නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला नमस्कार असो.

ඛුද්දකනිකායෙ

खुद्दकनिकाय

ඛුද්දකපාඨ-අට්ඨකථා

खुद्दकपाठ-अट्ठकथा

ගන්ථාරම්භකථා

ग्रंथारंभकथा

බුද්ධං [Pg.1] සරණං ගච්ඡාමි;

ධම්මං සරණං ගච්ඡාමි;

සඞ්ඝං සරණං ගච්ඡාමීති.

मी बुद्धाला शरण जातो; मी धम्माला शरण जातो; मी संघाला शरण जातो.

අයං සරණගමනනිද්දෙසො ඛුද්දකානං ආදි.

हा शरणगमन निर्देश खुद्दक ग्रंथांचा प्रारंभ आहे.

ඉමස්ස දානි අත්ථං පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දකට්ඨකථාය විවරිතුං විභජිතුං උත්තානීකාතුං ඉදං වුච්චති –

आता या खुद्दकपाठाचा अर्थ 'परमत्थजोतिका' नावाच्या खुद्दकपाठ-अट्ठकथेद्वारे स्पष्ट करण्यासाठी, त्याचे वर्गीकरण करण्यासाठी आणि तो सुबोध करण्यासाठी हे म्हटले जात आहे –

උත්තමං වන්දනෙය්‍යානං, වන්දිත්වා රතනත්තයං;

ඛුද්දකානං කරිස්සාමි, කෙසඤ්චි අත්ථවණ්ණනං.

वंदन करण्यास योग्य अशा उत्तम त्रिरत्नांना वंदन करून, मी खुद्दकनिकायाच्या काही भागांचे अर्थ-स्पष्टीकरण करीन.

ඛුද්දකානං ගම්භීරත්තා, කිඤ්චාපි අතිදුක්කරා;

වණ්ණනා මාදිසෙනෙසා, අබොධන්තෙන සාසනං.

खुद्दकनिकायातील विषय अत्यंत गहन असल्यामुळे, शासनाला पूर्णपणे न समजणाऱ्या माझ्यासारख्या व्यक्तीसाठी हे स्पष्टीकरण करणे अत्यंत कठीण काम आहे.

අජ්ජාපි තු අබ්බොච්ඡින්නො, පුබ්බාචරියනිච්ඡයො;

තථෙව ච ඨිතං යස්මා, නවඞ්ගං සත්ථුසාසනං.

परंतु, आजतागायत पूर्व आचार्यांचे निर्णय अखंडितपणे टिकून आहेत आणि नऊ अंगांनी युक्त असलेले शास्त्यांचे शासन जसेच्या तसे अस्तित्वात आहे.

තස්මාහං කාතුමිච්ඡාමි, අත්ථසංවණ්ණනං ඉමං;

සාසනඤ්චෙව නිස්සාය, පොරාණඤ්ච විනිච්ඡයං.

म्हणूनच, मी बुद्धांच्या शासनाचा आणि प्राचीन आचार्यांच्या निर्णयांचा आश्रय घेऊन हे अर्थ-स्पष्टीकरण करण्याची इच्छा करतो.

සද්ධම්මබහුමානෙන, නාත්තුක්කංසනකම්‍යතා;

නාඤ්ඤෙසං වම්භනත්ථාය, තං සුණාථ සමාහිතාති.

सद्धम्मावरील आदरापोटी मी हे करत आहे; स्वतःची प्रशंसा करण्यासाठी किंवा इतरांना कमी लेखण्यासाठी नाही. म्हणून, तुम्ही सर्वांनी एकाग्र चित्ताने हे ऐकावे.

ඛුද්දකවවත්ථානං

खुद्दकनिकायाचे वर्गीकरण

තත්ථ [Pg.2] ‘‘ඛුද්දකානං කරිස්සාමි, කෙසඤ්චි අත්ථවණ්ණන’’න්ති වුත්තත්තා ඛුද්දකානි තාව වවත්ථපෙත්වා පච්ඡා අත්ථවණ්ණනං කරිස්සාමි. ඛුද්දකානි නාම ඛුද්දකනිකායස්ස එකදෙසො, ඛුද්දකනිකායො නාම පඤ්චන්නං නිකායානං එකදෙසො. පඤ්ච නිකායා නාම –

त्यामध्ये, 'मी खुद्दकनिकायाच्या काही भागांचे अर्थ-स्पष्टीकरण करीन' असे मी वचन दिले असल्यामुळे, प्रथम खुद्दक ग्रंथांचे वर्गीकरण करून नंतर मी त्यांचे अर्थ-स्पष्टीकरण करीन. 'खुद्दक' म्हणजे खुद्दकनिकायाचा एक भाग आणि 'खुद्दकनिकाय' म्हणजे पाच निकायांपैकी एक निकाय होय. पाच निकाय खालीलप्रमाणे आहेत –

දීඝමජ්ඣිමසංයුත්ත, අඞ්ගුත්තරිකඛුද්දකා;

නිකායා පඤ්ච ගම්භීරා, ධම්මතො අත්ථතො චිමෙ.

दीघनिकाय, मज्झिमनिकाय, संयुत्तनिकाय, अंगुत्तरनिकाय आणि खुद्दकनिकाय; हे पाच निकाय धम्म आणि अर्थ या दोन्ही दृष्टींनी अत्यंत गंभीर आहेत.

තත්ථ බ්‍රහ්මජාලසුත්තාදීනි චතුත්තිංස සුත්තානි දීඝනිකායො. මූලපරියායසුත්තාදීනි දියඩ්ඪසතං ද්වෙ ච සුත්තානි මජ්ඣිමනිකායො. ඔඝතරණසුත්තාදීනි සත්ත සුත්තසහස්සානි සත්ත ච සුත්තසතානි ද්වාසට්ඨි ච සුත්තානි සංයුත්තනිකායො. චිත්තපරියාදානසුත්තාදීනි නව සුත්තසහස්සානි පඤ්ච ච සුත්තසතානි සත්තපඤ්ඤාසඤ්ච සුත්තානි අඞ්ගුත්තරනිකායො. ඛුද්දකපාඨො, ධම්මපදං, උදානං, ඉතිවුත්තකං, සුත්තනිපාතො, විමානවත්ථු, පෙතවත්ථු, ථෙරගාථා, ථෙරීගාථා, ජාතකං, නිද්දෙසො, පටිසම්භිදා, අපදානං, බුද්ධවංසො, චරියාපිටකං, විනයාභිධම්මපිටකානි, ඨපෙත්වා වා චත්තාරො නිකායෙ අවසෙසං බුද්ධවචනං ඛුද්දකනිකායො.

त्यापैकी, ब्रह्मजाल सुत्तापासून सुरू होणारी ३४ सुत्ते म्हणजे 'दीघनिकाय' होय. मूलपरियाय सुत्तापासून सुरू होणारी १५२ सुत्ते म्हणजे 'मज्झिमनिकाय' होय. ओघतरण सुत्तापासून सुरू होणारी ७,७६२ सुत्ते म्हणजे 'संयुत्तनिकाय' होय. चित्तपरियादान सुत्तापासून सुरू होणारी ९,५५७ सुत्ते म्हणजे 'अंगुत्तरनिकाय' होय. खुद्दकपाठ, धम्मपद, उदान, इतिवुत्तक, सुत्तनिपात, विमानवत्थु, पेतवत्थु, थेरगाथा, थेरीगाथा, जातक, निद्देस, पटिसम्भिदामग्ग, अपदान, बुद्धवंस, चरियापिटक आणि विनयपिटक व अभिधम्मपिटक; किंवा असे म्हणता येईल की, चार निकाय वगळता उर्वरित सर्व बुद्धवचन म्हणजे 'खुद्दकनिकाय' होय.

කස්මා පනෙස ඛුද්දකනිකායොති වුච්චති? බහූනං ඛුද්දකානං ධම්මක්ඛන්ධානං සමූහතො නිවාසතො ච. සමූහනිවාසා හි ‘‘නිකායො’’ති වුච්චන්ති. ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤං එකනිකායම්පි සමනුපස්සාමි එවං චිත්තං, යථයිදං, භික්ඛවෙ, තිරච්ඡානගතා පාණා (සං. නි. 3.100). පොණිකනිකායො, චික්ඛල්ලිකනිකායො’’ති එවමාදීනි චෙත්ථ සාධකානි සාසනතො ලොකතො ච. අයමස්ස ඛුද්දකනිකායස්ස එකදෙසො. ඉමානි සුත්තන්තපිටකපරියාපන්නානි අත්ථතො විවරිතුං විභජිතුං උත්තානීකාතුඤ්ච අධිප්පෙතානි ඛුද්දකානි, තෙසම්පි ඛුද්දකානං සරණසික්ඛාපදද්වත්තිංසාකාරකුමාරපඤ්හමඞ්ගලසුත්ත- රතනසුත්තතිරොකුට්ටනිධිකණ්ඩමෙත්තසුත්තානං වසෙන නවප්පභෙදො ඛුද්දකපාඨො ආදි ආචරියපරම්පරාය වාචනාමග්ගං ආරොපිතවසෙන න භගවතා වුත්තවසෙන. භගවතා හි වුත්තවසෙන –

पण याला 'खुद्दकनिकाय' का म्हटले जाते? कारण हा अनेक लहान लहान धम्मस्कंधांचा समूह आणि निवासस्थान आहे. समूहाला आणि निवासस्थानाला 'निकाय' असे म्हणतात. जसे की, 'भिक्खूंनो, मी इतर कोणताही एक समूह असा पाहत नाही जो प्राण्यांच्या समूहासारखा इतका विविधतेने नटलेला असेल...' तसेच 'पोणिक निकाय', 'चिक्खल्लिक निकाय' इत्यादी उदाहरणे शासनात आणि लोकव्यवहारात याचे पुरावे आहेत. हा या खुद्दकनिकायाचा एक भाग आहे. सुत्तपिटकात समाविष्ट असलेल्या या खुद्दक ग्रंथांचे अर्थ स्पष्ट करणे, त्यांचे वर्गीकरण करणे आणि ते सुबोध करणे अभिप्रेत आहे. त्या खुद्दक ग्रंथांमध्ये शरणगमन, शिखापदे, द्वत्तींसाकार, कुमारपञ्ह, मंगलसुत्त, रतनसुत्त, तिरोकुट्टसुत्त, निधिकण्डसुत्त आणि मेत्तसुत्त या नऊ भागांनी युक्त असलेला 'खुद्दकपाठ' हा पहिला ग्रंथ आहे. हा ग्रंथ आचार्य परंपरेने पठण मार्गावर आणल्यामुळे पहिला ठरतो, भगवंतांनी उपदेशिलेल्या क्रमानुसार नाही. कारण भगवंतांनी उपदेशिलेल्या क्रमानुसार तर –

‘‘අනෙකජාතිසංසාරං, සන්ධාවිස්සං අනිබ්බිසං;

ගහකාරං ගවෙසන්තො, දුක්ඛා ජාති පුනප්පුනං.

अनेक जन्मांच्या संसारात मी धावत राहिलो, पण गृहकारकाला शोधू शकलो नाही; पुन्हा पुन्हा जन्म घेणे हे अत्यंत दुःखद आहे.

‘‘ගහකාරක [Pg.3] දිට්ඨොසි, පුන ගෙහං න කාහසි;

සබ්බා තෙ ඵාසුකා භග්ගා, ගහකූටං විසඞ්ඛතං;

විසඞ්ඛාරගතං චිත්තං, තණ්හානං ඛයමජ්ඣගා’’ති. (ධ. ප. 153-154) –

हे गृहकारका! आता मी तुला पाहिले आहे. तू पुन्हा हे घर बांधू शकणार नाहीस. तुझ्या सर्व कड्या मी मोडून टाकल्या आहेत आणि घराचे शिखर नष्ट केले आहे. माझे चित्त संस्कारमुक्त झाले आहे आणि मी तृष्णेचा क्षय प्राप्त केला आहे.

ඉදං ගාථාද්වයං සබ්බස්සාපි බුද්ධවචනස්ස ආදි. තඤ්ච මනසාව වුත්තවසෙන, න වචීභෙදං කත්වා වුත්තවසෙන. වචීභෙදං පන කත්වා වුත්තවසෙන –

या दोन गाथा संपूर्ण बुद्धवचनाचा प्रारंभ आहेत. आणि हे केवळ मनातल्या मनात म्हटल्यामुळे प्रारंभ मानले जाते, वाणीने उच्चारल्यामुळे नाही. वाणीने उच्चारल्या गेलेल्या वचनानुसार तर –

‘‘යදා හවෙ පාතුභවන්ති ධම්මා,ආතාපිනො ඣායතො බ්‍රාහ්මණස්ස;

අථස්ස කඞ්ඛා වපයන්ති සබ්බා,යතො පජානාති සහෙතුධම්ම’’න්ති. (උදා. 1;

මහාව. 1) –

जेव्हा ध्यानमग्न आणि उद्योगी ब्राह्मणाला धम्म प्रकट होतो, तेव्हा त्याचे सर्व संशय दूर होतात, कारण त्याला सहेतुक धम्माचे ज्ञान होते.

අයං ගාථා ආදි. තස්මා ය්වායං නවප්පභෙදො ඛුද්දකපාඨො ඉමෙසං ඛුද්දකානං ආදි, තස්ස ආදිතො පභුති අත්ථසංවණ්ණනං ආරභිස්සාමි.

ही गाथा पहिली आहे. म्हणूनच, नऊ भागांनी युक्त असलेला हा जो खुद्दकपाठ या खुद्दक ग्रंथांमध्ये पहिला आहे, त्याच्या सुरुवातीपासून मी अर्थ-स्पष्टीकरण सुरू करीन.

නිදානසොධනං

निदान-शोधन

තස්ස චායමාදි ‘‘බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමි, ධම්මං සරණං ගච්ඡාමි, සඞ්ඝං සරණං ගච්ඡාමී’’ති. තස්සායං අත්ථවණ්ණනාය මාතිකා –

आणि त्याचा प्रारंभ 'बुद्धं सरणं गच्छामि, धम्मं सरणं गच्छामि, संघं सरणं गच्छामि' असा आहे. त्याच्या अर्थ-स्पष्टीकरणाची ही मातृका आहे –

‘‘කෙන කත්ථ කදා කස්මා, භාසිතං සරණත්තයං;

කස්මා චිධාදිතො වුත්ත, මවුත්තමපි ආදිතො.

हे त्रिशरण कोणी, कोठे, केव्हा आणि का उपदेशिले? आणि भगवंतांनी सुरुवातीला न सांगूनही येथे सुरुवातीला का सांगितले गेले?

‘‘නිදානසොධනං කත්වා, එවමෙත්ථ තතො පරං;

බුද්ධං සරණගමනං, ගමකඤ්ච විභාවයෙ.

अशा प्रकारे, येथे प्रथम निदानाचे स्पष्टीकरण करून, त्यानंतर बुद्ध, शरणगमन आणि शरण जाणाऱ्या व्यक्तीचे स्वरूप स्पष्ट करावे.

‘‘භෙදාභෙදං ඵලඤ්චාපි, ගමනීයඤ්ච දීපයෙ;

ධම්මං සරණමිච්චාදි, ද්වයෙපෙස නයො මතො.

शरणगमनाचा भेद व अभेद, त्याचे फळ आणि शरण जाण्याच्या योग्यतेचे स्पष्टीकरण करावे. 'धम्मं सरणं...' इत्यादी उर्वरित दोन पदांच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा.

‘‘අනුපුබ්බවවත්ථානෙ, කාරණඤ්ච විනිද්දිසෙ;

සරණත්තයමෙතඤ්ච, උපමාහි පකාසයෙ’’ති.

अनुक्रमाने मांडणी करण्याचे कारण स्पष्ट करावे आणि या त्रिशरणाचे महत्त्व विविध उपमांद्वारे प्रकाशित करावे.

තත්ථ පඨමගාථාය තාව ඉදං සරණත්තයං කෙන භාසිතං, කත්ථ භාසිතං, කදා භාසිතං, කස්මා භාසිතං අවුත්තමපිචාදිතො තථාගතෙන කස්මා ඉධාදිතො වුත්තන්ති පඤ්ච පඤ්හා.

त्यापैकी, पहिल्या गाथेनुसार – हे त्रिशरण कोणी उपदेशिले, कोठे उपदेशिले, केव्हा उपदेशिले, का उपदेशिले आणि तथागतांनी सुरुवातीला न सांगूनही येथे सुरुवातीला का सांगितले गेले, असे पाच प्रश्न निर्माण होतात.

තෙසං [Pg.4] විස්සජ්ජනා කෙන භාසිතන්ති භගවතා භාසිතං, න සාවකෙහි, න ඉසීහි, න දෙවතාහි. කත්ථාති බාරාණසියං ඉසිපතනෙ මිගදායෙ. කදාති ආයස්මන්තෙ යසෙ සද්ධිං සහායකෙහි අරහත්තං පත්තෙ එකසට්ඨියා අරහන්තෙසු බහුජනහිතාය ලොකෙ ධම්මදෙසනං කරොන්තෙසු. කස්මාති පබ්බජ්ජත්ථඤ්ච උපසම්පදත්ථඤ්ච. යථාහ –

त्यांचे उत्तर असे आहे: 'कोणी उपदेशिले?' – हे भगवंतांनी उपदेशिले आहे, श्रावकांनी नाही, ऋषींनी नाही, देवतेने नाही. 'कोठे?' – वाराणसीतील इसिपतन येथील मिगदाय येथे. 'केव्हा?' – जेव्हा आयुष्यमान यशाने आपल्या मित्रांसह अर्हतपद प्राप्त केले आणि जगात बहुजनांच्या हितासाठी धम्म उपदेश करणाऱ्या अर्हतांची संख्या एकसष्ट झाली, तेव्हा. 'का?' – प्रवज्जा आणि उपसंपदा देण्यासाठी. जसे की म्हटले आहे –

‘‘එවඤ්ච පන, භික්ඛවෙ, පබ්බාජෙතබ්බො උපසම්පාදෙතබ්බො. පඨමං කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදාපෙත්වා එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කාරාපෙත්වා භික්ඛූනං පාදෙ වන්දාපෙත්වා උක්කුටිකං නිසීදාපෙත්වා අඤ්ජලිං පග්ගණ්හාපෙත්වා ‘එවං වදෙහී’ති වත්තබ්බො ‘බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමි, ධම්මං සරණං ගච්ඡාමි, සඞ්ඝං සරණං ගච්ඡාමී’’’ති (මහාව. 34).

भिक्खूंनो, प्रवज्जा आणि उपसंपदा या प्रकारे दिली पाहिजे: प्रथम त्याचे केस व दाढी काढून, त्याला काषाय वस्त्रे परिधान करायला देऊन, एका खांद्यावर उत्तरासंग ठेवून, भिक्खूंच्या चरणांना वंदन करायला लावून, उकिडवे बसवून, हात जोडायला लावून, त्याला 'असे म्हणा' असे सांगावे: 'मी बुद्धाला शरण जातो, मी धम्माला शरण जातो, मी संघाला शरण जातो.'

කස්මා චිධාදිතො වුත්තන්ති ඉදඤ්ච නවඞ්ගං සත්ථුසාසනං තීහි පිටකෙහි සඞ්ගණ්හිත්වා වාචනාමග්ගං ආරොපෙන්තෙහි පුබ්බාචරියෙහි යස්මා ඉමිනා මග්ගෙන දෙවමනුස්සා උපාසකභාවෙන වා පබ්බජිතභාවෙන වා සාසනං ඔතරන්ති, තස්මා සාසනොතාරස්ස මග්ගභූතත්තා ඉධ ඛුද්දකපාඨෙ ආදිතො වුත්තන්ති ඤාතබ්බං.

येथे 'हे सुरुवातीलाच का सांगितले आहे?' या प्रश्नाचे उत्तर असे जाणावे: तीन पिटकांच्या द्वारे नऊ अंगांनी युक्त अशा शास्त्यांच्या शासनाला (बुद्धवचनाला) संग्रहित करून वाचनामार्गावर (पाठाच्या परंपरेवर) चढवणाऱ्या पूर्वाचार्यांनी, ज्याअर्थी देव आणि मनुष्य या मार्गाने (उदा. बुद्धं सरणं गच्छामि इत्यादी) उपासकभावाने किंवा प्रवज्जितभावाने (दीक्षित होऊन) शासनात प्रवेश करतात, त्याअर्थी शासनात प्रवेश करण्याचा हा मार्ग (पाया) असल्यामुळे, येथे खुद्दकपाठामध्ये हे सुरुवातीलाच सांगितले आहे, असे जाणावे।

කතං නිදානසොධනං.

प्रस्तावनेचे (निदानाचे) शोधन पूर्ण झाले।

1. සරණත්තයවණ්ණනා

१. त्रिशरण वर्णन

බුද්ධවිභාවනා

बुद्धविभावना (बुद्ध शब्दाचे स्पष्टीकरण)

ඉදානි යං වුත්තං ‘‘බුද්ධං සරණගමනං, ගමකඤ්ච විභාවයෙ’’ති, තත්ථ සබ්බධම්මෙසු අප්පටිහතඤාණනිමිත්තානුත්තරවිමොක්ඛාධිගමපරිභාවිතං ඛන්ධසන්තානමුපාදාය, පඤ්ඤත්තිතො සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපදට්ඨානං වා සච්චාභිසම්බොධිමුපාදාය පඤ්ඤත්තිතො සත්තවිසෙසො බුද්ධො. යථාහ –

आता, जे म्हटले आहे की—'बुद्ध, शरणगमन आणि शरण जाणाऱ्याचे स्पष्टीकरण करावे', त्या संदर्भात असा शब्दार्थ जाणावा: सर्व धर्मांमध्ये (गोष्टींमध्ये) अडथळा नसलेल्या सर्वज्ञता-ज्ञानाचा विषय असलेल्या, अनुत्तर विमोक्षाच्या (अर्हतफलाच्या) प्राप्तीने सुवासित अशा स्कंध-संतानाला (पंचस्कंध परंपरेला) ग्रहण करून प्रज्ञप्तीद्वारे (संज्ञेनुसार) 'बुद्ध' म्हटले जाते; किंवा सर्वज्ञता-ज्ञानाचे निकटचे कारण असलेल्या चार आर्यसत्यांच्या अभिसंबोधीला (साक्षात्काराला) ग्रहण करून प्रज्ञप्तीद्वारे प्राण्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या विशिष्ट पुरुषाला 'बुद्ध' म्हटले जाते. जसे की म्हटले आहे—

‘‘බුද්ධොති [Pg.5] යො සො භගවා සයම්භූ අනාචරියකො පුබ්බෙ අනනුස්සුතෙසු ධම්මෙසු සාමං සච්චානි අභිසම්බුජ්ඣි, තත්ථ ච සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො, බලෙසු ච වසීභාව’’න්ති (මහානි. 192; චූළනි. පාරායනත්ථුතිගාථානිද්දෙස 97; පටි. ම. 1.161).

“'बुद्ध' म्हणजे ते भगवान, जे स्वयंभू आहेत, ज्यांना कोणी गुरु नव्हता, ज्यांनी पूर्वी कधीही न ऐकलेल्या धर्मांमध्ये (सत्यांमध्ये) स्वतःच आर्यसत्यांचा अभिसंबोध (साक्षात्कार) केला, आणि त्यामध्ये सर्वज्ञता प्राप्त केली, आणि बलांवर (दशबलांवर) वशीभाव (पूर्ण नियंत्रण) प्राप्त केला।”

අයං තාව අත්ථතො බුද්ධවිභාවනා.

हे सर्वप्रथम अर्थाच्या दृष्टीने 'बुद्ध' शब्दाचे स्पष्टीकरण आहे।

බ්‍යඤ්ජනතො පන ‘‘බුජ්ඣිතාති බුද්ධො, බොධෙතාති බුද්ධො’’ති එවමාදිනා නයෙන වෙදිතබ්බො. වුත්තඤ්චෙතං –

व्यंजनाच्या (शब्दाच्या व्युत्पत्तीच्या) दृष्टीने तर—'जे जाणतात म्हणून बुद्ध, जे इतरांना जाणवून देतात (बोध करतात) म्हणून बुद्ध' इत्यादी पद्धतीने जाणावे. आणि हे म्हटलेच आहे—

‘‘බුද්ධොති කෙනට්ඨෙන බුද්ධො? බුජ්ඣිතා සච්චානීති බුද්ධො, බොධෙතා පජායාති බුද්ධො, සබ්බඤ්ඤුතාය බුද්ධො, සබ්බදස්සාවිතාය බුද්ධො, අනඤ්ඤනෙය්‍යතාය බුද්ධො, විකසිතාය බුද්ධො, ඛීණාසවසඞ්ඛාතෙන බුද්ධො, නිරුපක්කිලෙසසඞ්ඛාතෙන බුද්ධො, එකන්තවීතරාගොති බුද්ධො, එකන්තවීතදොසොති බුද්ධො, එකන්තවීතමොහොති බුද්ධො, එකන්තනික්කිලෙසොති බුද්ධො, එකායනමග්ගං ගතොති බුද්ධො, එකො අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධොති බුද්ධො, අබුද්ධිවිහතත්තා බුද්ධිපටිලාභා බුද්ධො. බුද්ධොති නෙතං නාමං මාතරා කතං, න පිතරා කතං, න භාතරා කතං, න භගිනියා කතං, න මිත්තාමච්චෙහි කතං, න ඤාතිසාලොහිතෙහි කතං, න සමණබ්‍රාහ්මණෙහි කතං, න දෙවතාහි කතං, විමොක්ඛන්තිකමෙතං බුද්ධානං භගවන්තානං බොධියා මූලෙ සහ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස පටිලාභා සච්ඡිකා පඤ්ඤත්ති යදිදං බුද්ධො’’ති (මහානි. 192; චූළනි. පාරායනත්ථුතිගාථානිද්දෙස 97; පටි. ම. 1.162).

“'बुद्ध' म्हणजे कोणत्या अर्थाने बुद्ध? (१) आर्यसत्यांचे आकलन केले (जाणले) म्हणून बुद्ध, (२) प्रजेला (प्राण्यांना) आर्यसत्यांचा बोध करून दिला म्हणून बुद्ध, (३) सर्वज्ञतेमुळे बुद्ध, (४) सर्वदर्शित्वामुळे बुद्ध, (५) अनन्यनेयत्वामुळे (इतरांच्या मार्गदर्शनाशिवाय स्वतःच जाणल्यामुळे) बुद्ध, (६) विकसित झाल्यामुळे (विविध गुणांनी प्रफुल्लित झाल्यामुळे) बुद्ध, (७) क्षीणासव (आसव नष्ट झालेले) असल्यामुळे बुद्ध, (८) निरुपक्किलेस (क्लेशरहित) असल्यामुळे बुद्ध, (९) एकांतवीतराग (पूर्णपणे रागरहित) असल्यामुळे बुद्ध, (१०) एकांतवीतदोषाने युक्त (पूर्णपणे द्वेषरहित) असल्यामुळे बुद्ध, (११) एकांतवीतमोहाने युक्त (पूर्णपणे मोहरहित) असल्यामुळे बुद्ध, (१२) एकांतनिष्क्लेश (पूर्णपणे क्लेशरहित) असल्यामुळे बुद्ध, (१३) एकायन मार्गाने (एकमेव कल्याणाच्या मार्गाने) गेले म्हणून बुद्ध, (१४) एकट्यानेच अनुत्तर सम्यक्संबोधीचा अभिसंबोध केला म्हणून बुद्ध, (१५) अज्ञानाचा नाश केल्यामुळे व बुद्धी (ज्ञान) प्राप्त केल्यामुळे बुद्ध. 'बुद्ध' हे नाव आईने ठेवलेले नाही, वडिलांनी ठेवलेले नाही, भावाने ठेवलेले नाही, बहिणीने ठेवलेले नाही, मित्र-अमात्यांनी ठेवलेले नाही, नातेवाईक-सगोत्रांनी ठेवलेले नाही, श्रमण-ब्राह्मणांनी ठेवलेले नाही, देवतेने ठेवलेले नाही. हे 'बुद्ध' नाव म्हणजे विमोक्षाच्या शेवटी (अर्हतफलाच्या प्राप्तीनंतर) बोधिवृक्षाच्या मुळाशी सर्वज्ञता-ज्ञानाच्या प्राप्तीसोबतच बुद्ध भगवंतांनी स्वतः साक्षात केलेली प्रज्ञप्ती (नाव) आहे।”

එත්ථ ච යථා ලොකෙ අවගන්තා අවගතොති වුච්චති, එවං බුජ්ඣිතා සච්චානීති බුද්ධො. යථා පණ්ණසොසා වාතා පණ්ණසුසාති වුච්චන්ති, එවං බොධෙතා පජායාති බුද්ධො. සබ්බඤ්ඤුතාය බුද්ධොති සබ්බධම්මබුජ්ඣනසමත්ථාය බුද්ධියා බුද්ධොති වුත්තං හොති. සබ්බදස්සාවිතාය බුද්ධොති සබ්බධම්මබොධනසමත්ථාය බුද්ධියා බුද්ධොති වුත්තං හොති. අනඤ්ඤනෙය්‍යතාය බුද්ධොති අඤ්ඤෙන අබොධිතො සයමෙව බුද්ධත්තා බුද්ධොති වුත්තං හොති. විකසිතාය බුද්ධොති නානාගුණවිකසනතො පදුමමිව විකසනට්ඨෙන බුද්ධොති වුත්තං හොති. ඛීණාසවසඞ්ඛාතෙන බුද්ධොති එවමාදීහි චිත්තසඞ්කොචකරධම්මපහානතො [Pg.6] නිද්දාක්ඛයවිබුද්ධො පුරිසො විය සබ්බකිලෙසනිද්දාක්ඛයවිබුද්ධත්තා බුද්ධොති වුත්තං හොති. එකායනමග්ගං ගතොති බුද්ධොති බුද්ධියත්ථානං ගමනත්ථපරියායතො යථා මග්ගං ගතොපි පුරිසො ගතොති වුච්චති, එවං එකායනමග්ගං ගතත්තාපි බුද්ධොති වුච්චතීති දස්සෙතුං වුත්තං. එකො අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධොති බුද්ධොති න පරෙහි බුද්ධත්තා බුද්ධො, කින්තු සයමෙව අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධත්තා බුද්ධොති වුත්තං හොති. අබුද්ධිවිහතත්තා බුද්ධිපටිලාභා බුද්ධොති බුද්ධි බුද්ධං බොධොති පරියායවචනමෙතං. තත්ථ යථා නීලරත්තගුණයොගතො ‘‘නීලො පටො, රත්තො පටො’’ති වුච්චති, එවං බුද්ධිගුණයොගතො බුද්ධොති ඤාපෙතුං වුත්තං හොති. තතො පරං බුද්ධොති නෙතං නාමන්ති එවමාදි අත්ථමනුගතා අයං පඤ්ඤත්තීති බොධනත්ථං වුත්තන්ති එවරූපෙන නයෙන සබ්බෙසං පදානං බුද්ධසද්දස්ස සාධනසමත්ථො අත්ථො වෙදිතබ්බො.

येथे, ज्याप्रमाणे लोकव्यवहारात गमन करणाऱ्याला (जाणाऱ्याला) 'गेलेला' (गत) म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे आर्यसत्यांचे आकलन करणाऱ्याला (जाणणाऱ्याला) 'बुद्ध' म्हटले जाते. ज्याप्रमाणे पानांना वाळवणारे वारे 'पर्णशुष' (पाने वाळवणारे) म्हटले जातात, त्याचप्रमाणे प्रजेला (प्राण्यांना) बोध करून देणाऱ्याला 'बुद्ध' म्हटले जाते. 'सर्वज्ञतेमुळे बुद्ध' म्हणजे सर्व धर्मांना (गोष्टींना) जाणण्यास समर्थ असलेल्या बुद्धीमुळे (ज्ञानामुळे) 'बुद्ध' म्हटले गेले आहे, असा अर्थ होतो. 'सर्वदर्शित्वामुळे बुद्ध' म्हणजे सर्व धर्मांचा बोध करून देण्यास समर्थ असलेल्या बुद्धीमुळे 'बुद्ध' म्हटले गेले आहे, असा अर्थ होतो. 'अनन्यनेयत्वामुळे बुद्ध' म्हणजे दुसऱ्या कोणाकडूनही बोध न करून घेता स्वतःच जाणल्यामुळे 'बुद्ध' म्हटले गेले आहे, असा अर्थ होतो. 'विकसित झाल्यामुळे बुद्ध' म्हणजे विविध गुणांच्या विकासामुळे कमळाप्रमाणे प्रफुल्लित होण्याच्या अर्थाने 'बुद्ध' म्हटले गेले आहे, असा अर्थ होतो. 'क्षीणासव असल्यामुळे बुद्ध' इत्यादी पदांद्वारे, मनाचा संकोच करणाऱ्या धर्मांचा (अज्ञानाचा) त्याग केल्यामुळे, झोप संपल्यावर जागृत झालेल्या मनुष्याप्रमाणे, सर्व क्लेशांची झोप संपल्यामुळे जागृत झाल्याच्या अर्थाने 'बुद्ध' म्हटले गेले आहे, असा अर्थ होतो. 'एकायन मार्गाने गेले म्हणून बुद्ध' या संदर्भात, 'बुद्ध' शब्दाच्या अर्थांमध्ये गमनाचा (जाण्याचा) अर्थ समाविष्ट असल्यामुळे, ज्याप्रमाणे मार्गाने गेलेल्या मनुष्याला 'गेलेला' (गत) म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे एकायन मार्गाने गेल्यामुळेही 'बुद्ध' म्हटले जाते, हे दर्शवण्यासाठी हे म्हटले आहे. 'एकट्यानेच अनुत्तर सम्यक्संबोधीचा अभिसंबोध केला म्हणून बुद्ध' म्हणजे इतरांनी बोध करून दिल्यामुळे ते बुद्ध नाहीत, तर स्वतःच अनुत्तर सम्यक्संबोधीचा अभिसंबोध केल्यामुळे 'बुद्ध' म्हटले गेले आहे, असा अर्थ होतो. 'अज्ञानाचा नाश केल्यामुळे व बुद्धी प्राप्त केल्यामुळे बुद्ध' या वाक्यात बुद्धी, बुद्ध आणि बोध हे समानार्थी शब्द (पर्यायवाचक शब्द) आहेत. तेथे ज्याप्रमाणे निळ्या किंवा तांबड्या गुणाच्या योगाने 'निळे वस्त्र, तांबडे वस्त्र' असे म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे बुद्धीच्या (ज्ञानाच्या) गुणाच्या योगाने 'बुद्ध' म्हटले जाते, हे दर्शवण्यासाठी हे म्हटले आहे. त्यानंतर, 'बुद्ध हे नाव आईने ठेवलेले नाही' इत्यादी विधानांद्वारे, हे नाव अर्थाला अनुसरून असलेली एक प्रज्ञप्ती (संज्ञा) आहे, हे समजण्यासाठी म्हटले आहे. अशा प्रकारे, सर्व पदांच्या संदर्भात 'बुद्ध' शब्दाचा सिद्ध होणारा परिपूर्ण अर्थ जाणावा।

අයං බ්‍යඤ්ජනතොපි බුද්ධවිභාවනා.

हे व्यंजनाच्या (शब्दाच्या व्युत्पत्तीच्या) दृष्टीनेही 'बुद्ध' शब्दाचे स्पष्टीकरण आहे।

සරණගමනගමකවිභාවනා

शरणगमन आणि शरण जाणाऱ्याचे स्पष्टीकरण

ඉදානි සරණගමනාදීසු හිංසතීති සරණං, සරණගතානං තෙනෙව සරණගමනෙන භයං සන්තාසං දුක්ඛං දුග්ගතිං පරික්කිලෙසං හිංසති විධමති නීහරති නිරොධෙතීති අත්ථො. අථ වා හිතෙ පවත්තනෙන අහිතා ච නිවත්තනෙන සත්තානං භයං හිංසතීති බුද්ධො, භවකන්තාරා උත්තරණෙන අස්සාසදානෙන ච ධම්මො, අප්පකානම්පි කාරානං විපුලඵලපටිලාභකරණෙන සඞ්ඝො. තස්මා ඉමිනාපි පරියායෙන තං රතනත්තයං සරණං. තප්පසාදතග්ගරුතාහි විහතවිද්ධංසිතකිලෙසො තප්පරායණතාකාරප්පවත්තො අපරප්පච්චයො වා චිත්තුප්පාදො සරණගමනං. තංසමඞ්ගී සත්තො තං සරණං ගච්ඡති, වුත්තප්පකාරෙන චිත්තුප්පාදෙන ‘‘එස මෙ සරණං, එස මෙ පරායණ’’න්ති එවමෙතං උපෙතීති අත්ථො. උපෙන්තො ච ‘‘එතෙ මයං, භන්තෙ, භගවන්තං සරණං ගච්ඡාම, ධම්මඤ්ච, උපාසකෙ නො භගවා ධාරෙතූ’’ති තපුස්සභල්ලිකාදයො [Pg.7] විය සමාදානෙන වා, ‘‘සත්ථා මෙ, භන්තෙ, භගවා, සාවකොහමස්මී’’ති (සං. නි. 2.154) මහාකස්සපාදයො විය සිස්සභාවූපගමනෙන වා, ‘‘එවං වුත්තෙ බ්‍රහ්මායු බ්‍රාහ්මණො උට්ඨායාසනා එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වා යෙන භගවා තෙනඤ්ජලිං පණාමෙත්වා තික්ඛත්තුං උදානං උදානෙසි ‘නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස. නමො තස්ස…පෙ… සම්මාසම්බුද්ධස්සා’’’ති (ම. නි. 2.388) බ්‍රහ්මායුආදයො විය තප්පොණත්තෙන වා, කම්මට්ඨානානුයොගිනො විය අත්තසන්නිය්‍යාතනෙන වා, අරියපුග්ගලා විය සරණගමනුපක්කිලෙසසමුච්ඡෙදෙන වාති අනෙකප්පකාරං විසයතො කිච්චතො ච උපෙති.

आता, 'शरणगमन' इत्यादी शब्दांमध्ये—'जे (दुःखाचा) नाश करते, ते शरण होय.' शरण गेलेल्यांना त्याच शरणगमनाने भय, संत्रास (घबराट), दुःख, दुर्गती आणि परिक्लेश नष्ट होतात, विध्वस्त होतात, दूर केले जातात आणि निरुद्ध केले जातात, असा अर्थ आहे. किंवा, प्राण्यांना हितामध्ये प्रवृत्त केल्याने आणि अहितापासून निवृत्त केल्याने जे प्राण्यांचे भय नष्ट करतात, म्हणून ते 'बुद्ध' होत. संसाररूपी अरण्यातून पार पाडल्याने आणि आश्वासन (दिलासा) दिल्यामुळे 'धम्म' (शरण आहे). अल्पशा सत्काराचेही विपुल फळात परिवर्तन करत असल्यामुळे 'संघ' (शरण आहे). म्हणून याही पर्यायाने ते रत्नत्रय 'शरण' आहे. त्या रत्नत्रयावरील प्रसन्नता (श्रद्धा) आणि आदर यामुळे ज्याचे क्लेश नष्ट आणि विध्वस्त झाले आहेत, त्या रत्नत्रयालाच परम आश्रय मानण्याच्या भावनेने प्रवृत्त झालेला आणि इतर कोणत्याही प्रत्ययावर अवलंबून नसलेला चित्तोत्पाद म्हणजे 'शरणगमन' होय. त्या चित्तोत्पादाने युक्त असलेला प्राणी त्या शरणाला जातो. वर सांगितलेल्या प्रकारच्या चित्तोत्पादाने 'हे माझे शरण आहे, हे माझे परायण (परम आश्रय) आहे' अशा प्रकारे या शरणाप्रत पोहोचतो, असा अर्थ आहे. आणि शरण जाणारा पुढील प्रकारे शरण जातो—'भंते, आम्ही भगवंतांना शरण जात आहोत आणि धम्मालाही शरण जात आहोत. भगवंतांनी आम्हाला उपासक म्हणून स्वीकारावे.' असे तपुस्स आणि भल्लिक इत्यादींप्रमाणे शरण स्वीकारण्याद्वारे (समादानाने) असो; 'भंते, भगवंत माझे शास्ता आहेत, मी त्यांचा श्रावक आहे' असे महाकस्सप इत्यादींप्रमाणे शिष्यत्व पत्करण्याद्वारे असो; 'असे म्हटले असता, ब्रह्मायू ब्राह्मणाने आसनावरून उठून, एका खांद्यावर उत्तरासंग करून, ज्या दिशेला भगवंत होते त्या दिशेला हात जोडून तीन वेळा हा उद्गार काढला: त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला नमस्कार असो...' असे ब्रह्मायू इत्यादींप्रमाणे त्यांच्याप्रत नम्र होण्याद्वारे असो; कर्मठ्ठानी (ध्यान साधना करणाऱ्या) भिक्खूंप्रमाणे आत्म-समर्पण करण्याद्वारे असो; किंवा आर्य पुद्गलांप्रमाणे शरणगमनाच्या उपक्लेशांचा समूळ उच्छेद करण्याद्वारे असो; अशा अनेक प्रकारे विषयाच्या आणि कार्याच्या दृष्टीने तो शरणाप्रत पोहोचतो.

අයං සරණගමනස්ස ගමකස්ස ච විභාවනා.

हे शरणगमन आणि शरण जाणाऱ्या व्यक्तीचे (गमकाचे) स्पष्टीकरण आहे.

භෙදාභෙදඵලදීපනා

शरणगमनाचा भेद (भंग), अभेद आणि फळ यांचे स्पष्टीकरण

ඉදානි ‘‘භෙදාභෙදං ඵලඤ්චාපි, ගමනීයඤ්ච දීපයෙ’’ති වුත්තානං භෙදාදීනං අයං දීපනා, එවං සරණගතස්ස පුග්ගලස්ස දුවිධො සරණගමනභෙදො – සාවජ්ජො ච අනවජ්ජො ච. අනවජ්ජො කාලකිරියාය, සාවජ්ජො අඤ්ඤසත්ථරි වුත්තප්පකාරප්පවත්තියා, තස්මිඤ්ච වුත්තප්පකාරවිපරීතප්පවත්තියා. සො දුවිධොපි පුථුජ්ජනානමෙව. බුද්ධගුණෙසු අඤ්ඤාණසංසයමිච්ඡාඤාණප්පවත්තියා අනාදරාදිප්පවත්තියා ච තෙසං සරණං සංකිලිට්ඨං හොති. අරියපුග්ගලා පන අභින්නසරණා චෙව අසංකිලිට්ඨසරණා ච හොන්ති. යථාහ ‘‘අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො, යං දිට්ඨිසම්පන්නො පුග්ගලො අඤ්ඤං සත්ථාරං උද්දිසෙය්‍යා’’ති (අ. නි. 1.276; ම. නි. 3.128; විභ. 809). පුථුජ්ජනා තු යාවදෙව සරණභෙදං න පාපුණන්ති, තාවදෙව අභින්නසරණා. සාවජ්ජොව නෙසං සරණභෙදො, සංකිලෙසො ච අනිට්ඨඵලදො හොති. අනවජ්ජො අවිපාකත්තා අඵලො, අභෙදො පන ඵලතො ඉට්ඨමෙව ඵලං දෙති.

आता, 'भेद, अभेद, फळ आणि शरण जाण्यायोग्य (गमनीय) यांचे स्पष्टीकरण करावे' या वचनानुसार भेद इत्यादींचे हे स्पष्टीकरण आहे. अशा प्रकारे, शरण गेलेल्या व्यक्तीच्या शरणगमनाचा भंग (भेद) दोन प्रकारचा असतो—सावद्य (दोषयुक्त) आणि अनवद्य (दोषरहित). अनवद्य भंग हा कालक्रिया (मृत्यू) झाल्याने होतो. सावद्य भंग हा इतर शास्त्यांच्या बाबतीत वर सांगितलेल्या प्रकारची प्रवृत्ती ठेवल्याने आणि त्या (रत्नत्रयांच्या) बाबतीत वर सांगितलेल्या प्रवृत्तीच्या विपरीत प्रवृत्ती ठेवल्याने होतो. हे दोन्ही प्रकारचे भंग केवळ पृथग्जनांचेच (सामान्य लोकांचेच) होतात. बुद्धगुणांविषयी अज्ञान, संशय, मिथ्याज्ञान आणि अनादर इत्यादी प्रवृत्तींमुळे त्यांचे शरणगमन संक्लिष्ट (मलीन) होते. परंतु, आर्य पुद्गल हे अभिन्नशरण (ज्यांचे शरणगमन कधीही भंग पावत नाही असे) आणि असंक्लिष्टशरण (ज्यांचे शरणगमन मलीन होत नाही असे) असतात. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे—'भिक्खूहो, हे अशक्य आहे, याला वाव नाही की दृष्टीसंपन्न (सोतापन्न) व्यक्तीने इतर कोणास आपले शास्ते म्हणून घोषित करावे.' परंतु पृथग्जन जोपर्यंत शरणभंगाप्रत पोहोचत नाहीत, तोपर्यंतच ते अभिन्नशरण असतात. त्यांचा शरणभंग हा सावद्यच असतो, आणि तो संक्लेशयुक्त व अनिष्ट फळ देणारा असतो. अनवद्य भंग हा विपाक (कर्मफळ) देणारा नसल्यामुळे निष्फळ असतो, परंतु अभेद (शरण न भंगणे) हा फळाच्या दृष्टीने इष्टच फळ देतो.

යථාහ –

जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे—

‘‘යෙකෙචි [Pg.8] බුද්ධං සරණං ගතාසෙ, න තෙ ගමිස්සන්ති අපායභූමිං;

පහාය මානුසං දෙහං, දෙවකායං පරිපූරෙස්සන්තී’’ති. (දී. නි. 2.332;

සං. නි. 1.37);

'जे कोणी बुद्धाला शरण गेले आहेत, ते अपायभूमीला (दुर्गतीला) जाणार नाहीत; मानवी देहाचा त्याग करून ते देवलोकाची शोभा वाढवतील (देवकाय परिपूर्ण करतील).'

තත්‍ර ච යෙ සරණගමනුපක්කිලෙසසමුච්ඡෙදෙන සරණං ගතා, තෙ අපායං න ගමිස්සන්ති. ඉතරෙ පන සරණගමනෙන න ගමිස්සන්තීති එවං ගාථාය අධිප්පායො වෙදිතබ්බො.

आणि त्या गाथेमध्ये, जे शरणगमनाच्या उपक्लेशांचा समूळ उच्छेद करून शरण गेले आहेत, ते अपायभूमीला जाणार नाहीत. इतर लोक केवळ शरणगमनानेच (अपायभूमीला) जाणार नाहीत, असा या गाथेचा अभिप्राय समजून घ्यावा.

අයං තාව භෙදාභෙදඵලදීපනා.

हे प्रथम भेद, अभेद आणि फळ यांचे स्पष्टीकरण झाले.

ගමනීයදීපනා

गमनीय (शरण जाण्यायोग्य) चे स्पष्टीकरण

ගමනීයදීපනායං චොදකො ආහ – ‘‘බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමී’’ති එත්ථ යො බුද්ධං සරණං ගච්ඡති, එස බුද්ධං වා ගච්ඡෙය්‍ය සරණං වා, උභයථාපි ච එකස්ස වචනං නිරත්ථකං. කස්මා? ගමනකිරියාය කම්මද්වයාභාවතො. න හෙත්ථ ‘‘අජං ගාමං නෙතී’’තිආදීසු විය ද්විකම්මකත්තං අක්ඛරචින්තකා ඉච්ඡන්ති.

गमनीयाच्या स्पष्टीकरणात आक्षेप घेणारा (चोदक) म्हणतो—'बुद्धं सरणं गच्छामि' (मी बुद्धाला शरण जातो) यामध्ये जो बुद्धाला शरण जातो, तो एकतर बुद्धाप्रत जाईल किंवा शरणाप्रत जाईल; दोन्ही प्रकारे एकाच क्रियेचे वचन निरर्थक ठरते. कशामुळे? कारण गमनक्रियेमध्ये दोन कर्मे असण्याचा अभाव आहे. व्याकरणकार येथे 'शेळीला गावात नेतो' इत्यादी वाक्यांप्रमाणे द्विकर्मकत्व स्वीकारत नाहीत.

‘‘ගච්ඡතෙව පුබ්බං දිසං, ගච්ඡති පච්ඡිමං දිස’’න්තිආදීසු (සං. නි. 1.159; 3.87) විය සාත්ථකමෙවාති චෙ? න, බුද්ධසරණානං සමානාධිකරණභාවස්සානධිප්පෙතතො. එතෙසඤ්හි සමානාධිකරණභාවෙ අධිප්පෙතෙ පටිහතචිත්තොපි බුද්ධං උපසඞ්කමන්තො බුද්ධං සරණං ගතො සියා. යඤ්හි තං බුද්ධොති විසෙසිතං සරණං, තමෙවෙස ගතොති. ‘‘එතං ඛො සරණං ඛෙමං, එතං සරණමුත්තම’’න්ති (ධ. ප. 192) වචනතො සමානාධිකරණත්තමෙවාති චෙ? න, තත්ථෙව තබ්භාවතො. තත්ථෙව හි ගාථාපදෙ එතං බුද්ධාදිරතනත්තයං සරණගතානං භයහරණත්තසඞ්ඛාතෙ සරණභාවෙ අබ්‍යභිචරණතො ‘‘ඛෙමමුත්තමඤ්ච සරණ’’න්ති අයං සමානාධිකරණභාවො අධිප්පෙතො, අඤ්ඤත්ථ තු ගමිසම්බන්ධෙ සති සරණගමනස්ස අප්පසිද්ධිතො අනධිප්පෙතොති අසාධකමෙතං. ‘‘එතං [Pg.9] සරණමාගම්ම, සබ්බදුක්ඛා පමුච්චතී’’ති එත්ථ ගමිසම්බන්ධෙපි සරණගමනපසිද්ධිතො සමානාධිකරණත්තමෙවාති චෙ? න පුබ්බෙ වුත්තදොසප්පසඞ්ගතො. තත්‍රාපි හි සමානාධිකරණභාවෙ සති එතං බුද්ධධම්මසඞ්ඝසරණං පටිහතචිත්තොපි ආගම්ම සබ්බදුක්ඛා පමුච්චෙය්‍යාති එවං පුබ්බෙ වුත්තදොසප්පසඞ්ගො එව සියා, න ච නො දොසෙන අත්ථි අත්ථොති අසාධකමෙතං. යථා ‘‘මමඤ්හි, ආනන්ද, කල්‍යාණමිත්තං ආගම්ම ජාතිධම්මා සත්තා ජාතියා පරිමුච්චන්තී’’ති (සං. නි. 1.129) එත්ථ භගවතො කල්‍යාණමිත්තස්ස ආනුභාවෙන පරිමුච්චමානා සත්තා ‘‘කල්‍යාණමිත්තං ආගම්ම පරිමුච්චන්තී’’ති වුත්තා. එවමිධාපි බුද්ධධම්මසඞ්ඝස්ස සරණස්සානුභාවෙන මුච්චමානො ‘‘එතං සරණමාගම්ම, සබ්බදුක්ඛා පමුච්චතී’’ති වුත්තොති එවමෙත්ථ අධිප්පායො වෙදිතබ්බො.

'जसे पूर्व दिशेला जातो, पश्चिम दिशेला जातो' इत्यादी वाक्यांप्रमाणे हे सार्थच आहे, असे म्हटले तर? नाही, कारण बुद्ध आणि शरण या शब्दांचे समानाधिकरणत्व (एकाच अर्थाचे वाचक असणे) येथे अभिप्रेत नाही. जर त्यांचे समानाधिकरणत्व अभिप्रेत मानले, तर बुद्धाविषयी द्वेषयुक्त चित्त असलेला मनुष्यही बुद्धाकडे जात असताना 'बुद्धाला शरण गेला' असे होईल. कारण जे 'बुद्ध' या विशेषणाने युक्त शरण आहे, तिथेच तो गेला आहे. 'हेच शरण क्षेमकारक आहे, हेच शरण उत्तम आहे' या वचनानुसार समानाधिकरणत्वच योग्य आहे, असे म्हटले तर? नाही, कारण केवळ त्याच गाथेत तशी स्थिती आहे. कारण त्याच गाथेच्या चरणात, शरण गेलेल्यांना भय हरण करणारे म्हणून बुद्ध इत्यादी रत्नत्रयांचे शरण असणे हे निश्चित असल्याने 'क्षेमकारक आणि उत्तम शरण' असा हा समानाधिकरण भाव अभिप्रेत आहे. परंतु इतर ठिकाणी गमु धातूशी संबंध असताना शरणगमनाची सिद्धी होत नसल्याने ते अभिप्रेत नाही, म्हणून हे सिद्ध होत नाही. 'या शरणाचा आश्रय घेऊन सर्व दुःखांतून मुक्त होतो' यामध्ये गमु धातूचा संबंध असतानाही शरणगमनाची सिद्धी होत असल्याने समानाधिकरणत्वच योग्य आहे, असे म्हटले तर? नाही, कारण पूर्वी सांगितलेला दोष उद्भवेल. कारण तिथेही समानाधिकरण भाव मानल्यास, बुद्धाविषयी द्वेषयुक्त चित्त असलेला मनुष्यही या बुद्ध-धम्म-संघ रूपी शरणाचा आश्रय घेऊन सर्व दुःखांतून मुक्त होईल, असा पूर्वी सांगितलेला दोषच उद्भवेल. आणि आम्हाला दोषाशी काही देणेघेणे नाही, म्हणून हे सिद्ध होत नाही. जसे की—'आनंदा, माझ्यासारख्या कल्याणमित्राचा आश्रय घेऊन जन्म घेण्याच्या स्वभावाचे प्राणी जन्मापासून मुक्त होतात' येथे भगवंतांच्या (कल्याणमित्राच्या) प्रभावाने मुक्त होणारे प्राणी 'कल्याणमित्राचा आश्रय घेऊन मुक्त होतात' असे म्हटले आहे. त्याचप्रमाणे येथेही बुद्ध, धम्म आणि संघ रूपी शरणाच्या प्रभावाने मुक्त होणाऱ्या प्राण्याला उद्देशून 'या शरणाचा आश्रय घेऊन सर्व दुःखांतून मुक्त होतो' असे म्हटले आहे, असा येथे अभिप्राय समजून घ्यावा.

එවං සබ්බථාපි න බුද්ධස්ස ගමනීයත්තං යුජ්ජති, න සරණස්ස, න උභයෙසං, ඉච්ඡිතබ්බඤ්ච ගච්ඡාමීති නිද්දිට්ඨස්ස ගමකස්ස ගමනීයං, තතො වත්තබ්බා එත්ථ යුත්තීති. වුච්චතෙ –

अशा प्रकारे सर्वथा बुद्धाचे गमनीयत्व (शरण जाण्यायोग्य असणे) योग्य ठरत नाही, शरणाचेही नाही आणि दोघांचेही नाही. परंतु 'गच्छामि' (मी जातो) असे म्हणणाऱ्या कर्त्याचे जे गमनीय (ध्येय) आहे, ते स्वीकारणे आवश्यक आहे, म्हणून याविषयी योग्य युक्ती सांगितली पाहिजे. ती सांगितली जात आहे—

බුද්ධොයෙවෙත්ථ ගමනීයො, ගමනාකාරදස්සනත්ථං තු තං සරණවචනං, බුද්ධං සරණන්ති ගච්ඡාමි. එස මෙ සරණං, එස මෙ පරායණං, අඝස්ස, තාතා, හිතස්ස ච විධාතාති ඉමිනා අධිප්පායෙන එතං ගච්ඡාමි භජාමි සෙවාමි පයිරුපාසාමි, එවං වා ජානාමි බුජ්ඣාමීති. යෙසඤ්හි ධාතූනං ගතිඅත්ථො බුද්ධිපි තෙසං අත්ථොති. ඉති-සද්දස්ස අප්පයොගා අයුත්තමිති චෙ? තං න. තත්ථ සියා – යදි චෙත්ථ එවමත්ථො භවෙය්‍ය, තතො ‘‘අනිච්චං රූපං අනිච්චං රූපන්ති යථාභූතං පජානාතී’’ති එවමාදීසු (සං. නි. 3.55, 85) විය ඉති-සද්දො පයුත්තො සියා, න ච පයුත්තො, තස්මා අයුත්තමෙතන්ති. තඤ්ච න, කස්මා? තදත්ථසම්භවා. ‘‘යො ච බුද්ධඤ්ච ධම්මඤ්ච සඞ්ඝඤ්ච සරණං ගතො’’ති එවමාදීසු (ධ. ප. 190) විය ඉධාපි ඉති-සද්දස්ස අත්ථො සම්භවති, න ච විජ්ජමානත්ථසම්භවා ඉති-සද්දා සබ්බත්ථ පයුජ්ජන්ති, අප්පයුත්තස්සාපෙත්ථ පයුත්තස්ස විය ඉති-සද්දස්ස අත්ථො විඤ්ඤාතබ්බො අඤ්ඤෙසු ච එවංජාතිකෙසු, තස්මා අදොසො එව සොති. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, තීහි සරණගමනෙහි පබ්බජ්ජ’’න්තිආදීසු (මහාව. 34) සරණස්සෙව ගමනීයතො යං වුත්තං ‘‘ගමනාකාරදස්සනත්ථං තු සරණවචන’’න්ති, තං න යුත්තමිති චෙ. තං [Pg.10] නායුත්තං. කස්මා? තදත්ථසම්භවා එව. තත්‍රාපි හි තස්ස අත්ථො සම්භවති, යතො පුබ්බසදිසමෙව අප්පයුත්තොපි පයුත්තො විය වෙදිතබ්බො. ඉතරථා හි පුබ්බෙ වුත්තදොසප්පසඞ්ගො එව සියා, තස්මා යථානුසිට්ඨමෙව ගහෙතබ්බං.

या (बुद्धं सरणं गच्छामि या) वाक्यात भगवान बुद्धच शरण जाण्यायोग्य (आश्रय घेण्यायोग्य) म्हटले जातात. परंतु शरण जाण्याचा प्रकार दर्शवण्यासाठी 'शरण' हा शब्द वापरला आहे. 'मी बुद्धाला शरण जातो' याचा अर्थ असा की, 'हेच माझे शरण आहेत, हेच माझे परम आश्रय आहेत, ते दुःखाचा नाश करणारे आणि कल्याणाचे विधान करणारे आहेत' या अभिप्रायाने मी त्यांना शरण जातो, भजतो, सेवा करतो, त्यांची उपासना करतो किंवा अशा प्रकारे मी त्यांना जाणतो, समजतो. कारण ज्या धातूंचा अर्थ 'गती' (जाणे) असा आहे, त्यांचा अर्थ 'बुद्धी' (जाणणे) असाही होतो. जर कोणी असे म्हटले की, 'इति' (iti) या शब्दाचा प्रयोग न केल्यामुळे हे अयोग्य आहे? तर ते तसे नाही. त्यावर आक्षेप घेणारा असे म्हणू शकतो – जर येथे असा अर्थ असेल, तर 'अनित्य रूप हे अनित्य रूप आहे, असे यथाभूत जाणतो' इत्यादी वाक्यांप्रमाणे येथेही 'इति' शब्दाचा प्रयोग व्हायला हवा होता, परंतु तो केलेला नाही; म्हणून हे अयोग्य आहे. परंतु ते अयोग्य नाही. का? कारण त्याचा अर्थ येथे संभवतो. 'जो बुद्ध, धम्म आणि संघाला शरण गेला आहे' इत्यादी गाथांप्रमाणे येथेही 'इति' शब्दाचा अर्थ संभवतो. आणि अर्थ संभवत असला तरी सर्वच ठिकाणी 'इति' शब्दाचा प्रत्यक्ष प्रयोग केला जात नाही. येथे 'इति' शब्दाचा प्रयोग केलेला नसला तरी, तो केल्यासारखाच त्याचा अर्थ समजला पाहिजे. इतरही अशाच प्रकारच्या वाक्यांमध्ये हे लागू होते, म्हणून यात कोणताही दोष नाही. 'भिक्खूंनो, मी तीन शरणागमनांद्वारे प्रव्रज्येची अनुमती देतो' इत्यादी सूत्रांमध्ये केवळ शरणाचेच गमन (शरण जाणे) होत असल्यामुळे, 'शरण जाण्याचा प्रकार दर्शवण्यासाठी शरण हा शब्द वापरला आहे' असे जे म्हटले आहे, ते अयोग्य आहे असे जर कोणी म्हटले, तर ते अयोग्य नाही. का? कारण त्याचा अर्थ तेथेही संभवतोच. कारण तेथेही त्याचा अर्थ संभवतो, त्यामुळे पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच 'इति' शब्दाचा प्रयोग केलेला नसला तरी तो केल्यासारखाच समजला पाहिजे. अन्यथा, पूर्वी सांगितलेला दोष निर्माण होईल. म्हणून जसा उपदेश (निर्णय) केला आहे, तसाच तो स्वीकारला पाहिजे.

අයං ගමනීයදීපනා.

हे 'गमनीय' (शरण जाण्यायोग्य) या शब्दाचे स्पष्टीकरण आहे.

ධම්මසඞ්ඝසරණවිභාවනා

धम्म आणि संघ या शरणांचे स्पष्टीकरण

ඉදානි යං වුත්තං ‘‘ධම්මං සරණමිච්චාදි, ද්වයෙපෙස නයො මතො’’ති එත්ථ වුච්චතෙ – ය්වායං ‘‘බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමී’’ති එත්ථ අත්ථවණ්ණනානයො වුත්තො, ‘‘ධම්මං සරණං ගච්ඡාමි, සඞ්ඝං සරණං ගච්ඡාමී’’ති එතස්මිම්පි පදද්වයෙ එසොව වෙදිතබ්බො. තත්‍රාපි හි ධම්මසඞ්ඝානං අත්ථතො බ්‍යඤ්ජනතො ච විභාවනමත්තමෙව අසදිසං, සෙසං වුත්තසදිසමෙව. යතො යදෙවෙත්ථ අසදිසං, තං වුච්චතෙ – මග්ගඵලනිබ්බානානි ධම්මොති එකෙ. භාවිතමග්ගානං සච්ඡිකතනිබ්බානානඤ්ච අපායෙසු අපතනභාවෙන ධාරණතො පරමස්සාසවිධානතො ච මග්ගවිරාගා එව ඉමස්මිං අත්ථෙ ධම්මොති අම්හාකං ඛන්ති, අග්ගප්පසාදසුත්තඤ්චෙව සාධකං. වුත්තඤ්චෙත්ථ ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, ධම්මා සඞ්ඛතා, අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’ති එවමාදි (අ. නි. 4.34; ඉතිවු. 90).

आता, 'धम्मं सरणं... इत्यादी दोन्हीमध्ये हाच नियम मानला आहे' असे जे म्हटले आहे, त्याविषयी सांगतो – 'बुद्धं सरणं गच्छामि' यामध्ये अर्थ स्पष्ट करण्याची जी पद्धत सांगितली आहे, तीच पद्धत 'धम्मं सरणं गच्छामि, संघं सरणं गच्छामि' या दोन्ही पदांच्या बाबतीतही समजली पाहिजे. कारण तेथेही धम्म आणि संघ यांचे अर्थ व व्यंजनांच्या (शब्दांच्या) दृष्टीने केवळ स्पष्टीकरणच वेगळे आहे, उर्वरित सर्व पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहे. त्यामुळे येथे जे काही वेगळे आहे, ते सांगितले जात आहे – काही आचार्यांच्या मते, मार्ग, फल आणि निर्वाण म्हणजे 'धम्म' होय. ज्यांनी मार्गाची साधना केली आहे आणि निर्वाणाचा साक्षात्कार केला आहे, त्यांना अपाय (दुर्गती) मध्ये पडण्यापासून वाचवून धारण करत असल्यामुळे आणि परम शांती प्रदान करत असल्यामुळे, या अर्थाने 'मार्ग आणि विराग' (रागविरहित अवस्था) हाच धम्म आहे, हे आमचे मत आहे; आणि 'अग्गप्पसाद सुत्त' हेच याचे प्रमाण आहे. याविषयी असे म्हटले आहे – 'भिक्खूंनो, जेवढे काही संस्कृत (उत्पन्न झालेले) धम्म आहेत, त्या सर्वांमध्ये आर्य अष्टांगिक मार्ग हा सर्वश्रेष्ठ सांगितला आहे' इत्यादी.

චතුබ්බිධඅරියමග්ගසමඞ්ගීනං චතුසාමඤ්ඤඵලසමධිවාසිතඛන්ධසන්තානානඤ්ච පුග්ගලානං සමූහො දිට්ඨිසීලසඞ්ඝාතෙන සංහතත්තා සඞ්ඝො. වුත්තඤ්චෙතං භගවතා –

चार प्रकारच्या आर्य मार्गांनी युक्त असलेल्या आणि चार प्रकारच्या श्रामण्यफलांच्या समाधीने सुवासित चित्तसंतती असलेल्या पुद्गलांचा (व्यक्तींचा) समूह, जो सम्यक दृष्टी आणि शील यांच्या ऐक्याने संघटित झालेला आहे, त्याला 'संघ' म्हणतात. भगवंतांनी याविषयी असे म्हटले आहे –

‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, ආනන්ද, යෙ වො මයා ධම්මා අභිඤ්ඤා දෙසිතා, සෙය්‍යථිදං, චත්තාරො සතිපට්ඨානා, චත්තාරො සම්මප්පධානා, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා, පඤ්චින්ද්‍රියානි, පඤ්ච බලානි, සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා, අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො, පස්සසි නො ත්වං, ආනන්ද, ඉමෙසු ධම්මෙසු ද්වෙපි භික්ඛූ නානාවාදෙ’’ති (ම. නි. 3.43).

“आनंदा, तुला काय वाटते? मी तुम्हाला जे धम्म विशेष ज्ञानाने (अभिज्ञेने) उपदेशिले आहेत, जसे की – चार स्मृतिप्रस्थान, चार सम्यक प्रधान, चार ऋद्धिपाद, पाच इंद्रिये, पाच बले, सात बोध्यंग आणि आर्य अष्टांगिक मार्ग; हे आनंदा, या धम्मांच्या बाबतीत दोन भिक्खूंमध्येही काही मतभेद असल्याचे तुला दिसते का?”

අයඤ්හි පරමත්ථසඞ්ඝො සරණන්ති ගමනීයො. සුත්තෙ ච ‘‘ආහුනෙය්‍යො පාහුනෙය්‍යො දක්ඛිණෙය්‍යො අඤ්ජලිකරණීයො අනුත්තරං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං ලොකස්සා’’ති [Pg.11] (ඉතිවු. 90; අ. නි. 4.34, 181) වුත්තො. එතං පන සරණං ගතස්ස අඤ්ඤස්මිම්පි භික්ඛුසඞ්ඝෙ වා භික්ඛුනිසඞ්ඝෙ වා බුද්ධප්පමුඛෙ වා සඞ්ඝෙ සම්මුතිසඞ්ඝෙ වා චතුවග්ගාදිභෙදෙ එකපුග්ගලෙපි වා භගවන්තං උද්දිස්ස පබ්බජිතෙ වන්දනාදිකිරියාය සරණගමනං නෙව භිජ්ජති න සංකිලිස්සති, අයමෙත්ථ විසෙසො. වුත්තාවසෙසන්තු ඉමස්ස දුතියස්ස ච සරණගමනස්ස භෙදාභෙදාදිවිධානං පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. අයං තාව ‘‘ධම්මං සරණමිච්චාදි, ද්වයෙපෙස නයො මතො’’ති එතස්ස වණ්ණනා.

कारण हा 'परमार्थ संघ'च शरण जाण्यायोग्य आहे. आणि सूत्रांमध्ये 'तो आहुनेय, पाहुनेय, दक्खिणेय, अंजलिकरणीय आणि जगाचे सर्वश्रेष्ठ पुण्यक्षेत्र आहे' असे म्हटले आहे. परंतु या संघाला शरण गेलेल्या व्यक्तीचे, इतर भिक्खू संघात किंवा भिक्खुणी संघात, बुद्धांच्या प्रमुखतेखालील संघात किंवा संमुती संघात (पारंपारिक संघात), चार भिक्खूंच्या समूहादी भेदांमध्ये किंवा भगवंतांच्या उद्देशाने प्रव्रजित झालेल्या एका पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) ठिकाणी वंदनादी क्रिया केल्याने शरणागमन खंडित होत नाही आणि मलीनही होत नाही; हा यातील विशेष फरक आहे. उर्वरित सर्व गोष्टी आणि या दुसऱ्या शरणागमनाचे खंडित होणे किंवा न होणे इत्यादींचे नियम पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावेत. हे 'धम्मं सरणं... इत्यादी दोन्हीमध्ये हाच नियम मानला आहे' याचे स्पष्टीकरण आहे.

අනුපුබ්බවවත්ථානකාරණනිද්දෙසො

अनुक्रम निश्चितीच्या कारणांचे स्पष्टीकरण

ඉදානි අනුපුබ්බවවත්ථානෙ, කාරණඤ්ච විනිද්දිසෙති එත්ථ එතෙසු ච තීසු සරණවචනෙසු සබ්බසත්තානං අග්ගොති කත්වා පඨමං බුද්ධො, තප්පභවතො තදුපදෙසිතතො ච අනන්තරං ධම්මො, තස්ස ධම්මස්ස ආධාරකතො තදාසෙවනතො ච අන්තෙ සඞ්ඝො. සබ්බසත්තානං වා හිතෙ නියොජකොති කත්වා පඨමං බුද්ධො, තප්පභවතො සබ්බසත්තහිතත්තා අනන්තරං ධම්මො, හිතාධිගමාය පටිපන්නො අධිගතහිතො චාති කත්වා අන්තෙ සඞ්ඝො සරණභාවෙන වවත්ථපෙත්වා පකාසිතොති එවං අනුපුබ්බවවත්ථානෙ කාරණඤ්ච විනිද්දිසෙ.

आता, 'अनुक्रमाने निश्चित करणे आणि त्याचे कारण स्पष्ट करणे' याविषयी सांगतो – या तिन्ही शरण-वचनांमध्ये, सर्व प्राण्यांमध्ये सर्वश्रेष्ठ असल्यामुळे सर्वप्रथम 'बुद्ध' सांगितले आहेत; त्यांच्यापासूनच उत्पन्न झाल्यामुळे आणि त्यांनीच उपदेशिल्यामुळे त्यानंतर 'धम्म' सांगितला आहे; आणि त्या धम्माचे आधार असल्यामुळे व त्याचे वारंवार सेवन (आचरण) करत असल्यामुळे शेवटी 'संघ' सांगितला आहे. किंवा सर्व प्राण्यांना कल्याणाच्या मार्गावर लावणारे असल्यामुळे सर्वप्रथम 'बुद्ध' सांगितले आहेत; त्यांच्यापासूनच उत्पन्न झाल्यामुळे आणि सर्व प्राण्यांच्या कल्याणासाठी असल्यामुळे त्यानंतर 'धम्म' सांगितला आहे; आणि कल्याणाच्या प्राप्तीसाठी प्रयत्नशील असलेले आणि कल्याण प्राप्त केलेले असल्यामुळे शेवटी 'संघ' हा शरण म्हणून निश्चित करून प्रकाशित केला आहे. अशा प्रकारे अनुक्रमाने निश्चित करण्याचे कारण स्पष्ट करावे.

උපමාපකාසනා

उपमांचे प्रकटीकरण

ඉදානි යම්පි වුත්තං ‘‘සරණත්තයමෙතඤ්ච, උපමාහි පකාසයෙ’’ති, තම්පි වුච්චතෙ – එත්ථ පන පුණ්ණචන්දො විය බුද්ධො, චන්දකිරණනිකරො විය තෙන දෙසිතො ධම්මො, පුණ්ණචන්දකිරණසමුප්පාදිතපීණිතො ලොකො විය සඞ්ඝො. බාලසූරියො විය බුද්ධො, තස්ස රස්මිජාලමිව වුත්තප්පකාරො ධම්මො, තෙන විහතන්ධකාරො ලොකො විය සඞ්ඝො. වනදාහකපුරිසො විය බුද්ධො, වනදහනග්ගි විය කිලෙසවනදහනො ධම්මො, දඩ්ඪවනත්තා ඛෙත්තභූතො විය භූමිභාගො දඩ්ඪකිලෙසත්තා පුඤ්ඤක්ඛෙත්තභූතො සඞ්ඝො. මහාමෙඝො විය බුද්ධො, සලිලවුට්ඨි විය ධම්මො, වුට්ඨිනිපාතූපසමිතරෙණු විය ජනපදො උපසමිතකිලෙසරෙණු සඞ්ඝො. සුසාරථි [Pg.12] විය බුද්ධො, අස්සාජානීයවිනයූපායො විය ධම්මො, සුවිනීතස්සාජානීයසමූහො විය සඞ්ඝො. සබ්බදිට්ඨිසල්ලුද්ධරණතො සල්ලකත්තො විය බුද්ධො, සල්ලුද්ධරණූපායො විය ධම්මො, සමුද්ධටසල්ලො විය ජනො සමුද්ධටදිට්ඨිසල්ලො සඞ්ඝො. මොහපටලසමුප්පාටනතො වා සාලාකියො විය බුද්ධො, පටලසමුප්පාටනුපායො විය ධම්මො, සමුප්පාටිතපටලො විප්පසන්නලොචනො විය ජනො සමුප්පාටිතමොහපටලො විප්පසන්නඤාණලොචනො සඞ්ඝො. සානුසයකිලෙසබ්‍යාධිහරණසමත්ථතාය වා කුසලො වෙජ්ජො විය බුද්ධො, සම්මා පයුත්තභෙසජ්ජමිව ධම්මො, භෙසජ්ජපයොගෙන සමුපසන්තබ්‍යාධි විය ජනසමුදායො සමුපසන්තකිලෙසබ්‍යාධානුසයො සඞ්ඝො.

आता, जे म्हटले गेले आहे की 'या त्रिरत्नाला उपमांद्वारे प्रकाशित करावे', ते देखील सांगितले जात आहे - येथे पूर्ण चंद्राप्रमाणे बुद्ध आहेत, चंद्रकिरणांच्या समूहाप्रमाणे त्यांनी उपदेशिलेला धम्म आहे, आणि पूर्ण चंद्रकिरणांमुळे उत्पन्न झालेल्या आनंदाने तृप्त झालेल्या लोकांप्रमाणे संघ आहे. बालसूर्याप्रमाणे बुद्ध आहेत, त्याच्या किरणजालाप्रमाणे पूर्वोक्त धम्म आहे, आणि त्याच्यामुळे अंधकार नष्ट झालेल्या लोकांप्रमाणे संघ आहे. वणवा पेटवणाऱ्या माणसाप्रमाणे बुद्ध आहेत, वणव्याच्या अग्नीप्रमाणे क्लेशांच्या वनाला जाळणारा धम्म आहे, आणि वणवा जळाल्यामुळे शेतजमीन बनलेल्या भूभागाप्रमाणे, क्लेश जळून गेल्यामुळे पुण्यक्षेत्र बनलेला संघ आहे. महामेघाप्रमाणे बुद्ध आहेत, पावसाच्या धारेप्रमाणे धम्म आहे, आणि पावसाच्या वर्षावाने ज्याची धूळ शांत झाली आहे अशा जनपदाप्रमाणे, क्लेशांची धूळ शांत झालेला संघ आहे. उत्कृष्ट सारथ्याप्रमाणे बुद्ध आहेत, उत्तम घोड्यांना (आजानेय घोड्यांना) वश करण्याच्या उपायाप्रमाणे धम्म आहे, आणि चांगल्या प्रकारे प्रशिक्षित केलेल्या उत्तम घोड्यांच्या समूहाप्रमाणे संघ आहे. सर्व मिथ्या दृष्टीरूपी शल्य उपटून काढणारे असल्यामुळे शल्यचिकित्सकाप्रमाणे बुद्ध आहेत, शल्य उपटून काढण्याच्या उपायाप्रमाणे धम्म आहे, आणि ज्याचे शल्य उपटून काढले आहे अशा माणसाप्रमाणे, दृष्टीरूपी शल्य उपटून काढलेला संघ आहे. किंवा, मोहरूपी पडदा दूर करणाऱ्या नेत्रवैद्याप्रमाणे बुद्ध आहेत, पडदा दूर करण्याच्या उपायाप्रमाणे धम्म आहे, आणि ज्याचा पडदा दूर झाला आहे व डोळे स्वच्छ झाले आहेत अशा माणसाप्रमाणे, मोहरूपी पडदा दूर झालेला व ज्ञानरूपी नेत्र स्वच्छ झालेला संघ आहे. किंवा, अनुसयांसह क्लेशांच्या रोगाचे निवारण करण्यास समर्थ असल्यामुळे कुशल वैद्याप्रमाणे बुद्ध आहेत, योग्य प्रकारे योजलेल्या औषधाप्रमाणे धम्म आहे, आणि औषधाच्या उपयोगाने ज्यांचा रोग पूर्णपणे शांत झाला आहे अशा लोकांच्या समूहाप्रमाणे, क्लेशांचे रोग व अनुसय पूर्णपणे शांत झालेला संघ आहे.

අථ වා සුදෙසකො විය බුද්ධො, සුමග්ගො විය ඛෙමන්තභූමි විය ච ධම්මො, මග්ගප්පටිපන්නො ඛෙමන්තභූමිප්පත්තො විය සඞ්ඝො. සුනාවිකො විය බුද්ධො, නාවා විය ධම්මො, පාරප්පත්තො සම්පත්තිකො විය ජනො සඞ්ඝො. හිමවා විය බුද්ධො, තප්පභවොසධමිව ධම්මො, ඔසධූපභොගෙන නිරාමයො විය ජනො සඞ්ඝො. ධනදො විය බුද්ධො, ධනං විය ධම්මො, යථාධිප්පායං ලද්ධධනො විය ජනො සම්මාලද්ධඅරියධනො සඞ්ඝො. නිධිදස්සනකො විය බුද්ධො, නිධි විය ධම්මො, නිධිප්පත්තො විය ජනො සඞ්ඝො.

किंवा, चांगल्या मार्गदर्शकाप्रमाणे बुद्ध आहेत, चांगल्या मार्गाप्रमाणे आणि सुरक्षित भूमीप्रमाणे धम्म आहे, आणि मार्गावर चालून सुरक्षित भूमीवर पोहोचलेल्या प्रवाशाप्रमाणे संघ आहे. उत्कृष्ट नावाड्याप्रमाणे बुद्ध आहेत, नौकेप्रमाणे धम्म आहे, आणि पलीकडच्या तीरावर पोहोचून कल्याण प्राप्त झालेल्या माणसाप्रमाणे संघ आहे. हिमालय पर्वताप्रमाणे बुद्ध आहेत, त्या पर्वतापासून उत्पन्न झालेल्या औषधाप्रमाणे धम्म आहे, आणि औषधाच्या सेवनाने निरोगी झालेल्या माणसाप्रमाणे संघ आहे. धन देणाऱ्या दात्याप्रमाणे बुद्ध आहेत, धनाप्रमाणे धम्म आहे, आणि इच्छेनुसार धन प्राप्त झालेल्या माणसाप्रमाणे, योग्य प्रकारे आर्यधन प्राप्त केलेला संघ आहे. गुप्त धन दाखवणाऱ्या माणसाप्रमाणे बुद्ध आहेत, गुप्त धनाप्रमाणे धम्म आहे, आणि गुप्त धन प्राप्त झालेल्या माणसाप्रमाणे संघ आहे.

අපිච අභයදො විය වීරපුරිසො බුද්ධො, අභයමිව ධම්මො, සම්පත්තාභයො විය ජනො අච්චන්තසබ්බභයො සඞ්ඝො. අස්සාසකො විය බුද්ධො, අස්සාසො විය ධම්මො, අස්සත්ථජනො විය සඞ්ඝො. සුමිත්තො විය බුද්ධො, හිතූපදෙසො විය ධම්මො, හිතූපයොගෙන පත්තසදත්ථො විය ජනො සඞ්ඝො. ධනාකරො විය බුද්ධො, ධනසාරො විය ධම්මො, ධනසාරූපභොගො විය ජනො සඞ්ඝො. රාජකුමාරන්හාපකො විය බුද්ධො, සීසන්හානසලිලං විය ධම්මො, සුන්හාතරාජකුමාරවග්ගො විය සද්ධම්මසලිලසුන්හාතො සඞ්ඝො. අලඞ්කාරකාරකො විය බුද්ධො, අලඞ්කාරො විය ධම්මො, අලඞ්කතරාජපුත්තගණො විය සද්ධම්මාලඞ්කතො සඞ්ඝො. චන්දනරුක්ඛො විය බුද්ධො, තප්පභවගන්ධො විය ධම්මො, චන්දනුපභොගෙන සන්තපරිළාහො විය ජනො සද්ධම්මූපභොගෙන සන්තපරිළාහො සඞ්ඝො. දායජ්ජසම්පදානකො විය පිතා බුද්ධො, දායජ්ජං විය ධම්මො, දායජ්ජහරො පුත්තවග්ගො විය සද්ධම්මදායජ්ජහරො සඞ්ඝො. විකසිතපදුමං [Pg.13] විය බුද්ධො, තප්පභවමධු විය ධම්මො, තදුපභොගීභමරගණො විය සඞ්ඝො. එවං සරණත්තයමෙතඤ්ච, උපමාහි පකාසයෙ.

शिवाय, अभय देणाऱ्या वीर पुरुषाप्रमाणे बुद्ध आहेत, अभयाप्रमाणे धम्म आहे, आणि अभय प्राप्त होऊन शांत झालेल्या माणसाप्रमाणे, अत्यंत सुरक्षित (सर्व भयापासून मुक्त) झालेला संघ आहे. आश्वासन देणाऱ्या माणसाप्रमाणे बुद्ध आहेत, आश्वासनाप्रमाणे धम्म आहे, आणि दिलासा मिळालेल्या लोकांप्रमाणे संघ आहे. सच्च्या मित्राप्रमाणे बुद्ध आहेत, हितेच्छू उपदेशाप्रमाणे धम्म आहे, आणि हिताच्या आचरणाने आपले कल्याण साधलेल्या लोकांप्रमाणे संघ आहे. धनाच्या खाणीप्रमाणे बुद्ध आहेत, धनाच्या साराप्रमाणे धम्म आहे, आणि धनाच्या साराचा उपभोग घेणाऱ्या माणसाप्रमाणे संघ आहे. राजकुमारला स्नान घालणाऱ्या सेवकाप्रमाणे बुद्ध आहेत, डोके धुण्याच्या पाण्याप्रमाणे धम्म आहे, आणि चांगल्या प्रकारे स्नान केलेल्या राजकुमारांच्या समूहाप्रमाणे, सद्धम्मरूपी पाण्याने स्नान केलेला संघ आहे. अलंकार घालणाऱ्या कारागिराप्रमाणे बुद्ध आहेत, अलंकाराप्रमाणे धम्म आहे, आणि अलंकारांनी नटलेल्या राजपुत्रांच्या समूहाप्रमाणे, सद्धम्मरूपी अलंकारांनी विभूषित झालेला संघ आहे. चंदनाच्या वृक्षाप्रमाणे बुद्ध आहेत, त्यापासून उत्पन्न होणाऱ्या सुवासाप्रमाणे धम्म आहे, आणि चंदनाच्या वापराने ज्यांचा दाह शांत झाला आहे अशा लोकांप्रमाणे, सद्धम्माच्या सेवनाने क्लेशांचा दाह शांत झालेला संघ आहे. धम्मरूपी वारसा देणाऱ्या पित्याप्रमाणे बुद्ध आहेत, वारशाप्रमाणे धम्म आहे, आणि वारसा मिळवणाऱ्या पुत्रांच्या समूहाप्रमाणे, सद्धम्मरूपी वारसा मिळवलेला संघ आहे. उमलेल्या कमळाप्रमाणे बुद्ध आहेत, त्यापासून उत्पन्न झालेल्या मधाप्रमाणे धम्म आहे, आणि त्या मधाचा आस्वाद घेणाऱ्या भुंग्यांच्या समूहाप्रमाणे संघ आहे. अशा प्रकारे, या त्रिरत्नाला उपमांद्वारे प्रकाशित करावे.

එත්තාවතා ච යා පුබ්බෙ ‘‘කෙන කත්ථ කදා කස්මා, භාසිතං සරණත්තය’’න්තිආදීහි චතූහි ගාථාහි අත්ථවණ්ණනාය මාතිකා නික්ඛිත්තා, සා අත්ථතො පකාසිතා හොතීති.

येथपर्यंत, पूर्वी 'कोणी, कोठे, केव्हा, कशासाठी त्रिशरण सांगितले' इत्यादी चार गाथांद्वारे अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी जी मातृका मांडली होती, ती अर्थासह प्रकाशित झाली आहे.

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දකපාඨ-අට්ඨකථාය

परमत्थजोतिका नावाच्या खुद्दकपाठ-अट्ठकथेतील

සරණත්තයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

त्रिशरण-वर्णन समाप्त झाले.

2. සික්ඛාපදවණ්ණනා

२. शिक्षापद-वर्णन

සික්ඛාපදපාඨමාතිකා

शिक्षापद-पाठ-मातृका

එවං සරණගමනෙහි සාසනොතාරං දස්සෙත්වා සාසනං ඔතිණ්ණෙන උපාසකෙන වා පබ්බජිතෙන වා යෙසු සික්ඛාපදෙසු පඨමං සික්ඛිතබ්බං, තානි දස්සෙතුං නික්ඛිත්තස්ස සික්ඛාපදපාඨස්ස ඉදානි වණ්ණනත්ථං අයං මාතිකා –

अशा प्रकारे शरणगमनाद्वारे शासनात प्रवेश कसा होतो हे दाखवून, शासनात प्रवेश केलेल्या उपासकाने किंवा प्रव्रजिताने ज्या शिक्षापदांचे सर्वप्रथम आचरण केले पाहिजे, ते दर्शवण्यासाठी मांडलेल्या शिक्षापद-पाठाचे आता स्पष्टीकरण करण्यासाठी ही मातृका आहे -

‘‘යෙන යත්ථ යදා යස්මා, වුත්තානෙතානි තං නයං;

වත්වා කත්වා වවත්ථානං, සාධාරණවිසෙසතො.

“ज्यांच्याद्वारे, जेथे, जेव्हा, ज्या कारणासाठी ही (शिक्षापदे) सांगितली गेली, ती पद्धत सांगून आणि सामान्य व विशेष यानुसार वर्गीकरण करून,

‘‘පකතියා ච යං වජ්ජං, වජ්ජං පණ්ණත්තියා ච යං;

වවත්ථපෙත්වා තං කත්වා, පදානං බ්‍යඤ්ජනත්ථතො.

“जे निसर्गतःच निंद्य आहे आणि जे प्रज्ञप्तीमुळे निंद्य आहे, ते निश्चित करून आणि शब्दांच्या व अर्थांच्या दृष्टीने पदांचे विश्लेषण करून,

‘‘සාධාරණානං සබ්බෙසං, සාධාරණවිභාවනං;

අථ පඤ්චසු පුබ්බෙසු, විසෙසත්ථප්පකාසතො.

“सर्व सामान्य शिक्षापदांचे सामान्य स्पष्टीकरण करून, आणि पहिल्या पाच शिक्षापदांमधील विशेष अर्थ प्रकाशित करून,

‘‘පාණාතිපාතපභුති-හෙකතානානතාදිතො;

ආරම්මණාදානභෙදා, මහාසාවජ්ජතො තථා.

“प्राणातिपात इत्यादींच्या एकत्व व नानात्व इत्यादींद्वारे, आलंबन, ग्रहण व भेद यानुसार, तसेच महा-सावज्ज (मोठे पाप) यानुसार,

‘‘පයොගඞ්ගසමුට්ඨානා, වෙදනාමූලකම්මතො;

විරමතො ච ඵලතො, විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

“प्रयोग, अंग, समुत्थान, वेदना, मूळ, कर्मपथ, विरती आणि फळ यानुसार निर्णय समजून घ्यावा.

‘‘යොජෙතබ්බං [Pg.14] තතො යුත්තං, පච්ඡිමෙස්වපි පඤ්චසු;

ආවෙණිකඤ්ච වත්තබ්බං, ඤෙය්‍යා හීනාදිතාපි චා’’ති.

“त्यानंतर, नंतरच्या पाच शिक्षापदांमध्येही योग्य ते लागू करावे, त्यांचे विशिष्ट नियम सांगावेत आणि हीन इत्यादी अवस्थाही जाणून घ्याव्यात.”

තත්ථ එතානි පාණාතිපාතාවෙරමණීතිආදීනි දස සික්ඛාපදානි භගවතා එව වුත්තානි, න සාවකාදීහි. තානි ච සාවත්ථියං වුත්තානි ජෙතවනෙ අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ ආයස්මන්තං රාහුලං පබ්බාජෙත්වා කපිලවත්ථුතො සාවත්ථිං අනුප්පත්තෙන සාමණෙරානං සික්ඛාපදවවත්ථාපනත්ථං. වුත්තං හෙතං –

त्या मातृकेमध्ये, 'प्राणातिपाता वेरमणी' इत्यादी ही दहा शिक्षापदे भगवंतांनीच सांगितली आहेत, श्रावकांनी वगैरे नाही. आणि ती श्रावस्ती येथे, अनाथपिंडिकांच्या जेतवन आरामात, कपिलवस्तूहून श्रावस्तीला अनुक्रमे आलेल्या भगवंतांनी, आयुष्यमान राहुलाला प्रव्रज्या दिल्यानंतर, सामणेरांसाठी शिक्षापदांची मर्यादा निश्चित करण्यासाठी सांगितली होती. कारण असे म्हटले आहे -

‘‘අථ ඛො භගවා කපිලවත්ථුස්මිං යථාභිරන්තං විහරිත්වා යෙන සාවත්ථි තෙන චාරිකං පක්කාමි. අනුපුබ්බෙන චාරිකං චරමානො යෙන සාවත්ථි තදවසරි. තත්‍ර සුදං භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ. තෙන ඛො පන සමයෙන …පෙ… අථ ඛො සාමණෙරානං එතදහොසි – ‘කති නු ඛො අම්හාකං සික්ඛාපදානි, කත්ථ ච අම්හෙහි සික්ඛිතබ්බ’’’න්ති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං – ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, සාමණෙරානං දස සික්ඛාපදානි, තෙසු ච සාමණෙරෙහි සික්ඛිතුං, පාණාතිපාතාවෙරමණී…පෙ… ජාතරූපරජතපටිග්ගහණා වෙරමණී’’ති (මහාව. 105).

“त्यानंतर भगवान कपिलवस्तू येथे इच्छेनुसार विहार करून श्रावस्तीच्या दिशेने चारिकेसाठी निघाले. अनुक्रमे चारिका करत ते श्रावस्तीला पोहोचले. तेथे भगवान श्रावस्ती येथील अनाथपिंडिकांच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी... पे... सामणेरांच्या मनात असा विचार आला - 'आमची किती शिक्षापदे आहेत आणि आम्ही कशामध्ये आचरण केले पाहिजे?' त्यांनी भगवंतांना ही गोष्ट सांगितली. (भगवान म्हणाले -) 'भिक्खूंनो, मी सामणेरांसाठी दहा शिक्षापदांची अनुमती देतो आणि सामणेरांनी त्यामध्ये आचरण करावे - प्राणातिपाता वेरमणी... पे... जातरूपरजतपटिग्गहणा वेरमणी (सोने-चांदी स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहणे).'”

තානෙතානි ‘‘සමාදාය සික්ඛති සික්ඛාපදෙසූ’’ති (දී. නි. 1.193; ම. නි. 2.24; විභ. 508) සුත්තානුසාරෙන සරණගමනෙසු ච දස්සිතපාඨානුසාරෙන ‘‘පාණාතිපාතා වෙරමණිසික්ඛාපදං සමාදියාමී’’ති එවං වාචනාමග්ගං ආරොපිතානීති වෙදිතබ්බානි. එවං තාව ‘‘යෙන යත්ථ යදා යස්මා, වුත්තානෙතානි තං නයං වත්වා’’ති සො නයො දට්ඨබ්බො.

त्या अशा (तीन सरणागमनांना) ग्रहण करून 'शिक्षापदांमध्ये आचरण करावे' या सूत्राच्या अनुषंगाने आणि सरणागमनांमध्ये दर्शविलेल्या पाठाच्या अनुषंगाने 'पाणातिपाता वेरमणीसिक्खापदं समादियामि' (प्राणातिपातापासून विरत राहण्याचे शिक्षापद मी ग्रहण करतो) अशा प्रकारे वाचनाचा मार्ग (उच्चारणाचा क्रम) प्रस्थापित केला गेला आहे, असे जाणावे. अशा प्रकारे प्रथम 'ज्यांच्याद्वारे, जेथे, जेव्हा, ज्या कारणाने हे सांगितले गेले आहेत, ती पद्धत सांगून' तो मार्ग समजून घ्यावा.

සාධාරණවිසෙසවවත්ථානං

साधारण आणि विशेष नियमांचे निर्धारण (वर्गीकरण)

එත්ථ ච ආදිතො ද්වෙ චතුත්ථපඤ්චමානි උපාසකානං සාමණෙරානඤ්ච සාධාරණානි නිච්චසීලවසෙන. උපොසථසීලවසෙන පන උපාසකානං සත්තමට්ඨමං චෙකං අඞ්ගං කත්වා සබ්බපච්ඡිමවජ්ජානි සබ්බානිපි සාමණෙරෙහි සාධාරණානි, පච්ඡිමං පන සාමණෙරානමෙව විසෙසභූතන්ති එවං සාධාරණවිසෙසතො වවත්ථානං කාතබ්බං. පුරිමානි චෙත්ථ පඤ්ච එකන්තඅකුසලචිත්තසමුට්ඨානත්තා පාණාතිපාතාදීනං පකතිවජ්ජතො වෙරමණියා, සෙසානි [Pg.15] පණ්ණත්තිවජ්ජතොති එවං පකතියා ච යං වජ්ජං, වජ්ජං පණ්ණත්තියා ච යං, තං වවත්ථපෙතබ්බං.

आणि या (दहा शिक्षापदांमध्ये) सुरुवातीपासून पहिली दोन आणि चौथे व पाचवे शिक्षापद उपासकांसाठी व सामणेरांसाठी नित्यशीलाच्या रूपाने समान (साधारण) आहेत. परंतु उपोसथ शीलाच्या रूपाने उपासकांसाठी सातवे आणि आठवे शिक्षापद एकत्र करून एकच अंग मानल्यास, सर्वात शेवटचे (दहावे) शिक्षापद वगळून इतर सर्व शिक्षापदे सामणेरांसोबत समान आहेत. परंतु शेवटचे शिक्षापद केवळ सामणेरांसाठीच विशेष आहे. अशा प्रकारे साधारण आणि विशेष रूपाने वर्गीकरण केले पाहिजे. येथे पहिली पाच शिक्षापदे एकांततः अकुशल चित्तापासून उत्पन्न होणारी असल्यामुळे प्राणातिपातादींच्या नैसर्गिक दोषांमुळे (प्रकृतीदोषामुळे) विरत होण्याच्या स्वरूपाची आहेत, आणि उरलेली शिक्षापदे प्रज्ञप्ती दोषांमुळे (नियम उल्लंघनाच्या दोषांमुळे) विरत होण्याच्या स्वरूपाची आहेत. अशा प्रकारे प्रकृतीनुसार (नैसर्गिकरीत्या) जे दोषयुक्त आहे ते आणि प्रज्ञप्तीनुसार (नियमानुसार) जे दोषयुक्त आहे ते, याचे वर्गीकरण करून ते लक्षात ठेवले पाहिजे.

සාධාරණවිභාවනා

साधारण स्पष्टीकरण (साधारण अर्थाचे प्रकटीकरण)

යස්මා චෙත්ථ ‘‘වෙරමණිසික්ඛාපදං සමාදියාමී’’ති එතානි සබ්බසාධාරණානි පදානි, තස්මා එතෙසං පදානං බ්‍යඤ්ජනතො ච අත්ථතො ච අයං සාධාරණවිභාවනා වෙදිතබ්බා –

आणि ज्या कारणाने या दहा शिक्षापदांमध्ये 'वेरमणीसिक्खापदं समादियामि' ही पदे सर्वांसाठी समान आहेत, म्हणून या पदांचे शब्दाच्या (व्यंजनाच्या) दृष्टीने आणि अर्थाच्या दृष्टीने पुढीलप्रमाणे साधारण स्पष्टीकरण जाणावे –

තත්ථ බ්‍යඤ්ජනතො තාව වෙරං මණතීති වෙරමණී, වෙරං පජහති, විනොදෙති, බ්‍යන්තීකරොති, අනභාවං ගමෙතීති අත්ථො. විරමති වා එතාය කරණභූතාය වෙරම්හා පුග්ගලොති, විකාරස්ස වෙකාරං කත්වා වෙරමණී. තෙනෙව චෙත්ථ ‘‘වෙරමණිසික්ඛාපදං විරමණිසික්ඛාපද’’න්ති ද්විධා සජ්ඣායං කරොන්ති. සික්ඛිතබ්බාති සික්ඛා, පජ්ජතෙ අනෙනාති පදං. සික්ඛාය පදං සික්ඛාපදං, සික්ඛාය අධිගමූපායොති අත්ථො. අථ වා මූලං නිස්සයො පතිට්ඨාති වුත්තං හොති. වෙරමණී එව සික්ඛාපදං වෙරමණිසික්ඛාපදං, විරමණිසික්ඛාපදං වා දුතියෙන නයෙන. සම්මා ආදියාමි සමාදියාමි, අවීතික්කමනාධිප්පායෙන අඛණ්ඩකාරිතාය අච්ඡිද්දකාරිතාය අසබලකාරිතාය ච ආදියාමීති වුත්තං හොති.

त्यामध्ये प्रथम शब्दाच्या (व्यंजनाच्या) दृष्टीने असे जाणावे: जे शिक्षापद अकुशल रूपी शत्रूला (वेर) नष्ट करते (मणाति), ते 'वेरमणी' होय. अकुशल रूपी शत्रूचा त्याग करते, त्याला दूर करते, त्याचा विनाश करते, त्याला अस्तित्वात न राहण्याच्या स्थितीला पोहोचवते, असा याचा अर्थ आहे. अथवा, या साधनभूत (ग्रहण करण्याच्या) क्रियेद्वारे व्यक्ती अकुशल रूपी शत्रूपासून विरत होते, म्हणून 'एताय' या पदाने दर्शविलेला तो शिक्षापदांचा समूह 'वेरमणी' म्हटला जातो. 'वि' या अक्षराचा 'वे' असा बदल करून 'वेरमणी' असे म्हटले जाते. आणि म्हणूनच येथे 'वेरमणीसिक्खापदं' किंवा 'विरमणीसिक्खापदं' असे दोन प्रकारे सज्झाय (पाठ) करतात. ज्या धर्मस्वभावाचे आचरण केले पाहिजे, ती 'सिक्खा' (शिक्षा) होय. या आचरणाद्वारे उपासक शिक्षापदाच्या परिपूर्णतेप्रत पोहोचतो (पज्जते), म्हणून 'अनेन' या पदाने दर्शविलेले ते आचरण 'पद' होय. शिक्षेचे पद म्हणजे शिक्षेच्या प्राप्तीचा उपाय (अधिगमोपाय) होय, असा याचा अर्थ आहे. अथवा मूळ, आश्रय, प्रतिष्ठा (अधिष्ठान) असे म्हटले गेले आहे. विरती (विरत राहणे) म्हणजेच शिक्षापद होय, म्हणून ते 'वेरमणीसिक्खापद' होय. अथवा दुसऱ्या पद्धतीने 'विरमणी' असे म्हटलेले शिक्षापद होय. चांगल्या प्रकारे (सम्मा) ग्रहण करतो (आदियामि), म्हणून 'समादियामि' (मी ग्रहण करतो). शिक्षापदाचे उल्लंघन न करण्याच्या इच्छेने, ते खंडित न करता, त्यात छिद्र न पाडता (अखंडपणे) आणि डाग न लावता (निर्मळपणे) आचरण करण्याच्या भावनेने मी ग्रहण करतो, असे म्हटले गेले आहे.

අත්ථතො පන වෙරමණීති කාමාවචරකුසලචිත්තසම්පයුත්තා විරති, සා පාණාතිපාතා විරමන්තස්ස ‘‘යා තස්මිං සමයෙ පාණාතිපාතා ආරති විරති පටිවිරති වෙරමණී අකිරියා අකරණං අනජ්ඣාපත්ති වෙලාඅනතික්කමො සෙතුඝාතො’’ති එවමාදිනා (විභ. 704) නයෙන විභඞ්ගෙ වුත්තා. කාමඤ්චෙසා වෙරමණී නාම ලොකුත්තරාපි අත්ථි, ඉධ පන සමාදියාමීති වුත්තත්තා සමාදානවසෙන පවත්තාරහා, තස්මා සා න හොතීති කාමාවචරකුසලචිත්තසම්පයුත්තා විරතීති වුත්තා.

परंतु अर्थाच्या दृष्टीने 'वेरमणी' म्हणजे कामावचर कुशल चित्ताशी संप्रयुक्त असलेली विरती (चेतसिक) होय. ती विरती, प्राणातिपातापासून विरत होणाऱ्या व्यक्तीची, 'त्या वेळी प्राणातिपातापासून दूर राहणे, विरत होणे, मागे हटून विरत होणे, त्याग करणे, अक्रिया (कृती न करणे), अकरण (कारण न बनणे), अनापत्ती (गुन्हा न करणे), मर्यादेचे उल्लंघन न करणे, अकुशलाच्या मार्गाचा नाश करणे' अशा प्रकारच्या पद्धतीने विभंग पाळीमध्ये सांगितली गेली आहे. जरी ही 'वेरमणी' नावाची विरती लोकोत्तर सुद्धा असली, तरी येथे 'समादियामि' असे म्हटलेले असल्यामुळे, समादानाच्या (ग्रहण करण्याच्या) सामर्थ्याने प्रवृत्त होण्यास योग्य असलेली विरतीच घेतली जाते; ती (लोकोत्तर विरती) येथे होत नाही. म्हणून 'कामावचर कुशल चित्ताशी संप्रयुक्त असलेली विरती' असे म्हटले गेले आहे.

සික්ඛාති තිස්සො සික්ඛා අධිසීලසික්ඛා, අධිචිත්තසික්ඛා, අධිපඤ්ඤාසික්ඛාති. ඉමස්මිං පනත්ථෙ සම්පත්තවිරතිසීලං ලොකිකා විපස්සනා රූපාරූපඣානානි අරියමග්ගො ච සික්ඛාති අධිප්පෙතා. යථාහ –

'सिक्खा' (शिक्षा) म्हणजे तीन प्रकारच्या शिक्षा आहेत: अधिशील शिक्षा, अधिचित्त शिक्षा आणि अधिपज्ञा शिक्षा. परंतु या अर्थामध्ये संपत्त-विरती शील, लौकिक विपश्यना, रूपावचर व अरूपावचर ध्यान आणि आर्यमार्ग हे 'सिक्खा' म्हणून अभिप्रेत आहेत. जसे की (भगवंतांनी) म्हटले आहे –

‘‘කතමෙ ධම්මා සික්ඛා? යස්මිං සමයෙ කාමාවචරං කුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොති, සොමනස්සසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං…පෙ… තස්මිං සමයෙ [Pg.16] ඵස්සො හොති…පෙ… අවික්ඛෙපො හොති, ඉමෙ ධම්මා සික්ඛා.

कोणते धर्म 'सिक्खा' (शिक्षा) आहेत? ज्या वेळी सोमनस्यसहगत (आनंदाने युक्त), ज्ञानसंप्रयुक्त... पे... कामावचर कुशल चित्त उत्पन्न होते, त्या वेळी स्पर्श असतो... पे... अविक्षेप (एकाग्रता) असते, हे धर्म 'सिक्खा' आहेत.

‘‘කතමෙ ධම්මා සික්ඛා? යස්මිං සමයෙ රූපූපපත්තියා මග්ගං භාවෙති විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි…පෙ… පඨමං ඣානං…පෙ… පඤ්චමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති…පෙ… අවික්ඛෙපො හොති, ඉමෙ ධම්මා සික්ඛා.

कोणते धर्म 'सिक्खा' (शिक्षा) आहेत? ज्या वेळी रूपावचर भूमीत उत्पन्न होण्यासाठी मार्गाची भावना करतो, कामांपासून विरक्त होऊनच, अकुशल धर्मांपासून विरक्त होऊनच... पे... प्रथम ध्यान... पे... पाचवे ध्यान प्राप्त करून विहरतो... पे... अविक्षेप (एकाग्रता) असते, हे धर्म 'सिक्खा' आहेत.

‘‘කතමෙ ධම්මා සික්ඛා? යස්මිං සමයෙ අරූපපත්තියා…පෙ… නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසහගතං…පෙ… අවික්ඛෙපො හොති, ඉමෙ ධම්මා සික්ඛා.

कोणते धर्म 'सिक्खा' (शिक्षा) आहेत? ज्या वेळी अरूपावचर भूमीत उत्पन्न होण्यासाठी... पे... नेवसंज्ञानासंज्ञायतनसहगत (ध्यान)... पे... अविक्षेप (एकाग्रता) असते, हे धर्म 'सिक्खा' आहेत.

‘‘කතමෙ ධම්මා සික්ඛා? යස්මිං සමයෙ ලොකුත්තරං ඣානං භාවෙති නිය්‍යානිකං…පෙ… අවික්ඛෙපො හොති, ඉමෙ ධම්මා සික්ඛා’’ති (විභ. 712-713).

कोणते धर्म 'सिक्खा' (शिक्षा) आहेत? ज्या वेळी संसारातून मुक्त करणारे (नैर्याणिक) लोकोत्तर ध्यानाची भावना करतो... पे... अविक्षेप (एकाग्रता) असते, हे धर्म 'सिक्खा' आहेत.

එතාසු සික්ඛාසු යාය කායචි සික්ඛාය පදං අධිගමූපායො, අථ වා මූලං නිස්සයො පතිට්ඨාති සික්ඛාපදං. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘සීලං නිස්සාය සීලෙ පතිට්ඨාය සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ භාවෙන්තො බහුලීකරොන්තො’’ති එවමාදි (සං. නි. 5.182). එවමෙත්ථ සාධාරණානං පදානං සාධාරණා බ්‍යඤ්ජනතො අත්ථතො ච විභාවනා කාතබ්බා.

या तीन प्रकारच्या शिक्षांमध्ये कोणत्याही एका शिक्षेचे पद म्हणजे प्राप्तीचा उपाय होय, अथवा मूळ, आश्रय, प्रतिष्ठा (अधिष्ठान) होय, म्हणून ते 'सिक्खापद' (शिक्षापद) होय. हे सत्यच आहे, (भगवंतांनी) म्हटले आहे – 'शीलाचा आश्रय घेऊन, शीलावर अधिष्ठित होऊन, सात बोध्यंगांची भावना करत, वारंवार सराव करत...' अशा प्रकारे इत्यादी वचन म्हटले गेले आहे. अशा प्रकारे येथे समान (साधारण) पदांचे समान लक्षणे शब्दाच्या (व्यंजनाच्या) दृष्टीने आणि अर्थाच्या दृष्टीने स्पष्टीकरण केले पाहिजे.

පුරිමපඤ්චසික්ඛාපදවණ්ණනා

पहिल्या पाच शिक्षापदांचे वर्णन

ඉදානි යං වුත්තං – ‘‘අථ පඤ්චසු පුබ්බෙසු, විසෙසත්ථප්පකාසතො…පෙ… විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො’’ති, තත්ථෙතං වුච්චති – පාණාතිපාතොති එත්ථ තාව පාණොති ජීවිතින්ද්‍රියප්පටිබද්ධා ඛන්ධසන්තති, තං වා උපාදාය පඤ්ඤත්තො සත්තො. තස්මිං පන පාණෙ පාණසඤ්ඤිනො තස්ස පාණස්ස ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදකඋපක්කමසමුට්ඨාපිකා කායවචීද්වාරානං අඤ්ඤතරද්වාරප්පවත්තා වධකචෙතනා පාණාතිපාතො. අදින්නාදානන්ති එත්ථ අදින්නන්ති පරපරිග්ගහිතං, යත්ථ පරො යථාකාමකාරිතං ආපජ්ජන්තො අදණ්ඩාරහො අනුපවජ්ජො ච හොති, තස්මිං පරපරිග්ගහිතෙ පරපරිග්ගහිතසඤ්ඤිනො තදාදායකඋපක්කමසමුට්ඨාපිකා කායවචීද්වාරානං අඤ්ඤතරද්වාරප්පවත්තා එව ථෙය්‍යචෙතනා අදින්නාදානං. අබ්‍රහ්මචරියන්ති අසෙට්ඨචරියං, ද්වයංද්වයසමාපත්තිමෙථුනප්පටිසෙවනා කායද්වාරප්පවත්තා අසද්ධම්මප්පටිසෙවනට්ඨානවීතික්කමචෙතනා අබ්‍රහ්මචරියං[Pg.17]. මුසාවාදොති එත්ථ මුසාති විසංවාදනපුරෙක්ඛාරස්ස අත්ථභඤ්ජනකො වචීපයොගො කායපයොගො වා, විසංවාදනාධිප්පායෙන පනස්ස පරවිසංවාදකකායවචීපයොගසමුට්ඨාපිකා කායවචීද්වාරානමෙව අඤ්ඤතරද්වාරප්පවත්තා මිච්ඡාචෙතනා මුසාවාදො. සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානන්ති එත්ථ පන සුරාති පඤ්ච සුරා – පිට්ඨසුරා, පූවසුරා, ඔදනසුරා, කිණ්ණපක්ඛිත්තා, සම්භාරසංයුත්තා චාති. මෙරයම්පි පුප්ඵාසවො, ඵලාසවො, ගුළාසවො, මධ්වාසවො, සම්භාරසංයුත්තො චාති පඤ්චවිධං. මජ්ජන්ති තදුභයමෙව මදනියට්ඨෙන මජ්ජං, යං වා පනඤ්ඤම්පි කිඤ්චි අත්ථි මදනියං, යෙන පීතෙන මත්තො හොති පමත්තො, ඉදං වුච්චති මජ්ජං. පමාදට්ඨානන්ති යාය චෙතනාය තං පිවති අජ්ඣොහරති, සා චෙතනා මදප්පමාදහෙතුතො පමාදට්ඨානන්ති වුච්චති, යතො අජ්ඣොහරණාධිප්පායෙන කායද්වාරප්පවත්තා සුරාමෙරයමජ්ජානං අජ්ඣොහරණචෙතනා ‘‘සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨාන’’න්ති වෙදිතබ්බා. එවං තාවෙත්ථ පාණාතිපාතප්පභුතීහි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

आता जे म्हटले आहे - 'अथ पञ्चसु पुब्बेसु, विसेसत्थप्पकासतो...पे... विञ्ञातब्बो विनिच्छयो' (पाच पूर्ववर्ती गोष्टींमध्ये, विशेष अर्थाच्या प्रकाशनामुळे... निर्णय जाणावा), त्याविषयी हे म्हटले जाते - येथे 'प्राणातिपात' (pāṇātipāto) यामध्ये प्रथम 'प्राण' (pāṇo) म्हणजे जीवितेंद्रियाशी संबंधित असणारी स्कंध-संतती (khandhasantati) होय, किंवा तिला अनुसरून प्रज्ञप्त केलेला (मानलेला) प्राणी (satto) होय. त्या प्राण्याविषयी 'हा प्राणी आहे' अशी संज्ञा असणाऱ्या व्यक्तीची, त्या प्राण्याच्या जीवितेंद्रियाचा उच्छेद करणाऱ्या उपक्रमाला (प्रयत्नाला) प्रवृत्त करणारी, काय किंवा वाचेच्या द्वारांपैकी कोणत्याही एका द्वाराने प्रवृत्त होणारी वध करण्याची चेतना (vadhakacetanā) म्हणजे 'प्राणातिपात' होय. 'अदिन्नादान' (adinnādānaṃ) यामध्ये 'अदिन्न' (adinnaṃ) म्हणजे दुसऱ्याच्या मालकीचे (parapariggahitaṃ), ज्यामध्ये दुसरा मालक आपल्या इच्छेनुसार त्याचा उपयोग करू शकतो, जो दंडास पात्र नाही आणि निंदेस पात्र नाही; अशा दुसऱ्याच्या मालकीच्या वस्तूविषयी 'ही दुसऱ्याची वस्तू आहे' अशी संज्ञा असणाऱ्याची, ती वस्तू घेण्याच्या उपक्रमाला प्रवृत्त करणारी, काय किंवा वाचेच्या द्वारांपैकी कोणत्याही एका द्वाराने प्रवृत्त होणारी चोरीची चेतना (theyyacetanā) म्हणजे 'अदिन्नादान' होय. 'अब्रह्मचर्य' (abrahmacariyaṃ) म्हणजे अश्रेष्ठ आचरण (aseṭṭhacariyaṃ). स्त्री-पुरुषांच्या जोडीने मैथुनसेवन करणे, ही कायद्वाराने प्रवृत्त होणारी, असद्धर्माचे सेवन करण्याच्या हेतूने होणारी मर्यादा ओलांडण्याची चेतना म्हणजे 'अब्रह्मचर्य' होय. 'मृषावाद' (musāvādo) यामध्ये 'मृषा' (musā) म्हणजे फसवणुकीचा हेतू असणाऱ्या व्यक्तीचा, दुसऱ्याच्या हिताचा नाश करणारा वाचेचा प्रयोग किंवा कायेचा प्रयोग होय. फसवणुकीच्या हेतूने दुसऱ्याला फसवणाऱ्या कायिक किंवा वाचिक प्रयोगाला प्रवृत्त करणारी, काय किंवा वाचेच्या द्वारांपैकी कोणत्याही एका द्वाराने प्रवृत्त होणारी मिथ्या चेतना म्हणजे 'मृषावाद' होय. 'सुरा-मेरय-मज्ज-प्रमादस्थान' (surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ) यामध्ये 'सुरा' (surā) म्हणजे पाच प्रकारची सुरा - पिष्टसुरा (पिठापासून बनवलेली), पूवसुरा (पिठाच्या गोळ्यांपासून बनवलेली), ओदनसुरा (भातापासून बनवलेली), किण्णपक्खित्ता (किण्व टाकून बनवलेली) आणि संभारसंयुत्ता (मसाले किंवा इतर घटक मिसळून बनवलेली). 'मेरय' (meraya) देखील पाच प्रकारचे आहे - पुष्पासव (फुलांचा आसव), फलासव (फळांचा आसव), गुळासव (गुळाचा आसव), मध्वासव (मधाचा आसव) आणि संभारसंयुत्त (विविध घटक एकत्र करून बनवलेला). 'मज्ज' (majjaṃ) म्हणजे ते दोन्ही (सुरा आणि मेरय) अमली/मद आणणाऱ्या गुणधर्मामुळे 'मज्ज' म्हटले जाते. किंवा इतरही जे काही अमली (मदकारक) द्रव्य आहे, ज्याच्या सेवनाने मनुष्य मत्त आणि प्रमत्त (सावध नसलेला) होतो, त्याला 'मज्ज' म्हटले जाते. 'प्रमादस्थान' (pamādaṭṭhānaṃ) म्हणजे ज्या चेतनेने मनुष्य त्याचे प्राशन करतो किंवा गिळतो, ती चेतना मद आणि प्रमादाचे कारण असल्यामुळे तिला 'प्रमादस्थान' म्हटले जाते. म्हणून, गिळण्याच्या हेतूने कायद्वाराने प्रवृत्त होणारी, सुरा, मेरय आणि मज्ज प्राशन करण्याची जी चेतना आहे, ती 'सुरा-मेरय-मज्ज-प्रमादस्थान' म्हणून जाणावी. अशा प्रकारे, येथे प्राणातिपात इत्यादींच्या संदर्भात निर्णय जाणावा.

එකතානානතාදිවිනිච්ඡයං

एकत्व, अनेकत्व इत्यादींचा निर्णय.

එකතානානතාදිතොති එත්ථ ආහ – කිං පන වජ්ඣවධකප්පයොගචෙතනාදීනං එකතාය පාණාතිපාතස්ස අඤ්ඤස්ස වා අදින්නාදානාදිනො එකත්තං, නානතාය නානත්තං හොති, උදාහු නොති. කස්මා පනෙතං වුච්චති? යදි තාව එකතාය එකත්තං, අථ යදා එකං වජ්ඣං බහූ වධකා වධෙන්ති, එකො වා වධකො බහුකෙ වජ්ඣෙ වධෙති, එකෙන වා සාහත්ථිකාදිනා පයොගෙන බහූ වජ්ඣා වධීයන්ති, එකා වා චෙතනා බහූනං වජ්ඣානං ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදකපයොගං සමුට්ඨාපෙති, තදා එකෙන පාණාතිපාතෙන භවිතබ්බං. යදි පන නානතාය නානත්තං. අථ යදා එකො වධකො එකස්සත්ථාය එකං පයොගං කරොන්තො බහූ වජ්ඣෙ වධෙති, බහූ වා වධකා දෙවදත්තයඤ්ඤදත්තසොමදත්තාදීනං බහූනමත්ථාය බහූ පයොගෙ කරොන්තා එකමෙව දෙවදත්තං යඤ්ඤදත්තං සොමදත්තං වා වධෙන්ති, බහූහි වා සාහත්ථිකාදීහි පයොගෙහි එකො වජ්ඣො වධීයති. බහූ වා චෙතනා එකස්සෙව වජ්ඣස්ස ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදකපයොගං සමුට්ඨාපෙන්ති, තදා බහූහි පාණාතිපාතෙහි භවිතබ්බං. උභයම්පි චෙතමයුත්තං. අථ නෙව එතෙසං වජ්ඣාදීනං එකතාය එකත්තං, නානතාය නානත්තං, අඤ්ඤථෙව තු එකත්තං නානත්තඤ්ච හොති, තං වත්තබ්බං පාණාතිපාතස්ස, එවං සෙසානම්පීති.

येथे 'एकत्व, अनेकत्व इत्यादींच्या दृष्टीने' यावर आक्षेप घेणारा विचारतो - काय मारला जाणारा प्राणी (vajjha), मारणारा (vadhaka), प्रयत्न (payoga), चेतना (cetanā) इत्यादींच्या एकत्वामुळे प्राणातिपाताचे किंवा अदिन्नादानादी इतर कर्मांचे एकत्व होते, आणि त्यांच्या अनेकत्वामुळे अनेकत्व होते, की नाही? पण हे कशासाठी म्हटले जाते? जर एकत्वामुळे एकत्व होत असेल, तर जेव्हा एकाच मारल्या जाणाऱ्या प्राण्याला अनेक मारणारे मारतात, किंवा एकच मारणारा अनेक प्राण्यांना मारतो, किंवा स्वतःच्या हाताने केलेल्या एकाच प्रयत्नाने अनेक प्राणी मारले जातात, किंवा एकच चेतना अनेक प्राण्यांच्या जीवितेंद्रियाचा उच्छेद करणाऱ्या प्रयत्नाला प्रवृत्त करते, तेव्हा एकच प्राणातिपात झाला पाहिजे. जर अनेकत्वामुळे अनेकत्व होत असेल, तर जेव्हा एक मारणारा एकाच्या उद्देशाने एकच प्रयत्न करत असताना अनेक प्राण्यांना मारतो, किंवा अनेक मारणारे देवदत्त, यज्ञदत्त, सोमदत्त इत्यादी अनेकांच्या उद्देशाने अनेक प्रयत्न करत असताना केवळ एकाच देवदत्ताला, यज्ञदत्ताला किंवा सोमदत्ताला मारतात, किंवा अनेक कायिक इत्यादी प्रयत्नांनी एकच प्राणी मारला जातो, किंवा अनेक चेतना एकाच प्राण्याच्या जीवितेंद्रियाचा उच्छेद करणाऱ्या प्रयत्नाला प्रवृत्त करतात, तेव्हा अनेक प्राणातिपात झाले पाहिजेत. परंतु हे दोन्हीही अयोग्य आहे. म्हणून, या मारल्या जाणाऱ्या प्राण्यांच्या इत्यादींच्या एकत्वामुळे एकत्व होत नाही आणि अनेकत्वामुळे अनेकत्व होत नाही, तर दुसऱ्याच प्रकारे एकत्व आणि अनेकत्व होते. ते प्राणातिपाताच्या संदर्भात सांगितले पाहिजे, आणि त्याचप्रमाणे उरलेल्या कर्मांच्या संदर्भातही.

වුච්චතෙ [Pg.18] – තත්ථ තාව පාණාතිපාතස්ස න වජ්ඣවධකාදීනං පච්චෙකමෙකතාය එකතා, නානතාය නානතා, කින්තු වජ්ඣවධකාදීනං යුගනන්ධමෙකතාය එකතා, ද්වින්නම්පි තු තෙසං, තතො අඤ්ඤතරස්ස වා නානතාය නානතා. තථා හි බහූසු වධකෙසු බහූහි සරක්ඛෙපාදීහි එකෙන වා ඔපාතඛණනාදිනා පයොගෙන බහූ වජ්ඣෙ වධෙන්තෙසුපි බහූ පාණාතිපාතා හොන්ති. එකස්මිං වධකෙ එකෙන, බහූහි වා පයොගෙහි තප්පයොගසමුට්ඨාපිකාය ච එකාය, බහූහි වා චෙතනාහි බහූ වජ්ඣෙ වධෙන්තෙපි බහූ පාණාතිපාතා හොන්ති, බහූසු ච වධකෙසු යථාවුත්තප්පකාරෙහි බහූහි, එකෙන වා පයොගෙන එකං වජ්ඣං වධෙන්තෙසුපි බහූ පාණාතිපාතා හොන්ති. එස නයො අදින්නාදානාදීසුපීති. එවමෙත්ථ එකතානානතාදිතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

उत्तर दिले जाते - त्यामध्ये प्राणातिपाताच्या बाबतीत, मारला जाणारा प्राणी आणि मारणारा इत्यादींच्या स्वतंत्र एकत्वामुळे एकत्व होत नाही, किंवा स्वतंत्र अनेकत्वामुळे अनेकत्व होत नाही; तर मारला जाणारा प्राणी आणि मारणारा या दोघांच्या जोडीच्या (yuganandha) एकत्वामुळे एकत्व होते, आणि त्या दोघांच्या किंवा त्यांच्यापैकी एकाच्या अनेकत्वामुळे अनेकत्व होते. तसेच, अनेक मारणाऱ्यांनी बाण मारणे इत्यादी अनेक प्रयत्नांनी किंवा खड्डा खणणे इत्यादी एकाच प्रयत्नाने अनेक प्राण्यांना मारले तरी अनेक प्राणातिपात होतात. एका मारणाऱ्याने एका किंवा अनेक प्रयत्नांनी आणि त्या प्रयत्नाला प्रवृत्त करणाऱ्या एका किंवा अनेक चेतनांनी अनेक प्राण्यांना मारले तरी अनेक प्राणातिपात होतात. आणि अनेक मारणाऱ्यांनी वर सांगितलेल्या प्रकारे अनेक किंवा एका प्रयत्नाने एकाच प्राण्याला मारले तरी अनेक प्राणातिपात होतात. हाच नियम अदिन्नादान इत्यादींच्या बाबतीतही जाणावा. अशा प्रकारे, येथे एकत्व आणि अनेकत्व इत्यादींच्या दृष्टीने निर्णय जाणावा.

ආරම්මණතොති පාණාතිපාතො චෙත්ථ ජීවිතින්ද්‍රියාරම්මණො. අදින්නාදානඅබ්‍රහ්මචරියසුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානානි රූපධම්මෙසු රූපායතනාදිඅඤ්ඤතරසඞ්ඛාරාරම්මණානි. මුසාවාදො යස්ස මුසා භණති, තමාරභිත්වා පවත්තනතො සත්තාරම්මණො. අබ්‍රහ්මචරියම්පි සත්තාරම්මණන්ති එකෙ. අදින්නාදානඤ්ච යදා සත්තො හරිතබ්බො හොති, තදා සත්තාරම්මණන්ති. අපි චෙත්ථ සඞ්ඛාරවසෙනෙව සත්තාරම්මණං, න පණ්ණත්තිවසෙනාති. එවමෙත්ථ ආරම්මණතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

आलंबनाच्या (विषयाच्या) दृष्टीने - येथे प्राणातिपात हा जीवितेंद्रिय-आलंबन असणारा (जीवितेंद्रियाला विषय बनवणारा) आहे. अदिन्नादान, अब्रह्मचर्य आणि सुरा-मेरय-मज्ज-प्रमादस्थान हे रूपधर्मांमध्ये रूपायातन इत्यादींपैकी कोणत्याही एका संस्काराला आलंबन बनवणारे (संस्कारालंबन) आहेत. मृषावाद हा ज्याच्याशी खोटे बोलले जाते, त्याला उद्देशून प्रवृत्त होत असल्यामुळे सत्त्वालंबन (प्राण्याला विषय बनवणारा) आहे. अब्रह्मचर्य देखील सत्त्वालंबन आहे, असे काही आचार्य म्हणतात. आणि अदिन्नादान देखील जेव्हा प्राण्याची चोरी करायची असते, तेव्हा सत्त्वालंबन असते, असे काही आचार्य म्हणतात. परंतु येथे संस्काराच्या प्रभावानेच सत्त्वालंबन होते, प्रज्ञप्तीच्या (संज्ञेच्या) प्रभावाने नाही. अशा प्रकारे, येथे आलंबनाच्या दृष्टीने निर्णय जाणावा.

ආදානතොති පාණාතිපාතාවෙරමණිසික්ඛාපදාදීනි චෙතානි සාමණෙරෙන භික්ඛුසන්තිකෙ සමාදින්නානෙව සමාදින්නානි හොන්ති, උපාසකෙන පන අත්තනා සමාදියන්තෙනාපි සමාදින්නානි හොන්ති, පරස්ස සන්තිකෙ සමාදියන්තෙනාපි. එකජ්ඣං සමාදින්නානිපි සමාදින්නානි හොන්ති, පච්චෙකං සමාදින්නානිපි. කින්තු නානං එකජ්ඣං සමාදියතො එකායෙව විරති, එකාව චෙතනා හොති, කිච්චවසෙන පනෙතාසං පඤ්චවිධත්තං විඤ්ඤායති. පච්චෙකං සමාදියතො පන පඤ්චෙව විරතියො, පඤ්ච ච චෙතනා හොන්තීති වෙදිතබ්බා. එවමෙත්ථ ආදානතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

ग्रहण करण्याच्या (समादान करण्याच्या) दृष्टीने - प्राणातिपातापासून विरतीचे शिक्षापद इत्यादी ही शिक्षापदे सामणेराने (श्रामणेराने) भिक्खूच्या सन्निध ग्रहण केली तरच ती ग्रहण केलेली (समादिन्न) होतात. परंतु उपासकाने स्वतः ग्रहण केली तरी ती ग्रहण केलेली होतात, किंवा दुसऱ्याच्या सन्निध ग्रहण केली तरीही. एकत्रितपणे ग्रहण केली तरी ती ग्रहण केलेली होतात, आणि स्वतंत्रपणे (एक-एक करून) ग्रहण केली तरीही. परंतु फरक हा आहे की, एकत्रितपणे ग्रहण करणाऱ्याची विरती एकच असते आणि चेतनाही एकच असते, परंतु कार्याच्या (कृत्याच्या) दृष्टीने तिचे पाच प्रकार जाणले जातात. स्वतंत्रपणे ग्रहण करणाऱ्याच्या बाबतीत मात्र पाच विरती आणि पाच चेतना असतात, असे जाणावे. अशा प्रकारे, येथे ग्रहण करण्याच्या दृष्टीने निर्णय जाणावा.

භෙදතොති සාමණෙරානඤ්චෙත්ථ එකස්මිං භින්නෙ සබ්බානිපි භින්නානි හොන්ති. පාරාජිකට්ඨානියානි හි තානි තෙසං, යං තං වීතික්කන්තං හොති, තෙනෙව කම්මබද්ධො. ගහට්ඨානං පන එකස්මිං භින්නෙ එකමෙව භින්නං හොති, යතො [Pg.19] තෙසං තංසමාදානෙනෙව පුන පඤ්චඞ්ගිකත්තං සීලස්ස සම්පජ්ජති. අපරෙ පනාහු – ‘‘විසුං විසුං සමාදින්නෙසු එකස්මිං භින්නෙ එකමෙව භින්නං හොති, ‘පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතං සීලං සමාදියාමී’ති එවං පන එකතො සමාදින්නෙසු එකස්මිං භින්නෙ සෙසානිපි සබ්බානි භින්නානි හොන්ති. කස්මා? සමාදින්නස්ස අභින්නත්තා, යං තං වීතික්කන්තං, තෙනෙව කම්මබද්ධො’’ති. එවමෙත්ථ භෙදතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

भंग होण्याच्या (नष्ट होण्याच्या) दृष्टीने विचार केला असता, सामणेरांच्या बाबतीत या पाच शिकापदांपैकी एक जरी भंग पावले, तरी सर्वच भंग पावतात. कारण त्यांच्यासाठी ती पाराजिकाच्या स्थानी असतात; परंतु ज्याचे उल्लंघन होते, केवळ त्यानेच कर्माचे बंधन होते. गृहस्थांच्या बाबतीत मात्र, एक शिकापद भंग पावले असता एकच भंग पावते; कारण त्यांनी पुन्हा त्याचेच समादान केल्याने त्यांचे शील पुन्हा पाच अंगांनी युक्त (पंचशील) होते. इतर आचार्य म्हणतात— 'वेगवेगळे समादान केलेल्या शिकापदांमध्ये एक भंग पावले असता एकच भंग पावते. परंतु, "मी पाच अंगांनी युक्त शील समादान करतो" अशा प्रकारे एकत्रितपणे समादान केलेल्या शीलांमध्ये एक भंग पावले असता उर्वरित सर्वही भंग पावतात. का? कारण समादानाचा संकल्प अभिन्न (एकच) असतो. परंतु ज्याचे उल्लंघन होते, केवळ त्यानेच कर्माचे बंधन होते.' अशा प्रकारे, येथे भंग होण्याच्या दृष्टीने देखील निर्णय समजून घ्यावा.

මහාසාවජ්ජතොති ගුණවිරහිතෙසු තිරච්ඡානගතාදීසු පාණෙසු ඛුද්දකෙ පාණෙ පාණාතිපාතො අප්පසාවජ්ජො, මහාසරීරෙ මහාසාවජ්ජො. කස්මා? පයොගමහන්තතාය. පයොගසමත්තෙපි වත්ථුමහන්තතාය. ගුණවන්තෙසු පන මනුස්සාදීසු අප්පගුණෙ පාණාතිපාතො අප්පසාවජ්ජො, මහාගුණෙ මහාසාවජ්ජො. සරීරගුණානන්තු සමභාවෙ සති කිලෙසානං උපක්කමානඤ්ච මුදුතාය අප්පසාවජ්ජතා, තිබ්බතාය මහාසාවජ්ජතා ච වෙදිතබ්බා. එස නයො සෙසෙසුපි. අපි චෙත්ථ සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානමෙව මහාසාවජ්ජං, න තථා පාණාතිපාතාදයො. කස්මා? මනුස්සභූතස්සාපි උම්මත්තකභාවසංවත්තනෙන අරියධම්මන්තරායකරණතොති. එවමෙත්ථ මහාසාවජ්ජතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

'महासावज्ज' (मोठा दोष असणे) याविषयी: गुणरहित अशा तिर्यंच (पशू) इत्यादी प्राण्यांमध्ये, लहान प्राण्याचा प्राणघात करणे हा अल्प दोष (अल्पसावज्ज) आहे, तर मोठ्या शरीराच्या प्राण्याचा घात करणे हा मोठा दोष (महासावज्ज) आहे. का? कारण त्यासाठी अधिक प्रयत्न करावा लागतो. प्रयत्न समान असला तरी शरीराच्या मोठेपणामुळे तो मोठा दोष ठरतो. गुणांनी युक्त अशा मनुष्य इत्यादींच्या बाबतीत, अल्प गुण असलेल्या मनुष्याचा प्राणघात करणे हा अल्प दोष आहे, तर महागुणी मनुष्याचा घात करणे हा मोठा दोष आहे. शरीर आणि गुण समान असताना, क्लेश (राग-द्वेष) आणि उपक्रम (प्रयत्न) यांच्या सौम्यतेमुळे अल्प दोष होतो आणि त्यांच्या तीव्रतेमुळे मोठा दोष होतो, असे समजावे. हाच नियम उर्वरित शिकापदांच्या बाबतीतही समजावा. शिवाय, या पाच शिकापदांमध्ये सुरा-मेरय-मज्ज-पमादठ्ठान (मद्यपान) हेच सर्वात मोठे दोषयुक्त आहे, प्राणातिपात इत्यादी तसे नाहीत. का? कारण ते मनुष्य असलेल्या व्यक्तीलाही उन्मत्त (वेडे) बनवणारे आहे आणि आर्य धर्मात (ध्यान, मार्ग, फल यामध्ये) अंतराय (अडथळा) निर्माण करणारे असल्यामुळे ते महासावज्ज आहे. अशा प्रकारे, येथे महासावज्जतेच्या दृष्टीने देखील निर्णय समजून घ्यावा.

පයොගතොති එත්ථ ච පාණාතිපාතස්ස සාහත්ථිකො, ආණත්තිකො, නිස්සග්ගියො, ථාවරො, විජ්ජාමයො, ඉද්ධිමයොති ඡප්පයොගා. තත්ථ කායෙන වා කායප්පටිබද්ධෙන වා පහරණං සාහත්ථිකො පයොගො, සො උද්දිස්සානුද්දිස්සභෙදතො දුවිධො හොති. තත්ථ උද්දිස්සකෙ යං උද්දිස්ස පහරති, තස්සෙව මරණෙන කම්මුනා බජ්ඣති. ‘‘යො කොචි මරතූ’’ති එවං අනුද්දිස්සකෙ පහාරපච්චයා යස්ස කස්සචි මරණෙන. උභයථාපි ච පහරිතමත්තෙ වා මරතු, පච්ඡා වා තෙනෙව රොගෙන, පහරිතක්ඛණෙ එව කම්මුනා බජ්ඣති. මරණාධිප්පායෙන ච පහාරං දත්වා තෙන අමතස්ස පුන අඤ්ඤෙන චිත්තෙන පහාරෙ දින්නෙ පච්ඡාපි යදි පඨමපහාරෙනෙව මරති, තදා එව කම්මුනා බද්ධො හොති. අථ දුතියපහාරෙන, නත්ථි පාණාතිපාතො. උභයෙහි මතෙපි පඨමපහාරෙනෙව කම්මුනා බද්ධො, උභයෙහිපි අමතෙ නෙවත්ථි පාණාතිපාතො. එස නයො බහුකෙහිපි [Pg.20] එකස්ස පහාරෙ දින්නෙ. තත්‍රාපි හි යස්ස පහාරෙන මරති, තස්සෙව කම්මබද්ධො හොති.

प्रयोगाच्या (प्रयत्नाच्या) दृष्टीने विचार केला असता, प्राणातिपाताचे सहा प्रयोग आहेत: साहत्थिक (स्वतःच्या हाताने करणे), आणत्तिक (आज्ञा देणे), निस्सग्गिय (फेकून मारणे), थावर (खड्डा इत्यादी कायमस्वरूपी योजना करणे), विज्जामय (मंत्रविद्येने मारणे) आणि इद्धिमय (ऋद्धीने मारणे). त्यापैकी, शरीराने किंवा शरीराशी संबंधित वस्तूने प्रहार करणे हा 'साहत्थिक प्रयोग' होय. तो उद्देशून (उद्दिस्सक) आणि न उद्देशता (अनुद्दिस्सक) अशा दोन प्रकारचा असतो. त्यापैकी, उद्देशून केलेल्या प्रहारात ज्याला उद्देशून प्रहार केला जातो, त्याच्याच मृत्यूने कर्माचे बंधन होते. 'कोणीही मरो' अशा प्रकारे न उद्देशता केलेल्या प्रहारात, प्रहारामुळे कोणत्याही व्यक्तीच्या मृत्यूने कर्माचे बंधन होते. दोन्ही प्रकारांत, प्रहार केल्याबरोबर मरो किंवा नंतर त्याच जखमेमुळे मरो, प्रहार केल्याच्या क्षणीच कर्माचे बंधन होते. मारण्याच्या उद्देशाने प्रहार केला, पण तो मेला नाही; नंतर दुसऱ्या चित्ताने पुन्हा प्रहार केला असता, जर तो पहिल्याच प्रहारामुळे मेला, तर पहिल्या प्रहाराच्या वेळीच कर्माचे बंधन होते. जर दुसऱ्या प्रहारामुळे मेला, तर (पहिल्या प्रहाराने) प्राणातिपात होत नाही. दोन्ही प्रहारांमुळे मेला तरी पहिल्या प्रहारामुळेच कर्माचे बंधन होते. दोन्ही प्रहारांनी न मेल्यास प्राणातिपात होतच नाही. अनेकांनी मिळून एकावर प्रहार केला असता हाच नियम लागू होतो. कारण तेथेही ज्याच्या प्रहारामुळे तो मरतो, त्यालाच कर्माचे बंधन होते.

අධිට්ඨහිත්වා පන ආණාපනං ආණත්තිකො පයොගො. තත්ථපි සාහත්ථිකෙ පයොගෙ වුත්තනයෙනෙව කම්මබද්ධො අනුස්සරිතබ්බො. ඡබ්බිධො චෙත්ථ නියමො වෙදිතබ්බො –

आज्ञा देऊन मारण्यास सांगणे हा 'आणत्तिक प्रयोग' होय. त्यातही साहत्थिक प्रयोगामध्ये सांगितलेल्या नियमानेच कर्माचे बंधन लक्षात घ्यावे. येथे सहा प्रकारचा नियम समजून घ्यावा -

‘‘වත්ථු කාලො ච ඔකාසො, ආවුධං ඉරියාපථො;

කිරියාවිසෙසොති ඉමෙ, ඡ ආණත්තිනියාමකා’’ති. (පාචි. අට්ඨ. 2.174);

"वस्तू (प्राणी), काळ, जागा, शस्त्र, इरियापथ आणि क्रियाविशेष—हे सहा आणत्तिक प्रयोगाचे नियमन करणारे (मर्यादा ठरवणारे) आहेत."

තත්ථ වත්ථූති මාරෙතබ්බො පාණො. කාලොති පුබ්බණ්හසායන්හාදිකාලො ච, යොබ්බනථාවරියාදිකාලො ච. ඔකාසොති ගාමො වා නිගමො වා වනං වා රච්ඡා වා සිඞ්ඝාටකං වාති එවමාදි. ආවුධන්ති අසි වා උසු වා සත්ති වාති එවමාදි. ඉරියාපථොති මාරෙතබ්බස්ස මාරකස්ස ච ඨානං වා නිසජ්ජා වාති එවමාදි.

त्यापैकी, 'वस्तू' म्हणजे मारला जाणारा प्राणी. 'काळ' म्हणजे सकाळ, संध्याकाळ इत्यादी वेळ, आणि तारुण्य, वृद्धत्व इत्यादी अवस्था. 'जागा' म्हणजे गाव, नगर, अरण्य, रस्ता किंवा चौक इत्यादी. 'शस्त्र' म्हणजे तलवार, बाण किंवा भाला इत्यादी. 'इरियापथ' म्हणजे मारल्या जाणाऱ्याचे आणि मारणाऱ्याचे उभे राहणे किंवा बसणे इत्यादी शारीरिक स्थिती.

කිරියාවිසෙසොති විජ්ඣනං වා ඡෙදනං වා භෙදනං වා සඞ්ඛමුණ්ඩිකං වාති එවමාදි. යදි හි වත්ථුං විසංවාදෙත්වා ‘‘යං මාරෙහී’’ති ආණත්තො, තතො අඤ්ඤං මාරෙති, ආණාපකස්ස නත්ථි කම්මබද්ධො. අථ වත්ථුං අවිසංවාදෙත්වා මාරෙති, ආණාපකස්ස ආණත්තික්ඛණෙ ආණත්තස්ස මාරණක්ඛණෙති උභයෙසම්පි කම්මබද්ධො. එස නයො කාලාදීසුපි.

'क्रियाविशेष' म्हणजे भोसकणे, कापणे, फोडणे किंवा शंखमुंडिक (डोक्याची कवटी शंखासारखी सोलणे) इत्यादी पद्धती. जर वस्तूमध्ये (प्राण्यामध्ये) बदल करून, ज्याला मारण्याची आज्ञा दिली होती त्याऐवजी दुसऱ्यालाच मारले, तर आज्ञा देणाऱ्याला कर्माचे बंधन होत नाही. परंतु जर वस्तूमध्ये बदल न करता (त्याच प्राण्याला) मारले, तर आज्ञा देणाऱ्याला आज्ञा देण्याच्या क्षणी आणि आज्ञा पाळणाऱ्याला मारण्याच्या क्षणी, अशा दोघांनाही कर्माचे बंधन होते. हाच नियम काळ इत्यादींच्या बाबतीतही लागू होतो.

මාරණත්ථන්තු කායෙන වා කායප්පටිබද්ධෙන වා පහරණනිස්සජ්ජනං නිස්සග්ගියො පයොගො. සොපි උද්දිස්සානුද්දිස්සභෙදතො දුවිධො එව, කම්මබද්ධො චෙත්ථ පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

मारण्याच्या उद्देशाने शरीराने किंवा शरीराशी संबंधित वस्तूने शस्त्र फेकून मारणे हा 'निस्सग्गिय प्रयोग' होय. तो देखील उद्देशून आणि न उद्देशता अशा दोन प्रकारचाच असतो, आणि येथे कर्माचे बंधन पूर्वी सांगितलेल्या नियमानेच समजून घ्यावे.

මාරණත්ථමෙව ඔපාතඛණනං, අපස්සෙනඋපනික්ඛිපනං, භෙසජ්ජවිසයන්තාදිප්පයොජනං වා ථාවරො පයොගො. සොපි උද්දිස්සානුද්දිස්සභෙදතො දුවිධො, යතො තත්ථපි පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව කම්මබද්ධො වෙදිතබ්බො. අයන්තු විසෙසො – මූලට්ඨෙන ඔපාතාදීසු පරෙසං මූලෙන වා මුධා වා දින්නෙසුපි යදි තප්පච්චයා කොචි මරති, මූලට්ඨස්සෙව කම්මබද්ධො. යදිපි ච තෙන අඤ්ඤෙන වා තත්ථ ඔපාතෙ විනාසෙත්වා භූමිසමෙ කතෙපි පංසුධොවකා වා පංසුං ගණ්හන්තා, මූලඛණකා වා මූලානි ඛණන්තා ආවාටං කරොන්ති[Pg.21], දෙවෙ වා වස්සන්තෙ කද්දමො ජායති, තත්ථ ච කොචි ඔතරිත්වා වා ලග්ගිත්වා වා මරති, මූලට්ඨස්සෙව කම්මබද්ධො. යදි පන යෙන ලද්ධං, සො අඤ්ඤො වා තං විත්ථටතරං ගම්භීරතරං වා කරොති, තප්පච්චයාව කොචි මරති, උභයෙසම්පි කම්මබද්ධො. යථා තු මූලානි මූලෙහි සංසන්දන්ති, තථා තත්‍ර ථලෙ කතෙ මුච්චති. එවං අපස්සෙනාදීසුපි යාව තෙසං පවත්ති, තාව යථාසම්භවං කම්මබද්ධො වෙදිතබ්බො.

मारण्याच्या उद्देशाने खड्डा खणणे, टेकण्याची फळी जवळ ठेवणे किंवा विषारी औषध, यंत्र इत्यादींची योजना करणे हा 'थावर प्रयोग' होय. तो देखील उद्देशून आणि न उद्देशता अशा दोन प्रकारचा असतो; कारण त्यातही पूर्वी सांगितलेल्या नियमानेच कर्माचे बंधन समजून घ्यावे लागते. परंतु यात हा विशेष फरक आहे— मूळ कर्त्याने तो खड्डा इत्यादी इतरांना विकला किंवा मोफत दिला असला तरी, जर त्या कारणामुळे कोणी मरण पावले, तर मूळ कर्त्यालाच कर्माचे बंधन होते. जरी त्याने किंवा दुसऱ्या कोणी तो खड्डा नष्ट करून जमीन सपाट केली असली, तरी जर माती धुवून काढणारे माती नेत असताना किंवा मुळे खोदणारे मुळे खोदताना पुन्हा खड्डा तयार करतात, किंवा पाऊस पडल्यामुळे तेथे चिखल होतो आणि त्यात कोणी उतरून किंवा अडकून मरण पावले, तर मूळ कर्त्यालाच कर्माचे बंधन होते. परंतु, ज्याला तो खड्डा मिळाला त्याने किंवा दुसऱ्या कोणी तो अधिक रुंद किंवा खोल केला आणि त्या कारणामुळे कोणी मरण पावले, तर दोघांनाही कर्माचे बंधन होते. परंतु ज्याप्रमाणे मुळे मुळांशी जोडली जातात, त्याप्रमाणे तेथे कठीण जमीन (सपाट जमीन) केल्यास तो मुक्त होतो. याचप्रमाणे टेकण्याच्या फळी इत्यादींच्या बाबतीतही, जोपर्यंत त्यांचे अस्तित्व टिकून असते, तोपर्यंत योग्यतेनुसार कर्माचे बंधन समजून घ्यावे.

මාරණත්ථං පන විජ්ජාපරිජප්පනං විජ්ජාමයො පයොගො. දාඨාවුධාදීනං දාඨාකොටනාදිමිව මාරණත්ථං කම්මවිපාකජිද්ධිවිකාරකරණං ඉද්ධිමයො පයොගොති. අදින්නාදානස්ස තු ථෙය්‍යපසය්හපටිච්ඡන්නපරිකප්පකුසාවහාරවසප්පවත්තා සාහත්ථිකාණත්තිකාදයො පයොගා, තෙසම්පි වුත්තානුසාරෙනෙව පභෙදො වෙදිතබ්බො. අබ්‍රහ්මචරියාදීනං තිණ්ණම්පි සාහත්ථිකො එව පයොගො ලබ්භතීති. එවමෙත්ථ පයොගතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

मारण्याच्या उद्देशाने मंत्राचा जप करणे हा 'विज्जामय प्रयोग' होय. दाठावूध (ज्यांच्या दातांमध्ये विष असते असे राजे) इत्यादींनी दात खाण्याप्रमाणे, मारण्याच्या उद्देशाने कर्मविपाकामुळे प्राप्त झालेल्या ऋद्धीचा वापर करणे हा 'इद्धिमय प्रयोग' होय. अदिन्नादानाच्या (चोरीच्या) बाबतीत मात्र, थेय्य (चोरीने), पसय्ह (बळजबरीने), पटिच्छन्न (लपवून), परिकप्प (योजना करून) आणि कुसावहार (खोट्या मापाने किंवा शिक्क्याने) इत्यादींच्या स्वरूपात होणारे साहत्थिक, आणत्तिक इत्यादी प्रयोग असतात; त्यांचे देखील वर्गीकरण पूर्वी सांगितलेल्या नियमांनुसारच समजून घ्यावे. अब्रह्मचर्य इत्यादी उर्वरित तीन शिकापदांच्या बाबतीत केवळ साहत्थिक प्रयोगच आढळतो. अशा प्रकारे, येथे प्रयोगाच्या दृष्टीने देखील निर्णय समजून घ्यावा.

අඞ්ගතොති එත්ථ ච පාණාතිපාතස්ස පඤ්ච අඞ්ගානි භවන්ති – පාණො ච හොති, පාණසඤ්ඤී ච, වධකචිත්තඤ්ච පච්චුපට්ඨිතං හොති, වායමති, තෙන ච මරතීති. අදින්නාදානස්සාපි පඤ්චෙව – පරපරිග්ගහිතඤ්ච හොති, පරපරිග්ගහිතසඤ්ඤී ච, ථෙය්‍යචිත්තඤ්ච පච්චුපට්ඨිතං හොති, වායමති, තෙන ච ආදාතබ්බං ආදානං ගච්ඡතීති. අබ්‍රහ්මචරියස්ස පන චත්තාරි අඞ්ගානි භවන්ති – අජ්ඣාචරියවත්ථු ච හොති, තත්ථ ච සෙවනචිත්තං පච්චුපට්ඨිතං හොති, සෙවනපච්චයා පයොගඤ්ච සමාපජ්ජති, සාදියති චාති, තථා පරෙසං ද්වින්නම්පි. තත්ථ මුසාවාදස්ස තාව මුසා ච හොති තං වත්ථු, විසංවාදනචිත්තඤ්ච පච්චුපට්ඨිතං හොති, තජ්ජො ච වායාමො, පරවිසංවාදනඤ්ච විඤ්ඤාපයමානා විඤ්ඤත්ති පවත්තතීති චත්තාරි අඞ්ගානි වෙදිතබ්බානි. සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානස්ස පන සුරාදීනඤ්ච අඤ්ඤතරං හොති මදනීයපාතුකම්‍යතාචිත්තඤ්ච පච්චුපට්ඨිතං හොති, තජ්ජඤ්ච වායාමං ආපජ්ජති, පීතෙ ච පවිසතීති ඉමානි චත්තාරි අඞ්ගානීති. එවමෙත්ථ අඞ්ගතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

अंगांच्या (घटकांच्या) दृष्टीने: येथे प्राणातिपाताचे पाच घटक असतात – प्राणी (जीवंत प्राणी) असावा, तो प्राणी आहे अशी संज्ञा (जाणीव) असावी, मारण्याचा विचार (वधकचित्त) उपस्थित असावा, प्रयत्न करावा आणि त्याने तो प्राणी मरावा. अदिन्नादानाचेही पाचच घटक असतात – ती वस्तू दुसऱ्याच्या मालकीची असावी, ती दुसऱ्याच्या मालकीची आहे अशी संज्ञा असावी, चोरीचे चित्त उपस्थित असावे, प्रयत्न करावा आणि त्याने ती वस्तू हस्तगत केली जावी. अब्रह्मचर्याचे तर चार घटक असतात – अतिक्रमणाची वस्तू (स्थान) असावी, तेथे सेवनाचे चित्त उपस्थित असावे, सेवनाच्या हेतूने प्रयत्न करावा आणि त्याचा आस्वाद घ्यावा. त्याचप्रमाणे इतर दोन शिक्षापदांचे देखील घटक असतात. त्यापैकी प्रथम मुसावादाचे – ती गोष्ट असत्य असावी, फसवणुकीचे चित्त उपस्थित असावे, तदनुरूप प्रयत्न असावा आणि दुसऱ्याला फसवण्यासाठी विज्ञापना (इशारा) प्रवृत्त व्हावी, हे चार घटक जाणावेत. सुरामेरयमज्जपमादट्ठानाचे तर – सुरा इत्यादींपैकी काहीतरी असावे, नशा आणणारे पेय पिण्याची इच्छा असलेले चित्त उपस्थित असावे, तदनुरूप प्रयत्न करावा आणि प्यायल्यावर ते शरीरात प्रवेश करावे, हे चार घटक आहेत. अशा प्रकारे, येथे अंगांच्या दृष्टीने निर्णय जाणावा.

සමුට්ඨානතොති පාණාතිපාතඅදින්නාදානමුසාවාදා චෙත්ථ කායචිත්තතො, වාචාචිත්තතො, කායවාචාචිත්තතො චාති තිසමුට්ඨානා හොන්ති. අබ්‍රහ්මචරියං කායචිත්තවසෙන එකසමුට්ඨානමෙව. සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානං කායතො ච, කායචිත්තතො චාති ද්විසමුට්ඨානන්ති. එවමෙත්ථ සමුට්ඨානතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

समुत्थानाच्या (उत्पत्तीच्या कारणांच्या) दृष्टीने: येथे प्राणातिपात, अदिन्नादान आणि मुसावाद हे काय-चित्त (शरीर आणि मन), वाचा-चित्त (वाणी आणि मन) आणि काय-वाचा-चित्त (शरीर, वाणी आणि मन) या तीन समुत्थानांमुळे होतात. अब्रह्मचर्य हे काय-चित्ताच्या प्रभावाने केवळ एकच समुत्थान असणारे आहे. सुरामेरयमज्जपमादट्ठाण हे कायेमुळे (शरीरामुळे) आणि काय-चित्तामुळे (शरीर आणि मनामुळे) असे दोन समुत्थान असणारे आहे. अशा प्रकारे, येथे समुत्थानाच्या दृष्टीने निर्णय जाणावा.

වෙදනාතොති [Pg.22] එත්ථ ච පාණාතිපාතො දුක්ඛවෙදනාසම්පයුත්තොව. අදින්නාදානං තීසු වෙදනාසු අඤ්ඤතරවෙදනාසම්පයුත්තං, තථා මුසාවාදො. ඉතරානි ද්වෙ සුඛාය වා අදුක්ඛමසුඛාය වා වෙදනාය සම්පයුත්තානීති. එවමෙත්ථ වෙදනාතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

वेदनेच्या दृष्टीने: येथे प्राणातिपात हा केवळ दुःखवेदनेशीच संप्रयुक्त (युक्त) असतो. अदिन्नादान हे तीन वेदनांपैकी कोणत्याही एका वेदनेशी संप्रयुक्त असते, त्याचप्रमाणे मुसावाद देखील. इतर दोन (अब्रह्मचर्य आणि सुरामेरय) सुखवेदनेशी किंवा अदुःख-असुख वेदनेशी संप्रयुक्त असतात. अशा प्रकारे, येथे वेदनेच्या दृष्टीने निर्णय जाणावा.

මූලතොති පාණාතිපාතො චෙත්ථ දොසමොහමූලො. අදින්නාදානමුසාවාදා ලොභමොහමූලා වා දොසමොහමූලා වා. ඉතරානි ද්වෙ ලොභමොහමූලානීති. එවමෙත්ථ මූලතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

मुळाच्या (हेतूच्या) दृष्टीने: येथे प्राणातिपात हा द्वेष-मोह-मूलक असतो. अदिन्नादान आणि मुसावाद हे लोभ-मोह-मूलक किंवा द्वेष-मोह-मूलक असतात. इतर दोन (अब्रह्मचर्य आणि सुरामेरय) लोभ-मोह-मूलक असतात. अशा प्रकारे, येथे मुळाच्या दृष्टीने निर्णय जाणावा.

කම්මතොති පාණාතිපාතඅදින්නාදානඅබ්‍රහ්මචරියානි චෙත්ථ කායකම්මමෙව කම්මපථප්පත්තානෙව ච, මුසාවාදො වචීකම්මමෙව. යො පන අත්ථභඤ්ජකො, සො කම්මපථප්පත්තො. ඉතරො කම්මමෙව. සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානං කායකම්මමෙවාති. එවමෙත්ථ කම්මතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

कर्माच्या दृष्टीने: येथे प्राणातिपात, अदिन्नादान आणि अब्रह्मचर्य हे केवळ कायकर्मच (शारीरिक कर्मच) आहेत आणि ते कर्मपथाला प्राप्त झालेले आहेत. मुसावाद हा केवळ वचीकर्म (वाचिक कर्म) आहे. परंतु जो मुसावाद दुसऱ्याच्या हिताचा नाश करणारा असतो, तो कर्मपथाला प्राप्त होतो. इतर (साधा मुसावाद) केवळ कर्मच आहे. सुरामेरयमज्जपमादट्ठाण हे केवळ कायकर्मच आहे. अशा प्रकारे, येथे कर्माच्या दृष्टीने निर्णय जाणावा.

විරමතොති එත්ථ ආහ ‘‘පාණාතිපාතාදීහි විරමන්තො කුතො විරමතී’’ති? වුච්චතෙ – සමාදානවසෙන තාව විරමන්තො අත්තනො වා පරෙසං වා පාණාතිපාතාදිඅකුසලතො විරමති. කිමාරභිත්වා? යතො විරමති, තදෙව. සම්පත්තවසෙනාපි විරමන්තො වුත්තප්පකාරාකුසලතොව. කිමාරභිත්වා? පාණාතිපාතාදීනං වුත්තාරම්මණානෙව. කෙචි පන භණන්ති ‘‘සුරාමෙරයමජ්ජසඞ්ඛාතෙ සඞ්ඛාරෙ ආරභිත්වා සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානා විරමති, සත්තසඞ්ඛාරෙසු යං පන අවහරිතබ්බං භඤ්ජිතබ්බඤ්ච, තං ආරභිත්වා අදින්නාදානා මුසාවාදා ච, සත්තෙයෙවාරභිත්වා පාණාතිපාතා අබ්‍රහ්මචරියා චා’’ති. තදඤ්ඤෙ ‘‘එවං සන්තෙ ‘අඤ්ඤං චින්තෙන්තො අඤ්ඤං කරෙය්‍ය, යඤ්ච පජහති, තං න ජානෙය්‍යා’ති එවංදිට්ඨිකා හුත්වා අනිච්ඡමානා යදෙව පජහති, තං අත්තනො පාණාතිපාතාදිඅකුසලමෙවාරභිත්වා විරමතී’’ති වදන්ති. තදයුත්තං. කස්මා? තස්ස පච්චුප්පන්නාභාවතො බහිද්ධාභාවතො ච. සික්ඛාපදානඤ්හි විභඞ්ගපාඨෙ ‘‘පඤ්චන්නං සික්ඛාපදානං කති කුසලා…පෙ… කති අරණා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘කුසලායෙව, සියා සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා’’ති (විභ. 716) එවං පවත්තමානෙ විස්සජ්ජනෙ ‘‘පච්චුප්පන්නාරම්මණා’’ති ච ‘‘බහිද්ධාරම්මණා’’ති ච එවං පච්චුප්පන්නබහිද්ධාරම්මණත්තං වුත්තං, තං අත්තනො පාණාතිපාතාදිඅකුසලං ආරභිත්වා විරමන්තස්ස න යුජ්ජති. යං පන වුත්තං – ‘‘අඤ්ඤං [Pg.23] චින්තෙන්තො අඤ්ඤං කරෙය්‍ය, යඤ්ච පජහති, තං න ජානෙය්‍යා’’ති. තත්ථ වුච්චතෙ – න කිච්චසාධනවසෙන පවත්තෙන්තො අඤ්ඤං චින්තෙන්තො අඤ්ඤං කරොතීති වා, යඤ්ච පජහති, තං න ජානාතීති වා වුච්චති.

विरतीच्या (अलिप्ततेच्या) दृष्टीने: येथे विचारले आहे - "प्राणातिपात इत्यादींपासून विरत होणारा कशापासून विरत होतो?" उत्तर दिले जाते - प्रथम, समादानाच्या (व्रत घेण्याच्या) प्रभावाने विरत होणारा स्वतःच्या किंवा इतरांच्या प्राणातिपात इत्यादी अकुशलापासून विरत होतो. कशाला आलंबन (विषय) करून? ज्याच्यापासून तो विरत होतो, त्यालाच आलंबन करून. प्रसंगाच्या (संपत्तीच्या) प्रभावाने विरत होणारा देखील पूर्वोक्त प्रकारच्या अकुशलापासूनच विरत होतो. कशाला आलंबन करून? प्राणातिपात इत्यादींच्या पूर्वोक्त आलंबनांनाच आलंबन करून. परंतु काही आचार्य म्हणतात - "सुरा, मेरय आणि मद्य संज्ञक संस्कारांना आलंबन करून सुरामेरयमज्जपमादट्ठानापासून विरत होतो; सत्व-संस्कारांपैकी ज्याचे अपहरण केले जावे किंवा ज्याचा नाश केला जावा, त्याला आलंबन करून अदिन्नादान आणि मुसावादापासून विरत होतो; आणि केवळ प्राण्यांनाच आलंबन करून प्राणातिपात आणि अब्रह्मचर्यापासून विरत होतो." इतर आचार्य यावर म्हणतात - "असे असल्यास, 'एक विचार करत असताना दुसरा काहीतरी करेल, आणि ज्याचा तो त्याग करतो, ते त्याला समजणार नाही' अशी दृष्टी असणारे होऊन, अनिच्छेने जो त्याग करतो, तो स्वतःच्या प्राणातिपात इत्यादी अकुशलालाच आलंबन करून विरत होतो." हे अयोग्य आहे. का? कारण ते वर्तमानकालीन (पच्चुप्पन्न) नसल्यामुळे आणि बाह्य (बहिद्धा) नसल्यामुळे. कारण शिक्षापदांच्या विभंगपाठात 'पाच शिक्षापदांपैकी किती कुशल आहेत... इत्यादी... किती अरण आहेत?' असा प्रश्न विचारून, 'कुशलच आहेत, कदाचित सुखवेदनेशी संप्रयुक्त असतात' अशा प्रकारे उत्तर दिले जात असताना, 'वर्तमानकालीन आलंबन असणारे' आणि 'बाह्य आलंबन असणारे' असे वर्तमानकालीन व बाह्य आलंबनत्व सांगितले आहे. ते स्वतःच्या प्राणातिपात इत्यादी अकुशलाला आलंबन करून विरत होणाऱ्या व्यक्तीच्या बाबतीत जुळत नाही. आणि जे म्हटले आहे की - 'एक विचार करत असताना दुसरा काहीतरी करेल, आणि ज्याचा तो त्याग करतो, ते त्याला समजणार नाही.' त्याविषयी सांगितले जाते - कार्य सिद्ध करण्याच्या दृष्टीने प्रवृत्त होणारा मनुष्य एक विचार करत असताना दुसरा काहीतरी करतो असे म्हटले जात नाही, किंवा ज्याचा तो त्याग करतो, ते त्याला समजत नाही असेही म्हटले जात नाही.

‘‘ආරභිත්වාන අමතං, ජහන්තො සබ්බපාපකෙ;

නිදස්සනඤ්චෙත්ථ භවෙ, මග්ගට්ඨොරියපුග්ගලො’’ති.

"अमृताला (निर्वाणाला) आलंबन करून, सर्व पापांचा त्याग करणारा; मार्गस्थ आर्यपुद्गल हा येथे दृष्टांत (पुरावा) असावा."

එවමෙත්ථ විරමතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

अशा प्रकारे, येथे विरतीच्या दृष्टीने देखील निर्णय जाणावा.

ඵලතොති සබ්බෙ එව චෙතෙ පාණාතිපාතාදයො දුග්ගතිඵලනිබ්බත්තකා හොන්ති, සුගතියඤ්ච අනිට්ඨාකන්තාමනාපවිපාකනිබ්බත්තකා හොන්ති, සම්පරායෙ දිට්ඨධම්මෙ එව ච අවෙසාරජ්ජාදිඵලනිබ්බත්තකා. අපිච ‘‘යො සබ්බලහුසො පාණාතිපාතස්ස විපාකො මනුස්සභූතස්ස අප්පායුකසංවත්තනිකො හොතී’’ති (අ. නි. 8.40) එවමාදිනා නයෙනෙත්ථ ඵලතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

फलाच्या (परिणामाच्या) दृष्टीने: हे सर्व प्राणातिपात इत्यादीुकुशल दुर्गतीचे फल उत्पन्न करणारे असतात, आणि सुगतीमध्ये देखील अनिष्ट, अवांछित आणि अप्रिय विपाक (परिणाम) उत्पन्न करणारे असतात; तसेच परलोकात आणि याच जन्मात (दृष्टधर्मात) भ्याडपणा (अवैशारद्य) इत्यादी फल उत्पन्न करणारे असतात. शिवाय, 'प्राणातिपाताचा जो सर्वात सौम्य विपाक आहे, तो मनुष्य झाल्यावर अल्पायुषी बनवणारा ठरतो' इत्यादी पद्धतीने येथे फलाच्या दृष्टीने देखील निर्णय जाणावा.

අපි චෙත්ථ පාණාතිපාතාදිවෙරමණීනම්පි සමුට්ඨානවෙදනාමූලකම්මඵලතො විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො. තත්ථායං විඤ්ඤාපනා – සබ්බා එව චෙතා වෙරමණියො චතූහි සමුට්ඨහන්ති කායතො, කායචිත්තතො, වාචාචිත්තතො, කායවාචාචිත්තතො චාති. සබ්බා එව ච සුඛවෙදනාසම්පයුත්තා වා, අදුක්ඛමසුඛවෙදනාසම්පයුත්තා වා, අලොභාදොසමූලා වා අලොභාදොසාමොහමූලා වා. චතස්සොපි චෙත්ථ කායකම්මං, මුසාවාදාවෙරමණී වචීකම්මං, මග්ගක්ඛණෙ ච චිත්තතොව සමුට්ඨහන්ති, සබ්බාපි මනොකම්මං.

शिवाय, येथे प्राणातिपात इत्यादींपासून मिळणाऱ्या विरतींचा (अलिप्ततेचा) देखील समुत्थान, वेदना, मूळ, कर्म आणि फल यांच्या दृष्टीने निर्णय जाणावा. त्याविषयी हे स्पष्टीकरण आहे - या सर्व विरती काय (शरीर), काय-चित्त (शरीर आणि मन), वाचा-चित्त (वाणी आणि मन) आणि काय-वाचा-चित्त (शरीर, वाणी आणि मन) या चार समुत्थानांमुळे उत्पन्न होतात. आणि या सर्व विरती सुखवेदनेशी संप्रयुक्त किंवा अदुःख-असुख वेदनेशी संप्रयुक्त असतात; तसेच अलोभ-अद्वेष-मूलक किंवा अलोभ-अद्वेष-अमोह-मूलक असतात. येथे चार विरती कायकर्म आहेत, मुसावादापासून विरती हे वचीकर्म आहे, आणि मार्गक्षणी (मार्गाच्या क्षणी) त्या केवळ चित्तापासूनच उत्पन्न होतात, म्हणून त्या सर्व मनोकर्म आहेत.

පාණාතිපාතා වෙරමණියා චෙත්ථ අඞ්ගපච්චඞ්ගසම්පන්නතා ආරොහපරිණාහසම්පත්තිතා ජවසම්පත්තිතා සුප්පතිට්ඨිතපාදතා චාරුතා මුදුතා සුචිතා සූරතා මහබ්බලතා විස්සත්ථවචනතා ලොකපියතා නෙලතා අභෙජ්ජපරිසතා අච්ඡම්භිතා දුප්පධංසිතා පරූපක්කමෙන අමරණතා අනන්තපරිවාරතා සුරූපතා සුසණ්ඨානතා අප්පාබාධතා අසොකිතා පියෙහි මනාපෙහි සද්ධිං අවිප්පයොගතා දීඝායුකතාති එවමාදීනි ඵලානි.

येथे प्राणातिपातापासून (जीवहिंसेपासून) विरत राहण्याचे हे परिणाम जाणावेत: अवयवांची परिपूर्णता (अंगप्रत्यंगसंपन्नता), शरीराची योग्य उंची व रुंदी (आरोहपरिणाहसंपत्ती), वेगवानता (जवसपन्नता), पाय जमिनीवर व्यवस्थित टेकणे (सुप्रतिष्ठितपादता), सौंदर्य (चारुता), कोमलता (मृदुता), स्वच्छता (शुचिता), शूरता (शूरता), महाबलशाली असणे (महाबलता), स्पष्ट व मधुर बोलणे (विसट्ठवचनता), लोकांचे प्रिय असणे (लोकरियता), निर्दोषता (नेलता), अभेद्य परिषद असणे (अभिज्जपरिसता), भयशून्य असणे (अच्छंभिता), इतरांकडून पराभूत न होणे (दुप्पधंसिता), दुसऱ्यांच्या उपक्रमामुळे (प्रयत्नामुळे) मृत्यू न येणे (परूपक्कमेन अमरणता), अनंत परिवार असणे (अनंतपरिवारता), सुंदर रूप असणे (सुरूपता), सुसंस्थानता (सुसंठणता), अल्प आजार असणे (अप्पाबाधता), शोक नसणे (असोकिता), प्रिय व मनासारख्या व्यक्तींशी वियोग न होणे (पियेहि मनापेहि सद्धिं अविप्पयोगता) आणि दीर्घायुष्य असणे (दीर्घायुकता) इत्यादी.

අදින්නාදානා වෙරමණියා මහද්ධනතා පහූතධනධඤ්ඤතා අනන්තභොගතා අනුප්පන්නභොගුප්පත්තිතා උප්පන්නභොගථාවරතා ඉච්ඡිතානං භොගානං ඛිප්පප්පටිලාභිතා රාජචොරුදකග්ගිඅප්පියදායාදෙහි අසාධාරණභොගතා [Pg.24] අසාධාරණධනප්පටිලාභිතා ලොකුත්තමතා නත්ථිකභාවස්ස අජානනතා සුඛවිහාරිතාති එවමාදීනි.

अदिन्नादानापासून (चोरीपासून) विरत राहण्याचे हे परिणाम जाणावेत: महाधनवान असणे (महाधनता), भरपूर धनधान्य असणे (पहूतधनधान्यता), अनंत भोग (उपभोग्य वस्तू) असणे (अनंतभोगता), न मिळालेले भोग प्राप्त होणे (अनुप्पन्नभोगुप्पत्तिता), मिळालेले भोग स्थिर राहणे (उप्पन्नभोगथावरता), इच्छित भोगांची त्वरित प्राप्ती होणे (इच्छितानं भोगानं खिप्पप्पटिलाभिता), राजा, चोर, पाणी, अग्नी आणि अप्रिय वारसदार यांच्याशी सामायिक नसलेले (म्हणजेच त्यांच्यापासून सुरक्षित असलेले) भोग असणे (राजचोरुदकग्गिअप्पियदायादेहि असाधारणभोगता), असाधारण धनप्राप्ती होणे (असाधारणधनप्पटिलाभिता), लोकांमध्ये श्रेष्ठ असणे (लोकुत्तमता), 'काही नाही' (अभाव) ही स्थिती कधीही न अनुभवणे (नत्थिकभावस्स अजाननता) आणि सुखाने विहार करणे (सुखविहारिता) इत्यादी.

අබ්‍රහ්මචරියා වෙරමණියා විගතපච්චත්ථිකතා සබ්බජනපියතා අන්නපානවත්ථසයනාදීනං ලාභිතා සුඛසයනතා සුඛප්පටිබුජ්ඣනතා අපායභයවිනිමුත්තතා ඉත්ථිභාවප්පටිලාභස්ස වා නපුංසකභාවප්පටිලාභස්ස වා අභබ්බතා අක්කොධනතා පච්චක්ඛකාරිතා අපතිතක්ඛන්ධතා අනධොමුඛතා ඉත්ථිපුරිසානං අඤ්ඤමඤ්ඤපියතා පරිපුණ්ණින්ද්‍රියතා පරිපුණ්ණලක්ඛණතා නිරාසඞ්කතා අප්පොස්සුක්කතා සුඛවිහාරිතා අකුතොභයතා පියවිප්පයොගාභාවතාති එවමාදීනි.

अब्रह्मचर्यापासून (अब्रह्मचर्य किंवा व्यभिचारापासून) विरत राहण्याचे हे परिणाम जाणावेत: शत्रूंचा अभाव असणे (विगतपच्चत्थिकता), सर्व लोकांचे प्रिय असणे (सब्बजनप्रियता), अन्न, पाणी, वस्त्र, शय्या इत्यादींची सहज प्राप्ती होणे (अन्नपानवत्थसयनादीनं लाभिता), सुखाने झोप लागणे (सुखसयनता), सुखाने जागे होणे (सुखप्पटिवुज्झनता), अपाय (नरक इत्यादी) भयापासून मुक्त असणे (अपायभयविनिमुत्तता), स्त्रीभाव किंवा नपुंसकभाव प्राप्त न होणे (इत्थिभावप्पटिलाभस्स वा नपुंसकभावप्पटिलाभस्स वा अभब्बता), क्रोधरहित असणे (अक्कोधनता), प्रत्यक्ष कार्य करणारे असणे (पच्चक्खकारिता), मान खाली न घालणे (अपतितक्खन्धता), अधोमुख न होणे (अनधोमुखता), स्त्री-पुरुषांचे एकमेकांवर प्रेम असणे (इत्थिपुरिसानं अञ्ञमञ्ञप्रियता), परिपूर्ण इंद्रिये असणे (परिपुण्णिन्द्रियता), परिपूर्ण लक्षणे असणे (परिपुण्णलक्खणता), शंकारहित असणे (निरासङ्कता), अल्प-उत्सुकता (चिंतेचा अभाव) असणे (अप्पोस्सुक्कता), सुखाने विहार करणे (सुखविहारिता), कुठूनही भय नसणे (अकुतोभयता) आणि प्रिय व्यक्तींच्या वियोगाचा अभाव असणे (पियविप्पयोगाभावता) इत्यादी.

මුසාවාදා වෙරමණියා විප්පසන්නින්ද්‍රියතා විස්සට්ඨමධුරභාණිතා සමසිතසුද්ධදන්තතා නාතිථූලතා නාතිකිසතා නාතිරස්සතා නාතිදීඝතා සුඛසම්ඵස්සතා උප්පලගන්ධමුඛතා සුස්සූසකපරිජනතා ආදෙය්‍යවචනතා කමලුප්පලසදිසමුදුලොහිතතනුජිව්හතා අනුද්ධතතා අචපලතාති එවමාදීනි.

मुसावादापासून (असत्य बोलण्यापासून) विरत राहण्याचे हे परिणाम जाणावेत: अत्यंत प्रसन्न इंद्रिये असणे (विप्पसन्निन्द्रियता), स्पष्ट व मधुर बोलणे (विस्सट्ठमधुरभाणिता), समान, पांढरे व स्वच्छ दात असणे (समसितसुद्धदन्तता), अतिशय स्थूल नसणे (नातिथूलता), अतिशय कृश नसणे (नातिकिसता), अतिशय बुटके नसणे (नातिरस्सता), अतिशय उंच नसणे (नातिदीघता), सुखद स्पर्श असणे (सुखसम्फस्सता), मुखातून कमळासारखा सुगंध येणे (उप्पलसगन्धमुखता), ऐकण्यास उत्सुक असणारा परिवार असणे (सुस्सूसकपरिजनता), स्वीकारार्ह (विश्वासार्ह) बोलणे असणे (आदेय्यवचनता), कमळ किंवा उत्पलासारखी मऊ, लाल व पातळ जीभ असणे (कमलुप्पलसदिसमुदुलोहिततनुजिव्हता), उद्धटपणा नसणे (अनुद्धतता) आणि चंचलता नसणे (अचपलता) इत्यादी.

සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානා වෙරමණියා අතීතානාගතපච්චුප්පන්නෙසු සබ්බකිච්චකරණීයෙසු ඛිප්පං පටිජානනතා සදා උපට්ඨිතසතිතා අනුම්මත්තකතා ඤාණවන්තතා අනලසතා අජළතා අනෙලමූගතා අමත්තතා අප්පමත්තතා අසම්මොහතා අච්ඡම්භිතා අසාරම්භිතා අනුස්සඞ්කිතා සච්චවාදිතා අපිසුණාඵරුසාසම්ඵපලාපවාදිතා රත්තින්දිවමතන්දිතතා කතඤ්ඤුතා කතවෙදිතා අමච්ඡරිතා චාගවන්තතා සීලවන්තතා උජුතා අක්කොධනතා හිරිමනතා ඔත්තප්පිතා උජුදිට්ඨිකතා මහාපඤ්ඤතා මෙධාවිතා පණ්ඩිතතා අත්ථානත්ථකුසලතාති එවමාදීනි ඵලානි. එවමෙත්ථ පාණාතිපාතාදිවෙරමණීනං සමුට්ඨානවෙදනාමූලකම්මඵලතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

सुरा-मेरय-मज्ज-पमादट्ठानापासून (मद्यपानापासून) विरत राहण्याचे हे परिणाम जाणावेत: भूत, भविष्य आणि वर्तमान काळातील सर्व कर्तव्ये त्वरित समजणे (खिप्पं पटिजाननता), नेहमी स्मृती जागृत असणे (सदा उपट्ठितसतिता), कधीही वेडे न होणे (अनुम्मत्तकता), ज्ञानवान असणे (ञाणवन्तता), आळशी नसणे (अनलसता), जडबुद्धी नसणे (अजळता), मुके-बहिरे नसणे (अनेळमूकता), मद्यधुंद न होणे (अमत्तता), अप्रमत्त (जागृत) असणे (अप्पमत्तता), संभ्रमित न होणे (असम्मोहता), भयशून्य असणे (अच्छंभिता), क्रोधावेश नसणे (असारम्भिता), शंकारहित असणे (अनुस्सङ्किता), सत्यवादी असणे (सच्चवादिता), चहाडी, कठोर व निरर्थक बडबड न करणे (अपिसुणाफरुसासम्फप्पलापवादिता), रात्रंदिवस आळस नसणे (रत्तिन्दिवमतन्दितता), कृतज्ञ असणे (कृतज्ञता), कृतवेदी असणे (कृतवेदिता), मत्सररहित असणे (अमच्छरिता), त्यागशील असणे (चागवन्तता), शीलवान असणे (सीलवन्तता), सरळ (प्रामाणिक) असणे (उजुता), क्रोधरहित असणे (अक्कोधनता), मनात लज्जा (ह्री) असणे (हिरिमन्तता), पापभिरूता (ओत्तप्प) असणे (ओत्तप्पिता), सरळ दृष्टी (सम्यक् दृष्टी) असणे (उजुदिट्ठिकता), महाप्रज्ञावान असणे (महापञ्ञता), मेधावी असणे (मेधाविता), पंडित असणे (पण्डितता), आणि हित-अहित ओळखण्यात कुशळता (अत्थानत्थकुसळता) इत्यादी परिणाम जाणावेत. अशा प्रकारे, येथे प्राणातिपात इत्यादींपासून विरत राहण्याच्या बाबतीत समुत्थान, वेदना, मूळ आणि कर्मफलाच्या आधारे देखील निर्णय (विनिच्छय) समजून घ्यावा.

පච්ඡිමපඤ්චසික්ඛාපදවණ්ණනා

नंतरच्या पाच सिक्खापदांचे स्पष्टीकरण (वर्णन)

ඉදානි යං වුත්තං –

आता जे म्हटले आहे –

‘‘යොජෙතබ්බං තතො යුත්තං, පච්ඡිමෙස්වපි පඤ්චසු;

ආවෙණිකඤ්ච වත්තබ්බං, ඤෙය්‍යා හීනාදිතාපි චා’’ති.

“त्यानंतरच्या (शेवटच्या) पाच सिक्खापदांमध्ये देखील जे योग्य आहे ते योजावे; आणि त्यांचे विशिष्ट (आवेणिक) गुण सांगावेत, तसेच हीन इत्यादी अवस्था देखील जाणाव्यात.”

තස්සායං [Pg.25] අත්ථවණ්ණනා – එතිස්සා පුරිමපඤ්චසික්ඛාපදවණ්ණනාය යං යුජ්ජති, තං තතො ගහෙත්වා පච්ඡිමෙස්වපි පඤ්චසු සික්ඛාපදෙසු යොජෙතබ්බං. තත්ථායං යොජනා – යථෙව හි පුරිමසික්ඛාපදෙසු ආරම්මණතො ච සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානං රූපායතනාදිඅඤ්ඤතරසඞ්ඛාරාරම්මණං, තථා ඉධ විකාලභොජනං. එතෙන නයෙන සබ්බෙසං ආරම්මණභෙදො වෙදිතබ්බො. ආදානතො ච යථා පුරිමානි සාමණෙරෙන වා උපාසකෙන වා සමාදියන්තෙන සමාදින්නානි හොන්ති, තථා එතානිපි. අඞ්ගතොපි යථා තත්ථ පාණාතිපාතාදීනං අඞ්ගභෙදො වුත්තො, එවමිධාපි විකාලභොජනස්ස චත්තාරි අඞ්ගානි – විකාලො, යාවකාලිකං, අජ්ඣොහරණං, අනුම්මත්තකතාති. එතෙනානුසාරෙන සෙසානම්පි අඞ්ගවිභාගො වෙදිතබ්බො. යථා ච තත්ථ සමුට්ඨානතො සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානං කායතො ච කායචිත්තතො චාති ද්විසමුට්ඨානං, එවමිධ විකාලභොජනං. එතෙන නයෙන සබ්බෙසං සමුට්ඨානං වෙදිතබ්බං. යථා ච තත්ථ වෙදනාතො අදින්නාදානං තීසු වෙදනාසු අඤ්ඤතරවෙදනාසම්පයුත්තං, තථා ඉධ විකාලභොජනං. එතෙන නයෙන සබ්බෙසං වෙදනාසම්පයොගො වෙදිතබ්බො. යථා ච තත්ථ අබ්‍රහ්මචරියං ලොභමොහමූලං, එවමිධ විකාලභොජනං. අපරානි ච ද්වෙ එතෙන නයෙන සබ්බෙසං මූලභෙදො වෙදිතබ්බො. යථා ච තත්ථ පාණාතිපාතාදයො කායකම්මං, එවමිධාපි විකාලභොජනාදීනි. ජාතරූපරජතප්පටිග්ගහණං පන කායකම්මං වා සියා වචීකම්මං වා කායද්වාරාදීහි පවත්තිසබ්භාවපරියායෙන, න කම්මපථවසෙන. විරමතොති යථා ච තත්ථ විරමන්තො අත්තනො වා පරෙසං වා පාණාතිපාතාදිඅකුසලතො විරමති, එවමිධාපි විකාලභොජනාදිඅකුසලතො, කුසලතොපි වා එකතො. යථා ච පුරිමා පඤ්ච වෙරමණියො චතුසමුට්ඨානා කායතො, කායචිත්තතො, වාචාචිත්තතො, කායවාචාචිත්තතො චාති, සබ්බා සුඛවෙදනාසම්පයුත්තා වා අදුක්ඛමසුඛවෙදනාසම්පයුත්තා වා, අලොභාදොසමූලා වා අලොභාදොසාමොහමූලා වා, සබ්බා ච නානප්පකාරඉට්ඨඵලනිබ්බත්තකා, තථා ඉධාපීති.

त्या गाथेचे अर्थस्पष्टीकरण (अत्थवण्णना) खालीलप्रमाणे आहे – पहिल्या पाच सिक्खापदांच्या स्पष्टीकरणात जे काही योग्य आहे, ते तेथून घेऊन नंतरच्या पाच सिक्खापदांमध्ये देखील योजावे. तेथे ही योजना अशी आहे – ज्याप्रमाणे पहिल्या सिक्खापदांमध्ये आलंबनाच्या (आरम्मण) दृष्टीने सुरा-मेरय-मज्ज-पमादट्ठाण हे रूपायातन इत्यादींपैकी कोणत्याही एका संस्काराचे आलंबन घेणारे आहे, त्याचप्रमाणे येथे विकालभोजन (अवेळी भोजन) देखील आहे. या पद्धतीने सर्वांच्या आलंबनाचा भेद समजून घ्यावा. आणि स्वीकारण्याच्या (आदान) दृष्टीने, ज्याप्रमाणे पूर्वीची सिक्खापदे एखाद्या श्रामणेराने किंवा उपासकाने ग्रहण केली असता ती ग्रहण केलेली (समादिन्न) होतात, त्याचप्रमाणे ही देखील होतात. अंगांच्या दृष्टीने देखील, ज्याप्रमाणे तेथे प्राणातिपात इत्यादींच्या अंगांचे वर्गीकरण सांगितले आहे, त्याचप्रमाणे येथे देखील विकालभोजनाची चार अंगे आहेत – विकाल (अवेळ), यावकालिक (भोजन), गिळणे (अज्झोहरण) आणि वेडे नसणे (अनुम्मत्तकता). यानुसार उर्वरित सिक्खापदांच्या अंगांचे वर्गीकरण देखील समजून घ्यावे. आणि ज्याप्रमाणे तेथे समुत्थानाच्या दृष्टीने सुरा-मेरय-मज्ज-पमादट्ठाण हे कायिक आणि काय-चित्तजन्य अशा दोन समुत्थानांचे (द्विसमुत्थान) आहे, त्याचप्रमाणे येथे विकालभोजन आहे. या पद्धतीने सर्वांचे समुत्थान समजून घ्यावे. आणि ज्याप्रमाणे तेथे वेदनेच्या दृष्टीने अदिन्नादान हे तीन वेदनांपैकी कोणत्याही एका वेदनेशी संप्रयुक्त (युक्त) असते, त्याचप्रमाणे येथे विकालभोजन आहे. या पद्धतीने सर्वांचा वेदनासंप्रयोग समजून घ्यावा. आणि ज्याप्रमाणे तेथे अब्रह्मचर्य हे लोभ आणि मोह मूळ असणारे आहे, त्याचप्रमाणे येथे विकालभोजन आहे. आणि इतर दोन (नृत्य-गीत आणि माला-गंध इत्यादी सिक्खापदे) देखील याच पद्धतीने सर्वांच्या मुळाचा भेद समजून घ्यावा. आणि ज्याप्रमाणे तेथे प्राणातिपात इत्यादी कायकर्म आहेत, त्याचप्रमाणे येथे विकालभोजन इत्यादी देखील आहेत. परंतु जातरूप-रजत (सोने-चांदी) ग्रहण करणे हे कायिक द्वार इत्यादींद्वारे प्रवृत्तीच्या स्वभावाच्या पर्यायाने कायकर्म किंवा वचीकर्म किंवा मनोकर्म असू शकते, परंतु कर्मपथाच्या दृष्टीने नाही. 'विरमतो' (विरत राहणारा) या शब्दाच्या बाबतीत, ज्याप्रमाणे तेथे विरत राहणारा स्वतःच्या किंवा इतरांच्या प्राणातिपात इत्यादी अकुशलापासून विरत राहतो, त्याचप्रमाणे येथे देखील विकालभोजन इत्यादी अकुशलापासून किंवा कुशलापासून एका बाजूने विरत राहतो. आणि ज्याप्रमाणे पूर्वीची पाच विरती (नियम) हे कायिक, काय-चित्तजन्य, वची-चित्तजन्य आणि काय-वची-चित्तजन्य अशा चार समुत्थानांचे (चतुसमुत्थान) असतात, सर्व सुखवेदनायुक्त किंवा अदुःख-असुखवेदनायुक्त असतात, अलोभ-अदोषमूळ किंवा अलोभ-अदोष-अमोहमूळ असतात, आणि सर्व विविध प्रकारची इष्ट फळे देणारी असतात, त्याचप्रमाणे येथे देखील योजावे.

‘‘යොජෙතබ්බං තතො යුත්තං, පච්ඡිමෙස්වපි පඤ්චසු;

ආවෙණිකඤ්ච වත්තබ්බං, ඤෙය්‍යා හීනාදිතාපි චා’’ති. –

“त्यानंतरच्या (शेवटच्या) पाच सिक्खापदांमध्ये देखील जे योग्य आहे ते योजावे; आणि त्यांचे विशिष्ट (आवेणिक) गुण सांगावेत, तसेच हीन इत्यादी अवस्था देखील जाणाव्यात.” –

එත්ථ පන විකාලභොජනන්ති මජ්ඣන්හිකවීතික්කමෙ භොජනං. එතඤ්හි අනුඤ්ඤාතකාලෙ වීතික්කන්තෙ භොජනං, තස්මා ‘‘විකාලභොජන’’න්ති වුච්චති[Pg.26], තතො විකාලභොජනා. නච්චගීතවාදිතවිසූකදස්සනන්ති එත්ථ නච්චං නාම යංකිඤ්චි නච්චං, ගීතන්ති යංකිඤ්චි ගීතං, වාදිතන්ති යංකිඤ්චි වාදිතං. විසූකදස්සනන්ති කිලෙසුප්පත්තිපච්චයතො කුසලපක්ඛභින්දනෙන විසූකානං දස්සනං, විසූකභූතං වා දස්සනං විසූකදස්සනං. නච්චා ච ගීතා ච වාදිතා ච විසූකදස්සනා ච නච්චගීතවාදිතවිසූකදස්සනා. විසූකදස්සනඤ්චෙත්ථ බ්‍රහ්මජාලෙ වුත්තනයෙනෙව ගහෙතබ්බං. වුත්තඤ්හි තත්ථ –

येथे 'विकालभोजन' म्हणजे दुपारची वेळ टळल्यानंतर (मध्यान्ह उलटून गेल्यानंतर) भोजन करणे. कारण हे भोजन अनुज्ञेय (परवानगी असलेल्या) वेळेचे उल्लंघन करून केले जाते, म्हणून याला 'विकालभोजन' असे म्हणतात, आणि त्या विकालभोजनापासून (विरत राहणे). 'नच्च-गीत-वादित-विसूकदस्सन' यामध्ये 'नृत्य' (नच्च) म्हणजे कोणतेही नृत्य, 'गीत' म्हणजे कोणतेही गाणे, 'वादित' म्हणजे कोणतेही वादन होय. 'विसूकदस्सन' म्हणजे क्लेशांच्या उत्पत्तीला कारणीभूत ठरून कुशल पक्षाचा नाश करणाऱ्या तमाशांचे (विसूकांचे) दर्शन घेणे, किंवा क्लेश वाढवणाऱ्या खेळांचे दर्शन घेणे म्हणजे 'विसूकदस्सन' होय. नृत्य, गीत, वादन आणि विसूकदस्सन म्हणजेच 'नच्च-गीत-वादित-विसूकदस्सन' होय. येथे 'विसूकदस्सन' चे लक्षण ब्रह्मजाल सुत्तात सांगितलेल्या पद्धतीनेच ग्रहण करावे. कारण तेथे म्हटले आहे –

‘‘යථා වා පනෙකෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සද්ධාදෙය්‍යානි භොජනානි භුඤ්ජිත්වා තෙ එවරූපං විසූකදස්සනමනුයුත්තා විහරන්ති, සෙය්‍යථිදං, නච්චං ගීතං වාදිතං පෙක්ඛං අක්ඛානං පාණිස්සරං වෙතාලං කුම්භථූණං සොභනකං චණ්ඩාලං වංසං ධොවනං හත්ථියුද්ධං අස්සයුද්ධං මහිංසයුද්ධං උසභයුද්ධං අජයුද්ධං මෙණ්ඩයුද්ධං කුක්කුටයුද්ධං වට්ටකයුද්ධං දණ්ඩයුද්ධං මුට්ඨියුද්ධං නිබ්බුද්ධං උය්‍යොධිකං බලග්ගං සෙනාබ්‍යූහං අනීකදස්සනං ඉති වා, ඉති එවරූපා විසූකදස්සනා පටිවිරතො සමණො ගොතමො’’ති (දී. නි. 1.12).

जसे काही पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण, श्रद्धेने अर्पण केलेले अन्न ग्रहण करून, अशा प्रकारच्या विदूषक-दर्शनात (चित्त विचलित करणाऱ्या मनोरंजनात) मग्न राहतात; जसे की—नृत्य, गायन, वादन, नाट्य-तमाशा, आख्यान (कथा सांगणे), टाळ्या वाजवणे, वेताळ (काशाचे भांडे वाजवणे), कुंभथूण (घडा वाजवणे), शोभनक (चित्रे किंवा देखावे दाखवणे), चंडाल (लोखंडी गोळ्यांचे खेळ), बांबूवर चढून खेळ करणे, हाडे धुण्याचा खेळ, हत्तींची लढाई, घोड्यांची लढाई, म्हशींची लढाई, बैलांची लढाई, शेळ्यांची लढाई, मेंढ्यांची लढाई, कोंबड्यांची लढाई, लाव्हा पक्ष्यांची लढाई, काठ्यांची लढाई, मुष्टियुद्ध, कुस्ती, युद्ध-क्रीडा, सैन्याची मोजणी, सैन्याची व्यूहरचना आणि सेना-दर्शन; अशा प्रकारच्या विदूषक-दर्शनापासून श्रमण गौतम पूर्णपणे अलिप्त आहेत.

අථ වා යථාවුත්තෙනත්ථෙන නච්චගීතවාදිතානි එව විසූකානි නච්චගීතවාදිතවිසූකානි, තෙසං දස්සනං නච්චගීතවාදිතවිසූකදස්සනං, තස්මා නච්චගීතවාදිතවිසූකදස්සනා. ‘‘දස්සනසවනා’’ති වත්තබ්බෙ යථා ‘‘සො ච හොති මිච්ඡාදිට්ඨිකො විපරීතදස්සනො’’ති එවමාදීසු (අ. නි. 1.308) අචක්ඛුද්වාරප්පවත්තම්පි විසයග්ගහණං ‘‘දස්සන’’න්ති වුච්චති, එවං සවනම්පි ‘‘දස්සන’’න්ත්වෙව වුත්තං. දස්සනකම්‍යතාය උපසඞ්කමිත්වා පස්සතො එව චෙත්ථ වීතික්කමො හොති. ඨිතනිසින්නසයනොකාසෙ පන ආගතං ගච්ඡන්තස්ස වා ආපාථගතං පස්සතො සියා සංකිලෙසො, න වීතික්කමො. ධම්මූපසංහිතම්පි චෙත්ථ ගීතං න වට්ටති, ගීතූපසංහිතො පන ධම්මො වට්ටතීති වෙදිතබ්බො.

किंवा पूर्वोक्त अर्थानुसार नृत्य, गीत आणि वादन हेच विसूक (क्लेश वाढवणारे) आहेत, म्हणून त्यांना 'नृत्य-गीत-वादन-विसूकी' म्हणतात. त्यांचे दर्शन म्हणजे 'नृत्य-गीत-वादन-विसूकी-दर्शन' होय. म्हणून 'नृत्य-गीत-वादन-विसूकी-दर्शनापासून' असे म्हटले आहे. जरी येथे 'दर्शन आणि श्रवण' (पाहणे आणि ऐकणे) असे म्हणायला हवे होते, तरीही 'तो मिथ्यादृष्टी आणि विपरीत दर्शन (दृष्टी) असलेला असतो' इत्यादी वचनांप्रमाणे, चक्षु-द्वाराशिवाय (डोळ्यांशिवाय इतर इंद्रियांद्वारे) होणाऱ्या विषयाच्या ग्रहणालाही 'दर्शन' म्हटले जाते; त्याचप्रमाणे श्रवणालाही (ऐकण्यालाही) 'दर्शन' असेच म्हटले गेले आहे. येथे पाहण्याच्या इच्छेने जवळ जाऊन पाहणाऱ्यालाच नियमभंग (अतिचार) होतो. परंतु, उभे असताना, बसलेले असताना किंवा झोपलेले असताना स्वतःहून समोर आलेल्या किंवा वाटेने जात असताना दृष्टीस पडलेल्या दृश्याला पाहणाऱ्याला केवळ संक्लेश (चित्त मलीन होणे) होऊ शकतो, नियमभंग होत नाही. येथे धर्माशी संबंधित असलेले गीत गाणे देखील योग्य नाही, परंतु गीताशी संबंधित असलेला धर्म ऐकणे योग्य आहे, असे समजावे.

මාලාදීනි ධාරණාදීහි යථාසඞ්ඛ්‍යං යොජෙතබ්බානි. තත්ථ මාලාති යංකිඤ්චි පුප්ඵජාතං. විලෙපනන්ති යංකිඤ්චි විලෙපනත්ථං පිසිත්වා පටියත්තං. අවසෙසං සබ්බම්පි වාසචුණ්ණධූපනාදිකං ගන්ධජාතං ගන්ධො. තං සබ්බම්පි මණ්ඩනවිභූසනත්ථං න වට්ටති, භෙසජ්ජත්ථන්තු වට්ටති, පූජනත්ථඤ්ච අභිහටං සාදියතො න කෙනචි පරියායෙන න වට්ටති. උච්චාසයනන්ති පමාණාතික්කන්තං වුච්චති. මහාසයනන්ති අකප්පියසයනං අකප්පියත්ථරණඤ්ච. තදුභයම්පි සාදියතො [Pg.27] න කෙනචි පරියායෙන වට්ටති. ජාතරූපන්ති සුවණ්ණං. රජතන්ති කහාපණො, ලොහමාසකදාරුමාසකජතුමාසකාදි යං යං තත්ථ තත්ථ වොහාරං ගච්ඡති, තදුභයම්පි ජාතරූපරජතං. තස්ස යෙන කෙනචි පකාරෙන සාදියනං පටිග්ගහො නාම, සො න යෙන කෙනචි පරියායෙන වට්ටතීති එවං ආවෙණිකං වත්තබ්බං.

माला इत्यादी शब्दांचा धारण करणे इत्यादी क्रियांशी यथाक्रम संबंध जोडला पाहिजे. तेथे 'माला' म्हणजे कोणत्याही प्रकारची फुले. 'विलेपन' म्हणजे अंगाला लावण्यासाठी वाटून तयार केलेले कोणतेही सुगंधी द्रव्य. उर्वरित सर्व सुगंधी चूर्ण, धूप इत्यादी सुगंधी पदार्थ म्हणजे 'गंध' होय. हे सर्व शरीर सजवण्यासाठी किंवा सुशोभित करण्यासाठी अयोग्य (निषिद्ध) आहे, परंतु औषधासाठी योग्य आहे. पूजेसाठी आणलेले फूल किंवा गंध स्वीकारणाऱ्याला कोणत्याही प्रकारे ते अयोग्य नाही, तर ते योग्यच आहे. 'उच्चाशयन' म्हणजे प्रमाणाबाहेर (उंच) असलेले आसन किंवा मंचक. 'महाशयन' म्हणजे अयोग्य (अकल्पनीय) बिछाना आणि अयोग्य पांघरूण. या दोन्ही गोष्टींचा स्वीकार करणे कोणत्याही प्रकारे योग्य नाही. 'जातरूप' म्हणजे सोने. 'रजत' म्हणजे कहापण (नाणे), तसेच तांब्याचे माषक, लाकडाचे माषक, लाखाचे माषक इत्यादी जे जे त्या त्या ठिकाणी व्यवहारात चालतात, ते दोन्ही मिळून 'जातरूप-रजत' (सोने-चांदी/धन) म्हटले जाते. त्याचा कोणत्याही प्रकारे स्वीकार करणे किंवा त्यात आनंद मानणे यालाच 'प्रतिग्रह' (स्वीकारणे) म्हणतात. ते कोणत्याही प्रकारे योग्य नाही, असा हा विशेष नियम सांगितला पाहिजे.

දසපි චෙතානි සික්ඛාපදානි හීනෙන ඡන්දෙන චිත්තවීරියවීමංසාහි වා සමාදින්නානි හීනානි, මජ්ඣිමෙහි මජ්ඣිමානි, පණීතෙහි පණීතානි. තණ්හාදිට්ඨිමානෙහි වා උපක්කිලිට්ඨානි හීනානි, අනුපක්කිලිට්ඨානි මජ්ඣිමානි, තත්ථ තත්ථ පඤ්ඤාය අනුග්ගහිතානි පණීතානි. ඤාණවිප්පයුත්තෙන වා කුසලචිත්තෙන සමාදින්නානි හීනානි, සසඞ්ඛාරිකඤාණසම්පයුත්තෙන මජ්ඣිමානි, අසඞ්ඛාරිකෙන පණීතානීති එවං ඤෙය්‍යා හීනාදිතාපි චාති.

ही दहाही शिक्षापदे हीन (कनिष्ठ) छंद (इच्छा), चित्त, वीर्य (प्रयत्न) किंवा विमंसा (विचार) यांनी ग्रहण केली असता 'हीन' ठरतात; मध्यम प्रकारच्या इच्छा इत्यादींनी ग्रहण केली असता 'मध्यम' ठरतात; आणि प्रणीत (उत्कृष्ट) इच्छा इत्यादींनी ग्रहण केली असता 'प्रणीत' ठरतात. किंवा, तृष्णा, दृष्टी आणि मान (अहंकार) यांनी मलीन झालेली शिक्षापदे 'हीन' असतात; मलीन न झालेली 'मध्यम' असतात; आणि त्या त्या शिक्षापदांमध्ये प्रज्ञेने युक्त असलेली 'प्रणीत' असतात. किंवा, ज्ञानविप्रयुक्त (ज्ञानरहित) कुशल चित्ताने ग्रहण केलेली 'हीन' असतात; ससंखारिक ज्ञानसंप्रयुक्त (सप्रयत्न ज्ञानयुक्त) कुशल चित्ताने ग्रहण केलेली 'मध्यम' असतात; आणि असंखारिक (उत्स्फूर्त ज्ञानयुक्त) कुशल चित्ताने ग्रहण केलेली 'प्रणीत' असतात. अशा प्रकारे त्यांची हीनता, मध्यमत्व आणि प्रणीतत्व समजून घ्यावे.

එත්තාවතා ච යා පුබ්බෙ ‘‘යෙන යත්ථ යදා යස්මා’’තිආදීහි ඡහි ගාථාහි සික්ඛාපදපාඨස්ස වණ්ණනත්ථං මාතිකා නික්ඛිත්තා, සා අත්ථතො පකාසිතා හොතීති.

येथपर्यंत, पूर्वी 'येन यत्थ यदा यस्मा' इत्यादी सहा गाथांद्वारे शिक्षापद-पाठाच्या स्पष्टीकरणासाठी जी मातृका (रूपरेषा) मांडली होती, ती अर्थासह स्पष्ट झाली आहे.

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දකපාඨ-අට්ඨකථාය

परमत्थजोतिका नावाच्या खुद्दकपाठ-अट्ठकथेतील...

සික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

शिक्षापद-वर्णन (स्पष्टीकरण) समाप्त झाले.

3. ද්වත්තිංසාකාරවණ්ණනා

३. द्वत्तिंसाकार-वर्णन (शरीराच्या बत्तीस भागांचे स्पष्टीकरण)

පදසම්බන්ධවණ්ණනා

पदसंबंध-वर्णन (शब्दांच्या संबंधांचे स्पष्टीकरण)

ඉදානි යදිදං එවං දසහි සික්ඛාපදෙහි පරිසුද්ධපයොගස්ස සීලෙ පතිට්ඨිතස්ස කුලපුත්තස්ස ආසයපරිසුද්ධත්ථං චිත්තභාවනත්ථඤ්ච අඤ්ඤත්‍ර බුද්ධුප්පාදා අප්පවත්තපුබ්බං සබ්බතිත්ථියානං අවිසයභූතං තෙසු තෙසු සුත්තන්තෙසු –

आता, अशा प्रकारे दहा शिक्षापदांद्वारे शुद्ध आचरण करणाऱ्या आणि शीलामध्ये प्रतिष्ठित असलेल्या कुलपुत्राच्या आशय-शुद्धीसाठी (उद्देशाच्या शुद्धीसाठी) आणि चित्त-भावनेसाठी, बुद्ध-उत्पत्तीचा काळ वगळता इतर वेळी कधीही न उद्भवलेली, सर्व तीर्थकरांच्या (पाखंडी लोकांच्या) कक्षेबाहेर असलेली, आणि त्या त्या सूत्तांमध्ये सांगितलेली—

‘‘එකධම්මො, භික්ඛවෙ, භාවිතො බහුලීකතො මහතො සංවෙගාය සංවත්තති. මහතො අත්ථාය සංවත්තති. මහතො යොගක්ඛෙමාය සංවත්තති. මහතො සතිසම්පජඤ්ඤාය සංවත්තති. ඤාණදස්සනප්පටිලාභාය සංවත්තති. දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරාය සංවත්තති. විජ්ජාවිමුත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය සංවත්තති. කතමො [Pg.28] එකධම්මො? කායගතා සති. අමතං තෙ, භික්ඛවෙ, න පරිභුඤ්ජන්ති, යෙ කායගතාසතිං න පරිභුඤ්ජන්ති. අමතං තෙ, භික්ඛවෙ, පරිභුඤ්ජන්ති, යෙ කායගතාසතිං පරිභුඤ්ජන්ති. අමතං තෙසං, භික්ඛවෙ, අපරිභුත්තං පරිභුත්තං, පරිහීනං අපරිහීනං, විරද්ධං ආරද්ධං, යෙසං කායගතා සති ආරද්ධා’’ති. (අ. නි. 1.564-570) –

“भिक्खूहो, एक धर्म असा आहे, ज्याची भावना (अभ्यास) केली असता, वारंवार सराव केला असता, तो मोठ्या संवेगाला (वैराग्याला) कारणीभूत ठरतो. मोठ्या कल्याणाला कारणीभूत ठरतो. मोठ्या योगक्षेमाला (निर्वाणाला) कारणीभूत ठरतो. मोठ्या स्मृति-संप्रजन्याला (जागरूकता आणि स्पष्ट आकलनाला) कारणीभूत ठरतो. ज्ञान-दर्शन प्राप्तीला कारणीभूत ठरतो. याच जन्मात सुखपूर्वक विहाराला कारणीभूत ठरतो. विद्या आणि विमुक्तीच्या फळाच्या साक्षात्काराला कारणीभूत ठरतो. तो एक धर्म कोणता? तो म्हणजे 'कायगता सती' (शरीरावर केंद्रित असलेली स्मृती) होय. भिक्खूहो, जे कायगता सतीचा उपभोग घेत नाहीत (सराव करत नाहीत), ते अमृताचा (निर्वाणाचा) उपभोग घेत नाहीत. भिक्खूहो, जे कायगता सतीचा उपभोग घेतात, ते अमृताचा उपभोग घेतात. भिक्खूहो, ज्यांनी कायगता सतीचा सराव केला नाही, त्यांनी अमृताचा आस्वाद घेतला नाही; ज्यांनी सराव केला, त्यांनी अमृताचा आस्वाद घेतला; ज्यांची कायगता सती नष्ट झाली, त्यांचे अमृत नष्ट झाले; ज्यांची कायगता सती नष्ट झाली नाही, त्यांचे अमृत नष्ट झाले नाही; ज्यांची कायगता सती चुकली, त्यांचे अमृत चुकले; ज्यांनी कायगता सतीचा आरंभ केला, त्यांनी अमृताचा लाभ घेतला.”

එවං භගවතා අනෙකාකාරෙන පසංසිත්වා –

अशा प्रकारे भगवंतांनी अनेक प्रकारे (कायगता सतीची) प्रशंसा करून—

‘‘කථං භාවිතා, භික්ඛවෙ, කායගතාසති කථං බහුලීකතා මහබ්බලා හොති මහානිසංසා? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අරඤ්ඤගතො වා’’ති (ම. නි. 3.154) –

“भिक्खूहो, कायगता सतीची भावना कशी करावी, तिचा वारंवार सराव कसा करावा, जेणेकरून ती महाबलाढ्य आणि महाकल्याणकारी ठरेल? येथे, भिक्खूहो, एखादा भिक्खू अरण्यात गेलेला असतो...”

ආදිනා නයෙන ආනාපානපබ්බං ඉරියාපථපබ්බං චතුසම්පජඤ්ඤපබ්බං පටිකූලමනසිකාරපබ්බං ධාතුමනසිකාරපබ්බං නව සිවථිකපබ්බානීති ඉමෙසං චුද්දසන්නං පබ්බානං වසෙන කායගතාසතිකම්මට්ඨානං නිද්දිට්ඨං. තස්ස භාවනානිද්දෙසො අනුප්පත්තො. තත්ථ යස්මා ඉරියාපථපබ්බං චතුසම්පජඤ්ඤපබ්බං ධාතුමනසිකාරපබ්බන්ති ඉමානි තීණි විපස්සනාවසෙන වුත්තානි. නව සිවථිකපබ්බානි විපස්සනාඤාණෙසුයෙව ආදීනවානුපස්සනාවසෙන වුත්තානි. යාපි චෙත්ථ උද්ධුමාතකාදීසු සමාධිභාවනා ඉච්ඡෙය්‍ය, සා විසුද්ධිමග්ගෙ විත්ථාරතො අසුභභාවනානිද්දෙසෙ පකාසිතා එව. ආනාපානපබ්බං පන පටිකූලමනසිකාරපබ්බඤ්චෙති ඉමානෙත්ථ ද්වෙ සමාධිවසෙන වුත්තානි. තෙසු ආනාපානපබ්බං ආනාපානස්සතිවසෙන විසුං කම්මට්ඨානංයෙව. යං පනෙතං –

या आधीच्या पद्धतीने (नयाने) आनापानपब्ब (आनापान विभाग), इरियापथपब्ब (इर्यापथ विभाग), चतुसम्पजञ्ञपब्ब (चतु-संपजन्य विभाग), पटिकूलमनसिकारपब्ब (प्रतिकूल-मनसिकार विभाग), धातुमनसिकारपब्ब (धातु-मनसिकार विभाग) आणि नऊ सिवथिकपब्ब (स्मशान विभाग) अशा या चौदा विभागांच्या (पब्बांच्या) आधारे कायगतासती कम्मट्ठान (कायानुपश्यना कर्मस्थान) निर्दिष्ट केले आहे. त्याच्या भावनेचा निर्देश (सराव करण्याची पद्धत) आता प्राप्त झाला आहे. त्यामध्ये, कारण इरियापथपब्ब, चतुसम्पजञ्ञपब्ब आणि धातुमनसिकारपब्ब हे तीन विभाग विपस्सना (विपश्यना) च्या दृष्टीने सांगितले आहेत. नऊ सिवथिकपब्ब हे विपस्सना ज्ञानामध्येच आदीनवानुपस्सना (दोषांचे अनुदर्शन) च्या दृष्टीने सांगितले आहेत. आणि येथे फुगलेले प्रेत (उद्धुमातक) इत्यादींवर जी समाधी भावना करण्याची इच्छा असेल, ती विसुद्धिमग्ग (विशुद्धिमार्ग) मध्ये अशुभभावना निर्देशात सविस्तरपणे स्पष्ट केलीच आहे. परंतु आनापानपब्ब आणि पटिकूलमनसिकारपब्ब हे दोन विभाग येथे समाधीच्या दृष्टीने सांगितले आहेत. त्यापैकी आनापानपब्ब हे आनापानसती (आनापानस्मृती) च्या दृष्टीने एक स्वतंत्र कम्मट्ठानच आहे. आणि जे हे -

‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ඉමමෙව කායං උද්ධං පාදතලා අධො කෙසමත්ථකා තචපරියන්තං පූරං නානප්පකාරස්ස අසුචිනො පච්චවෙක්ඛති ‘අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ කෙසා, ලොමා…පෙ… මුත්ත’’න්ති (ම. නි. 3.154).

“पुन्हा, भिक्खूहो, भिक्खू याच शरीराचे, पायाच्या तळव्यापासून वर आणि केसांच्या टोकापासून खाली, त्वचेने वेढलेल्या आणि विविध प्रकारच्या अशुद्धीने भरलेल्या शरीराचे असे निरीक्षण करतो: 'या शरीरात डोक्याचे केस आहेत, अंगावरील केस आहेत... (इत्यादी)... मूत्र आहे'.”

එවං තත්ථ තත්ථ මත්ථලුඞ්ගං අට්ඨිමිඤ්ජෙන සඞ්ගහෙත්වා දෙසිතං කායගතාසතිකොට්ඨාසභාවනාපරියායං ද්වත්තිංසාකාරකම්මට්ඨානං ආරද්ධං, තස්සායං අත්ථවණ්ණනා –

अशा प्रकारे, त्या त्या पाठांमध्ये 'अट्ठिमिञ्ज' (अस्थिमज्जा) या शब्दाने 'मत्थलुङ्ग' (मेंदू) चा समावेश करून उपदेशिलेल्या, कायगतासतीचा (शरीरावर आधारित स्मृतीचा) भाग असणाऱ्या, बत्तीस अवयवांच्या (द्वात्तीसाकार) कम्मट्ठानाची (कर्मस्थानाची) भावना सुरू केली आहे. त्याचे अर्थस्पष्टीकरण (अत्थवण्णना) खालीलप्रमाणे आहे –

තත්ථ අත්ථීති සංවිජ්ජන්ති. ඉමස්මින්ති ය්වායං උද්ධං පාදතලා අධො කෙසමත්ථකා තචපරියන්තො පූරො නානප්පකාරස්ස අසුචිනොති වුච්චති, තස්මිං[Pg.29]. කායෙති සරීරෙ. සරීරඤ්හි අසුචිසඤ්චයතො, කුච්ඡිතානං වා කෙසාදීනඤ්චෙව චක්ඛුරොගාදීනඤ්ච රොගසතානං ආයභූතතො කායොති වුච්චති. කෙසා…පෙ… මුත්තන්ති එතෙ කෙසාදයො ද්වත්තිංසාකාරා, තත්ථ ‘‘අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ කෙසා අත්ථි ලොමා’’ති එවං සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. තෙන කිං කථිතං හොති? ඉමස්මිං පාදතලා පට්ඨාය උපරි, කෙසමත්ථකා පට්ඨාය හෙට්ඨා, තචතො පට්ඨාය පරිතොති එත්තකෙ බ්‍යාමමත්තෙ කළෙවරෙ සබ්බාකාරෙනාපි විචිනන්තො න කොචි කිඤ්චි මුත්තං වා මණිං වා වෙළුරියං වා අගරුං වා චන්දනං වා කුඞ්කුමං වා කප්පූරං වා වාසචුණ්ණාදිං වා අණුමත්තම්පි සුචිභාවං පස්සති, අථ ඛො පරමදුග්ගන්ධජෙගුච්ඡං අස්සිරිකදස්සනං නානප්පකාරං කෙසලොමාදිභෙදං අසුචිමෙව පස්සතීති.

त्यामध्ये, 'अत्थि' म्हणजे अस्तित्वात आहेत (आढळतात). 'इमस्मिं' म्हणजे ज्याला 'पावलांच्या तळव्यापासून वर, डोक्याच्या केसांपासून खाली, त्वचेने वेढलेले आणि विविध प्रकारच्या अशुद्धीने भरलेले' असे म्हटले जाते, त्या (शरीरात). 'काये' म्हणजे शरीरात. कारण, अशुद्धीचा संचय असल्यामुळे किंवा केस इत्यादी निंद्य गोष्टींचे आणि डोळ्यांचे आजार इत्यादी शेकडो रोगांचे आश्रयस्थान असल्यामुळे याला 'काय' (शरीर) म्हटले जाते. 'केसा... पे... मुत्तं' (केस... इत्यादी... मूत्र) हे केस इत्यादी बत्तीस प्रकार आहेत. त्यामध्ये, "या शरीरात केस आहेत, रोम (अंगावरील केस्) आहेत" असा संबंध समजून घ्यावा. याने काय सांगितले आहे? या पावलांच्या तळव्यापासून वर, डोक्याच्या केसांपासून खाली, त्वचेपासून चहूबाजूंनी वेढलेल्या, या एवढ्याशा व्याम (एक हात पसरल्याएवढ्या) शरीरात सर्व प्रकारे शोध घेतला तरी कोणालाही मोती, मणी, वैडूर्य, अगरू, चंदन, केशर, कापूर किंवा सुगंधी चूर्ण इत्यादींपैकी अणुमात्रही शुद्धता आढळत नाही; उलट अत्यंत दुर्गंधीयुक्त, घृणास्पद, अमंगल दिसणारे, केस, रोम इत्यादी विविध प्रकारचे अशुद्ध पदार्थच केवळ दिसतात.

අයං තාවෙත්ථ පදසම්බන්ධතො වණ්ණනා.

हे प्रथम या (द्वात्तीसाकार कम्मट्ठानात) पदांच्या संबंधानुसार केलेले स्पष्टीकरण (वण्णना) आहे.

අසුභභාවනා

अशुभाची भावना (असुभभावना)

අසුභභාවනාවසෙන පනස්ස එවං වණ්ණනා වෙදිතබ්බා – එවමෙතස්මිං පාණාතිපාතාවෙරමණිසික්ඛාපදාදිභෙදෙ සීලෙ පතිට්ඨිතෙන පයොගසුද්ධෙන ආදිකම්මිකෙන කුලපුත්තෙන ආසයසුද්ධියා අධිගමනත්ථං ද්වත්තිංසාකාරකම්මට්ඨානභාවනානුයොගමනුයුඤ්ජිතුකාමෙන පඨමං තාවස්ස ආවාසකුලලාභගණකම්මද්ධානඤාතිගන්ථරොගඉද්ධිපලිබොධෙන කිත්තිපලිබොධෙන වා සහ දස පලිබොධා හොන්ති. අථානෙන ආවාසකුලලාභගණඤාතිකිත්තීසු සඞ්ගප්පහානෙන, කම්මද්ධානගන්ථෙසු අබ්‍යාපාරෙන, රොගස්ස තිකිච්ඡායාති එවං තෙ දස පලිබොධා උපච්ඡින්දිතබ්බා, අථානෙන උපච්ඡින්නපලිබොධෙන අනුපච්ඡින්නනෙක්ඛම්මාභිලාසෙන කොටිප්පත්තසල්ලෙඛවුත්තිතං පරිග්ගහෙත්වා ඛුද්දානුඛුද්දකම්පි විනයාචාරං අප්පජහන්තෙන ආගමාධිගමසමන්නාගතො තතො අඤ්ඤතරඞ්ගසමන්නාගතො වා කම්මට්ඨානදායකො ආචරියො විනයානුරූපෙන විධිනා උපගන්තබ්බො, වත්තසම්පදාය ච ආරාධිතචිත්තස්ස තස්ස අත්තනො අධිප්පායො නිවෙදෙතබ්බො. තෙන තස්ස නිමිත්තජ්ඣාසයචරියාධිමුත්තිභෙදං ඤත්වා යදි එතං කම්මට්ඨානමනුරූපං, අථ [Pg.30] යස්මිං විහාරෙ අත්තනා වසති, යදි තස්මිංයෙව සොපි වසිතුකාමො හොති, තතො සඞ්ඛෙපතො කම්මට්ඨානං දාතබ්බං. අථ අඤ්ඤත්‍ර වසිතුකාමො හොති, තතො පහාතබ්බපරිග්ගහෙතබ්බාදිකථනවසෙන සපුරෙක්ඛාරං රාගචරිතානුකුලාදිකථනවසෙන සප්පභෙදං විත්ථාරෙන කථෙතබ්බං. තෙන තං සපුරෙක්ඛාරං සප්පභෙදං කම්මට්ඨානං උග්ගහෙත්වා ආචරියං ආපුච්ඡිත්වා යානි තානි –

परंतु, अशुभाच्या भावनेच्या (असुभभावना) दृष्टीने याचे स्पष्टीकरण याप्रमाणे समजून घ्यावे – अशा प्रकारे, प्राणातिपातापासून विरती (प्राणघात न करणे) इत्यादी शील नियमांमध्ये प्रतिष्ठित असलेल्या, शुद्ध प्रयत्न करणाऱ्या, नवशिक्या (आदिकम्मिक) कुलपुत्राने, आशय शुद्धीसाठी आणि (मार्ग-फल) प्राप्तीसाठी द्वात्तीसाकार कम्मट्ठानाच्या भावनेचा अभ्यास करण्याची इच्छा धरल्यास, सर्वप्रथम त्याला – आवास (निवासस्थान), कुल (दाते), लाभ, गण (संघ), कम्म (नवीन बांधकाम), अद्धान (प्रवास), ज्ञाती (नातेवाईक), गंथ (ग्रंथ अभ्यास), रोग (आजारपण) आणि इद्धि (ऋद्धी/अलौकिक शक्ती) किंवा कीर्ती या अडथळ्यांसह दहा प्रकारचे अडथळे (पलिबोध) असतात. त्यानंतर, त्याने आवास, कुल, लाभ, गण, ज्ञाती आणि कीर्ती यांमधील आसक्तीचा त्याग करून; कम्म, अद्धान आणि गंथ यांमध्ये व्यस्त न राहता; आणि रोगाचा उपचार करून, अशा प्रकारे ते दहा अडथळे दूर केले पाहिजेत. त्यानंतर, अडथळे दूर केलेल्या आणि नैष्क्रम्याची (नेक्खम्म - संन्यास) तीव्र इच्छा असणाऱ्या, अत्यंत संलेखाचे (खोटिप्पत्तसल्लेख - क्लेश कमी करण्याचे) जीवन स्वीकारलेल्या, अगदी लहान-सहान (खुद्दानुखुद्दरक) विनय नियमांचाही त्याग न करणाऱ्या, आगम (त्रिपिटक) आणि अधिगम (साक्षात्कार) यांनी युक्त असलेल्या किंवा त्यांपैकी कोणत्याही एका गुणाने युक्त असलेल्या कम्मट्ठान देणाऱ्या आचार्यांकडे विनयाला अनुसरून योग्य पद्धतीने जावे. आपल्या योग्य आचरणाने (वत्तसंपदा) आचार्यांचे मन प्रसन्न करून त्यांना आपला हेतू सांगावा. आचार्यांनी त्याचे निमित्त, आशय, चर्या आणि अधिमुक्ती (कल) जाणून घेऊन, जर हे कम्मट्ठान त्याच्यासाठी योग्य असेल, आणि जर तो साधक आचार्यांच्याच विहारात राहू इच्छित असेल, तर त्याला संक्षेपात (थोडक्यात) कम्मट्ठान द्यावे. जर तो दुसऱ्या ठिकाणी राहू इच्छित असेल, तर काय सोडावे आणि काय स्वीकारावे इत्यादी सांगून, तसेच रागचरिताला (आसक्तीच्या स्वभावाला) अनुकूल असे सर्व प्रकार सविस्तरपणे सांगावेत. साधकाने ते सविस्तर कम्मट्ठान ग्रहण करून, आचार्यांची अनुमती घेऊन, खालील ठिकाणे सोडून द्यावीत –

‘‘මහාවාසං නවාවාසං, ජරාවාසඤ්ච පන්ථනිං;

සොණ්ඩිං පණ්ණඤ්ච පුප්ඵඤ්ච, ඵලං පත්ථිතමෙව ච.

"मोठा विहार, नवीन विहार, जुना (जीर्ण) विहार, रस्त्यावरील (चौकातील) विहार, पाण्याचे तळे असलेला विहार, पालेभाज्यांच्या बागेजवळचा विहार, फुलांच्या बागेजवळचा विहार, फळांच्या बागेजवळचा विहार आणि लोकांनी इच्छा केलेला (प्रसिद्ध) विहार;

‘‘නගරං දාරුනා ඛෙත්තං, විසභාගෙන පට්ටනං;

පච්චන්තසීමාසප්පායං, යත්ථ මිත්තො න ලබ්භති.

"शहर, लाकूड (जंगल) आणि शेताजवळचा विहार, प्रतिकूल (विसभागा) लोकांचा विहार, बंदर (व्यापारी केंद्र) जवळील विहार, सीमावर्ती भागातील विहार, अयोग्य (असाप्पाय) विहार आणि जेथे कल्याणमित्र मिळत नाही असा विहार;

‘‘අට්ඨාරසෙතානි ඨානානි, ඉති විඤ්ඤාය පණ්ඩිතො;

ආරකා පරිවජ්ජෙය්‍ය, මග්ගං සප්පටිභයං යථා’’ති. (විසුද්ධි. 1.52) –

"या अठरा जागा आहेत, असे जाणून सुज्ञ साधकाने, ज्याप्रमाणे भययुक्त मार्गाचा त्याग केला जातो, त्याप्रमाणे या जागांचा दुरूनच त्याग करावा."

එවං අට්ඨාරස සෙනාසනානි පරිවජ්ජෙතබ්බානීති වුච්චන්ති. තානි වජ්ජෙත්වා, යං තං –

अशा प्रकारे ही अठरा सेनासने (निवासस्थाने) वर्ज्य करावीत असे म्हटले आहे. त्यांचा त्याग करून, जे –

‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, සෙනාසනං පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතං හොති? ඉධ, භික්ඛවෙ, සෙනාසනං නාතිදූරං හොති, නච්චාසන්නං, ගමනාගමනසම්පන්නං, දිවා අප්පාකිණ්ණං, රත්තිං අප්පසද්දං අප්පනිග්ඝොසං අප්පඩංසමකසවාතාතපසරීසපසම්ඵස්සං. තස්මිං ඛො පන සෙනාසනෙ විහරන්තස්ස අප්පකසිරෙන උප්පජ්ජන්ති චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරා. තස්මිං ඛො පන සෙනාසනෙ ථෙරා භික්ඛූ විහරන්ති බහුස්සුතා ආගතාගමා ධම්මධරා විනයධරා මාතිකාධරා, තෙ කාලෙන කාලං උපසඞ්කමිත්වා පරිපුච්ඡති පරිපඤ්හති ‘ඉදං, භන්තෙ, කථං, ඉමස්ස කො අත්ථො’ති? තස්ස, තෙ ආයස්මන්තො අවිවටඤ්චෙව විවරන්ති, අනුත්තානීකතඤ්ච උත්තානිං කරොන්ති, අනෙකවිහිතෙසු ච කඞ්ඛාඨානියෙසු ධම්මෙසු කඞ්ඛං පටිවිනොදෙන්ති. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, සෙනාසනං පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතං හොතී’’ති (අ. නි. 10.11). –

"भिक्खूंनो, सेनासन पाच अंगांनी युक्त कसे असते? भिक्खूंनो, येथे सेनासन (गावापासून) फार दूर नसते आणि फार जवळही नसते, येण्या-जाण्यास सोयीचे असते, दिवसा गर्दी नसलेले आणि रात्री शांत व गोंगाट नसलेले असते. तसेच डास, माश्या, वारा, ऊन आणि सरपटणारे प्राणी यांच्या त्रासापासून मुक्त असते. त्या सेनासनात राहणाऱ्या साधकाला चीवर, पिंडपात, सेनासन आणि ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिकार (औषधोपचार) विनासायास (सहजतेने) प्राप्त होतात. त्या सेनासनात बहुश्रुत, आगम (त्रिपिटक) जाणणारे, धम्मधर, विनयधर आणि मातिकाधर असे थेर भिक्खू निवास करतात. साधक वेळोवेळी त्यांच्याकडे जाऊन विचारतो, प्रश्न करतो – 'भंते, हे कसे आहे? याचा अर्थ काय आहे?' ते आयुष्यमान भिक्खू त्याला न समजलेला अर्थ स्पष्ट करून सांगतात, कठीण गोष्टी सुलभ करून सांगतात आणि अनेक प्रकारच्या शंकास्पद गोष्टींमधील शंका दूर करतात. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे सेनासन पाच अंगांनी युक्त असते."

එවං පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතං සෙනාසනං වුත්තං. තථාරූපං සෙනාසනං උපගම්ම කතසබ්බකිච්චෙන කාමෙසු ආදීනවං, නෙක්ඛම්මෙ ච ආනිසංසං පච්චවෙක්ඛිත්වා බුද්ධසුබුද්ධතාය [Pg.31] ධම්මසුධම්මතාය සඞ්ඝසුප්පටිපන්නතාය ච අනුස්සරණෙන චිත්තං පසාදෙත්වා යං තං –

अशा प्रकारे पाच अंगांनी युक्त सेनासन सांगितले आहे. अशा प्रकारच्या सेनासनात जाऊन, आपली सर्व कर्तव्ये पूर्ण केलेल्या साधकाने, कामांमधील (इंद्रियभोगांमधील) दोष आणि नैष्क्रम्यामधील (नेक्खम्म - संन्यासातील) फायदे ओळखून, तसेच बुद्धांचे सम्यक् बुद्धत्व, धम्माचे सुधम्मत्व आणि संघाचे सुप्रतिपन्नत्व (योग्य आचरण) यांचे वारंवार स्मरण करून आपले चित्त प्रसन्न करावे, आणि जे –

‘‘වචසා මනසා චෙව, වණ්ණසණ්ඨානතො දිසා;

ඔකාසතො පරිච්ඡෙදා, සත්තධුග්ගහණං විදූ’’ති. –

"बुद्धिमान साधकाने (विदू) वाणीने (वाचेने), मनाने, रंगाने (वण्ण), आकाराने (सण्ठान), दिशेने, स्थानाने (ओकास) आणि मर्यादेने (परिच्छेद) अशा सात प्रकारे (कम्मट्ठानाचे) ग्रहण करावे."

එවං සත්තවිධං උග්ගහකොසල්ලං; අනුපුබ්බතො, නාතිසීඝතො, නාතිසණිකතො, වික්ඛෙපප්පටිබාහනතො, පණ්ණත්තිසමතික්කමතො, අනුපුබ්බමුඤ්චනතො, අප්පනාතො, තයො ච සුත්තන්තාති එවං දසවිධං මනසිකාරකොසල්ලඤ්ච වුත්තං. තං අපරිච්චජන්තෙන ද්වත්තිංසාකාරභාවනා ආරභිතබ්බා. එවඤ්හි ආරභතො සබ්බාකාරෙන ද්වත්තිංසාකාරභාවනා සම්පජ්ජති නො අඤ්ඤථා.

अशा प्रकारे सात प्रकारचे ग्रहण-कौशल्य (उग्गहकोसल्ल); आणि अनुक्रमाने (अनुपुब्बतो), फार वेगाने नाही (नातिसीघतो), फार हळूहळू नाही (नातिसणिकतो), विक्षेप दूर करून (विक्खेपप्पटिबाहनतो), प्रज्ञप्तीचे उल्लंघन करून (पण्णत्तिसमतिक्कमतो), अनुक्रमाने सोडत जाऊन (अनुपुब्बमुञ्चनतो), अप्पनावस्थेद्वारे (अप्पनातो) आणि तीन सुत्तांचे (अधिचित्त सुत्त, सीतिभाव सुत्त, बोज्झङ्गकोसल्ल सुत्त) मनन करून, अशा प्रकारे दहा प्रकारचे मनसिकार-कौशल्य (मनसिकारकोसल्ल) सांगितले आहे. त्याचा त्याग न करता साधकाने द्वात्तीसाकार भावनेला प्रारंभ करावा. कारण अशा प्रकारे प्रारंभ करणाऱ्या साधकाची द्वात्तीसाकार भावना सर्व प्रकारे यशस्वी होते, अन्यथा नाही.

තත්ථ ආදිතොව තචපඤ්චකං තාව ගහෙත්වා අපි තෙපිටකෙන ‘‘කෙසා ලොමා’’තිආදිනා නයෙන අනුලොමතො, තස්මිං පගුණීභූතෙ ‘‘තචො දන්තා’’ති එවමාදිනා නයෙන පටිලොමතො, තස්මිම්පි පගුණීභූතෙ තදුභයනයෙනෙව අනුලොමප්පටිලොමතො බහි විසටවිතක්කවිච්ඡෙදනත්ථං පාළිපගුණීභාවත්ථඤ්ච වචසා කොට්ඨාසසභාවපරිග්ගහත්ථං මනසා ච අද්ධමාසං භාවෙතබ්බං. වචසා හිස්ස භාවනා බහි විසටවිතක්කෙ විච්ඡින්දිත්වා මනසා භාවනාය පාළිපගුණතාය ච පච්චයො හොති, මනසා භාවනා අසුභවණ්ණලක්ඛණානං අඤ්ඤතරවසෙන පරිග්ගහස්ස, අථ තෙනෙව නයෙන වක්කපඤ්චකං අද්ධමාසං, තතො තදුභයමද්ධමාසං, තතො පප්ඵාසපඤ්චකමද්ධමාසං, තතො තං පඤ්චකත්තයම්පි අද්ධමාසං, අථ අන්තෙ අවුත්තම්පි මත්ථලුඞ්ගං පථවීධාතුආකාරෙහි සද්ධිං එකතො භාවනත්ථං ඉධ පක්ඛිපිත්වා මත්ථලුඞ්ගපඤ්චකං අද්ධමාසං, තතො පඤ්චකචතුක්කම්පි අද්ධමාසං, අථ මෙදඡක්කමද්ධමාසං, තතො මෙදඡක්කෙන සහ පඤ්චකචතුක්කම්පි අද්ධමාසං, අථ මුත්තඡක්කමද්ධමාසං, තතො සබ්බමෙව ද්වත්තිංසාකාරමද්ධමාසන්ති එවං ඡ මාසෙ වණ්ණසණ්ඨානදිසොකාසපරිච්ඡෙදතො වවත්ථපෙන්තෙන භාවෙතබ්බං. එතං මජ්ඣිමපඤ්ඤං පුග්ගලං සන්ධාය වුත්තං. මන්දපඤ්ඤෙන තු යාවජීවං භාවෙතබ්බං තික්ඛපඤ්ඤස්ස න චිරෙනෙව භාවනා සම්පජ්ජතීති.

त्या (भावनारत) अभ्यासात अगदी सुरुवातीपासूनच प्रथम त्वचा-पंचक ग्रहण करून, त्रिपिटकधारी भिक्खूने 'केस, रोम' इत्यादी पद्धतीने अनुलोम क्रमाने, आणि तो क्रम चांगला अभ्यस्त झाल्यावर 'त्वचा, दात' इत्यादी पद्धतीने प्रतिलोम क्रमाने, आणि तो देखील अभ्यस्त झाल्यावर त्या दोन्ही पद्धतींनीच अनुलोम-प्रतिलोम क्रमाने, बाहेर भटकणाऱ्या वितर्कांना रोखण्यासाठी आणि पाळी पाठ कंठस्थ होण्यासाठी वाचेने, तसेच भागांच्या स्वभावाचे आकलन करण्यासाठी मनाने पंधरवडाभर भावना करावी. कारण वाचेने केलेली भावना बाहेर भटकणाऱ्या वितर्कांना तोडून, मनाने करावयाच्या भावनेसाठी आणि पाळी पाठाच्या परिचयासाठी साहाय्यक ठरते. मनाने केलेली भावना ही अशुभाचे वर्ण आणि लक्षणे यांपैकी कोणत्याही एका प्रकारे आकलन करण्यासाठी साहाय्यक ठरते. त्यानंतर त्याच पद्धतीने वक्क-पंचक पंधरवडाभर भावावे. त्यानंतर त्या दोन्हीचे पंधरवडाभर भावन करावे. त्यानंतर पप्फास-पंचक पंधरवडाभर भावावे. त्यानंतर त्या तिन्ही पंचकांचे पंधरवडाभर भावन करावे. त्यानंतर शेवटी न सांगितलेले देखील मथ्थलुंग (मेंदू) हे पृथ्वीधातूच्या लक्षणांसह एकत्र भावन करण्यासाठी येथे समाविष्ट करून, मथ्थलुंग-पंचक पंधरवडाभर भावावे. त्यानंतर चारही पंचकांचे पंधरवडाभर भावन करावे. त्यानंतर मेद-षट्क पंधरवडाभर भावावे. त्यानंतर मेद-षट्कासह चारही पंचकांचे पंधरवडाभर भावन करावे. त्यानंतर मुत्त-षट्क पंधरवडाभर भावावे. त्यानंतर सर्वच बत्तीस भागांचे पंधरवडाभर भावन करावे. अशा प्रकारे सहा महिने वर्ण, आकार, दिशा, स्थान आणि मर्यादा यांद्वारे निश्चित करत भावना करावी. हे मध्यम प्रज्ञा असलेल्या व्यक्तीला उद्देशून सांगितले आहे. मंद प्रज्ञा असलेल्या व्यक्तीने मात्र आयुष्यभर भावना करावी. तीक्ष्ण प्रज्ञा असलेल्या व्यक्तीची भावना लवकरच यशस्वी होते, असे जाणावे.

එත්ථාහ [Pg.32] – ‘‘කථං පනායමිමං ද්වත්තිංසාකාරං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙතී’’ති? අයඤ්හි ‘‘අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ කෙසා’’ති එවමාදිනා නයෙන තචපඤ්චකාදිවිභාගතො ද්වත්තිංසාකාරං භාවෙන්තො කෙසා තාව වණ්ණතො කාළකාති වවත්ථපෙති, යාදිසකා වානෙන දිට්ඨා හොන්ති. සණ්ඨානතො දීඝවට්ටලිකා තුලාදණ්ඩමිවාති වවත්ථපෙති. දිසතො පන යස්මා ඉමස්මිං කායෙ නාභිතො උද්ධං උපරිමා දිසා අධො හෙට්ඨිමාති වුච්චති, තස්මා ඉමස්ස කායස්ස උපරිමාය දිසාය ජාතාති වවත්ථපෙති. ඔකාසතො නලාටන්තකණ්ණචූළිකගලවාටකපරිච්ඡින්නෙ සීසචම්මෙ ජාතාති. තත්ථ යථා වම්මිකමත්ථකෙ ජාතානි කුණ්ඨතිණානි න ජානන්ති ‘‘මයං වම්මිකමත්ථකෙ ජාතානී’’ති; නපි වම්මිකමත්ථකො ජානාති ‘‘මයි කුණ්ඨතිණානි ජාතානී’’ති; එවමෙව න කෙසා ජානන්ති ‘‘මයං සීසචම්මෙ ජාතා’’ති, නපි සීසචම්මං ජානාති ‘‘මයි කෙසා ජාතා’’ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා අචෙතනා අබ්‍යාකතා සුඤ්ඤා පරමදුග්ගන්ධජෙගුච්ඡප්පටිකූලා, න සත්තො න පුග්ගලොති වවත්ථපෙති. පරිච්ඡෙදතොති දුවිධො පරිච්ඡෙදො සභාගවිසභාගවසෙන. තත්ථ කෙසා හෙට්ඨා පතිට්ඨිතචම්මතලෙන තත්ථ වීහග්ගමත්තං පවිසිත්වා පතිට්ඨිතෙන අත්තනො මූලතලෙන ච උපරි ආකාසෙන තිරියං අඤ්ඤමඤ්ඤෙන පරිච්ඡින්නාති එවං සභාගපරිච්ඡෙදතො, කෙසා න අවසෙසඑකතිංසාකාරා. අවසෙසා එකතිංසා න කෙසාති එවං විසභාගපරිච්ඡෙදතො ච වවත්ථපෙති. එවං තාව කෙසෙ වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

येथे विचारले आहे – 'पण हा साधक या बत्तीस भागांचे वर्ण इत्यादींद्वारे कसे निर्धारण करतो?' कारण हा साधक 'या शरीरात केस आहेत' इत्यादी पद्धतीने त्वचा-पंचक इत्यादी विभागांद्वारे बत्तीस भागांची भावना करताना, केस हे वर्णाने काळे आहेत असे निश्चित करतो, किंवा त्याने जसे पाहिले असतील तसे निश्चित करतो. आकाराने ते लांब व गोल असून कापसाच्या पिंजलेल्या वातीसारखे आहेत, असे निश्चित करतो. दिशेच्या बाबतीत, कारण या शरीरात नाभीच्या वरच्या भागाला 'वरची दिशा' आणि नाभीच्या खालच्या भागाला 'खालची दिशा' म्हटले जाते, म्हणून ते या शरीराच्या वरच्या दिशेला उत्पन्न झाले आहेत, असे निश्चित करतो. स्थानाने ते कपाळाचा शेवट, कानांच्या पाळ्या आणि मानेचा खळगा यांनी मर्यादित असलेल्या डोक्याच्या त्वचेवर उत्पन्न झाले आहेत, असे निश्चित करतो. त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे वारुळाच्या माथ्यावर उगवलेले कुंठ-गवत हे जाणत नाही की 'आम्ही वारुळाच्या माथ्यावर उगवलो आहोत'; आणि वारुळाचा माथाही जाणत नाही की 'माझ्यावर कुंठ-गवत उगवले आहे'; त्याचप्रमाणे केस जाणत नाहीत की 'आम्ही डोक्याच्या त्वचेवर उत्पन्न झालो आहोत', आणि डोक्याची त्वचाही जाणत नाही की 'माझ्यावर केस उत्पन्न झाले आहेत'. कारण हे घटक इच्छा आणि प्रत्यवेक्षण यांनी रहित, अचेतन, अव्याकृत, शून्य, अत्यंत दुर्गंधीयुक्त, घृणास्पद व प्रतिकूल आहेत; ते सत्व नाहीत आणि पुद्गल नाहीत, असे तो निश्चित करतो. मर्यादेने विचार केला तर सभाग आणि विसभाग अशा दोन प्रकारच्या मर्यादा आहेत. त्यामध्ये, केस हे खाली डोक्याच्या त्वचेच्या थराने—जिथे ते तांदळाच्या दाण्याइतके आत शिरून स्थिर झाले आहेत अशा स्वतःच्या मुळाच्या भागाने—वर आकाशाने आणि बाजूला एकमेकांशी मर्यादित आहेत, हा त्यांचा सभाग-परिच्छेद होय. केस हे उर्वरित एकतीस भाग नव्हेत आणि उर्वरित एकतीस भाग हे केस नव्हेत, हा त्यांचा विसभाग-परिच्छेद होय, असे तो निश्चित करतो. अशा प्रकारे तो प्रथम केसांचे वर्ण इत्यादींद्वारे निर्धारण करतो.

අවසෙසෙසු ලොමා වණ්ණතො යෙභුය්‍යෙන නීලවණ්ණාති වවත්ථපෙති, යාදිසකා වානෙන දිට්ඨා හොන්ති. සණ්ඨානතො ඔණතචාපසණ්ඨානා, උපරි වඞ්කතාලහීරසණ්ඨානා වා, දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතා, ඔකාසතො හත්ථතලපාදතලෙ ඨපෙත්වා යෙභුය්‍යෙන අවසෙසසරීරචම්මෙ ජාතාති.

उर्वरित भागांमध्ये, रोम (अंगावरील लव) हे वर्णाने बहुतांश करून निळसर-काळे असतात, किंवा त्याने जसे पाहिले असतील तसे तो निश्चित करतो. आकाराने ते वाकलेल्या धनुष्यासारखे असतात, किंवा वरच्या बाजूला वाकलेल्या ताडाच्या पानांच्या शिरेसारखे असतात. दिशेने ते दोन्ही दिशांमध्ये उत्पन्न झालेले असतात. स्थानाने तळहात आणि तळपाय वगळता बहुतांश करून उर्वरित शरीराच्या त्वचेवर उत्पन्न झालेले असतात, असे तो निश्चित करतो.

තත්ථ යථා පුරාණගාමට්ඨානෙ ජාතානි දබ්බතිණානි න ජානන්ති ‘‘මයං පුරාණගාමට්ඨානෙ ජාතානී’’ති, න ච පුරාණගාමට්ඨානං ජානාති ‘‘මයි දබ්බතිණානි ජාතානී’’ති, එවමෙව න ලොමා ජානන්ති ‘‘මයං සරීරචම්මෙ ජාතා’’ති, නපි සරීරචම්මං ජානාති ‘‘මයි ලොමා ජාතා’’ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා අචෙතනා අබ්‍යාකතා සුඤ්ඤා [Pg.33] පරමදුග්ගන්ධජෙගුච්ඡපටිකූලා, න සත්තො න පුග්ගලොති වවත්ථපෙති. පරිච්ඡෙදතො හෙට්ඨා පතිට්ඨිතචම්මතලෙන තත්ථ ලික්ඛාමත්තං පවිසිත්වා පතිට්ඨිතෙන අත්තනො මූලෙන ච උපරි ආකාසෙන තිරියං අඤ්ඤමඤ්ඤෙන පරිච්ඡින්නාති වවත්ථපෙති. අයමෙතෙසං සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං ලොමෙ වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे जुन्या पडक्या गावाच्या जागी उगवलेले दब्ब-गवत हे जाणत नाही की 'आम्ही जुन्या गावाच्या जागी उगवलो आहोत'; आणि ते जुने गावही जाणत नाही की 'माझ्यामध्ये दब्ब-गवत उगवले आहे'; त्याचप्रमाणे रोम जाणत नाहीत की 'आम्ही शरीराच्या त्वचेवर उत्पन्न झालो आहोत', आणि शरीराची त्वचाही जाणत नाही की 'माझ्यावर रोम उत्पन्न झाले आहेत'. कारण हे घटक इच्छा आणि प्रत्यवेक्षण यांनी रहित, अचेतन, अव्याकृत, शून्य, अत्यंत दुर्गंधीयुक्त, घृणास्पद व प्रतिकूल आहेत; ते सत्व नाहीत आणि पुद्गल नाहीत, असे तो निश्चित करतो. मर्यादेने ते खाली त्वचेच्या थराने—जिथे ते एका उवेच्या अंड्याइतक्या सूक्ष्म भागात आत शिरून स्थिर झाले आहेत अशा स्वतःच्या मुळाने—वर आकाशाने आणि बाजूला एकमेकांशी मर्यादित आहेत, असे तो निश्चित करतो. हा त्यांचा सभाग-परिच्छेद आहे, आणि विसभाग-परिच्छेद तर केसांसारखाच आहे; अशा प्रकारे तो रोमांचे वर्ण इत्यादींद्वारे निर्धारण करतो.

තතො පරං නඛා යස්ස පරිපුණ්ණා, තස්ස වීසති. තෙ සබ්බෙපි වණ්ණතො මංසවිනිමුත්තොකාසෙ සෙතා, මංසසම්බන්ධෙ තම්බවණ්ණාති වවත්ථපෙති. සණ්ඨානතො යථාසකපතිට්ඨිතොකාසසණ්ඨානා, යෙභුය්‍යෙන මධුකඵලට්ඨිකසණ්ඨානා, මච්ඡසකලිකසණ්ඨානා වාති වවත්ථපෙති. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතා, ඔකාසතො අඞ්ගුලීනං අග්ගෙසු පතිට්ඨිතාති.

त्यानंतर नखे; ज्याचे सर्व अवयव पूर्ण आहेत, त्याला वीस नखे असतात. ती सर्व वर्णाने मांसापासून सुटलेल्या भागात पांढरी असतात, आणि मांसाशी जोडलेल्या भागात तांबूस रंगाची असतात, असे तो निश्चित करतो. आकाराने ती आपापल्या स्थानाच्या आकारानुसार असतात; बहुतांश करून ती महुआच्या फळाच्या बीच्या आकाराची किंवा माशाच्या खवल्यांसारख्या आकाराची असतात, असे तो निश्चित करतो. दिशेने ती दोन्ही दिशांमध्ये उत्पन्न झालेली असतात, आणि स्थानाने ती बोटांच्या टोकांवर स्थित असतात.

තත්ථ යථා නාම ගාමදාරකෙහි දණ්ඩකග්ගෙසු මධුකඵලට්ඨිකා ඨපිතා න ජානන්ති ‘‘මයං දණ්ඩකග්ගෙසු ඨපිතා’’ති, නපි දණ්ඩකා ජානන්ති ‘‘අම්හෙසු මධුකඵලට්ඨිකා ඨපිතා’’ති; එවමෙව නඛා න ජානන්ති ‘‘මයං අඞ්ගුලීනං අග්ගෙසු පතිට්ඨිතා’’ති, නපි අඞ්ගුලියො ජානන්ති ‘‘අම්හාකං අග්ගෙසු නඛා පතිට්ඨිතා’’ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා අචෙතනා…පෙ… න පුග්ගලොති වවත්ථපෙති. පරිච්ඡෙදතො හෙට්ඨා මූලෙ ච අඞ්ගුලිමංසෙන, තත්ථ පතිට්ඨිතතලෙන වා උපරි අග්ගෙ ච ආකාසෙන, උභතොපස්සෙසු අඞ්ගුලීනං උභතොකොටිචම්මෙන පරිච්ඡින්නාති වවත්ථපෙති. අයමෙතෙසං සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං නඛෙ වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे गावातील मुलांनी काठ्यांच्या टोकांवर ठेवलेल्या महुआच्या बिया जाणत नाहीत की 'आम्हाला काठ्यांच्या टोकांवर ठेवले आहे'; आणि काठ्याही जाणत नाहीत की 'आमच्यावर महुआच्या बिया ठेवल्या आहेत'; त्याचप्रमाणे नखे जाणत नाहीत की 'आम्ही बोटांच्या टोकांवर स्थित आहोत', आणि बोटेही जाणत नाहीत की 'आमच्या टोकांवर नखे स्थित आहेत'. कारण हे घटक इच्छा आणि प्रत्यवेक्षण यांनी रहित, अचेतन... (पेय्याल)... पुद्गल नाहीत, असे तो निश्चित करतो. मर्यादेने ती खाली मुळाशी बोटांच्या मांसाने आणि तिथे असलेल्या त्वचेच्या थराने, वर टोकाकडे आकाशाने आणि दोन्ही बाजूंना बोटांच्या दोन्ही कडांच्या त्वचेने मर्यादित आहेत, असे तो निश्चित करतो. हा त्यांचा सभाग-परिच्छेद आहे, आणि विसभाग-परिच्छेद तर केसांसारखाच आहे; अशा प्रकारे तो नखांचे वर्ण इत्यादींद्वारे निर्धारण करतो.

තතො පරං දන්තා යස්ස පරිපුණ්ණා, තස්ස ද්වත්තිංස. තෙ සබ්බෙපි වණ්ණතො සෙතවණ්ණාති වවත්ථපෙති. යස්ස සමසණ්ඨිතා හොන්ති, තස්ස ඛරපත්තච්ඡින්නසඞ්ඛපටලමිව සමගන්ථිතසෙතකුසුමමකුළමාලා විය ච ඛායන්ති. යස්ස විසමසණ්ඨිතා, තස්ස ජිණ්ණආසනසාලාපීඨකපටිපාටි විය නානාසණ්ඨානාති සණ්ඨානතො වවත්ථපෙති. තෙසඤ්හි උභයදන්තපන්තිපරියොසානෙසු හෙට්ඨතො උපරිතො ච ද්වෙ ද්වෙ කත්වා අට්ඨ දන්තා චතුකොටිකා චතුමූලිකා ආසන්දිකසණ්ඨානා, තෙසං ඔරතො තෙනෙව [Pg.34] කමෙන සන්නිවිට්ඨා අට්ඨ දන්තා තිකොටිකා තිමූලිකා සිඞ්ඝාටකසණ්ඨානා. තෙසම්පි ඔරතො තෙනෙව කමෙන හෙට්ඨතො උපරිතො ච එකමෙකං කත්වා චත්තාරො දන්තා ද්විකොටිකා ද්විමූලිකා යානකූපත්ථම්භිනීසණ්ඨානා. තෙසම්පි ඔරතො තෙනෙව කමෙන සන්නිවිට්ඨා චත්තාරො දාඨාදන්තා එකකොටිකා එකමූලිකා මල්ලිකාමකුළසණ්ඨානා. තතො උභයදන්තපන්තිවෙමජ්ඣෙ හෙට්ඨා චත්තාරො උපරි චත්තාරො කත්වා අට්ඨ දන්තා එකකොටිකා එකමූලිකා තුම්බබීජසණ්ඨානා. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතා. ඔකාසතො උපරිමා උපරිමහනුකට්ඨිකෙ අධොකොටිකා, හෙට්ඨිමා හෙට්ඨිමහනුකට්ඨිකෙ උද්ධංකොටිකා හුත්වා පතිට්ඨිතාති.

त्यानंतर, ज्याचे दात पूर्ण आहेत, त्याचे बत्तीस दात असतात. ते सर्व रंगाने पांढरे आहेत, असे तो निश्चित करतो. ज्याचे दात समप्रमाणात स्थित असतात, त्याचे दात करवतीने कापलेल्या शंखाच्या तुकड्याप्रमाणे किंवा व्यवस्थित गुंफलेल्या पांढऱ्या मोगऱ्याच्या कळ्यांच्या माळेप्रमाणे दिसतात. ज्याचे दात विषम स्थित असतात, त्याचे दात जुन्या धर्मशाळेत ठेवलेल्या लाकडी पाटांच्या रांगेप्रमाणे वेगवेगळ्या आकाराचे दिसतात, असे आकारावरून निश्चित करतो. त्या बत्तीस दातांपैकी दोन्ही बाजूंच्या दातांच्या रांगांच्या शेवटी, खालील आणि वरील बाजूला दोन-दोन मिळून आठ दात (दाढा) चार कोपरे व चार मुळे असणारे आणि आसंदीच्या (खुर्चीच्या) आकाराचे असतात. त्यांच्या आतल्या बाजूला त्याच क्रमाने असलेले आठ दात तीन कोपरे व तीन मुळे असणारे आणि शिंगाड्याच्या आकाराचे असतात. त्यांच्याही आतल्या बाजूला त्याच क्रमाने खाली आणि वर प्रत्येकी एक-एक मिळून चार दात दोन कोपरे व दोन मुळे असणारे आणि गाडीच्या खांबाच्या आकाराचे असतात. त्यांच्याही आतल्या बाजूला त्याच क्रमाने असलेले चार सुळे दात एक कोपरा व एक मूळ असणारे आणि मोगऱ्याच्या कळीच्या आकाराचे असतात. त्यानंतर दोन्ही दातांच्या रांगांच्या मध्यभागी खाली चार आणि वर चार मिळून आठ दात एक कोपरा व एक मूळ असणारे आणि भोपळ्याच्या बीच्या आकाराचे असतात. दिशेच्या दृष्टीने ते शरीराच्या वरील भागात उत्पन्न झालेले असतात. स्थानाच्या दृष्टीने, वरचे दात वरच्या जबड्याच्या हाडात खालच्या दिशेने टोक असणारे आणि खालचे दात खालच्या जबड्याच्या हाडात वरच्या दिशेने टोक असणारे होऊन स्थित असतात, असे निश्चित करतो.

තත්ථ යථා නවකම්මිකපුරිසෙන හෙට්ඨා සිලාතලෙ පතිට්ඨාපිතා උපරිමතලෙ පවෙසිතා ථම්භා න ජානන්ති ‘‘මයං හෙට්ඨාසිලාතලෙ පතිට්ඨාපිතා, උපරිමතලෙ පවෙසිතා’’ති, න හෙට්ඨාසිලාතලං ජානාති ‘‘මයි ථම්භා පතිට්ඨාපිතා’’ති, න උපරිමතලං ජානාති ‘‘මයි ථම්භා පවිට්ඨා’’ති; එවමෙව දන්තා න ජානන්ති ‘‘මයං හෙට්ඨාහනුකට්ඨිකෙ පතිට්ඨිතා, උපරිමහනුකට්ඨිකෙ පවිට්ඨා’’ති, නාපි හෙට්ඨාහනුකට්ඨිකං ජානාති ‘‘මයි දන්තා පතිට්ඨිතා’’ති, න උපරිමහනුකට්ඨිකං ජානාති ‘‘මයි දන්තා පවිට්ඨා’’ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො හෙට්ඨා හනුකට්ඨිකූපෙන හනුකට්ඨිකං පවිසිත්වා පතිට්ඨිතෙන අත්තනො මූලතලෙන ච උපරි ආකාසෙන තිරියං අඤ්ඤමඤ්ඤෙන පරිච්ඡින්නාති වවත්ථපෙති. අයමෙතෙසං සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං දන්තෙ වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

तेथे, ज्याप्रमाणे एखाद्या नवीन बांधकाम करणाऱ्या माणसाने खालच्या शिलातळावर उभे केलेले आणि वरच्या छतामध्ये बसवलेले खांब हे जाणत नाहीत की, 'आम्ही खालच्या शिलातळावर उभे केले गेलो आहोत आणि वरच्या छतामध्ये बसवले गेलो आहोत'; तसेच खालचा शिलातळही जाणत नाही की, 'माझ्यावर खांब उभे केले गेले आहेत'; आणि वरचे छतही जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये खांब बसवले गेले आहेत'; त्याचप्रमाणे दातही जाणत नाहीत की, 'आम्ही खालच्या जबड्याच्या हाडात स्थित आहोत आणि वरच्या जबड्याच्या हाडात बसवलेले आहोत'; तसेच खालचा जबडाही जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये दात स्थित आहेत'; आणि वरचा जबडाही जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये दात बसवलेले आहेत'. कारण हे सर्व धर्म विचार आणि चिंतनाने रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल नाही, असे निश्चित करतो. मर्यादेच्या दृष्टीने, खाली जबड्याच्या हाडाच्या छिद्रातून जबड्याच्या हाडात प्रवेश करून स्थित असलेल्या स्वतःच्या मुळाच्या भागाने, वर पोकळीने आणि बाजूला एकमेकांशी मर्यादित आहेत, असे निश्चित करतो. हा त्यांचा सजातीय विभाग आहे; आणि विजातीय विभाग तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे दातांना रंग इत्यादींच्या आधारे निश्चित करतो.

තතො පරං අන්තොසරීරෙ නානාකුණපසඤ්චයප්පටිච්ඡාදකං තචො වණ්ණතො සෙතොති වවත්ථපෙති. සො හි යදිපි ඡවිරාගරඤ්ජිතත්තා කාළකොදාතාදිවණ්ණවසෙන නානාවණ්ණො විය දිස්සති, තථාපි සභාගවණ්ණෙන සෙතො එව. සො පනස්ස සෙතභාවො අග්ගිජාලාභිඝාතපහරණපහාරාදීහි විද්ධංසිතාය ඡවියා පාකටො හොති. සණ්ඨානතො සඞ්ඛෙපෙන කඤ්චුකසණ්ඨානො, විත්ථාරෙන නානාසණ්ඨානොති. තථා හි පාදඞ්ගුලිත්තචො කොසකාරකකොසසණ්ඨානො, පිට්ඨිපාදත්තචො පුටබද්ධූපාහනසණ්ඨානො, ජඞ්ඝත්තචො භත්තපුටකතාලපණ්ණසණ්ඨානො[Pg.35], ඌරුත්තචො තණ්ඩුලභරිතදීඝත්ථවිකසණ්ඨානො, ආනිසදත්තචො උදකපූරිතපටපරිස්සාවනසණ්ඨානො, පිට්ඨිත්තචො ඵලකොනද්ධචම්මසණ්ඨානො, කුච්ඡිත්තචො වීණාදොණිකොනද්ධචම්මසණ්ඨානො, උරත්තචො යෙභුය්‍යෙන චතුරස්සසණ්ඨානො, ද්විබාහුත්තචො තූණීරොනද්ධචම්මසණ්ඨානො, පිට්ඨිහත්ථත්තචො ඛුරකොසසණ්ඨානො ඵණකත්ථවිකසණ්ඨානො වා, හත්ථඞ්ගුලිත්තචො කුඤ්චිකාකොසසණ්ඨානො, ගීවත්තචො ගලකඤ්චුකසණ්ඨානො, මුඛත්තචො ඡිද්දාවඡිද්දකිමිකුලාවකසණ්ඨානො, සීසත්තචො පත්තත්ථවිකසණ්ඨානොති.

त्यानंतर, शरीराच्या आत विविध प्रकारच्या अशुद्ध संचयाला झाकणारी त्वचा रंगाने पांढरी आहे, असे निश्चित करतो. जरी ती त्वचा बाह्य त्वचेच्या रंगाच्या आसक्तीमुळे काळ्या, पांढऱ्या इत्यादी रंगांच्या प्रभावाने विविध रंगांची असल्यासारखी दिसते, तरीही तिच्या नैसर्गिक रंगाने ती पांढरीच असते. तिचा तो पांढरेपणा आगीच्या ज्वाळांचा दाह, प्रहार किंवा जखम इत्यादींमुळे बाह्य त्वचा नष्ट झाल्यावर स्पष्टपणे दिसून येतो. आकाराच्या दृष्टीने, संक्षेपाने ती चिलखताच्या आकाराची असते आणि विस्ताराने विविध आकारांची असते. जसे की, पायाच्या बोटांची त्वचा रेशमाच्या कीटकाच्या कोशाच्या आकाराची असते; पायाच्या पाठीची त्वचा बांधलेल्या पादत्राणाच्या आकाराची असते; पिंढरीची त्वचा पानांच्या द्रोणात बांधलेल्या भातासारखी किंवा ताडाच्या पानाच्या आकाराची असते; मांडीची त्वचा तांदळाने भरलेल्या लांब पिशवीच्या आकाराची असते; नितंबाची त्वचा पाण्याने भरलेल्या कापडी गाळणीच्या आकाराची असते; पाठीची त्वचा लाकडी पाटावर ताणून बसवलेल्या चामड्याच्या आकाराची असते; पोटाची त्वचा विणेच्या पोकळीवर ताणून बसवलेल्या चामड्याच्या आकाराची असते; छातीची त्वचा बहुतांश करून चौकोनी आकाराची असते; दोन्ही हातांची त्वचा भात्यावर ताणून बसवलेल्या चामड्याच्या आकाराची असते; हाताच्या पाठीची त्वचा वस्तऱ्याच्या कोशाच्या आकाराची किंवा कंगव्याच्या पिशवीच्या आकाराची असते; हाताच्या बोटांची त्वचा किल्लीच्या कोशाच्या आकाराची असते; मानेची त्वचा गळ्याच्या अंगरख्याच्या आकाराची असते; चेहऱ्याची त्वचा छिद्रेच छिद्रे असलेल्या कीटकांच्या घरट्यासारखी असते; आणि डोक्याची त्वचा भिक्षापात्राच्या पिशवीच्या आकाराची असते.

තචපරිග්ගණ්හකෙන ච යොගාවචරෙන උත්තරොට්ඨතො පට්ඨාය තචස්ස මංසස්ස ච අන්තරෙන චිත්තං පෙසෙන්තෙන පඨමං තාව මුඛත්තචො වවත්ථපෙතබ්බො, තතො සීසත්තචො, අථ බහිගීවත්තචො, තතො අනුලොමෙන පටිලොමෙන ච දක්ඛිණහත්ථත්තචො. අථ තෙනෙව කමෙන වාමහත්ථත්තචො, තතො පිට්ඨිත්තචො, අථ ආනිසදත්තචො, තතො අනුලොමෙන පටිලොමෙන ච දක්ඛිණපාදත්තචො, අථ වාමපාදත්තචො, තතො වත්ථිඋදරහදයඅබ්භන්තරගීවත්තචො, තතො හෙට්ඨිමහනුකත්තචො, අථ අධරොට්ඨත්තචො. එවං යාව පුන උපරි ඔට්ඨත්තචොති. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතො. ඔකාසතො සකලසරීරං පරියොනන්ධිත්වා ඨිතොති.

त्वचेचे आकलन करणाऱ्या योगावाचराने वरच्या ओठापासून सुरुवात करून, त्वचा आणि मांस यांच्या मध्यभागातून आपले चित्त फिरवत, सर्वप्रथम चेहऱ्याची त्वचा निश्चित करावी; त्यानंतर डोक्याची त्वचा, मग मानेच्या बाहेरील भागाची त्वचा, त्यानंतर अनुलोम आणि प्रतिलोम क्रमाने उजव्या हाताची त्वचा निश्चित करावी. त्यानंतर त्याच क्रमाने डाव्या हाताची त्वचा, मग पाठीची त्वचा, त्यानंतर नितंबाची त्वचा, त्यानंतर अनुलोम आणि प्रतिलोम क्रमाने उजव्या पायाची त्वचा, मग डाव्या पायाची त्वचा, त्यानंतर मूत्राशय, पोट, हृदय आणि गळ्याच्या आतील भागाची त्वचा, त्यानंतर खालच्या जबड्याची त्वचा आणि मग खालच्या ओठाची त्वचा निश्चित करावी. अशा प्रकारे पुन्हा वरच्या ओठाच्या त्वचेपर्यंत निश्चित करावे. दिशेच्या दृष्टीने, ती दोन्ही दिशांना उत्पन्न झालेली असते. स्थानाच्या दृष्टीने, ती संपूर्ण शरीराला वेढून स्थित असते.

තත්ථ යථා අල්ලචම්මපරියොනද්ධාය පෙළාය න අල්ලචම්මං ජානාති ‘‘මයා පෙළා පරියොනද්ධා’’ති, නපි පෙළා ජානාති ‘‘අහං අල්ලචම්මෙන පරියොනද්ධා’’ති; එවමෙව න තචො ජානාති ‘‘මයා ඉදං චාතුමහාභූතිකං සරීරං ඔනද්ධ’’න්ති, නපි ඉදං චාතුමහාභූතිකං සරීරං ජානාති ‘‘අහං තචෙන ඔනද්ධ’’න්ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. කෙවලං තු –

तेथे, ज्याप्रमाणे ओल्या चामड्याने वेढलेल्या पेटीला हे माहीत नसते की, 'मी पेटीला वेढले आहे', आणि पेटीलाही हे माहीत नसते की, 'मी ओल्या चामड्याने वेढलेली आहे'; त्याचप्रमाणे त्वचेलाही हे माहीत नसते की, 'मी या चार महाभूतांनी बनलेल्या शरीराला वेढले आहे', आणि या चार महाभूतांनी बनलेल्या शरीरालाही हे माहीत नसते की, 'मी त्वचेने वेढलेले आहे'. कारण हे सर्व धर्म विचार आणि चिंतनाने रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल नाही. केवळ -

‘‘අල්ලචම්මපටිච්ඡන්නො, නවද්වාරො මහාවණො;

සමන්තතො පග්ඝරති, අසුචිපූතිගන්ධියො’’ති.

ओल्या चामड्याने झाकलेले, नऊ द्वारे असलेले हे शरीर एक मोठी जखम आहे; ज्यातून चहूबाजूंनी अशुद्ध आणि दुर्गंधीयुक्त स्राव वाहत असतो.

පරිච්ඡෙදතො හෙට්ඨා මංසෙන තත්ථ පතිට්ඨිතතලෙන වා උපරි ඡවියා පරිච්ඡින්නොති වවත්ථපෙති. අයමෙතස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං තචං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

मर्यादेच्या दृष्टीने, खाली मांसाने किंवा त्यावर स्थित असलेल्या मांसभागाने आणि वर बाह्य त्वचेने मर्यादित आहे, असे निश्चित करतो. हा तिचा सजातीय विभाग आहे; आणि विजातीय विभाग तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे त्वचेला रंग इत्यादींच्या आधारे निश्चित करतो.

තතො [Pg.36] පරං සරීරෙ නවපෙසිසතප්පභෙදං මංසං වණ්ණතො රත්තං පාලිභද්දකපුප්ඵසන්නිභන්ති වවත්ථපෙති. සණ්ඨානතො නානාසණ්ඨානන්ති. තථා හි තත්ථ ජඞ්ඝමංසං තාලපත්තපුටභත්තසණ්ඨානං, අවිකසිතකෙතකීමකුළසණ්ඨානන්තිපි කෙචි. ඌරුමංසං සුධාපිසනනිසදපොතකසණ්ඨානං, ආනිසදමංසං උද්ධනකොටිසණ්ඨානං, පිට්ඨිමංසං තාලගුළපටලසණ්ඨානං, ඵාසුකද්වයමංසං වංසමයකොට්ඨකුච්ඡිපදෙසම්හි තනුමත්තිකාලෙපසණ්ඨානං, ථනමංසං වට්ටෙත්වා අවක්ඛිත්තද්ධමත්තිකාපිණ්ඩසණ්ඨානං, ද්වෙබාහුමංසං නඞ්ගුට්ඨසීසපාදෙ ඡෙත්වා නිච්චම්මං කත්වා ඨපිතමහාමූසිකසණ්ඨානං, මංසසූනකසණ්ඨානන්තිපි එකෙ. ගණ්ඩමංසං ගණ්ඩප්පදෙසෙ ඨපිතකරඤ්ජබීජසණ්ඨානං, මණ්ඩූකසණ්ඨානන්තිපි එකෙ. ජිව්හාමංසං නුහීපත්තසණ්ඨානං, නාසාමංසං ඔමුඛනික්ඛිත්තපණ්ණකොසසණ්ඨානං, 0.අක්ඛිකූපමංසං අද්ධපක්කඋදුම්බරසණ්ඨානං, සීසමංසං පත්තපචනකටාහතනුලෙපසණ්ඨානන්ති. මංසපරිග්ගණ්හකෙන ච යොගාවචරෙන එතානෙව ඔළාරිකමංසානි සණ්ඨානතො වවත්ථපෙතබ්බානි. එවඤ්හි වවත්ථාපයතො සුඛුමානි මංසානි ඤාණස්ස ආපාථං ආගච්ඡන්තීති. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතං. ඔකාසතො සාධිකානි තීණි අට්ඨිසතානි අනුලිම්පිත්වා ඨිතන්ති.

त्यानंतर शरीरातील नऊशे मांसखंडांचे बनलेले मांस रंगाने तांबडे, पारिभद्रकाच्या (पळसाच्या) फुलासारखे आहे, असे तो निश्चित करतो. आकाराने ते विविध आकारांचे आहे, असे निश्चित करतो. कारण की, त्यामध्ये पोटरीचे मांस हे ताडाच्या पानाच्या द्रोणात ठेवलेल्या भाताच्या आकाराचे असते; काही आचार्य म्हणतात की ते न उमललेल्या केवड्याच्या कळीच्या आकाराचे असते. मांडीचे मांस हे चुना वाटण्याच्या पाटा-वरवंट्यासारखे असते; नितंबाचे मांस हे चुलीच्या कोपऱ्यासारखे असते; पाठीचे मांस हे ताडाच्या फळाच्या अर्ध्या भागाच्या थरासारखे असते; दोन्ही बाजूंच्या बरगड्यांचे मांस हे बांबूच्या कोठाराच्या भिंतीवर लावलेल्या मातीच्या पातळ लेपासारखे असते; स्तनांचे मांस हे गोल करून ठेवलेल्या ओल्या मातीच्या गोळ्यासारखे असते; दोन्ही हातांचे मांस हे शेपूट, डोके आणि पाय कापून, कातडी सोलून ठेवलेल्या मोठ्या उंदरासारखे असते; काही आचार्य म्हणतात की ते सुळावर टांगलेल्या मांसाच्या तुकड्यासारखे असते. गालाचे मांस हे गालाच्या भागात ठेवलेल्या करंजाच्या बीसारखे असते; काही आचार्य म्हणतात की ते बेडकाच्या आकाराचे असते. जिभेचे मांस हे निवडुंगाच्या पानाच्या आकाराचे असते; नाकाचे मांस हे खाली तोंड करून ठेवलेल्या पानाच्या द्रोणासारखे असते; डोळ्यांच्या खोबणीतील मांस हे अर्धवट पिकलेल्या उंबराच्या फळासारखे असते; डोक्याचे मांस हे भिक्षापात्र भाजण्याच्या कढईवर लावलेल्या मातीच्या लेपासारखे असते, असे तो निश्चित करतो. मांस ग्रहण करणाऱ्या योगावकराने या स्थूल मांसाचे आकाराने अशा प्रकारे निर्धारण केले पाहिजे. अशा प्रकारे निर्धारण करणाऱ्याच्या ज्ञानाच्या कक्षेत सूक्ष्म मांस देखील स्पष्ट होते. दिशेच्या दृष्टीने ते दोन्ही दिशांमध्ये (वरच्या आणि खालच्या भागात) उत्पन्न झालेले असते. स्थानाच्या दृष्टीने ते तीनशेहून अधिक हाडांना लिंपून राहिलेले असते, असे तो निश्चित करतो।

තත්ථ යථා ථූලමත්තිකානුලිත්තාය භිත්තියා න ථූලමත්තිකා ජානාති ‘‘මයා භිත්ති අනුලිත්තා’’ති, නපි භිත්ති ජානාති ‘‘අහං ථූලමත්තිකාය අනුලිත්තා’’ති, එවමෙවං න නවපෙසිසතප්පභෙදං මංසං ජානාති ‘‘මයා අට්ඨිසතත්තයං අනුලිත්ත’’න්ති, නපි අට්ඨිසතත්තයං ජානාති ‘‘අහං නවපෙසිසතප්පභෙදෙන මංසෙන අනුලිත්ත’’න්ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. කෙවලං තු –

त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे जाड मातीच्या लेपाने लिंपलेल्या भिंतीच्या बाबतीत, तो जाड मातीचा लेप जाणत नाही की, 'माझ्याद्वारे भिंत लिंपली गेली आहे', आणि भिंतही जाणत नाही की, 'मला जाड मातीच्या लेपाने लिंपले गेले आहे'; त्याचप्रमाणे, नऊशे मांसखंडांचे बनलेले मांस जाणत नाही की, 'माझ्याद्वारे तीनशे हाडे लिंपली गेली आहेत', आणि ती तीनशे हाडेही जाणत नाहीत की, 'आम्हाला नऊशे मांसखंडांच्या मांसाने लिंपले गेले आहे'. कारण हे धर्म विचार आणि चिंतनापासून रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल नाही, असे तो निश्चित करतो. केवळ -

‘‘නවපෙසිසතා මංසා, අනුලිත්තා කළෙවරං;

නානාකිමිකුලාකිණ්ණං, මීළ්හට්ඨානංව පූතික’’න්ති.

“नऊशे मांसखंडांच्या मांसाने हे शरीर लिंपलेले आहे; विविध प्रकारच्या जंतूंच्या समूहाने भरलेले हे शरीर विष्ठेच्या जागेसारखे दुर्गंधीयुक्त आहे.”

පරිච්ඡෙදතො හෙට්ඨා අට්ඨිසඞ්ඝාටෙන තත්ථ පතිට්ඨිතතලෙන වා උපරි තචෙන තිරියං අඤ්ඤමඤ්ඤෙන පරිච්ඡින්නන්ති වවත්ථපෙති. අයමෙතස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං මංසං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

मर्यादेच्या दृष्टीने, खाली हाडांच्या सांगाड्याने किंवा त्यावर आधारलेल्या पृष्ठभागाने, वर त्वचेने आणि आडवे एकमेकांशी मर्यादित झालेले आहे, असे तो निश्चित करतो. ही याची समान मर्यादा (सभाग-परिच्छेद) आहे, तर असमान मर्यादा (विसभाग-परिच्छेद) केसांसारखीच आहे. अशा प्रकारे तो मांसाचे रंग इत्यादींच्या आधारे निर्धारण करतो।

තතො පරං සරීරෙ නවසතප්පභෙදා න්හාරූ වණ්ණතො සෙතාති වවත්ථපෙති, මධුවණ්ණාතිපි එකෙ. සණ්ඨානතො නානාසණ්ඨානාති. තථා [Pg.37] හි තත්ථ මහන්තා මහන්තා න්හාරූ කන්දලමකුළසණ්ඨානා, තතො සුඛුමතරා සූකරවාගුරරජ්ජුසණ්ඨානා, තතො අණුකතරා පූතිලතාසණ්ඨානා, තතො අණුකතරා සීහළමහාවීණාතන්තිසණ්ඨානා, තතො අණුකතරා ථූලසුත්තකසණ්ඨානා, හත්ථපිට්ඨිපාදපිට්ඨීසු න්හාරූ සකුණපාදසණ්ඨානා, සීසෙ න්හාරූ ගාමදාරකානං සීසෙ ඨපිතවිරළතරදුකූලසණ්ඨානා, පිට්ඨියා න්හාරූ තෙමෙත්වා ආතපෙ පසාරිතමච්ඡජාලසණ්ඨානා, අවසෙසා ඉමස්මිං සරීරෙ තංතංඅඞ්ගපච්චඞ්ගානුගතා න්හාරූ සරීරෙ පටිමුක්කජාලකඤ්චුකසණ්ඨානාති. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතා. තෙසු ච දක්ඛිණකණ්ණචූළිකතො පට්ඨාය පඤ්ච කණ්ඩරනාමකා මහාන්හාරූ පුරතො ච පච්ඡතො ච විනන්ධමානා වාමපස්සං ගතා, වාමකණ්ණචූළිකතො පට්ඨාය පඤ්ච පුරතො ච පච්ඡතො ච විනන්ධමානා දක්ඛිණපස්සං ගතා, දක්ඛිණගලවාටකතො පට්ඨාය පඤ්ච පුරතො ච පච්ඡතො ච විනන්ධමානා වාමපස්සං ගතා, වාමගලවාටකතො පට්ඨාය පඤ්ච පුරතො ච පච්ඡතො ච විනන්ධමානා දක්ඛිණපස්සං ගතා, දක්ඛිණහත්ථං විනන්ධමානා පුරතො ච පච්ඡතො ච පඤ්ච පඤ්චාති දස කණ්ඩරනාමකා එව මහාන්හාරූ ආරුළ්හා. තථා වාමහත්ථං, දක්ඛිණපාදං, වාමපාදඤ්චාති එවමෙතෙ සට්ඨි මහාන්හාරූ සරීරධාරකා සරීරනියාමකාතිපි වවත්ථපෙති. ඔකාසතො සකලසරීරෙ අට්ඨිචම්මානං අට්ඨිමංසානඤ්ච අන්තරෙ අට්ඨීනි ආබන්ධමානා ඨිතාති.

त्यानंतर शरीरातील नऊशे प्रकारच्या शिरा रंगाने पांढऱ्या आहेत, असे तो निश्चित करतो; काही आचार्य म्हणतात की त्या मधाच्या रंगाच्या आहेत. आकाराने त्या विविध आकारांच्या आहेत. कारण की, त्यामध्ये मोठ्या मोठ्या शिरा या कुंदाच्या कळीच्या आकाराच्या असतात; त्यापेक्षा सूक्ष्म शिरा या डुकरांना बांधण्याच्या दोरीसारख्या असतात; त्यापेक्षा लहान शिरा या गुळवेलीच्या आकाराच्या असतात; त्यापेक्षा लहान शिरा या सिंहली मोठ्या विणेच्या तारेसारख्या असतात; त्यापेक्षा लहान शिरा या जाड्या सुतासारख्या असतात; हाताच्या पाठीवर आणि पायाच्या पाठीवर असलेल्या शिरा या पक्षाच्या पायाच्या आकाराच्या असतात; डोक्यावरील शिरा या गावातील मुलांच्या डोक्यावर ठेवलेल्या विरळ पांढऱ्या वस्त्रासारख्या असतात; पाठीवरील शिरा या ओल्या करून उन्हात पसरवलेल्या मासे पकडण्याच्या जाळ्यासारख्या असतात; या शरीरातील इतर उरलेल्या विविध अंगावयवांमध्ये पसरलेल्या शिरा या शरीरावर चढवलेल्या जाळीदार अंगरख्यासारख्या असतात, असे तो निश्चित करतो. दिशेच्या दृष्टीने त्या दोन्ही दिशांमध्ये उत्पन्न झालेल्या असतात. आणि त्यामध्ये, उजव्या कानाच्या पाळीपासून सुरू होऊन पाच 'कंडरा' नावाच्या मोठ्या शिरा पुढे आणि मागे वेढत डाव्या बाजूला जातात; डाव्या कानाच्या पाळीपासून सुरू होऊन पाच मोठ्या शिरा पुढे आणि मागे वेढत उजव्या बाजूला जातात; उजव्या गळ्यापासून सुरू होऊन पाच मोठ्या शिरा पुढे आणि मागे वेढत डाव्या बाजूला जातात; डाव्या गळ्यापासून सुरू होऊन पाच मोठ्या शिरा पुढे आणि मागे वेढत उजव्या बाजूला जातात; उजव्या हाताला वेढत पुढे पाच आणि मागे पाच अशा दहा 'कंडरा' नावाच्या मोठ्या शिरा वर चढतात. त्याचप्रमाणे डाव्या हाताला, उजव्या पायाला आणि डाव्या पायाला वेढत वर चढतात; अशा प्रकारे या साठ मोठ्या शिरा शरीराला धारण करणाऱ्या आणि शरीराचे नियंत्रण करणाऱ्या आहेत, असेही तो निश्चित करतो. स्थानाच्या दृष्टीने त्या संपूर्ण शरीरात हाडे व त्वचा आणि हाडे व मांस यांच्या दरम्यान हाडांना एकत्र बांधून राहिलेल्या असतात, असे तो निश्चित करतो।

තත්ථ යථා වල්ලිසන්තානබද්ධෙසු කුට්ටදාරූසු න වල්ලිසන්තානා ජානන්ති ‘‘අම්හෙහි කුට්ටදාරූනි ආබද්ධානී’’ති, නපි කුට්ටදාරූනි ජානන්ති ‘‘මයං වල්ලිසන්තානෙහි ආබද්ධානී’’ති; එවමෙව න න්හාරූ ජානන්ති ‘‘අම්හෙහි තීණි අට්ඨිසතානි ආබද්ධානී’’ති, නපි තීණි අට්ඨිසතානි ජානන්ති ‘‘මයං න්හාරූහි ආබද්ධානී’’ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. කෙවලං තු –

त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे वेलींच्या बंधनाने बांधलेल्या भिंतीच्या लाकडांच्या बाबतीत, त्या वेली जाणत नाहीत की, 'आमच्याद्वारे भिंतीची लाकडे बांधली गेली आहेत', आणि ती भिंतीची लाकडेही जाणत नाहीत की, 'आम्ही वेलींद्वारे बांधली गेलो आहोत'; त्याचप्रमाणे, शिरा जाणत नाहीत की, 'आमच्याद्वारे तीनशे हाडे बांधली गेली आहेत', आणि ती तीनशे हाडेही जाणत नाहीत की, 'आम्ही शिरांद्वारे बांधली गेलो आहोत'. कारण हे धर्म विचार आणि चिंतनापासून रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल नाही, असे तो निश्चित करतो. केवळ -

‘‘නවන්හාරුසතා හොන්ති, බ්‍යාමමත්තෙ කළෙවරෙ;

බන්ධන්ති අට්ඨිසඞ්ඝාටං, අගාරමිව වල්ලියො’’ති.

“एक व्याम प्रमाणाच्या या शरीरात नऊशे शिरा असतात; ज्याप्रमाणे वेली घराला बांधून ठेवतात, त्याचप्रमाणे या शिरा हाडांच्या सांगाड्याला बांधून ठेवतात.”

පරිච්ඡෙදතො හෙට්ඨා තීහි අට්ඨිසතෙහි තත්ථ පතිට්ඨිතතලෙහි වා උපරි තචමංසෙහි තිරියං අඤ්ඤමඤ්ඤෙන පරිච්ඡින්නාති වවත්ථපෙති. අයමෙතෙසං සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං න්හාරූ වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

मर्यादेच्या दृष्टीने, खाली तीनशे हाडांनी किंवा त्यावर आधारलेल्या पृष्ठभागांनी, वर त्वचा आणि मांसाने आणि आडवे एकमेकांशी मर्यादित झालेल्या आहेत, असे तो निश्चित करतो. ही याची समान मर्यादा (सभाग-परिच्छेद) आहे, तर असमान मर्यादा (विसभाग-परिच्छेद) केसांसारखीच आहे. अशा प्रकारे तो नऊशे शिरांचे रंग इत्यादींच्या आधारे निर्धारण करतो।

තතො [Pg.38] පරං සරීරෙ ද්වත්තිංසදන්තට්ඨිකානං විසුං ගහිතත්තා සෙසානි චතුසට්ඨි හත්ථට්ඨිකානි චතුසට්ඨි පාදට්ඨිකානි චතුසට්ඨි මුදුකට්ඨිකානි මංසනිස්සිතානි ද්වෙ පණ්හිකට්ඨීනි එකෙකස්මිං පාදෙ ද්වෙ ද්වෙ ගොප්ඵකට්ඨිකානි ද්වෙ ජඞ්ඝට්ඨිකානි එකං ජණ්ණුකට්ඨි එකං ඌරුට්ඨි ද්වෙ කටිට්ඨීනි අට්ඨාරස පිට්ඨිකණ්ටකට්ඨීනි චතුවීසති ඵාසුකට්ඨීනි චුද්දස උරට්ඨීනි එකං හදයට්ඨි ද්වෙ අක්ඛකට්ඨීනි ද්වෙ පිට්ඨිබාහට්ඨීනි ද්වෙ බාහට්ඨීනි ද්වෙ ද්වෙ අග්ගබාහට්ඨීනි සත්ත ගීවට්ඨීනි ද්වෙ හනුකට්ඨීනි එකං නාසිකට්ඨි ද්වෙ අක්ඛිට්ඨීනි ද්වෙ කණ්ණට්ඨීනි එකං නලාටට්ඨි එකං මුද්ධට්ඨි නව සීසකපාලට්ඨීනීති එවමාදිනා නයෙන වුත්තප්පභෙදානි අට්ඨීනි සබ්බානෙව වණ්ණතො සෙතානීති වවත්ථපෙති.

त्यानंतर शरीरात, बत्तीस दातांच्या हाडांचे स्वतंत्रपणे ग्रहण केल्यामुळे उरलेली चौसष्ट हातांची हाडे, चौसष्ट पायांची हाडे, मांसावर आधारित असलेली चौसष्ट मऊ हाडे (तरुण अस्थी), दोन टाचांची हाडे, प्रत्येक पायात दोन-दोन घोट्यांची हाडे, दोन नडगीची हाडे, एक गुडघ्याचे हाड, एक मांडीचे हाड, दोन कंबरची हाडे, अठरा पाठीच्या कण्याचे हाडे, चोवीस बरगड्यांची हाडे, चौदा छातीची हाडे, एक छातीच्या मध्यभागाचे हाड, दोन जत्रू (कॉलर बोन), दोन खांद्यांच्या पाठीमागील हाडे (खांद्याचे पाते), दोन दंडांची हाडे, दोन-दोन अग्रबाहूची हाडे, सात मानेची हाडे, दोन जबड्यांची हाडे, एक नाकाचे हाड, दोन डोळ्यांच्या खोबणीची हाडे, दोन कानांची हाडे, एक कपाळाचे हाड, एक टाळूचे हाड आणि नऊ कवटीची हाडे; अशा प्रकारे आधी सांगितलेल्या विविध प्रकारची सर्वच हाडे रंगाने पांढरी आहेत, असे तो निश्चित करतो।

සණ්ඨානතො නානාසණ්ඨානානි. තථා හි තත්ථ අග්ගපාදඞ්ගුලියට්ඨීනි කතකබීජසණ්ඨානානි, තදනන්තරානි අඞ්ගුලීනං මජ්ඣපබ්බට්ඨීනි අපරිපුණ්ණපනසට්ඨිසණ්ඨානානි, මූලපබ්බට්ඨීනි පණවසණ්ඨානානි, මොරසකලිසණ්ඨානානීතිපි එකෙ. පිට්ඨිපාදට්ඨීනි කොට්ටිතකන්දලකන්දරාසිසණ්ඨානානි පණ්හිකට්ඨීනි එකට්ඨිතාලඵලබීජසණ්ඨානානි, ගොප්ඵකට්ඨීනි එකතොබද්ධකීළාගොළකසණ්ඨානානි, ජඞ්ඝට්ඨිකෙසු ඛුද්දකං ධනුදණ්ඩසණ්ඨානං, මහන්තං ඛුප්පිපාසාමිලාතධමනිපිට්ඨිසණ්ඨානං, ජඞ්ඝට්ඨිකස්ස ගොප්ඵකට්ඨිකෙසු පතිට්ඨිතට්ඨානං අපනීතතචඛජ්ජූරීකළීරසණ්ඨානං, ජඞ්ඝට්ඨිකස්ස ජණ්ණුකට්ඨිකෙ පතිට්ඨිතට්ඨානං මුදිඞ්ගමත්ථකසණ්ඨානං ජණ්ණුකට්ඨි එකපස්සතො ඝට්ටිතඵෙණසණ්ඨානං, ඌරුට්ඨීනි දුත්තච්ඡිතවාසිඵරසුදණ්ඩසණ්ඨානානි, ඌරුට්ඨිකස්ස කටට්ඨිකෙ පතිට්ඨිතට්ඨානං සුවණ්ණකාරානං අග්ගිජාලනකසලාකාබුන්දිසණ්ඨානං, තප්පතිට්ඨිතොකාසො අග්ගච්ඡින්නපුන්නාගඵලසණ්ඨානො, කටිට්ඨීනි ද්වෙපි එකාබද්ධානි හුත්වා කුම්භකාරෙහි කතචුල්ලිසණ්ඨානානි, තාපසභිසිකාසණ්ඨානානීතිපි එකෙ. ආනිසදට්ඨීනි හෙට්ඨාමුඛඨපිතසප්පඵණසණ්ඨානානි, සත්තට්ඨට්ඨානෙසු ඡිද්දාවඡිද්දානි අට්ඨාරස පිට්ඨිකණ්ටකට්ඨීනි අබ්භන්තරතො උපරූපරි ඨපිතසීසකපට්ටවෙඨකසණ්ඨානානි, බාහිරතො වට්ටනාවලිසණ්ඨානානි, තෙසං අන්තරන්තරා කකචදන්තසදිසානි ද්වෙ තීණි කණ්ටකානි හොන්ති, චතුවීසතියා [Pg.39] ඵාසුකට්ඨීසු පරිපුණ්ණානි පරිපුණ්ණසීහළදාත්තසණ්ඨානානි, අපරිපුණ්ණානි අපරිපුණ්ණසීහළදාත්තසණ්ඨානානි, සබ්බානෙව ඔදාතකුක්කුටස්ස පසාරිතපක්ඛද්වයසණ්ඨානානීතිපි එකෙ. චුද්දස උරට්ඨීනි ජිණ්ණසන්දමානිකඵලකපන්තිසණ්ඨානානි, හදයට්ඨි දබ්බිඵණසණ්ඨානං, අක්ඛකට්ඨීනි ඛුද්දකලොහවාසිදණ්ඩසණ්ඨානානි, තෙසං හෙට්ඨා අට්ඨි අද්ධචන්දසණ්ඨානං, පිට්ඨිබාහට්ඨීනි ඵරසුඵණසණ්ඨානානි, උපඩ්ඪච්ඡින්නසීහළකුදාලසණ්ඨානානීතිපි එකෙ. බාහට්ඨීනි ආදාසදණ්ඩසණ්ඨානානි, මහාවාසිදණ්ඩසණ්ඨානානීතිපි එකෙ. අග්ගබාහට්ඨීනි යමකතාලකන්දසණ්ඨානානි, මණිබන්ධට්ඨීනි එකතො අල්ලියාපෙත්වා ඨපිතසීසකපට්ටවෙඨකසණ්ඨානානි, පිට්ඨිහත්ථට්ඨීනි කොට්ටිතකන්දලකන්දරාසිසණ්ඨානානි, හත්ථඞ්ගුලිමූලපබ්බට්ඨීනි පණවසණ්ඨානානි, මජ්ඣපබ්බට්ඨීනි අපරිපුණ්ණපනසට්ඨිසණ්ඨානානි, අග්ගපබ්බට්ඨීනි කතකබීජසණ්ඨානානි, සත්ත ගීවට්ඨීනි දණ්ඩෙ විජ්ඣිත්වා පටිපාටියා ඨපිතවංසකළීරඛණ්ඩසණ්ඨානානි, හෙට්ඨිමහනුකට්ඨි කම්මාරානං අයොකූටයොත්තකසණ්ඨානං, උපරිමහනුකට්ඨි අවලෙඛනසත්ථකසණ්ඨානං, අක්ඛිනාසකූපට්ඨීනි අපනීතමිඤ්ජතරුණතාලට්ඨිසණ්ඨානානි, නලාටට්ඨි අධොමුඛඨපිතභින්නසඞ්ඛකපාලසණ්ඨානං, කණ්ණචූළිකට්ඨීනි න්හාපිතඛුරකොසසණ්ඨානානි, නලාටකණ්ණචූළිකානං උපරි පට්ටබන්ධනොකාසෙ අට්ඨිබහලඝටපුණ්ණපටපිලොතිකඛණ්ඩසණ්ඨානං, මුද්ධනට්ඨි මුඛච්ඡින්නවඞ්කනාළිකෙරසණ්ඨානං, සීසට්ඨීනි සිබ්බෙත්වා ඨපිතජජ්ජරාලාබුකටාහසණ්ඨානානීති. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතානි.

आकाराच्या दृष्टीने (हाडे) विविध आकारांची असतात. तसेच, त्यामध्ये पायांच्या बोटांच्या टोकांची हाडे निर्मळीच्या बीच्या आकाराची असतात, त्यांच्या लगतची बोटांच्या मधल्या पेरकांची हाडे अपूर्ण फणसाच्या बियांच्या आकाराची असतात, मुळाकडील पेरकांची हाडे लहान ढोलकीच्या (पणव) आकाराची असतात; काही आचार्य म्हणतात की ती मोराच्या मानेच्या मणक्याच्या आकाराची असतात. पायाच्या पाठीची हाडे ठेचलेल्या कंदाच्या तंतूंच्या समूहासारखी असतात, टाचेची हाडे एकाच बी असलेल्या ताडफळाच्या बीच्या आकाराची असतात, घोट्याची हाडे एकत्र बांधलेल्या खेळण्याच्या गोट्यांच्या आकाराची असतात. नडगीच्या हाडांमध्ये लहान हाड धनुष्याच्या दांड्यासारखे असते, मोठे हाड भूक आणि तहानेने सुकलेल्या अजगराच्या पाठीसारखे असते. नडगीच्या हाडाचा घोट्याच्या हाडावर टेकलेला भाग साल काढलेल्या खजुराच्या कोंबासारखा असतो, नडगीच्या हाडाचा गुडघ्याच्या हाडावर टेकलेला भाग मृदंगाच्या वरच्या भागासारखा असतो, गुडघ्याचे हाड एका बाजूने घासलेल्या फेसाच्या आकाराचे असते. मांड्यांची हाडे नीट न तासलेल्या वासल्याच्या किंवा कुऱ्हाडीच्या दांड्यासारखी असतात. मांडीच्या हाडाचा कंबरेच्या हाडावर टेकलेला भाग सोनारांच्या फुंकणीच्या टोकासारखा असतो, तो टेकलेला भाग शेंडा कापलेल्या उंडीच्या फळासारखा असतो. कंबरेची दोन्ही हाडे एकत्र जोडून कुंभाराने बनवलेल्या चुलीच्या आकाराची असतात; काही आचार्य म्हणतात की ती तपस्वी लोकांच्या आसनाच्या आकाराची असतात. नितंबाची हाडे खाली तोंड करून ठेवलेल्या नागाच्या फण्यासारखी असतात. सात-आठ ठिकाणी छिद्रे असलेली पाठीच्या कण्याची अठरा हाडे आतल्या बाजूने एकमेकांवर रचलेल्या शिसे कापण्याच्या हत्यारांसारखी असतात, बाहेरून ती गोल बांबूच्या पेरांसारखी असतात, त्यांच्यामध्ये करवतीच्या दातांसारखे दोन किंवा तीन काटेरी भाग असतात. चोवीस बरगड्यांच्या हाडांमध्ये पूर्ण वाढलेली हाडे सिंहली विळ्याच्या आकाराची असतात, अपूर्ण वाढलेली हाडे अपूर्ण सिंहली विळ्याच्या आकाराची असतात; काही आचार्य म्हणतात की ती सर्व हाडे पांढऱ्या कोंबड्याच्या पसरलेल्या दोन पंखांसारखी असतात. छातीची चौदा हाडे जुन्या पालखीच्या फळ्यांच्या रांगेसारखी असतात, छातीचे मध्यभागी असलेले हाड पळीच्या पात्यासारखे असते, जत्रूची हाडे लहान लोखंडी वासल्याच्या दांड्यासारखी असतात, त्यांच्या खालील हाड अर्धचंद्राकृती असते. खांद्याची हाडे कुऱ्हाडीच्या पात्यासारखी असतात; काही आचार्य म्हणतात की ती अर्ध्या कापलेल्या सिंहली कुदळीसारखी असतात. दंडाची हाडे आरशाच्या दांड्यासारखी असतात; काही आचार्य म्हणतात की ती मोठ्या वासल्याच्या दांड्यासारखी असतात. हाताच्या पुढच्या भागाची हाडे जोड ताडफळाच्या गाभ्यासारखी असतात, मनगटाची हाडे एकमेकांना जोडून ठेवलेल्या शिशाच्या वलयांसारखी असतात, हाताच्या पाठीची हाडे ठेचलेल्या कंदाच्या तंतूंच्या समूहासारखी असतात. हाताच्या बोटांच्या मुळाकडील पेरकांची हाडे लहान ढोलकीच्या आकाराची असतात, मधल्या पेरकांची हाडे अपूर्ण फणसाच्या बियांच्या आकाराची असतात, बोटांच्या टोकांची हाडे निर्मळीच्या बीच्या आकाराची असतात. मानेचे सात मणके काठीने मधोमध टोचून एकापाठोपाठ एक रचून ठेवलेल्या बांबूच्या कोंबांच्या चकत्यांसारखे असतात. खालचा जबडा लोहाराच्या हातोड्याच्या दांड्यासारखा असतो, वरचा जबडा साल काढण्याच्या लहान सुरीसारखा असतो. डोळे आणि नाकाच्या खोबणीची हाडे गर काढलेल्या कोवळ्या ताडफळाच्या बियांसारखी असतात, कपाळाचे हाड पालथे घातलेल्या फुटलेल्या शंखाच्या तुकड्यासारखे असते, कानाच्या मागची हाडे न्हाव्याच्या वस्तऱ्याच्या कोशासारखी असतात. कपाळ आणि कानाच्या वरच्या भागात, जेथे पट्टी बांधली जाते, तेथील हाड जाड पाण्याच्या घागरीवर झाकलेल्या जुन्या कापडाच्या तुकड्यासारखे असते, टाळूचे हाड तोंड कापलेल्या वाकड्या नारळासारखे असते, कवटीची हाडे एकत्र शिवून ठेवलेल्या जुन्या जीर्ण भोपळ्याच्या पात्रासारखी असतात. दिशेच्या दृष्टीने ती दोन दिशांमध्ये (वरच्या आणि खालच्या भागात) विभागलेली असतात.

ඔකාසතො අවිසෙසෙන සකලසරීරෙ ඨිතානි, විසෙසෙන තු සීසට්ඨීනි ගීවට්ඨිකෙසු පතිට්ඨිතානි, ගීවට්ඨීනි පිට්ඨිකණ්ටකට්ඨීසු පතිට්ඨිතානි, පිට්ඨිකණ්ටකට්ඨීනි කටිට්ඨීසු පතිට්ඨිතානි, කටිට්ඨීනි ඌරුට්ඨිකෙසු පතිට්ඨිතානි, උරුට්ඨීනි ජණ්ණුකට්ඨිකෙසු, ජණ්ණුකට්ඨීනි ජඞ්ඝට්ඨිකෙසු, ජඞ්ඝට්ඨීනි ගොප්ඵකට්ඨිකෙසු, ගොප්ඵකට්ඨීනි පිට්ඨිපාදට්ඨිකෙසු පතිට්ඨිතානි, පිට්ඨිපාදට්ඨිකානි ච ගොප්ඵකට්ඨීනි උක්ඛිපිත්වා ඨිතානි, ගොප්ඵකට්ඨීනි ජඞ්ඝට්ඨීනි…පෙ… ගීවට්ඨීනි සීසට්ඨීනි උක්ඛිපිත්වා ඨිතානීති එතෙනානුසාරෙන අවසෙසානිපි අට්ඨීනි වෙදිතබ්බානි.

स्थानाच्या दृष्टीने, सामान्यतः ती संपूर्ण शरीरात पसरलेली असतात. विशेषतः, डोक्याची हाडे मानेच्या मणक्यांवर आधारलेली असतात, मानेची हाडे पाठीच्या कण्यावर आधारलेली असतात, पाठीच्या कण्याची हाडे कंबरेच्या हाडांवर आधारलेली असतात, कंबरेची हाडे मांड्यांच्या हाडांवर आधारलेली असतात, मांड्यांची हाडे गुडघ्यांच्या हाडांवर, गुडघ्यांची हाडे नडगीच्या हाडांवर, नडगीची हाडे घोट्याच्या हाडांवर, घोट्याची हाडे पायाच्या पाठीच्या हाडांवर आधारलेली असतात. आणि पायाच्या पाठीची हाडे घोट्याच्या हाडांना उचलून धरतात, घोट्याची हाडे नडगीच्या हाडांना... (पेयाळ)... मानेची हाडे डोक्याच्या हाडांना उचलून धरतात. या पद्धतीने इतर उरलेली हाडे देखील समजून घ्यावीत.

තත්ථ යථා ඉට්ඨකගොපානසිචයාදීසු න උපරිමා ඉට්ඨකාදයො ජානන්ති ‘‘මයං හෙට්ඨිමෙසු පතිට්ඨිතා’’ති, නපි හෙට්ඨිමා ජානන්ති ‘‘මයං උපරිමානි උක්ඛිපිත්වා ඨිතා’’ති; එවමෙව න සීසට්ඨිකානි ජානන්ති ‘‘මයං ගීවට්ඨිකෙසු [Pg.40] පතිට්ඨිතානී’’ති…පෙ… න ගොප්ඵකට්ඨිකානි ජානන්ති ‘‘මයං පිට්ඨිපාදට්ඨිකෙසු පතිට්ඨිතානී’’ති, නපි පිට්ඨිපාදට්ඨිකානි ජානන්ති ‘‘මයං ගොප්ඵකට්ඨීනි උක්ඛිපිත්වා ඨිතානී’’ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. කෙවලං තු ඉමානි සාධිකානි තීණි අට්ඨිසතානි නවහි න්හාරුසතෙහි නවහි ච මංසපෙසිසතෙහි ආබද්ධානුලිත්තානි, එකඝනචම්මපරියොනද්ධානි, සත්තරසහරණීසහස්සානුගතසිනෙහසිනෙහිතානි, නවනවුතිලොමකූපසහස්සපරිස්සවමානසෙදජල්ලිකානි අසීතිකිමිකුලානි, කායොත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගතානි, යං සභාවතො උපපරික්ඛන්තො යොගාවචරො න කිඤ්චි ගය්හූපගං පස්සති, කෙවලං තු න්හාරුසම්බන්ධං නානාකුණපසඞ්කිණ්ණං අට්ඨිසඞ්ඝාටමෙව පස්සති. යං දිස්වා දසබලස්ස පුත්තභාවං උපෙති. යථාහ –

त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे विटांच्या रचनेत किंवा घराच्या छपराच्या रचनेत वरच्या विटांना हे माहीत नसते की, 'आम्ही खालच्या विटांवर आधारलेल्या आहोत', आणि खालच्या विटांनाही हे माहीत नसते की, 'आम्ही वरच्या विटांना उचलून धरले आहे'; त्याचप्रमाणे डोक्याच्या हाडांना हे माहीत नसते की, 'आम्ही मानेच्या हाडांवर आधारलो आहोत'... (पेयाळ)... घोट्याच्या हाडांना हे माहीत नसते की, 'आम्ही पायाच्या पाठीच्या हाडांवर आधारलो आहोत', आणि पायाच्या पाठीच्या हाडांनाही हे माहीत नसते की, 'आम्ही घोट्याच्या हाडांना उचलून धरले आहे'. कारण हे सर्व घटक (धर्म) जाणीव आणि विचार करण्यापासून रहित आहेत... (पेयाळ)... हा कोणी 'पुद्गल' (व्यक्ती) नाही. केवळ ही तीनशेहून अधिक हाडे नऊशे शिरांनी आणि नऊशे मांसपेशांनी बांधलेली व लिंपलेली आहेत, एका अखंड त्वचेने वेढलेली आहेत, सतरा हजार वाहिन्यांमध्ये वाहणाऱ्या रसाने ओलसर आहेत, नव्व्याण्णव हजार रोमकूपांमधून वाहणाऱ्या घामाने आणि मळाने माखलेली आहेत, ऐंशी हजार जंतूंच्या कुळांचे निवासस्थान आहेत, आणि केवळ 'शरीर' या संज्ञेस प्राप्त झाली आहेत. या शरीराचे स्वभावतः निरीक्षण करणारा योगाvacar (साधक) त्यात आसक्ती ठेवण्यासारखे काहीही पाहत नाही, तर केवळ शिरांनी बांधलेला, विविध प्रकारच्या अशुद्धींनी भरलेला हाडांचा सांगाडाच पाहतो. ज्याला पाहून तो दशबलांचा (बुद्धांचा) पुत्र बनतो. जसे म्हटले आहे –

‘‘පටිපාටියට්ඨීනි ඨිතානි කොටියා,අනෙකසන්ධියමිතො න කෙහිචි;

බද්ධො නහාරූහි ජරාය චොදිතො,අචෙතනො කට්ඨකලිඞ්ගරූපමො.

"हाडे एकापाठोपाठ एक रचलेली आहेत, अनेक सांध्यांनी जोडलेली आहेत, पण ती कोणत्याही (बाह्य) दोरीने बांधलेली नाहीत; ती केवळ शिरांनी बांधलेली आहेत. जरेने (वृद्धत्वाकडून) ढकलले जाणारे हे शरीर अचेतन असून लाकडाच्या ओंडक्यासारखे किंवा कचऱ्यासारखे आहे."

‘‘කුණපං කුණපෙ ජාතං, අසුචිම්හි ච පූතිනි;

දුග්ගන්ධෙ චාපි දුග්ගන්ධං, භෙදනම්හි ච වයධම්මං.

"हे अशुद्ध शरीर अशुद्धतेतूनच जन्माला आले आहे, घाणेरड्या आणि कुजलेल्या वस्तूंपासून निर्माण झाले आहे; दुर्गंधीयुक्त वस्तूंपासून दुर्गंधीच निर्माण होते, आणि ते नष्ट होणे व क्षय पावणे हाच त्याचा स्वभाव आहे."

‘‘අට්ඨිපුටෙ අට්ඨිපුටො, නිබ්බත්තො පූතිනි පූතිකායම්හි;

තම්හි ච විනෙථ ඡන්දං, හෙස්සථ පුත්තා දසබලස්සා’’ති ච.

"या हाडांच्या सांगाड्यात हाडांचा सांगाडाच उत्पन्न झाला आहे, या कुजलेल्या शरीरात कुजलेलेच निर्माण झाले आहे. म्हणून या शरीरावरील आपली तृष्णा (आसक्ती) नष्ट करा, म्हणजे तुम्ही दशबलांचे (बुद्धांचे) पुत्र व्हाल, असे भगवंतांनी म्हटले आहे."

පරිච්ඡෙදතො අන්තො අට්ඨිමිඤ්ජෙන උපරිතො මංසෙන අග්ගෙ මූලෙ ච අඤ්ඤමඤ්ඤෙන පරිච්ඡින්නානීති වවත්ථපෙති. අයමෙතෙසං සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං අට්ඨීනි වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

मर्यादेच्या (सीमांकनाच्या) दृष्टीने, आतून हाडांच्या मज्जेने, वरून मांसाने, आणि टोकावर व मुळाशी एकमेकांपासून ते विभक्त (मर्यादित) आहेत, असे तो निश्चित करतो. हा त्यांचा समान सीमाभाग (सभाग-परिच्छेद) आहे; परंतु असमान सीमाभाग (विसभाग-परिच्छेद) तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे तो हाडांचे रंग इत्यादींच्या आधारे निर्धारण करतो.

තතො පරං සරීරෙ යථාවුත්තප්පභෙදානං අට්ඨීනං අබ්භන්තරගතං අට්ඨිමිඤ්ජං වණ්ණතො සෙතන්ති වවත්ථපෙති. සණ්ඨානතො අත්තනො ඔකාසසණ්ඨානන්ති. සෙය්‍යථිදං – මහන්තමහන්තානං අට්ඨීනං අබ්භන්තරගතං සෙදෙත්වා වට්ටෙත්වා මහන්තෙසු වංසනළකපබ්බෙසු පක්ඛිත්තමහාවෙත්තඞ්කුරසණ්ඨානං, ඛුද්දානුඛුද්දකානං [Pg.41] අබ්භන්තරගතං සෙදෙත්වා වට්ටෙත්වා ඛුද්දානුඛුද්දකෙසු වංසනළකපබ්බෙසු පක්ඛිත්තතනුවෙත්තඞ්කුරසණ්ඨානන්ති. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතං. ඔකාසතො අට්ඨීනං අබ්භන්තරෙ පතිට්ඨිතන්ති.

त्यानंतर, शरीरातील वर सांगितलेल्या प्रकारच्या हाडांच्या आत असलेली हाडांची मज्जा रंगाने पांढरी असते, असे तो निश्चित करतो. आकाराच्या दृष्टीने, ती स्वतःच्या स्थानाच्या आकारासारखी असते. जसे की—मोठमोठ्या हाडांच्या आत असलेली मज्जा ही उकळून व गोल करून मोठ्या बांबूच्या कांड्यांमध्ये टाकलेल्या मोठ्या वेताच्या कोंबासारख्या आकाराची असते; आणि लहान-सहान हाडांच्या आत असलेली मज्जा ही उकळून व गोल करून लहान-सहान बांबूच्या कांड्यांमध्ये टाकलेल्या बारीक वेताच्या कोंबासारख्या आकाराची असते. दिशेच्या दृष्टीने, ती दोन्ही दिशांना उत्पन्न होते. स्थानाच्या दृष्टीने, ती हाडांच्या आत स्थित असते.

තත්ථ යථා වෙළුනළකාදීනං අන්තොගතානි දධිඵාණිතානි න ජානන්ති ‘‘මයං වෙළුනළකාදීනං අන්තොගතානී’’ති, නපි වෙළුනළකාදයො ජානන්ති ‘‘දධිඵාණිතානි අම්හාකං අන්තොගතානී’’ති; එවමෙව න අට්ඨිමිඤ්ජං ජානාති ‘‘අහං අට්ඨීනං අන්තොගත’’න්ති, නපි අට්ඨීනි ජානන්ති ‘‘අට්ඨිමිඤ්ජං අම්හාකං අන්තොගත’’න්ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො අට්ඨීනං අබ්භන්තරතලෙහි අට්ඨිමිඤ්ජභාගෙන ච පරිච්ඡින්නන්ති වවත්ථපෙති. අයමෙතස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං අට්ඨිමිඤ්ජං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे बांबूच्या नळ्या इत्यादींच्या आत असलेले दही आणि काकवी हे जाणत नाहीत की, 'आम्ही बांबूच्या नळ्यांच्या आत आहोत', आणि बांबूच्या नळ्या इत्यादी देखील जाणत नाहीत की, 'दही आणि काकवी आमच्या आत आहेत'; त्याचप्रमाणे हाडांची मज्जा जाणत नाही की, 'मी हाडांच्या आत आहे', आणि हाडेही जाणत नाहीत की, 'मज्जा आमच्या आत आहे'. कारण हे धर्म विचार आणि चिंतनाने रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल (व्यक्ती) नाही, असे तो निश्चित करतो. सीमांकनाच्या दृष्टीने, हाडांच्या आतील पृष्ठभागाने आणि मज्जेच्या स्वतःच्या भागाने ती मर्यादित आहे, असे तो निश्चित करतो. हा तिचा समान सीमाभाग आहे; परंतु असमान सीमाभाग तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे तो हाडांच्या मज्जेचे रंग इत्यादींच्या आधारे निर्धारण करतो.

තතො පරං සරීරස්ස අබ්භන්තරෙ ද්විගොළකප්පභෙදං වක්කං වණ්ණතො මන්දරත්තං පාළිභද්දකට්ඨිවණ්ණන්ති වවත්ථපෙති. සණ්ඨානතො ගාමදාරකානං සුත්තාවුතකීළාගොළකසණ්ඨානං, එකවණ්ටසහකාරද්වයසණ්ඨානන්තිපි එකෙ. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො ගලවාටකා විනික්ඛන්තෙන එකමූලෙන ථොකං ගන්ත්වා ද්විධා භින්නෙන ථූලන්හාරුනා විනිබද්ධං හුත්වා හදයමංසං පරික්ඛිපිත්වා ඨිතන්ති.

त्यानंतर, शरीराच्या आत दोन गोलांच्या आकाराचे असलेले मूत्रपिंड (वक्क) रंगाने फिकट लाल, पारिभद्राच्या (पळसाच्या) बीच्या रंगासारखे असते, असे तो निश्चित करतो. आकाराच्या दृष्टीने, ते गावातील मुलांच्या दोऱ्याने बांधलेल्या खेळण्याच्या चेंडूच्या आकाराचे असते; किंवा एकाच देठाला लागलेल्या दोन आंब्यांच्या आकाराचे असते, असेही काही आचार्य म्हणतात. दिशेच्या दृष्टीने, ते वरच्या दिशेला उत्पन्न होते. स्थानाच्या दृष्टीने, कंठातून निघालेल्या एकाच मुळाने थोडे पुढे जाऊन दोन भागांत विभागलेल्या जाड शिरेने बांधलेले होऊन, हृदयाच्या मांसाला वेढून राहिलेले असते, असे तो निश्चित करतो.

තත්ථ යථා වණ්ටූපනිබද්ධං සහකාරද්වයං න ජානාති ‘‘අහං වණ්ටෙන උපනිබද්ධ’’න්ති, නපි වණ්ටං ජානාති ‘‘මයා සහකාරද්වයං උපනිබද්ධ’’න්ති; එවමෙව න වක්කං ජානාති ‘‘අහං ථූලන්හාරුනා උපනිබද්ධ’’න්ති, නපි ථූලන්හාරු ජානාති ‘‘මයා වක්කං උපනිබද්ධ’’න්ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො වක්කං වක්කභාගෙන පරිච්ඡින්නන්ති වවත්ථපෙති. අයමෙතස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං වක්කං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे देठाने बांधलेले दोन आंबे हे जाणत नाहीत की, 'आम्ही देठाने बांधलेले आहोत', आणि देठही जाणत नाही की, 'माझ्याद्वारे दोन आंबे बांधले गेले आहेत'; त्याचप्रमाणे मूत्रपिंड जाणत नाही की, 'मी जाड शिरेने बांधलेला आहे', आणि ती जाड शिरही जाणत नाही की, 'माझ्याद्वारे मूत्रपिंड बांधले गेले आहे'. कारण हे धर्म विचार आणि चिंतनाने रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल (व्यक्ती) नाही, असे तो निश्चित करतो. सीमांकनाच्या दृष्टीने, मूत्रपिंड हे मूत्रपिंडाच्या स्वतःच्या भागाने मर्यादित आहे, असे तो निश्चित करतो. हा त्याचा समान सीमाभाग आहे; परंतु असमान सीमाभाग तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे तो मूत्रपिंडाचे रंग इत्यादींच्या आधारे निर्धारण करतो.

තතො පරං සරීරස්ස අබ්භන්තරෙ හදයං වණ්ණතො රත්තං රත්තපදුමපත්තපිට්ඨිවණ්ණන්ති වවත්ථපෙති. සණ්ඨානතො බාහිරපත්තානි අපනෙත්වා අධොමුඛඨපිතපදුමමකුළසණ්ඨානං, තඤ්ච අග්ගච්ඡින්නපුන්නාගඵලමිව විවටෙකපස්සං බහි මට්ඨං අන්තො කොසාතකීඵලස්ස අබ්භන්තරසදිසං. පඤ්ඤාබහුලානං ථොකං [Pg.42] විකසිතං, මන්දපඤ්ඤානං මකුළිතමෙව. යං රූපං නිස්සාය මනොධාතු ච මනොවිඤ්ඤාණධාතු ච පවත්තන්ති, තං අපනෙත්වා අවසෙසමංසපිණ්ඩසඞ්ඛාතහදයබ්භන්තරෙ අද්ධපසතමත්තං ලොහිතං සණ්ඨාති, තං රාගචරිතස්ස රත්තං, දොසචරිතස්ස කාළකං, මොහචරිතස්ස මංසධොවනොදකසදිසං, විතක්කචරිතස්ස කුලත්ථයූසවණ්ණං, සද්ධාචරිතස්ස කණිකාරපුප්ඵවණ්ණං, පඤ්ඤාචරිතස්ස අච්ඡං විප්පසන්නමනාවිලං, නිද්ධොතජාතිමණි විය ජුතිමන්තං ඛායති. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො සරීරබ්භන්තරෙ ද්වින්නං ථනානං මජ්ඣෙ පතිට්ඨිතන්ති.

त्यानंतर, शरीराच्या आत असलेले हृदय रंगाने लाल, म्हणजे लाल कमळाच्या पाकळीच्या बाहेरील रंगासारखे असते, असे तो निश्चित करतो. आकाराच्या दृष्टीने, ते बाहेरील पाकळ्या काढून खाली तोंड करून ठेवलेल्या कमळाच्या कळीच्या आकाराचे असते; आणि ते टोक कापलेल्या पुन्नाग (सुरंगी) फळासारखे एका बाजूने उघडे, बाहेरून गुळगुळीत आणि आतून दोडक्याच्या फळाच्या आतील भागासारखे असते. प्रज्ञावान (बुद्धिमान) लोकांचे हृदय थोडे उमललेले असते, तर मंदबुद्धी लोकांचे हृदय कळीसारखे मिटलेलेच असते. ज्या रूपाचा आश्रय घेऊन मनोधातू आणि मनोविज्ञानधातू प्रवृत्त होतात, ते (हृदयवस्तू रूप) वगळून उरलेल्या मांसपिंड नावाच्या हृदयाच्या आत सुमारे दीड पसाभर रक्त असते; ते रक्त रागचरित व्यक्तीचे लाल असते, द्वेषचरित व्यक्तीचे काळे असते, मोहचरित व्यक्तीचे मांस धुतलेल्या पाण्यासारखे असते, वितर्कचरित व्यक्तीचे कुळीथाच्या काढ्यासारख्या रंगाचे असते, श्रद्धाचरित व्यक्तीचे कर्णिकार (बहावा) फुलाच्या रंगासारखे असते, आणि प्रज्ञाचरित व्यक्तीचे स्वच्छ, अत्यंत निर्मळ, गढूळ नसलेले आणि घासून स्वच्छ केलेल्या अस्सल रत्नासारखे तेजस्वी दिसते. दिशेच्या दृष्टीने, ते वरच्या दिशेला उत्पन्न होते. स्थानाच्या दृष्टीने, ते शरीराच्या आत दोन्ही स्तनाच्या मध्यभागी स्थित असते.

තත්ථ යථා ද්වින්නං වාතපානකවාටකානං මජ්ඣෙ ඨිතො අග්ගළත්ථම්භකො න ජානාති ‘‘අහං ද්වින්නං වාතපානකවාටකානං මජ්ඣෙ ඨිතො’’ති, නපි වාතපානකවාටකානි ජානන්ති ‘‘අම්හාකං මජ්ඣෙ අග්ගළත්ථම්භකො ඨිතො’’ති; එවමෙවං න හදයං ජානාති ‘‘අහං ද්වින්නං ථනානං මජ්ඣෙ ඨිත’’න්ති, නපි ථනානි ජානන්ති ‘‘හදයං අම්හාකං මජ්ඣෙ ඨිත’’න්ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො හදයං හදයභාගෙන පරිච්ඡින්නන්ති වවත්ථපෙති. අයමෙතස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං හදයං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे दोन खिडक्यांच्या दारांच्या मध्यभागी असलेला अडसर (खांब) हा जाणत नाही की, 'मी दोन खिडक्यांच्या दारांच्या मध्यभागी उभा आहे', आणि खिडकीची दारेही जाणत नाहीत की, 'आमच्या मध्यभागी अडसर उभा आहे'; त्याचप्रमाणे हृदय जाणत नाही की, 'मी दोन स्तनांच्या मध्यभागी स्थित आहे', आणि स्तनही जाणत नाहीत की, 'हृदय आमच्या मध्यभागी स्थित आहे'. कारण हे धर्म विचार आणि चिंतनाने रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल (व्यक्ती) नाही, असे तो निश्चित करतो. सीमांकनाच्या दृष्टीने, हृदय हे हृदयाच्या स्वतःच्या भागाने मर्यादित आहे, असे तो निश्चित करतो. हा त्याचा समान सीमाभाग आहे; परंतु असमान सीमाभाग तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे तो हृदयाचे रंग इत्यादींच्या आधारे निर्धारण करतो.

තතො පරං සරීරස්ස අබ්භන්තරෙ යකනසඤ්ඤිතං යමකමංසපිණ්ඩං වණ්ණතො රත්තං රත්තකුමුදබාහිරපත්තපිට්ඨිවණ්ණන්ති වවත්ථපෙති. සණ්ඨානතො එකමූලං හුත්වා අග්ගෙ යමකං කොවිළාරපත්තසණ්ඨානං, තඤ්ච දන්ධානං එකංයෙව හොති මහන්තං, පඤ්ඤවන්තානං ද්වෙ වා තීණි වා ඛුද්දකානීති. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො ද්වින්නං ථනානං අබ්භන්තරෙ දක්ඛිණපස්සං නිස්සාය ඨිතන්ති.

त्यानंतर, शरीराच्या आत यकृत (यकन) नावाचा जोड मांसपिंड रंगाने लाल, म्हणजे लाल कुमुदाच्या (कमळाच्या) बाहेरील पाकळीच्या रंगासारखा असतो, असे तो निश्चित करतो. आकाराच्या दृष्टीने, तो एकच मूळ असलेला होऊन टोकावर जोडलेला, कांचनाच्या (कोविळार) पानाच्या आकाराचा असतो; आणि तो मंदबुद्धी लोकांमध्ये एकच व मोठा असतो, तर प्रज्ञावान लोकांमध्ये दोन किंवा तीन लहान लहान असतात, असे तो निश्चित करतो. दिशेच्या दृष्टीने, तो वरच्या दिशेला उत्पन्न होतो. स्थानाच्या दृष्टीने, तो दोन स्तनांच्या आत उजव्या बाजूचा आश्रय घेऊन स्थित असतो, असे तो निश्चित करतो.

තත්ථ යථා පිඨරකපස්සෙ ලග්ගා මංසපෙසි න ජානාති ‘‘අහං පිඨරකපස්සෙ ලග්ගා’’ති, නපි පිඨරකපස්සං ජානාති ‘‘මයි මංසපෙසි ලග්ගා’’ති; එවමෙව න යකනං ජානාති ‘‘අහං ද්වින්නං ථනානං අබ්භන්තරෙ දක්ඛිණපස්සං නිස්සාය ඨිත’’න්ති, නපි ථනානං අබ්භන්තරෙ දක්ඛිණපස්සං ජානාති ‘‘මං නිස්සාය යකනං ඨිත’’න්ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො පන යකනං යකනභාගෙන [Pg.43] පරිච්ඡින්නන්ති වවත්ථපෙති. අයමෙතස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං යකනං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे मडक्याच्या कुशीला चिकटलेला मांसाचा तुकडा हा जाणत नाही की, 'मी मडक्याच्या कुशीला चिकटलेला आहे', and मडकेही जाणत नाही की, 'माझ्यावर मांसाचा तुकडा चिकटलेला आहे'; त्याचप्रमाणे यकृत जाणत नाही की, 'मी दोन स्तनांच्या आत उजव्या बाजूचा आश्रय घेऊन स्थित आहे', आणि दोन स्तनांच्या आतील उजवी बाजूही जाणत नाही की, 'माझा आश्रय घेऊन यकृत स्थित आहे'. कारण हे धर्म विचार आणि चिंतनाने रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल (व्यक्ती) नाही, असे तो निश्चित करतो. परंतु सीमांकनाच्या दृष्टीने, यकृत हे यकृताच्या स्वतःच्या भागाने मर्यादित आहे, असे तो निश्चित करतो. हा त्याचा समान सीमाभाग आहे; परंतु असमान सीमाभाग तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे तो यकृताचे रंग इत्यादींच्या आधारे निर्धारण करतो.

තතො පරං සරීරෙ පටිච්ඡන්නාපටිච්ඡන්නභෙදතො දුවිධං කිලොමකං වණ්ණතො සෙතං දුකූලපිලොතිකවණ්ණන්ති වවත්ථපෙති. සණ්ඨානතො අත්තනො ඔකාසසණ්ඨානං. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතං. ඔකාසතො පටිච්ඡන්නකිලොමකං හදයඤ්ච වක්කඤ්ච පරිවාරෙත්වා, අප්පටිච්ඡන්නකිලොමකං සකලසරීරෙ චම්මස්ස හෙට්ඨතො මංසං පරියොනන්ධිත්වා ඨිතන්ති.

त्यानंतर, शरीरातील झाकलेले आणि न झाकलेले अशा दोन प्रकारच्या क्लोमकाला (पटलाला) रंगाने पांढरे, मळकट पांढऱ्या वस्त्राच्या रंगासारखे म्हणून निश्चित करतो. आकाराने ते स्वतःच्या स्थानाच्या आकारासारखे असते. दिशेने ते दोन्ही दिशांना उत्पन्न झालेले असते. स्थानाने, झाकलेले क्लोमक हृदय आणि वृक्क (किडनी) यांना वेढून स्थित असते, आणि न झाकलेले क्लोमक संपूर्ण शरीरात त्वचेच्या खाली मांसाला आच्छादित करून स्थित असते.

තත්ථ යථා පිලොතිකාය පලිවෙඨිතෙ මංසෙ න පිලොතිකා ජානාති ‘‘මයා මංසං පලිවෙඨිත’’න්ති, නපි මංසං ජානාති ‘‘අහං පිලොතිකාය පලිවෙඨිත’’න්ති; එවමෙව න කිලොමකං ජානාති ‘‘මයා හදයවක්කානි සකලසරීරෙ ච චම්මස්ස හෙට්ඨතො මංසං පලිවෙඨිත’’න්ති. නපි හදයවක්කානි සකලසරීරෙ ච මංසං ජානාති ‘‘අහං කිලොමකෙන පලිවෙඨිත’’න්ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො හෙට්ඨා මංසෙන උපරි චම්මෙන තිරියං කිලොමකභාගෙන පරිච්ඡින්නන්ති වවත්ථපෙති. අයමෙතස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං කිලොමකං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

त्या क्लोमकाविषयी, जसे मळकट कपड्याने मांस वेढलेले असताना, तो कपडा जाणत नाही की, "माझ्याद्वारे मांस वेढले गेले आहे", आणि मांसही जाणत नाही की, "मी कपड्याने वेढले गेलो आहे"; त्याचप्रमाणे क्लोमक जाणत नाही की, "माझ्याद्वारे हृदय, वृक्क आणि संपूर्ण शरीरात त्वचेच्या खालील मांस वेढले गेले आहे". तसेच हृदय, वृक्क आणि संपूर्ण शरीरातील मांसही जाणत नाही की, "मी क्लोमकाने वेढले गेलो आहे". कारण हे धर्म विचार आणि प्रत्यवेक्षणाने रहित आहेत... (पेय्याल)... हा कोणी पुद्गल (जीव किंवा व्यक्ती) नाही, असे निश्चित करतो. सीमेच्या दृष्टीने, खाली मांसाने, वर त्वचेने आणि तिरपे स्वतःच्या क्लोमकाच्या भागाने ते मर्यादित आहे, असे निश्चित करतो. हा त्याचा सभाग्य-परिच्छेद (समान सीमा) आहे, आणि विसभाग्य-परिच्छेद (असमान सीमा) तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे क्लोमकाला वर्णादींच्या द्वारे निश्चित करतो.

තතො පරං සරීරස්ස අබ්භන්තරෙ පිහකං වණ්ණතො නීලං මීලාතනිග්ගුණ්ඩීපුප්ඵවණ්ණන්ති වවත්ථපෙති. සණ්ඨානතො යෙභුය්‍යෙන සත්තඞ්ගුලප්පමාණං අබන්ධනං කාළවච්ඡකජිව්හාසණ්ඨානං. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො හදයස්ස වාමපස්සෙ උදරපටලස්ස මත්ථකපස්සං නිස්සාය ඨිතං, යම්හි පහරණපහාරෙන බහි නික්ඛන්තෙ සත්තානං ජීවිතක්ඛයො හොතීති.

त्यानंतर, शरीराच्या आत असलेल्या प्लीहेला (पानथरीला) रंगाने निळी, कोमेजलेल्या निर्गुडीच्या फुलाच्या रंगासारखी म्हणून निश्चित करतो. आकाराने ती बहुतेक करून सात बोटे प्रमाणाची, बंधन नसलेली आणि काळ्या वासराच्या जिभेच्या आकाराची असते. दिशेने ती वरच्या दिशेला उत्पन्न झालेली असते. स्थानाने ती हृदयाच्या डाव्या बाजूला, उदरपटलाच्या वरच्या भागाला आश्रय करून स्थित असते; ज्या प्लीहेवर शस्त्राचा आघात होऊन ती बाहेर आल्यास प्राण्यांचा मृत्यू होतो.

තත්ථ යථා කොට්ඨකමත්ථකපස්සං නිස්සාය ඨිතා න ගොමයපිණ්ඩි ජානාති ‘‘අහං කොට්ඨකමත්ථකපස්සං නිස්සාය ඨිතා’’ති, නපි කොට්ඨකමත්ථකපස්සං ජානාති ‘‘ගොමයපිණ්ඩි මං නිස්සාය ඨිතා’’ති; එවමෙව න පිහකං ජානාති ‘‘අහං උදරපටලස්ස මත්ථකපස්සං නිස්සාය ඨිත’’න්ති, නපි උදරපටලස්ස මත්ථකපස්සං ජානාති ‘‘පිහකං මං නිස්සාය ඨිත’’න්ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො [Pg.44] පිහකං පිහකභාගෙන පරිච්ඡින්නන්ති වවත්ථපෙති. අයමෙතස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං පිහකං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

त्या प्लीहेविषयी, जसे धान्याच्या कोठाराच्या भिंतीच्या वरच्या भागाला आश्रय करून असलेला शेणाचा गोळा जाणत नाही की, "मी कोठाराच्या भिंतीच्या वरच्या भागाला आश्रय करून स्थित आहे", आणि कोठाराच्या भिंतीचा वरचा भागही जाणत नाही की, "शेणाचा गोळा माझा आश्रय करून स्थित आहे"; त्याचप्रमाणे प्लीहा जाणत नाही की, "मी उदरपटलाच्या वरच्या भागाला आश्रय करून स्थित आहे", आणि उदरपटलाचा वरचा भागही जाणत नाही की, "प्लीहा माझा आश्रय करून स्थित आहे". कारण हे धर्म विचार आणि प्रत्यवेक्षणाने रहित आहेत... (पेय्याल)... हा कोणी पुद्गल नाही, असे निश्चित करतो. सीमेच्या दृष्टीने, प्लीहा स्वतःच्या प्लीहा-भागाने मर्यादित आहे, असे निश्चित करतो. हा त्याचा सभाग्य-परिच्छेद आहे, आणि विसभाग्य-परिच्छेद तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे प्लीहेला वर्णादींच्या द्वारे निश्चित करतो.

තතො පරං සරීරස්ස අබ්භන්තරෙ ද්වත්තිංසමංසඛණ්ඩප්පභෙදං පප්ඵාසං වණ්ණතො රත්තං නාතිපරිපක්කඋදුම්බරවණ්ණන්ති වවත්ථපෙති. සණ්ඨානතො විසමච්ඡින්නපූවසණ්ඨානං, ඡදනිට්ඨකඛණ්ඩපුඤ්ජසණ්ඨානන්තිපි එකෙ. තදෙතං අබ්භන්තරෙ අසිතපීතාදීනං අභාවෙ උග්ගතෙන කම්මජතෙජුස්මනා අබ්භාහතත්තා සඞ්ඛාදිතපලාලපිණ්ඩමිව නිරසං නිරොජං හොති. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො සරීරබ්භන්තරෙ ද්වින්නං ථනානං අබ්භන්තරෙ හදයඤ්ච යකනඤ්ච උපරි ඡාදෙත්වා ඔලම්බන්තං ඨිතන්ති.

त्यानंतर, शरीराच्या आत बत्तीस मांसाच्या तुकड्यांच्या भेदाने युक्त असलेल्या फुफ्फुसाला रंगाने लाल, फार न पिकलेल्या उंबराच्या फळाच्या रंगासारखे म्हणून निश्चित करतो. आकाराने ते विषम कापलेल्या पुऱ्यांच्या (केकच्या) आकाराचे असते; काही आचार्य म्हणतात की ते छपराच्या कौलारांच्या तुकड्यांच्या ढिगाऱ्याच्या आकाराचे असते. शरीराच्या आत खाल्लेल्या, पिलेल्या इत्यादी अन्नाच्या अभावामुळे वर चढलेल्या कर्मजन्य तेजोधातूच्या उष्णतेने तप्त झाल्यामुळे ते चघळलेल्या पेंढ्याच्या गोळ्यासारखे रसहीन व ओजहीन असते. दिशेने ते वरच्या दिशेला उत्पन्न झालेले असते. स्थानाने ते शरीराच्या आत दोन्ही स्तनाच्या मध्ये हृदय आणि यकृत यांना वरून आच्छादित करून लटकत स्थित असते.

තත්ථ යථා ජිණ්ණකොට්ඨබ්භන්තරෙ ලම්බමානො සකුණකුලාවකො න ජානාති ‘‘අහං ජිණ්ණකොට්ඨබ්භන්තරෙ ලම්බමානො ඨිතො’’ති, නපි ජිණ්ණකොට්ඨබ්භන්තරං ජානාති ‘‘සකුණකුලාවකො මයි ලම්බමානො ඨිතො’’ති; එවමෙව න පප්ඵාසං ජානාති ‘‘අහං සරීරබ්භන්තරෙ ද්වින්නං ථනානං අන්තරෙ ලම්බමානං ඨිත’’න්ති, නපි සරීරබ්භන්තරෙ ද්වින්නං ථනානං අන්තරං ජානාති ‘‘මයි පප්ඵාසං ලම්බමානං ඨිත’’න්ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො පප්ඵාසං පප්ඵාසභාගෙන පරිච්ඡින්නන්ති වවත්ථපෙති. අයමෙතස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං පප්ඵාසං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

त्या फुफ्फुसाविषयी, जसे जुन्या कोठाराच्या आत लटकणारे पक्ष्याचे घरटे जाणत नाही की, "मी जुन्या कोठाराच्या आत लटकत स्थित आहे", आणि जुन्या कोठाराचा आतील भागही जाणत नाही की, "माझ्यामध्ये पक्ष्याचे घरटे लटकत स्थित आहे"; त्याचप्रमाणे फुफ्फुस जाणत नाही की, "मी शरीराच्या आत दोन्ही स्तनाच्या मध्ये लटकत स्थित आहे", आणि शरीराच्या आतील दोन्ही स्तनाचा मध्यभागही जाणत नाही की, "माझ्यामध्ये फुफ्फुस लटकत स्थित आहे". कारण हे धर्म विचार आणि प्रत्यवेक्षणाने रहित आहेत... (पेय्याल)... हा कोणी पुद्गल नाही, असे निश्चित करतो. सीमेच्या दृष्टीने, फुफ्फुस स्वतःच्या फुफ्फुस-भागाने मर्यादित आहे, असे निश्चित करतो. हा त्याचा सभाग्य-परिच्छेद आहे, आणि विसभाग्य-परिच्छेद तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे फुफ्फुसाला वर्णादींच्या द्वारे निश्चित करतो.

තතො පරං අන්තොසරීරෙ පුරිසස්ස ද්වත්තිංසහත්ථං, ඉත්ථියා අට්ඨවීසතිහත්ථං, එකවීසතියා ඨානෙසු ඔභග්ගං අන්තං වණ්ණතො සෙතං සක්ඛරසුධාවණ්ණන්ති වවත්ථපෙති. සණ්ඨානතො සීසං ඡින්දිත්වා ලොහිතදොණියං සංවෙල්ලෙත්වා ඨපිතධම්මනිසණ්ඨානං. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතං. ඔකාසතො උපරි ගලවාටකෙ හෙට්ඨා ච කරීසමග්ගෙ විනිබන්ධත්තා ගලවාටකකරීසමග්ගපරියන්තෙ සරීරබ්භන්තරෙ ඨිතන්ති.

त्यानंतर, शरीराच्या आत पुरुषाचे बत्तीस हात लांब आणि स्त्रीचे अठ्ठावीस हात लांब असलेले, एकवीस ठिकाणी वळलेले मोठे आतडे रंगाने पांढरे, चुन्याच्या रंगासारखे म्हणून निश्चित करतो. आकाराने ते डोके कापून रक्ताच्या कुंडीत गुंडाळून ठेवलेल्या अजगराच्या शरीरासारखे असते. दिशेने ते दोन्ही दिशांना उत्पन्न झालेले असते. स्थानाने ते वर कंठद्वाराशी आणि खाली मलमार्गाशी बांधलेले असल्यामुळे कंठद्वारापासून मलमार्गापर्यंत शरीराच्या आत स्थित असते.

තත්ථ යථා ලොහිතදොණියං ඨපිතං ඡින්නසීසං ධම්මනිකළෙවරං න ජානාති ‘‘අහං ලොහිතදොණියං ඨිත’’න්ති, නපි ලොහිතදොණි ජානාති ‘‘මයි ඡින්නසීසං ධම්මනිකළෙවරං ඨිත’’න්ති; එවමෙව න අන්තං ජානාති ‘‘අහං සරීරබ්භන්තරෙ ඨිත’’න්ති, නපි සරීරබ්භන්තරං ජානාති ‘‘මයි අන්තං ඨිත’’න්ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා [Pg.45] හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො අන්තං අන්තභාගෙන පරිච්ඡින්නන්ති වවත්ථපෙති. අයමෙතස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං අන්තං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

त्या मोठ्या आतड्याविषयी, जसे रक्ताच्या कुंडीत ठेवलेले, कापलेले डोके असलेले अजगराचे शरीर जाणत नाही की, "मी रक्ताच्या कुंडीत स्थित आहे", आणि रक्ताची कुंडीही जाणत नाही की, "माझ्यामध्ये कापलेले डोके असलेले अजगराचे शरीर स्थित आहे"; त्याचप्रमाणे मोठे आतडे जाणत नाही की, "मी शरीराच्या आत स्थित आहे", आणि शरीराचा आतील भागही जाणत नाही की, "माझ्यामध्ये मोठे आतडे स्थित आहे". कारण हे धर्म विचार आणि प्रत्यवेक्षणाने रहित आहेत... (पेय्याल)... हा कोणी पुद्गल नाही, असे निश्चित करतो. सीमेच्या दृष्टीने, मोठे आतडे स्वतःच्या मोठ्या आतड्याच्या भागाने मर्यादित आहे, असे निश्चित करतो. हा त्याचा सभाग्य-परिच्छेद आहे, आणि विसभाग्य-परिच्छेद तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे मोठ्या आतड्याला वर्णादींच्या द्वारे निश्चित करतो.

තතො පරං අන්තොසරීරෙ අන්තන්තරෙ අන්තගුණං වණ්ණතො සෙතං දකසීතලිකමූලවණ්ණන්ති වවත්ථපෙති. සණ්ඨානතො දකසීතලිකමූලසණ්ඨානමෙවාති, ගොමුත්තසණ්ඨානන්තිපි එකෙ. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතං. ඔකාසතො කුදාලඵරසුකම්මාදීනි කරොන්තානං යන්තාකඩ්ඪනකාලෙ යන්තසුත්තකමිව යන්තඵලකානි අන්තභොගෙ එකතො අග්ගළන්තෙ ආබන්ධිත්වා පාදපුඤ්ඡනරජ්ජුමණ්ඩලකස්ස අන්තරා තං සිබ්බිත්වා ඨිතරජ්ජුකා විය එකවීසතියා අන්තභොගානං අන්තරා ඨිතන්ති.

त्यानंतर, शरीराच्या आत मोठ्या आतड्याच्या वळणांच्या मध्ये असलेल्या लहान आतड्याला (आतड्याच्या बंधनाला) रंगाने पांढरे, पाणकणसाच्या मुळाच्या रंगासारखे म्हणून निश्चित करतो. आकाराने ते पाणकणसाच्या मुळाच्या आकारासारखेच असते; काही आचार्य म्हणतात की ते गोमूत्राच्या धारेच्या आकारासारखे असते. दिशेने ते दोन्ही दिशांना उत्पन्न झालेले असते. स्थानाने, कुदळ, कुऱ्हाड इत्यादींचे काम करणाऱ्या लोकांच्या यंत्र ओढण्याच्या वेळी यंत्राच्या दोरीप्रमाणे यंत्राच्या फळ्यांना जोडणाऱ्या, एका बाजूने खीळ घालून बांधलेल्या आणि पायपुसण्याच्या दोरीच्या वर्तुळात शिवून ठेवलेल्या दोरीप्रमाणे, ते मोठ्या आतड्याच्या एकवीस वळणांच्या मध्ये स्थित असते.

තත්ථ යථා පාදපුඤ්ඡනරජ්ජුමණ්ඩලකං සිබ්බිත්වා ඨිතරජ්ජුකා න ජානාති ‘‘මයා පාදපුඤ්ඡනරජ්ජුමණ්ඩලකං සිබ්බිත’’න්ති, නපි පාදපුඤ්ඡනරජ්ජුමණ්ඩලකං ජානාති ‘‘රජ්ජුකා මං සිබ්බිත්වා ඨිතා’’ති, එවමෙව අන්තගුණං න ජානාති ‘‘අහං අන්තං එකවීසතිභොගබ්භන්තරෙ ආබන්ධිත්වා ඨිත’’න්ති, නපි අන්තං ජානාති ‘‘අන්තගුණං මං ආබන්ධිත්වා ඨිත’’න්ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො අන්තගුණං අන්තගුණභාගෙන පරිච්ඡින්නන්ති වවත්ථපෙති. අයමෙතස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං අන්තගුණං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

त्यात, ज्याप्रमाणे पायपुसण्याच्या दोरीचे वर्तुळ शिवून ठेवलेली दोरी हे जाणत नाही की, 'मी पायपुसण्याच्या दोरीचे वर्तुळ शिवले आहे', आणि पायपुसण्याचे दोरीचे वर्तुळही हे जाणत नाही की, 'दोरीने मला शिवून ठेवले आहे'; त्याचप्रमाणे लहान आतडे (अंतगुण) हे जाणत नाही की, 'मी मोठ्या आतड्याला एकवीस वेढ्यांच्या आत बांधून राहिले आहे', आणि मोठे आतडेही हे जाणत नाही की, 'लहान आतड्याने मला बांधून ठेवले आहे'. कारण हे धर्म (घटक) आभोग (चेतना) आणि प्रत्यवेक्षण (विचार) यांनी रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल नाही, असे तो निश्चित करतो. सीमेच्या (मर्यादेच्या) दृष्टीने, लहान आतडे हे लहान आतड्याच्या भागानेच मर्यादित आहे, असे तो निश्चित करतो. हा याचा सभाग-परिच्छेद (समान सीमा) आहे, आणि विसभाग-परिच्छेद (असमान सीमा) तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे तो लहान आतड्याला वर्ण (रंग) इत्यादींच्या आधारे निश्चित करतो।

තතො පරං අන්තොසරීරෙ උදරියං වණ්ණතො අජ්ඣොහටාහාරවණ්ණන්ති වවත්ථපෙති. සණ්ඨානතො පරිස්සාවනෙ සිථිලබද්ධතණ්ඩුලසණ්ඨානං. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො උදරෙ ඨිතන්ති. උදරං නාම උභතො නිප්පීළියමානස්ස අල්ලසාටකස්ස මජ්ඣෙ සඤ්ජාතඵොටකසදිසං අන්තපටලං, බහි මට්ඨං, අන්තො මංසකසම්බුපලිවෙඨිතං, කිලිට්ඨපාවාරපුප්ඵසදිසං, කුථිතපනසඵලස්ස අබ්භන්තරසදිසන්තිපි එකෙ. තත්ථ තක්කොලකා ගණ්ඩුප්පාදකාතාලහීරකාසූචිමුඛකාපටතන්තුසුත්තකාති එවමාදිද්වත්තිංසකුලප්පභෙදා කිමයො ආකුලබ්‍යාකුලා සණ්ඩසණ්ඩචාරිනො හුත්වා නිවසන්ති, යෙ පානභොජනාදිම්හි අවිජ්ජමානෙ උල්ලඞ්ඝිත්වා විරවන්තා [Pg.46] හදයමංසං අභිතුදන්ති පානභොජනාදීනි අජ්ඣොහරණවෙලායඤ්ච උද්ධංමුඛා හුත්වා පඨමජ්ඣොහටෙ ද්වෙ තයො ආලොපෙ තුරිතතුරිතා විලුම්පන්ති. යං එතෙසං කිමීනං පසූතිඝරං වච්චකුටි ගිලානසාලා සුසානඤ්ච හොති, යත්ථ සෙය්‍යථාපි නාම චණ්ඩාලගාමද්වාරෙ චන්දනිකාය සරදසමයෙ ථූලඵුසිතකෙ දෙවෙ වස්සන්තෙ උදකෙන ආවූළ්හං මුත්තකරීසචම්මට්ඨින්හාරුඛණ්ඩඛෙළසිඞ්ඝාණිකාලොහිතප්පභුතිනානාකුණපජාතං නිපතිත්වා කද්දමොදකාලුළිතං සඤ්ජාතකිමිකුලාකුලං හුත්වා ද්වීහතීහච්චයෙන සූරියාතපසන්තාපවෙගකුථිතං උපරි ඵෙණපුප්ඵුළකෙ මුඤ්චන්තං අභිනීලවණ්ණං පරමදුග්ගන්ධජෙගුච්ඡං උපගන්තුං වා දට්ඨුං වා අනරහරූපතං ආපජ්ජිත්වා තිට්ඨති, පගෙව ඝායිතුං වා සායිතුං වා; එවමෙව නානප්පකාරපානභොජනාදි දන්තමුසලසංචුණ්ණිතං ජිව්හාහත්ථසම්පරිවත්තිතං ඛෙළලාලාපලිබුද්ධං තඞ්ඛණවිගතවණ්ණගන්ධරසාදිසම්පදං කොලියඛලිසුවානවමථුසදිසං නිපතිත්වා පිත්තසෙම්හවාතපලිවෙඨිතං හුත්වා උදරග්ගිසන්තාපවෙගකුථිතං කිමිකුලාකුලං උපරූපරි ඵෙණපුප්ඵුළකානි මුඤ්චන්තං පරමකසම්බුදුග්ගන්ධජෙගුච්ඡභාවමාපජ්ජිත්වා තිට්ඨති. යං සුත්වාපි පානභොජනාදීසු අමනුඤ්ඤතා සණ්ඨාති, පගෙව පඤ්ඤාචක්ඛුනා ඔලොකෙත්වා. යත්ථ ච පතිතං පානභොජනාදි පඤ්චධා විවෙකං ගච්ඡති, එකං භාගං පාණකා ඛාදන්ති, එකං භාගං උදරග්ගි ඣාපෙති, එකො භාගො මුත්තං හොති, එකො භාගො කරීසං හොති, එකො භාගො රසභාවං ආපජ්ජිත්වා සොණිතමංසාදීනි උපබ්‍රූහයතීති.

त्यानंतर, शरीराच्या आत असलेल्या जठरातील अन्नाला (आमाशयातील अन्नाला) वर्णाच्या (रंगाच्या) दृष्टीने, 'ते गिळलेल्या अन्नाच्या रंगाचे असते' असे तो निश्चित करतो. आकाराच्या दृष्टीने, गाळण्याच्या कपड्यात सैलसर बांधलेल्या तांदळाच्या पुडक्यासारखा त्याचा आकार असतो. दिशेच्या दृष्टीने, ते वरच्या भागात उत्पन्न झालेले असते. स्थानाच्या दृष्टीने, ते आमाशयात (उदरात) राहिलेले असते. आमाशय (उदर) म्हणजे दोन्ही बाजूंनी पिळल्या जाणाऱ्या ओल्या वस्त्राच्या मध्यभागी निर्माण झालेल्या फुग्यासारखा आतड्याचा पडदा (अंतपटल) होय; जो बाहेरून गुळगुळीत असतो आणि आतून शिंपल्याच्या मांसाप्रमाणे लिंपलेल्या मांसाने युक्त असतो, जो मळलेल्या पांढऱ्या चादरीवरील फुलांच्या नक्षीसारखा असतो; काही आचार्य म्हणतात की तो सडलेल्या फणसाच्या आतील भागासारखा असतो. त्या आमाशयात तक्कोलक, गंडुपादक, तालहीरक, सुचीमुख, पटतंतु-सूत्रक इत्यादी बत्तीस प्रकारच्या कुळांतील जंतू अत्यंत अस्वस्थपणे घोळक्या-घोळक्याने फिरत राहतात. जेव्हा खाण्यापिण्याचे पदार्थ नसतात, तेव्हा ते उड्या मारून आणि ओरडत हृदयाच्या मांसाला टोचतात (चावतात); आणि खाण्यापिण्याचे पदार्थ गिळताना ते वर तोंड करून, आधी गिळलेले दोन-तीन घास घाईघाईने लुटून खातात. जे या जंतूंचे प्रसूतीगृह, शौचालय, रुग्णालय आणि स्मशान असते. जेथे, जसे की चांडाळांच्या वस्तीच्या दाराशी असलेल्या नाल्यात, शरद ऋतूत मोठे थेंब असलेला पाऊस पडत असताना, पाण्याने वाहून आलेले मूत्र, मल, चामडे, हाडे, शिरांचे तुकडे, लाळ, शेंबूड, रक्त इत्यादी विविध प्रकारचे कुजलेले मृतदेह पडून, चिखलाच्या पाण्याने गढूळ होऊन, निर्माण झालेल्या जंतूंच्या समूहाने गजबजलेले होते; आणि दोन-तीन दिवसांनंतर सूर्याच्या उन्हाच्या उष्णतेने उकळून, वर फेस आणि बुडबुडे सोडत, अतिशय गडद निळ्या रंगाचे, अत्यंत दुर्गंधीयुक्त व किळसवाणे होऊन, जवळ जाण्यास किंवा पाहण्यासही अयोग्य अशा अवस्थेत राहते, मग त्याचा वास घेणे किंवा चव घेणे तर दूरच राहिले! त्याचप्रमाणे, विविध प्रकारचे खाण्यापिण्याचे पदार्थ दातांच्या मुसळाने बारीक वाटलेले, जिभेच्या हाताने इकडेतिकडे फिरवलेले, लाळ आणि थुंकीने माखलेले, त्याच क्षणी ज्यांचा रंग, गंध, चव इत्यादींची उत्तमता नष्ट झाली आहे असे होऊन, कुत्र्याच्या ओकारीसारखे आमाशयात पडते; आणि पित्त, कफ व वायूने वेढलेले होऊन, जठराग्नीच्या उष्णतेने उकळत, जंतूंच्या समूहाने गजबजलेले, वरच्या वर फेस आणि बुडबुडे सोडत, अत्यंत दुर्गंधीयुक्त आणि किळसवाणे होऊन राहते. ज्याच्याविषयी केवळ ऐकूनही खाण्यापिण्याच्या पदार्थांबद्दल अरुची निर्माण होते, मग प्रज्ञाचक्षूने पाहिल्यावर तर काय सांगावे! आणि जेथे पडलेले खाण्यापिण्याचे पदार्थ पाच प्रकारे विभागले जातात—एक भाग जंतू खातात, एक भाग जठराग्नी पचवतो, एक भाग मूत्र बनतो, एक भाग मल बनतो आणि एक भाग रस रूपाला प्राप्त होऊन रक्त, मांस इत्यादींचे पोषण करतो, असे तो निश्चित करतो।

තත්ථ යථා පරමජෙගුච්ඡාය සුවානදොණියා ඨිතො සුවානවමථු න ජානාති ‘‘අහං සුවානදොණියා ඨිතො’’ති; නපි සුවානදොණි ජානාති ‘‘මයි සුවානවමථු ඨිතො’’ති. එවමෙව න උදරියං ජානාති ‘‘අහං ඉමස්මිං පරමදුග්ගන්ධජෙගුච්ඡෙ උදරෙ ඨිත’’න්ති; නපි උදරං ජානාති ‘‘මයි උදරියං ඨිත’’න්ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො උදරියං උදරියභාගෙන පරිච්ඡින්නන්ති වවත්ථපෙති. අයමෙතස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං උදරියං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

त्यात, ज्याप्रमाणे अत्यंत किळसवाण्या कुत्र्याच्या खाण्याच्या पात्रात असलेली कुत्र्याची ओकारी हे जाणत नाही की, 'मी कुत्र्याच्या पात्रात राहिली आहे', आणि कुत्र्याचे पात्रही हे जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये कुत्र्याची ओकारी राहिली आहे'; त्याचप्रमाणे जठरातील अन्नही हे जाणत नाही की, 'मी या अत्यंत दुर्गंधीयुक्त व किळसवाण्या आमाशयात राहिले आहे', आणि आमाशयही हे जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये जठरातील अन्न राहिले आहे'. कारण हे धर्म (घटक) आभोग (चेतना) आणि प्रत्यवेक्षण (विचार) यांनी रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल नाही, असे तो निश्चित करतो. सीमेच्या दृष्टीने, जठरातील अन्न हे जठरातील अन्नाच्या भागानेच मर्यादित आहे, असे तो निश्चित करतो. हा याचा सभाग-परिच्छेद (समान सीमा) आहे, आणि विसभाग-परिच्छेद (असमान सीमा) तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे तो जठरातील अन्नाला वर्ण इत्यादींच्या आधारे निश्चित करतो।

තතො [Pg.47] පරං අන්තොසරීරෙ කරීසං වණ්ණතො යෙභුය්‍යෙන අජ්ඣොහටාහාරවණ්ණන්ති වවත්ථපෙති. සණ්ඨානතො ඔකාසසණ්ඨානං, දිසතො හෙට්ඨිමාය දිසාය ජාතං, ඔකාසතො පක්කාසයෙ ඨිතන්ති. පක්කාසයො නාම හෙට්ඨා නාභිපිට්ඨිකණ්ටකමූලානං අන්තරෙ අන්තාවසානෙ උබ්බෙධෙන අට්ඨඞ්ගුලමත්තො වංසනළකබ්භන්තරසදිසො පදෙසො, යත්ථ සෙය්‍යථාපි නාම උපරිභූමිභාගෙ පතිතං වස්සොදකං ඔගළිත්වා හෙට්ඨාභූමිභාගං පූරෙත්වා තිට්ඨති, එවමෙව යංකිඤ්චි ආමාසයෙ පතිතං පානභොජනාදිකං උදරග්ගිනා ඵෙණුද්දෙහකං පක්කං පක්කං සණ්හකරණියා පිට්ඨමිව සණ්හභාවං ආපජ්ජිත්වා අන්තබිලෙන ඔගළිත්වා ඔමද්දිත්වා වංසනළකෙ පක්ඛිත්තපණ්ඩුමත්තිකා විය සන්නිචිතං හුත්වා තිට්ඨති.

त्यानंतर, शरीराच्या आत असलेल्या मलाला (विष्ठेला) वर्णाच्या (रंगाच्या) दृष्टीने, 'ते बहुधा गिळलेल्या अन्नाच्या रंगाचे असते' असे तो निश्चित करतो. आकाराच्या दृष्टीने, ते ज्या स्थानात राहते त्या स्थानाचा आकार त्याला प्राप्त होतो. दिशेच्या दृष्टीने, ते खालच्या भागात उत्पन्न झालेले असते. स्थानाच्या दृष्टीने, ते पक्वाशयात राहिलेले असते. पक्वाशय म्हणजे खाली नाभी आणि पाठीच्या कण्याच्या मुळाच्या मध्यभागी, मोठ्या आतड्याच्या शेवटी, उंचीने सुमारे आठ बोटे असलेला आणि बांबूच्या नळीच्या आतील भागासारखा असलेला प्रदेश होय; जेथे, जसे की वरच्या जमिनीवर पडलेले पावसाचे पाणी खाली वाहून जाऊन खालच्या जमिनीचा भाग भरून राहते, त्याचप्रमाणे आमाशयात पडलेले जे काही खाण्यापिण्याचे पदार्थ असतात, ते जठराग्नीद्वारे फेस निर्माण करत जसे जसे पचतात, तसे तसे ते बारीक दळल्याप्रमाणे पिठासारखे मऊ होऊन, आतड्याच्या छिद्रातून खाली वाहून व दाबले जाऊन, बांबूच्या नळीत दाबून भरलेल्या पिवळसर मातीच्या गोळ्याप्रमाणे गोळा होऊन राहतात।

තත්ථ යථා වංසනළකෙ ඔමද්දිත්වා පක්ඛිත්තපණ්ඩුමත්තිකා න ජානාති ‘‘අහං වංසනළකෙ ඨිතා’’ති, නපි වංසනළකො ජානාති ‘‘මයි පණ්ඩුමත්තිකා ඨිතා’’ති; එවමෙව න කරීසං ජානාති ‘‘අහං පක්කාසයෙ ඨිත’’න්ති, නපි පක්කාසයො ජානාති ‘‘මයි කරීසං ඨිත’’න්ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො කරීසං කරීසභාගෙන පරිච්ඡින්නන්ති වවත්ථපෙති. අයමෙතස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං කරීසං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

त्यात, ज्याप्रमाणे बांबूच्या नळीत दाबून भरलेला पिवळसर मातीचा गोळा हे जाणत नाही की, 'मी बांबूच्या नळीत राहिला आहे', आणि बांबूची नळीही हे जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये पिवळसर मातीचा गोळा राहिला आहे'; त्याचप्रमाणे मलही हे जाणत नाही की, 'मी पक्वाशयात राहिलो आहे', आणि पक्वाशयही हे जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये मल राहिला आहे'. कारण हे धर्म (घटक) आभोग (चेतना) आणि प्रत्यवेक्षण (विचार) यांनी रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल नाही, असे तो निश्चित करतो. सीमेच्या दृष्टीने, मल हा मलाच्या भागानेच मर्यादित आहे, असे तो निश्चित करतो. हा याचा सभाग-परिच्छेद (समान सीमा) आहे, आणि विसभाग-परिच्छेद (असमान सीमा) तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे तो मलाला वर्ण इत्यादींच्या आधारे निश्चित करतो।

තතො පරං සරීරෙ සීසකටාහබ්භන්තරෙ මත්ථලුඞ්ගං වණ්ණතො සෙතං අහිඡත්තකපිණ්ඩිවණ්ණන්ති වවත්ථපෙති. පක්කුථිතදුද්ධවණ්ණන්තිපි එකෙ. සණ්ඨානතො ඔකාසසණ්ඨානං. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො සීසකටාහස්ස අබ්භන්තරෙ චත්තාරො සිබ්බිනිමග්ගෙ නිස්සාය සමොධාය ඨපිතා චත්තාරො පිට්ඨපිණ්ඩිකා විය සමොහිතං චතුමත්ථලුඞ්ගපිණ්ඩප්පභෙදං හුත්වා ඨිතන්ති.

त्यानंतर, शरीरात डोक्याच्या कवटीच्या आत असलेल्या मेंदूला (मस्तुलुंगाला) वर्णाच्या (रंगाच्या) दृष्टीने, 'तो पांढरा आणि भूछत्राच्या (मशरूमच्या) ढिगासारख्या रंगाचा असतो' असे तो निश्चित करतो. काही आचार्य म्हणतात की तो नासलेल्या दुधाच्या रंगाचा असतो. आकाराच्या दृष्टीने, तो ज्या स्थानात राहते त्या स्थानाचा आकार त्याला प्राप्त होतो. दिशेच्या दृष्टीने, तो वरच्या भागात उत्पन्न झालेला असतो. स्थानाच्या दृष्टीने, तो डोक्याच्या कवटीच्या आत चार शिवण-मार्गांचा (कवटीच्या सांध्यांचा) आश्रय घेऊन, एकत्र करून ठेवलेल्या पिठाच्या चार गोळ्यांप्रमाणे, एकत्र येऊन चार मेंदूच्या गोळ्यांच्या रूपात विभागलेला होऊन राहिलेला असतो।

තත්ථ යථා පුරාණලාබුකටාහෙ පක්ඛිත්තපිට්ඨපිණ්ඩි පක්කුථිතදුද්ධං වා න ජානාති ‘‘අහං පුරාණලාබුකටාහෙ ඨිත’’න්ති, නපි පුරාණලාබුකටාහං ජානාති ‘‘මයි පිට්ඨපිණ්ඩි පක්කුථිතදුද්ධං වා ඨිත’’න්ති; එවමෙව න මත්ථලුඞ්ගං ජානාති ‘‘අහං සීසකටාහබ්භන්තරෙ ඨිත’’න්ති, නපි සීසකටාහබ්භන්තරං ජානාති ‘‘මයි මත්ථලුඞ්ගං ඨිත’’න්ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො මත්ථලුඞ්ගං මත්ථලුඞ්ගභාගෙන පරිච්ඡින්නන්ති වවත්ථපෙති. අයමෙතස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං මත්ථලුඞ්ගං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

त्यात, ज्याप्रमाणे जुन्या भोपळ्याच्या कवचात टाकलेला पिठाचा गोळा किंवा नासलेले दूध (फेस) हे जाणत नाही की, 'मी जुन्या भोपळ्याच्या कवचात स्थित आहे', आणि ते जुने भोपळ्याचे कवचही जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये पिठाचा गोळा किंवा नासलेले दूध स्थित आहे'; त्याचप्रमाणे मेंदू (मस्तुलुंग) जाणत नाही की, 'मी कवटीच्या आत स्थित आहे', आणि कवटीचा आतील भागही जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये मेंदू स्थित आहे'. कारण हे सर्व धर्म (घटक) विचार आणि चिंतनापासून रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल (व्यक्ती) नाही, असे तो निश्चित करतो. सीमेच्या दृष्टीने, मेंदू हा मेंदूच्याच भागाने मर्यादित आहे, असे तो निश्चित करतो. हा त्याचा सभाग-परिच्छेद (समान घटकांशी असलेली सीमा) आहे, आणि विसभाग-परिच्छेद (भिन्न घटकांशी असलेली सीमा) केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे तो मेंदूचे वर्ण (रंग) इत्यादींच्या आधारे निर्धारण करतो.

තතො [Pg.48] පරං සරීරෙ බද්ධාබද්ධභෙදතො දුවිධම්පි පිත්තං වණ්ණතො බහලමධුකතෙලවණ්ණන්ති වවත්ථපෙති. අබද්ධපිත්තං මිලාතබකුලපුප්ඵවණ්ණන්තිපි එකෙ. සණ්ඨානතො ඔකාසසණ්ඨානං. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතං. ඔකාසතො අබද්ධපිත්තං කෙසලොමනඛදන්තානං මංසවිනිමුත්තට්ඨානං ථද්ධසුක්ඛචම්මඤ්ච වජ්ජෙත්වා උදකමිව තෙලබින්දු අවසෙසසරීරං බ්‍යාපෙත්වා ඨිතං, යම්හි කුපිතෙ අක්ඛීනි පීතකානි හොන්ති භමන්ති, ගත්තං කම්පති කණ්ඩූයති. බද්ධපිත්තං හදයපප්ඵාසානමන්තරෙ යකනමංසං නිස්සාය පතිට්ඨිතෙ මහාකොසාතකිකොසකසදිසෙ පිත්තකොසකෙ ඨිතං, යම්හි කුපිතෙ සත්තා උම්මත්තකා හොන්ති, විපල්ලත්ථචිත්තා හිරොත්තප්පං ඡඩ්ඩෙත්වා අකත්තබ්බං කරොන්ති, අභාසිතබ්බං භාසන්ති, අචින්තිතබ්බං චින්තෙන්ති.

त्यानंतर, शरीरातील बद्ध (बद्ध) आणि अबद्ध (मुक्त) अशा दोन प्रकारच्या पित्ताचे, वर्णाच्या (रंगाच्या) दृष्टीने, 'ते दाट मोहाच्या तेलासारख्या रंगाचे आहे' असे तो निर्धारण करतो. काही आचार्य म्हणतात की, अबद्ध पित्त हे कोमेजलेल्या बकुळीच्या फुलाच्या रंगाचे असते. आकाराच्या दृष्टीने, ते ज्या ठिकाणी असते तसाच त्याचा आकार असतो. दिशेच्या दृष्टीने, ते दोन्ही दिशांमध्ये (वरच्या आणि खालच्या शरीरात) उत्पन्न होते. स्थानाच्या दृष्टीने, अबद्ध पित्त हे केस, रोम, नखे, दात, मांस नसलेली जागा आणि कडक कोरडी त्वचा वगळून, पाण्यावर पसरलेल्या तेलाच्या थेंबाप्रमाणे उर्वरित संपूर्ण शरीरात पसरून राहिलेले असते; ज्याच्या प्रकोपाने डोळे पिवळे होतात व फिरतात (चक्कर येते), शरीर थरथर कापते आणि खाज सुटते. बद्ध पित्त हे हृदय आणि फुफ्फुस यांच्या दरम्यान, यकृताच्या मांसाचा आश्रय घेऊन राहिलेल्या, मोठ्या दोडक्याच्या कोशासारख्या पित्ताशयात स्थित असते; ज्याच्या प्रकोपाने प्राणी वेडे होतात, विचलित चित्त होऊन ह्री (लाज) आणि ओत्तप्प (भय) सोडून न करण्यासारखे कर्म करतात, न बोलण्यासारखे बोलतात आणि न विचार करण्यासारखा विचार करतात.

තත්ථ යථා උදකං බ්‍යාපෙත්වා ඨිතං තෙලං න ජානාති ‘‘අහං උදකං බ්‍යාපෙත්වා ඨිත’’න්ති, නපි උදකං ජානාති ‘‘තෙලං මං බ්‍යාපෙත්වා ඨිත’’න්ති; එවමෙව න අබද්ධපිත්තං ජානාති ‘‘අහං සරීරං බ්‍යාපෙත්වා ඨිත’’න්ති, නපි සරීරං ජානාති ‘‘අබද්ධපිත්තං මං බ්‍යාපෙත්වා ඨිත’’න්ති. යථා ච කොසාතකිකොසකෙ ඨිතං වස්සොදකං න ජානාති ‘‘අහං කොසාතකිකොසකෙ ඨිත’’න්ති, නපි කොසාතකිකොසකො ජානාති ‘‘මයි වස්සොදකං ඨිත’’න්ති; එවමෙව න බද්ධපිත්තං ජානාති ‘‘අහං පිත්තකොසකෙ ඨිත’’න්ති, නපි පිත්තකොසකො ජානාති ‘‘මයි බද්ධපිත්තං ඨිත’’න්ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො පිත්තං පිත්තභාගෙන පරිච්ඡින්නන්ති වවත්ථපෙති. අයමෙතස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං පිත්තං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

त्यात, ज्याप्रमाणे पाण्याला व्यापून राहिलेले तेल हे जाणत नाही की, 'मी पाण्याला व्यापून राहिले आहे', आणि पाणीही जाणत नाही की, 'तेलाने मला व्यापून ठेवले आहे'; त्याचप्रमाणे अबद्ध पित्तही जाणत नाही की, 'मी शरीराला व्यापून राहिले आहे', आणि शरीरही जाणत नाही की, 'अबद्ध पित्ताने मला व्यापून ठेवले आहे'. आणि ज्याप्रमाणे दोडक्याच्या कोशात असलेले पावसाचे पाणी जाणत नाही की, 'मी दोडक्याच्या कोशात स्थित आहे', आणि तो दोडक्याचा कोशही जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये पावसाचे पाणी स्थित आहे'; त्याचप्रमाणे बद्ध पित्तही जाणत नाही की, 'मी पित्ताशयात स्थित आहे', आणि पित्ताशयही जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये बद्ध पित्त स्थित आहे'. कारण हे सर्व धर्म विचार आणि चिंतनापासून रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल नाही, असे तो निश्चित करतो. सीमेच्या दृष्टीने, पित्त हे पित्ताच्याच भागाने मर्यादित आहे, असे तो निश्चित करतो. हा त्याचा सभाग-परिच्छेद आहे, आणि विसभाग-परिच्छेद केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे तो पित्ताचे वर्ण इत्यादींच्या आधारे निर्धारण करतो.

තතො පරං සරීරබ්භන්තරෙ එකපත්තපූරප්පමාණං සෙම්හං වණ්ණතො සෙතං කච්ඡකපණ්ණරසවණ්ණන්ති වවත්ථපෙති. සණ්ඨානතො ඔකාසසණ්ඨානං. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො උදරපටලෙ ඨිතන්ති. යං [Pg.49] පානභොජනාදිඅජ්ඣොහරණකාලෙ සෙය්‍යථාපි නාම උදකෙ සෙවාලපණකං කට්ඨෙ වා කථලෙ වා පතන්තෙ ඡිජ්ජිත්වා ද්විධා හුත්වා පුන අජ්ඣොත්ථරිත්වා තිට්ඨති, එවමෙව පානභොජනාදිම්හි නිපතන්තෙ ඡිජ්ජිත්වා ද්විධා හුත්වා පුන අජ්ඣොත්ථරිත්වා තිට්ඨති, යම්හි ච මන්දීභූතෙ පක්කමිව ගණ්ඩං පූතිකමිව කුක්කුටණ්ඩං උදරපටලං පරමජෙගුච්ඡකුණපගන්ධං හොති. තතො උග්ගතෙන ච ගන්ධෙන උග්ගාරොපි මුඛම්පි දුග්ගන්ධං පූතිකුණපසදිසං හොති, සො ච පුරිසො ‘‘අපෙහි දුග්ගන්ධං වායසී’’ති වත්තබ්බතං ආපජ්ජති, යඤ්ච අභිවඩ්ඪිතං බහලත්තමාපන්නං පටිකුජ්ජනඵලකමිව වච්චකුටියා උදරපටලබ්භන්තරෙ එව කුණපගන්ධං සන්නිරුම්භිත්වා තිට්ඨති.

त्यानंतर, शरीराच्या आत एका पात्रात मावेल एवढ्या प्रमाणातील कफ (श्लेष्मा), वर्णाच्या दृष्टीने, 'तो पांढरा आणि कच्छक पानाच्या रसासारख्या रंगाचा आहे' असे तो निर्धारण करतो. आकाराच्या दृष्टीने, ते ज्या ठिकाणी असते तसाच त्याचा आकार असतो. दिशेच्या दृष्टीने, ते वरच्या दिशेला उत्पन्न होते. स्थानाच्या दृष्टीने, ते जठराच्या पटलावर (पोटाच्या अस्तरावर) स्थित असते. जे पेय आणि अन्न इत्यादी गिळताना—ज्याप्रमाणे पाण्यात शेवाळ असताना, त्यात लाकूड किंवा खापर पडल्यास ते बाजूला होऊन दोन भाग होते आणि पुन्हा एकत्र येऊन पाण्याला झाकून टाकते; त्याचप्रमाणे पेय आणि अन्न इत्यादी पोटात पडताना ते बाजूला होऊन दोन भाग होते आणि पुन्हा एकत्र येऊन जठराला झाकून टाकते. आणि ज्या कफाचे प्रमाण कमी झाल्यावर, पिकलेल्या गळवाप्रमाणे किंवा सडलेल्या कोंबडीच्या अंड्याप्रमाणे जठराचे पटल अत्यंत घृणास्पद अशा सडलेल्या शवासारखा दुर्गंध देणारे होते. त्यातून निघणाऱ्या दुर्गंधीमुळे ढेकर आणि तोंडही सडलेल्या शवासारखे दुर्गंधीयुक्त होते, आणि त्या माणसाला 'दूर हो, तुझ्याकडून दुर्गंध येत आहे' असे बोलले जाण्याची पाळी येते. आणि जेव्हा तो कफ वाढतो आणि दाट होतो, तेव्हा शौचालयाच्या खड्ड्यावर झाकलेल्या लाकडी पाटाप्रमाणे, जठराच्या पटलाच्या आतच तो सडलेला दुर्गंध दाबून ठेवतो.

තත්ථ යථා චන්දනිකාය උපරිඵෙණපටලං න ජානාති ‘‘අහං චන්දනිකාය ඨිත’’න්ති, නපි චන්දනිකා ජානාති ‘‘මයි ඵෙණපටලං ඨිත’’න්ති; එවමෙව න සෙම්හං ජානාති ‘‘අහං උදරපටලෙ ඨිත’’න්ති, නපි උදරපටලං ජානාති ‘‘මයි සෙම්හං ඨිතන්ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො සෙම්හං සෙම්හභාගෙන පරිච්ඡින්නන්ති වවත්ථපෙති. අයමෙතස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං සෙම්හං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

त्यात, ज्याप्रमाणे सांडपाण्याच्या नाल्यावरील फेसाचा थर जाणत नाही की, 'मी सांडपाण्याच्या नाल्यावर स्थित आहे', आणि तो सांडपाण्याचा नालाही जाणत नाही की, 'माझ्यावर फेसाचा थर स्थित आहे'; त्याचप्रमाणे कफही जाणत नाही की, 'मी जठराच्या पटलावर स्थित आहे', आणि जठराचे पटलही जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये कफ स्थित आहे'. कारण हे सर्व धर्म विचार आणि चिंतनापासून रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल नाही, असे तो निश्चित करतो. सीमेच्या दृष्टीने, कफ हा कफाच्याच भागाने मर्यादित आहे, असे तो निश्चित करतो. हा त्याचा सभाग-परिच्छेद आहे, आणि विसभाग-परिच्छेद केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे तो कफाचे वर्ण इत्यादींच्या आधारे निर्धारण करतो.

තතො පරං සරීරෙ පුබ්බො වණ්ණතො පණ්ඩුපලාසවණ්ණොති වවත්ථපෙති. සණ්ඨානතො ඔකාසසණ්ඨානො. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතො. ඔකාසතො පුබ්බස්ස ඔකාසො නාම නිබද්ධො නත්ථි. යත්ථ පුබ්බො සන්නිචිතො තිට්ඨෙය්‍ය, යත්‍ර යත්‍ර ඛාණුකණ්ටකප්පහරණග්ගිජාලාදීහි අභිහතෙ සරීරප්පදෙසෙ ලොහිතං සණ්ඨහිත්වා පච්චති, ගණ්ඩපිළකාදයො වා උප්පජ්ජන්ති, තත්‍ර තත්‍ර තිට්ඨති.

त्यानंतर, शरीरातील पू, वर्णाच्या दृष्टीने, 'तो पिवळसर पानाच्या रंगाचा आहे' असे तो निर्धारण करतो. आकाराच्या दृष्टीने, तो ज्या ठिकाणी असतो तसाच त्याचा आकार असतो. दिशेच्या दृष्टीने, तो दोन्ही दिशांमध्ये उत्पन्न होतो. स्थानाच्या दृष्टीने, पू साठण्यासाठी शरीरात कोणतीही निश्चित जागा नसते. परंतु शरीराच्या ज्या ज्या भागात खुंट, काटे, जखम किंवा आगीची झळ इत्यादींमुळे इजा होते, तिथे रक्त साठून सडते, किंवा गळू, पुरळ इत्यादी उत्पन्न होतात, तिथे तिथे तो स्थित असतो.

තත්ථ යථා රුක්ඛස්ස තත්ථ තත්ථ ඵරසුධාරාදීහි පහතප්පදෙසෙ අවගළිත්වා ඨිතො නිය්‍යාසො න ජානාති ‘‘අහං රුක්ඛස්ස පහතප්පදෙසෙ ඨිතො’’ති, නපි රුක්ඛස්ස පහතප්පදෙසො ජානාති ‘‘මයි නිය්‍යාසො ඨිතො’’ති; එවමෙව න පුබ්බො ජානාති ‘‘අහං සරීරස්ස තත්ථ තත්ථ ඛාණුකණ්ටකාදීහි අභිහතප්පදෙසෙ ගණ්ඩපිළකාදීනං උට්ඨිතප්පදෙසෙ වා ඨිතො’’ති, නපි සරීරප්පදෙසො ජානාති ‘‘මයි පුබ්බො ඨිතො’’ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා [Pg.50] හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො පුබ්බො පුබ්බභාගෙන පරිච්ඡින්නොති වවත්ථපෙති. අයමෙතස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං පුබ්බං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

त्यात, ज्याप्रमाणे झाडाच्या ज्या ज्या भागावर कुऱ्हाडीच्या धारेने इत्यादींनी जखम झाली असेल, तिथून पाझरून राहिलेला डिंक (अर्क) जाणत नाही की, 'मी झाडाच्या जखम झालेल्या भागावर स्थित आहे', आणि झाडाचा तो जखम झालेला भागही जाणत नाही की, 'माझ्यावर डिंक स्थित आहे'; त्याचप्रमाणे पू देखील जाणत नाही की, 'मी शरीराच्या ज्या ज्या भागात खुंट, काटे इत्यादींमुळे इजा झालेल्या जागी किंवा गळू, पुरळ इत्यादी उठलेल्या जागी स्थित आहे', आणि शरीराचा तो भागही जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये पू स्थित आहे'. कारण हे सर्व धर्म विचार आणि चिंतनापासून रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल नाही, असे तो निश्चित करतो. सीमेच्या दृष्टीने, पू हा पूच्याच भागाने मर्यादित आहे, असे तो निश्चित करतो. हा त्याचा सभाग-परिच्छेद आहे, आणि विसभाग-परिच्छेद केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे तो पूचे वर्ण इत्यादींच्या आधारे निर्धारण करतो.

තතො පරං සරීරෙ සන්නිචිතලොහිතං සංසරණලොහිතන්ති එවං දුවිධෙ ලොහිතෙ සන්නිචිතලොහිතං තාව වණ්ණතො බහලකුථිතලාඛාරසවණ්ණන්ති වවත්ථපෙති, සංසරණලොහිතං අච්ඡලාඛාරසවණ්ණන්ති. සණ්ඨානතො සබ්බම්පි අත්තනො ඔකාසසණ්ඨානං. දිසතො සන්නිචිතලොහිතං උපරිමාය දිසාය ජාතං, සංසරණලොහිතං ද්වීසුපීති. ඔකාසතො සංසරණලොහිතං කෙසලොමනඛදන්තානං මංසවිනිමුත්තට්ඨානඤ්චෙව ථද්ධසුක්ඛචම්මඤ්ච වජ්ජෙත්වා ධමනිජාලානුසාරෙන සබ්බං උපාදින්නකසරීරං ඵරිත්වා ඨිතං. සන්නිචිතලොහිතං යකනස්ස හෙට්ඨාභාගං පූරෙත්වා එකපත්තපූරණමත්තං වක්කහදයපප්ඵාසානං උපරි ථොකං ථොකං බින්දුං පාතෙන්තං වක්කහදයයකනපප්ඵාසෙ තෙමෙන්තං ඨිතං, යම්හි වක්කහදයාදීනි අතෙමෙන්තෙ සත්තා පිපාසිතා හොන්ති.

त्यानंतर शरीरात साठलेले रक्त (संचित रक्त) आणि संचार करणारे रक्त (प्रवहणशील रक्त) अशा दोन प्रकारच्या रक्तात, साठलेले रक्त रंगाने दाट, उकळलेल्या लाखेच्या रसासारख्या रंगाचे असते, असे निश्चित करतो; आणि संचार करणारे रक्त स्वच्छ लाखेच्या रसासारख्या रंगाचे असते, असे निश्चित करतो. आकाराच्या दृष्टीने, सर्वच रक्त आपल्या स्थानाच्या आकाराचे असते. दिशेच्या दृष्टीने, साठलेले रक्त शरीराच्या वरच्या भागात उत्पन्न होते, आणि संचार करणारे रक्त दोन्ही भागांत (वरच्या व खालच्या) उत्पन्न होते. स्थानाच्या दृष्टीने, संचार करणारे रक्त हे केस, रोम (लव), नखे, दात, मांस नसलेली ठिकाणे आणि कडक व कोरडी त्वचा वगळून, रक्तवाहिन्यांच्या जाळ्याद्वारे (धमनीजालाने) संपूर्ण उपादिन्नक शरीराला (कर्मजन्य शरीराला) व्यापून राहिलेले असते. साठलेले रक्त यकृताचा खालचा भाग भरून, सुमारे एक पात्र भरेल एवढ्या प्रमाणात राहून, वृक्क (किडनी), हृदय आणि फुफ्फुस यांच्यावर थोडे थोडे थेंब पाडत, वृक्क, हृदय, यकृत आणि फुफ्फुसांना ओले करत राहते; ज्या रक्ताने वृक्क, हृदय इत्यादी ओले न झाल्यास प्राणी तहानलेले (व्याकुळ) होतात.

තත්ථ යථා ජජ්ජරකපාලෙ ඨිතං උදකං හෙට්ඨා ලෙඩ්ඩුඛණ්ඩාදීනි තෙමෙන්තං න ජානාති ‘‘අහං ජජ්ජරකපාලෙ ඨිතං හෙට්ඨා ලෙඩ්ඩුඛණ්ඩාදීනි තෙමෙමී’’ති, නපි ජජ්ජරකපාලං හෙට්ඨා ලෙඩ්ඩුඛණ්ඩාදීනි වා ජානන්ති ‘‘මයි උදකං ඨිතං, අම්හෙ වා තෙමෙන්තං ඨිත’’න්ති; එවමෙව න ලොහිතං ජානාති ‘‘අහං යකනස්ස හෙට්ඨාභාගෙ වක්කහදයාදීනි තෙමෙන්තං ඨිත’’න්ති, නපි යකනස්ස හෙට්ඨාභාගට්ඨානං වක්කහදයාදීනි වා ජානන්ති ‘‘මයි ලොහිතං ඨිතං, අම්හෙ වා තෙමෙන්තං ඨිත’’න්ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො ලොහිතං ලොහිතභාගෙන පරිච්ඡින්නන්ති වවත්ථපෙති. අයමෙතස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං ලොහිතං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

त्यामध्ये, जसे एखाद्या फुटलेल्या मातीच्या खापरात (भांड्यात) असलेले पाणी खाली असलेल्या ढेकळांना ओले करताना हे जाणत नाही की, 'मी फुटलेल्या खापरात राहून खालील ढेकळांना ओले करत आहे', आणि ते फुटलेले खापर किंवा खालील ढेकूळ इत्यादीही हे जाणत नाहीत की, 'माझ्यामध्ये पाणी राहिले आहे किंवा आम्हाला ओले करत राहिले आहे'; त्याचप्रमाणे रक्तही हे जाणत नाही की, 'मी यकृताच्या खालच्या भागात राहून वृक्क, हृदय इत्यादींना ओले करत राहिले आहे', आणि यकृताचा खालचा भाग किंवा वृक्क, हृदय इत्यादीही हे जाणत नाहीत की, 'माझ्यामध्ये रक्त राहिले आहे किंवा आम्हाला ओले करत राहिले आहे'. कारण हे सर्व धर्म (घटक) विचार आणि प्रत्यवेक्षण (जाणीव) यांनी रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल (जीव/व्यक्ती) नाही, असे निश्चित करतो. सीमेच्या दृष्टीने, रक्त हे रक्ताच्याच भागाने मर्यादित आहे, असे निश्चित करतो. हा त्याचा सभाग-परिच्छेद (समान घटकांशी असणारी सीमा) आहे, आणि विसभाग-परिच्छेद (असामान्य घटकांशी असणारी सीमा) तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे रक्ताला रंग इत्यादींच्या द्वारे निश्चित करतो.

තතො පරං සරීරෙ සෙදො වණ්ණතො පසන්නතිලතෙලවණ්ණොති වවත්ථපෙති. සණ්ඨානතො ඔකාසසණ්ඨානො. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතො. ඔකාසතො සෙදස්ස ඔකාසො නාම නිබද්ධො නත්ථි, යත්ථ සෙදො ලොහිතං විය සදා තිට්ඨෙය්‍ය. යස්මා වා යදා අග්ගිසන්තාපසූරියසන්තාපඋතුවිකාරාදීහි [Pg.51] සරීරං සන්තපති, අථ උදකතො අබ්බූළ්හමත්තවිසමච්ඡින්නභිසමුළාලකුමුදනාලකලාපඋදකමිව සබ්බකෙසලොමකූපවිවරෙහි පග්ඝරති. තස්මා තෙසං කෙසලොමකූපවිවරානං වසෙන තං සණ්ඨානතො වවත්ථපෙති. ‘‘සෙදපරිග්ගණ්හකෙන ච යොගාවචරෙන කෙසලොමකූපවිවරෙ පූරෙත්වා ඨිතවසෙනෙව සෙදො මනසිකාතබ්බො’’ති වුත්තං පුබ්බාචරියෙහි.

त्यानंतर शरीरातील घाम (स्वेद) रंगाने स्वच्छ तिळाच्या तेलासारख्या रंगाचा असतो, असे निश्चित करतो. आकाराच्या दृष्टीने तो आपल्या स्थानाच्या आकाराचा असतो. दिशेच्या दृष्टीने तो दोन्ही दिशांना (वरच्या व खालच्या भागात) उत्पन्न होतो. स्थानाच्या दृष्टीने, घामाचे असे कोणतेही निश्चित स्थान नाही, जिथे घाम रक्ताप्रमाणे नेहमी टिकून राहील. कारण जेव्हा अग्नीच्या उष्णतेने, सूर्याच्या उष्णतेने किंवा ऋतूच्या बदलांमुळे शरीर तापते, तेव्हा पाण्यातून नुकत्याच उपटलेल्या, असमान कापलेल्या कमळाच्या देठांच्या आणि मुळांच्या जुडीतून पाझरणाऱ्या पाण्याप्रमाणे, तो सर्व केसांच्या आणि रोमांच्या छिद्रांमधून पाझरतो. म्हणून, त्या केसांच्या व रोमांच्या छिद्रांच्या आधारे त्याला आकाराने निश्चित करतो. 'घामाचे ग्रहण करणाऱ्या योगावकराने (साधकाने) केसांच्या व रोमांच्या छिद्रांना भरून राहिलेल्या घामाच्या रूपानेच त्याचे मनसिकार (चिंतन) करावे', असे पूर्वाचार्यांनी म्हटले आहे.

තත්ථ යථා භිසමුළාලකුමුදනාලකලාපවිවරෙහි පග්ඝරන්තං උදකං න ජානාති ‘‘අහං භිසමුළාලකුමුදනාලකලාපවිවරෙහි පග්ඝරාමී’’ති, නපි භිසමුළාලකුමුදනාලකලාපවිවරා ජානන්ති ‘‘අම්හෙහි උදකං පග්ඝරතී’’ති; එවමෙව න සෙදො ජානාති ‘‘අහං කෙසලොමකූපවිවරෙහි පග්ඝරාමී’’ති, නපි කෙසලොමකූපවිවරා ජානන්ති ‘‘අම්හෙහි සෙදො පග්ඝරතී’’ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො සෙදො සෙදභාගෙන පරිච්ඡින්නොති වවත්ථපෙති. අයමෙතස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං සෙදං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

त्यामध्ये, जसे कमळाच्या देठांच्या आणि मुळांच्या जुडीच्या छिद्रांमधून पाझरणारे पाणी हे जाणत नाही की, 'मी कमळाच्या देठांच्या आणि मुळांच्या जुडीच्या छिद्रांमधून पाझरत आहे', आणि ती कमळाच्या देठांची व मुळांची छिद्रेही हे जाणत नाहीत की, 'आमच्यामधून पाणी पाझरत आहे'; उसीप्रमाणे घामही हे जाणत नाही की, 'मी केसांच्या व रोमांच्या छिद्रांमधून पाझरत आहे', आणि केसांची व रोमांची छिद्रेही हे जाणत नाहीत की, 'आमच्यामधून घाम पाझरत आहे'. कारण हे सर्व धर्म विचार आणि प्रत्यवेक्षण यांनी रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल नाही, असे निश्चित करतो. सीमेच्या दृष्टीने, घाम हा घामाच्याच भागाने मर्यादित आहे, असे निश्चित करतो. हा त्याचा सभाग-परिच्छेद आहे, आणि विसभाग-परिच्छेद तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे घामाला रंग इत्यादींच्या द्वारे निश्चित करतो.

තතො පරං සරීරෙ චම්මමංසන්තරෙ මෙදො වණ්ණතො ඵාලිතහලිද්දිවණ්ණොති වවත්ථපෙති. සණ්ඨානතො ඔකාසසණ්ඨානො. තථා හි සුඛිනො ථූලසරීරස්ස චම්මමංසන්තරෙ ඵරිත්වා ඨිතො හලිද්දිරත්තදුකූලපිලොතිකසණ්ඨානො, කිසසරීරස්ස ජඞ්ඝමංසඌරුමංසපිට්ඨිකණ්ටකනිස්සිතපිට්ඨිමංසඋදරපටලමංසානි නිස්සාය සංවෙල්ලිත්වා ඨපිතහලිද්දිරත්තදුකූලපිලොතිකඛණ්ඩසණ්ඨානො. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතො. ඔකාසතො ථූලසරීරස්ස සකලසරීරං ඵරිත්වා කිසස්ස ජඞ්ඝාමංසාදීනි නිස්සාය ඨිතො, යො සිනෙහසඞ්ඛාතොපි හුත්වා පරමජෙගුච්ඡත්තා න මත්ථකතෙලත්ථං න ගණ්ඩූසතෙලත්ථං න දීපජාලනත්ථං සඞ්ගය්හති.

त्यानंतर शरीरात त्वचा आणि मांस यांच्या दरम्यान असलेली चरबी (मेद) रंगाने कापलेल्या हळदीसारख्या पिवळ्या रंगाची असते, असे निश्चित करतो. आकाराच्या दृष्टीने ती आपल्या स्थानाच्या आकाराची असते. कारण सुखी आणि स्थूल (लठ्ठ) शरीराच्या व्यक्तीच्या त्वचा आणि मांस यांच्या दरम्यान पसरून राहिलेली चरबी ही हळदीने रंगवलेल्या पिवळ्या रेशमी वस्त्राच्या तुकड्यासारखी दिसते; तर कृश (बारीक) शरीराच्या व्यक्तीच्या पोटरीचे मांस, मांडीचे मांस, पाठीच्या कण्याला लागून असलेले पाठीचे मांस आणि पोटाच्या थराचे मांस यांचा आश्रय घेऊन, घड्या घालून ठेवलेल्या हळदीने रंगवलेल्या पिवळ्या रेशमी वस्त्राच्या तुकड्यासारखी दिसते. दिशेच्या दृष्टीने ती दोन्ही दिशांना (वरच्या व खालच्या भागात) उत्पन्न होते. स्थानाच्या दृष्टीने, स्थूल शरीराच्या व्यक्तीच्या संपूर्ण शरीरात पसरून राहते, तर कृश व्यक्तीच्या पोटरीचे मांस इत्यादींचा आश्रय घेऊन राहते; जी चरबी तेलकट (स्निग्ध) असूनही, अत्यंत घृणास्पद (जुगुप्सित) असल्यामुळे डोक्याला लावण्याच्या तेलासाठी, गुळण्या करण्याच्या तेलासाठी किंवा दिवा लावण्यासाठी वापरली जात नाही.

තත්ථ යථා මංසපුඤ්ජං නිස්සාය ඨිතා හලිද්දිරත්තදුකූලපිලොතිකා න ජානාති ‘‘අහං මංසපුඤ්ජං නිස්සාය ඨිතා’’ති, නපි මංසපුඤ්ජො ජානාති ‘‘හලිද්දිරත්තදුකූලපිලොතිකා මං නිස්සාය ඨිතා’’ති; එවමෙව න මෙදො ජානාති ‘‘අහං සකලසරීරං ජඞ්ඝාදීසු වා මංසං නිස්සාය ඨිතො’’ති, නපි සකලසරීරං ජානාති ජඞ්ඝාදීසු වා මංසං ‘‘මෙදො මං නිස්සාය ඨිතො’’ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො මෙදො හෙට්ඨා මංසෙන, උපරි චම්මෙන, සමන්තතො මෙදභාගෙන [Pg.52] පරිච්ඡින්නොති වවත්ථපෙති. අයමෙතස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං මෙදං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

त्यामध्ये, जसे मांसाच्या गोळ्याचा आश्रय घेऊन राहिलेले हळदीने रंगवलेले पिवळे वस्त्र हे जाणत नाही की, 'मी मांसाच्या गोळ्याचा आश्रय घेऊन राहिले आहे', आणि तो मांसाचा गोळाही हे जाणत नाही की, 'हळदीने रंगवलेले पिवळे वस्त्र माझा आश्रय घेऊन राहिले आहे'; उसीप्रमाणे चरबीही हे जाणत नाही की, 'मी संपूर्ण शरीराचा किंवा पोटरी इत्यादींमधील मांसाचा आश्रय घेऊन राहिले आहे', आणि संपूर्ण शरीर किंवा पोटरी इत्यादींमधील मांसही हे जाणत नाही की, 'चरबी माझा आश्रय घेऊन राहिली आहे'. कारण हे सर्व धर्म विचार आणि प्रत्यवेक्षण यांनी रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल नाही, असे निश्चित करतो. सीमेच्या दृष्टीने, चरबी खाली मांसाने, वर त्वचेने आणि सभोवताली चरबीच्याच भागाने मर्यादित आहे, असे निश्चित करतो. हा त्याचा सभाग-परिच्छेद आहे, आणि विसभाग-परिच्छेद तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे चरबीला रंग इत्यादींच्या द्वारे निश्चित करतो.

තතො පරං සරීරෙ අස්සු වණ්ණතො පසන්නතිලතෙලවණ්ණන්ති වවත්ථපෙති. සණ්ඨානතො ඔකාසසණ්ඨානං. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො අක්ඛිකූපකෙසු ඨිතන්ති. න චෙතං පිත්තකොසකෙ පිත්තමිව අක්ඛිකූපකෙසු සදා සන්නිචිතං හුත්වා තිට්ඨති, කින්තු යදා සොමනස්සජාතා සත්තා මහාහසිතං හසන්ති, දොමනස්සජාතා රොදන්ති පරිදෙවන්ති, තථාරූපං විසමාහාරං වා හරන්ති, යදා ච තෙසං අක්ඛීනි ධූමරජපංසුකාදීහි අභිහඤ්ඤන්ති, තදා එතෙහි සොමනස්සදොමනස්සවිසමාහාරාදීහි සමුට්ඨහිත්වා අස්සු අක්ඛිකූපකෙසු පූරෙත්වා තිට්ඨති පග්ඝරති ච. ‘‘අස්සුපරිග්ගණ්හකෙන ච යොගාවචරෙන අක්ඛිකූපකෙ පූරෙත්වා ඨිතවසෙනෙව තං මනසිකාතබ්බ’’න්ති පුබ්බාචරියා වණ්ණයන්ති.

त्यानंतर शरीरातील अश्रूंचे रंगाच्या दृष्टीने 'ते स्वच्छ तिळाच्या तेलाच्या रंगासारखे आहेत' असे निर्धारण करतो. आकाराच्या दृष्टीने ते ज्या ठिकाणी राहतात त्या जागेच्या आकाराचे असतात. दिशेच्या दृष्टीने ते शरीराच्या वरच्या भागात उत्पन्न होतात. स्थानाच्या दृष्टीने ते डोळ्यांच्या खोबणीत (नेत्रकोशात) राहिलेले असतात. हे अश्रू पित्ताशयातील पित्ताप्रमाणे डोळ्यांच्या खोबणीत नेहमी साठून राहत नाहीत; परंतु जेव्हा प्राणी अत्यंत आनंदित होऊन मोठ्याने हसतात, किंवा दुःखी होऊन रडतात व विलाप करतात, किंवा अयोग्य (विषम) आहार घेतात, आणि जेव्हा त्यांचे डोळे धूर, धूळ, माती इत्यादींनी बाधित होतात, तेव्हा या आनंद, दुःख, विषम आहार इत्यादींमुळे उत्पन्न होऊन अश्रू डोळ्यांच्या खोबणीत भरून राहतात आणि वाहू लागतात. 'अश्रूंचे ध्यान करणाऱ्या योगावकराने (साधकाने) डोळ्यांच्या खोबणीत भरून राहिलेल्या अवस्थेतच त्याचे मनन करावे,' असे प्राचीन आचार्य वर्णन करतात।

තත්ථ යථා මත්ථකච්ඡින්නතරුණතාලට්ඨිකූපකෙසු ඨිතං උදකං න ජානාති ‘‘අහං මත්ථකච්ඡින්නතරුණතාලට්ඨිකූපකෙසු ඨිත’’න්ති, නපි මත්ථකච්ඡින්නතරුණතාලට්ඨිකූපකා ජානන්ති ‘‘අම්හෙසු උදකං ඨිත’’න්ති; එවමෙව න අස්සු ජානාති ‘‘අහං අක්ඛිකූපකෙසු ඨිත’’න්ති, නපි අක්ඛිකූපකා ජානන්ති ‘‘අම්හෙසු අස්සු ඨිත’’න්ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො අස්සු අස්සුභාගෙන පරිච්ඡින්නන්ති වවත්ථපෙති. අයමෙතස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං අස්සුං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

त्या अश्रूंच्या बाबतीत, ज्याप्रमाणे शेंडा कापलेल्या कोवळ्या ताडफळाच्या छिद्रांमध्ये राहिलेले पाणी हे जाणत नाही की, 'मी शेंडा कापलेल्या कोवळ्या ताडफळाच्या छिद्रांमध्ये राहिले आहे', आणि ते शेंडा कापलेले कोवळे ताडफळही हे जाणत नाही की, 'आमच्यामध्ये पाणी राहिले आहे'; त्याचप्रमाणे अश्रूही हे जाणत नाहीत की, 'मी डोळ्यांच्या खोबणीत राहिले आहे', आणि डोळ्यांच्या खोबण्याही हे जाणत नाहीत की, 'आमच्यामध्ये अश्रू राहिले आहेत'. कारण हे सर्व धर्म (घटक) विचार आणि चिंतनापासून रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल (जीव) नाही, असे निर्धारण करतो. सीमेच्या दृष्टीने, अश्रू हे अश्रूंच्या भागाने मर्यादित आहेत, असे निर्धारण करतो. हा त्याचा सजातीय परिच्छेद आहे, आणि विजातीय परिच्छेद मात्र केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे अश्रूंचे रंग इत्यादींच्या दृष्टीने निर्धारण करतो।

තතො පරං සරීරෙ විලීනසිනෙහසඞ්ඛාතා වසා වණ්ණතො ආචාමෙ ආසිත්තතෙලවණ්ණාති වවත්ථපෙති. සණ්ඨානතො ඔකාසසණ්ඨානා. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතා. ඔකාසතො හත්ථතලහත්ථපිට්ඨිපාදතලපාදපිට්ඨිනාසාපුටනලාටඅංසකූටෙසු ඨිතාති. න චෙසා එතෙසු ඔකාසෙසු සදා විලීනා එව හුත්වා තිට්ඨති, කින්තු යදා අග්ගිසන්තාපසූරියසන්තාපඋතුවිසභාගධාතුවිසභාගෙහි තෙ පදෙසා උස්මාජාතා හොන්ති, තදා තත්ථ විලීනාව හුත්වා පසන්නසලිලාසු උදකසොණ්ඩිකාසු නීහාරො විය සරති.

त्यानंतर शरीरातील वितळलेली चरबी, जिला 'वसा' (मेद) म्हणतात, रंगाच्या दृष्टीने 'ती भाताच्या पेजेवर ओतलेल्या तेलाच्या रंगासारखी आहे' असे निर्धारण करतो. आकाराच्या दृष्टीने ती ज्या ठिकाणी राहते त्या जागेच्या आकाराची असते. दिशेच्या दृष्टीने ती दोन्ही दिशांमध्ये (वरच्या आणि खालच्या) उत्पन्न होते. स्थानाच्या दृष्टीने ती तळहात, हाताची पाठ, तळपाय, पायाची पाठ, नाकपुड्या, कपाळ आणि खांदे यांवर राहिलेली असते. ही वसा या ठिकाणी नेहमी वितळलेल्या अवस्थेतच राहत नाही; परंतु जेव्हा अग्नीची उष्णता, सूर्याची उष्णता, ऋतूंचा बिघाड किंवा शरीरातील धातूंचा बिघाड यांमुळे ते अवयव उष्ण होतात, तेव्हा तिथे ती वितळते आणि स्वच्छ पाणी असलेल्या पाण्याच्या डबक्यांवर पसरणाऱ्या धुक्याप्रमाणे (किंवा वाफेप्रमाणे) पसरते।

තත්ථ [Pg.53] යථා උදකසොණ්ඩියො අජ්ඣොත්ථරිත්වා ඨිතො නීහාරො න ජානාති ‘‘අහං උදකසොණ්ඩියො අජ්ඣොත්ථරිත්වා ඨිතො’’ති, නපි උදකසොණ්ඩියො ජානන්ති ‘‘නීහාරො අම්හෙ අජ්ඣොත්ථරිත්වා ඨිතො’’ති; එවමෙව න වසා ජානාති ‘‘අහං හත්ථතලාදීනි අජ්ඣොත්ථරිත්වා ඨිතා’’ති, නපි හත්ථතලාදීනි ජානන්ති ‘‘වසා අම්හෙ අජ්ඣොත්ථරිත්වා ඨිතා’’ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො වසා වසාභාගෙන පරිච්ඡින්නාති වවත්ථපෙති. අයමෙතිස්සා සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං වසං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

त्या वसेच्या बाबतीत, ज्याप्रमाणे पाण्याच्या डबक्यांना व्यापून राहिलेले धुके हे जाणत नाही की, 'मी पाण्याच्या डबक्यांना व्यापून राहिले आहे', आणि ती पाण्याची डबकीही हे जाणत नाहीत की, 'धुक्याने आम्हाला व्यापून ठेवले आहे'; त्याचप्रमाणे वसाही हे जाणत नाही की, 'मी तळहात इत्यादींना व्यापून राहिले आहे', आणि तळहात इत्यादी अवयवही हे जाणत नाहीत की, 'वसेने आम्हाला व्यापून ठेवले आहे'. कारण हे सर्व धर्म (घटक) विचार आणि चिंतनापासून रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल (जीव) नाही, असे निर्धारण करतो. सीमेच्या दृष्टीने, वसा ही वसेच्या भागाने मर्यादित आहे, असे निर्धारण करतो. हा तिचा सजातीय परिच्छेद आहे, आणि विजातीय परिच्छेद मात्र केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे वसेचे रंग इत्यादींच्या दृष्टीने निर्धारण करतो।

තතො පරං සරීරෙ මුඛස්සබ්භන්තරෙ ඛෙළො වණ්ණතො සෙතො ඵෙණවණ්ණොති වවත්ථපෙති. සණ්ඨානතො ඔකාසසණ්ඨානොති, සමුද්දඵෙණසණ්ඨානොතිපි එකෙ. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතො. ඔකාසතො උභොහි කපොලපස්සෙහි ඔරොහිත්වා ජිව්හාය ඨිතොති. න චෙසො එත්ථ සදා සන්නිචිතො හුත්වා තිට්ඨති, කින්තු යදා සත්තා තථාරූපං ආහාරං පස්සන්ති වා සරන්ති වා, උණ්හතිත්තකටුකලොණම්බිලානං වා කිඤ්චි මුඛෙ ඨපෙන්ති. යදා ච තෙසං හදයං ආගිලායති, කිස්මිඤ්චිදෙව වා ජිගුච්ඡා උප්පජ්ජති, තදා ඛෙළො උප්පජ්ජිත්වා උභොහි කපොලපස්සෙහි ඔරොහිත්වා ජිව්හාය සණ්ඨාති. අග්ගජිව්හාය චෙස ඛෙළො තනුකො හොති, මූලජිව්හාය බහලො, මුඛෙ පක්ඛිත්තඤ්ච පුථුකං වා තණ්ඩුලං වා අඤ්ඤං වා කිඤ්චි ඛාදනීයං නදිපුලිනෙ ඛතකූපසලිලමිව පරික්ඛයමගච්ඡන්තොව සදා තෙමනසමත්ථො හොති.

त्यानंतर शरीरातील तोंडाच्या आतील लाळेचे (थुंकीचे) रंगाच्या दृष्टीने 'ती पांढरी आणि फेसाच्या रंगासारखी आहे' असे निर्धारण करतो. आकाराच्या दृष्टीने ती ज्या ठिकाणी राहते त्या जागेच्या आकाराची असते; काही आचार्य म्हणतात की ती समुद्राच्या फेसाच्या आकाराची असते. दिशेच्या दृष्टीने ती शरीराच्या वरच्या भागात उत्पन्न होते. स्थानाच्या दृष्टीने ती दोन्ही गालांच्या बाजूने खाली उतरून जिभेवर राहिलेली असते. ही लाळ येथे नेहमी साठून राहत नाही; परंतु जेव्हा प्राणी त्या प्रकारचा आहार पाहतात किंवा त्याचे स्मरण करतात, किंवा गरम, कडू, तिखट, खारट, आंबट यांपैकी काही तोंडात ठेवतात, आणि जेव्हा त्यांचे हृदय व्याकुळ होते (मळमळते), किंवा एखाद्या गोष्टीबद्दल घृणा उत्पन्न होते, तेव्हा लाळ उत्पन्न होऊन दोन्ही गालांच्या बाजूने खाली उतरून जिभेवर स्थिर होते. जिभेच्या शेंड्यावर ही लाळ पातळ असते आणि जिभेच्या मुळाशी ती दाट असते. तोंडात टाकलेले पोहे, तांदूळ किंवा इतर कोणतेही खाण्याचे पदार्थ, नदीच्या वाळवंटात खणलेल्या झऱ्यातील पाण्याप्रमाणे कधीही न संपता नेहमी ओले करण्यास ती समर्थ असते।

තත්ථ යථා නදිපුලිනෙ ඛතකූපතලෙ සණ්ඨිතං උදකං න ජානාති ‘‘අහං කූපතලෙ සණ්ඨිත’’න්ති, නපි කූපතලං ජානාති ‘‘මයි උදකං ඨිත’’න්ති; එවමෙව න ඛෙළො ජානාති ‘‘අහං උභොහි කපොලපස්සෙහි ඔරොහිත්වා ජිව්හාතලෙ සණ්ඨිතො’’ති, නපි ජිව්හාතලං ජානාති ‘‘මයි උභොහි කපොලපස්සෙහි ඔරොහිත්වා ඛෙළො සණ්ඨිතො’’ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො ඛෙළො ඛෙළභාගෙන පරිච්ඡින්නොති වවත්ථපෙති. අයමෙතස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං ඛෙළං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

त्या लाळेच्या बाबतीत, ज्याप्रमाणे नदीच्या वाळवंटात खणलेल्या विहिरीच्या तळाशी राहिलेले पाणी हे जाणत नाही की, 'मी विहिरीच्या तळाशी राहिले आहे', आणि विहिरीचा तळही हे जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये पाणी राहिले आहे'; त्याचप्रमाणे लाळही हे जाणत नाही की, 'मी दोन्ही गालांच्या बाजूने खाली उतरून जिभेच्या पृष्ठभागावर राहिले आहे', आणि जिभेचा पृष्ठभागही हे जाणत नाही की, 'माझ्यावर दोन्ही गालांच्या बाजूने खाली उतरून लाळ राहिली आहे'. कारण हे सर्व धर्म (घटक) विचार आणि चिंतनापासून रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल (जीव) नाही, असे निर्धारण करतो. सीमेच्या दृष्टीने, लाळ ही लाळेच्या भागाने मर्यादित आहे, असे निर्धारण करतो. हा त्याचा सजातीय परिच्छेद आहे, आणि विजातीय परिच्छेद मात्र केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे लाळेचे रंग इत्यादींच्या दृष्टीने निर्धारण करतो।

තතො [Pg.54] පරං සරීරෙ සිඞ්ඝාණිකා වණ්ණතො සෙතා තරුණතාලමිඤ්ජවණ්ණාති වවත්ථපෙති. සණ්ඨානතො ඔකාසසණ්ඨානා, සෙදෙත්වා සෙදෙත්වා නාසාපුටෙ නිරන්තරං පක්ඛිත්තවෙත්තඞ්කුරසණ්ඨානාතිපි එකෙ. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතා. ඔකාසතො නාසාපුටෙ පූරෙත්වා ඨිතාති. න චෙසා එත්ථ සදා සන්නිචිතා හුත්වා තිට්ඨති, කින්තු සෙය්‍යථාපි නාම පුරිසො පදුමිනිපත්තෙ දධිං බන්ධිත්වා හෙට්ඨා පදුමිනිපත්තං කණ්ටකෙන විජ්ඣෙය්‍ය, අථ තෙන ඡිද්දෙන දධිපිණ්ඩං ගළිත්වා බහි පපතෙය්‍ය; එවමෙව යදා සත්තා රොදන්ති, විසභාගාහාරඋතුවසෙන වා සඤ්ජාතධාතුක්ඛොභා හොන්ති, තදා අන්තොසීසතො පූතිසෙම්හභාවං ආපන්නං මත්ථලුඞ්ගං ගළිත්වා තාලුමත්ථකවිවරෙන ඔතරිත්වා නාසාපුටෙ පූරෙත්වා තිට්ඨති.

त्यानंतर शरीरातील शेंबडाचे रंगाच्या दृष्टीने 'तो पांढरा आणि कोवळ्या ताडफळाच्या गराच्या रंगासारखा आहे' असे निर्धारण करतो. आकाराच्या दृष्टीने तो ज्या ठिकाणी राहतो त्या जागेच्या आकाराचा असतो; काही आचार्य म्हणतात की, 'तो उकळून उकळून नाकपुडीत सतत टाकलेल्या वेताच्या कोंबाच्या आकाराचा असतो'. दिशेच्या दृष्टीने तो शरीराच्या वरच्या भागात उत्पन्न होतो. स्थानाच्या दृष्टीने तो नाकपुड्यांमध्ये भरून राहिलेला असतो. हा शेंबूड येथे नेहमी साठून राहत नाही; परंतु ज्याप्रमाणे एखाद्या माणसाने कमळाच्या पानात दही बांधून खालच्या बाजूने कमळाचे पान काट्याने टोचले, तर त्या छिद्रातून दह्याचा गोळा गळून बाहेर पडेल; त्याचप्रमाणे जेव्हा प्राणी रडतात, किंवा अयोग्य आहार व ऋतूंच्या प्रभावामुळे त्यांच्या शरीरातील धातू क्षुब्ध होतात, तेव्हा डोक्याच्या आतून कुजलेल्या कफाच्या अवस्थेला प्राप्त झालेला मेंदू वितळून टाळूच्या वरच्या छिद्रातून खाली उतरतो आणि नाकपुड्यांमध्ये भरून राहतो।

තත්ථ යථා සිප්පිකාය පක්ඛිත්තං පූතිදධි න ජානාති ‘‘අහං සිප්පිකාය ඨිත’’න්ති, නපි සිප්පිකා ජානාති ‘‘මයි පූතිකං දධි ඨිත’’න්ති; එවමෙව න සිඞ්ඝාණිකා ජානාති ‘‘අහං නාසාපුටෙසු ඨිතා’’ති, නපි නාසාපුටා ජානන්ති ‘‘අම්හෙසු සිඞ්ඝාණිකා ඨිතා’’ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො සිඞ්ඝාණිකා සිඞ්ඝාණිකභාගෙන පරිච්ඡින්නාති වවත්ථපෙති. අයමෙතිස්සා සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං සිඞ්ඝාණිකං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

तेथे, ज्याप्रमाणे शिंपल्यात ठेवलेले कुजलेले दही हे जाणत नाही की, 'मी शिंपल्यात राहिले आहे', आणि शिंपलाही हे जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये कुजलेले दही राहिले आहे'; त्याचप्रमाणे, शेंबूड हे जाणत नाही की, 'मी नाकपुड्यांमध्ये राहिला आहे', आणि नाकपुड्याही हे जाणत नाहीत की, 'आमच्यामध्ये शेंबूड राहिला आहे'. कारण हे धर्म विचार आणि चिंतनापासून रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल नाही. मर्यादेच्या दृष्टीने, शेंबूड हा शेंबडाच्याच भागाने मर्यादित आहे, असे निश्चित केले जाते. हा त्याचा सजातीय सीमाभाग (सभाग-परिच्छेद) आहे, तर विजातीय सीमाभाग (विसभाग-परिच्छेद) मात्र केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे रंगादींच्या द्वारे शेंबडाचे निर्धारण केले जाते.

තතො පරං අන්තොසරීරෙ ලසිකාති සරීරසන්ධීනං අබ්භන්තරෙ පිච්ඡිලකුණපං. සා වණ්ණතො කණිකාරනිය්‍යාසවණ්ණාති වවත්ථපෙති. සණ්ඨානතො ඔකාසසණ්ඨානා. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතා. ඔකාසතො අට්ඨිසන්ධීනං අබ්භඤ්ජනකිච්චං සාධයමානා අසීතිසතසන්ධීනං අබ්භන්තරෙ ඨිතාති. යස්ස චෙසා මන්දා හොති, තස්ස උට්ඨහන්තස්ස නිසීදන්තස්ස අභික්කමන්තස්ස පටික්කමන්තස්ස සමිඤ්ජන්තස්ස පසාරෙන්තස්ස අට්ඨිකානි කටකටායන්ති, අච්ඡරිකාසද්දං කරොන්තො විය විචරති, එකයොජනද්වියොජනමත්තම්පි අද්ධානං ගතස්ස වායොධාතු කුප්පති, ගත්තානි දුක්ඛන්ති යස්ස පන චෙසා බහුකා හොති, තස්ස උට්ඨානනිසජ්ජාදීසු න අට්ඨීනි කටකටායන්ති, දීඝම්පි අද්ධානං ගතස්ස න වායොධාතු කුප්පති, න ගත්තානි දුක්ඛන්ති.

त्यानंतर, शरीराच्या आत असणारी 'लसिका' (सांध्यांमधील द्रव) म्हणजे शरीराच्या सांध्यांच्या आत असणारा एक बुळबुळीत व दुर्गंधीयुक्त द्रव होय. रंगाच्या दृष्टीने ती कण्णिकार वृक्षाच्या डिंकाच्या रंगासारखी असते, असे तो निश्चित करतो. आकाराच्या दृष्टीने ती ज्या ठिकाणी असते, तशाच आकाराची असते, असे तो निश्चित करतो. दिशेच्या दृष्टीने ती दोन्ही दिशांमध्ये (वरच्या आणि खालच्या भागात) उत्पन्न होते, असे तो निश्चित करतो. स्थानाच्या दृष्टीने, हाडांच्या सांध्यांना वंगण लावण्याचे कार्य पूर्ण करत ती एकशे ऐंशी (१८०) सांध्यांच्या आत स्थित असते, असे तो निश्चित करतो. ज्या व्यक्तीमध्ये ही लसिका कमी असते, ती व्यक्ती उठताना, बसताना, पुढे जाताना, मागे जाताना, हातपाय आकुंचन करताना आणि पसरताना तिची हाडे कडकड वाजतात; जणू काही चुटकी वाजवल्यासारखा आवाज करत ती हालचाल करतात. एक किंवा दोन योजन एवढा लांबचा मार्ग चालून गेल्यावर त्याची वायुधातू कुपित होते आणि त्याचे अवयव दुखू लागतात. परंतु, ज्या व्यक्तीमध्ये ही लसिका मुबलक प्रमाणात असते, तिची उठताना, बसताना इत्यादी क्रियांमध्ये हाडे कडकड वाजत नाहीत; आणि लांबचा मार्ग चालून गेल्यासही तिची वायुधातू कुपित होत नाही व तिचे अवयव दुखत नाहीत.

තත්ථ [Pg.55] යථා අබ්භඤ්ජනතෙලං න ජානාති ‘‘අහං අක්ඛං අබ්භඤ්ජිත්වා ඨිත’’න්ති, නපි අක්ඛො ජානාති ‘‘මං තෙලං අබ්භඤ්ජිත්වා ඨිත’’න්ති; එවමෙව න ලසිකා ජානාති ‘‘අහං අසීතිසතසන්ධියො අබ්භඤ්ජිත්වා ඨිතා’’ති, නපි අසීතිසතසන්ධියො ජානන්ති ‘‘ලසිකා අම්හෙ අබ්භඤ්ජිත්වා ඨිතා’’ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො ලසිකා ලසිකභාගෙන පරිච්ඡින්නාති වවත්ථපෙති. අයමෙතිස්සා සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං ලසිකං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे वंगणाचे तेल हे जाणत नाही की, 'मी आसाला वंगण लावून स्थित आहे', आणि आसही हे जाणत नाही की, 'मला तेलाने वंगण लावले आहे'; त्याचप्रमाणे, लसिका हे जाणत नाही की, 'मी एकशे ऐंशी सांध्यांना वंगण लावून स्थित आहे', आणि ते एकशे ऐंशी सांधेही हे जाणत नाहीत की, 'लसिकेने आम्हाला वंगण लावले आहे'. कारण हे सर्व धर्म (घटक) जाणीव व चिंतनापासून रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल (जीव) नाही, असे तो निश्चित करतो. मर्यादेच्या दृष्टीने, लसिका ही लसिकेच्या भागानेच मर्यादित आहे, असे तो निश्चित करतो. हा तिचा सभाग्य-परिच्छेद (समान घटकांशी असणारी मर्यादा) आहे; आणि विसभाग्य-परिच्छेद (असामान्य घटकांशी असणारी मर्यादा) मात्र केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे तो लसिकेला रंग इत्यादींच्या आधारे निश्चित करतो.

තතො පරං අන්තොසරීරෙ මුත්තං වණ්ණතො මාසඛාරොදකවණ්ණන්ති වවත්ථපෙති. සණ්ඨානතො උදකං පූරෙත්වා අධොමුඛඨපිතඋදකකුම්භඅන්තරගතඋදකසණ්ඨානං. දිසතො හෙට්ඨිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො වත්ථිස්සබ්භන්තරෙ ඨිතන්ති. වත්ථි නාම වත්ථිපුටො වුච්චති, යත්ථ සෙය්‍යථාපි නාම චන්දනිකාය පක්ඛිත්තෙ අමුඛෙ පෙළාඝටෙ චන්දනිකාරසො පවිසති, න චස්ස පවිසනමග්ගො පඤ්ඤායති; එවමෙව සරීරතො මුත්තං පවිසති, න චස්ස පවිසනමග්ගො පඤ්ඤායති නික්ඛමනමග්ගො එව තු පාකටො හොති, යම්හි ච මුත්තස්ස භරිතෙ ‘‘පස්සාවං කරොමා’’ති සත්තානං ආයූහනං හොති. තත්ථ යථා චන්දනිකාය පක්ඛිත්තෙ අමුඛෙ පෙළාඝටෙ ඨිතො චන්දනිකාරසො න ජානාති ‘‘අහං අමුඛෙ පෙළාඝටෙ ඨිතො’’ති, නපි පෙළාඝටො ජානාති ‘‘මයි චන්දනිකාරසො ඨිතො’’ති; එවමෙව මුත්තං න ජානාති ‘‘අහං වත්ථිම්හි ඨිත’’න්ති, නපි වත්ථි ජානාති ‘‘මයි මුත්තං ඨිත’’න්ති. ආභොගපච්චවෙක්ඛණවිරහිතා හි එතෙ ධම්මා…පෙ… න පුග්ගලොති. පරිච්ඡෙදතො වත්ථිඅබ්භන්තරෙන චෙව මුත්තභාගෙන ච පරිච්ඡින්නන්ති වවත්ථපෙති. අයමෙතස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො, විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසො එවාති එවං මුත්තං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති. එවමයං ඉමං ද්වත්තිංසාකාරං වණ්ණාදිතො වවත්ථපෙති.

त्यानंतर, शरीराच्या आत असणारे 'मूत्र' रंगाच्या दृष्टीने उडदाच्या डाळीच्या पाण्याच्या किंवा साबणाच्या पाण्याच्या रंगासारखे असते, असे तो निश्चित करतो. आकाराच्या दृष्टीने ते पाण्याने भरून उपड्या ठेवलेल्या पाण्याच्या घागरीतील पाण्याच्या आकारासारखे असते, असे तो निश्चित करतो. दिशेच्या दृष्टीने ते खालच्या दिशेला उत्पन्न होते, असे तो निश्चित करतो. स्थानाच्या दृष्टीने ते मूत्राशयाच्या आत स्थित असते, असे तो निश्चित करतो. 'वत्थि' म्हणजे मूत्राशयाची पिशवी (मूत्राशय) असे म्हटले जाते. ज्याप्रमाणे सांडपाण्याच्या खड्ड्यात टाकलेल्या तोंड नसलेल्या मातीच्या मडक्यात सांडपाणी आत शिरते, पण त्याचा आत शिरण्याचा मार्ग दिसत नाही; त्याचप्रमाणे शरीरातून मूत्र मूत्राशयात प्रवेश करते, पण त्याचा प्रवेश करण्याचा मार्ग दिसत नाही, केवळ बाहेर पडण्याचा मार्गच स्पष्ट दिसतो. आणि जेव्हा ते मूत्राने भरते, तेव्हा प्राण्यांना 'आम्ही लघवी करूया' अशी प्रेरणा (प्रवृत्ती) होते. त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे सांडपाण्याच्या खड्ड्यात टाकलेल्या तोंड नसलेल्या मातीच्या मडक्यात असलेले सांडपाणी हे जाणत नाही की, 'मी तोंड नसलेल्या मातीच्या मडक्यात स्थित आहे', आणि ते मडकेही हे जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये सांडपाणी स्थित आहे'; त्याचप्रमाणे, मूत्र हे जाणत नाही की, 'मी मूत्राशयात स्थित आहे', आणि मूत्राशयही हे जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये मूत्र स्थित आहे'. कारण हे धर्म विचार व चिंतनापासून रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल नाही, असे तो निश्चित करतो. मर्यादेच्या दृष्टीने, ते मूत्राशयाच्या आतील भागाने आणि मूत्राच्या भागाने मर्यादित आहे, असे तो निश्चित करतो. हा त्याचा सभाग्य-परिच्छेद आहे, आणि विसभाग्य-परिच्छेद मात्र केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे तो मूत्राला रंग इत्यादींच्या आधारे निश्चित करतो. अशा प्रकारे हा योगसाधक या बत्तीस प्रकारच्या अवयवांना रंग इत्यादींच्या आधारे निश्चित करतो.

තස්සෙවං ඉමං ද්වත්තිංසාකාරං වණ්ණාදිවසෙන වවත්ථපෙන්තස්ස තං තං භාවනානුයොගං ආගම්ම කෙසාදයො පගුණා හොන්ති, කොට්ඨාසභාවෙන උපට්ඨහන්ති. තතො පභුති සෙය්‍යථාපි නාම චක්ඛුමතො පුරිසස්ස ද්වත්තිංසවණ්ණානං පුප්ඵානං එකසුත්තගන්ථිතං මාලං ඔලොකෙන්තස්ස සබ්බපුප්ඵානි අපුබ්බාපරියමිව පාකටානි හොන්ති; එවමෙව ‘‘අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ [Pg.56] කෙසා’’ති ඉමං කායං සතියා ඔලොකෙන්තස්ස සබ්බෙ තෙ ධම්මා අපුබ්බාපරියමිව පාකටා හොන්ති. කෙසෙසු ආවජ්ජිතෙසු අසණ්ඨහමානාව සති යාව මුත්තං, තාව පවත්තති. තතො පභුති තස්ස ආහිණ්ඩන්තා මනුස්සතිරච්ඡානාදයො ච සත්තාකාරං විජහිත්වා කොට්ඨාසරාසිවසෙනෙව උපට්ඨහන්ති, තෙහි ච අජ්ඣොහරියමානං පානභොජනාදි කොට්ඨාසරාසිම්හි පක්ඛිප්පමානමිව උපට්ඨාතීති.

अशा प्रकारे या बत्तीस प्रकारच्या अवयवांना रंग इत्यादींच्या आधारे निश्चित करणाऱ्या त्या योगसाधकाला, त्या त्या भावनेच्या अभ्यासाच्या बळावर, केस इत्यादी अवयव चांगले परिचयाचे होतात आणि ते अवयवांच्या समूहाच्या रूपाने प्रकट होतात. तेव्हापासून, ज्याप्रमाणे दृष्टी असलेल्या एखाद्या माणसाने बत्तीस वेगवेगळ्या रंगांच्या फुलांची एकाच दोऱ्यात गुंफलेली माळ पाहिली असता, त्याला सर्व फुले एकाच वेळी स्पष्ट दिसतात; त्याचप्रमाणे, 'या शरीरात केस आहेत...' अशा प्रकारे या शरीराकडे स्मृतीपूर्वक पाहणाऱ्या साधकाला ते सर्व धर्म (अवयव) एकाच वेळी स्पष्ट दिसतात. केसांवर लक्ष केंद्रित केले असता, स्मृती तिथेच न थांबता थेट मूत्रापर्यंत सर्व अवयवांवरून फिरते. तेव्हापासून, त्याला इकडेतिकडे फिरणारे मनुष्य, प्राणी इत्यादी जीव हे 'सत्त्व' (प्राणी) या रूपाने न दिसता (सत्त्व-भाव सोडून), केवळ अवयवांच्या समूहाच्या रूपानेच दिसू लागतात; आणि त्यांनी ग्रहण केलेले अन्न-पाणी इत्यादी देखील जणू काही अवयवांच्या समूहातच टाकले जात आहे, असे त्याला भासते.

එත්ථාහ ‘‘අථානෙන තතො පරං කිං කාතබ්බ’’න්ති? වුච්චතෙ – තදෙව නිමිත්තං ආසෙවිතබ්බං භාවෙතබ්බං බහුලීකාතබ්බං සුවවත්ථිතං වවත්ථපෙතබ්බං. කථං පනායං තං නිමිත්තං ආසෙවති භාවෙති බහුලීකරොති සුවවත්ථිතං වවත්ථපෙතීති? අයඤ්හි තං කෙසාදීනං කොට්ඨාසභාවෙන උපට්ඨානනිමිත්තං ආසෙවති, සතියා අල්ලියති භජති උපගච්ඡති, සතිගබ්භං ගණ්හාපෙති. තත්ථ ලද්ධං වා සතිං වඩ්ඪෙන්තො තං භාවෙතීති වුච්චති. බහුලීකරොතීති පුනප්පුනං සතිසම්පයුත්තං විතක්කවිචාරබ්භාහතං කරොති. සුවවත්ථිතං වවත්ථපෙතීති යථා සුට්ඨු වවත්ථිතං හොති, න පුන අන්තරධානං ගච්ඡති, තථා තං සතියා වවත්ථපෙති, උපධාරෙති උපනිබන්ධති.

येथे शंकाकार विचारतो, 'त्यानंतर या योगसाधकाने काय करावे?' उत्तर दिले जाते – त्याने त्याच निमित्ताचे (ध्यानाच्या आळंबनाचे) सेवन करावे, त्याची भावना करावी, त्याचा वारंवार सराव करावा आणि ते चांगल्या प्रकारे निश्चित करावे. पण हा साधक त्या निमित्ताचे सेवन कसे करतो, त्याची भावना कशी करतो, त्याचा वारंवार सराव कसा करतो आणि ते चांगल्या प्रकारे निश्चित कसे करतो? हा साधक केस इत्यादींच्या अवयव-रूपाने प्रकट होणाऱ्या त्या निमित्ताचे सेवन करतो, म्हणजेच स्मृतीच्या साहाय्याने त्याच्याशी जोडला जातो, त्याचे सेवन करतो, त्याच्या जवळ जातो आणि स्मृतीच्या कोशात ते साठवतो. तिथे प्राप्त झालेल्या स्मृतीला वाढवत राहणे, यालाच 'भावना करणे' असे म्हटले जाते. 'वारंवार सराव करणे' म्हणजे पुन्हा पुन्हा स्मृतीयुक्त होऊन वितर्क आणि विचाराने त्यावर मनन करणे होय. 'चांगल्या प्रकारे निश्चित करणे' म्हणजे ते निमित्त चांगल्या प्रकारे स्थिर व्हावे आणि पुन्हा नाहीसे होऊ नये, अशा प्रकारे त्याला स्मृतीच्या साहाय्याने निश्चित करणे, मनात धारण करणे आणि घट्ट बांधून ठेवणे होय.

අථ වා යං පුබ්බෙ අනුපුබ්බතො, නාතිසීඝතො, නාතිසණිකතො, වික්ඛෙපප්පහානතො, පණ්ණත්තිසමතික්කමනතො, අනුපුබ්බමුඤ්චනතො, ලක්ඛණතො, තයො ච සුත්තන්තාති එවං දසවිධං මනසිකාරකොසල්ලං වුත්තං. තත්ථ අනුපුබ්බතො මනසිකරොන්තො ආසෙවති, නාතිසීඝතො නාතිසණිකතො ච මනසිකරොන්තො භාවෙති, වික්ඛෙපප්පහානතො මනසිකරොන්තො බහුලී කරොති, පණ්ණත්තිසමතික්කමනාදිතො මනසිකරොන්තො සුවවත්ථිතං වවත්ථපෙතීති වෙදිතබ්බො.

किंवा, जे पूर्वी सांगितले आहे – (१) अनुक्रमाने, (२) फार वेगाने नाही, (३) फार हळूहळू नाही, (४) विक्षेप दूर करून, (५) प्रज्ञप्तीचे उल्लंघन करून, (६) अनुक्रमाने सोडत जाऊन, (७) लक्षणांच्या आधारे, आणि तीन सुत्ते (अनित्य, दुःख आणि अनात्म यासंबंधीची तीन सुत्ते) – अशा प्रकारे जे दहा प्रकारचे मनस्कार-कौशल्य (मनन करण्याचेु कौशल्य) सांगितले आहे; त्यामध्ये, अनुक्रमाने मनन करत तो त्याचे 'सेवन करतो'; फार वेगाने नाही आणि फार हळूहळू नाही अशा प्रकारे मनन करत तो त्याची 'भावना करतो'; विक्षेप दूर करून मनन करत तो त्याचा 'वारंवार सराव करतो'; आणि प्रज्ञप्तीचे उल्लंघन इत्यादी प्रकारे मनन करत तो ते 'चांगल्या प्रकारे निश्चित करतो', असे समजावे.

එත්ථාහ ‘‘කථං පනායං අනුපුබ්බාදිවසෙන එතෙ ධම්මෙ මනසි කරොතී’’ති? වුච්චතෙ – අයඤ්හි කෙසෙ මනසි කරිත්වා තදනන්තරං ලොමෙ මනසි කරොති, න නඛෙ. තථා ලොමෙ මනසි කරිත්වා තදනන්තරං නඛෙ මනසි කරොති, න දන්තෙ. එස නයො සබ්බත්ථ. කස්මා? උප්පටිපාටියා හි මනසිකරොන්තො සෙය්‍යථාපි නාම අකුසලො පුරිසො ද්වත්තිංසපදං නිස්සෙණිං උප්පටිපාටියා ආරොහන්තො කිලන්තකායො තතො නිස්සෙණිතො [Pg.57] පපතති, න ආරොහනං සම්පාදෙති; එවමෙව භාවනාසම්පත්තිවසෙන අධිගන්තබ්බස්ස අස්සාදස්ස අනධිගමනතො කිලන්තචිත්තො ද්වත්තිංසාකාරභාවනාතො පපතති, න භාවනං සම්පාදෙතීති.

येथे शंकाकार विचारतो – 'पण हा योगावचर अनुक्रमाने इत्यादींच्या द्वारे या धर्मांचे मनन कसे करतो?' उत्तर दिले जाते – हा योगावचर केसांचे मनन करून, त्यानंतर लगेचच रोमांचे (अंगावरील केसांचे) मनन करतो, नखांचे नाही. तसेच रोमांचे मनन करून, त्यानंतर लगेचच नखांचे मनन करतो, दातांचे नाही. हाच नियम सर्वत्र समजावा. असे का? कारण, जो अनुक्रम सोडून अस्ताव्यस्तपणे मनन करतो, तो जणू काही एखादा अकुशल माणूस बत्तीस पायऱ्यांच्या शिडीवर अनुक्रम सोडून चढताना, शरीर थकल्यामुळे त्या शिडीवरून खाली पडतो आणि वर चढण्याचे काम पूर्ण करू शकत नाही; त्याचप्रमाणे, भावनेच्या (ध्यानाच्या) यशाने प्राप्त होणाऱ्या समाधानाचा लाभ न झाल्यामुळे, मन थकल्याने तो बत्तीस प्रकारच्या आकारांच्या भावनेपासून च्युत होतो आणि ध्यानाची पूर्तता करू शकत नाही.

අනුපුබ්බතො මනසිකරොන්තොපි ච කෙසා ලොමාති නාතිසීඝතොපි මනසි කරොති. අතිසීඝතො හි මනසිකරොන්තො සෙය්‍යථාපි නාම අද්ධානං ගච්ඡන්තො පුරිසො සමවිසමරුක්ඛථලනින්නද්වෙධාපථාදීනි මග්ගනිමිත්තානි උපලක්ඛෙතුං න සක්කොති, තතො න මග්ගකුසලො හොති, අද්ධානඤ්ච පරික්ඛයං නෙති; එවමෙව වණ්ණසණ්ඨානාදීනි ද්වත්තිංසාකාරනිමිත්තානි උපලක්ඛෙතුං න සක්කොති, තතො න ද්වත්තිංසාකාරෙ කුසලො හොති, කම්මට්ඨානඤ්ච පරික්ඛයං නෙති.

आणि अनुक्रमाने मनन करताना देखील, 'केस, रोम' इत्यादींचे अतिशय वेगाने मनन करू नये. कारण, अतिशय वेगाने मनन करणारा मनुष्य, जणू काही लांबच्या प्रवासाला निघालेला माणूस रस्ता सम-विषम आहे की काय, झाडे, उंचवटे, सखल भाग, दुभंगलेले रस्ते इत्यादी मार्गावरील चिन्हे लक्षात ठेवू शकत नाही, त्यामुळे तो मार्गामध्ये कुशल होत नाही आणि आपला प्रवास व्यर्थ घालवतो; त्याचप्रमाणे, तो वर्ण (रंग), संस्थाण (आकार) इत्यादी बत्तीस प्रकारच्या आकारांच्या लक्षणांना लक्षात ठेवू शकत नाही, त्यामुळे तो बत्तीस आकारांच्या भावनेत कुशल होत नाही आणि आपल्या कर्मास्थानाला (ध्यानविषयाला) नष्ट करतो.

යථා ච නාතිසීඝතො, එවං නාතිසණිකතොපි මනසි කරොති. අතිසණිකතො හි මනසිකරොන්තො සෙය්‍යථාපි නාම පුරිසො අද්ධානමග්ගං පටිපන්නො අන්තරාමග්ගෙ රුක්ඛපබ්බතතළාකාදීසු විලම්බමානො ඉච්ඡිතප්පදෙසං අපාපුණන්තො අන්තරාමග්ගෙයෙව සීහබ්‍යග්ඝාදීහි අනයබ්‍යසනං පාපුණාති; එවමෙව ද්වත්තිංසාකාරභාවනාසම්පදං අපාපුණන්තො භාවනාවිච්ඡෙදෙන අන්තරායෙව කාමවිතක්කාදීහි අනයබ්‍යසනං පාපුණාති.

जसे अतिशय वेगाने नाही, तसेच अतिशय हळूहळू देखील मनन करू नये. कारण, अतिशय हळूहळू मनन करणारा मनुष्य, जणू काही लांबच्या प्रवासाला निघालेला एखादा माणूस वाटेत झाडे, पर्वत, तलाव इत्यादी ठिकाणी रेंगाळत राहिल्यामुळे इच्छित स्थळी पोहोचू शकत नाही आणि वाटेतच सिंह, वाघ इत्यादी हिंस्त्र श्वापदांमुळे विनाशाला प्राप्त होतो; त्याचप्रमाणे, बत्तीस आकारांच्या भावनेच्या समृद्धीला प्राप्त न होता, ध्यानात खंड पडल्यामुळे वाटेतच कामवितर्क इत्यादींमुळे विनाशाला प्राप्त होतो.

නාතිසණිකතො මනසිකරොන්තොපි ච වික්ඛෙපප්පහානතොපි මනසි කරොති. වික්ඛෙපප්පහානතො නාම යථා අඤ්ඤෙසු නවකම්මාදීසු චිත්තං න වික්ඛිපති, තථා මනසි කරොති. බහිද්ධා වික්ඛෙපමානචිත්තො හි කෙසාදීස්වෙව අසමාහිතචෙතොවිතක්කො භාවනාසම්පදං අපාපුණිත්වා අන්තරාව අනයබ්‍යසනං ආපජ්ජති තක්කසිලාගමනෙ බොධිසත්තස්ස සහායකා විය. අවික්ඛිපමානචිත්තො පන කෙසාදීස්වෙව සමාහිතචෙතොවිතක්කො භාවනාසම්පදං පාපුණාති බොධිසත්තො විය තක්කසිලරජ්ජසම්පදන්ති. තස්සෙවං වික්ඛෙපප්පහානතො මනසිකරොතො අධිකාරචරියාධිමුත්තීනං වසෙන තෙ ධම්මා අසුභතො වා වණ්ණතො වා සුඤ්ඤතො වා උපට්ඨහන්ති.

अतिशय हळूहळू मनन न करता, विक्षेपाचा (चित्ताच्या विचलनाचा) त्याग करून देखील मनन करावे. 'विक्षेपाचा त्याग करून मनन करणे' म्हणजे इतर नवीन कामांमध्ये चित्त विचलित होणार नाही अशा प्रकारे मनन करणे होय. कारण, ज्याचे चित्त बाहेर विचलित होते, तो केस इत्यादींच्या बाबतीत असंयत चित्त आणि वितर्क असलेला बनून, ध्यानाच्या समृद्धीला प्राप्त न करता, तक्षशिलेला जाणाऱ्या बोधिसत्वाच्या सोबत्यांप्रमाणे वाटेतच विनाशाला प्राप्त होतो. परंतु, विचलित न होणारे चित्त असलेला मनुष्य केस इत्यादींच्या बाबतीतच समाहित चित्त आणि वितर्क ठेवून, बोधिसत्वाप्रमाणे तक्षशिलेच्या राज्यसमृद्धीला प्राप्त करतो. अशा प्रकारे विक्षेपाचा त्याग करून मनन करणाऱ्या योगावकराला, त्याच्या विशेष साधना, आचरण आणि अधिमुक्तीच्या प्रभावाने ते धर्म एकतर अशुद्ध (अशुभ) रूपाने, किंवा वर्णाच्या रूपाने, किंवा शून्यतेच्या रूपाने भासू लागतात.

අථ පණ්ණත්තිසමතික්කමනතො තෙ ධම්මෙ මනසි කරොති. පණ්ණත්තිසමතික්කමනතොති කෙසා ලොමාති එවමාදිවොහාරං සමතික්කමිත්වා විස්සජ්ජෙත්වා යථූපට්ඨිතානං අසුභාදීනංයෙව වසෙන මනසි කරොති. කථං[Pg.58]? යථා අරඤ්ඤනිවාසූපගතා මනුස්සා අපරිචිතභූමිභාගත්තා උදකට්ඨානසඤ්ජානනත්ථං සාඛාභඞ්ගාදිනිමිත්තං කත්වා තදනුසාරෙන ගන්ත්වා උදකං පරිභුඤ්ජන්ති, යදා පන පරිචිතභූමිභාගා හොන්ති, අථ තං නිමිත්තං විස්සජ්ජෙත්වා අමනසිකත්වාව උදකට්ඨානං උපසඞ්කමිත්වා උදකං පරිභුඤ්ජන්ති, එවමෙවායං කෙසා ලොමාතිආදිනා තංතංවොහාරස්ස වසෙන පඨමං තෙ ධම්මෙ මනසාකාසි, තෙසු ධම්මෙසු අසුභාදීනං අඤ්ඤතරවසෙන උපට්ඨහන්තෙසු තං වොහාරං සමතික්කමිත්වා විස්සජ්ජෙත්වා අසුභාදිතොව මනසි කරොති.

त्यानंतर, तो प्रज्ञप्तीचे (नावाचे) उल्लंघन करून त्या धर्मांचे मनन करतो. 'प्रज्ञप्तीचे उल्लंघन करून' म्हणजे 'केस, रोम' इत्यादी व्यावहारिक संज्ञांचे उल्लंघन करून, त्यांचा त्याग करून, जसे ते भासतात तशा केवळ अशुभत्वाच्या इत्यादींच्या रूपानेच मनन करतो. कसे? जसे अरण्यात राहण्यास गेलेले लोक, ती जमीन अपरिचित असल्यामुळे, पाण्याचे ठिकाण ओळखण्यासाठी झाडांच्या फांद्या मोडणे इत्यादी खुणा करतात आणि त्या खुणांच्या आधारे जाऊन पाण्याचा उपभोग घेतात; परंतु जेव्हा ते त्या जमिनीशी परिचित होतात, तेव्हा त्या खुणेचा त्याग करून, तिचा विचार न करताच पाण्याच्या ठिकाणी जाऊन पाण्याचा उपभोग घेतात; त्याचप्रमाणे, या योगावकराने सुरुवातीला 'केस, रोम' इत्यादी त्या त्या व्यावहारिक संज्ञांच्या आधारे प्रथम त्या धर्मांचे मनात चिंतन केले; परंतु जेव्हा त्या धर्मांमध्ये अशुभत्व इत्यादींपैकी कोणत्याही एका रूपाने प्रचिती येऊ लागते, तेव्हा तो त्या व्यावहारिक संज्ञेचे उल्लंघन करून, तिचा त्याग करून, केवळ अशुभत्वाच्याच रूपाने मनन करतो.

එත්ථාහ ‘‘කථං පනස්ස එතෙ ධම්මා අසුභාදිතො උපට්ඨහන්ති, කථං වණ්ණතො, කථං සුඤ්ඤතො වා, කථඤ්චායමෙතෙ අසුභතො මනසි කරොති, කථං වණ්ණතො, කථං සුඤ්ඤතො වා’’ති? කෙසා තාවස්ස වණ්ණසණ්ඨානගන්ධාසයොකාසවසෙන පඤ්චධා අසුභතො උපට්ඨහන්ති, පඤ්චධා එව අයමෙතෙ අසුභතො මනසි කරොති. සෙය්‍යථිදං – කෙසා නාමෙතෙ වණ්ණතො අසුභා පරමප්පටිකූලජෙගුච්ඡා. තථා හි මනුස්සා දිවා පානභොජනෙ පතිතං කෙසවණ්ණං වාකං වා සුත්තං වා දිස්වා කෙසසඤ්ඤාය මනොරමම්පි පානභොජනං ඡඩ්ඩෙන්ති වා ජිගුච්ඡන්ති වා. සණ්ඨානතොපි අසුභා. තථා හි රත්තිං පානභොජනෙ පතිතං කෙසසණ්ඨානං වාකං වා සුත්තං වා ඵුසිත්වා කෙසසඤ්ඤාය මනොරමම්පි පානභොජනං ඡඩ්ඩෙන්ති වා ජිගුච්ඡන්ති වා. ගන්ධතොපි අසුභා. තථා හි තෙලමක්ඛනපුප්ඵධූමාදිසඞ්ඛාරෙහි විරහිතානං කෙසානං ගන්ධො පරමජෙගුච්ඡො හොති, අග්ගීසු පක්ඛිත්තස්ස කෙසස්ස ගන්ධං ඝායිත්වා සත්තා නාසිකං පිධෙන්ති, මුඛම්පි විකුජ්ජෙන්ති. ආසයතොපි අසුභා. තථා හි නානාවිධෙන මනුස්සාසුචිනිස්සන්දෙන සඞ්කාරට්ඨානෙ තණ්ඩුලෙය්‍යකාදීනි විය පිත්තසෙම්හපුබ්බලොහිතනිස්සන්දෙන තෙ ආචිතා වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං ගමිතාති. ඔකාසතොපි අසුභා. තථා හි සඞ්කාරට්ඨානෙ විය තණ්ඩුලෙය්‍යකාදීනි පරමජෙගුච්ඡෙ ලොමාදිඑකතිංසකුණපරාසිමත්ථකෙ මනුස්සානං සීසපලිවෙඨකෙ අල්ලචම්මෙ ජාතාති. එස නයො ලොමාදීසු. එවං තාව අයමෙතෙ ධම්මෙ අසුභතො උපට්ඨහන්තෙ අසුභතො මනසි කරොති.

येथे शंकाकार विचारतो – 'पण त्याला हे धर्म अशुभत्वाच्या रूपाने कसे भासतात? वर्णाच्या रूपाने कसे भासतात? शून्यतेच्या रूपाने कसे भासतात? आणि तो यांचे अशुभत्वाच्या रूपाने कसे मनन करतो? वर्णाच्या रूपाने कसे करतो? शून्यतेच्या रूपाने कसे करतो?' प्रथम, त्याला केस हे वर्ण (रंग), संस्थाण (आकार), गंध (वास), आशय (पोषक घटक) आणि अवकाश (उत्पत्तीचे स्थान) या पाच कारणांमुळे अशुभ रूपाने भासतात; आणि तो या पाच प्रकारेच त्यांचे अशुभ रूपाने मनन करतो. ते खालीलप्रमाणे आहे – हे केस वर्णाच्या दृष्टीने अशुभ, अत्यंत प्रतिकूल आणि घृणास्पद आहेत. कारण, लोक दिवसा खाण्यापिण्याच्या पदार्थात पडलेला केसाच्या रंगाचा एखादा दोरा किंवा झाडाची साल पाहून, 'हा केस आहे' या कल्पनेने अत्यंत स्वादिष्ट अन्न-पेय देखील फेकून देतात किंवा त्याचा तिरस्कार करतात. आकाराच्या दृष्टीनेही ते अशुभ आहेत. कारण, रात्रीच्या वेळी खाण्यापिण्याच्या पदार्थात पडलेला केसाच्या आकाराचा एखादा दोरा किंवा झाडाची साल स्पर्शल्यास, 'हा केस आहे' या कल्पनेने अत्यंत स्वादिष्ट अन्न-पेय देखील फेकून देतात किंवा त्याचा तिरस्कार करतात. गंधाच्या दृष्टीनेही ते अशुभ आहेत. कारण, तेल लावणे, फुले माळणे, धूप देणे इत्यादी संस्कारांशिवाय केसांचा वास अत्यंत घृणास्पद असतो. अग्नीमध्ये टाकलेल्या केसांचा वास आल्यावर प्राणी आपले नाक बंद करतात आणि तोंड वाकडे करतात. आशयाच्या दृष्टीनेही ते अशुभ आहेत. कारण, ज्याप्रमाणे कचऱ्याच्या ढिगाऱ्यावर मानवी विष्ठेच्या विविध अशुद्ध प्रवाहाने माठ इत्यादी वनस्पती वाढतात, त्याचप्रमाणे पित्त, कफ, पू आणि रक्त यांच्या अशुद्ध प्रवाहाने पोषित होऊन हे केस वाढतात, विस्तारतात आणि वृद्धीला प्राप्त होतात. अवकाशाच्या दृष्टीनेही ते अशुभ आहेत. कारण, कचऱ्याच्या ढिगाऱ्याप्रमाणेच, अत्यंत घृणास्पद अशा रोम इत्यादी इतर एकतीस प्रकारच्या कुजलेल्या अवयवांच्या ढिगाऱ्याच्या वर असलेल्या, मानवी कवटीला वेढणाऱ्या ओल्या त्वचेवर ते निर्माण होतात. हाच नियम रोम इत्यादींच्या बाबतीतही समजावा. अशा प्रकारे, प्रथम हे धर्म अशुभ रूपाने भासत असताना, तो त्यांचे अशुभ रूपाने मनन करतो.

යදි පනස්ස වණ්ණතො උපට්ඨහන්ති, අථ කෙසා නීලකසිණවසෙන උපට්ඨහන්ති. තථා ලොමා දන්තා ඔදාතකසිණවසෙනාති. එස නයො සබ්බත්ථ[Pg.59]. තංතංකසිණවසෙනෙව අයමෙතෙ මනසි කරොති, එවං වණ්ණතො උපට්ඨහන්තෙ වණ්ණතො මනසි කරොති. යදි පනස්ස සුඤ්ඤතො උපට්ඨහන්ති, අථ කෙසා ඝනවිනිබ්භොගවවත්ථානෙන ඔජට්ඨමකසමූහවසෙන උපට්ඨහන්ති. තථා ලොමාදයො, යථා උපට්ඨහන්ති. අයමෙතෙ තථෙව මනසි කරොති. එවං සුඤ්ඤතො උපට්ඨහන්තෙ සුඤ්ඤතො මනසි කරොති.

परंतु, जर त्याला ते वर्णाच्या रूपाने भासले, तर केस हे 'नील-कसिण' च्या रूपाने भासतात. तसेच रोम देखील आणि दात हे 'ओदात-कसिण' च्या रूपाने भासतात. हाच नियम सर्वत्र समजावा. त्या त्या कसिणाच्या रूपानेच तो त्यांचे मनन करतो. अशा प्रकारे वर्णाच्या रूपाने भासत असताना, तो वर्णाच्या रूपाने मनन करतो. परंतु, जर त्याला ते शून्यतेच्या रूपाने भासले, तर केस हे 'घन-विनिब्भोग-व्यवस्थान' च्या द्वारे 'ओजठ्ठमक-समूह' च्या रूपाने भासतात. तसेच रोम इत्यादी देखील भासतात. जसे ते भासतात, तशाच प्रकारे तो त्यांचे मनन करतो. अशा प्रकारे शून्यतेच्या रूपाने भासत असताना, तो शून्यतेच्या रूपाने मनन करतो.

එවං මනසිකරොන්තො අයමෙතෙ ධම්මෙ අනුපුබ්බමුඤ්චනතො මනසි කරොති. අනුපුබ්බමුඤ්චනතොති අසුභාදීනං අඤ්ඤතරවසෙන උපට්ඨිතෙ කෙසෙ මුඤ්චිත්වා ලොමෙ මනසිකරොන්තො සෙය්‍යථාපි නාම ජලූකා නඞ්ගුට්ඨෙන ගහිතප්පදෙසෙ සාපෙක්ඛාව හුත්වා තුණ්ඩෙන අඤ්ඤං පදෙසං ගණ්හාති, ගහිතෙ ච තස්මිං ඉතරං මුඤ්චති, එවමෙව කෙසෙසු සාපෙක්ඛොව හුත්වා ලොමෙ මනසි කරොති, ලොමෙසු ච පතිට්ඨිතෙ මනසිකාරෙ කෙසෙ මුඤ්චති. එස නයො සබ්බත්ථ. එවං හිස්ස අනුපුබ්බමුඤ්චනතො මනසිකරොතො අසුභාදීසු අඤ්ඤතරවසෙන තෙ ධම්මා උපට්ඨහන්තා අනවසෙසතො උපට්ඨහන්ති, පාකටතරූපට්ඨානා ච හොන්ති.

अशा प्रकारे मनसिकार करत असताना हा साधक या धर्मांना (केस, रोम इत्यादींना) अनुक्रमाने सोडत मनसिकार करतो. 'अनुक्रमाने सोडणे' म्हणजे अशुभादींपैकी कोणत्याही एका रूपाने प्रकट झालेल्या केसांचे मनन सोडून, रोमांवर (अंगावरील केसांवर) मनसिकार करणे होय. हे कशासारखे आहे? ज्याप्रमाणे एखादी जळू आपल्या शेपटीने पकडलेल्या जागेबद्दल सापेक्ष (आसक्त) राहूनच आपल्या तोंडाने दुसऱ्या जागेला पकडते, आणि ती दुसरी जागा पकडल्यावर पहिल्या जागेला सोडते; त्याचप्रमाणे केसांवर सापेक्ष राहूनच रोमांवर मनसिकार करतो, आणि रोमांवर मनसिकार प्रस्थापित झाल्यावर केसांचे मनन सोडतो. हाच नियम सर्व ठिकाणी समजावा. कारण अशा प्रकारे अनुक्रमाने सोडत मनसिकार करणाऱ्या साधकाला अशुभादींपैकी कोणत्याही एका रूपाने ते धर्म (शरीराचे भाग) पूर्णपणे प्रकट होतात आणि अधिक स्पष्टपणे भासतात.

අථ යස්ස තෙ ධම්මා අසුභතො උපට්ඨහන්ති, පාකටතරූපට්ඨානා ච හොන්ති, තස්ස සෙය්‍යථාපි නාම මක්කටො ද්වත්තිංසතාලකෙ තාලවනෙ බ්‍යාධෙන පරිපාතියමානො එකරුක්ඛෙපි අසණ්ඨහන්තො පරිධාවිත්වා යදා නිවත්තො හොති කිලන්තො, අථ එකමෙව ඝනතාලපණ්ණපරිවෙඨිතං තාලසුචිං නිස්සාය තිට්ඨති; එවමෙව චිත්තමක්කටො ද්වත්තිංසකොට්ඨාසකෙ ඉමස්මිං කායෙ තෙනෙව යොගිනා පරිපාතියමානො එකකොට්ඨාසකෙපි අසණ්ඨහන්තො පරිධාවිත්වා යදා අනෙකාරම්මණවිධාවනෙ අභිලාසාභාවෙන නිවත්තො හොති කිලන්තො. අථ ය්වාස්ස කෙසාදීසු ධම්මො පගුණතරො චරිතානුරූපතරො වා, යත්ථ වා පුබ්බෙ කතාධිකාරො හොති, තං නිස්සාය උපචාරවසෙන තිට්ඨති. අථ තමෙව නිමිත්තං පුනප්පුනං තක්කාහතං විතක්කාහතං කරිත්වා යථාක්කමං පඨමං ඣානං උප්පාදෙති, තත්ථ පතිට්ඨාය විපස්සනමාරභිත්වා අරියභූමිං පාපුණාති.

त्यानंतर ज्या साधकाला ते धर्म अशुभरूपाने प्रकट होतात आणि अधिक स्पष्टपणे भासतात, त्याच्यासाठी उदाहरण असे: ज्याप्रमाणे एखादा माकड बत्तीस ताडाची झाडे असलेल्या ताडवनात शिकाऱ्याने पाठलाग केला असता, एकाही झाडावर स्थिर न राहता इकडेतिकडे पळतो आणि जेव्हा तो थकतो व शांत होतो, तेव्हा तो दाट ताडपत्रांनी वेढलेल्या एकाच ताडाच्या शेंड्याचा आश्रय घेऊन स्थिर राहतो; त्याचप्रमाणे हा चित्तरूपी माकड बत्तीस भागांनी युक्त असलेल्या या शरीरात त्या योग्याद्वारे पाठलाग केला जात असताना, एकाही भागात स्थिर न राहता इकडेतिकडे धावतो आणि जेव्हा अनेक आलंबनांमध्ये धावण्याची इच्छा नसल्यामुळे तो थकतो व शांत होतो, तेव्हा केस इत्यादींपैकी जो धर्म त्याच्यासाठी अधिक परिचयाचा किंवा त्याच्या चरित्राला अधिक अनुकूल असतो, किंवा ज्याच्यावर त्याने पूर्वजन्मात अभ्यास केलेला असतो, त्याचा आश्रय घेऊन तो उपचाराच्या रूपाने स्थिर होतो. त्यानंतर त्याच निमित्ताला वारंवार वितर्काने आहत (मनन) करून अनुक्रमाने प्रथम ध्यान उत्पन्न करतो, आणि त्यात प्रतिष्ठित होऊन विपश्यनेचा आरंभ करून आर्यभूमीला प्राप्त होतो.

යස්ස පන තෙ ධම්මා වණ්ණතො උපට්ඨහන්ති, තස්සාපි සෙය්‍යථාපි නාම මක්කටො…පෙ… අථ ය්වාස්ස කෙසාදීසු ධම්මො පගුණතරො චරිතානුරූපතරො [Pg.60] වා, යත්ථ වා පුබ්බෙ කතාධිකාරො හොති, තං නිස්සාය උපචාරවසෙන තිට්ඨති. අථ තමෙව නිමිත්තං පුනප්පුනං තක්කාහතං විතක්කාහතං කරිත්වා යථාක්කමං නීලකසිණවසෙන පීතකසිණවසෙන වා පඤ්චපි රූපාවචරජ්ඣානානි උප්පාදෙති, තෙසඤ්ච යත්ථ කත්ථචි පතිට්ඨාය විපස්සනං ආරභිත්වා අරියභූමිං පාපුණාති.

परंतु ज्या साधकाला ते धर्म रंगाच्या (वर्णाच्या) रूपाने प्रकट होतात, त्याच्यासाठी देखील ज्याप्रमाणे माकड... (इत्यादी पूर्ववत समजावे). त्यानंतर केस इत्यादींपैकी जो धर्म त्याच्यासाठी अधिक परिचयाचा किंवा त्याच्या चरित्राला अधिक अनुकूल असतो, किंवा ज्याच्यावर त्याने पूर्वजन्मात अभ्यास केलेला असतो, त्याचा आश्रय घेऊन तो उपचाराच्या रूपाने स्थिर होतो. त्यानंतर त्याच निमित्ताला वारंवार वितर्काने आहत करून अनुक्रमाने नील-कसिण किंवा पीत-कसिणच्या रूपाने पाचही रूपावचर ध्यानांना उत्पन्न करतो, आणि त्या ध्यानांपैकी कोणत्याही एका ध्यानात प्रतिष्ठित होऊन विपश्यनेचा आरंभ करून आर्यभूमीला प्राप्त होतो.

යස්ස පන තෙ ධම්මා සුඤ්ඤතො උපට්ඨහන්ති, සො ලක්ඛණතො මනසි කරොති, ලක්ඛණතො මනසිකරොන්තො තත්ථ චතුධාතුවවත්ථානවසෙන උපචාරජ්ඣානං පාපුණාති. අථ මනසිකරොන්තො තෙ ධම්මෙ අනිච්චදුක්ඛානත්තසුත්තත්තයවසෙන මනසි කරොති. අයමස්ස විපස්සනානයො. සො ඉමං විපස්සනං ආරභිත්වා යථාක්කමඤ්ච පටිපජ්ජිත්වා අරියභූමිං පාපුණාතීති.

परंतु ज्या साधकाला ते धर्म शून्यतेच्या (आत्मभावापासून रहित) रूपाने प्रकट होतात, तो लक्षणांच्या द्वारे मनसिकार करतो. लक्षणांच्या द्वारे मनसिकार करत असताना तो त्या बत्तीस भागांमध्ये चार धातूंच्या विश्लेषणाच्या (चतुधातुव्यवस्थान) द्वारे उपचार ध्यानाला प्राप्त होतो. त्यानंतर मनसिकार करत असताना तो त्या धर्मांना अनित्य, दुःख आणि अनात्म या तीन सूत्तांच्या पद्धतीने मनात आणतो. हा त्याचा विपश्यनेचा मार्ग आहे. तो या विपश्यनेचा आरंभ करून आणि अनुक्रमाने आचरण करून आर्यभूमीला प्राप्त होतो.

එත්තාවතා ච යං වුත්තං – ‘‘කථං පනායං අනුපුබ්බාදිවසෙන එතෙ ධම්මෙ මනසි කරොතී’’ති, තං බ්‍යාකතං හොති. යඤ්චාපි වුත්තං – ‘‘භාවනාවසෙන පනස්ස එවං වණ්ණනා වෙදිතබ්බා’’ති, තස්සත්ථො පකාසිතො හොතීති.

एवढ्याने जे म्हटले गेले आहे की—'हा साधक अनुक्रमादींच्या द्वारे या धर्मांना मनात कसा आणतो?', त्याचे स्पष्टीकरण झाले आहे. आणि जे हे देखील म्हटले गेले आहे की—'भावनेच्या दृष्टीने त्याचे असे वर्णन समजावे', त्याचा अर्थ प्रकट झाला आहे.

පකිණ්ණකනයො

प्रकीर्णक पद्धत

ඉදානි ඉමස්මිංයෙව ද්වත්තිංසාකාරෙ වණ්ණනාපරිචයපාටවත්ථං අයං පකිණ්ණකනයො වෙදිතබ්බො –

आता याच बत्तीस प्रकारच्या आकारांमध्ये वर्णनाचा परिचय आणि नैपुण्य मिळवण्यासाठी ही प्रकीर्णक पद्धत समजून घेतली पाहिजे—

‘‘නිමිත්තතො ලක්ඛණතො, ධාතුතො සුඤ්ඤතොපි ච;

ඛන්ධාදිතො ච විඤ්ඤෙය්‍යො, ද්වත්තිංසාකාරනිච්ඡයො’’ති.

“निमित्ताने, लक्षणाने, धातूने, शून्यतेने आणि स्कंधादींच्या द्वारे देखील बत्तीस आकारांचा निश्चय जाणला पाहिजे.”

තත්ථ නිමිත්තතොති එවං වුත්තප්පකාරෙ ඉමස්මිං ද්වත්තිංසාකාරෙ සට්ඨිසතං නිමිත්තානි හොන්ති, යෙසං වසෙන යොගාවචරො ද්වත්තිංසාකාරං කොට්ඨාසතො පරිග්ගණ්හාති. සෙය්‍යථිදං – කෙසස්ස වණ්ණනිමිත්තං, සණ්ඨානනිමිත්තං, දිසානිමිත්තං, ඔකාසනිමිත්තං, පරිච්ඡෙදනිමිත්තන්ති පඤ්ච නිමිත්තානි හොන්ති. එවං ලොමාදීසු.

त्यामध्ये 'निमित्ताने' म्हणजे अशा प्रकारे सांगितलेल्या या बत्तीस आकारांमध्ये एकशे साठ (१६०) निमित्त असतात, ज्यांच्या आधारे योगावचर साधक बत्तीस आकारांना भागांच्या रूपाने ग्रहण करतो. ते खालीलप्रमाणे आहेत: केसांचे वर्ण-निमित्त (रंग), संस्थान-निमित्त (आकार), दिशा-निमित्त, अवकाश-निमित्त (स्थान) आणि परिच्छेद-निमित्त (मर्यादा) अशी पाच निमित्त असतात. याचप्रमाणे रोम इत्यादींच्या बाबतीतही समजावे.

ලක්ඛණතොති ද්වත්තිංසාකාරෙ අට්ඨවීසතිසතං ලක්ඛණානි හොන්ති, යෙසං වසෙන යොගාවචරො ද්වත්තිංසාකාරං ලක්ඛණතො මනසි කරොති[Pg.61]. සෙය්‍යථිදං – කෙසස්ස ථද්ධලක්ඛණං, ආබන්ධනලක්ඛණං, උණ්හත්තලක්ඛණං, සමුදීරණලක්ඛණන්ති චත්තාරි ලක්ඛණානි හොන්ති. එවං ලොමාදීසු.

लक्षणाने म्हणजे बत्तीस आकारांमध्ये एकशे अठ्ठावीस (१२८) लक्षणे असतात, ज्यांच्या आधारे योगावचर साधक बत्तीस आकारांवर लक्षणांच्या द्वारे मनसिकार करतो. ते खालीलप्रमाणे आहेत: केसांचे कठीणपणाचे लक्षण, बांधणीचे लक्षण, उष्णतेचे लक्षण आणि कंपनाचे लक्षण अशी चार लक्षणे असतात. याचप्रमाणे रोम इत्यादींच्या बाबतीतही समजावे.

ධාතුතොති ද්වත්තිංසාකාරෙ ‘‘ඡධාතුරො, භික්ඛවෙ, අයං පුරිසපුග්ගලො’’ති (ම. නි. 3.343-344) එත්ථ වුත්තාසු ධාතූසු අට්ඨවීසතිසතං ධාතුයො හොන්ති, යාසං වසෙන යොගාවචරො ද්වත්තිංසාකාරං ධාතුතො පරිග්ගණ්හාති. සෙය්‍යථිදං – යා කෙසෙ ථද්ධතා, සා පථවීධාතු; යා ආබන්ධනතා, සා ආපොධාතු; යා පරිපාචනතා, සා තෙජොධාතු; යා විත්ථම්භනතා, සා වායොධාතූති චතස්සො ධාතුයො හොන්ති. එවං ලොමාදීසු.

धातूने म्हणजे बत्तीस आकारांमध्ये, 'भिक्खूहो, हा पुरुष-पुद्गल सहा धातूंचा बनलेला आहे' या सूत्रात सांगितलेल्या धातूंमध्ये एकशे अठ्ठावीस (१२८) धातू असतात, ज्यांच्या आधारे योगावचर साधक बत्तीस आकारांना धातूंच्या रूपाने ग्रहण करतो. ते खालीलप्रमाणे आहेत: केसांमध्ये जो कठीणपणा आहे, ती पृथ्वीधातू आहे; जी बांधणी आहे, ती आपोधातू आहे; जे परिपक्व करणे आहे, ती तेजोधातू आहे; आणि जे आधार देणे आहे, ती वायूधातू आहे; अशा चार धातू असतात. याचप्रमाणे रोम इत्यादींच्या बाबतीतही समजावे.

සුඤ්ඤතොති ද්වත්තිංසාකාරෙ අට්ඨවීසතිසතං සුඤ්ඤතා හොන්ති, යාසං වසෙන යොගාවචරො ද්වත්තිංසාකාරං සුඤ්ඤතො විපස්සති. සෙය්‍යථිදං – කෙසෙ තාව පථවීධාතු ආපොධාත්වාදීහි සුඤ්ඤා, තථා ආපොධාත්වාදයො පථවීධාත්වාදීහීති චතස්සො සුඤ්ඤතා හොන්ති. එවං ලොමාදීසු.

शून्यतेने म्हणजे बत्तीस आकारांमध्ये एकशे अठ्ठावीस शून्यतेचे प्रकार असतात, ज्यांच्या आधारे योगावचर साधक बत्तीस आकारांना शून्यतेच्या रूपाने पाहतो. ते खालीलप्रमाणे आहेत: केसांमध्ये प्रथम पृथ्वीधातू ही आपोधातू इत्यादींनी शून्य (रहित) आहे, आणि त्याचप्रमाणे आपोधातू इत्यादी हे पृथ्वीधातू इत्यादींनी शून्य आहेत; अशा चार शून्यतेच्या अवस्था असतात. याचप्रमाणे रोम इत्यादींच्या बाबतीतही समजावे.

ඛන්ධාදිතොති ද්වත්තිංසාකාරෙ කෙසාදීසු ඛන්ධාදිවසෙන සඞ්ගය්හමානෙසු ‘‘කෙසා කති ඛන්ධා හොන්ති, කති ආයතනානි, කති ධාතුයො, කති සච්චානි, කති සතිපට්ඨානානී’’ති එවමාදිනා නයෙන විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. එවඤ්චස්ස විජානතො තිණකට්ඨසමූහො විය කායො ඛායති. යථාහ –

स्कंधादींच्या द्वारे म्हणजे बत्तीस आकारांमध्ये केस इत्यादींना स्कंधादींच्या रूपाने ग्रहण केले असता—'केस हे किती स्कंध आहेत, किती आयतने आहेत, किती धातू आहेत, किती सत्ये आहेत, किती स्मृतिप्रस्थान आहेत?' अशा प्रकारे निर्णय समजून घेतला पाहिजे. आणि अशा प्रकारे जाणणाऱ्या साधकाला हे शरीर गवत आणि लाकडाच्या ढिगाऱ्यासारखे भासते. जसे की म्हटले आहे—

‘‘නත්ථි සත්තො නරො පොසො, පුග්ගලො නූපලබ්භති;

සුඤ්ඤභූතො අයං කායො, තිණකට්ඨසමූපමො’’ති.

“परमार्थतः कोणताही प्राणी, मनुष्य किंवा पुरुष नाही, पुद्गल देखील आढळत नाही; हे शरीर शून्यमय आहे आणि गवत व लाकडाच्या ढिगाऱ्यासारखे आहे.”

අථස්ස යා සා –

त्यानंतर त्याची जी ती—

‘‘සුඤ්ඤාගාරං පවිට්ඨස්ස, සන්තචිත්තස්ස තාදිනො;

අමානුසී රති හොති, සම්මා ධම්මං විපස්සතො’’ති. –

“शून्य घरात (एकांतात) प्रवेश केलेल्या, शांत चित्त असलेल्या, समता बाळगणाऱ्या आणि योग्य प्रकारे धर्माची विपश्यना करणाऱ्या साधकाला अलौकिक आनंद मिळतो.”

එවං අමානුසී රති වුත්තා, සා අදූරතරා හොති. තතො යං තං –

अशा प्रकारे जो अलौकिक आनंद सांगितला आहे, तो त्याच्या अगदी जवळ असतो. त्यानंतर जे हे—

‘‘යතො යතො සම්මසති, ඛන්ධානං උදයබ්බයං;

ලභතී පීතිපාමොජ්ජං, අමතං තං විජානත’’න්ති. (ධ. ප. 373-374) –

“जेव्हा जेव्हा तो स्कंधांच्या उदय आणि व्ययाचे (उत्पत्ती आणि विनाशाचे) मनन करतो, तेव्हा तो प्रीती आणि प्रमोद प्राप्त करतो; जाणणाऱ्यांसाठी ते अमृतासारखे आहे.”

එවං [Pg.62] විපස්සනාමයං පීතිපාමොජ්ජාමතං වුත්තං. තං අනුභවන්තො න චිරෙනෙව අරියජනසෙවිතං අජරාමරං නිබ්බානාමතං සච්ඡිකරොතීති.

अशा प्रकारे विपश्यनामय प्रीती, प्रमोद आणि अमृत सांगितले आहे. त्याचा अनुभव घेत असताना तो लवकरच आर्य जनांनी सेवन केलेल्या, अजर आणि अमर अशा निर्वाणरूपी अमृताचा साक्षात्कार करतो.

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දකපාඨ-අට්ඨකථාය

परमत्थजोतिका नावाच्या खुद्दकपाठ-अट्ठकथेमध्ये.

ද්වත්තිංසාකාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

द्वत्तिंसाकारवण्णना (बत्तीस शरीरावयवांचे वर्णन) समाप्त झाली.

4. කුමාරපඤ්හවණ්ණනා

४. कुमारपञ्हवण्णना (कुमार-प्रश्नांचे स्पष्टीकरण)

අට්ඨුප්පත්ති

अट्ठुप्पत्ति (प्रसंगाची पार्श्वभूमी)

ඉදානි එකං නාම කින්ති එවමාදීනං කුමාරපඤ්හානං අත්ථවණ්ණනාක්කමො අනුප්පත්තො. තෙසං අට්ඨුප්පත්තිං ඉධ නික්ඛෙපප්පයොජනඤ්ච වත්වා වණ්ණනං කරිස්සාම –

आता, 'एकं नाम किं' (एक म्हणजे काय) इत्यादी कुमारप्रश्नांच्या अर्थ-स्पष्टीकरणाचा (अत्थवण्णना) क्रम प्राप्त झाला आहे. येथे त्यांची पार्श्वभूमी (अट्ठुप्पत्ति) आणि या ग्रंथात त्यांचे संकलन करण्याचे प्रयोजन सांगून, आम्ही त्यांचे स्पष्टीकरण करू.

අට්ඨුප්පත්ති තාව නෙසං සොපාකො නාම භගවතො මහාසාවකො අහොසි. තෙනායස්මතා ජාතියා සත්තවස්සෙනෙව අඤ්ඤා ආරාධිතා, තස්ස භගවා පඤ්හබ්‍යාකරණෙන උපසම්පදං අනුඤ්ඤාතුකාමො අත්තනා අධිප්පෙතත්ථානං පඤ්හානං බ්‍යාකරණසමත්ථතං පස්සන්තො ‘‘එකං නාම කි’’න්ති එවමාදිනා පඤ්හෙ පුච්ඡි. සො බ්‍යාකාසි. තෙන ච බ්‍යාකරණෙන භගවතො චිත්තං ආරාධෙසි. සාව තස්සායස්මතො උපසම්පදා අහොසි.

त्यांची पार्श्वभूमी (अट्ठुप्पत्ति) अशी आहे: सर्वप्रथम, सोपाक नावाचे भगवंतांचे एक महान श्रावक (महासावक) होते. त्या आयुष्यमानांनी जन्मापासून अवघ्या सातव्या वर्षीच अर्हत्त्व (अञ्ञा) प्राप्त केले होते. भगवंतांनी त्यांना प्रश्नांच्या उत्तरांद्वारे उपसंपदा (भिक्खू दीक्षा) देण्याची इच्छा केली. भगवंतांनी स्वतःला अभिप्रेत असलेल्या प्रश्नांची उत्तरे देण्याची त्यांची क्षमता पाहून, 'एकं नाम किं' (एक म्हणजे काय) इत्यादी प्रश्न विचारले. त्यांनी (सोपाकांनी) उत्तरे दिली. आणि त्या उत्तरांनी त्यांनी भगवंतांचे चित्त प्रसन्न केले. तीच त्या आयुष्यमानांची उपसंपदा झाली.

අයං තෙසං අට්ඨුප්පත්ති.

ही त्यांची पार्श्वभूमी (अट्ठुप्पत्ति) आहे.

නික්ඛෙපප්පයොජනං

निक्खेपप्पयोजन (संकलनाचे प्रयोजन)

යස්මා පන සරණගමනෙහි බුද්ධධම්මසඞ්ඝානුස්සතිවසෙන චිත්තභාවනා, සික්ඛාපදෙහි සීලභාවනා, ද්වත්තිංසාකාරෙන ච කායභාවනා පකාසිතා, තස්මා ඉදානි නානප්පකාරතො පඤ්ඤාභාවනාමුඛදස්සනත්ථං ඉමෙ පඤ්හබ්‍යාකරණා ඉධ නික්ඛිත්තා. යස්මා වා සීලපදට්ඨානො සමාධි, සමාධිපදට්ඨානා ච පඤ්ඤා; යථාහ – ‘‘සීලෙ පතිට්ඨාය නරො සපඤ්ඤො, චිත්තං [Pg.63] පඤ්ඤඤ්ච භාවය’’න්ති (සං. නි. 1.23, 192), තස්මා සික්ඛාපදෙහි සීලං ද්වත්තිංසාකාරෙන තංගොචරං සමාධිඤ්ච දස්සෙත්වා සමාහිතචිත්තස්ස නානාධම්මපරික්ඛාරාය පඤ්ඤාය පභෙදදස්සනත්ථං ඉධ නික්ඛිත්තාතිපි විඤ්ඤාතබ්බා.

कारण, शरणगमनांद्वारे बुद्ध, धम्म आणि संघ यांच्या अनुस्मृतीच्या प्रभावाने चित्तभावना (चित्ताची भावना) प्रकाशित केली गेली आहे; शीलपदांद्वारे (सिक्खापदे) शीलभावना प्रकाशित केली गेली आहे; आणि द्वत्तिंसाकाराद्वारे कायभावना (शरीराची भावना) प्रकाशित केली गेली आहे. म्हणून, आता विविध प्रकारे प्रज्ञाभावनेचे (पञ्ञाभावना) मुखदर्शन घडवण्यासाठी हे प्रश्न आणि त्यांची उत्तरे येथे संकलित केली आहेत. किंवा, शील हे समाधीचे निकटचे कारण (पदट्ठान) आहे आणि समाधी हे प्रज्ञेचे निकटचे कारण आहे; जसे की म्हटले आहे – 'शीलावर प्रतिष्ठित होऊन प्रज्ञावान मनुष्य चित्त आणि प्रज्ञेची भावना करतो' (सं. नि. १.२३). म्हणून, सिक्खापदांद्वारे शील आणि द्वत्तिंसाकाराद्वारे त्यावर आधारित समाधी दर्शवून, समाहित चित्त असलेल्या व्यक्तीच्या विविध धम्म-परिकारांद्वारे प्रज्ञेचे भेद दाखवण्यासाठी हे येथे संकलित केले आहे, असेही समजावे.

ඉදං තෙසං ඉධ නික්ඛෙපප්පයොජනං.

हे त्यांचे येथे संकलन करण्याचे प्रयोजन आहे.

පඤ්හවණ්ණනා

पञ्हवण्णना (प्रश्नांचे स्पष्टीकरण)

එකං නාම කින්තිපඤ්හවණ්ණනා

'एकं नाम किं' (एक म्हणजे काय) या प्रश्नाचे स्पष्टीकरण

ඉදානි තෙසං අත්ථවණ්ණනා හොති – එකං නාම කින්ති භගවා යස්මිං එකධම්මස්මිං භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො අනුපුබ්බෙන දුක්ඛස්සන්තකරො හොති, යස්මිං චායමායස්මා නිබ්බින්දමානො අනුපුබ්බෙන දුක්ඛස්සන්තමකාසි, තං ධම්මං සන්ධාය පඤ්හං පුච්ඡති. ‘‘සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා’’ති ථෙරො පුග්ගලාධිට්ඨානාය දෙසනාය විස්සජ්ජෙති. ‘‘කතමා ච, භික්ඛවෙ, සම්මාසති? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු කායෙ කායානුපස්සී විහරතී’’ති (සං. නි. 5.8) එවමාදීනි චෙත්ථ සුත්තානි එවං විස්සජ්ජනයුත්තිසම්භවෙ සාධකානි. එත්ථ යෙනාහාරෙන සබ්බෙ සත්තා ‘‘ආහාරට්ඨිතිකා’’ති වුච්චන්ති, සො ආහාරො තං වා නෙසං ආහාරට්ඨිතිකත්තං ‘‘එකං නාම කි’’න්ති පුට්ඨෙන ථෙරෙන නිද්දිට්ඨන්ති වෙදිතබ්බං. තඤ්හි භගවතා ඉධ එකන්ති අධිප්පෙතං, න තු සාසනෙ ලොකෙ වා අඤ්ඤං එකං නාම නත්ථීති ඤාපෙතුං වුත්තං. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

आता त्यांच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण केले जात आहे – 'एकं नाम किं' (एक म्हणजे काय) या प्रश्नाद्वारे भगवंत अशा एका धर्माचा (नियमाचा/तत्वाचा) निर्देश करत आहेत, ज्याच्याविषयी भिक्खूने योग्य प्रकारे विरक्त (निब्बिन्दमानो) होऊन अनुक्रमाने दुःखाचा अंत केला आहे, आणि ज्याच्याविषयी या आयुष्यमानांनी (सोपाकांनी) विरक्त होऊन अनुक्रमाने दुःखाचा अंत केला होता; त्या धर्माला उद्देशून भगवंत हा प्रश्न विचारतात. 'सब्बे सत्ता आहारट्ठितिका' (सर्व प्राणी आहारावर टिकून आहेत) असे थेरांनी (सोपाक थेरांनी) पुग्गलाधिट्ठान (व्यक्ति-सापेक्ष) देशनेद्वारे उत्तर दिले. 'भिक्खूंनो, सम्मासती म्हणजे काय? येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू कायेमध्ये कायानुपस्सी होऊन विहरतो' इत्यादी सुत्ते येथे अशा प्रकारच्या उत्तराच्या योग्यतेचे समर्थन करणारे पुरावे आहेत. येथे ज्या आहाराने सर्व प्राण्यांना 'आहारट्ठितिका' म्हटले जाते, तो आहार किंवा त्यांचे आहारावर टिकून असणे हेच 'एकं नाम किं' असे विचारले असता थेरांनी स्पष्ट केले आहे, असे समजावे. कारण भगवंतांना येथे 'एक' म्हणून हेच अभिप्रेत होते; परंतु शासनात (बुद्ध शासनात) किंवा जगात दुसरे काही 'एक' नावाचे नाही, असे दर्शवण्यासाठी हे म्हटलेलेले नाही. भगवंतांनी असे म्हटलेच आहे –

‘‘එකධම්මෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො සම්මා විරජ්ජමානො සම්මා විමුච්චමානො සම්මා පරියන්තදස්සාවී සම්මත්තං අභිසමෙච්ච දිට්ඨෙව ධම්මෙ දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. කතමස්මිං එකධම්මෙ? සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා. ඉමස්මිං ඛො, භික්ඛවෙ, එකධම්මෙ භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො…පෙ… දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. ‘එකො පඤ්හො එකො උද්දෙසො එකං වෙය්‍යාකරණ’න්ති ඉති යං තං වුත්තං, ඉදමෙතං පටිච්ච වුත්ත’’න්ති (අ. නි. 10.27).

“भिक्खूंनो, एका धर्मामध्ये (तत्वामध्ये) भिक्खू योग्य प्रकारे विरक्त होऊन, योग्य प्रकारे विराग प्राप्त करून, योग्य प्रकारे विमुक्त होऊन, योग्य प्रकारे अंत पाहणारा बनून, शांतता (सम्मतं) प्राप्त करून याच जन्मात दुःखाचा अंत करतो. कोणत्या एका धर्मामध्ये? 'सर्व प्राणी आहारावर टिकून आहेत' (सब्बे सत्ता आहारट्ठितिका). भिक्खूंनो, या एका धर्मामध्ये भिक्खू योग्य प्रकारे विरक्त होऊन... (पे)... दुःखाचा अंत करतो. 'एक प्रश्न, एक उद्देश, एक व्याकरण (स्पष्टीकरण)' असे जे म्हटले गेले आहे, ते यालाच अनुसरून म्हटले गेले आहे.”

ආහාරට්ඨිතිකාති චෙත්ථ යථා ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, සුභනිමිත්තං. තත්ථ අයොනිසො මනසිකාරබහුලීකාරො, අයමාහාරො අනුප්පන්නස්ස වා කාමච්ඡන්දස්ස උප්පාදායා’’ති එවමාදීසු (සං. නි. 5.232) පච්චයො ආහාරොති වුච්චති, එවං [Pg.64] පච්චයං ආහාරසද්දෙන ගහෙත්වා පච්චයට්ඨිතිකා ‘‘ආහාරට්ඨිතිකා’’ති වුත්තා. චත්තාරො පන ආහාරෙ සන්ධාය – ‘‘ආහාරට්ඨිතිකා’’ති වුච්චමානෙ ‘‘අසඤ්ඤසත්තා දෙවා අහෙතුකා අනාහාරා අඵස්සකා අවෙදනකා’’ති වචනතො (විභ. 1017) ‘‘සබ්බෙ’’ති වචනමයුත්තං භවෙය්‍ය.

येथे 'आहारट्ठितिका' या संदर्भात, जसे की – 'भिक्खूंनो, शुभ निमित्त (सुभनिमित्तं) आहे. तेथे अयोग्य मनस्कार (अयोनिसो मनसिकार) वारंवार करणे, हा न उत्पन्न झालेल्या कामच्छंदाच्या उत्पत्तीसाठी आहार (कारण) आहे' इत्यादी वचनांमध्ये प्रत्ययाला (कारणाला/पच्चयाला) 'आहार' म्हटले गेले आहे; त्याचप्रमाणे येथे 'आहार' या शब्दाने 'प्रत्यय' (कारण) ग्रहण करून, प्रत्ययावर टिकून असणाऱ्यांना (पच्चयट्ठितिका) 'आहारट्ठितिका' म्हटले गेले आहे. परंतु, जर चार आहारांना उद्देशून 'आहारट्ठितिका' म्हटले गेले, तर 'असंज्ञसत्त देव अहेतुक, अनाहार, अफस्सक आणि अवेदनक असतात' या वचनानुसार (विभंग १०१७), 'सब्बे' (सर्व) हा शब्द अयोग्य ठरेल.

තත්ථ සියා – එවම්පි වුච්චමානෙ ‘‘කතමෙ ධම්මා සපච්චයා? පඤ්චක්ඛන්ධා – රූපක්ඛන්ධො…පෙ… විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො’’ති (ධ. ස. 1089) වචනතො ඛන්ධානංයෙව පච්චයට්ඨිතිකත්තං යුත්තං, සත්තානන්තු අයුත්තමෙවෙතං වචනං භවෙය්‍යාති. න ඛො පනෙතං එවං දට්ඨබ්බං. කස්මා? සත්තෙසු ඛන්ධොපචාරසිද්ධිතො. සත්තෙසු හි ඛන්ධොපචාරො සිද්ධො. කස්මා? ඛන්ධෙ උපාදාය පඤ්ඤාපෙතබ්බතො. කථං? ගෙහෙ ගාමොපචාරො විය. සෙය්‍යථාපි හි ගෙහානි උපාදාය පඤ්ඤාපෙතබ්බත්තා ගාමස්ස එකස්මිම්පි ද්වීසු තීසුපි වා ගෙහෙසු දඩ්ඪෙසු ‘‘ගාමො දඩ්ඪො’’ති එවං ගෙහෙ ගාමොපචාරො සිද්ධො, එවමෙව ඛන්ධෙසු පච්චයට්ඨෙන ආහාරට්ඨිතිකෙසු ‘‘සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා’’ති අයං උපචාරො සිද්ධොති වෙදිතබ්බො. පරමත්ථතො ච ඛන්ධෙසු ජායමානෙසු ජීයමානෙසු මීයමානෙසු ච ‘‘ඛණෙ ඛණෙ ත්වං භික්ඛු ජායසෙ ච ජීයසෙ ච මීයසෙ චා’’ති වදතා භගවතා තෙසු සත්තෙසු ඛන්ධොපචාරො සිද්ධොති දස්සිතො එවාති වෙදිතබ්බො. යතො යෙන පච්චයාඛ්‍යෙන ආහාරෙන සබ්බෙ සත්තා තිට්ඨන්ති, සො ආහාරො තං වා නෙසං ආහාරට්ඨිතිකත්තං එකන්ති වෙදිතබ්බං. ආහාරො හි ආහාරට්ඨිතිකත්තං වා අනිච්චතාකාරණතො නිබ්බිදාට්ඨානං හොති. අථ තෙසු සබ්බසත්තසඤ්ඤිතෙසු සඞ්ඛාරෙසු අනිච්චතාදස්සනෙන නිබ්බින්දමානො අනුපුබ්බෙන දුක්ඛස්සන්තකරො හොති, පරමත්ථවිසුද්ධිං පාපුණාති. යථාහ –

येथे आक्षेपकाचा असा आक्षेप असू शकतो – 'जरी असे म्हटले तरी, कोणते धर्म सप्रत्यय (सपच्चया - कारणासह असणारे) आहेत? पाच स्कंध – रूपस्कंध... (पे)... विज्ञानस्कंध' या वचनानुसार (धम्मसंगणी १०८९) केवळ स्कंधांचेच प्रत्ययावर टिकून असणे (पच्चयट्ठितिकत्तं) योग्य ठरते, प्राण्यांच्या (सत्ता) बाबतीत हे म्हणणे अयोग्य ठरेल. परंतु, याकडे अशा प्रकारे पाहिले जाऊ नये. का? कारण प्राण्यांच्या बाबतीत 'स्कंधोपचार' (स्कंधांचा उपचार/लाक्षणिक प्रयोग) सिद्ध होतो. प्राण्यांच्या बाबतीत स्कंधोपचार सिद्ध आहे. का? कारण स्कंधांना धरूनच (उपादाय) प्राण्यांची संज्ञा दिली जाते. कसे? जसे घरांच्या अस्तित्वामुळे गावाचा उपचार (गामोपचार) होतो. ज्याप्रमाणे घरांना धरूनच गावाची संज्ञा दिली जात असल्याने, गावातील एका, दोन किंवा तीन घरांना आग लागली तरी 'गाव जळाला' असे म्हटले जाते, आणि अशा प्रकारे घरांच्या आधारे गावाचा उपचार सिद्ध होतो; त्याचप्रमाणे स्कंध हे प्रत्ययाच्या अर्थाने (पच्चयट्ठेन) आहारावर टिकून असणारे (आहारट्ठितिक) असताना, 'प्राणी आहारावर टिकून आहेत' (सत्ता आहारट्ठितिका) हा उपचार सिद्ध होतो, असे समजावे. आणि परमार्थतः स्कंधांच्या उत्पत्ती, जरा आणि मृत्यूच्या वेळी 'हे भिक्खू, क्षणाक्षणाला तू जन्मतोस, वृद्ध होतोस आणि मरतोस' असे म्हणणाऱ्या भगवंतांनी त्या प्राण्यांच्या बाबतीत स्कंधोपचार सिद्ध असल्याचेच दर्शवले आहे, असे समजावे. म्हणून, ज्या प्रत्यय नावाच्या आहाराने (कारणाने) सर्व प्राणी टिकून राहतात, तो आहार किंवा त्यांचे आहारावर टिकून असणे हेच 'एक' म्हणून समजावे. कारण आहार किंवा आहारावर टिकून असणे हे अनित्यता दर्शवत असल्याने विरक्तीचे (निब्बिदा) स्थान बनते. त्यानंतर, 'सर्व प्राणी' अशी संज्ञा असलेल्या त्या संस्कारांमध्ये (संखारांमध्ये) अनित्यता पाहून विरक्त होणारा मनुष्य अनुक्रमाने दुःखाचा अंत करतो आणि परमार्थ विशुद्धीला प्राप्त होतो. जसे की म्हटले आहे –

‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චාති, යදා පඤ්ඤාය පස්සති;

අථ නිබ්බින්දති දුක්ඛෙ, එස මග්ගො විසුද්ධියා’’ති. (ධ. ප. 277);

“जेव्हा मनुष्य प्रज्ञेने पाहतो की, 'सर्व संस्कार अनित्य आहेत' (सब्बे संखारा अनिच्चा), तेव्हा तो दुःखापासून विरक्त होतो. हाच विशुद्धीचा (पवित्रतेचा/मुक्तीचा) मार्ग आहे.”

එත්ථ ච ‘‘එකං නාම කි’’න්ති ච ‘‘කිහා’’ති ච දුවිධො පාඨො, තත්ථ සීහළානං කිහාති පාඨො. තෙ හි ‘‘කි’’න්ති වත්තබ්බෙ ‘‘කිහා’’ති වදන්ති. කෙචි භණන්ති ‘‘හ-ඉති නිපාතො, ථෙරියානම්පි අයමෙව පාඨො’’ති උභයථාපි පන එකොව අත්ථො. යථා රුච්චති, තථා පඨිතබ්බං. යථා පන ‘‘සුඛෙන ඵුට්ඨො අථ වා දුඛෙන (ධ. ප. 83), දුක්ඛං දොමනස්සං පටිසංවෙදෙතී’’ති එවමාදීසු [Pg.65] කත්ථචි දුඛන්ති ච කත්ථචි දුක්ඛන්ති ච වුච්චති, එවං කත්ථචි එකන්ති, කත්ථචි එක්කන්ති වුච්චති. ඉධ පන එකං නාමාති අයමෙව පාඨො.

आणि येथे (या खुद्दकपाठामध्ये) 'एकं नाम किम्' (ekaṃ nāma kiṃ) आणि 'किहा' (kihā) असा दोन प्रकारचा पाठ आढळतो. त्यापैकी सिंहली लोकांचा पाठ 'किहा' असा आहे. कारण जेव्हा 'किम्' असे म्हणावयाचे असते, तेव्हा ते 'किहा' असे म्हणतात. काही आचार्य म्हणतात की, 'ह' हा निपात (अव्यय) आहे आणि थेरींच्या गाथांमध्येही हाच पाठ आहे. परंतु दोन्ही प्रकारे अर्थ एकच होतो. जसे आवडेल (योग्य वाटेल) तसे पठण करावे. परंतु, जसे 'सुखाने स्पर्श झालेला किंवा दुःखाने' (धम्मपद ८३), 'दुःख आणि दौर्मनस्य अनुभवतो' इत्यादी ठिकाणी काही पाठांमध्ये 'दुख' (dukha) आणि काही पाठांमध्ये 'दुःख' (dukkha) असे म्हटले जाते; त्याचप्रमाणे काही ठिकाणी 'एकं' (ekaṃ) आणि काही ठिकाणी 'एक्कं' (ekkaṃ) असे म्हटले जाते. परंतु येथे 'एकं नाम' (ekaṃ nāma) हाच पाठ योग्य आहे.

ද්වෙ නාම කින්තිපඤ්හවණ්ණනා

'द्वे नाम किम्' (दोन काय आहे?) या प्रश्नाचे स्पष्टीकरण.

එවං ඉමිනා පඤ්හබ්‍යාකරණෙන ආරද්ධචිත්තො සත්ථා පුරිමනයෙනෙව උත්තරිං පඤ්හං පුච්ඡති ද්වෙ නාම කින්ති? ථෙරො ද්වෙති පච්චනුභාසිත්වා ‘‘නාමඤ්ච රූපඤ්චා’’ති ධම්මාධිට්ඨානාය දෙසනාය විස්සජ්ජෙති. තත්ථ ආරම්මණාභිමුඛං නමනතො, චිත්තස්ස ච නතිහෙතුතො සබ්බම්පි අරූපං ‘‘නාම’’න්ති වුච්චති. ඉධ පන නිබ්බිදාහෙතුත්තා සාසවධම්මමෙව අධිප්පෙතං රුප්පනට්ඨෙන චත්තාරො ච මහාභූතා, සබ්බඤ්ච තදුපාදාය පවත්තමානං රූපං ‘‘රූප’’න්ති වුච්චති, තං සබ්බම්පි ඉධාධිප්පෙතං. අධිප්පායවසෙනෙව චෙත්ථ ‘‘ද්වෙ නාම නාමඤ්ච රූපඤ්චා’’ති වුත්තං, න අඤ්ඤෙසං ද්වින්නමභාවතො. යථාහ –

अशा प्रकारे, या प्रश्नाच्या उत्तराने संतुष्ट होऊन शास्त्यांनी (भगवंतांनी) पूर्वीच्याच पद्धतीने पुढील प्रश्न विचारला—'दोन काय आहे?' (dve nāma kinti?). स्थविरांनी 'दोन' असे पुन्हा म्हणून 'नाम आणि रूप' (nāmañca rūpañca) असे धर्माधिष्ठित देशनेद्वारे उत्तर दिले. त्यामध्ये, आलंबनाकडे (विषयाकडे) झुकण्याच्या (नमण्याच्या) स्वभावामुळे आणि चित्ताच्या प्रवृत्तीचे कारण असल्यामुळे सर्व अरूपात्मक (अभौतिक) धर्मांना 'नाम' असे म्हटले जाते. परंतु येथे, वैराग्याचे (निर्वेदाचे) कारण असल्यामुळे केवळ सासव (आसवांसह असलेले) धर्मच अभिप्रेत आहेत. पीडित होण्याच्या (विकार पावण्याच्या) अर्थाने चार महाभूत आणि त्यांच्यावर अवलंबून असणारे सर्व रूप यांना 'रूप' असे म्हटले जाते; ते सर्व येथे अभिप्रेत आहे. आणि येथे अभिप्रायाच्या (विवक्षित अर्थाच्या) बळावरच 'दोन म्हणजे नाम आणि रूप' असे म्हटले आहे, इतर कोणत्याही दोन गोष्टींच्या अभावामुळे नाही. जसे की म्हटले आहे—

‘‘ද්වීසු, භික්ඛවෙ, ධම්මෙසු භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො…පෙ… දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. කතමෙසු ද්වීසු? නාමෙ ච රූපෙ ච. ඉමෙසු ඛො, භික්ඛවෙ, ද්වීසු ධම්මෙසු භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො…පෙ… දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. ‘ද්වෙ පඤ්හා, ද්වෙ උද්දෙසා, ද්වෙ වෙය්‍යාකරණානී’ති ඉති යං තං වුත්තං, ඉදමෙතං පටිච්ච වුත්ත’’න්ති (අ. නි. 10.27).

“भिक्खूंनो, दोन धर्मांविषयी योग्य प्रकारे वैराग्य (निर्वेद) प्राप्त करून भिक्खू...पे... दुःखाचा अंत करतो. कोणत्या दोन धर्मांविषयी? नाम आणि रूप यांविषयी. भिक्खूंनो, या दोन धर्मांविषयी योग्य प्रकारे वैराग्य प्राप्त करून भिक्खू...पे... दुःखाचा अंत करतो. 'दोन प्रश्न, दोन उद्देश (विषय) आणि दोन व्याकरणे (उत्तरे)' असे जे म्हटले गेले आहे, ते याच संदर्भात म्हटले गेले आहे.” (अंगुत्तर निकाय १०.२७)

එත්ථ ච නාමරූපමත්තදස්සනෙන අත්තදිට්ඨිං පහාය අනත්තානුපස්සනාමුඛෙනෙව නිබ්බින්දමානො අනුපුබ්බෙන දුක්ඛස්සන්තකරො හොති, පරමත්ථවිසුද්ධිං පාපුණාතීති වෙදිතබ්බො. යථාහ –

आणि येथे केवळ नाम-रूपाचे दर्शन घेऊन, आत्मदृष्टीचा (अहंभावाचा) त्याग करून, अनात्मानुपश्यनेच्या (अनात्मभावाच्या अनुप्रेक्षेच्या) माध्यमातूनच वैराग्य प्राप्त करून मनुष्य अनुक्रमाने दुःखाचा अंत करतो आणि परमार्थ विशुद्धीला (परम शुद्धीला) प्राप्त होतो, असे समजावे. जसे की म्हटले आहे—

‘‘සබ්බෙ ධම්මා අනත්තාති, යදා පඤ්ඤාය පස්සති;

අථ නිබ්බින්දති දුක්ඛෙ, එස මග්ගො විසුද්ධියා’’ති. (ධ. ප. 279);

“जेव्हा प्रज्ञेने पाहतो की, 'सर्व धर्म अनात्म आहेत', तेव्हा तो दुःखापासून विरक्त होतो (वैराग्य प्राप्त करतो). हाच विशुद्धीचा (शुद्धीचा) मार्ग आहे.” (धम्मपद २७९)

තීණි නාම කින්තිපඤ්හවණ්ණනා

'तीणि नाम किम्' (तीन काय आहे?) या प्रश्नाचे स्पष्टीकरण.

ඉදානි ඉමිනාපි පඤ්හබ්‍යාකරණෙන ආරද්ධචිත්තො සත්ථා පුරිමනයෙනෙව උත්තරිං පඤ්හං පුච්ඡති තීණි නාම කින්ති? ථෙරො තීණීති පච්චනුභාසිත්වා පුන බ්‍යාකරිතබ්බස්ස අත්ථස්ස ලිඞ්ගානුරූපං සඞ්ඛ්‍යං දස්සෙන්තො ‘‘තිස්සො වෙදනා’’ති විස්සජ්ජෙති. අථ වා ‘‘යා භගවතා ‘තිස්සො වෙදනා’ති වුත්තා, ඉමාසමත්ථමහං [Pg.66] තීණීති පච්චෙමී’’ති දස්සෙන්තො ආහාති එවම්පෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. අනෙකමුඛා හි දෙසනා පටිසම්භිදාපභෙදෙන දෙසනාවිලාසප්පත්තානං. කෙචි පනාහු ‘‘තීණීති අධිකපදමිද’’න්ති. පුරිමනයෙනෙව චෙත්ථ ‘‘තිස්සො වෙදනා’’ති වුත්තං, න අඤ්ඤෙසං තිණ්ණමභාවතො. යථාහ –

आता, याही प्रश्नाच्या उत्तराने संतुष्ट होऊन शास्त्यांनी (भगवंतांनी) पूर्वीच्याच पद्धतीने पुढील प्रश्न विचारला—'तीन काय आहे?' (tīṇi nāma kinti?). स्थविरांनी 'तीन' असे पुन्हा म्हणून, स्पष्ट करावयाच्या अर्थाच्या लिंगानुसार (व्याकरणिक लिंगानुसार) संख्या दर्शवण्यासाठी 'तिस्रो वेदना' (tisso vedanā - तीन वेदना) असे उत्तर दिले. किंवा, 'भगवंतांनी ज्या तीन वेदना सांगितल्या आहेत, त्या अर्थाला मी तीन असे समजतो' हे दर्शवण्यासाठी त्यांनी असे म्हटले, असाही येथे अर्थ समजला पाहिजे. कारण प्रतिसंभिदांच्या (ज्ञानप्रभेदांच्या) वर्गीकरणानुसार देशनेचे सौंदर्य प्राप्त केलेल्यांची देशना अनेक प्रकारची (विविध पैलू असलेली) असते. परंतु काही आचार्य म्हणतात की, 'तीणि' (tīṇi) हा शब्द अधिक (अनावश्यक) आहे. येथेही पूर्वीच्याच पद्धतीने 'तिस्रो वेदना' असे म्हटले आहे, इतर कोणत्याही तीन गोष्टींच्या अभावामुळे नाही. जसे की म्हटले आहे—

‘‘තීසු, භික්ඛවෙ, ධම්මෙසු භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො…පෙ… දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. කතමෙසු තීසු? තීසු වෙදනාසු. ඉමෙසු ඛො, භික්ඛවෙ, තීසු ධම්මෙසු භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො…පෙ… දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. ‘තයො පඤ්හා, තයො උද්දෙසා, තීණි වෙය්‍යාකරණානී’ති ඉති යං තං වුත්තං, ඉදමෙතං පටිච්ච වුත්ත’’න්ති (අ. නි. 10.27).

“भिक्खूंनो, तीन धर्मांविषयी योग्य प्रकारे वैराग्य (निर्वेद) प्राप्त करून भिक्खू...पे... दुःखाचा अंत करतो. कोणत्या तीन धर्मांविषयी? तीन वेदनांविषयी. भिक्खूंनो, या तीन धर्मांविषयी योग्य प्रकारे वैराग्य प्राप्त करून भिक्खू...पे... दुःखाचा अंत करतो. 'तीन प्रश्न, तीन उद्देश आणि तीन व्याकरणे (उत्तरे)' असे जे म्हटले गेले आहे, ते याच संदर्भात म्हटले गेले आहे.” (अंगुत्तर निकाय १०.२७)

එත්ථ ච ‘‘යංකිඤ්චි වෙදයිතං, සබ්බං තං දුක්ඛස්මින්ති වදාමී’’ති (සං. නි. 4.259) වුත්තසුත්තානුසාරෙන වා. –

आणि येथे, “जे काही अनुभवले जाते, ते सर्व दुःखातच समाविष्ट आहे, असे मी म्हणतो” (संयुत्त निकाय ४.२५९) या सांगितलेल्या सुत्ताच्या अनुषंगाने किंवा—

‘‘යො සුඛං දුක්ඛතො අද්ද, දුක්ඛමද්දක්ඛි සල්ලතො;

අදුක්ඛමසුඛං සන්තං, අද්දක්ඛි නං අනිච්චතො’’ති. (ඉතිවු. 53) –

“ज्याने सुखाला दुःख म्हणून पाहिले, दुःखाला शल्य (काटा) म्हणून पाहिले, आणि शांत असलेल्या अदुःख-असुख (उपेक्षा) वेदनेला अनित्य म्हणून पाहिले.” (इतिवृत्तक ५३) —

එවං දුක්ඛදුක්ඛතාවිපරිණාමදුක්ඛතාසඞ්ඛාරදුක්ඛතානුසාරෙන වා තිස්සන්නං වෙදනානං දුක්ඛභාවදස්සනෙන සුඛසඤ්ඤං පහාය දුක්ඛානුපස්සනාමුඛෙන නිබ්බින්දමානො අනුපුබ්බෙන දුක්ඛස්සන්තකරො හොති, පරමත්ථවිසුද්ධිං පාපුණාතීති වෙදිතබ්බො. යථාහ –

अशा प्रकारे, दुःख-दुःखता (दुःखाचे दुःख असणे), विपरिणाम-दुःखता (बदलाचे दुःख असणे) आणि संस्कार-दुःखता (संस्कारांचे दुःख असणे) यांच्या अनुषंगाने तिन्ही वेदनांचे दुःखत्व पाहून, सुखसंज्ञेचा (सुख वाटण्याच्या कल्पनेचा) त्याग करून, दुःखानुपश्यनेच्या (दुःखाच्या अनुप्रेक्षेच्या) माध्यमातून वैराग्य प्राप्त करून मनुष्य अनुक्रमाने दुःखाचा अंत करतो आणि परमार्थ विशुद्धीला प्राप्त होतो, असे समजावे. जसे की म्हटले आहे—

‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා දුක්ඛාති, යදා පඤ්ඤාය පස්සති;

අථ නිබ්බින්දති දුක්ඛෙ, එස මග්ගො විසුද්ධියා’’ති. (ධ. ප. 278);

“जेव्हा प्रज्ञेने पाहतो की, 'सर्व संस्कार दुःखद आहेत', तेव्हा तो दुःखापासून विरक्त होतो. हाच विशुद्धीचा मार्ग आहे.” (धम्मपद २७८)

චත්තාරි නාම කින්තිපඤ්හවණ්ණනා

'चत्तारि नाम किम्' (चार काय आहे?) या प्रश्नाचे स्पष्टीकरण.

එවං ඉමිනාපි පඤ්හබ්‍යාකරණෙන ආරද්ධචිත්තො සත්ථා පුරිමනයෙනෙව උත්තරිං පඤ්හං පුච්ඡති චත්තාරි නාම කින්ති? තත්ථ ඉමස්ස පඤ්හස්ස බ්‍යාකරණපක්ඛෙ කත්ථචි පුරිමනයෙනෙව චත්තාරො ආහාරා අධිප්පෙතා. යථාහ –

अशा प्रकारे, याही प्रश्नाच्या उत्तराने संतुष्ट होऊन शास्त्यांनी (भगवंतांनी) पूर्वीच्याच पद्धतीने पुढील प्रश्न विचारला—'चार काय आहे?' (cattāri nāma kinti?). तेथे या प्रश्नाच्या उत्तराच्या संदर्भात, काही ठिकाणी पूर्वीच्याच पद्धतीने 'चार आहार' अभिप्रेत आहेत. जसे की म्हटले आहे—

‘‘චතූසු[Pg.67], භික්ඛවෙ, ධම්මෙසු භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො…පෙ… දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. කතමෙසු චතූසු? චතූසු ආහාරෙසු. ඉමෙසු ඛො, භික්ඛවෙ, චතූසු ධම්මෙසු භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො…පෙ… දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. ‘චත්තාරො පඤ්හා චත්තාරො උද්දෙසා චත්තාරි වෙය්‍යාකරණානී’ති ඉති යං තං වුත්තං, ඉදමෙතං පටිච්ච වුත්ත’’න්ති (අ. නි. 10.27).

“भिक्खूंनो, चार धर्मांविषयी योग्य प्रकारे वैराग्य (निर्वेद) प्राप्त करून भिक्खू...पे... दुःखाचा अंत करतो. कोणत्या चार धर्मांविषयी? चार आहारांविषयी. भिक्खूंनो, या चार धर्मांविषयी योग्य प्रकारे वैराग्य प्राप्त करून भिक्खू...पे... दुःखाचा अंत करतो. 'चार प्रश्न, चार उद्देश आणि चार व्याकरणे (उत्तरे)' असे जे म्हटले गेले आहे, ते याच संदर्भात म्हटले गेले आहे.” (अंगुत्तर निकाय १०.२७)

කත්ථචි යෙසු සුභාවිතචිත්තො අනුපුබ්බෙන දුක්ඛස්සන්තකරො හොති, තානි චත්තාරි සතිපට්ඨානානි. යථාහ කජඞ්ගලා භික්ඛුනී –

काही ठिकाणी, ज्यांच्यामध्ये चित्त चांगल्या प्रकारे भावनायुक्त (विकसित) केल्याने मनुष्य अनुक्रमाने दुःखाचा अंत करतो, ते 'चार सतिपट्ठान' (स्मृतिप्रस्थान) आहेत. जसे की कजंगला भिक्खुणीने म्हटले आहे—

‘‘චතූසු, ආවුසො, ධම්මෙසු භික්ඛු සම්මා සුභාවිතචිත්තො සම්මා පරියන්තදස්සාවී සම්මත්තං අභිසමෙච්ච දිට්ඨෙව ධම්මෙ දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. කතමෙසු චතූසු? චතූසු සතිපට්ඨානෙසු. ඉමෙසු ඛො, ආවුසො, චතූසු ධම්මෙසු භික්ඛු සම්මා සුභාවිතචිත්තො…පෙ… දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. ‘චත්තාරො පඤ්හා චත්තාරො උද්දෙසා චත්තාරි වෙය්‍යාකරණානී’ති ඉති යං තං වුත්තං භගවතා, ඉදමෙතං පටිච්ච වුත්ත’’න්ති (අ. නි. 10.28).

“आवुसो (मित्रांनो), चार धर्मांविषयी ज्या भिक्खूचे चित्त योग्य प्रकारे भावनायुक्त (विकसित) झाले आहे, जो योग्य प्रकारे अंत पाहणारा (मर्यादा पाहणारा) आहे, तो सम्यक्त्व (निर्वाण) प्राप्त करून याच जन्मात दुःखाचा अंत करतो. कोणत्या चार धर्मांविषयी? चार सतिपट्ठानांविषयी (स्मृतिप्रस्थानांविषयी). आवुसो, या चार धर्मांविषयी ज्या भिक्खूचे चित्त योग्य प्रकारे भावनायुक्त झाले आहे...पे... तो दुःखाचा अंत करतो. 'चार प्रश्न, चार उद्देश आणि चार व्याकरणे (उत्तरे)' असे भगवंतांनी जे म्हटले आहे, ते याच संदर्भात म्हटले गेले आहे.” (अंगुत्तर निकाय १०.२८)

ඉධ පන යෙසං චතුන්නං අනුබොධප්පටිවෙධතො භවතණ්හාඡෙදො හොති, යස්මා තානි චත්තාරි අරියසච්චානි අධිප්පෙතානි. යස්මා වා ඉමිනා පරියායෙන බ්‍යාකතං සුබ්‍යාකතමෙව හොති, තස්මා ථෙරො චත්තාරීති පච්චනුභාසිත්වා ‘‘අරියසච්චානී’’ති විස්සජ්ජෙති. තත්ථ චත්තාරීති ගණනපරිච්ඡෙදො. අරියසච්චානීති අරියානි සච්චානි, අවිතථානි අවිසංවාදකානීති අත්ථො. යථාහ –

येथे (या संदर्भात) ज्या चार आर्यसत्यांच्या अनुबोध (क्रमशः ज्ञान) आणि प्रतिवेध (पूर्ण आकलन) मुळे भवतण्हा (अस्तित्वाची तृष्णा) नष्ट होते, त्या चार आर्यसत्यांचे येथे ग्रहण अभिप्रेत आहे. किंवा, ज्या अर्थी या पर्यायाने (पद्धतीने) दिलेले उत्तर हे सुस्पष्ट (उत्कृष्ट) उत्तर ठरते, म्हणूनच स्थविरांनी (सोपाक स्थविरांनी) 'चार' असे पुन्हा म्हणून 'आर्यसत्ये' असे उत्तर दिले. त्यामध्ये 'चार' (चत्तारि) हा संख्यावाचक शब्द आहे. 'आर्यसत्ये' (अरियसच्चानि) म्हणजे श्रेष्ठ सत्ये, जे यथार्थ (अवितथ) आणि विसंवादरहित (अविसंवादक - अचूक) आहेत, असा अर्थ आहे. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे –

‘‘ඉමානි ඛො, භික්ඛවෙ, චත්තාරි අරියසච්චානි තථානි අවිතථානි අනඤ්ඤථානි, තස්මා අරියසච්චානීති වුච්චන්තී’’ති (සං. නි. 5.1097).

“भिक्खूहो! ही चार आर्यसत्ये यथार्थ (तथ), अवितथ (अपरिवर्तनीय) आणि अनन्यथा (दुसऱ्या कोणत्याही प्रकारे नसलेली) आहेत, म्हणूनच त्यांना 'आर्यसत्ये' असे म्हटले जाते.”

යස්මා වා සදෙවකෙන ලොකෙන අරණීයතො අභිගමනීයතොති වුත්තං හොති, වායමිතබ්බට්ඨානසඤ්ඤිතෙ අයෙ වා ඉරියනතො, අනයෙ වා න ඉරියනතො, සත්තතිංසබොධිපක්ඛියඅරියධම්මසමායොගතො වා අරියසම්මතා බුද්ධපච්චෙකබුද්ධබුද්ධසාවකා එතානි පටිවිජ්ඣන්ති, තස්මාපි ‘‘අරියසච්චානී’’ති වුච්චන්ති. යථාහ –

किंवा, देवलोकासह संपूर्ण जगाने जाणण्यायोग्य (अरणीय) आणि प्राप्त करण्यायोग्य (अभिगमनीय) असल्यामुळे त्यांना 'आर्य' म्हटले जाते; किंवा प्रयत्न करण्यायोग्य स्थानांमध्ये कल्याणाची (अय) प्राप्ती करून देणारे असल्यामुळे, किंवा अकल्याणाची (अनय) प्राप्ती न करून देणारे असल्यामुळे त्यांना 'आर्य' म्हटले जाते; किंवा सदतीस बोधिपक्खिय आर्यधम्मांशी उत्तम प्रकारे युक्त असल्यामुळे 'आर्य' मानले गेलेले बुद्ध, पच्चेकबुद्ध आणि बुद्धश्रावक या सत्यांचा प्रतिवेध (साक्षात्कार) करतात, म्हणूनही त्यांना 'आर्यसत्ये' असे म्हटले जाते. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे –

‘‘චත්තාරිමානි[Pg.68], භික්ඛවෙ, අරියසච්චානි…පෙ… ඉමානි ඛො, භික්ඛවෙ, චත්තාරි අරියසච්චානි, අරියා ඉමානි පටිවිජ්ඣන්ති, තස්මා අරියසච්චානීති වුච්චන්තී’’ති.

“भिक्खूहो! ही चार आर्यसत्ये आहेत... पे... भिक्खूहो! ही चार आर्यसत्ये आहेत, आर्य (श्रेष्ठ जन) या सत्यांचा प्रतिवेध करतात, म्हणूनच त्यांना 'आर्यसत्ये' असे म्हटले जाते.”

අපිච අරියස්ස භගවතො සච්චානීතිපි අරියසච්චානි. යථාහ –

शिवाय, आर्य (श्रेष्ठ) अशा भगवंतांची ही सत्ये आहेत, म्हणूनही ती 'आर्यसत्ये' आहेत. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे –

‘‘සදෙවකෙ, භික්ඛවෙ…පෙ… සදෙවමනුස්සාය තථාගතො අරියො, තස්මා අරියසච්චානීති වුච්චන්තී’’ති (සං. නි. 5.1098).

“भिक्खूहो! देवलोकासह... पे... देव आणि मनुष्यांसह या संपूर्ण जगात तथागत हे 'आर्य' (श्रेष्ठ) आहेत, म्हणूनच यांना 'आर्यसत्ये' असे म्हटले जाते.”

අථ වා එතෙසං අභිසම්බුද්ධත්තා අරියභාවසිද්ධිතොපි අරියසච්චානි. යථාහ –

किंवा, या सत्यांचा पूर्णपणे बोध झाल्यामुळे आर्यत्वाची सिद्धी होत असल्यामुळेही ही 'आर्यसत्ये' आहेत. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे –

‘‘ඉමෙසං ඛො, භික්ඛවෙ, චතුන්නං අරියසච්චානං යථාභූතං අභිසම්බුද්ධත්තා තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධොති වුච්චතී’’ති (සං. නි. 5.1093).

“भिक्खूहो! या चार आर्यसत्यांचा यथार्थपणे पूर्ण बोध (अभिसंबोध) झाल्यामुळेच तथागतांना 'अरहंत सम्मासम्बुद्ध' असे म्हटले जाते.”

අයමෙතෙසං පදත්ථො. එතෙසං පන අරියසච්චානං අනුබොධප්පටිවෙධතො භවතණ්හාඡෙදො හොති. යථාහ –

हा या पदांचा अर्थ आहे. या आर्यसत्यांच्या अनुबोध आणि प्रतिवेधामुळे भवतण्हा (अस्तित्वाची तृष्णा) नष्ट होते. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे –

‘‘තයිදං, භික්ඛවෙ, දුක්ඛං අරියසච්චං අනුබුද්ධං පටිවිද්ධං…පෙ… දුක්ඛනිරොධගාමිනිපටිපදා අරියසච්චං අනුබුද්ධං පටිවිද්ධං, උච්ඡින්නා භවතණ්හා, ඛීණා භවනෙත්ති, නත්ථි දානි පුනබ්භවො’’ති (සං. නි. 5.1091).

“भिक्खूहो! ते हे दुःख आर्यसत्य अनुबुद्ध (अनुक्रमे जाणले गेले) आणि प्रतिविद्ध (साक्षात्कृत केले गेले) आहे... पे... दुःख निरोधगामिनी प्रतिपदा आर्यसत्य अनुबुद्ध आणि प्रतिविद्ध आहे. भवतण्हा समूळ नष्ट झाली आहे, भवनेत्ती (पुनर्जन्माचे बंधन) क्षीण झाली आहे, आता पुनर्जन्म नाही.”

පඤ්ච නාම කින්තිපඤ්හවණ්ණනා

'पाच म्हणजे काय?' या प्रश्नाचे स्पष्टीकरण.

ඉමිනාපි පඤ්හබ්‍යාකරණෙන ආරද්ධචිත්තො සත්ථා පුරිමනයෙනෙව උත්තරිං පඤ්හං පුච්ඡති පඤ්ච නාම කින්ති? ථෙරො පඤ්චාති පච්චනුභාසිත්වා ‘‘උපාදානක්ඛන්ධා’’ති විස්සජ්ජෙති. තත්ථ පඤ්චාති ගණනපරිච්ඡෙදො. උපාදානජනිතා උපාදානජනකා වා ඛන්ධා උපාදානක්ඛන්ධා. යංකිඤ්චි රූපං, වෙදනා, සඤ්ඤා, සඞ්ඛාරා, විඤ්ඤාණඤ්ච සාසවා උපාදානියා, එතෙසමෙතං අධිවචනං. පුබ්බනයෙනෙව චෙත්ථ ‘‘පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා’’ති වුත්තං, න අඤ්ඤෙසං පඤ්චන්නමභාවතො. යථාහ –

याही प्रश्नाच्या उत्तराने संतुष्ट झालेल्या शास्त्यांनी (बुद्धांनी) पूर्वीच्याच पद्धतीने पुढील प्रश्न विचारला, "पाच म्हणजे काय?" स्थविरांनी 'पाच' असे पुन्हा म्हणून "उपादानक्खंध" (उपादान स्कंध) असे उत्तर दिले. त्यामध्ये 'पाच' (पञ्च) हा संख्यावाचक शब्द आहे. उपादानाद्वारे उत्पन्न झालेले किंवा उपादानाला जन्म देणारे स्कंध म्हणजे 'उपादानक्खंध' होत. जे काही रूप, वेदना, संज्ञा, संस्कार आणि विज्ञान हे सास्रव (आसवांसह असलेले) आणि उपादानयोग्य आहेत, हे त्यांचेच नाव आहे. पूर्वीच्याच पद्धतीने येथे 'पंचोपादानक्खंध' असे म्हटले आहे, कारण या पाच उपादानस्कंधांशिवाय इतर कोणतेही पाच (असे धर्म) अस्तित्वात नाहीत. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे –

‘‘පඤ්චසු, භික්ඛවෙ, ධම්මෙසු භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො…පෙ… දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. කතමෙසු පඤ්චසු? පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු. ඉමෙසු ඛො, භික්ඛවෙ, පඤ්චසු ධම්මෙසු භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො…පෙ… දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. ‘පඤ්ච පඤ්හා, පඤ්ච උද්දෙසා[Pg.69], පඤ්ච වෙය්‍යාකරණානී’ති ඉති යං තං වුත්තං, ඉදමෙතං පටිච්ච වුත්ත’’න්ති (අ. නි. 10.27).

“भिक्खूहो! पाच धर्मांविषयी भिक्खू योग्य प्रकारे कंटाळलेला (निर्वेद प्राप्त झालेला) होऊन... पे... दुःखाचा अंत करतो. कोणत्या पाच धर्मांविषयी? पाच उपादानस्कंधांविषयी. भिक्खूहो! या पाच धर्मांविषयी भिक्खू योग्य प्रकारे कंटाळलेला होऊन... पे... दुःखाचा अंत करतो. 'पाच प्रश्न, पाच उद्देश (विषय) आणि पाच व्याकरणे (उत्तरे)' असे जे म्हटले गेले आहे, ते यालाच अनुसरून म्हटले आहे.”

එත්ථ ච පඤ්චක්ඛන්ධෙ උදයබ්බයවසෙන සම්මසන්තො විපස්සනාමතං ලද්ධා අනුපුබ්බෙන නිබ්බානාමතං සච්ඡිකරොති. යථාහ –

आणि येथे पाच स्कंधांच्या उदय आणि व्यय (उत्पत्ती आणि विनाश) या स्वरूपाचे चिंतन करणारा साधक विपश्यना-अमृताला प्राप्त करून घेऊन, अनुक्रमे निर्वाण-अमृताचा साक्षात्कार करतो. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे –

‘‘යතො යතො සම්මසති, ඛන්ධානං උදයබ්බයං;

ලභතී පීතිපාමොජ්ජං, අමතං තං විජානත’’න්ති. (ධ. ප. 374);

“ज्या ज्या वेळी तो स्कंधांच्या उदय आणि व्ययाचे चिंतन करतो, त्या त्या वेळी त्याला प्रीती आणि प्रमोद प्राप्त होतो; जाणणाऱ्यांसाठी तेच अमृत (निर्वाण) आहे.”

ඡ නාම කින්තිපඤ්හවණ්ණනා

'सहा म्हणजे काय?' या प्रश्नाचे स्पष्टीकरण.

එවං ඉමිනාපි පඤ්හබ්‍යාකරණෙන ආරද්ධචිත්තො සත්ථා පුරිමනයෙනෙව උත්තරිං පඤ්හං පුච්ඡති ‘‘ඡ නාම කි’’න්ති? ථෙරො ඡඉති පච්චනුභාසිත්වා ‘අජ්ඣත්තිකානි ආයතනානී’ති විස්සජ්ජෙති. තත්ථ ඡඉති ගණනපරිච්ඡෙදො, අජ්ඣත්තෙ නියුත්තානි, අත්තානං වා අධිකත්වා පවත්තානි අජ්ඣත්තිකානි. ආයතනතො, ආයස්ස වා තනනතො, ආයතස්ස වා සංසාරදුක්ඛස්ස නයනතො ආයතනානි, චක්ඛුසොතඝානජිව්හාකායමනානමෙතං අධිවචනං. පුබ්බනයෙන චෙත්ථ ‘‘ඡ අජ්ඣත්තිකානි ආයතනානී’’ති වුත්තං, න අඤ්ඤෙසං ඡන්නමභාවතො. යථාහ –

अशा प्रकारे याही प्रश्नाच्या उत्तराने संतुष्ट झालेल्या शास्त्यांनी (बुद्धांनी) पूर्वीच्याच पद्धतीने पुढील प्रश्न विचारला, "सहा म्हणजे काय?" स्थविरांनी 'सहा' असे पुन्हा म्हणून "अध्यात्मिक आयतने" (अज्झत्तिकानि आयतनानि) असे उत्तर दिले. त्यामध्ये 'सहा' (छ) हा संख्यावाचक शब्द आहे. अध्यात्माशी (अंतर्गत स्वरूपाशी) जोडलेले किंवा स्वतःला मुख्य करून प्रवृत्त होणारे ते 'अध्यात्मिक' होय. आय (संसारचक्र) वाढवणारे असल्यामुळे, किंवा आयाचा विस्तार करणारे असल्यामुळे, किंवा दीर्घकालीन संसारदुःखाला वाहून आणणारे असल्यामुळे त्यांना 'आयतने' म्हणतात. हे चक्षु, श्रोत्र, घ्राण, जिव्हा, काय आणि मन यांचे नाव आहे. पूर्वीच्याच पद्धतीने येथे 'सहा अध्यात्मिक आयतने' असे म्हटले आहे, कारण या सहा आयतनांशिवाय इतर कोणतेही सहा (असे धर्म) अस्तित्वात नाहीत. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे –

‘‘ඡසු, භික්ඛවෙ, ධම්මෙසු භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො…පෙ… දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. කතමෙසු ඡසු? ඡසු අජ්ඣත්තිකෙසු ආයතනෙසු. ඉමෙසු ඛො, භික්ඛවෙ, ඡසු ධම්මෙසු භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො…පෙ… දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. ‘ඡ පඤ්හා ඡ උද්දෙසා ඡ වෙය්‍යාකරණානී’ති ඉති යං තං වුත්තං, ඉදමෙතං පටිච්ච වුත්ත’’න්ති (අ. නි. 10.27).

“भिक्खूहो! सहा धर्मांविषयी भिक्खू योग्य प्रकारे कंटाळलेला (निर्वेद प्राप्त झालेला) होऊन... पे... दुःखाचा अंत करतो. कोणत्या सहा धर्मांविषयी? सहा अध्यात्मिक आयतनांविषयी. भिक्खूहो! या सहा धर्मांविषयी भिक्खू योग्य प्रकारे कंटाळलेला होऊन... पे... दुःखाचा अंत करतो. 'सहा प्रश्न, सहा उद्देश आणि सहा व्याकरणे' असे जे म्हटले गेले आहे, ते यालाच अनुसरून म्हटले आहे.”

එත්ථ ච ඡ අජ්ඣත්තිකානි ආයතනානි, ‘‘සුඤ්ඤො ගාමොති ඛො, භික්ඛවෙ, ඡන්නෙතං අජ්ඣත්තිකානං ආයතනානං අධිවචන’’න්ති (සං. නි. 4.238) වචනතො සුඤ්ඤතො පුබ්බුළකමරීචිකාදීනි විය අචිරට්ඨිතිකතො තුච්ඡතො වඤ්චනතො ච සමනුපස්සං නිබ්බින්දමානො අනුපුබ්බෙන දුක්ඛස්සන්තං කත්වා මච්චුරාජස්ස අදස්සනං උපෙති. යථාහ –

आणि येथे सहा अध्यात्मिक आयतने म्हणजे, "भिक्खूहो! 'शून्य गाव' हे या सहा अध्यात्मिक आयतनांचेच नाव आहे" या वचनानुसार, ती शून्य (रिकामी) आहेत, पाण्याचे बुडबुडे किंवा मृगजळ यांसारखी क्षणभंगुर आहेत, तुच्छ (असार) आहेत आणि फसवी आहेत, असे योग्य प्रकारे पाहणारा साधक त्यांच्याविषयी विरक्त होतो आणि अनुक्रमे दुःखाचा अंत करून मृत्यूराजाला न दिसणाऱ्या (निर्वाण) पदाला प्राप्त होतो. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे –

‘‘යථා [Pg.70] පුබ්බුළකං පස්සෙ, යථා පස්සෙ මරීචිකං;

එවං ලොකං අවෙක්ඛන්තං, මච්චුරාජා න පස්සතී’’ති. (ධ. ප. 170);

“ज्याप्रमाणे पाण्याचा बुडबुडा पाहावा, ज्याप्रमाणे मृगजळ पाहावे; त्याप्रमाणे या जगाकडे पाहणाऱ्या माणसाला मृत्यूराजा पाहू शकत नाही (तो मृत्यूच्या पलीकडे जातो).”

සත්ත නාම කින්තිපඤ්හවණ්ණනා

'सात म्हणजे काय?' या प्रश्नाचे स्पष्टीकरण.

ඉමිනාපි පඤ්හබ්‍යාකරණෙන ආරද්ධචිත්තො සත්ථා උත්තරිං පඤ්හං පුච්ඡති සත්ත නාම කින්ති? ථෙරො කිඤ්චාපි මහාපඤ්හබ්‍යාකරණෙ සත්ත විඤ්ඤාණට්ඨිතියො වුත්තා, අපිච ඛො පන යෙසු ධම්මෙසු සුභාවිතචිත්තො භික්ඛු දුක්ඛස්සන්තකරො හොති, තෙ දස්සෙන්තො ‘‘සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා’’ති විස්සජ්ජෙති. අයම්පි චත්ථො භගවතා අනුමතො එව. යථාහ –

याही प्रश्नाच्या उत्तराने संतुष्ट झालेल्या शास्त्यांनी (बुद्धांनी) पुढील प्रश्न विचारला, "सात म्हणजे काय?" स्थविरांनी, जरी महाप्रश्नांच्या स्पष्टीकरणात 'सात विज्ञानस्थिती' (सत्त विञ्ञाणट्ठितियो) सांगितल्या असल्या, तरीही ज्या धर्मांची उत्तम प्रकारे भावना (विकास) केल्याने भिक्खू दुःखाचा अंत करतो, ते धर्म दर्शवण्यासाठी "सात बोज्झंग" (सत्त बोज्झङ्गा - सात बोध्यंग) असे उत्तर दिले. हा अर्थ देखील भगवंतांना संमतच होता. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे –

‘‘පණ්ඩිතා ගහපතයො කජඞ්ගලිකා භික්ඛුනී, මහාපඤ්ඤා ගහපතයො කජඞ්ගලිකා භික්ඛුනී, මඤ්චෙපි තුම්හෙ ගහපතයො උපසඞ්කමිත්වා එතමත්ථං පටිපුච්ඡෙය්‍යාථ, අහම්පි චෙතං එවමෙව බ්‍යාකරෙය්‍යං, යථා තං කජඞ්ගලිකාය භික්ඛුනියා බ්‍යාකත’’න්ති (අ. නි. 10.28).

“गृहपतींनो, कजंगला येथील भिक्खुनी पंडित (विद्वान) आहे. गृहपतींनो, कजंगला येथील भिक्खुनी महाप्रज्ञ (मोठ्या बुद्धीची) आहे. गृहपतींनो, जर तुम्ही माझ्याकडे येऊन हाच अर्थ विचारला असता, तर मीसुद्धा त्याचे तसेच उत्तर दिले असते, जसे कजंगला येथील भिक्खुनीने दिले आहे.”

තාය ච එවං බ්‍යාකතං –

आणि तिने (त्या भिक्खुनीने) याप्रमाणे उत्तर दिले –

‘‘සත්තසු, ආවුසො, ධම්මෙසු භික්ඛු සම්මා සුභාවිතචිත්තො…පෙ… දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. කතමෙසු සත්තසු? සත්තසු බොජ්ඣඞ්ගෙසු. ඉමෙසු ඛො, ආවුසො, සත්තසු ධම්මෙසු භික්ඛු සම්මා සුභාවිතචිත්තො…පෙ… දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. ‘සත්ත පඤ්හා සත්ත උද්දෙසා සත්ත වෙය්‍යාකරණානී’ති ඉති යං තං වුත්තං භගවතා, ඉදමෙතං පටිච්ච වුත්ත’’න්ති (අ. නි. 10.28).

“आवुसो (बंधूंनो), सात धर्मांमध्ये ज्या भिक्खूचे चित्त चांगल्या प्रकारे सुभावित (विकसित) झाले आहे... पे... तो दुःखाचा अंत करणारा होतो. कोणत्या सात धर्मांमध्ये? सात बोज्झंगांमध्ये (बोध्यंगांमध्ये). आवुसो, या सात धर्मांमध्ये ज्या भिक्खूचे चित्त चांगल्या प्रकारे सुभावित झाले आहे... पे... तो दुःखाचा अंत करणारा होतो. ‘सात प्रश्न, सात उद्देश, सात व्याकरणे (स्पष्टीकरणे)’ असे जे भगवंतांनी म्हटले होते, ते यालाच अनुसरून म्हटले होते.”

එවමයමත්ථො භගවතා අනුමතො එවාති වෙදිතබ්බො.

यावरून, हा अर्थ भगवंतांना संमतच होता, असे जाणावे.

තත්ථ සත්තාති ඌනාධිකනිවාරණගණනපරිච්ඡෙදො. බොජ්ඣඞ්ගාති සතිආදීනං ධම්මානමෙතං අධිවචනං. තත්‍රායං පදත්ථො – එතාය ලොකියලොකුත්තරමග්ගක්ඛණෙ උප්පජ්ජමානාය ලීනුද්ධච්චපතිට්ඨානායූහනකාමසුඛත්තකිලමථානුයොගඋච්ඡෙදසස්සතාභිනිවෙසාදි- අනෙකුපද්දවප්පටිපක්ඛභූතාය සතිධම්මවිචයවීරියපීතිප්පස්සද්ධිසමාධුපෙක්ඛාසඞ්ඛාතාය ධම්මසාමග්ගියා අරියසාවකො බුජ්ඣතීති කත්වා බොධි, කිලෙසසන්තානනිද්දාය උට්ඨහති, චත්තාරි වා අරියසච්චානි පටිවිජ්ඣති, නිබ්බානමෙව වා සච්ඡිකරොතීති වුත්තං හොති. යථාහ – ‘‘සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ භාවෙත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං [Pg.71] අභිසම්බුද්ධො’’ති. යථාවුත්තප්පකාරාය වා එතාය ධම්මසාමග්ගියා බුජ්ඣතීති කත්වා අරියසාවකොපි බොධි. ඉති තස්සා ධම්මසාමග්ගිසඞ්ඛාතාය බොධියා අඞ්ගභූතත්තා බොජ්ඣඞ්ගා ඣානඞ්ගමග්ගඞ්ගානි විය, තස්ස වා බොධීති ලද්ධවොහාරස්ස අරියසාවකස්ස අඞ්ගභූතත්තාපි බොජ්ඣඞ්ගා සෙනඞ්ගරථඞ්ගාදයො විය.

तेथे ‘सत्त’ (सात) म्हणजे कमी किंवा जास्त संख्या असण्याचे निवारण करणारी संख्यात्मक मर्यादा होय. ‘बोज्झंग’ (बोध्यंग) हे सती (स्मृती) इत्यादी धर्मांचे नाव आहे. तेथे हा पदाचा अर्थ आहे – लौकिक व लोकोत्तर मार्गक्षणी उत्पन्न होणाऱ्या, थिन-मिद्ध (आळस व डुलकी) आणि उद्धच्च (उद्धतपणा/चंचलता) यांच्या आश्रयाचा प्रयत्न, कामसुख आणि आत्मक्लेश यांच्यात गुंतणे, उच्छेदवाद व शाश्वतवाद यांसारख्या अनेक उपद्रवांच्या विरोधी असणाऱ्या, सती (स्मृती), धम्मविचय (धर्मविचय), विरिय (वीर्य), पीती (प्रीती), पस्सद्धि (प्रश्रब्धी), समाधी आणि उपेक्खा (उपेक्षा) या नावांच्या धर्मसामग्रीने (धर्मांच्या समूहाने) आर्यश्रावक जाणतो (बुज्झति), म्हणून याला ‘बोधी’ म्हणतात; किंवा क्लेशांच्या परंपरेच्या निद्रेतून उठतो, किंवा चार आर्यसत्यांचा वेध घेतो (जाणतो), किंवा निर्वाणाचाच साक्षात्कार करतो, असा याचा अर्थ होतो. जसे म्हटले आहे – ‘सात बोज्झंगांची भावना करून अनुत्तर सम्यक्संबोधी प्राप्त केली.’ किंवा पूर्वोक्त प्रकारच्या या धर्मसामग्रीने जाणतो म्हणून आर्यश्रावकसुद्धा ‘बोधी’ आहे. अशा प्रकारे, धर्मसामग्री नावाच्या या बोधीचे अंग असल्यामुळे, झानांग (ध्यानांग) व मग्गांग (मार्गांग) प्रमाणे हे ‘बोज्झंग’ होतात; किंवा ‘बोधी’ अशी संज्ञा प्राप्त झालेल्या त्या आर्यश्रावकाचे अंग असल्यामुळे, सेनांग (सेनेचे अंग) व रथांग (रथाचे अंग) इत्यादींप्रमाणे हे ‘बोज्झंग’ होतात.

අපිච ‘‘බොජ්ඣඞ්ගාති කෙනට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා? බොධාය සංවත්තන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා, බුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා, අනුබුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා, පටිබුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා, සම්බුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා’’ති (පටි. ම. 2.17) ඉමිනාපි පටිසම්භිදායං වුත්තෙන විධිනා බොජ්ඣඞ්ගානං බොජ්ඣඞ්ගට්ඨො වෙදිතබ්බො. එවමිමෙ සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ භාවෙන්තො බහුලීකරොන්තො න චිරස්සෙව එකන්තනිබ්බිදාදිගුණපටිලාභී හොති, තෙන දිට්ඨෙව ධම්මෙ දුක්ඛස්සන්තකරො හොතීති වුච්චති. වුත්තඤ්චෙතං භගවතා –

शिवाय, “बोज्झंग हे कोणत्या अर्थाने बोज्झंग आहेत? बोधीसाठी (निर्वाण जाणण्यासाठी) संवर्तित होतात (प्रवृत्त होतात) म्हणून बोज्झंग आहेत; जाणतात म्हणून बोज्झंग आहेत; अनुबोध करतात (मागून जाणतात) म्हणून बोज्झंग आहेत; प्रतिबोध करतात (वेध घेऊन जाणतात) म्हणून बोज्झंग आहेत; संबोध करतात (चांगल्या प्रकारे जाणतात) म्हणून बोज्झंग आहेत” – या पटिसंभिदामग्ग मधील वचनानुसार सुद्धा बोज्झंगांचा ‘बोज्झंग’ हा अर्थ जाणावा. अशा प्रकारे, या सात बोज्झंगांची भावना करणारा व त्यांचा बहुलीकार (पुनःपुन्हा सराव) करणारा मनुष्य लवकरच एकांत-निर्वेदादी (संसाराविषयी पूर्ण विरक्ती इत्यादी) गुणांचा लाभ घेणारा होतो, म्हणूनच त्याला ‘याच जन्मात दुःखाचा अंत करणारा होतो’ असे म्हटले जाते. भगवंतांनी असे म्हटलेच आहे –

‘‘සත්තිමෙ, භික්ඛවෙ, බොජ්ඣඞ්ගා භාවිතා බහුලීකතා එකන්තනිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය උපසමාය අභිඤ්ඤාය සම්බොධාය නිබ්බානාය සංවත්තන්තී’’ති (සං. නි. 5.201).

“भिक्खूंनो, हे सात बोज्झंग भावित केले असता, बहुलीकृत (पुनःपुन्हा सराव) केले असता, एकांत-निर्वेदासाठी (पूर्ण विरक्तीसाठी), विरागासाठी, निरोधासाठी, उपशमासाठी, अभिज्ञासाठी (विशेष ज्ञानासाठी), संबोधीसाठी आणि निर्वाणासाठी संवर्तित होतात (प्रवृत्त होतात).”

අට්ඨ නාම කින්තිපඤ්හවණ්ණනා

‘आठ म्हणजे काय?’ या प्रश्नाचे स्पष्टीकरण

එවං ඉමිනාපි පඤ්හබ්‍යාකරණෙන ආරද්ධචිත්තො සත්ථා උත්තරිං පඤ්හං පුච්ඡති අට්ඨ නාම කින්ති? ථෙරො කිඤ්චාපි මහාපඤ්හබ්‍යාකරණෙ අට්ඨ ලොකධම්මා වුත්තා, අපිච ඛො පන යෙසු ධම්මෙසු සුභාවිතචිත්තො භික්ඛු දුක්ඛස්සන්තකරො හොති, තෙ දස්සෙන්තො ‘‘අරියානි අට්ඨ මග්ගඞ්ගානී’’ති අවත්වා යස්මා අට්ඨඞ්ගවිනිමුත්තො මග්ගො නාම නත්ථි, අට්ඨඞ්ගමත්තමෙව තු මග්ගො, තස්මා තමත්ථං සාධෙන්තො දෙසනාවිලාසෙන අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගොති විස්සජ්ජෙති. භගවතාපි චායමත්ථො දෙසනානයො ච අනුමතො එව. යථාහ –

अशा प्रकारे, याही प्रश्नाच्या उत्तराने संतुष्ट झालेले शास्ता (बुद्ध) पुढील प्रश्न विचारतात – ‘आठ म्हणजे काय?’ महाप्रश्नांच्या स्पष्टीकरणात जरी आठ लोकधर्म सांगितले गेले असले, तरी ज्या धर्मांमध्ये चित्त सुभावित केलेला भिक्खू दुःखाचा अंत करणारा होतो, ते दर्शवण्यासाठी थेरांनी ‘आठ आर्य मार्गांगे’ असे न म्हणता, कारण की आठ अंगांशिवाय दुसरा कोणताही मार्ग नाही आणि आठ अंगे म्हणजेच मार्ग आहे, म्हणून तोच अर्थ सिद्ध करण्यासाठी देशनेच्या सौंदर्याने ‘आर्य अष्टांगिक मार्ग’ असे उत्तर दिले. भगवंतांनाही हा अर्थ आणि देशनेची पद्धत संमतच होती. जसे म्हटले आहे –

‘‘පණ්ඩිතා ගහපතයො කජඞ්ගලිකා භික්ඛුනී…පෙ… අහම්පි එවමෙව බ්‍යාකරෙය්‍යං, යථා තං කජඞ්ගලිකාය භික්ඛුනියා බ්‍යාකත’’න්ති (අ. නි. 10.28).

“गृहपतींनो, कजंगला येथील भिक्खुनी पंडित आहे... पे... मीसुद्धा त्याचे तसेच उत्तर दिले असते, जसे कजंगला येथील भिक्खुनीने दिले आहे.”

තාය [Pg.72] ච එවං බ්‍යාකතං –

आणि तिने याप्रमाणे उत्तर दिले –

‘‘අට්ඨසු, ආවුසො, ධම්මෙසු භික්ඛු සම්මා සුභාවිතචිත්තො…පෙ… දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. ‘අට්ඨ පඤ්හා, අට්ඨ උද්දෙසා, අට්ඨ වෙය්‍යාකරණානී’ති ඉති යං තං වුත්තං භගවතා, ඉදමෙතං පටිච්ච වුත්ත’’න්ති (අ. නි. 10.28).

“आवुसो, आठ धर्मांमध्ये ज्या भिक्खूचे चित्त चांगल्या प्रकारे सुभावित झाले आहे... पे... तो दुःखाचा अंत करणारा होतो. ‘आठ प्रश्न, आठ उद्देश, आठ व्याकरणे’ असे जे भगवंतांनी म्हटले होते, ते यालाच अनुसरून म्हटले होते.”

එවමයං අත්ථො ච දෙසනානයො ච භගවතා අනුමතො එවාති වෙදිතබ්බො.

यावरून, हा अर्थ आणि देशनेची पद्धत भगवंतांना संमतच होती, असे जाणावे.

තත්ථ අරියොති නිබ්බානත්ථිකෙහි අභිගන්තබ්බො, අපිච ආරකා කිලෙසෙහි වත්තනතො, අරියභාවකරණතො, අරියඵලපටිලාභතො චාපි අරියොති වෙදිතබ්බො. අට්ඨ අඞ්ගානි අස්සාති අට්ඨඞ්ගිකො. ස්වායං චතුරඞ්ගිකා විය සෙනා, පඤ්චඞ්ගිකං විය ච තූරියං අඞ්ගවිනිබ්භොගෙන අනුපලබ්භසභාවතො අඞ්ගමත්තමෙවාති වෙදිතබ්බො. මග්ගති ඉමිනා නිබ්බානං, සයං වා මග්ගති, කිලෙසෙ මාරෙන්තො වා ගච්ඡතීති මග්ගො.

तेथे ‘अरियो’ (आर्य) म्हणजे निर्वाणाची इच्छा करणाऱ्यांनी प्राप्त करण्यायोग्य; शिवाय, क्लेशांपासून दूर राहून प्रवृत्त होत असल्यामुळे, आर्यभाव निर्माण करत असल्यामुळे आणि आर्यफलाची प्राप्ती करून देत असल्यामुळेही तो ‘आर्य’ आहे असे जाणावे. ज्याला आठ अंगे आहेत तो ‘अट्ठांगिक’ (अष्टांगिक) होय. तो जसा चार अंगे असलेली सेना किंवा पाच अंगे असलेले वाद्य (तूर्य) यांच्याप्रमाणे अंगांच्या विभाजनाने स्वतंत्र अस्तित्व नसलेला, केवळ अंगांचा समूहच आहे, असे जाणावे. याने (मार्गाने) मनुष्य निर्वाणाचा शोध घेतो (मग्गति), किंवा तो स्वतःच निर्वाणाचा शोध घेतो, किंवा क्लेशांना मारत निर्वाणाकडे जातो, म्हणून तो ‘मग्ग’ (मार्ग) होय.

එවමට්ඨප්පභෙදඤ්චිමං අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං භාවෙන්තො භික්ඛු අවිජ්ජං භින්දති, විජ්ජං උප්පාදෙති, නිබ්බානං සච්ඡිකරොති, තෙන දිට්ඨෙව ධම්මෙ දුක්ඛස්සන්තකරො හොතීති වුච්චති. වුත්තඤ්හෙතං –

अशा प्रकारे, विविध अर्थांनी युक्त असलेल्या या अष्टांगिक मार्गाची भावना करणारा भिक्खू अविज्जेचा (अविद्येचा) नाश करतो, विज्जेला (विद्येला) उत्पन्न करतो, निर्वाणाचा साक्षात्कार करतो, म्हणूनच त्याला ‘याच जन्मात दुःखाचा अंत करणारा होतो’ असे म्हटले जाते. कारण असे म्हटले आहे –

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, සාලිසූකං වා යවසූකං වා සම්මා පණිහිතං හත්ථෙන වා පාදෙන වා අක්කන්තං හත්ථං වා පාදං වා භෙච්ඡති, ලොහිතං වා උප්පාදෙස්සතීති ඨානමෙතං විජ්ජති. තං කිස්ස හෙතු? සම්මා පණිහිතත්තා, භික්ඛවෙ, සූකස්ස, එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, සො වත භික්ඛු සම්මා පණිහිතාය දිට්ඨියා සම්මා පණිහිතාය මග්ගභාවනාය අවිජ්ජං භෙච්ඡති, විජ්ජං උප්පාදෙස්සති, නිබ්බානං සච්ඡිකරිස්සතීති ඨානමෙතං විජ්ජතී’’ති (අ. නි. 1.42).

“भिक्खूंनो, जसे सम्यक प्रकारे (सरळ) ठेवलेले शालीचे (तांदळाचे) किंवा यवाचे (जवाचे) टोक जर हाताने किंवा पायाने दाबले गेले, तर ते हाताला किंवा पायाला टोचेल आणि रक्त काढेल, अशी शक्यता असते. त्याचे कारण काय? भिक्खूंनो, कारण ते टोक सम्यक प्रकारे ठेवलेले होते. त्याचप्रमाणे, भिक्खूंनो, तो भिक्खू सम्यक प्रकारे प्रस्थापित केलेल्या दृष्टीने आणि सम्यक प्रकारे प्रस्थापित केलेल्या मार्गभावनेने अविज्जेचा नाश करेल, विज्जेला उत्पन्न करेल आणि निर्वाणाचा साक्षात्कार करेल, अशी शक्यता असते.”

නව නාම කින්තිපඤ්හවණ්ණනා

‘नऊ म्हणजे काय?’ या प्रश्नाचे स्पष्टीकरण

ඉමිනාපි පඤ්හබ්‍යාකරණෙන ආරද්ධචිත්තො සත්ථා උත්තරිං පඤ්හං පුච්ඡති නව නාම කින්ති? ථෙරො නවඉති පච්චනුභාසිත්වා ‘‘සත්තාවාසා’’ති විස්සජ්ජෙති. තත්ථ නවාති ගණනපරිච්ඡෙදො. සත්තාති ජීවිතින්ද්‍රියප්පටිබද්ධෙ ඛන්ධෙ [Pg.73] උපාදාය පඤ්ඤත්තා පාණිනො පණ්ණත්ති වා. ආවාසාති ආවසන්ති එතෙසූති ආවාසා, සත්තානං ආවාසා සත්තාවාසා. එස දෙසනාමග්ගො, අත්ථතො පන නවවිධානං සත්තානමෙතං අධිවචනං. යථාහ –

याही प्रश्नाच्या उत्तराने संतुष्ट झालेले शास्ता पुढील प्रश्न विचारतात – ‘नऊ म्हणजे काय?’ थेरांनी ‘नऊ’ असे पुन्हा म्हणून ‘सत्तावास’ (सत्त्वावास - प्राण्यांचे निवासस्थान) असे उत्तर दिले. तेथे ‘नव’ (नऊ) ही संख्यात्मक मर्यादा आहे. ‘सत्त’ (सत्त्व/प्राणी) म्हणजे जीवितेन्द्रियाशी संबंधित असलेल्या स्कंधांना अनुसरून प्रज्ञप्त केलेले प्राणी किंवा ती प्रज्ञप्ती होय. ‘आवास’ म्हणजे ज्या ठिकाणी प्राणी राहतात (आवास करतात), प्राण्यांचे निवासस्थान म्हणजे ‘सत्तावास’. हा देशनेचा मार्ग आहे, परंतु अर्थाच्या दृष्टीने हे नऊ प्रकारच्या प्राण्यांचे नाव आहे. जसे म्हटले आहे –

‘‘සන්තාවුසො, සත්තා නානත්තකායා නානත්තසඤ්ඤිනො, සෙය්‍යථාපි මනුස්සා එකච්චෙ ච දෙවා එකච්චෙ ච විනිපාතිකා, අයං පඨමො සත්තාවාසො. සන්තාවුසො, සත්තා නානත්තකායා එකත්තසඤ්ඤිනො, සෙය්‍යථාපි, දෙවා බ්‍රහ්මකායිකා, පඨමාභිනිබ්බත්තා, අයං දුතියො සත්තාවාසො. සන්තාවුසො, සත්තා එකත්තකායා නානත්තසඤ්ඤිනො, සෙය්‍යථාපි, දෙවා ආභස්සරා, අයං තතියො සත්තාවාසො. සන්තාවුසො, සත්තා එකත්තකායා එකත්තසඤ්ඤිනො, සෙය්‍යථාපි, දෙවා සුභකිණ්හා, අයං චතුත්ථො සත්තාවාසො. සන්තාවුසො, සත්තා අසඤ්ඤිනො අප්පටිසංවෙදිනො, සෙය්‍යථාපි, දෙවා අසඤ්ඤසත්තා, අයං පඤ්චමො සත්තාවාසො. සන්තාවුසො, සත්තා සබ්බසො රූපසඤ්ඤානං…පෙ… ආකාසානඤ්චායතනූපගා, අයං ඡට්ඨො සත්තාවාසො. සන්තාවුසො, සත්තා…පෙ… විඤ්ඤාණඤ්චායතනූපගා, අයං සත්තමො සත්තාවාසො. සන්තාවුසො, සත්තා…පෙ… ආකිඤ්චඤ්ඤායතනූපගා, අයං අට්ඨමො සත්තාවාසො. සන්තාවුසො, සත්තා…පෙ… නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනූපගා, අයං නවමො සත්තාවාසො’’ති (දී. නි. 3.341).

“बंधूंनो! असे प्राणी आहेत जे भिन्न शरीर आणि भिन्न संज्ञा असलेले आहेत, जसे की मनुष्य, काही देव आणि काही विनिपातिक देव; हा पहिला सत्त्वावास (प्राण्यांचे निवासस्थान) आहे. बंधूंनो! असे प्राणी आहेत जे भिन्न शरीर आणि एकच संज्ञा असलेले आहेत, जसे की प्रथम ध्यानाच्या भूमीत उत्पन्न झालेले ब्रह्मकायिक देव; हा दुसरा सत्त्वावास आहे. बंधूंनो! असे प्राणी आहेत जे एकच शरीर आणि भिन्न संज्ञा असलेले आहेत, जसे की आभास्सर देव; हा तिसरा सत्त्वावास आहे. बंधूंनो! असे प्राणी आहेत जे एकच शरीर आणि एकच संज्ञा असलेले आहेत, जसे की सुभकिण्ह देव; हा चौथा सत्त्वावास आहे. बंधूंनो! असे प्राणी आहेत जे संज्ञा नसलेले आणि संवेदन नसलेले आहेत, जसे की असञ्ञसत्त (असंज्ञी) देव; हा पाचवा सत्त्वावास आहे. बंधूंनो! सर्व प्रकारे रूपसंज्ञांचे अतिक्रमण करून...पे... आकासानञ्चायतनात पोहोचलेले प्राणी आहेत; हा सहावा सत्त्वावास आहे. बंधूंनो! ...पे... विञ्ञाणञ्चायतनात पोहोचलेले प्राणी आहेत; हा सातवा सत्त्वावास आहे. बंधूंनो! ...पे... आकिञ्चञ्ञायतनात पोहोचलेले प्राणी आहेत; हा आठवा सत्त्वावास आहे. बंधूंनो! ...पे... नेवसञ्ञानासञ्ञायतनात पोहोचलेले प्राणी आहेत; हा नववा सत्त्वावास आहे.”

පුරිමනයෙනෙව චෙත්ථ ‘‘නව සත්තාවාසා’’ති වුත්තං, න අඤ්ඤෙසං නවන්නමභාවතො. යථාහ –

आणि येथे पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच 'नऊ सत्त्वावास' असे म्हटले आहे, इतर नऊ धर्मांच्या अभावामुळे असे म्हटलेले नाही. जसे की म्हटले आहे –

‘‘නවසු, භික්ඛවෙ, ධම්මෙසු භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො…පෙ… දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. කතමෙසු නවසු? නවසු සත්තාවාසෙසු. ඉමෙසු ඛො, භික්ඛවෙ, නවසු ධම්මෙසු භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො…පෙ… දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. ‘නව පඤ්හා, නව උද්දෙසා, නව වෙය්‍යාකරණානී’ති ඉති යං තං වුත්තං, ඉදමෙතං පටිච්ච වුත්ත’’න්ති (අ. නි. 10.27).

“भिक्खूंनो! नऊ धर्मांविषयी भिक्खू योग्य प्रकारे कंटाळा (निर्वेद) प्राप्त करून...पे... दुःखाचा अंत करणारा होतो. कोणत्या नऊ धर्मांविषयी? नऊ सत्त्वावासांविषयी. भिक्खूंनो! या नऊ धर्मांविषयी भिक्खू योग्य प्रकारे कंटाळा प्राप्त करून...पे... दुःखाचा अंत करणारा होतो. 'नऊ प्रश्न, नऊ उद्देश, नऊ व्याकरणे (उत्तरे)' असे जे म्हटले गेले आहे, ते यालाच अनुसरून म्हटले गेले आहे.”

එත්ථ [Pg.74] ච ‘‘නව ධම්මා පරිඤ්ඤෙය්‍යා. කතමෙ නව? නව සත්තාවාසා’’ති (දී. නි. 3.359) වචනතො නවසු සත්තාවාසෙසු ඤාතපරිඤ්ඤාය ධුවසුභසුඛත්තභාවදස්සනං පහාය සුද්ධසඞ්ඛාරපුඤ්ජමත්තදස්සනෙන නිබ්බින්දමානො තීරණපරිඤ්ඤාය අනිච්චානුපස්සනෙන විරජ්ජමානො දුක්ඛානුපස්සනෙන විමුච්චමානො අනත්තානුපස්සනෙන සම්මා පරියන්තදස්සාවී පහානපරිඤ්ඤාය සම්මත්තමභිසමෙච්ච දිට්ඨෙව ධම්මෙ දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. තෙනෙතං වුත්තං –

आणि येथे “नऊ धर्म परिज्ञेय (पूर्णपणे जाणण्याजोगे) आहेत. कोणते नऊ? नऊ सत्त्वावास” या वचनानुसार, नऊ सत्त्वावासांमध्ये 'ज्ञातपरिज्ञा' द्वारे नित्य, शुभ, सुख आणि आत्मा अशा स्वरूपाचे दर्शन सोडून देऊन, केवळ शुद्ध संस्कारांचा समूह अशा दर्शनाने कंटाळा (निर्वेद) प्राप्त करून; 'तीरणपरिज्ञा' द्वारे अनित्यानुपश्यनेने विराग प्राप्त करून, दुःखानुपश्यनेने विमुक्त होऊन, अनात्मानुपश्यनेने योग्य प्रकारे अंत पाहणारा (संसाराचा अंत पाहणारा) होऊन; 'प्रहाणपरिज्ञा' द्वारे सम्यक्त्व (निर्वाण) प्राप्त करून याच जन्मात दुःखाचा अंत करणारा होतो. म्हणूनच असे म्हटले आहे –

‘‘නවසු, භික්ඛවෙ, ධම්මෙසු භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො…පෙ… දිට්ඨෙව ධම්මෙ දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. කතමෙසු නවසු? නවසු සත්තාවාසෙසූ’’ති (අ. නි. 10.27).

“भिक्खूंनो! नऊ धर्मांविषयी भिक्खू योग्य प्रकारे कंटाळा प्राप्त करून...पे... याच जन्मात दुःखाचा अंत करणारा होतो. कोणत्या नऊ धर्मांविषयी? नऊ सत्त्वावासांविषयी.”

දස නාම කින්තිපඤ්හවණ්ණනා

दहा म्हणजे काय? या प्रश्नाचे स्पष्टीकरण

එවං ඉමිනාපි පඤ්හබ්‍යාකරණෙන ආරද්ධචිත්තො සත්ථා උත්තරිං පඤ්හං පුච්ඡති දස නාම කින්ති? තත්ථ කිඤ්චාපි ඉමස්ස පඤ්හස්ස ඉතො අඤ්ඤත්‍ර වෙය්‍යාකරණෙසු දස අකුසලකම්මපථා වුත්තා. යථාහ –

अशा प्रकारे याही प्रश्नाच्या उत्तराने संतुष्ट झालेले शास्ता (बुद्ध) पुढील प्रश्न विचारतात – 'दहा म्हणजे काय?' त्या प्रश्नाच्या उत्तरांमध्ये, जरी या व्यतिरिक्त इतर ठिकाणी दहा अकुशल कर्मपथ सांगितले आहेत. जसे की म्हटले आहे –

‘‘දසසු, භික්ඛවෙ, ධම්මෙසු භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො…පෙ… දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. කතමෙසු දසසු? දසසු අකුසලකම්මපථෙසු. ඉමෙසු ඛො, භික්ඛවෙ, දසසු ධම්මෙසු භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො…පෙ. … දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. ‘දස පඤ්හා දස උද්දෙසා දස වෙය්‍යාකරණානී’ති ඉති යං තං වුත්තං, ඉදමෙතං පටිච්ච වුත්ත’’න්ති (අ. නි. 10.27).

“भिक्खूंनो! दहा धर्मांविषयी भिक्खू योग्य प्रकारे कंटाळा प्राप्त करून...पे... दुःखाचा अंत करणारा होतो. कोणत्या दहा धर्मांविषयी? दहा अकुशल कर्मपथांविषयी. भिक्खूंनो! या दहा धर्मांविषयी भिक्खू योग्य प्रकारे कंटाळा प्राप्त करून...पे... दुःखाचा अंत करणारा होतो. 'दहा प्रश्न, दहा उद्देश, दहा व्याकरणे' असे जे म्हटले गेले आहे, ते यालाच अनुसरून म्हटले गेले आहे.”

ඉධ පන යස්මා අයමායස්මා අත්තානං අනුපනෙත්වා අඤ්ඤං බ්‍යාකාතුකාමො, යස්මා වා ඉමිනා පරියායෙන බ්‍යාකතං සුබ්‍යාකතමෙව හොති, තස්මා යෙහි දසහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතො අරහාති පවුච්චති, තෙසං අධිගමං දීපෙන්තො දසහඞ්ගෙහි සමන්නාගතො අරහාති පවුච්චතීති පුග්ගලාධිට්ඨානාය දෙසනාය විස්සජ්ජෙති. යතො එත්ථ යෙහි දසහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතො අරහාති පවුච්චති, තානි දසඞ්ගානි ‘‘දස නාම කි’’න්ති පුට්ඨෙන ථෙරෙන නිද්දිට්ඨානීති වෙදිතබ්බානි. තානි ච දස –

परंतु येथे, ज्याअर्थी हे आयुष्यमान (सोपाक थेर) स्वतःचा उल्लेख न करता इतरांचे (अर्हत्त्व) स्पष्ट करू इच्छितात, किंवा ज्याअर्थी या पद्धतीने दिलेले उत्तर अतिशय योग्य उत्तर ठरते, म्हणून ज्या दहा अंगांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला 'अर्हत' म्हटले जाते, त्यांच्या प्राप्तीला दर्शवण्यासाठी 'दहा अंगांनी युक्त असलेल्याला अर्हत म्हटले जाते' अशा पुद्गलाधिष्ठित देशनेने उत्तर देतात. म्हणूनच येथे ज्या दहा अंगांनी युक्त असलेल्याला अर्हत म्हटले जाते, ती दहा अंगे 'दहा म्हणजे काय?' असे विचारले असता थेरांनी स्पष्ट केली आहेत, असे समजावे. आणि ती दहा अंगे म्हणजे –

‘‘අසෙඛො අසෙඛොති, භන්තෙ, වුච්චති, කිත්තාවතා නු ඛො, භන්තෙ, භික්ඛු අසෙඛො හොතීති? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අසෙඛාය [Pg.75] සම්මාදිට්ඨියා සමන්නාගතො හොති, අසෙඛෙන සම්මාසඞ්කප්පෙන සමන්නාගතො හොති, අසෙඛාය සම්මාවාචාය සමන්නාගතො හොති, අසෙඛෙන සම්මාකම්මන්තෙන සමන්නාගතො හොති, අසෙඛෙන සම්මාආජීවෙන සමන්නාගතො හොති, අසෙඛෙන සම්මාවායාමෙන සමන්නාගතො හොති, අසෙඛාය සම්මාසතියා සමන්නාගතො හොති, අසෙඛෙන සම්මාසමාධිනා සමන්නාගතො හොති, අසෙඛෙන සම්මාඤාණෙන සමන්නාගතො හොති, අසෙඛාය සම්මාවිමුත්තියා සමන්නාගතො හොති. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අසෙඛො හොතී’’ති (අ. නි. 10.111). –

“भंते! 'अशेख, अशेख' असे म्हटले जाते. भंते! किती गुणांनी युक्त झाल्यावर भिक्खू अशेख होतो? भिक्खूंनो! येथे भिक्खू अशेख सम्यक् दृष्टीने युक्त असतो, अशेख सम्यक् संकल्पाने युक्त असतो, अशेख सम्यक् वाचेने युक्त असतो, अशेख सम्यक् कर्मांताने युक्त असतो, अशेख सम्यक् आजीविकेने युक्त असतो, अशेख सम्यक् व्यायामाने युक्त असतो, अशेख सम्यक् स्मृतीने युक्त असतो, अशेख सम्यक् समाधीने युक्त असतो, अशेख सम्यक् ज्ञानाने युक्त असतो, आणि अशेख सम्यक् विमुक्तीने युक्त असतो. भिक्खूंनो! अशा प्रकारे भिक्खू अशेख होतो.”

එවමාදීසු සුත්තෙසු වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානීති.

अशा प्रकारे इत्यादी सूत्तांमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच हे जाणून घ्यावे.

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දකපාඨ-අට්ඨකථාය

परमत्थजोतिका नावाच्या खुद्दकपाठ-अट्ठकथेतील

කුමාරපඤ්හවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

कुमारप्रश्न-वर्णन समाप्त झाले।

5. මඞ්ගලසුත්තවණ්ණනා

५. मंगलसुत्त-वर्णन

නික්ඛෙපප්පයොජනං

सुत्ताच्या मांडणीचे (निक्षेपाचे) प्रयोजन

ඉදානි කුමාරපඤ්හානන්තරං නික්ඛිත්තස්ස මඞ්ගලසුත්තස්ස අත්ථවණ්ණනාක්කමො අනුප්පත්තො, තස්ස ඉධ නික්ඛෙපප්පයොජනං වත්වා අත්ථවණ්ණනං කරිස්සාම. සෙය්‍යථිදං – ඉදඤ්හි සුත්තං ඉමිනා අනුක්කමෙන භගවතා අවුත්තම්පි ය්වායං සරණගමනෙහි සාසනොතාරො, සික්ඛාපදද්වත්තිංසාකාරකුමාරපඤ්හෙහි ච සීලසමාධිපඤ්ඤාප්පභෙදනයො දස්සිතො, සබ්බොපෙස පරමමඞ්ගලභූතො, යතො මඞ්ගලත්ථිකෙන එත්ථෙව අභියොගො කාතබ්බො, සො චස්ස මඞ්ගලභාවො ඉමිනා සුත්තානුසාරෙන වෙදිතබ්බොති දස්සනත්ථං වුත්තං.

आता कुमारप्रश्नानंतर ठेवलेल्या मंगलसुत्ताच्या अर्थ-स्पष्टीकरणाचा क्रम प्राप्त झाला आहे, त्याचे येथे मांडणीचे प्रयोजन सांगून अर्थ-स्पष्टीकरण करू. ते असे – जरी हे सुत्त या क्रमाने भगवंतांनी स्वतः सांगितले नसले, तरी शरणगमनाद्वारे शासनात (धम्मात) प्रवेश करणे, आणि शील, समाधी व प्रज्ञा यांचे वर्गीकरण जे शिक्षापदे, द्वत्तींसाकार (बत्तीस अवयव) आणि कुमारप्रश्नांद्वारे दर्शवले गेले आहे, ते सर्व परम मंगलकारक आहे. म्हणूनच, मङ्गलाची (कल्याणाची) इच्छा करणाऱ्याने यातच विशेष प्रयत्न केला पाहिजे, आणि त्याचे हे मंगलत्व या सुत्ताच्या अनुषंगाने जाणून घ्यावे, हे दर्शवण्यासाठी हे म्हटले आहे।

ඉදමස්ස ඉධ නික්ඛෙපප්පයොජනං.

हे येथे या सुत्ताच्या मांडणीचे प्रयोजन आहे।

පඨමමහාසඞ්ගීතිකථා

प्रथम महासंगीतीची कथा

එවං [Pg.76] නික්ඛිත්තස්ස පනස්ස අත්ථවණ්ණනත්ථං අයං මාතිකා –

अशा प्रकारे मांडलेल्या या सुत्ताच्या अर्थ-स्पष्टीकरणासाठी ही मातृका (विषयसूची) आहे –

‘‘වුත්තං යෙන යදා යස්මා, චෙතං වත්වා ඉමං විධිං;

එවමිච්චාදිපාඨස්ස, අත්ථං නානප්පකාරතො.

“हे सुत्त कोणी, केव्हा आणि का सांगितले, हे सांगून आणि या विधीचे स्पष्टीकरण करून, 'एवं मे सुतं' इत्यादी पाठाचा अर्थ विविध प्रकारे...

‘‘වණ්ණයන්තො සමුට්ඨානං, වත්වා යං යත්ථ මඞ්ගලං;

වවත්ථපෙත්වා තං තස්ස, මඞ්ගලත්තං විභාවයෙ’’ති.

...स्पष्ट करणाऱ्या आचार्यांनी त्याचे समुत्थान (उत्पत्तीचे कारण) सांगून, ज्या सुत्तात जे मंगल सांगितले आहे, त्याचे वर्गीकरण करून त्याचे मंगलत्व स्पष्ट करावे.”

තත්ථ ‘‘වුත්තං යෙන යදා යස්මා, චෙතං වත්වා ඉමං විධි’’න්ති අයං තාව අද්ධගාථා යදිදං ‘‘එවං මෙ සුතං එකං සමයං භගවා…පෙ… භගවන්තං ගාථාය අජ්ඣභාසී’’ති, ඉදං වචනං සන්ධාය වුත්තා. ඉදඤ්හි අනුස්සවවසෙන වුත්තං, සො ච භගවා සයම්භූ අනාචරියකො, තස්මා නෙදං තස්ස භගවතො වචනං අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස. යතො වත්තබ්බමෙතං ‘‘ඉදං වචනං කෙන වුත්තං, කදා, කස්මා ච වුත්ත’’න්ති. වුච්චතෙ – ආයස්මතා ආනන්දෙන වුත්තං, තඤ්ච පඨමමහාසඞ්ගීතිකාලෙ.

त्या (अट्ठकथे)मध्ये, 'कोणी, कधी, कशासाठी हे बोलून हा विधी सांगितला' ही अर्धी गाथा, प्रथम 'असे मी ऐकले आहे, एका समयी भगवान... भगवंतांना गाथेने संबोधित करते झाले' या वचनाला उद्देशून म्हटली आहे. कारण हे सत्य आहे की, हे वचन ऐकीव परंपरेच्या (अनुश्रवाच्या) आधारे म्हटले गेले आहे. आणि ते भगवान स्वयंभू व विनागुरूचे (अनाचार्यक) होते; म्हणून हे वचन त्या अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवंतांचे स्वतःचे वचन नाही. आणि ज्याअर्थी हे सांगणे आवश्यक आहे, त्यामुळे 'हे वचन कोणी म्हटले, कधी म्हटले आणि कशासाठी म्हटले?' असा हा प्रश्न उपस्थित होतो. याचे उत्तर दिले जात आहे—हे आयुष्यमान आनंदांनी म्हटले आहे, आणि ते पहिल्या महासंगीतीच्या वेळी म्हटले गेले.

පඨමමහාසඞ්ගීති චෙසා සබ්බසුත්තනිදානකොසල්ලත්ථමාදිතො පභුති එවං වෙදිතබ්බා. ධම්මචක්කප්පවත්තනඤ්හි ආදිං කත්වා යාව සුභද්දපරිබ්බාජකවිනයනා, කතබුද්ධකිච්චෙ කුසිනාරායං උපවත්තනෙ මල්ලානං සාලවනෙ යමකසාලානමන්තරෙ විසාඛපුණ්ණමදිවසෙ පච්චූසසමයෙ අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බුතෙ, භගවති ලොකනාථෙ භගවතො පරිනිබ්බානෙ සන්නිපතිතානං සත්තන්නං භික්ඛුසතසහස්සානං සඞ්ඝත්ථෙරො ආයස්මා මහාකස්සපො සත්තාහපරිනිබ්බුතෙ භගවති සුභද්දෙන වුඩ්ඪපබ්බජිතෙන ‘‘අලං, ආවුසො, මා සොචිත්ථ, මා පරිදෙවිත්ථ, සුමුත්තා මයං තෙන මහාසමණෙන, උපද්දුතා ච හොම ‘ඉදං වො කප්පති ඉදං වො න කප්පතී’ති, ඉදානි පන මයං යං ඉච්ඡිස්සාම තං කරිස්සාම, යං න ඉච්ඡිස්සාම න තං කරිස්සාමා’’ති (චූළව. 437; දී. නි. 2.232) වුත්තවචනමනුස්සරන්තො ‘‘ඨානං ඛො පනෙතං විජ්ජති යං පාපභික්ඛූ ‘අතීතසත්ථුකං පාවචන’න්ති මඤ්ඤමානා පක්ඛං ලභිත්වා න චිරස්සෙව සද්ධම්මං අන්තරධාපෙය්‍යුං. යාව ච ධම්මවිනයො තිට්ඨති, තාව අනතීතසත්ථුකමෙව පාවචනං හොති. යථාහ භගවා –

आणि ही पहिली संगीती सर्व सूत्रांच्या निदानामध्ये (प्रस्तावनेत) कौशल्य प्राप्त होण्यासाठी सुरुवातीपासून याप्रमाणे समजून घ्यावी. मी याचा विस्तार करतो. धम्मचक्रप्रवर्तनापासून सुरुवात करून सुभद्द परिव्राजकाच्या दीक्षेपर्यंत बुद्धकृत्ये पूर्ण झाल्यावर, कुसिनारा येथील मल्लांच्या उपवर्तन नावाच्या शालवनात, दोन शालवृक्षांच्या मध्ये, वैशाख पौर्णिमेच्या दिवशी, पहाटेच्या वेळी, अनुपधिशेष निर्वाणधातूने लोकनाथ भगवान परिनिर्वाण पावले असता, भगवंतांच्या परिनिर्वाणानंतर (धातू-विभाजनाच्या दिवशी) एकत्र आलेल्या सात लाख भिक्खूंपैकी, संघस्थेवर आयुष्यमान महाकस्सप यांनी, भगवंतांच्या परिनिर्वाणानंतर सातव्या दिवशी, सुभद्द नावाच्या वृद्धपणी प्रव्रजित झालेल्याने म्हटलेले हे वचन आठवले: 'बस करा, बंधूंनो! शोक करू नका, विलाप करू नका. आपण त्या महाश्रमणापासून चांगल्या प्रकारे मुक्त झालो आहोत. 'हे तुम्हांला योग्य आहे, हे तुम्हांला अयोग्य आहे' असे सांगून त्यांनी आपल्याला त्रास दिला होता. आता मात्र आपण जे इच्छू ते करू, आणि जे इच्छिणार नाही ते करणार नाही.' या वचनाचे स्मरण करत, आणि अशा प्रकारच्या भिक्खूंच्या महासंघाची पुन्हा दुर्लभता लक्षात घेऊन, 'ज्या कारणाने पापी भिक्खू 'आपला शास्ता आता निघून गेला आहे' असे मानून, स्वतःचा गट तयार करून लवकरच सद्धम्माचा लोप करतील, अशी शक्यता नक्कीच आहे. आणि जोपर्यंत धम्म आणि विनय टिकून आहे, तोपर्यंत शास्ता निघून गेलेला नाही असेच हे प्रवचन (बुद्धवचन) असते.' जसे भगवंतांनी म्हटले आहे -

‘‘යො [Pg.77] වො, ආනන්ද, මයා ධම්මො ච විනයො ච දෙසිතො පඤ්ඤත්තො, සො වො මමච්චයෙන සත්ථා’’ති (දී. නි. 2.216).

"हे आनंदा, मी जो धम्म आणि विनय तुम्हांला उपदेशिला आहे व प्रज्ञप्त केला आहे, माझ्या पश्चात तोच तुमचा शास्ता (गुरू) असेल."

‘‘යංනූනාහං ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච සඞ්ගායෙය්‍යං, යථයිදං සාසනං අද්ධනියං අස්ස චිරට්ඨිතිකං’’.

"मी धम्म आणि विनयाची संगीती का करू नये, जेणेकरून हे शासन दीर्घकाळ टिकणारे आणि चिरस्थायी होईल?"

යඤ්චාහං භගවතා –

"आणि मला भगवंतांनी -"

‘‘ධාරෙස්සසි පන මෙ ත්වං, කස්සප, සාණානි පංසුකූලානි නිබ්බසනානී’’ති වත්වා චීවරෙ සාධාරණපරිභොගෙන චෙව –

"हे कस्सपा, तू माझी तागाची, जीर्ण झालेली पांसुकूल चीवरे परिधान करशील का? असे म्हणून चीवराच्या सामायिक वापराने सन्मानित केले होते, तसेच -"

‘‘අහං, භික්ඛවෙ, යාවදෙ ආකඞ්ඛාමි විවිච්චෙව කාමෙහි…පෙ… පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරාමි, කස්සපොපි, භික්ඛවෙ, යාවදෙව ආකඞ්ඛති විවිච්චෙව කාමෙහි…පෙ… පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරතී’’ති –

"भिक्खूंनो, मी जितकी इच्छा करतो, तितका काळ कामांपासून अलिप्त राहून... पहिल्या ध्यानाचा लाभ घेऊन विहरतो. भिक्खूंनो, कस्सप देखील जितकी इच्छा करतो, तितका काळ कामांपासून अलिप्त राहून... पहिल्या ध्यानाचा लाभ घेऊन विहरतो -"

එවමාදිනා නයෙන නවානුපුබ්බවිහාරඡළභිඤ්ඤාප්පභෙදෙ උත්තරිමනුස්සධම්මෙ අත්තනා සමසමට්ඨපනෙන ච අනුග්ගහිතො, තස්ස මෙ කිමඤ්ඤං ආණණ්‍යං භවිස්සති? ‘‘නනු මං භගවා රාජා විය සකකවචඉස්සරියානුප්පදානෙන අත්තනො කුලවංසප්පතිට්ඨාපකං පුත්තං ‘සද්ධම්මවංසප්පතිට්ඨාපකො මෙ අයං භවිස්සතී’ති මන්ත්වා ඉමිනා අසාධාරණෙන අනුග්ගහෙන අනුග්ගහෙසී’’ති චින්තයන්තො ධම්මවිනයසඞ්ගායනත්ථං භික්ඛූනං උස්සාහං ජනෙසි? යථාහ –

"या आणि अशा इतर मार्गांनी, नऊ अनुपूर्वविहार आणि सहा अभिज्ञांच्या प्रकारांसारख्या उत्तरमनुष्यधम्मामध्ये स्वतःच्या बरोबरीचे स्थान देऊन भगवंतांनी मला अनुग्रहित केले आहे. अशा माझ्यासाठी (या संगीतीशिवाय) ऋणमुक्त होण्याचा दुसरा कोणता मार्ग असेल? 'ज्याप्रमाणे एखादा राजा आपले स्वतःचे चिलखत आणि ऐश्वर्य देऊन आपल्या कुळवंशाची प्रतिष्ठापना करणाऱ्या पुत्राला अनुग्रहित करतो, त्याप्रमाणे भगवंतांनी "हा माझा कस्सप सद्धम्मवंशाची प्रतिष्ठापना करणारा होईल" असा विचार करून मला या असाधारण अनुग्रहाने अनुग्रहित केले आहे,' असा विचार करत त्यांनी धम्म आणि विनयाच्या संगीतीसाठी भिक्खूंमध्ये उत्साह निर्माण केला. जसे त्यांनी म्हटले आहे -"

‘‘අථ ඛො ආයස්මා මහාකස්සපො භික්ඛූ ආමන්තෙසි – එකමිදාහං, ආවුසො, සමයං පාවාය කුසිනාරං අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නො මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං පඤ්චමත්තෙහි භික්ඛුසතෙහී’’ති (දී. නි. 2.231; චූළව. 437) සබ්බං සුභද්දකණ්ඩං විත්ථාරෙතබ්බං.

"तेव्हा आयुष्यमान महाकस्सपांनी भिक्खूंना संबोधित केले - 'बंधूंनो, एकदा मी पावा येथून कुसिनाराला जाणाऱ्या मार्गावर पाचशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खूसंघासह चाललो होतो...' याप्रमाणे संपूर्ण सुभद्द-कांड सविस्तरपणे जाणावे."

තතො පරං ආහ –

त्यानंतर ते म्हणाले -

‘‘හන්ද මයං, ආවුසො, ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච සඞ්ගායෙය්‍යාම, පුරෙ අධම්මො දිප්පති, ධම්මො පටිබාහිය්‍යති, අවිනයො දිප්පති, විනයො පටිබාහිය්‍යති, පුරෙ අධම්මවාදිනො බලවන්තො හොන්ති, ධම්මවාදිනො දුබ්බලා හොන්ති, අවිනයවාදිනො බලවන්තො හොන්ති, විනයවාදිනො දුබ්බලා හොන්තී’’ති (චූළව. 437).

"चला बंधूंनो, आपण धम्म आणि विनयाची संगीती करू या. अधम्म प्रबळ होण्यापूर्वी आणि धम्म मागे पडण्यापूर्वी, अविनय प्रबळ होण्यापूर्वी आणि विनय मागे पडण्यापूर्वी; अधम्मवादी बलवान होण्यापूर्वी आणि धम्मवादी दुर्बळ होण्यापूर्वी; अविनयवादी बलवान होण्यापूर्वी आणि विनयवादी दुर्बळ होण्यापूर्वी आपण हे केले पाहिजे."

භික්ඛූ [Pg.78] ආහංසු ‘‘තෙන හි, භන්තෙ, ථෙරො භික්ඛූ උච්චිනතූ’’ති. ථෙරො සකලනවඞ්ගසත්ථුසාසනපරියත්තිධරෙ පුථුජ්ජනසොතාපන්නසකදාගාමිඅනාගාමිසුක්ඛවිපස්සකඛීණාසවභික්ඛූ අනෙකසතෙ අනෙකසහස්සෙ ච වජ්ජෙත්වා තිපිටකසබ්බපරියත්තිප්පභෙදධරෙ පටිසම්භිදාප්පත්තෙ මහානුභාවෙ යෙභුය්‍යෙන භගවතා එතදග්ගං ආරොපිතෙ තෙවිජ්ජාදිභෙදෙ ඛීණාසවභික්ඛූයෙව එකූනපඤ්චසතෙ පරිග්ගහෙසි. යෙ සන්ධාය ඉදං වුත්තං ‘‘අථ ඛො ආයස්මා මහාකස්සපො එකෙනූනපඤ්චඅරහන්තසතානි උච්චිනී’’ති (චූළව. 437).

भिक्खूंनी म्हटले, "तर मग, भंते, स्थविरांनी भिक्खूंची निवड करावी." स्थविरांनी संपूर्ण नऊ अंगांच्या बुद्धशासनाच्या परियत्तीचे धारण करणाऱ्या, अनेक शेकडो आणि हजारो पृथग्जन, स्रोतापन्न, सकृदागामी, अनागामी आणि शुष्कविपश्यक अर्हत भिक्खूंना वगळून, त्रिपिटकाच्या सर्व परियत्तीच्या प्रकारांचे धारण करणाऱ्या, प्रतिसंभिदा प्राप्त, महानुभाव आणि बहुतांश भगवंतांनी एतदग्र (सर्वोच्च) पदावर नियुक्त केलेल्या, त्रिविद्या इत्यादी प्रकारांनी युक्त अशा केवळ अर्हत भिक्खूंमधूनच चारशे नव्व्याण्णव (एक कमी पाचशे) भिक्खूंची निवड केली. ज्यांना उद्देशून हे म्हटले गेले आहे: "तेव्हा आयुष्यमान महाकस्सपांनी एक कमी पाचशे अर्हतांची निवड केली."

කිස්ස පන ථෙරො එකෙනූනමකාසීති? ආයස්මතො ආනන්දත්ථෙරස්ස ඔකාසකරණත්ථං. තෙන හායස්මතා සහාපි විනාපි න සක්කා ධම්මසඞ්ගීති කාතුං. සො හායස්මා සෙඛො සකරණීයො, තස්මා සහ න සක්කා, යස්මා පනස්ස කිඤ්චි දසබලදෙසිතං සුත්තගෙය්‍යාදිකං භගවතො අසම්මුඛා පටිග්ගහිතං නාම නත්ථි, තස්මා විනාපි න සක්කා. යදි එවං සෙඛොපි සමානො ධම්මසඞ්ගීතියා බහූකාරත්තා ථෙරෙන උච්චිනිතබ්බො අස්ස, අථ කස්මා න උච්චිනිතොති? පරූපවාදවිවජ්ජනතො. ථෙරො හි ආයස්මන්තෙ ආනන්දෙ අතිවිය විස්සත්ථො අහොසි. තථා හි නං සිරස්මිං පලිතෙසු ජාතෙසුපි ‘‘න වායං කුමාරකො මත්තමඤ්ඤාසී’’ති (සං. නි. 2.154) කුමාරකවාදෙන ඔවදති. සක්‍යකුලප්පසුතො චායං ආයස්මා තථාගතස්ස භාතා චූළපිතු පුත්තො, තත්‍ර භික්ඛූ ඡන්දාගමනං විය මඤ්ඤමානා ‘‘බහූ අසෙඛපටිසම්භිදාප්පත්තෙ භික්ඛූ ඨපෙත්වා ආනන්දං සෙඛපටිසම්භිදාප්පත්තං ථෙරො උච්චිනී’’ති උපවදෙය්‍යුං. තං පරූපවාදං පරිවිවජ්ජෙන්තො ‘‘ආනන්දං විනා සඞ්ගීති න සක්කා කාතුං, භික්ඛූනංයෙව අනුමතියා ගහෙස්සාමී’’ති න උච්චිනි.

पण स्थविरांनी एक कमी (४९९) का केले? आयुष्यमान आनंद स्थविरांसाठी जागा ठेवण्यासाठी. कारण त्या आयुष्यमानांच्या सोबत किंवा त्यांच्याशिवाय धम्मसंगीती करणे शक्य नव्हते. ते आयुष्यमान 'शैक्ष' (अजून अर्हत न झालेले) होते आणि त्यांचे कर्तव्य शिल्लक होते, म्हणून त्यांच्यासह (सुरुवातीलाच निवडणे) शक्य नव्हते. परंतु, दशबलांनी (बुद्धांनी) उपदेशिलेले सूत्र, गेय इत्यादी असे कोणतेही वचन नव्हते जे त्यांनी भगवंतांच्या सन्मुख ग्रहण केले नव्हते, म्हणून त्यांच्याशिवाय संगीती करणे शक्य नव्हते. जर असे होते, तर शैक्ष असूनही धम्मसंगीतीसाठी अत्यंत उपकारक असल्यामुळे स्थविरांनी त्यांची निवड करायला हवी होती, मग त्यांची निवड का केली नाही? लोकांच्या अपवादापासून (निंदेपासून) वाचण्यासाठी. कारण स्थविरांचा आयुष्यमान आनंदांवर अत्यंत विश्वास होता. म्हणूनच, त्यांच्या डोक्यावर पांढरे केस आलेले असतानाही, 'हा तरुण मुलगा अजूनही मर्यादा जाणत नाही' अशा शब्दांत ते त्यांना उपदेश करत असत. आणि हे आयुष्यमान शाक्य कुळात जन्मलेले, तथागतांचे बंधू आणि चुलत भाऊ होते. अशा स्थितीत, भिक्खू पक्षपाताचा संशय घेऊन अशी निंदा करू शकले असते की, 'अनेक अशैक्ष (अर्हत) आणि प्रतिसंभिदा प्राप्त भिक्खूंना सोडून स्थविरांनी शैक्ष व प्रतिसंभिदा प्राप्त आनंदांची निवड केली.' तो लोकापवाद टाळण्यासाठी, 'आनंदांशिवाय संगीती करणे शक्य नाही, परंतु मी भिक्खूंच्या संमतीनेच त्यांना समाविष्ट करेन,' असा विचार करून त्यांनी स्वतः त्यांची निवड केली नाही.

අථ සයමෙව භික්ඛූ ආනන්දස්සත්ථාය ථෙරං යාචිංසු. යථාහ –

त्यानंतर भिक्खूंनी स्वतःहूनच आनंद स्थविरांच्यासाठी स्थविरांना विनंती केली. जसे त्यांनी म्हटले आहे -

‘‘භික්ඛූ ආයස්මන්තං මහාකස්සපං එතදවොචුං – ‘අයං, භන්තෙ, ආයස්මා ආනන්දො කිඤ්චාපි සෙඛො, අභබ්බො ඡන්දා දොසා මොහා භයා අගතිං ගන්තුං, බහු චානෙන භගවතො සන්තිකෙ ධම්මො ච විනයො ච පරියත්තො, තෙන හි, භන්තෙ, ථෙරො [Pg.79] ආයස්මන්තම්පි ආනන්දං උච්චිනතූ’ති. අථ ඛො ආයස්මා මහාකස්සපො ආයස්මන්තම්පි ආනන්දං උච්චිනී’’ති (චූළව. 437).

भिक्खूंनी आयुष्यमान महाकस्सपांना असे म्हटले— "भंते, हे आयुष्यमान आनंद जरी अजून 'सेख' (शैक्ष - पूर्णत्व न पावलेले) असले, तरी ते राग, द्वेष, मोह आणि भय यांच्या प्रभावाखाली येऊन चुकीच्या मार्गाने (अगतिला) जाण्यास असमर्थ आहेत. तसेच त्यांनी भगवंतांच्या सन्निध राहून विपुल धर्म आणि विनय यांचे अध्ययन केले आहे. म्हणूनच, भंते, थेरांनी आयुष्यमान आनंदांचीही निवड करावी." त्यानंतर आयुष्यमान महाकस्सपांनी आयुष्यमान आनंदांची निवड केली.

එවං භික්ඛූනං අනුමතියා උච්චිනිතෙන තෙනායස්මතා සද්ධිං පඤ්චථෙරසතානි අහෙසුං.

अशा प्रकारे भिक्खूंच्या संमतीने निवडलेल्या त्या आयुष्यमानांसह (आनंदांसह) एकूण पाचशे थेर झाले.

අථ ඛො ථෙරානං භික්ඛූනං එතදහොසි – ‘‘කත්ථ නු ඛො මයං ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච සඞ්ගායෙය්‍යාමා’’ති. අථ ඛො ථෙරානං භික්ඛූනං එතදහොසි ‘‘රාජගහං ඛො මහාගොචරං පහූතසෙනාසනං, යංනූන මයං රාජගහෙ වස්සං වසන්තා ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච සඞ්ගායෙය්‍යාම, නඤ්ඤෙ භික්ඛූ රාජගහෙ වස්සං උපගච්ඡෙය්‍යු’’න්ති. කස්මා පන නෙසං එතදහොසි? ඉදං අම්හාකං ථාවරකම්මං, කොචි විසභාගපුග්ගලො සඞ්ඝමජ්ඣං පවිසිත්වා උක්කොටෙය්‍යාති. අථායස්මා මහාකස්සපො ඤත්තිදුතියෙන කම්මෙන සාවෙසි. තං සඞ්ගීතික්ඛන්ධකෙ (චූළව. 437) වුත්තනයෙනෙව ඤාතබ්බං.

त्यानंतर थेर भिक्खूंच्या मनात असा विचार आला— "आम्ही धर्म आणि विनय यांचे संगायन (संगीती) कोठे करावी?" त्यानंतर थेर भिक्खूंच्या मनात विचार आला— "राजगृह हे मोठे भिक्षाटन क्षेत्र असून तेथे पुरेशी निवासस्थाने (सेनासने) आहेत. तर मग आम्ही राजगृहात वर्षावास घालवत धर्म आणि विनय यांचे संगायन करावे आणि इतर कोणत्याही भिक्खूंनी राजगृहात वर्षावास करू नये." पण त्यांच्या मनात असा विचार का आला? "हे आमचे अत्यंत महत्त्वाचे कार्य आहे, कोणी विरोधी विचारसरणीचा व्यक्ती संघामध्ये प्रवेश करून यात विघ्न आणू नये" म्हणून. त्यानंतर आयुष्यमान महाकस्सपांनी 'ज्ञप्ति-द्वितीय' कर्माद्वारे संघाला सूचित केले. ते संगीतिखंधकात (चुळवग्ग) सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावे.

අථ තථාගතස්ස පරිනිබ්බානතො සත්තසු සාධුකීළනදිවසෙසු සත්තසු ච ධාතුපූජාදිවසෙසු වීතිවත්තෙසු ‘‘අඩ්ඪමාසො අතික්කන්තො, ඉදානි ගිම්හානං දියඩ්ඪො මාසො සෙසො, උපකට්ඨා වස්සූපනායිකා’’ති මන්ත්වා මහාකස්සපත්ථෙරො ‘‘රාජගහං, ආවුසො, ගච්ඡාමා’’ති උපඩ්ඪං භික්ඛුසඞ්ඝං ගහෙත්වා එකං මග්ගං ගතො. අනුරුද්ධත්ථෙරොපි උපඩ්ඪං ගහෙත්වා එකං මග්ගං ගතො, ආනන්දත්ථෙරො පන භගවතො පත්තචීවරං ගහෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො සාවත්ථිං ගන්ත්වා රාජගහං ගන්තුකාමො යෙන සාවත්ථි, තෙන චාරිකං පක්කාමි. ආනන්දත්ථෙරෙන ගතගතට්ඨානෙ මහාපරිදෙවො අහොසි, ‘‘භන්තෙ ආනන්ද, කුහිං සත්ථාරං ඨපෙත්වා ආගතොසී’’ති? අනුපුබ්බෙන සාවත්ථිං අනුප්පත්තෙ ථෙරෙ භගවතො පරිනිබ්බානසමයෙ විය මහාපරිදෙවො අහොසි.

त्यानंतर तथागतांच्या परिनिर्वाणानंतर सात दिवसांचे अंत्यसंस्कार विधी आणि सात दिवसांचे धातू-पूजा विधी व्यतीत झाल्यावर, "अर्धा महिना निघून गेला आहे, आता उन्हाळ्याचा दीड महिना शिल्लक आहे आणि वर्षावास जवळ आला आहे," असा विचार करून महाकस्सप थेरांनी "मित्रांनो, आपण राजगृहाला जाऊ या," असे सांगून अर्ध्या भिक्खू संघाला सोबत घेऊन एका मार्गाने प्रयाण केले. अनुरुद्ध थेरांनीही अर्ध्या संघाला सोबत घेऊन एका मार्गाने प्रयाण केले. परंतु आनंद थेरांनी भगवंतांचे पात्र व चीवर घेतले आणि भिक्खू संघासह श्रावस्तीला जाऊन, पुढे राजगृहाला जाण्याच्या इच्छेने श्रावस्तीच्या दिशेने चारिका सुरू केली. आनंद थेर ज्या ज्या ठिकाणी गेले, तेथे लोकांनी मोठा शोक केला— "भंते आनंद, शास्त्यांना कोठे सोडून आपण आलात?" क्रमाने थेर श्रावस्तीला पोहोचले तेव्हा भगवंतांच्या परिनिर्वाणाच्या वेळच्या सारखाच मोठा शोक झाला.

තත්‍ර සුදං ආයස්මා ආනන්දො අනිච්චතාදිපටිසංයුත්තාය ධම්මියා කථාය තං මහාජනං සඤ්ඤාපෙත්වා ජෙතවනං පවිසිත්වා දසබලෙන වසිතගන්ධකුටියා ද්වාරං විවරිත්වා මඤ්චපීඨං නීහරිත්වා පප්ඵොටෙත්වා ගන්ධකුටිං සම්මජ්ජිත්වා මිලාතමාලාකචවරං ඡඩ්ඩෙත්වා මඤ්චපීඨං අතිහරිත්වා පුන යථාඨානෙ ඨපෙත්වා භගවතො ඨිතකාලෙ කරණීයං වත්තං සබ්බමකාසි. අථ [Pg.80] ථෙරො භගවතො පරිනිබ්බානතො පභුති ඨානනිසජ්ජබහුලත්තා උස්සන්නධාතුකං කායං සමස්සාසෙතුං දුතියදිවසෙ ඛීරවිරෙචනං පිවිත්වා විහාරෙයෙව නිසීදි, යං සන්ධාය සුභෙන මාණවෙන පහිතං මාණවකං එතදවොච –

तेथे आयुष्यमान आनंदांनी अनित्यतेशी संबंधित धर्मोपदेशाने त्या जनसमुदायाची समजूत काढली. त्यानंतर जेतवनात प्रवेश करून त्यांनी दशबलांनी (भगवंतांनी) वास्तव्य केलेल्या गंधकुटीचे दार उघडले, पलंग व आसने बाहेर काढून ती झाडून-झटकली, गंधकुटी झाडून स्वच्छ केली, सुकलेली फुले व कचरा दूर केला आणि पलंग व आसने पुन्हा आत आणून पूर्ववत जागी ठेवून भगवंत हयात असताना करायची ती सर्व दैनंदिन कर्तव्ये केली. त्यानंतर, भगवंतांच्या परिनिर्वाणापासून सतत उभे राहिल्याने व बसून राहिल्याने थकलेल्या शरीराला विश्रांती देण्यासाठी थेरांनी दुसऱ्या दिवशी दुधासोबत घेतलेले रेचक औषध पिऊन विहारातच विश्रांती घेतली. याच संदर्भात, सुभ माणवकाने (तरुणाने) पाठवलेल्या सेवकाला त्यांनी असे म्हटले—

‘‘අකාලො ඛො, මාණවක, අත්ථි මෙ අජ්ජ භෙසජ්ජමත්තා පීතා, අප්පෙව නාම ස්වෙපි උපසඞ්කමෙය්‍යාමා’’ති (දී. නි. 1.447).

"हे माणवका, आज वेळ योग्य नाही. आज मी औषध घेतले आहे. कदाचित उद्या आम्ही येऊ शकू."

දුතියදිවසෙ චෙතකත්ථෙරෙන පච්ඡාසමණෙන ගන්ත්වා සුභෙන මාණවෙන පුට්ඨො දීඝනිකායෙ සුභසුත්තං නාම දසමං සුත්තමභාසි.

दुसऱ्या दिवशी चेतक थेर या आपल्या अनुचर भिक्खूसोबत जाऊन, सुभ माणवकाने विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे देत त्यांनी दीघनिकाय मधील 'सुभसुत्त' नावाच्या दहाव्या सुत्ताचा उपदेश केला.

අථ ඛො ථෙරො ජෙතවනෙ විහාරෙ ඛණ්ඩඵුල්ලප්පටිසඞ්ඛරණං කාරාපෙත්වා උපකට්ඨාය වස්සූපනායිකාය රාජගහං ගතො. තථා මහාකස්සපත්ථෙරො අනුරුද්ධත්ථෙරො ච සබ්බං භික්ඛුසඞ්ඝං ගහෙත්වා රාජගහමෙව ගතා.

त्यानंतर थेरांनी जेतवन विहारातील पडझड व दुरुस्तीची कामे करून घेतली आणि वर्षावास जवळ आल्यावर ते राजगृहाला गेले. त्याचप्रमाणे महाकस्सप थेर आणि अनुरुद्ध थेर देखील सर्व भिक्खू संघाला सोबत घेऊन राजगृहालाच गेले.

තෙන ඛො පන සමයෙන රාජගහෙ අට්ඨාරස මහාවිහාරා හොන්ති. තෙ සබ්බෙපි ඡඩ්ඩිතපතිතඋක්ලාපා අහෙසුං. භගවතො හි පරිනිබ්බානෙ සබ්බෙ භික්ඛූ අත්තනො අත්තනො පත්තචීවරං ගහෙත්වා විහාරෙ ච පරිවෙණෙ ච ඡඩ්ඩෙත්වා අගමංසු. තත්ථ ථෙරා භගවතො වචනපූජනත්ථං තිත්ථියවාදපරිමොචනත්ථඤ්ච ‘‘පඨමං මාසං ඛණ්ඩඵුල්ලප්පටිසඞ්ඛරණං කරොමා’’ති චින්තෙසුං. තිත්ථියා හි වදෙය්‍යුං ‘‘සමණස්ස ගොතමස්ස සාවකා සත්ථරි ඨිතෙයෙව විහාරෙ පටිජග්ගිංසු, පරිනිබ්බුතෙ ඡඩ්ඩෙසු’’න්ති. තෙසං වාදපරිමොචනත්ථඤ්ච චින්තෙසුන්ති වුත්තං හොති. වුත්තම්පි චෙතං –

त्या वेळी राजगृहात अठरा मोठे विहार होते. ते सर्व दुर्लक्षित, पडझड झालेले आणि अस्वच्छ झाले होते. कारण भगवंतांच्या परिनिर्वाणानंतर सर्व भिक्खू आपले पात्र व चीवर घेऊन विहार आणि परिसर सोडून निघून गेले होते. तेथे थेरांनी भगवंतांच्या वचनाचा आदर करण्यासाठी आणि इतर पंथीयांच्या (तीर्थिकांच्या) टीकेपासून वाचण्यासाठी "पहिल्या महिन्यात आपण पडझड व दुरुस्तीची कामे करू या," असा विचार केला. कारण तीर्थिक असे म्हणू शकले असते की— "श्रमण गोतमांचे श्रावक त्यांचे शास्ते हयात असेपर्यंतच विहारांची काळजी घेत होते, त्यांच्या परिनिर्वाणानंतर त्यांनी ते सोडून दिले." त्यांच्या या टीकेपासून वाचण्यासाठी त्यांनी असा विचार केला, असे म्हटले आहे. तसेच हे देखील म्हटले आहे—

‘‘අථ ඛො ථෙරානං භික්ඛූනං එතදහොසි – භගවතා ඛො, ආවුසො, ඛණ්ඩඵුල්ලප්පටිසඞ්ඛරණං වණ්ණිතං, හන්ද මයං, ආවුසො, පඨමං මාසං ඛණ්ඩඵුල්ලප්පටිසඞ්ඛරණං කරොම, මජ්ඣිමං මාසං සන්නිපතිත්වා ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච සඞ්ගායිස්සාමා’’ති (චූළව. 438).

"त्यानंतर थेर भिक्खूंच्या मनात असा विचार आला— 'मित्रांनो, भगवंतांनी विहारांच्या पडझडीची दुरुस्ती करण्याच्या कामाची प्रशंसा केली आहे. चला तर मित्रांनो, आपण पहिल्या महिन्यात पडझड व दुरुस्तीची कामे करू या आणि दुसऱ्या महिन्यात एकत्र येऊन धर्म आणि विनय यांचे संगायन करू या.'"

තෙ දුතියදිවසෙ ගන්ත්වා රාජද්වාරෙ අට්ඨංසු. අජාතසත්තු රාජා ආගන්ත්වා වන්දිත්වා ‘‘අහං, භන්තෙ, කිං කරොමි, කෙනත්ථො’’ති පවාරෙසි. ථෙරා අට්ඨාරසමහාවිහාරප්පටිසඞ්ඛරණත්ථාය හත්ථකම්මං පටිවෙදෙසුං. ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති රාජා හත්ථකම්මකාරකෙ මනුස්සෙ අදාසි. ථෙරා පඨමං මාසං සබ්බවිහාරෙ පටිසඞ්ඛරාපෙසුං.

ते दुसऱ्या दिवशी जाऊन राजवाड्याच्या दाराशी उभे राहिले. राजा अजातशत्रूने तेथे येऊन वंदन केले आणि विचारले— "भंते, मी काय करू? आपल्याला कशाची आवश्यकता आहे?" थेरांनी अठरा मोठ्या विहारांच्या दुरुस्तीसाठी कामगारांची आवश्यकता असल्याचे सांगितले. राजा "खूप चांगले, भंते" असे म्हणाला आणि त्याने कामगार उपलब्ध करून दिले. थेरांनी पहिल्या महिन्यात सर्व विहारांची दुरुस्ती करून घेतली.

අථ [Pg.81] රඤ්ඤො ආරොචෙසුං – ‘‘නිට්ඨිතං, මහාරාජ, විහාරප්පටිසඞ්ඛරණං, ඉදානි ධම්මවිනයසඞ්ගහං කරොමා’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ, විස්සත්ථා කරොථ, මය්හං ආණාචක්කං, තුම්හාකං ධම්මචක්කං හොතු. ආණාපෙථ, භන්තෙ, කිං කරොමී’’ති? ‘‘ධම්මසඞ්ගහං කරොන්තානං භික්ඛූනං සන්නිසජ්ජට්ඨානං මහාරාජා’’ති. ‘‘කත්ථ කරොමි, භන්තෙ’’ති? ‘‘වෙභාරපබ්බතපස්සෙ සත්තපණ්ණිගුහාද්වාරෙ කාතුං යුත්තං මහාරාජා’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති ඛො, රාජා අජාතසත්තු, විස්සකම්මුනා නිම්මිතසදිසං සුවිභත්තභිත්තිථම්භසොපානං නානාවිධමාලාකම්මලතාකම්මවිචිත්‍රං මහාමණ්ඩපං කාරාපෙත්වා විවිධකුසුමදාමඔලම්බකවිනිග්ගලන්තචාරුවිතානං රතනවිචිත්‍රමණිකොට්ටිමතලමිව ච නං නානාපුප්ඵූපහාරවිචිත්‍රං සුපරිනිට්ඨිතභූමිකම්මං බ්‍රහ්මවිමානසදිසං අලඞ්කරිත්වා තස්මිං මහාමණ්ඩපෙ පඤ්චසතානං භික්ඛූනං අනග්ඝානි පඤ්චකප්පියපච්චත්ථරණසතානි පඤ්ඤාපෙත්වා දක්ඛිණභාගං නිස්සාය උත්තරාභිමුඛං ථෙරාසනං, මණ්ඩපමජ්ඣෙ පුරත්ථාභිමුඛං බුද්ධස්ස භගවතො ආසනාරහං ධම්මාසනං පඤ්ඤාපෙත්වා දන්තඛචිතං චිත්තබීජනිඤ්චෙත්ථ ඨපෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ආරොචාපෙසි ‘‘නිට්ඨිතං, භන්තෙ, කිච්ච’’න්ති.

त्यानंतर स्थविरांनी राजाला कळवले, "महाराज, विहाराची दुरुस्ती पूर्ण झाली आहे. आता आम्ही धम्म आणि विनयाची संगीती करू." राजा म्हणाला, "उत्तम, भंते! आपण निःशंकपणे ते करावे. माझे आज्ञाचक्र असो आणि आपले धम्मचक्र असो. भंते, आज्ञा द्यावी, मी काय करू?" स्थवीर म्हणाले, "महाराज, धम्मसंगीती करणाऱ्या भिक्खूंच्या एकत्र बसण्यासाठी योग्य जागा तयार करावी." राजाने विचारले, "भंते, मी ती कोठे तयार करू?" स्थवीर म्हणाले, "महाराज, वेभार पर्वताच्या कुशीत सप्तपर्णी गुहेच्या दाराशी ते करणे योग्य होईल." "उत्तम, भंते!" असे म्हणून राजा अजातशत्रूने विश्वकर्म्याने निर्माण केल्यासारखा, सुविभक्त भिंती, खांब आणि पायऱ्या असलेला, विविध प्रकारच्या पुष्पमाला आणि लतावेलींच्या नक्षीकामाने सुशोभित केलेला एक भव्य मंडप उभारला. विविध फुलांच्या माळा आणि लटकन यांनी सुशोभित केलेले सुंदर छत असलेला, रत्नांनी जडवलेल्या जमिनीसारखा आणि विविध फुलांच्या सजावटीने नटलेला, उत्तम प्रकारे तयार केलेल्या जमिनीचे काम असलेला, ब्रह्मविमानासारखा सुशोभित करून, त्या महामंडपात पाचशे भिक्खूंच्यासाठी अमूल्य अशी पाचशे कल्पिय आसने मांडली. दक्षिण दिशेचा आश्रय घेऊन उत्तरेकडे तोंड करून मुख्य स्थविरांचे आसन मांडले, आणि मंडपाच्या मध्यभागी पूर्वेकडे तोंड करून बुद्ध भगवंतांच्या योग्य असे धम्मासन मांडले. त्यावर हस्तिदंताने जडवलेला सुंदर पंखा ठेवून भिक्खू संघाला निरोप पाठवला की, "भंते, सर्व तयारी पूर्ण झाली आहे."

භික්ඛූ ආයස්මන්තං ආනන්දං ආහංසු ‘‘ස්වෙ, ආවුසො ආනන්ද, සඞ්ඝසන්නිපාතො, ත්වඤ්ච සෙඛො සකරණීයො, තෙන තෙ න යුත්තං සන්නිපාතං ගන්තුං, අප්පමත්තො හොහී’’ති. අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො ‘‘ස්වෙ සන්නිපාතො, න ඛො පන මෙතං පතිරූපං, ය්වාහං සෙඛො සමානො සන්නිපාතං ගච්ඡෙය්‍ය’’න්ති බහුදෙව රත්තිං කායගතාය සතියා වීතිනාමෙත්වා රත්තියා පච්චූසසමයෙ චඞ්කමා ඔරොහිත්වා විහාරං පවිසිත්වා ‘‘නිපජ්ජිස්සාමී’’ති කායං ආවජ්ජෙසි. ද්වෙ පාදා භූමිතො මුත්තා, අප්පත්තඤ්ච සීසං බිම්බොහනං, එතස්මිං අන්තරෙ අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං විමුච්චි. අයඤ්හි ආයස්මා චඞ්කමෙන බහි වීතිනාමෙත්වා විසෙසං නිබ්බත්තෙතුං අසක්කොන්තො චින්තෙසි ‘‘නනු මං භගවා එතදවොච – ‘කතපුඤ්ඤොසි ත්වං, ආනන්ද, පධානමනුයුඤ්ජ, ඛිප්පං හොහිසි අනාසවො’ති (දී. නි. 2.207). බුද්ධානඤ්ච කථාදොසො නාම නත්ථි, මම පන අච්චාරද්ධං වීරියං, තෙන මෙ චිත්තං උද්ධච්චාය සංවත්තති, හන්දාහං වීරියසමතං යොජෙමී’’ති චඞ්කමා ඔරොහිත්වා පාදධොවනට්ඨානෙ ඨත්වා පාදෙ ධොවිත්වා විහාරං පවිසිත්වා මඤ්චකෙ නිසීදිත්වා ‘‘ථොකං විස්සමිස්සාමී’’ති කායං මඤ්චකෙ උපනාමෙසි. ද්වෙ පාදා [Pg.82] භූමිතො මුත්තා, සීසඤ්ච බිම්බොහනමසම්පත්තං, එතස්මිං අන්තරෙ අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං විමුච්චි. චතුඉරියාපථවිරහිතං ථෙරස්ස අරහත්තං. තෙන ‘‘ඉමස්මිං සාසනෙ අනිසින්නො අනිපන්නො අට්ඨිතො අචඞ්කමන්තො කො භික්ඛු අරහත්තං පත්තො’’ති වුත්තෙ ‘‘ආනන්දත්ථෙරො’’ති වත්තුං වට්ටති.

भिक्खूंनी आयुष्यमान आनंदांना म्हटले, "आयुष्यमान आनंद, उद्या संघाची सभा होणार आहे. आपण अजूनही 'सेख' (अपूर्ण-साधक) आहात, ज्यांचे कर्तव्य अजून शिल्लक आहे. त्यामुळे आपले या सभेत जाणे योग्य नाही. आपण अप्रमत्त राहावे." त्यानंतर आयुष्यमान आनंदांनी विचार केला, "उद्या सभा आहे, आणि मी सेख असताना या सभेत जाणे मला मुळीच शोभणारे नाही." त्यांनी रात्रीचा बराचसा वेळ कायगतासतीमध्ये घालवला. रात्रीच्या पहाटेच्या वेळी चंक्रमणावरून उतरून, विहारात प्रवेश करून, "मी आता झोपतो" असा विचार करून त्यांनी आपले शरीर झुकवले. दोन्ही पाय जमिनीपासून वर उचलले गेले होते आणि डोके अजून उशीला टेकले नव्हते, याच दरम्यान, कोणत्याही उपादानाशिवाय त्यांचे चित्त आसवांपासून मुक्त झाले. हे आयुष्यमान चंक्रमणात बाहेर वेळ घालवूनही विशेष ज्ञान प्राप्त करू न शकल्याने विचार करू लागले, "भगवंतांनी मला असे म्हटले नव्हते का - 'आनंद, तू पुण्यवान आहेस, तू ध्यानाचा अभ्यास कर, तू लवकरच अनासव होशील'? बुद्धांचे वचन कधीही असत्य असू शकत नाही. परंतु माझे वीर्य अतिशय तीव्र आहे, त्यामुळे माझे चित्त चंचलतेकडे वळत आहे. चला, मी आता वीर्याची समता साधतो." असे विचार करून चंक्रमणावरून उतरून, पाय धुण्याच्या ठिकाणी उभे राहून पाय धुवून, विहारात प्रवेश करून, पलंगावर बसून, "मी थोडी विश्रांती घेतो" असे म्हणून त्यांनी आपले शरीर पलंगावर आडवे केले. दोन्ही पाय जमिनीपासून वर उचलले गेले होते आणि डोके अजून उशीला टेकले नव्हते, याच दरम्यान, उपादानरहित होऊन त्यांचे चित्त आसवांपासून मुक्त झाले. स्थविरांचे हे अर्हतपद चारही इरियापथांपासून विरहित अवस्थेत प्राप्त झाले. म्हणूनच, "या शासनात न बसता, न झोपता, न उभे राहता आणि चंक्रमन न करता कोणता भिक्खू अर्हतपदाला प्राप्त झाला?" असे विचारल्यास, "स्थवीर आनंद" असे उत्तर देणे योग्य ठरते.

අථ ථෙරා භික්ඛූ දුතියදිවසෙ භත්තකිච්චං කත්වා පත්තචීවරං පටිසාමෙත්වා ධම්මසභායං සන්නිපතිතා. ආනන්දත්ථෙරො පන අත්තනො අරහත්තප්පත්තිං ඤාපෙතුකාමො භික්ඛූහි සද්ධිං න ගතො. භික්ඛූ යථාවුඩ්ඪං අත්තනො අත්තනො පත්තාසනෙ නිසීදන්තා ආනන්දත්ථෙරස්ස ආසනං ඨපෙත්වා නිසින්නා. තත්ථ කෙහිචි ‘‘එතමාසනං කස්සා’’ති වුත්තෙ ආනන්දස්සාති. ‘‘ආනන්දො පන කුහිං ගතො’’ති. තස්මිං සමයෙ ථෙරො චින්තෙසි ‘‘ඉදානි මය්හං ගමනකාලො’’ති. තතො අත්තනො ආනුභාවං දස්සෙන්තො පථවියං නිමුජ්ජිත්වා අත්තනො ආසනෙයෙව අත්තානං දස්සෙසි. ආකාසෙනාගන්ත්වා නිසීදීතිපි එකෙ.

त्यानंतर दुसऱ्या दिवशी स्थवीर भिक्खूंनी भोजनविधी आटोपून, पात्र व चीवर व्यवस्थित ठेवून धम्मसभेत एकत्र आले. परंतु स्थवीर आनंदांना स्वतःची अर्हतपदाची प्राप्ती इतरांना कळावी अशी इच्छा असल्याने ते भिक्खूंच्या सोबत गेले नाहीत. भिक्खू आपापल्या ज्येष्ठतेनुसार आपापल्या आसनांवर बसले आणि स्थवीर आनंदांचे आसन रिकामे ठेवून बसले. तेथे काहींनी विचारले, "हे आसन कोणाचे आहे?" तेव्हा उत्तर मिळाले, "आनंदांचे." "पण आनंद कोठे गेले आहेत?" त्या वेळी स्थविरांनी विचार केला, "आता माझी जाण्याची वेळ झाली आहे." त्यानंतर स्वतःचा प्रभाव दाखवण्यासाठी त्यांनी जमिनीत बुडी मारून थेट आपल्या आसनावरच स्वतःला प्रकट केले. काही आचार्यांच्या मते, ते आकाशातून उडत येऊन आसनावर बसले.

එවං නිසින්නෙ තස්මිං ආයස්මන්තෙ මහාකස්සපත්ථෙරො භික්ඛූ ආමන්තෙසි, ‘‘ආවුසො, කිං පඨමං සඞ්ගායාම ධම්මං වා විනයං වා’’ති? භික්ඛූ ආහංසු, ‘‘භන්තෙ මහාකස්සප, විනයොනාමබුද්ධසාසනස්ස ආයු, විනයෙ ඨිතෙ සාසනං ඨිතං හොති, තස්මා පඨමං විනයං සඞ්ගායාමා’’ති. ‘‘කං ධුරං කත්වා විනයො සඞ්ගායිතබ්බො’’ති? ‘‘ආයස්මන්තං උපාලි’’න්ති. ‘‘කිං ආනන්දො නප්පහොතී’’ති? ‘‘නො නප්පහොති, අපිච ඛො පන සම්මාසම්බුද්ධො ධරමානොයෙව විනයපරියත්තිං නිස්සාය ආයස්මන්තං උපාලිං එතදග්ගෙ ඨපෙසි – ‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං විනයධරානං යදිදං උපාලී’’’ති (අ. නි. 1.228). තස්මා උපාලිත්ථෙරං පුච්ඡිත්වා විනයං සඞ්ගායාමාති. තතො ථෙරො විනයං පුච්ඡනත්ථාය අත්තනාව අත්තානං සම්මන්නි. උපාලිත්ථෙරොපි විස්සජ්ජනත්ථාය සම්මන්නි. තත්‍රායං පාළි –

ते असे बसल्यावर, आयुष्यमान महाकस्सप स्थविरांनी भिक्खूंना संबोधित केले, "आयुष्यमानहो, आपण आधी कशाची संगीती करावी - धम्माची की विनयाची?" भिक्खू म्हणाले, "भंते महाकस्सप, विनय हा बुद्धशासनाचा प्राण आहे. विनय टिकून राहिला तरच शासन टिकून राहते. त्यामुळे आपण आधी विनयाची संगीती करूया." "कोणाला प्रमुख करून विनयाची संगीती करावी?" "आयुष्यमान उपालींना." "काय, आनंद समर्थ नाहीत का?" "असे नाही की ते समर्थ नाहीत, ते नक्कीच समर्थ आहेत. परंतु सम्यक संबुद्धांनी हयात असतानाच विनयपिटकाच्या ज्ञानाच्या आधारे आयुष्यमान उपालींना एतदग्ग प्रदान केले होते की - 'भिक्खूंनो, माझ्या विनयधर भिक्खू श्रावकांमध्ये उपाली हा सर्वश्रेष्ठ आहे.' म्हणून स्थवीर उपालींना विचारून आपण विनयाची संगीती करूया." त्यानंतर स्थविरांनी विनय विचारण्यासाठी स्वतःचीच नियुक्ती केली. स्थवीर उपालींनीही उत्तरे देण्यासाठी स्वतःची नियुक्ती केली. या संदर्भातील पाळी खालीलप्रमाणे आहे -

අථ ඛො ආයස්මා මහාකස්සපො සඞ්ඝං ඤාපෙසි –

त्यानंतर आयुष्यमान महाकस्सपांनी संघाला सूचित केले -

‘‘සුණාතු මෙ, ආවුසො, සඞ්ඝො, යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, අහං උපාලිං විනයං පුච්ඡෙය්‍ය’’න්ති.

"आयुष्यमानहो, संघाने माझे ऐकावे. जर संघाची संमती असेल, तर मी उपालींना विनयाबद्दल प्रश्न विचारीन."

ආයස්මාපි [Pg.83] උපාලි සඞ්ඝං ඤාපෙසි –

आयुष्यमान उपालींनीही संघाला सूचित केले -

‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ, සඞ්ඝො, යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, අහං ආයස්මතා මහාකස්සපෙන විනයං පුට්ඨො විස්සජ්ජෙය්‍ය’’න්ති.

"भंते, संघाने माझे ऐकावे. जर संघाची संमती असेल, तर आयुष्यमान महाकस्सपांनी विनयाबद्दल विचारलेल्या प्रश्नांची मी उत्तरे देईन."

එවං අත්තනාව අත්තානං සම්මන්නිත්වා ආයස්මා, උපාලි, උට්ඨායාසනා එකංසං චීවරං කත්වා ථෙරෙ භික්ඛූ වන්දිත්වා ධම්මාසනෙ නිසීදි දන්තඛචිතං බීජනිං ගහෙත්වා. තතො මහාකස්සපත්ථෙරො උපාලිත්ථෙරං පඨමපාරාජිකං ආදිං කත්වා සබ්බං විනයං පුච්ඡි, උපාලිත්ථෙරො විස්සජ්ජෙසි. සබ්බෙ පඤ්චසතා භික්ඛූ පඨමපාරාජිකසික්ඛාපදං සනිදානං කත්වා එකතො ගණසජ්ඣායමකංසු. එවං සෙසානිපීති සබ්බං විනයට්ඨකථාය ගහෙතබ්බං. එතෙන නයෙන සඋභතොවිභඞ්ගං සඛන්ධකපරිවාරං සකලං විනයපිටකං සඞ්ගායිත්වා උපාලිත්ථෙරො දන්තඛචිතං බීජනිං නික්ඛිපිත්වා ධම්මාසනා ඔරොහිත්වා වුඩ්ඪෙ භික්ඛූ වන්දිත්වා අත්තනො පත්තාසනෙ නිසීදි.

अशा प्रकारे स्वतःचीच नियुक्ती करून, आयुष्यमान उपाली आसनावरून उठले, एका खांद्यावर चीवर परिधान करून स्थवीर भिक्खूंना वंदन करून, हस्तिदंताने जडवलेला पंखा हातात घेऊन धम्मासनावर बसले. त्यानंतर स्थवीर महाकस्सपांनी स्थवीर उपालींना पहिल्या पाराजिकापासून सुरुवात करून संपूर्ण विनयाबद्दल विचारले, आणि स्थवीर उपालींनी त्याची उत्तरे दिली. सर्व पाचशे भिक्खूंनी पहिल्या पाराजिकाच्या शिक्षापदाचे त्याच्या निदानासह एकत्र मिळून सामूहिक पठण केले. याचप्रमाणे उर्वरित शिक्षापदांचेही पठण केले, हे सर्व विनय अट्ठकथेतून समजून घ्यावे. या पद्धतीने दोन्ही विभंग, खंधक आणि परिवारासह संपूर्ण विनयपिटकाची संगीती करून, स्थवीर उपालींनी हस्तिदंताचा पंखा खाली ठेवला, धम्मासनावरून खाली उतरले, ज्येष्ठ भिक्खूंना वंदन केले आणि आपल्या नियोजित आसनावर जाऊन बसले.

විනයං සඞ්ගායිත්වා ධම්මං සඞ්ගායිතුකාමො ආයස්මා මහාකස්සපත්ථෙරො භික්ඛූ පුච්ඡි – ‘‘ධම්මං සඞ්ගායන්තෙහි කං පුග්ගලං ධුරං කත්වා ධම්මො සඞ්ගායිතබ්බො’’ති? භික්ඛූ ‘‘ආනන්දත්ථෙරං ධුරං කත්වා’’ති ආහංසු.

विनयाचे संगायन केल्यानंतर, धम्माचे संगायन करण्याची इच्छा असणाऱ्या आयुष्यमान महाकस्सप स्थवीरांनी भिक्खूंना विचारले – "धम्माचे संगायन करणाऱ्यांनी कोणत्या व्यक्तीला प्रमुख करून धम्माचे संगायन करावे?" भिक्खू म्हणाले, "स्थवीर आनंदांना प्रमुख करून."

අථ ඛො ආයස්මා මහාකස්සපො සඞ්ඝං ඤාපෙසි –

त्यानंतर आयुष्यमान महाकस्सपांनी संघाला निवेदित केले –

‘‘සුණාතු මෙ, ආවුසො, සඞ්ඝො, යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, අහං ආනන්දං ධම්මං පුච්ඡෙය්‍ය’’න්ති.

"हे आवुसो, संघाने माझे ऐकावे. जर संघासाठी ही योग्य वेळ असेल, तर मी आनंदांना धम्माविषयी प्रश्न विचारेन."

අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො සඞ්ඝං ඤාපෙසි –

त्यानंतर आयुष्यमान आनंदांनी संघाला निवेदित केले –

‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ, සඞ්ඝො, යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, අහං ආයස්මතා මහාකස්සපෙන ධම්මං පුට්ඨො විස්සජ්ජෙය්‍ය’’න්ති.

"भंते, संघाने माझे ऐकावे. जर संघासाठी ही योग्य वेळ असेल, तर आयुष्यमान महाकस्सपांनी धम्माविषयी विचारलेल्या प्रश्नांची मी उत्तरे देईन."

අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො උට්ඨායාසනා එකංසං චීවරං කත්වා ථෙරෙ භික්ඛූ වන්දිත්වා ධම්මාසනෙ නිසීදි දන්තඛචිතං බීජනිං ගහෙත්වා. අථ මහාකස්සපත්ථෙරො ආනන්දත්ථෙරං ධම්මං පුච්ඡි – ‘‘බ්‍රහ්මජාලං, ආවුසො ආනන්ද, කත්ථ භාසිත’’න්ති? ‘‘අන්තරා ච, භන්තෙ, රාජගහං අන්තරා ච නාළන්දං රාජාගාරකෙ අම්බලට්ඨිකාය’’න්ති. ‘‘කං ආරබ්භා’’ති? ‘‘සුප්පියඤ්ච පරිබ්බාජකං බ්‍රහ්මදත්තඤ්ච මාණවක’’න්ති. අථ ඛො ආයස්මා මහාකස්සපො ආයස්මන්තං ආනන්දං බ්‍රහ්මජාලස්ස නිදානම්පි පුච්ඡි, පුග්ගලම්පි පුච්ඡි. ‘‘සාමඤ්ඤඵලං; පනාවුසො ආනන්ද, කත්ථ භාසිත’’න්ති? ‘‘රාජගහෙ, භන්තෙ, ජීවකම්බවනෙ’’ති. ‘‘කෙන සද්ධි’’න්ති? ‘‘අජාතසත්තුනා [Pg.84] වෙදෙහිපුත්තෙන සද්ධි’’න්ති. අථ ඛො ආයස්මා මහාකස්සපො ආයස්මන්තං ආනන්දං සාමඤ්ඤඵලස්ස නිදානම්පි පුච්ඡි, පුග්ගලම්පි පුච්ඡි. එතෙනෙව උපායෙන පඤ්චපි නිකායෙ පුච්ඡි, පුට්ඨො පුට්ඨො ආයස්මා ආනන්දො විස්සජ්ජෙසි. අයං පඨමමහාසඞ්ගීති පඤ්චහි ථෙරසතෙහි කතා –

त्यानंतर आयुष्यमान आनंद आसनावरून उठले, एका खांद्यावर चीवर परिधान केले, स्थवीर भिक्खूंना वंदन केले आणि हस्तिदंती पंखा हातात घेऊन धम्मासनावर बसले. त्यानंतर महाकस्सप स्थवीरांनी आनंद स्थवीरांना धम्माविषयी विचारले – "हे आवुसो आनंद, भगवंतांनी ब्रह्मजाल सुत्त कोठे उपदेशिले होते?" "भंते, राजगृह आणि नाळंदा यांच्या दरम्यान अम्बलट्ठिका येथील राजकीय विश्रामगृहात उपदेशिले होते." "कोणाला उद्देशून?" "सुप्पिय परिव्राजक आणि ब्रह्मदत्त माणवक यांना उद्देशून." त्यानंतर आयुष्यमान महाकस्सपांनी आयुष्यमान आनंदांना ब्रह्मजाल सुत्ताची पार्श्वभूमी (निदान) आणि संबंधित व्यक्तींविषयी देखील विचारले. "हे आवुसो आनंद, सामञ्ञफल सुत्त कोठे उपदेशिले होते?" "भंते, राजगृहातील जीवक आंबवनात." "कोणासोबत?" "वैदेहीपुत्र अजातशत्रू राजासोबत." त्यानंतर आयुष्यमान महाकस्सपांनी आयुष्यमान आनंदांना सामञ्ञफल सुत्ताची पार्श्वभूमी आणि संबंधित व्यक्तींविषयी देखील विचारले. याच पद्धतीने त्यांनी पाचही निकाळांविषयी विचारले आणि विचारलेल्या प्रत्येक प्रश्नाचे आयुष्यमान आनंदांनी उत्तर दिले. ही पहिली महासंगीती पाचशे स्थवीरांनी केली –

‘‘සතෙහි පඤ්චහි කතා, තෙන පඤ්චසතාති ච;

ථෙරෙහෙව කතත්තා ච, ථෙරිකාති පවුච්චතී’’ති.

"पाचशे स्थवीरांनी ही संगीती केली, म्हणून तिला 'पञ्चसतिका' म्हणतात; आणि केवळ स्थवीरांनीच ती केल्यामुळे तिला 'थेरिका' असेही म्हटले जाते."

ඉමිස්සා පඨමමහාසඞ්ගීතියා වත්තමානාය සබ්බං දීඝනිකායං මජ්ඣිමනිකායාදිඤ්ච පුච්ඡිත්වා අනුපුබ්බෙන ඛුද්දකනිකායං පුච්ඡන්තෙන ආයස්මතා මහාකස්සපෙන ‘‘මඞ්ගලසුත්තං, ආවුසො ආනන්ද, කත්ථ භාසිත’’න්ති එවමාදිවචනාවසානෙ ‘‘නිදානම්පි පුච්ඡි, පුග්ගලම්පි පුච්ඡී’’ති එත්ථ නිදානෙ පුච්ඡිතෙ තං නිදානං විත්ථාරෙත්වා යථා ච භාසිතං, යෙන ච සුතං, යදා ච සුතං, යෙන ච භාසිතං, යත්ථ ච භාසිතං, යස්ස ච භාසිතං, තං සබ්බං කථෙතුකාමෙන ‘‘එවං භාසිතං මයා සුතං, එකං සමයං සුතං, භගවතා භාසිතං, සාවත්ථියං භාසිතං, දෙවතාය භාසිත’’න්ති එතමත්ථං දස්සෙන්තෙන ආයස්මතා ආනන්දෙන වුත්තං ‘‘එවං මෙ සුතං – එකං සමයං භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ…පෙ… භගවන්තං ගාථාය අජ්ඣභාසී’’ති. එවමිදං ආයස්මතා ආනන්දෙන වුත්තං, තඤ්ච පන පඨමමහාසඞ්ගීතිකාලෙ වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

ही पहिली महासंगीती चालू असताना, संपूर्ण दीघनिकाय, मज्झिमनिकाय इत्यादींविषयी विचारल्यानंतर, क्रमाने खुद्दकनिकायाविषयी विचारू इच्छिणाऱ्या आयुष्यमान महाकस्सपांनी "हे आवुसो आनंद, मंगळसुत्त कोठे उपदेशिले होते?" असे विचारले. या संवादाच्या शेवटी "पार्श्वभूमी आणि व्यक्तींविषयी विचारले" या संदर्भात पार्श्वभूमी विचारली असता, ती पार्श्वभूमी सविस्तर सांगून – ते कसे उपदेशिले गेले, कोणी ऐकले, कधी ऐकले, कोणी उपदेशिले, कोठे उपदेशिले आणि कोणासाठी उपदेशिले, हे सर्व सांगण्याची इच्छा असणाऱ्या आणि "अशा प्रकारे उपदेशिलेले मी ऐकले, एका समयी ऐकले, भगवंतांनी उपदेशिले, श्रावस्तीमध्ये उपदेशिले, देवतेसाठी उपदेशिले" हा अर्थ दर्शविणाऱ्या आयुष्यमान आनंदांनी म्हटले – "असे मी ऐकले आहे – एका समयी भगवान श्रावस्ती येथील अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते... पे... देवतेने भगवंतांना गाथेने संबोधित केले." अशा प्रकारे हे आयुष्यमान आनंदांनी म्हटले आहे आणि हे पहिल्या महासंगीतीच्या वेळी म्हटले गेले होते, असे जाणावे.

ඉදානි ‘‘කස්මා වුත්ත’’න්ති එත්ථ වුච්චතෙ – යස්මා අයමායස්මා මහාකස්සපත්ථෙරෙන නිදානං පුට්ඨො, තස්මානෙන තං නිදානං ආදිතො පභුති විත්ථාරෙතුං වුත්තං. යස්මා වා ආනන්දං ධම්මාසනෙ නිසින්නං වසීගණපරිවුතං දිස්වා එකච්චානං දෙවතානං චිත්තමුප්පන්නං ‘‘අයමායස්මා වෙදෙහමුනි පකතියාපි සක්‍යකුලමන්වයො භගවතො දායාදො, භගවතාපි පඤ්චක්ඛත්තුං එතදග්ගෙ නිද්දිට්ඨො, චතූහි අච්ඡරියඅබ්භුතධම්මෙහි සමන්නාගතො, චතුන්නං පරිසානං පියො මනාපො, ඉදානි මඤ්ඤෙ භගවතො ධම්මරජ්ජදායජ්ජං පත්වා බුද්ධො ජාතො’’ති. තස්මා ආයස්මා ආනන්දො තාසං දෙවතානං චෙතසා චෙතොපරිවිතක්කමඤ්ඤාය තං අභූතගුණසම්භාවනං අනධිවාසෙන්තො අත්තනො සාවකභාවමෙව දීපෙතුං ආහ ‘‘එවං මෙ සුතං එකං සමයං භගවා [Pg.85] …පෙ… අජ්ඣභාසී’’ති. එත්ථන්තරෙ පඤ්ච අරහන්තසතානි අනෙකානි ච දෙවතාසහස්සානි ‘‘සාධු සාධූ’’ති ආයස්මන්තං ආනන්දං අභිනන්දිංසු, මහාභූමිචාලො අහොසි, නානාවිධකුසුමවස්සං අන්තලික්ඛතො පපති, අඤ්ඤානි ච බහූනි අච්ඡරියානි පාතුරහෙසුං, බහූනඤ්ච දෙවතානං සංවෙගො උප්පජ්ජි ‘‘යං අම්හෙහි භගවතො සම්මුඛා සුතං, ඉදානෙව තං පරොක්ඛා ජාත’’න්ති. එවමිදං ආයස්මතා ආනන්දෙන පඨමමහාසඞ්ගීතිකාලෙ වදන්තෙනාපි ඉමිනා කාරණෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. එත්තාවතා ච ‘‘වුත්තං යෙන යදා යස්මා, චෙතං වත්වා ඉමං විධි’’න්ති ඉමිස්සා අද්ධගාථාය අත්ථො පකාසිතො හොති.

आता "का म्हटले गेले" याविषयी उत्तर दिले जात आहे – ज्या अर्थी या आयुष्यमानांना महाकस्सप स्थवीरांनी पार्श्वभूमी विचारली होती, त्या अर्थी त्यांनी ती पार्श्वभूमी सुरुवातीपासून सविस्तर सांगण्यासाठी असे म्हटले. किंवा, ज्या अर्थी आनंदांना धम्मासनावर बसलेले आणि अर्हतांच्या समूहाने वेढलेले पाहून काही देवतांच्या मनात असा विचार आला – "हे आयुष्यमान विदेहमुनी मूळचेच शाक्य कुळातील असून भगवंतांचे वारसदार आहेत. भगवंतांनी देखील आयुष्यमान आनंदांना पाच वेळा एतदग्ग पदावर घोषित केले आहे. ते चार आश्चर्यकारक व अद्भुत गुणांनी युक्त आहेत आणि चारही परिषदांचे प्रिय व मनपसंत आहेत. आता बहुधा भगवंतांच्या धम्मराज्याचे दायित्व मिळवून ते बुद्ध झाले आहेत." म्हणून आयुष्यमान आनंदांनी त्या देवतांच्या मनातील विचार स्वतःच्या चित्ताने जाणून, त्या अभूतपूर्व गुणांच्या गौरवाचा स्वीकार न करता, स्वतःचे श्रावकत्वच प्रकट करण्यासाठी म्हटले – "असे मी ऐकले आहे – एका समयी भगवान... पे... संबोधित केले." या दरम्यान पाचशे अर्हतांनी आणि हजारो देवतांनी "साधू, साधू!" असे म्हणून आयुष्यमान आनंदांचे कौतुक केले. मोठा भूकंप झाला, आकाशातून विविध प्रकारच्या फुलांचा वर्षाव झाला आणि इतरही अनेक आश्चर्यकारक घटना प्रकट झाल्या. तसेच अनेक देवतांच्या मनात संवेग उत्पन्न झाला – "जे आम्ही भगवंतांच्या समक्ष ऐकले होते, ते आता परोक्ष झाले आहे (भगवंतांच्या अनुपस्थितीत ऐकावे लागत आहे)." अशा प्रकारे हे आयुष्यमान आनंदांनी पहिल्या महासंगीतीच्या वेळी सांगताना देखील याच कारणाने म्हटले गेले होते, असे जाणावे. आणि एवढ्याने "कोणी, कधी, का म्हटले, आणि हा विधी सांगून" या अर्ध्या गाथेचा अर्थ स्पष्ट होतो.

එවමිච්චාදිපාඨවණ්ණනා

अशा प्रकारे 'एवम्' इत्यादी पाठाचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

1. ඉදානි ‘‘එවමිච්චාදිපාඨස්ස, අත්ථං නානප්පකාරතො’’ති එවමාදිමාතිකාය සඞ්ගහිතත්ථප්පකාසනත්ථං වුච්චතෙ – එවන්ති අයං සද්දො උපමූපදෙසසම්පහංසනගරහණවචනසම්පටිග්ගහාකාරනිදස්සනාවධාරණාදීසු අත්ථෙසු දට්ඨබ්බො. තථා හෙස ‘‘එවං ජාතෙන මච්චෙන, කත්තබ්බං කුසලං බහු’’න්ති එවමාදීසු (ධ. ප. 53) උපමායං දිස්සති. ‘‘එවං තෙ අභික්කමිතබ්බං, එවං තෙ පටික්කමිතබ්බ’’න්තිආදීසු (අ. නි. 4.122) උපදෙසෙ. ‘‘එවමෙතං භගවා, එවමෙතං සුගතා’’ති එවමාදීසු (අ. නි. 3.66) සම්පහංසනෙ. ‘‘එවමෙවං පනායං වසලී යස්මිං වා තස්මිං වා තස්ස මුණ්ඩකස්ස සමණකස්ස වණ්ණං භාසතී’’ති එවමාදීසු (සං. නි. 1.187) ගරහණෙ. ‘‘එවං, භන්තෙති ඛො තෙ භික්ඛූ භගවතො පච්චස්සොසු’’න්ති එවමාදීසු (ම. නි. 1.1) වචනසම්පටිග්ගහෙ. ‘‘එවං බ්‍යා ඛො අහං, භන්තෙ, භගවතා ධම්මං දෙසිතං ආජානාමී’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 1.398) ආකාරෙ. ‘‘එහි ත්වං, මාණවක, යෙන සමණො ආනන්දො තෙනුපසඞ්කම, උපසඞ්කමිත්වා මම වචනෙන සමණං ආනන්දං අප්පාබාධං අප්පාතඞ්කං ලහුට්ඨානං බලං ඵාසුවිහාරං පුච්ඡ. ‘සුභො මාණවො තොදෙය්‍යපුත්තො භවන්තං ආනන්දං අප්පාබාධං අප්පාතඞ්කං ලහුට්ඨානං බලං ඵාසුවිහාරං පුච්ඡතී’ති, එවඤ්ච වදෙහි සාධු කිර භවං ආනන්දො යෙන සුභස්ස මාණවස්ස තොදෙය්‍යපුත්තස්ස නිවෙසනං, තෙනුපසඞ්කමතු අනුකම්පං උපාදායා’’ති එවමාදීසු (දී. නි. 1.445) නිදස්සනෙ. ‘‘තං කිං මඤ්ඤථ කාලාමා, ඉමෙ ධම්මා කුසලා වා අකුසලා වාති? අකුසලා, භන්තෙ. සාවජ්ජා වා අනවජ්ජා වාති? සාවජ්ජා, භන්තෙ. විඤ්ඤුගරහිතා වා විඤ්ඤුප්පසත්ථා [Pg.86] වාති? විඤ්ඤුගරහිතා, භන්තෙ. සමත්තා සමාදින්නා අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තන්ති නො වා, කථං වො එත්ථ හොතීති? සමත්තා, භන්තෙ, සමාදින්නා අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තන්ති, එවං නො එත්ථ හොතී’’ති එවමාදීසු (අ. නි. 3.66) අවධාරණෙ. ඉධ පන ආකාරනිදස්සනාවධාරණෙසු දට්ඨබ්බො.

१. आता “एवमिच्चादिपाठाचा अर्थ विविध प्रकारे स्पष्ट करण्यासाठी” अशा प्रकारे “नानाप्पकारतो” इत्यादी मातृकेद्वारे संग्रहित अर्थाचे प्रकाशन करण्यासाठी म्हटले जाते – “एवम्” हा शब्द उपमा (सादृश्य), उपदेश (निर्देश), संप्रहंसन (प्रशंसा), गरहण (निंदा), वचनसंपटिग्गह (वचन स्वीकारणे), आकार (पद्धत/प्रकार), निदस्सन (निर्देश/उदाहरणाने दाखवणे), अवधारण (निश्चय) इत्यादी अर्थांमध्ये समजला पाहिजे. तसेच हा “एवम्” शब्द “एवं जातेन मच्चेन, कातब्बं कुसलं बहुं” (अशा प्रकारे जन्मलेल्या मानवाने पुष्कळ कुशल कर्म केले पाहिजे) इत्यादींमध्ये ‘उपमा’ या अर्थात दिसतो. “एवं ते अभिक्कमितब्बं, एवं ते पटिक्कमितब्बं” (तुला अशा प्रकारे पुढे गेले पाहिजे, अशा प्रकारे मागे सरकले पाहिजे) इत्यादींमध्ये ‘उपदेश’ या अर्थात. “एवमेतं भगवा, एवमेतं सुगता” (हे भगवन्, हे असेच आहे; हे सुगत, हे असेच आहे) इत्यादींमध्ये ‘संप्रहंसन’ या अर्थात. “एवमेवं पनायं वसली यस्मिं वा तस्मिं वा तस्स मुण्डकस्स समणकस्स वण्णं भासती” (परंतु ही हलकी स्त्री अशा प्रकारे त्या मुंडक श्रमणाचे गुणगान गाते) इत्यादींमध्ये ‘गरहण’ (निंदा) या अर्थात. “एवं, भन्तेति खो ते भिक्खू भगवतो पच्चस्सोसुं” (होय, भन्ते! असे म्हणून त्या भिक्खूंनी भगवंतांचे वचन स्वीकारले) इत्यादींमध्ये ‘वचनसंपटिग्गह’ या अर्थात. “एवं ब्या खो अहं, भन्ते, भगवता धम्मं देसितं आजानामी” (भन्ते, भगवंतांनी देशना केलेला धम्म मी अशा प्रकारे समजतो) इत्यादींमध्ये ‘आकार’ या अर्थात. “Ehi tvaṃ, māṇavaka, yena samaṇo ānando tenupasaṅkama, upasaṅkamitvā mama vacanena samaṇaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchassu. Todeyyaputto subho māṇavo bhavantaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchati, evañca vadehi sādhu kira bhavaṃ ānando yena subhassa māṇavassa todeyyaputtassa nivesanaṃ, tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā” (ये तरुणा, जिथे श्रमण आनंद आहेत तिथे जा. तिथे जाऊन माझ्या वतीने श्रमण आनंदांना निरोगीपणा, आजार नसणे, हलकेपणा, बल आणि सुखविहार याबद्दल विचार. ‘तोदेय्यपुत्र सुभ माणवक आयुष्यमान आनंदांना निरोगीपणा, आजार नसणे, हलकेपणा, बल आणि सुखविहार विचारत आहे’ आणि असे सांग की, ‘चांगले होईल जर आयुष्यमान आनंद तोदेय्यपुत्र सुभ माणवकाच्या घरी अनुकंपा करून येतील’) इत्यादींमध्ये ‘निदस्सन’ या अर्थात. “तं किं मञ्ञथ कालामा, इमे धम्मा कुसला वा अकुसला वाति? अकुसला, भन्ते. सावज्जा वा अनवज्जा वाति? सावज्जा, भन्ते. विञ्ञूगरहिता वा विञ्ञूप्पसत्था वाति? विञ्ञूगरहिता, भन्ते. समत्ता समादिन्ना अहिताय दुक्खाय संवत्तन्ति नो वा, कथं वो एत्थ होतीति? समत्ता, भन्ते, समादिन्ना अहिताय दुक्खाय संवत्तन्ति, एवं नो एत्थ होती” (कालामांनो, तुम्हाला काय वाटते? हे धम्म कुशल आहेत की अकुशल? भन्ते, अकुशल आहेत. सदोष आहेत की निर्दोष? भन्ते, सदोष आहेत. सुज्ञांनी निंदिलेले आहेत की सुज्ञांनी प्रशंसिलेले? भन्ते, सुज्ञांनी निंदिलेले आहेत. पूर्णपणे स्वीकारल्यास आणि आचरणात आणल्यास ते अहितासाठी आणि दुःखासाठी कारणीभूत ठरतात की नाही? यावर तुमचे काय मत आहे? भन्ते, पूर्णपणे स्वीकारल्यास आणि आचरणात आणल्यास ते अहितासाठी आणि दुःखासाठी कारणीभूत ठरतात, असे आमचे मत आहे) इत्यादींमध्ये ‘अवधारण’ या अर्थात. परंतु येथे (या मंगळसुत्तात) तो ‘आकार’, ‘निदस्सन’ आणि ‘अवधारण’ या अर्थांमध्ये समजला पाहिजे.

තත්ථ ආකාරත්ථෙන එවං-සද්දෙන එතමත්ථං දීපෙති – නානානයනිපුණමනෙකජ්ඣාසයසමුට්ඨානං අත්ථබ්‍යඤ්ජනසම්පන්නං විවිධපාටිහාරියං ධම්මත්ථදෙසනාපටිවෙධගම්භීරං සබ්බසත්තානං සකසකභාසානුරූපතො සොතපථමාගච්ඡන්තං තස්ස භගවතො වචනං සබ්බප්පකාරෙන කො සමත්ථො විඤ්ඤාතුං, සබ්බථාමෙන පන සොතුකාමතං ජනෙත්වාපි එවං මෙ සුතං, මයාපි එකෙනාකාරෙන සුතන්ති.

त्यापैकी, ‘आकार’ या अर्थातील ‘एवम्’ शब्दाने हा अर्थ स्पष्ट होतो – विविध नयांनी निपुण असलेले, अनेक आशयांतून उत्पन्न झालेले, अर्थ आणि व्यंजनाने संपन्न असलेले, विविध प्रातिहार्यांनी युक्त असलेले, धम्म, अर्थ, देशना आणि प्रतिवेध या दृष्टीने गंभीर असलेले, आणि सर्व प्राण्यांच्या आपापल्या भाषेनुसार त्यांच्या श्रवणपथावर पडणारे त्या भगवंतांचे वचन सर्व प्रकारे जाणण्यास कोण समर्थ आहे? परंतु, सर्व शक्तीनिशी ऐकण्याची इच्छा निर्माण करूनही, ‘मी असे ऐकले आहे, माझ्याद्वारे देखील एका प्रकारे ऐकले गेले आहे’ हे दर्शवतो.

නිදස්සනත්ථෙන ‘‘නාහං සයම්භූ, න මයා ඉදං සච්ඡිකත’’න්ති අත්තානං පරිමොචෙන්තො ‘‘එවං මෙ සුතං, මයාපි එවං සුත’’න්ති ඉදානි වත්තබ්බං සකලසුත්තං නිදස්සෙති.

‘निदस्सन’ या अर्थाने, “मी स्वयंभू नाही, मी स्वतः याचा साक्षात्कार केलेला नाही” असे सांगून स्वतःला मुक्त करत, “अशा प्रकारे मी ऐकले आहे, माझ्याद्वारे देखील अशा प्रकारे ऐकले गेले आहे” असे म्हणून आता सांगायचे असलेले संपूर्ण सुत्त निर्देशित करतो.

අවධාරණත්ථෙන ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං බහුස්සුතානං යදිදං ආනන්දො, ගතිමන්තානං, සතිමන්තානං, ධිතිමන්තානං, උපට්ඨාකානං යදිදං ආනන්දො’’ති (අ. නි. 1.219-223) එවං භගවතා පසත්ථභාවානුරූපං අත්තනො ධාරණබලං දස්සෙන්තො සත්තානං සොතුකම්‍යතං ජනෙති ‘‘එවං මෙ සුතං, තඤ්ච ඛො අත්ථතො වා බ්‍යඤ්ජනතො වා අනූනමනධිකං, එවමෙව, න අඤ්ඤථා දට්ඨබ්බ’’න්ති.

‘अवधारण’ या अर्थाने, “भिक्खूंनो, माझ्या बहुश्रुत भिक्खू श्रावकांमध्ये हा आनंद सर्वश्रेष्ठ आहे; गतीमान, स्मृतीमान, धृतीमान आणि उपस्थायक भिक्खूंमध्ये हा आनंद सर्वश्रेष्ठ आहे” अशा प्रकारे भगवंतांनी केलेल्या प्रशंसेला अनुरूप आपली धारणशक्ती दाखवत, प्राण्यांमध्ये ऐकण्याची इच्छा निर्माण करतो की, “मी अशा प्रकारे ऐकले आहे, आणि ते अर्थाच्या दृष्टीने किंवा व्यंजनाच्या दृष्टीने कमीही नाही आणि जास्तही नाही, ते अगदी तसेच आहे, अन्यथा समजले जाऊ नये.”

මෙ-සද්දො තීසු අත්ථෙසු දිස්සති. තථා හිස්ස ‘‘ගාථාභිගීතං මෙ අභොජනෙය්‍ය’’න්ති එවමාදීසු (සු. නි. 81) මයාති අත්ථො. ‘‘සාධු මෙ, භන්තෙ, භගවා සංඛිත්තෙන ධම්මං දෙසෙතූ’’ති එවමාදීසු (සං. නි. 4.88) මය්හන්ති අත්ථො. ‘‘ධම්මදායාදා මෙ, භික්ඛවෙ, භවථා’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 1.29) මමාති අත්ථො. ඉධ පන ‘‘මයා සුත’’න්ති ච ‘‘මම සුත’’න්ති ච අත්ථද්වයෙ යුජ්ජති.

‘मे’ हा शब्द तीन अर्थांमध्ये दिसतो. जसे की, “गाथाभिगीतं मे अभोजनेय्यं” (गाथा म्हणून मिळवलेले अन्न माझ्यासाठी अभोजनीय आहे) इत्यादींमध्ये ‘मया’ (माझ्याद्वारे) हा अर्थ योग्य ठरतो. “साधु मे, भन्ते, भगवा संखित्तेन धम्मं देसेतु” (भन्ते, भगवंतांनी मला संक्षेपात धम्म देशना करावी, हे उत्तम होईल) इत्यादींमध्ये ‘मय्हं’ (माझ्यासाठी) हा अर्थ योग्य ठरतो. “धम्मदायादा मे, भिक्खवे, भवथ” (भिक्खूंनो, तुम्ही माझे धम्मदायद व्हा) इत्यादींमध्ये ‘मम’ (माझे) हा अर्थ योग्य ठरतो. परंतु येथे “माझ्याद्वारे ऐकले गेले” आणि “माझे ऐकणे” या दोन्ही अर्थांमध्ये तो योग्य ठरतो.

සුතන්ති අයං සුතසද්දො සඋපසග්ගො අනුපසග්ගො ච ගමනඛ්‍යාතරාගාභිභූතූපචිතානුයොගසොතවිඤ්ඤෙය්‍යසොතද්වාරවිඤ්ඤාතාදිඅනෙකත්ථප්පභෙදො. තථා හිස්ස ‘‘සෙනාය පසුතො’’ති එවමාදීසු ගච්ඡන්තොති [Pg.87] අත්ථො. ‘‘සුතධම්මස්ස පස්සතො’’ති එවමාදීසු ඛ්‍යාතධම්මස්සාති අත්ථො. ‘‘අවස්සුතා අවස්සුතස්සා’’ති එවමාදීසු (පාචි. 657) රාගාභිභූතා රාගාභිභූතස්සාති අත්ථො. ‘‘තුම්හෙහි පුඤ්ඤං පසුතං අනප්පක’’න්ති එවමාදීසු (ඛු. පා. 7.12) උපචිතන්ති අත්ථො. ‘‘යෙ ඣානප්පසුතා ධීරා’’ති එවමාදීසු (ධ. ප. 181) ඣානානුයුත්තාති අත්ථො. ‘‘දිට්ඨං සුතං මුත’’න්ති එවමාදීසු (ම. නි. 1.241) සොතවිඤ්ඤෙය්‍යන්ති අත්ථො. ‘‘සුතධරො සුතසන්නිචයො’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 1.339) සොතද්වාරානුසාරවිඤ්ඤාතධරොති අත්ථො. ඉධ පන සුතන්ති සොතවිඤ්ඤාණපුබ්බඞ්ගමාය විඤ්ඤාණවීථියා උපධාරිතන්ති වා උපධාරණන්ති වාති අත්ථො. තත්ථ යදා මෙ-සද්දස්ස මයාති අත්ථො, තදා ‘‘එවං මයා සුතං, සොතවිඤ්ඤාණපුබ්බඞ්ගමාය විඤ්ඤාණවීථියා උපධාරිත’’න්ති යුජ්ජති. යදා මෙ-සද්දස්ස මමාති අත්ථො, තදා ‘‘එවං මම සුතං සොතවිඤ්ඤාණපුබ්බඞ්ගමාය විඤ්ඤාණවීථියා උපධාරණ’’න්ති යුජ්ජති.

‘सुतं’ या पदातील ‘सुत’ हा शब्द उपसर्गासह किंवा उपसर्गाशिवाय गमन (जाणे), ख्यात (प्रसिद्ध), रागाभिभूत (रागाने ग्रासलेला), उपचित (संचित केलेले), अनुयोग (मग्न असणे), सोतविज्ञेय (कानाने जाणण्याजोगे), सोतद्वाराने जाणलेले इत्यादी अनेक अर्थांचे प्रकार असलेला आहे. जसे की, “सेनाय पसुतो” (सैन्यासह जाणारा) इत्यादींमध्ये ‘जाणारा’ हा अर्थ योग्य ठरतो. “सुतधम्मस्स पस्सतो” (ज्याने धम्म ऐकला आहे आणि जो पाहतो) इत्यादींमध्ये ‘सांगितलेला धम्म असलेला’ हा अर्थ योग्य ठरतो. “अवस्सुता अवस्सुतस्स” (रागाने ग्रासलेली स्त्री रागाने ग्रासलेल्या पुरुषाशी) इत्यादींमध्ये ‘रागाभिभूत’ हा अर्थ योग्य ठरतो. “तुम्हेहि पुञ्ञं पसुतं अनप्पकं” (तुम्ही भरपूर पुण्य संचित केले आहे) इत्यादींमध्ये ‘उपचित’ (संचित केलेले) हा अर्थ योग्य ठरतो. “ये झानप्पसुता धीरा” (जे ध्यानमग्न धीर पुरुष आहेत) इत्यादींमध्ये ‘ध्यानात मग्न असलेले’ हा अर्थ योग्य ठरतो. “दिट्ठं सुतं मुतं” (पाहिलेले, ऐकलेले, जाणलेले) इत्यादींमध्ये ‘सोतविज्ञेय’ हा अर्थ योग्य ठरतो. “सुतधरो सुतसन्निचयो” (श्रुतधर, श्रुतसंचय करणारा) इत्यादींमध्ये ‘सोतद्वाराने जाणलेला धम्म धारण करणारा’ हा अर्थ योग्य ठरतो. परंतु येथे ‘सुतं’ या पदाने ‘सोतविज्ञान’ पूर्वगामी असलेल्या ‘विज्ञानवीथी’द्वारे ‘धारण केले गेले’ किंवा ‘धारण करणे’ असा अर्थ होतो. त्यामध्ये, जेव्हा ‘मे’ या शब्दाचा अर्थ ‘मया’ (माझ्याद्वारे) असा होतो, तेव्हा “अशा प्रकारे माझ्याद्वारे ऐकले गेले, जे सोतविज्ञान-पूर्वगामी विज्ञानवीथीद्वारे धारण केले गेले आहे” असा अर्थ योग्य ठरतो. जेव्हा ‘मे’ या शब्दाचा अर्थ ‘मम’ (माझे) असा होतो, तेव्हा “अशा प्रकारे माझे ऐकणे, जे सोतविज्ञान-पूर्वगामी विज्ञानवीथीद्वारे धारण करणे आहे” असा अर्थ योग्य ठरतो.

එවමෙතෙසු තීසු පදෙසු එවන්ති සොතවිඤ්ඤාණකිච්චනිදස්සනං. මෙති වුත්තවිඤ්ඤාණසමඞ්ගීපුග්ගලනිදස්සනං. සුතන්ති අස්සවනභාවප්පටික්ඛෙපතො අනූනානධිකාවිපරීතග්ගහණනිදස්සනං. තථා එවන්ති සවනාදිචිත්තානං නානප්පකාරෙන ආරම්මණෙ පවත්තභාවනිදස්සනං. මෙති අත්තනිදස්සනං. සුතන්ති ධම්මනිදස්සනං.

अशा प्रकारे, या तीन पदांमध्ये ‘एवम्’ हे सोतविज्ञानाच्या (ऐकण्याच्या) कार्याचे दिग्दर्शन आहे. ‘मे’ हे वर सांगितलेल्या विज्ञानाने युक्त असलेल्या पुद्गलाचे दिग्दर्शन आहे. ‘सुतं’ हे ‘न ऐकल्याच्या’ भावाचे खंडन करून, कमी किंवा जास्त न करता, जसेच्या तसे ग्रहण करण्याचे दिग्दर्शन आहे. तसेच, ‘एवम्’ हे श्रवणादी चित्तांच्या विविध प्रकारे आलंबनात प्रवृत्त होण्याच्या भावाचे दिग्दर्शन आहे. ‘मे’ हे स्वतःचे दिग्दर्शन आहे. ‘सुतं’ हे धम्माचे दिग्दर्शन आहे.

තථා එවන්ති නිද්දිසිතබ්බධම්මනිදස්සනං. මෙති පුග්ගලනිදස්සනං. සුතන්ති පුග්ගලකිච්චනිදස්සනං.

तसेच, ‘एवम्’ हे निर्देशित करायच्या धम्माचे दिग्दर्शन आहे. ‘मे’ हे पुद्गलाचे दिग्दर्शन आहे. ‘सुतं’ हे पुद्गलाच्या कार्याचे दिग्दर्शन आहे.

තථා එවන්ති වීථිචිත්තානං ආකාරපඤ්ඤත්තිවසෙන නානප්පකාරනිද්දෙසො. මෙති කත්තාරනිද්දෙසො. සුතන්ති විසයනිද්දෙසො.

तसेच, ‘एवम्’ हा शब्द वीथीचित्तांच्या आकाराच्या प्रज्ञप्तीनुसार विविध प्रकारचा निर्देश आहे. ‘मे’ हा शब्द कर्त्याचा निर्देश आहे. ‘सुतं’ हा शब्द विषयाचा निर्देश आहे.

තථා එවන්ති පුග්ගලකිච්චනිද්දෙසො. සුතන්ති විඤ්ඤාණකිච්චනිද්දෙසො. මෙති උභයකිච්චයුත්තපුග්ගලනිද්දෙසො.

तसेच, 'एवं' (अशा प्रकारे) हा शब्द पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) कर्तव्याचा निर्देश करतो. 'सुतं' (ऐकले) हा शब्द विज्ञानाच्या (जाणण्याच्या) क्रियेचा निर्देश करतो. 'मे' (माझ्याद्वारे) हा शब्द दोन्ही क्रियांशी युक्त असलेल्या पुद्गलाचा निर्देश करतो.

තථා එවන්ති භාවනිද්දෙසො. මෙති පුග්ගලනිද්දෙසො. සුතන්ති තස්ස කිච්චනිද්දෙසො.

तसेच, 'एवं' हा शब्द भावाचा (अवस्थेचा) निर्देश करतो. 'मे' हा पुद्गलाचा (व्यक्तीचा) निर्देश करतो. 'सुतं' हा त्या पुद्गलाच्या क्रियेचा (कर्तव्याचा) निर्देश करतो.

තත්ථ එවන්ති ච මෙති ච සච්ඡිකට්ඨපරමත්ථවසෙන අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. සුතන්ති විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. තථා එවන්ති ච මෙති ච තං තං උපාදාය වත්තබ්බතො [Pg.88] උපාදාපඤ්ඤත්ති. සුතන්ති දිට්ඨාදීනි උපනිධාය වත්තබ්බතො උපනිධාපඤ්ඤත්ති.

त्यामध्ये, 'एवं' आणि 'मे' हे दोन्ही शब्द सच्चिकठ्ठ-परमत्थाच्या (वास्तविक आणि परमार्थ सत्याच्या) दृष्टीने 'अविज्जमान-पञ्ञत्ति' (अविद्यमान प्रज्ञप्ती) दर्शवतात. 'सुतं' हा शब्द 'विज्जमान-पञ्ञत्ति' (विद्यमान प्रज्ञप्ती) दर्शवतो. तसेच, 'एवं' आणि 'मे' हे शब्द त्या त्या गोष्टींचा आधार घेऊन (उपादाय) सांगायचे असल्याने 'उपादा-पञ्ञत्ति' (उपादान प्रज्ञप्ती) दर्शवतात. 'सुतं' हा शब्द पाहणे इत्यादी गोष्टींशी तुलना करून (उपनिधाय) सांगायचा असल्याने 'उपनिधा-पञ्ञत्ति' (उपनिधा प्रज्ञप्ती) दर्शवतो.

එත්ථ ච එවන්ති වචනෙන අසම්මොහං දීපෙති, සුතන්ති වචනෙන සුතස්ස අසම්මොසං. තථා එවන්ති වචනෙන යොනිසොමනසිකාරං දීපෙති අයොනිසො මනසිකරොතො නානප්පකාරප්පටිවෙධාභාවතො. සුතන්ති වචනෙන අවික්ඛෙපං දීපෙති වික්ඛිත්තචිත්තස්ස සවනාභාවතො. තථා හි වික්ඛිත්තචිත්තො පුග්ගලො සබ්බසම්පත්තියා වුච්චමානොපි ‘‘න මයා සුතං, පුන භණථා’’ති භණති. යොනිසොමනසිකාරෙන චෙත්ථ අත්තසම්මාපණිධිං පුබ්බෙ කතපුඤ්ඤතඤ්ච සාධෙති, අවික්ඛෙපෙන සද්ධම්මස්සවනං සප්පුරිසූපනිස්සයඤ්ච. එවන්ති ච ඉමිනා භද්දකෙන ආකාරෙන පච්ඡිමචක්කද්වයසම්පත්තිං අත්තනො දීපෙති, සුතන්ති සවනයොගෙන පුරිමචක්කද්වයසම්පත්තිං. තථා ආසයසුද්ධිං පයොගසුද්ධිඤ්ච, තාය ච ආසයසුද්ධියා අධිගමබ්‍යත්තිං, පයොගසුද්ධියා ආගමබ්‍යත්තිං.

आणि येथे, 'एवं' या शब्दाने असंमोह (भ्रमरहितता) दर्शवला जातो, तर 'सुतं' या शब्दाने ऐकलेल्या गोष्टीचा विसर न पडणे (असंमोष) दर्शवला जातो. तसेच, 'एवं' या शब्दाने योनिसोमनसिकार (योग्य विचार) दर्शवला जातो, कारण अयोनिसोमनसिकार (अयोग्य विचार) करणाऱ्या व्यक्तीला विविध प्रकारच्या धम्मांचे आकलन (प्रतिवेध) होत नाही. 'सुतं' या शब्दाने अविक्षेप (चित्ताची एकाग्रता) दर्शवली जाते, कारण विक्षिप्त चित्त असलेल्या व्यक्तीला ऐकणे शक्य नसते. कारण, विक्षिप्त चित्त असलेला मनुष्य सर्व प्रकारे स्पष्ट सांगितले तरीही "मी ऐकले नाही, पुन्हा सांगा" असे म्हणतो. आणि येथे योनिसोमनसिकाराने 'अत्तसम्मापणिधि' (स्वतःची योग्य प्रस्थापना) आणि 'पुब्बेकतपुञ्ञता' (पूर्वी केलेले पुण्य) साध्य होते, तर अविक्षेपाने (एकाग्रतेने) 'सद्धम्मस्सवन' (सद्धम्माचे श्रवण) आणि 'सप्पुरिसूपनिस्सय' (सत्पुरुषांचा आश्रय) साध्य होतो. अशा प्रकारे, 'एवं' या कल्याणकारी मार्गाने तो स्वतःच्या अंतिम दोन चक्रांची समृद्धी (पच्छिमचक्कद्वयसंपत्ती) दर्शवतो, तर 'सुतं' या श्रवणयोगाने पहिल्या दोन चक्रांची समृद्धी (पुरिमचक्कद्वयसंपत्ती) दर्शवतो. तसेच, तो आशयशुद्धी (हेतूची शुद्धता) आणि प्रयोगशुद्धी (प्रयत्नांची शुद्धता) दर्शवतो; आणि त्या आशयशुद्धीने अधिगम-व्यत्ती (मार्गाचे व फळाचे आकलन करण्याची निपुणता) आणि प्रयोगशुद्धीने आगम-व्यत्ती (परियत्ती किंवा ग्रंथांचे आकलन करण्याची निपुणता) दर्शवतो.

එවන්ති ච ඉමිනා නානප්පකාරපටිවෙධදීපකෙන වචනෙන අත්තනො අත්ථපටිභානපටිසම්භිදාසම්පදං දීපෙති. සුතන්ති ඉමිනා සොතබ්බභෙදපටිවෙධදීපකෙන ධම්මනිරුත්තිපටිසම්භිදාසම්පදං දීපෙති. එවන්ති ච ඉදං යොනිසොමනසිකාරදීපකං වචනං භණන්තො ‘‘එතෙ මයා ධම්මා මනසානුපෙක්ඛිතා දිට්ඨියා සුප්පටිවිද්ධා’’ති ඤාපෙති. සුතන්ති ඉදං සවනයොගදීපකවචනං භණන්තො ‘‘බහූ මයා ධම්මා සුතා ධාතා වචසා පරිචිතා’’ති ඤාපෙති. තදුභයෙනපි අත්ථබ්‍යඤ්ජනපාරිපූරිං දීපෙන්තො සවනෙ ආදරං ජනෙති.

आणि 'एवं' या विविध प्रकारच्या आकलनाला (प्रतिवेधाला) दर्शवणाऱ्या शब्दाने तो स्वतःची 'अत्थ-पटिसम्भिदा' (अर्थ-प्रतिसंविदा) आणि 'पटिभान-पटिसम्भिदा' (प्रतिभान-प्रतिसंविदा) यांची समृद्धी दर्शवतो. 'सुतं' या श्रवणाच्या विविध प्रकारच्या आकलनाला दर्शवणाऱ्या शब्दाने तो 'धम्म-पटिसम्भिदा' (धम्म-प्रतिसंविदा) आणि 'निरुत्ति-पटिसम्भिदा' (निरुक्ति-प्रतिसंविदा) यांची समृद्धी दर्शवतो. 'एवं' हे योनिसोमनसिकार दर्शवणारे वचन बोलताना ते (आयुष्यमान आनंद) सुचवतात की, "हे धर्म मी मनाने वारंवार विचारात घेतले आहेत आणि प्रज्ञेने (दृष्टीने) चांगल्या प्रकारे जाणले आहेत." 'सुतं' हे श्रवणयोग दर्शवणारे वचन बोलताना ते सुचवतात की, "मी अनेक धर्म ऐकले आहेत, धारण केले आहेत आणि वाणीने त्यांचा सराव केला आहे." या दोन्ही शब्दांद्वारे अर्थ आणि व्यंजनाची परिपूर्णता दर्शवत ते श्रवणाविषयी आदर निर्माण करतात.

එවං මෙ සුතන්ති ඉමිනා පන සකලෙනපි වචනෙන ආයස්මා ආනන්දො තථාගතප්පවෙදිතං ධම්මං අත්තනො අදහන්තො අසප්පුරිසභූමිං, අතික්කමති, සාවකත්තං පටිජානන්තො සප්පුරිසභූමිං ඔක්කමති. තථා අසද්ධම්මා චිත්තං වුට්ඨාපෙති, සද්ධම්මෙ චිත්තං පතිට්ඨාපෙති. ‘‘කෙවලං සුතමෙවෙතං මයා, තස්සෙව තු භගවතො වචනං අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්සා’’ති ච දීපෙන්තො අත්තානං පරිමොචෙති, සත්ථාරං අපදිසති, ජිනවචනං අප්පෙති, ධම්මනෙත්තිං පතිට්ඨාපෙති.

परंतु, 'एवं मे सुतं' या संपूर्ण वचनाद्वारे आयुष्यमान आनंद हे तथागतांनी उपदेशिलेल्या धम्माचे श्रेय स्वतःकडे न घेता, असत्पुरुषांच्या भूमीचे (अयोग्य मार्गाचे) उल्लंघन करतात आणि स्वतःचे श्रावकत्व स्वीकारून सत्पुरुषांच्या भूमीत प्रवेश करतात. तसेच, ते आपले चित्त असद्धम्मापासून दूर करतात आणि सद्धम्मामध्ये प्रस्थापित करतात. "हे माझ्याद्वारे केवळ ऐकले गेले आहे, हे वचन तर त्या अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवंतांचेच आहे," असे दर्शवून ते स्वतःला (अहंकारापासून) मुक्त करतात, शास्त्यांचा (बुद्धांचा) निर्देश करतात, जिनवचनाला (बुद्धवचनाला) प्रस्थापित करतात आणि धम्मनेत्ती (धम्माचा मार्गदर्शक) प्रस्थापित करतात.

අපිච ‘‘එවං මෙ සුත’’න්ති අත්තනා උප්පාදිතභාවං අප්පටිජානන්තො පුරිමස්සවනං විවරන්තො ‘‘සම්මුඛා පටිග්ගහිතමිදං මයා තස්ස භගවතො චතුවෙසාරජ්ජවිසාරදස්ස [Pg.89] දසබලධරස්ස ආසභට්ඨානට්ඨායිනො සීහනාදනාදිනො සබ්බසත්තුත්තමස්ස ධම්මිස්සරස්ස ධම්මරාජස්ස ධම්මාධිපතිනො ධම්මදීපස්ස ධම්මප්පටිසරණස්ස සද්ධම්මවරචක්කවත්තිනො සම්මාසම්බුද්ධස්ස. න එත්ථ අත්ථෙ වා ධම්මෙ වා පදෙ වා බ්‍යඤ්ජනෙ වා කඞ්ඛා වා විමති වා කාතබ්බා’’ති සබ්බදෙවමනුස්සානං ඉමස්මිං ධම්මෙ අස්සද්ධියං විනාසෙති, සද්ධාසම්පදං උප්පාදෙතීති වෙදිතබ්බො. හොති චෙත්ථ –

शिवाय, 'एवं मे सुतं' असे म्हणून, हा धम्म स्वतः निर्माण केल्याचा दावा न करता, पूर्वी ऐकलेल्या गोष्टीचा खुलासा करत ते म्हणतात: "मी हे त्या भगवंतांच्या प्रत्यक्ष सन्मुख राहून ग्रहण केले आहे, जे चार वैशारद्यांमध्ये विशारद (निपुण) आहेत, दशबलधारी आहेत, श्रेष्ठ स्थानावर (आसभ-स्थान) विराजमान आहेत, सिंहासारखी गर्जना करणारे आहेत, सर्व प्राण्यांमध्ये उत्तम आहेत, धम्माचे ईश्वर आहेत, धम्मराज आहेत, धम्माचे अधिपती आहेत, धम्मदीप आहेत, धम्मशरण आहेत, सद्धम्मरूपी श्रेष्ठ चक्र फिरवणारे सम्यक्संबुद्ध आहेत. येथे अर्थाविषयी, धम्माविषयी, पदाविषयी किंवा व्यंजनाविषयी कोणतीही शंका किंवा संभ्रम बाळगू नये." अशा प्रकारे, ते सर्व देव आणि मनुष्यांच्या मनातील या धम्माविषयीची अश्रद्धा नष्ट करतात आणि त्यांच्यात श्रद्धा-संपत्ती निर्माण करतात, असे जाणावे. याविषयी येथे (एक गाथा) आहे -

‘‘විනාසයති අස්සද්ධං, සද්ධං වඩ්ඪෙති සාසනෙ;

එවං මෙ සුතමිච්චෙවං, වදං ගොතමසාවකො’’ති.

"अशा प्रकारे 'एवं मे सुतं' असे म्हणणारे गौतम बुद्धांचे श्रावक (आनंद) शासनात (बुद्धांच्या शासनात) अश्रद्धा नष्ट करतात आणि श्रद्धा वाढवतात."

එකන්ති ගණනපරිච්ඡෙදනිද්දෙසො. සමයන්ති පරිච්ඡින්නනිද්දෙසො. එකං සමයන්ති අනියමිතපරිදීපනං. තත්ථ සමයසද්දො –

'एकं' हा शब्द संख्येच्या मर्यादेचा (परिच्छेदाचा) निर्देश करतो. 'समयं' हा शब्द मर्यादित काळाचा निर्देश करतो. 'एकं समयं' (एका वेळी) हे पद अनिश्चित काळाचे प्रकटीकरण आहे. त्यामध्ये 'समय' हा शब्द -

සමවායෙ ඛණෙ කාලෙ, සමූහෙ හෙතුදිට්ඨිසු;

පටිලාභෙ පහානෙ ච, පටිවෙධෙ ච දිස්සති.

समवाय (कारणांची अनुकूलता), क्षण (संधी), काळ, समूह, हेतू (कारण), दृष्टी (मत), प्रतिलाभ (प्राप्ती), प्रहाण (त्याग) आणि प्रतिवेध (आकलन) या अर्थांमध्ये 'समय' शब्द दिसून येतो.

තථා හිස්ස ‘‘අප්පෙව නාම ස්වෙපි උපසඞ්කමෙය්‍යාම කාලඤ්ච සමයඤ්ච උපාදායා’’ති එවමාදීසු (දී. නි. 1.447) සමවායො අත්ථො. ‘‘එකොව ඛො, භික්ඛවෙ, ඛණො ච සමයො ච බ්‍රහ්මචරියවාසායා’’ති එවමාදීසු (අ. නි. 8.29) ඛණො. ‘‘උණ්හසමයො පරිළාහසමයො’’ති එවමාදීසු (පාචි. 358) කාලො. ‘‘මහාසමයො පවනස්මි’’න්ති එවමාදීසු සමූහො. ‘‘සමයොපි ඛො තෙ, භද්දාලි, අප්පටිවිද්ධො අහොසි, භගවා ඛො සාවත්ථියං විහරති, සොපි මං ජානිස්සති, ‘භද්දාලි, නාම භික්ඛු සත්ථුසාසනෙ සික්ඛාය අපරිපූරකාරී’ති, අයම්පි ඛො තෙ භද්දාලි සමයො අප්පටිවිද්ධො අහොසී’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 2.135) හෙතු. ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන උග්ගාහමානො පරිබ්බාජකො සමණමුණ්ඩිකාපුත්තො සමයප්පවාදකෙ තින්දුකාචීරෙ එකසාලකෙ මල්ලිකාය ආරාමෙ පටිවසතී’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 2.260) දිට්ඨි.

कारण, "कदाचित उद्याही आम्ही योग्य वेळ आणि अनुकूल परिस्थिती (समय) पाहून जवळ जाऊ" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'समवाय' (कारणांची अनुकूलता) हा अर्थ आहे. "भिक्खूहो, ब्रह्मचर्य वासासाठी एकच क्षण आणि एकच संधी (समय) असते" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'क्षण' (संधी) हा अर्थ आहे. "उष्ण काळ (उण्हसमय), दाहक काळ (परिळाहसमय)" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'काळ' हा अर्थ आहे. "महावनात महासमय (मोठा मेळावा/समूह)" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'समूह' हा अर्थ आहे. "हे भद्द्वालि, तुला हे कारण (समय) देखील समजले नाही; भगवान तर श्रावस्तीमध्ये विहार करत आहेत, तेही माझ्याबद्दल जाणतील की, 'भद्द्वालि नावाचा भिक्खू शास्त्यांच्या शासनात शिक्षेमध्ये अपूर्ण आहे'; हे भद्द्वालि, तुला हे कारण (समय) देखील समजले नाही" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'हेतू' (कारण) हा अर्थ आहे. "त्या वेळी (त्या प्रसंगी) उग्गाहमान नावाचा परिव्राजक, जो समणमुंडिकापुत्त होता, तो मल्लिका देवीच्या उद्यानातील तिन्दुकाचीर नावाच्या एका शालेच्या विहारात राहत होता" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'दृष्टी' (मत/सिद्धांत) हा अर्थ आहे.

‘‘දිට්ඨෙ ධම්මෙ ච යො අත්ථො, යො චත්ථො සම්පරායිකො;

අත්ථාභිසමයා ධීරො, පණ්ඩිතොති පවුච්චතී’’ති. (සං. නි. 1.129) –

"याच जन्मात (दृष्टधर्मात) जो अर्थ (कल्याण) आहे आणि जो परलोकात (साम्परायिक) अर्थ आहे; त्या अर्थाच्या प्राप्तीमुळे (अत्थाभिसमया) धीर पुरुषाला 'पंडित' म्हटले जाते."

එවමාදීසු පටිලාභො. ‘‘සම්මා මානාභිසමයා අන්තමකාසි දුක්ඛස්සා’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 1.28) පහානං. ‘‘දුක්ඛස්ස පීළනට්ඨො සඞ්ඛතට්ඨො සන්තාපට්ඨො [Pg.90] විපරිණාමට්ඨො අභිසමයට්ඨො’’ති එවමාදීසු (පටි. ම. 2.8) පටිවෙධො. ඉධ පනස්ස කාලො අත්ථො. තෙන එකං සමයන්ති සංවච්ඡරඋතුමාසඅඩ්ඪමාසරත්තිදිවපුබ්බණ්හමජ්ඣන්හිකසායන්හපඨමමජ්ඣිම- පච්ඡිමයාමමුහුත්තාදීසු කාලඛ්‍යෙසු සමයෙසු එකං සමයන්ති දීපෙති.

इत्यादी वाक्यांमध्ये 'प्रतिलाभ' (प्राप्ती) हा अर्थ आहे. "मानाचा सम्यक प्रहार केल्याने (मानाभिसमया - मानाचा त्याग केल्याने) त्याने दुःखाचा अंत केला" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'प्रहाण' (त्याग) हा अर्थ आहे. "दुःखाचा पीडनार्थ (पीडा देणारा अर्थ), संखतार्थ (संस्कृत अर्थ), संतापार्थ (दाहक अर्थ), विपरिणामार्थ (बदलणारा अर्थ) आणि अभिसमयार्थ (आकलनाचा अर्थ)" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'प्रतिवेध' (आकलन) हा अर्थ आहे. परंतु येथे (या मङ्गलसुत्तात) 'काळ' हाच त्याचा अर्थ योग्य आहे. त्यामुळे, 'एकं समयं' या पदाने वर्ष, ऋतू, महिना, पंधरवडा, रात्र, दिवस, पूर्वान्ह (सकाळ), मध्यान्ह (दुपार), सायान्ह (संध्याकाळ), रात्रीचा पहिला प्रहर, मध्यम प्रहर, अंतिम प्रहर, मुहूर्त इत्यादी काळाचा निर्देश करणाऱ्या समयांपैकी 'एका काळाचा' निर्देश केला आहे.

යෙ වා ඉමෙ ගබ්භොක්කන්තිසමයො ජාතිසමයො සංවෙගසමයො අභිනික්ඛමනසමයො දුක්කරකාරිකසමයො මාරවිජයසමයො අභිසම්බොධිසමයො දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරසමයො දෙසනාසමයො පරිනිබ්බානසමයොති එවමාදයො භගවතො දෙවමනුස්සෙසු අතිවිය පකාසා අනෙකකාලඛ්‍යා එව සමයා. තෙසු සමයෙසු දෙසනාසමයසඞ්ඛාතං එකං සමයන්ති වුත්තං හොති. යො චායං ඤාණකරුණාකිච්චසමයෙසු කරුණාකිච්චසමයො, අත්තහිතපරහිතප්පටිපත්තිසමයෙසු පරහිතප්පටිපත්තිසමයො, සන්නිපතිතානං කරණීයද්වයසමයෙසු ධම්මීකථාසමයො, දෙසනාපටිපත්තිසමයෙසු දෙසනාසමයො, තෙසුපි සමයෙසු යං කිඤ්චි සන්ධාය ‘‘එකං සමය’’න්ති වුත්තං හොති.

किंवा, भगवंतांचा गर्भावक्रांतीचा (गर्भात प्रवेश करण्याचा) काळ, जन्माचा काळ, संवेगाचा (वैराग्याचा) काळ, महाभिनिष्क्रमणाचा (गृहत्यागाचा) काळ, दुष्करचर्येचा काळ, मारविजयाचा काळ, अभिसंबोधीचा (ज्ञानप्राप्तीचा) काळ, दृष्टधम्मसुखविहाराचा काळ, देशनेचा (धर्मोपदेशाचा) काळ आणि परिनिर्वाणाचा काळ इत्यादी जे काळ देव आणि मनुष्यांमध्ये अत्यंत प्रसिद्ध आहेत, ते अनेक काळांचे वाचक आहेत. त्या काळांपैकी 'देशनाकाळ' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या एका काळाला उद्देशून 'एका समयाला' (एकं समयं) असे म्हटले आहे. तसेच, ज्ञान आणि करुणेच्या कार्याच्या काळांपैकी जो करुणेच्या कार्याचा काळ आहे; आत्महित आणि परहित प्रतिपत्तीच्या काळांपैकी जो परहित प्रतिपत्तीचा काळ आहे; जमलेल्या परिषदेच्या दोन करणीय काळांपैकी जो धम्मकथेचा काळ आहे; आणि देशना व प्रतिपत्तीच्या काळांपैकी जो देशनेचा काळ आहे; त्या काळांपैकी सुद्धा कोणत्या तरी एका विशिष्ट काळाला उद्देशून 'एका समयाला' (एकं समयं) असे म्हटले आहे.

එත්ථාහ – අථ කස්මා යථා අභිධම්මෙ ‘‘යස්මිං සමයෙ කාමාවචර’’න්ති ච ඉතො අඤ්ඤෙසු සුත්තපදෙසු ‘‘යස්මිං සමයෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු විවිච්චෙව කාමෙහී’’ති ච භුම්මවචනෙන නිද්දෙසො කතො, විනයෙ ච ‘‘තෙන සමයෙන බුද්ධො භගවා’’ති කරණවචනෙන, තථා අකත්වා ඉධ ‘‘එකං සමය’’න්ති උපයොගවචනනිද්දෙසො කතොති. තත්ථ තථා, ඉධ ච අඤ්ඤථා අත්ථසම්භවතො. තත්ථ හි අභිධම්මෙ ඉතො අඤ්ඤෙසු සුත්තපදෙසු ච අධිකරණත්ථො භාවෙනභාවලක්ඛණත්ථො ච සම්භවති. අධිකරණඤ්හි කාලත්ථො සමූහත්ථො ච සමයො, තත්ථ වුත්තානං ඵස්සාදිධම්මානං ඛණසමවායහෙතුසඞ්ඛාතස්ස ච සමයස්ස භාවෙන තෙසං භාවො ලක්ඛීයති, තස්මා තදත්ථජොතනත්ථං තත්ථ භුම්මවචනනිද්දෙසො කතො.

येथे शंकाकार विचारतो – जर काळाचा अर्थ अभिप्रेत आहे, तर मग ज्याप्रमाणे अभिधम्मात 'यस्मिं समये कामावचरं' (ज्या समयाला कामावचर...) असे आणि याहून इतर सुत्तपाठांमध्ये 'यस्मिं समये, भिक्खवे, भिक्खु विविच्चेव कामेहि' (हे भिक्खूंनो, ज्या समयाला भिक्खू कामांपासून अलिप्त होऊन...) असे सप्तमी विभक्तीने निर्देश केला आहे; आणि विनयात 'तेन समयेन बुद्धो भगवा' (त्या समयाला बुद्ध भगवंत...) असे तृतीया विभक्तीने निर्देश केला आहे; त्याप्रमाणे न करता येथे (मंगलसुत्तात) 'एकं समयं' असा द्वितीया विभक्तीने निर्देश का केला आहे? (उत्तर -) कारण तेथे त्या प्रकारे आणि येथे दुसऱ्या प्रकारे अर्थाचा संभव आहे. कारण तेथे अभिधम्मात आणि याहून इतर सुत्तपाठांमध्ये अधिकरण अर्थ आणि 'भावेन भाव लक्षण' अर्थ संभवतो. अधिकरण हे काळाचा अर्थ आणि समूहाचा अर्थ असणारा 'समय' आहे; तेथे सांगितलेल्या स्पर्श इत्यादी धर्मांच्या क्षण-संयोगात्मक कारणरूप समयाच्या अस्तित्वाने त्यांचे अस्तित्व लक्षित होते, म्हणून तो अर्थ प्रकट करण्यासाठी तेथे सप्तमी विभक्तीने निर्देश केला आहे.

විනයෙ ච හෙත්වත්ථො කරණත්ථො ච සම්භවති. යො හි සො සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිසමයො සාරිපුත්තාදීහිපි දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යො, තෙන සමයෙන හෙතුභූතෙන කරණභූතෙන ච සික්ඛාපදානි පඤ්ඤපෙන්තො සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිහෙතුඤ්ච අපෙක්ඛමානො භගවා තත්ථ තත්ථ විහාසි, තස්මා තදත්ථජොතනත්ථං තත්ථ කරණවචනනිද්දෙසො කතො.

आणि विनयात हेतू अर्थ आणि करण अर्थ संभवतो. कारण जो तो शिखापद (नियम) प्रज्ञप्त करण्याचा काळ आहे, तो सारिपुत्त इत्यादी महास्थविरांना सुद्धा समजण्यास कठीण आहे; त्या हेतूभूत आणि करणभूत समयाने शिखापदे प्रज्ञप्त करत असताना आणि शिखापद प्रज्ञप्तीच्या हेतूची अपेक्षा ठेवून भगवंत त्या त्या ठिकाणी विहार करत होते, म्हणून तो अर्थ प्रकट करण्यासाठी तेथे तृतीया विभक्तीने निर्देश केला आहे.

ඉධ [Pg.91] පන අඤ්ඤස්මිඤ්ච එවංජාතිකෙ සුත්තන්තපාඨෙ අච්චන්තසංයොගත්ථො සම්භවති. යඤ්හි සමයං භගවා ඉමං අඤ්ඤං වා සුත්තන්තං දෙසෙසි, අච්චන්තමෙව තං සමයං කරුණාවිහාරෙන විහාසි. තස්මා තදත්ථජොතනත්ථං ඉධ උපයොගවචනනිද්දෙසො කතොති විඤ්ඤෙය්‍යො. හොති චෙත්ථ –

परंतु येथे आणि इतर अशाच प्रकारच्या सुत्तपाठांमध्ये 'अत्यंतसंयोग' अर्थ (काळाची निरंतरता) संभवतो. कारण ज्या समयाला भगवंत या किंवा इतर सुत्ताची देशना करत होते, त्या संपूर्ण समयापर्यंत निरंतर ते करुणाविहाराने विहार करत होते. म्हणून तो अर्थ प्रकट करण्यासाठी येथे द्वितीया विभक्तीने निर्देश केला आहे, असे समजावे. आणि याविषयी येथे संग्रह गाथा आहे –

‘‘තං තං අත්ථමපෙක්ඛිත්වා, භුම්මෙන කරණෙන ච;

අඤ්ඤත්‍ර සමයො වුත්තො, උපයොගෙන සො ඉධා’’ති.

“त्या त्या अर्थाची अपेक्षा ठेवून, इतर ठिकाणी (अभिधम्म आणि विनयात) 'समय' शब्द सप्तमी आणि तृतीया विभक्तीने वापरला आहे, तर येथे (सुत्तात) तो द्वितीया विभक्तीने वापरला आहे.”

භගවාති ගුණවිසිට්ඨසත්තුත්තමගරුගාරවාධිවචනමෙතං. යථාහ –

‘भगवा’ (भगवान) हा शब्द गुणांनी विशिष्ट अशा सर्वश्रेष्ठ सत्त्वाबद्दल (प्राण्याबद्दल) आदर आणि गौरव व्यक्त करणारे अभिधान (नाव) आहे. ज्याप्रमाणे म्हटले आहे –

‘‘භගවාති වචනං සෙට්ඨං, භගවාති වචනමුත්තමං;

ගරු ගාරවයුත්තො සො, භගවා තෙන වුච්චතී’’ති.

“‘भगवा’ हा शब्द श्रेष्ठ आहे, ‘भगवा’ हा शब्द उत्तम आहे; ते आदरणीय आणि गौरवाने युक्त आहेत, म्हणून त्यांना ‘भगवा’ म्हटले जाते।”

චතුබ්බිධඤ්හි නාමං ආවත්ථිකං, ලිඞ්ගිකං, නෙමිත්තකං, අධිච්චසමුප්පන්නන්ති. අධිච්චසමුප්පන්නං නාම ‘‘යදිච්ඡක’’න්ති වුත්තං හොති. තත්ථ වච්ඡො දම්මො බලිබද්ධොති එවමාදි ආවත්ථිකං, දණ්ඩී ඡත්තී සිඛී කරීති එවමාදි ලිඞ්ගිකං, තෙවිජ්ජො ඡළභිඤ්ඤොති එවමාදි නෙමිත්තකං, සිරිවඩ්ඪකො ධනවඩ්ඪකොති එවමාදි වචනත්ථමනපෙක්ඛිත්වා පවත්තං අධිච්චසමුප්පන්නං. ඉදං පන භගවාති නාමං ගුණනෙමිත්තකං, න මහාමායාය, න සුද්ධොදනමහාරාජෙන, න අසීතියා ඤාතිසහස්සෙහි කතං, න සක්කසන්තුසිතාදීහි දෙවතාවිසෙසෙහි කතං. යථාහ ආයස්මා සාරිපුත්තත්ථෙරො ‘‘භගවාති නෙතං නාමං මාතරා කතං…පෙ… සච්ඡිකා පඤ්ඤත්ති යදිදං භගවා’’ති (මහානි. 84).

कारण नाव चार प्रकारचे असते: आवत्थिक (अवस्थेवर आधारित), लिंगिक (चिन्हावर आधारित), नैमित्तिक (गुणांवर आधारित) आणि अधिच्चसमुपन्न (यदृच्छेने ठेवलेले). अधिच्चसमुपन्न म्हणजे 'यदृच्छेने' (इच्छेनुसार) ठेवलेले नाव असे म्हटले जाते. त्यापैकी वासरू (वच्छ), दम्य (वळवलेला बैल), बैल (बलिबद्द) इत्यादी अवस्थावाचक (आवत्थिक) नावे आहेत; दंडी (काठी असणारा), छत्ती (छत्री असणारा), शिखी (शेंडी असणारा), करी (हात असणारा) इत्यादी लक्षणवाचक (लिंगिक) नावे आहेत; त्रैविद्य (तीन विद्या असणारा), षडभिज्ञ (सहा अभिज्ञा असणारा) इत्यादी निमित्तवाचक (नैमित्तिक) नावे आहेत; आणि श्रीवर्धन (सिरिवड्ढक), धनवर्धन (धनवड्ढक) इत्यादी शब्दाच्या मूळ अर्थाची अपेक्षा न ठेवता प्रवृत्त झालेले नाव अधिच्चसमुपन्न (यदृच्छेने ठेवलेले) नाव आहे. परंतु हे 'भगवा' हे नाव गुणांवर आधारित नैमित्तिक नाव आहे. हे महामाया मातेने ठेवलेले नाही, शुद्धोदन महाराजांनी ठेवलेले नाही, ऐंशी हजार नातेवाईकांनी ठेवलेले नाही आणि शक्र, संतुषित इत्यादी विशिष्ट देवांनीही ठेवलेले नाही. ज्याप्रमाणे आयुष्यमान सारिपुत्त स्थविरांनी म्हटले आहे – '“भगवा” हे नाव मातेने ठेवलेले नाही... (पे)... हे जे “भगवा” नाव आहे, ती साक्षात्काराने (अर्हत्त्वफलाच्या प्राप्तीनंतर) झालेली प्रज्ञप्ती आहे.'

යං ගුණනෙමිත්තකඤ්චෙතං නාමං, තෙසං ගුණානං පකාසනත්ථං ඉමං ගාථං වදන්ති –

जे हे गुणांवर आधारित नैमित्तिक नाव आहे, त्या गुणांना प्रकट करण्यासाठी ही गाथा म्हणतात –

‘‘භගී භජී භාගී විභත්තවා ඉති,අකාසි භග්ගන්ති ගරූති භාග්‍යවා;

බහූහි ඤායෙහි සුභාවිතත්තනො,භවන්තගො සො භගවාති වුච්චතී’’ති.

“ते (ऐश्वर्याने) युक्त आहेत (भगी), ते सेवन करण्यायोग्य आहेत (भजी), ते (सुखाचे) वाटेकरी आहेत (भागी), ते (धर्माचे) विभाजन करून सांगणारे आहेत (विभक्तवान), त्यांनी (क्लेशांचा) नाश केला आहे (भग्न), ते आदरणीय (गुरू) व भाग्यवान (भाग्यवान) आहेत; अनेक मार्गांनी त्यांनी स्वतःच्या चित्ताची उत्तम भावना केली आहे आणि ते भवसागराच्या पार गेले आहेत, म्हणून त्यांना ‘भगवा’ म्हटले जाते।”

නිද්දෙසාදීසු (මහානි. 84; චූළනි. අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 2) වුත්තනයෙනෙව චස්ස අත්ථො දට්ඨබ්බො.

निर्देश इत्यादी ग्रंथांमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच या शब्दाचा अर्थ समजावा.

අයං පන අපරො පරියායො –

आणि हा दुसरा एक पर्याय आहे –

‘‘භාග්‍යවා භග්ගවා යුත්තො, භගෙහි ච විභත්තවා;

භත්තවා වන්තගමනො, භවෙසු භගවා තතො’’ති.

“ते भाग्यवान आहेत, त्यांनी क्लेशांचा नाश केला आहे, ते भग (ऐश्वर्य) गुणांनी युक्त आहेत, ते (धर्माचे) विभाजन करून सांगणारे आहेत, ते (लोकोत्तर धर्माचे) सेवन करणारे आहेत आणि त्यांनी भवांमधील (संसारातील) गतीचा त्याग केला आहे; म्हणून त्यांना ‘भगवा’ म्हटले जाते।”

තත්ථ [Pg.92] ‘‘වණ්ණාගමො වණ්ණවිපරියායො’’ති එවං නිරුත්තිලක්ඛණං ගහෙත්වා සද්දනයෙන වා පිසොදරාදිපක්ඛෙපලක්ඛණං ගහෙත්වා යස්මා ලොකියලොකුත්තරසුඛාභිනිබ්බත්තකං දානසීලාදිපාරප්පත්තං භාග්‍යමස්ස අත්ථි, තස්මා භාග්‍යවාති වත්තබ්බෙ භගවාති වුච්චතීති ඤාතබ්බං. යස්මා පන ලොභදොසමොහවිපරීතමනසිකාරඅහිරිකානොත්තප්පකොධූපනාහමක්ඛපලා- ඉස්සාමච්ඡරියමායාසාඨෙය්‍යථම්භසාරම්භමානාතිමානමදපමාදතණ්හාවිජ්ජාතිවිධාකුසලමූලදුච්චරිත- සංකිලෙසමලවිසමසඤ්ඤාවිතක්කපපඤ්චචතුබ්බිධවිපරියෙසආසවගන්ථඔඝයොගඅගතිතණ්හුපාදාන- පඤ්චචෙතොඛිලවිනිබන්ධනීවරණාභිනන්දනඡවිවාදමූලතණ්හාකායසත්තානුසය- අට්ඨමිච්ඡත්තනවතණ්හාමූලකදසාකුසලකම්මපථද්වාසට්ඨිදිට්ඨිගත- අට්ඨසතතණ්හාවිචරිතප්පභෙදසබ්බදරථපරිළාහකිලෙසසතසහස්සානි, සඞ්ඛෙපතො වා පඤ්ච කිලෙසක්ඛන්ධඅභිසඞ්ඛාරමච්චුදෙවපුත්තමාරෙ අභඤ්ජි, තස්මා භග්ගත්තා එතෙසං පරිස්සයානං භග්ගවාති වත්තබ්බෙ භගවාති වුච්චති. ආහ චෙත්ථ –

तेथे 'वर्णागम' (वर्णाचा आगम) आणि 'वर्णविपर्यय' (वर्णाचा बदल) या निरुक्तीच्या नियमांचा स्वीकार करून, किंवा व्याकरण नियमांनुसार 'पिशोदर' इत्यादी शब्दांप्रमाणे वर्णांच्या लोप किंवा आगमाचा नियम स्वीकारून, ज्याअर्थी लौकिक आणि लोकोत्तर सुख उत्पन्न करणारे, दान, शील इत्यादी पारमितांच्या परिपूर्णतेने युक्त असे 'भाग्य' त्यांच्याकडे आहे, म्हणून 'भाग्यवान' (भाप्यवा) असे म्हणण्याऐवजी त्यांना 'भगवा' म्हटले जाते, असे समजावे. आणि ज्याअर्थी त्यांनी लोभ, द्वेष, मोह, विपरीत मनसिकार (अयोग्य विचार), अहीरिक (पापाची लाज न वाटणे), अनोत्तप्प (पापाची भीती न वाटणे), क्रोध, उपनाह (वैर बाळगणे), म्रक्ष (गुण झाकणे), पलास (मत्सर), ईर्ष्या, मात्सर्य, माया (कपट), साठ्य (धूर्तपणा), स्तंभ (ताठरपणा), सारंभ (अहंकार), मान, अतिमान, मद, प्रमाद, तृष्णा, अविद्या; तीन अकुशल मुळे, तीन दुश्चरिते, तीन संक्लेश, तीन मल, तीन विषम संज्ञा, तीन वितर्क, तीन प्रपंच; चार विपर्यास, चार आसव, चार ग्रंथ, चार ओघ, चार योग, चार अगती, चार तृष्णेचे उपादान; पाच चेतोखील (चित्तातील खिळे), पाच विनिबंध (बंधने), पाच नीवरण, पाच अभिनंदन; सहा विवादमुळे, सहा तृष्णाकाय; सात अनुशय; आठ मिथ्यात्व; नऊ तृष्णामूलक धर्म; दहा अकुशल कर्मपथ; बासष्ट (६२) दृष्टीगत (मिथ्या विचार); एकशे आठ (१०८) तृष्णा-विचरित भेद आणि सर्व प्रकारचे परिदाह (ताप) उत्पन्न करणारे लाखो क्लेश; किंवा संक्षेपाने (थोडक्यात) पाच मार – क्लेशमार, स्कंधमार, अभिसंस्कारमार, मृत्युमार आणि devaputtamar (देवपुत्रमार) – यांना भग्न (नष्ट) केले आहे, म्हणून या सर्व उपद्रवांचा (शत्रूंचा) नाश केल्यामुळे (भग्न केल्यामुळे) 'भग्नवान' (भग्गवा) असे म्हणण्याऐवजी त्यांना 'भगवा' म्हटले जाते. आणि याविषयी येथे म्हटले आहे –

‘‘භග්ගරාගො භග්ගදොසො, භග්ගමොහො අනාසවො;

භග්ගාස්ස පාපකා ධම්මා, භගවා තෙන වුච්චතී’’ති.

“ज्यांनी रागाचा नाश केला आहे, ज्यांनी द्वेषाचा नाश केला आहे, ज्यांनी मोहाचा नाश केला आहे, जे अनासव (आसवविरहित) आहेत आणि ज्यांनी सर्व पापधर्मांचा नाश केला आहे; म्हणून त्यांना ‘भगवा’ म्हटले जाते।”

භාග්‍යවතාය චස්ස සතපුඤ්ඤලක්ඛණධරස්ස රූපකායසම්පත්ති දීපිතා හොති, භග්ගදොසතාය ධම්මකායසම්පත්ති. තථා ලොකියසරික්ඛකානං බහුමානභාවො, ගහට්ඨපබ්බජිතෙහි අභිගමනීයතා. තථා අභිගතානඤ්ච නෙසං කායචිත්තදුක්ඛාපනයනෙ පටිබලභාවො, ආමිසදානධම්මදානෙහි උපකාරිතා. ලොකියලොකුත්තරසුඛෙහි ච සංයොජනසමත්ථතා දීපිතා හොති.

आणि त्यांच्या भाग्यवान असण्याने, शेकडो पुण्याच्या लक्षणांना धारण करणाऱ्या त्यांच्या रूपकाय संपत्तीचे (शरीर संपत्तीचे) दर्शन घडते, आणि दोषांचा नाश केल्यामुळे त्यांच्या धम्मकाय संपत्तीचे दर्शन घडते. तसेच, संसारी लोकांमध्ये त्यांचा अत्यंत आदर असणे, गृहस्थ आणि प्रव्रजितांनी (भिक्खूंनी) त्यांना शरण जाण्यायोग्य असणे; आणि शरण आलेल्या त्या लोकांच्या कायिक व मानसिक दुःखांचे निवारण करण्याचे त्यांचे सामर्थ्य, आमिषदान (भौतिक दान) आणि धम्मदानाने त्यांचे कल्याण करणे; आणि त्यांना लौकिक व लोकोत्तर सुखांशी जोडण्याचे त्यांचे सामर्थ्य या सर्वांचे दर्शन घडते.

යස්මා ච ලොකෙ ඉස්සරියධම්මයසසිරිකාමපයත්තෙසු ඡසු ධම්මෙසු භගසද්දො වත්තති, පරමඤ්චස්ස සකචිත්තෙ ඉස්සරියං, අණිමාලඝිමාදිකං වා ලොකියසම්මතං සබ්බාකාරපරිපූරං අත්ථි, තථා ලොකුත්තරො ධම්මො, ලොකත්තයබ්‍යාපකො යථාභුච්චගුණාධිගතො අතිවිය පරිසුද්ධො යසො, රූපකායදස්සනබ්‍යාවටජනනයනමනප්පසාදජනනසමත්ථා සබ්බාකාරපරිපූරා සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගසිරී, යං යං අනෙන ඉච්ඡිතං පත්ථිතං අත්තහිතං පරහිතං වා, තස්ස තස්ස තථෙව අභිනිප්ඵන්නත්තා ඉච්ඡිතත්ථනිප්ඵත්තිසඤ්ඤිතො කාමො, සබ්බලොකගරුභාවප්පත්තිහෙතුභූතො සම්මාවායාමසඞ්ඛාතො පයත්තො ච අත්ථි, තස්මා ඉමෙහි භගෙහි යුත්තත්තාපි භගා අස්ස සන්තීති ඉමිනා අත්ථෙන ‘‘භගවා’’ති වුච්චති.

ज्याअर्थी जगात ऐश्वर्य, धर्म, यश, श्री, काम आणि प्रयत्न या सहा गुणांच्या संदर्भात 'भग' हा शब्द वापरला जातो; आणि ज्याअर्थी त्यांच्या स्वतःच्या चित्तावर अत्यंत श्रेष्ठ असे ऐश्वर्य आहे, जे अणिमा, लघिमा इत्यादी किंवा लौकिकदृष्ट्या संमत असलेले आणि सर्व प्रकारे परिपूर्ण आहे; तसेच लोकोत्तर धर्म त्यांनी धारण केला आहे; तिन्ही लोकांत पसरलेले, यथार्थ गुणांच्या प्राप्तीमुळे मिळालेले आणि अत्यंत परिशुद्ध असे यश त्यांच्याकडे आहे; रूपकायाचे दर्शन घेण्यास उत्सुक असलेल्या लोकांच्या डोळ्यांना व मनाला प्रसन्नता देण्यास समर्थ असलेली, सर्व प्रकारे परिपूर्ण अशी सर्व अंग-प्रत्यंगांची शोभा (श्री) त्यांच्याकडे आहे; त्यांनी स्वतःचे हित किंवा परहित याविषयी जे जे इच्छिलेले किंवा प्रार्थीलेले असते, त्या त्या गोष्टीची तशीच पूर्तता झाल्यामुळे इच्छित अर्थाची निष्पत्ती म्हणून ओळखली जाणारी इच्छा (काम) त्यांच्याकडे आहे; आणि सर्व लोकांकडून आदरणीय भाव प्राप्त होण्यास कारणीभूत असलेला, सम्यक् व्यायाम नावाचा प्रयत्न देखील त्यांच्याकडे आहे; म्हणून या 'भग' (गुणां) शी युक्त असल्यामुळे आणि त्यांच्याकडे हे 'भग' (गुण) असल्यामुळे, या अर्थाने त्यांना 'भगवान' असे म्हटले जाते.

යස්මා [Pg.93] පන කුසලාදිභෙදෙහි සබ්බධම්මෙ, ඛන්ධායතනධාතුසච්චඉන්ද්‍රියපටිච්චසමුප්පාදාදීහි වා කුසලාදිධම්මෙ, පීළනසඞ්ඛතසන්තාපවිපරිණාමට්ඨෙන වා දුක්ඛමරියසච්චං, ආයූහනනිදානසංයොගපලිබොධට්ඨෙන සමුදයං, නිස්සරණවිවෙකාසඞ්ඛතඅමතට්ඨෙන නිරොධං, නිය්‍යානිකහෙතුදස්සනාධිපතෙය්‍යට්ඨෙන මග්ගං විභත්තවා, විභජිත්වා විවරිත්වා දෙසිතවාති වුත්තං හොති, තස්මා විභත්තවාති වත්තබ්බෙ ‘‘භගවා’’ති වුච්චති.

परंतु ज्याअर्थी भगवंतांनी कुशल इत्यादी भेदांनी सर्व धर्मांचे, किंवा स्कंध, आयतन, धातू, सत्य, इंद्रिय, प्रतीत्यसमुत्पाद इत्यादींद्वारे कुशल इत्यादी धर्मांचे; तसेच पीडन, संस्कृत, संताप आणि विपरिणाम या अर्थाने दुःख आर्यसत्याचे; आयूहन, निदान, संयोग आणि पलिबोध या अर्थाने समुदय आर्यसत्याचे; निस्सरण, विवेक, असंस्कृत आणि अमृत या अर्थाने निरोध आर्यसत्याचे; आणि नैर्याणिक, हेतू, दर्शन व आधिपत्य या अर्थाने मार्ग आर्यसत्याचे विभाजन केले आहे—म्हणजेच त्यांनी विभागून, स्पष्ट करून आणि उपदेशिले आहे—म्हणून 'विभत्तवा' (विभाजन करणारे) असे म्हणण्याऐवजी त्यांना 'भगवान' असे म्हटले जाते.

යස්මා ච එස දිබ්බබ්‍රහ්මඅරියවිහාරෙ කායචිත්තඋපධිවිවෙකෙ සුඤ්ඤතාප්පණිහිතානිමිත්තවිමොක්ඛෙ අඤ්ඤෙ ච ලොකියලොකුත්තරෙ උත්තරිමනුස්සධම්මෙ භජි සෙවි බහුලමකාසි, තස්මා භත්තවාති වත්තබ්බෙ ‘‘භගවා’’ති වුච්චති.

आणि ज्याअर्थी त्यांनी दिव्यविहार, ब्रह्मविहार व आर्यविहार; कायविवेक, चित्तविवेक व उपधिविवेक; शून्यताविमोक्ष, अप्रणिहितविमोक्ष व अनिमित्तविमोक्ष; आणि इतर लौकिक व लोकोत्तर उत्तरमनुष्यधर्मांचे सेवन केले, आचरण केले आणि वारंवार अभ्यास केला, म्हणून 'भत्तवा' (सेवन करणारे) असे म्हणण्याऐवजी त्यांना 'भगवान' असे म्हटले जाते.

යස්මා පන තීසු භවෙසු තණ්හාසඞ්ඛාතං ගමනං අනෙන වන්තං, තස්මා භවෙසු වන්තගමනොති වත්තබ්බෙ භවසද්දතො භකාරං ගමනසද්දතො ගකාරං වන්තසද්දතො වකාරඤ්ච දීඝං කත්වා ආදාය ‘‘භගවා’’ති වුච්චති, යථා ලොකෙ ‘‘මෙහනස්ස ඛස්ස මාලා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘මෙඛලා’’ති.

परंतु ज्याअर्थी त्यांनी तिन्ही भावांमध्ये (संसारात) तृष्णारूपी गमन ओकून टाकले आहे (त्यागले आहे), म्हणून 'भवेसु वन्तगमनो' (भावांमध्ये गमन त्यागलेला) असे म्हणण्याऐवजी, 'भव' शब्दातून 'भ' कार, 'गमन' शब्दातून 'ग' कार आणि 'वन्त' शब्दातून 'व' कार घेऊन, त्याला दीर्घ करून 'भगवान' असे म्हटले जाते; ज्याप्रमाणे जगात 'मेहनस्स खस्स माला' (गुह्य भागाची माळ) असे म्हणण्याऐवजी 'मेखला' असे म्हटले जाते.

එත්තාවතා චෙත්ථ එවං මෙ සුතන්ති වචනෙන යථාසුතං යථාපරියත්තං ධම්මං දෙසෙන්තො පච්චක්ඛං කත්වා භගවතො ධම්මසරීරං පකාසෙති, තෙන ‘‘නයිදං අතීතසත්ථුකං පාවචනං, අයං වො සත්ථා’’ති භගවතො අදස්සනෙන උක්කණ්ඨිතජනං සමස්සාසෙති.

आणि एवढ्यावरूनच, येथे 'एवं मे सुतं' (असे म्या ऐकिले) या वचनाने, जसे ऐकले आहे व जसे शिकले आहे तशा धर्माचा उपदेश करणारे (आयुष्यमान आनंद) भगवंतांच्या धर्मशरीराला प्रत्यक्ष करून प्रकट करतात. त्यामुळे, "हे प्रवचन शास्त्याविनाचे (गुरू नसलेले) नाही, हाच तुमचा शास्ता आहे," असे सांगून भगवंतांच्या अदर्शनाने व्याकुळ झालेल्या लोकांना ते धीर देतात.

එකං සමයං භගවාති වචනෙන තස්මිං සමයෙ භගවතො අවිජ්ජමානභාවං දස්සෙන්තො රූපකායපරිනිබ්බානං දස්සෙති. තෙන ‘‘එවංවිධස්ස ඉමස්ස අරියධම්මස්ස දෙසෙතා දසබලධරො වජිරසඞ්ඝාතකායො සොපි භගවා පරිනිබ්බුතො, තත්ථ කෙනඤ්ඤෙන ජීවිතෙ ආසා ජනෙතබ්බා’’ති ජීවිතමදමත්තං ජනං සංවෙජෙති, සද්ධම්මෙ චස්ස උස්සාහං ජනෙති.

'एकं समयं भगवा' (एका समयी भगवान) या वचनाने, त्या वेळी भगवंतांची अनुपस्थिती दर्शवत ते त्यांच्या रूपकायाचे परिनिर्वाण दर्शवतात. त्यामुळे, "अशा प्रकारच्या या आर्यधर्माचा उपदेश करणारे, वशवर्ती, दशबलधारी आणि वज्रसमान दृढ शरीर असलेले ते भगवान देखील परिनिर्वृत झाले, तर मग इतर कोणी जीवनाची आशा कशी धरावी?" असे सांगून ते जीवनाच्या मदाने धुंद झालेल्या लोकांना संवेगित करतात (सावध करतात) आणि त्यांच्यात सद्धर्माविषयी उत्साह निर्माण करतात.

එවන්ති ච භණන්තො දෙසනාසම්පත්තිං නිද්දිසති, මෙ සුතන්ති සාවකසම්පත්තිං, එකං සමයන්ති කාලසම්පත්තිං, භගවාති දෙසකසම්පත්තිං.

'एवं' असे म्हणताना ते देशना-संपत्ती (उपदेशाची परिपूर्णता) दर्शवतात; 'मे सुतं' याने श्रावक-संपत्ती (शिष्याची परिपूर्णता); 'एकं समयं' याने काल-संपत्ती (वेळेची परिपूर्णता); आणि 'भगवा' याने देशक-संपत्ती (उपदेशकाची परिपूर्णता) दर्शवतात.

සාවත්ථියං විහරතීති එත්ථ සාවත්ථීති සවත්ථස්ස ඉසිනො නිවාසට්ඨානභූතං නගරං, යථා කාකන්දී මාකන්දීති, එවං ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන සාවත්ථීති වුච්චති, එවං අක්ඛරචින්තකා. අට්ඨකථාචරියා පන භණන්ති ‘‘යංකිඤ්චි [Pg.94] මනුස්සානං උපභොගපරිභොගං සබ්බමෙත්ථ අත්ථී’’ති සාවත්ථී. සත්ථසමායොගෙ ච ‘‘කිං භණ්ඩමත්ථී’’ති පුච්ඡිතෙ ‘‘සබ්බමත්ථී’’ති වචනමුපාදාය සාවත්ථී.

'सावत्थियं विहरति' (श्रावस्तीत विहार करत होते) यामध्ये 'सावत्थी' (श्रावस्ती) म्हणजे 'सवत्थ' नावाच्या ऋषींचे निवासस्थान असलेले नगर होय. ज्याप्रमाणे 'काकंदी' आणि 'माकंदी' शब्द आहेत, त्याचप्रमाणे स्त्रीलिंगी रूपाने याला 'सावत्थी' म्हटले जाते, असे व्याकरणकार म्हणतात. परंतु अट्ठकथाचार्य म्हणतात की, "मनुष्यांच्या उपभोग व वापरासाठी जे काही आवश्यक आहे, ते सर्व येथे आहे," म्हणून हे 'सावत्थी' होय. तसेच, व्यापारी तांड्यांच्या (सार्थ) आगमनाच्या वेळी "काय माल उपलब्ध आहे?" असे विचारले असता, "सर्व काही उपलब्ध आहे" असे जे उत्तर दिले जाई, त्यावरून याला 'सावत्थी' म्हटले जाते.

‘‘සබ්බදා සබ්බූපකරණං, සාවත්ථියං සමොහිතං;

තස්මා සබ්බමුපාදාය, සාවත්ථීති පවුච්චති.

"नेहमी सर्व प्रकारची साधने (वस्तू) श्रावस्तीत उपलब्ध असतात; म्हणून सर्व काही उपलब्ध असल्यामुळे याला 'सावत्थी' म्हटले जाते."

‘‘කොසලානං පුරං රම්මං, දස්සනෙය්‍යං මනොරමං;

දසහි සද්දෙහි අවිවිත්තං, අන්නපානසමායුතං.

"कोसल देशाचे हे रमणीय नगर दर्शनीय आणि मनोरम आहे; ते दहा प्रकारच्या आवाजांनी गजबजलेले असून अन्न व पेयांनी परिपूर्ण आहे."

‘‘වුඩ්ඪිං වෙපුල්ලතං පත්තං, ඉද්ධං ඵීතං මනොරමං;

ආළකමන්දාව දෙවානං, සාවත්ථිපුරමුත්තම’’න්ති. (ම. නි. අට්ඨ. 1.14);

"वृद्धी आणि विपुलतेला प्राप्त झालेले, समृद्ध, संपन्न व मनोरम असलेले हे उत्तम श्रावस्ती नगर देवांच्या 'आळकमंदा' नगरीप्रमाणे आहे."

තස්සං සාවත්ථියං. සමීපත්ථෙ භුම්මවචනං.

'तस्सं सावत्थियं' (त्या श्रावस्तीत) यामध्ये सप्तमी विभक्तीचे रूप 'समीप' (जवळ असणे) या अर्थाने वापरले आहे.

විහරතීති අවිසෙසෙන ඉරියාපථදිබ්බබ්‍රහ්මඅරියවිහාරෙසු අඤ්ඤතරවිහාරසමඞ්ගිපරිදීපනමෙතං. ඉධ පන ඨානගමනාසනසයනප්පභෙදෙසු ඉරියාපථෙසු අඤ්ඤතරඉරියාපථසමායොගපරිදීපනං, තෙන ඨිතොපි ගච්ඡන්තොපි නිසින්නොපි සයානොපි භගවා විහරතිච්චෙව වෙදිතබ්බො. සො හි එකං ඉරියාපථබාධනං අපරෙන ඉරියාපථෙන විච්ඡින්දිත්වා අපරිපතන්තං අත්තභාවං හරති පවත්තෙති. තස්මා විහරතීති වුච්චති.

'विहरति' (विहार करतात) हा शब्द सामान्यतः ईर्यापथविहार, दिव्यविहार, ब्रह्मविहार आणि आर्यविहार यांपैकी कोणत्याही एका विहाराने युक्त असणे दर्शवणारा आहे. परंतु येथे, उभे राहणे, चालणे, बसणे आणि झोपणे अशा विविध ईर्यापथांपैकी कोणत्याही एका ईर्यापथाशी योग्य प्रकारे युक्त असणे दर्शवणारा हा शब्द आहे. त्यामुळे भगवंत उभे असताना, चालत असताना, बसलेले असताना किंवा झोपलेले असताना देखील 'विहार करत आहेत' असेच समजावे. कारण ते एका ईर्यापथाचा थकवा दुसऱ्या ईर्यापथाने दूर करून, शरीराला कोसळू न देता त्याचे वहन करतात व ते टिकवून ठेवतात. म्हणून 'विहरति' असे म्हटले जाते.

ජෙතවනෙති එත්ථ අත්තනො පච්චත්ථිකජනං ජිනාතීති ජෙතො, රඤ්ඤා වා අත්තනො පච්චත්ථිකජනෙ ජිතෙ ජාතොති ජෙතො, මඞ්ගලකම්‍යතාය වා තස්ස එවං නාමමෙව කතන්තිපි ජෙතො. වනයතීති වනං, අත්තසම්පදාය සත්තානං භත්තිං කාරෙති, අත්තනි සිනෙහං උප්පාදෙතීති අත්ථො. වනුතෙ ඉති වා වනං, නානාවිධකුසුමගන්ධසම්මොදමත්තකොකිලාදිවිහඞ්ගවිරුතෙහි මන්දමාලුතචලිතරුක්ඛසාඛාවිටපපුප්ඵඵලපල්ලවපලාසෙහි ච ‘‘එථ මං පරිභුඤ්ජථා’’ති පාණිනො යාචති වියාති අත්ථො. ජෙතස්ස වනං ජෙතවනං. තඤ්හි ජෙතෙන රාජකුමාරෙන රොපිතං සංවඩ්ඪිතං පරිපාලිතං, සො ච තස්ස සාමී අහොසි, තස්මා ජෙතවනන්ති වුච්චති. තස්මිං ජෙතවනෙ.

'जेतवने' (जेतवनात) यामध्ये अर्थ असा समजावा: जो आपल्या शत्रूंवर विजय मिळवतो, तो 'जेत'; किंवा राजाने आपल्या शत्रूंवर विजय मिळवल्यानंतर जन्मलेला पुत्र म्हणून 'जेत'; किंवा कल्याणाच्या इच्छेने त्याचे असे नाव ठेवले गेले म्हणून 'जेत'. जे लोकांना आकर्षित करते (सेवन करण्यास प्रवृत्त करते), ते 'वन'; म्हणजेच आपल्या समृद्धीने (फूल-फळांनी) प्राण्यांना आकर्षित करते आणि स्वतःविषयी प्रेम निर्माण करते, असा अर्थ आहे. किंवा ज्याचे सेवन केले जाते, ते 'वन'; जे विविध प्रकारच्या फुलांच्या सुवासाने धुंद झालेल्या कोकिळा इत्यादी पक्ष्यांच्या मंजूळ आवाजाने आणि मंद वाऱ्याने हलणाऱ्या झाडांच्या फांद्या, डहाळ्या, फुले, फळे, पालवी व पानांच्या द्वारे "या आणि माझा उपभोग घ्या" अशी जणू प्राण्यांना विनवणी करत असल्यासारखे वाटते, असा अर्थ आहे. जेत राजकुमाराचे वन म्हणजे 'जेतवन'. कारण ते जेत नावाच्या राजकुमाराने लावले होते, वाढवले होते आणि त्याचे रक्षण केले होते, आणि तोच त्याचा मालक होता; म्हणून याला 'जेतवन' म्हटले जाते. 'तस्मिं जेतवने' म्हणजे त्या जेतवनात.

අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙති එත්ථ සුදත්තො නාම සො ගහපති මාතාපිතූහි කතනාමවසෙන, සබ්බකාමසමිද්ධිතාය තු විගතමලමච්ඡෙරතාය කරුණාදිගුණසමඞ්ගිතාය ච නිච්චකාලං අනාථානං පිණ්ඩං [Pg.95] අදාසි, තෙන අනාථපිණ්ඩිකොති සඞ්ඛ්‍යං ගතො. ආරමන්ති එත්ථ පාණිනො, විසෙසෙන වා පබ්බජිතාති ආරාමො, තස්ස පුප්ඵඵලපල්ලවාදිසොභනතාය නාතිදූරනාච්චාසන්නතාදිපඤ්චවිධසෙනාසනඞ්ගසම්පත්තියා ච තතො තතො ආගම්ම රමන්ති අභිරමන්ති අනුක්කණ්ඨිතා හුත්වා නිවසන්තීති අත්ථො. වුත්තප්පකාරාය වා සම්පත්තියා තත්ථ තත්ථ ගතෙපි අත්තනො අබ්භන්තරංයෙව ආනෙත්වා රමෙතීති ආරාමො. සො හි අනාථපිණ්ඩිකෙන ගහපතිනා ජෙතස්ස රාජකුමාරස්ස හත්ථතො අට්ඨාරසහිරඤ්ඤකොටිසන්ථාරෙන කිණිත්වා අට්ඨාරසහිරඤ්ඤකොටීහි සෙනාසනං කාරාපෙත්වා අට්ඨාරසහිරඤ්ඤකොටීහි විහාරමහං නිට්ඨාපෙත්වා එවං චතුපඤ්ඤාසාය හිරඤ්ඤකොටිපරිච්චාගෙන බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස නිය්‍යාතිතො, තස්මා ‘‘අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමො’’ති වුච්චති. තස්මිං අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ.

"अनाथापिण्डिकस्स आरामे" (अनाथपिंडिकाच्या आरामात) या पाठात अर्थ असा समजावा: तो गृहपती आई-वडिलांनी ठेवलेल्या नावामुळे 'सुदत्त' नावाचा होता. परंतु सर्व इच्छा पूर्ण झाल्यामुळे, लोभ व मत्सर नष्ट झाल्यामुळे आणि करुणा इत्यादी गुणांनी युक्त असल्यामुळे तो नेहमी अनाथ लोकांना अन्न (पिंड) दान देत असे; म्हणून त्याला 'अनाथपिंडिक' या नावाने ओळखले गेले. जेथे प्राणी रममाण होतात, किंवा विशेषतः प्रव्रजित (भिक्खू) रमतात, तो 'आराम' होय. त्याच्या फुले, फळे, पालवी इत्यादींच्या सौंदर्यामुळे आणि फार दूर नाही व फार जवळ नाही अशा पाच प्रकारच्या सेनासन गुणांच्या समृद्धीमुळे वेगवेगळ्या ठिकाणांहून येऊन लोक तेथे रमतात, आनंद घेतात आणि कंटाळा न येता निवास करतात, असा याचा अर्थ आहे. किंवा, पूर्वोक्त समृद्धीमुळे वेगवेगळ्या ठिकाणी गेलेल्या लोकांनाही आपल्याकडे आकर्षित करून घेऊन जो त्यांना रमवतो, तो 'आराम' होय. तो आराम अनाथपिंडिक गृहपतीने राजकुमार जेताच्या हातून अठरा कोटी सुवर्णमुद्रा जमिनीवर पसरवून खरेदी केला, अठरा कोटी सुवर्णमुद्रा खर्च करून तेथे सेनासने (निवासस्थाने) बांधली, आणि अठरा कोटी सुवर्णमुद्रा खर्च करून विहार-महोत्सव (उद्घाटन सोहळा) संपन्न केला. अशा प्रकारे एकूण चोपन्न कोटी सुवर्णमुद्रांचा त्याग करून तो बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला समर्पित केला; म्हणून त्याला "अनाथपिंडिकाचा आराम" असे म्हणतात. त्या अनाथपिंडिकाच्या आरामात.

එත්ථ ච ‘‘ජෙතවනෙ’’ති වචනං පුරිමසාමිපරිකිත්තනං, ‘‘අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ’’ති පච්ඡිමසාමිපරිකිත්තනං. කිමෙතෙසං පරිකිත්තනෙ පයොජනන්ති? වුච්චතෙ – අධිකාරතො තාව ‘‘කත්ථ භාසිත’’න්ති පුච්ඡානියාමකරණං අඤ්ඤෙසං පුඤ්ඤකාමානං දිට්ඨානුගතිආපජ්ජනෙ නියොජනඤ්ච. තත්ථ හි ද්වාරකොට්ඨකපාසාදමාපනෙ භූමිවික්කයලද්ධා අට්ඨාරස හිරඤ්ඤකොටියො අනෙකකොටිඅග්ඝනකා රුක්ඛා ච ජෙතස්ස පරිච්චාගො, චතුපඤ්ඤාස කොටියො අනාථපිණ්ඩිකස්ස. යතො තෙසං පරිකිත්තනෙන ‘‘එවං පුඤ්ඤකාමා පුඤ්ඤානි කරොන්තී’’ති දස්සෙන්තො ආයස්මා ආනන්දො අඤ්ඤෙපි පුඤ්ඤකාමෙ තෙසං දිට්ඨානුගතිආපජ්ජනෙ නියොජෙති. එවමෙත්ථ පුඤ්ඤකාමානං දිට්ඨානුගතිආපජ්ජනෙ නියොජනං පයොජනන්ති වෙදිතබ්බං.

येथे "जेतवने" हा शब्द पूर्व मालकाचा उल्लेख करतो, आणि "अनाथापिण्डिकस्स आरामे" हा शब्द नंतरच्या मालकाचा उल्लेख करतो. या मालकांचा उल्लेख करण्याचे काय प्रयोजन आहे? उत्तर दिले जाते – सर्वप्रथम, "हे कोठे सांगितले गेले?" या प्रश्नाचे निश्चित उत्तर देणे आणि इतर पुण्य इच्छिणाऱ्या लोकांना त्यांच्या उदाहरणाचे अनुकरण करण्यासाठी प्रवृत्त करणे हे याचे प्रयोजन आहे. कारण तेथे, प्रवेशद्वार आणि प्रासाद बांधण्यासाठी जमीन विकून मिळालेल्या अठरा कोटी सुवर्णमुद्रा आणि अनेक कोटी मूल्यांचे वृक्ष हे राजकुमार जेताचे दान होते, तर चोपन्न कोटी सुवर्णमुद्रा हे अनाथपिंडिकाचे दान होते. ज्या अर्थी त्यांच्या उल्लेखाने "अशा प्रकारे पुण्य इच्छिणारे लोक पुण्यकर्मे करतात" हे दर्शवत आयुष्यमान आनंद इतर पुण्य इच्छिणाऱ्या लोकांना त्यांच्या उदाहरणाचे अनुकरण करण्यासाठी प्रवृत्त करतात. अशा प्रकारे, येथे पुण्य इच्छिणाऱ्या लोकांना त्यांच्या उदाहरणाचे अनुकरण करण्यासाठी प्रवृत्त करणे हेच प्रयोजन आहे, असे समजावे.

එත්ථාහ – ‘‘යදි තාව භගවා සාවත්ථියං විහරති, ‘ජෙතවනෙ අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ’ති න වත්තබ්බං. අථ තත්ථ විහරති, ‘සාවත්ථිය’න්ති න වත්තබ්බං. න හි සක්කා උභයත්ථ එකං සමයං විහරිතු’’න්ති. වුච්චතෙ – නනු වුත්තමෙතං ‘‘සමීපත්ථෙ භුම්මවචන’’න්ති, යතො යථා ගඞ්ගායමුනාදීනං සමීපෙ ගොයූථානි චරන්තානි ‘‘ගඞ්ගාය චරන්ති, යමුනාය චරන්තී’’ති වුච්චන්ති, එවමිධාපි යදිදං සාවත්ථියා සමීපෙ ජෙතවනං අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමො, තත්ථ විහරන්තො වුච්චති ‘‘සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ [Pg.96] අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ’’ති වෙදිතබ්බො. ගොචරගාමනිදස්සනත්ථං හිස්ස සාවත්ථිවචනං, පබ්බජිතානුරූපනිවාසට්ඨානනිදස්සනත්ථං සෙසවචනං.

येथे आक्षेप घेणारा म्हणतो – "जर भगवान श्रावस्तीमध्ये विहार करत होते, तर 'जेतवनात अनाथपिंडिकाच्या आरामात' असे म्हणायला नको होते. आणि जर ते तेथे विहार करत होते, तर 'श्रावस्तीमध्ये' असे म्हणायला नको होते. कारण एकाच वेळी दोन्ही ठिकाणी विहार करणे शक्य नाही." उत्तर दिले जाते – "समीप अर्थामध्ये सप्तमी विभक्तीचा वापर केला आहे" असे आधीच सांगितले आहे ना? ज्याप्रमाणे गंगा, यमुना इत्यादी नद्यांच्या जवळ गाईंचे कळप चरत असताना "गंगेत चरतात, यमुनेत चरतात" असे म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे येथेही श्रावस्तीच्या जवळ जे जेतवन आणि अनाथपिंडिकाचा आराम आहे, तेथे विहार करत असताना "श्रावस्तीमध्ये जेतवनात अनाथपिंडिकाच्या आरामात विहार करत होते" असे म्हटले जाते, हे समजावे. कारण, भगवंतांच्या भिक्षेसाठी जाण्याच्या गावाचा निर्देश करण्यासाठी 'श्रावस्ती' हा शब्द वापरला आहे, आणि प्रव्रजितांना योग्य अशा निवासस्थानाचा निर्देश करण्यासाठी उर्वरित शब्द वापरले आहेत.

තත්ථ සාවත්ථිකිත්තනෙන භගවතො ගහට්ඨානුග්ගහකරණං දස්සෙති, ජෙතවනාදිකිත්තනෙන පබ්බජිතානුග්ගහකරණං. තථා පුරිමෙන පච්චයග්ගහණතො අත්තකිලමථානුයොගවිවජ්ජනං, පච්ඡිමෙන වත්ථුකාමප්පහානතො කාමසුඛල්ලිකානුයොගවජ්ජනූපායදස්සනං. පුරිමෙන ච ධම්මදෙසනාභියොගං, පච්ඡිමෙන විවෙකාධිමුත්තිං. පුරිමෙන කරුණාය උපගමනං, පච්ඡිමෙන ච පඤ්ඤාය අපගමනං. පුරිමෙන සත්තානං හිතසුඛනිප්ඵාදනාධිමුත්තිතං, පච්ඡිමෙන පරහිතසුඛකරණෙ නිරුපලෙපතං. පුරිමෙන ධම්මිකසුඛාපරිච්චාගනිමිත්තං ඵාසුවිහාරං, පච්ඡිමෙන උත්තරිමනුස්සධම්මානුයොගනිමිත්තං. පුරිමෙන මනුස්සානං උපකාරබහුලතං, පච්ඡිමෙන දෙවානං. පුරිමෙන ලොකෙ ජාතස්ස ලොකෙ සංවඩ්ඪභාවං, පච්ඡිමෙන ලොකෙන අනුපලිත්තතන්ති එවමාදි.

त्यात, 'श्रावस्ती'च्या उल्लेखाने भगवंतांचे गृहस्थांवर अनुग्रह करणे दर्शवले जाते, आणि 'जेतवन' इत्यादींच्या उल्लेखाने प्रव्रजितांवर (भिक्खूंवर) अनुग्रह करणे दर्शवले जाते. तसेच, पहिल्या शब्दाने (श्रावस्ती) प्रत्यय (दान) स्वीकारल्यामुळे आत्मक्लेश अनुयोगाचा त्याग दर्शवला जातो, आणि दुसऱ्या शब्दाने (जेतवन) वस्तूकामाचा त्याग केल्यामुळे कामसुखल्लिकानुयोगाचा त्याग करण्याचा उपाय दर्शवला जातो. पहिल्या शब्दाने धम्मदेशनेतील तत्परता आणि दुसऱ्या शब्दाने विवेकाकडे (एकांतात) कल दर्शवला जातो. पहिल्या शब्दाने करुणेमुळे लोकांकडे जाणे आणि दुसऱ्या शब्दाने प्रज्ञेमुळे लोकांपासून दूर जाणे दर्शवले जाते. पहिल्या शब्दाने प्राण्यांच्या हित-सुखाच्या निर्मितीकडे असलेला कल आणि दुसऱ्या शब्दाने परहित व सुख करताना अलिप्तता दर्शवली जाते. पहिल्या शब्दाने धार्मिक सुखाचा त्याग न करण्याचे कारण असलेला सुखविहार आणि दुसऱ्या शब्दाने उत्तरमनुष्यधर्माच्या अभ्यासाचे कारण दर्शवले जाते. पहिल्या शब्दाने मनुष्यांवर अधिक उपकार करणे आणि दुसऱ्या शब्दाने देवांवर अधिक उपकार करणे दर्शवले जाते. पहिल्या शब्दाने जगात जन्मलेल्या भगवंतांचे जगातच मोठे होणे आणि दुसऱ्या शब्दाने जगापासून अलिप्त राहणे दर्शवले जाते, इत्यादी.

අථාති අවිච්ඡෙදත්ථෙ, ඛොති අධිකාරන්තරනිදස්සනත්ථෙ නිපාතො. තෙන අවිච්ඡින්නෙයෙව තත්ථ භගවතො විහාරෙ ඉදමධිකාරන්තරං උදපාදීති දස්සෙති. කිං තන්ති? අඤ්ඤතරා දෙවතාතිආදි. තත්ථ අඤ්ඤතරාති අනියමිතනිද්දෙසො. සා හි නාමගොත්තතො අපාකටා, තස්මා ‘‘අඤ්ඤතරා’’ති වුත්තා. දෙවො එව දෙවතා, ඉත්ථිපුරිසසාධාරණමෙතං. ඉධ පන පුරිසො එව, සො දෙවපුත්තො කින්තු, සාධාරණනාමවසෙන දෙවතාති වුත්තො.

'अथ' हा शब्द सातत्य (अविच्छेद) दर्शवणारा निपात आहे. 'खो' हा शब्द दुसऱ्या विषयाचा आरंभ दर्शवणारा निपात आहे. त्याद्वारे, भगवंतांच्या विहाराच्या काळात सातत्यानेच हा दुसरा विषय उद्भवला, हे दर्शवले जाते. तो कोणता? 'अञ्ञतरा देवता' (एक देवता) इत्यादी. त्यात 'अञ्ञतरा' हा शब्द अनिश्चितता दर्शवणारा आहे. कारण ती देवता नाव आणि गोत्राने अप्रसिद्ध होती, म्हणून तिला 'अञ्ञतरा' (एक) असे म्हटले आहे. 'देव' म्हणजेच 'देवता' होय. हा शब्द स्त्री आणि पुरुष दोघांसाठी समान आहे. परंतु येथे तो पुरुषच आहे, तो देवपुत्र आहे; परंतु सामान्य नावाच्या वापरामुळे त्याला 'देवता' असे म्हटले आहे.

අභික්කන්තාය රත්තියාති එත්ථ අභික්කන්තසද්දො ඛයසුන්දරාභිරූපඅබ්භනුමොදනාදීසු දිස්සති. තත්ථ ‘‘අභික්කන්තා, භන්තෙ, රත්ති, නික්ඛන්තො පඨමො යාමො, චිරනිසින්නො භික්ඛුසඞ්ඝො, උද්දිසතු, භන්තෙ, භගවා භික්ඛූනං පාතිමොක්ඛ’’න්ති එවමාදීසු (චූළව. 383; අ. නි. 8.20) ඛයෙ දිස්සති. ‘‘අයං ඉමෙසං චතුන්නං පුග්ගලානං අභික්කන්තතරො ච පණීතතරො චා’’ති එවමාදීසු (අ. නි. 4.100) සුන්දරෙ.

"अभिक्कन्ताय रत्तिया" (रात्र संपत आली असता) या पाठात 'अभिक्कन्त' हा शब्द क्षय (समाप्ती), सुंदर, अभिरूप (अतिशय सुंदर रूप) आणि अभिनुमोदन (अतिशय आनंद) इत्यादी अर्थांमध्ये आढळतो. त्यात, "भंते, रात्र संपली आहे, पहिला प्रहर निघून गेला आहे, भिक्खू संघ बऱ्याच वेळेपासून बसला आहे, भंते, भगवंतांनी भिक्खूंना पातिमोक्खाचा उपदेश करावा" इत्यादी वाक्यांमध्ये तो 'क्षय' (समाप्ती) या अर्थाने आढळतो. "हा या चार पुद्गलांमध्ये (व्यक्तींमध्ये) अधिक श्रेष्ठ आणि अधिक प्रणीत (उत्कृष्ट) आहे" इत्यादी वाक्यांमध्ये तो 'सुंदर' (श्रेष्ठ) या अर्थाने आढळतो.

‘‘කො මෙ වන්දති පාදානි, ඉද්ධියා යසසා ජලං;

අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන, සබ්බා ඔභාසයං දිසා’’ති. (වි. ව. 857);

–

“ऋद्धीने आणि यशाने तळपणारा, आणि अतिशय सुंदर रूपाने सर्व दिशा प्रकाशित करत माझ्या चरणांना वंदन करणारा हा कोण आहे?” –

එවමාදීසු [Pg.97] අභිරූපෙ. ‘‘අභික්කන්තං, භො ගොතම, අභික්කන්තං, භො ගොතමා’’ති එවමාදීසු (අ. නි. 2.16; පාරා. 15) අබ්භනුමොදනෙ. ඉධ පන ඛයෙ. තෙන අභික්කන්තාය රත්තියාති පරික්ඛීණාය රත්තියාති වුත්තං හොති.

इत्यादी वाक्यांमध्ये तो 'अभिरूप' (अतिशय सुंदर रूप) या अर्थाने आढळतो. "अतिशय सुंदर (आनंददायी), हे गौतम! अतिशय सुंदर, हे गौतम!" इत्यादी वाक्यांमध्ये तो 'अभिनुमोदन' (अतिशय आनंद/प्रशंसा) या अर्थाने आढळतो. परंतु येथे (प्रस्तुत पाठात) तो 'क्षय' (समाप्ती) या अर्थाने वापरला आहे. त्यामुळे 'अभिक्कन्ताय रत्तिया' म्हणजे 'रात्र संपली असता' (रात्र संपल्यावर) असा अर्थ होतो.

අභික්කන්තවණ්ණාති එත්ථ අභික්කන්තසද්දො අභිරූපෙ, වණ්ණසද්දො පන ඡවිථුතිකුලවග්ගකාරණසණ්ඨානපමාණරූපායතනාදීසු දිස්සති. තත්ථ ‘‘සුවණ්ණවණ්ණොසි භගවා’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 2.399; සු. නි. 553) ඡවියං. ‘‘කදා සඤ්ඤූළ්හා පන තෙ ගහපති ඉමෙ සමණස්ස ගොතමස්ස වණ්ණා’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 2.77) ථුතියං. ‘‘චත්තාරොමෙ, භො ගොතම, වණ්ණා’’ති එවමාදීසු (දී. නි. 3.115) කුලවග්ගෙ. ‘‘අථ කෙන නු වණ්ණෙන, ගන්ධථෙනොති වුච්චතී’’ති එවමාදීසු (සං. නි. 1.234) කාරණෙ. ‘‘මහන්තං හත්ථිරාජවණ්ණං අභිනිම්මිනිත්වා’’ති එවමාදීසු (සං. නි. 1.138) සණ්ඨානෙ. ‘‘තයො පත්තස්ස වණ්ණා’’ති එවමාදීසු පමාණෙ. ‘‘වණ්ණො ගන්ධො රසො ඔජා’’ති එවමාදීසු රූපායතනෙ. සො ඉධ ඡවියං දට්ඨබ්බො. තෙන අභික්කන්තවණ්ණාති අභිරූපච්ඡවීති වුත්තං හොති.

‘अभिक्कन्तवण्णा’ (अभिक्रान्तवर्णा) यामध्ये ‘अभिक्कन्त’ हा शब्द ‘अतिशय सुंदर’ या अर्थी आणि ‘वण्ण’ हा शब्द त्वचा (शरीराचा वर्ण), स्तुती, कुळ (वर्ग), कारण, आकार (संस्थान), प्रमाण आणि रूपायतन इत्यादी अर्थांमध्ये आढळतो. त्यांपैकी, “भगवंत सुवर्णवर्णीय आहेत” इत्यादी वाक्यांमध्ये तो ‘त्वचा’ (शरीराचा वर्ण) या अर्थाने आला आहे. “हे गृहपती, श्रमण गोतमाची ही स्तुती तुला कधी ऐकायला मिळाली?” इत्यादी वाक्यांमध्ये तो ‘स्तुती’ या अर्थाने आला आहे. “हे गोतम, हे चार वर्ण (वर्ग) आहेत” इत्यादी वाक्यांमध्ये तो ‘कुळ किंवा वर्ग’ या अर्थाने आला आहे. “तर मग कोणत्या कारणाने त्याला गंधचोर म्हटले जाते?” इत्यादी वाक्यांमध्ये तो ‘कारण’ या अर्थाने आला आहे. “मोठ्या हत्तीराजाचा आकार निर्माण करून” इत्यादी वाक्यांमध्ये तो ‘आकार’ (संस्थान) या अर्थाने आला आहे. “पात्राचे तीन प्रमाण (आकार)” इत्यादी वाक्यांमध्ये तो ‘प्रमाण’ या अर्थाने आला आहे. “वर्ण, गंध, रस आणि ओज” इत्यादी वाक्यांमध्ये तो ‘रूपायतन’ या अर्थाने आला आहे. येथे तो (वण्ण शब्द) ‘त्वचा’ (शरीराचा वर्ण) या अर्थाने समजला पाहिजे. म्हणून, ‘अभिक्कन्तवण्णा’ म्हणजे ‘अतिशय सुंदर वर्ण (त्वचा) असलेली’ असा अर्थ होतो।

කෙවලකප්පන්ති එත්ථ කෙවලසද්දො අනවසෙසයෙභුය්‍යඅබ්‍යාමිස්සානතිරෙකදළ්හත්ථවිසංයොගාදිඅනෙකත්ථො. තථා හිස්ස ‘‘කෙවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති එවමාදීසු (පාරා. 1) අනවසෙසතා අත්ථො. ‘‘කෙවලකප්පා ච අඞ්ගමාගධා පහූතං ඛාදනීයං භොජනීයං ආදාය උපසඞ්කමිස්සන්තී’’ති එවමාදීසු (මහාව. 43) යෙභුය්‍යතා. ‘‘කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො හොතී’’ති එවමාදීසු (විභ. 225) අබ්‍යාමිස්සතා. ‘‘කෙවලං සද්ධාමත්තකං නූන අයමායස්මා’’ති එවමාදීසු (මහාව. 244) අනතිරෙකතා. ‘‘ආයස්මතො, භන්තෙ, අනුරුද්ධස්ස බාහියො නාම සද්ධිවිහාරිකො කෙවලකප්පං සඞ්ඝභෙදාය ඨිතො’’ති එවමාදීසු (අ. නි. 4.243) දළ්හත්ථතා. ‘‘කෙවලී වුසිතවා උත්තමපුරිසොති වුච්චතී’’ති එවමාදීසු (සං. නි. 3.57) විසංයොගො. ඉධ පනස්ස අනවසෙසත්තමත්ථො අධිප්පෙතො.

‘केवलकप्पं’ यामध्ये ‘केवल’ हा शब्द निशेष (संपूर्ण), बहुतांश (प्रायः), अमिश्रित (केवळ), मर्यादित (केवळ तेवढेच), दृढ (निश्चित) आणि विसंयोग (मुक्त) इत्यादी अनेक अर्थांमध्ये आढळतो. जसे की, “संपूर्ण परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध ब्रह्मचर्य” इत्यादी वाक्यांमध्ये त्याचा अर्थ ‘निशेष’ (संपूर्ण) असा आहे. “बहुतांश अंग आणि मगध देशातील लोक विपुल खाद्य व भोज्य पदार्थ घेऊन जवळ येतील” इत्यादी वाक्यांमध्ये त्याचा अर्थ ‘बहुतांश’ असा आहे. “केवळ (अमिश्रित) दुःखसमूहाचा उदय होतो” इत्यादी वाक्यांमध्ये त्याचा अर्थ ‘अमिश्रित’ असा आहे. “हे आयुष्यमान केवळ श्रद्धेपुरतेच मर्यादित आहेत काय?” इत्यादी वाक्यांमध्ये त्याचा अर्थ ‘मर्यादित’ (केवळ तेवढेच) असा आहे. “भन्ते, आयुष्यमान अनुरुद्धांचे बाहिय नावाचे सार्धविहारी (शिष्य) संघभेदासाठी पूर्णपणे (दृढतेने) उभे राहिले आहेत” इत्यादी वाक्यांमध्ये त्याचा अर्थ ‘दृढता’ असा आहे. “जो विसंयुक्त (मुक्त) आहे, ज्याने ब्रह्मचर्य पूर्ण केले आहे, त्याला उत्तम पुरुष म्हटले जाते” इत्यादी वाक्यांमध्ये त्याचा अर्थ ‘विसंयोग’ (मुक्त) असा आहे. परंतु येथे त्याचा ‘निशेष’ (संपूर्ण) हा अर्थ अभिप्रेत आहे।

කප්පසද්දො පනායං අභිසද්දහනවොහාරකාලපඤ්ඤත්තිඡෙදනවිකප්පලෙසසමන්තභාවාදිඅනෙකත්ථො. තථා හිස්ස ‘‘ඔකප්පනීයමෙතං [Pg.98] භොතො ගොතමස්ස, යථා තං අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්සා’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 1.387) අභිසද්දහනමත්ථො. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, පඤ්චහි සමණකප්පෙහි ඵලං පරිභුඤ්ජිතු’’න්ති එවමාදීසු (චූළව. 250) වොහාරො. ‘‘යෙන සුදං නිච්චකප්පං විහරාමී’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 1.387) කාලො. ‘‘ඉච්චායස්මා කප්පො’’ති එවමාදීසු (සු. නි. 1098; චූළනි. කප්පමාණවපුච්ඡා 117, කප්පමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 61) පඤ්ඤත්ති. ‘‘අලඞ්කතො කප්පිතකෙසමස්සූ’’ති එවමාදීසු (ජා. 2.22.1368) ඡෙදනං. ‘‘කප්පති ද්වඞ්ගුලකප්පො’’ති එවමාදීසු (චූළව. 446) විකප්පො. ‘‘අත්ථි කප්පො නිපජ්ජිතු’’න්ති එවමාදීසු (අ. නි. 8.80) ලෙසො. ‘‘කෙවලකප්පං වෙළුවනං ඔභාසෙත්වා’’ති එවමාදීසු (සං. නි. 1.94) සමන්තභාවො. ඉධ පනස්ස සමන්තභාවො අත්ථො අධිප්පෙතො. යතො කෙවලකප්පං ජෙතවනන්ති එත්ථ අනවසෙසං සමන්තතො ජෙතවනන්ති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො.

तसेच, हा ‘कप्प’ शब्द दृढ विश्वास, व्यवहार (संज्ञा), काळ, प्रज्ञप्ती, छेदने (कापणे), विकल्प (नियम), लेश (किंचित) आणि समंतभाव (सर्व बाजूंनी असणे) इत्यादी अनेक अर्थांमध्ये आढळतो. जसे की, “पूजनीय गोतमांवर हा दृढ विश्वास ठेवण्याजोगा आहे, कारण ते अर्हत, सम्यक्संबुद्ध आहेत” इत्यादी वाक्यांमध्ये त्याचा अर्थ ‘दृढ विश्वास’ असा आहे. “भिक्खूंनो, मी तुम्हाला श्रमणांच्या पाच प्रकारच्या व्यवहारांनी (नियमांनी) फळांचे सेवन करण्याची अनुमती देतो” इत्यादी वाक्यांमध्ये त्याचा अर्थ ‘व्यवहार’ असा आहे. “ज्या कारणाने मी नेहमी (सर्व काळ) विहरतो” इत्यादी वाक्यांमध्ये त्याचा अर्थ ‘काळ’ असा आहे. “असे आयुष्यमान कप्प” इत्यादी वाक्यांमध्ये त्याचा अर्थ ‘प्रज्ञप्ती’ (नाव) असा आहे. “केश आणि श्मश्रू (दाढी) कापून सुशोभित झालेला” इत्यादी वाक्यांमध्ये त्याचा अर्थ ‘छेदने’ (कापणे) असा आहे. “दोन बोटे सावली गेल्यावर भोजन करणे कल्पते (योग्य आहे)” इत्यादी वाक्यांमध्ये त्याचा अर्थ ‘विकल्प’ (नियम) असा आहे. “झोपण्यासाठी काही निमित्त (किंचित कारण) आहे” इत्यादी वाक्यांमध्ये त्याचा अर्थ ‘लेश’ (किंचित) असा आहे. “संपूर्ण वेळुवनाला सर्व बाजूंनी प्रकाशित करून” इत्यादी वाक्यांमध्ये त्याचा अर्थ ‘समंतभाव’ (सर्व बाजूंनी असणे) असा आहे. परंतु येथे त्याचा ‘समंतभाव’ हा अर्थ अभिप्रेत आहे. म्हणून ‘केवलकप्पं जेतवनं’ याचा अर्थ ‘संपूर्ण, सर्व बाजूंनी जेतवन’ असा समजावा।

ඔභාසෙත්වාති ආභාය ඵරිත්වා, චන්දිමා විය සූරියො විය ච එකොභාසං එකපජ්ජොතං කරිත්වාති අත්ථො.

‘ओभासेत्वा’ (प्रकाशित करून) म्हणजे आपल्या प्रकाशाने व्यापून, चंद्राप्रमाणे आणि सूर्याप्रमाणे एकाच वेळी प्रकाशमान व प्रदीप्त करून, असा अर्थ आहे।

යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමීති භුම්මත්ථෙ කරණවචනං. යතො යත්ථ භගවා, තත්ථ උපසඞ්කමීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. යෙන වා කාරණෙන භගවා දෙවමනුස්සෙහි උපසඞ්කමිතබ්බො, තෙනෙව කාරණෙන උපසඞ්කමීති එවම්පෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. කෙන ච කාරණෙන භගවා උපසඞ්කමිතබ්බො? නානප්පකාරගුණවිසෙසාධිගමාධිප්පායෙන, සාදුරසඵලූපභොගාධිප්පායෙන දිජගණෙහි නිච්චඵලිතමහාරුක්ඛො විය. උපසඞ්කමීති ච ගතාති වුත්තං හොති. උපසඞ්කමිත්වාති උපසඞ්කමනපරියොසානදීපනං. අථ වා එවං ගතා තතො ආසන්නතරං ඨානං භගවතො සමීපසඞ්ඛාතං ගන්ත්වාති වුත්තං හොති. භගවන්තං අභිවාදෙත්වාති භගවන්තං වන්දිත්වා පණමිත්වා නමස්සිත්වා.

‘येन भगवा तेनुपसङ्कमि’ (जिथे भगवंत होते, तिथे तो गेला) यामध्ये सप्तमीच्या अर्थात तृतीया विभक्तीचा प्रयोग आहे. कारण जिथे भगवंत होते, तिथे तो गेला, असा येथे अर्थ समजावा. किंवा ज्या कारणाने देव आणि मनुष्यांनी भगवंतांकडे गेले पाहिजे, त्याच कारणाने तो गेला, असाही येथे अर्थ समजावा. आणि कोणत्या कारणाने भगवंतांकडे गेले पाहिजे? विविध प्रकारच्या विशेष गुणांची प्राप्ती करण्याच्या इच्छेने; जसे गोड आणि रसाळ फळांचा उपभोग घेण्याच्या इच्छेने पक्ष्यांचे थवे नेहमी फळांनी बहरलेल्या मोठ्या वृक्षाकडे जातात, त्याप्रमाणे तो गेला. ‘जवळ गेला’ म्हणजेच ‘गेला’ असे म्हटले आहे. ‘जवळ जाऊन’ (उपसङ्कमित्वा) हा शब्द जवळ जाण्याची क्रिया पूर्ण झाल्याचे दर्शवतो. किंवा अशा प्रकारे जाऊन, त्यानंतर भगवंतांच्या अगदी जवळ असलेल्या ठिकाणी पोहोचून, असे म्हटले आहे. ‘भगवंतांना अभिवादन करून’ म्हणजे भगवंतांना वंदन करून, नतमस्तक होऊन, नमस्कार करून।

එකමන්තන්ති භාවනපුංසකනිද්දෙසො එකොකාසං එකපස්සන්ති වුත්තං හොති. භුම්මත්ථෙ වා උපයොගවචනං. අට්ඨාසීති නිසජ්ජාදිපටික්ඛෙපො, ඨානං කප්පෙසි, ඨිතා අහොසීති අත්ථො.

‘एकमन्तं’ (एका बाजूला) हा क्रियाविशेषण नपुंसकलिंगी निर्देश आहे, ज्याचा अर्थ ‘एका ठिकाणी’ किंवा ‘एका बाजूला’ असा होतो. किंवा सप्तमीच्या अर्थात द्वितीया विभक्तीचा प्रयोग आहे. ‘अट्ठासि’ (उभा राहिला) हे बसणे इत्यादी क्रियांचा निषेध करते; त्याने उभे राहण्याची स्थिती स्वीकारली, म्हणजेच तो उभा राहिला, असा अर्थ आहे।

කථං [Pg.99] ඨිතා පන සා එකමන්තං ඨිතා අහූති?

पण ती एका बाजूला कशी उभी राहिली?

‘‘න පච්ඡතො න පුරතො, නාපි ආසන්නදූරතො;

න කච්ඡෙ නොපි පටිවාතෙ, න චාපි ඔණතුණ්ණතෙ;

ඉමෙ දොසෙ විවජ්ජෙත්වා, එකමන්තං ඨිතා අහූ’’ති.

“मागे नाही, पुढे नाही, तसेच फार जवळ किंवा फार दूर नाही; कुशीत (अतिशय जवळ) नाही, वाऱ्याच्या विरुद्ध दिशेला नाही, आणि खाली किंवा वर नाही; या (आठ) दोषांना टाळून ती एका बाजूला उभी राहिली.”

කස්මා පනායං අට්ඨාසි එව, න නිසීදීති? ලහුං නිවත්තිතුකාමතාය. දෙවතායො හි කඤ්චිදෙව අත්ථවසං පටිච්ච සුචිපුරිසො විය වච්චට්ඨානං මනුස්සලොකං ආගච්ඡන්ති. පකතියා පන තාසං යොජනසතතො පභුති මනුස්සලොකො දුග්ගන්ධතාය පටිකූලො හොති, න එත්ථ අභිරමන්ති, තෙන සා ආගතකිච්චං කත්වා ලහුං නිවත්තිතුකාමතාය න නිසීදි. යස්ස ච ගමනාදිඉරියාපථපරිස්සමස්ස විනොදනත්ථං නිසීදන්ති, සො දෙවානං පරිස්සමො නත්ථි, තස්මාපි න නිසීදි. යෙ ච මහාසාවකා භගවන්තං පරිවාරෙත්වා ඨිතා, තෙ පතිමානෙති, තස්මාපි න නිසීදි. අපිච භගවති ගාරවෙනෙව න නිසීදි. දෙවතානඤ්හි නිසීදිතුකාමානං ආසනං නිබ්බත්තති, තං අනිච්ඡමානා නිසජ්ජාය චිත්තම්පි අකත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි.

पण तो (देवपुत्र) उभाच का राहिला, बसला का नाही? लवकर परत जाण्याच्या इच्छेने. कारण देवगण एखाद्या विशिष्ट प्रयोजनासाठीच, जसा एखादा स्वच्छ मनुष्य शौचालयात जातो त्याप्रमाणे, मनुष्यलोकात येतात. स्वभावतःच त्यांना शंभर योजनांच्या अंतरापासूनच मनुष्यलोक दुर्गंधीमुळे प्रतिकूल (अप्रिय) वाटतो, ते येथे रमत नाहीत. म्हणून तो देवपुत्र आपले काम करून लवकर परत जाण्याच्या इच्छेने बसला नाही. आणि ज्या चालणे इत्यादी शारीरिक हालचालींचा थकवा दूर करण्यासाठी लोक बसतात, तो थकवा देवांना नसतो, म्हणूनही तो बसला नाही. आणि जे महाश्रावक भगवंतांना वेढून उभे होते, त्यांचा आदर राखण्यासाठीही तो बसला नाही. शिवाय, भगवंतांबद्दल असलेल्या केवळ आदरापोटीच तो बसला नाही. कारण बसण्याची इच्छा असलेल्या देवांना आसन प्राप्त होते, परंतु त्याची इच्छा नसल्यामुळे आणि बसण्याचा विचारही मनात न आणल्यामुळे तो एका बाजूला उभा राहिला।

එකමන්තං ඨිතා ඛො සා දෙවතාති එවං ඉමෙහි කාරණෙහි එකමන්තං ඨිතා ඛො සා දෙවතා. භගවන්තං ගාථාය අජ්ඣභාසීති භගවන්තං අක්ඛරපදනියමිතගන්ථිතෙන වචනෙන අභාසීති අත්ථො. කථං? බහූ දෙවා මනුස්සා ච…පෙ… බ්‍රූහි මඞ්ගලමුත්තමන්ති.

‘एका बाजूला उभी राहिलेली ती देवता’ म्हणजे अशा प्रकारे या कारणांमुळे एका बाजूला उभी राहिलेली ती देवता. ‘भगवंतांना गाथेने म्हणाली’ म्हणजे भगवंतांना अक्षरे आणि पदांनी बद्ध असलेल्या शब्दांनी म्हणाली, असा अर्थ आहे. कसे? “बहू देवा मनुस्सा च... (अनेक देव आणि मनुष्य)... सर्वोत्तम मंगल सांगा” अशी गाथा म्हणाली।

මඞ්ගලපඤ්හසමුට්ඨානකථා

मंगल-प्रश्नोत्पत्तीची कथा

තත්ථ යස්මා ‘‘එවමිච්චාදිපාඨස්ස, අත්ථං නානප්පකාරතො. වණ්ණයන්තො සමුට්ඨානං, වත්වා’’ති මාතිකා ඨපිතා, තස්ස ච සමුට්ඨානස්ස අයං වත්තබ්බතාය ඔකාසො, තස්මා මඞ්ගලපඤ්හසමුට්ඨානං තාව වත්වා පච්ඡා ඉමෙසං ගාථාපදානමත්ථං වණ්ණයිස්සාමි. කිඤ්ච මඞ්ගලපඤ්හසමුට්ඨානං? ජම්බුදීපෙ කිර තත්ථ තත්ථ නගරද්වාරසන්ථාගාරසභාදීසු මහාජනො සන්නිපතිත්වා හිරඤ්ඤසුවණ්ණං දත්වා නානප්පකාරං සීතාහරණාදිකථං කථාපෙති, එකෙකා කථා චතුමාසච්චයෙන නිට්ඨාති. තත්ථ එකදිවසං මඞ්ගලකථා සමුට්ඨාසි ‘‘කිං නු ඛො මඞ්ගලං, කිං දිට්ඨං මඞ්ගලං, සුතං මඞ්ගලං, මුතං මඞ්ගලං, කො මඞ්ගලං ජානාතී’’ති.

त्या (मंगलसुत्तात) ज्या कारणाने 'एवम्' इत्यादी पाठाचा अर्थ अनेक प्रकारे स्पष्ट करताना 'समुत्थान (उत्पत्तीची पार्श्वभूमी) सांगून' अशी जी मातृका मांडली आहे, आणि त्या समुत्थानाविषयी सांगण्याची हीच योग्य वेळ असल्याने, मी आधी मंगल-प्रश्नाचे समुत्थान सांगून नंतर या गाथापदांचा अर्थ स्पष्ट करीन. आणि मंगल-प्रश्नाचे समुत्थान काय आहे? असे म्हटले जाते की, जंबुद्विपात ठिकठिकाणी नगरद्वारांवर, संथागारांमध्ये (सभाघरांमध्ये), सभांमध्ये इत्यादी ठिकाणी लोक एकत्र येऊन, सोने-नाणे देऊन सीताहरणासारख्या विविध प्रकारच्या कथा सांगून घेत असत. एकेक कथा चार महिन्यांच्या कालावधीनंतर समाप्त होत असे. तिथे एके दिवशी मंगलाविषयीची चर्चा सुरू झाली की, 'खरोखर मंगल म्हणजे काय? पाहिलेले (दृष्ट) मंगल आहे का? ऐकलेले (श्रुत) मंगल आहे का? की अनुभवलेले (मुत) मंगल आहे? मंगल काय आहे हे कोणाला ठाऊक आहे?'

අථ [Pg.100] දිට්ඨමඞ්ගලිකො නාමෙකො පුරිසො ආහ ‘‘අහං මඞ්ගලං ජානාමි, දිට්ඨං ලොකෙ මඞ්ගලං දිට්ඨං නාම අභිමඞ්ගලසම්මතං රූපං. සෙය්‍යථිදං – ඉධෙකච්චො කාලස්සෙව වුට්ඨාය චාතකසකුණං වා පස්සති, බෙලුවලට්ඨිං වා ගබ්භිනිං වා කුමාරකෙ වා අලඞ්කතපටියත්තෙ පුණ්ණඝටෙ වා අල්ලරොහිතමච්ඡං වා ආජඤ්ඤං වා ආජඤ්ඤරථං වා උසභං වා ගාවිං වා කපිලං වා, යං වා පනඤ්ඤම්පි කිඤ්චි එවරූපං අභිමඞ්ගලසම්මතං රූපං පස්සති, ඉදං වුච්චති දිට්ඨමඞ්ගල’’න්ති. තස්ස වචනං එකච්චෙ අග්ගහෙසුං, එකච්චෙ න අග්ගහෙසුං. යෙ න අග්ගහෙසුං, තෙ තෙන සහ විවදිංසු.

तेव्हा 'दृष्टमंगल' (पाहण्यालाच मंगल मानणारा) नावाचा एक माणूस म्हणाला, 'मी मंगल काय आहे ते जाणतो. जगात जे पाहिले जाते तेच मंगल आहे. 'दृष्ट' म्हणजे अत्यंत मंगल मानले गेलेले रूप होय. जसे की – येथे एखादा माणूस सकाळी लवकर उठून चातक पक्षी पाहतो, किंवा बेलफळाची काठी, किंवा गरोदर स्त्रीला, किंवा सुशोभित व नटलेल्या लहान मुलांना, किंवा पाण्याने भरलेले घट, किंवा ओला तांबडा मासा, किंवा उत्तम जातीचा घोडा, किंवा उत्तम घोड्यांचा रथ, किंवा बैल, किंवा गाय, किंवा वानर, किंवा इतर कोणतेही अशा प्रकारचे अत्यंत मंगल मानले गेलेले रूप पाहतो; याला 'दृष्टमंगल' असे म्हणतात.' त्याचे हे बोलणे काहींनी स्वीकारले, तर काहींनी स्वीकारले नाही. ज्यांनी स्वीकारले नाही, त्यांनी त्याच्याशी वाद घातला.

අථ සුතමඞ්ගලිකො නාම එකො පුරිසො ආහ – ‘‘චක්ඛුනාමෙතං, භො, සුචිම්පි පස්සති අසුචිම්පි, තථා සුන්දරම්පි, අසුන්දරම්පි, මනාපම්පි, අමනාපම්පි. යදි තෙන දිට්ඨං මඞ්ගලං සියා, සබ්බම්පි මඞ්ගලං සියා. තස්මා න දිට්ඨං මඞ්ගලං, අපිච ඛො පන සුතං මඞ්ගලං. සුතං නාම අභිමඞ්ගලසම්මතො සද්දො. සෙය්‍යථිදං? ඉධෙකච්චො කාලස්සෙව වුට්ඨාය වඩ්ඪාති වා වඩ්ඪමානාති වා පුණ්ණාති වා ඵුස්සාති වා සුමනාති වා සිරීති වා සිරිවඩ්ඪාති වා අජ්ජ සුනක්ඛත්තං සුමුහුත්තං සුදිවසං සුමඞ්ගලන්ති එවරූපං වා යංකිඤ්චි අභිමඞ්ගලසම්මතං සද්දං සුණාති, ඉදං වුච්චති සුතමඞ්ගල’’න්ති. තස්සාපි වචනං එකච්චෙ අග්ගහෙසුං, එකච්චෙ න අග්ගහෙසුං. යෙ න අග්ගහෙසුං, තෙ තෙන සහ විවදිංසු.

तेव्हा 'श्रुतमंगल' (ऐकण्यालाच मंगल मानणारा) नावाचा एक माणूस म्हणाला, 'अहो मित्रांनो! डोळ्यांनी तर माणूस पवित्र गोष्टीही पाहतो आणि अपवित्र गोष्टीही पाहतो; तसेच सुंदर आणि असुंदर, प्रिय आणि अप्रिय गोष्टीही पाहतो. जर केवळ पाहण्यानेच मंगल होत असते, तर सर्व काही मंगल झाले असते. म्हणून पाहिलेले हे मंगल नाही, तर ऐकलेले (श्रुत) हेच मंगल आहे. 'श्रुत' म्हणजे अत्यंत मंगल मानला गेलेला शब्द होय. जसे की – येथे एखादा माणूस सकाळी लवकर उठून 'वाढत आहे', 'वर्धमान', 'पूर्ण', 'पुष्य', 'सुमन', 'श्री', 'श्रीवर्धन' असे शब्द ऐकतो, किंवा 'आज शुभ नक्षत्र आहे, शुभ मुहूर्त आहे, चांगला दिवस आहे, शुभ मंगल आहे' अशा प्रकारचे किंवा इतर कोणतेही अत्यंत मंगल मानले गेलेले शब्द ऐकतो; याला 'श्रुतमंगल' असे म्हणतात.' त्याचेही बोलणे काहींनी स्वीकारले, तर काहींनी स्वीकारले नाही. ज्यांनी स्वीकारले नाही, त्यांनी त्याच्याशी वाद घातला.

අථ මුතමඞ්ගලිකො නාමෙකො පුරිසො ආහ ‘‘සොතම්පි හි නාමෙතං, භො, සාධුම්පි අසාධුම්පි මනාපම්පි අමනාපම්පි සද්දං සුණාති. යදි තෙන සුතං මඞ්ගලං සියා, සබ්බම්පි මඞ්ගලං සියා. තස්මා න සුතං මඞ්ගලං, අපිච ඛො පන මුතං මඞ්ගලං. මුතං නාම අභිමඞ්ගලසම්මතං ගන්ධරසඵොට්ඨබ්බං. සෙය්‍යථිදං – ඉධෙකච්චො කාලස්සෙව වුට්ඨාය පදුමගන්ධාදිපුප්ඵගන්ධං වා ඝායති, ඵුස්සදන්තකට්ඨං වා ඛාදති, පථවිං වා ආමසති, හරිතසස්සං වා අල්ලගොමයං වා කච්ඡපං වා තිලං වා පුප්ඵං වා ඵලං වා ආමසති, ඵුස්සමත්තිකාය වා සම්මා ලිම්පති, ඵුස්සසාටකං වා නිවාසෙති, ඵුස්සවෙඨනං වා ධාරෙති. යං වා පනඤ්ඤම්පි කිඤ්චි එවරූපං අභිමඞ්ගලසම්මතං ගන්ධං වා ඝායති, රසං වා සායති, ඵොට්ඨබ්බං වා ඵුසති, ඉදං වුච්චති මුතමඞ්ගල’’න්ති. තස්සාපි වචනං එකච්චෙ අග්ගහෙසුං, එකච්චෙ න අග්ගහෙසුං.

तेव्हा 'मुतमंगल' (स्पर्श, गंध, रसादींच्या अनुभवाला मंगल मानणारा) नावाचा एक माणूस म्हणाला, 'अहो मित्रांनो! कानाने तर माणूस चांगले आणि वाईट, प्रिय आणि अप्रिय शब्द ऐकतो. जर केवळ ऐकण्यानेच मंगल होत असते, तर सर्व काही मंगल झाले असते. म्हणून ऐकलेले हे मंगल नाही, तर अनुभवलेले (मुत) हेच मंगल आहे. 'मुत' म्हणजे अत्यंत मंगल मानले गेलेले गंध, रस आणि स्पर्श होय. जसे की – येथे एखादा माणूस सकाळी लवकर उठून कमळाच्या सुवासासारखा फुलांचा सुवास घेतो, किंवा स्पर्शसुख देणारी दात घासण्याची काडी वापरतो, किंवा पृथ्वीला स्पर्श करतो, किंवा हिरवेगार पीक, ओले शेण, कासव, तीळ, फुले किंवा फळे यांना स्पर्श करतो, किंवा स्पर्शसुख देणाऱ्या सुगंधी मातीने अंगाला लेप लावतो, किंवा स्पर्शसुख देणारे वस्त्र परिधान करतो, किंवा स्पर्शसुख देणारे पागोटे धारण करतो; किंवा इतर कोणतेही अशा प्रकारचे अत्यंत मंगल मानले गेलेले गंध हुंगतो, रस चाखतो किंवा स्पर्शाचा अनुभव घेतो; याला 'मुतमंगल' असे म्हणतात.' त्याचेही बोलणे काहींनी स्वीकारले, तर काहींनी स्वीकारले नाही.

තත්ථ [Pg.101] න දිට්ඨමඞ්ගලිකො සුතමුතමඞ්ගලිකෙ අසක්ඛි ඤාපෙතුං, න තෙසං අඤ්ඤතරො ඉතරෙ ද්වෙ. තෙසු ච මනුස්සෙසු යෙ දිට්ඨමඞ්ගලිකස්ස වචනං ගණ්හිංසු, තෙ ‘‘දිට්ඨංයෙව මඞ්ගල’’න්ති ගතා. යෙ සුතමුතමඞ්ගලිකානං, තෙ ‘‘සුතංයෙව මුතංයෙව මඞ්ගල’’න්ති ගතා. එවමයං මඞ්ගලකථා සකලජම්බුදීපෙ පාකටා ජාතා.

त्या तिघांमध्ये, दृष्टमंगल मानणारा माणूस श्रुतमंगल आणि मुतमंगल मानणाऱ्यांना पटवून देऊ शकला नाही, आणि त्यांच्यापैकी इतर कोणीही उरलेल्या दोघांना पटवून देऊ शकला नाही. आणि त्या लोकांमध्ये ज्यांनी दृष्टमंगल मानणाऱ्याचे बोलणे स्वीकारले, त्यांनी 'पाहिलेलेच मंगल आहे' असा दृष्टिकोन स्वीकारला. ज्यांनी श्रुतमंगल आणि मुतमंगल मानणाऱ्यांचे बोलणे स्वीकारले, त्यांनी 'ऐकलेलेच किंवा अनुभवलेलेच मंगल आहे' असा दृष्टिकोन स्वीकारला. अशा प्रकारे ही मंगलाविषयीची चर्चा संपूर्ण जंबुद्विपात प्रसिद्ध झाली.

අථ සකලජම්බුදීපෙ මනුස්සා ගුම්බගුම්බා හුත්වා ‘‘කිං නු ඛො මඞ්ගල’’න්ති මඞ්ගලානි චින්තයිංසු. තෙසං මනුස්සානං ආරක්ඛදෙවතා තං කථං සුත්වා තථෙව මඞ්ගලානි චින්තයිංසු. තාසං දෙවතානං භුම්මදෙවතා මිත්තා හොන්ති, අථ තතො සුත්වා භුම්මදෙවතාපි තථෙව මඞ්ගලානි චින්තයිංසු, තාසං දෙවතානං ආකාසට්ඨදෙවතා මිත්තා හොන්ති, ආකාසට්ඨදෙවතානං චතුමහාරාජිකා දෙවතා මිත්තා හොන්ති, එතෙනුපායෙන යාව සුදස්සීදෙවතානං අකනිට්ඨදෙවතා මිත්තා හොන්ති, අථ තතො සුත්වා අකනිට්ඨදෙවතාපි තථෙව ගුම්බගුම්බා හුත්වා මඞ්ගලානි චින්තයිංසු. එවං යාව දසසහස්සචක්කවාළෙසු සබ්බත්ථ මඞ්ගලචින්තා උදපාදි. උප්පන්නා ච ‘‘ඉදං මඞ්ගලං ඉදං මඞ්ගල’’න්ති විනිච්ඡයමානාපි අප්පත්තා එව විනිච්ඡයං ද්වාදස වස්සානි අට්ඨාසි. සබ්බෙ මනුස්සා ච දෙවා ච බ්‍රහ්මානො ච ඨපෙත්වා අරියසාවකෙ දිට්ඨසුතමුතවසෙන තිධා භින්නා. එකොපි ‘‘ඉදමෙව මඞ්ගල’’න්ති යථාභුච්චතො නිට්ඨඞ්ගතො නාහොසි, මඞ්ගලකොලාහලං ලොකෙ උප්පජ්ජි.

तेव्हा संपूर्ण जंबुद्विपातील लोक घोळके-घोळके करून एकत्र आले आणि 'खरोखर मंगल काय आहे?' असा मंगलांविषयी विचार करू लागले. त्या मनुष्यांच्या रक्षक देवतांनी ती चर्चा ऐकून त्यांच्याप्रमाणेच मंगलांविषयी विचार करण्यास सुरुवात केली. त्या देवतांच्या मित्र असलेल्या भूमदेवता होत्या; तेव्हा त्यांच्याकडून ऐकून भूमदेवतांनीही तसाच मंगलांविषयी विचार केला. त्या देवतांच्या मित्र असलेल्या आकाशस्थ देवता होत्या; आकाशस्थ देवतांच्या मित्र चातुर्महाराजिक देवलोकातील देवता होत्या. या क्रमाने सुदस्सी देवतांच्या मित्र असलेल्या अकनिठ्ठ देवलोकातील देवतांपर्यंत हा संदेश गेला. तेव्हा त्यांच्याकडून ऐकून अकनिठ्ठ देवलोकातील देवतांनीही घोळके करून एकत्र येत मंगलांविषयी विचार केला. अशा प्रकारे दहा हजार चक्रवाळांपर्यंत सर्वत्र मंगलाविषयीच्या विचारांची लाट पसरली. 'हे मंगल आहे, ते मंगल आहे' असा निर्णय घेण्याचा प्रयत्न करूनही, ते कोणत्याही निश्चित निर्णयाप्रत पोहोचू शकले नाहीत आणि ही स्थिती बारा वर्षांपर्यंत तशीच राहिली. आर्यश्रावकांना वगळता सर्व मनुष्य, देव आणि ब्रह्मा हे दृष्ट, श्रुत आणि मुत या तीन मतांनुसार तीन गटांत विभागले गेले. एकही जण 'हेच खरे मंगल आहे' अशा सत्य निर्णयाप्रत पोहोचू शकला नाही आणि जगात 'मंगलाविषयीचा कोलाहल' (गदारोळ) निर्माण झाला.

කොලාහලං නාම පඤ්චවිධං කප්පකොලාහලං, චක්කවත්තිකොලාහලං, බුද්ධකොලාහලං, මඞ්ගලකොලාහලං, මොනෙය්‍යකොලාහලන්ති. තත්ථ කාමාවචරදෙවා මුත්තසිරා විකිණ්ණකෙසා රුදම්මුඛා අස්සූනි හත්ථෙහි පුඤ්ඡමානා රත්තවත්ථනිවත්ථා අතිවිය විරූපවෙසධාරිනො හුත්වා ‘‘වස්සසතසහස්සච්චයෙන කප්පුට්ඨානං හොහිති, අයං ලොකො විනස්සිස්සති, මහාසමුද්දො සුස්සිස්සති, අයඤ්ච මහාපථවී සිනෙරු ච පබ්බතරාජා උඩ්ඪය්හිස්සති විනස්සිස්සති, යාව බ්‍රහ්මලොකා ලොකවිනාසො භවිස්සති, මෙත්තං මාරිසා භාවෙථ, කරුණං මුදිතං උපෙක්ඛං මාරිසා භාවෙථ, මාතරං උපට්ඨහථ, පිතරං උපට්ඨහථ, කුලෙ ජෙට්ඨාපචායිනො හොථ, ජාගරථ මා පමාදත්ථා’’ති මනුස්සපථෙ විචරිත්වා ආරොචෙන්ති. ඉදං කප්පකොලාහලං නාම.

कोलाहल पाच प्रकारचे असते – कल्पकोलाहल, चक्रवर्तीकोलाहल, बुद्धकोलाहल, मंगलकोलाहल आणि मोनेय्यकोलाहल. त्यापैकी (कल्पकोलाहलात) कामावचर देवलोकातील देव डोक्यावरील मुकुट काढून, केस मोकळे सोडून, रडवेला चेहरा करून, हातांनी डोळे पुसत, लाल वस्त्रे परिधान करून आणि अत्यंत विद्रूप वेष धारण करून, 'एक लाख वर्षांनंतर कल्पविनाश होणार आहे; हा लोक नष्ट होईल, महासागर सुकतील, ही महापृथ्वी आणि पर्वतांचा राजा सुमेरू जळून खाक होतील व नष्ट होतील; ब्रह्मलोकापर्यंत सर्व जगाचा विनाश होईल. अहो मित्रांनो! तुम्ही मैत्रीची भावना वाढवा; अहो मित्रांनो! करुणा, मुदिता आणि उपेक्षा यांची भावना वाढवा; आईची सेवा करा, वडिलांची सेवा करा; कुळातील ज्येष्ठ व्यक्तींचा आदर करा; जागृत राहा, प्रमाद करू नका!' असे सांगत मनुष्यलोकात फिरून घोषणा करतात. याला 'कल्पकोलाहल' असे म्हणतात.

කාමාවචරදෙවායෙව ‘‘වස්සසතස්සච්චයෙන චක්කවත්තිරාජා ලොකෙ උප්පජ්ජිස්සතී’’ති මනුස්සපථෙ විචරිත්වා ආරොචෙන්ති. ඉදං චක්කවත්තිකොලාහලං නාම. සුද්ධාවාසා පන දෙවා බ්‍රහ්මාභරණෙන අලඞ්කරිත්වා බ්‍රහ්මවෙඨනං [Pg.102] සීසෙ කත්වා පීතිසොමනස්සජාතා බුද්ධගුණවාදිනො ‘‘වස්සසහස්සච්චයෙන බුද්ධො ලොකෙ උප්පජ්ජිස්සතී’’ති මනුස්සපථෙ විචරිත්වා ආරොචෙන්ති. ඉදං බුද්ධකොලාහලං නාම. සුද්ධාවාසා එව දෙවා දෙවමනුස්සානං චිත්තං ඤත්වා ‘‘ද්වාදසන්නං වස්සානං අච්චයෙන සම්මාසම්බුද්ධො මඞ්ගලං කථෙස්සතී’’ති මනුස්සපථෙ විචරිත්වා ආරොචෙන්ති. ඉදං මඞ්ගලකොලාහලං නාම. සුද්ධාවාසා එව දෙවා ‘‘සත්තන්නං වස්සානං අච්චයෙන අඤ්ඤතරො භික්ඛු භගවතා සද්ධිං සමාගම්ම මොනෙය්‍යප්පටිපදං පුච්ඡිස්සතී’’ති මනුස්සපථෙ විචරිත්වා ආරොචෙන්ති. ඉදං මොනෙය්‍යකොලාහලං නාම. ඉමෙසු පඤ්චසු කොලාහලෙසු දෙවමනුස්සානං ඉදං මඞ්ගලකොලාහලං ලොකෙ උප්පජ්ජි.

कामावचर देवच 'शंभर वर्षांच्या समाप्तीनंतर जगात चक्रवर्ती राजा उत्पन्न होईल' असे मानवी मार्गावर (मनुष्यलोकात) फिरून घोषित करतात. याला 'चक्रवर्ती कोलाहल' असे म्हणतात. परंतु शुद्धावास लोकातील देव (ब्रह्मा) ब्रह्माच्या अलंकारांनी स्वतःला सजवून, डोक्यावर ब्रह्म-मुकुट धारण करून, प्रीती व सोमनस्याने युक्त होऊन आणि बुद्धांच्या गुणांचे वर्णन करत 'एक हजार वर्षांच्या समाप्तीनंतर जगात बुद्ध उत्पन्न होतील' असे मानवी मार्गावर फिरून घोषित करतात. याला 'बुद्ध कोलाहल' असे म्हणतात. शुद्धावास लोकातील देवच देव आणि मनुष्यांचे चित्त जाणून 'बारा वर्षांच्या समाप्तीनंतर सम्यकसबुद्ध मङ्गलाचा उपदेश करतील' असे मानवी मार्गावर फिरून घोषित करतात. याला 'मङ्गल कोलाहल' असे म्हणतात. शुद्धावास लोकातील देवच 'सात वर्षांच्या समाप्तीनंतर कोणी एक भिक्खू भगवंतांना भेटून मोनेय्य-प्रतिपदेविषयी विचारतील' असे मानवी मार्गावर फिरून घोषित करतात. याला 'मोनेय्य कोलाहल' असे म्हणतात. या पाच कोलाहलांपैकी देव आणि मनुष्यांमध्ये हे 'मङ्गल कोलाहल' जगात उत्पन्न झाले.

අථ දෙවෙසු ච මනුස්සෙසු ච විචිනිත්වා විචිනිත්වා මඞ්ගලානි අලභමානෙසු ද්වාදසන්නං වස්සානං අච්චයෙන තාවතිංසකායිකා දෙවතා සඞ්ගම්ම සමාගම්ම එවං සමචින්තෙසුං ‘‘සෙය්‍යථාපි නාම ඝරසාමිකො අන්තොඝරජනානං, ගාමසාමිකො ගාමවාසීනං, රාජා සබ්බමනුස්සානං, එවමෙව අයං සක්කො දෙවානමින්දො අම්හාකං අග්ගො ච සෙට්ඨො ච යදිදං පුඤ්ඤෙන තෙජෙන ඉස්සරියෙන පඤ්ඤාය ද්වින්නං දෙවලොකානං අධිපති, යංනූන මයං සක්කං දෙවානමින්දං එතමත්ථං පුච්ඡෙය්‍යාමා’’ති. තා සක්කස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා සක්කං දෙවානමින්දං තඞ්ඛණානුරූපනිවාසනාභරණසස්සිරිකසරීරං අඩ්ඪතෙය්‍යකොටිඅච්ඡරාගණපරිවුතං පාරිච්ඡත්තකමූලෙ පණ්ඩුකම්බලවරාසනෙ නිසින්නං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං ඨත්වා එතදවොචුං ‘‘යග්ඝෙ, මාරිස, ජානෙය්‍යාසි, එතරහි මඞ්ගලපඤ්හා සමුට්ඨිතා, එකෙ ‘දිට්ඨං මඞ්ගල’න්ති වදන්ති, එකෙ ‘සුතං මඞ්ගල’න්ති, එකෙ ‘මුතං මඞ්ගල’න්ති, තත්ථ මයඤ්ච අඤ්ඤෙ ච අනිට්ඨඞ්ගතා, සාධු වත නො ත්වං යාථාවතො බ්‍යාකරොහී’’ති. දෙවරාජා පකතියාපි පඤ්ඤවා ‘‘අයං මඞ්ගලකථා කත්ථ පඨමං සමුට්ඨිතා’’ති ආහ. ‘‘මයං, දෙව, චාතුමහාරාජිකානං අස්සුම්හා’’ති ආහංසු. තතො චාතුමහාරාජිකා ආකාසට්ඨදෙවතානං, ආකාසට්ඨදෙවතා භුම්මදෙවතානං, භුම්මදෙවතා මනුස්සාරක්ඛදෙවතානං, මනුස්සාරක්ඛදෙවතා ‘‘මනුස්සලොකෙ සමුට්ඨිතා’’ති ආහංසු.

त्यानंतर देव आणि मनुष्यांमध्ये शोध घेऊनही मङ्गल काय आहे हे न समजल्यामुळे, बारा वर्षांच्या समाप्तीनंतर तावतिंस लोकातील देवांनी एकत्र येऊन असा विचार केला, 'ज्याप्रमाणे घराचा मालक घरातील लोकांचा, गावाचा प्रमुख गावकऱ्यांचा आणि राजा सर्व मनुष्यांचा विचार करतो, त्याचप्रमाणे हा देवांचा राजा शक्र आमचा अग्र आणि श्रेष्ठ आहे; जो पुण्य, तेज, ऐश्वर्य आणि प्रज्ञेने दोन देवलोकांचा अधिपती आहे. तर मग आपण देवांचा राजा शक्र याला या विषयाबद्दल का विचारू नये?' ते शक्राच्या जवळ गेले. देवांचा राजा शक्र, ज्यांचे शरीर त्या प्रसंगाला अनुरूप वस्त्र आणि अलंकारांनी सुशोभित व देदीप्यमान होते, जे अडीच कोटी अप्सरांच्या समूहाने वेढलेले होते आणि पारिजात वृक्षाच्या मुळाशी असलेल्या पांडुकंबल नावाच्या श्रेष्ठ आसनावर बसलेले होते, त्यांना अभिवादन करून ते एका बाजूला उभे राहिले आणि असे म्हणाले, 'हे प्रिय शक्र! आपल्याला माहीत असावे की, सध्या मङ्गलाचा प्रश्न उपस्थित झाला आहे. काही जण दृष्ट (पाहिलेले) हे मङ्गल आहे असे म्हणतात, काही जण श्रुत (ऐकलेले) हे मङ्गल आहे असे म्हणतात, तर काही जण मुत (अनुभवलेले) हे मङ्गल आहे असे म्हणतात. त्यामध्ये आम्ही आणि इतर देव संशयात (अनिर्णित अवस्थेत) आहोत. कृपया आपण आम्हाला याचे यथायोग्य स्पष्टीकरण द्यावे.' देवराज शक्र स्वभावतःच प्रज्ञावान असल्यामुळे त्यांनी विचारले, 'ही मङ्गलाची चर्चा सर्वप्रथम कोठे सुरू झाली?' देवांनी उत्तर दिले, 'हे देवराज! आम्ही चातुमहाराजिका देवांकडून हे ऐकले.' त्यानंतर चातुमहाराजिका देवांनी आकाशस्थ देवांकडून, आकाशस्थ देवांनी भूमीवरील देवांकडून, भूमीवरील देवांनी मनुष्यरक्षक देवांकडून आणि मनुष्यरक्षक देवांनी 'हे मनुष्यलोकात सुरू झाले आहे' असे ऐकल्याचे सांगितले.

අථ දෙවානමින්දො ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො කත්ථ වසතී’’ති පුච්ඡි. ‘‘මනුස්සලොකෙ දෙවා’’ති ආහංසු. තං භගවන්තං කොචි පුච්ඡීති, න කොචි දෙවාති[Pg.103]. කින්නු නාම තුම්හෙ මාරිසා අග්ගිං ඡඩ්ඩෙත්වා ඛජ්ජොපනකං උජ්ජාලෙථ, යෙන තුම්හෙ අනවසෙසමඞ්ගලදෙසකං තං භගවන්තං අතික්කමිත්වා මං පුච්ඡිතබ්බං මඤ්ඤථ, ආගච්ඡථ මාරිසා, තං භගවන්තං පුච්ඡාම, අද්ධා සස්සිරිකං පඤ්හවෙය්‍යාකරණං ලභිස්සාමාති එකං දෙවපුත්තං ආණාපෙසි ‘‘තං භගවන්තං පුච්ඡා’’ති. සො දෙවපුත්තො තඞ්ඛණානුරූපෙන අලඞ්කාරෙන අත්තානං අලඞ්කරිත්වා විජ්ජුරිව විජ්ජොතමානො දෙවගණපරිවුතො ජෙතවනමහාවිහාරං ගන්ත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං ඨත්වා මඞ්ගලපඤ්හං පුච්ඡන්තො ගාථාය අජ්ඣභාසි ‘‘බහූ දෙවා මනුස්සා චා’’ති.

त्यानंतर देवांचा राजा शक्र याने विचारले, 'सम्यकसबुद्ध कोठे निवास करतात?' देवांनी उत्तर दिले, 'हे देवराज! ते मनुष्यलोकात निवास करतात.' शक्राने विचारले, 'त्या भगवंतांना कोणी हा प्रश्न विचारला आहे का?' देवांनी सांगितले, 'हे देवराज! अद्याप कोणीही विचारलेला नाही.' शक्र म्हणाला, 'हे प्रिय देवांनो! तुम्ही पेटता अग्नी सोडून काजव्याचा उजेड का शोधत आहात? ज्यायोगे तुम्ही संपूर्ण मङ्गलाचा उपदेश करणाऱ्या त्या भगवंतांना सोडून मला विचारणे योग्य समजत आहात? या, प्रिय देवांनो! आपण त्या भगवंतांनाच विचारू या. नक्कीच आपल्याला प्रश्नाचे अत्यंत देदीप्यमान उत्तर मिळेल.' असे म्हणून त्यांनी एका देवपुत्राला आज्ञा दिली, 'तू जाऊन भगवंतांना हा प्रश्न विचार.' त्या देवपुत्राने त्या प्रसंगाला अनुरूप अलंकारांनी स्वतःला सुशोभित केले आणि विजेसारखा चमकत व देवगणांनी वेढलेला होऊन तो जेतवन महाविहारात गेला. तेथे भगवंतांना अभिवादन करून तो एका बाजूला उभा राहिला आणि मङ्गलाचा प्रश्न विचारताना त्याने 'बहू देवा मनुस्सा च' या गाथेने भगवंतांना संबोधित केले.

ඉදං මඞ්ගලපඤ්හසමුට්ඨානං.

हे मङ्गल-प्रश्नाचे उगमस्थान होय.

බහූදෙවාතිගාථාවණ්ණනා

'बहू देवा' या गाथेचे स्पष्टीकरण.

2. ඉදානි ගාථාපදානං අත්ථවණ්ණනා හොති. බහූති අනියමිතසඞ්ඛ්‍යානිද්දෙසො, තෙන අනෙකසතා අනෙකසහස්සා අනෙකසතසහස්සාති වුත්තං හොති. දිබ්බන්තීති දෙවා, පඤ්චහි කාමගුණෙහි කීළන්ති, අත්තනො වා සිරියා ජොතෙන්තීති අත්ථො. අපිච දෙවාති තිවිධා දෙවා සම්මුතිඋපපත්තිවිසුද්ධිවසෙන. යථාහ –

२. आता गाथेतील पदांच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण केले जात आहे. 'बहू' हा शब्द अनिश्चित संख्या दर्शवणारा आहे; त्याद्वारे अनेक शेकडो, अनेक हजारो, अनेक लाखो असा अर्थ अभिप्रेत आहे. जे दिव्य (प्रकाशमान) असतात ते 'देव' होत; जे पाच कामगुणांनी क्रीडा करतात किंवा स्वतःच्या वैभवाने चमकतात, असा याचा अर्थ आहे. तसेच, संमृती-देव, उपपत्ती-देव आणि विशुद्धी-देव या भेदाने देव तीन प्रकारचे असतात. जसे म्हटले आहे -

‘‘දෙවාති තයො දෙවා – සම්මුතිදෙවා, උපපත්තිදෙවා, විසුද්ධිදෙවා. තත්ථ සම්මුතිදෙවා නාම රාජානො දෙවියො රාජකුමාරා. උපපත්තිදෙවා නාම චාතුමහාරාජිකෙ දෙවෙ උපාදාය තදුත්තරිදෙවා. විසුද්ධිදෙවා නාම අරහන්තො වුච්චන්තී’’ති (චූළනි. ධොතකමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 32, පාරායනානුගීතිගාථානිද්දෙස 119).

'देव तीन प्रकारचे असतात - संमृती-देव, उपपत्ती-देव आणि विशुद्धी-देव. त्यापैकी, संमृती-देव म्हणजे राजे, राण्या आणि राजकुमार होत. उपपत्ती-देव म्हणजे चातुमहाराजिका लोकांपासून सुरू करून त्यावरील सर्व देव होत. विशुद्धी-देव म्हणजे अर्हत यांना म्हटले जाते.'

තෙසු ඉධ උපපත්තිදෙවා අධිප්පෙතා. මනුනො අපච්චාති මනුස්සා. පොරාණා පන භණන්ති – මනසො උස්සන්නතාය මනුස්සා. තෙ ජම්බුදීපකා, අපරගොයානකා, උත්තරකුරුකා, පුබ්බවිදෙහකාති චතුබ්බිධා, ඉධ ජම්බුදීපකා අධිප්පෙතා. මඞ්ගලන්ති මහන්ති ඉමෙහි සත්තාති මඞ්ගලානි, ඉද්ධිං වුද්ධිඤ්ච පාපුණන්තීති අත්ථො. අචින්තයුන්ති චින්තෙසුං ආකඞ්ඛමානාති ඉච්ඡමානා පත්ථයමානා පිහයමානා. සොත්ථානන්ති සොත්ථිභාවං, සබ්බෙසං දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකානං සොභනානං සුන්දරානං කල්‍යාණානං ධම්මානමත්ථිතන්ති වුත්තං හොති. බ්‍රූහීති දෙසෙහි පකාසෙහි, ආචික්ඛ විවර [Pg.104] විභජ උත්තානීකරොහි. මඞ්ගලන්ති ඉද්ධිකාරණං වුද්ධිකාරණං සබ්බසම්පත්තිකාරණං. උත්තමන්ති විසිට්ඨං පවරං සබ්බලොකහිතසුඛාවහන්ති අයං ගාථාය අනුපුබ්බපදවණ්ණනා.

त्यापैकी येथे 'उपपत्ती-देव' अभिप्रेत आहेत. मनूचे अपत्य म्हणून ते 'मनुष्य' होत. परंतु प्राचीन आचार्य म्हणतात की, मनाच्या प्रगल्भतेमुळे त्यांना 'मनुष्य' म्हटले जाते. ते जम्बुद्वीपवासी, अपरगोयानवासी, उत्तरकुरुवासी आणि पूर्वविदेहवासी अशा चार प्रकारचे असतात; येथे 'जम्बुद्वीपवासी' अभिप्रेत आहेत. 'मङ्गल' म्हणजे ज्यांच्याद्वारे प्राणी समृद्धीला पोहोचतात ते मङ्गल होय; म्हणजेच ते ऋद्धी आणि वृद्धीला प्राप्त होतात, असा याचा अर्थ आहे. 'अचिन्तयुं' म्हणजे विचार केला. 'आकङ्खमाना' म्हणजे इच्छा करणारे, आकांक्षा करणारे, उत्कंठा बाळगणारे. 'सोत्थानं' म्हणजे स्वस्ती-भाव (कल्याणकारी अवस्था); सर्व ऐहिक (दृष्टधार्मिक) आणि पारलौकिक (सांपरायिक) अशा शोभन, सुंदर व कल्याणकारी धर्मांचे अस्तित्व असणे, असा याचा अर्थ आहे. 'ब्रूहि' म्हणजे उपदेश करा, प्रकाशित करा, सांगा, उघडून दाखवा, विभागून स्पष्ट करा, प्रकट करा. 'मङ्गल' म्हणजे ऋद्धीचे कारण, वृद्धीचे कारण आणि सर्व संपत्तीचे कारण. 'उत्तम' म्हणजे विशिष्ट, श्रेष्ठ आणि सर्व जगाला हित व सुख देणारे. हे गाथेतील पदांचे अनुक्रमे केलेले स्पष्टीकरण आहे.

අයං පන පිණ්ඩත්ථො – සො දෙවපුත්තො දසසහස්සචක්කවාළෙසු දෙවතා මඞ්ගලපඤ්හං සොතුකාමතාය ඉමස්මිං චක්කවාළෙ සන්නිපතිත්වා එකවාලග්ගකොටිඔකාසමත්තෙ දසපි වීසම්පි තිංසම්පි චත්තාලීසම්පි පඤ්ඤාසම්පි සට්ඨිපි සත්තතිපි අසීතිපි සුඛුමත්තභාවෙ නිම්මිනිත්වා සබ්බදෙවමාරබ්‍රහ්මානො සිරියා ච තෙජසා ච අධිග්ගය්හ විරොචමානං පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසින්නං භගවන්තං පරිවාරෙත්වා ඨිතා දිස්වා තස්මිඤ්ච සමයෙ අනාගතානම්පි සකලජම්බුදීපකානං මනුස්සානං චෙතසා චෙතොපරිවිතක්කමඤ්ඤාය සබ්බදෙවමනුස්සානං විචිකිච්ඡාසල්ලසමුද්ධරණත්ථං ආහ –

हा एकत्रित अर्थ (पिंडार्थ) आहे - दहा हजार चक्रवाळांतील देव मङ्गलाचा प्रश्न ऐकण्याच्या इच्छेने या चक्रवाळात एकत्र आले होते. एका केसाच्या टोकाएवढ्या जागेत दहा, वीस, तीस, चाळीस, पन्नास, साठ, सत्तर किंवा ऐंशी देवांनी स्वतःचे शरीर सूक्ष्म करून स्थान मिळवले होते. सर्व देव, मार आणि ब्रह्मा यांना आपल्या वैभवाने व तेजाने मागे टाकून देदीप्यमान असणाऱ्या आणि मांडलेल्या श्रेष्ठ बुद्धासनावर बसलेल्या भगवंतांना वेढून उभे राहिलेल्या त्या देवांना पाहून, तसेच त्या वेळी तेथे उपस्थित नसलेल्या संपूर्ण जम्बुद्वीपातील मनुष्यांच्या मनातील विचार आपल्या चित्ताने जाणून, सर्व देव आणि मनुष्यांच्या संशयरूपी शल्याचे (काट्याचे) उच्चाटन करण्यासाठी तो देवपुत्र म्हणाला -

‘‘බහූ දෙවා මනුස්සා ච, මඞ්ගලානි අචින්තයුං;

ආකඞ්ඛමානා සොත්ථානං, බ්‍රූහි මඞ්ගලමුත්තම’’න්ති.

अनेक देव आणि मनुष्य स्वतःच्या कल्याणाची (सुखाची) आकांक्षा करत मंगळांचा विचार करत आले आहेत. (हे भगवन्!) आपण सर्वश्रेष्ठ मंगळ कोणते ते सांगावे.

තාසං දෙවතානං අනුමතියා මනුස්සානඤ්ච අනුග්ගහෙන මයා පුට්ඨො සමානො යං සබ්බෙසමෙව අම්හාකං එකන්තහිතසුඛාවහතො උත්තමං මඞ්ගලං, තං නො අනුකම්පං උපාදාය බ්‍රූහි භගවාති.

त्या देवांच्या इच्छेनुसार आणि मनुष्यांवर अनुग्रह करण्यासाठी माझ्याद्वारे विचारले गेलेले आपण, आम्हा सर्वांचे निश्चितपणे हित आणि सुख वाहून आणणारे जे सर्वश्रेष्ठ मंगळ आहे, ते मंगळ आम्हावर अनुकंपा करून सांगावे, हे भगवन्!

අසෙවනාචාතිගාථාවණ්ණනා

'असेवना च' इत्यादी गाथेचे स्पष्टीकरण (गाथावर्णना).

3. එවමෙතං දෙවපුත්තස්ස වචනං සුත්වා භගවා ‘‘අසෙවනා ච බාලාන’’න්ති ගාථමාහ. තත්ථ අසෙවනාති අභජනා අපයිරුපාසනා. බාලානන්ති බලන්ති අස්සසන්තීති බාලා, අස්සසිතපස්සසිතමත්තෙන ජීවන්ති, න පඤ්ඤාජීවිතෙනාති අධිප්පායො. තෙසං බාලානං. පණ්ඩිතානන්ති පණ්ඩන්තීති පණ්ඩිතා, සන්දිට්ඨිකසම්පරායිකෙසු අත්ථෙසු ඤාණගතියා ගච්ඡන්තීති අධිප්පායො. තෙසං පණ්ඩිතානං. සෙවනාති භජනා පයිරුපාසනා තංසහායතා තංසම්පවඞ්කතා තංසමඞ්ගිතා පූජාති සක්කාරගරුකාරමානනවන්දනා. පූජනෙය්‍යානන්ති පූජාරහානං. එතං මඞ්ගලමුත්තමන්ති යා ච බාලානං අසෙවනා, යා ච පණ්ඩිතානං සෙවනා, යා ච පූජනෙය්‍යානං පූජා, තං සබ්බං සම්පිණ්ඩෙත්වා ආහ ‘‘එතං මඞ්ගලමුත්තම’’න්ති. යං තයා පුට්ඨං ‘‘බ්‍රූහි මඞ්ගලමුත්තම’’න්ති, එත්ථ තාව එතං මඞ්ගලමුත්තමන්ති ගණ්හාහීති වුත්තං හොති. අයමෙතිස්සා ගාථාය පදවණ්ණනා.

३. अशा प्रकारे त्या देवपुत्राचे हे बोलणे ऐकून भगवंतांनी 'असेवना च बालानं' ही गाथा म्हटली. त्या गाथेत 'असेवना' म्हणजे संगत न करणे, सेवा न करणे. 'बालानं' (मूर्ख) म्हणजे जे केवळ श्वासोच्छ्वासाने जगतात, प्रज्ञेच्या (ज्ञानाच्या) जीवनाने जगत नाहीत, असा अभिप्राय आहे. त्या मूर्खांची (संगत न करणे). 'पंडितानं' (बुद्धिमान) म्हणजे ज्यांच्याकडे ज्ञान आहे; जे इहलोकातील आणि परलोकातील हिताच्या गोष्टींकडे ज्ञानाच्या मार्गाने जातात, असा अभिप्राय आहे. त्या पंडितांची (संगत करणे). 'सेवना' म्हणजे संगत करणे, सेवा करणे, त्यांचे मित्र बनणे, त्यांच्याशी जवळीक साधणे आणि त्यांच्याशी एकरूप होणे. 'पूजा' म्हणजे सत्कार, आदर, सन्मान आणि वंदन करणे. 'पूजनेयानं' म्हणजे पूजेस पात्र असलेल्यांची (पूजा करणे). 'एतं मंगलमुत्तमं' म्हणजे मूर्खांची संगत न करणे, पंडितांची संगत करणे आणि पूजनीय व्यक्तींची पूजा करणे, या सर्वांना एकत्रित करून भगवंतांनी 'हेच सर्वश्रेष्ठ मंगळ आहे' असे म्हटले आहे. 'तू जे विचारले होतेस की सर्वश्रेष्ठ मंगळ सांगा, त्याविषयी हेच सर्वश्रेष्ठ मंगळ आहे असे तू ग्रहण कर' असे भगवंतांनी म्हटले आहे. हे या गाथेतील पदांचे स्पष्टीकरण (पदवर्णना) आहे.

අත්ථවණ්ණනා [Pg.105] පනස්සා එවං වෙදිතබ්බා – එවමෙතං දෙවපුත්තස්ස වචනං සුත්වා භගවා ‘‘අසෙවනා ච බාලාන’’න්ති ඉමං ගාථමාහ. තත්ථ යස්මා චතුබ්බිධා ගාථා පුච්ඡිතගාථා, අපුච්ඡිතගාථා, සානුසන්ධිකගාථා, අනනුසන්ධිකගාථාති. තත්ථ ‘‘පුච්ඡාමි තං, ගොතම, භූරිපඤ්ඤ, කථඞ්කරො සාවකො සාධු හොතී’’ති (සු. නි. 378) ච ‘‘කථං නු ත්වං, මාරිස, ඔඝමතරී’’ති (සං. නි. 1.1) ච එවමාදීසු පුච්ඡිතෙන කථිතා පුච්ඡිතගාථා. ‘‘යං පරෙ සුඛතො ආහු, තදරියා ආහු දුක්ඛතො’’ති එවමාදීසු (සු. නි. 767) අපුච්ඡිතෙන අත්තජ්ඣාසයවසෙන කථිතා අපුච්ඡිතගාථා. සබ්බාපි බුද්ධානං ගාථා ‘‘සනිදානාහං, භික්ඛවෙ, ධම්මං දෙසෙස්සාමී’’ති (අ. නි. 3.126; කථා. 806) වචනතො සානුසන්ධිකගාථා. අනනුසන්ධිකගාථා ඉමස්මිං සාසනෙ නත්ථි. එවමෙතාසු ගාථාසු අයං දෙවපුත්තෙන පුච්ඡිතෙන භගවතා කථිතත්තා පුච්ඡිතගාථා. අයඤ්ච යථා ඡෙකො පුරිසො කුසලො මග්ගස්ස කුසලො අමග්ගස්ස මග්ගං පුට්ඨො පඨමං විජහිතබ්බං ආචික්ඛිත්වා පච්ඡා ගහෙතබ්බං ආචික්ඛති ‘‘අසුකස්මිං නාම ඨානෙ ද්වෙධාපථො හොති, තත්ථ වාමං මුඤ්චිත්වා දක්ඛිණං ගණ්හථා’’ති, එවං සෙවිතබ්බාසෙවිතබ්බෙසු අසෙවිතබ්බං ආචික්ඛිත්වා සෙවිතබ්බං ආචික්ඛති. භගවා ච මග්ගකුසලපුරිසසදිසො. යථාහ –

या गाथेचा अर्थाचा विस्तार (अर्थवर्णना) याप्रमाणे समजून घ्यावा – अशा प्रकारे त्या देवपुत्राचे हे बोलणे ऐकून भगवंतांनी 'असेवना च बालानं' ही गाथा म्हटली. तेथे गाथा चार प्रकारच्या असतात – पृच्छितगाथा (विचारलेली गाथा), अपृच्छितगाथा (न विचारलेली गाथा), सानुसंधिकगाथा (संदर्भयुक्त गाथा) आणि अननुसंधिकगाथा (संदर्भहीन गाथा). त्यापैकी, 'हे विपुल प्रज्ञा असलेले गौतम! मी आपल्याला विचारतो, कोणता आचार असलेला श्रावक चांगला होतो?' आणि 'हे महाशय, आपण ओघ (संसारपूर) कसा पार केला?' इत्यादींमध्ये विचारल्यामुळे जी गाथा म्हटली गेली, तिला 'पृच्छितगाथा' म्हणतात. 'ज्याला इतर लोक सुख म्हणतात, त्याला आर्य दुःख म्हणतात' इत्यादींमध्ये न विचारता स्वतःच्या इच्छेने (अध्याशयाने) जी गाथा म्हटली गेली, तिला 'अपृच्छितगाथा' म्हणतात. बुद्धांच्या सर्वच गाथा 'हे भिक्खूंनो, मी कारणासहित (सनिदान) धम्माचा उपदेश करीन' या वचनानुसार 'सानुसंधिकगाथा' आहेत. या बुद्ध शासनात अननुसंधिकगाथा नाहीच. अशा प्रकारे, या गाथांमध्ये ही गाथा देवपुत्राने विचारल्यामुळे भगवंतांनी म्हटली असल्याने ती 'पृच्छितगाथा' आहे. आणि हे कशासारखे आहे? जसा एखादा चतुर माणूस, जो योग्य मार्गाचा आणि अयोग्य मार्गाचा जाणकार आहे, त्याला मार्गाविषयी विचारले असता, तो आधी सोडायचा मार्ग सांगतो आणि नंतर स्वीकारायचा मार्ग सांगतो की, 'अमुक ठिकाणी दुहेरी रस्ता आहे, तेथे डावा रस्ता सोडून उजवा रस्ता धरा.' त्याचप्रमाणे, संगत करण्यायोग्य आणि संगत न करण्यायोग्य लोकांमध्ये, आधी संगत न करण्यायोग्य लोकांबद्दल सांगून नंतर संगत करण्यायोग्य लोकांबद्दल सांगितले जाते. आणि भगवंत हे मार्ग जाणणाऱ्या चतुर माणसासारखे आहेत. जसे म्हटले आहे –

‘‘පුරිසො මග්ගකුසලොති ඛො, තිස්ස, තථාගතස්සෙතං අධිවචනං අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස. සො හි කුසලො ඉමස්ස ලොකස්ස, කුසලො පරස්ස ලොකස්ස, කුසලො මච්චුධෙය්‍යස්ස, කුසලො අමච්චුධෙය්‍යස්ස, කුසලො මාරධෙය්‍යස්ස, කුසලො අමාරධෙය්‍යස්සා’’ති.

'हे तिस्स, मार्ग जाणणारा चतुर माणूस हे अर्हत, सम्यक्संबुद्ध तथागतांचेच नाव (अधिवाचन) आहे. कारण ते या इहलोकाचे जाणकार आहेत, परलोकाचे जाणकार आहेत, मृत्यूच्या क्षेत्राचे जाणकार आहेत, मृत्यू नसलेल्या क्षेत्राचे जाणकार आहेत, माराच्या क्षेत्राचे जाणकार आहेत आणि मार नसलेल्या क्षेत्राचे जाणकार आहेत.'

තස්මා පඨමං අසෙවිතබ්බං ආචික්ඛන්තො ආහ – ‘‘අසෙවනා ච බාලානං, පණ්ඩිතානඤ්ච සෙවනා’’ති. විජහිතබ්බමග්ගො විය හි පඨමං බාලා න සෙවිතබ්බා න පයිරුපාසිතබ්බා, තතො ගහෙතබ්බමග්ගො විය පණ්ඩිතා සෙවිතබ්බා පයිරුපාසිතබ්බාති. කස්මා පන භගවතා මඞ්ගලං කථෙන්තෙන පඨමං බාලානමසෙවනා පණ්ඩිතානඤ්ච සෙවනා කථිතාති? වුච්චතෙ – යස්මා ඉමං දිට්ඨාදීසු මඞ්ගලදිට්ඨිං බාලසෙවනාය දෙවමනුස්සා ගණ්හිංසු, සා ච අමඞ්ගලං, තස්මා තෙසං තං ඉධලොකපරලොකත්ථභඤ්ජකං අකල්‍යාණමිත්තසංසග්ගං ගරහන්තෙන උභයලොකත්ථසාධකඤ්ච කල්‍යාණමිත්තසංසග්ගං [Pg.106] පසංසන්තෙන භගවතා පඨමං බාලානමසෙවනා පණ්ඩිතානඤ්ච සෙවනා කථිතාති.

म्हणून आधी संगत न करण्यायोग्य गोष्टींविषयी सांगताना भगवंतांनी म्हटले – 'मूर्खांची संगत न करणे आणि पंडितांची संगत करणे.' कारण सोडायच्या मार्गाप्रमाणे आधी मूर्खांची संगत करू नये, त्यांची सेवा करू नये; आणि नंतर स्वीकारायच्या मार्गाप्रमाणे पंडितांची संगत करावी, त्यांची सेवा करावी. पण भगवंतांनी मंगलाचा उपदेश करताना आधी मूर्खांची संगत न करणे आणि पंडितांची संगत करणे हे का सांगितले? उत्तर दिले जाते – कारण रूप पाहणे इत्यादी गोष्टींमध्ये जी 'मंगलाविषयीची चुकीची धारणा' (मंगलदृष्टी) देव आणि मनुष्यांनी स्वीकारली होती, ती मूर्खांच्या संगतीमुळेच स्वीकारली होती, आणि ती अमंगल होती. म्हणून, त्यांचा तो इहलोक आणि परलोकातील हिताचा नाश करणारा अमित्र-संसर्ग (वाईट मित्रांची संगत) निंद्य ठरवण्यासाठी आणि दोन्ही लोकांतील हित साधणारा कल्याणमित्र-संसर्ग (चांगल्या मित्रांची संगत) प्रशंसनीय ठरवण्यासाठी भगवंतांनी आधी मूर्खांची संगत न करणे आणि पंडितांची संगत करणे हे सांगितले.

තත්ථ බාලා නාම යෙ කෙචි පාණාතිපාතාදිඅකුසලකම්මපථසමන්නාගතා සත්තා, තෙ තීහාකාරෙහි ජානිතබ්බා. යථාහ ‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, බාලස්ස බාලලක්ඛණානී’’ති සුත්තං (අ. නි. 3.3; ම. නි. 3.246). අපිච පූරණකස්සපාදයො ඡ සත්ථාරො, දෙවදත්තකොකාලිකකටමොදකතිස්සඛණ්ඩදෙවියාපුත්තසමුද්දදත්තචිඤ්චමාණවිකාදයො අතීතකාලෙ ච දීඝවිදස්ස භාතාති ඉමෙ අඤ්ඤෙ ච එවරූපා සත්තා බාලාති වෙදිතබ්බා.

तेथे 'मूर्ख' (बाल) म्हणजे जे कोणी प्राणातिपात (जीवहिंसा) इत्यादी अकुशल कर्मपथांनी युक्त असलेले प्राणी आहेत. ते तीन लक्षणांनी ओळखावेत. जसे भगवंतांनी म्हटले आहे – 'हे भिक्खूंनो, मूर्खांची ही तीन मूर्ख-लक्षणे आहेत...' (बाल सुत्त). शिवाय, पूरणकस्सप इत्यादी सहा शास्ते (गुरु), देवदत्त, कोकालिक, कटमोदकतिस्स, खंडदेवीचा पुत्र समुद्रदत्त, चिंचामाणविका इत्यादी आणि भूतकाळात दीर्घविनाचा भाऊ – हे आणि इतर अशाच प्रकारचे प्राणी 'मूर्ख' म्हणून जाणावेत.

තෙ අග්ගිපදිත්තමිව අගාරං අත්තනා දුග්ගහිතෙන අත්තානඤ්චෙව අත්තනො වචනකාරකෙ ච විනාසෙන්ති. යථා දීඝවිදස්ස භාතා චතුබුද්ධන්තරං සට්ඨියොජනමත්තෙන අත්තභාවෙන උත්තානො පතිතො මහානිරයෙ පච්චති, යථා ච තස්ස දිට්ඨිං අභිරුචනකානි පඤ්ච කුලසතානි තස්සෙව සහබ්‍යතං උපපන්නානි මහානිරයෙ පච්චන්ති. වුත්තඤ්චෙතං භගවතා –

ते पेटलेल्या घराला लागलेल्या आगीप्रमाणे, स्वतःच्या चुकीच्या धारणेमुळे (दुग्गृहीत दृष्टीमुळे) स्वतःचा आणि स्वतःचे ऐकणाऱ्यांचा (वचन पाळणाऱ्यांचा) नाश करतात. जसा दीर्घविनाचा भाऊ चार बुद्धांच्या अंतरापर्यंत (काळापर्यंत) साठ योजन आकाराच्या शरीराने उताणा पडून महानरकात शिजत आहे, आणि जशी त्याच्या दृष्टीला पसंत करणारी पाचशे कुळे त्याच्याच संगतीला प्राप्त होऊन महानरकात शिजत आहेत. आणि हे भगवंतांनी म्हटले आहे –

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, නළාගාරා වා තිණාගාරා වා අග්ගි මුත්තො කූටාගාරානිපි ඩහති උල්ලිත්තාවලිත්තානි නිවාතානි ඵුසිතග්ගළානි පිහිතවාතපානානි, එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, යානි කානිචි භයානි උප්පජ්ජන්ති, සබ්බානි තානි බාලතො උප්පජ්ජන්ති, නො පණ්ඩිතතො. යෙ කෙචි උපද්දවා උප්පජ්ජන්ති…පෙ… යෙ කෙචි උපසග්ගා…පෙ… නො පණ්ඩිතතො. ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, සප්පටිභයො බාලො, අප්පටිභයො පණ්ඩිතො. සඋපද්දවො බාලො, අනුපද්දවො පණ්ඩිතො, සඋපසග්ගො බාලො, අනුපසග්ගො පණ්ඩිතො’’ති (අ. නි. 3.1).

'हे भिक्खूंनो, जसे वेळूच्या किंवा गवताच्या घराला लागलेली आग, आतून-बाहेरून लिंपलेल्या, वारा न येणाऱ्या, घट्ट कड्या-कुलपे लावलेल्या आणि खिडक्या बंद केलेल्या प्रासादांनाही (कूटगारांना) जाळून टाकते. तसेच, हे भिक्खूंनो, जी काही भये निर्माण होतात, ती सर्व मूर्खामुळे निर्माण होतात, पंडितामुळे नाही. जे काही उपद्रव निर्माण होतात... जे काही अडथळे निर्माण होतात... ते मूर्खामुळे निर्माण होतात, पंडितामुळे नाही. अशा प्रकारे, हे भिक्खूंनो, मूर्ख हा भययुक्त असतो, पंडित हा भयरहित असतो. मूर्ख हा उपद्रवयुक्त असतो, पंडित हा उपद्रवरहित असतो. मूर्ख हा अडथळ्यांनी युक्त असतो, पंडित हा अडथळारहित असतो.'

අපිච පූතිමච්ඡසදිසො බාලො, පූතිමච්ඡබන්ධපත්තපුටසදිසො හොති තදුපසෙවී, ඡඩ්ඩනීයතං ජිගුච්ඡනීයතඤ්ච පාපුණාති විඤ්ඤූනං. වුත්තඤ්චෙතං –

शिवाय, मूर्ख हा सडलेल्या माशासारखा असतो. त्याची संगत करणारा हा सडलेला मासा गुंडाळलेल्या पानासारखा होतो. तो सुज्ञांच्या त्यागाला आणि घृणेला पात्र ठरतो. आणि हे म्हटले आहे –

‘‘පූතිමච්ඡං කුසග්ගෙන, යො නරො උපනය්හති;

කුසාපි පූතී වායන්ති, එවං බාලූපසෙවනා’’ති. (ජා. 1.15.183;

2.22.1257);

'जो माणूस सडलेला मासा कुशाच्या (गवताच्या) टोकाने बांधतो, ते कुशा गवतही सडलेला वास देऊ लागते; अशीच मूर्खांची संगत असते.'

අකිත්තිපණ්ඩිතො චාපි සක්කෙන දෙවානමින්දෙන වරෙ දිය්‍යමානෙ එවමාහ –

अकित्ति पंडिताला देखील देवांचा राजा शक्राने वर दिला असता, त्याने असे म्हटले -

‘‘බාලං [Pg.107] න පස්සෙ න සුණෙ, න ච බාලෙන සංවසෙ;

බාලෙනල්ලාපසල්ලාපං, න කරෙ න ච රොචයෙ.

“हे शक्रा! मी मूर्खाला पाहू नये, त्याचे ऐकू नये, मूर्खासोबत राहू नये. मूर्खासोबत संभाषण करू नये आणि त्याला पसंत करू नये.”

‘‘කින්නු තෙ අකරං බාලො, වද කස්සප කාරණං;

කෙන කස්සප බාලස්ස, දස්සනං නාභිකඞ්ඛසි.

“हे कश्यप! मूर्खाने तुमचे काय नुकसान केले आहे? कारण सांगा. हे कश्यप! तुम्ही मूर्खाचे दर्शन का इच्छित नाही?”

‘‘අනයං නයති දුම්මෙධො, අධුරායං නියුඤ්ජති;

දුන්නයො සෙය්‍යසො හොති, සම්මා වුත්තො පකුප්පති;

විනයං සො න ජානාති, සාධු තස්ස අදස්සන’’න්ති. (ජා. 1.13.90-92);

“हे शक्रा! मतिमंद मनुष्य अहितकारक मार्गाकडे नेतो, अयोग्य कार्यात नियुक्त करतो. त्याचे मार्गदर्शन वाईट असते आणि तो स्वतःला श्रेष्ठ समजतो. योग्य उपदेश केला असता तो संतापतो. तो शिस्त (विनय) जाणत नाही, म्हणून त्याचे दर्शन न होणेच श्रेयस्कर आहे.”

එවං භගවා සබ්බාකාරෙන බාලූපසෙවනං ගරහන්තො ‘‘බාලානමසෙවනා මඞ්ගල’’න්ති වත්වා ඉදානි පණ්ඩිතසෙවනං පසංසන්තො ‘‘පණ්ඩිතානඤ්ච සෙවනා මඞ්ගල’’න්ති ආහ. තත්ථ පණ්ඩිතා නාම යෙ කෙචි පාණාතිපාතාවෙරමණිආදිදසකුසලකම්මපථසමන්නාගතා සත්තා, තෙ තීහාකාරෙහි ජානිතබ්බා. යථාහ ‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, පණ්ඩිතස්ස පණ්ඩිතලක්ඛණානී’’ති (අ. නි. 3.3; ම. නි. 3.253) සුත්තං. අපිච බුද්ධපච්චෙකබුද්ධඅසීතිමහාසාවකා අඤ්ඤෙ ච තථාගතස්ස සාවකා සුනෙත්තමහාගොවින්දවිධුරසරභඞ්ගමහොසධසුතසොමනිමිරාජ- අයොඝරකුමාරඅකිත්තිපණ්ඩිතාදයො ච පණ්ඩිතාති වෙදිතබ්බා.

अशा प्रकारे भगवंतांनी सर्व प्रकारे मूर्खांच्या संगतीची निंदा करत “मूर्खांची संगती न करणे हे मंगल आहे” असे सांगून, आता पंडितांच्या संगतीची प्रशंसा करताना “पंडितांची संगती करणे हे मंगल आहे” असे म्हटले. तेथे ‘पंडित’ म्हणजे जे कोणी प्राणातिपातापासून अलिप्त राहणे इत्यादी दहा कुशल कर्मपथांनी युक्त असलेले प्राणी आहेत, त्यांना तीन लक्षणांवरून ओळखावे. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे - “हे भिक्खूंनो, पंडिताची ही तीन पंडित-लक्षणे आहेत” (अंगुत्तर निकाय सूत्त). तसेच बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध, ऐंशी महाश्रावक आणि तथागतांचे इतर श्रावक, तसेच सुनेत्त, महागोविंद, विधुर, सरभंग, महोसध, सुतसोम, निमिराज, अयोग्घरकुमार, अकित्ति पंडित इत्यादींना ‘पंडित’ समजावे.

තෙ භයෙ විය රක්ඛා අන්ධකාරෙ විය පදීපො ඛුප්පිපාසාදිදුක්ඛාභිභවෙ විය අන්නපානාදිප්පටිලාභො අත්තනො වචනකරානං සබ්බභයුපද්දවූපසග්ගවිද්ධංසනසමත්ථා හොන්ති. තථා හි තථාගතං ආගම්ම අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යා අපරිමාණා දෙවමනුස්සා ආසවක්ඛයං පත්තා, බ්‍රහ්මලොකෙ පතිට්ඨිතා, දෙවලොකෙ පතිට්ඨිතා, සුගතිලොකෙ උප්පන්නා, සාරිපුත්තත්ථෙරෙ චිත්තං පසාදෙත්වා චතූහි ච පච්චයෙහි ථෙරං උපට්ඨහිත්වා අසීති කුලසහස්සානි සග්ගෙ නිබ්බත්තානි. තථා මහාමොග්ගල්ලානමහාකස්සපප්පභුතීසු සබ්බමහාසාවකෙසු, සුනෙත්තස්ස සත්ථුනො සාවකා අප්පෙකච්චෙ බ්‍රහ්මලොකෙ උප්පජ්ජිංසු, අප්පෙකච්චෙ පරනිම්මිතවසවත්තීනං දෙවානං සහබ්‍යතං…පෙ… අප්පෙකච්චෙ ගහපතිමහාසාලානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජිංසු. වුත්තම්පි චෙතං –

ते भीतीमध्ये रक्षकाप्रमाणे, अंधारात दिव्याप्रमाणे, आणि भूक-तहान इत्यादी दुःखांनी पीडित असताना अन्न-पाणी मिळण्याप्रमाणे, आपल्या वचनांचे पालन करणाऱ्यांचे सर्व भय, उपद्रव आणि संकटांचा नाश करण्यास समर्थ असतात. तसेच, तथागतांचा आश्रय घेऊन असंख्य आणि अपरिमित देव व मनुष्य आसवक्षयाला प्राप्त झाले, ब्रह्मलोकात प्रतिष्ठित झाले, देवलोकात प्रतिष्ठित झाले आणि सुगती लोकात उत्पन्न झाले. सारिपुत्त थेरांच्या ठिकाणी चित्त प्रसन्न करून आणि चार प्रत्ययांनी थेरांची सेवा करून ऐंशी हजार कुटुंबे स्वर्गात उत्पन्न झाली. त्याचप्रमाणे महामोग्गल्लान, महाकस्सप इत्यादी सर्व महाश्रावकांची सेवा करून (ऐंशी हजार कुटुंबे स्वर्गात उत्पन्न झाली). सुनेत्त शास्त्याचे काही श्रावक ब्रह्मलोकात उत्पन्न झाले, काही परनिर्मितवसवत्ती देवांच्या सहवासात...पे... काही महाशाल गृहपतींच्या सहवासात उत्पन्न झाले. हे असेही म्हटले आहे -

‘‘නත්ථි, භික්ඛවෙ, පණ්ඩිතතො භයං, නත්ථි පණ්ඩිතතො උපද්දවො, නත්ථි පණ්ඩිතතො උපසග්ගො’’ති (අ. නි. 3.1).

“हे भिक्खूंनो, पंडितापासून कोणतेही भय नसते, पंडितापासून कोणताही उपद्रव नसतो, पंडितापासून कोणतेही संकट नसते.”

අපිච [Pg.108] තගරමාලාදිගන්ධසදිසො පණ්ඩිතො, තගරමාලාදිගන්ධබන්ධපලිවෙඨනපත්තසදිසො හොති තදුපසෙවී, භාවනීයතං මනුඤ්ඤතඤ්ච ආපජ්ජති විඤ්ඤූනං. වුත්තම්පි චෙතං –

शिवाय, पंडित हा तगरपुष्पांच्या माळेसारख्या सुगंधी वस्तूंसारखा असतो. त्याची सेवा करणारा मनुष्य हा त्या सुगंधी तगरपुष्पांच्या माळेला गुंडाळणाऱ्या पानासारखा होतो, आणि तो सुज्ञांच्या आदरास व प्रेमास पात्र ठरतो. हे असेही म्हटले आहे -

‘‘තගරඤ්ච පලාසෙන, යො නරො උපනය්හති;

පත්තාපි සුරභී වායන්ති, එවං ධීරූපසෙවනා’’ති. (ඉතිවු. 76;

ජා. 1.15.184;

2.22.1258);

“जो मनुष्य पळसाच्या पानात तगरपुष्प बांधतो, ती पाने देखील सुगंधी होऊन सुवास पसरवतात; अशीच पंडितांची संगती असते.”

අකිත්තිපණ්ඩිතො චාපි සක්කෙන දෙවානමින්දෙන වරෙ දිය්‍යමානෙ එවමාහ –

अकित्ति पंडिताला देखील देवांचा राजा शक्राने वर दिला असता, त्याने असे म्हटले -

‘‘ධීරං පස්සෙ සුණෙ ධීරං, ධීරෙන සහ සංවසෙ;

ධීරෙනල්ලාපසල්ලාපං, තං කරෙ තඤ්ච රොචයෙ.

“हे शक्रा! मी पंडिताला पाहावे, पंडिताचे ऐकावे, पंडितासोबत राहावे. पंडितासोबत संभाषण करावे आणि त्यालाच पसंत करावे.”

‘‘කින්නු තෙ අකරං ධීරො, වද කස්සප කාරණං;

කෙන කස්සප ධීරස්ස, දස්සනං අභිකඞ්ඛසි.

“हे कश्यप! पंडिताने तुमचे काय केले आहे? कारण सांगा. हे कश्यप! तुम्ही पंडिताचे दर्शन का इच्छिता?”

‘‘නයං නයති මෙධාවී, අධුරායං න යුඤ්ජති;

සුනයො සෙය්‍යසො හොති, සම්මා වුත්තො න කුප්පති;

විනයං සො පජානාති, සාධු තෙන සමාගමො’’ති. (ජා. 1.13.94-96);

“हे शक्रा! बुद्धिमान मनुष्य योग्य मार्गाकडे नेतो, अयोग्य कार्यात नियुक्त करत नाही. त्याचे मार्गदर्शन चांगले असते आणि तो उत्तरोत्तर प्रगती करतो. योग्य उपदेश केला असता तो संतापत नाही. तो शिस्त (विनय) जाणतो, म्हणून अशा पंडिताची संगती कल्याणकारी असते.”

එවං භගවා සබ්බාකාරෙන පණ්ඩිතසෙවනං පසංසන්තො ‘‘පණ්ඩිතානං සෙවනා මඞ්ගල’’න්ති වත්වා ඉදානි තාය බාලානං අසෙවනාය පණ්ඩිතානං සෙවනාය ච අනුපුබ්බෙන පූජනෙය්‍යභාවං උපගතානං පූජං පසංසන්තො ‘‘පූජා ච පූජනෙය්‍යානං මඞ්ගල’’න්ති ආහ. තත්ථ පූජනෙය්‍යා නාම සබ්බදොසවිරහිතත්තා සබ්බගුණසමන්නාගතත්තා ච බුද්ධා භගවන්තො, තතො පච්ඡා පච්චෙකබුද්ධා, අරියසාවකා ච. තෙසඤ්හි පූජා අප්පකාපි දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය හොති, සුමනමාලාකාරමල්ලිකාදයො චෙත්ථ නිදස්සනං.

अशा प्रकारे भगवंतांनी सर्व प्रकारे पंडितांच्या संगतीची प्रशंसा करत “पंडितांची संगती करणे हे मंगल आहे” असे सांगून, आता मूर्खांच्या असंगतीने आणि पंडितांच्या संगतीने अनुक्रमे पूजनीय पदाला प्राप्त झालेल्यांच्या पूजेची प्रशंसा करताना “पूजनीयांची पूजा करणे हे मंगल आहे” असे म्हटले. तेथे ‘पूजनीय’ म्हणजे सर्व दोषांपासून मुक्त असल्यामुळे आणि सर्व गुणांनी संपन्न असल्यामुळे बुद्ध भगवंत, त्यानंतर प्रत्येकबुद्ध आणि आर्यश्रावक होत. कारण त्यांची केलेली थोडीशीही पूजा दीर्घकाळापर्यंत हित व सुखासाठी कारणीभूत ठरते, आणि सुमन मालाकार व मल्लिका इत्यादी या गोष्टीची उदाहरणे आहेत.

තත්ථෙකං නිදස්සනමත්තං භණාම – භගවා හි එකදිවසං පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය රාජගහං පිණ්ඩාය පාවිසි. අථ ඛො සුමනමාලාකාරො රඤ්ඤො මාගධස්ස සෙනියස්ස බිම්බිසාරස්ස පුප්ඵානි ගහෙත්වා ගච්ඡන්තො අද්දස භගවන්තං නගරද්වාරමනුප්පත්තං පාසාදිකං පසාදනීයං ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණාසීතානුබ්‍යඤ්ජනප්පටිමණ්ඩිතං බුද්ධසිරියා ජලන්තං, දිස්වානස්ස එතදහොසි ‘‘රාජා පුප්ඵානි ගහෙත්වා සතං වා සහස්සං වා දදෙය්‍ය[Pg.109], තඤ්ච ඉධලොකමත්තමෙව සුඛං භවෙය්‍ය, භගවතො පන පූජා අප්පමෙය්‍යඅසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යඵලා දීඝරත්තං හිතසුඛාවහා හොති, හන්දාහං ඉමෙහි පුප්ඵෙහි භගවන්තං පූජෙමී’’ති පසන්නචිත්තො එකං පුප්ඵමුට්ඨිං ගහෙත්වා භගවතො පටිමුඛං ඛිපි, පුප්ඵානි ආකාසෙන ගන්ත්වා භගවතො උපරි මාලාවිතානං හුත්වා අට්ඨංසු. මාලාකාරො තමානුභාවං දිස්වා පසන්නතරචිත්තො පුන එකං පුප්ඵමුට්ඨිං ඛිපි, තානිපි ගන්ත්වා මාලාකඤ්චුකො හුත්වා අට්ඨංසු. එවං අට්ඨ පුප්ඵමුට්ඨියො ඛිපි, තානි ගන්ත්වා පුප්ඵකූටාගාරං හුත්වා අට්ඨංසු.

त्यापैकी आम्ही एक उदाहरण सांगतो - एक दिवस सकाळी भगवंतांनी चिवर परिधान करून आणि पात्र-चिवर घेऊन राजगृहात पिंडपातासाठी प्रवेश केला. तेव्हा मगधचा राजा सेनीय बिंबिसार याच्यासाठी फुले घेऊन जाणारा सुमन मालाकार याने नगराच्या दारापाशी पोहोचलेल्या, अत्यंत प्रसन्न व शांत रूप असलेल्या, बत्तीस महापुरुष लक्षणे आणि ऐंशी अनुव्यंजनांनी सुशोभित असलेल्या, बुद्धतेजाने तळपणाऱ्या भगवंतांना पाहिले. त्यांना पाहून त्याच्या मनात असा विचार आला - “राजाने ही फुले घेतली तर तो मला शंभर किंवा हजार कार्षापण देईल, परंतु ते सुख केवळ याच लोकापुरते मर्यादित असेल. पण भगवंतांची पूजा केल्यास त्याचे अमर्याद व असंख्य फळ मिळेल, जे दीर्घकाळापर्यंत हित व सुख देणारे ठरेल. चला, मी या फुलांनी भगवंतांची पूजा करतो.” अशा प्रसन्न चित्ताने त्याने फुलांची एक मूठ घेतली आणि भगवंतांच्या दिशेने फेकली. ती फुले आकाशातून जाऊन भगवंतांच्या डोक्यावर फुलांचे चांदवे बनून राहिली. मालाकाराने हा प्रभाव पाहून अधिक प्रसन्न चित्ताने पुन्हा फुलांची एक मूठ फेकली, ती देखील जाऊन फुलांचे कवच बनून राहिली. अशा प्रकारे त्याने फुलांच्या आठ मुठी फेकल्या, त्या सर्व जाऊन फुलांचे कुटागार बनून राहिल्या.

භගවා අන්තොකූටාගාරෙ අහොසි, මහාජනකායො සන්නිපති. භගවා මාලාකාරං පස්සන්තො සිතං පාත්වාකාසි. ආනන්දත්ථෙරො ‘‘න බුද්ධා අහෙතූ අපච්චයා සිතං පාතුකරොන්තී’’ති සිතකාරණං පුච්ඡි. භගවා ආහ ‘‘එසො, ආනන්ද, මාලාකාරො ඉමිස්සා පූජාය ආනුභාවෙන සතසහස්සකප්පෙ දෙවෙසු ච මනුස්සෙසු ච සංසරිත්වා පරියොසානෙ සුමනිස්සරො නාම පච්චෙකබුද්ධො භවිස්සතී’’ති. වචනපරියොසානෙ ධම්මදෙසනත්ථං ඉමං ගාථං අභාසි –

भगवंत त्या फुलांच्या कुटागाराच्या आत होते, आणि मोठा जनसमुदाय तेथे गोळा झाला. भगवंतांनी मालाकाराकडे पाहत स्मितहास्य केले. थेर आनंदांनी “बुद्ध विनाकारण किंवा विनाहेतू स्मितहास्य करत नाहीत” असा विचार करून स्मितहास्याचे कारण विचारले. भगवंत म्हणाले, “हे आनंदा! हा मालाकार या पूजेच्या प्रभावाने एक लाख कल्प देवलोकात आणि मनुष्यलोकात संसरण करून, शेवटी सुमनिसर नावाचा प्रत्येकबुद्ध होईल.” संभाषणाच्या शेवटी धम्मदेशना करण्यासाठी त्यांनी ही गाथा म्हटली -

‘‘තඤ්ච කම්මං කතං සාධු, යං කත්වා නානුතප්පති;

යස්ස පතීතො සුමනො, විපාකං පටිසෙවතී’’ති. (ධ. ප. 68);

“तेच कर्म केलेले चांगले, जे केल्यावर पश्चात्ताप होत नाही; आणि ज्या कर्माचे फळ मनुष्य प्रसन्न व आनंदित चित्ताने भोगतो.”

ගාථාවසානෙ චතුරාසීතියා පාණසහස්සානං ධම්මාභිසමයො අහොසි. එවං අප්පකාපි තෙසං පූජා දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය හොතීති වෙදිතබ්බා. සා ච ආමිසපූජාව, කො පන වාදො පටිපත්තිපූජාය? යතො යෙ කුලපුත්තා සරණගමනසික්ඛාපදප්පටිග්ගහණෙන උපොසථඞ්ගසමාදානෙන චතුපාරිසුද්ධිසීලාදීහි ච අත්තනො ගුණෙහි භගවන්තං පූජෙන්ති, කො තෙසං පූජාඵලං වණ්ණයිස්සති? තෙ හි තථාගතං පරමාය පූජාය පූජෙන්තීති වුත්තා. යථාහ –

गाथेच्या शेवटी चौऱ्याऐंशी हजार प्राण्यांना धम्माभिसमय (धर्माची प्राप्ती) झाला. अशा प्रकारे, त्या पूजनीय व्यक्तींची केलेली अल्पशी देखील पूजा दीर्घकाळापर्यंत हितासाठी व सुखासाठी होते, असे जाणावे. आणि ती तर केवळ आमिष-पूजा (भौतिक पूजा) आहे; मग प्रतिपत्ती-पूजेबद्दल (आचरण पूजेबद्दल) काय सांगावे? जे कुलपुत्र शरणगमन व शिक्षापदांचे ग्रहण करून, उपोसथ अंगांचे समादान करून आणि चतुपारिसुद्धिसील इत्यादी स्वतःच्या गुणांनी भगवंतांची पूजा करतात, त्यांच्या पूजेच्या फळाचे वर्णन कोण करू शकेल? कारण ते तथागतांची परम पूजेने पूजा करतात, असे म्हटले आहे. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे –

‘‘යො ඛො, ආනන්ද, භික්ඛු වා භික්ඛුනී වා උපාසකො වා උපාසිකා වා ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නො විහරති සාමීචිප්පටිපන්නො අනුධම්මචාරී, සො තථාගතං සක්කරොති ගරුං කරොති මානෙති පූජෙති අපචියති පරමාය පූජායා’’ති (දී. නි. 2.199).

“हे आनंदा! जो कोणी भिक्षू किंवा भिक्षुणी, किंवा उपासक किंवा उपासिका धम्मानुधम्म प्रतिपन्न (धर्माला अनुकूल आचरण करणारा) होऊन विहरतो, योग्य आचरण करतो आणि धम्मानुसार चालतो; तो तथागतांचा सत्कार करतो, आदर करतो, मान देतो आणि परम पूजेने त्यांची पूजा करतो.”

එතෙනානුසාරෙන පච්චෙකබුද්ධඅරියසාවකානම්පි පූජාය හිතසුඛාවහතා වෙදිතබ්බා.

याच नियमाने, प्रत्येकबुद्ध आणि आर्यश्रावकांची केलेली पूजा देखील हित आणि सुख प्राप्त करून देणारी ठरते, असे जाणावे.

අපිච [Pg.110] ගහට්ඨානං කනිට්ඨස්ස ජෙට්ඨො භාතාපි භගිනීපි පූජනෙය්‍යා, පුත්තස්ස මාතාපිතරො, කුලවධූනං සාමිකසස්සුසසුරාති එවමෙත්ථ පූජනෙය්‍යා වෙදිතබ්බා. එතෙසම්පි හි පූජා කුසලධම්මසඞ්ඛාතත්තා ආයුආදිවුඩ්ඪිහෙතුත්තා ච මඞ්ගලමෙව. වුත්තඤ්හෙතං –

शिवाय, गृहस्थांमध्ये धाकट्या भावासाठी मोठा भाऊ आणि मोठी बहीण देखील पूजनीय आहेत; पुत्रासाठी माता-पिता पूजनीय आहेत; कुलवधूंसाठी पती, सासू आणि सासरे पूजनीय आहेत. अशा प्रकारे येथे पूजनीय व्यक्ती जाणाव्यात. कारण त्यांची पूजा करणे हा कुशलधम्म मानला गेल्यामुळे आणि आयुष्य इत्यादींच्या वृद्धीचे कारण असल्यामुळे ते मंगलच आहे. कारण असे म्हटले आहे –

‘‘තෙ මත්තෙය්‍යා භවිස්සන්ති පෙත්තෙය්‍යා සාමඤ්ඤා බ්‍රහ්මඤ්ඤා කුලෙ ජෙට්ඨාපචායිනො, ඉදං කුසලං ධම්මං සමාදාය වත්තිස්සන්ති, තෙ තෙසං කුසලානං ධම්මානං සමාදානහෙතු ආයුනාපි වඩ්ඪිස්සන්ති, වණ්ණෙනපි වඩ්ඪිස්සන්තී’’තිආදි (දී. නි. 3.105).

“ते मातेचा आदर करणारे होतील, पित्याचा आदर करणारे होतील, श्रमणांचा आदर करणारे होतील, श्रेष्ठांचा आदर करणारे होतील, कुळातील ज्येष्ठांचा आदर करणारे होतील. या कुशल धम्माचे समादान करून ते आचरण करतील. त्या कुशल धम्मांच्या समादानाच्या कारणामुळे ते आयुष्याने देखील वाढतील आणि वर्णाने (सौंदर्याने) देखील वाढतील” इत्यादी भगवंतांनी सांगितले आहे.

ඉදානි යස්මා ‘‘යං යත්ථ මඞ්ගලං. වවත්ථපෙත්වා තං තස්ස, මඞ්ගලත්තං විභාවයෙ’’ති ඉති මාතිකා නික්ඛිත්තා, තස්මා ඉදං වුච්චති – එවමෙතිස්සා ගාථාය බාලානං අසෙවනා, පණ්ඩිතානං සෙවනා, පූජනෙය්‍යානඤ්ච පූජාති තීණි මඞ්ගලානි වුත්තානි. තත්ථ බාලානං අසෙවනා බාලසෙවනපච්චයභයාදිපරිත්තාණෙන උභයලොකත්ථහෙතුත්තා, පණ්ඩිතානං සෙවනා පූජනෙය්‍යානං පූජා ච තාසං ඵලවිභූතිවණ්ණනායං වුත්තනයෙනෙව නිබ්බානසුගතිහෙතුත්තා මඞ්ගලන්ති වෙදිතබ්බා. ඉතො පරං තු මාතිකං අදස්සෙත්වා එව යං යත්ථ මඞ්ගලං, තං වවත්ථපෙත්වා තස්ස මඞ්ගලත්තං විභාවයිස්සාමාති.

आता ज्याअर्थी “जेथे जे मंगल आहे, त्याचे वर्गीकरण करून, त्याचे मंगलत्व स्पष्ट करावे” अशी मातृका मांडली आहे, म्हणून हे म्हटले जाते – अशा प्रकारे या गाथेत 'मूर्खांची संगत न करणे', 'पंडितांची संगत करणे' आणि 'पूजनीयांची पूजा करणे' अशी तीन मंगले सांगितली आहेत. त्यामध्ये, मूर्खांची संगत न करणे हे मूर्खांच्या संगतीमुळे निर्माण होणाऱ्या भयादींपासून रक्षण करणारे असल्यामुळे आणि दोन्ही लोकांच्या (इहलोक आणि परलोक) हिताचे कारण असल्यामुळे; तसेच पंडितांची संगत करणे आणि पूजनीयांची पूजा करणे हे त्यांच्या फळाच्या वैभवाचे वर्णन करताना सांगितलेल्या पद्धतीनेच निर्वाण आणि सुगतीचे कारण असल्यामुळे 'मंगल' आहे असे जाणावे. यानंतर मात्र मातृका न दाखवताच, जेथे जे मंगल आहे, त्याचे वर्गीकरण करून त्याचे मंगलत्व आम्ही स्पष्ट करू.

නිට්ඨිතා අසෙවනා ච බාලානන්ති ඉමිස්සා ගාථාය අත්ථවණ්ණනා.

‘असेवना च बालानं’ या गाथेचे अर्थस्पष्टीकरण समाप्त झाले.

පතිරූපදෙසවාසොචාතිගාථාවණ්ණනා

‘पतिरूपदेसवासो च’ या गाथेचे स्पष्टीकरण.

4. එවං භගවා ‘‘බ්‍රූහි මඞ්ගලමුත්තම’’න්ති එකං අජ්ඣෙසිතොපි අප්පං යාචිතො බහුදායකො උළාරපුරිසො විය එකාය ගාථාය තීණි මඞ්ගලානි වත්වා තතො උත්තරිපි දෙවතානං සොතුකාමතාය මඞ්ගලානමත්ථිතාය යෙසං යෙසං යං යං අනුකුලං, තෙ තෙ සත්තෙ තත්ථ තත්ථ මඞ්ගලෙ නියොජෙතුකාමතාය ච ‘‘පතිරූපදෙසවාසො චා’’තිආදීහි ගාථාහි පුනපි අනෙකානි මඞ්ගලානි වත්තුමාරද්ධො. තත්ථ පඨමගාථාය තාව පතිරූපොති අනුච්ඡවිකො. දෙසොති ගාමොපි නිගමොපි නගරම්පි ජනපදොපි යො කොචි සත්තානං නිවාසො ඔකාසො. වාසොති තත්ථ [Pg.111] නිවාසො. පුබ්බෙති පුරා අතීතාසු ජාතීසු. කතපුඤ්ඤතාති උපචිතකුසලතා. අත්තාති චිත්තං වුච්චති සකලො වා අත්තභාවො, සම්මාපණිධීති තස්ස අත්තනො සම්මා පණිධානං නියුඤ්ජනං, ඨපනන්ති වුත්තං හොති. සෙසං වුත්තනයමෙවාති. අයමෙත්ථ පදවණ්ණනා.

४. अशा प्रकारे भगवंतांनी “उत्तम मंगल सांगा” अशी केवळ एकाच मंगलाची याचना केली असताना देखील, थोडी याचना केली असता पुष्कळ देणाऱ्या एखाद्या उदार पुरुषाप्रमाणे, एकाच गाथेने तीन मंगले सांगून, त्याहूनही पुढे देवतांच्या ऐकण्याच्या इच्छेमुळे, मंगलांचे अस्तित्व असल्यामुळे आणि ज्या ज्या प्राण्यांना जे जे अनुकूल आहे, त्या त्या प्राण्यांना त्या त्या मंगलामध्ये प्रवृत्त करण्याच्या इच्छेने “पतिरूपदेसवासो च” इत्यादी गाथांद्वारे पुन्हा अनेक मंगले सांगण्यास प्रारंभ केला. त्या पहिल्या गाथेत सर्वप्रथम 'पतिरूपो' म्हणजे योग्य किंवा अनुकूल. 'देसो' म्हणजे गाव, निगम (कस्बा), नगर किंवा जनपद, जे काही प्राण्यांचे निवासस्थान किंवा जागा आहे. 'वासो' म्हणजे तेथे राहणे. 'पुब्बे' म्हणजे पूर्वीच्या, भूतकाळातील जन्मांमध्ये. 'कतपुञ्ञता' म्हणजे साठवलेले कुशल कर्म. 'अत्ता' म्हणजे चित्त (मन) म्हटले जाते किंवा संपूर्ण आत्मभाव (शरीर व मन) याला 'अत्ता' म्हटले जाते. 'सम्मापणिधि' म्हणजे स्वतःला योग्य मार्गावर प्रवृत्त करणे, स्थिर करणे, असे अभिप्रेत आहे. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे. हे येथील पदांचे स्पष्टीकरण आहे.

අත්ථවණ්ණනා පන එවං වෙදිතබ්බා – පතිරූපදෙසවාසො නාම යත්ථ චතස්සො පරිසා විචරන්ති, දානාදීනි පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි වත්තන්ති, නවඞ්ගං සත්ථු සාසනං දිබ්බති, තත්ථ නිවාසො සත්තානං පුඤ්ඤකිරියාය පච්චයත්තා මඞ්ගලන්ති වුච්චති. සීහළදීපපවිට්ඨකෙවට්ටාදයො චෙත්ථ නිදස්සනං.

अर्थाचे स्पष्टीकरण याप्रमाणे जाणावे – 'पतिरूपदेसवासो' (अनुकूल देशात राहणे) म्हणजे जेथे चार परिषदा (भिक्षू, भिक्षुणी, उपासक, उपासिका) वावरतात, दान इत्यादी पुण्यक्रियांचे प्रसंग घडतात आणि शास्त्यांचे (बुद्धांचे) नवअंगयुक्त शासन प्रकाशमान होते; अशा ठिकाणी राहणे हे प्राण्यांच्या पुण्यकर्माचे कारण असल्यामुळे 'मंगल' म्हटले जाते. सिंहळद्वीपामध्ये (श्रीलंकेत) प्रवेश केलेले कोळी (केवट) इत्यादी याचे उदाहरण आहेत.

අපරො නයො – පතිරූපදෙසවාසො නාම භගවතො බොධිමණ්ඩප්පදෙසො ධම්මචක්කවත්තිතප්පදෙසො ද්වාදසයොජනාය පරිසාය මජ්ඣෙ සබ්බතිත්ථියමතං භින්දිත්වා යමකපාටිහාරියදස්සිතකණ්ඩම්බ රුක්ඛමූලප්පදෙසො දෙවොරොහණප්පදෙසො, යො වා පනඤ්ඤොපි සාවත්ථිරාජගහාදි බුද්ධාධිවාසප්පදෙසො, තත්ථ නිවාසො සත්තානං ඡඅනුත්තරියප්පටිලාභපච්චයතො මඞ්ගලන්ති වුච්චති.

दुसरा अर्थ असा – 'पतिरूपदेसवासो' म्हणजे भगवंतांचे बोधिमंडळ, धम्मचक्रप्रवर्तन झालेली जागा, बारा योजन पसरलेल्या परिषदेच्या मध्ये सर्व तीर्थिकांच्या मतांचे खंडन करून यमकप्रातिहार्य दाखविलेले कण्डम्ब आंब्याच्या झाडाचे मूळ, देवोरोहण (स्वर्गातून अवतरण) झाली जागा, किंवा श्रावस्ती, राजगृह इत्यादी बुद्धांच्या वास्तव्याची इतर कोणतीही जागा; अशा ठिकाणी राहणे हे प्राण्यांना सहा अनुत्तरियांची (सर्वश्रेष्ठ गोष्टींची) प्राप्ती होण्याचे कारण असल्यामुळे 'मंगल' म्हटले जाते.

අපරො නයො (මහාව. 259) – පුරත්ථිමාය දිසාය ගජඞ්ගලං නාම නිගමො, තස්ස පරෙන මහාසාලා, තතො පරං පච්චන්තිමා ජනපදා, ඔරතො මජ්ඣෙ. දක්ඛිණපුරත්ථිමාය දිසාය සල්ලවතී නාම නදී, තතො පරං පච්චන්තිමා ජනපදා, ඔරතො මජ්ඣෙ. දක්ඛිණාය දිසාය සෙතකණ්ණිකං නාම නිගමො, තතො පරං පච්චන්තිමා ජනපදා, ඔරතො මජ්ඣෙ. පච්ඡිමාය දිසාය ථූණං නාම බ්‍රාහ්මණගාමො, තතො පරං පච්චන්තිමා ජනපදා, ඔරතො මජ්ඣෙ. උත්තරාය දිසාය උසීරද්ධජො නාම පබ්බතො, තතො පරං පච්චන්තිමා ජනපදා, ඔරතො මජ්ඣෙ. අයං මජ්ඣිමදෙසො ආයාමෙන තීණි යොජනසතානි, විත්ථාරෙන අඩ්ඪතෙය්‍යානි, පරික්ඛෙපෙන නව යොජනසතානි හොන්ති. එසො පතිරූපදෙසො නාම.

आणखी एक अर्थ असा – पूर्व दिशेला 'गजंगल' नावाचा निगम आहे, त्याच्या पलीकडे महाशाल (मोठी साल वने) आहेत, त्याच्या पलीकडे प्रत्यंत (सीमावर्ती) जनपद आहेत आणि अलीकडे मध्यदेश आहे. आग्नेय दिशेला 'सल्लावती' नावाची नदी आहे, तिच्या पलीकडे प्रत्यंत जनपद आहेत आणि अलीकडे मध्यदेश आहे. दक्षिण दिशेला 'सेतकण्णिक' नावाचा निगम आहे, त्याच्या पलीकडे प्रत्यंत जनपद आहेत आणि अलीकडे मध्यदेश आहे. पश्चिम दिशेला 'थूण' नावाचे ब्राह्मण गाव आहे, त्याच्या पलीकडे प्रत्यंत जनपद आहेत आणि अलीकडे मध्यदेश आहे. उत्तर दिशेला 'उसीरद्धज' नावाचा पर्वत आहे, त्याच्या पलीकडे प्रत्यंत जनपद आहेत आणि अलीकडे मध्यदेश आहे. हा मध्यदेश लांबीने तीनशे योजने, रुंदीने अडीचशे (२५०) योजने आणि घेराने नऊशे योजने आहे. याला 'पतिरूपदेस' (अनुकूल देश) म्हटले जाते.

එත්ථ චතුන්නං මහාදීපානං ද්විසහස්සානං පරිත්තදීපානඤ්ච ඉස්සරියාධිපච්චකාරකා චක්කවත්තී උප්පජ්ජන්ති, එකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං කප්පසතසහස්සඤ්ච පාරමියො පූරෙත්වා සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානාදයො මහාසාවකා උප්පජ්ජන්ති, ද්වෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි කප්පසතසහස්සඤ්ච පාරමියො පූරෙත්වා පච්චෙකබුද්ධා, චත්තාරි අට්ඨ සොළස වා අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි කප්පසතසහස්සඤ්ච පාරමියො පූරෙත්වා [Pg.112] සම්මාසම්බුද්ධා උප්පජ්ජන්ති. තත්ථ සත්තා චක්කවත්තිරඤ්ඤො ඔවාදං ගහෙත්වා පඤ්චසු සීලෙසු පතිට්ඨාය සග්ගපරායණා හොන්ති. තථා පච්චෙකබුද්ධානං ඔවාදෙ පතිට්ඨාය, සම්මාසම්බුද්ධානං පන බුද්ධසාවකානං ඔවාදෙ පතිට්ඨාය සග්ගපරායණා නිබ්බානපරායණා ච හොන්ති. තස්මා තත්ථ වාසො ඉමාසං සම්පත්තීනං පච්චයතො මඞ්ගලන්ති වුච්චති.

येथे (या मध्यदेशात) चार महाद्वीप आणि दोन हजार लहान बेटांवर ऐश्वर्य व अधिपत्य गाजवणारे चक्रवर्ती राजे उत्पन्न होतात; एक असंख्येय आणि एक लाख कल्पपर्यंत पारमिता पूर्ण करून सारिपुत्त, मोग्गल्लान इत्यादी महाश्रावक उत्पन्न होतात; दोन असंख्येय आणि एक लाख कल्पपर्यंत पारमिता पूर्ण करून प्रत्येकबुद्ध उत्पन्न होतात; किंवा चार, आठ, सोळा असंख्येय आणि एक लाख कल्पपर्यंत पारमिता पूर्ण करून सम्यक्संबुद्ध उत्पन्न होतात. तेथे प्राणी चक्रवर्ती राजाचा उपदेश ग्रहण करून, पंचशीलांमध्ये प्रतिष्ठित होऊन स्वर्गपरायण होतात. तसेच प्रत्येकबुद्धांच्या उपदेशात प्रतिष्ठित होऊन स्वर्गपरायण होतात; परंतु सम्यक्संबुद्धांच्या आणि त्यांच्या श्रावकांच्या उपदेशात प्रतिष्ठित होऊन ते स्वर्गपरायण आणि निर्वाणपरायण देखील होतात. म्हणून तेथे राहणे हे या सर्व समृद्धीचे कारण असल्यामुळे 'मंगल' म्हटले जाते.

පුබ්බෙ කතපුඤ්ඤතා නාම අතීතජාතියං බුද්ධපච්චෙකබුද්ධඛීණාසවෙ ආරබ්භ උපචිතකුසලතා, සාපි මඞ්ගලං. කස්මා? බුද්ධපච්චෙකබුද්ධසම්මුඛතො දස්සෙත්වා බුද්ධානං බුද්ධසාවකානං වා සම්මුඛා සුතාය චතුප්පදිකායපි ගාථාය පරියොසානෙ අරහත්තං පාපෙතීති කත්වා. යො ච මනුස්සො පුබ්බෙ කතාධිකාරො උස්සන්නකුසලමූලො හොති, සො තෙනෙව කුසලමූලෙන විපස්සනං උප්පාදෙත්වා ආසවක්ඛයං පාපුණාති යථා රාජා මහාකප්පිනො අග්ගමහෙසී ච. තෙන වුත්තං ‘‘පුබ්බෙ ච කතපුඤ්ඤතා මඞ්ගල’’න්ති.

‘पूर्वकृतपुण्यता’ (पूर्वी केलेले पुण्य) म्हणजे मागील जन्मांमध्ये बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध आणि क्षीणास्रव (अर्हत) यांना उद्देशून साठवलेले कुशल कर्म होय; ते देखील मंगल आहे. कशामुळे? कारण बुद्ध किंवा प्रत्येकबुद्धांच्या समक्ष दर्शन घेऊन, किंवा बुद्ध अथवा बुद्धश्रावकांच्या समक्ष ऐकलेल्या केवळ चार चरणांच्या गाथेच्या शेवटीही ते अर्हत्त्व प्राप्त करून देते. तसेच, ज्या मनुष्याने पूर्वी (संसारात) पुण्यकर्म केले आहे आणि ज्याचे कुशलमूळ प्रबळ आहे, तो त्याच कुशलमुळाच्या आधारे विपश्यना उत्पन्न करून आसवांचा क्षय (अर्हत्त्व) प्राप्त करतो; जसे की राजा महाकप्पिन आणि त्यांची अग्रमहिषी (अनोला) यांनी प्राप्त केले. म्हणूनच असे म्हटले आहे— ‘पूर्वी केलेले पुण्य हे मंगल आहे’.

අත්තසම්මාපණිධි නාම ඉධෙකච්චො අත්තානං දුස්සීලං සීලෙ පතිට්ඨාපෙති, අස්සද්ධං සද්ධාසම්පදාය පතිට්ඨාපෙති, මච්ඡරිං චාගසම්පදාය පතිට්ඨාපෙති. අයං වුච්චති ‘‘අත්තසම්මාපණිධී’’ති, එසො ච මඞ්ගලං. කස්මා? දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකවෙරප්පහානවිවිධානිසංසාධිගමහෙතුතොති.

‘आत्मसम्यक्प्रणिधी’ (स्वतःला योग्य मार्गावर ठेवणे) म्हणजे या लोकात एखाद्या व्यक्तीने स्वतः दुःशील असताना स्वतःला शीलामध्ये प्रस्थापित करणे, अश्रद्ध असताना श्रद्धासंपदेमध्ये प्रस्थापित करणे आणि कृपण (कंजूष) असताना त्यागसंपदेमध्ये (उदारतेमध्ये) प्रस्थापित करणे होय. याला ‘आत्मसम्यक्प्रणिधी’ असे म्हटले जाते आणि हे देखील मंगल आहे. कशामुळे? कारण हे इहलोकातील व परलोकातील वैराचा नाश करण्याचे आणि विविध प्रकारच्या लाभांच्या प्राप्तीचे कारण आहे.

එවං ඉමිස්සාපි ගාථාය පතිරූපදෙසවාසො ච, පුබ්බෙ ච කතපුඤ්ඤතා, අත්තසම්මාපණිධී චාති තීණියෙව මඞ්ගලානි වුත්තානි. මඞ්ගලත්තඤ්ච නෙසං තත්ථ තත්ථ විභාවිතමෙවාති.

अशा प्रकारे, या गाथेत देखील ‘योग्य देशात निवास करणे’, ‘पूर्वी केलेले पुण्य’ आणि ‘स्वतःला योग्य मार्गावर ठेवणे’ अशी तीनच मंगले सांगितली आहेत. आणि त्यांचे मंगलत्व त्या त्या ठिकाणी स्पष्ट केलेच आहे.

නිට්ඨිතා පතිරූපදෙසවාසො චාති ඉමිස්සා ගාථාය අත්ථවණ්ණනා.

‘प्रतिरूपदेशवासो च’ (योग्य देशात निवास करणे) या गाथेचे अर्थस्पष्टीकरण (अत्थवण्णना) समाप्त झाले.

බාහුසච්චඤ්චාතිගාථාවණ්ණනා

‘बाहुसच्चञ्च’ (बहुश्रुतपणा) या गाथेचे स्पष्टीकरण.

5. ඉදානි බාහුසච්චඤ්චාති එත්ථ බාහුසච්චන්ති බහුස්සුතභාවො. සිප්පන්ති යං කිඤ්චි හත්ථකොසල්ලං. විනයොති කායවාචාචිත්තවිනයනං. සුසික්ඛිතොති සුට්ඨු සික්ඛිතො. සුභාසිතාති සුට්ඨු භාසිතා. යාති අනියතනිද්දෙසො. වාචාති ගිරා බ්‍යප්පථො. සෙසං වුත්තනයමෙවාති. අයමෙත්ථ පදවණ්ණනා.

५. आता, ‘बाहुसच्चञ्च’ या गाथेत ‘बाहुसच्चं’ (बहुश्रुतपणा) म्हणजे बहुश्रुत असणे (पुष्कळ ऐकलेले किंवा शिकलेले असणे). ‘सिप्पं’ (शिल्प/कला) म्हणजे कोणतेही हस्तकौशल्याचे काम. ‘विनयो’ म्हणजे काय (शरीर), वाचा आणि चित्त यांचा संयम (शिस्त). ‘सुसिक्खितो’ म्हणजे चांगल्या प्रकारे शिकलेला (प्रशिक्षित). ‘सुभासिता’ म्हणजे चांगल्या प्रकारे बोललेली. ‘या’ हा शब्द अनिश्चित निर्देश करणारा आहे. ‘वाचा’ म्हणजे वाणी किंवा उच्चारलेली भाषा. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा. हे येथील पद-स्पष्टीकरण (पदवण्णना) होय.

අත්ථවණ්ණනා [Pg.113] පන එවං වෙදිතබ්බා – බාහුසච්චං නාම යං තං ‘‘සුතධරො හොති සුතසන්නිචයො’’ති (ම. නි. 1.339; අ. නි. 4.22) ච ‘‘ඉධෙකච්චස්ස බහුකං සුතං හොති, සුත්තං ගෙය්‍යං වෙය්‍යාකරණ’’න්ති ච (අ. නි. 4.6) එවමාදිනා නයෙන සත්ථුසාසනධරත්තං වණ්ණිතං, තං අකුසලප්පහානකුසලාධිගමහෙතුතො අනුපුබ්බෙන පරමත්ථසච්චසච්ඡිකිරියාහෙතුතො ච මඞ්ගලන්ති වුච්චති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

अर्थस्पष्टीकरण तर या प्रकारे जाणावे— ‘बाहुसच्चं’ (बहुश्रुतपणा) म्हणजे, “तो श्रुतधर (ऐकलेले लक्षात ठेवणारा) आणि श्रुतसंचयी (ज्ञानाचा संचय करणारा) असतो” आणि “या जगात एखाद्याचे पुष्कळ ऐकणे (ज्ञान) असते, जसे की सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण” इत्यादी पद्धतीने शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) शासनाला धारण करण्याचे जे वर्णन केले आहे, ते अकुशलाचा त्याग व कुशलाच्या प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे आणि अनुक्रमे परमार्थ सत्याच्या साक्षात्काराचे कारण असल्यामुळे ‘मंगल’ म्हटले जाते. कारण भगवंतांनी असे म्हटले आहे—

‘‘සුතවා ච ඛො, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො අකුසලං පජහති, කුසලං භාවෙති, සාවජ්ජං පජහති, අනවජ්ජං භාවෙති, සුද්ධමත්තානං පරිහරතී’’ති (අ. නි. 7.67).

“भिक्खूंनो, बहुश्रुत असलेला आर्यश्रावक अकुशलाचा त्याग करतो, कुशलाची भावना करतो; सदोष गोष्टींचा त्याग करतो, निर्दोष गोष्टींची भावना करतो आणि स्वतःला शुद्ध ठेवून जीवन जगतो.”

අපරම්පි වුත්තං –

दुसरेही असे म्हटले आहे—

‘‘ධතානං ධම්මානං අත්ථමුපපරික්ඛති, අත්ථං උපපරික්ඛතො ධම්මා නිජ්ඣානං ඛමන්ති, ධම්මනිජ්ඣානක්ඛන්තියා සති ඡන්දො ජායති, ඡන්දජාතො උස්සහති, උස්සහන්තො තුලයති, තුලයන්තො පදහති පදහන්තො කායෙන චෙව පරමත්ථසච්චං සච්ඡිකරොති, පඤ්ඤාය ච අතිවිජ්ඣ පස්සතී’’ති (ම. නි. 2.432).

“तो धारण केलेल्या धम्मांच्या अर्थाची परीक्षा करतो. अर्थाची परीक्षा करणाऱ्याला ते धम्म चिंतनास अनुकूल वाटतात (बुद्धीला पटतात). धम्माचे चिंतन करण्याची क्षमता निर्माण झाली असता छंद (इच्छा) उत्पन्न होतो. छंद उत्पन्न झालेला मनुष्य प्रयत्न करतो. प्रयत्न करणारा मनुष्य तोलून-मापून विचार करतो. विचार करणारा मनुष्य साधना करतो आणि साधना करणारा मनुष्य शरीराने परमार्थ सत्याचा साक्षात्कार करतो आणि प्रज्ञेने ते भेदून पाहतो.”

අපිච අගාරිකබාහුසච්චම්පි යං අනවජ්ජං, තං උභයලොකහිතසුඛාවහනතො මඞ්ගලන්ති වෙදිතබ්බං.

शिवाय, गृहस्थांचे बहुश्रुतपण देखील, जे निर्दोष आहे, ते दोन्ही लोकांत हित आणि सुख देणारे असल्यामुळे ‘मंगल’ आहे असे जाणावे.

සිප්පං නාම අගාරිකසිප්පඤ්ච අනගාරිකසිප්පඤ්ච. තත්ථ අගාරිකසිප්පං නාම යං පරූපරොධවිරහිතං අකුසලවිවජ්ජිතං මණිකාරසුවණ්ණකාරකම්මාදිකං, තං ඉධලොකත්ථාවහනතො මඞ්ගලං. අනගාරිකසිප්පං නාම චීවරවිචාරණසිබ්බනාදිසමණපරික්ඛාරාභිසඞ්ඛරණං, යං තං ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු යානි තානි සබ්‍රහ්මචාරීනං උච්චාවචානි කිං කරණීයානි, තත්ථ දක්ඛො හොතී’’තිආදිනා (දී. නි. 3.345; 360; අ. නි. 10.17) නයෙන තත්ථ තත්ථ සංවණ්ණිතං, යං ‘‘නාථකරො ධම්මො’’ති ච වුත්තං, තං අත්තනො ච පරෙසඤ්ච උභයලොකහිතසුඛාවහනතො මඞ්ගලන්ති වෙදිතබ්බං.

‘शिल्प’ (कला/कौशल्य) म्हणजे गृहस्थांचे शिल्प आणि भिक्खूंचे शिल्प होय. त्यामध्ये, गृहस्थांचे शिल्प म्हणजे जे शिल्प दुसऱ्यांना पीडा न देणारे, अकुशलापासून मुक्त असलेले, जसे की मणिकार (रत्नपारखी), सुवर्णकार (सोनार) यांचे काम इत्यादी होय; ते या लोकात हितकारक असल्यामुळे ‘मंगल’ आहे. भिक्खूंचे शिल्प म्हणजे चीवर तयार करणे, शिवणे इत्यादी श्रमण-परिकारांची (साहित्याची) जुळवाजुळव व दुरुस्ती करणे होय; ज्याचे वर्णन “येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांच्या लहान-मोठ्या कामांमध्ये कुशल असतो” इत्यादी पद्धतीने त्या त्या ठिकाणी केले आहे, आणि ज्याला “नाथकरण धम्म” (संरक्षक धम्म) असेही म्हटले आहे; ते स्वतःसाठी आणि इतरांसाठी दोन्ही लोकांत हित आणि सुख देणारे असल्यामुळे ‘मंगल’ आहे असे जाणावे.

විනයො නාම අගාරිකවිනයො ච අනගාරිකවිනයො ච. තත්ථ අගාරිකවිනයො නාම දසඅකුසලකම්මපථවිරමණං, සො තත්ථ සුසික්ඛිතො අසංකිලෙසාපජ්ජනෙන ආචාරගුණවවත්ථානෙන ච උභයලොකහිතසුඛාවහනතො [Pg.114] මඞ්ගලං. අනගාරිකවිනයො නාම සත්තාපත්තික්ඛන්ධඅනාපජ්ජනං, සොපි වුත්තනයෙනෙව සුසික්ඛිතො, චතුපාරිසුද්ධිසීලං වා අනගාරිකවිනයො, සො යථා තත්ථ පතිට්ඨාය අරහත්තං පාපුණාති, එවං සික්ඛනෙන සුසික්ඛිතො ලොකියලොකුත්තරසුඛාධිගමහෙතුතො මඞ්ගලන්ති වෙදිතබ්බො.

‘विनय’ (शिस्त) म्हणजे गृहस्थांचा विनय आणि भिक्खूंचा विनय होय. त्यामध्ये, गृहस्थांचा विनय म्हणजे दहा अकुशल कर्मपथांपासून अलिप्त राहणे; तो त्यामध्ये चांगल्या प्रकारे प्रशिक्षित झाला असता, क्लेशांना प्राप्त न झाल्यामुळे आणि आचारगुणांच्या प्रस्थापनेमुळे दोन्ही लोकांत हित आणि सुख देणारा असल्यामुळे ‘मंगल’ आहे. भिक्खूंचा विनय म्हणजे सात प्रकारच्या आपत्तींच्या समूहात (गुन्ह्यांत) न पडणे; तो देखील पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच चांगल्या प्रकारे आचरला असता मंगल आहे. किंवा चतुपारिसुद्धिशील (चार प्रकारची परिशुद्ध शिले) हा भिक्खूंचा विनय होय; भिक्खू ज्या प्रकारे त्यामध्ये प्रस्थापित होऊन अर्हत्त्व प्राप्त करतो, अशा आचरणाने चांगल्या प्रकारे आचरलेला हा विनय लौकिक आणि लोकोत्तर सुखाच्या प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे ‘मंगल’ आहे असे जाणावे.

සුභාසිතා වාචා නාම මුසාවාදාදිදොසවිරහිතා. යථාහ ‘‘චතූහි, භික්ඛවෙ, අඞ්ගෙහි සමන්නාගතො වාචා සුභාසිතා හොතී’’ති (සු. නි. සුභාසිතසුත්තං). අසම්ඵප්පලාපා වාචා එව වා සුභාසිතා. යථාහ –

‘सुभाषित वाचा’ (सुभाषित वाणी) म्हणजे असत्य (खोटे बोलणे) इत्यादी दोषांपासून मुक्त असलेली वाणी होय. जसे की म्हटले आहे— “भिक्खूंनो, चार अंगांनी युक्त असलेली वाणी सुभाषित असते.” किंवा निरर्थक बडबडीपासून मुक्त असलेली वाणीच सुभाषित होय. जसे की म्हटले आहे—

‘‘සුභාසිතං උත්තමමාහු සන්තො,ධම්මං භණෙ නාධම්මං තං දුතියං;

පියං භණෙ නාප්පියං තං තතියං,සච්චං භණෙ නාලිකං තං චතුත්ථ’’න්ති. (සු. නි. 452);

“सत्पुरुष सुभाषित वाणीला सर्वोत्तम म्हणतात; धम्माला धरून बोलावे, अधम्माचे बोलू नये—हे दुसरे अंग आहे; प्रिय बोलावे, अप्रिय बोलू नये—हे तिसरे अंग आहे; सत्य बोलावे, असत्य बोलू नये—हे चौथे अंग आहे.”

අයම්පි උභයලොකහිතසුඛාවහනතො මඞ්ගලන්ති වෙදිතබ්බා. යස්මා ච අයං විනයපරියාපන්නා එව, තස්මා විනයග්ගහණෙන එතං අසඞ්ගණ්හිත්වා විනයො සඞ්ගහෙතබ්බො. අථ වා කිං ඉමිනා පරිස්සමෙන පරෙසං ධම්මදෙසනාදිවාචා ඉධ සුභාසිතා වාචාති වෙදිතබ්බා. සා හි යථා පතිරූපදෙසවාසො, එවං සත්තානං උභයලොකහිතසුඛනිබ්බානාධිගමපච්චයතො මඞ්ගලන්ති වුච්චති. ආහ ච –

ही देखील दोन्ही लोकांत हित आणि सुख देणारी असल्यामुळे ‘मंगल’ आहे असे जाणावे. आणि ज्या अर्थी ही (सुभाषित वाचा) विनयातच समाविष्ट आहे, म्हणून ‘विनय’ या शब्दाच्या ग्रहणाने हिला वेगळे न मोजता विनयातच समाविष्ट करावे. किंवा या परिश्रमाची काय गरज? इतरांना धम्मोपदेश इत्यादी करणारी वाणी येथे ‘सुभाषित वाचा’ म्हणून जाणावी. कारण ती, ज्या प्रकारे योग्य देशात निवास करणे मंगल आहे, त्याच प्रकारे प्राण्यांच्या दोन्ही लोकांत हित, सुख आणि निर्वाण प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे ‘मंगल’ म्हटले जाते. आणि म्हटले देखील आहे—

‘‘යං බුද්ධො භාසති වාචං, ඛෙමං නිබ්බානපත්තියා;

දුක්ඛස්සන්තකිරියාය, සා වෙ වාචානමුත්තමා’’ති. (සු. නි. 456);

“बुद्ध निर्वाण प्राप्तीसाठी आणि दुःखाचा अंत करण्यासाठी जी क्षेमकारक वाणी बोलतात, तीच खरोखर सर्व वाणींमध्ये सर्वोत्तम आहे.”

එවං ඉමිස්සා ගාථාය බාහුසච්චං, සිප්පං, විනයො සුසික්ඛිතො, සුභාසිතා වාචාති චත්තාරි මඞ්ගලානි වුත්තානි. මඞ්ගලත්තඤ්ච නෙසං තත්ථ තත්ථ විභාවිතමෙවාති.

अशा प्रकारे, या गाथेत ‘बहुश्रुतपणा’, ‘शिल्प’ (कला), ‘चांगल्या प्रकारे आचरलेला विनय’ आणि ‘सुभाषित वाचा’ अशी चार मंगले सांगितली आहेत. आणि त्यांचे मंगलत्व त्या त्या ठिकाणी स्पष्ट केलेच आहे.

නිට්ඨිතා බාහුසච්චඤ්චාති ඉමිස්සා ගාථාය අත්ථවණ්ණනා.

‘बाहुसच्चञ्च’ (बहुश्रुतपणा) या गाथेचे अर्थस्पष्टीकरण समाप्त झाले.

මාතාපිතුඋපට්ඨානන්තිගාථාවණ්ණනා

‘मातापितुउपट्ठानं’ (माता-पित्यांची सेवा) या गाथेचे स्पष्टीकरण.

6. ඉදානි [Pg.115] මාතාපිතුඋපට්ඨානන්ති එත්ථ මාතු ච පිතු චාති මාතාපිතු. උපට්ඨානන්ති උපට්ඨහනං. පුත්තානඤ්ච දාරානඤ්චාති පුත්තදාරස්ස සඞ්ගණ්හනං සඞ්ගහො. න ආකුලා අනාකුලා. කම්මානි එව කම්මන්තා. සෙසං වුත්තනයමෙවාති අයං පදවණ්ණනා.

६. आता, ‘मातापितुउपट्ठानं’ या गाथेत ‘मातापितु’ म्हणजे माता आणि पिता. ‘उपट्ठानं’ म्हणजे सेवा करणे (पालनपोषण करणे). ‘पुत्तदारस्स’ म्हणजे मुले आणि पत्नी यांचा सांभाळ करणे (पालनपोषण करणे). जे व्याकुळ (अडचणीचे किंवा गुंतागुंतीचे) नाही ते ‘अनाकुला’ (अनाकुल). कर्मे (कामे) म्हणजेच ‘कम्मन्ता’ (उद्योग/व्यवसाय). उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा. हे पद-स्पष्टीकरण (पदवण्णना) होय.

අත්ථවණ්ණනා පන එවං වෙදිතබ්බා – මාතා නාම ජනිකා වුච්චති, තථා පිතා. උපට්ඨානං නාම පාදධොවනසම්බාහනුච්ඡාදනන්හාපනෙහි චතුපච්චයසම්පදානෙන ච උපකාරකරණං. තත්ථ යස්මා මාතාපිතරො බහූපකාරා පුත්තානං අත්ථකාමා අනුකම්පකා, යෙ පුත්තකෙ බහි කීළිත්වා පංසුමක්ඛිතසරීරකෙ ආගතෙ දිස්වා පංසුං පුඤ්ඡිත්වා මත්ථකං උපසිඞ්ඝායන්තා පරිචුම්බන්තා ච සිනෙහං උප්පාදෙන්ති, වස්සසතම්පි මාතාපිතරො සීසෙන පරිහරන්තා පුත්තා තෙසං පතිකාරං කාතුං අසමත්ථා. යස්මා ච තෙ ආපාදකා පොසකා ඉමස්ස ලොකස්ස දස්සෙතාරො, බ්‍රහ්මසම්මතා පුබ්බාචරියසම්මතා, තස්මා තෙසං උපට්ඨානං ඉධ පසංසං, පෙච්ච සග්ගසුඛඤ්ච ආවහති. තෙන මඞ්ගලන්ති වුච්චති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

अर्थाचे स्पष्टीकरण याप्रमाणे जाणावे – जन्म देणाऱ्या स्त्रीला 'माता' म्हटले जाते आणि त्याचप्रमाणे जन्म देणाऱ्या पुरुषाला 'पिता' म्हटले जाते. सेवा-शुश्रूषा (उपठ्ठान) म्हणजे पाय धुणे, अंग रगडणे, उटणे लावणे, आंघोळ घालणे आणि चार प्रत्यय (चतुपच्चय) प्रदान करून साहाय्य करणे होय. त्यामध्ये, कारण माता-पिता हे मुलांचे मोठे उपकारकर्ते, त्यांचे कल्याण इच्छिणारे आणि त्यांच्यावर अनुकंपा करणारे असतात; जेव्हा लहान मुले बाहेर खेळून धुळीने माखलेल्या शरीराने घरी येतात, तेव्हा त्यांना पाहून, त्यांची धूळ पुसून, त्यांच्या डोक्याचा मुका घेऊन आणि त्यांचे चुंबन घेऊन ते त्यांच्यावर प्रेम करतात. शंभर वर्षे जरी मुलांनी आपल्या माता-पित्यांना डोक्यावर वाहून नेले, तरी ते त्यांच्या उपकारांची परतफेड करण्यास असमर्थ ठरतात. आणि कारण ते (माता-पिता) जन्मदाते, पालनपोषण करणारे, या जगाची ओळख करून देणारे, 'ब्रह्मा' समान मानलेले आणि 'प्रथम आचार्य' मानलेले आहेत, म्हणून त्यांची सेवा-शुश्रूषा करणे या लोकात प्रशंसा मिळवून देते आणि परलोकात स्वर्गसुख प्रदान करते. म्हणून याला 'मंगल' असे म्हटले जाते. भगवंतांनी याविषयी असे म्हटले आहे –

‘‘බ්‍රහ්මාති මාතාපිතරො, පුබ්බාචරියාති වුච්චරෙ;

ආහුනෙය්‍යා ච පුත්තානං, පජාය අනුකම්පකා.

“माता-पित्यांना 'ब्रह्मा' म्हटले जाते आणि त्यांना 'प्रथम आचार्य' देखील म्हटले जाते. ते मुलांचे पूजनीय (आहुनेय्य) आहेत, कारण ते आपल्या अपत्यांवर अनुकंपा करणारे असतात.

‘‘තස්මා හි නෙ නමස්සෙය්‍ය, සක්කරෙය්‍ය ච පණ්ඩිතො;

අන්නෙන අථ පානෙන, වත්ථෙන සයනෙන ච;

උච්ඡාදනෙන න්හාපනෙන, පාදානං ධොවනෙන ච.

म्हणूनच, सुज्ञ माणसाने त्यांची वंदना करावी आणि त्यांचा आदर-सत्कार करावा; त्यांना अन्न, पेय, वस्त्र आणि शय्या (बिछाना) देऊन, तसेच उटणे लावून, आंघोळ घालून आणि त्यांचे पाय धुवून त्यांची सेवा करावी.

‘‘තාය නං පාරිචරියාය, මාතාපිතූසු පණ්ඩිතා;

ඉධෙව නං පසංසන්ති, පෙච්ච සග්ගෙ පමොදතී’’ති. (ඉතිවු. 106;

ජා. 2.20.181-183);

माता-पित्यांच्या अशा सेवेमुळे, सुज्ञ लोक याच जन्मात त्या मुलाची प्रशंसा करतात आणि मृत्यूनंतर तो स्वर्गात आनंदित होतो.”

අපරො නයො – උපට්ඨානං නාම භරණකිච්චකරණකුලවංසට්ඨපනාදිපඤ්චවිධං, තං පාපනිවාරණාදිපඤ්චවිධදිට්ඨධම්මිකහිතසුඛහෙතුතො මඞ්ගලන්ති වෙදිතබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

दुसरा प्रकार असा आहे – सेवा-शुश्रूषा म्हणजे पालनपोषण करणे, त्यांचे कार्य करणे, कुळपरंपरा टिकवून ठेवणे इत्यादी पाच प्रकारची कर्तव्ये होय. ती सेवा, पापापासून परावृत्त करणे इत्यादी पाच प्रकारच्या ऐहिक हित आणि सुखाचे कारण असल्यामुळे 'मंगल' आहे असे जाणावे. भगवंतांनी याविषयी असे म्हटले आहे –

‘‘‘පඤ්චහි ඛො, ගහපතිපුත්ත, ඨානෙහි පුත්තෙන පුරත්ථිමා දිසා මාතාපිතරො පච්චුපට්ඨාතබ්බා භතො නෙ භරිස්සාමි, කිච්චං නෙසං කරිස්සාමි[Pg.116], කුලවංසං ඨපෙස්සාමි, දායජ්ජං පටිපජ්ජිස්සාමි, අථ වා පන පෙතානං කාලකතානං දක්ඛිණං අනුප්පදස්සාමී’ති. ඉමෙහි ඛො, ගහපතිපුත්ත, පඤ්චහි ඨානෙහි පුත්තෙන පුරත්ථිමා දිසා මාතාපිතරො පච්චුපට්ඨිතා පඤ්චහි ඨානෙහි පුත්තං අනුකම්පන්ති, පාපා නිවාරෙන්ති, කල්‍යාණෙ නිවෙසෙන්ති, සිප්පං සික්ඛාපෙන්ති, පතිරූපෙන දාරෙන සංයොජෙන්ති, සමයෙ දායජ්ජං නිය්‍යාදෙන්තී’’ති (දී. නි. 3.267).

“'हे गृहपतीपुत्रा! पाच कारणांनी मुलाने पूर्व दिशा मानल्या गेलेल्या माता-पित्यांची सेवा केली पाहिजे: १) त्यांनी माझे पालनपोषण केले, म्हणून मी त्यांचे पालनपोषण करीन, २) मी त्यांची कामे करीन, ३) मी कुळपरंपरा टिकवून ठेवीन, ४) मी वारसा हक्काने मिळालेल्या संपत्तीचे रक्षण करीन, आणि ५) मृत्यूनंतर परलोकात गेलेल्या माता-पित्यांच्या उद्देशाने दानधर्म (दक्षिणा) करीन.' हे गृहपतीपुत्रा! या पाच कारणांनी मुलाने पूर्व दिशा असलेल्या माता-पित्यांची सेवा केली असता, माता-पिता देखील पाच कारणांनी मुलावर अनुकंपा करतात: १) पापापासून परावृत्त करतात, २) कल्याणाच्या कार्यात प्रवृत्त करतात, ३) कला-कौशल्य (शिक्षण) शिकवतात, ४) योग्य जोडीदाराशी विवाह करून देतात, आणि ५) योग्य वेळी वारसाहक्क (संपत्ती) सोपवतात.”

අපිච යො මාතාපිතරො තීසු වත්ථූසු පසාදුප්පාදනෙන, සීලසමාදාපනෙන, පබ්බජ්ජාය වා උපට්ඨහති, අයං මාතාපිතුඋපට්ඨාකානං අග්ගො. තස්ස තං මාතාපිතුඋපට්ඨානං මාතාපිතූහි කතස්ස උපකාරස්ස පච්චුපකාරභූතං අනෙකෙසං දිට්ඨධම්මිකානං සම්පරායිකානඤ්ච අත්ථානං පදට්ඨානතො මඞ්ගලන්ති වුච්චති.

शिवाय, जो कोणी आपल्या माता-पित्यांना त्रिरत्नांवर श्रद्धा निर्माण करून, शील ग्रहण करायला लावून किंवा प्रव्रज्या (दीक्षा) मिळवून देऊन त्यांची सेवा करतो, ही सेवा माता-पित्यांची सेवा करणाऱ्यांमध्ये सर्वश्रेष्ठ असते. त्या मुलाची ती माता-पित्यांची सेवा म्हणजे माता-पित्यांनी केलेल्या उपकारांची परतफेड (प्रत्युपकार) ठरेल आणि अनेक ऐहिक व पारलौकिक कल्याणाचे मुख्य कारण असल्यामुळे तिला 'मंगल' असे म्हटले जाते.

පුත්තදාරස්සාති එත්ථ අත්තතො ජාතා පුත්තාපි ධීතරොපි පුත්තාඉච්චෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡන්ති. දාරාති වීසතියා භරියානං යා කාචි භරියා. පුත්තා ච දාරා ච පුත්තදාරං, තස්ස පුත්තදාරස්ස. සඞ්ගහොති සම්මානනාදීහි උපකාරකරණං. තං සුසංවිහිතකම්මන්තතාදිදිට්ඨධම්මිකහිතසුඛහෙතුතො මඞ්ගලන්ති වෙදිතබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – ‘‘පච්ඡිමා දිසා පුත්තදාරා වෙදිතබ්බා’’ති එත්ථ උද්දිට්ඨං පුත්තදාරං භරියාසද්දෙන සඞ්ගණ්හිත්වා ‘‘පඤ්චහි ඛො, ගහපතිපුත්ත, ඨානෙහි සාමිකෙන පච්ඡිමා දිසා භරියා පච්චුපට්ඨාතබ්බා සම්මානනාය, අනවමානනාය, අනති චරියාය, ඉස්සරියවොස්සග්ගෙන, අලඞ්කාරානුප්පදානෙන. ඉමෙහි ඛො, ගහපතිපුත්ත, පඤ්චහි ඨානෙහි සාමිකෙන පච්ඡිමා දිසා භරියා පච්චුපට්ඨිතා පඤ්චහි ඨානෙහි සාමිකං අනුකම්පති, සුසංවිහිතකම්මන්තා ච හොති, සඞ්ගහිතපරිජනා ච, අනතිචාරිනී ච, සම්භතඤ්ච අනුරක්ඛති දක්ඛා ච හොති අනලසා සබ්බකිච්චෙසූ’’ති (දී. නි. 3.269).

'पुत्तدارस्स' (पुत्र आणि पत्नी) या पदात स्वतःपासून जन्मलेले पुत्र आणि कन्या देखील 'पुत्र' या संज्ञेत समाविष्ट होतात. 'दारा' म्हणजे वीस प्रकारच्या पत्नींपैकी कोणतीही एक पत्नी. पुत्र आणि पत्नी मिळून 'पुत्तदार' (पुत्र-पत्नी) बनते, त्या पुत्र-पत्नीचे. 'संगहो' (साहाय्य) म्हणजे आदर-सन्मान इत्यादींद्वारे साहाय्य करणे होय. ते साहाय्य, योग्य प्रकारे कामे पार पाडणे इत्यादी ऐहिक हित आणि सुखाचे कारण असल्यामुळे 'मंगल' आहे असे जाणावे. भगवंतांनी याविषयी असे म्हटले आहे – “पश्चिम दिशा म्हणजे पुत्र आणि पत्नी असे जाणावे.” येथे उल्लेखिलेल्या 'पुत्र-पत्नी' या शब्दातील 'पत्नी' या शब्दाचा अर्थ घेऊन – “हे गृहपतीपुत्रा! पाच कारणांनी पतीने पश्चिम दिशा असलेल्या पत्नीची काळजी घेतली पाहिजे: १) तिचा सन्मान करून, २) तिचा अनादर न करून, ३) तिच्याशी एकनिष्ठ राहून, ४) घराचे अधिकार तिच्याकडे सोपवून, आणि ५) तिला अलंकार देऊन. या पाच कारणांनी पतीने पश्चिम दिशा असलेल्या पत्नीची काळजी घेतली असता, पत्नी देखील पाच कारणांनी पतीवर अनुकंपा करते: १) ती आपली कामे उत्तम प्रकारे पार पाडते, २) कुटुंबियांचा व नोकरचाकरांचा चांगला सायबाळ करते, ३) पतीशी एकनिष्ठ राहते, ४) पतीने कमावलेल्या संपत्तीचे रक्षण करते, आणि ५) सर्व कामांमध्ये आळस न करता चतुर व कुशल असते.”

අයං වා අපරො නයො – සඞ්ගහොති ධම්මිකාහි දානපියවාචාත්ථචරියාහි සඞ්ගණ්හනං. සෙය්‍යථිදං – උපොසථදිවසෙසු පරිබ්බයදානං, නක්ඛත්තදිවසෙසු නක්ඛත්තදස්සාපනං, මඞ්ගලදිවසෙසු මඞ්ගලකරණං, දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකෙසු අත්ථෙසු ඔවාදානුසාසනන්ති. තං වුත්තනයෙනෙව දිට්ඨධම්මිකහිතහෙතුතො සම්පරායිකහිතහෙතුතො දෙවතාහිපි නමස්සනීයභාවහෙතුතො ච මඞ්ගලන්ති වෙදිතබ්බං. යථාහ සක්කො දෙවානමින්දො –

किंवा हा दुसरा प्रकार आहे – 'संग्रह' (साहाय्य) म्हणजे धार्मिक मार्गाने दान देणे, प्रिय बोलणे आणि परोपकार करणे यांद्वारे साहाय्य करणे होय. जसे की – उपोसथ दिवशी अन्न-सामग्री देणे, उत्सवाच्या दिवशी उत्सव पाहण्याची सोय करणे, मंगल प्रसंगी मंगल कार्य करणे, आणि ऐहिक व पारलौकिक कल्याणासाठी उपदेश व मार्गदर्शन करणे. तो संग्रह (साहाय्य), पूर्वोक्त पद्धतीनेच ऐहिक कल्याणाचे कारण असल्यामुळे, पारलौकिक कल्याणाचे कारण असल्यामुळे आणि देवतांद्वारे देखील वंदनीय ठरत असल्यामुळे 'मंगल' आहे असे जाणावे. जसे की देवांचा राजा शक्राने म्हटले आहे –

‘‘යෙ [Pg.117] ගහට්ඨා පුඤ්ඤකරා, සීලවන්තො උපාසකා;

ධම්මෙන දාරං පොසෙන්ති, තෙ නමස්සාමි මාතලී’’ති. (සං.නි.1.1.264);

“हे मातली! जे गृहस्थ पुण्यकर्म करणारे, शीलवान आणि उपासक आहेत, जे धार्मिक मार्गाने आपल्या पत्नीचे (कुटुंबाचे) पालनपोषण करतात, त्यांना मी वंदन करतो.”

අනාකුලා කම්මන්තා නාම කාලඤ්ඤුතාය පතිරූපකාරිතාය අනලසතාය උට්ඨානවීරියසම්පදාය, අබ්‍යසනීයතාය ච කාලාතික්කමනඅප්පතිරූපකරණසිථිලකරණාදිආකුලභාවවිරහිතා කසිගොරක්ඛවාණිජ්ජාදයො කම්මන්තා. එතෙ අත්තනො වා පුත්තදාරස්ස වා දාසකම්මකරානං වා බ්‍යත්තතාය එවං පයොජිතා දිට්ඨෙව ධම්මෙ ධනධඤ්ඤවුද්ධිපටිලාභහෙතුතො මඞ්ගලන්ති වුච්චන්ති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

'अनाकुला कम्मन्ता' (व्याकुळता नसलेले उद्योग) म्हणजे काळाचे भान ठेवून, योग्य प्रकारे काम करण्याची सवय ठेवून, आळस न करता, उद्योगी व प्रयत्नशील राहून आणि व्यसनाधीन न होता; वेळ निघून गेल्यावर काम करणे, अयोग्य काम करणे, ढिलेपणाने काम करणे इत्यादी व्याकुळतेने विरहित असलेले शेती, गोपालन, व्यापार इत्यादी उद्योग होय. हे उद्योग स्वतःच्या, किंवा पुत्र-पत्नीच्या, किंवा दास-कामगारांच्या कौशल्यामुळे अशा प्रकारे योजिले असता, याच जन्मात धनधान्याची वृद्धी आणि प्राप्तीचे कारण ठरत असल्यामुळे त्यांना 'मंगल' म्हटले जाते. भगवंतांनी याविषयी असे म्हटले आहे –

‘‘පතිරූපකාරී ධුරවා, උට්ඨාතා වින්දතෙ ධන’’න්ති ච (සු. නි. 185; සං. නි. 1.246).

“योग्य काम करणारा, बुद्धिमान आणि उद्योगी मनुष्य धन प्राप्त करतो.”

‘‘න දිවා සොප්පසීලෙන, රත්තිමුට්ඨානදෙස්සිනා;

නිච්චං මත්තෙන සොණ්ඩෙන, සක්කා ආවසිතුං ඝරං.

“दिवसा झोपण्याची सवय असलेला, रात्री उठण्याचा कंटाळा करणारा, नेहमी मद्यधुंद राहणारा आणि व्यसनी असलेला मनुष्य गृहस्थाश्रम चालवण्यास समर्थ नसतो.

‘‘අතිසීතං අතිඋණ්හං, අතිසායමිදං අහු;

ඉති විස්සට්ඨකම්මන්තෙ, අත්ථා අච්චෙන්ති මාණවෙ.

'खूप थंडी आहे, खूप उष्णता आहे, आता खूप संध्याकाळ झाली आहे' असे म्हणून जो तरुण आपले काम सोडून देतो, त्याचे हित (संधी) निघून जाते.

‘‘යොධ සීතඤ්ච උණ්හඤ්ච, තිණා භිය්‍යො න මඤ්ඤති;

කරං පුරිසකිච්චානි, සො සුඛං න විහායතී’’ති. (දී. නි. 3.253);

परंतु जो मनुष्य थंडी आणि उष्णतेला गवताच्या काडीपेक्षा अधिक मानत नाही आणि आपली कर्तव्ये पार पाडतो, तो सुखापासून कधीही वंचित होत नाही.”

‘‘භොගෙ සංහරමානස්ස, භමරස්සෙව ඉරීයතො;

භොගා සන්නිචයං යන්ති, වම්මිකොවූපචීයතී’’ති. ච එවමාදි (දී. නි. 3.265);

“फुलांमधून मध गोळा करणाऱ्या मधमाशीप्रमाणे संपत्ती गोळा करणाऱ्या माणसाची संपत्ती वाढत जाते, जसे मुंग्यांचे वारूळ हळूहळू वाढत जाते.” इत्यादी उपदेश केले आहेत.

එවං ඉමිස්සා ගාථාය මාතුඋපට්ඨානං, පිතුඋපට්ඨානං, පුත්තදාරස්ස සඞ්ගහො, අනාකුලා ච කම්මන්තාති චත්තාරි මඞ්ගලානි වුත්තානි, පුත්තදාරස්ස සඞ්ගහං වා ද්විධා කත්වා පඤ්ච, මාතාපිතුඋපට්ඨානං වා එකමෙව කත්වා තීණි. මඞ්ගලත්තඤ්ච නෙසං තත්ථ තත්ථ විභාවිතමෙවාති.

याप्रमाणे, या गाथेमध्ये मातेची सेवा, पित्याची सेवा, पुत्र आणि पत्नीचे साहाय्य, आणि व्याकुळता नसलेले उद्योग अशी चार मंगले सांगितली आहेत; किंवा 'पुत्तدارस्स' या पदाचे दोन भाग करून पाच मंगले सांगितली आहेत; किंवा 'मातापितुउपठ्ठानं' हे पद एकच मानून तीन मंगले सांगितली आहेत. आणि त्यांचे मंगलत्व त्या त्या ठिकाणी स्पष्ट केलेच आहे.

නිට්ඨිතා මාතාපිතුඋපට්ඨානන්ති ඉමිස්සා ගාථාය අත්ථවණ්ණනා.

'मातापितुउपठ्ठानं' या गाथेचे अर्थाचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

දානඤ්චාතිගාථාවණ්ණනා

'दानञ्च' (दान आणि) या गाथेचे स्पष्टीकरण.

7. ඉදානි දානඤ්චාති එත්ථ දීයතෙ ඉමිනාති දානං, අත්තනො සන්තකං පරස්ස පටිපාදීයතීති වුත්තං හොති. ධම්මස්ස චරියා, ධම්මා වා අනපෙතා චරියා [Pg.118] ධම්මචරියා. ඤායන්තෙ ‘‘අම්හාකං ඉමෙ’’ති ඤාතකා. න අවජ්ජානි අනවජ්ජානි, අනින්දිතානි අගරහිතානීති වුත්තං හොති. සෙසං වුත්තනයමෙවාති අයං පදවණ්ණනා.

७. आता, 'दानञ्च' (दान आणि) यामध्ये—ज्याद्वारे दिले जाते ते 'दान' होय; स्वतःची वस्तू दुसऱ्याला सुपूर्द करणे असा याचा अर्थ आहे. धम्माचे आचरण म्हणजे 'धम्मचरिया' (धम्मचारित्र्य), किंवा धम्मापासून विलग नसलेले आचरण म्हणजे धम्मचरिया होय. "हे आमचे आहेत" असे जे ओळखले जातात ते 'नातलग' (ञातका) होत. जे दोषयुक्त नाहीत ते 'अनवज्ज' (निर्दोष/अनवद्य) होत, म्हणजेच जे निंदनीय किंवा गर्हणीय नाहीत असा याचा अर्थ आहे. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच समजावा. हे शब्दांचे स्पष्टीकरण (पदवर्णन) आहे.

අත්ථවණ්ණනා පන එවං වෙදිතබ්බා – දානං නාම පරං උද්දිස්ස සුබුද්ධිපුබ්බිකා අන්නාදිදසදානවත්ථුපරිච්චාගචෙතනා, තංසම්පයුත්තො වා අලොභො. අලොභෙන හි තං වත්ථුං පරස්ස පටිපාදෙති, තෙන වුත්තං ‘‘දීයතෙ ඉමිනාති දාන’’න්ති. තං බහුජනපියමනාපතාදීනං දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකානං ඵලවිසෙසානං අධිගමහෙතුතො මඞ්ගලන්ති වුච්චති. ‘‘දායකො, සීහ දානපති, බහුනො ජනස්ස පියො හොති මනාපො’’ති එවමාදීනි (අ. නි. 5.34) චෙත්ථ සුත්තානි අනුස්සරිතබ්බානි.

अर्थाचे स्पष्टीकरण (अर्थवर्णन) याप्रमाणे समजून घ्यावे—'दान' म्हणजे दुसऱ्याला उद्देशून, चांगल्या बुद्धीने (सम्यक ज्ञानाने) प्रेरित होऊन अन्न इत्यादी दहा प्रकारच्या दानवस्तूंचा त्याग करण्याची चेतना (इच्छा); किंवा त्या चेतनेशी संप्रयुक्त असलेला 'अलोभ' (लोभ नसणे) होय. कारण अलोभानेच मनुष्य ती वस्तू दुसऱ्याला देतो, म्हणूनच "ज्याद्वारे दिले जाते ते दान" असे म्हटले आहे. ते दान, बहुसंख्याकांना प्रिय व आवडते होणे इत्यादी या लोकातील आणि परलोकातील विशेष फळांच्या प्राप्तीचे कारण असल्याने, त्याला 'मंगल' असे म्हटले जाते. "हे सीह, दानशूर दाता बहुसंख्य लोकांना प्रिय आणि आवडता असतो" इत्यादी सुत्तांचे (अंगुत्तर निकाय ५.३४) येथे स्मरण करावे.

අපරො නයො – දානං නාම දුවිධං ආමිසදානං, ධම්මදානඤ්ච, තත්ථ ආමිසදානං වුත්තප්පකාරමෙව. ඉධලොකපරලොකදුක්ඛක්ඛයසුඛාවහස්ස පන සම්මාසම්බුද්ධප්පවෙදිතස්ස ධම්මස්ස පරෙසං හිතකාමතාය දෙසනා ධම්මදානං , ඉමෙසඤ්ච ද්වින්නං දානානං එතදෙව අග්ගං. යථාහ –

दुसरा प्रकार असा—दान हे दोन प्रकारचे असते: आमिषदान (भौतिक वस्तूंचे दान) आणि धम्मदान. त्यापैकी आमिषदान हे वर सांगितलेल्या प्रकाराचेच आहे. परंतु, या लोकातील आणि परलोकातील दुःखाचा क्षय करणाऱ्या व सुख देणाऱ्या, सम्यक संबुद्धांनी उपदेशिलेल्या धम्माचा इतरांच्या कल्याणाच्या इच्छेने उपदेश करणे म्हणजे 'धम्मदान' होय. आणि या दोन्ही दानांमध्ये हेच (धम्मदान) सर्वश्रेष्ठ आहे. जसे की म्हटले आहे—

‘‘සබ්බදානං ධම්මදානං ජිනාති,සබ්බරසං ධම්මරසො ජිනාති;

සබ්බරතිං ධම්මරති ජිනාති,තණ්හක්ඛයො සබ්බදුක්ඛං ජිනාතී’’ති. (ධ. ප. 354);

"सर्व दानांमध्ये धम्मदान श्रेष्ठ (विजयी) ठरते; सर्व रसांमध्ये धम्मरस श्रेष्ठ ठरतो; सर्व रतींमध्ये (आनंदात) धम्मरती श्रेष्ठ ठरते; आणि तृष्णेचा क्षय सर्व दुःखांवर विजय मिळवतो." (धम्मपद ३५४)

තත්ථ ආමිසදානස්ස මඞ්ගලත්තං වුත්තමෙව. ධම්මදානං පන යස්මා අත්ථපටිසංවෙදිතාදීනං ගුණානං පදට්ඨානං, තස්මා මඞ්ගලන්ති වුච්චති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

त्यापैकी, आमिषदानाचे मंगलत्व आधीच सांगितले आहे. परंतु धम्मदान हे अर्थ-संवेदन (अर्थाचा अनुभव घेणे) इत्यादी गुणांचे मूळ कारण (पदस्थान) असल्याने त्याला 'मंगल' असे म्हटले जाते. कारण भगवंतांनी असे म्हटले आहे—

‘‘යථා යථා, භික්ඛවෙ, භික්ඛු යථාසුතං යථාපරියත්තං ධම්මං විත්ථාරෙන පරෙසං දෙසෙති, තථා තථා සො තස්මිං ධම්මෙ අත්ථපටිසංවෙදී ච හොති ධම්මපටිසංවෙදී චා’’ති එවමාදි (අ. නි. 5.26).

"भिक्खूहो! ज्या ज्या प्रकारे भिक्खूने ऐकलेला आणि अभ्यासलेला धम्म विस्ताराने इतरांना उपदेशितो, त्या त्या प्रकारे त्याला त्या धम्मातील अर्थाचा अनुभव (अर्थप्रतिसंवेदी) आणि धम्माचा अनुभव (धम्मप्रतिसंवेदी) होतो..." इत्यादी (अंगुत्तर निकाय ५.२६).

ධම්මචරියා නාම දසකුසලකම්මපථචරියා. යථාහ – ‘‘තිවිධා ඛො ගහපතයො කායෙන ධම්මචරියා සමචරියා හොතී’’ති එවමාදි. සා පනෙසා ධම්මචරියා සග්ගලොකූපපත්තිහෙතුතො මඞ්ගලන්ති වෙදිතබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – ‘‘ධම්මචරියාසමචරියාහෙතු ඛො ගහපතයො එවමිධෙකච්චෙ සත්තා කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජන්තී’’ති (ම. නි. 1.439).

'धम्मचरिया' (धम्माचरण) म्हणजे दहा कुशल कर्मपथांचे आचरण करणे होय. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे— "गृहपतींनो! कायेने (शरीराने) केले जाणारे धम्माचरण आणि समचरण (योग्य आचरण) तीन प्रकारचे असते..." इत्यादी. हे धम्माचरण स्वर्गलोकात उत्पन्न होण्याचे कारण असल्याने ते 'मंगल' आहे असे समजावे. कारण भगवंतांनी असे म्हटले आहे— "गृहपतींनो! धम्माचरण आणि समचरण यामुळेच काही प्राणी शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, सुगती अशा स्वर्गलोकात उत्पन्न होतात." (मज्झिम निकाय १.४३९)

ඤාතකා [Pg.119] නාම මාතිතො වා පිතිතො වා යාව සත්තමා පිතාමහයුගා සම්බන්ධා. තෙසං භොගපාරිජුඤ්ඤෙන වා බ්‍යාධිපාරිජුඤ්ඤෙන වා අභිහතානං අත්තනො සමීපං ආගතානං යථාබලං ඝාසච්ඡාදනධනධඤ්ඤාදීහි සඞ්ගහො පසංසාදීනං දිට්ඨධම්මිකානං සුගතිගමනාදීනඤ්ච සම්පරායිකානං විසෙසාධිගමානං හෙතුතො මඞ්ගලන්ති වුච්චති.

'नातलग' (ञातक) म्हणजे आईच्या किंवा वडिलांच्या बाजूने सातव्या पिढीपर्यंतचे संबंधित लोक होत. संपत्तीचा नाश किंवा आजारपणामुळे पीडित होऊन जे आपल्याकडे आले आहेत, अशा नातलगांना आपल्या क्षमतेनुसार अन्न, वस्त्र, धन, धान्य इत्यादी देऊन साहाय्य (संग्रह) करणे, हे या लोकात प्रशंसा इत्यादी मिळण्याचे आणि परलोकात सुगती मिळणे व विशेष गुणांची प्राप्ती होण्याचे कारण असल्याने, त्याला 'मंगल' असे म्हटले जाते.

අනවජ්ජානි කම්මානි නාම උපොසථඞ්ගසමාදානවෙය්‍යාවච්චකරණආරාමවනරොපනසෙතුකරණාදීනි කායවචීමනොසුචරිතකම්මානි. තානි හි නානප්පකාරහිතසුඛාධිගමහෙතුතො මඞ්ගලන්ති වුච්චන්ති. ‘‘ඨානං ඛො පනෙතං, විසාඛෙ, විජ්ජති යං ඉධෙකච්චො ඉත්ථී වා පුරිසො වා අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතං උපොසථං උපවසිත්වා කායස්ස භෙදා පරං මරණා චාතුමහාරාජිකානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජෙය්‍යා’’ති එවමාදීනි චෙත්ථ සුත්තානි (අ. නි. 8.43) අනුස්සරිතබ්බානි.

'अनवज्ज कम्म' (निर्दोष कर्मे) म्हणजे उपोसथ अंगांचे ग्रहण करणे, वैयावृत्य (सेवाकार्य) करणे, बागबगीचे व वन लावणे, पूल बांधणे इत्यादी काया, वाचा आणि मनाची सुचरित कर्मे होत. विविध प्रकारच्या हित आणि सुखाच्या प्राप्तीचे कारण असल्याने त्यांना 'मंगल' असे म्हटले जाते. "विशाखे! अशी शक्यता आहे की, एखादी स्त्री किंवा पुरुष अष्टांगयुक्त उपोसथाचे पालन करून, शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, चातुमहाराजिका देवलोकातील देवांच्या सहवासात उत्पन्न होईल" इत्यादी सुत्तांचे (अंगुत्तर निकाय ८.४३) येथे स्मरण करावे.

එවං ඉමිස්සා ගාථාය දානඤ්ච, ධම්මචරියා ච, ඤාතකානඤ්ච සඞ්ගහො, අනවජ්ජානි කම්මානීති චත්තාරි මඞ්ගලානි වුත්තානි. මඞ්ගලත්තඤ්ච නෙසං තත්ථ තත්ථ විභාවිතමෙවාති.

अशा प्रकारे, या गाथेमध्ये दान, धम्माचरण, नातलगांचे साहाय्य (संग्रह) आणि निर्दोष कर्मे अशी चार मंगले सांगितली आहेत. आणि त्यांचे मंगलत्व त्या त्या ठिकाणी स्पष्ट केलेच आहे.

නිට්ඨිතා දානඤ්චාති ඉමිස්සා ගාථාය අත්ථවණ්ණනා.

'दानञ्च' या गाथेचे अर्थवर्णन समाप्त झाले.

ආරතීතිගාථාවණ්ණනා

'आरती' या गाथेचे स्पष्टीकरण.

8. ඉදානි ආරතී විරතීති එත්ථ ආරතීති ආරමණං, විරතීති විරමණං, විරමන්ති වා එතාය සත්තාති විරති. පාපාති අකුසලා. මදනීයට්ඨෙන මජ්ජං, මජ්ජස්ස පානං මජ්ජපානං, තතො මජ්ජපානා. සංයමනං සංයමො අප්පමජ්ජනං අප්පමාදො. ධම්මෙසූති කුසලෙසු. සෙසං වුත්තනයමෙවාති අයං පදවණ්ණනා.

८. आता, 'आरती विरती' यामध्ये—'आरती' म्हणजे दूर राहणे (वर्जन करणे), 'विरती' म्हणजे अलिप्त राहणे (विरमण करणे), किंवा ज्याद्वारे प्राणी अकुशलापासून अलिप्त राहतात ती 'विरती' होय. 'पाप' म्हणजे अकुशल धर्म. मद आणणाऱ्या (नशा चढवणाऱ्या) गुणधर्मामुळे त्याला 'मज्ज' (मद्य/अमली पदार्थ) म्हणतात, मद्याचे प्राशन करणे म्हणजे 'मज्जपान' होय, आणि 'ततो मज्जपाना' म्हणजे त्या मद्यपानापासून. 'संयमन' म्हणजे संयम होय. 'अपमज्जन' (प्रमाद न करणे) म्हणजे 'अप्पमाद' (अप्रमाद/जागरूकता) होय. 'धम्मेसु' म्हणजे कुशल धर्मांमध्ये. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच समजावा. हे शब्दांचे स्पष्टीकरण (पदवर्णन) आहे.

අත්ථවණ්ණනා පන එවං වෙදිතබ්බා – ආරති නාම පාපෙ ආදීනවදස්සාවිනො මනසා එව අනභිරති. විරති නාම කම්මද්වාරවසෙන කායවාචාහි විරමණං, සා චෙසා විරති නාම සම්පත්තවිරති, සමාදානවිරති, සමුච්ඡෙදවිරතීති තිවිධා හොති, තත්ථ යා කුලපුත්තස්ස අත්තනො ජාතිං වා කුලං වා ගොත්තං වා පටිච්ච ‘‘න මෙ එතං පතිරූපං, ය්වාහං [Pg.120] ඉමං පාණං හනෙය්‍යං, අදින්නං ආදියෙය්‍ය’’න්තිආදිනා නයෙන සම්පත්තවත්ථුතො විරති, අයං සම්පත්තවිරති නාම. සික්ඛාපදසමාදානවසෙන පවත්තා සමාදානවිරති නාම, යස්සා පවත්තිතො පභුති කුලපුත්තො පාණාතිපාතාදීනි න කරොති. අරියමග්ගසම්පයුත්තා සමුච්ඡෙදවිරති නාම, යස්සා පවත්තිතො පභුති අරියසාවකස්ස පඤ්ච භයානි වෙරානි වූපසන්තානි හොන්ති. පාපං නාම යං තං ‘‘පාණාතිපාතො ඛො, ගහපතිපුත්ත, කම්මකිලෙසො, අදින්නාදානං…පෙ… කාමෙසුමිච්ඡාචාරො…පෙ… මුසාවාදො’’ති එවං විත්ථාරෙත්වා –

अर्थाचे स्पष्टीकरण (अर्थवर्णन) याप्रमाणे समजून घ्यावे—'आरती' म्हणजे पाशवी कर्मांमधील दोष पाहणाऱ्या व्यक्तीची केवळ मनानेच पापाविषयी असणारी अरुची (अनासक्ती). 'विरती' म्हणजे कर्मद्वारांच्या (काया आणि वाचेच्या) माध्यमातून पापापासून अलिप्त राहणे. ही 'विरती' तीन प्रकारची असते: संपत्तविरती (प्रसंगोपात आलेली विरती), समादानविरती (नियम ग्रहण केल्याने झालेली विरती) आणि समुच्छेदविरती (पूर्णपणे नष्ट करणारी विरती). त्यापैकी, जेव्हा एखादा कुलपुत्र स्वतःची जात, कूळ किंवा गोत्र यांचा विचार करून, "मी प्राण्याची हत्या करणे किंवा न दिलेली वस्तू घेणे मला योग्य नाही" अशा विचाराने समोर आलेल्या प्रसंगातून अलिप्त राहतो, त्याला 'संपत्तविरती' म्हणतात. शील किंवा शिक्षापदांचे ग्रहण केल्याने जी विरती निर्माण होते, तिला 'समादानविरती' म्हणतात, जिच्या प्रभावामुळे कुलपुत्र प्राणातिपात (जीवहत्या) इत्यादी कर्मे करत नाही. आर्यमार्गाशी संप्रयुक्त असणाऱ्या विरतीला 'समुच्छेदविरती' म्हणतात, जिच्या उत्पत्तीपासून आर्यश्रावकाची पाच प्रकारची भये आणि वेरे (शत्रुत्व) शांत होतात. 'पाप' म्हणजे काय, तर "हे गृहपतीपुत्रा! प्राणातिपात (जीवहत्या) हा कर्मक्लेश (अपवित्र कर्म) आहे, अदत्तादान (चोरी)... तसेच कामेसू मिच्छाचार (व्यभिचार)... आणि मुसावाद (असत्य बोलणे)..." अशा प्रकारे विस्ताराने सांगितले आहे—

‘‘පාණාතිපාතො අදින්නාදානං, මුසාවාදො ච වුච්චති;

පරදාරගමනඤ්චෙව, නප්පසංසන්ති පණ්ඩිතා’’ති. (දී. නි. 3.245) –

"प्राणातिपात (जीवहत्या), अदत्तादान (चोरी), muसावाद (असत्य बोलणे) आणि परदारगमन (व्यभिचार) यांची सुज्ञ लोक कधीही प्रशंसा करत नाहीत." (दीघ निकाय ३.२४५)

එවං ගාථාය සඞ්ගහිතං කම්මකිලෙසසඞ්ඛාතං චතුබ්බිධං අකුසලං, තතො පාපා. සබ්බාපෙසා ආරති ච විරති ච දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකභයවෙරප්පහානාදිනානප්පකාරවිසෙසාධිගමහෙතුතො මඞ්ගලන්ති වුච්චති. ‘‘පාණාතිපාතා පටිවිරතො ඛො, ගහපතිපුත්ත, අරියසාවකො’’තිආදීනි චෙත්ථ සුත්තානි අනුස්සරිතබ්බානි.

अशा प्रकारे, गाथेत समाविष्ट केलेले आणि कर्मक्लेश म्हणून ओळखले जाणारे चार प्रकारचे अकुशल कर्म म्हणजेच 'पाप' होय. या सर्व पापांपासून दूर राहणे (आरती) आणि अलिप्त राहणे (विरती) हे या लोकात आणि परलोकात निर्माण होणारी भये व वेरे (शत्रुत्व) नष्ट करण्याचे आणि विविध प्रकारच्या विशेष गुणांच्या प्राप्तीचे कारण असल्याने, त्याला 'मंगल' असे म्हटले जाते. "हे गृहपतीपुत्रा! आर्यश्रावक प्राणातिपातापासून अलिप्त राहतो..." इत्यादी सुत्तांचे येथे स्मरण करावे.

මජ්ජපානා සංයමො නාම පුබ්බෙ වුත්තසුරාමෙරයමජ්ජප්පමාදට්ඨානා වෙරමණියා එවෙතං අධිවචනං. යස්මා පන මජ්ජපායී අත්ථං න ජානාති, ධම්මං න ජානාති, මාතු අන්තරායං කරොති, පිතු බුද්ධපච්චෙකබුද්ධතථාගතසාවකානම්පි අන්තරායං කරොති, දිට්ඨෙව ධම්මෙ ගරහං සම්පරායෙ දුග්ගතිං අපරාපරියෙ උම්මාදඤ්ච පාපුණාති. මජ්ජපානා පන සංයමො තෙසං දොසානං වූපසමං තබ්බිපරීතගුණසම්පදඤ්ච පාපුණාති. තස්මා අයං මජ්ජපානා සංයමො මඞ්ගලන්ති වෙදිතබ්බො.

मद्यपानापासून संयम म्हणजे पूर्वी सांगितलेल्या 'सुरामेरयमज्जपमादट्ठाना वेरमणी' (मद्य व मादक पदार्थांच्या सेवनापासून अलिप्त राहणे) याचेच हे दुसरे नाव (अधिवचन) आहे. कारण मद्यपी मनुष्य आपले हित जाणत नाही, धर्म जाणत नाही; तो माता, पिता तसेच बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध आणि तथागतांच्या श्रावकांनाही उपद्रव (धोका) पोहोचवतो. तो याच जन्मात निंदेला प्राप्त होतो, परलोकात दुर्गतीला प्राप्त होतो आणि पुढील जन्मांमध्ये वेडेपणाला (उन्मादाला) प्राप्त होतो. परंतु, मद्यपानापासून संयम राखल्याने या सर्व दोषांचे शमन होते आणि त्याच्या उलट असणाऱ्या सद्गुणांची प्राप्ती होते. म्हणून, हा मद्यपानाचा संयम 'मंगल' आहे असे जाणावे.

කුසලෙසු ධම්මෙසු අප්පමාදො නාම ‘‘කුසලානං වා ධම්මානං භාවනාය අසක්කච්චකිරියතා, අසාතච්චකිරියතා, අනට්ඨිතකිරියතා, ඔලීනවුත්තිතා, නික්ඛිත්තඡන්දතා, නික්ඛිත්තධුරතා, අනාසෙවනා, අභාවනා, අබහුලීකම්මං, අනධිට්ඨානං, අනනුයොගො, පමාදො. යො එවරූපො පමාදො පමජ්ජනා පමජ්ජිතත්තං, අයං වුච්චති පමාදො’’ති (විභ. 846). එත්ථ වුත්තස්ස පමාදස්ස පටිපක්ඛවසෙන අත්ථතො කුසලෙසු ධම්මෙසු සතියා අවිප්පවාසො වෙදිතබ්බො. සො නානප්පකාරකුසලාධිගමහෙතුතො අමතාධිගමහෙතුතො ච මඞ්ගලන්ති වුච්චති[Pg.121]. තත්ථ ‘‘අප්පමත්තස්ස ආතාපිනො’’ති ච (ම. නි. 2.18; අ. නි. 5.26), ‘‘අප්පමාදො අමතං පද’’න්ති ච, එවමාදි (ධ. ප. 21) සත්ථු සාසනං අනුස්සරිතබ්බං.

कुशल धर्मांमध्ये अप्रमाद (जागरूकता) म्हणजे: 'कुशल धर्मांच्या भावनेमध्ये (विकासात) आदरपूर्वक न वागणे, सातत्य न राखणे, दृढतेने न करणे, शिथिल वृत्ती ठेवणे, उत्साह सोडून देणे, जबाबदारी सोडून देणे, सेवन न करणे, भावना न करणे, वारंवार अभ्यास न करणे, अधिष्ठान न ठेवणे आणि अनुयोग (सतत प्रयत्न) न करणे म्हणजे प्रमाद होय. असा जो प्रमाद, प्रमाद करण्याची पद्धत आणि प्रमादयुक्त अवस्था आहे, त्याला 'प्रमाद' म्हटले जाते.' येथे सांगितलेल्या प्रमादाच्या विरुद्ध अर्थाने, कुशल धर्मांमध्ये स्मृतीचा (सतीचा) विप्रवास न होणे (म्हणजेच स्मृती सतत जागरूक ठेवणे) हा अप्रमादाचा खरा अर्थ जाणावा. तो विविध प्रकारच्या कुशल धर्मांच्या प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे आणि अमृतपदाच्या (निर्वाणाच्या) प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे त्याला 'मंगल' म्हटले जाते. त्याविषयी, 'अप्रमत्त आणि उद्योगी माणसाचे...' आणि 'अप्रमाद हे अमृतपद आहे...' इत्यादी शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) उपदेशांचे वारंवार स्मरण करावे.

එවං ඉමිස්සා ගාථාය පාපා විරති, මජ්ජපානා සංයමො, කුසලෙසු ධම්මෙසු අප්පමාදොති තීණි මඞ්ගලානි වුත්තානි. මඞ්ගලත්තඤ්ච නෙසං තත්ථ තත්ථ විභාවිතමෙවාති.

अशा प्रकारे, या गाथेत 'पापापासून विरती', 'मद्यपानापासून संयम' आणि 'कुशल धर्मांमध्ये अप्रमाद' अशी तीन मंगले सांगितली आहेत. त्यांचे मंगल असणे त्या त्या ठिकाणी स्पष्ट केलेच आहे.

නිට්ඨිතා ආරතීති ඉමිස්සා ගාථාය අත්ථවණ්ණනා.

'आरती' (पापापासून विरती) इत्यादी शब्दांनी सुरू होणाऱ्या या गाथेचे अर्थस्पष्टीकरण (अत्थवण्णना) समाप्त झाले.

ගාරවොචාතිගාථාවණ්ණනා

'गारवो च' (आदर असणे) या गाथेचे स्पष्टीकरण.

9. ඉදානි ගාරවො චාති එත්ථ ගාරවොති ගරුභාවො. නිවාතොති නීචවුත්තිතා. සන්තුට්ඨීති සන්තොසො. කතස්ස ජානනතා කතඤ්ඤුතා. කාලෙනාති ඛණෙන සමයෙන. ධම්මස්ස සවනං ධම්මස්සවනං. සෙසං වුත්තනයමෙවාති අයං පදවණ්ණනා.

९. आता, 'गारवो च' या गाथेत 'गारवो' म्हणजे आदरभाव (पूज्य व्यक्तींबद्दल आदर असणे). 'निवातो' म्हणजे नम्रता (विनम्र वृत्ती). 'सन्तुट्ठी' म्हणजे संतोष (समाधान). दुसऱ्याने केलेल्या उपकाराची जाणीव असणे म्हणजे 'कृतज्ञता' (कतञ्ञुता) होय. 'कालेन' म्हणजे योग्य वेळी किंवा प्रसंगी. धर्माचे श्रवण करणे म्हणजे 'धर्मश्रवण' होय. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा. हे पदांचे स्पष्टीकरण (पदवण्णना) आहे.

අත්ථවණ්ණනා පන එවං වෙදිතබ්බා – ගාරවො නාම ගරුකාරප්පයොගාරහෙසු බුද්ධපච්චෙකබුද්ධතථාගතසාවකආචරියුපජ්ඣායමාතාපිතුජෙට්ඨකභාතිකභගිනීආදීසු යථානුරූපං ගරුකාරො ගරුකරණං සගාරවතා. ස චායං ගාරවො යස්මා සුගතිගමනාදීනං හෙතු. යථාහ –

अर्थाचे स्पष्टीकरण (अत्थवण्णना) याप्रमाणे जाणावे: 'गारव' (आदर) म्हणजे जे आदरास पात्र आहेत अशा बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध, तथागतांचे श्रावक, आचार्य, उपाध्याय, माता, पिता, मोठे भाऊ, मोठी बहीण इत्यादींच्या ठिकाणी योग्यतेनुसार आदर करणे, सन्मान करणे आणि आदरयुक्त भाव ठेवणे होय. आणि हा आदरभाव सुगतीला जाणे इत्यादींचे कारण ठरतो. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे:

‘‘ගරුකාතබ්බං ගරුං කරොති, මානෙතබ්බං මානෙති, පූජෙතබ්බං පූජෙති. සො තෙන කම්මෙන එවං සමත්තෙන එවං සමාදින්නෙන කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජති. නො චෙ කායස්ස…පෙ… උපපජ්ජති, සචෙ මනුස්සත්තං ආගච්ඡති, යත්ථ යත්ථ පච්චාජායති, උච්චාකුලීනො හොතී’’ති (ම. නි. 3.295).

जो आदरास पात्र आहे त्याचा तो आदर करतो, जो मान देण्यास पात्र आहे त्याला मान देतो, जो पूजेस पात्र आहे त्याचा सन्मान करतो. अशा प्रकारे परिपूर्ण केलेल्या आणि आचरणात आणलेल्या त्या कर्मामुळे, कायाचा भेद झाल्यानंतर मृत्यूनंतर तो सुगतीला, स्वर्गलोकाला प्राप्त होतो. जर तो मृत्यूनंतर स्वर्गलोकात जन्मला नाही आणि मनुष्यलोकात परत आला, तर तो ज्या ज्या ठिकाणी जन्म घेईल, तेथे तो उच्च कुळात जन्म घेतो.

යථා චාහ – ‘‘සත්තිමෙ, භික්ඛවෙ, අපරිහානියා ධම්මා. කතමෙ සත්ත? සත්ථුගාරවතා’’තිආදි (අ. නි. 7.33), තස්මා මඞ්ගලන්ති වුච්චති.

आणि जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे: 'भिक्खूंनो, हे सात अपरिहानीय (ऱ्हास न घडवून आणणारे) धर्म आहेत. ते सात कोणते? शास्त्यांबद्दल (बुद्धांबद्दल) आदर असणे...' इत्यादी. म्हणून याला 'मंगल' म्हटले जाते.

නිවාතො නාම නීචමනතා නිවාතවුත්තිතා, යාය සමන්නාගතො පුග්ගලො නිහතමානො නිහතදප්පො පාදපුඤ්ඡනකචොළසදිසො ඡින්නවිසාණඋසභසමො උද්ධටදාඨසප්පසමො ච හුත්වා සණ්හො සඛිලො සුඛසම්භාසො [Pg.122] හොති, අයං නිවාතො. ස්වායං යසාදිගුණප්පටිලාභහෙතුතො මඞ්ගලන්ති වුච්චති. ආහ ච ‘‘නිවාතවුත්ති අත්ථද්ධො, තාදිසො ලභතෙ යස’’න්ති එවමාදි (දී. නි. 3.273).

'निवात' (नम्रता) म्हणजे नम्र मन आणि नम्र वर्तन असणे. ज्याने युक्त असलेला मनुष्य आपला अहंकार आणि गर्व नष्ट करून, पाय पुसण्याच्या कापडासारखा, शिंगे तुटलेल्या बैलासारखा आणि विषारी दात काढलेल्या सापासारखा होऊन मृदू, प्रेमळ आणि सुखद संभाषण करणारा बनतो, याला 'निवात' म्हणतात. हा निवात कीर्ती इत्यादी गुणांच्या प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे याला 'मंगल' म्हटले जाते. आणि म्हटले देखील आहे: 'जो नम्र वर्तनाचा आहे, ताठर (अहंकारी) नाही, असा मनुष्य कीर्ती प्राप्त करतो...' इत्यादी.

සන්තුට්ඨි නාම ඉතරීතරපච්චයසන්තොසො, සො ද්වාදසවිධො හොති. සෙය්‍යථිදං – චීවරෙ යථාලාභසන්තොසො, යථාබලසන්තොසො, යථාසාරුප්පසන්තොසොති තිවිධො. එවං පිණ්ඩපාතාදීසු.

'संतुष्टी' (संतोष) म्हणजे जे काही मिळेल त्या साधनाने (वस्तूने) संतुष्ट असणे. तो बारा प्रकारचा असतो. जसे की, चीवराच्या बाबतीत: यथालाभ संतोष, यथाबल संतोष आणि यथासारूप्य संतोष असे तीन प्रकार आहेत. याचप्रमाणे पिंडपात (भिक्षा) इत्यादींच्या बाबतीतही (तीन-तीन प्रकार आहेत).

තස්සායං පභෙදවණ්ණනා – ඉධ භික්ඛු චීවරං ලභති සුන්දරං වා අසුන්දරං වා. සො තෙනෙව යාපෙති, අඤ්ඤං න පත්ථෙති, ලභන්තොපි න ගණ්හාති, අයමස්ස චීවරෙ යථාලාභසන්තොසො. අථ පන භික්ඛු ආබාධිකො හොති, ගරුං චීවරං පාරුපන්තො ඔණමති වා කිලමති වා, සො සභාගෙන භික්ඛුනා සද්ධිං තං පරිවත්තෙත්වා ලහුකෙන යාපෙන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති, අයමස්ස චීවරෙ යථාබලසන්තොසො. අපරො භික්ඛු පණීතපච්චයලාභී හොති, සො පට්ටචීවරාදීනං අඤ්ඤතරං මහග්ඝං චීවරං ලභිත්වා ‘‘ඉදං ථෙරානං චිරපබ්බජිතානං බහුස්සුතානඤ්ච අනුරූප’’න්ති තෙසං දත්වා අත්තනා සඞ්කාරකූටා වා අඤ්ඤතො වා කුතොචි නන්තකානි උච්චිනිත්වා සඞ්ඝාටිං කරිත්වා ධාරෙන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති, අයමස්ස චීවරෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො.

त्याचे सविस्तर वर्गीकरण याप्रमाणे आहे: येथे भिक्खूला चांगले किंवा वाईट चीवर मिळते. तो त्याच चीवराने आपला निर्वाह करतो, दुसऱ्या चीवराची इच्छा करत नाही आणि मिळाले तरी ते स्वीकारत नाही; हा त्याचा चीवराच्या बाबतीत 'यथालाभ संतोष' होय. परंतु जर भिक्खू आजारी असेल आणि जड चीवर पांघरल्यामुळे तो वाकत असेल किंवा थकून जात असेल, तर तो अनुकूल भिक्खूशी ते चीवर बदलून घेऊन हलक्या चीवराने निर्वाह करत असतानाही संतुष्टच राहतो; हा त्याचा चीवराच्या बाबतीत 'यथाबल संतोष' होय. दुसरा एखादा भिक्खू उत्तम दर्जाच्या वस्तू मिळवणारा असतो. तो मौल्यवान चीवर मिळवून, 'हे चीवर वृद्ध (स्थवीर), दीर्घकाळ प्रव्रजित राहिलेल्या आणि बहुश्रुत भिक्खूंनाच योग्य आहे' असे म्हणून ते त्यांना देऊन टाकतो आणि स्वतः कचऱ्याच्या ढिगाऱ्यातून किंवा इतर कुठूनही चिंध्या गोळा करून, त्याचे संघात (चीवर) तयार करून ते परिधान करत असतानाही संतुष्टच राहतो; हा त्याचा चीवराच्या बाबतीत 'यथासारूप्य संतोष' होय.

ඉධ පන භික්ඛු පිණ්ඩපාතං ලභති ලූඛං වා පණීතං වා, සො තෙනෙව යාපෙති, අඤ්ඤං න පත්ථෙති, ලභන්තොපි න ගණ්හාති, අයමස්ස පිණ්ඩපාතෙ යථාලාභසන්තොසො. අථ පන භික්ඛු ආබාධිකො හොති, ලූඛං පිණ්ඩපාතං භුඤ්ජිත්වා ගාළ්හං රොගාතඞ්කං පාපුණාති, සො තං සභාගස්ස භික්ඛුනො දත්වා තස්ස හත්ථතො සප්පිමධුඛීරාදීනි භුඤ්ජිත්වා සමණධම්මං කරොන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති, අයමස්ස පිණ්ඩපාතෙ යථාබලසන්තොසො. අපරො භික්ඛු පණීතං පිණ්ඩපාතං ලභති, සො ‘‘අයං පිණ්ඩපාතො ථෙරානං චිරපබ්බජිතානං අඤ්ඤෙසඤ්ච පණීතපිණ්ඩපාතං විනා අයාපෙන්තානං සබ්‍රහ්මචාරීනං අනුරූපො’’ති තෙසං දත්වා අත්තනා පිණ්ඩාය චරිත්වා මිස්සකාහාරං භුඤ්ජන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති, අයමස්ස පිණ්ඩපාතෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො.

येथे भिक्खूला साधा किंवा उत्तम पिंडपात (भोजन) मिळतो. तो त्याच भोजनाने आपला निर्वाह करतो, दुसऱ्या भोजनाची इच्छा करत नाही आणि मिळाले तरी ते स्वीकारत नाही; हा त्याचा पिंडपाताच्या बाबतीत 'यथालाभ संतोष' होय. परंतु जर भिक्खू आजारी असेल आणि साधा पिंडपात खाल्ल्यामुळे त्याचा आजार बळावत असेल, तर तो ते अन्न अनुकूल भिक्खूला देऊन त्याच्याकडून तूप, मध, दूध इत्यादी घेऊन ते ग्रहण करतो आणि श्रमणधर्माचे आचरण करत असतानाही संतुष्टच राहतो; हा त्याचा पिंडपाताच्या बाबतीत 'यथाबल संतोष' होय. दुसरा एखादा भिक्खू उत्तम पिंडपात मिळवतो. तो 'हा पिंडपात वृद्ध (स्थवीर), दीर्घकाळ प्रव्रजित राहिलेल्या आणि उत्तम भोजनाशिवाय निर्वाह करू न शकणाऱ्या इतर सब्रह्मचाऱ्यांनाच योग्य आहे' असे म्हणून ते त्यांना देऊन टाकतो आणि स्वतः भिक्षेसाठी फिरून मिश्र अन्न ग्रहण करत असतानाही संतुष्टच राहतो; हा त्याचा पिंडपाताच्या बाबतीत 'यथासारूप्य संतोष' होय.

ඉධ [Pg.123] පන භික්ඛුනො සෙනාසනං පාපුණාති. සො තෙනෙව සන්තුස්සති, පුන අඤ්ඤං සුන්දරතරම්පි පාපුණන්තං න ගණ්හාති, අයමස්ස සෙනාසනෙ යථාලාභසන්තොසො. අථ පන භික්ඛු ආබාධිකො හොති, නිවාතසෙනාසනෙ වසන්තො අතිවිය පිත්තරොගාදීහි ආතුරීයති. සො තං සභාගස්ස භික්ඛුනො දත්වා තස්ස පාපුණනෙ සවාතෙ සීතලසෙනාසනෙ වසිත්වා සමණධම්මං කරොන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති, අයමස්ස සෙනාසනෙ යථාබලසන්තොසො. අපරො භික්ඛු සුන්දරං සෙනාසනං පත්තම්පි න සම්පටිච්ඡති ‘‘සුන්දරසෙනාසනං පමාදට්ඨානං, තත්‍ර නිසින්නස්ස ථිනමිද්ධං ඔක්කමති, නිද්දාභිභූතස්ස ච පුන පටිබුජ්ඣතො කාමවිතක්කො සමුදාචරතී’’ති. සො තං පටික්ඛිපිත්වා අජ්ඣොකාසරුක්ඛමූලපණ්ණකුටීසු යත්ථ කත්ථචි නිවසන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති, අයමස්ස සෙනාසනෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො.

येथे (या शासनात) भिक्खूला जे शयनासन (निवासस्थान) प्राप्त होते, तो त्याच शयनासनाने संतुष्ट राहतो; पुन्हा दुसरे अधिक चांगले शयनासन प्राप्त झाले तरी तो त्याचा स्वीकार करत नाही. हा त्याचा शयनासनाच्या बाबतीत 'यथालाभ संतोष' (यथालाभसंतुष्टी) होय. परंतु, जर भिक्खू आजारी असेल आणि वारा नसलेल्या (बंदिस्त) शयनासनात राहिल्याने पित्तविकार इत्यादींमुळे अत्यंत पीडित होत असेल, तर तो ते शयनासन दुसऱ्या एका अनुकूल भिक्खूला देऊन, त्याला प्राप्त झालेल्या मोकळी हवा असलेल्या व थंड शयनासनात राहून श्रमणधर्माचे आचरण करत असतानाही संतुष्टच राहतो. हा त्याचा शयनासनाच्या बाबतीत 'यथाबल संतोष' होय. दुसरा एखादा भिक्खू उत्तम शयनासन प्राप्त झाले तरी त्याचा स्वीकार करत नाही आणि विचार करतो की, 'उत्तम शयनासन हे प्रमादाचे (आळसाचे) स्थान आहे, तेथे बसलेल्या भिक्खूला स्त्यान-मृद्ध (आळस व डुलकी) ग्रासते, आणि झोपेने ग्रासलेल्या भिक्खूला पुन्हा जागे झाल्यावर कामवितर्क (वासनांचे विचार) सतावतात.' तो अशा उत्तम शयनासनाचा अस्वीकार करून उघड्या जागेत, वृक्षाच्या मुळाशी किंवा पर्णकुटीत कोठेही राहत असतानाही संतुष्टच राहतो. हा त्याचा शयनासनाच्या बाबतीत 'यथासारूप्य संतोष' होय.

ඉධ පන භික්ඛු භෙසජ්ජං ලභති හරීතකං වා ආමලකං වා. සො තෙනෙව යාපෙති, අඤ්ඤෙහි ලද්ධසප්පිමධුඵාණිතාදිම්පි න පත්ථෙති, ලභන්තොපි න ගණ්හාති, අයමස්ස ගිලානපච්චයෙ යථාලාභසන්තොසො. අථ පන භික්ඛු ආබාධිකො හොති, තෙලෙනත්ථිකො ඵාණිතං ලභති, සො තං සභාගස්ස භික්ඛුනො දත්වා තස්ස හත්ථතො තෙලෙන භෙසජ්ජං කත්වා සමණධම්මං කරොන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති, අයමස්ස ගිලානපච්චයෙ යථාබලසන්තොසො. අපරො භික්ඛු එකස්මිං භාජනෙ පූතිමුත්තහරීතකං ඨපෙත්වා එකස්මිං චතුමධුරං ‘‘ගණ්හථ, භන්තෙ, යදිච්ඡසී’’ති වුච්චමානො සචස්ස තෙසං ද්වින්නමඤ්ඤතරෙනපි බ්‍යාධි වූපසම්මති, අථ ‘‘පූතිමුත්තහරීතකං නාම බුද්ධාදීහි වණ්ණිත’’න්ති ච ‘‘පූතිමුත්තභෙසජ්ජං නිස්සාය පබ්බජ්ජා, තත්ථ තෙ යාවජීවං උස්සාහො කරණීයොති වුත්ත’’න්ති (මහාව. 128) ච චින්තෙන්තො චතුමධුරභෙසජ්ජං පටික්ඛිපිත්වා පූතිමුත්තහරීතකෙන භෙසජ්ජං කරොන්තොපි පරමසන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස ගිලානපච්චයෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො.

येथे (या शासनात) भिक्खूला औषध म्हणून हिरडा किंवा आवळा मिळतो. तो त्याच औषधाने आपली उपजीविका भागवतो; इतरांना मिळालेल्या तूप, मध, गूळ इत्यादींची तो इच्छा करत नाही आणि ते मिळाले तरी तो घेत नाही. हा त्याचा ग्लान-प्रत्यय (औषधोपचार) बाबतीत 'यथालाभ संतोष' होय. परंतु, जर भिक्खू आजारी असेल आणि त्याला तेलाची गरज असताना गूळ मिळतो, तर तो तो गूळ दुसऱ्या एका अनुकूल भिक्खूला देऊन, त्याच्याकडून तेल घेऊन औषध तयार करतो आणि श्रमणधर्माचे आचरण करत असतानाही संतुष्टच राहतो. हा त्याचा ग्लान-प्रत्यय बाबतीत 'यथाबल संतोष' होय. दुसरा एखादा भिक्खू, ज्याला एका पात्रात गोमूत्रात भिजवलेला हिरडा आणि दुसऱ्या पात्रात चतुमधुर ठेवून, 'भंते, आपल्याला जे हवे असेल ते घ्यावे' असे सांगितले जाते; जर त्या दोन्हीपैकी कोणत्याही एका औषधाने त्याचा आजार बरा होणार असेल, तरीही 'गोमूत्रात भिजवलेला हिरडा हा बुद्ध इत्यादी महापुरुषांनी प्रशंसिला आहे' आणि 'गोमूत्र-औषधाचा आश्रय घेऊनच प्रव्रज्या आहे, आणि त्यात तू आयुष्यभर प्रयत्न केला पाहिजे, असे सांगितले आहे' असा विचार करून, तो चतुमधुर औषधाचा अस्वीकार करतो आणि गोमूत्रात भिजवलेल्या हिरड्यानेच औषधोपचार करतो, तरीही तो परम संतुष्टच राहतो. हा त्याचा ग्लान-प्रत्यय बाबतीत 'यथासारूप्य संतोष' होय.

එවංපභෙදො සබ්බොපෙසො සන්තොසො සන්තුට්ඨීති වුච්චති. සා අත්‍රිච්ඡතාමහිච්ඡතාපාපිච්ඡතාදීනං පාපධම්මානං පහානාධිගමහෙතුතො, සුගතිහෙතුතො, අරියමග්ගසම්භාරභාවතො, චාතුද්දිසාදිභාවහෙතුතො ච මඞ්ගලන්ති වෙදිතබ්බා. ආහ ච –

अशा प्रकारे विविध प्रकारचा हा सर्व संतोष 'संतुष्टी' (संतुट्ठी) असे म्हटले जाते. ती संतुष्टी अति-इच्छा, महा-इच्छा, पाप-इच्छा इत्यादी पापी धर्मांचा त्याग करण्याचे कारण असल्यामुळे, सुगतीचे कारण असल्यामुळे, आर्यमार्गाची सामग्री (आधार) असल्यामुळे आणि चारही दिशांना अडथळ्याशिवाय विरणे सुलभ करण्याचे कारण असल्यामुळे 'मंगल' आहे असे जाणावे. आणि भगवंतांनी म्हटले आहे -

‘‘චාතුද්දිසො [Pg.124] අප්පටිඝො ච හොති,සන්තුස්සමානො ඉතරීතරෙනා’’ති. එවමාදි (සු. නි. 42);

जो जे काही मिळेल त्याने संतुष्ट राहतो, तो चारही दिशांना मुक्तपणे वावरणारा आणि द्वेषरहित (शत्रू नसलेला) होतो. इत्यादी.

කතඤ්ඤුතා නාම අප්පස්ස වා බහුස්ස වා යෙන කෙනචි කතස්ස උපකාරස්ස පුනප්පුනං අනුස්සරණභාවෙන ජානනතා. අපිච නෙරයිකාදිදුක්ඛපරිත්තාණතො පුඤ්ඤානි එව පාණීනං බහූපකාරානි, තතො තෙසම්පි උපකාරානුස්සරණතා කතඤ්ඤුතාති වෙදිතබ්බා. සා සප්පුරිසෙහි පසංසනීයාදිනානප්පකාරවිසෙසාධිගමහෙතුතො මඞ්ගලන්ති වුච්චති. ආහ ච ‘‘ද්වෙමෙ, භික්ඛවෙ, පුග්ගලා දුල්ලභා ලොකස්මිං. කතමෙ ද්වෙ? යො ච පුබ්බකාරී යො ච කතඤ්ඤූ කතවෙදී’’ති (අ. නි. 2.120).

कृतज्ञता म्हणजे कोणत्याही व्यक्तीने केलेला उपकार, मग तो लहान असो वा मोठा, त्याचे वारंवार स्मरण करून जाणीव ठेवणे होय. शिवाय, नरक इत्यादी दुःखांपासून रक्षण करत असल्यामुळे पुण्यकर्मेच प्राण्यांसाठी अत्यंत उपकारक ठरतात; म्हणून त्या पुण्याच्या उपकारांचे स्मरण ठेवणे ही देखील 'कृतज्ञता' आहे असे जाणावे. ती कृतज्ञता सत्पुरुषांद्वारे प्रशंसनीय असणे इत्यादी विविध प्रकारच्या विशेष गुणाщих प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे 'मंगल' आहे असे म्हटले आहे. आणि भगवंतांनी म्हटले आहे - 'भिक्खूंनो, या जगात हे दोन व्यक्ती मिळणे कठीण आहे. कोणते दोन? जो प्रथम उपकार करतो (पूर्वकारी) आणि जो केलेल्या उपकाराची जाणीव ठेवून कृतज्ञ राहतो (कृतज्ञ-कृतवेदी).'

කාලෙන ධම්මස්සවනං නාම යස්මිං කාලෙ උද්ධච්චසහගතං චිත්තං හොති, කාමවිතක්කාදීනං වා අඤ්ඤතරෙන අභිභූතං, තස්මිං කාලෙ තෙසං විනොදනත්ථං ධම්මස්සවනං. අපරෙ ආහු ‘‘පඤ්චමෙ පඤ්චමෙ දිවසෙ ධම්මස්සවනං කාලෙන ධම්මස්සවනං නාම. යථාහ ආයස්මා අනුරුද්ධො ‘පඤ්චාහිකං ඛො පන මයං, භන්තෙ, සබ්බරත්තිං ධම්මියා කථාය සන්නිසීදාමා’’’ති (ම. නි. 1.327; මහාව. 466).

योग्य वेळी धम्मश्रवण करणे म्हणजे ज्या वेळी चित्त उद्धच्च (चंचलता/उद्वेग) युक्त असते किंवा कामवितर्क इत्यादींपैकी एखाद्या वितर्काने ग्रासलेले असते, त्या वेळी त्यांचे निवारण करण्यासाठी धम्म ऐकणे होय. इतर आचार्य म्हणतात की, दर पाचव्या दिवशी धम्म ऐकणे म्हणजे 'योग्य वेळी धम्मश्रवण' होय. जसे की आयुष्यमान अनुरुद्धांनी म्हटले आहे - 'भंते, आम्ही दर पाचव्या दिवशी संपूर्ण रात्र धम्मचर्चेसाठी एकत्र बसतो.'

අපිච යස්මිං කාලෙ කල්‍යාණමිත්තෙ උපසඞ්කමිත්වා සක්කා හොති අත්තනො කඞ්ඛාවිනොදකං ධම්මං සොතුං, තස්මිං කාලෙපි ධම්මස්සවනං කාලෙන ධම්මස්සවනන්ති වෙදිතබ්බං. යථාහ ‘‘තෙ කාලෙන කාලං උපසඞ්කමිත්වා පරිපුච්ඡති පරිපඤ්හතී’’තිආදි (දී. නි. 3.358). තදෙතං කාලෙන ධම්මස්සවනං නීවරණප්පහානචතුරානිසංසආසවක්ඛයාදිනානප්පකාරවිසෙසාධිගමහෙතුතො මඞ්ගලන්ති වෙදිතබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං –

शिवाय, ज्या वेळी कल्याणमित्रांकडे जाऊन आपल्या शंकांचे निरसन करणारा धम्म ऐकणे शक्य होते, त्या वेळच्या धम्मश्रवणाला देखील 'योग्य वेळी धम्मश्रवण' असे जाणावे. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे - 'ते वेळोवेळी (कल्याणमित्रांकडे) जाऊन विचारपूस करतात आणि चर्चा करतात' इत्यादी. ते हे योग्य वेळचे धम्मश्रवण नीवरणांचा त्याग करणे, चार प्रकारचे लाभ मिळणे, आसवांचा क्षय होणे इत्यादी विविध प्रकारच्या विशेष गुणांच्या प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे 'मंगल' आहे असे जाणावे. कारण असे म्हटले आहे -

‘‘යස්මිං, භික්ඛවෙ, සමයෙ අරියසාවකො අට්ඨිං කත්වා මනසි කත්වා සබ්බං චෙතසා සමන්නාහරිත්වා ඔහිතසොතො ධම්මං සුණාති, පඤ්චස්ස නීවරණා තස්මිං සමයෙ න හොන්තී’’ති ච (සං. නි. 5.219).

'भिक्खूंनो, ज्या वेळी आर्यश्रावक आदरपूर्वक मन लावून, सर्व चित्त एकाग्र करून आणि कान देऊन धम्म ऐकतो, त्या वेळी त्याचे पाच नीवरण नष्ट होतात (उत्पन्न होत नाहीत).'

‘‘සොතානුගතානං, භික්ඛවෙ, ධම්මානං…පෙ… සුප්පටිවිද්ධානං චත්තාරො ආනිසංසා පාටිකඞ්ඛා’’ති ච (අ. නි. 4.191).

'भिक्खूंनो, कानावर पडलेल्या आणि... चांगल्या प्रकारे समजून घेतलेल्या धम्माचे चार लाभ अपेक्षित असतात.'

‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, ධම්මා කාලෙන කාලං සම්මා භාවියමානා සම්මා අනුපරිවත්තියමානා අනුපුබ්බෙන ආසවානං ඛයං පාපෙන්ති. කතමෙ චත්තාරො? කාලෙන ධම්මස්සවන’’න්ති ච එවමාදි (අ. නි. 4.147).

'भिक्खूंनो, हे चार धर्म वेळोवेळी चांगल्या प्रकारे आचरणात आणले असता आणि योग्य प्रकारे अनुसरले असता, अनुक्रमाने आसवांच्या क्षयाप्रत (नाशाप्रत) नेतात. कोणते चार? योग्य वेळी धम्मश्रवण करणे.' इत्यादी वचन आहे.

එවං [Pg.125] ඉමිස්සා ගාථාය ගාරවො, නිවාතො, සන්තුට්ඨි, කතඤ්ඤුතා, කාලෙන ධම්මස්සවනන්ති පඤ්ච මඞ්ගලානි වුත්තානි. මඞ්ගලත්තඤ්ච නෙසං තත්ථ තත්ථ විභාවිතමෙවාති.

अशा प्रकारे या गाथेत आदर (गौरव), नम्रता, संतुष्टी, कृतज्ञता आणि योग्य वेळी धम्मश्रवण हे पाच मंगल सांगितले आहेत. आणि त्यांचे मंगलत्व त्या त्या ठिकाणी स्पष्ट केलेच आहे.

නිට්ඨිතා ගාරවො චාති ඉමිස්සා ගාථාය අත්ථවණ්ණනා.

'गारवो च' या गाथेची अर्थ-स्पष्टता (अट्टकथा) समाप्त झाली.

ඛන්තීචාතිගාථාවණ්ණනා

'खन्ती च' गाथेची स्पष्टता (व्याख्या)

10. ඉදානි ඛන්තී චාති එත්ථ ඛමනං ඛන්ති. පදක්ඛිණග්ගාහිතාය සුඛං වචො අස්මින්ති සුවචො, සුවචස්ස කම්මං සොවචස්සං, සොවචස්සස්ස භාවො සොවචස්සතා. කිලෙසානං සමිතත්තා සමණා. දස්සනන්ති පෙක්ඛනං. ධම්මස්ස සාකච්ඡා ධම්මසාකච්ඡා. සෙසං වුත්තනයමෙවාති. අයං පදවණ්ණනා.

१०. आता 'खन्ती च' या गाथेत: सहन करणे म्हणजे 'खंती' (क्षमा/सहनशीलता) होय. आदराने ऐकणे व ग्रहण करणे सुलभ असल्यामुळे ज्याचे बोलणे सुलभ (सौम्य) आहे तो 'सुवच' होय. सुवच व्यक्तीचे कर्म म्हणजे 'सोवचस्स' होय आणि त्याचा भाव म्हणजे 'सोवचस्सता' (सुवचता/सौम्यता) होय. क्लेशांचे शमन केल्यामुळे ते 'श्रमण' होत. 'दस्सनं' म्हणजे दर्शन (पाहणे/भेटणे). धम्माची चर्चा करणे म्हणजे 'धम्मसाकच्छा' (धम्मचर्चा) होय. उर्वरित भाग आधी सांगितल्याप्रमाणेच जाणावा. ही झाली पदांची व्याख्या (पदवर्णना).

අත්ථවණ්ණනා පන එවං වෙදිතබ්බා – ඛන්ති නාම අධිවාසනක්ඛන්ති, තාය සමන්නාගතො භික්ඛු දසහි අක්කොසවත්ථූහි අක්කොසන්තෙ වධබන්ධාදීහි වා විහෙසන්තෙ පුග්ගලෙ අසුණන්තො විය අපස්සන්තො විය ච නිබ්බිකාරො හොති ඛන්තිවාදී විය. යථාහ –

अर्थाची स्पष्टता (अर्थवर्णना) याप्रमाणे जाणावी: 'खंती' म्हणजे अधिवासन-क्षमा (सहनशीलता) होय. तिने युक्त असलेला भिक्खू, दहा प्रकारच्या शिवीगाळीच्या कारणांनी शिवीगाळ करणाऱ्या व्यक्तींना किंवा मारहाण, बंधन (तुरुंगवास) इत्यादींनी छळ करणाऱ्या व्यक्तींना, न ऐकल्यासारखा आणि न पाहिल्यासारखा, खंतीवादी ऋषीप्रमाणे विकाररहित (शांत) राहतो. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे -

‘‘අහු අතීතමද්ධානං, සමණො ඛන්තිදීපනො;

තං ඛන්තියායෙව ඨිතං, කාසිරාජා අඡෙදයී’’ති. (ජා. 1.4.51);

'भूतकाळात (फार पूर्वी) सहनशीलतेचा (क्षमेचा) उपदेश करणारे एक श्रमण होते. त्या क्षमेवरच दृढ राहिलेल्या श्रमणाला काशीच्या राजाने (त्याचे अवयव) कापून टाकले होते.'

භද්‍රකතො වා මනසි කරොති තතො උත්තරි අපරාධාභාවෙන ආයස්මා පුණ්ණත්ථෙරො විය. යථාහ සො –

किंवा त्या (सहनशीलतेच्या) पलीकडे जाऊन, इतरांना दोष देण्यास वाव न ठेवता, आयुष्मान पुण्ण थेरांप्रमाणे 'हे चांगलेच झाले' असा मनात विचार करतो. जसे त्यांनी म्हटले आहे -

‘‘සචෙ මං, භන්තෙ, සුනාපරන්තකා මනුස්සා අක්කොසිස්සන්ති පරිභාසිස්සන්ති, තත්ථ මෙ එවං භවිස්සති ‘භද්දකා වතිමෙ සුනාපරන්තකා මනුස්සා, සුභද්දකා වතිමෙ සුනාපරන්තකා මනුස්සා, යං මෙ නයිමෙ පාණිනා පහාරං දෙන්තී’’’තිආදි (ම. නි. 3.396; සං. නි. 4.88).

'भन्ते, जर सुनापरान्तक देशातील लोकांनी मला शिवीगाळ केली, माझा अपमान केला, तर माझ्या मनात असा विचार येईल: 'हे सुनापरान्तक देशातील लोक खरोखरच चांगले आहेत, हे सुनापरान्तक देशातील लोक खरोखरच खूप चांगले आहेत, कारण ते मला हाताने मारत नाहीत.'' इत्यादी.

යාය ච සමන්නාගතො ඉසීනම්පි පසංසනීයො හොති. යථාහ සරභඞ්ගො ඉසි –

आणि ज्या सहनशीलतेने युक्त असलेला मनुष्य ऋषींनाही प्रशंसनीय वाटतो. जसे सरभंग ऋषींनी म्हटले आहे -

‘‘කොධං [Pg.126] වධිත්වා න කදාචි සොචති,මක්ඛප්පහානං ඉසයො වණ්ණයන්ති;

සබ්බෙසං වුත්තං ඵරුසං ඛමෙථ,එතං ඛන්තිං උත්තමමාහු සන්තො’’ති. (ජා. 2.17.64);

'क्रोधाचा नाश करून मनुष्य कधीही शोक करत नाही; गुणनाशक वृत्तीचा (मक्ख) त्याग करण्याची ऋषी प्रशंसा करतात. सर्वांच्या कठोर शब्दांचे सहन करावे; अशा सहनशीलतेला (खंतीला) सत्पुरुष सर्वोत्तम म्हणतात.'

දෙවතානම්පි පසංසනීයො හොති. යථාහ සක්කො දෙවානමින්දො –

तो देवांनाही प्रशंसनीय वाटतो. जसे देवांचा राजा सक्क याने म्हटले आहे -

‘‘යො හවෙ බලවා සන්තො, දුබ්බලස්ස තිතික්ඛති;

තමාහු පරමං ඛන්තිං, නිච්චං ඛමති දුබ්බලො’’ති. (සං. නි. 1.250-251);

'जो खरोखर बलवान असूनही दुर्बलाचे सहन करतो, त्यालाच सत्पुरुष परम सहनशीलता (उत्कृष्ट खंती) म्हणतात; दुर्बल तर नेहमीच सहन करतो.'

බුද්ධානම්පි පසංසනීයො හොති. යථාහ භගවා –

तो बुद्धांनाही प्रशंसनीय वाटतो. जसे भगवान म्हणाले आहेत -

‘‘අක්කොසං වධබන්ධඤ්ච, අදුට්ඨො යො තිතික්ඛති;

ඛන්තීබලං බලාණීකං, තමහං බ්‍රූමි බ්‍රාහ්මණ’’න්ති. (ධ. ප. 399);

'जो मनुष्य द्वेष न बाळगता शिवीगाळ, मारहाण आणि बंधन सहन करतो; ज्याचे सहनशीलतेचे बल हेच त्याचे सैन्य आहे, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो.'

සා පනෙසා ඛන්ති එතෙසඤ්ච ඉධ වණ්ණිතානං අඤ්ඤෙසඤ්ච ගුණානං අධිගමහෙතුතො මඞ්ගලන්ති වෙදිතබ්බා.

येथे वर्णन केलेल्या आणि इतर गुणांच्या प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे ही सहनशीलता (खंती) 'मंगल' आहे असे समजावे.

සොවචස්සතා නාම සහධම්මිකං වුච්චමානෙ වික්ඛෙපං වා තුණ්හීභාවං වා ගුණදොසචින්තනං වා අනාපජ්ජිත්වා අතිවිය ආදරඤ්ච ගාරවඤ්ච නීචමනතඤ්ච පුරක්ඛත්වා සාධූති වචනකරණතා. සා සබ්‍රහ්මචාරීනං සන්තිකා ඔවාදානුසාසනිප්පටිලාභහෙතුතො දොසප්පහානගුණාධිගමහෙතුතො ච මඞ්ගලන්ති වුච්චති.

'सोवचस्सता' (सुवचनता) म्हणजे सहधार्मिकाने उपदेश केला असता, विक्षेप (टाळाटाळ), मौन किंवा त्याचे गुणदोष शोधणे यात न पडता, अत्यंत आदर, गौरव आणि नम्रता बाळगून 'फार चांगले' असे म्हणून त्याचे वचन पाळणे होय. ती सब्रह्मचाऱ्यांकडून उपदेश आणि अनुशासनाचा लाभ होण्याचे कारण असल्यामुळे, तसेच दोषांचा त्याग व गुणांच्या प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे 'मंगल' म्हटली जाते.

සමණානං දස්සනං නාම උපසමිතකිලෙසානං භාවිතකායවචීචිත්තපඤ්ඤානං උත්තමදමථසමථසමන්නාගතානං පබ්බජිතානං උපසඞ්කමනුපට්ඨානානුස්සරණස්සවනදස්සනං, සබ්බම්පි ඔමකදෙසනාය දස්සනන්ති වුත්තං, තං මඞ්ගලන්ති වෙදිතබ්බං. කස්මා? බහූපකාරත්තා. ආහ ච ‘‘දස්සනම්පහං, භික්ඛවෙ, තෙසං භික්ඛූනං බහූපකාරං වදාමී’’තිආදි (ඉතිවු. 104). යතො හිතකාමෙන කුලපුත්තෙන සීලවන්තෙ භික්ඛූ ඝරද්වාරං සම්පත්තෙ දිස්වා යදි දෙය්‍යධම්මො අත්ථි, යථාබලං දෙය්‍යධම්මෙන පතිමානෙතබ්බා. යදි නත්ථි, පඤ්චපතිට්ඨිතං කත්වා වන්දිතබ්බා. තස්මිම්පි අසම්පජ්ජමානෙ අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා නමස්සිතබ්බා, තස්මිම්පි අසම්පජ්ජමානෙ පසන්නචිත්තෙන පියචක්ඛූහි සම්පස්සිතබ්බා. එවං දස්සනමූලකෙනපි හි පුඤ්ඤෙන අනෙකානි ජාතිසහස්සානි චක්ඛුම්හි රොගො වා දාහො [Pg.127] වා උස්සදා වා පිළකා වා න හොන්ති, විප්පසන්නපඤ්චවණ්ණසස්සිරිකානි හොන්ති චක්ඛූනි රතනවිමානෙ උග්ඝාටිතමණිකවාටසදිසානි, සතසහස්සකප්පමත්තං දෙවෙසු ච මනුස්සෙසු ච සම්පත්තීනං ලාභී හොති. අනච්ඡරියඤ්චෙතං, යං මනුස්සභූතො සප්පඤ්ඤජාතිකො සම්මා පවත්තිතෙන සමණදස්සනමයෙන පුඤ්ඤෙන එවරූපං විපාකසම්පත්තිං අනුභවෙය්‍ය, යත්ථ තිරච්ඡානගතානම්පි කෙවලං සද්ධාමත්තකෙන කතස්ස සමණදස්සනස්ස එවං විපාකසම්පත්තිං වණ්ණයන්ති.

'श्रमणांचे दर्शन' म्हणजे ज्यांचे क्लेश शांत झाले आहेत, ज्यांचे शरीर, वाणी, मन आणि प्रज्ञा विकसित झाली आहे, जे उत्तम इंद्रियसंयम आणि शम (शांती) यांनी युक्त आहेत, अशा प्रव्रजितांकडे जाणे, त्यांची सेवा करणे, त्यांचे स्मरण करणे, त्यांचे प्रवचन ऐकणे आणि त्यांचे दर्शन घेणे होय. या सर्वांनाच संक्षिप्त उपदेशाच्या दृष्टीने 'दर्शन' म्हटले आहे. ते 'मंगल' आहे असे समजावे. का? कारण ते अत्यंत उपकारक आहे. भगवान म्हणाले आहेत - 'भिक्खूंनो, मी त्या भिक्खूंचे दर्शन घेणे अत्यंत उपकारक मानतो' इत्यादी. म्हणूनच, कल्याणाची इच्छा करणाऱ्या कुलपुत्राने जेव्हा शीलवान भिक्खू आपल्या घराच्या दाराशी आलेले पाहावे, तेव्हा जर दान देण्यासारखी वस्तू (देय्यधम्म) असेल, तर आपल्या शक्तीनुसार दानाने त्यांचा सत्कार करावा. जर नसेल, तर पंचांग प्रणाम (पंचपतिट्ठित) करून वंदन करावे. तेही शक्य नसेल, तर हात जोडून नमस्कार करावा. तेही शक्य नसेल, तर प्रसन्न चित्ताने आणि प्रेमळ नजरेने त्यांच्याकडे पाहावे. कारण अशा दर्शनमूलक पुण्याच्या प्रभावाने अनेक हजार जन्मांपर्यंत डोळ्यांचे रोग, जळजळ, सूज किंवा मोतीबिंदू इत्यादी होत नाहीत. डोळे अत्यंत स्वच्छ, पंचरंगी कांतीने युक्त आणि रत्नविमानातील उघडलेल्या मणिकपाटासारखे तेजस्वी होतात. तसेच तो मनुष्य एक लाख कल्पपर्यंत देवलोकात आणि मनुष्यलोकात सर्व प्रकारच्या संपत्तीचा लाभ घेणारा होतो. शहाणा मनुष्य असलेल्या मानवाने योग्य प्रकारे केलेल्या श्रमणदर्शनाच्या पुण्यामुळे अशा प्रकारच्या विपाक-संपत्तीचा अनुभव घेणे यात काही आश्चर्य नाही, कारण केवळ श्रद्धेने प्राण्यांनी घेतलेल्या श्रमणदर्शनाच्या विपाक-संपत्तीचीही अशी प्रशंसा केली जाते.

‘‘උලූකො මණ්ඩලක්ඛිකො, වෙදියකෙ චිරදීඝවාසිකො;

සුඛිතො වත කොසියො අයං, කාලුට්ඨිතං පස්සති බුද්ධවරං.

'गोल डोळे असलेला, वेदियक पर्वतावर दीर्घकाळ राहणारा, सुखी असलेला हा कोसीय (घूळ पक्षी) पहाटे उठलेल्या श्रेष्ठ बुद्धांचे दर्शन घेत आहे.'

‘‘මයි චිත්තං පසාදෙත්වා, භික්ඛුසඞ්ඝෙ අනුත්තරෙ;

කප්පානං සතසහස්සානි, දුග්ගතෙසො න ගච්ඡති.

'माझ्यावर आणि अनुत्तर भिक्खू संघावर चित्त प्रसन्न करून, हा पक्षी एक लाख कल्पपर्यंत दुर्गतीला जाणार नाही.'

‘‘ස දෙවලොකා චවිත්වා, කුසලකම්මෙන චොදිතො;

භවිස්සති අනන්තඤාණො, සොමනස්සොති විස්සුතො’’ති. (ම. නි. අට්ඨ. 1.144);

'तो देवलोकातून च्युत होऊन, कुशल कर्माने प्रेरित होऊन, अनंत ज्ञानी आणि सोमनस्स या नावाने प्रसिद्ध असलेला प्रत्येकबुद्ध होईल.' अशी त्यांनी भविष्यवाणी केली.

කාලෙන ධම්මසාකච්ඡා නාම පදොසෙ වා පච්චූසෙ වා ද්වෙ සුත්තන්තිකා භික්ඛූ අඤ්ඤමඤ්ඤං සුත්තන්තං සාකච්ඡන්ති, විනයධරා විනයං, ආභිධම්මිකා අභිධම්මං, ජාතකභාණකා ජාතකං, අට්ඨකථිකා අට්ඨකථං, ලීනුද්ධතවිචිකිච්ඡාපරෙතචිත්තවිසොධනත්ථං වා තම්හි තම්හි කාලෙ සාකච්ඡන්ති, අයං කාලෙන ධම්මසාකච්ඡා. සා ආගමබ්‍යත්තිආදීනං ගුණානං හෙතුතො මඞ්ගලන්ති වුච්චතීති.

'योग्य वेळी धर्मचर्चा' (कालेन धम्मसाकच्छा) म्हणजे रात्रीच्या वेळी किंवा पहाटेच्या वेळी दोन सुत्तंतिक भिक्खू आपापसात सूत्रांवर चर्चा करतात, विनयधर विनयावर, आभिधम्मिक अभिधम्मावर, जातकभाणक जातकावर, अट्ठकथाकार अट्ठकथेवर चर्चा करतात; किंवा आळस, चंचलता आणि संशय यांनी ग्रासलेल्या चित्ताच्या शुद्धीसाठी त्या त्या वेळी चर्चा करतात, याला 'योग्य वेळी धर्मचर्चा' म्हणतात. ती आगम-व्युत्पत्ती इत्यादी गुणांचे कारण असल्यामुळे 'मंगल' म्हटली जाते.

එවං ඉමිස්සා ගාථාය ඛන්ති, සොවචස්සතා, සමණදස්සනං, කාලෙන ධම්මසාකච්ඡාති චත්තාරි මඞ්ගලානි වුත්තානි. මඞ්ගලත්තඤ්ච නෙසං තත්ථ තත්ථ විභාවිතමෙවාති.

अशा प्रकारे, या गाथेमध्ये खंती (सहनशीलता), सोवचस्सता (सुवचनता), श्रमणदर्शन आणि योग्य वेळी धर्मचर्चा अशी चार मंगले सांगितली आहेत. आणि त्यांचे मंगलत्व त्या त्या ठिकाणी स्पष्ट केलेच आहे.

නිට්ඨිතා ඛන්තී චාති ඉමිස්සා ගාථාය අත්ථවණ්ණනා.

'खंती च' या गाथेचे अर्थस्पष्टीकरण (अत्थवण्णना) समाप्त झाले.

තපොචාතිගාථාවණ්ණනා

'तपो च' गाथेचे स्पष्टीकरण.

11. ඉදානි [Pg.128] තපො චාති එත්ථ පාපකෙ ධම්මෙ තපතීති තපො. බ්‍රහ්මං චරියං, බ්‍රහ්මානං වා චරියං බ්‍රහ්මචරියං, සෙට්ඨචරියන්ති වුත්තං හොති. අරියසච්චානං දස්සනං අරියසච්චානදස්සනං, අරියසච්චානි දස්සනන්තිපි එකෙ, තං න සුන්දරං. නික්ඛන්තං වානතොති නිබ්බානං, සච්ඡිකරණං සච්ඡිකිරියා, නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියා නිබ්බානසච්ඡිකිරියා. සෙසං වුත්තනයමෙවාති අයං පදවණ්ණනා.

११. आता 'तपो च' या पदाविषयी: जे पापधर्मांना (अकुशल धर्मांना) तप्त करते, ते 'तप' होय. 'ब्रह्म चर्य' किंवा 'ब्रह्मांचे (श्रेष्ठांचे) आचरण' म्हणजे 'ब्रह्मचर्य' होय, ज्याला श्रेष्ठ आचरण असे म्हटले आहे. आर्य सत्यांचे दर्शन म्हणजे 'अरियसच्चानदस्सन' (आर्यसत्यदर्शन) होय. काही आचार्य 'अरियसच्चानि दस्सनं' असा पाठ वाचतात, पण तो योग्य नाही. 'वान' (तृष्णा) पासून मुक्त होणे म्हणजे 'निब्बान' (निर्वाण) होय. प्रत्यक्ष अनुभवणे म्हणजे 'सच्छिकिरिया' (साक्षात्कार) होय. निर्वाणाचा साक्षात्कार म्हणजे 'निब्बानसच्छिकिरिया' होय. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच समजावा. हे पदांचे स्पष्टीकरण (पदवण्णना) आहे.

අත්ථවණ්ණනා පන එවං වෙදිතබ්බා – තපො නාම අභිජ්ඣාදොමනස්සාදීනං තපනතො ඉන්ද්‍රියසංවරො, කොසජ්ජස්ස වා තපනතො වීරියං, තෙහි සමන්නාගතො පුග්ගලො ආතාපීති වුච්චති. ස්වායං අභිජ්ඣාදිප්පහානඣානාදිප්පටිලාභහෙතුතො මඞ්ගලන්ති වෙදිතබ්බො.

अर्थाचे स्पष्टीकरण (अत्थवण्णना) याप्रमाणे समजावे - 'तप' म्हणजे अभिज्झा (लोभ) आणि दोमनस्स (दौर्मनस्य) इत्यादी अकुशल धर्मांना तप्त (नष्ट) करत असल्यामुळे 'इंद्रियसंवर' होय; किंवा आळसाला तप्त करत असल्यामुळे 'वीर्य' (उत्साह) होय. या गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला 'आतापी' (उद्योगी) म्हटले जाते. हे तप अभिज्झा इत्यादींचा त्याग करून ध्यान इत्यादींच्या प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे 'मंगल' आहे असे समजावे.

බ්‍රහ්මචරියං නාම මෙථුනවිරතිසමණධම්මසාසනමග්ගානමධිවචනං. තථා හි ‘‘අබ්‍රහ්මචරියං පහාය බ්‍රහ්මචාරී හොතී’’ති එවමාදීසු (දී. නි. 1.194; ම. නි. 1.292) මෙථුනවිරති බ්‍රහ්මචරියන්ති වුච්චති. ‘‘භගවති නො, ආවුසො, බ්‍රහ්මචරියං වුස්සතීති? එවමාවුසො’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 1.257) සමණධම්මො. ‘‘න තාවාහං, පාපිම, පරිනිබ්බායිස්සාමි, යාව මෙ ඉදං බ්‍රහ්මචරියං න ඉද්ධඤ්චෙව භවිස්සති ඵීතඤ්ච විත්ථාරිකං බාහුජඤ්ඤ’’න්ති එවමාදීසු (දී. නි. 2.168; සං. නි. 5.822; උදා. 51) සාසනං. ‘‘අයමෙව ඛො, භික්ඛු, අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො බ්‍රහ්මචරියං. සෙය්‍යථිදං, සම්මාදිට්ඨී’’ති එවමාදීසු (සං. නි. 5.6) මග්ගො. ඉධ පන අරියසච්චදස්සනෙන පරතො මග්ගස්ස සඞ්ගහිතත්තා අවසෙසං සබ්බම්පි වට්ටති. තඤ්චෙතං උපරූපරි නානප්පකාරවිසෙසාධිගමහෙතුතො මඞ්ගලන්ති වෙදිතබ්බං.

ब्रह्मचर्य हे मैथुनविरती (मैथुनापासून दूर राहणे), श्रमणधर्म, बुद्धशासन आणि आर्य अष्टांगिक मार्ग यांचे नाव आहे. कारण की, 'अब्रह्मचर्य त्यागून मनुष्य ब्रह्मचारी होतो' इत्यादी उपदेशांमध्ये मैथुनविरतीला 'ब्रह्मचर्य' म्हटले जाते. 'हे आवुसो, भगवंतांच्या सन्निध ब्रह्मचर्य आचरले जाते का? होय, आवुसो' इत्यादी संवादांमध्ये श्रमणधर्माला 'ब्रह्मचर्य' म्हटले जाते. 'हे पापी मार! जोपर्यंत माझे हे ब्रह्मचर्य समृद्ध, संपन्न, विस्तृत आणि बहुजनमान्य होत नाही, तोपर्यंत मी परिनिर्वाण प्राप्त करणार नाही' इत्यादी वचनांमध्ये बुद्धशासनाला 'ब्रह्मचर्य' म्हटले जाते. 'भिक्खूंनो, हा आर्य अष्टांगिक मार्ग म्हणजेच ब्रह्मचर्य होय, जसे की सम्यक् दृष्टी...' इत्यादी सूत्रांमध्ये मार्गाला 'ब्रह्मचर्य' म्हटले जाते. परंतु येथे (या गाथेत) आर्यसत्यांच्या दर्शनाद्वारे शैक्ष (साधकासाठी) मार्गाचा अंतर्भाव होत असल्यामुळे उर्वरित सर्व प्रकारच्या ब्रह्मचर्याचा स्वीकार करणे योग्य ठरते. आणि ते ब्रह्मचर्य उत्तरोत्तर विविध प्रकारच्या विशेष गुणांच्या प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे 'मंगल' आहे असे जाणावे.

අරියසච්චාන දස්සනං නාම කුමාරපඤ්හෙ වුත්තානං චතුන්නං අරියසච්චානං අභිසමයවසෙන මග්ගදස්සනං, තං සංසාරදුක්ඛවීතික්කමහෙතුතො මඞ්ගලන්ති වුච්චති.

आर्यसत्यांचे दर्शन म्हणजे 'कुमारप्रश्ना'मध्ये सांगितलेल्या चार आर्यसत्यांचा अभिसमय (साक्षात्कार) करण्याच्या दृष्टीने होणारे मार्गदर्शन (मार्गज्ञान) होय. ते संसारदुःखातून पार पडण्याचे कारण असल्यामुळे त्याला 'मंगल' म्हटले जाते.

නිබ්බානසච්ඡිකිරියා නාම ඉධ අරහත්තඵලං නිබ්බානන්ති අධිප්පෙතං. තම්පි හි පඤ්චගතිවානනෙන වානසඤ්ඤිතාය තණ්හාය නික්ඛන්තත්තා නිබ්බානන්ති වුච්චති. තස්ස [Pg.129] පත්ති වා පච්චවෙක්ඛණා වා සච්ඡිකිරියාති වුච්චති. ඉතරස්ස පන නිබ්බානස්ස අරියසච්චානං දස්සනෙනෙව සච්ඡිකිරියා සිද්ධා, තෙනෙතං ඉධ නාධිප්පෙතං. එවමෙසා නිබ්බානසච්ඡිකිරියා දිට්ඨධම්මිකසුඛවිහාරාදිහෙතුතො මඞ්ගලන්ති වෙදිතබ්බා.

निर्वाणसाक्षात्कार म्हणजे येथे अर्हतफलाला 'निर्वाण' म्हणून अभिप्रेत आहे. कारण ते (अर्हतफल) देखील पाच गतींमध्ये बांधून ठेवणाऱ्या 'वाण' नावाच्या तृष्णेपासून मुक्त झाल्यामुळे 'निर्वाण' म्हटले जाते. त्याची प्राप्ती किंवा त्याचे प्रत्यवेक्षण (पुनरावलोकन) करणे याला 'साक्षात्कार' (सच्छिकिरिया) म्हटले जाते. इतर (मुख्य) निर्वाणाचा साक्षात्कार तर आर्यसत्यांच्या दर्शनानेच सिद्ध होतो, म्हणून तो येथे अभिप्रेत नाही. अशा प्रकारे, हा निर्वाणसाक्षात्कार याच जन्मात सुखाने विहरण्याचे (दृष्टधार्मिक सुखविहार) कारण असल्यामुळे 'मंगल' आहे असे जाणावे.

එවං ඉමිස්සා ගාථාය තපො බ්‍රහ්මචරියං, අරියසච්චානං දස්සනං, නිබ්බානසච්ඡිකිරියාති චත්තාරි මඞ්ගලානි වුත්තානි. මඞ්ගලත්තඤ්ච නෙසං තත්ථ තත්ථ විභාවිතමෙවාති.

अशा प्रकारे या गाथेत तप, ब्रह्मचर्य, आर्यसत्यांचे दर्शन आणि निर्वाणसाक्षात्कार अशी चार मंगले सांगितली आहेत. आणि त्यांचे मंगलत्व त्या त्या ठिकाणी स्पष्ट केलेच आहे.

නිට්ඨිතා තපො චාති ඉමිස්සා ගාථාය අත්ථවණ්ණනා.

'तपो च' या गाथेची अर्थवर्णना समाप्त झाली.

ඵුට්ඨස්සලොකධම්මෙහීතිගාථාවණ්ණනා

'फुट्ठस्स लोकधम्मेहि' या गाथेची अर्थवर्णना.

12. ඉදානි ඵුට්ඨස්ස ලොකධම්මෙහීති එත්ථ ඵුට්ඨස්සාති ඵුසිතස්ස ඡුපිතස්ස සම්පත්තස්ස. ලොකෙ ධම්මා ලොකධම්මා, යාව ලොකප්පවත්ති, තාව අනිවත්තකා ධම්මාති වුත්තං හොති. චිත්තන්ති මනො මානසං. යස්සාති නවස්ස වා මජ්ඣිමස්ස වා ථෙරස්ස වා. න කම්පතීති න චලති න වෙධති. අසොකන්ති නිස්සොකං අබ්බූළ්හසොකසල්ලං. විරජන්ති විගතරජං විද්ධංසිතරජං. ඛෙමන්ති අභයං නිරුපද්දවං. සෙසං වුත්තනයමෙවාති අයං පදවණ්ණනා.

१२. आता 'फुट्ठस्स लोकधम्मेहि' या गाथेत—'फुट्ठस्स' म्हणजे स्पर्श झालेल्या, प्राप्त झालेल्या. लोकात उत्पन्न होणारे धर्म म्हणजे 'लोकधर्म'; जोपर्यंत जगाचे अस्तित्व आहे, तोपर्यंत न टाळता येणारे हे धर्म आहेत, असा याचा अर्थ आहे. 'चित्त' म्हणजे मन किंवा मानस. 'यस्स' म्हणजे ज्याचे (नवशिक्या भिक्खूचे, मध्यम भिक्खूचे किंवा स्थवीर भिक्खूचे). 'न कम्पति' म्हणजे डळमळीत होत नाही, कंप पावत नाही. 'असोकं' म्हणजे शोकरहित, ज्याच्यातील शोकरूपी शल्य उपटून टाकले आहे असे. 'विरजं' म्हणजे रागादी क्लेशांची धूळ नष्ट झालेली. 'खेमं' म्हणजे भयमुक्त, उपद्रवरहित. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच समजावा. ही पदवर्णना (शब्दांचा अर्थ) आहे.

අත්ථවණ්ණනා පන එවං වෙදිතබ්බා – ඵුට්ඨස්ස ලොකධම්මෙහි චිත්තං යස්ස න කම්පති නාම යස්ස ලාභාලාභාදීහි අට්ඨහි ලොකධම්මෙහි ඵුට්ඨස්ස අජ්ඣොත්ථටස්ස චිත්තං න කම්පති න චලති න වෙධති, තස්ස තං චිත්තං කෙනචි අකම්පනීයලොකුත්තමභාවාවහනතො මඞ්ගලන්ති වෙදිතබ්බං.

अर्थवर्णना याप्रमाणे जाणावी—'लोकधर्मांनी स्पर्श केला असता ज्याचे चित्त कंप पावत नाही' म्हणजे लाभ-अलाभ इत्यादी आठ लोकधर्मांनी स्पर्श केला असता किंवा प्रभावित केले असता ज्या अर्हताचे चित्त कंप पावत नाही, डळमळीत होत नाही, विचलित होत नाही; त्याचे ते चित्त कशानेही कंपित न होणारे असल्यामुळे आणि लोकोत्तर अवस्था प्राप्त करून देणारे असल्यामुळे 'मंगल' आहे असे जाणावे.

කස්ස ච එතෙහි ඵුට්ඨස්ස චිත්තං න කම්පතීති? අරහතො ඛීණාසවස්ස, න අඤ්ඤස්ස කස්සචි. වුත්තඤ්හෙතං –

आणि या लोकधर्मांनी स्पर्श केला असता कोणाचे चित्त कंप पावत नाही? अर्हत, क्षीणासवाचे (ज्याचे आसव नष्ट झाले आहेत अशाचे) चित्त कंप पावत नाही, इतर कोणाचेही नाही. कारण असे म्हटले आहे—

‘‘සෙලො යථා එකග්ඝනො, වාතෙන න සමීරති;

එවං රූපා රසා සද්දා, ගන්ධා ඵස්සා ච කෙවලා.

ज्याप्रमाणे एकसंध भक्कम पाषाण पर्वत वाऱ्याने हलत नाही, त्याचप्रमाणे सर्व प्रकारचे रूप, रस, शब्द, गंध आणि स्पर्श,

‘‘ඉට්ඨා ධම්මා අනිට්ඨා ච, න පවෙධෙන්ති තාදිනො;

ඨිතං චිත්තං විප්පමුත්තං, වයඤ්චස්සානුපස්සතී’’ති. (මහාව. 244);

तसेच इष्ट आणि अनिष्ट गोष्टी, अशा तादी (समता बाळगणाऱ्या अर्हताच्या) चित्ताला विचलित करू शकत नाहीत. त्याचे चित्त स्थिर आणि विमुक्त असते, आणि तो (सर्व संस्कारांच्या) व्ययाचे (नाशवंततेचे) अनुदर्शन करत असतो.

අසොකං [Pg.130] නාම ඛීණාසවස්සෙව චිත්තං. තඤ්හි ය්වායං ‘‘සොකො සොචනා සොචිතත්තං අන්තොසොකො අන්තොපරිසොකො චෙතසො පරිනිජ්ඣායිතත්ත’’න්තිආදිනා (විභ. 237) නයෙන වුච්චති සොකො, තස්ස අභාවතො අසොකං. කෙචි නිබ්බානං වදන්ති, තං පුරිමපදෙන නානුසන්ධියති. යථා ච අසොකං, එවං විරජං ඛෙමන්තිපි ඛීණාසවස්සෙව චිත්තං. තඤ්හි රාගදොසමොහරජානං විගතත්තා විරජං, චතූහි ච යොගෙහි ඛෙමත්තා ඛෙමං, යතො එතං තෙන තෙනාකාරෙන තම්හි තම්හි පවත්තික්ඛණෙ ගහෙත්වා නිද්දිට්ඨවසෙන තිවිධම්පි අප්පවත්තක්ඛන්ධතාදිලොකුත්තමභාවාවහනතො ආහුනෙය්‍යාදිභාවාවහනතො ච මඞ්ගලන්ති වෙදිතබ්බං.

'अशोक' म्हणजे क्षीणासव अर्हताचेच चित्त होय. कारण त्याचे ते चित्त, 'शोक, शोकाकुलता, शोकावस्था, अंतःशोक, तीव्र अंतःशोक, मनाचे जळणे' इत्यादी प्रकारे ज्याला शोक म्हटले जाते, त्या शोकाचा अभाव असल्यामुळे 'अशोक' आहे. काही आचार्य निर्वाणाला 'अशोक' म्हणतात, परंतु त्याचा पूर्वपदाशी मेळ बसत नाही. आणि ज्याप्रमाणे 'अशोक' हे क्षीणासवाचेच चित्त असते, त्याचप्रमाणे 'विरज' आणि 'खेम' (क्षेम) देखील क्षीणासवाचेच चित्त असते. कारण ते चित्त राग, द्वेष आणि मोह रूपी धुळीपासून मुक्त असल्यामुळे 'विरज' (धुळीरहित) आहे, आणि चार योगांपासून मुक्त असल्यामुळे 'खेम' (सुरक्षित) आहे. ज्या कारणाने, त्या त्या प्रकारे, त्या त्या प्रवृत्तीच्या क्षणी ग्रहण करून निर्देश केल्यानुसार, हे 'अशोक', 'विरज' आणि 'खेम' हे तिन्ही शब्द, पुन्हा उत्पन्न न होणारे स्कंध इत्यादी लोकोत्तर अवस्था प्राप्त करून देणारे असल्यामुळे आणि आहुनेय (पूजेस पात्र) इत्यादी भाव प्राप्त करून देणारे असल्यामुळे 'मंगल' आहे असे जाणावे.

එවං ඉමිස්සා ගාථාය අට්ඨලොකධම්මෙහි අකම්පිතචිත්තං, අසොකචිත්තං, විරජචිත්තං, ඛෙමචිත්තන්ති චත්තාරි මඞ්ගලානි වුත්තානි. මඞ්ගලත්තඤ්ච නෙසං තත්ථ තත්ථ විභාවිතමෙවාති.

अशा प्रकारे या गाथेत आठ लोकधर्मांनी कंपित न होणारे चित्त, शोकरहित चित्त, क्लेशधुळीरहित चित्त आणि सुरक्षित (भयमुक्त) चित्त अशी चार मंगले सांगितली आहेत. आणि त्यांचे मंगलत्व त्या त्या ठिकाणी स्पष्ट केलेच आहे.

නිට්ඨිතා ඵුට්ඨස්ස ලොකධම්මෙහීති ඉමිස්සා ගාථාය අත්ථවණ්ණනා.

'फुट्ठस्स लोकधम्मेहि' या गाथेची अर्थवर्णना समाप्त झाली.

එතාදිසානීතිගාථාවණ්ණනා

'एतादिसाने' या गाथेची अर्थवर्णना.

13. එවං භගවා අසෙවනා ච බාලානන්තිආදීහි දසහි ගාථාහි අට්ඨතිංස මහාමඞ්ගලානි කථෙත්වා ඉදානි එතානෙව අත්තනා වුත්තමඞ්ගලානි ථුනන්තො ‘‘එතාදිසානි කත්වානා’’ති අවසානගාථමභාසි.

१३. अशा प्रकारे भगवंतांनी 'असेवना च बालानां' इत्यादी दहा गाथांद्वारे अडतीस महामंगले सांगितल्यानंतर, आता स्वतः सांगितलेल्या या मंगलांची प्रशंसा करत 'एतादिसाने कत्वान' ही अंतिम गाथा म्हटली.

තස්සායමත්ථවණ්ණනා – එතාදිසානීති එතානි ඊදිසානි මයා වුත්තප්පකාරානි බාලානං අසෙවනාදීනි. කත්වානාති කත්වා. කත්වාන කත්වා කරිත්වාති හි අත්ථතො අනඤ්ඤං. සබ්බත්ථමපරාජිතාති සබ්බත්ථ ඛන්ධකිලෙසාභිසඞ්ඛාරදෙවපුත්තමාරප්පභෙදෙසු චතූසු පච්චත්ථිකෙසු එකෙනාපි අපරාජිතා හුත්වා, සයමෙව තෙ චත්තාරො මාරෙ පරාජෙත්වාති වුත්තං හොති. මකාරො චෙත්ථ පදසන්ධිකරමත්තොති විඤ්ඤාතබ්බො.

तिची अर्थवर्णना याप्रमाणे आहे—'एतादिसाने' म्हणजे माझ्याद्वारे सांगितलेल्या या प्रकारची, मूर्खांची संगत न करणे इत्यादी (मंगले). 'कत्वान' म्हणजे करून; कारण 'कत्वान', 'कत्वा' आणि 'करित्वा' या शब्दांचा अर्थ एकच आहे. 'सब्बत्थमप्पराजिता' म्हणजे सर्व ठिकाणी स्कंधमार, क्लेशमार, अभिसंस्कारमार आणि देवपुत्रमार या चार शत्रूंपैकी एकाकडूनही पराभूत न होता, स्वतःच त्या चारही मारांना पराभूत करून, असा याचा अर्थ आहे. आणि येथील 'म' हा वर्ण केवळ पदसंधी जोडण्यासाठी आला आहे, असे जाणावे.

සබ්බත්ථ සොත්ථිං ගච්ඡන්තීති එතාදිසානි මඞ්ගලානි කත්වා චතූහි මාරෙහි අපරාජිතා හුත්වා සබ්බත්ථ ඉධලොකපරලොකෙසු ඨානචඞ්කමනාදීසු ච සොත්ථිං ගච්ඡන්ති, බාලසෙවනාදීහි යෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං ආසවා [Pg.131] විඝාතපරිළාහා, තෙසං අභාවා සොත්ථිං ගච්ඡන්ති, අනුපද්දුතා අනුපසට්ඨා ඛෙමිනො අප්පටිභයා ගච්ඡන්තීති වුත්තං හොති. අනුනාසිකො චෙත්ථ ගාථාබන්ධසුඛත්ථං වුත්තොති වෙදිතබ්බො.

'सब्बत्थ सोत्थिं गच्छन्ति' म्हणजे अशी मंगले आचरून, चारही मारांकडून अपराजित राहून, सर्व ठिकाणी, या लोकात आणि परलोकात, तसेच उभे राहणे, चंक्रमण करणे इत्यादी सर्व अवस्थांमध्ये कल्याणाला (सुखाला) प्राप्त होतात. मूर्खांची संगत इत्यादींमुळे जे त्रास आणि परिदाह (जळजळ) उत्पन्न होऊ शकले असते, त्यांच्या अभावामुळे ते सुखाला प्राप्त होतात. ते उपद्रवरहित, निंदारहित, सुरक्षित आणि भयरहित होऊन मार्गक्रमण करतात, असा याचा अर्थ आहे. आणि येथील अनुनासिक गाथेच्या रचनेच्या सुलभतेसाठी वापरला आहे, असे जाणावे.

තං තෙසං මඞ්ගලමුත්තමන්ති ඉමිනා ගාථාපදෙන භගවා දෙසනං නිට්ඨාපෙසි. කථං? එවං, දෙවපුත්ත, යෙ එතාදිසානි කරොන්ති, තෙ යස්මා සබ්බත්ථ සොත්ථිං ගච්ඡන්ති, තස්මා තං බාලානං අසෙවනාදිඅට්ඨතිංසවිධම්පි තෙසං එතාදිසකාරකානං මඞ්ගලමුත්තමං සෙට්ඨං පවරන්ති ගණ්හාහීති.

‘तं तेसं मङ्गलमुत्तमं’ (ते त्यांचे उत्तम मंगल आहे) या गाथापदाने भगवंतांनी देशनेची समाप्ती केली. कशी? 'हे देवपुत्रा, जे लोक अशा प्रकारची (मंगले) करतात, ते सर्व ठिकाणी सुखरूप जातात; म्हणून मूर्खांची असंगतता (असेवना) इत्यादी ३८ प्रकारची ती मंगले अशा करणाऱ्यांसाठी उत्तम, श्रेष्ठ आणि प्रवर आहेत, असे तू ग्रहण कर (समजून घे).'

එවඤ්ච භගවතා නිට්ඨාපිතාය දෙසනාය පරියොසානෙ කොටිසතසහස්සදෙවතායො අරහත්තං පාපුණිංසු, සොතාපත්තිසකදාගාමිඅනාගාමිඵලසම්පත්තානං ගණනා අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යා අහොසි. අථ භගවා දුතියදිවසෙ ආනන්දත්ථෙරං ආමන්තෙසි – ‘‘ඉමං පන, ආනන්ද, රත්තිං අඤ්ඤතරා දෙවතා මං උපසඞ්කමිත්වා මඞ්ගලපඤ්හං පුච්ඡි, අථස්සාහං අට්ඨතිංස මඞ්ගලානි අභාසිං, උග්ගණ්හාහි, ආනන්ද, ඉමං මඞ්ගලපරියායං, උග්ගහෙත්වා භික්ඛූ වාචෙහී’’ති. ථෙරො උග්ගහෙත්වා භික්ඛූ වාචෙසි. තයිදං ආචරියපරම්පරාය ආභතං යාවජ්ජතනා පවත්තති, ‘‘එවමිදං බ්‍රහ්මචරියං ඉද්ධඤ්චෙව ඵීතඤ්ච විත්ථාරිකං බාහුජඤ්ඤං පුථුභූතං යාව දෙවමනුස්සෙහි සුප්පකාසිත’’න්ති වෙදිතබ්බං.

अशा प्रकारे भगवंतांनी देशना समाप्त केली असता, तिच्या शेवटी एक लाख कोटी देवतांनी अर्हत्त्व प्राप्त केले; आणि स्रोतापत्ती, सकदागामी व अनागामी फल प्राप्त करणाऱ्यांची गणना असंख्य होती. त्यानंतर भगवंतांनी दुसऱ्या दिवशी आयुष्मान आनंदांना आमंत्रित केले (आणि म्हणाले) – “आनंदा, काल रात्री एका देवतेने माझ्याकडे येऊन मंगलाविषयी प्रश्न विचारला. तेव्हा मी तिला अडतीस मंगले सांगितली. आनंदा, तू या मंगल उपदेशाचे ग्रहण कर आणि ग्रहण करून तो भिक्खूंना शिकव.” स्थविरांनी (आनंदांनी) तो ग्रहण करून भिक्खूंना शिकवला. आचार्य परंपरेने चालत आलेला हा मंगलसुत्त आजतागायत प्रवर्तित आहे. “अशा प्रकारे हे ब्रह्मचर्य (शासन) समृद्ध, संपन्न, विस्तृत, बहुजनमान्य, विशाल आणि देव-मनुष्यांमध्ये उत्तम प्रकारे प्रकाशित झाले आहे,” असे समजावे.

ඉදානි එතෙස්වෙව මඞ්ගලෙසු ඤාණපරිචයපාටවත්ථං අයමාදිතො පභුති යොජනා – එවමිමෙ ඉධලොකපරලොකලොකුත්තරසුඛකාමා සත්තා බාලජනසෙවනං පහාය, පණ්ඩිතෙ නිස්සාය, පූජනෙය්‍යෙ පූජෙත්වා, පතිරූපදෙසවාසෙන පුබ්බෙ ච කතපුඤ්ඤතාය කුසලප්පවත්තියං චොදියමානා අත්තානං සම්මා පණිධාය, බාහුසච්චසිප්පවිනයෙහි අලඞ්කතත්තභාවා, විනයානුරූපං සුභාසිතං භාසමානා, යාව ගිහිභාවං න විජහන්ති, තාව මාතාපිතූපට්ඨානෙන පොරාණං ඉණමූලං විසොධයමානා, පුත්තදාරසඞ්ගහෙන නවං ඉණමූලං පයොජයමානා, අනාකුලකම්මන්තතාය ධනධඤ්ඤාදිසමිද්ධිං පාපුණන්තා, දානෙන භොගසාරං ධම්මචරියාය ජීවිතසාරඤ්ච ගහෙත්වා, ඤාතිසඞ්ගහෙන සකජනහිතං අනවජ්ජකම්මන්තතාය පරජනහිතඤ්ච කරොන්තා, පාපවිරතියා පරූපඝාතං මජ්ජපානසංයමෙන අත්තූපඝාතඤ්ච විවජ්ජෙත්වා, ධම්මෙසු අප්පමාදෙන කුසලපක්ඛං වඩ්ඪෙත්වා, වඩ්ඪිතකුසලතාය ගිහිබ්‍යඤ්ජනං ඔහාය පබ්බජිතභාවෙ ඨිතාපි බුද්ධබුද්ධසාවකූපජ්ඣායාචරියාදීසු ගාරවෙන නිවාතෙන ච වත්තසම්පදං ආරාධෙත්වා, සන්තුට්ඨියා [Pg.132] පච්චයගෙධං පහාය, කතඤ්ඤුතාය සප්පුරිසභූමියං ඨත්වා, ධම්මස්සවනෙන චිත්තලීනතං පහාය, ඛන්තියා සබ්බපරිස්සයෙ අභිභවිත්වා, සොවචස්සතාය සනාථං අත්තානං කත්වා, සමණදස්සනෙන පටිපත්තිපයොගං පස්සන්තා, ධම්මසාකච්ඡාය කඞ්ඛාට්ඨානියෙසු ධම්මෙසු කඞ්ඛං විනොදෙත්වා, ඉන්ද්‍රියසංවරතපෙන සීලවිසුද්ධිං සමණධම්මබ්‍රහ්මචරියෙන චිත්තවිසුද්ධිං තතො පරා ච චතස්සො විසුද්ධියො සම්පාදෙන්තා, ඉමාය පටිපදාය අරියසච්චදස්සනපරියායං ඤාණදස්සනවිසුද්ධිං පත්වා අරහත්තඵලසඞ්ඛ්‍යං නිබ්බානං සච්ඡිකරොන්ති, යං සච්ඡිකරිත්වා සිනෙරුපබ්බතො විය වාතවුට්ඨීහි අට්ඨහි ලොකධම්මෙහි අවිකම්පමානචිත්තා අසොකා විරජා ඛෙමිනො හොන්ති. යෙ ච ඛෙමිනො හොන්ති, තෙ සබ්බත්ථ එකෙනපි අපරාජිතා හොන්ති, සබ්බත්ථ සොත්ථිං ගච්ඡන්ති. තෙනාහ භගවා –

आता या मंगलांमध्ये ज्ञानाचा सराव व नैपुण्य मिळवण्यासाठी सुरुवातीपासूनचा संबंध (योजना) असा आहे – अशा प्रकारे, या लोकात, परलोकात आणि लोकोत्तर सुखाची इच्छा करणारे हे प्राणी मूर्ख लोकांची संगत सोडून, पंडितांचा आश्रय घेऊन, पूजनीयांची पूजा करून, योग्य देशात वास्तव्य केल्याने आणि पूर्वपुण्यामुळे कुशल प्रवृत्तीत प्रेरित होऊन स्वतःला योग्य मार्गावर प्रस्थापित करतात. बहुश्रुतता, शिल्प आणि विनय यांनी स्वतःला सुशोभित करून, विनयानुरूप सुभाषित बोलत, जोपर्यंत ते गृहस्थभाव सोडत नाहीत, तोपर्यंत मातापित्यांची सेवा करून जुने ऋण फेडतात, आणि पुत्रांचे व पत्नीचे संगोपन करून नवीन ऋण (कर्तव्य) जोडतात. व्याकुळता नसलेल्या (अनाकुल) कर्माने धनधान्य इत्यादी समृद्धी प्राप्त करत, दानाने भोगाचे सार आणि धम्मचरणाने जीवनाचे सार ग्रहण करून, नातेवाईकांचे कल्याण करून स्वतःच्या लोकांचे हित आणि निष्पाप कर्माने इतरांचे हित साधतात. पापापासून विरत राहून पर-पीडा वर्ज्य करतात, आणि मद्यपानाच्या संयमाने आत्म-पीडा वर्ज्य करतात. धम्मामध्ये अप्रमाद ठेवून कुशल पक्षाची वृद्धी करतात. वृद्धिंगत झालेल्या कुशलतेमुळे गृहस्थाचे रूप सोडून प्रव्रजित अवस्थेत स्थित झाल्यावरही बुद्ध, बुद्धश्रावक, उपाध्याय, आचार्य इत्यादींबद्दल आदर आणि नम्रतेने युक्त होऊन आचारसंपन्नता प्राप्त करतात. संतोषाने प्रत्ययांची (साधनांची) आसक्ती सोडून, कृतज्ञतेने सत्पुरुषांच्या भूमीवर स्थित राहून, धम्मश्रवणाने चित्ताचा आळस सोडून, क्षमेने सर्व संकटांवर मात करून, सुवचतेने (ऐकण्याच्या वृत्तीने) स्वतःला सनाथ करून, श्रमणांच्या दर्शनाने प्रतिपत्तीचा (साधनेचा) प्रयोग पाहत, धम्मचर्चेने संशयास्पद बाबींमधील संशय दूर करून, इंद्रियसंयम रूपी तपाने शीलविशुद्धी, श्रमणधम्म व ब्रह्मचर्याने चित्तविशुद्धी आणि त्यानंतरच्या इतर चार विशुद्धी प्राप्त करत, या प्रतिपदेने (मार्गाने) या अरीयसत्य दर्शनाच्या रूपाने ज्ञानदर्शनविशुद्धी प्राप्त करून अर्हत्त्वफल संज्ञक निर्वाणाचा साक्षातकार करतात. ज्याचा साक्षातकार केल्यावर, महामेरू पर्वत जसा वादळ-वाऱ्याने कंपित होत नाही, तसे आठ लोकधम्मांनी त्यांचे चित्त कंपित होत नाही; ते शोकरहित, विरज (रागरहित) आणि क्षेमयुक्त (सुरक्षित) होतात. आणि जे क्षेमयुक्त होतात, ते सर्व ठिकाणी एकाही शत्रूकडून पराभूत होत नाहीत, सर्व ठिकाणी सुखरूप जातात. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे –

‘‘එතාදිසානි කත්වාන, සබ්බත්ථමපරාජිතා;

සබ්බත්ථ සොත්ථිං ගච්ඡන්ති, තං තෙසං මඞ්ගලමුත්තම’’න්ති.

“अशी मंगले करून, सर्व ठिकाणी अपराजित राहून, ते सर्व ठिकाणी सुखरूप जातात; हे त्यांचे उत्तम मंगल आहे.”

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දකපාඨ-අට්ඨකථාය

परमत्थजोतिका नावाच्या खुद्दकपाठ-अट्ठकथेतील

මඞ්ගලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

मंगलसुत्ताची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

6. රතනසුත්තවණ්ණනා

६. रतनसुत्त वर्णना

නික්ඛෙපප්පයොජනං

मांडणीचे प्रयोजन (निक्खेप-प्रयोजन)

ඉදානි යානීධ භූතානීතිඑවමාදිනා මඞ්ගලසුත්තානන්තරං නික්ඛිත්තස්ස රතනසුත්තස්ස අත්ථවණ්ණනාක්කමො අනුප්පත්තො. තස්ස ඉධ නික්ඛෙපප්පයොජනං වත්වා තතො පරං සුපරිසුද්ධෙන තිත්ථෙන නදිතළාකාදීසු සලිලජ්ඣොගාහණමිව සුපරිසුද්ධෙන නිදානෙන ඉමස්ස සුත්තස්ස අත්ථජ්ඣොගාහණං දස්සෙතුං –

आता, ‘यानीध भूतानि’ इत्यादी शब्दांनी सुरू होणाऱ्या आणि मंगलसुत्तानंतर ठेवलेल्या रतनसुत्ताच्या अर्थवर्णनाचा क्रम प्राप्त झाला आहे. त्याचे येथे मांडणीचे प्रयोजन सांगून, त्यानंतर अत्यंत स्वच्छ घाटावरून नदी, तलाव इत्यादींमध्ये उतरून पाणी घेण्याप्रमाणे, अत्यंत शुद्ध अशा निदानाने (प्रस्तावनेने) या सुत्ताच्या अर्थाचे अवगाहन (प्रवेश) दाखवण्यासाठी –

‘‘යෙන වුත්තං යදා යත්ථ, යස්මා චෙතං ඉමං නයං;

පකාසෙත්වාන එතස්ස, කරිස්සාමත්ථවණ්ණනං’’.

“ज्यांनी (ज्या भगवंतांनी), जेव्हा, ज्या ठिकाणी आणि ज्या कारणासाठी हे (सुत्त) सांगितले, ती पद्धत स्पष्ट करून आम्ही या (रतनसुत्ताची) अर्थवर्णना करू.”

තත්ථ [Pg.133] යස්මා මඞ්ගලසුත්තෙන අත්තරක්ඛා අකල්‍යාණකරණකල්‍යාණාකරණපච්චයානඤ්ච ආසවානං පටිඝාතො දස්සිතො, ඉමඤ්ච සුත්තං පරාරක්ඛං අමනුස්සාදිපච්චයානඤ්ච ආසවානං පටිඝාතං සාධෙති, තස්මා තදනන්තරං නික්ඛිත්තං සියාති.

त्यामध्ये, कारण मंगलसुत्ताद्वारे स्वतःचे रक्षण आणि अकल्याणकारी व कल्याणकारी कारणांमुळे होणाऱ्या आसवांचा नाश दाखवला आहे; आणि हे (रतन) सुत्त इतरांचे रक्षण साधते तसेच अमनुष्य (भूत-प्रेत) इत्यादी कारणांमुळे होणाऱ्या आसवांचा नाश साधते, म्हणून यानंतर (रतनसुत्त) ठेवले असावे.

ඉදං තාවස්ස ඉධ නික්ඛෙපප්පයොජනං.

हे तर याचे येथे मांडणीचे प्रयोजन आहे.

වෙසාලිවත්ථු

वैशालीची कथा (वेसालीवत्थु)

ඉදානි ‘‘යෙන වුත්තං යදා යත්ථ, යස්මා චෙත’’න්ති එත්ථාහ ‘‘කෙන පනෙතං සුත්තං වුත්තං, කදා කත්ථ, කස්මා ච වුත්ත’’න්ති. වුච්චතෙ – ඉදඤ්හි භගවතා එව වුත්තං, න සාවකාදීහි. තඤ්ච යදා දුබ්භික්ඛාදීහි උපද්දවෙහි උපද්දුතාය වෙසාලියා ලිච්ඡවීහි රාජගහතො යාචිත්වා භගවා වෙසාලිං ආනීතො, තදා වෙසාලියං තෙසං උපද්දවානං පටිඝාතත්ථාය වුත්තන්ති. අයං තෙසං පඤ්හානං සඞ්ඛෙපවිස්සජ්ජනා. විත්ථාරතො පන වෙසාලිවත්ථුතො පභුති පොරාණෙහි වණ්ණීයති.

आता, “कोणी सांगितले, कधी, कोठे आणि का सांगितले” यावर विचारले जाते – “हे सुत्त कोणी सांगितले, कधी, कोठे आणि का सांगितले?” उत्तर दिले जाते – हे सुत्त भगवंतांनीच सांगितले आहे, श्रावकांनी (शिष्यांनी) नाही. आणि जेव्हा दुष्काळ इत्यादी उपद्रवांनी ग्रस्त झालेल्या वैशालीतील लिच्छवींनी राजगृहाहून भगवंतांना प्रार्थना करून वैशालीत आणले, तेव्हा वैशालीमध्ये त्या उपद्रवांचे निवारण करण्यासाठी हे सांगितले गेले. हे त्या प्रश्नांचे संक्षिप्त उत्तर आहे. विस्ताराने मात्र, वैशालीच्या कथेपासून प्राचीन आचार्यांनी याचे वर्णन केले आहे.

තත්‍රායං වණ්ණනා – බාරාණසිරඤ්ඤො කිර අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිම්හි ගබ්භො සණ්ඨාසි, සා තං ඤත්වා රඤ්ඤො නිවෙදෙසි, රාජා ගබ්භපරිහාරං අදාසි. සා සම්මා පරිහරියමානගබ්භා ගබ්භපරිපාකකාලෙ විජායනඝරං පාවිසි. පුඤ්ඤවතීනං පච්චූසසමයෙ ගබ්භවුට්ඨානං හොති. සා ච තාසං අඤ්ඤතරා, තෙන පච්චූසසමයෙ අලත්තකපටලබන්ධුජීවකපුප්ඵසදිසං මංසපෙසිං විජායි. තතො ‘‘අඤ්ඤා දෙවියො සුවණ්ණබිම්බසදිසෙ පුත්තෙ විජායන්ති, අග්ගමහෙසී මංසපෙසින්ති රඤ්ඤො පුරතො මම අවණ්ණො උප්පජ්ජෙය්‍යා’’ති චින්තෙත්වා තෙන අවණ්ණභයෙන තං මංසපෙසිං එකස්මිං භාජනෙ පක්ඛිපිත්වා අඤ්ඤතරෙන පටිකුජ්ජිත්වා රාජමුද්දිකාය ලඤ්ඡිත්වා ගඞ්ගාය සොතෙ පක්ඛිපාපෙසි. මනුස්සෙහි ඡඩ්ඩිතමත්තෙ දෙවතා ආරක්ඛං සංවිදහිංසු. සුවණ්ණපට්ටකඤ්චෙත්ථ ජාතිහිඞ්ගුලකෙන ‘‘බාරාණසිරඤ්ඤො අග්ගමහෙසියා පජා’’ති ලිඛිත්වා බන්ධිංසු. තතො තං භාජනං ඌමිභයාදීහි අනුපද්දුතං ගඞ්ගාසොතෙන පායාසි.

त्यासंबंधी हे स्पष्टीकरण आहे – असे म्हणतात की, वाराणसीच्या राजाच्या पट्टराणीच्या उदरात गर्भ राहिला. तिने ते जाणून राजाला कळवले आणि राजाने गर्भाच्या संरक्षणाची व्यवस्था केली. तिने गर्भाचे चांगल्या प्रकारे संगोपन केले आणि गर्भ परिपक्व होण्याच्या वेळी ती प्रसूतिगृहात प्रविष्ट झाली. पुण्यवान स्त्रियांची प्रसूती पहाटेच्या वेळी होते. ती देखील त्यांच्यापैकीच एक होती, त्यामुळे पहाटेच्या वेळी तिने लाक्षारसाने माखलेल्या कापडासारख्या किंवा दुपारीच्या (बंधुजीवक) फुलासारख्या लाल रंगाच्या मांसपिंडाला जन्म दिला. त्यानंतर, 'इतर राण्या सोन्याच्या मूर्तीसारख्या पुत्रांना जन्म देतात, आणि पट्टराणीने मांसपिंडाला जन्म दिला, असे राजासमोर आल्यास माझी अपकीर्ती होईल,' असा विचार करून, त्या अपकीर्तीच्या भयाने तिने तो मांसपिंड एका पात्रात ठेवला, दुसऱ्या पात्राने ते झाकले, राजमुद्रेने ते सीलबंद केले आणि गंगेच्या प्रवाहात फेकून दिले. माणसांनी ते फेकून देताच देवतांनी त्याचे रक्षण केले. त्यांनी तिथे एका सुवर्णपत्रावर शुद्ध हिंगुळाने 'वाराणसीच्या राजाच्या पट्टराणीचे अपत्य' असे लिहून ते पात्राला बांधले. त्यानंतर ते पात्र लाटा इत्यादींच्या भयापासून सुरक्षित राहून गंगेच्या प्रवाहाबरोबर वाहू लागले।

තෙන ච සමයෙන අඤ්ඤතරො තාපසො ගොපාලකුලං නිස්සාය ගඞ්ගාතීරෙ විහරති. සො පාතොව ගඞ්ගං ඔතරන්තො භාජනං ආගච්ඡන්තං දිස්වා [Pg.134] පංසුකූලසඤ්ඤාය අග්ගහෙසි. තතො තත්ථ තං අක්ඛරපට්ටකං රාජමුද්දිකාලඤ්ඡනඤ්ච දිස්වා මුඤ්චිත්වා තං මංසපෙසිං අද්දස, දිස්වානස්ස එතදහොසි ‘‘සියා ගබ්භො, තථා හිස්ස දුග්ගන්ධපූතිභාවො නත්ථී’’ති. තං අස්සමං නෙත්වා සුද්ධෙ ඔකාසෙ ඨපෙසි. අථ අඩ්ඪමාසච්චයෙන ද්වෙ මංසපෙසියො අහෙසුං. තාපසො දිස්වා සාධුතරං ඨපෙසි, තතො පුන අඩ්ඪමාසච්චයෙන එකමෙකිස්සා පෙසියා හත්ථපාදසීසානමත්ථාය පඤ්ච පඤ්ච පිළකා උට්ඨහිංසු. තාපසො දිස්වා පුන සාධුතරං ඨපෙසි. අථ අඩ්ඪමාසච්චයෙන එකා මංසපෙසි සුවණ්ණබිම්බසදිසො දාරකො, එකා දාරිකා අහොසි. තෙසු තාපසස්ස පුත්තසිනෙහො උප්පජ්ජි. අඞ්ගුට්ඨකතො චස්ස ඛීරං නිබ්බත්ති. තතො පභුති ච ඛීරභත්තං ලභති, සො භත්තං භුඤ්ජිත්වා ඛීරං දාරකානං මුඛෙ ආසිඤ්චති. තෙසං යං යං උදරං පවිට්ඨං, තං සබ්බං මණිභාජනගතං විය දිස්සති. එවං ලිච්ඡවී අහෙසුං. අපරෙ පනාහු ‘‘සිබ්බෙත්වා ඨපිතා විය නෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤං ලීනා ඡවි අහොසී’’ති. එවං තෙ නිච්ඡවිතාය වා ලීනච්ඡවිතාය වා ලිච්ඡවීති පඤ්ඤායිංසු.

त्या वेळी एक तपस्वी गोपाळांच्या वस्तीचा आश्रय घेऊन गंगेच्या काठावर राहत होता. तो सकाळीच गंगेत उतरत असताना, त्याने एक पात्र वाहून येत असलेले पाहिले आणि पांसुकूल (टाकून दिलेली वस्तू) समजून ते घेतले. त्यानंतर त्यावर ते अक्षरे लिहिलेले सुवर्णपत्र आणि राजमुद्रेचे सील पाहून, त्याने ते उघडले आणि तो मांसपिंड पाहिला. ते पाहून त्याच्या मनात असा विचार आला – 'हा गर्भ असावा, कारण याला कोणताही दुर्गंध किंवा कुजल्याचा वास नाही.' त्याने ते आपल्या आश्रमात नेऊन एका स्वच्छ ठिकाणी ठेवले. त्यानंतर पंधरवड्यानंतर त्याचे दोन मांसपिंड झाले. तपस्व्याने ते पाहून अधिक चांगल्या प्रकारे ठेवले. त्यानंतर पुन्हा पंधरवड्यानंतर प्रत्येक मांसपिंडात हात, पाय आणि डोके यांच्यासाठी पाच-पाच अंकुरवजा उंचवटे निर्माण झाले. तपस्व्याने ते पाहून पुन्हा अधिक चांगल्या प्रकारे ठेवले. त्यानंतर पंधरवड्यानंतर एका मांसपिंडापासून सोन्याच्या मूर्तीसारखा मुलगा आणि दुसऱ्यापासून एक मुलगी झाली. त्यांच्याविषयी तपस्व्याच्या मनात पुत्रासारखे प्रेम निर्माण झाले आणि त्याच्या अंगठ्यातून दूध पाझरू लागले. तेव्हापासून तो स्वतः दुग्धयुक्त अन्न खात असे आणि ते दूध त्या बालकांच्या तोंडात घालत असे. त्यांच्या पोटात जे काही अन्न जात असे, ते सर्व एखाद्या मण्याच्या पात्रात ठेवल्याप्रमाणे बाहेरून दिसत असे. अशा प्रकारे ते 'लिच्छवी' झाले. परंतु इतर आचार्य म्हणतात की, 'त्यांची त्वचा एकमेकांना शिवून ठेवल्यासारखी जोडलेली होती.' अशा प्रकारे, त्वचा नसण्यामुळे किंवा त्वचा जोडलेली असल्यामुळे त्यांना 'लिच्छवी' म्हणून ओळखले जाऊ लागले।

තාපසො දාරකෙ පොසෙන්තො උස්සූරෙ ගාමං පිණ්ඩාය පවිසති, අතිදිවා පටික්කමති. තස්ස තං බ්‍යාපාරං ඤත්වා ගොපාලකා ආහංසු, ‘‘භන්තෙ, පබ්බජිතානං දාරකපොසනං පලිබොධො, අම්හාකං දාරකෙ දෙථ, මයං පොසෙස්සාම, තුම්හෙ අත්තනො කම්මං කරොථා’’ති. තාපසො ‘‘සාධූ’’ති පටිස්සුණි. ගොපාලකා දුතියදිවසෙ මග්ගං සමං කත්වා පුප්ඵෙහි ඔකිරිත්වා ධජපටාකං උස්සාපෙත්වා තූරියෙහි වජ්ජමානෙහි අස්සමං ආගතා. තාපසො ‘‘මහාපුඤ්ඤා දාරකා, අප්පමාදෙන වඩ්ඪෙථ, වඩ්ඪෙත්වා ච අඤ්ඤමඤ්ඤං ආවාහවිවාහං කරොථ, පඤ්චගොරසෙන රාජානං තොසෙත්වා භූමිභාගං ගහෙත්වා නගරං මාපෙථ, තත්ථ කුමාරං අභිසිඤ්චථා’’ති වත්වා දාරකෙ අදාසි. තෙ ‘‘සාධූ’’ති පටිස්සුණිත්වා දාරකෙ නෙත්වා පොසෙසුං.

तपस्वी त्या बालकांचे संगोपन करत असताना, उशिरा गावात भिक्षेसाठी जात असे आणि खूप उशिरा परत येत असे. त्यांची ही धावपळ पाहून गोपाळ म्हणाले, "भंते! प्रव्रजितांना बालकांचे संगोपन करणे हा एक अडथळा आहे. ही बालके आम्हाला द्या, आम्ही त्यांचे संगोपन करू. आपण आपले कार्य करावे." तपस्व्याने "ठीक आहे" असे म्हणून संमती दिली. दुसऱ्या दिवशी गोपाळांनी रस्ता समतल केला, त्यावर फुले विखुरली, ध्वज आणि पताका उभारल्या आणि वाद्ये वाजवत ते आश्रमात आले. तपस्वी म्हणाला, "ही बालके महापुण्यवान आहेत. अप्रमादाने त्यांचे संगोपन करा. ती मोठी झाल्यावर त्यांचा आपापसात विवाह करा. पंचगोरसाने राजाला संतुष्ट करून भूभाग मिळवा आणि तिथे नगर वसवून त्या राजकुमाराचा राज्याभिषेक करा." असे सांगून त्यांनी ती बालके त्यांच्या स्वाधीन केली. त्यांनी "ठीक आहे" असे म्हणून संमती दिली आणि बालकांना नेऊन त्यांचे संगोपन केले।

දාරකා වුඩ්ඪිමන්වාය කීළන්තා විවාදට්ඨානෙසු අඤ්ඤෙ ගොපාලදාරකෙ හත්ථෙනපි පාදෙනපි පහරන්ති, තෙ රොදන්ති. ‘‘කිස්ස රොදථා’’ති ච මාතාපිතූහි වුත්තා ‘‘ඉමෙ නිම්මාතාපිතිකා තාපසපොසිතා අම්හෙ අතීව පහරන්තී’’ති වදන්ති. තතො තෙසං මාතාපිතරො ‘‘ඉමෙ දාරකා අඤ්ඤෙ දාරකෙ විහෙඨෙන්ති දුක්ඛාපෙන්ති, න ඉමෙ සඞ්ගහෙතබ්බා, වජ්ජිතබ්බා ඉමෙ’’ති ආහංසු. තතො පභුති කිර සො පදෙසො ‘‘වජ්ජී’’ති [Pg.135] වුච්චති, තියොජනසතං පරිමාණෙන. අථ තං පදෙසං ගොපාලකා රාජානං තොසෙත්වා අග්ගහෙසුං. තත්ථෙව නගරං මාපෙත්වා සොළසවස්සුද්දෙසිකං කුමාරං අභිසිඤ්චිත්වා රාජානං අකංසු. තාය චස්ස දාරිකාය සද්ධිං වාරෙය්‍යං කත්වා කතිකං අකංසු ‘‘න බාහිරතො දාරිකා ආනෙතබ්බා, ඉතො දාරිකා න කස්සචි දාතබ්බා’’ති. තෙසං පඨමසංවාසෙන ද්වෙ දාරකා ජාතා ධීතා ච පුත්තො ච, එවං සොළසක්ඛත්තුං ද්වෙ ද්වෙ ජාතා. තතො තෙසං දාරකානං යථාක්කමං වඩ්ඪන්තානං ආරාමුය්‍යානනිවාසට්ඨානපරිවාරසම්පත්තිං ගහෙතුං අප්පහොන්තං තං නගරං තික්ඛත්තුං ගාවුතන්තරෙන ගාවුතන්තරෙන පාකාරෙන පරික්ඛිපිංසු, තස්ස පුනප්පුනං විසාලීකතත්තා වෙසාලීත්වෙව නාමං ජාතං. ඉදං වෙසාලිවත්ථු.

ती बालके मोठी झाल्यावर खेळताना, भांडणाच्या वेळी इतर गोपाळ बालकांना हाताने व पायाने मारत असत, त्यामुळे ती बालके रडत असत. "का रडत आहात?" असे त्यांच्या मातापित्यांनी विचारले असता, ती म्हणाली, "हे आई-वडील नसलेले, तपस्व्याने सांभाळलेले मुलगे आम्हाला खूप मारतात." त्यानंतर त्यांच्या मातापित्यांनी म्हटले, "ही मुले इतर मुलांना त्रास देतात, त्यांना दुःख देतात. यांचा स्वीकार करता कामा नये, यांना वर्ज्य केले पाहिजे." तेव्हापासून तो प्रदेश 'वज्जी' म्हणून ओळखला जाऊ लागला, ज्याचा विस्तार तीनशे योजने होता. त्यानंतर गोपाळांनी राजाला संतुष्ट करून तो प्रदेश आपल्या ताब्यात घेतला. तिथेच त्यांनी एक नगर वसवले आणि सोळा वर्षांच्या राजकुमाराचा राज्याभिषेक करून त्याला राजा बनवले. आणि त्या राजकुमारीशी त्याचा विवाह करून त्यांनी असा करार केला की, "बाहेरून कोणतीही मुलगी आणली जाणार नाही आणि येथील कोणतीही मुलगी बाहेर कोणालाही दिली जाणार नाही." त्यांच्या पहिल्या समागमातून दोन बालके जन्माला आली – एक मुलगी आणि एक मुलगा. अशा प्रकारे सोळा वेळा दोन-दोन बालके जन्माला आली. त्यानंतर ती मुले जसजशी मोठी होऊ लागली, तसतसे त्यांचे आराम (उद्याने), निवासस्थाने आणि सेवकवर्ग यांच्यासाठी ते नगर अपुरे पडू लागले. म्हणून त्यांनी तीन वेळा, प्रत्येक वेळी एक-एक गाऊत अंतराने तटबंदीने ते नगर वेढले. ते नगर वारंवार विस्तीर्ण केल्यामुळे त्याचे नाव 'वैशाली' असे पडले. ही वैशालीची कथा आहे।

භගවතො නිමන්තනං

भगवंतांना निमंत्रण

අයං පන වෙසාලී භගවතො උප්පන්නකාලෙ ඉද්ධා වෙපුල්ලප්පත්තා අහොසි. තත්ථ හි රාජූනංයෙව සත්ත සහස්සානි සත්ත සතානි සත්ත ච රාජානො අහෙසුං. තථා යුවරාජසෙනාපතිභණ්ඩාගාරිකප්පභුතීනං. යථාහ –

आणि ही वैशाली भगवंतांच्या उत्पत्तीच्या वेळी अत्यंत समृद्ध आणि वैभवशाली झाली होती. कारण तिथे सात हजार सातशे सात राजे होते. त्याचप्रमाणे उपराजे, सेनापती, कोषाध्यक्ष इत्यादी देखील तितकेच होते. जसे म्हटले आहे –

‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන වෙසාලී ඉද්ධා චෙව හොති ඵීතා ච බහුජනා ආකිණ්ණමනුස්සා සුභික්ඛා ච, සත්ත ච පාසාදසහස්සානි සත්ත ච පාසාදසතානි සත්ත ච පාසාදා, සත්ත ච කූටාගාරසහස්සානි සත්ත ච කූටාගාරසතානි සත්ත ච කූටාගාරානි, සත්ත ච ආරාමසහස්සානි සත්ත ච ආරාමසතානි සත්ත ච ආරාමා, සත්ත ච පොක්ඛරණිසහස්සානි සත්ත ච පොක්ඛරණිසතානි සත්ත ච පොක්ඛරණියො’’ති (මහාව. 326).

"त्या वेळी वैशाली समृद्ध, संपन्न, दाट लोकवस्तीची, माणसांनी गजबजलेली आणि सुभिक्ष होती. तिथे सात हजार सातशे सात प्रासाद, सात हजार सातशे सात कूटगार, सात हजार सातशे सात आराम आणि सात हजार सातशे सात पुष्करणी होत्या."

සා අපරෙන සමයෙන දුබ්භික්ඛා අහොසි දුබ්බුට්ඨිකා දුස්සස්සා. පඨමං දුග්ගතමනුස්සා මරන්ති, තෙ බහිද්ධා ඡඩ්ඩෙන්ති. මතමනුස්සානං කුණපගන්ධෙන අමනුස්සා නගරං පවිසිංසු, තතො බහුතරා මරන්ති. තාය පටිකූලතාය සත්තානං අහිවාතරොගො උප්පජ්ජි. ඉති තීහි දුබ්භික්ඛඅමනුස්සරොගභයෙහි උපද්දුතා වෙසාලිනගරවාසිනො උපසඞ්කමිත්වා රාජානං ආහංසු, ‘‘මහාරාජ, ඉමස්මිං නගරෙ තිවිධං භයමුප්පන්නං, ඉතො පුබ්බෙ යාව සත්තමා රාජකුලපරිවට්ටා එවරූපං අනුප්පන්නපුබ්බං, තුම්හාකං මඤ්ඤෙ අධම්මිකත්තෙන [Pg.136] තං එතරහි උප්පන්න’’න්ති. රාජා සබ්බෙ සන්ථාගාරෙ සන්නිපාතාපෙත්වා ‘‘මය්හං අධම්මිකභාවං විචිනථා’’ති ආහ. තෙ සබ්බං පවෙණිං විචිනන්තා න කිඤ්චි අද්දසංසු.

त्यानंतरच्या काळात, त्या वेसाळी नगरीत दुष्काळ पडला, पाऊस पडला नाही आणि धान्य मिळणे कठीण झाले. सर्वप्रथम गरीब लोक मरण पावले आणि लोकांनी त्यांचे मृतदेह शहराबाहेर टाकून दिले. मृत माणसांच्या कुजलेल्या शरीरांच्या दुर्गंधीमुळे अमानुषांनी (भूत-पिशाचांनी) शहरात प्रवेश केला, ज्यामुळे आणखी बरेच लोक मरण पावले. त्या घाणीमुळे आणि प्रतिकूलतेमुळे लोकांमध्ये 'अहिवातक' नावाचा महामारीचा रोग पसरला. अशा प्रकारे दुष्काळ, अमानुष आणि रोग या तीन भयांनी त्रस्त झालेल्या वेसाळीच्या नगरवासीयांनी राजाकडे जाऊन म्हटले, "महाराज! या नगरात तीन प्रकारचे भय निर्माण झाले आहे. यापूर्वी सात राजवंशांच्या पिढ्यांपर्यंत असे कधीही घडले नव्हते. आम्हाला वाटते की आपल्या अधार्मिकतेमुळेच हे संकट आता ओढवले आहे." तेव्हा राजाने सर्व लोकांना संथागारात (सभागृहात) एकत्र बोलावून म्हटले, "माझ्या अधार्मिकतेचा शोध घ्या (माझ्यात काही अधर्म आहे का ते तपासा)." त्यांनी संपूर्ण परंपरेचा आणि इतिहासाचा शोध घेतला, परंतु त्यांना राजाचा कोणताही दोष आढळला नाही।

තතො රඤ්ඤො දොසමදිස්වා ‘‘ඉදං භයං අම්හාකං කථං වූපසමෙය්‍යා’’ති චින්තෙසුං. තත්ථ එකච්චෙ ඡ සත්ථාරෙ අපදිසිංසු ‘‘එතෙහි ඔක්කන්තමත්තෙ වූපසමෙස්සතී’’ති. එකච්චෙ ආහංසු – ‘‘බුද්ධො කිර ලොකෙ උප්පන්නො, සො භගවා සබ්බසත්තහිතාය ධම්මං දෙසෙති මහිද්ධිකො මහානුභාවො, තෙන ඔක්කන්තමත්තෙ සබ්බභයානි වූපසමෙය්‍යු’’න්ති. තෙන තෙ අත්තමනා හුත්වා ‘‘කහං පන සො භගවා එතරහි විහරති, අම්හෙහි පෙසිතො න ආගච්ඡෙය්‍යා’’ති ආහංසු. අථාපරෙ ආහංසු – ‘‘බුද්ධා නාම අනුකම්පකා, කිස්ස නාගච්ඡෙය්‍යුං, සො පන භගවා එතරහි රාජගහෙ විහරති, රාජා බිම්බිසාරො තං උපට්ඨහති, සො ආගන්තුං න දදෙය්‍යා’’ති. ‘‘තෙන හි රාජානං සඤ්ඤාපෙත්වා ආනෙය්‍යාමා’’ති ද්වෙ ලිච්ඡවිරාජානො මහතා බලකායෙන පහූතං පණ්ණාකාරං දත්වා රඤ්ඤො සන්තිකං පෙසිංසු ‘‘බිම්බිසාරං සඤ්ඤාපෙත්වා භගවන්තං ආනෙථා’’ති. තෙ ගන්ත්වා රඤ්ඤො පණ්ණාකාරං දත්වා තං පවත්තිං නිවෙදෙත්වා, ‘‘මහාරාජ, භගවන්තං අම්හාකං නගරං පෙසෙහී’’ති ආහංසු. රාජා න සම්පටිච්ඡි, ‘‘තුම්හෙයෙව ජානාථා’’ති ආහ. තෙ භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා එවමාහංසු – ‘‘භන්තෙ, අම්හාකං නගරෙ තීණි භයානි උප්පන්නානි, සචෙ භගවා ආගච්ඡෙය්‍ය, සොත්ථි නො භවෙය්‍යා’’ති. භගවා ආවජ්ජෙත්වා ‘‘වෙසාලියං රතනසුත්තෙ වුත්තෙ සා රක්ඛා කොටිසතසහස්සං චක්කවාළානං ඵරිස්සති, සුත්තපරියොසානෙ චතුරාසීතියා පාණසහස්සානං ධම්මාභිසමයො භවිස්සතී’’ති අධිවාසෙසි. අථ රාජා බිම්බිසාරො භගවතො අධිවාසනං සුත්වා ‘‘භගවතා වෙසාලිගමනං අධිවාසිත’’න්ති නගරෙ ඝොසනං කාරාපෙත්වා භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා ආහ – ‘‘කිං, භන්තෙ, සම්පටිච්ඡථ වෙසාලිගමන’’න්ති? ආම, මහාරාජාති. තෙන හි, භන්තෙ, තාව ආගමෙථ, යාව මග්ගං පටියාදෙමීති.

त्यानंतर राजाचा कोणताही दोष न आढळल्याने त्यांनी विचार केला, "आपले हे भय कसे शांत होईल?" तेव्हा काही लोकांनी सहा तीर्थंकरांचा (सहा शास्त्यांचा) उल्लेख केला की, "त्यांच्या आगमनानेच हे भय शांत होईल." तर काही जण म्हणाले, "जगात बुद्ध उत्पन्न झाले आहेत असे ऐकिवात आहे. ते भगवान सर्व प्राण्यांच्या कल्याणासाठी धम्माचा उपदेश करतात. ते महा-ऋद्धीवान आणि महा-प्रतापी आहेत. त्यांच्या आगमनानेच सर्व भये शांत होतील." हे ऐकून ते अत्यंत आनंदित झाले आणि म्हणाले, "परंतु ते भगवान सध्या कोठे विहार करत आहेत? आपण निमंत्रण पाठवले तर ते येतील का?" त्यावर इतर काही जण म्हणाले, "बुद्ध हे अत्यंत कारुणिक असतात, ते का बरे येणार नाहीत? परंतु ते भगवान सध्या राजगीर (राजगृह) येथे विहार करत आहेत आणि राजा बिंबिसार त्यांची सेवा करत आहे. तो त्यांना येऊ देणार नाही." तेव्हा त्यांनी विचार केला, "असे असेल तर आपण राजा बिंबिसाराची समजूत काढून भगवंतांना घेऊन येऊ या." त्यांनी दोन लिच्छवी राजांना मोठ्या सैन्यासह आणि भरपूर भेटी देऊन राजा बिंबिसाराकडे पाठवले आणि सांगितले, "बिंबिसाराची समजूत काढून भगवंतांना घेऊन या." त्यांनी जाऊन राजाला भेटी दिल्या, सर्व परिस्थिती सांगितली आणि म्हणाले, "महाराज, भगवंतांना आमच्या नगरात पाठवावे." राजाने थेट संमती दिली नाही आणि म्हटले, "तुम्ही स्वतःच भगवंतांना विनंती करा." तेव्हा त्यांनी भगवंतांकडे जाऊन त्यांना वंदन केले आणि म्हटले, "भंते! आमच्या नगरात तीन प्रकारची भये निर्माण झाली आहेत. जर भगवान तेथे आले, तर आमचे कल्याण होईल." भगवंतांनी विचार केला की, "वेसाळीमध्ये 'रतन सुत्त' (रत्न सूत्र) उपदेशिले गेल्यास, त्याचे संरक्षण एक लाख कोटी चक्कवाळांमध्ये (विश्वप्रणालींमध्ये) पसरले जाईल आणि सुत्ताच्या समाप्तीनंतर चौऱ्याऐंशी हजार प्राण्यांना धम्माचा साक्षात्कार होईल." असे विचार करून त्यांनी जाण्यास संमती दिली. त्यानंतर राजा बिंबिसाराने भगवंतांच्या संमतीबद्दल ऐकले आणि नगरात दवंडी पिटवून जाहीर केले की, "भगवंतांनी वेसाळीला जाण्यास संमती दिली आहे." मग त्याने भगवंताकडे जाऊन विचारले, "भंते! आपण वेसाळीला जाण्यास संमती दिली आहे का?" भगवंतांनी उत्तर दिले, "होय, महाराज." त्यावर राजा म्हणाला, "तर मग भंते, मी मार्ग तयार करेपर्यंत कृपया प्रतीक्षा करावी."

අථ ඛො රාජා බිම්බිසාරො රාජගහස්ස ච ගඞ්ගාය ච අන්තරා පඤ්චයොජනභූමිං සමං කත්වා යොජනෙ යොජනෙ විහාරං මාපෙත්වා භගවතො ගමනකාලං පටිවෙදෙසි. භගවා පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි පරිවුතො [Pg.137] පායාසි. රාජා පඤ්චයොජනං මග්ගං පඤ්චවණ්ණෙහි පුප්ඵෙහි ජාණුමත්තං ඔකිරාපෙත්වා ධජපටාකපුණ්ණඝටකදලිආදීනි උස්සාපෙත්වා භගවතො ද්වෙ සෙතච්ඡත්තානි එකමෙකස්ස ච භික්ඛුස්ස එකමෙකං උක්ඛිපාපෙත්වා සද්ධිං අත්තනො පරිවාරෙන පුප්ඵගන්ධාදීහි පූජං කරොන්තො එකෙකස්මිං විහාරෙ භගවන්තං වසාපෙත්වා මහාදානානි දත්වා පඤ්චහි දිවසෙහි ගඞ්ගාතීරං නෙසි. තත්ථ සබ්බාලඞ්කාරෙහි නාවං අලඞ්කරොන්තො වෙසාලිකානං සාසනං පෙසෙසි ‘‘ආගතො භගවා, මග්ගං පටියාදෙත්වා සබ්බෙ භගවතො පච්චුග්ගමනං කරොථා’’ති. තෙ ‘‘දිගුණං පූජං කරිස්සාමා’’ති වෙසාලියා ච ගඞ්ගාය ච අන්තරා තියොජනභූමිං සමං කත්වා භගවතො චත්තාරි එකමෙකස්ස ච භික්ඛුස්ස ද්වෙ ද්වෙ සෙතච්ඡත්තානි සජ්ජෙත්වා පූජං කුරුමානා ගඞ්ගාතීරං ආගන්ත්වා අට්ඨංසු.

त्यानंतर राजा बिंबिसाराने राजगीर आणि गंगा नदीच्या दरम्यानची पाच योजने जमीन सपाट केली आणि प्रत्येक योजनेवर एक विहार बांधून भगवंतांना प्रस्थानाच्या वेळेची माहिती दिली. भगवान पाचशे भिक्खूंच्या परिवारासह निघाले. राजाने पाच योजने लांबीच्या मार्गावर गुडघाभर उंचीपर्यंत पाच रंगांची फुले पसरवली; ध्वज, पताका, पूर्णघट (पाण्याचे भरलेले कलश) आणि केळीची झाडे इत्यादी उभी केली. भगवंतांच्या सन्मानार्थ दोन पांढरी छत्रे आणि प्रत्येक भिक्खूसाठी एक-एक पांढरे छत्र धरण्याची व्यवस्था केली. आपल्या परिवारासह फुले, गंध इत्यादींनी पूजा करत, प्रत्येक विहारात भगवंतांना मुक्काम देत आणि महादान देत, राजाने पाच दिवसांत त्यांना गंगा नदीच्या तीरावर आणले. तेथे सर्व प्रकारच्या अलंकारांनी नौका सजवून त्याने वेसाळीच्या लोकांना निरोप पाठवला, "भगवान आले आहेत, तुम्ही मार्ग तयार करून भगवंतांच्या स्वागतासाठी सामोरे या." त्यांनी "आम्ही दुप्पट पूजा करू" असे म्हणून वेसाळी आणि गंगा नदीच्या दरम्यानची तीन योजने जमीन सपाट केली. त्यांनी भगवंतांसाठी चार पांढरी छत्रे आणि प्रत्येक भिक्खूसाठी दोन-दोन पांढरी छत्रे तयार केली आणि पूजा करत ते गंगा नदीच्या तीरावर येऊन उभे राहिले।

අථ බිම්බිසාරො ද්වෙ නාවායො සඞ්ඝටෙත්වා මණ්ඩපං කත්වා පුප්ඵදාමාදීහි අලඞ්කරිත්වා තත්ථ සබ්බරතනමයං බුද්ධාසනං පඤ්ඤපෙසි, භගවා තත්ථ නිසීදි. පඤ්ච සතා භික්ඛූපි නාවං ආරුහිත්වා යථානුරූපං නිසීදිංසු. රාජා භගවන්තං අනුගච්ඡන්තො ගලප්පමාණං උදකං ඔගාහෙත්වා ‘‘යාව, භන්තෙ, භගවා ආගච්ඡති, තාවාහං ඉධෙව ගඞ්ගාතීරෙ වසිස්සාමී’’ති වත්වා නිවත්තො. උපරි දෙවතා යාව අකනිට්ඨභවනා පූජං අකංසු. හෙට්ඨාගඞ්ගානිවාසිනො කම්බලස්සතරාදයො නාගරාජානො පූජං අකංසු. එවං මහතියා පූජාය භගවා යොජනමත්තං අද්ධානං ගඞ්ගාය ගන්ත්වා වෙසාලිකානං සීමන්තරං පවිට්ඨො.

त्यानंतर बिंबिसाराने दोन नौका एकत्र जोडून त्यावर एक मण्डप तयार केला आणि तो फुलांच्या माळा इत्यादींनी सजवून तेथे सर्व प्रकारच्या रत्नांनी जडलेले बुद्धासन मांडले. भगवान त्यावर विराजमान झाले. पाचशे भिक्खूही नौकेवर चढून आपापल्या योग्य जागेवर बसले. राजा बिंबिसार भगवंतांना निरोप देण्यासाठी गळ्यापर्यंत पाण्यात उतरला आणि म्हणाला, "भंते! जोपर्यंत भगवान परत येत नाहीत, तोपर्यंत मी येथेच गंगा नदीच्या तीरावर थांबेन." असे म्हणून तो मागे फिरला. वर आकाशात अकनिठ्ठ ब्रह्मलोकापर्यंतच्या देवतांनी पूजा केली. खाली गंगेच्या पात्रात राहणाऱ्या कंबळ आणि अस्सतर इत्यादी नागराजांनी पूजा केली. अशा प्रकारे मोठ्या आदराने आणि पूजेने भगवान गंगेतून एक योजनेचा प्रवास करून वेसाळीच्या हद्दीत दाखल झाले।

තතො ලිච්ඡවිරාජානො බිම්බිසාරෙන කතපූජාය දිගුණං කරොන්තා ගලප්පමාණෙ උදකෙ භගවන්තං පච්චුග්ගච්ඡිංසු. තෙනෙව ඛණෙන තෙන මුහුත්තෙන විජ්ජුප්පභාවිනද්ධන්ධකාරවිසටකූටො ගළගළායන්තො චතූසු දිසාසු මහාමෙඝො වුට්ඨාසි. අථ භගවතා පඨමපාදෙ ගඞ්ගාතීරෙ නික්ඛිත්තමත්තෙ පොක්ඛරවස්සං වස්සි. යෙ තෙමෙතුකාමා, තෙ එව තෙමෙන්ති, අතෙමෙතුකාමා න තෙමෙන්ති. සබ්බත්ථ ජාණුමත්තං ඌරුමත්තං කටිමත්තං ගලප්පමාණං උදකං වහති, සබ්බකුණපානි උදකෙන ගඞ්ගං පවෙසිතානි, පරිසුද්ධො භූමිභාගො අහොසි.

त्यानंतर लिच्छवी राजांनी बिंबिसाराने केलेल्या पूजेपेक्षा दुप्पट आदर दाखवत, गळ्यापर्यंत पाण्यात उतरून भगवंतांचे स्वागत केले. त्याच क्षणी, त्याच मुहूर्तावर, विजेच्या चमचमाटासह अंधकारमय ढगांचा गडगडाट करत चारही दिशांना मोठा मेघ दाटून आला. त्यानंतर भगवंतांनी गंगा नदीच्या तीरावर आपले पहिले पाऊल ठेवताच 'पोक्खर' (कमळ-पाऊस) पाऊस पडू लागला. ज्यांना भिजण्याची इच्छा होती, तेच भिजले; ज्यांना भिजण्याची इच्छा नव्हती, ते भिजले नाहीत. सर्वत्र गुडघाभर, मांडीभर, कंबरभर आणि गळ्यापर्यंत पाणी वाहू लागले. सर्व मृतदेह वाहत्या पाण्याने वाहून गंगेत गेले आणि संपूर्ण जमीन स्वच्छ व पवित्र झाली।

ලිච්ඡවිරාජානො භගවන්තං අන්තරා යොජනෙ යොජනෙ වාසාපෙත්වා මහාදානානි දත්වා තීහි දිවසෙහි දිගුණං පූජං කරොන්තා වෙසාලිං නයිංසු[Pg.138]. වෙසාලිං සම්පත්තෙ භගවති සක්කො දෙවානමින්දො දෙවසඞ්ඝපුරක්ඛතො ආගච්ඡි. මහෙසක්ඛානං දෙවතානං සන්නිපාතෙන අමනුස්සා යෙභුය්‍යෙන පලායිංසු. භගවා නගරද්වාරෙ ඨත්වා ආනන්දත්ථෙරං ආමන්තෙසි – ‘‘ඉමං, ආනන්ද, රතනසුත්තං උග්ගහෙත්වා බලිකම්මූපකරණානි ගහෙත්වා ලිච්ඡවිරාජකුමාරෙහි සද්ධිං වෙසාලියා තිපාකාරන්තරෙ විචරන්තො පරිත්තං කරොහී’’ති රතනසුත්තං අභාසි. ‘‘එවං කෙන පනෙතං සුත්තං වුත්තං, කදා, කත්ථ, කස්මා ච වුත්ත’’න්ති එතෙසං පඤ්හානං විස්සජ්ජනා විත්ථාරෙන වෙසාලිවත්ථුතො පභුති පොරාණෙහි වණ්ණීයති.

लिच्छवी राजांनी भगवंतांना वाटेत प्रत्येक योजनेवर मुक्काम करायला लावून, महादान देऊन, तीन दिवसांत दुप्पट सत्कार करत वैशालीला आणले. भगवान वैशालीला पोहोचले असता, देवांचा राजा शक्र देवगणांनी वेढलेला आला. महान प्रभावशाली देवतांच्या एकत्र येण्याने अमणुष्य बहुतांश पळून गेले. भगवान नगरद्वारावर उभे राहून आनंद स्थविरांना म्हणाले – "हे आनंदा, हे रतनसुत्त शिकून घेऊन, बलीकर्माचे साहित्य घेऊन, लिच्छवी राजकुमारांसह वैशालीच्या तिन्ही तटबंदींच्या दरम्यान फिरत परित्राण कर." असे सांगून त्यांनी रतनसुत्त भाषिले. "अशा प्रकारे हे सुत्त कोणी म्हटले, कधी, कोठे आणि का म्हटले?" या प्रश्नांचे उत्तर प्राचीन आचार्यांनी वैशालीच्या कथेपासून सविस्तरपणे वर्णन केले आहे.

එවං භගවතො වෙසාලිං අනුප්පත්තදිවසෙයෙව වෙසාලිනගරද්වාරෙ තෙසං උපද්දවානං පටිඝාතත්ථාය වුත්තමිදං රතනසුත්තං උග්ගහෙත්වා ආයස්මා ආනන්දො පරිත්තත්ථාය භාසමානො භගවතො පත්තෙන උදකමාදාය සබ්බනගරං අබ්භුක්කිරන්තො අනුවිචරි. යං කිඤ්චීති වුත්තමත්තෙ එව ථෙරෙන යෙ පුබ්බෙ අපලාතා සඞ්කාරකූටභිත්තිප්පදෙසාදිනිස්සිතා අමනුස්සා, තෙ චතූහි ද්වාරෙහි පලායිංසු, ද්වාරානි අනොකාසානි අහෙසුං. තතො එකච්චෙ ද්වාරෙසු ඔකාසං අලභමානා පාකාරං භින්දිත්වා පලාතා. අමනුස්සෙසු ගතමත්තෙසු මනුස්සානං ගත්තෙසු රොගො වූපසන්තො. තෙ නික්ඛමිත්වා සබ්බපුප්ඵගන්ධාදීහි ථෙරං පූජෙසුං. මහාජනො නගරමජ්ඣෙ සන්ථාගාරං සබ්බගන්ධෙහි ලිම්පිත්වා විතානං කත්වා සබ්බාලඞ්කාරෙහි අලඞ්කරිත්වා තත්ථ බුද්ධාසනං පඤ්ඤපෙත්වා භගවන්තං ආනෙසි.

अशा प्रकारे, भगवान वैशालीला पोहोचले त्याच दिवशी वैशालीच्या नगरद्वारावर त्या उपद्रवांच्या शमनासाठी म्हटलेले हे रतनसुत्त शिकून घेऊन, आयुष्यमान आनंदांनी परित्राणासाठी त्याचे पठण करत, भगवंतांच्या पात्रात पाणी घेऊन संपूर्ण नगरात शिंपडत प्रदक्षिणा केली. स्थविरांनी "यं किंचि" असे म्हणताच, जे अमणुष्य पूर्वी पळून गेले नव्हते आणि जे कचऱ्याचे ढीग, भिंतींचे कोपरे इत्यादींच्या आश्रयाने राहिले होते, ते चारही दारांतून पळून गेले; दारे गर्दीमुळे अरुंद झाली. त्यामुळे काही अमणुष्य दारांमध्ये जागा न मिळाल्याने तटबंदी तोडून पळून गेले. अमणुष्य निघून गेल्यावर माणसांच्या शरीरातील रोग शांत झाला. ते बाहेर पडून सर्व प्रकारच्या फुले, सुगंधी द्रव्ये इत्यादींनी स्थविरांची पूजा करू लागले. महाजनांनी नगराच्या मध्यभागी असलेल्या संथागाराला सर्व प्रकारच्या सुगंधी द्रव्यांनी लिंपून, छत बांधून, सर्व अलंकारांनी सजवून, तेथे बुद्धांचे आसन मांडून भगवंतांना तेथे आणले.

භගවා සන්ථාගාරං පවිසිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. භික්ඛුසඞ්ඝොපි ඛො රාජානො මනුස්සා ච පතිරූපෙ පතිරූපෙ ආසනෙ නිසීදිංසු. සක්කොපි දෙවානමින්දො ද්වීසු දෙවලොකෙසු දෙවපරිසාය සද්ධිං උපනිසීදි අඤ්ඤෙ ච දෙවා, ආනන්දත්ථෙරොපි සබ්බං වෙසාලිං අනුවිචරන්තො රක්ඛං කත්වා වෙසාලිනගරවාසීහි සද්ධිං ආගන්ත්වා එකමන්තං නිසීදි. තත්ථ භගවා සබ්බෙසං තදෙව රතනසුත්තං අභාසීති.

भगवान संथागारात प्रवेश करून मांडलेल्या आसनावर बसले. भिक्खू संघ, राजे आणि लोकही आपापल्या योग्य आसनांवर बसले. देवांचा राजा शक्र देखील दोन्ही देवलोकांतील देवपरिषदेसह जवळच बसला आणि इतर देवही बसले. आनंद स्थविर देखील संपूर्ण वैशालीत फिरून संरक्षण करून वैशालीच्या नगरवासीयांसह परत येऊन एका बाजूला बसले. तेथे भगवंतांनी सर्वांना तेच रतनसुत्त सांगितले.

එත්තාවතා ච යා ‘‘යෙන වුත්තං යදා යත්ථ, යස්මා චෙතං ඉමං නයං. පකාසෙත්වානා’’ති මාතිකා නික්ඛිත්තා, සා සබ්බප්පකාරෙන විත්ථාරිතා හොති.

येथपर्यंत, "कोणी म्हटले, कधी, कोठे आणि कोणत्या कारणाने हा मार्ग प्रकाशित केला" अशी जी मातृका मांडली होती, ती सर्व प्रकारे सविस्तर स्पष्ट झाली आहे.

යානීධාතිගාථාවණ්ණනා

"यानीध" या गाथेचे स्पष्टीकरण.

1. ඉදානි [Pg.139] ‘‘එතස්ස කරිස්සාමත්ථවණ්ණන’’න්ති වුත්තත්තා අත්ථවණ්ණනා ආරබ්භතෙ. අපරෙ පන වදන්ති ‘‘ආදිතො පඤ්චෙව ගාථා භගවතා වුත්තා, සෙසා පරිත්තකරණසමයෙ ආනන්දත්ථෙරෙනා’’ති. යථා වා තථා වා හොතු, කිං නො ඉමාය පරික්ඛාය, සබ්බථාපි එතස්ස රතනසුත්තස්ස කරිස්සාමත්ථවණ්ණනං.

१. आता, "याचे अर्थ-स्पष्टीकरण करू" असे म्हटल्यामुळे अर्थ-स्पष्टीकरण सुरू केले जात आहे. परंतु इतर काही आचार्य म्हणतात की, "सुरुवातीच्या पाचच गाथा भगवंतांनी म्हटल्या होत्या, आणि उर्वरित गाथा परित्राण करण्याच्या वेळी आनंद स्थविरांनी म्हटल्या होत्या." ते काहीही असो, या परीक्षेशी आपल्याला काय करायचे आहे? आपण सर्व प्रकारे या रतनसुत्ताचे अर्थ-स्पष्टीकरण करू.

යානීධ භූතානීති පඨමගාථා. තත්ථ යානීති යාදිසානි අප්පෙසක්ඛානි වා මහෙසක්ඛානි වා. ඉධාති ඉමස්මිං පදෙසෙ, තස්මිං ඛණෙ සන්නිපාතට්ඨානං සන්ධායාහ. භූතානීති කිඤ්චාපි භූතසද්දො ‘‘භූතස්මිං පාචිත්තිය’’න්ති එවමාදීසු (පාචි. 69) විජ්ජමානෙ. ‘‘භූතමිදන්ති, භික්ඛවෙ, සමනුපස්සථා’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 1.401) ඛන්ධපඤ්චකෙ. ‘‘චත්තාරො ඛො, භික්ඛු, මහාභූතා හෙතූ’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 3.86) චතුබ්බිධෙ පථවීධාත්වාදිරූපෙ. ‘‘යො ච කාලඝසො භූතො’’ති එවමාදීසු (ජා. 1.2.190) ඛීණාසවෙ. ‘‘සබ්බෙව නික්ඛිපිස්සන්ති, භූතා ලොකෙ සමුස්සය’’න්ති එවමාදීසු (දී. නි. 2.220) සබ්බසත්තෙ. ‘‘භූතගාමපාතබ්‍යතායා’’ති එවමාදීසු (පාචි. 90) රුක්ඛාදිකෙ. ‘‘භූතං භූතතො සඤ්ජානාතී’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 1.3) චාතුමහාරාජිකානං හෙට්ඨා සත්තනිකායං උපාදාය වත්තති. ඉධ පන අවිසෙසතො අමනුස්සෙසු දට්ඨබ්බො.

"यानीध भूतानि" ही पहिली गाथा आहे. तेथे ‘यानि’ म्हणजे ज्या प्रकारचे, कमी प्रभाव असलेले किंवा जास्त प्रभाव असलेले. ‘इध’ म्हणजे या ठिकाणी, त्या क्षणी एकत्र येण्याच्या स्थानाचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे. ‘भूतानि’ या संदर्भात, जरी ‘भूत’ हा शब्द "भूतस्मिं पाचित्तियं" इत्यादींमध्ये ‘विद्यमान’ अर्थाने आढळतो; "भिक्खूहो, हे भूत असे नीट पाहा" इत्यादींमध्ये ‘पंचस्कंधां’साठी आढळतो; "भिक्खूहो, चार महाभूते हे हेतू आहेत" इत्यादींमध्ये पृथ्वीधातू इत्यादी चार प्रकारच्या ‘रूपां’साठी आढळतो; "जो काळाला गिळणारा भूत आहे" इत्यादींमध्ये ‘क्षीणास्रव’ (अर्हत) साठी आढळतो; "जगातील सर्व भूत आपला देह सोडून देतील" इत्यादींमध्ये ‘सर्व प्राण्यां’साठी आढळतो; "भूतगाम नष्ट केल्याबद्दल" इत्यादींमध्ये ‘झाडेझुडपे’ इत्यादींसाठी आढळतो; "भूताला भूत म्हणून जाणतो" इत्यादींमध्ये चातुर्महाराजिक देवलोकाच्या खालील प्राण्यांच्या समूहासाठी वापरला जातो. परंतु येथे सामान्यतः ‘अमणुष्य’ या अर्थाने घेतला पाहिजे.

සමාගතානීති සන්නිපතිතානි. භුම්මානීති භූමියං නිබ්බත්තානි. වා-ඉති විකප්පනෙ. තෙන යානීධ භුම්මානි වා භූතානි සමාගතානීති ඉමමෙකං විකප්පං කත්වා පුන දුතියවිකප්පං කාතුං ‘‘යානි ව අන්තලික්ඛෙ’’ති ආහ. අන්තලික්ඛෙ වා යානි භූතානි නිබ්බත්තානි, තානි සබ්බානි ඉධ සමාගතානීති අත්ථො. එත්ථ ච යාමතො යාව අකනිට්ඨං, තාව නිබ්බත්තානි භූතානි ආකාසෙ පාතුභූතවිමානෙසු නිබ්බත්තත්තා ‘‘අන්තලික්ඛෙ භූතානී’’ති වෙදිතබ්බානි. තතො හෙට්ඨා සිනෙරුතො පභුති යාව භූමියං රුක්ඛලතාදීසු අධිවත්ථානි පථවියඤ්ච නිබ්බත්තානි භූතානි, තානි සබ්බානි භූමියං භූමිපටිබද්ධෙසු ච රුක්ඛලතාපබ්බතාදීසු නිබ්බත්තත්තා ‘‘භුම්මානි භූතානී’’ති වෙදිතබ්බානි.

‘समागतानं’ म्हणजे एकत्र आलेले. ‘भुम्मानि’ म्हणजे भूमीवर उत्पन्न झालेले. ‘वा’ हा शब्द विकल्पासाठी आहे. त्यामुळे "यानीध भुम्मानि वा भूतानि समागतानि" हा एक विकल्प करून, पुन्हा दुसरा विकल्प करण्यासाठी "यानि व अन्तलिक्खे" असे म्हटले आहे. अंतरीक्षात जे भूत उत्पन्न झाले आहेत, ते सर्व येथे एकत्र आले आहेत, असा याचा अर्थ आहे. आणि येथे याम देवलोकापासून अकनिठ्ठ देवलोकापर्यंत जे भूत उत्पन्न झाले आहेत, ते आकाशात प्रकट झालेल्या विमानांमध्ये उत्पन्न झाल्यामुळे त्यांना "अन्तलिक्खे भूतानि" असे समजावे. त्याच्या खाली सुमेरू पर्वतापासून भूमीवरील झाडे, वेली इत्यादींवर राहणारे आणि पृथ्वीवर उत्पन्न झालेले जे भूत आहेत, ते सर्व भूमीवर आणि भूमीशी संबंधित झाडे, वेली, पर्वत इत्यादींवर उत्पन्न झाल्यामुळे त्यांना "भुम्मानि भूतानि" असे समजावे.

එවං [Pg.140] භගවා සබ්බානෙව අමනුස්සභූතානි ‘‘භුම්මානි වා යානි ව අන්තලික්ඛෙ’’ති ද්වීහි පදෙහි විකප්පෙත්වා පුන එකෙන පදෙන පරිග්ගහෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘සබ්බෙව භූතා සුමනා භවන්තූ’’ති ආහ. සබ්බෙති අනවසෙසා. එවාති අවධාරණෙ, එකම්පි අනපනෙත්වාති අධිප්පායො. භූතාති අමනුස්සා. සුමනා භවන්තූති සුඛිතමනා පීතිසොමනස්සජාතා භවන්තු. අථොපීති කිච්චන්තරසන්නියොජනත්ථං වාක්‍යොපාදානෙ නිපාතද්වයං. සක්කච්ච සුණන්තු භාසිතන්ති අට්ඨිං කත්වා මනසිකත්වා සබ්බං චෙතසා සමන්නාහරිත්වා දිබ්බසම්පත්තිලොකුත්තරසුඛාවහං මම දෙසනං සුණන්තු.

अशा प्रकारे भगवंतांनी सर्वच अमणुष्य भूतांना "भुम्मानि वा यानि व अन्तलिक्खे" या दोन पदांनी विभागून, पुन्हा एकाच पदाने एकत्रित करून दाखवण्यासाठी "सब्बेव भूता सुमना भवन्तु" असे म्हटले. ‘सब्बे’ म्हणजे सर्वच्या सर्व. ‘एव’ हा शब्द अवधारण दर्शवण्यासाठी आहे, म्हणजे एकालाही वगळता कामा नये असा अभिप्राय आहे. ‘भूता’ म्हणजे अमणुष्य. ‘सुमना भवन्तु’ म्हणजे सुखी मनाचे, प्रीती आणि सौमनस्य निर्माण झालेले होवोत. ‘अथोपि’ हे दुसऱ्या कार्याची जोड देण्यासाठी वाक्यात वापरलेले दोन निपात आहेत. ‘सक्कच्च सुणन्तु भासितं’ म्हणजे आदरपूर्वक, मन लावून, संपूर्ण चित्त एकाग्र करून, दिव्य संपत्ती आणि लोकोत्तर सुख देणाऱ्या माझ्या उपदेशाचे श्रवण करावे.

එවමෙත්ථ භගවා ‘‘යානීධ භූතානි සමාගතානී’’ති අනියමිතවචනෙන භූතානි පරිග්ගහෙත්වා පුන ‘‘භුම්මානි වා යානි ව අන්තලික්ඛෙ’’ති ද්විධා විකප්පෙත්වා තතො ‘‘සබ්බෙව භූතා’’ති පුන එකජ්ඣං කත්වා ‘‘සුමනා භවන්තූ’’ති ඉමිනා වචනෙන ආසයසම්පත්තියං නියොජෙන්තො ‘‘සක්කච්ච සුණන්තු භාසිත’’න්ති පයොගසම්පත්තියං, තථා යොනිසොමනසිකාරසම්පත්තියං පරතොඝොසසම්පත්තියඤ්ච, තථා අත්තසම්මාපණිධිසප්පුරිසූපනිස්සයසම්පත්තීසු සමාධිපඤ්ඤාහෙතුසම්පත්තීසු ච නියොජෙන්තො ගාථං සමාපෙසි.

अशा प्रकारे, येथे भगवंतांनी 'यानीध भूतानि समागतानि' या अनिश्चित शब्दाने सर्व भूतांना (देवतांना) एकत्रित करून, पुन्हा 'भुम्मानि वा यानि व अन्तलिक्खे' असे दोन प्रकारे वर्गीकरण करून, त्यानंतर 'सब्बेव भूता' असे पुन्हा एकत्र करून, 'सुमना भवन्तु' या शब्दाने त्यांच्या आशयसंपत्तीमध्ये (इच्छापूर्तीमध्ये) प्रवृत्त करत, 'सक्कच्च सुणन्तु भासितं' या शब्दाने प्रयोगसंपत्तीमध्ये, तसेच योनिसोमनसिकारसंपत्ती आणि परतोघोससंपत्तीमध्ये, तसेच अत्तसम्मापणिधिसप्पुरिसूपनिस्सयसंपत्ती आणि समाधिप्रज्ञाहेतुसंपत्तीमध्ये प्रवृत्त करत ही गाथा पूर्ण केली.

තස්මා හීතිගාථාවණ්ණනා

'तस्मा हि' या गाथेचे स्पष्टीकरण.

2. තස්මා හි භූතාති දුතියගාථා. තත්ථ තස්මාති කාරණවචනං. භූතාති ආමන්තනවචනං. නිසාමෙථාති සුණාථ. සබ්බෙති අනවසෙසා. කිං වුත්තං හොති? යස්මා තුම්හෙ දිබ්බට්ඨානානි තත්ථ උපභොගපරිභොගසම්පදඤ්ච පහාය ධම්මස්සවනත්ථං ඉධ සමාගතා, න නටනච්චනාදිදස්සනත්ථං, තස්මා හි භූතා නිසාමෙථ සබ්බෙති. අථ වා ‘‘සුමනා භවන්තු, සක්කච්ච සුණන්තූ’’ති වචනෙන තෙසං සුමනභාවං සක්කච්චං සොතුකම්‍යතඤ්ච දිස්වා ආහ ‘‘යස්මා තුම්හෙ සුමනභාවෙන අත්තසම්මාපණිධියොනිසොමනසිකාරාසයසුද්ධීහි සක්කච්චං සොතුකම්‍යතාය සප්පුරිසූපනිස්සයපරතොඝොසපදට්ඨානතො පයොගසුද්ධීහි ච යුත්තා, තස්මා හි භූතා නිසාමෙථ සබ්බෙ’’ති. අථ වා යං [Pg.141] පුරිමගාථාය අන්තෙ ‘‘භාසිත’’න්ති වුත්තං, තං කාරණභාවෙන අපදිසන්තො ආහ ‘‘යස්මා මම භාසිතං නාම අතිදුල්ලභං අට්ඨක්ඛණපරිවජ්ජිතස්ස ඛණස්ස දුල්ලභත්තා, අනෙකානිසංසඤ්ච පඤ්ඤාකරුණාගුණෙන පවත්තත්තා, තඤ්චාහං වත්තුකාමො ‘සුණන්තු භාසිත’න්ති අවොචං, තස්මා හි භූතා නිසාමෙථ සබ්බෙ’’ති. ඉදං ඉමිනා ගාථාපදෙන වුත්තං හොති.

२. 'तस्मा हि भूता' ही दुसरी गाथा आहे. त्यामध्ये 'तस्मा' हा शब्द कारणवाचक आहे. 'भूता' हा संबोधनवाचक शब्द आहे. 'निसामेथ' म्हणजे ऐका. 'सब्बे' म्हणजे सर्व (काहीही न उरता). काय सांगितले आहे? ज्याअर्थी तुम्ही आपली दिव्य स्थाने आणि तेथील उपभोग-परिभोगाची संपत्ती सोडून येथे धम्मश्रवणासाठी एकत्र आला आहात, नट-नर्तक इत्यादींचे खेळ पाहण्यासाठी नाही; म्हणूनच, 'हे भूतांनो, तुम्ही सर्वजण लक्षपूर्वक ऐका.' अथवा, 'सुमना भवन्तु, सक्कच्च सुणन्तु' या शब्दांनी त्यांचा सुप्रसन्न भाव आणि आदरपूर्वक ऐकण्याची इच्छा पाहून भगवंत म्हणाले: 'ज्याअर्थी तुम्ही सुप्रसन्न भावाने, अत्तसम्मापणिधि, योनिसोमनसिकार आणि आशयशुद्धीने युक्त आहात, तसेच आदरपूर्वक ऐकण्याच्या इच्छेने, सप्पुरिसूपनिस्सय आणि परतोघोस या कारणांमुळे प्रयोगशुद्धीने युक्त आहात; म्हणूनच, हे भूतांनो, तुम्ही सर्वजण लक्षपूर्वक ऐका.' अथवा, मागील गाथेच्या शेवटी जे 'भासितं' म्हटले आहे, त्यालाच कारण म्हणून दर्शवत भगवंत म्हणाले: 'ज्याअर्थी माझे भाषण अत्यंत दुर्मिळ आहे, कारण आठ अयोग्य क्षणांनी रहित असलेला योग्य क्षण मिळणे दुर्मिळ आहे, आणि प्रज्ञा व करुणेच्या गुणामुळे ते अनेक फायदे (आनिशंस) देणारे आहे; आणि मला ते सांगण्याची इच्छा असल्याने मी 'सुणन्तु भासितं' असे म्हटले; म्हणूनच, हे भूतांनो, तुम्ही सर्वजण लक्षपूर्वक ऐका.' या गाथापदाने हेच सांगितले आहे.

එවමෙතං කාරණං නිරොපෙන්තො අත්තනො භාසිතනිසාමනෙ නියොජෙත්වා නිසාමෙතබ්බං වත්තුමාරද්ධො ‘‘මෙත්තං කරොථ මානුසියා පජායා’’ති. තස්සත්ථො – යායං තීහි උපද්දවෙහි උපද්දුතා මානුසී පජා, තස්සා මානුසියා පජාය මෙත්තං මිත්තභාවං හිතජ්ඣාසයතං පච්චුපට්ඨපෙථාති. කෙචි පන ‘‘මානුසිකං පජ’’න්ති පඨන්ති, තං භුම්මත්ථාසම්භවා න යුජ්ජති. යම්පි අඤ්ඤෙ අත්ථං වණ්ණයන්ති, සොපි න යුජ්ජති. අධිප්පායො පනෙත්ථ – නාහං බුද්ධොති ඉස්සරියබලෙන වදාමි, අපි තු යං තුම්හාකඤ්ච ඉමිස්සා ච මානුසියා පජාය හිතත්ථං වදාමි ‘‘මෙත්තං කරොථ මානුසියා පජායා’’ති. එත්ථ ච –

अशा प्रकारे हे कारण प्रस्थापित करत, स्वतःचे भाषण ऐकण्यामध्ये त्यांना प्रवृत्त करून, ऐकण्यायोग्य गोष्टी सांगण्यासाठी भगवंतांनी 'मेत्तं करोथ मानुसिया पजाय' असे सांगण्यास सुरुवात केली. त्याचा अर्थ असा आहे – जी ही मनुष्य प्रजाती तीन उपद्रवांनी पीडित आहे, त्या मनुष्य प्रजातीवर तुम्ही मैत्री (मित्रभाव) आणि कल्याणकारी भावना प्रस्थापित करा. काही लोक 'मानुसिकं पजं' असा पाठ वाचतात, परंतु ते पृथ्वीवर राहणारे असल्याने योग्य ठरत नाही. इतर जे काही अर्थ सांगतात, तेही योग्य ठरत नाही. येथे अभिप्राय असा आहे – 'मी बुद्ध आहे' म्हणून मी ऐश्वर्यबलाने सांगत नाही, तर जे तुमच्यासाठी आणि या मनुष्य प्रजातीसाठी कल्याणकारी आहे, तेच मी सांगत आहे की, 'मनुष्यांवर मैत्री करा.' आणि येथे –

‘‘යෙ සත්තසණ්ඩං පථවිං විජෙත්වා,රාජිසයො යජමානානුපරියගා;

අස්සමෙධං පුරිසමෙධං,සම්මාපාසං වාජපෙය්‍යං නිරග්ගළං.

ज्या राजर्षींनी शत्रूंच्या समूहाने युक्त असलेल्या पृथ्वीवर विजय मिळवून, अश्वमेध, पुरुषमेध, सम्मापास, वाजपेय आणि निरग्गल यज्ञ करून पृथ्वीवर संचार केला;

‘‘මෙත්තස්ස චිත්තස්ස සුභාවිතස්ස,කලම්පි තෙ නානුභවන්ති සොළසිං;

එකම්පි චෙ පාණමදුට්ඨචිත්තො,මෙත්තායති කුසලො තෙන හොති.

ते चांगल्या प्रकारे विकसित केलेल्या मैत्रीपूर्ण चित्ताच्या सोळाव्या भागाच्या एका कलेइतकेही सुख अनुभवू शकत नाहीत. जर एखादा अदुष्टचित्त सत्पुरुष एका जरी प्राण्यावर मैत्रीभाव ठेवतो, तर तो त्यामुळे कुशल होतो.

‘‘සබ්බෙ ච පාණෙ මනසානුකම්පී, පහූතමරියො පකරොති පුඤ්ඤ’’න්ති. (ඉතිවු. 27;

අ. නි. 8.1) –

आणि सर्व प्राण्यांबद्दल मनात अनुकंपा ठेवून तो आर्य मुबलक पुण्य संपादन करतो.

එවමාදීනං සුත්තානං එකාදසානිසංසානඤ්ච වසෙන යෙ මෙත්තං කරොන්ති, එතෙසං මෙත්තා හිතාති වෙදිතබ්බා.

अशा प्रकारच्या सूत्रांच्या आणि अकरा फायद्यांच्या आधारे जे लोक मैत्री करतात, त्यांची ती मैत्री त्यांच्यासाठी हितकारक आहे, असे समजावे.

‘‘දෙවතානුකම්පිතො පොසො, සදා භද්‍රානි පස්සතී’’ති. (උදා. 76;

මහාව. 286) –

देवतांनी अनुकंपित केलेला मनुष्य नेहमी कल्याणकारी गोष्टी पाहतो.

එවමාදීනං [Pg.142] සුත්තානං වසෙන යෙසු කයිරති, තෙසම්පි හිතාති වෙදිතබ්බා.

अशा प्रकारच्या सूत्रांच्या आधारे, ज्यांच्यावर मैत्री केली जाते, त्यांच्यासाठीही ती हितकारक आहे, असे समजावे.

එවං උභයෙසම්පි හිතභාවං දස්සෙන්තො ‘‘මෙත්තං කරොථ මානුසියා’’ති වත්වා ඉදානි උපකාරම්පි දස්සෙන්තො ආහ ‘‘දිවා ච රත්තො ච හරන්ති යෙ බලිං, තස්මා හි නෙ රක්ඛථ අප්පමත්තා’’ති. තස්සත්ථො – යෙ මනුස්සා චිත්තකම්මකට්ඨකම්මාදීහිපි දෙවතා කත්වා චෙතියරුක්ඛාදීනි ච උපසඞ්කමිත්වා දෙවතා උද්දිස්ස දිවා බලිං කරොන්ති, කාලපක්ඛාදීසු ච රත්තිං බලිං කරොන්ති, සලාකභත්තාදීනි වා දත්වා ආරක්ඛදෙවතා උපාදාය යාව බ්‍රහ්මදෙවතානං පත්තිදානනිය්‍යාතනෙන දිවා බලිං කරොන්ති, ඡත්තාරොපනදීපමාලාය සබ්බරත්තිකධම්මස්සවනාදීනි කාරාපෙත්වා පත්තිදානනිය්‍යාතනෙන ච රත්තිං බලිං කරොන්ති, තෙ කථං න රක්ඛිතබ්බා? යතො එවං දිවා ච රත්තො ච තුම්හෙ උද්දිස්ස කරොන්ති යෙ බලිං, තස්මා හි නෙ රක්ඛථ; තස්මා බලිකම්මකරණාපි තෙ මනුස්සෙ රක්ඛථ ගොපයථ, අහිතං නෙසං අපනෙථ, හිතං උපනෙථ අප්පමත්තා හුත්වා තං කතඤ්ඤුභාවං හදයෙ කත්වා නිච්චමනුස්සරන්තාති.

अशा प्रकारे दोघांचेही हित दर्शवत, 'मनुष्यांवर मैत्री करा' असे सांगून, आता उपकारही दर्शवण्यासाठी भगवंत म्हणाले – 'जे दिवसा आणि रात्री पूजाभाग अर्पण करतात, म्हणून तुम्ही अप्रमत्त होऊन त्यांचे रक्षण करा.' त्याचा अर्थ असा आहे – जे मनुष्य चित्रकाम, लाकूडकाम इत्यादींद्वारे देवतांच्या प्रतिमा बनवून, चैत्य आणि वृक्षांजवळ जाऊन, देवतांच्या उद्देशाने दिवसा पूजाभाग अर्पण करतात; आणि कृष्णपक्ष इत्यादींमध्ये रात्री पूजाभाग अर्पण करतात; किंवा शलाका-भक्त इत्यादी दान देऊन, रक्षक देवतांपासून ते ब्रह्मलोकातील देवतांपर्यंत सर्वांना पुण्यदान करून दिवसा पूजाभाग अर्पण करतात; तसेच छत्र चढवणे, दीपमाळा लावणे, रात्रभर धम्मश्रवण आयोजित करणे इत्यादी करवून आणि पुण्यदान करून रात्री पूजाभाग अर्पण करतात; त्यांचे रक्षण का केले जाऊ नये? ज्याअर्थी ते दिवसा आणि रात्री तुमच्या उद्देशाने पूजाभाग अर्पण करतात, म्हणूनच तुम्ही त्यांचे रक्षण करा. त्यांच्या या पूजाभाग अर्पण करण्याच्या कृतीमुळे तुम्ही त्या मनुष्यांचे रक्षण व संगोपन करा, त्यांचे अहित दूर करा आणि अप्रमत्त होऊन, मनात कृतज्ञता बाळगून व त्याचे निरंतर स्मरण करत त्यांचे हित करा.

යංකිඤ්චීතිගාථාවණ්ණනා

'यंकिंचि' या गाथेचे स्पष्टीकरण.

3. එවං දෙවතාසු මනුස්සානං උපකාරකභාවං දස්සෙත්වා තෙසං උපද්දවවූපසමනත්ථං බුද්ධාදිගුණප්පකාසනෙන ච දෙවමනුස්සානං ධම්මස්සවනත්ථං ‘‘යංකිඤ්චි විත්ත’’න්තිආදිනා නයෙන සච්චවචනං පයුඤ්ජිතුමාරද්ධො. තත්ථ යංකිඤ්චීති අනියමිතවසෙන අනවසෙසං පරියාදියති යංකිඤ්චි තත්ථ තත්ථ වොහාරූපගං. විත්තන්ති ධනං. තඤ්හි විත්තිං ජනෙතීති විත්තං. ඉධ වාති මනුස්සලොකං නිද්දිසති. හුරං වාති තතො පරං අවසෙසලොකං, තෙන ච ඨපෙත්වා මනුස්සෙ සබ්බලොකග්ගහණෙ පත්තෙ ‘‘සග්ගෙසු වා’’ති පරතො වුත්තත්තා ඨපෙත්වා මනුස්සෙ ච සග්ගෙ ච අවසෙසානං නාගසුපණ්ණාදීනං ගහණං වෙදිතබ්බං.

३. अशा प्रकारे देवतांवर मनुष्यांचे उपकार दर्शवून, त्यांच्या उपद्रवांचे शमन करण्यासाठी आणि बुद्ध इत्यादींच्या गुणांचे प्रकटीकरण करून देव व मनुष्यांना धम्मश्रवण घडवण्यासाठी भगवंतांनी 'यंकिंचि वित्तं' इत्यादी पद्धतीने सत्यवचन सांगण्यास सुरुवात केली. त्यामध्ये 'यंकिंचि' या अनिश्चित शब्दाने विविध ठिकाणी व्यवहारात येणारे सर्व काही (काहीही न उरता) घेतले जाते. 'वित्तं' म्हणजे धन; कारण ते आनंद निर्माण करते, म्हणून त्याला 'वित्त' म्हणतात. 'इध वा' हा शब्द मनुष्यलोकाचा निर्देश करतो. 'हुरं वा' म्हणजे त्यापुढील उर्वरित लोक; या शब्दाने मनुष्यलोक वगळता संपूर्ण जगाचा ग्रहण होत असताना, पुढे 'सग्गेसु वा' असे म्हटल्यामुळे, मनुष्यलोक आणि स्वर्गलोक दोन्ही वगळून उर्वरित नाग, गरुड इत्यादी प्राण्यांचे ग्रहण करावे, असे समजावे.

එවං ඉමෙහි ද්වීහි පදෙහි යං මනුස්සානං වොහාරූපගං අලඞ්කාරපරිභොගූපගඤ්ච ජාතරූපරජතමුත්තාමණිවෙළුරියපවාළලොහිතඞ්කමසාරගල්ලාදිකං, යඤ්ච මුත්තාමණිවාලුකත්ථතාය භූමියා රතනමයවිමානෙසු අනෙකයොජනසතවිත්ථතෙසු භවනෙසු උප්පන්නානං නාගසුපණ්ණාදීනං විත්තං, තං නිද්දිට්ඨං හොති. සග්ගෙසු වාති කාමාවචරරූපාවචරදෙවලොකෙසු. තෙ [Pg.143] හි සොභනෙන කම්මෙන අජීයන්තීති සග්ගා. සුට්ඨු අග්ගාතිපි සග්ගා. යන්ති යං සසාමිකං වා අසාමිකං වා. රතනන්ති රතිං නයති වහති ජනයති වඩ්ඪෙතීති රතනං. යංකිඤ්චි චිත්තීකතං මහග්ඝං අතුලං දුල්ලභදස්සනං අනොමසත්තපරිභොගඤ්ච, තස්සෙතං අධිවචනං. යථාහ –

अशा प्रकारे, या दोन पदांद्वारे ('इध वा हुरं वा' - येथे किंवा परलोकात) मनुष्यांच्या व्यवहारासाठी आणि अलंकार-उपभोगासाठी योग्य असलेले सुवर्ण, चांदी, मोती, मणी, वैडूर्य, प्रवाळ, लोहितांग (तांबडा मणी), मसारगल्ल इत्यादी जे काही धन आहे; तसेच मोती आणि मण्यांची वाळू पसरलेली असलेल्या भूमीवर, अनेक शेकडो योजने विस्तीर्ण असलेल्या रत्नमय विमानांमध्ये (भवनांमध्ये) उत्पन्न झालेल्या नाग, सुपर्ण (गरुड) इत्यादींचे जे काही धन आहे, ते दर्शविले गेले आहे. 'सग्गेसु वा' (किंवा स्वर्गात) म्हणजे कामावचर आणि रूपावचर देवलोकांमध्ये. ते देव आपल्या शोभन (कुशल) कर्माने तेथे उत्पन्न होतात, म्हणून त्यांना 'सग्ग' (स्वर्ग) म्हणतात. किंवा ते अत्यंत श्रेष्ठ असतात, म्हणूनही त्यांना 'सग्ग' म्हणतात. 'यं' (जे) म्हणजे स्वामी असलेले किंवा स्वामी नसलेले. 'रतनं' (रत्न) म्हणजे जे प्रीती (आनंद) प्राप्त करून देते, वहन करते, उत्पन्न करते आणि वाढवते, त्याला 'रत्न' म्हणतात. जे काही आदरपूर्वक पूजिलेले, बहुमूल्य, अतुलनीय, दुर्मीळ दर्शन असलेले आणि श्रेष्ठ सत्त्वांद्वारेच उपभोग घेण्यायोग्य असते, हे त्याचेच अधिवाचन (नाव) आहे. जसे की म्हटले आहे –

‘‘චිත්තීකතං මහග්ඝඤ්ච, අතුලං දුල්ලභදස්සනං;

අනොමසත්තපරිභොගං, රතනං තෙන වුච්චතී’’ති.

“जे आदरपूर्वक पूजिलेले असते, बहुमूल्य असते, अतुलनीय असते, ज्याचे दर्शन दुर्मीळ असते आणि जे श्रेष्ठ सत्त्वांद्वारेच उपभोग घेण्यायोग्य असते, म्हणूनच त्याला 'रत्न' म्हटले जाते.”

පණීතන්ති උත්තමං සෙට්ඨං අතප්පකං. එවං ඉමිනා ගාථාපදෙන යං සග්ගෙසු අනෙකයොජනසතප්පමාණසබ්බරතනමයවිමානසුධම්මවෙජයන්තප්පභුතීසු සසාමිකං, යඤ්ච බුද්ධුප්පාදවිරහෙන අපායමෙව පරිපූරෙන්තෙසු සත්තෙසු සුඤ්ඤවිමානප්පටිබද්ධං අසාමිකං, යං වා පනඤ්ඤම්පි පථවිමහාසමුද්දහිමවන්තාදිනිස්සිතමසාමිකං රතනං, තං නිද්දිට්ඨං හොති.

‘पणीतं’ (प्रणीत) म्हणजे उत्तम, श्रेष्ठ आणि अमूल्य. अशा प्रकारे, या गाथापदाने स्वर्गामध्ये अनेक शेकडो योजने प्रमाणाच्या सर्व-रत्नमय विमानांमध्ये, सुधम्मा आणि वेजयंत इत्यादी प्रासादांमध्ये जे स्वामी असलेले रत्न आहे; तसेच बुद्धांच्या उत्पत्तीच्या अभावामुळे केवळ अपाय (दुर्गती) भूमीच भरून काढणाऱ्या प्राण्यांमुळे रिकाम्या (देवपुत्र व देवकन्या नसलेल्या) विमानांशी संबंधित असलेले जे स्वामी नसलेले रत्न आहे; किंवा पृथ्वी, महासागर, हिमालय इत्यादींवर आश्रित असलेले जे स्वामी नसलेले रत्न आहे, ते सर्व दर्शविले गेले आहे.

න නො සමං අත්ථි තථාගතෙනාති න-ඉති පටිසෙධෙ. නො-ඉති අවධාරණෙ. සමන්ති තුල්‍යං. අත්ථීති විජ්ජති. තථාගතෙනාති බුද්ධෙන. කිං වුත්තං හොති? යං එතං විත්තඤ්ච රතනඤ්ච පකාසිතං, එත්ථ එකම්පි බුද්ධරතනෙන සදිසං රතනං නෙවත්ථි. යම්පි හි තං චිත්තීකතට්ඨෙන රතනං, සෙය්‍යථිදං – රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස චක්කරතනං මණිරතනඤ්ච, යම්හි උප්පන්නෙ මහාජනො න අඤ්ඤත්ථ චිත්තීකාරං කරොති, න කොචි පුප්ඵගන්ධාදීනි ගහෙත්වා යක්ඛට්ඨානං වා භූතට්ඨානං වා ගච්ඡති, සබ්බොපි ජනො චක්කරතනමණිරතනමෙව චිත්තීකාරං කරොති පූජෙති, තං තං වරං පත්ථෙති, පත්ථිතපත්ථිතඤ්චස්ස එකච්චං සමිජ්ඣති, තම්පි රතනං බුද්ධරතනෙන සමං නත්ථි. යදි හි චිත්තීකතට්ඨෙන රතනං, තථාගතොව රතනං. තථාගතෙ හි උප්පන්නෙ යෙ කෙචි මහෙසක්ඛා දෙවමනුස්සා න තෙ අඤ්ඤත්‍ර චිත්තීකාරං කරොන්ති, න කඤ්චි අඤ්ඤං පූජෙන්ති. තථා හි බ්‍රහ්මා සහම්පති සිනෙරුමත්තෙන රතනදාමෙන තථාගතං පූජෙසි, යථාබලඤ්ච අඤ්ඤෙ දෙවා මනුස්සා ච බිම්බිසාරකොසලරාජඅනාථපිණ්ඩිකාදයො. පරිනිබ්බුතම්පි භගවන්තං උද්දිස්ස ඡන්නවුතිකොටිධනං විස්සජ්ජෙත්වා අසොකමහාරාජා සකලජම්බුදීපෙ චතුරාසීති විහාරසහස්සානි පතිට්ඨාපෙසි, කො පන වාදො අඤ්ඤෙසං චිත්තීකාරානං. අපිච කස්සඤ්ඤස්ස පරිනිබ්බුතස්සාපි ජාතිබොධිධම්මචක්කප්පවත්තනපරිනිබ්බානට්ඨානානි පටිමාචෙතියාදීනි වා උද්දිස්ස එවං චිත්තීකාරගරුකාරො පවත්තති යථා භගවතො. එවංචිත්තීකතට්ඨෙනාපි තථාගතසමං රතනං නත්ථි.

‘न नो समं अत्थि तथागतेन’ या पदांमध्ये, ‘न’ हा शब्द निषेधार्थक निपात आहे. ‘नो’ हा शब्द अवधारण (निश्चयवाचक) निपात आहे. ‘समं’ म्हणजे समान किंवा तुल्य. ‘अत्थि’ म्हणजे विद्यमान आहे. ‘तथागतेन’ म्हणजे बुद्धांशी. याचा काय अर्थ होतो? जे हे धन आणि जे हे रत्न प्रकाशित केले गेले आहे, यांमध्ये एकही रत्न बुद्धरत्नाशी समान नाही. जे काही रत्न आदरपूर्वक पूजिले जाण्याच्या अर्थाने रत्न म्हटले जाते, जसे की – चक्रवर्ती राजाचे चक्ररत्न आणि मणिरत्न उत्पन्न होते, जे उत्पन्न झाले असता जनसमुदाय इतर कुठेही आदर-सत्कार करत नाही, कोणीही फुले, सुगंधी द्रव्ये इत्यादी घेऊन यक्षाच्या किंवा भूताच्या स्थानी जात नाही, तर सर्व लोक चक्ररत्न आणि मणिरत्नाचाच आदर करतात, त्याची पूजा करतात, त्या त्या श्रेष्ठ वराची प्रार्थना करतात आणि त्यांची प्रत्येक प्रार्थना पूर्ण होते; ते रत्न देखील बुद्धरत्नाशी समान नाही. जर आदरपूर्वक पूजिले जाण्याच्या अर्थाने रत्न मानले, तर तथागतच खरे रत्न आहेत. कारण तथागत उत्पन्न झाले असता, जे कोणी महान प्रभावशाली देव आणि मनुष्य आहेत, ते बुद्धांशिवाय इतर कोणाचाही आदर करत नाहीत, इतर कोणाचीही पूजा करत नाहीत. तसेच, सहम्पती ब्रह्माने सुमेरु पर्वताएवढ्या रत्नांच्या माळेने तथागतांची पूजा केली आणि इतर देवांनी व बिंबिसार राजा, कोसल राजा, अनाथपिंडिक इत्यादी मनुष्यांनी आपापल्या शक्तीनुसार पूजा केली. परिनिर्वाण पावलेल्या भगवंतांच्या उद्देशाने ९६ कोटी धन खर्च करून सम्राट अशोकांनी संपूर्ण जंबुद्विपात ८४,००० विहार स्थापन केले, मग इतरांच्या आदराविषयी काय सांगावे! शिवाय, परिनिर्वाण पावलेल्या इतर कोणत्या व्यक्तीच्या जन्मस्थान, बोधिवृक्ष, धम्मचक्रप्रवर्तन स्थान आणि परिनिर्वाण स्थान किंवा प्रतिमा, चैत्य इत्यादींच्या उद्देशाने भगवंतांच्या बाबतीत होतो तसा आदर आणि सत्कार होतो का? अशा प्रकारे, आदरपूर्वक पूजिले जाण्याच्या अर्थाने देखील तथागतांशी समान असणारे कोणतेही रत्न नाही.

තථා [Pg.144] යම්පි තං මහග්ඝට්ඨෙන රතනං. සෙය්‍යථිදං – කාසිකං වත්ථං. යථාහ – ‘‘ජිණ්ණම්පි, භික්ඛවෙ, කාසිකං වත්ථං වණ්ණවන්තඤ්චෙව හොති සුඛසම්ඵස්සඤ්ච මහග්ඝඤ්චා’’ති (අ. නි. 3.100), තම්පි බුද්ධරතනෙන සමං නත්ථි. යදි හි මහග්ඝට්ඨෙන රතනං, තථාගතොව රතනං. තථාගතො හි යෙසං පංසුකම්පි පටිග්ගණ්හාති, තෙසං තං මහප්ඵලං හොති මහානිසංසං සෙය්‍යථාපි අසොකරඤ්ඤො, ඉදමස්ස මහග්ඝතාය. එවං මහග්ඝතාවචනෙන චෙත්ථ දොසාභාවසාධකං ඉදං සුත්තපදං වෙදිතබ්බං –

त्याचप्रमाणे, जे काही रत्न बहुमूल्य असण्याच्या अर्थाने रत्न आहे, जसे की – काशीचे वस्त्र. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे – “भिक्खूंनो, काशीचे वस्त्र जुने झाले तरी देखील ते सुंदर रंगाचे असते, स्पर्शाला सुखद असते आणि बहुमूल्य असते.” ते देखील बुद्धरत्नाशी समान नाही. जर बहुमूल्य असण्याच्या अर्थाने रत्न मानले, तर तथागतच खरे रत्न आहेत. कारण तथागत ज्यांच्या मातीचा (धुळीचा) देखील स्वीकार करतात, त्यांचे ते दान महाफळ देणारे आणि महा-अनुशंस देणारे ठरते, जसे की सम्राट अशोकांच्या बाबतीत झाले. हे त्यांच्या बहुमूल्यतेमुळे आहे. अशा प्रकारे, बहुमूल्यतेच्या वचनाद्वारे येथे दोषरहितता सिद्ध करणारे हे सुत्तपद समजून घ्यावे –

‘‘යෙසං ඛො පන සො පටිග්ගණ්හාති චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරං, තෙසං තං මහප්ඵලං හොති මහානිසංසං. ඉදමස්ස මහග්ඝතාය වදාමි. සෙය්‍යථාපි තං, භික්ඛවෙ, කාසිකං වත්ථං මහග්ඝං, තථූපමාහං, භික්ඛවෙ, ඉමං පුග්ගලං වදාමී’’ති (අ. නි. 3.100).

“ज्यांच्या चिवर, पिंडपात, सेनासन आणि ग्लानप्रत्यय-भेषज्य-परिकाराचा (औषधोपचाराचा) ते स्वीकार करतात, त्यांचे ते दान महाफळ देणारे आणि महा-अनुशंस देणारे ठरते. हे मी त्यांच्या बहुमूल्यतेमुळे सांगतो. भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे काशीचे वस्त्र बहुमूल्य असते, त्याचप्रमाणे, भिक्खूंनो, मी या पुद्गलाला (व्यक्तीला) बहुमूल्य म्हणतो.”

එවං මහග්ඝට්ඨෙනපි තථාගතසමං රතනං නත්ථි.

अशा प्रकारे, बहुमूल्य असण्याच्या अर्थाने देखील तथागतांशी समान असणारे कोणतेही रत्न नाही.

තථා යම්පි තං අතුලට්ඨෙන රතනං. සෙය්‍යථිදං – රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස චක්කරතනං උප්පජ්ජති ඉන්දනීලමණිමයනාභි සත්තරතනමයසහස්සාරං පවාළමයනෙමි රත්තසුවණ්ණමයසන්ධි, යස්ස දසන්නං දසන්නං අරානමුපරි එකං මුණ්ඩාරං හොති වාතං ගහෙත්වා සද්දකරණත්ථං, යෙන කතො සද්දො සුකුසලප්පතාළිතපඤ්චඞ්ගිකතූරියසද්දො විය හොති, යස්ස නාභියා උභොසු පස්සෙසු ද්වෙ සීහමුඛානි හොන්ති, අබ්භන්තරං සකටචක්කස්සෙව සුසිරං. තස්ස කත්තා වා කාරෙතා වා නත්ථි, කම්මපච්චයෙන උතුතො සමුට්ඨාති. යං රාජා දසවිධං චක්කවත්තිවත්තං පූරෙත්වා තදහුපොසථෙ පුණ්ණමදිවසෙ සීසංන්හාතො උපොසථිකො උපරිපාසාදවරගතො සීලානි සොධෙන්තො නිසින්නො පුණ්ණචන්දං විය සූරියං විය ච උට්ඨෙන්තං පස්සති, යස්ස ද්වාදසයොජනතො සද්දො සුය්‍යති, යොජනතො වණ්ණො දිස්සති, යං මහාජනෙන ‘‘දුතියො මඤ්ඤෙ චන්දො සූරියො වා උට්ඨිතො’’ති අතිවිය කොතූහලජාතෙන දිස්සමානං නගරස්ස උපරි ආගන්ත්වා රඤ්ඤො අන්තෙපුරස්ස පාචීනපස්සෙ නාතිඋච්චං නාතිනීචං හුත්වා මහාජනස්ස ගන්ධපුප්ඵාදීහි පූජෙතුං, යුත්තට්ඨානෙ අක්ඛාහතං විය තිට්ඨති.

त्याचप्रमाणे, जे काही रत्न अतुलनीय असण्याच्या अर्थाने रत्न आहे, जसे की – चक्रवर्ती राजाचे चक्ररत्न उत्पन्न होते, ज्याची नाभी (मध्यभाग) इंद्रनील मण्याने बनलेली असते, ज्याचे एक हजार आरे सात रत्नांनी बनलेले असतात, ज्याची नेमी (चाकाचा घेर) प्रवाळाची असते, ज्याचे सांधे तांबड्या सोन्याचे असतात; ज्याच्या प्रत्येक दहा-दहा आऱ्यांच्या वर वारा पकडून आवाज करण्यासाठी एक-एक घुंगरू असते, ज्याच्याद्वारे केलेला आवाज अत्यंत कुशल वादकाने वाजवलेल्या पंचांगिक वाद्याच्या आवाजासारखा मधुर असतो; ज्याच्या नाभीच्या दोन्ही बाजूंना दोन सिंहमुखे असतात आणि ज्याचा आतील भाग गाडीच्या चाकाप्रमाणे पोकळ असतो. त्याचा कोणी कर्ता किंवा बनवून घेणारा नसतो, ते कर्माच्या प्रभावाने ऋतूद्वारे उत्पन्न होते. ज्या चक्ररत्नाला, राजाने दहा प्रकारची चक्रवर्ती कर्तव्ये पूर्ण करून, त्या उपोषथाच्या दिवशी, पौर्णिमेला, डोक्यावरून स्नान करून, उपोषथ व्रत धारण करून, प्रासादाच्या वरच्या मजल्यावर जाऊन, शील शुद्ध करत बसलेला असताना, पूर्ण चंद्राप्रमाणे किंवा सूर्याप्रमाणे उगवताना पाहतो; ज्याचा आवाज बारा योजने अंतरावरून ऐकू येतो, एक योजने अंतरावरून त्याचा रंग दिसतो; ज्याला पाहून जनसमुदाय अत्यंत कुतूहलाने “दुसरा चंद्र किंवा सूर्य उगवला आहे काय!” असे समजतो, ते नगराच्या वर येऊन, राजाच्या अंतःपुराच्या पूर्व दिशेला फार उंच नाही आणि फार सखल नाही अशा बेताच्या उंचीवर राहून, जनसमुदायाला गंध, फुले इत्यादींनी पूजा करण्यासाठी योग्य अशा ठिकाणी गाडीचा आस अडकल्याप्रमाणे स्थिर राहते.

තදෙව [Pg.145] අනුබන්ධමානං හත්ථිරතනං උප්පජ්ජති, සබ්බසෙතො රත්තපාදො සත්තප්පතිට්ඨො ඉද්ධිමා වෙහාසඞ්ගමො උපොසථකුලා වා ඡද්දන්තකුලා වා ආගච්ඡති, උපොසථකුලා ච ආගච්ඡන්තො සබ්බජෙට්ඨො ආගච්ඡති, ඡද්දන්තකුලා සබ්බකනිට්ඨො සික්ඛිතසික්ඛො දමථූපෙතො, සො ද්වාදසයොජනං පරිසං ගහෙත්වා සකලජම්බුදීපං අනුසංයායිත්වා පුරෙපාතරාසමෙව සකං රාජධානිං ආගච්ඡති.

त्याच (चक्ररत्नाच्या) पाठोपाठ हत्तीरत्न उत्पन्न होते. ते पूर्णपणे पांढरे, लाल पाय असलेले, सात ठिकाणी सुप्रतिष्ठित (जमिनीला स्पर्श करणारे), ऋद्धियुक्त, आकाशातून गमन करू शकणारे असते. ते उपोसथ कुळातून किंवा छद्दन्त कुळातून येते. जर ते उपोसथ कुळातून येत असेल, तर ते सर्वात ज्येष्ठ (श्रेष्ठ) असते; आणि जर ते छद्दन्त कुळातून येत असेल, तर ते सर्वात कनिष्ठ असले तरी सुशिक्षित (प्रशिक्षित) व उत्तम प्रकारे दमन केलेले (वश केलेले) असते. ते बारा योजनांच्या परिवाराला सोबत घेऊन संपूर्ण जम्बुद्वीपाची प्रदक्षिणा करून सकाळच्या भोजनापूर्वीच आपल्या राजधानीत परत येते.

තම්පි අනුබන්ධමානං අස්සරතනං උප්පජ්ජති, සබ්බසෙතො රත්තපාදො කාළසීසො මුඤ්ජකෙසො වලාහකස්සරාජකුලා ආගච්ඡති. සෙසමෙත්ථ හත්ථිරතනසදිසමෙව.

त्याच्याही (हत्तीरत्नाच्या) पाठोपाठ अश्वरत्न उत्पन्न होते. ते पूर्णपणे पांढरे, लाल पाय असलेले, काळे डोके असलेले आणि मुंज गवतासारखी (लांब) आयाळ असलेले असते. ते वलाहक अश्वराज कुळातून येते. उर्वरित सर्व वर्णन येथे हत्तीरत्नासारखेच आहे.

තම්පි අනුබන්ධමානං මණිරතනං උප්පජ්ජති. සො හොති මණි වෙළුරියො සුභො ජාතිමා අට්ඨංසො සුපරිකම්මකතො ආයාමතො චක්කනාභිසදිසො, වෙපුල්ලපබ්බතා ආගච්ඡති. සො චතුරඞ්ගසමන්නාගතෙපි අන්ධකාරෙ රඤ්ඤො ධජග්ගං ගතො යොජනං ඔභාසෙති, යස්සොභාසෙන මනුස්සා ‘‘දිවා’’ති මඤ්ඤමානා කම්මන්තෙ පයොජෙන්ති, අන්තමසො කුන්ථකිපිල්ලිකං උපාදාය පස්සන්ති.

त्याच्याही (अश्वरत्नाच्या) पाठोपाठ मणिरत्न उत्पन्न होते. तो मणी वैडूर्य असतो, जो सुंदर, उत्तम जातीचा, आठ पैलू असलेला, उत्तम प्रकारे पैलू पाडलेला आणि लांबीने चाकाच्या नाभीसारखा असतो. तो वेपुल्ल पर्वतावरून येतो. तो चतुरंग (घनघोर) अंधारातही राजाच्या ध्वजाच्या टोकावर ठेवला असता एक योजनभर प्रकाश पसरवतो. ज्याच्या प्रकाशाने लोक 'दिवस झाला आहे' असे मानून आपली कामे करू लागतात, अगदी लहान मुंग्यांसारखे कीटकही स्पष्ट पाहू शकतात.

තම්පි අනුබන්ධමානං ඉත්ථිරතනං උප්පජ්ජති, පකතිඅග්ගමහෙසී වා හොති, උත්තරකුරුතො වා ආගච්ඡති මද්දරාජකුලතො වා, අතිදීඝතාදිඡදොසවිවජ්ජිතා අතික්කන්තා මානුසවණ්ණං අප්පත්තා දිබ්බවණ්ණං, යස්සා රඤ්ඤො සීතකාලෙ උණ්හානි ගත්තානි හොන්ති, උණ්හකාලෙ සීතානි, සතධා ඵොටිත තූලපිචුනො විය සම්ඵස්සො හොති, කායතො චන්දනගන්ධො වායති, මුඛතො උප්පලගන්ධො, පුබ්බුට්ඨායිනිතාදිඅනෙකගුණසමන්නාගතා ච හොති.

त्याच्याही पाठोपाठ स्त्रीरत्न उत्पन्न होते. ती एकतर मूळची पट्टराणी असते किंवा उत्तरकुरु देशातून अथवा मद्र राजाच्या कुळातून येते. ती अति-उंच असणे इत्यादी सहा दोषांनी विरहित असते; मानवी सौंदर्याच्या पलीकडे गेलेली, परंतु दिव्य सौंदर्यापर्यंत न पोहोचलेली अशी ती असते. जिचे शरीर राजासाठी हिवाळ्यात उबदार आणि उन्हाळ्यात थंड असते. जिचा स्पर्श शंभर वेळा पिंजलेल्या कापसासारखा मऊ असतो. जिच्या शरीरातून चंदनाचा सुगंध आणि मुखातून उत्पलाचा (निळ्या कमळाचा) सुगंध दरवळतो. ती पतीच्या आधी उठणे इत्यादी अनेक गुणांनी संपन्न असते.

තම්පි අනුබන්ධමානං ගහපතිරතනං උප්පජ්ජති රඤ්ඤො පකතිකම්මකාරො සෙට්ඨි, යස්ස චක්කරතනෙ උප්පන්නමත්තෙ දිබ්බං චක්ඛු පාතුභවති, යෙන සමන්තතො යොජනමත්තෙ නිධිං පස්සති අසාමිකම්පි සසාමිකම්පි, සො රාජානං උපසඞ්කමිත්වා පවාරෙති ‘‘අප්පොස්සුක්කො ත්වං, දෙව, හොහි, අහං තෙ ධනෙන ධනකරණීයං කරිස්සාමී’’ති.

त्याच्याही पाठोपाठ गृहपतीरत्न उत्पन्न होते, जो राजाचा नेहमीचा कारभारी असलेला श्रेष्ठी असतो. चक्ररत्न उत्पन्न होताच ज्याला दिव्य चक्षु प्राप्त होतात, ज्याच्याद्वारे तो चहूबाजूला एक योजन अंतरावरील मालक असलेले व मालक नसलेले सर्व गुप्त धन पाहू शकतो. तो राजाकडे जाऊन विनंती करतो, 'हे देवा (महाराज), आपण निश्चिंत राहा, मी आपल्या धनाने आपले धनविषयक सर्व कार्य करीन.'

තම්පි [Pg.146] අනුබන්ධමානං පරිණායකරතනං උප්පජ්ජති රඤ්ඤො පකතිජෙට්ඨපුත්තො. චක්කරතනෙ උප්පන්නමත්තෙ අතිරෙකපඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියෙන සමන්නාගතො හොති, ද්වාදසයොජනාය පරිසාය චෙතසා චිත්තං පරිජානිත්වා නිග්ගහපග්ගහසමත්ථො හොති, සො රාජානං උපසඞ්කමිත්වා පවාරෙති ‘‘අප්පොස්සුක්කො ත්වං, දෙව, හොහි, අහං තෙ රජ්ජං අනුසාසිස්සාමී’’ති. යං වා පනඤ්ඤම්පි එවරූපං අතුලට්ඨෙන රතනං, යස්ස න සක්කා තුලයිත්වා තීරයිත්වා අග්ඝො කාතුං ‘‘සතං වා සහස්සං වා අග්ඝති කොටිං වා’’ති. තත්ථ එකරතනම්පි බුද්ධරතනෙන සමං නත්ථි. යදි හි අතුලට්ඨෙන රතනං, තථාගතොව රතනං. තථාගතො හි න සක්කා සීලතො වා සමාධිතො වා පඤ්ඤාදීනං වා අඤ්ඤතරතො කෙනචි තුලයිත්වා තීරයිත්වා ‘‘එත්තකගුණො වා ඉමිනා සමො වා සප්පටිභාගො වා’’ති පරිච්ඡින්දිතුං. එවං අතුලට්ඨෙනපි තථාගතසමං රතනං නත්ථි.

त्याच्याही पाठोपाठ परिणायकरत्न उत्पन्न होते, जो राजाचा नेहमीचा ज्येष्ठ पुत्र असतो. चक्ररत्न उत्पन्न होताच तो अत्यंत कुशाग्र बुद्धिमत्ता आणि कौशल्याने संपन्न होतो. तो बारा योजनांच्या परिषदेतील लोकांचे विचार आपल्या मनाने जाणून घेऊन, त्यांचे निग्रह (दमन) आणि प्रग्रह (अनुग्रह) करण्यास समर्थ असतो. तो राजाकडे जाऊन विनंती करतो, 'हे देवा (महाराज), आपण निश्चिंत राहा, मी आपल्या राज्याचे शासन चालवीन.' किंवा इतर कोणतेही असे रत्न जे अतुलनीय मूल्याचे आहे, ज्याचे मूल्य मोजून किंवा ठरवून 'हे शंभर, हजार किंवा कोटी मूल्याचे आहे' असे सांगणे शक्य नाही; त्या रत्नांपैकी एकही रत्न बुद्धरत्नाच्या समान नाही. कारण जर अतुलनीय मूल्याच्या अर्थाने 'रत्न' म्हटले, तर तथागतच खरे रत्न आहेत. कारण तथागतांचे शील, समाधी, प्रज्ञा किंवा इतर कोणत्याही गुणांच्या बाबतीत कोणाशीही तुलना करून 'त्यांचे गुण एवढे आहेत, किंवा ते याच्या समान आहेत, किंवा त्यांच्याशी तुलना करता येईल असे कोणी आहे' असे मर्यादित करणे शक्य नाही. अशा प्रकारे, अतुलनीयतेच्या अर्थानेही तथागतांच्या समान कोणतेही रत्न नाही.

තථා යම්පි තං දුල්ලභදස්සනට්ඨෙන රතනං, සෙය්‍යථිදං දුල්ලභපාතුභාවො රාජා චක්කවත්ති, චක්කාදීනි ච තස්ස රතනානි, තම්පි බුද්ධරතනෙන සමං නත්ථි. යදි හි දුල්ලභදස්සනට්ඨෙන රතනං, තථාගතොව රතනං, කුතො චක්කවත්තිආදීනං රතනත්තං. තානි හි එකස්මිංයෙව කප්පෙ අනෙකානි උප්පජ්ජන්ති. යස්මා පන අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙපි කප්පෙ තථාගතසුඤ්ඤො ලොකො හොති, තස්මා තථාගතොව කදාචි කරහචි උප්පජ්ජනතො දුල්ලභදස්සනො. වුත්තම්පි චෙතං භගවතා පරිනිබ්බානසමයෙ –

तसेच, जे दर्शन दुर्मिळ असण्याच्या अर्थाने 'रत्न' म्हटले जाते, जसे की चक्रवर्ती राजाचा प्रादुर्भाव दुर्मिळ असतो आणि त्याचे चक्र इत्यादी रत्नेही दुर्मिळ असतात, ते देखील बुद्धरत्नाच्या समान नाही. कारण जर दर्शन दुर्मिळ असण्याच्या अर्थाने 'रत्न' म्हटले, तर तथागतच खरे रत्न आहेत; चक्रवर्ती इत्यादींच्या रत्नांचे रत्नत्व कोठून असणार? कारण ती (चक्रवर्तीची रत्ने) एकाच कल्पामध्ये अनेक वेळा उत्पन्न होतात. परंतु असंख्य कल्प उलटून गेले तरी हा लोक तथागतांशिवाय शून्य असतो, म्हणून तथागतच कधीतरी क्वचितच उत्पन्न होत असल्यामुळे त्यांचे दर्शन अत्यंत दुर्मिळ असते. भगवान बुद्ध यांनी परिनिर्वाण समयी देखील असे म्हटले आहे -

‘‘දෙවතා, ආනන්ද, උජ්ඣායන්ති ‘දූරා ච වතම්හ ආගතා තථාගතං දස්සනාය, කදාචි කරහචි තථාගතා ලොකෙ උප්පජ්ජන්ති අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා, අජ්ජෙව රත්තියා පච්ඡිමෙ යාමෙ තථාගතස්ස පරිනිබ්බානං භවිස්සති, අයඤ්ච මහෙසක්ඛො භික්ඛු භගවතො පුරතො ඨිතො ඔවාරෙන්තො, න මයං ලභාම පච්ඡිමෙ කාලෙ තථාගතං දස්සනායා’’’ති (දී. නි. 2.200).

‘हे आनंदा, देवता खंत व्यक्त करत आहेत की, “आम्ही तथागतांच्या दर्शनासाठी खरोखरच दूरवरून आलो आहोत. जगात अर्हत, सम्यक्संबुद्ध तथागत कधीतरी क्वचितच उत्पन्न होतात. आज रात्रीच्या अंतिम प्रहरात तथागतांचे परिनिर्वाण होणार आहे; आणि हा महातेजस्वी भिक्खू भगवंतांच्या समोर उभा राहून आमची दृष्टी अडवत आहे, त्यामुळे अंतिम समयी आम्हाला तथागतांचे दर्शन मिळत नाहीये.”’

එවං දුල්ලභදස්සනට්ඨෙනාපි තථාගතසමං රතනං නත්ථි.

अशा प्रकारे, दर्शन दुर्मिळ असण्याच्या अर्थानेही तथागतांच्या समान कोणतेही रत्न नाही.

තථා යම්පි තං අනොමසත්තපරිභොගට්ඨෙන රතනං. සෙය්‍යථිදං – රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස චක්කරතනාදි තඤ්හි කොටිසතසහස්සධනානම්පි සත්තභූමිකපාසාදවරතලෙ [Pg.147] වසන්තානම්පි චණ්ඩාලවෙනනෙසාදරථකාරපුක්කුසාදීනං නීචකුලිකානං ඔමකපුරිසානං සුපිනන්තෙපි පරිභොගත්ථාය න නිබ්බත්තති. උභතො සුජාතස්ස පන රඤ්ඤො ඛත්තියස්සෙව පරිපූරිතදසවිධචක්කවත්තිවත්තස්ස පරිභොගත්ථාය නිබ්බත්තනතො අනොමසත්තපරිභොගංයෙව හොති, තම්පි බුද්ධරතනසමං නත්ථි. යදි හි අනොමසත්තපරිභොගට්ඨෙන රතනං, තථාගතොව රතනං. තථාගතො හි ලොකෙ ඔමකසත්තසම්මතානං අනුපනිස්සයසම්පන්නානං විපරීතදස්සනානං පූරණකස්සපාදීනං ඡන්නං සත්ථාරානං අඤ්ඤෙසඤ්ච එවරූපානං සුපිනන්තෙපි අපරිභොගො. උපනිස්සයසම්පන්නානං පන චතුප්පදායපි ගාථාය පරියොසානෙ අරහත්තමධිගන්තුං සමත්ථානං නිබ්බෙධිකඤාණදස්සනානං බාහියදාරුචීරියප්පභුතීනං අඤ්ඤෙසඤ්ච මහාකුලප්පසුතානං මහාසාවකානං පරිභොගො, තෙ හි තං දස්සනානුත්තරියසවනානුත්තරියපාරිචරියානුත්තරියාදීනි සාධෙන්තා තථාගතං පරිභුඤ්ජන්ති. එවං අනොමසත්තපරිභොගට්ඨෙනාපි තථාගතසමං රතනං නත්ථි.

तसेच, जे श्रेष्ठ (अ-हीन) पुरुषांद्वारेच उपभोगले जाण्याच्या अर्थाने 'रत्न' म्हटले जाते, जसे की चक्रवर्ती राजाचे चक्र इत्यादी रत्ने; कारण ती रत्ने अब्जावधी संपत्ती असलेल्या आणि सात मजली श्रेष्ठ प्रासादांमध्ये राहणाऱ्या राजांसाठी देखील, किंवा चांडाल, वेणूकार, निषाद, रथकार, पुक्कस इत्यादी नीच कुळातील हीन पुरुषांना स्वप्नातही उपभोगण्यासाठी प्राप्त होत नाहीत. परंतु दोन्ही बाजूंनी शुद्ध कुळात जन्मलेल्या, दहा प्रकारच्या चक्रवर्ती कर्तव्यांचे पालन करणाऱ्या क्षत्रिय राजाच्याच उपभोगासाठी ती उत्पन्न होत असल्यामुळे, ती केवळ श्रेष्ठ पुरुषांद्वारेच उपभोगली जातात. ते देखील बुद्धरत्नाच्या समान नाही. कारण जर श्रेष्ठ पुरुषांद्वारेच उपभोगले जाण्याच्या अर्थाने 'रत्न' म्हटले, तर तथागतच खरे रत्न आहेत. कारण तथागत हे जगात हीन प्राणी मानल्या गेलेल्या, उपनिषय (अध्यात्मिक पात्रता) नसलेल्या, मिथ्या दृष्टी असलेल्या पूरणकस्सप इत्यादी सहा तीर्थकरांसाठी (शिक्षकांसाठी) आणि त्यांच्यासारख्या इतरांसाठी स्वप्नातही अनुपभोग्य आहेत. परंतु ज्यांच्याकडे उपनिषय आहे, जे केवळ चार चरणांच्या गाथेच्या शेवटी देखील अर्हतपद प्राप्त करण्यास समर्थ आहेत, ज्यांच्याकडे भेदक ज्ञानदर्शन आहे, अशा बाहिय दारुचीरिय इत्यादी आणि उच्च कुळात जन्मलेल्या इतर महाश्रावकांसाठीच ते उपभोग्य आहेत; कारण ते दर्शन-अनुत्तरिय, श्रवण-अनुत्तरिय, परिचर्या-अनुत्तरिय इत्यादी साध्य करत तथागतांचा आश्रय घेतात (त्यांच्या गुणांचे सेवन करतात). अशा प्रकारे, श्रेष्ठ पुरुषांद्वारेच उपभोगले जाण्याच्या अर्थानेही तथागतांच्या समान कोणतेही रत्न नाही.

යම්පි තං අවිසෙසතො රතිජනනට්ඨෙන රතනං. සෙය්‍යථිදං – රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස චක්කරතනං. තඤ්හි දිස්වාව රාජා චක්කවත්ති අත්තමනො හොති, එවම්පි තං රඤ්ඤො රතිං ජනෙති. පුන චපරං රාජා චක්කවත්ති වාමෙන හත්ථෙන සුවණ්ණභිඞ්කාරං ගහෙත්වා දක්ඛිණෙන හත්ථෙන චක්කරතනං අබ්භුක්කිරති ‘‘පවත්තතු භවං චක්කරතනං, අභිවිජිනාතු භවං චක්කරතන’’න්ති. තතො චක්කරතනං පඤ්චඞ්ගිකං විය තූරියං මධුරස්සරං නිච්ඡරන්තං ආකාසෙන පුරත්ථිමං දිසං ගච්ඡති, අන්වදෙව රාජා, චක්කවත්ති චක්කානුභාවෙන ද්වාදසයොජනවිත්ථිණ්ණාය චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය නාතිඋච්චං නාතිනීචං උච්චරුක්ඛානං හෙට්ඨාභාගෙන, නීචරුක්ඛානං උපරිභාගෙන, රුක්ඛෙසු පුප්ඵඵලපල්ලවාදිපණ්ණාකාරං ගහෙත්වා ආගතානං හත්ථතො පණ්ණාකාරඤ්ච ගණ්හන්තො ‘‘එහි ඛො, මහාරාජා’’ති එවමාදිනා පරමනිපච්චකාරෙන ආගතෙ පටිරාජානො ‘‘පාණො න හන්තබ්බො’’තිආදිනා නයෙන අනුසාසන්තො ගච්ඡති. යත්ථ පන රාජා භුඤ්ජිතුකාමො වා දිවාසෙය්‍යං වා කප්පෙතුකාමො හොති, තත්ථ චක්කරතනං ආකාසා ඔරොහිත්වා උදකාදිසබ්බකිච්චක්ඛමෙ සමෙ භූමිභාගෙ අක්ඛාහතං විය තිට්ඨති. පුන රඤ්ඤො ගමනචිත්තෙ උප්පන්නෙ පුරිමනයෙනෙව සද්දං කරොන්තං ගච්ඡති, තං සුත්වා ද්වාදසයොජනිකාපි පරිසා ආකාසෙන ගච්ඡති[Pg.148]. චක්කරතනං අනුපුබ්බෙන පුරත්ථිමං සමුද්දං අජ්ඣොගාහති, තස්මිං අජ්ඣොගාහන්තෙ උදකං යොජනප්පමාණං අපගන්ත්වා භිත්තීකතං විය තිට්ඨති. මහාජනො යථාකාමං සත්ත රතනානි ගණ්හාති. පුන රාජා සුවණ්ණභිඞ්කාරං ගහෙත්වා ‘‘ඉතො පට්ඨාය මම රජ්ජ’’න්ති උදකෙන අබ්භුක්කිරිත්වා නිවත්තති. සෙනා පුරතො හොති, චක්කරතනං පච්ඡතො, රාජා මජ්ඣෙ. චක්කරතනෙන ඔසක්කිතොසක්කිතට්ඨානං උදකං පරිපූරති. එතෙනෙව උපායෙන දක්ඛිණපච්ඡිමුත්තරෙපි සමුද්දෙ ගච්ඡති.

जे काही सामान्यतः आनंद निर्माण करण्याच्या अर्थाने 'रत्न' म्हटले जाते, जसे की – चक्रवर्ती राजाचे चक्ररत्न. कारण त्याला पाहताच चक्रवर्ती राजा अत्यंत प्रसन्न होतो, अशा प्रकारे ते राजाच्या ठिकाणी आनंद निर्माण करते. आणखी असे की, चक्रवर्ती राजा डाव्या हाताने सोन्याची झारी धरून आणि उजव्या हाताने चक्ररत्नावर पाणी शिंपडतो आणि म्हणतो: 'पूजनीय चक्ररत्न फिरू दे, पूजनीय चक्ररत्न विजय मिळवू दे.' त्यानंतर ते चक्ररत्न पाच प्रकारच्या वाद्यांच्या संगीतासारखा मधुर आवाज काढत आकाशातून पूर्व दिशेकडे जाते. त्याच्या मागोमाग चक्रवर्ती राजा चक्राच्या प्रभावाने बारा योजन विस्तीर्ण अशा चतुरंग सेनेसह, फार उंचही नाही आणि फार सखलही नाही अशा बेताने, उंच झाडांच्या खालून आणि ठेंगण्या झाडांच्या वरून प्रवास करतो. झाडांची फुले, फळे, पालवी इत्यादी नजराणे घेऊन आलेल्या लोकांच्या हातांतून तो नजराणा स्वीकारत, 'यावे, महाराज!' अशा प्रकारे अत्यंत नम्रतेने शरण आलेल्या शत्रूराजांना 'प्राण्यांची हिंसा करू नये' इत्यादी उपदेश करत तो पुढे जातो. आणि ज्या ठिकाणी राजाला भोजन करण्याची किंवा दिवसा विश्रांती घेण्याची इच्छा होते, तिथे ते चक्ररत्न आकाशातून खाली उतरून, पाणी इत्यादी सर्व गोष्टींसाठी सोयीस्कर अशा सपाट जमिनीवर जणू काही रथाचा कणा रोवल्यासारखे स्थिर उभे राहते. पुन्हा जेव्हा राजाच्या मनात जाण्याचा विचार येतो, तेव्हा ते पूर्वीप्रमाणेच आवाज करत पुढे जाते; तो आवाज ऐकून बारा योजन पसरलेला जनसमुदायही आकाशातून मार्गक्रमण करतो. चक्ररत्न क्रमशः पूर्व समुद्रात प्रवेश करते. ते समुद्रात शिरताच पाणी एक योजन मागे सरकून भिंतीसारखे उभे राहते. लोक आपल्या इच्छेनुसार सात रत्ने गोळा करतात. पुन्हा राजा सोन्याची झारी घेऊन 'आजपासून हे माझे राज्य आहे' असे म्हणून पाण्याने अभिषेक करतो आणि मागे फिरतो. सेना पुढे असते, चक्ररत्न मागे असते आणि राजा मध्ये असतो. चक्ररत्न जसे जसे मागे सरकते, तसे तसे त्या जागेवर पाणी पुन्हा भरून जाते. याच पद्धतीने तो दक्षिण, पश्चिम आणि उत्तर समुद्रातही जातो.

එවං චතුද්දිසං අනුසංයායිත්වා චක්කරතනං තියොජනප්පමාණං ආකාසං ආරොහති. තත්ථ ඨිතො රාජා චක්කරතනානුභාවෙන විජිතවිජයො පඤ්චසතපරිත්තදීපපටිමණ්ඩිතං සත්තයොජනසහස්සපරිමණ්ඩලං පුබ්බවිදෙහං, තථා අට්ඨයොජනසහස්සපරිමණ්ඩලං උත්තරකුරුං, සත්තයොජනසහස්සපරිමණ්ඩලංයෙව අපරගොයානං, දසයොජනසහස්සපරිමණ්ඩලං ජම්බුදීපඤ්චාති එවං චතුමහාදීපද්විසහස්සපරිත්තදීපපටිමණ්ඩිතං එකං චක්කවාළං සුඵුල්ලපුණ්ඩරීකවනං විය ඔලොකෙති. එවං ඔලොකයතො චස්ස අනප්පකා රති උප්පජ්ජති. එවම්පි තං චක්කරතනං රඤ්ඤො රතිං ජනෙති, තම්පි බුද්ධරතනසමං නත්ථි. යදි හි රතිජනනට්ඨෙන රතනං, තථාගතොව රතනං, කිං කරිස්සති එතං චක්කරතනං? තථාගතො හි යස්සා දිබ්බාය රතියා චක්කරතනාදීහි සබ්බෙහිපි ජනිතා චක්කවත්තිරති සඞ්ඛම්පි කලම්පි කලභාගම්පි න උපෙති, තතොපි රතිතො උත්තරිතරඤ්ච පණීතතරඤ්ච අත්තනො ඔවාදප්පටිකරානං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානම්පි දෙවමනුස්සානං පඨමජ්ඣානරතිං දුතියතතියචතුත්ථපඤ්චමජ්ඣානරතිං, ආකාසානඤ්චායතනරතිං, විඤ්ඤාණඤ්චායතනආකිඤ්චඤ්ඤායතනනෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනරතිං, සොතාපත්තිමග්ගරතිං, සොතාපත්තිඵලරතිං, සකදාගාමිඅනාගාමිඅරහත්තමග්ගඵලරතිඤ්ච ජනෙති. එවං රතිජනනට්ඨෙනාපි තථාගතසමං රතනං නත්ථීති.

अशा प्रकारे चारही दिशांना फिरून आल्यावर चक्ररत्न तीनशे योजन उंचीवर आकाशात चढते. तिथे स्थित असलेला राजा चक्ररत्नाच्या प्रभावाने सर्व शत्रूंवर विजय मिळवून, पाचशे लहान बेटांनी सुशोभित आणि सात हजार योजन परिघाच्या पूर्वविदेह द्वीपाला, तसेच आठ हजार योजन परिघाच्या उत्तरकुरु द्वीपाला, सात हजार योजन परिघाच्याच अपरगोयान द्वीपाला आणि दहा हजार योजन परिघाच्या जंबुद्वीपाला – अशा प्रकारे चार महाद्वीप आणि दोन हजार लहान बेटांनी सुशोभित असलेल्या या संपूर्ण चक्रवाळाला एखाद्या पूर्ण उमललेल्या पांढऱ्या कमळांच्या वनाप्रमाणे पाहतो. याप्रमाणे पाहत असताना त्याच्या मनात अपार आनंद निर्माण होतो. अशा प्रकारे ते चक्ररत्न राजाच्या मनात आनंद निर्माण करते, तरीही ते बुद्धरत्नाच्या समान नाही. कारण जर आनंद निर्माण करण्याच्या अर्थाने 'रत्न' म्हटले जात असेल, तर तथागतच खरे रत्न आहेत; हे चक्ररत्न काय करू शकणार? कारण तथागत ज्या दिव्य आनंदाची निर्मिती करतात, त्या आनंदाच्या तुलनेत चक्ररत्न इत्यादी सर्व रत्नांद्वारे निर्माण होणारा चक्रवर्तीचा आनंद हा एका अंशाच्या किंवा कलाभागाच्या बरोबरीचाही ठरत नाही. त्या आनंदापेक्षा तथागतरूपी रत्न हे अत्यंत श्रेष्ठ आणि अतिशय प्रणीत आहे. ते आपल्या उपदेशाचे पालन करणाऱ्या असंख्य देव आणि मनुष्यांच्या ठिकाणी प्रथम ध्यान, द्वितीय, तृतीय, चतुर्थ आणि पाचवे ध्यान; आकाशानंत्यायतनाचा आनंद, विज्ञानानंत्यायतनाचा, आकिंचन्यायतनाचा आणि नैवसंज्ञानासंज्ञायतनाचा आनंद; तसेच सोतापत्ती-मार्ग व फल, सकदागामी-मार्ग व फल, अनागामी-मार्ग व फल आणि अर्हत्त्व-मार्ग व फल यांचा आनंद निर्माण करतात. अशा प्रकारे, आनंद निर्माण करण्याच्या अर्थानेही तथागतांच्या समान दुसरे कोणतेही रत्न नाही.

අපිච රතනං නාමෙතං දුවිධං හොති සවිඤ්ඤාණකමවිඤ්ඤාණකඤ්ච. තත්ථ අවිඤ්ඤාණකං චක්කරතනං මණිරතනඤ්ච, යං වා පනඤ්ඤම්පි අනින්ද්‍රියබද්ධසුවණ්ණරජතාදි, සවිඤ්ඤාණකං හත්ථිරතනාදිපරිණායකරතනපරියොසානං, යං වා පනඤ්ඤම්පි එවරූපං ඉන්ද්‍රියබද්ධං. එවං දුවිධෙ චෙත්ථ සවිඤ්ඤාණකරතනං අග්ගමක්ඛායති[Pg.149]. කස්මා? යස්මා අවිඤ්ඤාණකං සුවණ්ණරජතමණිමුත්තාදිරතනං සවිඤ්ඤාණකානං හත්ථිරතනාදීනං අලඞ්කාරත්ථාය උපනීයති.

शिवाय, 'रत्न' हे दोन प्रकारचे असते: सजीव (सविज्ञाणक) आणि निर्जीव (अविज्ञाणक). त्यापैकी निर्जीव रत्नांमध्ये चक्ररत्न, मणिरत्न किंवा इंद्रियांशी न जोडलेले इतर सोने-चांदी इत्यादींचा समावेश होतो. सजीव रत्नांमध्ये हत्तीरत्नापासून सुरू होऊन परिणायकरत्नापर्यंत किंवा इंद्रियांशी जोडलेल्या इतर सजीव गोष्टींचा समावेश होतो. या दोन्ही प्रकारांमध्ये सजीव रत्नालाच श्रेष्ठ मानले गेले आहे. का? कारण सोने, चांदी, मणी, मोती इत्यादी निर्जीव रत्ने ही हत्तीरत्न इत्यादी सजीव रत्नांच्या सुशोभिकरणासाठी वापरली जातात.

සවිඤ්ඤාණකරතනම්පි දුවිධං තිරච්ඡානගතරතනං, මනුස්සරතනඤ්ච. තත්ථ මනුස්සරතනං අග්ගමක්ඛායති. කස්මා? යස්මා තිරච්ඡානගතරතනං මනුස්සරතනස්ස ඔපවය්හං හොති. මනුස්සරතනම්පි දුවිධං ඉත්ථිරතනං, පුරිසරතනඤ්ච. තත්ථ පුරිසරතනං අග්ගමක්ඛායති. කස්මා? යස්මා ඉත්ථිරතනං පුරිසරතනස්ස පරිචාරිකත්තං ආපජ්ජති. පුරිසරතනම්පි දුවිධං අගාරිකරතනං, අනගාරිකරතනඤ්ච. තත්ථ අනගාරිකරතනං අග්ගමක්ඛායති. කස්මා? යස්මා අගාරිකරතනෙසු අග්ගො චක්කවත්තිපි සීලාදිගුණයුත්තං අනගාරිකරතනං පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා උපට්ඨහිත්වා පයිරුපාසිත්වා දිබ්බමානුසිකා සම්පත්තියො පාපුණිත්වා අන්තෙ නිබ්බානසම්පත්තිං පාපුණාති.

सजीव रत्ने देखील दोन प्रकारची असतात: प्राण्यांमधील रत्ने आणि मनुष्यांमधील रत्ने. त्यापैकी मनुष्यरत्नाला श्रेष्ठ म्हटले गेले आहे. का? कारण प्राण्यांमधील रत्ने ही मनुष्यरत्नासाठी वाहनासारखी असतात. मनुष्यरत्न देखील दोन प्रकारचे असते: स्त्रीरत्न आणि पुरुषरत्न. त्यापैकी पुरुषरत्नाला श्रेष्ठ म्हटले गेले आहे. का? कारण स्त्रीरत्न हे पुरुषरत्नाची सेवा करणारे बनते. पुरुषरत्न देखील दोन प्रकारचे असते: गृहस्थरत्न (आगारिक) आणि गृहत्यागीरत्न (अनागारिक). त्यापैकी गृहत्यागी रत्नाला श्रेष्ठ म्हटले गेले आहे. का? कारण गृहस्थरत्नांमध्ये सर्वश्रेष्ठ असलेला चक्रवर्ती राजा देखील शील इत्यादी गुणांनी युक्त असलेल्या गृहत्यागी रत्नाला साष्टांग नमस्कार करून, त्यांची सेवा करून, त्यांच्या सन्निध राहून दिव्य आणि मानवी संपत्ती प्राप्त करतो आणि शेवटी निर्वाण संपत्ती मिळवतो.

එවං අනගාරිකරතනම්පි දුවිධං අරියපුථුජ්ජනවසෙන. අරියරතනම්පි දුවිධං සෙඛාසෙඛවසෙන. අසෙඛරතනම්පි දුවිධං සුක්ඛවිපස්සකසමථයානිකවසෙන. සමථයානිකරතනම්පි දුවිධං සාවකපාරමිප්පත්තමප්පත්තඤ්ච. තත්ථ සාවකපාරමිප්පත්තං අග්ගමක්ඛායති. කස්මා? ගුණමහන්තතාය. සාවකපාරමිප්පත්තරතනතොපි පච්චෙකබුද්ධරතනං අග්ගමක්ඛායති. කස්මා? ගුණමහන්තතාය. සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානසදිසාපි හි අනෙකසතා සාවකා එකස්ස පච්චෙකබුද්ධස්ස ගුණානං සතභාගම්පි න උපෙන්ති. පච්චෙකබුද්ධරතනතොපි සම්මාසම්බුද්ධරතනං අග්ගමක්ඛායති. කස්මා? ගුණමහන්තතාය. සකලම්පි හි ජම්බුදීපං පූරෙත්වා පල්ලඞ්කෙන පල්ලඞ්කං ඝටෙන්තා නිසින්නා පච්චෙකබුද්ධා එකස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස ගුණානං නෙව සඞ්ඛං න කලං න කලභාගං උපෙන්ති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, සත්තා අපදා වා…පෙ… තථාගතො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’තිආදි (අ. නි. 4.34; 5.32; ඉතිවු. 90). එවං කෙනචි පරියායෙන තථාගතසමං රතනං නත්ථි. තෙනාහ භගවා – ‘‘න නො සමං අත්ථි තථාගතෙනා’’ති.

अशा प्रकारे, अनागारिक रत्न (गृहत्यागी रत्न) देखील आर्य आणि पृथग्जन यांच्या भेदाने दोन प्रकारचे आहे. आर्य रत्न देखील शैक्ष आणि अशैक्ष यांच्या भेदाने दोन प्रकारचे आहे. अशैक्ष रत्न देखील शुष्कविपश्यक आणि शमथयानिक यांच्या भेदाने दोन प्रकारचे आहे. शमथयानिक रत्न देखील श्रावकपारमी प्राप्त केलेले आणि प्राप्त न केलेले अशा दोन प्रकारचे आहे. त्यामध्ये, श्रावकपारमी प्राप्त रत्नाला श्रेष्ठ म्हटले जाते. का? गुणांच्या महानतेमुळे (गुणाधिक्यामुळे). श्रावकपारमी प्राप्त रत्नापेक्षाही प्रत्येकबुद्ध रत्न श्रेष्ठ म्हटले जाते. का? गुणांच्या महानतेमुळे. हे सत्य आहे की, सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान यांच्यासारखे शेकडो श्रावक देखील एका प्रत्येकबुद्धाच्या गुणांच्या शंभराव्या भागालाही पोहोचू शकत नाहीत. प्रत्येकबुद्ध रत्नापेक्षाही सम्यक्संबुद्ध रत्न श्रेष्ठ म्हटले जाते. का? गुणांच्या महानतेमुळे. हे सत्य आहे की, संपूर्ण जम्बुद्वीप भरून, मांडीला मांडी लावून (पद्मासनाने एकमेकांना स्पर्श करत) बसलेले प्रत्येकबुद्ध देखील एका सम्यक्संबुद्धाच्या गुणांच्या संख्येस, कलेस किंवा कलाभागास (अंशास) पोहोचू शकत नाहीत. भगवंतांनी हे म्हटलेच आहे – “भिक्खूहो, जितके काही अपाद (पाय नसलेले) प्राणी आहेत...पे... तथागत त्या सर्वांमध्ये श्रेष्ठ म्हटले जातात” इत्यादी. अशा प्रकारे, कोणत्याही मार्गाने तथागतांच्या समान दुसरे कोणतेही रत्न नाही. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – “तथागतांच्या समान दुसरे कोणीही नाही.”

එවං භගවා බුද්ධරතනස්ස අඤ්ඤෙහි රතනෙහි අසමතං වත්වා ඉදානි තෙසං සත්තානං උප්පන්නඋපද්දවවූපසමත්ථං නෙව ජාතිං න ගොත්තං න කොලපුත්තියං න වණ්ණපොක්ඛරතාදිං නිස්සාය, අපිච ඛො අවීචිමුපාදාය භවග්ගපරියන්තෙ [Pg.150] ලොකෙ සීලසමාධික්ඛන්ධාදීහි ගුණෙහි බුද්ධරතනස්ස අසදිසභාවං නිස්සාය සච්චවචනං පයුඤ්ජති ‘‘ඉදම්පි බුද්ධෙ රතනං පණීතං, එතෙන සච්චෙන සුවත්ථි හොතූ’’ති.

अशा प्रकारे भगवंतांनी बुद्धरत्नाची इतर रत्नांशी असमानता (तुलना न होऊ शकणे) सांगून, आता त्या प्राण्यांच्या उद्भवलेल्या उपद्रवांच्या शमनासाठी, जन्म, गोत्र, कुलीनता किंवा रूप-सौंदर्य इत्यादींवर अवलंबून न राहता, तर उलट अवीची नरकापासून ते भवाग्रापर्यंतच्या लोकात शील, समाधी इत्यादी स्कंधांच्या गुणांमुळे बुद्धरत्नाच्या अतुलनीयतेवर अवलंबून राहून सत्यवचन उच्चारतात – “बुद्धामध्ये हे देखील एक उत्तम रत्न आहे, या सत्याने (सर्वांचे) कल्याण असो.”

තස්සත්ථො – ඉදම්පි ඉධ වා හුරං වා සග්ගෙසු වා යංකිඤ්චි අත්ථි විත්තං වා රතනං වා, තෙන සද්ධිං තෙහි තෙහි ගුණෙහි අසමත්තා බුද්ධෙ රතනං පණීතං. යදි හි එතං සච්චං, අථ එතෙන සච්චෙන ඉමෙසං පාණීනං සුවත්ථි හොතු, සොභනානං අත්ථිතා හොතු අරොගතා නිරුපද්දවතාති. එත්ථ ච යථා ‘‘චක්ඛු ඛො, ආනන්ද, සුඤ්ඤං අත්තෙන වා අත්තනියෙන වා’’ති එවමාදීසු (සං. නි. 4.85) අත්තභාවෙන වා අත්තනියභාවෙන වාති අත්ථො. ඉතරථා හි චක්ඛු අත්තා වා අත්තනියං වාති අප්පටිසිද්ධමෙව සියා. එවං රතනං පණීතන්ති රතනත්තං පණීතං, රතනභාවො පණීතොති අයමත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉතරථා හි බුද්ධො නෙව රතනන්ති සිජ්ඣෙය්‍ය. න හි යත්ථ රතනං අත්ථි, තං රතනන්ති න සිජ්ඣති. යත්ථ පන චිත්තීකතාදිඅත්ථසඞ්ඛාතං යෙන වා තෙන වා විධිනා සම්බන්ධගතං රතනං අත්ථි, යස්මා තං රතනත්තමුපාදාය රතනන්ති පඤ්ඤාපීයති, තස්මා තස්ස රතනස්ස අත්ථිතාය රතනන්ති සිජ්ඣති. අථ වා ඉදම්පි බුද්ධෙ රතනන්ති ඉමිනාපි පකාරෙන බුද්ධොව රතනන්ති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො. වුත්තමත්තාය ච භගවතා ඉමාය ගාථාය රාජකුලස්ස සොත්ථි ජාතා, භයං වූපසන්තං. ඉමිස්සා ගාථාය ආණා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු අමනුස්සෙහි පටිග්ගහිතාති.

त्याचा अर्थ असा समजावा – या मनुष्यलोकात किंवा परलोकात किंवा स्वर्गात जे काही धन किंवा रत्न आहे, त्या लौकिक रत्नांशी त्या त्या गुणांमुळे तुलना होऊ शकत नसल्याने, बुद्धामध्ये हे रत्न श्रेष्ठ आहे. जर हे सत्य असेल, तर या सत्याने या प्राण्यांचे कल्याण असो, त्यांना मंगल, निरोगित्व आणि उपद्रवरहितता प्राप्त होवो. आणि येथे जसे – “हे आनंदा, चक्षू हे आत्मा किंवा आत्मीय यांनी शून्य आहे” इत्यादींमध्ये आत्मभावाने किंवा आत्मीयभावाने शून्य आहे असा अर्थ होतो. अन्यथा, चक्षू हा आत्मा किंवा आत्मीय आहे हे प्रतिषिद्ध (अमान्य) होणार नाही. त्याचप्रमाणे, “रत्न श्रेष्ठ आहे” (रतनं प्रणीतं) यामध्ये रत्नत्व श्रेष्ठ आहे किंवा रत्नभाव श्रेष्ठ आहे असा अर्थ समजावा. अन्यथा, बुद्ध हे रत्न आहेत हे सिद्ध होणार नाही. कारण ज्याच्यामध्ये रत्न नाही, त्याला रत्न म्हणून सिद्ध करता येत नाही. परंतु ज्या बुद्धरत्नामध्ये आदर-सत्कार इत्यादी अर्थांनी युक्त, कोणत्याही विधीने चांगल्या प्रकारे जोडलेले रत्नत्व आहे, ज्या अर्थी त्या रत्नत्वाचा आश्रय घेऊन 'रत्न' असे म्हटले जाते, म्हणून त्या रत्नत्वाच्या अस्तित्वामुळे 'रत्न' हे सिद्ध होते. किंवा “बुद्धामध्ये हे देखील रत्न आहे” या प्रकारे “बुद्धच रत्न आहेत” असा अर्थ समजावा. भगवंतांनी ही गाथा म्हटल्याबरोबरच राजकुलाचे कल्याण झाले, भय शांत झाले. या गाथेची आज्ञा (प्रताप) एक लाख कोटी चक्रवाळांमध्ये अमनुष्यांनी स्वीकारली.

ඛයං විරාගන්තිගාථාවණ්ණනා

‘खयं विरागं’ गाथेचे वर्णन.

4. එවං බුද්ධගුණෙන සච්චං වත්වා ඉදානි නිබ්බානධම්මගුණෙන වත්තුමාරද්ධො ‘‘ඛයං විරාග’’න්ති. තත්ථ යස්මා නිබ්බානසච්ඡිකිරියාය රාගාදයො ඛීණා හොන්ති පරික්ඛීණා, යස්මා වා තං තෙසං අනුප්පාදනිරොධක්ඛයමත්තං, යස්මා ච තං රාගාදිවිප්පයුත්තං සම්පයොගතො ච ආරම්මණතො ච, යස්මා වා තම්හි සච්ඡිකතෙ රාගාදයො අච්චන්තං විරත්තා හොන්ති විගතා විද්ධස්තා, තස්මා ඛයන්ති ච විරාගන්ති ච වුච්චති. යස්මා පනස්ස න උප්පාදො පඤ්ඤායති, න වයො, න ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං තස්මා තං න ජායති න ජීයති න මීයතීති කත්වා අමතන්ති වුච්චති. උත්තමත්ථෙන පන අතප්පකට්ඨෙන ච පණීතන්ති. යදජ්ඣගාති යං අජ්ඣගා වින්දි පටිලභි, අත්තනො ඤාණබලෙන සච්ඡාකාසි. සක්‍යමුනීති [Pg.151] සක්‍යකුලප්පසුතත්තා සක්‍යො, මොනෙය්‍යධම්මසමන්නාගතත්තා මුනි, සක්‍යො එව මුනි සක්‍යමුනි. සමාහිතොති අරියමග්ගසමාධිනා සමාහිතචිත්තො. න තෙන ධම්මෙන සමත්ථි කිඤ්චීති තෙන ඛයාදිනාමකෙන සක්‍යමුනිනා අධිගතෙන ධම්මෙන සමං කිඤ්චි ධම්මජාතං නත්ථි. තස්මා සුත්තන්තරෙපි වුත්තං – ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, ධම්මා සඞ්ඛතා වා අසඞ්ඛතා වා, විරාගො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’තිආදි (අ. නි. 4.34; ඉතිවු. 90).

४. अशा प्रकारे बुद्धगुणांद्वारे सत्यवचन बोलून, आता निर्वाणधर्माच्या गुणांद्वारे सत्य सांगण्यासाठी “खयं विरागं” (क्षय विराग) इत्यादी गाथा सुरू केली. त्यामध्ये, ज्या अर्थी निर्वाणाचा साक्षात्कार केल्याने राग (आसक्ती) इत्यादी अकुशल धर्म क्षीण होतात, पूर्णपणे नष्ट होतात; किंवा ज्या अर्थी ते (निर्वाण) त्यांच्यासाठी पुन्हा उत्पन्न न होणे, निरोध आणि क्षय होणे आहे; आणि ज्या अर्थी ते संप्रयोग (संयोग) आणि आलंबन (विषय) या दोन्ही दृष्टींनी राग इत्यादींपासून विमुक्त आहे; किंवा ज्या अर्थी त्याचा साक्षात्कार झाल्यावर राग इत्यादी अत्यंत विरक्त (नष्ट), गत आणि विध्वस्त होतात, म्हणून त्याला ‘क्षय’ आणि ‘विराग’ असे म्हटले जाते. परंतु ज्या अर्थी त्याची उत्पत्ती दिसत नाही, विनाश दिसत नाही आणि स्थितीमध्ये बदल (अन्यथात्व) दिसत नाही, म्हणून ते जन्मत नाही, जीर्ण (वृद्ध) होत नाही आणि मरत नाही, या कारणाने त्याला ‘अमृत’ (अमत) असे म्हटले जाते. श्रेष्ठ अर्थाने आणि संतापरहित (ताप न देणाऱ्या) अर्थाने त्याला ‘प्रणीत’ (पाणीतं) असे म्हणतात. ‘यदज्झगा’ म्हणजे – जे (निर्वाण) प्राप्त केले, मिळवले, स्वतःच्या ज्ञानबलाने साक्षात्कृत केले. ‘सक्यमुनि’ म्हणजे – शाक्य कुळात जन्मल्यामुळे ‘शाक्य’, मौनेय धर्माने (मुनीच्या आचरणाने) युक्त असल्यामुळे ‘मुनी’; शाक्यच जो मुनी तो ‘शाक्यमुनी’. ‘समाहितो’ म्हणजे – आर्यमार्ग रूपी समाधीने एकाग्र चित्त झालेले. “त्या धर्माच्या समान काहीही नाही” म्हणजे – शाक्यमुनींनी प्राप्त केलेल्या त्या ‘क्षय’ इत्यादी नावाच्या धर्माच्या (निर्वाणाच्या) समान दुसरा कोणताही धर्म नाही. म्हणूनच दुसऱ्या सूत्तातही म्हटले आहे – “भिक्खूहो, जितके काही संस्कृत किंवा असंस्कृत धर्म आहेत, त्या सर्वांमध्ये विराग (निर्वाण) श्रेष्ठ म्हटला जातो” इत्यादी.

එවං භගවා නිබ්බානධම්මස්ස අඤ්ඤෙහි ධම්මෙහි අසමතං වත්වා ඉදානි තෙසං සත්තානං උප්පන්නඋපද්දවවූපසමත්ථං ඛයවිරාගාමතපණීතතාගුණෙහි නිබ්බානධම්මරතනස්ස අසදිසභාවං නිස්සාය සච්චවචනං පයුඤ්ජති ‘‘ඉදම්පි ධම්මෙ රතනං පණීතං, එතෙන සච්චෙන සුවත්ථි හොතූ’’ති. තස්සත්ථො පුරිමගාථාය වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ඉමිස්සාපි ගාථාය ආණා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු අමනුස්සෙහි පටිග්ගහිතාති.

अशा प्रकारे भगवंतांनी निर्वाणधर्माची इतर धर्मांशी असमानता सांगून, आता त्या प्राण्यांच्या उद्भवलेल्या उपद्रवांच्या शमनासाठी क्षय, विराग, अमृतत्व आणि प्रणीतत्व या गुणांमुळे निर्वाणधर्मरूपी रत्नाच्या अतुलनीयतेवर अवलंबून राहून सत्यवचन उच्चारतात – “धम्मामध्ये हे देखील एक उत्तम रत्न आहे, या सत्याने (सर्वांचे) कल्याण असो.” त्याचा अर्थ पूर्वीच्या गाथेत सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा. या गाथेची आज्ञा देखील एक लाख कोटी चक्रवाळांमध्ये अमनुष्यांनी स्वीकारली आहे.

යං බුද්ධසෙට්ඨොතිගාථාවණ්ණනා

‘यं बुद्धसेट्ठो’ गाथेचे वर्णन.

5. එවං නිබ්බානධම්මගුණෙන සච්චං වත්වා ඉදානි මග්ගධම්මගුණෙන වත්තුමාරද්ධො ‘‘යං බුද්ධසෙට්ඨො’’ති. තත්ථ ‘‘බුජ්ඣිතා සච්චානී’’තිආදිනා නයෙන බුද්ධො, උත්තමො පසංසනීයො චාති සෙට්ඨො, බුද්ධො ච සො සෙට්ඨො චාති බුද්ධසෙට්ඨො, අනුබුද්ධපච්චෙකබුද්ධසුතබුද්ධඛ්‍යෙසු වා බුද්ධෙසු සෙට්ඨොති බුද්ධසෙට්ඨො. සො බුද්ධසෙට්ඨො යං පරිවණ්ණයී ‘‘අට්ඨඞ්ගිකොව මග්ගානං, ඛෙමං නිබ්බානපත්තියා’’ති (ම. නි. 2.215) ච ‘‘අරියං වො, භික්ඛවෙ, සම්මාසමාධිං දෙසිස්සාමි සඋපනිසං සපරික්ඛාර’’න්ති (ම. නි. 3.136) ච එවමාදිනා නයෙන තත්ථ තත්ථ පසංසි පකාසයි. සුචින්ති කිලෙසමලසමුච්ඡෙදකරණතො අච්චන්තවොදානං. සමාධිමානන්තරිකඤ්ඤමාහූති යඤ්ච අත්තනො පවත්තිසමනන්තරං නියමෙනෙව ඵලපදානතො ‘‘ආනන්තරිකසමාධී’’ති ආහු. න හි මග්ගසමාධිම්හි උප්පන්නෙ තස්ස ඵලුප්පත්තිනිසෙධකො කොචි අන්තරායො අත්ථි. යථාහ –

५. अशा प्रकारे, निर्वाण धर्माच्या गुणाने सत्य वचन सांगून, आता मार्गधर्माच्या गुणाने सांगण्यासाठी "यं बुद्धसेट्ठो" (ज्या बुद्धश्रेष्ठांनी) या गाथेचा आरंभ केला आहे. त्या गाथेत, "बुज्झिता सच्चानि" (ज्यांनी सत्यांचे आकलन केले) इत्यादी पद्धतीने ते 'बुद्ध' आहेत; ते उत्तम आणि प्रशंसनीय असल्यामुळे 'सेट्ठ' (श्रेष्ठ) आहेत; जे बुद्ध आहेत आणि श्रेष्ठ आहेत ते 'बुद्धसेट्ठ' (बुद्धश्रेष्ठ) आहेत; किंवा अनुबुद्ध, पच्चेकबुद्ध आणि सुतबुद्ध म्हटल्या जाणाऱ्या बुद्धांमध्ये जे श्रेष्ठ आहेत ते 'बुद्धसेट्ठ' होत. त्या बुद्धश्रेष्ठांनी ज्याची वारंवार प्रशंसा केली, जसे की "मार्गांमध्ये अष्टांगिक मार्ग हाच निर्वाण प्राप्तीसाठी क्षेमकारक (सुरक्षित) आहे" आणि "भिक्खूहो, मी तुम्हांला उपनिषद् (कारण) आणि परिक्खार (साधनां) सहित आर्य सम्यक समाधीचा उपदेश करीन" इत्यादी पद्धतीने त्या त्या ठिकाणी प्रशंसा केली व स्पष्ट केले. 'सुचि' (शुद्ध) म्हणजे क्लेशरूपी मळाचा समूळ उच्छेद करत असल्यामुळे अत्यंत निर्मळ. 'समाधिमानन्तरिकञ्ञमाहू' म्हणजे ज्या मार्ग-समाधीला स्वतःच्या उत्पत्तीनंतर लगेचच निश्चितपणे फल प्रदान करत असल्यामुळे 'आनन्तरिक समाधी' (तात्काळ फल देणारी समाधी) असे म्हणतात. कारण मार्ग-समाधी उत्पन्न झाल्यावर त्या व्यक्तीला फल प्राप्ती होण्यापासून रोखणारा कोणताही अडथळा (अंतराय) नसतो. जसे की त्यांनी म्हटले आहे –

‘‘අයඤ්ච පුග්ගලො සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නො අස්ස, කප්පස්ස ච උඩ්ඩය්හනවෙලා අස්ස, නෙව තාව කප්පො උඩ්ඩය්හෙය්‍ය, යාවායං පුග්ගලො න සොතාපත්තිඵලං සච්ඡිකරොති, අයං [Pg.152] වුච්චති පුග්ගලො ඨිතකප්පී. සබ්බෙපි මග්ගසමඞ්ගිනො පුග්ගලා ඨිතකප්පිනො’’ති (පු. ප. 17).

"आणि जर हा पुद्गल (व्यक्ती) सोतापत्ति-फल साक्षात्कारासाठी मार्गस्थ झालेला असेल, आणि कल्प विनाशाची (कल्प जळण्याची) वेळ आलेली असेल, तरीही जोपर्यंत हा पुद्गल सोतापत्ति-फलाचा साक्षात्कार करत नाही, तोपर्यंत कल्प जळणार नाही. या पुद्गलाला 'ठितकप्पी' (कल्पापर्यंत टिकून राहणारा) असे म्हटले जाते. मार्गाने युक्त असलेले सर्वच पुद्गल 'ठितकप्पी' असतात."

සමාධිනා තෙන සමො න විජ්ජතීති තෙන බුද්ධසෙට්ඨපරිවණ්ණිතෙන සුචිනා ආනන්තරිකසමාධිනා සමො රූපාවචරසමාධි වා අරූපාවචරසමාධි වා කොචි න විජ්ජති. කස්මා? තෙසං භාවිතත්තා තත්ථ තත්ථ බ්‍රහ්මලොකෙ උපපන්නස්සාපි පුන නිරයාදීසුපි උපපත්තිසම්භවතො, ඉමස්ස ච අරහත්තසමාධිස්ස භාවිතත්තා අරියපුග්ගලස්ස සබ්බූපපත්තිසමුග්ඝාතසම්භවතො. තස්මා සුත්තන්තරෙපි වුත්තං – ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, ධම්මා සඞ්ඛතා…පෙ… අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො, තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’තිආදි (අ. නි. 4.34; ඉතිවු. 90).

"त्या समाधीच्या समान दुसरी कोणतीही समाधी नाही" म्हणजे त्या बुद्धश्रेष्ठांनी प्रशंसिलेल्या, शुद्ध अशा आनन्तरिक समाधीच्या समान रूपावचर समाधी किंवा अरूपावचर समाधी यांपैकी कोणतीही समाधी अस्तित्वात नाही. कशामुळे? कारण त्या रूपावचर व अरूपावचर समाधीच्या भावनेमुळे त्या त्या ब्रह्मलोकात उत्पन्न झालेल्या व्यक्तीचा देखील पुन्हा नरक इत्यादी गतींमध्ये जन्म होणे शक्य असते; परंतु या अरहत्त-मार्ग समाधीच्या भावनेमुळे आर्य पुद्गलाच्या सर्व प्रकारच्या जन्मांचा समूळ नाश (उच्छेद) होतो. म्हणून इतर सूत्रांमध्येही म्हटले आहे – "भिक्खूहो, जितके काही संस्कृत (संस्कारित) धर्म आहेत... त्या सर्वांमध्ये आर्य अष्टांगिक मार्ग हाच सर्वश्रेष्ठ म्हटला गेला आहे" इत्यादी.

එවං භගවා ආනන්තරිකසමාධිස්ස අඤ්ඤෙහි සමාධීහි අසමතං වත්වා ඉදානි පුරිමනයෙනෙව මග්ගධම්මරතනස්ස අසදිසභාවං නිස්සාය සච්චවචනං පයුඤ්ජති ‘‘ඉදම්පි ධම්මෙ…පෙ… හොතූ’’ති. තස්සත්ථො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ඉමිස්සාපි ගාථාය ආණා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු අමනුස්සෙහි පටිග්ගහිතාති.

अशा प्रकारे, भगवंतांनी आनन्तरिक समाधीची इतर समाधींशी असलेली असमानता (अतुलनीयता) सांगून, आता पूर्वीच्याच पद्धतीने मार्ग-धम्मरत्नाच्या अद्वितीयतेचा आश्रय घेऊन "इदम्पि धम्मे रतनं पणीतं, एतेन सच्चेन सुवत्थि होतु" (या धम्मातही हे उत्तम रत्न आहे, या सत्याने कल्याण होवो) या सत्य वचनाचा प्रयोग केला आहे. त्याचा अर्थ पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. या गाथेची आज्ञा देखील एक लाख कोटी चक्रवाळांमधील अमनुष्यांनी (देव-यक्षांनी) स्वीकारली आहे.

යෙ පුග්ගලාතිගාථාවණ්ණනා

"ये पुग्गला" (जे पुद्गल) या गाथेचे स्पष्टीकरण (वर्णन).

6. එවං මග්ගධම්මගුණෙනාපි සච්චං වත්වා ඉදානි සඞ්ඝගුණෙනාපි වත්තුමාරද්ධො ‘‘යෙ පුග්ගලා’’ති. තත්ථ යෙති අනියමෙත්වා උද්දෙසො. පුග්ගලාති සත්තා. අට්ඨාති තෙසං ගණනපරිච්ඡෙදො. තෙ හි චත්තාරො ච පටිපන්නා චත්තාරො ච ඵලෙ ඨිතාති අට්ඨ හොන්ති. සතං පසත්ථාති සප්පුරිසෙහි බුද්ධපච්චෙකබුද්ධබුද්ධසාවකෙහි අඤ්ඤෙහි ච දෙවමනුස්සෙහි පසත්ථා. කස්මා? සහජාතසීලාදිගුණයොගා. තෙසඤ්හි චම්පකවකුලකුසුමාදීනං සහජාතවණ්ණගන්ධාදයො විය සහජාතා සීලසමාධිආදයො ගුණා, තෙන තෙ වණ්ණගන්ධාදිසම්පන්නානි විය පුප්ඵානි දෙවමනුස්සානං සතං පියා මනාපා පසංසනීයා ච හොන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘යෙ පුග්ගලා අට්ඨසතං පසත්ථා’’ති.

६. अशा प्रकारे, मार्गधर्माच्या गुणाने देखील सत्य वचन सांगून, आता संघगुणाने देखील सांगण्यासाठी "ये पुग्गला" (जे पुद्गल) या गाथेचा आरंभ केला आहे. त्या गाथेत, 'ये' (जे) हा अनिश्चितपणे निर्देश करणारा शब्द आहे. 'पुग्गला' म्हणजे प्राणी (जीव). 'अट्ठ' (आठ) ही त्यांची संख्या निश्चित करणारी मर्यादा आहे. कारण ते चार मार्गस्थ (प्रतिपन्न) आणि चार फलामध्ये स्थित असे आठ होतात. 'सतं पसत्था' (सत्पुरुषांनी प्रशंसिलेले) म्हणजे सत्पुरुष असलेल्या बुद्ध, पच्चेकबुद्ध, बुद्धश्रावक आणि इतर देव व मनुष्यांद्वारे प्रशंसिलेले. कशामुळे? त्यांच्यामध्ये उपजत असलेल्या शील इत्यादी गुणांच्या योगामुळे. कारण त्यांच्यामध्ये, चाफा, बकुळ इत्यादी फुलांच्या उपजत रंग आणि सुगंधाप्रमाणे, उपजत शील, समाधी इत्यादी गुण असतात. त्यामुळे ते, रंग आणि सुगंधाने युक्त असलेल्या फुलांप्रमाणे, देव आणि मनुष्यांपैकी सत्पुरुषांना प्रिय, मनपसंत आणि प्रशंसनीय असतात. म्हणून म्हटले आहे – "ये पुग्गला अट्ठ सतं पसत्था" (जे आठ पुद्गल सत्पुरुषांद्वारे प्रशंसिले गेले आहेत).

අථ වා යෙති අනියමෙත්වා උද්දෙසො. පුග්ගලාති සත්තා. අට්ඨසතන්ති තෙසං ගණනපරිච්ඡෙදො. තෙ හි එකබීජී කොලංකොලො සත්තක්ඛත්තුපරමොති තයො සොතාපන්නා. කාමරූපාරූපභවෙසු අධිගතඵලා [Pg.153] තයො සකදාගාමිනො. තෙ සබ්බෙපි චතුන්නං පටිපදානං වසෙන චතුවීසති. අන්තරාපරිනිබ්බායී, උපහච්චපරිනිබ්බායී, සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී, අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී, උද්ධංසොතො, අකනිට්ඨගාමීති අවිහෙසු පඤ්ච. තථා අතප්පසුදස්සසුදස්සීසු. අකනිට්ඨෙසු පන උද්ධංසොතවජ්ජා චත්තාරොති චතුවීසති අනාගාමිනො. සුක්ඛවිපස්සකො සමථයානිකොති ද්වෙ අරහන්තො. චත්තාරො මග්ගට්ඨාති චතුපඤ්ඤාස. තෙ සබ්බෙපි සද්ධාධුරපඤ්ඤාධුරානං වසෙන දිගුණා හුත්වා අට්ඨසතං හොන්ති. සෙසං වුත්තනයමෙව.

किंवा, 'ये' (जे) हा अनिश्चितपणे निर्देश करणारा शब्द आहे. 'पुग्गला' म्हणजे प्राणी (जीव). 'अट्ठसतं' (एकशे आठ) ही त्यांची संख्या निश्चित करणारी मर्यादा आहे. कारण ते एकबीजी, कोलङ्कोल आणि सत्तक्खत्तुपरम असे तीन प्रकारचे सोतापन्न असतात. कामभव, रूपभव आणि अरूपभवामध्ये फल प्राप्त केलेले three प्रकारचे सकदागामी असतात. ते सर्व मिळून चार प्रतिपदांच्या (मार्गांच्या) आधारे चोवीस (२४) होतात. अंतरापरिनिब्बायी, उपहच्चपरिनिब्बायी, ससंखारपरिनिब्बायी, असंखारपरिनिब्बायी आणि उद्धंसोत-अकनिट्ठगामी असे अविह भूमीमध्ये पाच अनागामी असतात. तसेच अतप्प, सुदस्स आणि सुदस्सी भूमीमध्ये प्रत्येकी पाच असतात. परंतु अकनिट्ठ भूमीमध्ये उद्धंसोत वगळून चार असतात. अशा प्रकारे अनागामी चोवीस (२४) होतात. सुक्खविपस्सक (शुष्कविपश्यक) आणि समथयानिक असे दोन प्रकारचे अरहंत असतात. चार मार्गस्थ असतात. अशा प्रकारे एकूण चोपन्न (५४) होतात. ते सर्व मिळून श्रद्धाधुर (श्रद्धाप्रधान) आणि प्रज्ञाधुर (प्रज्ञाप्रधान) यांच्या आधारे दुप्पट होऊन एकशे आठ (१०८) होतात. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे.

චත්තාරි එතානි යුගානි හොන්තීති තෙ සබ්බෙපි අට්ඨ වා අට්ඨසතං වාති විත්ථාරවසෙන උද්දිට්ඨපුග්ගලා සඞ්ඛෙපවසෙන සොතාපත්තිමග්ගට්ඨො ඵලට්ඨොති එකං යුගං, එවං යාව අරහත්තමග්ගට්ඨො ඵලට්ඨොති එකං යුගන්ති චත්තාරි යුගානි හොන්ති. තෙ දක්ඛිණෙය්‍යාති එත්ථ තෙති පුබ්බෙ අනියමෙත්වා උද්දිට්ඨානං නියමෙත්වා නිද්දෙසො. යෙ පුග්ගලා විත්ථාරවසෙන අට්ඨ වා, අට්ඨසතං වා, සඞ්ඛෙපවසෙන චත්තාරි යුගානි හොන්තීති වුත්තා, සබ්බෙපි තෙ දක්ඛිණං අරහන්තීති දක්ඛිණෙය්‍යා. දක්ඛිණා නාම කම්මඤ්ච කම්මවිපාකඤ්ච සද්දහිත්වා ‘‘එස මෙ ඉදං වෙජ්ජකම්මං වා ජඞ්ඝපෙසනිකං වා කරිස්සතී’’ති එවමාදීනි අනපෙක්ඛිත්වා දිය්‍යමානො දෙය්‍යධම්මො, තං අරහන්ති නාම සීලාදිගුණයුත්තා පුග්ගලා, ඉමෙ ච තාදිසා, තෙන වුච්චන්ති ‘‘තෙ දක්ඛිණෙය්‍යා’’ති.

"यांच्या चार जोड्या होतात" म्हणजे ते सर्व मिळून विस्ताराने आठ किंवा एकशे आठ दर्शविलेले पुद्गल संक्षेपाने – सोतापत्तिमार्गस्थ आणि फलस्थ मिळून एक जोडी, अशा प्रकारे अरहत्तमार्गस्थ आणि फलस्थ मिळेपर्यंत एक एक जोडी करून अशा चार जोड्या होतात. "ते दक्खिणेय्या" (ते दक्षिणेस पात्र आहेत) या पदात, 'ते' हा शब्द पूर्वी अनिश्चितपणे दर्शविलेल्या पुद्गलांना निश्चित करून निर्देश करणारा आहे. जे पुद्गल विस्ताराने आठ किंवा एकशे आठ, आणि संक्षेपाने चार जोड्या होतात असे म्हटले आहे, ते सर्व मिळून दक्षिणेस (दानास) पात्र आहेत म्हणून 'दक्खिणेय्य' (दक्षिणेय) होत. 'दक्षिणा' म्हणजे कर्म आणि कर्माच्या विपाकावर (फलावर) श्रद्धा ठेवून, "हा माझ्यासाठी वैद्यकीय काम करेल किंवा निरोप पोहोचवण्याचे काम करेल" इत्यादी गोष्टींची अपेक्षा न ठेवता दिले जाणारे दान. त्याला शील इत्यादी गुणांनी युक्त असलेले पुद्गलच पात्र असतात, आणि हे पुद्गल तसेच आहेत, म्हणून त्यांना "ते दक्खिणेय्या" असे म्हटले जाते.

සුගතස්ස සාවකාති භගවා සොභනෙන ගමනෙන යුත්තත්තා, සොභනඤ්ච ඨානං ගතත්තා, සුට්ඨු ච ගතත්තා, සුට්ඨු එව ච ගදත්තා සුගතො, තස්ස සුගතස්ස. සබ්බෙපි තෙ වචනං සුණන්තීති සාවකා. කාමඤ්ච අඤ්ඤෙපි සුණන්ති, න පන සුත්වා කත්තබ්බකිච්චං කරොන්ති, ඉමෙ පන සුත්වා කත්තබ්බං ධම්මානුධම්මප්පටිපත්තිං කත්වා මග්ගඵලානි පත්තා, තස්මා ‘‘සාවකා’’ති වුච්චන්ති. එතෙසු දින්නානි මහප්ඵලානීති එතෙසු සුගතසාවකෙසු අප්පකානිපි දානානි දින්නානි පටිග්ගාහකතො දක්ඛිණාවිසුද්ධිභාවං උපගතත්තා මහප්ඵලානි හොන්ති. තස්මා සුත්තන්තරෙපි වුත්තං –

"सुगतस्स सावका" (सुगताचे श्रावक) म्हणजे भगवंत शोभनीय गमनाने युक्त असल्यामुळे, शोभनीय अशा स्थानाला (निर्वाणाला) प्राप्त झाल्यामुळे, चांगल्या प्रकारे गेल्यामुळे आणि चांगल्या प्रकारेच बोलल्यामुळे 'सुगत' होत; त्या सुगताचे. ते सर्व त्यांचे वचन ऐकतात म्हणून 'श्रावक' होत. इतर लोक देखील वचन ऐकतात, परंतु ते ऐकून कर्तव्य कर्म करत नाहीत; परंतु हे (आर्य श्रावक) ऐकून कर्तव्य असलेली धम्मानुधम्म प्रतिपत्ती (धर्माला अनुकूल आचरण) करून मार्ग आणि फलाला प्राप्त झाले आहेत, म्हणून त्यांना 'श्रावक' असे म्हटले जाते. "एतेसु दिन्नानि mahapphalāni" (यांना दिलेले दान महाफलदायी होते) म्हणजे या सुगतश्रावकांना थोडेसे देखील दान दिले असता, प्रतिग्राहकामुळे (स्वीकारणाऱ्यामुळे) दक्षिणेची शुद्धता प्राप्त होत असल्यामुळे ते महाफलदायी होते. म्हणून इतर सूत्रांमध्येही म्हटले आहे –

‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, සඞ්ඝා වා ගණා වා තථාගතසාවකසඞ්ඝො, තෙසං අග්ගමක්ඛායති, යදිදං චත්තාරි පුරිසයුගානි අට්ඨ පුරිසපුග්ගලා, එස භගවතො සාවකසඞ්ඝො…පෙ… අග්ගො විපාකො හොතී’’ති (අ. නි. 4.34; 5.32; ඉතිවු. 90).

“हे भिक्षूंनो, जितके काही संघ किंवा गण आहेत, त्या सर्वांमध्ये तथागतांचा श्रावकसंघ हा सर्वश्रेष्ठ म्हटला जातो. म्हणजेच जे चार पुरुषयुग (जोड्या) आणि आठ पुरुषपुद्गल (व्यक्ती) आहेत, हा भगवंतांचा श्रावकसंघ आहे...पे... हा सर्वश्रेष्ठ विपाक (फळ) देणारा आहे.”

එවං [Pg.154] භගවා සබ්බෙසම්පි මග්ගට්ඨඵලට්ඨානං වසෙන සඞ්ඝරතනස්ස ගුණං වත්වා ඉදානි තමෙව ගුණං නිස්සාය සච්චවචනං පයුඤ්ජති ‘‘ඉදම්පි සඞ්ඝෙ’’ති. තස්සත්ථො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ඉමිස්සාපි ගාථාය ආණා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු අමනුස්සෙහි පටිග්ගහිතාති.

अशा प्रकारे भगवंतांनी मार्गस्थ आणि फलस्थ असलेल्या सर्वच पुद्गलांच्या द्वारे संघरत्नाचे गुण सांगून, आता त्याच गुणाचा आश्रय घेऊन 'इदम्पि सङ्घे' (हे संघातील देखील सत्य आहे) हे सत्यवचन प्रयुक्त केले आहे. त्याचा अर्थ पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. या गाथेची आज्ञा देखील एक लाख कोटी चक्रवाळांमधील अमनुष्यांनी (देवांनी) स्वीकारली आहे.

යෙ සුප්පයුත්තාතිගාථාවණ්ණනා

'ये सुप्पयुत्ता' या गाथेचे स्पष्टीकरण (वर्णन)

7. එවං මග්ගට්ඨඵලට්ඨානං වසෙන සඞ්ඝගුණෙන සච්චං වත්වා ඉදානි තතො එකච්චානං ඵලසමාපත්තිසුඛමනුභවන්තානං ඛීණාසවපුග්ගලානංයෙව ගුණෙන වත්තුමාරද්ධො ‘‘යෙ සුප්පයුත්තා’’ති. තත්ථ යෙති අනියමිතුද්දෙසවචනං. සුප්පයුත්තාති සුට්ඨු පයුත්තා, අනෙකවිහිතං අනෙසනං පහාය සුද්ධාජීවිතං නිස්සාය විපස්සනාය අත්තානං පයුඤ්ජිතුමාරද්ධාති අත්ථො. අථ වා සුප්පයුත්තාති සුවිසුද්ධකායවචීපයොගසමන්නාගතා, තෙන තෙසං සීලක්ඛන්ධං දස්සෙති. මනසා දළ්හෙනාති දළ්හෙන මනසා, ථිරසමාධියුත්තෙන චෙතසාති අත්ථො. තෙන තෙසං සමාධික්ඛන්ධං දස්සෙති. නික්කාමිනොති කායෙ ච ජීවිතෙ ච අනපෙක්ඛා හුත්වා පඤ්ඤාධුරෙන වීරියෙන සබ්බකිලෙසෙහි කතනික්කමනා. තෙන තෙසං වීරියසම්පන්නං පඤ්ඤක්ඛන්ධං දස්සෙති.

७. अशा प्रकारे मार्गस्थ आणि फलस्थ पुद्गलांच्या द्वारे संघाच्या गुणाने सत्यवचन सांगून, आता त्यानंतर काही फलसमापत्तीच्या सुखाचा अनुभव घेणाऱ्या क्षीणास्रव (अर्हत) पुद्गलांच्याच गुणाने सांगण्यासाठी 'ये सुप्पयुत्ता' ही गाथा सुरू केली आहे. त्यामध्ये 'ये' हा शब्द अनिश्चित निर्देश करणारा शब्द आहे. 'सुप्पयुत्ता' म्हणजे चांगल्या प्रकारे प्रयुक्त झालेले; अनेक प्रकारच्या अयोग्य उपजीविकेचा (अनेसना) त्याग करून, शुद्ध आजीविकेचा आश्रय घेऊन, विपश्यनेमध्ये स्वतःला प्रयुक्त करण्यास प्रवृत्त झालेले, असा अर्थ आहे. अथवा 'सुप्पयुत्ता' म्हणजे अत्यंत शुद्ध कायिक व वाचिक प्रयोगाने (वर्तनाने) युक्त असलेले; या शब्दाने त्यांच्या 'शीलस्कंधा'चे दर्शन घडवले आहे. 'मनसा दळ्हेन' म्हणजे दृढ मनाने, स्थिर समाधीने युक्त अशा चित्ताने, असा अर्थ आहे. या शब्दाने त्यांच्या 'समाधिस्कंधा'चे दर्शन घडवले आहे. 'निक्कामिनो' म्हणजे शरीराची व जीवाची कोणतीही आसक्ती न ठेवता, प्रज्ञेला अग्रभागी ठेवून वीर्याने (प्रयत्नाने) सर्व क्लेशांमधून बाहेर पडलेले. या शब्दाने त्यांच्या वीर्यसंपन्न 'प्रज्ञास्कंधा'चे दर्शन घडवले आहे.

ගොතමසාසනම්හීති ගොත්තතො ගොතමස්ස තථාගතස්සෙව සාසනම්හි. තෙන ඉතො බහිද්ධා නානප්පකාරම්පි අමරතපං කරොන්තානං සුප්පයොගාදිගුණාභාවතො කිලෙසෙහි නික්කමනාභාවං දස්සෙති. තෙති පුබ්බෙ උද්දිට්ඨානං නිද්දෙසවචනං. පත්තිපත්තාති එත්ථ පත්තබ්බාති පත්ති, පත්තබ්බා නාම පත්තුං අරහා, යං පත්වා අච්චන්තයොගක්ඛෙමිනො හොන්ති, අරහත්තඵලස්සෙතං අධිවචනං, තං පත්තිං පත්තාති පත්තිපත්තා. අමතන්ති නිබ්බානං. විගය්හාති ආරම්මණවසෙන විගාහිත්වා. ලද්ධාති ලභිත්වා. මුධාති අබ්‍යයෙන කාකණිකමත්තම්පි බ්‍යයං අකත්වා. නිබ්බුතින්ති පටිප්පස්සද්ධකිලෙසදරථං ඵලසමාපත්තිං. භුඤ්ජමානාති අනුභවමානා. කිං වුත්තං හොති? යෙ ඉමස්මිං ගොතමසාසනම්හි සීලසම්පන්නත්තා සුප්පයුත්තා, සමාධිසම්පන්නත්තා මනසා දළ්හෙන, පඤ්ඤාසම්පන්නත්තා නික්කාමිනො, තෙ ඉමාය සම්මාපටිපදාය අමතං විගය්හ මුධා ලද්ධා ඵලසමාපත්තිසඤ්ඤිතං නිබ්බුතිං භුඤ්ජමානා පත්තිපත්තා නාම හොන්තීති.

'गोतमसासनिम्हि' म्हणजे गोत्राने गौतम असलेल्या तथागतांच्याच शासनात (शिकवणुकीत). या शब्दाने या शासनाबाहेर विविध प्रकारची आत्मपीडादायक (अपरंतप) तपे करणाऱ्या लोकांमध्ये योग्य प्रयत्नादी गुणांच्या अभावामुळे क्लेशांमधून मुक्तता न होणे दर्शवले आहे. 'ते' हा शब्द पूर्वी उल्लेखिलेल्या पुद्गलांचा निर्देश करणारा शब्द आहे. 'पत्तिपत्ता' यामध्ये जे प्राप्त करण्यायोग्य आहे ते 'पत्ति' होय. प्राप्त करण्यायोग्य म्हणजे जे प्राप्त करण्यास योग्य आहे, जे प्राप्त केल्यावर मनुष्य अत्यंत योगक्षेम (सर्व बंधनांतून मुक्त) होतो; हे अर्हत्त्वाचेच नाव आहे. त्या प्राप्तीला (पत्ति) जे प्राप्त झाले आहेत ते 'पत्तिपत्ता' होत. 'अमतं' म्हणजे निर्वाण. 'विगय्ह' म्हणजे आलंबन (विषय) करण्याच्या रूपाने प्रवेश करून. 'लद्धा' म्हणजे प्राप्त करून. 'मुधा' म्हणजे कोणत्याही मोबदल्याशिवाय, कवडीचेही नुकसान न करता (सहजपणे). 'निब्बुतिं' म्हणजे क्लेशांचा दाह शांत करणाऱ्या फलसमापत्तीला. 'भुञ्जमाना' म्हणजे अनुभव घेत असताना. काय सांगितले आहे? जे या गौतम शासनात शीलसंपन्न असल्यामुळे चांगल्या प्रकारे प्रयुक्त आहेत, समाधिसंपन्न असल्यामुळे दृढ मनाने युक्त आहेत, प्रज्ञासंपन्न असल्यामुळे निष्काम (क्लेशांमधून मुक्त) आहेत, ते या सम्यक प्रतिपदेने (मार्गाने) अमृताचा (निर्वाणाचा) अनुभव घेऊन, तो विनामूल्य प्राप्त करून, फलसमापत्ती नावाच्या शांततेचा (निर्वाणाचा) उपभोग घेत 'पत्तिपत्ता' (अर्हत्त्व प्राप्त झालेले) होतात, असा अर्थ आहे.

එවං [Pg.155] භගවා ඵලසමාපත්තිසුඛමනුභවන්තානං ඛීණාසවපුග්ගලානමෙව වසෙන සඞ්ඝරතනස්ස ගුණං වත්වා ඉදානි තමෙව ගුණං නිස්සාය සච්චවචනං පයුඤ්ජති ‘‘ඉදම්පි සඞ්ඝෙ’’ති. තස්සත්ථො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ඉමිස්සාපි ගාථාය ආණා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු අමනුස්සෙහි පටිග්ගහිතාති.

अशा प्रकारे भगवंतांनी फलसमापत्तीच्या सुखाचा अनुभव घेणाऱ्या क्षीणास्रव (अर्हत) पुद्गलांच्याच द्वारे संघरत्नाचे गुण सांगून, आता त्याच गुणाचा आश्रय घेऊन 'इदम्पि सङ्घे' हे सत्यवचन प्रयुक्त केले आहे. त्याचा अर्थ पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. या गाथेची आज्ञा देखील एक लाख कोटी चक्रवाळांमधील अमनुष्यांनी स्वीकारली आहे.

යථින්දඛීලොතිගාථාවණ්ණනා

'यथिन्दखीलो' या गाथेचे स्पष्टीकरण (वर्णन)

8. එවං ඛීණාසවපුග්ගලානං ගුණෙන සඞ්ඝාධිට්ඨානං සච්චං වත්වා ඉදානි බහුජනපච්චක්ඛෙන සොතාපන්නස්සෙව ගුණෙන වත්තුමාරද්ධො ‘‘යථින්දඛීලො’’ති. තත්ථ යථාති උපමාවචනං. ඉන්දඛීලොති නගරද්වාරවිනිවාරණත්ථං උම්මාරබ්භන්තරෙ අට්ඨ වා දස වා හත්ථෙ පථවිං ඛණිත්වා ආකොටිතස්ස සාරදාරුමයථම්භස්සෙතං අධිවචනං. පථවින්ති භූමිං. සිතොති අන්තො පවිසිත්වා නිස්සිතො. සියාති භවෙය්‍ය. චතුබ්භි වාතෙහීති චතූහි දිසාහි ආගතෙහි වාතෙහි. අසම්පකම්පියොති කම්පෙතුං වා චාලෙතුං වා අසක්කුණෙය්‍යො. තථූපමන්ති තථාවිධං. සප්පුරිසන්ති උත්තමපුරිසං. වදාමීති භණාමි. යො අරියසච්චානි අවෙච්ච පස්සතීති යො චත්තාරි අරියසච්චානි පඤ්ඤාය අජ්ඣොගාහෙත්වා පස්සති. තත්ථ අරියසච්චානි කුමාරපඤ්හෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි.

८. अशा प्रकारे क्षीणास्रव पुद्गलांच्या गुणाने संघावर अधिष्ठित असलेले सत्य सांगून, आता बहुजनसमुदायाला प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या स्रोतापन्नाच्याच गुणाने सांगण्यासाठी 'यथिन्दखीलो' ही गाथा सुरू केली आहे. त्यामध्ये 'यथा' हा शब्द उपमा दर्शवणारा शब्द आहे. 'इन्दखीलो' (इंद्रकील) हे शहराच्या दरवाजाचे रक्षण करण्यासाठी उंबरठ्याच्या आत आठ किंवा दहा हात जमीन खणून रोवलेल्या मजबूत लाकडाच्या खांबाचे नाव आहे. 'पथविं' म्हणजे भूमीला. 'सितो' म्हणजे आत प्रवेश करून आश्रित असलेला. 'सिया' म्हणजे असावा. 'चतुब्भि वातेहि' म्हणजे चारही दिशांनी आलेल्या वाऱ्यांनी. 'असम्पकम्पियो' म्हणजे जो हलवला किंवा डळमळीत केला जाऊ शकत नाही. 'तथूपमं' म्हणजे त्या प्रकारचा. 'सप्पुरिसं' म्हणजे उत्तम पुरुषाला. 'वदामि' म्हणजे मी सांगतो. 'यो अरियसच्चानि अवेच्च पस्सति' म्हणजे जो चार आर्यसत्यांना प्रज्ञेने खोलवर जाऊन पाहतो. त्यामध्ये 'आर्यसत्ये' ही कुमारप्रश्नामध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावीत.

අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – යථා හි ඉන්දඛීලො ගම්භීරනෙමතාය පථවිස්සිතො චතුබ්භි වාතෙහි අසම්පකම්පියො සියා, ඉමම්පි සප්පුරිසං තථූපමමෙව වදාමි, යො අරියසච්චානි අවෙච්ච පස්සති. කස්මා? යස්මා සොපි ඉන්දඛීලො විය චතූහි වාතෙහි සබ්බතිත්ථියවාදවාතෙහි අසම්පකම්පියො හොති, තම්හා දස්සනා කෙනචි කම්පෙතුං වා චාලෙතුං වා අසක්කුණෙය්‍යො. තස්මා සුත්තන්තරෙපි වුත්තං –

या गाथेचा संक्षिप्त अर्थ असा आहे – ज्याप्रमाणे खोल पाया असल्यामुळे भूमीत घट्ट रोवलेला इंद्रकील चारही दिशांच्या वाऱ्यांनी डळमळीत होत नाही, त्याचप्रमाणे जो आर्यसत्यांना खोलवर जाऊन पाहतो, त्या सत्पुरुषाला (स्रोतापन्नाला) मी इंद्रकीलासारखाच म्हणतो. का? कारण तो देखील इंद्रकीलाप्रमाणे चारही दिशांच्या वाऱ्यांनी, म्हणजेच सर्व इतर पंथांच्या (तीर्थिकांच्या) मतप्रवाहांनी डळमळीत होत नाही. त्या दर्शनापासून (आर्यसत्यांच्या साक्षात्कारापासून) त्याला कोणीही विचलित किंवा डळमळीत करू शकत नाही. म्हणूनच दुसऱ्या एका सूत्तात देखील म्हटले आहे –

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, අයොඛීලො වා ඉන්දඛීලො වා ගම්භීරනෙමො සුනිඛාතො අචලො අසම්පකම්පී, පුරත්ථිමාය චෙපි දිසාය ආගච්ඡෙය්‍ය භුසා වාතවුට්ඨි, නෙව නං සඞ්කම්පෙය්‍ය න සම්පකම්පෙය්‍ය න සම්පචාලෙය්‍ය. පච්ඡිමාය…පෙ… දක්ඛිණාය, උත්තරායපි චෙ…පෙ… න සම්පචාලෙය්‍ය. තං කිස්ස හෙතු? ගම්භීරත්තා, භික්ඛවෙ, නෙමස්ස[Pg.156], සුනිඛාතත්තා ඉන්දඛීලස්ස. එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, යෙ ච ඛො කෙචි සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා ‘ඉදං දුක්ඛන්ති…පෙ… පටිපදා’ති යථාභූතං පජානන්ති, තෙ න අඤ්ඤස්ස සමණස්ස වා බ්‍රාහ්මණස්ස වා මුඛං ඔලොකෙන්ති ‘අයං නූන භවං ජානං ජානාති, පස්සං පස්සතී’ති. තං කිස්ස හෙතු? සුදිට්ඨත්තා, භික්ඛවෙ, චතුන්නං අරියසච්චාන’’න්ති (සං. නි. 5.1109).

“भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे एखादा लोखंडी खांब किंवा इंद्रकील खोल पाया असलेला, चांगल्या प्रकारे रोवलेला, अचल आणि अकंपित असावा; आणि पूर्व दिशेकडून जरी प्रचंड वादळ-वारा आला, तरी तो त्याला हलवू शकत नाही, डळमळीत करू शकत नाही, विचलित करू शकत नाही. पश्चिम दिशेकडून...पे... दक्षिण दिशेकडून, उत्तर दिशेकडून जरी आला...पे... तरी तो त्याला विचलित करू शकत नाही. त्याचे कारण काय? भिक्षूंनो, पाया खोल असल्यामुळे आणि इंद्रकील चांगल्या प्रकारे रोवलेला असल्यामुळे तो विचलित होत नाही. त्याचप्रमाणे, भिक्षूंनो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण 'हे दुःख आहे'...पे... 'ही दुःख निरोधाकडे नेणारी प्रतिपदा (मार्ग) आहे' असे यथाभूत (आहे तसे) जाणतात, ते दुसऱ्या कोणत्याही श्रमणाच्या किंवा ब्राह्मणाच्या तोंडाकडे पाहत नाहीत की, 'हे आदरणीय गृहस्थ खरोखरच जाणत असून जाणतात, पाहत असून पाहतात.' त्याचे कारण काय? भिक्षूंनो, त्यांनी चार आर्यसत्यांना चांगल्या प्रकारे पाहिलेले (साक्षात्कार केलेले) असल्यामुळे.”

එවං භගවා බහුජනපච්චක්ඛස්ස සොතාපන්නස්සෙව වසෙන සඞ්ඝරතනස්ස ගුණං වත්වා ඉදානි තමෙව ගුණං නිස්සාය සච්චවචනං පයුඤ්ජති ‘‘ඉදම්පි සඞ්ඝෙ’’ති. තස්සත්ථො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ඉමිස්සාපි ගාථාය ආණා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු අමනුස්සෙහි පටිග්ගහිතාති.

अशा प्रकारे भगवंतांनी बहुजनसमुदायाला प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या स्रोतापन्नाच्याच द्वारे संघरत्नाचे गुण सांगून, आता त्याच गुणाचा आश्रय घेऊन 'इदम्पि सङ्घे' हे सत्यवचन प्रयुक्त केले आहे. त्याचा अर्थ पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. या गाथेची आज्ञा देखील एकux लाख कोटी चक्रवाळांमधील अमनुष्यांनी स्वीकारली आहे.

යෙ අරියසච්චානීතිගාථාවණ්ණනා

'ये अरियसच्चानि' या गाथेचे स्पष्टीकरण (वर्णन)

9. එවං අවිසෙසතො සොතාපන්නස්ස ගුණෙන සඞ්ඝාධිට්ඨානං සච්චං වත්වා ඉදානි යෙ තෙ තයො සොතාපන්නා එකබීජී කොලංකොලො සත්තක්ඛත්තුපරමොති. යථාහ –

९. अशा प्रकारे सामान्यतः स्रोतापन्नाच्या गुणाने संघावर अधिष्ठित असलेले सत्य सांगून, आता जे तीन प्रकारचे स्रोतापन्न आहेत – एकबीजी, कोलङ्कोल आणि सत्तक्खत्तुपरम. जसे की त्यांनी (भगवंतांनी) म्हटले आहे –

‘‘ඉධෙකච්චො පුග්ගලො තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා සොතාපන්නො හොති…පෙ… සො එකංයෙව භවං නිබ්බත්තිත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරොති, අයං එකබීජී. තථා ද්වෙ වා තීණි වා කුලානි සන්ධාවිත්වා සංසරිත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරොති, අයං කොලංකොලො. තථා සත්තක්ඛත්තුං දෙවෙසු ච මනුස්සෙසු ච සන්ධාවිත්වා සංසරිත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරොති, අයං සත්තක්ඛත්තුපරමො’’ති (පු. ප. 31-33).

“येथे एखादा पुद्गल तीन संयोजनांच्या क्षयामुळे सोतापन्न होतो... तो केवळ एकच जन्म घेऊन दुःखाचा अंत करतो, याला 'एकबीजी' म्हणतात. तसेच दोन किंवा तीन कुलांमध्ये जन्म घेऊन व संसार करून दुःखाचा अंत करतो, याला 'कोलंकोल' म्हणतात. तसेच देवलोकात आणि मनुष्यलोकात सात वेळा जन्म घेऊन व संसार करून दुःखाचा अंत करतो, याला 'सत्तक्खत्तुपरम' म्हणतात.”

තෙසං සබ්බකනිට්ඨස්ස සත්තක්ඛත්තුපරමස්ස ගුණෙන වත්තුමාරද්ධො ‘‘යෙ අරියසච්චානී’’ති. තත්ථ යෙ අරියසච්චානීති එතං වුත්තනයමෙව. විභාවයන්තීති පඤ්ඤාඔභාසෙන සච්චප්පටිච්ඡාදකං කිලෙසන්ධකාරං විධමිත්වා අත්තනො පකාසානි පාකටානි කරොන්ති. ගම්භීරපඤ්ඤෙනාති අප්පමෙය්‍යපඤ්ඤතාය සදෙවකස්ස ලොකස්ස ඤාණෙන අලබ්භනෙය්‍යප්පතිට්ඨපඤ්ඤෙන, සබ්බඤ්ඤුනාති වුත්තං හොති. සුදෙසිතානීති සමාසබ්‍යාසසාකල්‍යවෙකල්‍යාදීහි තෙහි තෙහි නයෙහි සුට්ඨු දෙසිතානි. කිඤ්චාපි තෙ හොන්ති [Pg.157] භුසං පමත්තාති තෙ විභාවිතඅරියසච්චා පුග්ගලා කිඤ්චාපි දෙවරජ්ජචක්කවත්තිරජ්ජාදිප්පමාදට්ඨානං ආගම්ම භුසං පමත්තා හොන්ති, තථාපි සොතාපත්තිමග්ගඤාණෙන අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙන ඨපෙත්වා සත්ත භවෙ අනමතග්ගෙ සංසාරෙ යෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං නාමඤ්ච රූපඤ්ච, තෙසං නිරුද්ධත්තා අත්ථඞ්ගතත්තා න අට්ඨමං භවං ආදියන්ති, සත්තමභවෙ එව පන විපස්සනං ආරභිත්වා අරහත්තං පාපුණන්ති.

त्या तिघांमध्ये सर्वात कनिष्ठ असलेल्या 'सत्तक्खत्तुपरम' पुद्गलाच्या गुणांचे वर्णन करण्यासाठी 'ये अरियसच्चानि' (जे आर्यसत्य) या गाथेचा आरंभ केला आहे. तेथे 'ये अरियसच्चानि' हे पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावे. 'विभावयन्ति' म्हणजे प्रज्ञेच्या प्रकाशाने सत्याला झाकून टाकणाऱ्या क्लेशांच्या अंधकाराचा नाश करून, स्वतःचे प्रकाशमान स्वरूप स्पष्ट करतात. 'गंभीरपञ्ञेन' म्हणजे अपार प्रज्ञेमुळे, देवलोकासह सर्व जगाच्या ज्ञानाने प्राप्त न होऊ शकणाऱ्या प्रज्ञेचे स्वामी असलेल्या, 'सर्वज्ञ' (बुद्धां) द्वारे असे म्हटले आहे. 'सुदेसितानि' म्हणजे संक्षेप, विस्तार, संपूर्णता, अपूर्णता इत्यादी विविध पद्धतींनी चांगल्या प्रकारे उपदेशिलेले. 'किञ्चापि ते होन्ति भुसं पमत्ता' म्हणजे ज्यांनी आर्यसत्यांचे आकलन केले आहे असे ते पुद्गल, जरी देवराज किंवा चक्रवर्ती राजा इत्यादींच्या प्रमाद स्थानांना प्राप्त होऊन अत्यंत प्रमादी झाले तरी, सोतापत्तिमार्गज्ञानाने अभिसंस्कार विज्ञानाचा निरोध झाल्यामुळे, अनादी संसारात सात जन्मांच्या पलीकडे जे नाम आणि रूप उत्पन्न झाले असते, त्यांचा निरोध झाल्यामुळे व ते अस्त पावल्यामुळे ते आठवा जन्म घेत नाहीत, तर सातव्या जन्मातच विपश्यनेचा आरंभ करून अर्हत्त्व प्राप्त करतात.

එවං භගවා සත්තක්ඛත්තුපරමවසෙන සඞ්ඝරතනස්ස ගුණං වත්වා ඉදානි තමෙව ගුණං නිස්සාය සච්චවචනං පයුඤ්ජති ‘‘ඉදම්පි සඞ්ඝෙ’’ති. තස්සත්ථො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ඉමිස්සාපි ගාථාය ආණා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු අමනුස්සෙහි පටිග්ගහිතාති.

अशा प्रकारे भगवंतांनी 'सत्तक्खत्तुपरम' पुद्गलाच्या द्वारे संघरत्नाचे गुण सांगून, आता त्याच गुणाचा आश्रय घेऊन 'इदम्पि सङ्घे' (हे देखील संघात...) असे सत्यवचन योजले आहे. त्याचा अर्थ पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा. या गाथेची आज्ञा देखील एक लाख कोटी चक्रवाळांमधील अमनुष्यांनी स्वीकारली आहे.

සහාවස්සාතිගාථාවණ්ණනා

'सहावस्स' गाथेचे स्पष्टीकरण.

10. එවං සත්තක්ඛත්තුපරමස්ස අට්ඨමං භවං අනාදියනගුණෙන සඞ්ඝාධිට්ඨානං සච්චං වත්වා ඉදානි තස්සෙව සත්ත භවෙ ආදියතොපි අඤ්ඤෙහි අප්පහීනභවාදානෙහි පුග්ගලෙහි විසිට්ඨෙන ගුණෙන වත්තුමාරද්ධො ‘‘සහාවස්සා’’ති. තත්ථ සහාවාති සද්ධිංයෙව. අස්සාති ‘‘න තෙ භවං අට්ඨමමාදියන්තී’’ති වුත්තෙසු අඤ්ඤතරස්ස. දස්සනසම්පදායාති සොතාපත්තිමග්ගසම්පත්තියා. සොතාපත්තිමග්ගො හි නිබ්බානං දිස්වා කත්තබ්බකිච්චසම්පදාය සබ්බපඨමං නිබ්බානදස්සනතො ‘‘දස්සන’’න්ති වුච්චති, තස්ස අත්තනි පාතුභාවො දස්සනසම්පදා, තාය දස්සනසම්පදාය සහ එව. තයස්සු ධම්මා ජහිතා භවන්තීති එත්ථ අස්සු-ඉති පදපූරණමත්තෙ නිපාතො ‘‘ඉදං සු මෙ, සාරිපුත්ත, මහාවිකටභොජනස්මිං හොතී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.156) විය. යතො සහාවස්ස දස්සනසම්පදාය තයො ධම්මා ජහිතා භවන්ති පහීනා හොන්තීති අයමෙත්ථ අත්ථො.

१०. अशा प्रकारे सत्तक्खत्तुपरम पुद्गलाच्या आठवा जन्म न घेण्याच्या गुणाद्वारे संघावर आधारित सत्य सांगून, आता तो सात जन्म घेत असला तरी, ज्यांनी जन्म घेण्याचे (भव-उपादान) सोडलेले नाही अशा इतर पुद्गलांपेक्षा त्याच्या विशिष्ट गुणाचे वर्णन करण्यासाठी 'सहावस्स' या गाथेचा आरंभ केला आहे. तेथे 'सहाव' म्हणजे सोबतच. 'अस्स' म्हणजे 'ते आठवा जन्म घेत नाहीत' असे म्हटलेल्या पुद्गलांपैकी एकाला. 'दस्सनसम्पदाय' म्हणजे सोतापत्तिमार्गज्ञानाच्या प्राप्तीने. कारण सोतापत्तिमार्ग हा निर्वाण पाहून कर्तव्य कर्माच्या पूर्ततेमुळे सर्वात आधी निर्वाण पाहत असल्यामुळे त्याला 'दस्सन' (दर्शन) असे म्हणतात. त्याचा स्वतःमध्ये प्रकट होणे म्हणजे 'दर्शनसंपदा' होय, त्या दर्शनसंपदेच्या सोबतच. 'तयस्सु धम्मा जहिता भवन्ति' यामध्ये 'स्सु' (अस्सु) हा केवळ पदपूर्तीसाठी आलेला निपात आहे, जसे 'इदं सु मे, सारिपुत्त, महाविकटभोजनस्मिं होति' इत्यादींमध्ये आहे. म्हणून, दर्शनसंपदेच्या प्राप्तीसोबतच त्याचे तीन धर्म (क्लेश) नष्ट होतात (त्यागले जातात), हा येथे अर्थ आहे.

ඉදානි ජහිතධම්මදස්සනත්ථමාහ ‘‘සක්කායදිට්ඨී විචිකිච්ඡිතඤ්ච, සීලබ්බතං වාපි යදත්ථි කිඤ්චී’’ති. තත්ථ සති කායෙ විජ්ජමානෙ උපාදානක්ඛන්ධපඤ්චකාඛ්‍යෙ කායෙ වීසතිවත්ථුකා දිට්ඨි සක්කායදිට්ඨි, සතී වා තත්ථ කායෙ දිට්ඨීතිපි සක්කායදිට්ඨි, යථාවුත්තප්පකාරෙ කායෙ විජ්ජමානා දිට්ඨීති අත්ථො. සතියෙව වා කායෙ දිට්ඨීතිපි සක්කායදිට්ඨි, යථාවුත්තප්පකාරෙ කායෙ විජ්ජමානෙ [Pg.158] රූපාදිසඞ්ඛාතො අත්තාති එවං පවත්තා දිට්ඨීති අත්ථො. තස්සා ච පහීනත්තා සබ්බදිට්ඨිගතානි පහීනානෙව හොන්ති. සා හි නෙසං මූලං. සබ්බකිලෙසබ්‍යාධිවූපසමනතො පඤ්ඤා‘‘චිකිච්ඡිත’’න්ති වුච්චති, තං පඤ්ඤාචිකිච්ඡිතං ඉතො විගතං, තතො වා පඤ්ඤාචිකිච්ඡිතා ඉදං විගතන්ති විචිකිච්ඡිතං. ‘‘සත්ථරි කඞ්ඛතී’’තිආදිනා (ධ. ස. 1008; විභ. 915) නයෙන වුත්තාය අට්ඨවත්ථුකාය විමතියා එතං අධිවචනං. තස්සා පහීනත්තා සබ්බානිපි විචිකිච්ඡිතානි පහීනානි හොන්ති. තඤ්හි නෙසං මූලං. ‘‘ඉතො බහිද්ධා සමණබ්‍රාහ්මණානං සීලෙන සුද්ධි වතෙන සුද්ධී’’ති එවමාදීසු (ධ. ස. 1222; විභ. 938) ආගතං ගොසීලකුක්කුරසීලාදිකං සීලං ගොවතකුක්කුරවතාදිකඤ්ච වතං සීලබ්බතන්ති වුච්චති, තස්ස පහීනත්තා සබ්බම්පි නග්ගියමුණ්ඩිකාදිඅමරතපං පහීනං හොති. තඤ්හි තස්ස මූලං, තෙනෙව සබ්බාවසානෙ වුත්තං ‘‘යදත්ථි කිඤ්චී’’ති. දුක්ඛදස්සනසම්පදාය චෙත්ථ සක්කායදිට්ඨි සමුදයදස්සනසම්පදාය විචිකිච්ඡිතං, මග්ගදස්සනනිබ්බානදස්සනසම්පදාය සීලබ්බතං පහීයතීති විඤ්ඤාතබ්බං.

आता त्यागलेल्या धर्मांचे दर्शन घडवण्यासाठी म्हणाले: 'सक्कायदिट्ठी विचिकिच्छितञ्च, सीलब्बतं वापि यदत्थि किञ्ची' (सत्कायदृष्टी, विचिकित्सा आणि शीलव्रत-परामर्श जे काही असेल ते). तेथे, विद्यमान असलेल्या शरीरात, ज्याला पाच उपादानस्कंध म्हणतात, त्या शरीरात वीस प्रकारची दृष्टी असणे म्हणजे 'सत्कायदृष्टी' (सक्कायदिट्ठी) होय. किंवा त्या शरीरात असणारी दृष्टी म्हणजे सत्कायदृष्टी, म्हणजेच वर सांगितलेल्या शरीरात विद्यमान असणारी दृष्टी असा अर्थ आहे. किंवा विद्यमान शरीरातच असणारी दृष्टी म्हणजे सत्कायदृष्टी, म्हणजेच वर सांगितलेल्या शरीरात विद्यमान असलेल्या रूप इत्यादींना 'आत्मा' मानून प्रवृत्त झालेली दृष्टी असा अर्थ आहे. आणि तिचा नाश झाल्यामुळे सर्व प्रकारच्या चुकीच्या दृष्टी (मिथ्यादृष्टी) नष्ट होतात. कारण तीच त्यांची मूळ आहे. सर्व क्लेशरूपी रोगांचे शमन करत असल्यामुळे प्रज्ञेला 'चिकित्सक' म्हटले जाते. त्या प्रज्ञारूपी चिकित्सेपासून जे दूर गेले आहे, किंवा ज्याच्यापासून प्रज्ञारूपी चिकित्सा दूर गेली आहे, ते 'विचिकिच्छित' (विचिकित्सा/शंका) होय. 'शास्त्याविषयी शंका घेतो' इत्यादी पद्धतीने सांगितलेल्या आठ वस्तूंशी संबंधित संशयाचे हे नाव आहे. तिचा नाश झाल्यामुळे सर्व संशय नष्ट होतात. कारण तीच त्यांची मूळ आहे. 'या शासनाबाहेर श्रमण-ब्राह्मणांची शीलाने शुद्धी होते, व्रताने शुद्धी होते' इत्यादींमध्ये आलेले गो-शील, कुक्कुर-शील इत्यादी शील आणि गो-व्रत, कुक्कुर-व्रत इत्यादी व्रतांना 'शीलव्रत' (सीलब्बत) म्हटले जाते. त्याचा नाश झाल्यामुळे नग्न राहणे, मुंडण करणे इत्यादी सर्व प्रकारचे स्वतःला क्लेश देणारे तप नष्ट होते. कारण तेच त्याचे मूळ आहे. म्हणूनच शेवटी 'yadatthi kiñcī' (जे काही असेल ते) असे म्हटले आहे. येथे दुःखदर्शनसंपदेने सत्कायदृष्टी नष्ट होते, समुदायदर्शनसंपदेने विचिकित्सा नष्ट होते, आणि मार्गदर्शन व निर्वाणदर्शनसंपदेने शीलव्रत नष्ट होते, असे जाणावे.

චතූහපායෙහීතිගාථාවණ්ණනා

'चतूहपायेहि' गाथेचे स्पष्टीकरण.

11. එවමස්ස කිලෙසවට්ටප්පහානං දස්සෙත්වා ඉදානි තස්මිං කිලෙසවට්ටෙ සති යෙන විපාකවට්ටෙන භවිතබ්බං, තප්පහානා තස්සාපි පහානං දීපෙන්තො ආහ ‘‘චතූහපායෙහි ච විප්පමුත්තො’’ති. තත්ථ චත්තාරො අපායා නාම නිරයතිරච්ඡානපෙත්තිවිසයඅසුරකායා. තෙහි එස සත්ත භවෙ ආදියන්තොපි විප්පමුත්තොති අත්ථො.

११. अशा प्रकारे त्याच्या क्लेशवट्टाचा (क्लेशचक्राचा) नाश दाखवून, आता तो क्लेशवट्ट असताना ज्या विपाकवट्टाची (विपाकचक्राची) उत्पत्ती झाली असती, त्याचा नाश झाल्यामुळे त्या विपाकवट्टाचाही नाश दर्शवण्यासाठी 'चतूहपायेहि च विप्पमुत्तो' (आणि चार अपायांपासून मुक्त झालेला) असे म्हणाले. तेथे चार अपाय म्हणजे नरक, तिर्यंच, प्रेतलोक आणि असुरकाय हे होत. तो सात जन्म घेत असला तरी या चार अपायांपासून पूर्णपणे मुक्त आहे, असा अर्थ आहे.

එවමස්ස විපාකවට්ටප්පහානං දස්සෙත්වා ඉදානි යමස්ස විපාකවට්ටස්ස මූලභූතං කම්මවට්ටං, තස්සාපි පහානං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඡච්චාභිඨානානි අභබ්බ කාතු’’න්ති. තත්ථ අභිඨානානීති ඔළාරිකට්ඨානානි, තානි එස ඡ අභබ්බො කාතුං. තානි ච ‘‘අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො, යං දිට්ඨිසම්පන්නො පුග්ගලො මාතරං ජීවිතා වොරොපෙය්‍යා’’තිආදිනා (අ. නි. 1.271; ම. නි. 3.128; විභ. 809) නයෙන එකකනිපාතෙ වුත්තානි මාතුඝාතපිතුඝාතඅරහන්තඝාතලොහිතුප්පාදසඞ්ඝභෙදඅඤ්ඤසත්ථාරුද්දෙසකම්මානීති වෙදිතබ්බානි. තානි හි කිඤ්චාපි දිට්ඨිසම්පන්නො අරියසාවකො කුන්ථකිපිල්ලිකම්පි ජීවිතා න වොරොපෙති, අපිච [Pg.159] ඛො පන පුථුජ්ජනභාවස්ස විගරහණත්ථං වුත්තානි. පුථුජ්ජනො හි අදිට්ඨිසම්පන්නත්තා එවංමහාසාවජ්ජානි අභිඨානානිපි කරොති, දස්සනසම්පන්නො පන අභබ්බො තානි කාතුන්ති. අභබ්බග්ගහණඤ්චෙත්ථ භවන්තරෙපි අකරණදස්සනත්ථං. භවන්තරෙපි හි එස අත්තනො අරියසාවකභාවං අජානන්තොපි ධම්මතාය එව එතානි වා ඡ පකතිපාණාතිපාතාදීනි වා පඤ්ච වෙරානි අඤ්ඤසත්ථාරුද්දෙසෙන සහ ඡ ඨානානි න කරොති, යානි සන්ධාය එකච්චෙ ‘‘ඡ ඡාභිඨානානී’’තිපි පඨන්ති. මතමච්ඡග්ගාහාදයො චෙත්ථ අරියසාවකගාමදාරකානං නිදස්සනං.

अशा प्रकारे त्या (सोतापन्न) पुद्गलाच्या विपाकवट्टाचा (विपाक-चक्राचा) नाश दाखवून, आता त्या विपाकवट्टाचे मूळ कारण असलेल्या कम्मवट्टाचा (कर्म-चक्राचा) देखील नाश दाखवताना भगवान म्हणाले— 'छच्चाभिठानानि अभब्ब कातुं' (तो सहा महापापे करण्यास असमर्थ असतो). तेथे 'अभिठानानि' म्हणजे स्थूल (गंभीर) अपराध; ती सहा कृत्ये करण्यास हा (सोतापन्न) असमर्थ असतो. आणि ती कृत्ये 'हे भिक्खूहो, हे अशक्य आहे, असा कोणताही प्रसंग नाही की दृष्टीसंपन्न पुद्गलाने आपल्या मातेला जीवे मारावे' इत्यादी पद्धतीने एककनिपातात सांगितलेली मातृघात, पितृघात, अरहंतघात, लोहितुप्पाद (बुद्धांच्या शरीरातून रक्त काढणे), संघभेद आणि अन्य शास्त्याला गुरु मानणे (अञ्ञसत्थारुद्देस) ही कर्मे आहेत असे जाणावे. कारण, जरी दृष्टीसंपन्न आर्यश्रावक लहानशा मुंगीला किंवा कीटकालाही जीवे मारत नाही, तरीही हे वचन पृथग्जनभावाची (सामान्य माणसाच्या स्थितीची) निंदा करण्यासाठी सांगितले आहे. पृथग्जन हा दृष्टीसंपन्न नसल्यामुळे अशी महादोषयुक्त गंभीर कृत्येही करतो, परंतु दर्शनसंपन्न पुद्गल ती करण्यास असमर्थ असतो. येथे 'अभब्ब' (असमर्थ) हा शब्द दुसऱ्या जन्मातही ती कृत्ये न करणे दर्शवण्यासाठी वापरला आहे. कारण दुसऱ्या जन्मातही हा पुद्गल स्वतःचा आर्यश्रावकभाव जाणत नसला तरीही, स्वभावानेच (धम्मतया) ही कृत्ये किंवा सामान्य प्राणातिपातादी पाच वेरे (पाच पापे) आणि अन्य शास्त्याला गुरु मानणे यासह सहा कृत्ये करत नाही, ज्यांना उद्देशून काही आचार्य 'छ च्छाभिठानानि' असाही पाठ वाचतात. येथे मृत मासे पकडणाऱ्या आर्यश्रावक असलेल्या गावातील मुलींचे उदाहरण हे याचे प्रमाण आहे।

එවං භගවා සත්ත භවෙ ආදියතොපි අරියසාවකස්ස අඤ්ඤෙහි අප්පහීනභවාදානෙහි පුග්ගලෙහි විසිට්ඨගුණවසෙන සඞ්ඝරතනස්ස ගුණං වත්වා ඉදානි තමෙව ගුණං නිස්සාය සච්චවචනං පයුඤ්ජති ‘‘ඉදම්පි සඞ්ඝෙ’’ති. තස්සත්ථො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ඉමිස්සාපි ගාථාය ආණා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු අමනුස්සෙහි පටිග්ගහිතාති.

अशा प्रकारे, भगवंतांनी सातवेळा जन्म घेणाऱ्या आर्यश्रावकाचे, ज्यांनी जन्म घेण्याचे चक्र नष्ट केलेले नाही अशा इतर पुद्गलांपेक्षा असलेल्या विशिष्ट गुणांच्या आधारे संघरत्नाचा गुण सांगून, आता त्याच गुणाचा आश्रय घेऊन 'इदम्पि सङ्घे' हे सत्यवचन प्रयुक्त केले आहे. त्याचा अर्थ पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावा. या गाथेची आज्ञा देखील एक लाख कोटी चक्रवाळांमधील अमनुष्यांनी (देवांनी) स्वीकारली आहे।

කිඤ්චාපි සොතිගාථාවණ්ණනා

‘किञ्चापि सो’ गाथेचे स्पष्टीकरण।

12. එවං සත්ත භවෙ ආදියතොපි අඤ්ඤෙහි අප්පහීනභවාදානෙහි පුග්ගලෙහි විසිට්ඨගුණෙන සඞ්ඝාධිට්ඨානං සච්චං වත්වා ඉදානි න කෙවලං දස්සනසම්පන්නො ඡ අභිඨානානි අභබ්බො කාතුං, කින්තු අප්පමත්තකම්පි පාපකම්මං කත්වා තස්ස පටිච්ඡාදනායපි අභබ්බොති පමාදවිහාරිනොපි දස්සනසම්පන්නස්ස කතප්පටිච්ඡාදනාභාවගුණෙන වත්තුමාරද්ධො ‘‘කිඤ්චාපි සො කම්ම කරොති පාපක’’න්ති.

१२. अशा प्रकारे, सातवेळा जन्म घेणाऱ्या (आर्यश्रावकाचे) इतर जन्म न संपवलेल्या पुद्गलांपेक्षा असलेल्या विशिष्ट गुणाने संघात अधिष्ठित असलेले सत्य सांगून, आता केवळ दर्शनसंपन्न पुद्गल सहा महापापे करण्यास असमर्थ असतो असे नाही, तर लहानसे पापकृत्य करूनही ते लपवण्यास तो असमर्थ असतो, हे दाखवण्यासाठी—प्रमादविहारी (सावध नसलेल्या) दर्शनसंपन्न पुद्गलाच्या केलेल्या पापाला न लपवण्याच्या गुणाचे वर्णन करण्यासाठी—'किञ्चापि सो कम्म करोति पापकं' ही गाथा सुरू केली आहे।

තස්සත්ථො – සො දස්සනසම්පන්නො කිඤ්චාපි සතිසම්මොසෙන පමාදවිහාරං ආගම්ම යං තං භගවතා ලොකවජ්ජං සඤ්චිච්චාතික්කමනං සන්ධාය වුත්තං ‘‘යං මයා සාවකානං සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං, තං මම සාවකා ජීවිතහෙතුපි නාතික්කමන්තී’’ති (චූළව. 385; උදා. 45) තං ඨපෙත්වා අඤ්ඤං කුටිකාරසහසෙය්‍යාදිං පණ්ණත්තිවජ්ජවීතික්කමසඞ්ඛාතං බුද්ධප්පතිකුට්ඨං කායෙන පාපකම්මං කරොති, පදසොධම්මඋත්තරිඡප්පඤ්චවාචාධම්මදෙසනසම්ඵප්පලාපඵරුසවචනාදිං වා වාචාය , උද චෙතසා වා කත්ථචි ලොභදොසුප්පාදනං ජාතරූපාදිසාදියනං චීවරාදිපරිභොගෙසු අපච්චවෙක්ඛණාදිං වා පාපකම්මං කරොති. අභබ්බො සො තස්ස [Pg.160] පටිච්ඡදාය න සො තං ‘‘ඉදං අකප්පියමකරණීය’’න්ති ජානිත්වා මුහුත්තම්පි පටිච්ඡාදෙති, තංඛණං එව පන සත්ථරි වා විඤ්ඤූසු වා සබ්‍රහ්මචාරීසු ආවි කත්වා යථාධම්මං පටිකරොති, ‘‘න පුන කරිස්සාමී’’ති එවං සංවරිතබ්බං වා සංවරති. කස්මා? යස්මා අභබ්බතා දිට්ඨපදස්ස වුත්තා, එවරූපම්පි පාපකම්මං කත්වා තස්ස පටිච්ඡාදාය දිට්ඨනිබ්බානපදස්ස දස්සනසම්පන්නස්ස පුග්ගලස්ස අභබ්බතා වුත්තාති අත්ථො.

त्याचा अर्थ असा—तो दर्शनसंपन्न पुद्गल जरी स्मृतिभ्रंशामुळे (स्मृतीच्या विस्मरणामुळे) प्रमादविहाराला (असावधपणाला) प्राप्त होऊन, भगवंतांनी ज्या लोकवज्ज (लोकापवादकारक) नियमांचे जाणूनबुजून उल्लंघन करण्याला उद्देशून म्हटले आहे की, 'मी माझ्या श्रावकांसाठी जे शिक्षापद प्रज्ञप्त केले आहे, त्याचे माझे श्रावक प्राणाच्या भयानेही उल्लंघन करत नाहीत', ते वगळून, इतर कुटिका (कुटी बनवणे), सहशय्या (एकत्र झोपणे) इत्यादी प्रज्ञप्तिवज्ज (केवळ नियमांचे उल्लंघन असणारे) आणि बुद्धांनी निषिद्ध मानलेले पापकृत्य शरीराने करतो; किंवा पदसोधम्म, उत्त रिछपञ्चवाचा, धर्मदेशना, संफप्पलाप (व्यर्थ बडबड), परुषवचन (कठोर बोलणे) इत्यादी पाप वाणीने करतो; किंवा मनाने कधी लोभ-द्वेषाची उत्पत्ती, सोने-चांदी इत्यादींचा स्वीकार करणे, चीवर इत्यादींच्या उपभोगात प्रत्यवेक्षण (चिंतन) न करणे इत्यादी पापकृत्य करतो. तरीही तो ते लपवण्यास असमर्थ असतो. 'हे अकल्पनीय (अयोग्य) आणि न करण्याजोगे आहे' असे समजल्यावर तो क्षणभरही ते लपवून ठेवत नाही, उलट त्याच क्षणी शास्त्यांजवळ किंवा सुज्ञ सब्रह्मचाऱ्यांजवळ ते उघड करून धर्मानुसार त्याचे प्रायश्चित्त घेतो आणि 'पुन्हा असे करणार नाही' अशा प्रकारे संवर (संयम) धारण करतो. का? कारण ज्याने निर्वाणपद पाहिले आहे, त्याची असमर्थता सांगितली आहे. म्हणजेच, अशा प्रकारचे पापकृत्य करूनही ते लपवण्याबाबत, ज्याने निर्वाणपद पाहिले आहे अशा दर्शनसंपन्न पुद्गलाची असमर्थता सांगितली आहे, असा अर्थ आहे।

කථං?

कसे?

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, දහරො කුමාරො මන්දො උත්තානසෙය්‍යකො හත්ථෙන වා පාදෙන වා අඞ්ගාරං අක්කමිත්වා ඛිප්පමෙව පටිසංහරති, එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, ධම්මතා එසා දිට්ඨිසම්පන්නස්ස පුග්ගලස්ස, කිඤ්චාපි තථාරූපිං ආපත්තිං ආපජ්ජති, යථාරූපාය ආපත්තියා වුට්ඨානං පඤ්ඤායති. අථ ඛො නං ඛිප්පමෙව සත්ථරි වා විඤ්ඤූසු වා සබ්‍රහ්මචාරීසු දෙසෙති විවරති උත්තානීකරොති, දෙසෙත්වා විවරිත්වා උත්තානීකත්වා ආයතිං සංවරං ආපජ්ජතී’’ති (ම. නි. 1.496).

जसे, हे भिक्खूहो, एखादा लहान, अज्ञानी आणि पाळण्यात पाठीवर झोपलेला बालक हाताने किंवा पायाने जळत्या कोळशावर पाय ठेवताच लगेचच तो मागे घेतो; तसेच, हे भिक्खूहो, दृष्टीसंपन्न पुद्गलाचा हा स्वभाव (धम्मतया) असतो की, जरी तो तशा प्रकारच्या आपत्तीला (दोषाला) प्राप्त झाला, ज्या आपत्तीतून बाहेर पडण्याचा मार्ग स्पष्ट आहे, तरी तो लगेचच शास्त्यांजवळ किंवा सुज्ञ सब्रह्मचाऱ्यांजवळ ती प्रकट करतो, उघड करतो आणि स्पष्ट करतो. ती प्रकट करून, उघड करून आणि स्पष्ट करून तो भविष्यात संवर (संयम) धारण करतो।

එවං භගවා පමාදවිහාරිනොපි දස්සනසම්පන්නස්ස කතප්පටිච්ඡාදනාභාවගුණෙන සඞ්ඝරතනස්ස ගුණං වත්වා ඉදානි තමෙව ගුණං නිස්සාය සච්චවචනං පයුඤ්ජති ‘‘ඉදම්පි සඞ්ඝෙ’’ති. තස්සත්ථො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ඉමිස්සාපි ගාථාය ආණා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු අමනුස්සෙහි පටිග්ගහිතාති.

अशा प्रकारे, भगवंतांनी प्रमादविहारी (असावध) असलेल्या दर्शनसंपन्न पुद्गलाच्या केलेल्या पापाला न लपवण्याच्या गुणाद्वारे संघरत्नाचा गुण सांगून, आता त्याच गुणाचा आश्रय घेऊन 'इदम्पि सङ्घे' हे सत्यवचन प्रयुक्त केले आहे. त्याचा अर्थ पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावा. या गाथेची आज्ञा देखील एक लाख कोटी चक्रवाळांमधील अमनुष्यांनी (देवांनी) स्वीकारली आहे।

වනප්පගුම්බෙතිගාථාවණ්ණනා

‘वनप्पगुम्बे’ गाथेचे स्पष्टीकरण।

13. එවං සඞ්ඝපරියාපන්නානං පුග්ගලානං තෙන තෙන ගුණප්පකාරෙන සඞ්ඝාධිට්ඨානං සච්චං වත්වා ඉදානි ය්වායං භගවතා රතනත්තයගුණං දීපෙන්තෙන ඉධ සඞ්ඛෙපෙන අඤ්ඤත්‍ර ච විත්ථාරෙන පරියත්තිධම්මො දෙසිතො, තම්පි නිස්සාය පුන බුද්ධාධිට්ඨානං සච්චං වත්තුමාරද්ධො ‘‘වනප්පගුම්බෙ යථා ඵුස්සිතග්ගෙ’’ති. තත්ථ ආසන්නසන්නිවෙසවවත්ථිතානං රුක්ඛානං සමූහො වනං, මූලසාරඵෙග්ගුතචසාඛාපලාසෙහි පවුද්ධො ගුම්බො පගුම්බො, වනස්ස, වනෙ වා පගුම්බො වනප්පගුම්බො. ස්වායං ‘‘වනප්පගුම්බෙ’’ති වුත්තො, එවම්පි හි වත්තුං ලබ්භති ‘‘අත්ථි සවිතක්කසවිචාරෙ[Pg.161], අත්ථි අවිතක්කවිචාරමත්තෙ, සුඛෙ දුක්ඛෙ ජීවෙ’’තිආදීසු (දී. නි. 1.174; ම. නි. 2.228) විය. යථාති උපමාවචනං. ඵුස්සිතානි අග්ගානි අස්සාති ඵුස්සිතග්ගො, සබ්බසාඛාපසාඛාසු සඤ්ජාතපුප්ඵොති අත්ථො. සො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව ‘‘ඵුස්සිතග්ගෙ’’ති වුත්තො. ගිම්හානමාසෙ පඨමස්මිං ගිම්හෙති යෙ චත්තාරො ගිම්හානං මාසා, තෙසං චතුන්නං ගිම්හමාසානං එකස්මිං මාසෙ. කතරස්මිං මාසෙ ඉති චෙ? පඨමස්මිං ගිම්හෙ, චිත්‍රමාසෙති අත්ථො. සො හි ‘‘පඨමගිම්හො’’ති ච ‘‘බාලවසන්තො’’ති ච වුච්චති. තතො පරං පදත්ථතො පාකටමෙව.

१३. अशा प्रकारे संघात समाविष्ट असलेल्या पुद्गलांच्या त्या त्या गुणांच्या प्रकारांनी संघाला अधिष्ठान करून सत्य बोलून, आता जो हा त्रिरत्नांचे गुण प्रकाशित करणाऱ्या भगवंतांनी येथे संक्षेपाने आणि इतर ठिकाणी विस्ताराने परियत्तिधम्म देशित केला आहे, त्याचाच आश्रय घेऊन पुन्हा बुद्धाला अधिष्ठान करून सत्य बोलण्यासाठी “वनप्पगुम्बे यथा फुस्सितग्गे” या गाथेचा आरंभ केला. तेथे जवळजवळ वाढलेल्या वृक्षांचा समूह म्हणजे 'वन' होय. मूळ, गाभा, साल, फांद्या आणि पानांनी वाढलेला झुडूप म्हणजे 'पगुम्ब' होय. वनाचा किंवा वनातील झुडूप म्हणजे 'वनप्पगुम्ब' होय. तोच हा 'वनप्पगुम्बे' असा म्हटला आहे. असेही म्हणता येते, जसे की “अत्थि सवितक्कसविचारे, अत्थि अवितक्कविचारमत्ते, सुखे दुक्खे जीवे” इत्यादींमध्ये म्हटले आहे. 'यथा' हा उपमावाचक शब्द आहे. ज्याची टोके फुललेली आहेत तो 'फुस्सितग्गो' होय, म्हणजेच सर्व फांद्या आणि उपफांद्यांवर फुले उमललेली आहेत असा अर्थ आहे. तो पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच 'फुस्सितग्गे' असा म्हटला आहे. 'गिम्हानमासे पठमस्मिं गिम्हे' म्हणजे उन्हाळ्याचे जे चार महिने आहेत, त्या चार उन्हाळ्याच्या महिन्यांपैकी एका महिन्यात. कोणत्या महिन्यात? असे विचारल्यास, पहिल्या उन्हाळ्याच्या महिन्यात, म्हणजेच चैत्र महिन्यात, असा अर्थ आहे. कारण त्याला 'पहिला उन्हाळा' आणि 'बालवसंत' असेही म्हटले जाते. त्यानंतर शब्दांच्या अर्थावरून ते स्पष्टच आहे.

අයං පනෙත්ථ පිණ්ඩත්ථො – යථා පඨමගිම්හනාමකෙ බාලවසන්තෙ නානාවිධරුක්ඛගහනෙ වනෙ සුපුප්ඵිතග්ගසාඛො තරුණරුක්ඛගච්ඡපරියායනාමො පගුම්බො අතිවිය සස්සිරිකො හොති, එවමෙව ඛන්ධායතනාදීහි සතිපට්ඨානසම්මප්පධානාදීහි සීලසමාධික්ඛන්ධාදීහි වා නානප්පකාරෙහි අත්ථප්පභෙදපුප්ඵෙහි අතිවිය සස්සිරිකත්තා තථූපමං නිබ්බානගාමිමග්ගදීපනතො නිබ්බානගාමිං පරියත්තිධම්මවරං නෙව ලාභහෙතු න සක්කාරාදිහෙතු, කෙවලන්තු මහාකරුණාය අබ්භුස්සාහිතහදයො සත්තානං පරමහිතාය අදෙසයීති. පරමං හිතායාති එත්ථ ච ගාථාබන්ධසුඛත්ථං අනුනාසිකො. අයං පනත්ථො – පරමහිතාය නිබ්බානාය අදෙසයීති.

येथे हा एकत्रित अर्थ (पिंडार्थ) आहे – ज्याप्रमाणे पहिल्या उन्हाळ्याच्या 'बालवसंत' नावाच्या ऋतूत, विविध प्रकारच्या वृक्षांनी दाट असलेल्या वनात, ज्याच्या फांद्यांची टोके उत्तम प्रकारे फुललेली आहेत असा तरुण वृक्ष आणि झुडपांचा समूह (पगुम्ब) अत्यंत शोभायमान दिसतो; त्याचप्रमाणे स्कंध, आयतन इत्यादींनी, किंवा सतिपट्ठान, सम्मप्पधान इत्यादींनी, किंवा शील, समाधी इत्यादी स्कंधांनी, विविध प्रकारच्या अर्थ-भेदांच्या फुलांमुळे अत्यंत शोभायमान असल्यामुळे, त्या वनासारखी उपमा असलेला, निर्वाणाकडे जाणाऱ्या मार्गाला प्रकाशित करणारा आणि निर्वाणाकडे नेणारा हा श्रेष्ठ परियत्तिधम्म भगवंतांनी लाभाच्या हेतूने किंवा सत्कार इत्यादींच्या हेतूने उपदेशिला नाही; तर केवळ महाकरुणेने प्रेरित अंतःकरणाने प्राण्यांच्या परम कल्याणासाठी (परम हितासाठी) उपदेशिला आहे. 'परमं हिताय' यामध्ये गाथेच्या रचनेच्या सुलभतेसाठी अनुनासिक (अनुस्वार) वापरला आहे असे समजावे. याचा अर्थ असा आहे – परम हितासाठी, म्हणजेच निर्वाणासाठी उपदेशिला आहे.

එවං භගවා ඉමං සුපුප්ඵිතග්ගවනප්පගුම්බසදිසං පරියත්තිධම්මං වත්වා ඉදානි තමෙව නිස්සාය බුද්ධාධිට්ඨානං සච්චවචනං පයුඤ්ජති ‘‘ඉදම්පි බුද්ධෙ’’ති. තස්සත්ථො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. කෙවලං පන ඉදම්පි යථාවුත්තපකාරපරියත්තිධම්මසඞ්ඛාතං බුද්ධෙ රතනං පණීතන්ති එවං යොජෙතබ්බං. ඉමිස්සාපි ගාථාය ආණා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු අමනුස්සෙහි පටිග්ගහිතාති.

अशा प्रकारे भगवंतांनी या फुलांनी बहरलेल्या वनाच्या झुडपासारख्या परियत्तिधम्माचे वर्णन करून, आता त्याचाच आश्रय घेऊन बुद्धाला अधिष्ठान करून "इदम्पि बुद्धे" असे सत्यवचन प्रयुक्त केले आहे. त्याचा अर्थ पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा. केवळ एवढेच की, "हा देखील पूर्वोक्त प्रकारच्या परियत्तिधम्म नावाचा बुद्धांमधील श्रेष्ठ रत्न आहे" अशा प्रकारे संबंध जोडला पाहिजे. या गाथेची आज्ञा देखील एक लाख कोटी चक्रवाळांमध्ये अमनुष्यांनी (देवतांनी) स्वीकारली आहे.

වරො වරඤ්ඤූතිගාථාවණ්ණනා

'वरो वरञ्ञू' या गाथेचे स्पष्टीकरण.

14. එවං භගවා පරියත්තිධම්මෙන බුද්ධාධිට්ඨානං සච්චං වත්වා ඉදානි ලොකුත්තරධම්මෙන වත්තුමාරද්ධො ‘‘වරො වරඤ්ඤූ’’ති. තත්ථ වරොති පණීතාධිමුත්තිකෙහි ඉච්ඡිතො ‘‘අහො වත මයම්පි එවරූපා අස්සාමා’’ති, වරගුණයොගතො වා වරො උත්තමො සෙට්ඨොති අත්ථො. වරඤ්ඤූති [Pg.162] නිබ්බානඤ්ඤූ. නිබ්බානඤ්හි සබ්බධම්මානං උත්තමට්ඨෙන වරං, තඤ්චෙස බොධිමූලෙ සයං පටිවිජ්ඣිත්වා අඤ්ඤාසි. වරදොති පඤ්චවග්ගියභද්දවග්ගියජටිලාදීනං අඤ්ඤෙසඤ්ච දෙවමනුස්සානං නිබ්බෙධභාගියවාසනාභාගියවරධම්මදායීති අත්ථො. වරාහරොති වරස්ස මග්ගස්ස ආහටත්තා වරාහරොති වුච්චති. සො හි භගවා දීපඞ්කරතො පභුති සමතිංස පාරමියො පූරෙන්තො පුබ්බකෙහි සම්මාසම්බුද්ධෙහි අනුයාතං පුරාණමග්ගවරමාහරි, තෙන ‘‘වරාහරො’’ති වුච්චති.

१४. अशा प्रकारे भगवंतांनी परियत्तिधम्माद्वारे बुद्धाला अधिष्ठान करून सत्य बोलून, आता लोकोत्तर धम्माद्वारे बोलण्यासाठी "वरो वरञ्ञू" या गाथेचा आरंभ केला. तेथे 'वरो' म्हणजे श्रेष्ठ गोष्टींकडे कल असलेल्या लोकांकडून "अहो! आम्ही देखील असेच व्हावे" अशी इच्छा केली गेलेली, किंवा श्रेष्ठ गुणांच्या योगाने 'वर' म्हणजे उत्तम, श्रेष्ठ असा अर्थ आहे. 'वरञ्ञू' म्हणजे निर्वाणाला जाणणारे. कारण निर्वाण हे सर्व धम्मांमध्ये श्रेष्ठत्वाच्या अर्थाने 'वर' (श्रेष्ठ) आहे, आणि ते निर्वाण या भगवंतांनी बोधिवृक्षाच्या मुळाशी स्वतः साक्षात करून जाणले. 'वरदो' म्हणजे पंचवर्गीय, भद्रवर्गीय, जटिला इत्यादींना आणि इतर देव-मनुष्यांना निर्वेधभागीय आणि वासनाभागीय श्रेष्ठ धम्म देणारे, असा अर्थ आहे. 'वरāहरो' (वराहर) म्हणजे श्रेष्ठ मार्ग आणल्यामुळे त्यांना 'वराहर' असे म्हटले जाते. कारण त्या भगवंतांनी दीपंकर बुद्धांपासून सुरू करून तीस पारमिता पूर्ण करत, पूर्वीच्या सम्यक्संबुद्धांनी अनुसरलेला तो प्राचीन श्रेष्ठ मार्ग आणला, म्हणून त्यांना 'वराहर' म्हटले जाते.

අපිච සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණප්පටිලාභෙන වරො, නිබ්බානසච්ඡිකිරියාය වරඤ්ඤූ, සත්තානං විමුත්තිසුඛදානෙන වරදො, උත්තමපටිපදාහරණෙන වරාහරො. එතෙහි ලොකුත්තරගුණෙහි අධිකස්ස කස්සචි ගුණස්ස අභාවතො අනුත්තරො.

शिवाय, सर्वज्ञता-ज्ञान प्राप्त केल्यामुळे 'वर', निर्वाणाचा साक्षात साक्षात्कारी असल्यामुळे 'वरञ्ञू', प्राण्यांना विमुक्तीचे सुख देणारे असल्यामुळे 'वरदो', आणि उत्तम प्रतिपदेचे (आचरणाचे) वहन केल्यामुळे 'वराहर' म्हटले जाते. या लोकोत्तर गुणांमुळे, त्यांच्यापेक्षा अधिक असा इतर कोणाचाही गुण अस्तित्वात नसल्यामुळे ते 'अनुत्तर' (सर्वश्रेष्ठ) आहेत.

අපරො නයො – වරො උපසමාධිට්ඨානපරිපූරණෙන, වරඤ්ඤූ පඤ්ඤාධිට්ඨානපරිපූරණෙන, වරදො චාගාධිට්ඨානපරිපූරණෙන, වරාහරො සච්චාධිට්ඨානපරිපූරණෙන, වරං මග්ගසච්චමාහරීති. තථා වරො පුඤ්ඤුස්සයෙන, වරඤ්ඤූ පඤ්ඤුස්සයෙන, වරදො බුද්ධභාවත්ථිකානං තදුපායසම්පදානෙන, වරාහරො පච්චෙකබුද්ධභාවත්ථිකානං තදුපායාහරණෙන, අනුත්තරො තත්ථ තත්ථ අසදිසතාය, අත්තනා වා අනාචරියකො හුත්වා පරෙසං ආචරියභාවෙන, ධම්මවරං අදෙසයි සාවකභාවත්ථිකානං තදත්ථාය ස්වාක්ඛාතතාදිගුණයුත්තස්ස ධම්මවරස්ස දෙසනතො. සෙසං වුත්තනයමෙවාති.

दुसरी पद्धत अशी – उपशम-अधिष्ठानाच्या परिपूर्णतेमुळे 'वर', प्रज्ञा-अधिष्ठानाच्या परिपूर्णतेमुळे 'वरञ्ञू', त्याग-अधिष्ठानाच्या परिपूर्णतेमुळे 'वरदो', सत्य-अधिष्ठानाच्या परिपूर्णतेमुळे 'वराहर' म्हटले जाते, कारण त्यांनी श्रेष्ठ मार्गसत्य आणले. तसेच, पुण्यसंचयाने 'वर', प्रज्ञेच्या उत्कर्षाने 'वरञ्ञू', बुद्धत्व इच्छिणाऱ्यांना त्यासाठीचे उपाय योग्य प्रकारे प्रदान केल्यामुळे 'वरदो', प्रत्येकबुद्धत्व इच्छिणाऱ्यांना त्यासाठीचे उपाय आणून दिल्यामुळे 'वराहर' म्हटले जाते. त्या त्या गुणांमध्ये अतुलनीय असल्यामुळे ते 'अनुत्तर' आहेत, किंवा स्वतः गुरुविना (स्वयंभू) होऊन इतरांचे गुरु बनल्यामुळे 'अनुत्तर' आहेत. श्रावकत्व इच्छिणाऱ्यांच्या कल्याणासाठी, स्वाख्यात (सुव्याख्यात) इत्यादी गुणांनी युक्त अशा श्रेष्ठ धम्माचा उपदेश केल्यामुळे 'धम्मवरं अदेसयि' (श्रेष्ठ धम्माचा उपदेश केला) असे म्हटले जाते. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच आहे.

එවං භගවා නවවිධෙන ලොකුත්තරධම්මෙන අත්තනො ගුණං වත්වා ඉදානි තමෙව ගුණං නිස්සාය බුද්ධාධිට්ඨානං සච්චවචනං පයුඤ්ජති ‘‘ඉදම්පි බුද්ධෙ’’ති. තස්සත්ථො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. කෙවලං පන යං වරං ලොකුත්තරධම්මං එස අඤ්ඤාසි, යඤ්ච අදාසි, යඤ්ච ආහරි, යඤ්ච දෙසෙසි, ඉදම්පි බුද්ධෙ රතනං පණීතන්ති එවං යොජෙතබ්බං. ඉමිස්සාපි ගාථාය ආණා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු අමනුස්සෙහි පටිග්ගහිතාති.

अशा प्रकारे भगवंतांनी नऊ प्रकारच्या लोकोत्तर धम्माद्वारे स्वतःचे गुण सांगून, आता त्याच गुणाचा आश्रय घेऊन बुद्धाला अधिष्ठान करून "इदम्पि बुद्धे" असे सत्यवचन प्रयुक्त केले आहे. त्याचा अर्थ पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा. केवळ एवढेच की, "जो श्रेष्ठ लोकोत्तर धम्म त्यांनी जाणला, जो दिला, जो आणला आणि ज्याचा उपदेश केला, तो देखील बुद्धांमधील श्रेष्ठ रत्न आहे" अशा प्रकारे संबंध जोडला पाहिजे. या गाथेची आज्ञा देखील एक लाख कोटी चक्रवाळांमध्ये अमनुष्यांनी (देवतांनी) स्वीकारली आहे.

ඛීණන්තිගාථාවණ්ණනා

'खीणं' या गाथेचे स्पष्टीकरण.

15. එවං භගවා පරියත්තිධම්මඤ්ච නවලොකුත්තරධම්මඤ්ච නිස්සාය ද්වීහි ගාථාහි බුද්ධාධිට්ඨානං සච්චං වත්වා ඉදානි යෙ තං පරියත්තිධම්මං අස්සොසුං, සුතානුසාරෙන [Pg.163] ච පටිපජ්ජිත්වා නවප්පකාරම්පි ලොකුත්තරධම්මං අධිගමිංසු, තෙසං අනුපාදිසෙසනිබ්බානපත්තිගුණං නිස්සාය පුන සඞ්ඝාධිට්ඨානං සච්චං වත්තුමාරද්ධො ‘‘ඛීණං පුරාණ’’න්ති. තත්ථ ඛීණන්ති සමුච්ඡින්නං. පුරාණන්ති පුරාතනං. නවන්ති සම්පති වත්තමානං. නත්ථි සම්භවන්ති අවිජ්ජමානපාතුභාවං. විරත්තචිත්තාති වීතරාගචිත්තා. ආයතිකෙ භවස්මින්ති අනාගතමද්ධානං පුනබ්භවෙ. තෙති යෙසං ඛීණං පුරාණං නවං නත්ථි සම්භවං, යෙ ච ආයතිකෙ භවස්මිං විරත්තචිත්තා, තෙ ඛීණාසවා භික්ඛූ. ඛීණබීජාති උච්ඡින්නබීජා. අවිරූළ්හිඡන්දාති විරූළ්හිඡන්දවිරහිතා. නිබ්බන්තීති විජ්ඣායන්ති. ධීරාති ධිතිසම්පන්නා. යථායං පදීපොති අයං පදීපො විය.

१५. अशा प्रकारे भगवंतांनी परियत्तिधम्म आणि नऊ प्रकारच्या लोकोत्तर धम्माचा आश्रय घेऊन, दोन गाथांद्वारे बुद्धाधिष्ठित सत्याचे कथन केले. आता ज्यांनी त्या परियत्तिधम्माचे श्रवण केले आणि श्रवणानुसार आचरण करून नऊ प्रकारचा लोकोत्तर धम्म प्राप्त केला, त्यांच्या अनुपधिशेष निर्वाण प्राप्तीच्या गुणाचा आश्रय घेऊन, पुन्हा संघाधिष्ठित सत्याचे कथन करण्यासाठी "खीणं पुराणं" ही गाथा सुरू केली. तेथे 'खीणं' म्हणजे समूळ नष्ट झालेले. 'पुराणं' म्हणजे जुने (कर्म). 'नवं' म्हणजे सध्याचे वर्तमान (कर्म). 'नत्थि सम्भवं' म्हणजे पुनर्जन्म घडवून आणण्याची क्षमता नसलेले (उत्पत्तीचा अभाव). 'विरत्तचित्ता' म्हणजे जिचे चित्त रागापासून (आसक्तीपासून) मुक्त झाले आहे असे (वीतरागचित्त). 'आयतिके भवस्मिं' म्हणजे भविष्यातील पुनर्जन्मामध्ये. 'ते' म्हणजे ज्यांचे जुने कर्म नष्ट झाले आहे, नवीन कर्माची उत्पत्ती नाही आणि जे भविष्यातील जन्माविषयी अनासक्त चित्त असणारे आहेत, ते क्षीणासव भिक्खू होत. 'खीणबीजा' म्हणजे ज्यांचे (पुनर्जन्माचे) बीज नष्ट झाले आहे. 'अविरूळ्हिछन्दा' म्हणजे पुन्हा उत्पन्न होण्याची (वाढण्याची) इच्छा नसलेले. 'निब्बन्ति' म्हणजे विझून जातात (शांत होतात). 'धीरा' म्हणजे धैर्याने (किंवा प्रज्ञेने) संपन्न असलेले. 'यथायं पदीपो' म्हणजे ज्याप्रमाणे हा दिवा (विझतो) त्याप्रमाणे।

කිං වුත්තං හොති? යං තං සත්තානං උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධම්පි පුරාණං අතීතකාලිකං කම්මං තණ්හාසිනෙහස්ස අප්පහීනත්තා පටිසන්ධිආහරණසමත්ථතාය අඛීණංයෙව හොති, තං පුරාණං කම්මං යෙසං අරහත්තමග්ගෙන තණ්හාසිනෙහස්ස සොසිතත්තා අග්ගිනා දඩ්ඪබීජමිව ආයතිං විපාකදානාසමත්ථතාය ඛීණං. යඤ්ච නෙසං බුද්ධපූජාදිවසෙන ඉදානි පවත්තමානං කම්මං නවන්ති වුච්චති, තඤ්ච තණ්හාපහානෙනෙව ඡින්නමූලපාදපපුප්ඵමිව ආයතිං ඵලදානාසමත්ථතාය යෙසං නත්ථි සම්භවං, යෙ ච තණ්හාපහානෙනෙව ආයතිකෙ භවස්මිං විරත්තචිත්තා, තෙ ඛීණාසවා භික්ඛූ ‘‘කම්මං ඛෙත්තං විඤ්ඤාණං බීජ’’න්ති (අ. නි. 3.77) එත්ථ වුත්තස්ස පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස කම්මක්ඛයෙනෙව ඛීණත්තා ඛීණබීජා. යොපි පුබ්බෙ පුනබ්භවසඞ්ඛාතාය විරූළ්හියා ඡන්දො අහොසි. තස්සපි සමුදයප්පහානෙනෙව පහීනත්තා පුබ්බෙ විය චුතිකාලෙ අසම්භවෙන අවිරූළ්හිඡන්දා ධිතිසම්පන්නත්තා ධීරා චරිමවිඤ්ඤාණනිරොධෙන යථායං පදීපො නිබ්බුතො, එවං නිබ්බන්ති, පුන ‘‘රූපිනො වා අරූපිනො වා’’ති එවමාදිං පඤ්ඤත්තිපථං අච්චෙන්තීති. තස්මිං කිර සමයෙ නගරදෙවතානං පූජනත්ථාය ජාලිතෙසු පදීපෙසු එකො පදීපො විජ්ඣායි, තං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යථායං පදීපො’’ති.

याचा काय अर्थ आहे? प्राण्यांचे जे जुने, भूतकाळातील कर्म उत्पन्न होऊन निरुद्ध (नष्ट) झाले असले, तरी तृष्णारूपी स्नेहाचा (आसक्तीचा) त्याग न केल्यामुळे पुनर्जन्म घडवून आणण्याच्या क्षमतेमुळे ते नष्ट झालेले नसते. परंतु ज्यांचे ते जुने कर्म, अर्हतमार्गाद्वारे तृष्णारूपी स्नेह सुकवून टाकल्यामुळे, अग्नीने जळलेल्या बीजाप्रमाणे भविष्यात विपाक (फळ) देण्यास असमर्थ झाल्याने नष्ट झाले आहे. आणि बुद्धपूजा इत्यादींच्या माध्यमातून त्यांचे जे सध्याचे वर्तमान कर्म आहे, त्याला 'नवीन कर्म' म्हटले जाते. ते कर्म देखील तृष्णेचा प्रहाण केल्यामुळेच, मुळापासून कापलेल्या झाडाच्या फुलाप्रमाणे भविष्यात फळ देण्यास असमर्थ झाल्याने, ज्यांच्यासाठी नवीन जन्माची उत्पत्ती (संभव) उरलेली नाही. आणि जे तृष्णेचा प्रहाण केल्यामुळेच भविष्यातील जन्माविषयी अनासक्त चित्त असणारे आहेत, ते क्षीणासव भिक्खू होत. "कर्म हे शेत आहे, विज्ञाण हे बीज आहे" या वचनानुसार, येथे सांगितलेले प्रतिसंधी-विज्ञाण (पुनर्जन्म घेणारे विज्ञाण) कर्माच्या क्षयामुळेच नष्ट झाल्याने ते 'खीणबीजा' (नष्टबीज) आहेत. पूर्वी पुनर्जन्म नावाच्या वाढीसाठी (वृद्धीसाठी) जी इच्छा (छंद) होती, ती इच्छा देखील समुदय-सत्याचा (तृष्णेचा) प्रहाण केल्यामुळेच नष्ट झाल्याने, पूर्वीप्रमाणे मृत्यूसमयी पुनर्जन्म न झाल्यामुळे ते 'अविरूळ्हिछन्दा' (पुन्हा न वाढण्याची इच्छा असणारे) आहेत. धैर्याने (प्रज्ञेने) संपन्न असल्यामुळे ते 'धीरा' (ज्ञानी) आहेत. अंतिम विज्ञाणाच्या निरोधाने (अंतिम चित्ताच्या समाप्तीने), ज्याप्रमाणे हा दिवा विझतो, त्याप्रमाणे ते निर्वाण पावतात (शांत होतात). पुन्हा "रूपी किंवा अरूपी" इत्यादी संज्ञांच्या (प्रज्ञप्तींच्या) मार्गाच्या पलीकडे जातात. असे म्हटले जाते की, त्या वेळी नगरदेवतांच्या पूजेसाठी लावलेल्या दिव्यांपैकी एक दिवा विझला होता; ते दर्शवत भगवंतांनी "यथायं पदीपो" (ज्याप्रमाणे हा दिवा) असे म्हटले।

එවං භගවා යෙ තං පුරිමාහි ද්වීහි ගාථාහි වුත්තං පරියත්තිධම්මං අස්සොසුං, සුතානුසාරෙන ච පටිපජ්ජිත්වා නවප්පකාරම්පි ලොකුත්තරධම්මං අධිගමිංසු, තෙසං අනුපාදිසෙසනිබ්බානපත්තිගුණං වත්වා ඉදානි තමෙව ගුණං නිස්සාය සඞ්ඝාධිට්ඨානං සච්චවචනං පයුඤ්ජන්තො දෙසනං සමාපෙසි ‘‘ඉදම්පි සඞ්ඝෙ’’ති. තස්සත්ථො [Pg.164] පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. කෙවලං පන ඉදම්පි යථාවුත්තෙන පකාරෙන ඛීණාසවභික්ඛූනං නිබ්බානසඞ්ඛාතං සඞ්ඝෙ රතනං පණීතන්ති එවං යොජෙතබ්බං. ඉමිස්සාපි ගාථාය ආණා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු අමනුස්සෙහි පටිග්ගහිතාති.

अशा प्रकारे भगवंतांनी, ज्यांनी पूर्वीच्या दोन गाथांमध्ये सांगितलेल्या परियत्तिधम्माचे श्रवण केले आणि श्रवणानुसार आचरण करून नऊ प्रकारचा लोकोत्तर धम्म प्राप्त केला, त्यांच्या अनुपधिशेष निर्वाण प्राप्तीच्या गुणाचे कथन करून, आता त्याच गुणाचा आश्रय घेऊन संघाधिष्ठित सत्यवचनाचा प्रयोग करत "इदम्पि सङ्घे" असे म्हणून देशनेची समाप्ती केली. त्याचा अर्थ पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. केवळ एवढेच की, येथेही वर सांगितलेल्या प्रकारे क्षीणासव भिक्खूंच्या निर्वाण नावाच्या संघामधील श्रेष्ठ रत्नाचा संबंध जोडला पाहिजे. या गाथेची आज्ञा देखील एक लाख कोटी चक्रवाळांमधील अमनुष्यांनी (देव-यक्षांनी) स्वीकारली आहे।

දෙසනාපරියොසානෙ රාජකුලස්ස සොත්ථි අහොසි, සබ්බූපද්දවා වූපසමිංසු, චතුරාසීතියා පාණසහස්සානං ධම්මාභිසමයො අහොසි.

उपदेशाच्या (देशनेच्या) शेवटी राजघराण्याचे कल्याण झाले, सर्व उपद्रव शांत झाले आणि चौऱ्याऐंशी हजार प्राण्यांना धम्माचा साक्षात्कार (धम्माभिसमय) झाला।

යානීධාතිගාථාත්තයවණ්ණනා

"यानीध" इत्यादी तीन गाथांचे वर्णन (टीका)।

16. අථ සක්කො දෙවානමින්දො ‘‘භගවතා රතනත්තයගුණං නිස්සාය සච්චවචනං පයුඤ්ජමානෙන නාගරස්ස සොත්ථි කතා, මයාපි නාගරස්ස සොත්ථිත්ථං රතනත්තයගුණං නිස්සාය කිඤ්චි වත්තබ්බ’’න්ති චින්තෙත්වා අවසානෙ ගාථාත්තයං අභාසි ‘‘යානීධ භූතානී’’ති තත්ථ යස්මා බුද්ධො යථා ලොකහිතත්ථාය උස්සුක්කං ආපන්නෙහි ආගන්තබ්බං, තථා ආගතතො යථා ච තෙහි ගන්තබ්බං, තථා ගතතො යථා ච තෙහි ආජානිතබ්බං, තථා ආජානනතො, යථා ච ජානිතබ්බං, තථා ජානනතො, යඤ්ච තථෙව හොති, තස්ස ගදනතො ච ‘‘තථාගතො’’ති වුච්චති. යස්මා ච සො දෙවමනුස්සෙහි පුප්ඵගන්ධාදිනා බහි නිබ්බත්තෙන උපකාරකෙන, ධම්මානුධම්මපටිපත්තාදිනා ච අත්තනි නිබ්බත්තෙන අතිවිය පූජිතො, තස්මා සක්කො දෙවානමින්දො සබ්බං දෙවපරිසං අත්තනා සද්ධිං සම්පිණ්ඩෙත්වා ආහ ‘‘තථාගතං දෙවමනුස්සපූජිතං, බුද්ධං නමස්සාම සුවත්ථි හොතූ’’ති.

१६. त्यानंतर देवांचा राजा शक्राने विचार केला की, "भगवंतांनी त्रिरत्नांच्या गुणांचा आश्रय घेऊन सत्यवचनाचा प्रयोग करत नगराचे कल्याण केले आहे, म्हणून मी देखील नगराच्या कल्याणासाठी त्रिरत्नांच्या गुणांचा आश्रय घेऊन काहीतरी बोलले पाहिजे." असा विचार करून त्याने शेवटी "यानीध भूतानि" या तीन गाथांचे पठण केले. तेथे, ज्या अर्थी बुद्ध हे जगाच्या कल्याणासाठी उत्सुक असलेल्यांनी ज्या प्रकारे यावे, त्या प्रकारे आलेले आहेत; आणि ज्या प्रकारे त्यांनी जावे (प्राप्त करावे), त्या प्रकारे गेलेले (प्राप्त केलेले) आहेत; आणि ज्या प्रकारे त्यांनी जाणावे, त्या प्रकारे जाणणारे आहेत; आणि ज्या प्रकारे जाणले पाहिजे, त्या प्रकारे जाणणारे आहेत; आणि जे जसे आहे तसेच सांगणारे असल्यामुळे त्यांना "तथागत" म्हटले जाते. आणि ज्या अर्थी ते देव आणि मनुष्यांद्वारे बाह्य साधनांनी जसे की फुले, सुगंधी द्रव्ये इत्यादींनी आणि स्वतःमध्ये उत्पन्न झालेल्या धम्मानुधम्म प्रतिपत्ती (धम्माचरण) इत्यादींनी अत्यंत पूजनीय ठरले आहेत; म्हणूनच देवांचा राजा शक्राने सर्व देवसमुदायाला स्वतःसोबत एकत्र करून म्हटले: "देव आणि मनुष्यांद्वारे पूजनीय अशा तथागत बुद्धांना आम्ही नमन करतो, सर्वांचे कल्याण असो!"

17. යස්මා පන ධම්මෙ මග්ගධම්මො යථා යුගනද්ධසමථවිපස්සනාබලෙන ගන්තබ්බං කිලෙසපක්ඛං සමුච්ඡින්දන්තෙන, තථා ගතොති තථාගතො. නිබ්බානධම්මොපි යථා ගතො පඤ්ඤාය පටිවිද්ධො සබ්බදුක්ඛප්පටිවිඝාතාය සම්පජ්ජති, බුද්ධාදීහි තථා අවගතො, තස්මා ‘‘තථාගතො’’ත්වෙව වුච්චති. යස්මා ච සඞ්ඝොපි යථා අත්තහිතාය පටිපන්නෙහි ගන්තබ්බං තෙන තෙන මග්ගෙන, තථා ගතොති ‘‘තථාගතො’’ත්වෙව වුච්චති. තස්මා අවසෙසගාථාද්වයෙපි තථාගතං ධම්මං නමස්සාම සුවත්ථි හොතු, තථාගතං සඞ්ඝං නමස්සාම සුවත්ථි හොතූති වුත්තං. සෙසං වුත්තනයමෙවාති.

१७. परंतु, धम्मामध्ये मार्गधम्म हा ज्या प्रकारे युगनद्ध-शमथ-विपश्यनेच्या बलाने क्लेशांच्या पक्षाचा समूळ नाश करत जावयाचा असतो, त्या प्रकारे गेलेला (प्राप्त झालेला) असल्यामुळे त्याला "तथागत" म्हटले जाते. निर्वाणधम्म देखील ज्या प्रकारे प्रज्ञेने जाणला जाऊन सर्व दुःखांच्या नाशासाठी कारणीभूत ठरतो, आणि बुद्धादी महापुरुषांनी ज्या प्रकारे तो जाणला आहे, म्हणून त्याला "तथागत" असेच म्हटले जाते. आणि ज्या अर्थी संघ देखील स्वतःच्या कल्याणासाठी आचरण करणाऱ्यांनी ज्या प्रकारे त्या त्या मार्गाने जावे, त्या प्रकारे गेलेला आहे, म्हणून त्यालाही "तथागत" असेच म्हटले जाते. म्हणूनच उरलेल्या दोन गाथांमध्ये देखील "तथागत धम्माला आम्ही नमन करतो, सर्वांचे कल्याण असो" आणि "तथागत संघाला आम्ही नमन करतो, सर्वांचे कल्याण असो" असे म्हटले आहे. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा।

එවං [Pg.165] සක්කො දෙවානමින්දො ඉමං ගාථාත්තයං භාසිත්වා භගවන්තං පදක්ඛිණං කත්වා දෙවපුරමෙව ගතො සද්ධිං දෙවපරිසාය. භගවා පන තදෙව රතනසුත්තං දුතියදිවසෙපි දෙසෙසි, පුන චතුරාසීතියා පාණසහස්සානං ධම්මාභිසමයො අහොසි, එවං යාව සත්තමදිවසං දෙසෙසි, දිවසෙ දිවසෙ තථෙව ධම්මාභිසමයො අහොසි. භගවා අඩ්ඪමාසමෙව වෙසාලියං විහරිත්වා රාජූනං ‘‘ගච්ඡාමා’’ති පටිවෙදෙසි. තතො රාජානො දිගුණෙන සක්කාරෙන පුන තීහි දිවසෙහි භගවන්තං ගඞ්ගාතීරං නයිංසු. ගඞ්ගාය නිබ්බත්තා නාගරාජානො චින්තෙසුං ‘‘මනුස්සා තථාගතස්ස සක්කාරං කරොන්ති, මයං කිං න කරිස්සාමා’’ති සුවණ්ණරජතමණිමයා නාවායො මාපෙත්වා සුවණ්ණරජතමණිමයෙ එව පල්ලඞ්කෙ පඤ්ඤපෙත්වා පඤ්චවණ්ණපදුමසඤ්ඡන්නං උදකං කරිත්වා ‘‘අම්හාකං අනුග්ගහං කරොථා’’ති භගවන්තං යාචිංසු. භගවා අධිවාසෙත්වා රතනනාවමාරූළ්හො, පඤ්ච ච භික්ඛුසතානි පඤ්චසතං නාවායො අභිරූළ්හා. නාගරාජානො භගවන්තං සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන නාගභවනං පවෙසෙසුං. තත්‍ර සුදං භගවා සබ්බරත්තිං නාගපරිසාය ධම්මං දෙසෙසි. දුතියදිවසෙ දිබ්බෙහි ඛාදනීයභොජනීයෙහි මහාදානං අකංසු, භගවා අනුමොදිත්වා නාගභවනා නික්ඛමි.

अशा प्रकारे देवांचा राजा शक्र या तीन गाथा बोलून, भगवंतांना प्रदक्षिणा घालून, देवसमुदायासोबत देवलोकातच निघून गेला. परंतु भगवंतांनी तेच रतनसुत्त दुसऱ्या दिवशीही देशना केले. पुन्हा चौऱ्याऐंशी हजार प्राण्यांना धम्माभिसमय झाला. अशा प्रकारे सातव्या दिवसापर्यंत त्यांनी देशना केली. दररोज त्याचप्रमाणे धम्माभिसमय होत गेला. भगवंतांनी अर्धा महिनाच वैशालीमध्ये वास्तव्य करून राजांना 'आम्ही जात आहोत' असे कळवले. त्यानंतर राजांनी दुप्पट आदराने पुन्हा तीन दिवसांत भगवंतांना गंगा नदीच्या तीरावर आणले. गंगेमध्ये उत्पन्न झालेल्या नागराजांनी विचार केला, 'मनुष्य तथागतांचा सत्कार करत आहेत, मग आम्ही का करू नये?' असा विचार करून त्यांनी सोन्या-चांदीच्या आणि रत्नांच्या नौका तयार केल्या, त्यावर सोन्या-चांदीचे आणि रत्नांचेच पलंग मांडले, पाण्याचा पृष्ठभाग पाच रंगांच्या कमळांनी झाकून टाकला आणि 'आमच्यावर अनुग्रह करा' अशी भगवंतांना याचना केली. भगवंतांनी त्यांची विनंती स्वीकारून रत्नमय नौकेवर आरोहण केले आणि पाचशे भिक्खू पाचशे नौकांवर आरूढ झाले. नागराजांनी भगवंतांना भिक्खू संघासह नागलोकात नेले. तेथे भगवंतांनी संपूर्ण रात्र नागसमुदायाला धम्मदेशना केली. दुसऱ्या दिवशी त्यांनी दिव्य खाद्यपेयांचे महादान दिले. भगवंतांनी अनुमोदन देऊन नागलोकातून प्रस्थान केले.

භූමට්ඨා දෙවා ‘‘මනුස්සා ච නාගා ච තථාගතස්ස සක්කාරං කරොන්ති, මයං කිං න කරිස්සාමා’’ති චින්තෙත්වා වනප්පගුම්බරුක්ඛපබ්බතාදීසු ඡත්තාතිඡත්තානි උක්ඛිපිංසු. එතෙනෙව උපායෙන යාව අකනිට්ඨබ්‍රහ්මභවනං, තාව මහාසක්කාරවිසෙසො නිබ්බත්ති. බිම්බිසාරොපි ලිච්ඡවීහි ආගතකාලෙ කතසක්කාරතො දිගුණමකාසි. පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව පඤ්චහි දිවසෙහි භගවන්තං රාජගහං ආනෙසි.

भूमीवर राहणाऱ्या देवांनी 'मनुष्य आणि नाग तथागतांचा सत्कार करत आहेत, मग आम्ही का करू नये?' असा विचार करून वने, झुडपे, वृक्ष, पर्वत इत्यादींवर छत्र्यांवर छत्र्या उभारल्या. याच पद्धतीने थेट अकनिष्ठ ब्रह्मलोकापर्यंत एक महान आणि विशेष सत्कार प्रकट झाला. राजा बिंबिसाराने सुद्धा लिच्छवींनी भगवंतांच्या आगमनसमयी केलेल्या सत्कारापेक्षा दुप्पट सत्कार केला. पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच पाच दिवसांत त्यांनी भगवंतांना राजगृहात आणले.

රාජගහමනුප්පත්තෙ භගවති පච්ඡාභත්තං මණ්ඩලමාළෙ සන්නිපතිතානං භික්ඛූනං අයමන්තරකථා උදපාදි ‘‘අහො බුද්ධස්ස භගවතො ආනුභාවො, යං උද්දිස්ස ගඞ්ගාය ඔරතො ච පාරතො ච අට්ඨයොජනො භූමිභාගො නින්නඤ්ච ථලඤ්ච සමං කත්වා වාලුකාය ඔකිරිත්වා පුප්ඵෙහි සඤ්ඡන්නො, යොජනප්පමාණං ගඞ්ගාය උදකං නානාවණ්ණෙහි පදුමෙහි සඤ්ඡන්නං, යාව අකනිට්ඨභවනං, තාව ඡත්තාතිඡත්තානි උස්සිතානී’’ති. භගවා තං පවත්තිං ඤත්වා ගන්ධකුටිතො නික්ඛමිත්වා තඞ්ඛණානුරූපෙන පාටිහාරියෙන ගන්ත්වා මණ්ඩලමාළෙ පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසීදි. නිසජ්ජ ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති. භික්ඛූ සබ්බං [Pg.166] ආරොචෙසුං භගවා එතදවොච – ‘‘න, භික්ඛවෙ, අයං පූජාවිසෙසො මය්හං බුද්ධානුභාවෙන නිබ්බත්තො, න නාගදෙවබ්‍රහ්මානුභාවෙන, අපිච ඛො පුබ්බෙ අප්පමත්තකපරිච්චාගානුභාවෙන නිබ්බත්තො’’ති. භික්ඛූ ආහංසු ‘‘න මයං, භන්තෙ, තං අප්පමත්තකං පරිච්චාගං ජානාම, සාධු නො භගවා තථා කථෙතු, යථා මයං තං ජානෙය්‍යාමා’’ති.

भगवंत राजगृहात पोहोचल्यावर, भोजनानंतर मंडळमाळात एकत्र आलेल्या भिक्खूंच्या मनात ही चर्चा सुरू झाली, 'अहो! बुद्ध भगवंतांचा काय हा प्रभाव! ज्यांच्यासाठी गंगेच्या या तीरावर आणि त्या तीरावर आठ योजनेचा भूभाग सखल आणि उंच भाग सपाट करून, वाळू पसरून फुलांनी आच्छादित केला गेला आहे; गंगेचे एक योजन पसरलेले पाणी विविध रंगांच्या कमळांनी झाकून गेले आहे; आणि थेट अकनिष्ठ लोकापर्यंत छत्र्यांवर छत्र्या उभारल्या गेल्या आहेत!' भगवंतांनी ही गोष्ट जाणून गंधकुटीतून बाहेर पडले आणि त्या क्षणाला अनुरूप अशा प्रातिहार्याने जाऊन मंडळमाळात मांडलेल्या श्रेष्ठ बुद्ध आसनावर विराजमान झाले. आसनस्थ झाल्यावर भगवंतांनी भिक्खूंना विचारले, 'भिक्खूंनो, तुम्ही आता कोणत्या चर्चेत मग्न होता?' भिक्खूंनी सर्व काही सांगितले. भगवंतांनी त्यांना असे म्हटले, 'भिक्खूंनो, हा विशेष सत्कार माझ्या बुद्ध-प्रभावामुळे झालेला नाही, नाग, देव किंवा ब्रह्मा यांच्या प्रभावामुळेही झालेला नाही, तर हा भूतकाळात केलेल्या एका लहानशा त्यागाच्या प्रभावामुळे झाला आहे.' भिक्खू म्हणाले, 'भंते, आम्हाला त्या लहानशा त्यागाविषयी माहिती नाही. कृपा करून भगवंतांनी आम्हाला ते सांगावे, जेणेकरून आम्हाला ते समजेल.'

භගවා ආහ – භූතපුබ්බං, භික්ඛවෙ, තක්කසිලායං සඞ්ඛො නාම බ්‍රාහ්මණො අහොසි. තස්ස පුත්තො සුසීමො නාම මාණවො සොළසවස්සුද්දෙසිකො වයෙන. සො එකදිවසං පිතරං උපසඞ්කමිත්වා අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. අථ තං පිතා ආහ ‘‘කිං, තාත, සුසීමා’’ති? සො ආහ ‘‘ඉච්ඡාමහං, තාත, බාරාණසිං ගන්ත්වා සිප්පං උග්ගහෙතු’’න්ති. ‘‘තෙන හි, තාත, සුසීම, අසුකො නාම බ්‍රාහ්මණො මම සහායකො, තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා උග්ගණ්හාහී’’ති කහාපණසහස්සං අදාසි. සො තං ගහෙත්වා මාතාපිතරො අභිවාදෙත්වා අනුපුබ්බෙන බාරාණසිං ගන්ත්වා උපචාරයුත්තෙන විධිනා ආචරියං උපසඞ්කමිත්වා අභිවාදෙත්වා අත්තානං නිවෙදෙසි. ආචරියො ‘‘මම සහායකස්ස පුත්තො’’ති මාණවං සම්පටිච්ඡිත්වා සබ්බං පාහුනෙය්‍යවත්තමකාසි. සො අද්ධානකිලමථං විනොදෙත්වා තං කහාපණසහස්සං ආචරියස්ස පාදමූලෙ ඨපෙත්වා සිප්පං උග්ගහෙතුං ඔකාසං යාචි. ආචරියො ඔකාසං කත්වා උග්ගණ්හාපෙසි.

भगवंत म्हणाले, 'भिक्खूंनो, प्राचीन काळी तक्षशिलेमध्ये शंख नावाचा एक ब्राह्मण राहत होता. त्याला सुसीम नावाचा एक मुलगा होता, जो वयाने सोळा वर्षांचा होता. एके दिवशी तो आपल्या वडिलांजवळ गेला, त्यांना अभिवादन करून एका बाजूला उभा राहिला. तेव्हा वडिलांनी त्याला विचारले, 'बाळ सुसीमा, काय गोष्ट आहे?' तो म्हणाला, 'बाबा, मला वाराणसीला जाऊन विद्या ग्रहण करण्याची इच्छा आहे.' 'तसे असेल तर बाळ सुसीमा, अमुक नावाचा एक ब्राह्मण माझा मित्र आहे, तू त्याच्याकडे जाऊन विद्या शिक,' असे सांगून त्यांनी त्याला एक हजार कहापण दिले. त्याने ते घेऊन आई-वडिलांना अभिवादन केले आणि क्रमशः प्रवास करत तो वाराणसीला पोहोचला. योग्य शिष्टाचाराचे पालन करून तो आचार्यांकडे गेला, त्यांना अभिवादन केले आणि स्वतःची ओळख करून दिली. आचार्यांनी 'हा माझ्या मित्राचा मुलगा आहे' असे म्हणून त्या तरुणाचा स्वीकार केला आणि त्याचे आदरातिथ्य केले. त्याने प्रवासाचा थकवा दूर केल्यावर, ती एक हजार कहापणांची थैली आचार्यांच्या चरणांशी ठेवली आणि विद्या शिकण्याची परवानगी मागितली. आचार्यांनी परवानगी देऊन त्याला शिकवण्यास सुरुवात केली.'

සො ලහුඤ්ච ගණ්හන්තො, බහුඤ්ච ගණ්හන්තො, ගහිතගහිතඤ්ච සුවණ්ණභාජනෙ පක්ඛිත්තතෙලමිව අවිනස්සමානං ධාරෙන්තො, ද්වාදසවස්සිකං සිප්පං කතිපයමාසෙනෙව පරියොසාපෙසි. සො සජ්ඣායං කරොන්තො ආදිමජ්ඣංයෙව පස්සති, නො පරියොසානං. අථ ආචරියං උපසඞ්කමිත්වා ආහ ‘‘ඉමස්ස සිප්පස්ස ආදිමජ්ඣමෙව පස්සාමි, නො පරියොසාන’’න්ති. ආචරියො ආහ ‘‘අහම්පි, තාත, එවමෙවා’’ති. අථ කො, ආචරිය, ඉමස්ස සිප්පස්ස පරියොසානං ජානාතීති? ඉසිපතනෙ, තාත, ඉසයො අත්ථි, තෙ ජානෙය්‍යුන්ති. තෙ උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡාමි, ආචරියාති? පුච්ඡ, තාත, යථාසුඛන්ති. සො ඉසිපතනං ගන්ත්වා පච්චෙකබුද්ධෙ උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡි ‘‘අපි, භන්තෙ, පරියොසානං ජානාථා’’ති? ආම, ආවුසො, ජානාමාති. තං මම්පි සික්ඛාපෙථාති. තෙන හාවුසො, පබ්බජාහි, න සක්කා අපබ්බජිතෙන සික්ඛාපෙතුන්ති. සාධු, භන්තෙ, පබ්බාජෙථ වා මං, යං වා ඉච්ඡථ, තං කත්වා පරියොසානං [Pg.167] ජානාපෙථාති. තෙ තං පබ්බාජෙත්වා කම්මට්ඨානෙ නියොජෙතුං අසමත්ථා ‘‘එවං තෙ නිවාසෙතබ්බං, එවං පාරුපිතබ්බ’’න්තිආදිනා නයෙන ආභිසමාචාරිකං සික්ඛාපෙසුං. සො තත්ථ සික්ඛන්තො උපනිස්සයසම්පන්නත්තා න චිරෙනෙව පච්චෙකබොධිං අභිසම්බුජ්ඣි. සකලබාරාණසියං ‘‘සුසීමපච්චෙකබුද්ධො’’ති පාකටො අහොසි ලාභග්ගයසග්ගප්පත්තො සම්පන්නපරිවාරො. සො අප්පායුකසංවත්තනිකස්ස කම්මස්ස කතත්තා න චිරෙනෙව පරිනිබ්බායි. තස්ස පච්චෙකබුද්ධා ච මහාජනකායො ච සරීරකිච්චං කත්වා ධාතුයො ගහෙත්වා නගරද්වාරෙ ථූපං පතිට්ඨාපෙසුං.

तो वेगाने आणि भरपूर शिकत गेला, आणि जे काही तो शिकत असे, ते सोन्याच्या पात्रात ठेवलेल्या तेलाप्रमाणे नष्ट न होऊ देता मनात साठवून ठेवत असे. बारा वर्षांत शिकायची विद्या त्याने अवघ्या काही महिन्यांतच पूर्ण केली. जेव्हा तो पाठांतर करत असे, तेव्हा त्याला केवळ प्रारंभ आणि मध्यच दिसत असे, अंत दिसत नसे. तेव्हा तो आचार्यांकडे गेला आणि म्हणाला, 'या विद्येचा मला केवळ प्रारंभ आणि मध्यच दिसतो, अंत दिसत नाही.' आचार्य म्हणाले, 'बाळा, माझीही तीच स्थिती आहे.' 'तर मग आचार्य, या विद्येचा अंत कोणाला ठाऊक आहे?' 'बाळा, इसिपतनमध्ये ऋषी राहतात, त्यांना हे ठाऊक असावे.' 'आचार्य, मी त्यांच्याकडे जाऊन विचारू का?' 'बाळा, तुझ्या इच्छेनुसार अवश्य विचार.' तो इसिपतनला गेला आणि पच्चेकबुद्धांकडे जाऊन त्याने विचारले, 'भंते, आपल्याला अंत ठाऊक आहे का?' 'होय आवुसो, आम्हाला ठाऊक आहे.' 'तर मग मलाही ते शिकवा.' 'तसे असेल तर आवुसो, तू प्रव्रज्या घे. गृहस्थाश्रमात राहून हे शिकवणे शक्य नाही.' 'ठीक आहे भंते, मला प्रव्रज्या द्या किंवा तुमची जी काही इच्छा असेल ते करून मला या विद्येचा अंत शिकवा.' त्यांनी त्याला प्रव्रज्या दिली, परंतु त्याला कम्मट्ठानात नियुक्त करण्यास असमर्थ असल्याने 'तू असे वस्त्र परिधान केले पाहिजेस, असे पांघरले पाहिजेस' इत्यादी नियमांद्वारे त्याला आभिसमाचारिक नियम शिकवले. तेथे शिकत असताना, पूर्वपुण्याईच्या बळामुळे त्याने लवकरच पच्चेकबोधी प्राप्त केली. संपूर्ण वाराणसीमध्ये तो 'सुसीम पच्चेकबुद्ध' म्हणून प्रसिद्ध झाला. त्याला विपुल लाभ आणि यश मिळाले आणि त्याचा मोठा परिवार निर्माण झाला. परंतु अल्पायुषी करणाऱ्या कर्माच्या प्रभावामुळे वो लवकरच परिनिर्वाण पावला. इतर पच्चेकबुद्धांनी आणि जनसमुदायाने त्याचे अंत्यसंस्कार केले आणि त्याचे धातू घेऊन नगराच्या प्रवेशद्वारावर एक स्तूप उभारला.'

අථ ඛො සඞ්ඛො බ්‍රාහ්මණො ‘‘පුත්තො මෙ චිරගතො, න චස්ස පවත්තිං ජානාමී’’ති පුත්තං දට්ඨුකාමො තක්කසිලාය නික්ඛමිත්වා අනුපුබ්බෙන බාරාණසිං ගන්ත්වා මහාජනකායං සන්නිපතිතං දිස්වා ‘‘අද්ධා බහූසු එකොපි මෙ පුත්තස්ස පවත්තිං ජානිස්සතී’’ති චින්තෙන්තො උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡි ‘‘සුසීමො නාම මාණවො ඉධ ආගතො අත්ථි, අපි නු තස්ස පවත්තිං ජානාථා’’ති? තෙ ‘‘ආම, බ්‍රාහ්මණ, ජානාම, ඉමස්මිං නගරෙ බ්‍රාහ්මණස්ස සන්තිකෙ තිණ්ණං වෙදානං පාරගූ හුත්වා පච්චෙකබුද්ධානං සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා පච්චෙකබුද්ධො හුත්වා අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායි, අයමස්ස ථූපො පතිට්ඨාපිතො’’ති ආහංසු. සො භූමිං හත්ථෙන පහරිත්වා රොදිත්වා ච පරිදෙවිත්වා ච තං චෙතියඞ්ගණං ගන්ත්වා තිණානි උද්ධරිත්වා උත්තරසාටකෙන වාලුකං ආනෙත්වා පච්චෙකබුද්ධචෙතියඞ්ගණෙ ඔකිරිත්වා කමණ්ඩලුතො උදකෙන සමන්තතො භූමිං පරිප්ඵොසිත්වා වනපුප්ඵෙහි පූජං කත්වා උත්තරසාටකෙන පටාකං ආරොපෙත්වා ථූපස්ස උපරි අත්තනො ඡත්තං බන්ධිත්වා පක්කාමීති.

तेव्हा संख नावाच्या ब्राह्मणाने विचार केला, "माझा मुलगा निघून गेलेला खूप काळ झाला आहे, आणि मला त्याची काहीच बातमी माहीत नाही." मुलाला पाहण्याची इच्छा धरून तो तक्षशिलेहून निघाला आणि क्रमशः वाराणसीला पोहोचला. तेथे लोकांचा मोठा समुदाय एकत्र आलेला पाहून त्याने विचार केला, "नक्कीच या अनेक लोकांपैकी कोणीतरी एक तरी माझ्या मुलाची बातमी जाणत असेल." असा विचार करत त्याने जवळ जाऊन विचारले, "सुसीम नावाचा तरुण येथे आला आहे काय? तुम्हाला त्याची काही बातमी माहीत आहे का?" ते म्हणाले, "होय, ब्राह्मणा, आम्हाला माहीत आहे. या नगरात एका ब्राह्मणाजवळ तीन वेदांमध्ये पारंगत होऊन, (नंतर) प्रत्येकबुद्धांच्या सन्निध प्रव्रजित होऊन, प्रत्येकबुद्ध बनून, तो अनुपधिशेष निर्वाणधातूने परिनिर्वाण पावला. हा त्याचाच स्तूप उभारला गेला आहे." त्याने हाताने जमिनीवर मारून, रडून आणि विलाप करून त्या चैत्य-अंगणात जाऊन गवत उपटले, आपल्या उत्तरीय वस्त्राने वाळू आणून प्रत्येकबुद्धाच्या चैत्य-अंगणात पसरवली, कमंडलूमधील पाण्याने सर्व बाजूंनी जमिनीवर शिंपडले, रानफुलांनी पूजा केली, उत्तरीय वस्त्राची पताका उभारली आणि स्तूपाच्या वर स्वतःचे छत्र बांधून तो निघून गेला.

එවං අතීතං දෙසෙත්වා ජාතකං පච්චුප්පන්නෙන අනුසන්ධෙන්තො භික්ඛූනං ධම්මකථං කථෙසි. ‘‘සියා ඛො පන වො, භික්ඛවෙ, එවමස්ස ‘අඤ්ඤො නූන තෙන සමයෙන සඞ්ඛො බ්‍රාහ්මණො අහොසී’ති, න ඛො පනෙතං එවං දට්ඨබ්බං, අහං තෙන සමයෙන සඞ්ඛො බ්‍රාහ්මණො අහොසිං, මයා සුසීමස්ස පච්චෙකබුද්ධස්ස චෙතියඞ්ගණෙ තිණානි උද්ධටානි, තස්ස මෙ කම්මස්ස නිස්සන්දෙන අට්ඨයොජනමග්ගං විගතඛාණුකණ්ටකං කත්වා සමං සුද්ධමකංසු. මයා තත්ථ වාලුකා ඔකිණ්ණා, තස්ස මෙ නිස්සන්දෙන අට්ඨයොජනමග්ගෙ වාලුකං ඔකිරිංසු. මයා තත්ථ වනකුසුමෙහි පූජා කතා, තස්ස මෙ නිස්සන්දෙන නවයොජනෙ මග්ගෙ ථලෙ ච උදකෙ ච නානාපුප්ඵෙහි [Pg.168] පුප්ඵසන්ථරමකංසු. මයා තත්ථ කමණ්ඩලුදකෙන භූමි පරිප්ඵොසිතා, තස්ස මෙ නිස්සන්දෙන වෙසාලියං පොක්ඛරවස්සං වස්සි. මයා තස්මිං චෙතියෙ පටාකා ආරොපිතා, ඡත්තඤ්ච බද්ධං, තස්ස මෙ නිස්සන්දෙන යාව අකනිට්ඨභවනා පටාකා ච ආරොපිතා, ඡත්තාතිඡත්තානි ච උස්සිතානි. ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, අයං මය්හං පූජාවිසෙසො නෙව බුද්ධානුභාවෙන නිබ්බත්තො, න නාගදෙවබ්‍රහ්මානුභාවෙන, අපිච ඛො අප්පමත්තකපරිච්චාගානුභාවෙන නිබ්බත්තො’’ති. ධම්මකථාපරියොසානෙ ඉමං ගාථමභාසි –

अशा प्रकारे भूतकाळातील कथा सांगून, जातकाचा वर्तमानकाळाशी मेळ घालत त्यांनी भिक्खूंना धम्मकथा सांगितली. "हे भिक्खूंनो, तुम्हाला कदाचित असे वाटेल की, 'त्या काळी संख नावाचा ब्राह्मण कोणी दुसराच होता.' परंतु असे मानू नका. मीच त्या काळी संख नावाचा ब्राह्मण होतो. मी सुसीम प्रत्येकबुद्धाच्या चैत्य-अंगणातील गवत उपटले होते, त्या कर्माच्या विपाकाने त्यांनी आठ योजन लांबीचा मार्ग काटेकुटे व अडथळे दूर करून समतल आणि स्वच्छ केला. मी तेथे वाळू पसरवली होती, त्या कर्माच्या विपाकाने त्यांनी आठ योजन लांबीच्या मार्गावर वाळू पसरवली. मी तेथे रानफुलांनी पूजा केली होती, त्या कर्माच्या विपाकाने त्यांनी नऊ योजन लांबीच्या मार्गावर जमिनीवर आणि पाण्यावर विविध फुलांचे आस्तरण तयार केले. मी तेथे कमंडलूमधील पाण्याने जमीन शिंपडली होती, त्या कर्माच्या विपाकाने वैशालीमध्ये पोक्खरवस्स (पुष्करवृष्टी) पडला. मी त्या चैत्यावर पताका उभारली होती आणि छत्र बांधले होते, त्या कर्माच्या विपाकाने अकनिठ्ठ भवनापर्यंत पताका उभारल्या गेल्या आणि छत्रावर छत्रे उभारली गेली. अशा प्रकारे, हे भिक्खूंनो, माझा हा विशेष पूजा-सत्कार केवळ बुद्धांच्या प्रभावाने उत्पन्न झाला नाही, ना नाग, देव किंवा ब्रह्माच्या प्रभावाने; तर तो अल्पशा त्यागाच्या प्रभावाने उत्पन्न झाला आहे." धम्मकथेच्या शेवटी त्यांनी ही गाथा म्हटली -

‘‘මත්තාසුඛපරිච්චාගා, පස්සෙ චෙ විපුලං සුඛං;

චජෙ මත්තාසුඛං ධීරො, සම්පස්සං විපුලං සුඛ’’න්ති. (ධ. ප. 290);

"जर अल्प सुखाचा त्याग केल्याने विपुल (मोठे) सुख मिळत असल्याचे दिसत असेल, तर बुद्धिमान माणसाने विपुल सुखाचा विचार करून अल्प सुखाचा त्याग करावा."

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දකපාඨ-අට්ඨකථාය

परमत्थजोतिका नावाच्या खुद्दकपाठ-अट्ठकथेतील

රතනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

रतनसुत्त-वर्णन समाप्त झाले.

7. තිරොකුට්ටසුත්තවණ්ණනා

७. तिरोकुट्टसुत्त-वर्णन

නික්ඛෙපප්පයොජනං

प्रस्तावना किंवा सूत्र मांडण्याचे प्रयोजन

ඉදානි ‘‘තිරොකුට්ටෙසු තිට්ඨන්තී’’තිආදිනා රතනසුත්තානන්තරං නික්ඛිත්තස්ස තිරොකුට්ටසුත්තස්ස අත්ථවණ්ණනාක්කමො අනුප්පත්තො, තස්ස ඉධ නික්ඛෙපප්පයොජනං වත්වා අත්ථවණ්ණනං කරිස්සාම.

आता "तिरोकुट्टेसु तिट्ठन्ति" इत्यादी शब्दांनी सुरू होणाऱ्या आणि रतनसुत्तानंतर ठेवलेल्या तिरोकुट्टसुत्ताच्या अर्थ-वर्णनाचा क्रम प्राप्त झाला आहे. त्याचे येथे सूत्र मांडण्याचे प्रयोजन सांगून आम्ही त्याचे अर्थ-वर्णन करू.

තත්ථ ඉදඤ්හි තිරොකුට්ටං ඉමිනා අනුක්කමෙන භගවතා අවුත්තම්පි යායං ඉතො පුබ්බෙ නානප්පකාරෙන කුසලකම්මපටිපත්ති දස්සිතා, තත්ථ පමාදං ආපජ්ජමානො නිරයතිරච්ඡානයොනීහි විසිට්ඨතරෙපි ඨානෙ උප්පජ්ජමානො යස්මා එවරූපෙසු පෙතෙසු උප්පජ්ජති, තස්මා න එත්ථ පමාදො කරණීයොති දස්සනත්ථං, යෙහි ච භූතෙහි උපද්දුතාය වෙසාලියා උපද්දවවූපසමනත්ථං රතනසුත්තං වුත්තං, තෙසු එකච්චානි එවරූපානීති දස්සනත්ථං වා වුත්තන්ති.

त्यामध्ये, हे तिरोकुट्टसुत्त जरी भगवंतांनी या क्रमाने सांगितले नसले तरी, यापूर्वी विविध प्रकारे जी कुशल कर्माची प्रतिपत्ती (आचरण) दाखवली आहे, त्यामध्ये जो प्रमाद करतो, तो नरक आणि तिर्यक योनीपेक्षा काहीशा चांगल्या स्थानात उत्पन्न झाला तरी, ज्या अर्थी तो अशा प्रकारच्या प्रेतांमध्ये (प्रेतयोनीत) उत्पन्न होतो, म्हणून येथे प्रमाद करू नये, हे दर्शवण्यासाठी हे सांगितले आहे; अथवा ज्या भूतांनी पीडित केलेल्या वैशालीच्या उपद्रवाच्या शमनासाठी रतनसुत्त सांगितले गेले होते, त्यांच्यापैकी काही अशा स्वरूपाचे (प्रेत) होते, हे दर्शवण्यासाठी देखील हे सांगितले आहे.

ඉදමස්ස ඉධ නික්ඛෙපප්පයොජනං වෙදිතබ්බං.

हे याचे येथे सूत्र मांडण्याचे प्रयोजन समजावे.

අනුමොදනාකථා

अनुमोदन-कथा

යස්මා [Pg.169] පනස්ස අත්ථවණ්ණනා –

परंतु ज्या अर्थी याचे अर्थ-वर्णन -

‘‘යෙන යත්ථ යදා යස්මා, තිරොකුට්ටං පකාසිතං;

පකාසෙත්වාන තං සබ්බං, කයිරමානා යථාක්කමං;

සුකතා හොති තස්මාහං, කරිස්සාමි තථෙව තං’’.

"ज्याने, जेथे, जेव्हा आणि ज्या कारणासाठी तिरोकुट्टसुत्त प्रकाशित केले, ते सर्व अनुक्रमाने स्पष्ट केले असता ते सुबोध होते, म्हणून मी देखील तसेच त्याचे वर्णन करीन."

කෙන පනෙතං පකාසිතං, කත්ථ කදා කස්මා චාති? වුච්චතෙ – භගවතා පකාසිතං, තං ඛො පන රාජගහෙ දුතියදිවසෙ රඤ්ඤො මාගධස්ස අනුමොදනත්ථං. ඉමස්ස චත්ථස්ස විභාවනත්ථං අයමෙත්ථ විත්ථාරකථා කථෙතබ්බා –

"हे कोणी प्रकाशित केले, कोठे, कधी आणि का?" उत्तर दिले जाते - भगवंतांनी हे प्रकाशित केले. ते राजगृह येथे पोहोचल्याच्या दुसऱ्या दिवशी मगधचा राजा (बिंबिसार) याच्या अनुमोदनासाठी सांगितले गेले. हाच अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी येथे ही सविस्तर कथा सांगितली पाहिजे -

ඉතො ද්වානවුතිකප්පෙ කාසි නාම නගරං අහොසි. තත්ථ ජයසෙනො නාම රාජා. තස්ස සිරිමා නාම දෙවී, තස්සා කුච්ඡියං ඵුස්සො නාම බොධිසත්තො නිබ්බත්තිත්වා අනුපුබ්බෙන සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුජ්ඣි. ජයසෙනො රාජා ‘‘මම පුත්තො අභිනික්ඛමිත්වා බුද්ධො ජාතො, මය්හමෙව බුද්ධො, මය්හං ධම්මො, මය්හං සඞ්ඝො’’ති මමත්තං උප්පාදෙත්වා සබ්බකාලං සයමෙව උපට්ඨහති, න අඤ්ඤෙසං ඔකාසං දෙති.

या कल्पाहून ९२ कल्प मागे कासी नावाचे नगर होते. तेथे जयसेन नावाचा राजा होता. त्याची सिरीमा नावाची राणी होती. तिच्या कुशीत फुस्स नावाचा बोधिसत्व उत्पन्न झाला आणि त्याने अनुक्रमाने सम्यक्संबोधी प्राप्त केली. जयसेन राजाने "माझा मुलगा गृहत्याग करून बुद्ध झाला आहे, म्हणून बुद्ध केवळ माझेच आहेत, धम्म माझाच आहे, संघ माझाच आहे" अशी ममत्वाची भावना निर्माण करून सर्वकाळ स्वतःच त्यांची सेवा-शुश्रूषा केली, इतरांना संधी दिली नाही.

භගවතො කනිට්ඨභාතරො වෙමාතිකා තයො භාතරො චින්තෙසුං – ‘‘බුද්ධා නාම සබ්බලොකහිතාය උප්පජ්ජන්ති, න චෙකස්සෙවත්ථාය, අම්හාකඤ්ච පිතා අඤ්ඤෙසං ඔකාසං න දෙති, කථං නු මයං ලභෙය්‍යාම භගවන්තං උපට්ඨාතු’’න්ති. තෙසං එතදහොසි – ‘‘හන්ද මයං කිඤ්චි උපායං කරොමා’’ති. තෙ පච්චන්තං කුපිතං විය කාරාපෙසුං. තතො රාජා ‘‘පච්චන්තො කුපිතො’’ති සුත්වා තයොපි පුත්තෙ පච්චන්තවූපසමනත්ථං පෙසෙසි. තෙ වූපසමෙත්වා ආගතා, රාජා තුට්ඨො වරං අදාසි ‘‘යං ඉච්ඡථ, තං ගණ්හථා’’ති. තෙ ‘‘මයං භගවන්තං උපට්ඨාතුං ඉච්ඡාමා’’ති ආහංසු. රාජා ‘‘එතං ඨපෙත්වා අඤ්ඤං ගණ්හථා’’ති ආහ. තෙ ‘‘මයං අඤ්ඤෙන අනත්ථිකා’’ති ආහංසු. තෙන හි පරිච්ඡෙදං කත්වා ගණ්හථාති. තෙ සත්ත වස්සානි යාචිංසු, රාජා න අදාසි. එවං ඡ, පඤ්ච, චත්තාරි, තීණි, ද්වෙ, එකං, සත්ත මාසානි, ඡ, පඤ්ච, චත්තාරීති යාව තෙමාසං යාචිංසු. රාජා ‘‘ගණ්හථා’’ති අදාසි.

भगवंतांचे सावत्र लहान भाऊ असलेल्या तीन भावांनी विचार केला - "बुद्ध हे सर्व जगाच्या कल्याणासाठी उत्पन्न होतात, केवळ एकाच्या कल्याणासाठी नाही. आणि आमचे वडील इतरांना संधी देत नाहीत. मग आम्हाला भगवंतांची सेवा करण्याची संधी कशी मिळेल?" त्यांना असे वाटले - "चला, आपण काहीतरी उपाय करूया." त्यांनी सीमावर्ती भागात बंड झाल्यासारखे घडवून आणले. त्यानंतर राजाने "सीमावर्ती भागात बंड झाले आहे" असे ऐकून त्या तिन्ही पुत्रांना बंड शमवण्यासाठी पाठवले. त्यांनी बंड शमवून परत आल्यावर राजाने प्रसन्न होऊन त्यांना वर दिला, "तुम्हाला जे हवे असेल ते मागून घ्या." ते म्हणाले, "आम्हाला भगवंतांची सेवा-शुश्रूषा करण्याची इच्छा आहे." राजा म्हणाला, "हे सोडून दुसरे काहीतरी मागून घ्या." ते म्हणाले, "आम्हाला दुसऱ्या कशाचीही गरज नाही." (राजा म्हणाला) "तर मग कालावधी निश्चित करून मागून घ्या." त्यांनी सात वर्षांची मागणी केली, राजाने दिली नाही. अशा प्रकारे सहा, पाच, चार, तीन, दोन, एक वर्ष, सात महिने, सहा, पाच, चार महिने करत त्यांनी तीन महिन्यांपर्यंत मागणी केली. राजाने "घ्या (करा सेवा)" असे म्हणून परवानगी दिली.

තෙ වරං ලභිත්වා පරමතුට්ඨා භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා ආහංසු – ‘‘ඉච්ඡාම මයං, භන්තෙ, භගවන්තං තෙමාසං උපට්ඨාතුං, අධිවාසෙතු නො, භන්තෙ[Pg.170], භගවා ඉමං තෙමාසං වස්සාවාස’’න්ති. අධිවාසෙසි භගවා තුණ්හීභාවෙන. තතො තෙ අත්තනො ජනපදෙ නියුත්තකපුරිසස්ස ලෙඛං පෙසෙසුං ‘‘ඉමං තෙමාසං අම්හෙහි භගවා උපට්ඨාතබ්බො, විහාරං ආදිං කත්වා සබ්බං භගවතො උපට්ඨානසම්භාරං කරොහී’’ති. සො තං සබ්බං සම්පාදෙත්වා පටිනිවෙදෙසි. තෙ කාසායවත්ථනිවත්ථා හුත්වා අඩ්ඪතෙය්‍යෙහි පුරිසසහස්සෙහි වෙය්‍යාවච්චකරෙහි භගවන්තං සක්කච්චං උපට්ඨහමානා ජනපදං නෙත්වා විහාරං නිය්‍යාතෙත්වා වසාපෙසුං.

ते वर मिळवून अत्यंत आनंदी झाले आणि भगवंतांकडे जाऊन, त्यांना वंदन करून म्हणाले – “भंते, आम्ही तीन महिने भगवंतांची सेवा करू इच्छितो. भंते, भगवंतांनी या तीन महिन्यांच्या वर्षावासाचा स्वीकार करावा.” भगवंतांनी मौन राहून संमती दिली. त्यानंतर त्यांनी आपल्या जनपदातील नियुक्त अधिकाऱ्याला पत्र पाठवले – “या तीन महिन्यांत आम्ही भगवंतांची सेवा करणार आहोत. विहारापासून सुरुवात करून भगवंतांच्या सेवेसाठी आवश्यक असलेले सर्व साहित्य तयार कर.” त्याने ते सर्व तयार करून त्यांना कळवले. ते काषाय वस्त्र परिधान करून अडीच हजार सेवकांसह भगवंतांची आदरपूर्वक सेवा करत त्यांना जनपदात घेऊन गेले आणि विहार दान करून त्यांना तेथे निवास करायला लावला.

තෙසං භණ්ඩාගාරිකො එකො ගහපතිපුත්තො සපජාපතිකො සද්ධො අහොසි පසන්නො. සො බුද්ධප්පමුඛස්ස සඞ්ඝස්ස දානවත්තං සක්කච්චං අදාසි. ජනපදෙ නියුත්තකපුරිසො තං ගහෙත්වා ජානපදෙහි එකාදසමත්තෙහි පුරිසසහස්සෙහි සද්ධිං සක්කච්චමෙව දානං පවත්තාපෙසි. තත්ථ කෙචි ජානපදා පටිහතචිත්තා අහෙසුං. තෙ දානස්ස අන්තරායං කත්වා දෙය්‍යධම්මෙ අත්තනා ඛාදිංසු, භත්තසාලඤ්ච අග්ගිනා දහිංසු. පවාරිතෙ රාජපුත්තා භගවතො මහන්තං සක්කාරං කත්වා භගවන්තං පුරක්ඛත්වා පිතුනො සකාසමෙව අගමංසු. තත්ථ ගන්ත්වා එව භගවා පරිනිබ්බායි. රාජා ච රාජපුත්තා ච ජනපදෙ නියුත්තකපුරිසො ච භණ්ඩාගාරිකො ච අනුපුබ්බෙන කාලං කත්වා සද්ධිං පරිසාය සග්ගෙ උප්පජ්ජිංසු, පටිහතචිත්තජනා නිරයෙසු නිබ්බත්තිංසු. එවං තෙසං ද්වින්නං ගණානං සග්ගතො සග්ගං, නිරයතො නිරයං උපපජ්ජන්තානං ද්වානවුතිකප්පා වීතිවත්තා.

त्यांच्यामध्ये एक कोशाध्यक्ष असलेला गृहपतीपुत्र आपल्या पत्नीसह श्रद्धावान व प्रसन्न चित्ताचा होता. त्याने बुद्धप्रमुख संघाला आदरपूर्वक दानधर्म केला. जनपदातील नियुक्त अधिकाऱ्याने त्याला सोबत घेऊन जनपदातील सुमारे अकरा हजार पुरुषांसह आदरपूर्वक दान दिले. तेथे काही जनपदवासी द्वेषयुक्त मनाचे झाले. त्यांनी दानात अडथळा आणून दानवस्तू स्वतःच खाल्ल्या आणि भोजनशाळेला आग लावून ती जाळून टाकली. वर्षावास संपल्यावर (पवारणा झाल्यावर) राजपुत्रांनी भगवंतांचा मोठा सत्कार केला आणि भगवंतांना पुढे करून ते आपल्या पित्याकडे गेले. तेथे गेल्यावरच भगवंतांचे परिनिर्वाण झाले. राजा, राजपुत्र, जनपदातील नियुक्त अधिकारी आणि कोशाध्यक्ष हे सर्वजण अनुक्रमे काळाच्या पडद्याआड जाऊन आपल्या परिवारासह स्वर्गात उत्पन्न झाले, तर द्वेषयुक्त मनाचे लोक नरकात उत्पन्न झाले. अशा प्रकारे, त्या दोन्ही समूहांचे स्वर्गातून स्वर्गात आणि नरकातून नरकात उत्पन्न होत असताना ब्याण्णव कल्प निघून गेले.

අථ ඉමස්මිං භද්දකප්පෙ කස්සපබුද්ධස්ස කාලෙ තෙ පටිහතචිත්තජනා පෙතෙසු උප්පන්නා. තදා මනුස්සා අත්තනො ඤාතකානං පෙතානං අත්ථාය දානං දත්වා උද්දිසන්ති ‘‘ඉදං අම්හාකං ඤාතීනං හොතූ’’ති. තෙ සම්පත්තිං ලභන්ති. අථ ඉමෙපි පෙතා තං දිස්වා භගවන්තං කස්සපං උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡිංසු – ‘‘කිං නු ඛො, භන්තෙ, මයම්පි එවරූපං සම්පත්තිං ලභෙය්‍යාමා’’ති? භගවා ආහ – ‘‘ඉදානි න ලභථ, අපිච අනාගතෙ ගොතමො නාම බුද්ධො භවිස්සති, තස්ස භගවතො කාලෙ බිම්බිසාරො නාම රාජා භවිස්සති, සො තුම්හාකං ඉතො ද්වානවුතිකප්පෙ ඤාති අහොසි, සො බුද්ධස්ස දානං දත්වා තුම්හාකං උද්දිසිස්සති, තදා ලභිස්සථා’’ති. එවං වුත්තෙ කිර තෙසං පෙතානං තං වචනං ‘‘ස්වෙ ලභිස්සථා’’ති වුත්තං විය අහොසි.

त्यानंतर या भद्रकल्पात, कश्यप बुद्धांच्या काळात ते द्वेषयुक्त मनाचे लोक प्रेतयोनीत उत्पन्न झाले. तेव्हा लोक आपल्या प्रेत झालेल्या नातेवाईकांच्या कल्याणासाठी दान देऊन असे समर्पित करत असत – “हे आमच्या नातेवाईकांना लाभो.” त्यांना ती संपत्ती (सुख) मिळत असे. तेव्हा या प्रेतांनीही ते पाहून भगवान कश्यपांकडे जाऊन विचारले – “भंते, आम्हालाही अशी संपत्ती मिळेल का?” भगवान म्हणाले – “आता तुम्हाला ती मिळणार नाही. परंतु भविष्यात गौतम नावाचे बुद्ध होतील. त्या भगवंतांच्या काळात बिंबिसार नावाचा राजा होईल. तो या भद्रकल्पापासून ब्याण्णव कल्प मागे तुमचा नातेवाईक होता. तो बुद्धांना दान देऊन तुमच्यासाठी समर्पित करेल, तेव्हा तुम्हाला ते मिळेल.” असे म्हटले असता, त्या प्रेतांना ते शब्द “उद्याच तुम्हाला मिळेल” असे म्हटल्यासारखे वाटले.

අථ එකස්මිං බුද්ධන්තරෙ වීතිවත්තෙ අම්හාකං භගවා ලොකෙ උප්පජ්ජි. තෙපි තයො රාජපුත්තා තෙහි අඩ්ඪතෙය්‍යෙහි පුරිසසහස්සෙහි සද්ධිං [Pg.171] දෙවලොකා චවිත්වා මගධරට්ඨෙ බ්‍රාහ්මණකුලෙ උප්පජ්ජිත්වා අනුපුබ්බෙන ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා ගයාසීසෙ තයො ජටිලා අහෙසුං, ජනපදෙ නියුත්තකපුරිසො, රාජා අහොසි බිම්බිසාරො, භණ්ඩාගාරිකො, ගහපති විසාඛො නාම මහාසෙට්ඨි අහොසි, තස්ස පජාපති ධම්මදින්නා නාම සෙට්ඨිධීතා අහොසි. එවං සබ්බාපි අවසෙසා පරිසා රඤ්ඤො එව පරිවාරා හුත්වා නිබ්බත්තා.

त्यानंतर एक बुद्ध-अंतराल निघून गेल्यावर आमचे भगवान जगात उत्पन्न झाले. ते तिन्ही राजपुत्रही त्या अडीच हजार पुरुषांसह देवलोकातून च्युत होऊन मगध देशात ब्राह्मण कुळात उत्पन्न झाले आणि अनुक्रमे ऋषी-प्रव्रज्या ग्रहण करून गयाशीर्ष येथे तीन जटिल झाले. जनपदातील नियुक्त अधिकारी राजा बिंबिसार झाला. कोशाध्यक्ष असलेला गृहपती विशाख नावाचा महाश्रेष्ठ झाला आणि त्याची पत्नी धम्मदिन्ना नावाची श्रेष्ठीची कन्या झाली. अशा प्रकारे उर्वरित सर्व परिवारही राजा बिंबिसारचाच परिवार म्हणून उत्पन्न झाला.

අම්හාකං භගවා ලොකෙ උප්පජ්ජිත්වා සත්තසත්තාහං අතික්කමිත්වා අනුපුබ්බෙන බාරාණසිං ආගම්ම ධම්මචක්කං පවත්තෙත්වා පඤ්චවග්ගියෙ ආදිං කත්වා යාව අඩ්ඪතෙය්‍යසහස්සපරිවාරෙ තයො ජටිලෙ විනෙත්වා රාජගහං අගමාසි. තත්ථ ච තදහුපසඞ්කමන්තංයෙව රාජානං බිම්බිසාරං සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාපෙසි එකාදසනවුතෙහි මාගධකෙහි බ්‍රාහ්මණගහපතිකෙහි සද්ධිං. අථ රඤ්ඤා ස්වාතනාය භත්තෙන නිමන්තිතො භගවා අධිවාසෙත්වා දුතියදිවසෙ සක්කෙන දෙවානමින්දෙන පුරතො පුරතො ගච්ඡන්තෙන –

आमचे भगवान जगात उत्पन्न झाल्यावर, सात आठवडे व्यतीत करून अनुक्रमे वाराणसीला आले. त्यांनी धम्मचक्र प्रवर्तन करून पंचवर्गीय भिक्खूंपासून सुरुवात करत अडीच हजार अनुयायांसह त्या तीन जटिलांना सन्मार्गावर आणले आणि ते राजगृहाला गेले. तेथे त्यांनी राजगृहात आल्याच्या पहिल्याच दिवशी राजा बिंबिसाराला एक लाख दहा हजार मगध देशातील ब्राह्मण व गृहपतींसह स्रोतापत्ती फलावर प्रतिष्ठित केले. त्यानंतर राजाने दुसऱ्या दिवशीच्या भोजनासाठी आमंत्रित केले असता भगवंतांनी त्याचा स्वीकार केला आणि दुसऱ्या दिवशी देवराज शक्राने पुढे पुढे चालत –

‘‘දන්තො දන්තෙහි සහ පුරාණජටිලෙහි, විප්පමුත්තො විප්පමුත්තෙහි;

සිඞ්ගීනික්ඛසවණ්ණො, රාජගහං පාවිසි භගවා’’ති. (මහාව. 58) –

“स्वतः दमित (इंद्रियसंयम केलेले) असलेले, सुवर्णालंकारासारखी कांती असलेले भगवान, दमित झालेल्या माजी जटिलांसह आणि मुक्त असलेले भगवान, मुक्त झालेल्यांसह राजगृहात प्रविष्ट झाले.”

එවමාදීහි ගාථාහි අභිත්ථවියමානො රාජගහං පවිසිත්වා රඤ්ඤො නිවෙසනෙ මහාදානං සම්පටිච්ඡි. තෙ පෙතා ‘‘ඉදානි රාජා අම්හාකං දානං උද්දිසිස්සති, ඉදානි උද්දිසිස්සතී’’ති ආසාය පරිවාරෙත්වා අට්ඨංසු.

अशा प्रकारच्या गाथांनी स्तुती केली जात असताना, भगवंतांनी राजगृहात प्रवेश करून राजाच्या महालात महादानाचा स्वीकार केला. ते प्रेत “आता राजा आमच्यासाठी दान समर्पित करेल, आता समर्पित करेल” या आशेने त्यांना वेढून उभे राहिले.

රාජා දානං දත්වා ‘‘කත්ථ නු ඛො භගවා විහරෙය්‍යා’’ති භගවතො විහාරට්ඨානමෙව චින්තෙසි, න තං දානං කස්සචි උද්දිසි. පෙතා ඡින්නාසා හුත්වා රත්තිං රඤ්ඤො නිවෙසනෙ අතිවිය භිංසනකං විස්සරමකංසු. රාජා භයසංවෙගසන්තාසමාපජ්ජි, තතො පභාතාය රත්තියා භගවතො ආරොචෙසි – ‘‘එවරූපං සද්දමස්සොසිං, කිං නු ඛො මෙ, භන්තෙ, භවිස්සතී’’ති. භගවා ආහ – ‘‘මා භායි, මහාරාජ, න තෙ කිඤ්චි පාපකං භවිස්සති, අපිච ඛො තෙ පුරාණඤාතකා පෙතෙසු උප්පන්නා සන්ති, තෙ එකං බුද්ධන්තරං තමෙව පච්චාසීසමානා විචරන්ති ‘බුද්ධස්ස දානං දත්වා අම්හාකං උද්දිසිස්සතී’ති[Pg.172], න තෙසං ත්වං හිය්‍යො උද්දිසි, තෙ ඡින්නාසා තථාරූපං විස්සරමකංසූ’’ති.

राजाने दान दिल्यावर, “भगवान कोठे निवास करतील?” असा केवळ भगवंतांच्या निवासस्थानाचाच विचार केला, त्याने ते दान कोणालाही समर्पित केले नाही. प्रेत निराश होऊन रात्री राजाच्या महालात अत्यंत भयानक आक्रोश करू लागले. राजाला अत्यंत भय, संवेग आणि घबराट झाली. त्यानंतर रात्र संपून सकाळ झाल्यावर त्याने भगवंतांना सांगितले – “मी असा आवाज ऐकला. भंते, माझ्या बाबतीत काय बरे घडणार आहे?” भगवान म्हणाले – “महाराज, घाबरू नका. तुमचे काहीही वाईट होणार नाही. परंतु तुमचे पूर्वजन्मीचे नातेवाईक प्रेतयोनीत उत्पन्न झाले आहेत. ते एका बुद्ध-अंतरालापासून केवळ तुमच्याकडूनच आशेने वाट पाहत फिरत आहेत की, ‘बुद्धांना दान देऊन तो आमच्यासाठी समर्पित करेल.’ काल तुम्ही त्यांच्यासाठी ते समर्पित केले नाही. त्यामुळे निराश होऊन त्यांनी तसा भयानक आक्रोश केला.”

සො ආහ ‘‘ඉදානි පන, භන්තෙ, දින්නෙ ලභෙය්‍යු’’න්ති? ‘‘ආම, මහාරාජා’’ති. ‘‘තෙන හි මෙ, භන්තෙ, අධිවාසෙතු භගවා අජ්ජතනාය දානං, තෙසං උද්දිසිස්සාමී’’ති? භගවා අධිවාසෙසි. රාජා නිවෙසනං ගන්ත්වා මහාදානං පටියාදෙත්වා භගවතො කාලං ආරොචාපෙසි. භගවා රාජන්තෙපුරං ගන්ත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන. තෙපි ඛො පෙතා ‘‘අපි නාම අජ්ජ ලභෙය්‍යාමා’’ති ගන්ත්වා තිරොකුට්ටාදීසු අට්ඨංසු. භගවා තථා අකාසි, යථා තෙ සබ්බෙව රඤ්ඤො පාකටා අහෙසුං. රාජා දක්ඛිණොදකං දෙන්තො ‘‘ඉදං මෙ ඤාතීනං හොතූ’’ති උද්දිසි, තඞ්ඛණඤ්ඤෙව තෙසං පෙතානං පදුමසඤ්ඡන්නා පොක්ඛරණියො නිබ්බත්තිංසු. තෙ තත්ථ න්හත්වා ච පිවිත්වා ච පටිප්පස්සද්ධදරථකිලමථපිපාසා සුවණ්ණවණ්ණා අහෙසුං. රාජා යාගුඛජ්ජකභොජනානි දත්වා උද්දිසි, තඞ්ඛණඤ්ඤෙව තෙසං දිබ්බයාගුඛජ්ජකභොජනානි නිබ්බත්තිංසු. තෙ තානි පරිභුඤ්ජිත්වා පීණින්ද්‍රියා අහෙසුං. අථ වත්ථසෙනාසනානි දත්වා උද්දිසි. තෙසං දිබ්බවත්ථදිබ්බයානදිබ්බපාසාදදිබ්බපච්චත්ථරණදිබ්බසෙය්‍යාදිඅලඞ්කාරවිධයො නිබ්බත්තිංසු. සාපි තෙසං සම්පත්ති යථා සබ්බාව පාකටා හොති, තථා භගවා අධිට්ඨාසි. රාජා අතිවිය අත්තමනො අහොසි. තතො භගවා භුත්තාවී පවාරිතො රඤ්ඤො මාගධස්ස අනුමොදනත්ථං ‘‘තිරොකුට්ටෙසු තිට්ඨන්තී’’ති ඉමා ගාථා අභාසි.

तो (बिंबिसार राजा) म्हणाला, "भंते, आता या वेळी दान दिले असता, त्या (माझ्या मृत नातेवाईक) प्रेतांना ते मिळेल का?" "होय, महाराज (मिळेल)," असे भगवान म्हणाले. "तर मग भंते, भगवंतांनी आजच्या दिवसासाठी माझे दान स्वीकारावे, मी त्यांच्यासाठी (त्या प्रेतांच्या कल्याणासाठी) दान समर्पित करीन." भगवंतांनी (मौन राहून) संमती दिली. राजाने राजवाड्यात जाऊन महादान तयार केले आणि भगवंतांना भोजनाची वेळ झाल्याचे कळवले. भगवान राजवाड्यात गेले आणि भिक्खू संघासह मांडलेल्या आसनांवर बसले. ते प्रेतसुद्धा "कदाचित आज आपल्याला काहीतरी मिळेल" असे म्हणून तिथे आले आणि भिंतींच्या पलीकडे इत्यादी ठिकाणी उभे राहिले. भगवंतांनी अशी योजना (अधिष्ठान) केली की जेणेकरून ते सर्व प्रेत राजाला स्पष्टपणे दिसू लागले. राजाने दानजल (दक्षिणेचे पाणी) अर्पण करताना "हे दान माझ्या नातेवाईकांना मिळो" असा संकल्प केला. त्याच क्षणी त्या प्रेतांसाठी कमळांनी झाकलेली तळी (पुष्करणी) निर्माण झाली. त्यांनी तिथे स्नान केले आणि पाणी प्यायले, ज्यामुळे त्यांची जळजळ, थकवा आणि तहान शांत झाली आणि ते सुवर्णवर्णाचे (सोन्यासारख्या रंगाचे) झाले. राजाने पेज (यागु), खाद्य आणि भोज्य पदार्थ देऊन संकल्प केला, त्याच क्षणी त्यांच्यासाठी दिव्य पेज, खाद्य आणि भोज्य पदार्थ उत्पन्न झाले. त्यांनी त्याचे सेवन केले आणि त्यांची इंद्रिये तृप्त व पुष्ट झाली. त्यानंतर राजाने वस्त्रे आणि शय्या-आसने देऊन संकल्प केला. त्यांच्यासाठी दिव्य वस्त्रे, दिव्य वाहने, दिव्य प्रासाद (महाल), दिव्य बिछाने, दिव्य शय्या इत्यादी अलंकार आणि सुखसोयी उत्पन्न झाल्या. ती त्यांची सर्व संपत्ती राजाला स्पष्टपणे दिसावी, असे भगवंतांनी अधिष्ठान केले. राजा अत्यंत आनंदित झाला. त्यानंतर भोजन करून पात्र बाजूला ठेवलेल्या भगवंतांनी मगधचा राजा बिंबिसार याच्या अनुमोदनासाठी "तिरोकुट्टेषु तिठ्ठन्ति" (भिंतींच्या पलीकडे उभे राहतात) ही गाथा म्हटली.

එත්තාවතා ච ‘‘යෙන යත්ථ යදා යස්මා, තිරොකුට්ටං පකාසිතං, පකාසෙත්වාන තං සබ්බ’’න්ති අයං මාතිකා සඞ්ඛෙපතො විත්ථාරතො ච විභත්තා හොති.

आणि एवढ्या विवेचनाने, "कोणी, कुठे, कधी आणि का 'तिरोकुट्ट सुत्त' प्रकाशित केले, ते सर्व स्पष्ट करून सांगतो" ही जी मातृका (विषयसूची) आहे, ती संक्षेपाने आणि विस्ताराने विभागून स्पष्ट केली गेली आहे.

පඨමගාථාවණ්ණනා

पहिल्या गाथेचे स्पष्टीकरण (प्रथम गाथा वर्णना).

1. ඉදානි ඉමස්ස තිරොකුට්ටස්ස යථාක්කමං අත්ථවණ්ණනං කරිස්සාම. සෙය්‍යථිදං – පඨමගාථාය තාව තිරොකුට්ටාති කුට්ටානං පරභාගා වුච්චන්ති. තිට්ඨන්තීති නිසජ්ජාදිප්පටික්ඛෙපතො ඨානකප්පනවචනමෙතං. තෙන යථා පාකාරපරභාගං පබ්බතපරභාගඤ්ච ගච්ඡන්තං ‘‘තිරොපාකාරං තිරොපබ්බතං අසජ්ජමානො ගච්ඡතී’’ති වදන්ති, එවමිධාපි කුට්ටස්ස පරභාගෙසු තිට්ඨන්තෙ ‘‘තිරොකුට්ටෙසු [Pg.173] තිට්ඨන්තී’’ති ආහ. සන්ධිසිඞ්ඝාටකෙසු චාති එත්ථ සන්ධියොති චතුක්කොණරච්ඡා වුච්චන්ති ඝරසන්ධිභිත්තිසන්ධිආලොකසන්ධියො චාපි. සිඞ්ඝාටකාති තිකොණරච්ඡා වුච්චන්ති, තදෙකජ්ඣං කත්වා පුරිමෙන සද්ධිං සඞ්ඝටෙන්තො ‘‘සන්ධිසිඞ්ඝාටකෙසු චා’’ති ආහ. ද්වාරබාහාසු තිට්ඨන්තීති නගරද්වාරඝරද්වාරානං බාහා නිස්සාය තිට්ඨන්ති. ආගන්ත්වාන සකං ඝරන්ති එත්ථ සකං ඝරං නාම පුබ්බඤාතිඝරම්පි අත්තනා සාමිකභාවෙන අජ්ඣාවුත්ථපුබ්බඝරම්පි. තදුභයම්පි යස්මා තෙ සකඝරසඤ්ඤාය ආගච්ඡන්ති, තස්මා ‘‘ආගන්ත්වාන සකං ඝර’’න්ති ආහ.

१. आता आपण या 'तिरोकुट्ट सुत्ता'च्या अर्थाचे अनुक्रमे स्पष्टीकरण करू. ते खालीलप्रमाणे आहे – पहिल्या गाथेमध्ये 'तिरोकुट्टा' म्हणजे भिंतींच्या पलीकडचा भाग असे म्हटले जाते. 'तिठ्ठन्ति' (उभे राहतात) हा शब्द बसणे इत्यादी क्रियांचा निषेध करून उभे राहण्याची स्थिती दर्शवतो. त्यामुळे, ज्याप्रमाणे तटबंदीच्या पलीकडे किंवा पर्वताच्या पलीकडे जाताना "तटबंदीच्या पलीकडे, पर्वताच्या पलीकडे न अडखळता जातो" असे म्हणतात, त्याचप्रमाणे येथेही भिंतींच्या बाहेरील बाजूस उभे राहणाऱ्यांना "तिरोकुट्टेषु तिठ्ठन्ति" (भिंतींच्या पलीकडे उभे राहतात) असे म्हटले आहे. 'सन्धिसिङ्घाटकेसु च' यामध्ये 'सन्धि' म्हणजे चार रस्त्यांचे चौक (चौफुटा) म्हटले जाते, तसेच घरांचे सांधे, भिंतींचे सांधे आणि खिडक्यांचे (प्रकाशाचे) सांधे यांनाही 'सन्धि' म्हणतात. 'सिङ्घाटक' म्हणजे तिठा (तीन रस्त्यांचा संगम) म्हटले जाते. या दोन्ही शब्दांना एकत्र करून, मागील शब्दाशी जोडताना "सन्धिसिङ्घाटकेसु च" असे म्हटले आहे. 'द्वारबाहासु तिठ्ठन्ति' म्हणजे नगरद्वारांच्या आणि घरांच्या द्वारांच्या चौकटींचा (बाजूंचा) आश्रय घेऊन उभे राहतात. 'आगन्त्वान सकं घरं' यामध्ये 'सकं घरं' (स्वतःचे घर) म्हणजे पूर्वजन्मीच्या नातेवाईकांचे घर किंवा स्वतः मालक म्हणून पूर्वी वास्तव्य केलेले घर होय. या दोन्ही प्रकारच्या घरांकडे ते "हे माझे स्वतःचे घर आहे" या भावनेने येतात, म्हणून "आगन्त्वान सकं घरं" (आपल्या स्वतःच्या घरी येऊन) असे म्हटले आहे.

දුතියගාථාවණ්ණනා

दुसऱ्या गाथेचे स्पष्टीकरण (द्वितीय गाथा वर्णना).

2. එවං භගවා පුබ්බෙ අනජ්ඣාවුත්ථපුබ්බම්පි පුබ්බඤාතිඝරං බිම්බිසාරනිවෙසනං සකඝරසඤ්ඤාය ආගන්ත්වා තිරොකුට්ටසන්ධිසිඞ්ඝාටකද්වාරබාහාසු ඨිතෙ ඉස්සාමච්ඡරියඵලං අනුභවන්තෙ, අප්පෙකච්චෙ දීඝමස්සුකෙසවිකාරධරෙ අන්ධකාරමුඛෙ සිථිලබන්ධනවිලම්බමානකිසඵරුසකාළකඞ්ගපච්චඞ්ගෙ තත්ථ තත්ථ ඨිතවනදාහදඩ්ඪතාලරුක්ඛසදිසෙ, අප්පෙකච්චෙ ජිඝච්ඡාපිපාසාරණිනිම්මථනෙන උදරතො උට්ඨාය මුඛතො විනිච්ඡරන්තාය අග්ගිජාලාය පරිඩය්හමානසරීරෙ, අප්පෙකච්චෙ සූචිඡිද්දාණුමත්තකණ්ඨබිලතාය පබ්බතාකාරකුච්ඡිතාය ච ලද්ධම්පි පානභොජනං යාවදත්ථං භුඤ්ජිතුං අසමත්ථතාය ඛුප්පිපාසාපරෙතෙ අඤ්ඤං රසමවින්දමානෙ, අප්පෙකච්චෙ අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස අඤ්ඤෙසං වා සත්තානං පභින්නගණ්ඩපිළකමුඛා පග්ඝරිතරුධිරපුබ්බලසිකාදිං ලද්ධා අමතමිව සායමානෙ අතිවිය දුද්දසිකවිරූපභයානකසරීරෙ බහූ පෙතෙ රඤ්ඤො නිදස්සෙන්තො –

२. अशा प्रकारे, भगवंतांनी – पूर्वी कधीही वास्तव्य न केलेल्या, परंतु पूर्वजन्मीच्या नातेवाईकांचे घर असलेल्या बिंबिसार राजाच्या राजवाड्यात "हे आपलेच घर आहे" या भावनेने येऊन भिंतींच्या पलीकडे, चौकांमध्ये, तिठ्यांवर आणि द्वारांच्या चौकटींवर उभे राहिलेल्या; मत्सर आणि कंजूषपणाचे (अकुशल कर्माचे) फळ भोगत असलेल्या; काही लांब दाढी-मिशा असलेले, विकृत रूप धारण केलेले, अंधकारमय मुख असलेले, सैल सांध्यांमुळे लोंबकळणारे, कृश, खडबडीत आणि काळेकुट्ट अवयव असलेले; ठिकठिकाणी वणव्यात जळालेल्या ताडाच्या झाडासारखे दिसणारे; काही भूक आणि तहानेच्या तीव्र त्रासामुळे पोटातून निघून मुखातून बाहेर पडणाऱ्या अग्नीच्या ज्वाळांनी होरपळणारे शरीर असलेले; काही सुईच्या छिद्रासारखा लहान गळा (कंठ) आणि पर्वतासारखे मोठे पोट असल्यामुळे, अन्न-पाणी मिळाले तरी ते पोटभर खाण्यास असमर्थ असलेले, भूक आणि तहानेने व्याकुळ झालेले व इतर कोणत्याही रसाचा आस्वाद घेऊ न शकणारे; काही एकमेकांच्या किंवा इतर प्राण्यांच्या फुटलेल्या गळू व फोडांमधून वाहणारे रक्त, पू आणि पूय-द्रव इत्यादी मिळाल्यास ते अमृतासारखे चाटणारे; अत्यंत कुरूप, विकृत आणि भयानक शरीर असलेल्या अनेक प्रेतांना राजाला दाखवू इच्छिणारे होऊन –

‘‘තිරොකුට්ටෙසු තිට්ඨන්ති, සන්ධිසිඞ්ඝාටකෙසු ච;

ද්වාරබාහාසු තිට්ඨන්ති, ආගන්ත්වාන සකං ඝර’’න්ති. –

"ते भिंतींच्या पलीकडे उभे राहतात, चौकांमध्ये आणि तिठ्यांवर उभे राहतात; आपल्या स्वतःच्या घरी येऊन द्वारांच्या चौकटींवर उभे राहतात." –

වත්වා පුන තෙහි කතස්ස කම්මස්ස දාරුණභාවං දස්සෙන්තො ‘‘පහූතෙ අන්නපානම්හී’’ති දුතියගාථමාහ.

असे म्हणून, पुन्हा त्यांनी केलेल्या (अकुशल) कर्माची भयानकता दर्शवण्यासाठी, "पहूته अन्नपानम्हि" (प्रचंड अन्न आणि पाणी असतानाही) ही दुसरी गाथा भगवंतांनी म्हटली.

තත්ථ පහූතෙති අනප්පකෙ බහුම්හි, යාවදත්ථිකෙති වුත්තං හොති. භ-කාරස්ස හි හ-කාරො ලබ්භති ‘‘පහු සන්තො න භරතී’’තිආදීසු (සු. නි. 98) විය. කෙචි පන ‘‘බහූතෙ’’ ඉති ච ‘‘බහූකෙ’’ ඉති ච පඨන්ති. පමාදපාඨා එතෙ[Pg.174]. අන්නෙ ච පානම්හි ච අන්නපානම්හි. ඛජ්ජෙ ච භොජ්ජෙ ච ඛජ්ජභොජ්ජෙ, එතෙන අසිතපීතඛායිතසායිතවසෙන චතුබ්බිධං ආහාරං දස්සෙති. උපට්ඨිතෙති උපගම්ම ඨිතෙ, සජ්ජිතෙ පටියත්තෙ සමොහිතෙති වුත්තං හොති. න තෙසං කොචි සරති, සත්තානන්ති තෙසං පෙත්තිවිසයෙ උප්පන්නානං සත්තානං කොචි මාතා වා පිතා වා පුත්තො වා න සරති. කිං කාරණා? කම්මපච්චයා, අත්තනා කතස්ස අදානදානප්පටිසෙධනාදිභෙදස්ස කදරියකම්මස්ස පච්චයා. තඤ්හි තෙසං කම්මං ඤාතීනං සරිතුං න දෙති.

त्या गाथेत 'पहूत' म्हणजे भरपूर, विपुल किंवा आवश्यकतेनुसार असा अर्थ आहे. कारण 'भ' काराचा 'ह' कार होतो, ज्याप्रमाणे "पहु सन्तो न भरति" इत्यादींमध्ये होतो. काही लोक 'बहूते' किंवा 'बहूके' असा पाठ वाचतात, परंतु हे प्रमादामुळे (लेखनदोषामुळे) झालेले चुकीचे पाठ आहेत. 'अन्न' आणि 'पान' म्हणजे अन्नपान. 'खाद्य' आणि 'भोज्य' म्हणजे खाद्यभोज्य. याद्वारे खाणे, पिणे, चघळणे आणि चाटणे या चार प्रकारच्या आहाराचे दर्शन घडवले आहे. 'उपठ्ठिते' म्हणजे जवळ आणून ठेवलेले, तयार केलेले किंवा मांडलेले असा अर्थ आहे. "न तेसं कोचि सरति सत्तानं" म्हणजे त्या प्रेतलोकात उत्पन्न झालेल्या प्राण्यांची आई, वडील किंवा मुलगा यांपैकी कोणीही त्यांची आठवण काढत नाही. याचे कारण काय? 'कम्मपच्चया' म्हणजे स्वतः केलेल्या दान न देणे, इतरांच्या दानात अडथळा आणणे इत्यादी स्वरूपाच्या कंजूषपणाच्या (अकुशल) कर्माच्या प्रभावामुळे. ते कर्म त्यांच्या नातेवाईकांना त्यांची आठवण करू देत नाही.

තතියගාථාවණ්ණනා

तिसऱ्या गाथेचे स्पष्टीकरण (तृतीय गाथा वर्णना).

3. එවං භගවා අනප්පකෙපි අන්නපානාදිම්හි පච්චුපට්ඨිතෙ ‘‘අපි නාම අම්හෙ උද්දිස්ස කිඤ්චි දදෙය්‍යු’’න්ති ඤාතී පච්චාසීසන්තානං විචරතං තෙසං පෙතානං තෙහි කතස්ස අතිකටුකවිපාකකරස්ස කම්මස්ස පච්චයෙන කස්සචි ඤාතිනො අනුස්සරණමත්තාභාවං දස්සෙන්තො –

३. अशा प्रकारे, भगवंतांनी – विपुल अन्न-पाणी समोर मांडलेले असतानाही, "कदाचित आमचे नातेवाईक आमच्या उद्देशाने काहीतरी दान देतील" अशी आशा बाळगून इकडेतिकडे फिरणाऱ्या त्या प्रेतांना, त्यांनी केलेल्या अत्यंत कडू फळ देणाऱ्या कर्माच्या प्रभावामुळे त्यांच्या कोणत्याही नातेवाईकाला त्यांची साधी आठवणही होत नाही, हे दर्शवण्यासाठी –

‘‘පහූතෙ අන්නපානම්හි, ඛජ්ජභොජ්ජෙ උපට්ඨිතෙ;

න තෙසං කොචි සරති, සත්තානං කම්මපච්චයා’’ති. –

"विपुल अन्न आणि पाणी समोर मांडलेले असताना, तसेच खाद्य आणि भोज्य पदार्थ हजर असतानाही, स्वतःच्या कर्माच्या प्रभावामुळे त्या प्राण्यांची (प्रेतांची) कोणीही आठवण काढत नाही." –

වත්වා පුන රඤ්ඤො පෙත්තිවිසයූපපන්නෙ ඤාතකෙ උද්දිස්ස දින්නං දානං පසංසන්තො ‘‘එවං දදන්ති ඤාතීන’’න්ති තතියගාථමාහ.

असे म्हणून, पुन्हा राजाने प्रेतलोकात उत्पन्न झालेल्या आपल्या नातेवाईकांच्या उद्देशाने दिलेल्या दानाची प्रशंसा करताना, "एवं ददन्ति ज्ञातीनं" (अशा प्रकारे नातेवाईकांना दान देतात) ही तिसरी गाथा भगवंतांनी म्हटली.

තත්ථ එවන්ති උපමාවචනං. තස්ස ද්විධා සම්බන්ධො – තෙසං සත්තානං කම්මපච්චයා අසරන්තෙපි කිස්මිඤ්චි දදන්ති, ඤාතීනං, යෙ එවං අනුකම්පකා හොන්තීති ච යථා තයා, මහාරාජ, දින්නං, එවං සුචිං පණීතං කාලෙන කප්පියං පානභොජනං දදන්ති ඤාතීනං, යෙ හොන්ති අනුකම්පකාති ච. දදන්තීති දෙන්ති උද්දිසන්ති නිය්‍යාතෙන්ති. ඤාතීනන්ති මාතිතො ච පිතිතො ච සම්බන්ධානං. යෙති යෙ කෙචි පුත්තා වා ධීතරො වා භාතරො වා හොන්තීති භවන්ති. අනුකම්පකාති අත්ථකාමා හිතෙසිනො. සුචින්ති විමලං දස්සනෙය්‍යං මනොරමං ධම්මිකං ධම්මලද්ධං. පණීතන්ති උත්තමං සෙට්ඨං. කාලෙනාති ඤාතිපෙතානං තිරොකුට්ටාදීසු ආගන්ත්වා ඨිතකාලෙන. කප්පියන්ති අනුච්ඡවිකං පතිරූපං අරියානං පරිභොගාරහං. පානභොජනන්ති පානඤ්ච භොජනඤ්ච. ඉධ පානභොජනමුඛෙන සබ්බොපි දෙය්‍යධම්මො අධිප්පෙතො.

त्यामध्ये 'एवम्' हा उपमा दर्शवणारा शब्द आहे. त्याचा दोन प्रकारे संबंध समजून घ्यावा – त्या प्राण्यांच्या (प्रेतांच्या) अकुशल कर्माच्या कारणामुळे ते आठवण करू शकत नसले तरीही, जे नातेवाईक आपल्या प्रेत नातेवाईकांबद्दल असे दयाळू असतात, ते कोणत्या तरी कारणाने दान देतात, असा एक संबंध जाणावा. आणि 'हे महाराज! आपण जसे दान दिले आहे, त्याचप्रमाणे जे नातेवाईक आपल्या प्रेत नातेवाईकांबद्दल दयाळू असतात, ते योग्य वेळी स्वच्छ, उत्कृष्ट, कप्पिय (योग्य) असे पेय व भोजन दान देतात', असा दुसरा संबंध जाणावा. 'ददन्ति' म्हणजे देतात, उद्देशून देतात, समर्पित करतात. 'ज्ञातीनं' म्हणजे आईच्या व वडिलांच्या बाजूचे नातेवाईक. 'ये' म्हणजे जे कोणी मुलगे, मुली किंवा भाऊ इत्यादी असतात. 'होन्ति' म्हणजे असतात. 'अनुकम्पका' म्हणजे कल्याण इच्छिणारे, हित शोधणारे. 'सुचिं' म्हणजे निर्मळ, दर्शनीय, मनमोहक, धार्मिक मार्गाने मिळवलेले. 'पणीतं' म्हणजे उत्तम, श्रेष्ठ. 'कालेन' म्हणजे प्रेत झालेले नातेवाईक भिंतींच्या पलीकडे इत्यादी ठिकाणी येऊन उभे राहतात त्या वेळी. 'कप्पियं' म्हणजे योग्य, अनुरूप, आर्यांच्या उपभोगासाठी योग्य असलेले. 'पानभोजनं' म्हणजे पेय आणि भोजन. येथे पेय आणि भोजनाच्या माध्यमातून सर्वच देय्यधम्म (दानवस्तू) अभिप्रेत आहेत.

චතුත්ථගාථාපුබ්බද්ධවණ්ණනා

चौथ्या गाथेच्या पूर्वार्धाचे स्पष्टीकरण (वण्णना).

4. එවං [Pg.175] භගවා රඤ්ඤා මාගධෙන පෙතභූතානං ඤාතීනං අනුකම්පාය දින්නං පානභොජනං පසංසන්තො –

४. अशा प्रकारे, भगवान मगधराज बिंबिसारांनी प्रेत झालेल्या नातेवाईकांबद्दलच्या दयेपोटी दिलेल्या पेय आणि भोजनाची प्रशंसा करताना म्हणाले –

‘‘එවං දදන්ති ඤාතීනං, යෙ හොන්ති අනුකම්පකා;

සුචිං පණීතං කාලෙන, කප්පියං පානභොජන’’න්ති. –

“जे दयाळू असतात, ते आपल्या (प्रेत झालेल्या) नातेवाईकांना योग्य वेळी असे स्वच्छ, उत्कृष्ट, कप्पिय (योग्य) पेय आणि भोजन दान देतात.”

වත්වා පුන යෙන පකාරෙන දින්නං තෙසං හොති, තං දස්සෙන්තො ‘‘ඉදං වො ඤාතීනං හොතූ’’ති චතුත්ථගාථාය පුබ්බද්ධමාහ තං තතියගාථාය පුබ්බද්ධෙන සම්බන්ධිතබ්බං –

असे बोलून, पुन्हा ज्या प्रकारे दिलेले दान त्यांना प्राप्त होते, ते दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी “इदं वो ज्ञातीनं होतु” (हे दान तुमच्या नातेवाईकांना मिळो) ही चौथ्या गाथेची पहिली ओळ (पूर्वार्ध) म्हटली. तिचा संबंध तिसऱ्या गाथेच्या पूर्वार्धाशी जोडला पाहिजे –

‘‘එවං දදන්ති ඤාතීනං, යෙ හොන්ති අනුකම්පකා;

ඉදං වො ඤාතීනං හොතු, සුඛිතා හොන්තු ඤාතයො’’ති.

“जे दयाळू असतात, ते आपल्या नातेवाईकांना अशा प्रकारे दान देतात: 'हे दान आमच्या (प्रेत झालेल्या) नातेवाईकांना मिळो, आमचे नातेवाईक सुखी होवोत!'”

තෙන ‘‘ඉදං වො ඤාතීනං හොතූති එවං දදන්ති, නො අඤ්ඤථා’’ති එත්ථ ආකාරත්ථෙන එවංසද්දෙන දාතබ්බාකාරනිදස්සනං කතං හොති.

त्यामुळे, “हे दान आमच्या नातेवाईकांना मिळो, अशा प्रकारे ते दान देतात, इतर कोणत्याही प्रकारे नाही” – येथे प्रकार (रीत) दर्शवणाऱ्या 'एवम्' या शब्दाने दान देण्याच्या पद्धतीचे दिग्दर्शन केले आहे.

තත්ථ ඉදන්ති දෙය්‍යධම්මනිදස්සනං. වොති ‘‘කච්චි පන වො අනුරුද්ධා සමග්ගා සම්මොදමානා’’ති ච (ම. නි. 1.326; මහාව. 466), ‘‘යෙහි වො අරියා’’ති ච එවමාදීසු විය කෙවලං නිපාතමත්තං, න සාමිවචනං. ඤාතීනං හොතූති පෙත්තිවිසයෙ උප්පන්නානං ඤාතකානං හොතු. සුඛිතා හොන්තු ඤාතයොති තෙ පෙත්තිවිසයූපපන්නා ඤාතයො ඉදං පච්චනුභවන්තා සුඛිතා හොන්තූති.

त्यामध्ये, 'इदं' हा शब्द देय्यधम्माचे (दानवस्तूचे) दिग्दर्शन करतो. 'वो' हा शब्द “कच्चि पन वो अनुरुद्धा समग्गा सम्मोदमाना” आणि “येहि वो अरिया” इत्यादी वाक्यांप्रमाणे केवळ एक निपात (अव्यय) आहे, तो षष्ठी विभक्तीचा (मालकी दर्शवणारा) शब्द नाही. 'ज्ञातीनं होतु' म्हणजे प्रेतलोकात उत्पन्न झालेल्या नातेवाईकांना हे प्राप्त होवो. 'सुखिता होन्तु ज्ञातयो' म्हणजे प्रेतलोकात उत्पन्न झालेले ते नातेवाईक या दानाचा उपभोग घेत सुखी होवोत.

චතුත්ථගාථාපරද්ධපඤ්චමගාථාපුබ්බද්ධවණ්ණනා

चौथ्या गाथेच्या उत्तरार्धाचे आणि पाचव्या गाथेच्या पूर्वार्धाचे स्पष्टीकरण (वण्णना).

4-5. එවං භගවා යෙන පකාරෙන පෙත්තිවිසයූපපන්නානං ඤාතීනං දාතබ්බං, තං දස්සෙන්තො ‘‘ඉදං වො ඤාතීනං හොතු, සුඛිතා හොන්තු ඤාතයො’’ති වත්වා පුන යස්මා ‘‘ඉදං වො ඤාතීනං හොතූ’’ති වුත්තෙපි න අඤ්ඤෙන කතං කම්මං අඤ්ඤස්ස ඵලදං හොති, කෙවලන්තු තථා උද්දිස්ස දිය්‍යමානං තං වත්ථු ඤාතීනං කුසලකම්මස්ස පච්චයො හොති. තස්මා යථා තෙසං තස්මිංයෙව වත්ථුස්මිං තඞ්ඛණෙ ඵලනිබ්බත්තකං කුසලකම්මං හොති, තං දස්සෙන්තො ‘‘තෙ ච තත්ථා’’ති චතුත්ථගාථාය පච්ඡිමද්ධං ‘‘පහූතෙ අන්නපානම්හී’’ති පඤ්චමගාථාය පුබ්බද්ධඤ්ච ආහ.

४-५. अशा प्रकारे, भगवान प्रेतलोकात उत्पन्न झालेल्या नातेवाईकांना ज्या पद्धतीने दान दिले पाहिजे, ते दर्शवत “इदं वो ज्ञातीनं होतु, सुखिता होन्तु ज्ञातयो” असे बोलले. परंतु, “हे दान तुमच्या नातेवाईकांना मिळो” असे म्हटले तरी दुसऱ्याने केलेले कर्म दुसऱ्याला फळ देणारे ठरत नाही, तर केवळ त्या प्रकारे उद्देशून दिले जाणारे ते दान प्रेत नातेवाईकांच्या कुशल कर्मासाठी प्रत्यय (साहाय्यक कारण) बनते. म्हणून, ज्या प्रकारे त्यांना त्याच दानवस्तूच्या आधारे त्याच क्षणी फळ देणारे कुशल कर्म प्राप्त होते, ते दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी “ते च तत्थ” हा चौथ्या गाथेचा उत्तरार्ध आणि “पहूते अन्नपानम्हि” हा पाचव्या गाथेचा पूर्वार्ध सांगितला.

තෙසං [Pg.176] අත්ථො – තෙ ඤාතිපෙතා යත්ථ තං දානං දීයති, තත්ථ සමන්තතො ආගන්ත්වා සමාගන්ත්වා, සමොධාය වා එකජ්ඣං හුත්වාති වුත්තං හොති, සම්මා ආගතා සමාගතා ‘‘ඉමෙ නො ඤාතයො අම්හාකං අත්ථාය දානං උද්දිසිස්සන්තී’’ති එතදත්ථං සම්මා ආගතා හුත්වාති වුත්තං හොති. පහූතෙ අන්නපානම්හීති තස්මිං අත්තනො උද්දිස්සමානෙ පහූතෙ අන්නපානම්හි. සක්කච්චං අනුමොදරෙති අභිසද්දහන්තා කම්මඵලං අවිජහන්තා චිත්තීකාරං අවික්ඛිත්තචිත්තා හුත්වා ‘‘ඉදං නො දානං හිතාය සුඛාය හොතූ’’ති මොදන්ති අනුමොදන්ති, පීතිසොමනස්සජාතා හොන්තීති.

त्यांचा अर्थ असा आहे – ते प्रेत झालेले नातेवाईक जेथे ते दान दिले जात आहे, तेथे चहूबाजूंनी येऊन, एकत्र जमून किंवा एकत्र होऊन राहतात, असा अर्थ आहे. 'समागत' म्हणजे चांगल्या प्रकारे आलेले, “आमचे हे नातेवाईक आमच्यासाठी दान उद्देशून देतील” या हेतूने चांगल्या प्रकारे एकत्र आलेले, असा अर्थ आहे. 'पहूते अन्नपानम्हि' म्हणजे स्वतःसाठी उद्देशून दिलेल्या विपुल अन्न आणि पेयाच्या प्रसंगी. 'सक्कच्चं अनुमोदरे' म्हणजे कर्माच्या फळावर पूर्ण विश्वास ठेवून, कर्माचे फळ न सोडता, आदरपूर्वक आणि एकाग्र चित्ताने “हे दान आमच्या हितासाठी आणि सुखासाठी कारण ठरो” असे म्हणून ते आनंदित होतात, अनुमोदन देतात, आणि प्रीती व सोमनस्य (प्रसन्नता) युक्त होतात.

පඤ්චමගාථාපරද්ධඡට්ඨගාථාපුබ්බද්ධවණ්ණනා

पाचव्या गाथेच्या उत्तरार्धाचे आणि सहाव्या गाथेच्या पूर्वार्धाचे स्पष्टीकरण (वण्णना).

5-6. එවං භගවා යථා පෙත්තිවිසයූපපන්නානං තඞ්ඛණෙ ඵලනිබ්බත්තකං කුසලං කම්මං හොති, තං දස්සෙන්තො –

५-६. अशा प्रकारे, भगवान प्रेतलोकात उत्पन्न झालेल्यांना त्याच क्षणी फळ देणारे कुशल कर्म कसे प्राप्त होते, ते दर्शवताना म्हणाले –

‘‘තෙ ච තත්ථ සමාගන්ත්වා, ඤාතිපෙතා සමාගතා;

පහූතෙ අන්නපානම්හි, සක්කච්චං අනුමොදරෙ’’ති. –

“आणि ते प्रेत झालेले नातेवाईक तेथे एकत्र येऊन, विपुल अन्न आणि पेय उपलब्ध असताना आदरपूर्वक अनुमोदन देतात.”

වත්වා පුන ඤාතකෙ නිස්සාය නිබ්බත්තකුසලකම්මඵලං පච්චනුභොන්තානං තෙසං ඤාතී ආරබ්භ ථොමනාකාරං දස්සෙන්තො ‘‘චිරං ජීවන්තූ’’ති පඤ්චමගාථාය පච්ඡිමද්ධං ‘‘අම්හාකඤ්ච කතා පූජා’’ති ඡට්ඨගාථාය පුබ්බද්ධඤ්ච ආහ.

असे बोलून, पुन्हा नातेवाईकांच्या आधारे उत्पन्न झालेल्या कुशल कर्माच्या फळाचा उपभोग घेणाऱ्या त्या प्रेत नातेवाईकांबद्दलची प्रशंसा दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी “चिरं जीवन्तु” हा पाचव्या गाथेचा उत्तरार्ध आणि “अम्हाकञ्च कता पूजा” हा सहाव्या गाथेचा पूर्वार्ध सांगितला.

තෙසං අත්ථො – චිරං ජීවන්තූති චිරජීවිනො දීඝායුකා හොන්තු. නො ඤාතීති අම්හාකං ඤාතකා. යෙසං හෙතූති යෙ නිස්සාය යෙසං කාරණා. ලභාමසෙති ලභාම. අත්තනා තඞ්ඛණං පටිලද්ධසම්පත්තිං අපදිසන්තා භණන්ති. පෙතානඤ්හි අත්තනො අනුමොදනෙන, දායකානං උද්දෙසෙන, දක්ඛිණෙය්‍යසම්පදාය චාති තීහි අඞ්ගෙහි දක්ඛිණා සමිජ්ඣති, තඞ්ඛණෙ ඵලනිබ්බත්තිකා හොති. තත්ථ දායකා විසෙසහෙතු. තෙනාහංසු ‘‘යෙසං හෙතු ලභාමසෙ’’ති. අම්හාකඤ්ච කතා පූජාති ‘‘ඉදං වො ඤාතීනං හොතූ’’ති එවං ඉමං දානං උද්දිසන්තෙහි අම්හාකඤ්ච පූජා කතා. දායකා ච අනිප්ඵලාති යම්හි සන්තානෙ පරිච්චාගමයං කම්මං කතං, තස්ස තත්ථෙව ඵලදානතො දායකා ච අනිප්ඵලාති.

त्यांचा अर्थ असा आहे – 'चिरं जीवन्तु' म्हणजे ते दीर्घायुषी होवोत. 'नो ज्ञाती' म्हणजे आमचे नातेवाईक. 'येसं हेतु' म्हणजे ज्यांच्या आधारे, ज्यांच्यामुळे. 'लभा मसे' म्हणजे आम्हाला प्राप्त होते. स्वतःला त्याच क्षणी मिळालेल्या संपत्तीचा निर्देश करत ते असे म्हणतात. कारण प्रेतांना स्वतःचे अनुमोदन, दान देणाऱ्यांचा उद्देश (संकल्प) आणि सुपात्र दान स्वीकारणारे (दक्खिणेय्य संपदा) या तीन अंगांमुळे दक्षिणा (दान) यशस्वी होते आणि त्याच क्षणी फळ देणारी ठरते. त्यामध्ये दान देणारे हे विशेष कारण असतात. म्हणूनच ते म्हणाले, “येसं हेतु लभामसे” (ज्यांच्यामुळे आम्हाला हे प्राप्त झाले). 'अम्हाकञ्च कता पूजा' म्हणजे “हे दान आमच्या नातेवाईकांना मिळो” अशा प्रकारे हे दान उद्देशून देणाऱ्यांनी आमची देखील पूजा (आदर-सत्कार) केली आहे. 'दायका च अनिप्फला' म्हणजे ज्या चित्तसंततीमध्ये त्यागाचे कर्म केले गेले आहे, त्याला तेथेच फळ मिळत असल्यामुळे दान देणारे देखील निष्फळ ठरत नाहीत, असे जाणावे.

එත්ථාහ [Pg.177] – ‘‘කිං පන පෙත්තිවිසයූපපන්නා එව ඤාතයො ලභන්ති, උදාහු අඤ්ඤෙපි ලභන්තී’’ති? වුච්චතෙ – භගවතා එවෙතං බ්‍යාකතං ජාණුස්සොණිනා බ්‍රාහ්මණෙන පුට්ඨෙන, කිමෙත්ථ අම්හෙහි වත්තබ්බං අත්ථි. වුත්තං හෙතං –

येथे शंकाकार विचारतो – “काय केवळ प्रेतलोकात उत्पन्न झालेले नातेवाईकच हे दान मिळवतात, की इतरही मिळवतात?” यावर उत्तर दिले जाते – जाणुस्सोणी ब्राह्मणाने “भंते! या बाबतीत आम्ही काय करावे?” असा प्रश्न विचारला असता, भगवंतांनीच याचे स्पष्टीकरण दिले आहे. ते असे सांगितले आहे –

‘‘මයමස්සු, භො ගොතම, බ්‍රාහ්මණා නාම දානානි දෙම, සද්ධානි කරොම ‘ඉදං දානං පෙතානං ඤාතිසාලොහිතානං උපකප්පතු, ඉදං දානං පෙතා ඤාතිසාලොහිතා පරිභුඤ්ජන්තූ’ති, කච්චි තං, භො ගොතම, දානං පෙතානං ඤාතිසාලොහිතානං උපකප්පති, කච්චි තෙ පෙතා ඤාතිසාලොහිතා තං දානං පරිභුඤ්ජන්තීති. ඨානෙ ඛො, බ්‍රාහ්මණ, උපකප්පති, නො අට්ඨානෙති.

“हे गौतम! आम्ही ब्राह्मण दान देतो, श्राद्ध करतो आणि 'हे दान आमच्या प्रेत झालेल्या नातेवाईकांना मिळो, प्रेत झालेले नातेवाईक या दानाचा उपभोग घेवोत' असा संकल्प करतो. हे गौतम! ते दान प्रेत झालेल्या नातेवाईकांना खरोखर मिळते का? ते प्रेत झालेले नातेवाईक खरोखर त्या दानाचा उपभोग घेतात का?” असे विचारले असता, भगवंत म्हणाले, “हे ब्राह्मणा! योग्य स्थानी (पात्रतेच्या ठिकाणी) असलेल्यांना ते मिळते, अयोग्य स्थानी (अपात्रतेच्या ठिकाणी) असलेल्यांना मिळत नाही.”

‘‘කතමං පන තං, භො ගොතම, ඨානං, කතමං අට්ඨානන්ති? ඉධ, බ්‍රාහ්මණ, එකච්චො පාණාතිපාතී හොති…පෙ… මිච්ඡාදිට්ඨිකො හොති, සො කායස්ස භෙදා පරං මරණා නිරයං උපපජ්ජති. යො නෙරයිකානං සත්තානං ආහාරො, තෙන සො තත්ථ යාපෙති, තෙන සො තත්ථ තිට්ඨති. ඉදං ඛො, බ්‍රාහ්මණ, අට්ඨානං, යත්ථ ඨිතස්ස තං දානං න උපකප්පති.

“हे गौतम, मग ते कोणते स्थान (योग्य परिस्थिती) आहे आणि कोणते अस्थान (अयोग्य परिस्थिती) आहे?” “हे ब्राह्मणा, या जगात एखादी व्यक्ती प्राणातिपाती (जीवहिंसा करणारी) असते...पे... मिथ्यादृष्टी (चुकीची धारणा ठेवणारी) असते. ती व्यक्ती शरीराच्या भेदानंतर (मृत्यूनंतर) नरकात उत्पन्न होते. नरकातील प्राण्यांचा जो आहार असतो, त्यावर ती तेथे जगते आणि त्यावरच ती तेथे टिकून राहते. हे ब्राह्मणा, हे ते अस्थान (अयोग्य स्थान) आहे, जेथे राहणाऱ्या व्यक्तीला ते दान लाभत नाही (उपयोगाचे ठरत नाही).”

‘‘ඉධ පන, බ්‍රාහ්මණ, එකච්චො පාණාතිපාතී හොති…පෙ… මිච්ඡාදිට්ඨිකො හොති, සො කායස්ස භෙදා පරං මරණා තිරච්ඡානයොනිං උපපජ්ජති. යො තිරච්ඡානයොනිකානං සත්තානං ආහාරො, තෙන සො තත්ථ යාපෙති, තෙන සො තත්ථ තිට්ඨති. ඉදම්පි ඛො, බ්‍රාහ්මණ, අට්ඨානං, යත්ථ ඨිතස්ස තං දානං න උපකප්පති.

“तसेच हे ब्राह्मणा, या जगात एखादी व्यक्ती प्राणातिपाती असते...पे... मिथ्यादृष्टी असते. ती शरीराच्या भेदानंतर मृत्यूनंतर तिर्यक योनीत (पशू-पक्षांच्या योनीत) उत्पन्न होते. तिर्यक योनीतील प्राण्यांचा जो आहार असतो, त्यावर ती तेथे जगते आणि त्यावरच ती तेथे टिकून राहते. हे ब्राह्मणा, हे देखील ते अस्थान आहे, जेथे राहणाऱ्या व्यक्तीला ते दान लाभत नाही.”

‘‘ඉධ පන, බ්‍රාහ්මණ, එකච්චො පාණාතිපාතා පටිවිරතො හොති…පෙ… සම්මාදිට්ඨිකො හොති, සො කායස්ස භෙදා පරං මරණා මනුස්සානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජති…පෙ… දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජති. යො දෙවානං ආහාරො, තෙන සො තත්ථ යාපෙති, තෙන සො තත්ථ තිට්ඨති. ඉදම්පි ඛො, බ්‍රාහ්මණ, අට්ඨානං, යත්ථ ඨිතස්ස තං දානං න උපකප්පති.

“तसेच हे ब्राह्मणा, या जगात एखादी व्यक्ती प्राणातिपातापासून अलिप्त (विरत) असते...पे... सम्यग्दृष्टी असते. ती शरीराच्या भेदानंतर मृत्यूनंतर मनुष्यांच्या सहवासात (मनुष्यलोकात) उत्पन्न होते...पे... देवांच्या सहवासात (देवलोकात) उत्पन्न होते. देवांचा जो आहार असतो, त्यावर ती तेथे जगते आणि त्यावरच ती तेथे टिकून राहते. हे ब्राह्मणा, हे देखील ते अस्थान आहे, जेथे राहणाऱ्या व्यक्तीला ते दान लाभत नाही.”

‘‘ඉධ පන, බ්‍රාහ්මණ, එකච්චො පාණාතිපාතී හොති…පෙ… මිච්ඡාදිට්ඨිකො හොති, සො කායස්ස භෙදා පරං මරණා පෙත්තිවිසයං උපපජ්ජති. යො පෙත්තිවෙසයිකානං සත්තානං ආහාරො, තෙන [Pg.178] සො තත්ථ යාපෙති, තෙන සො තත්ථ තිට්ඨති. යං වා පනස්ස ඉතො අනුපවෙච්ඡන්ති මිත්තාමච්චා වා ඤාතිසාලොහිතා වා, තෙන සො තත්ථ යාපෙති, තෙන සො තත්ථ තිට්ඨති. ඉදං ඛො, බ්‍රාහ්මණ, ඨානං, යත්ථ ඨිතස්ස තං දානං උපකප්පතීති.

“परंतु हे ब्राह्मणा, या जगात एखादी व्यक्ती प्राणातिपाती असते...पे... मिथ्यादृष्टी असते. ती शरीराच्या भेदानंतर मृत्यूनंतर प्रेतलोकात (पेत्तिविसय) उत्पन्न होते. प्रेतलोकातील प्राण्यांचा जो आहार असतो, त्यावर ती तेथे जगते आणि त्यावरच ती तेथे टिकून राहते. किंवा मग तिचे जे मित्र, स्नेही किंवा नातेवाईक-सगेसोयरे या जगातून (मनुष्यलोकातून) तिच्या उद्देशाने जे दान देतात, त्यावर ती तेथे जगते आणि त्यावरच ती तेथे टिकून राहते. हे ब्राह्मणा, हे ते स्थान (योग्य स्थान) आहे, जेथे राहणाऱ्या व्यक्तीला ते दान लाभते.”

‘‘සචෙ පන, භො ගොතම, සො පෙතො ඤාතිසාලොහිතො තං ඨානං අනුපපන්නො හොති, කො තං දානං පරිභුඤ්ජතීති? අඤ්ඤෙපිස්ස, බ්‍රාහ්මණ, පෙතා ඤාතිසාලොහිතා තං ඨානං උපපන්නා හොන්ති, තෙ තං දානං පරිභුඤ්ජන්තීති.

“पण हे गौतम, जर तो मृत नातेवाईक किंवा सगासोयरा त्या स्थानात (प्रेतलोकात) उत्पन्न झालेला नसेल, तर त्या दानाचा उपभोग कोण घेते?” “हे ब्राह्मणा, त्याचे इतरही मृत नातेवाईक आणि सगेसोयरे त्या स्थानात (प्रेतलोकात) उत्पन्न झालेले असतात, ते त्या दानाचा उपभोग घेतात.”

‘‘සචෙ පන, භො ගොතම, සො චෙව පෙතො ඤාතිසාලොහිතො තං ඨානං අනුපපන්නො හොති, අඤ්ඤෙපිස්ස පෙතා ඤාතිසාලොහිතා තං ඨානං අනුපපන්නා හොන්ති, කො තං දානං පරිභුඤ්ජතීති? අට්ඨානං ඛො එතං බ්‍රාහ්මණ අනවකාසො, යං තං ඨානං විවිත්තං අස්ස ඉමිනා දීඝෙන අද්ධුනා යදිදං පෙතෙහි ඤාතිසාලොහිතෙහි. අපිච බ්‍රාහ්මණ දායකොපි අනිප්ඵලො’’ති (අ. නි. 10.177).

“पण हे गौतम, जर तो मृत नातेवाईक देखील त्या स्थानात उत्पन्न झालेला नसेल आणि त्याचे इतर मृत नातेवाईक व सगेसोयरे देखील त्या स्थानात उत्पन्न झालेले नसतील, तर त्या दानाचा उपभोग कोण घेते?” “हे ब्राह्मणा, या दीर्घ काळात ते स्थान मृत नातेवाईक किंवा सगेसोयऱ्यांशिवाय रिकामे (शून्य) असेल, हे अशक्य आहे, याला कोणताही वाव नाही. शिवाय, हे ब्राह्मणा, दान देणारा देखील निष्फळ ठरत नाही.”

ඡට්ඨගාථාපරද්ධසත්තමගාථාවණ්ණනා

सहाव्या गाथेचा उत्तरार्ध आणि सातव्या गाथेचे स्पष्टीकरण (वर्णन).

6-7. එවං භගවා රඤ්ඤො මාගධස්ස පෙත්තිවිසයූපපන්නානං පුබ්බඤාතීනං සම්පත්තිං නිස්සාය ථොමෙන්තො ‘‘එතෙ තෙ, මහාරාජ, ඤාතී ඉමාය දානසම්පදාය අත්තමනා එවං ථොමෙන්තී’’ති දස්සෙන්තො –

६-७. अशा प्रकारे भगवान, मगधचा राजा बिंबिसार यांच्या प्रेतलोकात उत्पन्न झालेल्या पूर्व-नातेवाईकांच्या समृद्धीचा (संपत्तीचा) आधार घेऊन त्यांची प्रशंसा करत, “हे महाराजा, तुमचे हे नातेवाईक या दान-संपदेने संतुष्ट होऊन अशी प्रशंसा करत आहेत,” हे दर्शवताना म्हणाले –

‘‘චිරං ජීවන්තු නො ඤාතී, යෙසං හෙතු ලභාමසෙ;

අම්හාකඤ්ච කතා පූජා, දායකා ච අනිප්ඵලා’’ති. –

“आमचे नातेवाईक दीर्घायुषी होवोत, ज्यांच्यामुळे आम्हाला (हे दान) मिळाले आहे; आमची पूजा (आदर) केली गेली आहे आणि दान देणारे देखील निष्फळ ठरले नाहीत.”

වත්වා පුන තෙසං පෙත්තිවිසයූපපන්නානං අඤ්ඤස්ස කසිගොරක්ඛාදිනො සම්පත්තිපටිලාභකාරණස්ස අභාවං ඉතො දින්නෙන යාපනභාවඤ්ච දස්සෙන්තො ‘‘න හි තත්ථ කසී අත්ථී’’ති ඡට්ඨගාථාය පච්ඡිමද්ධං ‘‘වණිජ්ජා තාදිසී’’ති ඉමං සත්තමගාථඤ්ච ආහ.

असे बोलून, पुन्हा त्या प्रेतलोकात उत्पन्न झालेल्या प्राण्यांसाठी शेती, पशुपालन इत्यादींसारख्या संपत्ती मिळवण्याच्या इतर साधनांचा अभाव असल्याचे आणि या जगातून दिलेल्या दानावरच त्यांचे जीवन चालत असल्याचे दर्शवण्यासाठी, “तेथे शेती नाही” अशा सहाव्या गाथेचा उत्तरार्ध आणि “तसा व्यापार नाही” ही सातवी गाथा त्यांनी (भगवंतांनी) सांगितली.

තත්‍රායං අත්ථවණ්ණනා – න හි, මහාරාජ, තත්ථ පෙත්තිවිසයෙ කසි අත්ථි, යං නිස්සාය තෙ පෙතා සම්පත්තිං පටිලභෙය්‍යුං. ගොරක්ඛෙත්ථ න විජ්ජතීති න කෙවලං කසි එව, ගොරක්ඛාපි එත්ථ පෙත්තිවිසයෙ න විජ්ජති, යං [Pg.179] නිස්සාය තෙ සම්පත්තිං පටිලභෙය්‍යුං. වණිජ්ජා තාදිසී නත්ථීති වාණිජ්ජාපි තාදිසී නත්ථි, යා තෙසං සම්පත්තිපටිලාභහෙතු භවෙය්‍ය. හිරඤ්ඤෙන කයාකයන්ති හිරඤ්ඤෙන කයවික්කයම්පි තත්ථ තාදිසං නත්ථි, යං තෙසං සම්පත්තිපටිලාභහෙතු භවෙය්‍ය. ඉතො දින්නෙන යාපෙන්ති, පෙතා කාලගතා තහින්ති කෙවලං පන ඉතො ඤාතීහි වා මිත්තාමච්චෙහි වා දින්නෙන යාපෙන්ති, අත්තභාවං ගමෙන්ති. පෙතාති පෙත්තිවිසයූපපන්නා සත්තා. කාලගතාති අත්තනො මරණකාලෙන ගතා, ‘‘කාලකතා’’ති වා පාඨො, කතකාලා කතමරණාති අත්ථො. තහින්ති තස්මිං පෙත්තිවිසයෙ.

तेथे हा अर्थ स्पष्ट केला आहे – हे महाराजा, त्या प्रेतलोकात शेती अस्तित्वात नाही, जिचा आधार घेऊन ते प्रेत संपत्ती मिळवू शकतील. ‘गोरक्खेत न विज्जति’ (पशुपालन येथे आढळत नाही) याचा अर्थ केवळ शेतीच नाही, तर त्या प्रेतलोकात पशुपालन देखील अस्तित्वात नाही, जिचा आधार घेऊन ते संपत्ती मिळवू शकतील. ‘वाणिज्जा तादिसी नत्थि’ याचा अर्थ असा की, तेथे तसा व्यापार देखील नाही, जो त्यांच्या संपत्ती प्राप्तीचे कारण ठरेल. ‘हिरञ्ञेन कयाकयं’ याचा अर्थ असा की, तेथे सोन्या-नाण्याने (पैशाने) खरेदी-विक्री देखील अस्तित्वात नाही, जी त्यांच्या संपत्ती प्राप्तीचे कारण ठरेल. ‘इतो दिन्नेन यापेन्ति, पेता कालगता तहिं’ याचा अर्थ असा की, केवळ या जगातून नातेवाईकांनी किंवा मित्र-स्नेह्यांनी दिलेल्या दानावरच ते जगतात, आपले अस्तित्व टिकवून ठेवतात. ‘पेता’ म्हणजे प्रेतलोकात उत्पन्न झालेले प्राणी. ‘कालगता’ म्हणजे आपल्या मृत्यूच्या वेळेनुसार गेलेले; ‘कालकता’ असाही पाठ आढळतो, ज्याचा अर्थ ‘मृत्यू पावलेले’ असा आहे. ‘तहिं’ म्हणजे त्या प्रेतलोकात.

අට්ඨමනවමගාථාද්වයවණ්ණනා

आठव्या आणि नवव्या या दोन्ही गाथांचे स्पष्टीकरण (वर्णन).

8-9. එවං ‘‘ඉතො දින්නෙන යාපෙන්ති, පෙතා කාලගතා තහි’’න්ති වත්වා ඉදානි උපමාහි තමත්ථං පකාසෙන්තො ‘‘උන්නමෙ උදකං වුට්ඨ’’න්ති ඉදං ගාථාද්වයමාහ.

८-९. अशा प्रकारे “या जगातून दिलेल्या दानावरच ते जगतात, जे प्रेत तेथे मृत्यू पावून गेले आहेत” असे सांगून, आता उपमांच्या साहाय्याने तो अर्थ प्रकट करण्यासाठी त्यांनी (भगवंतांनी) “उन्नमे उदकं वुट्ठं” या दोन गाथा सांगितल्या.

තස්සත්ථො – යථා උන්නතෙ ථලෙ උස්සාදෙ භූමිභාගෙ මෙඝෙහි අභිවුට්ඨං උදකං නින්නං පවත්තති, යො යො භූමිභාගො නින්නො ඔණතො, තං තං පවත්තති ගච්ඡති පාපුණාති, එවමෙව ඉතො දින්නං දානං පෙතානං උපකප්පති නිබ්බත්තති, පාතුභවතීති අත්ථො. නින්නමිව හි උදකප්පවත්තියා ඨානං පෙතලොකො දානුපකප්පනාය. යථාහ – ‘‘ඉදං ඛො, බ්‍රාහ්මණ, ඨානං, යත්ථ ඨිතස්ස තං දානං උපකප්පතී’’ති (අ. නි. 10.177). යථා ච කන්දරපදරසාඛාපසාඛකුසොබ්භමහාසොබ්භසන්නිපාතෙහි වාරිවහා මහානජ්ජො පූරා හුත්වා සාගරං පරිපූරෙන්ති, එවම්පි ඉතො දින්නදානං පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව පෙතානං උපකප්පතීති.

त्याचा अर्थ असा आहे – ज्याप्रमाणे उंच जमिनीवर किंवा कोरड्या भूभागावर ढगांतून बरसलेले पाणी सखल भागाकडे वाहून जाते, जो जो भूभाग सखल आणि खोल असतो, त्या त्या भागाकडे ते पाणी वाहते, जाते आणि पोहोचते; त्याचप्रमाणे या जगातून दिलेले दान प्रेतांना लाभते, फलद्रूप होते आणि प्रकट होते, असा याचा अर्थ आहे. ज्याप्रमाणे सखल भाग हा पाणी वाहून जाण्याचे स्थान आहे, त्याचप्रमाणे प्रेतलोक हा दानाच्या प्राप्तीचे स्थान समजला पाहिजे. जसे भगवंतांनी म्हटले आहे – “हे ब्राह्मणा, हे ते स्थान आहे, जेथे राहणाऱ्या व्यक्तीला ते दान लाभते.” आणि ज्याप्रमाणे डोंगरदऱ्या, ओढे, नाले, लहान-मोठ्या नद्या यांमधून वाहणारे पाणी एकत्र येऊन मोठ्या नद्या पूर्ण भरून समुद्राला भरून टाकतात; त्याचप्रमाणे या जगातून दिलेले दान पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच प्रेतांना लाभते, असा याचा अर्थ आहे.

දසමගාථාවණ්ණනා

दहाव्या गाथेचे स्पष्टीकरण (वर्णन).

10. එවං භගවා ‘‘ඉතො දින්නෙන යාපෙන්ති, පෙතා කාලගතා තහි’’න්ති ඉමං අත්ථං උපමාහි පකාසෙත්වා පුන යස්මා තෙ පෙතා ‘‘ඉතො කිඤ්චි ලච්ඡාමා’’ති ආසාභිභූතා ඤාතිඝරං ආගන්ත්වාපි ‘‘ඉදං නාම නො දෙථා’’ති යාචිතුං අසමත්ථා, තස්මා තෙසං ඉමානි අනුස්සරණවත්ථූනි අනුස්සරන්තො [Pg.180] කුලපුත්තො දක්ඛිණං දජ්ජාති දස්සෙන්තො ‘‘අදාසි මෙ’’ති ඉමං ගාථමාහ.

१०. अशा प्रकारे भगवंतांनी “या जगातून दिलेल्या दानावरच ते जगतात, जे प्रेत तेथे मृत्यू पावून गेले आहेत” हा अर्थ उपमांच्या साहाय्याने स्पष्ट करून, पुन्हा ज्या अर्थी ते प्रेत “या जगातून आपल्याला काहीतरी मिळेल” या आशेने व्याकुळ होऊन आपल्या नातेवाईकांच्या घरी येऊन देखील “आम्हाला अमुक गोष्ट द्या” अशी याचना करण्यास असमर्थ असतात; म्हणूनच त्यांच्या जिवंत नातेवाईकांनी या स्मरण करण्यायोग्य गोष्टींचे स्मरण करून कुलपुत्राने (सत्पुत्राने) दान (दक्षिणा) दिले पाहिजे, हे दर्शवण्यासाठी “अदासि मे” ही गाथा त्यांनी (भगवंतांनी) सांगितली.

තස්සත්ථො – ‘‘ඉදං නාම මෙ ධනං වා ධඤ්ඤං වා අදාසී’’ති ච, ‘‘ඉදං නාම මෙ කිච්චං අත්තනා උය්‍යොගමාපජ්ජන්තො අකාසී’’ති ච, ‘‘අමු මෙ මාතිතො වා පිතිතො වා සම්බන්ධත්තා ඤාතී’’ති ච සිනෙහවසෙන තාණසමත්ථතාය ‘‘මිත්තා’’ති ච, ‘‘අසුකො මෙ සහ පංසුකීළකො සඛා’’ති ච එවං සබ්බමනුස්සරන්තො පෙතානං දක්ඛිණං දජ්ජා, දානං නිය්‍යාතෙය්‍යාති. අපරො පාඨො ‘‘පෙතානං දක්ඛිණා දජ්ජා’’ති. තස්සත්ථො – දාතබ්බාති දජ්ජා. කා සා? පෙතානං දක්ඛිණා, තෙනෙව ‘‘අදාසි මෙ’’තිආදිනා නයෙන පුබ්බෙ කතමනුස්සරං අනුස්සරතාති වුත්තං හොති. කරණවචනප්පසඞ්ගෙ පච්චත්තවචනං වෙදිතබ්බං.

त्याचा अर्थ असा समजावा – 'त्याने मला हे धन किंवा धान्य दिले होते' आणि 'त्याने स्वतः प्रयत्न करून माझे हे काम केले होते' आणि 'हा माझ्या आईच्या किंवा वडिलांच्या बाजूने नातेसंबंध असल्यामुळे माझा नातेवाईक (ज्ञाती) आहे' आणि स्नेहामुळे व संरक्षण करण्यास समर्थ असल्यामुळे 'तो माझा मित्र आहे' आणि 'हा अमका माझा लहानपणी धुळीत एकत्र खेळलेला सखा आहे' अशा प्रकारे सर्वांचे स्मरण करत प्रेतांना (मृत पूर्वजांना) दक्षिणा (दान) द्यावी, दान समर्पित करावे. दुसरा पाठ 'पेतानं दक्खिणा दज्जा' असा आहे. त्याचा अर्थ – 'द्यावी' म्हणजे 'दज्जा'. ती कोणती? प्रेतांसाठी दिलेली दक्षिणा. म्हणूनच 'अदासि मे' इत्यादी पद्धतीने 'पूर्वी केलेल्या उपकारांचे वारंवार स्मरण करत' असे म्हटले आहे. तृतीया विभक्तीच्या प्रसंगी प्रथमा विभक्ती समजावी.

එකාදසමගාථාවණ්ණනා

अकराव्या गाथेचे स्पष्टीकरण (वण्णना).

11. එවං භගවා පෙතානං දක්ඛිණානිය්‍යාතනෙ කාරණභූතානි අනුස්සරණවත්ථූනි දස්සෙන්තො –

११. अशा प्रकारे भगवान प्रेतांना दक्षिणा समर्पित करण्यामागील कारणीभूत असलेल्या स्मरणाच्या विषयांना दर्शविताना –

‘‘අදාසි මෙ අකාසි මෙ, ඤාතිමිත්තා සඛා ච මෙ;

පෙතානං දක්ඛිණං දජ්ජා, පුබ්බෙ කතමනුස්සර’’න්ති. –

'त्याने मला दिले, त्याने माझ्यासाठी केले, तो माझा नातेवाईक, मित्र आणि सखा होता; पूर्वी केलेल्या उपकारांचे स्मरण करून प्रेतांना दक्षिणा द्यावी.'

වත්වා පුන යෙ ඤාතිමරණෙන රුණ්ණසොකාදිපරා එව හුත්වා තිට්ඨන්ති, න තෙසං අත්ථාය කිඤ්චි දෙන්ති, තෙසං තං රුණ්ණසොකාදි කෙවලං අත්තපරිතාපනමෙව හොති, න පෙතානං කිඤ්චි අත්ථං නිප්ඵාදෙතීති දස්සෙන්තො ‘‘න හි රුණ්ණං වා’’ති ඉමං ගාථමාහ.

असे बोलून, पुन्हा जे लोक नातेवाईकांच्या मृत्यूमुळे केवळ रडणे, शोक करणे इत्यादींमध्येच मग्न राहतात, त्यांच्या कल्याणासाठी काहीही दान करत नाहीत, त्यांचे ते रडणे, शोक करणे इत्यादी केवळ स्वतःलाच त्रास देणारे ठरते, प्रेतांना त्यापासून कोणताही लाभ मिळत नाही, हे दर्शविताना 'न हि रुण्णं वा' ही गाथा म्हणाले.

තත්ථ රුණ්ණන්ති රොදනා රොදිතත්තං අස්සුපාතනං, එතෙන කායපරිස්සමං දස්සෙති. සොකොති සොචනා සොචිතත්තං, එතෙන චිත්තපරිස්සමං දස්සෙති. යා චඤ්ඤාති යා ච රුණ්ණසොකෙහි අඤ්ඤා. පරිදෙවනාති ඤාතිබ්‍යසනෙන ඵුට්ඨස්ස ලාලප්පනා, ‘‘කහං එකපුත්තක පිය මනාපා’’ති එවමාදිනා නයෙන ගුණසංවණ්ණනා, එතෙන වචීපරිස්සමං දස්සෙති.

तेथे 'रुण्णं' म्हणजे रडणे, रडण्याची क्रिया, अश्रू ढाळणे; याद्वारे शारीरिक कष्ट (कायपरिसम) दर्शवितात. 'सोको' म्हणजे शोक करणे, शोकाकुल अवस्था; याद्वारे मानसिक कष्ट (चित्तपरिसम) दर्शवितात. 'या चञ्ञा' म्हणजे जी रडणे आणि शोकाव्यतिरिक्त इतर आहे. 'परिदेवना' म्हणजे नातेवाईकांच्या विनाशाने (मृत्यूने) ग्रस्त झालेल्या व्यक्तीचे विलाप करणे, जसे की 'माझा एकुलता एक प्रिय व आवडता मुलगा कोठे गेला?' इत्यादी प्रकारे गुणांचे वर्णन करत विलाप करणे; याद्वारे वाणीचे कष्ट (वचीपरिसम) दर्शवितात.

ද්වාදසමගාථාවණ්ණනා

बाराव्या गाथेचे स्पष्टीकरण.

12. එවං [Pg.181] භගවා ‘‘රුණ්ණං වා සොකො වා යා චඤ්ඤා පරිදෙවනා, සබ්බම්පි තං පෙතානං අත්ථාය න හොති, කෙවලන්තු අත්තානං පරිතාපනමත්තමෙව, එවං තිට්ඨන්ති ඤාතයො’’ති රුණ්ණාදීනං නිරත්ථකභාවං දස්සෙත්වා පුන මාගධරාජෙන යා දක්ඛිණා දින්නා, තස්සා සාත්ථකභාවං දස්සෙන්තො ‘‘අයඤ්ච ඛො දක්ඛිණා’’ති ඉමං ගාථමාහ.

१२. अशा प्रकारे भगवान 'रडणे, शोक किंवा इतर विलाप, हे सर्व प्रेतांच्या कल्याणासाठी होत नाही, तर केवळ स्वतःलाच तापदायक ठरते, नातेवाईक तसेच उभे राहतात (त्यांना काही मिळत नाही)' असे रडणे इत्यादींचे निरर्थकत्व दर्शवून, पुन्हा मगधराज (बिंबिसार) यांनी जे दान दिले होते, त्याचे सार्थकत्व दर्शविताना 'अयञ्च खो दक्खिणा' ही गाथा म्हणाले.

තස්සත්ථො – අයඤ්ච ඛො, මහාරාජ, දක්ඛිණා තයා අජ්ජ අත්තනො ඤාතිගණං උද්දිස්ස දින්නා, සා යස්මා සඞ්ඝො අනුත්තරං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං ලොකස්ස, තස්මා සඞ්ඝම්හි සුප්පතිට්ඨිතා අස්ස පෙතජනස්ස දීඝරත්තං හිතාය උපකප්පති සම්පජ්ජති ඵලතීති වුත්තං හොති. උපකප්පතීති ච ඨානසො උපකප්පති, තංඛණංයෙව උපකප්පති, න චිරෙන. යථා හි තංඛණඤ්ඤෙව පටිභන්තං ‘‘ඨානසොවෙතං තථාගතං පටිභාතී’’ති වුච්චති, එවමිධාපි තංඛණංයෙව උපකප්පන්තා ‘‘ඨානසො උපකප්පතී’’ති වුත්තා. යං වා තං ‘‘ඉදං ඛො, බ්‍රාහ්මණ, ඨානං, යත්ථ ඨිතස්ස තං දානං උපකප්පතී’’ති (අ. නි. 10.177) වුත්තං, තත්ථ ඛුප්පිපාසිකවන්තාසපරදත්තූපජීවිනිජ්ඣාමතණ්හිකාදිභෙදභින්නෙ ඨානෙ උපකප්පතීති වුත්තං යථා කහාපණං දෙන්තො ‘‘කහාපණසො දෙතී’’ති ලොකෙ වුච්චති. ඉමස්මිඤ්ච අත්ථවිකප්පෙ උපකප්පතීති පාතුභවති, නිබ්බත්තතීති වුත්තං හොති.

त्याचा अर्थ असा – 'हे महाराज! ही जी दक्षिणा तुम्ही आज आपल्या नातेवाईकांच्या उद्देशाने दिली आहे, ती संघ हा जगासाठी सर्वश्रेष्ठ पुण्यक्षेत्र असल्यामुळे, संघामध्ये चांगल्या प्रकारे प्रतिष्ठित होऊन त्या प्रेत झालेल्या व्यक्तीला दीर्घकाळापर्यंत हितासाठी उपकारक ठरते, प्राप्त होते, फलदायी होते' असा आहे. 'उपकप्पति' (उपकारक ठरते) म्हणजे तात्काळ (ठाणसो) उपकारक ठरते, त्याच क्षणी प्राप्त होते, विलंबाने नाही. जसे की त्याच क्षणी सुचलेल्या गोष्टीला 'तात्काळ हे तथागतांना सुचले' असे म्हटले जाते, तसेच येथेही त्याच क्षणी प्राप्त होणाऱ्या दानाला 'तात्काळ उपकारक ठरते' असे म्हटले आहे. किंवा जे 'हे ब्राह्मणा! हेच ते स्थान आहे, जेथे राहिलेल्याला ते दान प्राप्त होते' असे म्हटले आहे, तेथे क्षुत्पिपासिक (भूक-तहान लागलेले), वंतास (उलटी खाणारे), परदत्तूपजीवी (दुसऱ्यांनी दिलेल्यावर जगणारे), निज्झामतण्हिक (तृष्णेने जळणारे) इत्यादी भेदांनी युक्त अशा योनीमध्ये (स्थानात) असलेल्या प्रेतांना ते प्राप्त होते, असे म्हटले आहे. जसे की नाणे देताना 'नाण्यांच्या स्वरूपात देतो' असे जगात म्हटले जाते. आणि या अर्थाच्या पर्यायामध्ये 'उपकप्पति' म्हणजे प्रकट होते, निष्पन्न होते, असा अर्थ होतो.

තෙරසමගාථාවණ්ණනා

तेराव्या गाथेचे स्पष्टीकरण.

13. එවං භගවා රඤ්ඤා දින්නාය දක්ඛිණාය සාත්ථකභාවං දස්සෙන්තො –

१३. अशा प्रकारे भगवान राजाने दिलेल्या दक्षिणेचे सार्थकत्व दर्शविताना –

‘‘අයඤ්ච ඛො දක්ඛිණා දින්නා, සඞ්ඝම්හි සුප්පතිට්ඨිතා;

දීඝරත්තං හිතායස්ස, ඨානසො උපකප්පතී’’ති. –

'आणि ही दिलेली दक्षिणा, संघामध्ये चांगल्या प्रकारे प्रतिष्ठित होऊन, त्या प्रेताला दीर्घकाळापर्यंत हितासाठी तात्काळ उपकारक ठरते.'

වත්වා පුන යස්මා ඉමං දක්ඛිණං දෙන්තෙන ඤාතීනං ඤාතීහි කත්තබ්බකිච්චකරණවසෙන ඤාතිධම්මො නිදස්සිතො, බහුජනස්ස පාකටීකතො, නිදස්සනං වා කතො, තුම්හෙහිපි ඤාතීනං එවමෙව ඤාතීහි කත්තබ්බකිච්චකරණවසෙන ඤාතිධම්මො පරිපූරෙතබ්බො, න නිරත්ථකෙහි රුණ්ණාදීහි අත්තා පරිතාපෙතබ්බොති ච පෙතෙ දිබ්බසම්පත්තිං අධිගමෙන්තෙන පෙතානං පූජා කතා උළාරා, බුද්ධප්පමුඛඤ්ච භික්ඛුසඞ්ඝං අන්නපානාදීහි සන්තප්පෙන්තෙන භික්ඛූනං බලං අනුපදින්නං, අනුකම්පාදිගුණපරිවාරඤ්ච චාගචෙතනං නිබ්බත්තෙන්තෙන අනප්පකං පුඤ්ඤං [Pg.182] පසුතං, තස්මා භගවා ඉමෙහි යථාභුච්චගුණෙහි රාජානං සම්පහංසෙන්තො –

असे बोलून, पुन्हा ज्याअर्थी हे दान देणाऱ्याने नातेवाईकांसाठी नातेवाईकांनी करावयाच्या कर्तव्याच्या रूपाने 'ज्ञातीधर्म' (नातेवाईकांचे कर्तव्य) दर्शविला आहे, बहुसंख्य लोकांसाठी तो प्रकट केला आहे किंवा त्याचे उदाहरण घालून दिले आहे, म्हणून 'तुम्ही सुद्धा नातेवाईकांसाठी अशाच प्रकारे नातेवाईकांनी करावयाच्या कर्तव्याच्या रूपाने ज्ञातीधर्म पूर्ण केला पाहिजे, निरर्थक रडणे इत्यादींनी स्वतःला त्रास करून घेऊ नये' आणि 'त्या प्रेतांना दिव्य संपत्ती प्राप्त करून देण्याच्या इच्छेने प्रेतांची ही मोठी पूजा (आदर) केली आहे, बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला अन्न-पानादींनी तृप्त करून भिक्खूंचे बल वाढवले आहे, आणि अनुकंपा इत्यादी गुणांनी युक्त अशी त्याग-चेतना (चागचेतना) उत्पन्न करून विपुल पुण्य संपादन केले आहे', म्हणून भगवान या यथार्थ गुणांनी राजाची प्रशंसा करत –

‘‘සො ඤාතිධම්මො ච අයං නිදස්සිතො,පෙතාන පූජා ච කතා උළාරා;

බලඤ්ච භික්ඛූනමනුප්පදින්නං,තුම්හෙහි පුඤ්ඤං පසුතං අනප්පක’’න්ති. –

'तो हा ज्ञातीधर्म दर्शविला गेला आहे, प्रेतांची ही मोठी पूजा केली गेली आहे, भिक्खूंचे बल वाढवले गेले आहे आणि तुम्ही विपुल पुण्य संपादन केले आहे.'

ඉමාය ගාථාය දෙසනං පරියොසාපෙති.

या गाथेने उपदेशाची (देसनेची) समाप्ती करतात.

අථ වා ‘‘සො ඤාතිධම්මො ච අයං නිදස්සිතො’’ති ඉමිනා ගාථාපදෙන භගවා රාජානං ධම්මියා කථාය සන්දස්සෙති. ඤාතිධම්මනිදස්සනමෙව හි එත්ථ සන්දස්සනං පෙතාන පූජා ච කතා උළාරාති ඉමිනා සමාදපෙති. උළාරාති පසංසනමෙව හි එත්ථ පුනප්පුනං පූජාකරණෙ සමාදපනං. බලඤ්ච භික්ඛූනමනුප්පදින්නන්ති ඉමිනා සමුත්තෙජෙති. බලානුප්පදානමෙව හි එත්ථ එවං දානං, බලානුප්පදානතාති තස්ස උස්සාහවඩ්ඪනෙන සමුත්තෙජනං. තුම්හෙහි පුඤ්ඤං පසුතං අනප්පකන්ති ඉමිනා සම්පහංසෙති. පුඤ්ඤප්පසුතකිත්තනමෙව හි එත්ථ තස්ස යථාභුච්චගුණසංවණ්ණනභාවෙන සම්පහංසනජනනතො සම්පහංසනන්ති වෙදිතබ්බං.

अथवा, 'तो हा ज्ञातीधर्म दर्शविला गेला आहे' या गाथेच्या पदाने भगवान राजाला धम्मकथेने चांगल्या प्रकारे उपदेशित करतात (संदस्सेति). येथे ज्ञातीधर्म दर्शविणे म्हणजेच 'संदस्सन' (चांगल्या प्रकारे दर्शविणे) होय. 'प्रेतांची ही मोठी पूजा केली गेली आहे' याद्वारे ते प्रेरित करतात (समादपेति). येथे 'मोठी' (उळारा) ही केवळ प्रशंसाच आहे, जी वारंवार पूजा करण्यासाठी प्रेरित करणारी (समादपन) आहे. 'भिक्खूंचे बल वाढवले गेले आहे' याद्वारे ते उत्साहित करतात (समुत्तेजेति). येथे अशा प्रकारचे दान देणे म्हणजेच बल प्रदान करणे होय, आणि बल प्रदान करणे हे त्याच्या उत्साहाची वृद्धी करून उत्साहित करणे (समुत्तेजन) आहे. 'तुम्ही विपुल पुण्य संपादन केले आहे' याद्वारे ते अत्यंत आनंदित करतात (सम्पहंसेति). येथे पुण्याच्या संपादनाचे कीर्तन करणे हेच त्याच्या यथार्थ गुणांच्या वर्णनाच्या रूपाने आनंद उत्पन्न करणारे असल्यामुळे 'सम्पहंसन' (अत्यंत आनंदित करणे) समजावे.

දෙසනාපරියොසානෙ ච පෙත්තිවිසයූපපත්තිආදීනවසංවණ්ණනෙන සංවිග්ගානං යොනිසො පදහතං චතුරාසීතියා පාණසහස්සානං ධම්මාභිසමයො අහොසි. දුතියදිවසෙපි භගවා දෙවමනුස්සානං ඉදමෙව තිරොකුට්ටං දෙසෙසි, එවං යාව සත්තමදිවසා තාදිසො එව ධම්මාභිසමයො අහොසීති.

आणि उपदेशाच्या शेवटी, प्रेतलोकातील उत्पत्तीच्या दोषांचे (आदीनव) वर्णन ऐकून संविग्न (भयभीत) झालेल्या आणि योग्य प्रकारे (योनिसो) प्रयत्न करणाऱ्या चौऱ्याऐंशी हजार प्राण्यांना धम्माभिसमय (धम्मज्ञान प्राप्ती) झाला. दुसऱ्या दिवशीही भगवंतांनी देव आणि मनुष्यांना हेच तिरोकुट्ट सुत्त उपदेशिले. अशा प्रकारे सातव्या दिवसापर्यंत तशाच प्रकारचा धम्माभिसमय होत राहिला.

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දකපාඨ-අට්ඨකථාය

परमत्थजोतिका नावाच्या खुद्दकपाठ-अट्ठकथेतील

තිරොකුට්ටසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

तिरोकुट्टसुत्त-वण्णना (स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

8. නිධිකණ්ඩසුත්තවණ්ණනා

८. निधिकण्डसुत्त-वण्णना (स्पष्टीकरण)

නික්ඛෙපකාරණං

प्रस्तुत करण्याचे कारण (निक्खेपकारण)

ඉදානි යදිදං තිරොකුට්ටානන්තරං ‘‘නිධිං නිධෙති පුරිසො’’තිආදිනා නිධිකණ්ඩං නික්ඛිත්තං, තස්ස –

आता, तिरोकुट्ट सुत्तानंतर जे 'निधिं निधेति पुरिसो' इत्यादी शब्दांनी सुरू होणारे निधिकण्ड सुत्त प्रस्तुत केले आहे, त्याचे –

‘‘භාසිත්වා [Pg.183] නිධිකණ්ඩස්ස, ඉධ නික්ඛෙපකාරණං;

අට්ඨුප්පත්තිඤ්ච දීපෙත්වා, කරිස්සාමත්ථවණ්ණනං’’.

'निधिकण्ड सुत्त येथे प्रस्तुत करण्याचे कारण सांगून आणि त्याची उत्पत्ती (अट्ठुप्पत्ति) दर्शवून, आम्ही त्याच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण (वण्णना) करू.'

තත්ථ ඉධ නික්ඛෙපකාරණං තාවස්ස එවං වෙදිතබ්බං. ඉදඤ්හි නිධිකණ්ඩං භගවතා ඉමිනා අනුක්කමෙන අවුත්තම්පි යස්මා අනුමොදනවසෙන වුත්තස්ස තිරොකුට්ටස්ස මිථුනභූතං, තස්මා ඉධ නික්ඛිත්තං. තිරොකුට්ටෙන වා පුඤ්ඤවිරහිතානං විපත්තිං දස්සෙත්වා ඉමිනා කතපුඤ්ඤානං සම්පත්තිදස්සනත්ථම්පි ඉදං ඉධ නික්ඛිත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ඉදමස්ස ඉධ නික්ඛෙපකාරණං.

येथे, सर्वप्रथम या (निधिकण्ड सुत्ताच्या) येथे ठेवण्याचे (क्रमबद्ध करण्याचे) कारण अशा प्रकारे समजून घ्यावे. कारण, जरी हे निधिकण्ड सुत्त भगवंतांनी या अनुक्रमाने सांगितले नसले, तरी अनुमोदनाच्या रूपाने सांगितलेल्या 'तिरोकुट्ट सुत्ताचा' हा जोडीदार (प्रतिरूप) असल्यामुळे ते येथे ठेवले गेले आहे. किंवा, तिरोकुट्ट सुत्ताद्वारे पुण्यविरहित लोकांची विपत्ती दाखवून, या सुत्ताद्वारे पुण्यवान लोकांची संपत्ती (समृद्धी) दर्शवण्यासाठी देखील हे येथे ठेवले गेले आहे, असे समजावे. हेच याचे येथे ठेवण्याचे कारण आहे।

සුත්තට්ඨුප්පත්ති

सुत्ताच्या उत्पत्तीची पार्श्वभूमी (सुत्त-उत्पत्ती)

අට්ඨුප්පත්ති පනස්ස – සාවත්ථියං කිර අඤ්ඤතරො කුටුම්බිකො අඩ්ඪො මහද්ධනො මහාභොගො. සො ච සද්ධො හොති පසන්නො, විගතමලමච්ඡෙරෙන චෙතසා අගාරං අජ්ඣාවසති. සො එකස්මිං දිවසෙ බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දානං දෙති. තෙන ච සමයෙන රාජා ධනත්ථිකො හොති, සො තස්ස සන්තිකෙ පුරිසං පෙසෙසි ‘‘ගච්ඡ, භණෙ, ඉත්ථන්නාමං කුටුම්බිකං ආනෙහී’’ති. සො ගන්ත්වා තං කුටුම්බිකං ආහ ‘‘රාජා තං ගහපති ආමන්තෙතී’’ති. කුටුම්බිකො සද්ධාදිගුණසමන්නාගතෙන චෙතසා බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං පරිවිසන්තො ආහ ‘‘ගච්ඡ, භො පුරිස, පච්ඡා ආගමිස්සාමි, ඉදානි තාවම්හි නිධිං නිධෙන්තො ඨිතො’’ති. අථ භගවා භුත්තාවී පවාරිතො තමෙව පුඤ්ඤසම්පදං පරමත්ථතො නිධීති දස්සෙතුං තස්ස කුටුම්බිකස්ස අනුමොදනත්ථං ‘‘නිධිං නිධෙති පුරිසො’’ති ඉමා ගාථායො අභාසි. අයමස්ස අට්ඨුප්පත්ති.

या सुत्ताची उत्पत्ती (पार्श्वभूमी) अशी आहे – असे ऐकिवात आहे की, श्रावस्तीमध्ये एक श्रीमंत, महाधनी आणि महाभोगी गृहस्थ राहत होता. तो श्रद्धावान आणि प्रसन्न चित्ताचा होता, आणि लोभ व मत्सराचा मळ दूर करून उदार अंतःकरणाने गृहस्थाश्रम चालवत असे. एका दिवशी त्याने बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला दान दिले. त्याच वेळी राजाला (कोसल राजाला) धनाची आवश्यकता भासली. त्याने त्या गृहस्थाकडे एका माणसाला पाठवले आणि सांगितले, 'अरे माणसा, जा आणि अमुक नावाच्या गृहस्थाला घेऊन ये।' तो माणूस तिथे गेला आणि त्या गृहस्थाला म्हणाला, 'गृहपती, राजा तुम्हाला बोलवत आहे।' तो गृहस्थ श्रद्धा इत्यादी गुणांनी युक्त अशा चित्ताने बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला भोजन वाढण्यात (सेवा करण्यात) मग्न होता. तो म्हणाला, 'हे भल्या माणसा, तू जा, मी नंतर येईन. सध्या मी एक मोठा ठेवा (निधी) ठेवण्यात व्यस्त आहे।' त्यानंतर, भगवंतांनी भोजन ग्रहण केल्यानंतर आणि भोजन समाप्त झाल्यावर, त्या गृहस्थाच्या अनुमोदनासाठी, तीच पुण्यसंपदा हीच परमार्थतः खरी 'निधी' (ठेवा) आहे हे दर्शवण्यासाठी 'निधिं निधेति पुरिसो' (माणूस ठेवा ठेवतो) इत्यादी गाथा म्हटल्या. ही या सुत्ताची उत्पत्ती आहे।

එවමස්ස –

या प्रकारे याचे –

‘‘භාසිත්වා නිධිකණ්ඩස්ස, ඉධ නික්ඛෙපකාරණං;

අට්ඨුප්පත්තිඤ්ච දීපෙත්වා, කරිස්සාමත්ථවණ්ණනං’’.

“निधिकण्ड सुत्ताचे येथे ठेवण्याचे कारण सांगून आणि त्याची उत्पत्ती स्पष्ट करून, आता आम्ही अर्थाचे स्पष्टीकरण (अर्थवर्णन) करू.”

පඨමගාථාවණ්ණනා

पहिल्या गाथेचे स्पष्टीकरण (प्रथम गाथा वर्णन)

1. තත්ථ නිධිං නිධෙති පුරිසොති නිධීයතීති නිධි, ඨපීයති රක්ඛීයති ගොපීයතීති අත්ථො. සො චතුබ්බිධො ථාවරො, ජඞ්ගමො, අඞ්ගසමො, අනුගාමිකොති. තත්ථ ථාවරො නාම භූමිගතං වා වෙහාසට්ඨං වා හිරඤ්ඤං වා [Pg.184] සුවණ්ණං වා ඛෙත්තං වා වත්ථු වා, යං වා පනඤ්ඤම්පි එවරූපං ඉරියාපථවිරහිතං, අයං ථාවරො නිධි. ජඞ්ගමො නාම දාසිදාසං හත්ථිගවස්සවළවං අජෙළකං කුක්කුටසූකරං යං වා පනඤ්ඤම්පි එවරූපං ඉරියාපථපටිසංයුත්තං. අයං ජඞ්ගමො නිධි අඞ්ගසමො නාම කම්මායතනං, සිප්පායතනං, විජ්ජාට්ඨානං, බාහුසච්චං, යං වා පනඤ්ඤම්පි එවරූපං සික්ඛිත්වා ගහිතං අඞ්ගපච්චඞ්ගමිව අත්තභාවප්පටිබද්ධං, අයං අඞ්ගසමො නිධි. අනුගාමිකො නාම දානමයං පුඤ්ඤං සීලමයං භාවනාමයං ධම්මස්සවනමයං ධම්මදෙසනාමයං, යං වා පනඤ්ඤම්පි එවරූපං පුඤ්ඤං තත්ථ තත්ථ අනුගන්ත්වා විය ඉට්ඨඵලමනුප්පදෙති, අයං අනුගාමිකො නිධි. ඉමස්මිං පන ඨානෙ ථාවරො අධිප්පෙතො.

१. त्यात, 'निधिं निधेति पुरिसो' (माणूस ठेवा ठेवतो) या वाक्यात – जो साठवला जातो तो 'निधी' (ठेवा) होय. तो ठेवला जातो, त्याचे रक्षण केले जाते आणि तो सुरक्षित राखला जातो, असा याचा अर्थ आहे. तो (निधी) चार प्रकारचा असतो: स्थावर (अचल), जंगम (चल), अंगसम (शरीराच्या अवयवांसारखा) आणि अनुगामी (सोबत जाणारा). त्यापैकी, 'स्थावर' म्हणजे जमिनीत पुरलेले किंवा वर (इमारती इत्यादींमध्ये) ठेवलेले चांदी-नाणे, सोने, शेत, जमीन किंवा यांसारखी इतर कोणतीही हालचाल न करणारी (अचेतन) संपत्ती; हा 'स्थावर निधी' होय. 'जंगम' म्हणजे दासी-दास, हत्ती, गायी, घोडे, घोडी, शेळ्या-मेंढ्या, कोंबड्या-डुकरे किंवा यांसारखी हालचाल करणारी (सचेतन) संपत्ती; हा 'जंगम निधी' होय. 'अंगसम' म्हणजे कर्म-कौशल्य (काम करण्याचे कौशल्य), शिल्प-कौशल्य (कला), विद्यास्थान (ज्ञान), बहुश्रुतता (विद्वत्ता) किंवा यांसारखी शिकून आत्मसात केलेली कोणतीही गोष्ट, जी एखाद्याच्या शरीराच्या लहान-मोठ्या अवयवांप्रमाणे स्वतःच्या अस्तित्वाशी जोडलेली असते; हा 'अंगसम निधी' होय. 'अनुगामी' म्हणजे दानमय पुण्य, शीलमय पुण्य, भावनामय (ध्यानमय) पुण्य, धम्मश्रवणमय (धम्म ऐकणे) पुण्य, धम्मदेशनामय (धम्म शिकवणे) पुण्य किंवा यांसारखे इतर कोणतेही पुण्य, जे त्या त्या जन्मात सोबत जाऊन इच्छित फळ प्रदान करते; हा 'अनुगामी निधी' होय. परंतु, या ठिकाणी 'स्थावर निधी' अभिप्रेत आहे।

නිධෙතීති ඨපෙති පටිසාමෙති ගොපෙති. පුරිසොති මනුස්සො. කාමඤ්ච පුරිසොපි ඉත්ථීපි පණ්ඩකොපි නිධිං නිධෙති, ඉධ පන පුරිසසීසෙන දෙසනා කතා, අත්ථතො පන තෙසම්පි ඉධ සමොධානං දට්ඨබ්බං. ගම්භීරෙ ඔදකන්තිකෙති ඔගාහෙතබ්බට්ඨෙන ගම්භීරං, උදකස්ස අන්තිකභාවෙන ඔදකන්තිකං. අත්ථි ගම්භීරං න ඔදකන්තිකං ජඞ්ගලෙ භූමිභාගෙ සතිකපොරිසො ආවාටො විය, අත්ථි ඔදකන්තිකං න ගම්භීරං නින්නෙ පල්ලලෙ එකද්විවිදත්ථිකො ආවාටො විය, අත්ථි ගම්භීරඤ්චෙව ඔදකන්තිකඤ්ච ජඞ්ගලෙ භූමිභාගෙ යාව ඉදානි උදකං ආගමිස්සතීති, තාව ඛතො ආවාටො විය. තං සන්ධාය ඉදං වුත්තං ‘‘ගම්භීරෙ ඔදකන්තිකෙ’’ති. අත්ථෙ කිච්චෙ සමුප්පන්නෙති අත්ථා අනපෙතන්ති අත්ථං, අත්ථාවහං හිතාවහන්ති වුත්තං හොති. කාතබ්බන්ති කිච්චං, කිඤ්චිදෙව කරණීයන්ති වුත්තං හොති. උප්පන්නං එව සමුප්පන්නං, කත්තබ්බභාවෙන උපට්ඨිතන්ති වුත්තං හොති. තස්මිං අත්ථෙ කිච්චෙ සමුප්පන්නෙ. අත්ථාය මෙ භවිස්සතීති නිධානප්පයොජනනිදස්සනමෙතං. එතදත්ථඤ්හි සො නිධෙති ‘‘අත්ථාවහෙ කිස්මිඤ්චිදෙව කරණීයෙ සමුප්පන්නෙ අත්ථාය මෙ භවිස්සති, තස්ස මෙ කිච්චස්ස නිප්ඵත්තියා භවිස්සතී’’ති. කිච්චනිප්ඵත්තියෙව හි තස්ස කිච්චෙ සමුප්පන්නෙ අත්ථොති වෙදිතබ්බො.

'निधेति' म्हणजे ठेवतो, साठवतो, रक्षण करतो. 'पुरिसो' म्हणजे मनुष्य. जरी पुरुष, स्त्री किंवा नपुंसक देखील ठेवा ठेवतात, तरी येथे 'पुरुष' या शब्दाला मुख्य मानून उपदेश केला आहे; परंतु अर्थाच्या दृष्टीने त्या सर्वांचाच येथे समावेश समजावा. 'गम्भीरे ओदकन्तिके' म्हणजे खोलवर जावे लागते म्हणून 'गंभीर' (खोल), आणि पाण्याच्या जवळ असल्यामुळे 'ओदकन्तिक' (जलमय/पाण्याजवळ). काही ठिकाणी खोल असते पण पाण्याचा जवळ नसते, जसे की कोरड्या उंचावरील जमिनीत माणसाच्या उंचीपेक्षा जास्त खोल खणलेला खड्डा; काही ठिकाणी पाण्याच्या जवळ असते पण खोल नसते, जसे की सखल दलदलीच्या भागात एक किंवा दोन वीत खोल असलेला खड्डा; आणि काही ठिकाणी खोलही असते आणि पाण्याच्या जवळही असते, जसे की कोरड्या जमिनीत पाणी लागेपर्यंत खणलेला खड्डा. त्याला उद्देशूनच 'गम्भीरे ओदकन्तिके' (खोल आणि पाण्याच्या जवळ) असे म्हटले आहे. 'अत्थे किच्चे समुप्पन्ने' यामध्ये 'अत्थ' म्हणजे कल्याणापासून दूर न जाणारे, म्हणजेच कल्याण करणारे, हित करणारे. 'किच्चं' म्हणजे जे केले पाहिजे, म्हणजेच कोणतेही कर्तव्य किंवा कार्य. 'समुप्पन्नं' म्हणजे उत्पन्न झालेले, म्हणजेच कर्तव्य म्हणून समोर आलेले कार्य. अशा प्रकारे, ते हित किंवा कर्तव्य उत्पन्न झाले असता. 'अत्थाय मे भविस्सति' (ते माझ्या हितासाठी होईल) हे ठेवा ठेवण्याच्या प्रयोजनाचे (उद्देशाचे) दर्शन आहे. कारण या उद्देशानेच तो ठेवा ठेवतो की, 'जेव्हा एखादे हितकारक कार्य समोर येईल, तेव्हा ते माझ्या हितासाठी होईल, माझ्या त्या कार्याच्या पूर्ततेसाठी होईल.' कारण कार्य उत्पन्न झाले असता, त्या कार्याची पूर्तता होणे हेच त्याचे हित आहे, असे समजावे।

දුතියගාථාවණ්ණනා

दुसऱ्या गाथेचे स्पष्टीकरण (द्वितीय गाथा वर्णन)

එවං නිධානප්පයොජනං දස්සෙන්තො අත්ථාධිගමාධිප්පායං දස්සෙත්වා ඉදානි අනත්ථාපගමාධිප්පායං දස්සෙතුමාහ –

अशा प्रकारे ठेवा ठेवण्याचे प्रयोजन दर्शवताना, हिताच्या प्राप्तीचा हेतू दाखवून, आता अनिष्टाचे (नुकसानीचे) निवारण करण्याचा हेतू दर्शवण्यासाठी (भगवंत) म्हणाले –

2. ‘‘රාජතො [Pg.185] වා දුරුත්තස්ස, චොරතො පීළිතස්ස වා.

२. “राजाकडून त्रास दिला गेल्यास, किंवा चोराकडून पीडित केल्यास,”

ඉණස්ස වා පමොක්ඛාය, දුබ්භික්ඛෙ ආපදාසු වා’’ති.

“कर्जातून मुक्त होण्यासाठी, दुष्काळात किंवा आपत्तीच्या वेळी (हा ठेवा उपयोगी पडेल)।”

තස්සත්ථො ‘‘අත්ථාය මෙ භවිස්සතී’’ති ච ‘‘ඉණස්ස වා පමොක්ඛායා’’ති ච එත්ථ වුත්තෙහි ද්වීහි භවිස්සතිපමොක්ඛාය-පදෙහි සද්ධිං යථාසම්භවං යොජෙත්වා වෙදිතබ්බො.

याचा अर्थ 'माझ्या हितासाठी होईल' आणि 'कर्जातून मुक्त होण्यासाठी' या येथे सांगितलेल्या दोन पदांना 'भविस्सति' (होईल) आणि 'पमोक्खाय' (मुक्त होण्यासाठी) या शब्दांशी योग्यतेनुसार जोडून समजून घ्यावा।

තත්ථායං යොජනා – න කෙවලං අත්ථාය මෙ භවිස්සතීති එව පුරිසො නිධිං නිධෙති, කින්තු ‘‘අයං චොරො’’ති වා ‘‘පාරදාරිකො’’ති වා ‘‘සුඞ්කඝාතකො’’ති වා එවමාදිනා නයෙන පච්චත්ථිකෙහි පච්චාමිත්තෙහි දුරුත්තස්ස මෙ සතො රාජතො වා පමොක්ඛාය භවිස්සති, සන්ධිච්ඡෙදාදීහි ධනහරණෙන වා, ‘‘එත්තකං හිරඤ්ඤසුවණ්ණං දෙහී’’ති ජීවග්ගාහෙන වා චොරෙහි මෙ පීළිතස්ස සතො චොරතො වා පමොක්ඛාය භවිස්සති. සන්ති මෙ ඉණායිකා, තෙ මං ‘‘ඉණං දෙහී’’ති චොදෙස්සන්ති, තෙහි මෙ චොදියමානස්ස ඉණස්ස වා පමොක්ඛාය භවිස්සති. හොති සො සමයො, යං දුබ්භික්ඛං හොති දුස්සස්සං දුල්ලභපිණ්ඩං, තත්ථ න සුකරං අප්පධනෙන යාපෙතුං, තථාවිධෙ ආගතෙ දුබ්භික්ඛෙ වා මෙ භවිස්සති. යථාරූපා ආපදා උප්පජ්ජන්ති අග්ගිතො වා උදකතො වා අප්පියදායාදතො වා, තථාරූපාසු වා උප්පන්නාසු ආපදාසු මෙ භවිස්සතීතිපි පුරිසො නිධිං නිධෙතීති.

येथे संबंध असा आहे – माणूस केवळ 'हे माझ्या हितासाठी होईल' याच विचाराने ठेवा ठेवत नाही, तर 'हा चोर आहे', 'हा परस्त्रीगामी आहे' किंवा 'हा कर चुकवणारा आहे' इत्यादी प्रकारे शत्रूंनी किंवा विरोधकांनी खोटा आरोप केला असता, राजाच्या दंडापासून मुक्त होण्यासाठी तो उपयोगी पडेल; किंवा घरफोडी इत्यादी करून धन चोरणाऱ्या, किंवा 'एवढे सोने-चांदी दे' असे म्हणून जिवंत पकडणाऱ्या चोरांकडून छळ केला जात असताना, चोरांच्या तावडीतून सुटण्यासाठी तो उपयोगी पडेल; किंवा माझे जे धनको (कर्जदार/ऋणदाते) आहेत, ते जेव्हा 'कर्ज परत कर' म्हणून तगादा लावतील, तेव्हा त्यांच्या तगाद्यापासून आणि कर्जातून मुक्त होण्यासाठी तो उपयोगी पडेल; किंवा असा वेळ येतो जेव्हा दुष्काळ पडतो, धान्य पिकत नाही आणि अन्न मिळणे कठीण होते, अशा वेळी थोड्या धनाने जगणे सोपे नसते, अशा प्रकारचा दुष्काळ आला असता तो माझ्या उपयोगाला येईल; किंवा आग, पूर (पाणी) किंवा अप्रिय वारसदार यांच्यामुळे ज्या काही आपत्ती ओढवतात, अशा आपत्ती आल्या असता तो माझ्या हितासाठी होईल, या विचाराने देखील माणूस ठेवा (निधी) ठेवत असतो।

එවං අත්ථාධිගමාධිප්පායං අනත්ථාපගමාධිප්පායඤ්චාති ද්වීහි ගාථාහි දුවිධං නිධානප්පයොජනං දස්සෙත්වා ඉදානි තමෙව දුවිධං පයොජනං නිගමෙන්තො ආහ –

अशा प्रकारे, हिताची प्राप्ती आणि अनिष्टाचे निवारण या दोन गाथांद्वारे ठेवा ठेवण्याचे द्विविध प्रयोजन दर्शवून, आता त्याच द्विविध प्रयोजनाचा उपसंहार (निष्कर्ष) करताना (भगवंत) म्हणाले –

‘‘එතදත්ථාය ලොකස්මිං, නිධි නාම නිධීයතී’’ති.

याच हेतूसाठी जगात 'निधी' (ठेवा) ठेवला जातो, असे (भगवंतांनी) म्हटले.

තස්සත්ථො – ය්වායං ‘‘අත්ථාය මෙ භවිස්සතී’’ති ච ‘‘රාජතො වා දුරුත්තස්සා’’ති එවමාදීහි ච අත්ථාධිගමො අනත්ථාපගමො ච දස්සිතො. එතදත්ථාය එතෙසං නිප්ඵාදනත්ථාය ඉමස්මිං ඔකාසලොකෙ යො කොචි හිරඤ්ඤසුවණ්ණාදිභෙදො නිධි නාම නිධීයති ඨපීයති පටිසාමීයතීති.

त्याचा अर्थ असा समजावा – 'हा माझ्या उपयोगासाठी होईल' आणि 'राजाच्या अन्यायापासून वाचण्यासाठी' इत्यादींद्वारे जो हितप्राप्ती आणि अनर्थाचे निवारण दाखवले आहे, याच हेतूसाठी, हे साध्य करण्यासाठी, या ओकासलोकात (भौतिक जगात) कोणीही व्यक्ती सोने, चांदी इत्यादी स्वरूपातील 'निधी' नावाचा ठेवा पुरून ठेवते, स्थापित करते किंवा सुरक्षित ठेवते.

තතියගාථාවණ්ණනා

तिसऱ्या गाथेचे स्पष्टीकरण.

ඉදානි [Pg.186] යස්මා එවං නිහිතොපි සො නිධි පුඤ්ඤවතංයෙව අධිප්පෙතත්ථසාධකො හොති, න අඤ්ඤෙසං, තස්මා තමත්ථං දීපෙන්තො ආහ –

आता, ज्याअर्थी अशा प्रकारे पुरून ठेवलेला तो ठेवा केवळ पुण्यवान व्यक्तींच्याच इच्छित हेतूंना पूर्ण करणारा ठरतो, इतरांच्या नाही; म्हणून तोच अर्थ स्पष्ट करताना (भगवंतांनी) म्हटले –

3. ‘‘තාවස්සුනිහිතො සන්තො, ගම්භීරෙ ඔදකන්තිකෙ.

३. जरी तो खोलवर, पाण्याच्या पातळीजवळ चांगल्या प्रकारे पुरून ठेवलेला असला,

න සබ්බො සබ්බදා එව, තස්ස තං උපකප්පතී’’ති.

तरी तो सर्व ठेवा सर्वकाळ त्याच्या उपयोगास पडत नाही.

තස්සත්ථො – සො නිධි තාව සුනිහිතො සන්තො, තාව සුට්ඨු නිඛණිත්වා ඨපිතො සමානොති වුත්තං හොති. කීව සුට්ඨූති? ගම්භීරෙ ඔදකන්තිකෙ, යාව ගම්භීරෙ ඔදකන්තිකෙ නිහිතොති සඞ්ඛං ගච්ඡති, තාව සුට්ඨූති වුත්තං හොති. න සබ්බො සබ්බදා එව, තස්ස තං උපකප්පතීති යෙන පුරිසෙන නිහිතො, තස්ස සබ්බොපි සබ්බකාලං න උපකප්පති න සම්පජ්ජති, යථාවුත්තකිච්චකරණසමත්ථො න හොතීති වුත්තං හොති. කින්තු කොචිදෙව කදාචිදෙව උපකප්පති, නෙව වා උපකප්පතීති. එත්ථ ච න්ති පදපූරණමත්තෙ නිපාතො දට්ඨබ්බො ‘‘යථා තං අප්පමත්තස්ස ආතාපිනො’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 2.18-19; 3.154) විය. ලිඞ්ගභෙදං වා කත්වා ‘‘සො’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘ත’’න්ති වුත්තං. එවං හි වුච්චමානෙ සො අත්ථො සුඛං බුජ්ඣතීති.

त्याचा अर्थ असा समजावा – तो ठेवा 'चांगल्या प्रकारे पुरून ठेवलेला' (सुनिहितो संतो) म्हणजेच अतिशय खोलवर पुरून ठेवलेला असतो. किती चांगल्या प्रकारे? 'गंभीरे उदकंतिके' म्हणजे पाण्याच्या पातळीजवळ जितक्या खोलवर पुरता येईल तितक्या खोलवर पुरलेला असतो, त्यालाच 'चांगल्या प्रकारे' पुरलेला म्हटले आहे. 'न सब्बो सब्बदा एव, तस्स तं उपकप्पति' म्हणजे ज्या माणसाने तो पुरला आहे, त्याला तो संपूर्ण ठेवा सर्वकाळ उपयोगास पडत नाही किंवा प्राप्त होत नाही, म्हणजेच वर सांगितलेली कामे पूर्ण करण्यास तो समर्थ ठरत नाही. उलट, एखादाच ठेवा कधीतरी उपयोगास पडतो किंवा मुळीच उपयोगास पडत नाही. आणि येथे 'तं' हा शब्द केवळ पादपूर्तीसाठी (वाक्य पूर्ण करण्यासाठी) आलेला निपात समजावा, जसे की 'यथा तं अप्पमत्तस्स आतापिनो' इत्यादी वाक्यांमध्ये आढळतो. किंवा लिंगभेद करून 'सो' म्हणण्याऐवजी 'तं' असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे म्हटले असता तो अर्थ सहज समजतो.

චතුත්ථපඤ්චමගාථාවණ්ණනා

चौथ्या आणि पाचव्या गाथेचे स्पष्टीकरण.

එවං ‘‘න සබ්බො සබ්බදා එව, තස්ස තං උපකප්පතී’’ති වත්වා ඉදානි යෙහි කාරණෙහි න උපකප්පති, තානි දස්සෙන්තො ආහ –

अशा प्रकारे 'तो सर्व ठेवा सर्वकाळ त्याच्या उपयोगास पडत नाही' असे सांगून, आता तो कोणत्या कारणांमुळे उपयोगास पडत नाही, ती कारणे दर्शवताना (भगवंतांनी) म्हटले –

4. ‘‘නිධි වා ඨානා චවති, සඤ්ඤා වාස්ස විමුය්හති.

४. एकतर तो ठेवा आपल्या जागेवरून सरकतो, किंवा त्याची स्मृती भ्रष्ट होते (तो जागा विसरतो),

නාගා වා අපනාමෙන්ති, යස්මා වාපි හරන්ති නං.

किंवा नाग त्याला दूर हलवतात, किंवा यक्ष त्याला पळवून नेतात,

5. ‘‘අප්පියා වාපි දායාදා, උද්ධරන්ති අපස්සතො’’ති.

५. किंवा त्याचे अप्रिय वारसदार तो पाहत नसताना तो खोदून काढून घेतात.

තස්සත්ථො – යස්මිං ඨානෙ සුනිහිතො හොති නිධි, සො වා නිධි තම්හා ඨානා චවති අපෙති විගච්ඡති, අචෙතනොපි සමානො පුඤ්ඤක්ඛයවසෙන අඤ්ඤං ඨානං ගච්ඡති. සඤ්ඤා වා අස්ස විමුය්හති, යස්මිං ඨානෙ නිහිතො නිධි, තං න ජානාති, අස්ස පුඤ්ඤක්ඛයචොදිතා නාගා වා තං නිධිං අපනාමෙන්ති අඤ්ඤං ඨානං ගමෙන්ති. යක්ඛා වාපි හරන්ති යෙනිච්ඡකං ආදාය [Pg.187] ගච්ඡන්ති. අපස්සතො වා අස්ස අප්පියා වා දායාදා භූමිං ඛණිත්වා තං නිධිං උද්ධරන්ති. එවමස්ස එතෙහි ඨානා චවනාදීහි කාරණෙහි සො නිධි න උපකප්පතීති.

त्याचा अर्थ असा समजावा – ज्या ठिकाणी तो ठेवा चांगल्या प्रकारे पुरून ठेवलेला असतो, तो ठेवा त्या जागेवरून सरकतो, दूर होतो किंवा नाहीसा होतो; अचेतन (निर्जीव) असूनही पुण्याच्या क्षयामुळे तो दुसऱ्या ठिकाणी निघून जातो. किंवा त्याची स्मृती भ्रष्ट होते, म्हणजेच ज्या ठिकाणी ठेवा पुरला आहे ती जागा त्याला आठवत नाही. किंवा त्याच्या पुण्याच्या क्षयामुळे प्रेरित होऊन नाग तो ठेवा तिथून हलवून दुसऱ्या ठिकाणी घेऊन जातात. किंवा यक्ष त्याला उचलून आपल्या इच्छेनुसार घेऊन जातात. किंवा तो पाहत नसताना त्याचे अप्रिय वारसदार जमीन खोदून तो ठेवा काढून घेतात. अशा प्रकारे, जागेवरून सरकणे इत्यादी कारणांमुळे तो ठेवा त्याच्या उपयोगास पडत नाही.

එවං ඨානා චවනාදීනි ලොකසම්මතානි අනුපකප්පනකාරණානි වත්වා ඉදානි යං තං එතෙසම්පි කාරණානං මූලභූතං එකඤ්ඤෙව පුඤ්ඤක්ඛයසඤ්ඤිතං කාරණං, තං දස්සෙන්තො ආහ –

अशा प्रकारे जागेवरून सरकणे इत्यादी लोकमान्य अनुपयुक्ततेची कारणे सांगून, आता या सर्व कारणांचे मूळ असलेले आणि 'पुण्यक्षय' म्हणून ओळखले जाणारे एकमेव मुख्य कारण दर्शवताना (भगवंतांनी) म्हटले –

‘‘යදා පුඤ්ඤක්ඛයො හොති, සබ්බමෙතං විනස්සතී’’ති.

जेव्हा पुण्याचा क्षय होतो, तेव्हा हे सर्व नष्ट होते.

තස්සත්ථො – යස්මිං සමයෙ භොගසම්පත්තිනිප්ඵාදකස්ස පුඤ්ඤස්ස ඛයො හොති, භොගපාරිජුඤ්ඤසංවත්තනිකමපුඤ්ඤමොකාසං කත්වා ඨිතං හොති, අථ යං නිධිං නිධෙන්තෙන නිහිතං හිරඤ්ඤසුවණ්ණාදිධනජාතං, සබ්බමෙතං විනස්සතීති.

त्याचा अर्थ असा समजावा – ज्या वेळी भोग-संपत्ती निर्माण करणाऱ्या पुण्याचा क्षय होतो आणि संपत्तीचा नाश करणाऱ्या अपुण्याला (पापाला) संधी मिळून ते सक्रिय होते, तेव्हा ठेवा पुरणाऱ्या माणसाने पुरून ठेवलेले सोने, चांदी इत्यादी सर्व प्रकारचे धन नष्ट होते.

ඡට්ඨගාථාවණ්ණනා

सहाव्या गाथेचे स्पष्टीकरण.

එවං භගවා තෙන තෙන අධිප්පායෙන නිහිතම්පි යථාධිප්පායං අනුපකප්පන්තං නානප්පකාරෙහි නස්සනධම්මං ලොකසම්මතං නිධිං වත්වා ඉදානි යං පුඤ්ඤසම්පදං පරමත්ථතො නිධීති දස්සෙතුං තස්ස කුටුම්බිකස්ස අනුමොදනත්ථමිදං නිධිකණ්ඩමාරද්ධං, තං දස්සෙන්තො ආහ –

अशा प्रकारे भगवंतांनी वेगवेगळ्या हेतूंनी पुरून ठेवलेल्या, परंतु इच्छेनुसार उपयोगास न पडणाऱ्या आणि विविध प्रकारे नष्ट होणाऱ्या लोकमान्य ठेव्याविषयी सांगून; आता परमार्थतः (खऱ्या अर्थाने) 'पुण्यसंपत्ती' हाच ठेवा आहे हे दर्शवण्यासाठी आणि त्या गृहपतीच्या (कुटुंबिकाच्या) अनुमोदनासाठी हे 'निधिकण्ड' सुरू केले. ते दर्शवताना (भगवंतांनी) म्हटले –

6. ‘‘යස්ස දානෙන සීලෙන, සංයමෙන දමෙන ච.

६. ज्या स्त्री किंवा पुरुषाने दान, शील, संयम आणि दम (इंद्रियनिग्रह) यांच्याद्वारे,

නිධී සුනිහිතො හොති, ඉත්ථියා පුරිසස්ස වා’’ති.

आपला ठेवा चांगल्या प्रकारे सुरक्षित ठेवला आहे.

තත්ථ දානන්ති ‘‘දානඤ්ච ධම්මචරියා චා’’ති එත්ථ වුත්තනයෙනෙව ගහෙතබ්බං. සීලන්ති කායිකවාචසිකො අවීතික්කමො. පඤ්චඞ්ගදසඞ්ගපාතිමොක්ඛසංවරාදි වා සබ්බම්පි සීලං ඉධ සීලන්ති අධිප්පෙතං. සංයමොති සංයමනං සංයමො, චෙතසො නානාරම්මණගතිනිවාරණන්ති වුත්තං හොති, සමාධිස්සෙතං අධිවචනං. යෙන සංයමෙන සමන්නාගතො ‘‘හත්ථසංයතො, පාදසංයතො, වාචාසංයතො, සංයතුත්තමො’’ති එත්ථ සංයතුත්තමොති වුත්තො. අපරෙ ආහු ‘‘සංයමනං සංයමො, සංවරණන්ති වුත්තං හොති, ඉන්ද්‍රියසංවරස්සෙතං අධිවචන’’න්ති. දමොති දමනං, කිලෙසූපසමනන්ති වුත්තං හොති, පඤ්ඤායෙතං අධිවචනං. පඤ්ඤා හි කත්ථචි පඤ්ඤාත්වෙව [Pg.188] වුච්චති ‘‘සුස්සූසා ලභතෙ පඤ්ඤ’’න්ති එවමාදීසු (සං. නි. 1.246; සු. නි. 188). කත්ථචි ධම්මොති ‘‘සච්චං ධම්මො ධිති චාගො’’ති එවමාදීසු. කත්ථචි දමොති ‘‘යදි සච්චා දමා චාගා, ඛන්ත්‍යා භිය්‍යො න විජ්ජතී’’තිආදීසු.

त्यामध्ये, 'दान' म्हणजे 'दानञ्च धम्मचरिया च' (मंगल सुत्तात) या ठिकाणी सांगितलेल्या पद्धतीनेच ग्रहण करावे. 'शील' म्हणजे कायिक (शारीरिक) आणि वाचिक (वाणीच्या) दुष्कृत्यांचे उल्लंघन न करणे. किंवा पंचशील, अष्टशील, दशशील, प्रातिमोक्ष संवर इत्यादी सर्व प्रकारच्या शीलांना येथे 'शील' असे अभिप्रेत आहे. 'संयम' म्हणजे मनाला वेगवेगळ्या विषयांकडे जाण्यापासून रोखणे; हा 'समाधी'चाच समानार्थी शब्द आहे. ज्या संयमाने युक्त असलेल्या व्यक्तीला 'हस्तसंयतो, पादसंयतो, वाचासंयतो, संयतुत्तमो' या गाथेत 'संयतुत्तमो' (संयमी लोकांमध्ये श्रेष्ठ) म्हटले आहे. इतर आचार्य म्हणतात – 'संयमन म्हणजे संयम, म्हणजेच इंद्रियांचे रक्षण करणे; हा इंद्रिय संवर शीलाचा समानार्थी शब्द आहे.' 'दम' म्हणजे दमन करणे, क्लेशांचे शमन करणे; हा 'प्रज्ञे'चा (बुद्धीचा) समानार्थी शब्द आहे. कारण प्रज्ञेला काही ठिकाणी केवळ 'प्रज्ञा' म्हटले जाते, जसे की 'सुस्सूसा लभते पञ्ञं' (ऐकण्याची इच्छा असणारा प्रज्ञा प्राप्त करतो) इत्यादींमध्ये. काही ठिकाणी तिला 'धम्म' म्हटले जाते, जसे की 'सच्चं धम्मो धिति चागो' इत्यादींमध्ये. तर काही ठिकाणी तिला 'दम' म्हटले जाते, जसे की 'yadi saccā damā cāgā, khantyā bhiyyo na vijjatī' इत्यादींमध्ये.

එවං දානාදීනි ඤත්වා ඉදානි එවං ඉමිස්සා ගාථාය සම්පිණ්ඩෙත්වා අත්ථො වෙදිතබ්බො – යස්ස ඉත්ථියා වා පුරිසස්ස වා දානෙන සීලෙන සංයමෙන දමෙන චාති ඉමෙහි චතූහි ධම්මෙහි යථා හිරඤ්ඤෙන සුවණ්ණෙන මුත්තාය මණිනා වා ධනමයො නිධි තෙසං සුවණ්ණාදීනං එකත්ථ පක්ඛිපනෙන නිධීයති, එවං පුඤ්ඤමයො නිධි තෙසං දානාදීනං එකචිත්තසන්තානෙ චෙතියාදිම්හි වා වත්ථුම්හි සුට්ඨු කරණෙන සුනිහිතො හොතීති.

अशा प्रकारे दान इत्यादींचा अर्थ जाणून घेऊन, आता या गाथेचा एकत्रित अर्थ असा समजावा – ज्या स्त्री किंवा पुरुषाने दान, शील, संयम आणि दम या चार धर्मांच्या (गुणांच्या) माध्यमातून – ज्याप्रमाणे सोने, चांदी, मोती किंवा रत्नांनी बनलेला धनाचा ठेवा त्या सोन्या-चांदीला एका ठिकाणी ठेवून सुरक्षित केला जातो, त्याचप्रमाणे पुण्याचा ठेवा त्या दान इत्यादी गुणांना स्वतःच्या चित्तसंतानामध्ये (मनःप्रवाहात) किंवा चैत्य (स्तूपादी पूजनीय स्थाने) इत्यादी वस्तूंमध्ये चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित करून सुरक्षित ठेवलेला असतो.

සත්තමගාථාවණ්ණනා

सातव्या गाथेचे स्पष्टीकरण.

එවං භගවා ‘‘යස්ස දානෙනා’’ති ඉමාය ගාථාය පුඤ්ඤසම්පදාය පරමත්ථතො නිධිභාවං දස්සෙත්වා ඉදානි යත්ථ නිහිතො, සො නිධි සුනිහිතො හොති, තං වත්ථුං දස්සෙන්තො ආහ –

अशा प्रकारे भगवंतांनी 'यस्स दानेन' या गाथेद्वारे पुण्यसंपत्तीचे परमार्थतः ठेवा असणे दर्शवून; आता तो ठेवा ज्या ठिकाणी ठेवला असता चांगल्या प्रकारे सुरक्षित होतो, ते स्थान दर्शवताना (भगवंतांनी) म्हटले –

7. ‘‘චෙතියම්හි ච සඞ්ඝෙ වා, පුග්ගලෙ අතිථීසු වා.

७. चैत्यामध्ये (स्तूपावर), संघामध्ये, एखाद्या व्यक्तीमध्ये किंवा अतिथींमध्ये (पाहुण्यांमध्ये),

මාතරි පිතරි චාපි, අථො ජෙට්ඨම්හි භාතරී’’ති.

तसेच आई, वडील आणि मोठ्या भावाच्या ठिकाणी (केलेल्या सेवेद्वारे तो ठेवा चांगल्या प्रकारे सुरक्षित होतो).

තත්ථ චයිතබ්බන්ති චෙතියං, පූජෙතබ්බන්ති වුත්තං හොති, චිතත්තා වා චෙතියං. තං පනෙතං චෙතියං තිවිධං හොති පරිභොගචෙතියං, උද්දිස්සකචෙතියං, ධාතුකචෙතියන්ති. තත්ථ බොධිරුක්ඛො පරිභොගචෙතියං, බුද්ධපටිමා උද්දිස්සකචෙතියං, ධාතුගබ්භථූපා සධාතුකා ධාතුකචෙතියං. සඞ්ඝොති බුද්ධප්පමුඛාදීසු යො කොචි. පුග්ගලොති ගහට්ඨපබ්බජිතෙසු යො කොචි. නත්ථි අස්ස තිථි, යම්හි වා තම්හි දිවසෙ ආගච්ඡතීති අතිථි. තඞ්ඛණෙ ආගතපාහුනකස්සෙතං අධිවචනං. සෙසං වුත්තනයමෙව.

त्या गाथेमध्ये, 'चयितब्बं' (पूजनीय किंवा संचित करण्यायोग्य) म्हणून ते 'चेतिय' (चैत्य) होय, म्हणजेच पूजनीय आहे असा अर्थ होतो; किंवा (विटा इत्यादींनी) रचलेले (चित) असल्यामुळे ते 'चेतिय' होय. ते चैत्य तीन प्रकारचे असते: परिभोग चैत्य, उद्दीसक (उद्देश्यक) चैत्य आणि धातु चैत्य. त्यापैकी, बोधिवृक्ष हे परिभोग चैत्य आहे, बुद्धमूर्ती हे उद्दीसक चैत्य आहे आणि धातूने युक्त असलेले धातुगर्भ स्तूप हे 'धातु चैत्य' आहे. 'संघ' म्हणजे बुद्धप्रमुख आदि संघांमधील कोणताही सदस्य होय. 'पुद्गल' म्हणजे गृहस्थ किंवा प्रव्रजित (भिक्खू) यांच्यापैकी कोणीही एक व्यक्ती होय. ज्याच्या येण्याची कोणतीही तिथी (निश्चित दिवस) नसते, जो कोणत्याही दिवशी येतो, तो 'अतिथी' होय. हे त्या क्षणी आलेल्या पाहुण्याचे (आगंतुकाचे) नाव आहे. उर्वरित भाग आधी सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच समजावा.

එවං චෙතියාදීනි ඤත්වා ඉදානි එවං ඉමිස්සා ගාථාය සම්පිණ්ඩෙත්වා අත්ථො වෙදිතබ්බො – යො සො නිධි ‘‘සුනිහිතො හොතී’’ති වුත්තො, සො ඉමෙසු වත්ථූසු සුනිහිතො හොති. කස්මා? දීඝරත්තං ඉට්ඨඵලානුප්පදානසමත්ථතාය. තථා හි අප්පකම්පි චෙතියම්හි දත්වා දීඝරත්තං ඉට්ඨඵලලාභිනො හොන්ති. යථාහ –

अशा प्रकारे चैत्य इत्यादींना जाणून, आता या गाथेचा एकत्रित अर्थ अशा प्रकारे समजून घ्यावा – जो हा 'सुनिहित (चांगल्या प्रकारे ठेवलेला) निधी' असे म्हटले आहे, तो या (चैत्य आदि) वस्तूंमध्ये चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित केलेला असतो. कशामुळे? कारण तो दीर्घकाळापर्यंत इच्छित फळ देण्यास समर्थ असतो. तसेच, चैत्याला अगदी थोडे जरी दान दिले, तरी लोक दीर्घकाळापर्यंत इच्छित फळ मिळवणारे होतात. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे –

‘‘එකපුප්ඵං [Pg.189] යජිත්වාන, අසීතිකප්පකොටියො;

දුග්ගතිං නාභිජානාමි, පුප්ඵදානස්සිදං ඵල’’න්ති ච.

“केवळ एक फूल अर्पण करून, मी ऐंशी कोटी कल्पपर्यंत दुर्गतीला प्राप्त झालो नाही; हे फुलांच्या दानाचे फळ आहे.”

‘‘මත්තාසුඛපරිච්චාගා, පස්සෙ චෙ විපුලං සුඛ’’න්ති ච. (ධ. ප. 290);

“अल्प सुखाचा त्याग केल्याने जर विपुल सुख दिसत असेल, तर (पंडित पुरुषाने विपुल सुखाच्या आशेने अल्प सुखाचा त्याग करावा).”

එවං දක්ඛිණාවිසුද්ධිවෙලාමසුත්තාදීසු වුත්තනයෙන සඞ්ඝාදිවත්ථූසුපි දානඵලවිභාගො වෙදිතබ්බො. යථා ච චෙතියාදීසු දානස්ස පවත්ති ඵලවිභූති ච දස්සිතා, එවං යථායොගං සබ්බත්ථ තං තං ආරභිත්වා චාරිත්තවාරිත්තවසෙන සීලස්ස, බුද්ධානුස්සතිවසෙන සංයමස්ස, තබ්බත්ථුකවිපස්සනාමනසිකාරපච්චවෙක්ඛණවසෙන දමස්ස ච පවත්ති තස්ස තස්ස ඵලවිභූති ච වෙදිතබ්බා.

अशा प्रकारे, दक्खिणाविभंग सुत्त, वेलाम सुत्त इत्यादींमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने, संघ आदि वस्तूंमध्येही दानफळाचे वर्गीकरण समजून घ्यावे. आणि ज्याप्रमाणे चैत्य इत्यादींच्या ठिकाणी दानाची प्रवृत्ती आणि त्याचे फल-वैभव दाखवले आहे, त्याचप्रमाणे योग्यतेनुसार सर्व ठिकाणी त्या त्या गोष्टीला आलंबन करून, चारित्र्य-वारित्र्य नियमांनुसार शीलाची प्रवृत्ती, बुद्धानुस्मृतीच्या द्वारे संयमाची प्रवृत्ती, आणि त्या वस्तूंवर आधारित विपश्यना, मनसिकार व प्रत्यवेक्षण यांच्याद्वारे दमाची (इंद्रियनिग्रहाची) प्रवृत्ती आणि त्या त्या गुणांचे फल-वैभव समजून घ्यावे.

අට්ඨමගාථාවණ්ණනා

आठव्या गाथेचे वर्णन समाप्त.

එවං භගවා දානාදීහි නිධීයමානස්ස පුඤ්ඤමයනිධිනො චෙතියාදිභෙදං වත්ථුං දස්සෙත්වා ඉදානි එතෙසු වත්ථූසු සුනිහිතස්ස තස්ස නිධිනො ගම්භීරෙ ඔදකන්තිකෙ නිහිතනිධිතො විසෙසං දස්සෙන්තො ආහ –

अशा प्रकारे भगवंतांनी दान इत्यादींद्वारे संचित केल्या जाणाऱ्या पुण्यमय निधीचे चैत्य आदि भेद असलेले स्थान दाखवून, आता या वस्तूंमध्ये चांगल्या प्रकारे ठेवलेल्या त्या पुण्यनिधीचे, खोल पाण्याच्या काठावर पुरून ठेवलेल्या भौतिक निधीपेक्षा असलेले श्रेष्ठत्व दाखवताना पुढील गाथा म्हटली –

8. ‘‘එසො නිධි සුනිහිතො, අජෙය්‍යො අනුගාමිකො.

८. “हा निधी चांगल्या प्रकारे ठेवलेला (सुनिहित), इतरांकडून जिंकला न जाणारा (अजेय) आणि पाठीमागे येणारा (अनुगामी) आहे.

පහාය ගමනීයෙසු, එතං ආදාය ගච්ඡතී’’ති.

सर्व काही सोडून जावे लागणाऱ्या या जगात, मनुष्य हाच निधी सोबत घेऊन जातो.”

තත්ථ පුබ්බපදෙන තං දානාදීහි සුනිහිතනිධිං නිද්දිසති ‘‘එසො නිධි සුනිහිතො’’ති. අජෙය්‍යොති පරෙහි ජෙත්වා ගහෙතුං න සක්කා, අච්චෙය්‍යොතිපි පාඨො, තස්ස අච්චිතබ්බො අච්චනාරහො හිතසුඛත්ථිකෙන උපචිතබ්බොති අත්ථො. එතස්මිඤ්ච පාඨෙ එසො නිධි අච්චෙය්‍යොති සම්බන්ධිත්වා පුන ‘‘කස්මා’’ති අනුයොගං දස්සෙත්වා ‘‘යස්මා සුනිහිතො අනුගාමිකො’’ති සම්බන්ධිතබ්බං. ඉතරථා හි සුනිහිතස්ස අච්චෙය්‍යත්තං වුත්තං භවෙය්‍ය, න ච සුනිහිතො අච්චනීයො. අච්චිතො එව හි සොති. අනුගච්ඡතීති අනුගාමිකො, පරලොකං ගච්ඡන්තම්පි තත්ථ තත්ථ ඵලදානෙන න විජහතීති අත්ථො.

त्या गाथेमध्ये, 'एषो निधी सुनिहितो' (हा निधी चांगल्या प्रकारे ठेवलेला आहे) या पहिल्या पदाने दान इत्यादींद्वारे चांगल्या प्रकारे ठेवलेल्या त्या पुण्यनिधीचा निर्देश केला आहे. 'अजेय' म्हणजे इतरांना जिंकून घेता न येणारा. 'अच्चेय्य' असाही पाठ आढळतो; त्याचा अर्थ हित आणि सुख इच्छिणाऱ्या व्यक्तीने संचय करण्यायोग्य, पूजनीय किंवा गोळा करण्यायोग्य असा आहे. या पाठामध्ये 'हा निधी अच्चेय्य (संचय करण्यायोग्य) आहे' असा संबंध जोडून, पुन्हा 'का?' असा प्रश्न उपस्थित करून, 'कारण तो सुनिहित आणि अनुगामी आहे' असा संबंध जोडला पाहिजे. अन्यथा, चांगल्या प्रकारे ठेवलेल्या निधीचे संचय करण्यायोग्यत्व सांगितले गेले असते, परंतु जो आधीच चांगल्या प्रकारे ठेवलेला आहे तो पुन्हा संचय करण्यायोग्य नसतो, कारण तो आधीच संचित केलेला असतो. जो पाठीमागे जातो तो 'अनुगामी' होय; म्हणजेच परलोकात जाणाऱ्या व्यक्तीलाही तो त्या त्या ठिकाणी फळ देऊन कधीही सोडत नाही, असा याचा अर्थ आहे.

පහාය ගමනීයෙසු එතං ආදාය ගච්ඡතීති මරණකාලෙ පච්චුපට්ඨිතෙ සබ්බභොගෙසු පහාය ගමනීයෙසු එතං නිධිං ආදාය පරලොකං ගච්ඡතීති අයං කිර එතස්ස අත්ථො. සො පන න යුජ්ජති. කස්මා? භොගානං [Pg.190] අගමනීයතො. පහාතබ්බා එව හි තෙ තෙ භොගා, න ගමනීයා, ගමනීයා පන තෙ තෙ ගතිවිසෙසා. යතො යදි එස අත්ථො සියා, පහාය භොගෙ ගමනීයෙසු ගතිවිසෙසෙසු ඉති වදෙය්‍ය. තස්මා එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො – ‘‘නිධි වා ඨානා චවතී’’ති එවමාදිනා පකාරෙන පහාය මච්චං භොගෙසු ගච්ඡන්තෙසු එතං ආදාය ගච්ඡතීති. එසො හි අනුගාමිකත්තා තං නප්පජහතීති.

'पहाय गमनीयेसु एतं आदाय गच्छति' म्हणजे मृत्यूची वेळ जवळ आली असता, सर्व उपभोग्य वस्तू सोडून जावे लागत असताना, हा निधी सोबत घेऊन मनुष्य परलोकात जातो, असा याचा अर्थ सांगितला जातो. परंतु तो अर्थ योग्य वाटत नाही. का? कारण उपभोग्य वस्तू स्वतः कुठे जात नाहीत. ते ते उपभोग केवळ सोडण्यायोग्य आहेत, स्वतः जाणारे नाहीत; जाणारे तर ते ते गतीचे विशेष (पुढील जन्म) आहेत. म्हणून जर हा अर्थ असता, तर 'उपभोगांचा त्याग करून जाण्यायोग्य गतींमध्ये' असे म्हटले गेले असते. म्हणून येथे असा अर्थ समजून घ्यावा – 'निधी आपल्या स्थानावरून नष्ट होतो' इत्यादी प्रकारे, मनुष्याला सोडून उपभोग्य वस्तू निघून जात असताना (नष्ट होत असताना), मनुष्य हा पुण्यनिधी सोबत घेऊन जातो. कारण हा निधी अनुगामी असल्यामुळे त्याला कधीही सोडत नाही.

තත්ථ සියා ‘‘ගමනීයෙසූති එත්ථ ගන්තබ්බෙසූති අත්ථො, න ගච්ඡන්තෙසූ’’ති. තං න එකංසතො ගහෙතබ්බං. යථා හි ‘‘අරියා නිය්‍යානිකා’’ති (දී. නි. 2.141) එත්ථ නිය්‍යන්තාති අත්ථො, න නිය්‍යාතබ්බාති, එවමිධාපි ගච්ඡන්තෙසූති අත්ථො, න ගන්තබ්බෙසූති.

येथे अशी शंका उपस्थित होऊ शकते की, 'गमनीयेसु' याचा अर्थ 'जाण्यायोग्य गोष्टींमध्ये' असा आहे, 'जाणाऱ्या गोष्टींमध्ये' असा नाही. परंतु हे पूर्णपणे स्वीकारता येत नाही. कारण ज्याप्रमाणे 'अरिया निय्यानिका' (आर्य मार्ग हा संसारातून बाहेर काढणारा आहे) येथे 'बाहेर काढणारा' असा अर्थ होतो, 'बाहेर काढण्यायोग्य' असा नाही, त्याचप्रमाणे येथेही 'जाणाऱ्या गोष्टींमध्ये' (नष्ट होणाऱ्या गोष्टींमध्ये) असा अर्थ होतो, 'जाण्यायोग्य गोष्टींमध्ये' असा नाही.

අථ වා යස්මා එස මරණකාලෙ කස්සචි දාතුකාමො භොගෙ ආමසිතුම්පි න ලභති, තස්මා තෙන තෙ භොගා පුබ්බං කායෙන පහාතබ්බා, පච්ඡා විහතාසෙන චෙතසා ගන්තබ්බා, අතික්කමිතබ්බාති වුත්තං හොති. තස්මා පුබ්බං කායෙන පහාය පච්ඡා චෙතසා ගමනීයෙසු භොගෙසූති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. පුරිමස්මිං අත්ථෙ නිද්ධාරණෙ භුම්මවචනං, පහාය ගමනීයෙසු භොගෙසු එකමෙවෙතං පුඤ්ඤනිධිවිභවං තතො නීහරිත්වා ආදාය ගච්ඡතීති. පච්ඡිමෙ අත්ථෙ භාවෙනභාවලක්ඛණෙ භුම්මවචනං. භොගානඤ්හි ගමනීයභාවෙන එතස්ස නිධිස්ස ආදාය ගමනීයභාවො ලක්ඛීයතීති.

किंवा, मृत्यूच्या वेळी हा मनुष्य कोणाला काही दान देण्याची इच्छा असूनही आपल्या संपत्तीला स्पर्श देखील करू शकत नाही, म्हणून त्याने त्या उपभोगांचा आधी शरीराने त्याग केला पाहिजे आणि नंतर आशेचा नाश झालेल्या मनाने ते सोडून गेले पाहिजे, असे म्हटले आहे. म्हणून, 'आधी शरीराने त्याग करून आणि नंतर मनाने सोडून जाण्यायोग्य उपभोगांमध्ये' असा अर्थ येथे समजून घ्यावा. पहिल्या अर्थामध्ये 'निर्धारण' अर्थी सप्तमी विभक्ती आहे, म्हणजेच 'सोडून जाण्यायोग्य उपभोगांमधून केवळ हा एकच पुण्यनिधीरूपी वैभव वेगळा काढून तो सोबत घेऊन जातो' असा अर्थ होतो. दुसऱ्या अर्थामध्ये 'भावेन भाव लक्षण' अर्थी सप्तमी विभक्ती आहे. कारण उपभोगांच्या निघून जाण्याने या पुण्यनिधीचे सोबत घेऊन जाणे लक्षित होते.

නවමගාථාවණ්ණනා

नव्या गाथेचे वर्णन समाप्त.

එවං භගවා ඉමස්ස පුඤ්ඤනිධිනො ගම්භීරෙ ඔදකන්තිකෙ නිහිතනිධිතො විසෙසං දස්සෙත්වා පුන අත්තනො භණ්ඩගුණසංවණ්ණනෙන කයජනස්ස උස්සාහං ජනෙන්තො උළාරභණ්ඩවාණිජො විය අත්තනා දෙසිතපුඤ්ඤනිධිගුණසංවණ්ණනෙන තස්මිං පුඤ්ඤනිධිම්හි දෙවමනුස්සානං උස්සාහං ජනෙන්තො ආහ –

अशा प्रकारे भगवंतांनी या पुण्यनिधीचे खोल पाण्याच्या काठावर पुरून ठेवलेल्या भौतिक निधीपेक्षा असलेले श्रेष्ठत्व दाखवून, पुन्हा आपल्या मालाच्या गुणांचे वर्णन करून खरेदी करणाऱ्या ग्राहकांमध्ये उत्साह निर्माण करणाऱ्या एखाद्या श्रेष्ठ व्यापाऱ्याप्रमाणे, स्वतः उपदेशिलेल्या पुण्यनिधीच्या गुणांचे वर्णन करून त्या पुण्यनिधीच्या बाबतीत देव आणि मनुष्यांमध्ये उत्साह निर्माण करत पुढील गाथा म्हटली –

9. ‘‘අසාධාරණමඤ්ඤෙසං, අචොරාහරණො නිධි.

९. “हा निधी इतरांसाठी असाधारण (अनन्यसाधारण) आहे आणि चोरांना चोरून नेता न येणारा आहे.

කයිරාථ ධීරො පුඤ්ඤානි, යො නිධි අනුගාමිකො’’ති.

हा निधी पाठीमागे येणारा (अनुगामी) आहे, म्हणून बुद्धिमान माणसाने पुण्याचा संचय करावा.”

තත්ථ [Pg.191] අසාධාරණමඤ්ඤෙසන්ති අසාධාරණො අඤ්ඤෙසං, මකාරො පදසන්ධිකරො ‘‘අදුක්ඛමසුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා’’තිආදීසු විය. න චොරෙහි ආහරණො අචොරාහරණො, චොරෙහි ආදාතබ්බො න හොතීති අත්ථො. නිධාතබ්බොති නිධි. එවං ද්වීහි පදෙහි පුඤ්ඤනිධිගුණං සංවණ්ණෙත්වා තතො ද්වීහි තත්ථ උස්සාහං ජනෙති ‘‘කයිරාථ ධීරො පුඤ්ඤානි, යො නිධි අනුගාමිකො’’ති. තස්සත්ථො – යස්මා පුඤ්ඤානි නාම අසාධාරණො අඤ්ඤෙසං, අචොරාහරණො ච නිධි හොති. න කෙවලඤ්ච අසාධාරණො අචොරාහරණො ච නිධි, අථ ඛො පන ‘‘එසො නිධි සුනිහිතො, අජෙය්‍යො අනුගාමිකො’’ති එත්ථ වුත්තො යො නිධි අනුගාමිකො. සො ච යස්මා පුඤ්ඤානියෙව, තස්මා කයිරාථ කරෙය්‍ය ධීරො බුද්ධිසම්පන්නො ධිතිසම්පන්නො ච පුග්ගලො පුඤ්ඤානීති.

त्या गाथेमध्ये, 'असाधारणमञ्ञेसं' म्हणजे इतरांसाठी असाधारण (इतरांशी सामायिक नसलेला). येथील 'म' हा वर्ण 'अदुक्खमसुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता' इत्यादींप्रमाणे पदसंधी साधणारा आहे. 'अचोराहरणो' म्हणजे चोरांद्वारे हरण न केला जाणारा, म्हणजेच चोरांना तो हिरावून घेता येत नाही असा याचा अर्थ आहे. जो सुरक्षित ठेवला जातो तो 'निधी' होय. अशा प्रकारे दोन पदांनी पुण्यनिधीच्या गुणांचे वर्णन करून, त्यानंतर पुढील दोन पदांनी त्याविषयी उत्साह निर्माण करतात – 'कयिराथ धीरो पुञ्ञानि, यो निधी अनुगामिको'. त्याचा अर्थ असा – कारण पुण्य हे इतरांसाठी असाधारण आणि चोरांना चोरून नेता न येणारा निधी आहे. आणि ते केवळ असाधारण आणि चोरांना चोरून नेता न येणारा निधीच नाही, तर 'हा निधी चांगल्या प्रकारे ठेवलेला, अजेय आणि अनुगामी आहे' असे जे येथे म्हटले आहे, तो अनुगामी निधी देखील आहे. आणि तो निधी म्हणजेच पुण्य असल्यामुळे, बुद्धिमान (प्रज्ञासंपन्न) आणि धैर्यवान (धृतिसंपन्न) व्यक्तीने पुण्याचा संचय करावा (पुण्यकर्मे करावीत).

දසමගාථාවණ්ණනා

दहाव्या गाथेचे वर्णन समाप्त.

එවං භගවා ගුණසංවණ්ණනෙන පුඤ්ඤනිධිම්හි දෙවමනුස්සානං උස්සාහං ජනෙත්වා ඉදානි යෙ උස්සහිත්වා පුඤ්ඤනිධිකිරියාය සම්පාදෙන්ති, තෙසං සො යං ඵලං දෙති, තං සඞ්ඛෙපතො දස්සෙන්තො ආහ –

अशा प्रकारे भगवंतांनी (पुण्याच्या) गुणांचे वर्णन करून, देव आणि मनुष्यांमध्ये पुण्यरुपी ठेवा (पुण्यनिधी) साठवण्याविषयी उत्साह निर्माण केला. आता जे लोक उत्साहाने पुण्यरुपी ठेवा निर्माण करून तो संपन्न करतात, त्यांना तो पुण्यनिधी जे काही फळ देतो, ते थोडक्यात दाखवून देण्यासाठी (भगवान) म्हणाले –

10.

१०.

‘‘එස දෙවමනුස්සානං, සබ්බකාමදදො නිධී’’ති.

“हा देव आणि मनुष्यांची सर्व इच्छा पूर्ण करणारा निधी आहे.”

ඉදානි යස්මා පත්ථනාය පටිබන්ධිතස්ස සබ්බකාමදදත්තං, න විනා පත්ථනං හොති. යථාහ –

आता, कारण सर्व इच्छा पूर्ण करण्याची क्षमता ही आकांक्षेशी (प्रार्थनेशी) जोडलेली असल्यामुळे, आकांक्षेशिवाय ती पूर्ण होत नाही. जसे की (भगवंतांनी) म्हटले आहे –

‘‘ආකඞ්ඛෙය්‍ය චෙ ගහපතයො ධම්මචාරී සමචාරී ‘අහො වතාහං කායස්ස භෙදා පරං මරණා ඛත්තියමහාසාලානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජෙය්‍ය’න්ති, ඨානං ඛො පනෙතං විජ්ජති යං සො කායස්ස භෙදා පරං මරණා ඛත්තියමහාසාලානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජෙය්‍ය. තං කිස්ස හෙතු? තථා හි සො ධම්මචාරී සමචාරී’’ (ම. නි. 1.442).

“गृहपतींनो, जर एखादा धम्मचारी (धर्माचे आचरण करणारा) आणि समचारी (समतेने आचरण करणारा) अशी आकांक्षा बाळगेल की, 'अहो! शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर मी क्षत्रिय महासालांच्या (श्रीमंत क्षत्रियांच्या) सहवासात जन्माला यावे', तर हे शक्य आहे की शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर तो क्षत्रिय महासालांच्या सहवासात जन्माला येईल. त्याचे कारण काय? कारण तो धम्मचारी आणि समचारी आहे.”

එවං ‘‘අනාසවං චෙතොවිමුත්තිං පඤ්ඤාවිමුත්තිං දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරෙය්‍ය. තං කිස්ස හෙතු? තථා හි සො ධම්මචාරී සමචාරී’’ති (ම. නි. 1.442).

तसेच, “अनास्रव (आसवरहित) चेतोविमुत्ती आणि प्रज्ञाविमुत्ती याच जन्मात स्वतः अभिज्ञा प्राप्त करून, साक्षात करून, त्यात संपन्न होऊन विहार करावा. त्याचे कारण काय? कारण तो धम्मचारी आणि समचारी आहे.”

තථා [Pg.192] චාහ –

आणि तसेच (भगवंतांनी) म्हटले आहे –

‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සද්ධාය සමන්නාගතො හොති, සීලෙන, සුතෙන, චාගෙන, පඤ්ඤාය සමන්නාගතො හොති, තස්ස එවං හොති ‘අහො වතාහං කායස්ස භෙදා පරං මරණා ඛත්තියමහාසාලානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජෙය්‍ය’න්ති. සො තං චිත්තං පදහති, තං චිත්තං අධිට්ඨාති, තං චිත්තං භාවෙති. තස්ස තෙ සඞ්ඛාරා ච විහාරා ච එවං භාවිතා එවං බහුලීකතා තත්‍රූපපත්තියා සංවත්තන්තී’’ති (ම. නි. 3.161) එවමාදි.

“भिक्खूंनो, या शासनात एखादा भिक्खू श्रद्धेने संपन्न असतो, शील, श्रुत (ज्ञान), त्याग आणि प्रज्ञेने संपन्न असतो. त्याच्या मनात असा विचार येतो, 'अहो! शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर मी क्षत्रिय महासालांच्या सहवासात जन्माला यावे.' तो त्या चित्ताला दृढ करतो, त्या चित्ताला अधिष्ठित करतो, त्या चित्ताची भावना करतो. त्याचे ते संस्कार आणि विहार अशा प्रकारे भावित व बहुलीकृत (वारंवार अभ्यासलेले) केल्यामुळे तेथे जन्म घेण्यास कारणीभूत ठरतात.” इत्यादी.

තස්මා තං තථා තථා ආකඞ්ඛපරියායං චිත්තපදහනාධිට්ඨානභාවනාපරික්ඛාරං පත්ථනං තස්ස සබ්බකාමදදත්තෙ හෙතුං දස්සෙන්තො ආහ –

म्हणून, त्या त्या प्रकारे 'आकांक्षीय सुत्ता'मध्ये सांगितल्याप्रमाणे चित्ताचे प्रयत्न, अधिष्ठान, भावना आणि परिष्कार यांनी युक्त असलेल्या आकांक्षेला, सर्व इच्छा पूर्ण करण्याचे कारण दाखवून देण्यासाठी (भगवान) म्हणाले –

‘‘යං යදෙවාභිපත්ථෙන්ති, සබ්බමෙතෙන ලබ්භතී’’ති.

“ते ज्या ज्या गोष्टीची आकांक्षा करतात, ते सर्व या (पुण्यनिधी) द्वारे प्राप्त होते.”

එකාදසමගාථාවණ්ණනා

अकराव्या गाथेचे स्पष्टीकरण समाप्त.

11. ඉදානි යං තං සබ්බං එතෙන ලබ්භති, තං ඔධිසො ඔධිසො දස්සෙන්තො ‘‘සුවණ්ණතා සුසරතා’’ති එවමාදිගාථායො ආහ.

११. आता, या पुण्यनिधीद्वारे जे काही प्राप्त होते, ते विभागवार (स्पष्टपणे) दाखवून देण्यासाठी “सुवण्णता सुसरता” (सुवर्णवर्ण, सुस्वरता) इत्यादी गाथा (भगवंतांनी) म्हटल्या.

තත්ථ පඨමගාථාය තාව සුවණ්ණතා නාම සුන්දරච්ඡවිවණ්ණතා කඤ්චනසන්නිභත්තචතා, සාපි එතෙන පුඤ්ඤනිධිනා ලබ්භති. යථාහ –

त्यापैकी पहिल्या गाथेत, 'सुवण्णता' (सुवर्णवर्ण) म्हणजे सुंदर त्वचा आणि सोन्यासारखी कांती असलेला वर्ण होय. ती देखील या पुण्यनिधीद्वारे प्राप्त होते. जसे की (भगवंतांनी) म्हटले आहे –

‘‘යම්පි, භික්ඛවෙ, තථාගතො පුරිමං ජාතිං…පෙ… පුබ්බෙ මනුස්සභූතො සමානො අක්කොධනො අහොසි අනුපායාසබහුලො, බහුම්පි වුත්තො සමානො නාභිසජ්ජි න කුප්පි න බ්‍යාපජ්ජි න පතිත්ථීයි, න කොපඤ්ච දොසඤ්ච අප්පච්චයඤ්ච පාත්වාකාසි, දාතා ච අහොසි සුඛුමානං මුදුකානං අත්ථරණානං පාවුරණානං ඛොමසුඛුමානං කප්පාසික…පෙ… කොසෙය්‍ය…පෙ… කම්බලසුඛුමානං. සො තස්ස කම්මස්ස කතත්තා උපචිතත්තා…පෙ… ඉත්ථත්තං ආගතො සමානො ඉමං මහාපුරිසලක්ඛණං පටිලභති. සුවණ්ණවණ්ණො හොති කඤ්චනසන්නිභත්තචො’’ති (දී. නි. 3.218).

“भिक्खूंनो, तथागत पूर्वजन्मात...पे... पूर्वी मनुष्य असताना अक्रोधी होते, संताप न करणारे होते. पुष्कळ बोलले गेले तरी ते चिडले नाहीत, रागावले नाहीत, त्यांनी कोणाचा द्वेष केला नाही, मनात आकस धरला नाही आणि राग, द्वेष व अप्रसन्नता प्रकट केली नाही. ते मऊ व सुबक अंथरुणे, पांघरूणे, तलम सुती वस्त्रे...पे... रेशमी वस्त्रे...पे... आणि मऊ घोंगड्या दान करणारे होते. त्या कर्माच्या आचरणामुळे आणि संचयामुळे...पे... या मनुष्यलोकात आल्यावर त्यांना हे महापुरुष लक्षण प्राप्त झाले. ते सुवर्णवर्णाचे झाले आणि त्यांची त्वचा सोन्यासारखी कांती असलेली झाली.”

සුසරතා නාම බ්‍රහ්මස්සරතා කරවීකභාණිතා, සාපි එතෙන ලබ්භති. යථාහ –

'सुसरता' (सुस्वरता) म्हणजे ब्रह्मस्वर (ब्रह्मदेवासारखा गंभीर आवाज) आणि करवीक पक्षासारखा मधुर आवाज असणे. ती देखील या पुण्यनिधीद्वारे प्राप्त होते. जसे की (भगवंतांनी) म्हटले आहे –

‘‘යම්පි[Pg.193], භික්ඛවෙ, තථාගතො පුරිමං ජාතිං…පෙ… ඵරුසං වාචං පහාය ඵරුසාය වාචාය පටිවිරතො අහොසි, යා සා වාචා නෙලා කණ්ණසුඛා…පෙ… තථාරූපිං වාචං භාසිතා අහොසි. සො තස්ස කම්මස්ස කතත්තා උපචිතත්තා…පෙ… ඉත්ථත්තං ආගතො සමානො ඉමානි ද්වෙ මහාපුරිසලක්ඛණානි පටිලභති. පහුතජිව්හො ච හොති බ්‍රහ්මස්සරො ච කරවීකභාණී’’ති (දී. නි. 3.236).

“भिक्खूंनो, तथागत पूर्वजन्मात...पे... कठोर वाणी सोडून कठोर वाणीपासून विरत राहिले होते. जी वाणी निर्दोष, कानाला सुखद...पे... अशी होती, तशीच वाणी ते बोलत असत. त्या कर्माच्या आचरणामुळे आणि संचयामुळे...पे... या मनुष्यलोकात आल्यावर त्यांना ही दोन महापुरुष लक्षणे प्राप्त झाली. त्यांची जीभ लांब (प्रभूतजिव्ह) झाली आणि त्यांचा आवाज ब्रह्मस्वर व करवीक पक्षासारखा मधुर झाला.”

සුසණ්ඨානාති සුට්ඨු සණ්ඨානතා, සමචිතවට්ටිතයුත්තට්ඨානෙසු අඞ්ගපච්චඞ්ගානං සමචිතවට්ටිතභාවෙන සන්නිවෙසොති වුත්තං හොති. සාපි එතෙන ලබ්භති. යථාහ –

'सुसंठाना' (सुसंस्थान) म्हणजे उत्तम शरीररचना. शरीराचे अवयव योग्य ठिकाणी प्रमाणबद्ध आणि सुडौल असणे, असा याचा अर्थ आहे. ती देखील या पुण्यनिधीद्वारे प्राप्त होते. जसे की (भगवंतांनी) म्हटले आहे –

‘‘යම්පි, භික්ඛවෙ, තථාගතො පුරිමං ජාතිං…පෙ… පුබ්බෙ මනුස්සභූතො සමානො බහුජනස්ස අත්ථකාමො අහොසි හිතකාමො ඵාසුකාමො යොගක්ඛෙමකාමො ‘කින්ති මෙ සද්ධාය වඩ්ඪෙය්‍යුං, සීලෙන සුතෙන චාගෙන පඤ්ඤාය ධනධඤ්ඤෙන ඛෙත්තවත්ථුනා ද්විපදචතුප්පදෙහි පුත්තදාරෙහි දාසකම්මකරපොරිසෙහි ඤාතීහි මිත්තෙහි බන්ධවෙහි වඩ්ඪෙය්‍යු’න්ති, සො තස්ස කම්මස්ස…පෙ… සමානො ඉමානි තීණි මහාපුරිසලක්ඛණානි පටිලභති, සීහපුබ්බඩ්ඪකායො ච හොති චිතන්තරංසො ච සමවට්ටක්ඛන්ධො චා’’ති (දී. නි. 3.224) එවමාදි.

“भिक्खूंनो, तथागत पूर्वजन्मात...पे... पूर्वी मनुष्य असताना बहुजन हितासाठी, त्यांच्या कल्याणासाठी, सुखासाठी आणि योगक्षेमासाठी उत्सुक होते. 'माझे हे लोक श्रद्धेने, शीलाने, श्रुताने, त्यागाने, प्रज्ञेने, धनधान्याने, शेतजमिनीने, द्विपद व चतुष्पद प्राण्यांनी, स्त्री-पुत्रांनी, दास-कर्मकऱ्यांनी, नातेवाईकांनी, मित्रांनी आणि बांधवांनी वृद्धिंगत व्हावेत' अशी त्यांची इच्छा होती. त्या कर्मामुळे...पे... त्यांना ही तीन महापुरुष लक्षणे प्राप्त झाली – त्यांचे शरीर सिंहाच्या पूर्वार्धासारखे (सिंहपूर्वार्धकाय) झाले, त्यांचे खांदे भरलेले (चितंतरांस) झाले आणि त्यांचे शरीर सुडौल व गोल (समवृत्तस्कंध) झाले.” इत्यादी.

ඉමිනා නයෙන ඉතො පරෙසම්පි ඉමිනා පුඤ්ඤනිධිනා පටිලාභසාධකානි සුත්තපදානි තතො තතො ආනෙත්වා වත්තබ්බානි. අතිවිත්ථාරභයෙන තු සංඛිත්තං, ඉදානි අවසෙසපදානං වණ්ණනං කරිස්සාමි.

या पद्धतीने, या व्यतिरिक्त इतर लक्षणांच्या प्राप्तीसाठी कारणीभूत असणारी सुत्तवचने देखील त्या त्या सुत्तांमधून आणून सांगावीत. परंतु, विस्तार होण्याच्या भीतीने येथे संक्षेप केला आहे. आता मी उर्वरित पदांचे स्पष्टीकरण करेन.

සුරූපතාති එත්ථ සකලසරීරං රූපන්ති වෙදිතබ්බං ‘‘ආකාසො පරිවාරිතො රූපංත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡතී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.306) විය, තස්ස රූපස්ස සුන්දරතා සුරූපතා නාතිදීඝතා නාතිරස්සතා නාතිකිසතා නාතිථූලතා නාතිකාළතා නච්චොදාතතාති වුත්තං හොති. ආධිපච්චන්ති අධිපතිභාවො, ඛත්තියමහාසාලාදිභාවෙන සාමිකභාවොති අත්ථො. පරිවාරොති අගාරිකානං සජනපරිජනසම්පත්ති, අනගාරිකානං පරිසසම්පත්ති, ආධිපච්චඤ්ච [Pg.194] පරිවාරො ච ආධිපච්චපරිවාරො. එත්ථ ච සුවණ්ණතාදීහි සරීරසම්පත්ති, ආධිපච්චෙන භොගසම්පත්ති, පරිවාරෙන සජනපරිජනසම්පත්ති වුත්තාති වෙදිතබ්බා. සබ්බමෙතෙන ලබ්භතීති යං තං ‘‘යං යදෙවාභිපත්ථෙන්ති, සබ්බමෙතෙන ලබ්භතී’’ති වුත්තං, තත්ථ ඉදම්පි තාව පඨමං ඔධිසො වුත්තසුවණ්ණතාදි සබ්බමෙතෙන ලබ්භතීති වෙදිතබ්බන්ති දස්සෙති.

'सुरूपता' या पदात “आकाश परिवेष्टित झाल्यावर रूपाची संज्ञा प्राप्त होते” या वचनाप्रमाणे संपूर्ण शरीराला 'रूप' समजावे. त्या रूपाचे सौंदर्य म्हणजे सुरूपता होय; म्हणजेच शरीर अतिशय उंच नसणे, अतिशय बुटके नसणे, अतिशय कृश नसणे, अतिशय स्थूल नसणे, अतिशय काळे नसणे आणि अतिशय गोरे नसणे, असा याचा अर्थ आहे. 'आधिपत्य' म्हणजे अधिपती असणे, क्षत्रिय महासाल इत्यादींच्या रूपाने स्वामी असणे, असा याचा अर्थ आहे. 'परिवार' म्हणजे गृहस्थांच्या बाबतीत नातेवाईक आणि सेवक यांची समृद्धी, तर गृहत्यागी (भिक्खू) लोकांच्या बाबतीत परिषदेची (अनुयायांची) समृद्धी होय. आधिपत्य आणि परिवार मिळून 'आधिपत्य-परिवार' होतो. येथे 'सुवर्णता' इत्यादी पदांनी शरीर-संपत्ती, 'आधिपत्य' या पदाने भोग-संपत्ती (वैभव) आणि 'परिवार' या पदाने नातेवाईक व सेवकांची संपत्ती सांगितली आहे, असे समजावे. “ते ज्या ज्या गोष्टीची आकांक्षा करतात, ते सर्व याने प्राप्त होते” या वचनात, सुरुवातीला विभागवार सांगितलेली सुवर्णता इत्यादी सर्व गोष्टी या पुण्यनिधीद्वारे प्राप्त होतात, हे दाखवून दिले आहे.

ද්වාදසමගාථාවණ්ණනා

बाराव्या गाथेचे स्पष्टीकरण समाप्त.

12. එවමිමාය ගාථාය පුඤ්ඤානුභාවෙන ලභිතබ්බං රජ්ජසම්පත්තිතො ඔරං දෙවමනුස්සසම්පත්තිං දස්සෙත්වා ඉදානි තදුභයරජ්ජසම්පත්තිං දස්සෙන්තො ‘‘පදෙසරජ්ජ’’න්ති ඉමං ගාථමාහ.

१२. अशा प्रकारे, या गाथेद्वारे पुण्याच्या प्रभावाने प्राप्त होणाऱ्या राज्यवैभवापेक्षा श्रेष्ठ अशी देव आणि मनुष्यांची संपत्ती दाखवून दिल्यानंतर, आता त्या दोन्ही प्रकारच्या राज्यवैभवाला दाखवून देण्यासाठी “पदेसरज्जं” (प्रादेशिक राज्य) ही गाथा (भगवंतांनी) म्हटली.

තත්ථ පදෙසරජ්ජන්ති එකදීපම්පි සකලං අපාපුණිත්වා පථවියා එකමෙකස්මිං පදෙසෙ රජ්ජං. ඉස්සරභාවො ඉස්සරියං, ඉමිනා දීපචක්කවත්තිරජ්ජං දස්සෙති. චක්කවත්තිසුඛං පියන්ති ඉට්ඨං කන්තං මනාපං චක්කවත්තිසුඛං. ඉමිනා චාතුරන්තචක්කවත්තිරජ්ජං දස්සෙති. දෙවෙසු රජ්ජං දෙවරජ්ජං, එතෙන මන්ධාතාදීනම්පි මනුස්සානං දෙවරජ්ජං දස්සිතං හොති. අපි දිබ්බෙසූති ඉමිනා යෙ තෙ දිවි භවත්තා ‘‘දිබ්බා’’ති වුච්චන්ති, තෙසු දිබ්බෙසු කායෙසු උප්පන්නානම්පි දෙවරජ්ජං දස්සෙති. සබ්බමෙතෙන ලබ්භතීති යං තං ‘‘යං යදෙවාභිපත්ථෙන්ති, සබ්බමෙතෙන ලබ්භතී’’ති වුත්තං, තත්ථ ඉදම්පි දුතියං ඔධිසො පදෙසරජ්ජාදි සබ්බමෙතෙන ලබ්භතීති වෙදිතබ්බන්ති දස්සෙති.

त्या गाथेत, 'पदेसरज्जं' (प्रादेशिक राज्य) म्हणजे संपूर्ण जंबुद्वीपासारख्या एका अखंड द्वीपाचे राज्य न मिळवता, पृथ्वीच्या एका विशिष्ट भागात किंवा प्रदेशात राज्य करणे होय. अधिपती असणे म्हणजेच ऐश्वर्य (ईश्वरभाव) होय; याने जंबुद्वीपातील चक्रवर्ती राजाचे सुख दर्शवले आहे. 'पियं' म्हणजे इष्ट, कांत आणि मनाप (प्रिय) असणारे चक्रवर्तीचे सुख होय. याने चारही महाद्वीपांवर राज्य करणाऱ्या चक्रवर्ती राजाचे सुख दर्शवले आहे. देवांचे राज्य म्हणजे 'देवरज्जं' (देवराज्य) होय; याद्वारे मान्धाता इत्यादी मनुष्यांचे देवलोकातील राज्य देखील दर्शवले आहे. 'अपि दिब्बेसु' (दिव्य लोकांमध्येही) या शब्दाने जे देवलोकात उत्पन्न झाले आहेत आणि ज्यांना 'दिव्य' म्हटले जाते, त्या दिव्य शरीरात उत्पन्न झालेल्यांचे देवराज्य देखील दर्शवले आहे. 'सब्बमेतेन लब्भति' (याने सर्व काही प्राप्त होते) म्हणजे 'ते ज्या ज्या गोष्टीची इच्छा करतात, ते सर्व याने प्राप्त होते' असे जे म्हटले आहे, त्या संदर्भात हे दुसरे वर्गीकरण असून, प्रादेशिक राज्यादी सर्व काही या (पुण्यरुपी) सुवर्णपात्राने प्राप्त होते, असे जाणावे हे दर्शवले आहे.

තෙරසමගාථාවණ්ණනා

तेराव्या गाथेचे स्पष्टीकरण

13. එවමිමාය ගාථාය පුඤ්ඤානුභාවෙන ලභිතබ්බං දෙවමනුස්සරජ්ජසම්පත්තිං දස්සෙත්වා ඉදානි ද්වීහි ගාථාහි වුත්තං සම්පත්තිං සමාසතො පුරක්ඛත්වා නිබ්බානසම්පත්තිං දස්සෙන්තො ‘‘මානුස්සිකා ච සම්පත්තී’’ති ඉමං ගාථමාහ.

१३. अशा प्रकारे, या गाथेद्वारे पुण्याच्या प्रभावाने प्राप्त होणारी देव आणि मनुष्यांच्या राज्याची संपत्ती दर्शवून, आता दोन गाथांमध्ये सांगितलेली संपत्ती संक्षेपाने समोर ठेवून, निर्वाण संपत्ती दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी 'मानुसिका च सम्पत्ति' ही गाथा म्हटली.

තස්සායං පදවණ්ණනා – මනුස්සානං අයන්ති මානුස්සී, මානුස්සී එව මානුස්සිකා. සම්පජ්ජනං සම්පත්ති. දෙවානං ලොකො දෙවලොකො. තස්මිං දෙවලොකෙ. යාති අනවසෙසපරියාදානං, රමන්ති එතාය අජ්ඣත්තං උප්පන්නාය බහිද්ධා වා උපකරණභූතායාති රති, සුඛස්ස සුඛවත්ථුනො චෙතං [Pg.195] අධිවචනං. යාති අනියතවචනං චසද්දො පුබ්බසම්පත්තියා සහ සම්පිණ්ඩනත්ථො. නිබ්බානංයෙව නිබ්බානසම්පත්ති.

त्या गाथेचे पद-स्पष्टीकरण याप्रमाणे आहे – मनुष्यांची ती 'मानुस्सी' (मानुषी), मानुषी म्हणजेच 'मानुसिका' (मानुषिका) होय. समृद्ध होणे म्हणजेच 'संपत्ती' होय. देवांचा लोक म्हणजे 'देवलोक' होय. त्या देवलोकात. 'रति' म्हणजे ज्याच्याद्वारे देव पूर्णपणे रममाण होतात; ती रती अंतर्मनात (अध्यात्मत) उत्पन्न झालेली असू शकते किंवा बाह्य उपकरणांच्या स्वरूपात असू शकते. हे सुख आणि सुखाच्या साधनांचे (सुखवस्तूचे) नाव आहे. 'या' हे पद अनिश्चित वाचक आहे. 'च' हा शब्द मागील संपत्तीशी जोडण्याच्या अर्थाने आला आहे. निर्वाण म्हणजेच 'निर्वाण संपत्ती' होय.

අයං පන අත්ථවණ්ණනා – යා එසා ‘‘සුවණ්ණතා’’තිආදීහි පදෙහි මානුස්සිකා ච සම්පත්ති දෙවලොකෙ ච යා රති වුත්තා, සා ච සබ්බා, යා චායමපරා සද්ධානුසාරිභාවාදිවසෙන පත්තබ්බා නිබ්බානසම්පත්ති, සා චාති ඉදං තතියම්පි ඔධිසො සබ්බමෙතෙන ලබ්භතීති.

आणि हे अर्थ-स्पष्टीकरण याप्रमाणे आहे – 'सुवर्णता' इत्यादी पदांनी जी मानुषी संपत्ती आणि देवलोकातील जी रती (आनंद) सांगितली आहे, ती सर्व, आणि ही दुसरी, जी श्रद्धानुसारी अवस्था इत्यादींच्या द्वारे प्राप्त होणारी निर्वाण संपत्ती आहे, ती देखील; हे तिसरे वर्गीकरण असून, हे सर्व काही या (पुण्यरुपी) सुवर्णपात्राने प्राप्त होते.

අථ වා යා පුබ්බෙ සුවණ්ණතාදීහි අවුත්තා ‘‘සූරා සතිමන්තො ඉධ බ්‍රහ්මචරියවාසො’’ති එවමාදිනා (අ. නි. 9.21) නයෙන නිද්දිට්ඨා පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියාදිභෙදා ච මානුස්සිකා සම්පත්ති, අපරා දෙවලොකෙ ච යා ඣානාදිරති, යා ච යථාවුත්තප්පකාරා නිබ්බානසම්පත්ති චාති ඉදම්පි තතියං ඔධිසො සබ්බමෙතෙන ලබ්භතීති. එවම්පෙත්ථ අත්ථවණ්ණනා වෙදිතබ්බා.

किंवा दुसऱ्या प्रकारे, जी पूर्वी 'सुवर्णता' इत्यादींद्वारे सांगितली गेली नाही, परंतु 'शूर, स्मृतिमान आणि येथे ब्रह्मचर्यवास' इत्यादी पद्धतीने दर्शवली गेली आहे, अशी प्रज्ञा, नैपुण्य इत्यादी भेदांनी युक्त मानुषी संपत्ती, आणि दुसरी देवलोकातील जी ध्यानादी रती (ध्यानाचा आनंद) आहे, आणि जी वर सांगितलेल्या प्रकारची निर्वाण संपत्ती आहे, ती देखील; हे तिसरे वर्गीकरण असून, हे सर्व काही या (पुण्यरुपी) सुवर्णपात्राने प्राप्त होते. अशा प्रकारे देखील येथील अर्थ-स्पष्टीकरण जाणावे.

චුද්දසමගාථාවණ්ණනා

चौदाव्या गाथेचे स्पष्टीकरण

14. එවමිමාය ගාථාය පුඤ්ඤානුභාවෙන ලභිතබ්බං සද්ධානුසාරීභාවාදිවසෙන පත්තබ්බං නිබ්බානසම්පත්තිම්පි දස්සෙත්වා ඉදානි තෙවිජ්ජඋභතොභාගවිමුත්තභාවවසෙනපි පත්තබ්බං තමෙව තස්ස උපායඤ්ච දස්සෙන්තො ‘‘මිත්තසම්පදමාගම්මා’’ති ඉමං ගාථමාහ.

१४. अशा प्रकारे, या गाथेद्वारे पुण्याच्या प्रभावाने प्राप्त होणारी आणि श्रद्धानुसारी अवस्था इत्यादींच्या द्वारे मिळणारी निर्वाण संपत्ती देखील दर्शवून, आता त्रिविद्या (तेविज्ज) आणि उभतोभागविमुक्त अवस्थेच्या द्वारे प्राप्त होणारी संपत्ती आणि त्याचाच उपाय दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी 'मित्तसम्पदमागम्म' ही गाथा म्हटली.

තස්සායං පදවණ්ණනා – සම්පජ්ජති එතාය ගුණවිභූතිං පාපුණාතීති සම්පදා, මිත්තො එව සම්පදා මිත්තසම්පදා, තං මිත්තසම්පදං. ආගම්මාති නිස්සාය. යොනිසොති උපායෙන. පයුඤ්ජතොති යොගානුට්ඨානං කරොතො. විජානාති එතායාති විජ්ජා, විමුච්චති එතාය, සයං වා විමුච්චතීති විමුත්ති, විජ්ජා ච විමුත්ති ච විජ්ජාවිමුත්තියො, විජ්ජාවිමුත්තීසු වසීභාවො විජ්ජාවිමුත්තිවසීභාවො.

त्या गाथेचे पद-स्पष्टीकरण याप्रमाणे आहे – जिच्याद्वारे गुणांची समृद्धी प्राप्त होते ती 'संपदा' होय. मित्र हाच संपदा म्हणजे 'मित्रसंपदा' (कल्याणमित्र लाभणे) होय, त्या मित्रसंपदेला. 'आगम्म' म्हणजे आश्रय घेऊन. 'योनिसो' म्हणजे योग्य उपायाने. 'पयुञ्जतो' म्हणजे सतत प्रयत्न करणाऱ्यासाठी. 'विज्जा' (विद्या) म्हणजे जिच्याद्वारे जाणले जाते ती होय. 'विमुक्ती' म्हणजे जिच्याद्वारे विमुक्त होते किंवा जी स्वतःच विमुक्त होते ती होय. विद्या आणि विमुक्ती म्हणजे 'विद्या-विमुक्ती' होय. विद्या आणि विमुक्तीमध्ये वशित्व (प्रभुत्व) असणे म्हणजेच 'विद्या-विमुक्ती-वशित्व' होय.

අයං පන අත්ථවණ්ණනා – ය්වායං මිත්තසම්පදමාගම්ම සත්ථාරං වා අඤ්ඤතරං වා ගරුට්ඨානියං සබ්‍රහ්මචාරිං නිස්සාය තතො ඔවාදඤ්ච අනුසාසනිඤ්ච ගහෙත්වා යථානුසිට්ඨං පටිපත්තියා යොනිසො පයුඤ්ජතො පුබ්බෙනිවාසාදීසු තීසු විජ්ජාසු ‘‘තත්ථ කතමා විමුත්ති? චිත්තස්ස ච අධිමුත්ති නිබ්බානඤ්චා’’ති (ධ. ස. 1381) එවං ආගතාය අට්ඨසමාපත්තිනිබ්බානභෙදාය විමුත්තියා ච තථා තථා අදන්ධායිතත්තෙන [Pg.196] වසීභාවො, ඉදම්පි චතුත්ථං ඔධිසො සබ්බමෙතෙන ලබ්භතීති.

आणि हे अर्थ-स्पष्टीकरण याप्रमाणे आहे – जो कोणी या मित्रसंपदेचा आश्रय घेऊन, शास्त्यांचा (बुद्धांचा) किंवा इतर कोणत्याही आदरणीय सब्रह्मचाऱ्याचा आश्रय घेऊन, त्यांच्याकडून उपदेश आणि अनुशासने ग्रहण करून, उपदेशानुसार आचरण करत योग्य प्रकारे प्रयत्न करतो, त्याला पूर्वनिवासज्ञान इत्यादी तीन विद्यांमध्ये, 'तेथे विमुक्ती कोणती? चित्ताची विमुक्ती आणि निर्वाण' अशा प्रकारे आलेल्या, आठ समापत्ती आणि निर्वाण अशा प्रकारच्या विमुक्तीमध्ये, त्या त्या प्रकारे विनाविलंब वशित्व (प्रभुत्व) प्राप्त होते. हे चौथे वर्गीकरण असून, हे सर्व काही या (पुण्यरुपी) सुवर्णपात्राने प्राप्त होते.

පන්නරසමගාථාවණ්ණනා

पंधराव्या गाथेचे स्पष्टीकरण

15. එවමිමාය ගාථාය පුබ්බෙ කථිතවිජ්ජාවිමුත්තිවසීභාවභාගියපුඤ්ඤානුභාවෙන ලභිතබ්බං තෙවිජ්ජඋභතොභාගවිමුත්තභාවවසෙනපි පත්තබ්බං නිබ්බානසම්පත්තිං දස්සෙත්වා ඉදානි යස්මා විජ්ජාවිමුත්තිවසීභාවප්පත්තා තෙවිජ්ජා උභතොභාගවිමුත්තාපි සබ්බෙ පටිසම්භිදාදිගුණවිභූතිං ලභන්ති, ඉමාය පුඤ්ඤසම්පදාය ච තස්සා ගුණවිභූතියා පදට්ඨානවසෙන තථා තථා සාපි ලබ්භති, තස්මා තම්පි දස්සෙන්තො ‘‘පටිසම්භිදා විමොක්ඛා චා’’ති ඉමං ගාථමාහ.

१५. अशा प्रकारे, या गाथेद्वारे पूर्वी सांगितलेल्या विद्या-विमुक्ती-वशित्वाच्या भागातील पुण्याच्या प्रभावाने प्राप्त होणारी, आणि त्रिविद्या व उभतोभागविमुक्त अवस्थेच्या द्वारे देखील प्राप्त होणारी निर्वाण संपत्ती दर्शवून, आता ज्याअर्थी विद्या-विमुक्ती-वशित्व प्राप्त झालेले, त्रिविद्यायुक्त आणि उभतोभागविमुक्त असलेले सर्व जण प्रतिसंभिदा इत्यादी गुणांची समृद्धी प्राप्त करतात, आणि या पुण्यसंपदेमुळे व त्या गुणांच्या समृद्धीच्या जवळच्या कारणामुळे (पदस्थान) त्या त्या प्रकारे ती देखील प्राप्त होते, म्हणून ते देखील दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी 'पटिसम्भिदा विमोक्खा च' ही गाथा म्हटली.

‘‘යතො සම්මා කතෙන යා චායං ධම්මත්ථනිරුත්තිපටිභානෙසු පභෙදගතා පඤ්ඤා පටිසම්භිදා’’ති වුච්චති, යෙ චිමෙ ‘‘රූපී රූපානි පස්සතී’’තිආදිනා (දී. නි. 2.129; 3.339) නයෙන අට්ඨ විමොක්ඛා, යා චායං භගවතො සාවකෙහි පත්තබ්බා සාවකසම්පත්තිසාධිකා සාවකපාරමී, යා ච සයම්භුභාවසාධිකා පච්චෙකබොධි, යා ච සබ්බසත්තුත්තමභාවසාධිකා බුද්ධභූමි, ඉදම්පි පඤ්චමං ඔධිසො සබ්බමෙතෙන ලබ්භතීති වෙදිතබ්බං.

ज्याअर्थी चांगल्या प्रकारे केलेल्या (पुण्यामुळे), धर्म, अर्थ, निरुक्ती आणि प्रतिभान यांमध्ये विभागलेली जी प्रज्ञा आहे, तिला 'प्रतिसंभिदा' (पटिसम्भिदा) म्हटले जाते, आणि जे 'रूपी रूपांना पाहतो' इत्यादी पद्धतीने सांगितलेले आठ विमोक्ष आहेत, आणि भगवंतांच्या श्रावकांद्वारे प्राप्त केली जाणारी, श्रावक-संपत्ती सिद्ध करणारी जी 'श्रावकपारमी' (श्रावक-पारमिता ज्ञान) आहे, आणि स्वयंभू अवस्था सिद्ध करणारी जी 'प्रत्येकबोधी' (पच्चेकबोधी) आहे, आणि सर्व प्राण्यांमध्ये श्रेष्ठ अवस्था सिद्ध करणारी जी 'बुद्धभूमी' (सर्वज्ञता ज्ञान) आहे; हे पाचवे वर्गीकरण असून, हे सर्व काही या (पुण्यरुपी) सुवर्णपात्राने प्राप्त होते, असे जाणावे.

සොළසමගාථාවණ්ණනා

सोळाव्या गाथेचे स्पष्टीकरण

16. එවං භගවා යං තං ‘‘යං යදෙවාභිපත්ථෙන්ති, සබ්බමෙතෙන ලබ්භතී’’ති වුත්තං, තං ඉමාහි පඤ්චහි ගාථාහි ඔධිසො ඔධිසො දස්සෙත්වා ඉදානි සබ්බමෙවිදං සබ්බකාමදදනිධිසඤ්ඤිතං පුඤ්ඤසම්පදං පසංසන්තො ‘‘එවං මහත්ථිකා එසා’’ති ඉමාය ගාථාය දෙසනං නිට්ඨපෙසි.

१६. अशा प्रकारे भगवंतांनी, 'ते ज्या ज्या गोष्टीची इच्छा करतात, ते सर्व याने प्राप्त होते' असे जे म्हटले होते, ते या पाच गाथांद्वारे वेगवेगळ्या वर्गीकरणानुसार दर्शवून, आता सर्व इच्छा पूर्ण करणारे सुवर्णपात्र (निधी) म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या सर्व पुण्यसंपदेची प्रशंसा करत, 'एवं महत्थिका एसा' या गाथेने देशनेची समाप्ती केली.

තස්සායං පදවණ්ණනා – එවන්ති අතීතත්ථනිදස්සනං. මහන්තො අත්ථො අස්සාති මහත්ථිකා, මහතො අත්ථාය සංවත්තතීති වුත්තං හොති, මහිද්ධිකාතිපි පාඨො. එසාති උද්දෙසවචනං, තෙන ‘‘යස්ස දානෙන සීලෙනා’’ති ඉතො පභුති යාව ‘‘කයිරාථ ධීරො පුඤ්ඤානී’’ති වුත්තං පුඤ්ඤසම්පදං උද්දිසති. යදිදන්ති අභිමුඛකරණත්ථෙ නිපාතො, තෙන එසාති උද්දිට්ඨං නිද්දිසිතුං යා එසාති අභිමුඛං කරොති. පුඤ්ඤානං සම්පදා පුඤ්ඤසම්පදා[Pg.197]. තස්මාති කාරණවචනං. ධීරාති ධිතිමන්තො. පසංසන්තීති වණ්ණයන්ති. පණ්ඩිතාති පඤ්ඤාසම්පන්නා. කතපුඤ්ඤතන්ති කතපුඤ්ඤභාවං.

त्या गाथेचे पद-स्पष्टीकरण याप्रमाणे आहे – 'एवं' हे पद पूर्वी सांगितलेल्या अर्थाला दर्शवणारे आहे. जिचा मोठा लाभ (अर्थ) आहे ती 'महत्यिका' (महत्थिका) होय; मोठ्या कल्याणासाठी ती कारणीभूत ठरते, असा याचा अर्थ आहे. 'महिद्धिका' (महान ऋद्धियुक्त) असाही पाठ आढळतो. 'एसा' हे निर्देश करणारे पद आहे; याद्वारे 'ज्याच्या दानाने, शीलाने' इथपासून ते 'धैर्यवानाने पुण्य करावे' इथपर्यंत सांगितलेल्या पुण्यसंपदेचा निर्देश केला आहे. 'यदिदं' हा संमुख (समोर) करण्याच्या अर्थातील निपात आहे; याद्वारे 'एसा' असे जे निर्देशित केले आहे, ते स्पष्ट करण्यासाठी 'जी ही' असे संमुख केले जाते. पुण्याची समृद्धी म्हणजेच 'पुण्यसंपदा' (पुञ्ञसम्पदा) होय. 'तस्मा' हे कारण दर्शवणारे पद आहे. 'धीरा' म्हणजे धैर्यवान होय. 'पसंसन्ति' म्हणजे प्रशंसा करतात. 'पण्डिता' म्हणजे प्रज्ञासंपन्न होय. 'कतपुञ्ञतं' म्हणजे पुण्य केलेले असण्याची अवस्था (कृतपुण्यता) होय.

අයං පන අත්ථවණ්ණනා – ඉති භගවා සුවණ්ණතාදිං බුද්ධභූමිපරියොසානං පුඤ්ඤසම්පදානුභාවෙන අධිගන්තබ්බමත්ථං වණ්ණයිත්වා ඉදානි තමෙවත්ථං සම්පිණ්ඩෙත්වා දස්සෙන්තො තෙනෙවත්ථෙන යථාවුත්තප්පකාරාය පුඤ්ඤසම්පදාය මහත්ථිකත්තං ථුනන්තො ආහ – එවං මහතො අත්ථස්ස ආවහනෙන මහත්ථිකා එසා, යදිදං මයා ‘‘යස්ස දානෙන සීලෙනා’’තිආදිනා නයෙන දෙසිතා පුඤ්ඤසම්පදා, තස්මා මාදිසා සත්තානං හිතසුඛාවහාය ධම්මදෙසනාය අකිලාසුතාය යථාභූතගුණෙන ච ධීරා පණ්ඩිතා ‘‘අසාධාරණමඤ්ඤෙසං, අචොරාහරණො නිධී’’තිආදීහි ඉධ වුත්තෙහි ච, අවුත්තෙහි ච ‘‘මා, භික්ඛවෙ, පුඤ්ඤානං භායිත්ථ, සුඛස්සෙතං, භික්ඛවෙ, අධිවචනං, යදිදං පුඤ්ඤානී’’තිආදීහි (අ. නි. 7.62; ඉතිවු. 22; නෙත්ති. 121) වචනෙහි අනෙකාකාරවොකාරං කතපුඤ්ඤතං පසංසන්ති, න පක්ඛපාතෙනාති.

ही तर अर्थाची स्पष्टीकरण (अर्थवर्णना) आहे – अशा प्रकारे भगवान बुद्धांनी सुवर्णता (सुंदर वर्ण) इत्यादीपासून सुरू होऊन बुद्धत्वाच्या प्राप्तीपर्यंत पुण्यसंपदेच्या प्रभावाने प्राप्त होणाऱ्या कल्याणाची (अर्थाची) प्रशंसा केली. आता तोच अर्थ एकत्रित करून दाखवताना आणि त्याच अर्थाने पूर्वोक्त प्रकारच्या पुण्यसंपदेच्या महान फलदायी असण्याची (महानिधीची) प्रशंसा करताना ते म्हणाले – अशा प्रकारे महान कल्याणाचे वहन करणारी ही पुण्यसंपदा अत्यंत फलदायी आहे, जी माझ्याद्वारे 'यस्स दानेन सीलेन' (ज्याच्या दान आणि शीलाने) इत्यादी पद्धतीने उपदेशिली गेली आहे. म्हणून माझ्यासारखे (बुद्ध) प्राण्यांच्या हित आणि सुखासाठी धम्मदेशना देण्यामध्ये आळस न करता, यथार्थ गुणाने युक्त असलेले धीर आणि पंडित लोक, 'हा इतरांसाठी असाधारण असलेला आणि चोरांना चोरता न येणारा निधी आहे' इत्यादी येथे सांगितलेल्या वचनांद्वारे, तसेच येथे न सांगितलेल्या 'भिक्खूहो, पुण्याचे भय बाळगू नका, कारण पुण्य हे सुखाचेच दुसरे नाव आहे' इत्यादी वचनांद्वारे अनेक प्रकारे केलेल्या पुण्याची प्रशंसा करतात, पक्षपाताने नव्हे.

දෙසනාපරියොසානෙ සො උපාසකො බහුජනෙන සද්ධිං සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි, රඤ්ඤො ච පසෙනදිකොසලස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා එතමත්ථං ආරොචෙසි, රාජා අතිවිය තුට්ඨො හුත්වා ‘‘සාධු, ගහපති, සාධු ඛො ත්වං, ගහපති, මාදිසෙහිපි අනාහරණීයං නිධිං නිධෙසී’’ති සංරාධෙත්වා මහතිං පූජමකාසීති.

देशनेच्या समाप्तीनंतर तो उपासक अनेक लोकांसह सोतापत्ती फलावर प्रतिष्ठित झाला. त्याने राजा प्रसेनजित कोसलाच्या जवळ जाऊन ही गोष्ट सांगितली. राजा अत्यंत संतुष्ट झाला आणि म्हणाला, 'साधू, गृहपती! खूप छान, गृहपती! तू माझ्यासारख्या राजांनाही हिरावून घेता येणार नाही असा (पुण्यरुपी) निधी साठवला आहेस,' असे म्हणून त्याने त्याचा गौरव केला आणि मोठी पूजा (सत्कार) केली.

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දකපාඨ-අට්ඨකථාය

परमत्थजोतिका नावाच्या खुद्दकपाठ-अट्ठकथेमध्ये

නිධිකණ්ඩසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

निधिकण्डसुत्त-वर्णना (स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

9. මෙත්තසුත්තවණ්ණනා

९. मेत्तसुत्त-वर्णना (मैत्री सूत्राचे स्पष्टीकरण)

නික්ඛෙපප්පයොජනං

सूत्राच्या स्थापनेचे (मांडणीचे) प्रयोजन

ඉදානි නිධිකණ්ඩානන්තරං නික්ඛිත්තස්ස මෙත්තසුත්තස්ස වණ්ණනාක්කමො අනුප්පත්තො. තස්ස ඉධ නික්ඛෙපප්පයොජනං වත්වා තතො පරං –

आता निधिकण्ड सुत्तानंतर ठेवलेल्या मेत्तसुत्ताच्या (मैत्री सूत्राच्या) स्पष्टीकरणाचा क्रम प्राप्त झाला आहे. त्याचे येथे स्थापनेचे प्रयोजन सांगून त्यानंतर –

‘‘යෙන වුත්තං යදා යත්ථ, යස්මා චෙතෙස දීපනා;

නිදානං සොධයිත්වාස්ස, කරිස්සාමත්ථවණ්ණනං’’.

“ज्यांच्याद्वारे, जेव्हा, जेथे आणि ज्या कारणासाठी हे (सुत्त) सांगितले गेले, त्या सर्वांचे स्पष्टीकरण करून, या सूत्राचे निदान (पार्श्वभूमी) शुद्ध करून आम्ही त्याची अर्थवर्णना (स्पष्टीकरण) करू.”

තත්ථ [Pg.198] යස්මා නිධිකණ්ඩෙන දානසීලාදිපුඤ්ඤසම්පදා වුත්තා, සා ච සත්තෙසු මෙත්තාය කතාය මහප්ඵලා හොති යාව බුද්ධභූමිං පාපෙතුං සමත්ථා, තස්මා තස්සා පුඤ්ඤසම්පදාය උපකාරදස්සනත්ථං, යස්මා වා සරණෙහි සාසනෙ ඔතරිත්වා සික්ඛාපදෙහි සීලෙ පතිට්ඨිතානං ද්වත්තිංසාකාරෙන රාගප්පහානසමත්ථං, කුමාරපඤ්හෙන මොහප්පහානසමත්ථඤ්ච කම්මට්ඨානං දස්සෙත්වා, මඞ්ගලසුත්තෙන තස්ස පවත්තියා මඞ්ගලභාවො අත්තරක්ඛා ච, රතනසුත්තෙන තස්සානුරූපා පරරක්ඛා, තිරොකුට්ටෙන රත්තනසුත්තෙ වුත්තභූතෙසු එකච්චභූතදස්සනං වුත්තප්පකාරාය පුඤ්ඤසම්පත්තියා පමජ්ජන්තානං විපත්ති ච, නිධිකණ්ඩෙන තිරොකුට්ටෙ වුත්තවිපත්තිපටිපක්ඛභූතා සම්පත්ති ච දස්සිතා, දොසප්පහානසමත්ථං පන කම්මට්ඨානං අදස්සිතමෙව, තස්මා තං දොසප්පහානසමත්ථං කම්මට්ඨානං දස්සෙතුං ඉදං මෙත්තසුත්තං ඉධ නික්ඛිත්තං. එවඤ්හි සුපරිපූරො හොති ඛුද්දකපාඨොති ඉදමස්ස ඉධ නික්ඛෙපප්පයොජනං.

त्यामध्ये, ज्याअर्थी निधिकण्ड सुत्ताद्वारे दान, शील इत्यादी पुण्यसंपदा सांगितली गेली आहे, आणि ती पुण्यसंपदा प्राण्यांवर मैत्री केल्यास बुद्धत्वाच्या प्राप्तीपर्यंत पोहोचवण्यास समर्थ असणारी आणि महाफलदायी ठरते, म्हणून त्या पुण्यसंपदेचे साहाय्य दाखवण्यासाठी; किंवा ज्याअर्थी शरणगमनाद्वारे धम्मामध्ये प्रवेश करून आणि शिक्षापदांद्वारे शीलामध्ये प्रतिष्ठित झालेल्यांना, 'द्वत्तिंसाकार' (३२ शारीरिक अवयवांचे ध्यान) द्वारे रागाचा नाश करण्यास समर्थ असलेले कम्मट्ठान (ध्यानपद्धती) आणि 'कुमारपन्हा' द्वारे मोहाचा नाश करण्यास समर्थ असलेले कम्मट्ठान दाखवून; 'मंगलसुत्ता'द्वारे त्याच्या प्रवृत्तीचा मंगलभाव आणि आत्मरक्षण दाखवले आहे; 'रतनसुत्ता'द्वारे त्याला अनुरूप असे पररक्षण (इतरांचे रक्षण) दाखवले आहे; 'तिरोकुड्डसुत्ता'द्वारे रतनसुत्तात सांगितलेल्या भूतांपैकी (प्राण्यांपैकी) काही भूतांचे दर्शन आणि पूर्वोक्त प्रकारच्या पुण्यसंपत्तीमध्ये प्रमाद करणाऱ्यांची विपत्ती दाखवली आहे; आणि 'निधिकण्डसुत्ता'द्वारे तिरोकुड्ड सुत्तात सांगितलेल्या विपत्तीच्या विरुद्ध असणारी संपत्ती दाखवली आहे; परंतु द्वेषाचा नाश करण्यास समर्थ असलेले कम्मट्ठान मात्र दाखवले गेले नव्हते. म्हणून द्वेषाचा नाश करण्यास समर्थ असलेले ते कम्मट्ठान दाखवण्यासाठी हे 'मेत्तसुत्त' येथे ठेवले गेले आहे. अशा प्रकारे खुद्दकपाठ ग्रंथ पूर्णपणे परिपूर्ण होतो. हेच त्याचे येथे स्थापनेचे प्रयोजन आहे.

නිදානසොධනං

निदान-शोधन (पार्श्वभूमीचे स्पष्टीकरण)

ඉදානි යායං –

आता जी ही –

‘‘යෙන වුත්තං යදා යත්ථ, යස්මා චෙතෙස දීපනා;

නිදානං සොධයිත්වාස්ස, කරිස්සාමත්ථවණ්ණන’’න්ති. –

“ज्यांच्याद्वारे, जेव्हा, जेथे आणि ज्या कारणासाठी हे सांगितले गेले, त्या सर्वांचे स्पष्टीकरण करून, या सूत्राचे निदान शुद्ध करून आम्ही त्याची अर्थवर्णना करू” –

මාතිකා නික්ඛිත්තා, තත්ථ ඉදං මෙත්තසුත්තං භගවතාව වුත්තං, න සාවකාදීහි, තඤ්ච පන යදා හිමවන්තපස්සතො දෙවතාහි උබ්බාළ්හා භික්ඛූ භගවතො සන්තිකං ආගතා, තදා සාවත්ථියං තෙසං භික්ඛූනං පරිත්තත්ථාය කම්මට්ඨානත්ථාය ච වුත්තන්ති එවං තාව සඞ්ඛෙපතො එතෙසං පදානං දීපනා නිදානසොධනා වෙදිතබ්බා.

अशी जी मातृका (उद्देश) मांडली आहे, त्यामध्ये हे मेत्तसुत्त स्वतः भगवंतांनीच सांगितले आहे, श्रावकांनी (शिष्यांनी) इत्यादींनी नाही. आणि जेव्हा हिमालयाच्या पायथ्याशी राहणाऱ्या देवतांकडून त्रास दिले गेलेले भिक्खू भगवंतांच्या जवळ आले, तेव्हा भगवंतांनी सावत्थी येथे त्या भिक्खूंच्या संरक्षणासाठी (परित्तासाठी) आणि कम्मट्ठानासाठी (ध्यानासाठी) हे सुत्त सांगितले. अशा प्रकारे संक्षेपाने या पदांचे स्पष्टीकरण आणि निदान-शोधन समजावे.

විත්ථාරතො පන එවං වෙදිතබ්බා – එකං සමයං භගවා සාවත්ථියං විහරති උපකට්ඨාය වස්සූපනායිකාය, තෙන ඛො පන සමයෙන සම්බහුලා නානාවෙරජ්ජකා භික්ඛූ භගවතො සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා තත්ථ තත්ථ වස්සං උපගන්තුකාමා භගවන්තං උපසඞ්කමන්ති. තත්‍ර සුදං භගවා රාගචරිතානං සවිඤ්ඤාණකඅවිඤ්ඤාණකවසෙන එකාදසවිධං අසුභකම්මට්ඨානං, දොසචරිතානං චතුබ්බිධං මෙත්තාදිකම්මට්ඨානං, මොහචරිතානං මරණස්සතිකම්මට්ඨානාදීනි, විතක්කචරිතානං ආනාපානස්සතිපථවීකසිණාදීනි, සද්ධාචරිතානං බුද්ධානුස්සතිකම්මට්ඨානාදීනි, බුද්ධිචරිතානං චතුධාතුවවත්ථානාදීනීති [Pg.199] ඉමිනා නයෙන චතුරාසීතිසහස්සප්පභෙදචරිතානුකූලානි කම්මට්ඨානානි කථෙති.

विस्ताराने तर ते असे समजावे – एक वेळ भगवान सावत्थी येथे विहार करत होते आणि वर्षावास जवळ आला होता. त्या वेळी वेगवेगळ्या देशांतून आलेले अनेक भिक्खू भगवंतांच्या जवळून कम्मट्ठान (ध्यानपद्धती) शिकून घेऊन, वेगवेगळ्या ठिकाणी वर्षावास घालवण्याच्या इच्छेने भगवंतांकडे आले. तेथे भगवंतांनी रागचरित (कामवासना प्रबळ असलेल्या) व्यक्तींसाठी सचेतन आणि अचेतन अशा दोन प्रकारांनी अकरा प्रकारचे अशुभाचे कम्मट्ठान सांगितले; द्वेषचरित (क्रोध प्रबळ असलेल्या) व्यक्तींसाठी चार प्रकारचे मैत्री इत्यादी कम्मट्ठान सांगितले; मोहचरित (अज्ञान प्रबळ असलेल्या) व्यक्तींसाठी मरणस्सती इत्यादी कम्मट्ठान सांगितले; वितर्कचरित (अतिविचार करणाऱ्या) व्यक्तींसाठी आनापानस्सती आणि पठवीकसिण इत्यादी कम्मट्ठान सांगितले; श्रद्धाचरित (श्रद्धाळू) व्यक्तींसाठी बुद्धानुस्सती इत्यादी कम्मट्ठान सांगितले; आणि बुद्धीचरित (बुद्धिमान) व्यक्तींसाठी चतुधातुववत्थान इत्यादी कम्मट्ठान सांगितले. या पद्धतीने त्यांनी चौऱ्याऐंशी हजार प्रकारच्या मानवी प्रवृत्तींना अनुकूल अशी कम्मट्ठाने सांगितली.

අථ ඛො පඤ්චමත්තානි භික්ඛුසතානි භගවතො සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං උග්ගහෙත්වා සප්පායසෙනාසනඤ්ච ගොචරගාමඤ්ච පරියෙසමානානි අනුපුබ්බෙන ගන්ත්වා පච්චන්තෙ හිමවන්තෙන සද්ධිං එකාබද්ධං නීලකාචමණිසන්නිභසිලාතලං සීතලඝනච්ඡායනීලවනසණ්ඩමණ්ඩිතං මුත්තාජාලරජතපට්ටසදිසවාලුකාකිණ්ණභූමිභාගං සුචිසාතසීතලජලාසයපරිවාරිතං පබ්බතමද්දසංසු. අථ තෙ භික්ඛූ තත්ථෙකරත්තිං වසිත්වා පභාතාය රත්තියා සරීරපරිකම්මං කත්වා තස්ස අවිදූරෙ අඤ්ඤතරං ගාමං පිණ්ඩාය පවිසිංසු. ගාමො ඝනනිවෙසනසන්නිවිට්ඨකුලසහස්සයුත්තො, මනුස්සා චෙත්ථ සද්ධා පසන්නා තෙ පච්චන්තෙ පබ්බජිතදස්සනස්ස දුල්ලභතාය භික්ඛූ දිස්වා එව පීතිසොමනස්සජාතා හුත්වා තෙ භික්ඛූ භොජෙත්වා ‘‘ඉධෙව, භන්තෙ, තෙමාසං වසථා’’ති යාචිත්වා පඤ්ච පධානකුටිසතානි කාරෙත්වා තත්ථ මඤ්චපීඨපානීයපරිභොජනීයඝටාදීනි සබ්බූපකරණානි පටියාදෙසුං.

त्यानंतर सुमारे पाचशे भिक्खूंनी भगवंतांच्या जवळून कम्मट्ठान शिकून घेतले आणि अनुकूल असे राहण्याचे ठिकाण (सेनासन) व भिक्षेचे गाव (गोचरग्राम) शोधत शोधत, अनुक्रमे पुढे जात सीमावर्ती भागात हिमालयाशी जोडलेला, निळ्या काचमण्यासारखा शिळांचा पृष्ठभाग असलेला, शीतल व दाट सावली असलेल्या हिरव्यागार वनराईने सुशोभित असलेला, मोत्यांच्या जाळीसारख्या आणि चांदीच्या पट्टीसारख्या वाळूने पसरलेला जमिनीचा भाग असलेला, आणि स्वच्छ, मधुर व थंड पाण्याच्या जलाशयांनी वेढलेला एक पर्वत पाहिला. त्यानंतर त्या भिक्खूंनी तेथे एक रात्र मुक्काम केला आणि रात्र संपून सकाळ झाल्यावर प्रातर्विधी आटोपून, त्याच्या जवळच असलेल्या एका गावात भिक्षेसाठी प्रवेश केला. ते गाव दाट वस्ती असलेले आणि सुमारे एक हजार कुटुंबे राहणारे होते. तेथील लोक श्रद्धाळू आणि प्रसन्न मनाचे होते. सीमावर्ती भागात प्रव्रजितांचे दर्शन दुर्मिळ असल्यामुळे, भिक्खूंना पाहताच ते अत्यंत आनंदित व प्रसन्न झाले. त्यांनी त्या भिक्खूंना भोजन दिले आणि 'भंते, आपण येथेच तीन महिने (वर्षावास) राहावे' अशी विनंती केली. त्यांनी पाचशे ध्यानकुटी बांधून दिल्या आणि तेथे खाटा, पाट, पिण्याचे पाणी, वापरण्याचे पाणी, भांडी इत्यादी सर्व आवश्यक साहित्य उपलब्ध करून दिले.

භික්ඛූ දුතියදිවසෙ අඤ්ඤං ගාමං පිණ්ඩාය පවිසිංසු. තත්ථපි මනුස්සා තථෙව උපට්ඨහිත්වා වස්සාවාසං යාචිංසු. භික්ඛූ ‘‘අසති අන්තරායෙ’’ති අධිවාසෙත්වා තං වනසණ්ඩං පවිසිත්වා සබ්බරත්තින්දිවං ආරද්ධවීරියා යාමඝණ්ඩිකං කොට්ටෙත්වා යොනිසොමනසිකාරබහුලා විහරන්තා රුක්ඛමූලානි උපගන්ත්වා නිසීදිංසු. සීලවන්තානං භික්ඛූනං තෙජෙන විහතතෙජා රුක්ඛදෙවතා අත්තනො අත්තනො විමානා ඔරුය්හ දාරකෙ ගහෙත්වා ඉතො චිතො විචරන්ති. සෙය්‍යථාපි නාම රාජූහි වා රාජමහාමත්තෙහි වා ගාමකාවාසං ගතෙහි ගාමවාසීනං ඝරෙසු ඔකාසෙ ගහිතෙ ඝරමනුස්සකා ඝරා නික්ඛමිත්වා අඤ්ඤත්‍ර වසන්තා ‘‘කදා නු ගමිස්සන්තී’’ති දූරතොව ඔලොකෙන්ති, එවමෙව දෙවතා අත්තනො අත්තනො විමානානි ඡඩ්ඩෙත්වා ඉතො චිතො ච විචරන්තියො දූරතොව ඔලොකෙන්ති ‘‘කදා නු භදන්තා ගමිස්සන්තී’’ති. තතො එවං සමචින්තෙසුං ‘‘පඨමවස්සූපගතා භික්ඛූ අවස්සං තෙමාසං වසිස්සන්ති, මයං පන තාව චිරං දාරකෙ ගහෙත්වා ඔක්කම්ම වසිතුං න සක්කොම, හන්ද මයං භික්ඛූනං භයානකං ආරම්මණං දස්සෙමා’’ති. තා රත්තිං භික්ඛූනං සමණධම්මකරණවෙලාය භිංසනකානි යක්ඛරූපානි නිම්මිනිත්වා පුරතො [Pg.200] පුරතො තිට්ඨන්ති, භෙරවසද්දඤ්ච කරොන්ති. භික්ඛූනං තානි රූපානි දිස්වා තඤ්ච සද්දං සුත්වා හදයං ඵන්දි, දුබ්බණ්ණා ච අහෙසුං උප්පණ්ඩුප්පණ්ඩුකජාතා. තෙන තෙ භික්ඛූ චිත්තං එකග්ගං කාතුං නාසක්ඛිංසු, තෙසං අනෙකග්ගචිත්තානං භයෙන ච පුනප්පුනං සංවිග්ගානං සති සම්මුස්සි, තතො තෙසං මුට්ඨසතීනං දුග්ගන්ධානි ආරම්මණානි පයොජෙසුං, තෙසං තෙන දුග්ගන්ධෙන නිම්මථියමානමිව මත්ථලුඞ්ගං අහොසි, ගාළ්හා සීසවෙදනා උප්පජ්ජිංසු, න ච තං පවත්තිං අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ආරොචෙසුං.

दुसऱ्या दिवशी भिक्खू भिक्षेसाठी दुसऱ्या गावात शिरले. तेथेही लोकांनी त्याचप्रमाणे त्यांची सेवा-शुश्रूषा करून वर्षावासाची विनंती केली. भिक्खूंनी "कोणताही अडथळा नसल्यास राहू" असे म्हणून ती विनंती स्वीकारली आणि त्या वनखंडात प्रवेश केला. तेथे रात्रंदिवस दृढ वीर्य (प्रयत्न) करून, प्रहराची घंटा वाजवून, योग्य प्रकारे मनन (योनिशो मनसिकार) करत विहार करत असताना, ते वृक्षांच्या मुळाशी जाऊन बसले. शीलवान भिक्खूंच्या तेजाने निष्प्रभ झालेल्या वृक्षदेवता आपापल्या विमानांतून (वृक्षांवरील निवासस्थानांतून) खाली उतरल्या आणि आपल्या मुलांना घेऊन इकडेतिकडे फिरू लागल्या. ज्याप्रमाणे राजे किंवा राजमहामात्र (मोठे अधिकारी) एखाद्या लहान गावात आले असता, त्यांनी गावकर्‍यांच्या घरांमध्ये जागा घेतल्यावर, घरातील लोक घरातून बाहेर पडून दुसऱ्या ठिकाणी राहतात आणि "ते कधी जातील?" असे दुरूनच पाहत राहतात; त्याचप्रमाणे त्या देवता आपापली विमाने सोडून इकडेतिकडे फिरत दुरूनच पाहत राहिल्या की, "हे भदंत (पूजनीय भिक्खू) कधी जातील?" त्यानंतर त्यांनी असा विचार केला, "पहिल्या वर्षावासाला बसलेले हे भिक्खू नक्कीच तीन महिने येथे राहतील. पण आम्ही एवढा मोठा काळ मुलांना घेऊन विमानाबाहेर राहू शकत नाही. चला, आपण भिक्खूंना एखादे भयानक दृश्य (आलंबन) दाखवू या." त्यांनी रात्रीच्या वेळी भिक्खूंच्या श्रमणधर्म (साधना) करण्याच्या वेळी भयानक यक्षांची रूपे निर्माण करून त्यांच्या समोर उभी केली आणि भयानक आवाजही केले. भिक्खूंनी ती रूपे पाहून आणि तो आवाज ऐकून त्यांचे हृदय धडधडू लागले, ते निस्तेज झाले आणि त्यांचे शरीर फिकट पडले. त्यामुळे ते भिक्खू आपले चित्त एकाग्र करू शकले नाहीत. वारंवार भयभीत झालेल्या आणि चित्त विचलित झालेल्या त्या भिक्खूंची स्मृती (सती) नष्ट झाली. त्यानंतर स्मृती गमावलेल्या त्या भिक्खूंच्या समोर त्यांनी दुर्गंधीयुक्त आलंबने निर्माण केली. त्या दुर्गंधीने जणू त्यांचे मेंदू पिळून निघत आहेत असे त्यांना वाटले आणि त्यांना तीव्र डोकेदुखी सुरू झाली. परंतु त्यांनी ही हकीकत एकमेकांना सांगितली नाही.

අථෙකදිවසං සඞ්ඝත්ථෙරස්ස උපට්ඨානකාලෙ සබ්බෙසු සන්නිපතිතෙසු සඞ්ඝත්ථෙරො පුච්ඡි ‘‘තුම්හාකං, ආවුසො, ඉමං වනසණ්ඩං පවිට්ඨානං කතිපාහං අතිවිය පරිසුද්ධො ඡවිවණ්ණො අහොසි පරියොදාතො, විප්පසන්නානි ච ඉන්ද්‍රියානි, එතරහි පනත්ථ කිසා දුබ්බණ්ණා උප්පණ්ඩුප්පණ්ඩුකජාතා, කිං වො ඉධ අසප්පාය’’න්ති. තතො එකො භික්ඛු ආහ – ‘‘අහං, භන්තෙ, රත්තිං ඊදිසඤ්ච ඊදිසඤ්ච භෙරවාරම්මණං පස්සාමි ච සුණාමි ච, ඊදිසඤ්ච ගන්ධං ඝායාමි, තෙන මෙ චිත්තං න සමාධියතී’’ති, එතෙනෙව උපායෙන සබ්බෙව තෙ තං පවත්තිං ආරොචෙසුං. සඞ්ඝත්ථෙරො ආහ – ‘‘භගවතා, ආවුසො, ද්වෙ වස්සූපනායිකා පඤ්ඤත්තා, අම්හාකඤ්ච ඉදං සෙනාසනං අසප්පායං, ආයාමාවුසො, භගවතො සන්තිකං ගන්ත්වා අඤ්ඤං සප්පායසෙනාසනං පුච්ඡාමා’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති තෙ භික්ඛූ ථෙරස්ස පටිස්සුණිත්වා සබ්බෙව සෙනාසනං සංසාමෙත්වා පත්තචීවරමාදාය අනුපලිත්තත්තා කුලෙසු කඤ්චි අනාමන්තෙත්වා එව යෙන සාවත්ථි තෙන චාරිකං පක්කමිංසු. අනුපුබ්බෙන සාවත්ථිං ගන්ත්වා භගවතො සන්තිකං ආගමිංසු.

त्यानंतर एका दिवशी, संघस्थविरांच्या उपस्थानाच्या (सेवेच्या) वेळी सर्व भिक्खू एकत्र जमले असता संघस्थविरांनी विचारले, "हे आवुसो (बंधूंनो), या वनखंडात प्रवेश केल्यानंतर काही दिवस तुमची त्वचा अत्यंत शुद्ध, उजळ आणि इंद्रिये प्रसन्न होती. परंतु आता तुम्ही कृश, निस्तेज आणि फिकट का पडला आहात? तुम्हाला येथे काही असुविधा आहे का?" तेव्हा एका भिक्खूने सांगितले, "भंते, रात्रीच्या वेळी मी अशा अशा प्रकारची भयानक दृश्ये पाहतो व ऐकतो, आणि अशा प्रकारची दुर्गंधी अनुभवतो. त्यामुळे माझे चित्त समाहित (एकाग्र) होत नाही." याच प्रकारे सर्वच भिक्खूंनी आपापली हकीकत सांगितली. संघस्थवीर म्हणाले, "आवुसो, भगवंतांनी दोन वर्षावास प्रज्ञप्त केले आहेत. आपल्यासाठी हे सेनासन (निवासस्थान) अनुकूल नाही. चला आवुसो, आपण भगवंतांकडे जाऊ या आणि त्यांना दुसऱ्या एखाद्या अनुकूल सेनासनाविषयी विचारू या." "ठीक आहे, भंते," असे म्हणून त्या भिक्खूंनी स्थविरांचे म्हणणे मान्य केले. सर्वांनी आपले सेनासन आवरले, पात्र-चीवर घेतले आणि कोणाही गृहस्थाला न सांगता श्रावस्तीच्या देशाने चारिका (प्रवास) सुरू केली. अनुक्रमे प्रवास करत ते श्रावस्तीला पोहोचले आणि भगवंतांच्या सन्निध आले.

භගවා තෙ භික්ඛූ දිස්වා එතදවොච – ‘‘න, භික්ඛවෙ, අන්තොවස්සං චාරිකා චරිතබ්බාති මයා සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං, කිස්ස තුම්හෙ චාරිකං චරථා’’ති. තෙ භගවතො සබ්බමාරොචෙසුං. භගවා ආවජ්ජෙන්තො සකලජම්බුදීපෙ අන්තමසො චතුපාදපීඨකට්ඨානමත්තම්පි තෙසං සප්පායසෙනාසනං නාද්දස. අථ තෙ භික්ඛූ ආහ – ‘‘න, භික්ඛවෙ, තුම්හාකං අඤ්ඤං සප්පායසෙනාසනං අත්ථි, තත්ථෙව තුම්හෙ විහරන්තා ආසවක්ඛයං පාපුණිස්සථ, ගච්ඡථ, භික්ඛවෙ, තමෙව සෙනාසනං උපනිස්සාය විහරථ, සචෙ පන දෙවතාහි අභයං ඉච්ඡථ, ඉමං පරිත්තං උග්ගණ්හථ. එතඤ්හි වො පරිත්තඤ්ච කම්මට්ඨානඤ්ච භවිස්සතී’’ති ඉදං සුත්තමභාසි.

भगवंतांनी त्या भिक्खूंना पाहून विचारले, "भिक्खूंनो, 'वर्षावासाच्या काळात चारिका करू नये' असा नियम (शिक्षापद) मी प्रज्ञप्त केला आहे, मग तुम्ही चारिका का करत आहात?" त्यांनी भगवंतांना सर्व हकीकत सांगितली. भगवंतांनी आपल्या दिव्य दृष्टीने संपूर्ण जंबुद्विपात पाहिले, परंतु त्यांना त्या भिक्खूंसाठी अगदी चार पायांच्या पाटाएवढी जागा देखील दुसरी कोणतीही अनुकूल जागा दिसली नाही. तेव्हा ते भिक्खूंना म्हणाले, "भिक्खूंनो, तुमच्यासाठी दुसरे कोणतेही अनुकूल सेनासन नाही. तेथेच विहार करत असताना तुम्ही आसवांचा क्षय (अर्हत पद) प्राप्त कराल. जा भिक्खूंनो, त्याच सेनासनाचा आश्रय घेऊन विहार करा. जर तुम्हाला देवतांपासून अभय हवे असेल, तर हे परित्त (संरक्षण सूत्र) ग्रहण करा. हे तुमच्यासाठी परित्त (रक्षण) आणि कर्मस्थान (साधना) दोन्ही ठरेल." असे सांगून त्यांनी हे सुत्त सांगितले.

අපරෙ [Pg.201] පනාහු – ‘‘ගච්ඡථ, භික්ඛවෙ, තමෙව සෙනාසනං උපනිස්සාය විහරථා’’ති ඉදඤ්ච වත්වා භගවා ආහ – ‘‘අපිච ඛො ආරඤ්ඤකෙන පරිහරණං ඤාතබ්බං. සෙය්‍යථිදං – සායං පාතං කරණවසෙන ද්වෙ මෙත්තා ද්වෙ පරිත්තා ද්වෙ අසුභා ද්වෙ මරණස්සතී අට්ඨමහාසංවෙගවත්ථුසමාවජ්ජනඤ්ච, අට්ඨ මහාසංවෙගවත්ථූනි නාම ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණං චත්තාරි අපායදුක්ඛානීති, අථ වා ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණානි චත්තාරි, අපායදුක්ඛං පඤ්චමං, අතීතෙ වට්ටමූලකං දුක්ඛං, අනාගතෙ වට්ටමූලකං දුක්ඛං, පච්චුප්පන්නෙ ආහාරපරියෙට්ඨිමූලකං දුක්ඛ’’න්ති. එවං භගවා පරිහරණං ආචික්ඛිත්වා තෙසං භික්ඛූනං මෙත්තත්ථඤ්ච පරිත්තත්ථඤ්ච විපස්සනාපාදකජ්ඣානත්ථඤ්ච ඉදං සුත්තමභාසීති. එවං විත්ථාරතොපි ‘‘යෙන වුත්තං යදා යත්ථ, යස්මා චෙ’’ති එතෙසං පදානං දීපනා නිදානසොධනා වෙදිතබ්බා.

इतर आचार्य म्हणतात की, "जा भिक्खूंनो, त्याच सेनासनाचा आश्रय घेऊन विहार करा," असे सांगून भगवान म्हणाले, "तथापि, अरण्यवासी भिक्खूने स्वतःच्या संरक्षणासाठी पाळण्याचे नियम (परिहरण) जाणले पाहिजेत. ते खालीलप्रमाणे आहेत – सकाळी आणि संध्याकाळी करण्याच्या अभ्यासाने दोन वेळा मैत्री भावना, दोन वेळा परित्त, दोन वेळा अशुभाची भावना, दोन वेळा मरणस्मृती आणि आठ महासंवेगवस्तूंचे चिंतन करणे. आठ महासंवेगवस्तू म्हणजे – जन्म, जरा (वृद्धत्व), व्याधी (आजारपण), मरण आणि चार अपायांमधील दुःखे. किंवा जन्म, जरा, व्याधी, मरण ही चार, पाचवे अपायदुःख, भूतकाळातील संसारचक्रावर आधारित दुःख, भविष्यकाळातील संसारचक्रावर आधारित दुःख आणि वर्तमानकाळातील आहाराच्या शोधावर आधारित दुःख." अशा प्रकारे भगवंतांनी संरक्षणाचे उपाय सांगून, त्या भिक्खूंच्या कल्याणासाठी, मैत्रीसाठी, रक्षणासाठी आणि विपश्यनेचा आधार असलेल्या ध्यानाच्या प्राप्तीसाठी हे सुत्त सांगितले. अशा प्रकारे विस्ताराने देखील "कोणी म्हटले, कधी म्हटले, कोठे म्हटले आणि कशासाठी म्हटले" या पदांचे स्पष्टीकरण आणि निदानाचे (पार्श्वभूमीचे) संशोधन समजून घ्यावे.

එත්තාවතා ච යා සා ‘‘යෙන වුත්තං යදා යත්ථ, යස්මා චෙතෙස දීපනා. නිදානං සොධයිත්වා’’ති මාතිකා ඨපිතා, සා සබ්බාකාරෙන විත්ථාරිතා හොති.

अशा प्रकारे, "कोणी म्हटले, कधी म्हटले, कोठे म्हटले आणि कशासाठी म्हटले याचे स्पष्टीकरण करून आणि निदानाचे संशोधन करून" ही जी मातृका (विषयसूची) मांडली होती, ती सर्व प्रकारे सविस्तर स्पष्ट झाली आहे.

පඨමගාථාවණ්ණනා

पहिल्या गाथेचे स्पष्टीकरण.

1. ඉදානි ‘‘අස්ස කරිස්සාමත්ථවණ්ණන’’න්ති වුත්තත්තා එවං කතනිදානසොධනස්ස අස්ස සුත්තස්ස අත්ථවණ්ණනා ආරබ්භතෙ. තත්ථ කරණීයමත්ථකුසලෙනාති ඉමිස්සා පඨමගාථාය තාව අයං පදවණ්ණනා – කරණීයන්ති කාතබ්බං, කරණාරහන්ති අත්ථො. අත්ථොති පටිපදා, යං වා කිඤ්චි අත්තනො හිතං, තං සබ්බං අරණීයතො අත්ථොති වුච්චති, අරණීයතො නාම උපගන්තබ්බතො. අත්ථෙ කුසලෙන අත්ථකුසලෙන අත්ථඡෙකෙනාති වුත්තං හොති. යන්ති අනියමිතපච්චත්තං. න්ති නියමිතඋපයොගං, උභයම්පි වා යං තන්ති පච්චත්තවචනං. සන්තං පදන්ති උපයොගවචනං, තත්ථ ලක්ඛණතො සන්තං, පත්තබ්බතො පදං, නිබ්බානස්සෙතං අධිවචනං. අභිසමෙච්චාති අභිසමාගන්ත්වා. සක්කොතීති සක්කො, සමත්ථො පටිබලොති වුත්තං හොති. උජූති අජ්ජවයුත්තො. සුට්ඨු උජූති සුහුජු. සුඛං වචො තස්මින්ති සුවචො. අස්සාති භවෙය්‍ය. මුදූති මද්දවයුත්තො. න අතිමානීති අනතිමානි.

१. आता, "मी या सुत्ताची अर्थवर्णना करीन" असे म्हटल्यामुळे, अशा प्रकारे प्रस्तावनेचे (निदानाचे) शोधन केलेल्या या सुत्ताची अर्थवर्णना सुरू केली जात आहे. त्यामध्ये, "करणीयमत्थकुसलेन" या पहिल्या गाथेतील पदांची व्याख्या अशी आहे – "करणीयं" म्हणजे जे केले पाहिजे (कातब्बं), जे करण्यास योग्य आहे (करणारहं) असा अर्थ आहे. "अत्थ" म्हणजे प्रतिपदा (आचरण/मार्ग); किंवा जे काही स्वतःचे हित आहे, ते सर्व प्राप्त करून घेण्याजोगे (अरणीय) असल्यामुळे त्याला "अत्थ" म्हटले जाते; "अरणीय" म्हणजे प्राप्त करण्याजोगे (जवळ जाण्याजोगे). कल्याणामध्ये (अत्थ) कुशल असणारा तो "अत्थकुसल" म्हणजेच कल्याणामध्ये निपुण (अत्थचेक) असा अर्थ होतो. "यं" हे पद अनिश्चित प्रथमा विभक्तीत आहे. "तं" हे पद निश्चित द्वितीया विभक्तीत आहे; किंवा "यं" आणि "तं" ही दोन्ही पदे प्रथमा विभक्तीत आहेत. "सन्तं पदं" हे द्वितीया विभक्तीतील पद आहे; त्यामध्ये लक्षणाने (स्वभावाने) जे शांत आहे ते "सन्तं", आणि जे प्राप्त करण्याजोगे आहे ते "पदं"; हे निर्वाणाचे नाव (अधिवचन) आहे. "अभिसमेच्च" म्हणजे साक्षात् करून (जाणून घेऊन). जो समर्थ आहे तो "सक्को", म्हणजेच तो कार्य करण्यास सक्षम (समत्थ) व बलवान (पटिबल) आहे असा अर्थ होतो. "उजू" म्हणजे सरळपणाने युक्त (प्रामाणिक). जो अत्यंत सरळ आहे तो "सुहुजू". ज्याचे बोलणे सुखद (मृदू) आहे किंवा जो सहजपणे उपदेश ऐकणारा आहे तो "सुवचो". "अस्सा" म्हणजे असावा. "मुदू" म्हणजे मृदूपणाने युक्त. जो अत्यंत अभिमानी (अहंकारी) नाही तो "अनतिमानी".

අයං පනෙත්ථ අත්ථවණ්ණනා – කරණීයමත්ථකුසලෙන, යන්තං සන්තං පදං අභිසමෙච්චාති එත්ථ තාව අත්ථි කරණීයං, අත්ථි අකරණීයං. තත්ථ සඞ්ඛෙපතො [Pg.202] සික්ඛත්තයං කරණීයං. සීලවිපත්ති, දිට්ඨිවිපත්ති, ආචාරවිපත්ති, ආජීවවිපත්තීති එවමාදි අකරණීයං. තථා අත්ථි අත්ථකුසලො, අත්ථි අනත්ථකුසලො. තත්ථ යො ඉමස්මිං සාසනෙ පබ්බජිත්වා න අත්තානං සම්මා පයොජෙති, ඛණ්ඩසීලො හොති, එකවීසතිවිධං අනෙසනං නිස්සාය ජීවිකං කප්පෙති. සෙය්‍යථිදං – වෙළුදානං පත්තදානං පුප්ඵදානං ඵලදානං දන්තකට්ඨදානං මුඛොදකදානං සිනානදානං චුණ්ණදානං මත්තිකාදානං චාටුකම්‍යතං මුග්ගසූප්‍යතං පාරිභටයතං ජඞ්ඝපෙසනිකං වෙජ්ජකම්මං දූතකම්මං පහිණගමනං පිණ්ඩපටිපිණ්ඩං දානානුප්පදානං වත්ථුවිජ්ජං නක්ඛත්තවිජ්ජං අඞ්ගවිජ්ජන්ති. ඡබ්බිධෙ ච අගොචරෙ චරති. සෙය්‍යථිදං – වෙසියාගොචරෙ විධවථුල්ලකුමාරිකපණ්ඩකභික්ඛුනීපානාගාරගොචරෙති. සංසට්ඨො ච විහරති රාජූහි රාජමහාමත්තෙහි තිත්ථියෙහි තිත්ථියසාවකෙහි අනනුලොමිකෙන ගිහිසංසග්ගෙන, යානි වා පන තානි කුලානි අස්සද්ධානි අප්පසන්නානි අනොපානභූතානි අක්කොසකපරිභාසකානි අනත්ථකාමානි අහිතඅඵාසුකයොගක්ඛෙමකාමානි භික්ඛූනං…පෙ… උපාසිකානං, තථාරූපානි කුලානි සෙවති භජති පයිරුපාසති. අයං අනත්ථකුසලො.

आता येथे ही अर्थवर्णना आहे – "करणीयमत्थकुसलेन यन्तं सन्तं पदं अभिसमेच्च" यामध्ये प्रथम, जे केले पाहिजे (करणीय) असेही कार्य आहे, आणि जे करू नये (अकरणीय) असेही कार्य आहे. त्यामध्ये संक्षेपाने त्रिशिक्षा (शील, समाधी, प्रज्ञा) हे करणीय (केले पाहिजे असे) आहे. शील-विपत्ती (शीलाचा नाश), दृष्टी-विपत्ती (चुकीची धारणा), आचार-विपत्ती (चुकीचे वर्तन), आणि आजीव-विपत्ती (चुकीची उपजीविका) इत्यादी अकरणीय (न करण्याजोगे) आहेत. तसेच, कल्याणामध्ये कुशल (अत्थकुसल) असणाराही असतो आणि अकल्याणामध्ये कुशल (अनत्थकुसल) असणाराही असतो. त्यामध्ये जो या शासनात (बुद्ध धर्मात) प्रव्रजित होऊन स्वतःला योग्य मार्गावर लावत नाही, खंडित शील असणारा होतो, आणि एकवीस प्रकारच्या अयोग्य मार्गांचा (अनेसना) अवलंब करून आपली उपजीविका चालवतो. जसे की – बांबू देणे (वेळूदान), पाने देणे (पत्तदान), फुले देणे (पुप्फदान), फळे देणे (फलदान), दंतकाष्ठ देणे (दंतकट्ठदान), मुखप्रक्षालनाचे पाणी देणे (मुखोदकदान), स्नानाचे साहित्य देणे (सिनानदान), चूर्ण देणे (चुण्णदान), माती देणे (मत्तिकादान), खुशामत करणे (चाटुकम्यता), डाळीच्या वरणासारखे गोड बोलणे (मुग्गसूप्यता), मुलांचे संगोपन करणे (पारिभटयता), निरोप घेऊन धावणे (जंघपेसनिक), वैद्यकीय काम करणे (वेज्जकम्म), दूताचे काम करणे (दूतकम्म), निरोप पोहोचवणे (पहिणगमन), पिंडपाताच्या बदल्यात पिंडपात देणे (पिंडपटिपिंड), दान देणे व घेणे (दानानुप्पदान), वास्तूविद्या (वत्थुविज्जा), नक्षत्रविद्या (नक्खत्तविज्जा), आणि अंगविद्या (अंगविज्जा). आणि तो सहा प्रकारच्या अयोग्य ठिकाणी (अगोचर) वावरतो. जसे की – वेश्यांचे ठिकाण, विधवा, प्रौढ कुमारिका, नपुंसक (पंडक), भिक्खुनी, आणि मद्यशाळा या अयोग्य ठिकाणी तो वावरतो. आणि तो राजांशी, राजअमात्यांशी, अन्य पंथीयांशी (तित्थिय), त्यांच्या श्रावकांशी आणि गृहस्थांशी अयोग्य संसर्गाने युक्त होऊन राहतो; किंवा जी कुटुंबे भिक्खूंच्या... आणि उपासकांच्या प्रति अश्रद्धाळू, अप्रसन्न, विहिरीसारखी परोपकारी नसलेली, शिवीगाळ व निंदा करणारी, अकल्याण इच्छिणारी, अहित, असुख आणि योगक्षेम न इच्छिणारी आहेत, अशा कुटुंबांची तो सेवा करतो, त्यांच्याशी संगत करतो आणि त्यांची उपासना करतो. याला "अनत्थकुसल" (अकल्याणात कुशल/अकुशल) म्हटले जाते.

යො පන ඉමස්මිං සාසනෙ පබ්බජිත්වා අත්තානං සම්මා පයොජෙති, අනෙසනං පහාය චතුපාරිසුද්ධිසීලෙ පතිට්ඨාතුකාමො සද්ධාසීසෙන පාතිමොක්ඛසංවරං සතිසීසෙන ඉන්ද්‍රියසංවරං වීරියසීසෙන ආජීවපාරිසුද්ධිං, පඤ්ඤාසීසෙන පච්චයපටිසෙවනං පූරෙති. අයං අත්ථකුසලො.

परंतु जो या शासनात (बुद्ध धर्मात) प्रव्रजित होऊन स्वतःला योग्य मार्गावर लावतो, अयोग्य मार्गांचा (अनेसना) त्याग करून चतुपारिसुद्धि शीलामध्ये प्रतिष्ठित होण्याची इच्छा धरून, श्रद्धेला मुख्य करून पातिमोक्ख संवर शील, स्मृतीला (सतीला) मुख्य करून इंद्रिय संवर शील, वीर्याला (प्रयत्नाला) मुख्य करून आजीव पारिसुद्धि शील, आणि प्रज्ञेला मुख्य करून प्रत्यय-पटिसेवन (चार प्रत्ययांचा योग्य वापर) शील पूर्ण करतो. याला "अत्थकुसल" (कल्याणामध्ये कुशल) म्हटले जाते.

යො වා සත්තාපත්තික්ඛන්ධසොධනවසෙන පාතිමොක්ඛසංවරං, ඡද්වාරෙ ඝට්ටිතාරම්මණෙසු අභිජ්ඣාදීනං අනුප්පත්තිවසෙන ඉන්ද්‍රිසංවරං, අනෙසනපරිවජ්ජනවසෙන විඤ්ඤුප්පසත්ථබුද්ධබුද්ධසාවකවණ්ණිතපච්චයපටිසෙවනෙන ච ආජීවපාරිසුද්ධිං, යථාවුත්තපච්චවෙක්ඛණවසෙන පච්චයපටිසෙවනං, චතුඉරියාපථපරිවත්තනෙ සාත්ථකතාදිපච්චවෙක්ඛණවසෙන සම්පජඤ්ඤඤ්ච සොධෙති. අයම්පි අත්ථකුසලො.

किंवा जो सात प्रकारच्या आपत्तींच्या समूहाचे शोधन करण्याद्वारे पातिमोक्ख संवर शीलाचे शोधन करतो; सहा इंद्रियद्वारांवर आदळणाऱ्या विषयांमध्ये अभिज्झा (लोभ) इत्यादी उत्पन्न न होऊ देण्याद्वारे इंद्रिय संवर शीलाचे शोधन करतो; अयोग्य मार्गांचा (अनेसना) त्याग करण्याद्वारे आणि विद्वानांनी प्रशंसिलेल्या, बुद्ध व बुद्धश्रावकांनी वर्णन केलेल्या प्रत्ययांचे सेवन करण्याद्वारे आजीव पारिसुद्धि शीलाचे शोधन करतो; वर सांगितल्याप्रमाणे प्रत्यवेक्षण (विचार) करण्याद्वारे प्रत्यय-पटिसेवन शीलाचे शोधन करतो; आणि चारही इरियापथांमध्ये (चालणे, उभे राहणे, बसणे, झोपणे) सार्थकता इत्यादींचे प्रत्यवेक्षण करण्याद्वारे संपजन्य (जागरूकता) शुद्ध करतो. तोसुद्धा "अत्थकुसल" (कल्याणामध्ये कुशल) म्हटला जातो.

යො වා යථා ඌසොදකං පටිච්ච සංකිලිට්ඨං වත්ථං පරියොදාපයති, ඡාරිකං පටිච්ච ආදාසො, උක්කාමුඛං පටිච්ච ජාතරූපං, තථා ඤාණං පටිච්ච සීලං වොදායතීති ඤත්වා ඤාණොදකෙන ධොවන්තො සීලං පරියොදාපෙති. යථා ච කිකී සකුණිකා අණ්ඩං, චමරී මිගො වාලධිං, එකපුත්තිකා නාරී [Pg.203] පියං එකපුත්තකං, එකනයනො පුරිසො තං එකනයනඤ්ච රක්ඛති, තථා අතිවිය අප්පමත්තො අත්තනො සීලක්ඛන්ධං රක්ඛති, සායං පාතං පච්චවෙක්ඛමානො අණුමත්තම්පි වජ්ජං න පස්සති. අයම්පි අත්ථකුසලො.

किंवा जो ज्याप्रमाणे खारट पाण्याचा (साबणाचा) आश्रय घेऊन मळलेले वस्त्र स्वच्छ केले जाते, राखेचा आश्रय घेऊन आरसा स्वच्छ केला जातो, मुशीचा (भट्टीचा) आश्रय घेऊन सोने शुद्ध केले जाते; त्याचप्रमाणे ज्ञानाचा आश्रय घेऊन शील शुद्ध होते, असे जाणून ज्ञानरूपी पाण्याने धुऊन शीलाला अत्यंत शुद्ध करतो. आणि ज्याप्रमाणे टिटवी पक्षीण आपल्या अंड्याचे रक्षण करते, चमरी मृग आपल्या शेपटीचे रक्षण करतो, एकुलता एक मुलगा असलेली माता आपल्या प्रिय पुत्राचे रक्षण करते, आणि एका डोळ्याचा माणूस आपल्या त्या एकाच डोळ्याचे रक्षण करतो; त्याचप्रमाणे अत्यंत अप्रमत्त (सावध) राहून स्वतःच्या शीलस्कंधाचे रक्षण करतो, सकाळी आणि संध्याकाळी आत्मपरीक्षण (प्रत्यवेक्षण) करताना त्याला अणुमात्रही दोष दिसत नाही. तोसुद्धा "अत्थकुसल" (कल्याणामध्ये कुशल) म्हटला जातो.

යො වා පන අවිප්පටිසාරකරෙ සීලෙ පතිට්ඨාය කිලෙසවික්ඛම්භනපටිපදං පග්ගණ්හාති, තං පග්ගණ්හිත්වා කසිණපරිකම්මං කරොති, කසිණපරිකම්මං කත්වා සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙති. අයම්පි අත්ථකුසලො.

किंवा जो पश्चात्ताप न देणाऱ्या (चित्त प्रसन्न ठेवणाऱ्या) शीलामध्ये प्रतिष्ठित होऊन क्लेशांचे दमन करणाऱ्या प्रतिपदेचा (मार्गाचा) स्वीकार करतो, तिचा स्वीकार करून कसिण-परिकर्म (ध्यानसाधनेची पूर्वतयारी) करतो, आणि कसिण-परिकर्म करून समापत्ती (ध्यान अवस्था) प्राप्त करतो. तोसुद्धा "अत्थकुसल" (कल्याणामध्ये कुशल) म्हटला जातो.

යො වා පන සමාපත්තිතො වුට්ඨාය සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා අරහත්තං පාපුණාති, අයං අත්ථකුසලානං අග්ගො. තත්ථ යෙ ඉමෙ යාව අවිප්පටිසාරකරෙ සීලෙ පතිට්ඨානෙන යාව වා කිලෙසවික්ඛම්භනපටිපදායපග්ගහණෙන වණ්ණිතා අත්ථකුසලා, තෙ ඉමස්මිං අත්ථෙ අත්ථකුසලාති අධිප්පෙතා. තථා විධා ච තෙ භික්ඛූ. තෙන භගවා තෙ භික්ඛූ සන්ධාය එකපුග්ගලාධිට්ඨානාය දෙසනාය ‘‘කරණීයමත්ථකුසලෙනා’’ති ආහ.

किंवा जो समापत्तीमधून उठून संस्कारांचे (संखारांचे) विपश्यनेद्वारे परीक्षण करून अर्हतपद प्राप्त करतो, तो कल्याणामध्ये कुशल असणाऱ्यांमध्ये सर्वश्रेष्ठ (अग्र) आहे. त्यामध्ये, जे पश्चात्ताप न देणाऱ्या शीलामध्ये प्रतिष्ठित होण्यापासून ते क्लेशांचे दमन करणाऱ्या प्रतिपदेचा स्वीकार करण्यापर्यंतचे वर्णन केलेले "अत्थकुसल" आहेत, ते या अर्थामध्ये "अत्थकुसल" म्हणून अभिप्रेत आहेत. आणि ते भिक्खू तसेच होते. म्हणूनच भगवंतांनी त्या भिक्खूंना उद्देशून, एका व्यक्तीला उद्देशून केलेल्या उपदेशाच्या (एकपुग्गलाधिट्ठान देसना) रूपाने "करणीयमत्थकुसलेन" असे म्हटले.

තතො ‘‘කිං කරණීය’’න්ති තෙසං සඤ්ජාතකඞ්ඛානං ආහ ‘‘යන්තං සන්තං පදං අභිසමෙච්චා’’ති. අයමෙත්ථ අධිප්පායො – තං බුද්ධානුබුද්ධෙහි වණ්ණිතං සන්තං නිබ්බානපදං පටිවෙධවසෙන අභිසමෙච්ච විහරිතුකාමෙන යං කරණීයන්ති. එත්ථ ච යන්ති ඉමස්ස ගාථාපදස්ස ආදිතො වුත්තමෙව කරණීයන්ති අධිකාරතො අනුවත්තති, තං සන්තං පදං අභිසමෙච්චාති. අයං පන යස්මා සාවසෙසපාඨො අත්ථො, තස්මා විහරිතුකාමෙනාති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

त्यानंतर, "काय केले पाहिजे?" अशी शंका निर्माण झालेल्या त्या भिक्खूंना भगवंतांनी "यन्तं सन्तं पदं अभिसमेच्च" असे म्हटले. येथे हा अभिप्राय आहे – बुद्ध आणि बुद्धश्रावकांनी प्रशंसिलेल्या त्या शांत निर्वाणपदाचा प्रतिवेध (साक्षात्कार) करून राहण्याची इच्छा असणाऱ्याने जे केले पाहिजे. आणि येथे "यं" हे पद या गाथेच्या सुरुवातीलाच म्हटलेले आहे; "करणीयं" हे पद अधिकाराने (पुढील वाक्यात) अनुवृत्त होते, म्हणजेच "तं सन्तं पदं अभिसमेच्च". परंतु हा अर्थ अपूर्ण पाठ असल्यामुळे, "विहरितुकामेन" (राहण्याची इच्छा असणाऱ्याने) असे म्हटले आहे, हे जाणावे.

අථ වා සන්තං පදං අභිසමෙච්චාති අනුස්සවාදිවසෙන ලොකියපඤ්ඤාය නිබ්බානපදං ‘‘සන්ත’’න්ති ඤත්වා තං අධිගන්තුකාමෙන යන්තං කරණීයන්ති අධිකාරතො අනුවත්තති, තං කරණීයමත්ථකුසලෙනාති එවම්පෙත්ථ අධිප්පායො වෙදිතබ්බො. අථ වා ‘‘කරණීයමත්ථකුසලෙනා’’ති වුත්තෙ ‘‘කි’’න්ති චින්තෙන්තානං ආහ ‘‘යන්තං සන්තං පදං අභිසමෙච්චා’’ති. තස්සෙවං අධිප්පායො වෙදිතබ්බො – ලොකියපඤ්ඤාය සන්තං පදං අභිසමෙච්ච යං කරණීයං කාතබ්බං, තං කරණීයං, කරණාරහමෙව තන්ති වුත්තං හොති.

किंवा 'शांत पदाला जाणून' (अभि समेच्च) म्हणजे ऐकीव माहिती इत्यादींच्या आधारे लौकिक प्रज्ञेने निर्वाणपद हे 'शांत' आहे असे जाणून, ते प्राप्त करण्याची इच्छा असणाऱ्याने जे काही कर्तव्य करायचे आहे, ते अधिकाराने अनुसरते; ते कर्तव्य हितकुशलाने करावे, असा येथे अभिप्राय समजावा. किंवा 'हितकुशलाने कर्तव्य करावे' असे म्हटले असता, 'काय करावे?' असा विचार करणाऱ्यांसाठी भगवंतांनी 'जे शांत पदाला जाणून...' असे म्हटले आहे. त्याचा असा अभिप्राय समजावा – लौकिक प्रज्ञेने शांत पदाला (निर्वाणाला) जाणून जे कर्तव्य केले पाहिजे, तेच कर्तव्य आहे, तेच करण्यायोग्य आहे, असा याचा अर्थ आहे.

කිං පන තන්ති? කිමඤ්ඤං සියා අඤ්ඤත්‍ර තදධිගමුපායතො, කාමඤ්චෙතං කරණාරහට්ඨෙන සික්ඛත්තයදීපකෙන ආදිපදෙනෙව වුත්තං. තථා හි තස්ස අත්ථවණ්ණනායං අවොචුම්හා ‘‘අත්ථි කරණීයං, අත්ථි අකරණීයං. තත්ථ [Pg.204] සඞ්ඛෙපතො සික්ඛත්තයං කරණීය’’න්ති. අතිසඞ්ඛෙපෙන දෙසිතත්තා පන තෙසං භික්ඛූනං කෙහිචි විඤ්ඤාතං, කෙහිචි න විඤ්ඤාතං. තතො යෙහි න විඤ්ඤාතං, තෙසං විඤ්ඤාපනත්ථං යං විසෙසතො ආරඤ්ඤකෙන භික්ඛුනා කාතබ්බං, තං විත්ථාරෙන්තො ‘‘සක්කො උජූ ච සුහුජූ ච, සුවචො චස්ස මුදු අනතිමානී’’ති ඉමං තාව උපඩ්ඪගාථමාහ.

पण ते कर्तव्य काय आहे? ते निर्वाण प्राप्त करण्याच्या उपायाव्यतिरिक्त दुसरे काय असू शकते? आणि हे करण्यायोग्य असल्याच्या अर्थाने, त्रिशिक्षेचे (शील, समाधी, प्रज्ञा) प्रकाशन करणाऱ्या पहिल्या पदानेच (कऱणीयमत्थकुसलेन) सांगितले आहे. कारण त्याच्या अर्थविवरणात आम्ही म्हटले आहे – 'कर्तव्यही आहे आणि अकर्तव्यही आहे. त्यामध्ये संक्षेपाने त्रिशिक्षा हेच कर्तव्य आहे.' परंतु अत्यंत संक्षेपाने उपदेश केल्यामुळे, त्या भिक्खूंपैकी काहींना ते समजले आणि काहींना समजले नाही. त्यामुळे ज्यांना समजले नाही, त्यांना समजावून सांगण्यासाठी, जे विशेषतः आरण्यक (अरण्यात राहणाऱ्या) भिक्खूने केले पाहिजे, त्याचे सविस्तर वर्णन करताना भगवंतांनी 'तो समर्थ, सरळ, सुसरळ, सुवचनी, मृदू आणि निरहंकारी असावा' (सक्को उजू च सुहजू च, सुवचो चस्स मुदु अनतिमानी) ही अर्धी गाथा सर्वप्रथम सांगितली.

කිං වුත්තං හොති? සන්තං පදං අභිසමෙච්ච විහරිතුකාමො, ලොකියපඤ්ඤාය වා තං අභිසමෙච්ච තදධිගමාය පටිපජ්ජමානො ආරඤ්ඤකො භික්ඛු දුතියචතුත්ථපධානියඞ්ගසමන්නාගමෙන කායෙ ච ජීවිතෙ ච අනපෙක්ඛො හුත්වා සච්චප්පටිවෙධාය පටිපජ්ජිතුං සක්කො අස්ස, තථා කසිණපරිකම්මවත්තසමාදානාදීසු අත්තනො පත්තචීවරප්පටිසඞ්ඛරණාදීසු ච යානි තානි සබ්‍රහ්මචාරීනං උච්චාවචානි කිං කරණීයානි, තෙසු අඤ්ඤෙසු ච එවරූපෙසු සක්කො අස්ස දක්ඛො අනලසො සමත්ථො. සක්කො හොන්තොපි ච තතියපධානියඞ්ගසමන්නාගමෙන උජු අස්ස. උජු හොන්තොපි ච සකිං උජුභාවෙන දහරකාලෙ වා උජුභාවෙන සන්තොසං අනාපජ්ජිත්වා යාවජීවං පුනප්පුනං අසිථිලකරණෙන සුට්ඨුතරං උජු අස්ස. අසඨතාය වා උජු, අමායාවිතාය සුහුජු. කායවචීවඞ්කප්පහානෙන වා උජු, මනොවඞ්කප්පහානෙන සුහුජු. අසන්තගුණස්ස වා අනාවිකරණෙන උජු, අසන්තගුණෙන උප්පන්නස්ස ලාභස්ස අනධිවාසනෙන සුහුජු. එවං ආරම්මණලක්ඛණූපනිජ්ඣානෙහි පුරිමද්වයතතියසික්ඛාහි පයොගාසයසුද්ධීහි ච උජු ච සුහුජු ච අස්ස.

याचा काय अर्थ आहे? शांत पदाचा (निर्वाणाचा) साक्षात्कार करून विहरण्याची इच्छा असणारा, किंवा लौकिक प्रज्ञेने ते जाणून त्याच्या प्राप्तीसाठी प्रयत्नशील असणारा आरण्यक भिक्खू, दुसऱ्या आणि चौथ्या प्रधान अंगांनी (प्रयत्न अंगांनी) युक्त होऊन, शरीर आणि जीवनाची अपेक्षा न ठेवता, सत्य साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न होण्यास समर्थ असावा. तसेच कसिण परिकर्म, व्रत-समादान इत्यादींमध्ये, स्वतःचे पात्र आणि चीवर दुरुस्त करणे इत्यादींमध्ये, आणि सब्रह्मचाऱ्यांची जी काही लहान-मोठी कर्तव्ये आहेत, त्यांमध्ये आणि इतर अशाच प्रकारच्या कामांमध्ये तो समर्थ, दक्ष, आळस नसलेला आणि कार्यक्षम असावा. समर्थ असूनही तो तिसऱ्या प्रधान अंगाने युक्त होऊन सरळ असावा. सरळ असूनही, केवळ एकदाच सरळ असण्याने किंवा तरुण वयातच सरळ असण्याने समाधान न मानता, जीवनभर वारंवार शिथिलता न आणता अधिक चांगल्या प्रकारे सरळ असावा. किंवा कपटीपणा नसण्याने तो 'सरळ' आणि ढोंगीपणा नसण्याने 'सुसरळ' असावा. किंवा कायिक आणि वाचिक वक्रतेचा त्याग केल्याने 'सरळ' आणि मानसिक वक्रतेचा त्याग केल्याने 'सुसरळ' असावा. किंवा स्वतःमध्ये नसलेले गुण प्रकट न केल्याने 'सरळ' आणि नसलेल्या गुणांमुळे मिळालेल्या लाभाचा स्वीकार न केल्याने 'सुसरळ' असावा. अशा प्रकारे, आलंबन आणि लक्षणाच्या उपनिध्यान (ध्यान) द्वारे, पहिल्या दोन आणि तिसऱ्या शिक्षेच्या द्वारे, आणि प्रयोग व आशयाच्या शुद्धीद्वारे तो सरळ आणि सुसरळ असावा.

න කෙවලඤ්ච උජු ච සුහුජු ච, අපිච පන සුවචො ච අස්ස. යො හි පුග්ගලො ‘‘ඉදං න කත්තබ්බ’’න්ති වුත්තො ‘‘කිං තෙ දිට්ඨං, කිං තෙ සුතං, කො මෙ සුත්වා වදසි, කිං උපජ්ඣායො ආචරියො සන්දිට්ඨො සම්භත්තො වා’’ති වදෙති, තුණ්හීභාවෙන වා තං විහෙසෙති, සම්පටිච්ඡිත්වා වා න තථා කරොති, සො විසෙසාධිගමස්ස දූරෙ හොති. යො පන ඔවදියමානො ‘‘සාධු, භන්තෙ සුට්ඨු වුත්තං, අත්තනො වජ්ජං නාම දුද්දසං හොති, පුනපි මං එවරූපං දිස්වා වදෙය්‍යාථ අනුකම්පං උපාදාය, චිරස්සං මෙ තුම්හාකං සන්තිකා ඔවාදො ලද්ධො’’ති වදති, යථානුසිට්ඨඤ්ච පටිපජ්ජති, සො විසෙසාධිගමස්ස අවිදූරෙ හොති. තස්මා එවං පරස්ස වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා කරොන්තො සුවචො ච අස්ස.

आणि केवळ सरळ आणि सुसरळच नाही, तर तो सुवचनी (नम्रपणे ऐकणारा) देखील असावा. कारण ज्या व्यक्तीला 'हे करू नये' असे सांगितले असता, ती म्हणते, 'तुम्ही काय पाहिले आहे? तुम्ही काय ऐकले आहे? तुम्ही कोण आहात जे मला सांगत आहात? तुम्ही माझे उपाध्याय आहात का, आचार्य आहात का, की परिचित किंवा स्नेही आहात?' किंवा मौन राहून सांगणाऱ्याला त्रास देते, किंवा होकार देऊनही त्याप्रमाणे वागत नाही, ती व्यक्ती विशेष गुणांच्या (ध्यान, मार्ग, फल यांच्या) प्राप्तीपासून दूर असते. परंतु ज्याला उपदेश केला असता तो म्हणतो, 'भन्ते, साधू! खूप चांगले सांगितले. स्वतःचे दोष दिसणे कठीण असते. पुन्हा कधी माझ्यात असा दोष दिसल्यास अनुकंपा करून मला सांगा. मला बऱ्याच दिवसांनी आपल्याकडून उपदेश मिळाला आहे,' आणि उपदेश केल्याप्रमाणे आचरण करतो, तो विशेष गुणांच्या प्राप्तीच्या जवळ असतो. म्हणून, इतरांचे सांगणे स्वीकारून त्याप्रमाणे करणारा भिक्खू सुवचनी असावा.

යථා [Pg.205] ච සුවචො, එවං මුදු අස්ස. මුදූති ගහට්ඨෙහි දූතගමනපහිණගමනාදීසු නියුජ්ජමානො තත්ථ මුදුභාවං අකත්වා ථද්ධො හුත්වා වත්තපටිපත්තියං සකලබ්‍රහ්මචරියෙ ච මුදු අස්ස සුපරිකම්මකතසුවණ්ණං විය තත්ථ තත්ථ විනියොගක්ඛමො. අථ වා මුදූති අභාකුටිකො උත්තානමුඛො සුඛසම්භාසො පටිසන්ථාරවුත්ති සුතිත්ථං විය සුඛාවගාහො අස්ස. න කෙවලඤ්ච මුදු, අපිච පන අනතිමානී අස්ස, ජාතිගොත්තාදීහි අතිමානවත්ථූහි පරෙ නාතිමඤ්ඤෙය්‍ය, සාරිපුත්තත්ථෙරො විය චණ්ඩාලකුමාරකසමෙන චෙතසා විහරෙය්‍යාති.

आणि ज्याप्रमाणे तो सुवचनी असावा, त्याचप्रमाणे तो मृदू असावा. 'मृदू' म्हणजे गृहस्थांनी निरोप पोहोचवणे, दूत म्हणून जाणे इत्यादी कामांमध्ये लावल्यास, तिथे मृदूपणा न दाखवता ताठर राहून, मात्र कर्तव्याच्या पालनात आणि संपूर्ण ब्रह्मचर्यात मृदू असावा; ज्याप्रमाणे उत्तम प्रकारे शुद्ध केलेले सोने विविध आभूषणांसाठी योग्य असते, त्याप्रमाणे तो त्या त्या कर्तव्यात योग्य असावा. किंवा 'मृदू' म्हणजे कपाळावर आट्या न आणणारा (प्रसन्न चेहरा असलेला), सहज बोलता येण्याजोगा, आदरातिथ्य करणारा आणि चांगल्या घाटासारखा सहज प्रवेश करण्याजोगा असावा. आणि केवळ मृदूच नाही, तर तो निरहंकारी असावा. जात, गोत्र इत्यादी अभिमानाच्या कारणांमुळे इतरांना तुच्छ लेखू नये, आणि स्थवीर सारिपुत्तांप्रमाणे चांडाळ बालकासमान नम्र चित्ताने विहरावे.

දුතියගාථාවණ්ණනා

दुसऱ्या गाथेचे विवरण

2. එවං භගවා සන්තං පදං අභිසමෙච්ච විහරිතුකාමස්ස තදධිගමාය වා පටිපජ්ජමානස්ස විසෙසතො ආරඤ්ඤකස්ස භික්ඛුනො එකච්චං කරණීයං වත්වා පුන තතුත්තරිපි වත්තුකාමො ‘‘සන්තුස්සකො චා’’ති දුතියගාථමාහ.

२. अशा प्रकारे भगवंतांनी शांत पदाचा (निर्वाणाचा) साक्षात्कार करून विहरण्याची इच्छा असणाऱ्या, किंवा त्याच्या प्राप्तीसाठी प्रतिपन्न असणाऱ्या, विशेषतः आरण्यक भिक्खूच्या काही कर्तव्यांचे कथन करून, पुन्हा त्याहूनही अधिक सांगण्याची इच्छा धरून 'सन्तुस्सको च' (आणि संतुष्ट असणारा) अशी दुसरी गाथा सांगितली.

තත්ථ ‘‘සන්තුට්ඨී ච කතඤ්ඤුතා’’ති එත්ථ වුත්තප්පභෙදෙන ද්වාදසවිධෙන සන්තොසෙන සන්තුස්සතීති සන්තුස්සකො. අථ වා තුස්සතීති තුස්සකො, සකෙන තුස්සකො, සන්තෙන තුස්සකො, සමෙන තුස්සකොති සන්තුස්සකො. තත්ථ සකං නාම ‘‘පිණ්ඩියාලොපභොජනං නිස්සායා’’ති එවං උපසම්පදමණ්ඩලෙ උද්දිට්ඨං අත්තනා ච සම්පටිච්ඡිතං චතුපච්චයජාතං, තෙන සුන්දරෙන වා අසුන්දරෙන වා සක්කච්චං වා අසක්කච්චං වා දින්නෙන පටිග්ගහණකාලෙ පරිභොගකාලෙ ච විකාරං අදස්සෙත්වා යාපෙන්තො ‘‘සකෙන තුස්සකො’’ති වුච්චති. සන්තං නාම යං ලද්ධං හොති අත්තනො ‘විජ්ජමානං, තෙන සන්තෙනෙව තුස්සන්තො තතො පරං න පත්ථෙන්තො අත්‍රිච්ඡතං පජහන්තො ‘‘සන්තෙන තුස්සකො’’ති වුච්චති. සමං නාම ඉට්ඨානිට්ඨෙසු අනුනයපටිඝප්පහානං, තෙන සමෙන සබ්බාරම්මණෙසු තුස්සන්තො ‘‘සමෙන තුස්සකො’’ති වුච්චති.

त्यामध्ये 'संतुष्टी आणि कृतज्ञता' या संदर्भात, सांगितलेल्या प्रकारांनुसार बारा प्रकारच्या संतोषाने जो संतुष्ट होतो, तो 'संतुस्सको' (संतुष्ट) होय. किंवा जो आनंदित होतो तो 'तुस्सको'; स्वतःच्या वस्तूने संतुष्ट होणारा, प्राप्त वस्तूने संतुष्ट होणारा, आणि समभावाने संतुष्ट होणारा तो 'संतुस्सको' होय. त्यामध्ये 'स्वतःचे' (सक) म्हणजे, 'पिंडपात भोजनाचा आश्रय घेऊन' अशा प्रकारे उपसंपदा मंडलात निर्दिष्ट केलेले आणि स्वतः स्वीकारलेले चार प्रत्यय होय. ते उत्तम असो वा अनुत्तम, आदराने दिलेले असो वा अनादराने दिलेले असो, ते स्वीकारताना आणि त्याचा उपभोग घेताना कोणताही विकार न दाखवता जीवन कंठणाऱ्याला 'स्वतःच्या वस्तूने संतुष्ट होणारा' असे म्हटले जाते. 'प्राप्त' (संत) म्हणजे जे काही मिळाले आहे आणि स्वतःजवळ विद्यमान आहे, त्या प्राप्त झालेल्या वस्तूनेच संतुष्ट राहून, त्याहून अधिकची इच्छा न करता, अति-इच्छेचा (लोभाचा) त्याग करणाऱ्याला 'प्राप्त वस्तूने संतुष्ट होणारा' असे म्हटले जाते. 'सम' (समभाव) म्हणजे इष्ट आणि अनिष्ट गोष्टींमध्ये राग आणि प्रतिघ यांचा त्याग करणे होय, त्या समभावाने सर्व आलंबनांमध्ये संतुष्ट राहणाऱ्याला 'समभावाने संतुष्ट होणारा' असे म्हटले जाते।

සුඛෙන භරීයතීති සුභරො, සුපොසොති වුත්තං හොති. යො හි භික්ඛු මනුස්සෙහි සාලිමංසොදනාදීනං පත්තෙ පූරෙත්වා දින්නෙපි දුම්මුඛභාවං අනත්තමනභාවමෙව ච දස්සෙති, තෙසං වා සම්මුඛාව තං පිණ්ඩපාතං ‘‘කිං තුම්හෙහි දින්න’’න්ති අපසාදෙන්තො සාමණෙරගහට්ඨාදීනං දෙති, එස දුබ්භරො. එතං දිස්වා මනුස්සා දූරතොව පරිවජ්ජෙන්ති ‘‘දුබ්භරො භික්ඛු න සක්කා පොසෙතු’’න්ති[Pg.206]. යො පන යං කිඤ්චි ලූඛං වා පණීතං වා අප්පං වා බහුං වා ලභිත්වා අත්තමනො විප්පසන්නමුඛො හුත්වා යාපෙති, එස සුභරො. එතං දිස්වා මනුස්සා අතිවිය විස්සත්ථා හොන්ති, ‘‘අම්හාකං භදන්තො සුභරො, ථොකථොකෙනාපි තුස්සති, මයමෙව නං පොසෙස්සාමා’’ති පටිඤ්ඤං කත්වා පොසෙන්ති. එවරූපො ඉධ සුභරොති අධිප්පෙතො.

सहजतेने पोषण केले जाते म्हणून तो 'सुभर' (पोषण्यास सोपा) होय, म्हणजेच तो 'सुपोष' आहे, असे म्हटले आहे. जो भिक्खू लोकांनी पात्र भरून शालिभात, मांस इत्यादी अन्न दिले तरीही चेहऱ्यावर नाराजी आणि असमाधानच दर्शवतो, किंवा त्यांच्या समोरच त्या पिंडपाताचा 'तुम्ही हे काय दिले आहे?' असे म्हणून अनादर करत तो सामणेर किंवा गृहस्थांना देऊन टाकतो, तो 'दुभर' (पोषण्यास कठीण) होय. हे पाहून लोक 'हा भिक्खू दुभर आहे, याचे पोषण करणे शक्य नाही' असे म्हणून लांबूनच त्याला टाळतात. परंतु, जो भिक्खू जे काही कोरडे-रुक्ष किंवा स्वादिष्ट, थोडे किंवा जास्त मिळवून संतुष्ट मनाने आणि प्रसन्न चेहऱ्याने जीवनयापन करतो, तो 'सुभर' होय. हे पाहून लोक अत्यंत निशंक होतात आणि 'आमचे भदंत सुभर आहेत, थोड्याशानेही संतुष्ट होतात, आम्हीच त्यांचे पोषण करू' अशी प्रतिज्ञा करून त्यांचे पोषण करतात. अशा प्रकारचा भिक्खू येथे 'सुभर' म्हणून अभिप्रेत आहे.

අප්පං කිච්චමස්සාති අප්පකිච්චො, න කම්මාරාමතාභස්සාරාමතාසඞ්ගණිකාරාමතාදිඅනෙකකිච්චබ්‍යාවටො, අථ වා සකලවිහාරෙ නවකම්මසඞ්ඝපරිභොගසාමණෙරආරාමිකවොසාසනාදිකිච්චවිරහිතො, අත්තනො කෙසනඛච්ඡෙදනපත්තචීවරකම්මාදිං කත්වා සමණධම්මකිච්චපරො හොතීති වුත්තං හොති.

ज्याला अल्प कर्तव्ये आहेत तो 'अप्पकिच्च' (अल्पकृत्य) होय. जो नवीन कामात रममाण होणे (कम्मारामता), गप्पागोष्टीत रममाण होणे (भस्सारामता), समूहात रममाण होणे (संगणिकारामता) इत्यादी अनेक कामांमध्ये गुंतलेला नसतो. किंवा संपूर्ण विहारात नवीन बांधकाम (नवकम्म), संघ-परिभोग, सामणेर आणि आरामिक (विहार सेवक) यांच्या व्यवस्थापनाच्या इत्यादी कर्तव्यांपासून मुक्त राहून, स्वतःचे केसं कापणे, नखे काढणे, पात्र व चीवर दुरुस्ती इत्यादी कामे करून, श्रमणधर्माच्या कर्तव्यांमध्ये तत्पर असतो, असे म्हटले आहे.

සල්ලහුකා වුත්ති අස්සාති සල්ලහුකවුත්ති. යථා එකච්චො බහුභණ්ඩො භික්ඛු දිසාපක්කමනකාලෙ බහුං පත්තචීවරපච්චත්ථරණතෙලගුළාදිං මහාජනෙන සීසභාරකටිභාරාදීහි උබ්බහාපෙත්වා පක්කමති, එවං අහුත්වා යො අප්පපරික්ඛාරො හොති, පත්තචීවරාදිඅට්ඨසමණපරික්ඛාරමත්තමෙව පරිහරති, දිසාපක්කමනකාලෙ පක්ඛී සකුණො විය සමාදායෙව පක්කමති, එවරූපො ඉධ සල්ලහුකවුත්තීති අධිප්පෙතො. සන්තානි ඉන්ද්‍රියානි අස්සාති සන්තින්ද්‍රියො, ඉට්ඨාරම්මණාදීසු රාගාදිවසෙන අනුද්ධතින්ද්‍රියොති වුත්තං හොති. නිපකොති විඤ්ඤූ විභාවී පඤ්ඤවා, සීලානුරක්ඛණපඤ්ඤාය චීවරාදිවිචාරණපඤ්ඤාය ආවාසාදිසත්තසප්පායපරිජානනපඤ්ඤාය ච සමන්නාගතොති අධිප්පායො.

ज्याची उपजीविका हलकी (साधी) आहे तो 'सल्लहुकवुत्ती' (लघुवृत्ती) होय. ज्याप्रमाणे एखादा पुष्कळ सामान असलेला भिक्खू दुसऱ्या दिशेला प्रवासाला निघताना पुष्कळ पात्र, चीवर, बिछाना, तेल, गूळ इत्यादी वस्तू लोकांकडून डोक्यावर किंवा कंबरेवर ओझे म्हणून वाहून घेऊन प्रवास करतो, तसे न करता जो अल्प-परिष्कार (कमी वस्तू असलेला) असतो, केवळ पात्र, चीवर इत्यादी आठ श्रमण-परिष्कारांचेच वहन करतो, आणि प्रवासाला निघताना जसा पक्षी आपले पंख घेऊनच उडतो, तसाच तो केवळ आपले परिष्कार घेऊन निघतो; अशा प्रकारचा भिक्खू येथे 'सल्लहुकवुत्ती' म्हणून अभिप्रेत आहे. ज्याची इंद्रिये शांत आहेत तो 'सन्तिन्द्रिय' (शांतेंद्रिय) होय, म्हणजेच इष्ट आलंबनांमध्ये रागादी विकारांमुळे ज्याची इंद्रिये चंचल होत नाहीत, असे म्हटले आहे. 'निपक' म्हणजे सुज्ञ, विवेकी आणि प्रज्ञावान; जो शील-रक्षणाची प्रज्ञा, चीवर इत्यादींच्या व्यवस्थापनाची प्रज्ञा आणि निवास इत्यादी सात प्रकारच्या सप्पाय (अनुकूल गोष्टी) जाणण्याची प्रज्ञा यांनी युक्त असतो, असा याचा अभिप्राय आहे.

න පගබ්භොති අප්පගබ්භො, අට්ඨට්ඨානෙන කායපාගබ්භියෙන චතුට්ඨානෙන වචීපාගබ්භියෙන අනෙකෙන ඨානෙන මනොපාගබ්භියෙන ච විරහිතොති අත්ථො.

जो उद्धट नाही तो 'अप्पगब्भ' (अनुद्धट) होय. याचा अर्थ असा की, जो आठ प्रकारच्या कायिक उद्धटपणापासून, चार प्रकारच्या वाचिक उद्धटपणापासून आणि अनेक प्रकारच्या मानसिक उद्धटपणापासून मुक्त आहे.

අට්ඨට්ඨානං කායපාගබ්භියං (මහානි. 87) නාම සඞ්ඝගණපුග්ගලභොජනසාලාජන්තාඝරන්හානතිත්ථභික්ඛාචාරමග්ගඅන්තරඝරප්පවෙසනෙසු කායෙන අප්පතිරූපකරණං. සෙය්‍යථිදං – ඉධෙකච්චො සඞ්ඝමජ්ඣෙ පල්ලත්ථිකාය වා නිසීදති පාදෙ පාදමොදහිත්වා වාති එවමාදි. තථා ගණමජ්ඣෙ චතුපරිසසන්නිපාතෙ, තථා වුඩ්ඪතරෙ පුග්ගලෙ. භොජනසාලායං පන වුඩ්ඪානං ආසනං [Pg.207] න දෙති, නවානං ආසනං පටිබාහති. තථා ජන්තාඝරෙ, වුඩ්ඪෙ චෙත්ථ අනාපුච්ඡා අග්ගිජාලනාදීනි කරොති. න්හානතිත්ථෙ ච යදිදං ‘‘දහරො වුඩ්ඪොති පමාණං අකත්වා ආගතපටිපාටියා න්හායිතබ්බ’’න්ති වුත්තං, තම්පි අනාදියන්තො පච්ඡා ආගන්ත්වා උදකං ඔතරිත්වා වුඩ්ඪෙ ච නවෙ ච බාධෙති. භික්ඛාචාරමග්ගෙ පන අග්ගාසනඅග්ගොදකඅග්ගපිණ්ඩත්ථං වුඩ්ඪානං පුරතො පුරතො යාති, බාහාය බාහං පහරන්තො. අන්තරඝරප්පවෙසනෙ වුඩ්ඪානං පඨමතරං පවිසති, දහරෙහි කායකීළනං කරොතීති එවමාදි.

आठ प्रकारचा कायिक उद्धटपणा म्हणजे संघ, गण, पुद्गल (व्यक्ती), भोजनशाळा, जंताघर (उष्ण पाण्याचे स्नानगृह), स्नानघाट, भिक्षाटन मार्ग आणि घरांमध्ये प्रवेश करताना शरीराने अयोग्य वर्तन करणे होय. जसे की – येथे एखादा भिक्खू संघाच्या मध्यभागी गुडघे बांधून बसतो किंवा पायावर पाय ठेवून बसतो इत्यादी. तसेच गणाच्या मध्यभागी, चार प्रकारच्या परिषदेच्या सभेत, आणि ज्येष्ठ व्यक्तींच्या समोर (असे वर्तन करतो). भोजनशाळेत तर ज्येष्ठांना आसन देत नाही आणि कनिष्ठांना आसन मिळण्यापासून रोखतो. तसेच जंताघरात ज्येष्ठांना न विचारता अग्नी प्रज्वलित करणे इत्यादी कामे करतो. स्नानघाटावर 'लहान किंवा मोठा असा विचार न करता, आलेल्या क्रमानेच स्नान करावे' असे जे सांगितले आहे, त्याचा अनादर करून, उशिरा येऊनही पाण्यात उतरतो आणि ज्येष्ठ व कनिष्ठ भिक्खूंना त्रास देतो. भिक्षाटन मार्गावर तर मुख्य आसन, मुख्य पाणी आणि मुख्य पिंडपात मिळवण्यासाठी ज्येष्ठांच्या पुढे पुढे चालतो, आणि हाताने हात घासून (धक्के मारत) चालतो. घरांमध्ये प्रवेश करताना ज्येष्ठांच्या आधी प्रवेश करतो, आणि कनिष्ठांसोबत शारीरिक खेळ खेळतो इत्यादी.

චතුට්ඨානං වචීපාගබ්භියං (මහානි. 87) නාම සඞ්ඝගණපුග්ගලඅන්තරඝරෙසු අප්පතිරූපවාචානිච්ඡාරණං. සෙය්‍යථිදං – ඉධෙකච්චො සඞ්ඝමජ්ඣෙ අනාපුච්ඡා ධම්මං භාසති, තථා පුබ්බෙ වුත්තප්පකාරෙ ගණෙ වුඩ්ඪතරෙ පුග්ගලෙ ච, තත්ථ මනුස්සෙහි පඤ්හං පුට්ඨො වුඩ්ඪතරං අනාපුච්ඡා විස්සජ්ජෙති, අන්තරඝරෙ පන ‘‘ඉත්ථන්නාමෙ කිං අත්ථි, කිං යාගු උදාහු ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා, කිං මෙ දස්සසි, කිං අජ්ජ ඛාදිස්සාමි, කිං භුඤ්ජිස්සාමි, කිං පිවිස්සාමී’’ති එවමාදිං භාසති.

चार प्रकारचा वाचिक उद्धटपणा म्हणजे संघ, गण, पुद्गल आणि घरांमध्ये अयोग्य शब्द बोलणे होय. जसे की – येथे एखादा भिक्खू संघाच्या मध्यभागी ज्येष्ठांना न विचारता धम्म उपदेश करतो, तसेच पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे गणात आणि ज्येष्ठ व्यक्तींच्या समोर (न विचारता बोलतो), तेथे लोकांनी प्रश्न विचारला असता, ज्येष्ठ भिक्खूंना न विचारता स्वतःच उत्तर देतो. घरांमध्ये तर – 'अमुक व्यक्तीच्या घरी काय आहे? पेज आहे की खाण्याचे पदार्थ किंवा भोजन आहे? मला काय द्याल? आज मी काय खाणार? काय जेवणार? काय पिणार?' इत्यादी गोष्टी बोलतो.

අනෙකට්ඨානං මනොපාගබ්භියං (මහානි. 87) නාම තෙසු තෙසු ඨානෙසු කායවාචාහි අජ්ඣාචාරං අනාපජ්ජිත්වාපි මනසා එව කාමවිතක්කාදිනානප්පකාරං අප්පතිරූපවිතක්කනං.

अनेक प्रकारचा मानसिक उद्धटपणा म्हणजे त्या त्या ठिकाणी काय आणि वाचेने अतिचार (उल्लंघन) न करताही, केवळ मनानेच कामवितर्क इत्यादी विविध प्रकारचे अयोग्य विचार करणे होय.

කුලෙස්වනනුගිද්ධොති යානි තානි කුලානි උපසඞ්කමති, තෙසු පච්චයතණ්හාය වා අනනුලොමිකගිහිසංසග්ගවසෙන වා අනනුගිද්ධො, න සහසොකී, න සහනන්දී, න සුඛිතෙසු සුඛිතො, න දුක්ඛිතෙසු දුක්ඛිතො, න උප්පන්නෙසු කිච්චකරණීයෙසු අත්තනා වා උය්‍යොගමාපජ්ජිතාති වුත්තං හොති. ඉමිස්සාය ච ගාථාය යං ‘‘සුවචො චස්සා’’ති එත්ථ වුත්තං අස්සාති වචනං, තං සබ්බපදෙහි සද්ධිං සන්තුස්සකො ච අස්ස, සුභරො ච අස්සාති එවං යොජෙතබ්බං.

'कुलेसु अननुगिद्धो' (कुळांमध्ये अनासक्त) म्हणजे ज्या ज्या कुळांमध्ये तो जातो, त्यांच्यामध्ये प्रत्ययांच्या (गरजांच्या) तृष्णेमुळे किंवा गृहस्थांशी अयोग्य संसर्गामुळे आसक्त न होणारा. तो त्यांच्या दुःखात दुःखी होत नाही, त्यांच्या आनंदात हर्षोन्मत्त होत नाही, ते सुखी असताना स्वतः सुखी होत नाही, ते दुःखी असताना स्वतः दुःखी होत नाही, आणि त्यांच्यावर काही कामे किंवा कर्तव्ये उद्भवली असता स्वतः त्यात गुंतून पडत नाही, असे म्हटले आहे. आणि या गाथेमध्ये जे 'सुवचो चस्स' येथे 'अस्स' (असावा) हा शब्द आला आहे, तो सर्व पदांशी जोडून 'संतुष्ट असावा', 'सुभर असावा' अशा प्रकारे त्याचा संबंध जोडला पाहिजे.

තතියගාථාවණ්ණනා

तिसऱ्या गाथेचे स्पष्टीकरण.

3. එවං භගවා සන්තං පදං අභිසමෙච්ච විහරිතුකාමස්ස තදධිගමාය වා පටිපජ්ජිතුකාමස්ස විසෙසතො ආරඤ්ඤකස්ස භික්ඛුනො තදුත්තරිපි කරණීයං ආචික්ඛිත්වා ඉදානි අකරණීයම්පි ආචික්ඛිතුකාමො ‘‘න ච ඛුද්දමාචරෙ කිඤ්චි, යෙන විඤ්ඤූ පරෙ උපවදෙය්‍යු’’න්ති ඉමං උපඩ්ඪගාථමාහ.

३. अशा प्रकारे भगवंतांनी शांत पदाचा (निर्वाणाचा) साक्षात्कार करून विहरण्याची इच्छा असणाऱ्या, किंवा ते पद प्राप्त करण्यासाठी साधना करण्याची इच्छा असणाऱ्या, विशेषतः अरण्यवासी भिक्खूसाठी, त्याहून अधिक काय करावे (करणीय) हे सांगून, आता काय करू नये (अकरणीय) हे सांगण्याची इच्छा धरून, 'असे कोणतेही क्षुद्र आचरण करू नये, ज्यामुळे इतर सुज्ञ लोक दोष देतील' ही अर्धी गाथा म्हटली आहे.

තස්සත්ථො [Pg.208] – එවමිමං කරණීයං කරොන්තො යං තං කායවචීමනොදුච්චරිතං ඛුද්දං ලාමකන්ති වුච්චති, තං න ච ඛුද්දං සමාචරෙ, අසමාචරන්තො ච න කෙවලං ඔළාරිකං, කින්තු කිඤ්චි න සමාචරෙ, අප්පමත්තකම්පි අණුමත්තකම්පි න සමාචරෙති වුත්තං හොති.

त्याचा अर्थ असा – अशा प्रकारे या करणीयांचे आचरण करत असताना, जे कायिक, वाचिक आणि मानसिक दुश्चरित आहे, ज्याला 'क्षुद्र' किंवा 'हीन' म्हटले जाते, त्या क्षुद्र कर्माचे आचरण करू नये. आणि आचरण न करताना केवळ स्थूल (मोठ्या) पापांचेच नव्हे, तर कोणतेही (क्षुद्र पाप) आचरू नये. अगदी थोडे किंवा अणुमात्रही पाप आचरू नये, असे म्हटले आहे.

තතො තස්ස සමාචාරෙ සන්දිට්ඨිකමෙවාදීනවං දස්සෙති ‘‘යෙන විඤ්ඤූ පරෙ උපවදෙය්‍යු’’න්ති. එත්ථ ච යස්මා අවිඤ්ඤූ පරෙ අප්පමාණං. තෙ හි අනවජ්ජං වා සාවජ්ජං කරොන්ති, අප්පසාවජ්ජං වා මහාසාවජ්ජං. විඤ්ඤූ එව පන පමාණං. තෙ හි අනුවිච්ච පරියොගාහෙත්වා අවණ්ණාරහස්ස අවණ්ණං භාසන්ති, වණ්ණාරහස්ස වණ්ණං භාසන්ති. තස්මා ‘‘විඤ්ඤූ පරෙ’’ති වුත්තං.

त्यानंतर, त्या अयोग्य आचरणामध्ये असणारा प्रत्यक्ष (ऐहिक) दोष दाखवण्यासाठी 'ज्यामुळे इतर सुज्ञ लोक दोष देतील' असे म्हटले आहे. आणि येथे कारण असे की, जे अज्ञानी लोक आहेत ते प्रमाण मानले जात नाहीत. कारण ते निर्दोष गोष्टीला सदोष ठरवतात, किंवा लहान दोषाला मोठा दोष ठरवतात. परंतु सुज्ञ लोकच प्रमाण आहेत. कारण ते नीट विचार करून आणि पडताळून पाहून, निंदेला पात्र असणाऱ्याची निंदा करतात आणि स्तुतीला पात्र असणाऱ्याची स्तुती करतात. म्हणूनच 'इतर सुज्ञ लोक' असे म्हटले आहे.

එවං භගවා ඉමාහි අඩ්ඪතෙය්‍යාහි ගාථාහි සන්තං පදං අභිසමෙච්ච විහරිතුකාමස්ස තදධිගමාය වා පටිපජ්ජිතුකාමස්ස විසෙසතො ආරඤ්ඤකස්ස, ආරඤ්ඤකසීසෙන ච සබ්බෙසම්පි කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා විහරිතුකාමානං කරණීයාකරණීයභෙදං කම්මට්ඨානූපචාරං වත්වා ඉදානි තෙසං භික්ඛූනං තස්ස දෙවතාභයස්ස පටිඝාතාය පරිත්තත්ථං විපස්සනාපාදකජ්ඣානවසෙන කම්මට්ඨානත්ථඤ්ච ‘‘සුඛිනොව ඛෙමිනො හොන්තූ’’තිආදිනා නයෙන මෙත්තකථං කථෙතුමාරද්ධො.

अशा प्रकारे भगवंतांनी या अडीच गाथांद्वारे, शांत पदाचा (निर्वाणाचा) साक्षात करून विहरण्याची इच्छा असणाऱ्या किंवा ते प्राप्त करण्यासाठी प्रतिपन्न (साधना) करण्याची इच्छा असणाऱ्या, विशेषतः आरण्यक (अरण्यात राहणाऱ्या) भिक्खूसाठी आणि आरण्यक जीवनपद्धतीला मुख्य मानून सर्वच कम्मट्ठान (कर्मस्थान) ग्रहण करून विहरण्याची इच्छा असणाऱ्या भिक्खूंसाठी काय करावे आणि काय करू नये या भेदासह कम्मट्ठानाच्या उपचाराचे (पद्धतीचे) कथन केले. आता त्या भिक्खूंच्या मनात उत्पन्न झालेल्या देवतांच्या भयाचे निवारण करण्यासाठी, त्यांच्या संरक्षणासाठी, व विपस्सना-पादक (विपश्यनेचा पाया असलेल्या) ध्यानाच्या द्वारे आणि कम्मट्ठानाच्या उद्देशासाठी “सुखिनो वा खेमिनो होन्तु” (सर्व प्राणी सुखी व सुरक्षित होवोत) इत्यादी पद्धतीने मेत्ता-कथा (मैत्रीची देशना) सांगण्यास प्रारंभ केला आहे.

තත්ථ සුඛිනොති සුඛසම්පන්නා. ඛෙමිනොති ඛෙමවන්තො, අභයා නිරුපද්දවාති වුත්තං හොති. සබ්බෙති අනවසෙසා. සත්තාති පාණිනො. සුඛිතත්තාති සුඛිතචිත්තා. එත්ථ ච කායිකෙන සුඛෙන සුඛිනො, මානසෙන සුඛිතත්තා, තදුභයෙනාපි සබ්බභයුපද්දවවිගමෙන වා ඛෙමිනොති වෙදිතබ්බො. කස්මා පන එවං වුත්තං? මෙත්තාභාවනාකාරදස්සනත්ථං. එවඤ්හි මෙත්තා භාවෙතබ්බා ‘‘සබ්බෙ සත්තා සුඛිනො හොන්තූ’’ති වා, ‘‘ඛෙමිනො හොන්තූ’’ති වා, ‘‘සුඛිතත්තා හොන්තූ’’ති වා.

त्यामध्ये, 'सुखिनो' म्हणजे सुखाने संपन्न असलेले. 'खेमिनो' म्हणजे क्षेमयुक्त (सुरक्षित), भयमुक्त आणि उपद्रवरहित असणे, असा अर्थ आहे. 'सब्बे' म्हणजे निरवशेष (सर्व). 'सत्ता' म्हणजे प्राणी. 'sukhitattā' म्हणजे सुखी चित्त असलेले. आणि येथे, शारीरिक सुखाने सुखी असणाऱ्यांना 'सुखिनो', मानसिक सुखाने सुखी चित्त असणाऱ्यांना 'सुखितत्ता' आणि त्या दोन्ही प्रकारच्या सुखाने युक्त असणाऱ्यांना किंवा सर्व भय व उपद्रव दूर झाल्यामुळे त्यांना 'खेमिनो' (सुरक्षित) असे समजावे. पण असे का म्हटले आहे? मेत्ता-भावनेचा (मैत्री भावनेचा) प्रकार दर्शवण्यासाठी असे म्हटले आहे. हे सत्य आहे, अशा प्रकारे मेत्ता भावना वाढवावी की, “सर्व प्राणी सुखी होवोत” किंवा “सुरक्षित होवोत” किंवा “सुखी चित्त असलेले होवोत”.

චතුත්ථගාථාවණ්ණනා

चौथ्या गाथेचे स्पष्टीकरण (वण्णना)

4. එවං යාව උපචාරතො අප්පනාකොටි, තාව සඞ්ඛෙපෙන මෙත්තාභාවනං දස්සෙත්වා ඉදානි විත්ථාරතොපි තං දස්සෙතුං ‘‘යෙ කෙචී’’ති ගාථාද්වයමාහ. අථ වා යස්මා පුථුත්තාරම්මණෙ පරිචිතං චිත්තං න ආදිකෙනෙව එකත්තෙ සණ්ඨාති ආරම්මණප්පභෙදං පන අනුගන්ත්වා අනුගන්ත්වා කමෙන [Pg.209] සණ්ඨාති, තස්මා තස්ස තසථාවරාදිදුකතිකප්පභෙදෙ ආරම්මණෙ අනුගන්ත්වා අනුගන්ත්වා සණ්ඨානත්ථම්පි ‘‘යෙ කෙචී’’ති ගාථාද්වයමාහ. අථ වා යස්මා යස්ස යං ආරම්මණං විභූතං හොති, තස්ස තත්ථ චිත්තං සුඛං තිට්ඨති, තස්මා තෙසං භික්ඛූනං යස්ස යං විභූතං ආරම්මණං, තස්ස තත්ථ චිත්තං සණ්ඨාපෙතුකාමො තසථාවරාදිදුකතිකාරම්මණභෙදදීපකං ‘‘යෙ කෙචී’’ති ඉමං ගාථාද්වයමාහ.

४. अशा प्रकारे उपचारापासून अप्पनाच्या (अर्पणा ध्यानाच्या) सीमेपर्यंत संक्षेपाने मेत्ता-भावना दर्शवून, आता विस्ताराने देखील ती दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी “ये केचि” इत्यादी दोन गाथा म्हटल्या आहेत. किंवा, ज्या अर्थी विविध आलंबनांवर सरावलेले चित्त सुरुवातीलाच एकाच आलंबनावर स्थिर होत नाही, परंतु आलंबनांच्या विविधतेचे अनुकरण करत करत हळूहळू स्थिर होते; म्हणून त्या भिक्खूच्या चित्ताला तस (भयभीत होणारे) व थावर (स्थिर असणारे) इत्यादी द्विक आणि त्रिक रूपातील विविध आलंबनांचे अनुकरण करत करत स्थिर करण्यासाठी देखील भगवंतांनी “ये केचि” इत्यादी दोन गाथा म्हटल्या आहेत. किंवा, ज्या अर्थी ज्या भिक्खूला जे आलंबन स्पष्ट (प्रकट) होते, त्याचे चित्त तेथे सहजपणे स्थिर होते; म्हणून त्या भिक्खूंपैकी ज्याला जे आलंबन स्पष्ट होते, त्याचे चित्त तेथे स्थिर करण्याची इच्छा धरून भगवंतांनी तस व थावर इत्यादी द्विक व त्रिक आलंबनांचे भेद स्पष्ट करणाऱ्या “ये केचि” या दोन गाथा म्हटल्या आहेत.

එත්ථ හි තසථාවරදුකං දිට්ඨාදිට්ඨදුකං දූරසන්තිකදුකං භූතසම්භවෙසිදුකන්ති චත්තාරො දුකෙ, දීඝාදීහි ච ඡහි පදෙහි මජ්ඣිමපදස්ස තීසු අණුකපදස්ස ච ද්වීසු තිකෙසු අත්ථසම්භවතො දීඝරස්සමජ්ඣිමතිකං මහන්තාණුකමජ්ඣිමතිකං ථූලාණුකමජ්ඣිමතිකන්ති තයො තිකෙ ච දීපෙති. තත්ථ යෙ කෙචීති අනවසෙසවචනං. පාණා එව භූතා පාණභූතා. අථ වා පාණන්තීති පාණා, එතෙන අස්සාසපස්සාසප්පටිබද්ධෙ පඤ්චවොකාරසත්තෙ ගණ්හාති. භවන්තීති භූතා, එතෙන එකවොකාරචතුවොකාරසත්තෙ ගණ්හාති. අත්ථීති සන්ති සංවිජ්ජන්ති.

येथे तस-थावर द्विक, दिठ्ठ-अदिठ्ठ (दृष्ट-अदृष्ट) द्विक, दूर-संतिक (दूर व जवळ) द्विक आणि भूत-संभवेसी द्विक असे चार द्विक दर्शवले आहेत; आणि 'दीघ' (दीर्घ) इत्यादी सहा पदांद्वारे, अर्थाच्या शक्यतेनुसार 'मज्झिम' (मध्यम) पदाचा तीन त्रिकांमध्ये आणि 'अणुक' (सूक्ष्म) पदाचा दोन त्रिकांमध्ये समावेश करून, दीघ-रस्स-मज्झिम (दीर्घ, र्‍हस्व, मध्यम) त्रिक, महंत-अणुक-मज्झिम (महान, सूक्ष्म, मध्यम) त्रिक आणि थूल-अणुक-मज्झिम (स्थूल, सूक्ष्म, मध्यम) त्रिक असे तीन त्रिक देखील दर्शवले आहेत. त्यामध्ये 'ये केचि' हा निरवशेष (सर्वसमावेशक) शब्द आहे. जे प्राणी आहेत तेच भूत आहेत, म्हणून 'पाणभूत'. किंवा जे श्वास घेतात ते 'पाण' (प्राणी); या शब्दाने श्वासोच्छ्वासाशी संबंधित असलेल्या पंचवोकार (पाच स्कंध असलेल्या) प्राण्यांचे ग्रहण होते. जे उत्पन्न होतात ते 'भूत'; या शब्दाने एकवोकार (एक स्कंध असलेले) आणि चतुवोकार (चार स्कंध असलेले) प्राण्यांचे ग्रहण होते. 'अत्थि' म्हणजे आहेत, अस्तित्वात आहेत.

එවං ‘‘යෙ කෙචි පාණභූතත්ථී’’ති ඉමිනා වචනෙන දුකතිකෙහි සඞ්ගහෙතබ්බෙ සබ්බසත්තෙ එකතො දස්සෙත්වා ඉදානි සබ්බෙපි තෙ තසා වා ථාවරා ව නවසෙසාති ඉමිනා දුකෙන සඞ්ගහෙත්වා දස්සෙති.

अशा प्रकारे, “ये केचि पाणभूतत्थि” या शब्दांद्वारे द्विक आणि त्रिकांमध्ये समाविष्ट होणाऱ्या सर्व प्राण्यांना एकत्रितपणे दर्शवून, आता त्या सर्व प्राण्यांना “तसा वा थावरा वा अनवसेसा” या द्विकाद्वारे समाविष्ट करून दर्शवले आहे.

තත්ථ තසන්තීති තසා, සතණ්හානං සභයානඤ්චෙතං අධිවචනං. තිට්ඨන්තීති ථාවරා, පහීනතණ්හාභයානං අරහතං එතං අධිවචනං. නත්ථි තෙසං අවසෙසන්ති අනවසෙසා, සබ්බෙපීති වුත්තං හොති. යඤ්ච දුතියගාථාය අන්තෙ වුත්තං, තං සබ්බදුකතිකෙහි සම්බන්ධිතබ්බං ‘‘යෙ කෙචි පාණභූතත්ථි තසා වා ථාවරා වා අනවසෙසා, ඉමෙපි සබ්බෙ සත්තා භවන්තු සුඛිතත්තා. එවං යාව භූතා වා සම්භවෙසී වා, ඉමෙපි සබ්බෙ සත්තා භවන්තු සුඛිතත්තා’’ති.

त्यामध्ये, जे भयभीत होतात (थरथर कापतात) ते 'तस'; हे तृष्णा आणि भय असणाऱ्या प्राण्यांचे नाव (पर्यायवाची शब्द) आहे. जे स्थिर राहतात ते 'थावर'; हे तृष्णा आणि भय नष्ट झालेल्या अरहंतांचे नाव आहे. ज्यांचा काहीही अंश शिल्लक राहत नाही ते 'अनवसेस'; म्हणजेच सर्व प्राणी, असा अर्थ आहे. आणि जे दुसऱ्या गाथेच्या शेवटी म्हटले आहे, ते सर्व द्विक आणि त्रिकांशी जोडले पाहिजे, जसे की: “ये केचि पाणभूतत्थि तसा वा थावरा वा अनवसेसा, इमेपि सब्वे सत्ता भवन्तु सुखितत्ता” (जे काही प्राणी आहेत, भयभीत होणारे असोत वा स्थिर असोत, ते सर्व प्राणी सुखी चित्त असलेले होवोत). अशा प्रकारे “भूता वा संभवेसी वा, इमेपि सब्वे सत्ता भवन्तु सुखितत्ता” (जे उत्पन्न झाले आहेत किंवा जे उत्पत्तीच्या शोधात आहेत, ते सर्व प्राणी सुखी चित्त असलेले होवोत) इथपर्यंत जोडले पाहिजे.

ඉදානි දීඝරස්සමජ්ඣිමාදිතිකත්තයදීපකෙසු දීඝා වාතිආදීසු ඡසු පදෙසු දීඝාති දීඝත්තභාවා නාගමච්ඡගොධාදයො. අනෙකබ්‍යාමසතප්පමාණාපි හි මහාසමුද්දෙ නාගානං අත්තභාවා අනෙකයොජනප්පමාණා ච මච්ඡගොධාදීනං අත්තභාවා හොන්ති. මහන්තාති මහන්තත්තභාවා ජලෙ මච්ඡකච්ඡපාදයො, ථලෙ හත්ථිනාගාදයො, අමනුස්සෙසු දානවාදයො[Pg.210]. ආහ ච ‘‘රාහුග්ගං අත්තභාවීන’’න්ති (අ. නි. 4.15). තස්ස හි අත්තභාවො උබ්බෙධෙන චත්තාරි යොජනසහස්සානි අට්ඨ ච යොජනසතානි, බාහූ ද්වාදසයොජනසතපරිමාණා, පඤ්ඤාසයොජනං භමුකන්තරං, තථා අඞ්ගුලන්තරිකා, හත්ථතලානි ද්වෙ යොජනසතානීති. මජ්ඣිමාති අස්සගොණමහිංසසූකරාදීනං අත්තභාවා. රස්සකාති තාසු තාසු ජාතීසු වාමනාදයො දීඝමජ්ඣිමෙහි ඔමකප්පමාණා සත්තා. අණුකාති මංසචක්ඛුස්ස අගොචරා දිබ්බචක්ඛුවිසයා උදකාදීසු නිබ්බත්තා සුඛුමත්තභාවා සත්තා ඌකාදයො වා. අපිච යෙ තාසු තාසු ජාතීසු මහන්තමජ්ඣිමෙහි ථූලමජ්ඣිමෙහි ච ඔමකප්පමාණා සත්තා, තෙ අණුකාති වෙදිතබ්බා. ථූලාති පරිමණ්ඩලත්තභාවා සිප්පිකසම්බුකාදයො සත්තා.

आता दीर्घ, र्‍हस्व, मध्यम इत्यादी तीन त्रिक दर्शवणाऱ्या “दीघा वा” इत्यादी सहा पदांमध्ये, 'दीघा' म्हणजे दीर्घ शरीर असणारे नाग, मासे, घोरपडी इत्यादी प्राणी. कारण महासागरातील नागांचे शरीर अनेकशे व्याम (हात) प्रमाणाचे देखील असते आणि मासे, घोरपडी इत्यादींचे शरीर अनेक योजन प्रमाणाचे असते. 'महन्ता' म्हणजे मोठे शरीर असलेले, पाण्यात राहणारे मासे, कासव इत्यादी, जमिनीवर राहणारे हत्ती इत्यादी आणि अमनुष्यांमध्ये दानव इत्यादी प्राणी. भगवंतांनी म्हटले देखील आहे: “राहू हा शरीरधाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे” (अङ्गुत्तर निकाय ४.१५). कारण त्याचे शरीर उंचीने चार हजार आठशे योजन आहे, त्याचे बाहू बाराशे योजन प्रमाणाचे आहेत, दोन्ही भुवयांमधील अंतर पन्नास योजन आहे, तसेच बोटांमधील अंतर पन्नास योजन आहे आणि हाताचे तळवे दोनशे योजन प्रमाणाचे आहेत. 'मज्झिमा' म्हणजे घोडा, गाय, म्हैस, डुक्कर इत्यादींचे मध्यम आकाराचे शरीर. 'रस्सका' म्हणजे त्या त्या जातींमध्ये बुटके इत्यादी असणारे प्राणी, जे दीर्घ व मध्यम शरीराच्या प्राण्यांपेक्षा लहान आकाराचे असतात. 'अणुका' म्हणजे चर्मचक्षूंना न दिसणारे, परंतु दिव्यचक्षूंचे विषय असणारे, पाण्यात इत्यादी ठिकाणी उत्पन्न होणारे सूक्ष्म शरीराचे प्राणी किंवा उवा इत्यादी. शिवाय, जे प्राणी त्या त्या जातींमध्ये महान व मध्यम किंवा स्थूल व मध्यम प्राण्यांपेक्षा लहान आकाराचे असतात, त्यांना 'अणुक' असे समजावे. 'थूला' म्हणजे गोल शरीर असणारे शिंपले, गोगलगाई इत्यादी प्राणी.

පඤ්චමගාථාවණ්ණනා

पाचव्या गाथेचे स्पष्टीकरण (वण्णना)

5. එවං තීහි තිකෙහි අනවසෙසතො සත්තෙ දස්සෙත්වා ඉදානි ‘‘දිට්ඨා වා යෙ ව අදිට්ඨා’’තිආදීහි තීහි දුකෙහිපි තෙ සඞ්ගහෙත්වා දස්සෙති.

५. अशा प्रकारे तीन त्रिकांद्वारे निरवशेषपणे प्राण्यांना दर्शवून, आता “दिठ्ठा वा ये व अदिठ्ठा” इत्यादी तीन द्विकांद्वारे देखील त्यांना समाविष्ट करून दर्शवले आहे.

තත්ථ දිට්ඨාති යෙ අත්තනො චක්ඛුස්ස ආපාථමාගතවසෙන දිට්ඨපුබ්බා. අදිට්ඨාති යෙ පරසමුද්දපරසෙලපරචක්කවාළාදීසු ඨිතා. ‘‘යෙ වා දූරෙ වසන්ති අවිදූරෙ’’ති ඉමිනා පන දුකෙන අත්තනො අත්තභාවස්ස දූරෙ ච අවිදූරෙ ච වසන්තෙ සත්තෙ දස්සෙති, තෙ අපදද්විපදවසෙන වෙදිතබ්බා. අත්තනො හි කායෙ වසන්තා සත්තා අවිදූරෙ, බහිකායෙ වසන්තා සත්තා දූරෙ. තථා අන්තොඋපචාරෙ වසන්තා අවිදූරෙ, බහිඋපචාරෙ වසන්තා දූරෙ. අත්තනො විහාරෙ ගාමෙ ජනපදෙ දීපෙ චක්කවාළෙ වසන්තා අවිදූරෙ, පරචක්කවාළෙ වසන්තා දූරෙ වසන්තීති වුච්චන්ති.

त्यामध्ये, 'दिठ्ठा' म्हणजे जे स्वतःच्या डोळ्यांसमोर आल्यामुळे पूर्वी पाहिलेले आहेत. 'अदिठ्ठा' म्हणजे जे दुसऱ्या समुद्राच्या पलीकडे, पर्वताच्या पलीकडे किंवा दुसऱ्या चक्रवाळाच्या (ब्रह्मांडाच्या) पलीकडे राहतात. “ये वा दूरे वसन्ति अविदूरे” या द्विकाद्वारे स्वतःच्या शरीरापासून दूर आणि जवळ राहणाऱ्या प्राण्यांना दर्शवले आहे; त्यांना अपद (पाय नसलेले), द्विपद (दोन पाय असलेले) इत्यादींच्या स्वरूपात समजावे. कारण स्वतःच्या शरीरात राहणारे प्राणी 'जवळ' आहेत, शरीराच्या बाहेर राहणारे प्राणी 'दूर' आहेत. तसेच स्वतःच्या उपचारात (परिसरात) राहणारे प्राणी 'जवळ' आहेत, उपचाराच्या बाहेर राहणारे प्राणी 'दूर' आहेत. स्वतःच्या विहारात, गावात, जनपदात, द्वीपात किंवा चक्रवाळात राहणारे प्राणी 'जवळ' आहेत आणि दुसऱ्या चक्रवाळात राहणाऱ्या प्राण्यांना 'दूर राहणारे' असे म्हटले जाते.

භූතාති ජාතා අභිනිබ්බත්තා. යෙ භූතා එව, න පුන භවිස්සන්තීති සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡන්ති, තෙසං ඛීණාසවානං එතං අධිවචනං. සම්භවමෙසන්තීති සම්භවෙසී. අප්පහීනභවසංයොජනත්තා ආයතිම්පි සම්භවං එසන්තානං සෙඛපුථුජ්ජනානමෙතං අධිවචනං. අථ වා චතූසු යොනීසු අණ්ඩජජලාබුජා සත්තා යාව අණ්ඩකොසං වත්ථිකොසඤ්ච න භින්දන්ති, තාව සම්භවෙසී නාම, අණ්ඩකොසං වත්ථිකොසඤ්ච භින්දිත්වා බහි නික්ඛන්තා භූතා නාම[Pg.211]. සංසෙදජා ඔපපාතිකා ච පඨමචිත්තක්ඛණෙ සම්භවෙසී නාම, දුතියචිත්තක්ඛණතො පභුති භූතා නාම. යෙන වා ඉරියාපථෙන ජායන්ති, යාව තතො අඤ්ඤං න පාපුණන්ති, තාව සම්භවෙසී නාම, තතො පරං භූතාති.

‘भूत’ म्हणजे उत्पन्न झालेले, प्रकट झालेले. जे केवळ उत्पन्न झाले आहेत आणि ‘पुन्हा उत्पन्न होणार नाहीत’ या संख्येस प्राप्त होतात, हे त्या क्षीणासवांचे (अर्हतांचे) अधिवाचन (नाव) आहे. ‘संभव’ (पुनर्जन्म) शोधणारे ते ‘संभवेसी’ होत. भव-संयोजने नष्ट न झाल्यामुळे भविष्यातही संभवाचा शोध घेणाऱ्या शैक्ष (सेख) आणि पृथग्जनांचे (पुथुज्जनांचे) हे अधिवाचन आहे. किंवा, चार योनींपैकी अंडज आणि जरायुज प्राणी जोपर्यंत अंड्याचे कवच आणि गर्भाशय फोडत नाहीत, तोपर्यंत त्यांना ‘संभवेसी’ म्हटले जाते; आणि अंड्याचे कवच व गर्भाशय फोडून बाहेर पडल्यावर त्यांना ‘भूत’ म्हटले जाते. संसेदज आणि ओपपातिक प्राणी पहिल्या चित्तक्षणी ‘संभवेसी’ आणि दुसऱ्या चित्तक्षणापासून ‘भूत’ म्हटले जातात. किंवा, ज्या इरियापथाने (शारीरिक स्थितीने) ते उत्पन्न होतात, जोपर्यंत ते त्यातून दुसऱ्या इरियापथात पोहोचत नाहीत, तोपर्यंत त्यांना ‘संभवेसी’ म्हटले जाते आणि त्यानंतर त्यांना ‘भूत’ म्हटले जाते।

ඡට්ඨගාථාවණ්ණනා

सहाव्या गाथेचे स्पष्टीकरण (वण्णना).

6. එවං භගවා ‘‘සුඛිනො වා’’තිආදීහි අඩ්ඪතෙය්‍යාහි ගාථාහි නානප්පකාරතො තෙසං භික්ඛූනං හිතසුඛාගමපත්ථනාවසෙන සත්තෙසු මෙත්තාභාවනං දස්සෙත්වා ඉදානි අහිතදුක්ඛානාගමපත්ථනාවසෙනාපි තං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘න පරො පරං නිකුබ්බෙථා’’ති. එස පොරාණො පාඨො, ඉදානි පන ‘‘පරං හී’’තිපි පඨන්ති, අයං න සොභනො.

६. अशा प्रकारे भगवंतांनी “सुखिनो वा” इत्यादी अडीच गाथांद्वारे विविध प्रकारे त्या भिक्खूंच्या हित आणि सुखाच्या प्राप्तीची आकांक्षा करण्याच्या हेतूने प्राण्यांविषयी मेत्ताभावनेची (मैत्रीभावनेची) जोपासना दर्शवून, आता अहित आणि दुःखाचे आगमन न व्हावे या आकांक्षेने देखील ती मेत्ताभावना दर्शवताना “न परो परं निकुब्बेथ” (कोणीही दुसऱ्याची फसवणूक करू नये) असे म्हटले. हा प्राचीन पाठ आहे, परंतु आता काही जण “परं ही” असाही पाठ वाचतात, जो शोभनीय नाही.

තත්ථ පරොති පරජනො. පරන්ති පරජනං. න නිකුබ්බෙථාති න වඤ්චෙය්‍ය. නාතිමඤ්ඤෙථාති න අතික්කමිත්වා මඤ්ඤෙය්‍ය. කත්ථචීති කත්ථචි ඔකාසෙ, ගාමෙ වා ගාමඛෙත්තෙ වා ඤාතිමජ්ඣෙ වා පූගමජ්ඣෙ වාතිආදි. නන්ති එතං. කඤ්චීති යං කඤ්චි ඛත්තියං වා බ්‍රාහ්මණං වා ගහට්ඨං වා පබ්බජිතං වා සුඛිතං වා දුක්ඛිතං වාතිආදි. බ්‍යාරොසනා පටිඝසඤ්ඤාති කායවචීවිකාරෙහි බ්‍යාරොසනාය ච මනොවිකාරෙන පටිඝසඤ්ඤාය ච. ‘‘බ්‍යාරොසනාය පටිඝසඤ්ඤායා’’ති හි වත්තබ්බෙ ‘‘බ්‍යාරොසනා පටිඝසඤ්ඤා’’ති වුච්චති, යථා ‘‘සම්මදඤ්ඤාය විමුත්තා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘සම්මදඤ්ඤා විමුත්තා’’ති, යථා ච ‘‘අනුපුබ්බසික්ඛාය අනුපුබ්බකිරියාය අනුපුබ්බපටිපදායා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘අනුපුබ්බසික්ඛා අනුපුබ්බකිරියා අනුපුබ්බපටිපදා’’ති. නාඤ්ඤමඤ්ඤස්ස දුක්ඛමිච්ඡෙය්‍යාති අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස දුක්ඛං න ඉච්ඡෙය්‍ය. කිං වුත්තං හොති? න කෙවලං ‘‘සුඛිනො වා ඛෙමිනො වා හොන්තූ’’තිආදිමනසිකාරවසෙනෙව මෙත්තං භාවෙය්‍ය, කින්තු ‘‘අහොවත යො කොචි පරපුග්ගලො යං කඤ්චි පරපුග්ගලං වඤ්චනාදීහි නිකතීහි න නිකුබ්බෙථ, ජාතිආදීහි ච නවහි මානවත්ථූහි කත්ථචි පදෙසෙ කඤ්චි පරපුග්ගලං නාතිමඤ්ඤෙය්‍ය, අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ච බ්‍යාරොසනාය වා පටිඝසඤ්ඤාය වා දුක්ඛං න ඉච්ඡෙය්‍යා’’ති එවම්පි මනසිකරොන්තො භාවෙය්‍යාති.

त्यामध्ये, ‘परो’ म्हणजे दुसरा मनुष्य. ‘परं’ म्हणजे दुसऱ्या मनुष्याला. ‘न निकुब्बेथ’ म्हणजे फसवणूक करू नये. ‘नातिमञ्ञेथ’ म्हणजे तुच्छ लेखू नये (अतिक्रमण करून मानू नये). ‘कत्थचि’ म्हणजे कोणत्याही ठिकाणी, जसे की गावात, शेतात, नातेवाईकांमध्ये किंवा समूहामध्ये इत्यादी. ‘नं’ म्हणजे त्याला. ‘कंचि’ म्हणजे कोणताही क्षत्रिय, ब्राह्मण, गृहस्थ, प्रव्रजित, सुखी किंवा दुःखी इत्यादी व्यक्तीला. ‘ब्यारोसना पटिघसञ्ञा’ म्हणजे कायिक व वाचिक विकारांद्वारे होणारा विरोध (ब्यारोसना) आणि मानसिक विकाराने निर्माण होणारी प्रतिघ-संज्ञा (द्वेषयुक्त विचार). वास्तविक पाहता “ब्यारोसनाय पटिघसञ्ञाय” असे म्हणायला हवे होते, परंतु येथे “ब्यारोसना पटिघसञ्ञा” असे म्हटले आहे; ज्याप्रमाणे “सम्मदञ्ञाय विमुत्ता” म्हणण्याऐवजी “सम्मदञ्ञा विमुत्ता” म्हटले जाते, आणि ज्याप्रमाणे “अनुपुब्बसिक्खाय अनुपुब्बकिरियाय अनुपुubbपटिपदाय” म्हणण्याऐवजी “अनुपुब्बसिक्खा अनुपुब्बकिरिया अनुपुब्बपटिपदा” असे म्हटले जाते. ‘नाञ्ञमञ्ञस्स दुक्खमिच्छेय्य’ म्हणजे एकमेकांच्या दुःखाची इच्छा करू नये. याचा काय अर्थ होतो? केवळ “सर्व प्राणी सुखी आणि सुरक्षित होवोत” इत्यादी मनसिकारानेच (विचारानेच) मेत्ताभावना वाढवू नये, तर “अहो! कोणत्याही व्यक्तीने दुसऱ्या कोणत्याही व्यक्तीला फसवणूक इत्यादी कपटाने फसवू नये; जात इत्यादी नऊ प्रकारच्या मान-वस्तूंच्या (अहंकाराच्या कारणांच्या) आधारे कोणत्याही ठिकाणी दुसऱ्या व्यक्तीला तुच्छ लेखू नये; आणि एकमेकांबद्दलच्या विरोधाने किंवा प्रतिघ-संज्ञेने (द्वेषाने) कोणाच्याही दुःखाची इच्छा करू नये,” असा विचार करूनही मेत्ताभावना वाढवावी.

සත්තමගාථාවණ්ණනා

सातव्या गाथेचे स्पष्टीकरण (वण्णना).

7. එවං [Pg.212] අහිතදුක්ඛානාගමපත්ථනාවසෙන අත්ථතො මෙත්තාභාවනං දස්සෙත්වා ඉදානි තමෙව උපමාය දස්සෙන්තො ආහ ‘‘මාතා යථා නියංපුත්ත’’න්ති.

७. अशा प्रकारे अहित आणि दुःखाचे आगमन न व्हावे या आकांक्षेने अर्थतः मेत्ताभावनेची जोपासना दर्शवून, आता तीच भावना उपमेद्वारे दर्शवताना भगवंतांनी “माता यथा नियं पुत्तं” असे म्हटले.

තස්සත්ථො – යථා මාතා නියං පුත්තං අත්තනි ජාතං ඔරසං පුත්තං, තඤ්ච එකපුත්තමෙව ආයුසා අනුරක්ඛෙ, තස්ස දුක්ඛාගමප්පටිබාහනත්ථං අත්තනො ආයුම්පි චජිත්වා තං අනුරක්ඛෙ, එවම්පි සබ්බභූතෙසු ඉදං මෙත්තාඛ්‍යං මානසං භාවයෙ, පුනප්පුනං ජනයෙ වඩ්ඪයෙ, තඤ්ච අපරිමාණසත්තාරම්මණවසෙන එකස්මිං වා සත්තෙ අනවසෙසඵරණවසෙන අපරිමාණං භාවයෙති.

त्याचा अर्थ असा आहे – ज्याप्रमाणे माता स्वतःच्या पोटी जन्मलेल्या औरस पुत्राचे, आणि तोही एकुलता एक मुलगा असल्यास, स्वतःच्या प्राणापलीकडे जाऊन रक्षण करते; त्याला दुःख येण्यापासून रोखण्यासाठी स्वतःच्या प्राणाचाही त्याग करून त्याचे रक्षण करते; त्याचप्रमाणे सर्व प्राण्यांविषयी हे ‘मेत्ता’ नावाचे मन (चित्त) विकसित करावे, पुन्हा पुन्हा उत्पन्न करावे आणि वाढवावे. तसेच ते अपरिमित प्राण्यांना आलंबन बनवून किंवा एका प्राण्यामध्येही संपूर्णपणे व्यापून टाकण्याच्या हेतूने अपरिमितपणे विकसित करावे.

අට්ඨමගාථාවණ්ණනා

आठव्या गाथेचे स्पष्टीकरण (वण्णना).

8. එවං සබ්බාකාරෙන මෙත්තාභාවනං දස්සෙත්වා ඉදානි තස්සෙව වඩ්ඪනං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘මෙත්තඤ්ච සබ්බලොකස්මී’’ති.

८. अशा प्रकारे सर्व प्रकारे मेत्ताभावनेची जोपासना दर्शवून, आता तिचीच वृद्धी दर्शवताना भगवंतांनी “मेत्तञ्च सब्बलोकस्मिं” असे म्हटले.

තත්ථ මිජ්ජති තායති චාති මිත්තො, හිතජ්ඣාසයතාය සිනිය්හති, අහිතාගමතො රක්ඛති චාති අත්ථො. මිත්තස්ස භාවො මෙත්තං. සබ්බලොකස්මීති අනවසෙසෙ සත්තලොකෙ. මනසි භවන්ති මානසං. තඤ්හි චිත්තසම්පයුත්තත්තා එවං වුත්තං. භාවයෙති වඩ්ඪයෙ. න අස්ස පරිමාණන්ති අපරිමාණං, අප්පමාණසත්තාරම්මණතාය එවං වුත්තං. උද්ධන්ති උපරි, තෙන අරූපභවං ගණ්හාති. අධොති හෙට්ඨා, තෙන කාමභවං ගණ්හාති. තිරියන්ති වෙමජ්ඣං, තෙන රූපභවං ගණ්හාති. අසම්බාධන්ති සම්බාධවිරහිතං, භින්නසීමන්ති වුත්තං හොති. සීමා නාම පච්චත්ථිකො වුච්චති, තස්මිම්පි පවත්තන්ති අත්ථො. අවෙරන්ති වෙරවිරහිතං, අන්තරන්තරාපි වෙරචෙතනාපාතුභාවවිරහිතන්ති අත්ථො. අසපත්තන්ති විගතපච්චත්ථිකං. මෙත්තාවිහාරී හි පුග්ගලො මනුස්සානං පියො හොති, අමනුස්සානං පියො හොති, නාස්ස කොචි පච්චත්ථිකො හොති, තෙනස්ස තං මානසං විගතපච්චත්ථිකත්තා අසපත්තන්ති වුච්චති. පරියායවචනඤ්හි එතං, යදිදං පච්චත්ථිකො සපත්තොති. අයං අනුපදතො අත්ථවණ්ණනා.

त्यामध्ये, जो स्नेह करतो आणि रक्षण करतो तो ‘मित्र’ होय; हिताच्या इच्छेने स्नेह करतो आणि अहिताच्या आगमनापासून रक्षण करतो, असा याचा अर्थ आहे. मित्राचा भाव म्हणजे ‘मेत्ता’ (मैत्री). ‘सब्बलोकस्मिं’ म्हणजे संपूर्ण सत्त्वलोकात. मनात उत्पन्न होणारे ते ‘मानसं’ (मन/चित्त). ते चित्ताशी संप्रयुक्त असल्यामुळे असे म्हटले आहे. ‘भावये’ म्हणजे वाढवावे. ज्याला मर्यादा (परिमाण) नाही ते ‘अपरिमित’ होय; अपरिमित प्राण्यांना आलंबन बनवल्यामुळे असे म्हटले आहे. ‘उद्धं’ म्हणजे वर, याद्वारे अरूपभवाचे ग्रहण होते. ‘अधो’ म्हणजे खाली, याद्वारे कामभवाचे ग्रहण होते. ‘तिरियं’ म्हणजे मध्ये (आडवे), याद्वारे रूपभवाचे ग्रहण होते. ‘असंबाधं’ म्हणजे संकोचविरहित (अडथळामुक्त); ज्याने सीमा ओलांडली आहे, असा याचा अर्थ होतो. ‘सीमा’ म्हणजे शत्रू असे म्हटले जाते, त्याच्यावरही मेत्ताभावना प्रवृत्त होते, असा याचा अर्थ आहे. ‘अवेरं’ म्हणजे वैररहित; वेळोवेळी वैरभावनेचा उदय न होणे, असा याचा अर्थ आहे. ‘असपत्तं’ म्हणजे शत्रुरहित. कारण मेत्ताविहारी (मैत्रीत विहार करणारा) मनुष्य मनुष्यांना प्रिय असतो, अमनुष्यांना प्रिय असतो, त्याचा कोणीही शत्रू नसतो; म्हणून त्याच्या त्या मनाला शत्रुरहित असल्यामुळे ‘असपत्तं’ असे म्हटले जाते. कारण ‘पच्चत्थिक’ आणि ‘सपत्त’ हे समानार्थी शब्द आहेत. हे शब्दांनुसार अर्थाचे स्पष्टीकरण आहे.

අයං [Pg.213] පනෙත්ථ අධිප්පෙතත්ථදීපනා – යදිදං ‘‘එවම්පි සබ්බභූතෙසු මානසං භාවයෙ අපරිමාණ’’න්ති වුත්තං, තඤ්චෙතං අපරිමාණං මෙත්තං මානසං සබ්බලොකස්මිං භාවයෙ වඩ්ඪයෙ, වුඩ්ඪිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං ගමයෙ පාපයෙ. කථං? උද්ධං අධො ච තිරියඤ්ච, උද්ධං යාව භවග්ගා, අධො යාව අවීචිතො, තිරියං යාව අවසෙසදිසා. උද්ධං වා ආරුප්පං, අධො කාමධාතුං, තිරියං රූපධාතුං අනවසෙසං ඵරන්තො. එවං භාවෙන්තොපි ච තං යථා අසම්බාධං අවෙරං අසපත්තඤ්ච හොති, තථා සම්බාධවෙරසපත්තානං අභාවං කරොන්තො භාවයෙ. යං වා තං භාවනාසම්පදං පත්තං සබ්බත්ථ ඔකාසලොකවසෙන අසම්බාධං, අත්තනො පරෙසු ආඝාතප්පටිවිනයනෙන අවෙරං, අත්තනි ච පරෙසං ආඝාතවිනයනෙන අසපත්තං හොති. තං අසම්බාධමවෙරමසපත්තං අපරිමාණං මෙත්තං මානසං උද්ධං අධො තිරියඤ්චාති තිවිධපරිච්ඡෙදෙ සබ්බලොකස්මිං භාවයෙ වඩ්ඪයෙති.

परंतु येथे अभिप्रेत असलेल्या अर्थाचे प्रकटीकरण खालीलप्रमाणे आहे – “अशा प्रकारे सर्व प्राण्यांविषयी अपरिमित मन विकसित करावे” असे जे म्हटले आहे, ते हे अपरिमित मेत्तायुक्त मन संपूर्ण लोकात विकसित करावे, वाढवावे; वृद्धी, प्रगती आणि विशालतेला प्राप्त करून द्यावे. कसे? वर, खाली आणि मध्ये (आडवे). वर भवाग्र (अस्तित्वाच्या सर्वोच्च शिखरा) पर्यंत, खाली अवीची नरकापर्यंत आणि मध्ये इतर सर्व दिशांपर्यंत. किंवा वर अरूपधातू, खाली कामधातू आणि मध्ये रूपधातू या संपूर्ण विश्वाला व्यापून टाकताना. अशा प्रकारे भावना करत असतानाही, ते जसे अडथळामुक्त, वैररहित आणि शत्रुरहित होईल, तशा प्रकारे अडथळा, वैर आणि शत्रू यांचा अभाव करत (ते नष्ट करत) भावना करावी. किंवा जी ही भावना-संपत्ती प्राप्त झाली आहे, ती सर्व ठिकाणी ओकासलोकाच्या (अवकाशलोकाच्या) दृष्टीने अडथळामुक्त असते; इतरांबद्दलचा स्वतःचा राग (आघात) दूर केल्यामुळे वैररहित असते; आणि स्वतःबद्दलचा इतरांचा राग दूर केल्यामुळे शत्रुरहित असते. त्या अडथळामुक्त, वैररहित, शत्रुरहित आणि अपरिमित मेत्तायुक्त मनाला वर, खाली आणि मध्ये अशा तीन प्रकारच्या विभागांनी युक्त संपूर्ण लोकात विकसित करावे, वाढवावे.

නවමගාථාවණ්ණනා

नवव्या गाथेचे स्पष्टीकरण (वण्णना).

9. එවං මෙත්තාභාවනාය වඩ්ඪනං දස්සෙත්වා ඉදානි තං භාවනමනුයුත්තස්ස විහරතො ඉරියාපථනියමාභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තිට්ඨං චරං…පෙ… අධිට්ඨෙය්‍යා’’ති.

९. अशा प्रकारे मैत्रीभावनेची वृद्धी दाखवून, आता त्या भावनेचा अभ्यास करत राहणाऱ्या व्यक्तीसाठी शारीरिक स्थितीचा (इरियापथ) कोणताही नियम नसतो हे दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी "तिट्ठं चरं...पे... अधिट्ठेय्य" (उभे असताना, चालताना... इत्यादी) असे म्हटले.

තස්සත්ථො – එවමෙතං මෙත්තං මානසං භාවෙන්තො සො ‘‘නිසීදති පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා උජුං කායං පණිධායා’’තිආදීසු විය ඉරියාපථනියමං අකත්වා යථාසුඛං අඤ්ඤතරඤ්ඤතරඉරියාපථබාධනවිනොදනං කරොන්තො තිට්ඨං වා චරං වා නිසින්නො වා සයානො වා යාවතා විගතමිද්ධො අස්ස, අථ එතං මෙත්තාඣානසතිං අධිට්ඨෙය්‍ය.

त्याचा अर्थ असा आहे – अशा प्रकारे या मैत्रीपूर्ण मनाची भावना करणारा तो साधक, "मांडी घालून आणि शरीर सरळ ठेवून बसतो" इत्यादी सूत्रांमध्ये सांगितल्याप्रमाणे शारीरिक स्थितीचा (इरियापथ) कोणताही कडक नियम न पाळता, आपल्या सुखाप्रमाणे कोणत्याही एका शारीरिक स्थितीच्या त्रासाचे निवारण करत, उभा असताना, चालताना, बसलेला असताना किंवा झोपलेला असताना, जोपर्यंत तो ग्लानी किंवा झोपेपासून मुक्त (विगतमिद्ध) असेल, तोपर्यंत त्याने या मैत्री-ध्यान-स्मृतीची (मेत्ताझानसती) स्थापना करावी.

අථ වා එවං මෙත්තාභාවනාය වඩ්ඪනං දස්සෙත්වා ඉදානි වසීභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තිට්ඨං චර’’න්ති. වසිප්පත්තො හි තිට්ඨං වා චරං වා නිසින්නො වා සයානො වා යාවතා ඉරියාපථෙන එතං මෙත්තාඣානසතිං අධිට්ඨාතුකාමො හොති, අථ වා තිට්ඨං වා චරං වා…පෙ… සයානො වාති න තස්ස ඨානාදීනි අන්තරායකරානි හොන්ති, අපිච ඛො යාවතා එතං මෙත්තාඣානසතිං අධිට්ඨාතුකාමො හොති, තාවතා විගතමිද්ධො හුත්වා අධිට්ඨාති, නත්ථි තස්ස තත්ථ දන්ධායිතත්තං. තෙනාහ ‘‘තිට්ඨං චරං නිසින්නො ව, සයානො යාවතාස්ස විතමිද්ධො. එතං සතිං අධිට්ඨෙය්‍යා’’ති.

किंवा दुसऱ्या प्रकारे, अशा रीतीने मैत्रीभावनेची वृद्धी दाखवून, आता वशीभाव (नियंत्रण/प्रभुत्व) दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी "तिट्ठं चरं" असे म्हटले. कारण ज्याने वशीभाव प्राप्त केला आहे, तो उभा असताना, चालताना, बसलेला असताना किंवा झोपलेला असताना, ज्या शारीरिक स्थितीमध्ये या मैत्री-ध्यान-स्मृतीची स्थापना करण्याची इच्छा करतो, तेव्हा उभे राहणे, चालणे इत्यादी शारीरिक स्थिती त्याच्यासाठी अडथळा ठरत नाहीत. उलटपक्षी, जोपर्यंत तो या मैत्री-ध्यान-स्मृतीची स्थापना करण्याची इच्छा करतो, तोपर्यंत तो ग्लानीपासून मुक्त होऊनच तिची स्थापना करतो; तिथे त्याच्या मनात कोणतीही सुस्ती किंवा मंदता नसते. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – "तिट्ठं चरं निसिन्नो वा, सयानो यावतास्स विगतामिद्धो। एतं सतिं अधिट्ठेय्य" (उभा असताना, चालताना, बसलेला असताना किंवा झोपलेला असताना, जोपर्यंत ग्लानीपासून मुक्त असेल, तोपर्यंत या स्मृतीची स्थापना करावी).

තස්සායමධිප්පායො [Pg.214] – යං තං ‘‘මෙත්තඤ්ච සබ්බලොකස්මි, මානසං භාවයෙ’’ති වුත්තං, තං යථා භාවෙය්‍ය, යථා ඨානාදීසු යාවතා ඉරියාපථෙන ඨානාදීනි වා අනාදියිත්වා යාවතා එතං මෙත්තාඣානසතිං අධිට්ඨාතුකාමො අස්ස, තාවතා විගතමිද්ධොව හුත්වා එතං සතිං අධිට්ඨෙය්‍යාති.

याचा अभिप्राय असा आहे – "मेत्तञ्च सब्बलोकस्मिं, मानसं भावये" (सर्व लोकांमध्ये मैत्रीपूर्ण मनाची भावना करावी) असे जे म्हटले आहे, त्याची अशा प्रकारे भावना करावी की, उभे राहणे इत्यादी शारीरिक स्थितींमध्ये, कोणत्याही विशिष्ट शारीरिक स्थितीचा आग्रह न धरता, जोपर्यंत या मैत्री-ध्यान-स्मृतीची स्थापना करण्याची इच्छा असेल, तोपर्यंत ग्लानीपासून पूर्णपणे मुक्त होऊन या स्मृतीची स्थापना करावी.

එවං මෙත්තාභාවනාය වසීභාවං දස්සෙන්තො ‘‘එතං සතිං අධිට්ඨෙය්‍යා’’ති තස්මිං මෙත්තාවිහාරෙ නියොජෙත්වා ඉදානි තං විහාරං ථුනන්තො ආහ ‘‘බ්‍රහ්මමෙතං විහාරමිධමාහූ’’ති.

अशा प्रकारे मैत्रीभावनेतील वशीभाव दर्शवत "एतं सतिं अधिट्ठेय्य" असे म्हणून त्या मैत्रीविहारात (मैत्रीच्या अवस्थेत) प्रवृत्त करून, आता त्या विहाराची प्रशंसा करण्यासाठी भगवंतांनी "ब्रह्ममेतं विहारमिधमाहू" (यालाच येथे ब्रह्मविहार म्हणतात) असे म्हटले.

තස්සත්ථො – ය්වායං ‘‘සුඛිනො වා ඛෙමිනො වා හොන්තූ’’තිආදි කත්වා යාව ‘‘එතං සතිං අධිට්ඨෙය්‍යා’’ති වණ්ණිතො මෙත්තාවිහාරො. එතං චතූසු දිබ්බබ්‍රහ්මඅරියඉරියාපථවිහාරෙසු නිද්දොසත්තා අත්තනොපි පරෙසම්පි අත්ථකරත්තා ච ඉධ අරියස්ස ධම්මවිනයෙ බ්‍රහ්මවිහාරමාහු සෙට්ඨවිහාරමාහූති, යතො සතතං සමිතං අබ්බොකිණ්ණං තිට්ඨං චරං නිසින්නො වා සයානො වා යාවතාස්ස විගතමිද්ධො, එතං සතිං අධිට්ඨෙය්‍යාති.

त्याचा अर्थ असा आहे – "सुखिनो वा खेमिनो वा होन्तु" (सर्व प्राणी सुखी व सुरक्षित असोत) इथपासून ते "एतं सतिं अधिट्ठेय्य" पर्यंत ज्या मैत्रीविहाराचे वर्णन केले आहे, त्या मैत्रीविहाराला दिव्यविहार, ब्रह्मविहार, आर्यविहार आणि इरियापथविहार या चार विहारांमध्ये दोषरहित असल्यामुळे आणि स्वतःसाठी तसेच इतरांसाठीही कल्याणकारी असल्यामुळे, या आर्यांच्या धम्म-विनयामध्ये 'ब्रह्मविहार' (श्रेष्ठ विहार) किंवा 'उत्कृष्ट विहार' असे म्हटले आहे. कारण जेव्हा मनुष्य सतत, निरंतर आणि अखंडपणे उभा असताना, चालताना, बसलेला असताना किंवा झोपलेला असताना, जोपर्यंत तो ग्लानीपासून मुक्त असेल, तोपर्यंत या स्मृतीची स्थापना करतो.

දසමගාථාවණ්ණනා

दहाव्या गाथेचे स्पष्टीकरण समाप्त।

10. එවං භගවා තෙසං භික්ඛූනං නානප්පකාරතො මෙත්තාභාවනං දස්සෙත්වා ඉදානි යස්මා මෙත්තා සත්තාරම්මණත්තා අත්තදිට්ඨියා ආසන්නා හොති, තස්මා දිට්ඨිගහනනිසෙධනමුඛෙන තෙසං භික්ඛූනං තදෙව මෙත්තාඣානං පාදකං කත්වා අරියභූමිප්පත්තිං දස්සෙන්තො ‘‘දිට්ඨිඤ්ච අනුපග්ගම්මා’’ති ඉමාය ගාථාය දෙසනං සමාපෙසි.

१०. अशा प्रकारे भगवंतांनी त्या भिक्खूंना विविध प्रकारे मैत्रीभावनेचा उपदेश करून, आता मैत्री ही प्राण्यांना (सत्त्वांना) आलंबन बनवणारी असल्यामुळे ती आत्मदृष्टीच्या (अहं-भावाच्या) जवळ असते, म्हणून चुकीच्या दृष्टीचे (मिथ्या दृष्टीचे) ग्रहण नाकारण्याच्या उद्देशाने, त्या भिक्खूंना त्याच मैत्री-ध्यानाला आधार (पादक) बनवून आर्यभूमीची प्राप्ती दर्शवण्यासाठी "दिट्ठिञ्च अनुपगम्म" या गाथेने उपदेशाची सांगता केली।

තස්සත්ථො – ය්වායං ‘‘බ්‍රහ්මමෙතං විහාරමිධමාහූ’’ති සංවණ්ණිතො මෙත්තාඣානවිහාරො, තතො වුට්ඨාය යෙ තත්ථ විතක්කවිචාරාදයො ධම්මා, තෙ තෙසඤ්ච වත්ථාදිඅනුසාරෙන රූපධම්මෙ පරිග්ගහෙත්වා ඉමිනා නාමරූපපරිච්ඡෙදෙන ‘‘සුද්ධසඞ්ඛාරපුඤ්ජොයං, නයිධ සත්තූපලබ්භතී’’ති (සං. නි. 1.171; මහානි. 186) එවං දිට්ඨිඤ්ච අනුපග්ගම්ම අනුපුබ්බෙන ලොකුත්තරසීලෙන සීලවා හුත්වා ලොකුත්තරසීලසම්පයුත්තෙනෙව සොතාපත්තිමග්ගසම්මාදිට්ඨිසඤ්ඤිතෙන දස්සනෙන සම්පන්නො, තතො පරං යොපායං වත්ථුකාමෙසු ගෙධො කිලෙසකාමො අප්පහීනො හොති, තම්පි සකදාගාමිඅනාගාමිමග්ගෙහි තනුභාවෙන අනවසෙසප්පහානෙන [Pg.215] ච කාමෙසු ගෙධං විනෙය්‍ය විනයිත්වා වූපසමෙත්වා න හි ජාතු ගබ්භසෙය්‍යං පුන රෙති එකංසෙනෙව පුන ගබ්භසෙය්‍යං න එති. සුද්ධාවාසෙසු නිබ්බත්තිත්වා තත්ථෙව අරහත්තං පාපුණිත්වා පරිනිබ්බාතීති.

त्याचा अर्थ असा आहे – "ब्रह्ममेतं विहारमिधमाहू" या शब्दांनी ज्या मैत्री-ध्यान-विहाराची प्रशंसा केली आहे, त्या ध्यानातून उठून, तिथे जे वितर्क-विचार इत्यादी धर्म (मानसिक अवस्था) आहेत, त्यांचे आणि हृदयवस्तू इत्यादींच्या आधारे रूपधर्मांचे ग्रहण करून, नाम-रूपाच्या या विभाजनाद्वारे "हा केवळ शुद्ध संस्कारांचा समूह आहे, यात कोणताही प्राणी (सत्त्व) आढळत नाही" अशा प्रकारे मिथ्या दृष्टीचा स्वीकार न करता, अनुक्रमाने लोकोत्तर शीलाने युक्त होऊन शीलवान बनतो; आणि लोकोत्तर शीलाशी संबंधित असलेल्या, सोतापत्तिमग्ग (स्रोतापत्ती मार्ग) मधील सम्यक् दृष्टी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या ज्ञानाने (दर्शनाने) संपन्न होतो। त्यानंतर, भौतिक कामवस्तूंमध्ये जी आसक्ती (किलेसकाम) अजून नष्ट झालेली नाही, ती आसक्ती सकदागामी मार्ग आणि अनागामी मार्गाच्या ज्ञानाने क्षीण करून आणि पूर्णपणे नष्ट करून, कामभोगांमधील आसक्ती दूर करतो। ती दूर करून व शांत करून, तो "न हि जातु गब्भसेय्यं पुन रेति" म्हणजेच निश्चितपणे पुन्हा गर्भावासात (पुनर्जन्मात) येत नाही। तो सुद्धावास (शुद्धावास) लोकांमध्ये जन्म घेऊन, तिथेच अरहंतपद प्राप्त करून परिनिर्वाण पावतो।

එවං භගවා දෙසනං සමාපෙත්වා තෙ භික්ඛූ ආහ – ‘‘ගච්ඡථ, භික්ඛවෙ, තස්මිංයෙව වනසණ්ඩෙ විහරථ, ඉමඤ්ච සුත්තං මාසස්ස අට්ඨසු ධම්මස්සවනදිවසෙසු ඝණ්ඩිං ආකොටෙත්වා උස්සාරෙථ, ධම්මකථං කරොථ සාකච්ඡථ අනුමොදථ, ඉදමෙව කම්මට්ඨානං ආසෙවථ භාවෙථ බහුලීකරොථ, තෙපි වො අමනුස්සා තං භෙරවාරම්මණං න දස්සෙස්සන්ති, අඤ්ඤදත්ථු අත්ථකාමා හිතකාමා භවිස්සන්තී’’ති. තෙ ‘‘සාධූ’’ති භගවතො පටිස්සුණිත්වා උට්ඨායාසනා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා තත්ථ ගන්ත්වා තථා අකංසු. දෙවතායො ච ‘‘භදන්තා අම්හාකං අත්ථකාමා හිතකාමා’’ති පීතිසොමනස්සජාතා හුත්වා සයමෙව සෙනාසනං සම්මජ්ජන්ති, උණ්හොදකං පටියාදෙන්ති, පිට්ඨිපරිකම්මං පාදපරිකම්මං කරොන්ති, ආරක්ඛං සංවිදහන්ති. තෙපි භික්ඛූ තමෙව මෙත්තං භාවෙත්වා තමෙව ච පාදකං කත්වා විපස්සනං ආරභිත්වා සබ්බෙ තස්මිංයෙව අන්තොතෙමාසෙ අග්ගඵලං අරහත්තං පාපුණිත්වා මහාපවාරණාය විසුද්ධිපවාරණං පවාරෙසුන්ති.

अशा प्रकारे उपदेश पूर्ण करून भगवंतांनी त्या भिक्खूंना म्हटले – "भिक्खूंनो, तुम्ही जा आणि त्याच वनखंडात राहा। महिन्यातील धम्मश्रवणाच्या आठ दिवसांमध्ये घंटा वाजवून या सुत्ताचे पठण करा, धम्मचर्चा करा, संवाद साधा आणि अनुमोदन करा। याच कम्मट्ठानाचा (कर्मस्थानाचा) अभ्यास करा, त्याची भावना करा आणि त्याचा वारंवार सराव करा। ते अमनुष्य (यक्ष/देवता) तुम्हाला ते भयानक दृश्य दाखवणार नाहीत; उलट ते तुमचे हित आणि कल्याण इच्छिणारे बनतील।" त्यांनी "साधू" (फार चांगले) असे म्हणून भगवंतांच्या वचनाचा स्वीकार केला, आपल्या आसनावरून उठून भगवंतांना अभिवादन केले, प्रदक्षिणा घातली आणि त्या वनात जाऊन भगवंतांनी सांगितल्याप्रमाणे केले। तेव्हा देवता "हे पूजनीय भिक्खू आमचे हित आणि कल्याण इच्छिणारे आहेत" असे समजून अत्यंत आनंदित व प्रसन्न झाल्या। त्यांनी स्वतःहून भिक्खूंच्या निवासस्थानाची (सेनासनाचा) झाडलोट केली, गरम पाण्याची व्यवस्था केली, पाठीची व पायांची मालिश केली आणि त्यांच्या संरक्षणाची व्यवस्था केली। त्या भिक्खूंनीही त्याच मैत्रीची भावना केली आणि तिलाच आधार बनवून विपना (विपश्यना) सुरू केली। त्या सर्वांनी त्याच तीन महिन्यांच्या वर्षावासाच्या आत परम फल अरहंतपद प्राप्त केले आणि महाप्रवारणेच्या दिवशी अत्यंत शुद्ध प्रवारणा केली।

එවම්පි අත්ථකුසලෙන තථාගතෙන,ධම්මිස්සරෙන කථිතං කරණීයමත්ථං;

කත්වානුභුය්‍ය පරමං හදයස්ස සන්තිං,සන්තං පදං අභිසමෙන්ති සමත්තපඤ්ඤා.

अशा प्रकारे, कल्याणामध्ये निपुण असलेल्या आणि धम्माचे स्वामी असलेल्या तथागतांनी उपदेशिलेल्या कर्तव्यकर्माचे आचरण करून, मनाची परम शांती अनुभवून, ते परिपूर्ण प्रज्ञा असलेले भिक्खू त्या शांत पदाला (निर्वाणाला) प्राप्त झाले।

තස්මා හි තං අමතමබ්භුතමරියකන්තං,සන්තං පදං අභිසමෙච්ච විහරිතුකාමො;

විඤ්ඤූ ජනො විමලසීලසමාධිපඤ්ඤා-භෙදං කරෙය්‍ය සතතං කරණීයමත්ථන්ති.

म्हणूनच, त्या अमृतमय, अद्भुत, आर्यांना प्रिय असलेल्या आणि शांत अशा निर्वाणपदाचा साक्षात्कार करून घेऊन राहण्याची इच्छा करणाऱ्या सुज्ञ व्यक्तीने, निर्मळ शील, समाधी आणि प्रज्ञा यांनी युक्त असलेल्या आपल्या कर्तव्यकर्माचे सतत आचरण करावे।

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දකපාඨ-අට්ඨකථාය

परमत्थजोतिका नावाच्या खुद्दकपाठ-अट्ठकथेतील,

මෙත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

मेत्तसुत्त-वर्णन (मैत्री सुत्ताचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाले।

නිගමනකථා

उपसंहार (निगमनकथा)।

එත්තාවතා [Pg.216] ච යං වුත්තං –

आणि आतापर्यंत जे म्हटले गेले आहे –

‘‘උත්තමං වන්දනෙය්‍යානං, වන්දිත්වා රතනත්තයං;

ඛුද්දකානං කරිස්සාමි, කෙසඤ්චි අත්ථවණ්ණන’’න්ති.

"वंदनीय असलेल्यांमध्ये उत्तम अशा रत्नत्रयाला वंदन करून, मी काही खुद्दकपाठांचे (लहान ग्रंथांचे) अर्थ स्पष्टीकरण (अट्ठकथा) करेन।"

තත්ථ සරණසික්ඛාපදද්වත්තිංසාකාරකුමාරපඤ්හමඞ්ගලසුත්තරතනසුත්තතිරොකුට්ටනිධිකණ්ඩමෙත්තසුත්තවසෙන නවප්පභෙදස්ස ඛුද්දකපාඨස්ස තාව අත්ථවණ්ණනා කතා හොති. තෙනෙතං වුච්චති –

त्यामध्ये सरण (शरणगमन), सिक्खापद (शिखापदे), द्वत्तिंसाकार (बत्तीस अवयव), कुमारपञ्ह (कुमार प्रश्न), मङ्गलसुत्त (मंगल सुत्त), रतनसुत्त (रतन सुत्त), तिरोकुट्टसुत्त (तिरोकुट्ट सुत्त), निधिकण्डसुत्त (निधिकण्ड सुत्त) आणि मेत्तसुत्त (मैत्री सुत्त) या नऊ भागांनी युक्त असलेल्या खुद्दकपाठाचे अर्थ स्पष्टीकरण पूर्ण झाले आहे। म्हणूनच असे म्हटले आहे –

‘‘ඉමං ඛුද්දකපාඨස්ස, කරොන්තෙනත්ථවණ්ණනං;

සද්ධම්මට්ඨිතිකාමෙන, යං පත්තං කුසලං මයා.තස්සානුභාවතො ඛිප්පං, ධම්මෙ අරියප්පවෙදිතෙ;

වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං, පාපුණාතු අයං ජනො’’ති.

सद्धम्माच्या चिरस्थायी अस्तित्वाची इच्छा धरणाऱ्या माझ्याद्वारे, या खुद्दकपाठाचे अर्थवर्णन करताना जे काही कुशल (पुण्य) प्राप्त झाले आहे, त्याच्या प्रभावाने हा जनसमूह अरियांद्वारे उपदेशिलेल्या धम्मामध्ये शीघ्रच वृद्धी, समृद्धी आणि विपुलतेला प्राप्त होवो.

පරමවිසුද්ධසද්ධාබුද්ධිවීරියගුණප්පටිමණ්ඩිතෙන සීලාචාරජ්ජවමද්දවාදිගුණසමුදයසමුදිතෙන සකසමයසමයන්තරගහනජ්ඣොගාහණසමත්ථෙන පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියසමන්නාගතෙන තිපිටකපරියත්තිධම්මප්පභෙදෙ සාට්ඨකථෙ සත්ථුසාසනෙ අප්පටිහතඤාණප්පභාවෙන ඡමහාවෙය්‍යාකරණෙනඡමහාවෙය්‍යාකරණෙන කරණසම්පත්තිජනිතසුඛවිනිග්ගතමධුරොදාරවචනලාවණ්ණයුත්තෙන යුත්තමුත්තවාදිනා වාදීවරෙන මහාකවිනා ඡළභිඤ්ඤාපටිසම්භිදාදිප්පභෙදගුණප්පටිමණ්ඩිතෙ උත්තරිමනුස්සධම්මෙ සුප්පතිට්ඨිතබුද්ධීනං ථෙරවංසප්පදීපානං ථෙරානං මහාවිහාරවාසීනං වංසාලඞ්කාරභූතෙන විපුලවිසුද්ධබුද්ධිනා බුද්ධඝොසොති ගරූහි ගහිතනාමධෙය්‍යෙන ථෙරෙන කතා අයං පරමත්ථජොතිකා නාම ඛුද්දකපාඨවණ්ණනා –

अत्यंत शुद्ध श्रद्धा, बुद्धी आणि वीर्य या गुणांनी विभूषित असलेल्या; शील, सदाचार, आर्जव, मार्दव इत्यादी गुणांच्या समूहाने युक्त असलेल्या; स्वतःच्या आणि इतरांच्या सिद्धांतांच्या गहनतेचे अवगाहन करण्यास समर्थ असलेल्या; प्रज्ञा आणि नैपुण्याने युक्त असलेल्या; अठ्ठकथांसह त्रिपिटक परियत्ति धम्माच्या विविधतेने युक्त अशा शास्त्यांच्या शासनात अप्रतिहत ज्ञानप्रकाश असलेल्या; महान व्याकरणकार असलेल्या; वाणीच्या समृद्धीमुळे सहजपणे प्रगट होणाऱ्या मधुर, उदात्त आणि लावण्ययुक्त वचनांनी युक्त असलेल्या; योग्य आणि युक्त बोलणाऱ्या; श्रेष्ठ वक्त्या असलेल्या; महाकवी असलेल्या; सहा अभिज्ञा, चार पटिसम्भिदा इत्यादी गुणांनी विभूषित अशा उत्तरिमनुस्सधम्मामध्ये सुप्रतिष्ठित बुद्धी असलेल्या आणि महाविहारवासी थेरांच्या वंशाचे प्रदीप असलेल्या थेरांच्या वंशाचे अलंकार स्वरूप असलेल्या; अत्यंत विशाल आणि शुद्ध बुद्धी असलेल्या, पूज्य गुरूंनी ज्यांना 'बुद्धघोष' असे नाव दिले आहे, अशा थेरांनी रचलेली ही 'परमत्थजोतिका' नावाची खुद्दकपाठ-वण्णना —

තාව තිට්ඨතු ලොකස්මිං, ලොකනිත්ථරණෙසිනං;

දස්සෙන්තී කුලපුත්තානං, නයං සීලාදිසුද්ධියා.

संसारातून पार जाऊ इच्छिणाऱ्या कुलपुत्रांना शील इत्यादींच्या शुद्धीचा मार्ग दाखवणारी ही अठ्ठकथा या जगात तोपर्यंत टिकून राहो,

යාව බුද්ධොති නාමම්පි, සුද්ධචිත්තස්ස තාදිනො;

ලොකම්හි ලොකජෙට්ඨස්ස, පවත්තති මහෙසිනොති.

जोपर्यंत या जगात शुद्ध चित्त असलेल्या, तादी (समतायुक्त), लोकज्येष्ठ आणि महर्षी अशा बुद्धांचे 'बुद्ध' हे नाव देखील अस्तित्वात राहील.

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය

परमत्थजोतिका नावाच्या खुद्दक-अठ्ठकथेतील

ඛුද්දකපාඨවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

खुद्दकपाठ-वण्णना समाप्त झाली।