้

එවං අත්ථාධිගමාධිප්පායං අනත්ථාපගමාධිප්පායඤ්චාති ද්වීහි ගාථාහි දුවිධං නිධානප්පයොජනං දස්සෙත්වා ඉදානි තමෙව දුවිධං පයොජනං නිගමෙන්තො ආහ –

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงประโยชน์ของการฝังขุมทรัพย์ไว้ ๒ ประการ คือ ความประสงค์ในการได้มาซึ่งประโยชน์ และความประสงค์ในการกำจัดสิ่งที่ไม่ใช่ประโยชน์ ด้วย ๒ คาถาอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงสรุปประโยชน์ ๒ ประการนั้นนั่นแหละ จึงตรัสว่า –

‘‘එතදත්ථාය ලොකස්මිං, නිධි නාම නිධීයතී’’ති.

ในโลกนี้ สิ่งที่เรียกว่าขุมทรัพย์ อันบุคคลย่อมฝังไว้ ก็เพื่อประโยชน์นี้

තස්සත්ථො – ය්වායං ‘‘අත්ථාය මෙ භවිස්සතී’’ති ච ‘‘රාජතො වා දුරුත්තස්සා’’ති එවමාදීහි ච අත්ථාධිගමො අනත්ථාපගමො ච දස්සිතො. එතදත්ථාය එතෙසං නිප්ඵාදනත්ථාය ඉමස්මිං ඔකාසලොකෙ යො කොචි හිරඤ්ඤසුවණ්ණාදිභෙදො නිධි නාම නිධීයති ඨපීයති පටිසාමීයතීති.

เนื้อความแห่งคาถานั้นมีดังนี้ – การได้มาซึ่งประโยชน์และการกำจัดสิ่งที่ไม่ใช่ประโยชน์อันใด ที่ทรงแสดงไว้ด้วยข้อความมีอาทิว่า "จักเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่เรา" และ "เพื่อความหลุดพ้นจากราชภัยเมื่อถูกกล่าวร้าย" เป็นต้น, ในโอกาสโลกนี้ สิ่งที่เรียกว่าขุมทรัพย์ อันมีประเภทเป็นทองและเงินเป็นต้น อย่างใดอย่างหนึ่ง ที่บุคคลฝังไว้ ตั้งไว้ หรือเก็บงำไว้ ก็เพื่อประโยชน์นี้ คือเพื่อความสำเร็จแห่งประโยชน์และการกำจัดสิ่งที่ไม่ใช่ประโยชน์เหล่านั้น

තතියගාථාවණ්ණනා

อรรถกถาคาถาที่ ๓

ඉදානි [Pg.186] යස්මා එවං නිහිතොපි සො නිධි පුඤ්ඤවතංයෙව අධිප්පෙතත්ථසාධකො හොති, න අඤ්ඤෙසං, තස්මා තමත්ථං දීපෙන්තො ආහ –

บัดนี้ เพราะเหตุว่าขุมทรัพย์นั้น แม้บุคคลฝังไว้อย่างนี้ ก็ย่อมสำเร็จประโยชน์ที่ต้องการแก่ผู้มีบุญเท่านั้น ไม่สำเร็จแก่ผู้อื่น ฉะนั้น เมื่อจะทรงแสดงเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า –

3. ‘‘තාවස්සුනිහිතො සන්තො, ගම්භීරෙ ඔදකන්තිකෙ.

๓. ขุมทรัพย์นั้น อันบุคคลฝังไว้อย่างดีแล้ว ในที่ลึก ใกล้น้ำ

න සබ්බො සබ්බදා එව, තස්ස තං උපකප්පතී’’ති.

แต่ขุมทรัพย์ทั้งหมดนั้น หาสำเร็จประโยชน์แก่เขาในกาลทุกเมื่อไม่

තස්සත්ථො – සො නිධි තාව සුනිහිතො සන්තො, තාව සුට්ඨු නිඛණිත්වා ඨපිතො සමානොති වුත්තං හොති. කීව සුට්ඨූති? ගම්භීරෙ ඔදකන්තිකෙ, යාව ගම්භීරෙ ඔදකන්තිකෙ නිහිතොති සඞ්ඛං ගච්ඡති, තාව සුට්ඨූති වුත්තං හොති. න සබ්බො සබ්බදා එව, තස්ස තං උපකප්පතීති යෙන පුරිසෙන නිහිතො, තස්ස සබ්බොපි සබ්බකාලං න උපකප්පති න සම්පජ්ජති, යථාවුත්තකිච්චකරණසමත්ථො න හොතීති වුත්තං හොති. කින්තු කොචිදෙව කදාචිදෙව උපකප්පති, නෙව වා උපකප්පතීති. එත්ථ ච න්ති පදපූරණමත්තෙ නිපාතො දට්ඨබ්බො ‘‘යථා තං අප්පමත්තස්ස ආතාපිනො’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 2.18-19; 3.154) විය. ලිඞ්ගභෙදං වා කත්වා ‘‘සො’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘ත’’න්ති වුත්තං. එවං හි වුච්චමානෙ සො අත්ථො සුඛං බුජ්ඣතීති.

เนื้อความแห่งคาถานั้นมีดังนี้ – คำว่า "ขุมทรัพย์นั้น อันบุคคลฝังไว้อย่างดีแล้ว" หมายความว่า ขุมทรัพย์นั้น อันบุคคลขุดฝังตั้งไว้อย่างดีแล้ว. ถามว่า "ดีอย่างไร?" ตอบว่า "ในที่ลึก ใกล้น้ำ" ขุมทรัพย์นั้นนับว่าฝังไว้ในที่ลึกใกล้น้ำเพียงใด ก็ชื่อว่าฝังไว้อย่างดีเพียงนั้น. คำว่า "แต่ขุมทรัพย์ทั้งหมดนั้น หาสำเร็จประโยชน์แก่เขาในกาลทุกเมื่อไม่" หมายความว่า ขุมทรัพย์ทั้งหมดนั้นหาสำเร็จประโยชน์แก่บุรุษผู้ฝังไว้ในกาลทุกเมื่อไม่ คือไม่สามารถทำกิจที่กล่าวแล้วให้สำเร็จได้. แต่ขุมทรัพย์บางส่วนเท่านั้นที่สำเร็จประโยชน์ในบางคราว หรือหาสำเร็จประโยชน์ไม่เลยก็มี. และในคาถานี้ พึงเห็นว่า "ตํ" อักษร เป็นเพียงนิบาตใช้ในอรรถว่าเต็มบท เหมือนในประโยคมีอาทิว่า "ยถา ตํ อปฺปมตฺตสฺส อาตาปิโน". หรืออีกนัยหนึ่ง พึงกล่าวว่า "โส" แต่เปลี่ยนลิงค์เป็น "ตํ". เพราะเมื่อกล่าวอย่างนี้ เนื้อความนั้นย่อมเข้าใจได้ง่าย.

චතුත්ථපඤ්චමගාථාවණ්ණනා

อรรถกถาคาถาที่ ๔ และ ๕

එවං ‘‘න සබ්බො සබ්බදා එව, තස්ස තං උපකප්පතී’’ති වත්වා ඉදානි යෙහි කාරණෙහි න උපකප්පති, තානි දස්සෙන්තො ආහ –

ครั้นตรัสอย่างนี้ว่า "แต่ขุมทรัพย์ทั้งหมดนั้น หาสำเร็จประโยชน์แก่เขาในกาลทุกเมื่อไม่" แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงเหตุทั้งหลายที่ทำให้ขุมทรัพย์ไม่สำเร็จประโยชน์ จึงตรัสว่า –

4. ‘‘නිධි වා ඨානා චවති, සඤ්ඤා වාස්ස විමුය්හති.

๔. ขุมทรัพย์เคลื่อนจากที่อยู่บ้าง หรือเจ้าของจำที่หมายไม่ได้บ้าง

නාගා වා අපනාමෙන්ති, යස්මා වාපි හරන්ති නං.

นาคย้ายขุมทรัพย์นั้นไปเสียบ้าง หรือพวกยักษ์ลักไปบ้าง

5. ‘‘අප්පියා වාපි දායාදා, උද්ධරන්ති අපස්සතො’’ති.

๕. หรือพวกทายาทผู้ไม่เป็นที่รัก ขุดขึ้นมาในเมื่อเจ้าของไม่เห็น

තස්සත්ථො – යස්මිං ඨානෙ සුනිහිතො හොති නිධි, සො වා නිධි තම්හා ඨානා චවති අපෙති විගච්ඡති, අචෙතනොපි සමානො පුඤ්ඤක්ඛයවසෙන අඤ්ඤං ඨානං ගච්ඡති. සඤ්ඤා වා අස්ස විමුය්හති, යස්මිං ඨානෙ නිහිතො නිධි, තං න ජානාති, අස්ස පුඤ්ඤක්ඛයචොදිතා නාගා වා තං නිධිං අපනාමෙන්ති අඤ්ඤං ඨානං ගමෙන්ති. යක්ඛා වාපි හරන්ති යෙනිච්ඡකං ආදාය [Pg.187] ගච්ඡන්ති. අපස්සතො වා අස්ස අප්පියා වා දායාදා භූමිං ඛණිත්වා තං නිධිං උද්ධරන්ති. එවමස්ස එතෙහි ඨානා චවනාදීහි කාරණෙහි සො නිධි න උපකප්පතීති.

เนื้อความแห่งคาถานั้นมีดังนี้ – ขุมทรัพย์อันบุคคลฝังไว้อย่างดีแล้วในที่ใด ขุมทรัพย์นั้นย่อมเคลื่อน ย่อมคลาด ย่อมหายไปจากที่นั้น แม้เป็นสิ่งไม่มีเจตนาก็ย่อมเคลื่อนไปสู่ที่อื่นได้ด้วยอำนาจแห่งความสิ้นบุญ. หรือสัญญาของเจ้าของนั้นย่อมเลอะเลือน คือจำที่ซึ่งตนฝังขุมทรัพย์ไว้ไม่ได้. หรือพวกนาคอันความสิ้นบุญของเขากระตุ้นเตือนแล้ว ย่อมย้ายขุมทรัพย์นั้นไปเสีย คือนำไปสู่ที่อื่น. หรือพวกยักษ์ก็ย่อมลักไป คือนำไปตามที่ตนปรารถนา. หรือพวกทายาทผู้ไม่เป็นที่รักของเขา เมื่อเขาไม่เห็น ก็ขุดแผ่นดินแล้วนำขุมทรัพย์นั้นขึ้นมา. ด้วยเหตุเหล่านี้ คือ การเคลื่อนจากที่ เป็นต้น ขุมทรัพย์นั้นจึงไม่สำเร็จประโยชน์แก่เจ้าของนั้น ด้วยประการฉะนี้.

එවං ඨානා චවනාදීනි ලොකසම්මතානි අනුපකප්පනකාරණානි වත්වා ඉදානි යං තං එතෙසම්පි කාරණානං මූලභූතං එකඤ්ඤෙව පුඤ්ඤක්ඛයසඤ්ඤිතං කාරණං, තං දස්සෙන්තො ආහ –

ครั้นตรัสเหตุที่ไม่สำเร็จประโยชน์อันเป็นที่รู้กันในโลก มีการเคลื่อนจากที่เป็นต้น อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงเหตุอันเป็นมูลรากแม้แห่งเหตุเหล่านั้น ซึ่งมีเพียงหนึ่งเดียว อันได้แก่ความสิ้นบุญ จึงตรัสว่า –

‘‘යදා පුඤ්ඤක්ඛයො හොති, සබ්බමෙතං විනස්සතී’’ති.

เมื่อใดความสิ้นบุญเกิดขึ้น เมื่อนั้นสมบัติทั้งหมดนี้ก็ย่อมพินาศไป

තස්සත්ථො – යස්මිං සමයෙ භොගසම්පත්තිනිප්ඵාදකස්ස පුඤ්ඤස්ස ඛයො හොති, භොගපාරිජුඤ්ඤසංවත්තනිකමපුඤ්ඤමොකාසං කත්වා ඨිතං හොති, අථ යං නිධිං නිධෙන්තෙන නිහිතං හිරඤ්ඤසුවණ්ණාදිධනජාතං, සබ්බමෙතං විනස්සතීති.

เนื้อความแห่งคาถานั้นมีดังนี้ – ในสมัยใด ความสิ้นไปแห่งบุญอันเป็นเหตุให้สำเร็จโภคสมบัติย่อมมีอยู่, อกุศลกรรมอันเป็นเหตุให้โภคะเสื่อมลงได้โอกาสตั้งอยู่, ในกาลนั้น ทรัพย์ชาติต่างๆ มีเงินและทองเป็นต้นใด ที่ผู้ฝังขุมทรัพย์ได้ฝังไว้ ทรัพย์ทั้งหมดนั้นย่อมพินาศไป.

ඡට්ඨගාථාවණ්ණනා

อรรถกถาคาถาที่ ๖

එවං භගවා තෙන තෙන අධිප්පායෙන නිහිතම්පි යථාධිප්පායං අනුපකප්පන්තං නානප්පකාරෙහි නස්සනධම්මං ලොකසම්මතං නිධිං වත්වා ඉදානි යං පුඤ්ඤසම්පදං පරමත්ථතො නිධීති දස්සෙතුං තස්ස කුටුම්බිකස්ස අනුමොදනත්ථමිදං නිධිකණ්ඩමාරද්ධං, තං දස්සෙන්තො ආහ –

พระผู้มีพระภาคเจ้าครั้นตรัสถึงขุมทรัพย์อันเป็นที่รู้กันในโลก ซึ่งแม้บุคคลฝังไว้ด้วยความประสงค์นั้นๆ ก็ไม่สำเร็จประโยชน์ตามความประสงค์ มีความพินาศไปโดยประการต่างๆ เป็นธรรมดา อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงบุญสมบัติว่าเป็นขุมทรัพย์โดยปรมัตถ์ และเพราะทรงเริ่มนิธิกัณฑ์นี้เพื่ออนุโมทนาแก่คฤหบดีนั้น เมื่อจะทรงแสดงขุมทรัพย์ (คือบุญสมบัติ) นั้น จึงตรัสว่า –

6. ‘‘යස්ස දානෙන සීලෙන, සංයමෙන දමෙන ච.

๖. ด้วยทาน ด้วยศีล ด้วยความสำรวม และด้วยการฝึกตน ของบุคคลใด,

නිධී සුනිහිතො හොති, ඉත්ථියා පුරිසස්ස වා’’ති.

ขุมทรัพย์ชื่อว่าเป็นอันฝังไว้อย่างดีแล้ว ไม่ว่าจะเป็นของสตรีหรือของบุรุษ

තත්ථ දානන්ති ‘‘දානඤ්ච ධම්මචරියා චා’’ති එත්ථ වුත්තනයෙනෙව ගහෙතබ්බං. සීලන්ති කායිකවාචසිකො අවීතික්කමො. පඤ්චඞ්ගදසඞ්ගපාතිමොක්ඛසංවරාදි වා සබ්බම්පි සීලං ඉධ සීලන්ති අධිප්පෙතං. සංයමොති සංයමනං සංයමො, චෙතසො නානාරම්මණගතිනිවාරණන්ති වුත්තං හොති, සමාධිස්සෙතං අධිවචනං. යෙන සංයමෙන සමන්නාගතො ‘‘හත්ථසංයතො, පාදසංයතො, වාචාසංයතො, සංයතුත්තමො’’ති එත්ථ සංයතුත්තමොති වුත්තො. අපරෙ ආහු ‘‘සංයමනං සංයමො, සංවරණන්ති වුත්තං හොති, ඉන්ද්‍රියසංවරස්සෙතං අධිවචන’’න්ති. දමොති දමනං, කිලෙසූපසමනන්ති වුත්තං හොති, පඤ්ඤායෙතං අධිවචනං. පඤ්ඤා හි කත්ථචි පඤ්ඤාත්වෙව [Pg.188] වුච්චති ‘‘සුස්සූසා ලභතෙ පඤ්ඤ’’න්ති එවමාදීසු (සං. නි. 1.246; සු. නි. 188). කත්ථචි ධම්මොති ‘‘සච්චං ධම්මො ධිති චාගො’’ති එවමාදීසු. කත්ථචි දමොති ‘‘යදි සච්චා දමා චාගා, ඛන්ත්‍යා භිය්‍යො න විජ්ජතී’’තිආදීසු.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ทานํ พึงถือเอาตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในคำว่า “ทานญฺจ ธมฺมจริยา จ” (การให้ทานและการประพฤติธรรม) นั่นเทียว. บทว่า สีลํ คือ การไม่ล่วงละเมิดทางกายและวาจา. หรือศีลทั้งหมด มีศีล ๕ ศีล ๘ ศีล ๑๐ และปาฏิโมกขสังวรศีลเป็นต้น ประสงค์เอาว่า ศีล ในที่นี้. บทว่า สํยโม คือ การสำรวม ชื่อว่า สังยมะ อธิบายว่า การห้ามจิตไม่ให้ไปในอารมณ์ต่างๆ นี้เป็นชื่อของสมาธิ. บุคคลผู้ประกอบด้วยสังยมะใด ถูกเรียกว่าเป็นผู้สำรวมอย่างยิ่งในคำว่า “ผู้สำรวมมือ ผู้สำรวมเท้า ผู้สำรวมวาจา เป็นผู้สำรวมอย่างยิ่ง” ดังนี้. อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า “การสำรวม ชื่อว่า สังยมะ อธิบายว่า การระวัง นี้เป็นชื่อของอินทริยสังวร”. บทว่า ทโม คือ การฝึกฝน อธิบายว่า การสงบระงับกิเลส นี้เป็นชื่อของปัญญา. จริงอยู่ ปัญญาในบางแห่งเรียกว่า ปัญญา นั่นเทียว ดังในคำเป็นต้นว่า “สุสฺสูสํ ลภเต ปญฺญํ” (ผู้ใคร่ในการฟังย่อมได้ปัญญา). ในบางแห่งเรียกว่า ธรรมะ ดังในคำเป็นต้นว่า “สจฺจํ ธมฺโม ธิติ จาโค” (สัจจะ ธรรมะ ธิติ จาคะ). ในบางแห่งเรียกว่า ทมะ ดังในคำเป็นต้นว่า “ยทิ สจฺจา ทมา จาคา, ขนฺตฺยา ภิยฺโย น วิชฺชติ” (หากจะมีอะไรยิ่งไปกว่า สัจจะ ทมะ จาคะ และขันติ ก็หาไม่).

එවං දානාදීනි ඤත්වා ඉදානි එවං ඉමිස්සා ගාථාය සම්පිණ්ඩෙත්වා අත්ථො වෙදිතබ්බො – යස්ස ඉත්ථියා වා පුරිසස්ස වා දානෙන සීලෙන සංයමෙන දමෙන චාති ඉමෙහි චතූහි ධම්මෙහි යථා හිරඤ්ඤෙන සුවණ්ණෙන මුත්තාය මණිනා වා ධනමයො නිධි තෙසං සුවණ්ණාදීනං එකත්ථ පක්ඛිපනෙන නිධීයති, එවං පුඤ්ඤමයො නිධි තෙසං දානාදීනං එකචිත්තසන්තානෙ චෙතියාදිම්හි වා වත්ථුම්හි සුට්ඨු කරණෙන සුනිහිතො හොතීති.

ครั้นทราบทานเป็นต้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ พึงทราบเนื้อความแห่งคาถานี้โดยรวบยอดอย่างนี้ว่า สตรีหรือบุรุษใดก็ตาม ฝังขุมทรัพย์คือกุศลไว้ดีแล้ว ด้วยธรรม ๔ ประการเหล่านี้ คือ ทาน ศีล สังยมะ และทมะ เหมือนอย่างที่บุคคลฝังขุมทรัพย์คือเงิน ทอง แก้วมุกดา หรือแก้วมณี อันเป็นทรัพย์สมบัติไว้ โดยการรวบรวมทรัพย์มีทองเป็นต้นเหล่านั้นไว้ในที่แห่งเดียว ฉันใด ขุมทรัพย์คือกุศลที่เกิดจากทานเป็นต้นเหล่านั้น ก็เป็นอันฝังไว้ดีแล้ว โดยการกระทำไว้เป็นอย่างดีในสันดานจิตหนึ่ง หรือในวัตถุมีเจดีย์เป็นต้น ฉันนั้น.

සත්තමගාථාවණ්ණනා

อรรถกถาคาถาที่ ๗

එවං භගවා ‘‘යස්ස දානෙනා’’ති ඉමාය ගාථාය පුඤ්ඤසම්පදාය පරමත්ථතො නිධිභාවං දස්සෙත්වා ඉදානි යත්ථ නිහිතො, සො නිධි සුනිහිතො හොති, තං වත්ථුං දස්සෙන්තො ආහ –

พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงแสดงความเป็นขุมทรัพย์โดยปรมัตถ์แห่งบุญญสัมปทา ด้วยคาถาว่า “ยสฺส ทาเนน” นี้อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงวัตถุอันเป็นที่ฝังขุมทรัพย์นั้น ซึ่งเมื่อฝังไว้แล้ว ย่อมเป็นอันฝังไว้ดี จึงตรัสว่า –

7. ‘‘චෙතියම්හි ච සඞ්ඝෙ වා, පුග්ගලෙ අතිථීසු වා.

๗. “(ขุมทรัพย์นั้นฝังไว้ดีแล้ว) ในเจดีย์ก็ดี ในสงฆ์ก็ดี ในบุคคลก็ดี หรือในแขกผู้มาเยือนก็ดี”

මාතරි පිතරි චාපි, අථො ජෙට්ඨම්හි භාතරී’’ති.

“ในมารดาก็ดี ในบิดาก็ดี หรือในพี่ชายผู้เจริญที่สุดก็ดี”

තත්ථ චයිතබ්බන්ති චෙතියං, පූජෙතබ්බන්ති වුත්තං හොති, චිතත්තා වා චෙතියං. තං පනෙතං චෙතියං තිවිධං හොති පරිභොගචෙතියං, උද්දිස්සකචෙතියං, ධාතුකචෙතියන්ති. තත්ථ බොධිරුක්ඛො පරිභොගචෙතියං, බුද්ධපටිමා උද්දිස්සකචෙතියං, ධාතුගබ්භථූපා සධාතුකා ධාතුකචෙතියං. සඞ්ඝොති බුද්ධප්පමුඛාදීසු යො කොචි. පුග්ගලොති ගහට්ඨපබ්බජිතෙසු යො කොචි. නත්ථි අස්ස තිථි, යම්හි වා තම්හි දිවසෙ ආගච්ඡතීති අතිථි. තඞ්ඛණෙ ආගතපාහුනකස්සෙතං අධිවචනං. සෙසං වුත්තනයමෙව.

บรรดาบทเหล่านั้น สิ่งที่บุคคลพึงก่อสร้างบูชา ชื่อว่า เจดีย์ อธิบายว่า สิ่งที่พึงบูชา หรือชื่อว่า เจดีย์ เพราะอันบุคคลก่อสร้างไว้. เจดีย์นั้นมี ๓ อย่าง คือ บริโภคเจดีย์ อุทเทสิกเจดีย์ และธาตุกเจดีย์. ในเจดีย์ ๓ อย่างนั้น ต้นพระศรีมหาโพธิ์ ชื่อว่า บริโภคเจดีย์, พระพุทธปฏิมา ชื่อว่า อุทเทสิกเจดีย์, พระสถูปที่มีห้องสำหรับบรรจุพระธาตุซึ่งมีพระธาตุอยู่ภายใน ชื่อว่า ธาตุกเจดีย์. บทว่า สงฺเฆ ได้แก่ สงฆ์หมู่ใดหมู่หนึ่งในบรรดาหมู่สงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขเป็นต้น. บทว่า ปุคฺคเล ได้แก่ บุคคลคนใดคนหนึ่งในบรรดาคฤหัสถ์และบรรพชิต. บุคคลใดไม่มีวันกำหนดที่แน่นอน จะมาในวันไหนก็ได้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อติถิ (แขก). นี้เป็นชื่อของแขกผู้มาถึงในขณะนั้น. ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้ว.

එවං චෙතියාදීනි ඤත්වා ඉදානි එවං ඉමිස්සා ගාථාය සම්පිණ්ඩෙත්වා අත්ථො වෙදිතබ්බො – යො සො නිධි ‘‘සුනිහිතො හොතී’’ති වුත්තො, සො ඉමෙසු වත්ථූසු සුනිහිතො හොති. කස්මා? දීඝරත්තං ඉට්ඨඵලානුප්පදානසමත්ථතාය. තථා හි අප්පකම්පි චෙතියම්හි දත්වා දීඝරත්තං ඉට්ඨඵලලාභිනො හොන්ති. යථාහ –

ครั้นทราบเรื่องเจดีย์เป็นต้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ พึงทราบเนื้อความแห่งคาถานี้โดยรวบยอดอย่างนี้ว่า ขุมทรัพย์ใดที่กล่าวว่า “เป็นอันฝังไว้ดีแล้ว” ขุมทรัพย์นั้นชื่อว่าเป็นอันฝังไว้ดีแล้วในวัตถุเหล่านี้. เพราะเหตุไร? เพราะสามารถให้ผลที่น่าปรารถนาได้ตลอดกาลนาน. จริงอยู่ บุคคลถวายของแม้เล็กน้อยในพระเจดีย์ ย่อมเป็นผู้ได้ผลที่น่าปรารถนาตลอดกาลนาน. ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘එකපුප්ඵං [Pg.189] යජිත්වාන, අසීතිකප්පකොටියො;

දුග්ගතිං නාභිජානාමි, පුප්ඵදානස්සිදං ඵල’’න්ති ච.

“เราบูชาด้วยดอกไม้ดอกหนึ่งแล้ว ตลอดแปดสิบโกฏิกัปป์ ไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการถวายดอกไม้” และ...

‘‘මත්තාසුඛපරිච්චාගා, පස්සෙ චෙ විපුලං සුඛ’’න්ති ච. (ධ. ප. 290);

“ถ้าบุคคลจะพึงเห็นสุขอันไพบูลย์ เพราะสละสุขพอประมาณ (บัณฑิตพึงสละสุขพอประมาณ เพื่อเห็นแก่สุขอันไพบูลย์)” ดังนี้.

එවං දක්ඛිණාවිසුද්ධිවෙලාමසුත්තාදීසු වුත්තනයෙන සඞ්ඝාදිවත්ථූසුපි දානඵලවිභාගො වෙදිතබ්බො. යථා ච චෙතියාදීසු දානස්ස පවත්ති ඵලවිභූති ච දස්සිතා, එවං යථායොගං සබ්බත්ථ තං තං ආරභිත්වා චාරිත්තවාරිත්තවසෙන සීලස්ස, බුද්ධානුස්සතිවසෙන සංයමස්ස, තබ්බත්ථුකවිපස්සනාමනසිකාරපච්චවෙක්ඛණවසෙන දමස්ස ච පවත්ති තස්ස තස්ස ඵලවිභූති ච වෙදිතබ්බා.

พึงทราบการจำแนกผลของทานในวัตถุมีสงฆ์เป็นต้น ตามนัยที่กล่าวไว้ในทักขิณาวิสุทธิสูตร เวลามสูตร เป็นต้น อย่างนี้. และความเป็นไปและผลอันไพบูลย์ของทานในวัตถุมีเจดีย์เป็นต้น อันท่านแสดงไว้แล้วฉันใด พึงทราบความเป็นไปของศีลโดยนัยแห่งจาริตตศีลและวาริตตศีล, ความเป็นไปของสังยมะโดยนัยแห่งพุทธานุสสติ, และความเป็นไปของทมะโดยนัยแห่งวิปัสสนา มนสิการ และการพิจารณาในวัตถุนั้นๆ และพึงทราบผลอันไพบูลย์ของกุศลนั้นๆ ในทุกที่ตามสมควร โดยปรารภกุศลนั้นๆ ฉันนั้น.

අට්ඨමගාථාවණ්ණනා

อรรถกถาคาถาที่ ๘

එවං භගවා දානාදීහි නිධීයමානස්ස පුඤ්ඤමයනිධිනො චෙතියාදිභෙදං වත්ථුං දස්සෙත්වා ඉදානි එතෙසු වත්ථූසු සුනිහිතස්ස තස්ස නිධිනො ගම්භීරෙ ඔදකන්තිකෙ නිහිතනිධිතො විසෙසං දස්සෙන්තො ආහ –

พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงแสดงวัตถุมีเจดีย์เป็นต้น อันเป็นที่ฝังขุมทรัพย์คือกุศลที่บุคคลฝังไว้ด้วยทานเป็นต้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความพิเศษของขุมทรัพย์นั้นที่ฝังไว้ดีแล้วในวัตถุเหล่านั้น ยิ่งกว่าขุมทรัพย์ที่ฝังไว้ในที่ใกล้น้ำลึก จึงตรัสว่า –

8. ‘‘එසො නිධි සුනිහිතො, අජෙය්‍යො අනුගාමිකො.

๘. “ขุมทรัพย์นี้เป็นขุมทรัพย์ที่ฝังไว้ดีแล้ว ใครๆ ข่มเหงไม่ได้ เป็นของติดตามไปได้”

පහාය ගමනීයෙසු, එතං ආදාය ගච්ඡතී’’ති.

“ในบรรดาทรัพย์สมบัติที่ต้องละทิ้งไป สัตว์ย่อมพาเอาขุมทรัพย์นี้ไปได้”

තත්ථ පුබ්බපදෙන තං දානාදීහි සුනිහිතනිධිං නිද්දිසති ‘‘එසො නිධි සුනිහිතො’’ති. අජෙය්‍යොති පරෙහි ජෙත්වා ගහෙතුං න සක්කා, අච්චෙය්‍යොතිපි පාඨො, තස්ස අච්චිතබ්බො අච්චනාරහො හිතසුඛත්ථිකෙන උපචිතබ්බොති අත්ථො. එතස්මිඤ්ච පාඨෙ එසො නිධි අච්චෙය්‍යොති සම්බන්ධිත්වා පුන ‘‘කස්මා’’ති අනුයොගං දස්සෙත්වා ‘‘යස්මා සුනිහිතො අනුගාමිකො’’ති සම්බන්ධිතබ්බං. ඉතරථා හි සුනිහිතස්ස අච්චෙය්‍යත්තං වුත්තං භවෙය්‍ය, න ච සුනිහිතො අච්චනීයො. අච්චිතො එව හි සොති. අනුගච්ඡතීති අනුගාමිකො, පරලොකං ගච්ඡන්තම්පි තත්ථ තත්ථ ඵලදානෙන න විජහතීති අත්ථො.

บรรดาบทเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงระบุถึงขุมทรัพย์ที่ฝังไว้ดีแล้วด้วยทานเป็นต้น ด้วยบทต้นว่า “เอโส นิธิ สุนิหิโต”. บทว่า อเชยฺโย คือ อันผู้อื่นไม่สามารถเอาชนะแล้วยึดเอาไปได้. มีอีกบาลีหนึ่งว่า อจฺเจยฺโย, อรรถแห่งบาลีนั้นคือ อันบุคคลผู้มุ่งประโยชน์และความสุขพึงสั่งสม ควรแก่การบูชา พึงสั่งสม. และในบาลีนั้น พึงเชื่อมความว่า “เอโส นิธิ อจฺเจยฺโย” (ขุมทรัพย์นี้อันบุคคลพึงสั่งสม) แล้วแสดงการย้อนถามว่า “กสฺมา” (เพราะเหตุไร?) แล้วจึงเชื่อมความว่า “ยสฺมา สุนิหิโต อนุคามิโก” (เพราะเป็นขุมทรัพย์ที่ฝังไว้ดีแล้วและติดตามไปได้). เพราะหากไม่อย่างนั้น ก็จะกลายเป็นว่า กล่าวถึงความเป็นสิ่งที่พึงสั่งสมของขุมทรัพย์ที่ฝังไว้ดีแล้ว, แต่ขุมทรัพย์ที่ฝังไว้ดีแล้ว ไม่ใช่สิ่งที่พึงสั่งสม (อีกต่อไป) เพราะเป็นสิ่งที่สั่งสมไว้แล้วนั่นเอง. ชื่อว่า อนุคามิโก เพราะติดตามไป, อธิบายว่า ย่อมไม่ละทิ้งแม้ผู้ที่กำลังจะไปยังปรโลก โดยการให้ผลในภพนั้นๆ.

පහාය ගමනීයෙසු එතං ආදාය ගච්ඡතීති මරණකාලෙ පච්චුපට්ඨිතෙ සබ්බභොගෙසු පහාය ගමනීයෙසු එතං නිධිං ආදාය පරලොකං ගච්ඡතීති අයං කිර එතස්ස අත්ථො. සො පන න යුජ්ජති. කස්මා? භොගානං [Pg.190] අගමනීයතො. පහාතබ්බා එව හි තෙ තෙ භොගා, න ගමනීයා, ගමනීයා පන තෙ තෙ ගතිවිසෙසා. යතො යදි එස අත්ථො සියා, පහාය භොගෙ ගමනීයෙසු ගතිවිසෙසෙසු ඉති වදෙය්‍ය. තස්මා එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො – ‘‘නිධි වා ඨානා චවතී’’ති එවමාදිනා පකාරෙන පහාය මච්චං භොගෙසු ගච්ඡන්තෙසු එතං ආදාය ගච්ඡතීති. එසො හි අනුගාමිකත්තා තං නප්පජහතීති.

ความว่า "ในบรรดาสิ่งที่ต้องละไป เขาย่อมถือเอาสิ่งนี้ไป" นั้น อรรถว่า เมื่อมรณกาลปรากฏเฉพาะหน้า เมื่อต้องละโภคะทั้งปวงไป เขาย่อมถือเอาขุมทรัพย์คือกุศลนี้ไปสู่ปรโลก ดังนี้แล. แต่อรรถนั้นไม่สมควร. เพราะเหตุไร? เพราะโภคะทั้งหลายเป็นสิ่งติดตามไปไม่ได้. จริงอยู่ โภคะเหล่านั้นเป็นสิ่งที่ต้องละไปเท่านั้น ไม่ใช่สิ่งที่ติดตามไปได้ ส่วนคติวิเศษทั้งหลายเหล่านั้นต่างหากเป็นสิ่งที่ไปได้. เพราะถ้าอรรถนี้พึงมีได้ ก็พึงกล่าวว่า "ในบรรดาคติวิเศษทั้งหลายอันเป็นที่ที่ต้องไป โดยละโภคะทั้งหลาย". เพราะฉะนั้น พึงทราบอรรถในบทนี้อย่างนี้ว่า โดยประการมีอาทิว่า "ขุมทรัพย์ย่อมเคลื่อนจากที่" เมื่อโภคะทั้งหลายละสัตว์ผู้จะต้องตายไปอยู่ เขาย่อมถือเอาขุมทรัพย์คือกุศลนี้ไป. จริงอยู่ ขุมทรัพย์คือกุศลนี้ย่อมไม่ละบุคคลนั้นไป เพราะเป็นของติดตามไปได้.

තත්ථ සියා ‘‘ගමනීයෙසූති එත්ථ ගන්තබ්බෙසූති අත්ථො, න ගච්ඡන්තෙසූ’’ති. තං න එකංසතො ගහෙතබ්බං. යථා හි ‘‘අරියා නිය්‍යානිකා’’ති (දී. නි. 2.141) එත්ථ නිය්‍යන්තාති අත්ථො, න නිය්‍යාතබ්බාති, එවමිධාපි ගච්ඡන්තෙසූති අත්ථො, න ගන්තබ්බෙසූති.

ในคำนั้น พึงมีคำโต้แย้งว่า "ในบทว่า ‘gamanīyesu’ นี้ มีอรรถว่า ‘ในบรรดาสิ่งที่พึงไป’ ไม่ใช่อรรถว่า ‘ในบรรดาสิ่งที่ไปอยู่’". คำโต้แย้งนั้น ไม่พึงถือเอาโดยส่วนเดียว. จริงอยู่ เหมือนอย่างว่า ในบทว่า "อริยา นิยยานิกา" (ที.นิ. ๒.๑๔๑) นี้ มีอรรถว่า "ย่อมนำออก" ไม่ใช่อรรถว่า "เป็นสิ่งที่พึงนำออก" ฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น มีอรรถว่า "ในบรรดาสิ่งที่ไปอยู่" ไม่ใช่อรรถว่า "ในบรรดาสิ่งที่พึงไป".

අථ වා යස්මා එස මරණකාලෙ කස්සචි දාතුකාමො භොගෙ ආමසිතුම්පි න ලභති, තස්මා තෙන තෙ භොගා පුබ්බං කායෙන පහාතබ්බා, පච්ඡා විහතාසෙන චෙතසා ගන්තබ්බා, අතික්කමිතබ්බාති වුත්තං හොති. තස්මා පුබ්බං කායෙන පහාය පච්ඡා චෙතසා ගමනීයෙසු භොගෙසූති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. පුරිමස්මිං අත්ථෙ නිද්ධාරණෙ භුම්මවචනං, පහාය ගමනීයෙසු භොගෙසු එකමෙවෙතං පුඤ්ඤනිධිවිභවං තතො නීහරිත්වා ආදාය ගච්ඡතීති. පච්ඡිමෙ අත්ථෙ භාවෙනභාවලක්ඛණෙ භුම්මවචනං. භොගානඤ්හි ගමනීයභාවෙන එතස්ස නිධිස්ස ආදාය ගමනීයභාවො ලක්ඛීයතීති.

อีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุว่า บุคคลนี้ในเวลาจะตาย แม้ปรารถนาจะให้โภคะแก่ใครๆ ก็ไม่สามารถแม้แต่จะลูบคลำได้ เพราะฉะนั้น โภคะเหล่านั้น อันบุคคลนั้นพึงละด้วยกายในเบื้องต้น ในภายหลัง พึงก้าวล่วง คือพึงผ่านพ้นไปด้วยจิตที่ปราศจากความอาลัย ดังนี้ ท่านกล่าวไว้. เพราะฉะนั้น พึงเห็นอรรถในบทนี้อย่างนี้ว่า "ในบรรดาโภคะทั้งหลายที่ต้องละไปด้วยกายในเบื้องต้น แล้วจึงต้องไปด้วยใจในภายหลัง". ในอรรถแรก ภุมมวิภัตติลงในอรรถนิทธารณะ (การกำหนด) ความว่า ในบรรดาโภคะทั้งหลายที่ต้องละไป เขานำเอาสมบัติคือขุมทรัพย์บุญนี้อย่างเดียวเท่านั้นออกจากโภคะนั้นแล้วถือเอาไป. ในอรรถหลัง ภุมมวิภัตติลงในอรรถภาเวนภาวลักขณะ (กำหนดกิริยาหนึ่งด้วยกิริยาหนึ่ง). จริงอยู่ ภาวะที่ต้องถือเอาขุมทรัพย์นี้ไป ย่อมถูกกำหนดด้วยภาวะที่โภคะทั้งหลายต้องไป.

නවමගාථාවණ්ණනා

อรรถกถาคาถาที่ ๙

එවං භගවා ඉමස්ස පුඤ්ඤනිධිනො ගම්භීරෙ ඔදකන්තිකෙ නිහිතනිධිතො විසෙසං දස්සෙත්වා පුන අත්තනො භණ්ඩගුණසංවණ්ණනෙන කයජනස්ස උස්සාහං ජනෙන්තො උළාරභණ්ඩවාණිජො විය අත්තනා දෙසිතපුඤ්ඤනිධිගුණසංවණ්ණනෙන තස්මිං පුඤ්ඤනිධිම්හි දෙවමනුස්සානං උස්සාහං ජනෙන්තො ආහ –

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงความพิเศษของขุมทรัพย์คือบุญนี้จากขุมทรัพย์ที่ฝังไว้ในที่ลึกใกล้ฝั่งน้ำอย่างนี้แล้ว เปรียบเหมือนพ่อค้าผู้มีสินค้าอันประเสริฐ เมื่อจะยังความอุตสาหะให้เกิดแก่ผู้จะซื้อด้วยการพรรณนาคุณแห่งสินค้าของตน ฉันใด พระองค์เมื่อจะยังความอุตสาหะให้เกิดแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายในขุมทรัพย์คือบุญนั้น ด้วยการพรรณนาคุณแห่งขุมทรัพย์คือบุญที่พระองค์ทรงแสดงแล้ว จึงตรัสว่า –

9. ‘‘අසාධාරණමඤ්ඤෙසං, අචොරාහරණො නිධි.

๙. ขุมทรัพย์คือบุญนี้ ไม่ทั่วไปแก่ชนเหล่าอื่น อันโจรนำไปไม่ได้

කයිරාථ ධීරො පුඤ්ඤානි, යො නිධි අනුගාමිකො’’ති.

ปราชญ์พึงทำบุญทั้งหลาย ซึ่งเป็นขุมทรัพย์อันติดตามไปได้ ดังนี้.

තත්ථ [Pg.191] අසාධාරණමඤ්ඤෙසන්ති අසාධාරණො අඤ්ඤෙසං, මකාරො පදසන්ධිකරො ‘‘අදුක්ඛමසුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා’’තිආදීසු විය. න චොරෙහි ආහරණො අචොරාහරණො, චොරෙහි ආදාතබ්බො න හොතීති අත්ථො. නිධාතබ්බොති නිධි. එවං ද්වීහි පදෙහි පුඤ්ඤනිධිගුණං සංවණ්ණෙත්වා තතො ද්වීහි තත්ථ උස්සාහං ජනෙති ‘‘කයිරාථ ධීරො පුඤ්ඤානි, යො නිධි අනුගාමිකො’’ති. තස්සත්ථො – යස්මා පුඤ්ඤානි නාම අසාධාරණො අඤ්ඤෙසං, අචොරාහරණො ච නිධි හොති. න කෙවලඤ්ච අසාධාරණො අචොරාහරණො ච නිධි, අථ ඛො පන ‘‘එසො නිධි සුනිහිතො, අජෙය්‍යො අනුගාමිකො’’ති එත්ථ වුත්තො යො නිධි අනුගාමිකො. සො ච යස්මා පුඤ්ඤානියෙව, තස්මා කයිරාථ කරෙය්‍ය ධීරො බුද්ධිසම්පන්නො ධිතිසම්පන්නො ච පුග්ගලො පුඤ්ඤානීති.

ในบทเหล่านั้น บทว่า "อสาทารณมญฺเญสํ" คือ "อสาทารโณ อญฺเญสํ" (ไม่ทั่วไปแก่ชนเหล่าอื่น), ม อักษร เป็นเครื่องทำสนธิบท เหมือนในบทเป็นต้นว่า "อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา". บทว่า "อโจราหรโณ" คือ อันโจรนำไปไม่ได้, อรรถว่า อันโจรไม่พึงนำไปได้. ชื่อว่า "นิธิ" เพราะเป็นสิ่งที่พึงฝังไว้. (พระผู้มีพระภาคเจ้า) ทรงพรรณนาคุณแห่งขุมทรัพย์คือบุญด้วยสองบทอย่างนี้แล้ว แต่นั้นทรงยังความอุตสาหะในขุมทรัพย์นั้นให้เกิดด้วยสองบทว่า "ปราชญ์พึงทำบุญทั้งหลาย ซึ่งเป็นขุมทรัพย์อันติดตามไปได้". อรรถแห่งคาถานั้นว่า เพราะเหตุว่า บุญทั้งหลายชื่อว่าเป็นขุมทรัพย์ที่ไม่ทั่วไปแก่ชนเหล่าอื่น และอันโจรนำไปไม่ได้. และมิใช่เป็นเพียงขุมทรัพย์ที่ไม่ทั่วไปและอันโจรนำไปไม่ได้เท่านั้น แต่ทว่า ขุมทรัพย์ใดที่ติดตามไปได้ อันพระองค์ตรัสไว้ในที่นี้ว่า "ขุมทรัพย์นี้อันบุคคลฝังไว้ดีแล้ว ใครๆ ข่มไม่ได้ เป็นของติดตามไปได้". และเพราะเหตุว่า ขุมทรัพย์นั้นก็คือบุญทั้งหลายนั่นเอง เพราะฉะนั้น ปราชญ์ คือบุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยปัญญาและสมบูรณ์ด้วยความเพียร พึงทำบุญทั้งหลาย ดังนี้.

දසමගාථාවණ්ණනා

อรรถกถาคาถาที่ ๑๐

එවං භගවා ගුණසංවණ්ණනෙන පුඤ්ඤනිධිම්හි දෙවමනුස්සානං උස්සාහං ජනෙත්වා ඉදානි යෙ උස්සහිත්වා පුඤ්ඤනිධිකිරියාය සම්පාදෙන්ති, තෙසං සො යං ඵලං දෙති, තං සඞ්ඛෙපතො දස්සෙන්තො ආහ –

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงยังความอุตสาหะให้เกิดแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายในขุมทรัพย์คือบุญด้วยการพรรณนาคุณอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ชนเหล่าใดอุตสาหะแล้วย่อมทำให้สำเร็จด้วยการทำขุมทรัพย์คือบุญ ขุมทรัพย์นั้นย่อมให้ผลใดแก่ชนเหล่านั้น เมื่อจะทรงแสดงผลนั้นโดยสังเขป จึงตรัสว่า –

10.

๑๐.

‘‘එස දෙවමනුස්සානං, සබ්බකාමදදො නිධී’’ති.

ขุมทรัพย์คือบุญนี้ เป็นเครื่องให้สิ่งที่น่าปรารถนาทั้งปวงแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ดังนี้.

ඉදානි යස්මා පත්ථනාය පටිබන්ධිතස්ස සබ්බකාමදදත්තං, න විනා පත්ථනං හොති. යථාහ –

บัดนี้ เพราะเหตุว่า ความเป็นเครื่องให้สิ่งที่น่าปรารถนาทั้งปวง (ย่อมมี) แก่บุคคลผู้เนื่องอยู่ด้วยความปรารถนา, (ความเป็นเครื่องให้สิ่งที่น่าปรารถนาทั้งปวง) ย่อมไม่มีหากปราศจากความปรารถนา. เหมือนดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘ආකඞ්ඛෙය්‍ය චෙ ගහපතයො ධම්මචාරී සමචාරී ‘අහො වතාහං කායස්ස භෙදා පරං මරණා ඛත්තියමහාසාලානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජෙය්‍ය’න්ති, ඨානං ඛො පනෙතං විජ්ජති යං සො කායස්ස භෙදා පරං මරණා ඛත්තියමහාසාලානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජෙය්‍ය. තං කිස්ස හෙතු? තථා හි සො ධම්මචාරී සමචාරී’’ (ම. නි. 1.442).

ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย ถ้าผู้ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอ พึงหวังว่า ‘โอหนอ เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายแห่งกษัตริย์มหาศาลทั้งหลาย เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก’ ดังนี้, ฐานะที่จะเป็นไปได้นั้นมีอยู่ คือ เขาพึงเข้าถึงความเป็นสหายแห่งกษัตริย์มหาศาลทั้งหลาย เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก. ข้อนั้นเพราะเหตุไร? เพราะว่าเขาเป็นผู้ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอ (ม.นิ. ๑.๔๔๒).

එවං ‘‘අනාසවං චෙතොවිමුත්තිං පඤ්ඤාවිමුත්තිං දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරෙය්‍ය. තං කිස්ස හෙතු? තථා හි සො ධම්මචාරී සමචාරී’’ති (ම. නි. 1.442).

อย่างนี้ว่า "เขาพึงทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน แล้วเข้าถึงอยู่. ข้อนั้นเพราะเหตุไร? เพราะว่าเขาเป็นผู้ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอ" ดังนี้ (ม.นิ. ๑.๔๔๒).

තථා [Pg.192] චාහ –

และพระองค์ตรัสไว้อีกว่า –

‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සද්ධාය සමන්නාගතො හොති, සීලෙන, සුතෙන, චාගෙන, පඤ්ඤාය සමන්නාගතො හොති, තස්ස එවං හොති ‘අහො වතාහං කායස්ස භෙදා පරං මරණා ඛත්තියමහාසාලානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජෙය්‍ය’න්ති. සො තං චිත්තං පදහති, තං චිත්තං අධිට්ඨාති, තං චිත්තං භාවෙති. තස්ස තෙ සඞ්ඛාරා ච විහාරා ච එවං භාවිතා එවං බහුලීකතා තත්‍රූපපත්තියා සංවත්තන්තී’’ති (ම. නි. 3.161) එවමාදි.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศรัทธา, ด้วยศีล, ด้วยสุตะ, ด้วยจาคะ, เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยปัญญา, เธอย่อมมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายแห่งกษัตริย์มหาศาลทั้งหลาย เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก’ ดังนี้. เธอตั้งจิตนั้นไว้ อธิษฐานจิตนั้น เจริญจิตนั้น. สังขารและวิหารธรรมเหล่านั้นของเธอ ที่เจริญแล้วอย่างนี้ ทำให้มากแล้วอย่างนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อการบังเกิดในที่นั้น ดังนี้เป็นต้น (ม.นิ. ๓.๑๖๑).

තස්මා තං තථා තථා ආකඞ්ඛපරියායං චිත්තපදහනාධිට්ඨානභාවනාපරික්ඛාරං පත්ථනං තස්ස සබ්බකාමදදත්තෙ හෙතුං දස්සෙන්තො ආහ –

เพราะฉะนั้น เมื่อจะทรงแสดงปริยายแห่งความหวังนั้นๆ คือความปรารถนาอันมีเครื่องประกอบคือการตั้งจิต การอธิษฐานจิต และการเจริญจิต ว่าเป็นเหตุในความเป็นเครื่องให้สิ่งที่น่าปรารถนาทั้งปวงของขุมทรัพย์นั้น จึงตรัสว่า –

‘‘යං යදෙවාභිපත්ථෙන්ති, සබ්බමෙතෙන ලබ්භතී’’ති.

บุคคลย่อมปรารถนาสิ่งใดๆ ก็ตาม, เขาย่อมได้สิ่งนั้นทั้งหมดด้วยบุญนี้ ดังนี้.

එකාදසමගාථාවණ්ණනා

อรรถกถาคาถาที่ ๑๑

11. ඉදානි යං තං සබ්බං එතෙන ලබ්භති, තං ඔධිසො ඔධිසො දස්සෙන්තො ‘‘සුවණ්ණතා සුසරතා’’ති එවමාදිගාථායො ආහ.

๑๑. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงสิ่งทั้งหมดที่บุคคลย่อมได้ด้วยบุญนี้ โดยจำแนกเป็นส่วนๆ จึงตรัสคาถาทั้งหลายมีอาทิว่า "สุวณฺณตา สุสรตา".

තත්ථ පඨමගාථාය තාව සුවණ්ණතා නාම සුන්දරච්ඡවිවණ්ණතා කඤ්චනසන්නිභත්තචතා, සාපි එතෙන පුඤ්ඤනිධිනා ලබ්භති. යථාහ –

ในคาถาทั้งสองนั้น ในคาถาแรกก่อน, ชื่อว่า "สุวณฺณตา" คือ ความมีผิวพรรณงาม ความมีผิวพรรณดุจทองคำ, แม้ความเป็นผู้มีผิวพรรณงามนั้น ก็ย่อมได้ด้วยขุมทรัพย์คือบุญนี้. เหมือนดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘යම්පි, භික්ඛවෙ, තථාගතො පුරිමං ජාතිං…පෙ… පුබ්බෙ මනුස්සභූතො සමානො අක්කොධනො අහොසි අනුපායාසබහුලො, බහුම්පි වුත්තො සමානො නාභිසජ්ජි න කුප්පි න බ්‍යාපජ්ජි න පතිත්ථීයි, න කොපඤ්ච දොසඤ්ච අප්පච්චයඤ්ච පාත්වාකාසි, දාතා ච අහොසි සුඛුමානං මුදුකානං අත්ථරණානං පාවුරණානං ඛොමසුඛුමානං කප්පාසික…පෙ… කොසෙය්‍ය…පෙ… කම්බලසුඛුමානං. සො තස්ස කම්මස්ස කතත්තා උපචිතත්තා…පෙ… ඉත්ථත්තං ආගතො සමානො ඉමං මහාපුරිසලක්ඛණං පටිලභති. සුවණ්ණවණ්ණො හොති කඤ්චනසන්නිභත්තචො’’ති (දී. නි. 3.218).

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ข้อใดที่ตถาคตในชาติก่อน...ละ...ในกาลก่อน เมื่อเป็นมนุษย์ เป็นผู้ไม่โกรธ ไม่มีความคับแค้นใจมาก แม้ถูกว่ากล่าวมาก ก็ไม่ข้องติด ไม่โกรธ ไม่พยาบาท ไม่ดื้อดึง ไม่แสดงความโกรธ ความประทุษร้าย และความไม่พอใจให้ปรากฏ และเป็นผู้ให้เครื่องปูลาดและเครื่องห่มที่ละเอียดอ่อนและนุ่มนวล คือผ้าเปลือกไม้ที่ละเอียด ผ้าฝ้าย...ละ...ผ้าไหม...ละ...ผ้ากัมพลที่ละเอียด ตถาคตนั้น เพราะกรรมนั้นที่ได้ทำและสั่งสมไว้...ละ...เมื่อมาถึงความเป็นอย่างนี้ ย่อมได้มหาปุริสลักษณะนี้ คือ มีพระวรรณะดุจทองคำ มีพระฉวีประดุจทองคำ

සුසරතා නාම බ්‍රහ්මස්සරතා කරවීකභාණිතා, සාපි එතෙන ලබ්භති. යථාහ –

ชื่อว่า สุสรตา คือความเป็นผู้มีเสียงดุจเสียงพรหม ความเป็นผู้มีเสียงดุจเสียงนกการเวก แม้สุสรตานั้น ก็ย่อมได้ด้วยบุญนี้ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘යම්පි[Pg.193], භික්ඛවෙ, තථාගතො පුරිමං ජාතිං…පෙ… ඵරුසං වාචං පහාය ඵරුසාය වාචාය පටිවිරතො අහොසි, යා සා වාචා නෙලා කණ්ණසුඛා…පෙ… තථාරූපිං වාචං භාසිතා අහොසි. සො තස්ස කම්මස්ස කතත්තා උපචිතත්තා…පෙ… ඉත්ථත්තං ආගතො සමානො ඉමානි ද්වෙ මහාපුරිසලක්ඛණානි පටිලභති. පහුතජිව්හො ච හොති බ්‍රහ්මස්සරො ච කරවීකභාණී’’ති (දී. නි. 3.236).

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ข้อใดที่ตถาคตในชาติก่อน...ละ...ละวาจาหยาบ เป็นผู้งดเว้นจากวาจาหยาบ วาจาใดไม่มีโทษ ไพเราะหู...ละ...ได้กล่าววาจาเช่นนั้น ตถาคตนั้น เพราะกรรมนั้นที่ได้ทำและสั่งสมไว้...ละ...เมื่อมาถึงความเป็นอย่างนี้ ย่อมได้มหาปุริสลักษณะ ๒ ประการเหล่านี้ คือ เป็นผู้มีพระชิวหากว้างใหญ่ด้วย มีพระสุรเสียงดุจเสียงพรหมด้วย มีพระสุรเสียงดุจเสียงนกการเวกด้วย

සුසණ්ඨානාති සුට්ඨු සණ්ඨානතා, සමචිතවට්ටිතයුත්තට්ඨානෙසු අඞ්ගපච්චඞ්ගානං සමචිතවට්ටිතභාවෙන සන්නිවෙසොති වුත්තං හොති. සාපි එතෙන ලබ්භති. යථාහ –

บทว่า สุสัณฐานา คือ ความมีสัณฐานดี ท่านกล่าวอธิบายว่า คือการตั้งอยู่แห่งอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งหลายโดยความเป็นผู้มีความตั้งมั่นสม่ำเสมอและกลมกลึงในที่อันประกอบด้วยความตั้งมั่นสม่ำเสมอและกลมกลึง แม้สุสัณฐานตานั้น ก็ย่อมได้ด้วยบุญนี้ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘යම්පි, භික්ඛවෙ, තථාගතො පුරිමං ජාතිං…පෙ… පුබ්බෙ මනුස්සභූතො සමානො බහුජනස්ස අත්ථකාමො අහොසි හිතකාමො ඵාසුකාමො යොගක්ඛෙමකාමො ‘කින්ති මෙ සද්ධාය වඩ්ඪෙය්‍යුං, සීලෙන සුතෙන චාගෙන පඤ්ඤාය ධනධඤ්ඤෙන ඛෙත්තවත්ථුනා ද්විපදචතුප්පදෙහි පුත්තදාරෙහි දාසකම්මකරපොරිසෙහි ඤාතීහි මිත්තෙහි බන්ධවෙහි වඩ්ඪෙය්‍යු’න්ති, සො තස්ස කම්මස්ස…පෙ… සමානො ඉමානි තීණි මහාපුරිසලක්ඛණානි පටිලභති, සීහපුබ්බඩ්ඪකායො ච හොති චිතන්තරංසො ච සමවට්ටක්ඛන්ධො චා’’ති (දී. නි. 3.224) එවමාදි.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ข้อใดที่ตถาคตในชาติก่อน...ละ...ในกาลก่อน เมื่อเป็นมนุษย์ เป็นผู้ใคร่ประโยชน์ ใคร่เกื้อกูล ใคร่ความผาสุก ใคร่ความเกษมจากโยคะแก่ชนหมู่มาก (คิดว่า) ‘ทำอย่างไรหนอ ชนเหล่านี้จะพึงเจริญด้วยศรัทธา ด้วยศีล สุตะ จาคะ ปัญญา ด้วยธนสารสมบัติ ด้วยที่นาและที่ดิน ด้วยสัตว์สองเท้าและสี่เท้า ด้วยบุตรและภรรยา ด้วยทาส กรรมกร และคนงาน ด้วยญาติ ด้วยมิตร และด้วยพวกพ้อง’ ตถาคตนั้น เพราะกรรมนั้น...ละ...เมื่อเป็นเช่นนั้น ย่อมได้มหาปุริสลักษณะ ๓ ประการเหล่านี้ คือ เป็นผู้มีพระกายท่อนหน้าดุจราชสีห์ด้วย มีระหว่างพระอังสาเต็มด้วย และมีลำพระศอกลมเสมอกันด้วย ดังนี้เป็นต้น

ඉමිනා නයෙන ඉතො පරෙසම්පි ඉමිනා පුඤ්ඤනිධිනා පටිලාභසාධකානි සුත්තපදානි තතො තතො ආනෙත්වා වත්තබ්බානි. අතිවිත්ථාරභයෙන තු සංඛිත්තං, ඉදානි අවසෙසපදානං වණ්ණනං කරිස්සාමි.

โดยนัยนี้ พึงนำบทพระสูตรทั้งหลายอันยังการได้ให้สำเร็จซึ่งลักษณะแม้อื่นจากนี้ไปด้วยขุมทรัพย์คือบุญนี้ มาจากที่นั้นๆ แล้วกล่าว แต่เพราะกลัวจะพิสดารเกินไป บัดนี้ ข้าพเจ้าจักพรรณนาบทที่เหลือ

සුරූපතාති එත්ථ සකලසරීරං රූපන්ති වෙදිතබ්බං ‘‘ආකාසො පරිවාරිතො රූපංත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡතී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.306) විය, තස්ස රූපස්ස සුන්දරතා සුරූපතා නාතිදීඝතා නාතිරස්සතා නාතිකිසතා නාතිථූලතා නාතිකාළතා නච්චොදාතතාති වුත්තං හොති. ආධිපච්චන්ති අධිපතිභාවො, ඛත්තියමහාසාලාදිභාවෙන සාමිකභාවොති අත්ථො. පරිවාරොති අගාරිකානං සජනපරිජනසම්පත්ති, අනගාරිකානං පරිසසම්පත්ති, ආධිපච්චඤ්ච [Pg.194] පරිවාරො ච ආධිපච්චපරිවාරො. එත්ථ ච සුවණ්ණතාදීහි සරීරසම්පත්ති, ආධිපච්චෙන භොගසම්පත්ති, පරිවාරෙන සජනපරිජනසම්පත්ති වුත්තාති වෙදිතබ්බා. සබ්බමෙතෙන ලබ්භතීති යං තං ‘‘යං යදෙවාභිපත්ථෙන්ති, සබ්බමෙතෙන ලබ්භතී’’ති වුත්තං, තත්ථ ඉදම්පි තාව පඨමං ඔධිසො වුත්තසුවණ්ණතාදි සබ්බමෙතෙන ලබ්භතීති වෙදිතබ්බන්ති දස්සෙති.

ในบทว่า สุรูปตา นี้ พึงทราบว่า สรีระทั้งสิ้น ชื่อว่า รูป เหมือนในบาลีเป็นต้นว่า ‘อากาศที่ถูกแวดล้อม ย่อมถึงการนับว่ารูปนั่นเทียว’ ความงามแห่งรูปนั้น ชื่อว่า สุรูปตา ท่านกล่าวไว้คือ ความไม่สูงเกินไป ไม่เตี้ยเกินไป ไม่ผอมเกินไป ไม่อ้วนเกินไป ไม่ดำเกินไป ไม่ขาวเกินไป บทว่า อาธิปัจจัง คือ ความเป็นใหญ่ อธิบายว่า ความเป็นเจ้าโดยความเป็นกษัตริย์มหาศาลเป็นต้น บทว่า ปริวาโร คือ ความถึงพร้อมด้วยชนของตนและบริวารชนของคฤหัสถ์ ความถึงพร้อมด้วยบริษัทของบรรพชิต บทว่า อาธิปัจจปริวาโร คือ ความเป็นใหญ่และบริวาร และในบทนี้ พึงทราบว่า ด้วยบทว่า สุวัณณตา เป็นต้น ท่านกล่าวถึงสรีรสมบัติ ด้วยบทว่า อาธิปัจจะ ท่านกล่าวถึงโภคสมบัติ ด้วยบทว่า ปริวาร ท่านกล่าวถึงความถึงพร้อมด้วยชนของตนและบริวารชน ที่ท่านกล่าวไว้ว่า ‘ปรารถนาสิ่งใดๆ ก็ตาม ย่อมได้สิ่งนั้นทั้งหมดด้วยบุญนี้’ ในคำนั้น ท่านแสดงว่า พึงทราบว่า แม้สุวัณณตาเป็นต้นทั้งหมดที่กล่าวไว้โดยจำเพาะเป็นอันดับแรกนี้ ก็ย่อมได้ด้วยบุญนี้

ද්වාදසමගාථාවණ්ණනා

พรรณนาคาถาที่ ๑๒

12. එවමිමාය ගාථාය පුඤ්ඤානුභාවෙන ලභිතබ්බං රජ්ජසම්පත්තිතො ඔරං දෙවමනුස්සසම්පත්තිං දස්සෙත්වා ඉදානි තදුභයරජ්ජසම්පත්තිං දස්සෙන්තො ‘‘පදෙසරජ්ජ’’න්ති ඉමං ගාථමාහ.

๑๒. ครั้นทรงแสดงเทวสมบัติและมนุสสสมบัติอันพึงได้ด้วยอานุภาพแห่งบุญ ซึ่งนอกเหนือจากราชสมบัติ ด้วยคาถานี้อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงราชสมบัติทั้งสองนั้น จึงได้ตรัสคาถานี้ว่า ปเทสรชฺชํ

තත්ථ පදෙසරජ්ජන්ති එකදීපම්පි සකලං අපාපුණිත්වා පථවියා එකමෙකස්මිං පදෙසෙ රජ්ජං. ඉස්සරභාවො ඉස්සරියං, ඉමිනා දීපචක්කවත්තිරජ්ජං දස්සෙති. චක්කවත්තිසුඛං පියන්ති ඉට්ඨං කන්තං මනාපං චක්කවත්තිසුඛං. ඉමිනා චාතුරන්තචක්කවත්තිරජ්ජං දස්සෙති. දෙවෙසු රජ්ජං දෙවරජ්ජං, එතෙන මන්ධාතාදීනම්පි මනුස්සානං දෙවරජ්ජං දස්සිතං හොති. අපි දිබ්බෙසූති ඉමිනා යෙ තෙ දිවි භවත්තා ‘‘දිබ්බා’’ති වුච්චන්ති, තෙසු දිබ්බෙසු කායෙසු උප්පන්නානම්පි දෙවරජ්ජං දස්සෙති. සබ්බමෙතෙන ලබ්භතීති යං තං ‘‘යං යදෙවාභිපත්ථෙන්ති, සබ්බමෙතෙන ලබ්භතී’’ති වුත්තං, තත්ථ ඉදම්පි දුතියං ඔධිසො පදෙසරජ්ජාදි සබ්බමෙතෙන ලබ්භතීති වෙදිතබ්බන්ති දස්සෙති.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ปเทสรชฺชํ คือ ความเป็นราชาในประเทศหนึ่งๆ ของแผ่นดิน โดยไม่ได้ครอบครองแม้ทวีปเดียวทั้งหมด ความเป็นอิสระ ชื่อว่า อิสสริยะ ด้วยบทนี้ ท่านแสดงถึงความเป็นจักรพรรดิในทวีปเดียว บทว่า ปิยํ คือ ความสุขของจักรพรรดิอันเป็นที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ด้วยบทนี้ ท่านแสดงถึงความเป็นจักรพรรดิผู้ปกครองสี่ทวีป ความเป็นราชาในหมู่เทพ ชื่อว่า เทวรัชชะ ด้วยบทนี้ ท่านแสดงความเป็นราชาในหมู่เทพแม้ของมนุษย์ทั้งหลายมีพระเจ้ามันธาตุเป็นต้น ด้วยบทว่า อปิ ทิพฺเพสุ นี้ ท่านแสดงความเป็นราชาในหมู่เทพแม้ของผู้ที่เกิดในกายทิพย์เหล่านั้น ซึ่งท่านเรียกว่า ทิพพา เพราะเกิดในสวรรค์ ที่ท่านกล่าวไว้ว่า ‘ปรารถนาสิ่งใดๆ ก็ตาม ย่อมได้สิ่งนั้นทั้งหมดด้วยบุญนี้’ ในคำนั้น ท่านแสดงว่า พึงทราบว่า แม้ปเทสราชสมบัติเป็นต้นทั้งหมดนี้เป็นอันดับที่สองโดยจำเพาะ ก็ย่อมได้ด้วยบุญนี้

තෙරසමගාථාවණ්ණනා

พรรณนาคาถาที่ ๑๓

13. එවමිමාය ගාථාය පුඤ්ඤානුභාවෙන ලභිතබ්බං දෙවමනුස්සරජ්ජසම්පත්තිං දස්සෙත්වා ඉදානි ද්වීහි ගාථාහි වුත්තං සම්පත්තිං සමාසතො පුරක්ඛත්වා නිබ්බානසම්පත්තිං දස්සෙන්තො ‘‘මානුස්සිකා ච සම්පත්තී’’ති ඉමං ගාථමාහ.

๑๓. ครั้นทรงแสดงเทวราชสมบัติและมนุสสราชสมบัติอันพึงได้ด้วยอานุภาพแห่งบุญ ด้วยคาถานี้อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงนิพพานสมบัติ โดยทรงกระทำสมบัติที่ตรัสไว้ด้วยสองคาถาไว้เบื้องหน้าโดยย่อ จึงได้ตรัสคาถานี้ว่า มานุสิกา จ สมฺปตฺติ

තස්සායං පදවණ්ණනා – මනුස්සානං අයන්ති මානුස්සී, මානුස්සී එව මානුස්සිකා. සම්පජ්ජනං සම්පත්ති. දෙවානං ලොකො දෙවලොකො. තස්මිං දෙවලොකෙ. යාති අනවසෙසපරියාදානං, රමන්ති එතාය අජ්ඣත්තං උප්පන්නාය බහිද්ධා වා උපකරණභූතායාති රති, සුඛස්ස සුඛවත්ථුනො චෙතං [Pg.195] අධිවචනං. යාති අනියතවචනං චසද්දො පුබ්බසම්පත්තියා සහ සම්පිණ්ඩනත්ථො. නිබ්බානංයෙව නිබ්බානසම්පත්ති.

นี้เป็นการพรรณนาบทแห่งคาถานั้น: นี้ของมนุษย์ทั้งหลาย เหตุนั้นชื่อว่า มานุสฺสี, มานุสฺสี นั่นแหละ คือ มานุสสิกา ความถึงพร้อม ชื่อว่า สัมปัตติ โลกของเทพทั้งหลาย ชื่อว่า เทวโลก ในเทวโลกนั้น บทว่า ยา เป็นการรวบรวมทั้งหมดโดยไม่มีส่วนเหลือ สัตว์ทั้งหลายย่อมรื่นรมย์ด้วยสิ่งนี้ที่เกิดขึ้นภายใน หรือที่เป็นอุปกรณธรรมภายนอก เหตุนั้นชื่อว่า รติ คำว่า รติ นี้เป็นชื่อของความสุขและวัตถุแห่งความสุข บทว่า ยา เป็นอนิยตวจนะ จ ศัพท์ มีอรรถว่ารวบรวมเข้ากับสมบัติที่กล่าวไว้ก่อน นิพพานนั่นแหละ ชื่อว่า นิพพานสมบัติ

අයං පන අත්ථවණ්ණනා – යා එසා ‘‘සුවණ්ණතා’’තිආදීහි පදෙහි මානුස්සිකා ච සම්පත්ති දෙවලොකෙ ච යා රති වුත්තා, සා ච සබ්බා, යා චායමපරා සද්ධානුසාරිභාවාදිවසෙන පත්තබ්බා නිබ්බානසම්පත්ති, සා චාති ඉදං තතියම්පි ඔධිසො සබ්බමෙතෙන ලබ්භතීති.

ส่วนนี้เป็นคำอธิบายเนื้อความ – คือ สมบัติอันเป็นของมนุษย์ที่กล่าวไว้ด้วยบททั้งหลายมีคำว่า “สุวณฺณตา” เป็นต้น และความยินดีในเทวโลกที่กล่าวไว้ ทั้งหมดนั้นด้วย และนิพพานสมบัติอื่นนี้ที่พึงบรรลุได้ด้วยอำนาจแห่งความเป็นสัทธานุสารีเป็นต้นนั้นด้วย ทั้งหมดนี้แม้เป็นประการที่สาม โดยการจำแนกเป็นส่วนๆ ย่อมได้ด้วยบุญนี้

අථ වා යා පුබ්බෙ සුවණ්ණතාදීහි අවුත්තා ‘‘සූරා සතිමන්තො ඉධ බ්‍රහ්මචරියවාසො’’ති එවමාදිනා (අ. නි. 9.21) නයෙන නිද්දිට්ඨා පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියාදිභෙදා ච මානුස්සිකා සම්පත්ති, අපරා දෙවලොකෙ ච යා ඣානාදිරති, යා ච යථාවුත්තප්පකාරා නිබ්බානසම්පත්ති චාති ඉදම්පි තතියං ඔධිසො සබ්බමෙතෙන ලබ්භතීති. එවම්පෙත්ථ අත්ථවණ්ණනා වෙදිතබ්බා.

อีกอย่างหนึ่ง สมบัติอันเป็นของมนุษย์ซึ่งมีความแตกต่างคือความเป็นผู้ฉลาดในปัญญาเป็นต้น ที่ไม่ได้กล่าวไว้ในก่อนด้วยบทมีสุวัณณตาเป็นต้น แต่ทรงแสดงไว้โดยนัยเป็นต้นว่า “ผู้กล้าหาญ มีสติ มีพรหมจรรยวาสในโลกนี้” และความยินดีมีฌานเป็นต้นอื่นในเทวโลก และนิพพานสมบัติอันมีประเภทตามที่กล่าวแล้ว ทั้งหมดนี้แม้เป็นประการที่สาม โดยการจำแนกเป็นส่วนๆ ย่อมได้ด้วยบุญนี้ พึงทราบคำอธิบายเนื้อความในคาถานี้อย่างนี้

චුද්දසමගාථාවණ්ණනා

อรรถกถาคาถาที่สิบสี่

14. එවමිමාය ගාථාය පුඤ්ඤානුභාවෙන ලභිතබ්බං සද්ධානුසාරීභාවාදිවසෙන පත්තබ්බං නිබ්බානසම්පත්තිම්පි දස්සෙත්වා ඉදානි තෙවිජ්ජඋභතොභාගවිමුත්තභාවවසෙනපි පත්තබ්බං තමෙව තස්ස උපායඤ්ච දස්සෙන්තො ‘‘මිත්තසම්පදමාගම්මා’’ති ඉමං ගාථමාහ.

๑๔. ครั้นทรงแสดงนิพพานสมบัติอันพึงได้ด้วยอานุภาพแห่งบุญ อันพึงบรรลุด้วยอำนาจแห่งความเป็นสัทธานุสารีเป็นต้น ด้วยพระคาถานี้อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงนิพพานสมบัตินั้นนั่นเทียว อันพึงบรรลุได้แม้ด้วยอำนาจแห่งความเป็นผู้ได้วิชชา ๓ และอุภโตภาควิมุตติ และซึ่งอุบายเพื่อบรรลุสมบัตินั้น จึงตรัสพระคาถานี้ว่า “มิตฺตสมฺปทมาคมฺม”

තස්සායං පදවණ්ණනා – සම්පජ්ජති එතාය ගුණවිභූතිං පාපුණාතීති සම්පදා, මිත්තො එව සම්පදා මිත්තසම්පදා, තං මිත්තසම්පදං. ආගම්මාති නිස්සාය. යොනිසොති උපායෙන. පයුඤ්ජතොති යොගානුට්ඨානං කරොතො. විජානාති එතායාති විජ්ජා, විමුච්චති එතාය, සයං වා විමුච්චතීති විමුත්ති, විජ්ජා ච විමුත්ති ච විජ්ජාවිමුත්තියො, විජ්ජාවිමුත්තීසු වසීභාවො විජ්ජාවිමුත්තිවසීභාවො.

นี้เป็นคำอธิบายบทแห่งพระคาถานั้น – บุคคลย่อมถึงพร้อม คือย่อมบรรลุซึ่งความพรั่งพร้อมแห่งคุณด้วยธรรมชาตินี้ เหตุนั้น ธรรมชาตินี้จึงชื่อว่า สัมปทา, มิตรนั่นเทียวเป็นสัมปทา ชื่อว่า มิตตสัมปทา, ซึ่งมิตตสัมปทานั้น. บทว่า อาคมฺม คือ อาศัย. บทว่า โยนิโส คือ โดยอุบาย. บทว่า ปยุญฺชโต คือ แก่ผู้กระทำความเพียรประกอบ. บุคคลย่อมรู้แจ้งด้วยธรรมชาตินี้ เหตุนั้น ธรรมชาตินี้จึงชื่อว่า วิชชา, บุคคลย่อมหลุดพ้นด้วยธรรมชาตินี้ หรือว่า ธรรมชาตินี้เองย่อมหลุดพ้น เหตุนั้น จึงชื่อว่า วิมุตติ, วิชชาด้วย วิมุตติด้วย ชื่อว่า วิชชาวิมุตติทั้งหลาย, ความเป็นผู้มีความชำนาญในวิชชาและวิมุตติทั้งหลาย ชื่อว่า วิชชาวิมุตติวสีภาวะ.

අයං පන අත්ථවණ්ණනා – ය්වායං මිත්තසම්පදමාගම්ම සත්ථාරං වා අඤ්ඤතරං වා ගරුට්ඨානියං සබ්‍රහ්මචාරිං නිස්සාය තතො ඔවාදඤ්ච අනුසාසනිඤ්ච ගහෙත්වා යථානුසිට්ඨං පටිපත්තියා යොනිසො පයුඤ්ජතො පුබ්බෙනිවාසාදීසු තීසු විජ්ජාසු ‘‘තත්ථ කතමා විමුත්ති? චිත්තස්ස ච අධිමුත්ති නිබ්බානඤ්චා’’ති (ධ. ස. 1381) එවං ආගතාය අට්ඨසමාපත්තිනිබ්බානභෙදාය විමුත්තියා ච තථා තථා අදන්ධායිතත්තෙන [Pg.196] වසීභාවො, ඉදම්පි චතුත්ථං ඔධිසො සබ්බමෙතෙන ලබ්භතීති.

ส่วนนี้เป็นคำอธิบายเนื้อความ – บุคคลใดอาศัยมิตตสัมปทา คืออาศัยพระศาสดา หรือสพรหมจารีผู้ควรแก่ฐานะครูรูปใดรูปหนึ่ง แล้วรับเอาโอวาทและอนุสาสนีจากท่านนั้น เมื่อประกอบความเพียรโดยอุบายด้วยการปฏิบัติตามที่ท่านพร่ำสอน ย่อมมีความชำนาญในวิชชา ๓ มีปุพเพนิวาสานุสสติญาณเป็นต้น และในวิมุตติอันมีประเภทคือสมาบัติ ๘ และนิพพาน ที่มาแล้วอย่างนี้ว่า “ในธรรมเหล่านั้น วิมุตติเป็นไฉน? อธิมุตติแห่งจิตและนิพพาน” โดยความเป็นผู้ไม่เชื่องช้าในวิชชาและวิมุตตินั้นๆ อย่างนั้นๆ, ทั้งหมดนี้แม้เป็นประการที่สี่ โดยการจำแนกเป็นส่วนๆ ย่อมได้ด้วยบุญนี้

පන්නරසමගාථාවණ්ණනා

อรรถกถาคาถาที่สิบห้า

15. එවමිමාය ගාථාය පුබ්බෙ කථිතවිජ්ජාවිමුත්තිවසීභාවභාගියපුඤ්ඤානුභාවෙන ලභිතබ්බං තෙවිජ්ජඋභතොභාගවිමුත්තභාවවසෙනපි පත්තබ්බං නිබ්බානසම්පත්තිං දස්සෙත්වා ඉදානි යස්මා විජ්ජාවිමුත්තිවසීභාවප්පත්තා තෙවිජ්ජා උභතොභාගවිමුත්තාපි සබ්බෙ පටිසම්භිදාදිගුණවිභූතිං ලභන්ති, ඉමාය පුඤ්ඤසම්පදාය ච තස්සා ගුණවිභූතියා පදට්ඨානවසෙන තථා තථා සාපි ලබ්භති, තස්මා තම්පි දස්සෙන්තො ‘‘පටිසම්භිදා විමොක්ඛා චා’’ති ඉමං ගාථමාහ.

๑๕. ครั้นทรงแสดงนิพพานสมบัติอันพึงได้ด้วยอานุภาพแห่งบุญอันเป็นส่วนแห่งความเป็นผู้มีความชำนาญในวิชชาและวิมุตติที่กล่าวไว้ในก่อน อันพึงบรรลุได้แม้ด้วยอำนาจแห่งความเป็นผู้ได้วิชชา ๓ และอุภโตภาควิมุตติ ด้วยพระคาถานี้อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพราะเหตุที่บุคคลทั้งปวงผู้ถึงความเป็นผู้มีความชำนาญในวิชชาและวิมุตติ แม้เป็นผู้ได้วิชชา ๓ และอุภโตภาควิมุตติ ย่อมได้ซึ่งความพรั่งพร้อมแห่งคุณมีปฏิสัมภิทาเป็นต้น และเพราะเหตุที่ความพรั่งพร้อมแห่งคุณนั้นย่อมได้ด้วยบุญสมบัตินี้ โดยความเป็นเหตุใกล้แห่งความพรั่งพร้อมแห่งคุณนั้นๆ อย่างนั้นๆ เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงแสดงแม้ซึ่งธรรมนั้น จึงตรัสพระคาถานี้ว่า “ปฏิสมฺภิทา วิโมกฺขา จ”

‘‘යතො සම්මා කතෙන යා චායං ධම්මත්ථනිරුත්තිපටිභානෙසු පභෙදගතා පඤ්ඤා පටිසම්භිදා’’ති වුච්චති, යෙ චිමෙ ‘‘රූපී රූපානි පස්සතී’’තිආදිනා (දී. නි. 2.129; 3.339) නයෙන අට්ඨ විමොක්ඛා, යා චායං භගවතො සාවකෙහි පත්තබ්බා සාවකසම්පත්තිසාධිකා සාවකපාරමී, යා ච සයම්භුභාවසාධිකා පච්චෙකබොධි, යා ච සබ්බසත්තුත්තමභාවසාධිකා බුද්ධභූමි, ඉදම්පි පඤ්චමං ඔධිසො සබ්බමෙතෙන ලබ්භතීති වෙදිතබ්බං.

เพราะเหตุที่ปัญญาใดนี้ อันถึงความแตกต่างในธรรม อรรถ นิรุตติ และปฏิภาณ อันบุคคลทำไว้ดีแล้ว ท่านเรียกว่า “ปฏิสัมภิทา”, และวิโมกข์ ๘ เหล่านี้ใด โดยนัยเป็นต้นว่า “ผู้มีรูป ย่อมเห็นรูปทั้งหลาย”, และสาวกบารมีนี้ใด อันเป็นเครื่องให้สำเร็จสาวกสมบัติ อันพระสาวกของพระผู้มีพระภาคพึงบรรลุ, และปัจเจกโพธิใด อันเป็นเครื่องให้สำเร็จความเป็นพระสยัมภู, และพุทธภูมิใด อันเป็นเครื่องให้สำเร็จความเป็นผู้สูงสุดกว่าสรรพสัตว์ทั้งปวง, ทั้งหมดนี้แม้เป็นประการที่ห้า โดยการจำแนกเป็นส่วนๆ ย่อมได้ด้วยบุญนี้ พึงทราบอย่างนี้

සොළසමගාථාවණ්ණනා

อรรถกถาคาถาที่สิบหก

16. එවං භගවා යං තං ‘‘යං යදෙවාභිපත්ථෙන්ති, සබ්බමෙතෙන ලබ්භතී’’ති වුත්තං, තං ඉමාහි පඤ්චහි ගාථාහි ඔධිසො ඔධිසො දස්සෙත්වා ඉදානි සබ්බමෙවිදං සබ්බකාමදදනිධිසඤ්ඤිතං පුඤ්ඤසම්පදං පසංසන්තො ‘‘එවං මහත්ථිකා එසා’’ති ඉමාය ගාථාය දෙසනං නිට්ඨපෙසි.

๑๖. พระผู้มีพระภาค ครั้นทรงแสดงพระดำรัสนั้นที่ตรัสไว้ว่า “ปรารถนาสิ่งใดๆ ก็ตาม ทุกสิ่งย่อมได้ด้วยบุญนี้” ด้วยพระคาถา ๕ คาถาเหล่านี้ โดยการจำแนกเป็นส่วนๆ อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงสรรเสริญบุญสมบัตินี้ทั้งหมด อันเปรียบดังขุมทรัพย์ที่ให้ความปรารถนาทั้งปวงสำเร็จ จึงทรงจบพระเทศนาด้วยพระคาถานี้ว่า “เอวํ มหตฺถิกา เอสา”

තස්සායං පදවණ්ණනා – එවන්ති අතීතත්ථනිදස්සනං. මහන්තො අත්ථො අස්සාති මහත්ථිකා, මහතො අත්ථාය සංවත්තතීති වුත්තං හොති, මහිද්ධිකාතිපි පාඨො. එසාති උද්දෙසවචනං, තෙන ‘‘යස්ස දානෙන සීලෙනා’’ති ඉතො පභුති යාව ‘‘කයිරාථ ධීරො පුඤ්ඤානී’’ති වුත්තං පුඤ්ඤසම්පදං උද්දිසති. යදිදන්ති අභිමුඛකරණත්ථෙ නිපාතො, තෙන එසාති උද්දිට්ඨං නිද්දිසිතුං යා එසාති අභිමුඛං කරොති. පුඤ්ඤානං සම්පදා පුඤ්ඤසම්පදා[Pg.197]. තස්මාති කාරණවචනං. ධීරාති ධිතිමන්තො. පසංසන්තීති වණ්ණයන්ති. පණ්ඩිතාති පඤ්ඤාසම්පන්නා. කතපුඤ්ඤතන්ති කතපුඤ්ඤභාවං.

นี้เป็นคำอธิบายบทแห่งพระคาถานั้น – บทว่า เอวํ เป็นบทแสดงเนื้อความที่กล่าวแล้ว. ประโยชน์ใหญ่มีอยู่แก่บุญสมบัตินี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า มหัตถิกา, อธิบายว่า ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ใหญ่, มีบทอ่านว่า มหิทธิกา ก็มี. บทว่า เอสา เป็นบทที่ยกขึ้นแสดง, ด้วยบทนั้น ทรงยกบุญสมบัติที่ตรัสไว้ตั้งแต่บทว่า “ยสฺส ทาเนน สีเลน” จนถึง “กยิราถ ธีโร ปุญฺญานิ”. ศัพท์ว่า ยทิทํ เป็นนิบาตในอรรถว่าทำให้เป็นประจักษ์, ด้วยนิบาตนั้น เพื่อจะทรงชี้แจงสิ่งที่ทรงยกขึ้นแสดงด้วยบทว่า เอสา จึงทรงทำให้เป็นประจักษ์ด้วยบทว่า ยา เอสา. ความถึงพร้อมแห่งบุญทั้งหลาย ชื่อว่า ปุญญสัมปทา. บทว่า ตสฺมา เป็นบทบอกเหตุ. บทว่า ธีรา คือ ผู้มีปัญญาทรงไว้. บทว่า ปสํสนฺติ คือ ย่อมสรรเสริญ. บทว่า ปณฺฑิตา คือ ผู้ถึงพร้อมด้วยปัญญา. บทว่า กตปุญฺญตํ คือ ความเป็นผู้มีบุญอันกระทำแล้ว.

අයං පන අත්ථවණ්ණනා – ඉති භගවා සුවණ්ණතාදිං බුද්ධභූමිපරියොසානං පුඤ්ඤසම්පදානුභාවෙන අධිගන්තබ්බමත්ථං වණ්ණයිත්වා ඉදානි තමෙවත්ථං සම්පිණ්ඩෙත්වා දස්සෙන්තො තෙනෙවත්ථෙන යථාවුත්තප්පකාරාය පුඤ්ඤසම්පදාය මහත්ථිකත්තං ථුනන්තො ආහ – එවං මහතො අත්ථස්ස ආවහනෙන මහත්ථිකා එසා, යදිදං මයා ‘‘යස්ස දානෙන සීලෙනා’’තිආදිනා නයෙන දෙසිතා පුඤ්ඤසම්පදා, තස්මා මාදිසා සත්තානං හිතසුඛාවහාය ධම්මදෙසනාය අකිලාසුතාය යථාභූතගුණෙන ච ධීරා පණ්ඩිතා ‘‘අසාධාරණමඤ්ඤෙසං, අචොරාහරණො නිධී’’තිආදීහි ඉධ වුත්තෙහි ච, අවුත්තෙහි ච ‘‘මා, භික්ඛවෙ, පුඤ්ඤානං භායිත්ථ, සුඛස්සෙතං, භික්ඛවෙ, අධිවචනං, යදිදං පුඤ්ඤානී’’තිආදීහි (අ. නි. 7.62; ඉතිවු. 22; නෙත්ති. 121) වචනෙහි අනෙකාකාරවොකාරං කතපුඤ්ඤතං පසංසන්ති, න පක්ඛපාතෙනාති.

ส่วนนี้เป็นอรรถกถาพรรณนา - ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงพรรณนาเนื้อความอันพึงบรรลุได้ด้วยอานุภาพแห่งบุญญสัมปทา มีความเป็นผู้มีผิวพรรณดุจทองเป็นต้น มีพุทธภูมิเป็นที่สุดแล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงรวบรวมเนื้อความนั้นนั่นแหละแสดง และเมื่อจะทรงสรรเสริญความเป็นผู้มีผลมากแห่งบุญญสัมปทาอันมีประการตามที่กล่าวแล้ว ด้วยเนื้อความนั้นนั่นแหละ จึงตรัสว่า บุญญสัมปทานี้ใด อันเราแสดงแล้วโดยนัยเป็นต้นว่า "ยสฺส ทาเนน สีเลน" บุญญสัมปทานั้นมีผลมาก เพราะนำมาซึ่งประโยชน์อันใหญ่อย่างนี้ เพราะเหตุนั้น บัณฑิตผู้มีปรีชาเช่นเราทั้งหลาย ย่อมสรรเสริญความเป็นผู้มีบุญอันกระทำแล้ว ซึ่งมีอาการและเหตุผลมากมาย ด้วยความไม่ย่อท้อในการแสดงธรรมอันนำมาซึ่งประโยชน์สุขแก่สัตว์ทั้งหลาย และด้วยคุณตามความเป็นจริง ด้วยคำที่กล่าวแล้วในที่นี้เป็นต้นว่า "อสาธารณมญฺเญสํ, อโจราหรโณ นิธิ" และด้วยพระดำรัสที่ยังมิได้กล่าวเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายอย่ากลัวบุญเลย คำว่าบุญนี้ เป็นชื่อของความสุข" ดังนี้ มิใช่ด้วยความลำเอียง

දෙසනාපරියොසානෙ සො උපාසකො බහුජනෙන සද්ධිං සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි, රඤ්ඤො ච පසෙනදිකොසලස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා එතමත්ථං ආරොචෙසි, රාජා අතිවිය තුට්ඨො හුත්වා ‘‘සාධු, ගහපති, සාධු ඛො ත්වං, ගහපති, මාදිසෙහිපි අනාහරණීයං නිධිං නිධෙසී’’ති සංරාධෙත්වා මහතිං පූජමකාසීති.

ในกาลจบเทศนา อุบาสกนั้นพร้อมด้วยมหาชนได้ตั้งอยู่แล้วในโสดาปัตติผล และได้ไปสู่สำนักของพระเจ้าปเสนทิโกศล กราบทูลเนื้อความนั้นแล้ว พระราชาทรงยินดียิ่งนัก ทรงชมเชยว่า "ดีละ คฤหบดี ท่านทำดีแล้วหนอ คฤหบดี ท่านได้ฝังขุมทรัพย์อันแม้เช่นเราก็นำไปไม่ได้" แล้วได้ทรงกระทำการบูชาอย่างยิ่ง ดังนี้แล

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දකපාඨ-අට්ඨකථාය

ในอรรถกถาขุททกปาฐะ ชื่อปรมัตถโชติกา

නිධිකණ්ඩසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

พรรณนานิธิกัณฑสูตร จบแล้ว

9. මෙත්තසුත්තවණ්ණනා

๙. พรรณนาเมตตสูตร

නික්ඛෙපප්පයොජනං

ประโยชน์ในการวางไว้

ඉදානි නිධිකණ්ඩානන්තරං නික්ඛිත්තස්ස මෙත්තසුත්තස්ස වණ්ණනාක්කමො අනුප්පත්තො. තස්ස ඉධ නික්ඛෙපප්පයොජනං වත්වා තතො පරං –

บัดนี้ ลำดับแห่งการพรรณนาเมตตสูตรที่ทรงวางไว้ในลำดับแห่งนิธิกัณฑสูตรได้มาถึงแล้ว ครั้นกล่าวถึงประโยชน์ในการวางพระสูตรนั้นไว้ในขุททกปาฐะนี้แล้ว ในลำดับนั้น

‘‘යෙන වුත්තං යදා යත්ථ, යස්මා චෙතෙස දීපනා;

නිදානං සොධයිත්වාස්ස, කරිස්සාමත්ථවණ්ණනං’’.

"พระสูตรนี้อันผู้ใดกล่าว กล่าวเมื่อไร ณ ที่ไหน และเพราะเหตุไร (เรา) จักแสดงเรื่องเหล่านั้น ชำระนิทานของพระสูตรนี้แล้ว จักกระทำอรรถกถาพรรณนา"

තත්ථ [Pg.198] යස්මා නිධිකණ්ඩෙන දානසීලාදිපුඤ්ඤසම්පදා වුත්තා, සා ච සත්තෙසු මෙත්තාය කතාය මහප්ඵලා හොති යාව බුද්ධභූමිං පාපෙතුං සමත්ථා, තස්මා තස්සා පුඤ්ඤසම්පදාය උපකාරදස්සනත්ථං, යස්මා වා සරණෙහි සාසනෙ ඔතරිත්වා සික්ඛාපදෙහි සීලෙ පතිට්ඨිතානං ද්වත්තිංසාකාරෙන රාගප්පහානසමත්ථං, කුමාරපඤ්හෙන මොහප්පහානසමත්ථඤ්ච කම්මට්ඨානං දස්සෙත්වා, මඞ්ගලසුත්තෙන තස්ස පවත්තියා මඞ්ගලභාවො අත්තරක්ඛා ච, රතනසුත්තෙන තස්සානුරූපා පරරක්ඛා, තිරොකුට්ටෙන රත්තනසුත්තෙ වුත්තභූතෙසු එකච්චභූතදස්සනං වුත්තප්පකාරාය පුඤ්ඤසම්පත්තියා පමජ්ජන්තානං විපත්ති ච, නිධිකණ්ඩෙන තිරොකුට්ටෙ වුත්තවිපත්තිපටිපක්ඛභූතා සම්පත්ති ච දස්සිතා, දොසප්පහානසමත්ථං පන කම්මට්ඨානං අදස්සිතමෙව, තස්මා තං දොසප්පහානසමත්ථං කම්මට්ඨානං දස්සෙතුං ඉදං මෙත්තසුත්තං ඉධ නික්ඛිත්තං. එවඤ්හි සුපරිපූරො හොති ඛුද්දකපාඨොති ඉදමස්ස ඉධ නික්ඛෙපප්පයොජනං.

ในบรรดาเหตุผลเหล่านั้น เพราะเหตุว่า ในนิธิกัณฑสูตรได้ตรัสถึงบุญญสัมปทามีทานและศีลเป็นต้น และบุญญสัมปทานั้น เมื่อได้กระทำเมตตาในสัตว์ทั้งหลายแล้ว ย่อมมีผลมาก สามารถที่จะนำให้ถึงพุทธภูมิได้ เพราะเหตุนั้น (จึงทรงวางเมตตสูตรไว้) เพื่อแสดงความอุปการะแก่บุญญสัมปทานั้น หรืออีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุว่า สำหรับบุคคลผู้เข้ามาสู่พระศาสนาด้วยสรณะทั้งหลาย ตั้งมั่นแล้วในศีลด้วยสิกขาบททั้งหลาย ได้ทรงแสดงกรรมฐานที่สามารถเพื่อละราคะได้ด้วยทวัตติงสาการ และกรรมฐานที่สามารถเพื่อละโมหะได้ด้วยกุมารปัญหาแล้ว, ได้ทรงแสดงความเป็นมงคลในการดำเนินชีวิตของบุคคลนั้นและการรักษาตนด้วยมงคลสูตร, การรักษาผู้อื่นอันสมควรแก่บุคคลนั้นด้วยรัตนสูตร, การปรากฏของภูตบางพวกในบรรดาภูตที่กล่าวไว้ในรัตนสูตร และความวิบัติของชนผู้ประมาทจากบุญญสัมปทาตามประการที่กล่าวแล้วด้วยติโรกุฑฑสูตร, และสัมปทาอันเป็นปฏิปักษ์ต่อวิบัติที่กล่าวไว้ในติโรกุฑฑสูตรด้วยนิธิกัณฑสูตร, แต่กรรมฐานที่สามารถเพื่อละโทสะยังมิได้ทรงแสดงเลย เพราะเหตุนั้น เพื่อจะทรงแสดงกรรมฐานที่สามารถเพื่อละโทสะนั้น เมตตสูตรนี้จึงถูกวางไว้ในขุททกปาฐะนี้ ด้วยประการฉะนี้ ขุททกปาฐะจึงจะบริบูรณ์ดี นี้คือประโยชน์ในการวางเมตตสูตรนี้ไว้ในขุททกปาฐะนี้

නිදානසොධනං

การชำระนิทาน

ඉදානි යායං –

บัดนี้ คาถาใดที่ว่า –

‘‘යෙන වුත්තං යදා යත්ථ, යස්මා චෙතෙස දීපනා;

නිදානං සොධයිත්වාස්ස, කරිස්සාමත්ථවණ්ණන’’න්ති. –

"พระสูตรนี้อันผู้ใดกล่าว กล่าวเมื่อไร ณ ที่ไหน และเพราะเหตุไร (เรา) จักแสดงเรื่องเหล่านั้น ชำระนิทานของพระสูตรนี้แล้ว จักกระทำอรรถกถาพรรณนา" ดังนี้

මාතිකා නික්ඛිත්තා, තත්ථ ඉදං මෙත්තසුත්තං භගවතාව වුත්තං, න සාවකාදීහි, තඤ්ච පන යදා හිමවන්තපස්සතො දෙවතාහි උබ්බාළ්හා භික්ඛූ භගවතො සන්තිකං ආගතා, තදා සාවත්ථියං තෙසං භික්ඛූනං පරිත්තත්ථාය කම්මට්ඨානත්ථාය ච වුත්තන්ති එවං තාව සඞ්ඛෙපතො එතෙසං පදානං දීපනා නිදානසොධනා වෙදිතබ්බා.

มาติกานี้ได้ถูกตั้งไว้แล้ว ในมาติกานั้น เมตตสูตรนี้พระผู้มีพระภาคเจ้านั่นแหละตรัสไว้ มิใช่พระสาวกเป็นต้นกล่าว ก็เมตตสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ ณ กรุงสาวัตถี ในกาลเมื่อภิกษุทั้งหลายผู้อันเทวดาที่เชิงเขาหิมพานต์เบียดเบียน ได้มาสู่สำนักของพระองค์ เพื่อเป็นปริตรและเพื่อเป็นกรรมฐานแก่ภิกษุเหล่านั้น ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบการแสดงบทเหล่านั้นและการชำระนิทานโดยย่อก่อน ดังนี้

විත්ථාරතො පන එවං වෙදිතබ්බා – එකං සමයං භගවා සාවත්ථියං විහරති උපකට්ඨාය වස්සූපනායිකාය, තෙන ඛො පන සමයෙන සම්බහුලා නානාවෙරජ්ජකා භික්ඛූ භගවතො සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා තත්ථ තත්ථ වස්සං උපගන්තුකාමා භගවන්තං උපසඞ්කමන්ති. තත්‍ර සුදං භගවා රාගචරිතානං සවිඤ්ඤාණකඅවිඤ්ඤාණකවසෙන එකාදසවිධං අසුභකම්මට්ඨානං, දොසචරිතානං චතුබ්බිධං මෙත්තාදිකම්මට්ඨානං, මොහචරිතානං මරණස්සතිකම්මට්ඨානාදීනි, විතක්කචරිතානං ආනාපානස්සතිපථවීකසිණාදීනි, සද්ධාචරිතානං බුද්ධානුස්සතිකම්මට්ඨානාදීනි, බුද්ධිචරිතානං චතුධාතුවවත්ථානාදීනීති [Pg.199] ඉමිනා නයෙන චතුරාසීතිසහස්සප්පභෙදචරිතානුකූලානි කම්මට්ඨානානි කථෙති.

ส่วนโดยพิสดาร พึงทราบดังนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ กรุงสาวัตถี เมื่อกาลเข้าพรรษาใกล้เข้ามา ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุจำนวนมากจากชนบทต่างๆ รับกรรมฐานในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว มีความประสงค์จะเข้าพรรษาในที่นั้นๆ จึงพากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมตรัสบอกอสุภกรรมฐาน ๑๑ อย่าง โดยจำแนกเป็นสิ่งมีวิญญาณและไม่มีวิญญาณ แก่ผู้มีราคจริต, ตรัสบอกกรรมฐานมีเมตตาเป็นต้น ๔ อย่าง แก่ผู้มีโทสจริต, ตรัสบอกกรรมฐานมีมรณัสสติเป็นต้น แก่ผู้มีโมหจริต, ตรัสบอกกรรมฐานมีอานาปานสติและปฐวีกสิณเป็นต้น แก่ผู้มีวิตกจริต, ตรัสบอกกรรมฐานมีพุทธานุสสติเป็นต้น แก่ผู้มีสัทธาจริต, ตรัสบอกกรรมฐานมีจตุธาตุววัตถานเป็นต้น แก่ผู้มีพุทธิวจริต โดยนัยนี้ ย่อมตรัสบอกกรรมฐานทั้งหลายอันอนุเคราะห์แก่จริต ๘๔,๐๐๐ ประเภท

අථ ඛො පඤ්චමත්තානි භික්ඛුසතානි භගවතො සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං උග්ගහෙත්වා සප්පායසෙනාසනඤ්ච ගොචරගාමඤ්ච පරියෙසමානානි අනුපුබ්බෙන ගන්ත්වා පච්චන්තෙ හිමවන්තෙන සද්ධිං එකාබද්ධං නීලකාචමණිසන්නිභසිලාතලං සීතලඝනච්ඡායනීලවනසණ්ඩමණ්ඩිතං මුත්තාජාලරජතපට්ටසදිසවාලුකාකිණ්ණභූමිභාගං සුචිසාතසීතලජලාසයපරිවාරිතං පබ්බතමද්දසංසු. අථ තෙ භික්ඛූ තත්ථෙකරත්තිං වසිත්වා පභාතාය රත්තියා සරීරපරිකම්මං කත්වා තස්ස අවිදූරෙ අඤ්ඤතරං ගාමං පිණ්ඩාය පවිසිංසු. ගාමො ඝනනිවෙසනසන්නිවිට්ඨකුලසහස්සයුත්තො, මනුස්සා චෙත්ථ සද්ධා පසන්නා තෙ පච්චන්තෙ පබ්බජිතදස්සනස්ස දුල්ලභතාය භික්ඛූ දිස්වා එව පීතිසොමනස්සජාතා හුත්වා තෙ භික්ඛූ භොජෙත්වා ‘‘ඉධෙව, භන්තෙ, තෙමාසං වසථා’’ති යාචිත්වා පඤ්ච පධානකුටිසතානි කාරෙත්වා තත්ථ මඤ්චපීඨපානීයපරිභොජනීයඝටාදීනි සබ්බූපකරණානි පටියාදෙසුං.

ครั้งนั้นแล ภิกษุประมาณ ๕๐๐ รูป เรียนกรรมฐานในสำนักของพระผู้มีพระภาคแล้ว แสวงหาเสนาสนะที่สบายและโคจรคาม (หมู่บ้านที่เที่ยวบิณฑบาต) ได้เดินทางไปโดยลำดับ ได้เห็นภูเขาลูกหนึ่งในปัจจันตประเทศ ซึ่งติดต่อเป็นผืนเดียวกับป่าหิมพานต์ มีพื้นศิลาคล้ายแก้วมณีสีเขียว ประดับด้วยหมู่ไม้สีเขียว มีร่มเงาหนาทึบและเย็น มีพื้นดินเกลื่อนกล่นด้วยทรายที่คล้ายกับตาข่ายไข่มุกและแผ่นเงิน แวดล้อมด้วยสระน้ำที่สะอาด หอมหวาน และเย็น ครั้งนั้น ภิกษุเหล่านั้นพักอยู่ ณ ที่นั้นหนึ่งคืน ครั้นราตรีสว่างแล้ว ได้ทำสรีรกิจ (กิจส่วนตัว) แล้วเข้าไปยังหมู่บ้านแห่งหนึ่งซึ่งอยู่ไม่ไกลจากภูเขานั้นเพื่อบิณฑบาต หมู่บ้านนั้นประกอบด้วยตระกูลประมาณหนึ่งพันตระกูลที่ตั้งบ้านเรือนอยู่อย่างหนาแน่น และมนุษย์ทั้งหลายในบ้านนั้นมีศรัทธาเลื่อมใส ชนเหล่านั้นเพราะความที่การได้เห็นบรรพชิตเป็นของหาได้ยากในปัจจันตประเทศ พอได้เห็นภิกษุทั้งหลายเท่านั้น ก็เกิดปีติโสมนัส ถวายภัตตาหารแก่ภิกษุเหล่านั้นแล้ว อาราธนาว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายโปรดจำพรรษาตลอด ๓ เดือนในที่นี้เถิด’ แล้วให้สร้างกุฎีสำหรับบำเพ็ญเพียร ๕๐๐ หลัง ได้จัดเตรียมอุปกรณเครื่องใช้ทุกอย่าง มีเตียง ตั่ง หม้อน้ำฉัน หม้อน้ำใช้ เป็นต้น ไว้ในกุฎีเหล่านั้น

භික්ඛූ දුතියදිවසෙ අඤ්ඤං ගාමං පිණ්ඩාය පවිසිංසු. තත්ථපි මනුස්සා තථෙව උපට්ඨහිත්වා වස්සාවාසං යාචිංසු. භික්ඛූ ‘‘අසති අන්තරායෙ’’ති අධිවාසෙත්වා තං වනසණ්ඩං පවිසිත්වා සබ්බරත්තින්දිවං ආරද්ධවීරියා යාමඝණ්ඩිකං කොට්ටෙත්වා යොනිසොමනසිකාරබහුලා විහරන්තා රුක්ඛමූලානි උපගන්ත්වා නිසීදිංසු. සීලවන්තානං භික්ඛූනං තෙජෙන විහතතෙජා රුක්ඛදෙවතා අත්තනො අත්තනො විමානා ඔරුය්හ දාරකෙ ගහෙත්වා ඉතො චිතො විචරන්ති. සෙය්‍යථාපි නාම රාජූහි වා රාජමහාමත්තෙහි වා ගාමකාවාසං ගතෙහි ගාමවාසීනං ඝරෙසු ඔකාසෙ ගහිතෙ ඝරමනුස්සකා ඝරා නික්ඛමිත්වා අඤ්ඤත්‍ර වසන්තා ‘‘කදා නු ගමිස්සන්තී’’ති දූරතොව ඔලොකෙන්ති, එවමෙව දෙවතා අත්තනො අත්තනො විමානානි ඡඩ්ඩෙත්වා ඉතො චිතො ච විචරන්තියො දූරතොව ඔලොකෙන්ති ‘‘කදා නු භදන්තා ගමිස්සන්තී’’ති. තතො එවං සමචින්තෙසුං ‘‘පඨමවස්සූපගතා භික්ඛූ අවස්සං තෙමාසං වසිස්සන්ති, මයං පන තාව චිරං දාරකෙ ගහෙත්වා ඔක්කම්ම වසිතුං න සක්කොම, හන්ද මයං භික්ඛූනං භයානකං ආරම්මණං දස්සෙමා’’ති. තා රත්තිං භික්ඛූනං සමණධම්මකරණවෙලාය භිංසනකානි යක්ඛරූපානි නිම්මිනිත්වා පුරතො [Pg.200] පුරතො තිට්ඨන්ති, භෙරවසද්දඤ්ච කරොන්ති. භික්ඛූනං තානි රූපානි දිස්වා තඤ්ච සද්දං සුත්වා හදයං ඵන්දි, දුබ්බණ්ණා ච අහෙසුං උප්පණ්ඩුප්පණ්ඩුකජාතා. තෙන තෙ භික්ඛූ චිත්තං එකග්ගං කාතුං නාසක්ඛිංසු, තෙසං අනෙකග්ගචිත්තානං භයෙන ච පුනප්පුනං සංවිග්ගානං සති සම්මුස්සි, තතො තෙසං මුට්ඨසතීනං දුග්ගන්ධානි ආරම්මණානි පයොජෙසුං, තෙසං තෙන දුග්ගන්ධෙන නිම්මථියමානමිව මත්ථලුඞ්ගං අහොසි, ගාළ්හා සීසවෙදනා උප්පජ්ජිංසු, න ච තං පවත්තිං අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ආරොචෙසුං.

ในวันที่สอง ภิกษุทั้งหลายได้เข้าไปยังหมู่บ้านอื่นเพื่อบิณฑบาต แม้ในบ้านนั้น มนุษย์ทั้งหลายก็ได้อุปัฏฐากเหมือนอย่างนั้นและได้อาราธนาให้จำพรรษา ภิกษุทั้งหลายรับอาราธนาว่า ‘เมื่อไม่มีอันตราย’ แล้วเข้าไปสู่ป่าทึบนั้น ปรารภความเพียรตลอดทั้งคืนทั้งวัน ตีระฆังบอกยาม มีปกติมากด้วยโยนิโสมนสิการอยู่ เข้าไปนั่ง ณ โคนต้นไม้ทั้งหลาย รุกขเทวดาทั้งหลายมีเดชอันถูกเดชของภิกษุผู้มีศีลกำจัดแล้ว ลงจากวิมานของตนๆ อุ้มลูกน้อยเที่ยวไปในที่นั้นๆ เปรียบเหมือนว่า เมื่อพระราชาหรือราชมหาอำมาตย์เสด็จไปยังหมู่บ้านแล้วยึดครองพื้นที่ในเรือนของชาวบ้าน พวกเจ้าของเรือนก็ออกจากเรือนไปอาศัยอยู่ที่อื่น คอยมองดูอยู่แต่ไกลว่า ‘เมื่อไรหนอ ท่านเหล่านั้นจะไป’ ฉันใด เทวดาทั้งหลายก็ฉันนั้นเหมือนกัน สละวิมานของตนๆ เที่ยวไปในที่นั้นๆ คอยมองดูอยู่แต่ไกลว่า ‘เมื่อไรหนอ ท่านผู้เจริญทั้งหลายจะไป’ ลำดับนั้น เทวดาเหล่านั้นได้ร่วมกันคิดดังนี้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลายผู้เข้าจำพรรษาแรก จักต้องอยู่ตลอด ๓ เดือนอย่างแน่นอน ส่วนพวกเราไม่อาจอุ้มลูกน้อยหลีกไปอยู่ได้นานถึงเพียงนั้น เอาเถิด พวกเราจงแสดงอารมณ์อันน่าสะพรึงกลัวแก่ภิกษุทั้งหลายเถิด’ ในเวลากลางคืน ขณะที่ภิกษุทั้งหลายทำสมณธรรม เทวดาเหล่านั้นได้เนรมิตรูปยักษ์อันน่าสะพรึงกลัวยืนอยู่เบื้องหน้าๆ และทำเสียงอันน่าหวาดเสียว เมื่อภิกษุทั้งหลายได้เห็นรูปเหล่านั้นและได้ฟังเสียงนั้น หัวใจก็สั่นระรัว และได้มีผิวพรรณทราม กลายเป็นคนซูบซีดเหลือง เพราะเหตุนั้น ภิกษุเหล่านั้นจึงไม่สามารถทำจิตให้เป็นเอกัคคตาได้ สติของภิกษุเหล่านั้นผู้มีจิตไม่แน่วแน่และสะดุ้งกลัวอยู่เนืองๆ เพราะความกลัว ก็หลงลืมไป ลำดับนั้น เทวดาเหล่านั้นได้ส่งอารมณ์คือกลิ่นเหม็นทั้งหลายให้แก่ภิกษุผู้มีสติอันหลงลืมแล้วเหล่านั้น มันสมองของภิกษุเหล่านั้นเป็นประดุจถูกบีบคั้นด้วยกลิ่นเหม็นนั้น เวทนาที่ศีรษะอย่างรุนแรงได้เกิดขึ้น และภิกษุเหล่านั้นมิได้บอกเรื่องราวนั้นแก่กันและกัน

අථෙකදිවසං සඞ්ඝත්ථෙරස්ස උපට්ඨානකාලෙ සබ්බෙසු සන්නිපතිතෙසු සඞ්ඝත්ථෙරො පුච්ඡි ‘‘තුම්හාකං, ආවුසො, ඉමං වනසණ්ඩං පවිට්ඨානං කතිපාහං අතිවිය පරිසුද්ධො ඡවිවණ්ණො අහොසි පරියොදාතො, විප්පසන්නානි ච ඉන්ද්‍රියානි, එතරහි පනත්ථ කිසා දුබ්බණ්ණා උප්පණ්ඩුප්පණ්ඩුකජාතා, කිං වො ඉධ අසප්පාය’’න්ති. තතො එකො භික්ඛු ආහ – ‘‘අහං, භන්තෙ, රත්තිං ඊදිසඤ්ච ඊදිසඤ්ච භෙරවාරම්මණං පස්සාමි ච සුණාමි ච, ඊදිසඤ්ච ගන්ධං ඝායාමි, තෙන මෙ චිත්තං න සමාධියතී’’ති, එතෙනෙව උපායෙන සබ්බෙව තෙ තං පවත්තිං ආරොචෙසුං. සඞ්ඝත්ථෙරො ආහ – ‘‘භගවතා, ආවුසො, ද්වෙ වස්සූපනායිකා පඤ්ඤත්තා, අම්හාකඤ්ච ඉදං සෙනාසනං අසප්පායං, ආයාමාවුසො, භගවතො සන්තිකං ගන්ත්වා අඤ්ඤං සප්පායසෙනාසනං පුච්ඡාමා’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති තෙ භික්ඛූ ථෙරස්ස පටිස්සුණිත්වා සබ්බෙව සෙනාසනං සංසාමෙත්වා පත්තචීවරමාදාය අනුපලිත්තත්තා කුලෙසු කඤ්චි අනාමන්තෙත්වා එව යෙන සාවත්ථි තෙන චාරිකං පක්කමිංසු. අනුපුබ්බෙන සාවත්ථිං ගන්ත්වා භගවතො සන්තිකං ආගමිංසු.

ครั้งนั้นในวันหนึ่ง เมื่อภิกษุทั้งปวงประชุมกันในเวลาบำรุงพระสังฆเถระ พระสังฆเถระได้ถามว่า ‘ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เมื่อพวกท่านเข้ามาสู่ป่าทึบนี้ได้ ๒-๓ วัน ผิวพรรณของพวกท่านบริสุทธิ์ผุดผ่องยิ่งนัก อินทรีย์ทั้งหลายก็ผ่องใส แต่บัดนี้ พวกท่านกลับผ่ายผอม มีผิวพรรณทราม ซูบซีดเหลืองไป มีอะไรในที่นี้ไม่เป็นที่สบายแก่พวกท่านหรือ’ ลำดับนั้น ภิกษุรูปหนึ่งได้กล่าวว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเวลากลางคืน กระผมทั้งเห็นและได้ยินอารมณ์อันน่าสะพรึงกลัวเช่นนี้ๆ และได้กลิ่นเช่นนี้ เพราะเหตุนั้น จิตของกระผมจึงไม่ตั้งมั่น’ ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดก็ได้กราบเรียนเรื่องราวนั้นโดยนัยนี้เหมือนกัน พระสังฆเถระกล่าวว่า ‘ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติวัสสูปนายิกา (การเข้าพรรษา) ไว้ ๒ อย่าง และเสนาสนะนี้ก็ไม่เป็นที่สบายแก่พวกเรา มาเถิดอาวุโสทั้งหลาย พวกเราไปสู่สำนักของพระผู้มีพระภาคแล้วทูลถามถึงเสนาสนะอื่นที่สบายเถิด’ ภิกษุเหล่านั้นรับคำของพระเถระว่า ‘ดีละ ขอรับ ท่านผู้เจริญ’ แล้วทั้งหมดก็เก็บงำเสนาสนะ ถือบาตรและจีวร เพราะความเป็นผู้ไม่ติดข้อง จึงมิได้บอกลาใครๆ ในตระกูลทั้งหลาย ได้หลีกจาริกไปทางที่ตั้งแห่งกรุงสาวัตถี เดินทางไปโดยลำดับจนถึงกรุงสาวัตถีแล้ว ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค

භගවා තෙ භික්ඛූ දිස්වා එතදවොච – ‘‘න, භික්ඛවෙ, අන්තොවස්සං චාරිකා චරිතබ්බාති මයා සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං, කිස්ස තුම්හෙ චාරිකං චරථා’’ති. තෙ භගවතො සබ්බමාරොචෙසුං. භගවා ආවජ්ජෙන්තො සකලජම්බුදීපෙ අන්තමසො චතුපාදපීඨකට්ඨානමත්තම්පි තෙසං සප්පායසෙනාසනං නාද්දස. අථ තෙ භික්ඛූ ආහ – ‘‘න, භික්ඛවෙ, තුම්හාකං අඤ්ඤං සප්පායසෙනාසනං අත්ථි, තත්ථෙව තුම්හෙ විහරන්තා ආසවක්ඛයං පාපුණිස්සථ, ගච්ඡථ, භික්ඛවෙ, තමෙව සෙනාසනං උපනිස්සාය විහරථ, සචෙ පන දෙවතාහි අභයං ඉච්ඡථ, ඉමං පරිත්තං උග්ගණ්හථ. එතඤ්හි වො පරිත්තඤ්ච කම්මට්ඨානඤ්ච භවිස්සතී’’ති ඉදං සුත්තමභාසි.

พระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรเห็นภิกษุเหล่านั้นแล้ว ได้ตรัสพระดำรัสนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิกขาบทอันเราบัญญัติไว้แล้วว่า ภิกษุไม่พึงเที่ยวจาริกไปในระหว่างพรรษา เพราะเหตุไรเธอทั้งหลายจึงเที่ยวจาริกไปเล่า’ ภิกษุเหล่านั้นได้กราบทูลเรื่องทั้งหมดแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงพิจารณาอยู่ มิได้ทรงเห็นเสนาสนะที่สบายสำหรับภิกษุเหล่านั้น แม้เพียงที่พอจะวางตั่งสี่ขาได้ ทั่วทั้งชมพูทวีป ครั้งนั้น พระองค์ได้ตรัสกับภิกษุเหล่านั้นว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เสนาสนะอื่นที่สบายสำหรับพวกเธอไม่มี เธอทั้งหลายเมื่ออยู่ในที่นั้นแหละ จักบรรลุความสิ้นไปแห่งอาสวะ ไปเถิดภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงอาศัยเสนาสนะนั้นนั่นแหละอยู่เถิด แต่ถ้าพวกเธอปรารถนาความไม่มีภัยจากเทวดาทั้งหลาย ก็จงเรียนเอาปริตรนี้ เพราะว่า ปริตรนี้จักเป็นทั้งเครื่องคุ้มครองและเป็นกรรมฐานของพวกเธอ’ ดังนี้แล้ว ได้ตรัสพระสูตรนี้

අපරෙ [Pg.201] පනාහු – ‘‘ගච්ඡථ, භික්ඛවෙ, තමෙව සෙනාසනං උපනිස්සාය විහරථා’’ති ඉදඤ්ච වත්වා භගවා ආහ – ‘‘අපිච ඛො ආරඤ්ඤකෙන පරිහරණං ඤාතබ්බං. සෙය්‍යථිදං – සායං පාතං කරණවසෙන ද්වෙ මෙත්තා ද්වෙ පරිත්තා ද්වෙ අසුභා ද්වෙ මරණස්සතී අට්ඨමහාසංවෙගවත්ථුසමාවජ්ජනඤ්ච, අට්ඨ මහාසංවෙගවත්ථූනි නාම ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණං චත්තාරි අපායදුක්ඛානීති, අථ වා ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණානි චත්තාරි, අපායදුක්ඛං පඤ්චමං, අතීතෙ වට්ටමූලකං දුක්ඛං, අනාගතෙ වට්ටමූලකං දුක්ඛං, පච්චුප්පන්නෙ ආහාරපරියෙට්ඨිමූලකං දුක්ඛ’’න්ති. එවං භගවා පරිහරණං ආචික්ඛිත්වා තෙසං භික්ඛූනං මෙත්තත්ථඤ්ච පරිත්තත්ථඤ්ච විපස්සනාපාදකජ්ඣානත්ථඤ්ච ඉදං සුත්තමභාසීති. එවං විත්ථාරතොපි ‘‘යෙන වුත්තං යදා යත්ථ, යස්මා චෙ’’ති එතෙසං පදානං දීපනා නිදානසොධනා වෙදිතබ්බා.

ส่วนอาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าครั้นตรัสพระดำรัสนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงไป จงอาศัยเสนาสนะนั้นแหละอยู่เถิด’ แล้วได้ตรัสว่า ‘อีกอย่างหนึ่ง อันภิกษุผู้อยู่ป่าพึงทราบข้อปฏิบัติ ได้แก่สิ่งเหล่านี้คือ การเจริญเมตตาสองครั้ง ปริตรสองครั้ง อสุภะสองครั้ง มรณัสสติสองครั้ง และการพิจารณามหาสังเวควัตถุ ๘ ประการ ด้วยสามารถแห่งการกระทำในเวลาเย็นและเวลาเช้า, ชื่อว่ามหาสังเวควัตถุ ๘ ประการ คือ ชาติ ชรา พยาธิ มรณะ และทุกข์ในอบาย ๔, หรืออีกนัยหนึ่ง ชาติ ชรา พยาธิ มรณะ ๔ ประการ, ทุกข์ในอบายเป็นที่ ๕, ทุกข์มีวัฏฏะเป็นมูลในอดีต, ทุกข์มีวัฏฏะเป็นมูลในอนาคต, ทุกข์มีการแสวงหาอาหารเป็นมูลในปัจจุบัน’ ดังนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าครั้นทรงแสดงข้อปฏิบัติอย่างนี้แล้ว ได้ตรัสพระสูตรนี้เพื่อประโยชน์แก่เมตตา เพื่อประโยชน์แก่ปริตร และเพื่อประโยชน์แก่ฌานอันเป็นบาทของวิปัสสนาแก่ภิกษุเหล่านั้น ดังนี้ แม้โดยพิสดารอย่างนี้ พึงทราบการชี้แจงและการชำระนิทานของบทเหล่านี้ว่า ‘yena vuttaṃ yadā yattha, yasmā ce’

එත්තාවතා ච යා සා ‘‘යෙන වුත්තං යදා යත්ථ, යස්මා චෙතෙස දීපනා. නිදානං සොධයිත්වා’’ති මාතිකා ඨපිතා, සා සබ්බාකාරෙන විත්ථාරිතා හොති.

และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ มาติกาใดที่ตั้งไว้แล้วว่า ‘yena vuttaṃ yadā yattha, yasmā cetesa dīpanā. Nidānaṃ sodhayitvā’ มาติกานั้นย่อมเป็นอันขยายให้พิสดารแล้วโดยอาการทั้งปวง

පඨමගාථාවණ්ණනා

อรรถกถาคาถาที่ ๑

1. ඉදානි ‘‘අස්ස කරිස්සාමත්ථවණ්ණන’’න්ති වුත්තත්තා එවං කතනිදානසොධනස්ස අස්ස සුත්තස්ස අත්ථවණ්ණනා ආරබ්භතෙ. තත්ථ කරණීයමත්ථකුසලෙනාති ඉමිස්සා පඨමගාථාය තාව අයං පදවණ්ණනා – කරණීයන්ති කාතබ්බං, කරණාරහන්ති අත්ථො. අත්ථොති පටිපදා, යං වා කිඤ්චි අත්තනො හිතං, තං සබ්බං අරණීයතො අත්ථොති වුච්චති, අරණීයතො නාම උපගන්තබ්බතො. අත්ථෙ කුසලෙන අත්ථකුසලෙන අත්ථඡෙකෙනාති වුත්තං හොති. යන්ති අනියමිතපච්චත්තං. න්ති නියමිතඋපයොගං, උභයම්පි වා යං තන්ති පච්චත්තවචනං. සන්තං පදන්ති උපයොගවචනං, තත්ථ ලක්ඛණතො සන්තං, පත්තබ්බතො පදං, නිබ්බානස්සෙතං අධිවචනං. අභිසමෙච්චාති අභිසමාගන්ත්වා. සක්කොතීති සක්කො, සමත්ථො පටිබලොති වුත්තං හොති. උජූති අජ්ජවයුත්තො. සුට්ඨු උජූති සුහුජු. සුඛං වචො තස්මින්ති සුවචො. අස්සාති භවෙය්‍ය. මුදූති මද්දවයුත්තො. න අතිමානීති අනතිමානි.

๑. บัดนี้ เพราะเหตุที่ได้ปฏิญาณไว้แล้วว่า ‘จักทำอรรถกถาแห่งพระสูตรนี้’ อรรถกถาแห่งพระสูตรนี้อันได้ทำการชำระนิทานแล้วอย่างนี้ จึงจะเริ่มขึ้น ในคาถาที่ ๑ นั้นว่า ‘กรณียมตฺถกุสเลน’ นี้เป็นการพรรณนาบทก่อน บทว่า กรณียํ คือ พึงกระทำ อธิบายว่า ควรแก่การกระทำ บทว่า อตฺโถ คือ ข้อปฏิบัติ หรืออีกอย่างหนึ่ง สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่เป็นประโยชน์แก่ตน สิ่งนั้นทั้งหมดท่านเรียกว่า อัตถะ เพราะเป็นสิ่งที่พึงเข้าถึง ชื่อว่า อรณียโต เพราะเป็นสิ่งที่พึงเข้าไปหา บทว่า อตฺเถ กุสเลน คือ ผู้ฉลาดในประโยชน์ อธิบายว่า ผู้เชี่ยวชาญในประโยชน์ บทว่า ยํ เป็นปฐมาวิภัตติที่ไม่ได้กำหนดแน่นอน บทว่า ตํ เป็นทุติยาวิภัตติที่กำหนดแน่นอน หรืออีกอย่างหนึ่ง ทั้งสองบทคือ ยํ และ ตํ เป็นปฐมาวิภัตติ บทว่า สนฺตํ ปทํ เป็นทุติยาวิภัตติ ในบทนั้น โดยลักษณะชื่อว่า สันตะ โดยความเป็นสิ่งที่พึงบรรลุชื่อว่า ปทะ นี้เป็นชื่อของพระนิพพาน บทว่า อภิสเมจฺจ คือ รู้แจ้งแล้ว บทว่า สกฺโกติ คือ อาจ อธิบายว่า สามารถ มีกำลัง บทว่า อุชู คือ ประกอบด้วยความเป็นผู้ตรง บทว่า สุหุชู คือ ตรงดี บทว่า สุวโจ คือ ผู้มีวาจาที่ง่ายในผู้นั้น บทว่า อสฺส คือ พึงเป็น บทว่า มุทุ คือ ประกอบด้วยความเป็นผู้อ่อนโยน บทว่า อนติมานี คือ ไม่เป็นผู้มีความถือตัวจัด

අයං පනෙත්ථ අත්ථවණ්ණනා – කරණීයමත්ථකුසලෙන, යන්තං සන්තං පදං අභිසමෙච්චාති එත්ථ තාව අත්ථි කරණීයං, අත්ථි අකරණීයං. තත්ථ සඞ්ඛෙපතො [Pg.202] සික්ඛත්තයං කරණීයං. සීලවිපත්ති, දිට්ඨිවිපත්ති, ආචාරවිපත්ති, ආජීවවිපත්තීති එවමාදි අකරණීයං. තථා අත්ථි අත්ථකුසලො, අත්ථි අනත්ථකුසලො. තත්ථ යො ඉමස්මිං සාසනෙ පබ්බජිත්වා න අත්තානං සම්මා පයොජෙති, ඛණ්ඩසීලො හොති, එකවීසතිවිධං අනෙසනං නිස්සාය ජීවිකං කප්පෙති. සෙය්‍යථිදං – වෙළුදානං පත්තදානං පුප්ඵදානං ඵලදානං දන්තකට්ඨදානං මුඛොදකදානං සිනානදානං චුණ්ණදානං මත්තිකාදානං චාටුකම්‍යතං මුග්ගසූප්‍යතං පාරිභටයතං ජඞ්ඝපෙසනිකං වෙජ්ජකම්මං දූතකම්මං පහිණගමනං පිණ්ඩපටිපිණ්ඩං දානානුප්පදානං වත්ථුවිජ්ජං නක්ඛත්තවිජ්ජං අඞ්ගවිජ්ජන්ති. ඡබ්බිධෙ ච අගොචරෙ චරති. සෙය්‍යථිදං – වෙසියාගොචරෙ විධවථුල්ලකුමාරිකපණ්ඩකභික්ඛුනීපානාගාරගොචරෙති. සංසට්ඨො ච විහරති රාජූහි රාජමහාමත්තෙහි තිත්ථියෙහි තිත්ථියසාවකෙහි අනනුලොමිකෙන ගිහිසංසග්ගෙන, යානි වා පන තානි කුලානි අස්සද්ධානි අප්පසන්නානි අනොපානභූතානි අක්කොසකපරිභාසකානි අනත්ථකාමානි අහිතඅඵාසුකයොගක්ඛෙමකාමානි භික්ඛූනං…පෙ… උපාසිකානං, තථාරූපානි කුලානි සෙවති භජති පයිරුපාසති. අයං අනත්ථකුසලො.

นี้เป็นอรรถกถาในพระสูตรนี้ ในบทว่า ‘กรณียมตฺถกุสเลน, ยนฺตํ สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ’ นี้ก่อน มีสิ่งที่พึงกระทำ มีสิ่งที่ไม่พึงกระทำ ในสองอย่างนั้น โดยย่อ ไตรสิกขาเป็นสิ่งที่พึงกระทำ สีลวิบัติ ทิฏฐิวิบัติ อาจารวิบัติ อาชีววิบัติ เป็นต้น เป็นสิ่งที่ไม่พึงกระทำ ฉันนั้นเหมือนกัน มีผู้ฉลาดในประโยชน์ มีผู้ไม่ฉลาดในประโยชน์ ในสองพวกนั้น ผู้ใดบวชในศาสนานี้แล้ว ไม่ประกอบตนโดยชอบ เป็นผู้มีศีลขาด อาศัยอนาสนา ๒๑ อย่างเลี้ยงชีพ ได้แก่ การให้ไม้ไผ่ การให้ใบไม้ การให้ดอกไม้ การให้ผลไม้ การให้ไม้ชำระฟัน การให้น้ำล้างหน้า การให้เครื่องสรง การให้ของหอม การให้ดินเหนียว การพูดเอาอกเอาใจ การพูดเลียบเคียง การประคบประหงม การรับใช้ การเป็นหมอ การเป็นทูต การรับส่งข่าว การให้บิณฑบาตตอบแทน การให้ของตอบแทน วิชาดูพื้นที่ วิชาดูดาว วิชาดูอวัยวะ และเที่ยวไปในอโคจร ๖ อย่าง ได้แก่ โคจรคือหญิงแพศยา โคจรคือหญิงม่าย หญิงสาวเทื้อ บัณเฑาะก์ ภิกษุณี และโรงสุรา และเป็นผู้คลุกคลีอยู่ด้วยการคลุกคลีกับคฤหัสถ์อันไม่สมควร คือกับพระราชา ราชมหาอำมาตย์ เดียรถีย์ และสาวกของเดียรถีย์ หรืออีกอย่างหนึ่ง ตระกูลเหล่าใดไม่มีศรัทธา ไม่เลื่อมใส ไม่เป็นดุจบ่อน้ำ เป็นผู้ด่าบริภาษ ไม่ปรารถนาประโยชน์ ไม่ปรารถนาสิ่งเกื้อกูล ความผาสุก และความเกษมจากโยคะแก่ภิกษุทั้งหลาย...อุบาสิกาทั้งหลาย เธอย่อมเสพ คบหา เข้าไปนั่งใกล้ตระกูลเห็นปานนั้น ผู้นี้ชื่อว่าผู้ไม่ฉลาดในประโยชน์

යො පන ඉමස්මිං සාසනෙ පබ්බජිත්වා අත්තානං සම්මා පයොජෙති, අනෙසනං පහාය චතුපාරිසුද්ධිසීලෙ පතිට්ඨාතුකාමො සද්ධාසීසෙන පාතිමොක්ඛසංවරං සතිසීසෙන ඉන්ද්‍රියසංවරං වීරියසීසෙන ආජීවපාරිසුද්ධිං, පඤ්ඤාසීසෙන පච්චයපටිසෙවනං පූරෙති. අයං අත්ථකුසලො.

ส่วนผู้ใดบวชในศาสนานี้แล้ว ประกอบตนโดยชอบ ละอนาสนาแล้ว ประสงค์จะตั้งอยู่ในจตุปาริสุทธิศีล ทำให้ปาฏิโมกขสังวรศีลบริบูรณ์โดยมีศรัทธาเป็นประธาน ทำให้อินทรียสังวรศีลบริบูรณ์โดยมีสติเป็นประธาน ทำให้อาชีวปาริสุทธิศีลบริบูรณ์โดยมีความเพียรเป็นประธาน ทำให้ปัจจยปฏิเสวนศีลบริบูรณ์โดยมีปัญญาเป็นประธาน ผู้นี้ชื่อว่าผู้ฉลาดในประโยชน์

යො වා සත්තාපත්තික්ඛන්ධසොධනවසෙන පාතිමොක්ඛසංවරං, ඡද්වාරෙ ඝට්ටිතාරම්මණෙසු අභිජ්ඣාදීනං අනුප්පත්තිවසෙන ඉන්ද්‍රිසංවරං, අනෙසනපරිවජ්ජනවසෙන විඤ්ඤුප්පසත්ථබුද්ධබුද්ධසාවකවණ්ණිතපච්චයපටිසෙවනෙන ච ආජීවපාරිසුද්ධිං, යථාවුත්තපච්චවෙක්ඛණවසෙන පච්චයපටිසෙවනං, චතුඉරියාපථපරිවත්තනෙ සාත්ථකතාදිපච්චවෙක්ඛණවසෙන සම්පජඤ්ඤඤ්ච සොධෙති. අයම්පි අත්ථකුසලො.

หรืออีกอย่างหนึ่ง ผู้ใดชำระปาฏิโมกขสังวรศีลให้บริสุทธิ์ด้วยสามารถแห่งการชำระอาบัติขันธ์ ๗, ชำระอินทรียสังวรศีลให้บริสุทธิ์ด้วยสามารถแห่งการไม่เกิดขึ้นแห่งอภิชฌาเป็นต้นในอารมณ์ที่มากระทบในทวาร ๖, ชำระอาชีวปาริสุทธิศีลให้บริสุทธิ์ด้วยสามารถแห่งการงดเว้นอนาสนา และด้วยการเสพปัจจัยอันวิญญูชนสรรเสริญ พระพุทธเจ้าและพระพุทธสาวกสรรเสริญ, ชำระปัจจยปฏิเสวนศีลให้บริสุทธิ์ด้วยสามารถแห่งการพิจารณาตามที่กล่าวแล้ว, และชำระสัมปชัญญะให้บริสุทธิ์ด้วยสามารถแห่งการพิจารณาความเป็นสิ่งมีประโยชน์เป็นต้นในการเปลี่ยนอิริยาบถ ๔, แม้ผู้นี้ก็ชื่อว่าผู้ฉลาดในประโยชน์

යො වා යථා ඌසොදකං පටිච්ච සංකිලිට්ඨං වත්ථං පරියොදාපයති, ඡාරිකං පටිච්ච ආදාසො, උක්කාමුඛං පටිච්ච ජාතරූපං, තථා ඤාණං පටිච්ච සීලං වොදායතීති ඤත්වා ඤාණොදකෙන ධොවන්තො සීලං පරියොදාපෙති. යථා ච කිකී සකුණිකා අණ්ඩං, චමරී මිගො වාලධිං, එකපුත්තිකා නාරී [Pg.203] පියං එකපුත්තකං, එකනයනො පුරිසො තං එකනයනඤ්ච රක්ඛති, තථා අතිවිය අප්පමත්තො අත්තනො සීලක්ඛන්ධං රක්ඛති, සායං පාතං පච්චවෙක්ඛමානො අණුමත්තම්පි වජ්ජං න පස්සති. අයම්පි අත්ථකුසලො.

หรืออีกอย่างหนึ่ง ผู้ใดทราบว่า ‘ศีลย่อมบริสุทธิ์ได้เพราะอาศัยญาณ’ เหมือนบุคคลอาศัยน้ำด่างซักฟอกผ้าที่เปื้อนให้หมดจด, อาศัยเถ้าขัดแว่น, อาศัยเบ้าหลอมทอง ฉันใด ก็ฉันนั้น จึงชำระล้างศีลให้หมดจดด้วยน้ำคือญาณ และเหมือนอย่างที่นกไก่ฟ้าตัวเมียรักษาไข่, จามรีรักษาขนหาง, หญิงมีบุตรคนเดียวรักษาบุตรคนเดียวผู้เป็นที่รัก, ชายตาเดียวรักษาดวงตาข้างเดียวนั้น ฉันใด ก็ฉันนั้น เป็นผู้ไม่ประมาทอย่างยิ่ง รักษาสีลขันธ์ของตน เมื่อพิจารณาในเวลาเย็นและเวลาเช้า ย่อมไม่เห็นโทษแม้ประมาณน้อย แม้ผู้นี้ก็ชื่อว่าผู้ฉลาดในประโยชน์

යො වා පන අවිප්පටිසාරකරෙ සීලෙ පතිට්ඨාය කිලෙසවික්ඛම්භනපටිපදං පග්ගණ්හාති, තං පග්ගණ්හිත්වා කසිණපරිකම්මං කරොති, කසිණපරිකම්මං කත්වා සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙති. අයම්පි අත්ථකුසලො.

อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุใดแล ตั้งมั่นอยู่ในศีลอันเป็นเหตุไม่ให้เดือดร้อนใจแล้ว ประคองปฏิปทาเป็นเครื่องข่มกิเลส, ครั้นประคองปฏิปทานั้นแล้ว ย่อมทำกสิณบริกรรม, ครั้นทำกสิณบริกรรมแล้ว ย่อมยังสมาบัติทั้งหลายให้บังเกิด. แม้ภิกษุนี้ ก็ชื่อว่าเป็นผู้ฉลาดในประโยชน์.

යො වා පන සමාපත්තිතො වුට්ඨාය සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා අරහත්තං පාපුණාති, අයං අත්ථකුසලානං අග්ගො. තත්ථ යෙ ඉමෙ යාව අවිප්පටිසාරකරෙ සීලෙ පතිට්ඨානෙන යාව වා කිලෙසවික්ඛම්භනපටිපදායපග්ගහණෙන වණ්ණිතා අත්ථකුසලා, තෙ ඉමස්මිං අත්ථෙ අත්ථකුසලාති අධිප්පෙතා. තථා විධා ච තෙ භික්ඛූ. තෙන භගවා තෙ භික්ඛූ සන්ධාය එකපුග්ගලාධිට්ඨානාය දෙසනාය ‘‘කරණීයමත්ථකුසලෙනා’’ති ආහ.

อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุใดแล ออกจากสมาบัติแล้ว พิจารณาสังขารทั้งหลายแล้ว ย่อมบรรลุพระอรหัต, ภิกษุนี้เป็นผู้เลิศกว่าภิกษุผู้ฉลาดในประโยชน์ทั้งหลาย. ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น ภิกษุผู้ฉลาดในประโยชน์เหล่าใดที่ท่านสรรเสริญแล้ว เพียงด้วยการตั้งมั่นในศีลอันไม่เป็นเหตุให้เดือดร้อนใจ หรือเพียงด้วยการประคองปฏิปทาเป็นเครื่องข่มกิเลส, ภิกษุเหล่านั้น ท่านประสงค์เอาว่า เป็นผู้ฉลาดในประโยชน์ในอรรถนี้. และภิกษุเหล่านั้นก็เป็นเช่นนั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงภิกษุเหล่านั้น จึงตรัสด้วยเทศนาที่ทรงอธิษฐานบุคคลผู้เดียวว่า ‘กรณียํ อตฺถกุสเลน’ ดังนี้.

තතො ‘‘කිං කරණීය’’න්ති තෙසං සඤ්ජාතකඞ්ඛානං ආහ ‘‘යන්තං සන්තං පදං අභිසමෙච්චා’’ති. අයමෙත්ථ අධිප්පායො – තං බුද්ධානුබුද්ධෙහි වණ්ණිතං සන්තං නිබ්බානපදං පටිවෙධවසෙන අභිසමෙච්ච විහරිතුකාමෙන යං කරණීයන්ති. එත්ථ ච යන්ති ඉමස්ස ගාථාපදස්ස ආදිතො වුත්තමෙව කරණීයන්ති අධිකාරතො අනුවත්තති, තං සන්තං පදං අභිසමෙච්චාති. අයං පන යස්මා සාවසෙසපාඨො අත්ථො, තස්මා විහරිතුකාමෙනාති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

ลำดับนั้น พระองค์ได้ตรัสแก่ภิกษุเหล่านั้นผู้มีความสงสัยเกิดขึ้นว่า ‘อะไรเป็นกิจที่ควรทำ’ ว่า ‘ยนฺตํ สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ’ ดังนี้. อธิบายในบทนี้มีดังนี้: กิจใดอันภิกษุผู้ใคร่จะอยู่ ผู้รู้แจ้งแล้วด้วยอำนาจแห่งการแทงตลอดซึ่งบทคือพระนิพพานอันสงบระงับนั้น อันพระพุทธเจ้าและพระอนุพุทธเจ้าทั้งหลายสรรเสริญแล้ว พึงกระทำ. และในบทนี้ บทว่า ‘ยํ’ เป็นบทที่ตรัสไว้แล้วในเบื้องต้นแห่งคาถาบทนี้ ส่วนบทว่า ‘กรณียํ’ ย่อมตามไปโดยอำนาจแห่งอธิการ (คือเนื้อความที่คาบเกี่ยวกัน) ว่า ‘ตํ สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ’. แต่เพราะเหตุที่บทว่า ‘ตํ สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ’ นี้เป็นบทที่มีเนื้อความเหลืออยู่ ฉะนั้น พึงทราบว่า ท่านจึงกล่าวว่า ‘อันภิกษุผู้ใคร่จะอยู่’ ดังนี้.

අථ වා සන්තං පදං අභිසමෙච්චාති අනුස්සවාදිවසෙන ලොකියපඤ්ඤාය නිබ්බානපදං ‘‘සන්ත’’න්ති ඤත්වා තං අධිගන්තුකාමෙන යන්තං කරණීයන්ති අධිකාරතො අනුවත්තති, තං කරණීයමත්ථකුසලෙනාති එවම්පෙත්ථ අධිප්පායො වෙදිතබ්බො. අථ වා ‘‘කරණීයමත්ථකුසලෙනා’’ති වුත්තෙ ‘‘කි’’න්ති චින්තෙන්තානං ආහ ‘‘යන්තං සන්තං පදං අභිසමෙච්චා’’ති. තස්සෙවං අධිප්පායො වෙදිතබ්බො – ලොකියපඤ්ඤාය සන්තං පදං අභිසමෙච්ච යං කරණීයං කාතබ්බං, තං කරණීයං, කරණාරහමෙව තන්ති වුත්තං හොති.

อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบอธิบายในบทนี้แม้ดังนี้ว่า: (ภิกษุ) รู้แจ้งบทอันสงบระงับแล้ว คือ ทราบแล้วด้วยปัญญาที่เป็นโลกิยะโดยนัยมีการฟังตามกันมาเป็นต้นว่า ‘บทคือพระนิพพานเป็นธรรมสงบระงับ’ ดังนี้, กิจใดอันบุคคลผู้ใคร่จะบรรลุพระนิพพานนั้นพึงกระทำ, บทว่า ‘ยนฺตํ กรณียํ’ ย่อมตามไปโดยอำนาจแห่งอธิการ, กิจนั้นอันผู้ฉลาดในประโยชน์พึงกระทำ. อีกอย่างหนึ่ง เมื่อตรัสว่า ‘กรณียํ อตฺถกุสเลน’ แล้ว ได้ตรัสแก่ภิกษุผู้คิดอยู่ว่า ‘อะไรเล่า’ ว่า ‘ยนฺตํ สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ’ ดังนี้. พึงทราบอธิบายของบทนั้นดังนี้: รู้แจ้งบทอันสงบระงับด้วยปัญญาที่เป็นโลกิยะแล้ว กิจใดพึงกระทำ, กิจนั้นเป็นสิ่งที่พึงกระทำ คือ เป็นสิ่งที่ควรทำเท่านั้น ดังนี้ เป็นความหมายที่ท่านกล่าวไว้.

කිං පන තන්ති? කිමඤ්ඤං සියා අඤ්ඤත්‍ර තදධිගමුපායතො, කාමඤ්චෙතං කරණාරහට්ඨෙන සික්ඛත්තයදීපකෙන ආදිපදෙනෙව වුත්තං. තථා හි තස්ස අත්ථවණ්ණනායං අවොචුම්හා ‘‘අත්ථි කරණීයං, අත්ථි අකරණීයං. තත්ථ [Pg.204] සඞ්ඛෙපතො සික්ඛත්තයං කරණීය’’න්ති. අතිසඞ්ඛෙපෙන දෙසිතත්තා පන තෙසං භික්ඛූනං කෙහිචි විඤ්ඤාතං, කෙහිචි න විඤ්ඤාතං. තතො යෙහි න විඤ්ඤාතං, තෙසං විඤ්ඤාපනත්ථං යං විසෙසතො ආරඤ්ඤකෙන භික්ඛුනා කාතබ්බං, තං විත්ථාරෙන්තො ‘‘සක්කො උජූ ච සුහුජූ ච, සුවචො චස්ස මුදු අනතිමානී’’ති ඉමං තාව උපඩ්ඪගාථමාහ.

ก็กิจนั้นคืออะไรเล่า? จะพึงเป็นสิ่งอื่นใดนอกจากการเป็นอุบายเพื่อบรรลุพระนิพพานนั้นเล่า, และกิจนั้น อันท่านกล่าวไว้แล้วด้วยบทแรกนั่นเอง ซึ่งชี้แสดงไตรสิกขาโดยความเป็นสิ่งที่ควรทำ. จริงอย่างนั้น ในการพรรณนาอรรถแห่งบทนั้น เราทั้งหลายได้กล่าวไว้แล้วว่า ‘มีกิจที่ควรทำ มีกิจที่ไม่ควรทำ. ในกิจเหล่านั้น ไตรสิกขาโดยสังเขปเป็นกิจที่ควรทำ’ ดังนี้. แต่เพราะทรงแสดงไว้โดยย่อเหลือเกิน ภิกษุบางพวกในบรรดาภิกษุเหล่านั้นจึงเข้าใจ บางพวกไม่เข้าใจ. ลำดับนั้น เพื่อจะทรงประกาศแก่ภิกษุเหล่าใดที่ยังไม่เข้าใจ พระองค์เมื่อจะทรงขยายความกิจที่ภิกษุผู้อยู่ป่าพึงกระทำโดยพิเศษ จึงได้ตรัสคาถาครึ่งบทนี้ก่อนว่า ‘สกฺโก อุชู จ สุหุชู จ, สุวโจ จสฺส มุทุ อนติมานี’ ดังนี้.

කිං වුත්තං හොති? සන්තං පදං අභිසමෙච්ච විහරිතුකාමො, ලොකියපඤ්ඤාය වා තං අභිසමෙච්ච තදධිගමාය පටිපජ්ජමානො ආරඤ්ඤකො භික්ඛු දුතියචතුත්ථපධානියඞ්ගසමන්නාගමෙන කායෙ ච ජීවිතෙ ච අනපෙක්ඛො හුත්වා සච්චප්පටිවෙධාය පටිපජ්ජිතුං සක්කො අස්ස, තථා කසිණපරිකම්මවත්තසමාදානාදීසු අත්තනො පත්තචීවරප්පටිසඞ්ඛරණාදීසු ච යානි තානි සබ්‍රහ්මචාරීනං උච්චාවචානි කිං කරණීයානි, තෙසු අඤ්ඤෙසු ච එවරූපෙසු සක්කො අස්ස දක්ඛො අනලසො සමත්ථො. සක්කො හොන්තොපි ච තතියපධානියඞ්ගසමන්නාගමෙන උජු අස්ස. උජු හොන්තොපි ච සකිං උජුභාවෙන දහරකාලෙ වා උජුභාවෙන සන්තොසං අනාපජ්ජිත්වා යාවජීවං පුනප්පුනං අසිථිලකරණෙන සුට්ඨුතරං උජු අස්ස. අසඨතාය වා උජු, අමායාවිතාය සුහුජු. කායවචීවඞ්කප්පහානෙන වා උජු, මනොවඞ්කප්පහානෙන සුහුජු. අසන්තගුණස්ස වා අනාවිකරණෙන උජු, අසන්තගුණෙන උප්පන්නස්ස ලාභස්ස අනධිවාසනෙන සුහුජු. එවං ආරම්මණලක්ඛණූපනිජ්ඣානෙහි පුරිමද්වයතතියසික්ඛාහි පයොගාසයසුද්ධීහි ච උජු ච සුහුජු ච අස්ස.

ท่านกล่าวความอะไรไว้? คือ ภิกษุผู้อยู่ป่า ผู้ใคร่จะอยู่โดยรู้แจ้งบทอันสงบระงับแล้ว หรือผู้ปฏิบัติเพื่อบรรลุพระนิพพานนั้นโดยรู้แจ้งด้วยปัญญาที่เป็นโลกิยะ เป็นผู้ประกอบด้วยปธานิยังคะข้อที่สองและที่สี่ ไม่มีความอาลัยในกายและชีวิตแล้ว พึงเป็นผู้สามารถเพื่อปฏิบัติเพื่อการแทงตลอดสัจจะ, อีกนัยหนึ่ง ในกิจทั้งหลายมีการทำกสิณบริกรรมและการสมาทานวัตรเป็นต้น ในกิจทั้งหลายมีการเย็บบาตรและจีวรของตนเป็นต้น และในกิจน้อยใหญ่ทั้งหลายที่พึงสอบถามว่า ‘จะให้ทำอะไร’ ของเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย และในกิจอื่น ๆ เช่นนี้ พึงเป็นผู้สามารถ เป็นผู้ฉลาด ไม่เกียจคร้าน. แม้เป็นผู้สามารถ ก็พึงเป็นผู้ตรงโดยประกอบด้วยปธานิยังคะข้อที่สาม. แม้เป็นผู้ตรง ก็ไม่พึงถึงความสันโดษด้วยความเป็นผู้ตรงเพียงครั้งเดียวหรือด้วยความเป็นผู้ตรงในวัยหนุ่ม แต่พึงเป็นผู้ตรงให้ดียิ่งขึ้นโดยกระทำไม่ให้ย่อหย่อนตลอดชีวิตไปโดยลำดับ. หรือว่า ชื่อว่า ‘อุชุ’ เพราะไม่มีความโอ้อวด, ชื่อว่า ‘สุหุชุ’ เพราะไม่มีมายา. หรือว่า ชื่อว่า ‘อุชุ’ เพราะละความคดทางกายและวาจา, ชื่อว่า ‘สุหุชุ’ เพราะละความคดทางใจ. หรือว่า ชื่อว่า ‘อุชุ’ เพราะไม่แสดงคุณที่ไม่มีอยู่, ชื่อว่า ‘สุหุชุ’ เพราะไม่ทนต่อลาภที่เกิดขึ้นด้วยคุณที่ไม่มีอยู่. ด้วยประการฉะนี้ พึงเป็นผู้ตรงและตรงดียิ่งด้วยอารัมมณูปนิชฌาน ลักขณูปนิชฌาน ด้วยสิกขาสองข้อแรกและสิกขาข้อที่สาม และด้วยความบริสุทธิ์แห่งความเพียรและความตั้งใจ.

න කෙවලඤ්ච උජු ච සුහුජු ච, අපිච පන සුවචො ච අස්ස. යො හි පුග්ගලො ‘‘ඉදං න කත්තබ්බ’’න්ති වුත්තො ‘‘කිං තෙ දිට්ඨං, කිං තෙ සුතං, කො මෙ සුත්වා වදසි, කිං උපජ්ඣායො ආචරියො සන්දිට්ඨො සම්භත්තො වා’’ති වදෙති, තුණ්හීභාවෙන වා තං විහෙසෙති, සම්පටිච්ඡිත්වා වා න තථා කරොති, සො විසෙසාධිගමස්ස දූරෙ හොති. යො පන ඔවදියමානො ‘‘සාධු, භන්තෙ සුට්ඨු වුත්තං, අත්තනො වජ්ජං නාම දුද්දසං හොති, පුනපි මං එවරූපං දිස්වා වදෙය්‍යාථ අනුකම්පං උපාදාය, චිරස්සං මෙ තුම්හාකං සන්තිකා ඔවාදො ලද්ධො’’ති වදති, යථානුසිට්ඨඤ්ච පටිපජ්ජති, සො විසෙසාධිගමස්ස අවිදූරෙ හොති. තස්මා එවං පරස්ස වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා කරොන්තො සුවචො ච අස්ස.

และไม่เพียงแต่เป็นผู้ตรงและตรงดียิ่งเท่านั้น แต่พึงเป็นผู้ว่าง่ายสอนง่ายด้วย. จริงอยู่ บุคคลใดเมื่อถูกกล่าวว่า ‘ท่านไม่ควรทำสิ่งนี้’ ดังนี้แล้ว ย่อมกล่าวว่า ‘ท่านเห็นอะไร ท่านได้ยินอะไร ท่านเป็นใครมาว่าเรา ท่านเป็นอุปัชฌาย์ เป็นอาจารย์ เป็นเพื่อนที่เคยเห็นกันหรือคบหากันหรือ’ ดังนี้, หรือย่อมเบียดเบียนผู้นั้นด้วยความเป็นผู้นิ่งเสีย, หรือรับคำแล้วแต่ไม่ทำตามนั้น, บุคคลนั้นย่อมอยู่ห่างไกลจากการบรรลุคุณวิเศษ. ส่วนบุคคลใดเมื่อถูกว่ากล่าวสั่งสอน ย่อมกล่าวว่า ‘ดีแล้ว ท่านผู้เจริญ ท่านกล่าวดีแล้ว, โทษของตนเป็นสิ่งที่เห็นได้ยาก, แม้ครั้งต่อไปเมื่อท่านเห็นโทษเช่นนี้ ขอจงอาศัยความอนุเคราะห์กล่าวสอนเถิด, เป็นเวลานานแล้วที่ข้าพเจ้าได้รับโอวาทจากสำนักของท่าน’ ดังนี้, และย่อมปฏิบัติตามที่ท่านสั่งสอน, บุคคลนั้นย่อมอยู่ไม่ไกลจากการบรรลุคุณวิเศษ. เพราะเหตุนั้น ภิกษุเมื่อรับคำของผู้อื่นแล้วกระทำตาม พึงเป็นผู้ว่าง่ายสอนง่ายด้วย.

යථා [Pg.205] ච සුවචො, එවං මුදු අස්ස. මුදූති ගහට්ඨෙහි දූතගමනපහිණගමනාදීසු නියුජ්ජමානො තත්ථ මුදුභාවං අකත්වා ථද්ධො හුත්වා වත්තපටිපත්තියං සකලබ්‍රහ්මචරියෙ ච මුදු අස්ස සුපරිකම්මකතසුවණ්ණං විය තත්ථ තත්ථ විනියොගක්ඛමො. අථ වා මුදූති අභාකුටිකො උත්තානමුඛො සුඛසම්භාසො පටිසන්ථාරවුත්ති සුතිත්ථං විය සුඛාවගාහො අස්ස. න කෙවලඤ්ච මුදු, අපිච පන අනතිමානී අස්ස, ජාතිගොත්තාදීහි අතිමානවත්ථූහි පරෙ නාතිමඤ්ඤෙය්‍ය, සාරිපුත්තත්ථෙරො විය චණ්ඩාලකුමාරකසමෙන චෙතසා විහරෙය්‍යාති.

เป็นผู้ว่าง่ายฉันใด ก็พึงเป็นผู้อ่อนโยนฉันนั้น. คำว่า อ่อนโยน คือ เมื่อถูกคฤหัสถ์ใช้ในกิจมีการไปเป็นทูต การไปตามที่เขาส่งไปเป็นต้น ไม่ทำความเป็นผู้อ่อนโยนในกิจนั้นๆ เป็นผู้กระด้าง แต่พึงเป็นผู้อ่อนโยนในวัตรปฏิบัติและในพรหมจรรย์ทั้งสิ้น เปรียบเหมือนทองคำที่ช่างทำดีแล้ว ย่อมควรแก่การนำไปใช้ในกิจนั้นๆ. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อ่อนโยน คือ ไม่ทำหน้าบึ้ง มีหน้าเบิกบาน พูดจาง่าย มีปฏิสันถารเป็นปกติ พึงเป็นผู้ที่เข้าไปหาได้ง่ายดุจท่าน้ำที่ดี. และไม่ใช่เป็นเพียงผู้อ่อนโยนเท่านั้น แต่พึงเป็นผู้ไม่ถือตัวจัด ไม่พึงดูหมิ่นผู้อื่นด้วยวัตถุแห่งอติมานะมีชาติและโคตรเป็นต้น พึงมีใจเสมอด้วยเด็กจัณฑาลอยู่ เหมือนพระสารีบุตรเถระฉะนั้น.

දුතියගාථාවණ්ණනා

อรรถกถาคาถาที่ ๒

2. එවං භගවා සන්තං පදං අභිසමෙච්ච විහරිතුකාමස්ස තදධිගමාය වා පටිපජ්ජමානස්ස විසෙසතො ආරඤ්ඤකස්ස භික්ඛුනො එකච්චං කරණීයං වත්වා පුන තතුත්තරිපි වත්තුකාමො ‘‘සන්තුස්සකො චා’’ති දුතියගාථමාහ.

๒. พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสกรณียกิจบางอย่างสำหรับภิกษุผู้อยู่ป่าโดยเฉพาะ ผู้ประสงค์จะอยู่โดยตรัสรู้สันตบทแล้ว หรือผู้กำลังปฏิบัติเพื่อบรรลุสันตบทนั้น อย่างนี้แล้ว ทรงประสงค์จะตรัสข้อปฏิบัติที่สูงขึ้นไปกว่านั้นอีก จึงตรัสคาถาที่ ๒ มีคำว่า "สันตุสฺสโก จ" เป็นต้น.

තත්ථ ‘‘සන්තුට්ඨී ච කතඤ්ඤුතා’’ති එත්ථ වුත්තප්පභෙදෙන ද්වාදසවිධෙන සන්තොසෙන සන්තුස්සතීති සන්තුස්සකො. අථ වා තුස්සතීති තුස්සකො, සකෙන තුස්සකො, සන්තෙන තුස්සකො, සමෙන තුස්සකොති සන්තුස්සකො. තත්ථ සකං නාම ‘‘පිණ්ඩියාලොපභොජනං නිස්සායා’’ති එවං උපසම්පදමණ්ඩලෙ උද්දිට්ඨං අත්තනා ච සම්පටිච්ඡිතං චතුපච්චයජාතං, තෙන සුන්දරෙන වා අසුන්දරෙන වා සක්කච්චං වා අසක්කච්චං වා දින්නෙන පටිග්ගහණකාලෙ පරිභොගකාලෙ ච විකාරං අදස්සෙත්වා යාපෙන්තො ‘‘සකෙන තුස්සකො’’ති වුච්චති. සන්තං නාම යං ලද්ධං හොති අත්තනො ‘විජ්ජමානං, තෙන සන්තෙනෙව තුස්සන්තො තතො පරං න පත්ථෙන්තො අත්‍රිච්ඡතං පජහන්තො ‘‘සන්තෙන තුස්සකො’’ති වුච්චති. සමං නාම ඉට්ඨානිට්ඨෙසු අනුනයපටිඝප්පහානං, තෙන සමෙන සබ්බාරම්මණෙසු තුස්සන්තො ‘‘සමෙන තුස්සකො’’ති වුච්චති.

ในบทเหล่านั้น ภิกษุชื่อว่า สันตุสสกะ เพราะสันโดษด้วยสันโดษ ๑๒ อย่างตามประเภทที่กล่าวไว้ในคำว่า "สนฺตุฏฺฐี จ กตญฺญุตา". อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ตุสสกะ เพราะยินดี, ยินดีด้วยของตน, ยินดีด้วยของที่มีอยู่, ยินดีด้วยอาการสม่ำเสมอ ชื่อว่า สันตุสสกะ. ในคำเหล่านั้น ที่ชื่อว่า ของตน คือ ปัจจัย ๔ ที่ทรงแสดงไว้ในมณฑลอุปสมบทว่า "อาศัยบิณฑบาตคือคำข้าว" เป็นต้น และตนเองก็รับแล้ว, ผู้ยังอัตภาพให้เป็นไปโดยไม่แสดงอาการผิดปกติในเวลารับและในเวลาบริโภคปัจจัยนั้น ที่เขาถวายดีหรือไม่ดีก็ตาม โดยเคารพหรือไม่เคารพก็ตาม ย่อมถูกเรียกว่า "ผู้ยินดีด้วยของตน". ที่ชื่อว่า ของที่มีอยู่ คือ สิ่งใดที่ตนได้แล้ว มีอยู่, ผู้ยินดีด้วยของที่มีอยู่นั้น ไม่ปรารถนาสิ่งที่ยิ่งกว่านั้น ละความอยากเกินขนาดเสีย ย่อมถูกเรียกว่า "ผู้ยินดีด้วยของที่มีอยู่". ที่ชื่อว่า สม่ำเสมอ คือ การละความยินดีและความขัดเคืองในอิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์, ผู้ยินดีในอารมณ์ทั้งปวงด้วยอาการสม่ำเสมอนั้น ย่อมถูกเรียกว่า "ผู้ยินดีด้วยอาการสม่ำเสมอ".

සුඛෙන භරීයතීති සුභරො, සුපොසොති වුත්තං හොති. යො හි භික්ඛු මනුස්සෙහි සාලිමංසොදනාදීනං පත්තෙ පූරෙත්වා දින්නෙපි දුම්මුඛභාවං අනත්තමනභාවමෙව ච දස්සෙති, තෙසං වා සම්මුඛාව තං පිණ්ඩපාතං ‘‘කිං තුම්හෙහි දින්න’’න්ති අපසාදෙන්තො සාමණෙරගහට්ඨාදීනං දෙති, එස දුබ්භරො. එතං දිස්වා මනුස්සා දූරතොව පරිවජ්ජෙන්ති ‘‘දුබ්භරො භික්ඛු න සක්කා පොසෙතු’’න්ති[Pg.206]. යො පන යං කිඤ්චි ලූඛං වා පණීතං වා අප්පං වා බහුං වා ලභිත්වා අත්තමනො විප්පසන්නමුඛො හුත්වා යාපෙති, එස සුභරො. එතං දිස්වා මනුස්සා අතිවිය විස්සත්ථා හොන්ති, ‘‘අම්හාකං භදන්තො සුභරො, ථොකථොකෙනාපි තුස්සති, මයමෙව නං පොසෙස්සාමා’’ති පටිඤ්ඤං කත්වා පොසෙන්ති. එවරූපො ඉධ සුභරොති අධිප්පෙතො.

ชื่อว่า สุภระ เพราะเลี้ยงง่าย, หมายความว่า เป็นผู้เลี้ยงง่าย. ด้วยว่า ภิกษุใด แม้เมื่อมนุษย์ทั้งหลายถวายข้าวมธุปายาสที่ปรุงด้วยเนื้อสาลีเป็นต้นจนเต็มบาตรแล้ว ก็ยังแสดงความเป็นผู้มีหน้าบึ้งและความไม่พอใจ, หรือต่อหน้าพวกเขานั่นเอง รังเกียจบิณฑบาตนั้นว่า "พวกท่านถวายอะไรกัน" แล้วให้แก่สามเณรและคฤหัสถ์เป็นต้น, ภิกษุนี้เป็นผู้เลี้ยงยาก. มนุษย์ทั้งหลายเห็นภิกษุนั้นแล้ว ย่อมหลีกเลี่ยงแต่ไกลว่า "ภิกษุเลี้ยงยาก ไม่สามารถจะเลี้ยงได้". ส่วนภิกษุใด ได้ของเศร้าหมองหรือประณีตก็ตาม น้อยหรือมากก็ตามแล้ว มีใจยินดี มีหน้าผ่องใส ยังอัตภาพให้เป็นไป, ภิกษุนี้เป็นผู้เลี้ยงง่าย. มนุษย์ทั้งหลายเห็นภิกษุนั้นแล้ว ย่อมคุ้นเคยเป็นอย่างยิ่ง ทำปฏิญญาว่า "พระคุณเจ้าของพวกเราเป็นผู้เลี้ยงง่าย แม้ด้วยของเล็กน้อยก็ยินดี พวกเรานี่แหละจักเลี้ยงท่าน" แล้วก็เลี้ยงดู. ภิกษุเช่นนี้ ในที่นี้ ประสงค์เอาว่า เป็นผู้เลี้ยงง่าย.

අප්පං කිච්චමස්සාති අප්පකිච්චො, න කම්මාරාමතාභස්සාරාමතාසඞ්ගණිකාරාමතාදිඅනෙකකිච්චබ්‍යාවටො, අථ වා සකලවිහාරෙ නවකම්මසඞ්ඝපරිභොගසාමණෙරආරාමිකවොසාසනාදිකිච්චවිරහිතො, අත්තනො කෙසනඛච්ඡෙදනපත්තචීවරකම්මාදිං කත්වා සමණධම්මකිච්චපරො හොතීති වුත්තං හොති.

ชื่อว่า อัปปกิจจะ เพราะมีกิจน้อย, คือไม่ขวนขวายในกิจหลายอย่าง มีความยินดีในการงาน ความยินดีในการพูดคุย ความยินดีในหมู่คณะเป็นต้น, อีกอย่างหนึ่ง คือเว้นจากกิจมีการก่อสร้างใหม่ การดูแลของสงฆ์ การเลี้ยงดูสามเณรและอารามิกเป็นต้นในวัดทั้งสิ้น, ทำกิจของตนมีการตัดผมตัดเล็บ การทำบาตรและจีวรเป็นต้นแล้ว เป็นผู้มีสมณธรรมเป็นกิจเบื้องหน้า หมายความว่าอย่างนี้.

සල්ලහුකා වුත්ති අස්සාති සල්ලහුකවුත්ති. යථා එකච්චො බහුභණ්ඩො භික්ඛු දිසාපක්කමනකාලෙ බහුං පත්තචීවරපච්චත්ථරණතෙලගුළාදිං මහාජනෙන සීසභාරකටිභාරාදීහි උබ්බහාපෙත්වා පක්කමති, එවං අහුත්වා යො අප්පපරික්ඛාරො හොති, පත්තචීවරාදිඅට්ඨසමණපරික්ඛාරමත්තමෙව පරිහරති, දිසාපක්කමනකාලෙ පක්ඛී සකුණො විය සමාදායෙව පක්කමති, එවරූපො ඉධ සල්ලහුකවුත්තීති අධිප්පෙතො. සන්තානි ඉන්ද්‍රියානි අස්සාති සන්තින්ද්‍රියො, ඉට්ඨාරම්මණාදීසු රාගාදිවසෙන අනුද්ධතින්ද්‍රියොති වුත්තං හොති. නිපකොති විඤ්ඤූ විභාවී පඤ්ඤවා, සීලානුරක්ඛණපඤ්ඤාය චීවරාදිවිචාරණපඤ්ඤාය ආවාසාදිසත්තසප්පායපරිජානනපඤ්ඤාය ච සමන්නාගතොති අධිප්පායො.

ชื่อว่า สัลลหุกวุตติ เพราะมีการเลี้ยงชีพเบา. เหมือนอย่างภิกษุบางรูปผู้มีบริขารมาก ในเวลาจะเดินทางไปต่างถิ่น ให้มหาชนช่วยแบกบาตร จีวร เครื่องปูลาด น้ำมัน น้ำอ้อยเป็นต้นจำนวนมาก ด้วยการหาบไว้บนศีรษะและเอวเป็นต้นแล้วจึงเดินทางไป, ภิกษุไม่เป็นเช่นนั้น แต่เป็นผู้มีบริขารน้อย นำไปเพียงสมณบริขาร ๘ มีบาตรและจีวรเป็นต้นเท่านั้น, ในเวลาจะเดินทางไปต่างถิ่น ก็ถือเอาไปเองเหมือนนกมีปีกบินไป, ภิกษุเช่นนี้ ในที่นี้ ประสงค์เอาว่า เป็นผู้มีการเลี้ยงชีพเบา. ชื่อว่า สันตินทรีย์ เพราะมีอินทรีย์สงบ, หมายความว่า เป็นผู้มีอินทรีย์ไม่ฟุ้งซ่านด้วยอำนาจแห่งราคะเป็นต้นในอิฏฐารมณ์เป็นต้น. คำว่า นิปกะ คือ ผู้รู้ ผู้เห็นแจ้ง ผู้มีปัญญา, ความหมายคือ ประกอบด้วยปัญญาในการรักษาศีล ปัญญาในการพิจารณาจีวรเป็นต้น และปัญญาในการรู้จักสัปปายะ ๗ ประการมีอาวาสเป็นต้น.

න පගබ්භොති අප්පගබ්භො, අට්ඨට්ඨානෙන කායපාගබ්භියෙන චතුට්ඨානෙන වචීපාගබ්භියෙන අනෙකෙන ඨානෙන මනොපාගබ්භියෙන ච විරහිතොති අත්ථො.

ชื่อว่า อัปปคัพภะ เพราะไม่คะนอง, ความหมายคือ เว้นจากกายปาคัญภิยะ (ความคะนองทางกาย) มีฐานะ ๘, วจีปาคัญภิยะ (ความคะนองทางวาจา) มีฐานะ ๔, และมโนปาคัญภิยะ (ความคะนองทางใจ) มีฐานะหลายอย่าง.

අට්ඨට්ඨානං කායපාගබ්භියං (මහානි. 87) නාම සඞ්ඝගණපුග්ගලභොජනසාලාජන්තාඝරන්හානතිත්ථභික්ඛාචාරමග්ගඅන්තරඝරප්පවෙසනෙසු කායෙන අප්පතිරූපකරණං. සෙය්‍යථිදං – ඉධෙකච්චො සඞ්ඝමජ්ඣෙ පල්ලත්ථිකාය වා නිසීදති පාදෙ පාදමොදහිත්වා වාති එවමාදි. තථා ගණමජ්ඣෙ චතුපරිසසන්නිපාතෙ, තථා වුඩ්ඪතරෙ පුග්ගලෙ. භොජනසාලායං පන වුඩ්ඪානං ආසනං [Pg.207] න දෙති, නවානං ආසනං පටිබාහති. තථා ජන්තාඝරෙ, වුඩ්ඪෙ චෙත්ථ අනාපුච්ඡා අග්ගිජාලනාදීනි කරොති. න්හානතිත්ථෙ ච යදිදං ‘‘දහරො වුඩ්ඪොති පමාණං අකත්වා ආගතපටිපාටියා න්හායිතබ්බ’’න්ති වුත්තං, තම්පි අනාදියන්තො පච්ඡා ආගන්ත්වා උදකං ඔතරිත්වා වුඩ්ඪෙ ච නවෙ ච බාධෙති. භික්ඛාචාරමග්ගෙ පන අග්ගාසනඅග්ගොදකඅග්ගපිණ්ඩත්ථං වුඩ්ඪානං පුරතො පුරතො යාති, බාහාය බාහං පහරන්තො. අන්තරඝරප්පවෙසනෙ වුඩ්ඪානං පඨමතරං පවිසති, දහරෙහි කායකීළනං කරොතීති එවමාදි.

ที่ชื่อว่า กายปาคัญภิยะมีฐานะ ๘ คือ การทำสิ่งที่ไม่สมควรทางกายในที่ต่างๆ คือ ท่ามกลางสงฆ์, ท่ามกลางคณะ, ต่อหน้าบุคคล, ในโรงฉัน, ในเรือนไฟ, ที่ท่าน้ำ, ในทางบิณฑบาต, และในการเข้าไปในละแวกบ้าน. ได้แก่ ภิกษุบางรูปในศาสนานี้ นั่งกอดเข่าหรือนั่งไขว่ห้างในท่ามกลางสงฆ์ เป็นต้น. ทำเช่นนั้นในท่ามกลางคณะ คือที่ประชุมบริษัท ๔, ทำเช่นนั้นต่อหน้าบุคคลผู้มีพรรษาสูงกว่า. ส่วนในโรงฉัน ไม่ให้อาสนะแก่ภิกษุผู้เถระ, ห้ามอาสนะของภิกษุใหม่. ทำเช่นนั้นในเรือนไฟ, และในที่นั้น ไม่ขออนุญาตภิกษุผู้เถระก่อน ก็ทำการก่อไฟเป็นต้น. และที่ท่าน้ำ แม้พระดำรัสที่ว่า "พึงอาบน้ำตามลำดับที่มาถึง โดยไม่ถือประมาณว่าเป็นภิกษุหนุ่มหรือภิกษุเถระ" ก็ไม่ใส่ใจ มาทีหลังแล้วลงไปในน้ำ เบียดเบียนทั้งภิกษุผู้เถระและภิกษุใหม่. ส่วนในทางบิณฑบาต เดินไปข้างหน้าๆ ของภิกษุผู้เถระเพื่ออาสนะเลิศ น้ำเลิศ และบิณฑบาตเลิศ, เดินเอาแขนกระทบแขน. ในการเข้าไปในละแวกบ้าน เข้าไปก่อนภิกษุผู้เถระ, เล่นคะนองทางกายกับภิกษุหนุ่ม เป็นต้น.

චතුට්ඨානං වචීපාගබ්භියං (මහානි. 87) නාම සඞ්ඝගණපුග්ගලඅන්තරඝරෙසු අප්පතිරූපවාචානිච්ඡාරණං. සෙය්‍යථිදං – ඉධෙකච්චො සඞ්ඝමජ්ඣෙ අනාපුච්ඡා ධම්මං භාසති, තථා පුබ්බෙ වුත්තප්පකාරෙ ගණෙ වුඩ්ඪතරෙ පුග්ගලෙ ච, තත්ථ මනුස්සෙහි පඤ්හං පුට්ඨො වුඩ්ඪතරං අනාපුච්ඡා විස්සජ්ජෙති, අන්තරඝරෙ පන ‘‘ඉත්ථන්නාමෙ කිං අත්ථි, කිං යාගු උදාහු ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා, කිං මෙ දස්සසි, කිං අජ්ජ ඛාදිස්සාමි, කිං භුඤ්ජිස්සාමි, කිං පිවිස්සාමී’’ති එවමාදිං භාසති.

ที่ชื่อว่า วจีปาคัพภิยะ (ความคะนองวาจา) มีเหตุ ๔ ประการ คือ การเปล่งวาจาที่ไม่สมควรในท่ามกลางสงฆ์ คณะ บุคคล และในบ้าน ได้แก่ ภิกษุบางรูปในศาสนานี้ ไม่ขอโอกาส (ภิกษุผู้เถระ) ในท่ามกลางสงฆ์ ก็แสดงธรรม, ในคณะและต่อหน้าบุคคลผู้เจริญกว่าก็เช่นเดียวกัน ตามประเภทที่กล่าวแล้วในก่อน, ในที่นั้นๆ เมื่อถูกพวกมนุษย์ถามปัญหา ก็ไม่ขอโอกาสภิกษุผู้เจริญกว่าแล้วก็ตอบ, ส่วนในบ้าน ก็กล่าววาจาเป็นต้นว่า "ในบ้านชื่อโน้นมีอะไร, มีข้าวต้มอะไร หรือว่าของเคี้ยวของฉัน, ท่านจะให้อะไรแก่เรา, วันนี้เราจะเคี้ยวอะไร, เราจะฉันอะไร, เราจะดื่มอะไร"

අනෙකට්ඨානං මනොපාගබ්භියං (මහානි. 87) නාම තෙසු තෙසු ඨානෙසු කායවාචාහි අජ්ඣාචාරං අනාපජ්ජිත්වාපි මනසා එව කාමවිතක්කාදිනානප්පකාරං අප්පතිරූපවිතක්කනං.

ที่ชื่อว่า มโนปาคัพภิยะ (ความคะนองใจ) มีเหตุหลายประการ คือ การที่แม้ไม่ได้ล่วงละเมิดทางกายและวาจาในที่นั้นๆ แต่ก็ตรึกถึงสิ่งที่ไม่สมควรมีประการต่างๆ มีกามวิตกเป็นต้น ด้วยใจเท่านั้น

කුලෙස්වනනුගිද්ධොති යානි තානි කුලානි උපසඞ්කමති, තෙසු පච්චයතණ්හාය වා අනනුලොමිකගිහිසංසග්ගවසෙන වා අනනුගිද්ධො, න සහසොකී, න සහනන්දී, න සුඛිතෙසු සුඛිතො, න දුක්ඛිතෙසු දුක්ඛිතො, න උප්පන්නෙසු කිච්චකරණීයෙසු අත්තනා වා උය්‍යොගමාපජ්ජිතාති වුත්තං හොති. ඉමිස්සාය ච ගාථාය යං ‘‘සුවචො චස්සා’’ති එත්ථ වුත්තං අස්සාති වචනං, තං සබ්බපදෙහි සද්ධිං සන්තුස්සකො ච අස්ස, සුභරො ච අස්සාති එවං යොජෙතබ්බං.

บทว่า กุเลสุ อนนุคิทโธ (ไม่ติดใจในตระกูล) คือ เข้าไปสู่ตระกูลเหล่าใดๆ ก็ไม่ติดใจในตระกูลเหล่านั้นด้วยตัณหาในปัจจัย หรือด้วยการคลุกคลีกับคฤหัสถ์อันไม่สมควร, ไม่เศร้าโศกไปด้วย, ไม่เพลิดเพลินไปด้วย, ไม่เป็นสุขเมื่อเขาเป็นสุข, ไม่เป็นทุกข์เมื่อเขาเป็นทุกข์, ไม่ประกอบความเพียรด้วยตนเองในกิจที่ควรทำอันเกิดขึ้น, ดังนี้ ท่านกล่าวอธิบายไว้. และในคาถานี้ คำว่า อสฺส ที่ท่านกล่าวไว้ในบทว่า สุวโจ จสฺส นี้ พึงประกอบเข้ากับทุกๆ บท อย่างนี้ว่า พึงเป็นผู้สันโดษด้วย, พึงเป็นผู้เลี้ยงง่ายด้วย.

තතියගාථාවණ්ණනා

อรรถกถาคาถาที่ ๓

3. එවං භගවා සන්තං පදං අභිසමෙච්ච විහරිතුකාමස්ස තදධිගමාය වා පටිපජ්ජිතුකාමස්ස විසෙසතො ආරඤ්ඤකස්ස භික්ඛුනො තදුත්තරිපි කරණීයං ආචික්ඛිත්වා ඉදානි අකරණීයම්පි ආචික්ඛිතුකාමො ‘‘න ච ඛුද්දමාචරෙ කිඤ්චි, යෙන විඤ්ඤූ පරෙ උපවදෙය්‍යු’’න්ති ඉමං උපඩ්ඪගාථමාහ.

๓. พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสบอกกรณียกิจที่ยิ่งกว่านั้นแก่ภิกษุผู้ประสงค์จะอยู่เพราะตรัสรู้สันตบทแล้ว หรือผู้ประสงค์จะปฏิบัติเพื่อบรรลุสันตบทนั้น โดยเฉพาะอย่างยิ่งภิกษุผู้อยู่ป่าแล้วอย่างนี้ บัดนี้ ทรงประสงค์จะตรัสบอกถึงสิ่งที่ไม่ควรทำด้วย จึงได้ตรัสคาถาครึ่งหนึ่งนี้ว่า "ไม่พึงประพฤติสิ่งเล็กน้อยอะไรๆ ซึ่งเป็นเหตุให้วิญญูชนเหล่าอื่นติเตียนได้"

තස්සත්ථො [Pg.208] – එවමිමං කරණීයං කරොන්තො යං තං කායවචීමනොදුච්චරිතං ඛුද්දං ලාමකන්ති වුච්චති, තං න ච ඛුද්දං සමාචරෙ, අසමාචරන්තො ච න කෙවලං ඔළාරිකං, කින්තු කිඤ්චි න සමාචරෙ, අප්පමත්තකම්පි අණුමත්තකම්පි න සමාචරෙති වුත්තං හොති.

อรรถาธิบายแห่งคาถานั้นว่า เมื่อทำกรณียกิจนี้อย่างนี้ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริตใดที่เรียกว่าเป็นของเล็กน้อย เป็นของเลวทราม, ไม่พึงประพฤติกรรมเล็กน้อยนั้น และเมื่อไม่ประพฤติ ก็มิใช่เพียงแต่กรรมหยาบเท่านั้น แต่ไม่พึงประพฤติอะไรๆ เลย, ท่านกล่าวอธิบายไว้ว่า ไม่พึงประพฤติ (อกุศล) แม้เพียงเล็กน้อย แม้เพียงนิดหน่อย.

තතො තස්ස සමාචාරෙ සන්දිට්ඨිකමෙවාදීනවං දස්සෙති ‘‘යෙන විඤ්ඤූ පරෙ උපවදෙය්‍යු’’න්ති. එත්ථ ච යස්මා අවිඤ්ඤූ පරෙ අප්පමාණං. තෙ හි අනවජ්ජං වා සාවජ්ජං කරොන්ති, අප්පසාවජ්ජං වා මහාසාවජ්ජං. විඤ්ඤූ එව පන පමාණං. තෙ හි අනුවිච්ච පරියොගාහෙත්වා අවණ්ණාරහස්ස අවණ්ණං භාසන්ති, වණ්ණාරහස්ස වණ්ණං භාසන්ති. තස්මා ‘‘විඤ්ඤූ පරෙ’’ති වුත්තං.

ลำดับนั้น พระองค์ทรงแสดงโทษที่เห็นได้ในปัจจุบันทีเดียวในการประพฤติ(ไม่ดี)นั้น ด้วยบทว่า "ซึ่งเป็นเหตุให้วิญญูชนเหล่าอื่นติเตียนได้" ในบทนี้ เพราะว่าชนเหล่าอื่นผู้ไม่ใช่วิญญูชนนั้นไม่ใช่ประมาณ ด้วยว่าชนเหล่านั้นย่อมทำกรรมที่ไม่มีโทษให้เป็นกรรมมีโทษ หรือทำกรรมมีโทษน้อยให้เป็นกรรมมีโทษมากก็ได้ ส่วนวิญญูชนเท่านั้นเป็นประมาณ ด้วยว่าวิญญูชนเหล่านั้นใคร่ครวญพิจารณาแล้ว ย่อมกล่าวคำติเตียนแก่ผู้ควรถูกติเตียน ย่อมกล่าวคำสรรเสริญแก่ผู้ควรได้รับการสรรเสริญ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "วิญญูชนเหล่าอื่น"

එවං භගවා ඉමාහි අඩ්ඪතෙය්‍යාහි ගාථාහි සන්තං පදං අභිසමෙච්ච විහරිතුකාමස්ස තදධිගමාය වා පටිපජ්ජිතුකාමස්ස විසෙසතො ආරඤ්ඤකස්ස, ආරඤ්ඤකසීසෙන ච සබ්බෙසම්පි කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා විහරිතුකාමානං කරණීයාකරණීයභෙදං කම්මට්ඨානූපචාරං වත්වා ඉදානි තෙසං භික්ඛූනං තස්ස දෙවතාභයස්ස පටිඝාතාය පරිත්තත්ථං විපස්සනාපාදකජ්ඣානවසෙන කම්මට්ඨානත්ථඤ්ච ‘‘සුඛිනොව ඛෙමිනො හොන්තූ’’තිආදිනා නයෙන මෙත්තකථං කථෙතුමාරද්ධො.

พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสอุปจารแห่งกรรมฐานอันมีความแตกต่างแห่งสิ่งที่ควรทำและไม่ควรทำ แก่ภิกษุผู้ประสงค์จะอยู่เพราะตรัสรู้สันตบทแล้ว หรือผู้ประสงค์จะปฏิบัติเพื่อบรรลุสันตบทนั้น โดยเฉพาะอย่างยิ่งภิกษุผู้อยู่ป่า และโดยหัวข้อคือความเป็นผู้อยู่ป่า แก่ภิกษุทั้งปวงผู้รับกรรมฐานแล้วประสงค์จะอยู่ ด้วยพระคาถา ๒ คาถาครึ่งเหล่านี้อย่างนี้แล้ว บัดนี้ พระองค์ทรงเริ่มที่จะตรัสเมตตกถาแก่ภิกษุเหล่านั้น เพื่อป้องกันภัยจากเทวดานั้น เพื่อเป็นเครื่องป้องกัน และเพื่อประโยชน์แก่กรรมฐานด้วยอำนาจแห่งฌานอันเป็นบาทของวิปัสสนา โดยนัยเป็นต้นว่า "ขอสัตว์ทั้งหลายจงเป็นผู้มีสุข มีความเกษมเถิด"

තත්ථ සුඛිනොති සුඛසම්පන්නා. ඛෙමිනොති ඛෙමවන්තො, අභයා නිරුපද්දවාති වුත්තං හොති. සබ්බෙති අනවසෙසා. සත්තාති පාණිනො. සුඛිතත්තාති සුඛිතචිත්තා. එත්ථ ච කායිකෙන සුඛෙන සුඛිනො, මානසෙන සුඛිතත්තා, තදුභයෙනාපි සබ්බභයුපද්දවවිගමෙන වා ඛෙමිනොති වෙදිතබ්බො. කස්මා පන එවං වුත්තං? මෙත්තාභාවනාකාරදස්සනත්ථං. එවඤ්හි මෙත්තා භාවෙතබ්බා ‘‘සබ්බෙ සත්තා සුඛිනො හොන්තූ’’ති වා, ‘‘ඛෙමිනො හොන්තූ’’ති වා, ‘‘සුඛිතත්තා හොන්තූ’’ති වා.

ในบทเหล่านั้น บทว่า สุขิโน คือ ผู้ถึงพร้อมด้วยสุข. บทว่า เขมิโน ท่านกล่าวอธิบายไว้ว่า คือ ผู้มีความเกษม ไม่มีภัย ไม่มีอุปัทวะ. บทว่า สัพเพ คือ ไม่มีส่วนเหลือ. บทว่า สัตตา คือ สัตว์มีปราณ. บทว่า สุขิตัตตา คือ ผู้มีจิตเป็นสุข. และในที่นี้ พึงทราบว่า เป็นผู้มีสุขด้วยสุขทางกาย (ชื่อว่า สุขิโน), เป็นผู้มีตนเป็นสุขด้วยสุขทางใจ (ชื่อว่า สุขิตัตตา), เป็นผู้มีความเกษม (ชื่อว่า เขมิโน) แม้ด้วยสุขทั้งสองนั้น หรือเพราะปราศจากภัยและอุปัทวะทั้งปวง. ก็เหตุไรท่านจึงกล่าวอย่างนี้? เพื่อแสดงอาการแห่งการเจริญเมตตา. ด้วยว่า เมตตาพึงเจริญอย่างนี้ว่า "ขอสัตว์ทั้งหลายทั้งปวงจงเป็นผู้มีสุขเถิด" หรือว่า "จงเป็นผู้มีความเกษมเถิด" หรือว่า "จงเป็นผู้มีตนเป็นสุขเถิด".

චතුත්ථගාථාවණ්ණනා

อรรถกถาคาถาที่ ๔

4. එවං යාව උපචාරතො අප්පනාකොටි, තාව සඞ්ඛෙපෙන මෙත්තාභාවනං දස්සෙත්වා ඉදානි විත්ථාරතොපි තං දස්සෙතුං ‘‘යෙ කෙචී’’ති ගාථාද්වයමාහ. අථ වා යස්මා පුථුත්තාරම්මණෙ පරිචිතං චිත්තං න ආදිකෙනෙව එකත්තෙ සණ්ඨාති ආරම්මණප්පභෙදං පන අනුගන්ත්වා අනුගන්ත්වා කමෙන [Pg.209] සණ්ඨාති, තස්මා තස්ස තසථාවරාදිදුකතිකප්පභෙදෙ ආරම්මණෙ අනුගන්ත්වා අනුගන්ත්වා සණ්ඨානත්ථම්පි ‘‘යෙ කෙචී’’ති ගාථාද්වයමාහ. අථ වා යස්මා යස්ස යං ආරම්මණං විභූතං හොති, තස්ස තත්ථ චිත්තං සුඛං තිට්ඨති, තස්මා තෙසං භික්ඛූනං යස්ස යං විභූතං ආරම්මණං, තස්ස තත්ථ චිත්තං සණ්ඨාපෙතුකාමො තසථාවරාදිදුකතිකාරම්මණභෙදදීපකං ‘‘යෙ කෙචී’’ති ඉමං ගාථාද්වයමාහ.

๔. ครั้นทรงแสดงการเจริญเมตตาโดยย่อเพียงเท่านี้ คือเพียงแค่อุปจารสมาธิจนถึงที่สุดคืออัปปนาสมาธิแล้วอย่างนี้ บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงการเจริญเมตตานั้นโดยพิสดาร จึงได้ตรัสคาถาสองบทว่า "เย เกจิ" เป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง เพราะว่าจิตที่คุ้นเคยในอารมณ์ที่แผ่กว้าง ย่อมไม่ตั้งมั่นในอารมณ์เดียวตั้งแต่แรก แต่ย่อมตั้งมั่นโดยลำดับเมื่อตามอารมณ์ประเภทต่างๆ ไป เพราะเหตุนั้น เพื่อให้จิตนั้นตั้งมั่นโดยตามอารมณ์ที่มีประเภทเป็นทุกะและติกะ มีตสสัตว์และถาวรสัตว์เป็นต้นไป จึงได้ตรัสคาถาสองบทว่า "เย เกจิ" เป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง เพราะว่า อารมณ์ใดปรากฏชัดแก่ภิกษุรูปใด จิตของภิกษุรูปนั้นย่อมตั้งมั่นในอารมณ์นั้นได้ง่าย เพราะเหตุนั้น ทรงประสงค์จะให้จิตของภิกษุเหล่านั้นรูปใดรูปหนึ่งตั้งมั่นในอารมณ์ที่ปรากฏชัดแก่ตน จึงได้ตรัสคาถาสองบทนี้ว่า "เย เกจิ" เป็นต้น ซึ่งแสดงความแตกต่างแห่งอารมณ์มีประเภทเป็นทุกะและติกะ มีตสสัตว์และถาวรสัตว์เป็นต้น.

එත්ථ හි තසථාවරදුකං දිට්ඨාදිට්ඨදුකං දූරසන්තිකදුකං භූතසම්භවෙසිදුකන්ති චත්තාරො දුකෙ, දීඝාදීහි ච ඡහි පදෙහි මජ්ඣිමපදස්ස තීසු අණුකපදස්ස ච ද්වීසු තිකෙසු අත්ථසම්භවතො දීඝරස්සමජ්ඣිමතිකං මහන්තාණුකමජ්ඣිමතිකං ථූලාණුකමජ්ඣිමතිකන්ති තයො තිකෙ ච දීපෙති. තත්ථ යෙ කෙචීති අනවසෙසවචනං. පාණා එව භූතා පාණභූතා. අථ වා පාණන්තීති පාණා, එතෙන අස්සාසපස්සාසප්පටිබද්ධෙ පඤ්චවොකාරසත්තෙ ගණ්හාති. භවන්තීති භූතා, එතෙන එකවොකාරචතුවොකාරසත්තෙ ගණ්හාති. අත්ථීති සන්ති සංවිජ්ජන්ති.

ในคาถานี้ พระองค์ทรงแสดงทุกะ (หมวด ๒) ๔ หมวด คือ ตสถาวรทุกะ, ทิฏฐาทิฏฐทุกะ, ทูรสันติกทุกะ, และภูตสัมภเวสีทุกะ, และด้วยบท ๖ บท มี ทีฆา เป็นต้น เพราะความหมายของบทว่า มัชฌิมา มีได้ในติกะ ๓ หมวด และของบทว่า อณุกา มีได้ในติกะ ๒ หมวด จึงทรงแสดงติกะ (หมวด ๓) ๓ หมวด คือ ทีฆรัสสมัชฌิมติกะ, มหันตาณุกมัชฌิมติกะ, และถูลาณุกมัชฌิมติกะ. ในบทเหล่านั้น บทว่า เย เกจิ เป็นคำกล่าวโดยไม่มีส่วนเหลือ. สัตว์มีปราณนั่นแหละชื่อว่าภูตะ รวมเป็น ปาณภูตา. อีกอย่างหนึ่ง สัตว์ทั้งหลายย่อมหายใจอยู่ ฉะนั้นจึงชื่อว่า ปาณา, ด้วยบทนี้ ทรงถือเอาปัญจโวการสัตว์ผู้เนื่องด้วยลมหายใจเข้าออก. สัตว์ทั้งหลายย่อมมีอยู่ ฉะนั้นจึงชื่อว่า ภูตา, ด้วยบทนี้ ทรงถือเอาเอกโวการสัตว์และจตุโวการสัตว์. บทว่า อัตถิ คือ มีอยู่, ปรากฏอยู่.

එවං ‘‘යෙ කෙචි පාණභූතත්ථී’’ති ඉමිනා වචනෙන දුකතිකෙහි සඞ්ගහෙතබ්බෙ සබ්බසත්තෙ එකතො දස්සෙත්වා ඉදානි සබ්බෙපි තෙ තසා වා ථාවරා ව නවසෙසාති ඉමිනා දුකෙන සඞ්ගහෙත්වා දස්සෙති.

ด้วยประการฉะนี้ (พระผู้มีพระภาค) ทรงแสดงสัตว์ทั้งปวงที่พึงสงเคราะห์เข้าด้วยทุกะและติกะ ด้วยพระดำรัสว่า “เย เกจิ ปาณภูตตฺถิ” นี้ โดยรวบยอดแล้ว บัดนี้ จึงทรงรวบรวมสัตว์เหล่านั้นทั้งหมดแสดงด้วยทุกะนี้ว่า “ตสา วา ถาวรา วา อนวเสสา”

තත්ථ තසන්තීති තසා, සතණ්හානං සභයානඤ්චෙතං අධිවචනං. තිට්ඨන්තීති ථාවරා, පහීනතණ්හාභයානං අරහතං එතං අධිවචනං. නත්ථි තෙසං අවසෙසන්ති අනවසෙසා, සබ්බෙපීති වුත්තං හොති. යඤ්ච දුතියගාථාය අන්තෙ වුත්තං, තං සබ්බදුකතිකෙහි සම්බන්ධිතබ්බං ‘‘යෙ කෙචි පාණභූතත්ථි තසා වා ථාවරා වා අනවසෙසා, ඉමෙපි සබ්බෙ සත්තා භවන්තු සුඛිතත්තා. එවං යාව භූතා වා සම්භවෙසී වා, ඉමෙපි සබ්බෙ සත්තා භවන්තු සුඛිතත්තා’’ති.

ในบทเหล่านั้น สัตว์ที่ยังสะดุ้งอยู่ ชื่อว่า ตสา คำว่า ตสา นี้ เป็นชื่อของสัตว์ผู้ยังมีตัณหาและยังมีความกลัว สัตว์ที่ตั้งมั่นอยู่ ชื่อว่า ถาวรา คำว่า ถาวรา นี้ เป็นชื่อของพระอรหันต์ทั้งหลายผู้ละตัณหาและความกลัวได้แล้ว สัตว์ที่ไม่มีเหลือ ชื่อว่า อนวเสสา หมายความว่า สัตว์ทั้งปวงนั่นเอง และบทที่ตรัสไว้ในท้ายคาถาที่สองนั้น พึงเชื่อมกับบทที่เป็นทุกะและติกะทั้งหมดว่า “เย เกจิ ปาณภูตตฺถิ ตสา วา ถาวรา วา อนวเสสา, อิเมปิ สพฺเพ สตฺตา ภวนฺตุ สุขิตตฺตา” พึงเชื่อมความอย่างนี้ไปจนถึงบทว่า “ภูตา วา สมฺภเวสี วา, อิเมปิ สพฺเพ สตฺตา ภวนฺตุ สุขิตตฺตา”

ඉදානි දීඝරස්සමජ්ඣිමාදිතිකත්තයදීපකෙසු දීඝා වාතිආදීසු ඡසු පදෙසු දීඝාති දීඝත්තභාවා නාගමච්ඡගොධාදයො. අනෙකබ්‍යාමසතප්පමාණාපි හි මහාසමුද්දෙ නාගානං අත්තභාවා අනෙකයොජනප්පමාණා ච මච්ඡගොධාදීනං අත්තභාවා හොන්ති. මහන්තාති මහන්තත්තභාවා ජලෙ මච්ඡකච්ඡපාදයො, ථලෙ හත්ථිනාගාදයො, අමනුස්සෙසු දානවාදයො[Pg.210]. ආහ ච ‘‘රාහුග්ගං අත්තභාවීන’’න්ති (අ. නි. 4.15). තස්ස හි අත්තභාවො උබ්බෙධෙන චත්තාරි යොජනසහස්සානි අට්ඨ ච යොජනසතානි, බාහූ ද්වාදසයොජනසතපරිමාණා, පඤ්ඤාසයොජනං භමුකන්තරං, තථා අඞ්ගුලන්තරිකා, හත්ථතලානි ද්වෙ යොජනසතානීති. මජ්ඣිමාති අස්සගොණමහිංසසූකරාදීනං අත්තභාවා. රස්සකාති තාසු තාසු ජාතීසු වාමනාදයො දීඝමජ්ඣිමෙහි ඔමකප්පමාණා සත්තා. අණුකාති මංසචක්ඛුස්ස අගොචරා දිබ්බචක්ඛුවිසයා උදකාදීසු නිබ්බත්තා සුඛුමත්තභාවා සත්තා ඌකාදයො වා. අපිච යෙ තාසු තාසු ජාතීසු මහන්තමජ්ඣිමෙහි ථූලමජ්ඣිමෙහි ච ඔමකප්පමාණා සත්තා, තෙ අණුකාති වෙදිතබ්බා. ථූලාති පරිමණ්ඩලත්තභාවා සිප්පිකසම්බුකාදයො සත්තා.

บัดนี้ ในบรรดาบทที่แสดงติกะ 3 หมวด มีติกะว่าด้วยสัตว์ยาว สั้น ปานกลาง เป็นต้น ใน 6 บท มีบทว่า “ทีฆา วา” เป็นอาทิ บทว่า ทีฆา หมายถึง สัตว์มีอัตภาพยาว ได้แก่ นาค ปลา เหี้ย เป็นต้น จริงอยู่ ในมหาสมุทร อัตภาพของนาคทั้งหลายมีประมาณหลายร้อยวาก็มี และอัตภาพของปลาและเหี้ยเป็นต้นมีประมาณหลายโยชน์ก็มี บทว่า มหนฺตา หมายถึง สัตว์มีอัตภาพใหญ่ ในน้ำ ได้แก่ ปลา เต่า เป็นต้น บนบก ได้แก่ ช้างใหญ่ เป็นต้น ในหมู่ที่ไม่ใช่มนุษย์ ได้แก่ ทานพ เป็นต้น และพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ราหุคฺคํ อตฺตภาวีนํ” จริงอยู่ อัตภาพของอสูรราหูนั้น โดยส่วนสูงมี 4,800 โยชน์ แขนมีประมาณ 1,200 โยชน์ ระหว่างคิ้ว 50 โยชน์ ระหว่างนิ้วก็เช่นกัน ฝ่ามือ 200 โยชน์ บทว่า มชฺฌิมา หมายถึง อัตภาพของสัตว์มีม้า โค กระบือ สุกร เป็นต้น บทว่า รสฺสกา หมายถึง สัตว์ที่เกิดมาเตี้ยเป็นต้นในชาตินั้นๆ ซึ่งมีขนาดต่ำกว่าสัตว์ที่ยาวและปานกลาง บทว่า อณุกา หมายถึง สัตว์ที่มองไม่เห็นด้วยตาเนื้อ เป็นวิสัยของทิพยจักษุ หรือสัตว์ที่เกิดในน้ำเป็นต้นมีอัตภาพละเอียด หรือได้แก่ เหา เป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง สัตว์เหล่าใดในชาตินั้นๆ มีขนาดต่ำกว่าสัตว์ใหญ่และปานกลาง และต่ำกว่าสัตว์อ้วนและปานกลาง สัตว์เหล่านั้นพึงทราบว่าชื่อ อณุกา บทว่า ถูลา หมายถึง สัตว์มีอัตภาพกลม ได้แก่ หอยกาบ หอยโข่ง เป็นต้น

පඤ්චමගාථාවණ්ණනා

อรรถกถาคาถาที่ ๕

5. එවං තීහි තිකෙහි අනවසෙසතො සත්තෙ දස්සෙත්වා ඉදානි ‘‘දිට්ඨා වා යෙ ව අදිට්ඨා’’තිආදීහි තීහි දුකෙහිපි තෙ සඞ්ගහෙත්වා දස්සෙති.

๕. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงสัตว์ทั้งหลายโดยไม่มีส่วนเหลือด้วยติกะสามหมวด ด้วยประการฉะนี้แล้ว บัดนี้ จึงทรงรวบรวมสัตว์เหล่านั้นแสดงด้วยทุกะสามหมวด มีอาทิว่า “ทิฏฺฐา วา เย ว อทิฏฺฐา”

තත්ථ දිට්ඨාති යෙ අත්තනො චක්ඛුස්ස ආපාථමාගතවසෙන දිට්ඨපුබ්බා. අදිට්ඨාති යෙ පරසමුද්දපරසෙලපරචක්කවාළාදීසු ඨිතා. ‘‘යෙ වා දූරෙ වසන්ති අවිදූරෙ’’ති ඉමිනා පන දුකෙන අත්තනො අත්තභාවස්ස දූරෙ ච අවිදූරෙ ච වසන්තෙ සත්තෙ දස්සෙති, තෙ අපදද්විපදවසෙන වෙදිතබ්බා. අත්තනො හි කායෙ වසන්තා සත්තා අවිදූරෙ, බහිකායෙ වසන්තා සත්තා දූරෙ. තථා අන්තොඋපචාරෙ වසන්තා අවිදූරෙ, බහිඋපචාරෙ වසන්තා දූරෙ. අත්තනො විහාරෙ ගාමෙ ජනපදෙ දීපෙ චක්කවාළෙ වසන්තා අවිදූරෙ, පරචක්කවාළෙ වසන්තා දූරෙ වසන්තීති වුච්චන්ති.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ทิฏฺฐา หมายถึง สัตว์ที่เคยเห็นแล้วโดยเข้ามาสู่คลองจักษุของตน บทว่า อทิฏฺฐา หมายถึง สัตว์ที่อยู่ในสมุทรอื่น ภูเขาอื่น จักรวาลอื่น เป็นต้น ส่วนด้วยทุกะนี้ว่า “เย วา ทูเร วสนฺติ อวิทูเร” ทรงแสดงสัตว์ที่อยู่ในที่ไกลและที่ใกล้แห่งอัตภาพของตน สัตว์เหล่านั้นพึงทราบโดยความเป็นสัตว์ไม่มีเท้าและสัตว์สองเท้า จริงอยู่ สัตว์ที่อยู่ในร่างกายของตน จัดว่าอยู่ใกล้ สัตว์ที่อยู่นอกร่างกาย จัดว่าอยู่ไกล ฉันใดก็ฉันนั้น สัตว์ที่อยู่ในอุปจาร จัดว่าอยู่ใกล้ สัตว์ที่อยู่นอกอุปจาร จัดว่าอยู่ไกล สัตว์ที่อยู่ในวิหาร หมู่บ้าน ชนบท ทวีป จักรวาลของตน จัดว่าอยู่ใกล้ สัตว์ที่อยู่ในจักรวาลอื่น กล่าวกันว่าอยู่ไกล

භූතාති ජාතා අභිනිබ්බත්තා. යෙ භූතා එව, න පුන භවිස්සන්තීති සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡන්ති, තෙසං ඛීණාසවානං එතං අධිවචනං. සම්භවමෙසන්තීති සම්භවෙසී. අප්පහීනභවසංයොජනත්තා ආයතිම්පි සම්භවං එසන්තානං සෙඛපුථුජ්ජනානමෙතං අධිවචනං. අථ වා චතූසු යොනීසු අණ්ඩජජලාබුජා සත්තා යාව අණ්ඩකොසං වත්ථිකොසඤ්ච න භින්දන්ති, තාව සම්භවෙසී නාම, අණ්ඩකොසං වත්ථිකොසඤ්ච භින්දිත්වා බහි නික්ඛන්තා භූතා නාම[Pg.211]. සංසෙදජා ඔපපාතිකා ච පඨමචිත්තක්ඛණෙ සම්භවෙසී නාම, දුතියචිත්තක්ඛණතො පභුති භූතා නාම. යෙන වා ඉරියාපථෙන ජායන්ති, යාව තතො අඤ්ඤං න පාපුණන්ති, තාව සම්භවෙසී නාම, තතො පරං භූතාති.

บทว่า ภูตา หมายถึง เกิดแล้ว บังเกิดแล้ว สัตว์เหล่าใดเกิดแล้วเท่านั้น ย่อมถึงซึ่งการนับว่าจักไม่เกิดอีก คำว่า ภูตา นี้ เป็นชื่อของพระขีณาสพเหล่านั้น สัตว์ที่ยังแสวงหาภพอยู่ ชื่อว่า สมฺภเวสี คำว่า สมฺภเวสี นี้ เป็นชื่อของพระเสขะและปุถุชนผู้ยังแสวงหาภพต่อไปในอนาคต เพราะยังละภวสังโยชน์ไม่ได้ อีกอย่างหนึ่ง ในโยนิ 4 สัตว์ที่เป็นอัณฑชะและชลาพุชะ ตราบใดยังไม่ทำลายฟองไข่และเปลือกหุ้มมดลูก ตราบนั้นชื่อว่า สมฺภเวสี เมื่อทำลายฟองไข่และเปลือกหุ้มมดลูกออกมาข้างนอกแล้ว ชื่อว่า ภูตา สัตว์ที่เป็นสังเสทชะและโอปปาติกะ ในขณะแห่งจิตดวงแรก ชื่อว่า สมฺภเวสี จำตั้งแต่ขณะแห่งจิตดวงที่สองเป็นต้นไป ชื่อว่า ภูตา หรือว่า สัตว์เกิดด้วยอิริยาบถใด ตราบใดยังไม่ถึงอิริยาบถอื่นจากอิริยาบถนั้น ตราบนั้นชื่อว่า สมฺภเวสี หลังจากนั้นไป ชื่อว่า ภูตา

ඡට්ඨගාථාවණ්ණනා

อรรถกถาคาถาที่ ๖

6. එවං භගවා ‘‘සුඛිනො වා’’තිආදීහි අඩ්ඪතෙය්‍යාහි ගාථාහි නානප්පකාරතො තෙසං භික්ඛූනං හිතසුඛාගමපත්ථනාවසෙන සත්තෙසු මෙත්තාභාවනං දස්සෙත්වා ඉදානි අහිතදුක්ඛානාගමපත්ථනාවසෙනාපි තං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘න පරො පරං නිකුබ්බෙථා’’ති. එස පොරාණො පාඨො, ඉදානි පන ‘‘පරං හී’’තිපි පඨන්ති, අයං න සොභනො.

๖. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงเมตตาภาวนาในสัตว์ทั้งหลายแก่ภิกษุเหล่านั้นโดยประการต่างๆ ด้วยคาถา 2 คาถากึ่ง มีอาทิว่า “สุขิโน วา” ด้วยอำนาจแห่งการปรารถนาให้ถึงซึ่งประโยชน์และความสุขแล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงเมตตานั้นแม้ด้วยอำนาจแห่งการปรารถนาไม่ให้ถึงซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และความทุกข์ จึงตรัสว่า “น ปโร ปรํ นิกุพฺเพถา” นี้เป็นบาลีเก่า แต่บัดนี้ สาธยายกันว่า “ปรํ หิ” ก็มี (ซึ่ง) นัยนี้ไม่งาม

තත්ථ පරොති පරජනො. පරන්ති පරජනං. න නිකුබ්බෙථාති න වඤ්චෙය්‍ය. නාතිමඤ්ඤෙථාති න අතික්කමිත්වා මඤ්ඤෙය්‍ය. කත්ථචීති කත්ථචි ඔකාසෙ, ගාමෙ වා ගාමඛෙත්තෙ වා ඤාතිමජ්ඣෙ වා පූගමජ්ඣෙ වාතිආදි. නන්ති එතං. කඤ්චීති යං කඤ්චි ඛත්තියං වා බ්‍රාහ්මණං වා ගහට්ඨං වා පබ්බජිතං වා සුඛිතං වා දුක්ඛිතං වාතිආදි. බ්‍යාරොසනා පටිඝසඤ්ඤාති කායවචීවිකාරෙහි බ්‍යාරොසනාය ච මනොවිකාරෙන පටිඝසඤ්ඤාය ච. ‘‘බ්‍යාරොසනාය පටිඝසඤ්ඤායා’’ති හි වත්තබ්බෙ ‘‘බ්‍යාරොසනා පටිඝසඤ්ඤා’’ති වුච්චති, යථා ‘‘සම්මදඤ්ඤාය විමුත්තා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘සම්මදඤ්ඤා විමුත්තා’’ති, යථා ච ‘‘අනුපුබ්බසික්ඛාය අනුපුබ්බකිරියාය අනුපුබ්බපටිපදායා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘අනුපුබ්බසික්ඛා අනුපුබ්බකිරියා අනුපුබ්බපටිපදා’’ති. නාඤ්ඤමඤ්ඤස්ස දුක්ඛමිච්ඡෙය්‍යාති අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස දුක්ඛං න ඉච්ඡෙය්‍ය. කිං වුත්තං හොති? න කෙවලං ‘‘සුඛිනො වා ඛෙමිනො වා හොන්තූ’’තිආදිමනසිකාරවසෙනෙව මෙත්තං භාවෙය්‍ය, කින්තු ‘‘අහොවත යො කොචි පරපුග්ගලො යං කඤ්චි පරපුග්ගලං වඤ්චනාදීහි නිකතීහි න නිකුබ්බෙථ, ජාතිආදීහි ච නවහි මානවත්ථූහි කත්ථචි පදෙසෙ කඤ්චි පරපුග්ගලං නාතිමඤ්ඤෙය්‍ය, අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ච බ්‍යාරොසනාය වා පටිඝසඤ්ඤාය වා දුක්ඛං න ඉච්ඡෙය්‍යා’’ති එවම්පි මනසිකරොන්තො භාවෙය්‍යාති.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ปโร คือ คนอื่น บทว่า ปรํ คือ ซึ่งคนอื่น บทว่า น นิกุพฺเพถ คือ ไม่พึงหลอกลวง บทว่า นาติมญฺเญถ คือ ไม่พึงดูหมิ่นโดยก้าวล่วง บทว่า กตฺถจิ คือ ในที่ไหนๆ, ในบ้านหรือในเขตบ้าน ในท่ามกลางญาติ หรือในท่ามกลางหมู่คณะ เป็นต้น บทว่า นํ คือ ผู้นั้น บทว่า กิญฺจิ คือ ใครๆ บางคน คือ กษัตริย์ พราหมณ์ คฤหัสถ์ บรรพชิต ผู้มีสุข หรือผู้มีทุกข์ เป็นต้น บทว่า พฺยาโรสนา ปฏิฆสญฺญา คือ ด้วยความเบียดเบียนทางกายและวาจา และด้วยความกระทบกระทั่งทางใจ ความว่า อันที่จริง เมื่อควรจะกล่าวว่า “พฺยาโรสนาย ปฏิฆสญฺญาย” กลับกล่าวว่า “พฺยาโรสนา ปฏิฆสญฺญา” เหมือนอย่างที่เมื่อควรจะกล่าวว่า “สมฺมทญฺญาย วิมุตฺตา” กลับกล่าวว่า “สมฺมทญฺญา วิมุตฺตา” และเหมือนอย่างที่เมื่อควรจะกล่าวว่า “อนุปุพฺพสิกฺขาย อนุปุพฺพกิริยาย อนุปุพฺพปฏิปทาย” กลับกล่าวว่า “อนุปุพฺพสิกฺขา อนุปุพฺพกิริยา อนุปุพฺพปฏิปทา” บทว่า นาญฺญมญฺญสฺส ทุกฺขมิจฺเฉยฺย คือ ไม่พึงปรารถนาทุกข์แก่กันและกัน ความว่าอย่างไร? คือ ไม่พึงเจริญเมตตาเพียงด้วยอำนาจแห่งการมนสิการเป็นต้นว่า “ขอสัตว์ทั้งหลายจงเป็นผู้มีสุข หรือจงเป็นผู้เกษม” เท่านั้น แต่พึงมนสิการแม้ดังนี้ว่า “โอหนอ บุคคลอื่นคนใดคนหนึ่ง ไม่พึงหลอกลวงบุคคลอื่นคนใดคนหนึ่งด้วยมายา มีการลวงลวงเป็นต้น, ไม่พึงดูหมิ่นบุคคลอื่นคนใดคนหนึ่งในที่ไหนๆ ด้วยมานวัตถุ ๙ ประการ มีชาติเป็นต้น, และไม่พึงปรารถนาทุกข์แก่กันและกันด้วยความเบียดเบียนหรือด้วยความกระทบกระทั่ง” แล้วพึงเจริญเมตตา

සත්තමගාථාවණ්ණනා

อรรถกถาคาถาที่ ๗

7. එවං [Pg.212] අහිතදුක්ඛානාගමපත්ථනාවසෙන අත්ථතො මෙත්තාභාවනං දස්සෙත්වා ඉදානි තමෙව උපමාය දස්සෙන්තො ආහ ‘‘මාතා යථා නියංපුත්ත’’න්ති.

๗. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงการเจริญเมตตาโดยอรรถ ด้วยอำนาจแห่งการปรารถนาไม่ให้สิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และความทุกข์มาถึง ด้วยประการฉะนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงการเจริญเมตตานั้นนั่นแหละโดยอุปมา จึงตรัสว่า “มาตา ยถา นิยํปุตฺตํ” เป็นต้น

තස්සත්ථො – යථා මාතා නියං පුත්තං අත්තනි ජාතං ඔරසං පුත්තං, තඤ්ච එකපුත්තමෙව ආයුසා අනුරක්ඛෙ, තස්ස දුක්ඛාගමප්පටිබාහනත්ථං අත්තනො ආයුම්පි චජිත්වා තං අනුරක්ඛෙ, එවම්පි සබ්බභූතෙසු ඉදං මෙත්තාඛ්‍යං මානසං භාවයෙ, පුනප්පුනං ජනයෙ වඩ්ඪයෙ, තඤ්ච අපරිමාණසත්තාරම්මණවසෙන එකස්මිං වා සත්තෙ අනවසෙසඵරණවසෙන අපරිමාණං භාවයෙති.

อรรถแห่งคาถานั้นมีว่า มารดาพึงถนอมบุตรของตน คือบุตรผู้เกิดในตน ผู้เป็นบุตรในอุทร และบุตรนั้นเป็นบุตรคนเดียว ด้วยชีวิตฉันใด พึงสละแม้ชีวิตของตนเพื่อป้องกันความทุกข์ที่จะมาถึงแก่บุตรนั้น แล้วถนอมบุตรนั้นไว้ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน พึงเจริญมานัสคือเมตตานี้ในสรรพสัตว์ทั้งหลาย พึงให้เกิด พึงให้เจริญขึ้นบ่อยๆ และพึงเจริญเมตตานั้นให้ไม่มีประมาณ ด้วยอำนาจการมีสัตว์ไม่มีประมาณเป็นอารมณ์ หรือด้วยอำนาจการแผ่ไปไม่มีส่วนเหลือในสัตว์แม้ตัวเดียว

අට්ඨමගාථාවණ්ණනා

อรรถกถาคาถาที่ ๘

8. එවං සබ්බාකාරෙන මෙත්තාභාවනං දස්සෙත්වා ඉදානි තස්සෙව වඩ්ඪනං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘මෙත්තඤ්ච සබ්බලොකස්මී’’ති.

๘. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงการเจริญเมตตาโดยอาการทั้งปวงอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความเจริญแห่งเมตตานั้นนั่นแหละ จึงตรัสว่า “เมตฺตญฺจ สพฺพโลกสฺมึ” เป็นต้น

තත්ථ මිජ්ජති තායති චාති මිත්තො, හිතජ්ඣාසයතාය සිනිය්හති, අහිතාගමතො රක්ඛති චාති අත්ථො. මිත්තස්ස භාවො මෙත්තං. සබ්බලොකස්මීති අනවසෙසෙ සත්තලොකෙ. මනසි භවන්ති මානසං. තඤ්හි චිත්තසම්පයුත්තත්තා එවං වුත්තං. භාවයෙති වඩ්ඪයෙ. න අස්ස පරිමාණන්ති අපරිමාණං, අප්පමාණසත්තාරම්මණතාය එවං වුත්තං. උද්ධන්ති උපරි, තෙන අරූපභවං ගණ්හාති. අධොති හෙට්ඨා, තෙන කාමභවං ගණ්හාති. තිරියන්ති වෙමජ්ඣං, තෙන රූපභවං ගණ්හාති. අසම්බාධන්ති සම්බාධවිරහිතං, භින්නසීමන්ති වුත්තං හොති. සීමා නාම පච්චත්ථිකො වුච්චති, තස්මිම්පි පවත්තන්ති අත්ථො. අවෙරන්ති වෙරවිරහිතං, අන්තරන්තරාපි වෙරචෙතනාපාතුභාවවිරහිතන්ති අත්ථො. අසපත්තන්ති විගතපච්චත්ථිකං. මෙත්තාවිහාරී හි පුග්ගලො මනුස්සානං පියො හොති, අමනුස්සානං පියො හොති, නාස්ස කොචි පච්චත්ථිකො හොති, තෙනස්ස තං මානසං විගතපච්චත්ථිකත්තා අසපත්තන්ති වුච්චති. පරියායවචනඤ්හි එතං, යදිදං පච්චත්ථිකො සපත්තොති. අයං අනුපදතො අත්ථවණ්ණනා.

ในบทเหล่านั้น ชื่อว่ามิตร เพราะรักและคุ้มครอง อธิบายว่า ย่อมรักใคร่เพราะมีความประสงค์จะเกื้อกูล และย่อมคุ้มครองจากการมาถึงแห่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ความเป็นมิตร ชื่อว่า เมตตา บทว่า สพฺพโลกสฺมึ คือ ในสัตวโลกที่ไม่มีส่วนเหลือ สิ่งที่เกิดในใจ ชื่อว่า มานัส จริงอยู่ สิ่งนั้นท่านกล่าวไว้อย่างนี้ เพราะเป็นสิ่งที่สัมปยุตด้วยจิต บทว่า ภาวเย คือ พึงให้เจริญ ชื่อว่าไม่มีประมาณ เพราะไม่มีประมาณแก่เมตตานั้น ท่านกล่าวไว้อย่างนี้เพราะมีสัตว์หาประมาณมิได้เป็นอารมณ์ บทว่า อุทฺธํ คือ เบื้องบน ท่านถือเอาอรูปภพด้วยบทนั้น บทว่า อโธ คือ เบื้องล่าง ท่านถือเอากามภพด้วยบทนั้น บทว่า ติริยํ คือ ท่ามกลาง ท่านถือเอารูปภพด้วยบทนั้น บทว่า อสมฺพาธํ คือ ปราศจากความคับแคบ ความว่า ทำลายเขตแดน ศัตรูชื่อว่าสีมา อธิบายว่า ย่อมเป็นไปแม้ในศัตรูนั้น บทว่า อเวรํ คือ ปราศจากเวร อธิบายว่า ปราศจากการปรากฏขึ้นแห่งเวรเจตนาแม้ในระหว่างๆ บทว่า อสปตฺตํ คือ ปราศจากศัตรู จริงอยู่ บุคคลผู้มีเมตตาวิหารเป็นที่อยู่ ย่อมเป็นที่รักของมนุษย์ทั้งหลาย เป็นที่รักของอมนุษย์ทั้งหลาย ไม่มีศัตรูคนใดคนหนึ่ง เพราะเหตุนั้น มานัสของบุคคลนั้น ท่านจึงเรียกว่า อสปตฺตํ เพราะปราศจากศัตรู คำว่า ปจฺจตฺถิโก และ สปตฺโต นี้ เป็นไวพจน์กัน นี้เป็นอรรถกถาตามลำดับบท

අයං [Pg.213] පනෙත්ථ අධිප්පෙතත්ථදීපනා – යදිදං ‘‘එවම්පි සබ්බභූතෙසු මානසං භාවයෙ අපරිමාණ’’න්ති වුත්තං, තඤ්චෙතං අපරිමාණං මෙත්තං මානසං සබ්බලොකස්මිං භාවයෙ වඩ්ඪයෙ, වුඩ්ඪිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං ගමයෙ පාපයෙ. කථං? උද්ධං අධො ච තිරියඤ්ච, උද්ධං යාව භවග්ගා, අධො යාව අවීචිතො, තිරියං යාව අවසෙසදිසා. උද්ධං වා ආරුප්පං, අධො කාමධාතුං, තිරියං රූපධාතුං අනවසෙසං ඵරන්තො. එවං භාවෙන්තොපි ච තං යථා අසම්බාධං අවෙරං අසපත්තඤ්ච හොති, තථා සම්බාධවෙරසපත්තානං අභාවං කරොන්තො භාවයෙ. යං වා තං භාවනාසම්පදං පත්තං සබ්බත්ථ ඔකාසලොකවසෙන අසම්බාධං, අත්තනො පරෙසු ආඝාතප්පටිවිනයනෙන අවෙරං, අත්තනි ච පරෙසං ආඝාතවිනයනෙන අසපත්තං හොති. තං අසම්බාධමවෙරමසපත්තං අපරිමාණං මෙත්තං මානසං උද්ධං අධො තිරියඤ්චාති තිවිධපරිච්ඡෙදෙ සබ්බලොකස්මිං භාවයෙ වඩ්ඪයෙති.

นี้เป็นการแสดงอรรถที่ประสงค์ในที่นี้ คำที่กล่าวไว้ว่า “พึงเจริญมานัสในสรรพสัตว์ทั้งหลายให้ไม่มีประมาณ แม้ด้วยประการฉะนี้” นั้น พึงเจริญ พึงเพิ่มพูนมานัสคือเมตตาอันไม่มีประมาณนั้นในสัตวโลกทั้งปวง พึงให้ถึง พึงให้บรรลุความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ อย่างไร? ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง และเบื้องขวาง คือ เบื้องบนตลอดถึงภวัคคพรหม เบื้องล่างตลอดถึงอเวจีมหานรก เบื้องขวางตลอดถึงทิศที่เหลือ หรืออีกนัยหนึ่ง แผ่ไปไม่มีส่วนเหลือ คือ เบื้องบนสู่อรูปภพ เบื้องล่างสู่กามธาตุ เบื้องขวางสู่รูปธาตุ และเมื่อเจริญอยู่อย่างนี้ ก็พึงเจริญโดยกระทำให้เมตตานั้นไม่มีความคับแคบ ไม่มีเวร ไม่มีศัตรู โดยทำความไม่มีแห่งความคับแคบ เวร และศัตรูให้เกิดขึ้น หรืออีกนัยหนึ่ง เมตตาที่ถึงความสมบูรณ์แห่งภาวนานั้น ย่อมไม่มีความคับแคบในทุกที่โดยอำนาจแห่งโอกาสโลก, ย่อมไม่มีเวรโดยการกำจัดความอาฆาตของตนในผู้อื่น, และย่อมไม่มีศัตรูโดยการกำจัดความอาฆาตของผู้อื่นในตน พึงเจริญ พึงเพิ่มพูนมานัสคือเมตตาอันไม่มีประมาณ ที่ไม่มีความคับแคบ ไม่มีเวร ไม่มีศัตรูนั้น ในสัตวโลกทั้งปวงซึ่งมีส่วนกำหนด ๓ อย่าง คือ เบื้องบน เบื้องล่าง และเบื้องขวาง

නවමගාථාවණ්ණනා

อรรถกถาคาถาที่ ๙

9. එවං මෙත්තාභාවනාය වඩ්ඪනං දස්සෙත්වා ඉදානි තං භාවනමනුයුත්තස්ස විහරතො ඉරියාපථනියමාභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තිට්ඨං චරං…පෙ… අධිට්ඨෙය්‍යා’’ති.

๙. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงความเจริญแห่งเมตตาภาวนาอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความไม่มีข้อกำหนดในอิริยาบถสำหรับผู้ที่ประกอบภาวนานั้นอยู่ จึงตรัสว่า “ติฏฺฐํ จรํ…เป… อธิฏฺเฐยฺย” เป็นต้น

තස්සත්ථො – එවමෙතං මෙත්තං මානසං භාවෙන්තො සො ‘‘නිසීදති පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා උජුං කායං පණිධායා’’තිආදීසු විය ඉරියාපථනියමං අකත්වා යථාසුඛං අඤ්ඤතරඤ්ඤතරඉරියාපථබාධනවිනොදනං කරොන්තො තිට්ඨං වා චරං වා නිසින්නො වා සයානො වා යාවතා විගතමිද්ධො අස්ස, අථ එතං මෙත්තාඣානසතිං අධිට්ඨෙය්‍ය.

อรรถแห่งคาถานั้นมีว่า บุคคลนั้นเมื่อเจริญมานัสคือเมตตานี้อย่างนี้ ไม่พึงทำข้อกำหนดในอิริยาบถเหมือนในบทเป็นต้นว่า “นั่งคู้บัลลังก์ ตั้งกายตรง” แต่พึงบรรเทาความลำบากในอิริยาบถอย่างใดอย่างหนึ่งตามสบาย จะยืน เดิน นั่ง หรือนอนก็ตาม ตราบเท่าที่ยังปราศจากความง่วงเหงา เมื่อนั้น พึงตั้งมั่นซึ่งสตินี้อันมีในเมตตาฌาน

අථ වා එවං මෙත්තාභාවනාය වඩ්ඪනං දස්සෙත්වා ඉදානි වසීභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තිට්ඨං චර’’න්ති. වසිප්පත්තො හි තිට්ඨං වා චරං වා නිසින්නො වා සයානො වා යාවතා ඉරියාපථෙන එතං මෙත්තාඣානසතිං අධිට්ඨාතුකාමො හොති, අථ වා තිට්ඨං වා චරං වා…පෙ… සයානො වාති න තස්ස ඨානාදීනි අන්තරායකරානි හොන්ති, අපිච ඛො යාවතා එතං මෙත්තාඣානසතිං අධිට්ඨාතුකාමො හොති, තාවතා විගතමිද්ධො හුත්වා අධිට්ඨාති, නත්ථි තස්ස තත්ථ දන්ධායිතත්තං. තෙනාහ ‘‘තිට්ඨං චරං නිසින්නො ව, සයානො යාවතාස්ස විතමිද්ධො. එතං සතිං අධිට්ඨෙය්‍යා’’ති.

อีกอย่างหนึ่ง ครั้นทรงแสดงความเจริญแห่งเมตตาภาวนาอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความเป็นผู้มีความชำนาญ จึงตรัสคำว่า 'ติฏฺฐํ จรํ' เป็นต้น จริงอยู่ ผู้ถึงความชำนาญแล้ว จะยืนอยู่ก็ตาม เดินอยู่ก็ตาม นั่งอยู่ก็ตาม นอนอยู่ก็ตาม ปรารถนาจะตั้งมั่นซึ่งสตินี้อันมีในเมตตาฌานด้วยอิริยาบถเพียงใด, อีกอย่างหนึ่ง จะยืนอยู่ก็ตาม เดินอยู่ก็ตาม...ฯลฯ...นอนอยู่ก็ตาม การยืนเป็นต้นของบุคคลนั้นย่อมไม่เป็นอันตราย ก็โดยที่แท้ ปรารถนาจะตั้งมั่นซึ่งสตินี้อันมีในเมตตาฌานเพียงใด ก็เป็นผู้ปราศจากความง่วงเหงาแล้วตั้งมั่นอยู่เพียงนั้น ความเป็นผู้เชื่องช้าของบุคคลนั้นในกาลนั้นย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'พึงเป็นผู้ยืน เดิน หรือนั่ง หรือนอน ตราบเท่าที่ยังปราศจากความง่วงเหงา พึงตั้งมั่นซึ่งสตินี้ไว้'

තස්සායමධිප්පායො [Pg.214] – යං තං ‘‘මෙත්තඤ්ච සබ්බලොකස්මි, මානසං භාවයෙ’’ති වුත්තං, තං යථා භාවෙය්‍ය, යථා ඨානාදීසු යාවතා ඉරියාපථෙන ඨානාදීනි වා අනාදියිත්වා යාවතා එතං මෙත්තාඣානසතිං අධිට්ඨාතුකාමො අස්ස, තාවතා විගතමිද්ධොව හුත්වා එතං සතිං අධිට්ඨෙය්‍යාති.

อธิบายแห่งคาถานั้นดังนี้ คำใดที่ตรัสไว้ว่า 'พึงเจริญเมตตาจิตในโลกทั้งปวง' พึงเจริญเมตตานั้นโดยประการใด คือ โดยประการที่ในอิริยาบถมีการยืนเป็นต้น หรือไม่ถือเอาการยืนเป็นต้น พึงเป็นผู้ปรารถนาจะตั้งมั่นซึ่งสตินี้อันมีในเมตตาฌานด้วยอิริยาบถเพียงใด ก็พึงเป็นผู้ปราศจากความง่วงเหงาแล้วเพียงนั้น ตั้งมั่นซึ่งสตินี้ไว้

එවං මෙත්තාභාවනාය වසීභාවං දස්සෙන්තො ‘‘එතං සතිං අධිට්ඨෙය්‍යා’’ති තස්මිං මෙත්තාවිහාරෙ නියොජෙත්වා ඉදානි තං විහාරං ථුනන්තො ආහ ‘‘බ්‍රහ්මමෙතං විහාරමිධමාහූ’’ති.

เมื่อทรงแสดงความเป็นผู้มีความชำนาญในเมตตาภาวนาอย่างนี้ ทรงประกอบไว้ในเมตตาวิหารนั้นด้วยคำว่า 'พึงตั้งมั่นซึ่งสตินี้ไว้' แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงสรรเสริญวิหารธรรมนั้น จึงตรัสคำว่า 'บัณฑิตทั้งหลายกล่าวการอยู่ด้วยเมตตานี้ว่า เป็นพรหมวิหารในศาสนานี้'

තස්සත්ථො – ය්වායං ‘‘සුඛිනො වා ඛෙමිනො වා හොන්තූ’’තිආදි කත්වා යාව ‘‘එතං සතිං අධිට්ඨෙය්‍යා’’ති වණ්ණිතො මෙත්තාවිහාරො. එතං චතූසු දිබ්බබ්‍රහ්මඅරියඉරියාපථවිහාරෙසු නිද්දොසත්තා අත්තනොපි පරෙසම්පි අත්ථකරත්තා ච ඉධ අරියස්ස ධම්මවිනයෙ බ්‍රහ්මවිහාරමාහු සෙට්ඨවිහාරමාහූති, යතො සතතං සමිතං අබ්බොකිණ්ණං තිට්ඨං චරං නිසින්නො වා සයානො වා යාවතාස්ස විගතමිද්ධො, එතං සතිං අධිට්ඨෙය්‍යාති.

เนื้อความแห่งคาถานั้นมีว่า เมตตาวิหารใดอันท่านพรรณนาไว้แล้ว ตั้งแต่คำว่า 'ขอสัตว์ทั้งหลายจงเป็นผู้มีสุข มีความเกษมเถิด' เป็นต้น จนถึงคำว่า 'พึงตั้งมั่นซึ่งสตินี้ไว้' บัณฑิตทั้งหลายกล่าวเมตตาวิหารนี้ว่า เป็นพรหมวิหาร เป็นวิหารอันประเสริฐ ในพระธรรมวินัยนี้ของพระอริยเจ้า ในบรรดาวิหาร ๔ คือ ทิพพวิหาร พรหมวิหาร อริยวิหาร อิริยาปถวิหาร เพราะเป็นธรรมปราศจากโทษ และเพราะเป็นธรรมทำประโยชน์ทั้งแก่ตนและผู้อื่น เพราะเหตุนั้น พึงเป็นผู้ยืน เดิน นั่ง หรือนอน เป็นไปเนืองนิตย์ สม่ำเสมอ ไม่ระคนด้วยอกุศล ตราบเท่าที่ยังปราศจากความง่วงเหงา พึงตั้งมั่นซึ่งสตินี้ไว้

දසමගාථාවණ්ණනා

พรรณนาคาถาที่ ๑๐

10. එවං භගවා තෙසං භික්ඛූනං නානප්පකාරතො මෙත්තාභාවනං දස්සෙත්වා ඉදානි යස්මා මෙත්තා සත්තාරම්මණත්තා අත්තදිට්ඨියා ආසන්නා හොති, තස්මා දිට්ඨිගහනනිසෙධනමුඛෙන තෙසං භික්ඛූනං තදෙව මෙත්තාඣානං පාදකං කත්වා අරියභූමිප්පත්තිං දස්සෙන්තො ‘‘දිට්ඨිඤ්ච අනුපග්ගම්මා’’ති ඉමාය ගාථාය දෙසනං සමාපෙසි.

๑๐. พระผู้มีพระภาค ครั้นทรงแสดงเมตตาภาวนาโดยประการต่างๆ แก่ภิกษุเหล่านั้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพราะเหตุที่เมตตามีสัตว์เป็นอารมณ์ จึงเป็นธรรมใกล้ต่ออัตตทิฏฐิ เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงแสดงการบรรลุถึงอริยภูมิแก่ภิกษุเหล่านั้น โดยทรงกระทำเมตตาฌานนั้นนั่นแหละให้เป็นบาท ด้วยนัยแห่งการห้ามการยึดถือทิฏฐิ จึงทรงสรุปเทศนาด้วยคาถานี้ว่า 'ทิฏฺฐิญฺจ อนุปคฺคมฺม'

තස්සත්ථො – ය්වායං ‘‘බ්‍රහ්මමෙතං විහාරමිධමාහූ’’ති සංවණ්ණිතො මෙත්තාඣානවිහාරො, තතො වුට්ඨාය යෙ තත්ථ විතක්කවිචාරාදයො ධම්මා, තෙ තෙසඤ්ච වත්ථාදිඅනුසාරෙන රූපධම්මෙ පරිග්ගහෙත්වා ඉමිනා නාමරූපපරිච්ඡෙදෙන ‘‘සුද්ධසඞ්ඛාරපුඤ්ජොයං, නයිධ සත්තූපලබ්භතී’’ති (සං. නි. 1.171; මහානි. 186) එවං දිට්ඨිඤ්ච අනුපග්ගම්ම අනුපුබ්බෙන ලොකුත්තරසීලෙන සීලවා හුත්වා ලොකුත්තරසීලසම්පයුත්තෙනෙව සොතාපත්තිමග්ගසම්මාදිට්ඨිසඤ්ඤිතෙන දස්සනෙන සම්පන්නො, තතො පරං යොපායං වත්ථුකාමෙසු ගෙධො කිලෙසකාමො අප්පහීනො හොති, තම්පි සකදාගාමිඅනාගාමිමග්ගෙහි තනුභාවෙන අනවසෙසප්පහානෙන [Pg.215] ච කාමෙසු ගෙධං විනෙය්‍ය විනයිත්වා වූපසමෙත්වා න හි ජාතු ගබ්භසෙය්‍යං පුන රෙති එකංසෙනෙව පුන ගබ්භසෙය්‍යං න එති. සුද්ධාවාසෙසු නිබ්බත්තිත්වා තත්ථෙව අරහත්තං පාපුණිත්වා පරිනිබ්බාතීති.

เนื้อความแห่งคาถานั้นมีว่า เมตตาฌานวิหารใดอันท่านสรรเสริญไว้แล้วว่า 'บัณฑิตทั้งหลายกล่าวการอยู่ด้วยเมตตานี้ว่า เป็นพรหมวิหารในศาสนานี้' บุคคลออกจากเมตตาฌานนั้นแล้ว กำหนดรู้ธรรมทั้งหลายมีวิตกวิจารเป็นต้นที่มีอยู่ในฌานนั้น และรูปธรรมทั้งหลายตามวัตถุเป็นต้นของธรรมเหล่านั้น ด้วยการกำหนดนามรูปนี้ว่า 'นี้เป็นเพียงกองแห่งสังขารล้วนๆ สัตว์ย่อมไม่มีในกองสังขารนี้' อย่างนี้ และไม่เข้าถึงทิฏฐิ เป็นผู้มีศีลด้วยโลกุตตรศีลโดยลำดับ ถึงพร้อมด้วยทัสสนะอันบัณฑิตกล่าวว่าสัมมาทิฏฐิในโสดาปัตติมรรค อันประกอบด้วยโลกุตตรศีลนั่นเทียว หลังจากนั้น กิเลสกามคือกิเลสอันเป็นความอยากในวัตถุกามใดที่ยังละไม่ได้มีอยู่ พึงบรรเทาแม้กิเลสกามนั้น คือความอยากในกามทั้งหลาย ด้วยสกทาคามิมรรคและอนาคามิมรรค โดยทำให้เบาบางและโดยการละอย่างไม่มีส่วนเหลือ บรรเทาแล้ว สงบระงับแล้ว ย่อมไม่ถึงการนอนในครรภ์อีกเป็นแน่แท้ คือ ย่อมไม่ถึงการนอนในครรภ์อีกโดยส่วนเดียว บังเกิดในสุทธาวาสภูมิ บรรลุพระอรหัตในสุทธาวาสภูมินั้นนั่นแหละแล้วย่อมปรินิพพาน

එවං භගවා දෙසනං සමාපෙත්වා තෙ භික්ඛූ ආහ – ‘‘ගච්ඡථ, භික්ඛවෙ, තස්මිංයෙව වනසණ්ඩෙ විහරථ, ඉමඤ්ච සුත්තං මාසස්ස අට්ඨසු ධම්මස්සවනදිවසෙසු ඝණ්ඩිං ආකොටෙත්වා උස්සාරෙථ, ධම්මකථං කරොථ සාකච්ඡථ අනුමොදථ, ඉදමෙව කම්මට්ඨානං ආසෙවථ භාවෙථ බහුලීකරොථ, තෙපි වො අමනුස්සා තං භෙරවාරම්මණං න දස්සෙස්සන්ති, අඤ්ඤදත්ථු අත්ථකාමා හිතකාමා භවිස්සන්තී’’ති. තෙ ‘‘සාධූ’’ති භගවතො පටිස්සුණිත්වා උට්ඨායාසනා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා තත්ථ ගන්ත්වා තථා අකංසු. දෙවතායො ච ‘‘භදන්තා අම්හාකං අත්ථකාමා හිතකාමා’’ති පීතිසොමනස්සජාතා හුත්වා සයමෙව සෙනාසනං සම්මජ්ජන්ති, උණ්හොදකං පටියාදෙන්ති, පිට්ඨිපරිකම්මං පාදපරිකම්මං කරොන්ති, ආරක්ඛං සංවිදහන්ති. තෙපි භික්ඛූ තමෙව මෙත්තං භාවෙත්වා තමෙව ච පාදකං කත්වා විපස්සනං ආරභිත්වා සබ්බෙ තස්මිංයෙව අන්තොතෙමාසෙ අග්ගඵලං අරහත්තං පාපුණිත්වා මහාපවාරණාය විසුද්ධිපවාරණං පවාරෙසුන්ති.

พระผู้มีพระภาค ครั้นทรงจบเทศนาอย่างนี้แล้ว ได้ตรัสกับภิกษุเหล่านั้นว่า 'ดูกรภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงไป จงอยู่ในป่าละเมาะนั้นนั่นแหละ และจงสาธยายสูตรนี้โดยตีระฆังในวันฟังธรรม ๘ วันต่อเดือน จงกระทำธรรมกถา จงสนทนาธรรม จงอนุโมทนา จงเสพ จงเจริญ จงกระทำให้มากซึ่งกรรมฐานนี้แหละ แม้อมนุษย์เหล่านั้นก็จักไม่แสดงอารมณ์อันน่าสะพรึงกลัวนั้นแก่พวกเธอ ตรงกันข้าม จักเป็นผู้หวังประโยชน์ หวังความเกื้อกูล' ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า 'ดีแล้ว พระเจ้าข้า' แล้วลุกจากอาสนะ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้ว ไปยังที่นั้น ได้กระทำตามนั้นแล้ว แม้เหล่าเทวดาก็เกิดปีติโสมนัสว่า 'ท่านผู้เจริญทั้งหลายเป็นผู้หวังประโยชน์ หวังความเกื้อกูลแก่พวกเรา' แล้วจึงได้ปัดกวาดเสนาสนะด้วยตนเอง ตระเตรียมน้ำร้อน กระทำการนวดหลัง นวดเท้า จัดการอารักขา แม้ภิกษุเหล่านั้นก็เจริญเมตตานั้นนั่นแหละ และกระทำเมตตานั้นนั่นแหละให้เป็นบาทแล้ว เริ่มเจริญวิปัสสนา ทั้งหมดได้บรรลุพระอรหัตผลอันเป็นผลเลิศภายในสามเดือนนั้นนั่นแหละ แล้วได้ปวารณาด้วยวิสุทธิปวารณาในวันมหาปวารณา

එවම්පි අත්ථකුසලෙන තථාගතෙන,ධම්මිස්සරෙන කථිතං කරණීයමත්ථං;

කත්වානුභුය්‍ය පරමං හදයස්ස සන්තිං,සන්තං පදං අභිසමෙන්ති සමත්තපඤ්ඤා.

ภิกษุผู้มีปัญญาถึงพร้อมเหล่านั้น ได้กระทำประโยชน์ที่ควรทำ อันพระตถาคตผู้ทรงฉลาดในประโยชน์ ผู้เป็นใหญ่ในธรรม ตรัสไว้แล้วอย่างนี้ ได้เสวยความสงบแห่งใจอย่างยิ่งแล้ว ย่อมรู้แจ้งซึ่งพระนิพพานอันสงบ

තස්මා හි තං අමතමබ්භුතමරියකන්තං,සන්තං පදං අභිසමෙච්ච විහරිතුකාමො;

විඤ්ඤූ ජනො විමලසීලසමාධිපඤ්ඤා-භෙදං කරෙය්‍ය සතතං කරණීයමත්ථන්ති.

เพราะเหตุนั้นแล วิญญูชนผู้ปรารถนาจะอยู่โดยรู้แจ้งซึ่งพระนิพพานนั้น อันไม่ตาย อันใครๆ ข่มเหงไม่ได้ อันพระอริยเจ้าพอใจ อันสงบ พึงกระทำประโยชน์ที่ควรทำอันมีประเภทคือศีล สมาธิ และปัญญาอันปราศจากมลทินเนืองๆ

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දකපාඨ-අට්ඨකථාය

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกปาฐะ

මෙත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

พรรณนาเมตตสูตร จบ

නිගමනකථා

นิคมนกถา

එත්තාවතා [Pg.216] ච යං වුත්තං –

ด้วยคำเพียงเท่านี้ คำปฏิญญาใดที่ข้าพเจ้ากล่าวไว้ว่า

‘‘උත්තමං වන්දනෙය්‍යානං, වන්දිත්වා රතනත්තයං;

ඛුද්දකානං කරිස්සාමි, කෙසඤ්චි අත්ථවණ්ණන’’න්ති.

'ข้าพเจ้าไหว้พระรัตนตรัย อันเป็นสิ่งที่ควรไหว้สูงสุดแล้ว จักกระทำอรรถกถาแห่งขุททกนิกายบางบท'

තත්ථ සරණසික්ඛාපදද්වත්තිංසාකාරකුමාරපඤ්හමඞ්ගලසුත්තරතනසුත්තතිරොකුට්ටනිධිකණ්ඩමෙත්තසුත්තවසෙන නවප්පභෙදස්ස ඛුද්දකපාඨස්ස තාව අත්ථවණ්ණනා කතා හොති. තෙනෙතං වුච්චති –

ในอรรถกถานั้น อรรถกถาแห่งขุททกปาฐะอันมี ๙ ประเภท คือ ด้วยอำนาจแห่งสรณคมน์ สิกขาบท ทวัตติงสาการ กุมารปัญหา มงคลสูตร รตนสูตร ติโรกุฑฑสูตร นิธิกัณฑสูตร และเมตตสูตร เป็นอันข้าพเจ้ากระทำแล้วโดยลำดับ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้

‘‘ඉමං ඛුද්දකපාඨස්ස, කරොන්තෙනත්ථවණ්ණනං;

සද්ධම්මට්ඨිතිකාමෙන, යං පත්තං කුසලං මයා.තස්සානුභාවතො ඛිප්පං, ධම්මෙ අරියප්පවෙදිතෙ;

වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං, පාපුණාතු අයං ජනො’’ති.

กุศลใดที่ข้าพเจ้าผู้ปรารถนาความตั้งมั่นแห่งพระสัทธรรม ได้กระทำอรรถกถาแห่งขุททกปาฐะนี้แล้ว บรรลุแล้ว ด้วยอานุภาพแห่งกุศลนั้น ขอปวงชนนี้จงถึงความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ ในธรรมที่พระอริยเจ้าประกาศไว้โดยฉับพลันเถิด

පරමවිසුද්ධසද්ධාබුද්ධිවීරියගුණප්පටිමණ්ඩිතෙන සීලාචාරජ්ජවමද්දවාදිගුණසමුදයසමුදිතෙන සකසමයසමයන්තරගහනජ්ඣොගාහණසමත්ථෙන පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියසමන්නාගතෙන තිපිටකපරියත්තිධම්මප්පභෙදෙ සාට්ඨකථෙ සත්ථුසාසනෙ අප්පටිහතඤාණප්පභාවෙන ඡමහාවෙය්‍යාකරණෙනඡමහාවෙය්‍යාකරණෙන කරණසම්පත්තිජනිතසුඛවිනිග්ගතමධුරොදාරවචනලාවණ්ණයුත්තෙන යුත්තමුත්තවාදිනා වාදීවරෙන මහාකවිනා ඡළභිඤ්ඤාපටිසම්භිදාදිප්පභෙදගුණප්පටිමණ්ඩිතෙ උත්තරිමනුස්සධම්මෙ සුප්පතිට්ඨිතබුද්ධීනං ථෙරවංසප්පදීපානං ථෙරානං මහාවිහාරවාසීනං වංසාලඞ්කාරභූතෙන විපුලවිසුද්ධබුද්ධිනා බුද්ධඝොසොති ගරූහි ගහිතනාමධෙය්‍යෙන ථෙරෙන කතා අයං පරමත්ථජොතිකා නාම ඛුද්දකපාඨවණ්ණනා –

อรรถกถาขุททกปาฐะนี้ ชื่อปรมัตถโชติกา อันพระเถระผู้มีนามที่ครูทั้งหลายขนานให้ว่า พุทธโฆสะ ผู้ประดับแล้วด้วยคุณคือศรัทธา ปัญญา และวิริยะอันบริสุทธิ์อย่างยิ่ง, ผู้สมบูรณ์ด้วยหมู่แห่งคุณมีศีล อาจาระ ความซื่อตรง ความอ่อนโยน เป็นต้น, ผู้สามารถหยั่งลงในลัทธิของตนและลัทธิอื่นอันลึกซึ้งได้, ผู้ประกอบด้วยปัญญาอันเฉียบแหลม, ผู้มีญาณอันแผ่ไปไม่มีที่สิ้นสุดในพระศาสนาของพระศาสดาพร้อมทั้งอรรถกถา อันมีประเภทคือพระปริยัติธรรมคือพระไตรปิฎก, ผู้เป็นมหาไวยากรณ์, ผู้ประกอบด้วยความงามแห่งถ้อยคำอันไพเราะชัดเจน ซึ่งเกิดจากความสุขที่เกิดจากความถึงพร้อมแห่งกรณ์, ผู้มีปกติกล่าวถ้อยคำที่สมควรและเหมาะสม, ผู้เป็นนักกล่าวที่ประเสริฐ, ผู้เป็นมหากวี, ผู้เป็นเครื่องประดับวงศ์ของพระเถระทั้งหลายผู้อยู่ในมหาวิหาร ผู้เป็นประทีปส่องวงศ์พระเถระ ผู้มีปัญญาตั้งมั่นดีแล้วในอุตตริมนุสสธรรมอันประดับด้วยคุณมีประเภทคืออภิญญา ๖ และปฏิสัมภิทา ๔ เป็นต้น, ผู้มีปัญญาไพบูลย์และบริสุทธิ์ ได้รจนาไว้

තාව තිට්ඨතු ලොකස්මිං, ලොකනිත්ථරණෙසිනං;

දස්සෙන්තී කුලපුත්තානං, නයං සීලාදිසුද්ධියා.

ขอ(อรรถกถา)นั้นจงตั้งอยู่ในโลก ตราบเท่าที่ยังแสดงนัยเพื่อความบริสุทธิ์แห่งศีลเป็นต้น แก่กุลบุตรทั้งหลายผู้แสวงหาทางพ้นโลกอยู่เถิด

යාව බුද්ධොති නාමම්පි, සුද්ධචිත්තස්ස තාදිනො;

ලොකම්හි ලොකජෙට්ඨස්ස, පවත්තති මහෙසිනොති.

พระนามว่า 'พุทโธ' ของพระมหาสี ผู้มีพระทัยบริสุทธิ์ ผู้คงที่ ผู้ประเสริฐที่สุดในโลก ยังเป็นไปอยู่ในโลกเพียงใด (ขออรรถกถานี้จงดำรงอยู่) เพียงนั้นเถิด

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය

แห่งอรรถกถาขุททกปาฐะ ชื่อปรมัตถโชติกา

ඛුද්දකපාඨවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาขุททกปาฐะ จบแล้ว