Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

භාග්‍යවත් අර්හත් සම්‍යක් සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා!

Khuddakanikāye

ඛුද්දක නිකායෙහි (ඛුද්දක නිකාය සම්බන්ධ වූ)

Khuddakapāṭha-aṭṭhakathā

ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථාව

Ganthārambhakathā

ග්‍රන්ථාරම්භ කථාව (ග්‍රන්ථය ආරම්භයේ සඳහන් විස්තරය)

Buddhaṃ [Pg.1] saraṇaṃ gacchāmi;

Dhammaṃ saraṇaṃ gacchāmi;

Saṅghaṃ saraṇaṃ gacchāmīti.

“බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමි, ධම්මං සරණං ගච්ඡාමි, සංඝං සරණං ගච්ඡාමි” යන මෙම අනුපිළිවෙළයි.

Ayaṃ saraṇagamananiddeso khuddakānaṃ ādi.

මෙම සරණාගමන නිර්දේශය ඛුද්දක ග්‍රන්ථයන්ගේ ආරම්භය වන අතර එය සරණාගමන තුන පැහැදිලි කරයි.

Imassa dāni atthaṃ paramatthajotikāya khuddakaṭṭhakathāya vivarituṃ vibhajituṃ uttānīkātuṃ idaṃ vuccati –

දැන් මෙහි අර්ථය 'පරමත්ථජෝතිකා' නම් වූ ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථාව මගින් විවෘත කරනු පිණිසත්, බෙදා දක්වනු පිණිසත්, මැනවින් පැහැදිලි කරනු පිණිසත් මෙම ප්‍රණාම ගාථාව පවසනු ලැබේ.

Uttamaṃ vandaneyyānaṃ, vanditvā ratanattayaṃ;

Khuddakānaṃ karissāmi, kesañci atthavaṇṇanaṃ.

වන්දනාවට සුදුසු වූ උතුම් වූ රත්නත්‍රය වැඳ, මම ඛුද්දක නිකායේ ඇතැම් කොටස්වල අර්ථ වර්ණනාව (අට්ඨකථාව) කරන්නෙමි.

Khuddakānaṃ gambhīrattā, kiñcāpi atidukkarā;

Vaṇṇanā mādisenesā, abodhantena sāsanaṃ.

ඛුද්දක නිකාය අතිශයින් ගැඹුරු බැවින්, මා වැනි ශාසනය (හරිහැටි) අවබෝධ කර නොගත් අයෙකුට මෙම අර්ථ වර්ණනාව කිරීම දුෂ්කර කාර්යයක් වුවද,

Ajjāpi tu abbocchinno, pubbācariyanicchayo;

Tatheva ca ṭhitaṃ yasmā, navaṅgaṃ satthusāsanaṃ.

අද දක්වාම පූර්වාචාර්යවරුන්ගේ (පැරණි ගුරුවරුන්ගේ) විනිශ්චයන් නොසිඳී පවතින නිසාත්, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අංග නවයකින් යුත් ශාසනය ඒ අයුරින්ම පවතින නිසාත්,

Tasmāhaṃ kātumicchāmi, atthasaṃvaṇṇanaṃ imaṃ;

Sāsanañceva nissāya, porāṇañca vinicchayaṃ.

මම ශාසනය ද, පූර්වාචාර්යවරුන්ගේ විනිශ්චයන් ද ඇසුරු කොට ගෙන මෙම අර්ථ වර්ණනාව කිරීමට කැමැත්තෙමි.

Saddhammabahumānena, nāttukkaṃsanakamyatā;

Nāññesaṃ vambhanatthāya, taṃ suṇātha samāhitāti.

සද්ධර්මය කෙරෙහි ඇති ගෞරවය නිසා මිස, තමන්ව උසස් කොට දැක්වීමේ කැමැත්තෙන් හෝ අන් අයව හෙළා දැකීමේ අදහසින් මෙය නොකරමි. එබැවින් සංසුන් මනසින් එය ශ්‍රවණය කරනු මැනව.

Khuddakavavatthānaṃ

ඛුද්දක නිකාය වෙන් කර දැක්වීම

Tattha [Pg.2] ‘‘khuddakānaṃ karissāmi, kesañci atthavaṇṇana’’nti vuttattā khuddakāni tāva vavatthapetvā pacchā atthavaṇṇanaṃ karissāmi. Khuddakāni nāma khuddakanikāyassa ekadeso, khuddakanikāyo nāma pañcannaṃ nikāyānaṃ ekadeso. Pañca nikāyā nāma –

එහි “ඛුද්දක නිකායේ ඇතැම් කොටස්වල අර්ථ වර්ණනාව කරන්නෙමි” යයි පැවසූ බැවින්, පළමුව ඛුද්දක ග්‍රන්ථ මොනවාදැයි වෙන් කර දක්වා පසුව අර්ථ වර්ණනාව කරන්නෙමි. 'ඛුද්දක' යනු ඛුද්දක නිකායෙන් එක් කොටසකි. 'ඛුද්දක නිකාය' යනු පංච නිකායෙන් එක් නිකායකි. පංච නිකාය නම්:

Dīghamajjhimasaṃyutta, aṅguttarikakhuddakā;

Nikāyā pañca gambhīrā, dhammato atthato cime.

දීඝ, මජ්ඣිම, සංයුත්ත, අංගුත්තර සහ ඛුද්දක යන මෙම පංච නිකායෝ ධර්මය වශයෙන් මෙන්ම අර්ථය වශයෙන් ද අතිශයින් ගැඹුරු වන්නාහ.

Tattha brahmajālasuttādīni catuttiṃsa suttāni dīghanikāyo. Mūlapariyāyasuttādīni diyaḍḍhasataṃ dve ca suttāni majjhimanikāyo. Oghataraṇasuttādīni satta suttasahassāni satta ca suttasatāni dvāsaṭṭhi ca suttāni saṃyuttanikāyo. Cittapariyādānasuttādīni nava suttasahassāni pañca ca suttasatāni sattapaññāsañca suttāni aṅguttaranikāyo. Khuddakapāṭho, dhammapadaṃ, udānaṃ, itivuttakaṃ, suttanipāto, vimānavatthu, petavatthu, theragāthā, therīgāthā, jātakaṃ, niddeso, paṭisambhidā, apadānaṃ, buddhavaṃso, cariyāpiṭakaṃ, vinayābhidhammapiṭakāni, ṭhapetvā vā cattāro nikāye avasesaṃ buddhavacanaṃ khuddakanikāyo.

එහි බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රය ආදී සූත්‍ර තිස් හතරක් දීඝ නිකායයි. මූලපරියාය සූත්‍රය ආදී සූත්‍ර එකසිය පනස් දෙකක් මජ්ඣිම නිකායයි. ඕඝතරණ සූත්‍රය ආදී සූත්‍ර හත්දහස් හත්සිය හැට දෙකක් සංයුත්ත නිකායයි. චිත්තපරියාදාන සූත්‍රය ආදී සූත්‍ර නවදහස් පන්සිය පනස් හතක් අංගුත්තර නිකායයි. ඛුද්දකපාඨ, ධම්මපද, උදාන, ඉතිවුත්තක, සුත්තනිපාත, විමානවත්ථු, පේතවත්ථු, ථේරගාථා, ථේරීගාථා, ජාතක, නිද්දේස, පටිසම්භිදා, අපදාන, බුද්ධවංශ, චරියාපිටක යන ග්‍රන්ථ ද, විනය පිටකය සහ අභිධර්ම පිටකය ද යන මේ සියල්ල ඛුද්දක නිකායයි. එසේත් නැතහොත්, සතර නිකාය හැර ඉතිරි සියලු බුද්ධ වචනය ඛුද්දක නිකායයි.

Kasmā panesa khuddakanikāyoti vuccati? Bahūnaṃ khuddakānaṃ dhammakkhandhānaṃ samūhato nivāsato ca. Samūhanivāsā hi ‘‘nikāyo’’ti vuccanti. ‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekanikāyampi samanupassāmi evaṃ cittaṃ, yathayidaṃ, bhikkhave, tiracchānagatā pāṇā (saṃ. ni. 3.100). Poṇikanikāyo, cikkhallikanikāyo’’ti evamādīni cettha sādhakāni sāsanato lokato ca. Ayamassa khuddakanikāyassa ekadeso. Imāni suttantapiṭakapariyāpannāni atthato vivarituṃ vibhajituṃ uttānīkātuñca adhippetāni khuddakāni, tesampi khuddakānaṃ saraṇasikkhāpadadvattiṃsākārakumārapañhamaṅgalasutta- ratanasuttatirokuṭṭanidhikaṇḍamettasuttānaṃ vasena navappabhedo khuddakapāṭho ādi ācariyaparamparāya vācanāmaggaṃ āropitavasena na bhagavatā vuttavasena. Bhagavatā hi vuttavasena –

මෙය 'ඛුද්දක නිකාය' යයි කියනු ලබන්නේ කුමන හේතුවක් නිසාද? බොහෝ වූ කුඩා ධර්මස්කන්ධයන්ගේ සමූහයක් වූ බැවින් සහ (ඒවාට) වාසස්ථානයක් වූ බැවිනි. සමූහයට සහ වාසස්ථානයට 'නිකාය' යයි කියනු ලැබේ. “මහණෙනි, තිරිසන් සතුන් මෙන් මෙතරම් විවිධ වූ වෙනත් එකම නිකායක් මම නොදකිමි” යන්නත්, “පෝණික නිකාය, චික්ඛල්ලක නිකාය” ආදියත් ශාසනික මෙන්ම ලෝක ව්‍යවහාරය තුළින් ද මේ සඳහා සාධක වේ. මෙය එම ඛුද්දක නිකායෙන් එක් කොටසකි. සූත්‍ර පිටකයට අයත් වූ, අර්ථ වශයෙන් විවෘත කිරීමට හා විභජනය කර පැහැදිලි කිරීමට අදහස් කරන ලද මෙම 'ඛුද්දක' ග්‍රන්ථ අතුරින්, සරණ, සික්ඛාපද, ද්වත්තිංසාකාර, කුමාරපඤ්හ, මංගල සූත්‍ර, රතන සූත්‍ර, තිරෝකුඩ්ඩ සූත්‍ර, නිධිකණ්ඩ සූත්‍ර, මෙත්ත සූත්‍ර යන නව වැදෑරුම් ප්‍රභේදයන්ගෙන් යුත් ඛුද්දකපාඨය, ආචාර්ය පරම්පරාවෙන් පැවත ආ ඉගැන්වීම් ක්‍රමයට අනුව ආරම්භය වේ; එය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ අනුපිළිවෙළට අනුව නොවේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ අනුපිළිවෙළට අනුව නම්:

‘‘Anekajātisaṃsāraṃ, sandhāvissaṃ anibbisaṃ;

Gahakāraṃ gavesanto, dukkhā jāti punappunaṃ.

“ගෙවල් තනන්නා සොයමින් මම බොහෝ ජාති පරම්පරා ඇති සංසාරයෙහි (ඔහු සොයාගත නොහැකිව) ඇවිද්දෙමි. නැවත නැවත ඉපදීම දුකකි.”

‘‘Gahakāraka [Pg.3] diṭṭhosi, puna gehaṃ na kāhasi;

Sabbā te phāsukā bhaggā, gahakūṭaṃ visaṅkhataṃ;

Visaṅkhāragataṃ cittaṃ, taṇhānaṃ khayamajjhagā’’ti. (dha. pa. 153-154) –

“ගෙවල් තනන්නා (තෘෂ්ණාව), තා දැන් මා විසින් දකින ලදී. නැවත තෝ ගෙවල් නොතනන්නෙහිය. තාගේ සියලු පරාල (කෙලෙස්) මා විසින් බිඳ දමන ලදී. ගෘහ කූටය (අවිද්‍යාව) විනාශ කරන ලදී. මාගේ සිත සංස්කාර රහිත බවට (නිවනට) පත් විය. තෘෂ්ණාවන්ගේ ක්ෂය වීම (අර්හත්ත්වය) මම ලැබුවෙමි.”

Idaṃ gāthādvayaṃ sabbassāpi buddhavacanassa ādi. Tañca manasāva vuttavasena, na vacībhedaṃ katvā vuttavasena. Vacībhedaṃ pana katvā vuttavasena –

මෙම ගාථා යුගලය මුළු බුද්ධ වචනයේම ආරම්භයයි. එය (සිතින්) මෙනෙහි කරමින් වදාළ අනුපිළිවෙළින් ආරම්භය වන නමුත්, වචනයෙන් ප්‍රකාශ කිරීමේ අනුපිළිවෙළින් ආරම්භය නොවේ. වචනයෙන් ප්‍රකාශ කිරීමේ අනුපිළිවෙළින් නම්:

‘‘Yadā have pātubhavanti dhammā,Ātāpino jhāyato brāhmaṇassa;

Athassa kaṅkhā vapayanti sabbā,Yato pajānāti sahetudhamma’’nti. (udā. 1;

mahāva. 1) –

“කෙලෙස් තවන වීරිය ඇති, ධ්‍යාන වඩන බ්‍රාහ්මණයාට යම් කලක ධර්මයන් පහළ වේ ද, එවිට හේතු සහිත ධර්මය (පටිච්චසමුප්පාදය) අවබෝධ කර ගන්නා බැවින් ඔහුගේ සියලු සැකයන් පහව යයි.”

Ayaṃ gāthā ādi. Tasmā yvāyaṃ navappabhedo khuddakapāṭho imesaṃ khuddakānaṃ ādi, tassa ādito pabhuti atthasaṃvaṇṇanaṃ ārabhissāmi.

යන මෙම ගාථාව ආරම්භයයි. එබැවින් නව වැදෑරුම් ප්‍රභේදයකින් යුත් යම් මේ ඛුද්දකපාඨය ඛුද්දක ග්‍රන්ථයන්ගේ ආරම්භය වේ ද, මම එහි මුල සිට අර්ථ වර්ණනාව අරඹන්නෙමි.

Nidānasodhanaṃ

නිදානය (පසුබිම) පිරිසිදු කිරීම

Tassa cāyamādi ‘‘buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi, dhammaṃ saraṇaṃ gacchāmi, saṅghaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’ti. Tassāyaṃ atthavaṇṇanāya mātikā –

එහි ආරම්භය නම් “බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමි, ධම්මං සරණං ගච්ඡාමි, සංඝං සරණං ගච්ඡාමි” යන්නයි. එහි අර්ථ වර්ණනාව සඳහා වූ මාතෘකාව මෙසේය:

‘‘Kena kattha kadā kasmā, bhāsitaṃ saraṇattayaṃ;

Kasmā cidhādito vutta, mavuttamapi ādito.

“සරණත්‍රය කවුරුන් විසින්, කොහේදී, කවදා, කුමන හේතුවක් නිසා දේශනා කරන ලද්දක් ද? තථාගතයන් වහන්සේ විසින් (බුදු වූ මුල්ම අවස්ථාවේ) ආරම්භයේදීම දේශනා නොකරන ලද්දක් වුවද, මෙහි මුලටම යොදා ඇත්තේ කුමන හේතුවක් නිසා ද?”

‘‘Nidānasodhanaṃ katvā, evamettha tato paraṃ;

Buddhaṃ saraṇagamanaṃ, gamakañca vibhāvaye.

“මෙහි නිදානය පිරිසිදු කර (පසුබිම විමසා), ඉන්පසුව බුද්ධ සරණාගමනය සහ සරණ යන්නා පිළිබඳව පැහැදිලි කළ යුතුය.”

‘‘Bhedābhedaṃ phalañcāpi, gamanīyañca dīpaye;

Dhammaṃ saraṇamiccādi, dvayepesa nayo mato.

“(සරණාගමනයේ) භේදය හා අභේදය ද, එහි ඵලය ද, සරණ යා යුතු දේ ද පැහැදිලි කළ යුතුය. 'ධම්මං සරණං' ආදී දෙපදයෙහි ද මෙම ක්‍රමයම අනුගමනය කළ යුතු බව දත යුතුය.”

‘‘Anupubbavavatthāne, kāraṇañca viniddise;

Saraṇattayametañca, upamāhi pakāsaye’’ti.

“අනුපිළිවෙළින් විස්තර කිරීමේදී ඊට හේතුව ද දැක්විය යුතුය. තවද මෙම රත්නත්‍රය උපමා මගින් ද ප්‍රකාශ කළ යුතුය.” යනුවෙනි.

Tattha paṭhamagāthāya tāva idaṃ saraṇattayaṃ kena bhāsitaṃ, kattha bhāsitaṃ, kadā bhāsitaṃ, kasmā bhāsitaṃ avuttamapicādito tathāgatena kasmā idhādito vuttanti pañca pañhā.

එහි පළමු ගාථාවට අනුව, මෙම සරණත්‍රය කවුරුන් විසින් දේශනා කරන ලද්දක් ද? කොහේදී දේශනා කරන ලද්දක් ද? කවදා දේශනා කරන ලද්දක් ද? කුමන හේතුවක් නිසා දේශනා කරන ලද්දක් ද? තථාගතයන් වහන්සේ ආරම්භයේදීම වදාළ ධර්මයක් නොවන මෙය මෙහි මුලටම යොදා ඇත්තේ කුමන හේතුවක් නිසා ද? යනුවෙන් ප්‍රශ්න පහක් වේ.

Tesaṃ [Pg.4] vissajjanā kena bhāsitanti bhagavatā bhāsitaṃ, na sāvakehi, na isīhi, na devatāhi. Katthāti bārāṇasiyaṃ isipatane migadāye. Kadāti āyasmante yase saddhiṃ sahāyakehi arahattaṃ patte ekasaṭṭhiyā arahantesu bahujanahitāya loke dhammadesanaṃ karontesu. Kasmāti pabbajjatthañca upasampadatthañca. Yathāha –

ඒවායේ පිළිතුරු මෙසේය: “කවුරුන් විසින් දේශනා කරන ලද්දක් ද?” යන්නට - භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්ම දේශනා කරන ලද්දකි, ශ්‍රාවකයන් හෝ ඉෂිවරුන් හෝ දේවතාවුන් විසින් දේශනා කරන ලද්දක් නොවේ. “කොහේදී ද?” යන්නට - බරණැස ඉසිපතන මිගදායේදීය. “කවදා ද?” යන්නට - ආයුෂ්මත් යස කුලපුත්‍රයා සහ ඔහුගේ යහළුවන් අර්හත්ත්වයට පත් වූ පසු, සැට නමක් රහතන් වහන්සේලා ලෝකයාගේ හිතසුව පිණිස ධර්ම ප්‍රචාරයෙහි යෙදෙන කල්හිය. “කුමන හේතුවක් නිසා ද?” යන්නට - පැවිද්ද සහ උපසම්පදාව පිණිසය. එබැවින් මෙසේ වදාළහ.

‘‘Evañca pana, bhikkhave, pabbājetabbo upasampādetabbo. Paṭhamaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādāpetvā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ kārāpetvā bhikkhūnaṃ pāde vandāpetvā ukkuṭikaṃ nisīdāpetvā añjaliṃ paggaṇhāpetvā ‘evaṃ vadehī’ti vattabbo ‘buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi, dhammaṃ saraṇaṃ gacchāmi, saṅghaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’’ti (mahāva. 34).

‘‘මහණෙනි, මෙසේ වනාහි මහණ කළ යුතුය, උපසම්පදා කළ යුතුය. පළමුව කෙස් රැවුල් බා, කසා වත් (සිවුරු) හඳවා, උතුරු සළුව එකාංශ කොට පොරවා, භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පාදයන් වැන්දවා, උක්කුටිකයෙන් (ඇන තබා) වාඩි කරවා, ඇඳිලි බඳවා, 'මෙසේ කියව'යි ඔහුට පැවසිය යුතුය: 'බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමි, ධම්මං සරණං ගච්ඡාමි, සංඝං සරණං ගච්ඡාමි' කියායි.’’

Kasmā cidhādito vuttanti idañca navaṅgaṃ satthusāsanaṃ tīhi piṭakehi saṅgaṇhitvā vācanāmaggaṃ āropentehi pubbācariyehi yasmā iminā maggena devamanussā upāsakabhāvena vā pabbajitabhāvena vā sāsanaṃ otaranti, tasmā sāsanotārassa maggabhūtattā idha khuddakapāṭhe ādito vuttanti ñātabbaṃ.

මෙය මෙහි මුලින්ම පවසන ලද්දේ මක්නිසාද යත්? ත්‍රිපිටකය මගින් නවංග සත්ථු සාසනය සංග්‍රහ කොට වාචනා මාර්ගයට (කටපාඩම් කරන ක්‍රමයට) නැංවූ පූර්වාචාර්යවරයන් වහන්සේලා, දෙවි මිනිසුන් උපාසක භාවයෙන් හෝ පැවිදි භාවයෙන් හෝ ශාසනයට ඇතුළු වන්නේ මේ (සරණාගමන) මාර්ගයෙන් බැවින්, ශාසනයට පිවිසීමේ මාර්ගය වන හෙයින් මෙය මෙසේ ඛුද්දකපාඨයෙහි මුලින්ම පවසන ලද බව දත යුතුය.

Kataṃ nidānasodhanaṃ.

නිදානය ශෝධනය කර අවසන් විය.

1. Saraṇattayavaṇṇanā

1. සරණත්‍රය වර්ණනාව

Buddhavibhāvanā

බුද්ධ විභාවනාව

Idāni yaṃ vuttaṃ ‘‘buddhaṃ saraṇagamanaṃ, gamakañca vibhāvaye’’ti, tattha sabbadhammesu appaṭihatañāṇanimittānuttaravimokkhādhigamaparibhāvitaṃ khandhasantānamupādāya, paññattito sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānaṃ vā saccābhisambodhimupādāya paññattito sattaviseso buddho. Yathāha –

දැන් 'බුද්ධං සරණගමනය හා ගමකයා (සරණ යන්නා) විස්තර කළ යුතුය' යි යමක් පවසන ලද්දේද, එහිදී සියලු ධර්මයන්හි අවිහත (නොවැළැක්විය හැකි) ඥානය නිමිත්ත කොට ඇති, අනුත්තර වූ විමුක්ති අධිගමයෙන් පෝෂණය වූ ඛන්ධ සන්තානය නිසා පැනවූවා වූ ද, නැතහොත් සර්වඥතා ඥානයට ආසන්න හේතුව වූ සත්‍යාවබෝධය නිසා පැනවූවා වූ ද ශ්‍රේෂ්ඨ සත්ත්ව තෙමේ බුද්ධ නම් වේ. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘Buddhoti [Pg.5] yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṃ patto, balesu ca vasībhāva’’nti (mahāni. 192; cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddesa 97; paṭi. ma. 1.161).

‘‘බුද්ධ යනු යම් ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නමක් ස්වයම්භූ වූ සේක්, ගුරුවරයෙකු රහිතව පෙර නොඇසූ විරූ දහම්හි තමන් වහන්සේම සත්‍යයන් අවබෝධ කළ සේක් ද, එහි සර්වඥතා ඥානයට පැමිණි සේක් ද, බලයන්හි වශීභාවයට පැමිණි සේක් ද උන්වහන්සේට කියනු ලබන නාමයකි.’’

Ayaṃ tāva atthato buddhavibhāvanā.

මෙය වනාහි අර්ථය වශයෙන් වූ බුද්ධ විභාවනාවයි.

Byañjanato pana ‘‘bujjhitāti buddho, bodhetāti buddho’’ti evamādinā nayena veditabbo. Vuttañcetaṃ –

ව්‍යඤ්ජන (ශබ්ද නිරුක්ති) වශයෙන් වනාහි 'අවබෝධ කළ බැවින් බුද්ධ නම් වේ, අවබෝධ කරවූ බැවින් බුද්ධ නම් වේ' යන ආදී ක්‍රමයෙන් දත යුතුය. ඒ බව මෙසේ ද වදාරන ලදී –

‘‘Buddhoti kenaṭṭhena buddho? Bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti buddho, sabbaññutāya buddho, sabbadassāvitāya buddho, anaññaneyyatāya buddho, vikasitāya buddho, khīṇāsavasaṅkhātena buddho, nirupakkilesasaṅkhātena buddho, ekantavītarāgoti buddho, ekantavītadosoti buddho, ekantavītamohoti buddho, ekantanikkilesoti buddho, ekāyanamaggaṃ gatoti buddho, eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti buddho, abuddhivihatattā buddhipaṭilābhā buddho. Buddhoti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ, na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutaññāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ buddho’’ti (mahāni. 192; cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddesa 97; paṭi. ma. 1.162).

‘‘බුද්ධ යනු කිනම් අර්ථයකින් බුද්ධ නම් වේද? සත්‍යයන් අවබෝධ කළ බැවින් බුද්ධ නම් වේ, සත්ත්වයාට අවබෝධ කරවූ බැවින් බුද්ධ නම් වේ, සර්වඥතා ඥානයෙන් යුත් බැවින් බුද්ධ නම් වේ, සියල්ල දක්නා සුලු බැවින් බුද්ධ නම් වේ, අන්‍යයෙකු විසින් හික්මවිය නොහැකි (තමාම අවබෝධ කළ) බැවින් බුද්ධ නම් වේ, (ගුණධර්මයන්ගෙන්) පිපී ගිය බැවින් බුද්ධ නම් වේ, ක්ෂීණාශ්‍රව වූ බැවින් බුද්ධ නම් වේ, උපක්ලේශ රහිත වූ බැවින් බුද්ධ නම් වේ, ඒකාන්තයෙන්ම වීතරාගී වූ බැවින් බුද්ධ නම් වේ, ඒකාන්තයෙන්ම වීතදෝෂී වූ බැවින් බුද්ධ නම් වේ, ඒකාන්තයෙන්ම වීතමෝහී වූ බැවින් බුද්ධ නම් වේ, ඒකාන්තයෙන්ම නික්ලේශී වූ බැවින් බුද්ධ නම් වේ, ඒකායන මාර්ගයට වැඩි බැවින් බුද්ධ නම් වේ, තනිවම අනුත්තර වූ සම්මා සම්බෝධිය අවබෝධ කළ බැවින් බුද්ධ නම් වේ, අවිද්‍යාව දුරු කර ප්‍රඥාව ලැබූ බැවින් බුද්ධ නම් වේ. බුද්ධ යන මේ නාමය මෑණියන් විසින් කරන ලද්දක් නොවේ, පියාණන් විසින් කරන ලද්දක් නොවේ, සහෝදරයෙකු විසින් කරන ලද්දක් නොවේ, සහෝදරියක විසින් කරන ලද්දක් නොවේ, මිත්‍ර අමාත්‍යයන් විසින් කරන ලද්දක් නොවේ, නෑ සයින් විසින් කරන ලද්දක් නොවේ, ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් විසින් කරන ලද්දක් නොවේ, දේවතාවුන් විසින් කරන ලද්දක් නොවේ. විමුක්තියේ අවසානයෙහි බෝධි මූලයේදී සර්වඥතා ඥානය ලැබීමත් සමඟ භාග්‍යවතුන් වහන්සේලාට ලැබුණු, ප්‍රත්‍යක්ෂයෙන් කරන ලද පඤ්ඤත්තියක් (සම්මුති නාමයක්) වනුයේ යම් මේ 'බුද්ධ' යන්නයි.’’

Ettha ca yathā loke avagantā avagatoti vuccati, evaṃ bujjhitā saccānīti buddho. Yathā paṇṇasosā vātā paṇṇasusāti vuccanti, evaṃ bodhetā pajāyāti buddho. Sabbaññutāya buddhoti sabbadhammabujjhanasamatthāya buddhiyā buddhoti vuttaṃ hoti. Sabbadassāvitāya buddhoti sabbadhammabodhanasamatthāya buddhiyā buddhoti vuttaṃ hoti. Anaññaneyyatāya buddhoti aññena abodhito sayameva buddhattā buddhoti vuttaṃ hoti. Vikasitāya buddhoti nānāguṇavikasanato padumamiva vikasanaṭṭhena buddhoti vuttaṃ hoti. Khīṇāsavasaṅkhātena buddhoti evamādīhi cittasaṅkocakaradhammapahānato [Pg.6] niddākkhayavibuddho puriso viya sabbakilesaniddākkhayavibuddhattā buddhoti vuttaṃ hoti. Ekāyanamaggaṃ gatoti buddhoti buddhiyatthānaṃ gamanatthapariyāyato yathā maggaṃ gatopi puriso gatoti vuccati, evaṃ ekāyanamaggaṃ gatattāpi buddhoti vuccatīti dassetuṃ vuttaṃ. Eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti buddhoti na parehi buddhattā buddho, kintu sayameva anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhattā buddhoti vuttaṃ hoti. Abuddhivihatattā buddhipaṭilābhā buddhoti buddhi buddhaṃ bodhoti pariyāyavacanametaṃ. Tattha yathā nīlarattaguṇayogato ‘‘nīlo paṭo, ratto paṭo’’ti vuccati, evaṃ buddhiguṇayogato buddhoti ñāpetuṃ vuttaṃ hoti. Tato paraṃ buddhoti netaṃ nāmanti evamādi atthamanugatā ayaṃ paññattīti bodhanatthaṃ vuttanti evarūpena nayena sabbesaṃ padānaṃ buddhasaddassa sādhanasamattho attho veditabbo.

මෙහිදී ලෝකයෙහි ගමන් කරන්නා 'ගිය තැනැත්තා' (අවගත) යයි කියනු ලබන්නාක් මෙන්, සත්‍යයන් අවබෝධ කළ බැවින් 'බුද්ධ' නම් වේ. යම්සේ පත් පරඬැල් කරන වාතය 'පණ්ණසුසා' යයි කියනු ලැබේද, එසේම සත්ත්වයාට අවබෝධ කරවන බැවින් 'බුද්ධ' නම් වේ. 'සර්වඥතා ඥානයෙන් බුද්ධ නම් වේ' යන්නෙන් සියලු ධර්මයන් අවබෝධ කිරීමට සමත් වූ ප්‍රඥාවෙන් බුද්ධ වූ බව කියවේ. 'සියල්ල දක්නා සුලු බැවින් බුද්ධ නම් වේ' යන්නෙන් සියලු දහම් අවබෝධ කරවීමට සමත් ප්‍රඥාවෙන් බුද්ධ වූ බව කියවේ. 'අන්‍යයෙකු විසින් හික්මවිය නොහැකි බැවින් බුද්ධ නම් වේ' යන්නෙන් අන්‍යයෙකු විසින් අවබෝධ කර නොදෙන ලදුව තමන් වහන්සේම අවබෝධ කළ බැවින් බුද්ධ වූ බව කියවේ. 'පිපී ගිය බැවින් බුද්ධ නම් වේ' යන්නෙන් විවිධ ගුණයන් විකසිත වීමෙන් පියුමක් මෙන් පිපී ගිය අර්ථයෙන් බුද්ධ නම් වේ. 'ක්ෂීණාශ්‍රව වූ බැවින් බුද්ධ නම් වේ' යන ආදියෙන් සිත හැකිලීමට පත්කරන ධර්මයන් ප්‍රහීණ කිරීමෙන් නින්දෙන් පිබිදුණු පුරුෂයෙකු මෙන්, සියලු ක්ලේශ නින්දෙන් පිබිදුණු බැවින් බුද්ධ නම් වේ. 'ඒකායන මාර්ගයට වැඩි බැවින් බුද්ධ නම් වේ' යන්නෙහි බුද්ධ ශබ්දයේ අර්ථයන් අතර ගමන් කිරීමේ අර්ථය ඇති බැවින්, මාර්ගයට ගිය පුරුෂයා 'ගිය තැනැත්තා' (ගත) යයි කියන්නාක් මෙන් ඒකායන මාර්ගයට වැඩි බැවින් ද 'බුද්ධ' යයි කියනු ලැබේ. 'තනිවම අනුත්තර සම්මා සම්බෝධිය අවබෝධ කළ බැවින් බුද්ධ නම් වේ' යන්නෙන් අන්‍යයන් විසින් අවබෝධ කරවූ බැවින් බුද්ධ නොවී, තමන් වහන්සේම අනුත්තර වූ සම්මා සම්බෝධිය අවබෝධ කළ බැවින් බුද්ධ වූ බව කියවේ. 'අවිද්‍යාව දුරු කර ප්‍රඥාව ලැබූ බැවින් බුද්ධ නම් වේ' යන්නෙහි බුද්ධි, බුද්ධ, බෝධ යන මේවා පර්යාය වචනයෝය. එහි යම්සේ නිල් හෝ රතු ගුණයන්ගේ යෝගයෙන් 'නිල් වස්ත්‍රය, රතු වස්ත්‍රය' යයි කියනු ලැබේද, එසේම බුද්ධි (ප්‍රඥා) ගුණයෙන් යුක්ත වූ බැවින් බුද්ධ නම් වන බව හැඟවීමට මෙය පවසන ලදී. ඉන්පසු 'බුද්ධ යන මෙය නාමයක් නොවේ' යන ආදියෙන් අර්ථය අනුගමනය කළ මෙම පැනවීම් (ප්‍රඥප්ති) බව හැඟවීම පිණිස පවසන ලදී. මෙලෙසින් බුද්ධ ශබ්දයේ සියලු පදයන්හි සාධනීය අර්ථය දත යුතුය.

Ayaṃ byañjanatopi buddhavibhāvanā.

මෙය ව්‍යඤ්ජන (ශබ්ද නිරුක්ති) වශයෙන් ද වූ බුද්ධ විභාවනාවයි.

Saraṇagamanagamakavibhāvanā

සරණාගමනය හා ගමකයා (සරණ යන්නා) පිළිබඳ විස්තරය

Idāni saraṇagamanādīsu hiṃsatīti saraṇaṃ, saraṇagatānaṃ teneva saraṇagamanena bhayaṃ santāsaṃ dukkhaṃ duggatiṃ parikkilesaṃ hiṃsati vidhamati nīharati nirodhetīti attho. Atha vā hite pavattanena ahitā ca nivattanena sattānaṃ bhayaṃ hiṃsatīti buddho, bhavakantārā uttaraṇena assāsadānena ca dhammo, appakānampi kārānaṃ vipulaphalapaṭilābhakaraṇena saṅgho. Tasmā imināpi pariyāyena taṃ ratanattayaṃ saraṇaṃ. Tappasādataggarutāhi vihataviddhaṃsitakileso tapparāyaṇatākārappavatto aparappaccayo vā cittuppādo saraṇagamanaṃ. Taṃsamaṅgī satto taṃ saraṇaṃ gacchati, vuttappakārena cittuppādena ‘‘esa me saraṇaṃ, esa me parāyaṇa’’nti evametaṃ upetīti attho. Upento ca ‘‘ete mayaṃ, bhante, bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāma, dhammañca, upāsake no bhagavā dhāretū’’ti tapussabhallikādayo [Pg.7] viya samādānena vā, ‘‘satthā me, bhante, bhagavā, sāvakohamasmī’’ti (saṃ. ni. 2.154) mahākassapādayo viya sissabhāvūpagamanena vā, ‘‘evaṃ vutte brahmāyu brāhmaṇo uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā tikkhattuṃ udānaṃ udānesi ‘namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa. Namo tassa…pe… sammāsambuddhassā’’’ti (ma. ni. 2.388) brahmāyuādayo viya tappoṇattena vā, kammaṭṭhānānuyogino viya attasanniyyātanena vā, ariyapuggalā viya saraṇagamanupakkilesasamucchedena vāti anekappakāraṃ visayato kiccato ca upeti.

දැන් සරණාගමනය ආදියෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය. සරණ යනු (කෙලෙස් ආදිය) නසන බැවින් 'සරණ' නම් වේ. සරණ ගිය පුද්ගලයන්ගේ බිය, තැතිගැනීම, දුක්, දුගතිය සහ පීඩාකාරී කෙලෙස් එම සරණාගමනයෙන්ම නසන බැවින්, පලවා හරින බැවින්, දුරු කරන බැවින් සහ නිවාලන බැවින් 'සරණ' යැයි කියනු ලැබේ. නැතහොත්, සත්වයන්ගේ හිත සුව පිණිස කටයුතු කිරීමෙන් ද අහිතකර දේ වැළැක්වීමෙන් ද බිය දුරු කරන බැවින් 'බුද්ධ' සරණය නම් වේ. භව කන්තාරයෙන් එතෙර කරවන බැවින් සහ සැනසීම ලබා දෙන බැවින් 'ධර්ම' සරණය නම් වේ. ස්වල්ප වූ පූජාවන්ගෙන් වුව ද මහත් වූ ආනිසංස ලබා දෙන බැවින් 'සංඝ' සරණය නම් වේ. එබැවින් මෙම ක්‍රමයෙන් ද ඒ රත්නත්‍රය සරණ නම් වේ. ඒ රත්නත්‍රය කෙරෙහි පවතින ප්‍රසාදය හා ගරුත්වය නිසා කෙලෙස් මැඩපැවැත්වූ, වෙනත් පිළිසරණක් අපේක්ෂා නොකොට එම රත්නත්‍රයම පරායනය කරගත් සිතෙහි පහළ වන චිත්තෝත්පාදය සරණාගමනයයි. එම සිතින් යුක්ත වූ සත්වයා සරණ යයි. ඉහත කී පරිදි චිත්තෝත්පාදයෙන් 'මේ මගේ සරණයි, මේ මගේ පරායනයයි' කියා මෙසේ සරණ කරා පැමිණෙන්නේය යන අර්ථයයි. එසේ පැමිණෙන්නා වූ පුද්ගලයා, තපුස්ස භල්ලික වෙළඳ දෙබෑයන් මෙන් 'ස්වාමීනී, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, අපි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ධර්මය ද සරණ යමු, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අප උපාසකයන් ලෙස පිළිගන්නා සේක්වා' යැයි සමාදානයෙන් හෝ, මහා කාශ්‍යප මහ රහතන් වහන්සේ මෙන් 'ස්වාමීනී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මගේ ශාස්තෘන් වහන්සේය, මම උන්වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයෙක් වෙමි' යැයි ශිෂ්‍ය භාවයට පැමිණීමෙන් හෝ, බ්‍රහ්මායු බමුණා මෙන් අසුනින් නැගිට සිවුර ඒකාංශ කොට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දෙසට දොහොත් මුදුන් දී 'නමෝ තස්ස භාගවතෝ...' යනුවෙන් තෙවරක් උදන් ඇනීමෙන් ඒ කෙරෙහි නැඹුරු වූ භාවයෙන් හෝ, කම්මට්ඨානානුයෝගීන් මෙන් තමාගේ ආත්මය පූජා කිරීමෙන් හෝ, ආර්ය පුද්ගලයන් මෙන් සරණාගමනයේ කෙලෙස් සහමුලින්ම සිඳලීමෙන් හෝ යන මෙවැනි විවිධ ආකාරයන්ගෙන් අරමුණු වශයෙන් ද කාර්ය වශයෙන් ද සරණ කරා පැමිණෙන්නේය.

Ayaṃ saraṇagamanassa gamakassa ca vibhāvanā.

මෙය සරණාගමනය සහ සරණ යන්නා පිළිබඳ පැහැදිලි කිරීමයි.

Bhedābhedaphaladīpanā

සරණ බිඳීම, නොබිඳීම සහ එහි ඵල දැක්වීම

Idāni ‘‘bhedābhedaṃ phalañcāpi, gamanīyañca dīpaye’’ti vuttānaṃ bhedādīnaṃ ayaṃ dīpanā, evaṃ saraṇagatassa puggalassa duvidho saraṇagamanabhedo – sāvajjo ca anavajjo ca. Anavajjo kālakiriyāya, sāvajjo aññasatthari vuttappakārappavattiyā, tasmiñca vuttappakāraviparītappavattiyā. So duvidhopi puthujjanānameva. Buddhaguṇesu aññāṇasaṃsayamicchāñāṇappavattiyā anādarādippavattiyā ca tesaṃ saraṇaṃ saṃkiliṭṭhaṃ hoti. Ariyapuggalā pana abhinnasaraṇā ceva asaṃkiliṭṭhasaraṇā ca honti. Yathāha ‘‘aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ diṭṭhisampanno puggalo aññaṃ satthāraṃ uddiseyyā’’ti (a. ni. 1.276; ma. ni. 3.128; vibha. 809). Puthujjanā tu yāvadeva saraṇabhedaṃ na pāpuṇanti, tāvadeva abhinnasaraṇā. Sāvajjova nesaṃ saraṇabhedo, saṃkileso ca aniṭṭhaphalado hoti. Anavajjo avipākattā aphalo, abhedo pana phalato iṭṭhameva phalaṃ deti.

දැන් 'සරණ බිඳීම, නොබිඳීම, ඵලය සහ සරණ යා යුතු අරමුණ දැක්විය යුතුය' යනුවෙන් දක්වන ලද කරුණු අතුරින් සරණ බිඳීම ආදිය පිළිබඳ විස්තරය මෙයයි. මෙසේ සරණ ගිය පුද්ගලයාගේ සරණාගමනය බිඳීම සාවද්‍ය (වැරදි සහිත) බිඳීම සහ අනවද්‍ය (වැරදි රහිත) බිඳීම යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. මරණය නිසා සිදුවන බිඳීම අනවද්‍ය වේ. වෙනත් ශාස්තෘවරයෙකු සරණ යාම හෝ රත්නත්‍රය කෙරෙහි ඉහත කී ආත්ම පූජා කිරීම් ආදියට පටහැනිව වැරදි ලෙස කටයුතු කිරීම නිසා සිදුවන බිඳීම සාවද්‍ය බිඳීමයි. මේ දෙවදෑරුම් බිඳීමම පෘථග්ජනයන්ට පමණක් හිමි වේ. ආර්යයන්ට එය නැත. බුදුගුණ පිළිබඳව නොදැනීම, සැකය, වැරදි අවබෝධය සහ අගෞරවය ආදිය නිසා පෘථග්ජනයන්ගේ සරණාගමනය කිලිටි වේ. ආර්ය පුද්ගලයෝ වනාහි නොබිඳුණු සරණක් ඇති, නොකිලිටි සරණක් ඇති අය වෙති. ඒ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: 'මහණෙනි, සම්මා දිට්ඨියෙන් යුත් ආර්ය පුද්ගලයෙකු වෙනත් ශාස්තෘවරයෙකු උදෙසා යන්නේය යන්න විය නොහැක්කකි, එයට ඉඩක් නැත.' පෘථග්ජනයෝ වනාහි යම් තාක් සරණ බිඳීමකට පත් නොවෙත් ද, ඒ තාක් ඔවුන්ගේ සරණය නොබිඳුණු එකකි. ඔවුන්ගේ සරණ බිඳීම සාවද්‍ය එකක්ම වන අතර එය කිලිටි වූ ද අනිෂ්ට ඵල ලබා දෙන්නක් ද වේ. මරණය නිසා සිදුවන අනවද්‍ය බිඳීම විපාකයක් නොමැති බැවින් අඵල වේ. එහෙත් නොබිඳුණු සරණය වනාහි විපාක වශයෙන් ඉෂ්ට ඵලයන්ම ලබා දෙයි.

Yathāha –

ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී:

‘‘Yekeci [Pg.8] buddhaṃ saraṇaṃ gatāse, na te gamissanti apāyabhūmiṃ;

Pahāya mānusaṃ dehaṃ, devakāyaṃ paripūressantī’’ti. (dī. ni. 2.332;

saṃ. ni. 1.37);

'යම් කෙනෙක් බුදුන් සරණ ගියාහු ද, ඔවුහු අපායට නොයති. ඔවුහු මිනිස් සිරුර හැර ගිය පසු දේව සමූහයාගෙන් පිරුණු දිව්‍ය ලෝකය සම්පූර්ණ කරන්නාහුය' (දේවකාය පුරවන්නාහුය).

Tatra ca ye saraṇagamanupakkilesasamucchedena saraṇaṃ gatā, te apāyaṃ na gamissanti. Itare pana saraṇagamanena na gamissantīti evaṃ gāthāya adhippāyo veditabbo.

මෙහිදී සරණාගමනයේ කෙලෙස් සහමුලින්ම දුරු කොට සරණ ගියෝ (ආර්යයෝ) අපායට නොයති. අනෙක් අය (පෘථග්ජනයෝ) සරණාගමනය හේතුවෙන් (එම කාලය තුළ) අපායට නොයන බව මෙසේ ගාථාවේ අදහස දත යුතුය.

Ayaṃ tāva bhedābhedaphaladīpanā.

මෙය සරණ බිඳීම, නොබිඳීම සහ එහි ඵල දැක්වීම පිළිබඳ විස්තරයයි.

Gamanīyadīpanā

සරණ යා යුතු අරමුණ දැක්වීම

Gamanīyadīpanāyaṃ codako āha – ‘‘buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’ti ettha yo buddhaṃ saraṇaṃ gacchati, esa buddhaṃ vā gaccheyya saraṇaṃ vā, ubhayathāpi ca ekassa vacanaṃ niratthakaṃ. Kasmā? Gamanakiriyāya kammadvayābhāvato. Na hettha ‘‘ajaṃ gāmaṃ netī’’tiādīsu viya dvikammakattaṃ akkharacintakā icchanti.

සරණ යා යුතු අරමුණ දක්වන තැනදී විවේචකයෙක් මෙසේ කියයි: 'බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමි' යන මෙහි යමෙක් බුදුන් සරණ යන්නේද, ඔහු බුදුන් වෙත හෝ සරණ කරා හෝ යනවා විය හැකිය. ඒ අයුරු දෙකෙන්ම එක් ක්‍රියාවක් (ගච්ඡාමි) සඳහා කර්ම පද දෙකක් යෙදීම අර්ථ විරහිතය. ඒ මන්ද? යාම නමැති ක්‍රියාවට කර්ම දෙකක් නොමැති බැවිනි. 'එළුවා ගමට දක්කයි' යනාදී වාක්‍යයන්හි මෙන් ද්විකර්මක ස්වභාවයක් ශබ්ද ශාස්ත්‍රඥයෝ මෙහිදී පිළි නොගනිති.

‘‘Gacchateva pubbaṃ disaṃ, gacchati pacchimaṃ disa’’ntiādīsu (saṃ. ni. 1.159; 3.87) viya sātthakamevāti ce? Na, buddhasaraṇānaṃ samānādhikaraṇabhāvassānadhippetato. Etesañhi samānādhikaraṇabhāve adhippete paṭihatacittopi buddhaṃ upasaṅkamanto buddhaṃ saraṇaṃ gato siyā. Yañhi taṃ buddhoti visesitaṃ saraṇaṃ, tamevesa gatoti. ‘‘Etaṃ kho saraṇaṃ khemaṃ, etaṃ saraṇamuttama’’nti (dha. pa. 192) vacanato samānādhikaraṇattamevāti ce? Na, tattheva tabbhāvato. Tattheva hi gāthāpade etaṃ buddhādiratanattayaṃ saraṇagatānaṃ bhayaharaṇattasaṅkhāte saraṇabhāve abyabhicaraṇato ‘‘khemamuttamañca saraṇa’’nti ayaṃ samānādhikaraṇabhāvo adhippeto, aññattha tu gamisambandhe sati saraṇagamanassa appasiddhito anadhippetoti asādhakametaṃ. ‘‘Etaṃ [Pg.9] saraṇamāgamma, sabbadukkhā pamuccatī’’ti ettha gamisambandhepi saraṇagamanapasiddhito samānādhikaraṇattamevāti ce? Na pubbe vuttadosappasaṅgato. Tatrāpi hi samānādhikaraṇabhāve sati etaṃ buddhadhammasaṅghasaraṇaṃ paṭihatacittopi āgamma sabbadukkhā pamucceyyāti evaṃ pubbe vuttadosappasaṅgo eva siyā, na ca no dosena atthi atthoti asādhakametaṃ. Yathā ‘‘mamañhi, ānanda, kalyāṇamittaṃ āgamma jātidhammā sattā jātiyā parimuccantī’’ti (saṃ. ni. 1.129) ettha bhagavato kalyāṇamittassa ānubhāvena parimuccamānā sattā ‘‘kalyāṇamittaṃ āgamma parimuccantī’’ti vuttā. Evamidhāpi buddhadhammasaṅghassa saraṇassānubhāvena muccamāno ‘‘etaṃ saraṇamāgamma, sabbadukkhā pamuccatī’’ti vuttoti evamettha adhippāyo veditabbo.

'පෙර දිගට යයි, පෑළ දිගට යයි' යන්නෙහි මෙන් එය අර්ථවත් වේ යැයි පවසන්නේ නම්, එය එසේ නොවේ. මන්ද බුද්ධ සහ සරණ යන පදයන්හි සමානාධිකරණ භාවයක් (පද දෙකෙන් එකම අර්ථයක් හැඟවීමක්) මෙහි අදහස් නොකරන බැවිනි. ඉදින් පද දෙකෙහි සමානාධිකරණ භාවය අදහස් කළේ නම්, බුදුන් කෙරෙහි වෛරී සිතක් ඇති අයෙකු වුව ද බුදුන් වෙත පැමිණි විට සරණ ගිය අයෙකු විය යුතුය. බුද්ධ යනුවෙන් විශේෂණය වූ යම් සරණක් ඇද්ද, ඔහු ඒ කරා ගියේය යන්න එහි අදහස වේ. 'මෙයම නිර්භය වූ සරණයයි, මෙයම උතුම් සරණයයි' යන දේශනාව අනුව සමානාධිකරණ අර්ථයම වන්නේ යැයි පවසන්නේ නම්, එයද එසේ නොවේ. මන්ද ඒ ගාථාවෙහි පමණක් එවැනි අර්ථයක් පවතින බැවිනි. බුද්ධාදී රත්නත්‍රය සරණ ගියවුන්ගේ බිය දුරු කිරීමේ ස්වභාවය අවිපරීතව පවතින බැවින් එම ගාථා පාදයෙහි පමණක් සමානාධිකරණ අර්ථය අදහස් කරන ලදී. එහෙත් සරණාගමනය යන පදය ගමන ක්‍රියාව හා සම්බන්ධ වූ විට එවැනි සමානාධිකරණයක් සිද්ධ නොවන බැවින් එය මෙතැනට සාධකයක් නොවේ. 'මෙම සරණය කරා පැමිණ සියලු දුකින් මිදෙයි' යන තැන යාම (ආගම්ම) හා සම්බන්ධ වූවත් සරණාගමනය ප්‍රසිද්ධ බැවින් එහි සමානාධිකරණ අර්ථයම වන්නේ යැයි පවසන්නේ නම්, එය ද එසේ නොවේ. මන්ද පෙර කී දෝෂයම එහි ද මතු වන බැවිනි. එහි ද පද දෙකෙහි සමානාධිකරණය ගත්තේ නම්, බුද්ධ ධම්ම සංඝ යන සරණය කරා වෛරී සිතින් පැමිණෙන පුද්ගලයා ද සියලු දුකින් මිදිය යුතුය යන දෝෂය ඇති වේ. අපට එවැනි දෝෂ සහිත අර්ථයකින් ප්‍රයෝජනයක් නැත. ආනන්දය, මා වැනි කල්‍යාණ මිත්‍රයෙකු ඇසුරු කොට ජාති ධර්ම සත්වයෝ ජාතියෙන් මිදෙන්නාහුය' යන තැන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නමැති කල්‍යාණ මිත්‍රයාගේ ආනුභාවයෙන් මිදෙන්නා වූ සත්වයෝ කල්‍යාණ මිත්‍රයා ඇසුරු කොට මිදෙති'යි වදාළාක් මෙන්, මෙහිදී ද බුද්ධ ධම්ම සංඝ යන සරණයේ ආනුභාවයෙන් මිදෙන්නා වූ පුද්ගලයා 'මෙම සරණය කරා පැමිණ සියලු දුකින් මිදෙයි' යනුවෙන් වදාළ බව මෙහි අදහස දත යුතුය.

Evaṃ sabbathāpi na buddhassa gamanīyattaṃ yujjati, na saraṇassa, na ubhayesaṃ, icchitabbañca gacchāmīti niddiṭṭhassa gamakassa gamanīyaṃ, tato vattabbā ettha yuttīti. Vuccate –

මෙසේ සෑම අයුරකින්ම බුදුන් හෝ සරණය හෝ ගමන ක්‍රියාවේ අරමුණ පමණක් වීම නොගැලපේ. 'ගච්ඡාමි' යැයි කියන්නාගේ සරණ යාම සඳහා අරමුණක් තිබිය යුතුමය. එබැවින් ඒ පිළිබඳව මෙහිදී නිවැරදි විග්‍රහය ඉදිරිපත් කළ යුතුය. එය මෙසේ දක්වනු ලැබේ -

Buddhoyevettha gamanīyo, gamanākāradassanatthaṃ tu taṃ saraṇavacanaṃ, buddhaṃ saraṇanti gacchāmi. Esa me saraṇaṃ, esa me parāyaṇaṃ, aghassa, tātā, hitassa ca vidhātāti iminā adhippāyena etaṃ gacchāmi bhajāmi sevāmi payirupāsāmi, evaṃ vā jānāmi bujjhāmīti. Yesañhi dhātūnaṃ gatiattho buddhipi tesaṃ atthoti. Iti-saddassa appayogā ayuttamiti ce? Taṃ na. Tattha siyā – yadi cettha evamattho bhaveyya, tato ‘‘aniccaṃ rūpaṃ aniccaṃ rūpanti yathābhūtaṃ pajānātī’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 3.55, 85) viya iti-saddo payutto siyā, na ca payutto, tasmā ayuttametanti. Tañca na, kasmā? Tadatthasambhavā. ‘‘Yo ca buddhañca dhammañca saṅghañca saraṇaṃ gato’’ti evamādīsu (dha. pa. 190) viya idhāpi iti-saddassa attho sambhavati, na ca vijjamānatthasambhavā iti-saddā sabbattha payujjanti, appayuttassāpettha payuttassa viya iti-saddassa attho viññātabbo aññesu ca evaṃjātikesu, tasmā adoso eva soti. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, tīhi saraṇagamanehi pabbajja’’ntiādīsu (mahāva. 34) saraṇasseva gamanīyato yaṃ vuttaṃ ‘‘gamanākāradassanatthaṃ tu saraṇavacana’’nti, taṃ na yuttamiti ce. Taṃ [Pg.10] nāyuttaṃ. Kasmā? Tadatthasambhavā eva. Tatrāpi hi tassa attho sambhavati, yato pubbasadisameva appayuttopi payutto viya veditabbo. Itarathā hi pubbe vuttadosappasaṅgo eva siyā, tasmā yathānusiṭṭhameva gahetabbaṃ.

මෙහි ‘බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමි’ යන පාඨයෙහි සැබවින්ම සේවනය කළ යුත්තා බුදුරජාණන් වහන්සේම වන සේක. එහෙත් සරණ යන ආකාරය පෙන්වීම පිණිස ‘සරණ’ යන වචනය කියනු ලැබේ. ‘මම බුදුරජාණන් වහන්සේ සරණ යමි’ යනු ‘මේ බුදුරජාණන් වහන්සේ මාගේ සරණයයි, උන්වහන්සේ මාගේ පරමායනයයි, උන්වහන්සේ දුක් නසන්නා වන සේක, යහපත සලසන්නා වන සේක’ යන අදහසින් ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේව සේවනය කරමි, ඇසුරු කරමි, පසසමි, වැඳුම් පිදුම් කරමි යන අර්ථයයි. එසේත් නැතහොත් මේ ආකාරයෙන් දැනගනිමි, අවබෝධ කරගනිමි යනු අර්ථයයි. මන්ද යත්, ‘ගති’ (ගමන් කිරීම) යන අර්ථය ඇති ධාතූන්ට ‘බුද්ධි’ (අවබෝධය) යන අර්ථයද ඇති බැවිනි. මෙහි ‘ඉති’ ශබ්දය යොදා නොමැති බැවින් එය වැරදි දැයි යමෙකු පවසන්නේ නම්, එය එසේ නොවේ. එහිදී මෙසේ විමසනු ලැබිය හැකිය - ඉදින් මෙහි මෙබඳු අර්ථයක් වන්නේ නම්, ‘අනිච්චං රූපං අනිච්චං රූපන්ති යථාභූතං පජානාති’ (රූපය අනිත්‍යය, රූපය අනිත්‍යයයි තතු සේ දැනගනී) යනාදී තැන්වල මෙන් මෙහිද ‘ඉති’ ශබ්දය යෙදිය යුතුව තිබුණි. එහෙත් එය එසේ යොදා නැත, එබැවින් මෙය නොගැලපෙන්නේ යැයි පවසන්නේ නම්, එයද නිවැරදි නොවේ. ඒ මන්ද? ‘ඉති’ ශබ්දය යෙදුණා සේ අර්ථය ගැලපෙන බැවිනි. ‘යෝ ච බුද්ධඤ්ච ධම්මඤ්ච සංඝඤ්ච සරණං ගතෝ’ (යමෙක් බුදුන් ද, දහම් ද, සඟුන් ද සරණ ගියේ ද) යනාදී තැන්වල මෙන් මෙහිද ‘ඉති’ ශබ්දයේ අර්ථය සම්භවය වේ. පවතින සෑම අර්ථයකදීම ‘ඉති’ ශබ්දය සියලු තැන්හි යෙදෙන්නේ නැත. මෙහි ‘ඉති’ ශබ්දය යොදා නොතිබුණද, යෙදුණු තැනක මෙන් එහි අර්ථය දත යුතුය. වෙනත් මෙබඳු පාඨයන්හිද අර්ථය එසේම දත යුතු බැවින් මෙහි වරදක් නැත. ‘මහණෙනි, තිසරණ ගමනයෙන් පැවිදි කිරීම අනුදනිමි’ යනාදී තැන්වලදී ද සරණ වෙත පැමිණෙන ආකාරය දැක්වීම පිණිස ‘සරණ’ යන වචනය යෙදීම අසමර්ථ යැයි පවසන්නේ නම්, එයද වැරදි නැත. මන්දයත්, එහිද එම අර්ථයම යෙදෙන බැවිනි. එහිද අර්ථය පූර්වෝක්ත ආකාරයටම ‘ඉති’ ශබ්දය නොමැති වුවද යෙදුණා සේම දත යුතුය. එසේ නොවන්නේ නම් කලින් කී දෝෂයන්ම ඇති විය හැකිය. එබැවින් අනුශාසනා කළ පරිදිම මෙය පිළිගත යුතුය.

Ayaṃ gamanīyadīpanā.

මෙය සේවනය කළ යුත්තා (ගමනීය) පිළිබඳ විස්තරයයි.

Dhammasaṅghasaraṇavibhāvanā

ධර්ම හා සංඝ සරණ විස්තරය

Idāni yaṃ vuttaṃ ‘‘dhammaṃ saraṇamiccādi, dvayepesa nayo mato’’ti ettha vuccate – yvāyaṃ ‘‘buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’ti ettha atthavaṇṇanānayo vutto, ‘‘dhammaṃ saraṇaṃ gacchāmi, saṅghaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’ti etasmimpi padadvaye esova veditabbo. Tatrāpi hi dhammasaṅghānaṃ atthato byañjanato ca vibhāvanamattameva asadisaṃ, sesaṃ vuttasadisameva. Yato yadevettha asadisaṃ, taṃ vuccate – maggaphalanibbānāni dhammoti eke. Bhāvitamaggānaṃ sacchikatanibbānānañca apāyesu apatanabhāvena dhāraṇato paramassāsavidhānato ca maggavirāgā eva imasmiṃ atthe dhammoti amhākaṃ khanti, aggappasādasuttañceva sādhakaṃ. Vuttañcettha ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo tesaṃ aggamakkhāyatī’’ti evamādi (a. ni. 4.34; itivu. 90).

දැන්, ‘ධර්මය සරණ යමි යනාදී දෙවැදෑරුම් පාඨයන්හිද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය’ යන්න මෙසේ විස්තර කරනු ලැබේ: ‘බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමි’ යන තැන යම් අර්ථ විවරණ ක්‍රමයක් දක්වන ලද්දේද, ‘ධම්මං සරණං ගච්ඡාමි, සංඝං සරණං ගච්ඡාමි’ යන මේ පද දෙකෙහිද එම ක්‍රමයම දත යුතුය. එහි ඇති විශේෂය නම්, එහි ධර්මය හා සංඝයා පිළිබඳව අර්ථ වශයෙන් හා ව්‍යඤ්ජන (අක්ෂර) වශයෙන් දක්වා ඇති වෙනස පමණකි. සෙසු සියල්ල පෙර කී පරිදිම වේ. මෙහි යම් වෙනසක් ඇත්ද, එය දැන් කියනු ලැබේ: ‘මෙහි ධර්මය යනු මාර්ග, ඵල සහ නිවනයි’ කියා ඇතැම් ආචාර්යවරු පවසති. වැඩූ මාර්ග ඇති, ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ නිවන ඇති උතුමන් අපායෙහි වැටීමෙන් වළක්වා දරන බැවින් හා පරම අස්වැසිල්ල සලසන බැවින්, මාර්ගයන් හා විරාගී ධර්මය (නිවන) මෙහිදී ධර්මය ලෙස ගැනීම අපගේ අදහසයි. ‘අග්ගප්පසාද සූත්‍රය’ මීට සාධක වේ. එහි මෙසේ වදාරා ඇත: ‘මහණෙනි, යම් තාක් සංඛත ධර්ම ඇත්ද, ඒ සියල්ල අතරින් ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය අග්‍ර යයි කියනු ලැබේ’.

Catubbidhaariyamaggasamaṅgīnaṃ catusāmaññaphalasamadhivāsitakhandhasantānānañca puggalānaṃ samūho diṭṭhisīlasaṅghātena saṃhatattā saṅgho. Vuttañcetaṃ bhagavatā –

සිව්වැදෑරුම් ආර්ය මාර්ගයන්හි පිහිටි සහ සිව්වැදෑරුම් සාමඤ්ඤ ඵල සමාධීන්ගෙන් යුක්ත වූ ස්කන්ධ සන්තති ඇති පුද්ගලයන්ගේ සමූහය, සම්මා දිට්ඨිය හා සීල සමානත්වයෙන් එක් වූ බැවින් ‘සංඝ’ නම් වේ. භගවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් ඒ බව මෙසේ වදාරා ඇත:

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, ānanda, ye vo mayā dhammā abhiññā desitā, seyyathidaṃ, cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅgā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, passasi no tvaṃ, ānanda, imesu dhammesu dvepi bhikkhū nānāvāde’’ti (ma. ni. 3.43).

‘‘ආනන්දය, ඒ ගැන කුමක් සිතන්නෙහිද? මා විසින් මනා කොට දැන දේශනා කරන ලද සතර සතිපට්ඨාන, සතර සම්මප්පධාන, සතර ඉද්ධිපාද, පංච ඉන්ද්‍රිය, පංච බල, සප්ත බොජ්ඣංග, ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය යන මේ ධර්මයන් සම්බන්ධයෙන් භික්ෂූන් දෙදෙනකුවත් එකිනෙකට වෙනස් මත දරන බව නුඹ දකින්නෙහිද?’’

Ayañhi paramatthasaṅgho saraṇanti gamanīyo. Sutte ca ‘‘āhuneyyo pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti [Pg.11] (itivu. 90; a. ni. 4.34, 181) vutto. Etaṃ pana saraṇaṃ gatassa aññasmimpi bhikkhusaṅghe vā bhikkhunisaṅghe vā buddhappamukhe vā saṅghe sammutisaṅghe vā catuvaggādibhede ekapuggalepi vā bhagavantaṃ uddissa pabbajite vandanādikiriyāya saraṇagamanaṃ neva bhijjati na saṃkilissati, ayamettha viseso. Vuttāvasesantu imassa dutiyassa ca saraṇagamanassa bhedābhedādividhānaṃ pubbe vuttanayeneva veditabbaṃ. Ayaṃ tāva ‘‘dhammaṃ saraṇamiccādi, dvayepesa nayo mato’’ti etassa vaṇṇanā.

මෙහිදී සරණ වශයෙන් සේවනය කළ යුත්තේ පරමාර්ථ සංඝයා වහන්සේය. සූත්‍රයන්හි උන්වහන්සේව ආහුනෙය්‍ය, පාහුනෙය්‍ය, දක්ඛිණෙය්‍ය, අංජලීකරණීය, ලෝකයාගේ අනුත්තර පුණ්‍ය ක්ෂේත්‍රය ලෙස හඳුන්වා දී ඇත. පරමාර්ථ වශයෙන් සරණ ගිය තැනැත්තා හට, සම්මුති සංඝයා විෂයෙහි, එනම් භික්ෂු සංඝයා හෝ භික්ෂුණී සංඝයා හෝ බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා සංඝයා හෝ සිව්වග හෝ එක් පුද්ගලයෙකු හෝ වේවා, බුදුරජාණන් වහන්සේ උදෙසා පැවිදි වූවකු කෙරෙහි කරන වැඳුම් පිදුම් ආදියෙන් එම සරණාගමනය බිඳෙන්නේ හෝ කිලිටි වන්නේ හෝ නැත. මෙය මෙහි ඇති විශේෂයයි. මෙම දෙවන හා තෙවන සරණාගමනයන්ගේ බිඳීම හා නොබිඳීම පිළිබඳ ඉතිරි විස්තර පෙර දක්වන ලද ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. මෙය ‘ධම්මං සරණං ගච්ඡාමි’ යනාදී පාඨයන්ගේ විස්තරයයි.

Anupubbavavatthānakāraṇaniddeso

අනුපිළිවෙලින් දැක්වීමේ හේතුව විස්තර කිරීම

Idāni anupubbavavatthāne, kāraṇañca viniddiseti ettha etesu ca tīsu saraṇavacanesu sabbasattānaṃ aggoti katvā paṭhamaṃ buddho, tappabhavato tadupadesitato ca anantaraṃ dhammo, tassa dhammassa ādhārakato tadāsevanato ca ante saṅgho. Sabbasattānaṃ vā hite niyojakoti katvā paṭhamaṃ buddho, tappabhavato sabbasattahitattā anantaraṃ dhammo, hitādhigamāya paṭipanno adhigatahito cāti katvā ante saṅgho saraṇabhāvena vavatthapetvā pakāsitoti evaṃ anupubbavavatthāne kāraṇañca viniddise.

දැන්, අනුපිළිවෙලින් දැක්වීම සහ එහි හේතුව විස්තර කරනු ලැබේ: මේ සරණ පාඨ තුනෙහි, සියලු සත්වයන්ට වඩා උතුම් බැවින් බුදුරජාණන් වහන්සේ පළමුව දක්වන ලදහ. උන්වහන්සේගෙන් හටගත් බැවින් හා උන්වහන්සේ විසින් උපදෙස් දෙන ලද බැවින් ධර්මය දෙවනුව දක්වන ලදී. ඒ ධර්මය දරන්නා වූ හා එය නිරන්තරයෙන් සේවනය කරන්නා වූ බැවින් සංඝයා වහන්සේ අවසානයට දක්වන ලදහ. එසේත් නැතහොත්, සියලු සත්වයන් යහපතෙහි යොදවන්නා බැවින් බුදුරජාණන් වහන්සේ පළමුව දක්වන ලදහ. සියලු සත්වයන්ට හිතකර වන බැවින් ධර්මය දෙවනුවත්, එම යහපත ලබාගැනීම පිණිස පිළිපන් සහ යහපත අත්පත් කරගත් බැවින් සංඝයා වහන්සේ අවසානයටත් සරණ වශයෙන් නියම කොට ප්‍රකාශ කරන ලදහ. මෙසේ අනුපිළිවෙල සහ එහි හේතුව දත යුතුය.

Upamāpakāsanā

උපමා ප්‍රකාශ කිරීම

Idāni yampi vuttaṃ ‘‘saraṇattayametañca, upamāhi pakāsaye’’ti, tampi vuccate – ettha pana puṇṇacando viya buddho, candakiraṇanikaro viya tena desito dhammo, puṇṇacandakiraṇasamuppāditapīṇito loko viya saṅgho. Bālasūriyo viya buddho, tassa rasmijālamiva vuttappakāro dhammo, tena vihatandhakāro loko viya saṅgho. Vanadāhakapuriso viya buddho, vanadahanaggi viya kilesavanadahano dhammo, daḍḍhavanattā khettabhūto viya bhūmibhāgo daḍḍhakilesattā puññakkhettabhūto saṅgho. Mahāmegho viya buddho, salilavuṭṭhi viya dhammo, vuṭṭhinipātūpasamitareṇu viya janapado upasamitakilesareṇu saṅgho. Susārathi [Pg.12] viya buddho, assājānīyavinayūpāyo viya dhammo, suvinītassājānīyasamūho viya saṅgho. Sabbadiṭṭhisalluddharaṇato sallakatto viya buddho, salluddharaṇūpāyo viya dhammo, samuddhaṭasallo viya jano samuddhaṭadiṭṭhisallo saṅgho. Mohapaṭalasamuppāṭanato vā sālākiyo viya buddho, paṭalasamuppāṭanupāyo viya dhammo, samuppāṭitapaṭalo vippasannalocano viya jano samuppāṭitamohapaṭalo vippasannañāṇalocano saṅgho. Sānusayakilesabyādhiharaṇasamatthatāya vā kusalo vejjo viya buddho, sammā payuttabhesajjamiva dhammo, bhesajjapayogena samupasantabyādhi viya janasamudāyo samupasantakilesabyādhānusayo saṅgho.

දැන්, ＂මේ රත්නත්‍රය උපමාවලින් ප්‍රකාශ කළ යුතුය＂ යනුවෙන් යමක් කියන ලද්දේද, එය මෙසේ දක්වනු ලැබේ — මෙහිදී බුදුරජාණන් වහන්සේ පුන් සඳ වැනිය. උන්වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද ධර්මය චන්ද්‍ර කිරණ සමූහය වැනිය. සංඝරත්නය වනාහි පුන් සඳ රැස්වලින් හටගත් ප්‍රීතියෙන් පිනා ගිය ලෝකයා වැනිය. බුදුරජාණන් වහන්සේ බාල සූර්යයා (උදෑසන හිරු) වැනිය. උන්වහන්සේගේ ධර්මය එම සූර්යයාගේ රැස් දැල වැනිය. සංඝරත්නය වනාහි එම සූර්යයා විසින් අඳුර දුරු කරන ලද ලෝකයා වැනිය. බුදුරජාණන් වහන්සේ වනය දවන පුරුෂයෙකු වැනිය. ධර්මය වනාහි කෙලෙස් වනය දවන ගින්න වැනිය. සංඝරත්නය වනාහි වනය දැවීමෙන් පසු වගා කිරීමට සුදුසු කෙත් බිමක් බවට පත් වූ භූමි භාගයක් වැනිය. බුදුරජාණන් වහන්සේ මහා මේඝයක් වැනිය. ධර්මය වනාහි ඇද හැලෙන වැසි ජලය වැනිය. සංඝරත්නය වනාහි වැසි වැටීමෙන් ධූලි සංසිඳුණු ජනපදයක් වැනිය. බුදුරජාණන් වහන්සේ දක්ෂ රියදුරෙකු වැනිය. ධර්මය වනාහි ආජානීය අශ්වයන් හික්මවන උපාය වැනිය. සංඝරත්නය වනාහි මැනවින් හික්මවන ලද ආජානීය අශ්ව සමූහයක් වැනිය. සියලු මිථ්‍යා දෘෂ්ටි නැමති හී උදුරා දමන බැවින් බුදුරජාණන් වහන්සේ ශල්‍ය වෛද්‍යවරයෙකු වැනිය. ධර්මය වනාහි හී උදුරා ගන්නා උපාය වැනිය. සංඝරත්නය වනාහි හී උදුරා දැමූ මිනිසෙකු වැනිය. මෝහය නැමති පටලය ඉවත් කරන බැවින් බුදුරජාණන් වහන්සේ දක්ෂ ඇස් වෙදෙකු වැනිය. ධර්මය වනාහි එම පටලය ඉවත් කරන උපාය වැනිය. සංඝරත්නය වනාහි පටලය ඉවත් වී පැහැදිලි ඇස් ඇති වූ මිනිසෙකු වැනිය. අනුශය සහිත කෙලෙස් රෝගය දුරු කිරීමට සමත් බැවින් බුදුරජාණන් වහන්සේ දක්ෂ වෛද්‍යවරයෙකු වැනිය. ධර්මය වනාහි මැනවින් යෙදූ ඖෂධයක් වැනිය. සංඝරත්නය වනාහි ඖෂධය භාවිතයෙන් රෝග සන්සිඳුණු ජන සමූහයක් වැනිය.

Atha vā sudesako viya buddho, sumaggo viya khemantabhūmi viya ca dhammo, maggappaṭipanno khemantabhūmippatto viya saṅgho. Sunāviko viya buddho, nāvā viya dhammo, pārappatto sampattiko viya jano saṅgho. Himavā viya buddho, tappabhavosadhamiva dhammo, osadhūpabhogena nirāmayo viya jano saṅgho. Dhanado viya buddho, dhanaṃ viya dhammo, yathādhippāyaṃ laddhadhano viya jano sammāladdhaariyadhano saṅgho. Nidhidassanako viya buddho, nidhi viya dhammo, nidhippatto viya jano saṅgho.

නොඑසේ නම්, බුදුරජාණන් වහන්සේ මඟ පෙන්වන්නෙකු වැනිය. ධර්මය වනාහි යහපත් මාවතක් හා නිර්භය භූමියක් වැනිය. සංඝරත්නය වනාහි එම මඟට පිළිපන්, නිර්භය භූමියට පැමිණි අයෙකු වැනිය. බුදුරජාණන් වහන්සේ දක්ෂ නැවියෙකු වැනිය. ධර්මය වනාහි නෞකාවක් වැනිය. සංඝරත්නය වනාහි එතෙරට පැමිණි සැපවත් මිනිසෙකු වැනිය. බුදුරජාණන් වහන්සේ හිමාලය පර්වතය වැනිය. ධර්මය වනාහි එහි හටගත් ඖෂධ වැනිය. සංඝරත්නය වනාහි එම ඖෂධ පරිභෝජනයෙන් නිරෝගී වූ මිනිසෙකු වැනිය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ධනය දෙන්නෙකු වැනිය. ධර්මය වනාහි ධනය වැනිය. සංඝරත්නය වනාහි රිසි පරිදි ධනය ලැබූ අයෙකු මෙන් මැනවින් ලැබූ ආර්ය ධනය ඇති ශ්‍රාවක පිරිස වැනිය. බුදුරජාණන් වහන්සේ නිධානයක් පෙන්වන්නෙකු වැනිය. ධර්මය වනාහි නිධානය වැනිය. සංඝරත්නය වනාහි නිධානයට පැමිණි අයෙකු වැනිය.

Apica abhayado viya vīrapuriso buddho, abhayamiva dhammo, sampattābhayo viya jano accantasabbabhayo saṅgho. Assāsako viya buddho, assāso viya dhammo, assatthajano viya saṅgho. Sumitto viya buddho, hitūpadeso viya dhammo, hitūpayogena pattasadattho viya jano saṅgho. Dhanākaro viya buddho, dhanasāro viya dhammo, dhanasārūpabhogo viya jano saṅgho. Rājakumāranhāpako viya buddho, sīsanhānasalilaṃ viya dhammo, sunhātarājakumāravaggo viya saddhammasalilasunhāto saṅgho. Alaṅkārakārako viya buddho, alaṅkāro viya dhammo, alaṅkatarājaputtagaṇo viya saddhammālaṅkato saṅgho. Candanarukkho viya buddho, tappabhavagandho viya dhammo, candanupabhogena santapariḷāho viya jano saddhammūpabhogena santapariḷāho saṅgho. Dāyajjasampadānako viya pitā buddho, dāyajjaṃ viya dhammo, dāyajjaharo puttavaggo viya saddhammadāyajjaharo saṅgho. Vikasitapadumaṃ [Pg.13] viya buddho, tappabhavamadhu viya dhammo, tadupabhogībhamaragaṇo viya saṅgho. Evaṃ saraṇattayametañca, upamāhi pakāsaye.

තවද, අභය දානය දෙන වීර පුරුෂයෙකු වැනි බුදුරජාණන් වහන්සේ ද, අභය වැනි ධර්මය ද, අභය ලැබූ ජනයා මෙන් ඒකාන්තයෙන් අභයට පැමිණි සංඝයා ද වේ. බුදුරජාණන් වහන්සේ සහනය සලසන්නෙකු වැනිය, ධර්මය වනාහි සහනය වැනිය, සංඝරත්නය වනාහි සහනය ලැබූ ජනයා වැනිය. බුදුරජාණන් වහන්සේ කල්‍යාණ මිත්‍රයෙකු වැනිය, ධර්මය වනාහි යහපත් උපදෙස් වැනිය, සංඝරත්නය වනාහි එම උපදෙස් පිළිපැදීමෙන් තමාගේ අර්ථය සාධනය කරගත් ජනයා වැනිය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ධනය උපදවන්නෙකු වැනිය, ධර්මය වනාහි ධනයෙහි සාරය වැනිය, සංඝරත්නය වනාහි එම ධන සාරය පරිභෝජනය කරන ජනයා වැනිය. බුදුරජාණන් වහන්සේ රාජකුමාරවරුන් නාවන අයෙකු වැනිය, ධර්මය වනාහි හිස සෝදන පැන් වැනිය, සංඝරත්නය වනාහි මැනවින් නෑවූ රාජකුමාර සමූහය වැනි සද්ධර්ම නැමති පැන්වලින් හිස සෝදාගත් පිරිස වැනිය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ආභරණ පළඳවන්නෙකු වැනිය, ධර්මය වනාහි ආභරණය වැනිය, සංඝරත්නය වනාහි සැරසුණු රාජපුත්‍ර සමූහය වැනි සද්ධර්මය නැමති ආභරණයෙන් සැරසුණු පිරිස වැනිය. බුදුරජාණන් වහන්සේ සඳුන් ගසක් වැනිය, ධර්මය වනාහි එහි හටගත් සුවඳ වැනිය, සංඝරත්නය වනාහි සඳුන් පරිභෝජනයෙන් දැවිල්ල සන්සිඳුණු ජනයා මෙන් සද්ධර්මය පරිභෝජනයෙන් දැවිල්ල සන්සිඳුණු පිරිස වැනිය. බුදුරජාණන් වහන්සේ දායාද ලබා දෙන පියෙකු වැනිය, ධර්මය වනාහි දායාදය වැනිය, සංඝරත්නය වනාහි දායාද භාර ගන්නා පුත්‍ර සමූහය වැනි සද්ධර්ම දායාදය භාර ගන්නා පිරිස වැනිය. බුදුරජාණන් වහන්සේ පිපුණු පියුමක් වැනිය, ධර්මය වනාහි එහි හටගත් මී පැණි වැනිය, සංඝරත්නය වනාහි එය පරිභෝජනය කරන බඹර සමූහය වැනිය. මෙසේ මේ රත්නත්‍රය උපමාවලින් ප්‍රකාශ කළ යුතුය.

Ettāvatā ca yā pubbe ‘‘kena kattha kadā kasmā, bhāsitaṃ saraṇattaya’’ntiādīhi catūhi gāthāhi atthavaṇṇanāya mātikā nikkhittā, sā atthato pakāsitā hotīti.

මෙසේ ＂කවරෙකු විසින්, කොහේදී, කවදා, කුමක් නිසා සරණත්‍රය දේශනා කරන ලදද?＂ යනාදී ගාථා හතරකින් අර්ථ වර්ණනාව සඳහා යම් මාතෘකාවක් පෙර ඉදිරිපත් කරන ලද්දේද, එය මෙතෙක් අර්ථ වශයෙන් ප්‍රකාශ කරන ලදි.

Paramatthajotikāya khuddakapāṭha-aṭṭhakathāya

පරමත්ථජෝතිකා නම් වූ ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථාවෙහි,

Saraṇattayavaṇṇanā niṭṭhitā.

සරණත්‍රය වර්ණනාව නිම විය.

2. Sikkhāpadavaṇṇanā

2. ශික්ෂාපද වර්ණනාව

Sikkhāpadapāṭhamātikā

ශික්ෂාපද පාළි මාතෘකාව

Evaṃ saraṇagamanehi sāsanotāraṃ dassetvā sāsanaṃ otiṇṇena upāsakena vā pabbajitena vā yesu sikkhāpadesu paṭhamaṃ sikkhitabbaṃ, tāni dassetuṃ nikkhittassa sikkhāpadapāṭhassa idāni vaṇṇanatthaṃ ayaṃ mātikā –

මෙසේ සරණගමනයන් මඟින් ශාසනයට ඇතුළු වීම දක්වා, ශාසනයට ඇතුළු වූ උපාසකයෙකු හෝ පැවිද්දෙකු විසින් පළමුවෙන්ම හික්මිය යුතු යම් ශික්ෂාපද ඇද්ද, ඒවා දැක්වීම පිණිස ඉදිරිපත් කළ ශික්ෂාපද පාළියෙහි අර්ථය වර්ණනා කරනු පිණිස මේ මාතෘකාව වේ —

‘‘Yena yattha yadā yasmā, vuttānetāni taṃ nayaṃ;

Vatvā katvā vavatthānaṃ, sādhāraṇavisesato.

＂කවරෙකු විසින්, කොහේදී, කවදා, කුමක් නිසා මේවා වදාරන ලද්දේද යන ඒ ක්‍රමය පවසා, සාධාරණ හා විශේෂ වශයෙන් වෙන් කොට දක්වා,

‘‘Pakatiyā ca yaṃ vajjaṃ, vajjaṃ paṇṇattiyā ca yaṃ;

Vavatthapetvā taṃ katvā, padānaṃ byañjanatthato.

ස්වභාවයෙන්ම (ලෝක) වජ්ජ වූයේ කුමක්ද, පැනවීමෙන් (පන්නත්ති) වජ්ජ වූයේ කුමක්ද යන්න වෙන් කොට සලකා, පදයන්ගේ ව්‍යංජන හා අර්ථ වශයෙන් ද,

‘‘Sādhāraṇānaṃ sabbesaṃ, sādhāraṇavibhāvanaṃ;

Atha pañcasu pubbesu, visesatthappakāsato.

සියලු ශික්ෂාපදයන්ගේ සාධාරණ බව පැහැදිලි කිරීම සහ ඉන්පසු පළමු ශික්ෂාපද පහෙහි විශේෂ අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීමෙන් ද,

‘‘Pāṇātipātapabhuti-hekatānānatādito;

Ārammaṇādānabhedā, mahāsāvajjato tathā.

ප්‍රාණාඝාතයෙන් වැළකීම ආදියෙහි ඒකත්වය හා නානත්වය (එකඟ බව හා වෙනස් බව) ආදියෙන් ද, අරමුණු හා සමාදාන භේදයෙන් ද, මහා සාවද්‍ය බවින් ද එසේම,

‘‘Payogaṅgasamuṭṭhānā, vedanāmūlakammato;

Viramato ca phalato, viññātabbo vinicchayo.

ප්‍රයෝග, අංග හා සමුට්ඨාන වශයෙන් ද, වේදනා හා මූල කර්ම වශයෙන් ද, විරතිය හා ඵලය වශයෙන් ද යන කරුණුවලින් (ශික්ෂාපද පිළිබඳ) නිශ්චය දත යුතුය.

‘‘Yojetabbaṃ [Pg.14] tato yuttaṃ, pacchimesvapi pañcasu;

Āveṇikañca vattabbaṃ, ñeyyā hīnāditāpi cā’’ti.

ඉන්පසු ඉතිරි ශික්ෂාපද පහෙහි ද යෝග්‍ය පරිදි (එම කරුණු) යෙදිය යුතුය. විශේෂිත කරුණු ද පැවසිය යුතුය. ශික්ෂාපදයන්ගේ හීන ආදී භාවය ද දත යුතුය.＂ මෙය මාතෘකාවයි.

Tattha etāni pāṇātipātāveramaṇītiādīni dasa sikkhāpadāni bhagavatā eva vuttāni, na sāvakādīhi. Tāni ca sāvatthiyaṃ vuttāni jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme āyasmantaṃ rāhulaṃ pabbājetvā kapilavatthuto sāvatthiṃ anuppattena sāmaṇerānaṃ sikkhāpadavavatthāpanatthaṃ. Vuttaṃ hetaṃ –

එහි ප්‍රාණාඝාතයෙන් වැළකීම ආදී මේ දස ශික්ෂාපදයන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්ම වදාරන ලද්දකි, ශ්‍රාවකයන් ආදීන් විසින් නොවේ. ඒවා සැවැත් නුවර අනේපිඬු සිටුතුමාගේ ජේතවනාරාමයේදී, ආයුෂ්මත් රාහුල හිමියන් කිඹුල්වත් පුරයේදී පැවිදි කර සැවැත් නුවරට වැඩම කළ පසු, සාමණේරයන් වහන්සේලාට ශික්ෂාපද නියම කිරීම පිණිස වදාරන ලදි. එය මෙසේ කියන ලදි —

‘‘Atha kho bhagavā kapilavatthusmiṃ yathābhirantaṃ viharitvā yena sāvatthi tena cārikaṃ pakkāmi. Anupubbena cārikaṃ caramāno yena sāvatthi tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena …pe… atha kho sāmaṇerānaṃ etadahosi – ‘kati nu kho amhākaṃ sikkhāpadāni, kattha ca amhehi sikkhitabba’’’nti. Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ – ‘‘anujānāmi, bhikkhave, sāmaṇerānaṃ dasa sikkhāpadāni, tesu ca sāmaṇerehi sikkhituṃ, pāṇātipātāveramaṇī…pe… jātarūparajatapaṭiggahaṇā veramaṇī’’ti (mahāva. 105).

＂එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කිඹුල්වත් පුරයෙහි රිසි පරිදි වැඩ වසා, සැවැත් නුවර බලා චාරිකාවෙහි වැඩි සේක. පිළිවෙළින් චාරිකාවෙහි වඩිනා උන්වහන්සේ සැවැත් නුවරට පැමිණි සේක. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර අනේපිඬු සිටුතුමාගේ ජේතවනාරාමයේ වැඩ වසන සේක. එකල්හි ...පෙ... සාමණේරයන් වහන්සේලාට මෙබඳු අදහසක් ඇති විය — 'අපට ශික්ෂාපද කීයක් ඇද්ද? අප කුමක හික්මිය යුතුද?' කියායි. ඔවුහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මේ කරුණ සැළ කළහ. 'මහණෙනි, සාමණේරයන් වහන්සේලාට දස ශික්ෂාපදයක් අනුදනිමි. ඒ ශික්ෂාපදයන්හි සාමණේරයන් විසින් හික්මිය යුතුය. එනම්, ප්‍රාණාඝාතයෙන් වැළකීම ...පෙ... රන් රිදී පිළිගැනීමෙන් වැළකීමයි'＂

Tānetāni ‘‘samādāya sikkhati sikkhāpadesū’’ti (dī. ni. 1.193; ma. ni. 2.24; vibha. 508) suttānusārena saraṇagamanesu ca dassitapāṭhānusārena ‘‘pāṇātipātā veramaṇisikkhāpadaṃ samādiyāmī’’ti evaṃ vācanāmaggaṃ āropitānīti veditabbāni. Evaṃ tāva ‘‘yena yattha yadā yasmā, vuttānetāni taṃ nayaṃ vatvā’’ti so nayo daṭṭhabbo.

සූත්‍ර මාර්ගයට අනුව "සමාදන් වී ශික්ෂාපදයන්හි හික්මෙයි" (දී.නි. 1.193; ම.නි. 2.24; විභ. 508) යනුවෙන් ද, සරණගමනයන්හි පෙන්වා දී ඇති පාඨයට අනුව "පාණාතිපාතා වේරමණී සික්ඛාපදං සමාදියාමි" යනුවෙන් ද මෙලෙස වචන මාර්ගයට නංවා ඇති බව දත යුතුය. "යම් කෙනෙකු විසින්, යම් තැනක, යම් කලක, යම් හේතුවකින් මේවා වදාරන ලද්දේ ද, ඒ ක්‍රමය මෙහි දැක්විය යුතුය" යන ප්‍රස්තාවනාවට අනුව එම ක්‍රමය දත යුතුය.

Sādhāraṇavisesavavatthānaṃ

සාධාරණ හා විශේෂ වශයෙන් වෙන් කොට දැක්වීම

Ettha ca ādito dve catutthapañcamāni upāsakānaṃ sāmaṇerānañca sādhāraṇāni niccasīlavasena. Uposathasīlavasena pana upāsakānaṃ sattamaṭṭhamaṃ cekaṃ aṅgaṃ katvā sabbapacchimavajjāni sabbānipi sāmaṇerehi sādhāraṇāni, pacchimaṃ pana sāmaṇerānameva visesabhūtanti evaṃ sādhāraṇavisesato vavatthānaṃ kātabbaṃ. Purimāni cettha pañca ekantaakusalacittasamuṭṭhānattā pāṇātipātādīnaṃ pakativajjato veramaṇiyā, sesāni [Pg.15] paṇṇattivajjatoti evaṃ pakatiyā ca yaṃ vajjaṃ, vajjaṃ paṇṇattiyā ca yaṃ, taṃ vavatthapetabbaṃ.

මෙහි ආරම්භයේ සිට ශික්ෂාපද දෙකක් (පළමු හා දෙවන) ද, සතරවන හා පස්වන ශික්ෂාපද ද උපාසකයන්ට හා සාමණේරයන්ට නිත්‍ය ශීල වශයෙන් සාධාරණ වේ. පොහොය ශීල (උපෝසථ ශීල) වශයෙන් ගත් කල, උපාසකයන් හට සත්වන හා අටවන ශික්ෂාපද එක් අංගයක් කොට ගෙන, අවසාන ශික්ෂාපදය හැර අනෙක් සියලුම ශික්ෂාපද සාමණේරයන් හා සාධාරණ වේ. අවසාන (දසවන) ශික්ෂාපදය සාමණේරයන්ට ම පමණක් වූ විශේෂ ශික්ෂාපදයකි. මෙසේ සාධාරණ හා විශේෂ වශයෙන් වෙන් කිරීම කළ යුතුය. මෙහි මුල් ශික්ෂාපද පහ ඒකාන්තයෙන්ම අකුසල සිත් මුල් කරගෙන උපදින බැවින් ද, ප්‍රාණඝාතාදිය ස්වභාවයෙන්ම වරද (පකති වජ්ජ) වන බැවින් ද "වේරමණී" (වැළකීම) නම් වේ. ඉතිරි ශික්ෂාපද පැනවීමෙන් ඇති වූ වරද (පණ්ණත්ති වජ්ජ) වන බැවින් "වේරමණී" නම් වේ. මෙලෙස ස්වභාවයෙන්ම වරද වන දේ සහ පැනවීමෙන් වරද වන දේ වශයෙන් වෙන් කොට හඳුනාගත යුතුය.

Sādhāraṇavibhāvanā

සාධාරණ පදයන් විවරණය කිරීම

Yasmā cettha ‘‘veramaṇisikkhāpadaṃ samādiyāmī’’ti etāni sabbasādhāraṇāni padāni, tasmā etesaṃ padānaṃ byañjanato ca atthato ca ayaṃ sādhāraṇavibhāvanā veditabbā –

මෙහි "වේරමණීසික්ඛාපදං සමාදියාමි" යන මේ පද සියලු ශික්ෂාපදයන්ට සාධාරණ බැවින්, එම පදයන්ගේ අක්ෂර (ව්‍යඤ්ජන) වශයෙන් හා අර්ථ වශයෙන් වූ මෙම සාධාරණ විවරණය දත යුතුය -

Tattha byañjanato tāva veraṃ maṇatīti veramaṇī, veraṃ pajahati, vinodeti, byantīkaroti, anabhāvaṃ gametīti attho. Viramati vā etāya karaṇabhūtāya veramhā puggaloti, vikārassa vekāraṃ katvā veramaṇī. Teneva cettha ‘‘veramaṇisikkhāpadaṃ viramaṇisikkhāpada’’nti dvidhā sajjhāyaṃ karonti. Sikkhitabbāti sikkhā, pajjate anenāti padaṃ. Sikkhāya padaṃ sikkhāpadaṃ, sikkhāya adhigamūpāyoti attho. Atha vā mūlaṃ nissayo patiṭṭhāti vuttaṃ hoti. Veramaṇī eva sikkhāpadaṃ veramaṇisikkhāpadaṃ, viramaṇisikkhāpadaṃ vā dutiyena nayena. Sammā ādiyāmi samādiyāmi, avītikkamanādhippāyena akhaṇḍakāritāya acchiddakāritāya asabalakāritāya ca ādiyāmīti vuttaṃ hoti.

එහි ව්‍යඤ්ජන (වචන) වශයෙන් ගත් කල: අකුසල නැමති වෛරය දුරු කරන බැවින් 'වේරමණී' නම් වේ. වෛරය අත්හරී, බැහැර කරයි, විනාශ කරයි, නැති කර දමයි යනු අර්ථයයි. එසේත් නැතිනම්, මෙයින් (මේ වැළකීමෙන්) පුද්ගලයා වෛරයෙන් (අකුසලයෙන්) වළකින බැවින්, 'වි' යන්න 'වේ' බවට පත් වී 'වේරමණී' යැයි කියනු ලැබේ. එහෙයින් මෙහි 'වේරමණීසික්ඛාපදං' කියා හෝ 'විරමණීසික්ඛාපදං' කියා හෝ දෙවැදෑරුම් ලෙස සජ්ඣායනා කරති. හික්මිය යුතු බැවින් 'සික්ඛා' (ශික්ෂාව) නම් වේ. මෙයින් ශික්ෂාවේ සම්පූර්ණත්වයට පත්වන බැවින් 'පද' නම් වේ. ශික්ෂාවේ පදය 'සික්ඛාපදය' යි, එනම් ශික්ෂාව අවබෝධ කරගැනීමේ උපාය (මඟ) යන්නයි. නැතහොත් මූලය, නිශ්‍රය (පිහිට), ප්‍රතිෂ්ඨාව (සිටින තැන) යනු අර්ථයයි. වැළකීමම ශික්ෂාපදය වන බැවින් 'වේරමණීසික්ඛාපදය' යි, දෙවන ක්‍රමයට 'විරමණීසික්ඛාපදය' යි. මැනවින් පිළිගනිමි යනු 'සමාදියාමි' යන්නයි. එනම්, ශික්ෂාපදය ඉක්මවා නොයෑමේ අදහසින් යුතුව, කඩ නොකොට, සිදුරු නොකොට, කබර නොකොට (නිර්මලව) රකින්නෙමි යන අර්ථයයි.

Atthato pana veramaṇīti kāmāvacarakusalacittasampayuttā virati, sā pāṇātipātā viramantassa ‘‘yā tasmiṃ samaye pāṇātipātā ārati virati paṭivirati veramaṇī akiriyā akaraṇaṃ anajjhāpatti velāanatikkamo setughāto’’ti evamādinā (vibha. 704) nayena vibhaṅge vuttā. Kāmañcesā veramaṇī nāma lokuttarāpi atthi, idha pana samādiyāmīti vuttattā samādānavasena pavattārahā, tasmā sā na hotīti kāmāvacarakusalacittasampayuttā viratīti vuttā.

අර්ථ වශයෙන් ගත් කල: 'වේරමණී' යනු කාමාවචර කුසල් සිත් හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ විරතියයි. එය ප්‍රාණඝාතයෙන් වළකින්නාගේ සිතෙහි, එම අවස්ථාවේදී ප්‍රාණඝාතයෙන් වෙන්වීම, වැළකීම, විශේෂයෙන් වැළකීම, වේරමණිය, අකුසල් ක්‍රියාවන් නොකිරීම, සිදු නොකිරීම, වරදට පත් නොවීම, සීමාව ඉක්මවා නොයෑම, අකුසලයට ඇති හේතුව විනාශ කිරීම යන ආදී වශයෙන් විභංග පාළියෙහි (විභ. 704) වදාරා ඇත. සැබවින්ම මෙම වේරමණිය ලෝකෝත්තර වශයෙන් ද පවතී. එහෙත් මෙහි "සමාදන් වෙමි" (සමාදියාමි) යනුවෙන් වදාළ බැවින්, සමාදන් වීම් වශයෙන් පැවතිය හැක්කේ ලෞකික විරතිය පමණි. එබැවින් මෙහි ලෝකෝත්තර විරතිය අදහස් නොවන බැවින් "කාමාවචර කුසල් සිත් හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ විරතිය" යැයි වදාරන ලදී.

Sikkhāti tisso sikkhā adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhāti. Imasmiṃ panatthe sampattaviratisīlaṃ lokikā vipassanā rūpārūpajhānāni ariyamaggo ca sikkhāti adhippetā. Yathāha –

ශික්ෂාව යනු: අධිසීල ශික්ෂාව, අධිචිත්ත ශික්ෂාව සහ අධිප්‍රඥා ශික්ෂාව යනුවෙන් ශික්ෂා තුනකි. මෙම සන්දර්භයෙහි අර්ථය නම්, සම්පත්ත විරති ශීලය, ලෞකික විපස්සනාව, රූපාරූප ධ්‍යානයන් සහ ආර්ය මාර්ගය යන මේවා 'ශික්ෂාවන්' ලෙස අදහස් කෙරේ. ඒ බව මෙසේ වදාළහ -

‘‘Katame dhammā sikkhā? Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti, somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ…pe… tasmiṃ samaye [Pg.16] phasso hoti…pe… avikkhepo hoti, ime dhammā sikkhā.

"සික්ඛා ධර්මයන් කවරේ ද? යම් කලක සෝමනස්ස සහගත ඥාණසම්ප්‍රයුක්ත කාමාවචර කුසල් සිතක් උපදී ද... එකල්හි ස්පර්ශය ද පවතී... අවික්ෂේපය (ඒකාග්‍රතාව) ද පවතී. මේ ධර්මයෝ සික්ඛා නම් වෙති."

‘‘Katame dhammā sikkhā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… pañcamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati…pe… avikkhepo hoti, ime dhammā sikkhā.

"සික්ඛා ධර්මයන් කවරේ ද? යම් කලක රූප භවයෙහි ඉපදීම පිණිස මාර්ගය වඩයි ද, කාමයන්ගෙන් වෙන්වම, අකුසල ධර්මයන්ගෙන් වෙන්වම... ප්‍රථම ධ්‍යානයට... පස්වන ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි ද... අවික්ෂේපය පවතී ද, මේ ධර්මයෝ සික්ඛා නම් වෙති."

‘‘Katame dhammā sikkhā? Yasmiṃ samaye arūpapattiyā…pe… nevasaññānāsaññāyatanasahagataṃ…pe… avikkhepo hoti, ime dhammā sikkhā.

"සික්ඛා ධර්මයන් කවරේ ද? යම් කලක අරූප භවයෙහි ඉපදීම පිණිස... නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතන සහගත වූ... අවික්ෂේපය පවතී ද, මේ ධර්මයෝ සික්ඛා නම් වෙති."

‘‘Katame dhammā sikkhā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ…pe… avikkhepo hoti, ime dhammā sikkhā’’ti (vibha. 712-713).

"සික්ඛා ධර්මයන් කවරේ ද? යම් කලක නිවනට පමුණුවන ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය වඩයි ද... අවික්ෂේපය පවතී ද, මේ ධර්මයෝ සික්ඛා නම් වෙති" (විභ. 712-713).

Etāsu sikkhāsu yāya kāyaci sikkhāya padaṃ adhigamūpāyo, atha vā mūlaṃ nissayo patiṭṭhāti sikkhāpadaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘sīlaṃ nissāya sīle patiṭṭhāya satta bojjhaṅge bhāvento bahulīkaronto’’ti evamādi (saṃ. ni. 5.182). Evamettha sādhāraṇānaṃ padānaṃ sādhāraṇā byañjanato atthato ca vibhāvanā kātabbā.

මෙම ශික්ෂාවන් අතුරින් යම්කිසි ශික්ෂාවක් ලැබීමේ මඟ (අධිගම උපාය) හෝ මූලය, නිශ්‍රය, ප්‍රතිෂ්ඨාව 'ශික්ෂාපදය' නම් වේ. "ශීලය නිශ්‍රය කොට, ශීලයෙහි පිහිටා සත් බොජ්ඣංගයන් වඩන්නේය, බහුල කරන්නේය" (සං.නි. 5.182) යනාදී වශයෙන් වදාරා ඇත්තේ එබැවිනි. මෙලෙස මෙහි සාධාරණ පදයන් පිළිබඳ සාධාරණ විවරණය ව්‍යඤ්ජන හා අර්ථ වශයෙන් කළ යුතුය.

Purimapañcasikkhāpadavaṇṇanā

පළමු ශික්ෂාපද පහ පිළිබඳ විස්තරය

Idāni yaṃ vuttaṃ – ‘‘atha pañcasu pubbesu, visesatthappakāsato…pe… viññātabbo vinicchayo’’ti, tatthetaṃ vuccati – pāṇātipātoti ettha tāva pāṇoti jīvitindriyappaṭibaddhā khandhasantati, taṃ vā upādāya paññatto satto. Tasmiṃ pana pāṇe pāṇasaññino tassa pāṇassa jīvitindriyupacchedakaupakkamasamuṭṭhāpikā kāyavacīdvārānaṃ aññataradvārappavattā vadhakacetanā pāṇātipāto. Adinnādānanti ettha adinnanti parapariggahitaṃ, yattha paro yathākāmakāritaṃ āpajjanto adaṇḍāraho anupavajjo ca hoti, tasmiṃ parapariggahite parapariggahitasaññino tadādāyakaupakkamasamuṭṭhāpikā kāyavacīdvārānaṃ aññataradvārappavattā eva theyyacetanā adinnādānaṃ. Abrahmacariyanti aseṭṭhacariyaṃ, dvayaṃdvayasamāpattimethunappaṭisevanā kāyadvārappavattā asaddhammappaṭisevanaṭṭhānavītikkamacetanā abrahmacariyaṃ[Pg.17]. Musāvādoti ettha musāti visaṃvādanapurekkhārassa atthabhañjanako vacīpayogo kāyapayogo vā, visaṃvādanādhippāyena panassa paravisaṃvādakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā kāyavacīdvārānameva aññataradvārappavattā micchācetanā musāvādo. Surāmerayamajjapamādaṭṭhānanti ettha pana surāti pañca surā – piṭṭhasurā, pūvasurā, odanasurā, kiṇṇapakkhittā, sambhārasaṃyuttā cāti. Merayampi pupphāsavo, phalāsavo, guḷāsavo, madhvāsavo, sambhārasaṃyutto cāti pañcavidhaṃ. Majjanti tadubhayameva madaniyaṭṭhena majjaṃ, yaṃ vā panaññampi kiñci atthi madaniyaṃ, yena pītena matto hoti pamatto, idaṃ vuccati majjaṃ. Pamādaṭṭhānanti yāya cetanāya taṃ pivati ajjhoharati, sā cetanā madappamādahetuto pamādaṭṭhānanti vuccati, yato ajjhoharaṇādhippāyena kāyadvārappavattā surāmerayamajjānaṃ ajjhoharaṇacetanā ‘‘surāmerayamajjapamādaṭṭhāna’’nti veditabbā. Evaṃ tāvettha pāṇātipātappabhutīhi viññātabbo vinicchayo.

දැන් මවිසින් පවසන ලද "අත පඤ්චසු පුබ්බේසු... විඤ්ඤාතබ්බෝ විනිච්ඡයෝ" යන්නෙහි අර්ථ විවරණය මෙසේ දැක්වේ. "පාණාතිපාතෝ" යන්නෙහි පළමුව "පාණ" යනු ජීවිතේන්ද්‍රිය හා බැඳී පවත්නා ස්කන්ධ පරම්පරාවයි, නැතහොත් එම ස්කන්ධ පංචකය උපාදානය කොට පනවනු ලබන සත්වයායි. එම සත්වයා කෙරෙහි, ඔහු සත්වයෙකු යන සංඥාවෙන් යුතුව, ඔහුගේ ජීවිතේන්ද්‍රිය සිඳලීමේ උපක්‍රමයකින් පැන නගින්නා වූ, කාය වාග් ද්වාරයන්ගෙන් එක් ද්වාරයක පවත්නා වූ වධක චේතනාව පාණාතිපාතය නමි. "අදින්නාදානං" යන්නෙහි "අදින්න" යනු අනුන් සතු වූ දෙයයි. යම් වස්තුවක අයිතිකරුට තමන් රිසි පරිදි කටයුතු කළ හැකි නම්, ඒ කෙරෙහි දඬුවම් ලැබීමට හෝ දොස් නැගීමට හේතුවක් නොවේද, එවැනි අනුන් සතු දෙයක් කෙරෙහි එය අනුන් සතු බව දැන, එය ගැනීමේ උපක්‍රමය ඇති කරවන කාය වාග් ද්වාරයන්ගෙන් එකක පවතින සොර සිත (ථෙය්‍ය චේතනාව) අදින්නාදානය නමි. "අබ්‍රහ්මචරියං" යනු අශ්‍රේෂ්ඨ (ලාමක) හැසිරීමයි. දෙදෙනෙකු එක්ව පවත්වන මෛථුන සේවනය නම් වූ, කාය ද්වාරයෙහි පවතින අසද්ධර්ම සේවනය පිණිස වන ශීල ඉක්මවා යන චේතනාව අබ්‍රහ්මචර්යාවයි. "මුසාවාදෝ" යන්නෙහි "මුසා" යනු අනුන් රැවටීමේ අදහසින් යුත්, අර්ථය නසන වාග් ප්‍රයෝගය හෝ කාය ප්‍රයෝගයයි. අනුන් රැවටීමේ චේතනාවෙන් යුතුව, අනුන් රවටන කාය වාග් ප්‍රයෝගයන් ඇති කරවන, කාය වාග් ද්වාරයන්ගෙන් එකක පවතින මිත්‍යා චේතනාව මුසාවාදය නමි. "සුරාමේරයමජ්ජපමාදට්ඨානං" යන්නෙහි "සුරා" යනු පිටිවලින් පෙරන ලද සුරාව, කැවිලිවලින් පෙරන ලද සුරාව, බත්වලින් පෙරන ලද සුරාව, කිණිබි (මුහුන්) මුසු කළ සුරාව හා ද්‍රව්‍ය රැසක් එක්කර පෙරන ලද සුරාව යන පංච ප්‍රකාර වූ සුරාවයි. "මේරය" යනු මල් ආසවය, ගෙඩි ආසවය, හකුරු ආසවය, මී පැණි ආසවය හා ද්‍රව්‍ය රැසක් එක්කර සාදන ලද ආසවය යන පස් ආකාර වූ මේරයයි. "මජ්ජ" යනු මත්වීමේ අර්ථයෙන් එම සුරා මේරය දෙවර්ගයමයි. නැතහොත් මත්වීමට හේතුවන වෙනත් යම් දෙයක් ඇත්ද, යමක් පානය කිරීමෙන් මත් වේද, ප්‍රමාද වේද එය "මජ්ජ" නමින් හැඳින්වේ. "පමාදට්ඨානං" යනු යම් චේතනාවකින් එය බොයි ද, ගිලියි ද, මත්වීමට හා ප්‍රමාදයට හේතුවන බැවින් එම චේතනාව පමාදට්ඨානය නමි. මෙසේ ගිලීමේ අදහසින් කාය ද්වාරයට පැමිණි සුරා මේරය මද්‍යයන් ගිලීමේ චේතනාව "සුරාමේරයමජ්ජපමාදට්ඨාන" ලෙස දත යුතුය. මෙසේ පාණාතිපාතාදී සිල්පදයන්හි විනිශ්චය දත යුතුය.

Ekatānānatādivinicchayaṃ

ඒකත්ව-නානත්ව (එකක් හෝ බොහෝ බව) පිළිබඳ විනිශ්චය.

Ekatānānatāditoti ettha āha – kiṃ pana vajjhavadhakappayogacetanādīnaṃ ekatāya pāṇātipātassa aññassa vā adinnādānādino ekattaṃ, nānatāya nānattaṃ hoti, udāhu noti. Kasmā panetaṃ vuccati? Yadi tāva ekatāya ekattaṃ, atha yadā ekaṃ vajjhaṃ bahū vadhakā vadhenti, eko vā vadhako bahuke vajjhe vadheti, ekena vā sāhatthikādinā payogena bahū vajjhā vadhīyanti, ekā vā cetanā bahūnaṃ vajjhānaṃ jīvitindriyupacchedakapayogaṃ samuṭṭhāpeti, tadā ekena pāṇātipātena bhavitabbaṃ. Yadi pana nānatāya nānattaṃ. Atha yadā eko vadhako ekassatthāya ekaṃ payogaṃ karonto bahū vajjhe vadheti, bahū vā vadhakā devadattayaññadattasomadattādīnaṃ bahūnamatthāya bahū payoge karontā ekameva devadattaṃ yaññadattaṃ somadattaṃ vā vadhenti, bahūhi vā sāhatthikādīhi payogehi eko vajjho vadhīyati. Bahū vā cetanā ekasseva vajjhassa jīvitindriyupacchedakapayogaṃ samuṭṭhāpenti, tadā bahūhi pāṇātipātehi bhavitabbaṃ. Ubhayampi cetamayuttaṃ. Atha neva etesaṃ vajjhādīnaṃ ekatāya ekattaṃ, nānatāya nānattaṃ, aññatheva tu ekattaṃ nānattañca hoti, taṃ vattabbaṃ pāṇātipātassa, evaṃ sesānampīti.

"ඒකතානානතාදිතෝ" යන්නෙහි මෙසේ අසනු ලැබේ - මැරිය යුත්තා, මරන්නා, ප්‍රයෝගය, චේතනාව යන මොවුන්ගේ එක් බවින් පාණාතිපාතයේ හෝ අදින්නාදානාදියේ එකක් බව සිදුවේද? නැතහොත් බොහෝ බවින් බොහෝ බව සිදුවේද? එසේත් නැත්නම් එසේ නොවේද? මෙය පවසන්නේ කුමක් නිසාද? ඉදින් එකක් වීමෙන් එකක් වන්නේ නම්, එක් මැරිය යුත්තෙකු බොහෝ මරන්නන් විසින් මරන විට හෝ, එක් මරන්නෙකු බොහෝ දෙනෙකු මරන විට හෝ, එක් උපක්‍රමයකින් බොහෝ දෙනෙකු මැරෙන විට හෝ, එක් චේතනාවක් බොහෝ දෙනෙකුගේ ජීවිතේන්ද්‍රිය සිඳීමට ප්‍රයෝගයක් ඇති කරන විට හෝ, එය එකම පාණාතිපාත කර්මයක් විය යුතුය. ඉදින් බොහෝ බවින් බොහෝ වන්නේ නම්, එක් මරන්නෙකු එක් අරමුණක් සඳහා එක් උපක්‍රමයක් යොදන විට බොහෝ දෙනෙකු මැරේ නම්, හෝ බොහෝ මරන්නන් දේවදත්ත, යඤ්ඤදත්ත, සෝමදත්ත ආදී බොහෝ දෙනෙකු වෙනුවෙන් බොහෝ උපක්‍රම යොදා එක් අයෙකු පමණක් මරයි නම්, හෝ බොහෝ උපක්‍රමයන්ගෙන් එක් අයෙකු මරනු ලැබේ නම්, හෝ බොහෝ චේතනාවන් එක් අයෙකුගේ ජීවිතය නැසීමට උපක්‍රම ඇති කරයි නම්, එවිට පාණාතිපාත කර්ම බොහෝමයක් විය යුතුය. මේ ක්‍රම දෙකම නුසුදුසුය. එබැවින් මැරිය යුත්තා ආදීන්ගේ එකක් වීමෙන් පමණක් එකක් වීම හෝ බොහෝ වීමෙන් පමණක් බොහෝ වීම සිදු නොවේ. වෙනත් ක්‍රමයකින් එහි එකක් බව හා බොහෝ බව සිදුවේ. පාණාතිපාතය සම්බන්ධයෙන් එය පවසන පරිදිම ඉතිරි සිල්පද සඳහා ද එසේමය.

Vuccate [Pg.18] – tattha tāva pāṇātipātassa na vajjhavadhakādīnaṃ paccekamekatāya ekatā, nānatāya nānatā, kintu vajjhavadhakādīnaṃ yuganandhamekatāya ekatā, dvinnampi tu tesaṃ, tato aññatarassa vā nānatāya nānatā. Tathā hi bahūsu vadhakesu bahūhi sarakkhepādīhi ekena vā opātakhaṇanādinā payogena bahū vajjhe vadhentesupi bahū pāṇātipātā honti. Ekasmiṃ vadhake ekena, bahūhi vā payogehi tappayogasamuṭṭhāpikāya ca ekāya, bahūhi vā cetanāhi bahū vajjhe vadhentepi bahū pāṇātipātā honti, bahūsu ca vadhakesu yathāvuttappakārehi bahūhi, ekena vā payogena ekaṃ vajjhaṃ vadhentesupi bahū pāṇātipātā honti. Esa nayo adinnādānādīsupīti. Evamettha ekatānānatāditopi viññātabbo vinicchayo.

පිළිතුර මෙසේය - එහි පාණාතිපාතයේදී මැරිය යුත්තා හෝ මරන්නා ආදීන් එක් එක් අයෙකු වීමෙන් පමණක් එකක් බව හෝ බොහෝ බව සිදු නොවේ. නමුත් මැරිය යුත්තා සහ මරන්නා යන දෙදෙනාගේම යුගල වශයෙන් (සම්බන්ධය) එකක් වීමෙන් එකක් බව සිදුවේ. ඔවුන් දෙදෙනාගෙන් හෝ එක් අයෙකුගේ බොහෝ බවින් බොහෝ බව සිදුවේ. එනම්, බොහෝ මරන්නන් ඊතල විදීම ආදී බොහෝ උපක්‍රමවලින් හෝ වළවල් කැපීම ආදී එක් උපක්‍රමයකින් බොහෝ දෙනෙකු මරන විට පාණාතිපාත කර්මයන් බොහෝ වේ. එක් මරන්නෙකු එක් උපක්‍රමයකින් හෝ බොහෝ උපක්‍රමවලින් හා එක් චේතනාවකින් හෝ බොහෝ චේතනාවන්ගෙන් බොහෝ දෙනෙකු මරන විට ද පාණාතිපාත කර්ම බොහෝ වේ. බොහෝ මරන්නන් ඉහත කී පරිදි බොහෝ හෝ එක් උපක්‍රමයකින් එක් මැරිය යුත්තෙකු මරන විට ද පාණාතිපාත කර්ම බොහෝ වේ. අදින්නාදානාදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය. මෙසේ ඒකත්ව-නානත්ව ආදී වශයෙන් ද විනිශ්චය දත යුතුය.

Ārammaṇatoti pāṇātipāto cettha jīvitindriyārammaṇo. Adinnādānaabrahmacariyasurāmerayamajjapamādaṭṭhānāni rūpadhammesu rūpāyatanādiaññatarasaṅkhārārammaṇāni. Musāvādo yassa musā bhaṇati, tamārabhitvā pavattanato sattārammaṇo. Abrahmacariyampi sattārammaṇanti eke. Adinnādānañca yadā satto haritabbo hoti, tadā sattārammaṇanti. Api cettha saṅkhāravaseneva sattārammaṇaṃ, na paṇṇattivasenāti. Evamettha ārammaṇatopi viññātabbo vinicchayo.

අරමුණු වශයෙන්: මෙහි පාණාතිපාතය ජීවිතේන්ද්‍රිය අරමුණු කොට පවතී. අදින්නාදානය, අබ්‍රහ්මචර්යාව සහ සුරාමේරය යන මොවුහු රූප ධර්මයන් අතර රූපය ආදී වූ එක්තරා සංස්කාරයක් අරමුණු කරති. මුසාවාදය නම්, යමෙකුට මුසා බණන්නේද ඔහුව අරමුණු කොට පවතින බැවින් සත්ව-අරමුණු සහිත වේ. අබ්‍රහ්මචර්යාව ද සත්ව-අරමුණු සහිත බව ඇතැම් ආචාර්යවරු පවසති. අදින්නාදානය ද සත්වයෙකු සොරකම් කරන විට සත්ව-අරමුණු සහිත බව ඇතැමුන් පවසති. එහෙත් මෙහි සංස්කාර වශයෙන්ම සත්වයා අරමුණු කරනු ලබයි, පඤ්ඤත්තිය (සම්මුතිය) වශයෙන් නොවේ. මෙසේ අරමුණු වශයෙන් ද විනිශ්චය දත යුතුය.

Ādānatoti pāṇātipātāveramaṇisikkhāpadādīni cetāni sāmaṇerena bhikkhusantike samādinnāneva samādinnāni honti, upāsakena pana attanā samādiyantenāpi samādinnāni honti, parassa santike samādiyantenāpi. Ekajjhaṃ samādinnānipi samādinnāni honti, paccekaṃ samādinnānipi. Kintu nānaṃ ekajjhaṃ samādiyato ekāyeva virati, ekāva cetanā hoti, kiccavasena panetāsaṃ pañcavidhattaṃ viññāyati. Paccekaṃ samādiyato pana pañceva viratiyo, pañca ca cetanā hontīti veditabbā. Evamettha ādānatopi viññātabbo vinicchayo.

සමාදානය වශයෙන්: පාණාතිපාතා වේරමණී ආදී මෙම ශික්ෂාපද සාමණේරයෙකු විසින් භික්ෂුවක් සමීපයෙහි සමාදන් වූ විටම සමාදන් වූයේ නම් වේ. උපාසකයෙකු විසින් තමා විසින්ම සමාදන් වුව ද, අන් අයෙකු ඉදිරියේ සමාදන් වුව ද එය සමාදන් වූයේ නම් වේ. එකවර සමාදන් වුව ද, වෙන වෙනම සමාදන් වුව ද එය සමාදන් වීමයි. නමුත් විශේෂය නම්, එකවර සමාදන් වන්නාට ඇත්තේ එක් විරතියකි, එක් චේතනාවකි. එහෙත් කෘත්‍ය වශයෙන් එහි පස් ආකාර බව පෙනේ. වෙන වෙනම සමාදන් වන්නාට විරති පහක් හා චේතනා පහක් පවතින බව දත යුතුය. මෙසේ සමාදානය වශයෙන් ද විනිශ්චය දත යුතුය.

Bhedatoti sāmaṇerānañcettha ekasmiṃ bhinne sabbānipi bhinnāni honti. Pārājikaṭṭhāniyāni hi tāni tesaṃ, yaṃ taṃ vītikkantaṃ hoti, teneva kammabaddho. Gahaṭṭhānaṃ pana ekasmiṃ bhinne ekameva bhinnaṃ hoti, yato [Pg.19] tesaṃ taṃsamādāneneva puna pañcaṅgikattaṃ sīlassa sampajjati. Apare panāhu – ‘‘visuṃ visuṃ samādinnesu ekasmiṃ bhinne ekameva bhinnaṃ hoti, ‘pañcaṅgasamannāgataṃ sīlaṃ samādiyāmī’ti evaṃ pana ekato samādinnesu ekasmiṃ bhinne sesānipi sabbāni bhinnāni honti. Kasmā? Samādinnassa abhinnattā, yaṃ taṃ vītikkantaṃ, teneva kammabaddho’’ti. Evamettha bhedatopi viññātabbo vinicchayo.

බිඳීම වශයෙන් සලකන විට: මෙහි සාමණේරයන් වහන්සේලාගේ පංච ශීලය අතුරින් එකක් බිඳුණු විට සියලුම ශික්ෂාපද බිඳුණු බවට පත්වේ. මක්නිසාද යත්, සාමණේරයන්ට එම ශික්ෂාපද පාරාජිකා හා සමාන ස්ථානයෙහි පවතින බැවිනි. උල්ලංඝනය කළා වූ යම් ශික්ෂාපදයක් වේද, ඒ මගින්ම කර්මයෙන් බැඳේ (කර්මපථය වේ). ගිහියන් සම්බන්ධයෙන් නම්, එක් ශික්ෂාපදයක් බිඳුණු විට බිඳෙන්නේ එම ශික්ෂාපදය පමණි. මක්නිසාද යත්, ඔවුන් හට එම ශික්ෂාපදය නැවත සමාදන් වීමෙන්ම පංචාංගික සීලය නැවත සම්පූර්ණ වන බැවිනි. තවත් ආචාර්යවරු මෙසේ පවසති: "වෙන් වෙන් වශයෙන් සමාදන් වූ විට එකක් බිඳුණු කල බිඳෙන්නේ එකක්ම පමණි; නමුත් 'පංචාංග සමන්නාගත ශීලය සමාදන් වෙමි' යි මෙසේ එකවර සමාදන් වූ විට එකක් බිඳුණු කල ඉතිරි සියල්ලම බිඳේ. ඒ මන්ද? සමාදාන චේතනාව වෙන් නොකළ බැවිනි. යම් ශික්ෂාපදයක් උල්ලංඝනය කළේ ද, එයින්ම කර්මයෙන් බැඳේ." පංච ශීලයෙහි බිඳීම පිළිබඳ විනිශ්චය මෙසේ දත යුතුය.

Mahāsāvajjatoti guṇavirahitesu tiracchānagatādīsu pāṇesu khuddake pāṇe pāṇātipāto appasāvajjo, mahāsarīre mahāsāvajjo. Kasmā? Payogamahantatāya. Payogasamattepi vatthumahantatāya. Guṇavantesu pana manussādīsu appaguṇe pāṇātipāto appasāvajjo, mahāguṇe mahāsāvajjo. Sarīraguṇānantu samabhāve sati kilesānaṃ upakkamānañca mudutāya appasāvajjatā, tibbatāya mahāsāvajjatā ca veditabbā. Esa nayo sesesupi. Api cettha surāmerayamajjapamādaṭṭhānameva mahāsāvajjaṃ, na tathā pāṇātipātādayo. Kasmā? Manussabhūtassāpi ummattakabhāvasaṃvattanena ariyadhammantarāyakaraṇatoti. Evamettha mahāsāvajjatopi viññātabbo vinicchayo.

මහා සාවද්‍ය (මහත් අකුසල්) වීම සම්බන්ධයෙන්: ගුණධර්මවලින් තොර වූ තිරිසන් සතුන් ආදීන් අතුරින් කුඩා සතුන් මැරීම අල්ප සාවද්‍ය වේ, විශාල ශරීර ඇති සතුන් මැරීම මහා සාවද්‍ය වේ. ඒ මන්ද? ඒ සඳහා දැක්විය යුතු ප්‍රයෝගය (වෑයම) මහත් වන බැවිනි. ප්‍රයෝගය සමාන වූවත් වස්තුවේ (සත්වයාගේ) විශාලත්වය නිසා ද මහා සාවද්‍ය වේ. ගුණවත් මනුෂ්‍යයන් ආදීන් සම්බන්ධයෙන් නම්, ගුණ මඳ අයකු මැරීම අල්ප සාවද්‍ය වන අතර මහා ගුණවන්තයකු මැරීම මහා සාවද්‍ය වේ. ශරීර ප්‍රමාණය හා ගුණධර්ම සමාන වූ විට, කෙලෙස්වල සහ ප්‍රයෝගයන්ගේ මෘදු බව නිසා අල්ප සාවද්‍ය බව ද, ඒවායේ තීව්‍ර බව නිසා මහා සාවද්‍ය බව ද දත යුතුය. අදත්තාදානය ආදී සෙසු ශික්ෂාපදවල ද මේ නයම දත යුතුය. තවද මෙහි මත්පැන් පානය කිරීම (සුරාමේරය) මහා සාවද්‍ය වේ; ප්‍රාණඝාතාදිය එලෙස නොවේ. ඒ මන්ද? මනුෂ්‍යයෙකු වුව ද උමතු බවට පත් කරන බැවින් සහ ආර්ය ධර්මයන්ට (මඟපලවලට) අන්තරාය පමුණුවන බැවිනි. මෙසේ මහා සාවද්‍ය බව පිළිබඳ විනිශ්චය දත යුතුය.

Payogatoti ettha ca pāṇātipātassa sāhatthiko, āṇattiko, nissaggiyo, thāvaro, vijjāmayo, iddhimayoti chappayogā. Tattha kāyena vā kāyappaṭibaddhena vā paharaṇaṃ sāhatthiko payogo, so uddissānuddissabhedato duvidho hoti. Tattha uddissake yaṃ uddissa paharati, tasseva maraṇena kammunā bajjhati. ‘‘Yo koci maratū’’ti evaṃ anuddissake pahārapaccayā yassa kassaci maraṇena. Ubhayathāpi ca paharitamatte vā maratu, pacchā vā teneva rogena, paharitakkhaṇe eva kammunā bajjhati. Maraṇādhippāyena ca pahāraṃ datvā tena amatassa puna aññena cittena pahāre dinne pacchāpi yadi paṭhamapahāreneva marati, tadā eva kammunā baddho hoti. Atha dutiyapahārena, natthi pāṇātipāto. Ubhayehi matepi paṭhamapahāreneva kammunā baddho, ubhayehipi amate nevatthi pāṇātipāto. Esa nayo bahukehipi [Pg.20] ekassa pahāre dinne. Tatrāpi hi yassa pahārena marati, tasseva kammabaddho hoti.

ප්‍රයෝගය (වෑයම) අනුව: ප්‍රාණඝාතයෙහි සාහත්ථික, ආණත්තික, නිස්සග්ගිය, ථාවර, විජ්ජාමය සහ ඉද්ධිමය වශයෙන් ප්‍රයෝග හයකි. එහිදී තමාගේ කයෙන් හෝ කයට සම්බන්ධ වස්තුවකින් පහර දීම 'සාහත්ථික ප්‍රයෝගය' යි. එය උද්දිස්ස (නියම කළ) සහ අනුද්දිස්ස (නියම නොකළ) වශයෙන් දෙවදෑරුම් වේ. එහි උද්දිස්ස ප්‍රයෝගයෙහි, යමෙකු අරමුණු කර පහර දෙන්නේ ද ඔහුගේම මරණයෙන් කර්මය සිද්ධ වේ. 'කවුරු හෝ මැරේවා' යි මෙසේ අනුද්දිස්ස වශයෙන් පහර දුන් විට, එම පහර නිසා මියයන ඕනෑම අයෙකුගේ මරණයෙන් කර්මය සිද්ධ වේ. මේ ක්‍රම දෙකේදීම පහර දුන් සැණින් හෝ පසුව එම පීඩාවෙන්ම මියගිය ද, පහර දුන් මොහොතේම කර්මයෙන් බැඳේ. මරණ චේතනාවෙන් පහර දී ඔහු නොමළ විට, නැවත වෙනත් චේතනාවකින් පහර දුන් කල, ඉදින් ඔහු පළමු පහරින්ම මියගියේ නම් එවිටම කර්මයෙන් බැඳේ. දෙවන පහර නිසා මියගියේ නම් ප්‍රාණඝාත අකුසලය (පළමු චේතනාවට අනුව) සිද්ධ නොවේ. පහරවල් දෙකෙන්ම මළහොත් පළමු පහර නිසාම කර්මයෙන් බැඳේ; දෙකෙන්ම නොමළහොත් ප්‍රාණඝාත අකුසලය නැත. බොහෝ දෙනෙකු එක් අයෙකුට පහර දෙන විට ද මේ නයම වේ. එහිදී යමෙකුගේ පහරින් මරණය සිදු වේ ද, ඔහු කර්මයෙන් බැඳේ.

Adhiṭṭhahitvā pana āṇāpanaṃ āṇattiko payogo. Tatthapi sāhatthike payoge vuttanayeneva kammabaddho anussaritabbo. Chabbidho cettha niyamo veditabbo –

අණ කිරීමෙන් මරණය සිදු කිරීම 'ආණත්තික ප්‍රයෝගය' යි. එහිදී ද සාහත්ථික ප්‍රයෝගයෙහි කී නයම අනුව කර්මයෙන් බැඳීම සිහි කටයුතුය. මෙහි නියමයන් (කොන්දේසි) හයක් දත යුතුය.

‘‘Vatthu kālo ca okāso, āvudhaṃ iriyāpatho;

Kiriyāvisesoti ime, cha āṇattiniyāmakā’’ti. (pāci. aṭṭha. 2.174);

"වස්තුව, කාලය, ස්ථානය, ආයුධය, ඉරියව්ව සහ ක්‍රියා විශේෂය යන මේ කරුණු හය ආණත්තික ප්‍රයෝගයෙහි නියමයන් වේ."

Tattha vatthūti māretabbo pāṇo. Kāloti pubbaṇhasāyanhādikālo ca, yobbanathāvariyādikālo ca. Okāsoti gāmo vā nigamo vā vanaṃ vā racchā vā siṅghāṭakaṃ vāti evamādi. Āvudhanti asi vā usu vā satti vāti evamādi. Iriyāpathoti māretabbassa mārakassa ca ṭhānaṃ vā nisajjā vāti evamādi.

එහි 'වස්තුව' යනු මැරිය යුතු සත්වයාය. 'කාලය' යනු පෙරවරු හෝ පස්වරු ආදී කාලය ද, තරුණ හෝ මහලු ආදී වයස් කාලය ද වේ. 'ස්ථානය' යනු ගම, නියම්ගම, වනය, වීදිය හෝ සතරමං හන්දිය ආදියයි. 'ආයුධය' යනු කඩුව, ඊතලය, හෙල්ල ආදියයි. 'ඉරියව්ව' යනු මැරිය යුත්තාගේ හෝ මරන්නාගේ සිටගෙන සිටීම, හිඳගෙන සිටීම ආදී ඉරියව්වයි.

Kiriyāvisesoti vijjhanaṃ vā chedanaṃ vā bhedanaṃ vā saṅkhamuṇḍikaṃ vāti evamādi. Yadi hi vatthuṃ visaṃvādetvā ‘‘yaṃ mārehī’’ti āṇatto, tato aññaṃ māreti, āṇāpakassa natthi kammabaddho. Atha vatthuṃ avisaṃvādetvā māreti, āṇāpakassa āṇattikkhaṇe āṇattassa māraṇakkhaṇeti ubhayesampi kammabaddho. Esa nayo kālādīsupi.

'ක්‍රියා විශේෂය' යනු විදීම, කැපීම, පැළීම හෝ හිස මුඩු කිරීම ආදියයි. ඉදින් නියම කළ වස්තුව (පුද්ගලයා) වෙනස් කොට වෙනත් අයෙකු මැරුවේ නම්, අණ කළ තැනැත්තා හට කර්මය සිදු නොවේ. වස්තුව වෙනස් නොකර මැරුවේ නම්, අණ කළ තැනැත්තා අණ කළ මොහොතේ ද, මරන්නා මරණ මොහොතේ ද යන දෙදෙනාම කර්මයෙන් බැඳෙති. කාලය ආදී සෙසු නියමයන්හි ද නය මෙසේමය.

Māraṇatthantu kāyena vā kāyappaṭibaddhena vā paharaṇanissajjanaṃ nissaggiyo payogo. Sopi uddissānuddissabhedato duvidho eva, kammabaddho cettha pubbe vuttanayeneva veditabbo.

මැරීම පිණිස කයෙන් හෝ කයට සම්බන්ධ දෙයකින් ආයුධ ආදිය විදීම හෝ මුදාහැරීම 'නිස්සග්ගිය ප්‍රයෝගය' යි. එය ද උද්දිස්ස සහ අනුද්දිස්ස වශයෙන් දෙවදෑරුම් වන අතර, මෙහි කර්මයෙන් බැඳීම කලින් කී නයම අනුව දත යුතුය.

Māraṇatthameva opātakhaṇanaṃ, apassenaupanikkhipanaṃ, bhesajjavisayantādippayojanaṃ vā thāvaro payogo. Sopi uddissānuddissabhedato duvidho, yato tatthapi pubbe vuttanayeneva kammabaddho veditabbo. Ayantu viseso – mūlaṭṭhena opātādīsu paresaṃ mūlena vā mudhā vā dinnesupi yadi tappaccayā koci marati, mūlaṭṭhasseva kammabaddho. Yadipi ca tena aññena vā tattha opāte vināsetvā bhūmisame katepi paṃsudhovakā vā paṃsuṃ gaṇhantā, mūlakhaṇakā vā mūlāni khaṇantā āvāṭaṃ karonti[Pg.21], deve vā vassante kaddamo jāyati, tattha ca koci otaritvā vā laggitvā vā marati, mūlaṭṭhasseva kammabaddho. Yadi pana yena laddhaṃ, so añño vā taṃ vitthaṭataraṃ gambhīrataraṃ vā karoti, tappaccayāva koci marati, ubhayesampi kammabaddho. Yathā tu mūlāni mūlehi saṃsandanti, tathā tatra thale kate muccati. Evaṃ apassenādīsupi yāva tesaṃ pavatti, tāva yathāsambhavaṃ kammabaddho veditabbo.

මැරීම පිණිසම වළවල් කැපීම, ඇඳි ආදිය ඇල කර තැබීම, බෙහෙත් විෂ හෝ යන්ත්‍ර ආදිය යෙදීම 'ථාවර ප්‍රයෝගය' යි. එය ද උද්දිස්ස සහ අනුද්දිස්ස වශයෙන් දෙවදෑරුම් වේ. එහි කර්මයෙන් බැඳීම ද පෙර කී නයම අනුව දත යුතුය. මෙහි විශේෂය නම්: මුල් පුද්ගලයා වළවල් ආදිය හාරා අන් අයට මිලකට හෝ නොමිලේ දුන් විට, ඒ හේතුවෙන් යමෙකු මියගියහොත් මුල් පුද්ගලයාම කර්මයෙන් බැඳේ. ඔහු හෝ වෙනත් අයෙකු එම වළවල් වසා පොළොව සමතලා කළ ද, පසුව පස් සෝදන්නන් පස් ගන්නා විට හෝ මුල් හාරන්නන් මුල් හාරන විට නැවත වළක් වී, වැසි වැටී මඩ වී එහි යම් සත්වයෙකු වැටී හෝ ලැගී මියගියහොත් මුල් පුද්ගලයාම කර්මයෙන් බැඳේ. නමුත් එය ලැබූ තැනැත්තා හෝ වෙනත් අයෙකු එම වළ වඩාත් පුළුල් හෝ ගැඹුරු කළහොත්, ඒ හේතුවෙන් යමෙකු මියගියහොත් දෙදෙනාම කර්මයෙන් බැඳෙති. මුල් ගැලවී ගිය පසු එම ස්ථානය ගොඩකළ විට ඔහු නිදහස් වේ. මෙසේ ඇඳි ආදිය සම්බන්ධයෙන් ද ඒවා පවතින තාක් කල් කර්මයෙන් බැඳීම දත යුතුය.

Māraṇatthaṃ pana vijjāparijappanaṃ vijjāmayo payogo. Dāṭhāvudhādīnaṃ dāṭhākoṭanādimiva māraṇatthaṃ kammavipākajiddhivikārakaraṇaṃ iddhimayo payogoti. Adinnādānassa tu theyyapasayhapaṭicchannaparikappakusāvahāravasappavattā sāhatthikāṇattikādayo payogā, tesampi vuttānusāreneva pabhedo veditabbo. Abrahmacariyādīnaṃ tiṇṇampi sāhatthiko eva payogo labbhatīti. Evamettha payogatopi viññātabbo vinicchayo.

මැරීම පිණිස මන්ත්‍ර ජප කිරීම 'විජ්ජාමය ප්‍රයෝගය' යි. දාඨාවුධ රජුගේ දළ ගැටීමෙන් මෙන් මැරීම පිණිස කර්ම විපාකයෙන් ලැබූ තන්ත්‍ර මන්ත්‍ර ආදියෙන් කරන විකාර 'ඉද්ධිමය ප්‍රයෝගය' යි. අදත්තාදානයෙහි (සොරකමෙහි) සොරකම් කිරීම, බලහත්කාරයෙන් ගැනීම, සඟවා ගැනීම, කූට උපක්‍රම යෙදීම ආදී සාහත්ථික හා ආණත්තික ප්‍රයෝග පවතී. ඒවායේ ප්‍රභේද ද කලින් කී අයුරින්ම දත යුතුය. අබ්‍රහ්මචර්යාව ආදී ඉතිරි ශික්ෂාපද තුනෙහි 'සාහත්ථික ප්‍රයෝගය' පමණක් ලැබේ. පංච ශීලයෙහි ප්‍රයෝගයන් පිළිබඳ විනිශ්චය මෙසේ දත යුතුය.

Aṅgatoti ettha ca pāṇātipātassa pañca aṅgāni bhavanti – pāṇo ca hoti, pāṇasaññī ca, vadhakacittañca paccupaṭṭhitaṃ hoti, vāyamati, tena ca maratīti. Adinnādānassāpi pañceva – parapariggahitañca hoti, parapariggahitasaññī ca, theyyacittañca paccupaṭṭhitaṃ hoti, vāyamati, tena ca ādātabbaṃ ādānaṃ gacchatīti. Abrahmacariyassa pana cattāri aṅgāni bhavanti – ajjhācariyavatthu ca hoti, tattha ca sevanacittaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti, sevanapaccayā payogañca samāpajjati, sādiyati cāti, tathā paresaṃ dvinnampi. Tattha musāvādassa tāva musā ca hoti taṃ vatthu, visaṃvādanacittañca paccupaṭṭhitaṃ hoti, tajjo ca vāyāmo, paravisaṃvādanañca viññāpayamānā viññatti pavattatīti cattāri aṅgāni veditabbāni. Surāmerayamajjapamādaṭṭhānassa pana surādīnañca aññataraṃ hoti madanīyapātukamyatācittañca paccupaṭṭhitaṃ hoti, tajjañca vāyāmaṃ āpajjati, pīte ca pavisatīti imāni cattāri aṅgānīti. Evamettha aṅgatopi viññātabbo vinicchayo.

අංග වශයෙන් මෙහි ප්‍රාණාතිපාතයට අංග පහක් වේ - ප්‍රාණියෙකු වීම, ප්‍රාණියෙකු යන සංඥාව, මැරීමේ සිත පහළ වීම, ප්‍රයෝගය (උත්සාහය) සහ එමගින් මරණය සිදුවීමයි. අදින්නාදානයට ද අංග පහක්ම වේ - අනුන් සතු වස්තුවක් වීම, අනුන් සතු වස්තුවක් යන සංඥාව, සොර සිත පහළ වීම, ප්‍රයෝගය සහ එමගින් ගැනීම සම්පූර්ණ වීමයි. අබ්‍රහ්මචර්යාවට අංග සතරකි - වස්තුව (ස්ත්‍රී ආදිය) තිබීම, එහි සේවනය කිරීමේ සිත පහළ වීම, සේවනය පිණිස ප්‍රයෝග කිරීම සහ ඉන් සතුට ලැබීමයි. එලෙසම අනෙක් ශික්ෂාපද දෙකෙහිද අංග සතර බැගින් වේ. එහි මුසාවාදයට අංග සතර නම් - අසත්‍ය කරුණක් වීම, රවටන සිත පහළ වීම, ඊට අදාළ ප්‍රයෝගය සහ අනුන් රැවටෙන ලෙස අදහස ප්‍රකාශ කිරීමයි. සුරාමේරය මජ්ජපමාදට්ඨානයට අංග සතර නම් - සුරා ආදී යමක් තිබීම, මත් වීම පිණිස බීමට ඇති කැමැත්ත, ඊට අදාළ ප්‍රයෝගය සහ උගුරෙන් පහළට ගමන් කිරීමයි. මේ අයුරින් මෙහි අංග වශයෙන් විනිශ්චය දත යුතුය.

Samuṭṭhānatoti pāṇātipātaadinnādānamusāvādā cettha kāyacittato, vācācittato, kāyavācācittato cāti tisamuṭṭhānā honti. Abrahmacariyaṃ kāyacittavasena ekasamuṭṭhānameva. Surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ kāyato ca, kāyacittato cāti dvisamuṭṭhānanti. Evamettha samuṭṭhānatopi viññātabbo vinicchayo.

සමුට්ඨාන (හටගන්නා දොරටු) වශයෙන් ප්‍රාණාතිපාත, අදින්නාදාන සහ මුසාවාද යන මේවා කාය-චිත්ත, වාග්-චිත්ත සහ කාය-වාග්-චිත්ත වශයෙන් සමුට්ඨාන තුනකින් යුක්ත වේ. අබ්‍රහ්මචර්යාව කාය-චිත්ත වශයෙන් එක් සමුට්ඨානයක් පමණි. සුරාමේරය මජ්ජපමාදට්ඨානය කය සහ කාය-චිත්ත වශයෙන් සමුට්ඨාන දෙකකින් යුක්ත වේ. මේ අයුරින් මෙහි සමුට්ඨාන වශයෙන් ද විනිශ්චය දත යුතුය.

Vedanātoti [Pg.22] ettha ca pāṇātipāto dukkhavedanāsampayuttova. Adinnādānaṃ tīsu vedanāsu aññataravedanāsampayuttaṃ, tathā musāvādo. Itarāni dve sukhāya vā adukkhamasukhāya vā vedanāya sampayuttānīti. Evamettha vedanātopi viññātabbo vinicchayo.

වේදනා වශයෙන් මෙහි ප්‍රාණාතිපාතය දුක්ඛ වේදනාව සමඟම සම්ප්‍රයුක්ත වේ. අදින්නාදානය වේදනා තුනෙන් එකක් සමඟ සම්ප්‍රයුක්ත වේ; මුසාවාදය ද එසේමය. ඉතිරි ශික්ෂාපද දෙක සුඛ වේදනාව හෝ අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව සමඟ සම්ප්‍රයුක්ත වේ. මේ අයුරින් මෙහි වේදනා වශයෙන් ද විනිශ්චය දත යුතුය.

Mūlatoti pāṇātipāto cettha dosamohamūlo. Adinnādānamusāvādā lobhamohamūlā vā dosamohamūlā vā. Itarāni dve lobhamohamūlānīti. Evamettha mūlatopi viññātabbo vinicchayo.

මූල වශයෙන් මෙහි ප්‍රාණාතිපාතය දෝස සහ මෝහ යන මූලයන්ගෙන් යුක්ත වේ. අදින්නාදානය සහ මුසාවාදය ලෝභ-මෝහ හෝ දෝස-මෝහ යන මූලයන්ගෙන් යුක්ත විය හැකිය. ඉතිරි ශික්ෂාපද දෙක ලෝභ-මෝහ යන මූලයන්ගෙන් යුක්ත වේ. මේ අයුරින් මෙහි මූල වශයෙන් ද විනිශ්චය දත යුතුය.

Kammatoti pāṇātipātaadinnādānaabrahmacariyāni cettha kāyakammameva kammapathappattāneva ca, musāvādo vacīkammameva. Yo pana atthabhañjako, so kammapathappatto. Itaro kammameva. Surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ kāyakammamevāti. Evamettha kammatopi viññātabbo vinicchayo.

කර්ම වශයෙන් මෙහි ප්‍රාණාතිපාත, අදින්නාදාන සහ අබ්‍රහ්මචර්යාවන් කායකර්ම වන අතර කර්මපථයට ද පැමිණේ. මුසාවාදය වාක්කර්මයකි. අර්ථය නසන (අනර්ථය පිණිස පවතින) මුසාවාදය කර්මපථයට පැමිණෙයි; අනෙක හුදු කර්මයක් පමණි. සුරාමේරය මජ්ජපමාදට්ඨානය කායකර්මයක්ම වේ. මේ අයුරින් මෙහි කර්ම වශයෙන් ද විනිශ්චය දත යුතුය.

Viramatoti ettha āha ‘‘pāṇātipātādīhi viramanto kuto viramatī’’ti? Vuccate – samādānavasena tāva viramanto attano vā paresaṃ vā pāṇātipātādiakusalato viramati. Kimārabhitvā? Yato viramati, tadeva. Sampattavasenāpi viramanto vuttappakārākusalatova. Kimārabhitvā? Pāṇātipātādīnaṃ vuttārammaṇāneva. Keci pana bhaṇanti ‘‘surāmerayamajjasaṅkhāte saṅkhāre ārabhitvā surāmerayamajjapamādaṭṭhānā viramati, sattasaṅkhāresu yaṃ pana avaharitabbaṃ bhañjitabbañca, taṃ ārabhitvā adinnādānā musāvādā ca, satteyevārabhitvā pāṇātipātā abrahmacariyā cā’’ti. Tadaññe ‘‘evaṃ sante ‘aññaṃ cintento aññaṃ kareyya, yañca pajahati, taṃ na jāneyyā’ti evaṃdiṭṭhikā hutvā anicchamānā yadeva pajahati, taṃ attano pāṇātipātādiakusalamevārabhitvā viramatī’’ti vadanti. Tadayuttaṃ. Kasmā? Tassa paccuppannābhāvato bahiddhābhāvato ca. Sikkhāpadānañhi vibhaṅgapāṭhe ‘‘pañcannaṃ sikkhāpadānaṃ kati kusalā…pe… kati araṇā’’ti pucchitvā ‘‘kusalāyeva, siyā sukhāya vedanāya sampayuttā’’ti (vibha. 716) evaṃ pavattamāne vissajjane ‘‘paccuppannārammaṇā’’ti ca ‘‘bahiddhārammaṇā’’ti ca evaṃ paccuppannabahiddhārammaṇattaṃ vuttaṃ, taṃ attano pāṇātipātādiakusalaṃ ārabhitvā viramantassa na yujjati. Yaṃ pana vuttaṃ – ‘‘aññaṃ [Pg.23] cintento aññaṃ kareyya, yañca pajahati, taṃ na jāneyyā’’ti. Tattha vuccate – na kiccasādhanavasena pavattento aññaṃ cintento aññaṃ karotīti vā, yañca pajahati, taṃ na jānātīti vā vuccati.

විරමණය (වැළකීම) සම්බන්ධයෙන් මෙහි මෙසේ අසනු ලබයි: "ප්‍රාණාතිපාතාදියෙන් වළකින්නා කුමකින් වළකින්නේ ද?" ඊට පිළිතුරු දෙනු ලැබේ: සමාදාන වශයෙන් වළකින්නා තම හෝ අන්‍යයන්ගේ ප්‍රාණාතිපාතාදී අකුසලයන්ගෙන් වළකියි. කුමක් අරමුණු කොට ද? යමකින් වළකින්නේ ද එයමය. සම්පත්ති වශයෙන් වළකින්නා ද ඉහත කී අයුරින්ම අකුසලයන්ගෙන් වළකියි. කුමක් අරමුණු කොට ද? ප්‍රාණාතිපාතාදියෙහි සඳහන් වන එම අරමුණුමය. ඇතැම් ආචාර්යවරු පවසන්නේ සුරාමේරය මජ්ජ නමැති සංස්කාරයන් අරමුණු කොට සුරාපානයෙන් වළකින බවත්, සත්ව සංස්කාරයන්ගෙන් ගත යුතු හෝ විනාශ කළ යුතු දේ අරමුණු කොට අදින්නාදානයෙන් හා මුසාවාදයෙන් වළකින බවත්, සත්වයන්ම අරමුණු කොට ප්‍රාණාතිපාතයෙන් හා අබ්‍රහ්මචර්යාවෙන් වළකින බවත්ය. එයට අනෙක් ආචාර්යවරු පවසන්නේ, එසේ වූ විට එක් දෙයක් සිතා තවත් දෙයක් කරන බවක් හා අත්හරින දෙය නොදන්නා බවක් පෙනී යන බැවින්, තමා අත්හරින ප්‍රාණාතිපාතාදී අකුසලයම අරමුණු කොට වළකින බවයි. එය අයුක්තය (නොගැලපේ). මක්නිසාද? එය වර්තමාන නොවන බැවින් හා බාහිර නොවන බැවිනි. සැබවින්ම ශික්ෂාපද විභංග පාළියෙහි ශික්ෂාපද පහ පිළිබඳව "කුසල් කීයක් ද... පේ... අරණ කීයක් ද?" යන ප්‍රශ්නයට ලැබෙන පිළිතුරෙහි ඒවා වර්තමාන අරමුණු සහිත හා බාහිර අරමුණු සහිත බව පවසා ඇත. එබැවින් තමාගේ ප්‍රාණාතිපාතාදී අකුසලයම අරමුණු කොට වළකින්නා සම්බන්ධයෙන් එය නොගැලපේ. "එකක් සිතා තවත් දෙයක් කරයි, අත්හරින දෙය නොදනී" යනුවෙන් යමක් පවසන ලද්දේ ද, එයින් අදහස් කරන්නේ කාර්යය සාධනය කරන අයුරින් කටයුතු කරන්නා තවකක් සිතා තවකක් කරයි කියා හෝ අත්හරින දේ නොදනී කියා හෝ නොකියන බවයි.

‘‘Ārabhitvāna amataṃ, jahanto sabbapāpake;

Nidassanañcettha bhave, maggaṭṭhoriyapuggalo’’ti.

"අමෘතය (නිවන) අරමුණු කොට ගෙන සියලු පව් ප්‍රහීණ කරන්නා වූ මාර්ගස්ථ ආර්ය පුද්ගලයා මෙහිලා නිදසුනක් වේ."

Evamettha viramatopi viññātabbo vinicchayo.

මේ අයුරින් මෙහි විරමණය වශයෙන් ද විනිශ්චය දත යුතුය.

Phalatoti sabbe eva cete pāṇātipātādayo duggatiphalanibbattakā honti, sugatiyañca aniṭṭhākantāmanāpavipākanibbattakā honti, samparāye diṭṭhadhamme eva ca avesārajjādiphalanibbattakā. Apica ‘‘yo sabbalahuso pāṇātipātassa vipāko manussabhūtassa appāyukasaṃvattaniko hotī’’ti (a. ni. 8.40) evamādinā nayenettha phalatopi viññātabbo vinicchayo.

විපාක (ඵල) වශයෙන් මෙහි ප්‍රාණාතිපාතාදී සියලු අකුසලයන් දුගතියෙහි විපාක ලබා දෙන්නාහු වෙති. සුගතියෙහි වුවද අනිෂ්ට, අකාන්ත, අමනාප විපාක උපදවති. තවද මතු භවයෙහි මෙන්ම මෙලොවෙහි ද බිය හා නොවිශාරද බව ආදී විපාක ලබා දෙති. තවද, "ප්‍රාණාතිපාතයේ ඉතාම අල්ප විපාකය මිනිසෙකු වී උපන් කල්හි කෙටි ආයුෂ ලැබීමට හේතු වේ" යන ආදී ක්‍රමයෙන් මෙහි ඵල වශයෙන් ද විනිශ්චය දත යුතුය.

Api cettha pāṇātipātādiveramaṇīnampi samuṭṭhānavedanāmūlakammaphalato viññātabbo vinicchayo. Tatthāyaṃ viññāpanā – sabbā eva cetā veramaṇiyo catūhi samuṭṭhahanti kāyato, kāyacittato, vācācittato, kāyavācācittato cāti. Sabbā eva ca sukhavedanāsampayuttā vā, adukkhamasukhavedanāsampayuttā vā, alobhādosamūlā vā alobhādosāmohamūlā vā. Catassopi cettha kāyakammaṃ, musāvādāveramaṇī vacīkammaṃ, maggakkhaṇe ca cittatova samuṭṭhahanti, sabbāpi manokammaṃ.

තවද මෙහි ප්‍රාණාතිපාතාදී විරමණයන්ගේ (වැළකීම්වල) ද සමුට්ඨාන, වේදනා, මූල, කර්ම සහ ඵල වශයෙන් විනිශ්චය දත යුතුය. ඒ පිළිබඳ පැහැදිලි කිරීම මෙසේය: මේ සියලු විරමණයෝ කය, කාය-චිත්ත, වාග්-චිත්ත සහ කාය-වාග්-චිත්ත වශයෙන් සමුට්ඨාන සතරකින් හටගනිති. සියලු ශික්ෂාපද (වැළකීම්) සුඛ වේදනාවෙන් හෝ අදුක්ඛමසුඛ වේදනාවෙන් යුක්තය. අලෝභ-අදෝස මුල් සහිත හෝ අලෝභ-අදෝස-අමෝහ මුල් සහිතය. මෙහි විරමණයන් සතරක් (මුසාවාද හැර) කායකර්ම වන අතර මුසාවාද විරමණය වාක්කර්මයකි. මාර්ග ක්ෂණයේදී සිතින්ම හටගන්නා බැවින් සියල්ලම මනෝකර්ම වේ.

Pāṇātipātā veramaṇiyā cettha aṅgapaccaṅgasampannatā ārohapariṇāhasampattitā javasampattitā suppatiṭṭhitapādatā cārutā mudutā sucitā sūratā mahabbalatā vissatthavacanatā lokapiyatā nelatā abhejjaparisatā acchambhitā duppadhaṃsitā parūpakkamena amaraṇatā anantaparivāratā surūpatā susaṇṭhānatā appābādhatā asokitā piyehi manāpehi saddhiṃ avippayogatā dīghāyukatāti evamādīni phalāni.

ප්‍රාණඝාතයෙන් වැළකීමේ ආනිසංස ලෙස අංග ප්‍රත්‍යංගයන්ගෙන් සම්පූර්ණ වීම, ආරෝහ පරිණාහ සම්පත්තිය (මනා උස මහතින් යුත් දේහය), වේගවත් බව, මනාකොට පිහිටි පාද ඇති බව, ශෝභන බව, මෘදු බව, පිරිසිදු බව, ශූර බව, මහා බලසම්පන්න බව, පැහැදිලි වචන ඇති බව, ලෝකයාට ප්‍රිය බව, නිදොස් බව, නොබිඳෙන පිරිස් ඇති බව, තැති නොගන්නා බව, අනුන් විසින් විනාශ කළ නොහැකි බව, අනුන්ගේ උපක්‍රමවලින් මරණයට පත් නොවන බව, අප්‍රමාණ පිරිවර ඇති බව, සුරූපී බව, මනා හැඩය, අල්ප රෝගී බව, ශෝක රහිත බව, ප්‍රියමනාප පුද්ගලයන්ගෙන් වෙන් නොවන බව සහ දීර්ඝායුෂ ලැබීම යනාදී ප්‍රතිඵල දත යුතුය.

Adinnādānā veramaṇiyā mahaddhanatā pahūtadhanadhaññatā anantabhogatā anuppannabhoguppattitā uppannabhogathāvaratā icchitānaṃ bhogānaṃ khippappaṭilābhitā rājacorudakaggiappiyadāyādehi asādhāraṇabhogatā [Pg.24] asādhāraṇadhanappaṭilābhitā lokuttamatā natthikabhāvassa ajānanatā sukhavihāritāti evamādīni.

අදත්තාදානයෙන් (සොරකමෙන්) වැළකීමෙන් මහා ධනවත් බව, බහුල ධන ධාන්‍ය ඇති බව, අප්‍රමාණ භෝග සම්පත් ඇති බව, නූපන් භෝග සම්පත් උපදවා ගැනීමට හැකි බව, උපන් භෝග සම්පත් ස්ථාවරව පැවතීම, කැමති භෝග සම්පත් ඉක්මනින් ලැබීම, රජුන්, සොරුන්, ජලය, ගින්න සහ අප්‍රිය දායාදයන්ට අයත් නොවන (පොදු නොවන) භෝග සම්පත් ඇති බව, අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවන (තමාටම විශේෂ වූ) ධනය ලැබීම, ලෝකයා අතර ශ්‍රේෂ්ඨත්වය, 'නැති' යන ස්වභාවය නොදැනීම සහ සුවසේ වාසය කිරීම යනාදී ආනිසංස ලැබෙන්නේය.

Abrahmacariyā veramaṇiyā vigatapaccatthikatā sabbajanapiyatā annapānavatthasayanādīnaṃ lābhitā sukhasayanatā sukhappaṭibujjhanatā apāyabhayavinimuttatā itthibhāvappaṭilābhassa vā napuṃsakabhāvappaṭilābhassa vā abhabbatā akkodhanatā paccakkhakāritā apatitakkhandhatā anadhomukhatā itthipurisānaṃ aññamaññapiyatā paripuṇṇindriyatā paripuṇṇalakkhaṇatā nirāsaṅkatā appossukkatā sukhavihāritā akutobhayatā piyavippayogābhāvatāti evamādīni.

අබ්‍රහ්මචර්යාවෙන් වැළකීමෙන් සතුරන් රහිත බව, සියලු දෙනාට ප්‍රිය බව, ආහාර පාන වස්ත්‍ර සයනාදිය පහසුවෙන් ලැබීම, සුවසේ සැතපීම, සුවසේ පිබිදීම, අපාය බියෙන් මිදීම, ස්ත්‍රී භාවයක් හෝ නපුංසක භාවයක් ලැබීමට සුදුසු නොවන බව, ක්‍රෝධ නොකරන බව, ප්‍රත්‍යක්ෂකාරී බව (වැඩෙහි දක්ෂ බව), හිස පහත් නොකරන (සෘජු) බව, යටිකුරු කළ මුහුණින් යුක්ත නොවන බව, ස්ත්‍රී පුරුෂයන් අතර අන්‍යෝන්‍ය ප්‍රිය බව, පරිපූර්ණ ඉන්ද්‍රියයන් ඇති බව, පරිපූර්ණ ලක්ෂණ ඇති බව, සැක රහිත බව, අල්ප උත්සාහයෙන් කටයුතු සාර්ථක කරගන්නා බව, සුවසේ වාසය කිරීම, කිසිදු බියක් නැති බව සහ ප්‍රියයන්ගෙන් වෙන් නොවන බව යනාදී ප්‍රතිඵල දත යුතුය.

Musāvādā veramaṇiyā vippasannindriyatā vissaṭṭhamadhurabhāṇitā samasitasuddhadantatā nātithūlatā nātikisatā nātirassatā nātidīghatā sukhasamphassatā uppalagandhamukhatā sussūsakaparijanatā ādeyyavacanatā kamaluppalasadisamudulohitatanujivhatā anuddhatatā acapalatāti evamādīni.

මුසාවාදයෙන් වැළකීමෙන් ඉන්ද්‍රියයන් ඉතා ප්‍රසන්න වීම, පැහැදිලි හා මිහිරි වචන ඇති බව, සමව පිහිටි පිරිසිදු දත් ඇති බව, පමණට වඩා මහත නොවීම, පමණට වඩා කෙට්ටු නොවීම, පමණට වඩා මිටි නොවීම, පමණට වඩා උස නොවීම, ප්‍රියමනාප ස්පර්ශ ඇති බව, මහනෙල් මල් සුවඳැති මුඛයක් ඇති බව, තමාට සවන් දෙන පිරිවර ඇති බව, පිළිගත යුතු වචන ඇති බව, නෙළුම් පෙත්තක් වැනි මෘදු වූ ද රතු පැහැති වූ ද තුනී වූ ද දිවක් ඇති බව, උඩඟු නොවන බව සහ චපල නොවන බව යනාදී ආනිසංස ලැබෙන්නේය.

Surāmerayamajjapamādaṭṭhānā veramaṇiyā atītānāgatapaccuppannesu sabbakiccakaraṇīyesu khippaṃ paṭijānanatā sadā upaṭṭhitasatitā anummattakatā ñāṇavantatā analasatā ajaḷatā anelamūgatā amattatā appamattatā asammohatā acchambhitā asārambhitā anussaṅkitā saccavāditā apisuṇāpharusāsamphapalāpavāditā rattindivamatanditatā kataññutā kataveditā amaccharitā cāgavantatā sīlavantatā ujutā akkodhanatā hirimanatā ottappitā ujudiṭṭhikatā mahāpaññatā medhāvitā paṇḍitatā atthānatthakusalatāti evamādīni phalāni. Evamettha pāṇātipātādiveramaṇīnaṃ samuṭṭhānavedanāmūlakammaphalatopi viññātabbo vinicchayo.

මදයට හා ප්‍රමාදයට හේතු වන සුරාපානයෙන් වැළකීමෙන් අතීත, අනාගත, වර්තමාන යන තුන් කාලයටම අයත් සියලු කටයුතුවලදී ඉක්මනින් අවබෝධ කරගැනීමේ හැකියාව, සැමවිටම එළඹ සිටි සිහිය ඇති බව, උමතු නොවන බව, ප්‍රඥාවන්ත බව, අලස නොවන බව, මෝඩ නොවන බව, ගොළු නොවන බව, මත්ව නොසිටින බව, අප්‍රමාදී බව, මුළා නොවන බව, තැති නොගන්නා බව, තරඟකාරී (වෛරී) බවක් නැති බව, සැක රහිත බව, සත්‍යවාදී බව, කේලාම්, පරුෂ වචන හා සම්ඵප්ප්‍රලාප නොකියන බව, රෑ දවල් නොනිදා උත්සාහවත් වන බව, කෘතඥ බව, කෘතවේදී බව, මසුරු නොවන බව, ත්‍යාගවන්ත බව, සීලවන්ත බව, සෘජු බව, ක්‍රෝධ රහිත බව, ලැජ්ජාව (හිරි) හා බිය (ඔත්තප්ප) ඇති බව, සෘජු දෘෂ්ටිය ඇති බව, මහා ප්‍රඥාවන්ත බව, තීක්ෂණ බුද්ධිය ඇති බව, පණ්ඩිත බව සහ අර්ථ-අනර්ථ හඳුනාගැනීමේ දක්ෂතාව යනාදී ප්‍රතිඵල දත යුතුය. මෙසේ ප්‍රාණඝාතාදී වැළකීම්වල සමුට්ඨාන, වේදනා, මූල සහ කර්මඵල වශයෙන්ද තීරණයන් දත යුතුය.

Pacchimapañcasikkhāpadavaṇṇanā

අවසාන ශික්ෂාපද පහ පිළිබඳ විස්තරයයි.

Idāni yaṃ vuttaṃ –

දැන් යමක් කියන ලද්දේ ද -

‘‘Yojetabbaṃ tato yuttaṃ, pacchimesvapi pañcasu;

Āveṇikañca vattabbaṃ, ñeyyā hīnāditāpi cā’’ti.

“පසුව සඳහන් වන ශික්ෂාපද පහෙහි ද සුදුසු පරිදි (පෙර සඳහන් කළ කරුණු) යෙදිය යුතුය; එහි විශේෂිත වූ කරුණු ද පැවසිය යුතුය, හීන ආදී භේදයන් ද දත යුතුය.”

Tassāyaṃ [Pg.25] atthavaṇṇanā – etissā purimapañcasikkhāpadavaṇṇanāya yaṃ yujjati, taṃ tato gahetvā pacchimesvapi pañcasu sikkhāpadesu yojetabbaṃ. Tatthāyaṃ yojanā – yatheva hi purimasikkhāpadesu ārammaṇato ca surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ rūpāyatanādiaññatarasaṅkhārārammaṇaṃ, tathā idha vikālabhojanaṃ. Etena nayena sabbesaṃ ārammaṇabhedo veditabbo. Ādānato ca yathā purimāni sāmaṇerena vā upāsakena vā samādiyantena samādinnāni honti, tathā etānipi. Aṅgatopi yathā tattha pāṇātipātādīnaṃ aṅgabhedo vutto, evamidhāpi vikālabhojanassa cattāri aṅgāni – vikālo, yāvakālikaṃ, ajjhoharaṇaṃ, anummattakatāti. Etenānusārena sesānampi aṅgavibhāgo veditabbo. Yathā ca tattha samuṭṭhānato surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ kāyato ca kāyacittato cāti dvisamuṭṭhānaṃ, evamidha vikālabhojanaṃ. Etena nayena sabbesaṃ samuṭṭhānaṃ veditabbaṃ. Yathā ca tattha vedanāto adinnādānaṃ tīsu vedanāsu aññataravedanāsampayuttaṃ, tathā idha vikālabhojanaṃ. Etena nayena sabbesaṃ vedanāsampayogo veditabbo. Yathā ca tattha abrahmacariyaṃ lobhamohamūlaṃ, evamidha vikālabhojanaṃ. Aparāni ca dve etena nayena sabbesaṃ mūlabhedo veditabbo. Yathā ca tattha pāṇātipātādayo kāyakammaṃ, evamidhāpi vikālabhojanādīni. Jātarūparajatappaṭiggahaṇaṃ pana kāyakammaṃ vā siyā vacīkammaṃ vā kāyadvārādīhi pavattisabbhāvapariyāyena, na kammapathavasena. Viramatoti yathā ca tattha viramanto attano vā paresaṃ vā pāṇātipātādiakusalato viramati, evamidhāpi vikālabhojanādiakusalato, kusalatopi vā ekato. Yathā ca purimā pañca veramaṇiyo catusamuṭṭhānā kāyato, kāyacittato, vācācittato, kāyavācācittato cāti, sabbā sukhavedanāsampayuttā vā adukkhamasukhavedanāsampayuttā vā, alobhādosamūlā vā alobhādosāmohamūlā vā, sabbā ca nānappakāraiṭṭhaphalanibbattakā, tathā idhāpīti.

එහි අර්ථ වර්ණනාව මෙසේය: පෙර සඳහන් කළ ශික්ෂාපද පහේ විස්තරයෙහි යමක් ගැලපේ නම්, එය එතැනින් ගෙන පසුව සඳහන් වන ශික්ෂාපද පහට ද යෙදිය යුතුය. එහි යෙදීම මෙසේය: පෙර ශික්ෂාපදවල ආරම්මණ (අරමුණු) වශයෙන් ගත් කල සුරාපානය රූපායතනාදී සංස්කාරයන් අරමුණු කරගන්නා සේම, මෙහි විකාලභෝජනය ද එසේමය. මේ ක්‍රමයෙන් සියලු ශික්ෂාපදවල අරමුණු භේදය දත යුතුය. සමාදානය (වැළකීම) සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, පෙර ශික්ෂාපද සාමණේරයන් හෝ උපාසකයන් විසින් සමාදන් වන්නා සේම, මේවා ද එසේමය. අංග වශයෙන් ද පෙර ශික්ෂාපදවල අංග භේදය කී පරිදිම, මෙහි විකාලභෝජනයට අංග හතරකි: විකාලය (නොකල් වේලාව), යාවකාලික ආහාරය, අජ්ඣොහරණය (ගිලීම) සහ උමතු නොවන බවයි. මෙම අනුසාරයෙන් සෙසු ශික්ෂාපදවල ද අංග විභාගය දත යුතුය. එහි සමුට්ඨානය (හටගැනීම) අනුව සුරාපානය කාය ද්වාරයෙන් සහ කාය-චිත්ත ද්වාරවලින් හටගන්නා සේම, මෙහි විකාලභෝජනය ද එසේමය. වේදනා වශයෙන් අදත්තාදානය වේදනා තුනෙන් එකක් සමඟ යෙදෙන්නා සේම, මෙහි විකාලභෝජනය ද එසේමය. මූල (මුල්) වශයෙන් අබ්‍රහ්මචර්යාව ලෝභ මෝහ මුල් කරගන්නා සේම, මෙහි විකාලභෝජනය ද එසේමය. සෙසු ශික්ෂාපද ද ලෝභ මෝහ මුල් කරගන්නා බව දත යුතුය. කර්ම වශයෙන් ප්‍රාණඝාතාදිය කාය කර්ම වන්නා සේම, මෙහි විකාලභෝජනාදිය ද කාය කර්මයෝ වෙති. රන් රිදී පිළිගැනීම සම්බන්ධයෙන් ගත් කල එය කාය කර්මයක් හෝ වචී කර්මයක් විය හැකිය; එය කාය ද්වාරාදියෙන් සිදුවන ස්වභාවයක් මිස කර්ම පථයක් වශයෙන් නොවේ. වැළකීම (විරති) සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, යමෙක් තමා වෙනුවෙන් හෝ අන්‍යයන් වෙනුවෙන් ප්‍රාණඝාතාදී අකුසලයෙන් වළකින්නා සේම, මෙහිදී ද විකාලභෝජනාදී අකුසලයෙන් හෝ කුසල පක්ෂයෙන් වළකියි. පෙර ශික්ෂාපද පහ කාය, කාය-චිත්ත, වාග්-චිත්ත සහ කාය-වාග්-චිත්ත යන සමුට්ඨාන හතරකින් යුක්ත වන්නා සේම, සියල්ල සැප වේදනා හෝ උපේක්ෂා වේදනා සහිතව, අලෝභ අදෝෂ මූල සහිතව හෝ අලෝභ අදෝෂ අමෝහ මූල සහිතව, නානාප්‍රකාර ඉෂ්ට ඵල ලබා දෙන්නේය.

‘‘Yojetabbaṃ tato yuttaṃ, pacchimesvapi pañcasu;

Āveṇikañca vattabbaṃ, ñeyyā hīnāditāpi cā’’ti. –

“පසුව සඳහන් වන ශික්ෂාපද පහෙහි ද සුදුසු පරිදි (පෙර සඳහන් කළ කරුණු) යෙදිය යුතුය; එහි විශේෂිත වූ කරුණු ද පැවසිය යුතුය, හීන ආදී භේදයන් ද දත යුතුය.”

Ettha pana vikālabhojananti majjhanhikavītikkame bhojanaṃ. Etañhi anuññātakāle vītikkante bhojanaṃ, tasmā ‘‘vikālabhojana’’nti vuccati[Pg.26], tato vikālabhojanā. Naccagītavāditavisūkadassananti ettha naccaṃ nāma yaṃkiñci naccaṃ, gītanti yaṃkiñci gītaṃ, vāditanti yaṃkiñci vāditaṃ. Visūkadassananti kilesuppattipaccayato kusalapakkhabhindanena visūkānaṃ dassanaṃ, visūkabhūtaṃ vā dassanaṃ visūkadassanaṃ. Naccā ca gītā ca vāditā ca visūkadassanā ca naccagītavāditavisūkadassanā. Visūkadassanañcettha brahmajāle vuttanayeneva gahetabbaṃ. Vuttañhi tattha –

මෙහි ‘විකාලභෝජන’ යනු මද්දහන ඉක්මවූ පසු ආහාර ගැනීමයි. අනුමත කාලය ඉක්මවා ආහාර ගැනීම නිසා එයට ‘විකාලභෝජන’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘නච්චගීතවාදිතවිසූකදස්සන’ යන්නෙහි ‘නච්ච’ යනු යම්කිසි නැටුමකි, ‘ගීත’ යනු යම්කිසි ගීතයකි, ‘වාදිත’ යනු යම්කිසි වැයීමකි. ‘විසූකදස්සන’ යනු ක්ලේශයන් ඉපදීමට හේතු වන බැවින් කුසල පක්ෂය විනාශ කරන දර්ශනයන්ය, නැතහොත් ක්ලේශයන්ට හිතකර වූ දර්ශන නැරඹීමයි. නැටුම්, ගැයුම්, වැයුම් සහ විසූක දර්ශන යනු ‘නච්චගීතවාදිතවිසූකදස්සන’ යි. මෙහි විසූක දර්ශනයන්හි ලක්ෂණය බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රයෙහි වදාළ ක්‍රමයටම ගත යුතුය. එහි මෙසේ වදාළහ -

‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ visūkadassanamanuyuttā viharanti, seyyathidaṃ, naccaṃ gītaṃ vāditaṃ pekkhaṃ akkhānaṃ pāṇissaraṃ vetālaṃ kumbhathūṇaṃ sobhanakaṃ caṇḍālaṃ vaṃsaṃ dhovanaṃ hatthiyuddhaṃ assayuddhaṃ mahiṃsayuddhaṃ usabhayuddhaṃ ajayuddhaṃ meṇḍayuddhaṃ kukkuṭayuddhaṃ vaṭṭakayuddhaṃ daṇḍayuddhaṃ muṭṭhiyuddhaṃ nibbuddhaṃ uyyodhikaṃ balaggaṃ senābyūhaṃ anīkadassanaṃ iti vā, iti evarūpā visūkadassanā paṭivirato samaṇo gotamo’’ti (dī. ni. 1.12).

තවද යම්කිසි භවත් ශ්‍රමණ-බ්‍රාහ්මණයෝ ශ්‍රද්ධාවෙන් දෙන ලද භෝජන අනුභව කොට මෙබඳු වූ කෙලෙස් වැඩීමට හේතු වන (විසූකදර්ශන) නැටුම්, ගැයුම්, වැයුම්, රඟමඩල, කවි ගායනා, අත්පොළසන් දීම, කෛතාලම්, බෙර වැයීම, ශෝභනක ක්‍රීඩා, සැඩොල් කෙළි, උණගස් මත නැඟී කරන ක්‍රීඩා, ඇට සේදීමේ කෙළි, ඇත් පොර, අස් පොර, මී හරක් පොර, ගොන් පොර, එළු පොර, බැටළු පොර, කුකුළු පොර, වටු පොර, දඬු පොර, මිටි පොර (මුෂ්ටි යුද්ධ), මල්ලව පොර, යුද්ධ සංදර්ශන, සේනා ගණන් කරන තැන්, සේනා ව්‍යූහයන් සහ යුද්ධ හමුදා බැලීම් යනාදී දේවල යෙදී වෙසෙත්ද, ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ මෙබඳු වූ විසූකදර්ශනයන්ගෙන් වැළකී සිටින සේක.

Atha vā yathāvuttenatthena naccagītavāditāni eva visūkāni naccagītavāditavisūkāni, tesaṃ dassanaṃ naccagītavāditavisūkadassanaṃ, tasmā naccagītavāditavisūkadassanā. ‘‘Dassanasavanā’’ti vattabbe yathā ‘‘so ca hoti micchādiṭṭhiko viparītadassano’’ti evamādīsu (a. ni. 1.308) acakkhudvārappavattampi visayaggahaṇaṃ ‘‘dassana’’nti vuccati, evaṃ savanampi ‘‘dassana’’ntveva vuttaṃ. Dassanakamyatāya upasaṅkamitvā passato eva cettha vītikkamo hoti. Ṭhitanisinnasayanokāse pana āgataṃ gacchantassa vā āpāthagataṃ passato siyā saṃkileso, na vītikkamo. Dhammūpasaṃhitampi cettha gītaṃ na vaṭṭati, gītūpasaṃhito pana dhammo vaṭṭatīti veditabbo.

නැතහොත් කලින් කී අර්ථයෙන්ම නැටුම්, ගැයුම්, වැයුම් යනු කෙලෙස් වැඩීමට හේතු වන කරුණු (විසූක) වේ. ඒවා නැරඹීම 'නච්චගීතවාදිතවිසූකදස්සන' නම් වේ. එම නිසා නැටුම්, ගැයුම්, වැයුම් නමැති විසූකදර්ශනයන්ගෙන් (වැළකීම යැයි කියනු ලැබේ). 'දැකීම සහ ඇසීම' යනුවෙන් කිව යුතු තැන, 'ඔහු මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයෙකි, විපරීත දර්ශනයක් ඇත්තෙකි' යනාදී තැන්හි මෙන් චක්ඛුද්වාරයට හසු නොවන අරමුණු ගැනීමද 'දර්ශනය' යනුවෙන් හඳුන්වනු ලැබේ. එසේම ඇසීමද මෙහිදී 'දර්ශනය' යනුවෙන්ම වදාරන ලදී. මෙහිදී නැරඹීමේ කැමැත්තෙන් එතැනට ගොස් බලන්නාටම ව්‍යතික්‍රමය (ශික්ෂා පදය ඉක්මවීම) සිදු වේ. සිටින, හිඳින හෝ නිදාගන්නා තැනකට පැමිණි හෝ යන එන විට දක්නට ලැබෙන මෙබඳු දේ නිසා සිත කිලිටි විය හැකි වුවද ශික්ෂා පදය බිඳීමක් සිදු නොවේ. මෙහිදී ධර්මය වුවද ගීත ස්වරූපයෙන් ගායනා කිරීම නොකළ යුතුය. නමුත් ගීත ස්වරූපයට (රාගයකට) අනුව දේශනා කරන ධර්මය ශ්‍රවණය කිරීම සුදුසු බව දත යුතුය.

Mālādīni dhāraṇādīhi yathāsaṅkhyaṃ yojetabbāni. Tattha mālāti yaṃkiñci pupphajātaṃ. Vilepananti yaṃkiñci vilepanatthaṃ pisitvā paṭiyattaṃ. Avasesaṃ sabbampi vāsacuṇṇadhūpanādikaṃ gandhajātaṃ gandho. Taṃ sabbampi maṇḍanavibhūsanatthaṃ na vaṭṭati, bhesajjatthantu vaṭṭati, pūjanatthañca abhihaṭaṃ sādiyato na kenaci pariyāyena na vaṭṭati. Uccāsayananti pamāṇātikkantaṃ vuccati. Mahāsayananti akappiyasayanaṃ akappiyattharaṇañca. Tadubhayampi sādiyato [Pg.27] na kenaci pariyāyena vaṭṭati. Jātarūpanti suvaṇṇaṃ. Rajatanti kahāpaṇo, lohamāsakadārumāsakajatumāsakādi yaṃ yaṃ tattha tattha vohāraṃ gacchati, tadubhayampi jātarūparajataṃ. Tassa yena kenaci pakārena sādiyanaṃ paṭiggaho nāma, so na yena kenaci pariyāyena vaṭṭatīti evaṃ āveṇikaṃ vattabbaṃ.

මල් ආදිය පැළඳීම ආදියෙහිදී අනුපිළිවෙළින් යෙදිය යුතුය. එහි 'මාලා' යනු යම්කිසි මල් වර්ගයකි. 'විලේපන' යනු ඇඟ ගැල්වීම පිණිස අඹරා සකස් කරන ලද දෙයකි. ඉතිරි සියලු සුවඳ කුඩු, සුවඳ දුම් ආදිය 'ගන්ධ' නම් වේ. ඒ සියල්ල සැරසීම සහ අලංකාර වීම පිණිස පරිහරණය කිරීම නුසුදුසුය. බෙහෙත් පිණිස නම් සුදුසුය. පූජා කිරීම පිණිස ගෙනෙන ලද මල් සුවඳ ආදිය පිළිගන්නා තැනැත්තාට කිසිදු ආකාරයකින් එය අකැප නොවේ (එය කැපය). 'උච්චාසයන' යනු ප්‍රමාණය ඉක්මවා උස වූ පාද සහිත ඇඳ පුටු ආදියයි. 'මහාසයන' යනු අකැප යහන් සහ අකැප ඇතිරිලි වේ. මේ දෙවර්ගයම පරිහරණය කිරීම හෝ පිළිගැනීම කිසිදු ආකාරයකින් සුදුසු නොවේ. 'ජාතරූප' යනු රන් වේ. 'රජත' යනු කහවනුය (මුදල්). තඹ, ලී, ලාකඩ ආදියෙන් නිමවා යම් යම් තැන්වල ගනුදෙනු සඳහා යොදාගන්නා යම් මුදල් වර්ගයක් වේද, ඒ රන් රිදී දෙවර්ගයම 'ජාතරූප-රජත' නම් වේ. ඒවා යම් ක්‍රමයකින් තමා සතු කර ගැනීම හෝ අතින් පිළිගැනීම 'පටිග්ගහණ' නම් වේ. එය කිසිදු ආකාරයකින් සුදුසු නොවන බව විශේෂයෙන් දත යුතුය.

Dasapi cetāni sikkhāpadāni hīnena chandena cittavīriyavīmaṃsāhi vā samādinnāni hīnāni, majjhimehi majjhimāni, paṇītehi paṇītāni. Taṇhādiṭṭhimānehi vā upakkiliṭṭhāni hīnāni, anupakkiliṭṭhāni majjhimāni, tattha tattha paññāya anuggahitāni paṇītāni. Ñāṇavippayuttena vā kusalacittena samādinnāni hīnāni, sasaṅkhārikañāṇasampayuttena majjhimāni, asaṅkhārikena paṇītānīti evaṃ ñeyyā hīnāditāpi cāti.

මෙම ශික්ෂා පද දසයම හීන වූ කැමැත්ත (ඡන්දය), සිත, වීර්යය හෝ ප්‍රඥාවෙන් සමාදන් වූයේ නම් ඒවා 'හීන' වේ. මධ්‍යම වූ ඒ ධර්මයන්ගෙන් සමාදන් වූයේ නම් 'මධ්‍යම' වේ. උසස් වූ ඒ ධර්මයන්ගෙන් සමාදන් වූයේ නම් 'ප්‍රණීත' වේ. තවද තෘෂ්ණාව, දෘෂ්ටිය හා මානයෙන් කිලිටි වූ සමාදන් වීම් 'හීන' වේ. ඒවායින් තොර වූ විට 'මධ්‍යම' වේ. ඒ ඒ තන්හි ප්‍රඥාවෙන් අනුග්‍රහ කරන ලද්දේ නම් 'ප්‍රණීත' වේ. ඥාන විප්‍රයුක්ත කුසල් සිතින් සමාදන් වූයේ නම් 'හීන' වේ. සසංඛාරික ඥාන සම්ප්‍රයුක්ත කුසල් සිතින් සමාදන් වූයේ නම් 'මධ්‍යම' වේ. අසංඛාරික (ඥාන සම්ප්‍රයුක්ත) කුසල් සිතින් සමාදන් වූයේ නම් 'ප්‍රණීත' වේ. මෙසේ හීන ආදී බව දත යුතුය.

Ettāvatā ca yā pubbe ‘‘yena yattha yadā yasmā’’tiādīhi chahi gāthāhi sikkhāpadapāṭhassa vaṇṇanatthaṃ mātikā nikkhittā, sā atthato pakāsitā hotīti.

මීට පෙර 'යෙන යත්ථ යදා යස්මා' යනාදී ගාථා හයකින් ශික්ෂා පද පාඨයන් විස්තර කිරීම සඳහා යම් මාතෘකාවක් තබන ලදද, මේ සා වූ වචන පෙළකින් එම මාතෘකාව අර්ථ වශයෙන් ප්‍රකාශ කර අවසන් කරන ලදී.

Paramatthajotikāya khuddakapāṭha-aṭṭhakathāya

පරමත්ථජෝතිකා නම් වූ ඛුද්දකපාඨ අටුවාවෙහි,

Sikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ශික්ෂා පද වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

3. Dvattiṃsākāravaṇṇanā

3. දෙතිස් කුණුප වර්ණනාව (ද්වත්තිංසාකාර වර්ණනාව)

Padasambandhavaṇṇanā

පද සම්බන්ධ වර්ණනාව

Idāni yadidaṃ evaṃ dasahi sikkhāpadehi parisuddhapayogassa sīle patiṭṭhitassa kulaputtassa āsayaparisuddhatthaṃ cittabhāvanatthañca aññatra buddhuppādā appavattapubbaṃ sabbatitthiyānaṃ avisayabhūtaṃ tesu tesu suttantesu –

දැන්, මෙසේ දස ශික්ෂා පදයන්ගෙන් පිරිසිදු පැවැත්මක් ඇතිව, සීලයෙහි පිහිටි කුලපුත්‍රයාගේ ආශය පිරිසිදු කරනු පිණිස ද, සිත දියුණු කරනු පිණිස ද, බුද්ධෝත්පාද කාලයකින් තොරව අන් කලෙක සිදු නොවන, සියලු බාහිර තීර්ථකයන්ට විෂය නොවන, ඒ ඒ සූත්‍රයන්හි දැක්වෙන පරිදි මෙසේ විස්තර කෙරේ.

‘‘Ekadhammo, bhikkhave, bhāvito bahulīkato mahato saṃvegāya saṃvattati. Mahato atthāya saṃvattati. Mahato yogakkhemāya saṃvattati. Mahato satisampajaññāya saṃvattati. Ñāṇadassanappaṭilābhāya saṃvattati. Diṭṭhadhammasukhavihārāya saṃvattati. Vijjāvimuttiphalasacchikiriyāya saṃvattati. Katamo [Pg.28] ekadhammo? Kāyagatā sati. Amataṃ te, bhikkhave, na paribhuñjanti, ye kāyagatāsatiṃ na paribhuñjanti. Amataṃ te, bhikkhave, paribhuñjanti, ye kāyagatāsatiṃ paribhuñjanti. Amataṃ tesaṃ, bhikkhave, aparibhuttaṃ paribhuttaṃ, parihīnaṃ aparihīnaṃ, viraddhaṃ āraddhaṃ, yesaṃ kāyagatā sati āraddhā’’ti. (A. ni. 1.564-570) –

මහණෙනි, එක් ධර්මයක් වඩන ලදුව, බහුල වශයෙන් පුරුදු කරන ලදුව මහත් වූ සංවේගය පිණිස පවතියි. මහත් වූ යහපත පිණිස පවතියි. මහත් වූ යෝගක්ෂේමය පිණිස පවතියි. මහත් වූ සිහි නුවණ පිණිස පවතියි. ඥාන දර්ශන ප්‍රතිලාභය පිණිස පවතියි. මෙලොව සැප විහරණය පිණිස පවතියි. විද්‍යා විමුක්ති ඵල ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීම පිණිස පවතියි. ඒ එක් ධර්මය කුමක්ද? එනම් කායගතා සතියයි. මහණෙනි, යමෙක් කායගතා සතිය පරිහරණය නොකරත්ද, ඔවුහු අමෘත මහා නිර්වාණය පරිහරණය නොකරන්නෝ වෙති. මහණෙනි, යමෙක් කායගතා සතිය පරිහරණය කරත්ද, ඔවුහු අමෘත මහා නිර්වාණය පරිහරණය කරන්නෝ වෙති. මහණෙනි, යමෙකුට කායගතා සතිය අත්හරින ලදද, ඔවුනට අමෘතය අත්හරින ලද්දේ වෙයි. මහණෙනි, යමෙකුට කායගතා සතිය අත්නොහරින ලදද, ඔවුනට අමෘතය අත්නොහරින ලද්දේ වෙයි. මහණෙනි, යමෙකුට කායගතා සතිය පිරිහුණේද, ඔවුනට අමෘතය පිරිහුණේ වෙයි. මහණෙනි, යමෙකුට කායගතා සතිය නොපිරිහුණේද, ඔවුනට අමෘතය නොපිරිහුණේ වෙයි. මහණෙනි, යමෙකුට කායගතා සතිය වැරදුණේද, ඔවුනට අමෘතය වැරදුණේ වෙයි. මහණෙනි, යමෙකුට කායගතා සතිය නොවැරදුණේද, ඔවුනට අමෘතය නොවැරදුණේ වෙයි. මහණෙනි, යමෙකුට කායගතා සතිය ආරම්භ කරන ලදද, (ඔවුනට අමෘතය ආරම්භ කරන ලද්දේ වෙයි).

Evaṃ bhagavatā anekākārena pasaṃsitvā –

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් නොයෙක් අයුරින් කායගතා සතිය පසසා (වර්ණනා කොට) -

‘‘Kathaṃ bhāvitā, bhikkhave, kāyagatāsati kathaṃ bahulīkatā mahabbalā hoti mahānisaṃsā? Idha, bhikkhave, bhikkhu araññagato vā’’ti (ma. ni. 3.154) –

මහණෙනි, කායගතා සතිය කෙසේ වඩන ලද්දේ, කෙසේ බහුල වශයෙන් පුරුදු කරන ලද්දේ මහත් ඵල මහානිසංස වේද? මහණෙනි, මෙහි මහණ තෙමේ ආරණ්‍යයකට ගොස් හෝ -

Ādinā nayena ānāpānapabbaṃ iriyāpathapabbaṃ catusampajaññapabbaṃ paṭikūlamanasikārapabbaṃ dhātumanasikārapabbaṃ nava sivathikapabbānīti imesaṃ cuddasannaṃ pabbānaṃ vasena kāyagatāsatikammaṭṭhānaṃ niddiṭṭhaṃ. Tassa bhāvanāniddeso anuppatto. Tattha yasmā iriyāpathapabbaṃ catusampajaññapabbaṃ dhātumanasikārapabbanti imāni tīṇi vipassanāvasena vuttāni. Nava sivathikapabbāni vipassanāñāṇesuyeva ādīnavānupassanāvasena vuttāni. Yāpi cettha uddhumātakādīsu samādhibhāvanā iccheyya, sā visuddhimagge vitthārato asubhabhāvanāniddese pakāsitā eva. Ānāpānapabbaṃ pana paṭikūlamanasikārapabbañceti imānettha dve samādhivasena vuttāni. Tesu ānāpānapabbaṃ ānāpānassativasena visuṃ kammaṭṭhānaṃyeva. Yaṃ panetaṃ –

යනාදී ක්‍රමයෙන් ආනාපාන පබ්බය, ඉරියාපථ පබ්බය, චතුසම්පජඤ්ඤ පබ්බය, පටිකූලමනසිකාර පබ්බය, ධාතුමනසිකාර පබ්බය සහ නව සීවථික පබ්බයන් යන මෙම පබ්බ (කොටස්) දහහතර මඟින් කායගතා සති කම්මට්ඨානය නිර්දේශ කරන ලදී. එහි භාවනා විස්තරයට දැන් පැමිණියෙමු. එහිදී ඉරියාපථ පබ්බය, චතුසම්පජඤ්ඤ පබ්බය, ධාතුමනසිකාර පබ්බය යන මේ තුන විපස්සනා වශයෙන් වදාරන ලදී. නව සීවථික පබ්බයන් විපස්සනා ඥානයන්හිම ආදීනවානුපස්සනා වශයෙන් වදාරන ලදී. යමෙක් මෙහි උද්ධුමාතක ආදියෙහි සමථ භාවනාව කැමති වන්නේ නම්, එය විසුද්ධිමග්ගයෙහි අසුභ භාවනා නිර්දේශයෙහි විස්තරාත්මකව දක්වා ඇත. ආනාපාන පබ්බය සහ පටිකූලමනසිකාර පබ්බය යන මේ දෙක මෙහිදී සමාධි වශයෙන් වදාරන ලදී. ඒවා අතරින් ආනාපාන පබ්බය යනු ආනාපානසති වශයෙන් වූ වෙනමම කම්මට්ඨානයකි. යම් හෙයකින් -

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā tacapariyantaṃ pūraṃ nānappakārassa asucino paccavekkhati ‘atthi imasmiṃ kāye kesā, lomā…pe… mutta’’nti (ma. ni. 3.154).

තවද මහණෙනි, මහණ තෙමේ පතුලෙන් උඩ, කෙස් අගින් පහළ, සම කෙළවර කොට ඇති, නොයෙක් අශුචියෙන් පිරුණු මෙම ශරීරයම 'මේ ශරීරයෙහි කෙස් ඇත, ලොම් ඇත...පෙ... මුත්‍රා ඇත' යනුවෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි.

Evaṃ tattha tattha matthaluṅgaṃ aṭṭhimiñjena saṅgahetvā desitaṃ kāyagatāsatikoṭṭhāsabhāvanāpariyāyaṃ dvattiṃsākārakammaṭṭhānaṃ āraddhaṃ, tassāyaṃ atthavaṇṇanā –

මෙසේ ඒ ඒ ස්ථානයන්හි මොළය 'අට්ඨිමිඤ්ජ' (ඇටමිදුළු) යන වචනයට ඇතුළත් කොට දේශනා කරන ලද කායගතා සති කොට්ඨාස භාවනා ක්‍රමය වූ දෙතිස් කුණප කර්මස්ථානය ආරම්භ කරන ලදී. එහි අර්ථ විවරණය මෙසේය.

Tattha atthīti saṃvijjanti. Imasminti yvāyaṃ uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā tacapariyanto pūro nānappakārassa asucinoti vuccati, tasmiṃ[Pg.29]. Kāyeti sarīre. Sarīrañhi asucisañcayato, kucchitānaṃ vā kesādīnañceva cakkhurogādīnañca rogasatānaṃ āyabhūtato kāyoti vuccati. Kesā…pe… muttanti ete kesādayo dvattiṃsākārā, tattha ‘‘atthi imasmiṃ kāye kesā atthi lomā’’ti evaṃ sambandho veditabbo. Tena kiṃ kathitaṃ hoti? Imasmiṃ pādatalā paṭṭhāya upari, kesamatthakā paṭṭhāya heṭṭhā, tacato paṭṭhāya paritoti ettake byāmamatte kaḷevare sabbākārenāpi vicinanto na koci kiñci muttaṃ vā maṇiṃ vā veḷuriyaṃ vā agaruṃ vā candanaṃ vā kuṅkumaṃ vā kappūraṃ vā vāsacuṇṇādiṃ vā aṇumattampi sucibhāvaṃ passati, atha kho paramaduggandhajegucchaṃ assirikadassanaṃ nānappakāraṃ kesalomādibhedaṃ asucimeva passatīti.

එහි 'අත්ථි' යනු පවතිති (ඇත්තාහ) යන්නයි. 'ඉමස්මිං' යනු යම් මේ ශරීරයක් පතුලෙන් ඉහළ ද, කෙස් කෙළවරින් පහළ ද, සම් කෙළවර කොට ඇති ද, නන්වැදෑරුම් අශුචිවලින් පිරී තිබේ යයි කියනු ලැඛේද, ඒ ශරීරයෙහි යන්නයි. 'කායේ' යනු ශරීරයෙහි ය. ශරීරය අශුචි සමූහයක් බැවින් හෝ පිළිකුල් සහගත වූ කෙස් ආදියට මෙන්ම ඇස් රෝග ආදී සිය ගණන් රෝගයන්ට ආශ්‍රය වන බැවින් 'කාය' යයි කියනු ලැබේ. කෙස්... පෙ... මුත්‍රා යන මේ කෙස් ආදී වූ දෙතිස් ආකාර (කොටස්) පිළිබඳව එහි "මේ ශරීරයෙහි කෙස් ඇත්තාහ, ලොම් ඇත්තාහ" යනුවෙන් සම්බන්ධය දත යුතුය. එයින් කුමක් කියන ලද්දේ ද? පතුලෙන් පටන් ගෙන ඉහළට ද, කෙස් කෙළවරින් පටන් ගෙන පහළට ද, සමෙන් පටන් ගෙන වටකොට ද ඇති මේ බඹයක් පමණ වූ ශරීර කූඩුවෙහි සියලු ආකාරයෙන් පරීක්ෂා කරන්නකුට මුතු හෝ මැණික් හෝ වෛරූර්ය හෝ අගිල් හෝ සඳුන් හෝ කුංකුම හෝ කපුරු හෝ සුවඳ කුඩු ආදිය හෝ අල්පමාත්‍ර වූ ද පිරිසිදු බවක් නොදකියි. එසේ වුවත් ඉතා දුර්ගන්ධ වූ, පිළිකුල් වූ, අශ්‍රීක වූ, නන්වැදෑරුම් කෙස් ලොම් ආදී කොටස් සහිත අශුචියක්ම දකියි.

Ayaṃ tāvettha padasambandhato vaṇṇanā.

මෙය මෙහි පද සම්බන්ධය අනුව කරන ලද විවරණයයි.

Asubhabhāvanā

අසුභ භාවනාව

Asubhabhāvanāvasena panassa evaṃ vaṇṇanā veditabbā – evametasmiṃ pāṇātipātāveramaṇisikkhāpadādibhede sīle patiṭṭhitena payogasuddhena ādikammikena kulaputtena āsayasuddhiyā adhigamanatthaṃ dvattiṃsākārakammaṭṭhānabhāvanānuyogamanuyuñjitukāmena paṭhamaṃ tāvassa āvāsakulalābhagaṇakammaddhānañātigantharogaiddhipalibodhena kittipalibodhena vā saha dasa palibodhā honti. Athānena āvāsakulalābhagaṇañātikittīsu saṅgappahānena, kammaddhānaganthesu abyāpārena, rogassa tikicchāyāti evaṃ te dasa palibodhā upacchinditabbā, athānena upacchinnapalibodhena anupacchinnanekkhammābhilāsena koṭippattasallekhavuttitaṃ pariggahetvā khuddānukhuddakampi vinayācāraṃ appajahantena āgamādhigamasamannāgato tato aññataraṅgasamannāgato vā kammaṭṭhānadāyako ācariyo vinayānurūpena vidhinā upagantabbo, vattasampadāya ca ārādhitacittassa tassa attano adhippāyo nivedetabbo. Tena tassa nimittajjhāsayacariyādhimuttibhedaṃ ñatvā yadi etaṃ kammaṭṭhānamanurūpaṃ, atha [Pg.30] yasmiṃ vihāre attanā vasati, yadi tasmiṃyeva sopi vasitukāmo hoti, tato saṅkhepato kammaṭṭhānaṃ dātabbaṃ. Atha aññatra vasitukāmo hoti, tato pahātabbapariggahetabbādikathanavasena sapurekkhāraṃ rāgacaritānukulādikathanavasena sappabhedaṃ vitthārena kathetabbaṃ. Tena taṃ sapurekkhāraṃ sappabhedaṃ kammaṭṭhānaṃ uggahetvā ācariyaṃ āpucchitvā yāni tāni –

අසුභ භාවනා වශයෙන් මෙහි විවරණය මෙසේ දත යුතුය. මෙසේ ප්‍රාණාතිපාතයෙන් වැළකීම ආදී ශීල භේදයන්හි පිහිටි, පිරිසිදු උත්සාහය ඇති, භාවනා ආරම්භ කරන කුලපුත්‍රයා විසින් අභිප්‍රායයන්ගේ පාරිශුද්ධියෙන් මාර්ග ඵල ලැබීම පිණිස දෙතිස් කුණප කර්මස්ථානයෙහි යෙදීමට කැමති වන්නේ නම්, පළමුව ඔහුට ආවාසය, පවුල, ලාභය, පිරිස, කර්මාන්තය, ගමන, නෑයන්, ග්‍රන්ථය, රෝගය, සෘද්ධිය සහ කීර්තිය යන දස වැදෑරුම් පලිබෝධ (බාධා) ඇති වේ. ඉක්බිති ඔහු විසින් ආවාස, පවුල, ලාභ, පිරිස, ඥාතීන් සහ කීර්තිය යන මෙහි ඇලීම අත්හැරීමෙන් ද; කර්මාන්ත, ගමන සහ ග්‍රන්ථයන්හි උනන්දුව අත්හැරීමෙන් ද; රෝගය වෙදකම් කිරීමෙන් ද යනුවෙන් ඒ පලිබෝධ දහය සිඳගත යුතුය. පසුව පලිබෝධ සිඳගත්, නෛෂ්ක්‍රම්‍යය කෙරෙහි නොසිඳුණු ආශාව ඇති, අත්‍යන්ත අල්පේච්ඡ පැවැත්ම ඇති කරගත්, කුඩා මෙන්ම ඉතා කුඩා වූ විනය ශික්ෂා පවා අත් නොහරිමින්, ධර්මය හා අවබෝධයෙන් යුක්ත වූ හෝ ඉන් යම් අංගයකින් හෝ යුක්ත වූ කර්මස්ථානය ලබා දෙන ගුරුවරයෙකු වෙත විනයානුකූල පිළිවෙළට එළඹිය යුතුය. වත් පිළිවෙත් සම්පූර්ණ කොට සතුටු සිත් ඇති ඒ ගුරුවරයාට තමාගේ අදහස දැන්විය යුතුය. ඒ ගුරුවරයා විසින් ඔහුගේ නිමිත්ත, අදහස, චරිතය හා අධිමුක්තියේ වෙනස්කම් හඳුනාගෙන, ඉදින් මෙම කර්මස්ථානය ඔහුට සුදුසු නම් සහ ඔහු ගුරුවරයා වසන විහාරයෙහිම වාසය කිරීමට කැමති නම්, සංක්ෂේපයෙන් කර්මස්ථානය දිය යුතුය. ඉදින් වෙනත් තැනක වාසය කිරීමට කැමති නම්, අත්හැරිය යුතු හා පිළිගත යුතු දේ ආදිය පැහැදිලි කරමින් මූලික උපදෙස් සහිතව ද, රාග චරිත ආදියට අනුකූලව දේශනා කිරීම් වශයෙන් සියලු භේදයන් විස්තරාත්මකව කිව යුතුය. ඔහු ඒ මූලික උපදෙස් හා විස්තර සහිත කර්මස්ථානය උගෙන, ගුරුවරයාගෙන් අවසර ගෙන—

‘‘Mahāvāsaṃ navāvāsaṃ, jarāvāsañca panthaniṃ;

Soṇḍiṃ paṇṇañca pupphañca, phalaṃ patthitameva ca.

"මහාවාසය, නව ආවාසය, දිරාපත් ආවාසය, මංසන්ධියක පිහිටි ආවාසය, පැන් පොකුණ ඇති ආවාසය, පලා ඇති ආවාසය, මල් ඇති ආවාසය, ගෙඩි ඇති ආවාසය සහ මිනිසුන් විසින් පතන ලද ආවාසය."

‘‘Nagaraṃ dārunā khettaṃ, visabhāgena paṭṭanaṃ;

Paccantasīmāsappāyaṃ, yattha mitto na labbhati.

"නගරය, දර ආශ්‍රිතය, කෙත් ආශ්‍රිතය, විසභාග අය සිටින තැන, තොටුපළ, ප්‍රත්‍යන්ත සීමාව, අසප්පාය තැන සහ කල්‍යාණ මිත්‍රයෙකු නොලැබෙන තැන."

‘‘Aṭṭhārasetāni ṭhānāni, iti viññāya paṇḍito;

Ārakā parivajjeyya, maggaṃ sappaṭibhayaṃ yathā’’ti. (visuddhi. 1.52) –

"පණ්ඩිතයා මේ ස්ථාන දහඅට පිළිබඳව මෙසේ දැනගෙන, බිය සහිත මාර්ගයක් මෙන් දුරින්ම මඟහැරිය යුතුය."

Evaṃ aṭṭhārasa senāsanāni parivajjetabbānīti vuccanti. Tāni vajjetvā, yaṃ taṃ –

මෙසේ මේ සෙනසුන් දහඅට වළක්වාගත යුතු යැයි කියනු ලැබේ. ඒවා බැහැර කොට, යම් ඒ—

‘‘Kathañca, bhikkhave, senāsanaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ hoti? Idha, bhikkhave, senāsanaṃ nātidūraṃ hoti, naccāsannaṃ, gamanāgamanasampannaṃ, divā appākiṇṇaṃ, rattiṃ appasaddaṃ appanigghosaṃ appaḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassaṃ. Tasmiṃ kho pana senāsane viharantassa appakasirena uppajjanti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārā. Tasmiṃ kho pana senāsane therā bhikkhū viharanti bahussutā āgatāgamā dhammadharā vinayadharā mātikādharā, te kālena kālaṃ upasaṅkamitvā paripucchati paripañhati ‘idaṃ, bhante, kathaṃ, imassa ko attho’ti? Tassa, te āyasmanto avivaṭañceva vivaranti, anuttānīkatañca uttāniṃ karonti, anekavihitesu ca kaṅkhāṭhāniyesu dhammesu kaṅkhaṃ paṭivinodenti. Evaṃ kho, bhikkhave, senāsanaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ hotī’’ti (a. ni. 10.11). –

"මහණෙනි, සෙනසුනක් අංග පහකින් යුක්ත වන්නේ කෙසේද? මහණෙනි, මෙහි සෙනසුන ගමට ඉතා දුර නොවන, ඉතා සමීප නොවන, ගමනාගමනයට පහසු වූ, දහවල් කාලයෙහි මිනිසුන්ගෙන් තොර වූ, රාත්‍රියෙහි නිශ්ශබ්ද වූ, ඝෝෂා රහිත වූ, මැසි මදුරු හුළං අව් සර්ප ආදීන්ගේ ස්පර්ශය අඩු වූ එකක් වෙයි. ඒ සෙනසුනෙහි වසන්නාට සිවුරු, පිණ්ඩපාත, සෙනසුන්, ගිලන්පස සහ බෙහෙත් පිරිකර අමාරුවකින් තොරව උපදී. ඒ සෙනසුනෙහි බහුශ්‍රුත වූ, ආගම් දන්නා වූ, ධර්මධර වූ, විනයධර වූ, මාතෘකාධර වූ තෙරුන් වහන්සේලා වැඩවසති. උන්වහන්සේලා වෙත කලින් කලට එළඹ, 'ස්වාමීනි, මෙය කෙසේද? මෙහි අර්ථය කුමක්ද?' කියා විමසයි, සාකච්ඡා කරයි. ඒ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේලා ඔහුට විවෘත නොවූ අර්ථයන් විවෘත කර දෙති, පැහැදිලි නොවූ දේ පැහැදිලි කර දෙති, නන්වැදෑරුම් සැක උපදවන කරුණුවලදී සැක දුරු කර දෙති. මහණෙනි, මෙසේ සෙනසුන අංග පහකින් යුක්ත වෙයි."

Evaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ senāsanaṃ vuttaṃ. Tathārūpaṃ senāsanaṃ upagamma katasabbakiccena kāmesu ādīnavaṃ, nekkhamme ca ānisaṃsaṃ paccavekkhitvā buddhasubuddhatāya [Pg.31] dhammasudhammatāya saṅghasuppaṭipannatāya ca anussaraṇena cittaṃ pasādetvā yaṃ taṃ –

මෙසේ පංචාංගයකින් යුත් සෙනසුන ගැන පවසන ලදී. එවැනි සෙනසුනකට එළඹ සියලු කටයුතු නිමවා, කාමයන්ගේ ආදීනව ද, නෛෂ්ක්‍රම්‍යයේ ආනිශංස ද මෙනෙහි කොට, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මනා බුද්ධත්වය ද, ධර්මයේ මනා ධර්මත්වය ද, සංඝයාගේ මනා පිළිවෙත් ඇති බව ද අනුස්මරණය කිරීමෙන් සිත පහදවාගෙන, යම් ඒ—

‘‘Vacasā manasā ceva, vaṇṇasaṇṭhānato disā;

Okāsato paricchedā, sattadhuggahaṇaṃ vidū’’ti. –

"වචනයෙන් ද, මනසින් ද, වර්ණයෙන් ද, සටහනින් ද, දිශාවෙන් ද, ස්ථානයෙන් ද, සීමාවෙන් ද යනුවෙන් සත් ආකාරයකින් උගත යුතු බව පණ්ඩිතයෝ පවසති."

Evaṃ sattavidhaṃ uggahakosallaṃ; anupubbato, nātisīghato, nātisaṇikato, vikkhepappaṭibāhanato, paṇṇattisamatikkamato, anupubbamuñcanato, appanāto, tayo ca suttantāti evaṃ dasavidhaṃ manasikārakosallañca vuttaṃ. Taṃ apariccajantena dvattiṃsākārabhāvanā ārabhitabbā. Evañhi ārabhato sabbākārena dvattiṃsākārabhāvanā sampajjati no aññathā.

මෙසේ සත් වැදෑරුම් උගැනීමේ කෞශල්‍යය ද; පිළිවෙළින් මෙනෙහි කිරීම, ඉතා වේගවත් නොවීම, ඉතා ප්‍රමාද නොවීම, වික්ෂේපය වැළැක්වීම, පඤ්ඤත්තිය ඉක්මවා යාම, අනුපිළිවෙළින් අතහැරීම, අර්පණාවට පැමිණීම සහ සූත්‍ර තුන යන මේ දස වැදෑරුම් මනසිකාර කෞශල්‍යය ද පවසන ලදී. එය අත් නොහරින්නා විසින් දෙතිස් කුණප භාවනාව ආරම්භ කළ යුතුය. මෙසේ ආරම්භ කරන්නාට සියලු ආකාරයෙන් දෙතිස් කුණප භාවනාව සමෘද්ධිමත් වේ, අන් ක්‍රමයකින් නොවේ.

Tattha āditova tacapañcakaṃ tāva gahetvā api tepiṭakena ‘‘kesā lomā’’tiādinā nayena anulomato, tasmiṃ paguṇībhūte ‘‘taco dantā’’ti evamādinā nayena paṭilomato, tasmimpi paguṇībhūte tadubhayanayeneva anulomappaṭilomato bahi visaṭavitakkavicchedanatthaṃ pāḷipaguṇībhāvatthañca vacasā koṭṭhāsasabhāvapariggahatthaṃ manasā ca addhamāsaṃ bhāvetabbaṃ. Vacasā hissa bhāvanā bahi visaṭavitakke vicchinditvā manasā bhāvanāya pāḷipaguṇatāya ca paccayo hoti, manasā bhāvanā asubhavaṇṇalakkhaṇānaṃ aññataravasena pariggahassa, atha teneva nayena vakkapañcakaṃ addhamāsaṃ, tato tadubhayamaddhamāsaṃ, tato papphāsapañcakamaddhamāsaṃ, tato taṃ pañcakattayampi addhamāsaṃ, atha ante avuttampi matthaluṅgaṃ pathavīdhātuākārehi saddhiṃ ekato bhāvanatthaṃ idha pakkhipitvā matthaluṅgapañcakaṃ addhamāsaṃ, tato pañcakacatukkampi addhamāsaṃ, atha medachakkamaddhamāsaṃ, tato medachakkena saha pañcakacatukkampi addhamāsaṃ, atha muttachakkamaddhamāsaṃ, tato sabbameva dvattiṃsākāramaddhamāsanti evaṃ cha māse vaṇṇasaṇṭhānadisokāsaparicchedato vavatthapentena bhāvetabbaṃ. Etaṃ majjhimapaññaṃ puggalaṃ sandhāya vuttaṃ. Mandapaññena tu yāvajīvaṃ bhāvetabbaṃ tikkhapaññassa na cireneva bhāvanā sampajjatīti.

එහිදී, ආරම්භයේදීම තචපංචක කමටහන ගෙන ත්‍රිපිටකධාරී භික්ෂුවක් විසින් ‘කේසා, ලෝමා’ යනාදී වශයෙන් අනුලෝමව ද, එය හුරුපුරුදු වූ පසු ‘තචෝ, දන්තා’ යනාදී වශයෙන් පටිලෝමව ද, එය ද හුරුපුරුදු වූ පසු එම ක්‍රම දෙකෙන්ම අනුලෝම පටිලෝම වශයෙන් ද, පිටතට විහිදෙන විතර්ක සිඳලීම සඳහාත් පාලිය හුරුපුරුදු වීම සඳහාත් වචනයෙන් ද, කොට්ඨාසයන්ගේ ස්වභාවය පිරිසිඳ දැකීම සඳහා මනසින් ද අඩමසක් බැගින් වැඩිය යුතුය. වචනයෙන් වැඩීම ඔහුට පිටතට විහිදෙන විතර්ක සිඳලීමටත්, මනසින් වැඩීමට හා පාලිය හුරුපුරුදු වීමටත් උපකාරී වේ. මනසින් වැඩීම අසුභ වර්ණ ලක්ෂණයන්ගෙන් එකක් වශයෙන් මෙනෙහි කිරීමට උපකාරී වේ. ඉන්පසු එම ක්‍රමයෙන්ම වක්කපංචකය අඩමසක් ද, ඉන්පසු ඒ දෙවර්ගයම අඩමසක් ද, ඉන්පසු පප්ඵාසපංචකය අඩමසක් ද, ඉන්පසු ඒ පංචක තුනම අඩමසක් ද වැඩිය යුතුය. ඉන්පසු අවසානයේදී වෙනම සඳහන් නොවුණ ද මත්ථලුංගය (මොළය) පඨවි ධාතු ලක්ෂණයන් හා එක්ව වැඩීම පිණිස මෙහි ඇතුළත් කොට මත්ථලුංගපංචකය අඩමසක් ද, ඉන්පසු පංචක-චතුක්කයන් ද අඩමසක් ද, ඉන්පසු මේදඡක්කය අඩමසක් ද, ඉන්පසු මේදඡක්කය සමග පංචක-චතුක්කයන් ද අඩමසක් ද, ඉන්පසු මුත්තඡක්කය අඩමසක් ද, ඉන්පසු සියලුම දෙතිස් කුණපයන් අඩමසක් ද වශයෙන් මාස හයක් මුළුල්ලෙහි වර්ණ, සටහන්, දිශා, ස්ථාන සහ පරිච්ඡේද වශයෙන් වෙන් කර හඳුනාගනිමින් වැඩිය යුතුය. මෙය මධ්‍යම ප්‍රඥාවන්ත පුද්ගලයා අරභයා පවසන ලදී. මන්ද ප්‍රඥාවන්තයා විසින් ජීවිතාන්තය දක්වා වැඩිය යුතුය. තීක්ෂණ ප්‍රඥාවන්තයාට නොබෝ කලකින්ම භාවනාව සමෘද්ධිමත් වේ.

Etthāha [Pg.32] – ‘‘kathaṃ panāyamimaṃ dvattiṃsākāraṃ vaṇṇādito vavatthapetī’’ti? Ayañhi ‘‘atthi imasmiṃ kāye kesā’’ti evamādinā nayena tacapañcakādivibhāgato dvattiṃsākāraṃ bhāvento kesā tāva vaṇṇato kāḷakāti vavatthapeti, yādisakā vānena diṭṭhā honti. Saṇṭhānato dīghavaṭṭalikā tulādaṇḍamivāti vavatthapeti. Disato pana yasmā imasmiṃ kāye nābhito uddhaṃ uparimā disā adho heṭṭhimāti vuccati, tasmā imassa kāyassa uparimāya disāya jātāti vavatthapeti. Okāsato nalāṭantakaṇṇacūḷikagalavāṭakaparicchinne sīsacamme jātāti. Tattha yathā vammikamatthake jātāni kuṇṭhatiṇāni na jānanti ‘‘mayaṃ vammikamatthake jātānī’’ti; napi vammikamatthako jānāti ‘‘mayi kuṇṭhatiṇāni jātānī’’ti; evameva na kesā jānanti ‘‘mayaṃ sīsacamme jātā’’ti, napi sīsacammaṃ jānāti ‘‘mayi kesā jātā’’ti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā acetanā abyākatā suññā paramaduggandhajegucchappaṭikūlā, na satto na puggaloti vavatthapeti. Paricchedatoti duvidho paricchedo sabhāgavisabhāgavasena. Tattha kesā heṭṭhā patiṭṭhitacammatalena tattha vīhaggamattaṃ pavisitvā patiṭṭhitena attano mūlatalena ca upari ākāsena tiriyaṃ aññamaññena paricchinnāti evaṃ sabhāgaparicchedato, kesā na avasesaekatiṃsākārā. Avasesā ekatiṃsā na kesāti evaṃ visabhāgaparicchedato ca vavatthapeti. Evaṃ tāva kese vaṇṇādito vavatthapeti.

මෙහිදී මෙසේ අසනු ලැබේ - ‘ඔහු කෙසේ නම් මෙම දෙතිස් කුණපයන් වර්ණාදියෙන් වෙන් කර හඳුනාගන්නේද?’ යනුවෙනි. ඔහු ‘මේ කයෙහි කේසයෝ ඇත්තාහ’ යනාදී ක්‍රමයෙන් තචපංචකාදී විභාගයන්ගෙන් දෙතිස් කුණපයන් වඩන්නේ, කෙස් පළමුව වර්ණයෙන් කළු පැහැයැයි වෙන් කර හඳුනාගනියි. නොහොත් තමා දුටු පරිදි වර්ණය හඳුනාගනියි. සටහන් වශයෙන් තරාදි දණ්ඩක් මෙන් දිගටි වටකුරු යැයි හඳුනාගනියි. දිශාව වශයෙන් ගත් කල, මේ කයෙහි නාභියෙන් ඉහළ උපරිම දිශාව යැයි ද, පහළ හෙට්ඨිම දිශාව යැයි ද කියනු ලැබේ. එබැවින් කෙස් මේ කයෙහි උපරිම දිශාවෙහි හටගෙන ඇතැයි හඳුනාගනියි. ස්ථානය වශයෙන් නළල කෙළවර, කන් පෙති සහ ගෙල වළෙන් සීමා වූ හිස් කබලෙහි හටගෙන ඇත්තේය. එහිදී යම්සේ හුඹස් මුදුනක හටගත් කුණ්‍ඨ තණකොළ ‘අපි හුඹස් මුදුනක හටගත්තෙමු’ යැයි නොදනින්නාක් මෙන් ද, හුඹස් මුදුන ද ‘මා කෙරෙහි කුණ්‍ඨ තණකොළ හටගෙන ඇතැයි’ නොදනින්නාක් මෙන් ද, එමෙන්ම කෙස් ද ‘අපි හිස් කබලෙහි හටගත්තෙමු’ යැයි නොදනී. හිස් කබල ද ‘මා කෙරෙහි කෙස් හටගෙන ඇතැයි’ නොදනී. මක්නිසාද යත්, මෙම ධර්මයන් මෙනෙහි කිරීමකින් හා ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමකින් තොර බැවින් අචේතනිකය, අව්‍යාකෘතය, ශුන්‍යය, අතිශයින් දුගඳය, පිළිකුල් සහගතය, සත්ත්වයෙක් නොවේ, පුද්ගලයෙක් නොවේ යැයි වෙන් කර හඳුනාගනියි. පරිච්ඡේදය (සීමාව) වශයෙන් සභාග සහ විසභාග වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එහි කෙස් පහළින් හිස් කබලෙහි තැන්පත් වූ මතුපිටින් ද, එහි වී ඇටයක අගක් පමණ ඇතුළු වී පිහිටි තමාගේම මූලයෙන් ද, ඉහළින් ආකාශයෙන් ද, සිරස් අතට එකිනෙකාගෙන් ද වෙන් වී ඇතැයි මෙසේ සභාග පරිච්ඡේදයෙන් ද, ‘කෙස් යනු ඉතිරි තිස් එක් කොටස නොවේ’ යැයි ද, ‘ඉතිරි තිස් එක් කොටස කෙස් නොවේ’ යැයි ද මෙසේ විසභාග පරිච්ඡේදයෙන් ද වෙන් කර හඳුනාගනියි. මෙසේ මුලින්ම කෙස් වර්ණාදියෙන් වෙන් කර හඳුනාගනියි.

Avasesesu lomā vaṇṇato yebhuyyena nīlavaṇṇāti vavatthapeti, yādisakā vānena diṭṭhā honti. Saṇṭhānato oṇatacāpasaṇṭhānā, upari vaṅkatālahīrasaṇṭhānā vā, disato dvīsu disāsu jātā, okāsato hatthatalapādatale ṭhapetvā yebhuyyena avasesasarīracamme jātāti.

ඉතිරි කොටස් අතුරින් ලොම් වර්ණයෙන් බොහෝ විට නිල් පැහැතියැයි හෝ තමා දුටු පරිදි වර්ණය හඳුනාගනියි. සටහන් වශයෙන් පහළට නැමුණු දුන්නක හැඩය ඇත්තේය, නැතහොත් ඉහළට වක් වූ තල් පතක ඉරුවක හැඩය ඇත්තේය. දිශාව වශයෙන් දිශා දෙකෙහිම හටගෙන ඇත. ස්ථානය වශයෙන් අත්ල සහ පතුල හැර බොහෝ විට ඉතිරි මුළු ශරීර චර්මයෙහිම හටගෙන ඇත්තේය.

Tattha yathā purāṇagāmaṭṭhāne jātāni dabbatiṇāni na jānanti ‘‘mayaṃ purāṇagāmaṭṭhāne jātānī’’ti, na ca purāṇagāmaṭṭhānaṃ jānāti ‘‘mayi dabbatiṇāni jātānī’’ti, evameva na lomā jānanti ‘‘mayaṃ sarīracamme jātā’’ti, napi sarīracammaṃ jānāti ‘‘mayi lomā jātā’’ti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā acetanā abyākatā suññā [Pg.33] paramaduggandhajegucchapaṭikūlā, na satto na puggaloti vavatthapeti. Paricchedato heṭṭhā patiṭṭhitacammatalena tattha likkhāmattaṃ pavisitvā patiṭṭhitena attano mūlena ca upari ākāsena tiriyaṃ aññamaññena paricchinnāti vavatthapeti. Ayametesaṃ sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ lome vaṇṇādito vavatthapeti.

එහිදී යම් සේ පැරණි ගම් බිමක හටගත් දබ්බ තණකොළ ‘අපි පැරණි ගම් බිමක හටගත්තෙමු’ යැයි නොදනින්නාක් මෙන් ද, පැරණි ගම් බිම ද ‘මා කෙරෙහි දබ්බ තණකොළ හටගෙන ඇතැයි’ නොදනින්නාක් මෙන් ද, එමෙන්ම ලොම් ද ‘අපි ශරීර චර්මයෙහි හටගත්තෙමු’ යැයි නොදනී. ශරීර චර්මය ද ‘මා කෙරෙහි ලොම් හටගෙන ඇතැයි’ නොදනී. මක්නිසාද යත්, මෙනෙහි කිරීමකින් හා ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමකින් තොර වූ මෙම ධර්මයන් අචේතනිකය, අව්‍යාකෘතය, ශුන්‍යය, අතිශයින් දුගඳය, පිළිකුල් සහගතය, සත්ත්වයෙක් නොවේ, පුද්ගලයෙක් නොවේ යැයි වෙන් කර හඳුනාගනියි. පරිච්ඡේදය (සීමාව) වශයෙන් පහළින් පිහිටි චර්ම තලයෙන් ද, එහි ලිකෂා මාත්‍රයක් පමණ ඇතුළු වී පිහිටි තමාගේම මූලයෙන් ද, ඉහළින් ආකාශයෙන් ද, සිරස් අතට එකිනෙකාගෙන් ද වෙන් වී ඇතැයි හඳුනාගනියි. මෙය ඔවුන්ගේ සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය කෙස් මෙන්ම වේ. මෙසේ ලොම් වර්ණාදියෙන් වෙන් කර හඳුනාගනියි.

Tato paraṃ nakhā yassa paripuṇṇā, tassa vīsati. Te sabbepi vaṇṇato maṃsavinimuttokāse setā, maṃsasambandhe tambavaṇṇāti vavatthapeti. Saṇṭhānato yathāsakapatiṭṭhitokāsasaṇṭhānā, yebhuyyena madhukaphalaṭṭhikasaṇṭhānā, macchasakalikasaṇṭhānā vāti vavatthapeti. Disato dvīsu disāsu jātā, okāsato aṅgulīnaṃ aggesu patiṭṭhitāti.

ඉන්පසු නියපොතු, යමෙකුට සම්පූර්ණව තිබේ නම් ඒවා විස්සකි. ඒ සියල්ල වර්ණයෙන් මස්වලින් වෙන් වූ ස්ථානයෙහි සුදු පැහැතිය, මස් හා සම්බන්ධ තැන තඹ පැහැතියැයි හඳුනාගනියි. සටහන් වශයෙන් තම තමා පිහිටි ස්ථානයෙහි හැඩය ඇත්තේය, බොහෝ විට මී ඇටයක හැඩය හෝ මසුන්ගේ කොරපොතු හැඩය ඇත්තේ යැයි හඳුනාගනියි. දිශාව වශයෙන් දිශා දෙකෙහිම හටගෙන ඇත. ස්ථානය වශයෙන් ඇඟිලි අග පිහිටා ඇත්තේය.

Tattha yathā nāma gāmadārakehi daṇḍakaggesu madhukaphalaṭṭhikā ṭhapitā na jānanti ‘‘mayaṃ daṇḍakaggesu ṭhapitā’’ti, napi daṇḍakā jānanti ‘‘amhesu madhukaphalaṭṭhikā ṭhapitā’’ti; evameva nakhā na jānanti ‘‘mayaṃ aṅgulīnaṃ aggesu patiṭṭhitā’’ti, napi aṅguliyo jānanti ‘‘amhākaṃ aggesu nakhā patiṭṭhitā’’ti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā acetanā…pe… na puggaloti vavatthapeti. Paricchedato heṭṭhā mūle ca aṅgulimaṃsena, tattha patiṭṭhitatalena vā upari agge ca ākāsena, ubhatopassesu aṅgulīnaṃ ubhatokoṭicammena paricchinnāti vavatthapeti. Ayametesaṃ sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ nakhe vaṇṇādito vavatthapeti.

එහිදී යම් සේ ගම් දරුවන් විසින් ලී දඬු අග තබන ලද මී ඇට ‘අපි ලී දඬු අග තබන ලද්දෙමු’ යැයි නොදනින්නාක් මෙන් ද, ලී දඬු ද ‘අප කෙරෙහි මී ඇට තබන ලද්දේය’ යැයි නොදනින්නාක් මෙන් ද, එමෙන්ම නියපොතු ද ‘අපි ඇඟිලි අග පිහිටා ඇත්තෙමු’ යැයි නොදනී. ඇඟිලි ද ‘අපගේ අග නියපොතු පිහිටා ඇතැයි’ නොදනී. මෙනෙහි කිරීමකින් හා ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමකින් තොර වූ මෙම ධර්මයන් අචේතනිකය... පෙ... පුද්ගලයෙක් නොවේ යැයි වෙන් කර හඳුනාගනියි. පරිච්ඡේදය වශයෙන් පහළින් මුලෙහි ඇඟිලි මස්වලින් ද, එහි පිහිටි තලයෙන් ද, ඉහළ අග ආකාශයෙන් ද, දෙපැත්තෙන් ඇඟිලි කෙළවර සමෙන් ද වෙන් වී ඇතැයි හඳුනාගනියි. මෙය ඔවුන්ගේ සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය කෙස් මෙන්ම වේ. මෙසේ නියපොතු වර්ණාදියෙන් වෙන් කර හඳුනාගනියි.

Tato paraṃ dantā yassa paripuṇṇā, tassa dvattiṃsa. Te sabbepi vaṇṇato setavaṇṇāti vavatthapeti. Yassa samasaṇṭhitā honti, tassa kharapattacchinnasaṅkhapaṭalamiva samaganthitasetakusumamakuḷamālā viya ca khāyanti. Yassa visamasaṇṭhitā, tassa jiṇṇaāsanasālāpīṭhakapaṭipāṭi viya nānāsaṇṭhānāti saṇṭhānato vavatthapeti. Tesañhi ubhayadantapantipariyosānesu heṭṭhato uparito ca dve dve katvā aṭṭha dantā catukoṭikā catumūlikā āsandikasaṇṭhānā, tesaṃ orato teneva [Pg.34] kamena sanniviṭṭhā aṭṭha dantā tikoṭikā timūlikā siṅghāṭakasaṇṭhānā. Tesampi orato teneva kamena heṭṭhato uparito ca ekamekaṃ katvā cattāro dantā dvikoṭikā dvimūlikā yānakūpatthambhinīsaṇṭhānā. Tesampi orato teneva kamena sanniviṭṭhā cattāro dāṭhādantā ekakoṭikā ekamūlikā mallikāmakuḷasaṇṭhānā. Tato ubhayadantapantivemajjhe heṭṭhā cattāro upari cattāro katvā aṭṭha dantā ekakoṭikā ekamūlikā tumbabījasaṇṭhānā. Disato uparimāya disāya jātā. Okāsato uparimā uparimahanukaṭṭhike adhokoṭikā, heṭṭhimā heṭṭhimahanukaṭṭhike uddhaṃkoṭikā hutvā patiṭṭhitāti.

ඉන්පසු දත් පිළිබඳව සලකා බැලීමේදී, දත් සියල්ල සම්පූර්ණ පුද්ගලයෙකුට දත් තිස් දෙකක් ඇත. ඒ සියල්ල වර්ණයෙන් සුදු පැහැති බව මෙනෙහි කළ යුතුය. යමෙකුගේ දත් මනාව පිහිටා තිබේ නම්, ඒවා ලියවන ලද්දා වූ හක්ගෙඩි පෙත්තක් මෙන් ද, මැනවින් අමුණන ලද සුදු දෑසමන් මල් මාලාවක් මෙන් ද දිස්වෙයි. යමෙකුගේ දත් අසමත්ව පිහිටා තිබේ නම්, ඒවා පැරණි සාලාවක අක්‍රමවත් ලෙස තබා ඇති පුටු පෙළක් මෙන් විවිධ හැඩයෙන් යුක්ත බව හැඩය අනුව තීරණය කළ යුතුය. එම දත් තිස් දෙක අතුරින් දෙපසම අග කොටසේ යටින් දෙකක් හා උඩින් දෙකක් බැගින් වන දත් අට, මුදුන් සතරක් හා මුල් සතරකින් යුක්තව, කුඩා අසුනක (පුටුවක) හැඩය ගනී. ඒවාට ඇතුළතින් එම පිළිවෙළටම පිහිටි දත් අට, මුදුන් තුනක් හා මුල් තුනකින් යුක්තව තුන්මං හන්දියක හැඩය ගනී. ඒවාට ද ඇතුළතින් එම පිළිවෙළටම යටින් හා උඩින් එක බැගින් වන දත් සතර, මුදුන් දෙකක් හා මුල් දෙකකින් යුක්තව කරත්තයක වියගහේ කණුවක හැඩය ගනී. ඒවාටත් ඇතුළතින් එම පිළිවෙළටම පිහිටි රදනක දත් (අකු දත්) සතර, එක් මුදුනක් හා එක් මුලක් පමණක් ඇතිව දෑසමන් මල් පොහොට්ටුවක හැඩය ගනී. ඉන්පසු දත් දෙපෙළේ මැද කොටසේ යටින් සතරක් හා උඩින් සතරක් බැගින් වන දත් අට, එක් මුදුනක් හා එක් මුලක් පමණක් ඇතිව ලබු බීජයක හැඩය ගනී. දිශාව වශයෙන් මේවා උඩ දිශාවෙහි (හිස කොටසෙහි) හටගෙන ඇත. පිහිටීම අනුව උඩු දත්, උඩු හනුවෙහි යටට හැරුණු මුදුන් සහිතව පිහිටා ඇති අතර, යටි දත්, යටි හනුවෙහි උඩට හැරුණු මුදුන් සහිතව පිහිටා ඇත.

Tattha yathā navakammikapurisena heṭṭhā silātale patiṭṭhāpitā uparimatale pavesitā thambhā na jānanti ‘‘mayaṃ heṭṭhāsilātale patiṭṭhāpitā, uparimatale pavesitā’’ti, na heṭṭhāsilātalaṃ jānāti ‘‘mayi thambhā patiṭṭhāpitā’’ti, na uparimatalaṃ jānāti ‘‘mayi thambhā paviṭṭhā’’ti; evameva dantā na jānanti ‘‘mayaṃ heṭṭhāhanukaṭṭhike patiṭṭhitā, uparimahanukaṭṭhike paviṭṭhā’’ti, nāpi heṭṭhāhanukaṭṭhikaṃ jānāti ‘‘mayi dantā patiṭṭhitā’’ti, na uparimahanukaṭṭhikaṃ jānāti ‘‘mayi dantā paviṭṭhā’’ti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato heṭṭhā hanukaṭṭhikūpena hanukaṭṭhikaṃ pavisitvā patiṭṭhitena attano mūlatalena ca upari ākāsena tiriyaṃ aññamaññena paricchinnāti vavatthapeti. Ayametesaṃ sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ dante vaṇṇādito vavatthapeti.

එහිදී, යම් සේ නවකම් කරන පුරුෂයෙකු විසින් පහළ ගල්තලාව මත පිහිටුවා ඉහළ ලී මතුපිටට ඇතුළු කරන ලද කුළුණු, 'අපි පහළ ගල්තලාව මත පිහිටුවා ඉහළ ලීයට ඇතුළු කරනු ලැබුවෙමු' යි නොදන්නා අතර, පහළ ගල්තලාව ද 'මා මත කුළුණු පිහිටුවා ඇතැයි' නොදනී ද, ඉහළ ලීය ද 'මා තුළට කුළුණු ඇතුළු වී ඇතැයි' නොදනී ද; එමෙන්ම දත් ද 'අපි යටි හනුවෙහි පිහිටා උඩු හනුවට ඇතුළු වී සිටිමු' යි නොදනිති. යටි හනුව ද 'මා තුළ දත් පිහිටා ඇතැයි' නොදනී, උඩු හනුව ද 'මා තුළට දත් ඇතුළු වී ඇතැයි' නොදනී. මේ ධර්මතාවෝ චේතනාවක් හෝ මෙනෙහි කිරීමක් රහිත වූවෝ වෙති... (පෙ)... පුද්ගලයෙකු නොවේ යැයි වෙන් කර හඳුනා ගනී. සීමාවන් වශයෙන්, යටි හනු සිදුරෙන් හනුවට ඇතුළු වී පිහිටි තම මුල් පතුලෙන් ද, උඩින් ආකාශයෙන් ද, හරහට එකිනෙකාගෙන් ද වෙන් වී පවතී. මෙය මේවායේ සමාන කොටස් අතර සීමාවයි. අසමාන කොටස් අතර සීමාව කෙස් වලට සමානය. මෙසේ දත් වර්ණාදියෙන් වෙන් කර හඳුනා ගත යුතුය.

Tato paraṃ antosarīre nānākuṇapasañcayappaṭicchādakaṃ taco vaṇṇato setoti vavatthapeti. So hi yadipi chavirāgarañjitattā kāḷakodātādivaṇṇavasena nānāvaṇṇo viya dissati, tathāpi sabhāgavaṇṇena seto eva. So panassa setabhāvo aggijālābhighātapaharaṇapahārādīhi viddhaṃsitāya chaviyā pākaṭo hoti. Saṇṭhānato saṅkhepena kañcukasaṇṭhāno, vitthārena nānāsaṇṭhānoti. Tathā hi pādaṅgulittaco kosakārakakosasaṇṭhāno, piṭṭhipādattaco puṭabaddhūpāhanasaṇṭhāno, jaṅghattaco bhattapuṭakatālapaṇṇasaṇṭhāno[Pg.35], ūruttaco taṇḍulabharitadīghatthavikasaṇṭhāno, ānisadattaco udakapūritapaṭaparissāvanasaṇṭhāno, piṭṭhittaco phalakonaddhacammasaṇṭhāno, kucchittaco vīṇādoṇikonaddhacammasaṇṭhāno, urattaco yebhuyyena caturassasaṇṭhāno, dvibāhuttaco tūṇīronaddhacammasaṇṭhāno, piṭṭhihatthattaco khurakosasaṇṭhāno phaṇakatthavikasaṇṭhāno vā, hatthaṅgulittaco kuñcikākosasaṇṭhāno, gīvattaco galakañcukasaṇṭhāno, mukhattaco chiddāvachiddakimikulāvakasaṇṭhāno, sīsattaco pattatthavikasaṇṭhānoti.

ඉන්පසු ශරීරය ඇතුළත විවිධ කුණුප සමූහයන් වසා සිටින සම වර්ණයෙන් සුදු යැයි මෙනෙහි කළ යුතුය. එම සම, පිටිසමෙහි (ඡවියෙහි) ඇති වර්ණයෙන් තැවරුණු බැවින් කළු, සුදු ආදී වර්ණ වශයෙන් විවිධ වර්ණ ඇතිව දිස් වුවද, ස්වභාවික වර්ණයෙන් සුදුමය. එහි සුදු පැහැය ගින්නෙන් පිළිස්සීමකදී හෝ පහරදීමකදී පිටිසම විනාශ වූ විට පැහැදිලිව පෙනේ. හැඩය වශයෙන් සැකෙවින් ගත් කල කබායක හැඩය ගන්නා අතර, විස්තර වශයෙන් විවිධ හැඩයන් ගනී. එනම්: පයැඟිලිවල සම පණුවෙකුගේ කොපු හැඩය ද, පතුල මතුපිට සම පාවහන් වැසුමක හැඩය ද, කෙණ්ඩයේ සම බත පටලවන ලද තල් කොළයක හැඩය ද, කලවයේ සම සහල් පිරවූ දිගු මල්ලක හැඩය ද, තට්ටම් ප්‍රදේශයේ සම ජලය පිරවූ පෙරහන් කඩක හැඩය ද, පිටේ සම ලෑල්ලක එතූ සම් කැබැල්ලක හැඩය ද, බඩේ සම වීණා බඳක එතූ සම් කැබැල්ලක හැඩය ද, පපුවේ සම බොහෝ විට සතරැස් හැඩය ද, බාහු දෙකේ සම ඊකොපු වැසුමක හැඩය ද, පිටි අල්ලේ සම දැලිපිහියා කොපුවක හෝ පනාවක් බහාලන මල්ලක හැඩය ද, අත් ඇඟිලිවල සම යතුරු කොපුවක හැඩය ද, ගෙල සම කබායක ගෙල කොටසේ හැඩය ද, මුහුණේ සම විවිධ සිදුරු සහිත පණුවෙකුගේ කූඩුවක හැඩය ද, හිසේ සම පාත්‍ර මල්ලක හැඩය ද ගනී.

Tacapariggaṇhakena ca yogāvacarena uttaroṭṭhato paṭṭhāya tacassa maṃsassa ca antarena cittaṃ pesentena paṭhamaṃ tāva mukhattaco vavatthapetabbo, tato sīsattaco, atha bahigīvattaco, tato anulomena paṭilomena ca dakkhiṇahatthattaco. Atha teneva kamena vāmahatthattaco, tato piṭṭhittaco, atha ānisadattaco, tato anulomena paṭilomena ca dakkhiṇapādattaco, atha vāmapādattaco, tato vatthiudarahadayaabbhantaragīvattaco, tato heṭṭhimahanukattaco, atha adharoṭṭhattaco. Evaṃ yāva puna upari oṭṭhattacoti. Disato dvīsu disāsu jāto. Okāsato sakalasarīraṃ pariyonandhitvā ṭhitoti.

සමය පිළිබඳව මෙනෙහි කරන යෝගාවචරයා විසින් උඩු තොලෙන් පටන් ගෙන සම සහ මස් අතරින් සිත මෙහෙයවමින්, ප්‍රථමයෙන් මුහුණේ සම ද, පසුව හිසේ සම ද, අනතුරුව ගෙලෙහි පිටත සම ද, පසුව අනුලෝම ප්‍රතිලෝම වශයෙන් දකුණු අතේ සම ද මෙනෙහි කළ යුතුය. එලෙසම පිළිවෙළින් වම් අතේ සම ද, පසුව පිටේ සම ද, අනතුරුව තට්ටම් සම ද, පසුව අනුලෝම ප්‍රතිලෝම වශයෙන් දකුණු පයේ සම ද, පසුව වම් පයේ සම ද, අනතුරුව මුත්‍රාශය, උදරය, හෘදය සහ ගෙලෙහි ඇතුළත සම ද, පසුව යටි හනුවෙහි සම ද, අනතුරුව යටි තොලෙහි සම ද මෙනෙහි කළ යුතුය. මෙසේ නැවත උඩු තොල දක්වා මෙනෙහි කළ යුතුය. දිශාව වශයෙන් උඩ සහ යට යන දිශා දෙකෙහිම හටගෙන ඇත. පිහිටීම වශයෙන් මුළු ශරීරයම වෙළාගෙන පිහිටා ඇත.

Tattha yathā allacammapariyonaddhāya peḷāya na allacammaṃ jānāti ‘‘mayā peḷā pariyonaddhā’’ti, napi peḷā jānāti ‘‘ahaṃ allacammena pariyonaddhā’’ti; evameva na taco jānāti ‘‘mayā idaṃ cātumahābhūtikaṃ sarīraṃ onaddha’’nti, napi idaṃ cātumahābhūtikaṃ sarīraṃ jānāti ‘‘ahaṃ tacena onaddha’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Kevalaṃ tu –

එහිදී යම් සේ අමු සම්වලින් වෙළන ලද පෙට්ටියක ඇති අමු සම 'මා විසින් පෙට්ටිය වෙළන ලදී' යි නොදනී ද, පෙට්ටිය ද 'මා අමු සමින් වෙළන ලදී' යි නොදනී ද; එමෙන්ම සම ද 'මා විසින් මේ සතර මහා භූතයන්ගෙන් සැදි ශරීරය වෙළන ලදී' යි නොදනී, මේ සතර මහා භූත ශරීරය ද 'මම සමින් වෙළන ලදී' යි නොදනී. මේ ධර්මතාවෝ චේතනාවක් හෝ මෙනෙහි කිරීමක් රහිත වූවෝ වෙති... (පෙ)... පුද්ගලයෙකු නොවේ. එහෙත් මෙය -

‘‘Allacammapaṭicchanno, navadvāro mahāvaṇo;

Samantato paggharati, asucipūtigandhiyo’’ti.

අමු සම්වලින් වැසුණු, ද්වාර නවයක් ඇති මහා තුවාලයක් වැනි වූ (මේ ශරීරය), හාත්පසින්ම අපවිත්‍ර වූ කුණු ගඳ වගුරුවයි.

Paricchedato heṭṭhā maṃsena tattha patiṭṭhitatalena vā upari chaviyā paricchinnoti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ tacaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

සීමාවන් වශයෙන්, යටින් මස්වලින් ද (එහිම පිහිටි මස් මතුපිටින් ද), උඩින් පිටිසමෙන් (ඡවියෙන්) ද වෙන් වී පවතී. මෙය සමෙහි සමාන කොටස් අතර සීමාවයි. අසමාන කොටස් අතර සීමාව කෙස් වලට සමානය. මෙසේ සම වර්ණාදියෙන් වෙන් කර හඳුනා ගත යුතුය.

Tato [Pg.36] paraṃ sarīre navapesisatappabhedaṃ maṃsaṃ vaṇṇato rattaṃ pālibhaddakapupphasannibhanti vavatthapeti. Saṇṭhānato nānāsaṇṭhānanti. Tathā hi tattha jaṅghamaṃsaṃ tālapattapuṭabhattasaṇṭhānaṃ, avikasitaketakīmakuḷasaṇṭhānantipi keci. Ūrumaṃsaṃ sudhāpisananisadapotakasaṇṭhānaṃ, ānisadamaṃsaṃ uddhanakoṭisaṇṭhānaṃ, piṭṭhimaṃsaṃ tālaguḷapaṭalasaṇṭhānaṃ, phāsukadvayamaṃsaṃ vaṃsamayakoṭṭhakucchipadesamhi tanumattikālepasaṇṭhānaṃ, thanamaṃsaṃ vaṭṭetvā avakkhittaddhamattikāpiṇḍasaṇṭhānaṃ, dvebāhumaṃsaṃ naṅguṭṭhasīsapāde chetvā niccammaṃ katvā ṭhapitamahāmūsikasaṇṭhānaṃ, maṃsasūnakasaṇṭhānantipi eke. Gaṇḍamaṃsaṃ gaṇḍappadese ṭhapitakarañjabījasaṇṭhānaṃ, maṇḍūkasaṇṭhānantipi eke. Jivhāmaṃsaṃ nuhīpattasaṇṭhānaṃ, nāsāmaṃsaṃ omukhanikkhittapaṇṇakosasaṇṭhānaṃ, 0.akkhikūpamaṃsaṃ addhapakkaudumbarasaṇṭhānaṃ, sīsamaṃsaṃ pattapacanakaṭāhatanulepasaṇṭhānanti. Maṃsapariggaṇhakena ca yogāvacarena etāneva oḷārikamaṃsāni saṇṭhānato vavatthapetabbāni. Evañhi vavatthāpayato sukhumāni maṃsāni ñāṇassa āpāthaṃ āgacchantīti. Disato dvīsu disāsu jātaṃ. Okāsato sādhikāni tīṇi aṭṭhisatāni anulimpitvā ṭhitanti.

ඉන්පසු ශරීරයෙහි නවසියයක් පමණ වූ මස් වැදෑරුම්, වර්ණයෙන් රතු වූ, පලොල් මලකට සමාන වූයේ යැයි වෙන් කොට හඳුනා ගනී. හැඩය අනුව විවිධ හැඩයෙන් යුක්ත යැයි වෙන් කොට හඳුනා ගනී. එනම්, එහි කෙණ්ඩයේ මස් තල කොළයකින් එතූ බත් ගුලියක හැඩය ගනී, ඇතැම්හු එය නොපිපුණු වැටකේ මලක හැඩය ගනී යැයි ද පවසති. කලවයේ මස් ඇඹරුම් ගලක මිටක හැඩය ගනී; තට්ටම්වල මස් උඳුනක කෙළවරක හැඩය ගනී; පිට කොන්දේ මස් තල් හකුරු පුවකයක හැඩය ගනී; දෙපස ඉළඇටවල මස් උණ බටයෙන් කළ වී අටුවක බිත්තිවල තුනී මැටි බදාමයක් තැවරූ ආකාරය ගනී; පියයුරු මස් ගුළි කොට තැබූ තෙත මැටි පිඬක හැඩය ගනී; දෙබාහුවේ මස් වලිගය, හිස සහ පාද කපා සම ගලවා තැබූ මහා මීයකගේ හැඩය ගනී, ඇතැම්හු එය මස් උලක හැඩය ගනී යැයි ද පවසති. කම්මුල් මස් කම්මුල් ප්‍රදේශයේ තැබූ කරඳ ඇටයක හැඩය ගනී, ඇතැම්හු එය මැඬියෙකුගේ හැඩය ගනී යැයි ද පවසති. දිවේ මස් පතොක් කොළයක හැඩය ගනී; නාසයේ මස් යටිකුරුව තැබූ පත්‍ර මංජුසාවක (ගොටුවක) හැඩය ගනී; ඇස් කුහරයේ මස් අඩක් ඉදුණු දිවුල් ගෙඩියක හැඩය ගනී; හිසේ මස් පාත්‍ර පුලුස්සන මැටි වළඳක තැවරූ මැටි බදාමයක හැඩය ගනී යැයි වෙන් කොට හඳුනා ගනී. මස් පිළිබඳ මෙනෙහි කරන යෝගාවචරයා විසින් මෙලෙස රළු වූ මස් වැදෑරුම් හැඩය අනුව වෙන් කොට හඳුනාගත යුතුය. මෙසේ වෙන් කොට හඳුනාගන්නා වූ තැනැත්තාට සියුම් වූ මස් ද ඥානයට වැටහෙන්නට පටන් ගනී. දිශාව අනුව උඩ සහ යට යන දෙදිශාවෙහි හටගෙන ඇත. පිහිටීම අනුව තුන්සියයක් පමණ වූ ඇට සමූහය වටා තැවරී පවතින්නේ යැයි වෙන් කොට හඳුනා ගනී.

Tattha yathā thūlamattikānulittāya bhittiyā na thūlamattikā jānāti ‘‘mayā bhitti anulittā’’ti, napi bhitti jānāti ‘‘ahaṃ thūlamattikāya anulittā’’ti, evamevaṃ na navapesisatappabhedaṃ maṃsaṃ jānāti ‘‘mayā aṭṭhisatattayaṃ anulitta’’nti, napi aṭṭhisatattayaṃ jānāti ‘‘ahaṃ navapesisatappabhedena maṃsena anulitta’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Kevalaṃ tu –

එහි, ඝන මැටි බදාමයකින් ආලේප කරන ලද බිත්තියක්, ‘මා විසින් බිත්තිය ආලේප කරන ලදී’ යැයි මැටි බදාමය නොදන්නා සේ ද, ‘මා ඝන මැටි බදාමයකින් ආලේප කරන ලද්දෙමි’ යැයි බිත්තිය ද නොදන්නා සේ ද; එමෙන්ම නවසියයක් වූ මස් වැදෑරුම් ද ‘මා විසින් ඇට තුන්සියය ආලේප කරන ලදී’ යැයි නොදනියි. ඇට තුන්සියය ද ‘මා නවසියයක් වූ මස් වැදෑරුම්වලින් ආලේප කරන ලද්දෙමි’ යැයි නොදනියි. සැබවින්ම මේ ධර්මතාවෝ සිතීමක් හෝ සිහිකිරීමක් රහිත වූවෝ වෙති... (පෙ)... පුද්ගලයෙක් ද නොවේ යැයි වෙන් කොට හඳුනා ගනී. එහෙත් මෙය -

‘‘Navapesisatā maṃsā, anulittā kaḷevaraṃ;

Nānākimikulākiṇṇaṃ, mīḷhaṭṭhānaṃva pūtika’’nti.

“නවසියයක් මස් වැදෑරුම්වලින් ආලේප කරන ලද, විවිධ පණුවන්ගෙන් ගැවසුණු මේ ශරීරය, අසූචි වළක් මෙන් දුගඳ හමන්නකි” යැයි වෙන් කොට හඳුනා ගනී.

Paricchedato heṭṭhā aṭṭhisaṅghāṭena tattha patiṭṭhitatalena vā upari tacena tiriyaṃ aññamaññena paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ maṃsaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

සීමාව (පරිච්ඡේදය) අනුව යටින් ඇට සමූහයෙන් හෝ එහි පිහිටි මතුපිටින් ද, උඩින් සමෙන් ද, හරහට එකිනෙක මස් වැදෑරුම්වලින් ද වෙන් වී පවතී යැයි හඳුනා ගනී. මෙය මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි (සමාන සීමාවයි). විසභාග පරිච්ඡේදය (නොසමාන සීමාව) නම් කෙස් හා සමානමය. මෙසේ වර්ණාදියෙන් මස් පිළිබඳ වෙන් කොට හඳුනා ගනී.

Tato paraṃ sarīre navasatappabhedā nhārū vaṇṇato setāti vavatthapeti, madhuvaṇṇātipi eke. Saṇṭhānato nānāsaṇṭhānāti. Tathā [Pg.37] hi tattha mahantā mahantā nhārū kandalamakuḷasaṇṭhānā, tato sukhumatarā sūkaravāgurarajjusaṇṭhānā, tato aṇukatarā pūtilatāsaṇṭhānā, tato aṇukatarā sīhaḷamahāvīṇātantisaṇṭhānā, tato aṇukatarā thūlasuttakasaṇṭhānā, hatthapiṭṭhipādapiṭṭhīsu nhārū sakuṇapādasaṇṭhānā, sīse nhārū gāmadārakānaṃ sīse ṭhapitaviraḷataradukūlasaṇṭhānā, piṭṭhiyā nhārū temetvā ātape pasāritamacchajālasaṇṭhānā, avasesā imasmiṃ sarīre taṃtaṃaṅgapaccaṅgānugatā nhārū sarīre paṭimukkajālakañcukasaṇṭhānāti. Disato dvīsu disāsu jātā. Tesu ca dakkhiṇakaṇṇacūḷikato paṭṭhāya pañca kaṇḍaranāmakā mahānhārū purato ca pacchato ca vinandhamānā vāmapassaṃ gatā, vāmakaṇṇacūḷikato paṭṭhāya pañca purato ca pacchato ca vinandhamānā dakkhiṇapassaṃ gatā, dakkhiṇagalavāṭakato paṭṭhāya pañca purato ca pacchato ca vinandhamānā vāmapassaṃ gatā, vāmagalavāṭakato paṭṭhāya pañca purato ca pacchato ca vinandhamānā dakkhiṇapassaṃ gatā, dakkhiṇahatthaṃ vinandhamānā purato ca pacchato ca pañca pañcāti dasa kaṇḍaranāmakā eva mahānhārū āruḷhā. Tathā vāmahatthaṃ, dakkhiṇapādaṃ, vāmapādañcāti evamete saṭṭhi mahānhārū sarīradhārakā sarīraniyāmakātipi vavatthapeti. Okāsato sakalasarīre aṭṭhicammānaṃ aṭṭhimaṃsānañca antare aṭṭhīni ābandhamānā ṭhitāti.

ඉන්පසු ශරීරයෙහි නවසියයක් වූ නහර වැදෑරුම්, වර්ණයෙන් සුදු පැහැතියැයි වෙන් කොට හඳුනා ගනී; ඇතැම්හු මී පැණි වර්ණ යැයි ද පවසති. හැඩය අනුව විවිධ හැඩයෙන් යුක්තය. එනම්, එහි ඇති මහා නහර කඳුල මල් පොහොට්ටුවක හැඩය ගනී. ඊට වඩා සියුම් නහර ඌරන් බඳින වැල් හුයක හැඩය ගනී. ඊට වඩා කුඩා නහර පූතිලතා වැල් (දුගඳ හමන වැල්) හැඩය ගනී. ඊටත් වඩා කුඩා නහර හෙළ මහා වීණාවක තත්වල හැඩය ගනී. ඊටත් වඩා කුඩා නහර ඝන නූල් හුයක හැඩය ගනී. අත්ල පිටුපස හා පතුල පිටුපස නහර පක්ෂියෙකුගේ පාදයක හැඩය ගනී. හිසෙහි නහර ගම් දරුවන්ගේ හිසෙහි තැබූ ඉතා සියුම් වූ සිනිඳු සුදු රෙදි කඩක හැඩය ගනී. පිට කොන්දේ නහර තෙත සහිතව අව්වේ වඩවන ලද මසුන් අල්ලන දැලක හැඩය ගනී. ශරීරයේ සෙසු අඟපසඟ පුරා පැතිරුණු නහර, මුළු සිරුර වසාගත් දැල් කබායක හැඩය ගනී යැයි වෙන් කොට හඳුනා ගනී. දිශාව අනුව දෙදිශාවෙහි හටගෙන ඇත. ඒ නහර අතරින් දකුණු කන් පෙත්තෙන් ආරම්භ වී ‘කරණ්ඩක’ නම් වූ මහා නහර පහක් ඉදිරිපසින් හා පසුපසින් එකිනෙක වෙළෙමින් වම් පසට විහිදෙයි. වම් කන් පෙත්තෙන් ආරම්භ වූ නහර පහක් ඉදිරිපසින් හා පසුපසින් වෙළෙමින් දකුණු පසට විහිදෙයි. දකුණු බෙල්ලෙන් ආරම්භ වූ නහර පහක් ඉදිරිපසින් හා පසුපසින් වෙළෙමින් වම් පසට විහිදෙයි. වම් බෙල්ලෙන් ආරම්භ වූ නහර පහක් ඉදිරිපසින් හා පසුපසින් වෙළෙමින් දකුණු පසට විහිදෙයි. දකුණු අත වෙළමින් ඉදිරිපසින් හා පසුපසින් පහ බැගින් ‘කණ්ඩර’ නම් වූ මහා නහර දහයක් ඉහළට විහිදෙයි. එලෙසම වම් අතෙහි ද, දකුණු පයෙහි ද, වම් පයෙහි ද වේ. මෙසේ සිරුර දරා සිටින්නා වූ ද, සිරුර හැඩගන්වන්නා වූ ද මේ මහා නහර හැටක් පවතී යැයි වෙන් කොට හඳුනා ගනී. පිහිටීම අනුව මුළු ශරීරයෙහිම ඇට සහ සම අතර ද, ඇට සහ මස් අතර ද පවතිමින් ඇට එකිනෙක බැඳ තබයි.

Tattha yathā vallisantānabaddhesu kuṭṭadārūsu na vallisantānā jānanti ‘‘amhehi kuṭṭadārūni ābaddhānī’’ti, napi kuṭṭadārūni jānanti ‘‘mayaṃ vallisantānehi ābaddhānī’’ti; evameva na nhārū jānanti ‘‘amhehi tīṇi aṭṭhisatāni ābaddhānī’’ti, napi tīṇi aṭṭhisatāni jānanti ‘‘mayaṃ nhārūhi ābaddhānī’’ti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Kevalaṃ tu –

එහි වැල්වලින් බඳින ලද බිත්ති ලී පුවරුවලදී, ‘අප විසින් ලී පුවරු බඳින ලදී’ යැයි වැල් පන්තිය නොදන්නා සේ ද, ‘අපි වැල්වලින් බඳින ලද්දෙමු’ යැයි ලී පුවරු ද නොදන්නා සේ ද; එමෙන්ම නහර ද ‘අප විසින් ඇට තුන්සියයක් බඳින ලදී’ යැයි නොදනියි. ඇට තුන්සියය ද ‘අපි නහරවලින් බඳින ලද්දෙමු’ යැයි නොදනියි. සැබවින්ම මේ ධර්මතාවෝ සිතීමක් හෝ සිහිකිරීමක් රහිත වූවෝ වෙති... (පෙ)... පුද්ගලයෙක් ද නොවේ යැයි වෙන් කොට හඳුනා ගනී. එහෙත් මෙය -

‘‘Navanhārusatā honti, byāmamatte kaḷevare;

Bandhanti aṭṭhisaṅghāṭaṃ, agāramiva valliyo’’ti.

“බඹයක් පමණ වූ ශරීර කූඩුවෙහි නවසියයක් පමණ නහර පවතී; වැල් සමූහයක් විසින් නිවසක් බඳින්නාක් මෙන්, මේවා ඇට සැකිල්ල බැඳ තබයි” යැයි වෙන් කොට හඳුනා ගනී.

Paricchedato heṭṭhā tīhi aṭṭhisatehi tattha patiṭṭhitatalehi vā upari tacamaṃsehi tiriyaṃ aññamaññena paricchinnāti vavatthapeti. Ayametesaṃ sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ nhārū vaṇṇādito vavatthapeti.

සීමාව (පරිච්ඡේදය) අනුව යටින් ඇට තුන්සියයෙන් හෝ එහි මතුපිටින් ද, උඩින් සම හා මස්වලින් ද, හරහට එකිනෙක නහරවලින් ද වෙන් වී පවතී යැයි වෙන් කොට හඳුනා ගනී. මෙය මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය නම් කෙස් හා සමානමය. මෙසේ වර්ණාදියෙන් නහර පිළිබඳ වෙන් කොට හඳුනා ගනී.

Tato [Pg.38] paraṃ sarīre dvattiṃsadantaṭṭhikānaṃ visuṃ gahitattā sesāni catusaṭṭhi hatthaṭṭhikāni catusaṭṭhi pādaṭṭhikāni catusaṭṭhi mudukaṭṭhikāni maṃsanissitāni dve paṇhikaṭṭhīni ekekasmiṃ pāde dve dve gopphakaṭṭhikāni dve jaṅghaṭṭhikāni ekaṃ jaṇṇukaṭṭhi ekaṃ ūruṭṭhi dve kaṭiṭṭhīni aṭṭhārasa piṭṭhikaṇṭakaṭṭhīni catuvīsati phāsukaṭṭhīni cuddasa uraṭṭhīni ekaṃ hadayaṭṭhi dve akkhakaṭṭhīni dve piṭṭhibāhaṭṭhīni dve bāhaṭṭhīni dve dve aggabāhaṭṭhīni satta gīvaṭṭhīni dve hanukaṭṭhīni ekaṃ nāsikaṭṭhi dve akkhiṭṭhīni dve kaṇṇaṭṭhīni ekaṃ nalāṭaṭṭhi ekaṃ muddhaṭṭhi nava sīsakapālaṭṭhīnīti evamādinā nayena vuttappabhedāni aṭṭhīni sabbāneva vaṇṇato setānīti vavatthapeti.

ඉන්පසු ශරීරයෙහි දත් තිස්දෙක වෙන් කොට ගත් බැවින්, ඉතිරි වූ හැට හතරක් අත් ඇට ද, හැට හතරක් පා ඇට ද, හැට හතරක් මස් ඇසුරු කළ සියුම් මෘදු ඇට (තරුණාස්ථි) ද, විලුඹ ඇට දෙක ද, එක් එක් පාදයක වළලුකර ඇට දෙක බැගින් ද, කෙණ්ඩ ඇට දෙක ද, දණහිස් ඇට එක ද, කලවා ඇට එක ද, ඉඟටිය ඇට දෙක ද, පිටකොන්දේ ඇට දහඅට ද, ඉළඇට විසිහතර ද, පපු ඇට දහහතර ද, හදවත ආශ්‍රිත ඇට එක ද, අකු ඇට දෙක ද, උරහිස් ඇට දෙක ද, බාහු ඇට දෙක ද, එක් එක් අතෙහි අග බාහු ඇට දෙක බැගින් ද, බෙල්ලේ ඇට හත ද, හනුවල ඇට දෙක ද, නාසයේ ඇට එක ද, ඇස් වටා ඇට දෙක ද, කන් ඇට දෙක ද, නළල් ඇට එක ද, මුදුන් ඇට එක ද, හිස්කබල ඇට නවය ද යන මෙලෙස සඳහන් වූ විවිධ ඇට වර්ග පවතී. ඒ සියලු ඇට වර්ණයෙන් සුදු පැහැතියැයි වෙන් කොට හඳුනා ගනී.

Saṇṭhānato nānāsaṇṭhānāni. Tathā hi tattha aggapādaṅguliyaṭṭhīni katakabījasaṇṭhānāni, tadanantarāni aṅgulīnaṃ majjhapabbaṭṭhīni aparipuṇṇapanasaṭṭhisaṇṭhānāni, mūlapabbaṭṭhīni paṇavasaṇṭhānāni, morasakalisaṇṭhānānītipi eke. Piṭṭhipādaṭṭhīni koṭṭitakandalakandarāsisaṇṭhānāni paṇhikaṭṭhīni ekaṭṭhitālaphalabījasaṇṭhānāni, gopphakaṭṭhīni ekatobaddhakīḷāgoḷakasaṇṭhānāni, jaṅghaṭṭhikesu khuddakaṃ dhanudaṇḍasaṇṭhānaṃ, mahantaṃ khuppipāsāmilātadhamanipiṭṭhisaṇṭhānaṃ, jaṅghaṭṭhikassa gopphakaṭṭhikesu patiṭṭhitaṭṭhānaṃ apanītatacakhajjūrīkaḷīrasaṇṭhānaṃ, jaṅghaṭṭhikassa jaṇṇukaṭṭhike patiṭṭhitaṭṭhānaṃ mudiṅgamatthakasaṇṭhānaṃ jaṇṇukaṭṭhi ekapassato ghaṭṭitapheṇasaṇṭhānaṃ, ūruṭṭhīni duttacchitavāsipharasudaṇḍasaṇṭhānāni, ūruṭṭhikassa kaṭaṭṭhike patiṭṭhitaṭṭhānaṃ suvaṇṇakārānaṃ aggijālanakasalākābundisaṇṭhānaṃ, tappatiṭṭhitokāso aggacchinnapunnāgaphalasaṇṭhāno, kaṭiṭṭhīni dvepi ekābaddhāni hutvā kumbhakārehi katacullisaṇṭhānāni, tāpasabhisikāsaṇṭhānānītipi eke. Ānisadaṭṭhīni heṭṭhāmukhaṭhapitasappaphaṇasaṇṭhānāni, sattaṭṭhaṭṭhānesu chiddāvachiddāni aṭṭhārasa piṭṭhikaṇṭakaṭṭhīni abbhantarato uparūpari ṭhapitasīsakapaṭṭaveṭhakasaṇṭhānāni, bāhirato vaṭṭanāvalisaṇṭhānāni, tesaṃ antarantarā kakacadantasadisāni dve tīṇi kaṇṭakāni honti, catuvīsatiyā [Pg.39] phāsukaṭṭhīsu paripuṇṇāni paripuṇṇasīhaḷadāttasaṇṭhānāni, aparipuṇṇāni aparipuṇṇasīhaḷadāttasaṇṭhānāni, sabbāneva odātakukkuṭassa pasāritapakkhadvayasaṇṭhānānītipi eke. Cuddasa uraṭṭhīni jiṇṇasandamānikaphalakapantisaṇṭhānāni, hadayaṭṭhi dabbiphaṇasaṇṭhānaṃ, akkhakaṭṭhīni khuddakalohavāsidaṇḍasaṇṭhānāni, tesaṃ heṭṭhā aṭṭhi addhacandasaṇṭhānaṃ, piṭṭhibāhaṭṭhīni pharasuphaṇasaṇṭhānāni, upaḍḍhacchinnasīhaḷakudālasaṇṭhānānītipi eke. Bāhaṭṭhīni ādāsadaṇḍasaṇṭhānāni, mahāvāsidaṇḍasaṇṭhānānītipi eke. Aggabāhaṭṭhīni yamakatālakandasaṇṭhānāni, maṇibandhaṭṭhīni ekato alliyāpetvā ṭhapitasīsakapaṭṭaveṭhakasaṇṭhānāni, piṭṭhihatthaṭṭhīni koṭṭitakandalakandarāsisaṇṭhānāni, hatthaṅgulimūlapabbaṭṭhīni paṇavasaṇṭhānāni, majjhapabbaṭṭhīni aparipuṇṇapanasaṭṭhisaṇṭhānāni, aggapabbaṭṭhīni katakabījasaṇṭhānāni, satta gīvaṭṭhīni daṇḍe vijjhitvā paṭipāṭiyā ṭhapitavaṃsakaḷīrakhaṇḍasaṇṭhānāni, heṭṭhimahanukaṭṭhi kammārānaṃ ayokūṭayottakasaṇṭhānaṃ, uparimahanukaṭṭhi avalekhanasatthakasaṇṭhānaṃ, akkhināsakūpaṭṭhīni apanītamiñjataruṇatālaṭṭhisaṇṭhānāni, nalāṭaṭṭhi adhomukhaṭhapitabhinnasaṅkhakapālasaṇṭhānaṃ, kaṇṇacūḷikaṭṭhīni nhāpitakhurakosasaṇṭhānāni, nalāṭakaṇṇacūḷikānaṃ upari paṭṭabandhanokāse aṭṭhibahalaghaṭapuṇṇapaṭapilotikakhaṇḍasaṇṭhānaṃ, muddhanaṭṭhi mukhacchinnavaṅkanāḷikerasaṇṭhānaṃ, sīsaṭṭhīni sibbetvā ṭhapitajajjarālābukaṭāhasaṇṭhānānīti. Disato dvīsu disāsu jātāni.

හැඩය අනුව මේවා විවිධ හැඩයන්ගෙන් යුක්තය. ඒ කෙසේද යත්: එහි පා ඇඟිලිවල අග පුරුක් අස්ථි ඉඟිණි ඇටවල හැඩය ගනී. ඒවාට අනතුරුව ඇති ඇඟිලිවල මැද පුරුක් අස්ථි නොමේරූ කොස් ඇටවල හැඩය ගනී. මුල් පුරුක් අස්ථි කුඩා බෙරයක (පණව බෙරයක) හැඩය ගනී. ඇතැම් ආචාර්යවරයෙක් ඒවා මයුර ගෙලෙහි පුරුක්වල හැඩය ගන්නා බව ද පවසති. පාදයේ පිටි අතුල්ලේ අස්ථි තලා දමන ලද කන්දල අල මුල් සමූහයක හැඩය ගනී. විලුඹ අස්ථිය එක් ඇටයක් පමණක් ඇති තල් ගෙඩියක ඇටයක හැඩය ගනී. විලුඹ හන්දි අස්ථි (ගොප් ඇට) එකට බැඳ තබන ලද සෙල්ලම් ගොල (ගොලි) වල හැඩය ගනී. කෙණ්ඩා ඇස්ථි අතුරින් කුඩා ඇටය දුනු දණ්ඩක හැඩය ගනී; විශාල ඇටය සාගින්නෙන් හා පිපාසයෙන් පීඩිතව වැහැරී ගිය පිඹුරෙකුගේ පිටකොන්දේ හැඩය ගනී. කෙණ්ඩා ඇටය විලුඹ හන්දි අස්ථි මත පිහිටන ස්ථානය පොතු හරින ලද ඉඳි අංකුරයක හැඩය ගනී. කෙණ්ඩා ඇටය දණහිස් අස්ථිය මත පිහිටන ස්ථානය මෘදංග බෙරයක මතුපිට හැඩය ගනී. දණහිස් අස්ථිය එක් පසෙකින් තලා දමන ලද පෙන පිඬක හැඩය ගනී. කලවා අස්ථි මනාව නොවැටුණු වෑ හෝ පොරෝ මිටක හැඩය ගනී. කලවා අස්ථිය උකුළු ඇටය මත පිහිටන ස්ථානය රන්කරුවන්ගේ ගිනි පිඹින නළයක මිටියක හැඩය ගනී. එය පිහිටන ස්ථානය අග කැපූ නා දළු ගෙඩියක හැඩය ගනී. උකුළු ඇට දෙකම එකට බැඳී කුඹල්කරුවන්ගේ සක් පෝරුවක මැද කොටසේ හැඩය ගනී. ඇතැම් ආචාර්යවරයෙක් එය තාපසයන්ගේ නිසීදන පන් පැදුරක හැඩය ගන්නා බව ද පවසති. තට්ටම් අස්ථි යටිකුරුව තබන ලද නාග පෙනයක හැඩය ගනී. ස්ථාන හත අටක සිදුරු සහිත පිටකොන්දේ අස්ථි දහඅටක් ඇත; ඒවා ඇතුළතින් එක පිට එක තැබූ සිහින් හිස් ඇති මුදු වල හැඩය ගනී. පිටතින් බලන විට ඒවා වටකුරු උණ පුරුක් පෙළක හැඩය ගනී. ඒ අතරින් අතරින් කියතක දත් වැනි කණ්ටක දෙකක් හෝ තුනක් පවතී. ඉළ ඇට විසි හතර අතුරින් සම්පූර්ණ ඉළ ඇට සම්පූර්ණ සිංහල දෑකැත්තක හැඩය ගනී. අසම්පූර්ණ ඉළ ඇට අසම්පූර්ණ සිංහල දෑකැත්තක හැඩය ගනී. සියලුම ඉළ ඇට විහිදුවන ලද පියාපත් ඇති සුදු කුකුළෙකුගේ පියාපත් දෙකෙහි හැඩය ගන්නා බව ඇතැම් ආචාර්යවරයෙක් පවසති. පපුවේ අස්ථි දහහතරක් ඇත; ඒවා දිරාගිය දැව මැස්සක ලෑලි පෙළක හැඩය ගනී. හෘදය අස්ථිය හැන්දක මිටක හැඩය ගනී. අකු ඇට කුඩා යකඩ වෑ මිටක හැඩය ගනී. ඒවාට පහළින් ඇති අස්ථිය අඩ සඳක හැඩය ගනී. උරහිස් අස්ථි (තලපත ඇට) පොරෝ තලයක හැඩය ගනී. ඇතැම් ආචාර්යවරයෙක් ඒවා අඩක් කැපූ සිංහල උදැල්ලක හැඩය ගන්නා බව පවසති. බාහු අස්ථි කණ්ණාඩි මිටක හැඩය ගනී. ඇතැම්හු ඒවා මහා වෑ මිටක හැඩය ගන්නා බව පවසති. යටිබාහු අස්ථි එකට බැඳුණු තල් නැටි දෙකක හැඩය ගනී. මැණික්කටුව අස්ථි එකට අලවා තබන ලද කුඩා මුදු වල හැඩය ගනී. අල්ලේ පිටුපස අස්ථි තලා දමන ලද කන්දල අල මුල් සමූහයක හැඩය ගනී. අත් ඇඟිලිවල මුල් පුරුක් පණව බෙරයක හැඩය ද, මැද පුරුක් අසම්පූර්ණ කොස් ඇටවල හැඩය ද, අග පුරුක් ඉඟිණි ඇටවල හැඩය ද ගනී. බෙල්ලේ අස්ථි හත ලී දණ්ඩක අමුණා පිළිවෙළට තබන ලද උණ අංකුර වළලු පෙළක හැඩය ගනී. යටි හකු අස්ථිය කම්මල්කරුවන්ගේ යකඩ අඬුවක හැඩය ගනී. උඩු හකු අස්ථිය ලෙලි ගසන පිහියක හැඩය ගනී. ඇස් සහ නාස් කුහර අස්ථි මදය ඉවත් කළ තරුණ තල් ගෙඩියක ඇටයක හැඩය ගනී. නළල් අස්ථිය යටිකුරුව තැබූ කැඩුණු සක් ගෙඩියක හැඩය ගනී. කන් අසල අස්ථි කරණවෑමියන්ගේ දැලිපිහි කොපුවක හැඩය ගනී. නළල සහ කන් අසලට ඉහළින් හිස බැඳි පටියක් ඇති ස්ථානයේ අස්ථිය ඝන රෙදි කඩකින් වැසූ පැන් කළයක මතුපිට හැඩය ගනී. හිස් මුදුනේ අස්ථිය කට කැපූ ඇද වුණු පොල් කට්ටක හැඩය ගනී. හිස්කබලේ අස්ථි එකට මසා තබන ලද දිරාගිය ලබු කබලක හැඩය ගනී. මෙසේ අස්ථිවල හැඩය වෙන් කර හඳුනාගත යුතුය. දිශාව අනුව උඩ සහ යට යන දිශා දෙකෙහි මේවා හටගෙන ඇත.

Okāsato avisesena sakalasarīre ṭhitāni, visesena tu sīsaṭṭhīni gīvaṭṭhikesu patiṭṭhitāni, gīvaṭṭhīni piṭṭhikaṇṭakaṭṭhīsu patiṭṭhitāni, piṭṭhikaṇṭakaṭṭhīni kaṭiṭṭhīsu patiṭṭhitāni, kaṭiṭṭhīni ūruṭṭhikesu patiṭṭhitāni, uruṭṭhīni jaṇṇukaṭṭhikesu, jaṇṇukaṭṭhīni jaṅghaṭṭhikesu, jaṅghaṭṭhīni gopphakaṭṭhikesu, gopphakaṭṭhīni piṭṭhipādaṭṭhikesu patiṭṭhitāni, piṭṭhipādaṭṭhikāni ca gopphakaṭṭhīni ukkhipitvā ṭhitāni, gopphakaṭṭhīni jaṅghaṭṭhīni…pe… gīvaṭṭhīni sīsaṭṭhīni ukkhipitvā ṭhitānīti etenānusārena avasesānipi aṭṭhīni veditabbāni.

ස්ථානය අනුව, අස්ථි පොදුවේ මුළු ශරීරය පුරාම පිහිටා ඇත. විශේෂයෙන්ම හිස්කබලේ අස්ථි බෙල්ලේ අස්ථි මත පිහිටා ඇත. බෙල්ලේ අස්ථි පිටකොන්දේ අස්ථි මත පිහිටා ඇත. පිටකොන්දේ අස්ථි උකුළු අස්ථි මත පිහිටා ඇත. උකුළු අස්ථි කලවා අස්ථි මත පිහිටා ඇත. කලවා අස්ථි දණහිස් අස්ථි මත ද, දණහිස් අස්ථි කෙණ්ඩා අස්ථි මත ද, කෙණ්ඩා අස්ථි විලුඹ හන්දි අස්ථි මත ද, විලුඹ හන්දි අස්ථි පාදයේ පිටි අතුල්ලේ අස්ථි මත ද පිහිටා ඇත. එමෙන්ම පාදයේ පිටි අතුල්ලේ අස්ථි විලුඹ හන්දි අස්ථි දරාගෙන සිටී. විලුඹ හන්දි අස්ථි කෙණ්ඩා අස්ථි ද, ...පෙ... බෙල්ලේ අස්ථි හිස්කබලේ අස්ථි ද දරාගෙන සිටී. මේ ආකාරයට සෙසු අස්ථිවල පිහිටීම ද දත යුතුය.

Tattha yathā iṭṭhakagopānasicayādīsu na uparimā iṭṭhakādayo jānanti ‘‘mayaṃ heṭṭhimesu patiṭṭhitā’’ti, napi heṭṭhimā jānanti ‘‘mayaṃ uparimāni ukkhipitvā ṭhitā’’ti; evameva na sīsaṭṭhikāni jānanti ‘‘mayaṃ gīvaṭṭhikesu [Pg.40] patiṭṭhitānī’’ti…pe… na gopphakaṭṭhikāni jānanti ‘‘mayaṃ piṭṭhipādaṭṭhikesu patiṭṭhitānī’’ti, napi piṭṭhipādaṭṭhikāni jānanti ‘‘mayaṃ gopphakaṭṭhīni ukkhipitvā ṭhitānī’’ti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Kevalaṃ tu imāni sādhikāni tīṇi aṭṭhisatāni navahi nhārusatehi navahi ca maṃsapesisatehi ābaddhānulittāni, ekaghanacammapariyonaddhāni, sattarasaharaṇīsahassānugatasinehasinehitāni, navanavutilomakūpasahassaparissavamānasedajallikāni asītikimikulāni, kāyotveva saṅkhyaṃ gatāni, yaṃ sabhāvato upaparikkhanto yogāvacaro na kiñci gayhūpagaṃ passati, kevalaṃ tu nhārusambandhaṃ nānākuṇapasaṅkiṇṇaṃ aṭṭhisaṅghāṭameva passati. Yaṃ disvā dasabalassa puttabhāvaṃ upeti. Yathāha –

එහිදී උදාහරණයක් ලෙස, ගඩොල් ගොඩක හෝ නිවසක පරාල පෙළක ඇති ඉහළ ගඩොල් 'අපි පහළ ගඩොල් මත පිහිටා සිටිමු' යයි නොදනී. පහළ ගඩොල් ද 'අපි ඉහළ ගඩොල් දරාගෙන සිටිමු' යයි නොදනී. එලෙසම හිස්කබලේ අස්ථි 'අපි බෙල්ලේ අස්ථි මත පිහිටා සිටිමු' යයි නොදනී. ...පෙ... විලුඹ හන්දි අස්ථි 'අපි පාදයේ පිටි අතුල්ලේ අස්ථි මත පිහිටා සිටිමු' යයි නොදනී. පාදයේ පිටි අතුල්ලේ අස්ථි ද 'අපි විලුඹ හන්දි අස්ථි දරාගෙන සිටිමු' යයි නොදනී. සැබවින්ම මේ ධර්මතාවෝ සිතීමෙන් හෝ මෙනෙහි කිරීමෙන් තොර වූවෝ වෙති. ...පෙ... පුද්ගලයෙක් නොවේ. හුදෙක් මේ අස්ථි තුන්සියයක් පමණ ප්‍රමාණයක් නහර (ස්නායු) නවසියයකින් හා මස්පිඬු නවසියයකින් බැඳී හා ආලේප වී පවතී. ඒවා තනි සමකින් වැසී ඇත. දාහත් දහසක් වූ පෝෂණ නාලිකාවලින් ගලා එන සාරයෙන් තෙත් වී ඇත. අනූ නව දහසක් වූ රෝම කූපවලින් වැගිරෙන දහඩියෙන් තෙත් වී ඇත. අසූ කුලයක් වූ පණුවන්ගේ වාසස්ථානය වී ඇත. මේ සියල්ල 'ශරීරය' යන නාමයෙන් හඳුන්වනු ලැබේ. ස්වභාවය අනුව විමසා බලන යෝගාවචරයා එහි අල්ලාගත හැකි කිසිවක් නොදකියි. ඔහු දකින්නේ නහරවලින් බැඳුණු, විවිධ කුණුප කොටස්වලින් ගහණ වූ අස්ථි සමූහයක් පමණි. එය දැක ඔහු දසබලයන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක පුත්‍රභාවයට පත්වෙයි. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී:

‘‘Paṭipāṭiyaṭṭhīni ṭhitāni koṭiyā,Anekasandhiyamito na kehici;

Baddho nahārūhi jarāya codito,Acetano kaṭṭhakaliṅgarūpamo.

අස්ථීහු පිළිවෙළට පිහිටා ඇත, කෙළවරින් කෙළවරට බොහෝ සන්ධිවලින් ගැළපී ඇත. කිසිදු රැහැනකින් නොව නහරවලින් බැඳී පවතී. ජරාවෙන් පෙළෙන මෙයට සිතක් නැත; මෙය දර කැබැල්ලකට හෝ කැට කැබැල්ලකට සමානය.

‘‘Kuṇapaṃ kuṇape jātaṃ, asucimhi ca pūtini;

Duggandhe cāpi duggandhaṃ, bhedanamhi ca vayadhammaṃ.

මේ කුණුපය හටගත්තේ කුණුපයකිනි; අශුචි හා පූති ස්වභාවය තුළ උපන්නේය. දුගඳින් යුක්ත වූ මෙය දුගඳම හටගන්වයි. බිඳී යන ස්වභාවයෙන් හා විනාශ වන ස්වභාවයෙන් යුක්තය.

‘‘Aṭṭhipuṭe aṭṭhipuṭo, nibbatto pūtini pūtikāyamhi;

Tamhi ca vinetha chandaṃ, hessatha puttā dasabalassā’’ti ca.

මේ අස්ථි කූඩුවෙහි තවත් අස්ථි කූඩුවක් හටගත්තේය; පූති වූ කයෙහි පූති බව හටගත්තේය. එබැවින් ඒ කෙරෙහි ඇති ආශාව දුරු කරව්. එවිට තොප දසබලයන් වහන්සේගේ (බුදුරජාණන් වහන්සේගේ) පුත්‍රයෝ වන්නාහුය.

Paricchedato anto aṭṭhimiñjena uparito maṃsena agge mūle ca aññamaññena paricchinnānīti vavatthapeti. Ayametesaṃ sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ aṭṭhīni vaṇṇādito vavatthapeti.

සීමාවන් (පරිච්ඡේද) වශයෙන්, ඇතුළතින් ඇටමිදුළුවලින් ද, මතුපිටින් මස්වලින් ද, අග සහ මුල වශයෙන් එකිනෙකට සම්බන්ධ වීමෙන් ද වෙන් වී පවතින බව මෙනෙහි කරයි. මෙය එම අස්ථීන්ගේ සභාග පරිච්ඡේදයයි (සමාන සීමාවයි). විසභාග පරිච්ඡේදය (අසමාන සීමාව) කෙස්වලට සමානමය. මෙසේ වර්ණ ආදියෙන් අස්ථීන් වෙන් කර හඳුනා ගනී.

Tato paraṃ sarīre yathāvuttappabhedānaṃ aṭṭhīnaṃ abbhantaragataṃ aṭṭhimiñjaṃ vaṇṇato setanti vavatthapeti. Saṇṭhānato attano okāsasaṇṭhānanti. Seyyathidaṃ – mahantamahantānaṃ aṭṭhīnaṃ abbhantaragataṃ sedetvā vaṭṭetvā mahantesu vaṃsanaḷakapabbesu pakkhittamahāvettaṅkurasaṇṭhānaṃ, khuddānukhuddakānaṃ [Pg.41] abbhantaragataṃ sedetvā vaṭṭetvā khuddānukhuddakesu vaṃsanaḷakapabbesu pakkhittatanuvettaṅkurasaṇṭhānanti. Disato dvīsu disāsu jātaṃ. Okāsato aṭṭhīnaṃ abbhantare patiṭṭhitanti.

ඉන්පසු ශරීරයේ ඉහත කී විවිධ අස්ථි තුළ පවතින ඇටමිදුළු, වර්ණයෙන් සුදු බව මෙනෙහි කරයි. හැඩය (සටහන) අනුව, ඒවා පිහිටන ස්ථානයේ හැඩය ගනී. නිදසුනක් ලෙස, විශාල අස්ථි තුළ පවතින ඇටමිදුළු, තම්බා වට කර විශාල උණ බට හෝ බට පුරුක් තුළ බහා ඇති මහත් වූ වේවැල් දලු මෙන් ද, කුඩා අස්ථි තුළ පවතින ඇටමිදුළු, තම්බා වට කර කුඩා බට පුරුක් තුළ බහා ඇති සිහින් වේවැල් දලු මෙන් ද වේ. දිශාව අනුව (උඩ හා යට යන) දිශා දෙකෙහිම හටගනී. ස්ථානය අනුව අස්ථීන් තුළ පිහිටා ඇත.

Tattha yathā veḷunaḷakādīnaṃ antogatāni dadhiphāṇitāni na jānanti ‘‘mayaṃ veḷunaḷakādīnaṃ antogatānī’’ti, napi veḷunaḷakādayo jānanti ‘‘dadhiphāṇitāni amhākaṃ antogatānī’’ti; evameva na aṭṭhimiñjaṃ jānāti ‘‘ahaṃ aṭṭhīnaṃ antogata’’nti, napi aṭṭhīni jānanti ‘‘aṭṭhimiñjaṃ amhākaṃ antogata’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato aṭṭhīnaṃ abbhantaratalehi aṭṭhimiñjabhāgena ca paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ aṭṭhimiñjaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

එහිදී, උණ බට ආදිය තුළ ඇති මුදවපු කිරි හෝ පැණි 'අපි උණ බට තුළ සිටිමු' යි නොදන්නා සේ ද, උණ බට ආදිය ද 'මුදවපු කිරි හෝ පැණි අප තුළ ඇතැයි' නොදන්නා සේ ද, එලෙසම ඇටමිදුළු ද 'මම අස්ථි තුළ සිටිමි' යි නොදනියි; අස්ථීන් ද 'ඇටමිදුළු අප තුළ ඇතැයි' නොදනියි. මේ ධර්මයන් සිහිකල්පනාවෙන් හෝ මෙනෙහි කිරීමෙන් තොරය... (පෙ)... පුද්ගලයෙක් නොවේ. සීමාවන් වශයෙන්, අස්ථිවල ඇතුළු පෘෂ්ඨයෙන් හා ඇටමිදුළු කොටසින් වෙන් වී ඇති බව මෙනෙහි කරයි. මෙය මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය කෙස්වලට සමානමය. මෙසේ වර්ණ ආදියෙන් ඇටමිදුළු වෙන් කර හඳුනා ගනී.

Tato paraṃ sarīrassa abbhantare dvigoḷakappabhedaṃ vakkaṃ vaṇṇato mandarattaṃ pāḷibhaddakaṭṭhivaṇṇanti vavatthapeti. Saṇṭhānato gāmadārakānaṃ suttāvutakīḷāgoḷakasaṇṭhānaṃ, ekavaṇṭasahakāradvayasaṇṭhānantipi eke. Disato uparimāya disāya jātaṃ. Okāsato galavāṭakā vinikkhantena ekamūlena thokaṃ gantvā dvidhā bhinnena thūlanhārunā vinibaddhaṃ hutvā hadayamaṃsaṃ parikkhipitvā ṭhitanti.

ඉන්පසු ශරීරය අභ්‍යන්තරයේ ගුළි දෙකක් බඳු වූ වකුගඩු (වක්කං), වර්ණයෙන් මදක් රතු වූ, එරබදු ඇටවල පැහැයට සමාන බව මෙනෙහි කරයි. හැඩය අනුව, ගම්වල දරුවන් නූලක අමුණා ක්‍රීඩා කරන පන්දු ගුළිවල හැඩය ගනී. ඇතැම් ආචාර්යවරුන් පවසන්නේ එක් නෙට්ටුවක හටගත් අඹ ගෙඩි දෙකක හැඩය ගන්නා බවයි. දිශාව අනුව ශරීරයේ උඩු දිශාවේ හටගනී. ස්ථානය අනුව, ගෙල ප්‍රදේශයෙන් නික්මුණු එක් මුලක් ඇති නහරයකින් මදක් පහළට ගොස්, දෙකට බෙදුණු මහත් නහරයකින් බැඳී, හෘදය මාංශය වට කර පවතී.

Tattha yathā vaṇṭūpanibaddhaṃ sahakāradvayaṃ na jānāti ‘‘ahaṃ vaṇṭena upanibaddha’’nti, napi vaṇṭaṃ jānāti ‘‘mayā sahakāradvayaṃ upanibaddha’’nti; evameva na vakkaṃ jānāti ‘‘ahaṃ thūlanhārunā upanibaddha’’nti, napi thūlanhāru jānāti ‘‘mayā vakkaṃ upanibaddha’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato vakkaṃ vakkabhāgena paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ vakkaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

එහිදී, නෙට්ටුවකින් බැඳුණු අඹ ගෙඩි දෙක 'අපි නෙට්ටුවකින් බැඳී සිටිමු' යි නොදන්නා සේ ද, නෙට්ටුව ද 'මා විසින් අඹ ගෙඩි දෙකක් බැඳ තබා ඇතැයි' නොදන්නා සේ ද, එලෙසම වකුගඩු ද 'මම මහත් නහරයකින් බැඳී සිටිමි' යි නොදනියි; මහත් නහරය ද 'මා විසින් වකුගඩු බැඳ තබා ඇතැයි' නොදනියි. මේ ධර්මයන් සිහිකල්පනාවෙන් හෝ මෙනෙහි කිරීමෙන් තොරය... (පෙ)... පුද්ගලයෙක් නොවේ. සීමාවන් වශයෙන්, වකුගඩු තමන්ගේම කොටසින් වෙන් වී පවතින බව මෙනෙහි කරයි. මෙය මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය කෙස්වලට සමානමය. මෙසේ වර්ණ ආදියෙන් වකුගඩු වෙන් කර හඳුනා ගනී.

Tato paraṃ sarīrassa abbhantare hadayaṃ vaṇṇato rattaṃ rattapadumapattapiṭṭhivaṇṇanti vavatthapeti. Saṇṭhānato bāhirapattāni apanetvā adhomukhaṭhapitapadumamakuḷasaṇṭhānaṃ, tañca aggacchinnapunnāgaphalamiva vivaṭekapassaṃ bahi maṭṭhaṃ anto kosātakīphalassa abbhantarasadisaṃ. Paññābahulānaṃ thokaṃ [Pg.42] vikasitaṃ, mandapaññānaṃ makuḷitameva. Yaṃ rūpaṃ nissāya manodhātu ca manoviññāṇadhātu ca pavattanti, taṃ apanetvā avasesamaṃsapiṇḍasaṅkhātahadayabbhantare addhapasatamattaṃ lohitaṃ saṇṭhāti, taṃ rāgacaritassa rattaṃ, dosacaritassa kāḷakaṃ, mohacaritassa maṃsadhovanodakasadisaṃ, vitakkacaritassa kulatthayūsavaṇṇaṃ, saddhācaritassa kaṇikārapupphavaṇṇaṃ, paññācaritassa acchaṃ vippasannamanāvilaṃ, niddhotajātimaṇi viya jutimantaṃ khāyati. Disato uparimāya disāya jātaṃ. Okāsato sarīrabbhantare dvinnaṃ thanānaṃ majjhe patiṭṭhitanti.

ඉන්පසු ශරීරය අභ්‍යන්තරයේ වූ හෘදය, වර්ණයෙන් රතු වූ, රතු නෙළුම් පෙත්තක පිට පැත්තේ පැහැයට සමාන බව මෙනෙහි කරයි. හැඩය අනුව, පිටත පෙති ඉවත් කර යටිකුරුව තැබූ නෙළුම් පොහොට්ටුවක හැඩය ගනී. එය අග කැපූ පනා මල් ගෙඩියක් මෙන් එක් පැත්තක් විවෘතව පවතී. පිටතින් සිනිඳු වන අතර ඇතුළත වැටකොළු ගෙඩියක ඇතුළු පැත්තට සමානය. ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ හෘදය මදක් විකසිතව පවතින අතර මන්දප්‍රඥා ඇත්තන්ගේ හෘදය පොහොට්ටුවක් මෙන් වැසී පවතී. මනෝ ධාතුව හා මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුව යම් රූපයක් ඇසුරු කර පවතී ද, එම හදවත තුළ අඩ පතක් පමණ ලේ පවතී. එම ලේ, රාග චරිත ඇත්තන්ගේ රතු පාටය, ද්වේෂ චරිත ඇත්තන්ගේ කළු පාටය, මෝහ චරිත ඇත්තන්ගේ මස් සේදූ වතුර මෙන්ය, විතර්ක චරිත ඇත්තන්ගේ කොල්ලු තැම්බූ වතුර මෙන්ය, ශ්‍රද්ධා චරිත ඇත්තන්ගේ කිණිහිරිය මල් පැහැයට සමානය, ප්‍රඥා චරිත ඇත්තන්ගේ ලේ පිරිසිදු වූ, ඉතා ප්‍රසන්න වූ, මඩ රහිත වූ, ඔප දැමූ මැණිකක් මෙන් දීප්තිමත්ව පෙනේ. දිශාව අනුව උඩු දිශාවේ පිහිටා ඇති අතර, ස්ථානය අනුව ශරීරයේ පියයුරු දෙක මැද පිහිටා ඇත.

Tattha yathā dvinnaṃ vātapānakavāṭakānaṃ majjhe ṭhito aggaḷatthambhako na jānāti ‘‘ahaṃ dvinnaṃ vātapānakavāṭakānaṃ majjhe ṭhito’’ti, napi vātapānakavāṭakāni jānanti ‘‘amhākaṃ majjhe aggaḷatthambhako ṭhito’’ti; evamevaṃ na hadayaṃ jānāti ‘‘ahaṃ dvinnaṃ thanānaṃ majjhe ṭhita’’nti, napi thanāni jānanti ‘‘hadayaṃ amhākaṃ majjhe ṭhita’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato hadayaṃ hadayabhāgena paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ hadayaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

එහිදී, කවුළු පියන් දෙකක් මැද ඇති අගුලු කණුව 'මම කවුළු පියන් දෙකක් මැද සිටිමි' යි නොදන්නා සේ ද, කවුළු පියන් ද 'අප මැද අගුලු කණුවක් ඇතැයි' නොදන්නා සේ ද, එලෙසම හෘදය ද 'මම පියයුරු දෙකක් මැද සිටිමි' යි නොදනියි; පියයුරු ද 'හෘදය අප මැද පිහිටා ඇතැයි' නොදනියි. මේ ධර්මයන් සිහිකල්පනාවෙන් හෝ මෙනෙහි කිරීමෙන් තොරය... (පෙ)... පුද්ගලයෙක් නොවේ. සීමාවන් වශයෙන්, හෘදය හෘද කොටසින්ම වෙන් වී පවතින බව මෙනෙහි කරයි. මෙය මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය කෙස්වලට සමානමය. මෙසේ වර්ණ ආදියෙන් හෘදය වෙන් කර හඳුනා ගනී.

Tato paraṃ sarīrassa abbhantare yakanasaññitaṃ yamakamaṃsapiṇḍaṃ vaṇṇato rattaṃ rattakumudabāhirapattapiṭṭhivaṇṇanti vavatthapeti. Saṇṭhānato ekamūlaṃ hutvā agge yamakaṃ koviḷārapattasaṇṭhānaṃ, tañca dandhānaṃ ekaṃyeva hoti mahantaṃ, paññavantānaṃ dve vā tīṇi vā khuddakānīti. Disato uparimāya disāya jātaṃ. Okāsato dvinnaṃ thanānaṃ abbhantare dakkhiṇapassaṃ nissāya ṭhitanti.

ඉන්පසු ශරීරය අභ්‍යන්තරයේ වූ අක්මාව (යකන), වර්ණයෙන් රතු වූ, රතු මානෙල් පෙත්තක පිට පැත්තේ පැහැයට සමාන බව මෙනෙහි කරයි. හැඩය අනුව, මුල එකක් වී අගින් දෙකට බෙදුණු කොබෝලීල පත්‍රයක හැඩය ගනී. මන්දප්‍රඥා ඇත්තන්ගේ අක්මාව බෙදීමක් රහිතව එකක්ව විශාලව පවතින අතර, ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ එය දෙකක් හෝ තුනක් ලෙස කුඩාවට පවතී. දිශාව අනුව උඩු දිශාවේ පිහිටා ඇත. ස්ථානය අනුව පියයුරු දෙක අතරින් දකුණු පසට වන්නට පිහිටා ඇත.

Tattha yathā piṭharakapasse laggā maṃsapesi na jānāti ‘‘ahaṃ piṭharakapasse laggā’’ti, napi piṭharakapassaṃ jānāti ‘‘mayi maṃsapesi laggā’’ti; evameva na yakanaṃ jānāti ‘‘ahaṃ dvinnaṃ thanānaṃ abbhantare dakkhiṇapassaṃ nissāya ṭhita’’nti, napi thanānaṃ abbhantare dakkhiṇapassaṃ jānāti ‘‘maṃ nissāya yakanaṃ ṭhita’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato pana yakanaṃ yakanabhāgena [Pg.43] paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ yakanaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

එහිදී, ඇතිළියක පැත්තක ඇලී ඇති මස් වැදැල්ල 'මම ඇතිළියේ පැත්තක ඇලී සිටිමි' යි නොදන්නා සේ ද, ඇතිළිය ද 'මා තුළ මස් වැදැල්ලක් ඇලී ඇතැයි' නොදන්නා සේ ද, එලෙසම අක්මාව ද 'මම පියයුරු දෙක අතර දකුණු පස ඇසුරු කර සිටිමි' යි නොදනියි; පියයුරු අතර දකුණු පස ද 'මා ඇසුරු කර අක්මාව පිහිටා ඇතැයි' නොදනියි. මේ ධර්මයන් සිහිකල්පනාවෙන් හෝ මෙනෙහි කිරීමෙන් තොරය... (පෙ)... පුද්ගලයෙක් නොවේ. සීමාවන් වශයෙන්, අක්මාව අක්මා කොටසින්ම වෙන් වී පවතින බව මෙනෙහි කරයි. මෙය මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය කෙස්වලට සමානමය. මෙසේ වර්ණ ආදියෙන් අක්මාව වෙන් කර හඳුනා ගනී.

Tato paraṃ sarīre paṭicchannāpaṭicchannabhedato duvidhaṃ kilomakaṃ vaṇṇato setaṃ dukūlapilotikavaṇṇanti vavatthapeti. Saṇṭhānato attano okāsasaṇṭhānaṃ. Disato dvīsu disāsu jātaṃ. Okāsato paṭicchannakilomakaṃ hadayañca vakkañca parivāretvā, appaṭicchannakilomakaṃ sakalasarīre cammassa heṭṭhato maṃsaṃ pariyonandhitvā ṭhitanti.

ඉන් පසුව ශරීරයෙහි වැසුණු සහ නොවැසුණු වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වූ වැදැමහ (දියමස්) වර්ණයෙන් සුදු වූ, කිලිටි වූ සුදු පට රෙදි කඩක පැහැය ඇත්තේ යැයි වෙන් කොට හඳුනා ගනී. හැඩය අනුව තමා පිහිටි ස්ථානයේ හැඩය ගනී. දිශාව අනුව දිශා දෙකෙහිම හටගෙන ඇත. පිහිටීම අනුව වැසුණු වැදැමහ හෘදය සහ වකුගඩුව පිරිවරමින් ද, නොවැසුණු වැදැමහ මුළු ශරීරයෙහිම සමට යටින් ඇති මස් වසාගෙන (වෙළාගෙන) ද පිහිටා ඇත.

Tattha yathā pilotikāya paliveṭhite maṃse na pilotikā jānāti ‘‘mayā maṃsaṃ paliveṭhita’’nti, napi maṃsaṃ jānāti ‘‘ahaṃ pilotikāya paliveṭhita’’nti; evameva na kilomakaṃ jānāti ‘‘mayā hadayavakkāni sakalasarīre ca cammassa heṭṭhato maṃsaṃ paliveṭhita’’nti. Napi hadayavakkāni sakalasarīre ca maṃsaṃ jānāti ‘‘ahaṃ kilomakena paliveṭhita’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato heṭṭhā maṃsena upari cammena tiriyaṃ kilomakabhāgena paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ kilomakaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

එහි යම් සේ රෙදි කඩකින් මස් වෙළා ඇති කල්හි, රෙදි කඩ 'මා විසින් මස් වෙළා ඇතැයි' නොදනී ද, මස් ද 'මා රෙදි කඩකින් වෙළා ඇතැයි' නොදනී ද; එලෙසම වැදැමහ ද 'මා විසින් හෘදය, වකුගඩු සහ මුළු ශරීරයේ සමට යටින් ඇති මස් වෙළා ඇතැයි' නොදනී. හෘදය, වකුගඩු සහ ශරීරයේ මස් ද 'අපි වැදැමහෙන් වෙළා සිටිමු' යි නොදනිති. මේ ධර්මතාවෝ සිතීමෙන් හා මෙනෙහි කිරීමෙන් තොර වූවෝ ය. ... (පෙ ...) පුද්ගලයෙකු නොවේ යැයි වෙන් කොට හඳුනා ගනී. සීමාවන් අනුව යටින් මස්වලින් ද, උඩින් සමින් ද, හරස් අතට වැදැමහ කොටසින් ද සීමා වී ඇතැයි වෙන් කොට හඳුනා ගනී. මෙය මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය කෙස් වලට සමාන වේ. මෙසේ වැදැමහ වර්ණාදියෙන් වෙන් කොට හඳුනා ගනී.

Tato paraṃ sarīrassa abbhantare pihakaṃ vaṇṇato nīlaṃ mīlātanigguṇḍīpupphavaṇṇanti vavatthapeti. Saṇṭhānato yebhuyyena sattaṅgulappamāṇaṃ abandhanaṃ kāḷavacchakajivhāsaṇṭhānaṃ. Disato uparimāya disāya jātaṃ. Okāsato hadayassa vāmapasse udarapaṭalassa matthakapassaṃ nissāya ṭhitaṃ, yamhi paharaṇapahārena bahi nikkhante sattānaṃ jīvitakkhayo hotīti.

ඉන් පසුව ශරීරය අභ්‍යන්තරයෙහි ඇති ප්ලීහාව (බඩපිහිත) වර්ණයෙන් නිල් වූ, මැලවුණු නික මලක පැහැය ඇත්තේ යැයි වෙන් කොට හඳුනා ගනී. හැඩය අනුව බොහෝ විට සත් ඇඟුල් පමණ ප්‍රමාණයක් ඇති, බන්ධනයක් නැති, කළු වසු පැටියෙකුගේ දිවක හැඩය ඇත්තේ ය. දිශාව අනුව උඩු දිශාවෙහි හටගෙන ඇත. පිහිටීම අනුව හෘදයේ වම් පසින් උදර පටලයේ ඉහළ කොටස ඇසුරු කොට පිහිටා ඇත. යම් පහර දීමකදී මෙය පිටතට පැමිණියහොත් සත්වයන්ගේ ජීවිතය කෙළවර වේ.

Tattha yathā koṭṭhakamatthakapassaṃ nissāya ṭhitā na gomayapiṇḍi jānāti ‘‘ahaṃ koṭṭhakamatthakapassaṃ nissāya ṭhitā’’ti, napi koṭṭhakamatthakapassaṃ jānāti ‘‘gomayapiṇḍi maṃ nissāya ṭhitā’’ti; evameva na pihakaṃ jānāti ‘‘ahaṃ udarapaṭalassa matthakapassaṃ nissāya ṭhita’’nti, napi udarapaṭalassa matthakapassaṃ jānāti ‘‘pihakaṃ maṃ nissāya ṭhita’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato [Pg.44] pihakaṃ pihakabhāgena paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ pihakaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

එහි යම් සේ ධාන්‍ය ගබඩාවක බිත්තියට ඇලී ඇති ගොම පිඩක් 'මම ධාන්‍ය ගබඩා බිත්තිය ඇසුරු කොට සිටිමි' යි නොදනී ද, ධාන්‍ය ගබඩා බිත්තිය ද 'ගොම පිඩ මා ඇසුරු කොට ඇතැයි' නොදනී ද; එලෙසම ප්ලීහාව ද 'මම උදර පටලයේ ඉහළ කොටස ඇසුරු කොට සිටිමි' යි නොදනී. උදර පටලයේ ඉහළ කොටස ද 'ප්ලීහාව මා ඇසුරු කොට ඇතැයි' නොදනී. මේ ධර්මතාවෝ සිතීමෙන් හා මෙනෙහි කිරීමෙන් තොර වූවෝ ය. ... (පෙ ...) පුද්ගලයෙකු නොවේ යැයි වෙන් කොට හඳුනා ගනී. සීමාවන් අනුව ප්ලීහාව ප්ලීහා කොටසින්ම වෙන් වී පවතී. මෙය මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය කෙස් වලට සමාන වේ. මෙසේ ප්ලීහාව වර්ණාදියෙන් වෙන් කොට හඳුනා ගනී.

Tato paraṃ sarīrassa abbhantare dvattiṃsamaṃsakhaṇḍappabhedaṃ papphāsaṃ vaṇṇato rattaṃ nātiparipakkaudumbaravaṇṇanti vavatthapeti. Saṇṭhānato visamacchinnapūvasaṇṭhānaṃ, chadaniṭṭhakakhaṇḍapuñjasaṇṭhānantipi eke. Tadetaṃ abbhantare asitapītādīnaṃ abhāve uggatena kammajatejusmanā abbhāhatattā saṅkhāditapalālapiṇḍamiva nirasaṃ nirojaṃ hoti. Disato uparimāya disāya jātaṃ. Okāsato sarīrabbhantare dvinnaṃ thanānaṃ abbhantare hadayañca yakanañca upari chādetvā olambantaṃ ṭhitanti.

ඉන් පසුව ශරීරය අභ්‍යන්තරයෙහි ඇති, මස් වැදලි තිස් දෙකකින් යුත් පෙනහල්ල වර්ණයෙන් රතු වූ, එතරම් නොපැහුණු දිඹුල් ගෙඩියක පැහැය ඇත්තේ යැයි වෙන් කොට හඳුනා ගනී. හැඩය අනුව අසමාන ලෙස කැපූ පුවක් කැබලිවල හැඩය ඇති බව හෝ සෙවිලි කළ උළු කැබලි ගොඩක හැඩය ඇති බව හෝ ඇතැම්හු පවසති. එම පෙනහල්ල ශරීරය අභ්‍යන්තරයෙහි අනුභව කළ ආහාර පානාදිය නොමැති කල්හි ඉහළ නගින කර්මජ තේජෝ ධාතුවේ උණුසුමෙන් පීඩිත වන බැවින්, මිරිකන ලද පිදුරු පිඩක් මෙන් යුෂ රහිත වූ ද ඕජාව රහිත වූ ද බවට පත්වේ. දිශාව අනුව උඩු දිශාවෙහි හටගෙන ඇත. පිහිටීම අනුව ශරීරය තුළ පියයුරු දෙක අතර හෘදය හා අක්මාව උඩින් වසාගෙන පහළට එල්ලෙමින් පවතී.

Tattha yathā jiṇṇakoṭṭhabbhantare lambamāno sakuṇakulāvako na jānāti ‘‘ahaṃ jiṇṇakoṭṭhabbhantare lambamāno ṭhito’’ti, napi jiṇṇakoṭṭhabbhantaraṃ jānāti ‘‘sakuṇakulāvako mayi lambamāno ṭhito’’ti; evameva na papphāsaṃ jānāti ‘‘ahaṃ sarīrabbhantare dvinnaṃ thanānaṃ antare lambamānaṃ ṭhita’’nti, napi sarīrabbhantare dvinnaṃ thanānaṃ antaraṃ jānāti ‘‘mayi papphāsaṃ lambamānaṃ ṭhita’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato papphāsaṃ papphāsabhāgena paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ papphāsaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

එහි යම් සේ දිරා ගිය ධාන්‍ය ගබඩාවක ඇතුළත එල්ලෙමින් පවතින කුරුලු කූඩුව 'මම දිරාගිය ධාන්‍ය ගබඩාවක ඇතුළත එල්ලෙමින් සිටිමි' යි නොදනී ද, දිරාගිය ධාන්‍ය ගබඩාව ද 'මගේ ඇතුළත කුරුලු කූඩුවක් එල්ලෙමින් පවතී' යි නොදනී ද; එලෙසම පෙනහල්ල ද 'මම ශරීරය අභ්‍යන්තරයේ පියයුරු දෙක අතර එල්ලෙමින් පවතිමි' යි නොදනී. ශරීර අභ්‍යන්තරයේ පියයුරු දෙක අතර කොටස ද 'මා තුළ පෙනහල්ල එල්ලෙමින් පවතී' යි නොදනී. මේ ධර්මතාවෝ සිතීමෙන් හා මෙනෙහි කිරීමෙන් තොර වූවෝ ය. ... (පෙ ...) පුද්ගලයෙකු නොවේ යැයි වෙන් කොට හඳුනා ගනී. සීමාවන් අනුව පෙනහල්ල පෙනහලු කොටසින්ම වෙන් වී පවතී. මෙය මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය කෙස් වලට සමාන වේ. මෙසේ පෙනහල්ල වර්ණාදියෙන් වෙන් කොට හඳුනා ගනී.

Tato paraṃ antosarīre purisassa dvattiṃsahatthaṃ, itthiyā aṭṭhavīsatihatthaṃ, ekavīsatiyā ṭhānesu obhaggaṃ antaṃ vaṇṇato setaṃ sakkharasudhāvaṇṇanti vavatthapeti. Saṇṭhānato sīsaṃ chinditvā lohitadoṇiyaṃ saṃvelletvā ṭhapitadhammanisaṇṭhānaṃ. Disato dvīsu disāsu jātaṃ. Okāsato upari galavāṭake heṭṭhā ca karīsamagge vinibandhattā galavāṭakakarīsamaggapariyante sarīrabbhantare ṭhitanti.

ඉන් පසුව ශරීරය ඇතුළත පිරිමියෙකුට රියන් තිස් දෙකක් ද, ස්ත්‍රියකට රියන් විසි අටක් ද දිග වූ, ස්ථාන විසි එකකදී නමා ඇති අතුණු (බඩවැල) වර්ණයෙන් සුදු වූ, හුණු බදාම වැනි සුදු පැහැති යැයි වෙන් කොට හඳුනා ගනී. හැඩය අනුව හිස කපා ලේ පිරුණු ඔරුවක දඟර ගසා තැබූ පිඹුරෙකුගේ හැඩය ඇත්තේ ය. දිශාව අනුව උඩු යටි දිශා දෙකෙහිම හටගෙන ඇත. පිහිටීම අනුව ඉහළින් ගලනාලයේ සිට පහළින් ගුද මාර්ගය දක්වා බැඳී ඇති බැවින්, ගලනාලය හා ගුද මාර්ගය කෙළවර කොට ඇති ශරීර අභ්‍යන්තරයෙහි පිහිටා ඇත.

Tattha yathā lohitadoṇiyaṃ ṭhapitaṃ chinnasīsaṃ dhammanikaḷevaraṃ na jānāti ‘‘ahaṃ lohitadoṇiyaṃ ṭhita’’nti, napi lohitadoṇi jānāti ‘‘mayi chinnasīsaṃ dhammanikaḷevaraṃ ṭhita’’nti; evameva na antaṃ jānāti ‘‘ahaṃ sarīrabbhantare ṭhita’’nti, napi sarīrabbhantaraṃ jānāti ‘‘mayi antaṃ ṭhita’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā [Pg.45] hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato antaṃ antabhāgena paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ antaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

එහි යම් සේ ලේ පිරුණු ඔරුවක තැබූ හිස කැපූ පිඹුරු මළකුණ 'මම ලේ ඔරුවක සිටිමි' යි නොදනී ද, ලේ ඔරුව ද 'මා තුළ හිස කැපූ පිඹුරු මළකුණක් ඇතැයි' නොදනී ද; එලෙසම අතුණ ද 'මම ශරීර අභ්‍යන්තරයේ සිටිමි' යි නොදනී. ශරීර අභ්‍යන්තරය ද 'මා තුළ අතුණක් පවතී' යි නොදනී. මේ ධර්මතාවෝ සිතීමෙන් හා මෙනෙහි කිරීමෙන් තොර වූවෝ ය. ... (පෙ ...) පුද්ගලයෙකු නොවේ යැයි වෙන් කොට හඳුනා ගනී. සීමාවන් අනුව අතුණ අතුණු කොටසින්ම වෙන් වී පවතී. මෙය මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය කෙස් වලට සමාන වේ. මෙසේ අතුණ වර්ණාදියෙන් වෙන් කොට හඳුනා ගනී.

Tato paraṃ antosarīre antantare antaguṇaṃ vaṇṇato setaṃ dakasītalikamūlavaṇṇanti vavatthapeti. Saṇṭhānato dakasītalikamūlasaṇṭhānamevāti, gomuttasaṇṭhānantipi eke. Disato dvīsu disāsu jātaṃ. Okāsato kudālapharasukammādīni karontānaṃ yantākaḍḍhanakāle yantasuttakamiva yantaphalakāni antabhoge ekato aggaḷante ābandhitvā pādapuñchanarajjumaṇḍalakassa antarā taṃ sibbitvā ṭhitarajjukā viya ekavīsatiyā antabhogānaṃ antarā ṭhitanti.

ඉන් පසුව ශරීරය ඇතුළත අතුණු අතරෙහි ඇති අතුණුසඟල වර්ණයෙන් සුදු වූ, දිය ඉරිමුසු මුල්වල පැහැය ඇත්තේ යැයි වෙන් කොට හඳුනා ගනී. හැඩය අනුව දිය ඉරිමුසු මුල්වල හැඩය ම ඇති අතර, ඇතැමෙක් ගව මුත්‍රා ධාරාවක හැඩය ඇති බව පවසති. දිශාව අනුව දිශා දෙකෙහිම හටගෙන ඇත. පිහිටීම අනුව උදලු පොරෝ ආදියෙන් වැඩ කරන්නන් යන්ත්‍රයක් අදිනා කල්හි යන්ත්‍රයේ රැහැන මෙන් ද, පා පිස්නා පිණිස රැහැන් වළල්ලක ඇතුළතින් මසා ඇති රැහැන් මෙන් ද, අතුණු වළලු විසි එක අතරෙහි ඒවා එකිනෙකට බැඳ තබමින් පිහිටා ඇත.

Tattha yathā pādapuñchanarajjumaṇḍalakaṃ sibbitvā ṭhitarajjukā na jānāti ‘‘mayā pādapuñchanarajjumaṇḍalakaṃ sibbita’’nti, napi pādapuñchanarajjumaṇḍalakaṃ jānāti ‘‘rajjukā maṃ sibbitvā ṭhitā’’ti, evameva antaguṇaṃ na jānāti ‘‘ahaṃ antaṃ ekavīsatibhogabbhantare ābandhitvā ṭhita’’nti, napi antaṃ jānāti ‘‘antaguṇaṃ maṃ ābandhitvā ṭhita’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato antaguṇaṃ antaguṇabhāgena paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ antaguṇaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

එහි උදාහරණයක් ලෙස, පාපිස්නාවක මැසූ නූල් වළල්ලක ඇති නූල, 'මා විසින් පාපිස්නා නූල් වළල්ල මසන ලදී' යයි නොදන්නා සේ ද, පාපිස්නා නූල් වළල්ල ද 'නූල මා මසා සිටින්නේය' යයි නොදන්නා සේ ද; එමෙන්ම අතුනුබහන (අන්තගුණ) ද 'මම බඩවැල දරණ විසිඑකක ඇතුළත බැඳ තබමි' යයි නොදනී. බඩවැල ද 'අතුනුබහන මා බැඳ තබයි' යයි නොදනී. සැබවින්ම මේ ධර්මයන් සිතීමෙන් හෝ මෙනෙහි කිරීමෙන් තොරය...පෙ... පුද්ගලයෙක් නොවේ. සීමා වශයෙන්, අතුනුබහන අතුනුබහන කොටසින් වෙන්ව පවතී යයි වටහා ගත යුතුය. මෙය මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය කෙස් වලට සමානය. මෙසේ වර්ණාදියෙන් අතුනුබහන වටහා ගත යුතුය.

Tato paraṃ antosarīre udariyaṃ vaṇṇato ajjhohaṭāhāravaṇṇanti vavatthapeti. Saṇṭhānato parissāvane sithilabaddhataṇḍulasaṇṭhānaṃ. Disato uparimāya disāya jātaṃ. Okāsato udare ṭhitanti. Udaraṃ nāma ubhato nippīḷiyamānassa allasāṭakassa majjhe sañjātaphoṭakasadisaṃ antapaṭalaṃ, bahi maṭṭhaṃ, anto maṃsakasambupaliveṭhitaṃ, kiliṭṭhapāvārapupphasadisaṃ, kuthitapanasaphalassa abbhantarasadisantipi eke. Tattha takkolakā gaṇḍuppādakātālahīrakāsūcimukhakāpaṭatantusuttakāti evamādidvattiṃsakulappabhedā kimayo ākulabyākulā saṇḍasaṇḍacārino hutvā nivasanti, ye pānabhojanādimhi avijjamāne ullaṅghitvā viravantā [Pg.46] hadayamaṃsaṃ abhitudanti pānabhojanādīni ajjhoharaṇavelāyañca uddhaṃmukhā hutvā paṭhamajjhohaṭe dve tayo ālope turitaturitā vilumpanti. Yaṃ etesaṃ kimīnaṃ pasūtigharaṃ vaccakuṭi gilānasālā susānañca hoti, yattha seyyathāpi nāma caṇḍālagāmadvāre candanikāya saradasamaye thūlaphusitake deve vassante udakena āvūḷhaṃ muttakarīsacammaṭṭhinhārukhaṇḍakheḷasiṅghāṇikālohitappabhutinānākuṇapajātaṃ nipatitvā kaddamodakāluḷitaṃ sañjātakimikulākulaṃ hutvā dvīhatīhaccayena sūriyātapasantāpavegakuthitaṃ upari pheṇapupphuḷake muñcantaṃ abhinīlavaṇṇaṃ paramaduggandhajegucchaṃ upagantuṃ vā daṭṭhuṃ vā anaraharūpataṃ āpajjitvā tiṭṭhati, pageva ghāyituṃ vā sāyituṃ vā; evameva nānappakārapānabhojanādi dantamusalasaṃcuṇṇitaṃ jivhāhatthasamparivattitaṃ kheḷalālāpalibuddhaṃ taṅkhaṇavigatavaṇṇagandharasādisampadaṃ koliyakhalisuvānavamathusadisaṃ nipatitvā pittasemhavātapaliveṭhitaṃ hutvā udaraggisantāpavegakuthitaṃ kimikulākulaṃ uparūpari pheṇapupphuḷakāni muñcantaṃ paramakasambuduggandhajegucchabhāvamāpajjitvā tiṭṭhati. Yaṃ sutvāpi pānabhojanādīsu amanuññatā saṇṭhāti, pageva paññācakkhunā oloketvā. Yattha ca patitaṃ pānabhojanādi pañcadhā vivekaṃ gacchati, ekaṃ bhāgaṃ pāṇakā khādanti, ekaṃ bhāgaṃ udaraggi jhāpeti, eko bhāgo muttaṃ hoti, eko bhāgo karīsaṃ hoti, eko bhāgo rasabhāvaṃ āpajjitvā soṇitamaṃsādīni upabrūhayatīti.

ඉන්පසු ශරීරය තුළ ඇති අමු ආහාර (උදරිය) වර්ණයෙන් ගිලින ලද ආහාරවල වර්ණයට සමාන බව වටහා ගත යුතුය. හැඩයෙන්, රෙදි කඩක ලිහිල්ව බැඳි සහල් මල්ලක හැඩය ගනී. දිශාවෙන්, ශරීරයේ ඉහළ කොටසේ උපදී. ස්ථානයෙන්, ආමාශය තුළ පිහිටා ඇත. ආමාශය යනු දෙපසින් මිරිකන ලද තෙත රෙද්දක් මැද ඇති වන බිබිලක් වැනි අන්ත්‍ර පටලයකි. එහි පිටත සිනිඳුය, ඇතුළත බෙල්ලන්ගේ මස් වැනි මාංශ පටලයකින් වැසී ඇති අතර, කිලිටි වූ රළු ඇතිරිල්ලක ඇති මල් වැනි ය. ඇතැම්හු එය කුණු වූ කොස් ගෙඩියක ඇතුළත වැනි යයි ද පවසති. එහි තක්කොලක, ගණ්ඩප්පාදක, තාලහීරක, සූචිමුඛක, පටතන්තුසුත්තක යනාදී වශයෙන් කුල තිස් දෙකකට බෙදුණු පණුවෝ අවුල් සහගතව පොදි ගැසී වාසය කරති. ආහාර පාන නැති කල්හි ඔවුහු උඩ පනිමින් මොරගසමින් හෘදය මාංශයට කොටති. ආහාර පාන ගිලින අවස්ථාවේදී ඔවුහු ඉහළට මුහුණ ලා පළමුව ගිලින බත් පිඬු දෙක තුන ඉතා ඉක්මනින් පැහැර ගනිති. ඒ ආමාශය එම පණුවන්ගේ ප්‍රසූතිකාගාරය ද, වැසිකිළිය ද, ගිලන්හල ද, සොහොන ද වේ. උදාහරණයක් ලෙස, සැඩොල් ගමක දොරකඩ ඇති කාණුවක, වස්සාන කාලයෙහි මහ වැසි වසින කල්හි ජලයෙන් ගසාගෙන ආ මුත්‍රා, අසූචි, සම්, ඇට, නහර කැබලි, කෙළ, සොටු, ලේ ආදී නොයෙක් කුණු ශරීර වැටී මඩ වතුරෙන් ඇලලී, පණුවන්ගෙන් ගැවසී ගොස්, දෙතුන් දිනක් ඉක්ම ගිය පසු හිරු රැසින් රත්වී නටමින් මතුපිටින් පෙණ බුබුළු දමමින්, තද නිල් පැහැ වී අධික දුර්ගන්ධයෙන් හා පිළිකුලෙන් යුක්තව, ළඟා වීමට හෝ බැලීමට පවා නුසුදුසු තත්වයට පත් වේ ද; එසේම නොයෙක් ආකාරයේ ආහාර පාන දත් නමැති වංගෙඩියෙන් කුඩු කර, දිව නමැති අතින් පෙරළා, කෙළ සහ සෙමෙන් තවරා, එම මොහොතේම වර්ණ ගන්ධ රස ආදියෙන් තොරව, බල්ලෙකුගේ වමනයක් මෙන් ආමාශයට වැටී, පිත, සෙම හා වාතයෙන් වෙළී, කුසගින්න නමැති ගින්නෙන් රත්වී නටමින්, පණුවන්ගෙන් ගැවසී මතුපිටින් පෙණ බුබුළු නගමින්, කුණු වූ බෙල්ලෙකු මෙන් අතිශයින් දුර්ගන්ධයෙන් හා පිළිකුලෙන් යුක්ත වේ. ඒ ගැන ඇසූ පමණින් ආහාර කෙරෙහි ඇති ආශාව නැති වේ නම්, ප්‍රඥා ඇසින් බලන විට කෙසේ වනු ඇත්ද? එහි වැටුණු ආහාර කොටස් පහකට බෙදේ: එක් කොටසක් පණුවෝ කති, එක් කොටසක් ජඨරාග්නියෙන් දැවේ, එක් කොටසක් මුත්‍රා වේ, එක් කොටසක් අසූචි වේ, එක් කොටසක් රස බවට පත්ව ලේ මස් ආදිය පෝෂණය කරයි.

Tattha yathā paramajegucchāya suvānadoṇiyā ṭhito suvānavamathu na jānāti ‘‘ahaṃ suvānadoṇiyā ṭhito’’ti; napi suvānadoṇi jānāti ‘‘mayi suvānavamathu ṭhito’’ti. Evameva na udariyaṃ jānāti ‘‘ahaṃ imasmiṃ paramaduggandhajegucche udare ṭhita’’nti; napi udaraṃ jānāti ‘‘mayi udariyaṃ ṭhita’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato udariyaṃ udariyabhāgena paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ udariyaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

එහි, අතිශය පිළිකුල් සහගත වූ බලු ඔරුවක ඇති බලු වමනය 'මම බලු ඔරුවක සිටිමි' යයි නොදන්නා සේ ද, බලු ඔරුව ද 'මා තුළ බලු වමනය ඇතැයි' නොදන්නා සේ ද; එමෙන්ම අමු ආහාරය ද 'මම ඉතා දුර්ගන්ධ වූ පිළිකුල් සහගත මෙම කුස තුළ සිටිමි' යයි නොදනී; කුස ද 'මා තුළ අමු ආහාර ඇතැයි' නොදනී. සැබවින්ම මේ ධර්මයන් සිතීමෙන් හෝ මෙනෙහි කිරීමෙන් තොරය...පෙ... පුද්ගලයෙක් නොවේ. සීමා වශයෙන්, අමු ආහාරය අමු ආහාර කොටසින් වෙන්ව පවතී. මෙය මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය කෙස් වලට සමානය. මෙසේ වර්ණාදියෙන් අමු ආහාරය වටහා ගත යුතුය.

Tato [Pg.47] paraṃ antosarīre karīsaṃ vaṇṇato yebhuyyena ajjhohaṭāhāravaṇṇanti vavatthapeti. Saṇṭhānato okāsasaṇṭhānaṃ, disato heṭṭhimāya disāya jātaṃ, okāsato pakkāsaye ṭhitanti. Pakkāsayo nāma heṭṭhā nābhipiṭṭhikaṇṭakamūlānaṃ antare antāvasāne ubbedhena aṭṭhaṅgulamatto vaṃsanaḷakabbhantarasadiso padeso, yattha seyyathāpi nāma uparibhūmibhāge patitaṃ vassodakaṃ ogaḷitvā heṭṭhābhūmibhāgaṃ pūretvā tiṭṭhati, evameva yaṃkiñci āmāsaye patitaṃ pānabhojanādikaṃ udaragginā pheṇuddehakaṃ pakkaṃ pakkaṃ saṇhakaraṇiyā piṭṭhamiva saṇhabhāvaṃ āpajjitvā antabilena ogaḷitvā omadditvā vaṃsanaḷake pakkhittapaṇḍumattikā viya sannicitaṃ hutvā tiṭṭhati.

ඉන්පසු ශරීරය තුළ ඇති අසූචි (පක්ව ආහාර/කරීස) වර්ණයෙන් බොහෝ විට ගිලින ලද ආහාරවල වර්ණයට සමාන බව වටහා ගත යුතුය. හැඩයෙන්, එය පිහිටි ස්ථානයේ හැඩය ගනී. දිශාවෙන්, ශරීරයේ පහළ කොටසේ උපදී. ස්ථානයෙන්, පක්වාශයෙහි පිහිටා ඇත. පක්වාශය යනු නාභියට හා කොඳු ඇට පෙළේ මුලට පහළින්, බඩවැලේ කෙළවර පිහිටි, උසින් අඟල් අටක් පමණ වූ උණ බටයක ඇතුළත වැනි ස්ථානයකි. එහි, උස් භූමියකට වැටුණු වැසි දිය පහළට ගලා ගොස් පහත් භූමිය පුරවා පවතින්නා සේ ම; ආමාශයෙහි වැටුණු යම් ආහාර පානයක් ජඨරාග්නියෙන් පෙණ දමමින් තම්බා, මනාව ඇඹරී පිටි මෙන් මෘදු බවට පත්වී, බඩවැල දිගේ පහළට ගලා ගොස්, උණ බටයකට මිරිකා පුරවන ලද කහ පැහැති මැටි පිඬක් මෙන් එකතු වී පවතී.

Tattha yathā vaṃsanaḷake omadditvā pakkhittapaṇḍumattikā na jānāti ‘‘ahaṃ vaṃsanaḷake ṭhitā’’ti, napi vaṃsanaḷako jānāti ‘‘mayi paṇḍumattikā ṭhitā’’ti; evameva na karīsaṃ jānāti ‘‘ahaṃ pakkāsaye ṭhita’’nti, napi pakkāsayo jānāti ‘‘mayi karīsaṃ ṭhita’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato karīsaṃ karīsabhāgena paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ karīsaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

එහි, උණ බටයක මිරිකා පුරවන ලද කහ මැටි පිඬ 'මම උණ බටය තුළ සිටිමි' යයි නොදන්නා සේ ද, උණ බටය ද 'මා තුළ මැටි පිඬ ඇතැයි' නොදන්නා සේ ද; එමෙන්ම අසූචි ද 'මම පක්වාශය තුළ සිටිමි' යයි නොදනී. පක්වාශය ද 'මා තුළ අසූචි ඇතැයි' නොදනී. සැබවින්ම මේ ධර්මයන් සිතීමෙන් හෝ මෙනෙහි කිරීමෙන් තොරය...පෙ... පුද්ගලයෙක් නොවේ. සීමා වශයෙන්, අසූචි අසූචි කොටසින් වෙන්ව පවතී. මෙය මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය කෙස් වලට සමානය. මෙසේ වර්ණාදියෙන් අසූචි වටහා ගත යුතුය.

Tato paraṃ sarīre sīsakaṭāhabbhantare matthaluṅgaṃ vaṇṇato setaṃ ahichattakapiṇḍivaṇṇanti vavatthapeti. Pakkuthitaduddhavaṇṇantipi eke. Saṇṭhānato okāsasaṇṭhānaṃ. Disato uparimāya disāya jātaṃ. Okāsato sīsakaṭāhassa abbhantare cattāro sibbinimagge nissāya samodhāya ṭhapitā cattāro piṭṭhapiṇḍikā viya samohitaṃ catumatthaluṅgapiṇḍappabhedaṃ hutvā ṭhitanti.

ඉන්පසුව ශරීරයෙහි හිස්කබල ඇතුළත ඇති මොළය, වර්ණය අනුව සුදු පැහැති බවත්, බිම්මල් පිණ්ඩයක වර්ණය වැනි වර්ණයක් ඇති බවත් වෙන් කර හඳුනා ගනී. ඇතැම් ආචාර්යවරුන් පවසන්නේ එය නරක් වූ පෙණ වැනි වර්ණයක් ඇති බවයි. හැඩය අනුව එය තමා පිහිටි ස්ථානයෙහි හැඩය ගනී. දිශාව අනුව ඉහළ දිශාවෙහි උපදී. පිහිටීම අනුව හිස්කබල ඇතුළත මූට්ටු (සීවනි) හතරක් ඇසුරු කොට තැබූ පිටි පිඬු හතරක් සේ එකට එක්ව තිබෙන, කොටස් හතරකින් යුක්ත වූ මොළයක් ලෙස පිහිටා ඇත.

Tattha yathā purāṇalābukaṭāhe pakkhittapiṭṭhapiṇḍi pakkuthitaduddhaṃ vā na jānāti ‘‘ahaṃ purāṇalābukaṭāhe ṭhita’’nti, napi purāṇalābukaṭāhaṃ jānāti ‘‘mayi piṭṭhapiṇḍi pakkuthitaduddhaṃ vā ṭhita’’nti; evameva na matthaluṅgaṃ jānāti ‘‘ahaṃ sīsakaṭāhabbhantare ṭhita’’nti, napi sīsakaṭāhabbhantaraṃ jānāti ‘‘mayi matthaluṅgaṃ ṭhita’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato matthaluṅgaṃ matthaluṅgabhāgena paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ matthaluṅgaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

එහිදී, පැරණි ලබු කබලක දැමූ පිටි පිණ්ඩයක් හෝ නරක් වූ පෙණක් 'මම පැරණි ලබු කබලක සිටිමි' යි නොදන්නා සේ ද, පැරණි ලබු කබල ද 'මා තුළ පිටි පිණ්ඩයක් හෝ නරක් වූ පෙණක් තිබේ' යැයි නොදන්නා සේ ද, එලෙසම මොළය ද 'මම හිස්කබල ඇතුළත සිටිමි' යි නොදනී. හිස්කබල ද 'මා තුළ මොළය තිබේ' යැයි නොදනී. මේ ධර්මයන් වනාහි සිතීමෙන් හෝ මෙනෙහි කිරීමෙන් තොරය... (පෙ)... පුද්ගලයෙක් නොවේ යැයි වෙන් කර හඳුනා ගනී. සීමාව අනුව මොළය, මොළයම වූ කොටසින් වෙන් වී ඇත. මෙය එහි සභාග (සමාන) සීමාවයි. විසභාග (අසමාන) සීමාව වනාහි කෙස් හා සමානමය. මෙසේ වර්ණාදියෙන් මොළය වෙන් කර හඳුනා ගනී.

Tato [Pg.48] paraṃ sarīre baddhābaddhabhedato duvidhampi pittaṃ vaṇṇato bahalamadhukatelavaṇṇanti vavatthapeti. Abaddhapittaṃ milātabakulapupphavaṇṇantipi eke. Saṇṭhānato okāsasaṇṭhānaṃ. Disato dvīsu disāsu jātaṃ. Okāsato abaddhapittaṃ kesalomanakhadantānaṃ maṃsavinimuttaṭṭhānaṃ thaddhasukkhacammañca vajjetvā udakamiva telabindu avasesasarīraṃ byāpetvā ṭhitaṃ, yamhi kupite akkhīni pītakāni honti bhamanti, gattaṃ kampati kaṇḍūyati. Baddhapittaṃ hadayapapphāsānamantare yakanamaṃsaṃ nissāya patiṭṭhite mahākosātakikosakasadise pittakosake ṭhitaṃ, yamhi kupite sattā ummattakā honti, vipallatthacittā hirottappaṃ chaḍḍetvā akattabbaṃ karonti, abhāsitabbaṃ bhāsanti, acintitabbaṃ cintenti.

ඉන්පසුව ශරීරයෙහි බද්ධ පිත හා අබද්ධ පිත යන භේදයෙන් දෙවැදෑරුම් වූ පිත, වර්ණය අනුව උකු වූ මී තෙල් වර්ණ ඇති බව වෙන් කර හඳුනා ගනී. අබද්ධ පිත වනාහි මැලවුණු බකුල් මලක වර්ණය ඇති බව ඇතැම්හු පවසති. හැඩය අනුව තමා පිහිටි ස්ථානයෙහි හැඩය ගනී. දිශාව අනුව (උඩ සහ යට යන) දිශා දෙකෙහිම උපදී. පිහිටීම අනුව අබද්ධ පිත වනාහි කෙස්, ලොම්, නිය, දත්, මස් රහිත ස්ථාන සහ තද වියළි සම හැර, ඉතිරි මුළු ශරීරයෙහිම දියෙහි තෙල් බින්දුවක් මෙන් පැතිර පවතියි. එය කිපුණු කල්හි ඇස් කහ පැහැ වේ, කරකැවිල්ල ඇති වේ, ශරීරය වෙව්ලයි, කැසීම ඇති වේ. බද්ධ පිත වනාහි හෘදය හා පෙනහලු අතර අක්මා මස් ඇසුරු කර පිහිටි, රතු වැටකොළු ගෙඩියක කබලක් වැනි වූ පිත්තාශයෙහි පිහිටා ඇත. එය කිපුණු කල්හි සත්ත්වයෝ උමතු වෙති, විපරීත සිත් ඇත්තෝ වී ලැජ්ජා භය අත්හැර නොකටයුතු දේ කරති, නොකිය යුතු දේ පවසති, නොසිතිය යුතු දේ සිතති.

Tattha yathā udakaṃ byāpetvā ṭhitaṃ telaṃ na jānāti ‘‘ahaṃ udakaṃ byāpetvā ṭhita’’nti, napi udakaṃ jānāti ‘‘telaṃ maṃ byāpetvā ṭhita’’nti; evameva na abaddhapittaṃ jānāti ‘‘ahaṃ sarīraṃ byāpetvā ṭhita’’nti, napi sarīraṃ jānāti ‘‘abaddhapittaṃ maṃ byāpetvā ṭhita’’nti. Yathā ca kosātakikosake ṭhitaṃ vassodakaṃ na jānāti ‘‘ahaṃ kosātakikosake ṭhita’’nti, napi kosātakikosako jānāti ‘‘mayi vassodakaṃ ṭhita’’nti; evameva na baddhapittaṃ jānāti ‘‘ahaṃ pittakosake ṭhita’’nti, napi pittakosako jānāti ‘‘mayi baddhapittaṃ ṭhita’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato pittaṃ pittabhāgena paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ pittaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

එහිදී, ජලයෙහි පැතිර පවතින තෙල් 'මම ජලයෙහි පැතිර සිටිමි' යි නොදන්නා සේ ද, ජලය ද 'තෙල් මා තුළ පැතිර තිබේ' යැයි නොදන්නා සේ ද, එලෙසම අබද්ධ පිත ද 'මම ශරීරය පුරා පැතිර සිටිමි' යි නොදනී. ශරීරය ද 'අබද්ධ පිත මා තුළ පැතිර තිබේ' යැයි නොදනී. වැටකොළු ගෙඩියක පිහිටි වැසි දිය 'මම වැටකොළු ගෙඩිය තුළ සිටිමි' යි නොදන්නා සේ ද, වැටකොළු ගෙඩිය ද 'මා තුළ වැසි දිය තිබේ' යැයි නොදන්නා සේ ද, එලෙසම බද්ධ පිත ද 'මම පිත්තාශය තුළ සිටිමි' යි නොදනී. පිත්තාශය ද 'මා තුළ බද්ධ පිත තිබේ' යැයි නොදනී. මේ ධර්මයන් වනාහි සිතීමෙන් හෝ මෙනෙහි කිරීමෙන් තොරය... (පෙ)... පුද්ගලයෙක් නොවේ යැයි වෙන් කර හඳුනා ගනී. සීමාව අනුව පිත, පිතම වූ කොටසින් වෙන් වී ඇත. මෙය එහි සභාග සීමාවයි. විසභාග සීමාව වනාහි කෙස් හා සමානමය. මෙසේ වර්ණාදියෙන් පිත වෙන් කර හඳුනා ගනී.

Tato paraṃ sarīrabbhantare ekapattapūrappamāṇaṃ semhaṃ vaṇṇato setaṃ kacchakapaṇṇarasavaṇṇanti vavatthapeti. Saṇṭhānato okāsasaṇṭhānaṃ. Disato uparimāya disāya jātaṃ. Okāsato udarapaṭale ṭhitanti. Yaṃ [Pg.49] pānabhojanādiajjhoharaṇakāle seyyathāpi nāma udake sevālapaṇakaṃ kaṭṭhe vā kathale vā patante chijjitvā dvidhā hutvā puna ajjhottharitvā tiṭṭhati, evameva pānabhojanādimhi nipatante chijjitvā dvidhā hutvā puna ajjhottharitvā tiṭṭhati, yamhi ca mandībhūte pakkamiva gaṇḍaṃ pūtikamiva kukkuṭaṇḍaṃ udarapaṭalaṃ paramajegucchakuṇapagandhaṃ hoti. Tato uggatena ca gandhena uggāropi mukhampi duggandhaṃ pūtikuṇapasadisaṃ hoti, so ca puriso ‘‘apehi duggandhaṃ vāyasī’’ti vattabbataṃ āpajjati, yañca abhivaḍḍhitaṃ bahalattamāpannaṃ paṭikujjanaphalakamiva vaccakuṭiyā udarapaṭalabbhantare eva kuṇapagandhaṃ sannirumbhitvā tiṭṭhati.

ඉන්පසුව ශරීරය ඇතුළත එක් පතක් පමණ වූ ප්‍රමාණය ඇති සෙම, වර්ණය අනුව සුදු පැහැති බවත්, පඅඹ කොළ යුෂ වැනි පැහැයක් ඇති බවත් වෙන් කර හඳුනා ගනී. හැඩය අනුව තමා පිහිටි ස්ථානයෙහි හැඩය ගනී. දිශාව අනුව ඉහළ දිශාවෙහි උපදී. පිහිටීම අනුව ආමාශයෙහි පටලය මත පිහිටා ඇත. පාන වර්ග හෝ භෝජන වර්ග ගිලින අවස්ථාවක, ජලයෙහි ඇති පාසි පටලයක් මත ලී කැබැල්ලක් හෝ කැටයක් වැටුණු විට එය දෙබෑ වී නැවත වැසී පවතින්නාක් මෙන්, පාන භෝජන වැටෙන විට සෙම දෙබෑ වී නැවත වැසී පවතියි. එම සෙම අඩු වූ කල්හි, ඉදුණු ගෙඩියක් මෙන් හෝ කුණු වූ කෝಳಿ බිත්තරයක් මෙන් වී ආමාශ පටලය අතිශය පිළිකුල් වූ කුණු ගඳින් යුක්ත වේ. ඒ ගඳ නිසා උගුරෙන් එන වාතය ද මුඛය ද කුණු වූ මළකුණක ගඳ මෙන් දුගඳ වේ. එවිට ඒ පුද්ගලයාට 'දුගඳ හමන බැවින් අහකට යන්න' යැයි පැවසීමට සිදු වේ. යම් විටක සෙම වැඩි වී උකු බවට පත් වූ කල්හි, වැසිකිළි වළක් වසා ඇති ලෑල්ලක් මෙන් ආමාශ පටලය තුළම කුණු ගඳ යටපත් කරගෙන පවතියි.

Tattha yathā candanikāya uparipheṇapaṭalaṃ na jānāti ‘‘ahaṃ candanikāya ṭhita’’nti, napi candanikā jānāti ‘‘mayi pheṇapaṭalaṃ ṭhita’’nti; evameva na semhaṃ jānāti ‘‘ahaṃ udarapaṭale ṭhita’’nti, napi udarapaṭalaṃ jānāti ‘‘mayi semhaṃ ṭhitanti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato semhaṃ semhabhāgena paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ semhaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

එහිදී, කාණුවක් මතුපිට ඇති පෙණ පටලය 'මම කාණුව මතුපිට සිටිමි' යි නොදන්නා සේ ද, කාණුව ද 'මා මතුපිට පෙණ පටලයක් ඇතැයි' නොදන්නා සේ ද, එලෙසම සෙම ද 'මම ආමාශ පටලය මත සිටිමි' යි නොදනී. ආමාශ පටලය ද 'මා තුළ සෙම තිබේ' යැයි නොදනී. මේ ධර්මයන් වනාහි සිතීමෙන් හෝ මෙනෙහි කිරීමෙන් තොරය... (පෙ)... පුද්ගලයෙක් නොවේ යැයි වෙන් කර හඳුනා ගනී. සීමාව අනුව සෙම, සෙමම වූ කොටසින් වෙන් වී ඇත. මෙය එහි සභාග සීමාවයි. විසභාග සීමාව වනාහි කෙස් හා සමානමය. මෙසේ වර්ණාදියෙන් සෙම වෙන් කර හඳුනා ගනී.

Tato paraṃ sarīre pubbo vaṇṇato paṇḍupalāsavaṇṇoti vavatthapeti. Saṇṭhānato okāsasaṇṭhāno. Disato dvīsu disāsu jāto. Okāsato pubbassa okāso nāma nibaddho natthi. Yattha pubbo sannicito tiṭṭheyya, yatra yatra khāṇukaṇṭakappaharaṇaggijālādīhi abhihate sarīrappadese lohitaṃ saṇṭhahitvā paccati, gaṇḍapiḷakādayo vā uppajjanti, tatra tatra tiṭṭhati.

ඉන්පසුව ශරීරයෙහි සැරව, වර්ණය අනුව පඬු පැහැති කොළයක වර්ණය වැනි වර්ණයක් ඇති බව වෙන් කර හඳුනා ගනී. හැඩය අනුව තමා පිහිටි ස්ථානයෙහි හැඩය ගනී. දිශාව අනුව දිශා දෙකෙහිම උපදී. පිහිටීම අනුව සැරව සඳහා ස්ථිරව පිහිටි ස්ථානයක් නැත. සැරව එකතු වී පවතින තැන, එනම්; ලී කොට, කටු, පහරදීම් හෝ ගිනි ජාලා ආදියෙන් පහර වැදුණු ශරීර ප්‍රදේශවල ලේ එකතු වී පැසවූ විට හෝ අိုင်း, කුරුලෑ ආදිය හටගත් විට ඒ ඒ ස්ථානවල සැරව පවතියි.

Tattha yathā rukkhassa tattha tattha pharasudhārādīhi pahatappadese avagaḷitvā ṭhito niyyāso na jānāti ‘‘ahaṃ rukkhassa pahatappadese ṭhito’’ti, napi rukkhassa pahatappadeso jānāti ‘‘mayi niyyāso ṭhito’’ti; evameva na pubbo jānāti ‘‘ahaṃ sarīrassa tattha tattha khāṇukaṇṭakādīhi abhihatappadese gaṇḍapiḷakādīnaṃ uṭṭhitappadese vā ṭhito’’ti, napi sarīrappadeso jānāti ‘‘mayi pubbo ṭhito’’ti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā [Pg.50] hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato pubbo pubbabhāgena paricchinnoti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ pubbaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

එහි උදාහරණයක් ලෙස, යම් සේ ගසක තැන් තැන්වල පොරෝ තල ආදියෙන් පහර දුන් ස්ථානයන්හි වැගිරී පවතින මැලියම් (අටු දිය), 'මම ගසෙහි පහර ලැබූ ස්ථානයෙහි සිටිමි' යි නොදනී ද; එමෙන්ම ගසෙහි පහර ලැබූ ස්ථානය ද 'මා කෙරෙහි මැලියම් පවතී' යි නොදනී ද; එලෙසම සැරව ද 'මම ශරීරයේ ඒ ඒ තැන්වල ඉපල්, කටු ආදියෙන් පහර ලැබූ ස්ථානයන්හි හෝ ගෙඩි, පිළිකා ආදිය හටගත් ස්ථානයන්හි පවතිමි' යි නොදනී. ශරීරයේ එම ස්ථානය ද 'මා කෙරෙහි සැරව පවතී' යි නොදනී. මක්නිසාද යත්, මේ ධර්මයෝ (සිතීමක් හෝ) මෙනෙහි කිරීමක් රහිත වූවෝ වෙති. ...පෙ... පුද්ගලයෙකු ද නොවේ. මෙසේ සැරව කොටසින් සැරව වෙන් වී පවතින බව වටහා ගත යුතුය. මෙය මෙහි 'සභාග පරිච්ඡේදය' (සමාන ලක්ෂණ ඇති දෑ අතර ඇති සීමාව) වන අතර, කේසාදීන්ගෙන් වෙන්ව පැවතීම 'විසභාග පරිච්ඡේදය' (නොසමාන ලක්ෂණ ඇති දෑ අතර ඇති සීමාව) වේ. මෙසේ වර්ණාදියෙන් සැරව වෙන් කොට හඳුනාගත යුතුය.

Tato paraṃ sarīre sannicitalohitaṃ saṃsaraṇalohitanti evaṃ duvidhe lohite sannicitalohitaṃ tāva vaṇṇato bahalakuthitalākhārasavaṇṇanti vavatthapeti, saṃsaraṇalohitaṃ acchalākhārasavaṇṇanti. Saṇṭhānato sabbampi attano okāsasaṇṭhānaṃ. Disato sannicitalohitaṃ uparimāya disāya jātaṃ, saṃsaraṇalohitaṃ dvīsupīti. Okāsato saṃsaraṇalohitaṃ kesalomanakhadantānaṃ maṃsavinimuttaṭṭhānañceva thaddhasukkhacammañca vajjetvā dhamanijālānusārena sabbaṃ upādinnakasarīraṃ pharitvā ṭhitaṃ. Sannicitalohitaṃ yakanassa heṭṭhābhāgaṃ pūretvā ekapattapūraṇamattaṃ vakkahadayapapphāsānaṃ upari thokaṃ thokaṃ binduṃ pātentaṃ vakkahadayayakanapapphāse tementaṃ ṭhitaṃ, yamhi vakkahadayādīni atemente sattā pipāsitā honti.

ඉන්පසු ශරීරයෙහි රැස් වූ ලේ (සන්නිචිත ලෝහිත) සහ සංසරණය වන ලේ (සංසරණ ලෝහිත) යැයි ලේ වර්ග දෙකක් ඇති බව වටහා ගත යුතුය. එහි රැස් වූ ලේ, වර්ණයෙන් උකු වූ ලාකඩ දිය වැනි බව වටහා ගත යුතුය; සංසරණය වන ලේ, පැහැදිලි ලාකඩ දිය වර්ණයෙන් යුක්ත බව වටහා ගත යුතුය. හැඩය අනුව සියලු ලේ තමන් පිහිටි ස්ථානයේ හැඩය ගනී. දිශාව අනුව රැස් වූ ලේ ශරීරයේ ඉහළ දිශාවෙහි (ප්‍රදේශයෙහි) හටගනී; සංසරණය වන ලේ දිශා දෙකෙහිම පවතී. පිහිටීම අනුව සංසරණය වන ලේ වනාහි, හිසකෙස්, ලොම්, නිය, දත්, මස් නැති ස්ථාන සහ තද වූ වියළි සම ද හැර, ලේ නහර ජාලය ඔස්සේ මුළු සිරුර පුරා පැතිර පවතී. රැස් වූ ලේ අක්මාවේ පහළ කොටස පුරවාගෙන පවතී. එය එක් පතක් පමණ වන ප්‍රමාණයකින් යුක්තව, වකුගඩු, හෘදය සහ පෙනහලු මතට ස්වල්පය බැගින් බින්දු වැටෙමින්, වකුගඩු, හෘදය, අක්මාව හා පෙනහලු තෙත් කරමින් පවතී. යම් හෙයකින් ලේ මගින් වකුගඩු හා හෘදය ආදිය තෙත් නොකරන්නේ නම්, සත්ත්වයෝ දැඩි පිපාසයට පත් වෙති.

Tattha yathā jajjarakapāle ṭhitaṃ udakaṃ heṭṭhā leḍḍukhaṇḍādīni tementaṃ na jānāti ‘‘ahaṃ jajjarakapāle ṭhitaṃ heṭṭhā leḍḍukhaṇḍādīni tememī’’ti, napi jajjarakapālaṃ heṭṭhā leḍḍukhaṇḍādīni vā jānanti ‘‘mayi udakaṃ ṭhitaṃ, amhe vā tementaṃ ṭhita’’nti; evameva na lohitaṃ jānāti ‘‘ahaṃ yakanassa heṭṭhābhāge vakkahadayādīni tementaṃ ṭhita’’nti, napi yakanassa heṭṭhābhāgaṭṭhānaṃ vakkahadayādīni vā jānanti ‘‘mayi lohitaṃ ṭhitaṃ, amhe vā tementaṃ ṭhita’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato lohitaṃ lohitabhāgena paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ lohitaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

එහි උදාහරණයක් ලෙස, සිදුරු සහිත මැටි වළඳක පවතින ජලය පහළ ඇති කැට කැබලි ආදිය තෙත් කරන විට, 'මම සිදුරු සහිත වළඳෙහි සිටිමි, පහළ ඇති කැට කැබලි තෙත් කරමි' යි නොදනී ද; එම සිදුරු සහිත මැටි වළඳ හෝ පහළ ඇති කැට කැබලි ද 'මා කෙරෙහි ජලය පවතී' හෝ 'අපව තෙත් කරමින් ජලය පවතී' යි නොදනී ද; එලෙසම ලේ ද 'මම අක්මාවේ පහළ කොටසේ පිහිටා වකුගඩු හා හෘදය ආදිය තෙත් කරමින් සිටිමි' යි නොදනී. අක්මාවේ පහළ කොටස හෝ වකුගඩු හා හෘදය ආදිය ද 'මා කෙරෙහි ලේ පවතී' හෝ 'අපව තෙත් කරමින් ලේ පවතී' යි නොදනී. මක්නිසාද යත්, මේ ධර්මයෝ මෙනෙහි කිරීමක් රහිත වූවෝ වෙති. ...පෙ... පුද්ගලයෙකු ද නොවේ. මෙසේ ලේ කොටසින් ලේ වෙන් වී පවතින බව වටහා ගත යුතුය. මෙය මෙහි සභාග පරිච්ඡේදය වන අතර, කේසාදීන්ගෙන් වෙන්ව පැවතීම විසභාග පරිච්ඡේදය වේ. මෙසේ වර්ණාදියෙන් ලේ වෙන් කොට හඳුනාගත යුතුය.

Tato paraṃ sarīre sedo vaṇṇato pasannatilatelavaṇṇoti vavatthapeti. Saṇṭhānato okāsasaṇṭhāno. Disato dvīsu disāsu jāto. Okāsato sedassa okāso nāma nibaddho natthi, yattha sedo lohitaṃ viya sadā tiṭṭheyya. Yasmā vā yadā aggisantāpasūriyasantāpautuvikārādīhi [Pg.51] sarīraṃ santapati, atha udakato abbūḷhamattavisamacchinnabhisamuḷālakumudanālakalāpaudakamiva sabbakesalomakūpavivarehi paggharati. Tasmā tesaṃ kesalomakūpavivarānaṃ vasena taṃ saṇṭhānato vavatthapeti. ‘‘Sedapariggaṇhakena ca yogāvacarena kesalomakūpavivare pūretvā ṭhitavaseneva sedo manasikātabbo’’ti vuttaṃ pubbācariyehi.

ඉන්පසු ශරීරයෙහි දහඩිය වර්ණයෙන් පැහැදිලි තල තෙල් වැනි යැයි වටහා ගත යුතුය. හැඩය අනුව එය පිහිටන ස්ථානයේ හැඩය ගනී. දිශාව අනුව දිශා දෙකෙහිම හටගනී. ස්ථානය අනුව දහඩියට නිශ්චිතව පවතින ස්ථානයක් නැත; ලේ මෙන් සැමවිටම එක තැනක නොපවතී. යම් හෙයකින් ගිනි රශ්මියෙන්, හිරු රශ්මියෙන් හෝ සෘතු විපර්යාස ආදියෙන් ශරීරය තැවෙන විට, ජලයෙන් ඉවතට ගත් විගස තැන් තැන්වල කැඩුණු නෙළුම් දඬු මිටියකින් ජලය වැගිරෙන්නාක් මෙන්, සියලු රෝම කූප සිදුරු වලින් දහඩිය වැගිරෙයි. එබැවින් එම රෝම කූප සිදුරුවල ස්වභාවය අනුව දහඩියෙහි හැඩය වටහා ගත යුතුය. පුරාණ ආචාර්යවරයන් වහන්සේලා වදාර ඇත්තේ 'දහඩිය මෙනෙහි කරන යෝගාවචරයා විසින් දහඩිය රෝම කූප සිදුරු පුරවාගෙන පවතින ආකාරයෙන්ම මෙනෙහි කළ යුතු' බවයි.

Tattha yathā bhisamuḷālakumudanālakalāpavivarehi paggharantaṃ udakaṃ na jānāti ‘‘ahaṃ bhisamuḷālakumudanālakalāpavivarehi paggharāmī’’ti, napi bhisamuḷālakumudanālakalāpavivarā jānanti ‘‘amhehi udakaṃ paggharatī’’ti; evameva na sedo jānāti ‘‘ahaṃ kesalomakūpavivarehi paggharāmī’’ti, napi kesalomakūpavivarā jānanti ‘‘amhehi sedo paggharatī’’ti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato sedo sedabhāgena paricchinnoti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ sedaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

එහි උදාහරණයක් ලෙස, නෙළුම් දඬු, මානෙල් දඬු මිටියක සිදුරු වලින් වැගිරෙන ජලය 'මම නෙළුම් දඬු ආදියේ සිදුරු වලින් වැගිරෙමි' යි නොදනී ද; එම නෙළුම් දඬු ආදියේ සිදුරු ද 'අප හරහා ජලය වැගිරෙයි' යි නොදනී ද; එලෙසම දහඩිය ද 'මම රෝම කූප සිදුරු වලින් වැගිරෙමි' යි නොදනී. රෝම කූප සිදුරු ද 'අප තුළින් දහඩිය වැගිරෙයි' යි නොදනී. මක්නිසාද යත්, මේ ධර්මයෝ මෙනෙහි කිරීමක් රහිත වූවෝ වෙති. ...පෙ... පුද්ගලයෙකු ද නොවේ. මෙසේ දහඩිය කොටසින් දහඩිය වෙන් වී පවතින බව වටහා ගත යුතුය. මෙය මෙහි සභාග පරිච්ඡේදය වන අතර, කේසාදීන්ගෙන් වෙන්ව පැවතීම විසභාග පරිච්ඡේදය වේ. මෙසේ වර්ණාදියෙන් දහඩිය වෙන් කොට හඳුනාගත යුතුය.

Tato paraṃ sarīre cammamaṃsantare medo vaṇṇato phālitahaliddivaṇṇoti vavatthapeti. Saṇṭhānato okāsasaṇṭhāno. Tathā hi sukhino thūlasarīrassa cammamaṃsantare pharitvā ṭhito haliddirattadukūlapilotikasaṇṭhāno, kisasarīrassa jaṅghamaṃsaūrumaṃsapiṭṭhikaṇṭakanissitapiṭṭhimaṃsaudarapaṭalamaṃsāni nissāya saṃvellitvā ṭhapitahaliddirattadukūlapilotikakhaṇḍasaṇṭhāno. Disato dvīsu disāsu jāto. Okāsato thūlasarīrassa sakalasarīraṃ pharitvā kisassa jaṅghāmaṃsādīni nissāya ṭhito, yo sinehasaṅkhātopi hutvā paramajegucchattā na matthakatelatthaṃ na gaṇḍūsatelatthaṃ na dīpajālanatthaṃ saṅgayhati.

ඉන්පසු ශරීරයෙහි සමත් මසත් අතර පවතින මේදය (අශුද්ධ තෙල්) වර්ණයෙන් කපා දැමූ කහ කැබැල්ලක වර්ණය බඳු යැයි වටහා ගත යුතුය. හැඩය අනුව එය පිහිටන ස්ථානයේ හැඩය ගනී. ඒ කෙසේ ද යත්, සැපවත් ස්ථූල (මහත) සිරුරක් ඇති අයෙකුගේ සමත් මසත් අතර පැතිර පවතින මේදය කහ වර්ණයෙන් සායම් කරන ලද උසස් වස්ත්‍ර කැබැල්ලක හැඩය ගනී. කෘශ (කෙට්ටු) සිරුරක් ඇති අයෙකුගේ මේදය වනාහි කෙණ්ඩ මස්, කලවා මස්, කොන්දේ ඇටය ඇසුරු කළ පිටේ මස් සහ උදර පටලයේ මස් ඇසුරු කරමින්, හැකිලී ගිය කහ සායම් පෙවූ රෙදි කැබලි මෙන් පවතී. දිශාව අනුව එය දිශා දෙකෙහිම හටගනී. ස්ථානය අනුව, මහත අයගේ මුළු සිරුර පුරාම පැතිර පවතින අතර, කෙට්ටු අයගේ කෙණ්ඩ මස් ආදිය ඇසුරු කර පවතී. මෙය තෙල් සහිත ස්වභාවයක් වුව ද, අතිශයින්ම පිළිකුල් සහගත බැවින් හිසෙහි ගෑමට ගන්නා තෙල් ලෙස හෝ කට සේදීමට (ගණ්ඩුස) ගන්නා තෙල් ලෙස හෝ පහන් දැල්වීමට ගන්නා තෙල් ලෙස හෝ කිසිසේත් ප්‍රයෝජනයට නොගැනේ.

Tattha yathā maṃsapuñjaṃ nissāya ṭhitā haliddirattadukūlapilotikā na jānāti ‘‘ahaṃ maṃsapuñjaṃ nissāya ṭhitā’’ti, napi maṃsapuñjo jānāti ‘‘haliddirattadukūlapilotikā maṃ nissāya ṭhitā’’ti; evameva na medo jānāti ‘‘ahaṃ sakalasarīraṃ jaṅghādīsu vā maṃsaṃ nissāya ṭhito’’ti, napi sakalasarīraṃ jānāti jaṅghādīsu vā maṃsaṃ ‘‘medo maṃ nissāya ṭhito’’ti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato medo heṭṭhā maṃsena, upari cammena, samantato medabhāgena [Pg.52] paricchinnoti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ medaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

එහි උදාහරණයක් ලෙස, මස් ගොඩක් ඇසුරු කර පවතින කහ සායම් පෙවූ වස්ත්‍ර කැබැල්ලක් 'මම මස් ගොඩක් ඇසුරු කර සිටිමි' යි නොදනී ද; මස් ගොඩ ද 'කහ සායම් පෙවූ වස්ත්‍රය මා ඇසුරු කර පවතී' යි නොදනී ද; එලෙසම මේදය ද 'මම මුළු සිරුර හෝ කෙණ්ඩ ආදියේ මස් ඇසුරු කර සිටිමි' යි නොදනී. මුළු සිරුර හෝ කෙණ්ඩ ආදියේ මස් ද 'මේදය මා ඇසුරු කර සිටී' යි නොදනී. මක්නිසාද යත්, මේ ධර්මයෝ මෙනෙහි කිරීමක් රහිත වූවෝ වෙති. ...පෙ... පුද්ගලයෙකු ද නොවේ. මෙසේ මේදය වනාහි යටින් මසින් ද, උඩින් සමින් ද, අවටින් මේදය කොටසින් ද වෙන් වී පවතින බව වටහා ගත යුතුය. මෙය මෙහි සභාග පරිච්ඡේදය වන අතර, කේසාදීන්ගෙන් වෙන්ව පැවතීම විසභාග පරිච්ඡේදය වේ. මෙසේ වර්ණාදියෙන් මේදය වෙන් කොට හඳුනාගත යුතුය.

Tato paraṃ sarīre assu vaṇṇato pasannatilatelavaṇṇanti vavatthapeti. Saṇṭhānato okāsasaṇṭhānaṃ. Disato uparimāya disāya jātaṃ. Okāsato akkhikūpakesu ṭhitanti. Na cetaṃ pittakosake pittamiva akkhikūpakesu sadā sannicitaṃ hutvā tiṭṭhati, kintu yadā somanassajātā sattā mahāhasitaṃ hasanti, domanassajātā rodanti paridevanti, tathārūpaṃ visamāhāraṃ vā haranti, yadā ca tesaṃ akkhīni dhūmarajapaṃsukādīhi abhihaññanti, tadā etehi somanassadomanassavisamāhārādīhi samuṭṭhahitvā assu akkhikūpakesu pūretvā tiṭṭhati paggharati ca. ‘‘Assupariggaṇhakena ca yogāvacarena akkhikūpake pūretvā ṭhitavaseneva taṃ manasikātabba’’nti pubbācariyā vaṇṇayanti.

ඉන්පසු ශරීරයෙහි කඳුළු, වර්ණය අනුව පැහැදිලි තල තෙල් වර්ණ ඇති බව නිශ්චය කරයි. හැඩය අනුව එය පිහිටි තැන හැඩය ගනී. දිශාව අනුව ශරීරයේ ඉහළ කොටසේ උපදියි. ස්ථානය අනුව ඇස් ගුල්වල පිහිටා ඇත. මෙය පිත පිතාශයෙහි රැඳී පවතින්නාක් මෙන් ඇස් ගුල්වල නිරතුරුව රැඳී නොපවතියි. එහෙත් සතුටු වූ සත්ත්වයන් මහ හඬින් සිනාසෙන විට හෝ ශෝකයෙන් හඬා වැලපෙන විට හෝ නුසුදුසු ආහාර ගත් විට හෝ දුම්, දූවිලි ආදිය ඇසට වැටුණු විට, ඒ සෝමනස්ස, දෝමනස්ස සහ විෂම ආහාරාදිය නිසා හටගෙන ඇස් ගුල් පුරවා ගලන්නට පටන් ගනී. පූර්වාචාරීහු පවසනුයේ කඳුළු පිළිබඳව කර්මස්ථානය වඩන යෝගාවචරයා විසින් ඇස් ගුල්වල පිරී පවතින ආකාරයෙන්ම එය මෙනෙහි කළ යුතු බවයි.

Tattha yathā matthakacchinnataruṇatālaṭṭhikūpakesu ṭhitaṃ udakaṃ na jānāti ‘‘ahaṃ matthakacchinnataruṇatālaṭṭhikūpakesu ṭhita’’nti, napi matthakacchinnataruṇatālaṭṭhikūpakā jānanti ‘‘amhesu udakaṃ ṭhita’’nti; evameva na assu jānāti ‘‘ahaṃ akkhikūpakesu ṭhita’’nti, napi akkhikūpakā jānanti ‘‘amhesu assu ṭhita’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato assu assubhāgena paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ assuṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

එහි උදාහරණයක් ලෙස, මුදුන කපා දැමූ බාල තල් ඇටයක සිදුරෙහි රැඳී ඇති ජලය, "මම කපා දැමූ තල් ඇට සිදුරෙහි ඉන්නෙමි" යි නොදනී. තල් ඇට සිදුර ද "ජලය මා තුළ රැඳී පවතී" යි නොදනී. එලෙසම කඳුළ ද "මම ඇස් ගුල්වල ඉන්නෙමි" යි නොදනී. ඇස් ගුල් ද "කඳුළු මා තුළ පවතී" යි නොදනී. මන්දයත් මේවා සලකා බැලීමක් හෝ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමක් නොමැති ධර්මතාවන් වන බැවිනි. මෙය පුද්ගලයෙකු නොවේ. පරිච්ඡේදය අනුව, කඳුළු කඳුළු කොටසින්ම වෙන් වූ බව නිශ්චය කරයි. මෙය මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය කෙස් හා සමාන වේ. මෙසේ කඳුළු වර්ණාදියෙන් වෙන් කොට හඳුනා ගනී.

Tato paraṃ sarīre vilīnasinehasaṅkhātā vasā vaṇṇato ācāme āsittatelavaṇṇāti vavatthapeti. Saṇṭhānato okāsasaṇṭhānā. Disato dvīsu disāsu jātā. Okāsato hatthatalahatthapiṭṭhipādatalapādapiṭṭhināsāpuṭanalāṭaaṃsakūṭesu ṭhitāti. Na cesā etesu okāsesu sadā vilīnā eva hutvā tiṭṭhati, kintu yadā aggisantāpasūriyasantāpautuvisabhāgadhātuvisabhāgehi te padesā usmājātā honti, tadā tattha vilīnāva hutvā pasannasalilāsu udakasoṇḍikāsu nīhāro viya sarati.

ඉන්පසු ශරීරයෙහි උණු වී ගිය තෙල් ලෙස හැඳින්වෙන 'වසාව' (සීදම්) වර්ණයෙන් බත් දියෙහි වත් කළ තෙල් වර්ණ ඇති බව නිශ්චය කරයි. හැඩය අනුව එය පිහිටි ස්ථානයේ හැඩය ගනී. දිශාව අනුව ඉහළ පහළ දෙදිශාවෙහිම හටගනී. ස්ථානය අනුව අල්ල, අත්පිට, පතුල, පාද පිට, නාස් පුඩු, නළල සහ උරහිස් මුදුන්වල පිහිටා ඇත. මෙය එම ස්ථානවල නිරතුරුවම දිය වී නොපවතියි. එහෙත් ගින්නෙන් ලැබෙන රස්නය, අව් රශ්මිය, ඍතු විපර්යාසය හෝ ධාතු කෝප වීම් නිසා එම ස්ථාන රත් වූ විට, පිරිසිදු ජලය සහිත දිය වළවල් මතුපිට මීදුම මෙන් දිය වී පැතිර යයි.

Tattha [Pg.53] yathā udakasoṇḍiyo ajjhottharitvā ṭhito nīhāro na jānāti ‘‘ahaṃ udakasoṇḍiyo ajjhottharitvā ṭhito’’ti, napi udakasoṇḍiyo jānanti ‘‘nīhāro amhe ajjhottharitvā ṭhito’’ti; evameva na vasā jānāti ‘‘ahaṃ hatthatalādīni ajjhottharitvā ṭhitā’’ti, napi hatthatalādīni jānanti ‘‘vasā amhe ajjhottharitvā ṭhitā’’ti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato vasā vasābhāgena paricchinnāti vavatthapeti. Ayametissā sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ vasaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

එහි උදාහරණයක් ලෙස, දිය වළක් වසාගෙන පවතින මීදුම "මම දිය වළ වසාගෙන සිටිමි" යි නොදනී. දිය වළවල් ද "මීදුම අප වසාගෙන පවතී" යි නොදනී. එලෙසම වසාව ද "මම අල්ල ආදී ස්ථාන වසාගෙන සිටිමි" යි නොදනී. අල්ල ආදිය ද "වසාව අප වසාගෙන පවතී" යි නොදනී. මන්දයත් මේ ධර්මතාවන් සලකා බැලීමෙන් තොර බැවිනි. මෙය පුද්ගලයෙකු නොවේ. වසාව, වසා කොටසින් වෙන් වූ බව නිශ්චය කරයි. මෙය මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය කෙස් හා සමාන වේ. මෙසේ වසාව වර්ණාදියෙන් වෙන් කොට හඳුනා ගනී.

Tato paraṃ sarīre mukhassabbhantare kheḷo vaṇṇato seto pheṇavaṇṇoti vavatthapeti. Saṇṭhānato okāsasaṇṭhānoti, samuddapheṇasaṇṭhānotipi eke. Disato uparimāya disāya jāto. Okāsato ubhohi kapolapassehi orohitvā jivhāya ṭhitoti. Na ceso ettha sadā sannicito hutvā tiṭṭhati, kintu yadā sattā tathārūpaṃ āhāraṃ passanti vā saranti vā, uṇhatittakaṭukaloṇambilānaṃ vā kiñci mukhe ṭhapenti. Yadā ca tesaṃ hadayaṃ āgilāyati, kismiñcideva vā jigucchā uppajjati, tadā kheḷo uppajjitvā ubhohi kapolapassehi orohitvā jivhāya saṇṭhāti. Aggajivhāya cesa kheḷo tanuko hoti, mūlajivhāya bahalo, mukhe pakkhittañca puthukaṃ vā taṇḍulaṃ vā aññaṃ vā kiñci khādanīyaṃ nadipuline khatakūpasalilamiva parikkhayamagacchantova sadā temanasamattho hoti.

ඉන්පසු ශරීරයේ මුඛය ඇතුළත කෙළ, වර්ණයෙන් සුදු වූ පෙන වැනි වර්ණ ඇති බව නිශ්චය කරයි. හැඩය අනුව එය පිහිටි තැන හැඩය ගනී. ඇතැම්හු මුහුදු පෙන වල හැඩය ගන්නේ යැයි පවසති. දිශාව අනුව ඉහළ දිශාවෙහි උපදියි. ස්ථානය අනුව කම්මුල් දෙපසින් වැගිරී දිව මතුපිට පිහිටයි. මෙය නිරතුරුවම එහි රැඳී නොපවතියි. එහෙත් සත්ත්වයන් යම් ආහාරයක් දකින විට හෝ සිහි කරන විට හෝ උණුසුම්, තිත්ත, සැර, ලුණු සහිත හෝ ඇඹුල් රසැති යමක් මුඛයෙහි තැබූ විට, කෙළ උපදියි. තවද සිතෙහි අපලයක් හෝ පිළිකුලක් ඇති වූ විට කම්මුල් දෙපසින් කෙළ වැගිරී දිව මත පිහිටයි. දිව අග ඇති කෙළ දියර ගතියෙන් වැඩි අතර දිව මුල කෙළ උකු ස්වභාවයක් ගනී. මුඛයට දැමූ විලඳ, සහල් හෝ වෙනත් ඕනෑම ආහාරයක්, වැලි තලාවක හෑරූ වළක දිය මෙන් නොසිඳී නිරතුරුවම තෙත් කිරීමට මෙය සමත් වේ.

Tattha yathā nadipuline khatakūpatale saṇṭhitaṃ udakaṃ na jānāti ‘‘ahaṃ kūpatale saṇṭhita’’nti, napi kūpatalaṃ jānāti ‘‘mayi udakaṃ ṭhita’’nti; evameva na kheḷo jānāti ‘‘ahaṃ ubhohi kapolapassehi orohitvā jivhātale saṇṭhito’’ti, napi jivhātalaṃ jānāti ‘‘mayi ubhohi kapolapassehi orohitvā kheḷo saṇṭhito’’ti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato kheḷo kheḷabhāgena paricchinnoti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ kheḷaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

එහි උදාහරණයක් ලෙස, ගංගා වැලි තලාවක හෑරූ වළක රැඳී ඇති ජලය, "මම වළ පතුලෙහි රැඳී සිටිමි" යි නොදනී. වළ පතුල ද "ජලය මා තුළ පවතී" යි නොදනී. එලෙසම කෙළ ද "මම කම්මුල් දෙපසින් වැගිරී දිව මතුපිට පිහිටා සිටිමි" යි නොදනී. දිව මතුපිට ද "කෙළ මා මත පිහිටා ඇත" යි නොදනී. මන්දයත් මේ ධර්මතාවන් සලකා බැලීමෙන් තොර බැවිනි. මෙය පුද්ගලයෙකු නොවේ. කෙළ, කෙළ කොටසින් වෙන් වූ බව නිශ්චය කරයි. මෙය මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය කෙස් හා සමාන වේ. මෙසේ කෙළ වර්ණාදියෙන් වෙන් කොට හඳුනා ගනී.

Tato [Pg.54] paraṃ sarīre siṅghāṇikā vaṇṇato setā taruṇatālamiñjavaṇṇāti vavatthapeti. Saṇṭhānato okāsasaṇṭhānā, sedetvā sedetvā nāsāpuṭe nirantaraṃ pakkhittavettaṅkurasaṇṭhānātipi eke. Disato uparimāya disāya jātā. Okāsato nāsāpuṭe pūretvā ṭhitāti. Na cesā ettha sadā sannicitā hutvā tiṭṭhati, kintu seyyathāpi nāma puriso paduminipatte dadhiṃ bandhitvā heṭṭhā paduminipattaṃ kaṇṭakena vijjheyya, atha tena chiddena dadhipiṇḍaṃ gaḷitvā bahi papateyya; evameva yadā sattā rodanti, visabhāgāhārautuvasena vā sañjātadhātukkhobhā honti, tadā antosīsato pūtisemhabhāvaṃ āpannaṃ matthaluṅgaṃ gaḷitvā tālumatthakavivarena otaritvā nāsāpuṭe pūretvā tiṭṭhati.

ඉන්පසු ශරීරයෙහි සොටු, වර්ණයෙන් සුදු වූ බාල තල් මදයක වර්ණය ඇති බව නිශ්චය කරයි. හැඩය අනුව පිහිටි ස්ථානයේ හැඩය ගනී. ඇතැම්හු පවසනුයේ එය නාස් පුඩුවල නිරතුරුව බහා තැබූ බට පැළයක් වැනි හැඩයක් ගන්නා බවයි. දිශාව අනුව ඉහළ දිශාවෙහි උපදියි. ස්ථානය අනුව නාස් පුඩු පුරවාගෙන පිහිටයි. මෙය නිරතුරුවම එහි රැඳී නොපවතියි. යම් පුරුෂයෙකු නෙළුම් පත්‍රයක මුදවපු කිරි ඔතා යටින් කටුවකින් ඇන්න විට සිදුරෙන් කිරි කැටිති වැගිරෙන්නාක් මෙන්, සත්ත්වයන් හඬන විට හෝ විෂම ආහාර හා ඍතු නිසා ධාතු කෝප වූ විට, හිස ඇතුළත කුණු වූ සෙම බවට පත් වූ මොළය වැගිරී, තල්ල මතුපිට සිදුරෙන් බැස නාස් පුඩු පුරවාගෙන පවතී.

Tattha yathā sippikāya pakkhittaṃ pūtidadhi na jānāti ‘‘ahaṃ sippikāya ṭhita’’nti, napi sippikā jānāti ‘‘mayi pūtikaṃ dadhi ṭhita’’nti; evameva na siṅghāṇikā jānāti ‘‘ahaṃ nāsāpuṭesu ṭhitā’’ti, napi nāsāpuṭā jānanti ‘‘amhesu siṅghāṇikā ṭhitā’’ti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato siṅghāṇikā siṅghāṇikabhāgena paricchinnāti vavatthapeti. Ayametissā sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ siṅghāṇikaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

එහි උපමාවක් මෙසේ ය: බෙල්ලෙකුගේ කටුවක් තුළ බහා ඇති නරක් වූ මී කිරි, 'මම බෙල්ලෙකුගේ කටුවක් තුළ සිටිමි' යි නොදනියි. බෙල්ලෙකුගේ කටුව ද 'මා තුළ නරක් වූ මී කිරි තිබේ' යැයි නොදනියි. එමෙන්ම සොටු ද 'මම නාස් පුඩු තුළ සිටිමි' යි නොදනියි. නාස් පුඩු ද 'අප තුළ සොටු පවතී' යැයි නොදනියි. මේ ධර්මයන් සිතීමෙන් හෝ මෙනෙහි කිරීමෙන් තොර වූ දේවල් ය. [පෙ] මෙය පුද්ගලයෙකු නොවේ. සීමා නිර්ණය කිරීමේ දී, සොටු යනු සොටු කොටසින් ම වෙන් වී පවතින්නක් ලෙස තීරණය කරයි. මෙය එහි සභාග පරිච්ඡේදය (සමාන කොටස් අතර සීමාව) වන අතර, විසභාග පරිච්ඡේදය (අසමාන කොටස් අතර සීමාව) කේශයන් හා සමාන ය. මෙලෙස සොටු වර්ණය ආදියෙන් වෙන් කොට හඳුනා ගනියි.

Tato paraṃ antosarīre lasikāti sarīrasandhīnaṃ abbhantare picchilakuṇapaṃ. Sā vaṇṇato kaṇikāraniyyāsavaṇṇāti vavatthapeti. Saṇṭhānato okāsasaṇṭhānā. Disato dvīsu disāsu jātā. Okāsato aṭṭhisandhīnaṃ abbhañjanakiccaṃ sādhayamānā asītisatasandhīnaṃ abbhantare ṭhitāti. Yassa cesā mandā hoti, tassa uṭṭhahantassa nisīdantassa abhikkamantassa paṭikkamantassa samiñjantassa pasārentassa aṭṭhikāni kaṭakaṭāyanti, accharikāsaddaṃ karonto viya vicarati, ekayojanadviyojanamattampi addhānaṃ gatassa vāyodhātu kuppati, gattāni dukkhanti yassa pana cesā bahukā hoti, tassa uṭṭhānanisajjādīsu na aṭṭhīni kaṭakaṭāyanti, dīghampi addhānaṃ gatassa na vāyodhātu kuppati, na gattāni dukkhanti.

ඉන්පසු ශරීරය ඇතුළත පවතින ලසිකාව (සන්ධිවල තෙල්) යනු ශරීරයේ සන්ධි ඇතුළත පවතින ඇලෙන සුළු පිළිකුල් සහගත ද්‍රවයකි. එය වර්ණයෙන් කිණිහිරිය මැලියම්වල වර්ණයට සමාන බව වෙන් කොට හඳුනා ගනියි. හැඩයෙන් තමා පිහිටි අවකාශයේ හැඩය ගනියි. දිශාවෙන් දෙදිශාවෙහි ම (උඩ සහ යට) උපදියි. ස්ථානයෙන් අසූවක් පමණ වූ ඇට සන්ධි ඇතුළත ඒවා තෙල් ගැල්වීම් කෘත්‍යය ඉටු කරමින් පිහිටා ඇත. යම් පුද්ගලයෙකුට මෙම ලසිකාව අල්ප ද, ඔහු නැගී සිටින විට, වාඩි වන විට, ඉදිරියට යන විට, ආපසු එන විට, අතපය නවන විට හෝ දිගු කරන විට ඇටවලින් 'කට කට' යන ශබ්දය නැඟේ. ඔහු ඇඟිලි ගසන හඬ නඟන්නෙකු මෙන් හැසිරෙයි. යොදුනක් හෝ දෙයොදුනක් දුර ගිය විට ඔහුගේ වායෝ ධාතුව කිපෙයි, අවයව වේදනා දෙයි. යම් පුද්ගලයෙකුට මෙය බහුලව තිබේ ද, ඔහු නැගිටින විට, වාඩි වන විට ආදී අවස්ථාවල ඇටවලින් ශබ්ද නොනැඟේ. දීර්ඝ ගමනක් ගිය ද වායෝ ධාතුව නොකිපෙන අතර අවයව වේදනා නොදෙයි.

Tattha [Pg.55] yathā abbhañjanatelaṃ na jānāti ‘‘ahaṃ akkhaṃ abbhañjitvā ṭhita’’nti, napi akkho jānāti ‘‘maṃ telaṃ abbhañjitvā ṭhita’’nti; evameva na lasikā jānāti ‘‘ahaṃ asītisatasandhiyo abbhañjitvā ṭhitā’’ti, napi asītisatasandhiyo jānanti ‘‘lasikā amhe abbhañjitvā ṭhitā’’ti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato lasikā lasikabhāgena paricchinnāti vavatthapeti. Ayametissā sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ lasikaṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

එහි උපමාවක් මෙසේ ය: රෝදයක අක්ෂයෙහි (නැබෙහි) ගල්වන ලද තෙල්, 'මම අක්ෂයෙහි තැවරී සිටිමි' යි නොදනියි. අක්ෂය ද 'මගේ ඇතුළත තෙල් තිබේ' යැයි නොදනියි. එමෙන්ම ලසිකාව ද 'මම එකසිය අසූවක් සන්ධි තෙල් ගල්වමින් සිටිමි' යි නොදනියි. ඒ සන්ධි ද 'ලසිකාව අප තෙල් ගල්වමින් පවතී' යැයි නොදනියි. මේ ධර්මයන් සිතීමෙන් හෝ මෙනෙහි කිරීමෙන් තොර වූ දේවල් ය. [පෙ] මෙය පුද්ගලයෙකු නොවේ. සීමා නිර්ණය කිරීමේ දී, ලසිකාව යනු ලසිකා කොටසින් ම වෙන් වී පවතින්නක් ලෙස තීරණය කරයි. මෙය එහි සභාග පරිච්ඡේදය වන අතර, විසභාග පරිච්ඡේදය කේශයන් හා සමාන ය. මෙලෙස ලසිකාව වර්ණය ආදියෙන් වෙන් කොට හඳුනා ගනියි.

Tato paraṃ antosarīre muttaṃ vaṇṇato māsakhārodakavaṇṇanti vavatthapeti. Saṇṭhānato udakaṃ pūretvā adhomukhaṭhapitaudakakumbhaantaragataudakasaṇṭhānaṃ. Disato heṭṭhimāya disāya jātaṃ. Okāsato vatthissabbhantare ṭhitanti. Vatthi nāma vatthipuṭo vuccati, yattha seyyathāpi nāma candanikāya pakkhitte amukhe peḷāghaṭe candanikāraso pavisati, na cassa pavisanamaggo paññāyati; evameva sarīrato muttaṃ pavisati, na cassa pavisanamaggo paññāyati nikkhamanamaggo eva tu pākaṭo hoti, yamhi ca muttassa bharite ‘‘passāvaṃ karomā’’ti sattānaṃ āyūhanaṃ hoti. Tattha yathā candanikāya pakkhitte amukhe peḷāghaṭe ṭhito candanikāraso na jānāti ‘‘ahaṃ amukhe peḷāghaṭe ṭhito’’ti, napi peḷāghaṭo jānāti ‘‘mayi candanikāraso ṭhito’’ti; evameva muttaṃ na jānāti ‘‘ahaṃ vatthimhi ṭhita’’nti, napi vatthi jānāti ‘‘mayi muttaṃ ṭhita’’nti. Ābhogapaccavekkhaṇavirahitā hi ete dhammā…pe… na puggaloti. Paricchedato vatthiabbhantarena ceva muttabhāgena ca paricchinnanti vavatthapeti. Ayametassa sabhāgaparicchedo, visabhāgaparicchedo pana kesasadiso evāti evaṃ muttaṃ vaṇṇādito vavatthapeti. Evamayaṃ imaṃ dvattiṃsākāraṃ vaṇṇādito vavatthapeti.

ඉන්පසු ශරීරය ඇතුළත ඇති මුත්‍රා වර්ණයෙන් මුං ඇට තැම්බූ ජලයේ වර්ණයට සමාන බව වෙන් කොට හඳුනා ගනියි. හැඩයෙන් එය ජලයෙන් පුරවා යටිකුරු කළ කළයක ඇතුළත ජලය පිහිටන හැඩය ගනියි. දිශාවෙන් පහළ දිශාවෙහි උපදියි. ස්ථානයෙන් මුත්‍රාශය (වස්ති කෝෂය) ඇතුළත පිහිටයි. වස්තිය යනු මුත්‍රා පිහිටන මල්ලයි. එහි උපමාවක් මෙසේ ය: අපිරිසිදු වළක දැමූ මුවවිටක් නැති කළයකට අපිරිසිදු ජලය ඇතුළු වන්නාක් මෙන්, මුත්‍රා ද ශරීරයෙන් මුත්‍රාශයට ඇතුළු වෙයි. එහි ඇතුළු වන මාවත ප්‍රකට නොවන නමුත් පිටවන මාවත ප්‍රකට ය. මුත්‍රාශය මුත්‍රාවලින් පිරුණු විට සත්ත්වයන්ට 'මුත්‍රා කරමු' යන උත්සාහය ඇති වෙයි. එහි උපමාව නම්: මුවවිටක් නැති කළයක ඇති අපිරිසිදු ජලය 'මම කළය තුළ සිටිමි' යි නොදනියි. කළය ද 'මා තුළ අපිරිසිදු ජලය ඇතැයි' නොදනියි. එලෙසම මුත්‍රා ද 'මම මුත්‍රාශය තුළ සිටිමි' යි නොදනියි. මුත්‍රාශය ද 'මා තුළ මුත්‍රා ඇතැයි' නොදනියි. මේ ධර්මයන් සිතීමෙන් හෝ මෙනෙහි කිරීමෙන් තොර වූ දේවල් ය. [පෙ] මෙය පුද්ගලයෙකු නොවේ. සීමා නිර්ණය කිරීමේ දී, මුත්‍රාශය ඇතුළතින් ද මුත්‍රා කොටසින් ද සීමා වී ඇති බව තීරණය කරයි. මෙය එහි සභාග පරිච්ඡේදය වන අතර විසභාග පරිච්ඡේදය කේශයන් හා සමාන ය. මෙලෙස මුත්‍රා වර්ණය ආදියෙන් වෙන් කොට හඳුනා ගනියි. මෙලෙස යෝගාවචරයා මේ දෙතිස් කුණප කොටස් වර්ණ ආදියෙන් වෙන් කොට හඳුනා ගනියි.

Tassevaṃ imaṃ dvattiṃsākāraṃ vaṇṇādivasena vavatthapentassa taṃ taṃ bhāvanānuyogaṃ āgamma kesādayo paguṇā honti, koṭṭhāsabhāvena upaṭṭhahanti. Tato pabhuti seyyathāpi nāma cakkhumato purisassa dvattiṃsavaṇṇānaṃ pupphānaṃ ekasuttaganthitaṃ mālaṃ olokentassa sabbapupphāni apubbāpariyamiva pākaṭāni honti; evameva ‘‘atthi imasmiṃ kāye [Pg.56] kesā’’ti imaṃ kāyaṃ satiyā olokentassa sabbe te dhammā apubbāpariyamiva pākaṭā honti. Kesesu āvajjitesu asaṇṭhahamānāva sati yāva muttaṃ, tāva pavattati. Tato pabhuti tassa āhiṇḍantā manussatiracchānādayo ca sattākāraṃ vijahitvā koṭṭhāsarāsivaseneva upaṭṭhahanti, tehi ca ajjhohariyamānaṃ pānabhojanādi koṭṭhāsarāsimhi pakkhippamānamiva upaṭṭhātīti.

මෙලෙස මේ දෙතිස් කුණප කොටස් වර්ණ ආදියෙන් වෙන් කොට හඳුනා ගන්නා වූ ඔහුට, ඒ ඒ භාවනානුයෝගය නිසා කේශාදී කොටස් ප්‍රගුණ වෙයි. ඒවා කොටස් (කොට්ඨාස) වශයෙන් වැටහෙයි. එතැන් පටන් උපමාවක් මෙසේ ය: ඇස් ඇති පුරුෂයෙක් වර්ණ තිස් දෙකකින් යුත් මල්වලින් ගෙතූ මල් මාලයක් දෙස බලන විට, සියලු මල් එකවර ප්‍රකට වන්නාක් මෙන්, 'මේ ශරීරයෙහි කේශයන් ඇත' යි සිහියෙන් බලන ඔහුට ඒ සියලු ධර්මයන් පෙර පසු නොවී එකවර ප්‍රකට වෙයි. කේශයන් මෙනෙහි කරන විට සිත නොනැවතී මුත්‍රා දක්වා ම පැතිරෙයි. එතැන් පටන් ඔහුට එහා මෙහා යන මනුෂ්‍ය තිරිසන් ආදීහු 'සත්ත්වයෝ' යන සංකල්පය අතහැර හුදු කොටස් සමූහයක් ලෙස ම පෙනෙති. ඔවුන් අනුභව කරන පාන භෝජන ආදිය ද ඒ කුණප කොටස් සමූහයක් තුළට දමන්නාක් මෙන් ඔහුට වැටහෙයි.

Etthāha ‘‘athānena tato paraṃ kiṃ kātabba’’nti? Vuccate – tadeva nimittaṃ āsevitabbaṃ bhāvetabbaṃ bahulīkātabbaṃ suvavatthitaṃ vavatthapetabbaṃ. Kathaṃ panāyaṃ taṃ nimittaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti suvavatthitaṃ vavatthapetīti? Ayañhi taṃ kesādīnaṃ koṭṭhāsabhāvena upaṭṭhānanimittaṃ āsevati, satiyā alliyati bhajati upagacchati, satigabbhaṃ gaṇhāpeti. Tattha laddhaṃ vā satiṃ vaḍḍhento taṃ bhāvetīti vuccati. Bahulīkarotīti punappunaṃ satisampayuttaṃ vitakkavicārabbhāhataṃ karoti. Suvavatthitaṃ vavatthapetīti yathā suṭṭhu vavatthitaṃ hoti, na puna antaradhānaṃ gacchati, tathā taṃ satiyā vavatthapeti, upadhāreti upanibandhati.

මෙහිදී මෙසේ විමසිය හැකිය: "ඉන්පසු ඔහු විසින් කළ යුත්තේ කුමක්ද?" පිළිතුර නම්: ඒ අරමුණ ම (නිමිත්ත ම) නැවත නැවත ඇසුරු කළ යුතුය, වැඩිය යුතුය, බහුලව කළ යුතුය, මැනවින් ව්‍යවස්ථාපනය කළ යුතුය. ඔහු කෙසේ ඒ නිමිත්ත ඇසුරු කරන්නේ ද? වඩන්නේ ද? බහුලව කරන්නේ ද? මැනවින් ව්‍යවස්ථාපනය කරන්නේ ද? ඔහු ඒ කේශාදී කොටස් වශයෙන් පෙනෙන නිමිත්ත ම ඇසුරු කරයි, සිහියෙන් යුතුව එයට සමීප වෙයි, එය සේවනය කරයි, සිහිය නමැති ගර්භයෙහි රඳවා ගනියි. එහි ලබන ලද සිහිය වඩන්නේ නම් එය 'භාවේති' (වඩයි) යැයි කියනු ලැබේ. 'බහුලීකරෝති' (බහුලව කරයි) යනු නැවත නැවතත් සිහියෙන් යුක්තව විතර්ක විචාරයන්ගෙන් මෙහෙයවීමයි. 'සුවවත්ථිතං වවත්ථපේති' (මැනවින් ව්‍යවස්ථාපනය කරයි) යනු යම් සේ මැනවින් තීරණය වේ ද, නැවත අතුරුදන් නොවේ ද, එලෙස එය සිහියෙන් වෙන් කොට හඳුනා ගැනීම, දැරීම හා බැඳ තබා ගැනීමයි.

Atha vā yaṃ pubbe anupubbato, nātisīghato, nātisaṇikato, vikkhepappahānato, paṇṇattisamatikkamanato, anupubbamuñcanato, lakkhaṇato, tayo ca suttantāti evaṃ dasavidhaṃ manasikārakosallaṃ vuttaṃ. Tattha anupubbato manasikaronto āsevati, nātisīghato nātisaṇikato ca manasikaronto bhāveti, vikkhepappahānato manasikaronto bahulī karoti, paṇṇattisamatikkamanādito manasikaronto suvavatthitaṃ vavatthapetīti veditabbo.

නැතහොත් මීට පෙර අනුපිළිවෙළින් (අනුපුබ්බතෝ), ඉතා වේගවත් නොවීමෙන් (නාතිසීඝතෝ), ඉතා ප්‍රමාද නොවීමෙන් (නාතිසණිකතෝ), වික්ෂේපය දුරු කිරීමෙන් (වික්ඛේපප්පහානතෝ), පඤ්ඤත්තිය ඉක්මවා යාමෙන් (පණ්ණත්තිසමතික්කමනතෝ), අනුපිළිවෙළ අත්හැරීමෙන් (අනුපුබ්බමුඤ්චනතෝ), ලක්ෂණ වශයෙන් (ලක්ඛණතෝ) සහ සූත්‍ර තුනක් වශයෙන් (තයෝ ච සුත්තන්තා) යනුවෙන් දස වැදෑරුම් මෙනෙහි කිරීමේ දක්ෂතාවය (මනසිකාර කෝසල්ල) පවසා ඇත. එහි අනුපිළිවෙළින් මෙනෙහි කරන්නේ ඒ භාවනාව ඇසුරු කරයි. ඉතා වේගවත් නොවී හා ඉතා ප්‍රමාද නොවී මෙනෙහි කරන්නේ ඒ භාවනාව වඩයි. වික්ෂේපය දුරු කරමින් මෙනෙහි කරන්නේ ඒ භාවනාව බහුලව පුරුදු කරයි. පඤ්ඤත්තිය ඉක්මවා යාමෙන් මෙනෙහි කරන්නේ ඒ කමටහන මනාව වෙන් කොට තීරණය කරගනියි (වවත්ථාපේති) යැයි දත යුතුය.

Etthāha ‘‘kathaṃ panāyaṃ anupubbādivasena ete dhamme manasi karotī’’ti? Vuccate – ayañhi kese manasi karitvā tadanantaraṃ lome manasi karoti, na nakhe. Tathā lome manasi karitvā tadanantaraṃ nakhe manasi karoti, na dante. Esa nayo sabbattha. Kasmā? Uppaṭipāṭiyā hi manasikaronto seyyathāpi nāma akusalo puriso dvattiṃsapadaṃ nisseṇiṃ uppaṭipāṭiyā ārohanto kilantakāyo tato nisseṇito [Pg.57] papatati, na ārohanaṃ sampādeti; evameva bhāvanāsampattivasena adhigantabbassa assādassa anadhigamanato kilantacitto dvattiṃsākārabhāvanāto papatati, na bhāvanaṃ sampādetīti.

මෙහිදී මෙවැනි ප්‍රශ්නයක් විමසනු ලැබේ: "කෙසේ නම් මෙම යෝගාවචරයා අනුපිළිවෙළ ආදිය මඟින් මෙම ධර්මයන් මෙනෙහි කරන්නේද?" ඊට පිළිතුර මෙසේය: මෙම යෝගාවචරයා කේශයන් (හිසකෙස්) මෙනෙහි කර, ඉන් ඉක්බිතිව ලෝමයන් (ලොම්) මෙනෙහි කරයි මිස නිය (නඛ) මෙනෙහි නොකරයි. එසේම ලෝමයන් මෙනෙහි කර ඉන් ඉක්බිතිව නිය මෙනෙහි කරයි මිස දත් (දන්ත) මෙනෙහි නොකරයි. සෑම තැනකදීම මෙම ක්‍රමය දත යුතුය. මක්නිසාද යත්? අනුපිළිවෙළ නොතකා මෙනෙහි කරන පුද්ගලයා, පඩි තිස් දෙකක් ඇති ඉණිමඟකට අදක්ෂ ලෙස පඩි මඟහරිමින් නඟින මිනිසෙකු මෙනි. ඔහු විඩාපත් වී ඉණිමඟෙන් ඇද වැටෙයි, ඉහළට නැඟීම සම්පූර්ණ කළ නොහැකිය. එසේම භාවනා සමෘද්ධියෙන් ලැබිය යුතු ආශ්වාදය නොලබන බැවින් විඩාපත් සිත් ඇතිව තිස් දෙකක් වූ ආකාර භාවනාවෙන් පිරිහේ, භාවනාව සම්පූර්ණ කළ නොහැක.

Anupubbato manasikarontopi ca kesā lomāti nātisīghatopi manasi karoti. Atisīghato hi manasikaronto seyyathāpi nāma addhānaṃ gacchanto puriso samavisamarukkhathalaninnadvedhāpathādīni magganimittāni upalakkhetuṃ na sakkoti, tato na maggakusalo hoti, addhānañca parikkhayaṃ neti; evameva vaṇṇasaṇṭhānādīni dvattiṃsākāranimittāni upalakkhetuṃ na sakkoti, tato na dvattiṃsākāre kusalo hoti, kammaṭṭhānañca parikkhayaṃ neti.

අනුපිළිවෙළින් මෙනෙහි කරන පුද්ගලයා 'කේශා, ලෝමා' යනුවෙන් ඉතා වේගවත් නොවී මෙනෙහි කරයි. මක්නිසාද යත්, ඉතා වේගයෙන් මෙනෙහි කරන්නේ නම්, එය දීර්ඝ ගමනක් යන මිනිසෙකු සම-විසම ගස්, තැන්න, නිම්න සහ මංසන්ධි වැනි මඟ සලකුණු හඳුනා ගැනීමට අපොහොසත් වන්නාක් මෙනි. ඒ නිසා ඔහු මාර්ගය පිළිබඳ දක්ෂයෙකු නොවේ, ඔහුගේ ගමනද පිරිහේ. එමෙන්ම වර්ණ, සටහන් ආදී තිස් දෙකක් වූ ආකාරයන්හි නිමිති හඳුනා ගැනීමට ඔහුට නොහැකි වේ. ඒ නිසා ඔහු තිස් දෙකක් වූ ආකාරයන්හි දක්ෂයෙකු නොවේ, කමටහනද පිරිහීමට පත් වේ.

Yathā ca nātisīghato, evaṃ nātisaṇikatopi manasi karoti. Atisaṇikato hi manasikaronto seyyathāpi nāma puriso addhānamaggaṃ paṭipanno antarāmagge rukkhapabbatataḷākādīsu vilambamāno icchitappadesaṃ apāpuṇanto antarāmaggeyeva sīhabyagghādīhi anayabyasanaṃ pāpuṇāti; evameva dvattiṃsākārabhāvanāsampadaṃ apāpuṇanto bhāvanāvicchedena antarāyeva kāmavitakkādīhi anayabyasanaṃ pāpuṇāti.

ඉතා වේගවත් නොවන්නා සේම ඉතා ප්‍රමාද නොවීද මෙනෙහි කළ යුතුය. මක්නිසාද යත්, ඉතා ප්‍රමාද වී මෙනෙහි කරන පුද්ගලයා, දීර්ඝ මඟකට පිළිපන් මිනිසෙකු මඟ අතරතුර ඇති ගස්, පර්වත, පොකුණු ආදියෙහි ලැගුම් ගනිමින් ප්‍රමාද වී, තමා යා යුතු ප්‍රදේශයට යාමට නොහැකිව මඟ අතරදීම සිංහයන්, ව්‍යාඝ්‍රයන් වැනි සතුන්ගෙන් විපතට පත් වන්නාක් මෙනි. එසේම තිස් දෙකක් වූ ආකාර භාවනාවෙන් ලැබිය යුතු සමෘද්ධියට පත් නොවී, භාවනාව අතරමඟ බිඳී යාමෙන් කාම විතර්කාදියෙන් පීඩාවට පත් වී විනාශයට පත් වේ.

Nātisaṇikato manasikarontopi ca vikkhepappahānatopi manasi karoti. Vikkhepappahānato nāma yathā aññesu navakammādīsu cittaṃ na vikkhipati, tathā manasi karoti. Bahiddhā vikkhepamānacitto hi kesādīsveva asamāhitacetovitakko bhāvanāsampadaṃ apāpuṇitvā antarāva anayabyasanaṃ āpajjati takkasilāgamane bodhisattassa sahāyakā viya. Avikkhipamānacitto pana kesādīsveva samāhitacetovitakko bhāvanāsampadaṃ pāpuṇāti bodhisatto viya takkasilarajjasampadanti. Tassevaṃ vikkhepappahānato manasikaroto adhikāracariyādhimuttīnaṃ vasena te dhammā asubhato vā vaṇṇato vā suññato vā upaṭṭhahanti.

ඉතා ප්‍රමාද නොවී මෙනෙහි කරන තැනැත්තා වික්ෂේපය (සිත විසිර යාම) දුරු කරමින්ද මෙනෙහි කරයි. වික්ෂේපය දුරු කිරීම යනු වෙනත් අලුත් කටයුතු ආදියෙහි සිත විසිර නොයවා මෙනෙහි කිරීමයි. සිත පිටතට වික්ෂේප වන විට හිසකෙස් ආදියෙහිම සමාධිමත් නොවූ සිතින් හා විතර්කයෙන් යුතුව භාවනා සමෘද්ධියට පත් නොවී, තක්සලා ගමනේදී බෝසතාණන් වහන්සේගේ යහළුවන් මෙන් අතරමඟදී විපතට පත් වේ. වික්ෂේප නොවූ සිතින් හිසකෙස් ආදියෙහිම සමාධිමත් වූ සිතින් හා විතර්කයෙන් යුක්තව භාවනා සමෘද්ධියට පත් වූ තැනැත්තා තක්සලා රාජ්‍යයේ සමෘද්ධියට පත් වූ බෝසතාණන් වහන්සේ මෙනි. මෙසේ වික්ෂේපය දුරු කරමින් මෙනෙහි කරන්නා හට ඒ ඒ ධර්මයන් අසුභ වශයෙන් හෝ වර්ණ වශයෙන් හෝ ශුන්‍ය වශයෙන් හෝ වැටහෙන්නට පටන් ගනී.

Atha paṇṇattisamatikkamanato te dhamme manasi karoti. Paṇṇattisamatikkamanatoti kesā lomāti evamādivohāraṃ samatikkamitvā vissajjetvā yathūpaṭṭhitānaṃ asubhādīnaṃyeva vasena manasi karoti. Kathaṃ[Pg.58]? Yathā araññanivāsūpagatā manussā aparicitabhūmibhāgattā udakaṭṭhānasañjānanatthaṃ sākhābhaṅgādinimittaṃ katvā tadanusārena gantvā udakaṃ paribhuñjanti, yadā pana paricitabhūmibhāgā honti, atha taṃ nimittaṃ vissajjetvā amanasikatvāva udakaṭṭhānaṃ upasaṅkamitvā udakaṃ paribhuñjanti, evamevāyaṃ kesā lomātiādinā taṃtaṃvohārassa vasena paṭhamaṃ te dhamme manasākāsi, tesu dhammesu asubhādīnaṃ aññataravasena upaṭṭhahantesu taṃ vohāraṃ samatikkamitvā vissajjetvā asubhāditova manasi karoti.

ඉන්පසු පඤ්ඤත්තිය (ප්‍රඥප්තිය) ඉක්මවා යෑමෙන් ඒ ධර්මයන් මෙනෙහි කරයි. පඤ්ඤත්තිය ඉක්මවා යෑම යනු 'කේශා, ලෝමා' ආදී ව්‍යවහාරයන් ඉක්මවා ගොස්, ඒවා අත්හැර තමාට වැටහෙන අසුභාදියෙන්ම මෙනෙහි කිරීමයි. එය මෙසේය: වනයේ වෙසෙන මිනිසුන් නුපුරුදු බිම් ප්‍රදේශයන්හි ජලය ඇති තැන් හඳුනා ගැනීමට අතු කැඩීම වැනි සලකුණු තබා ගෙන, පසුව ඒ සලකුණු ඔස්සේ ගොස් ජලය ප්‍රයෝජනයට ගනිති. ඔවුන් ඒ බිම් ප්‍රදේශයට පුරුදු වූ විට ඒ සලකුණු අත්හැර ඒවා මෙනෙහි නොකරම ජලය ඇති තැනට ගොස් ජලය ප්‍රයෝජනයට ගනිති. එමෙන්ම, මුලින් කේශා, ලෝමා ආදී ව්‍යවහාරයන් මඟින් ඒ ධර්මයන් මනසට ගත්තේය. ඒ ධර්මයන්හි අසුභාදියෙන් එකක් වැටහෙන කල්හි ඒ ව්‍යවහාරයන් ඉක්මවා ගොස්, ඒවා අත්හැර අසුභ වශයෙන්ම මෙනෙහි කරයි.

Etthāha ‘‘kathaṃ panassa ete dhammā asubhādito upaṭṭhahanti, kathaṃ vaṇṇato, kathaṃ suññato vā, kathañcāyamete asubhato manasi karoti, kathaṃ vaṇṇato, kathaṃ suññato vā’’ti? Kesā tāvassa vaṇṇasaṇṭhānagandhāsayokāsavasena pañcadhā asubhato upaṭṭhahanti, pañcadhā eva ayamete asubhato manasi karoti. Seyyathidaṃ – kesā nāmete vaṇṇato asubhā paramappaṭikūlajegucchā. Tathā hi manussā divā pānabhojane patitaṃ kesavaṇṇaṃ vākaṃ vā suttaṃ vā disvā kesasaññāya manoramampi pānabhojanaṃ chaḍḍenti vā jigucchanti vā. Saṇṭhānatopi asubhā. Tathā hi rattiṃ pānabhojane patitaṃ kesasaṇṭhānaṃ vākaṃ vā suttaṃ vā phusitvā kesasaññāya manoramampi pānabhojanaṃ chaḍḍenti vā jigucchanti vā. Gandhatopi asubhā. Tathā hi telamakkhanapupphadhūmādisaṅkhārehi virahitānaṃ kesānaṃ gandho paramajeguccho hoti, aggīsu pakkhittassa kesassa gandhaṃ ghāyitvā sattā nāsikaṃ pidhenti, mukhampi vikujjenti. Āsayatopi asubhā. Tathā hi nānāvidhena manussāsucinissandena saṅkāraṭṭhāne taṇḍuleyyakādīni viya pittasemhapubbalohitanissandena te ācitā vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ gamitāti. Okāsatopi asubhā. Tathā hi saṅkāraṭṭhāne viya taṇḍuleyyakādīni paramajegucche lomādiekatiṃsakuṇaparāsimatthake manussānaṃ sīsapaliveṭhake allacamme jātāti. Esa nayo lomādīsu. Evaṃ tāva ayamete dhamme asubhato upaṭṭhahante asubhato manasi karoti.

මෙහිදී මෙසේ විමසයි: "කෙසේ නම් ඔහුට මේ ධර්මයන් අසුභාදී ලෙස හෝ වර්ණ ලෙස හෝ ශුන්‍ය ලෙස වැටහෙන්නේද? කෙසේ නම් ඔහු මේවා අසුභ, වර්ණ හෝ ශුන්‍ය ලෙස මෙනෙහි කරන්නේද?" මුලින්ම ඔහුට කේශයන් (හිසකෙස්) වර්ණය, සටහන, ගන්ධය, ආශ්‍රය සහ පිහිටි තැන (ඕකාශ) යන කරුණු පහකින් අසුභ ලෙස වැටහේ. ඔහු ඒවා එම කරුණු පහ ඔස්සේ අසුභ වශයෙන් මෙනෙහි කරයි. එනම්: මෙම කේශයන් වර්ණයෙන් අසුභය, අතිශයින් පිළිකුල් සහගතය. මිනිසුන් දහවල් කාලයේ ආහාරයක හෝ පානයක වැටී ඇති හිසකෙස් වැනි පාටක් ඇති නූල් කැබැල්ලක් හෝ පටියක් දැක, එය කෙස් ගසක් යැයි සිතා ප්‍රණීත ආහාර පාන පවා අත්හරින්නේ හෝ පිළිකුල් කරන්නේ එබැවිනි. සටහනින්ද අසුභය. රාත්‍රියේදී ආහාර පානයක ඇති කෙස් සටහනක් ඇති නූල් කැබැල්ලක් ස්පර්ශ වූ විට එය කෙස් ගසක් යැයි සිතා ප්‍රණීත ආහාර පාන පවා අත්හරින්නේ හෝ පිළිකුල් කරන්නේ එබැවිනි. ගන්ධයෙන්ද අසුභය. තෙල්, මල්, සුවඳ දුම් ආදියෙන් තොර වූ හිසකෙස්වල ගන්ධය ඉතා පිළිකුල් සහගතය. ගින්නට දැමූ කෙස්වල ගන්ධය වැදුණු විට සත්වයෝ නාස් වසා ගනිති, මුහුණ විරූපී කරති. ආශ්‍රයෙන් (ඇසුරෙන්) ද අසුභය. කුණු කන්දක වැඩෙන හීන් අරත්ත පැලෑටි මෙන්, මිනිස් සිරුරේ පිත, සෙම, සැරව, ලේ ආදී අශුචි වැගිරෙන දෙය ඇසුරෙන් කෙස් වැඩෙන්නේය. පිහිටි තැනින්ද (ඕකාශ) අසුභය. කුණු කන්දක වැඩෙන පැලෑටි මෙන්, අතිශයින් පිළිකුල් සහගත ලෝම ආදී තිස් එකක් වූ කුණප (මළකුණු) සමූහයක් මත මිනිසුන්ගේ හිස වසා ඇති තෙත හමෙහි ඒවා හටගනී. ලෝම ආදියෙහිද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. මෙසේ මේ ධර්මයන් අසුභ ලෙස වැටහෙන විට ඔහු අසුභ වශයෙන් මෙනෙහි කරයි.

Yadi panassa vaṇṇato upaṭṭhahanti, atha kesā nīlakasiṇavasena upaṭṭhahanti. Tathā lomā dantā odātakasiṇavasenāti. Esa nayo sabbattha[Pg.59]. Taṃtaṃkasiṇavaseneva ayamete manasi karoti, evaṃ vaṇṇato upaṭṭhahante vaṇṇato manasi karoti. Yadi panassa suññato upaṭṭhahanti, atha kesā ghanavinibbhogavavatthānena ojaṭṭhamakasamūhavasena upaṭṭhahanti. Tathā lomādayo, yathā upaṭṭhahanti. Ayamete tatheva manasi karoti. Evaṃ suññato upaṭṭhahante suññato manasi karoti.

ඉදින් ඔහුට (යෝගාවචරයාට) වර්ණ වශයෙන් වැටහෙන්නේ නම්, එවිට කේසයන් (හිසකෙස්) නීල කසිණයේ බලයෙන් වැටහෙයි. එමෙන්ම ලෝමයන් (සිරුරු කෙස්) ද, දන්තයන් (දත්) ද ඕදාත කසිණයේ බලයෙන් වැටහෙයි. සියලු තැන්හි ක්‍රමය මෙසේම දත යුතුය. එම යෝගාවචර තැනැත්තා ඒ ඒ කසිණයේ බලයෙන්ම මේවා මෙනෙහි කරයි. මෙලෙස වර්ණ වශයෙන් වැටහෙන කල්හි වර්ණ වශයෙන් මෙනෙහි කරයි. ඉදින් ඔහුට ශුන්‍යතා (හිස් බව) වශයෙන් වැටහෙන්නේ නම්, එවිට කේසයන් ඝන විනිර්භෝග වවස්ථානයෙන් (සංයුක්ත බව බිඳ වෙන්කර දැකීමෙන්) ඕජාෂ්ටමක සමූහයක් (ඕජාව අටවැන්න කොට ඇති රූප කලාපයක්) වශයෙන් වැටහෙයි. ලෝම ආදිය ද එලෙසමය. යම් සේ වැටහෙන්නේ ද, ඔහු මේවා එලෙසම මෙනෙහි කරයි. මෙසේ ශුන්‍යතා වශයෙන් වැටහෙන කල්හි ශුන්‍යතා වශයෙන් මෙනෙහි කරයි.

Evaṃ manasikaronto ayamete dhamme anupubbamuñcanato manasi karoti. Anupubbamuñcanatoti asubhādīnaṃ aññataravasena upaṭṭhite kese muñcitvā lome manasikaronto seyyathāpi nāma jalūkā naṅguṭṭhena gahitappadese sāpekkhāva hutvā tuṇḍena aññaṃ padesaṃ gaṇhāti, gahite ca tasmiṃ itaraṃ muñcati, evameva kesesu sāpekkhova hutvā lome manasi karoti, lomesu ca patiṭṭhite manasikāre kese muñcati. Esa nayo sabbattha. Evaṃ hissa anupubbamuñcanato manasikaroto asubhādīsu aññataravasena te dhammā upaṭṭhahantā anavasesato upaṭṭhahanti, pākaṭatarūpaṭṭhānā ca honti.

මෙසේ මෙනෙහි කරන්නා වූ මේ යෝගාවචරයා අනුපිළිවෙළින් අත්හැරීමෙන් (අනුපුබ්බමුඤ්චනතෝ) මෙම ධර්මයන් මෙනෙහි කරයි. අනුපිළිවෙළින් අත්හැරීම නම්, අසුභ ආදී ක්‍රම අතුරින් යම් ක්‍රමයකින් වැටහුණු කේසයන් අත්හැර ලෝමයන් මෙනෙහි කරන විට; යම් සේ කූඩැල්ලෙකු වල්ගයෙන් අල්ලාගත් ප්‍රදේශය කෙරෙහි අපේක්ෂා ඇතිවම මුවින් (හොටින්) වෙනත් ප්‍රදේශයක් අල්ලා ගන්නේද, එම ප්‍රදේශය අල්ලා ගත් පසු අනෙක් කොටස අත්හරින්නේද, එලෙසම කේසයන් කෙරෙහි අපේක්ෂා ඇතිවම ලෝමයන් මෙනෙහි කරයි. ලෝමයන් කෙරෙහි මෙනෙහි කිරීම ස්ථාවර වූ පසු කේසයන් අත්හරියි. සියලු තැන්හි ක්‍රමය මෙසේමය. මෙසේ අනුපිළිවෙළින් අත්හැරීමෙන් මෙනෙහි කරන්නා වූ ඔහුට අසුභාදීන්ගෙන් යම් ක්‍රමයකින් ඒ ධර්මයෝ වැටහෙන්නාහු, ඉතිරි වීමක් නැතිවම වැටහෙති, වඩාත් පැහැදිලිව ද වැටහෙති.

Atha yassa te dhammā asubhato upaṭṭhahanti, pākaṭatarūpaṭṭhānā ca honti, tassa seyyathāpi nāma makkaṭo dvattiṃsatālake tālavane byādhena paripātiyamāno ekarukkhepi asaṇṭhahanto paridhāvitvā yadā nivatto hoti kilanto, atha ekameva ghanatālapaṇṇapariveṭhitaṃ tālasuciṃ nissāya tiṭṭhati; evameva cittamakkaṭo dvattiṃsakoṭṭhāsake imasmiṃ kāye teneva yoginā paripātiyamāno ekakoṭṭhāsakepi asaṇṭhahanto paridhāvitvā yadā anekārammaṇavidhāvane abhilāsābhāvena nivatto hoti kilanto. Atha yvāssa kesādīsu dhammo paguṇataro caritānurūpataro vā, yattha vā pubbe katādhikāro hoti, taṃ nissāya upacāravasena tiṭṭhati. Atha tameva nimittaṃ punappunaṃ takkāhataṃ vitakkāhataṃ karitvā yathākkamaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ uppādeti, tattha patiṭṭhāya vipassanamārabhitvā ariyabhūmiṃ pāpuṇāti.

ඉක්බිති යමෙකුට ඒ ධර්මයෝ අසුභ වශයෙන් වැටහෙත් ද, වඩාත් පැහැදිලිව පෙනෙත් ද, ඔහුට උදාහරණයක් මෙසේය: යම් සේ තිස්දෙකක් තල්ගස් ඇති තල් වනයක වඳුරෙකු වැද්දෙකු විසින් ලුහුබඳිනු ලබන්නේ, එකම ගසකවත් නොරැඳී දුවගොස් පසුව වෙහෙසට පත්වී නතර වේද, එවිට තල් කොළවලින් ගැවසී ගත් එකම තල් කරලක් (තල් කුහරයක්) නිශ්ශ්‍රය කරගෙන (ඇලී) සිටියි; එමෙන්ම සිත නමැති වඳුරා දෙතිස් කුණප කොටස් ඇති මෙම ශරීරයෙහි එම යෝගාවචරයා විසින් ලුහුබඳිනු ලබන්නේ, එකම කොටසකවත් නොරැඳී දුවගොස්, නානාවිධ අරමුණුවල සැරිසැරීම කෙරෙහි ඇති අභිලාෂය නැතිවීමෙන් වෙහෙසට පත්වී නතර වේද, එවිට මොහුට කේස ආදියෙන් යම් ධර්මයක් වඩාත් ප්‍රගුණද, එසේත් නැතිනම් චරිතයට වඩාත් අනුරූපද, පෙර භවයක යම් තැනක කරන ලද අධිකාර (උත්සාහයක්) ඇත්ද, එය නිශ්ශ්‍රය කරගෙන උපචාර වශයෙන් පවතියි. අනතුරුව එම නිමිත්තම නැවත නැවත විතර්ක විචාරයන්ගෙන් මෙනෙහි කොට අනුපිළිවෙළින් ප්‍රථම ධ්‍යානය උපදවයි. එහි පිහිටා විදර්ශනා වඩා ආර්ය භූමියට (මාර්ග ඵලයන්ට) පැමිණෙයි.

Yassa pana te dhammā vaṇṇato upaṭṭhahanti, tassāpi seyyathāpi nāma makkaṭo…pe… atha yvāssa kesādīsu dhammo paguṇataro caritānurūpataro [Pg.60] vā, yattha vā pubbe katādhikāro hoti, taṃ nissāya upacāravasena tiṭṭhati. Atha tameva nimittaṃ punappunaṃ takkāhataṃ vitakkāhataṃ karitvā yathākkamaṃ nīlakasiṇavasena pītakasiṇavasena vā pañcapi rūpāvacarajjhānāni uppādeti, tesañca yattha katthaci patiṭṭhāya vipassanaṃ ārabhitvā ariyabhūmiṃ pāpuṇāti.

යමෙකුට ඒ ධර්මයෝ වර්ණ වශයෙන් වැටහෙත්ද, ඔහුටත් යම් සේ වඳුරාගේ උදාහරණය මෙන්... (පෙ) ...මොහුට කේස ආදියෙන් යම් ධර්මයක් වඩාත් ප්‍රගුණද, එසේත් නැතිනම් චරිතයට වඩාත් අනුරූපද, පෙර භවයක යම් තැනක කරන ලද අධිකාරයක් ඇත්ද, එය නිශ්ශ්‍රය කරගෙන උපචාර වශයෙන් පවතියි. අනතුරුව එම නිමිත්තම නැවත නැවත විතර්ක විචාරයන්ගෙන් මෙනෙහි කොට අනුපිළිවෙළින් නීල කසිණ හෝ පීත කසිණ වශයෙන් පස් රූපාවචර ධ්‍යානයන්ම උපදවයි. ඒ ධ්‍යානයන්ගෙන් යම් කිසිවක පිහිටා විදර්ශනා වඩා ආර්ය භූමියට පැමිණෙයි.

Yassa pana te dhammā suññato upaṭṭhahanti, so lakkhaṇato manasi karoti, lakkhaṇato manasikaronto tattha catudhātuvavatthānavasena upacārajjhānaṃ pāpuṇāti. Atha manasikaronto te dhamme aniccadukkhānattasuttattayavasena manasi karoti. Ayamassa vipassanānayo. So imaṃ vipassanaṃ ārabhitvā yathākkamañca paṭipajjitvā ariyabhūmiṃ pāpuṇātīti.

යමෙකුට ඒ ධර්මයෝ ශුන්‍යතා වශයෙන් වැටහෙත්ද, ඔහු ලක්ෂණ වශයෙන් මෙනෙහි කරයි. ලක්ෂණ වශයෙන් මෙනෙහි කරන ඔහු එහි චතුධාතු වවස්ථාන වශයෙන් උපචාර ධ්‍යානයට පැමිණෙයි. අනතුරුව එම ධර්මයන් අනිච්ච, දුක්ඛ, අනත්ත යන සූත්‍ර තුනෙහි ක්‍රමයට මෙනෙහි කරයි. මෙය මොහුගේ විදර්ශනා ක්‍රමයයි. ඔහු මෙම විදර්ශනාව වඩා අනුපිළිවෙළින් පිළිපැද ආර්ය භූමියට පැමිණෙයි.

Ettāvatā ca yaṃ vuttaṃ – ‘‘kathaṃ panāyaṃ anupubbādivasena ete dhamme manasi karotī’’ti, taṃ byākataṃ hoti. Yañcāpi vuttaṃ – ‘‘bhāvanāvasena panassa evaṃ vaṇṇanā veditabbā’’ti, tassattho pakāsito hotīti.

මෙතෙක් ප්‍රකාශ කරන ලද වචන මාලාවෙන් "ඔහු අනුපිළිවෙළ ආදී වශයෙන් මෙම ධර්මයන් මෙනෙහි කරන්නේ කෙසේද?" යන කරුණ විස්තර කරන ලද්දේ වෙයි. එමෙන්ම "භාවනා වශයෙන් ඔහුට මෙසේ විස්තරය දත යුතුය" යනුවෙන් යමක් පවසන ලද්දේද, එහි අර්ථයද මෙයින් ප්‍රකාශ කරන ලද්දේ වෙයි.

Pakiṇṇakanayo

ප්‍රකීර්ණක ක්‍රමය

Idāni imasmiṃyeva dvattiṃsākāre vaṇṇanāparicayapāṭavatthaṃ ayaṃ pakiṇṇakanayo veditabbo –

දැන් මෙම දෙතිස් කුණප කොටස්හිම විස්තරය පිළිබඳ හුරුපුරුදු බව හා දක්ෂ බව ඇතිවීම පිණිස මෙම ප්‍රකීර්ණක (මිශ්‍ර) ක්‍රමය දත යුතුය –

‘‘Nimittato lakkhaṇato, dhātuto suññatopi ca;

Khandhādito ca viññeyyo, dvattiṃsākāranicchayo’’ti.

නිමිත්තෙන් ද, ලක්ෂණයෙන් ද, ධාතු වශයෙන් ද, ශුන්‍යතාවෙන් ද, ස්කන්ධ ආදියෙන් ද යන මෙයින් දෙතිස් කුණපය පිළිබඳ විනිශ්චය දත යුතුය.

Tattha nimittatoti evaṃ vuttappakāre imasmiṃ dvattiṃsākāre saṭṭhisataṃ nimittāni honti, yesaṃ vasena yogāvacaro dvattiṃsākāraṃ koṭṭhāsato pariggaṇhāti. Seyyathidaṃ – kesassa vaṇṇanimittaṃ, saṇṭhānanimittaṃ, disānimittaṃ, okāsanimittaṃ, paricchedanimittanti pañca nimittāni honti. Evaṃ lomādīsu.

එහි නිමිත්තෙන් යනු: මෙසේ පවසන ලද දෙතිස් කුණපයන්හි නිමිති එකසිය සැටක් (160ක්) වෙයි. ඒවායේ බලයෙන් යෝගාවචරයා දෙතිස් කුණපය කොටස් වශයෙන් වටහා ගනියි. එනම්: කේසයන්ගේ වර්ණ නිමිත්ත, සටහන් නිමිත්ත, දිශා නිමිත්ත, ස්ථාන (ඕකාශ) නිමිත්ත, පරිච්ඡේද නිමිත්ත යනුවෙන් නිමිති පහක් වෙයි. ලෝම ආදියෙහි ද එසේමය.

Lakkhaṇatoti dvattiṃsākāre aṭṭhavīsatisataṃ lakkhaṇāni honti, yesaṃ vasena yogāvacaro dvattiṃsākāraṃ lakkhaṇato manasi karoti[Pg.61]. Seyyathidaṃ – kesassa thaddhalakkhaṇaṃ, ābandhanalakkhaṇaṃ, uṇhattalakkhaṇaṃ, samudīraṇalakkhaṇanti cattāri lakkhaṇāni honti. Evaṃ lomādīsu.

ලක්ෂණයෙන් යනු: දෙතිස් කුණපයන්හි ලක්ෂණ එකසිය විසි අටක් (128ක්) වෙයි. ඒවායේ බලයෙන් යෝගාවචරයා දෙතිස් කුණපය ලක්ෂණ වශයෙන් මෙනෙහි කරයි. එනම්: කේසයන්ගේ තද ගතිය (ලක්ෂණය), බැඳෙන (සම්බන්ධ වන) ගතිය, උෂ්ණ ගතිය, සැලෙන (විෂ්ම්භන) ගතිය යනුවෙන් ලක්ෂණ සතරක් වෙයි. ලෝම ආදියෙහි ද එසේමය.

Dhātutoti dvattiṃsākāre ‘‘chadhāturo, bhikkhave, ayaṃ purisapuggalo’’ti (ma. ni. 3.343-344) ettha vuttāsu dhātūsu aṭṭhavīsatisataṃ dhātuyo honti, yāsaṃ vasena yogāvacaro dvattiṃsākāraṃ dhātuto pariggaṇhāti. Seyyathidaṃ – yā kese thaddhatā, sā pathavīdhātu; yā ābandhanatā, sā āpodhātu; yā paripācanatā, sā tejodhātu; yā vitthambhanatā, sā vāyodhātūti catasso dhātuyo honti. Evaṃ lomādīsu.

ධාතු වශයෙන් යනු: දෙතිස් කුණපයන්හි, "මහණෙනි, මේ පුද්ගලයා ධාතු සයකින් යුක්තය" යන සූත්‍රයෙහි සඳහන් ධාතූන් අතුරින් ධාතු එකසිය විසි අටක් වෙයි. ඒවායේ බලයෙන් යෝගාවචරයා දෙතිස් කුණපය ධාතු වශයෙන් වටහා ගනියි. එනම්: කේසයන්හි යම් තද ගතියක් ඇත්ද, එය පඨවි ධාතුවයි; යම් බැඳෙන ගතියක් ඇත්ද, එය ආපෝ ධාතුවයි; යම් පැසවන ගතියක් ඇත්ද, එය තේජෝ ධාතුවයි; යම් දැරීමේ (සලන) ගතියක් ඇත්ද, එය වායෝ ධාතුවයි. මෙසේ ධාතු සතරක් වෙයි. ලෝම ආදියෙහි ද එසේමය.

Suññatoti dvattiṃsākāre aṭṭhavīsatisataṃ suññatā honti, yāsaṃ vasena yogāvacaro dvattiṃsākāraṃ suññato vipassati. Seyyathidaṃ – kese tāva pathavīdhātu āpodhātvādīhi suññā, tathā āpodhātvādayo pathavīdhātvādīhīti catasso suññatā honti. Evaṃ lomādīsu.

ශුන්‍යතාවෙන් යනු: දෙතිස් කුණපයන්හි එකසිය විසි අටක් ශුන්‍යතාවෝ වෙති. ඒවායේ බලයෙන් යෝගාවචරයා දෙතිස් කුණපය ශුන්‍ය වශයෙන් විදර්ශනා කරයි. එනම්: කේසයන්හි පඨවි ධාතුව ආපෝ ධාතු ආදියෙන් ශුන්‍යය (හිස්ය), එලෙසම ආපෝ ධාතු ආදිය පඨවි ධාතු ආදියෙන් ශුන්‍යය. මෙසේ ශුන්‍යතා සතරක් වෙයි. ලෝම ආදියෙහි ද එසේමය.

Khandhāditoti dvattiṃsākāre kesādīsu khandhādivasena saṅgayhamānesu ‘‘kesā kati khandhā honti, kati āyatanāni, kati dhātuyo, kati saccāni, kati satipaṭṭhānānī’’ti evamādinā nayena vinicchayo veditabbo. Evañcassa vijānato tiṇakaṭṭhasamūho viya kāyo khāyati. Yathāha –

ස්කන්ධ ආදියෙන් යනු: දෙතිස් කුණපයන්හි කේස ආදිය ස්කන්ධ ආදී වශයෙන් ගත් කල, "කේසයන් හි ස්කන්ධ කීයද, ආයතන කීයද, ධාතු කීයද, සත්‍ය කීයද, සතිපට්ඨාන කීයද" යන ආදී වශයෙන් විනිශ්චය දත යුතුය. මෙසේ වටහා ගන්නා වූ ඔහුට ශරීරය තණ දර මිටියක් මෙන් වැටහෙයි. යම් සේ වදාළේ ද:

‘‘Natthi satto naro poso, puggalo nūpalabbhati;

Suññabhūto ayaṃ kāyo, tiṇakaṭṭhasamūpamo’’ti.

පරමාර්ථ වශයෙන් සත්වයෙක්, මනුෂ්‍යයෙක් හෝ පුරුෂයෙක් නැත; පුද්ගලයෙක් උපලබ්ධ නොවේ (දැකිය නොහැක). මෙම ශරීරය තණ හා දර සමූහයකට බඳු වූ හිස් දෙයක්මය.

Athassa yā sā –

එවිට ඔහුට යම් ඒ (පීතියක් වේද) -

‘‘Suññāgāraṃ paviṭṭhassa, santacittassa tādino;

Amānusī rati hoti, sammā dhammaṃ vipassato’’ti. –

"ශුන්‍යාගාරයකට (හිස් තැනකට) පැමිණි, ශාන්ත සිත් ඇති, තාදී ගුණැති (කම්පිත නොවන), මැනවින් ධර්මය විදර්ශනා කරන යෝගී භික්ෂුවට මනුෂ්‍ය ලෝකයට වඩා ඉහළ වූ (දිව්‍යමය වූ) ප්‍රීතියක් ඇති වේ."

Evaṃ amānusī rati vuttā, sā adūratarā hoti. Tato yaṃ taṃ –

මෙසේ අමානුෂික රතියක් (මිනිස් ලොවට වැඩි වූ සතුටක්) ගැන පවසන ලදී. එය (නිවනට) ඉතා සමීපය. ඉන්පසු යම් ඒ -

‘‘Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ;

Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānata’’nti. (dha. pa. 373-374) –

"යම් යම් විටෙක පඤ්චස්කන්ධයන්ගේ ඇතිවීම හා නැතිවීම (උදයව්‍යය) මැනවින් මෙනෙහි කරයිද, එවිට ඔහු ප්‍රීතිය හා ප්‍රමෝදය ලබයි. එය (ඒ ප්‍රීති-ප්‍රමෝදය) පවතිනුයේ නිවන හෙවත් අමෘතය දැනගන්නවුන් උදෙසාමය."

Evaṃ [Pg.62] vipassanāmayaṃ pītipāmojjāmataṃ vuttaṃ. Taṃ anubhavanto na cireneva ariyajanasevitaṃ ajarāmaraṃ nibbānāmataṃ sacchikarotīti.

මෙසේ විදර්ශනාවෙන් හටගත් ප්‍රීති ප්‍රමෝදය 'අමෘතය' ලෙස දක්වන ලදී. එය අනුභව කරනු ලබන (විඳිනු ලබන) තැනැත්තා නොබෝ කලකින්ම ආර්යයන් වහන්සේලා විසින් සේවනය කරන ලද, ජරා-මරණ රහිත වූ අමෘත මහා නිර්වාණය සාක්ෂාත් කරයි.

Paramatthajotikāya khuddakapāṭha-aṭṭhakathāya

පරමත්ථජෝතිකා නම් වූ ඛුද්දකපාඨ අටුවාවෙහි

Dvattiṃsākāravaṇṇanā niṭṭhitā.

දෙතිස් කුණප වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

4. Kumārapañhavaṇṇanā

4. කුමාරප්‍රශ්න වර්ණනාව

Aṭṭhuppatti

නිදාන කථාව

Idāni ekaṃ nāma kinti evamādīnaṃ kumārapañhānaṃ atthavaṇṇanākkamo anuppatto. Tesaṃ aṭṭhuppattiṃ idha nikkhepappayojanañca vatvā vaṇṇanaṃ karissāma –

දැන් 'ඒකං නාම කිං' (එක නම් කුමක්ද?) යනාදී වශයෙන් පවතින කුමාර ප්‍රශ්නවල අර්ථ විවරණය කිරීමේ අවස්ථාව පැමිණ තිබේ. ඒ ප්‍රශ්නවල නිදාන කථාව ද මෙහි ඇතුළත් කිරීමේ ප්‍රයෝජනය ද පවසා, පසුව එහි විවරණය කරන්නෙමු.

Aṭṭhuppatti tāva nesaṃ sopāko nāma bhagavato mahāsāvako ahosi. Tenāyasmatā jātiyā sattavasseneva aññā ārādhitā, tassa bhagavā pañhabyākaraṇena upasampadaṃ anuññātukāmo attanā adhippetatthānaṃ pañhānaṃ byākaraṇasamatthataṃ passanto ‘‘ekaṃ nāma ki’’nti evamādinā pañhe pucchi. So byākāsi. Tena ca byākaraṇena bhagavato cittaṃ ārādhesi. Sāva tassāyasmato upasampadā ahosi.

මෙහි නිදාන කථාව මුලින්ම දක්වනු ලැබේ: භාග්‍යවතුන් වහන්සේට 'සෝපාක' නමින් මහා ශ්‍රාවකයෙක් සිටියේය. ඒ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ උපතින් සත් හැවිරිදි වියේදීම අර්හත් ඵලය සාක්ෂාත් කළහ. උන්වහන්සේට ප්‍රශ්න විසඳීම මඟින් උපසම්පදාව ලබා දීමට කැමති වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, උන්වහන්සේ තුළ ප්‍රශ්නවලට නිවැරදිව පිළිතුරු දීමේ හැකියාව දැක 'එක නම් කුමක්ද?' යනාදී ප්‍රශ්න විමසා වදාළහ. උන්වහන්සේ ඒ ප්‍රශ්නවලට පිළිතුරු දුන්හ. ඒ පිළිතුරු දීමෙන් උන්වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සිත පැහැදවූහ. එම ප්‍රශ්න විසඳීමම ඒ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේගේ උපසම්පදාව විය.

Ayaṃ tesaṃ aṭṭhuppatti.

මෙය එම ප්‍රශ්නවල නිදාන කථාවයි.

Nikkhepappayojanaṃ

මෙහි ඇතුළත් කිරීමේ ප්‍රයෝජනය

Yasmā pana saraṇagamanehi buddhadhammasaṅghānussativasena cittabhāvanā, sikkhāpadehi sīlabhāvanā, dvattiṃsākārena ca kāyabhāvanā pakāsitā, tasmā idāni nānappakārato paññābhāvanāmukhadassanatthaṃ ime pañhabyākaraṇā idha nikkhittā. Yasmā vā sīlapadaṭṭhāno samādhi, samādhipadaṭṭhānā ca paññā; yathāha – ‘‘sīle patiṭṭhāya naro sapañño, cittaṃ [Pg.63] paññañca bhāvaya’’nti (saṃ. ni. 1.23, 192), tasmā sikkhāpadehi sīlaṃ dvattiṃsākārena taṃgocaraṃ samādhiñca dassetvā samāhitacittassa nānādhammaparikkhārāya paññāya pabhedadassanatthaṃ idha nikkhittātipi viññātabbā.

යම් හෙයකින් සරණාගමනයන් මඟින් බුද්ධ-ධම්ම-සංඝ යන අනුස්සතීන් වශයෙන් සිත වැඩීම (චිත්ත භාවනාව) ද, ශික්ෂා පද මඟින් සීල භාවනාව ද, දෙතිස් කුණප මඟින් කාය භාවනාව ද ප්‍රකාශ කරන ලද්දේ ද, එබැවින් දැන් විවිධ ආකාරයෙන් පඤ්ඤා භාවනාවට පිවිසෙන මඟ පෙන්වීම පිණිස මේ ප්‍රශ්න-විසඳුම් මෙහි ඇතුළත් කරන ලදී. තවද, සීලය පදනම් කරගෙන සමාධිය ද, සමාධිය පදනම් කරගෙන ප්‍රඥාව ද ඇති වන බැවින් (යම් සේ බුදුන් වහන්සේ: 'සීලයෙහි පිහිටා, ප්‍රඥාවන්ත මනුෂ්‍යයා සිත හා ප්‍රඥාව වඩයි' යනුවෙන් වදාළ සේ), ශික්ෂා පද මඟින් සීලය ද, දෙතිස් කුණප මඟින් ඒ අරමුණෙහි පවතින සමාධිය ද පෙන්වා දී, සමාධිමත් සිත් ඇති තැනැත්තා හට විවිධ ධර්මයන් පිරික්සීම පිණිස ප්‍රඥාවේ ප්‍රභේදයන් පෙන්වා දීම සඳහා මේවා මෙහි ඇතුළත් කළ බව ද දත යුතුය.

Idaṃ tesaṃ idha nikkhepappayojanaṃ.

මෙහි ඒවා ඇතුළත් කිරීමේ ප්‍රයෝජනය මෙයයි.

Pañhavaṇṇanā

ප්‍රශ්න වර්ණනාව

Ekaṃ nāma kintipañhavaṇṇanā

'එක නම් කුමක්ද?' යන ප්‍රශ්නයෙහි විවරණය

Idāni tesaṃ atthavaṇṇanā hoti – ekaṃ nāma kinti bhagavā yasmiṃ ekadhammasmiṃ bhikkhu sammā nibbindamāno anupubbena dukkhassantakaro hoti, yasmiṃ cāyamāyasmā nibbindamāno anupubbena dukkhassantamakāsi, taṃ dhammaṃ sandhāya pañhaṃ pucchati. ‘‘Sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ti thero puggalādhiṭṭhānāya desanāya vissajjeti. ‘‘Katamā ca, bhikkhave, sammāsati? Idha, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharatī’’ti (saṃ. ni. 5.8) evamādīni cettha suttāni evaṃ vissajjanayuttisambhave sādhakāni. Ettha yenāhārena sabbe sattā ‘‘āhāraṭṭhitikā’’ti vuccanti, so āhāro taṃ vā nesaṃ āhāraṭṭhitikattaṃ ‘‘ekaṃ nāma ki’’nti puṭṭhena therena niddiṭṭhanti veditabbaṃ. Tañhi bhagavatā idha ekanti adhippetaṃ, na tu sāsane loke vā aññaṃ ekaṃ nāma natthīti ñāpetuṃ vuttaṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

දැන් එම ප්‍රශ්නවල අර්ථ විවරණය මෙසේ වේ: භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් එක් ධර්මයක් පිළිබඳව මැනවින් කලකිරෙන්නා වූ භික්ෂුව පිළිවෙළින් දුක කෙළවර කරන්නේ ද, මෙම ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ ද යම් ධර්මයක් කෙරෙහි කලකිරී පිළිවෙළින් දුක කෙළවර කළේ ද, ඒ ධර්මය අරභයා ප්‍රශ්නය විමසති. ස්ථවිරයන් වහන්සේ 'සියලු සත්වයෝ ආහාරයෙන් පවතින්නාහුය' (සබ්බේ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා) යනුවෙන් පුද්ගලාධිෂ්ඨාන දේශනාවකින් පිළිතුරු දෙති. 'මහණෙනි, සම්මා සතිය යනු කුමක්ද? මහණෙනි, මෙහි භික්ෂුව කයෙහි කය අනුව බලමින් (කායානුපස්සනා) වෙසෙයි' යනාදී සූත්‍රයන් ද මෙහිදී පිළිතුරු දීමේ යෝග්‍යතාවය තහවුරු කරන සාධක වේ. මෙහි යම් ආහාරයක් නිසා සියලු සත්වයෝ 'ආහාරයෙන් පවතින්නෝ' යයි කියනු ලැබෙත් ද, එම ආහාරය හෝ ඔවුන්ගේ ආහාරය මත පැවැත්ම 'එක නම් කුමක්ද?' කියා විමසූ කල ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් පෙන්වා දෙන ලද බව දත යුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙහි 'එක' ලෙස අදහස් කළේ එයයි. එසේ මිස ශාසනයෙහි හෝ ලෝකයෙහි වෙනත් 'එකක්' නැතැයි කියා හැඟවීමට මෙය වදාළේ නොවේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක -

‘‘Ekadhamme, bhikkhave, bhikkhu sammā nibbindamāno sammā virajjamāno sammā vimuccamāno sammā pariyantadassāvī sammattaṃ abhisamecca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti. Katamasmiṃ ekadhamme? Sabbe sattā āhāraṭṭhitikā. Imasmiṃ kho, bhikkhave, ekadhamme bhikkhu sammā nibbindamāno…pe… dukkhassantakaro hoti. ‘Eko pañho eko uddeso ekaṃ veyyākaraṇa’nti iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vutta’’nti (a. ni. 10.27).

"මහණෙනි, එක් ධර්මයක් කෙරෙහි මැනවින් කලකිරෙන්නා වූ, මැනවින් නොඇලෙන්නා වූ, මැනවින් මිදෙන්නා වූ, මැනවින් කෙළවර දකින්නා වූ, ශාන්තිය (නිවන) අවබෝධ කරගන්නා වූ භික්ෂුව මේ ආත්මයේදීම දුක කෙළවර කරන්නෙක් වෙයි. ඒ කිනම් එක් ධර්මයක් කෙරෙහිද? 'සියලු සත්වයෝ ආහාරයෙන් පවතින්නාහුය' යන්නයි. මහණෙනි, මෙම එක් ධර්මය කෙරෙහි භික්ෂුව මැනවින් කලකිරෙන්නේ ...පෙ... දුක කෙළවර කරන්නේ වෙයි. 'එක් ප්‍රශ්නයකි, එක් උද්දේශයකි, එක් ව්‍යාකරණයකි' යනුවෙන් යමක් වදාරන ලද්දේ ද, එය මෙය අරභයා පවසන ලදී."

Āhāraṭṭhitikāti cettha yathā ‘‘atthi, bhikkhave, subhanimittaṃ. Tattha ayoniso manasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā kāmacchandassa uppādāyā’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 5.232) paccayo āhāroti vuccati, evaṃ [Pg.64] paccayaṃ āhārasaddena gahetvā paccayaṭṭhitikā ‘‘āhāraṭṭhitikā’’ti vuttā. Cattāro pana āhāre sandhāya – ‘‘āhāraṭṭhitikā’’ti vuccamāne ‘‘asaññasattā devā ahetukā anāhārā aphassakā avedanakā’’ti vacanato (vibha. 1017) ‘‘sabbe’’ti vacanamayuttaṃ bhaveyya.

මෙහි 'ආහාරට්ඨිතිකා' (ආහාරයෙන් පවතින්නා වූ) යන්නෙහිදී, 'මහණෙනි, සුභ නිමිත්ත ඇත. එහි අයෝනිසෝ මනසිකාරය බහුලව කිරීම නොහටගත් කාමච්ඡන්දයේ ඉපදීමට ආහාරය වේ' යනාදී තැන්හි මෙන් 'ප්‍රත්‍යය' (හේතුව) යන්නට 'ආහාර' යන ශබ්දය යොදා ඇත. එලෙස ප්‍රත්‍යය යන අර්ථයෙන් ආහාර ශබ්දය ගෙන, ප්‍රත්‍යයන් නිසා පවතින්නා වූ යන අර්ථයෙන් 'ආහාරට්ඨිතිකා' යයි පවසන ලදී. ඉදින් සතර වැදෑරුම් ආහාරයන්ම අරභයා 'ආහාරට්ඨිතිකා' යයි පැවසුවහොත්, 'අසංඥ තලයේ දෙවිවරු හේතු රහිතය, ආහාර රහිතය, ස්පර්ශ රහිතය, වේදනා රහිතය' යන දේශනාවට අනුව, 'සියලු (සබ්බේ)' යන වචනය අනුචිත විය හැකිය.

Tattha siyā – evampi vuccamāne ‘‘katame dhammā sapaccayā? Pañcakkhandhā – rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho’’ti (dha. sa. 1089) vacanato khandhānaṃyeva paccayaṭṭhitikattaṃ yuttaṃ, sattānantu ayuttamevetaṃ vacanaṃ bhaveyyāti. Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ. Kasmā? Sattesu khandhopacārasiddhito. Sattesu hi khandhopacāro siddho. Kasmā? Khandhe upādāya paññāpetabbato. Kathaṃ? Gehe gāmopacāro viya. Seyyathāpi hi gehāni upādāya paññāpetabbattā gāmassa ekasmimpi dvīsu tīsupi vā gehesu daḍḍhesu ‘‘gāmo daḍḍho’’ti evaṃ gehe gāmopacāro siddho, evameva khandhesu paccayaṭṭhena āhāraṭṭhitikesu ‘‘sattā āhāraṭṭhitikā’’ti ayaṃ upacāro siddhoti veditabbo. Paramatthato ca khandhesu jāyamānesu jīyamānesu mīyamānesu ca ‘‘khaṇe khaṇe tvaṃ bhikkhu jāyase ca jīyase ca mīyase cā’’ti vadatā bhagavatā tesu sattesu khandhopacāro siddhoti dassito evāti veditabbo. Yato yena paccayākhyena āhārena sabbe sattā tiṭṭhanti, so āhāro taṃ vā nesaṃ āhāraṭṭhitikattaṃ ekanti veditabbaṃ. Āhāro hi āhāraṭṭhitikattaṃ vā aniccatākāraṇato nibbidāṭṭhānaṃ hoti. Atha tesu sabbasattasaññitesu saṅkhāresu aniccatādassanena nibbindamāno anupubbena dukkhassantakaro hoti, paramatthavisuddhiṃ pāpuṇāti. Yathāha –

එහි මෙසේ දත යුතුය - මෙසේ කී කල්හි 'ප්‍රත්‍යය සහිත ධර්ම කවරේද? රූපස්කන්ධය...පෙ... විඤ්ඤාණස්කන්ධය යන පංචස්කන්ධයෝය' යන දේශනාවට අනුව ස්කන්ධයන්ට පමණක් ප්‍රත්‍යය නිසා පැවැත්ම (ප්‍රත්‍යයස්ථිතිකත්වය) සුදුසු වන අතර, සත්ත්වයන් සම්බන්ධයෙන් එම වචනය (සත්ත්වයන් ආහාරයෙන් පවතින්නාහ යන්න) නුසුදුසු විය හැකි යැයි චෝදනාවක් නැගිය හැකිය. එහෙත් එය එසේ නොදැක්ක යුතුය. ඒ මන්ද? සත්ත්වයන් කෙරෙහි ස්කන්ධ උපචාරය සිද්ධ වන බැවිනි. සැබවින්ම සත්ත්වයන් කෙරෙහි ස්කන්ධ උපචාරය සිද්ධ වේ. ඒ කෙසේද? ස්කන්ධයන් උපාදාය කොට (අරමුණු කොට) සත්ත්වයා යැයි පනවන බැවිනි. එය ගෘහයන් මුල් කොට ගම් උපචාරය දක්වන්නාක් මෙනි. නිවාස කිහිපයක් පදනම් කරගෙන 'ගම' යැයි පනවන බැවින්, එක් ගෙයක් හෝ ගෙවල් දෙක තුනක් හෝ දැවුණු කල 'ගම දැවුණේය' යනුවෙන් නිවාස පදනම් කරගෙන ග්‍රාම උපචාරය සිද්ධ වේ. එමෙන්ම ප්‍රත්‍යය අර්ථයෙන් ආහාරය මත පවතින ස්කන්ධයන් කෙරෙහි 'සත්ත්වයෝ ආහාරය නිසා පවතින්නාහ' යන මෙම උපචාරය සිද්ධ වන බව දත යුතුය. පරමාර්ථ වශයෙන් ස්කන්ධයන් උපදින කල්හි, දිරන කල්හි හා මිය යන කල්හි 'මහණ, තෝ ක්ෂණයක් පාසා උපදින්නෙහිය, දිරන්නෙහිය, මිය යන්නෙහිය' යැයි වදාළ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් එම සත්ත්වයන් කෙරෙහි ස්කන්ධ උපචාරය සිද්ධ වන බව පෙන්වා දුන් බව දත යුතුය. යම් ප්‍රත්‍යය සංඛ්‍යාත ආහාරයක් හේතුවෙන් සියලු සත්ත්වයෝ පවතින්නාහුද, එම ආහාරය හෝ ඔවුන්ගේ එම ආහාරය මත පැවැත්ම ඒකාන්තයෙන් දත යුතුය. ආහාරය හෙවත් ආහාරස්ථිතිකත්වය වනාහි අනිත්‍ය ස්වභාවය නිසා කළකිරීමට (නිබ්බිදාවට) කරුණක් වේ. ඉක්බිති 'සියලු සත්ත්ව' යන සංඥාවෙන් යුතු ඒ සංස්කාරයන් කෙරෙහි අනිත්‍ය දර්ශනයෙන් කළකිරෙන්නා වූ තැනැත්තා අනුපිළිවෙලින් දුක් කෙළවර කරන්නෙකු වී පරමාර්ථ විශුද්ධියට (නිවනට) පැමිණෙයි. ඒ බව මෙසේ වදාළහ -

‘‘Sabbe saṅkhārā aniccāti, yadā paññāya passati;

Atha nibbindati dukkhe, esa maggo visuddhiyā’’ti. (dha. pa. 277);

'සියලු සංස්කාරයෝ අනිත්‍යයහයි යම් කලක ප්‍රඥාවෙන් දකීද, එකල්හි (පඤ්චස්කන්ධ සංඛ්‍යාත) දුකෙහි කළකිරෙයි. මෙය විශුද්ධියට (නිවනට) මගයි.'

Ettha ca ‘‘ekaṃ nāma ki’’nti ca ‘‘kihā’’ti ca duvidho pāṭho, tattha sīhaḷānaṃ kihāti pāṭho. Te hi ‘‘ki’’nti vattabbe ‘‘kihā’’ti vadanti. Keci bhaṇanti ‘‘ha-iti nipāto, theriyānampi ayameva pāṭho’’ti ubhayathāpi pana ekova attho. Yathā ruccati, tathā paṭhitabbaṃ. Yathā pana ‘‘sukhena phuṭṭho atha vā dukhena (dha. pa. 83), dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedetī’’ti evamādīsu [Pg.65] katthaci dukhanti ca katthaci dukkhanti ca vuccati, evaṃ katthaci ekanti, katthaci ekkanti vuccati. Idha pana ekaṃ nāmāti ayameva pāṭho.

මෙහි 'ඒකං නාම කිං' කියාද 'කිං හා' කියාද පාඨ දෙකක් ඇත. එහි සිංහල වැසියන්ගේ පාඨය 'කිං හා' යන්නයි. ඔවුන් 'කිං' යැයි කිව යුතු තැන 'කිං හා' යැයි පවසති. ඇතැම්හු 'හා යනු නිපාතයකි, ථේරී ගාථාවලද ඇත්තේ මෙම පාඨයමයි' කියා පවසති. කෙසේ වුවද පාඨ දෙකෙහිම අර්ථය එකමය. කැමති පරිදි එය කියවිය යුතුය. යම් සේ 'සුඛේන ඵුට්ඨෝ අථ වා දුඛේන' (සුඛයෙන් හෝ දුකෙන් ස්පර්ශ වූ විට) යනාදී තැන්හි ඇතැම් තැනක 'දුඛං' කියාද ඇතැම් තැනක 'දුක්ඛං' කියාද යෙදේද, එලෙසම ඇතැම් තැනක 'ඒකං' කියාද ඇතැම් තැනක 'ඒක්කං' කියාද යෙදේ. එහෙත් මෙහි 'ඒකං නාම' යනුම පාඨයයි.

Dve nāma kintipañhavaṇṇanā

දෙක නම් කවරේද යන ප්‍රශ්නයෙහි විස්තරය

Evaṃ iminā pañhabyākaraṇena āraddhacitto satthā purimanayeneva uttariṃ pañhaṃ pucchati dve nāma kinti? Thero dveti paccanubhāsitvā ‘‘nāmañca rūpañcā’’ti dhammādhiṭṭhānāya desanāya vissajjeti. Tattha ārammaṇābhimukhaṃ namanato, cittassa ca natihetuto sabbampi arūpaṃ ‘‘nāma’’nti vuccati. Idha pana nibbidāhetuttā sāsavadhammameva adhippetaṃ ruppanaṭṭhena cattāro ca mahābhūtā, sabbañca tadupādāya pavattamānaṃ rūpaṃ ‘‘rūpa’’nti vuccati, taṃ sabbampi idhādhippetaṃ. Adhippāyavaseneva cettha ‘‘dve nāma nāmañca rūpañcā’’ti vuttaṃ, na aññesaṃ dvinnamabhāvato. Yathāha –

මෙසේ මෙම ප්‍රශ්න විසඳීමෙන් සතුටු වූ සිත් ඇති ශාස්තෘන් වහන්සේ පෙර ක්‍රමයටම මතු ප්‍රශ්නය විමසන සේක්, 'දෙක නම් කවරේද?' (ද්වේ නාම කින්ති) යැයි විමසූහ. තෙරුන් වහන්සේ 'දෙකකි' යි නැවත පවසා 'නාමය සහ රූපය' (නාමඤ්ච රූපඤ්ච) යනුවෙන් ධර්මාධිෂ්ඨාන දේශනාවෙන් පිළිතුරු දුන් සේක. එහි අරමුණට නැඹුරු වන බැවින්ද, සිත නැමීමට හේතු වන බැවින්ද සියලු අරූපී ධර්මයන් 'නාම' යැයි කියනු ලැබේ. එහෙත් මෙහිදී කළකිරීමට (නිබ්බිදාවට) හේතු වන බැවින් සාසව ධර්මයන් (ලෞකික නාම ධර්මයන්) පමණක් අදහස් කරන ලදී. රුප්පනය වන (වෙනස් වන) අර්ථයෙන් සතර මහා භූතයන් සහ ඒවා උපාදාය කොට පවතින සියලු රූපයන් 'රූප' යැයි කියනු ලැබේ. ඒ සියල්ලම මෙහිදී අදහස් කරන ලදී. අභිප්‍රාය පරිදි මෙහි 'දෙක නම් නාමය සහ රූපයයි' වදාරන ලද්දේ අන්‍ය වූ ධර්මයන් දෙකක් නොමැති නිසා නොවේ. ඒ බව මෙසේ වදාළහ -

‘‘Dvīsu, bhikkhave, dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno…pe… dukkhassantakaro hoti. Katamesu dvīsu? Nāme ca rūpe ca. Imesu kho, bhikkhave, dvīsu dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno…pe… dukkhassantakaro hoti. ‘Dve pañhā, dve uddesā, dve veyyākaraṇānī’ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vutta’’nti (a. ni. 10.27).

'මහණෙනි, ධර්ම දෙකක් කෙරෙහි මහණ තෙමේ මැනවින් කළකිරෙමින්...පෙ... දුක් කෙළවර කරන්නෙකු වෙයි. ඒ දෙක කවරේද? නාමය සහ රූපයයි. මහණෙනි, මෙම ධර්ම දෙකෙහි මැනවින් කළකිරෙන මහණ තෙමේ දුක් කෙළවර කරන්නෙකු වෙයි. 'ප්‍රශ්න දෙකකි, උද්දේශ දෙකකි, ව්‍යාකරණ (පිළිතුරු) දෙකකි' යැයි යමක් වදාරන ලද්දේ නම්, එය මෙය අරභයා වදාරන ලද්දකි.'

Ettha ca nāmarūpamattadassanena attadiṭṭhiṃ pahāya anattānupassanāmukheneva nibbindamāno anupubbena dukkhassantakaro hoti, paramatthavisuddhiṃ pāpuṇātīti veditabbo. Yathāha –

මෙහි නාම-රූප පමණක් දැකීමෙන් ආත්ම දෘෂ්ටිය අත්හැර අනාත්ම අනුපස්සනාවෙන්ම කළකිරෙමින් අනුපිළිවෙලින් දුක් කෙළවර කොට පරමාර්ථ විශුද්ධියට පැමිණෙන බව දත යුතුය. ඒ බව මෙසේ වදාළහ -

‘‘Sabbe dhammā anattāti, yadā paññāya passati;

Atha nibbindati dukkhe, esa maggo visuddhiyā’’ti. (dha. pa. 279);

'සියලු ධර්මයෝ අනාත්මයහයි යම් කලක ප්‍රඥාවෙන් දකීද, එකල්හි දුකෙහි කළකිරෙයි. මෙය විශුද්ධියට මගයි.'

Tīṇi nāma kintipañhavaṇṇanā

තුන නම් කවරේද යන ප්‍රශ්නයෙහි විස්තරය

Idāni imināpi pañhabyākaraṇena āraddhacitto satthā purimanayeneva uttariṃ pañhaṃ pucchati tīṇi nāma kinti? Thero tīṇīti paccanubhāsitvā puna byākaritabbassa atthassa liṅgānurūpaṃ saṅkhyaṃ dassento ‘‘tisso vedanā’’ti vissajjeti. Atha vā ‘‘yā bhagavatā ‘tisso vedanā’ti vuttā, imāsamatthamahaṃ [Pg.66] tīṇīti paccemī’’ti dassento āhāti evampettha attho veditabbo. Anekamukhā hi desanā paṭisambhidāpabhedena desanāvilāsappattānaṃ. Keci panāhu ‘‘tīṇīti adhikapadamida’’nti. Purimanayeneva cettha ‘‘tisso vedanā’’ti vuttaṃ, na aññesaṃ tiṇṇamabhāvato. Yathāha –

දැන් මෙම ප්‍රශ්න විසඳීමෙන්ද සතුටු වූ සිත් ඇති ශාස්තෘන් වහන්සේ පෙර ක්‍රමයටම මතු ප්‍රශ්නය විමසන සේක්, 'තුන නම් කවරේද?' (තීණි නාම කින්ති) යැයි විමසූහ. සෝපාක තෙරුන් වහන්සේ 'තුනකි' යි නැවත පවසා, පිළිතුරු දිය යුතු අර්ථයට අදාළව ලිංග භේදයට අනුකූලව සංඛ්‍යාව දක්වනු පිණිස 'වේදනාවෝ තිදෙනෙකි' (තිස්සෝ වේදනා) යනුවෙන් පිළිතුරු දුන් සේක. නැතහොත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් යම් 'වේදනා තුනක්' වදාරන ලද්දේ නම්, ඒ අර්ථය මම 'තුනකි' යි පිළිගනිමි යන්න පෙන්වීමට එසේ වදාළ සේක. මෙහි අර්ථය එසේ දත යුතුය. පටිසම්භිදා ප්‍රභේදයෙන් දේශනා විලාසයට පැමිණි උතුමන්ගේ දේශනාව නන්වැදෑරුම් මුහුණුවර ගනී. ඇතැම්හු 'තීණි' යනු අතිරික්ත පදයක් යැයි පවසති. පෙර ක්‍රමයටම මෙහි 'වේදනාවෝ තුනකි' යි වදාරන ලද්දේ අන්‍ය වූ ධර්ම තුනක් නොමැති නිසා නොවේ. ඒ බව මෙසේ වදාළහ -

‘‘Tīsu, bhikkhave, dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno…pe… dukkhassantakaro hoti. Katamesu tīsu? Tīsu vedanāsu. Imesu kho, bhikkhave, tīsu dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno…pe… dukkhassantakaro hoti. ‘Tayo pañhā, tayo uddesā, tīṇi veyyākaraṇānī’ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vutta’’nti (a. ni. 10.27).

'මහණෙනි, ධර්ම තුනක් කෙරෙහි මැනවින් කළකිරෙන මහණ තෙමේ...පෙ... දුක් කෙළවර කරන්නෙකු වෙයි. ඒ තුන කවරේද? වේදනා තුනයි. මහණෙනි, මෙම ධර්ම තුනෙහි මැනවින් කළකිරෙන මහණ තෙමේ දුක් කෙළවර කරන්නෙකු වෙයි. ප්‍රශ්න තුනකි, උද්දේශ තුනකි, ව්‍යාකරණ තුනකි යැයි යමක් වදාරන ලද්දේ නම්, එය මෙය අරභයා වදාරන ලද්දකි.'

Ettha ca ‘‘yaṃkiñci vedayitaṃ, sabbaṃ taṃ dukkhasminti vadāmī’’ti (saṃ. ni. 4.259) vuttasuttānusārena vā. –

මෙහි 'යම් කිසි විඳීමක් ඇද්ද, ඒ සියල්ල දුකෙහි ඇතුළත් වේ යයි මම කියමි' යන වදාළ සූත්‍ර දේශනාවට අනුව හෝ -

‘‘Yo sukhaṃ dukkhato adda, dukkhamaddakkhi sallato;

Adukkhamasukhaṃ santaṃ, addakkhi naṃ aniccato’’ti. (itivu. 53) –

'යමෙක් සැපය දුකක් ලෙසද, දුක හුලක් ලෙසද දුටුවේද, ශාන්ත වූ අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව අනිත්‍යයක් ලෙස දුටුවේද -'

Evaṃ dukkhadukkhatāvipariṇāmadukkhatāsaṅkhāradukkhatānusārena vā tissannaṃ vedanānaṃ dukkhabhāvadassanena sukhasaññaṃ pahāya dukkhānupassanāmukhena nibbindamāno anupubbena dukkhassantakaro hoti, paramatthavisuddhiṃ pāpuṇātīti veditabbo. Yathāha –

මෙසේ දුක්ඛ දුක්ඛතාව, විපරිණාම දුක්ඛතාව සහ සංඛාර දුක්ඛතාව යන අනුපිළිවෙලින් වේදනා තුනෙහි දුක් ස්වභාවය දැකීමෙන්, සැප යන සංඥාව අතහැර දුක්ඛානුපස්සනා මුඛයෙන් කළකිරී අනුපිළිවෙලින් දුක් කෙළවර කොට පරමාර්ථ විශුද්ධියට පැමිණෙන බව දත යුතුය. ඒ බව මෙසේ වදාළහ -

‘‘Sabbe saṅkhārā dukkhāti, yadā paññāya passati;

Atha nibbindati dukkhe, esa maggo visuddhiyā’’ti. (dha. pa. 278);

'සියලු සංස්කාරයෝ දුක්යහයි යම් කලක ප්‍රඥාවෙන් දකීද, එකල්හි දුකෙහි කළකිරෙයි. මෙය විශුද්ධියට මගයි.'

Cattāri nāma kintipañhavaṇṇanā

හතර නම් කවරේද යන ප්‍රශ්නයෙහි විස්තරය

Evaṃ imināpi pañhabyākaraṇena āraddhacitto satthā purimanayeneva uttariṃ pañhaṃ pucchati cattāri nāma kinti? Tattha imassa pañhassa byākaraṇapakkhe katthaci purimanayeneva cattāro āhārā adhippetā. Yathāha –

මෙසේ මේ ප්‍රශ්න විසඳීමෙන් සන්තෝෂයට පත් වූ ශාස්තෘන් වහන්සේ, පෙර ක්‍රමයටම වඩාත් උසස් ප්‍රශ්නයක් විමසන සේක. 'හතර නම් කිවෙක්ද?' එහිදී, මෙම ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දීමේදී ඇතැම් තැනක පෙර ක්‍රමයටම 'සතර ආහාර' අදහස් කරන ලදී. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘Catūsu[Pg.67], bhikkhave, dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno…pe… dukkhassantakaro hoti. Katamesu catūsu? Catūsu āhāresu. Imesu kho, bhikkhave, catūsu dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno…pe… dukkhassantakaro hoti. ‘Cattāro pañhā cattāro uddesā cattāri veyyākaraṇānī’ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vutta’’nti (a. ni. 10.27).

“මහණෙනි, ධර්මයන් සතරක් කෙරෙහි මැනවින් කලකිරෙන භික්ෂුව... (පෙ)... දුකෙහි කෙළවර කරන්නෙකු වෙයි. ඒ සතර කවරේද? සතර ආහාරයන් කෙරෙහිය. මහණෙනි, මේ ධර්මයන් සතර කෙරෙහි මැනවින් කලකිරෙන භික්ෂුව... (පෙ)... දුකෙහි කෙළවර කරන්නෙකු වෙයි. 'ප්‍රශ්න සතරකි, උද්දේසයන් සතරකි, ව්‍යාකරණයන් සතරකි' යි යමක් වදාරන ලද්දේ නම්, එය මෙය අරභයා වදාරන ලද්දකි” (අං.නි. 10.27).

Katthaci yesu subhāvitacitto anupubbena dukkhassantakaro hoti, tāni cattāri satipaṭṭhānāni. Yathāha kajaṅgalā bhikkhunī –

ඇතැම් තැනක, යම් සතරක් මැනවින් වඩන ලද සිත් ඇත්තා අනුපිළිවෙලින් දුකෙහි කෙළවර කරන්නෙකු වේද, ඒ සතර සතිපට්ඨානයන්ය. කජංගලා මෙහෙණින් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක –

‘‘Catūsu, āvuso, dhammesu bhikkhu sammā subhāvitacitto sammā pariyantadassāvī sammattaṃ abhisamecca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti. Katamesu catūsu? Catūsu satipaṭṭhānesu. Imesu kho, āvuso, catūsu dhammesu bhikkhu sammā subhāvitacitto…pe… dukkhassantakaro hoti. ‘Cattāro pañhā cattāro uddesā cattāri veyyākaraṇānī’ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ bhagavatā, idametaṃ paṭicca vutta’’nti (a. ni. 10.28).

“ඇවැත්නි, ධර්මයන් සතරක් කෙරෙහි මැනවින් වඩන ලද සිත් ඇති, මැනවින් කෙළවර දක්නා වූ භික්ෂුව ශාන්ත වූ නිවන අවබෝධ කොට මේ ආත්මයේදීම දුකෙහි කෙළවර කරන්නෙකු වෙයි. ඒ සතර කවරේද? සතර සතිපට්ඨානයන්ය. ඇවැත්නි, මේ ධර්මයන් සතර කෙරෙහි මැනවින් වඩන ලද සිත් ඇති... (පෙ)... දුකෙහි කෙළවර කරන්නෙකු වෙයි. 'ප්‍රශ්න සතරකි, උද්දේසයන් සතරකි, ව්‍යාකරණයන් සතරකි' යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් යමක් වදාරන ලද්දේ නම්, එය මෙය අරභයා වදාරන ලද්දකි” (අං.නි. 10.28).

Idha pana yesaṃ catunnaṃ anubodhappaṭivedhato bhavataṇhāchedo hoti, yasmā tāni cattāri ariyasaccāni adhippetāni. Yasmā vā iminā pariyāyena byākataṃ subyākatameva hoti, tasmā thero cattārīti paccanubhāsitvā ‘‘ariyasaccānī’’ti vissajjeti. Tattha cattārīti gaṇanaparicchedo. Ariyasaccānīti ariyāni saccāni, avitathāni avisaṃvādakānīti attho. Yathāha –

නමුත් මෙහිදී, යම් සතරක් අනුපිළිවෙලින් අවබෝධ කරගැනීමෙන් භව තණ්හාව නැති වේද, ඒ සතර ආර්ය සත්‍යයන්ම අදහස් කරනු ලැබේ. නැතහොත්, මේ අයුරින් පිළිතුරු දීම ඉතා නිවැරදි පිළිතුරු දීමක් වන බැවින්, තේරුන් වහන්සේ 'හතර' යයි නැවත කියා 'ආර්ය සත්‍යයන්ය' යි පිළිතුරු දුන් සේක. එහි 'හතර' යනු ගණනින් සීමා කිරීමකි. 'ආර්ය සත්‍යයන්' යනු උතුම් වූ සත්‍යයන්ය, එනම් නොවෙනස් වූ, නොවැරදෙන සුළු සත්‍යයන් යන්නයි. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘Imāni kho, bhikkhave, cattāri ariyasaccāni tathāni avitathāni anaññathāni, tasmā ariyasaccānīti vuccantī’’ti (saṃ. ni. 5.1097).

“මහණෙනි, මේ ආර්ය සත්‍ය සතර සැබෑය, නොවෙනස්ය, අන් අයුරකින් සිදු නොවන සුළුය. එබැවින් 'ආර්ය සත්‍යයන්' යයි කියනු ලැබේ” (සං.නි. 5.1097).

Yasmā vā sadevakena lokena araṇīyato abhigamanīyatoti vuttaṃ hoti, vāyamitabbaṭṭhānasaññite aye vā iriyanato, anaye vā na iriyanato, sattatiṃsabodhipakkhiyaariyadhammasamāyogato vā ariyasammatā buddhapaccekabuddhabuddhasāvakā etāni paṭivijjhanti, tasmāpi ‘‘ariyasaccānī’’ti vuccanti. Yathāha –

නැතහොත්, දෙවියන් සහිත ලෝකයා විසින් අවබෝධ කරගත යුතු බැවින් හෝ, උත්සාහ කළ යුතු ස්ථානයන්හි සැපය උපදවන බැවින් හෝ, අසැපය (දුක) නූපදවන බැවින් හෝ, තිස්හතක් වූ බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් හා මැනවින් යෙදුණු ආර්ය සම්මත වූ බුදු, පසේබුදු, මහරහතන් වහන්සේලා මේවා අවබෝධ කරගන්නා බැවින් 'ආර්ය සත්‍යයන්' යයි කියනු ලැබේ. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘Cattārimāni[Pg.68], bhikkhave, ariyasaccāni…pe… imāni kho, bhikkhave, cattāri ariyasaccāni, ariyā imāni paṭivijjhanti, tasmā ariyasaccānīti vuccantī’’ti.

“මහණෙනි, මේ ආර්ය සත්‍යයන් සතරකි... (පෙ)... මහණෙනි, මේ ආර්ය සත්‍යයන් සතර උතුමන් විසින් අවබෝධ කරගනු ලබයි. එබැවින් 'ආර්ය සත්‍යයන්' යයි කියනු ලැබේ.”

Apica ariyassa bhagavato saccānītipi ariyasaccāni. Yathāha –

තවද, ආර්ය වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සත්‍යයන් වන බැවින්ද 'ආර්ය සත්‍යයන්' නම් වේ. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘Sadevake, bhikkhave…pe… sadevamanussāya tathāgato ariyo, tasmā ariyasaccānīti vuccantī’’ti (saṃ. ni. 5.1098).

“මහණෙනි, දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි... (පෙ)... දෙව් මිනිසුන් සහිත ලෝකයා අතර තථාගතයන් වහන්සේ ආර්ය වන සේක. එබැවින් මේවා 'ආර්ය සත්‍යයන්' යයි කියනු ලැබේ” (සං.නි. 5.1098).

Atha vā etesaṃ abhisambuddhattā ariyabhāvasiddhitopi ariyasaccāni. Yathāha –

නැතහොත්, මේවා අවබෝධ කර ගැනීමෙන් ආර්ය භාවය සිද්ධ වන බැවින්ද 'ආර්ය සත්‍යයන්' නම් වේ. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘Imesaṃ kho, bhikkhave, catunnaṃ ariyasaccānaṃ yathābhūtaṃ abhisambuddhattā tathāgato arahaṃ sammāsambuddhoti vuccatī’’ti (saṃ. ni. 5.1093).

“මහණෙනි, මේ ආර්ය සත්‍ය සතර ඇති සැටියෙන් අවබෝධ කළ බැවින් තථාගතයන් වහන්සේ අර්හත් සම්‍යක් සම්බුද්ධ යයි කියනු ලබන සේක” (සං.නි. 5.1093).

Ayametesaṃ padattho. Etesaṃ pana ariyasaccānaṃ anubodhappaṭivedhato bhavataṇhāchedo hoti. Yathāha –

මෙය එහි පදවල අර්ථයයි. මේ ආර්ය සත්‍යයන් අනුපිළිවෙලින් අවබෝධ කර ගැනීමෙන් භව තණ්හාව සිඳී යයි. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘Tayidaṃ, bhikkhave, dukkhaṃ ariyasaccaṃ anubuddhaṃ paṭividdhaṃ…pe… dukkhanirodhagāminipaṭipadā ariyasaccaṃ anubuddhaṃ paṭividdhaṃ, ucchinnā bhavataṇhā, khīṇā bhavanetti, natthi dāni punabbhavo’’ti (saṃ. ni. 5.1091).

“මහණෙනි, ඒ මේ දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යය අවබෝධ කරන ලදී, පසක් කරන ලදී... (පෙ)... දුක්ඛ නිරෝධගාමිනී පටිපදා ආර්ය සත්‍යය අවබෝධ කරන ලදී, පසක් කරන ලදී. භව තණ්හාව සිඳ දමන ලදී, භවය කරා පමුණුවන රැහැන (භවනෙත්ති) ක්ෂය කරන ලදී. දැන් නැවත උපතක් නැත” (සං.නි. 5.1091).

Pañca nāma kintipañhavaṇṇanā

පහ නම් කිවෙක්ද යන ප්‍රශ්නයෙහි විවරණය

Imināpi pañhabyākaraṇena āraddhacitto satthā purimanayeneva uttariṃ pañhaṃ pucchati pañca nāma kinti? Thero pañcāti paccanubhāsitvā ‘‘upādānakkhandhā’’ti vissajjeti. Tattha pañcāti gaṇanaparicchedo. Upādānajanitā upādānajanakā vā khandhā upādānakkhandhā. Yaṃkiñci rūpaṃ, vedanā, saññā, saṅkhārā, viññāṇañca sāsavā upādāniyā, etesametaṃ adhivacanaṃ. Pubbanayeneva cettha ‘‘pañcupādānakkhandhā’’ti vuttaṃ, na aññesaṃ pañcannamabhāvato. Yathāha –

මෙම ප්‍රශ්න විසඳීමෙන්ද සතුටට පත් ශාස්තෘන් වහන්සේ පෙර ක්‍රමයටම මතු ප්‍රශ්නය විමසන සේක. 'පහ නම් කිවෙක්ද?' තේරුන් වහන්සේ 'පහ' යයි නැවත කියා 'උපාදානස්කන්ධයන්ය' යි පිළිතුරු දුන් සේක. එහි 'පහ' යනු සංඛ්‍යා පරිච්ඡේදයයි. උපාදානයෙන් හටගත් බැවින් හෝ උපාදානයට හේතු වන බැවින් ස්කන්ධයෝ 'උපාදානස්කන්ධ' නම් වෙති. යම්කිසි රූපයක්, වේදනාවක්, සඤ්ඤාවක්, සංඛාරයක් සහ විඤ්ඤාණයක් වේද, ඒවා ආශ්‍රවයන්ට විෂය වූ, උපාදානයට හිතකර වූ ධර්මයන් වේ. ඒ සියල්ලටම පොදු නම මෙයයි. පෙර ක්‍රමයටම මෙහිදී 'පංච උපාදානස්කන්ධයන්' යයි වදාරන ලදී. උපාදානස්කන්ධයන්ගෙන් බැහැර වූ වෙනත් පහක් නොමැති බැවින් එසේ වදාරන ලදී. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘Pañcasu, bhikkhave, dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno…pe… dukkhassantakaro hoti. Katamesu pañcasu? Pañcasu upādānakkhandhesu. Imesu kho, bhikkhave, pañcasu dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno…pe… dukkhassantakaro hoti. ‘Pañca pañhā, pañca uddesā[Pg.69], pañca veyyākaraṇānī’ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vutta’’nti (a. ni. 10.27).

“මහණෙනි, ධර්මයන් පහක් කෙරෙහි මැනවින් කලකිරෙන භික්ෂුව... (පෙ)... දුකෙහි කෙළවර කරන්නෙකු වෙයි. ඒ පහ කවරේද? පංච උපාදානස්කන්ධයන්ය. මහණෙනි, මේ ධර්මයන් පහ කෙරෙහි මැනවින් කලකිරෙන භික්ෂුව... (පෙ)... දුකෙහි කෙළවර කරන්නෙකු වෙයි. 'ප්‍රශ්න පහකි, උද්දේසයන් පහකි, ව්‍යාකරණයන් පහකි' යි යමක් වදාරන ලද්දේ නම්, එය මෙය අරභයා වදාරන ලද්දකි” (අං.නි. 10.27).

Ettha ca pañcakkhandhe udayabbayavasena sammasanto vipassanāmataṃ laddhā anupubbena nibbānāmataṃ sacchikaroti. Yathāha –

මෙහිදී ද පංච ස්කන්ධයන්ගේ ඇති වීම හා නැති වීම (උදයබ්බය) වශයෙන් මෙනෙහි කරන්නා වූ පුද්ගලයා විපස්සනා නුවණ ලබා අනුපිළිවෙලින් නිවන නැමැති අමෘතය සාක්ෂාත් කරයි. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ;

Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānata’’nti. (dha. pa. 374);

“ස්කන්ධයන්ගේ ඇති වීම හා නැති වීම යම් යම් අයුරකින් මෙනෙහි කරයිද, එයින් ඔහු ප්‍රීති ප්‍රමෝදය ලබයි. එය විචක්ෂණශීලී උතුමන්ට අමෘතය (නිවන) වැනි වන්නේය” (ධම්මපදය 374).

Cha nāma kintipañhavaṇṇanā

හය නම් කිවෙක්ද යන ප්‍රශ්නයෙහි විවරණය

Evaṃ imināpi pañhabyākaraṇena āraddhacitto satthā purimanayeneva uttariṃ pañhaṃ pucchati ‘‘cha nāma ki’’nti? Thero chaiti paccanubhāsitvā ‘ajjhattikāni āyatanānī’ti vissajjeti. Tattha chaiti gaṇanaparicchedo, ajjhatte niyuttāni, attānaṃ vā adhikatvā pavattāni ajjhattikāni. Āyatanato, āyassa vā tananato, āyatassa vā saṃsāradukkhassa nayanato āyatanāni, cakkhusotaghānajivhākāyamanānametaṃ adhivacanaṃ. Pubbanayena cettha ‘‘cha ajjhattikāni āyatanānī’’ti vuttaṃ, na aññesaṃ channamabhāvato. Yathāha –

මෙසේ මෙම ප්‍රශ්න විසඳීමෙන් සතුටට පත් ශාස්තෘන් වහන්සේ පෙර ක්‍රමයටම මතු ප්‍රශ්නය විමසන සේක. 'හය නම් කිවෙක්ද?' තේරුන් වහන්සේ 'හය' යයි නැවත කියා 'ආධ්‍යාත්මික ආයතනයන්ය' යි පිළිතුරු දුන් සේක. එහි 'හය' යනු ගණනින් සීමා කිරීමයි. තමාගේ සන්තානයට සම්බන්ධ බැවින් හෝ තමා ප්‍රධාන කොට පවතින බැවින් 'ආධ්‍යාත්මික' නම් වේ. කෙලෙස් වැඩීමට ඉඩ දෙන බැවින් හෝ දීර්ඝ වූ සංසාර දුක පමුණුවන බැවින් 'ආයතන' නම් වේ. මෙය ඇස, කන, නාසය, දිව, කය සහ මනස යන හයට නමකි. පෙර ක්‍රමයටම මෙහිදී 'හය ආධ්‍යාත්මික ආයතනයන්' යයි වදාරන ලදී. ඒවායින් තොරව වෙනත් හයක් නොමැති බැවින් එසේ වදාරන ලදී.”

‘‘Chasu, bhikkhave, dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno…pe… dukkhassantakaro hoti. Katamesu chasu? Chasu ajjhattikesu āyatanesu. Imesu kho, bhikkhave, chasu dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno…pe… dukkhassantakaro hoti. ‘Cha pañhā cha uddesā cha veyyākaraṇānī’ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vutta’’nti (a. ni. 10.27).

‘‘මහණෙනි, කරුණු හයක් කෙරෙහි භික්ෂුව මැනවින් කළකිරෙන්නේ... (පෙ)... දුක කෙළවර කරන්නෙක් වෙයි. ඒ කරුණු හය මොනවාද? ආධ්‍යාත්මික ආයතන හයයි. මහණෙනි, මේ කරුණු හය කෙරෙහි භික්ෂුව මැනවින් කළකිරෙන්නේ... (පෙ)... දුක කෙළවර කරන්නෙක් වෙයි. 'ප්‍රශ්න හයයි, උද්දේශ හයයි, ව්‍යාකරණ හයයි' යනුවෙන් යමක් වදාරන ලද්දේ ද, එය මෙය අරභයා වදාරන ලද්දකි’’ (අං. නි. 10.27).

Ettha ca cha ajjhattikāni āyatanāni, ‘‘suñño gāmoti kho, bhikkhave, channetaṃ ajjhattikānaṃ āyatanānaṃ adhivacana’’nti (saṃ. ni. 4.238) vacanato suññato pubbuḷakamarīcikādīni viya aciraṭṭhitikato tucchato vañcanato ca samanupassaṃ nibbindamāno anupubbena dukkhassantaṃ katvā maccurājassa adassanaṃ upeti. Yathāha –

මෙහි ආධ්‍යාත්මික ආයතන හය නම්, ‘‘මහණෙනි, 'හිස් ගම' යන මේ වචනය ආධ්‍යාත්මික ආයතන හයට නමකි’’ (සං. නි. 4.238) යන දේශනාවට අනුව, එය ශුන්‍ය (හිස්) බැවින් ද, දිය බුබුළක් හෝ මිරිඟුවක් මෙන් නොපවතින සුළු බැවින් ද, හිස් බැවින් ද, රවටන සුළු බැවින් ද මැනවින් දක්නා වූ භික්ෂුව කළකිරෙන්නේ, අනුපිළිවෙලින් වට්ට දුක කෙළවර කොට මාර රජුට නොපෙනෙන (නිවනට) පැමිණෙයි. එහෙයින් මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘Yathā [Pg.70] pubbuḷakaṃ passe, yathā passe marīcikaṃ;

Evaṃ lokaṃ avekkhantaṃ, maccurājā na passatī’’ti. (dha. pa. 170);

‘‘යම් සේ දිය බුබුළක් දෙස බලන්නේ ද, යම් සේ මිරිඟුවක් දෙස බලන්නේ ද, එලෙසම ලෝකය දෙස (අනිත්‍ය වශයෙන්) බලන්නා මාර රජුට නොපෙනේ.’’ (ධම්මපද 170);

Satta nāma kintipañhavaṇṇanā

සත්ත නාම කිං (හත නම් කුමක්ද?) යන ප්‍රශ්නයෙහි විස්තරය.

Imināpi pañhabyākaraṇena āraddhacitto satthā uttariṃ pañhaṃ pucchati satta nāma kinti? Thero kiñcāpi mahāpañhabyākaraṇe satta viññāṇaṭṭhitiyo vuttā, apica kho pana yesu dhammesu subhāvitacitto bhikkhu dukkhassantakaro hoti, te dassento ‘‘satta bojjhaṅgā’’ti vissajjeti. Ayampi cattho bhagavatā anumato eva. Yathāha –

මෙම ප්‍රශ්න විසඳීමෙන් ද සතුටට පත් ශාස්තෘන් වහන්සේ, මතු ප්‍රශ්නය විමසන සේක: 'හත නම් කුමක්ද?' මහා ප්‍රශ්න ව්‍යාකරණයේදී 'විඤ්ඤාණට්ඨිති සතක්' ගැන වදාරා තිබුණ ද, ස්වාමීන් වහන්සේ යම් ධර්මයන් මැනවින් වැඩීමෙන් භික්ෂුව දුක කෙළවර කරන්නේ ද, එම ධර්මයන් දක්වනු පිණිස 'සප්ත බොජ්ඣංගයෝ' යැයි පිළිතුරු දුන් සේක. මෙම අර්ථය ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අනුමත කරන ලද්දකි. එහෙයින් මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘Paṇḍitā gahapatayo kajaṅgalikā bhikkhunī, mahāpaññā gahapatayo kajaṅgalikā bhikkhunī, mañcepi tumhe gahapatayo upasaṅkamitvā etamatthaṃ paṭipuccheyyātha, ahampi cetaṃ evameva byākareyyaṃ, yathā taṃ kajaṅgalikāya bhikkhuniyā byākata’’nti (a. ni. 10.28).

‘‘ගෘහපතියෙනි, කජංගලා නුවර වසන භික්ෂුණිය පණ්ඩිතය, මහා ප්‍රඥාවන්තය. ගෘහපතියෙනි, ඉදින් තොප මා වෙත පැමිණ මේ අරුත විමසුවේ නම්, මම ද එය කජංගලා භික්ෂුණිය ප්‍රකාශ කළ අයුරින්ම ප්‍රකාශ කරන්නෙමි’’ (අං. නි. 10.28).

Tāya ca evaṃ byākataṃ –

ඇය විසින් මෙසේ ප්‍රකාශ කරන ලදී –

‘‘Sattasu, āvuso, dhammesu bhikkhu sammā subhāvitacitto…pe… dukkhassantakaro hoti. Katamesu sattasu? Sattasu bojjhaṅgesu. Imesu kho, āvuso, sattasu dhammesu bhikkhu sammā subhāvitacitto…pe… dukkhassantakaro hoti. ‘Satta pañhā satta uddesā satta veyyākaraṇānī’ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ bhagavatā, idametaṃ paṭicca vutta’’nti (a. ni. 10.28).

‘‘ඇවැත්නි, කරුණු හතක් කෙරෙහි භික්ෂුවගේ සිත මැනවින් වැඩුණේ නම්... (පෙ)... මේ ජීවිතයේදීම දුක කෙළවර කරන්නෙක් වෙයි. ඒ කරුණු හත මොනවාද? සප්ත බොජ්ඣංගයෝ ය. ඇවැත්නි, මේ කරුණු හත කෙරෙහි භික්ෂුවගේ සිත මැනවින් වැඩුණේ නම්... (පෙ)... මේ ජීවිතයේදීම දුක කෙළවර කරන්නෙක් වෙයි. 'ප්‍රශ්න හතයි, උද්දේශ හතයි, ව්‍යාකරණ හතයි' යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යමක් වදාරන ලද්දේ ද, එය මෙය අරභයා වදාරන ලද්දකි’’ (අං. නි. 10.28).

Evamayamattho bhagavatā anumato evāti veditabbo.

මෙසේ මෙම අර්ථය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අනුමත කරන ලද්දක් බවම දත යුතුය.

Tattha sattāti ūnādhikanivāraṇagaṇanaparicchedo. Bojjhaṅgāti satiādīnaṃ dhammānametaṃ adhivacanaṃ. Tatrāyaṃ padattho – etāya lokiyalokuttaramaggakkhaṇe uppajjamānāya līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhattakilamathānuyogaucchedasassatābhinivesādi- anekupaddavappaṭipakkhabhūtāya satidhammavicayavīriyapītippassaddhisamādhupekkhāsaṅkhātāya dhammasāmaggiyā ariyasāvako bujjhatīti katvā bodhi, kilesasantānaniddāya uṭṭhahati, cattāri vā ariyasaccāni paṭivijjhati, nibbānameva vā sacchikarotīti vuttaṃ hoti. Yathāha – ‘‘satta bojjhaṅge bhāvetvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ [Pg.71] abhisambuddho’’ti. Yathāvuttappakārāya vā etāya dhammasāmaggiyā bujjhatīti katvā ariyasāvakopi bodhi. Iti tassā dhammasāmaggisaṅkhātāya bodhiyā aṅgabhūtattā bojjhaṅgā jhānaṅgamaggaṅgāni viya, tassa vā bodhīti laddhavohārassa ariyasāvakassa aṅgabhūtattāpi bojjhaṅgā senaṅgarathaṅgādayo viya.

එහි 'සත්ත' යනු අඩු වැඩි බව වළක්වන සංඛ්‍යා පරිච්ඡේදයකි. 'බොජ්ඣංග' යනු සති ආදී ධර්මයන්ට නමකි. එහි පදවල අර්ථය මෙසේය: ලෝකෝත්තර මාර්ග ක්ෂණයකදී උපදින්නා වූ, ථීනමිද්ධය, උද්ධච්චය, කාමසුඛල්ලිකානුයෝගය, අත්තකිලමතානුයෝගය, උච්ඡේද හා ශාස්වත දෘෂ්ටි ආදී නොයෙක් උපද්‍රවයන්ට ප්‍රතිපක්ෂ වූ, සති, ධම්මවිචය, වීරිය, පීති, පස්සද්ධි, සමාධි, උපේක්ඛා යන ධර්මයන්ගේ සමගියෙන් (එකතුවෙන්) ආර්ය ශ්‍රාවකයා අවබෝධ කරගන්නා බැවින් 'බෝධි' නම් වේ. කෙලෙස් නින්දෙන් පිබිදෙන බැවින් හෝ, සතර ආර්ය සත්‍යයන් අවබෝධ කරගන්නා බැවින් හෝ, නිවනම සාක්ෂාත් කරන බැවින් හෝ 'බෝධි' යැයි කියනු ලැබේ. එහෙයින් වදාරන ලදී – 'සප්ත බොජ්ඣංගයන් වඩා අනුත්තර වූ සම්මා සම්බෝධිය අවබෝධ කළ සේක' යනුවෙනි. නොහොත් ඉහත කී ධර්ම සමගියෙන් අවබෝධ කරන බැවින් ආර්ය ශ්‍රාවකයා ද 'බෝධි' නම් වේ. මෙසේ ඒ ධර්ම සමගිය නම් වූ බෝධියට අංග වන බැවින් ධ්‍යානාංග හා මාර්ගාංග මෙන් 'බොජ්ඣංග' නම් වේ. නොහොත් 'බෝධි' යන නම ලත් ඒ ආර්ය ශ්‍රාවකයාගේ අංග (කොටස්) වන බැවින් සේනාංග හා රථාංග මෙන් 'බොජ්ඣංග' නම් වේ.

Apica ‘‘bojjhaṅgāti kenaṭṭhena bojjhaṅgā? Bodhāya saṃvattantīti bojjhaṅgā, bujjhantīti bojjhaṅgā, anubujjhantīti bojjhaṅgā, paṭibujjhantīti bojjhaṅgā, sambujjhantīti bojjhaṅgā’’ti (paṭi. ma. 2.17) imināpi paṭisambhidāyaṃ vuttena vidhinā bojjhaṅgānaṃ bojjhaṅgaṭṭho veditabbo. Evamime satta bojjhaṅge bhāvento bahulīkaronto na cirasseva ekantanibbidādiguṇapaṭilābhī hoti, tena diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hotīti vuccati. Vuttañcetaṃ bhagavatā –

තවද 'බොජ්ඣංග යනු කුමන අර්ථයකින් බොජ්ඣංග ද? අවබෝධය පිණිස පවතින බැවින් බොජ්ඣංග ය, අවබෝධ කරන බැවින් බොජ්ඣංග ය, අනුපිළිවෙලින් අවබෝධ කරන බැවින් බොජ්ඣංග ය, මැනවින් අවබෝධ කරන බැවින් බොජ්ඣංග ය' යනාදී වශයෙන් පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි (2.17) වදාළ ක්‍රමයට බොජ්ඣංගයන්ගේ අර්ථය දත යුතුය. මෙසේ මෙම සප්ත බොජ්ඣංගයන් වඩන්නා වූ, බහුලව පුරුදු කරන්නා වූ තැනැත්තා නොබෝ කලකින්ම ඒකාන්ත කලකිරීම ආදී ගුණයන් ලබන්නෙක් වෙයි. එහෙයින් 'මේ ජීවිතයේදීම දුක කෙළවර කරන්නෙක් වෙයි' යැයි කියනු ලැබේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘Sattime, bhikkhave, bojjhaṅgā bhāvitā bahulīkatā ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattantī’’ti (saṃ. ni. 5.201).

‘‘මහණෙනි, මේ සප්ත බොජ්ඣංගයෝ වඩන ලද්දාහු, බහුලව පුරුදු කරන ලද්දාහු ඒකාන්ත කලකිරීම පිණිස ද, විරාගය පිණිස ද, නිරෝධය පිණිස ද, සංසිඳීම පිණිස ද, විශිෂ්ට ඥානය පිණිස ද, චතුරාර්ය සත්‍ය අවබෝධය පිණිස ද, නිවන පිණිස ද පවතිති’’ (සං. නි. 5.201).

Aṭṭha nāma kintipañhavaṇṇanā

අට්ඨ නාම කිං (අට නම් කුමක්ද?) යන ප්‍රශ්නයෙහි විස්තරය.

Evaṃ imināpi pañhabyākaraṇena āraddhacitto satthā uttariṃ pañhaṃ pucchati aṭṭha nāma kinti? Thero kiñcāpi mahāpañhabyākaraṇe aṭṭha lokadhammā vuttā, apica kho pana yesu dhammesu subhāvitacitto bhikkhu dukkhassantakaro hoti, te dassento ‘‘ariyāni aṭṭha maggaṅgānī’’ti avatvā yasmā aṭṭhaṅgavinimutto maggo nāma natthi, aṭṭhaṅgamattameva tu maggo, tasmā tamatthaṃ sādhento desanāvilāsena ariyo aṭṭhaṅgiko maggoti vissajjeti. Bhagavatāpi cāyamattho desanānayo ca anumato eva. Yathāha –

මෙසේ මෙම ප්‍රශ්න විසඳීමෙන් ද සතුටට පත් ශාස්තෘන් වහන්සේ, මතු ප්‍රශ්නය විමසන සේක: 'අට නම් කුමක්ද?' මහා ප්‍රශ්න ව්‍යාකරණයේදී 'අෂ්ට ලෝක ධර්මයන්' ගැන වදාරා තිබුණ ද, ස්වාමීන් වහන්සේ යම් ධර්මයන් කෙරෙහි සිත මැනවින් වැඩීමෙන් භික්ෂුව දුක කෙළවර කරන්නේ ද, එම ධර්මයන් දක්වනු පිණිස 'ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය' යැයි සෘජුව නොකියා, අංග අටෙන් තොර මාර්ගයක් නැති හෙයින් ද, අංග අටෙහි එකතුවම මාර්ගය වන හෙයින් ද, ඒ අර්ථය තහවුරු කරනු පිණිස දේශනා විලාසය අනුව 'ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය' යැයි පිළිතුරු දුන් සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙම අර්ථය ද දේශනා ක්‍රමය ද අනුමත කරන ලදී. එහෙයින් මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘Paṇḍitā gahapatayo kajaṅgalikā bhikkhunī…pe… ahampi evameva byākareyyaṃ, yathā taṃ kajaṅgalikāya bhikkhuniyā byākata’’nti (a. ni. 10.28).

‘‘ගෘහපතියෙනි, කජංගලා නුවර වසන භික්ෂුණිය පණ්ඩිතය... (පෙ)... කජංගලා භික්ෂුණිය ප්‍රකාශ කළ අයුරින්ම මම ද මෙය ප්‍රකාශ කරන්නෙමි’’ (අං. නි. 10.28).

Tāya [Pg.72] ca evaṃ byākataṃ –

ඇය විසින් මෙසේ ප්‍රකාශ කරන ලදී –

‘‘Aṭṭhasu, āvuso, dhammesu bhikkhu sammā subhāvitacitto…pe… dukkhassantakaro hoti. ‘Aṭṭha pañhā, aṭṭha uddesā, aṭṭha veyyākaraṇānī’ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ bhagavatā, idametaṃ paṭicca vutta’’nti (a. ni. 10.28).

‘‘ඇවැත්නි, කරුණු අටක් කෙරෙහි භික්ෂුවගේ සිත මැනවින් වැඩුණේ නම්... (පෙ)... දුක කෙළවර කරන්නෙක් වෙයි. 'ප්‍රශ්න අටයි, උද්දේශ අටයි, ව්‍යාකරණ අටයි' යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යමක් වදාරන ලද්දේ ද, එය මෙය අරභයා වදාරන ලද්දකි’’ (අං. නි. 10.28).

Evamayaṃ attho ca desanānayo ca bhagavatā anumato evāti veditabbo.

මෙසේ මෙම අර්ථය ද දේශනා ක්‍රමය ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අනුමත කරන ලද්දක් බවම දත යුතුය.

Tattha ariyoti nibbānatthikehi abhigantabbo, apica ārakā kilesehi vattanato, ariyabhāvakaraṇato, ariyaphalapaṭilābhato cāpi ariyoti veditabbo. Aṭṭha aṅgāni assāti aṭṭhaṅgiko. Svāyaṃ caturaṅgikā viya senā, pañcaṅgikaṃ viya ca tūriyaṃ aṅgavinibbhogena anupalabbhasabhāvato aṅgamattamevāti veditabbo. Maggati iminā nibbānaṃ, sayaṃ vā maggati, kilese mārento vā gacchatīti maggo.

එහි ‘ආර්ය’ යනු නිවන කැමති පුද්ගලයන් විසින් පැමිණිය යුතු (අරමුණු කළ යුතු) බැවින් ද, තවද කෙලෙසුන්ගෙන් දුරස්ව පවතින බැවින් ද, ආර්ය භාවය ඇති කරන බැවින් ද, ආර්ය ඵලයන් ලබා දෙන බැවින් ද ‘ආර්ය’ යයි දත යුතුය. අංග අටක් මෙයට ඇති බැවින් ‘අෂ්ටාංගික’ (අට අංගයන්ගෙන් යුත්) නම් වේ. එය සිව්වැදෑරුම් සේනාවක් මෙන් ද, පස්වැදෑරුම් තූර්ය වාදනයක් මෙන් ද අංගයන්ගෙන් වෙන්ව (තනි තනිව) ස්වභාවයක් නොලැබෙන බැවින් අංග සමූහයක් පමණක් යයි දත යුතුය. මෙයින් නිවන සොයන බැවින් හෝ, තෙමේම නිවන සොයන බැවින් හෝ, කෙලෙසුන් නසමින් නිවනට යන බැවින් හෝ ‘මාර්ගය’ (මග්ග) නම් වේ.

Evamaṭṭhappabhedañcimaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvento bhikkhu avijjaṃ bhindati, vijjaṃ uppādeti, nibbānaṃ sacchikaroti, tena diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hotīti vuccati. Vuttañhetaṃ –

මෙසේ අටවැදෑරුම් ප්‍රභේද සහිත වූ මෙම අෂ්ටාංගික මාර්ගය වඩන මහණ තෙමේ අවිද්‍යාව බිඳ දමයි, විද්‍යාව උපදවයි, නිවන සාක්ෂාත් කරයි, එමගින් මේ ජීවිතයේදීම දුක් කෙළවර කරන්නෙකු වේ යයි කියනු ලැබේ. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, sālisūkaṃ vā yavasūkaṃ vā sammā paṇihitaṃ hatthena vā pādena vā akkantaṃ hatthaṃ vā pādaṃ vā bhecchati, lohitaṃ vā uppādessatīti ṭhānametaṃ vijjati. Taṃ kissa hetu? Sammā paṇihitattā, bhikkhave, sūkassa, evameva kho, bhikkhave, so vata bhikkhu sammā paṇihitāya diṭṭhiyā sammā paṇihitāya maggabhāvanāya avijjaṃ bhecchati, vijjaṃ uppādessati, nibbānaṃ sacchikarissatīti ṭhānametaṃ vijjatī’’ti (a. ni. 1.42).

“මහණෙනි, යම්සේ මනා කොට තබන ලද ඇල් වී හුලක් හෝ යව වී හුලක් අතින් හෝ පයින් පෑගුණු කල අත හෝ පය පාරන්නේය, ලේ උපදවන්නේය යන කරුණ විද්‍යාමාන වේ. එයට හේතුව කුමක්ද? මහණෙනි, හුල මනා කොට තබන ලද බැවිනි. මහණෙනි, එමෙන්ම ඒ මහණ තෙමේ ඒකාන්තයෙන්ම මනා කොට පිහිටුවන ලද දෘෂ්ටියෙන් හා මනා කොට පිහිටුවන ලද මාර්ග භාවනාවෙන් අවිද්‍යාව බිඳින්නේය, විද්‍යාව උපදවන්නේය, නිවන සාක්ෂාත් කරන්නේය යන කරුණ විද්‍යාමාන වේ” (අංගුත්තර නිකාය 1.42).

Nava nāma kintipañhavaṇṇanā

නවය නම් කිමක්ද යන ප්‍රශ්නය විග්‍රහ කිරීම

Imināpi pañhabyākaraṇena āraddhacitto satthā uttariṃ pañhaṃ pucchati nava nāma kinti? Thero navaiti paccanubhāsitvā ‘‘sattāvāsā’’ti vissajjeti. Tattha navāti gaṇanaparicchedo. Sattāti jīvitindriyappaṭibaddhe khandhe [Pg.73] upādāya paññattā pāṇino paṇṇatti vā. Āvāsāti āvasanti etesūti āvāsā, sattānaṃ āvāsā sattāvāsā. Esa desanāmaggo, atthato pana navavidhānaṃ sattānametaṃ adhivacanaṃ. Yathāha –

මෙම ප්‍රශ්න විසඳීමෙන් ද සතුටට පත් ශාස්තෘන් වහන්සේ මතු මත්තෙහි ප්‍රශ්නයක් විමසන සේක: “නවය නම් කිමක්ද?” තේරන් වහන්සේ “නවය” යයි නැවත පවසා “සත්ව වාසයෝ නවයකි” යි පිළිතුරු දුන්හ. එහි ‘නව’ යනු ගණනය කිරීමේ සීමාවයි. ‘සත්ව’ යනු ජීවිතේන්ද්‍රිය හා බැඳුණු ස්කන්ධයන් උපාදානය කරගෙන පනවන ලද ප්‍රාණීන්ය, එසේත් නැත්නම් පඤ්ඤත්තියකි. ‘ආවාස’ යනු මොවුන් මෙහි වසන බැවින් ආවාස නම් වේ, සත්වයන්ගේ වාසස්ථාන සත්ව වාසයෝය. මෙය දේශනා ක්‍රමයයි. අර්ථය අනුව නම් මෙය නව වැදෑරුම් සත්වයන්ට කියන නමකි. එය මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘Santāvuso, sattā nānattakāyā nānattasaññino, seyyathāpi manussā ekacce ca devā ekacce ca vinipātikā, ayaṃ paṭhamo sattāvāso. Santāvuso, sattā nānattakāyā ekattasaññino, seyyathāpi, devā brahmakāyikā, paṭhamābhinibbattā, ayaṃ dutiyo sattāvāso. Santāvuso, sattā ekattakāyā nānattasaññino, seyyathāpi, devā ābhassarā, ayaṃ tatiyo sattāvāso. Santāvuso, sattā ekattakāyā ekattasaññino, seyyathāpi, devā subhakiṇhā, ayaṃ catuttho sattāvāso. Santāvuso, sattā asaññino appaṭisaṃvedino, seyyathāpi, devā asaññasattā, ayaṃ pañcamo sattāvāso. Santāvuso, sattā sabbaso rūpasaññānaṃ…pe… ākāsānañcāyatanūpagā, ayaṃ chaṭṭho sattāvāso. Santāvuso, sattā…pe… viññāṇañcāyatanūpagā, ayaṃ sattamo sattāvāso. Santāvuso, sattā…pe… ākiñcaññāyatanūpagā, ayaṃ aṭṭhamo sattāvāso. Santāvuso, sattā…pe… nevasaññānāsaññāyatanūpagā, ayaṃ navamo sattāvāso’’ti (dī. ni. 3.341).

“ඇවැත්නි, නානාවිධ ශරීර හා නානාවිධ සංඥා ඇති සත්වයෝ සිටිති. ඒ කවරහුද යත්: මනුෂ්‍යයෝ ද, ඇතැම් දෙවියෝ ද, ඇතැම් විනිපාතික අසුරයෝ ද යන මොහුය. මෙය පළමු සත්ව වාසයයි. ඇවැත්නි, නානාවිධ ශරීර හා ඒකත්ව (සමාන) සංඥා ඇති සත්වයෝ සිටිති. ඒ කවරහුද යත්: පළමුව උපන් බ්‍රහ්මකායික දෙවියෝය. මෙය දෙවන සත්ව වාසයයි. ඇවැත්නි, ඒකත්ව ශරීර හා නානාවිධ සංඥා ඇති සත්වයෝ සිටිති. ඒ කවරහුද යත්: ආභස්සර දෙවියෝය. මෙය තෙවන සත්ව වාසයයි. ඇවැත්නි, ඒකත්ව ශරීර හා ඒකත්ව සංඥා ඇති සත්වයෝ සිටිති. ඒ කවරහුද යත්: සුභකිණ්හ දෙවියෝය. මෙය සතරවන සත්ව වාසයයි. ඇවැත්නි, සංඥා රහිත වූ විඳීම් රහිත වූ සත්වයෝ සිටිති. ඒ කවරහුද යත්: අසඤ්ඤසත්ත දෙවියෝය. මෙය පස්වන සත්ව වාසයයි. ඇවැත්නි, සත්වයෝ සර්වප්‍රකාරයෙන් රූප සංඥාවන් ඉක්මවා...පෙ... ආකාසානඤ්චායතනයට පැමිණියාහු වෙති. මෙය සයවන සත්ව වාසයයි. ඇවැත්නි, සත්වයෝ...පෙ... විඤ්ඤාණඤ්චායතනයට පැමිණියාහු වෙති. මෙය සත්වන සත්ව වාසයයි. ඇවැත්නි, සත්වයෝ...පෙ... ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයට පැමිණියාහු වෙති. මෙය අටවන සත්ව වාසයයි. ඇවැත්නි, සත්වයෝ...පෙ... නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයට පැමිණියාහු වෙති. මෙය නවවන සත්ව වාසයයි” (දීඝ නිකාය 3.341).

Purimanayeneva cettha ‘‘nava sattāvāsā’’ti vuttaṃ, na aññesaṃ navannamabhāvato. Yathāha –

පෙර ක්‍රමයෙන්ම මෙහි ‘සත්ව වාසයෝ නවයකි’ යයි පවසන ලදී. වෙනත් නව වැදෑරුම් ධර්මයන් නොමැති නිසා එසේ කීවා නොවේ.

‘‘Navasu, bhikkhave, dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno…pe… dukkhassantakaro hoti. Katamesu navasu? Navasu sattāvāsesu. Imesu kho, bhikkhave, navasu dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno…pe… dukkhassantakaro hoti. ‘Nava pañhā, nava uddesā, nava veyyākaraṇānī’ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vutta’’nti (a. ni. 10.27).

එසේ වදාළේ මෙසේය: “මහණෙනි, ධර්ම නවයක් කෙරෙහි මහණ තෙමේ මනා කොට කලකිරෙන්නේ...පෙ... දුක් කෙළවර කරන්නෙකු වෙයි. ඒ නවය කවරහුද? සත්ව වාසයෝ නවයයි. මහණෙනි, මෙම ධර්ම නවය කෙරෙහි මහණ තෙමේ මනා කොට කලකිරෙන්නේ...පෙ... දුක් කෙළවර කරන්නෙකු වෙයි. ‘ප්‍රශ්න නවයකි, උද්දේශ නවයකි, ව්‍යාකරණ නවයකි’ යි යමක් වදාරන ලද්දේ ද, එය මෙය මුල් කරගෙන වදාරන ලද්දකි” (අංගුත්තර නිකාය 10.27).

Ettha [Pg.74] ca ‘‘nava dhammā pariññeyyā. Katame nava? Nava sattāvāsā’’ti (dī. ni. 3.359) vacanato navasu sattāvāsesu ñātapariññāya dhuvasubhasukhattabhāvadassanaṃ pahāya suddhasaṅkhārapuñjamattadassanena nibbindamāno tīraṇapariññāya aniccānupassanena virajjamāno dukkhānupassanena vimuccamāno anattānupassanena sammā pariyantadassāvī pahānapariññāya sammattamabhisamecca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti. Tenetaṃ vuttaṃ –

මෙහි ‘පිරිසිඳ දත යුතු ධර්ම නවයකි, ඒ කවරහුද? සත්ව වාසයෝ නවයයි’ යන වචනය නිසා සත්ව වාස නවයෙහි ඥාත පරිඤ්ඤාවෙන් නිත්‍ය, සුභ, සුඛ, ආත්ම යන දර්ශන අත්හැර, හුදු සංස්කාර සමූහයක් ලෙස පමණක් දැකීමෙන් කලකිරෙන්නා වූ, තීරණ පරිඤ්ඤාවෙන් අනිච්චානුපස්සනාවෙන් නොඇලෙන්නා වූ, දුක්ඛානුපස්සනාවෙන් මිදෙන්නා වූ, අනත්තානුපස්සනාවෙන් මනා කොට කෙළවර දක්නා වූ, ප්‍රහාණ පරිඤ්ඤාවෙන් සාම්‍යය (නිවන) අවබෝධ කරගෙන මේ ජීවිතයේදීම දුක් කෙළවර කරන්නෙකු වෙයි. එබැවින් මෙය වදාරන ලදී –

‘‘Navasu, bhikkhave, dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno…pe… diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti. Katamesu navasu? Navasu sattāvāsesū’’ti (a. ni. 10.27).

“මහණෙනි, ධර්ම නවයක් කෙරෙහි මහණ තෙමේ මනා කොට කලකිරෙන්නේ...පෙ... මේ ජීවිතයේදීම දුක් කෙළවර කරන්නෙකු වෙයි. ඒ නවය කවරහුද? සත්ව වාස නවයෙහි කලකිරෙන්නේ...පෙ... මේ ජීවිතයේදීම දුක් කෙළවර කරන්නෙකු වෙයි”.

Dasa nāma kintipañhavaṇṇanā

දහය නම් කිමක්ද යන ප්‍රශ්නය විග්‍රහ කිරීම

Evaṃ imināpi pañhabyākaraṇena āraddhacitto satthā uttariṃ pañhaṃ pucchati dasa nāma kinti? Tattha kiñcāpi imassa pañhassa ito aññatra veyyākaraṇesu dasa akusalakammapathā vuttā. Yathāha –

මෙසේ මෙම ප්‍රශ්න විසඳීමෙන් ද සතුටට පත් ශාස්තෘන් වහන්සේ මතු මත්තෙහි ප්‍රශ්නයක් විමසන සේක: “දහය නම් කිමක්ද?” එහි මෙම ප්‍රශ්නයට මෙතැනින් බැහැර වූ විවරණයන්හි අකුසල කර්මපථ දසය පවසන ලදී.

‘‘Dasasu, bhikkhave, dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno…pe… dukkhassantakaro hoti. Katamesu dasasu? Dasasu akusalakammapathesu. Imesu kho, bhikkhave, dasasu dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno…pe. … dukkhassantakaro hoti. ‘Dasa pañhā dasa uddesā dasa veyyākaraṇānī’ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vutta’’nti (a. ni. 10.27).

එසේ වදාරන ලද්දේ මෙසේය: “මහණෙනි, ධර්ම දසයක් කෙරෙහි මහණ තෙමේ මනා කොට කලකිරෙන්නේ...පෙ... දුක් කෙළවර කරන්නෙකු වෙයි. ඒ දසය කවරහුද? අකුසල කර්මපථ දසයයි. මහණෙනි, මෙම ධර්ම දසය කෙරෙහි මහණ තෙමේ මනා කොට කලකිරෙන්නේ...පෙ... දුක් කෙළවර කරන්නෙකු වෙයි. ‘ප්‍රශ්න දසයකි, උද්දේශ දසයකි, ව්‍යාකරණ දසයකි’ යි යමක් වදාරන ලද්දේ ද, එය මෙය මුල් කරගෙන වදාරන ලද්දකි” (අංගුත්තර නිකාය 10.27).

Idha pana yasmā ayamāyasmā attānaṃ anupanetvā aññaṃ byākātukāmo, yasmā vā iminā pariyāyena byākataṃ subyākatameva hoti, tasmā yehi dasahi aṅgehi samannāgato arahāti pavuccati, tesaṃ adhigamaṃ dīpento dasahaṅgehi samannāgato arahāti pavuccatīti puggalādhiṭṭhānāya desanāya vissajjeti. Yato ettha yehi dasahi aṅgehi samannāgato arahāti pavuccati, tāni dasaṅgāni ‘‘dasa nāma ki’’nti puṭṭhena therena niddiṭṭhānīti veditabbāni. Tāni ca dasa –

නමුත් මෙහිදී මෙම ආයුෂ්මත් (සෝපාක) තේරන් වහන්සේ තමන් වහන්සේ ඉදිරියට නොපමුණුවා අන්‍ය දෙයක් (රහත් බව) ප්‍රකාශ කිරීමට කැමති වූ බැවින් ද, එසේත් නැත්නම් මෙම ක්‍රමයෙන් විග්‍රහ කළ විට එය මනා විග්‍රහයක් වන බැවින් ද, යම් අංග දසයකින් යුක්ත වූ තැනැත්තා රහතන් වහන්සේ යයි කියනු ලැබේද, ඔවුන්ගේ අධිගමය දක්වනු පිණිස “අංග දසයකින් යුක්ත වූ තැනැත්තා රහතන් වහන්සේ යයි කියනු ලැබේ” යයි පුද්ගලාධිෂ්ඨාන දේශනාවෙන් පිළිතුරු දුන්හ. එබැවින් මෙහි යම් අංග දසයකින් යුක්ත වූවහු රහතන් වහන්සේ යයි කියනු ලැබේද, ඒ අංග දසය “දහය නම් කිමක්ද” යි විමසූ කල්හි තේරන් වහන්සේ විසින් දක්වන ලදැයි දත යුතුය. ඒ දසය නම් –

‘‘Asekho asekhoti, bhante, vuccati, kittāvatā nu kho, bhante, bhikkhu asekho hotīti? Idha, bhikkhave, bhikkhu asekhāya [Pg.75] sammādiṭṭhiyā samannāgato hoti, asekhena sammāsaṅkappena samannāgato hoti, asekhāya sammāvācāya samannāgato hoti, asekhena sammākammantena samannāgato hoti, asekhena sammāājīvena samannāgato hoti, asekhena sammāvāyāmena samannāgato hoti, asekhāya sammāsatiyā samannāgato hoti, asekhena sammāsamādhinā samannāgato hoti, asekhena sammāñāṇena samannāgato hoti, asekhāya sammāvimuttiyā samannāgato hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu asekho hotī’’ti (a. ni. 10.111). –

‘‘ස්වාමීනි, ‘අසේඛ, අසේඛ’ යැයි කියනු ලැබේ. ස්වාමීනි, කොපමණකින් භික්ෂුවක් අසේඛ වන්නේද? මහණෙනි, මෙහි භික්ෂුව අසේඛ පුද්ගලයාට අයත් සම්මා දිට්ඨියෙන් යුක්ත වෙයි, අසේඛ සම්මා සංකල්පයෙන් යුක්ත වෙයි, අසේඛ සම්මා වාචාවෙන් යුක්ත වෙයි, අසේඛ සම්මා කම්මන්තයෙන් යුක්ත වෙයි, අසේඛ සම්මා ආජීවයෙන් යුක්ත වෙයි, අසේඛ සම්මා වායාමයෙන් යුක්ත වෙයි, අසේඛ සම්මා සතියෙන් යුක්ත වෙයි, අසේඛ සම්මා සමාධියෙන් යුක්ත වෙයි, අසේඛ සම්මා ඥානයෙන් යුක්ත වෙයි, අසේඛ සම්මා විමුක්තියෙන් යුක්ත වෙයි. මහණෙනි, මෙසේ භික්ෂුව අසේඛ වෙයි’’ (අංගුත්තර නිකාය 10.111).

Evamādīsu suttesu vuttanayeneva veditabbānīti.

මෙසේ ආරම්භ වන සූත්‍රවල ද මෙකී ක්‍රමයටම අර්ථය දත යුතුය.

Paramatthajotikāya khuddakapāṭha-aṭṭhakathāya

පරමත්ථජෝතිකා නම් වූ ඛුද්දකපාඨ අටුවාවෙහි -

Kumārapañhavaṇṇanā niṭṭhitā.

කුමාරපඤ්හ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

5. Maṅgalasuttavaṇṇanā

5. මංගල සූත්‍ර වර්ණනාව

Nikkhepappayojanaṃ

සූත්‍රය තැබීමේ ප්‍රයෝජනය

Idāni kumārapañhānantaraṃ nikkhittassa maṅgalasuttassa atthavaṇṇanākkamo anuppatto, tassa idha nikkhepappayojanaṃ vatvā atthavaṇṇanaṃ karissāma. Seyyathidaṃ – idañhi suttaṃ iminā anukkamena bhagavatā avuttampi yvāyaṃ saraṇagamanehi sāsanotāro, sikkhāpadadvattiṃsākārakumārapañhehi ca sīlasamādhipaññāppabhedanayo dassito, sabbopesa paramamaṅgalabhūto, yato maṅgalatthikena ettheva abhiyogo kātabbo, so cassa maṅgalabhāvo iminā suttānusārena veditabboti dassanatthaṃ vuttaṃ.

දැන් කුමාරපඤ්හයට පසුව තබන ලද මංගල සූත්‍රයෙහි අර්ථ විවරණය කිරීමේ පිළිවෙළ පැමිණ තිබේ. එහිදී පළමුව මෙම සූත්‍රය මෙහි තැබීමේ ප්‍රයෝජනය පවසා පසුව අර්ථ වර්ණනාව කරන්නෙමු. එනම්, මෙම සූත්‍රය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙම අනුපිළිවෙළින් වදාරනු නොලැබුවද, සරණගමනය හරහා ශාසනයට ඇතුළු වීමත්, ශික්ෂාපද, දෙතිස් කුණප සහ කුමාරපඤ්හ හරහා සීල, සමාධි, ප්‍රඥා යන ප්‍රභේදනයන් දක්වන ලද්දේ ද, ඒ සියල්ල උතුම්ම මංගල්‍යයන් වන බැවිනුත්, මංගල්‍යය කැමති තැනැත්තා විසින් මෙහිම යෙදිය යුතු බැවිනුත්, එහි මංගල බව මෙම සූත්‍රයට අනුව දත යුතුය යන්න පෙන්වා දීම සඳහා මෙසේ තබන ලදී.

Idamassa idha nikkhepappayojanaṃ.

මෙහිදී සූත්‍රය තැබීමේ ප්‍රයෝජනය මෙයයි.

Paṭhamamahāsaṅgītikathā

ප්‍රථම මහා සංගායනා කථාව

Evaṃ [Pg.76] nikkhittassa panassa atthavaṇṇanatthaṃ ayaṃ mātikā –

මෙසේ තබන ලද මෙම සූත්‍රයෙහි අර්ථ විවරණය කරනු පිණිස මෙම මාතෘකාව වෙයි -

‘‘Vuttaṃ yena yadā yasmā, cetaṃ vatvā imaṃ vidhiṃ;

Evamiccādipāṭhassa, atthaṃ nānappakārato.

‘‘කවරෙකු විසින්, කවර කලෙක, කුමන හේතුවක් නිසා මෙය වදාරන ලද්දේද යන්න පවසා, මෙම පිළිවෙළින් ‘ඒවං මෙ සුතං’ (මෙසේ මා හට ඇසුණි) යනාදී පාඨයන්හි අර්ථය විවිධ ආකාරයෙන්-

‘‘Vaṇṇayanto samuṭṭhānaṃ, vatvā yaṃ yattha maṅgalaṃ;

Vavatthapetvā taṃ tassa, maṅgalattaṃ vibhāvaye’’ti.

විස්තර කරමින්, එම සූත්‍රයෙහි සමුට්ඨානය (හටගැනීම) පවසා, කවර තැනක කවර මංගල්‍යයක් වෙන් කර දක්වන ලද්දේද, එහි මංගල බව පැහැදිලි කළ යුතුය’’ යනුයි.

Tattha ‘‘vuttaṃ yena yadā yasmā, cetaṃ vatvā imaṃ vidhi’’nti ayaṃ tāva addhagāthā yadidaṃ ‘‘evaṃ me sutaṃ ekaṃ samayaṃ bhagavā…pe… bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsī’’ti, idaṃ vacanaṃ sandhāya vuttā. Idañhi anussavavasena vuttaṃ, so ca bhagavā sayambhū anācariyako, tasmā nedaṃ tassa bhagavato vacanaṃ arahato sammāsambuddhassa. Yato vattabbametaṃ ‘‘idaṃ vacanaṃ kena vuttaṃ, kadā, kasmā ca vutta’’nti. Vuccate – āyasmatā ānandena vuttaṃ, tañca paṭhamamahāsaṅgītikāle.

එහි ‘කවරෙකු විසින්, කවර කලෙක, කුමන හේතුවක් නිසා මෙය වදාරන ලද්දේද’ යන මෙම ගාථා අර්ධයෙන් ‘ඒවං මෙ සුතං එකං සමයං භගවා...පෙ... භගවන්තං ගාථාය අජ්ඣභාසි’ (මෙසේ මා හට ඇසුණි, එක් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ... ගාථාවකින් වදාළ සේක) යන මෙම වචන සමූහය අදහස් කෙරේ. මෙය අසන්නට ලැබුණු ආකාරය (අනුශ්‍රවය) අනුව පවසන ලද්දකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ස්වයම්භූ (තම ඥානයෙන්ම අවබෝධ කළ) බැවින් උන්වහන්සේට ගුරුවරයෙකු නැත. එබැවින් අර්හත් වූ සම්මා සම්බුද්ධ වූ ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මෙසේ මා හට ඇසුණි’ යැයි නොවදාරන බැවින් මෙය උන්වහන්සේගේ වචනයක් නොවේ. එහෙයින් ‘මෙම වචනය කවරෙකු විසින්, කවර කලෙක, කුමන හේතුවක් නිසා පවසන ලද්දක්ද’ යන්න කිව යුතුය. එය පවසනු ලැබේ - මෙය ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් විසින් ප්‍රථම මහා සංගායනා කාලයෙහි පවසන ලද්දකි.

Paṭhamamahāsaṅgīti cesā sabbasuttanidānakosallatthamādito pabhuti evaṃ veditabbā. Dhammacakkappavattanañhi ādiṃ katvā yāva subhaddaparibbājakavinayanā, katabuddhakicce kusinārāyaṃ upavattane mallānaṃ sālavane yamakasālānamantare visākhapuṇṇamadivase paccūsasamaye anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbute, bhagavati lokanāthe bhagavato parinibbāne sannipatitānaṃ sattannaṃ bhikkhusatasahassānaṃ saṅghatthero āyasmā mahākassapo sattāhaparinibbute bhagavati subhaddena vuḍḍhapabbajitena ‘‘alaṃ, āvuso, mā socittha, mā paridevittha, sumuttā mayaṃ tena mahāsamaṇena, upaddutā ca homa ‘idaṃ vo kappati idaṃ vo na kappatī’ti, idāni pana mayaṃ yaṃ icchissāma taṃ karissāma, yaṃ na icchissāma na taṃ karissāmā’’ti (cūḷava. 437; dī. ni. 2.232) vuttavacanamanussaranto ‘‘ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati yaṃ pāpabhikkhū ‘atītasatthukaṃ pāvacana’nti maññamānā pakkhaṃ labhitvā na cirasseva saddhammaṃ antaradhāpeyyuṃ. Yāva ca dhammavinayo tiṭṭhati, tāva anatītasatthukameva pāvacanaṃ hoti. Yathāha bhagavā –

සියලු සූත්‍රයන්ගේ නිදානයන් (සම්භවය) පිළිබඳ කුසලතාවය ඇති කරනු පිණිස, මෙම ප්‍රථම සංගායනාව ආරම්භයේ සිට මෙසේ දත යුතුය. ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රයෙහි සිට සුභද්ද පරිබ්‍රාජකයා හික්මවීම දක්වා බුද්ධ කෘත්‍යයන් නිමවා, කුසිනාරාවෙහි මල්ල රජදරුවන්ගේ උපවත්තන සාල වනයෙහි යමක සාල වෘක්ෂයන් අතර වෛශාඛ පුණ්‍යවන්ත දිනයෙහි අළුයම් කාලයෙහි අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවෙන් ලෝකනාථ වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ කල්හි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පිරිනිවීමෙන් පසුව රැස් වූ සත් ලක්ෂයක් භික්ෂූන් අතර සංඝ ස්ථවිර වූ ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවී සත් දිනක් ගිය තැන මහලු කල පැවිදි වූ සුභද්දයා විසින් පවසන ලද, ‘‘ඇවැත්නි, කම්පා නොවන්න, නොවැලපෙන්න. ඒ මහා ශ්‍රමණයාගෙන් අපි මැනවින් මිදුනෙමු. ‘මෙය ඔබට කැපයි, මෙය ඔබට අකැපයි’ කියමින් උන්වහන්සේ අපට පීඩා කළහ. දැන් අප කැමති දෙයක් කරන්නෙමු, අකැමැති දෙයක් නොකරන්නෙමු’’ යන වචනය සිහිපත් කරමින්, ‘‘පවිටු භික්ෂූන් ‘ශාස්තෘන් වහන්සේ ඉක්මගිය ශාසනයකි’ යැයි සිතා පක්ෂයක් ගොඩනගා නොබෝ කලකින්ම සද්ධර්මය අතුරුදහන් කිරීමට ඉඩ තිබේ. යම් තාක් ධර්ම විනය පවතීද, ඒ තාක් ශාස්තෘන් වහන්සේ පවතින ශාසනයක්ම වෙයි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක -

‘‘Yo [Pg.77] vo, ānanda, mayā dhammo ca vinayo ca desito paññatto, so vo mamaccayena satthā’’ti (dī. ni. 2.216).

‘‘ආනන්දය, මා විසින් යම් ධර්මයක් සහ විනයක් දේශනා කරන ලද්දේද, පනවන ලද්දේද, මා ඇවෑමෙන් එයම තොපගේ ශාස්තෘ වන්නේය’’ (දීඝ නිකාය 2.216).

‘‘Yaṃnūnāhaṃ dhammañca vinayañca saṅgāyeyyaṃ, yathayidaṃ sāsanaṃ addhaniyaṃ assa ciraṭṭhitikaṃ’’.

‘‘මෙම ශාසනය දිගුකල් පවතින පිණිස මම ධර්මය සහ විනය සංගායනා කරන්නෙම් නම් මැනවි.’’

Yañcāhaṃ bhagavatā –

තවද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මා හට -

‘‘Dhāressasi pana me tvaṃ, kassapa, sāṇāni paṃsukūlāni nibbasanānī’’ti vatvā cīvare sādhāraṇaparibhogena ceva –

‘‘කාශ්‍යපය, නුඹ මාගේ හණ වැහිරියෙන් කළ පාවිච්චි කරන ලද පංසුකූල සිවුරු දරන්නෙහිද?’’ යැයි වදාරා සිවුර පොදුවේ පරිභෝජනය කිරීමට ඉඩ දීමෙන් අනුග්‍රහ කළ සේක.

‘‘Ahaṃ, bhikkhave, yāvade ākaṅkhāmi vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi, kassapopi, bhikkhave, yāvadeva ākaṅkhati vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’ti –

‘‘මහණෙනි, මම යම් තාක් කැමති වෙම්ද, ඒ තාක් කාමයන්ගෙන් වෙන්ව...පෙ... ප්‍රථම ධ්‍යානයට සමවැදී වාසය කරමි. මහණෙනි, කාශ්‍යප ද යම් තාක් කැමති වෙයිද, ඒ තාක් කාමයන්ගෙන් වෙන්ව...පෙ... ප්‍රථම ධ්‍යානයට සමවැදී වාසය කරයි’’ යනුවෙන් -

Evamādinā nayena navānupubbavihārachaḷabhiññāppabhede uttarimanussadhamme attanā samasamaṭṭhapanena ca anuggahito, tassa me kimaññaṃ āṇaṇyaṃ bhavissati? ‘‘Nanu maṃ bhagavā rājā viya sakakavacaissariyānuppadānena attano kulavaṃsappatiṭṭhāpakaṃ puttaṃ ‘saddhammavaṃsappatiṭṭhāpako me ayaṃ bhavissatī’ti mantvā iminā asādhāraṇena anuggahena anuggahesī’’ti cintayanto dhammavinayasaṅgāyanatthaṃ bhikkhūnaṃ ussāhaṃ janesi? Yathāha –

මෙම ක්‍රමයෙන් නව අනුපූර්ව විහාර සහ සළභිඥා ප්‍රභේදයන් සහිත උත්තරීමනුෂ්‍ය ධර්මයන්ගෙන් තමන් වහන්සේ හා සම මට්ටමෙහි තබා අනුග්‍රහ කරන ලද ඒ මට, (ශාසනය වෙනුවෙන් මෙහෙවරක් කිරීම හැර) වෙනත් කිනම් ණය මුක්ත වීමක් වන්නේද? ‘‘රජෙකු තම සන්නාහය සහ රාජ්‍යත්වය පැවරීමෙන් තම කුල වංශය පවත්වාගෙන යන පුත්‍රයාට අනුග්‍රහ කරන්නාක් මෙන්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ‘මොහු මාගේ සද්ධර්ම වංශය පවත්වාගෙන යන්නා වන්නේය’ යි සිතා මට මෙම අසාධාරණ අනුග්‍රහයෙන් සංග්‍රහ කළ සේක’’ යැයි සිතමින් ධර්ම විනය සංගායනා කිරීම සඳහා භික්ෂූන් උනන්දු කරවූහ. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘Atha kho āyasmā mahākassapo bhikkhū āmantesi – ekamidāhaṃ, āvuso, samayaṃ pāvāya kusināraṃ addhānamaggappaṭipanno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehī’’ti (dī. ni. 2.231; cūḷava. 437) sabbaṃ subhaddakaṇḍaṃ vitthāretabbaṃ.

‘‘එකල්හි ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ භික්ෂූන් ඇමතූහ - ඇවැත්නි, එක් කලෙක මම පාවා නුවර සිට කුසිනාරාව බලා යන දීර්ඝ මාර්ගයට පිළිපන්ව පන්සියයක් පමණ වූ මහත් භික්ෂු සංඝයා සමඟ ගමන් කෙළෙමි’’ යනාදී වශයෙන් සියලු සුභද්ද කාණ්ඩය විස්තර කළ යුතුය.

Tato paraṃ āha –

ඉන්පසුව මෙසේ පැවසූහ -

‘‘Handa mayaṃ, āvuso, dhammañca vinayañca saṅgāyeyyāma, pure adhammo dippati, dhammo paṭibāhiyyati, avinayo dippati, vinayo paṭibāhiyyati, pure adhammavādino balavanto honti, dhammavādino dubbalā honti, avinayavādino balavanto honti, vinayavādino dubbalā hontī’’ti (cūḷava. 437).

‘‘ඇවැත්නි, එන්න, අපි ධර්මය සහ විනය සංගායනා කරමු. අනාගතයෙහි අධර්මය බබළන්නට පෙර, ධර්මය බැහැර වන්නට පෙර, අවිනය බබළන්නට පෙර, විනය බැහැර වන්නට පෙර, අධර්මවාදීන් බලවත් වන්නට පෙර, ධර්මවාදීන් දුබල වන්නට පෙර, අවිනයවාදීන් බලවත් වන්නට පෙර සහ විනයවාදීන් දුබල වන්නට පෙර (මෙය කරමු)’’ (චුල්ලවග්ග 437).

Bhikkhū [Pg.78] āhaṃsu ‘‘tena hi, bhante, thero bhikkhū uccinatū’’ti. Thero sakalanavaṅgasatthusāsanapariyattidhare puthujjanasotāpannasakadāgāmianāgāmisukkhavipassakakhīṇāsavabhikkhū anekasate anekasahasse ca vajjetvā tipiṭakasabbapariyattippabhedadhare paṭisambhidāppatte mahānubhāve yebhuyyena bhagavatā etadaggaṃ āropite tevijjādibhede khīṇāsavabhikkhūyeva ekūnapañcasate pariggahesi. Ye sandhāya idaṃ vuttaṃ ‘‘atha kho āyasmā mahākassapo ekenūnapañcaarahantasatāni uccinī’’ti (cūḷava. 437).

“ස්වාමීනි, එසේ නම් මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේම භික්ෂූන් වහන්සේලා තෝරා ගන්නා සේක්වා” යි භික්ෂූන් වහන්සේලා පැවසූහ. එවිට මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ, නවංග ශාස්තෘ ශාසන පර්යාප්තිය දරන්නා වූ සිය ගණන් දහස් ගණන් පෘථග්ජන, සෝවාන්, සකෘදාගාමී, අනාගාමී සහ ශුෂ්ක විදර්ශක රහතන් වහන්සේලා මගහැර, ත්‍රිපිටකයේ සියලු පර්යාප්ති ප්‍රභේදයන් දරන්නා වූ, සිවුපිළිසිඹියාපත් වූ, මහානුභාව සම්පන්න වූ, බොහෝ සෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ඒ ඒ තනතුරුවලින් අගතැන් පත් කරන ලද, තේවිජ්ජාදී (ත්‍රිවිද්‍යාදී) ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූ රහතන් වහන්සේලාම හාරසිය අනූනව නමක් (499) තෝරාගත් සේක. ඒ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ කියන ලදී: “එකල්හි ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප ස්ථවිරයන් වහන්සේ එක් නමක් අඩු පන්සියයක් රහතන් වහන්සේලා තෝරාගත් සේක.”

Kissa pana thero ekenūnamakāsīti? Āyasmato ānandattherassa okāsakaraṇatthaṃ. Tena hāyasmatā sahāpi vināpi na sakkā dhammasaṅgīti kātuṃ. So hāyasmā sekho sakaraṇīyo, tasmā saha na sakkā, yasmā panassa kiñci dasabaladesitaṃ suttageyyādikaṃ bhagavato asammukhā paṭiggahitaṃ nāma natthi, tasmā vināpi na sakkā. Yadi evaṃ sekhopi samāno dhammasaṅgītiyā bahūkārattā therena uccinitabbo assa, atha kasmā na uccinitoti? Parūpavādavivajjanato. Thero hi āyasmante ānande ativiya vissattho ahosi. Tathā hi naṃ sirasmiṃ palitesu jātesupi ‘‘na vāyaṃ kumārako mattamaññāsī’’ti (saṃ. ni. 2.154) kumārakavādena ovadati. Sakyakulappasuto cāyaṃ āyasmā tathāgatassa bhātā cūḷapitu putto, tatra bhikkhū chandāgamanaṃ viya maññamānā ‘‘bahū asekhapaṭisambhidāppatte bhikkhū ṭhapetvā ānandaṃ sekhapaṭisambhidāppattaṃ thero uccinī’’ti upavadeyyuṃ. Taṃ parūpavādaṃ parivivajjento ‘‘ānandaṃ vinā saṅgīti na sakkā kātuṃ, bhikkhūnaṃyeva anumatiyā gahessāmī’’ti na uccini.

මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ එක් නමක් අඩු කළේ කුමක් නිසාද? ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේට අවස්ථාව ලබා දීම සඳහාය. ඒ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ සමඟ හෝ උන්වහන්සේ නොමැතිව හෝ ධර්ම සංගායනාව කළ නොහැකි බැවිනි. ඒ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ සේඛ (රහත් නොවූ) උත්තමයෙකු බැවින්, තවදුරටත් කටයුතු ඉතිරිව ඇති බැවින් උන්වහන්සේ සමඟින් (එම අවස්ථාවේ) සංගායනාව කළ නොහැක. එසේම, දසබලයන් වහන්සේ දේශනා කළ සූත්‍ර, ගෙය්‍ය ආදී කිසිදු ධර්මයක් උන්වහන්සේ ඉදිරියෙහි පිළිගත්තේ නැතැයි කියා නැති බැවින් (සියල්ල අසා ඇති බැවින්) උන්වහන්සේ නොමැතිව ද සංගායනාව කළ නොහැක. ඉදින් සේඛ වුවද ධර්ම සංගායනාවට මහත් උපකාරයක් වන බැවින් මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් උන්වහන්සේව තෝරාගත යුතුව තිබුණි. එසේ නම් කුමක් නිසා තෝරා නොගත්තේ ද? අන් අයගේ චෝදනාවලින් වැළකීම සඳහාය. මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ආයුෂ්මත් ආනන්දයන් වහන්සේ කෙරෙහි ඉතා විශ්වාසවන්තව සිටියහ. කෙතරම්ද යත්, ආනන්දයන් වහන්සේගේ හිසෙහි කෙස් පැසී තිබියදී පවා “මේ කුමාරයා පමණ නොදන්නේය” යි කුමාර වාදයෙන් අවවාද කළහ. එමෙන්ම මේ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ ශාක්‍ය වංශිකයෙකි, තථාගතයන් වහන්සේගේ සහෝදරයෙකි (සුළු පියාගේ පුත්‍රයාය). එහිදී අන් භික්ෂූන් වහන්සේලා පක්ෂපාතීත්වය දැක්වූවා යැයි සිතා “සිවුපිළිසිඹියාපත් රහතන් වහන්සේලා බොහෝ පිරිසක් සිටියදී, සේඛ වූ සිවුපිළිසිඹියාපත් ආනන්දයන්ව මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ තෝරා ගත්තා” යැයි දෝෂාරෝපණය කළ හැකිය. ඒ නිසා එම පරෝපවාදයෙන් වැළකී සිටීමටත්, “ආනන්දයන් නොමැතිව සංගායනාව කළ නොහැක, භික්ෂූන් වහන්සේලාගේම අනුමැතියෙන් උන්වහන්සේව පිළිගන්නෙමි” යන අදහසින් උන්වහන්සේව තෝරා නොගත්හ.

Atha sayameva bhikkhū ānandassatthāya theraṃ yāciṃsu. Yathāha –

ඉන්පසු භික්ෂූන් වහන්සේලාම ආනන්දයන් වහන්සේ වෙනුවෙන් මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගෙන් ඉල්ලා සිටියහ. එය මෙසේ සඳහන් වේ –

‘‘Bhikkhū āyasmantaṃ mahākassapaṃ etadavocuṃ – ‘ayaṃ, bhante, āyasmā ānando kiñcāpi sekho, abhabbo chandā dosā mohā bhayā agatiṃ gantuṃ, bahu cānena bhagavato santike dhammo ca vinayo ca pariyatto, tena hi, bhante, thero [Pg.79] āyasmantampi ānandaṃ uccinatū’ti. Atha kho āyasmā mahākassapo āyasmantampi ānandaṃ uccinī’’ti (cūḷava. 437).

“භික්ෂූන් වහන්සේලා ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප ස්ථවිරයන් වහන්සේට මෙසේ පැවසූහ: ‘ස්වාමීනි, මේ ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ සේඛ උත්තමයෙකු වුවද, උන්වහන්සේ ඡන්දයෙන්, ද්වේෂයෙන්, මෝහයෙන් හෝ භයෙන් අගතියට යා නොහැකි කෙනෙකි. උන්වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි බොහෝ ධර්මය හා විනය ඉගෙන ගෙන ඇත. එබැවින් ස්වාමීනි, මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේව ද තෝරා ගන්නා සේක්වා’ යි. එවිට ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප ස්ථවිරයන් වහන්සේ ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේව ද තෝරාගත් සේක.”

Evaṃ bhikkhūnaṃ anumatiyā uccinitena tenāyasmatā saddhiṃ pañcatherasatāni ahesuṃ.

මෙසේ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ අනුමැතියෙන් තෝරාගන්නා ලද ඒ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ ද සමඟ ස්ථවිරයන් වහන්සේලා පන්සිය නමක් සම්පූර්ණ වූහ.

Atha kho therānaṃ bhikkhūnaṃ etadahosi – ‘‘kattha nu kho mayaṃ dhammañca vinayañca saṅgāyeyyāmā’’ti. Atha kho therānaṃ bhikkhūnaṃ etadahosi ‘‘rājagahaṃ kho mahāgocaraṃ pahūtasenāsanaṃ, yaṃnūna mayaṃ rājagahe vassaṃ vasantā dhammañca vinayañca saṅgāyeyyāma, naññe bhikkhū rājagahe vassaṃ upagaccheyyu’’nti. Kasmā pana nesaṃ etadahosi? Idaṃ amhākaṃ thāvarakammaṃ, koci visabhāgapuggalo saṅghamajjhaṃ pavisitvā ukkoṭeyyāti. Athāyasmā mahākassapo ñattidutiyena kammena sāvesi. Taṃ saṅgītikkhandhake (cūḷava. 437) vuttanayeneva ñātabbaṃ.

එවිට ඒ ස්ථවිර භික්ෂූන් වහන්සේලාට මෙවැනි අදහසක් ඇති විය: “අපි කොතැනක ධර්මය හා විනය සංගායනා කරමුද?” ඉක්බිති එම ස්ථවිර භික්ෂූන් වහන්සේලාට මෙසේ සිතුණි: “රජගහ නුවර යනු මහත් ගොදුරුගම් සහිත, සේනාසන බහුල ප්‍රදේශයකි. එබැවින් අපි රජගහ නුවර වස් වසමින් ධර්මය හා විනය සංගායනා කරන්නේ නම් මැනවි. අනෙකුත් භික්ෂූන් රජගහ නුවර වස් නොවැසිය යුතුය.” ඔවුන්ට මෙවැනි අදහසක් ඇති වූයේ මන්ද? “අපගේ මේ ස්ථිර කටයුත්ත (සංගායනාව) අතරතුරදී, කිසියම් අදහස් නොගැලපෙන පුද්ගලයෙකු සංඝයා මැදට පැමිණ අවුල් කළ හැකිය” යන බිය නිසාය. ඉන්පසු ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඤත්ති දුතිය කර්මයකින් (සංඝ සම්මතියෙන්) එය දැනුම් දුන් සේක. එය සංගීතික්ඛන්ධකයේ සඳහන් වන පරිදිම දත යුතුය.

Atha tathāgatassa parinibbānato sattasu sādhukīḷanadivasesu sattasu ca dhātupūjādivasesu vītivattesu ‘‘aḍḍhamāso atikkanto, idāni gimhānaṃ diyaḍḍho māso seso, upakaṭṭhā vassūpanāyikā’’ti mantvā mahākassapatthero ‘‘rājagahaṃ, āvuso, gacchāmā’’ti upaḍḍhaṃ bhikkhusaṅghaṃ gahetvā ekaṃ maggaṃ gato. Anuruddhattheropi upaḍḍhaṃ gahetvā ekaṃ maggaṃ gato, ānandatthero pana bhagavato pattacīvaraṃ gahetvā bhikkhusaṅghaparivuto sāvatthiṃ gantvā rājagahaṃ gantukāmo yena sāvatthi, tena cārikaṃ pakkāmi. Ānandattherena gatagataṭṭhāne mahāparidevo ahosi, ‘‘bhante ānanda, kuhiṃ satthāraṃ ṭhapetvā āgatosī’’ti? Anupubbena sāvatthiṃ anuppatte there bhagavato parinibbānasamaye viya mahāparidevo ahosi.

ඉක්බිති තථාගතයන් වහන්සේගේ පරිනිර්වාණයෙන් පසු හත් දිනක් පැවති පූජෝත්සව සහ තවත් හත් දිනක් පැවති ධාතු පූජාවන් අවසන් වූ විට, “අඩ මසක් ගත වී ඇත, දැන් ගිම්හාන ඍතුවේ මාස එකහමාරක් ඉතිරිව තිබේ, වස් එළඹෙන කාලය ළඟා වී ඇත” යි සලකා මහා කාශ්‍යප ස්ථවිරයන් වහන්සේ “ඇවැත්නි, අපි රජගහ නුවරට යමු” යි පවසමින් භික්ෂු සංඝයාගෙන් අඩක් රැගෙන එක් මගකින් වැඩම කළහ. අනුරුද්ධ ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද අඩක් පිරිස රැගෙන තවත් මගකින් වැඩම කළහ. ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ වනාහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පාත්‍ර සිවුරු රැගෙන භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා සැවැත් නුවරට ගොස්, රජගහ නුවරට යාමේ අදහසින් සැවැත් නුවර බලා චාරිකාවේ වැඩම කළහ. ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ වැඩම කළ සෑම තැනකදීම “ආනන්දයන් වහන්ස, ශාස්තෘන් වහන්සේ කොහේ තබා ආවේද?” යි අසමින් මහත් හඬා වැලපීම් සිදු විය. පිළිවෙළින් සැවැත් නුවරට වැඩම කළ විට, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ අවස්ථාවේ මෙන් මහත් හඬා වැලපීමක් ඇති විය.

Tatra sudaṃ āyasmā ānando aniccatādipaṭisaṃyuttāya dhammiyā kathāya taṃ mahājanaṃ saññāpetvā jetavanaṃ pavisitvā dasabalena vasitagandhakuṭiyā dvāraṃ vivaritvā mañcapīṭhaṃ nīharitvā papphoṭetvā gandhakuṭiṃ sammajjitvā milātamālākacavaraṃ chaḍḍetvā mañcapīṭhaṃ atiharitvā puna yathāṭhāne ṭhapetvā bhagavato ṭhitakāle karaṇīyaṃ vattaṃ sabbamakāsi. Atha [Pg.80] thero bhagavato parinibbānato pabhuti ṭhānanisajjabahulattā ussannadhātukaṃ kāyaṃ samassāsetuṃ dutiyadivase khīravirecanaṃ pivitvā vihāreyeva nisīdi, yaṃ sandhāya subhena māṇavena pahitaṃ māṇavakaṃ etadavoca –

එහිදී ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ අනිත්‍යතාවය පිළිබඳ ධර්ම දේශනාවෙන් ඒ මහා ජනයා පහදවා, ජේතවනයට ඇතුළු වී, දසබලයන් වහන්සේ වැඩසිටි ගන්ධකුටියේ දොර හැර, ඇඳ පුටු එළියට ගෙන ගසා දමා, ගන්ධකුටිය අතුගා, පරවුණු මල් සහ කසළ ඉවත් කර, නැවත ඇඳ පුටු ගෙන ගොස් තිබූ තැනින්ම තබා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි කාලයේ කළ යුතු සියලු වත් පිළිවෙත් ඉටු කළ සේක. ඉන්පසු ස්ථවිරයන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පරිනිර්වාණයේ සිට බොහෝ වේලාවක් සිටගෙන සිටීම හා හිඳගෙන සිටීම නිසා ඇති වූ කායික පීඩාවන් සංසිඳුවා ගැනීම සඳහා, දෙවන දිනයේ කිරි මිශ්‍රිත විරේක බෙහෙතක් පානය කර විහාරයේම වැඩසිටියහ. ඒ පිළිබඳව සුභ මානවකයා විසින් එවන ලද ලුහුඬු පණිවිඩකරුවාට මෙසේ පැවසූහ –

‘‘Akālo kho, māṇavaka, atthi me ajja bhesajjamattā pītā, appeva nāma svepi upasaṅkameyyāmā’’ti (dī. ni. 1.447).

“මානවකය, දැන් වේලාව නොවේ. අද මා බෙහෙතක් පානය කර ඇත. බොහෝ විට හෙට අපට පැමිණිය හැකි වනු ඇත” යි පැවසූහ.

Dutiyadivase cetakattherena pacchāsamaṇena gantvā subhena māṇavena puṭṭho dīghanikāye subhasuttaṃ nāma dasamaṃ suttamabhāsi.

දෙවන දිනයේ චේතක ස්ථවිරයන් වහන්සේ පශ්චාත් ශ්‍රමණ ලෙස කැටුව ගොස්, සුභ මානවකයා විසින් අසන ලද ප්‍රශ්නවලට පිළිතුරු දෙමින් දීඝ නිකායේ දසවන සූත්‍රය වන සුභ සූත්‍රය දේශනා කළ සේක.

Atha kho thero jetavane vihāre khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇaṃ kārāpetvā upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya rājagahaṃ gato. Tathā mahākassapatthero anuruddhatthero ca sabbaṃ bhikkhusaṅghaṃ gahetvā rājagahameva gatā.

ඉන්පසු ස්ථවිරයන් වහන්සේ ජේතවන විහාරයේ කැඩී බිඳී ගිය තැන් පිළිසකර කරවා, වස් එළඹීමට ආසන්න වූ විට රජගහ නුවරට වැඩම කළහ. එසේම මහා කාශ්‍යප ස්ථවිරයන් වහන්සේ සහ අනුරුද්ධ ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද මුළු භික්ෂු සංඝයා සමඟ රජගහ නුවරටම වැඩම කළහ.

Tena kho pana samayena rājagahe aṭṭhārasa mahāvihārā honti. Te sabbepi chaḍḍitapatitauklāpā ahesuṃ. Bhagavato hi parinibbāne sabbe bhikkhū attano attano pattacīvaraṃ gahetvā vihāre ca pariveṇe ca chaḍḍetvā agamaṃsu. Tattha therā bhagavato vacanapūjanatthaṃ titthiyavādaparimocanatthañca ‘‘paṭhamaṃ māsaṃ khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇaṃ karomā’’ti cintesuṃ. Titthiyā hi vadeyyuṃ ‘‘samaṇassa gotamassa sāvakā satthari ṭhiteyeva vihāre paṭijaggiṃsu, parinibbute chaḍḍesu’’nti. Tesaṃ vādaparimocanatthañca cintesunti vuttaṃ hoti. Vuttampi cetaṃ –

ඒ කාලයෙහි රජගහනුවර මහා විහාර දහඅටක් විය. ඒ සියලු විහාර භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් අත්හැර දමා තිබූ බැවින් කුණුකසළින් හා ජරාවාසත්වයෙන් පිරී තිබුණි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පරිනිර්වාණයෙන් පසු සියලු භික්ෂූන් වහන්සේලා තම තමන්ගේ පාත්‍ර සිවුරු ගෙන විහාර හා පරිවේණ අත්හැර වැඩම කළහ. එහිදී ස්ථවිරයන් වහන්සේලා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනයට පූජා කිරීම පිණිසත්, අන්‍ය තීර්ථකයන්ගේ දෝෂාරෝපණයන්ගෙන් මිදීම පිණිසත්, "අපි පළමු මාසයෙහි ගරාවැටුණු තැන් පිළිසකර කරමු" යි සිතූහ. මන්ද, "ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ගේ ශ්‍රාවකයෝ ශාස්තෘන් වහන්සේ ජීවමානව සිටිද්දී පමණක් විහාර පිරිසිදු කළහ, උන්වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ පසු ඒවා අත්හැර දැමූහ" යි තීර්ථකයෝ පවසන්නට ඉඩ ඇති බැවිනි. ඔවුන්ගේ එම දෝෂාරෝපණයෙන් මිදීම පිණිස මෙසේ සිතූ බව කියනු ලැබේ. මේ පිළිබඳව මෙසේ ද පවසා ඇත –

‘‘Atha kho therānaṃ bhikkhūnaṃ etadahosi – bhagavatā kho, āvuso, khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇaṃ vaṇṇitaṃ, handa mayaṃ, āvuso, paṭhamaṃ māsaṃ khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇaṃ karoma, majjhimaṃ māsaṃ sannipatitvā dhammañca vinayañca saṅgāyissāmā’’ti (cūḷava. 438).

"ඉන්පසු එම ස්ථවිර භික්ෂූන් වහන්සේලාට මෙබඳු අදහසක් ඇති විය – 'ඇවැත්නි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ගරාවැටුණු තැන් පිළිසකර කිරීම වර්ණනා කරන ලදී. එබැවින් ඇවැත්නි, අපි පළමු මාසයෙහි ගරාවැටුණු තැන් පිළිසකර කරමු, දෙවන මාසයෙහි රැස්ව ධර්මය හා විනය සංගායනා කරමු' යි කියායි."

Te dutiyadivase gantvā rājadvāre aṭṭhaṃsu. Ajātasattu rājā āgantvā vanditvā ‘‘ahaṃ, bhante, kiṃ karomi, kenattho’’ti pavāresi. Therā aṭṭhārasamahāvihārappaṭisaṅkharaṇatthāya hatthakammaṃ paṭivedesuṃ. ‘‘Sādhu, bhante’’ti rājā hatthakammakārake manusse adāsi. Therā paṭhamaṃ māsaṃ sabbavihāre paṭisaṅkharāpesuṃ.

උන්වහන්සේලා දෙවැනි දිනයෙහි රජවාසලට වැඩම කර එහි වැඩ සිටියහ. අජාසත් රජතුමා පැමිණ වැඳ නමස්කාර කොට, "ස්වාමීනි, මම කුමක් කළ යුතු ද? කුමන දෙයකින් ඔබට අවශ්‍යතාවක් තිබේද?" යි විමසීය. තෙරණුවෝ මහා විහාර දහඅට පිළිසකර කිරීම සඳහා ශ්‍රම දායකත්වය අවශ්‍ය බව දන්වා සිටියහ. "ස්වාමීනි, ඉතා හොඳයි" කියා රජතුමා ශ්‍රමිකයන් ලබා දුන්නේය. තෙරණුවෝ පළමු මාසය තුළ සියලු විහාර පිළිසකර කරවූහ.

Atha [Pg.81] rañño ārocesuṃ – ‘‘niṭṭhitaṃ, mahārāja, vihārappaṭisaṅkharaṇaṃ, idāni dhammavinayasaṅgahaṃ karomā’’ti. ‘‘Sādhu, bhante, vissatthā karotha, mayhaṃ āṇācakkaṃ, tumhākaṃ dhammacakkaṃ hotu. Āṇāpetha, bhante, kiṃ karomī’’ti? ‘‘Dhammasaṅgahaṃ karontānaṃ bhikkhūnaṃ sannisajjaṭṭhānaṃ mahārājā’’ti. ‘‘Kattha karomi, bhante’’ti? ‘‘Vebhārapabbatapasse sattapaṇṇiguhādvāre kātuṃ yuttaṃ mahārājā’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti kho, rājā ajātasattu, vissakammunā nimmitasadisaṃ suvibhattabhittithambhasopānaṃ nānāvidhamālākammalatākammavicitraṃ mahāmaṇḍapaṃ kārāpetvā vividhakusumadāmaolambakaviniggalantacāruvitānaṃ ratanavicitramaṇikoṭṭimatalamiva ca naṃ nānāpupphūpahāravicitraṃ supariniṭṭhitabhūmikammaṃ brahmavimānasadisaṃ alaṅkaritvā tasmiṃ mahāmaṇḍape pañcasatānaṃ bhikkhūnaṃ anagghāni pañcakappiyapaccattharaṇasatāni paññāpetvā dakkhiṇabhāgaṃ nissāya uttarābhimukhaṃ therāsanaṃ, maṇḍapamajjhe puratthābhimukhaṃ buddhassa bhagavato āsanārahaṃ dhammāsanaṃ paññāpetvā dantakhacitaṃ cittabījaniñcettha ṭhapetvā bhikkhusaṅghassa ārocāpesi ‘‘niṭṭhitaṃ, bhante, kicca’’nti.

ඉන්පසු රජතුමාට මෙසේ දන්වා සිටියහ – "මහරජ, විහාර පිළිසකර කිරීම අවසන් විය. දැන් අපි ධර්ම විනය සංගායනා කරමු." එවිට රජතුමා, "ස්වාමීනි, ඉතා හොඳයි, විශ්වාසයෙන් යුතුව එය සිදු කරන්න. මගේ ආඥා චක්‍රය පවතීවා, ඔබ වහන්සේලාගේ ධර්ම චක්‍රය පවතීවා. ස්වාමීනි, අණ කළ මැනව, මම කුමක් කළ යුතු ද?" යි ඇසීය. "මහරජ, ධර්ම සංගායනාව සිදු කරන භික්ෂූන් වහන්සේලාට රැස්වීමට සුදුසු ස්ථානයක් පිළියෙළ කරන්න" යි පැවසූහ. "ස්වාමීනි, කොතැනක පිළියෙළ කළ යුතු ද?" යි ඇසූ විට, "මහරජ, වේභාර පර්වත පාමුල සත්තපණ්ණි ගුහා ද්වාරයෙහි එය කිරීම සුදුසුය" යි වදාළහ. "එසේය ස්වාමීනි" යි පිළිගත් අජාසත් රජතුමා, විශ්වකර්ම දිව්‍යපුත්‍රයා මැවූ දෙයක් වැනි, මැනවින් බෙදා වෙන් කළ බිත්ති, ටැම් හා පඩිපෙළවල් ඇති, නානාප්‍රකාර මල්කම් ලියකම්වලින් විසිතුරු වූ මහා මණ්ඩපයක් කරවා, විවිධ මල්දම් එල්ලෙන සොඳුරු වියනකින් හෙබි, රත්නයෙන් විසිතුරු වූ මැණික් ගල් අතුළ බිමක් මෙන් නානාවිධ මල් පූජාවන්ගෙන් බබළන, මැනවින් නිම කළ බිම් ඇති, බ්‍රහ්ම විමානයක් බඳු වූ ඒ මණ්ඩපය අලංකාර කොට, එහි පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා සඳහා අගනා පිරිකර ඇති පන්සියයක් ආසන පනවා, දකුණු දිශාව ඇසුරු කරමින් උතුරු දෙසට මුහුණ ලා ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගේ ආසනය ද, මණ්ඩපය මධ්‍යයෙහි නැගෙනහිරට මුහුණ ලා බුදුරජාණන් වහන්සේට සුදුසු ධර්මාසනය ද පනවා, එහි ඇත් දළින් කළ විසිතුරු වටාපතක් තබා, "ස්වාමීනි, කටයුතු අවසන් විය" යි භික්ෂු සංඝයාට දන්වා යැවීය.

Bhikkhū āyasmantaṃ ānandaṃ āhaṃsu ‘‘sve, āvuso ānanda, saṅghasannipāto, tvañca sekho sakaraṇīyo, tena te na yuttaṃ sannipātaṃ gantuṃ, appamatto hohī’’ti. Atha kho āyasmā ānando ‘‘sve sannipāto, na kho pana metaṃ patirūpaṃ, yvāhaṃ sekho samāno sannipātaṃ gaccheyya’’nti bahudeva rattiṃ kāyagatāya satiyā vītināmetvā rattiyā paccūsasamaye caṅkamā orohitvā vihāraṃ pavisitvā ‘‘nipajjissāmī’’ti kāyaṃ āvajjesi. Dve pādā bhūmito muttā, appattañca sīsaṃ bimbohanaṃ, etasmiṃ antare anupādāya āsavehi cittaṃ vimucci. Ayañhi āyasmā caṅkamena bahi vītināmetvā visesaṃ nibbattetuṃ asakkonto cintesi ‘‘nanu maṃ bhagavā etadavoca – ‘katapuññosi tvaṃ, ānanda, padhānamanuyuñja, khippaṃ hohisi anāsavo’ti (dī. ni. 2.207). Buddhānañca kathādoso nāma natthi, mama pana accāraddhaṃ vīriyaṃ, tena me cittaṃ uddhaccāya saṃvattati, handāhaṃ vīriyasamataṃ yojemī’’ti caṅkamā orohitvā pādadhovanaṭṭhāne ṭhatvā pāde dhovitvā vihāraṃ pavisitvā mañcake nisīditvā ‘‘thokaṃ vissamissāmī’’ti kāyaṃ mañcake upanāmesi. Dve pādā [Pg.82] bhūmito muttā, sīsañca bimbohanamasampattaṃ, etasmiṃ antare anupādāya āsavehi cittaṃ vimucci. Catuiriyāpathavirahitaṃ therassa arahattaṃ. Tena ‘‘imasmiṃ sāsane anisinno anipanno aṭṭhito acaṅkamanto ko bhikkhu arahattaṃ patto’’ti vutte ‘‘ānandatthero’’ti vattuṃ vaṭṭati.

භික්ෂූන් වහන්සේලා ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරණුවන්ට මෙසේ වදාළහ – "ඇවැත්නි ආනන්ද, හෙට සංඝයාගේ රැස්වීම පැවැත්වේ. ඔබ තවමත් ශෛක්ෂයෙකි, කළ යුතු දේ ඉතිරිව ඇත්තෙකි. එබැවින් එම රැස්වීමට සහභාගී වීම ඔබට සුදුසු නැත. එබැවින් අප්‍රමාදීව කටයුතු කරන්න." එවිට ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරණුවෝ, "හෙට රැස්වීම පැවැත්වේ. මා ශෛක්ෂයෙකුව සිටියදී රැස්වීමට යාම සුදුසු නැත" යි සිතා, බොහෝ වේලාවක් කායගතා සතිය වඩමින් රාත්‍රිය ගත කළහ. රාත්‍රියෙහි අලුයම කාලයෙහි සක්මනින් බැස විහාරයට වැදී "සැතපෙන්නෙමි" යි සිරුර ඇඳට නැඹුරු කළහ. දෙපා පොළොවෙන් මිදුණි, හිස කොට්ටයට පත් නොවීය. මේ අතරතුර උපාදාන රහිතව ආශ්‍රවයන්ගෙන් සිත මිදුණි. සක්මනින් පිටත කාලය ගත කරමින් විශේෂ අවබෝධයක් ලබාගත නොහැකි වූ ආයුෂ්මත් තෙරණුවෝ මෙසේ සිතූහ – "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට මෙසේ වදාළා නොවේද? 'ආනන්ද, ඔබ පින් කළ අයෙකි, වීර්යයෙහි යෙදෙන්න, ඉක්මනින්ම ආශ්‍රව රහිත වනු ඇත' කියායි. බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ වචනයෙහි කිසිදු දෝෂයක් නැත. නමුත් මාගේ වීර්යය අතිශයින් දැඩි බැවින් මාගේ සිත විසිරීම දෙසට යොමු වේ. එබැවින් මම වීර්යය සම කරන්නෙමි" යි සිතා සක්මනින් බැස, පා සෝදන තැන සිට පා සෝදා, විහාරයට වැදී ඇඳෙහි හිඳ "මඳක් විවේක ගන්නෙමි" යි සිරුර ඇඳෙහි තැබූහ. දෙපා පොළොවෙන් මිදුණි, හිස කොට්ටයට පත් නොවීය. ඒ අතරතුර උපාදාන රහිතව ආශ්‍රවයන්ගෙන් සිත මිදුණි. තෙරණුවෝ සතර ඉරියව්වලින් තොරව අර්හත් භාවයට පත් වූහ. එබැවින් "මේ ශාසනයෙහි ඉඳගෙන හෝ නිදාගෙන හෝ සිටගෙන හෝ සක්මන් කරමින් හෝ නොවී අර්හත් භාවයට පත් වූයේ කවර භික්ෂුවක් ද?" යි ඇසූ විට "ආනන්ද තෙරණුවෝය" යි කීමට සුදුසුය.

Atha therā bhikkhū dutiyadivase bhattakiccaṃ katvā pattacīvaraṃ paṭisāmetvā dhammasabhāyaṃ sannipatitā. Ānandatthero pana attano arahattappattiṃ ñāpetukāmo bhikkhūhi saddhiṃ na gato. Bhikkhū yathāvuḍḍhaṃ attano attano pattāsane nisīdantā ānandattherassa āsanaṃ ṭhapetvā nisinnā. Tattha kehici ‘‘etamāsanaṃ kassā’’ti vutte ānandassāti. ‘‘Ānando pana kuhiṃ gato’’ti. Tasmiṃ samaye thero cintesi ‘‘idāni mayhaṃ gamanakālo’’ti. Tato attano ānubhāvaṃ dassento pathaviyaṃ nimujjitvā attano āsaneyeva attānaṃ dassesi. Ākāsenāgantvā nisīdītipi eke.

ඉන්පසු ස්ථවිර භික්ෂූන් වහන්සේලා දෙවැනි දිනයෙහි දන් වැළඳීම අවසන් කොට පාත්‍ර සිවුරු තැන්පත් කර ධර්ම සභාවට රැස් වූහ. ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරණුවෝ තමන් අර්හත් භාවයට පත් වූ බව දැනුම් දෙනු කැමැත්තෙන් අනෙක් භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ වැඩම නොකළහ. භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩිහිටි පිළිවෙළට තම තමන්ගේ ආසනවල අසුන් ගත් අතර ආනන්ද තෙරණුවන්ට වෙන් කළ ආසනය හිස්ව තැබූහ. එහිදී සමහරුන් "මේ ආසනය කාගේ ද?" යි ඇසූ විට "එය ආනන්ද තෙරණුවන්ගේ ය" යි කීහ. "ආනන්ද තෙරණුවෝ කොහි ගියේ ද?" යි විමසූහ. ඒ වෙලාවේ තෙරණුවෝ "දැන් මා යා යුතු වේලාවයි" සිතා, තමන්ගේ ආනුභාවය පෙන්වනු කැමැත්තෙන් පොළොවෙහි ගිලී තමන්ගේ ආසනයෙහිම මතු වී පෙනී සිටියහ. සමහරෙක් උන්වහන්සේ අහසින් වැඩම කර අසුන් ගත් බව ද පවසති.

Evaṃ nisinne tasmiṃ āyasmante mahākassapatthero bhikkhū āmantesi, ‘‘āvuso, kiṃ paṭhamaṃ saṅgāyāma dhammaṃ vā vinayaṃ vā’’ti? Bhikkhū āhaṃsu, ‘‘bhante mahākassapa, vinayonāmabuddhasāsanassa āyu, vinaye ṭhite sāsanaṃ ṭhitaṃ hoti, tasmā paṭhamaṃ vinayaṃ saṅgāyāmā’’ti. ‘‘Kaṃ dhuraṃ katvā vinayo saṅgāyitabbo’’ti? ‘‘Āyasmantaṃ upāli’’nti. ‘‘Kiṃ ānando nappahotī’’ti? ‘‘No nappahoti, apica kho pana sammāsambuddho dharamānoyeva vinayapariyattiṃ nissāya āyasmantaṃ upāliṃ etadagge ṭhapesi – ‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ vinayadharānaṃ yadidaṃ upālī’’’ti (a. ni. 1.228). Tasmā upālittheraṃ pucchitvā vinayaṃ saṅgāyāmāti. Tato thero vinayaṃ pucchanatthāya attanāva attānaṃ sammanni. Upālittheropi vissajjanatthāya sammanni. Tatrāyaṃ pāḷi –

ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ එසේ අසුන්ගෙන සිටින කල්හි, ආයුෂ්මත් මහාකාශ්‍යප මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ භික්ෂූන් වහන්සේලා අමතා මෙසේ වදාළ සේක: “ඇවැත්නි, අප පළමුවෙන් ධර්මය සංගායනා කරමුද, නැතහොත් විනය සංගායනා කරමුද?” එවිට භික්ෂූන් වහන්සේලා මෙසේ පැවසූහ: “ස්වාමීනි මහාකාශ්‍යපයන් වහන්ස, විනය යනු බුද්ධ ශාසනයේ ආයුෂයයි. විනය පවතින තාක් කල් ශාසනය පවතී. එබැවින් පළමුව විනය සංගායනා කරමු.” “කවරෙකු පෙරදැරි කරගෙන විනය සංගායනා කළ යුතුද?” “ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් වහන්සේ පෙරදැරි කරගෙනයි.” “ඇයි, ආනන්ද තෙරුන්ට එය කළ නොහැකිද?” “නොහැකි නිසා නොවේ, එහෙත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ජීවමානව වැඩසිටියදීම විනය පර්යාප්තිය ඇසුරු කොටගෙන, ‘මහණෙනි, විනයධර මාගේ ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ උපාලි තෙරණුවෝ අග්‍ර වෙති’ යි ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් වහන්සේව ඒ අග්‍රස්ථානයෙහි (එතදග්ග පාළියෙහි) තැබූ සේක. එබැවින් උපාලි තෙරුන් වහන්සේගෙන් විමසා විනය සංගායනා කරමු.” ඉක්බිති මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ විනය විමසනු පිණිස තමන් වහන්සේම තමන්ව සම්මත කරගත් සේක. උපාලි තෙරුන් වහන්සේද පිළිතුරු දීම පිණිස තමන්ව සම්මත කරගත් සේක. එහි මේ පාළියයි –

Atha kho āyasmā mahākassapo saṅghaṃ ñāpesi –

එකල්හි ආයුෂ්මත් මහාකාශ්‍යප ස්ථවිරයන් වහන්සේ සංඝයාට (මෙසේ) දැන්වූ සේක –

‘‘Suṇātu me, āvuso, saṅgho, yadi saṅghassa pattakallaṃ, ahaṃ upāliṃ vinayaṃ puccheyya’’nti.

“ඇවැත්නි, සංඝයා වහන්සේ මාගේ වචනයට සවන් දෙන සේක්වා. ඉදින් සංඝයාට සුදුසු කාලය පැමිණ තිබේ නම්, මම උපාලි තෙරුන්ගෙන් විනය විමසන්නෙමි.”

Āyasmāpi [Pg.83] upāli saṅghaṃ ñāpesi –

ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් වහන්සේද සංඝයාට (මෙසේ) දැන්වූ සේක –

‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho, yadi saṅghassa pattakallaṃ, ahaṃ āyasmatā mahākassapena vinayaṃ puṭṭho vissajjeyya’’nti.

“ස්වාමීනි, සංඝයා වහන්සේ මාගේ වචනයට සවන් දෙන සේක්වා. ඉදින් සංඝයාට සුදුසු කාලය පැමිණ තිබේ නම්, ආයුෂ්මත් මහාකාශ්‍යපයන් වහන්සේ විසින් විමසනු ලබන විනය කරුණු මම විසඳන්නෙමි.”

Evaṃ attanāva attānaṃ sammannitvā āyasmā, upāli, uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā there bhikkhū vanditvā dhammāsane nisīdi dantakhacitaṃ bījaniṃ gahetvā. Tato mahākassapatthero upālittheraṃ paṭhamapārājikaṃ ādiṃ katvā sabbaṃ vinayaṃ pucchi, upālitthero vissajjesi. Sabbe pañcasatā bhikkhū paṭhamapārājikasikkhāpadaṃ sanidānaṃ katvā ekato gaṇasajjhāyamakaṃsu. Evaṃ sesānipīti sabbaṃ vinayaṭṭhakathāya gahetabbaṃ. Etena nayena saubhatovibhaṅgaṃ sakhandhakaparivāraṃ sakalaṃ vinayapiṭakaṃ saṅgāyitvā upālitthero dantakhacitaṃ bījaniṃ nikkhipitvā dhammāsanā orohitvā vuḍḍhe bhikkhū vanditvā attano pattāsane nisīdi.

මෙසේ තමන් වහන්සේම තමන්ව සම්මත කරගෙන, ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් වහන්සේ අසුනින් නැගිට, සිවුර ඒකාංශ කොට, වැඩිහිටි ස්ථවිරයන් වහන්සේලාට වැඳ, ඇත්දළින් කළ කැටයම් සහිත වටාපතක් ගෙන ධර්මාසනයෙහි වැඩසිටි සේක. ඉක්බිති මහාකාශ්‍යප මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ උපාලි තෙරුන් වහන්සේගෙන් පළමු පාරාජිකාව ආදිකොට මුළු විනයම විමසූ සේක; උපාලි තෙරුන් වහන්සේ ඒවා විසඳූ සේක. පන්සියයක් වූ සියලුම භික්ෂූන් වහන්සේලා නිදානයන් සමඟ පළමු පාරාජිකා ශික්ෂාපදය එක්ව සජ්ඣායනා කළහ. සෙසු ශික්ෂාපද ද එසේම යැයි සියල්ල විනය අටුවාවෙන් දත යුතුය. මේ ක්‍රමයෙන් උභතෝ විභංගය ද, ඛන්ධක හා පරිවාර ද සහිත වූ සකල විනය පිටකයම සංගායනා කොට අවසානයෙහි උපාලි තෙරුන් වහන්සේ ඇත්දළින් කළ වටාපත තබා ධර්මාසනයෙන් බැස, වැඩිහිටි භික්ෂූන් වහන්සේලාට වැඳ තමන්ට හිමි අසුනෙහි වැඩසිටි සේක.

Vinayaṃ saṅgāyitvā dhammaṃ saṅgāyitukāmo āyasmā mahākassapatthero bhikkhū pucchi – ‘‘dhammaṃ saṅgāyantehi kaṃ puggalaṃ dhuraṃ katvā dhammo saṅgāyitabbo’’ti? Bhikkhū ‘‘ānandattheraṃ dhuraṃ katvā’’ti āhaṃsu.

විනය සංගායනා කර අවසාන කොට ධර්මය සංගායනා කිරීමට කැමති වූ ආයුෂ්මත් මහාකාශ්‍යප මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ භික්ෂූන් වහන්සේලාගෙන් මෙසේ විමසූ සේක: “ධර්මය සංගායනා කිරීමේදී කවර පුද්ගලයෙකු මුල් කරගෙන ධර්මය සංගායනා කළ යුතුද?” භික්ෂූන් වහන්සේලා “ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ මුල් කරගෙනයි” යැයි පැවසූහ.

Atha kho āyasmā mahākassapo saṅghaṃ ñāpesi –

ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහාකාශ්‍යප ස්ථවිරයන් වහන්සේ සංඝයාට දැන්වූ සේක –

‘‘Suṇātu me, āvuso, saṅgho, yadi saṅghassa pattakallaṃ, ahaṃ ānandaṃ dhammaṃ puccheyya’’nti.

“ඇවැත්නි, සංඝයා වහන්සේ මාගේ වචනයට සවන් දෙන සේක්වා. ඉදින් සංඝයාට සුදුසු කාලය පැමිණ තිබේ නම්, මම ආනන්ද තෙරුන්ගෙන් ධර්මය විමසන්නෙමි.”

Atha kho āyasmā ānando saṅghaṃ ñāpesi –

ඉක්බිති ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ සංඝයාට දැන්වූ සේක –

‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho, yadi saṅghassa pattakallaṃ, ahaṃ āyasmatā mahākassapena dhammaṃ puṭṭho vissajjeyya’’nti.

“ස්වාමීනි, සංඝයා වහන්සේ මාගේ වචනයට සවන් දෙන සේක්වා. ඉදින් සංඝයාට සුදුසු කාලය පැමිණ තිබේ නම්, ආයුෂ්මත් මහාකාශ්‍යපයන් වහන්සේ විසින් විමසනු ලබන ධර්මය මම විසඳන්නෙමි.”

Atha kho āyasmā ānando uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā there bhikkhū vanditvā dhammāsane nisīdi dantakhacitaṃ bījaniṃ gahetvā. Atha mahākassapatthero ānandattheraṃ dhammaṃ pucchi – ‘‘brahmajālaṃ, āvuso ānanda, kattha bhāsita’’nti? ‘‘Antarā ca, bhante, rājagahaṃ antarā ca nāḷandaṃ rājāgārake ambalaṭṭhikāya’’nti. ‘‘Kaṃ ārabbhā’’ti? ‘‘Suppiyañca paribbājakaṃ brahmadattañca māṇavaka’’nti. Atha kho āyasmā mahākassapo āyasmantaṃ ānandaṃ brahmajālassa nidānampi pucchi, puggalampi pucchi. ‘‘Sāmaññaphalaṃ; panāvuso ānanda, kattha bhāsita’’nti? ‘‘Rājagahe, bhante, jīvakambavane’’ti. ‘‘Kena saddhi’’nti? ‘‘Ajātasattunā [Pg.84] vedehiputtena saddhi’’nti. Atha kho āyasmā mahākassapo āyasmantaṃ ānandaṃ sāmaññaphalassa nidānampi pucchi, puggalampi pucchi. Eteneva upāyena pañcapi nikāye pucchi, puṭṭho puṭṭho āyasmā ānando vissajjesi. Ayaṃ paṭhamamahāsaṅgīti pañcahi therasatehi katā –

එකල්හි ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ අසුනින් නැගිට, සිවුර ඒකාංශ කොට, වැඩිහිටි ස්ථවිරයන් වහන්සේලාට වැඳ, ඇත්දළින් කළ කැටයම් සහිත වටාපතක් ගෙන ධර්මාසනයෙහි වැඩසිටි සේක. ඉක්බිති මහාකාශ්‍යප මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ආනන්ද තෙරුන්ගෙන් ධර්මය විමසූ සේක: “ඇවැත්නි ආනන්ද, බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනා කළේ කොහේද?” “ස්වාමීනි, රජගහ නුවරටත් නාලන්දාවටත් අතර වූ රජුන්ගේ විනෝදස්ථානයක් වූ අම්බලට්ඨිකා නම් ස්ථානයේදීය.” “කා ගැන අරභයාද?” “සුප්පිය නම් පරිබ්‍රාජකයා සහ බ්‍රහ්මදත්ත නම් මානවකයා අරභයාය.” ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහාකාශ්‍යපයන් වහන්සේ ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන්ගෙන් බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රයේ නිදානයත් පුද්ගලයන් ගැනත් විමසූ සේක. “ඇවැත්නි ආනන්ද, සාමඤ්ඤඵල සූත්‍රය දේශනා කළේ කොහේද?” “ස්වාමීනි, රජගහ නුවර ජීවකයන්ගේ අඹ වනයේදීය.” “කා සමඟද?” “වේදේහි පුත්‍ර අජාසත්ත රජු සමඟය.” ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහාකාශ්‍යපයන් වහන්සේ ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන්ගෙන් සාමඤ්ඤඵල සූත්‍රයේ නිදානයත් පුද්ගලයන් ගැනත් විමසූ සේක. මේ ආකාරයෙන්ම පංච නිකායම විමසූහ. විමසූ විමසූ වාරයක් පාසා ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ පිළිතුරු දුන්හ. මේ ප්‍රථම මහා සංගායනාව පන්සියයක් මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා විසින් කරන ලදී –

‘‘Satehi pañcahi katā, tena pañcasatāti ca;

Thereheva katattā ca, therikāti pavuccatī’’ti.

“පන්සියයක් (රහතන් වහන්සේලා) විසින් කරන ලද බැවින් ‘පංචසතිකා’ යැයි ද, ස්ථවිරයන් වහන්සේලා (තේරවරුන්) විසින්ම කරන ලද බැවින් ‘ථේරිකා’ (ථේරවාද) යැයි ද මෙය හඳුන්වනු ලැබේ.”

Imissā paṭhamamahāsaṅgītiyā vattamānāya sabbaṃ dīghanikāyaṃ majjhimanikāyādiñca pucchitvā anupubbena khuddakanikāyaṃ pucchantena āyasmatā mahākassapena ‘‘maṅgalasuttaṃ, āvuso ānanda, kattha bhāsita’’nti evamādivacanāvasāne ‘‘nidānampi pucchi, puggalampi pucchī’’ti ettha nidāne pucchite taṃ nidānaṃ vitthāretvā yathā ca bhāsitaṃ, yena ca sutaṃ, yadā ca sutaṃ, yena ca bhāsitaṃ, yattha ca bhāsitaṃ, yassa ca bhāsitaṃ, taṃ sabbaṃ kathetukāmena ‘‘evaṃ bhāsitaṃ mayā sutaṃ, ekaṃ samayaṃ sutaṃ, bhagavatā bhāsitaṃ, sāvatthiyaṃ bhāsitaṃ, devatāya bhāsita’’nti etamatthaṃ dassentena āyasmatā ānandena vuttaṃ ‘‘evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme…pe… bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsī’’ti. Evamidaṃ āyasmatā ānandena vuttaṃ, tañca pana paṭhamamahāsaṅgītikāle vuttanti veditabbaṃ.

මේ ප්‍රථම මහා සංගායනාව පවත්වන කල්හි, මුළු දීඝ නිකාය ද, මජ්ඣිම නිකාය ආදිය ද විමසා පිළිවෙළින් ඛුද්දක නිකාය විමසන ආයුෂ්මත් මහාකාශ්‍යපයන් වහන්සේ විසින් “ඇවැත්නි ආනන්ද, මංගල සූත්‍රය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනා කළේ කොහේද?” යනාදී වචන අවසානයෙහි, “නිදානයත් විමසූහ, පුද්ගලයා ගැනත් විමසූහ” යන මෙහි නිදානය විමසූ කල්හි, එම නිදානය විස්තර කරමින්: යම් ලෙසකින් දේශනා කරන ලද්දේද, යමෙකු විසින් ශ්‍රවණය කරන ලද්දේද, කවදා ශ්‍රවණය කරන ලද්දේද, යමෙකු විසින් දේශනා කරන ලද්දේද, කොහේදී දේශනා කරන ලද්දේද, කා හට දේශනා කරන ලද්දේද යන ඒ සියල්ල පැවසීමට කැමති වූ ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ, “මා විසින් මෙසේ අසන ලදී, එක් සමයෙක අසන ලදී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනා කළ සේක, සැවැත් නුවරදී දේශනා කරන ලදී, දේවතාවන්ට දේශනා කරන ලදී” යන මේ අර්ථය පෙන්වා දෙමින් “ඒවං මේ සුතං – ඒකං සමයං භගවා සාවත්ථියං විහරති ජේතවනේ අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමේ...පෙ... භගවන්තං ගාථාය අජ්ඣභාසි” (මා විසින් මෙසේ අසන ලදී - එක් සමයක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමාගේ ජේතවනාරාමයෙහි වසන සේක... ගාථාවකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ පැවසීය) යනුවෙන් වදාළ සේක. මෙසේ මෙය ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ විසින් පවසන ලද්දකි. මෙය ප්‍රථම මහා සංගායනා සමයෙහි පවසන ලද්දක් බව දත යුතුය.

Idāni ‘‘kasmā vutta’’nti ettha vuccate – yasmā ayamāyasmā mahākassapattherena nidānaṃ puṭṭho, tasmānena taṃ nidānaṃ ādito pabhuti vitthāretuṃ vuttaṃ. Yasmā vā ānandaṃ dhammāsane nisinnaṃ vasīgaṇaparivutaṃ disvā ekaccānaṃ devatānaṃ cittamuppannaṃ ‘‘ayamāyasmā vedehamuni pakatiyāpi sakyakulamanvayo bhagavato dāyādo, bhagavatāpi pañcakkhattuṃ etadagge niddiṭṭho, catūhi acchariyaabbhutadhammehi samannāgato, catunnaṃ parisānaṃ piyo manāpo, idāni maññe bhagavato dhammarajjadāyajjaṃ patvā buddho jāto’’ti. Tasmā āyasmā ānando tāsaṃ devatānaṃ cetasā cetoparivitakkamaññāya taṃ abhūtaguṇasambhāvanaṃ anadhivāsento attano sāvakabhāvameva dīpetuṃ āha ‘‘evaṃ me sutaṃ ekaṃ samayaṃ bhagavā [Pg.85] …pe… ajjhabhāsī’’ti. Etthantare pañca arahantasatāni anekāni ca devatāsahassāni ‘‘sādhu sādhū’’ti āyasmantaṃ ānandaṃ abhinandiṃsu, mahābhūmicālo ahosi, nānāvidhakusumavassaṃ antalikkhato papati, aññāni ca bahūni acchariyāni pāturahesuṃ, bahūnañca devatānaṃ saṃvego uppajji ‘‘yaṃ amhehi bhagavato sammukhā sutaṃ, idāneva taṃ parokkhā jāta’’nti. Evamidaṃ āyasmatā ānandena paṭhamamahāsaṅgītikāle vadantenāpi iminā kāraṇena vuttanti veditabbaṃ. Ettāvatā ca ‘‘vuttaṃ yena yadā yasmā, cetaṃ vatvā imaṃ vidhi’’nti imissā addhagāthāya attho pakāsito hoti.

දැන්, මෙය ඇයි පවසන ලද්දේ යන කරුණ මෙසේ දක්වනු ලැබේ. මහා කාශ්‍යප මහ රහතන් වහන්සේ විසින් සූත්‍රයේ නිදානය (හේතුව) විමසන ලද බැවින්, ආනන්ද මහ රහතන් වහන්සේ විසින් මුල සිට විස්තර සහිතව ඒ නිදානය පවසන ලදී. තවද, ධර්මාසනය මත රහතන් වහන්සේලා පිරිවරා වැඩසිටි ආනන්ද මහ රහතන් වහන්සේ දුටු ඇතැම් දෙවියන්ට මෙබඳු සිතක් ඇති විය: "ප්‍රඥාවන්ත වූ මේ ආනන්ද හිමියන් ස්වභාවයෙන්ම ශාක්‍ය වංශිකයෙකි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ උරුමක්කාරයාය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද පස් වතාවක්ම උන්වහන්සේව ඒතදග්ග තනතුරුවලින් පිදුහ. පුදුම සහගත කරුණු සතරකින් යුත් උන්වහන්සේ සිව්වනක් පිරිසටම ප්‍රියමනාපය. දැන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්ම රාජ්‍යයේ උරුමය ලබා උන්වහන්සේම බුදු වී ඇතැයි සිතමි." මෙසේ සිතූ දෙවියන්ගේ අදහස තමන්ගේම සිතින් වටහාගත් ආනන්ද මහ රහතන් වහන්සේ, තමන්ට හිමි නොවන ඒ උතුම් ගුණ ප්‍රශංසාව පිළිගැනීමට අකමැතිව, තමන් ශ්‍රාවකයෙකු පමණක් බව පෙන්වීමට "මෙසේ මා විසින් අසන ලදී..." යනුවෙන් දේශනා කළහ. ඒ මොහොතේ පන්සියයක් රහතන් වහන්සේලා සහ දහස් ගණන් දෙවිවරු "සාධු සාධු" කියා ප්‍රීති ඝෝෂා පැවැත්වූහ. මහා පොළොව කම්පා විය. අහසින් විවිධ මල් වර්ෂා ඇද හැළුණි. තවත් බොහෝ ආශ්චර්යමත් දේ සිදු විය. "අප භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියේ යමක් ඇසුවෙමුද, දැන් එය පරෝක්ෂ (අත්දැකීමෙන් තොර) වී ඇතැයි" බොහෝ දෙවියන්ට සංවේගයක් ඇති විය. ආනන්ද මහ රහතන් වහන්සේ විසින් පළමු මහා සංගායනා අවස්ථාවේදී මෙම මංගල සූත්‍රය දේශනා කරන ලද්දේ මෙම හේතුව නිසා බව වටහා ගත යුතුය. මෙතෙක් දක්වන ලද විස්තරයෙන් "වුත්තං යේන යදා යස්මා..." යන අර්ධ ගාථාවේ අර්ථය පැහැදිලි විය.

Evamiccādipāṭhavaṇṇanā

"ඒවං" යනාදී පාඨයන්ගේ විස්තරය.

1. Idāni ‘‘evamiccādipāṭhassa, atthaṃ nānappakārato’’ti evamādimātikāya saṅgahitatthappakāsanatthaṃ vuccate – evanti ayaṃ saddo upamūpadesasampahaṃsanagarahaṇavacanasampaṭiggahākāranidassanāvadhāraṇādīsu atthesu daṭṭhabbo. Tathā hesa ‘‘evaṃ jātena maccena, kattabbaṃ kusalaṃ bahu’’nti evamādīsu (dha. pa. 53) upamāyaṃ dissati. ‘‘Evaṃ te abhikkamitabbaṃ, evaṃ te paṭikkamitabba’’ntiādīsu (a. ni. 4.122) upadese. ‘‘Evametaṃ bhagavā, evametaṃ sugatā’’ti evamādīsu (a. ni. 3.66) sampahaṃsane. ‘‘Evamevaṃ panāyaṃ vasalī yasmiṃ vā tasmiṃ vā tassa muṇḍakassa samaṇakassa vaṇṇaṃ bhāsatī’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 1.187) garahaṇe. ‘‘Evaṃ, bhanteti kho te bhikkhū bhagavato paccassosu’’nti evamādīsu (ma. ni. 1.1) vacanasampaṭiggahe. ‘‘Evaṃ byā kho ahaṃ, bhante, bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmī’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.398) ākāre. ‘‘Ehi tvaṃ, māṇavaka, yena samaṇo ānando tenupasaṅkama, upasaṅkamitvā mama vacanena samaṇaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ puccha. ‘Subho māṇavo todeyyaputto bhavantaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchatī’ti, evañca vadehi sādhu kira bhavaṃ ānando yena subhassa māṇavassa todeyyaputtassa nivesanaṃ, tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’’ti evamādīsu (dī. ni. 1.445) nidassane. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha kālāmā, ime dhammā kusalā vā akusalā vāti? Akusalā, bhante. Sāvajjā vā anavajjā vāti? Sāvajjā, bhante. Viññugarahitā vā viññuppasatthā [Pg.86] vāti? Viññugarahitā, bhante. Samattā samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti no vā, kathaṃ vo ettha hotīti? Samattā, bhante, samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti, evaṃ no ettha hotī’’ti evamādīsu (a. ni. 3.66) avadhāraṇe. Idha pana ākāranidassanāvadhāraṇesu daṭṭhabbo.

1. දැන් "ඒවං" යන පාඨයේ අර්ථය විවිධ ආකාරයෙන් දැක්වීමට මාතෘකා වශයෙන් දක්වන ලද අර්ථයන් විස්තර කරනු ලැබේ. "ඒවං" යන ශබ්දය උපමාව, උපදේශය, ප්‍රශංසාව, නින්දාව, වචනය පිළිගැනීම, ආකාරය, නිදර්ශනය (පෙන්වා දීම) සහ අවධාරණය යන අර්ථයන්හි යෙදෙන බව දත යුතුය. "පින් දහම් කළ තැනැත්තා මෙසේ (ඒවං) උපමාවක් ලෙස කටයුතු කළ යුතුය" යනාදී තැන්හි උපමාව සඳහා ද, "තොප විසින් මෙසේ (ඒවං) ඉදිරියට යා යුතුය, මෙසේ ආපසු පැමිණිය යුතුය" යනාදී තැන්හි උපදේශය සඳහා ද, "භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මෙය එසේමය (ඒවං), සුගතයන් වහන්ස, මෙය එසේමය" යනාදී තැන්හි ප්‍රශංසාව සඳහා ද යෙදේ. "මේ හීන චරිත ඇති තැනැත්තිය ඒ ඒ තැන ඒ මුඩු මහණාගේ ගුණ පවසයි" යන තැන නින්දාව සඳහා ද, "එසේය ස්වාමීනි (ඒවං භන්තේ) කියා ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පිළිතුරු දුන්හ" යන තැන්හි වචනය පිළිගැනීම සඳහා ද යෙදේ. "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනා කළ ධර්මය මම මෙසේ (ඒවං) වටහා ගනිමි" යන තැන ආකාරය පෙන්වීමට ද, "තරුණය, ඔබ ආනන්ද හිමියන් වෙත ගොස් මාගේ වචනයෙන් සුවදුක් විමසා මෙසේ (ඒවං) පවසන්න" යන තැන නිදර්ශනය සඳහා ද යෙදේ. "කාලාමවරුනි, ඔබ මේ ගැන කුමක් සිතන්නෙහිද? මෙය අකුසල් බව අපට මෙසේ (ඒවං) වැටහේ" යන තැන අවධාරණය සඳහා ද යෙදේ. මේ මංගල සූත්‍රයෙහි "ඒවං" යන්න ආකාරය, නිදර්ශනය සහ අවධාරණය යන අර්ථයන්හි ලා සැලකිය යුතුය.

Tattha ākāratthena evaṃ-saddena etamatthaṃ dīpeti – nānānayanipuṇamanekajjhāsayasamuṭṭhānaṃ atthabyañjanasampannaṃ vividhapāṭihāriyaṃ dhammatthadesanāpaṭivedhagambhīraṃ sabbasattānaṃ sakasakabhāsānurūpato sotapathamāgacchantaṃ tassa bhagavato vacanaṃ sabbappakārena ko samattho viññātuṃ, sabbathāmena pana sotukāmataṃ janetvāpi evaṃ me sutaṃ, mayāpi ekenākārena sutanti.

එහි "ආකාර" අර්ථයෙන් "ඒවං" ශබ්දය යෙදීමෙන් මෙබඳු අදහසක් ප්‍රකාශ වේ: විවිධ ක්‍රමවලින් සියුම් වූ, අනේකවිධ අදහස්වලින් පැනනැඟුණු, අර්ථයෙන් හා ව්‍යංජනයෙන් සම්පූර්ණ වූ, විවිධ ප්‍රාතිහාර්යයන්ගෙන් යුත්, ධර්මය, අර්ථය, දේශනාව සහ ප්‍රතිවේධය යන කරුණුවලින් ගැඹුරු වූ, සියලු සත්වයන්ට තමන්ගේම භාෂාවෙන් ඇසෙන සේ ශ්‍රවණ මාර්ගයට එළඹෙන්නා වූ ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය සියලු ආකාරයෙන් තේරුම් ගැනීමට සමර්ථ වන්නේ කවුද? එසේ වුවද, ශ්‍රවණය කිරීමේ දැඩි කැමැත්තක් ඇති කරවමින් "මෙසේ මා විසින් අසන ලදී, මා විසින් ද එක් ආකාරයකින් අසන ලදී" යන අර්ථය පෙන්වා දෙයි.

Nidassanatthena ‘‘nāhaṃ sayambhū, na mayā idaṃ sacchikata’’nti attānaṃ parimocento ‘‘evaṃ me sutaṃ, mayāpi evaṃ suta’’nti idāni vattabbaṃ sakalasuttaṃ nidasseti.

"නිදර්ශන" (පෙන්වා දීමේ) අර්ථයෙන් ගත් කල, "මම ස්වයම්භූ (තම ශක්තියෙන් අවබෝධ කළ අයෙක්) නොවෙමි, මෙය මා විසින්ම ප්‍රත්‍යක්ෂ කරගත් දෙයක් නොවේ" යයි තමන්ව නිදහස් කරගනිමින්, "මෙසේ මා විසින් අසන ලදී, මා විසින් ද මෙසේ අසන ලදී" යනුවෙන් දැන් ප්‍රකාශ කිරීමට යන මුළු සූත්‍රයම පෙන්වා දෙයි.

Avadhāraṇatthena ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ bahussutānaṃ yadidaṃ ānando, gatimantānaṃ, satimantānaṃ, dhitimantānaṃ, upaṭṭhākānaṃ yadidaṃ ānando’’ti (a. ni. 1.219-223) evaṃ bhagavatā pasatthabhāvānurūpaṃ attano dhāraṇabalaṃ dassento sattānaṃ sotukamyataṃ janeti ‘‘evaṃ me sutaṃ, tañca kho atthato vā byañjanato vā anūnamanadhikaṃ, evameva, na aññathā daṭṭhabba’’nti.

"අවධාරණ" (ස්ථිර කිරීමේ) අර්ථයෙන් ගත් කල, "මහණෙනි, මාගේ බහුශ්‍රුත භික්ෂූන් අතර ද, ධාරණ ශක්තිය ඇත්තවුන් අතර ද, ස්මෘතිමත් වූවන් අතර ද, ධෛර්යවන්තයන් හා උපස්ථායකයන් අතර ද මේ ආනන්දයෝ අග්‍ර වෙති" යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් කරන ලද ප්‍රශංසාවට අනුකූලව, තමන් සතු ධාරණ ශක්තිය පෙන්වමින් සත්වයන් තුළ ශ්‍රවණය කිරීමේ කැමැත්ත ඇති කරයි. "මෙසේ මා විසින් අසන ලදී, එය අර්ථයෙන් හෝ ව්‍යංජනයෙන් අඩු හෝ වැඩි නොවේ, මෙය මෙසේම මිස වෙනත් ආකාරයකින් නොවේ" යයි අවධාරණය කරයි.

Me-saddo tīsu atthesu dissati. Tathā hissa ‘‘gāthābhigītaṃ me abhojaneyya’’nti evamādīsu (su. ni. 81) mayāti attho. ‘‘Sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetū’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 4.88) mayhanti attho. ‘‘Dhammadāyādā me, bhikkhave, bhavathā’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.29) mamāti attho. Idha pana ‘‘mayā suta’’nti ca ‘‘mama suta’’nti ca atthadvaye yujjati.

"මේ" (මේ) යන ශබ්දය අර්ථ තුනක දක්නට ලැබේ. "මා විසින් ගාථාවෙන් ගයන ලද්දක් අනුභව නොකට යුතුය" යන්නෙහි "මා විසින්" (මයා) යන අර්ථය ද, "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට (මා හට) කෙටියෙන් ධර්මය දේශනා කරනු මැනව" යන්නෙහි "මට" (මය්හං) යන අර්ථය ද, "මහණෙනි, මාගේ ධර්ම දායාදයන් වන්න" යන්නෙහි "මාගේ" (මම) යන අර්ථය ද ගෙන දෙයි. මෙහිදී (මංගල සූත්‍රයෙහි) "මා විසින් අසන ලදී" සහ "මාගේ ඇසීම" යන අර්ථ දෙකෙහිම යෙදේ.

Sutanti ayaṃ sutasaddo saupasaggo anupasaggo ca gamanakhyātarāgābhibhūtūpacitānuyogasotaviññeyyasotadvāraviññātādianekatthappabhedo. Tathā hissa ‘‘senāya pasuto’’ti evamādīsu gacchantoti [Pg.87] attho. ‘‘Sutadhammassa passato’’ti evamādīsu khyātadhammassāti attho. ‘‘Avassutā avassutassā’’ti evamādīsu (pāci. 657) rāgābhibhūtā rāgābhibhūtassāti attho. ‘‘Tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappaka’’nti evamādīsu (khu. pā. 7.12) upacitanti attho. ‘‘Ye jhānappasutā dhīrā’’ti evamādīsu (dha. pa. 181) jhānānuyuttāti attho. ‘‘Diṭṭhaṃ sutaṃ muta’’nti evamādīsu (ma. ni. 1.241) sotaviññeyyanti attho. ‘‘Sutadharo sutasannicayo’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.339) sotadvārānusāraviññātadharoti attho. Idha pana sutanti sotaviññāṇapubbaṅgamāya viññāṇavīthiyā upadhāritanti vā upadhāraṇanti vāti attho. Tattha yadā me-saddassa mayāti attho, tadā ‘‘evaṃ mayā sutaṃ, sotaviññāṇapubbaṅgamāya viññāṇavīthiyā upadhārita’’nti yujjati. Yadā me-saddassa mamāti attho, tadā ‘‘evaṃ mama sutaṃ sotaviññāṇapubbaṅgamāya viññāṇavīthiyā upadhāraṇa’’nti yujjati.

සුතං යන පදයෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය. උපසර්ග සහිත වූ ද උපසර්ග රහිත වූ ද මෙම සුත ශබ්දය ගමනය, ප්‍රසිද්ධිය, රාගයෙන් මඩනා ලද්ද බව, රැස් කරන ලද්ද බව, නැවත නැවත යෙදීම, සෝත විඤ්ඤාණයෙන් දත යුතු බව, සෝත ද්වාරයෙන් දත යුතු බව ආදී වූ නොයෙක් අර්ථ ප්‍රභේදයන්ගෙන් යුක්ත වේ. ඒ කෙසේද යත්? "සෙනාය පසුතො" (සෙනඟ සමඟ ගියේය) යනාදී තන්හි "යන්නේය" යන අර්ථය ගැළපේ. "සුතධම්මස්ස පස්සතො" (දේශනා කරන ලද ධර්මය ඇති, රහතන් වහන්සේට) යනාදී තන්හි "දේශනා කරන ලද ධර්මය ඇති" යන අර්ථය ගැළපේ. "අවස්සුතා අවස්සුතස්ස" (රාගයෙන් තෙත් වූ තැනැත්තිය, රාගයෙන් තෙත් වූ තැනැත්තා හට) යනාදී තන්හි "රාගයෙන් මඩනා ලද" යන අර්ථය ගැළපේ. "තුම්හෙහි පුඤ්ඤං පසුතං අනප්පකං" (නුඹලා විසින් බොහෝ පින් රැස් කරන ලදී) යනාදී තන්හි "රැස් කරන ලද" යන අර්ථය ගැළපේ. "යේ ඣානප්පසුතා ධීරා" (යම් ප්‍රාඥ කෙනෙක් ධ්‍යානයෙහි නිරත වූවාහුද) යනාදී තන්හි "ධ්‍යානයෙහි නිරත වූ" යන අර්ථය ගැළපේ. "දිට්ඨං සුතං මුතං" (දකින ලද, අසන ලද, ස්පර්ශ කරන ලද) යනාදී තන්හි "සෝත විඤ්ඤාණයෙන් දත යුතු" යන අර්ථය ගැළපේ. "සුතධරො සුතසන්නිචයො" (ඇසූ දේ දරන්නා වූ, ඇසූ දේ රැස් කරන්නා වූ) යනාදී තන්හි "සෝත ද්වාරය අනුව දැනගත් දේ දරන්නා වූ" යන අර්ථය ගැළපේ. මෙහිදී නම් සුතං යන්නෙන් සෝත විඤ්ඤාණය පෙරටු කොට ඇති මනෝ විඤ්ඤාණ වීථියෙන් දරන ලද්දේය යන අර්ථය හෝ දරනු ලැබීම යන අර්ථය හෝ ගැළපේ. එහිදී මේ යන ශබ්දයෙහි අර්ථය "මයා" (මා විසින්) යන්න වන විට, "මෙසේ මා විසින් අසන ලදී, එනම් සෝත විඤ්ඤාණය පෙරටු කොට ඇති විඤ්ඤාණ වීථියෙන් දරන ලදී" යන්න යෝග්‍ය වේ. මේ යන ශබ්දයෙහි අර්ථය "මම" (මාගේ) යන්න වන විට, "මෙසේ මාගේ අසන ලද්දක් විය, එනම් සෝත විඤ්ඤාණය පෙරටු කොට ඇති විඤ්ඤාණ වීථියෙන් දරා ගැනීමක් විය" යන්න යෝග්‍ය වේ.

Evametesu tīsu padesu evanti sotaviññāṇakiccanidassanaṃ. Meti vuttaviññāṇasamaṅgīpuggalanidassanaṃ. Sutanti assavanabhāvappaṭikkhepato anūnānadhikāviparītaggahaṇanidassanaṃ. Tathā evanti savanādicittānaṃ nānappakārena ārammaṇe pavattabhāvanidassanaṃ. Meti attanidassanaṃ. Sutanti dhammanidassanaṃ.

මෙසේ මෙම පද තුන අතරින් ඒවං යන පදයෙන් සෝත විඤ්ඤාණයෙහි ඇසීමේ කිස පෙන්වයි. මේ යන පදයෙන් කියන ලද විඤ්ඤාණයෙන් යුක්ත පුද්ගලයා පෙන්වයි. සුතං යන පදයෙන් නොඇසූ බව ප්‍රතික්ෂේප කරමින් අඩු නැතිව, වැඩි නැතිව, විපරීත නොකොට ග්‍රහණය කර ගැනීම පෙන්වයි. එසේම ඒවං යන පදයෙන් ශ්‍රවණාදී සිත් නොයෙක් ආකාරයෙන් අරමුණෙහි පැවති ආකාරය පෙන්වයි. මේ යන පදයෙන් තමා පෙන්වයි. සුතං යන පදයෙන් ධර්මය පෙන්වයි.

Tathā evanti niddisitabbadhammanidassanaṃ. Meti puggalanidassanaṃ. Sutanti puggalakiccanidassanaṃ.

එසේම ඒවං යන පදයෙන් නිර්දේශ කළ යුතු ධර්මය පෙන්වයි. මේ යන පදයෙන් පුද්ගලයා පෙන්වයි. සුතං යන පදයෙන් පුද්ගලයාගේ කිස පෙන්වයි.

Tathā evanti vīthicittānaṃ ākārapaññattivasena nānappakāraniddeso. Meti kattāraniddeso. Sutanti visayaniddeso.

එසේම ඒවං යන පදය වීථි සිත්වල ආකාර ප්‍රඥප්තියේ වශයෙන් නොයෙක් ආකාරයෙන් දැක්වීමකි. මේ යන පදය කර්තෘ දැක්වීමකි. සුතං යන පදය විෂය දැක්වීමකි.

Tathā evanti puggalakiccaniddeso. Sutanti viññāṇakiccaniddeso. Meti ubhayakiccayuttapuggalaniddeso.

එසේම ඒවං යන පදය පුද්ගලයාගේ කිස දැක්වීමකි. සුතං යන පදය විඤ්ඤාණයේ කිස දැක්වීමකි. මේ යන පදය ඒ උභය කිසයන්හිම යෙදුණු පුද්ගලයා දැක්වීමකි.

Tathā evanti bhāvaniddeso. Meti puggalaniddeso. Sutanti tassa kiccaniddeso.

එසේම ඒවං යන පදය ස්වභාවය දැක්වීමකි. මේ යන පදය පුද්ගලයා දැක්වීමකි. සුතං යන පදය ඒ පුද්ගලයාගේ කිස දැක්වීමකි.

Tattha evanti ca meti ca sacchikaṭṭhaparamatthavasena avijjamānapaññatti. Sutanti vijjamānapaññatti. Tathā evanti ca meti ca taṃ taṃ upādāya vattabbato [Pg.88] upādāpaññatti. Sutanti diṭṭhādīni upanidhāya vattabbato upanidhāpaññatti.

එහි ඒවං සහ මේ යන පද සත්‍ය වූ පරමාර්ථ වශයෙන් විද්‍යාමාන නොවන බැවින් අවිද්‍යාමාන ප්‍රඥප්ති වේ. සුතං යන පදයෙන් විද්‍යාමාන ප්‍රඥප්තිය පෙන්වයි. එසේම ඒවං සහ මේ යන පද ඒ ඒ ආකාරයන් ඇසුරු කොට කියන බැවින් උපාදා ප්‍රඥප්ති වේ. සුතං යන පදයෙන් දිට්ඨාදිය හා සසඳා කියන බැවින් උපනිධා ප්‍රඥප්තිය පෙන්වයි.

Ettha ca evanti vacanena asammohaṃ dīpeti, sutanti vacanena sutassa asammosaṃ. Tathā evanti vacanena yonisomanasikāraṃ dīpeti ayoniso manasikaroto nānappakārappaṭivedhābhāvato. Sutanti vacanena avikkhepaṃ dīpeti vikkhittacittassa savanābhāvato. Tathā hi vikkhittacitto puggalo sabbasampattiyā vuccamānopi ‘‘na mayā sutaṃ, puna bhaṇathā’’ti bhaṇati. Yonisomanasikārena cettha attasammāpaṇidhiṃ pubbe katapuññatañca sādheti, avikkhepena saddhammassavanaṃ sappurisūpanissayañca. Evanti ca iminā bhaddakena ākārena pacchimacakkadvayasampattiṃ attano dīpeti, sutanti savanayogena purimacakkadvayasampattiṃ. Tathā āsayasuddhiṃ payogasuddhiñca, tāya ca āsayasuddhiyā adhigamabyattiṃ, payogasuddhiyā āgamabyattiṃ.

මෙහි ඒවං යන වචනයෙන් මුළා නොවීම පෙන්වයි, සුතං යන වචනයෙන් ඇසූ දේ අමතක නොවීම පෙන්වයි. එසේම ඒවං යන වචනයෙන් යෝනිසෝමනසිකාරය පෙන්වයි, මන්ද යත් අයෝනිසෝමනසිකාරය කරන්නාට නොයෙක් ආකාරයෙන් අවබෝධයක් නොමැති බැවිනි. සුතං යන වචනයෙන් අවික්ෂේපය පෙන්වයි, මන්ද යත් විසිරුණු සිත් ඇත්තාට ඇසීමක් නොමැති බැවිනි. එසේම විසිරුණු සිත් ඇති පුද්ගලයා සියලු සම්පත්තියෙන් යුක්තව පවසනු ලැබුවද, "මා විසින් අසන ලද්දක් නැත, නැවත පවසන්න" යයි පවසයි. මෙහි යෝනිසෝමනසිකාරයෙන් තමාගේ නිවැරදි පිහිටීම සහ පෙර කරන ලද පින් ඇති බව සාක්ෂාත් කරයි, අවික්ෂේපයෙන් සද්ධර්ම ශ්‍රවණය සහ සත්පුරුෂ ඇසුර සාක්ෂාත් කරයි. තවද ඒවං යන මෙම යහපත් ආකාරයෙන් තමාගේ අන්තිම චක්‍ර දෙකෙහි සම්පත්තිය පෙන්වයි, සුතං යන ඇසීමේ යෙදීමෙන් පළමු චක්‍ර දෙකෙහි සම්පත්තිය පෙන්වයි. එසේම ආශය ශුද්ධිය සහ ප්‍රයෝග ශුද්ධිය පෙන්වයි. එම ආශය ශුද්ධියෙන් අධිගමයේ දක්ෂතාවයත්, ප්‍රයෝග ශුද්ධියෙන් ආගමයේ (පර්යාප්තියේ) දක්ෂතාවයත් පෙන්වයි.

Evanti ca iminā nānappakārapaṭivedhadīpakena vacanena attano atthapaṭibhānapaṭisambhidāsampadaṃ dīpeti. Sutanti iminā sotabbabhedapaṭivedhadīpakena dhammaniruttipaṭisambhidāsampadaṃ dīpeti. Evanti ca idaṃ yonisomanasikāradīpakaṃ vacanaṃ bhaṇanto ‘‘ete mayā dhammā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā’’ti ñāpeti. Sutanti idaṃ savanayogadīpakavacanaṃ bhaṇanto ‘‘bahū mayā dhammā sutā dhātā vacasā paricitā’’ti ñāpeti. Tadubhayenapi atthabyañjanapāripūriṃ dīpento savane ādaraṃ janeti.

ඒවං යන විවිධ ආකාරයෙන් අවබෝධය දක්වන වචනයෙන් තමාගේ අත්ථ පටිසම්භිදාව හා පටිභාන පටිසම්භිදා සම්පත්තිය පෙන්වයි. සුතං යන ශ්‍රවණ ප්‍රභේදයන් අවබෝධ කර දෙන වචනයෙන් ධම්ම පටිසම්භිදාව හා නිරුත්ති පටිසම්භිදා සම්පත්තිය පෙන්වයි. ඒවං යන යෝනිසෝමනසිකාරය දක්වන මෙම වචනය පවසන ආනන්ද තෙරණුවෝ "මා විසින් මෙම ධර්මයන් මනසින් විමසන ලදී, ප්‍රඥාවෙන් මැනවින් අවබෝධ කරන ලදී" යයි දන්වති. සුතං යන ශ්‍රවණ යෝගය පෙන්වන වචනය පවසමින් "මා විසින් බොහෝ ධර්මයන් අසන ලදී, වචනයෙන් පුරුදු කරන ලදී" යයි දන්වති. ඒ දෙකෙන්ම අර්ථය හා ව්‍යංජනයන්ගේ පරිපූර්ණ බව පෙන්වමින් ධර්ම ශ්‍රවණයෙහි ගෞරවය උපදවති.

Evaṃ me sutanti iminā pana sakalenapi vacanena āyasmā ānando tathāgatappaveditaṃ dhammaṃ attano adahanto asappurisabhūmiṃ, atikkamati, sāvakattaṃ paṭijānanto sappurisabhūmiṃ okkamati. Tathā asaddhammā cittaṃ vuṭṭhāpeti, saddhamme cittaṃ patiṭṭhāpeti. ‘‘Kevalaṃ sutamevetaṃ mayā, tasseva tu bhagavato vacanaṃ arahato sammāsambuddhassā’’ti ca dīpento attānaṃ parimoceti, satthāraṃ apadisati, jinavacanaṃ appeti, dhammanettiṃ patiṭṭhāpeti.

ඒවං මේ සුතං යන මෙම සම්පූර්ණ වචනයෙන් ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරණුවෝ තථාගතයන් වහන්සේ දේශනා කළ ධර්මය තමන්ගේ යයි කියා නොගෙන අසත්පුරුෂ භූමිය ඉක්මවති, ශ්‍රාවක බව පිළිගනිමින් සත්පුරුෂ භූමියට පිවිසෙති. එසේම අසද්ධර්මයෙන් සිත මුදවා සද්ධර්මයෙහි සිත පිහිටුවති. "මා විසින් මෙය අසන ලද්දක් පමණි, එය ඒ භාග්‍යවත් වූ අරහත් වූ සම්‍යක් සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේම වචනයයි" පෙන්වමින් තමන් නිදහස් වෙති, ශාස්තෘන් වහන්සේව දක්වති, බුද්ධ වචනයට පමුණුවති, ධර්ම මාර්ගය පිහිටුවති.

Apica ‘‘evaṃ me suta’’nti attanā uppāditabhāvaṃ appaṭijānanto purimassavanaṃ vivaranto ‘‘sammukhā paṭiggahitamidaṃ mayā tassa bhagavato catuvesārajjavisāradassa [Pg.89] dasabaladharassa āsabhaṭṭhānaṭṭhāyino sīhanādanādino sabbasattuttamassa dhammissarassa dhammarājassa dhammādhipatino dhammadīpassa dhammappaṭisaraṇassa saddhammavaracakkavattino sammāsambuddhassa. Na ettha atthe vā dhamme vā pade vā byañjane vā kaṅkhā vā vimati vā kātabbā’’ti sabbadevamanussānaṃ imasmiṃ dhamme assaddhiyaṃ vināseti, saddhāsampadaṃ uppādetīti veditabbo. Hoti cettha –

තවද ඒවං මේ සුතං යනුවෙන් මෙය තමා විසින් නිර්මාණය කළ බව පිළි නොගෙන පෙර ඇසූ දෙය විවෘත කරමින්, "සිව් විශාරද ඥාණයෙන් විශාරද වූ, දසබලධාරී වූ, ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානයෙහි සිටියාවූ, සිංහනාද පවත්වන්නා වූ, සියලු සත්ත්වයන්ට උත්තම වූ, ධර්මයට අධිපති වූ, ධර්මරාජ වූ, ධර්මයාගේ ප්‍රධානියා වූ, ධර්ම ප්‍රදීපය වූ, ධර්මයම සරණ කොට ඇති, උතුම් සද්ධර්ම චක්‍රය පවත්වන්නා වූ ඒ භාග්‍යවත් සම්‍යක් සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ හමුවෙහිදීම මා විසින් මෙය පිළිගන්නා ලදී. මෙහි අර්ථයෙහි හෝ ධර්මයෙහි හෝ පදයෙහි හෝ ව්‍යංජනයෙහි හෝ සැකයක් හෝ විමතියක් නොකට යුතුය" යි පවසමින් සියලු දෙවි මිනිසුන්ගේ මෙම ධර්මය කෙරෙහි ඇති අශ්‍රද්ධාව විනාශ කරති, ශ්‍රද්ධා සම්පත්තිය උපදවති යයි දත යුතුය. ඒ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ සංග්‍රහ ගාථාවක් වේ:

‘‘Vināsayati assaddhaṃ, saddhaṃ vaḍḍheti sāsane;

Evaṃ me sutamiccevaṃ, vadaṃ gotamasāvako’’ti.

"ඒවං මේ සුතං යනාදී ලෙස පවසන ගෞතම ශ්‍රාවක වූ ආනන්ද තෙරණුවෝ ශාසනයෙහි අශ්‍රද්ධාව විනාශ කරති, ශ්‍රද්ධාව වර්ධනය කරති."

Ekanti gaṇanaparicchedaniddeso. Samayanti paricchinnaniddeso. Ekaṃ samayanti aniyamitaparidīpanaṃ. Tattha samayasaddo –

ඒකං යනු ගණන පරිච්ඡේද නිර්දේශයකි. සමයං යනු කාල පරිච්ඡේද නිර්දේශයකි. ඒකං සමයං යන පදය අනිශ්චිත කාලයක් දැක්වීමකි. එහි සමය ශබ්දය -

Samavāye khaṇe kāle, samūhe hetudiṭṭhisu;

Paṭilābhe pahāne ca, paṭivedhe ca dissati.

සමවාය (හේතු සාමග්‍රිය), ක්ෂණය, කාලය, සමූහය, හේතුව, දෘෂ්ටිය, ප්‍රතිලාභය, ප්‍රහාණය සහ ප්‍රතිවේධය යන අර්ථයන්හි දක්නට ලැබේ.

Tathā hissa ‘‘appeva nāma svepi upasaṅkameyyāma kālañca samayañca upādāyā’’ti evamādīsu (dī. ni. 1.447) samavāyo attho. ‘‘Ekova kho, bhikkhave, khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā’’ti evamādīsu (a. ni. 8.29) khaṇo. ‘‘Uṇhasamayo pariḷāhasamayo’’ti evamādīsu (pāci. 358) kālo. ‘‘Mahāsamayo pavanasmi’’nti evamādīsu samūho. ‘‘Samayopi kho te, bhaddāli, appaṭividdho ahosi, bhagavā kho sāvatthiyaṃ viharati, sopi maṃ jānissati, ‘bhaddāli, nāma bhikkhu satthusāsane sikkhāya aparipūrakārī’ti, ayampi kho te bhaddāli samayo appaṭividdho ahosī’’ti evamādīsu (ma. ni. 2.135) hetu. ‘‘Tena kho pana samayena uggāhamāno paribbājako samaṇamuṇḍikāputto samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme paṭivasatī’’ti evamādīsu (ma. ni. 2.260) diṭṭhi.

'සමය' යන වචනය විවිධ අර්ථයන්හි යෙදේ. 'සමහරවිට හෙටත් අපි (සුදුසු) කාලය හා අවස්ථාව බලා පැමිණෙන්නෙමු' යනාදී තැන්වල 'හේතුන්ගේ සමවාය' හෙවත් එක්වීම අර්ථයයි. 'මහණෙනි, බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි විසීම සඳහා එක් මැ මොහොතක් (ක්ෂණයක්) හා එක් මැ සමයක් (අවස්ථාවක්) ඇත්තේය' යනාදී තැන්වල 'අවස්ථාව' අර්ථයයි. 'උෂ්ණ සමය, දාහ සමය' යනාදී තැන්වල 'කාලය' අර්ථයයි. 'මහාවනයෙහි මහත් වූ සමූහයක් (දේව සමාගමයක්)' යනාදී තැන්වල 'සමූහය' අර්ථයයි. 'භද්දාලිය, ඒ හේතුව ද තොප විසින් අවබෝධ නොකරන ලදී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර වැඩවසන සේක, භද්දාලි නම් මහණ තෙමේ ශාස්තෘ ශාසනයෙහි ශික්ෂණය සම්පූර්ණ නොකරන්නෙකැයි උන්වහන්සේ ද මා ගැන දැනගන්නා සේක, භද්දාලිය, තොප විසින් ඒ හේතුව ද අවබෝධ නොකරන ලදී' යනාදී තැන්වල 'හේතුව' අර්ථයයි. 'එකල උග්ගාහමාන නම් පරිබ්‍රාජකයා මල්ලිකා දේවියගේ තිණ්ඩුකාචීරක නම් උයනෙහි වූ සමයප්පවාදක නම් වූ එක මැ ශාලාවෙහි වාසය කරයි' යනාදී තැන්වල 'දෘෂ්ටිය' (අදහස) අර්ථයයි.

‘‘Diṭṭhe dhamme ca yo attho, yo cattho samparāyiko;

Atthābhisamayā dhīro, paṇḍitoti pavuccatī’’ti. (saṃ. ni. 1.129) –

යම් අර්ථයක් (ප්‍රයෝජනයක්) මෙලොව ඇත්ද, යම් අර්ථයක් පරලොව ඇත්ද, එම අර්ථයන් සාක්ෂාත් කරගැනීම නිසා ධීමතා 'පණ්ඩිතයා' යැයි කියනු ලැබේ.

Evamādīsu paṭilābho. ‘‘Sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassā’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.28) pahānaṃ. ‘‘Dukkhassa pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭho santāpaṭṭho [Pg.90] vipariṇāmaṭṭho abhisamayaṭṭho’’ti evamādīsu (paṭi. ma. 2.8) paṭivedho. Idha panassa kālo attho. Tena ekaṃ samayanti saṃvaccharautumāsaaḍḍhamāsarattidivapubbaṇhamajjhanhikasāyanhapaṭhamamajjhima- pacchimayāmamuhuttādīsu kālakhyesu samayesu ekaṃ samayanti dīpeti.

ඉහත ගාථාවෙහි මෙන් 'අත්පත් කරගැනීම' යනු ද සමය යන්නෙහි අර්ථයයි. 'මැනවින් මානය අවබෝධ කිරීමෙන් (දුරු කිරීමෙන්) දුක කෙළවර කළේය' යනාදී තැන්වල 'ප්‍රහාණය' (දුරු කිරීම) අර්ථයයි. 'දුකෙහි පෙළෙන අර්ථය, සංඛත අර්ථය, තැවෙන අර්ථය, විපරිණාම අර්ථය සහ අවබෝධ කරන අර්ථය' යනාදී තැන්වල 'ප්‍රතිවේධය' (අවබෝධය) අර්ථයයි. මෙහි (මංගල සූත්‍රයෙහි) වනාහි 'කාලය' අර්ථය වේ. එයින් වර්ෂ, ඍතු, මාස, අඩමස, රැය, දහවල, පෙරවරු, මධ්‍යාහ්න, පස්වරු, පෙරයම, මැදියම, පැසුළුයම, මොහොත ආදී කාලයන් හඟවන සමයන් අතුරින් එක්තරා කාලයක් වූ 'එක් සමයෙක්හි' යන්න පැහැදිලි කරයි.

Ye vā ime gabbhokkantisamayo jātisamayo saṃvegasamayo abhinikkhamanasamayo dukkarakārikasamayo māravijayasamayo abhisambodhisamayo diṭṭhadhammasukhavihārasamayo desanāsamayo parinibbānasamayoti evamādayo bhagavato devamanussesu ativiya pakāsā anekakālakhyā eva samayā. Tesu samayesu desanāsamayasaṅkhātaṃ ekaṃ samayanti vuttaṃ hoti. Yo cāyaṃ ñāṇakaruṇākiccasamayesu karuṇākiccasamayo, attahitaparahitappaṭipattisamayesu parahitappaṭipattisamayo, sannipatitānaṃ karaṇīyadvayasamayesu dhammīkathāsamayo, desanāpaṭipattisamayesu desanāsamayo, tesupi samayesu yaṃ kiñci sandhāya ‘‘ekaṃ samaya’’nti vuttaṃ hoti.

නැතහොත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පිළිසිඳගත් සමය, උපන් සමය, සංවේගය උපන් සමය, අභිනිෂ්ක්‍රමණය කළ සමය, දුෂ්කරක්‍රියා කළ සමය, මාර පරාජය කළ සමය, සම්බෝධිය ලැබූ සමය, දිට්ඨධම්මසුඛ විහරණ සමය, දේශනා සමය, පිරිනිවන් පෑ සමය යනාදී වශයෙන් දෙවි මිනිසුන් අතර අතිශයින් ප්‍රකට වූ නොයෙක් කාලයන් හඟවන සමයෝ වෙති. ඒ සමයන් අතුරින් දේශනා සමය සංඛ්‍යාත වූ 'එක් සමයක්' ගැන මෙහි කියැවේ. ඥාන කෘත්‍ය හා කරුණා කෘත්‍ය සමයන් අතුරින් කරුණා කෘත්‍ය සමය ද, ආත්ම හිත හා පරහිත ප්‍රතිපත්ති සමයන් අතුරින් පරහිත ප්‍රතිපත්ති සමය ද, රැස්වූ පිරිසට කළ යුතු ද්විවිධ කෘත්‍යයන් අතුරින් ධර්ම කථා සමය ද, දේශනා හා ප්‍රතිපත්ති සමයන් අතුරින් දේශනා සමය ද යන මොනයම් හෝ කාලයක් අරභයා 'එක් සමයෙක්හි' යැයි කියන ලදී.

Etthāha – atha kasmā yathā abhidhamme ‘‘yasmiṃ samaye kāmāvacara’’nti ca ito aññesu suttapadesu ‘‘yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehī’’ti ca bhummavacanena niddeso kato, vinaye ca ‘‘tena samayena buddho bhagavā’’ti karaṇavacanena, tathā akatvā idha ‘‘ekaṃ samaya’’nti upayogavacananiddeso katoti. Tattha tathā, idha ca aññathā atthasambhavato. Tattha hi abhidhamme ito aññesu suttapadesu ca adhikaraṇattho bhāvenabhāvalakkhaṇattho ca sambhavati. Adhikaraṇañhi kālattho samūhattho ca samayo, tattha vuttānaṃ phassādidhammānaṃ khaṇasamavāyahetusaṅkhātassa ca samayassa bhāvena tesaṃ bhāvo lakkhīyati, tasmā tadatthajotanatthaṃ tattha bhummavacananiddeso kato.

මෙහිදී මෙසේ ප්‍රශ්නයක් විමසයි - අභිධර්මයෙහි 'යම් සමයක කාමාවචර...' කියා ද, අනෙක් සූත්‍ර පාඨයන්හි 'මහණෙනි, යම් සමයක මහණ තෙමේ කාමයන්ගෙන් වෙන්ව...' කියා ද සත්තමී විභක්තියෙන් නිර්දේශ කොට ඇත. විනයෙහි 'එම සමයෙහි බුදු රජාණන් වහන්සේ...' කියා තෘතීයා විභක්තියෙන් නිර්දේශ කොට ඇත. එසේ තිබියදී මෙහි 'එක් සමයෙක්හි' (එකං සමයං) කියා ද්විතීයා විභක්තියෙන් නිර්දේශ කළේ මක්නිසා ද? පිළිතුර නම්: එතැන එසේ ද මෙහි මෙසේ ද අර්ථයන් ගැලපෙන බැවිනි. අභිධර්මයෙහි සහ සෙසු සූත්‍ර පාඨයන්හි 'ආධාර' (අධිකරණ) අර්ථය සහ එක් ක්‍රියාවකින් තවත් ක්‍රියාවක් ලක්ෂණය වීම (භාවලක්ෂණ) යන අර්ථයන් ගැලපේ. කාලය හා සමූහය අර්ථවත් සමය යන්න ආධාරයක් වී, එහි පැවසෙන ඵස්සාදී ධර්මයන්ගේ හා ක්ෂණ සමවාය සංඛ්‍යාත සමයෙහි පැවැත්මෙන් එම ඵස්සාදී ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම ලක්ෂණය වේ. එබැවින් එම අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස එහි සත්තමී විභක්ති නිර්දේශය කරන ලදී.

Vinaye ca hetvattho karaṇattho ca sambhavati. Yo hi so sikkhāpadapaññattisamayo sāriputtādīhipi dubbiññeyyo, tena samayena hetubhūtena karaṇabhūtena ca sikkhāpadāni paññapento sikkhāpadapaññattihetuñca apekkhamāno bhagavā tattha tattha vihāsi, tasmā tadatthajotanatthaṃ tattha karaṇavacananiddeso kato.

විනයෙහි 'හේතු' අර්ථය හා 'කරණ' අර්ථය ගැලපේ. ශාරීපුත්‍ර මහරහතන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහා ශ්‍රාවකයන්ට පවා අවබෝධ කරගැනීමට අපහසු වූ යම් ශික්ෂා පද පැනවීමේ සමයක් (අවස්ථාවක්) වේ ද, හේතුවක් හා කරණයක් වූ ඒ සමය නිසා ශික්ෂා පද පනවමින්, ශික්ෂා පද පැනවීමේ හේතුව අපේක්ෂා කරමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ ඒ තැන්වල වැඩසිටි සේක. එබැවින් ඒ අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස එහි තෘතීයා විභක්ති නිර්දේශය කරන ලදී.

Idha [Pg.91] pana aññasmiñca evaṃjātike suttantapāṭhe accantasaṃyogattho sambhavati. Yañhi samayaṃ bhagavā imaṃ aññaṃ vā suttantaṃ desesi, accantameva taṃ samayaṃ karuṇāvihārena vihāsi. Tasmā tadatthajotanatthaṃ idha upayogavacananiddeso katoti viññeyyo. Hoti cettha –

එහෙත් මෙහි සහ මෙවැනි සෙසු සූත්‍ර පාඨයන්හි 'අච්චන්තසංයෝග' (අඛණ්ඩව කාලයෙහි යෙදීම) අර්ථය ගැලපේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් සමයක මෙම සූත්‍රය හෝ වෙනත් සූත්‍රයක් දේශනා කළ සේක් ද, ඒ මුළු සමය පුරාම උන්වහන්සේ කරුණා විහරණයෙන් යුතුව වැඩසිටි සේක. එබැවින් ඒ අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස මෙහි ද්විතීයා විභක්ති නිර්දේශය කළ බව දත යුතුය. ඒ පිළිබඳව සංග්‍රහ ගාථාව මෙසේය:

‘‘Taṃ taṃ atthamapekkhitvā, bhummena karaṇena ca;

Aññatra samayo vutto, upayogena so idhā’’ti.

ඒ ඒ අර්ථයන් අපේක්ෂා කොට සත්තමී විභක්තියෙන් හා තෘතීයා විභක්තියෙන් ද අන් තැන්වල සමය ශබ්දය පවසන ලදී. මෙහිදී එය ද්විතීයා විභක්තියෙන් පවසන ලදී.

Bhagavāti guṇavisiṭṭhasattuttamagarugāravādhivacanametaṃ. Yathāha –

'භගවා' (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ) යන මෙම වචනය ගුණාංගයන්ගෙන් විශිෂ්ට වූ, සත්ත්වයන් අතර උතුම් වූ, ගෞරව බහුමානයට සුදුසු වූ තැනැත්තා හැඳින්වීමට යෙදෙන නාමයකි. ඒ පිළිබඳව මෙසේ පවසා ඇත:

‘‘Bhagavāti vacanaṃ seṭṭhaṃ, bhagavāti vacanamuttamaṃ;

Garu gāravayutto so, bhagavā tena vuccatī’’ti.

භගවා යන වචනය ශ්‍රේෂ්ඨය, භගවා යන වචනය උත්තමය. උන්වහන්සේ ගෞරව බහුමානයෙන් යුක්ත වන සේක, එබැවින් 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ' (භගවා) යැයි කියනු ලැබේ.

Catubbidhañhi nāmaṃ āvatthikaṃ, liṅgikaṃ, nemittakaṃ, adhiccasamuppannanti. Adhiccasamuppannaṃ nāma ‘‘yadicchaka’’nti vuttaṃ hoti. Tattha vaccho dammo balibaddhoti evamādi āvatthikaṃ, daṇḍī chattī sikhī karīti evamādi liṅgikaṃ, tevijjo chaḷabhiññoti evamādi nemittakaṃ, sirivaḍḍhako dhanavaḍḍhakoti evamādi vacanatthamanapekkhitvā pavattaṃ adhiccasamuppannaṃ. Idaṃ pana bhagavāti nāmaṃ guṇanemittakaṃ, na mahāmāyāya, na suddhodanamahārājena, na asītiyā ñātisahassehi kataṃ, na sakkasantusitādīhi devatāvisesehi kataṃ. Yathāha āyasmā sāriputtatthero ‘‘bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ…pe… sacchikā paññatti yadidaṃ bhagavā’’ti (mahāni. 84).

නාමයන් සිව්වැදෑරුම් වේ. එනම්: ආවත්ථික (අවස්ථාව අනුව), ලිංගික (ලක්ෂණ අනුව), නේමිත්තික (ගුණ අනුව) හා අධිච්චසමුප්පන්න (අහඹු ලෙස) යනුවෙනි. අධිච්චසමුප්පන්න නාමය යනු කැමති පරිදි තබන ලද්දකි. එහි වස්සා, දම්ම, ගොනා යනාදිය 'ආවත්ථික' නාම වේ. දණ්ඩී (දඬු ඇත්තා), ඡත්තී (කුඩ ඇත්තා), සිඛී (සිළු ඇත්තා), කරී (ඇතා) යනාදිය 'ලිංගික' නාම වේ. තෙවිජ්ජෝ, ෂඩභිඥා ඇත්තා යනාදිය 'නේමිත්තික' නාම වේ. සිරිවඩ්ඪක, ධනවඩ්ඪක යනාදී වචනාර්ථය නොබලා තැබූ නාමයන් 'අධිච්චසමුප්පන්න' නම් වේ. මෙම 'භගවා' යන නාමය ගුණාංග නිසා ඇති වූ නේමිත්තික නාමයකි. එය මහාමායා දේවිය විසින් හෝ සුද්ධෝදන මහරජු විසින් හෝ අසූ දහසක් නෑයන් විසින් හෝ සක් දෙවිඳු ආදී දේවතාවුන් විසින් තබන ලද්දක් නොවේ. ආයුෂ්මත් ශාරීපුත්‍ර මහරහතන් වහන්සේ වදාළ පරිදි: 'භගවා යන මෙම නාමය මෑණියන් විසින් කරන ලද්දක් නොවේ... (පෙ)... භගවා යනු අර්හත් ඵල විමුක්තිය කෙළවර ලැබූ, ප්‍රත්‍යක්ෂයෙන් පැනවූ නාමයකි'.

Yaṃ guṇanemittakañcetaṃ nāmaṃ, tesaṃ guṇānaṃ pakāsanatthaṃ imaṃ gāthaṃ vadanti –

ගුණ නිසා ඇති වූ ඒ නාමයෙහි එම ගුණාංගයන් ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස මෙම ගාථාව පවසති:

‘‘Bhagī bhajī bhāgī vibhattavā iti,Akāsi bhagganti garūti bhāgyavā;

Bahūhi ñāyehi subhāvitattano,Bhavantago so bhagavāti vuccatī’’ti.

භාග්‍ය ඇත්තේය, (ප්‍රඥාවන්තයන් විසින්) සේවනය කරන ලද්දේය, (ලෞකික ලෝකෝත්තර සැප) බෙදා දෙන්නේය, (ධර්මය) විභජනය කළේය, (ක්ලේශයන්) බිඳ දැමුවේය, ගෞරවනීයය, භාග්‍යවන්තය, බොහෝ ක්‍රමයන්ගෙන් මැනවින් වඩන ලද සිත් ඇත්තේය, භවයේ කෙළවරට ගියේය - එබැවින් උන්වහන්සේ 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ' (භගවා) යැයි කියනු ලැබේ.

Niddesādīsu (mahāni. 84; cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 2) vuttanayeneva cassa attho daṭṭhabbo.

නිද්දේස ආදී ග්‍රන්ථවල දැක්වෙන ක්‍රමයටම මෙම පදයෙහි අර්ථය දත යුතුය.

Ayaṃ pana aparo pariyāyo –

මෙය තවත් ක්‍රමයකි:

‘‘Bhāgyavā bhaggavā yutto, bhagehi ca vibhattavā;

Bhattavā vantagamano, bhavesu bhagavā tato’’ti.

භාග්‍ය ඇත්තේය, කෙලෙස් බිඳ දැමුවේය, ශ්‍රී විභූතියෙන් යුක්තය, (ධර්මය) විභජනය කළේය, (උත්තරීමනුෂ්‍ය ධර්ම) සේවනය කළේය, භවයන් කෙරෙහි නැවත ඉපදීම දුරු කළේය, එබැවින් උන්වහන්සේ 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ' (භගවා) නම් වන සේක.

Tattha [Pg.92] ‘‘vaṇṇāgamo vaṇṇavipariyāyo’’ti evaṃ niruttilakkhaṇaṃ gahetvā saddanayena vā pisodarādipakkhepalakkhaṇaṃ gahetvā yasmā lokiyalokuttarasukhābhinibbattakaṃ dānasīlādipārappattaṃ bhāgyamassa atthi, tasmā bhāgyavāti vattabbe bhagavāti vuccatīti ñātabbaṃ. Yasmā pana lobhadosamohaviparītamanasikāraahirikānottappakodhūpanāhamakkhapalā- issāmacchariyamāyāsāṭheyyathambhasārambhamānātimānamadapamādataṇhāvijjātividhākusalamūladuccarita- saṃkilesamalavisamasaññāvitakkapapañcacatubbidhavipariyesaāsavaganthaoghayogaagatitaṇhupādāna- pañcacetokhilavinibandhanīvaraṇābhinandanachavivādamūlataṇhākāyasattānusaya- aṭṭhamicchattanavataṇhāmūlakadasākusalakammapathadvāsaṭṭhidiṭṭhigata- aṭṭhasatataṇhāvicaritappabhedasabbadarathapariḷāhakilesasatasahassāni, saṅkhepato vā pañca kilesakkhandhaabhisaṅkhāramaccudevaputtamāre abhañji, tasmā bhaggattā etesaṃ parissayānaṃ bhaggavāti vattabbe bhagavāti vuccati. Āha cettha –

එහි 'වර්ණාගම' (අකුරක් පැමිණීම), 'වර්ණ විපර්යාස' (අකුරු පෙරළීම) යන නිරුක්ති ලක්ෂණයන් ගෙන හෝ ශබ්ද ශාස්ත්‍රයෙහි 'පිසෝදරාදි' ගණයට ඇතුළත් කිරීමේ ලක්ෂණය ගෙන හෝ, ලෞකික ලෝකෝත්තර සැපය උපදවන්නා වූ දාන සීලාදී සමතිස් පෙරුම්දම් පුරා ලැබූ භාග්‍යය උන්වහන්සේට ඇති බැවින්, 'භාග්‍යවා' යැයි කිය යුතු තැන 'භගවා' යැයි කියනු ලැබේ යැයි දත යුතුය. තවද යම් හෙයකින් ලෝභ, දෝෂ, මෝහ, විපරීත මනසිකාරය, අහිරික, අනොත්තප්ප, කෝධය, උපනාහය, මක්ඛය, පලාසය, ඉස්සාව, මච්ඡරිය, මායාව, සාඨෙය්‍යය, ථම්භය, සාරම්භය, මානය, අතිමානය, මදය, ප්‍රමාදය, තණ්හාව, අවිද්‍යාව, තෙවැදෑරුම් අකුසල් මූල, දුශ්චරිත, සංක්ලේශ, මල, විෂම සංඥා, විතර්ක, ප්‍රපංච, සිවු වැදෑරුම් විපර්යාස, ආසව, ග්‍රන්ථ, ඕඝ, යෝග, අගති, තණ්හා උපාදාන, පස් වැදෑරුම් චේතෝඛිල, විනිබන්ධන, නීවරණ, අභිනන්දන, සවැදෑරුම් විවාදමූල, තණ්හාකාය, සත් වැදෑරුම් අනුසය, අට වැදෑරුම් මිච්ඡත්ත, නව වැදෑරුම් තණ්හාමූලක ධර්ම, දස අකුසල කම්මපථ, සැට දෙවැදෑරුම් දෘෂ්ටිගත, එකසිය අට වැදෑරුම් තණ්හා විචරිත ප්‍රභේද සහිත වූ සියලු දරථ පරිළාහ ඇති ලක්ෂ සංඛ්‍යාත ක්ලේශයන් ද, සංක්ෂේපයෙන් පස් වැදෑරුම් වූ ක්ලේශ මාර, ස්කන්ධ මාර, අභිසංඛාර මාර, මෘත්‍යු මාර, දේවපුත්‍ර මාර යන පංච මාරයන් ද භංග කළ (නැසූ) බැවින්, ඒ උවදුරුවලින් තොර වූ හෙයින් (නැසූ හෙයින්) 'භග්ගවා' යැයි කිය යුතු තැන 'භගවා' යැයි කියනු ලැබේ. මේ පිළිබඳව මෙසේ ද පවසා ඇත –

‘‘Bhaggarāgo bhaggadoso, bhaggamoho anāsavo;

Bhaggāssa pāpakā dhammā, bhagavā tena vuccatī’’ti.

"රාගය නැසූ බැවින් ද, දෝෂය නැසූ බැවින් ද, මෝහය නැසූ බැවින් ද, ආශ්‍රව රහිත බැවින් ද, උන්වහන්සේ විසින් ලාමක වූ අකුසල් ධර්මයන් නසන ලද බැවින් ද 'භගවා' යැයි කියනු ලැබේ."

Bhāgyavatāya cassa satapuññalakkhaṇadharassa rūpakāyasampatti dīpitā hoti, bhaggadosatāya dhammakāyasampatti. Tathā lokiyasarikkhakānaṃ bahumānabhāvo, gahaṭṭhapabbajitehi abhigamanīyatā. Tathā abhigatānañca nesaṃ kāyacittadukkhāpanayane paṭibalabhāvo, āmisadānadhammadānehi upakāritā. Lokiyalokuttarasukhehi ca saṃyojanasamatthatā dīpitā hoti.

භාග්‍යවන්ත භාවය නිසා සියක් පින් ලකුණු දරන්නා වූ උන්වහන්සේගේ රූපකාය සම්පත්තිය ප්‍රකාශ වන අතර, කෙලෙස් දොස් නැසූ බැවින් ධර්මකාය සම්පත්තිය ප්‍රකාශ වේ. එසේම ලෝකවාසීන්ගේ ගෞරවයට පාත්‍ර වූ බව ද, ගිහි පැවිදි උභය පාර්ශවය විසින්ම ඇසුරු කළ යුතු බව ද ප්‍රකාශ වේ. එසේම තමන් වහන්සේ කරා පැමිණි ඒ ගිහි පැවිද්දන්ගේ කායික මානසික දුක් දුරු කිරීමට සමර්ථ බව ද, ආමිස දාන ධර්ම දානයන්ගෙන් උපකාර කරන බව ද ප්‍රකාශ වේ. ලෞකික ලෝකෝත්තර සැපයන්හි යෙදවීමේ හැකියාව ද මෙයින් ප්‍රකාශ වේ.

Yasmā ca loke issariyadhammayasasirikāmapayattesu chasu dhammesu bhagasaddo vattati, paramañcassa sakacitte issariyaṃ, aṇimālaghimādikaṃ vā lokiyasammataṃ sabbākāraparipūraṃ atthi, tathā lokuttaro dhammo, lokattayabyāpako yathābhuccaguṇādhigato ativiya parisuddho yaso, rūpakāyadassanabyāvaṭajananayanamanappasādajananasamatthā sabbākāraparipūrā sabbaṅgapaccaṅgasirī, yaṃ yaṃ anena icchitaṃ patthitaṃ attahitaṃ parahitaṃ vā, tassa tassa tatheva abhinipphannattā icchitatthanipphattisaññito kāmo, sabbalokagarubhāvappattihetubhūto sammāvāyāmasaṅkhāto payatto ca atthi, tasmā imehi bhagehi yuttattāpi bhagā assa santīti iminā atthena ‘‘bhagavā’’ti vuccati.

ලෝකයෙහි ඊශ්වර්‍ය, ධර්‍ම, යස, සිරි, කාම, ප්‍රයත්න යන ධර්ම හය සඳහා 'භග' යන ශබ්දය යෙදේ. උන්වහන්සේට ස්වකීය සිතෙහි පරම ඊශ්වර්‍යය ද, ලෝක සම්මත වූ අණිමා, ලඝිමා ආදී සියලු ආකාරයෙන් පරිපූර්ණ වූ (ඍද්ධි) බලය ද ඇත. එසේම ලෝකෝත්තර ධර්මය ද, තුන් ලොව පුරා පැතිරුණු තත්වූ පරිදි ගුණ ලැබීමෙන් ඇති වූ අතිශයින්ම පිරිසිදු කීර්තිය (යසස) ද ඇත. රූපකාය දැකීමෙහි නියුතු ජනයාගේ නෙත්හි ප්‍රසාදය ඇති කිරීමට සමර්ථ වූ, සියලු ආකාරයෙන් පරිපූර්ණ වූ, සියලු අඟ පසඟයන්ගෙන් යුත් ශ්‍රී විභූතිය ද ඇත. උන්වහන්සේ විසින් යම් යම් ස්වකීය අර්ථයක් හෝ පරාර්ථයක් කැමති වූයේ ද, ප්‍රාර්ථනා කළේ ද, ඒ ඒ අර්ථය ඒ අයුරින්ම සම්පූර්ණ වූ බැවින් කැමති වූ අර්ථය සිද්ධ කර ගැනීම නම් වූ 'කාමය' ද ඇත. සියලු ලෝකයාගේ ගෞරවයට හේතු වූ සම්‍යක් ව්‍යායාම නම් වූ ප්‍රයත්නය ද ඇත. මෙසේ මේ භග ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වූ බැවින්, උන්වහන්සේට 'භග' (ගුණ) ඇති බැවින් යන අර්ථයෙන් 'භගවා' යැයි කියනු ලැබේ.

Yasmā [Pg.93] pana kusalādibhedehi sabbadhamme, khandhāyatanadhātusaccaindriyapaṭiccasamuppādādīhi vā kusalādidhamme, pīḷanasaṅkhatasantāpavipariṇāmaṭṭhena vā dukkhamariyasaccaṃ, āyūhananidānasaṃyogapalibodhaṭṭhena samudayaṃ, nissaraṇavivekāsaṅkhataamataṭṭhena nirodhaṃ, niyyānikahetudassanādhipateyyaṭṭhena maggaṃ vibhattavā, vibhajitvā vivaritvā desitavāti vuttaṃ hoti, tasmā vibhattavāti vattabbe ‘‘bhagavā’’ti vuccati.

තවද යම් හෙයකින් උන්වහන්සේ කුසලාදී භේදයන්ගෙන් සියලු ධර්මයන් ද, ස්කන්ධ, ආයතන, ධාතු, සත්‍ය, ඉන්ද්‍රිය, පටිච්චසමුප්පාදාදියෙන් කුසලාදී ධර්මයන් ද බෙදා වදාළ සේක. එනම් පෙළන අර්ථයෙන්, සංඛත අර්ථයෙන්, සන්තාප අර්ථයෙන් හා විපරිණාම අර්ථයෙන් දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යය ද; රැස් කරන අර්ථයෙන්, නිදාන අර්ථයෙන්, සංයෝග අර්ථයෙන් හා පළිබෝධ අර්ථයෙන් සමුදය සත්‍යය ද; නික්මෙන අර්ථයෙන්, විවේක අර්ථයෙන්, අසංඛත අර්ථයෙන් හා අමෘත අර්ථයෙන් නිරෝධ සත්‍යය ද; නිය්‍යාණික අර්ථයෙන්, හේතු අර්ථයෙන්, දර්ශන අර්ථයෙන් හා අධිපති අර්ථයෙන් මාර්ග සත්‍යය ද විභජනය කළ බැවින්, විභජනය කර විවෘත කර දේශනා කළ හෙයින් 'විභත්තවා' යැයි කිය යුතු තැන 'භගවා' යැයි කියනු ලැබේ.

Yasmā ca esa dibbabrahmaariyavihāre kāyacittaupadhiviveke suññatāppaṇihitānimittavimokkhe aññe ca lokiyalokuttare uttarimanussadhamme bhaji sevi bahulamakāsi, tasmā bhattavāti vattabbe ‘‘bhagavā’’ti vuccati.

යම් හෙයකින් උන්වහන්සේ දිව්‍ය, බ්‍රහ්ම හා ආර්ය විහාරයන් ද, කාය, චිත්ත හා උපධි විවේකයන් ද, ශුන්‍යත, අප්‍රණිහිත හා අනිමිත්ත විමෝක්ෂයන් ද, අනෙකුත් ලෞකික ලෝකෝත්තර උත්තරී මනුෂ්‍ය ධර්මයන් ද භජනය කළ බැවින්, සේවනය කළ බැවින්, බහුල වශයෙන් ප්‍රගුණ කළ බැවින් 'භත්තවා' යැයි කිය යුතු තැන 'භගවා' යැයි කියනු ලැබේ.

Yasmā pana tīsu bhavesu taṇhāsaṅkhātaṃ gamanaṃ anena vantaṃ, tasmā bhavesu vantagamanoti vattabbe bhavasaddato bhakāraṃ gamanasaddato gakāraṃ vantasaddato vakārañca dīghaṃ katvā ādāya ‘‘bhagavā’’ti vuccati, yathā loke ‘‘mehanassa khassa mālā’’ti vattabbe ‘‘mekhalā’’ti.

යම් හෙයකින් උන්වහන්සේ විසින් තුන් භවයෙහිම තණ්හාව නම් වූ ගමන වමනය කරන ලද (අත්හරින ලද) බැවින්, 'භවේසු වන්තගමනෝ' යැයි කිය යුතු තැන 'භව' ශබ්දයෙන් 'භ' අකුර ද, 'ගමන' ශබ්දයෙන් 'ග' අකුර ද, 'වන්ත' ශබ්දයෙන් 'ව' අකුර ද ගෙන, එය දීර්ඝ කිරීමෙන් 'භගවා' යැයි කියනු ලැබේ. එය ලෝකයෙහි 'මේහනස්ස ඛස්ස මාලා' යැයි කිය යුතු තැන 'මේඛලා' යැයි කියන්නාක් මෙනි.

Ettāvatā cettha evaṃ me sutanti vacanena yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ desento paccakkhaṃ katvā bhagavato dhammasarīraṃ pakāseti, tena ‘‘nayidaṃ atītasatthukaṃ pāvacanaṃ, ayaṃ vo satthā’’ti bhagavato adassanena ukkaṇṭhitajanaṃ samassāseti.

මෙතෙක් දක්වන ලද 'ඒවං මේ සුතං' යන වචනයෙන් තමන් ඇසූ පරිදි, ප්‍රගුණ කළ පරිදි ධර්මය දේශනා කරන්නා වූ ආනන්ද හිමියෝ බුදුරජාණන් වහන්සේව ප්‍රත්‍යක්ෂ කරමින් උන්වහන්සේගේ ධර්ම ශරීරය ප්‍රකාශ කරති. ඒ මගින් "මේ ශාසනය අතීත වූ (දැන් නැති) ශාස්තෘවරයෙකු ඇති දහමක් නොවේ, මේ ධර්මයම ඔබගේ ශාස්තෘවරයා වේ" යැයි පවසමින් බුදුරජාණන් වහන්සේ නොදැකීමෙන් කනස්සල්ලට පත් ජනයාව අස්වසති.

Ekaṃ samayaṃ bhagavāti vacanena tasmiṃ samaye bhagavato avijjamānabhāvaṃ dassento rūpakāyaparinibbānaṃ dasseti. Tena ‘‘evaṃvidhassa imassa ariyadhammassa desetā dasabaladharo vajirasaṅghātakāyo sopi bhagavā parinibbuto, tattha kenaññena jīvite āsā janetabbā’’ti jīvitamadamattaṃ janaṃ saṃvejeti, saddhamme cassa ussāhaṃ janeti.

'එකං සමයං භගවා' යන වචනයෙන් ඒ අවස්ථාවෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩ නොසිටින බව පෙන්වමින් රූපකාය පිරිනිවන් පෑම දක්වයි. ඒ මගින් "මබඳු වූ මේ ආර්ය ධර්මය දේශනා කළා වූ, දසබලධාරී වූ, වජ්‍රයක් බඳු ශරීරයක් ඇති ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පවා පිරිනිවන් පෑ සේක, එවැනි කලක වෙන කවරෙකු නම් ජීවිතය කෙරෙහි ආශාවක් ඇති කර ගත යුතු ද?" යැයි පවසමින් ජීවිත මදයෙන් මත්වූ ජනයා සංවේගයට පත් කරවන අතර සද්ධර්මය කෙරෙහි උත්සාහය ඇති කරවයි.

Evanti ca bhaṇanto desanāsampattiṃ niddisati, me sutanti sāvakasampattiṃ, ekaṃ samayanti kālasampattiṃ, bhagavāti desakasampattiṃ.

'ඒවං' යැයි පැවසීමෙන් දේශනා සම්පත්තිය ද, 'මේ සුතං' යන්නෙන් ශ්‍රාවක සම්පත්තිය ද, 'එකං සමයං' යන්නෙන් කාල සම්පත්තිය ද, 'භගවා' යන්නෙන් දේශක සම්පත්තිය ද දක්වයි.

Sāvatthiyaṃ viharatīti ettha sāvatthīti savatthassa isino nivāsaṭṭhānabhūtaṃ nagaraṃ, yathā kākandī mākandīti, evaṃ itthiliṅgavasena sāvatthīti vuccati, evaṃ akkharacintakā. Aṭṭhakathācariyā pana bhaṇanti ‘‘yaṃkiñci [Pg.94] manussānaṃ upabhogaparibhogaṃ sabbamettha atthī’’ti sāvatthī. Satthasamāyoge ca ‘‘kiṃ bhaṇḍamatthī’’ti pucchite ‘‘sabbamatthī’’ti vacanamupādāya sāvatthī.

'සාවත්ථියං විහරති' යන්නෙහි 'සාවත්ථි' යනු සාවත්ථ නම් ඉෂිවරයාගේ වාසස්ථානය වූ නගරයයි. 'කාකන්දි', 'මාකන්දි' යන්නාක් මෙන් ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් 'සාවත්ථි' යැයි කියනු ලැබේ යැයි අක්ෂර චින්තකයෝ පවසති. එහෙත් අටුවාචාරීන් වහන්සේලා පවසනුයේ "මිනිසුන්ගේ උපභෝග පරිභෝග සඳහා වූ යම් කිසිවක් ඇද්ද, ඒ සියල්ල මෙහි ඇත" යන අර්ථයෙන් 'සාවත්ථි' නම් වන බවයි. වෙළඳ කණ්ඩායම් (සත්ථ) පැමිණි කල්හි "මෙහි ඇති බඩු මොනවාද?" යැයි ඇසූ විට "සියල්ල ඇත" යන වචනය ඇසුරින් 'සාවත්ථි' නම් විය.

‘‘Sabbadā sabbūpakaraṇaṃ, sāvatthiyaṃ samohitaṃ;

Tasmā sabbamupādāya, sāvatthīti pavuccati.

"සෑම කල්හිම සියලු උපකරණ සැවැත් නුවර එක් රැස් වී පවතී. එබැවින් ඒ සියල්ල ඇති බැවින් 'සාවත්ථි' යැයි කියනු ලැබේ."

‘‘Kosalānaṃ puraṃ rammaṃ, dassaneyyaṃ manoramaṃ;

Dasahi saddehi avivittaṃ, annapānasamāyutaṃ.

"කෝසල ජනපදයට අයත් වූ, රමණීය වූ, දැකිය යුතු වූ, මනොඥ වූ, දස වැදෑරුම් ශබ්දයන්ගෙන් නොසිස් වූ, ආහාර පානයෙන් යුක්ත වූ,"

‘‘Vuḍḍhiṃ vepullataṃ pattaṃ, iddhaṃ phītaṃ manoramaṃ;

Āḷakamandāva devānaṃ, sāvatthipuramuttama’’nti. (ma. ni. aṭṭha. 1.14);

"දියුණුවට හා ප්‍රචලිත භාවයට පත් වූ, සෞභාග්‍යමත් වූ, වෛපුල්‍යයට පත් වූ, මනරම් වූ, දෙවියන්ගේ ආළකමන්දා නගරය බඳු වූ උත්තම වූ සැවැත් නුවරයි."

Tassaṃ sāvatthiyaṃ. Samīpatthe bhummavacanaṃ.

"එම සැවැත් නුවර" යන්නයි. මෙහි සප්තමී විභක්තිය යෙදී ඇත්තේ සමීප අර්ථයෙහි ය.

Viharatīti avisesena iriyāpathadibbabrahmaariyavihāresu aññataravihārasamaṅgiparidīpanametaṃ. Idha pana ṭhānagamanāsanasayanappabhedesu iriyāpathesu aññatarairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ, tena ṭhitopi gacchantopi nisinnopi sayānopi bhagavā viharaticceva veditabbo. So hi ekaṃ iriyāpathabādhanaṃ aparena iriyāpathena vicchinditvā aparipatantaṃ attabhāvaṃ harati pavatteti. Tasmā viharatīti vuccati.

‘විහරති’ (වාසය කරති) යන මෙම වචනය සාමාන්‍ය අර්ථයෙන් ගත් කල, ඉරියාපථ විහරණ, දිව්‍ය විහරණ, බ්‍රහ්ම විහරණ සහ අර්ය විහරණ යන සතර විහරණයන්ගෙන් එක්තරා විහරණයකින් යුක්තව වෙසෙන බව ප්‍රකාශ කිරීමකි. එහෙත් මෙහිදී නම් සිටීම, ගමන් කිරීම, හිඳීම සහ සැතපීම යන ඉරියව් භේදයන් අතුරින් එක්තරා ඉරියව්වක මනා යෙදීමක් (පැවැත්මක්) ප්‍රකාශ වේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සිටගෙන වැඩසිටියද, ගමන් කරමින් වැඩසිටියද, හිඳගෙන වැඩසිටියද හෝ සැතපී වැඩසිටියද ‘වෙසෙති’ (විහරති) යනුවෙන්ම දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එක් ඉරියව්වක ඇති වන පීඩාව තවත් ඉරියව්වකින් දුරු කරමින්, තම රූපකාය නොවැටී පවත්වන බැවිනි. එහෙයින් ‘විහරති’ යයි කියනු ලැබේ.

Jetavaneti ettha attano paccatthikajanaṃ jinātīti jeto, raññā vā attano paccatthikajane jite jātoti jeto, maṅgalakamyatāya vā tassa evaṃ nāmameva katantipi jeto. Vanayatīti vanaṃ, attasampadāya sattānaṃ bhattiṃ kāreti, attani sinehaṃ uppādetīti attho. Vanute iti vā vanaṃ, nānāvidhakusumagandhasammodamattakokilādivihaṅgavirutehi mandamālutacalitarukkhasākhāviṭapapupphaphalapallavapalāsehi ca ‘‘etha maṃ paribhuñjathā’’ti pāṇino yācati viyāti attho. Jetassa vanaṃ jetavanaṃ. Tañhi jetena rājakumārena ropitaṃ saṃvaḍḍhitaṃ paripālitaṃ, so ca tassa sāmī ahosi, tasmā jetavananti vuccati. Tasmiṃ jetavane.

‘ජේතවනේ’ යන්නෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: යම් රජෙකු තමාගේ සතුරන් ජය ගනී ද, එහෙයින් ඔහු ‘ජේත’ නම් වේ. නැතහොත් රජු විසින් සතුරන් ජයගත් කල්හි උපන් බැවින් ‘ජේත’ නම් වේ. එසේත් නැතහොත් මංගල සම්මතයක් කැමති බැවින් ඔහුට ‘ජේත’ යනුවෙන් ම නම් තබන ලදී. සත්වයන් තමා වෙත පමුණුවා ගන්නේ ද (ඇලුම් කරවන්නේ ද) එය ‘වන’ නම් වේ. එනම් තම සම්පත්තියෙන් සත්වයන් තුළ භක්තිය ඇති කරවයි, තමා කෙරෙහි සෙනෙහස උපදවයි යන්නයි. නැතහොත් විවිධ පුෂ්පයන්ගේ සුවඳින් මත්වූ කොවුලන් ආදී පක්ෂීන්ගේ නාදයෙන් ද, මඳ පවනින් සැලෙන වෘක්ෂ ශාඛා, අතුපතර, මල් පල හා දළු කොළ ආදියෙන් ද ‘එන්න, මා අනුභව කරන්න’ යයි සත්වයන්ට ආරාධනා කරන්නාක් වැනි බැවින් ද ‘වන’ නම් වේ. ජේත කුමරුගේ වනය ජේතවනයයි. එම වනය ජේත කුමරු විසින් රෝපණය කර, වැඩෙන සේ සලස්වා ආරක්ෂා කරන ලද්දකි. ඔහු එහි හිමිකරු වූ බැවින් ‘ජේතවනය’ යැයි කියනු ලැබේ. ඒ ජේතවනයෙහි යනු අර්ථයයි.

Anāthapiṇḍikassa ārāmeti ettha sudatto nāma so gahapati mātāpitūhi katanāmavasena, sabbakāmasamiddhitāya tu vigatamalamaccheratāya karuṇādiguṇasamaṅgitāya ca niccakālaṃ anāthānaṃ piṇḍaṃ [Pg.95] adāsi, tena anāthapiṇḍikoti saṅkhyaṃ gato. Āramanti ettha pāṇino, visesena vā pabbajitāti ārāmo, tassa pupphaphalapallavādisobhanatāya nātidūranāccāsannatādipañcavidhasenāsanaṅgasampattiyā ca tato tato āgamma ramanti abhiramanti anukkaṇṭhitā hutvā nivasantīti attho. Vuttappakārāya vā sampattiyā tattha tattha gatepi attano abbhantaraṃyeva ānetvā rametīti ārāmo. So hi anāthapiṇḍikena gahapatinā jetassa rājakumārassa hatthato aṭṭhārasahiraññakoṭisanthārena kiṇitvā aṭṭhārasahiraññakoṭīhi senāsanaṃ kārāpetvā aṭṭhārasahiraññakoṭīhi vihāramahaṃ niṭṭhāpetvā evaṃ catupaññāsāya hiraññakoṭipariccāgena buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa niyyātito, tasmā ‘‘anāthapiṇḍikassa ārāmo’’ti vuccati. Tasmiṃ anāthapiṇḍikassa ārāme.

‘අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමේ’ යන්නෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: ඒ සිටුවරයාට මව්පියන් තැබූ නම ‘සුදත්ත’ යන්නයි. එහෙත් සියලු සම්පත්වලින් ආඪ්‍ය වූ බැවින් ද, මසුරුමල දුරු කළ බැවින් ද, කරුණාදී ගුණයෙන් යුක්තව නිරන්තරයෙන් අනාථයන්ට පිණ්ඩ (ආහාර) දුන් බැවින් ද ‘අනාථපිණ්ඩික’ යන නමින් ප්‍රචලිත විය. මෙහි සත්වයන් ඇලුම් කරන බැවින් ද, විශේෂයෙන් පැවිද්දන් ඇලුම් කරන බැවින් ද ‘ආරාම’ නම් වේ. එම ආරාමයේ මල්, පලතුරු, දළු ආදියේ ශෝභනත්වය නිසාත්, ඉතා දුර නොවීම හා ඉතා නුදුරු නොවීම ආදී පංචවිධ සේනාසන අංගයන්ගෙන් සමන්විත නිසාත්, නොයෙක් දෙසින් පැමිණෙන ජනයා එහි ඇලුම් කරති, නොකලකිරී වාසය කරති. නැතහොත් පැවසූ පරිදි වූ සම්පත්තියෙන් යුක්ත බැවින්, එහි පැමිණෙන අය තම ග්‍රහණයට ගෙන සතුටු කරවන බැවින් ද එය ‘ආරාමය’ නම් වේ. ඒ ආරාමය අනාථපිණ්ඩික සිටුවරයා විසින් ජේත කුමරුගෙන් කෝටි දහඅටක් වටිනා රන් කාසි අතුරා මිලට ගෙන, තවත් කෝටි දහඅටක් වැය කර සේනාසන කරවා, තවත් කෝටි දහඅටක් වැය කර ආරාම පූජා මහෝත්සවය නිමවා, මෙසේ මුළු කෝටි පනස් හතරක ධනය පරිත්‍යාග කර බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා සංඝයාට පූජා කරන ලද්දකි. එබැවින් ‘අනාථපිණ්ඩිකයාගේ ආරාමය’ යයි කියනු ලැබේ. ඒ අනාථපිණ්ඩික ආරාමයෙහි යනු අර්ථයයි.

Ettha ca ‘‘jetavane’’ti vacanaṃ purimasāmiparikittanaṃ, ‘‘anāthapiṇḍikassa ārāme’’ti pacchimasāmiparikittanaṃ. Kimetesaṃ parikittane payojananti? Vuccate – adhikārato tāva ‘‘kattha bhāsita’’nti pucchāniyāmakaraṇaṃ aññesaṃ puññakāmānaṃ diṭṭhānugatiāpajjane niyojanañca. Tattha hi dvārakoṭṭhakapāsādamāpane bhūmivikkayaladdhā aṭṭhārasa hiraññakoṭiyo anekakoṭiagghanakā rukkhā ca jetassa pariccāgo, catupaññāsa koṭiyo anāthapiṇḍikassa. Yato tesaṃ parikittanena ‘‘evaṃ puññakāmā puññāni karontī’’ti dassento āyasmā ānando aññepi puññakāme tesaṃ diṭṭhānugatiāpajjane niyojeti. Evamettha puññakāmānaṃ diṭṭhānugatiāpajjane niyojanaṃ payojananti veditabbaṃ.

මෙහිදී ‘ජේතවනේ’ යන වචනයෙන් පැරණි හිමිකරු පිළිබඳව ද, ‘අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමේ’ යන වචනයෙන් පසුකාලීන හිමිකරු පිළිබඳව ද කියැවේ. මොවුන් පිළිබඳව සඳහන් කිරීමේ ප්‍රයෝජනය කුමක්ද? එයට පිළිතුර මෙයයි: ප්‍රථමයෙන් ම මෙය සූත්‍රය දේශනා කළ ස්ථානය නිශ්චය කිරීමක් වන අතර, දෙවනුව පින් කිරීමට කැමති අන් අයට එය ආදර්ශයට ගැනීමට පොළඹවන සුළු වේ. එහි ද්වාර කොට්ටාස හා ප්‍රාසාද තැනීමේදී ජේත කුමරු විසින් කරන ලද පරිත්‍යාගය කෝටි දහඅටක් සහ තවත් බොහෝ කෝටි ගණන් වටිනා වෘක්ෂලතාවෝ වෙති. අනාථපිණ්ඩික සිටුවරයාගේ පරිත්‍යාගය කෝටි පනස් හතරකි. මෙසේ ඔවුන්ගේ පින්කම් ගැන සඳහන් කිරීමෙන්, ආනන්ද හිමියන් පින් කිරීමට කැමති අන් අයට ද ඔවුන්ව ආදර්ශයට ගැනීමට උනන්දු කරවයි. මෙසේ පින් කිරීමට කැමති අය ආදර්ශයට ගැනීමට යෙදවීම මෙහි ප්‍රයෝජනය ලෙස දත යුතුය.

Etthāha – ‘‘yadi tāva bhagavā sāvatthiyaṃ viharati, ‘jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme’ti na vattabbaṃ. Atha tattha viharati, ‘sāvatthiya’nti na vattabbaṃ. Na hi sakkā ubhayattha ekaṃ samayaṃ viharitu’’nti. Vuccate – nanu vuttametaṃ ‘‘samīpatthe bhummavacana’’nti, yato yathā gaṅgāyamunādīnaṃ samīpe goyūthāni carantāni ‘‘gaṅgāya caranti, yamunāya carantī’’ti vuccanti, evamidhāpi yadidaṃ sāvatthiyā samīpe jetavanaṃ anāthapiṇḍikassa ārāmo, tattha viharanto vuccati ‘‘sāvatthiyaṃ viharati jetavane [Pg.96] anāthapiṇḍikassa ārāme’’ti veditabbo. Gocaragāmanidassanatthaṃ hissa sāvatthivacanaṃ, pabbajitānurūpanivāsaṭṭhānanidassanatthaṃ sesavacanaṃ.

මෙහිදී චෝදකයෙකු මෙසේ කිව හැකිය: ‘ඉදින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර වෙසෙති නම්, ජේතවනයේ අනාථපිණ්ඩික ආරාමයේ යයි නොකිය යුතුය. ඉදින් එහි වෙසෙති නම් සැවැත් නුවර යයි නොකිය යුතුය. එකම වේලාවක ස්ථාන දෙකක විසිය නොහැකි බැවිනි.’ එයට පිළිතුර මෙයයි: මෙය ‘සමීපස්ථ’ අර්ථයේ සප්තමී විභක්තිය බව පවසා නැද්ද? ගංගා, යමුනා ආදී නදීන් අසල ගව රංචු හැසිරෙන විට ‘ගඟේ හැසිරෙති, යමුනාවේ හැසිරෙති’ යයි පවසන්නාක් මෙන්, මෙහි ද සැවැත් නුවරට නුදුරුව ජේතවනය නම් අනාථපිණ්ඩික ආරාමය පිහිටා ඇති බැවින්, එහි වෙසෙන බුදුන් වහන්සේ ‘සැවැත් නුවර ජේතවනය නම් වූ අනාථපිණ්ඩික ආරාමයේ වෙසෙති’ යි කියනු ලැබේ. ‘සැවැත් නුවර’ යන වචනය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ගොදුරු ගම දැක්වීමටත්, ඉතිරි වචන පැවිද්දන්ට අනුරූප නිවාසස්ථානය දැක්වීමටත් යෙදී ඇත.

Tattha sāvatthikittanena bhagavato gahaṭṭhānuggahakaraṇaṃ dasseti, jetavanādikittanena pabbajitānuggahakaraṇaṃ. Tathā purimena paccayaggahaṇato attakilamathānuyogavivajjanaṃ, pacchimena vatthukāmappahānato kāmasukhallikānuyogavajjanūpāyadassanaṃ. Purimena ca dhammadesanābhiyogaṃ, pacchimena vivekādhimuttiṃ. Purimena karuṇāya upagamanaṃ, pacchimena ca paññāya apagamanaṃ. Purimena sattānaṃ hitasukhanipphādanādhimuttitaṃ, pacchimena parahitasukhakaraṇe nirupalepataṃ. Purimena dhammikasukhāpariccāganimittaṃ phāsuvihāraṃ, pacchimena uttarimanussadhammānuyoganimittaṃ. Purimena manussānaṃ upakārabahulataṃ, pacchimena devānaṃ. Purimena loke jātassa loke saṃvaḍḍhabhāvaṃ, pacchimena lokena anupalittatanti evamādi.

එහි සැවැත් නුවර ගැන සඳහන් කිරීමෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගිහියන්ට කරන අනුග්‍රහය ද, ජේතවනාදිය ගැන සඳහන් කිරීමෙන් පැවිද්දන්ට කරන අනුග්‍රහය ද ප්‍රකට වේ. එසේම පළමු වචනයෙන් (සැවැත් නුවර) ප්‍රත්‍යයන් පිළිගැනීම නිසා අත්තකිලමතානුයෝගයෙන් වැළකීම ද, දෙවන වචනයෙන් (ජේතවනය) වස්තුකාමයන් ප්‍රහීණ කළ බැවින් කාමසුඛල්ලිකානුයෝගයෙන් වැළකීමේ උපාය ද දැක්වේ. පළමුවැන්නෙන් ධර්ම දේශනාවේ යෙදීම ද, දෙවැන්නෙන් විවේකයට ඇති ලැදියාව ද දැක්වේ. පළමුවැන්නෙන් කරුණාවෙන් ලෝකයා වෙත වැඩම කිරීම ද, දෙවැන්නෙන් ප්‍රඥාවෙන් ලෝකයාගෙන් වෙන්ව වාසය කිරීම ද දැක්වේ. පළමුවැන්නෙන් සත්වයන්ගේ හිතසුව පිණිස ඇති කැමැත්ත ද, දෙවැන්නෙන් පරහිත සුව සැලසීමේදී කිසිවක නොඇලෙන බව ද දැක්වේ. පළමුවැන්නෙන් ධාර්මික සුවය අත්නොහැරීමේ හේතුව වූ පහසු විහරණය ද, දෙවැන්නෙන් උත්තරීමනුස්ස ධර්මයේ නිරත වීමේ හේතුව ද දැක්වේ. පළමුවැන්නෙන් මනුෂ්‍යයන්ට ඇති උපකාරී බව ද, දෙවැන්නෙන් දෙවියන්ට ඇති උපකාරී බව ද දැක්වේ. පළමුවැන්නෙන් ලෝකයේ උපන් බුදුන් වහන්සේ ලෝකය තුළ වැඩුණු බව ද, දෙවැන්නෙන් ලෝක ධර්මයන්ගෙන් නොතැවරුණු බව ද දැක්වේ. මෙසේ ආදී වශයෙන් බොහෝ අර්ථ ප්‍රකාශ වේ.

Athāti avicchedatthe, khoti adhikārantaranidassanatthe nipāto. Tena avicchinneyeva tattha bhagavato vihāre idamadhikārantaraṃ udapādīti dasseti. Kiṃ tanti? Aññatarā devatātiādi. Tattha aññatarāti aniyamitaniddeso. Sā hi nāmagottato apākaṭā, tasmā ‘‘aññatarā’’ti vuttā. Devo eva devatā, itthipurisasādhāraṇametaṃ. Idha pana puriso eva, so devaputto kintu, sādhāraṇanāmavasena devatāti vutto.

‘අථ’ යනු (පෙර පුවත හා) නොසිඳුණු සම්බන්ධය දැක්වීමේ නිපාතයකි. ‘ඛො’ යනු යම් කරුණක් විශේෂ කොට දැක්වීමේ නිපාතයකි. ඒ ‘ඛො’ ශබ්දයෙන්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආරාමයේ වැඩසිටින අතරතුර ම මෙම සුවිශේෂී කරුණ හටගත් බව පෙන්වයි. ඒ කුමක්ද? ‘අඤ්ඤතරා දේවතා’ යනාදියයි. එහි ‘අඤ්ඤතරා’ යනු නිශ්චිතව දක්වා නැති බව හැඟවෙන වචනයකි. ඒ දේවතාවිය (දේවතාවා) නම හෝ ගෝත්‍රය අනුව ප්‍රකට නොවන බැවින් ‘එක්තරා’ (අඤ්ඤතරා) යයි පවසන ලදී. ‘දේව’ යනු ම ‘දේවතා’ යන්නයි. මෙය ස්ත්‍රී පුරුෂ දෙපාර්ශවයට ම පොදු වචනයකි. එහෙත් මෙහිදී නම් ඔහු පුරුෂයෙකි, දිව්‍ය පුත්‍රයෙකි. පොදු නාමයක් ලෙස ‘දේවතා’ යනුවෙන් පවසන ලදී.

Abhikkantāya rattiyāti ettha abhikkantasaddo khayasundarābhirūpaabbhanumodanādīsu dissati. Tattha ‘‘abhikkantā, bhante, ratti, nikkhanto paṭhamo yāmo, ciranisinno bhikkhusaṅgho, uddisatu, bhante, bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkha’’nti evamādīsu (cūḷava. 383; a. ni. 8.20) khaye dissati. ‘‘Ayaṃ imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’’ti evamādīsu (a. ni. 4.100) sundare.

"අභික්කන්තාය රත්තියා" යන්නෙහි "අභික්කන්ත" ශබ්දය ක්ෂය වීම (ගෙවී යෑම), යහපත් (සුන්දර) බව, අතිශයින් රූමත් බව (අභිරූප) සහ අතිශය ප්‍රසාදය පළ කිරීම (අනුමෝදනා කිරීම) යන අර්ථයන්හි යෙදේ. එහිදී, "ස්වාමීනි, රාත්‍රිය ගෙවී ගියේය, ප්‍රථම යාමය ඉක්ම ගියේය, භික්ෂු සංඝයා බොහෝ වේලාවක් වැඩ සිටියහ, ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන්ට පාතිමොක්ඛය දේශනා කරන සේක්වා" යනාදී තැන්වලදී ක්ෂය වීම (ගෙවී යෑම) යන අර්ථයෙහි යෙදේ. "මේ සිව් පුද්ගලයන් අතුරින් මොහු වඩාත් ශ්‍රේෂ්ඨ (අභික්කන්තතර) ද වඩාත් ප්‍රණීත ද වේ" යනාදී තැන්වලදී සුන්දර (යහපත්/ශ්‍රේෂ්ඨ) යන අර්ථය දැක්වේ.

‘‘Ko me vandati pādāni, iddhiyā yasasā jalaṃ;

Abhikkantena vaṇṇena, sabbā obhāsayaṃ disā’’ti. (vi. va. 857);

–

"සෘද්ධියෙන් හා යසසින් බබළමින්, අතිශයින් මනහර (අභික්කන්ත) වර්ණයෙන් සියලු දිශාවන් ආලෝකවත් කරමින්, කවරෙක් මාගේ ශ්‍රී පතුල් වඳින්නේද?"

Evamādīsu [Pg.97] abhirūpe. ‘‘Abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotamā’’ti evamādīsu (a. ni. 2.16; pārā. 15) abbhanumodane. Idha pana khaye. Tena abhikkantāya rattiyāti parikkhīṇāya rattiyāti vuttaṃ hoti.

යනාදී තැන්වලදී අතිශයින් රූමත් (අභිරූප) යන අර්ථය දැක්වේ. "භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, ඉතා මැනවි, භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, ඉතා මැනවි" යනාදී තැන්වලදී අතිශය ප්‍රසාදය පළ කිරීම (අනුමෝදනා කිරීම) යන අර්ථයෙහි යෙදේ. මෙහි (මංගල සූත්‍රයෙහි) නම් ක්ෂය වීම (ගෙවී යෑම) යන අර්ථයෙහි යෙදේ. එබැවින් "අභික්කන්තාය රත්තියා" යන්නෙන් රාත්‍රිය ගෙවී ගිය කල්හි (මධ්‍යම යාමය පැමිණි කල්හි) යන්න කියවේ.

Abhikkantavaṇṇāti ettha abhikkantasaddo abhirūpe, vaṇṇasaddo pana chavithutikulavaggakāraṇasaṇṭhānapamāṇarūpāyatanādīsu dissati. Tattha ‘‘suvaṇṇavaṇṇosi bhagavā’’ti evamādīsu (ma. ni. 2.399; su. ni. 553) chaviyaṃ. ‘‘Kadā saññūḷhā pana te gahapati ime samaṇassa gotamassa vaṇṇā’’ti evamādīsu (ma. ni. 2.77) thutiyaṃ. ‘‘Cattārome, bho gotama, vaṇṇā’’ti evamādīsu (dī. ni. 3.115) kulavagge. ‘‘Atha kena nu vaṇṇena, gandhathenoti vuccatī’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 1.234) kāraṇe. ‘‘Mahantaṃ hatthirājavaṇṇaṃ abhinimminitvā’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 1.138) saṇṭhāne. ‘‘Tayo pattassa vaṇṇā’’ti evamādīsu pamāṇe. ‘‘Vaṇṇo gandho raso ojā’’ti evamādīsu rūpāyatane. So idha chaviyaṃ daṭṭhabbo. Tena abhikkantavaṇṇāti abhirūpacchavīti vuttaṃ hoti.

"අභික්කන්තවණ්ණා" යන්නෙහි "අභික්කන්ත" ශබ්දය අතිශයින් රූමත් බවෙහි ද, "වණ්ණ" ශබ්දය සමෙහි පැහැය, ප්‍රශංසාව, කුලය, හේතුව, හැඩය (සන්ඨානය), ප්‍රමාණය සහ රූප ආයතනය යන අර්ථයන්හි ද යෙදේ. එහිදී, "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ස්වර්ණ වර්ණයෙන් (සමෙන්) යුක්තය" යනාදී තැන්වලදී ශරීර වර්ණයෙහි යෙදේ. "ගෘහපතිය, ඔබ කවදා නම් මේ ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ගේ ගුණ (වර්ණ) පවසන්නෙහිද?" යනාදී තැන්වලදී ප්‍රශංසාවෙහි යෙදේ. "භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, මේ කුල (වර්ණ) සතරකි" යනාදී තැන්වලදී කුලයෙහි යෙදේ. "එසේ නම් කවර හේතුවකින් ඔහු සුවඳ සොරෙකු යැයි කියනු ලැබේද?" යනාදී තැන්වලදී හේතුවෙහි යෙදේ. "මහා හස්තිරාජයෙකුගේ ස්වරූපය (වර්ණය) මවාගෙන" යනාදී තැන්වලදී හැඩයෙහි යෙදේ. "පාත්‍රයක ප්‍රමාණ (වර්ණ) තුනකි" යනාදී තැන්වලදී ප්‍රමාණයෙහි යෙදේ. "වර්ණය, ගන්ධය, රසය, ඕජාව" යනාදී තැන්වලදී රූප ආයතනයෙහි යෙදේ. මෙහිදී එය ශරීර වර්ණය (සමෙහි පැහැය) ලෙස ගත යුතුය. එබැවින් "අභික්කන්තවණ්ණා" යනු අතිශයින් මනහර ශරීර වර්ණයක් ඇති යන්නයි.

Kevalakappanti ettha kevalasaddo anavasesayebhuyyaabyāmissānatirekadaḷhatthavisaṃyogādianekattho. Tathā hissa ‘‘kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariya’’nti evamādīsu (pārā. 1) anavasesatā attho. ‘‘Kevalakappā ca aṅgamāgadhā pahūtaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ ādāya upasaṅkamissantī’’ti evamādīsu (mahāva. 43) yebhuyyatā. ‘‘Kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hotī’’ti evamādīsu (vibha. 225) abyāmissatā. ‘‘Kevalaṃ saddhāmattakaṃ nūna ayamāyasmā’’ti evamādīsu (mahāva. 244) anatirekatā. ‘‘Āyasmato, bhante, anuruddhassa bāhiyo nāma saddhivihāriko kevalakappaṃ saṅghabhedāya ṭhito’’ti evamādīsu (a. ni. 4.243) daḷhatthatā. ‘‘Kevalī vusitavā uttamapurisoti vuccatī’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 3.57) visaṃyogo. Idha panassa anavasesattamattho adhippeto.

"කේවලකප්පං" යන්නෙහි "කේවල" ශබ්දය ඉතිරි රහිතව (සම්පූර්ණ), බහුතරය, මිශ්‍ර නොවූ, නොවැඩි (පමණක්), ස්ථීර බව සහ වියෝ වීම (නිදහස් වීම) යන බොහෝ අර්ථයන්හි යෙදේ. එහිදී, "සම්පූර්ණයෙන්ම පරිපූර්ණ වූ, පිරිසිදු වූ බ්‍රහ්මචර්යාව" යනාදී තැන්වලදී ඉතිරි රහිත (සම්පූර්ණ) යන අර්ථයයි. "අංග මගධ වැසියෝ බොහෝ දෙනෙක් (කේවලකප්පා) බොහෝ කෑබී දෑ රැගෙන එති" යනාදී තැන්වලදී බහුතරය යන අර්ථයයි. "පිරිසිදු (වෙනත් දේ මිශ්‍ර නොවූ) දුක්ඛස්කන්ධයේ හටගැනීම වෙයි" යනාදී තැන්වලදී මිශ්‍ර නොවීම යන අර්ථයයි. "මේ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ තුළ ඇත්තේ ශ්‍රද්ධාව මාත්‍රයක් පමණි (කේවලං)" යනාදී තැන්වලදී නොවැඩි (පමණක්) යන අර්ථයයි. "ස්වාමීනි, ආයුෂ්මත් අනුරුද්ධයන්ගේ බාහිය නම් සද්ධිවිහාරිකයා මුළුමනින්ම (කේවලං) සංඝභේදය පිණිස සිටියේය" යනාදී තැන්වලදී ස්ථීර බව යන අර්ථයයි. "කේවලී (සියලු බැඳීම්වලින් වෙන් වූ), වාසය නිම කළ උත්තම පුරුෂයා" යනාදී තැන්වලදී වියෝ වීම (වෙන් වීම) යන අර්ථයයි. මෙහිදී අදහස් කළේ ඉතිරි රහිත බව (සම්පූර්ණ බව) යන අර්ථයයි.

Kappasaddo panāyaṃ abhisaddahanavohārakālapaññattichedanavikappalesasamantabhāvādianekattho. Tathā hissa ‘‘okappanīyametaṃ [Pg.98] bhoto gotamassa, yathā taṃ arahato sammāsambuddhassā’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.387) abhisaddahanamattho. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjitu’’nti evamādīsu (cūḷava. 250) vohāro. ‘‘Yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.387) kālo. ‘‘Iccāyasmā kappo’’ti evamādīsu (su. ni. 1098; cūḷani. kappamāṇavapucchā 117, kappamāṇavapucchāniddesa 61) paññatti. ‘‘Alaṅkato kappitakesamassū’’ti evamādīsu (jā. 2.22.1368) chedanaṃ. ‘‘Kappati dvaṅgulakappo’’ti evamādīsu (cūḷava. 446) vikappo. ‘‘Atthi kappo nipajjitu’’nti evamādīsu (a. ni. 8.80) leso. ‘‘Kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 1.94) samantabhāvo. Idha panassa samantabhāvo attho adhippeto. Yato kevalakappaṃ jetavananti ettha anavasesaṃ samantato jetavananti evamattho daṭṭhabbo.

"කප්ප" ශබ්දය ද අතිශය විශ්වාසය, ව්‍යවහාරය, කාලය, පැනවීම (ප්‍රඥප්තිය), කැපීම, විකල්පය, ලේශය (ඉඟිය) සහ හාත්පස පැතිරුණු බව යන බොහෝ අර්ථයන්හි යෙදේ. එහිදී, "අර්හත් වූ සම්මා සම්බුදු වූ භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ පිළිබඳව මෙය අතිශයින් විශ්වාස කටයුතුය" යනාදී තැන්වලදී අතිශය විශ්වාසය යන අර්ථයයි. "මහණෙනි, ශ්‍රමණ ව්‍යවහාර (කප්ප) පසකින් යුක්තව ඵලාඵල වැළඳීමට අනුදැන වදාරමි" යනාදී තැන්වලදී ව්‍යවහාරය යන අර්ථයයි. "නිරන්තර කාලයක් (නිච්චකප්පං) වෙසෙමි" යනාදී තැන්වලදී කාලය යන අර්ථයයි. "මෙම ආයුෂ්මත් කප්ප තෙමේය" යනාදී තැන්වලදී පැනවීම යන අර්ථයයි. "කපන ලද (කප්පිත) කෙස් රැවුල් ඇති" යනාදී තැන්වලදී කැපීම යන අර්ථයයි. "ඇඟිලි දෙකක ප්‍රමාණය (ද්වංගුල කප්ප) ඉක්මවා වැළඳීම කැපය" යනාදී තැන්වලදී විකල්පය යන අර්ථයයි. "නිදා ගැනීමට අවස්ථාවක් (කප්ප) තිබේ" යනාදී තැන්වලදී ලේශය යන අර්ථයයි. "මුළු වේළුවනයම (කේවලකප්පං) ආලෝකවත් කරමින්" යනාදී තැන්වලදී හාත්පස පැතිරුණු බව යන අර්ථයයි. මෙහිදී අදහස් කළේ හාත්පස පැතිරුණු බව යන අර්ථයයි. එබැවින් "කේවලකප්පං ජේතවනං" යන්නෙහි අර්ථය "හාත්පස මුළු ජේතවනයම ඉතිරි රහිතව" යනුවෙන් තේරුම් ගත යුතුය.

Obhāsetvāti ābhāya pharitvā, candimā viya sūriyo viya ca ekobhāsaṃ ekapajjotaṃ karitvāti attho.

"ඕභාසෙත්වා" යනු ආලෝකයෙන් පතුරුවා, චන්ද්‍රයා සහ සූර්යයා මෙන් මුළු ප්‍රදේශයම එකම ආලෝකයක්, එකම බැබළීමක් කරමින් යන්න අර්ථයයි.

Yena bhagavā tenupasaṅkamīti bhummatthe karaṇavacanaṃ. Yato yattha bhagavā, tattha upasaṅkamīti evamettha attho daṭṭhabbo. Yena vā kāraṇena bhagavā devamanussehi upasaṅkamitabbo, teneva kāraṇena upasaṅkamīti evampettha attho daṭṭhabbo. Kena ca kāraṇena bhagavā upasaṅkamitabbo? Nānappakāraguṇavisesādhigamādhippāyena, sādurasaphalūpabhogādhippāyena dijagaṇehi niccaphalitamahārukkho viya. Upasaṅkamīti ca gatāti vuttaṃ hoti. Upasaṅkamitvāti upasaṅkamanapariyosānadīpanaṃ. Atha vā evaṃ gatā tato āsannataraṃ ṭhānaṃ bhagavato samīpasaṅkhātaṃ gantvāti vuttaṃ hoti. Bhagavantaṃ abhivādetvāti bhagavantaṃ vanditvā paṇamitvā namassitvā.

"යේන භගවා තේනුපසංකමි" යන්නෙහි (යේන, තේන යන) කරණ විභක්ති පද සප්තමී විභක්ති අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. "යම් තැනක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි සේක් ද, ඒ ස්ථානයට පැමිණියේය" යන්න මෙහි අර්ථයයි. එසේත් නැතහොත්, "යම් කරුණක් නිසා දෙවි මිනිසුන් විසින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණිය යුතු ද, එම කරුණ නිසාම පැමිණියේය" යන්න අර්ථය වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණිය යුත්තේ කිනම් කරුණක් නිසාද? නන් වැදෑරුම් ගුණ විශේෂයන් ලබා ගැනීමේ අභිප්‍රායෙනි. එය රසවත් ඵල අනුභව කරනු කැමති පක්ෂි සමූහයා විසින් නිරතුරුව ඵල දරන මහා වෘක්ෂයක් කරා පැමිණෙන්නාක් මෙනි. "උපසංකමි" යන්නෙන් පැමිණියේය යන්නත්, "උපසංකමිත්වා" යන්නෙන් පැමිණීම අවසන් කළ බවත් දැක්වේ. එසේත් නැතහොත්, එසේ පැමිණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ඉතා සමීප වූ ස්ථානයකට ගොස් යන්න අර්ථයයි. "භගවන්තං අභිවාදෙත්වා" යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ නමස්කාර කොට යන්නයි.

Ekamantanti bhāvanapuṃsakaniddeso ekokāsaṃ ekapassanti vuttaṃ hoti. Bhummatthe vā upayogavacanaṃ. Aṭṭhāsīti nisajjādipaṭikkhepo, ṭhānaṃ kappesi, ṭhitā ahosīti attho.

"ඒකමන්තං" යනු ක්‍රියා විශේෂණයක් ලෙස යෙදුණු නපුංසක ලිංග පදයකි. එහි අර්ථය "එක් පසෙක" හෝ "එක් ස්ථානයක" යන්නයි. නොහොත් සප්තමී විභක්ති අර්ථයෙහි යෙදුණු ද්විතීයා විභක්ති පදයකි. "අට්ඨාසි" යනු හිඳීම ආදී අනෙක් ඉරියව් බැහැර කොට, සිටගෙන සිටීමේ ඉරියව්ව පැවැත්වීමයි, එනම් "සුදුසු පරිදි සිටගත්තාය" යන්නයි.

Kathaṃ [Pg.99] ṭhitā pana sā ekamantaṃ ṭhitā ahūti?

ඇය (දේවතාවිය) කෙසේ නම් එක් පසෙක (සුදුසු පරිදි) සිටගත්තී ද?

‘‘Na pacchato na purato, nāpi āsannadūrato;

Na kacche nopi paṭivāte, na cāpi oṇatuṇṇate;

Ime dose vivajjetvā, ekamantaṃ ṭhitā ahū’’ti.

"පිටුපසින් නොසිට, ඉදිරියෙන් ද නොසිට, ඉතා සමීපව හෝ ඉතා ඈතින් ද නොසිට, සුළඟ එන දිශාවෙහි (සුළං මුවහෙහි) නොසිට, ඉතා උසින් හෝ ඉතා මිටි තැනක ද නොසිට, මෙම (අටලෝ) දෝෂයන් මගහැර ඇය එක් පසෙක (සුදුසු පරිදි) සිටගත්තාය."

Kasmā panāyaṃ aṭṭhāsi eva, na nisīdīti? Lahuṃ nivattitukāmatāya. Devatāyo hi kañcideva atthavasaṃ paṭicca sucipuriso viya vaccaṭṭhānaṃ manussalokaṃ āgacchanti. Pakatiyā pana tāsaṃ yojanasatato pabhuti manussaloko duggandhatāya paṭikūlo hoti, na ettha abhiramanti, tena sā āgatakiccaṃ katvā lahuṃ nivattitukāmatāya na nisīdi. Yassa ca gamanādiiriyāpathaparissamassa vinodanatthaṃ nisīdanti, so devānaṃ parissamo natthi, tasmāpi na nisīdi. Ye ca mahāsāvakā bhagavantaṃ parivāretvā ṭhitā, te patimāneti, tasmāpi na nisīdi. Apica bhagavati gāraveneva na nisīdi. Devatānañhi nisīditukāmānaṃ āsanaṃ nibbattati, taṃ anicchamānā nisajjāya cittampi akatvā ekamantaṃ aṭṭhāsi.

කවර හෙයකින් ඒ දේවපුත්‍රයා එකත්පසක සිටියා මිස වාඩි නොවූයේද? වහා ආපසු යාමට කැමති වූ බැවිනි. සැබවින්ම පිරිසිදු මනුෂ්‍යයෙකු අශුචි ස්ථානයකට යන්නාක් මෙන්, දෙවියෝ යම්කිසි කාරණයක් නිසාම මිනිස් ලොවට එති. ස්වභාවයෙන්ම දෙවියන්ට මිනිස් ලොව යොදුන් සියයක සිටම එහි දුගඳ නිසා පිළිකුල් සහගතය, එබැවින් ඔවුහු මෙහි ඇලුම් නොකරති. ඒ හේතුවෙන් ඒ දේවපුත්‍රයා පැමිණි කරුණ ඉටුකොට වහා ආපසු යාමේ කැමැත්තෙන් වාඩි නොවීය. තවද, යම් ගමනාදී ඉරියව් නිසා ඇතිවන වෙහෙස නිවා ගැනීමට මිනිස්සු වාඩි වෙත්ද, දෙවියන්ට එවැනි වෙහෙසක් නැත, එබැවින්ද ඔහු වාඩි නොවීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිවරා සිටි මහා ශ්‍රාවකයන් කෙරෙහි ගෞරවයෙන්ද වාඩි නොවීය. තවද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇති උතුම් ගෞරවය නිසාම වාඩි නොවීය. සැබවින්ම වාඩි වීමට කැමති දෙවියන්ට ඒ සඳහා ආසන පහළ වේ; එහෙත් ඒ දේවපුත්‍රයා ආසනයක් නොකැමතිව, වාඩි වීමට සිතක් පවා ඇති කර නොගෙන එකත්පස්ව සිටගත්තේය.

Ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatāti evaṃ imehi kāraṇehi ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatā. Bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsīti bhagavantaṃ akkharapadaniyamitaganthitena vacanena abhāsīti attho. Kathaṃ? Bahū devā manussā ca…pe… brūhi maṅgalamuttamanti.

'එකත්පසක සිටි ඒ දෙවියා' යනු මෙවැනි කරුණු නිසා එකත්පසක සිටියා වූ ඒ දේවපුත්‍රයාය. 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ගාථාවකින් මෙසේ පැවසීය' යනු අකුරු හා පද නියමයන්ගෙන් සැකසුණු 'බහූ දේවා මනුස්සා ච' ආදී වචනයෙන් පැවසීය යන්න අර්ථයයි. කෙසේ පැවසුවේද? 'බහූ දේවා මනුස්සා ච, මංගලානි අචින්තයුං, ආකංඛමානා සොත්ථානං, බ්‍රෑහි මංගලමුත්තමං' යනුවෙන් පැවසීය.

Maṅgalapañhasamuṭṭhānakathā

මංගල ප්‍රශ්නය පැනනැගීම පිළිබඳ කථාව

Tattha yasmā ‘‘evamiccādipāṭhassa, atthaṃ nānappakārato. Vaṇṇayanto samuṭṭhānaṃ, vatvā’’ti mātikā ṭhapitā, tassa ca samuṭṭhānassa ayaṃ vattabbatāya okāso, tasmā maṅgalapañhasamuṭṭhānaṃ tāva vatvā pacchā imesaṃ gāthāpadānamatthaṃ vaṇṇayissāmi. Kiñca maṅgalapañhasamuṭṭhānaṃ? Jambudīpe kira tattha tattha nagaradvārasanthāgārasabhādīsu mahājano sannipatitvā hiraññasuvaṇṇaṃ datvā nānappakāraṃ sītāharaṇādikathaṃ kathāpeti, ekekā kathā catumāsaccayena niṭṭhāti. Tattha ekadivasaṃ maṅgalakathā samuṭṭhāsi ‘‘kiṃ nu kho maṅgalaṃ, kiṃ diṭṭhaṃ maṅgalaṃ, sutaṃ maṅgalaṃ, mutaṃ maṅgalaṃ, ko maṅgalaṃ jānātī’’ti.

එහි 'ඒවං' යනාදී පාඨයේ අර්ථය විවිධ අයුරින් විස්තර කරන්නා වූ බුද්ධඝෝෂ මහා ස්වාමීන් වහන්සේ, 'නිදානය පවසා' යනුවෙන් මාතෘකාවෙහි තැබූ හෙයින්, දැන් ඒ නිදානය පැවසීමට සුදුසු අවස්ථාවයි. එබැවින් මංගල ප්‍රශ්නයේ නිදානය පළමුව පවසා, පසුව මේ ගාථා පදයන්ගේ අර්ථය විස්තර කරන්නෙමු. මංගල ප්‍රශ්නයේ නිදානය කුමක්ද? දඹදිව තැන් තැන්වල නගර ද්වාරයන්හි, සභා ශාලාවන්හි මහා ජනයා රැස්ව රන් රිදී දී විවිධ වූ සීතා දේවිය පැහැරගැනීම වැනි කථා කියවති. එක එක කථාව මාස හතරක් ගිය තැන අවසන් වෙයි. එහි එක් දිනක 'මංගල්‍යය යනු කුමක්ද? දැකීම මංගල්‍යයක්ද? ඇසීම මංගල්‍යයක්ද? ස්පර්ශය මංගල්‍යයක්ද? මංගල්‍යය හඳුනන්නේ කවුද?' යනුවෙන් මංගල කථාවක් පැනනැගුණි.

Atha [Pg.100] diṭṭhamaṅgaliko nāmeko puriso āha ‘‘ahaṃ maṅgalaṃ jānāmi, diṭṭhaṃ loke maṅgalaṃ diṭṭhaṃ nāma abhimaṅgalasammataṃ rūpaṃ. Seyyathidaṃ – idhekacco kālasseva vuṭṭhāya cātakasakuṇaṃ vā passati, beluvalaṭṭhiṃ vā gabbhiniṃ vā kumārake vā alaṅkatapaṭiyatte puṇṇaghaṭe vā allarohitamacchaṃ vā ājaññaṃ vā ājaññarathaṃ vā usabhaṃ vā gāviṃ vā kapilaṃ vā, yaṃ vā panaññampi kiñci evarūpaṃ abhimaṅgalasammataṃ rūpaṃ passati, idaṃ vuccati diṭṭhamaṅgala’’nti. Tassa vacanaṃ ekacce aggahesuṃ, ekacce na aggahesuṃ. Ye na aggahesuṃ, te tena saha vivadiṃsu.

එවිට 'දිට්ඨමංගලික' නම් එක් පුරුෂයෙක් මෙසේ කීය: 'මම මංගල්‍යය හඳුනමි. ලොව දැකීම මංගල්‍යයයි. ලොව උතුම් මංගල්‍යය යැයි සම්මත රූපයක් දැකීම එයයි. එනම්—යමෙක් අලුයම අවදි වී පින්හින්න කුරුල්ලෙකු හෝ බෙලි දණ්ඩක් හෝ ගර්භණී ස්ත්‍රියක හෝ දරුවන් හෝ අලංකාර ලෙස සැරසුණු කුමාරවරුන් හෝ දිය පිරුණු කළ හෝ අමු රෝහිත මසුන් හෝ ආජානීය අශ්වයෙකු හෝ ආජානීය රථයක් හෝ වෘෂභයෙකු හෝ එළදෙනක හෝ වඳුරෙකු හෝ මෙබඳු වූ වෙනත් යම් උතුම් මංගල්‍ය සම්මත රූපයක් දකීද, මෙය දිට්ඨමංගලය යැයි කියනු ලැබේ.' ඔහුගේ වචනය සමහරු පිළිගත්හ, සමහරු පිළිනොගත්හ. පිළිනොගත් පිරිස ඔහු සමඟ වාද කළහ.

Atha sutamaṅgaliko nāma eko puriso āha – ‘‘cakkhunāmetaṃ, bho, sucimpi passati asucimpi, tathā sundarampi, asundarampi, manāpampi, amanāpampi. Yadi tena diṭṭhaṃ maṅgalaṃ siyā, sabbampi maṅgalaṃ siyā. Tasmā na diṭṭhaṃ maṅgalaṃ, apica kho pana sutaṃ maṅgalaṃ. Sutaṃ nāma abhimaṅgalasammato saddo. Seyyathidaṃ? Idhekacco kālasseva vuṭṭhāya vaḍḍhāti vā vaḍḍhamānāti vā puṇṇāti vā phussāti vā sumanāti vā sirīti vā sirivaḍḍhāti vā ajja sunakkhattaṃ sumuhuttaṃ sudivasaṃ sumaṅgalanti evarūpaṃ vā yaṃkiñci abhimaṅgalasammataṃ saddaṃ suṇāti, idaṃ vuccati sutamaṅgala’’nti. Tassāpi vacanaṃ ekacce aggahesuṃ, ekacce na aggahesuṃ. Ye na aggahesuṃ, te tena saha vivadiṃsu.

ඉක්බිති 'සුතමංගලික' නම් එක් පුරුෂයෙක් මෙසේ කීය: 'පින්වත්නි, ඇසින් පිරිසිදු දේ මෙන්ම අපිරිසිදු දේත්, යහපත් මෙන්ම අයහපත් දේත්, මනාප මෙන්ම අමනාප දේත් දකිනු ලැබේ. ඉදින් දැකීම මංගල්‍යයක් වේ නම් ඒ සියල්ලම මංගල්‍ය විය යුතුය. එබැවින් දැකීම මංගල්‍යයක් නොවේ. ඇත්තෙන්ම ඇසීම මංගල්‍යයයි. මංගල සම්මත ශබ්දය ඇසීම සුතමංගල නම් වේ. එනම්—යමෙක් අලුයම අවදි වී වර්ධනය, පූර්ණත්වය, පුෂ නැකත, සුමන, ශ්‍රී හෝ ශ්‍රීවර්ධන වැනි වචන හෝ අද සුබ නැකතකි, සුබ මුහුර්තයකි, සුබ දිනයකි, සුබ මංගල්‍යයකි යනුවෙන් මෙබඳු වූ වෙනත් යම් මංගල සම්මත ශබ්දයක් අසයිද, මෙය සුතමංගලය යැයි කියනු ලැබේ.' ඔහුගේ වචනයද සමහරු පිළිගත්හ, සමහරු පිළිනොගත්හ. පිළිනොගත් පිරිස ඔහු සමඟ වාද කළහ.

Atha mutamaṅgaliko nāmeko puriso āha ‘‘sotampi hi nāmetaṃ, bho, sādhumpi asādhumpi manāpampi amanāpampi saddaṃ suṇāti. Yadi tena sutaṃ maṅgalaṃ siyā, sabbampi maṅgalaṃ siyā. Tasmā na sutaṃ maṅgalaṃ, apica kho pana mutaṃ maṅgalaṃ. Mutaṃ nāma abhimaṅgalasammataṃ gandharasaphoṭṭhabbaṃ. Seyyathidaṃ – idhekacco kālasseva vuṭṭhāya padumagandhādipupphagandhaṃ vā ghāyati, phussadantakaṭṭhaṃ vā khādati, pathaviṃ vā āmasati, haritasassaṃ vā allagomayaṃ vā kacchapaṃ vā tilaṃ vā pupphaṃ vā phalaṃ vā āmasati, phussamattikāya vā sammā limpati, phussasāṭakaṃ vā nivāseti, phussaveṭhanaṃ vā dhāreti. Yaṃ vā panaññampi kiñci evarūpaṃ abhimaṅgalasammataṃ gandhaṃ vā ghāyati, rasaṃ vā sāyati, phoṭṭhabbaṃ vā phusati, idaṃ vuccati mutamaṅgala’’nti. Tassāpi vacanaṃ ekacce aggahesuṃ, ekacce na aggahesuṃ.

ඉක්බිති 'මුතමංගලික' නම් එක් පුරුෂයෙක් මෙසේ කීය: 'පින්වත්නි, කනින් යහපත් මෙන්ම අයහපත් වූත්, මනාප මෙන්ම අමනාප වූත් ශබ්ද අසනු ලැබේ. ඉදින් ඇසීම මංගල්‍යයක් වේ නම් ඒ සියල්ලම මංගල්‍ය විය යුතුය. එබැවින් ඇසීම මංගල්‍යයක් නොවේ. ඇත්තෙන්ම මුත (ඝ්‍රාණය, රසය, ස්පර්ශය) මංගල්‍යයයි. මංගල සම්මත ගන්ධ, රස, ඵොට්ඨබ්බය මුතමංගල නම් වේ. එනම්—යමෙක් අලුයම අවදි වී නෙළුම් ආදී මල් සුවඳ ආඝ්‍රාණය කරයිද, මංගල සම්මත දත්කැටියක් හපයිද, මහ පොළොව ස්පර්ශ කරයිද, නිල් ගොයම් හෝ අමු ගොම හෝ ඉබ්බෙකු හෝ තල හෝ මල් හෝ ඵලවැල හෝ ස්පර්ශ කරයිද, මංගල සම්මත මැටියෙන් ශරීරය ආලේප කරයිද, මංගල සම්මත වස්ත්‍රයක් හඳියිද, මංගල පලඳනාවක් දරයිද, වෙනත් යම් මෙබඳු මංගල සම්මත සුවඳක් විඳියිද, රසයක් විඳියිද, ස්පර්ශයක් ලබයිද, මෙය මුතමංගලය යැයි කියනු ලැබේ.' ඔහුගේ වචනයද සමහරු පිළිගත්හ, සමහරු පිළිනොගත්හ.

Tattha [Pg.101] na diṭṭhamaṅgaliko sutamutamaṅgalike asakkhi ñāpetuṃ, na tesaṃ aññataro itare dve. Tesu ca manussesu ye diṭṭhamaṅgalikassa vacanaṃ gaṇhiṃsu, te ‘‘diṭṭhaṃyeva maṅgala’’nti gatā. Ye sutamutamaṅgalikānaṃ, te ‘‘sutaṃyeva mutaṃyeva maṅgala’’nti gatā. Evamayaṃ maṅgalakathā sakalajambudīpe pākaṭā jātā.

එහි දිට්ඨමංගලිකයාට සුතමංගලික හා මුතමංගලිකයන් තේරුම් කර දීමට නොහැකි විය. ඔවුන්ගෙන් අන් කිසිවෙකුටත් ඉතිරි දෙදෙනා තේරුම් කර දීමට නොහැකි විය. එම මිනිසුන් අතරින් දිට්ඨමංගලිකයාගේ වචනය පිළිගත් අය 'දැකීමම මංගල්‍යය' යන මතයේ පිහිටියහ. සුතමංගලික හා මුතමංගලිකයන්ගේ වචන පිළිගත් අය 'ඇසීමම හෝ ස්පර්ශයම මංගල්‍යය' යන මතයේ පිහිටියහ. මෙසේ මේ මංගල කථාව මුළු දඹදිව පුරාම ප්‍රකට විය.

Atha sakalajambudīpe manussā gumbagumbā hutvā ‘‘kiṃ nu kho maṅgala’’nti maṅgalāni cintayiṃsu. Tesaṃ manussānaṃ ārakkhadevatā taṃ kathaṃ sutvā tatheva maṅgalāni cintayiṃsu. Tāsaṃ devatānaṃ bhummadevatā mittā honti, atha tato sutvā bhummadevatāpi tatheva maṅgalāni cintayiṃsu, tāsaṃ devatānaṃ ākāsaṭṭhadevatā mittā honti, ākāsaṭṭhadevatānaṃ catumahārājikā devatā mittā honti, etenupāyena yāva sudassīdevatānaṃ akaniṭṭhadevatā mittā honti, atha tato sutvā akaniṭṭhadevatāpi tatheva gumbagumbā hutvā maṅgalāni cintayiṃsu. Evaṃ yāva dasasahassacakkavāḷesu sabbattha maṅgalacintā udapādi. Uppannā ca ‘‘idaṃ maṅgalaṃ idaṃ maṅgala’’nti vinicchayamānāpi appattā eva vinicchayaṃ dvādasa vassāni aṭṭhāsi. Sabbe manussā ca devā ca brahmāno ca ṭhapetvā ariyasāvake diṭṭhasutamutavasena tidhā bhinnā. Ekopi ‘‘idameva maṅgala’’nti yathābhuccato niṭṭhaṅgato nāhosi, maṅgalakolāhalaṃ loke uppajji.

එකල්හි මුළු දඹදිව පුරාම මිනිස්සු කණ්ඩායම් වශයෙන් එක්ව "මංගල කරුණ කුමක්ද?" යි මංගල කරුණු පිළිබඳව කල්පනා කළහ. එම මිනිසුන්ගේ අරක්ගත් දේවතාවෝ ද එම කථාව අසා එලෙසම මංගල කරුණු ගැන සිතූහ. එම දේවතාවන්ගේ මිත්‍ර වූ භූමාටු දේවතාවෝ ද එය අසා එලෙසම සිතූහ. එම දේවතාවන්ගේ මිත්‍ර වූ අහස්තලවාසී දේවතාවෝ ද, අහස්තලවාසී දේවතාවන්ගේ මිත්‍ර වූ සතර වරම් දිව්‍ය රාජයෝ ද, මේ අයුරින් අනුපිළිවෙළින් සුදස්සී දේවතාවන්ගේ මිත්‍ර වූ අකනිටා බඹලොව දක්වා වූ සියලු දෙවිවරු ද එම කථාව අසා කණ්ඩායම් වශයෙන් එක්ව මංගල කරුණු ගැන කල්පනා කළහ. මෙලෙස දසදහසක් සක්වළ පුරාම මංගල කරුණු පිළිබඳ විමසීමක් හටගත්තේය. "මේ මංගල්‍යයයි, මේ මංගල්‍යයයි" කියා විනිශ්චය කිරීමට තැත් කළ ද දොළොස් වසක් ගතවන තුරුත් නිවැරදි විනිශ්චයකට පැමිණිය නොහැකි විය. ආර්ය ශ්‍රාවකයන් හැර අනෙක් සියලු මිනිස්සු ද, දෙවිවරු ද, බ්‍රහ්මයෝ ද දුටු, ඇසූ, හා දැනුණු මංගල්‍යයන් වශයෙන් කොටස් තුනකට බෙදුණහ. "මෙයම මංගල්‍යය" යැයි තත්‍ය ලෙස නිශ්චයකට පැමිණීමට කිසිවෙකුට නොහැකි විය. මෙලෙස ලෝකයෙහි "මංගල කෝලහලය" හටගත්තේය.

Kolāhalaṃ nāma pañcavidhaṃ kappakolāhalaṃ, cakkavattikolāhalaṃ, buddhakolāhalaṃ, maṅgalakolāhalaṃ, moneyyakolāhalanti. Tattha kāmāvacaradevā muttasirā vikiṇṇakesā rudammukhā assūni hatthehi puñchamānā rattavatthanivatthā ativiya virūpavesadhārino hutvā ‘‘vassasatasahassaccayena kappuṭṭhānaṃ hohiti, ayaṃ loko vinassissati, mahāsamuddo sussissati, ayañca mahāpathavī sineru ca pabbatarājā uḍḍhayhissati vinassissati, yāva brahmalokā lokavināso bhavissati, mettaṃ mārisā bhāvetha, karuṇaṃ muditaṃ upekkhaṃ mārisā bhāvetha, mātaraṃ upaṭṭhahatha, pitaraṃ upaṭṭhahatha, kule jeṭṭhāpacāyino hotha, jāgaratha mā pamādatthā’’ti manussapathe vicaritvā ārocenti. Idaṃ kappakolāhalaṃ nāma.

කෝලහලය නම් පස් වැදෑරුම් වේ. එනම්; කල්ප කෝලහලය, සක්විති කෝලහලය, බුද්ධ කෝලහලය, මංගල කෝලහලය සහ මොනෙය්‍ය කෝලහලයයි. එහිදී, කල්පය විනාශ වීමට වසර ලක්ෂයකට පෙර කාමාවචර දිව්‍ය පුත්‍රයෝ හිස පීරා නොමැතිව, අවුල් වූ කෙස් ඇතිව, හඬා වැලපෙන මුහුණින් යුතුව, දෑතින් කඳුළු පිසදමමින්, රතු වස්ත්‍ර හැඳ, ඉතා විරූපී වෙස් ගෙන මිනිස් ලොව සැරිසරමින් මෙසේ ප්‍රකාශ කරති: "පින්වත්නි, තව වසර ලක්ෂයකින් කල්ප විනාශය සිදුවනු ඇත. මේ ලෝකය විනාශ වනු ඇත. මහා සමුද්‍රය සිඳී යනු ඇත. මේ මහා පෘථිවිය ද, මහා මේරු පර්වත රාජයා ද දැවී විනාශ වනු ඇත. බඹලොව දක්වා ලෝක විනාශය සිදුවනු ඇත. පින්වත්නි, මෙත්තා, කරුණා, මුදිතා, උපේක්ඛා යන සතර බ්‍රහ්ම විහරණයන් වඩන්න. මවට උපස්ථාන කරන්න, පියාට උපස්ථාන කරන්න, කුල දෙටුවන්ට ගරු කරන්න, අවදියෙන් සිටින්න, ප්‍රමාද නොවන්න." මෙය කල්ප කෝලහලය නම් වේ.

Kāmāvacaradevāyeva ‘‘vassasatassaccayena cakkavattirājā loke uppajjissatī’’ti manussapathe vicaritvā ārocenti. Idaṃ cakkavattikolāhalaṃ nāma. Suddhāvāsā pana devā brahmābharaṇena alaṅkaritvā brahmaveṭhanaṃ [Pg.102] sīse katvā pītisomanassajātā buddhaguṇavādino ‘‘vassasahassaccayena buddho loke uppajjissatī’’ti manussapathe vicaritvā ārocenti. Idaṃ buddhakolāhalaṃ nāma. Suddhāvāsā eva devā devamanussānaṃ cittaṃ ñatvā ‘‘dvādasannaṃ vassānaṃ accayena sammāsambuddho maṅgalaṃ kathessatī’’ti manussapathe vicaritvā ārocenti. Idaṃ maṅgalakolāhalaṃ nāma. Suddhāvāsā eva devā ‘‘sattannaṃ vassānaṃ accayena aññataro bhikkhu bhagavatā saddhiṃ samāgamma moneyyappaṭipadaṃ pucchissatī’’ti manussapathe vicaritvā ārocenti. Idaṃ moneyyakolāhalaṃ nāma. Imesu pañcasu kolāhalesu devamanussānaṃ idaṃ maṅgalakolāhalaṃ loke uppajji.

එම කාමාවචර දෙවිවරුම "තව වසර සියයකින් ලෝකයෙහි සක්විති රජෙක් උපදින්නේය" යි මිනිස් ලොව සැරිසරමින් ප්‍රකාශ කරති. මෙය සක්විති කෝලහලය නම් වේ. ශුද්ධාවාස බ්‍රහ්මයෝ වනාහි බ්‍රහ්ම ආභරණයෙන් සැරසී, බ්‍රහ්ම මකුළ හිසෙහි දරා, පීති සෝමනස්සයෙන් යුතුව බුදුගුණ වදාරමින් "තව වසර දහසකින් ලෝකයෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් උපදින්නේය" යි මිනිස් ලොව සැරිසරමින් ප්‍රකාශ කරති. මෙය බුද්ධ කෝලහලය නම් වේ. ශුද්ධාවාස දෙවිවරුම දෙවි මිනිසුන්ගේ සිත් දැනගෙන "තව වසර දොළොසකින් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ මංගල ධර්මය දේශනා කරන සේක" යි මිනිස් ලොව සැරිසරමින් ප්‍රකාශ කරති. මෙය මංගල කෝලහලය නම් වේ. ශුද්ධාවාස දෙවිවරුම "තව වසර හතකින් එක්තරා භික්ෂුවක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හමුවී මොනෙය්‍ය ප්‍රතිපදාව පිළිබඳව විමසන්නේය" යි මිනිස් ලොව සැරිසරමින් ප්‍රකාශ කරති. මෙය මොනෙය්‍ය කෝලහලය නම් වේ. මේ පංච විධ කෝලහල අතරින් දෙවි මිනිසුන් අතර පැනනැගුණු මේ මංගල කෝලහලය ලෝකයෙහි හටගත්තේය.

Atha devesu ca manussesu ca vicinitvā vicinitvā maṅgalāni alabhamānesu dvādasannaṃ vassānaṃ accayena tāvatiṃsakāyikā devatā saṅgamma samāgamma evaṃ samacintesuṃ ‘‘seyyathāpi nāma gharasāmiko antogharajanānaṃ, gāmasāmiko gāmavāsīnaṃ, rājā sabbamanussānaṃ, evameva ayaṃ sakko devānamindo amhākaṃ aggo ca seṭṭho ca yadidaṃ puññena tejena issariyena paññāya dvinnaṃ devalokānaṃ adhipati, yaṃnūna mayaṃ sakkaṃ devānamindaṃ etamatthaṃ puccheyyāmā’’ti. Tā sakkassa santikaṃ gantvā sakkaṃ devānamindaṃ taṅkhaṇānurūpanivāsanābharaṇasassirikasarīraṃ aḍḍhateyyakoṭiaccharāgaṇaparivutaṃ pāricchattakamūle paṇḍukambalavarāsane nisinnaṃ abhivādetvā ekamantaṃ ṭhatvā etadavocuṃ ‘‘yagghe, mārisa, jāneyyāsi, etarahi maṅgalapañhā samuṭṭhitā, eke ‘diṭṭhaṃ maṅgala’nti vadanti, eke ‘sutaṃ maṅgala’nti, eke ‘mutaṃ maṅgala’nti, tattha mayañca aññe ca aniṭṭhaṅgatā, sādhu vata no tvaṃ yāthāvato byākarohī’’ti. Devarājā pakatiyāpi paññavā ‘‘ayaṃ maṅgalakathā kattha paṭhamaṃ samuṭṭhitā’’ti āha. ‘‘Mayaṃ, deva, cātumahārājikānaṃ assumhā’’ti āhaṃsu. Tato cātumahārājikā ākāsaṭṭhadevatānaṃ, ākāsaṭṭhadevatā bhummadevatānaṃ, bhummadevatā manussārakkhadevatānaṃ, manussārakkhadevatā ‘‘manussaloke samuṭṭhitā’’ti āhaṃsu.

ඉක්බිති දෙවි මිනිසුන් අතර නැවත නැවතත් විමසා බැලුවද මංගල කරුණු නිශ්චය කරගත නොහැකි වූ කල්හි, දොළොස් වසරක් ඇවෑමෙන් තව්තිසා වැසි දෙවිවරු රැස්ව මෙසේ සාකච්ඡා කළහ: "යම් සේ ගෘහ මූලිකයෙකු පවුලේ අයට ද, ගම්පතියෙකු ගම්වැසියන්ට ද, රජෙකු සියලු මිනිසුන්ට ද නායක වන්නා සේ, අපගේ නායකයා වූ මේ සක් දෙවිඳු පිනෙන්, තේජසින්, ඓශ්වර්යයෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් දිව්‍ය ලෝක දෙකටම අධිපති වේ. එබැවින් අපි මේ මංගල කරුණ පිළිබඳව සක් දෙවිඳුගෙන් විමසමු." ඔවුහු සක් දෙවිඳු වෙත ගොස්, ඒ මොහොතට උචිත වස්ත්‍රාභරණයෙන් බබළන සිරුරින් යුත්, දෙකෝටි පනස් ලක්ෂයක් දිව්‍ය අප්සරාවන් පිරිවරා පරසතු රුක් මුල පාණ්ඩුකම්බල ශෛලාසනයෙහි වැඩසිටි සක් දෙවිඳු වැඳ එකත්පස්ව මෙසේ පැවසූහ: "නිදුකාණෙනි, දැනගත මැනව. දැනට මංගල ප්‍රශ්නයක් පැනනැගී ඇත. සමහරු 'දුටු දෙය' මංගල්‍යය යැයි කියති, සමහරු 'ඇසූ දෙය' මංගල්‍යය යැයි කියති, තවත් සමහරු 'දැනුණු දෙය' මංගල්‍යය යැයි කියති. මේ සම්බන්ධයෙන් අප මෙන්ම අනෙකුත් දෙවිවරු ද තීරණයකට පැමිණ නැත. එබැවින් ඔබ වහන්සේ අපට මෙය නිවැරදිව පහදා දෙනු මැනවි." සහජයෙන්ම ප්‍රඥාවන්ත වූ සක් දෙවිඳු "මේ මංගල කථාව මුලින්ම පැනනැගුණේ කොහේද?" යි විමසීය. "දේවයන් වහන්ස, අපට සතර වරම් දෙවිවරුන්ගෙන් එය අසන්නට ලැබුණි" යි ඔවුහු කීහ. සතර වරම් දෙවිවරු අහස්තලවාසී දෙවිවරුන්ගෙන් ද, අහස්තලවාසී දෙවිවරු භූමාටු දෙවිවරුන්ගෙන් ද, භූමාටු දෙවිවරු මනුෂ්‍යයන් රක්නා දේවතාවුන්ගෙන් ද අසා තිබුණි. ආරක්ඛක දේවතාවෝ "මිනිස් ලොවෙහි මෙය හටගත්තේය" යි ප්‍රකාශ කළහ.

Atha devānamindo ‘‘sammāsambuddho kattha vasatī’’ti pucchi. ‘‘Manussaloke devā’’ti āhaṃsu. Taṃ bhagavantaṃ koci pucchīti, na koci devāti[Pg.103]. Kinnu nāma tumhe mārisā aggiṃ chaḍḍetvā khajjopanakaṃ ujjāletha, yena tumhe anavasesamaṅgaladesakaṃ taṃ bhagavantaṃ atikkamitvā maṃ pucchitabbaṃ maññatha, āgacchatha mārisā, taṃ bhagavantaṃ pucchāma, addhā sassirikaṃ pañhaveyyākaraṇaṃ labhissāmāti ekaṃ devaputtaṃ āṇāpesi ‘‘taṃ bhagavantaṃ pucchā’’ti. So devaputto taṅkhaṇānurūpena alaṅkārena attānaṃ alaṅkaritvā vijjuriva vijjotamāno devagaṇaparivuto jetavanamahāvihāraṃ gantvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ ṭhatvā maṅgalapañhaṃ pucchanto gāthāya ajjhabhāsi ‘‘bahū devā manussā cā’’ti.

ඉක්බිති සක් දෙවිඳු "සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ කොහි වැඩවසන සේක්ද?" යි විමසීය. "දේවයන් වහන්ස, මිනිස් ලොව වැඩවසන සේක" යි ඔවුහු කීහ. "යමෙකු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් මේ ගැන විමසුවේද?" යි ඇසූ විට "දේවයන් වහන්ස, කිසිවෙකු විමසා නැත" යි කීහ. "පින්වත්නි, ඔබලා ඇවිළෙන මහා ගින්නක් පසෙක තබා කදෝපැණියන්ගෙන් එළිය සොයන්නේ මන්ද? මංගල කරුණු නිරවශේෂව දේශනා කරන ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉක්මවා මාගෙන් විමසන්නට සිතුවේ ඇයි? පින්වත්නි, එන්න, අපි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් විමසමු. එවිට අපට ශ්‍රී විභූතියෙන් යුත් ප්‍රශ්න විසඳීමක් ලැබෙනු නිසැකයි" යි පවසා එක් දිව්‍ය පුත්‍රයෙකුට "භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් විමසන්න" යැයි අණ කෙළේය. ඒ දිව්‍ය පුත්‍රයා ඒ මොහොතට උචිත වස්ත්‍රාභරණයෙන් සැරසී විදුලියක් මෙන් බබළමින් දිව්‍ය සමූහයා පිරිවරා ජේතවන මහා විහාරයට ගොස්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ එකත්පස්ව සිට මංගල ප්‍රශ්නය විමසනු පිණිස "බහූ දේවා මනුස්සා ච" යන ගාථාවෙන් කරුණු ඉදිරිපත් කළේය.

Idaṃ maṅgalapañhasamuṭṭhānaṃ.

මෙය මංගල ප්‍රශ්නය පැනනැගීමේ නිදානයයි.

Bahūdevātigāthāvaṇṇanā

"බහූ දේවා" යන ගාථාවේ වර්ණනාවයි.

2. Idāni gāthāpadānaṃ atthavaṇṇanā hoti. Bahūti aniyamitasaṅkhyāniddeso, tena anekasatā anekasahassā anekasatasahassāti vuttaṃ hoti. Dibbantīti devā, pañcahi kāmaguṇehi kīḷanti, attano vā siriyā jotentīti attho. Apica devāti tividhā devā sammutiupapattivisuddhivasena. Yathāha –

2. දැන් ගාථා පදයන්හි අර්ථ වර්ණනාව ආරම්භ වේ. 'බහූ' යන මෙම වචනය අනිශ්චිත සංඛ්‍යාවක් දැක්වීමට යොදනු ලබන්නකි. එයින් සිය ගණන්, දහස් ගණන්, ලක්ෂ ගණන් වූ ප්‍රමාණයන් අදහස් වේ. 'දෙව' (දෙවියෝ) යනු බැබළෙන්නෝ වෙති, පස්කම් සැපයෙන් ක්‍රීඩා කරන්නෝ වෙති, තමන්ගේ ශ්‍රී විභූතියෙන් බැබළෙන්නෝ වෙති යනුවෙන් එහි අර්ථයයි. තවද සම්මුති දේව, උප්පත්ති දේව සහ විශුද්ධි දේව යනුවෙන් දෙවියෝ තෙවැදෑරුම් වෙති. එය මෙසේ දක්වා ඇත -

‘‘Devāti tayo devā – sammutidevā, upapattidevā, visuddhidevā. Tattha sammutidevā nāma rājāno deviyo rājakumārā. Upapattidevā nāma cātumahārājike deve upādāya taduttaridevā. Visuddhidevā nāma arahanto vuccantī’’ti (cūḷani. dhotakamāṇavapucchāniddesa 32, pārāyanānugītigāthāniddesa 119).

'දෙවියෝ තෙවැදෑරුම් වෙති - සම්මුති දේව, උප්පත්ති දේව සහ විශුද්ධි දේව යනුවෙනි. එහි සම්මුති දේව යනු රජවරු, බිසවුන් සහ කුමාරවරු වෙති. උප්පත්ති දේව යනු චාතුම්මහාරාජිකයේ පටන් ඉන් ඉහළ දිව්‍ය ලෝකවල උපන් දෙවියෝ වෙති. විශුද්ධි දේව යනු රහතන් වහන්සේලාට කියනු ලැබේ.'

Tesu idha upapattidevā adhippetā. Manuno apaccāti manussā. Porāṇā pana bhaṇanti – manaso ussannatāya manussā. Te jambudīpakā, aparagoyānakā, uttarakurukā, pubbavidehakāti catubbidhā, idha jambudīpakā adhippetā. Maṅgalanti mahanti imehi sattāti maṅgalāni, iddhiṃ vuddhiñca pāpuṇantīti attho. Acintayunti cintesuṃ ākaṅkhamānāti icchamānā patthayamānā pihayamānā. Sotthānanti sotthibhāvaṃ, sabbesaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikānaṃ sobhanānaṃ sundarānaṃ kalyāṇānaṃ dhammānamatthitanti vuttaṃ hoti. Brūhīti desehi pakāsehi, ācikkha vivara [Pg.104] vibhaja uttānīkarohi. Maṅgalanti iddhikāraṇaṃ vuddhikāraṇaṃ sabbasampattikāraṇaṃ. Uttamanti visiṭṭhaṃ pavaraṃ sabbalokahitasukhāvahanti ayaṃ gāthāya anupubbapadavaṇṇanā.

මෙහිලා 'දෙවියෝ' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ උප්පත්ති දෙවියන් ය. 'මනු' ගේ දරුවන් බැවින් 'මනුෂ්‍ය' (මනුස්සා) නම් වෙති. එහෙත් පුරාණ ආචාර්යවරුන් පවසන්නේ සිතේ උසස් බව (උස්සන්නතා) නිසා ඔවුන් මනුෂ්‍යයන් වන බවයි. ඔවුහු ජම්බුදීපක, අපරගෝයානික, උත්තරකුරුක හා පුබ්බවිදේහක යනුවෙන් සිවු වැදෑරුම් වෙති. මෙහිදී ජම්බුදීපික (දඹදිව වැසි) ජනයා අදහස් කෙරේ. 'මංගල' යනු සත්ත්වයන් මෙයින් දියුණුවට පත්වන බැවින්, එනම් සෞභාග්‍යයට හා වර්ධනයට පත්වන බැවින් මංගල නම් වේ. 'අචින්තයුං' යනු සිතූහ යන්නයි. 'ආකංඛමානා' යනු කැමති වන්නා වූ, ප්‍රාර්ථනා කරන්නා වූ, පතන්නා වූ යන්නයි. 'සොත්ථානං' යනු ශාන්ති සුවයයි. සියලු ලෞකික හා ලෝකෝත්තර වූ යහපත්, සුන්දර, කල්‍යාණ ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම මෙයින් අදහස් වේ. 'බ්‍රෑහි' යනු දේශනා කරනු මැනව, ප්‍රකාශ කරනු මැනව, වදාරනු මැනව, විවෘත කරනු මැනව, බෙදා දක්වනු මැනව, පැහැදිලි කරනු මැනව යන්නයි. 'මංගලං' යනු සෞභාග්‍යයට හේතුව, වර්ධනයට හේතුව හා සියලු සම්පත්වලට හේතුවයි. 'උත්තමං' යනු විශිෂ්ට වූ, ප්‍රමුඛ වූ, මුළු ලෝකයාටම වැඩ පිණිස හා සුව පිණිස පවතින යන්නයි. මෙය ගාථාවේ අනුපූර්ව පද වර්ණනාවයි.

Ayaṃ pana piṇḍattho – so devaputto dasasahassacakkavāḷesu devatā maṅgalapañhaṃ sotukāmatāya imasmiṃ cakkavāḷe sannipatitvā ekavālaggakoṭiokāsamatte dasapi vīsampi tiṃsampi cattālīsampi paññāsampi saṭṭhipi sattatipi asītipi sukhumattabhāve nimminitvā sabbadevamārabrahmāno siriyā ca tejasā ca adhiggayha virocamānaṃ paññattavarabuddhāsane nisinnaṃ bhagavantaṃ parivāretvā ṭhitā disvā tasmiñca samaye anāgatānampi sakalajambudīpakānaṃ manussānaṃ cetasā cetoparivitakkamaññāya sabbadevamanussānaṃ vicikicchāsallasamuddharaṇatthaṃ āha –

මෙහි පිණ්ඩ අර්ථය (සාරාංශය) නම් - ඒ දිව්‍ය පුත්‍රයා දස දහසක් සක්වළ වැසි දෙවියන් මංගල ප්‍රශ්නය ඇසීමේ කැමැත්තෙන් මේ සක්වළට රැස්වී, එක වාලග්ග කොනක දස දෙනෙකු, විසි දෙනෙකු, තිස් දෙනෙකු, හතළිස් දෙනෙකු, පනස් දෙනෙකු, හැට දෙනෙකු, හැත්තෑ දෙනෙකු හෝ අසූ දෙනෙකු බැගින් සිටිය හැකි සේ සියුම් සිරුරු මවාගෙන, සියලු දෙවියන්, මාරයන් හා බ්‍රහ්මයන් පරදවමින් තම ශ්‍රී විභූතියෙන් හා තේජසින් බබළමින් පනවන ලද උතුම් බුද්ධාසනයෙහි වැඩසිටින භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිවරා සිටිනු දැක, එම අවස්ථාවේදී එතැනට පැමිණිය නොහැකි වූ දඹදිව වැසි සියලු මනුෂ්‍යයන්ගේ සිත්හි හටගත් සැකය තමන්ගේ සිතින් දැන, සියලු දෙවි මිනිසුන්ගේ සැකය නමැති හීනය උදුරා දැමීම පිණිස මෙසේ කීවේය -

‘‘Bahū devā manussā ca, maṅgalāni acintayuṃ;

Ākaṅkhamānā sotthānaṃ, brūhi maṅgalamuttama’’nti.

'බොහෝ දෙවියෝ සහ මනුෂ්‍යයෝ සැපය ප්‍රාර්ථනා කරමින් මංගල කරුණු පිළිබඳව සිතූහ. එබැවින් උතුම් වූ මංගල්‍යය දේශනා කරනු මැනව.'

Tāsaṃ devatānaṃ anumatiyā manussānañca anuggahena mayā puṭṭho samāno yaṃ sabbesameva amhākaṃ ekantahitasukhāvahato uttamaṃ maṅgalaṃ, taṃ no anukampaṃ upādāya brūhi bhagavāti.

'ඒ දෙවියන්ගේ කැමැත්ත පරිදි හා මනුෂ්‍යයන්ට අනුග්‍රහයක් ලෙස මා විසින් විමසනු ලබන විට, අප සැමටම ඒකාන්තයෙන්ම වැඩ හා සුව පිණිස පවතින යම් උතුම් මංගල්‍යයක් ඇද්ද, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, අප කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් එය දේශනා කළ මැනව' යනු මෙහි පිණ්ඩ අර්ථයයි.

Asevanācātigāthāvaṇṇanā

'අසේවනා ච' යන ගාථාවේ වර්ණනාව:

3. Evametaṃ devaputtassa vacanaṃ sutvā bhagavā ‘‘asevanā ca bālāna’’nti gāthamāha. Tattha asevanāti abhajanā apayirupāsanā. Bālānanti balanti assasantīti bālā, assasitapassasitamattena jīvanti, na paññājīvitenāti adhippāyo. Tesaṃ bālānaṃ. Paṇḍitānanti paṇḍantīti paṇḍitā, sandiṭṭhikasamparāyikesu atthesu ñāṇagatiyā gacchantīti adhippāyo. Tesaṃ paṇḍitānaṃ. Sevanāti bhajanā payirupāsanā taṃsahāyatā taṃsampavaṅkatā taṃsamaṅgitā pūjāti sakkāragarukāramānanavandanā. Pūjaneyyānanti pūjārahānaṃ. Etaṃ maṅgalamuttamanti yā ca bālānaṃ asevanā, yā ca paṇḍitānaṃ sevanā, yā ca pūjaneyyānaṃ pūjā, taṃ sabbaṃ sampiṇḍetvā āha ‘‘etaṃ maṅgalamuttama’’nti. Yaṃ tayā puṭṭhaṃ ‘‘brūhi maṅgalamuttama’’nti, ettha tāva etaṃ maṅgalamuttamanti gaṇhāhīti vuttaṃ hoti. Ayametissā gāthāya padavaṇṇanā.

3. මෙසේ දිව්‍ය පුත්‍රයාගේ වචනය අසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'අසේවනා ච බාලානං' යන ගාථාව දේශනා කළ සේක. එහි 'අසේවනා' යනු ඇසුරු නොකිරීම, සේවනය නොකිරීමයි. 'බාලානං' යනු අනුවණයෝ (බාලයෝ) යන්නයි. බාලයෝ යනු හුදෙක් හුස්ම ගැනීමෙන් පමණක් ජීවත් වන්නෝය, ප්‍රඥාවෙන් ජීවත් වන්නෝ නොවෙති යන්න මෙහි අදහසයි. 'පණ්ඩිතානං' යනු නුවණැත්තන්ය. මෙලොව පරලොව අභිවෘද්ධිය පිළිබඳව ඥානයෙන් ගමන් කරන්නෝ පණ්ඩිතයෝ නම් වෙති. 'සේවනා' යනු ඇසුරු කිරීම, සේවනය කිරීම, එකට වාසය කිරීම හා මිත්‍ර වීමයි. 'පූජා' යනු සත්කාර කිරීම, ගරු කිරීම, බහුමානය හා වැඳීමයි. 'පූජනෙය්‍යානං' යනු පිදිය යුත්තන් කෙරෙහිය. 'ඒතං මංගල මුත්තමං' යනු බාලයන් ඇසුරු නොකිරීම, පණ්ඩිතයන් ඇසුරු කිරීම සහ පිදිය යුත්තන් පිදීම යන මේ සියල්ල එක්කොට වදාළ සේක. 'උතුම් මංගල්‍යය දේශනා කළ මැනව' යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු වශයෙන්, 'මෙය උතුම් මංගල්‍යය' යැයි පිළිගත යුතු බව මෙහි අදහසයි. මෙය මේ ගාථාවේ පද වර්ණනාවයි.

Atthavaṇṇanā [Pg.105] panassā evaṃ veditabbā – evametaṃ devaputtassa vacanaṃ sutvā bhagavā ‘‘asevanā ca bālāna’’nti imaṃ gāthamāha. Tattha yasmā catubbidhā gāthā pucchitagāthā, apucchitagāthā, sānusandhikagāthā, ananusandhikagāthāti. Tattha ‘‘pucchāmi taṃ, gotama, bhūripañña, kathaṅkaro sāvako sādhu hotī’’ti (su. ni. 378) ca ‘‘kathaṃ nu tvaṃ, mārisa, oghamatarī’’ti (saṃ. ni. 1.1) ca evamādīsu pucchitena kathitā pucchitagāthā. ‘‘Yaṃ pare sukhato āhu, tadariyā āhu dukkhato’’ti evamādīsu (su. ni. 767) apucchitena attajjhāsayavasena kathitā apucchitagāthā. Sabbāpi buddhānaṃ gāthā ‘‘sanidānāhaṃ, bhikkhave, dhammaṃ desessāmī’’ti (a. ni. 3.126; kathā. 806) vacanato sānusandhikagāthā. Ananusandhikagāthā imasmiṃ sāsane natthi. Evametāsu gāthāsu ayaṃ devaputtena pucchitena bhagavatā kathitattā pucchitagāthā. Ayañca yathā cheko puriso kusalo maggassa kusalo amaggassa maggaṃ puṭṭho paṭhamaṃ vijahitabbaṃ ācikkhitvā pacchā gahetabbaṃ ācikkhati ‘‘asukasmiṃ nāma ṭhāne dvedhāpatho hoti, tattha vāmaṃ muñcitvā dakkhiṇaṃ gaṇhathā’’ti, evaṃ sevitabbāsevitabbesu asevitabbaṃ ācikkhitvā sevitabbaṃ ācikkhati. Bhagavā ca maggakusalapurisasadiso. Yathāha –

මෙහි අර්ථ වර්ණනාව මෙසේ දත යුතුය - මෙසේ දිව්‍ය පුත්‍රයාගේ වචනය අසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'අසේවනා ච බාලානං' යන මෙම ගාථාව වදාළ සේක. එහි ගාථා සතර වැදෑරුම් වේ. එනම්: පෘච්ඡිත ගාථා (විමසන ලද ගාථා), අපෘච්ඡිත ගාථා (නොවිමසන ලද ගාථා), සානුසන්ධික ගාථා සහ අනනුසන්ධික ගාථා යනුවෙනි. යමෙකු ප්‍රශ්න කළ විට දේශනා කරන ලද්ද පෘච්ඡිත ගාථා නම් වේ. අනුන් නොවිමසූ විට තමන් වහන්සේගේ අදහසින්ම දේශනා කරන ලද්ද අපෘච්ඡිත ගාථා නම් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සියලු ගාථා 'මහණෙනි, මම නිදාන සහිතව ධර්මය දේශනා කරමි' යන වචනයට අනුව සානුසන්ධික ගාථාම වේ. අනනුසන්ධික ගාථා මේ ශාසනයෙහි නැත. මෙසේ මේ ගාථාව ද දිව්‍ය පුත්‍රයා විසින් විමසන ලද බැවින් පෘච්ඡිත ගාථාවකි. මාර්ගය පිළිබඳ දක්ෂ පුද්ගලයෙකු මඟ විමසූ විට මුලින් අත්හැරිය යුතු මඟ පවසා පසුව යා යුතු මඟ පවසන්නාක් මෙන්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද සේවනය නොකළ යුතු අය පවසා පසුව සේවනය කළ යුතු අය දේශනා කළ සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යනු මාර්ගයෙහි අතිශය දක්ෂ පුරුෂයෙකු වැනි ය. එය මෙසේ දක්වා ඇත -

‘‘Puriso maggakusaloti kho, tissa, tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ arahato sammāsambuddhassa. So hi kusalo imassa lokassa, kusalo parassa lokassa, kusalo maccudheyyassa, kusalo amaccudheyyassa, kusalo māradheyyassa, kusalo amāradheyyassā’’ti.

'තිස්ස, මාර්ගයෙහි දක්ෂ පුරුෂයා යනු අර්හත් සම්මා සම්බුද්ධ තථාගතයන් වහන්සේට නමකි. උන්වහන්සේ මේ ලෝකය පිළිබඳව දක්ෂය, පරලෝකය පිළිබඳව දක්ෂය, මෘත්‍යු ලෝකය පිළිබඳව දක්ෂය, අමෘත ලෝකය පිළිබඳව දක්ෂය, මාර ලෝකය පිළිබඳව දක්ෂය, මාරයාට අයත් නොවන ලෝකය පිළිබඳව ද දක්ෂය.'

Tasmā paṭhamaṃ asevitabbaṃ ācikkhanto āha – ‘‘asevanā ca bālānaṃ, paṇḍitānañca sevanā’’ti. Vijahitabbamaggo viya hi paṭhamaṃ bālā na sevitabbā na payirupāsitabbā, tato gahetabbamaggo viya paṇḍitā sevitabbā payirupāsitabbāti. Kasmā pana bhagavatā maṅgalaṃ kathentena paṭhamaṃ bālānamasevanā paṇḍitānañca sevanā kathitāti? Vuccate – yasmā imaṃ diṭṭhādīsu maṅgaladiṭṭhiṃ bālasevanāya devamanussā gaṇhiṃsu, sā ca amaṅgalaṃ, tasmā tesaṃ taṃ idhalokaparalokatthabhañjakaṃ akalyāṇamittasaṃsaggaṃ garahantena ubhayalokatthasādhakañca kalyāṇamittasaṃsaggaṃ [Pg.106] pasaṃsantena bhagavatā paṭhamaṃ bālānamasevanā paṇḍitānañca sevanā kathitāti.

එබැවින් පළමුව ඇසුරු නොකළ යුත්තන් පිළිබඳව දේශනා කරමින්, ‘අඥානයන් ඇසුරු නොකිරීමත්, පණ්ඩිතයන් ඇසුරු කිරීමත්’ යනුවෙන් වදාළ සේක. මඟ හැරිය යුතු අසුබ මාර්ගයක් මෙන් පළමුව අඥානයන් ඇසුරු නොකළ යුතුය, ඔවුන් වෙතට නොපැමිණිය යුතුය. ඉන්පසු යා යුතු සුබ මාර්ගයක් මෙන් පණ්ඩිතයන් ඇසුරු කළ යුතුය, ඔවුන් සේවනය කළ යුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මංගල කරුණු දේශනා කිරීමේදී, මුලින්ම අඥානයන් ඇසුරු නොකිරීමත් පසුව පණ්ඩිතයන් ඇසුරු කිරීමත් පිළිබඳව දේශනා කළේ මන්ද? එයට පිළිතුර මෙසේය – අඥානයන් ඇසුරු කිරීම නිසා දෙවිමිනිස්සු රූප දැකීම ආදිය මංගල්‍යය යැයි මිථ්‍යා දෘෂ්ටියක් ගත්හ. එය අමංගල්‍යයකි. එබැවින් එම දෙවිමිනිසුන්ගේ මෙලොව පරලොව දෙලොවම යහපත විනාශ කරන්නා වූ අකල්‍යාණ මිත්‍ර සේවනය හෙළා දකිමින් සහ දෙලොව යහපත සලසන්නා වූ කල්යාණ මිත්‍ර සේවනය පසසමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පළමුව අඥානයන් ඇසුරු නොකිරීමත් පසුව පණ්ඩිතයන් ඇසුරු කිරීමත් වදාළ සේක.

Tattha bālā nāma ye keci pāṇātipātādiakusalakammapathasamannāgatā sattā, te tīhākārehi jānitabbā. Yathāha ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, bālassa bālalakkhaṇānī’’ti suttaṃ (a. ni. 3.3; ma. ni. 3.246). Apica pūraṇakassapādayo cha satthāro, devadattakokālikakaṭamodakatissakhaṇḍadeviyāputtasamuddadattaciñcamāṇavikādayo atītakāle ca dīghavidassa bhātāti ime aññe ca evarūpā sattā bālāti veditabbā.

මෙහි ‘අඥානයන්’ (බාලයන්) යනු ප්‍රාණාඝාතාදී අකුසල කර්මපථයන්හි නියැලී සිටින යම් සත්ත්ව කෙනෙක් වෙත්ද ඔවුහුය. ඔවුන් ලක්ෂණ තුනකින් හඳුනාගත යුතුය. ‘මහණෙනි, බාලයාගේ බාල ලක්ෂණ තුනකි’ යනුවෙන් බාල සූත්‍රයෙහි වදාරා ඇත. තවද පූරණ කස්සප ආදී ශාස්තෘවරුන් හය දෙනාද, දේවදත්ත, කෝකාලික, කටමෝදකතිස්ස, ඛණ්ඩදේවී පුත්‍ර සමුද්දදත්ත, චිංචිමානවිකාව ආදීන් ද, අතීත කාලයෙහි විසූ දීඝවිදුගේ සහෝදරයා ද ඇතුළු මෙවැනි සෙසු පුද්ගලයන් ද අඥානයන් ලෙස දත යුතුය.

Te aggipadittamiva agāraṃ attanā duggahitena attānañceva attano vacanakārake ca vināsenti. Yathā dīghavidassa bhātā catubuddhantaraṃ saṭṭhiyojanamattena attabhāvena uttāno patito mahāniraye paccati, yathā ca tassa diṭṭhiṃ abhirucanakāni pañca kulasatāni tasseva sahabyataṃ upapannāni mahāniraye paccanti. Vuttañcetaṃ bhagavatā –

ගිනිගත් නිවසක් මෙන් ඔවුහු තමන්ගේ වැරදි දෘෂ්ටිය නිසා තමන්ව ද, තම වචනය පිළිගන්නා වූ අනුගාමිකයන්ව ද විනාශ කරගනිති. දීඝවිදුගේ සහෝදරයා බුද්ධාන්තර සතරක් මුළුල්ලේ යොදුන් හැටක් පමණ වූ විශාල ශරීරයකින් මහා නිරයෙහි උඩුකුරුව වැටී පැසෙන්නාක් මෙන් ද, ඔහුගේ දෘෂ්ටිය අනුමත කළ පවුල් පන්සියයක් ඔහු හා එක්ව මහා නිරයෙහි පැසෙන්නාක් මෙන් ද, එම අඥානයෝ තමන්ව විනාශ කරගනිති. මෙය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙසේ වදාරා ඇත –

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, naḷāgārā vā tiṇāgārā vā aggi mutto kūṭāgārānipi ḍahati ullittāvalittāni nivātāni phusitaggaḷāni pihitavātapānāni, evameva kho, bhikkhave, yāni kānici bhayāni uppajjanti, sabbāni tāni bālato uppajjanti, no paṇḍitato. Ye keci upaddavā uppajjanti…pe… ye keci upasaggā…pe… no paṇḍitato. Iti kho, bhikkhave, sappaṭibhayo bālo, appaṭibhayo paṇḍito. Saupaddavo bālo, anupaddavo paṇḍito, saupasaggo bālo, anupasaggo paṇḍito’’ti (a. ni. 3.1).

‘මහණෙනි, බට පැලකින් හෝ තණකොළ සෙවිලි කළ නිවසකින් ගින්නක් හටගෙන, ඇතුළත හා පිටත බදාම ගා පිරියම් කරන ලද, සුළං නොවදින, දොරගුළු දැමූ, ජනෙල් පියන් වසන ලද මන්දිර පවා දවා හළු කරන්නාක් මෙන්; මහණෙනි, හටගන්නා වූ යම්තාක් බිය ඇද්ද, ඒ සියල්ල අඥානයා නිසාම හටගනී, පණ්ඩිතයා නිසා හට නොගනී. යම් උපද්‍රව කෙනෙක් වෙත්ද, යම් පීඩා කෙනෙක් වෙත්ද, ඒ සියල්ල අඥානයා නිසාම හටගනී, පණ්ඩිතයා නිසා හට නොගනී. මහණෙනි, මෙසේ අඥානයා බිය සහිතය, පණ්ඩිතයා බිය රහිතය. අඥානයා උපද්‍රව සහිතය, පණ්ඩිතයා උපද්‍රව රහිතය. අඥානයා පීඩා සහිතය, පණ්ඩිතයා පීඩා රහිතය.’

Apica pūtimacchasadiso bālo, pūtimacchabandhapattapuṭasadiso hoti tadupasevī, chaḍḍanīyataṃ jigucchanīyatañca pāpuṇāti viññūnaṃ. Vuttañcetaṃ –

තවද, අඥානයා කුණු වූ මත්ස්‍යයෙකුට සමානය. ඔහුව ඇසුරු කරන්නා කුණු වූ මත්ස්‍යයා එතූ කොළයකට සමානය. ඔහු නුවණැත්තන් විසින් බැහැර කළ යුතු, පිළිකුල් කටයුතු පුද්ගලයකු බවට පත්වෙයි. මෙය මෙසේ වදාරා ඇත –

‘‘Pūtimacchaṃ kusaggena, yo naro upanayhati;

Kusāpi pūtī vāyanti, evaṃ bālūpasevanā’’ti. (jā. 1.15.183;

2.22.1257);

‘යම් මිනිසෙක් කුස තණ අගකින් කුණු මත්ස්‍යයකු බැඳ තබයිද, එවිට එම කුස තණ ද කුණු ගඳ හමයි. අඥානයන් ඇසුරු කිරීම ද එබඳුමය.’

Akittipaṇḍito cāpi sakkena devānamindena vare diyyamāne evamāha –

අකිත්ති පණ්ඩිතයන් හට දේවේන්ද්‍ර වූ ශක්‍රයා විසින් වරයක් ලබා දෙන කල්හි, ඔහු මෙසේ කීවේය –

‘‘Bālaṃ [Pg.107] na passe na suṇe, na ca bālena saṃvase;

Bālenallāpasallāpaṃ, na kare na ca rocaye.

‘මම අඥානයාව නොදකිම්වා, ඔහු ගැන නොඅසම්වා, ඔහු සමඟ වාසය නොකරම්වා, අඥානයා සමඟ පිළිසඳරෙහි නොයෙදෙම්වා, ඔහු ඇසුරු කිරීමට කැමති නොවෙම්වා.’

‘‘Kinnu te akaraṃ bālo, vada kassapa kāraṇaṃ;

Kena kassapa bālassa, dassanaṃ nābhikaṅkhasi.

‘කස්සපය, අඥානයා ඔබට කුමක් කළේ ද? හේතුව පවසන්න. ඔබ අඥානයාව දැකීමට අකමැති මන්ද?’ යැයි ශක්‍රයා ඇසූ කල්හි ඔහු මෙසේ පැවසීය –

‘‘Anayaṃ nayati dummedho, adhurāyaṃ niyuñjati;

Dunnayo seyyaso hoti, sammā vutto pakuppati;

Vinayaṃ so na jānāti, sādhu tassa adassana’’nti. (jā. 1.13.90-92);

‘ශක්‍රය, අඥානයා අහිත පිණිස මඟ පෙන්වයි, වැරදි වැඩෙහි යොදවයි. වැරදි මඟ පෙන්වීම නිසා නපුරු විපාක ඇති කරයි. නිවැරදි දේ පැවසූ විට කෝප වෙයි. ඔහු විනයක් නොදනී. එබැවින් එවැනි අඥානයකු නොදැකීමම යහපත්ය.’

Evaṃ bhagavā sabbākārena bālūpasevanaṃ garahanto ‘‘bālānamasevanā maṅgala’’nti vatvā idāni paṇḍitasevanaṃ pasaṃsanto ‘‘paṇḍitānañca sevanā maṅgala’’nti āha. Tattha paṇḍitā nāma ye keci pāṇātipātāveramaṇiādidasakusalakammapathasamannāgatā sattā, te tīhākārehi jānitabbā. Yathāha ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, paṇḍitassa paṇḍitalakkhaṇānī’’ti (a. ni. 3.3; ma. ni. 3.253) suttaṃ. Apica buddhapaccekabuddhaasītimahāsāvakā aññe ca tathāgatassa sāvakā sunettamahāgovindavidhurasarabhaṅgamahosadhasutasomanimirāja- ayogharakumāraakittipaṇḍitādayo ca paṇḍitāti veditabbā.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සෑම අයුරින්ම අඥාන සේවනය හෙළා දකිමින්, ‘අඥානයන් ඇසුරු නොකිරීම මංගල්‍යයකි’ යැයි වදාරා, දැන් පණ්ඩිත සේවනය පසසමින් ‘පණ්ඩිතයන් ඇසුරු කිරීම මංගල්‍යයකි’ යැයි වදාළ සේක. එහි ‘පණ්ඩිතයන්’ යනු ප්‍රාණාඝාතයෙන් වැළකීම ආදී දස කුසල කර්මපථයන්ගෙන් යුක්ත වූ යම් සත්ත්ව කෙනෙක් වෙත්ද ඔවුහුය. ඔවුන් ලක්ෂණ තුනකින් හඳුනාගත යුතුය. ‘මහණෙනි, පණ්ඩිතයාගේ පණ්ඩිත ලක්ෂණ තුනකි’ යනුවෙන් වදාරා ඇති සූත්‍රය මීට සාක්ෂියි. තවද බුදු, පසේබුදු, අසූ මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා ද, තථාගතයන් වහන්සේගේ සෙසු ශ්‍රාවකයෝ ද, සුනෙත්ත, මහාගෝවින්ද, විධුර, සරභංග, මහෝෂධ, සුතසෝම, නිමි රජු, අයෝඝර කුමාර, අකිත්ති පණ්ඩිත ආදීහු ද පණ්ඩිතයෝ ලෙස දත යුත්තාහ.

Te bhaye viya rakkhā andhakāre viya padīpo khuppipāsādidukkhābhibhave viya annapānādippaṭilābho attano vacanakarānaṃ sabbabhayupaddavūpasaggaviddhaṃsanasamatthā honti. Tathā hi tathāgataṃ āgamma asaṅkhyeyyā aparimāṇā devamanussā āsavakkhayaṃ pattā, brahmaloke patiṭṭhitā, devaloke patiṭṭhitā, sugatiloke uppannā, sāriputtatthere cittaṃ pasādetvā catūhi ca paccayehi theraṃ upaṭṭhahitvā asīti kulasahassāni sagge nibbattāni. Tathā mahāmoggallānamahākassapappabhutīsu sabbamahāsāvakesu, sunettassa satthuno sāvakā appekacce brahmaloke uppajjiṃsu, appekacce paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ sahabyataṃ…pe… appekacce gahapatimahāsālānaṃ sahabyataṃ upapajjiṃsu. Vuttampi cetaṃ –

ඔවුහු බියකදී ආරක්ෂකයකු මෙන් ද, අඳුරකදී පහනක් මෙන් ද, සා පිපාසාදී දුක්වලදී ආහාර පාන ලැබුණාක් මෙන් ද, තම වචනය අසන්නන්ගේ සියලු බිය, උපද්‍රව හා පීඩා දුරු කිරීමට සමත් වෙති. එසේම තථාගතයන් වහන්සේ නිසා අසංඛ්‍ය අප්‍රමාණ දේවමිනිස්සු ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කර රහත් වූහ, බ්‍රහ්ම ලෝකවල හා දේව ලෝකවල පිහිට ලැබූහ, සුගති ලෝකවල උපන්හ. සාරිපුත්ත මහ රහතන් වහන්සේ කෙරෙහි සිත පහදාගෙන සිව්පසයෙන් උපස්ථාන කළ අසූදහසක් පවුල් දෙව්ලොව උපන්හ. මහා මොග්ගල්ලාන, මහා කාශ්‍යප ආදී සියලු මහා ශ්‍රාවකයන් කෙරෙහි ද එසේමය. සුනෙත්ත ශාස්තෘවරයාගේ ශ්‍රාවකයන් අතරින් ඇතැමෙක් බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි ද, ඇතැමෙක් පරනිම්මිත වසවත්ති දෙව්ලොව ද, ඇතැමෙක් මහාසාල කුලවල ද උපන්හ. මෙය මෙසේ ද වදාරා ඇත –

‘‘Natthi, bhikkhave, paṇḍitato bhayaṃ, natthi paṇḍitato upaddavo, natthi paṇḍitato upasaggo’’ti (a. ni. 3.1).

‘මහණෙනි, පණ්ඩිතයාගෙන් බියක් හට නොගනී, පණ්ඩිතයාගෙන් උපද්‍රවයක් හට නොගනී, පණ්ඩිතයාගෙන් පීඩාවක් හට නොගනී.’

Apica [Pg.108] tagaramālādigandhasadiso paṇḍito, tagaramālādigandhabandhapaliveṭhanapattasadiso hoti tadupasevī, bhāvanīyataṃ manuññatañca āpajjati viññūnaṃ. Vuttampi cetaṃ –

තවද, පණ්ඩිතයා තගර මල් වැනි සුවඳවත් මල් දමකට සමානය. ඔහුව ඇසුරු කරන්නා එම මල් දම එතූ කොළයකට සමානය. ඔහු නුවණැත්තන්ගේ ගෞරවයට හා ප්‍රසාදයට පත්වෙයි. මෙය මෙසේ ද වදාරා ඇත –

‘‘Tagarañca palāsena, yo naro upanayhati;

Pattāpi surabhī vāyanti, evaṃ dhīrūpasevanā’’ti. (itivu. 76;

jā. 1.15.184;

2.22.1258);

‘යම් මිනිසෙක් කොළයකින් තගර මල් එතයි ද, එවිට එම කොළය ද සුවඳ හමයි. නුවණැත්තන් ඇසුරු කිරීම ද එබඳුමය.’

Akittipaṇḍito cāpi sakkena devānamindena vare diyyamāne evamāha –

අකිත්ති පණ්ඩිතයන් හට ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා විසින් වරයක් ලබා දෙන කල්හි ඔහු මෙසේ ද කීවේය –

‘‘Dhīraṃ passe suṇe dhīraṃ, dhīrena saha saṃvase;

Dhīrenallāpasallāpaṃ, taṃ kare tañca rocaye.

‘මම නුවණැත්තාව දකිම්වා, ඔහු ගැන අසම්වා, නුවණැත්තා සමඟ වාසය කරම්වා, ඔහු සමඟ පිළිසඳරෙහි යෙදෙම්වා, එයටම කැමති වෙම්වා.’

‘‘Kinnu te akaraṃ dhīro, vada kassapa kāraṇaṃ;

Kena kassapa dhīrassa, dassanaṃ abhikaṅkhasi.

‘කස්සපය, නුවණැත්තා ඔබට කුමක් කළේ ද? හේතුව පවසන්න. ඔබ නුවණැත්තාව දැකීමට කැමති මන්ද?’ යැයි ශක්‍රයා ඇසූ කල්හි ඔහු මෙසේ පැවසීය –

‘‘Nayaṃ nayati medhāvī, adhurāyaṃ na yuñjati;

Sunayo seyyaso hoti, sammā vutto na kuppati;

Vinayaṃ so pajānāti, sādhu tena samāgamo’’ti. (jā. 1.13.94-96);

‘ශක්‍රය, නුවණැත්තා යහපත පිණිස මඟ පෙන්වයි, වැරදි වැඩවල නොයොදවයි. ඔහුගේ නිවැරදි මඟ පෙන්වීම උසස් ඵල ලබා දෙයි. නිවැරදි දේ පැවසූ විට කෝප නොවේ. ඔහු විනය හොඳින් දනී. එබැවින් එවැනි පණ්ඩිතයකු ඇසුරු කිරීම සැමවිටම යහපත්ය.’

Evaṃ bhagavā sabbākārena paṇḍitasevanaṃ pasaṃsanto ‘‘paṇḍitānaṃ sevanā maṅgala’’nti vatvā idāni tāya bālānaṃ asevanāya paṇḍitānaṃ sevanāya ca anupubbena pūjaneyyabhāvaṃ upagatānaṃ pūjaṃ pasaṃsanto ‘‘pūjā ca pūjaneyyānaṃ maṅgala’’nti āha. Tattha pūjaneyyā nāma sabbadosavirahitattā sabbaguṇasamannāgatattā ca buddhā bhagavanto, tato pacchā paccekabuddhā, ariyasāvakā ca. Tesañhi pūjā appakāpi dīgharattaṃ hitāya sukhāya hoti, sumanamālākāramallikādayo cettha nidassanaṃ.

මෙලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියලු ආකාරයෙන් පණ්ඩිතයන් ඇසුරු කිරීම පසසමින්, “පණ්ඩිතයන් ඇසුරු කිරීම මංගල්‍යයකි” යි වදාළ සේක. දැන්, බාලයන් ඇසුරු නොකිරීමෙන් සහ පණ්ඩිතයන් ඇසුරු කිරීමෙන් අනුපිළිවෙළින් පිදිය යුතු බවට පත් වූවන් පිදීම අගය කරමින්, “පිදිය යුත්තන් පිදීම ද මංගල්‍යයකි” යි වදාළ සේක. එහි පිදිය යුත්තන් නම්, සියලු දෝෂයන්ගෙන් තොර වූ බැවින් ද, සියලු ගුණයන්ගෙන් සමන්විත වූ බැවින් ද බුදුරජාණන් වහන්සේලා ය, ඉන්පසු පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා හා ආර්ය ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා ය. ඔවුන් කෙරෙහි කරනු ලබන සුළු වූ ද පූජාව බොහෝ කලක් හිතසුව පිණිස පවතියි. සුමන මල්කරු හා මල්ලිකා දේවිය ආදීහු මෙහිලා නිදසුන් වෙති.

Tatthekaṃ nidassanamattaṃ bhaṇāma – bhagavā hi ekadivasaṃ pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya rājagahaṃ piṇḍāya pāvisi. Atha kho sumanamālākāro rañño māgadhassa seniyassa bimbisārassa pupphāni gahetvā gacchanto addasa bhagavantaṃ nagaradvāramanuppattaṃ pāsādikaṃ pasādanīyaṃ dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāsītānubyañjanappaṭimaṇḍitaṃ buddhasiriyā jalantaṃ, disvānassa etadahosi ‘‘rājā pupphāni gahetvā sataṃ vā sahassaṃ vā dadeyya[Pg.109], tañca idhalokamattameva sukhaṃ bhaveyya, bhagavato pana pūjā appameyyaasaṅkhyeyyaphalā dīgharattaṃ hitasukhāvahā hoti, handāhaṃ imehi pupphehi bhagavantaṃ pūjemī’’ti pasannacitto ekaṃ pupphamuṭṭhiṃ gahetvā bhagavato paṭimukhaṃ khipi, pupphāni ākāsena gantvā bhagavato upari mālāvitānaṃ hutvā aṭṭhaṃsu. Mālākāro tamānubhāvaṃ disvā pasannataracitto puna ekaṃ pupphamuṭṭhiṃ khipi, tānipi gantvā mālākañcuko hutvā aṭṭhaṃsu. Evaṃ aṭṭha pupphamuṭṭhiyo khipi, tāni gantvā pupphakūṭāgāraṃ hutvā aṭṭhaṃsu.

එහි එක් නිදසුනක් පමණක් දක්වමු - එක් දිනක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පෙරවරු කාලයෙහි සිවුරු හැඳ පෙරවා පාත්‍රය ද රැගෙන පිඬු සිඟා වැඩීම පිණිස රජගහ නුවරට වැඩි සේක. එකල මගධ රටේ සේනිය බිම්බිසාර රජු උදෙසා මල් රැගෙන යන්නා වූ සුමන නම් මල්කරු, නගර ද්වාරයට පැමිණියා වූ, ප්‍රසාදජනක වූ, ප්‍රසන්න වූ, දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණයෙන් හා අසූවක් අනුව්‍යඤ්ජනයෙන් විභූෂිත වූ, බුද්ධ ශ්‍රීයෙන් බබළන්නා වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැක මෙසේ සිතී ය: “රජු මල් ලබා මට කහවණු සියයක් හෝ දහසක් දෙනු ඇත, එයින් ලැබෙන්නේ මෙලොව සැප පමණකි. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උදෙසා කෙරෙන පූජාව අප්‍රමාණ වූ ද අසංඛ්‍ය වූ ද ඵල ඇති, බොහෝ කලක් හිතසුව සලසන්නකි. මම මේ මල්වලින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පුදන්නෙමි” යි පැහැදුණු සිතින් යුතුව එක් මල් මිටක් ගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි අහසට දැමී ය. ඒ මල් අහසින් ගොස් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ඉහළින් මල් වියනක් සේ රැඳී තිබුණි. මල්කරු ඒ ආනුභාවය දැක වඩාත් පැහැදුණු සිතින් යුතුව නැවතත් මල් මිටක් දැමී ය. ඒවා ද ගොස් මල් වැටක් මෙන් රැඳී තිබුණි. මෙලෙස මල් මිටි අටක්ම දැමූ අතර, ඒවා මල් මාලිගාවක් සේ සැකසී රැඳී තිබුණි.

Bhagavā antokūṭāgāre ahosi, mahājanakāyo sannipati. Bhagavā mālākāraṃ passanto sitaṃ pātvākāsi. Ānandatthero ‘‘na buddhā ahetū apaccayā sitaṃ pātukarontī’’ti sitakāraṇaṃ pucchi. Bhagavā āha ‘‘eso, ānanda, mālākāro imissā pūjāya ānubhāvena satasahassakappe devesu ca manussesu ca saṃsaritvā pariyosāne sumanissaro nāma paccekabuddho bhavissatī’’ti. Vacanapariyosāne dhammadesanatthaṃ imaṃ gāthaṃ abhāsi –

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මල් මාලිගාව තුළ වැඩසිටි සේක. මහා ජනකායක් එහි රැස් වූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මල්කරු දෙස බලමින් මඳ සිනහවක් පහළ කළ සේක. ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ, “බුදුරජාණන් වහන්සේලා කිසිදු හේතුවක් හෝ ප්‍රත්‍යයක් නොමැතිව මඳ සිනහ පහළ නොකරන්නාහ” යි සිතා සිනහවට හේතුව විමසූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: “ආනන්ද, මේ මල්කරු මෙම පූජාවේ ආනුභාවයෙන් කල්ප ලක්ෂයක් දෙව් මිනිස් ලොව සැරිසරා, අවසානයේ සුමනිස්සර නමින් පසේබුදු වන්නේ ය.” වචනය කෙළවර ධර්ම දේශනා කරනු පිණිස මෙම ගාථාව වදාළ සේක -

‘‘Tañca kammaṃ kataṃ sādhu, yaṃ katvā nānutappati;

Yassa patīto sumano, vipākaṃ paṭisevatī’’ti. (dha. pa. 68);

“යම් ක්‍රියාවක් කොට පසුතැවිලි නොවේ ද, යමෙක් සතුටු සිතින් හා ප්‍රමෝදයෙන් යුතුව එම ක්‍රියාවේ විපාකය විඳී ද, එවැනි ක්‍රියාවක් කිරීම යහපත් ය.”

Gāthāvasāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Evaṃ appakāpi tesaṃ pūjā dīgharattaṃ hitāya sukhāya hotīti veditabbā. Sā ca āmisapūjāva, ko pana vādo paṭipattipūjāya? Yato ye kulaputtā saraṇagamanasikkhāpadappaṭiggahaṇena uposathaṅgasamādānena catupārisuddhisīlādīhi ca attano guṇehi bhagavantaṃ pūjenti, ko tesaṃ pūjāphalaṃ vaṇṇayissati? Te hi tathāgataṃ paramāya pūjāya pūjentīti vuttā. Yathāha –

ගාථාව අවසානයේ අසූ හතර දහසක් ප්‍රාණීන්ට ධර්මාවබෝධය විය. මෙලෙස, පිදිය යුත්තන් කෙරෙහි කෙරෙන ස්වල්ප වූ ද පූජාව බොහෝ කලක් හිතසුව පිණිස පවතින බව දත යුතුය. එය ආමිස පූජාවකි. එසේ නම් ප්‍රතිපත්ති පූජාව ගැන කවර කතා ද? යම් කුලපුත්‍රයෝ සරණාගමනය හා ශික්ෂාපද සමාදන් වීමෙන් ද, උපෝසථ අංග සමාදන් වීමෙන් ද, චතුපාරිශුද්ධි සීලාදී තමන්ගේ ගුණයන්ගෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පුදන්නාහු ද, ඔවුන්ගේ පූජා ඵලය වර්ණනා කරන්නේ කවුද? ඔවුන් තථාගතයන් වහන්සේට පරම පූජාවෙන් පුදන්නෝ යයි කියනු ලැබේ. එබැවින් මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘Yo kho, ānanda, bhikkhu vā bhikkhunī vā upāsako vā upāsikā vā dhammānudhammappaṭipanno viharati sāmīcippaṭipanno anudhammacārī, so tathāgataṃ sakkaroti garuṃ karoti māneti pūjeti apaciyati paramāya pūjāyā’’ti (dī. ni. 2.199).

“ආනන්දයෙනි, යම් මහණෙක් හෝ මෙහෙණක් හෝ උපාසකයෙක් හෝ උපාසිකාවක් හෝ ධර්මානුධර්ම ප්‍රතිපත්තියෙහි පිහිටා වාසය කරයි ද, සුදුසු පිළිවෙත් පුරයි ද, ධර්මය අනුව හැසිරෙයි ද, ඔහු තථාගතයන් වහන්සේට සත්කාර කරයි, ගරු කරයි, බහුමාන කරයි, උසස්ම පූජාවෙන් පුදයි.”

Etenānusārena paccekabuddhaariyasāvakānampi pūjāya hitasukhāvahatā veditabbā.

මෙම ක්‍රමයටම පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාට හා ආර්ය ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලාට කරන පූජාවන් ද හිතසුව සලසන බව දත යුතුය.

Apica [Pg.110] gahaṭṭhānaṃ kaniṭṭhassa jeṭṭho bhātāpi bhaginīpi pūjaneyyā, puttassa mātāpitaro, kulavadhūnaṃ sāmikasassusasurāti evamettha pūjaneyyā veditabbā. Etesampi hi pūjā kusaladhammasaṅkhātattā āyuādivuḍḍhihetuttā ca maṅgalameva. Vuttañhetaṃ –

තවද, ගිහියන් සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, බාල සහෝදරයා විසින් වැඩිමහල් සහෝදරයාට හෝ සහෝදරියට හෝ, පුත්‍රයා විසින් දෙමාපියන්ට ද, කුල ලේලියන් විසින් ස්වාමියාගේ මව්පියන්ට ද පිදිය යුතුය. මෙසේ මෙහිලා පිදිය යුත්තන් දත යුතුය. ඔවුන් කෙරෙහි කෙරෙන පූජාව ද කුසල ධර්මයක් ලෙස සැලකෙන බැවින් ද, ආයුෂ ආදී දියුණුවට හේතු වන බැවින් ද මංගල්‍යයකි. මෙය මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘Te matteyyā bhavissanti petteyyā sāmaññā brahmaññā kule jeṭṭhāpacāyino, idaṃ kusalaṃ dhammaṃ samādāya vattissanti, te tesaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ samādānahetu āyunāpi vaḍḍhissanti, vaṇṇenapi vaḍḍhissantī’’tiādi (dī. ni. 3.105).

“ඔවුහු මව්පියන්ට උපස්ථාන කරන්නෝ ද, පියවරුන්ට උපස්ථාන කරන්නෝ ද, ශ්‍රමණයන්ට හා බ්‍රාහ්මණයන්ට ගරු කරන්නෝ ද, කුලයේ වැඩිහිටියන් පිදීම සිරිතක් කරගත්තෝ ද වන්නාහ. මෙම කුසල ධර්මය සමාදන්ව හැසිරෙන්නා වූ ඔවුහු, එම කුසල ධර්මයන් සමාදන් වීමේ හේතුවෙන් ආයුෂයෙන් ද වර්ණනයෙන් ද දියුණු වන්නාහ.”

Idāni yasmā ‘‘yaṃ yattha maṅgalaṃ. Vavatthapetvā taṃ tassa, maṅgalattaṃ vibhāvaye’’ti iti mātikā nikkhittā, tasmā idaṃ vuccati – evametissā gāthāya bālānaṃ asevanā, paṇḍitānaṃ sevanā, pūjaneyyānañca pūjāti tīṇi maṅgalāni vuttāni. Tattha bālānaṃ asevanā bālasevanapaccayabhayādiparittāṇena ubhayalokatthahetuttā, paṇḍitānaṃ sevanā pūjaneyyānaṃ pūjā ca tāsaṃ phalavibhūtivaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva nibbānasugatihetuttā maṅgalanti veditabbā. Ito paraṃ tu mātikaṃ adassetvā eva yaṃ yattha maṅgalaṃ, taṃ vavatthapetvā tassa maṅgalattaṃ vibhāvayissāmāti.

දැන්, “යම් තැනක යම් මංගල්‍යයක් පවතී ද, එය වෙන් කොට දක්වා එහි මංගල බව පැහැදිලි කළ යුතුය” යන මාතෘකාව ඉදිරිපත් කර ඇති බැවින්, මෙය කියනු ලැබේ - මෙසේ මෙම ගාථාවෙහි බාලයන් ඇසුරු නොකිරීම, පණ්ඩිතයන් ඇසුරු කිරීම සහ පිදිය යුත්තන් පිදීම යන මංගල කරුණු තුනක් වදාරන ලදී. එහි බාලයන් ඇසුරු නොකිරීම, බාලයන් ඇසුරු කිරීම නිසා ඇතිවන බිය ආදියෙන් ආරක්ෂා කරමින් දෙලොව යහපත පිණිස පවතින බැවින් මංගල්‍යයකි. පණ්ඩිතයන් ඇසුරු කිරීම සහ පිදිය යුත්තන් පිදීම යන කරුණු, ඒවායේ විපාක විස්තර කිරීමේදී දැක්වූ පරිදි නිවන් මඟට හා සුගතියට හේතු වන බැවින් මංගල්‍යයන් බව දත යුතුය. මෙතැන් සිට මාතෘකාව කෙලින්ම නොදක්වා, ඒ ඒ තැන පවතින මංගල කරුණු වෙන් කොට දක්වා එහි මංගල ස්වභාවය පැහැදිලි කරන්නෙමු.

Niṭṭhitā asevanā ca bālānanti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.

“අසේවනා ච බාලානං” යන ගාථාවේ අර්ථ වර්ණනාව නිම විය.

Patirūpadesavāsocātigāthāvaṇṇanā

පතිරූපදේසවාසෝ ච ගාථා වර්ණනාව

4. Evaṃ bhagavā ‘‘brūhi maṅgalamuttama’’nti ekaṃ ajjhesitopi appaṃ yācito bahudāyako uḷārapuriso viya ekāya gāthāya tīṇi maṅgalāni vatvā tato uttaripi devatānaṃ sotukāmatāya maṅgalānamatthitāya yesaṃ yesaṃ yaṃ yaṃ anukulaṃ, te te satte tattha tattha maṅgale niyojetukāmatāya ca ‘‘patirūpadesavāso cā’’tiādīhi gāthāhi punapi anekāni maṅgalāni vattumāraddho. Tattha paṭhamagāthāya tāva patirūpoti anucchaviko. Desoti gāmopi nigamopi nagarampi janapadopi yo koci sattānaṃ nivāso okāso. Vāsoti tattha [Pg.111] nivāso. Pubbeti purā atītāsu jātīsu. Katapuññatāti upacitakusalatā. Attāti cittaṃ vuccati sakalo vā attabhāvo, sammāpaṇidhīti tassa attano sammā paṇidhānaṃ niyuñjanaṃ, ṭhapananti vuttaṃ hoti. Sesaṃ vuttanayamevāti. Ayamettha padavaṇṇanā.

4. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “උතුම් මංගල්‍යයක් වදාළ මැනව” යි එකක් ගැන ඇරයුම් කළ ද, ස්වල්පයක් ඉල්ලූ කල බොහෝ දේ දෙන්නා වූ උදාර පුරුෂයෙකු මෙන්, එක් ගාථාවකින් මංගල කරුණු තුනක් වදාරා, ඉන් ඔබ්බට ද දේවතාවන්ගේ ඇසීමේ රුචිය හා මංගල කරුණු රාශියක් පැවතීම නිසා ද, ඒ ඒ සත්ත්වයන්ට ඒ ඒ මංගල කරුණු ගැලපෙන බැවින් ද, ඔවුන් එම මංගල්‍යයන්හි යෙදවීමේ කැමැත්තෙන් ද “පතිරූපදේසවාසෝ ච” ආදී ගාථාවලින් නැවතත් බොහෝ මංගල කරුණු වදාරන්නට පටන් ගත් සේක. එහි පළමු ගාථාවෙහි ‘පතිරූප’ යනු සුදුසු වූ යන්නයි. ‘දේස’ යනු ගමක්, නියම්ගමක්, නගරයක් හෝ ජනපදයක් වේවා සත්ත්වයන් වාසය කරන ඕනෑම ස්ථානයකි. ‘වාස’ යනු එහි වාසය කිරීමයි. ‘පුබ්බේ’ යනු පෙර අතීත ජාතීන්හි ය. ‘කතපුඤ්ඤතා’ යනු රැස් කරන ලද කුසල් ඇති බවයි. ‘අත්තා’ යනු සිතට හෝ මුළු ආත්මභාවයටම (ශරීරයට) කියනු ලැබේ. ‘සම්මාපණීධි’ යනු තමා (සිත) මැනවින් පිහිටුවීම හෙවත් යෙදවීමයි. ඉතිරි කොටස පෙර කී පරිදිම වේ. මෙය මෙහි පද වර්ණනාවයි.

Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā – patirūpadesavāso nāma yattha catasso parisā vicaranti, dānādīni puññakiriyavatthūni vattanti, navaṅgaṃ satthu sāsanaṃ dibbati, tattha nivāso sattānaṃ puññakiriyāya paccayattā maṅgalanti vuccati. Sīhaḷadīpapaviṭṭhakevaṭṭādayo cettha nidassanaṃ.

අර්ථ වර්ණනාව මෙසේ දත යුතුය. 'සුදුසු දේශයක වාසය කිරීම' (පතිරූපදේසවාස) නම් යම් තැනක සිව්වනක් පිරිස (භික්ෂු, භික්ෂුණී, උපාසක, උපාසිකා) හැසිරෙද්ද, දානාදී පින්කම් සිදුවේද, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ නවංග ශාස්තෘ ශාසනය බැබළේද, එවැනි ස්ථානයක වාසය කිරීම සත්ත්වයන්ට පින්කම් කිරීමට හේතුවන බැවින් මංගල්‍යයක් යැයි කියනු ලැබේ. මේ සඳහා ලක්දිවට පැමිණි කෙවුළන් ආදීහු නිදසුන් වෙති.

Aparo nayo – patirūpadesavāso nāma bhagavato bodhimaṇḍappadeso dhammacakkavattitappadeso dvādasayojanāya parisāya majjhe sabbatitthiyamataṃ bhinditvā yamakapāṭihāriyadassitakaṇḍamba rukkhamūlappadeso devorohaṇappadeso, yo vā panaññopi sāvatthirājagahādi buddhādhivāsappadeso, tattha nivāso sattānaṃ chaanuttariyappaṭilābhapaccayato maṅgalanti vuccati.

තවත් ක්‍රමයක් නම් - සුදුසු දේශයක වාසය කිරීම යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ බෝධි මණ්ඩල ප්‍රදේශය, දම්සක් පැවතුම් ප්‍රදේශය, දොළොස් යොදුන් පිරිසක් මැද සියලු තීර්ථක මත බිඳ හරිමින් යමාමහ පෙළහර පෑ කණ්ඩම්බ රුක් මූල ප්‍රදේශය, දේවෝරෝහණ ප්‍රදේශය, එසේම සැවැත් නුවර හා රජගහ නුවර ආදී බුදුරජාණන් වහන්සේලා වැඩසිටි ප්‍රදේශයන්ය. එවැනි තැනක වාසය කිරීම සත්ත්වයන්ට සය වැදෑරුම් අනුත්තරිය ධර්මයන් ලැබීමට හේතුවන බැවින් මංගල්‍යයකි.

Aparo nayo (mahāva. 259) – puratthimāya disāya gajaṅgalaṃ nāma nigamo, tassa parena mahāsālā, tato paraṃ paccantimā janapadā, orato majjhe. Dakkhiṇapuratthimāya disāya sallavatī nāma nadī, tato paraṃ paccantimā janapadā, orato majjhe. Dakkhiṇāya disāya setakaṇṇikaṃ nāma nigamo, tato paraṃ paccantimā janapadā, orato majjhe. Pacchimāya disāya thūṇaṃ nāma brāhmaṇagāmo, tato paraṃ paccantimā janapadā, orato majjhe. Uttarāya disāya usīraddhajo nāma pabbato, tato paraṃ paccantimā janapadā, orato majjhe. Ayaṃ majjhimadeso āyāmena tīṇi yojanasatāni, vitthārena aḍḍhateyyāni, parikkhepena nava yojanasatāni honti. Eso patirūpadeso nāma.

තවත් ක්‍රමයක් නම් - නැගෙනහිර දිශාවෙන් ගජංගල නම් නියම්ගම ද, එයින් එපිට මහාසාල වනය ද පිහිටා ඇත. එයින් එපිට ප්‍රත්‍යන්ත ජනපදයන්ය, ඇතුළත මධ්‍ය දේශයයි. ගිනිකොණ දිශාවෙන් සල්ලවතී නම් නදිය ඇත. එයින් එපිට ප්‍රත්‍යන්ත ජනපදයන්ය, ඇතුළත මධ්‍ය දේශයයි. දකුණු දිශාවෙන් සේතකණ්ණික නම් නියම්ගම ඇත. එයින් එපිට ප්‍රත්‍යන්ත ජනපදයන්ය, ඇතුළත මධ්‍ය දේශයයි. බටහිර දිශාවෙන් ථූණ නම් බමුණු ගම ඇත. එයින් එපිට ප්‍රත්‍යන්ත ජනපදයන්ය, ඇතුළත මධ්‍ය දේශයයි. උතුරු දිශාවෙන් උසීරද්ධජ නම් පර්වතය ඇත. එයින් එපිට ප්‍රත්‍යන්ත ජනපදයන්ය, ඇතුළත මධ්‍ය දේශයයි. මෙම මධ්‍ය දේශය දිගින් යොදුන් තුන්සියයක් ද, පළලින් යොදුන් එකසිය පනහක් ද, වටප්‍රමාණයෙන් යොදුන් නවසියයක් ද වේ. මෙය 'පතිරූප දේශය' නම් වේ.

Ettha catunnaṃ mahādīpānaṃ dvisahassānaṃ parittadīpānañca issariyādhipaccakārakā cakkavattī uppajjanti, ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ kappasatasahassañca pāramiyo pūretvā sāriputtamoggallānādayo mahāsāvakā uppajjanti, dve asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca pāramiyo pūretvā paccekabuddhā, cattāri aṭṭha soḷasa vā asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca pāramiyo pūretvā [Pg.112] sammāsambuddhā uppajjanti. Tattha sattā cakkavattirañño ovādaṃ gahetvā pañcasu sīlesu patiṭṭhāya saggaparāyaṇā honti. Tathā paccekabuddhānaṃ ovāde patiṭṭhāya, sammāsambuddhānaṃ pana buddhasāvakānaṃ ovāde patiṭṭhāya saggaparāyaṇā nibbānaparāyaṇā ca honti. Tasmā tattha vāso imāsaṃ sampattīnaṃ paccayato maṅgalanti vuccati.

මෙහි (මධ්‍ය දේශයෙහි) සතර මහා ද්වීපයන්ට හා දෙදහසක් පරිවාර ද්වීපයන්ට අධිපති වූ සක්විති රජවරු උපදිති. එක් අසංඛ්‍ය කල්ප ලක්ෂයක් පාරමී පුරා සැරියුත් මුගලන් ආදී මහා ශ්‍රාවකයෝ මෙහි උපදිති. අසංඛ්‍ය කල්ප ලක්ෂ දෙකක් පාරමී පුරා පසේබුදුවරු ද, අසංඛ්‍ය කල්ප ලක්ෂ සතරක්, අටක් හෝ දහසයක් පාරමී පුරා සම්මා සම්බුදුවරු ද මෙහි උපදිති. එහි වසන සත්ත්වයෝ සක්විති රජුගේ අවවාද පිළිගෙන පංච ශීලයෙහි පිහිටා ස්වර්ග පරායණ වෙති. එසේම පසේබුදුවරුන්ගේ අවවාදයෙහි ද, සම්මා සම්බුදුවරුන්ගේ හා බුද්ධ ශ්‍රාවකයන්ගේ අවවාදයෙහි ද පිහිටා ස්වර්ග පරායණ හා නිර්වාණ පරායණ වෙති. එබැවින් එහි වාසය කිරීම මෙම සම්පත්තීන් ලැබීමට හේතුවන බැවින් මංගල්‍යයකි.

Pubbe katapuññatā nāma atītajātiyaṃ buddhapaccekabuddhakhīṇāsave ārabbha upacitakusalatā, sāpi maṅgalaṃ. Kasmā? Buddhapaccekabuddhasammukhato dassetvā buddhānaṃ buddhasāvakānaṃ vā sammukhā sutāya catuppadikāyapi gāthāya pariyosāne arahattaṃ pāpetīti katvā. Yo ca manusso pubbe katādhikāro ussannakusalamūlo hoti, so teneva kusalamūlena vipassanaṃ uppādetvā āsavakkhayaṃ pāpuṇāti yathā rājā mahākappino aggamahesī ca. Tena vuttaṃ ‘‘pubbe ca katapuññatā maṅgala’’nti.

පෙර කරන ලද පින් ඇති බව (පුබ්බේ කතපුඤ්ඤතා) යනු අතීත ජාතීන්හි බුදු, පසේබුදු, මහරහතන් වහන්සේලා අරභයා රැස් කරන ලද කුසල් ඇති බවයි. එය ද මංගල්‍යයකි. මන්ද? බුදුන් හෝ පසේබුදුන් හමුවී, බුදුන්ගෙන් හෝ බුද්ධ ශ්‍රාවකයන්ගෙන් අසන ලද සතර පද ගාථාවක කෙළවර පවා රහත් බව ලබා දීමට එය සමත් වන බැවිනි. පෙර පින් කළ, කුසල් මුල් බහුල තැනැත්තා එම කුසල් බලයෙන්ම විදර්ශනා වඩා ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීමට (රහත් වීමට) සමත් වෙයි. මහා කප්පින රජු හා ඔහුගේ අගමෙහෙසිය (අනෝජා දේවිය) රහත් බවට පත් වූවා සේය. එබැවින් 'පෙර කළ පින් ඇති බව මංගල්‍යයකි' යි වදාරන ලදී.

Attasammāpaṇidhi nāma idhekacco attānaṃ dussīlaṃ sīle patiṭṭhāpeti, assaddhaṃ saddhāsampadāya patiṭṭhāpeti, macchariṃ cāgasampadāya patiṭṭhāpeti. Ayaṃ vuccati ‘‘attasammāpaṇidhī’’ti, eso ca maṅgalaṃ. Kasmā? Diṭṭhadhammikasamparāyikaverappahānavividhānisaṃsādhigamahetutoti.

තමා මැනවින් යහපතෙහි පිහිටුවීම (අත්තසම්මාපණිධි) යනු මේ ලෝකයෙහි ඇතැම් අයෙක් දුශ්ශීල වූ තමා ශීලයෙහි පිහිටුවයි, ශ්‍රද්ධාව නැති තමා ශ්‍රද්ධා සම්පත්තියෙහි පිහිටුවයි, මසුරු වූ තමා ත්‍යාග සම්පත්තියෙහි පිහිටුවයි. මෙය 'අත්තසම්මාපණිධි' යැයි කියනු ලැබේ. එය ද මංගල්‍යයකි. මන්ද? මෙලොව හා පරලොව වෛරයන් දුරුකොට විවිධ ආනිශංසයන් ලැබීමට හේතුවන බැවිනි.

Evaṃ imissāpi gāthāya patirūpadesavāso ca, pubbe ca katapuññatā, attasammāpaṇidhī cāti tīṇiyeva maṅgalāni vuttāni. Maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti.

මෙසේ මෙම ගාථාවෙහි ද සුදුසු දේශයක වාසය කිරීම, පෙර කළ පින් ඇති බව සහ තමා යහපතෙහි පිහිටුවීම යන මංගල කරුණු තුනක් වදාරන ලදී. ඒවායේ මංගල ස්වභාවය ඒ ඒ තන්හි පැහැදිලි කරන ලදී.

Niṭṭhitā patirūpadesavāso cāti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.

'පතිරූපදේසවාසෝ ච' යන මෙම ගාථාවෙහි අර්ථ වර්ණනාව මෙතෙකින් නිම විය.

Bāhusaccañcātigāthāvaṇṇanā

'බාහුසච්චං ච' යන ගාථාවෙහි අර්ථ වර්ණනාවයි.

5. Idāni bāhusaccañcāti ettha bāhusaccanti bahussutabhāvo. Sippanti yaṃ kiñci hatthakosallaṃ. Vinayoti kāyavācācittavinayanaṃ. Susikkhitoti suṭṭhu sikkhito. Subhāsitāti suṭṭhu bhāsitā. Yāti aniyataniddeso. Vācāti girā byappatho. Sesaṃ vuttanayamevāti. Ayamettha padavaṇṇanā.

5. දැන් 'බාහුසච්චං ච' යන මෙහි; බාහුසච්ච යනු බහුශ්‍රැත බවයි. සිප්ප (ශිල්ප) යනු යම්කිසි අත්කම් නිපුණතාවයකි. විනය යනු කය, වචනය හා සිත දමනය කිරීමයි. සුසික්ඛිත යනු මැනවින් හික්මීම හෙවත් ඉගෙනීමයි. සුභාසිතා යනු මැනවින් පවසන ලද යන්නයි. 'යා' යන ශබ්දයෙන් අසවල් දෙය යැයි නියම නොකර (පොදුවේ) දක්වයි. වාචා යනු වචනයයි. ඉතිරි කොටස පෙර කී ක්‍රමයටමය. මෙය මෙහි පද වර්ණනාවයි.

Atthavaṇṇanā [Pg.113] pana evaṃ veditabbā – bāhusaccaṃ nāma yaṃ taṃ ‘‘sutadharo hoti sutasannicayo’’ti (ma. ni. 1.339; a. ni. 4.22) ca ‘‘idhekaccassa bahukaṃ sutaṃ hoti, suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇa’’nti ca (a. ni. 4.6) evamādinā nayena satthusāsanadharattaṃ vaṇṇitaṃ, taṃ akusalappahānakusalādhigamahetuto anupubbena paramatthasaccasacchikiriyāhetuto ca maṅgalanti vuccati. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

අර්ථ වර්ණනාව මෙසේ දත යුතුය. බහුශ්‍රැත බව (බාහුසච්ච) යනු 'බහුශ්‍රැත වූයේ ඇසූ දේ දරන්නේ වෙයි, ඇසූ දේ රැස් කරන්නේ වෙයි' යනුවෙන් ද, 'ඇතැමෙකුට බොහෝ ඇසූ පිරූ තැන් ඇත, එනම් සූත්‍ර, ගෙය්‍ය, ව්‍යාකරණ' යනුවෙන් ද ආදී වශයෙන් ශාස්තෘ ශාසනය දැරීම පිළිබඳව වර්ණනා කරන ලද්දකි. එය අකුසල් දුරු කිරීමට හා කුසල් ලැබීමට හේතුවන බැවින් ද, අනුපිළිවෙලින් පරමාර්ථ සත්‍යය සාක්ෂාත් කිරීමට හේතුවන බැවින් ද මංගල්‍යයකි. එය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙසේ වදාරන ලදී:

‘‘Sutavā ca kho, bhikkhave, ariyasāvako akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāveti, sāvajjaṃ pajahati, anavajjaṃ bhāveti, suddhamattānaṃ pariharatī’’ti (a. ni. 7.67).

“මහණෙනි, ඇසූ පිරූ තැන් ඇති ආර්ය ශ්‍රාවකයා අකුසල් දුරු කරයි, කුසල් වඩයි, වැරදි දේ බැහැර කරයි, නිවැරදි දේ වඩයි, තමා පිරිසිදුව පවත්වයි.”

Aparampi vuttaṃ –

තවත් තැනක මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘Dhatānaṃ dhammānaṃ atthamupaparikkhati, atthaṃ upaparikkhato dhammā nijjhānaṃ khamanti, dhammanijjhānakkhantiyā sati chando jāyati, chandajāto ussahati, ussahanto tulayati, tulayanto padahati padahanto kāyena ceva paramatthasaccaṃ sacchikaroti, paññāya ca ativijjha passatī’’ti (ma. ni. 2.432).

“දරන ලද ධර්මයන්ගේ අර්ථය විමසයි. අර්ථය විමසන්නාට ධර්මයන් වැටහෙයි. ධර්මයන් වැටහෙන විට ඡන්දය (කැමැත්ත) උපදියි. ඡන්දය උපන් තැනැත්තා උත්සාහ කරයි. උත්සාහ කරන්නා තුලනය (විමර්ශනය) කරයි. තුලනය කරන්නා වීර්යය කරයි. වීර්යය කරන්නා කයින් පරමාර්ථ සත්‍යය සාක්ෂාත් කරයි, ප්‍රඥාවෙන් එය විනිවිද දකියි.”

Apica agārikabāhusaccampi yaṃ anavajjaṃ, taṃ ubhayalokahitasukhāvahanato maṅgalanti veditabbaṃ.

තවද ගිහියන් සතු යම් නිවැරදි බහුශ්‍රැත භාවයක් වේද, එය දෙලොවම හිතසුව පිණිස පවතින බැවින් මංගල්‍යයක් ලෙස දත යුතුය.

Sippaṃ nāma agārikasippañca anagārikasippañca. Tattha agārikasippaṃ nāma yaṃ parūparodhavirahitaṃ akusalavivajjitaṃ maṇikārasuvaṇṇakārakammādikaṃ, taṃ idhalokatthāvahanato maṅgalaṃ. Anagārikasippaṃ nāma cīvaravicāraṇasibbanādisamaṇaparikkhārābhisaṅkharaṇaṃ, yaṃ taṃ ‘‘idha, bhikkhave, bhikkhu yāni tāni sabrahmacārīnaṃ uccāvacāni kiṃ karaṇīyāni, tattha dakkho hotī’’tiādinā (dī. ni. 3.345; 360; a. ni. 10.17) nayena tattha tattha saṃvaṇṇitaṃ, yaṃ ‘‘nāthakaro dhammo’’ti ca vuttaṃ, taṃ attano ca paresañca ubhayalokahitasukhāvahanato maṅgalanti veditabbaṃ.

ශිල්පය යනු ගිහි ශිල්පය සහ පැවිදි ශිල්පය යන දෙවර්ගයකි. එහිදී ගිහි ශිල්පය යනු අනුන්ට පීඩා කිරීමෙන් තොර වූ, අකුසල්වලින් දුරු වූ, මැණික් කර්මාන්තය හා රන් කර්මාන්තය වැනි ශිල්පයන් ය. එය මෙලොව අභිවෘද්ධිය සලසන බැවින් මංගල කරුණකි. පැවිදි ශිල්පය යනු සිවුරු පිළියෙල කිරීම හා මැසීම ආදී ශ්‍රමණ පිරිකර සකස් කිරීමයි. 'මහණෙනි, මේ ශාසනයෙහි මහණ තෙමේ සබ්‍රහ්මචාරීන්ගේ කුඩා මෙන්ම මහා කටයුතුවලදී දක්ෂයෙක් වෙයි' යන ක්‍රමයට අනුව ඒ ඒ තැන්හි වර්ණනා කරන ලද යම් ශිල්පයක් වේ ද, යම් ශිල්පයක් 'නාථකර ධර්මය' ලෙස හඳුන්වනු ලැබේද, තමන්ටත් අනුන්ටත් දෙලොව අභිවෘද්ධිය හා සැපය සලසන බැවින් එය මංගල කරුණක් ලෙස දත යුතුය.

Vinayo nāma agārikavinayo ca anagārikavinayo ca. Tattha agārikavinayo nāma dasaakusalakammapathaviramaṇaṃ, so tattha susikkhito asaṃkilesāpajjanena ācāraguṇavavatthānena ca ubhayalokahitasukhāvahanato [Pg.114] maṅgalaṃ. Anagārikavinayo nāma sattāpattikkhandhaanāpajjanaṃ, sopi vuttanayeneva susikkhito, catupārisuddhisīlaṃ vā anagārikavinayo, so yathā tattha patiṭṭhāya arahattaṃ pāpuṇāti, evaṃ sikkhanena susikkhito lokiyalokuttarasukhādhigamahetuto maṅgalanti veditabbo.

විනය යනු ගිහි විනය සහ පැවිදි විනයයි. එහිදී ගිහි විනය යනු දස අකුසල් කර්ම පථවලින් වැළකීමයි. එම ගිහි විනයෙහි මැනවින් හික්මුණු තැනැත්තා කෙලෙස්වලට පත් නොවීමෙන් සහ ආචාර ගුණ මැනවින් පවත්වා ගැනීමෙන් දෙලොව හිතසුව සලසන බැවින් එය මංගල කරුණකි. පැවිදි විනය යනු සප්ත ආපත්තික්ඛන්ධයට පත් නොවීමයි. ඔහු ද ඉහත කී ක්‍රමයට ම මැනවින් හික්මුණේ නම් එය මංගල කරුණකි. එසේත් නැතහොත් චතුපාරිසුද්ධි සීලය පැවිදි විනයයි. යම් සේ එම විනයෙහි පිහිටා අරහත් භාවයට පැමිණෙන්නේ ද, එලෙස හික්මීමෙන් මැනවින් පුහුණු වූ එම විනය ලෞකික ලෝකෝත්තර සැප ලැබීමට හේතු වන බැවින් මංගල කරුණක් ලෙස දත යුතුය.

Subhāsitā vācā nāma musāvādādidosavirahitā. Yathāha ‘‘catūhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato vācā subhāsitā hotī’’ti (su. ni. subhāsitasuttaṃ). Asamphappalāpā vācā eva vā subhāsitā. Yathāha –

සුභාෂිත වචනය යනු මුසාවාදාදී දෝෂවලින් තොර වූ වචනයයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළේ, 'මහණෙනි, කරුණු හතරකින් යුක්ත වූ වචනය සුභාෂිත වන්නේය' යනුවෙනි. එසේත් නැතහොත් හිස් වචනවලින් තොර වූ වචනයම සුභාෂිත වචනයයි. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී–

‘‘Subhāsitaṃ uttamamāhu santo,Dhammaṃ bhaṇe nādhammaṃ taṃ dutiyaṃ;

Piyaṃ bhaṇe nāppiyaṃ taṃ tatiyaṃ,Saccaṃ bhaṇe nālikaṃ taṃ catuttha’’nti. (su. ni. 452);

සත්පුරුෂයෝ සුභාෂිත වචනය උතුම් යැයි පවසති. පළමු කරුණ ධර්මයම කතා කළ යුතුය, අධර්මය නොවේ. දෙවැන්න ප්‍රිය වචනම කතා කළ යුතුය, අප්‍රිය වචන නොවේ. තෙවැන්න සත්‍යයම කතා කළ යුතුය, අසත්‍යය නොවේ. එය සිවුවැනි කරුණයි.

Ayampi ubhayalokahitasukhāvahanato maṅgalanti veditabbā. Yasmā ca ayaṃ vinayapariyāpannā eva, tasmā vinayaggahaṇena etaṃ asaṅgaṇhitvā vinayo saṅgahetabbo. Atha vā kiṃ iminā parissamena paresaṃ dhammadesanādivācā idha subhāsitā vācāti veditabbā. Sā hi yathā patirūpadesavāso, evaṃ sattānaṃ ubhayalokahitasukhanibbānādhigamapaccayato maṅgalanti vuccati. Āha ca –

මෙම සුභාෂිත වචනය ද දෙලොව හිතසුව සලසන බැවින් මංගල කරුණක් ලෙස දත යුතුය. මෙය විනයටම ඇතුළත් වන බැවින් 'විනය' යන වචනයටම මෙය ද ඇතුළත් කළ හැකිය. එසේත් නැතහොත් අනුන්ට ධර්ම දේශනා කිරීම ආදී වචන මෙහිදී සුභාෂිත වචන ලෙස දත යුතුය. සුදුසු දේශයක වාසය කිරීම මංගල කරුණක් වන්නා සේම, සත්වයන්ට දෙලොව හිතසුව හා නිවන් අවබෝධයට හේතු වන බැවින් මෙය මංගල කරුණක් යැයි කියනු ලැබේ. තවද මෙසේ වදාරන ලදී–

‘‘Yaṃ buddho bhāsati vācaṃ, khemaṃ nibbānapattiyā;

Dukkhassantakiriyāya, sā ve vācānamuttamā’’ti. (su. ni. 456);

බුදුරජාණන් වහන්සේ නිර්භය වූ නිවන් ලැබීම පිණිසත්, දුක් කෙළවර කිරීම පිණිසත් යම් වචනයක් වදාරන සේක් ද, ඒ වචනය වචනයන් අතර උතුම් වන්නේය.

Evaṃ imissā gāthāya bāhusaccaṃ, sippaṃ, vinayo susikkhito, subhāsitā vācāti cattāri maṅgalāni vuttāni. Maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti.

මෙසේ මෙම ගාථාව තුළ බහුශ්‍රැත භාවය, ශිල්පය, මැනවින් හික්මුණු විනය සහ සුභාෂිත වචනය යන මංගල කරුණු හතරක් වදාරන ලදී. ඒ ඒ තැන්වලදී ඒවායේ මංගල ස්වභාවය පැහැදිලි කර ඇත.

Niṭṭhitā bāhusaccañcāti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.

'බාහුසච්චඤ්ච' යන මෙම ගාථාවෙහි අර්ථ වර්ණනාව නිම විය.

Mātāpituupaṭṭhānantigāthāvaṇṇanā

මව්පිය උපස්ථානය පිළිබඳ ගාථාවෙහි වර්ණනාව

6. Idāni [Pg.115] mātāpituupaṭṭhānanti ettha mātu ca pitu cāti mātāpitu. Upaṭṭhānanti upaṭṭhahanaṃ. Puttānañca dārānañcāti puttadārassa saṅgaṇhanaṃ saṅgaho. Na ākulā anākulā. Kammāni eva kammantā. Sesaṃ vuttanayamevāti ayaṃ padavaṇṇanā.

6. දැන් 'මාතාපිතු උපට්ඨානං' යන තැන මව සහ පියා යනු මව්පියෝය. උපට්ඨානං යනු උපස්ථානය හෙවත් ඇප උපස්ථාන කිරීමයි. අඹුදරුවන්ට සංග්‍රහ කිරීම යනු ඔවුන් පෝෂණය කිරීමයි. අවුල් සහගත නොවූ කර්මාන්ත 'අනාකුලා කම්මන්තා' නම් වේ. ඉතිරි කොටස පෙර කී ක්‍රමයටම වේ. මෙය පද වර්ණනාවයි.

Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā – mātā nāma janikā vuccati, tathā pitā. Upaṭṭhānaṃ nāma pādadhovanasambāhanucchādananhāpanehi catupaccayasampadānena ca upakārakaraṇaṃ. Tattha yasmā mātāpitaro bahūpakārā puttānaṃ atthakāmā anukampakā, ye puttake bahi kīḷitvā paṃsumakkhitasarīrake āgate disvā paṃsuṃ puñchitvā matthakaṃ upasiṅghāyantā paricumbantā ca sinehaṃ uppādenti, vassasatampi mātāpitaro sīsena pariharantā puttā tesaṃ patikāraṃ kātuṃ asamatthā. Yasmā ca te āpādakā posakā imassa lokassa dassetāro, brahmasammatā pubbācariyasammatā, tasmā tesaṃ upaṭṭhānaṃ idha pasaṃsaṃ, pecca saggasukhañca āvahati. Tena maṅgalanti vuccati. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

අර්ථ වර්ණනාව මෙසේ දත යුතුය. මව යනු ජනිත කළ තැනැත්තියයි, පියා ද එසේමය. උපස්ථානය යනු පා සේදීම, ඇඟ පිරිමැදීම, තෙල් ගෑම, නැහැවීම සහ සිව්පසයෙන් සංග්‍රහ කිරීමෙන් උපකාර කිරීමයි. මව්පියන් දරුවන්ට බොහෝ උපකාර කරන, අභිවෘද්ධිය පතන, අනුකම්පා කරන පිරිසකි. පිටත සෙල්ලම් කර ශරීරයේ දූවිලි තවරාගෙන එන දරුවන් දැක, ඒ දූවිලි පිසදමා හිස සිඹ සෙනෙහස දක්වති. වසර සියයක් හිස මත තබාගෙන උපස්ථාන කළ ද දරුවන්ට ඔවුන්ගේ ගුණය ගෙවා නිම කළ නොහැකිය. ඔවුන් දරුවන් ලොවට බිහි කරන්නෝය, පෝෂණය කරන්නෝය, ලෝකය පෙන්වන්නෝය. ඔවුන් බ්‍රහ්මයන් හා පූර්වාචාර්යවරුන් ලෙස සැලකේ. එබැවින් ඔවුන්ට උපස්ථාන කිරීම මෙලොව ප්‍රශංසාවටත්, පරලොව ස්වර්ග සැපයටත් හේතු වේ. එබැවින් එය මංගල කරුණක් යැයි කියනු ලැබේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක–

‘‘Brahmāti mātāpitaro, pubbācariyāti vuccare;

Āhuneyyā ca puttānaṃ, pajāya anukampakā.

මව්පියෝ බ්‍රහ්මයන් ලෙසත්, පූර්වාචාර්යවරුන් ලෙසත් හඳුන්වනු ලබති. දරුවන් කෙරෙහි අනුකම්පා කරන බැවින් ඔවුහු දරුවන්ගේ පිදීම ලැබීමට සුදුස්සෝ වෙති.

‘‘Tasmā hi ne namasseyya, sakkareyya ca paṇḍito;

Annena atha pānena, vatthena sayanena ca;

Ucchādanena nhāpanena, pādānaṃ dhovanena ca.

එබැවින් නුවණැත්තා ඔවුන්ට වැඳුම් පිදුම් කළ යුතුය, ගරු කළ යුතුය. ආහාර පානවලින් ද, වස්ත්‍රයෙන් ද, සයනයෙන් ද, ඇඟ පිරිමැදීමෙන් ද, නැහැවීමෙන් හා පා සේදීමෙන් ද සංග්‍රහ කළ යුතුය.

‘‘Tāya naṃ pāricariyāya, mātāpitūsu paṇḍitā;

Idheva naṃ pasaṃsanti, pecca sagge pamodatī’’ti. (itivu. 106;

jā. 2.20.181-183);

මව්පියන් කෙරෙහි දක්වන එම උපස්ථානය නිසා නුවණැත්තෝ මෙලොවදීම ඔහුට ප්‍රශංසා කරති. මරණින් මතු ස්වර්ගයෙහි සතුටු වෙයි.

Aparo nayo – upaṭṭhānaṃ nāma bharaṇakiccakaraṇakulavaṃsaṭṭhapanādipañcavidhaṃ, taṃ pāpanivāraṇādipañcavidhadiṭṭhadhammikahitasukhahetuto maṅgalanti veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

තවත් ක්‍රමයක් නම්, උපස්ථානය යනු පෝෂණය කිරීම, කටයුතු කර දීම, කුල වංශය රැකීම ආදී පස් වැදෑරුම් යුතුකම් ය. පාපයෙන් වැළැක්වීම ආදී පස් වැදෑරුම් ලෙස දරුවාට සලසන මෙලොව හිතසුව පිණිස වන බැවින් එය මංගල කරුණක් ලෙස දත යුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක–

‘‘‘Pañcahi kho, gahapatiputta, ṭhānehi puttena puratthimā disā mātāpitaro paccupaṭṭhātabbā bhato ne bharissāmi, kiccaṃ nesaṃ karissāmi[Pg.116], kulavaṃsaṃ ṭhapessāmi, dāyajjaṃ paṭipajjissāmi, atha vā pana petānaṃ kālakatānaṃ dakkhiṇaṃ anuppadassāmī’ti. Imehi kho, gahapatiputta, pañcahi ṭhānehi puttena puratthimā disā mātāpitaro paccupaṭṭhitā pañcahi ṭhānehi puttaṃ anukampanti, pāpā nivārenti, kalyāṇe nivesenti, sippaṃ sikkhāpenti, patirūpena dārena saṃyojenti, samaye dāyajjaṃ niyyādentī’’ti (dī. ni. 3.267).

'ගෘහපති පුත්‍රය, කරුණු පහකින් දරුවා විසින් පෙරදිග දිශාව වූ මව්පියන්ට උපස්ථාන කළ යුතුය. එනම්, ඔවුන් මා පෝෂණය කළහ, මම ද ඔවුන් පෝෂණය කරමි, ඔවුන්ගේ කටයුතු කර දෙමි, කුල වංශය රකිමි, දායාදයන්ට හිමිකම් ලබමි, මියගිය පසු ඔවුන් වෙනුවෙන් පින් පමුණුවමි යනුවෙනි. ගෘහපති පුත්‍රය, මෙලෙස කරුණු පහකින් දරුවාගෙන් උපස්ථාන ලබන මව්පියෝ ද කරුණු පහකින් දරුවාට අනුකම්පා කරති; පාපයෙන් වළක්වති, යහපතෙහි යොදවති, ශිල්ප ශාස්ත්‍ර උගන්වති, සුදුසු කලක ආවාහ විවාහ කර දෙති, නිසි කලට දායාදය පවරා දෙති'.

Apica yo mātāpitaro tīsu vatthūsu pasāduppādanena, sīlasamādāpanena, pabbajjāya vā upaṭṭhahati, ayaṃ mātāpituupaṭṭhākānaṃ aggo. Tassa taṃ mātāpituupaṭṭhānaṃ mātāpitūhi katassa upakārassa paccupakārabhūtaṃ anekesaṃ diṭṭhadhammikānaṃ samparāyikānañca atthānaṃ padaṭṭhānato maṅgalanti vuccati.

තවද යම් දරුවෙක් මව්පියන් තෙරුවන් කෙරෙහි පැහැදවීමෙන් හෝ සිල් සමාදන් කරවීමෙන් හෝ පැවිදි කරවීමෙන් උපස්ථාන කෙරේද, ඔහු මව්පිය උපස්ථායකයන් අතර උත්තමයා වෙයි. ඔහුගේ එම මව්පිය උපස්ථානය මව්පියන් කළ උපකාරයට ප්‍රතිඋපකාරයක් වන බැවින් සහ බොහෝ මෙලොව පරලොව අභිවෘද්ධියට මූලික හේතුව වන බැවින් එය මංගල කරුණක් යැයි කියනු ලැබේ.

Puttadārassāti ettha attato jātā puttāpi dhītaropi puttāicceva saṅkhyaṃ gacchanti. Dārāti vīsatiyā bhariyānaṃ yā kāci bhariyā. Puttā ca dārā ca puttadāraṃ, tassa puttadārassa. Saṅgahoti sammānanādīhi upakārakaraṇaṃ. Taṃ susaṃvihitakammantatādidiṭṭhadhammikahitasukhahetuto maṅgalanti veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘pacchimā disā puttadārā veditabbā’’ti ettha uddiṭṭhaṃ puttadāraṃ bhariyāsaddena saṅgaṇhitvā ‘‘pañcahi kho, gahapatiputta, ṭhānehi sāmikena pacchimā disā bhariyā paccupaṭṭhātabbā sammānanāya, anavamānanāya, anati cariyāya, issariyavossaggena, alaṅkārānuppadānena. Imehi kho, gahapatiputta, pañcahi ṭhānehi sāmikena pacchimā disā bhariyā paccupaṭṭhitā pañcahi ṭhānehi sāmikaṃ anukampati, susaṃvihitakammantā ca hoti, saṅgahitaparijanā ca, anaticārinī ca, sambhatañca anurakkhati dakkhā ca hoti analasā sabbakiccesū’’ti (dī. ni. 3.269).

‘පුත්තදාරස්ස’ යන්නෙහි තමාගෙන් උපන් පුතුන් මෙන්ම දූවරු ද ‘පුත්‍ර’ යන සංඛ්‍යාවටම ඇතුළත් වෙති. ‘දාරා’ යනු විසි වැදෑරුම් භාර්යාවන් අතුරින් යම් කිසි භාර්යාවකි. පුත්‍රයන් සහ භාර්යාවන් ‘පුත්තදාර’ නම් වේ. ඔවුන්ට (අඹුදරුවන්ට) සංග්‍රහ කිරීම යනු ගරුබුහුමන් ආදියෙන් උපකාර කිරීමයි. මැනවින් සංවිධානය කළ කර්මාන්ත ආදියෙන් මෙලොව වැඩසිටින කාලයේ යහපත හා සැපය පිණිස හේතුවන බැවින් එය මංගල්‍යයක් යයි දත යුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් “පශ්චිම දිශාව පුත්‍ර-දාරයන් ලෙස දත යුතුය” යි වදාරන ලදී. මෙහිදී ‘පුත්තදාර’ යන්නෙන් භාර්යාව ද ඇතුළත් කර ගනිමින් මෙසේ වදාරන ලදී: “ගෘහපති පුත්‍රය, පස් කරුණකින් ස්වාමියා විසින් පශ්චිම දිශාව වූ භාර්යාවට උපස්ථාන කළ යුතුය. එනම්: ගරු කිරීමෙන්, අවමන් නොකිරීමෙන්, පරදාර සේවනයේ නොයෙදීමෙන්, ගෘහ කටයුතුවලදී ඇයට ආධිපත්‍යය පැවරීමෙන් සහ ඇඳුම් පැළඳුම් හා ආභරණ ලබා දීමෙනි. ගෘහපති පුත්‍රය, ස්වාමියා විසින් මෙම කරුණු පහෙන් උපස්ථාන ලබන පශ්චිම දිශාව වූ භාර්යාව, කරුණු පහකින් ස්වාමියාට අනුකම්පා කරයි (උපකාර කරයි). එනම්: මැනවින් කටයුතු සංවිධානය කරයි, පිරිවර ජනයාට මැනවින් සංග්‍රහ කරයි, පරපුරුෂ සේවනයේ නොයෙදෙයි, සැමියා උපයන ලද වස්තුව ආරක්ෂා කරයි, සියලු කටයුතුවලදී දක්ෂ මෙන්ම අලස නොවූ තැනැත්තියක් ද වෙයි.”

Ayaṃ vā aparo nayo – saṅgahoti dhammikāhi dānapiyavācātthacariyāhi saṅgaṇhanaṃ. Seyyathidaṃ – uposathadivasesu paribbayadānaṃ, nakkhattadivasesu nakkhattadassāpanaṃ, maṅgaladivasesu maṅgalakaraṇaṃ, diṭṭhadhammikasamparāyikesu atthesu ovādānusāsananti. Taṃ vuttanayeneva diṭṭhadhammikahitahetuto samparāyikahitahetuto devatāhipi namassanīyabhāvahetuto ca maṅgalanti veditabbaṃ. Yathāha sakko devānamindo –

තවත් ක්‍රමයක් නම් - සංග්‍රහය යනු ධාර්මික වූ දානය, ප්‍රිය වචනය සහ අර්ථ චර්යාවෙන් සංග්‍රහ කිරීමයි. එනම් - උපෝසථ දිනවලදී වියදම් සඳහා දන් දීම, උත්සව දිනවලදී උත්සව නැරඹීමට සැලැස්වීම, මංගල දිනවලදී මංගල කටයුතු කිරීම, මෙලොව හා පරලොව අර්ථයන් උදෙසා අවවාද අනුශාසනා කිරීමයි. මෙය මෙලොව යහපතට මෙන්ම පරලොව යහපතට ද, දෙවියන්ගේ පවා පිදුම් ලැබීමට හේතුවන බැවින් මංගල්‍යයක් ලෙස දත යුතුය. ඒ බව ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා මෙසේ පැවසීය:

‘‘Ye [Pg.117] gahaṭṭhā puññakarā, sīlavanto upāsakā;

Dhammena dāraṃ posenti, te namassāmi mātalī’’ti. (saṃ.ni.1.1.264);

“මාතලිය, යම් ගෘහස්ථයෝ පින් කරන්නාහුද, සිල්වත් වූ උපාසකයෝ වෙත්ද, ධාර්මිකව අඹුදරුවන් පෝෂණය කරත්ද, මම ඔවුන්ට නමස්කාර කරමි.”

Anākulā kammantā nāma kālaññutāya patirūpakāritāya analasatāya uṭṭhānavīriyasampadāya, abyasanīyatāya ca kālātikkamanaappatirūpakaraṇasithilakaraṇādiākulabhāvavirahitā kasigorakkhavāṇijjādayo kammantā. Ete attano vā puttadārassa vā dāsakammakarānaṃ vā byattatāya evaṃ payojitā diṭṭheva dhamme dhanadhaññavuddhipaṭilābhahetuto maṅgalanti vuccanti. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

‘අනාකුලා කම්මන්තා’ යනු කාලය දැන ක්‍රියා කිරීම, සුදුසු පරිදි කටයුතු කිරීම, අලස නොවීම, උත්සාහ වීර්යයෙන් යුක්ත වීම සහ විපතට පත් නොවී කටයුතු කිරීම යන කරුණුවලින් යුක්තව, කාලය ඉක්මවා වැඩ කිරීම, නුසුදුසු දේ කිරීම හෝ අතපසු කිරීම් ආදියෙන් තොර වූ ගොවිතැන, ගව පාලනය, වෙළඳාම වැනි කර්මාන්තයි. මේවා තමා හෝ අඹුදරුවන් හෝ දැසි දස්සන් ලවා දක්ෂ ලෙස මෙහෙයවීම මෙලොව ධන ධාන්‍ය වර්ධනයට හේතුවන බැවින් මංගල්‍යයක් යයි කියනු ලැබේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘Patirūpakārī dhuravā, uṭṭhātā vindate dhana’’nti ca (su. ni. 185; saṃ. ni. 1.246).

“සුදුසු පරිදි කටයුතු කරන, වගකීම් දරන, උත්සාහවන්ත පුද්ගලයා ධනය ලබයි.”

‘‘Na divā soppasīlena, rattimuṭṭhānadessinā;

Niccaṃ mattena soṇḍena, sakkā āvasituṃ gharaṃ.

“දවල් නිදාගන්නා සුළු, රැයෙහි නැගී සිටීමට අකමැති, නිරතුරුව මත්වූ, සුරාවට ලොල් වූ තැනැත්තාට ගෘහ ජීවිතය පවත්වා ගත නොහැක.”

‘‘Atisītaṃ atiuṇhaṃ, atisāyamidaṃ ahu;

Iti vissaṭṭhakammante, atthā accenti māṇave.

“අධික ශීතලයි, අධික උෂ්ණයි, දැන් බොහෝ සවස් වී ඇතැයි පවසා කර්මාන්ත අත්හරින තරුණයාගේ යහපත ඔහු අභිබවා යයි.”

‘‘Yodha sītañca uṇhañca, tiṇā bhiyyo na maññati;

Karaṃ purisakiccāni, so sukhaṃ na vihāyatī’’ti. (dī. ni. 3.253);

“යමෙක් සීතල හෝ උෂ්ණත්වය තණකොළ පෙත්තෙකුටත් වඩා වැඩියෙන් ගණන් නොගන්නේද, පුරුෂයෙකු විසින් කළ යුතු කටයුතු මැනවින් කරන්නේද, ඔහු සැපයෙන් පිරිහෙන්නේ නැත.”

‘‘Bhoge saṃharamānassa, bhamarasseva irīyato;

Bhogā sannicayaṃ yanti, vammikovūpacīyatī’’ti. ca evamādi (dī. ni. 3.265);

“මීමැස්සෙකු මල් පැණි එකතු කරන්නාක් මෙන් ධනය රැස් කරන්නාගේ භෝග සම්පත්, වේයෙකු වේ හුඹසක් බඳින්නාක් මෙන් වර්ධනය වේ.” යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී.

Evaṃ imissā gāthāya mātuupaṭṭhānaṃ, pituupaṭṭhānaṃ, puttadārassa saṅgaho, anākulā ca kammantāti cattāri maṅgalāni vuttāni, puttadārassa saṅgahaṃ vā dvidhā katvā pañca, mātāpituupaṭṭhānaṃ vā ekameva katvā tīṇi. Maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti.

මෙසේ මෙම ගාථාවෙහි මව්පිය උපස්ථානය, අඹුදරුවන්ට සංග්‍රහ කිරීම සහ නිරවුල් කර්මාන්ත යනුවෙන් මංගල කරුණු සතරක් වදාරන ලදී. ‘පුත්තදාරස්ස සංගහ’ යන්න කොටස් දෙකකට බෙදා පහක් ලෙස හෝ, ‘මාතාපිතූ උපට්ඨානං’ යන්න එකක් ලෙස ගෙන තුනක් ලෙස හෝ දත හැක. ඒවා මංගල කරුණු වන ආකාරය ඒ ඒ තැන්වල පැහැදිලි කර ඇත.

Niṭṭhitā mātāpituupaṭṭhānanti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.

මව්පිය උපස්ථානය යන මෙම ගාථාවෙහි අර්ථ වර්ණනාව මෙතෙකින් නිම විය.

Dānañcātigāthāvaṇṇanā

දානඤ්ච යන ගාථාවෙහි අර්ථ වර්ණනාවයි.

7. Idāni dānañcāti ettha dīyate imināti dānaṃ, attano santakaṃ parassa paṭipādīyatīti vuttaṃ hoti. Dhammassa cariyā, dhammā vā anapetā cariyā [Pg.118] dhammacariyā. Ñāyante ‘‘amhākaṃ ime’’ti ñātakā. Na avajjāni anavajjāni, aninditāni agarahitānīti vuttaṃ hoti. Sesaṃ vuttanayamevāti ayaṃ padavaṇṇanā.

7. දැන් ‘දානඤ්ච’ යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: මෙයින් (යම් වස්තුවකින්) දෙනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘දානය’ නම් වේ. එනම් තමා සතු දෙයක් අනුන්ට දීමයි. ධර්මයෙහි හැසිරීම හෝ ධර්මයෙන් බැහැර නොවී හැසිරීම ‘ධම්මචරියා’ නම් වේ. ‘අපේ අය’ ලෙස හඳුනා ගන්නා අය ‘ඥාතකා’ (නෑයෝ) නම් වෙති. දොස් රහිත වූ, නින්දා නොකළ හැකි කටයුතු ‘අනවජ්ජානි’ නම් වේ. ඉතිරි කොටස පෙර කී පරිදිය. මෙය පද වර්ණනාවයි.

Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā – dānaṃ nāma paraṃ uddissa subuddhipubbikā annādidasadānavatthupariccāgacetanā, taṃsampayutto vā alobho. Alobhena hi taṃ vatthuṃ parassa paṭipādeti, tena vuttaṃ ‘‘dīyate imināti dāna’’nti. Taṃ bahujanapiyamanāpatādīnaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikānaṃ phalavisesānaṃ adhigamahetuto maṅgalanti vuccati. ‘‘Dāyako, sīha dānapati, bahuno janassa piyo hoti manāpo’’ti evamādīni (a. ni. 5.34) cettha suttāni anussaritabbāni.

අර්ථ වර්ණනාව මෙසේ දත යුතුය - දානය නම් අනුන් උදෙසා යහපත් ප්‍රඥාව පෙරදැරිව ආහාර පාන ආදී දස වැදෑරුම් දේ පරිත්‍යාග කිරීමේ චේතනාවයි. නැතහොත් ඒ හා බැඳුණු අලෝභයයි. අලෝභය නිසාම එම වස්තුව අනුන්ට පිරිනමයි. එබැවින් ‘මෙයින් දෙනු ලැබේ’ යන අර්ථයෙන් දානය යයි කියනු ලැබේ. එය බොහෝ දෙනාට ප්‍රියමනාප වීම ආදී මෙලොව හා පරලොව විශේෂ පල ලබා දීමට හේතුවන බැවින් මංගල්‍යයක් ලෙස හැඳින්වේ. “සීහය, දානපති දායකයා බොහෝ දෙනාට ප්‍රියමනාප වෙයි” යනාදී සූත්‍ර පාඨ මෙහිදී සිහිපත් කළ යුතුය.

Aparo nayo – dānaṃ nāma duvidhaṃ āmisadānaṃ, dhammadānañca, tattha āmisadānaṃ vuttappakārameva. Idhalokaparalokadukkhakkhayasukhāvahassa pana sammāsambuddhappaveditassa dhammassa paresaṃ hitakāmatāya desanā dhammadānaṃ , imesañca dvinnaṃ dānānaṃ etadeva aggaṃ. Yathāha –

තවත් ක්‍රමයක් නම් - දානය ආමිස දානය සහ ධර්ම දානය කියා දෙවැදෑරුම් වේ. එහි ආමිස දානය ඉහත කී පරිදිය. මෙලොව හා පරලොව දුක් නිවා සැප ලබා දෙන, සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේ වදාළ ධර්මය අනුන්ගේ යහපත උදෙසා දේශනා කිරීම ධර්ම දානයයි. මෙම දාන දෙක අතරින් ධර්ම දානයම උතුම් වේ. ඒ බව මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘Sabbadānaṃ dhammadānaṃ jināti,Sabbarasaṃ dhammaraso jināti;

Sabbaratiṃ dhammarati jināti,Taṇhakkhayo sabbadukkhaṃ jinātī’’ti. (dha. pa. 354);

“සෑම දානයකටම වඩා ධර්ම දානය උතුම් වේ. සෑම රසයකටම වඩා ධර්ම රසය උතුම් වේ. සෑම ඇල්මකටම වඩා ධර්මයෙහි ඇල්ම උතුම් වේ. තෘෂ්ණාව ක්ෂය කිරීම සියලු දුක් දිනයි.”

Tattha āmisadānassa maṅgalattaṃ vuttameva. Dhammadānaṃ pana yasmā atthapaṭisaṃveditādīnaṃ guṇānaṃ padaṭṭhānaṃ, tasmā maṅgalanti vuccati. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

එහි ආමිස දානයෙහි මංගල භාවය කලින් පවසන ලදී. ධර්ම දානය යනු අර්ථ අවබෝධය ආදී ගුණධර්මයන්ට පදනම වන බැවින් එය මංගල්‍යයක් යයි කියනු ලැබේ. ඒ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘Yathā yathā, bhikkhave, bhikkhu yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti, tathā tathā so tasmiṃ dhamme atthapaṭisaṃvedī ca hoti dhammapaṭisaṃvedī cā’’ti evamādi (a. ni. 5.26).

“මහණෙනි, යම් යම් අයුරින් මහණෙක් තමා ඇසූ, උගත් ධර්මය විස්තර වශයෙන් අනුන්ට දේශනා කරයිද, ඒ ඒ අයුරින් ඔහු ඒ ධර්මයෙහි අර්ථයත් අවබෝධ කරගනී, ධර්මයත් අවබෝධ කරගනී.”

Dhammacariyā nāma dasakusalakammapathacariyā. Yathāha – ‘‘tividhā kho gahapatayo kāyena dhammacariyā samacariyā hotī’’ti evamādi. Sā panesā dhammacariyā saggalokūpapattihetuto maṅgalanti veditabbā. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘dhammacariyāsamacariyāhetu kho gahapatayo evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjantī’’ti (ma. ni. 1.439).

ධර්ම චර්යාව යනු දස කුසල් කර්මපථයන්හි හැසිරීමයි. “ගෘහපතියනි, කාය කර්මයෙන් ධර්ම චර්යාව, සම චර්යාව තෙවැදෑරුම් වේ” යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී. එම ධර්ම චර්යාව ස්වර්ග ලෝක උත්පත්තියට හේතුවන බැවින් මංගල්‍යයක් ලෙස දත යුතුය. “ගෘහපතියනි, ධර්ම චර්යාව සහ සම චර්යාව හේතුවෙන් ඇතැම් සත්වයෝ කය බිඳී මරණින් මතු සුගති සංඛ්‍යාත ස්වර්ග ලෝකයෙහි උපදිති” යි වදාරන ලදී.”

Ñātakā [Pg.119] nāma mātito vā pitito vā yāva sattamā pitāmahayugā sambandhā. Tesaṃ bhogapārijuññena vā byādhipārijuññena vā abhihatānaṃ attano samīpaṃ āgatānaṃ yathābalaṃ ghāsacchādanadhanadhaññādīhi saṅgaho pasaṃsādīnaṃ diṭṭhadhammikānaṃ sugatigamanādīnañca samparāyikānaṃ visesādhigamānaṃ hetuto maṅgalanti vuccati.

‘ඥාතීහු’ නම් මව් පාර්ශ්වයෙන් හෝ පිය පාර්ශ්වයෙන් සත්වැනි මී මුත්තාගේ පරම්පරාව දක්වා සම්බන්ධ වූවෝ වෙති. භෝග සම්පත් විනාශ වීමෙන් හෝ රෝගාබාධයන්ගෙන් පීඩිතව තමන් සමීපයට උපකාර පතා පැමිණි ඒ ඥාතීන්ට තම ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් ආහාර, වස්ත්‍ර, ධන ධාන්‍ය ආදියෙන් සංග්‍රහ කිරීම, ප්‍රශංසාව වැනි මෙලොව අභිවෘද්ධියටත් සුගතිගාමී වීම වැනි පරලොව අභිවෘද්ධියටත් හේතු වන බැවින් එය ‘මංගල කරුණක්’ යැයි කියනු ලැබේ.

Anavajjāni kammāni nāma uposathaṅgasamādānaveyyāvaccakaraṇaārāmavanaropanasetukaraṇādīni kāyavacīmanosucaritakammāni. Tāni hi nānappakārahitasukhādhigamahetuto maṅgalanti vuccanti. ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, visākhe, vijjati yaṃ idhekacco itthī vā puriso vā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ upavasitvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā cātumahārājikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyyā’’ti evamādīni cettha suttāni (a. ni. 8.43) anussaritabbāni.

‘අනවජ්ජානි කම්මානි’ (නිවැරදි කර්ම) නම් උපෝසථ අංග සමාදන් වීම, වත්පිළිවෙත් කිරීම, ආරාම හා වනාන්තර රෝපණය කිරීම, ඒදඬු පාලම් තැනීම ආදී වූ කය, වචනය හා මනසින් සිදු කරන සුචරිත ක්‍රියාවන් ය. විවිධ හිතසුව පිණිස හේතු වන බැවින් ඒවා ‘මංගල කරුණු’ ලෙස හැඳින්වේ. “විසාඛාවෙනි, මේ ශාසනයෙහි ඇතැම් ස්ත්‍රියක් හෝ පුරුෂයෙක් අෂ්ටාංග සීලය සමාදන්ව රැක, ශරීරය බිඳී මරණින් මතු චාතුම්මහාරාජික දෙවියන් අතර උපත ලැබීමට අවස්ථාව ඇත” යනාදී සූත්‍ර මෙහිදී සිහිපත් කළ යුතුය.

Evaṃ imissā gāthāya dānañca, dhammacariyā ca, ñātakānañca saṅgaho, anavajjāni kammānīti cattāri maṅgalāni vuttāni. Maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti.

මෙසේ මෙම ගාථාවෙන් දානය, ධර්මචර්යාව, ඥාති සංග්‍රහය සහ නිවැරදි කර්ම යන මංගල කරුණු සතරක් වදාරන ලදී. ඒවායේ මංගල ස්වභාවය ඒ ඒ තැන්හි පැහැදිලි කර ඇත.

Niṭṭhitā dānañcāti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.

‘දානඤ්ච’ යන ගාථාවේ අර්ථ වර්ණනාව මෙතෙකින් නිමවා ඇත.

Āratītigāthāvaṇṇanā

‘ආරතී’ යන ගාථාවේ වර්ණනාවයි.

8. Idāni āratī viratīti ettha āratīti āramaṇaṃ, viratīti viramaṇaṃ, viramanti vā etāya sattāti virati. Pāpāti akusalā. Madanīyaṭṭhena majjaṃ, majjassa pānaṃ majjapānaṃ, tato majjapānā. Saṃyamanaṃ saṃyamo appamajjanaṃ appamādo. Dhammesūti kusalesu. Sesaṃ vuttanayamevāti ayaṃ padavaṇṇanā.

8. දැන් ‘ආරතී විරතී’ යන්නෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය. ‘ආරතී’ යනු සිතින් වැළකීමයි, ‘විරතී’ යනු ක්‍රියාවෙන් වැළකීමයි. නැතහොත් සත්ත්වයන් මෙයින් අකුසලයෙන් වෙන් වන බැවින් එය ‘විරති’ නම් වේ. ‘පාපා’ යනු අකුසල් ය. මත් කරවන අර්ථයෙන් ‘මජ්ජ’ (මත්පැන්) නම් වේ, එය පානය කිරීම ‘මජ්ජපානය’ යි. එම මජ්ජපානයෙන් හික්මීම ‘සංයම’ නම් වේ. නොමද වීම හෙවත් කුසල් දහම්හි සිහියෙන් යුක්ත වීම ‘අප්පමාද’ නම් වේ. ‘ධම්මේසු’ යනු කුසල් දහමුන් කෙරෙහිය. ඉතිරිය කලින් කියූ පරිදිමය. මෙය පද වර්ණනාවයි.

Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā – ārati nāma pāpe ādīnavadassāvino manasā eva anabhirati. Virati nāma kammadvāravasena kāyavācāhi viramaṇaṃ, sā cesā virati nāma sampattavirati, samādānavirati, samucchedaviratīti tividhā hoti, tattha yā kulaputtassa attano jātiṃ vā kulaṃ vā gottaṃ vā paṭicca ‘‘na me etaṃ patirūpaṃ, yvāhaṃ [Pg.120] imaṃ pāṇaṃ haneyyaṃ, adinnaṃ ādiyeyya’’ntiādinā nayena sampattavatthuto virati, ayaṃ sampattavirati nāma. Sikkhāpadasamādānavasena pavattā samādānavirati nāma, yassā pavattito pabhuti kulaputto pāṇātipātādīni na karoti. Ariyamaggasampayuttā samucchedavirati nāma, yassā pavattito pabhuti ariyasāvakassa pañca bhayāni verāni vūpasantāni honti. Pāpaṃ nāma yaṃ taṃ ‘‘pāṇātipāto kho, gahapatiputta, kammakileso, adinnādānaṃ…pe… kāmesumicchācāro…pe… musāvādo’’ti evaṃ vitthāretvā –

අර්ථ වර්ණනාව මෙසේ දත යුතුය: ‘ආරති’ යනු පව්වල ආදීනව දක්නා පුද්ගලයාගේ සිතේ ඇති වන නොඇලීමයි. ‘විරති’ යනු කර්ම ද්වාරයන් මගින් කයින් හා වචනයෙන් වැළකීමයි. එම විරතිය සම්පත්ත විරති, සමාදාන විරති සහ සමුච්ඡේද විරති යනුවෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. එහිදී, කුලපුත්‍රයෙකු තමාගේ ජාතිය, කුලය හෝ ගෝත්‍රය සලකා “ප්‍රාණඝාත කිරීම හෝ නුදුන් දේ ගැනීම මට සුදුසු නැත” යනුවෙන් අවස්ථාවට අනුව වස්තුවෙන් වැළකීම ‘සම්පත්ත විරති’ නම් වේ. ශික්ෂාපද සමාදන් වීමෙන් ඇති වන වැළකීම ‘සමාදාන විරති’ නම් වන අතර, එතැන් සිට ඔහු ප්‍රාණඝාතාදිය නොකරයි. ආර්ය මාර්ගය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ විරතිය ‘සමුච්ඡේද විරති’ නම් වේ. එය ඇති වූ තැන් සිට ආර්ය ශ්‍රාවකයාගේ පංච භය වේරයන් සංසිඳී යයි. ‘පාපය’ නම් “ගෘහපති පුත්‍රය, ප්‍රාණඝාතය කර්ම කිලේශයකි, අදත්තාදානය... පේ... කාමේසුමිච්ඡාචාරය... පේ... මුසාවාදය...” යනාදී වශයෙන් විස්තර කළ යුතුය.

‘‘Pāṇātipāto adinnādānaṃ, musāvādo ca vuccati;

Paradāragamanañceva, nappasaṃsanti paṇḍitā’’ti. (dī. ni. 3.245) –

“ප්‍රාණඝාතය, අදත්තාදානය, මුසාවාදය සහ පරදාර සේවනය පණ්ඩිතයෝ පසසන්නේ නැත” යනුවෙන් පවසා ඇත.

Evaṃ gāthāya saṅgahitaṃ kammakilesasaṅkhātaṃ catubbidhaṃ akusalaṃ, tato pāpā. Sabbāpesā ārati ca virati ca diṭṭhadhammikasamparāyikabhayaverappahānādinānappakāravisesādhigamahetuto maṅgalanti vuccati. ‘‘Pāṇātipātā paṭivirato kho, gahapatiputta, ariyasāvako’’tiādīni cettha suttāni anussaritabbāni.

මෙසේ ගාථාවෙහි ඇතුළත් කර්ම කිලේශ ලෙස හැඳින්වෙන සිවු වැදෑරුම් අකුසලයෙන් වැළකීම ‘ආරති’ හා ‘විරති’ නම් වේ. එය මෙලොව පරලොව භය වේරයන් ප්‍රහාණය කිරීම ආදී වූ විවිධ විශේෂයන් අධිගමය කිරීමට හේතු වන බැවින් මංගල කරුණක් ලෙස හැඳින්වේ. “ගෘහපති පුත්‍රය, ආර්ය ශ්‍රාවකයා ප්‍රාණඝාතයෙන් වෙන් වූවෙකි” ආදී සූත්‍ර මෙහිදී සිහිපත් කළ යුතුය.

Majjapānā saṃyamo nāma pubbe vuttasurāmerayamajjappamādaṭṭhānā veramaṇiyā evetaṃ adhivacanaṃ. Yasmā pana majjapāyī atthaṃ na jānāti, dhammaṃ na jānāti, mātu antarāyaṃ karoti, pitu buddhapaccekabuddhatathāgatasāvakānampi antarāyaṃ karoti, diṭṭheva dhamme garahaṃ samparāye duggatiṃ aparāpariye ummādañca pāpuṇāti. Majjapānā pana saṃyamo tesaṃ dosānaṃ vūpasamaṃ tabbiparītaguṇasampadañca pāpuṇāti. Tasmā ayaṃ majjapānā saṃyamo maṅgalanti veditabbo.

‘මජ්ජපානා සංයම’ යනු මින් පෙර දක්වන ලද ‘සුරාමේරය මජ්ජපමාදට්ඨානා වේරමණී’ යන්නටම නමකි. මත්පැන් පානය කරන්නා අර්ථය නොදනී, ධර්මය නොදනී, මවට, පියාට මෙන්ම බුදු-පසේබුදු-මහරහතන් වහන්සේලාට පවා අන්තරාය කරයි. මෙලොවදී ගැරහීමට පත් වන අතර පරලොවදී දුගතියටත්, ඉන් පසු භවයන්හිදී උමතු බවටත් පත් වේ. මත්පැන් පානයෙන් වැළකීම එම දෝෂයන් සංසිඳුවීමටත්, ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධ ගුණ සම්පත් ලැබීමටත් හේතු වේ. එබැවින් මෙම මජ්ජපාන සංයමය මංගල කරුණක් ලෙස දත යුතුය.

Kusalesu dhammesu appamādo nāma ‘‘kusalānaṃ vā dhammānaṃ bhāvanāya asakkaccakiriyatā, asātaccakiriyatā, anaṭṭhitakiriyatā, olīnavuttitā, nikkhittachandatā, nikkhittadhuratā, anāsevanā, abhāvanā, abahulīkammaṃ, anadhiṭṭhānaṃ, ananuyogo, pamādo. Yo evarūpo pamādo pamajjanā pamajjitattaṃ, ayaṃ vuccati pamādo’’ti (vibha. 846). Ettha vuttassa pamādassa paṭipakkhavasena atthato kusalesu dhammesu satiyā avippavāso veditabbo. So nānappakārakusalādhigamahetuto amatādhigamahetuto ca maṅgalanti vuccati[Pg.121]. Tattha ‘‘appamattassa ātāpino’’ti ca (ma. ni. 2.18; a. ni. 5.26), ‘‘appamādo amataṃ pada’’nti ca, evamādi (dha. pa. 21) satthu sāsanaṃ anussaritabbaṃ.

‘කුසල් දහම්හි අප්‍රමාදය’ නම් කුසල් දහම් වැඩීමේදී ගෞරවයෙන් තොරව ක්‍රියා කිරීම, අඛණ්ඩව නොකිරීම, තිරසාරව නොකිරීම, පසුබට වීම, උනන්දුව අත්හැරීම, වගකීම අත්හැරීම, කුසල් භාවිත නොකිරීම, බොහෝ සේ පුරුදු නොකිරීම, අධිෂ්ඨානයක් නැතිකම සහ යෙදී නොසිටීම යන ‘ප්‍රමාදය’ නොවීමයි. මෙබඳු වූ යම් ප්‍රමාදයක් ඇද්ද, එය ‘ප්‍රමාදය’ යැයි කියනු ලැබේ. මෙහි දක්වන ලද ප්‍රමාදයට ප්‍රතිවිරුද්ධ අර්ථයෙන් කුසල් දහම්හිදී සිහියෙන් යුක්තව කටයුතු කිරීම අප්‍රමාදයයි. එය විවිධ කුසල් සහ නිවන අවබෝධ කර ගැනීමට හේතු වන බැවින් මංගල කරුණක් ලෙස හැඳින්වේ. එහිදී “අප්‍රමාදී වූ කෙලෙස් තවන වීර්යය ඇති...” සහ “අප්‍රමාදය අමෘත පදයයි” යනාදී ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අනුශාසනා සිහිපත් කළ යුතුය.

Evaṃ imissā gāthāya pāpā virati, majjapānā saṃyamo, kusalesu dhammesu appamādoti tīṇi maṅgalāni vuttāni. Maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti.

මෙසේ මෙම ගාථාවෙන් පාපයෙන් වැළකීම, මත්පැන් පානයෙන් වැළකීම සහ කුසල් දහම්හි අප්‍රමාදය යන මංගල කරුණු තුනක් වදාරන ලදී. ඒවායේ මංගල ස්වභාවය ඒ ඒ තැන්හි විවරණය කර ඇත.

Niṭṭhitā āratīti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.

‘ආරතී’ යන ගාථාවේ අර්ථ වර්ණනාව මෙතෙකින් නිමවා ඇත.

Gāravocātigāthāvaṇṇanā

‘ගාරවෝ’ යන ගාථාවේ වර්ණනාවයි.

9. Idāni gāravo cāti ettha gāravoti garubhāvo. Nivātoti nīcavuttitā. Santuṭṭhīti santoso. Katassa jānanatā kataññutā. Kālenāti khaṇena samayena. Dhammassa savanaṃ dhammassavanaṃ. Sesaṃ vuttanayamevāti ayaṃ padavaṇṇanā.

9. දැන් ‘ගාරවෝ ච’ යන්නෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය. ‘ගාරවෝ’ යනු ගෞරව කිරීමයි. ‘නිවාතෝ’ යනු යටහත් පහත් බවයි. ‘සන්තුට්ඨී’ යනු සතුට හෙවත් ලැබෙන දෙයින් සෑහීමට පත්වීමයි. කළ ගුණ දැනීම ‘කතඤ්ඤුතා’ නම් වේ. ‘කාලේන’ යනු සුදුසු අවස්ථාවෙහිදී ය. ධර්මය ශ්‍රවණය කිරීම ‘ධම්මස්සවනය’ යි. ඉතිරිය කලින් කියූ ක්‍රමයම වේ. මෙය පද වර්ණනාවයි.

Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā – gāravo nāma garukārappayogārahesu buddhapaccekabuddhatathāgatasāvakaācariyupajjhāyamātāpitujeṭṭhakabhātikabhaginīādīsu yathānurūpaṃ garukāro garukaraṇaṃ sagāravatā. Sa cāyaṃ gāravo yasmā sugatigamanādīnaṃ hetu. Yathāha –

අර්ථ වර්ණනාව මෙසේ දත යුතුය: ‘ගාරව’ යනු ගරු බුහුමන් ලැබීමට සුදුසු වූ බුදු-පසේබුදු-මහරහතන් වහන්සේලා කෙරෙහිද, ආචාර්ය උපාධ්‍යායයන් කෙරෙහිද, මව්පියන් සහ වැඩිමහල් සහෝදර සහෝදරියන් කෙරෙහිද සුදුසු පරිදි ගෞරව කිරීම සහ යටහත් පැවැත්මයි. මෙම ගෞරවය සුගතියට පැමිණීමට හේතුවක් වේ. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘Garukātabbaṃ garuṃ karoti, mānetabbaṃ māneti, pūjetabbaṃ pūjeti. So tena kammena evaṃ samattena evaṃ samādinnena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. No ce kāyassa…pe… upapajjati, sace manussattaṃ āgacchati, yattha yattha paccājāyati, uccākulīno hotī’’ti (ma. ni. 3.295).

ගරු කළ යුත්තාට ගරු කරයි, සම්මානනය කළ යුත්තාට සම්මානනය කරයි, පිදිය යුත්තාට පුදයි. හෙතෙම මෙසේ සම්පූර්ණ කරන ලද, මෙසේ සමාදන් වන ලද ඒ ගෞරවය නැමති කුසල කර්මය හේතුවෙන් කය බිඳී මරණින් මතු සුගති සංඛ්‍යාත ස්වර්ග ලෝකයෙහි උපදියි. ඉදින් කය බිඳී මරණින් මතු ස්වර්ග ලෝකයෙහි උපතක් නොලැබුවත්, මිනිස් ලොවට පැමිණෙන්නේ නම්, උපදින උපදින සෑම තැනකම උසස් කුල ඇත්තෙක් වෙයි.

Yathā cāha – ‘‘sattime, bhikkhave, aparihāniyā dhammā. Katame satta? Satthugāravatā’’tiādi (a. ni. 7.33), tasmā maṅgalanti vuccati.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේද වදාළ සේක: "මහණෙනි, පිරිහීමට හේතු නොවන මේ ධර්ම සතක් වෙති. ඒ සත කවරේද? ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇති ගෞරවය (සත්ථුගාරවතා)" යනාදියයි. එබැවින් එය මංගල්‍යයෙකැයි කියනු ලැබේ.

Nivāto nāma nīcamanatā nivātavuttitā, yāya samannāgato puggalo nihatamāno nihatadappo pādapuñchanakacoḷasadiso chinnavisāṇausabhasamo uddhaṭadāṭhasappasamo ca hutvā saṇho sakhilo sukhasambhāso [Pg.122] hoti, ayaṃ nivāto. Svāyaṃ yasādiguṇappaṭilābhahetuto maṅgalanti vuccati. Āha ca ‘‘nivātavutti atthaddho, tādiso labhate yasa’’nti evamādi (dī. ni. 3.273).

'නිවාත' යනු නිහතමානී බව හා යටහත් පැවැත්මයි. යම් පුද්ගලයෙක් ඒ නිහතමානී පැවැත්මෙන් යුක්ත වූයේ, මානය දුරු කළේ, දර්පය නැසුවේ, පාපිස්නක් බඳු වූයේ, දළ කැඩූ වෘෂභයෙකු බඳු වූයේ, දළ උදුරා දැමූ සර්පයෙකු බඳු වූයේ, මෘදු වූයේ, මිහිරි කතා ඇත්තෙක් වූයේ, පහසුවෙන් කතාබස් කළ හැක්කෙක් වූයේ වෙයිද, මෙය 'නිවාත' නම් වෙයි. ඒ නිහතමානී බව යසස ආදී ගුණයන් ලැබීමට හේතු වන බැවින් මංගල්‍යයෙකැයි කියනු ලැබේ. තවද, "නිහතමානී පැවැත්මක් ඇති, දැඩි නොවූ තැනැත්තා එබඳු වූ යසස ලබයි" යනාදී වශයෙන් වදාළහ.

Santuṭṭhi nāma itarītarapaccayasantoso, so dvādasavidho hoti. Seyyathidaṃ – cīvare yathālābhasantoso, yathābalasantoso, yathāsāruppasantosoti tividho. Evaṃ piṇḍapātādīsu.

'සන්තුට්ඨි' යනු තමන්ට ලැබුණු ඕනෑම ප්‍රත්‍යයකින් සතුටු වීමයි. එය දොළොස් ආකාර වෙයි. එනම් – සිවුරෙහි යථාලාභ සන්තෝෂය, යථාබල සන්තෝෂය, යථාසාරුප්ප සන්තෝෂය යනුවෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. පිණ්ඩපාතය ආදී සෙසු ප්‍රත්‍යයන්හිද එසේමය.

Tassāyaṃ pabhedavaṇṇanā – idha bhikkhu cīvaraṃ labhati sundaraṃ vā asundaraṃ vā. So teneva yāpeti, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti, ayamassa cīvare yathālābhasantoso. Atha pana bhikkhu ābādhiko hoti, garuṃ cīvaraṃ pārupanto oṇamati vā kilamati vā, so sabhāgena bhikkhunā saddhiṃ taṃ parivattetvā lahukena yāpentopi santuṭṭhova hoti, ayamassa cīvare yathābalasantoso. Aparo bhikkhu paṇītapaccayalābhī hoti, so paṭṭacīvarādīnaṃ aññataraṃ mahagghaṃ cīvaraṃ labhitvā ‘‘idaṃ therānaṃ cirapabbajitānaṃ bahussutānañca anurūpa’’nti tesaṃ datvā attanā saṅkārakūṭā vā aññato vā kutoci nantakāni uccinitvā saṅghāṭiṃ karitvā dhārentopi santuṭṭhova hoti, ayamassa cīvare yathāsāruppasantoso.

එහි ප්‍රභේද විස්තරය මෙසේය: මෙහි මහණෙක් යහපත් වූ හෝ අයහපත් වූ හෝ සිවුරක් ලබයි. ඔහු එයින්ම යැපෙයි, වෙනකක් පතන්නේ නැත, ලැබුණත් නොගනියි. මෙය ඔහුට සිවුරෙහි ඇති 'යථාලාභ සන්තෝෂය'යි. ඉදින් මහණෙක් රෝගීව, බර සිවුරක් පෙරවීමෙන් විඩාපත් වෙයිද, හෙතෙම සමාන අදහස් ඇති භික්ෂුවක සමඟ එය හුවමාරු කරගෙන සැහැල්ලු සිවුරකින් යැපෙමින් සතුටු වෙයිද, මෙය ඔහුට සිවුරෙහි ඇති 'යථාබල සන්තෝෂය'යි. තවත් භික්ෂුවක් ප්‍රණීත ප්‍රත්‍යයන් ලබන්නෙක් වෙයි. ඔහු වටිනා සිවුරක් ලැබ, "මෙය ස්ථවිරයන් වහන්සේලාට, පැවිදි වී බොහෝ කල් ගත වූ හා බහුශ්‍රුත භික්ෂූන් වහන්සේලාට සුදුසුය" කියා ඔවුන්ට දී, තමා කුණු කසළ ගොඩකින් හෝ වෙනත් තැනකින් පරණ රෙදි කැබලි එකතු කර සඟල සිවුරක් සාදා පොරවමින් වුවද සතුටු වෙයිද, මෙය ඔහුට සිවුරෙහි ඇති 'යථාසාරුප්ප සන්තෝෂය'යි.

Idha pana bhikkhu piṇḍapātaṃ labhati lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā, so teneva yāpeti, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti, ayamassa piṇḍapāte yathālābhasantoso. Atha pana bhikkhu ābādhiko hoti, lūkhaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjitvā gāḷhaṃ rogātaṅkaṃ pāpuṇāti, so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa hatthato sappimadhukhīrādīni bhuñjitvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti, ayamassa piṇḍapāte yathābalasantoso. Aparo bhikkhu paṇītaṃ piṇḍapātaṃ labhati, so ‘‘ayaṃ piṇḍapāto therānaṃ cirapabbajitānaṃ aññesañca paṇītapiṇḍapātaṃ vinā ayāpentānaṃ sabrahmacārīnaṃ anurūpo’’ti tesaṃ datvā attanā piṇḍāya caritvā missakāhāraṃ bhuñjantopi santuṭṭhova hoti, ayamassa piṇḍapāte yathāsāruppasantoso.

මෙහි මහණෙක් රළු වූ හෝ ප්‍රණීත වූ හෝ පිණ්ඩපාතයක් ලබයි. ඔහු එයින්ම යැපෙයි, වෙනකක් පතන්නේ නැත, ලැබුණත් නොගනියි. මෙය ඔහුට පිණ්ඩපාතයෙහි 'යථාලාභ සන්තෝෂය'යි. ඉදින් මහණෙක් රෝගීව, රළු ආහාර අනුභව කිරීමෙන් රෝගය දැඩි වෙයිද, හෙතෙම එය සමාන අදහස් ඇති භික්ෂුවකහට දී, ඔහු අතින් ගිතෙල්, මී පැණි, කිරි ආදිය ලබා අනුභව කොට මහණ දම් පුරමින් සතුටු වෙයිද, මෙය ඔහුට පිණ්ඩපාතයෙහි 'යථාබල සන්තෝෂය'යි. තවත් භික්ෂුවක් ප්‍රණීත පිණ්ඩපාතයක් ලබයි. ඔහු "මේ පිණ්ඩපාතය පැවිදි වී බොහෝ කල් ගත වූ ස්ථවිරයන් වහන්සේලාට හා ප්‍රණීත ආහාර නැතිව යැපීමට නොහැකි සෙසු සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලාට සුදුසුය" කියා ඔවුන්ට දී, තමා පිඬු සිඟා වැඩම කර මිශ්‍ර ආහාර අනුභව කරමින් වුවද සතුටු වෙයිද, මෙය ඔහුට පිණ්ඩපාතයෙහි 'යථාසාරුප්ප සන්තෝෂය'යි.

Idha [Pg.123] pana bhikkhuno senāsanaṃ pāpuṇāti. So teneva santussati, puna aññaṃ sundaratarampi pāpuṇantaṃ na gaṇhāti, ayamassa senāsane yathālābhasantoso. Atha pana bhikkhu ābādhiko hoti, nivātasenāsane vasanto ativiya pittarogādīhi āturīyati. So taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa pāpuṇane savāte sītalasenāsane vasitvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti, ayamassa senāsane yathābalasantoso. Aparo bhikkhu sundaraṃ senāsanaṃ pattampi na sampaṭicchati ‘‘sundarasenāsanaṃ pamādaṭṭhānaṃ, tatra nisinnassa thinamiddhaṃ okkamati, niddābhibhūtassa ca puna paṭibujjhato kāmavitakko samudācaratī’’ti. So taṃ paṭikkhipitvā ajjhokāsarukkhamūlapaṇṇakuṭīsu yattha katthaci nivasantopi santuṭṭhova hoti, ayamassa senāsane yathāsāruppasantoso.

මෙහි භික්ෂුවකට සේනාසනයක් ලැබෙයි. හෙතෙම එයින්ම සතුටු වෙයි, නැවත වඩාත් යහපත් එකක් ලැබුණත් නොගනියි. මෙය ඔහුට සේනාසනයෙහි 'යථාලාභ සන්තෝෂය'යි. ඉදින් මහණෙක් රෝගීව, සුළං රහිත සේනාසනයක වසන කල පීත්ත රෝග ආදියෙන් පීඩා විඳියිද, හෙතෙම එය සබ්‍රහ්මචාරී භික්ෂුවකට දී, ඔහුට හිමි වූ සුළං ඇති සිහිල් සේනාසනයක වසමින් මහණ දම් පුරයිද, මෙය ඔහුට සේනාසනයෙහි 'යථාබල සන්තෝෂය'යි. තවත් භික්ෂුවක් තමාට ලැබුණු උසස් සේනාසනය පවා, "උසස් සේනාසනය ප්‍රමාදයට කරුණකි, එහි හුන් කල්හි නිදිමත (ථීනමිද්ධය) උපදියි, නින්දෙන් මැඩී නැවත අවදි වන කල කාම විතර්ක ඇති වෙයි" කියා පිළිනොගනියි. ඔහු එය ප්‍රතික්ෂේප කර එළිමහනක, ගස් මුලක හෝ පන්සලක කොහේ හෝ වසමින් වුවද සතුටු වෙයිද, මෙය ඔහුට සේනාසනයෙහි 'යථාසාරුප්ප සන්තෝෂය'යි.

Idha pana bhikkhu bhesajjaṃ labhati harītakaṃ vā āmalakaṃ vā. So teneva yāpeti, aññehi laddhasappimadhuphāṇitādimpi na pattheti, labhantopi na gaṇhāti, ayamassa gilānapaccaye yathālābhasantoso. Atha pana bhikkhu ābādhiko hoti, telenatthiko phāṇitaṃ labhati, so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa hatthato telena bhesajjaṃ katvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti, ayamassa gilānapaccaye yathābalasantoso. Aparo bhikkhu ekasmiṃ bhājane pūtimuttaharītakaṃ ṭhapetvā ekasmiṃ catumadhuraṃ ‘‘gaṇhatha, bhante, yadicchasī’’ti vuccamāno sacassa tesaṃ dvinnamaññatarenapi byādhi vūpasammati, atha ‘‘pūtimuttaharītakaṃ nāma buddhādīhi vaṇṇita’’nti ca ‘‘pūtimuttabhesajjaṃ nissāya pabbajjā, tattha te yāvajīvaṃ ussāho karaṇīyoti vutta’’nti (mahāva. 128) ca cintento catumadhurabhesajjaṃ paṭikkhipitvā pūtimuttaharītakena bhesajjaṃ karontopi paramasantuṭṭhova hoti. Ayamassa gilānapaccaye yathāsāruppasantoso.

මෙහි මහණෙක් අරළු හෝ නෙල්ලි හෝ ඖෂධ ලෙස ලබයි. හෙතෙම එයින්ම යැපෙයි, අන් අය ලැබූ ගිතෙල්, මී පැණි, හකුරු ආදිය නොපතයි, ලැබුණත් නොගනියි. මෙය ඔහුට ගිලන්පසෙහි 'යථාලාභ සන්තෝෂය'යි. ඉදින් මහණෙක් රෝගීව, තෙල් අවශ්‍යව තිබියදී හකුරු ලබයිද, හෙතෙම එය සබ්‍රහ්මචාරී භික්ෂුවකට දී ඔහු අතින් ලැබුණු තෙලෙන් බෙහෙත් සාදාගෙන මහණ දම් පුරමින් සතුටු වෙයිද, මෙය ඔහුට ගිලන්පසෙහි 'යථාබල සන්තෝෂය'යි. තවත් භික්ෂුවක් එක් භාජනයක ගෝමුත්‍රයෙන් පල කරන ලද අරළුද, තවත් භාජනයක චතුමධුරද තබා "ස්වාමීනි, කැමති දෙයක් ගනු මැනව"යි කී කල්හි, ඉදින් ඒ දෙකෙන් ඕනෑම එකකින් රෝගය සන්සිඳෙන්නේ නම්, "ගෝමුත්‍රයෙන් පල කරන ලද අරළු බුද්ධාදී උතුමන් විසින් වර්ණනා කරන ලද්දකි" කියාත්, "පැවිද්ද ගෝමුත්‍ර බෙහෙත ඇසුරු කොට පවතින්නකි, එහි දිවි හිමියෙන් උත්සාහ කළ යුතුය"යි වදාරා ඇති බැවින් චතුමධුරය ප්‍රතික්ෂේප කර, ගෝමුත්‍ර අරළු බෙහෙතින් සතුටු වෙයිද, මෙය ඔහුට ගිලන්පසෙහි 'යථාසාරුප්ප සන්තෝෂය'යි.

Evaṃpabhedo sabbopeso santoso santuṭṭhīti vuccati. Sā atricchatāmahicchatāpāpicchatādīnaṃ pāpadhammānaṃ pahānādhigamahetuto, sugatihetuto, ariyamaggasambhārabhāvato, cātuddisādibhāvahetuto ca maṅgalanti veditabbā. Āha ca –

මෙලෙස ප්‍රභේද වූ මේ සියලු සන්තෝෂය 'සන්තුට්ඨී' යැයි කියනු ලැබේ. ඒ සතුටු වීම අධික තෘෂ්ණාව, ලාමක ආශාවන් ආදී පාප ධර්මයන් ප්‍රහාණය කිරීමට හේතු වන බැවින්ද, සුගතියට හේතු වන බැවින්ද, ආර්ය මාර්ගයට උපකාර වන බැවින්ද, සතර දිශාවෙහිම බාධාවකින් තොරව සැරිසැරීමට හේතු වන බැවින්ද මංගල්‍යයෙකැයි දත යුතුය. බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ:

‘‘Cātuddiso [Pg.124] appaṭigho ca hoti,Santussamāno itarītarenā’’ti. evamādi (su. ni. 42);

"ලැබුණු ඕනෑම දෙයකින් සතුටු වන තැනැත්තා, සතර දිශාවෙහිම බාධාවකින් තොරව, වෛරයක් රහිතව වසන්නේය" යනාදියයි.

Kataññutā nāma appassa vā bahussa vā yena kenaci katassa upakārassa punappunaṃ anussaraṇabhāvena jānanatā. Apica nerayikādidukkhaparittāṇato puññāni eva pāṇīnaṃ bahūpakārāni, tato tesampi upakārānussaraṇatā kataññutāti veditabbā. Sā sappurisehi pasaṃsanīyādinānappakāravisesādhigamahetuto maṅgalanti vuccati. Āha ca ‘‘dveme, bhikkhave, puggalā dullabhā lokasmiṃ. Katame dve? Yo ca pubbakārī yo ca kataññū katavedī’’ti (a. ni. 2.120).

කෘතඥතාව (කළගුණ සැලකීම) නම් යම් අයෙකු විසින් කරන ලද ස්වල්ප වූ හෝ බොහෝ වූ හෝ උපකාරය නැවත නැවත සිහිපත් කිරීමේ ස්වභාවයෙන් යුතුව දැනගැනීමයි. තවද නිරයාදී දුක්වලින් ආරක්ෂා කරන බැවින් පින් ද සත්ත්වයන්ට බොහෝ සේ උපකාරී වේ. එබැවින් ඒවායේ උපකාරය නැවත නැවත සිහිපත් කිරීම ද කෘතඥතාව ලෙස දත යුතුය. සත්පුරුෂයන් විසින් වර්ණනා කරනු ලබන විවිධ විශේෂ ගුණාංගයන් ලබා ගැනීමට හේතු වන බැවින් එය මංගල කරුණක් යැයි කියනු ලැබේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද මෙසේ වදාළ සේක: “මහණෙනි, ලෝකයෙහි මේ පුද්ගලයන් දෙදෙනා දුර්ලභ වෙති. ඒ කවර දෙදෙනෙක් ද? පළමු කොට උපකාර කරන්නා වූ (පුබ්බකාරී) තැනැත්තා සහ කළ උපකාරය දන්නා වූ, එයට ප්‍රතිඋපකාර කරන්නා වූ (කතඤ්ඤු කතවේදී) තැනැත්තා යන දෙදෙනා ය” (අං. නි. 2.120).

Kālena dhammassavanaṃ nāma yasmiṃ kāle uddhaccasahagataṃ cittaṃ hoti, kāmavitakkādīnaṃ vā aññatarena abhibhūtaṃ, tasmiṃ kāle tesaṃ vinodanatthaṃ dhammassavanaṃ. Apare āhu ‘‘pañcame pañcame divase dhammassavanaṃ kālena dhammassavanaṃ nāma. Yathāha āyasmā anuruddho ‘pañcāhikaṃ kho pana mayaṃ, bhante, sabbarattiṃ dhammiyā kathāya sannisīdāmā’’’ti (ma. ni. 1.327; mahāva. 466).

සුදුසු කල ධර්ම ශ්‍රවණය කිරීම නම් යම් කලෙක සිත නොසන්සුන් (උද්ධච්ච) බවින් යුක්ත වේ ද, නැතහොත් කාම විතර්කාදීන්ගෙන් යටපත් වී තිබේ ද, එකල්හි එම විතර්කයන් දුරු කිරීම පිණිස ධර්මය ශ්‍රවණය කිරීමයි. ඇතැම් ආචාර්යවරු පස්වන පස්වන දිනයෙහි ධර්ම ශ්‍රවණය කිරීම ‘කාලේන ධම්මස්සවනය’ යැයි පවසති. ආයුෂ්මත් අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේ, “වහන්ස, අපි පස් දිනකට වරක් මුළු රාත්‍රිය පුරා දැහැමි කථාවෙන් යුතුව රැස්වන්නෙමු” යැයි යම් සේ වදාළාහු ද එසේ ම ය.

Apica yasmiṃ kāle kalyāṇamitte upasaṅkamitvā sakkā hoti attano kaṅkhāvinodakaṃ dhammaṃ sotuṃ, tasmiṃ kālepi dhammassavanaṃ kālena dhammassavananti veditabbaṃ. Yathāha ‘‘te kālena kālaṃ upasaṅkamitvā paripucchati paripañhatī’’tiādi (dī. ni. 3.358). Tadetaṃ kālena dhammassavanaṃ nīvaraṇappahānacaturānisaṃsaāsavakkhayādinānappakāravisesādhigamahetuto maṅgalanti veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ –

තවද, තමාගේ සැක දුරු කරන ධර්මය ඇසීමට කල්‍යාණ මිතුරන් වෙත එළඹිය හැකි යම් කලක් වේ ද, ඒ කාලයෙහි ධර්මය ශ්‍රවණය කිරීම ද ‘කාලේන ධම්මස්සවනය’ ලෙස දත යුතුය. “ඔවුහු කලින් කලට එළඹ විමසති, සාකච්ඡා කරති” යනාදී වශයෙන් වදාළ පරිදි ය. එම සුදුසු කල ධර්ම ශ්‍රවණය කිරීම, නීවරණ ප්‍රහාණය කිරීම, සතරානිසංස ලැබීම සහ ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීම ආදී විවිධ ප්‍රභේද වූ විශේෂ ගුණාංගයන් ලබා ගැනීමට හේතු වන බැවින් මංගල කරුණක් ලෙස දත යුතුය. මෙසේ ද වදාරන ලදී –

‘‘Yasmiṃ, bhikkhave, samaye ariyasāvako aṭṭhiṃ katvā manasi katvā sabbaṃ cetasā samannāharitvā ohitasoto dhammaṃ suṇāti, pañcassa nīvaraṇā tasmiṃ samaye na hontī’’ti ca (saṃ. ni. 5.219).

“මහණෙනි, යම් කලෙක ආර්ය ශ්‍රාවකයා (ප්‍රයෝජනවත් යැයි සලකා) මනා කොට මෙනෙහි කොට, මුළු සිතින් ම අවධානය යොමු කොට, කන් යොමා ධර්මය අසයි ද, එකල්හි ඔහුට එකල්හි පංච නීවරණයෝ නොවෙති.”

‘‘Sotānugatānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ…pe… suppaṭividdhānaṃ cattāro ānisaṃsā pāṭikaṅkhā’’ti ca (a. ni. 4.191).

“මහණෙනි, කනට හුරු වූ... මැනවින් අවබෝධ කරගත් ධර්මයන් ඇති තැනැත්තාට ආනිසංස හතරක් අපේක්ෂා කළ හැකිය.”

‘‘Cattārome, bhikkhave, dhammā kālena kālaṃ sammā bhāviyamānā sammā anuparivattiyamānā anupubbena āsavānaṃ khayaṃ pāpenti. Katame cattāro? Kālena dhammassavana’’nti ca evamādi (a. ni. 4.147).

“මහණෙනි, කලින් කලට මැනවින් වඩන ලද, මැනවින් පුරුදු කරන ලද මේ ධර්ම සතරක් අනුපිළිවෙලින් ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීමට පමුණුවයි. ඒ සතර කවරේ ද? සුදුසු කල ධර්ම ශ්‍රවණය කිරීම...” යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී.

Evaṃ [Pg.125] imissā gāthāya gāravo, nivāto, santuṭṭhi, kataññutā, kālena dhammassavananti pañca maṅgalāni vuttāni. Maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti.

මෙසේ මෙම ගාථාවෙහි ගරු කළ යුත්තන්ට ගරු කිරීම, යටහත් පහත් බව, සතුට (සන්තෝෂය), කෘතඥතාව සහ සුදුසු කල ධර්ම ශ්‍රවණය යන මංගල කරුණු පහක් වදාරන ලදී. ඒවායේ මංගල ස්වභාවය ඒ ඒ තැන්වල පැහැදිලි කර ඇත්තේ ම ය.

Niṭṭhitā gāravo cāti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.

‘ගාරවො ච’ යන මෙම ගාථාවෙහි අර්ථ වර්ණනාව නිම විය.

Khantīcātigāthāvaṇṇanā

‘ඛන්තී ච’ යන ගාථාවෙහි අර්ථ වර්ණනාව.

10. Idāni khantī cāti ettha khamanaṃ khanti. Padakkhiṇaggāhitāya sukhaṃ vaco asminti suvaco, suvacassa kammaṃ sovacassaṃ, sovacassassa bhāvo sovacassatā. Kilesānaṃ samitattā samaṇā. Dassananti pekkhanaṃ. Dhammassa sākacchā dhammasākacchā. Sesaṃ vuttanayamevāti. Ayaṃ padavaṇṇanā.

10. දැන් ‘ඛන්තී ච’ යන්නෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: ඉවසීම ‘ඛන්ති’ නම් වේ. අවවාද ගරුසරු ලෙස පිළිගන්නා සුළු බැවින් පහසුවෙන් කථා කළ හැකි තැනැත්තා ‘සුවච’ නම් වේ. සුවච තැනැත්තාගේ ක්‍රියාව ‘සෝවචස්ස’ නම් වන අතර, එහි ස්වභාවය ‘සෝවචස්සතා’ (සුවච බව) නම් වේ. කෙලෙසුන් සංසිඳුවූ බැවින් ‘සමණ’ (ශ්‍රමණ) නම් වෙති. ‘දස්සන’ යනු දැකීමයි. ධර්මය පිළිබඳ සාකච්ඡා කිරීම ‘ධර්ම සාකච්ඡා’ නම් වේ. සෙසු පද පෙර කියන ලද ක්‍රමයට ම දත යුතුය. මෙය පද වර්ණනාවයි.

Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā – khanti nāma adhivāsanakkhanti, tāya samannāgato bhikkhu dasahi akkosavatthūhi akkosante vadhabandhādīhi vā vihesante puggale asuṇanto viya apassanto viya ca nibbikāro hoti khantivādī viya. Yathāha –

අර්ථ වර්ණනාව මෙසේ දත යුතුය: ‘ඛන්තී’ යනු ඉවසීමයි (අධිවාසන ඛන්ති). එම ඉවසීමෙන් යුක්ත මහණ තෙමේ දස වැදෑරුම් ආක්‍රෝෂ වස්තූන්ගෙන් ආක්‍රෝෂ කරන්නා වූ හෝ වධ බන්ධනාදියෙන් වෙහෙසන්නා වූ හෝ පුද්ගලයන් කෙරෙහි, නොඅසන්නෙකු මෙන් ද නොදකින්නෙකු මෙන් ද විපර්යාසයකින් තොරව සිටියි. ඛන්තිවාදී තාපසයා මෙනි. එසේ වදාරන ලදී –

‘‘Ahu atītamaddhānaṃ, samaṇo khantidīpano;

Taṃ khantiyāyeva ṭhitaṃ, kāsirājā achedayī’’ti. (jā. 1.4.51);

“අතීතයෙහි ඉවසීම ප්‍රකට කළා වූ ශ්‍රමණයෙක් විය; ඉවසීමෙහි ම පිහිටි ඒ තාපසයාගේ අවයවයන් කාසි රජු විසින් කප්පා දමන ලදී.”

Bhadrakato vā manasi karoti tato uttari aparādhābhāvena āyasmā puṇṇatthero viya. Yathāha so –

නැතහොත් ආයුෂ්මත් පුණ්ණ තෙරුන් මෙන්, ඉන් පසුව ද අන්‍යයන්ගේ වරදක් නොදකින බැවින් යහපත් කොට මෙනෙහි කරයි. උන්වහන්සේ මෙසේ වදාළහ:

‘‘Sace maṃ, bhante, sunāparantakā manussā akkosissanti paribhāsissanti, tattha me evaṃ bhavissati ‘bhaddakā vatime sunāparantakā manussā, subhaddakā vatime sunāparantakā manussā, yaṃ me nayime pāṇinā pahāraṃ dentī’’’tiādi (ma. ni. 3.396; saṃ. ni. 4.88).

“වහන්ස, ඉදින් සුනාපරන්ත ජනපදවාසීහු මට ආක්‍රෝෂ කෙරෙත් ද, පරිභව කෙරෙත් ද, එකල්හි මට මෙසේ සිතෙනු ඇත: ‘මේ සුනාපරන්ත ජනපදවාසීහු ඉතා යහපත් ය, මේ සුනාපරන්ත ජනපදවාසීහු අතිශයින් ම යහපත් ය. මක්නිසා ද යත්, මොවුහු මට අතින් පහර නොදෙති’ යනාදී වශයෙනි.”

Yāya ca samannāgato isīnampi pasaṃsanīyo hoti. Yathāha sarabhaṅgo isi –

යම් ඉවසීමකින් යුක්ත වූ තැනැත්තා ඍෂිවරුන්ට පවා ප්‍රශංසනීය වේ ද එසේ ය. සරභංග ඍෂිවරයා මෙසේ පැවසීය:

‘‘Kodhaṃ [Pg.126] vadhitvā na kadāci socati,Makkhappahānaṃ isayo vaṇṇayanti;

Sabbesaṃ vuttaṃ pharusaṃ khametha,Etaṃ khantiṃ uttamamāhu santo’’ti. (jā. 2.17.64);

“ක්‍රෝධය නසා කිසි කලෙක ශෝක නොකරයි; ගුණමකු බව ප්‍රහාණය කිරීම ඍෂිවරු වර්ණනා කරති; සැම දෙනා විසින් පවසන ලද පරුෂ වචන ඉවසන්න. සත්පුරුෂයෝ එම ඉවසීම උතුම් යැයි පවසති.”

Devatānampi pasaṃsanīyo hoti. Yathāha sakko devānamindo –

දෙවියන්ට ද ප්‍රශංසනීය වේ. දෙවිඳුන් වූ සක් දෙවිඳු මෙසේ පැවසීය:

‘‘Yo have balavā santo, dubbalassa titikkhati;

Tamāhu paramaṃ khantiṃ, niccaṃ khamati dubbalo’’ti. (saṃ. ni. 1.250-251);

“යමෙක් සැබවින් ම බලවත් ව සිටියදීත් දුබලයා කෙරෙහි ඉවසයි ද, සත්පුරුෂයෝ එම ඉවසීම උතුම් ඉවසීම යැයි පවසති. දුබලයා නිතර ම ඉවසයි.”

Buddhānampi pasaṃsanīyo hoti. Yathāha bhagavā –

බුදුවරුන්ට ද ප්‍රශංසනීය වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘Akkosaṃ vadhabandhañca, aduṭṭho yo titikkhati;

Khantībalaṃ balāṇīkaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti. (dha. pa. 399);

“යමෙක් ආක්‍රෝෂය ද වධ බන්ධනය ද අමනාපයකින් තොරව ඉවසයි ද, ඉවසීම බලය කොට ඇති, එම ඉවසීම ම සේනාවක් කොට ඇති ඒ තැනැත්තා මම බ්‍රාහ්මණයෙක් යැයි කියමි.”

Sā panesā khanti etesañca idha vaṇṇitānaṃ aññesañca guṇānaṃ adhigamahetuto maṅgalanti veditabbā.

මෙහි වර්ණනා කරන ලද එම ගුණාංග ලබා ගැනීමට හේතු වන බැවින් එම ඉවසීම ද මංගල කරුණක් ලෙස දත යුතුය.

Sovacassatā nāma sahadhammikaṃ vuccamāne vikkhepaṃ vā tuṇhībhāvaṃ vā guṇadosacintanaṃ vā anāpajjitvā ativiya ādarañca gāravañca nīcamanatañca purakkhatvā sādhūti vacanakaraṇatā. Sā sabrahmacārīnaṃ santikā ovādānusāsanippaṭilābhahetuto dosappahānaguṇādhigamahetuto ca maṅgalanti vuccati.

සුවච බව (සෝවචස්සතා) නම් සබ්‍රහ්මචාරීන් විසින් අවවාද කරනු ලබන කල්හි, සිත වෙනතක යැවීමක් හෝ නිහඬ වී සිටීමක් හෝ ඔවුන්ගේ ගුණදොස් සෙවීමක් හෝ නොකර, අතිශය ගෞරවයෙන් හා යටහත් පහත් බවින් යුතුව ‘යහපති’ යැයි පවසා අවවාදය පිළිගන්නා ස්වභාවයයි. සබ්‍රහ්මචාරීන්ගෙන් අවවාද අනුශාසනා ලැබීමට හේතු වන බැවින් ද, දොස් ප්‍රහාණය කර ගුණාංග ලබා ගැනීමට හේතු වන බැවින් ද එය මංගල කරුණක් යැයි කියනු ලැබේ.

Samaṇānaṃ dassanaṃ nāma upasamitakilesānaṃ bhāvitakāyavacīcittapaññānaṃ uttamadamathasamathasamannāgatānaṃ pabbajitānaṃ upasaṅkamanupaṭṭhānānussaraṇassavanadassanaṃ, sabbampi omakadesanāya dassananti vuttaṃ, taṃ maṅgalanti veditabbaṃ. Kasmā? Bahūpakārattā. Āha ca ‘‘dassanampahaṃ, bhikkhave, tesaṃ bhikkhūnaṃ bahūpakāraṃ vadāmī’’tiādi (itivu. 104). Yato hitakāmena kulaputtena sīlavante bhikkhū gharadvāraṃ sampatte disvā yadi deyyadhammo atthi, yathābalaṃ deyyadhammena patimānetabbā. Yadi natthi, pañcapatiṭṭhitaṃ katvā vanditabbā. Tasmimpi asampajjamāne añjaliṃ paggahetvā namassitabbā, tasmimpi asampajjamāne pasannacittena piyacakkhūhi sampassitabbā. Evaṃ dassanamūlakenapi hi puññena anekāni jātisahassāni cakkhumhi rogo vā dāho [Pg.127] vā ussadā vā piḷakā vā na honti, vippasannapañcavaṇṇasassirikāni honti cakkhūni ratanavimāne ugghāṭitamaṇikavāṭasadisāni, satasahassakappamattaṃ devesu ca manussesu ca sampattīnaṃ lābhī hoti. Anacchariyañcetaṃ, yaṃ manussabhūto sappaññajātiko sammā pavattitena samaṇadassanamayena puññena evarūpaṃ vipākasampattiṃ anubhaveyya, yattha tiracchānagatānampi kevalaṃ saddhāmattakena katassa samaṇadassanassa evaṃ vipākasampattiṃ vaṇṇayanti.

ශ්‍රමණයන් දැකීම යනු කෙලෙසුන් සංසිඳුවාගත්, කය, වචනය, සිත හා ප්‍රඥාව දියුණු කළ, උතුම් වූ ඉන්ද්‍රිය දමනයෙන් හා සමථයෙන් යුත් පැවිදි උතුමන් වෙත එළඹීම, උපස්ථාන කිරීම, නිතර සිහි කිරීම, ධර්මය ශ්‍රවණය කිරීම හා දැකීමයි. දේශනාවේ අලංකාරය පිණිස මේ සියල්ලම 'දැකීම' (දර්ශනය) යන පදයෙන් හඳුන්වා ඇත. එය මංගල කරුණක් බව දත යුතුය. ඒ මන්ද? එය බොහෝ උපකාරවත් වන බැවිනි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද, "මහණෙනි, ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා දැකීම පවා බොහෝ උපකාර පිණිස පවතින බව මම පවසමි" යනාදී වශයෙන් වදාළ සේක. එබැවින් හිතකාමී කුලපුත්‍රයෙකු විසින් සිල්වත් භික්ෂූන් වහන්සේලා තම නිවසේ දොරකඩට වැඩම කළ බව දුටු විට, තමන් සතු පූජා කළ හැකි දෙයක් ඇත්නම් ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් පූජා කර උපහාර දැක්විය යුතුය. කිසිවක් නොමැති නම් පසඟ පිහිටුවා වැඳිය යුතුය. එයත් කළ නොහැකි නම් දොහොත් මුදුන් දී නමස්කාර කළ යුතුය. එයත් කළ නොහැකි නම් පැහැදුණු සිතින් යුතුව ප්‍රිය දෑසින් බැලිය යුතුය. මෙසේ ශ්‍රමණයන් දැකීම මුල් කරගත් පිනෙන් අනාගත දහස් ගණන් ආත්මවල ඇස්වල රෝග, දාහය, පටල හෝ ගෙඩි ඇති නොවේ. එම ඇස් පස්වන් පැහැයෙන් බබළන, රත්න විමානයක විවර කළ මිණි දොරක් මෙන් ඉතා ශෝභමාන වේ. කල්ප ලක්ෂයක් පුරා දෙවි මිනිස් ලෝකවල සියලු සම්පත් ලබන්නෙකු වේ. ප්‍රඥාවන්ත මනුෂ්‍යයෙකු ශ්‍රමණයන් දැකීමෙන් මෙවැනි මහත් විපාක සම්පත්තියක් අත්විඳීම පුදුමයට කරුණක් නොවේ; මන්ද යත්, තිරිසන් සතුන් පවා ශ්‍රමණයන් කෙරෙහි ඇති කරගන්නා වූ ශ්‍රද්ධා මාත්‍රයෙන් කළා වූ ශ්‍රමණ දර්ශනයේ විපාක මෙසේ වර්ණනා කර ඇති බැවිනි.

‘‘Ulūko maṇḍalakkhiko, vediyake ciradīghavāsiko;

Sukhito vata kosiyo ayaṃ, kāluṭṭhitaṃ passati buddhavaraṃ.

"වටකුරු ඇස් ඇති, වේදිසක පර්වතයෙහි දීර්ඝ කාලයක් වාසය කළ, සැපවත් වූ, කෝසීය ගෝත්‍රයට අයත් මෙම බකමූණා, අළුයම පිබිදුණු උතුම් බුදුරජාණන් වහන්සේව දකියි."

‘‘Mayi cittaṃ pasādetvā, bhikkhusaṅghe anuttare;

Kappānaṃ satasahassāni, duggateso na gacchati.

"ඔහු මා කෙරෙහි සිත පහදවාගෙන, අනුත්තර වූ භික්ෂු සංඝයා කෙරෙහි ද සිත පහදවාගෙන, කල්ප ලක්ෂයක් යනතුරු දුගතියකට නොයන්නේය."

‘‘Sa devalokā cavitvā, kusalakammena codito;

Bhavissati anantañāṇo, somanassoti vissuto’’ti. (ma. ni. aṭṭha. 1.144);

"ඔහු දෙව්ලොවින් චුත වී, කුසල් කර්මය විසින් මෙහෙයවනු ලැබ, අනන්ත වූ ප්‍රඥාවෙන් යුත් 'සෝමනස්ස' නමින් ප්‍රසිද්ධ වූ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් වන්නේය" යි (බුදුරජාණන් වහන්සේ) වදාළ සේක.

Kālena dhammasākacchā nāma padose vā paccūse vā dve suttantikā bhikkhū aññamaññaṃ suttantaṃ sākacchanti, vinayadharā vinayaṃ, ābhidhammikā abhidhammaṃ, jātakabhāṇakā jātakaṃ, aṭṭhakathikā aṭṭhakathaṃ, līnuddhatavicikicchāparetacittavisodhanatthaṃ vā tamhi tamhi kāle sākacchanti, ayaṃ kālena dhammasākacchā. Sā āgamabyattiādīnaṃ guṇānaṃ hetuto maṅgalanti vuccatīti.

සුදුසු කල ධර්ම සාකච්ඡා කිරීම යනු රාත්‍රියේ මුල් යාමයේ හෝ අළුයම් කාලයේ සූත්‍රධර භික්ෂූන් වහන්සේලා දෙනමක් ඔවුනොවුන් අතර සූත්‍ර ධර්මය සාකච්ඡා කිරීමයි. විනයධරයන් විනය ද, අභිධර්මිකයන් අභිධර්මය ද, ජාතකභාණකයන් ජාතක කථා ද, අටුවාචාරීන් අටුවා ද සාකච්ඡා කරති. නැතහොත් සිතේ ඇති වන මැළිකම, නොසන්සුන්කම සහ සැකය දුරු කර සිත පිරිසිදු කරගැනීම සඳහා ඒ ඒ කාලවලදී සාකච්ඡා කිරීම 'කාලේන ධර්ම සාකච්ඡා' නම් වේ. එය පර්යාප්ති ධර්මයෙහි නිපුණත්වය ආදී ගුණයන්ට හේතු වන බැවින් මංගල කරුණක් යැයි කියනු ලැබේ.

Evaṃ imissā gāthāya khanti, sovacassatā, samaṇadassanaṃ, kālena dhammasākacchāti cattāri maṅgalāni vuttāni. Maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti.

මෙසේ මෙම ගාථාවෙහි ඉවසීම, කීකරු බව, ශ්‍රමණයන් දැකීම සහ සුදුසු කල ධර්ම සාකච්ඡාව යන මංගල කරුණු හතරක් වදාරන ලදී. ඒවා මංගල කරුණු වන ආකාරය ඒ ඒ තැන්වලදී පැහැදිලි කර ඇත.

Niṭṭhitā khantī cāti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.

'ඛන්තී ච' යන මෙම ගාථාවෙහි අර්ථ වර්ණනාව නිමවා ලදි.

Tapocātigāthāvaṇṇanā

'තපෝ ච' යන ගාථාවෙහි අර්ථ වර්ණනාව.

11. Idāni [Pg.128] tapo cāti ettha pāpake dhamme tapatīti tapo. Brahmaṃ cariyaṃ, brahmānaṃ vā cariyaṃ brahmacariyaṃ, seṭṭhacariyanti vuttaṃ hoti. Ariyasaccānaṃ dassanaṃ ariyasaccānadassanaṃ, ariyasaccāni dassanantipi eke, taṃ na sundaraṃ. Nikkhantaṃ vānatoti nibbānaṃ, sacchikaraṇaṃ sacchikiriyā, nibbānassa sacchikiriyā nibbānasacchikiriyā. Sesaṃ vuttanayamevāti ayaṃ padavaṇṇanā.

11. දැන් 'තපෝ ච' යන්නෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: පවිටු අකුසල ධර්මයන් තවන (පුලුස්සන) බැවින් 'තපස' නම් වේ. බ්‍රහ්මචර්යාව යනු උතුම් වූ හැසිරීම හෙවත් ශ්‍රේෂ්ඨ වූ පිළිවෙතයි. චතුරාර්ය සත්‍යයන් දැකීම 'ආර්ය සත්‍ය දර්ශනය' නම් වේ. ඇතැම්හු 'අරියසච්චානි දස්සනං' (ආර්ය සත්‍යයන් දැකීම) කියා ද පාඨය කියවති, එය නිවැරදි නැත. තෘෂ්ණාව නැමති වනයෙන් නික්මුණු බැවින් 'නිර්වාණ' නම් වේ. එය ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීම 'සාක්ෂාත් කිරීම' නම් වේ. නිර්වාණය සාක්ෂාත් කිරීම 'නිර්වාණ සාක්ෂාත් කිරීම' නම් වේ. ඉතිරි කොටස පෙර කී පරිදිම වේ. මෙය පද වර්ණනාවයි.

Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā – tapo nāma abhijjhādomanassādīnaṃ tapanato indriyasaṃvaro, kosajjassa vā tapanato vīriyaṃ, tehi samannāgato puggalo ātāpīti vuccati. Svāyaṃ abhijjhādippahānajhānādippaṭilābhahetuto maṅgalanti veditabbo.

අර්ථ වර්ණනාව මෙසේ දත යුතුය: අභිධ්‍යා, දෝමනස්ස ආදී අකුසල ධර්මයන් තවන (විනාශ කරන) බැවින් ඉන්ද්‍රිය සංවරය 'තපස' නම් වේ. නැතහොත් කුසීතකම තවන බැවින් වීර්යය 'තපස' නම් වේ. එම ඉන්ද්‍රිය සංවරයෙන් හා වීර්යයෙන් යුක්ත පුද්ගලයා 'ආතාපී' (කෙලෙස් තවන වීර්යය ඇත්තා) යනුවෙන් හඳුන්වනු ලබයි. අභිධ්‍යා ආදිය ප්‍රහීණ කිරීමටත්, ධ්‍යාන ආදිය ලැබීමටත් හේතු වන බැවින් මෙය මංගල කරුණක් ලෙස දත යුතුය.

Brahmacariyaṃ nāma methunaviratisamaṇadhammasāsanamaggānamadhivacanaṃ. Tathā hi ‘‘abrahmacariyaṃ pahāya brahmacārī hotī’’ti evamādīsu (dī. ni. 1.194; ma. ni. 1.292) methunavirati brahmacariyanti vuccati. ‘‘Bhagavati no, āvuso, brahmacariyaṃ vussatīti? Evamāvuso’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.257) samaṇadhammo. ‘‘Na tāvāhaṃ, pāpima, parinibbāyissāmi, yāva me idaṃ brahmacariyaṃ na iddhañceva bhavissati phītañca vitthārikaṃ bāhujañña’’nti evamādīsu (dī. ni. 2.168; saṃ. ni. 5.822; udā. 51) sāsanaṃ. ‘‘Ayameva kho, bhikkhu, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo brahmacariyaṃ. Seyyathidaṃ, sammādiṭṭhī’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 5.6) maggo. Idha pana ariyasaccadassanena parato maggassa saṅgahitattā avasesaṃ sabbampi vaṭṭati. Tañcetaṃ uparūpari nānappakāravisesādhigamahetuto maṅgalanti veditabbaṃ.

බ්‍රහ්මචර්යාව යනු මෛථුනයෙන් වැළකීම, ශ්‍රමණ ධර්මය, සම්බුද්ධ ශාසනය සහ ආර්ය මාර්ගය යන කරුණුවලට නමකි. මක්නිසාද යත්, "අබ්‍රහ්මචර්යාව අත්හැර බ්‍රහ්මචාරී වෙයි" යනාදී තැන්වල මෛථුනයෙන් වැළකීම 'බ්‍රහ්මචර්යාව' යැයි කියනු ලැබේ. "ඇවැත්නි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යටතේ බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි (ශ්‍රමණ ධර්මයෙහි) වාසය කරමු" යනාදී තැන්වල ශ්‍රමණ ධර්මය බ්‍රහ්මචර්යාවයි. "මාරය, මාගේ මේ බ්‍රහ්මචර්යාව (ශාසනය) සමෘද්ධිමත් වී, ව්‍යාප්ත වී, බොහෝ දෙනා දැනගත් එකක් වන තුරු මම පිරිනිවන් නොපාන්නෙමි" යනාදී තැන්වල බුද්ධ ශාසනය බ්‍රහ්මචර්යාවයි. "මහණෙනි, මේ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයම බ්‍රහ්මචර්යාවයි; එනම් සම්මා දිට්ඨි..." යනාදී තැන්වල මාර්ගය බ්‍රහ්මචර්යාවයි. මෙහිදී ආර්ය සත්‍ය දර්ශනය මුල් කොට ගන්නා බැවින් මාර්ගය ඇතුළත් වන අතර අනෙකුත් සියලුම බ්‍රහ්මචර්යාවන් ද යෝග්‍ය වේ. එම බ්‍රහ්මචර්යාව උසස් ගුණාංග අවබෝධ කරගැනීමට හේතු වන බැවින් මංගල කරුණක් ලෙස දත යුතුය.

Ariyasaccāna dassanaṃ nāma kumārapañhe vuttānaṃ catunnaṃ ariyasaccānaṃ abhisamayavasena maggadassanaṃ, taṃ saṃsāradukkhavītikkamahetuto maṅgalanti vuccati.

ආර්ය සත්‍ය දර්ශනය යනු කුමාරප්‍රශ්නයෙහි වදාළ සතර ආර්ය සත්‍යයන් අවබෝධ කරගැනීමේ ක්‍රමයෙන් මාර්ගය දැකීමයි. එය සංසාර දුකෙන් එතෙර වීමට හේතු වන බැවින් මංගල කරුණක් යැයි කියනු ලැබේ.

Nibbānasacchikiriyā nāma idha arahattaphalaṃ nibbānanti adhippetaṃ. Tampi hi pañcagativānanena vānasaññitāya taṇhāya nikkhantattā nibbānanti vuccati. Tassa [Pg.129] patti vā paccavekkhaṇā vā sacchikiriyāti vuccati. Itarassa pana nibbānassa ariyasaccānaṃ dassaneneva sacchikiriyā siddhā, tenetaṃ idha nādhippetaṃ. Evamesā nibbānasacchikiriyā diṭṭhadhammikasukhavihārādihetuto maṅgalanti veditabbā.

නිර්වාණය සාක්ෂාත් කිරීම යන්නෙන් මෙහිදී අර්හත් ඵලය අදහස් වේ. පංච ගති නැමති වනයෙහි බැඳ තබන බැවින් 'වාන' නම් වූ තෘෂ්ණාවෙන් නික්මුණු බැවින් එය 'නිර්වාණ' නම් වේ. එය ලැබීම හෝ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම 'සාක්ෂාත් කිරීම' නම් වේ. අනෙක් නිර්වාණය ආර්ය සත්‍ය දර්ශනයෙන්ම සාක්ෂාත් වන බැවින්, මෙහිදී එය අදහස් නොකෙරේ. මෙලෙස මෙම නිර්වාණය සාක්ෂාත් කිරීම මෙලොවදීම සැපසේ වාසය කිරීමට හේතු වන බැවින් මංගල කරුණක් ලෙස දත යුතුය.

Evaṃ imissā gāthāya tapo brahmacariyaṃ, ariyasaccānaṃ dassanaṃ, nibbānasacchikiriyāti cattāri maṅgalāni vuttāni. Maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti.

මෙසේ මෙම ගාථාවෙහි තපස, බ්‍රහ්මචර්යාව, ආර්ය සත්‍ය දර්ශනය සහ නිර්වාණය සාක්ෂාත් කිරීම යන මංගල කරුණු හතරක් වදාරන ලදී. ඒවා මංගල කරුණු වන ආකාරය ඒ ඒ තැන්වලදී පැහැදිලි කර ඇත.

Niṭṭhitā tapo cāti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.

'තපෝ ච' යන මෙම ගාථාවෙහි අර්ථ වර්ණනාව නිමවා ලදි.

Phuṭṭhassalokadhammehītigāthāvaṇṇanā

'ඵුට්ඨස්ස ලෝකධම්මෙහි' යන ගාථාවෙහි අර්ථ වර්ණනාව.

12. Idāni phuṭṭhassa lokadhammehīti ettha phuṭṭhassāti phusitassa chupitassa sampattassa. Loke dhammā lokadhammā, yāva lokappavatti, tāva anivattakā dhammāti vuttaṃ hoti. Cittanti mano mānasaṃ. Yassāti navassa vā majjhimassa vā therassa vā. Na kampatīti na calati na vedhati. Asokanti nissokaṃ abbūḷhasokasallaṃ. Virajanti vigatarajaṃ viddhaṃsitarajaṃ. Khemanti abhayaṃ nirupaddavaṃ. Sesaṃ vuttanayamevāti ayaṃ padavaṇṇanā.

12. දැන් 'ඵුට්ඨස්ස ලෝකධම්මේහි' යන මෙහි 'ඵුට්ඨස්ස' යනු ස්පර්ශ වූ, පහස ලැබූ, පැමිණි යන අර්ථයයි. ලෝකයෙහි පවතින ධර්මයන් ලෝකධර්ම නම් වේ. ලෝක පැවැත්ම පවතින තාක් කල්, අත්හැරිය නොහැකි ධර්මයන් මෙයින් අදහස් කෙරේ. 'චිත්තං' යනු සිතයි. 'යස්ස' යනු නවක භික්ෂුවකගේ හෝ මධ්‍යම භික්ෂුවකගේ හෝ ස්ථවිර භික්ෂුවකගේ හෝ යන්නයි. 'න කම්පති' යනු කම්පා නොවේ, නොසැලේ යන්නයි. 'අසෝකං' යනු ශෝක රහිත වූ, උදුරා දැමූ ශෝක නැමැති හුලක් ඇති බවයි. 'විරජං' යනු පහ වූ කෙලෙස් රජස් ඇති, විනාශ කරන ලද කෙලෙස් රජස් ඇති බවයි. 'ඛේමං' යනු බිය රහිත වූ, උපද්‍රව රහිත බවයි. සෙසු කොටස් පෙර කියන ලද ක්‍රමයටම වේ. මෙය පද වර්ණනාවයි.

Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā – phuṭṭhassa lokadhammehi cittaṃ yassa na kampati nāma yassa lābhālābhādīhi aṭṭhahi lokadhammehi phuṭṭhassa ajjhotthaṭassa cittaṃ na kampati na calati na vedhati, tassa taṃ cittaṃ kenaci akampanīyalokuttamabhāvāvahanato maṅgalanti veditabbaṃ.

අර්ථ වර්ණනාව මෙසේ දත යුතුය – ලෝක ධර්මයන්ගෙන් ස්පර්ශ වූ විට යමෙකුගේ සිත කම්පා නොවේද, එනම් ලාභ-අලාභ ආදී අටලෝ දහමින් ස්පර්ශ වූ හෝ යටපත් වූ හෝ යම් රහතන් වහන්සේ නමකගේ සිත කම්පා නොවේද, නොසැලේද, නොසෙලවේද, ඒ රහතන් වහන්සේගේ කිසිවකින් කම්පා කළ නොහැකි වූ ද, ලෝකෝත්තර බව ගෙන දෙන්නා වූ ද ඒ සිත මංගල්‍යයක් යැයි දත යුතුය.

Kassa ca etehi phuṭṭhassa cittaṃ na kampatīti? Arahato khīṇāsavassa, na aññassa kassaci. Vuttañhetaṃ –

කවරෙකුගේ සිත මේ ලෝක ධර්මයන්ගෙන් ස්පර්ශ වූ විට කම්පා නොවේද? ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කළ රහතන් වහන්සේගේ සිතයි; අන් කිසිවකුගේ නොවේ. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘Selo yathā ekagghano, vātena na samīrati;

Evaṃ rūpā rasā saddā, gandhā phassā ca kevalā.

“යම් සේ ඒකඝන වූ මහා පර්වතයක් සුළඟින් කම්පා නොවේද, එමෙන්ම රූප, රස, ශබ්ද, ගන්ධ, ස්පර්ශ යන සියලු අරමුණු හමුවේ ද,

‘‘Iṭṭhā dhammā aniṭṭhā ca, na pavedhenti tādino;

Ṭhitaṃ cittaṃ vippamuttaṃ, vayañcassānupassatī’’ti. (mahāva. 244);

ඉෂ්ට වූ හෝ අනිෂ්ට වූ ධර්මයන් (අරමුණු) තාදී ගුණයෙන් යුත් රහතන් වහන්සේව කම්පා නොකරයි; උන්වහන්සේගේ සිත කෙලෙසුන්ගෙන් මිදී ස්ථාවරව පවතී, උන්වහන්සේ එහි වැය වීම (අනිත්‍යතාව) අනුපස්සනා කරති.”

Asokaṃ [Pg.130] nāma khīṇāsavasseva cittaṃ. Tañhi yvāyaṃ ‘‘soko socanā socitattaṃ antosoko antoparisoko cetaso parinijjhāyitatta’’ntiādinā (vibha. 237) nayena vuccati soko, tassa abhāvato asokaṃ. Keci nibbānaṃ vadanti, taṃ purimapadena nānusandhiyati. Yathā ca asokaṃ, evaṃ virajaṃ khemantipi khīṇāsavasseva cittaṃ. Tañhi rāgadosamoharajānaṃ vigatattā virajaṃ, catūhi ca yogehi khemattā khemaṃ, yato etaṃ tena tenākārena tamhi tamhi pavattikkhaṇe gahetvā niddiṭṭhavasena tividhampi appavattakkhandhatādilokuttamabhāvāvahanato āhuneyyādibhāvāvahanato ca maṅgalanti veditabbaṃ.

අසෝක නම් ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කළ රහතන් වහන්සේගේ සිතයි. සැබවින්ම යම් ශෝකයක්, ශෝකී ස්වභාවයක්, ශෝකී බවක්, අභ්‍යන්තර ශෝකයක්, දැඩි අභ්‍යන්තර ශෝකයක්, සිතේ තැවෙන සුළු බවක් ඇද්ද, එය ඒ රහතන් වහන්සේ තුළ නොමැති බැවින් 'අසෝක' නම් වේ. සමහර ආචාර්යවරු නිවන 'අසෝක' යැයි පවසති, නමුත් එය පෙර පදය (චිත්තං යස්ස න කම්පති) සමඟ නොගැලපේ. අසෝක වනවා සේම, 'විරජ' සහ 'ඛේම' යනුද රහතන් වහන්සේගේම සිතයි. රාග, ද්වේෂ, මෝහ නැමැති රජස් පහ වූ බැවින් 'විරජ' නම් වේ. සතර යෝගයන්ගෙන් මිදුණු බැවින් 'ඛේම' නම් වේ. එබැවින් ඒ ඒ අවස්ථාවන්හිදී විවිධාකාරයෙන් ගෙන දක්වන ලද මේ අසෝක, විරජ, ඛේම යන පද තුනම, ස්කන්ධයන්ගේ නොපැවැත්ම ආදී ලෝකෝත්තර ගුණයන් ගෙන දෙන බැවින් ද, ආහුණෙය්‍ය ආදී ගුණයන් ඇති කරන බැවින් ද මංගල්‍යයක් යැයි දත යුතුය.

Evaṃ imissā gāthāya aṭṭhalokadhammehi akampitacittaṃ, asokacittaṃ, virajacittaṃ, khemacittanti cattāri maṅgalāni vuttāni. Maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti.

මෙසේ මෙම ගාථාවෙන් අටලෝ දහමින් අකම්පිත වූ සිත, ශෝක රහිත සිත, කෙලෙස් රජස් රහිත සිත සහ බිය රහිත සිත යන මංගල කරුණු සතරක් වදාරන ලදී. ඒවායේ මංගල්‍ය ස්වභාවය ඒ ඒ තැන්වලදී පැහැදිලි කර ඇත.

Niṭṭhitā phuṭṭhassa lokadhammehīti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.

'ඵුට්ඨස්ස ලෝකධම්මේහි' යන මෙම ගාථාවේ අර්ථ වර්ණනාව නිම විය.

Etādisānītigāthāvaṇṇanā

'ඒතාදිසානි' යන ගාථා වර්ණනාවයි.

13. Evaṃ bhagavā asevanā ca bālānantiādīhi dasahi gāthāhi aṭṭhatiṃsa mahāmaṅgalāni kathetvā idāni etāneva attanā vuttamaṅgalāni thunanto ‘‘etādisāni katvānā’’ti avasānagāthamabhāsi.

13. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'අසේවනා ච බාලානං' ආදී ගාථා දසයකින් තිස් අටක් මහා මංගල කරුණු වදාරා, දැන් තමන් වහන්සේ වදාළ ඒ මංගල කරුණුම වර්ණනා කරමින් 'ඒතාදිසානි කත්වාන' යන අවසාන ගාථාව වදාළ සේක.

Tassāyamatthavaṇṇanā – etādisānīti etāni īdisāni mayā vuttappakārāni bālānaṃ asevanādīni. Katvānāti katvā. Katvāna katvā karitvāti hi atthato anaññaṃ. Sabbatthamaparājitāti sabbattha khandhakilesābhisaṅkhāradevaputtamārappabhedesu catūsu paccatthikesu ekenāpi aparājitā hutvā, sayameva te cattāro māre parājetvāti vuttaṃ hoti. Makāro cettha padasandhikaramattoti viññātabbo.

එහි අර්ථ වර්ණනාව මෙසේයි – 'ඒතාදිසානි' යනු මා විසින් වදාරන ලද බාලයන් සේවනය නොකිරීම ආදී වූ මේ ආකාරයේ මංගල කරුණුයි. 'කත්වාන' යනු කිරීමෙනි; 'කත්වාන', 'කත්වා', 'කරිත්වා' යන්නෙහි අර්ථය එකමය. 'සබ්බත්ථමපරාජිතා' යනු සියලු තන්හිදී ස්කන්ධ මාර, ක්ලේශ මාර, අභිසංස්කාර මාර සහ දේවපුත්ත මාර යන සතර මාරයන්ගෙන් කිසිවෙකුටවත් පරාජය කළ නොහැකි වී, තමන් වහන්සේම ඒ සිව් මාරයන් පරාජය කළ බවයි. මෙහි 'ම' යන්න පද සන්ධිය සඳහා යොදන ලද්දක් බව දත යුතුය.

Sabbattha sotthiṃ gacchantīti etādisāni maṅgalāni katvā catūhi mārehi aparājitā hutvā sabbattha idhalokaparalokesu ṭhānacaṅkamanādīsu ca sotthiṃ gacchanti, bālasevanādīhi ye uppajjeyyuṃ āsavā [Pg.131] vighātapariḷāhā, tesaṃ abhāvā sotthiṃ gacchanti, anupaddutā anupasaṭṭhā khemino appaṭibhayā gacchantīti vuttaṃ hoti. Anunāsiko cettha gāthābandhasukhatthaṃ vuttoti veditabbo.

'සබ්බත්ථ සෝත්ථිං ගච්ඡන්ති' යනු මෙවැනි මංගල කරුණු සම්පූර්ණ කිරීමෙන් සිව් මාරයන්ට පරාජය කළ නොහැකි වී, මෙලොව පරලොව සෑම තැනකදීම සහ සිටගෙන සිටින, ඇවිදින ආදී සියලු ඉරියව්වලදී සුවසේ වෙසෙති. බාලයන් සේවනය කිරීම ආදියෙන් යම් පීඩාවක් හෝ දැවිල්ලක් ඇති විය හැක්කේ ද, ඒවා නොමැති බැවින් සුවසේ (සෝත්ථිං) වෙසෙති. උපද්‍රව රහිතව, පීඩා රහිතව, බිය රහිතව සහ බියෙන් තොරව හැසිරෙති යන්න මෙහි අදහසයි. මෙහි ඇති අනුනාසිකය (නිග්ගහීතය) ගාථාව ගායනා කිරීමේ පහසුව සඳහා වදාරන ලද්දක් බව දත යුතුය.

Taṃ tesaṃ maṅgalamuttamanti iminā gāthāpadena bhagavā desanaṃ niṭṭhāpesi. Kathaṃ? Evaṃ, devaputta, ye etādisāni karonti, te yasmā sabbattha sotthiṃ gacchanti, tasmā taṃ bālānaṃ asevanādiaṭṭhatiṃsavidhampi tesaṃ etādisakārakānaṃ maṅgalamuttamaṃ seṭṭhaṃ pavaranti gaṇhāhīti.

'තං තේසං මංගලමුත්තමං' යන මෙම ගාථා පදයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනාව නිම කළ සේක. ඒ කෙසේද? 'පින්වත් දේවපුත්‍රය, යම් කෙනෙක් මෙවැනි මංගල කරුණු ඉටු කරත්ද, ඔවුන් සෑම තැනකදීම සුවපත් වන බැවින්, බාලයන් සේවනය නොකිරීම ආදී ඒ තිස් අට වැදෑරුම් මංගල්‍යයන් එවැනි ක්‍රියාවල යෙදෙන්නන්ට උත්තම වූ ද, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ද, පරම වූ ද මංගල්‍යයන් යැයි පිළිගන්න.'

Evañca bhagavatā niṭṭhāpitāya desanāya pariyosāne koṭisatasahassadevatāyo arahattaṃ pāpuṇiṃsu, sotāpattisakadāgāmianāgāmiphalasampattānaṃ gaṇanā asaṅkhyeyyā ahosi. Atha bhagavā dutiyadivase ānandattheraṃ āmantesi – ‘‘imaṃ pana, ānanda, rattiṃ aññatarā devatā maṃ upasaṅkamitvā maṅgalapañhaṃ pucchi, athassāhaṃ aṭṭhatiṃsa maṅgalāni abhāsiṃ, uggaṇhāhi, ānanda, imaṃ maṅgalapariyāyaṃ, uggahetvā bhikkhū vācehī’’ti. Thero uggahetvā bhikkhū vācesi. Tayidaṃ ācariyaparamparāya ābhataṃ yāvajjatanā pavattati, ‘‘evamidaṃ brahmacariyaṃ iddhañceva phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ yāva devamanussehi suppakāsita’’nti veditabbaṃ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ දේශනාව අවසන් කළ කල්හි කෙළ ලක්ෂයක් දෙවිවරු අර්හත් ඵලයට පැමිණියහ. සෝවාන්, සකෘදාගාමී සහ අනාගාමී ඵලයන්ට පැමිණි පිරිස ගණනය කළ නොහැකි තරම් විය. ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පසුදින ආනන්ද තෙරුන් අමතා මෙසේ වදාළ සේක: 'ආනන්ද, ඊයේ රාත්‍රියේ එක්තරා දේවතාවෙක් මා වෙත පැමිණ මංගල ප්‍රශ්නය විමසුවේය. මම ඔහුට තිස් අටක් මංගල කරුණු වදාළෙමි. ආනන්ද, මේ මංගල දේශනාව උගෙන භික්ෂූන්ට උගන්වන්න.' තෙරුන් වහන්සේ එය උගෙන භික්ෂූන්ට ඉගැන්වූ සේක. ආචාර්ය පරම්පරාවෙන් පැමිණි ඒ මංගල සූත්‍රය අද දක්වා පවතී. මෙසේ මෙම ශාසන බ්‍රහ්මචර්යාව දෙවි මිනිසුන් විසින් මැනවින් ප්‍රකාශ කරන ලදුව, සමෘද්ධිමත්ව, සශ්‍රීකව, පැතිරී ගියව, බොහෝ ජනයා දැනගත්තක්ව සහ පතළ වූවක්ව පවතින්නේ යයි දත යුතුය.

Idāni etesveva maṅgalesu ñāṇaparicayapāṭavatthaṃ ayamādito pabhuti yojanā – evamime idhalokaparalokalokuttarasukhakāmā sattā bālajanasevanaṃ pahāya, paṇḍite nissāya, pūjaneyye pūjetvā, patirūpadesavāsena pubbe ca katapuññatāya kusalappavattiyaṃ codiyamānā attānaṃ sammā paṇidhāya, bāhusaccasippavinayehi alaṅkatattabhāvā, vinayānurūpaṃ subhāsitaṃ bhāsamānā, yāva gihibhāvaṃ na vijahanti, tāva mātāpitūpaṭṭhānena porāṇaṃ iṇamūlaṃ visodhayamānā, puttadārasaṅgahena navaṃ iṇamūlaṃ payojayamānā, anākulakammantatāya dhanadhaññādisamiddhiṃ pāpuṇantā, dānena bhogasāraṃ dhammacariyāya jīvitasārañca gahetvā, ñātisaṅgahena sakajanahitaṃ anavajjakammantatāya parajanahitañca karontā, pāpaviratiyā parūpaghātaṃ majjapānasaṃyamena attūpaghātañca vivajjetvā, dhammesu appamādena kusalapakkhaṃ vaḍḍhetvā, vaḍḍhitakusalatāya gihibyañjanaṃ ohāya pabbajitabhāve ṭhitāpi buddhabuddhasāvakūpajjhāyācariyādīsu gāravena nivātena ca vattasampadaṃ ārādhetvā, santuṭṭhiyā [Pg.132] paccayagedhaṃ pahāya, kataññutāya sappurisabhūmiyaṃ ṭhatvā, dhammassavanena cittalīnataṃ pahāya, khantiyā sabbaparissaye abhibhavitvā, sovacassatāya sanāthaṃ attānaṃ katvā, samaṇadassanena paṭipattipayogaṃ passantā, dhammasākacchāya kaṅkhāṭṭhāniyesu dhammesu kaṅkhaṃ vinodetvā, indriyasaṃvaratapena sīlavisuddhiṃ samaṇadhammabrahmacariyena cittavisuddhiṃ tato parā ca catasso visuddhiyo sampādentā, imāya paṭipadāya ariyasaccadassanapariyāyaṃ ñāṇadassanavisuddhiṃ patvā arahattaphalasaṅkhyaṃ nibbānaṃ sacchikaronti, yaṃ sacchikaritvā sinerupabbato viya vātavuṭṭhīhi aṭṭhahi lokadhammehi avikampamānacittā asokā virajā khemino honti. Ye ca khemino honti, te sabbattha ekenapi aparājitā honti, sabbattha sotthiṃ gacchanti. Tenāha bhagavā –

දැන් මෙම මංගල කරුණු කෙරෙහිම ඥානය පුහුණු කිරීමේ හා නිපුණ වීමේ අරමුණින්, ආරම්භයේ සිට සම්බන්ධය (යෝජනාව) මෙසේ දැක්විය හැකිය. මෙලොව, පරලොව හා ලෝකෝත්තර සැප කැමති වූ මෙම සත්වයෝ බාලයන් සේවනය කිරීම අතහැර, පණ්ඩිතයන් ඇසුරු කරමින්, පිදිය යුත්තන් පුදා, සුදුසු පෙදෙසක වාසය කිරීමෙන් හා පෙර කළ පින් ඇති බව නිසා කුසලයෙහි පැවැත්මට මෙහෙයවනු ලැබ, තමන් වහන්සේව මනා කොට යහපතෙහි පිහිටුවා ගනිති. බහුශ්‍රැත බව, ශිල්ප හා විනය මගින් තම ජීවිතය අලංකාර කරගෙන, විනයට අනුකූල වූ සුභාෂිත වචන කතා කරමින්, ගිහි බව අතනොහරින තාක් කල් මවුපියන්ට උපස්ථාන කිරීමෙන් පැරණි ණය ගෙවා දමමින්, අඹුදරුවන්ට සංග්‍රහ කිරීමෙන් අලුත් ණය (කුසල්) යොදවමින්, නිරවුල් කර්මාන්ත කිරීමෙන් ධන ධාන්‍ය ආදී සම්පත් ලබමින්, දානයෙන් භෝගයන්හි සාරයත් ධර්ම චර්යාවෙන් ජීවිතයේ සාරයත් ලබා ගනිති. නෑයන්ට සංග්‍රහ කිරීමෙන් ස්වකීය ජනයාගේ යහපතත්, නිවැරදි කර්මාන්ත කිරීමෙන් පර ජනයාගේ යහපතත් සිදු කරමින්, පවින් වැළකීමෙන් අනුන් තැලීමෙන් හා මත්පැන් පානයෙන් වැළකී තමන් තැලීමෙන් වැළකී සිටිති. ධර්මයන්හි අප්‍රමාදීව කුසල් පක්ෂය වඩවා, එලෙස වැඩූ කුසල් ඇති බැවින් ගිහි ලකුණු හැර පැවිදි බවෙහි පිහිටා ද, බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ බුද්ධ ශ්‍රාවකයන්, උපාධ්‍යායයන් හා ආචාර්යවරුන් කෙරෙහි ගෞරවයෙන් හා යටහත් බවින් යුතුව වත් පිළිවෙත් සම්පූර්ණ කරති. සතුටින් යුතුව ප්‍රත්‍යයන් කෙරෙහි ඇති ගිජු බව අතහැර, කළගුණ සැලකීමෙන් සත්පුරුෂ භූමියෙහි පිහිටා, ධර්ම ශ්‍රවණයෙන් සිතේ මැලි බව දුරු කර, ඉවසීමෙන් සියලු බිය හා කරදර මැඩ පවත්වා, කීකරු බවින් යුතුව තමන්ව ආරක්ෂාවක් සහිත අයෙකු බවට පත් කර ගනිති. ශ්‍රමණයන් වහන්සේලා දැකීමෙන් පිළිවෙත් පුරන ආකාරය දැක, ධර්ම සාකච්ඡාවෙන් සැක උපදින ධර්මයන්හි සැක දුරු කර, ඉන්ද්‍රිය සංවරය නම් වූ තපසින් ශීල විශුද්ධියත්, ශ්‍රමණ ධර්මය නම් වූ බ්‍රහ්මචරියාවෙන් චිත්ත විශුද්ධියත්, ඉන් පසු ඉතිරි විශුද්ධි හතරත් සම්පූර්ණ කරති. මෙම ප්‍රතිපදාව මගින් ආර්ය සත්‍යය දැකීමේ ක්‍රමයක් වූ ඥානදස්සන විශුද්ධියට පැමිණ අර්හත් ඵලය නම් වූ නිවන සාක්ෂාත් කරති. යම් නිවනක් සාක්ෂාත් කිරීමෙන් මහා මේරු පර්වතය දැඩි සුළඟින් කම්පා නොවන්නා සේ, අටලෝ දහමින් කම්පා නොවන සිතක් ඇතිව, ශෝක රහිතව, කෙලෙස් රහිතව, නිර්භයව වෙසෙති. යම් කෙනෙක් මෙලෙස නිර්භය වෙත්ද, ඔවුහු සෑම තැනකදීම එක් සතුරෙකුගෙන් පවා පරාජය නොවෙති, සෑම තැනදීම සුවසේ වෙසෙති. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක–

‘‘Etādisāni katvāna, sabbatthamaparājitā;

Sabbattha sotthiṃ gacchanti, taṃ tesaṃ maṅgalamuttama’’nti.

“මෙබඳු දෑ කිරීමෙන් සෑම තැනකදීම අපරාජිතව, සෑම තැනකදීම සුවසේ වෙසෙති. එය ඔවුන්ට උතුම් මංගල්‍යයකි” යනුවෙනි.

Paramatthajotikāya khuddakapāṭha-aṭṭhakathāya

පරමත්ථජෝතිකා නම් වූ ඛුද්දකපාඨ අටුවාවෙහි,

Maṅgalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

මංගල සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

6. Ratanasuttavaṇṇanā

6. රතන සූත්‍ර වර්ණනාව

Nikkhepappayojanaṃ

(සූත්‍රය) තැබීමේ ප්‍රයෝජනය

Idāni yānīdha bhūtānītievamādinā maṅgalasuttānantaraṃ nikkhittassa ratanasuttassa atthavaṇṇanākkamo anuppatto. Tassa idha nikkhepappayojanaṃ vatvā tato paraṃ suparisuddhena titthena naditaḷākādīsu salilajjhogāhaṇamiva suparisuddhena nidānena imassa suttassa atthajjhogāhaṇaṃ dassetuṃ –

දැන් “යානීධ භූතානි” යනාදී වශයෙන් මංගල සූත්‍රයට පසුව තබන ලද රතන සූත්‍රයේ අර්ථ වර්ණනා අනුපිළිවෙළ පැමිණ තිබේ. එහි මෙහි තැබීමේ ප්‍රයෝජනය පවසා, ඉන් පසු ඉතා පිරිසිදු තොටුපළකින් ගංගා තටාක ආදියෙහි ජලයට බැසගන්නාක් මෙන්, ඉතා පිරිසිදු නිදානයකින් මෙම සූත්‍රයේ අර්ථයට බැස ගැනීම පෙන්වනු පිණිස –

‘‘Yena vuttaṃ yadā yattha, yasmā cetaṃ imaṃ nayaṃ;

Pakāsetvāna etassa, karissāmatthavaṇṇanaṃ’’.

“යමකු විසින්, යම් කලක, යම් තැනක, යම් හේතුවක් නිසා මෙය වදාරන ලද්දේද, ඒ ක්‍රමය ප්‍රකාශ කර මෙහි අර්ථ වර්ණනාව කරන්නෙමු.”

Tattha [Pg.133] yasmā maṅgalasuttena attarakkhā akalyāṇakaraṇakalyāṇākaraṇapaccayānañca āsavānaṃ paṭighāto dassito, imañca suttaṃ parārakkhaṃ amanussādipaccayānañca āsavānaṃ paṭighātaṃ sādheti, tasmā tadanantaraṃ nikkhittaṃ siyāti.

එහිදී, මංගල සූත්‍රයෙන් තමා ආරක්ෂා කර ගැනීම සහ අකල්‍යාණ මිත්‍රයන් නිසා වන අකුසල් හා කල්‍යාණ මිත්‍රයන් නිසා වන කුසල් හේතුවෙන් ආශ්‍රවයන් දුරු කිරීම දක්වන ලදී. මෙම සූත්‍රය (රතන සූත්‍රය) අන් අය ආරක්ෂා කිරීම සහ අමනුෂ්‍යයන් ආදී හේතූන් නිසා වන ආශ්‍රවයන් දුරු කිරීම සිදු කරයි. එබැවින් මංගල සූත්‍රයට පසුව රතන සූත්‍රය තබන ලදී.

Idaṃ tāvassa idha nikkhepappayojanaṃ.

මෙය තාක්කාලිකව මෙම සූත්‍රය මෙතැන තැබීමේ ප්‍රයෝජනයයි.

Vesālivatthu

විශාලා මහනුවර පුවත

Idāni ‘‘yena vuttaṃ yadā yattha, yasmā ceta’’nti etthāha ‘‘kena panetaṃ suttaṃ vuttaṃ, kadā kattha, kasmā ca vutta’’nti. Vuccate – idañhi bhagavatā eva vuttaṃ, na sāvakādīhi. Tañca yadā dubbhikkhādīhi upaddavehi upaddutāya vesāliyā licchavīhi rājagahato yācitvā bhagavā vesāliṃ ānīto, tadā vesāliyaṃ tesaṃ upaddavānaṃ paṭighātatthāya vuttanti. Ayaṃ tesaṃ pañhānaṃ saṅkhepavissajjanā. Vitthārato pana vesālivatthuto pabhuti porāṇehi vaṇṇīyati.

දැන් “යමකු විසින් වදාරන ලදී...” යනාදී මෙහි, “කවුරුන් විසින් මෙම සූත්‍රය දේශනා කරන ලද්දේද? කවදාද? කොහේද? කුමන හේතුවක් නිසාද?” යන්න විමසනු ලැබේ. පිළිතුර මෙසේය: මෙය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්ම දේශනා කරන ලද්දකි, ශ්‍රාවකාදීන් විසින් නොවේ. එමෙන්ම, දුර්භික්ෂ ආදී උපද්‍රවයන්ගෙන් පීඩා විඳි විශාලා මහනුවර වැසියන් වන ලිච්ඡවීන් විසින් රජගහ නුවරින් ආරාධනා කොට භාග්‍යවතුන් වහන්සේව විශාලා මහනුවරට වැඩම කරවන ලද අවස්ථාවේදී, එම උපද්‍රවයන් දුරු කිරීම පිණිස මෙය දේශනා කරන ලදී. මෙය එම ප්‍රශ්නවල සංක්ෂිප්ත පිළිතුරයි. විස්තර වශයෙන් නම් විශාලා මහනුවර පුවතේ සිට පුරාණාචාර්යවරුන් විසින් විස්තර කරනු ලැබේ.

Tatrāyaṃ vaṇṇanā – bārāṇasirañño kira aggamahesiyā kucchimhi gabbho saṇṭhāsi, sā taṃ ñatvā rañño nivedesi, rājā gabbhaparihāraṃ adāsi. Sā sammā parihariyamānagabbhā gabbhaparipākakāle vijāyanagharaṃ pāvisi. Puññavatīnaṃ paccūsasamaye gabbhavuṭṭhānaṃ hoti. Sā ca tāsaṃ aññatarā, tena paccūsasamaye alattakapaṭalabandhujīvakapupphasadisaṃ maṃsapesiṃ vijāyi. Tato ‘‘aññā deviyo suvaṇṇabimbasadise putte vijāyanti, aggamahesī maṃsapesinti rañño purato mama avaṇṇo uppajjeyyā’’ti cintetvā tena avaṇṇabhayena taṃ maṃsapesiṃ ekasmiṃ bhājane pakkhipitvā aññatarena paṭikujjitvā rājamuddikāya lañchitvā gaṅgāya sote pakkhipāpesi. Manussehi chaḍḍitamatte devatā ārakkhaṃ saṃvidahiṃsu. Suvaṇṇapaṭṭakañcettha jātihiṅgulakena ‘‘bārāṇasirañño aggamahesiyā pajā’’ti likhitvā bandhiṃsu. Tato taṃ bhājanaṃ ūmibhayādīhi anupaddutaṃ gaṅgāsotena pāyāsi.

එහි විස්තරය මෙසේය: බරණැස් රජුගේ අග්‍රමහේෂිකාවගේ කුසෙහි ගැබක් පිහිටි බව කියැවේ. ඇය එය දැන රජුට දැන්වූවාය. රජු ගර්භ පරිහාර (ගැබ් ආරක්ෂා) ලබා දුන්නේය. මනා කොට ගැබ් ආරක්ෂා ලැබූ ඇය, ගැබ මේරූ කළ ප්‍රසූතිකාගාරයට පිවිසියාය. පින්වත් ස්ත්‍රීන්ට අලුයම් කාලයේදී දරුවන් ලැබීම සිදු වේ. ඇයද එවැනි අයෙකි. එබැවින් අලුයම් කාලයේදී ලාක්ෂා රස තැවරූ රෙදි කඩක් වැනි වූ හෝ මහ රත මලක් (බන්දුජීවක) වැනි වූ මස් වැදැල්ලක් ප්‍රසූත කළාය. එවිට, “අනෙක් බිසෝවරු රන් රූප වැනි පුතුන් වදති, අගබිසව මස් වැදැල්ලක් වැදුවාය” කියා රජු ඉදිරියේ තමාට අපකීර්තියක් වේ යැයි සිතා, ඒ අපකීර්තියට බියෙන් එම මස් වැදැල්ල එක් භාජනයක දමා, තවත් භාජනයකින් එය වසා, රාජ මුද්‍රාව තබා ගංගා නදියේ පා කර හැරියාය. මිනිසුන් විසින් එය අතහැර දැමූ සැණින් දේවතාවෝ ආරක්ෂාව සැලසූහ. එහි රන් පතක ජාති හිඟුල්වලින් “බරණැස් රජුගේ අග්‍රමහේෂිකාවගේ දරුවාය” කියා ලියා බැන්දාහ. ඉන් පසු එම භාජනය රළ බිය ආදියෙන් පීඩාවක් නොවී ගංගා දිය පහරේ පාවී ගියේය.

Tena ca samayena aññataro tāpaso gopālakulaṃ nissāya gaṅgātīre viharati. So pātova gaṅgaṃ otaranto bhājanaṃ āgacchantaṃ disvā [Pg.134] paṃsukūlasaññāya aggahesi. Tato tattha taṃ akkharapaṭṭakaṃ rājamuddikālañchanañca disvā muñcitvā taṃ maṃsapesiṃ addasa, disvānassa etadahosi ‘‘siyā gabbho, tathā hissa duggandhapūtibhāvo natthī’’ti. Taṃ assamaṃ netvā suddhe okāse ṭhapesi. Atha aḍḍhamāsaccayena dve maṃsapesiyo ahesuṃ. Tāpaso disvā sādhutaraṃ ṭhapesi, tato puna aḍḍhamāsaccayena ekamekissā pesiyā hatthapādasīsānamatthāya pañca pañca piḷakā uṭṭhahiṃsu. Tāpaso disvā puna sādhutaraṃ ṭhapesi. Atha aḍḍhamāsaccayena ekā maṃsapesi suvaṇṇabimbasadiso dārako, ekā dārikā ahosi. Tesu tāpasassa puttasineho uppajji. Aṅguṭṭhakato cassa khīraṃ nibbatti. Tato pabhuti ca khīrabhattaṃ labhati, so bhattaṃ bhuñjitvā khīraṃ dārakānaṃ mukhe āsiñcati. Tesaṃ yaṃ yaṃ udaraṃ paviṭṭhaṃ, taṃ sabbaṃ maṇibhājanagataṃ viya dissati. Evaṃ licchavī ahesuṃ. Apare panāhu ‘‘sibbetvā ṭhapitā viya nesaṃ aññamaññaṃ līnā chavi ahosī’’ti. Evaṃ te nicchavitāya vā līnacchavitāya vā licchavīti paññāyiṃsu.

ඒ සමයෙහි එක්තරා තාපසයෙක් ගෝපාල කුලයක් ඇසුරු කරමින් ගංගා තීරයෙහි වාසය කළේය. ඔහු උදෑසනම ගංගාවට බසින්නේ, පාවී එන භාජනයක් දැක එය පාංශුකූල සංඥාවෙන් (විසි කළ රෙදි කඩක් යැයි සිතා) ගත්තේය. ඉන්පසු එහි අකුරු කෙටූ රන් පතක් හා රජුගේ මුද්‍රා ලකුණ දැක, එය විවෘත කළ විට මස් වැදැල්ලක් දුටුවේය. එය දැක ඔහුට මෙසේ සිතිණි: "මෙය ගැබක් විය යුතුය, මන්ද මෙහි දුගඳක් හෝ කුණු වූ ස්වභාවයක් නැත." ඔහු එය අසපුවට ගෙන ගොස් පිරිසිදු තැනක තැබුවේය. අඩ මසක් ඇවෑමෙන් එය මස් වැදැලි දෙකක් බවට පත් විය. තාපසයා එය දැක වඩාත් හොඳින් තැන්පත් කළේය. ඉන්පසු නැවතත් අඩ මසක් ඇවෑමෙන් එක් එක් මස් වැදැල්ලෙහි දෑත්, දෙපා සහ හිස පිණිස ගැටිති පහ බැගින් මතු විය. තාපසයා එය දැක නැවතත් වඩාත් හොඳින් තැන්පත් කළේය. පසුව අඩ මසක් ඇවෑමෙන් එක් මස් වැදැල්ලක් රන් රුවක් බඳු කුමාරයෙක් ද, අනෙක කුමාරිකාවක් ද විය. ඔවුන් කෙරෙහි තාපසයාට පුත්‍ර ස්නේහය උපන්නේය. ඔහුගේ මහපට ඇඟිල්ලෙන් කිරි වැගිරුණි. එතැන් සිට ඔහු කිරි බත් වළඳා, කුමාරයාගේ හා කුමාරිකාවගේ කටට කිරි වත් කළේය. ඔවුන්ගේ කුසට ඇතුළු වූ යමක් ඇත්නම්, ඒ සියල්ල මැණික් භාජනයක ඇති දෙයක් මෙන් පිටතට පෙනුණි. මෙසේ ඔවුහු 'ලිච්ඡවී' නම් වූහ. ඇතැම් ආචාර්යවරයෝ පවසන්නේ "ඔවුන්ගේ සම එකිනෙක මැසූවාක් මෙන් ඇලී තිබූ බැවින් 'ලීනච්ඡවී' (ඇලුණු සම ඇති) නම් වූ" බවයි. මෙසේ ඔවුහු සමක් නැති බැවින් (නිච්ඡවී) හෝ ඇලුණු සමක් ඇති බැවින් (ලීනච්ඡවී) 'ලිච්ඡවී' යනුවෙන් ප්‍රකට වූහ.

Tāpaso dārake posento ussūre gāmaṃ piṇḍāya pavisati, atidivā paṭikkamati. Tassa taṃ byāpāraṃ ñatvā gopālakā āhaṃsu, ‘‘bhante, pabbajitānaṃ dārakaposanaṃ palibodho, amhākaṃ dārake detha, mayaṃ posessāma, tumhe attano kammaṃ karothā’’ti. Tāpaso ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇi. Gopālakā dutiyadivase maggaṃ samaṃ katvā pupphehi okiritvā dhajapaṭākaṃ ussāpetvā tūriyehi vajjamānehi assamaṃ āgatā. Tāpaso ‘‘mahāpuññā dārakā, appamādena vaḍḍhetha, vaḍḍhetvā ca aññamaññaṃ āvāhavivāhaṃ karotha, pañcagorasena rājānaṃ tosetvā bhūmibhāgaṃ gahetvā nagaraṃ māpetha, tattha kumāraṃ abhisiñcathā’’ti vatvā dārake adāsi. Te ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā dārake netvā posesuṃ.

තාපසයා දරුවන් පෝෂණය කරමින් හිරු රස්නය වැඩි වේලාවෙහි පිණ්ඩපාතය සඳහා ගමට පිවිසෙයි, ඉතා අවේලාවේ පෙරළා එයි. ඔහුගේ ඒ වෙහෙස දැනගත් ගෝපාලයෝ මෙසේ කීහ: "ස්වාමීනි, පැවිද්දන්ට දරුවන් පෝෂණය කිරීම බාධාවකි. අපට මේ දරුවන් දෙන්න, අපි ඔවුන් පෝෂණය කරන්නෙමු, ඔබ වහන්සේ ඔබ වහන්සේගේ මහණ දම් පුරන්න." තාපසයා "යහපතැයි" කියා එය පිළිගත්තේය. ගෝපාලයෝ පසුදින මාවත සමතලා කර, මල් ඉස, කොඩි කුඩ ඔසවා, තූර්ය වාදනය කරමින් අසපුවට පැමිණියහ. තාපසයා "මොවුහු මහ පින් ඇති දරුවෝය, අප්‍රමාදව මොවුන් ඇති දැඩි කරන්න. වැඩුණු පසු ඔවුන් අතරම ආවාහ-විවාහ සිදු කරන්න. පංච ගෝරසයෙන් රජු සතුටු කර භූමි භාගයක් ලබාගෙන නගරයක් නිර්මාණය කරන්න, එහිදී කුමාරයා අභිෂේක කරන්න" යැයි පවසා දරුවන් භාර දුන්නේය. ඔවුහු "යහපතැයි" පවසා දරුවන් ගෙන ගොස් පෝෂණය කළහ.

Dārakā vuḍḍhimanvāya kīḷantā vivādaṭṭhānesu aññe gopāladārake hatthenapi pādenapi paharanti, te rodanti. ‘‘Kissa rodathā’’ti ca mātāpitūhi vuttā ‘‘ime nimmātāpitikā tāpasapositā amhe atīva paharantī’’ti vadanti. Tato tesaṃ mātāpitaro ‘‘ime dārakā aññe dārake viheṭhenti dukkhāpenti, na ime saṅgahetabbā, vajjitabbā ime’’ti āhaṃsu. Tato pabhuti kira so padeso ‘‘vajjī’’ti [Pg.135] vuccati, tiyojanasataṃ parimāṇena. Atha taṃ padesaṃ gopālakā rājānaṃ tosetvā aggahesuṃ. Tattheva nagaraṃ māpetvā soḷasavassuddesikaṃ kumāraṃ abhisiñcitvā rājānaṃ akaṃsu. Tāya cassa dārikāya saddhiṃ vāreyyaṃ katvā katikaṃ akaṃsu ‘‘na bāhirato dārikā ānetabbā, ito dārikā na kassaci dātabbā’’ti. Tesaṃ paṭhamasaṃvāsena dve dārakā jātā dhītā ca putto ca, evaṃ soḷasakkhattuṃ dve dve jātā. Tato tesaṃ dārakānaṃ yathākkamaṃ vaḍḍhantānaṃ ārāmuyyānanivāsaṭṭhānaparivārasampattiṃ gahetuṃ appahontaṃ taṃ nagaraṃ tikkhattuṃ gāvutantarena gāvutantarena pākārena parikkhipiṃsu, tassa punappunaṃ visālīkatattā vesālītveva nāmaṃ jātaṃ. Idaṃ vesālivatthu.

දරුවන් වැඩුණු පසු සෙල්ලම් කරන අතරතුර විවාද ඇති වන තැන්වලදී අනෙක් ගෝපාල දරුවන්ට අතින් පයින් පහර දෙති. ඒ දරුවෝ හඬති. "ඇයි හඬන්නේ?" කියා මව්පියන් ඇසූ විට, "මේ මවක් පියෙක් නැති, තාපසයා ඇති දැඩි කළ අය අපට බෙහෙවින් පහර දෙති" යි පවසති. එවිට ඔවුන්ගේ මව්පියෝ "මේ දරුවෝ අනෙක් දරුවන්ට හිංසා කරති, පීඩා කරති; මොවුන් ඇසුරු නොකළ යුතුය, මොවුන් බැහැර කළ යුතුය (වජ්ජිතබ්බා)" යැයි කීහ. එතැන් සිට යොදුන් තුන්සීයක් පමණ වූ ඒ ප්‍රදේශය 'වජ්ජී' යැයි කියනු ලැබේ. ඉක්බිති ගෝපාලයෝ රජු සතුටු කර ඒ ප්‍රදේශය තමන් සන්තක කරගත්හ. එහිම නගරයක් ඉදිකර සොළොස් හැවිරිදි කුමාරයා අභිෂේක කර රජ කළහ. ඒ කුමාරිකාව සමඟ ඔහු විවාහ කරවා "පිටතින් කුමාරිකාවන් නොඇණවිය යුතුය, මෙහෙන් කුමාරිකාවන් කිසිවෙකුට නොදිය යුතුය" කියා සම්මුතියක් කරගත්හ. ඔවුන්ගේ පළමු එක්වීමෙන් පුතෙකු හා දියණියක වශයෙන් දරුවන් දෙදෙනෙකු උපන්හ. මෙසේ දහසය වතාවක්ම නිවුන් දරුවන් දෙදෙනා බැගින් උපන්හ. ඉක්බිති ඒ දරුවන් පිළිවෙළින් වැඩෙද්දී, ඔවුන්ගේ ආරාම, උයන්, නිවාස හා පිරිවර සම්පත්තියට ඉඩකඩ මදි වූ බැවින්, ඒ නගරය තෙවරක් ගාවුතයෙන් ගාවුතය බැගින් පවුරුවලින් වට කර බැන්දාහ. ඒ නගරය නැවත නැවතත් විශාල කළ බැවින් 'වෛශාලී' යන නාමය ඇති විය. මේ වෛශාලී නගරයේ පුවතයි.

Bhagavato nimantanaṃ

භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ආරාධනා කිරීම.

Ayaṃ pana vesālī bhagavato uppannakāle iddhā vepullappattā ahosi. Tattha hi rājūnaṃyeva satta sahassāni satta satāni satta ca rājāno ahesuṃ. Tathā yuvarājasenāpatibhaṇḍāgārikappabhutīnaṃ. Yathāha –

මේ වෛශාලී නගරය වනාහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලොව පහළ වූ කාලයෙහි ඉමහත් සමෘද්ධියට හා ව්‍යාප්තියට පත්ව තිබුණි. එහි රජවරුන්ම හත්දහස් හත්සිය හත් දෙනෙක් වූහ. යුවරජවරු, සෙනෙවිරත්වරු සහ භාණ්ඩාගාරිකවරු ද එපමණම වූහ. එය මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘Tena kho pana samayena vesālī iddhā ceva hoti phītā ca bahujanā ākiṇṇamanussā subhikkhā ca, satta ca pāsādasahassāni satta ca pāsādasatāni satta ca pāsādā, satta ca kūṭāgārasahassāni satta ca kūṭāgārasatāni satta ca kūṭāgārāni, satta ca ārāmasahassāni satta ca ārāmasatāni satta ca ārāmā, satta ca pokkharaṇisahassāni satta ca pokkharaṇisatāni satta ca pokkharaṇiyo’’ti (mahāva. 326).

"එසමයෙහි වෛශාලී නගරය සමෘද්ධිමත් විය, ධන ධාන්‍යයෙන් පිරී තිබුණි, බොහෝ ජනයාගෙන් හා මනුෂ්‍යයන්ගෙන් ගහණ විය, ආහාර සුලභ විය. එහි ප්‍රාසාද හත්දහස් හත්සිය හතක් ද, කූටාගාර හත්දහස් හත්සිය හතක් ද, ආරාම හත්දහස් හත්සිය හතක් ද, පොකුණු හත්දහස් හත්සිය හතක් ද තිබුණි." (මහාවග්ග 326).

Sā aparena samayena dubbhikkhā ahosi dubbuṭṭhikā dussassā. Paṭhamaṃ duggatamanussā maranti, te bahiddhā chaḍḍenti. Matamanussānaṃ kuṇapagandhena amanussā nagaraṃ pavisiṃsu, tato bahutarā maranti. Tāya paṭikūlatāya sattānaṃ ahivātarogo uppajji. Iti tīhi dubbhikkhaamanussarogabhayehi upaddutā vesālinagaravāsino upasaṅkamitvā rājānaṃ āhaṃsu, ‘‘mahārāja, imasmiṃ nagare tividhaṃ bhayamuppannaṃ, ito pubbe yāva sattamā rājakulaparivaṭṭā evarūpaṃ anuppannapubbaṃ, tumhākaṃ maññe adhammikattena [Pg.136] taṃ etarahi uppanna’’nti. Rājā sabbe santhāgāre sannipātāpetvā ‘‘mayhaṃ adhammikabhāvaṃ vicinathā’’ti āha. Te sabbaṃ paveṇiṃ vicinantā na kiñci addasaṃsu.

ඒ වෛශාලී නගරය පසු කාලයක දුර්භික්ෂයට පත් විය, වැසි නොලැබී ගොස් වගාවන් පාලු විය. පළමුව දිළිඳු මිනිස්සු මිය ගියහ, ඔවුන් නගරයෙන් පිටතට දමනු ලැබූහ. මියගිය මිනිසුන්ගේ කුණුප ගන්ධය නිසා අමනුෂ්‍යයෝ නගරයට පිවිසියහ. එබැවින් තව තවත් බොහෝ පිරිසක් මිය ගියහ. ඒ පිළිකුල් සහගත බව නිසා සත්ත්වයන්ට අහිවාතක රෝගය වැළඳුණි. මෙසේ දුර්භික්ෂ බිය, අමනුෂ්‍ය බිය හා රෝග බිය යන තුන්බියෙන් පීඩිත වූ වෛශාලී නගර වැසියෝ රජු වෙත ගොස් මෙසේ කීහ: "මහාරාජයාණෙනි, මේ නගරයෙහි තුන් වැදෑරුම් බියක් හටගෙන ඇත. මීට පෙර රජ පරම්පරා හතක් යනතුරු මෙවැනි දෙයක් සිදු වී නැත. ඔබ වහන්සේගේ අධර්මිෂ්ඨකම නිසා මෙය දැන් හටගත්තේ යැයි සිතමු." එවිට රජතුමා සියලු දෙනා සන්ථාගාර ශාලාවට රැස් කරවා "මාගේ අධර්මිෂ්ඨ බවක් ඇත්නම් සොයා බලන්න" යැයි කීවේය. ඔවුහු මුළු රජ පරම්පරාවම පරීක්ෂා කර බැලූ නමුත් කිසිදු වරදක් නොදුටුවහොත්.

Tato rañño dosamadisvā ‘‘idaṃ bhayaṃ amhākaṃ kathaṃ vūpasameyyā’’ti cintesuṃ. Tattha ekacce cha satthāre apadisiṃsu ‘‘etehi okkantamatte vūpasamessatī’’ti. Ekacce āhaṃsu – ‘‘buddho kira loke uppanno, so bhagavā sabbasattahitāya dhammaṃ deseti mahiddhiko mahānubhāvo, tena okkantamatte sabbabhayāni vūpasameyyu’’nti. Tena te attamanā hutvā ‘‘kahaṃ pana so bhagavā etarahi viharati, amhehi pesito na āgaccheyyā’’ti āhaṃsu. Athāpare āhaṃsu – ‘‘buddhā nāma anukampakā, kissa nāgaccheyyuṃ, so pana bhagavā etarahi rājagahe viharati, rājā bimbisāro taṃ upaṭṭhahati, so āgantuṃ na dadeyyā’’ti. ‘‘Tena hi rājānaṃ saññāpetvā āneyyāmā’’ti dve licchavirājāno mahatā balakāyena pahūtaṃ paṇṇākāraṃ datvā rañño santikaṃ pesiṃsu ‘‘bimbisāraṃ saññāpetvā bhagavantaṃ ānethā’’ti. Te gantvā rañño paṇṇākāraṃ datvā taṃ pavattiṃ nivedetvā, ‘‘mahārāja, bhagavantaṃ amhākaṃ nagaraṃ pesehī’’ti āhaṃsu. Rājā na sampaṭicchi, ‘‘tumheyeva jānāthā’’ti āha. Te bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā evamāhaṃsu – ‘‘bhante, amhākaṃ nagare tīṇi bhayāni uppannāni, sace bhagavā āgaccheyya, sotthi no bhaveyyā’’ti. Bhagavā āvajjetvā ‘‘vesāliyaṃ ratanasutte vutte sā rakkhā koṭisatasahassaṃ cakkavāḷānaṃ pharissati, suttapariyosāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo bhavissatī’’ti adhivāsesi. Atha rājā bimbisāro bhagavato adhivāsanaṃ sutvā ‘‘bhagavatā vesāligamanaṃ adhivāsita’’nti nagare ghosanaṃ kārāpetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā āha – ‘‘kiṃ, bhante, sampaṭicchatha vesāligamana’’nti? Āma, mahārājāti. Tena hi, bhante, tāva āgametha, yāva maggaṃ paṭiyādemīti.

ඉන්පසු [ලිච්ඡවී] රජුගේ වරදක් නොදැක, “අපට පැමිණි මේ භය කෙසේ නම් සංසිඳුවා ගනිමුදැයි” ඔවුහු කල්පනා කළහ. එහිදී ඇතැම්හු [පූරණ කස්සප ආදී] ශාස්තෘවරුන් හයදෙනා ගැන පෙන්වා දෙමින්, “මොවුන් පැමිණි පමණින්ම මේ භය සංසිඳෙනු ඇතැයි” පැවසූහ. තවත් ඇතැම්හු, “ලෝකයෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් උපන් බව අසන්නට ලැබේ. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියලු සත්ත්වයන්ගේ හිතසුව පිණිස ධර්මය දේශනා කරන සේක, උන්වහන්සේ මහා ඉද්ධිමත්ය, මහා ආනුභාව සම්පන්නය. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩම කළ සැණින් සියලු භය සංසිඳෙනු ඇතැයි” පැවසූහ. එයින් ඔවුහු සතුටට පත්ව, “දැන් ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කොහේ වැඩවසන සේක්ද? අප විසින් ඇරයුම් කළහොත් උන්වහන්සේ වඩිනු ඇද්දැයි” විමසූහ. එවිට තවත් පිරිසක්, “බුදුවරු නම් අතිශයින්ම අනුකම්පා සහගතය, උන්වහන්සේ නොවඩින්නේ ඇයි? දැනට ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහනුවර වැඩවසන සේක. බිම්බිසාර රජතුමා උන්වහන්සේට උපස්ථාන කරයි. රජතුමා උන්වහන්සේට මෙහි වැඩම කිරීමට ඉඩ නොදෙනු ඇතැයි” කීහ. “එසේ නම් බිම්බිසාර රජුට කරුණු වටහා දී උන්වහන්සේව වඩමවා ගනිමු” යැයි සිතා, ලිච්ඡවී රජවරු දෙදෙනෙක් මහා සේනාවක් සමඟ බොහෝ පඬුරු රැගෙන, “බිම්බිසාර රජුට කරුණු පහදා දී භාග්‍යවතුන් වහන්සේව වඩමවාගෙන එන්නැයි” බිම්බිසාර රජු වෙත පිටත් කර හරින ලදහ. ඔවුහු ගොස් රජුට පඬුරු පිළිගන්වා, ඒ තොරතුරු දන්වා, “මහාරාජයෙනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේව අපගේ නුවරට වඩමවා එවනු මැනවැයි” ඉල්ලා සිටියහ. රජතුමා එයට එකඟ නොවී, “නුඹලාම ගොස් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් ඉල්ලා සිටින්න්නැයි” කීවේය. ඔවුහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ වැඳ මෙසේ පැවසූහ: “ස්වාමීනී, අපගේ නගරයෙහි භය තුනක් හටගෙන තිබේ. ඉදින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වඩින සේක් නම්, අපට යහපතක් වන්නේය.” භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ ගැන මෙනෙහි කර, “විසාලා මහනුවරදී රතන සූත්‍රය දේශනා කළ කල්හි, එහි ආරක්ෂාව කෝටි ලක්ෂයක් සක්වල පැතිර යනු ඇත. සූත්‍ර දේශනාව අවසානයේ අසූහතරදහසක් සත්ත්වයන්ට ධර්මාවබෝධය වන්නේයැයි” දැක, එම ඇරයුම පිළිගත් සේක. ඉක්බිති බිම්බිසාර රජතුමා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පිළිගැනීම අසා, “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසාලා මහනුවර වැඩම කිරීමට කැමැත්ත පළ කළ සේකැයි” නුවර පුරා අණබෙර යවා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ, “ස්වාමීනී, විසාලා මහනුවර වැඩම කිරීමට එකඟ වූ සේක් දැයි” විමසීය. “එසේය මහාරාජයෙනි” යි වදාළ කල්හි, “ස්වාමීනී, එසේ නම් මම මාර්ගය පිළියෙල කරන තෙක් වැඩසිටිනු මැනවැයි” රජතුමා අයැද සිටියේය.

Atha kho rājā bimbisāro rājagahassa ca gaṅgāya ca antarā pañcayojanabhūmiṃ samaṃ katvā yojane yojane vihāraṃ māpetvā bhagavato gamanakālaṃ paṭivedesi. Bhagavā pañcahi bhikkhusatehi parivuto [Pg.137] pāyāsi. Rājā pañcayojanaṃ maggaṃ pañcavaṇṇehi pupphehi jāṇumattaṃ okirāpetvā dhajapaṭākapuṇṇaghaṭakadaliādīni ussāpetvā bhagavato dve setacchattāni ekamekassa ca bhikkhussa ekamekaṃ ukkhipāpetvā saddhiṃ attano parivārena pupphagandhādīhi pūjaṃ karonto ekekasmiṃ vihāre bhagavantaṃ vasāpetvā mahādānāni datvā pañcahi divasehi gaṅgātīraṃ nesi. Tattha sabbālaṅkārehi nāvaṃ alaṅkaronto vesālikānaṃ sāsanaṃ pesesi ‘‘āgato bhagavā, maggaṃ paṭiyādetvā sabbe bhagavato paccuggamanaṃ karothā’’ti. Te ‘‘diguṇaṃ pūjaṃ karissāmā’’ti vesāliyā ca gaṅgāya ca antarā tiyojanabhūmiṃ samaṃ katvā bhagavato cattāri ekamekassa ca bhikkhussa dve dve setacchattāni sajjetvā pūjaṃ kurumānā gaṅgātīraṃ āgantvā aṭṭhaṃsu.

ඉක්බිති බිම්බිසාර රජතුමා රජගහනුවරත් ගංගා නදියත් අතර වූ යොදුන් පහක භූමිය සමතලා කර, යොදුනෙන් යොදුනට විහාර කරවා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඩම කරන කාලය දන්වා සිටියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිවරාගෙන වැඩම කළ සේක. රජතුමා යොදුන් පහක් වූ ඒ මඟ දණහිසක් පමණ උසට පස්වන් මලින් සරසා, ධජ පතාක, පුන්කලස් හා කෙසෙල් ගස් ආදිය තබා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සේසත් දෙකක් ද, එක් එක් භික්ෂූන් වහන්සේ නමකට එක බැගින් සේසත් ද දරමින්, තම පිරිවර සමඟ මල් සුවඳ ආදියෙන් පූජා පවත්වමින්, එක් එක් විහාරයක භාග්‍යවතුන් වහන්සේව වැඩ සිටින්නට සලස්වා, මහා දාන පවත්වමින් දින පහකින් ගංගා තීරයට වඩමවාගෙන ගියේය. එහිදී සියලු අලංකාරයෙන් ඔරුවක් සරසා, “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩම කළ සේක, මාර්ගය පිළියෙල කර ඔබ සැවොම උන්වහන්සේ පිළිගැනීමට පැමිණෙන්නැයි” විසාලා මහනුවර වැසියන්ට හසුන්පතක් යැවීය. ඔවුහු “අපි දෙගුණයකින් පූජා පවත්වමු” යැයි පවසමින් විසාලා මහනුවරත් ගංගා නදියත් අතර වූ තුන් යොදුනක භූමිය සමතලා කර, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සේසත් හතරක් ද, එක් එක් භික්ෂුවකට සේසත් දෙක බැගින් ද පිළියෙල කර, පූජා පවත්වමින් ගංගා තීරයට පැමිණ සිටියහ.

Atha bimbisāro dve nāvāyo saṅghaṭetvā maṇḍapaṃ katvā pupphadāmādīhi alaṅkaritvā tattha sabbaratanamayaṃ buddhāsanaṃ paññapesi, bhagavā tattha nisīdi. Pañca satā bhikkhūpi nāvaṃ āruhitvā yathānurūpaṃ nisīdiṃsu. Rājā bhagavantaṃ anugacchanto galappamāṇaṃ udakaṃ ogāhetvā ‘‘yāva, bhante, bhagavā āgacchati, tāvāhaṃ idheva gaṅgātīre vasissāmī’’ti vatvā nivatto. Upari devatā yāva akaniṭṭhabhavanā pūjaṃ akaṃsu. Heṭṭhāgaṅgānivāsino kambalassatarādayo nāgarājāno pūjaṃ akaṃsu. Evaṃ mahatiyā pūjāya bhagavā yojanamattaṃ addhānaṃ gaṅgāya gantvā vesālikānaṃ sīmantaraṃ paviṭṭho.

ඉක්බිති බිම්බිසාර රජතුමා ඔරු දෙකක් යා කර මණ්ඩපයක් තනවා, මල් මාලා ආදියෙන් සරසා, එහි සර්ව රත්නමය බුද්ධාසනයක් පැනවීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එහි වැඩ සිටි සේක. පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා ද ඔරුවට නැඟ සුදුසු පරිදි අසුන් ගත්හ. රජතුමා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පසුපස ගෙල දක්වා ජලයේ බැස, “ස්වාමීනී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආපසු වඩින තෙක් මම මෙහි ගංගා තීරයේම රැඳී සිටින්නෙමි” යැයි පවසා ආපසු හැරුණේය. ඉහළ අහසේ දෙවියෝ අකනිටා භවනය දක්වා පූජා පැවැත්වූහ. ගංගා පතුලෙහි වසන කම්බල අස්සතර ආදී නාග රජවරු ද පූජා පැවැත්වූහ. මෙසේ මහත් පූජා පවත්වද්දී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගංගා නදිය ඔස්සේ යොදුනක් පමණ දුර ගමන් කර විසාලා මහනුවර සීමාවට ඇතුළු වූ සේක.

Tato licchavirājāno bimbisārena katapūjāya diguṇaṃ karontā galappamāṇe udake bhagavantaṃ paccuggacchiṃsu. Teneva khaṇena tena muhuttena vijjuppabhāvinaddhandhakāravisaṭakūṭo gaḷagaḷāyanto catūsu disāsu mahāmegho vuṭṭhāsi. Atha bhagavatā paṭhamapāde gaṅgātīre nikkhittamatte pokkharavassaṃ vassi. Ye temetukāmā, te eva tementi, atemetukāmā na tementi. Sabbattha jāṇumattaṃ ūrumattaṃ kaṭimattaṃ galappamāṇaṃ udakaṃ vahati, sabbakuṇapāni udakena gaṅgaṃ pavesitāni, parisuddho bhūmibhāgo ahosi.

ඉන්පසු ලිච්ඡවී රජවරු බිම්බිසාර රජු කළ පූජාවට වඩා දෙගුණයක පූජාවක් පවත්වමින් ගෙල දක්වා දියෙහි බැස භාග්‍යවතුන් වහන්සේව පිළිගත්හ. ඒ මොහොතේදීම, ඒ ක්ෂණයේදීම විදුලි ආලෝකයෙන් යුත් අඳුරු වලාකුළුවලින් හා ගර්ජනාවලින් ගිගුම් දෙමින් සතර දිශාවෙන්ම මහා වැස්සක් හටගත්තේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පළමු ශ්‍රී පාදය ගංගා තීරයේ තැබූ සැණින්ම පොක්ඛර වැස්ස වැසීය. තෙමෙන්නට කැමති අය පමණක් ඉන් තෙමුණහ, අකමැති අය නොතෙමුණහ. හැම තැනම දණක්, කලවයක්, ඉඟක් හා ගෙල දක්වා උසට ජලය ගලා ගියේය. සියලු මළකුණු ඒ දිය පහරින් ගංගා නදියට ගලා ගිය අතර භූමිය අතිශයින්ම පිරිසිදු විය.

Licchavirājāno bhagavantaṃ antarā yojane yojane vāsāpetvā mahādānāni datvā tīhi divasehi diguṇaṃ pūjaṃ karontā vesāliṃ nayiṃsu[Pg.138]. Vesāliṃ sampatte bhagavati sakko devānamindo devasaṅghapurakkhato āgacchi. Mahesakkhānaṃ devatānaṃ sannipātena amanussā yebhuyyena palāyiṃsu. Bhagavā nagaradvāre ṭhatvā ānandattheraṃ āmantesi – ‘‘imaṃ, ānanda, ratanasuttaṃ uggahetvā balikammūpakaraṇāni gahetvā licchavirājakumārehi saddhiṃ vesāliyā tipākārantare vicaranto parittaṃ karohī’’ti ratanasuttaṃ abhāsi. ‘‘Evaṃ kena panetaṃ suttaṃ vuttaṃ, kadā, kattha, kasmā ca vutta’’nti etesaṃ pañhānaṃ vissajjanā vitthārena vesālivatthuto pabhuti porāṇehi vaṇṇīyati.

ලිච්ඡවී රජවරු භාග්‍යවතුන් වහන්සේව අතරමඟදී යොදුනෙන් යොදුනට වැඩ සිටින්නට සලස්වමින් මහා දාන පවත්වා, දින තුනක් ඇතුළත දෙගුණ වූ පූජා පවත්වමින් විසාලා මහනුවරට වඩමවා ගත්හ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසාලා මහනුවරට වැඩම කළ විට, සක් දෙවිඳු දෙවි පිරිස පිරිවරාගෙන එහි පැමිණියේය. මහේශාක්‍ය දෙවිවරුන්ගේ පැමිණීම නිසා අමනුෂ්‍යයෝ බොහෝ දුරට පලා ගියහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නගර ද්වාරයෙහි වැඩසිට ආනන්ද තෙරුන් අමතා, “ආනන්දය, මේ රතන සූත්‍රය ඉගෙනගෙන, පූජා ද්‍රව්‍ය ගෙන ලිච්ඡවී රාජකුමාරවරුන් සමඟ විසාලා මහනුවර ප්‍රාකාර තුන අතර හැසිරෙමින් පිරිත් කරන්නැයි” වදාරා රතන සූත්‍රය දේශනා කළ සේක. මෙසේ, “මේ සූත්‍රය කවුරුන් විසින්, කවදා, කොහේදී, කුමන හේතුවක් නිසා දේශනා කරන ලද්දක්ද?” යන මේ ප්‍රශ්නවලට පිළිතුරු පැරණි ආචාර්යවරුන් විසින් විසාලා මහනුවර වස්තුවෙහි සිට විස්තර කරනු ලැබේ.

Evaṃ bhagavato vesāliṃ anuppattadivaseyeva vesālinagaradvāre tesaṃ upaddavānaṃ paṭighātatthāya vuttamidaṃ ratanasuttaṃ uggahetvā āyasmā ānando parittatthāya bhāsamāno bhagavato pattena udakamādāya sabbanagaraṃ abbhukkiranto anuvicari. Yaṃ kiñcīti vuttamatte eva therena ye pubbe apalātā saṅkārakūṭabhittippadesādinissitā amanussā, te catūhi dvārehi palāyiṃsu, dvārāni anokāsāni ahesuṃ. Tato ekacce dvāresu okāsaṃ alabhamānā pākāraṃ bhinditvā palātā. Amanussesu gatamattesu manussānaṃ gattesu rogo vūpasanto. Te nikkhamitvā sabbapupphagandhādīhi theraṃ pūjesuṃ. Mahājano nagaramajjhe santhāgāraṃ sabbagandhehi limpitvā vitānaṃ katvā sabbālaṅkārehi alaṅkaritvā tattha buddhāsanaṃ paññapetvā bhagavantaṃ ānesi.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විශාලා මහනුවරට වැඩම කළ දවසේම, විශාලා නුවර දොරටුව අසලදී එම උපද්‍රවයන් දුරු කිරීම පිණිස වදාළා වූ මේ රතන සූත්‍රය උගෙන, ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ ආරක්ෂාව (පිරිත්) පිණිස එය සජ්ඣායනා කරමින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පාත්‍රයෙන් පැන් ගෙන මුළු නුවරම ඉසිමින් සැරිසැරූහ. තෙරුන් වහන්සේ විසින් 'යං කිඤ්චි' යනුවෙන් ආරම්භ කරනවාත් සමඟම, මින් පෙර පලා නොගොස් කුණු කසළ ගොඩවල් හා බිත්ති ආශ්‍රිතව සැඟව සිටි එම අමනුෂ්‍යයෝ සතර දොරටුවෙන් පලා ගියහ. දොරටු මදි විය. එවිට ඇතැම් අමනුෂ්‍යයෝ දොරටු මගින් ඉඩක් නොලැබී පවුරු බිඳගෙන පලා ගියහ. අමනුෂ්‍යයන් ඉවත්ව ගිය සැනින් මිනිසුන්ගේ ශරීරවල රෝග සන්සිඳුණි. ඔවුහු නික්ම අවුත් මල් සුවඳ ආදියෙන් තෙරුන් වහන්සේට පූජා කළහ. මහාජනයා නුවර මැද මණ්ඩපයක් (සන්ථාගාරයක්) සියලු සුවඳින් ආලේප කර, වියන් බඳවා, සියලු ආභරණයෙන් සරසා, එහි බුද්ධාසනයක් පනවා භාග්‍යවතුන් වහන්සේව වැඩම කරවූහ.

Bhagavā santhāgāraṃ pavisitvā paññatte āsane nisīdi. Bhikkhusaṅghopi kho rājāno manussā ca patirūpe patirūpe āsane nisīdiṃsu. Sakkopi devānamindo dvīsu devalokesu devaparisāya saddhiṃ upanisīdi aññe ca devā, ānandattheropi sabbaṃ vesāliṃ anuvicaranto rakkhaṃ katvā vesālinagaravāsīhi saddhiṃ āgantvā ekamantaṃ nisīdi. Tattha bhagavā sabbesaṃ tadeva ratanasuttaṃ abhāsīti.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සන්ථාගාරයට (මණ්ඩපයට) ඇතුළු වී පනවන ලද අසුනෙහි වැඩසිටි සේක. භික්ෂු සංඝයා ද, රජවරු ද, මිනිස්සු ද සුදුසු ස්ථානයන්හි අසුන් ගත්හ. දෙවියන්ට අධිපති සක් දෙවිඳු ද දෙව්ලොව දෙවියන් පිරිස සමඟ සමීපයේ අසුන් ගත්තේය. සෙසු දෙවියෝ ද අසුන් ගත්හ. ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ ද මුළු විශාලා නුවර පුරා සැරිසරා ආරක්ෂාව සලසා, විශාලා වැසියන් සමඟ පැමිණ එකත්පසෙක අසුන් ගත්හ. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියලු දෙනාට ඒ රතන සූත්‍රයම දේශනා කළ සේක.

Ettāvatā ca yā ‘‘yena vuttaṃ yadā yattha, yasmā cetaṃ imaṃ nayaṃ. Pakāsetvānā’’ti mātikā nikkhittā, sā sabbappakārena vitthāritā hoti.

මෙපමණකින්, "යෙන වුත්තං යදා යත්ථ" යනාදී වශයෙන් යම් මාතිකාවක් දක්වන ලද්දේ ද, එය සෑම ආකාරයකින්ම විස්තර කරන ලද්දේ වෙයි.

Yānīdhātigāthāvaṇṇanā

'යානීධ' යන ගාථාවෙහි වර්ණනාවයි.

1. Idāni [Pg.139] ‘‘etassa karissāmatthavaṇṇana’’nti vuttattā atthavaṇṇanā ārabbhate. Apare pana vadanti ‘‘ādito pañceva gāthā bhagavatā vuttā, sesā parittakaraṇasamaye ānandattherenā’’ti. Yathā vā tathā vā hotu, kiṃ no imāya parikkhāya, sabbathāpi etassa ratanasuttassa karissāmatthavaṇṇanaṃ.

1. දැන් "එතස්ස කරිස්සාමත්ථවණ්ණනං" (මීට අර්ථ වර්ණනාවක් කරන්නෙමු) යන ප්‍රතිඥාවට අනුව අර්ථ වර්ණනාව ආරම්භ කරනු ලැබේ. ඇතැම් ආචාර්යවරුන් පවසන්නේ මුල් ගාථා පහ පමණක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ බවත්, ඉතිරි ගාථා පිරිත් කරන අවස්ථාවේදී ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ වදාළ බවත්ය. එය කෙසේ වුවත්, මේ පරීක්ෂාවෙන් අපට ඇති ප්‍රයෝජනය කිම? කිනම් ආකාරයකින් වුවද, අපි මේ රතන සූත්‍රයෙහි අර්ථ වර්ණනාව කරන්නෙමු.

Yānīdha bhūtānīti paṭhamagāthā. Tattha yānīti yādisāni appesakkhāni vā mahesakkhāni vā. Idhāti imasmiṃ padese, tasmiṃ khaṇe sannipātaṭṭhānaṃ sandhāyāha. Bhūtānīti kiñcāpi bhūtasaddo ‘‘bhūtasmiṃ pācittiya’’nti evamādīsu (pāci. 69) vijjamāne. ‘‘Bhūtamidanti, bhikkhave, samanupassathā’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.401) khandhapañcake. ‘‘Cattāro kho, bhikkhu, mahābhūtā hetū’’ti evamādīsu (ma. ni. 3.86) catubbidhe pathavīdhātvādirūpe. ‘‘Yo ca kālaghaso bhūto’’ti evamādīsu (jā. 1.2.190) khīṇāsave. ‘‘Sabbeva nikkhipissanti, bhūtā loke samussaya’’nti evamādīsu (dī. ni. 2.220) sabbasatte. ‘‘Bhūtagāmapātabyatāyā’’ti evamādīsu (pāci. 90) rukkhādike. ‘‘Bhūtaṃ bhūtato sañjānātī’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.3) cātumahārājikānaṃ heṭṭhā sattanikāyaṃ upādāya vattati. Idha pana avisesato amanussesu daṭṭhabbo.

'යානීධ භූතානි' යනු පළමු ගාථාවයි. එහි 'යානි' යනු යම්බඳු වූ අල්පේශාක්‍ය හෝ මහේශාක්‍ය වූ ද යන්නයි. 'ඉධ' යන්නෙන් මෙම ප්‍රදේශයෙහි, එම මොහොතෙහි රැස් වූ ස්ථානය අදහස් කරයි. 'භූත' යන වචනය, "භූතස්මිං පාචිත්තියං" ආදියෙහි පවත්නා (සත්‍ය වූ) අර්ථයෙහි ද, "භූතමිදං භික්ඛවේ සමනුපස්සථ" ආදියෙහි පංචස්කන්ධයෙහි ද, "චත්තාරෝ ඛෝ භික්ඛවේ මහාභූතා හේතූ" ආදියෙහි සතර මහා භූත රූපයන්හි ද, "යෝ ච කාලඝසෝ භූතෝ" ආදියෙහි ක්ෂීණාශ්‍රවයන් (රහතන් වහන්සේලා) විෂයෙහි ද, "සබ්බේව නික්ඛිපිස්සන්ති භූතා ලෝකේ සමුස්සයං" ආදියෙහි සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි ද, "භූතගාම පාතබ්‍යතාය" ආදියෙහි ගස්වැල් කෙරෙහි ද, "භූතං භූතතෝ පජානාති" ආදියෙහි චාතුම්මහාරාජිකයට පහළ සත්ත්ව නිකාය (භූතයන්) කෙරෙහි ද දක්නට ලැබේ. එහෙත් මෙහිදී නම් විශේෂයක් නොමැතිව අමනුෂ්‍යයන් (දෙවියන්) කෙරෙහි ගත යුතුය.

Samāgatānīti sannipatitāni. Bhummānīti bhūmiyaṃ nibbattāni. Vā-iti vikappane. Tena yānīdha bhummāni vā bhūtāni samāgatānīti imamekaṃ vikappaṃ katvā puna dutiyavikappaṃ kātuṃ ‘‘yāni va antalikkhe’’ti āha. Antalikkhe vā yāni bhūtāni nibbattāni, tāni sabbāni idha samāgatānīti attho. Ettha ca yāmato yāva akaniṭṭhaṃ, tāva nibbattāni bhūtāni ākāse pātubhūtavimānesu nibbattattā ‘‘antalikkhe bhūtānī’’ti veditabbāni. Tato heṭṭhā sineruto pabhuti yāva bhūmiyaṃ rukkhalatādīsu adhivatthāni pathaviyañca nibbattāni bhūtāni, tāni sabbāni bhūmiyaṃ bhūmipaṭibaddhesu ca rukkhalatāpabbatādīsu nibbattattā ‘‘bhummāni bhūtānī’’ti veditabbāni.

'සමාගතානි' යනු රැස් වූ යන්නයි. 'භුම්මානි' යනු පොළොවෙහි උපන් යන්නයි. 'වා' යනු විකල්පයකි. එමගින් 'යානීධ භුම්මානි වා භූතානි සමාගතානි' යන එක් විකල්පයක් කර, නැවත දෙවන විකල්පය දක්වනු පිණිස "යානි වා අන්තලික්ඛේ" යනුවෙන් වදාළහ. අහසෙහි හෝ පොළොවෙහි උපන් යම් භූත කෙනෙක් මෙහි රැස් වූවාහු ද යන අර්ථයයි. මෙහිදී යාම දිව්‍ය ලෝකයේ සිට අකනිට්ඨා බඹලොව දක්වා උපන් භූතයෝ (දෙවියෝ) අහසෙහි හටගත් විමානවල උපදින බැවින් 'අන්තලික්ඛේ භූතානි' ලෙස දත යුතුය. එතැන් සිට පහළට, මහා මේරු පර්වතයේ සිට පොළොව දක්වා ගස්වැල් ආදියෙහි වසන හා පොළොවෙහි උපන් සියලු භූතයෝ, පොළොවෙහි හා පොළොව හා බැඳුණු ගස්වැල් පර්වත ආදියෙහි උපදින බැවින් 'භුම්මානි භූතානි' ලෙස දත යුතුය.

Evaṃ [Pg.140] bhagavā sabbāneva amanussabhūtāni ‘‘bhummāni vā yāni va antalikkhe’’ti dvīhi padehi vikappetvā puna ekena padena pariggahetvā dassetuṃ ‘‘sabbeva bhūtā sumanā bhavantū’’ti āha. Sabbeti anavasesā. Evāti avadhāraṇe, ekampi anapanetvāti adhippāyo. Bhūtāti amanussā. Sumanā bhavantūti sukhitamanā pītisomanassajātā bhavantu. Athopīti kiccantarasanniyojanatthaṃ vākyopādāne nipātadvayaṃ. Sakkacca suṇantu bhāsitanti aṭṭhiṃ katvā manasikatvā sabbaṃ cetasā samannāharitvā dibbasampattilokuttarasukhāvahaṃ mama desanaṃ suṇantu.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියලුම අමනුෂ්‍ය භූතයන් "භුම්මානි වා යානි වා අන්තලික්ඛේ" යන පද දෙකෙන් වෙන් කර දක්වා, නැවත එක් පදයකින් ඔවුන් ඇතුළත් කර පෙන්වනු පිණිස "සබ්බේව භූතා සුමනා භවන්තු" යනුවෙන් වදාළහ. 'සබ්බේ' යනු ඉතිරි රහිතව සියලු දෙනාමය. 'ඒව' යනු අවධාරණයකි, එක් අයෙකු හෝ ඉවත් නොකර යන අදහසයි. 'භූතා' යනු අමනුෂ්‍යයෝය. 'සුමනා භවන්තු' යනු සුවපත් මනැතිව, ප්‍රීති සෝමනස්සයෙන් යුක්ත වෙත්වා යන්නයි. 'අථෝපි' යනු වෙනත් කාරණයක් සම්බන්ධ කිරීම සඳහා යොදන නිපාත පද යුගලයකි. 'සක්කච්චං සුණන්තු භාසිතං' යනු ගෞරවයෙන් යුතුව, මෙනෙහි කරමින්, මුළු සිතින්ම එකඟව දිව්‍ය සම්පත් හා ලෝකෝත්තර සුවය ගෙන දෙන මාගේ දේශනාව ශ්‍රවණය කරත්වා යන්නයි.

Evamettha bhagavā ‘‘yānīdha bhūtāni samāgatānī’’ti aniyamitavacanena bhūtāni pariggahetvā puna ‘‘bhummāni vā yāni va antalikkhe’’ti dvidhā vikappetvā tato ‘‘sabbeva bhūtā’’ti puna ekajjhaṃ katvā ‘‘sumanā bhavantū’’ti iminā vacanena āsayasampattiyaṃ niyojento ‘‘sakkacca suṇantu bhāsita’’nti payogasampattiyaṃ, tathā yonisomanasikārasampattiyaṃ paratoghosasampattiyañca, tathā attasammāpaṇidhisappurisūpanissayasampattīsu samādhipaññāhetusampattīsu ca niyojento gāthaṃ samāpesi.

මෙසේ මෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "යානීධ භූතානි සමාගතානි" යන අවිනිශ්චිත වචනයෙන් භූතයන් ඇතුළත් කරගෙන, නැවත "භුම්මානි වා යානි වා අන්තලික්ඛේ" යනුවෙන් දෙපසකට බෙදා දක්වා, ඉන්පසු "සබ්බේව භූතා" යනුවෙන් නැවත එක්තැන් කර "සුමනා භවන්තු" යන මෙම වචනයෙන් ආශය සම්පත්තියෙහි යොමු කරවමින්, "සක්කච්චං සුණන්තු භාසිතං" යන වචනයෙන් පයෝග සම්පත්තියෙහි ද, එමෙන්ම යෝනිසෝමනසිකාර සම්පත්තියෙහි හා පරතෝඝෝෂ සම්පත්තියෙහි ද, එසේම අත්තසම්මාපණිධි හා සප්පුරිසූපනිස්සය යන සම්පත්තීන්හි ද, සමාධි ප්‍රඥා යන හේතු සම්පත්තීන්හි ද යොමු කරවමින් ගාථාව අවසන් කළ සේක.

Tasmā hītigāthāvaṇṇanā

'තස්මා හි' යන ගාථාවෙහි වර්ණනාවයි.

2. Tasmā hi bhūtāti dutiyagāthā. Tattha tasmāti kāraṇavacanaṃ. Bhūtāti āmantanavacanaṃ. Nisāmethāti suṇātha. Sabbeti anavasesā. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yasmā tumhe dibbaṭṭhānāni tattha upabhogaparibhogasampadañca pahāya dhammassavanatthaṃ idha samāgatā, na naṭanaccanādidassanatthaṃ, tasmā hi bhūtā nisāmetha sabbeti. Atha vā ‘‘sumanā bhavantu, sakkacca suṇantū’’ti vacanena tesaṃ sumanabhāvaṃ sakkaccaṃ sotukamyatañca disvā āha ‘‘yasmā tumhe sumanabhāvena attasammāpaṇidhiyonisomanasikārāsayasuddhīhi sakkaccaṃ sotukamyatāya sappurisūpanissayaparatoghosapadaṭṭhānato payogasuddhīhi ca yuttā, tasmā hi bhūtā nisāmetha sabbe’’ti. Atha vā yaṃ [Pg.141] purimagāthāya ante ‘‘bhāsita’’nti vuttaṃ, taṃ kāraṇabhāvena apadisanto āha ‘‘yasmā mama bhāsitaṃ nāma atidullabhaṃ aṭṭhakkhaṇaparivajjitassa khaṇassa dullabhattā, anekānisaṃsañca paññākaruṇāguṇena pavattattā, tañcāhaṃ vattukāmo ‘suṇantu bhāsita’nti avocaṃ, tasmā hi bhūtā nisāmetha sabbe’’ti. Idaṃ iminā gāthāpadena vuttaṃ hoti.

2. ‘තස්මා හි භූතා’ යනු දෙවන ගාථාවයි. එහි ‘තස්මා’ යනු හේතුව දැක්වීමේ නිපාතයකි. ‘භූතා’ යනු ආමන්ත්‍රණයකි. ‘නිසාමේථ’ යනු අසනු (ශ්‍රවණය කරනු) යන්නයි. ‘සබ්බේ’ යනු කිසිවෙකු ඉතිරි නොකර සියලු දෙනාම යන්නයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ කුමක්ද? ඔබ සැම දිව්‍යමය වාසස්ථාන හා එහි ඇති සියලු සැප සම්පත් අතහැර ධර්මය ඇසීම සඳහා මෙහි පැමිණියාහු මිස, නැටුම් ගැයුම් බැලීම සඳහා නොපැමිණියාහුය. එබැවින් පින්වත් දේවතාවුන් වහන්ස, ඔබ සියලු දෙනාම මෙම ධර්මය අසත්වා යනු මෙහි අදහසයි. එසේත් නැතිනම්, ‘සුමනා භවන්තු, සක්කච්චං සුණන්තු’ (සතුටු සිතින් යුක්ත වන්න, ගෞරවයෙන් අසන්න) යන වචනයෙන් ඔවුන්ගේ ප්‍රසන්න බව සහ ගෞරවයෙන් ධර්මය ඇසීමට ඇති කැමැත්ත දැක මෙසේ වදාළහ: ‘ඔබ සැම ප්‍රසන්න සිතින්, තම සිත මනා කොට පිහිටුවාගෙන, යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් හා පිරිසිදු අදහසින් යුතුව, සත්පුරුෂ ඇසුර හා පරතෝඝෝෂ ප්‍රත්‍යය හේතුවෙන් පිරිසිදු ප්‍රයෝගයකින් යුතුව ගෞරවයෙන් ධර්මය ඇසීමට කැමති බැවින්, පින්වත් දේවතාවුන් වහන්ස, ඔබ සියලු දෙනාම මෙය අසත්වා.’ එසේත් නැතිනම්, පෙර ගාථාව අවසානයේ ‘භාසිතං’ (දේශනා කරන ලද්ද) යනුවෙන් වදාළ පදයෙහි හේතුව දක්වමින් මෙසේ වදාළහ: ‘මාගේ දේශනාව නම් අෂ්ට අක්ඛණයන්ගෙන් තොරව ලබන නවවන ක්ෂණයෙහි ලැබිය යුතු ඉතා දුර්ලභ දෙයක් වන බැවින් ද, ප්‍රඥා මහිමය හා මහා කරුණා ගුණයෙන් පවත්වන්නා වූ අප්‍රමාණ ආනිසංස ගෙන දෙන්නක් වන බැවින් ද, මම එය ප්‍රකාශ කිරීමට කැමැත්තෙමි. එබැවින් පින්වත් දේවතාවුන් වහන්ස, ඔබ සියලු දෙනාම මෙය අසත්වා.’ මෙම ගාථා පදයෙන් කියැවෙන්නේ එයයි.

Evametaṃ kāraṇaṃ niropento attano bhāsitanisāmane niyojetvā nisāmetabbaṃ vattumāraddho ‘‘mettaṃ karotha mānusiyā pajāyā’’ti. Tassattho – yāyaṃ tīhi upaddavehi upaddutā mānusī pajā, tassā mānusiyā pajāya mettaṃ mittabhāvaṃ hitajjhāsayataṃ paccupaṭṭhapethāti. Keci pana ‘‘mānusikaṃ paja’’nti paṭhanti, taṃ bhummatthāsambhavā na yujjati. Yampi aññe atthaṃ vaṇṇayanti, sopi na yujjati. Adhippāyo panettha – nāhaṃ buddhoti issariyabalena vadāmi, api tu yaṃ tumhākañca imissā ca mānusiyā pajāya hitatthaṃ vadāmi ‘‘mettaṃ karotha mānusiyā pajāyā’’ti. Ettha ca –

මෙසේ එම හේතුව තහවුරු කරමින්, තමන් වහන්සේගේ දේශනාව ශ්‍රවණය කිරීමට ඔවුන්ව යොමු කරවා, ශ්‍රවණය කළ යුතු කරුණ ප්‍රකාශ කරනු පිණිස ‘මෙත්තං කරෝථ මානුසියා පජායා’ (මනුෂ්‍ය ප්‍රජාව කෙරෙහි මෛත්‍රිය කරව්) යන්න ආරම්භ කළහ. එහි අර්ථය නම් - යම් මේ තුන්විධ උපද්‍රවයන්ගෙන් පීඩා විඳින මනුෂ්‍ය ප්‍රජාවක් වෙද්ද, එම මනුෂ්‍ය ප්‍රජාව කෙරෙහි මෛත්‍රිය හෙවත් මිත්‍රශීලී බව සහ හිතවත් බව ඇති කරගන්න යන්නයි. ඇතැම් ආචාර්යවරු ‘මානුසිකං පජං’ ලෙස කියවති, එය පොළොවෙහි උපන් යන අර්ථය නොලැබෙන බැවින් නොගැලපේ. තවත් සමහරු දක්වන අර්ථයන් ද මෙහිදී නොගැලපේ. මෙහි අදහස නම් - මම බුදුන් වහන්සේය යන අධිපති බලයෙන් මෙය පවසනවා නොව, ඔබ සැමටත් මේ මනුෂ්‍ය ප්‍රජාවටත් යහපත පිණිස ‘මනුෂ්‍ය ප්‍රජාව කෙරෙහි මෛත්‍රිය පතුරුවන්න’ යයි වදාරමි.

‘‘Ye sattasaṇḍaṃ pathaviṃ vijetvā,Rājisayo yajamānānupariyagā;

Assamedhaṃ purisamedhaṃ,Sammāpāsaṃ vājapeyyaṃ niraggaḷaṃ.

“යම් රාජර්ෂි කෙනෙක් සප්ත මහා සාගරයෙන් වටවූ පොළොව ජයගෙන, අශ්වමේධ යාගය, පුරුෂමේධ යාගය, සම්මාපාස යාගය, වාජපෙයිය යාගය සහ නිරග්ගළ යාගය පවත්වමින් පූජා පවත්වමින් සැරිසැරුවාහු ද;”

‘‘Mettassa cittassa subhāvitassa,Kalampi te nānubhavanti soḷasiṃ;

Ekampi ce pāṇamaduṭṭhacitto,Mettāyati kusalo tena hoti.

“ඔවුහු මනා කොට වඩන ලද මෙත් සිතක දහසයෙන් පංගුවකටවත් සමාන ආනිසංසයක් නොලබති. යම් පින්වතෙක් එකම ප්‍රාණියෙකු කෙරෙහි වුවද දූෂිත නොවූ සිතින් මෛත්‍රිය කරන්නේ නම්, ඔහු එයින් කුසල් ලබන්නෙකු වෙයි.”

‘‘Sabbe ca pāṇe manasānukampī, pahūtamariyo pakaroti puñña’’nti. (itivu. 27;

a. ni. 8.1) –

“සියලු සතුන් කෙරෙහි සිතින් අනුකම්පා කරන ආර්ය ශ්‍රාවකයා බොහෝ පින් රැස් කරයි.”

Evamādīnaṃ suttānaṃ ekādasānisaṃsānañca vasena ye mettaṃ karonti, etesaṃ mettā hitāti veditabbā.

මෙවැනි සූත්‍රයන් සහ මෛත්‍රී ආනිසංස එකොළොසෙහි බලයෙන් යමෙක් මෛත්‍රිය කරන්නේ ද, ඔවුන්ට මෛත්‍රිය හිත සුව පිණිස පවතින බව දත යුතුය.

‘‘Devatānukampito poso, sadā bhadrāni passatī’’ti. (udā. 76;

mahāva. 286) –

“දේවතාවුන්ගේ අනුකම්පාව ලබන මනුෂ්‍යයා නිරතුරුවම යහපත් දේ දකියි.”

Evamādīnaṃ [Pg.142] suttānaṃ vasena yesu kayirati, tesampi hitāti veditabbā.

මෙවැනි සූත්‍රයන්ගේ බලයෙන්, යම් සත්වයින් කෙරෙහි මෛත්‍රිය කරනු ලබයි ද, ඔවුන්ට ද එම මෛත්‍රිය හිත සුව පිණිස පවතින බව දත යුතුය.

Evaṃ ubhayesampi hitabhāvaṃ dassento ‘‘mettaṃ karotha mānusiyā’’ti vatvā idāni upakārampi dassento āha ‘‘divā ca ratto ca haranti ye baliṃ, tasmā hi ne rakkhatha appamattā’’ti. Tassattho – ye manussā cittakammakaṭṭhakammādīhipi devatā katvā cetiyarukkhādīni ca upasaṅkamitvā devatā uddissa divā baliṃ karonti, kālapakkhādīsu ca rattiṃ baliṃ karonti, salākabhattādīni vā datvā ārakkhadevatā upādāya yāva brahmadevatānaṃ pattidānaniyyātanena divā baliṃ karonti, chattāropanadīpamālāya sabbarattikadhammassavanādīni kārāpetvā pattidānaniyyātanena ca rattiṃ baliṃ karonti, te kathaṃ na rakkhitabbā? Yato evaṃ divā ca ratto ca tumhe uddissa karonti ye baliṃ, tasmā hi ne rakkhatha; tasmā balikammakaraṇāpi te manusse rakkhatha gopayatha, ahitaṃ nesaṃ apanetha, hitaṃ upanetha appamattā hutvā taṃ kataññubhāvaṃ hadaye katvā niccamanussarantāti.

මෙසේ දෙපාර්ශවයටම වන යහපත පෙන්වා දෙමින් ‘මනුෂ්‍ය ප්‍රජාවට මෛත්‍රිය කරන්න’ යයි වදාරා, දැන් ඔවුන් කරන උපකාරය ද පෙන්වා දීම පිණිස ‘දිවා රාත්‍රී දෙකෙහි යමෙක් ඔබට පුද පූජා පවත්වත් ද, එබැවින් ඔවුන්ව අප්‍රමාදව රකින්න’ යයි වදාළහ. එහි අර්ථය - යම් මනුෂ්‍යයෝ චිත්‍ර කර්ම සහ ලී කැටයම් ආදියෙන් දේව රූප සාදා, චෛත්‍ය හා වෘක්ෂයන් වෙත පැමිණ දෙවියන් උදෙසා දිවා කාලයේ පුද පූජා පවත්වත් ද, අමාවක පොහොය ආදියේදී රාත්‍රී කාලයේ පුද පූජා පවත්වත් ද, සලාක බත් ආදිය පූජා කර ගෘහ දේවතාවුන්ගේ පටන් බ්‍රහ්ම දේවතාවුන් දක්වා පින් පමුණුවමින් දිවා කාලයේ පූජා පවත්වත් ද, වියන් එසවීම්, පහන් පූජා, මුළු රැයක් පුරා ධර්ම ශ්‍රවණයන් කරවා පින් පමුණුවමින් රාත්‍රී කාලයේ පුද පූජා පවත්වත් ද, ඔවුන්ව රක්ෂා නොකරන්නේ කෙසේද? මෙසේ දිවා රාත්‍රී දෙකෙහිම ඔබ උදෙසා පුද පූජා පවත්වන බැවින් ඔවුන්ව ආරක්ෂා කරන්න. එම පූජා පවත්වන මනුෂ්‍යයන්ව රක්ෂා කරන්න, රැකබලා ගන්න, ඔවුන්ට වන අයහපත දුරු කරන්න. අප්‍රමාදව, ඔවුන් කළ ඒ උපකාරය සිතෙහි තබාගෙන නිරතුරුව මෙනෙහි කරමින් ඔවුන්ට යහපත සලසන්න.

Yaṃkiñcītigāthāvaṇṇanā

‘යංකිංචි’ යන ගාථාවෙහි වර්ණනාවයි.

3. Evaṃ devatāsu manussānaṃ upakārakabhāvaṃ dassetvā tesaṃ upaddavavūpasamanatthaṃ buddhādiguṇappakāsanena ca devamanussānaṃ dhammassavanatthaṃ ‘‘yaṃkiñci vitta’’ntiādinā nayena saccavacanaṃ payuñjitumāraddho. Tattha yaṃkiñcīti aniyamitavasena anavasesaṃ pariyādiyati yaṃkiñci tattha tattha vohārūpagaṃ. Vittanti dhanaṃ. Tañhi vittiṃ janetīti vittaṃ. Idha vāti manussalokaṃ niddisati. Huraṃ vāti tato paraṃ avasesalokaṃ, tena ca ṭhapetvā manusse sabbalokaggahaṇe patte ‘‘saggesu vā’’ti parato vuttattā ṭhapetvā manusse ca sagge ca avasesānaṃ nāgasupaṇṇādīnaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ.

3. මෙසේ දේවතාවුන් කෙරෙහි මනුෂ්‍යයන් දක්වන උපකාරය පෙන්වා දී, ඔවුන්ගේ උපද්‍රවයන් සංසිඳුවීම පිණිසත්, බුද්ධාදී ගුණ ප්‍රකාශ කරමින් දේව මනුෂ්‍යයන්ට ධර්ම ශ්‍රවණය කරවීම පිණිසත් ‘යංකිංචි විත්තං’ ආදී වශයෙන් සත්‍ය ක්‍රියාවක් කිරීමට ආරම්භ කළහ. එහි ‘යංකිංචි’ යන පදයෙන් කිසිවක් ඉතිරි නොකර ඒ ඒ තැන්වල ඇති සියලු ව්‍යවහාරික ධනය අදහස් වේ. ‘විත්තං’ යනු ධනයයි. එය සිතට සතුට (විට්ඨි) ජනිත කරන බැවින් ‘විත්ත’ නම් වේ. ‘ඉධ වා’ යන්නෙන් මනුෂ්‍ය ලෝකය දක්වයි. ‘හුරං වා’ යන්නෙන් එයින් පරිබාහිර සෙසු ලෝකයන් දක්වයි. මනුෂ්‍ය ලෝකය හැර සෙසු ලෝකයන් ගත් විට, පසුව ‘සග්ගේසු වා’ (දිව්‍ය ලෝකවල ද) යනුවෙන් වදාළ බැවින්, මෙහිදී මනුෂ්‍ය ලෝකය සහ දිව්‍ය ලෝකය හැර ඉතිරි නාග සුපර්ණාදීන් වසන ලෝකයන් ගැන කියවෙන බව දත යුතුය.

Evaṃ imehi dvīhi padehi yaṃ manussānaṃ vohārūpagaṃ alaṅkāraparibhogūpagañca jātarūparajatamuttāmaṇiveḷuriyapavāḷalohitaṅkamasāragallādikaṃ, yañca muttāmaṇivālukatthatāya bhūmiyā ratanamayavimānesu anekayojanasatavitthatesu bhavanesu uppannānaṃ nāgasupaṇṇādīnaṃ vittaṃ, taṃ niddiṭṭhaṃ hoti. Saggesu vāti kāmāvacararūpāvacaradevalokesu. Te [Pg.143] hi sobhanena kammena ajīyantīti saggā. Suṭṭhu aggātipi saggā. Yanti yaṃ sasāmikaṃ vā asāmikaṃ vā. Ratananti ratiṃ nayati vahati janayati vaḍḍhetīti ratanaṃ. Yaṃkiñci cittīkataṃ mahagghaṃ atulaṃ dullabhadassanaṃ anomasattaparibhogañca, tassetaṃ adhivacanaṃ. Yathāha –

මෙසේ මෙම පද දෙකෙන් මනුෂ්‍යයන් සතු ව්‍යවහාරික වූ ද, ආභරණ පරිභෝජනය සඳහා සුදුසු වූ ද රන්, රිදී, මුතු, මැණික්, වෛරූර්ය, පබළු ආදී යම් ධනයක් ඇද්ද, මුතු මැණික් වැලි ඇති භූමියෙහි පිහිටි යොදුන් සිය ගණන් විශාල වූ රත්නමය විමානවල වසන නාග සුපර්ණාදීන් සතු යම් ධනයක් ඇද්ද, එය දක්වන ලදී. ‘සග්ගේසු වා’ යනු කාමාවචර හා රූපාවචර දිව්‍ය ලෝකයන්ය. එම දෙවිවරු සොඳුරු කුසල් කර්මයන්ගෙන් උපදවන බැවින් ‘සග්ග’ නම් වේ. ඉතා උතුම් බැවින් ද ‘සග්ග’ නම් වේ. ‘යං’ යනු ස්වාමියෙකු සහිත වූ හෝ ස්වාමියෙකු රහිත වූ හෝ යන්නයි. ‘රතනං’ යනු සතුට ගෙන දෙන, සතුට ඇති කරන, සතුට වඩවන බැවින් රත්නයයි. යමක් ගෞරවයට පත් වූයේ ද, මහා අගයක් ඇත්තේ ද, අසමසම වූයේ ද, දැකීමට අපහසු වූයේ ද, උතුම් සත්වයන් විසින් පරිභෝජනය කරනු ලබන්නේ ද, ඒ සඳහා යෙදෙන නම ‘රත්නය’ යන්නයි. ඒ බව මෙසේ වදාළහ:

‘‘Cittīkataṃ mahagghañca, atulaṃ dullabhadassanaṃ;

Anomasattaparibhogaṃ, ratanaṃ tena vuccatī’’ti.

“යමක් ගෞරවයට පත් වූයේ ද, මහා අගයක් ඇත්තේ ද, අසමසම වූයේ ද, දැකීමට අපහසු වූයේ ද, උතුම් සත්වයන් විසින් පරිභෝජනය කරනු ලබන්නේ ද, එබැවින් එය රත්නය යැයි කියනු ලැබේ.”

Paṇītanti uttamaṃ seṭṭhaṃ atappakaṃ. Evaṃ iminā gāthāpadena yaṃ saggesu anekayojanasatappamāṇasabbaratanamayavimānasudhammavejayantappabhutīsu sasāmikaṃ, yañca buddhuppādavirahena apāyameva paripūrentesu sattesu suññavimānappaṭibaddhaṃ asāmikaṃ, yaṃ vā panaññampi pathavimahāsamuddahimavantādinissitamasāmikaṃ ratanaṃ, taṃ niddiṭṭhaṃ hoti.

"පණීතං" යනු උතුම් වූ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, අතිශයින් අගනා යන අර්ථයයි. මෙසේ මෙම ගාථා පදයෙන්, දිව්‍ය ලෝකයන්හි පිහිටි යොදුන් සිය ගණන් විශාල වූ, සියලු රත්නයන්ගෙන් සැදුම්ලත් සුධර්මා සභා ශාලාව හා වෛජයන්ත ප්‍රාසාදය වැනි ස්ථානවල ඇති ස්වාමියෙකු සහිත වූ යම් රත්නයක් ඇද්ද, බුද්ධෝත්පාද කාලයක් නොමැති වීමෙන් සත්වයන් අපායගාමී වීම නිසා ස්වාමියෙකු නොමැතිව පාළුවට ගිය දිව්‍ය විමානවල ඇති යම් රත්නයක් ඇද්ද, නැතහොත් පොළොව, මහා සමුද්‍රය හා හිමාලය ආශ්‍රිතව ඇති ස්වාමියෙකු රහිත වූ යම් රත්නයක් ඇද්ද, ඒ සියල්ල දක්වනු ලැබේ.

Na no samaṃ atthi tathāgatenāti na-iti paṭisedhe. No-iti avadhāraṇe. Samanti tulyaṃ. Atthīti vijjati. Tathāgatenāti buddhena. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yaṃ etaṃ vittañca ratanañca pakāsitaṃ, ettha ekampi buddharatanena sadisaṃ ratanaṃ nevatthi. Yampi hi taṃ cittīkataṭṭhena ratanaṃ, seyyathidaṃ – rañño cakkavattissa cakkaratanaṃ maṇiratanañca, yamhi uppanne mahājano na aññattha cittīkāraṃ karoti, na koci pupphagandhādīni gahetvā yakkhaṭṭhānaṃ vā bhūtaṭṭhānaṃ vā gacchati, sabbopi jano cakkaratanamaṇiratanameva cittīkāraṃ karoti pūjeti, taṃ taṃ varaṃ pattheti, patthitapatthitañcassa ekaccaṃ samijjhati, tampi ratanaṃ buddharatanena samaṃ natthi. Yadi hi cittīkataṭṭhena ratanaṃ, tathāgatova ratanaṃ. Tathāgate hi uppanne ye keci mahesakkhā devamanussā na te aññatra cittīkāraṃ karonti, na kañci aññaṃ pūjenti. Tathā hi brahmā sahampati sinerumattena ratanadāmena tathāgataṃ pūjesi, yathābalañca aññe devā manussā ca bimbisārakosalarājaanāthapiṇḍikādayo. Parinibbutampi bhagavantaṃ uddissa channavutikoṭidhanaṃ vissajjetvā asokamahārājā sakalajambudīpe caturāsīti vihārasahassāni patiṭṭhāpesi, ko pana vādo aññesaṃ cittīkārānaṃ. Apica kassaññassa parinibbutassāpi jātibodhidhammacakkappavattanaparinibbānaṭṭhānāni paṭimācetiyādīni vā uddissa evaṃ cittīkāragarukāro pavattati yathā bhagavato. Evaṃcittīkataṭṭhenāpi tathāgatasamaṃ ratanaṃ natthi.

"න නෝ සමං අත්ථි තථාගතේන" යන්නෙහි 'න' යනු ප්‍රතිෂේධ අර්ථයෙහි යෙදෙන නිපාතයකි. 'නෝ' යනු අවධාරණ (නියත වශයෙන්ම) අර්ථයෙහි යෙදේ. 'සමං' යනු සමාන වූ යන්නයි. 'අත්ථි' යනු පවතී යන්නයි. 'තථාගතේන' යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ සමඟ යන්නයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ කුමක්ද? මෙහි යම් ධනයක් හෝ රත්නයක් ප්‍රකාශ කරන ලද්දේ ද, ඒ අතරින් කිසිදු රත්නයක් බුද්ධ රත්නයට සමාන නොවේ. සැබවින්ම ගෞරවයට සුදුසු (චිත්තීකත) යන අර්ථයෙන් රත්නයක් වේ නම්, උදාහරණයක් ලෙස සක්විති රජුගේ චක්‍ර රත්නය හා මණි රත්නය දැක්විය හැකිය. ඒවා පහළ වූ විට මහජනයා වෙනත් දේවල් කෙරෙහි ගෞරවයක් නොකරති. කිසිවෙක් මල් සුවඳ ආදිය ගෙන යක්ෂ ස්ථානවලට හෝ භූත ස්ථානවලට නොයති. මුළු මහත් ජනයාම චක්‍ර රත්නයට හා මණි රත්නයටම ගෞරව කරති, පූජා කරති, විවිධ වරම් පතති. ඔවුන් පතන පතන දේ එකවර ඉටු වේ. එසේ වුවද, එම රත්නයන් පවා බුද්ධ රත්නය හා සමාන නොවේ. සැබවින්ම ගෞරව සම්මානයට සුදුසු යන අර්ථයෙන් රත්නය නම් ඒ තථාගතයන් වහන්සේමය. තථාගතයන් වහන්සේ පහළ වූ කල්හි මහේශාක්‍ය වූ දෙවි මිනිස්සු අන් කිසිවකුට ගෞරව පූජා නොකරති. සහම්පති මහා බ්‍රහ්මයා මහා මේරු පර්වතය තරම් විශාල රත්න මාලාවකින් තථාගතයන් වහන්සේට පූජා කළේය. බිම්බිසාර රජු, කොසොල් රජු, අනාථපිණ්ඩික සිටුවරයා වැනි මිනිස්සු ද දෙවියෝ ද තමන්ගේ ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් පූජා කළහ. ධර්මාශෝක මහාරාජයාණෝ පිරිනිවන් පෑ බුදුරජාණන් වහන්සේ උදෙසා කෝටි අනූ හයක ධනය වැය කර සකල ජම්බුද්වීපයෙහිම වෙහෙර විහාර අසූ හාර දහසක් ඉදිකළහ. එසේ නම් අනෙකුත් අයගේ ගෞරව පූජා ගැන කවර කතාද? තවද, පිරිනිවන් පෑ වෙනත් කවරකුගේ නම් උපන් ස්ථානය, බෝධිය, දම්සක් පැවතුම් සූත්‍රය දේශනා කළ ස්ථානය සහ පිරිනිවන් පෑ ස්ථානය උදෙසාත්, ප්‍රතිමා සහ චෛත්‍ය උදෙසාත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට දක්වන ආකාරයේ ගෞරව සම්මාන පවතින්නේ ද? මෙසේ ගෞරව පූජා ලැබීමට සුදුසු යන අර්ථයෙන් ද තථාගතයන් වහන්සේ හා සමාන රත්නයක් නැත.

Tathā [Pg.144] yampi taṃ mahagghaṭṭhena ratanaṃ. Seyyathidaṃ – kāsikaṃ vatthaṃ. Yathāha – ‘‘jiṇṇampi, bhikkhave, kāsikaṃ vatthaṃ vaṇṇavantañceva hoti sukhasamphassañca mahagghañcā’’ti (a. ni. 3.100), tampi buddharatanena samaṃ natthi. Yadi hi mahagghaṭṭhena ratanaṃ, tathāgatova ratanaṃ. Tathāgato hi yesaṃ paṃsukampi paṭiggaṇhāti, tesaṃ taṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsaṃ seyyathāpi asokarañño, idamassa mahagghatāya. Evaṃ mahagghatāvacanena cettha dosābhāvasādhakaṃ idaṃ suttapadaṃ veditabbaṃ –

එසේම, මහඟු (වටිනා) යන අර්ථයෙන් ද රත්නයන් ඇත. උදාහරණයක් ලෙස කසී සළුව දැක්විය හැකිය. බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: "මහණෙනි, පරණ වූ කසී සළුව පවා පැහැපත් ය, පහස සුවදායක ය, ඉතා වටිනාකමකින් යුක්ත ය." එය ද බුද්ධ රත්නය හා සමාන නොවේ. වටිනාකම යන අර්ථයෙන් රත්නය නම් ඒ තථාගතයන් වහන්සේමය. මන්ද යත්, තථාගතයන් වහන්සේ යමකුගෙන් වැලි මිටක් වුව ද පිළිගන්නේ නම්, ඔවුන්ට එය අශෝක රජුට මෙන් මහා ඵල මහා ආනිශංස ගෙන දෙන බැවිනි. මෙය උන්වහන්සේගේ වටිනාකමයි. මේ පිළිබඳව දොස් රහිත බව තහවුරු කිරීමට මෙම සූත්‍ර පාඨය දත යුතුය:

‘‘Yesaṃ kho pana so paṭiggaṇhāti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ, tesaṃ taṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsaṃ. Idamassa mahagghatāya vadāmi. Seyyathāpi taṃ, bhikkhave, kāsikaṃ vatthaṃ mahagghaṃ, tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmī’’ti (a. ni. 3.100).

"යමකුගෙන් උන්වහන්සේ සිවුරු, පිණ්ඩපාත, සේනාසන, ගිලන්පස සහ බෙහෙත් පිරිකර පිළිගන්නේ නම්, එය ඔවුන්ට මහා ඵල මහා ආනිශංස ගෙන දෙයි. මෙය උන්වහන්සේගේ මහඟු බව නිසා මම කියමි. මහණෙනි, ඒ කසී සළුව ඉතා වටිනා සේම, මම මේ පුද්ගලයා (බුදුරජාණන් වහන්සේ) එබඳු වටිනාකමකින් යුතු කෙනෙකු ලෙස වදාරමි."

Evaṃ mahagghaṭṭhenapi tathāgatasamaṃ ratanaṃ natthi.

මෙසේ මහා වටිනාකම යන අර්ථයෙන් ද තථාගතයන් වහන්සේ හා සමාන රත්නයක් නැත.

Tathā yampi taṃ atulaṭṭhena ratanaṃ. Seyyathidaṃ – rañño cakkavattissa cakkaratanaṃ uppajjati indanīlamaṇimayanābhi sattaratanamayasahassāraṃ pavāḷamayanemi rattasuvaṇṇamayasandhi, yassa dasannaṃ dasannaṃ arānamupari ekaṃ muṇḍāraṃ hoti vātaṃ gahetvā saddakaraṇatthaṃ, yena kato saddo sukusalappatāḷitapañcaṅgikatūriyasaddo viya hoti, yassa nābhiyā ubhosu passesu dve sīhamukhāni honti, abbhantaraṃ sakaṭacakkasseva susiraṃ. Tassa kattā vā kāretā vā natthi, kammapaccayena ututo samuṭṭhāti. Yaṃ rājā dasavidhaṃ cakkavattivattaṃ pūretvā tadahuposathe puṇṇamadivase sīsaṃnhāto uposathiko uparipāsādavaragato sīlāni sodhento nisinno puṇṇacandaṃ viya sūriyaṃ viya ca uṭṭhentaṃ passati, yassa dvādasayojanato saddo suyyati, yojanato vaṇṇo dissati, yaṃ mahājanena ‘‘dutiyo maññe cando sūriyo vā uṭṭhito’’ti ativiya kotūhalajātena dissamānaṃ nagarassa upari āgantvā rañño antepurassa pācīnapasse nātiuccaṃ nātinīcaṃ hutvā mahājanassa gandhapupphādīhi pūjetuṃ, yuttaṭṭhāne akkhāhataṃ viya tiṭṭhati.

එසේම, අසමසම (අතුල්‍ය) යන අර්ථයෙන් ද රත්නයන් ඇත. එනම් සක්විති රජුට පහළ වන චක්‍ර රත්නයයි. එහි මැද නාභිය ඉන්ද්‍රනීල මැණිකෙන් නිමවා ඇත, රත්න සතකින් නිම වූ අර දහසක් ඇත, පබළුවලින් නිම වූ වටයක් (නැමියක්) ඇත, රතු රන්මුවා සන්ධි ඇත. එහි සෑම අර දහයකටම ඉහළින් සුළඟ වැදී ශබ්ද නිකුත් කිරීම සඳහා වූ එක් කිංකිණි ජාලයක් (මිණි ගෙඩියක්) ඇත. එයින් නික්මෙන හඬ ඉතා දක්ෂ ලෙස වයන ලද පංචාංගික තූර්ය වාදනයක් වැනිය. එහි නාභියේ දෙපස සිංහ මුඛ දෙකක් ඇත, ඇතුළත කරත්ත රෝදයක මෙන් සිදුරක් ඇත. එය නිර්මාණය කළ කෙනෙකු හෝ කරවූ කෙනෙකු නැත, කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් හා ඍතු ගුණයෙන් පහළ වේ. සක්විති රජු දස සක්විති වත් පුරා පොහොය දිනක හිස සෝදා ස්නානය කර සිල් සමාදන්ව මාලිගාවේ ඉහළ මාලයේ සිටියදී, එය පූර්ණ චන්ද්‍රයා මෙන් හෝ සූර්යයා මෙන් උදා වනු දකියි. එහි හඬ යොදුන් දොළහක් ඈතට ඇසෙයි, එහි පැහැය යොදුනක් දුරට පෙනෙයි. මහජනයා "දෙවන සඳක් හෝ ඉරක් උදා වී ඇතැයි" පුදුමයෙන් බලා සිටියදී එය නගරය මත්තෙන් පැමිණ මාලිගාවේ පෙරදිග දිශාවෙහි ඉතා උස් ද නොවන මිටි ද නොවන සේ පූජා පැවැත්වීමට සුදුසු ස්ථානයක අක්ෂයක සවි කළාක් මෙන් රැඳී පවතියි.

Tadeva [Pg.145] anubandhamānaṃ hatthiratanaṃ uppajjati, sabbaseto rattapādo sattappatiṭṭho iddhimā vehāsaṅgamo uposathakulā vā chaddantakulā vā āgacchati, uposathakulā ca āgacchanto sabbajeṭṭho āgacchati, chaddantakulā sabbakaniṭṭho sikkhitasikkho damathūpeto, so dvādasayojanaṃ parisaṃ gahetvā sakalajambudīpaṃ anusaṃyāyitvā purepātarāsameva sakaṃ rājadhāniṃ āgacchati.

එම චක්‍ර රත්නයට පසුව හස්ති රත්නය පහළ වේ. එය මුළුමනින්ම සුදු පැහැතිය, රතු පාද ඇත, සප්ත ස්ථානයන්ගෙන් පොළොව ස්පර්ශ කර ස්ථිරව පිහිටයි, ඍද්ධිමත්ය, අහසින් යා හැකිය. එය උපෝසථ කුලයෙන් හෝ ඡද්දන්ත කුලයෙන් පැමිණෙයි. උපෝසථ කුලයෙන් එන්නේ නම් එහි ජ්‍යෙෂ්ඨයා පැමිණෙයි. ඡද්දන්ත කුලයෙන් එන්නේ නම් එහි බාලයා පැමිණෙයි. මනාව හික්මවන ලද, දමනය කරන ලද එම ඇතා දොළොස් යොදුනක් පිරිස සමඟ මුළු ජම්බුද්වීපය පුරාම සැරිසරා උදෑසන ආහාරයට පෙර නැවත රජදහනට පැමිණෙයි.

Tampi anubandhamānaṃ assaratanaṃ uppajjati, sabbaseto rattapādo kāḷasīso muñjakeso valāhakassarājakulā āgacchati. Sesamettha hatthiratanasadisameva.

ඉන්පසුව අශ්ව රත්නය පහළ වේ. එය ද මුළුමනින්ම සුදුය, රතු පාද ඇත, කළු හිසක් සහ දිගු කෙස් ඇත. එය වලාහක අශ්ව රජ කුලයෙන් පැමිණෙයි. මෙහි ඉතිරි විස්තර හස්ති රත්නයට සමානමය.

Tampi anubandhamānaṃ maṇiratanaṃ uppajjati. So hoti maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṃso suparikammakato āyāmato cakkanābhisadiso, vepullapabbatā āgacchati. So caturaṅgasamannāgatepi andhakāre rañño dhajaggaṃ gato yojanaṃ obhāseti, yassobhāsena manussā ‘‘divā’’ti maññamānā kammante payojenti, antamaso kunthakipillikaṃ upādāya passanti.

ඉන්පසුව මණි රත්නය පහළ වේ. එය සුබ වූ, ජාතිසම්පන්න වූ, අටපට්ටම් වූ, මනාව ඔප දැමූ වෛදූර්ය මැණිකකි. එය දිගින් කරත්ත රෝදයක නාභියකට සමානය, වේපුල්ල පර්වතයෙන් පැමිණෙයි. සිව්වැදෑරුම් අඳුර පවතින රාත්‍රියක වුව ද එය රජුගේ ධජය කෙළවර තැබූ විට යොදුනක් මානය ආලෝකවත් කරයි. ඒ ආලෝකයෙන් මිනිස්සු දහවල් යැයි සිතා වැඩ කටයුතු කරති, කුඩා කෘමීන් පවා පැහැදිලිව දකිති.

Tampi anubandhamānaṃ itthiratanaṃ uppajjati, pakatiaggamahesī vā hoti, uttarakuruto vā āgacchati maddarājakulato vā, atidīghatādichadosavivajjitā atikkantā mānusavaṇṇaṃ appattā dibbavaṇṇaṃ, yassā rañño sītakāle uṇhāni gattāni honti, uṇhakāle sītāni, satadhā phoṭita tūlapicuno viya samphasso hoti, kāyato candanagandho vāyati, mukhato uppalagandho, pubbuṭṭhāyinitādianekaguṇasamannāgatā ca hoti.

එම මණි රත්නයට පසුව පිළිවෙළින් ස්ත්‍රී රත්නය පහළ වෙයි. ඕ තොමෝ ස්වාභාවික අග්‍රමහේෂිකාව හෝ වන්නීය; නැතහොත් උතුරුකුරු දිවයිනෙන් හෝ මද්දරාජ කුලයෙන් හෝ පැමිණෙන්නීය. ඕ තොමෝ ඉතා උස් වීම් ආදී දෝෂ හයකින් තොර වූවාය, මිනිස් සිරුරේ වර්ණය ඉක්මවා ගිය නමුත් දිව්‍යමය වර්ණයට නොපැමිණි රූපයකින් යුක්ත වන්නීය. එම රජුගේ ශීත කාලයේදී ඇයගේ ශරීරය උණුසුම් වෙයි, උණුසුම් කාලයේදී ශීතල වෙයි. ඇයගේ ස්පර්ශය සිය වාරයක් තලන ලද පුළුන් රොදක් මෙන් මෘදු වෙයි. කයින් සඳුන් සුවඳ ද මුවින් නිලුපුල් සුවඳ ද විහිදෙයි. ඕ තොමෝ සැමියාට පෙර පිබිදීම ආදී බොහෝ වූ ගුණාංගවලින් සමන්විත වන්නීය.

Tampi anubandhamānaṃ gahapatiratanaṃ uppajjati rañño pakatikammakāro seṭṭhi, yassa cakkaratane uppannamatte dibbaṃ cakkhu pātubhavati, yena samantato yojanamatte nidhiṃ passati asāmikampi sasāmikampi, so rājānaṃ upasaṅkamitvā pavāreti ‘‘appossukko tvaṃ, deva, hohi, ahaṃ te dhanena dhanakaraṇīyaṃ karissāmī’’ti.

එම ස්ත්‍රී රත්නයට පසුව පිළිවෙළින් ගහපති රත්නය පහළ වෙයි. ඔහු රජුගේ ස්වාභාවික මෙහෙකාරකම් කරන සිටුවරයාය. සක්විති රත්නය පහළ වූ සැණින් ඔහුට දිව්‍යමය ඇසක් පහළ වෙයි. ඒ මඟින් ඔහු හාත්පස යොදුනක් මානයේ හිමිකරුවෙකු ඇති හෝ නැති සියලු නිධාන දකියි. ඔහු රජු වෙත එළඹ මෙසේ ආරාධනා කරයි: 'දේවයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ උත්සාහ රහිතව (නිරායාසයෙන්) වැඩ වසනු මැනව, මම ඔබ වහන්සේගේ ධනයෙන් කළ යුතු සියලු කටයුතු ධනය සපයා දී ඉටු කරන්නෙමි'.

Tampi [Pg.146] anubandhamānaṃ pariṇāyakaratanaṃ uppajjati rañño pakatijeṭṭhaputto. Cakkaratane uppannamatte atirekapaññāveyyattiyena samannāgato hoti, dvādasayojanāya parisāya cetasā cittaṃ parijānitvā niggahapaggahasamattho hoti, so rājānaṃ upasaṅkamitvā pavāreti ‘‘appossukko tvaṃ, deva, hohi, ahaṃ te rajjaṃ anusāsissāmī’’ti. Yaṃ vā panaññampi evarūpaṃ atulaṭṭhena ratanaṃ, yassa na sakkā tulayitvā tīrayitvā aggho kātuṃ ‘‘sataṃ vā sahassaṃ vā agghati koṭiṃ vā’’ti. Tattha ekaratanampi buddharatanena samaṃ natthi. Yadi hi atulaṭṭhena ratanaṃ, tathāgatova ratanaṃ. Tathāgato hi na sakkā sīlato vā samādhito vā paññādīnaṃ vā aññatarato kenaci tulayitvā tīrayitvā ‘‘ettakaguṇo vā iminā samo vā sappaṭibhāgo vā’’ti paricchindituṃ. Evaṃ atulaṭṭhenapi tathāgatasamaṃ ratanaṃ natthi.

එම ගහපති රත්නයට පසුව පිළිවෙළින් පරිනායක රත්නය පහළ වෙයි. ඔහු රජුගේ ස්වාභාවික වැඩිමහල් පුත්‍රයාය. සක්විති රත්නය පහළ වූ කල්හි ඔහු අතිශයින් තියුණු ප්‍රඥාවෙන් හා නිපුණත්වයෙන් යුක්ත වෙයි. යොදුන් දොළසක් වූ පිරිසගේ සිත් ස්වකීය සිතින් දැන, නිග්‍රහ කළ යුත්තන්ට නිග්‍රහ කිරීමටත් ප්‍රශංසා කළ යුත්තන්ට සංග්‍රහ කිරීමටත් ඔහු සමත් වෙයි. ඔහු රජු වෙත එළඹ මෙසේ ආරාධනා කරයි: 'දේවයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ නිරායාසයෙන් වැඩ වසනු මැනව, මම ඔබ වහන්සේ වෙනුවෙන් රාජ්‍ය අනුශාසනා කරන්නෙමි'. තවද මෙබඳු වූ අසමසම (අගය කළ නොහැකි) අර්ථයෙන් යුත් යම් රත්නයක් වේ ද, එහි අගය මෙපමණ යැයි කියා සියයක් හෝ දහසක් හෝ කෝටියක් හෝ වශයෙන් මැනීමට හෝ තීරණය කිරීමට නොහැකිය. ඒ සියලු රත්නයන් අතරින් එකදු රත්නයක් වත් බුද්ධ රත්නය හා සමාන නොවේ. ඉදින් අසමසම අර්ථයෙන් රත්නයක් වේ නම්, ඒ තථාගතයන් වහන්සේමය. තථාගතයන් වහන්සේගේ ශීලය, සමාධිය හෝ ප්‍රඥාදී ගුණයන්ගෙන් කිසිවක් අන්‍යයෙකු හා සැසඳීමට, 'උන්වහන්සේට මෙපමණ ගුණ ඇත' හෝ 'උන්වහන්සේ මේ තැනැත්තාට සමානය' හෝ 'උන්වහන්සේට සමාන පතිභාගයක් ඇත' කියා තීරණය කිරීමට නොහැකිය. මෙසේ අසමසම අර්ථයෙන් ද තථාගතයන් වහන්සේ හා සමාන රත්නයක් ලොව නැත.

Tathā yampi taṃ dullabhadassanaṭṭhena ratanaṃ, seyyathidaṃ dullabhapātubhāvo rājā cakkavatti, cakkādīni ca tassa ratanāni, tampi buddharatanena samaṃ natthi. Yadi hi dullabhadassanaṭṭhena ratanaṃ, tathāgatova ratanaṃ, kuto cakkavattiādīnaṃ ratanattaṃ. Tāni hi ekasmiṃyeva kappe anekāni uppajjanti. Yasmā pana asaṅkhyeyyepi kappe tathāgatasuñño loko hoti, tasmā tathāgatova kadāci karahaci uppajjanato dullabhadassano. Vuttampi cetaṃ bhagavatā parinibbānasamaye –

එසේම යම් රත්නයක් දැකීමට ඇති දුර්ලභ බව නිසා 'රත්න' නම් වේද, එනම් සක්විති රජෙකුගේ පහළ වීම දුර්ලභය, ඔහුගේ සක් රත්නය ආදී රත්නයන් ද එසේමය. එය ද බුද්ධ රත්නය හා සමාන නොවේ. ඉදින් දැකීමට දුෂ්කර අර්ථයෙන් රත්නයක් වේ නම්, ඒ තථාගතයන් වහන්සේමය. සක්විති රජු ආදීන්ගේ රත්නභාවය ඒ හා කෙසේ සැසඳිය හැකිද? මක්නිසාද යත්, එක් කල්පයක වුවද එවැනි රත්නයන් බොහෝමයක් පහළ විය හැකිය. එහෙත් අසංඛ්‍ය කල්ප ගණනක් වුවද ලෝකය තථාගතයන් වහන්සේගෙන් හිස්ව පවතින කාලයන් ඇත. එබැවින් තථාගතයන් වහන්සේම කලාතුරකින් පහළ වන බැවින් දැකීමට අතිශය දුෂ්කර වන්නාහ. මේ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් පිරිනිවන් පාන අවස්ථාවේදී මෙසේ වදාරන ලදී:

‘‘Devatā, ānanda, ujjhāyanti ‘dūrā ca vatamha āgatā tathāgataṃ dassanāya, kadāci karahaci tathāgatā loke uppajjanti arahanto sammāsambuddhā, ajjeva rattiyā pacchime yāme tathāgatassa parinibbānaṃ bhavissati, ayañca mahesakkho bhikkhu bhagavato purato ṭhito ovārento, na mayaṃ labhāma pacchime kāle tathāgataṃ dassanāyā’’’ti (dī. ni. 2.200).

'ආනන්දය, දේවතාවෝ මෙසේ දොස් නඟති: "අපි තථාගතයන් වහන්සේ දැකගනු පිණිස දුර බැහැර සිට ආවෙමු. රහතන් වූ සම්මා සම්බුද්ධ වූ තථාගතයන් වහන්සේලා ලෝකයෙහි පහළ වන්නේ ඉතා කලාතුරකිනි. අද රැයෙහි පශ්චිම යාමයෙහි තථාගතයන් වහන්සේගේ පිරිනිවන් පෑම සිදුවනු ඇත. මේ මහත් තේජස් ඇති (උපවාණ) භික්ෂුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි සිට (අපගේ දර්ශනය) වළක්වයි. අපට අවසාන වතාවට තථාගතයන් වහන්සේ දැකගන්නට නොලැබේ" යන්නයි.' (දී.නි. 2.200)

Evaṃ dullabhadassanaṭṭhenāpi tathāgatasamaṃ ratanaṃ natthi.

මෙසේ දැකීමට ඇති දුර්ලභ බව නිසාද තථාගතයන් වහන්සේ හා සමාන රත්නයක් ලොව නැත.

Tathā yampi taṃ anomasattaparibhogaṭṭhena ratanaṃ. Seyyathidaṃ – rañño cakkavattissa cakkaratanādi tañhi koṭisatasahassadhanānampi sattabhūmikapāsādavaratale [Pg.147] vasantānampi caṇḍālavenanesādarathakārapukkusādīnaṃ nīcakulikānaṃ omakapurisānaṃ supinantepi paribhogatthāya na nibbattati. Ubhato sujātassa pana rañño khattiyasseva paripūritadasavidhacakkavattivattassa paribhogatthāya nibbattanato anomasattaparibhogaṃyeva hoti, tampi buddharatanasamaṃ natthi. Yadi hi anomasattaparibhogaṭṭhena ratanaṃ, tathāgatova ratanaṃ. Tathāgato hi loke omakasattasammatānaṃ anupanissayasampannānaṃ viparītadassanānaṃ pūraṇakassapādīnaṃ channaṃ satthārānaṃ aññesañca evarūpānaṃ supinantepi aparibhogo. Upanissayasampannānaṃ pana catuppadāyapi gāthāya pariyosāne arahattamadhigantuṃ samatthānaṃ nibbedhikañāṇadassanānaṃ bāhiyadārucīriyappabhutīnaṃ aññesañca mahākulappasutānaṃ mahāsāvakānaṃ paribhogo, te hi taṃ dassanānuttariyasavanānuttariyapāricariyānuttariyādīni sādhentā tathāgataṃ paribhuñjanti. Evaṃ anomasattaparibhogaṭṭhenāpi tathāgatasamaṃ ratanaṃ natthi.

එසේම උතුම් සත්ත්වයන් විසින් පරිභෝජනය කරනු ලබන (ඇසුරු කරනු ලබන) අර්ථයෙන් ද රත්නය නම් වේ. එනම් සක්විති රජුගේ සක් රත්නය ආදියයි. එය කෝටි ලක්ෂ සංඛ්‍යාත ධනයක් ඇති අයට වුවද, සත් මහල් ප්‍රාසාදවල වසන රජවරුන්ට වුවද, චණ්ඩාල, වේණ, නේසාද, රථකාර, පුක්කුස ආදී පහත් කුලවල උපන් හීන පුරුෂයන්ට සිහිනයකින්වත් පරිභෝජනය පිණිස පහළ නොවේ. මව්පිය දෙපසින්ම පිරිසිදු ජාති ඇති, දසවිධ සක්විති වත් සම්පූර්ණ කළ සක්විති රජුගේම පරිභෝජනය පිණිස එය පහළ වන බැවින් එය උතුම් සත්ත්වයන්ට පමණක් උරුම වූවකි. එය ද බුද්ධ රත්නය හා සමාන නොවේ. ඉදින් උතුම් සත්ත්වයන් විසින් ඇසුරු කරනු ලබන අර්ථයෙන් රත්නයක් වේ නම්, ඒ තථාගතයන් වහන්සේමය. තථාගතයන් වහන්සේ ලෝකයෙහි හීන සත්ත්වයන් ලෙස සම්මත වූ, උපනිශ්‍රය සම්පත් රහිත වූ, මිථ්‍යා දෘෂ්ටි ඇති පූරණ කස්සප ආදී සවැදෑරුම් ශාස්තෘවරුන්ට හා එවැනි අන් අයට සිහිනයකින්වත් ඇසුරු කළ නොහැක්කකි. එහෙත් උපනිශ්‍රය සම්පත් ඇති, සිව්පද ගාථාවක අවසානයේ පවා අර්හත් ඵලයට පැමිණීමට සමත් තියුණු ඥාන දර්ශන ඇති බාහිය දාරුචීරිය ආදීන්ට ද, මහත් වූ කුලවල උපන් මහා ශ්‍රාවකයන්ට ද උන්වහන්සේව ඇසුරු කළ හැකිය. ඔවුහු දර්ශනානුත්තරිය, සවණානුත්තරිය, පාරිචරියානුත්තරිය ආදී ගුණයන් සාක්ෂාත් කරගනිමින් එම තථාගතයන් වහන්සේව ඇසුරු කරති. මෙසේ උතුම් සත්ත්වයන් විසින් ඇසුරු කරනු ලබන අර්ථයෙන් ද තථාගතයන් වහන්සේ හා සමාන රත්නයක් ලොව නැත.

Yampi taṃ avisesato ratijananaṭṭhena ratanaṃ. Seyyathidaṃ – rañño cakkavattissa cakkaratanaṃ. Tañhi disvāva rājā cakkavatti attamano hoti, evampi taṃ rañño ratiṃ janeti. Puna caparaṃ rājā cakkavatti vāmena hatthena suvaṇṇabhiṅkāraṃ gahetvā dakkhiṇena hatthena cakkaratanaṃ abbhukkirati ‘‘pavattatu bhavaṃ cakkaratanaṃ, abhivijinātu bhavaṃ cakkaratana’’nti. Tato cakkaratanaṃ pañcaṅgikaṃ viya tūriyaṃ madhurassaraṃ niccharantaṃ ākāsena puratthimaṃ disaṃ gacchati, anvadeva rājā, cakkavatti cakkānubhāvena dvādasayojanavitthiṇṇāya caturaṅginiyā senāya nātiuccaṃ nātinīcaṃ uccarukkhānaṃ heṭṭhābhāgena, nīcarukkhānaṃ uparibhāgena, rukkhesu pupphaphalapallavādipaṇṇākāraṃ gahetvā āgatānaṃ hatthato paṇṇākārañca gaṇhanto ‘‘ehi kho, mahārājā’’ti evamādinā paramanipaccakārena āgate paṭirājāno ‘‘pāṇo na hantabbo’’tiādinā nayena anusāsanto gacchati. Yattha pana rājā bhuñjitukāmo vā divāseyyaṃ vā kappetukāmo hoti, tattha cakkaratanaṃ ākāsā orohitvā udakādisabbakiccakkhame same bhūmibhāge akkhāhataṃ viya tiṭṭhati. Puna rañño gamanacitte uppanne purimanayeneva saddaṃ karontaṃ gacchati, taṃ sutvā dvādasayojanikāpi parisā ākāsena gacchati[Pg.148]. Cakkaratanaṃ anupubbena puratthimaṃ samuddaṃ ajjhogāhati, tasmiṃ ajjhogāhante udakaṃ yojanappamāṇaṃ apagantvā bhittīkataṃ viya tiṭṭhati. Mahājano yathākāmaṃ satta ratanāni gaṇhāti. Puna rājā suvaṇṇabhiṅkāraṃ gahetvā ‘‘ito paṭṭhāya mama rajja’’nti udakena abbhukkiritvā nivattati. Senā purato hoti, cakkaratanaṃ pacchato, rājā majjhe. Cakkaratanena osakkitosakkitaṭṭhānaṃ udakaṃ paripūrati. Eteneva upāyena dakkhiṇapacchimuttarepi samudde gacchati.

යම් වස්තුවක් සාමාන්‍යයෙන් සතුට උපදවන අර්ථයෙන් 'රත්නය' නම් වේ. එනම් සක්විති රජුගේ සක් රුවනයි. එම සක් රුවන දැකීමෙන්ම සක්විති රජු බලවත් සතුටට පත් වෙයි. මෙසේ එය රජුට සතුට උපදවයි. තවද සක්විති රජු වම් අතින් රන් කෙණ්ඩිය ගෙන දකුණු අතින් "භවත් සක් රුවන කැරකේවා, භවත් සක් රුවන ජය ගනීවා" යි පවසමින් සක් රුවනට පැන් ඉස අභිෂේක කරයි. ඉන්පසු සක් රුවන පංචාංගික තූර්ය නාදයක් මෙන් මිහිරි හඬක් පතුරුවමින් අහසින් පෙරදිග දෙසට ගමන් කරයි. සක්විති රජු ද සක් රුවනෙහි ආනුභාවයෙන් දොළොස් යොදුනක් පතළ සිවුරඟ සේනාව සමඟ ඉතා උස ද නොවන ඉතා මිටි ද නොවන පරිදි, උස ගස්වලට යටින් ද මිටි ගස්වලට ඉහළින් ද ගමන් කරයි. ගස්වල මල් ඵල දලු ආදී පඬුරු ගෙන එන ජනයාගෙන් එම පඬුරු පිළිගනිමින්, "පින්වත් මහරජතුමනි, වැඩම කළ මැනව" යනාදී වශයෙන් ඉහළම ගරුසරු දක්වමින් පැමිණෙන ප්‍රතිරාජයන්ට "පණ නොනැසිය යුතුය" යනාදී වශයෙන් අනුශාසනා කරමින් රජු ගමන් කරයි. රජුට අනුභව කිරීමට හෝ දිවා විවේක ගැනීමට අවශ්‍ය වූ විට සක් රුවන අහසින් බැස ජලය ආදී සියලු කටයුතුවලට සුදුසු වූ සමබිමක අක්ෂයක් (කූඤ්ඤයක්) ගැසූ කලෙක මෙන් නිශ්චලව පවතී. නැවත රජුට ගමන් කිරීමට සිත් වූ විට පෙර පරිදිම හඬ නගමින් එය ගමන් කරයි. එම හඬ අසා දොළොස් යොදුනක් පමණ වූ පිරිස ද අහසින් ගමන් කරති. සක් රුවන පිළිවෙළින් පෙරදිග මුහුදට ඇතුළු වෙයි. එය මුහුදට ඇතුළු වන විට ජලය යොදුනක් පමණ දුරට පසෙකට වී බිත්තියක් මෙන් පවතී. මහාජනයා කැමති පරිදි සත්රුවන් රැස් කරති. නැවත රජු රන් කෙණ්ඩිය ගෙන "මෙතැන් සිට මෙය මගේ රාජ්‍යයයි" කියා පැන් ඉස ආපසු හැරෙයි. එවිට සේනාව ඉදිරියෙන් ද, සක් රුවන පසුපසින් ද, රජු මැද ද වෙති. සක් රුවන පසුපසට යන විට ජලය නැවත පිරෙයි. මේ ආකාරයෙන්ම දකුණු, බටහිර සහ උතුරු මුහුදුවලට ද ගමන් කරයි.

Evaṃ catuddisaṃ anusaṃyāyitvā cakkaratanaṃ tiyojanappamāṇaṃ ākāsaṃ ārohati. Tattha ṭhito rājā cakkaratanānubhāvena vijitavijayo pañcasataparittadīpapaṭimaṇḍitaṃ sattayojanasahassaparimaṇḍalaṃ pubbavidehaṃ, tathā aṭṭhayojanasahassaparimaṇḍalaṃ uttarakuruṃ, sattayojanasahassaparimaṇḍalaṃyeva aparagoyānaṃ, dasayojanasahassaparimaṇḍalaṃ jambudīpañcāti evaṃ catumahādīpadvisahassaparittadīpapaṭimaṇḍitaṃ ekaṃ cakkavāḷaṃ suphullapuṇḍarīkavanaṃ viya oloketi. Evaṃ olokayato cassa anappakā rati uppajjati. Evampi taṃ cakkaratanaṃ rañño ratiṃ janeti, tampi buddharatanasamaṃ natthi. Yadi hi ratijananaṭṭhena ratanaṃ, tathāgatova ratanaṃ, kiṃ karissati etaṃ cakkaratanaṃ? Tathāgato hi yassā dibbāya ratiyā cakkaratanādīhi sabbehipi janitā cakkavattirati saṅkhampi kalampi kalabhāgampi na upeti, tatopi ratito uttaritarañca paṇītatarañca attano ovādappaṭikarānaṃ asaṅkhyeyyānampi devamanussānaṃ paṭhamajjhānaratiṃ dutiyatatiyacatutthapañcamajjhānaratiṃ, ākāsānañcāyatanaratiṃ, viññāṇañcāyatanaākiñcaññāyatananevasaññānāsaññāyatanaratiṃ, sotāpattimaggaratiṃ, sotāpattiphalaratiṃ, sakadāgāmianāgāmiarahattamaggaphalaratiñca janeti. Evaṃ ratijananaṭṭhenāpi tathāgatasamaṃ ratanaṃ natthīti.

මෙසේ සතර දිශාවෙහි සංචාරය කර සක් රුවන යොදුන් තුන්සියයක් පමණ අහසට නැඟෙයි. එහි සිටින රජු සක් රුවනෙහි ආනුභාවයෙන් සතුරන් පරාජය කර ජයග්‍රහණය ලැබූවෙකු වී, කුඩා දූපත් පන්සියයකින් වට වූ යොදුන් හත්දහසක වටප්‍රමාණයෙන් යුත් පූර්වවිදේහය ද, යොදුන් අටදහසක වටප්‍රමාණයෙන් යුත් උත්තරකුරු ද්වීපය ද, යොදුන් හත්දහසක වටප්‍රමාණයෙන් යුත් අපරගෝයානය ද, යොදුන් දසදහසක වටප්‍රමාණයෙන් යුත් ජම්බුද්වීපය ද යන මෙසේ සතර මහා ද්වීපයන් හා කුඩා දූපත් දෙදහසකින් අලංකාර වූ මෙම මුළු සක්වළම මැනවින් පිපුණු පියුම් වනයක් මෙන් නරඹයි. මෙසේ බලන රජුට අප්‍රමාණ සතුටක් උපදියි. මෙසේ සක් රුවන රජුට සතුට උපදවයි. එසේ වුව ද එය බුද්ධ රත්නය හා සමාන නොවේ. ඉදින් සතුට උපදවන අර්ථයෙන් රත්නයක් වේ නම්, තථාගතයන් වහන්සේම රත්නය නම් වන සේක. මේ සක් රුවනින් ඇති ප්‍රයෝජනය කිම? තථාගතයන් වහන්සේ සක් රුවන ඇතුළු සියලු රත්නයන්ගෙන් උපදවන සක්විති සැපතෙහි එක් කලාවක් හෝ කලාවකින් කොටසක් හෝ අහලකටවත් නොපැමිණෙන දිව්‍යමය සතුටක් උපදවන සේක. තථාගත රත්නය එම සතුටට වඩා උසස් වූ ද ප්‍රණීත වූ ද, ස්වකීය අවවාදයට අනුව පිළිපදින්නා වූ අසංඛ්‍යයක් දේව මිනිසුන්ට ප්‍රථම ධ්‍යාන සුඛය, දෙවන, තෙවන, සිවුවන සහ පස්වන ධ්‍යාන සුඛය ද, ආකාසානඤ්චායතන සුඛය ද, විඤ්ඤාණඤ්චායතන, ආකිඤ්චඤ්ඤායතන හා නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සුඛය ද, සෝතාපත්ති මාර්ග සුඛය ද, සෝතාපත්ති ඵල සුඛය ද, සකෘදාගාමී, අනාගාමී හා අරහත් මාර්ග ඵල සුඛය ද උපදවන සේක. මෙසේ සතුට උපදවන අර්ථයෙන් ද තථාගතයන් වහන්සේ හා සමාන රත්නයක් නැත.

Apica ratanaṃ nāmetaṃ duvidhaṃ hoti saviññāṇakamaviññāṇakañca. Tattha aviññāṇakaṃ cakkaratanaṃ maṇiratanañca, yaṃ vā panaññampi anindriyabaddhasuvaṇṇarajatādi, saviññāṇakaṃ hatthiratanādipariṇāyakaratanapariyosānaṃ, yaṃ vā panaññampi evarūpaṃ indriyabaddhaṃ. Evaṃ duvidhe cettha saviññāṇakaratanaṃ aggamakkhāyati[Pg.149]. Kasmā? Yasmā aviññāṇakaṃ suvaṇṇarajatamaṇimuttādiratanaṃ saviññāṇakānaṃ hatthiratanādīnaṃ alaṅkāratthāya upanīyati.

තවද රත්නය යනු සවිඤ්ඤාණක (පණ ඇති) සහ අවිඤ්ඤාණක (පණ නැති) වශයෙන් දෙවදෑරුම් වේ. එහිදී සක් රුවන සහ මිණි රුවන ද, රන් රිදී ආදී ඉන්ද්‍රියයන් හා සම්බන්ධ නැති යම් වස්තුවක් වේ ද එය අවිඤ්ඤාණක රත්නයයි. ඇත් රුවනෙහි පටන් පරිණායක රත්නය (මහා පුරුෂ රත්නය) දක්වා වූ ද, ඉන්ද්‍රියයන් හා සම්බන්ධ වූ ද යම් රත්නයක් වේ ද එය සවිඤ්ඤාණක රත්නයයි. මෙසේ දෙවදෑරුම් වූ රත්නයන් අතරින් සවිඤ්ඤාණක රත්නය අග්‍ර යැයි කියනු ලැබේ. එයට හේතුව කිම? රන්, රිදී, මැණික්, මුතු ආදී අවිඤ්ඤාණක රත්නයන් සවිඤ්ඤාණක වූ ඇත් රුවන ආදීන්ගේ අලංකාරය පිණිස පමුණුවනු ලබන බැවිනි.

Saviññāṇakaratanampi duvidhaṃ tiracchānagataratanaṃ, manussaratanañca. Tattha manussaratanaṃ aggamakkhāyati. Kasmā? Yasmā tiracchānagataratanaṃ manussaratanassa opavayhaṃ hoti. Manussaratanampi duvidhaṃ itthiratanaṃ, purisaratanañca. Tattha purisaratanaṃ aggamakkhāyati. Kasmā? Yasmā itthiratanaṃ purisaratanassa paricārikattaṃ āpajjati. Purisaratanampi duvidhaṃ agārikaratanaṃ, anagārikaratanañca. Tattha anagārikaratanaṃ aggamakkhāyati. Kasmā? Yasmā agārikaratanesu aggo cakkavattipi sīlādiguṇayuttaṃ anagārikaratanaṃ pañcapatiṭṭhitena vanditvā upaṭṭhahitvā payirupāsitvā dibbamānusikā sampattiyo pāpuṇitvā ante nibbānasampattiṃ pāpuṇāti.

සවිඤ්ඤාණක රත්නය ද තිරිසන් රත්නය සහ මනුෂ්‍ය රත්නය වශයෙන් දෙවදෑරුම් වේ. එහිදී මනුෂ්‍ය රත්නය අග්‍ර යැයි කියනු ලැබේ. එයට හේතුව කිම? තිරිසන් රත්නය මනුෂ්‍ය රත්නයට වාහනයක් (පරිහරණය කරන්නක්) වන බැවිනි. මනුෂ්‍ය රත්නය ද ස්ත්‍රී රත්නය සහ පුරුෂ රත්නය වශයෙන් දෙවදෑරුම් වේ. එහිදී පුරුෂ රත්නය අග්‍ර යැයි කියනු ලැබේ. එයට හේතුව කිම? ස්ත්‍රී රත්නය පුරුෂ රත්නයට උපස්ථායක බවට පත්වන බැවිනි. පුරුෂ රත්නය ද ගිහි රත්නය සහ පැවිදි රත්නය වශයෙන් දෙවදෑරුම් වේ. එහිදී පැවිදි රත්නය අග්‍ර යැයි කියනු ලැබේ. එයට හේතුව කිම? ගිහි රත්නයන් අතර අග්‍ර වූ සක්විති රජු පවා සීලාදී ගුණයෙන් යුත් පැවිදි රත්නයට පංචප්‍රතිෂ්ඨානයෙන් වැඳ, උපස්ථාන කර, ඇසුරු කොට දිව්‍ය මනුෂ්‍ය සම්පත් ලබා අවසානයේ නිවන් සම්පත ද ලබන බැවිනි.

Evaṃ anagārikaratanampi duvidhaṃ ariyaputhujjanavasena. Ariyaratanampi duvidhaṃ sekhāsekhavasena. Asekharatanampi duvidhaṃ sukkhavipassakasamathayānikavasena. Samathayānikaratanampi duvidhaṃ sāvakapāramippattamappattañca. Tattha sāvakapāramippattaṃ aggamakkhāyati. Kasmā? Guṇamahantatāya. Sāvakapāramippattaratanatopi paccekabuddharatanaṃ aggamakkhāyati. Kasmā? Guṇamahantatāya. Sāriputtamoggallānasadisāpi hi anekasatā sāvakā ekassa paccekabuddhassa guṇānaṃ satabhāgampi na upenti. Paccekabuddharatanatopi sammāsambuddharatanaṃ aggamakkhāyati. Kasmā? Guṇamahantatāya. Sakalampi hi jambudīpaṃ pūretvā pallaṅkena pallaṅkaṃ ghaṭentā nisinnā paccekabuddhā ekassa sammāsambuddhassa guṇānaṃ neva saṅkhaṃ na kalaṃ na kalabhāgaṃ upenti. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘yāvatā, bhikkhave, sattā apadā vā…pe… tathāgato tesaṃ aggamakkhāyatī’’tiādi (a. ni. 4.34; 5.32; itivu. 90). Evaṃ kenaci pariyāyena tathāgatasamaṃ ratanaṃ natthi. Tenāha bhagavā – ‘‘na no samaṃ atthi tathāgatenā’’ti.

මෙසේ අනාගාරික රත්නය ද ආර්ය හා පෘථග්ජන වශයෙන් දෙවදෑරුම් වේ. ආර්ය රත්නය ද සේඛ සහ අසේඛ වශයෙන් දෙවදෑරුම් වේ. අසේඛ රත්නය ද ශුෂ්ක විපස්සක සහ සමථයානික වශයෙන් දෙවදෑරුම් වේ. සමථයානික රත්නය ද ශ්‍රාවක පාරමිතාවට පැමිණි සහ නොපැමිණි වශයෙන් දෙවදෑරුම් වේ. එහි ශ්‍රාවක පාරමිතාවට පැමිණි රත්නය අග්‍ර යැයි කියනු ලැබේ. ඒ මන්ද? ගුණයන්ගේ මහත් බව නිසාය. ශ්‍රාවක පාරමිතාවට පැමිණි රත්නයට වඩා පච්චේකබුද්ධ (පසේබුදු) රත්නය අග්‍ර යැයි කියනු ලැබේ. ඒ මන්ද? ගුණයන්ගේ මහත් බව නිසාය. සැරියුත් මුගලන් හා සමාන වූ සිය ගණනක් ශ්‍රාවකයෝ වුව ද එක් පසේබුදු රජාණන් වහන්සේ නමකගේ ගුණයන්ගෙන් සියයෙන් පංගුවකටවත් සමාන නොවෙති. පසේබුදු රත්නයට වඩා සම්මා සම්බුද්ධ රත්නය අග්‍ර යැයි කියනු ලැබේ. ඒ මන්ද? ගුණයන්ගේ මහත් බව නිසාය. මුළු දඹදිවම පිරී සිටින, එකිනෙකාගේ පර්යංකයන් ගැටෙන සේ වැඩසිටින පසේබුදු රජාණන් වහන්සේලා පවා එක් සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේ නමකගේ ගුණයන්ගේ ගණනකට හෝ කොටසකට හෝ ඉන් අල්ප මාත්‍රයකට හෝ සමාන නොවන බැවිනි. මේ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: “මහණෙනි, පාද රහිත වූ හෝ, දෙපා ඇති හෝ... යනාදී වශයෙන් යම් තාක් සත්ත්වයෝ වෙත් ද, තථාගතයන් වහන්සේ ඔවුන් අතර අග්‍ර යැයි කියනු ලැබේ.” මෙසේ කිසිදු ආකාරයකින් තථාගතයන් වහන්සේ හා සමාන රත්නයක් නැත. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “තථාගතයන් වහන්සේ හා සමාන කෙනෙකු නැත” යි වදාළ සේක.

Evaṃ bhagavā buddharatanassa aññehi ratanehi asamataṃ vatvā idāni tesaṃ sattānaṃ uppannaupaddavavūpasamatthaṃ neva jātiṃ na gottaṃ na kolaputtiyaṃ na vaṇṇapokkharatādiṃ nissāya, apica kho avīcimupādāya bhavaggapariyante [Pg.150] loke sīlasamādhikkhandhādīhi guṇehi buddharatanassa asadisabhāvaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi buddhe ratanaṃ paṇītaṃ, etena saccena suvatthi hotū’’ti.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බුද්ධ රත්නය අනෙකුත් රත්නයන් හා සමාන නොවන බව වදාරා, දැන් ඒ සත්ත්වයන්ට හටගත් උපද්‍රවයන් සන්සිඳවීම පිණිස ජාතිය හෝ ගෝත්‍රය හෝ කුලපුත්‍ර භාවය හෝ වර්ණ සෞන්දර්යය ආදිය නිසා නොව, අවීචි නිරයේ සිට භවාග්‍රය දක්වා වූ ලෝකයෙහි ශීල සමාධි ආදී ගුණස්කන්ධයන්ගෙන් බුද්ධ රත්නය සතු අසමසම බව නිසා, “මේ බුද්ධ රත්නය ද ප්‍රණීතය, මේ සත්‍ය බලයෙන් සෙත් වේවා” යි සත්‍ය වචනය යොදති.

Tassattho – idampi idha vā huraṃ vā saggesu vā yaṃkiñci atthi vittaṃ vā ratanaṃ vā, tena saddhiṃ tehi tehi guṇehi asamattā buddhe ratanaṃ paṇītaṃ. Yadi hi etaṃ saccaṃ, atha etena saccena imesaṃ pāṇīnaṃ suvatthi hotu, sobhanānaṃ atthitā hotu arogatā nirupaddavatāti. Ettha ca yathā ‘‘cakkhu kho, ānanda, suññaṃ attena vā attaniyena vā’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 4.85) attabhāvena vā attaniyabhāvena vāti attho. Itarathā hi cakkhu attā vā attaniyaṃ vāti appaṭisiddhameva siyā. Evaṃ ratanaṃ paṇītanti ratanattaṃ paṇītaṃ, ratanabhāvo paṇītoti ayamattho veditabbo. Itarathā hi buddho neva ratananti sijjheyya. Na hi yattha ratanaṃ atthi, taṃ ratananti na sijjhati. Yattha pana cittīkatādiatthasaṅkhātaṃ yena vā tena vā vidhinā sambandhagataṃ ratanaṃ atthi, yasmā taṃ ratanattamupādāya ratananti paññāpīyati, tasmā tassa ratanassa atthitāya ratananti sijjhati. Atha vā idampi buddhe ratananti imināpi pakārena buddhova ratananti evamattho veditabbo. Vuttamattāya ca bhagavatā imāya gāthāya rājakulassa sotthi jātā, bhayaṃ vūpasantaṃ. Imissā gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

එහි අර්ථය නම් - මෙලොව හෝ පරලොව හෝ ස්වර්ග ලෝකයන්හි යම්කිසි වස්තුවක් හෝ රත්නයක් වේ ද, ඒ කිසිවක් ඒ ඒ ගුණයන්ගෙන් බුද්ධ රත්නය හා සමාන නොවන බැවින් බුද්ධ රත්නය ප්‍රණීත වේ. ඉදින් මේ ප්‍රකාශය සත්‍ය නම්, ඒ සත්‍ය බලයෙන් මේ සත්ත්වයන්ට සෙත් වේවා, යහපතක්ම වේවා, නීරෝගී බව සහ උපද්‍රව රහිත බව ලැබේවා යන්නයි. මෙහිදී “ආනන්දය, ඇස වනාහි ආත්මයෙන් හෝ ආත්මයට අයත් දෙයකින් හිස්ය” යනාදී තැන්හි මෙන් ආත්ම භාවයෙන් හෝ ආත්මයට අයත් බවින් තොරය යන අර්ථය දත යුතුය. එසේ නොවේ නම් ඇස ආත්මය හෝ ආත්මයට අයත් දෙයක් බව ප්‍රතික්ෂේප නොවනු ඇත. එමෙන්ම “රත්නය ප්‍රණීතය” යන්නෙන් රත්නභාවය ප්‍රණීතය, රත්නයක් වීම උතුම්ය යන අර්ථය දත යුතුය. එසේ නොවුවහොත් බුදුරජාණන් වහන්සේ රත්නයක් බව සිද්ධ නොවේ. යම් තැනක රත්නයක් පවතී ද, එය රත්නයක් නොවේ යැයි කීම සිද්ධ නොවේ. නමුත් යම් බුද්ධ රත්නයක් කෙරෙහි ගරුබුහුමන් දැක්වීම් ආදී අර්ථ සංඛ්‍යාත වූ යම් කිසි ක්‍රමයකින් සම්බන්ධ වූ රත්නභාවය ඇද්ද, ඒ රත්නභාවය නිසාම එය රත්නය යැයි පනවනු ලැබේ. එබැවින් ඒ රත්නභාවය පැවතීම නිසා බුදුරජාණන් වහන්සේ රත්නයක් බව සිද්ධ වේ. එසේත් නැතහොත්, “මේ බුද්ධ රත්නය ද” යන මෙයින් බුදුරජාණන් වහන්සේම රත්නය වේ යන අර්ථය දත යුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මේ ගාථාව වදාළ මාත්‍රයෙන්ම රජ පවුලට සෙත් විය, භය සන්සිඳුණි. මේ ගාථාවේ ආඥාව කෝටි ලක්ෂයක් සක්වල අමනුෂ්‍යයන් විසින් පිළිගන්නා ලදී.

Khayaṃ virāgantigāthāvaṇṇanā

“ඛයං විරාගං” යන ගාථාවේ වර්ණනාවයි.

4. Evaṃ buddhaguṇena saccaṃ vatvā idāni nibbānadhammaguṇena vattumāraddho ‘‘khayaṃ virāga’’nti. Tattha yasmā nibbānasacchikiriyāya rāgādayo khīṇā honti parikkhīṇā, yasmā vā taṃ tesaṃ anuppādanirodhakkhayamattaṃ, yasmā ca taṃ rāgādivippayuttaṃ sampayogato ca ārammaṇato ca, yasmā vā tamhi sacchikate rāgādayo accantaṃ virattā honti vigatā viddhastā, tasmā khayanti ca virāganti ca vuccati. Yasmā panassa na uppādo paññāyati, na vayo, na ṭhitassa aññathattaṃ tasmā taṃ na jāyati na jīyati na mīyatīti katvā amatanti vuccati. Uttamatthena pana atappakaṭṭhena ca paṇītanti. Yadajjhagāti yaṃ ajjhagā vindi paṭilabhi, attano ñāṇabalena sacchākāsi. Sakyamunīti [Pg.151] sakyakulappasutattā sakyo, moneyyadhammasamannāgatattā muni, sakyo eva muni sakyamuni. Samāhitoti ariyamaggasamādhinā samāhitacitto. Na tena dhammena samatthi kiñcīti tena khayādināmakena sakyamuninā adhigatena dhammena samaṃ kiñci dhammajātaṃ natthi. Tasmā suttantarepi vuttaṃ – ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā, virāgo tesaṃ aggamakkhāyatī’’tiādi (a. ni. 4.34; itivu. 90).

4. මෙසේ බුද්ධ ගුණයෙන් සත්‍යය පවසා, දැන් නිවනේ ගුණයෙන් සත්‍යය පැවසීමට “ඛයං විරාගං” යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. එහි යම් හෙයකින් නිවන සාක්ෂාත් කිරීමෙන් රාගාදී කෙලෙස් ක්ෂය වේ ද, හාත්පසින්ම ක්ෂය වේ ද, එසේත් නැතහොත් එය ඒ ආර්යයන්ගේ (කෙලෙස්) නැවත නූපදනා ලෙස නිරුද්ධ වීම හා ක්ෂය වීමම වේ ද, යම් හෙයකින් එය සම්ප්‍රයෝග වශයෙන් හා ආරම්මණ වශයෙන් රාගාදී කෙලෙසුන්ගෙන් වෙන් වූයේ වේ ද, යම් හෙයකින් එය සාක්ෂාත් කළ කල්හි රාගාදීහු අත්‍යන්තයෙන්ම පහව යෙත් ද, විනාශ වෙත් ද, එබැවින් එය “ඛය” (ක්ෂය) සහ “විරාග” යැයි කියනු ලැබේ. යම් හෙයකින් මෙහි ඉපදීමක් හෝ විනාශයක් හෝ පවතින දෙයක වෙනස් වීමක් හෝ නොපෙනේ ද, එබැවින් එය නොඉපදෙන, නොදිරන, නොමැරෙන බැවින් “අමත” (අමෘත) යැයි කියනු ලැබේ. උතුම් අර්ථයෙන් හා තැවීම් රහිත අර්ථයෙන් “ප්‍රණීත” නම් වේ. “යදජ්ඣගා” යනු යම් නිවනක් තමන් වහන්සේගේ ඥාන බලයෙන් සාක්ෂාත් කළ සේක් ද යන්නයි. “සක්‍යමුනී” යනු ශාක්‍ය කුලයෙහි උපන් බැවින් ශාක්‍ය ද, මෞනෙය්‍ය ධර්මයෙන් යුක්ත බැවින් මුනි ද වේ, ඒ ශාක්‍ය මුනිවරයාණන් වහන්සේය. “සමාහිතෝ” යනු ආර්ය මාර්ග සමාධියෙන් සමාහිත සිත් ඇති බවයි. “න තේන ධම්මේන සමත්ථි කිඤ්චි” යනු ශාක්‍ය මුනිවරයාණන් වහන්සේ අවබෝධ කරගත් ඒ ක්ෂය විරාගාදී නාම ඇති ධර්මයට සමාන වූ කිසිදු ධර්මයක් නැත යන්නයි. එබැවින් සූත්‍රාන්තරයන්හි ද මෙසේ වදාරන ලදී: “මහණෙනි, සංඛත හෝ අසංඛත වූ යම් තාක් ධර්මයෝ වෙත් ද, ඔවුන් අතර විරාගය (නිවන) අග්‍ර යැයි කියනු ලැබේ.”

Evaṃ bhagavā nibbānadhammassa aññehi dhammehi asamataṃ vatvā idāni tesaṃ sattānaṃ uppannaupaddavavūpasamatthaṃ khayavirāgāmatapaṇītatāguṇehi nibbānadhammaratanassa asadisabhāvaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi dhamme ratanaṃ paṇītaṃ, etena saccena suvatthi hotū’’ti. Tassattho purimagāthāya vuttanayeneva veditabbo. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිවන අනෙකුත් ධර්මයන් හා සමාන නොවන බව වදාරා, දැන් ඒ සත්ත්වයන්ගේ උපද්‍රව සන්සිඳවීම සඳහා ක්ෂය, විරාග, අමත, ප්‍රණීත යන ගුණයන්ගෙන් යුත් නිවන් රත්නයේ අසමසම බව නිසා, “මේ ධර්ම රත්නය ද ප්‍රණීතය, මේ සත්‍ය බලයෙන් සෙත් වේවා” යි සත්‍ය වචනය යොදති. එහි අර්ථය පෙර ගාථාවේ පවසන ලද ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. මේ ගාථාවේ ආඥාව ද කෝටි ලක්ෂයක් සක්වල අමනුෂ්‍යයන් විසින් පිළිගන්නා ලදී.

Yaṃ buddhaseṭṭhotigāthāvaṇṇanā

“යං බුද්ධසෙට්ඨෝ” යන ගාථාවේ වර්ණනාවයි.

5. Evaṃ nibbānadhammaguṇena saccaṃ vatvā idāni maggadhammaguṇena vattumāraddho ‘‘yaṃ buddhaseṭṭho’’ti. Tattha ‘‘bujjhitā saccānī’’tiādinā nayena buddho, uttamo pasaṃsanīyo cāti seṭṭho, buddho ca so seṭṭho cāti buddhaseṭṭho, anubuddhapaccekabuddhasutabuddhakhyesu vā buddhesu seṭṭhoti buddhaseṭṭho. So buddhaseṭṭho yaṃ parivaṇṇayī ‘‘aṭṭhaṅgikova maggānaṃ, khemaṃ nibbānapattiyā’’ti (ma. ni. 2.215) ca ‘‘ariyaṃ vo, bhikkhave, sammāsamādhiṃ desissāmi saupanisaṃ saparikkhāra’’nti (ma. ni. 3.136) ca evamādinā nayena tattha tattha pasaṃsi pakāsayi. Sucinti kilesamalasamucchedakaraṇato accantavodānaṃ. Samādhimānantarikaññamāhūti yañca attano pavattisamanantaraṃ niyameneva phalapadānato ‘‘ānantarikasamādhī’’ti āhu. Na hi maggasamādhimhi uppanne tassa phaluppattinisedhako koci antarāyo atthi. Yathāha –

5. මෙසේ නිවන් නම් වූ ධර්මයේ ගුණයෙන් සත්‍යය ප්‍රකාශ කොට, දැන් මාර්ග ධර්මයේ ගුණයෙන් (සත්‍යය) ප්‍රකාශ කරනු පිණිස "යං බුද්ධසෙට්ඨො" යන්න ආරම්භ කරන ලදී. එහි "සත්‍යයන් අවබෝධ කළ හෙයින්" යන ආදී නයින් බුද්ධ නම් වන සේක, උත්තම වූ ද ප්‍රසංසනීය වූ ද හෙයින් ශ්‍රේෂ්ඨ වන සේක. ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේ ශ්‍රේෂ්ඨ වන බැවින් 'බුද්ධසෙට්ඨ' නම් වන සේක. නැතහොත් අනුබුද්ධ, පසේබුදු, ශ්‍රැතබුද්ධ ආදී බුදුවරුන් අතරෙහි ශ්‍රේෂ්ඨ වන බැවින් 'බුද්ධසෙට්ඨ' නම් වන සේක. ඒ බුද්ධශ්‍රේෂ්ඨයන් වහන්සේ යම් (ආර්ය මාර්ග සමාධියක්) වර්ණනා කළ සේක් ද, "මාර්ගයන් අතර අෂ්ටාංගික මාර්ගය උතුම්ය, එය නිර්වාණ ප්‍රාප්තිය පිණිස වූ නිර්භය මාවතයි" යනුවෙන් ද, "මහණෙනි, මම තොපට උපනිශ්‍රය සහිත වූ පිරිවාර සහිත වූ ආර්ය සම්‍යග් සමාධිය දේශනා කරමි" යනුවෙන් ද මෙසේ ඒ ඒ තැන්හි ප්‍රශංසා කළ සේක, ප්‍රකාශ කළ සේක. 'සුචිං' යනු කෙලෙස් මල සමුච්ඡේද වශයෙන් ප්‍රහීණය කරන බැවින් අත්‍යන්තයෙන්ම පිරිසිදු වූ යන්නයි. 'සමාධිමානන්තරිකඤ්ඤමාහු' යනු තමාගේ පැවැත්මෙන් ඉක්බිතිවම (අනතුරු ප්‍රත්‍යයෙන්) නියත වශයෙන්ම ඵල විපාක දෙන බැවින් 'ආනන්තරික සමාධිය' යයි වදාරන ලදී. මන්දයත්, මාර්ග සමාධිය උපන් කල්හි ඒ පුද්ගලයාට ඵල උත්පත්තිය වැළැක්විය හැකි කිසිදු අන්තරායක් නැති බැවිනි. එය මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘Ayañca puggalo sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno assa, kappassa ca uḍḍayhanavelā assa, neva tāva kappo uḍḍayheyya, yāvāyaṃ puggalo na sotāpattiphalaṃ sacchikaroti, ayaṃ [Pg.152] vuccati puggalo ṭhitakappī. Sabbepi maggasamaṅgino puggalā ṭhitakappino’’ti (pu. pa. 17).

"යම් පුද්ගලයෙක් සෝතාපත්ති ඵලය සාක්ෂාත් කරනු පිණිස පිළිපන්නේ වේ ද, ඒ අවස්ථාව කල්පය දැවී විනාශ වන වේලාව වේ ද, ඒ පුද්ගලයා සෝතාපත්ති ඵලය සාක්ෂාත් කරන තෙක් ඒ කල්පය නොදැවෙන්නේමය. මේ පුද්ගලයා 'ස්ථිතකල්පී' (කල්පය පවතින තෙක් සිටින්නා) යැයි කියනු ලැබේ. සියලු මාර්ගස්ථ පුද්ගලයෝම ස්ථිතකල්පීහු වෙති."

Samādhinā tena samo na vijjatīti tena buddhaseṭṭhaparivaṇṇitena sucinā ānantarikasamādhinā samo rūpāvacarasamādhi vā arūpāvacarasamādhi vā koci na vijjati. Kasmā? Tesaṃ bhāvitattā tattha tattha brahmaloke upapannassāpi puna nirayādīsupi upapattisambhavato, imassa ca arahattasamādhissa bhāvitattā ariyapuggalassa sabbūpapattisamugghātasambhavato. Tasmā suttantarepi vuttaṃ – ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā…pe… ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, tesaṃ aggamakkhāyatī’’tiādi (a. ni. 4.34; itivu. 90).

"සමාධිනා තෙන සමෝ න විජ්ජති" යනු බුද්ධ ශ්‍රේෂ්ඨයන් වහන්සේ විසින් වර්ණනා කරන ලද, පිරිසිදු වූ ඒ ආනන්තරික සමාධිය හා සමාන වූ රූපාවචර සමාධියක් හෝ අරූපාවචර සමාධියක් හෝ වෙනත් කිසිදු සමාධියක් විද්‍යාමාන නොවේ. ඒ මන්ද? ඒ රූපාවචර හා අරූපාවචර සමාධීන් වැඩීම නිසා ඒ ඒ බ්‍රහ්ම ලෝකවල උපන්න ද, නැවත නිරය ආදියෙහි පවා ඉපදීමේ සම්භාවිතාව පවතින බැවිනි. එහෙත් මේ අර්හත් මාර්ග සමාධිය වැඩීමෙන් ආර්ය පුද්ගලයාට සියලු භව උප්පත්තීන් සමුච්ඡේද වන බැවිනි. එබැවින් වෙනත් සූත්‍ර දේශනාවක ද මෙසේ වදාරන ලදී: "මහණෙනි, යම්තාක් සංඛත ධර්ම ඇද්ද... ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය ඔවුන් අතර අග්‍ර යයි කියනු ලැබේ."

Evaṃ bhagavā ānantarikasamādhissa aññehi samādhīhi asamataṃ vatvā idāni purimanayeneva maggadhammaratanassa asadisabhāvaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi dhamme…pe… hotū’’ti. Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආනන්තරික සමාධිය අන්‍ය සමාධීන් හා සමාන නොවන බව වදාරා, දැන් පෙර ක්‍රමයෙන්ම මාර්ග ධර්ම රත්නයේ අසදෘශ භාවය ඇසුරු කොට "ඉදම්පි ධම්මේ රතනං පණීතං, ඒතේන සච්චේන සුවත්ථි හෝතු" යනුවෙන් සත්‍ය ක්‍රියාව සිදු කරන සේක. එහි අර්ථය පෙර කියන ලද ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. මේ ගාථාවෙහි අණසක කෙළ ලක්ෂයක් සක්වළ අමනුෂ්‍යයන් විසින් ද පිළිගන්නා ලදී.

Ye puggalātigāthāvaṇṇanā

'යේ පුග්ගලා' යන ගාථාවේ වර්ණනාවයි.

6. Evaṃ maggadhammaguṇenāpi saccaṃ vatvā idāni saṅghaguṇenāpi vattumāraddho ‘‘ye puggalā’’ti. Tattha yeti aniyametvā uddeso. Puggalāti sattā. Aṭṭhāti tesaṃ gaṇanaparicchedo. Te hi cattāro ca paṭipannā cattāro ca phale ṭhitāti aṭṭha honti. Sataṃ pasatthāti sappurisehi buddhapaccekabuddhabuddhasāvakehi aññehi ca devamanussehi pasatthā. Kasmā? Sahajātasīlādiguṇayogā. Tesañhi campakavakulakusumādīnaṃ sahajātavaṇṇagandhādayo viya sahajātā sīlasamādhiādayo guṇā, tena te vaṇṇagandhādisampannāni viya pupphāni devamanussānaṃ sataṃ piyā manāpā pasaṃsanīyā ca honti. Tena vuttaṃ ‘‘ye puggalā aṭṭhasataṃ pasatthā’’ti.

6. මෙසේ මාර්ග ධර්මයේ ගුණයෙන් සත්‍යය වදාරා, දැන් සංඝ ගුණයෙන් ද (සත්‍යය) වදාරනු පිණිස "යේ පුග්ගලා" යන ගාථාව ආරම්භ කරන ලදී. එහි 'යේ' යනු නියමයක් නැතිව (පොදුවේ) දැක්වීමයි. 'පුග්ගලා' යනු සත්ත්වයෝය. 'අට්ඨ' යනු ඔවුන්ගේ සංඛ්‍යා ප්‍රමාණයයි. ඔවුහු මාර්ගයට පිළිපන් සතර දෙනා හා ඵලයෙහි පිහිටි සතර දෙනා වශයෙන් අට දෙනෙක් වෙති. 'සතං පසත්ථා' යනු බුද්ධ, පසේබුදු, බුද්ධ ශ්‍රාවකයන් වැනි සත්පුරුෂයන් විසින් හා සෙසු දෙවි මිනිසුන් විසින් ප්‍රශංසා කරන ලද යන්නයි. ඒ මන්ද? සහජ වූ සීලාදී ගුණවලින් යුක්ත වන බැවිනි. සපු, මී, මලින්නා ආදී මල්වල උපතින්ම ඇති වර්ණ හා ගන්ධයන් මෙන් ඔවුනට ද සහජයෙන්ම පිහිටි සීල සමාධි ආදී ගුණ පවතී. එබැවින් වර්ණ ගන්ධයෙන් යුත් මල් මෙන් ඔවුහු දෙවි මිනිස් සත්පුරුෂයන්ට ප්‍රිය වූවාහු, මනාප වූවාහු හා ප්‍රශංසනීය වූවාහු වෙති. ඒ නිසා "යේ පුග්ගලා අට්ඨ සතං පසත්ථා" යයි වදාරන ලදී.

Atha vā yeti aniyametvā uddeso. Puggalāti sattā. Aṭṭhasatanti tesaṃ gaṇanaparicchedo. Te hi ekabījī kolaṃkolo sattakkhattuparamoti tayo sotāpannā. Kāmarūpārūpabhavesu adhigataphalā [Pg.153] tayo sakadāgāmino. Te sabbepi catunnaṃ paṭipadānaṃ vasena catuvīsati. Antarāparinibbāyī, upahaccaparinibbāyī, sasaṅkhāraparinibbāyī, asaṅkhāraparinibbāyī, uddhaṃsoto, akaniṭṭhagāmīti avihesu pañca. Tathā atappasudassasudassīsu. Akaniṭṭhesu pana uddhaṃsotavajjā cattāroti catuvīsati anāgāmino. Sukkhavipassako samathayānikoti dve arahanto. Cattāro maggaṭṭhāti catupaññāsa. Te sabbepi saddhādhurapaññādhurānaṃ vasena diguṇā hutvā aṭṭhasataṃ honti. Sesaṃ vuttanayameva.

නැතහොත්, 'යේ' යනු නියමයක් නැතිව දැක්වීමයි. 'පුග්ගලා' යනු සත්ත්වයෝය. 'අට්ඨසතං' යනු ඔවුන්ගේ සංඛ්‍යා පරිච්ඡේදයයි. එනම්, ඒකබීජී, කෝලංකෝල, සත්තක්ඛත්තුපරම යනුවෙන් සෝතාපන්න පුද්ගලයෝ තිදෙනෙකි. කාම, රූප, අරූප භවයන්හි ඵල ලැබූ සකෘදාගාමී පුද්ගලයෝ තිදෙනෙකි. ඒ සියලු (6 දෙනා) සිවු වැදෑරුම් පටිපදාවන්ගේ වශයෙන් විසිහතර (24) දෙනෙක් වෙති. අන්තරා පරිනිබ්බායී, උපහච්ච පරිනිබ්බායී, සසංඛාර පරිනිබ්බායී, අසංඛාර පරිනිබ්බායී, උද්ධංසෝත අකනිට්ඨගාමී යනුවෙන් අවිහ ලෝකයෙහි අනාගාමීහු පස් දෙනෙක් වෙති. එසේම අතප්ප, සුදස්ස, සුදස්සී ලෝකවල ද පස් දෙනා බැගින් වෙති. අකනිට්ඨ ලෝකයෙහි උද්ධංසෝත පුද්ගලයා හැර සෙසු සිවු දෙනා බැගින් අනාගාමීහු විසිහතර (24) දෙනෙක් වෙති. ශුෂ්ක විදර්ශක හා සමථයානික වශයෙන් රහතන් වහන්සේලා දෙනමකි. සතර මාර්ගස්ථ පුද්ගලයෝ ද වෙති. මෙසේ පුද්ගලයන් පනස් හතර (54) දෙනෙකි. ඒ සියලු දෙනාම ශ්‍රද්ධා ධුර හා ප්‍රඥා ධුර වශයෙන් දෙගුණ වී එකසිය අට (108) දෙනෙක් වෙති. සෙසු අර්ථ පෙර කී පරිදිම වේ.

Cattāri etāni yugāni hontīti te sabbepi aṭṭha vā aṭṭhasataṃ vāti vitthāravasena uddiṭṭhapuggalā saṅkhepavasena sotāpattimaggaṭṭho phalaṭṭhoti ekaṃ yugaṃ, evaṃ yāva arahattamaggaṭṭho phalaṭṭhoti ekaṃ yuganti cattāri yugāni honti. Te dakkhiṇeyyāti ettha teti pubbe aniyametvā uddiṭṭhānaṃ niyametvā niddeso. Ye puggalā vitthāravasena aṭṭha vā, aṭṭhasataṃ vā, saṅkhepavasena cattāri yugāni hontīti vuttā, sabbepi te dakkhiṇaṃ arahantīti dakkhiṇeyyā. Dakkhiṇā nāma kammañca kammavipākañca saddahitvā ‘‘esa me idaṃ vejjakammaṃ vā jaṅghapesanikaṃ vā karissatī’’ti evamādīni anapekkhitvā diyyamāno deyyadhammo, taṃ arahanti nāma sīlādiguṇayuttā puggalā, ime ca tādisā, tena vuccanti ‘‘te dakkhiṇeyyā’’ti.

"චත්තාරි ඒතානි යුගානි හොන්ති" යනු ඒ සියලු අට දෙනෙක් වූ හෝ එකසිය අට දෙනෙක් වූ හෝ විස්තර වශයෙන් දැක්වූ පුද්ගලයන් සංක්ෂේප වශයෙන් ගත් කල, සෝතාපත්ති මාර්ගස්ථ සහ ඵලස්ථ යනුවෙන් එක් යුගලක් ද, එසේ අර්හත් මාර්ගස්ථ සහ ඵලස්ථ දක්වා යුගල සතරක් වෙති. "තේ දක්ඛිණෙය්‍යා" යනු එහි 'තේ' යන්නෙන් පෙර නියමයක් නැතිව දැක්වූ පුද්ගලයන් නියම කොට දැක්වීමයි. විස්තර වශයෙන් අට දෙනෙක් හෝ එකසිය අට දෙනෙක් වූ ද, සංක්ෂේපයෙන් යුගල සතරක් වූ ද යම් පුද්ගලයන් වදාරන ලද්දේ ද, ඒ සියල්ලෝම දක්ඛිණාව පිළිගැනීමට සුදුසු බැවින් 'දක්ඛිණෙය්‍ය' නම් වෙති. 'දක්ඛිණා' නම් කර්මය හා කර්ම ඵලය අදහා "මොහු මට වෙදකම් කරනු ඇත, පණිවිඩ ගෙන යනු ඇත" ආදී වශයෙන් පෞද්ගලික ලාභ අපේක්ෂාවෙන් තොරව දෙනු ලබන පූජා වස්තුවයි. සීලාදී ගුණයෙන් යුත් මෙබඳු පුද්ගලයෝ එය පිළිගැනීමට සුදුසු වෙති. එබැවින් "තේ දක්ඛිණෙය්‍යා" යයි කියනු ලැබේ.

Sugatassa sāvakāti bhagavā sobhanena gamanena yuttattā, sobhanañca ṭhānaṃ gatattā, suṭṭhu ca gatattā, suṭṭhu eva ca gadattā sugato, tassa sugatassa. Sabbepi te vacanaṃ suṇantīti sāvakā. Kāmañca aññepi suṇanti, na pana sutvā kattabbakiccaṃ karonti, ime pana sutvā kattabbaṃ dhammānudhammappaṭipattiṃ katvā maggaphalāni pattā, tasmā ‘‘sāvakā’’ti vuccanti. Etesu dinnāni mahapphalānīti etesu sugatasāvakesu appakānipi dānāni dinnāni paṭiggāhakato dakkhiṇāvisuddhibhāvaṃ upagatattā mahapphalāni honti. Tasmā suttantarepi vuttaṃ –

"සුගතස්ස සාවකා" යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ශෝභන වූ ගමනින් යුක්ත බැවින් ද, ශෝභන වූ ස්ථානයට (නිවනට) වැඩි බැවින් ද, මැනවින් වැඩි බැවින් ද, මැනවින් සත්‍යය වදාළ බැවින් ද 'සුගත' නම් වන සේක. ඒ සුගතයන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයෝය. ඒ සියල්ලෝම උන්වහන්සේගේ වචනය අසන බැවින් 'ශ්‍රාවක' නම් වෙති. සෙස්සන් ද බුද්ධ වචනය ඇසුව ද, අසා කළ යුතු පිළිවෙත් නොකරති. එහෙත් මේ ආර්ය සංඝයා වහන්සේලා අසා කළ යුතු වූ ධර්මානුධර්ම ප්‍රතිපත්තිය පුරා මාර්ග ඵලයන්ට පැමිණියහ. එබැවින් 'ශ්‍රාවක' යයි කියනු ලැබේ. "ඒතේසු දින්නානි මහප්ඵලානි" යනු ඒ සුගත ශ්‍රාවකයන් කෙරෙහි පූජා කරන ලද ස්වල්ප වූ දානයන් පවා, ප්‍රතිග්‍රාහකයාගේ පිරිසිදු බව නිසා මහත් ඵල මහානිසංස ගෙන දෙයි. එබැවින් වෙනත් සූත්‍රයක ද මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘Yāvatā, bhikkhave, saṅghā vā gaṇā vā tathāgatasāvakasaṅgho, tesaṃ aggamakkhāyati, yadidaṃ cattāri purisayugāni aṭṭha purisapuggalā, esa bhagavato sāvakasaṅgho…pe… aggo vipāko hotī’’ti (a. ni. 4.34; 5.32; itivu. 90).

‘‘මහණෙනි, යම්තාක් සංඝයෝ හෝ ගණ (සමූහ) වෙත්ද, ඔවුන් අතර තථාගත ශ්‍රාවක සංඝයා අග්‍රයයි කියනු ලැබේ. එනම් මේ පුරුෂ යුගල සතරක් වූ පුරුෂ පුද්ගලයන් අටදෙනාය. මොවුහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක සංඝයා වෙති... එහි අග්‍ර වූ විපාකයක් (ආනිසංසයක්) වෙයි.’’

Evaṃ [Pg.154] bhagavā sabbesampi maggaṭṭhaphalaṭṭhānaṃ vasena saṅgharatanassa guṇaṃ vatvā idāni tameva guṇaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi saṅghe’’ti. Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මාර්ගස්ථ හා ඵලස්ථ සියලු උතුමන්ගේ වශයෙන් සංඝ රත්නයෙහි ගුණය වදාරා, දැන් එම ගුණයම ඇසුරු කරමින් 'ඉදම්පි සඞ්ඝේ' යනාදී වශයෙන් සත්‍ය ක්‍රියාව සිදු කරන සේක. එහි අර්ථය පෙර කියන ලද ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. මෙම ගාථාවෙහි අණසකද කෝටි ලක්ෂයක් සක්වළ අමනුෂ්‍යයන් විසින් පිළිගන්නා ලද්දේය.

Ye suppayuttātigāthāvaṇṇanā

'යේ සුප්පයුත්තා' යන ගාථාවෙහි වර්ණනාවයි.

7. Evaṃ maggaṭṭhaphalaṭṭhānaṃ vasena saṅghaguṇena saccaṃ vatvā idāni tato ekaccānaṃ phalasamāpattisukhamanubhavantānaṃ khīṇāsavapuggalānaṃyeva guṇena vattumāraddho ‘‘ye suppayuttā’’ti. Tattha yeti aniyamituddesavacanaṃ. Suppayuttāti suṭṭhu payuttā, anekavihitaṃ anesanaṃ pahāya suddhājīvitaṃ nissāya vipassanāya attānaṃ payuñjitumāraddhāti attho. Atha vā suppayuttāti suvisuddhakāyavacīpayogasamannāgatā, tena tesaṃ sīlakkhandhaṃ dasseti. Manasā daḷhenāti daḷhena manasā, thirasamādhiyuttena cetasāti attho. Tena tesaṃ samādhikkhandhaṃ dasseti. Nikkāminoti kāye ca jīvite ca anapekkhā hutvā paññādhurena vīriyena sabbakilesehi katanikkamanā. Tena tesaṃ vīriyasampannaṃ paññakkhandhaṃ dasseti.

7. මෙසේ මාර්ගස්ථ හා ඵලස්ථ උතුමන්ගේ වශයෙන් සංඝ ගුණයෙන් සත්‍ය වදාරා, දැන් ඉන් අනතුරුව ඵලසමාපත්ති සැප විඳින්නා වූ ක්ෂීණාශ්‍රව (රහත්) උතුමන්ගේම ගුණයෙන් වදාරනු පිණිස 'යේ සුප්පයුත්තා' යන ගාථාව ආරම්භ කරන ලදී. එහි 'යේ' යනු අනිශ්චිත උද්දේශ වචනයකි. 'සුප්පයුත්තා' යනු මැනවින් යෙදුණු, නොයෙක් ආකාර අනිසි සෙවීම් (අනේසන) අත්හැර පිරිසිදු ආජීවය ඇසුරු කරමින් විදර්ශනාවෙහි තමන්ව යොදවා ගත් යන අර්ථයයි. නැතහොත් 'සුප්පයුත්තා' යනු ඉතා පිරිසිදු කාය වාග් ප්‍රයෝගයන්ගෙන් සමන්නාගත වූ යන්නයි. එයින් ඔවුන්ගේ සීලක්ඛන්ධය දක්වයි. 'මනසා දළ්හේන' යනු ස්ථිර වූ සමාධියෙන් යුක්ත සිතින් යන්නයි. එයින් ඔවුන්ගේ සමාධික්ඛන්ධය දක්වයි. 'නික්කාමිනෝ' යනු කයෙහි ද ජීවිතයෙහි ද අපේක්ෂා රහිතව, ප්‍රඥාව පෙරදැරි කරගත් වීර්යයෙන් සියලු කෙලෙසුන් කෙරෙන් නික්මුණු යන අර්ථයයි. එයින් ඔවුන්ගේ වීර්යයෙන් සම්පන්න ප්‍රඥාස්කන්ධය දක්වයි.

Gotamasāsanamhīti gottato gotamassa tathāgatasseva sāsanamhi. Tena ito bahiddhā nānappakārampi amaratapaṃ karontānaṃ suppayogādiguṇābhāvato kilesehi nikkamanābhāvaṃ dasseti. Teti pubbe uddiṭṭhānaṃ niddesavacanaṃ. Pattipattāti ettha pattabbāti patti, pattabbā nāma pattuṃ arahā, yaṃ patvā accantayogakkhemino honti, arahattaphalassetaṃ adhivacanaṃ, taṃ pattiṃ pattāti pattipattā. Amatanti nibbānaṃ. Vigayhāti ārammaṇavasena vigāhitvā. Laddhāti labhitvā. Mudhāti abyayena kākaṇikamattampi byayaṃ akatvā. Nibbutinti paṭippassaddhakilesadarathaṃ phalasamāpattiṃ. Bhuñjamānāti anubhavamānā. Kiṃ vuttaṃ hoti? Ye imasmiṃ gotamasāsanamhi sīlasampannattā suppayuttā, samādhisampannattā manasā daḷhena, paññāsampannattā nikkāmino, te imāya sammāpaṭipadāya amataṃ vigayha mudhā laddhā phalasamāpattisaññitaṃ nibbutiṃ bhuñjamānā pattipattā nāma hontīti.

'ගෝතමසාසනම්හි' යනු ගෝත්‍රය අනුව ගෝතම නම් වූ තථාගතයන් වහන්සේගේම ශාසනයෙහි යන්නයි. එයින් මෙයින් බාහිරව නානාවිධ දුෂ්කර වෘත රකින්නන් තුළ යහපත් ප්‍රයෝගාදී ගුණ නොමැති බැවින් කෙලෙසුන් කෙරෙන් නික්මීමක් නොවන බව දක්වයි. 'තේ' යනු පෙර සඳහන් කරන ලද පුද්ගලයන් හැඟවීමේ වචනයකි. 'පත්තිපත්තා' යන්නෙහි 'පත්ති' යනු පැමිණිය යුතු වූ (අරහත් ඵලය) යන්නයි. 'පැමිණිය යුතු වූ' යනු පැමිණීමට සුදුසු වූ, යමකට පැමිණීමෙන් ඒකාන්තයෙන්ම කෙලෙස් යෝගයන්ගෙන් මිදුණු (යෝගක්ඛේමී) බවට පත් වේද, මෙය අරහත් ඵලයට නමකි. ඒ පැමිණිය යුතු වූ අරහත් ඵලයට පැමිණි බැවින් 'පත්තිපත්තා' නම් වෙති. 'අමතං' යනු නිවනයි. 'විගය්හ' යනු අරමුණු කිරීම් වශයෙන් බැසගෙනයි. 'ලද්ධා' යනු ලබාගෙනයි. 'මුධා' යනු කිසිදු හානියකින් තොරව (වෙහෙසකින් තොරව) නොහොත් නොපිරිහෙන ලෙසයි. 'නිබ්බුතිං' යනු කෙලෙස් දැවිලි සංසිඳුණු ඵලසමාපත්තියයි. 'භුඤ්ජමානා' යනු අනුභව කරමින් හෙවත් විඳිමින් යන්නයි. එහි අදහස කුමක්ද? යම් ආර්ය උතුම් කෙනෙක් මේ ගෝතම ශාසනයෙහි සීලයෙන් සම්පන්න බැවින් මැනවින් යෙදුණු (සුප්පයුත්තා) වෙත්ද, සමාධියෙන් සම්පන්න බැවින් ස්ථිර සිතින් යුක්ත වෙත්ද, ප්‍රඥාවෙන් සම්පන්න බැවින් කෙලෙසුන් කෙරෙන් නික්මුණා (නික්කාමිනෝ) වෙත්ද, ඔවුහු මේ සම්‍යග් ප්‍රතිපදාවෙන් නිවනට බැස, කිසිදු පිරිහීමක් නැතිව ඵලසමාපත්ති සංඛ්‍යාත නිවී සැනසීම අනුභව කරමින් අරහත් ඵලයට පැමිණියෝ වෙති යන්නයි.

Evaṃ [Pg.155] bhagavā phalasamāpattisukhamanubhavantānaṃ khīṇāsavapuggalānameva vasena saṅgharatanassa guṇaṃ vatvā idāni tameva guṇaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi saṅghe’’ti. Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඵලසමාපත්ති සැප විඳින්නා වූ ක්ෂීණාශ්‍රව උතුමන්ගේම වශයෙන් සංඝ රත්නයෙහි ගුණය වදාරා, දැන් එම ගුණයම ඇසුරු කරමින් 'ඉදම්පි සඞ්ඝේ' යනාදී වශයෙන් සත්‍ය ක්‍රියාව සිදු කරන සේක. එහි අර්ථය පෙර කියන ලද ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. මෙම ගාථාවෙහි අණසකද කෝටි ලක්ෂයක් සක්වළ අමනුෂ්‍යයන් විසින් පිළිගන්නා ලද්දේය.

Yathindakhīlotigāthāvaṇṇanā

'යථින්දඛීලෝ' යන ගාථාවෙහි වර්ණනාවයි.

8. Evaṃ khīṇāsavapuggalānaṃ guṇena saṅghādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vatvā idāni bahujanapaccakkhena sotāpannasseva guṇena vattumāraddho ‘‘yathindakhīlo’’ti. Tattha yathāti upamāvacanaṃ. Indakhīloti nagaradvāravinivāraṇatthaṃ ummārabbhantare aṭṭha vā dasa vā hatthe pathaviṃ khaṇitvā ākoṭitassa sāradārumayathambhassetaṃ adhivacanaṃ. Pathavinti bhūmiṃ. Sitoti anto pavisitvā nissito. Siyāti bhaveyya. Catubbhi vātehīti catūhi disāhi āgatehi vātehi. Asampakampiyoti kampetuṃ vā cāletuṃ vā asakkuṇeyyo. Tathūpamanti tathāvidhaṃ. Sappurisanti uttamapurisaṃ. Vadāmīti bhaṇāmi. Yo ariyasaccāni avecca passatīti yo cattāri ariyasaccāni paññāya ajjhogāhetvā passati. Tattha ariyasaccāni kumārapañhe vuttanayeneva veditabbāni.

8. මෙසේ ක්ෂීණාශ්‍රව උතුමන්ගේ ගුණයෙන් සංඝයා අධිෂ්ඨාන කොට සත්‍ය වදාරා, දැන් බොහෝ ජනයාට ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ සෝවාන් පුද්ගලයාගේම ගුණයෙන් වදාරනු පිණිස 'යථින්දඛීලෝ' යන්න ආරම්භ කරන ලදී. එහි 'යථා' යනු උපමා වචනයකි. 'ඉන්දඛීලෝ' යනු නගර ද්වාරයන්ගේ වැළැක්වීම පිණිස උළුවහු අභ්‍යන්තරයෙහි අට රියනක් හෝ දස රියනක් පොළොව හාරා සිටුවන ලද හරවත් ලීයෙන් කළ ටැඹට නමකි. 'පථවිං' යනු පොළොවයි. 'සිතෝ' යනු ඇතුළට වැදී ඇසුරු කළ යන්නයි. 'සියා' යනු වන්නේය. 'චතුබ්භි වාතේහි' යනු සතර දිශාවෙන් ආ වාතයන්ගෙනි. 'අසම්පකම්පියෝ' යනු සැලීමට හෝ සෙලවීමට නොහැකි යන්නයි. 'තථූපමං' යනු එවැනි උපමා ඇති. 'සප්පුරිසං' යනු උත්තම පුරුෂයාය. 'වදාමි' යනු පවසමි. 'යෝ අරියසච්චානි අවෙච්ච පස්සති' යනු යම් පුද්ගලයෙක් (සෝවාන් පුද්ගලයා) සතර අරිය සත්‍යයන් ප්‍රඥාවෙන් අවබෝධ කරගෙන දකියිද යන්නයි. එහි අරිය සත්‍යයන් පිළිබඳව කුමාර ප්‍රශ්නයෙහි කියන ලද ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය.

Ayaṃ panettha saṅkhepattho – yathā hi indakhīlo gambhīranematāya pathavissito catubbhi vātehi asampakampiyo siyā, imampi sappurisaṃ tathūpamameva vadāmi, yo ariyasaccāni avecca passati. Kasmā? Yasmā sopi indakhīlo viya catūhi vātehi sabbatitthiyavādavātehi asampakampiyo hoti, tamhā dassanā kenaci kampetuṃ vā cāletuṃ vā asakkuṇeyyo. Tasmā suttantarepi vuttaṃ –

මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය නම් - යම් සේ ගැඹුරු පදනමක් ඇති බැවින් පොළොවෙහි මැනවින් පිහිටුවන ලද ඉන්ද්‍රඛීලය සතර දිශාවෙන් හමන සුළඟින් සොලවන්නට නොහැකි වන්නේද, යම් සෝවාන් උතුමෙක් ආර්ය සත්‍යයන් මැනවින් අවබෝධ කරගෙන දකියිද, එම සත්පුරුෂයාද ඒ හා සමාන යැයි මම පවසමි. ඒ මන්ද? ඒ සෝවාන් උතුමාද ඉන්ද්‍රඛීලය මෙන් සතර දිශාවෙන් හමන සුළඟ වැනි වූ සියලු තීර්ථකයන්ගේ වාද නැමති සුළඟින් කම්පා නොවන බැවිනි. එම දර්ශනයෙන් (අවබෝධයෙන්) පසු කිසිවෙකුට ඔහුව සැලීමට හෝ සෙලවීමට නොහැකිය. එබැවින් වෙනත් සූත්‍රයකද මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, ayokhīlo vā indakhīlo vā gambhīranemo sunikhāto acalo asampakampī, puratthimāya cepi disāya āgaccheyya bhusā vātavuṭṭhi, neva naṃ saṅkampeyya na sampakampeyya na sampacāleyya. Pacchimāya…pe… dakkhiṇāya, uttarāyapi ce…pe… na sampacāleyya. Taṃ kissa hetu? Gambhīrattā, bhikkhave, nemassa[Pg.156], sunikhātattā indakhīlassa. Evameva kho, bhikkhave, ye ca kho keci samaṇā vā brāhmaṇā vā ‘idaṃ dukkhanti…pe… paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānanti, te na aññassa samaṇassa vā brāhmaṇassa vā mukhaṃ olokenti ‘ayaṃ nūna bhavaṃ jānaṃ jānāti, passaṃ passatī’ti. Taṃ kissa hetu? Sudiṭṭhattā, bhikkhave, catunnaṃ ariyasaccāna’’nti (saṃ. ni. 5.1109).

‘‘මහණෙනි, යම් සේ යකඩ ටැඹක් හෝ ඉන්ද්‍රඛීලයක් ගැඹුරු පදනමක් ඇතිව, මැනවින් සිටුවන ලදුව, නොසැලෙන සුළු, කම්පා නොවන සුළු වේද, නැගෙනහිර දිශාවෙන් දැඩි සුළඟ හා වැස්ස ආවත් එය සොලවන්නට හෝ කම්පා කරන්නට හෝ ඉවත් කරන්නට නොහැකිය. බටහිර... දකුණ... උතුර... දිශාවෙන් ආවත්... එය සොලවන්නට නොහැකිය. එයට හේතුව කුමක්ද? මහණෙනි, පදනම ගැඹුරු බැවින් හා ඉන්ද්‍රඛීලය මැනවින් සිටුවා ඇති බැවිනි. මහණෙනි, එමෙන්ම යම් ශ්‍රමණයෙක් හෝ බ්‍රාහ්මණයෙක් 'මෙය දුක්ඛ සත්‍යයයි... මෙය ප්‍රතිපදාවයි' කියා යථාභූතව දැනගනිත්ද, ඔවුහු අන් ශ්‍රමණයකුගේ හෝ බ්‍රාහ්මණයකුගේ මුහුණ බලමින් 'මේ පින්වතා සැබවින්ම දැනගෙන දන්නවාද, දැකලා දකිනවාද' කියා නොසිතති. එයට හේතුව කුමක්ද? මහණෙනි, සතර අරිය සත්‍යයන් මැනවින් දක්නා ලද බැවිනි.’’

Evaṃ bhagavā bahujanapaccakkhassa sotāpannasseva vasena saṅgharatanassa guṇaṃ vatvā idāni tameva guṇaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi saṅghe’’ti. Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බොහෝ ජනයාට ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ සෝවාන් පුද්ගලයාගේම වශයෙන් සංඝ රත්නයෙහි ගුණය වදාරා, දැන් එම ගුණයම ඇසුරු කරමින් 'ඉදම්පි සඞ්ඝේ' යනාදී වශයෙන් සත්‍ය ක්‍රියාව සිදු කරන සේක. එහි අර්ථය පෙර කියන ලද ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. මෙම ගාථාවෙහි අණසකද කෝටි ලක්ෂයක් සක්වළ අමනුෂ්‍යයන් විසින් පිළිගන්නා ලද්දේය.

Ye ariyasaccānītigāthāvaṇṇanā

'යෝ අරියසච්චානි' යන ගාථාවෙහි වර්ණනාවයි.

9. Evaṃ avisesato sotāpannassa guṇena saṅghādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vatvā idāni ye te tayo sotāpannā ekabījī kolaṃkolo sattakkhattuparamoti. Yathāha –

9. මෙසේ පොදුවේ සෝතාපන්න පුද්ගලයාගේ ගුණයෙන් සංඝරත්නය පිළිබඳ සත්‍යය ප්‍රකාශ කර, දැන් ඒ ඒකබීජී, කෝලංකෝල සහ සත්තක්ඛත්තුපරම යන සෝතාපන්න පුද්ගලයන් තිදෙනා පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී.

‘‘Idhekacco puggalo tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti…pe… so ekaṃyeva bhavaṃ nibbattitvā dukkhassantaṃ karoti, ayaṃ ekabījī. Tathā dve vā tīṇi vā kulāni sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti, ayaṃ kolaṃkolo. Tathā sattakkhattuṃ devesu ca manussesu ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti, ayaṃ sattakkhattuparamo’’ti (pu. pa. 31-33).

"මහණෙනි, මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් සංයෝජන තුනක් ක්ෂය කිරීමෙන් සෝතාපන්න වෙයි... ඔහු එක් භවයක පමණක් ඉපිද දුක කෙළවර කරයි. මොහු ඒකබීජී නම් වෙයි. එසේම දෙවතාවක් හෝ තෙවතාවක් කුලයන්හි (භවයන්හි) සැරිසරා සංසාරයේ හැසිර දුක කෙළවර කරයි. මොහු කෝලංකෝල නම් වෙයි. එසේම දෙවි මිනිසුන් අතර සත් වතාවක් සැරිසරා සංසාරයේ හැසිර දුක කෙළවර කරයි. මොහු සත්තක්ඛත්තුපරම නම් වෙයි" යනුවෙන් වදාළහ.

Tesaṃ sabbakaniṭṭhassa sattakkhattuparamassa guṇena vattumāraddho ‘‘ye ariyasaccānī’’ti. Tattha ye ariyasaccānīti etaṃ vuttanayameva. Vibhāvayantīti paññāobhāsena saccappaṭicchādakaṃ kilesandhakāraṃ vidhamitvā attano pakāsāni pākaṭāni karonti. Gambhīrapaññenāti appameyyapaññatāya sadevakassa lokassa ñāṇena alabbhaneyyappatiṭṭhapaññena, sabbaññunāti vuttaṃ hoti. Sudesitānīti samāsabyāsasākalyavekalyādīhi tehi tehi nayehi suṭṭhu desitāni. Kiñcāpi te honti [Pg.157] bhusaṃ pamattāti te vibhāvitaariyasaccā puggalā kiñcāpi devarajjacakkavattirajjādippamādaṭṭhānaṃ āgamma bhusaṃ pamattā honti, tathāpi sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena ṭhapetvā satta bhave anamatagge saṃsāre ye uppajjeyyuṃ nāmañca rūpañca, tesaṃ niruddhattā atthaṅgatattā na aṭṭhamaṃ bhavaṃ ādiyanti, sattamabhave eva pana vipassanaṃ ārabhitvā arahattaṃ pāpuṇanti.

ඔවුන් අතරින් වඩාත්ම කනිටු (පහළ මට්ටමේ) සත්තක්ඛත්තුපරම පුද්ගලයාගේ ගුණය ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා "යේ අරියසච්චානි" යනුවෙන් ආරම්භ කරන ලදී. එහි "යේ අරියසච්චානි" යන්නෙහි අර්ථය කලින් කියන ලද පරිදිම වේ. "විභාවයන්ති" යනු ප්‍රඥා ආලෝකයෙන් සත්‍යය වසාගෙන සිටින ක්ලේශ අන්ධකාරය දුරු කර තමාට ප්‍රකාශිත ධර්මයන් පැහැදිලි කරගනිති යන්නයි. "ගම්භීරපඤ්ඤේන" යනු අප්‍රමාණ ප්‍රඥාවෙන් යුත්, දෙවියන් සහිත ලෝකයාගේ ඤාණයෙන් ළඟාවිය නොහැකි වූ ස්ථාවර ප්‍රඥාව ඇති සර්වඥයන් වහන්සේ විසින් යන්නයි. "සුදේසිතානි" යනු සංක්ෂිප්ත හා විස්තරාත්මක ආදී විවිධ ක්‍රම මගින් මැනවින් දේශනා කරන ලද ධර්මයන්ය. "කිඤ්චාපි තේ හොන්ති භුසං පමත්තා" යනු ආර්ය සත්‍යයන් අවබෝධ කළ ඒ පුද්ගලයන් දිව්‍ය රාජ්‍යයන් හෝ සක්විති රජකම් වැනි ප්‍රමාදයට කරුණු නිසා යම් හෙයකින් දැඩි ලෙස ප්‍රමාද වුවද, සෝතාපත්ති මග්ග ඤාණයෙන් අභිසංඛාර විඤ්ඤාණය නිරුද්ධ කළ නිසා, අනාදිමත් සංසාරයේ ඉපදිය හැකිව තිබූ නාම රූපයන් නිරුද්ධ වූ බැවින්, අටවැනි භවයක් නොගනිති. සත්වැනි භවයේදීම විදර්ශනා වඩා අර්හත් භාවයට පැමිණෙති.

Evaṃ bhagavā sattakkhattuparamavasena saṅgharatanassa guṇaṃ vatvā idāni tameva guṇaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi saṅghe’’ti. Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සත්තක්ඛත්තුපරම පුද්ගලයාගේ වශයෙන් සංඝ රත්නයේ ගුණය ප්‍රකාශ කර, දැන් එම ගුණයම පදනම් කරගෙන "ඉදම්පි සංඝේ" යනුවෙන් සත්‍ය ක්‍රියාව සිදු කරති. එහි අර්ථය කලින් සඳහන් කළ අයුරින්ම දත යුතුය. මෙම ගාථාවේ ආඥාව ද කෝටි ලක්ෂයක් සක්වල අමනුෂ්‍යයන් (දේවතාවුන්) විසින් පිළිගන්නා ලදී.

Sahāvassātigāthāvaṇṇanā

"සහාවස්ස" යන ගාථාවේ වර්ණනාවයි.

10. Evaṃ sattakkhattuparamassa aṭṭhamaṃ bhavaṃ anādiyanaguṇena saṅghādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vatvā idāni tasseva satta bhave ādiyatopi aññehi appahīnabhavādānehi puggalehi visiṭṭhena guṇena vattumāraddho ‘‘sahāvassā’’ti. Tattha sahāvāti saddhiṃyeva. Assāti ‘‘na te bhavaṃ aṭṭhamamādiyantī’’ti vuttesu aññatarassa. Dassanasampadāyāti sotāpattimaggasampattiyā. Sotāpattimaggo hi nibbānaṃ disvā kattabbakiccasampadāya sabbapaṭhamaṃ nibbānadassanato ‘‘dassana’’nti vuccati, tassa attani pātubhāvo dassanasampadā, tāya dassanasampadāya saha eva. Tayassu dhammā jahitā bhavantīti ettha assu-iti padapūraṇamatte nipāto ‘‘idaṃ su me, sāriputta, mahāvikaṭabhojanasmiṃ hotī’’tiādīsu (ma. ni. 1.156) viya. Yato sahāvassa dassanasampadāya tayo dhammā jahitā bhavanti pahīnā hontīti ayamettha attho.

10. මෙසේ සත්තක්ඛත්තුපරම පුද්ගලයා අටවැනි භවයක් නොගන්නා බව යන ගුණයෙන් සංඝ රත්නය පිළිබඳ සත්‍යය ප්‍රකාශ කර, දැන් එම පුද්ගලයාම භව හතක් ගත්තද, භවය ප්‍රහීණ නොකළ අනෙකුත් පුද්ගලයන්ට වඩා ඔහු තුළ ඇති සුවිශේෂී ගුණය ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා "සහාවස්ස" යන ගාථාව ආරම්භ කරන ලදී. එහි "සහාව" යනු සමඟම යන්නයි. "අස්ස" යනු "ඔවුහු අටවැනි භවයක් නොගනිති" යනුවෙන් කියන ලද පුද්ගලයන්ගෙන් එක් අයෙකුට යන්නයි. "දස්සනසම්පදාය" යනු සෝතාපත්ති මග්ග සම්පත්තියෙන් යුක්ත වීමයි. සෝතාපත්ති මාර්ගය නිවන දැක කළ යුතු කෘත්‍යයන් සම්පූර්ණ කරන බැවින් ද, සියල්ලටම පෙර නිවන දකින බැවින් ද "දස්සන" (දැකීම) යැයි කියනු ලැබේ. එය තමා තුළ පහළ වීම "දස්සනසම්පදා" නම් වේ. ඒ දර්ශන සම්පත්තිය සමඟම "තයස්සු ධම්මා ජහිතා භවන්ති" යන්නෙහි "අස්සු" යනු පදපූරණයක් සඳහා යෙදුණු නිපාත පදයකි. යම් හෙයකින් ඒ පුද්ගලයාට දර්ශන සම්පත්තිය ලැබීමත් සමඟම ධර්මතා තුනක් අත්හරිනු ලබන (ප්‍රහීණ වන) බව මෙහි අර්ථයයි.

Idāni jahitadhammadassanatthamāha ‘‘sakkāyadiṭṭhī vicikicchitañca, sīlabbataṃ vāpi yadatthi kiñcī’’ti. Tattha sati kāye vijjamāne upādānakkhandhapañcakākhye kāye vīsativatthukā diṭṭhi sakkāyadiṭṭhi, satī vā tattha kāye diṭṭhītipi sakkāyadiṭṭhi, yathāvuttappakāre kāye vijjamānā diṭṭhīti attho. Satiyeva vā kāye diṭṭhītipi sakkāyadiṭṭhi, yathāvuttappakāre kāye vijjamāne [Pg.158] rūpādisaṅkhāto attāti evaṃ pavattā diṭṭhīti attho. Tassā ca pahīnattā sabbadiṭṭhigatāni pahīnāneva honti. Sā hi nesaṃ mūlaṃ. Sabbakilesabyādhivūpasamanato paññā‘‘cikicchita’’nti vuccati, taṃ paññācikicchitaṃ ito vigataṃ, tato vā paññācikicchitā idaṃ vigatanti vicikicchitaṃ. ‘‘Satthari kaṅkhatī’’tiādinā (dha. sa. 1008; vibha. 915) nayena vuttāya aṭṭhavatthukāya vimatiyā etaṃ adhivacanaṃ. Tassā pahīnattā sabbānipi vicikicchitāni pahīnāni honti. Tañhi nesaṃ mūlaṃ. ‘‘Ito bahiddhā samaṇabrāhmaṇānaṃ sīlena suddhi vatena suddhī’’ti evamādīsu (dha. sa. 1222; vibha. 938) āgataṃ gosīlakukkurasīlādikaṃ sīlaṃ govatakukkuravatādikañca vataṃ sīlabbatanti vuccati, tassa pahīnattā sabbampi naggiyamuṇḍikādiamaratapaṃ pahīnaṃ hoti. Tañhi tassa mūlaṃ, teneva sabbāvasāne vuttaṃ ‘‘yadatthi kiñcī’’ti. Dukkhadassanasampadāya cettha sakkāyadiṭṭhi samudayadassanasampadāya vicikicchitaṃ, maggadassananibbānadassanasampadāya sīlabbataṃ pahīyatīti viññātabbaṃ.

දැන් ප්‍රහීණ කරන ලද ධර්මයන් පෙන්වීමට "සක්කායදිට්ඨි විචිකිච්ඡිතඤ්ච, සීලබ්බතං වාපි යදත්ථි කිඤ්චි" යනුවෙන් වදාළහ. එහි පංච උපාදානස්කන්ධය නම් වූ කය පවතිද්දී ඒ පිළිබඳව ඇති කරගන්නා විසි වැදගත් වූ දෘෂ්ටිය සක්කායදිට්ඨියයි. නැතහොත් පවතින කය කෙරෙහි ඇති වැරදි දෘෂ්ටියයි. එය ප්‍රහීණ වීමෙන් සියලු දෘෂ්ටිගතයන් ප්‍රහීණ වේ. මක්නිසාද යත් එය සියලු දෘෂ්ටිවල මූලය බැවිනි. සියලු ක්ලේශ ව්‍යාධීන් සන්සිඳුවන බැවින් ප්‍රඥාවට "චිකිච්ඡිත" (වෛද්‍යවරයා) යැයි කියනු ලැබේ. එම ප්‍රඥා වෛද්‍යවරයාගෙන් තොර වීම "විචිකිච්ඡා" නම් වේ. මෙය ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි සැක කිරීම ආදී අට වැදගත් කරුණු කෙරෙහි ඇති වන සැකයට නමකි. එය ප්‍රහීණ වීමෙන් සියලු සැකයන් ප්‍රහීණ වේ. මක්නිසාද යත් එය සියලු සැකයන්ගේ මූලය බැවිනි. ශාසනයෙන් පිටත මහණ බමුණන්ගේ සීලයෙන් පිරිසිදු වීමක් හෝ වතෙන් පිරිසිදු වීමක් ඇතැයි එන ගෝ සීල, සුනඛ සීල ආදිය "සීලබ්බත" නම් වේ. එය ප්‍රහීණ වීමෙන් නිර්වස්ත්‍රව සිටීම, හිස මුඩු කිරීම ආදී සියලු වැරදි තපස් ක්‍රම ප්‍රහීණ වේ. එබැවින් අවසානයට "යදත්ථි කිඤ්චි" යනුවෙන් වදාරන ලදී. මෙහිදී දුක්ඛ සත්‍යය අවබෝධයෙන් සක්කායදිට්ඨිය ද, සමුදය සත්‍යය අවබෝධයෙන් විචිකිච්ඡාව ද, මාර්ග හා නිරෝධ සත්‍යය අවබෝධයෙන් සීලබ්බතපරාමාසය ද ප්‍රහීණ වන බව දත යුතුය.

Catūhapāyehītigāthāvaṇṇanā

"චතූහපායේහි" යන ගාථාවේ වර්ණනාවයි.

11. Evamassa kilesavaṭṭappahānaṃ dassetvā idāni tasmiṃ kilesavaṭṭe sati yena vipākavaṭṭena bhavitabbaṃ, tappahānā tassāpi pahānaṃ dīpento āha ‘‘catūhapāyehi ca vippamutto’’ti. Tattha cattāro apāyā nāma nirayatiracchānapettivisayaasurakāyā. Tehi esa satta bhave ādiyantopi vippamuttoti attho.

11. මෙසේ මොහුගේ ක්ලේශ වෘත්තය ප්‍රහීණ වීම පෙන්වා, දැන් එම ක්ලේශ වෘත්තය පවතින කල්හි ඇති විය හැකි විපාක වෘත්තය ද ප්‍රහීණ වීම පෙන්වමින් "චතූහපායේහි ච විප්පමුත්තෝ" යනුවෙන් වදාළහ. එහි සතර අපාය නම් නිරය, තිරිසන්, ප්‍රේත සහ අසුර යන ලෝක හතරයි. සෝතාපන්න පුද්ගලයා භව හතක් ඉපදුණත්, ඒ සතර අපායෙන් සදහටම මිදුණු බව මෙහි අර්ථයයි.

Evamassa vipākavaṭṭappahānaṃ dassetvā idāni yamassa vipākavaṭṭassa mūlabhūtaṃ kammavaṭṭaṃ, tassāpi pahānaṃ dassento āha ‘‘chaccābhiṭhānāni abhabba kātu’’nti. Tattha abhiṭhānānīti oḷārikaṭṭhānāni, tāni esa cha abhabbo kātuṃ. Tāni ca ‘‘aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ diṭṭhisampanno puggalo mātaraṃ jīvitā voropeyyā’’tiādinā (a. ni. 1.271; ma. ni. 3.128; vibha. 809) nayena ekakanipāte vuttāni mātughātapitughātaarahantaghātalohituppādasaṅghabhedaaññasatthāruddesakammānīti veditabbāni. Tāni hi kiñcāpi diṭṭhisampanno ariyasāvako kunthakipillikampi jīvitā na voropeti, apica [Pg.159] kho pana puthujjanabhāvassa vigarahaṇatthaṃ vuttāni. Puthujjano hi adiṭṭhisampannattā evaṃmahāsāvajjāni abhiṭhānānipi karoti, dassanasampanno pana abhabbo tāni kātunti. Abhabbaggahaṇañcettha bhavantarepi akaraṇadassanatthaṃ. Bhavantarepi hi esa attano ariyasāvakabhāvaṃ ajānantopi dhammatāya eva etāni vā cha pakatipāṇātipātādīni vā pañca verāni aññasatthāruddesena saha cha ṭhānāni na karoti, yāni sandhāya ekacce ‘‘cha chābhiṭhānānī’’tipi paṭhanti. Matamacchaggāhādayo cettha ariyasāvakagāmadārakānaṃ nidassanaṃ.

මෙලෙස එම සෝතාපන්න පුද්ගලයාගේ විපාක වට්ටය ප්‍රහීණ වීම පෙන්වා දී, දැන් එම විපාක වට්ටයට මූලික වූ යම් කර්ම වට්ටයක් ඇද්ද, එහිද ප්‍රහීණ වීම දක්වනු පිණිස 'ඡච්චාභිට්ඨානානි අභබ්බ කාතුං' (වැරදි හයක් කිරීමට අභව්‍ය වේ) යන්න වදාළ සේක. එහි 'අභිට්ඨානානි' යනු ඖදාරික (දරුණු) කරුණුය. එම දරුණු කරුණු කිරීමට මේ සෝතාපන්න පුද්ගලයා අභව්‍ය වේ. එම කරුණු නම් 'මහණෙනි, දෘෂ්ටිසම්පන්න පුද්ගලයෙකු (සෝතාපන්නයෙකු) මව ජීවිතයෙන් තොර කරන්නේය යන මෙබඳු කරුණක් සිදු විය නොහැක්කකි, එයට අවකාශයක් නැත' යනාදී වශයෙන් ඒකක නිපාතයේ වදාරන ලද මවු මැරීම, පිය මැරීම, රහතන් වහන්සේ මැරීම, බුදුන්ගේ ලේ සෙලවීම, සංඝ භේදය සහ අන්‍ය ශාස්තෘවරයෙකු සරණ යාම යන කර්මයන් බව දත යුතුය. දෘෂ්ටිසම්පන්න ආර්ය ශ්‍රාවකයා කුහුඹුවකු හෝ වේයෙකු වැනි සතෙකු පවා ජීවිතයෙන් තොර නොකරන්නේ වුවද, පෘථග්ජන භාවයේ නින්දිත බව දැක්වීම පිණිස මේවා වදාරන ලදී. මන්ද, පෘථග්ජනයා දෘෂ්ටිසම්පන්න නොවන බැවින් මෙබඳු මහා සාවද්‍ය වූ අභිස්ථානයන් පවා සිදු කරයි. නමුත් දර්ශනසම්පන්න පුද්ගලයා ඒවා කිරීමට අභව්‍ය වේ. මෙහි 'අභබ්බ' යන්න යෙදුවේ මතු භවයකදී පවා මේවා සිදු නොකරන බව දැක්වීමටය. මක්නිසාද යත්, මතු භවයකදී තමා ආර්ය ශ්‍රාවකයෙකු බව නොදැන සිටියත්, ධර්මතාවයෙන්ම ඔහු මෙම අභිස්ථාන හය හෝ ප්‍රකෘති ප්‍රාණාතිපාතාදී පංච වේරයන් අන්‍ය ශාස්තෘවරයෙකු සරණ යාම සමඟ වූ කරුණු හය සිදු නොකරයි. ඇතැම් ගුරුවරුන් 'ඡච්චාභිට්ඨානානි' වෙනුවට 'ඡ චාභිට්ඨානානි' කියාද කියවති. මෙයට නිදසුනක් ලෙස මළ මසුන් අහුලා ගත් ආර්ය ශ්‍රාවිකා ගම්බද දැරියන් දැක්විය හැකිය.

Evaṃ bhagavā satta bhave ādiyatopi ariyasāvakassa aññehi appahīnabhavādānehi puggalehi visiṭṭhaguṇavasena saṅgharatanassa guṇaṃ vatvā idāni tameva guṇaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi saṅghe’’ti. Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භව හතක් ගනු ලැබුවද, භවය ග්‍රහණය කරගැනීම ප්‍රහීණ නොකළ අන්‍ය පුද්ගලයන්ට වඩා ආර්ය ශ්‍රාවකයාගේ ඇති සුවිශේෂී ගුණාංග හේතුවෙන් සංඝ රත්නයේ ගුණය වදාරා, දැන් එම ගුණයම පදනම් කරගෙන 'ඉදම්පි සංඝේ' යන සත්‍ය වචනය යොදති. එහි අර්ථය පෙර කියන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය. මෙම ගාථාවේ ආඥාව කෙළ ලක්ෂයක් සක්වල අමනුෂ්‍යයන් විසින් පිළිගන්නා ලදී.

Kiñcāpi sotigāthāvaṇṇanā

කිංචාපි සෝති ගාථාවේ වර්ණනාවයි.

12. Evaṃ satta bhave ādiyatopi aññehi appahīnabhavādānehi puggalehi visiṭṭhaguṇena saṅghādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vatvā idāni na kevalaṃ dassanasampanno cha abhiṭhānāni abhabbo kātuṃ, kintu appamattakampi pāpakammaṃ katvā tassa paṭicchādanāyapi abhabboti pamādavihārinopi dassanasampannassa katappaṭicchādanābhāvaguṇena vattumāraddho ‘‘kiñcāpi so kamma karoti pāpaka’’nti.

12. මෙසේ භව හතක් ගන්නා නමුදු භවය ප්‍රහීණ නොකළ අන්‍ය පුද්ගලයන්ට වඩා ඇති සුවිශේෂී ගුණයෙන් සංඝයා කෙරෙහි පිහිටි සත්‍යය වදාරා, දැන් දර්ශනසම්පන්න පුද්ගලයා අභිස්ථාන හය කිරීමට පමණක් නොව, සුළු පවක් කළත් එය සඟවා තැබීමටද අභව්‍ය බව දැක්වීමට, ප්‍රමාද විහාරීව සිටියත් දර්ශනසම්පන්න පුද්ගලයාගේ කළ පව් නොසඟවන ගුණය ප්‍රකාශ කරනු පිණිස 'කිංචාපි සෝ කම්ම කරෝති පාපකං' යන ගාථාව ආරම්භ කරන ලදී.

Tassattho – so dassanasampanno kiñcāpi satisammosena pamādavihāraṃ āgamma yaṃ taṃ bhagavatā lokavajjaṃ sañciccātikkamanaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘yaṃ mayā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ, taṃ mama sāvakā jīvitahetupi nātikkamantī’’ti (cūḷava. 385; udā. 45) taṃ ṭhapetvā aññaṃ kuṭikārasahaseyyādiṃ paṇṇattivajjavītikkamasaṅkhātaṃ buddhappatikuṭṭhaṃ kāyena pāpakammaṃ karoti, padasodhammauttarichappañcavācādhammadesanasamphappalāpapharusavacanādiṃ vā vācāya , uda cetasā vā katthaci lobhadosuppādanaṃ jātarūpādisādiyanaṃ cīvarādiparibhogesu apaccavekkhaṇādiṃ vā pāpakammaṃ karoti. Abhabbo so tassa [Pg.160] paṭicchadāya na so taṃ ‘‘idaṃ akappiyamakaraṇīya’’nti jānitvā muhuttampi paṭicchādeti, taṃkhaṇaṃ eva pana satthari vā viññūsu vā sabrahmacārīsu āvi katvā yathādhammaṃ paṭikaroti, ‘‘na puna karissāmī’’ti evaṃ saṃvaritabbaṃ vā saṃvarati. Kasmā? Yasmā abhabbatā diṭṭhapadassa vuttā, evarūpampi pāpakammaṃ katvā tassa paṭicchādāya diṭṭhanibbānapadassa dassanasampannassa puggalassa abhabbatā vuttāti attho.

එහි අර්ථය නම් - ඒ දර්ශනසම්පන්න තැනැත්තා සිහිය මුළාවීමෙන් ප්‍රමාදයට පත්ව, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් 'මා විසින් ශ්‍රාවකයන්ට යම් ශික්ෂා පදයක් පනවන ලදද, මගේ ශ්‍රාවකයෝ ජීවිතය වෙනුවෙන් පවා එය ඉක්මවා නොයති' යැයි වදාරන ලද ලෝකවජ්ජ ශික්ෂා පද හැර, කුටිකාර හෝ සහසෙය්‍ය ආදී පඥප්තිවජ්ජ ශික්ෂාපද ඉක්මවා යාම නම් වූ බුදුන් වහන්සේ විසින් පිළිකුල් කරන ලද පාප කර්මයක් කයින් කළත්, පදසෝධම්ම, උත්තරිඡප්පඤ්චවාචා, ධර්ම දේශනා ශික්ෂාපදය, සම්ඵප්පලාප, පරුෂ වචන ආදී පාපයක් වචනයෙන් කළත්, නැතහොත් සිතින් යම් අවස්ථාවක ලෝභ දෝෂ ඉපදවීමක්, රන් රිදී ආදිය ඉවසීමක් හෝ සිවුරු ආදී පරිභෝගයේදී පච්චවෙක්ඛණා නොකිරීමක් වැනි පාප කර්මයක් කළත්, ඔහු එය සඟවා තැබීමට අභව්‍ය වේ. ඔහු 'මෙය අකැපය, නොකළ යුතුය' කියා දැනගත් සැනින් මොහොතක්වත් සඟවා නොතබයි. ඒ මොහොතේම ශාස්තෘන් වහන්සේ ඉදිරියේ හෝ බුද්ධිමත් සබ්‍රහ්මචාරීන් ඉදිරියේ එය ප්‍රකාශ කර (ආවි කර) ධර්මානුකූලව පිළියම් කරයි. 'නැවත නොකරමි' යැයි සංවර විය යුතු දෙයෙහි සංවර වෙයි. ඒ මන්ද? නිවන දුටු තැනැත්තාගේ අභව්‍ය බව වදාරන ලද බැවිනි. මෙබඳු පාප කර්මයක් කළත් එය සඟවා තැබීමට, නිවන් දුටු, දර්ශනසම්පන්න පුද්ගලයාගේ අභව්‍ය බව වදාරන ලදී යනු මෙහි අර්ථයයි.

Kathaṃ?

එය කෙසේද?

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, daharo kumāro mando uttānaseyyako hatthena vā pādena vā aṅgāraṃ akkamitvā khippameva paṭisaṃharati, evameva kho, bhikkhave, dhammatā esā diṭṭhisampannassa puggalassa, kiñcāpi tathārūpiṃ āpattiṃ āpajjati, yathārūpāya āpattiyā vuṭṭhānaṃ paññāyati. Atha kho naṃ khippameva satthari vā viññūsu vā sabrahmacārīsu deseti vivarati uttānīkaroti, desetvā vivaritvā uttānīkatvā āyatiṃ saṃvaraṃ āpajjatī’’ti (ma. ni. 1.496).

'මහණෙනි, මද දැනුම ඇති, උඩුබැලි අතට වැතිරී සිටින බාල කුමාරයෙක් අතින් හෝ පයින් ගිනිකබලක් පෑගූ සැනින් වහාම එය ඉවත් කරගන්නාක් මෙන්, මහණෙනි, දෘෂ්ටිසම්පන්න පුද්ගලයාගේ ස්වභාවයද එබඳුමය. ඔහු යම්බඳු වූ ඇවතකට පත් වූයේ නම්, යම් ඇවතකින් නැගී සිටීම පෙනේද (දක්නට ලැබේද), ඔහු වහාම එය ශාස්තෘන් වහන්සේ ඉදිරියේ හෝ බුද්ධිමත් සබ්‍රහ්මචාරීන් ඉදිරියේ දේශනා කරයි, විවෘත කරයි, ප්‍රකාශ කරයි. දේශනා කර, විවෘත කර, ප්‍රකාශ කර මතු සංවරයට පැමිණෙයි' (මජ්ඣිම නිකාය 1.496).

Evaṃ bhagavā pamādavihārinopi dassanasampannassa katappaṭicchādanābhāvaguṇena saṅgharatanassa guṇaṃ vatvā idāni tameva guṇaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi saṅghe’’ti. Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රමාද විහාරීව වුවද සිටින දර්ශනසම්පන්න පුද්ගලයාගේ කළ පව් නොසඟවන ගුණයෙන් සංඝ රත්නයේ ගුණය වදාරා, දැන් එම ගුණයම පදනම් කරගෙන 'ඉදම්පි සංඝේ' යන සත්‍ය වචනය යොදති. එහි අර්ථය පෙර කියන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය. මෙම ගාථාවේ ආඥාව කෙළ ලක්ෂයක් සක්වල අමනුෂ්‍යයන් විසින් පිළිගන්නා ලදී.

Vanappagumbetigāthāvaṇṇanā

වනප්පගුම්බේ ගාථාවේ වර්ණනාවයි.

13. Evaṃ saṅghapariyāpannānaṃ puggalānaṃ tena tena guṇappakārena saṅghādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vatvā idāni yvāyaṃ bhagavatā ratanattayaguṇaṃ dīpentena idha saṅkhepena aññatra ca vitthārena pariyattidhammo desito, tampi nissāya puna buddhādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vattumāraddho ‘‘vanappagumbe yathā phussitagge’’ti. Tattha āsannasannivesavavatthitānaṃ rukkhānaṃ samūho vanaṃ, mūlasārapheggutacasākhāpalāsehi pavuddho gumbo pagumbo, vanassa, vane vā pagumbo vanappagumbo. Svāyaṃ ‘‘vanappagumbe’’ti vutto, evampi hi vattuṃ labbhati ‘‘atthi savitakkasavicāre[Pg.161], atthi avitakkavicāramatte, sukhe dukkhe jīve’’tiādīsu (dī. ni. 1.174; ma. ni. 2.228) viya. Yathāti upamāvacanaṃ. Phussitāni aggāni assāti phussitaggo, sabbasākhāpasākhāsu sañjātapupphoti attho. So pubbe vuttanayeneva ‘‘phussitagge’’ti vutto. Gimhānamāse paṭhamasmiṃ gimheti ye cattāro gimhānaṃ māsā, tesaṃ catunnaṃ gimhamāsānaṃ ekasmiṃ māse. Katarasmiṃ māse iti ce? Paṭhamasmiṃ gimhe, citramāseti attho. So hi ‘‘paṭhamagimho’’ti ca ‘‘bālavasanto’’ti ca vuccati. Tato paraṃ padatthato pākaṭameva.

13. මෙසේ සංඝයාට අයත් වූ පුද්ගලයන්ගේ ඒ ඒ ගුණාංගයන්ගේ ආකාරයෙන් සංඝයා පිළිබඳ සත්‍ය ක්‍රියාවක් සිදු කොට, දැන් රත්නත්‍රයේ ගුණයන් ප්‍රකාශ කරන්නා වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙහි කෙටියෙන් ද වෙනත් සූත්‍රයන්හි විස්තර වශයෙන් ද දේශනා කරන ලද යම් පර්යාප්ති ධර්මයක් වේ ද, එය ඇසුරු කොට නැවත බුදුරජාණන් වහන්සේ පිළිබඳ සත්‍ය ක්‍රියාවක් ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා ‘වනප්පගුම්බේ යථා ඵුස්සිතග්ගේ’ යන මෙම ගාථාව ආරම්භ කරන ලදී. එහි ‘වන’ යනු එකිනෙකට ආසන්නව පිහිටි වෘක්ෂ සමූහයයි. මුල්, අරටු, එළුවල, පොතු, අතු සහ කොළවලින් වැඩුණු පඳුර ‘පගුම්බ’ නම් වේ. වනයෙහි වූ පඳුර හෝ වනයම වූ පඳුර ‘වනප්පගුම්බ’ නම් වේ. එය මෙහි ‘වනප්පගුම්බේ’ යනුවෙන් දැක්වේ. ‘අත්ථි සවිතක්කසවිචාරේ...’ යනාදී තැන්හි මෙන් මෙසේ ද කීමට අවස්ථාව ඇත. ‘යථා’ යනු උපමාවකි. ‘ඵුස්සිතග්ග’ යනු අතු අග මල් පිපී ඇති යන අර්ථයයි; එනම් සියලු අතු පතරෙහි මල් හටගෙන ඇති බවයි. එය පෙර කියන ලද ක්‍රමයටම ‘ඵුස්සිතග්ගේ’ යනුවෙන් යොදා ඇත. ‘ගිම්හානමාසේ පඨමස්මිං ගිම්හේ’ යනු ගිම්හාන මාස හතර අතුරින් පළමු ගිම්හාන මාසයෙහි යන්නයි. ඒ කිනම් මාසයක ද යත්? පළමු ගිම්හාන මාසය වූ බක් (චිත්‍ර) මාසයෙහි යනු අර්ථයයි. එය ‘ප්‍රථම ගිම්හානය’ ලෙසත්, ‘ළපටි වසන්තය’ (බාල වසන්තය) ලෙසත් හැඳින්වේ. ඉන්පසු ඇති පදයන්ගේ අර්ථ ප්‍රකටය.

Ayaṃ panettha piṇḍattho – yathā paṭhamagimhanāmake bālavasante nānāvidharukkhagahane vane supupphitaggasākho taruṇarukkhagacchapariyāyanāmo pagumbo ativiya sassiriko hoti, evameva khandhāyatanādīhi satipaṭṭhānasammappadhānādīhi sīlasamādhikkhandhādīhi vā nānappakārehi atthappabhedapupphehi ativiya sassirikattā tathūpamaṃ nibbānagāmimaggadīpanato nibbānagāmiṃ pariyattidhammavaraṃ neva lābhahetu na sakkārādihetu, kevalantu mahākaruṇāya abbhussāhitahadayo sattānaṃ paramahitāya adesayīti. Paramaṃ hitāyāti ettha ca gāthābandhasukhatthaṃ anunāsiko. Ayaṃ panattho – paramahitāya nibbānāya adesayīti.

මෙහි පිණ්ඩත්ථය (සාරාංශය) නම් - පළමු ගිම්හාන මාසය වන බාල වසන්ත කාලයෙහි නානාප්‍රකාර වෘක්ෂයන්ගෙන් ගහණ වූ වනයක මනාව පිපුණු මල් ඇති අතු අගින් යුත් තරුණ වෘක්ෂ පඳුරු සමූහය ඉතාමත් ශෝභමාන වන්නාක් මෙන්, ස්කන්ධ ආයතන ආදියෙන් ද, සතිපට්ඨාන සම්මප්පධාන ආදියෙන් ද, සීල සමාධි ස්කන්ධ ආදියෙන් ද යුක්ත වූ විවිධාකාර වූ අර්ථ ප්‍රභේද නැමති මල්වලින් අතිශයින් ශෝභමාන වන බැවින් ඒ හා සමාන වූ, නිවන් මඟ ප්‍රකාශ කරන්නා වූ, නිවනට පමුණුවන්නා වූ උතුම් පර්යාප්ති ධර්මය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලාභ ප්‍රයෝජන උදෙසා හෝ සත්කාර සම්මාන උදෙසා හෝ දේශනා නොකළ සේක. උන්වහන්සේ හුදෙක් මහා කරුණාවෙන් මෙහෙයවන ලද හදවත් ඇතිව, සත්ත්වයන්ගේ පරම හිතසුව පිණිසත් නිවන පිණිසත් දේශනා කළ සේක. ‘පරමං හිතාය’ යන මෙහි ගාථා බන්ධනයේ පහසුව පිණිස අනුනාසිකය (නිග්ගහිතය) යොදා ඇත. එහි අර්ථය නම් - පරම හිතසුව වූ නිවන පිණිස දේශනා කළ සේක යන්නයි.

Evaṃ bhagavā imaṃ supupphitaggavanappagumbasadisaṃ pariyattidhammaṃ vatvā idāni tameva nissāya buddhādhiṭṭhānaṃ saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi buddhe’’ti. Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo. Kevalaṃ pana idampi yathāvuttapakārapariyattidhammasaṅkhātaṃ buddhe ratanaṃ paṇītanti evaṃ yojetabbaṃ. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මනාව පිපුණු මල් ඇති වනයකට සමාන වූ පර්යාප්ති ධර්මය වදාරා, දැන් එයම ඇසුරු කොට බුදුරජාණන් වහන්සේ පිළිබඳ සත්‍ය ක්‍රියාවක් වශයෙන් ‘ඉදම්පි බුද්ධේ’ යන්න ප්‍රකාශ කරන සේක. එහි අර්ථය පෙර කියන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය. එහෙත් මෙහි විශේෂත්වය නම් - ඉහත කී පර්යාප්ති ධර්ම සංඛ්‍යාත උතුම් රත්නය බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇත්තේය යනුවෙන් සම්බන්ධ කළ යුතුය. මෙම ගාථාවේ ද ආඥාව කෝටි ලක්ෂයක් සක්වළෙහි අමනුෂ්‍යයන් විසින් පිළිගන්නා ලදී.

Varo varaññūtigāthāvaṇṇanā

‘වරෝ වරඤ්ඤූ’ යන ගාථාවේ වර්ණනාව.

14. Evaṃ bhagavā pariyattidhammena buddhādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vatvā idāni lokuttaradhammena vattumāraddho ‘‘varo varaññū’’ti. Tattha varoti paṇītādhimuttikehi icchito ‘‘aho vata mayampi evarūpā assāmā’’ti, varaguṇayogato vā varo uttamo seṭṭhoti attho. Varaññūti [Pg.162] nibbānaññū. Nibbānañhi sabbadhammānaṃ uttamaṭṭhena varaṃ, tañcesa bodhimūle sayaṃ paṭivijjhitvā aññāsi. Varadoti pañcavaggiyabhaddavaggiyajaṭilādīnaṃ aññesañca devamanussānaṃ nibbedhabhāgiyavāsanābhāgiyavaradhammadāyīti attho. Varāharoti varassa maggassa āhaṭattā varāharoti vuccati. So hi bhagavā dīpaṅkarato pabhuti samatiṃsa pāramiyo pūrento pubbakehi sammāsambuddhehi anuyātaṃ purāṇamaggavaramāhari, tena ‘‘varāharo’’ti vuccati.

14. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පර්යාප්ති ධර්මය මඟින් බුදුරජාණන් වහන්සේ පිළිබඳ සත්‍යය ප්‍රකාශ කොට, දැන් ලෝකෝත්තර ධර්මය මඟින් එය ප්‍රකාශ කිරීමට ‘වරෝ වරඤ්ඤූ’ යන ගාථාව ආරම්භ කළ සේක. එහි ‘වරෝ’ යනු උතුම් ගුණයන් කෙරෙහි ඇලුම් කරන පුද්ගලයන් විසින් ‘අහෝ! අපත් මෙබඳු වන්නේ නම් කෙතරම් යහපත් ද’ යනුවෙන් පතන ලද බැවින් හෝ උතුම් ගුණයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් උතුම් වූ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ යන්න අර්ථයයි. ‘වරඤ්ඤූ’ යනු උතුම් වූ නිවන දන්නා වූ යන්නයි. නිවන සියලු ධර්මයන්ට වඩා උතුම් අර්ථයෙන් ‘වර’ නම් වේ. එය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බෝ මැඩදී තමන් වහන්සේම අවබෝධ කරගත් සේක. ‘වරදෝ’ යනු පස්වග මහණුන්, භද්දවග්ගිය කුමාරවරුන් සහ ජටිලයන් ඇතුළු සෙසු දෙවි මිනිසුන්ට විමුක්තියට මඟ පාදන උතුම් ධර්මය ලබා දෙන්නා වූ යන්නයි. ‘වරාහරෝ’ යනු උතුම් වූ මාර්ගය ගෙන ආ බැවින් වරාහර නම් වේ. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාමුල සිට සමතිස් පෙරුම් දම් පුරා, පෙර බුදුරජාණන් වහන්සේලා වැඩම කළා වූ ඒ පැරණි උතුම් මඟ ගෙන ආ සේක; එබැවින් ‘වරාහර’ යැයි කියනු ලැබේ.

Apica sabbaññutaññāṇappaṭilābhena varo, nibbānasacchikiriyāya varaññū, sattānaṃ vimuttisukhadānena varado, uttamapaṭipadāharaṇena varāharo. Etehi lokuttaraguṇehi adhikassa kassaci guṇassa abhāvato anuttaro.

තවද, සර්වඥතා ඥානය ලැබීමෙන් ‘වර’ ද, නිවන ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීමෙන් ‘වරඤ්ඤූ’ ද, සත්ත්වයන්ට විමුක්ති සුවය ලබා දීමෙන් ‘වරද’ ද, උතුම් වූ ප්‍රතිපදාව ගෙන ඒමෙන් ‘වරාහර’ ද නම් වන සේක. මෙම ලෝකෝත්තර ගුණයන්ගෙන් වැඩිමනත් වූ ගුණයක් වෙනත් කිසිවෙකුට නොමැති බැවින් උන්වහන්සේ ‘අනුත්තර’ වන සේක.

Aparo nayo – varo upasamādhiṭṭhānaparipūraṇena, varaññū paññādhiṭṭhānaparipūraṇena, varado cāgādhiṭṭhānaparipūraṇena, varāharo saccādhiṭṭhānaparipūraṇena, varaṃ maggasaccamāharīti. Tathā varo puññussayena, varaññū paññussayena, varado buddhabhāvatthikānaṃ tadupāyasampadānena, varāharo paccekabuddhabhāvatthikānaṃ tadupāyāharaṇena, anuttaro tattha tattha asadisatāya, attanā vā anācariyako hutvā paresaṃ ācariyabhāvena, dhammavaraṃ adesayi sāvakabhāvatthikānaṃ tadatthāya svākkhātatādiguṇayuttassa dhammavarassa desanato. Sesaṃ vuttanayamevāti.

තවත් ක්‍රමයක් නම් - උපසම අධිෂ්ඨානය සම්පූර්ණ කිරීමෙන් ‘වර’ ද, ප්‍රඥා අධිෂ්ඨානය සම්පූර්ණ කිරීමෙන් ‘වරඤ්ඤූ’ ද, ත්‍යාග අධිෂ්ඨානය සම්පූර්ණ කිරීමෙන් ‘වරද’ ද, සත්‍ය අධිෂ්ඨානය සම්පූර්ණ කිරීමෙන් ‘වරාහර’ ද වන සේක. උතුම් වූ මාර්ග සත්‍යය ගෙන ආ සේක. එමෙන්ම පින් බහුල බැවින් ‘වර’ ද, ප්‍රඥාව බහුල බැවින් ‘වරඤ්ඤූ’ ද, බුද්ධත්වය පතන්නවුන්ට ඒ සඳහා වූ උපක්‍රම සම්පාදනය කිරීමෙන් ‘වරද’ ද, පසේබුදු බව පතන්නවුන්ට ඒ සඳහා වූ උපක්‍රම ගෙන ඒමෙන් ‘වරාහර’ ද නම් වන සේක. ඒ ඒ ගුණයන්හි අසමසම බැවින් හෝ තමන් වහන්සේ ගුරුවරයෙකු නොමැතිව (ස්වයම්භූව) අනුන්ට ගුරුවරයෙකු වූ බැවින් ‘අනුත්තර’ වන සේක. ශ්‍රාවක බව පතන්නවුන්ට ඒ අරමුණ උදෙසා ස්වාක්ඛාතාදී ගුණයෙන් යුත් උතුම් ධර්මය දේශනා කළ බැවින් ‘ධම්මවරං අදේසයී’ නම් වන සේක. ඉතිරි කොටස පෙර කියන ලද ක්‍රමයටම වේ.

Evaṃ bhagavā navavidhena lokuttaradhammena attano guṇaṃ vatvā idāni tameva guṇaṃ nissāya buddhādhiṭṭhānaṃ saccavacanaṃ payuñjati ‘‘idampi buddhe’’ti. Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo. Kevalaṃ pana yaṃ varaṃ lokuttaradhammaṃ esa aññāsi, yañca adāsi, yañca āhari, yañca desesi, idampi buddhe ratanaṃ paṇītanti evaṃ yojetabbaṃ. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නව වැදෑරුම් ලෝකෝත්තර ධර්මයන්ගෙන් තමන් වහන්සේගේ ගුණයන් වදාරා, දැන් එම ගුණයන්ම ඇසුරු කොට බුදුරජාණන් වහන්සේ පිළිබඳ සත්‍ය ක්‍රියාවක් ලෙස ‘ඉදම්පි බුද්ධේ’ යන්න ප්‍රකාශ කරන සේක. එහි අර්ථය පෙර කියන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය. විශේෂයෙන්ම උන්වහන්සේ යම් උතුම් ලෝකෝත්තර ධර්මයක් අවබෝධ කළ සේක් ද, යමක් ලබා දුන් සේක් ද, යමක් ගෙන ආ සේක් ද, යමක් දේශනා කළ සේක් ද, බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි වූ ඒ උතුම් රත්නය සත්‍යයකි යනුවෙන් මෙහි සම්බන්ධ කළ යුතුය. මෙම ගාථාවේ ද ආඥාව කෝටි ලක්ෂයක් සක්වළෙහි අමනුෂ්‍යයන් විසින් පිළිගන්නා ලදී.

Khīṇantigāthāvaṇṇanā

‘ඛීණං පුරාණං’ යන ගාථාවේ වර්ණනාව.

15. Evaṃ bhagavā pariyattidhammañca navalokuttaradhammañca nissāya dvīhi gāthāhi buddhādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vatvā idāni ye taṃ pariyattidhammaṃ assosuṃ, sutānusārena [Pg.163] ca paṭipajjitvā navappakārampi lokuttaradhammaṃ adhigamiṃsu, tesaṃ anupādisesanibbānapattiguṇaṃ nissāya puna saṅghādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vattumāraddho ‘‘khīṇaṃ purāṇa’’nti. Tattha khīṇanti samucchinnaṃ. Purāṇanti purātanaṃ. Navanti sampati vattamānaṃ. Natthi sambhavanti avijjamānapātubhāvaṃ. Virattacittāti vītarāgacittā. Āyatike bhavasminti anāgatamaddhānaṃ punabbhave. Teti yesaṃ khīṇaṃ purāṇaṃ navaṃ natthi sambhavaṃ, ye ca āyatike bhavasmiṃ virattacittā, te khīṇāsavā bhikkhū. Khīṇabījāti ucchinnabījā. Avirūḷhichandāti virūḷhichandavirahitā. Nibbantīti vijjhāyanti. Dhīrāti dhitisampannā. Yathāyaṃ padīpoti ayaṃ padīpo viya.

15. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පර්යාප්ති ධර්මය හා නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මය ඇසුරු කොට ගනිමින් ගාථාවන් දෙකකින් බුදුරජාණන් වහන්සේ අධිෂ්ඨාන කරගත් සත්‍යයක් ප්‍රකාශ කොට, දැන් යම් කෙනෙක් ඒ පර්යාප්ති ධර්මය ශ්‍රවණය කළාහු ද, අසා ඒ අනුසාරයෙන් පිළිපැද නවවැදෑරුම් ලෝකෝත්තර ධර්මය අවබෝධ කරගත්තාහු ද, ඔවුන්ගේ අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ප්‍රාප්තිය නමැති ගුණය ඇසුරු කොට ගෙන නැවත සංඝයා වහන්සේ අධිෂ්ඨාන කරගත් සත්‍යයක් ප්‍රකාශ කරනු පිණිස "ඛීණං පුරාණං" යන ගාථාව ආරම්භ කළ සේක. එහි "ඛීණං" යනු (සමුච්ඡේද වශයෙන්) සිඳී ගිය යන්නයි. "පුරාණං" යනු පැරණි (කර්ම) යන්නයි. "නවං" යනු වර්තමානයෙහි පවත්නා වූ (කර්ම) යන්නයි. "නත්ථි සම්භවං" යනු නැවත පහළ වීමක් නොමැති බවයි. "විරත්තචිත්තා" යනු රාගය පහවූ සිත් ඇති බවයි. "ආයතිකේ භවස්මිං" යනු මතු පැමිණෙන කාලයෙහි නැවත ඉපදීම කෙරෙහිය. "තේ" යනු යම් ක්ෂීණාශ්‍රව භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පැරණි කර්ම ක්ෂය වී ඇත්තේද, අලුත් කර්මයක උපතක් නැත්තේද, මතු භවයෙහි ඇල්මක් නැති සිත් ඇත්තේද ඒ උතුමන්ය. "ඛීණබීජා" යනු සිඳී ගිය බීජ (උත්පත්ති බීජ) ඇති බවයි. "අවිරූළ්හිඡන්දා" යනු නැවත වැඩීමේ කැමැත්තෙන් තොර වූ බවයි. "නිබ්බන්ති" යනු නිවී යති යන්නයි. "ධීරා" යනු ධෛර්යයෙන් හෙවත් ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ බවයි. "යථායං පදීපෝ" යනු මේ පහනක් මෙනි.

Kiṃ vuttaṃ hoti? Yaṃ taṃ sattānaṃ uppajjitvā niruddhampi purāṇaṃ atītakālikaṃ kammaṃ taṇhāsinehassa appahīnattā paṭisandhiāharaṇasamatthatāya akhīṇaṃyeva hoti, taṃ purāṇaṃ kammaṃ yesaṃ arahattamaggena taṇhāsinehassa sositattā agginā daḍḍhabījamiva āyatiṃ vipākadānāsamatthatāya khīṇaṃ. Yañca nesaṃ buddhapūjādivasena idāni pavattamānaṃ kammaṃ navanti vuccati, tañca taṇhāpahāneneva chinnamūlapādapapupphamiva āyatiṃ phaladānāsamatthatāya yesaṃ natthi sambhavaṃ, ye ca taṇhāpahāneneva āyatike bhavasmiṃ virattacittā, te khīṇāsavā bhikkhū ‘‘kammaṃ khettaṃ viññāṇaṃ bīja’’nti (a. ni. 3.77) ettha vuttassa paṭisandhiviññāṇassa kammakkhayeneva khīṇattā khīṇabījā. Yopi pubbe punabbhavasaṅkhātāya virūḷhiyā chando ahosi. Tassapi samudayappahāneneva pahīnattā pubbe viya cutikāle asambhavena avirūḷhichandā dhitisampannattā dhīrā carimaviññāṇanirodhena yathāyaṃ padīpo nibbuto, evaṃ nibbanti, puna ‘‘rūpino vā arūpino vā’’ti evamādiṃ paññattipathaṃ accentīti. Tasmiṃ kira samaye nagaradevatānaṃ pūjanatthāya jālitesu padīpesu eko padīpo vijjhāyi, taṃ dassento āha ‘‘yathāyaṃ padīpo’’ti.

මෙහි අදහස කුමක්ද? සත්ත්වයන්ට උපදී නැති වී ගියත්, තණ්හාව නමැති ස්නේහය ප්‍රහීණ නොකළ බැවින් අතීත කාලයට අයත් වූ යම් පැරණි කර්මයක් ඇද්ද, එය ප්‍රතිසන්ධියක් ගෙන දීමට සමත් බැවින් එය ක්ෂය නොවූවක්ම වෙයි. අරහත් මාර්ගයෙන් තණ්හාව නමැති ස්නේහය වියළා දමන ලද බැවින්, ගින්නෙන් පිළිස්සූ බීජයක් මෙන් මතු විපාක දීමට අසමත් වන බැවින්, යම් රහතන් වහන්සේලාගේ ඒ පැරණි කර්මය ක්ෂය වී ඇත්තේද (එය ඛීණ නම් වේ). බුද්ධ පූජාදී වශයෙන් දැන් වර්තමානයෙහි පවත්නා යම් කර්මයක් ඇද්ද එය "නව කර්මය" යැයි කියනු ලැබේ. තණ්හාව ප්‍රහීණ කිරීමෙන්ම, මුල් සිඳ දැමූ ගසක පිපුණු මලක් මෙන් මතු විපාක දීමට අසමත් බැවින් යම් රහතන් වහන්සේලාට (නව කර්මයේ) සම්භවයක් නැද්ද, තණ්හාව ප්‍රහීණ කිරීමෙන්ම මතු භවයෙහි ඇල්ම රහිත සිත් ඇති ඒ ක්ෂීණාශ්‍රව භික්ෂූන් වහන්සේලා, "කර්මය කෙතය, විඥානය බීජයයි" යන දේශනාවට අනුව ප්‍රතිසන්ධි විඥානය කර්මය ක්ෂය වීමෙන්ම ක්ෂය වූ බැවින් "ඛීණබීජා" (සිඳුණු බීජ ඇති අය) නම් වෙති. පෙර නැවත ඉපදීම නමැති වැඩීම සඳහා යම් කැමැත්තක් (ඡන්දයක්) වූයේද, සමුදය ප්‍රහීණ කිරීමෙන්ම එය ප්‍රහීණ වූ බැවින්, පෙර මෙන් චුති කාලයෙහි (නැවත භවයක්) ඇති නොවන බැවින් "අවිරූළ්හිඡන්දා" නම් වෙති. ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත බැවින් "ධීරා" නම් වන අතර, අවසාන විඥානය නිරුද්ධ වීමෙන් මේ පහන නිවී ගියාක් මෙන් පිරිනිවී යති. නැවත "රූපී හෝ අරූපී" ආදී වශයෙන් වූ පඤ්ඤත්ති පථයන් ඉක්මවා යති. ඒ අවස්ථාවෙහි නුවර දේවතාවන් පිදීම සඳහා දල්වා තිබූ පහන් අතරින් එක් පහනක් නිවී ගිය අතර, එය නිදසුන් කර දක්වමින් "යථායං පදීපෝ" (මේ පහන මෙන්) යැයි වදාළ සේක.

Evaṃ bhagavā ye taṃ purimāhi dvīhi gāthāhi vuttaṃ pariyattidhammaṃ assosuṃ, sutānusārena ca paṭipajjitvā navappakārampi lokuttaradhammaṃ adhigamiṃsu, tesaṃ anupādisesanibbānapattiguṇaṃ vatvā idāni tameva guṇaṃ nissāya saṅghādhiṭṭhānaṃ saccavacanaṃ payuñjanto desanaṃ samāpesi ‘‘idampi saṅghe’’ti. Tassattho [Pg.164] pubbe vuttanayeneva veditabbo. Kevalaṃ pana idampi yathāvuttena pakārena khīṇāsavabhikkhūnaṃ nibbānasaṅkhātaṃ saṅghe ratanaṃ paṇītanti evaṃ yojetabbaṃ. Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කලින් වදාළ ගාථාවන් දෙකෙන් කියැවුණු පර්යාප්ති ධර්මය ශ්‍රවණය කොට, ඒ අනුව පිළිපැද නවවැදෑරුම් ලෝකෝත්තර ධර්මය අවබෝධ කරගත් පිරිසගේ අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ප්‍රාප්තිය නමැති ගුණය ප්‍රකාශ කොට, දැන් එම ගුණයම ඇසුරු කොට ගෙන සංඝයා කෙරෙහි පිහිටි සත්‍ය වචනයක් ප්‍රකාශ කරමින් "ඉදම්පි සංඝේ" යනුවෙන් දේශනාව නිම කළ සේක. එහි අර්ථය ද කලින් සඳහන් කළ අයුරින්ම දත යුතුය. කෙසේ වෙතත්, මෙහිදී කලින් කී ආකාරයට ක්ෂීණාශ්‍රව භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ නිවන නම් වූ සංඝ රත්නයෙහි පවත්නා ඒ උතුම් රත්නය යැයි සම්බන්ධ කළ යුතුය. මෙම ගාථාවෙහි අණසක කෝටි ලක්ෂයක් සක්වළ අමනුෂ්‍යයන් විසින් පිළිගන්නා ලදී.

Desanāpariyosāne rājakulassa sotthi ahosi, sabbūpaddavā vūpasamiṃsu, caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi.

දේශනාව අවසානයෙහි රජ පවුලට සෙත් ශාන්තිය උදා විය, සියලු උපද්‍රවයන් සංසිඳී ගියේය, අසූහාරදහසක් ප්‍රාණීන්ට ධර්මාවබෝධය විය.

Yānīdhātigāthāttayavaṇṇanā

"යානීධ" යන ගාථා තුනෙහි වර්ණනාවයි.

16. Atha sakko devānamindo ‘‘bhagavatā ratanattayaguṇaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjamānena nāgarassa sotthi katā, mayāpi nāgarassa sotthitthaṃ ratanattayaguṇaṃ nissāya kiñci vattabba’’nti cintetvā avasāne gāthāttayaṃ abhāsi ‘‘yānīdha bhūtānī’’ti tattha yasmā buddho yathā lokahitatthāya ussukkaṃ āpannehi āgantabbaṃ, tathā āgatato yathā ca tehi gantabbaṃ, tathā gatato yathā ca tehi ājānitabbaṃ, tathā ājānanato, yathā ca jānitabbaṃ, tathā jānanato, yañca tatheva hoti, tassa gadanato ca ‘‘tathāgato’’ti vuccati. Yasmā ca so devamanussehi pupphagandhādinā bahi nibbattena upakārakena, dhammānudhammapaṭipattādinā ca attani nibbattena ativiya pūjito, tasmā sakko devānamindo sabbaṃ devaparisaṃ attanā saddhiṃ sampiṇḍetvā āha ‘‘tathāgataṃ devamanussapūjitaṃ, buddhaṃ namassāma suvatthi hotū’’ti.

16. ඉක්බිති ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා මෙසේ සිතුවේය: "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රත්නත්‍රයේ ගුණයන් ඇසුරු කොට සත්‍ය ක්‍රියාවක් සිදු කිරීමෙන් නුවර වැසියන්ට සෙත් ශාන්තිය උදා කළ සේක. මම ද නුවර වැසියන්ගේ යහපත පිණිස රත්නත්‍රයේ ගුණයන් ඇසුරු කොට යමක් කිව යුතුය." මෙසේ සිතා අවසානයෙහි "යානීධ භූතානි" යන ගාථා තුන වදාළේය. එහි බුදුරජාණන් වහන්සේ ලෝක හිතසුව පිණිස උත්සාහවත් වූ බුදුවරුන් වැඩම කළ යුතු අයුරින්ම වැඩම කළ බැවින් (තථා ආගත), ගමන් කළ යුතු අයුරින්ම ගමන් කළ බැවින් (තථා ගත), අවබෝධ කරගත යුතු දේ එලෙසින්ම අවබෝධ කළ බැවින්, සත්‍යය එලෙසින්ම ප්‍රකාශ කරන බැවින් "තථාගත" යැයි කියනු ලැබේ. තවද උන්වහන්සේ දෙවි මිනිසුන් විසින් බාහිරව උපන් මල් සුවඳ ආදියෙන් ද, ආධ්‍යාත්මිකව උපන් ප්‍රතිපත්ති පූජාදියෙන් ද අතිශයින් පුදනු ලබන බැවින්, ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා සියලු දේව පිරිස තමන් සමඟ එකතු කරගෙන "තථාගත වූ, දෙවි මිනිසුන් විසින් පුදන ලද බුදුරජාණන් වහන්සේ නමදිමු, සෙත් වේවා" යැයි පැවසීය.

17. Yasmā pana dhamme maggadhammo yathā yuganaddhasamathavipassanābalena gantabbaṃ kilesapakkhaṃ samucchindantena, tathā gatoti tathāgato. Nibbānadhammopi yathā gato paññāya paṭividdho sabbadukkhappaṭivighātāya sampajjati, buddhādīhi tathā avagato, tasmā ‘‘tathāgato’’tveva vuccati. Yasmā ca saṅghopi yathā attahitāya paṭipannehi gantabbaṃ tena tena maggena, tathā gatoti ‘‘tathāgato’’tveva vuccati. Tasmā avasesagāthādvayepi tathāgataṃ dhammaṃ namassāma suvatthi hotu, tathāgataṃ saṅghaṃ namassāma suvatthi hotūti vuttaṃ. Sesaṃ vuttanayamevāti.

17. ධර්මයෙහි ලා, මාර්ග ධර්මය යුගනද්ධ සමථ විපස්සනා බලයෙන් සිඳලිය යුතු කෙලෙස් පක්ෂය සිඳලමින් යා යුතු අයුරින්ම පවතින බැවින් "තථාගත" නම් වේ. නිර්වාණ ධර්මය ද ප්‍රඥාවෙන් අවබෝධ කළ යුතු පරිද්දෙන්ම සියලු දුක් නැති කිරීම පිණිස පවතින බැවින් සහ බුද්ධාදීන් විසින් එලෙසින්ම අවබෝධ කරන ලද බැවින් "තථාගත" යැයි කියනු ලැබේ. සංඝයා වහන්සේ ද තමන්ගේ යහපත පිණිස පිළිපන් උතුමන් විසින් යා යුතු ඒ ඒ මාර්ගයෙන් එලෙසින්ම ගමන් කළ බැවින් "තථාගත" යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් ඉතිරි ගාථා දෙකෙහි ද "තථාගත වූ ධර්මය නමදිමු, සෙත් වේවා", "තථාගත වූ සංඝයා නමදිමු, සෙත් වේවා" යැයි වදාරන ලදී. ඉතිරි කොටස කලින් කී පරිදිම වේ.

Evaṃ [Pg.165] sakko devānamindo imaṃ gāthāttayaṃ bhāsitvā bhagavantaṃ padakkhiṇaṃ katvā devapurameva gato saddhiṃ devaparisāya. Bhagavā pana tadeva ratanasuttaṃ dutiyadivasepi desesi, puna caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi, evaṃ yāva sattamadivasaṃ desesi, divase divase tatheva dhammābhisamayo ahosi. Bhagavā aḍḍhamāsameva vesāliyaṃ viharitvā rājūnaṃ ‘‘gacchāmā’’ti paṭivedesi. Tato rājāno diguṇena sakkārena puna tīhi divasehi bhagavantaṃ gaṅgātīraṃ nayiṃsu. Gaṅgāya nibbattā nāgarājāno cintesuṃ ‘‘manussā tathāgatassa sakkāraṃ karonti, mayaṃ kiṃ na karissāmā’’ti suvaṇṇarajatamaṇimayā nāvāyo māpetvā suvaṇṇarajatamaṇimaye eva pallaṅke paññapetvā pañcavaṇṇapadumasañchannaṃ udakaṃ karitvā ‘‘amhākaṃ anuggahaṃ karothā’’ti bhagavantaṃ yāciṃsu. Bhagavā adhivāsetvā ratananāvamārūḷho, pañca ca bhikkhusatāni pañcasataṃ nāvāyo abhirūḷhā. Nāgarājāno bhagavantaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghena nāgabhavanaṃ pavesesuṃ. Tatra sudaṃ bhagavā sabbarattiṃ nāgaparisāya dhammaṃ desesi. Dutiyadivase dibbehi khādanīyabhojanīyehi mahādānaṃ akaṃsu, bhagavā anumoditvā nāgabhavanā nikkhami.

මෙසේ දෙවියන්ට අධිපති වූ ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා මේ ගාථා තුන ප්‍රකාශ කර, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පැදකුණු කොට, දේව පිරිස සමඟින් දිව්‍ය පුරයටම ගියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද දෙවන දිනයෙහි ද එම රතන සූත්‍රයම දේශනා කළ සේක. නැවතත් අසූහතර දහසක් ප්‍රාණීන්ට ධර්මාවබෝධය විය. මෙසේ සත්වන දිනය දක්වාම දේශනා කළ අතර, දිනපතාම එසේම ධර්මාවබෝධය විය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අඩමසක් (දින පහළොවක්) විශාලා මහනුවර වැඩ වෙසෙමින් රජවරුන්ට "අපි යමු" යි දන්වා සිටි සේක. ඉක්බිති රජවරු දෙගුණයක් වූ පූජා සත්කාර සහිතව නැවත දින තුනකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේව ගංගා නදී තීරයට වැඩම කරවූහ. ගංගා නදියෙහි උපන් නාග රජවරු, "මිනිසුන් තථාගතයන් වහන්සේට සත්කාර කරති, අපි කුමක් නිසා (සත්කාරයක්) නොකරමුද?" යි සිතා, රන් රිදී මුතු මැණික්වලින් කළ නාවා මවා, රන් රිදී මුතු මැණික්වලින්ම කළ පල්ලංක (ආසන) පනවා, පස්වණක් පියුම්වලින් ජලය වසා දමා, "අපට අනුග්‍රහ කළ මැනව" යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් අයැද සිටියහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය ඉවසා වදාරා රත්න නාවාවට නැගි සේක. පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා ද නාවා පන්සියයකට නැගුණහ. නාග රජවරු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ භික්ෂු සංඝයා නාග භවනයට වැඩම කරවූහ. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මුළු රැය පුරා නාග පිරිසට ධර්මය දේශනා කළ සේක. දෙවන දිනයෙහි දිව්‍යමය ඛාද්‍ය භෝජ්‍යවලින් මහා දානයක් පිරිනැමූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනුමෝදනාව සිදුකොට නාග භවනයෙන් නික්මුණු සේක.

Bhūmaṭṭhā devā ‘‘manussā ca nāgā ca tathāgatassa sakkāraṃ karonti, mayaṃ kiṃ na karissāmā’’ti cintetvā vanappagumbarukkhapabbatādīsu chattātichattāni ukkhipiṃsu. Eteneva upāyena yāva akaniṭṭhabrahmabhavanaṃ, tāva mahāsakkāraviseso nibbatti. Bimbisāropi licchavīhi āgatakāle katasakkārato diguṇamakāsi. Pubbe vuttanayeneva pañcahi divasehi bhagavantaṃ rājagahaṃ ānesi.

භූමාටු දේවතාවෝ ද "මිනිසුන් හා නාගයන් තථාගතයන් වහන්සේට සත්කාර කරති, අපි කුමක් නිසා නොකරමුද?" යි සිතා වනාන්තර, පඳුරු, ගස්, පර්වත ආදියෙහි ඡත්‍ර මතුපිට ඡත්‍ර (කුඩ පිට කුඩ) එසවූහ. මෙලෙසින්ම අකනිට්ඨ බඹලොව දක්වාම මහා පූජා සත්කාර විශේෂයක් පැන නැඟුණි. බිම්බිසාර රජතුමා ද ලිච්ඡවීන් (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ) පැමිණි කාලයේ කළ සත්කාරයට වඩා දෙගුණයක් සත්කාර කළේය. කලින් සඳන් කළ පරිදිම දින පහකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේව රජගහ නුවරට වැඩම කරවීය.

Rājagahamanuppatte bhagavati pacchābhattaṃ maṇḍalamāḷe sannipatitānaṃ bhikkhūnaṃ ayamantarakathā udapādi ‘‘aho buddhassa bhagavato ānubhāvo, yaṃ uddissa gaṅgāya orato ca pārato ca aṭṭhayojano bhūmibhāgo ninnañca thalañca samaṃ katvā vālukāya okiritvā pupphehi sañchanno, yojanappamāṇaṃ gaṅgāya udakaṃ nānāvaṇṇehi padumehi sañchannaṃ, yāva akaniṭṭhabhavanaṃ, tāva chattātichattāni ussitānī’’ti. Bhagavā taṃ pavattiṃ ñatvā gandhakuṭito nikkhamitvā taṅkhaṇānurūpena pāṭihāriyena gantvā maṇḍalamāḷe paññattavarabuddhāsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti. Bhikkhū sabbaṃ [Pg.166] ārocesuṃ bhagavā etadavoca – ‘‘na, bhikkhave, ayaṃ pūjāviseso mayhaṃ buddhānubhāvena nibbatto, na nāgadevabrahmānubhāvena, apica kho pubbe appamattakapariccāgānubhāvena nibbatto’’ti. Bhikkhū āhaṃsu ‘‘na mayaṃ, bhante, taṃ appamattakaṃ pariccāgaṃ jānāma, sādhu no bhagavā tathā kathetu, yathā mayaṃ taṃ jāneyyāmā’’ti.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහ නුවරට පැමිණි කල්හි, දහවලින් පසු මණ්ඩලමාලයෙහි (රැස්වීම් ශාලාවෙහි) රැස්ව සිටි භික්ෂූන් වහන්සේලා අතර මෙබඳු වූ අතුරු කතාවක් ඇති විය: "අහෝ! භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ආනුභාවය කෙතරම්ද? උන්වහන්සේ උදෙසා ගංගා නදියේ මෙතෙර හා එතෙර යොදුන් අටක භූමි භාගයෙහි මිටි තැන් හා උස් තැන් සමකොට, වැලි ඉස, මල්වලින් වසා දමන ලදී. ගංගා නදියේ යොදුනක් පමණ දිය පියස විවිධ වර්ණ ඇති නෙළුම් මල්වලින් වැසී ගියේය. අකනිට්ඨ භවනය දක්වාම ඡත්‍ර මතුපිට ඡත්‍ර එසවී තිබුණි" යනුවෙනි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ පුවත දැන, ගඳකිළියෙන් නික්ම ඒ මොහොතට උචිත වූ ප්‍රාතිහාර්යයෙන් යුතුව වැඩම කොට, මණ්ඩලමාලයෙහි පනවන ලද උතුම් බුද්ධාසනයෙහි වැඩ සිටි සේක. වැඩ හිඳ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන් අමතා, "මහණෙනි, දැන් ඔබ කුමන කතාවකින් යුතුව රැස්ව සිටින්නේද?" යි විමසා වදාළ සේක. භික්ෂූන් වහන්සේලා සියල්ල දන්වා සිටියහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: "මහණෙනි, මේ පූජා විශේෂය මාගේ බුද්ධානුභාවයෙන් හටගත්තක් නොවේ, නාග, දේව හෝ බ්‍රහ්ම ආනුභාවයෙන් හටගත්තක් ද නොවේ. එහෙත් මෙය අතීතයේදී කරන ලද ස්වල්ප වූ පරිත්‍යාගයක ආනුභාවයෙන් හටගත්තකි." භික්ෂූන් වහන්සේලා මෙසේ සැළ කළහ: "ස්වාමීනී, අපි ඒ ස්වල්ප වූ පරිත්‍යාගය පිළිබඳව නොදනිමු. ස්වාමීනී භාග්‍යවතුන් වහන්ස, අපට එය අවබෝධ වන පරිදි වදාරන සේක්වා."

Bhagavā āha – bhūtapubbaṃ, bhikkhave, takkasilāyaṃ saṅkho nāma brāhmaṇo ahosi. Tassa putto susīmo nāma māṇavo soḷasavassuddesiko vayena. So ekadivasaṃ pitaraṃ upasaṅkamitvā abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Atha taṃ pitā āha ‘‘kiṃ, tāta, susīmā’’ti? So āha ‘‘icchāmahaṃ, tāta, bārāṇasiṃ gantvā sippaṃ uggahetu’’nti. ‘‘Tena hi, tāta, susīma, asuko nāma brāhmaṇo mama sahāyako, tassa santikaṃ gantvā uggaṇhāhī’’ti kahāpaṇasahassaṃ adāsi. So taṃ gahetvā mātāpitaro abhivādetvā anupubbena bārāṇasiṃ gantvā upacārayuttena vidhinā ācariyaṃ upasaṅkamitvā abhivādetvā attānaṃ nivedesi. Ācariyo ‘‘mama sahāyakassa putto’’ti māṇavaṃ sampaṭicchitvā sabbaṃ pāhuneyyavattamakāsi. So addhānakilamathaṃ vinodetvā taṃ kahāpaṇasahassaṃ ācariyassa pādamūle ṭhapetvā sippaṃ uggahetuṃ okāsaṃ yāci. Ācariyo okāsaṃ katvā uggaṇhāpesi.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: "මහණෙනි, අතීතයෙහි තක්සලා නුවර සංඛ නම් බමුණෙක් සිටියේය. ඔහුගේ පුත්‍රයා දහසය හැවිරිදි වියේ පසු වූ සුසීම නම් තරුණයෙකි. හෙතෙම එක් දිනක් පියාණන් වෙත පැමිණ, වැඳ, එකත්පස්ව සිටියේය. එවිට පියාණන් ඔහුගෙන්, 'පුත සුසීම, කුමක්ද?' යි ඇසීය. ඔහු මෙසේ කීය: 'පියාණෙනි, මම බරණැසට ගොස් ශිල්ප හදාරන්නට කැමැත්තෙමි.' 'එසේ නම් පුත සුසීම, අසවල් බමුණා මාගේ යහළුවෙකි. ඔහු වෙත ගොස් ඉගෙන ගන්න' යි පවසා කහවණු දහසක් දුන්නේය. හෙතෙම එය ගෙන, මවුපියන්ට වැඳ, පිළිවෙළින් බරණැසට ගොස් නිසි පරිදි ආචාර්යවරයා වෙත පැමිණ, වැඳ තමා හඳුන්වා දුන්නේය. ආචාර්යවරයා ද 'මාගේ යහළුවාගේ පුත්‍රයා ය' යි ඒ තරුණයා පිළිගෙන, සියලු ආගන්තුක සත්කාර කළේය. හෙතෙම ගමන් වෙහෙස නිවාගෙන, ඒ කහවණු දහස ආචාර්යවරයාගේ පාමුල තබා ශිල්ප ඉගෙනීමට අවසර ඉල්ලා සිටියේය. ආචාර්යවරයා ද අවසර දී ශිල්ප ඉගැන්වූයේය."

So lahuñca gaṇhanto, bahuñca gaṇhanto, gahitagahitañca suvaṇṇabhājane pakkhittatelamiva avinassamānaṃ dhārento, dvādasavassikaṃ sippaṃ katipayamāseneva pariyosāpesi. So sajjhāyaṃ karonto ādimajjhaṃyeva passati, no pariyosānaṃ. Atha ācariyaṃ upasaṅkamitvā āha ‘‘imassa sippassa ādimajjhameva passāmi, no pariyosāna’’nti. Ācariyo āha ‘‘ahampi, tāta, evamevā’’ti. Atha ko, ācariya, imassa sippassa pariyosānaṃ jānātīti? Isipatane, tāta, isayo atthi, te jāneyyunti. Te upasaṅkamitvā pucchāmi, ācariyāti? Puccha, tāta, yathāsukhanti. So isipatanaṃ gantvā paccekabuddhe upasaṅkamitvā pucchi ‘‘api, bhante, pariyosānaṃ jānāthā’’ti? Āma, āvuso, jānāmāti. Taṃ mampi sikkhāpethāti. Tena hāvuso, pabbajāhi, na sakkā apabbajitena sikkhāpetunti. Sādhu, bhante, pabbājetha vā maṃ, yaṃ vā icchatha, taṃ katvā pariyosānaṃ [Pg.167] jānāpethāti. Te taṃ pabbājetvā kammaṭṭhāne niyojetuṃ asamatthā ‘‘evaṃ te nivāsetabbaṃ, evaṃ pārupitabba’’ntiādinā nayena ābhisamācārikaṃ sikkhāpesuṃ. So tattha sikkhanto upanissayasampannattā na cireneva paccekabodhiṃ abhisambujjhi. Sakalabārāṇasiyaṃ ‘‘susīmapaccekabuddho’’ti pākaṭo ahosi lābhaggayasaggappatto sampannaparivāro. So appāyukasaṃvattanikassa kammassa katattā na cireneva parinibbāyi. Tassa paccekabuddhā ca mahājanakāyo ca sarīrakiccaṃ katvā dhātuyo gahetvā nagaradvāre thūpaṃ patiṭṭhāpesuṃ.

එම සුසීම මාණවකයා ඉතා ඉක්මනින් ද, බොහෝ දේ ද උගනිමින්, තමා ඉගෙන ගත් සෑම ශිල්පයක්ම රන් බඳුනක බහාලූ තෙල් මෙන් විනාශ වීමට ඉඩ නොදී දරා ගනිමින්, වසර දොළහකින් උගත යුතු ශිල්පය මාස කිහිපයකින්ම නිම කළේය. ඔහු සජ්ඣායනා කරන කල්හි එම ශිල්පයේ ආරම්භය හා මධ්‍යය පමණක් දකියි, අවසානය නොදකියි. එකල ඔහු තම ගුරුවරයා වෙත එළඹ මෙසේ පැවසීය: 'ගුරුතුමනි, මම මෙම ශිල්පයේ ආරම්භය හා මධ්‍යය දකිමි, නමුත් අවසානය නොදකිමි'. ගුරුවරයා මෙසේ පැවසීය: 'පුතණුවනි, මම ද එසේමය (අවසානය නොදනිමි)'. 'එසේ නම් ගුරුතුමනි, මෙම ශිල්පයේ අවසානය දන්නේ කවුද?' 'පුතණුවනි, ඉසිපතනයේ සෘෂිවරු (පසේබුදුවරු) වැඩ වෙසෙති, ඔවුන් එය දන්නවා ඇත.' 'ගුරුතුමනි, මම ඔවුන් වෙත ගොස් විමසන්නද?' 'පුතණුවනි, කැමති පරිදි විමසන්න.' ඔහු ඉසිපතනයට ගොස් පසේබුදුවරුන් වෙත එළඹ, 'ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේලා මෙම ශිල්පයේ අවසානය දන්නා සේක්ද?' යි විමසීය. 'ඇවැත්නි, එසේය, අපි දනිමු' යි ඔවුහු වදාළහ. 'ස්වාමීනි, මට ද එය උගන්වනු මැනවි.' 'ඇවැත්නි, එසේ නම් පැවිදි වන්න, පැවිදි නොවූවෙකුට මෙය ඉගැන්විය නොහැක.' 'ස්වාමීනි, යහපති. මාව පැවිදි කරනු මැනවි, නැතහොත් ඔබ වහන්සේලා කැමති පරිදි මට මෙහි අවසානය උගන්වා වදාරනු මැනවි.' උන්වහන්සේලා ඔහුව පැවිදි කර, කර්මස්ථානයන්හි යෙදවීමට අසමත් වූ බැවින්, 'මෙසේ හැඳිය යුතුය, මෙසේ පෙරවිය යුතුය' ආදී වශයෙන් හික්මිය යුතු ආකාරය (අභිසමාචාරික ශීලය) ඉගැන්වූහ. එහි හික්මෙන ඔහු පෙර කළ පින් ඇති බැවින් නොබෝ කලකින්ම පසේබුදු බවට පත් විය. මුළු බාරාණසියේම 'සුසීම පසේබුදුන්' නමින් ප්‍රකට වූ උන්වහන්සේ අග්‍ර ලාභ හා යසසට පත්ව පිරිවර සහිත වූහ. උන්වහන්සේ ආයුෂ කෙටි වීමට හේතු වන කර්මයක් කර තිබූ බැවින් නොබෝ කලකින්ම පිරිනිවන් පෑහ. සෙසු පසේබුදුවරු සහ මහා ජනකාය උන්වහන්සේගේ ආදාහන කටයුතු නිමවා ධාතූන් වහන්සේලා නිදන් කර නුවර දොරටුවෙහි ස්තූපයක් කරවූහ.

Atha kho saṅkho brāhmaṇo ‘‘putto me ciragato, na cassa pavattiṃ jānāmī’’ti puttaṃ daṭṭhukāmo takkasilāya nikkhamitvā anupubbena bārāṇasiṃ gantvā mahājanakāyaṃ sannipatitaṃ disvā ‘‘addhā bahūsu ekopi me puttassa pavattiṃ jānissatī’’ti cintento upasaṅkamitvā pucchi ‘‘susīmo nāma māṇavo idha āgato atthi, api nu tassa pavattiṃ jānāthā’’ti? Te ‘‘āma, brāhmaṇa, jānāma, imasmiṃ nagare brāhmaṇassa santike tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū hutvā paccekabuddhānaṃ santike pabbajitvā paccekabuddho hutvā anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi, ayamassa thūpo patiṭṭhāpito’’ti āhaṃsu. So bhūmiṃ hatthena paharitvā roditvā ca paridevitvā ca taṃ cetiyaṅgaṇaṃ gantvā tiṇāni uddharitvā uttarasāṭakena vālukaṃ ānetvā paccekabuddhacetiyaṅgaṇe okiritvā kamaṇḍaluto udakena samantato bhūmiṃ paripphositvā vanapupphehi pūjaṃ katvā uttarasāṭakena paṭākaṃ āropetvā thūpassa upari attano chattaṃ bandhitvā pakkāmīti.

එකල සංඛ බ්‍රාහ්මණයා 'මගේ පුතා ගොස් බොහෝ කල් ගත විය, ඔහුගේ තොරතුරක් මම නොදනිමි' යි පවසමින් පුත්‍රයා දැකීමේ කැමැත්තෙන් තක්සලාවෙන් පිටත්ව පිළිවෙළින් බාරාණසියට ගියේය. එහි රැස්ව සිටි මහා ජනකාය දැක 'සැබවින්ම මේ බොහෝ දෙනා අතරින් එක් අයෙකු හෝ මගේ පුතා ගැන දන්නවා ඇතැයි' සිතා ඔවුන් වෙත එළඹ, 'සුසීම නම් මාණවකයෙක් මෙහි පැමිණියේද, ඔහුගේ තොරතුරක් ඔබ දන්නාහුද?' යි විමසීය. 'එසේය බ්‍රාහ්මණය, අපි දනිමු. ඔහු මේ නගරයේ බ්‍රාහ්මණයෙකු වෙතින් වේද තුන හදාරා පරතෙරට පත්ව, පසේබුදුවරුන් සමීපයේ පැවිදි වී පසේබුදු බවට පත්ව අනුපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පෑවේය. මේ පිහිටුවා ඇත්තේ ඔහුගේ ස්තූපයයි' යි ඔවුහු පැවසූහ. ඔහු අතින් පොළොවට ගසා හඬා වැලපෙමින් ඒ චෛත්‍ය මළුවට ගොස් තණකොළ උදුරා දමා, තම උතුරු සළුවෙන් වැලි ගෙනවුත් පසේබුදුන්ගේ චෛත්‍ය මළුවේ අතුරා, කෙණ්ඩියෙන් පැන් ගෙන හාත්පස පොළොව තෙත් කර, වල් මල්වලින් පූජා පවත්වා, උතුරු සළුවෙන් ධජයක් නංවා ස්තූපය මත තම කුඩය බැඳ නික්ම ගියේය.

Evaṃ atītaṃ desetvā jātakaṃ paccuppannena anusandhento bhikkhūnaṃ dhammakathaṃ kathesi. ‘‘Siyā kho pana vo, bhikkhave, evamassa ‘añño nūna tena samayena saṅkho brāhmaṇo ahosī’ti, na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ, ahaṃ tena samayena saṅkho brāhmaṇo ahosiṃ, mayā susīmassa paccekabuddhassa cetiyaṅgaṇe tiṇāni uddhaṭāni, tassa me kammassa nissandena aṭṭhayojanamaggaṃ vigatakhāṇukaṇṭakaṃ katvā samaṃ suddhamakaṃsu. Mayā tattha vālukā okiṇṇā, tassa me nissandena aṭṭhayojanamagge vālukaṃ okiriṃsu. Mayā tattha vanakusumehi pūjā katā, tassa me nissandena navayojane magge thale ca udake ca nānāpupphehi [Pg.168] pupphasantharamakaṃsu. Mayā tattha kamaṇḍaludakena bhūmi paripphositā, tassa me nissandena vesāliyaṃ pokkharavassaṃ vassi. Mayā tasmiṃ cetiye paṭākā āropitā, chattañca baddhaṃ, tassa me nissandena yāva akaniṭṭhabhavanā paṭākā ca āropitā, chattātichattāni ca ussitāni. Iti kho, bhikkhave, ayaṃ mayhaṃ pūjāviseso neva buddhānubhāvena nibbatto, na nāgadevabrahmānubhāvena, apica kho appamattakapariccāgānubhāvena nibbatto’’ti. Dhammakathāpariyosāne imaṃ gāthamabhāsi –

මෙලෙස අතීත කතාව දේශනා කර ජාතකය වර්තමාන පුවත හා ගළපමින් භික්ෂූන්ට ධර්ම කථාවක් වදාළහ. 'මහණෙනි, එකල සංඛ බ්‍රාහ්මණයා වූයේ වෙනකෙකු යැයි ඔබට සිතෙන්නට පුළුවන. එහෙත් එය එසේ නොදැක්ක යුතුය. එකල සංඛ බ්‍රාහ්මණයා වූයේ මමයි. මා විසින් සුසීම පසේබුදුන්ගේ චෛත්‍ය මළුවේ තණකොළ උදුරා දැමූ හෙයින්, ඒ කර්මයේ විපාකයෙන් මට යොදුන් අටක් දිගු මාර්ගය කටු කොහොල් රහිතව සමතලා කොට පිරිසිදු කරන ලදී. මා එහි වැලි අතුළ බැවින් එහි විපාකයෙන් අට යොදුන් මඟ වැලි අතුරන ලදී. මා එහි වල් මල්වලින් පූජා කළ බැවින් එහි විපාකයෙන් නව යොදුන් මඟ ගොඩබිම හා ජලයෙහි විවිධ මල්වලින් මල් ඇතිරිලි කරන ලදී. මා එහි කෙණ්ඩියෙන් පැන් ඉසූ බැවින් එහි විපාකයෙන් විශාලා මහනුවරට පොක්ඛරවස්ස වැසි වැස්සේය. මා එම චෛත්‍යයෙහි ධජයක් නංවා කුඩයක් බැඳි බැවින් එහි විපාකයෙන් අකනිට්ඨා භවනය දක්වා ධජයන් නංවන ලදී, කුඩ මතුපිට කුඩ (ඡත්තාතිඡත්ත) නංවන ලදී. මහණෙනි, මෙලෙස මට ලැබුණු මෙම සුවිශේෂී පූජා සත්කාරයන් බුද්ධානුභාවයෙන් පමණක්ම හටගත් දෙයක් නොව, නාග දේව බ්‍රහ්ම අනුභාවයෙන් ද නොව, (අතීතයේ කළ) ස්වල්ප වූ පරිත්‍යාගයේ අනුභාවයෙන්ම හටගත් දෙයකි.' ධර්ම දේශනාව අවසානයේ මෙම ගාථාව වදාළහ:

‘‘Mattāsukhapariccāgā, passe ce vipulaṃ sukhaṃ;

Caje mattāsukhaṃ dhīro, sampassaṃ vipulaṃ sukha’’nti. (dha. pa. 290);

'යමෙක් ස්වල්ප වූ සැපය අත්හැරීමෙන් මහත් වූ සැපයක් දකියි නම්, ඒ නුවණැති තැනැත්තා මහත් වූ සැපය කෙරෙහි බලමින් ස්වල්ප වූ සැපය අත්හරින්නේය.'

Paramatthajotikāya khuddakapāṭha-aṭṭhakathāya

පරමත්ථජෝතිකා නම් වූ ඛුද්දකපාඨ අටුවාවෙහි -

Ratanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

රතන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

7. Tirokuṭṭasuttavaṇṇanā

7. තිරෝකුඩ්ඩ සූත්‍ර වර්ණනාව

Nikkhepappayojanaṃ

සූත්‍රය තැබීමේ ප්‍රයෝජනය

Idāni ‘‘tirokuṭṭesu tiṭṭhantī’’tiādinā ratanasuttānantaraṃ nikkhittassa tirokuṭṭasuttassa atthavaṇṇanākkamo anuppatto, tassa idha nikkhepappayojanaṃ vatvā atthavaṇṇanaṃ karissāma.

දැන් 'තිරෝකුඩ්ඩේසු තිට්ඨන්ති' යනාදී වශයෙන් රතන සූත්‍රයට අනතුරුව තබන ලද තිරෝකුඩ්ඩ සූත්‍රයේ අර්ථ වර්ණනා කිරීමේ අවස්ථාව පැමිණ තිබේ. එහි මෙහි තැබීමේ ප්‍රයෝජනය පවසා අපි අර්ථ වර්ණනාව කරන්නෙමු.

Tattha idañhi tirokuṭṭaṃ iminā anukkamena bhagavatā avuttampi yāyaṃ ito pubbe nānappakārena kusalakammapaṭipatti dassitā, tattha pamādaṃ āpajjamāno nirayatiracchānayonīhi visiṭṭhatarepi ṭhāne uppajjamāno yasmā evarūpesu petesu uppajjati, tasmā na ettha pamādo karaṇīyoti dassanatthaṃ, yehi ca bhūtehi upaddutāya vesāliyā upaddavavūpasamanatthaṃ ratanasuttaṃ vuttaṃ, tesu ekaccāni evarūpānīti dassanatthaṃ vā vuttanti.

එහි මෙම තිරෝකුඩ්ඩ සූත්‍රය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙම අනුපිළිවෙළින් දේශනා නොකරන ලද්දක් වුවද, මීට පෙර විවිධ ආකාරයෙන් කුසල් කර්මයන්හි පිළිපැදීම පෙන්වා දෙන ලදී. එහි යමෙක් ප්‍රමාදයට පත්ව නිරය හෝ තිරිසන් යෝනියට වඩා සුවිශේෂී වූ (ප්‍රේත) ස්ථානයක උපදියි ද, එවන් ප්‍රේතයන් අතර උපදින බැවින් මෙහි (කුසල් කිරීමෙහි) ප්‍රමාද නොවිය යුතු බව පෙන්වා දීම සඳහා ද, යම් භූත පිරිසක් නිසා පීඩිත වූ විශාලා මහනුවර එම උපද්‍රව සංසිඳවීම සඳහා රතන සූත්‍රය දේශනා කරන ලද අතර, ඒ භූතයන් අතර ඇතැම් පිරිසක් මෙවැනි (ප්‍රේත) ස්වභාව ඇති අය බව පෙන්වා දීම සඳහා ද මෙම සූත්‍රය වදාරන ලදී.

Idamassa idha nikkhepappayojanaṃ veditabbaṃ.

මෙය මෙහි (ඛුද්දකපාඨයෙහි) මෙම සූත්‍රය තැබීමේ ප්‍රයෝජනය ලෙස දත යුතුය.

Anumodanākathā

අනුමෝදනා කථාව

Yasmā [Pg.169] panassa atthavaṇṇanā –

යම් හෙයකින් මෙහි අර්ථ වර්ණනාව වනාහි -

‘‘Yena yattha yadā yasmā, tirokuṭṭaṃ pakāsitaṃ;

Pakāsetvāna taṃ sabbaṃ, kayiramānā yathākkamaṃ;

Sukatā hoti tasmāhaṃ, karissāmi tatheva taṃ’’.

'කවුරුන් විසින්, කොතැනකදී, කවදා, කුමන හේතුවක් නිසා තිරෝකුඩ්ඩ සූත්‍රය ප්‍රකාශ කරන ලද්දේ දැයි ඒ සියල්ල පවසා අනුපිළිවෙළින් කරනු ලබන විවරණය මනාව කළ එකක් වෙයි. එබැවින් මම ද ඒ ආකාරයෙන්ම එම වර්ණනාව කරන්නෙමි.'

Kena panetaṃ pakāsitaṃ, kattha kadā kasmā cāti? Vuccate – bhagavatā pakāsitaṃ, taṃ kho pana rājagahe dutiyadivase rañño māgadhassa anumodanatthaṃ. Imassa catthassa vibhāvanatthaṃ ayamettha vitthārakathā kathetabbā –

“මෙම තිරෝකුඩ්ඩ සූත්‍රය දේශනා කරන ලද්දේ කවුරුන් විසින් ද? කොහේදී ද? කවදා ද? කුමන හේතුවක් නිසා ද?” යන ප්‍රශ්නවලට පිළිතුරු මෙසේය: භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙම සූත්‍රය දේශනා කරන ලදී. එය රජගහ නුවර දී, වැඩම කළ දෙවන දිනයේ දී මගධ අධිපති බිම්බිසාර රජුට පින් අනුමෝදනා කරනු පිණිස දේශනා කරන ලද්දකි. මෙම කරුණ පැහැදිලි කිරීම සඳහා මෙහි දී මෙම විස්තරාත්මක කථාව කිව යුතුය.

Ito dvānavutikappe kāsi nāma nagaraṃ ahosi. Tattha jayaseno nāma rājā. Tassa sirimā nāma devī, tassā kucchiyaṃ phusso nāma bodhisatto nibbattitvā anupubbena sammāsambodhiṃ abhisambujjhi. Jayaseno rājā ‘‘mama putto abhinikkhamitvā buddho jāto, mayhameva buddho, mayhaṃ dhammo, mayhaṃ saṅgho’’ti mamattaṃ uppādetvā sabbakālaṃ sayameva upaṭṭhahati, na aññesaṃ okāsaṃ deti.

මීට කල්ප අනූදෙකකට පෙර කාසි නම් නුවරක් විය. එහි ජයසේන නම් රජෙක් විය. ඔහුගේ අගමෙහෙසිය සිරිමා නම් වූවාය. ඇයගේ කුසෙහි පුස්ස නම් බෝසතාණන් වහන්සේ උපත ලබා අනුපිළිවෙලින් සම්මා සම්බුද්ධත්වයට පත් වූ සේක. එවිට ජයසේන රජු “මාගේ පුත්‍රයා අභිනිෂ්ක්‍රමණය කර බුදු විය. බුදුන් වහන්සේ මාගේමය, ධර්මය මාගේමය, සංඝයා වහන්සේ මාගේමය” කියා මමත්වයක් උපදවාගෙන, සැම කල්හිම තමාම උපස්ථාන කළේය, අන් අයට ඒ සඳහා අවස්ථාවක් ලබා නොදුන්නේය.

Bhagavato kaniṭṭhabhātaro vemātikā tayo bhātaro cintesuṃ – ‘‘buddhā nāma sabbalokahitāya uppajjanti, na cekassevatthāya, amhākañca pitā aññesaṃ okāsaṃ na deti, kathaṃ nu mayaṃ labheyyāma bhagavantaṃ upaṭṭhātu’’nti. Tesaṃ etadahosi – ‘‘handa mayaṃ kiñci upāyaṃ karomā’’ti. Te paccantaṃ kupitaṃ viya kārāpesuṃ. Tato rājā ‘‘paccanto kupito’’ti sutvā tayopi putte paccantavūpasamanatthaṃ pesesi. Te vūpasametvā āgatā, rājā tuṭṭho varaṃ adāsi ‘‘yaṃ icchatha, taṃ gaṇhathā’’ti. Te ‘‘mayaṃ bhagavantaṃ upaṭṭhātuṃ icchāmā’’ti āhaṃsu. Rājā ‘‘etaṃ ṭhapetvā aññaṃ gaṇhathā’’ti āha. Te ‘‘mayaṃ aññena anatthikā’’ti āhaṃsu. Tena hi paricchedaṃ katvā gaṇhathāti. Te satta vassāni yāciṃsu, rājā na adāsi. Evaṃ cha, pañca, cattāri, tīṇi, dve, ekaṃ, satta māsāni, cha, pañca, cattārīti yāva temāsaṃ yāciṃsu. Rājā ‘‘gaṇhathā’’ti adāsi.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ එක් පියෙකුට දා වෙන් වෙන් මවුවරුන් කුස උපන් කණිටු සොහොයුරන් තිදෙනෙක් මෙසේ සිතුහ: “බුදුන් වහන්සේලා ලොව පහළ වන්නේ මුළු ලෝකයාගේම හිතසුව පිණිසය, එක් අයෙකු සඳහාම පමණක් නොවේ. එහෙත් අපේ පියාණන් වහන්සේ අන් අයට අවස්ථාවක් ලබා නොදෙයි. අප කෙසේ නම් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උපස්ථාන කිරීමට අවස්ථාවක් ලබා ගනිමුද?” එවිට ඔවුන්ට මෙබඳු අදහසක් ඇතිවිය: “අපි යම් උපක්‍රමයක් යොදමු.” ඔවුහු පසල් දනව්ව කැරලි ගැසුණු බවක් ඇඟවූහ. එවිට රජතුමා “පසල් දනව්ව කැළඹී ඇතැයි” අසා එම කැරැල්ල සංසිඳුවීම පිණිස පුතුන් තිදෙනාම පිටත් කර හැරියේය. ඔවුන් එය සංසිඳුවා පැමිණි විට, රජු සතුටු වී “ඔබලා කැමති වරයක් ඉල්ලන්න” යයි වරයක් දුන්නේය. ඔවුහු “අපි භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උපස්ථාන කිරීමට කැමතියි” යයි කීහ. රජු “එය හැර වෙනත් වරයක් ඉල්ලන්න” යයි කීවේය. ඔවුහු “අපට වෙනත් වරයකින් පලක් නැතැයි” කීහ. “එසේ නම් කාල සීමාවක් නියම කරගෙන ඉල්ලන්න” යැයි කී විට, ඔවුහු වසර හතක් ඉල්ලා සිටියහ. රජු එය ප්‍රතික්ෂේප කළේය. මෙලෙස වසර හය, පහ, හතර, තුන, දෙක, එක ද, මාස හත, හය, පහ, හතර ද වශයෙන් අවසානයේ මාස තුනක් දක්වා ඉල්ලූහ. රජු “මාස තුනක් උපස්ථාන කරන්නැයි” අවසර දුන්නේය.

Te varaṃ labhitvā paramatuṭṭhā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā āhaṃsu – ‘‘icchāma mayaṃ, bhante, bhagavantaṃ temāsaṃ upaṭṭhātuṃ, adhivāsetu no, bhante[Pg.170], bhagavā imaṃ temāsaṃ vassāvāsa’’nti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. Tato te attano janapade niyuttakapurisassa lekhaṃ pesesuṃ ‘‘imaṃ temāsaṃ amhehi bhagavā upaṭṭhātabbo, vihāraṃ ādiṃ katvā sabbaṃ bhagavato upaṭṭhānasambhāraṃ karohī’’ti. So taṃ sabbaṃ sampādetvā paṭinivedesi. Te kāsāyavatthanivatthā hutvā aḍḍhateyyehi purisasahassehi veyyāvaccakarehi bhagavantaṃ sakkaccaṃ upaṭṭhahamānā janapadaṃ netvā vihāraṃ niyyātetvā vasāpesuṃ.

ඔවුහු එම වරය ලබාගෙන අතිශය සතුටට පත්ව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ වැඳ මෙසේ කීහ: “ස්වාමීනි, අපි භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මාස තුනක් උපස්ථාන කිරීමට කැමතියි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ මාස තුනේ වස් කාලය අප වෙනුවෙන් ඉවසා වදාරන සේක්වා.” භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිශ්ශබ්දතාවයෙන් එය පිළිගත්හ. ඉක්බිති ඔවුහු තමන්ගේ ජනපදයෙහි රාජකාරියේ නියුතු පුරුෂයා වෙත මෙසේ හසුනක් යැවූහ: “මෙම මාස තුනෙහි අප විසින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උපස්ථාන කළ යුතුය. විහාරය ආදී සියලුම උපස්ථානයට අවශ්‍ය දෑ සූදානම් කරන්න.” ඔහු ඒ සියල්ල සම්පූර්ණ කර නැවත දන්වා සිටියේය. ඔවුහු කසාය වස්ත්‍ර හැඳගෙන, උපස්ථායකයන් වූ දෙදහස් පන්සියයක් පුරුෂයන් සමඟ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ගෞරවයෙන් උපස්ථාන කරමින් ජනපදයට කැඳවාගෙන ගොස් විහාරය පූජා කර එහි වැඩ සිටීමට සැලැස්වූහ.

Tesaṃ bhaṇḍāgāriko eko gahapatiputto sapajāpatiko saddho ahosi pasanno. So buddhappamukhassa saṅghassa dānavattaṃ sakkaccaṃ adāsi. Janapade niyuttakapuriso taṃ gahetvā jānapadehi ekādasamattehi purisasahassehi saddhiṃ sakkaccameva dānaṃ pavattāpesi. Tattha keci jānapadā paṭihatacittā ahesuṃ. Te dānassa antarāyaṃ katvā deyyadhamme attanā khādiṃsu, bhattasālañca agginā dahiṃsu. Pavārite rājaputtā bhagavato mahantaṃ sakkāraṃ katvā bhagavantaṃ purakkhatvā pituno sakāsameva agamaṃsu. Tattha gantvā eva bhagavā parinibbāyi. Rājā ca rājaputtā ca janapade niyuttakapuriso ca bhaṇḍāgāriko ca anupubbena kālaṃ katvā saddhiṃ parisāya sagge uppajjiṃsu, paṭihatacittajanā nirayesu nibbattiṃsu. Evaṃ tesaṃ dvinnaṃ gaṇānaṃ saggato saggaṃ, nirayato nirayaṃ upapajjantānaṃ dvānavutikappā vītivattā.

ඔවුන් අතර එක් භාණ්ඩාගාරික සිටු පුත්‍රයෙක් සිය බිරිඳ සමඟ ශ්‍රද්ධාවෙන් හා පැහැදීමෙන් යුක්තව සිටියේය. ඔහු බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට දාන වත් පිළිවෙත් ගෞරවයෙන් ඉටු කළේය. ජනපදයේ රාජකාරි කළ පුරුෂයා ද එම භාණ්ඩාගාරික සමඟ එක්ව එකොළොස් දහසක් පමණ වූ ජනපදවාසීන් සමඟ අතිශය ගෞරවයෙන් දානය පැවැත්වූහ. එහි සිටි සමහර ජනපදවාසීහු දානය කෙරෙහි දූෂිත සිත් ඇත්තෝ වූහ. ඔවුහු දානයට බාධා පමුණුවා පූජා ද්‍රව්‍ය තමන් විසින්ම අනුභව කළහ. දාන ශාලාව ද ගින්නෙන් දැවූහ. වස් පවාරණය කළ පසු රාජකුමාරවරු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මහත් සත්කාර පවත්වා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පෙරටු කරගෙන තම පියාණන් වෙතම ගියහ. එහි ගිය පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ සේක. රජතුමා ද, රාජකුමාරවරු ද, ජනපදයේ වැඩ කළ පුරුෂයා ද, භාණ්ඩාගාරික ද පිළිවෙළින් කළුරිය කර තම පිරිස සමඟ දෙව්ලොව උපන්හ. දූෂිත සිත් ඇති ජනයා නිරයෙහි උපන්හ. මෙසේ ඒ කණ්ඩායම් දෙක දෙව්ලොවින් දෙව්ලොවටත්, නිරයෙන් නිරයටත් උත්පත්තිය ලබමින් සිටියදී කල්ප අනූ දෙකක් ඉක්ම ගියේය.

Atha imasmiṃ bhaddakappe kassapabuddhassa kāle te paṭihatacittajanā petesu uppannā. Tadā manussā attano ñātakānaṃ petānaṃ atthāya dānaṃ datvā uddisanti ‘‘idaṃ amhākaṃ ñātīnaṃ hotū’’ti. Te sampattiṃ labhanti. Atha imepi petā taṃ disvā bhagavantaṃ kassapaṃ upasaṅkamitvā pucchiṃsu – ‘‘kiṃ nu kho, bhante, mayampi evarūpaṃ sampattiṃ labheyyāmā’’ti? Bhagavā āha – ‘‘idāni na labhatha, apica anāgate gotamo nāma buddho bhavissati, tassa bhagavato kāle bimbisāro nāma rājā bhavissati, so tumhākaṃ ito dvānavutikappe ñāti ahosi, so buddhassa dānaṃ datvā tumhākaṃ uddisissati, tadā labhissathā’’ti. Evaṃ vutte kira tesaṃ petānaṃ taṃ vacanaṃ ‘‘sve labhissathā’’ti vuttaṃ viya ahosi.

ඉන්පසු මෙම භද්‍ර කල්පයෙහි කාශ්‍යප බුදුන් වහන්සේගේ කාලයෙහි එම දූෂිත සිත් ඇති ජනයා ප්‍රේත ලෝකයේ උපත ලබා සිටියහ. එකල මිනිස්සු තම ඥාති ප්‍රේතයන් උදෙසා දන් දී “මෙම පින අපගේ ඥාතීන්ට ලැබේවා” යි අනුමෝදන් කළහ. එවිට ඔවුහු සම්පත් ලැබූහ. මෙම ප්‍රේතයෝ ද එය දැක කාශ්‍යප භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ “ස්වාමීනි, අපටත් මෙබඳු සම්පත් ලැබිය හැකිද?” කියා විමසූහ. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ: “දැන් ඔබට එය නොලැබේ. එහෙත් අනාගතයෙහි ගෝතම නමින් බුදු කෙනෙකුන් පහළ වන සේක. එම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කාලයෙහි බිම්බිසාර නමින් රජෙක් පහළ වන්නේය. ඔහු මීට කල්ප අනූදෙකකට පෙර ඔබේ ඥාතියෙකු විය. ඔහු බුදුන් වහන්සේට දන් දී ඔබට පින් අනුමෝදන් කරනු ඇත. එවිට ඔබට සම්පත් ලැබෙනු ඇත.” මෙසේ වදාළ විට, එම ප්‍රේතයන්ට ඒ වචනය “හෙට දින ලැබෙන්නේය” යයි කීවාක් මෙන් මහත් බලාපොරොත්තුවක් ඇති කළේය.

Atha ekasmiṃ buddhantare vītivatte amhākaṃ bhagavā loke uppajji. Tepi tayo rājaputtā tehi aḍḍhateyyehi purisasahassehi saddhiṃ [Pg.171] devalokā cavitvā magadharaṭṭhe brāhmaṇakule uppajjitvā anupubbena isipabbajjaṃ pabbajitvā gayāsīse tayo jaṭilā ahesuṃ, janapade niyuttakapuriso, rājā ahosi bimbisāro, bhaṇḍāgāriko, gahapati visākho nāma mahāseṭṭhi ahosi, tassa pajāpati dhammadinnā nāma seṭṭhidhītā ahosi. Evaṃ sabbāpi avasesā parisā rañño eva parivārā hutvā nibbattā.

ඉන්පසු බුද්ධාන්තරයක් ඉක්ම ගිය පසු අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලොව පහළ වූ සේක. එම රාජකුමාරවරු තිදෙනා ද අර දෙදහස් පන්සියයක් පුරුෂයන් සමඟ දෙව්ලොවින් චුත වී මගධ දේශයේ බ්‍රාහ්මණ කුලවල උපත ලබා, අනුපිළිවෙලින් සෘෂි පැවිද්දෙන් පැවිදිව ගයාසීසයෙහි ජටිලයන් තිදෙනෙක් වූහ. ජනපදයේ වැඩ කටයුතු කළ පුරුෂයා බිම්බිසාර රජු විය. භාණ්ඩාගාරික වූ ගහපතිවරයා විසාඛ නම් මහා සිටුවරයා විය. ඔහුගේ බිරිඳ ධම්මදින්නා නම් සිටු දියණිය වූවාය. මෙසේ සෙසු මුළු පිරිසම බිම්බිසාර රජුගේම පිරිවර ජනයා ලෙස උපත ලැබූහ.

Amhākaṃ bhagavā loke uppajjitvā sattasattāhaṃ atikkamitvā anupubbena bārāṇasiṃ āgamma dhammacakkaṃ pavattetvā pañcavaggiye ādiṃ katvā yāva aḍḍhateyyasahassaparivāre tayo jaṭile vinetvā rājagahaṃ agamāsi. Tattha ca tadahupasaṅkamantaṃyeva rājānaṃ bimbisāraṃ sotāpattiphale patiṭṭhāpesi ekādasanavutehi māgadhakehi brāhmaṇagahapatikehi saddhiṃ. Atha raññā svātanāya bhattena nimantito bhagavā adhivāsetvā dutiyadivase sakkena devānamindena purato purato gacchantena –

අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලොව පහළ වී සත් සතිය ඉක්මවා අනුපිළිවෙලින් බරණැසට වැඩම කර දම්සක් පැවතුම් සූත්‍රය දේශනා කොට, පස්වග මහණුන් ප්‍රමුඛ කොට ඇති, දෙදහස් පන්සියයක පිරිවර සහිත ජටිලයන් තිදෙනා දමනය කර රජගහ නුවරට වැඩම කළ සේක. එහි දී වැඩම කළ දිනයෙහිම බිම්බිසාර රජතුමාව එක්ලක්ෂ දසදහසක් මගධ රට වැසි බ්‍රාහ්මණ ගෘහපතියන් සමඟ සෝතාපත්ති ඵලයෙහි පිහිටුවූ සේක. ඉක්බිති රජතුමා විසින් පසුදින දානය සඳහා ආරාධනා කරන ලදුව, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය ඉවසා වදාරා, දෙවන දිනයේ දී දෙවියන්ට අධිපති සක් දෙවිඳුන් පෙරටු කරගෙන වැඩම කරන සේක් –

‘‘Danto dantehi saha purāṇajaṭilehi, vippamutto vippamuttehi;

Siṅgīnikkhasavaṇṇo, rājagahaṃ pāvisi bhagavā’’ti. (mahāva. 58) –

දමනය වූ සිත් ඇති, කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු, රන්වන් පැහැති ශරීර ශෝභා ඇති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, දමනය වූ ද කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණා වූ ද ඒ පැරණි ජටිල රහතන් වහන්සේලා සමඟ රජගහ නුවරට වැඩම කළ සේක.

Evamādīhi gāthāhi abhitthaviyamāno rājagahaṃ pavisitvā rañño nivesane mahādānaṃ sampaṭicchi. Te petā ‘‘idāni rājā amhākaṃ dānaṃ uddisissati, idāni uddisissatī’’ti āsāya parivāretvā aṭṭhaṃsu.

මෙවැනි ගාථාවන්ගෙන් පසසනු ලබමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහ නුවරට වැඩම කර, රජුගේ මාලිගයෙහි මහා දානය පිළිගත් සේක. ඒ ප්‍රේතයෝ "දැන් රජතුමා අප වෙනුවෙන් දානය උදෙසනු ඇත, දැන් උදෙසනු ඇතැයි" යන බලාපොරොත්තුවෙන් මාලිගය පිරිවරාගෙන සිටියහ.

Rājā dānaṃ datvā ‘‘kattha nu kho bhagavā vihareyyā’’ti bhagavato vihāraṭṭhānameva cintesi, na taṃ dānaṃ kassaci uddisi. Petā chinnāsā hutvā rattiṃ rañño nivesane ativiya bhiṃsanakaṃ vissaramakaṃsu. Rājā bhayasaṃvegasantāsamāpajji, tato pabhātāya rattiyā bhagavato ārocesi – ‘‘evarūpaṃ saddamassosiṃ, kiṃ nu kho me, bhante, bhavissatī’’ti. Bhagavā āha – ‘‘mā bhāyi, mahārāja, na te kiñci pāpakaṃ bhavissati, apica kho te purāṇañātakā petesu uppannā santi, te ekaṃ buddhantaraṃ tameva paccāsīsamānā vicaranti ‘buddhassa dānaṃ datvā amhākaṃ uddisissatī’ti[Pg.172], na tesaṃ tvaṃ hiyyo uddisi, te chinnāsā tathārūpaṃ vissaramakaṃsū’’ti.

රජතුමා දානය දී "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කොහි වැඩ වසනු ඇත්දැයි" භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වාසස්ථානය ගැනම සිතූ අතර, ඒ දානය කිසිවෙකුටත් අනුමෝදන් නොකළේය. බලාපොරොත්තු සුන් වූ ප්‍රේතයෝ රාත්‍රියෙහි රජුගේ මාලිගයෙහි ඉතා බියකරු ලෙස මොරගැසූහ. රජතුමා බියට හා සංවේගයට පත් වී, පසුදා උදෑසන භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ සැල කළේය: "ස්වාමීනි, මම මෙවැනි ශබ්දයක් ඇසුවෙමි, මට කුමක් සිදු වේද?" භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක: "මහාරාජය, බිය නොවන්න, ඔබට කිසිදු අකුසලයක් සිදු නොවේ. එසේ වුවද, ප්‍රේත ලෝකයෙහි උපන් ඔබගේ පැරණි නෑයෝ සිටිති. ඔවුහු එක් බුද්ධාන්තරයක් පුරා 'බුදුරජාණන් වහන්සේට දන් දී අපට අනුමෝදන් කරනු ඇතැයි' ඔබ කෙරෙහි බලාපොරොත්තුවෙන් සැරිසරති. ඔබ ඊයේ ඔවුන්ට අනුමෝදන් නොකළ නිසා, බලාපොරොත්තු සුන් වූ ඔවුහු එබඳු බියකරු ශබ්දයක් කළහ."

So āha ‘‘idāni pana, bhante, dinne labheyyu’’nti? ‘‘Āma, mahārājā’’ti. ‘‘Tena hi me, bhante, adhivāsetu bhagavā ajjatanāya dānaṃ, tesaṃ uddisissāmī’’ti? Bhagavā adhivāsesi. Rājā nivesanaṃ gantvā mahādānaṃ paṭiyādetvā bhagavato kālaṃ ārocāpesi. Bhagavā rājantepuraṃ gantvā paññatte āsane nisīdi saddhiṃ bhikkhusaṅghena. Tepi kho petā ‘‘api nāma ajja labheyyāmā’’ti gantvā tirokuṭṭādīsu aṭṭhaṃsu. Bhagavā tathā akāsi, yathā te sabbeva rañño pākaṭā ahesuṃ. Rājā dakkhiṇodakaṃ dento ‘‘idaṃ me ñātīnaṃ hotū’’ti uddisi, taṅkhaṇaññeva tesaṃ petānaṃ padumasañchannā pokkharaṇiyo nibbattiṃsu. Te tattha nhatvā ca pivitvā ca paṭippassaddhadarathakilamathapipāsā suvaṇṇavaṇṇā ahesuṃ. Rājā yāgukhajjakabhojanāni datvā uddisi, taṅkhaṇaññeva tesaṃ dibbayāgukhajjakabhojanāni nibbattiṃsu. Te tāni paribhuñjitvā pīṇindriyā ahesuṃ. Atha vatthasenāsanāni datvā uddisi. Tesaṃ dibbavatthadibbayānadibbapāsādadibbapaccattharaṇadibbaseyyādialaṅkāravidhayo nibbattiṃsu. Sāpi tesaṃ sampatti yathā sabbāva pākaṭā hoti, tathā bhagavā adhiṭṭhāsi. Rājā ativiya attamano ahosi. Tato bhagavā bhuttāvī pavārito rañño māgadhassa anumodanatthaṃ ‘‘tirokuṭṭesu tiṭṭhantī’’ti imā gāthā abhāsi.

ඔහු (රජු) මෙසේ ඇසීය: "ස්වාමීනි, දැන් දුන්නොත් ඔවුන්ට ලැබේ ද?" "එසේය මහාරාජය" යැයි වදාළ සේක. "එසේ නම් ස්වාමීනි, අද දින දානය සඳහා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩම කරන සේක්වා, මම ඔවුන්ට අනුමෝදන් කරන්නෙමි" යි පැවසූ විට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය පිළිගත් සේක. රජතුමා මාලිගයට ගොස් මහා දානයක් පිළියෙල කර භාග්‍යවතුන් වහන්සේට කාලය දැනුම් දුන්නේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයා සමඟ රජ මාලිගයට වැඩම කර පනවන ලද අස්නෙහි වැඩ සිටි සේක. ඒ ප්‍රේතයෝ ද "අද නම් අපට යමක් ලැබේවි" යැයි සිතා පැමිණ බිත්තිවලින් පිටත ආදී ස්ථානවල සිටියහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන් සියලු දෙනාම රජුට පෙනෙන සේ සැලැස්වූ සේක. රජතුමා පැන් වඩා "මෙය මාගේ නෑයන්ට වේවා" යි අනුමෝදන් කළේය. ඒ මොහොතේම ඒ ප්‍රේතයන්ට නෙළුම් මල්වලින් පිරුණු පොකුණු පහළ විය. ඔවුහු එහි ස්නානය කර, පැන් බී, පීඩාවන්, ක්ලාන්තය හා පිපාසය සන්සිඳුවාගෙන රන්වන් පැහැති වූහ. රජතුමා කැඳ, කැවිලි සහ බෝජන දී අනුමෝදන් කළේය. ඒ මොහොතේම ඔවුන්ට දිව්‍යමය කැඳ, කැවිලි හා බෝජන පහළ විය. ඒවා අනුභව කළ ඔවුන්ගේ ඉන්ද්‍රියයන් ප්‍රබෝධමත් විය. ඉන්පසු වස්ත්‍ර හා සේනාසන දී අනුමෝදන් කළ විට, ඔවුන්ට දිව්‍ය වස්ත්‍ර, දිව්‍ය යාන, දිව්‍ය ප්‍රාසාද, දිව්‍ය ඇතිරිලි හා යහන් ආදී සියලු අලංකාර වස්තූන් පහළ විය. ඒ සියලු සම්පත්තීන් පැහැදිලිව පෙනෙන පරිදි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අධිෂ්ඨාන කළ සේක. රජතුමා ඉතාමත් සතුටට පත් විය. ඉන්පසු වළඳා අවසන් වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මගධ රජුට අනුමෝදනා කිරීම පිණිස "තිරෝකුට්ටේසු තිට්ඨන්ති" යන මෙම ගාථාවන් වදාළ සේක.

Ettāvatā ca ‘‘yena yattha yadā yasmā, tirokuṭṭaṃ pakāsitaṃ, pakāsetvāna taṃ sabba’’nti ayaṃ mātikā saṅkhepato vitthārato ca vibhattā hoti.

මෙතෙක් දක්වන ලද කරුණු මගින් "කවුරුන් විසින්, කොහේදී, කවදා, කුමන හේතුවක් නිසා තිරෝකුට්ට සූත්‍රය දේශනා කරන ලද්දේ ද" යන මේ සියල්ල පිළිබඳ මාතෘකාව කෙටියෙන් හා විස්තරාත්මකව විග්‍රහ කරන ලදී.

Paṭhamagāthāvaṇṇanā

පළමු ගාථාවේ විස්තරය

1. Idāni imassa tirokuṭṭassa yathākkamaṃ atthavaṇṇanaṃ karissāma. Seyyathidaṃ – paṭhamagāthāya tāva tirokuṭṭāti kuṭṭānaṃ parabhāgā vuccanti. Tiṭṭhantīti nisajjādippaṭikkhepato ṭhānakappanavacanametaṃ. Tena yathā pākāraparabhāgaṃ pabbataparabhāgañca gacchantaṃ ‘‘tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchatī’’ti vadanti, evamidhāpi kuṭṭassa parabhāgesu tiṭṭhante ‘‘tirokuṭṭesu [Pg.173] tiṭṭhantī’’ti āha. Sandhisiṅghāṭakesu cāti ettha sandhiyoti catukkoṇaracchā vuccanti gharasandhibhittisandhiālokasandhiyo cāpi. Siṅghāṭakāti tikoṇaracchā vuccanti, tadekajjhaṃ katvā purimena saddhiṃ saṅghaṭento ‘‘sandhisiṅghāṭakesu cā’’ti āha. Dvārabāhāsu tiṭṭhantīti nagaradvāragharadvārānaṃ bāhā nissāya tiṭṭhanti. Āgantvāna sakaṃ gharanti ettha sakaṃ gharaṃ nāma pubbañātigharampi attanā sāmikabhāvena ajjhāvutthapubbagharampi. Tadubhayampi yasmā te sakagharasaññāya āgacchanti, tasmā ‘‘āgantvāna sakaṃ ghara’’nti āha.

1. දැන් මෙම තිරෝකුට්ට සූත්‍රයේ අනුපිළිවෙලින් අර්ථ විවරණය කරන්නෙමු. එනම් - පළමු ගාථාවේ "තිරෝකුට්ටා" යන්නෙන් බිත්තිවලින් පිටත කොටස් අදහස් වේ. "තිට්ඨන්ති" (සිටිති) යන පදය හිඳීම ආදිය පසෙක ලා සිටගෙන සිටීම හැඟවීමට යොදා ඇත. ඒ නිසා ප්‍රාකාරයකින් එපිට හෝ පර්වතයකින් එපිට යන්නා ගැන "ප්‍රාකාරයට නොගැටී පර්වතයට නොගැටී යයි" පවසන්නාක් මෙන්, මෙහිදී ද බිත්තිවලින් පිටත සිටින බැවින් "තිරෝකුට්ටේසු තිට්ඨන්ති" (බිත්තිවලින් එපිට සිටිති) යැයි වදාළ සේක. "සන්ධිසිංඝාටකේසු ච" යන මෙහි "සන්ධි" යනු සතර මංසලවල් ය. ගෘහ සන්ධි, බිත්ති සන්ධි හා කවුළු ද එසේම හැඳින්වේ. "සිංඝාටක" යනු තුංමංසලවල් ය. ඒවා එකට ගෙන පෙර පදය සමඟ ගලපමින් "සන්ධිසිංඝාටකේසු ච" යැයි වදාළ සේක. "ද්වාරබාහාසු තිට්ඨන්ති" යනු නගර ද්වාරවල හා ගෘහ ද්වාරවල උළුවහු කණුවලට (බෑයවලට) හේත්තු වී සිටිති යන්නයි. "ආගන්ත්වාන සකං ඝරං" යන මෙහි "සකං ඝරං" (තම නිවස) යනු පෙර උපත්වල නෑයන්ගේ නිවස හෝ තමා විසින්ම ස්වාමිත්වය දරමින් පෙර වසන ලද නිවසයි. ඒ දෙවර්ගයටම තමන්ගේ නිවස යන හැඟීමෙන් ඔවුන් පැමිණෙන බැවින් "ආගන්ත්වාන සකං ඝරං" යැයි වදාළ සේක.

Dutiyagāthāvaṇṇanā

දෙවන ගාථාවේ විස්තරය

2. Evaṃ bhagavā pubbe anajjhāvutthapubbampi pubbañātigharaṃ bimbisāranivesanaṃ sakagharasaññāya āgantvā tirokuṭṭasandhisiṅghāṭakadvārabāhāsu ṭhite issāmacchariyaphalaṃ anubhavante, appekacce dīghamassukesavikāradhare andhakāramukhe sithilabandhanavilambamānakisapharusakāḷakaṅgapaccaṅge tattha tattha ṭhitavanadāhadaḍḍhatālarukkhasadise, appekacce jighacchāpipāsāraṇinimmathanena udarato uṭṭhāya mukhato viniccharantāya aggijālāya pariḍayhamānasarīre, appekacce sūcichiddāṇumattakaṇṭhabilatāya pabbatākārakucchitāya ca laddhampi pānabhojanaṃ yāvadatthaṃ bhuñjituṃ asamatthatāya khuppipāsāparete aññaṃ rasamavindamāne, appekacce aññamaññassa aññesaṃ vā sattānaṃ pabhinnagaṇḍapiḷakamukhā paggharitarudhirapubbalasikādiṃ laddhā amatamiva sāyamāne ativiya duddasikavirūpabhayānakasarīre bahū pete rañño nidassento –

2. මෙලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මීට පෙර කිසිදා වාසය නොකළ ද පෙර නෑයන්ගේ නිවස වූ බිම්බිසාර රජුගේ මාලිගයට තමන්ගේ නිවස යන හැඟීමෙන් පැමිණ, බිත්තිවලින් පිටත, සතර මංසල, තුංමංසල හා උළුවහු අසල සිටින්නා වූ ද, මසුරුකමේ විපාක අනුභව කරන්නා වූ ද, දිගු රැවුල් ඇති, විකෘති වේශයක් දරන, අඳුරු මුහුණු ඇති, ලිහිල් වූ සන්ධි බන්ධන නිසා එල්ලෙන ඇඟපත ඇති, කෙට්ටු, රළු වූ ද කලු පැහැති වූ ද අඟපසඟ ඇති, තැනින් තැන ලැව් ගින්නෙන් දැවුණු තල් ගස් වැනි වූ ද, ඇතැම් විට කුසගින්න හා පිපාසය නිසා හදවත දැවී කුසෙන් පටන් ගෙන කටින් ගිනි ජාලා නික්මෙන, දවනු ලබන ශරීර ඇති, ඉදිකටු සිදුරක් වැනි කුඩා උගුරු සිදුරු ඇති, පර්වතයක් වැනි විශාල කුසවල් ඇති බැවින් ලත් ආහාරය වුව ද ප්‍රමාණවත් පරිදි අනුභව කිරීමට නොහැකිව කුසගින්නෙන් පෙළෙන, වෙනත් රසයක් නොදන්නා වූ ද, ඇතැම් විට එකිනෙකාගේ හෝ වෙනත් සත්වයන්ගේ පැළුණු ගෙඩි හා ගඩු මුවින් වැගිරෙන ලේ, සැරව, සිරුරු දියර ආදිය ලැබුණු විට අමෘතයක් මෙන් අනුභව කරන්නා වූ ද, දැකීමට අප්‍රිය, විරූපී, බියකරු ශරීර ඇති බොහෝ ප්‍රේතයන් රජුට පෙන්වා දෙමින් -

‘‘Tirokuṭṭesu tiṭṭhanti, sandhisiṅghāṭakesu ca;

Dvārabāhāsu tiṭṭhanti, āgantvāna sakaṃ ghara’’nti. –

"බිත්තිවලින් පිටත ද, සතර මංසල හා තුංමංසලවල්හි ද සිටිති. තමන්ගේ නිවසට පැමිණ උළුවහු කණු (බෑයවල්) අසල සිටිති" යි -

Vatvā puna tehi katassa kammassa dāruṇabhāvaṃ dassento ‘‘pahūte annapānamhī’’ti dutiyagāthamāha.

වදාරා, නැවත ඔවුන් විසින් කරන ලද අකුසල කර්මයන්ගේ දරුණු බව පෙන්වා දෙමින් "බොහෝ අන්නපාන ඇති කල්හි" යනාදී වශයෙන් දෙවන ගාථාව වදාළ සේක.

Tattha pahūteti anappake bahumhi, yāvadatthiketi vuttaṃ hoti. Bha-kārassa hi ha-kāro labbhati ‘‘pahu santo na bharatī’’tiādīsu (su. ni. 98) viya. Keci pana ‘‘bahūte’’ iti ca ‘‘bahūke’’ iti ca paṭhanti. Pamādapāṭhā ete[Pg.174]. Anne ca pānamhi ca annapānamhi. Khajje ca bhojje ca khajjabhojje, etena asitapītakhāyitasāyitavasena catubbidhaṃ āhāraṃ dasseti. Upaṭṭhiteti upagamma ṭhite, sajjite paṭiyatte samohiteti vuttaṃ hoti. Na tesaṃ koci sarati, sattānanti tesaṃ pettivisaye uppannānaṃ sattānaṃ koci mātā vā pitā vā putto vā na sarati. Kiṃ kāraṇā? Kammapaccayā, attanā katassa adānadānappaṭisedhanādibhedassa kadariyakammassa paccayā. Tañhi tesaṃ kammaṃ ñātīnaṃ sarituṃ na deti.

එහි ‘පහූතේ’ යනු අප්‍රමාණ වූ, බොහෝ වූ, කැමති තාක් වූ යන අර්ථයයි. ‘පහු සන්තෝ න භරතී’ යනාදී තැන්වල මෙන් ‘භ’ කාරය වෙනුවට ‘හ’ කාරය යෙදී තිබේ. ඇතැම් ආචාර්යවරු ‘බහූතේ’ කියා ද ‘බහූකේ’ කියා ද කියවති. ඒවා ප්‍රමාද දෝෂ සහිත පාඨයන් ය. ‘අන්න’ (ආහාර) සහ ‘පාන’ (පැන්) යනු ‘අන්නපානම්හි’ යන්නයි. ‘ඛජ්ජ’ (කැවිලි) සහ ‘භොජ්ජ’ (භෝජන) යනු ‘ඛජ්ජභොජ්ජේ’ යන්නයි. මෙයින් අසිත (කෑ), පීත (බී), ඛායිත (හැපූ), සායිත (රස විඳි) වශයෙන් සිවු වැදෑරුම් ආහාරය දක්වයි. ‘උපට්ඨිතේ’ යනු සමීපයට පැමිණි, පිළියෙළ කරන ලද, සකස් කරන ලද යන අර්ථයයි. ‘න තේසං කෝචි සරති සත්තානං’ යනු ප්‍රේත ලෝකයෙහි උපන් ඒ සත්වයන්ගේ මවක හෝ පියෙකු හෝ පුතෙකු හෝ කිසිවෙකුත් ඔවුන්ව සිහි නොකරයි. ඊට හේතුව කුමක්ද? ‘කම්මපච්චයා’ හෙවත් තමා විසින් කරන ලද දානය නොදීම, දානය වැළැක්වීම ආදී වූ මසුරුකම නමැති කර්ම ප්‍රත්‍යය හේතුවෙනි. ඒ කර්මය විසින් ඥාතීන්ට ඔවුන්ව සිහිපත් කිරීමට ඉඩ නොදෙයි.

Tatiyagāthāvaṇṇanā

තෙවන ගාථාවේ වර්ණනාවයි.

3. Evaṃ bhagavā anappakepi annapānādimhi paccupaṭṭhite ‘‘api nāma amhe uddissa kiñci dadeyyu’’nti ñātī paccāsīsantānaṃ vicarataṃ tesaṃ petānaṃ tehi katassa atikaṭukavipākakarassa kammassa paccayena kassaci ñātino anussaraṇamattābhāvaṃ dassento –

3. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බොහෝ වූ ආහාර පාන ඉදිරියේ තිබුණ ද, ‘අප උදෙසා යමක් දෙතැයි’ බලාපොරොත්තුවෙන් සැරිසරන ඒ ප්‍රේතයන්ගේ අතිශය කටුක විපාක දෙන කර්මය හේතුවෙන් කිසිදු ඥාතියෙකුට ඔවුන්ව සිහිපත් නොවන බව දක්වමින් මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘Pahūte annapānamhi, khajjabhojje upaṭṭhite;

Na tesaṃ koci sarati, sattānaṃ kammapaccayā’’ti. –

“බොහෝ ආහාර පාන හා ඛාද්‍ය භෝජ්‍යයන් පිළියෙළ කර තිබුණ ද, සත්වයන්ගේ කර්ම ප්‍රත්‍යය නිසා (ඥාතීන් අතරින්) කිසිවෙකු ඔවුන්ව සිහිපත් නොකරයි.”

Vatvā puna rañño pettivisayūpapanne ñātake uddissa dinnaṃ dānaṃ pasaṃsanto ‘‘evaṃ dadanti ñātīna’’nti tatiyagāthamāha.

මෙසේ වදාරා, නැවත රජු විසින් ප්‍රේත ලෝකයේ උපන් ඥාතීන් උදෙසා දුන් දානය පසසමින් “ඒවං දදන්ති ඥාතීනං” යන තෙවන ගාථාව වදාළ සේක.

Tattha evanti upamāvacanaṃ. Tassa dvidhā sambandho – tesaṃ sattānaṃ kammapaccayā asarantepi kismiñci dadanti, ñātīnaṃ, ye evaṃ anukampakā hontīti ca yathā tayā, mahārāja, dinnaṃ, evaṃ suciṃ paṇītaṃ kālena kappiyaṃ pānabhojanaṃ dadanti ñātīnaṃ, ye honti anukampakāti ca. Dadantīti denti uddisanti niyyātenti. Ñātīnanti mātito ca pitito ca sambandhānaṃ. Yeti ye keci puttā vā dhītaro vā bhātaro vā hontīti bhavanti. Anukampakāti atthakāmā hitesino. Sucinti vimalaṃ dassaneyyaṃ manoramaṃ dhammikaṃ dhammaladdhaṃ. Paṇītanti uttamaṃ seṭṭhaṃ. Kālenāti ñātipetānaṃ tirokuṭṭādīsu āgantvā ṭhitakālena. Kappiyanti anucchavikaṃ patirūpaṃ ariyānaṃ paribhogārahaṃ. Pānabhojananti pānañca bhojanañca. Idha pānabhojanamukhena sabbopi deyyadhammo adhippeto.

එහි ‘ඒවං’ යනු උපමා වචනයකි. එහි සම්බන්ධය දෙයාකාරයකින් දත යුතුය. එනම්, අකුසල කර්මය නිසා සිහිපත් නොකළ ද යම් ඥාතීන් පිරිසක් අනුකම්පාවෙන් දානයක් දෙත් ද, ඒ ඥාතීන් සඳහා යන්න පළමු සම්බන්ධයයි. මහාරාජ, ඔබ විසින් දෙන ලද පරිදි මෙසේ පිරිසිදු, ප්‍රණීත, සුදුසු කාලයෙහි වූ කැප ආහාර පාන තම ඥාතීන්ට දෙත් ද, යම් ඥාතීන් පිරිසක් අනුකම්පා සහගත වෙත් ද යන්න දෙවන සම්බන්ධයයි. ‘දදන්ති’ යනු දෙති, උදෙසති, පවරා දෙති යන අර්ථයයි. ‘ඥාතීනං’ යනු මව් පාර්ශවයෙන් හා පිය පාර්ශවයෙන් සම්බන්ධ වූවන් ය. ‘යේ’ යනු පුතුන්, දියණියන් හෝ සහෝදරයන් යන කවරෙකු වුව ද යන්නයි. ‘අනුකම්පකා’ යනු වැඩ කැමති, හිත සුව සොයන අයයි. ‘සුචිං’ යනු නිර්මල වූ, දැකීමට ප්‍රිය වූ, මනරම් වූ, ධාර්මිකව ලත් දෙයයි. ‘පණීතං’ යනු උතුම් වූ ශ්‍රේෂ්ඨ වූ දෙයයි. ‘කාලේන’ යනු ප්‍රේත ඥාතීන් තාප්ප ආදියෙහි පැමිණ සිටින කාලයෙහි ය. ‘කප්පියං’ යනු උචිත වූ, යෝග්‍ය වූ, ආර්යයන් වහන්සේලාගේ පරිභෝජනයට සුදුසු වූ දෙයයි. ‘පානභෝජනං’ යනු පැන් සහ ආහාරයි. මෙහි ආහාර පාන යන වචනයෙන් සියලු දේයධර්මයන් අදහස් කර ඇත.

Catutthagāthāpubbaddhavaṇṇanā

සිව්වන ගාථාවේ පූර්ව අර්ධයේ වර්ණනාවයි.

4. Evaṃ [Pg.175] bhagavā raññā māgadhena petabhūtānaṃ ñātīnaṃ anukampāya dinnaṃ pānabhojanaṃ pasaṃsanto –

4. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මගධ රජු විසින් ප්‍රේතව උපන් ඥාතීන් කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් දෙන ලද ආහාර පාන පසසමින් -

‘‘Evaṃ dadanti ñātīnaṃ, ye honti anukampakā;

Suciṃ paṇītaṃ kālena, kappiyaṃ pānabhojana’’nti. –

“අනුකම්පා සහගත වූ ඥාතීහු පිරිසිදු ප්‍රණීත කැප ආහාර පාන සුදුසු කාලයෙහි මෙසේ තම ඥාතීන්ට (ප්‍රේතයන්ට) දෙති.”

Vatvā puna yena pakārena dinnaṃ tesaṃ hoti, taṃ dassento ‘‘idaṃ vo ñātīnaṃ hotū’’ti catutthagāthāya pubbaddhamāha taṃ tatiyagāthāya pubbaddhena sambandhitabbaṃ –

යන්න වදාරා, නැවත යම් ආකාරයකින් දෙන ලද දානය ඔවුන්ට හිමි වේ ද, එය දක්වමින් “ඉදං වෝ ඥාතීනං හෝතූ” යනාදී සිව්වන ගාථාවේ මුල් අර්ධය වදාළ සේක. එය තෙවන ගාථාවේ මුල් අර්ධය සමඟ මෙසේ සම්බන්ධ කළ යුතුය:

‘‘Evaṃ dadanti ñātīnaṃ, ye honti anukampakā;

Idaṃ vo ñātīnaṃ hotu, sukhitā hontu ñātayo’’ti.

“අනුකම්පා සහගත වූ යම් ඥාතීහු වෙත් ද, ඔවුහු ‘මෙය අපගේ ඥාතීන්ට වේවා, ඥාතීහු සුවපත් වෙත්වා’ යැයි පවසා මෙලෙස ඥාතීන්ට දානය දෙති.”

Tena ‘‘idaṃ vo ñātīnaṃ hotūti evaṃ dadanti, no aññathā’’ti ettha ākāratthena evaṃsaddena dātabbākāranidassanaṃ kataṃ hoti.

එයින් “ඉදං වෝ ඥාතීනං හෝතූ” යනුවෙන් මෙසේ දෙති, අන් ආකාරයකින් නොවේ යැයි මෙහි ‘ඒවං’ ශබ්දයෙන් දිය යුතු ආකාරය දක්වන ලදී.

Tattha idanti deyyadhammanidassanaṃ. Voti ‘‘kacci pana vo anuruddhā samaggā sammodamānā’’ti ca (ma. ni. 1.326; mahāva. 466), ‘‘yehi vo ariyā’’ti ca evamādīsu viya kevalaṃ nipātamattaṃ, na sāmivacanaṃ. Ñātīnaṃ hotūti pettivisaye uppannānaṃ ñātakānaṃ hotu. Sukhitā hontu ñātayoti te pettivisayūpapannā ñātayo idaṃ paccanubhavantā sukhitā hontūti.

එහි ‘ඉදං’ යනු දේයධර්මය හැඳින්වීමයි. ‘වෝ’ යන්න නිපාත මාත්‍රයකි. ‘ඥාතීනං හෝතු’ යනු ප්‍රේත ලෝකයෙහි උපන් ඥාතීන්ට මෙය ලැබේවා යන්නයි. ‘සුඛිතා හොන්තු ඥාතයෝ’ යනු ප්‍රේත ලෝකයෙහි උපන් ඒ ඥාතීන් මෙහි විපාක අනුභව කරමින් සුවපත් වෙත්වා යන්නයි.

Catutthagāthāparaddhapañcamagāthāpubbaddhavaṇṇanā

සිව්වන ගාථාවේ අපර අර්ධයේ සහ පස්වන ගාථාවේ පූර්ව අර්ධයේ වර්ණනාවයි.

4-5. Evaṃ bhagavā yena pakārena pettivisayūpapannānaṃ ñātīnaṃ dātabbaṃ, taṃ dassento ‘‘idaṃ vo ñātīnaṃ hotu, sukhitā hontu ñātayo’’ti vatvā puna yasmā ‘‘idaṃ vo ñātīnaṃ hotū’’ti vuttepi na aññena kataṃ kammaṃ aññassa phaladaṃ hoti, kevalantu tathā uddissa diyyamānaṃ taṃ vatthu ñātīnaṃ kusalakammassa paccayo hoti. Tasmā yathā tesaṃ tasmiṃyeva vatthusmiṃ taṅkhaṇe phalanibbattakaṃ kusalakammaṃ hoti, taṃ dassento ‘‘te ca tatthā’’ti catutthagāthāya pacchimaddhaṃ ‘‘pahūte annapānamhī’’ti pañcamagāthāya pubbaddhañca āha.

4-5. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රේත ඥාතීන්ට දිය යුතු ආකාරය දක්වා, “ඉදං වෝ ඥාතීනං හෝතු” යැයි පැවසූ පමණින්ම කෙනෙකු කළ කර්මයක විපාකයක් තවකෙකුට නොලැබෙන බැවින්, එලෙස උදෙසා දෙන දේයධර්මය ඥාතීන්ගේ කුසල කර්මයට ප්‍රත්‍යයක් වන ආකාරය පෙන්වීමටත්, එම වස්තුව නිසාම ඒ මොහොතේ විපාක දෙන කුසලයක් ඔවුන්ට ඇති වන ආකාරය පෙන්වීමටත් “තේ ච තත්ථ” යන සිව්වන ගාථාවේ දෙවන අර්ධය ද “පහූතේ අන්නපානම්හි” යන පස්වන ගාථාවේ පළමු අර්ධය ද වදාළ සේක.

Tesaṃ [Pg.176] attho – te ñātipetā yattha taṃ dānaṃ dīyati, tattha samantato āgantvā samāgantvā, samodhāya vā ekajjhaṃ hutvāti vuttaṃ hoti, sammā āgatā samāgatā ‘‘ime no ñātayo amhākaṃ atthāya dānaṃ uddisissantī’’ti etadatthaṃ sammā āgatā hutvāti vuttaṃ hoti. Pahūte annapānamhīti tasmiṃ attano uddissamāne pahūte annapānamhi. Sakkaccaṃ anumodareti abhisaddahantā kammaphalaṃ avijahantā cittīkāraṃ avikkhittacittā hutvā ‘‘idaṃ no dānaṃ hitāya sukhāya hotū’’ti modanti anumodanti, pītisomanassajātā hontīti.

එහි අර්ථය නම්: ඒ ප්‍රේත ඥාතීහු යම් තැනක ඒ දානය දෙනු ලබන්නේ ද, එහි හාත්පසින් පැමිණ, රැස්ව, එක්ව සිටිති යන්නයි. “අපගේ මෙම ඥාතීහු අප වෙනුවෙන් දානය උදෙසති” යන බලාපොරොත්තුවෙන් මැනවින් පැමිණෙති. ‘පහූතේ අන්නපානම්හි’ යනු තමන් උදෙසා පවත්වන ලද බොහෝ ආහාර පාන ඇති කල්හි ය. ‘සක්කච්චං අනුමෝදරේ’ යනු කර්මඵල අදහා ගනිමින්, ගෞරව සහිතව, විසිර නොගිය සිතින් “මෙම දානය අපට හිත සුව පිණිස වේවා” යි සතුටු වෙති, අනුමෝදන් වෙති, ප්‍රීති සෝමනස්සයට පත් වෙති යන්නයි.

Pañcamagāthāparaddhachaṭṭhagāthāpubbaddhavaṇṇanā

පස්වන ගාථාවේ අපර අර්ධයේ සහ හයවන ගාථාවේ පූර්ව අර්ධයේ වර්ණනාවයි.

5-6. Evaṃ bhagavā yathā pettivisayūpapannānaṃ taṅkhaṇe phalanibbattakaṃ kusalaṃ kammaṃ hoti, taṃ dassento –

5-6. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රේත ලෝකයේ උපන් අයට ඒ මොහොතේ විපාක දෙන කුසල කර්මයක් සිදුවන ආකාරය දක්වමින් -

‘‘Te ca tattha samāgantvā, ñātipetā samāgatā;

Pahūte annapānamhi, sakkaccaṃ anumodare’’ti. –

“එහි පැමිණ රැස් වූ ප්‍රේත ඥාතීහු, බොහෝ ආහාර පාන ඇති කල්හි මැනවින් අනුමෝදන් වෙති.”

Vatvā puna ñātake nissāya nibbattakusalakammaphalaṃ paccanubhontānaṃ tesaṃ ñātī ārabbha thomanākāraṃ dassento ‘‘ciraṃ jīvantū’’ti pañcamagāthāya pacchimaddhaṃ ‘‘amhākañca katā pūjā’’ti chaṭṭhagāthāya pubbaddhañca āha.

යන්න වදාරා, නැවත ඥාතීන් ඇසුරු කරමින් හටගත් ඒ කුසල කර්මයේ විපාක අනුභව කරන්නා වූ ඒ ප්‍රේතයන් තම ඥාතීන් අරභයා දක්වන ප්‍රශංසා ස්වරූපය පෙන්වමින් “චිරං ජීවන්තු” යන පස්වන ගාථාවේ දෙවන අර්ධය ද “අම්හාකං ච කතා පූජා” යන හයවන ගාථාවේ පළමු අර්ධය ද වදාළ සේක.

Tesaṃ attho – ciraṃ jīvantūti cirajīvino dīghāyukā hontu. No ñātīti amhākaṃ ñātakā. Yesaṃ hetūti ye nissāya yesaṃ kāraṇā. Labhāmaseti labhāma. Attanā taṅkhaṇaṃ paṭiladdhasampattiṃ apadisantā bhaṇanti. Petānañhi attano anumodanena, dāyakānaṃ uddesena, dakkhiṇeyyasampadāya cāti tīhi aṅgehi dakkhiṇā samijjhati, taṅkhaṇe phalanibbattikā hoti. Tattha dāyakā visesahetu. Tenāhaṃsu ‘‘yesaṃ hetu labhāmase’’ti. Amhākañca katā pūjāti ‘‘idaṃ vo ñātīnaṃ hotū’’ti evaṃ imaṃ dānaṃ uddisantehi amhākañca pūjā katā. Dāyakā ca anipphalāti yamhi santāne pariccāgamayaṃ kammaṃ kataṃ, tassa tattheva phaladānato dāyakā ca anipphalāti.

එම පදවල අර්ථය මෙසේය: 'චිරං ජීවන්තු' යනු 'බොහෝ කල් ජීවත් වෙත්වා, දීර්ඝායුෂ ලබත්වා' යන්නයි. 'නෝ ඤාතී' යනු 'අපගේ නෑයෝ' යන්නයි. 'යේසං හේතූ' යනු 'යම් කෙනෙකු නිසා, යම් කෙනෙකුගේ හේතුවෙන්' යන්නයි. 'ලභාමසේ' යනු 'අපි (සම්පත්) ලබමු' යන්නයි. එම අවස්ථාවේදී තමන් ලද සම්පත්තිය පෙන්වා දෙමින් ප්‍රේතයෝ මෙසේ පවසති. ප්‍රේතයන්ගේ ස්වකීය අනුමෝදනාවෙන් ද, දායකයන්ගේ (පින්) පැමිණවීමෙන් ද, දක්ෂිණෙය්‍ය පුද්ගලයන්ගේ ගුණ සම්පත්තියෙන් ද යන මෙම අංග තුනෙන් දක්ෂිණාව සමෘද්ධිමත් වේ, එම මොහොතේම ප්‍රතිඵල ලබා දෙන්නක් වේ. එහිදී දායකයෝ විශේෂ හේතුවක් වෙති. එබැවින් 'යම් කෙනෙකු නිසා අපි (සම්පත්) ලබමු' යයි ප්‍රේතයෝ පැවසූහ. 'අම්හාකඤ්ච කතා පූජා' යනු 'මෙය අපගේ නෑයන්ට වේවා' යි මෙසේ මෙම දානය පිරිනමන්නන් විසින් අපට ද පූජාවක් කරන ලද්දේය යන්නයි. 'දායකා ච අනිප්ඵලා' යනු යම් සන්තානයක පරිත්‍යාගශීලී කර්මය කරන ලද්දේ ද, එහිදීම ප්‍රතිඵල දෙන බැවින් දායකයෝ ද නිෂ්ඵල නොවන්නෝය යන්නයි.

Etthāha [Pg.177] – ‘‘kiṃ pana pettivisayūpapannā eva ñātayo labhanti, udāhu aññepi labhantī’’ti? Vuccate – bhagavatā evetaṃ byākataṃ jāṇussoṇinā brāhmaṇena puṭṭhena, kimettha amhehi vattabbaṃ atthi. Vuttaṃ hetaṃ –

මෙහිදී චෝදකයා මෙසේ අසයි: 'කුමක්ද, ප්‍රේත ලෝකයේ උපන් නෑයන්ම පමණක් (මෙම පින) ලබත්ද, නැතහොත් අන් අයත් ලබත්ද?' එයට පිළිතුරු මෙසේය: ජාණුස්සෝණි බ්‍රාහ්මණයා විසින් 'ස්වාමීනි, මෙහිදී අප විසින් දත යුතු කරුණ කුමක්ද?' යි ඇසූ කල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්ම මෙය මෙසේ විස්තර කරන ලදී. ඒ මෙසේය:

‘‘Mayamassu, bho gotama, brāhmaṇā nāma dānāni dema, saddhāni karoma ‘idaṃ dānaṃ petānaṃ ñātisālohitānaṃ upakappatu, idaṃ dānaṃ petā ñātisālohitā paribhuñjantū’ti, kacci taṃ, bho gotama, dānaṃ petānaṃ ñātisālohitānaṃ upakappati, kacci te petā ñātisālohitā taṃ dānaṃ paribhuñjantīti. Ṭhāne kho, brāhmaṇa, upakappati, no aṭṭhāneti.

'භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, අපි බ්‍රාහ්මණ නමින් පෙනී සිටිමින්, 'මෙම දානය ප්‍රේත වූ නෑ සාලෝහිතයන්ට උපකාර වේවා, මෙම දානය ප්‍රේත වූ නෑ සාලෝහිතයෝ අනුභව කෙරෙත්වා' යි පවසමින් දාන පිරිනමමු, ශ්‍රාද්ධ කර්ම (මළවුන් උදෙසා දෙන දන්) කරමු. භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, එම දානය ප්‍රේත වූ නෑ සාලෝහිතයන්ට උපකාර වේද? එම ප්‍රේත වූ නෑ සාලෝහිතයෝ එම දානය අනුභව කෙරෙත්ද?' බ්‍රාහ්මණය, ස්ථානයෙහි (සුදුසු තැනක) සිටියහොත් එය උපකාර වේ, අස්ථානයෙහි (නොසුදුසු තැනක) සිටියහොත් උපකාර නොවේ.'

‘‘Katamaṃ pana taṃ, bho gotama, ṭhānaṃ, katamaṃ aṭṭhānanti? Idha, brāhmaṇa, ekacco pāṇātipātī hoti…pe… micchādiṭṭhiko hoti, so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā nirayaṃ upapajjati. Yo nerayikānaṃ sattānaṃ āhāro, tena so tattha yāpeti, tena so tattha tiṭṭhati. Idaṃ kho, brāhmaṇa, aṭṭhānaṃ, yattha ṭhitassa taṃ dānaṃ na upakappati.

'භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, ඒ ස්ථානය කුමක්ද, අස්ථානය කුමක්ද?' 'බ්‍රාහ්මණය, මෙලොව ඇතැම් පුද්ගලයෙක් සතුන් මරන්නෙක් වේ ද... පෙ... මිත්‍යා දෘෂ්ටිකයෙක් වේ ද, ඔහු කය බිඳී මරණින් මතු නිරයේ උපදියි. නිරයේ උපන් සත්වයන්ට යම් ආහාරයක් ඇද්ද, ඔහු එයින් එහි යැපෙයි, එයින් එහි පවතියි. බ්‍රාහ්මණය, යමෙකු එහි සිටීද ඔහුට එම දානය උපකාර නොවන බැවින් මෙය අස්ථානයයි.'

‘‘Idha pana, brāhmaṇa, ekacco pāṇātipātī hoti…pe… micchādiṭṭhiko hoti, so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā tiracchānayoniṃ upapajjati. Yo tiracchānayonikānaṃ sattānaṃ āhāro, tena so tattha yāpeti, tena so tattha tiṭṭhati. Idampi kho, brāhmaṇa, aṭṭhānaṃ, yattha ṭhitassa taṃ dānaṃ na upakappati.

'බ්‍රාහ්මණය, මෙලොව ඇතැම් පුද්ගලයෙක් සතුන් මරන්නෙක් වේ ද... පෙ... මිත්‍යා දෘෂ්ටිකයෙක් වේ ද, ඔහු කය බිඳී මරණින් මතු තිරිසන් යෝනියෙහි උපදියි. තිරිසන් යෝනියේ උපන් සත්වයන්ට යම් ආහාරයක් ඇද්ද, ඔහු එයින් එහි යැපෙයි, එයින් එහි පවතියි. බ්‍රාහ්මණය, මෙයද අස්ථානයකි, එහි සිටින්නෙකුට එම දානය උපකාර නොවේ.'

‘‘Idha pana, brāhmaṇa, ekacco pāṇātipātā paṭivirato hoti…pe… sammādiṭṭhiko hoti, so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā manussānaṃ sahabyataṃ upapajjati…pe… devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Yo devānaṃ āhāro, tena so tattha yāpeti, tena so tattha tiṭṭhati. Idampi kho, brāhmaṇa, aṭṭhānaṃ, yattha ṭhitassa taṃ dānaṃ na upakappati.

'බ්‍රාහ්මණය, මෙලොව ඇතැම් පුද්ගලයෙක් සතුන් මැරීමෙන් වැළකුණෙක් වේ ද... පෙ... සම්‍යග් දෘෂ්ටිකයෙක් වේ ද, ඔහු කය බිඳී මරණින් මතු මනුෂ්‍යයන් අතර උපදියි... පෙ... දේව ලෝකයක උපදියි. දෙවියන්ට යම් ආහාරයක් ඇද්ද, ඔහු එයින් එහි යැපෙයි, එයින් එහි පවතියි. බ්‍රාහ්මණය, මෙයද අස්ථානයකි, එහි සිටින්නෙකුට එම දානය උපකාර නොවේ.'

‘‘Idha pana, brāhmaṇa, ekacco pāṇātipātī hoti…pe… micchādiṭṭhiko hoti, so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā pettivisayaṃ upapajjati. Yo pettivesayikānaṃ sattānaṃ āhāro, tena [Pg.178] so tattha yāpeti, tena so tattha tiṭṭhati. Yaṃ vā panassa ito anupavecchanti mittāmaccā vā ñātisālohitā vā, tena so tattha yāpeti, tena so tattha tiṭṭhati. Idaṃ kho, brāhmaṇa, ṭhānaṃ, yattha ṭhitassa taṃ dānaṃ upakappatīti.

'බ්‍රාහ්මණය, මෙලොව ඇතැම් පුද්ගලයෙක් සතුන් මරන්නෙක් වේ ද... පෙ... මිත්‍යා දෘෂ්ටිකයෙක් වේ ද, ඔහු කය බිඳී මරණින් මතු ප්‍රේත ලෝකයේ උපදියි. ප්‍රේත ලෝකයේ උපන් සත්වයන්ට යම් ආහාරයක් ඇද්ද, ඔහු එයින් එහි යැපෙයි, එයින් එහි පවතියි. නොහොත් මෙලොව සිටින මිතුරන් හෝ අමාත්‍යයන් හෝ නෑ සාලෝහිතයන් හෝ ඔහු උදෙසා යමක් පිරිනමයි ද, ඔහු එයින් එහි යැපෙයි, එයින් එහි පවතියි. බ්‍රාහ්මණය, මෙය වනාහි ස්ථානයයි, එහි සිටින්නෙකුට එම දානය උපකාර වේ.'

‘‘Sace pana, bho gotama, so peto ñātisālohito taṃ ṭhānaṃ anupapanno hoti, ko taṃ dānaṃ paribhuñjatīti? Aññepissa, brāhmaṇa, petā ñātisālohitā taṃ ṭhānaṃ upapannā honti, te taṃ dānaṃ paribhuñjantīti.

'භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, ඉදින් ඒ ප්‍රේත වූ නෑ සාලෝහිතයා එම ස්ථානයට නොපැමිණියේ නම් (එහි නූපන්නේ නම්), ඒ දානය අනුභව කරන්නේ කවුද?' 'බ්‍රාහ්මණය, ඔහුගේ ඒ ස්ථානයට පැමිණි වෙනත් ප්‍රේත වූ නෑ සාලෝහිතයෝ වෙති, ඔවුහු එම දානය අනුභව කරති.'

‘‘Sace pana, bho gotama, so ceva peto ñātisālohito taṃ ṭhānaṃ anupapanno hoti, aññepissa petā ñātisālohitā taṃ ṭhānaṃ anupapannā honti, ko taṃ dānaṃ paribhuñjatīti? Aṭṭhānaṃ kho etaṃ brāhmaṇa anavakāso, yaṃ taṃ ṭhānaṃ vivittaṃ assa iminā dīghena addhunā yadidaṃ petehi ñātisālohitehi. Apica brāhmaṇa dāyakopi anipphalo’’ti (a. ni. 10.177).

'භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, ඉදින් ඒ ප්‍රේත වූ නෑ සාලෝහිතයා ද එම ස්ථානයට නොපැමිණියේ නම්, ඔහුගේ වෙනත් ප්‍රේත වූ නෑ සාලෝහිතයෝ ද එම ස්ථානයට නොපැමිණියාහු නම්, එවිට ඒ දානය අනුභව කරන්නේ කවුද?' 'බ්‍රාහ්මණය, මේ සා දීර්ඝ කාලයක් මුළුල්ලේ මෙම ප්‍රේත ලෝකය ප්‍රේත වූ නෑ සාලෝහිතයන්ගෙන් හිස්ව පවතින්නේය යන්න අස්ථානයකි, එයට අවකාශයක් නැත. තවද බ්‍රාහ්මණය, දායකයා ද නිෂ්ඵල නොවන්නේමය.' (අංගුත්තර නිකාය, 10.177)

Chaṭṭhagāthāparaddhasattamagāthāvaṇṇanā

හයවන ගාථාවේ දෙවන අර්ධය සහ හත්වන ගාථාව පිළිබඳ විවරණය

6-7. Evaṃ bhagavā rañño māgadhassa pettivisayūpapannānaṃ pubbañātīnaṃ sampattiṃ nissāya thomento ‘‘ete te, mahārāja, ñātī imāya dānasampadāya attamanā evaṃ thomentī’’ti dassento –

6-7. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මගධ රජුගේ (බිම්බිසාර රජුගේ) ප්‍රේත ලෝකයේ උපන් පැරණි නෑයන්ගේ සම්පත්තිය නිමිති කරගෙන ඔවුනට ප්‍රශංසා කරමින්, 'මහාරාජය, ඔබගේ ඒ නෑයෝ මෙම දාන සම්පත්තියෙන් සතුටු සිත් ඇත්තෝව මෙසේ ප්‍රශංසා කරති' යි පෙන්වා දෙමින් -

‘‘Ciraṃ jīvantu no ñātī, yesaṃ hetu labhāmase;

Amhākañca katā pūjā, dāyakā ca anipphalā’’ti. –

'අපගේ නෑයෝ බොහෝ කල් ජීවත් වෙත්වා, ඔවුන් නිසා අපි (මෙම සම්පත්) ලබමු; අපට ද පූජාවක් කරන ලදී, දායකයෝ ද නිෂ්ඵල නොවන්නෝය' යි,

Vatvā puna tesaṃ pettivisayūpapannānaṃ aññassa kasigorakkhādino sampattipaṭilābhakāraṇassa abhāvaṃ ito dinnena yāpanabhāvañca dassento ‘‘na hi tattha kasī atthī’’ti chaṭṭhagāthāya pacchimaddhaṃ ‘‘vaṇijjā tādisī’’ti imaṃ sattamagāthañca āha.

වදාරා, නැවතත් ඒ ප්‍රේත ලෝකයේ උපන් අයට ගොවිතැන් කිරීම්, ගව පාලනය කිරීම් ආදී අන්‍ය වූ සම්පත් ලැබීමේ හේතු නැති බවත්, මෙලොව පිරිනැමූ දානයෙන් පමණක් යැපෙන බවත් පෙන්වා දීම පිණිස 'න හි තත්ථ කසී අත්ථි' යන හයවන ගාථාවේ පසු අර්ධය ද, 'වණිජ්ජා තාදිසී' යන හත්වන ගාථාව ද වදාළ සේක.

Tatrāyaṃ atthavaṇṇanā – na hi, mahārāja, tattha pettivisaye kasi atthi, yaṃ nissāya te petā sampattiṃ paṭilabheyyuṃ. Gorakkhettha na vijjatīti na kevalaṃ kasi eva, gorakkhāpi ettha pettivisaye na vijjati, yaṃ [Pg.179] nissāya te sampattiṃ paṭilabheyyuṃ. Vaṇijjā tādisī natthīti vāṇijjāpi tādisī natthi, yā tesaṃ sampattipaṭilābhahetu bhaveyya. Hiraññena kayākayanti hiraññena kayavikkayampi tattha tādisaṃ natthi, yaṃ tesaṃ sampattipaṭilābhahetu bhaveyya. Ito dinnena yāpenti, petā kālagatā tahinti kevalaṃ pana ito ñātīhi vā mittāmaccehi vā dinnena yāpenti, attabhāvaṃ gamenti. Petāti pettivisayūpapannā sattā. Kālagatāti attano maraṇakālena gatā, ‘‘kālakatā’’ti vā pāṭho, katakālā katamaraṇāti attho. Tahinti tasmiṃ pettivisaye.

එහි අර්ථ විවරණය මෙසේය: මහාරාජය, ඒ ප්‍රේත ලෝකයෙහි ගොවිතැන් කිරීමක් නැත, එය ඇසුරු කොට ඒ ප්‍රේතයෝ සම්පත් නොලබති. 'ගොරක්ඛෙත්ථ න විජ්ජති' යනු හුදෙක් ගොවිතැන පමණක් නොව, ගව පාලනයක් ද මෙම ප්‍රේත ලෝකයෙහි නැත, එය ඇසුරු කොට ඔවුහු සම්පත් නොලබති. 'වණිජ්ජා තාදිසී නත්ථි' යනු ඔවුන්ට සම්පත් ලැබීමේ හේතුවක් වන එවැනි වෙළඳාමක් ද එහි නැත. 'හිරඤ්ඤේන කයාකයන්' යනු ඔවුන්ගේ සම්පත් ලැබීමට හේතු වන රන් රිදීවලින් කෙරෙන එවැනි විකිණීම් හෝ මිලදී ගැනීම් ද එහි නැත. 'ඉතෝ දින්නේන යාපෙන්ති, පේතා කාලගතා තහිං' යනු හුදෙක් මෙලොව සිටින නෑයන් හෝ මිත්‍රාමාත්‍යයන් විසින් දෙන ලද දෙයින් යැපෙති, තම ආත්මභාවය පවත්වාගෙන යති. 'පේතා' යනු ප්‍රේත ලෝකයේ උපන් සත්වයෝය. 'කාලගතා' යනු තමන්ගේ මරණ කාලය පැමිණීමෙන් ගියවුන් හෙවත් මියගියවුන්ය. 'කාලකතා' යනු ද පාඨයකි, කාලය කරන ලද හෙවත් මරණයට පත් වූ යන අර්ථයයි. 'තහිං' යනු ඒ ප්‍රේත ලෝකයෙහිය.

Aṭṭhamanavamagāthādvayavaṇṇanā

අටවන හා නවවන ගාථා ද්විත්වය පිළිබඳ විවරණය

8-9. Evaṃ ‘‘ito dinnena yāpenti, petā kālagatā tahi’’nti vatvā idāni upamāhi tamatthaṃ pakāsento ‘‘unname udakaṃ vuṭṭha’’nti idaṃ gāthādvayamāha.

8-9. මෙසේ 'මෙලොව දෙන ලද දෙයින් ප්‍රේත ලෝකයෙහි මියගිය ප්‍රේතයෝ යැපෙති' යි වදාරා, දැන් උපමා මගින් එම අර්ථය පැහැදිලි කරමින් 'උන්නමේ උදකං වුට්ඨං' යනාදී ගාථා ද්විත්වය වදාළ සේක.

Tassattho – yathā unnate thale ussāde bhūmibhāge meghehi abhivuṭṭhaṃ udakaṃ ninnaṃ pavattati, yo yo bhūmibhāgo ninno oṇato, taṃ taṃ pavattati gacchati pāpuṇāti, evameva ito dinnaṃ dānaṃ petānaṃ upakappati nibbattati, pātubhavatīti attho. Ninnamiva hi udakappavattiyā ṭhānaṃ petaloko dānupakappanāya. Yathāha – ‘‘idaṃ kho, brāhmaṇa, ṭhānaṃ, yattha ṭhitassa taṃ dānaṃ upakappatī’’ti (a. ni. 10.177). Yathā ca kandarapadarasākhāpasākhakusobbhamahāsobbhasannipātehi vārivahā mahānajjo pūrā hutvā sāgaraṃ paripūrenti, evampi ito dinnadānaṃ pubbe vuttanayeneva petānaṃ upakappatīti.

එහි අර්ථය මෙසේය - උස් වූ ගොඩබිමකට වැසි වැටුණු කල ඒ ජලය පහත් බිම් කරා ගලා යන්නා සේ ද, යම් යම් පහත් වූ හෝ හෑරුණු බිම් පෙදෙස් ඇද්ද ඒ ජලය ඒ ඒ පහත් තැන් කරා ගලා ගොස් ඒවා පුරවන්නා සේ ද, එලෙසම මෙලොව දී දෙන ලද දානය පරලොව සිටින ප්‍රේතයන්ට අයිති වෙයි, එය ඔවුන්ගේ යහපත පිණිස පවතී යන්න මෙහි අර්ථයයි. ජලය ගලා යාම සඳහා පහත් බිම යම් සේ ද, දානය ලැබීම සඳහා ප්‍රේත ලෝකය ද එසේ ම බව දත යුතුය. බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: “බ්‍රාහ්මණය, දෙන ලද දානය යම් තැනක සිටින අයට අයිති වේ ද, මෙය ඒ ස්ථානයයි.” (අංගුත්තර නිකාය 10.177). තවද, කඳු අතරැති විවර, ඇළ දොළ, ගංගා සහ මහා ගංගාවලින් ගලා එන ජලයෙන් පිරී මහා සාගරය යම් සේ පිරී යයි ද, එමෙන්ම මෙලොව සිට දෙන දානය පෙර කී පරිදි ප්‍රේතයන්ට අයිති වේ.

Dasamagāthāvaṇṇanā

දහවන ගාථාවේ විස්තරයයි.

10. Evaṃ bhagavā ‘‘ito dinnena yāpenti, petā kālagatā tahi’’nti imaṃ atthaṃ upamāhi pakāsetvā puna yasmā te petā ‘‘ito kiñci lacchāmā’’ti āsābhibhūtā ñātigharaṃ āgantvāpi ‘‘idaṃ nāma no dethā’’ti yācituṃ asamatthā, tasmā tesaṃ imāni anussaraṇavatthūni anussaranto [Pg.180] kulaputto dakkhiṇaṃ dajjāti dassento ‘‘adāsi me’’ti imaṃ gāthamāha.

10. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “මෙලොව දෙන දෙයින් පරලොව ගිය ප්‍රේතයෝ යැපෙති” යන අර්ථය උපමා මගින් ප්‍රකාශ කොට, නැවතත් ඒ ප්‍රේතයන් “මෙලොව සිටින අපගේ නෑයන්ගෙන් යමක් ලැබෙතැයි” යන බලාපොරොත්තුවෙන් පීඩිතව සිය නෑ නිවෙස්වලට පැමිණිය ද, “අපට මෙය දෙන්න” යැයි ඉල්ලා සිටීමට අසමත් වන බැවින්, ජීවත්ව සිටින නෑයන් විසින් ඒ මියගිය අය පිළිබඳ මේ කරුණු සිහිපත් කරමින් දක්ෂිණාව (පින්) පිරිනැමිය යුතු බව පෙන්වා දෙමින් “අදාසි මේ” යන ගාථාව වදාළ සේක.

Tassattho – ‘‘idaṃ nāma me dhanaṃ vā dhaññaṃ vā adāsī’’ti ca, ‘‘idaṃ nāma me kiccaṃ attanā uyyogamāpajjanto akāsī’’ti ca, ‘‘amu me mātito vā pitito vā sambandhattā ñātī’’ti ca sinehavasena tāṇasamatthatāya ‘‘mittā’’ti ca, ‘‘asuko me saha paṃsukīḷako sakhā’’ti ca evaṃ sabbamanussaranto petānaṃ dakkhiṇaṃ dajjā, dānaṃ niyyāteyyāti. Aparo pāṭho ‘‘petānaṃ dakkhiṇā dajjā’’ti. Tassattho – dātabbāti dajjā. Kā sā? Petānaṃ dakkhiṇā, teneva ‘‘adāsi me’’tiādinā nayena pubbe katamanussaraṃ anussaratāti vuttaṃ hoti. Karaṇavacanappasaṅge paccattavacanaṃ veditabbaṃ.

එහි අර්ථය මෙසේය - “ඔහු මට මෙබඳු ධනයක් හෝ ධාන්‍යයක් දුන්නේය” කියා ද, “ඔහු මා වෙනුවෙන් මෙබඳු කටයුත්තක් තමන්ම වෙහෙස වී ඉටු කළේය” කියා ද, “මොහු මගේ මව් පාර්ශවයෙන් හෝ පිය පාර්ශවයෙන් නෑකමක් ඇති අයෙකි” කියා ද, සෙනෙහස නිසාත් ආරක්ෂාව ලබා දුන් නිසාත් “මොහු මගේ මිත්‍රයෙකි” කියා ද, “මොහු මා සමඟ කුඩා කල වැලි සෙල්ලම් කළ යහළුවෙකි” කියා ද මෙලෙස සියල්ල සිහිපත් කරමින් ප්‍රේතයන් වෙනුවෙන් දක්ෂිණාව දිය යුතුය, දානය පිරිනැමිය යුතුය. “පේතානං දක්ඛිණා දජ්ජා” යනු තවත් පාඨයකි. එහි අර්ථය දිය යුතු යන්නයි. ඒ කුමක්ද? ප්‍රේතයන් උදෙසා පිරිනමන දක්ෂිණාවයි. එබැවින් “අදාසි මේ” ආදී වශයෙන් පෙර කරන ලද උපකාර සිහිපත් කරමින් පින් දිය යුතු බව මෙයින් කියැවේ.

Ekādasamagāthāvaṇṇanā

එකොළොස්වන ගාථාවේ විස්තරයයි.

11. Evaṃ bhagavā petānaṃ dakkhiṇāniyyātane kāraṇabhūtāni anussaraṇavatthūni dassento –

11. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රේතයන්ට දක්ෂිණා පිරිනැමීමට හේතු වන අතීතය සිහිපත් කරන කරුණු පෙන්වා දෙමින් -

‘‘Adāsi me akāsi me, ñātimittā sakhā ca me;

Petānaṃ dakkhiṇaṃ dajjā, pubbe katamanussara’’nti. –

“ඔහු මට දුන්නේය, ඔහු මට (වැඩ) කළේය, ඔහු මගේ නෑයෙකි, මිතුරෙකි, යහළුවෙකි; මෙසේ පෙර කළ උපකාර සිහිපත් කරමින් ප්‍රේතයන් වෙනුවෙන් දක්ෂිණාව දිය යුතුය” යි වදාළ සේක.

Vatvā puna ye ñātimaraṇena ruṇṇasokādiparā eva hutvā tiṭṭhanti, na tesaṃ atthāya kiñci denti, tesaṃ taṃ ruṇṇasokādi kevalaṃ attaparitāpanameva hoti, na petānaṃ kiñci atthaṃ nipphādetīti dassento ‘‘na hi ruṇṇaṃ vā’’ti imaṃ gāthamāha.

මෙසේ වදාරා, නැවතත් යම් කෙනෙක් නෑයන්ගේ මරණය නිසා හැඬීම, වැලපීම හා ශෝක කිරීමෙහිම නිරත වී සිටිත් ද, ඒ මියගිය අය වෙනුවෙන් කිසිදු පින්කමක් නොකරත් ද, ඔවුන්ගේ ඒ හැඬීම හා ශෝකය හුදෙක් තමන්ගේම පීඩාව පිණිස මිස ප්‍රේතයන්ට ඉන් කිසිදු යහපතක් සිදු නොවන බව පෙන්වා දෙමින් “න හි රුණ්ණං වා” යන ගාථාව වදාළ සේක.

Tattha ruṇṇanti rodanā roditattaṃ assupātanaṃ, etena kāyaparissamaṃ dasseti. Sokoti socanā socitattaṃ, etena cittaparissamaṃ dasseti. Yā caññāti yā ca ruṇṇasokehi aññā. Paridevanāti ñātibyasanena phuṭṭhassa lālappanā, ‘‘kahaṃ ekaputtaka piya manāpā’’ti evamādinā nayena guṇasaṃvaṇṇanā, etena vacīparissamaṃ dasseti.

එහි ‘රුණ්ණං’ යනු හැඬීම, කඳුළු හෙළීමයි; මෙයින් ශාරීරික වෙහෙස පෙන්වයි. ‘සෝකෝ’ යනු සිතින් තැවීමයි; මෙයින් මානසික වෙහෙස පෙන්වයි. ‘යා චඤ්ඤා’ යනු හැඬීම හා ශෝකය හැර වෙනත් යමක් ඇද්ද එයයි. ‘පරිදේවනා’ යනු නෑයන්ගේ මරණයෙන් පීඩිත වූවන්ගේ විලාපයයි, එනම් “මගේ එකම පුතණුවනි, ප්‍රියමනාප වූ දරුවනි, ඔබ කොහි ගියේද?” ආදී වශයෙන් ගුණ කියමින් වැලපීමයි. මෙයින් වාචසික වෙහෙස පෙන්වයි.

Dvādasamagāthāvaṇṇanā

දොළොස්වන ගාථාවේ විස්තරයයි.

12. Evaṃ [Pg.181] bhagavā ‘‘ruṇṇaṃ vā soko vā yā caññā paridevanā, sabbampi taṃ petānaṃ atthāya na hoti, kevalantu attānaṃ paritāpanamattameva, evaṃ tiṭṭhanti ñātayo’’ti ruṇṇādīnaṃ niratthakabhāvaṃ dassetvā puna māgadharājena yā dakkhiṇā dinnā, tassā sātthakabhāvaṃ dassento ‘‘ayañca kho dakkhiṇā’’ti imaṃ gāthamāha.

12. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “හැඬීම, ශෝකය හෝ යම් වැලපීමක් ඇද්ද, ඒ කිසිවක් ප්‍රේතයන්ගේ යහපත පිණිස නොවේ, එය තමන්ව වෙහෙසා ගැනීමක් පමණි, නෑයෝ එසේම සිටිති” යනුවෙන් හැඬීම ආදියේ නිෂ්ඵල බව පෙන්වා දී, නැවත මගධ රජතුමා විසින් පිරිනැමූ ඒ දක්ෂිණාවේ ඇති ඵලදායී බව පෙන්වමින් “අයඤ්ච ඛෝ දක්ඛිණා” යන ගාථාව වදාළ සේක.

Tassattho – ayañca kho, mahārāja, dakkhiṇā tayā ajja attano ñātigaṇaṃ uddissa dinnā, sā yasmā saṅgho anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa, tasmā saṅghamhi suppatiṭṭhitā assa petajanassa dīgharattaṃ hitāya upakappati sampajjati phalatīti vuttaṃ hoti. Upakappatīti ca ṭhānaso upakappati, taṃkhaṇaṃyeva upakappati, na cirena. Yathā hi taṃkhaṇaññeva paṭibhantaṃ ‘‘ṭhānasovetaṃ tathāgataṃ paṭibhātī’’ti vuccati, evamidhāpi taṃkhaṇaṃyeva upakappantā ‘‘ṭhānaso upakappatī’’ti vuttā. Yaṃ vā taṃ ‘‘idaṃ kho, brāhmaṇa, ṭhānaṃ, yattha ṭhitassa taṃ dānaṃ upakappatī’’ti (a. ni. 10.177) vuttaṃ, tattha khuppipāsikavantāsaparadattūpajīvinijjhāmataṇhikādibhedabhinne ṭhāne upakappatīti vuttaṃ yathā kahāpaṇaṃ dento ‘‘kahāpaṇaso detī’’ti loke vuccati. Imasmiñca atthavikappe upakappatīti pātubhavati, nibbattatīti vuttaṃ hoti.

එහි අර්ථය මෙසේය - “මහා රජතුමනි, ඔබ අද ඔබේ නෑ සමූහයා උදෙසා පිරිනැමූ මේ දක්ෂිණාව, ලෝකයාට අනුත්තර පින්කෙත වූ සංඝයා කෙරෙහි මැනවින් පිහිටුවන ලද්දක් බැවින්, එය ඒ ප්‍රේතයන්ට බොහෝ කලක් හිතසුව පිණිස පවතී, සම්පූර්ණ වේ, ඵල ලබා දෙයි” යන්න මෙහි අදහසයි. ‘උපකප්පති’ යනු එකෙණෙහිම සිදුවන දෙයකි, එනම් පින් දුන් මොහොතේම එය ඔවුන්ට ලැබේ, පමා නොවේ. යම් සේ තථාගතයන් වහන්සේ ඉදිරියේ යමක් එකෙණෙහිම වැටහෙන්නේද, එලෙසම මෙහිදී ද පින් ලැබීම ‘එකෙණෙහිම (ඨානසෝ)’ සිදුවන බව කියැවේ. “බ්‍රාහ්මණය, දෙන ලද දානය යම් තැනක සිටින අයට අයිති වේ ද, මෙය ඒ ස්ථානයයි” යන දේශනාවේදී ‘ස්ථානය’ යන්නෙන් අදහස් කළේ කුසගින්නෙන් හා පිපාසයෙන් පෙළෙන (ඛුප්පිපාසික), අනුන් දෙන දෙයින් යැපෙන (පරදත්තූපජීවී) ආදී විවිධ ප්‍රභේදවලට අයත් ප්‍රේතයන් සිටින අවස්ථාවයි. මෙහි ‘උපකප්පති’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ පල ලැබීම හෙවත් සිද්ධ වීමයි.

Terasamagāthāvaṇṇanā

දහතුන්වන ගාථාවේ විස්තරයයි.

13. Evaṃ bhagavā raññā dinnāya dakkhiṇāya sātthakabhāvaṃ dassento –

13. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජතුමා විසින් පිරිනැමූ දක්ෂිණාවේ ඵලදායී බව පෙන්වා දෙමින් -

‘‘Ayañca kho dakkhiṇā dinnā, saṅghamhi suppatiṭṭhitā;

Dīgharattaṃ hitāyassa, ṭhānaso upakappatī’’ti. –

“මේ දක්ෂිණාව සංඝයා කෙරෙහි මැනවින් පිහිටුවා පිරිනමන ලද්දකි. එය ඒ ප්‍රේතයන්ට බොහෝ කලක් හිතසුව පිණිස එකෙණෙහිම පවතී” යි වදාළ සේක.

Vatvā puna yasmā imaṃ dakkhiṇaṃ dentena ñātīnaṃ ñātīhi kattabbakiccakaraṇavasena ñātidhammo nidassito, bahujanassa pākaṭīkato, nidassanaṃ vā kato, tumhehipi ñātīnaṃ evameva ñātīhi kattabbakiccakaraṇavasena ñātidhammo paripūretabbo, na niratthakehi ruṇṇādīhi attā paritāpetabboti ca pete dibbasampattiṃ adhigamentena petānaṃ pūjā katā uḷārā, buddhappamukhañca bhikkhusaṅghaṃ annapānādīhi santappentena bhikkhūnaṃ balaṃ anupadinnaṃ, anukampādiguṇaparivārañca cāgacetanaṃ nibbattentena anappakaṃ puññaṃ [Pg.182] pasutaṃ, tasmā bhagavā imehi yathābhuccaguṇehi rājānaṃ sampahaṃsento –

මෙසේ වදාරා, නැවතත් රජතුමා මෙම දක්ෂිණාව පිරිනැමීමෙන් නෑයන් විසින් කළ යුතු යුතුකම් ඉටු කිරීමේ ලක්ෂණය වූ ‘ඥාති ධර්මය’ පෙන්වා දුන් බවත්, ඔබ සැම විසින් ද නෑයන් උදෙසා නිෂ්ඵල හැඬීම්වලින් තොරව මෙලෙසම ඥාති ධර්මය පූර්ණය කළ යුතු බවත්, ඒ ප්‍රේතයන්ට දිව්‍ය සම්පත් ලබා දෙමින් ඔවුන්ට උදාර පූජාවක් කළ බවත්, බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහා සංඝයා වහන්සේට දන්පැන් පිරිනැමීමෙන් උන්වහන්සේලාට ශක්තිය ලබා දුන් බවත්, අනුකම්පාව ආදී ගුණයන්ගෙන් යුක්තව ත්‍යාග චේතනාව උපදවා ගැනීමෙන් අප්‍රමාණ පින් රැස් කරගත් බවත් පවසමින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ උතුම් ගුණාංගයන්ගෙන් රජතුමාව සතුටු කරවමින් -

‘‘So ñātidhammo ca ayaṃ nidassito,Petāna pūjā ca katā uḷārā;

Balañca bhikkhūnamanuppadinnaṃ,Tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappaka’’nti. –

“ඔබ විසින් මේ ඥාති ධර්මය ප්‍රකාශ කරන ලදී. ප්‍රේතයන්ට ද උදාර පූජාවක් කරන ලදී. භික්ෂූන් වහන්සේලාට ද ශක්තිය ලබා දෙන ලදී. ඔබ විසින් රැස් කරන ලද පින ද අප්‍රමාණය” යි වදාළ සේක.

Imāya gāthāya desanaṃ pariyosāpeti.

මෙම ගාථාවෙන් දේශනාව අවසාන කළ සේක.

Atha vā ‘‘so ñātidhammo ca ayaṃ nidassito’’ti iminā gāthāpadena bhagavā rājānaṃ dhammiyā kathāya sandasseti. Ñātidhammanidassanameva hi ettha sandassanaṃ petāna pūjā ca katā uḷārāti iminā samādapeti. Uḷārāti pasaṃsanameva hi ettha punappunaṃ pūjākaraṇe samādapanaṃ. Balañca bhikkhūnamanuppadinnanti iminā samuttejeti. Balānuppadānameva hi ettha evaṃ dānaṃ, balānuppadānatāti tassa ussāhavaḍḍhanena samuttejanaṃ. Tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakanti iminā sampahaṃseti. Puññappasutakittanameva hi ettha tassa yathābhuccaguṇasaṃvaṇṇanabhāvena sampahaṃsanajananato sampahaṃsananti veditabbaṃ.

එසේත් නැතහොත්, "එම ඥාති ධර්මය මෙසේ දක්වන ලදි" යන මෙම ගාථා පදයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජතුමාව ධර්ම කථාවෙන් කරුණු පැහැදිලි කර දෙති. මෙහි ඥාති ධර්මය පෙන්වා දීමම කරුණු පැහැදිලි කිරීම (සන්දස්සන) වේ. "ප්‍රේතයන් උදෙසා මහත් වූ පූජාවක් කරන ලදි" යන්නෙන් එම පින්කමෙහි සමාදන් කරවති. "මහත් වූ" (උළාරා) යන ප්‍රශංසාවෙන්ම මෙහි නැවත නැවත පූජා පැවැත්වීමට උනන්දු කරවීම (සමාදපන) සිදුවේ. "භික්ෂූන්ට බලය දෙන ලදි" යන්නෙන් උනන්දු කරවති (සමුත්තේජන). මෙහි මෙබඳු දානයක් දීමම ශක්තිය ලබා දීමක් වන අතර, එම වීර්යය වැඩිකිරීමෙන් උනන්දු කරවීම සිදුවේ. "තොප විසින් බොහෝ පින් රැස් කරන ලදි" යන්නෙන් සතුටු කරවති (සම්පහංසන). මෙහි පින් රැස් කිරීම ගැන ප්‍රකාශ කිරීමෙන්, රජතුමාගේ ඇති තතු ගුණ වර්ණනා කිරීම් වශයෙන් සතුට උපදවන බැවින් එය සතුටු කරවීම යැයි දත යුතුය.

Desanāpariyosāne ca pettivisayūpapattiādīnavasaṃvaṇṇanena saṃviggānaṃ yoniso padahataṃ caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Dutiyadivasepi bhagavā devamanussānaṃ idameva tirokuṭṭaṃ desesi, evaṃ yāva sattamadivasā tādiso eva dhammābhisamayo ahosīti.

දේශනාව අවසානයෙහි ප්‍රේත ලෝකයේ උපත ලැබීමේ දොස් වර්ණනා කිරීම නිසා සංවේගයට පත් වූ, නිසි ලෙස උත්සාහවත් වූ අසූ හතර දහසක් ප්‍රාණීන්ට ධර්මාවබෝධය විය. දෙවන දිනයෙහි ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දෙවි මිනිසුන්ට මෙම තිරෝකුඩ්ඩ සූත්‍රයම දේශනා කළ සේක. මෙසේ සත්වන දිනය දක්වාම එවැනිම ධර්මාවබෝධයක් සිදු විය.

Paramatthajotikāya khuddakapāṭha-aṭṭhakathāya

පරමත්ථජෝතිකා නම් වූ ඛුද්දකපාඨ අටුවාවෙහි,

Tirokuṭṭasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

තිරෝකුඩ්ඩ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

8. Nidhikaṇḍasuttavaṇṇanā

8. නිධිකණ්ඩ සූත්‍ර වර්ණනාව.

Nikkhepakāraṇaṃ

(සූත්‍රය) තැබීමට (දේශනා කිරීමට) හේතුව.

Idāni yadidaṃ tirokuṭṭānantaraṃ ‘‘nidhiṃ nidheti puriso’’tiādinā nidhikaṇḍaṃ nikkhittaṃ, tassa –

දැන්, තිරෝකුඩ්ඩ සූත්‍රයට අනතුරුව "නිධිං නිධේති පුරිසෝ" යනාදී වශයෙන් යම් නිධිකණ්ඩ සූත්‍රයක් තබන ලද ද, එහි –

‘‘Bhāsitvā [Pg.183] nidhikaṇḍassa, idha nikkhepakāraṇaṃ;

Aṭṭhuppattiñca dīpetvā, karissāmatthavaṇṇanaṃ’’.

"නිධිකණ්ඩ සූත්‍රය මෙහි තැබීමට හේතුව පවසා, එහි උත්පත්ති කතාව ද දක්වා, අර්ථ වර්ණනාව කරන්නෙමු."

Tattha idha nikkhepakāraṇaṃ tāvassa evaṃ veditabbaṃ. Idañhi nidhikaṇḍaṃ bhagavatā iminā anukkamena avuttampi yasmā anumodanavasena vuttassa tirokuṭṭassa mithunabhūtaṃ, tasmā idha nikkhittaṃ. Tirokuṭṭena vā puññavirahitānaṃ vipattiṃ dassetvā iminā katapuññānaṃ sampattidassanatthampi idaṃ idha nikkhittanti veditabbaṃ. Idamassa idha nikkhepakāraṇaṃ.

එහි මුලින්ම මෙම සූත්‍රය මෙහි තැබීමට හේතුව මෙසේ දත යුතුය. මෙම නිධිකණ්ඩ සූත්‍රය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙම අනුපිළිවෙලින් දේශනා නොකරන ලද නමුත්, අනුමෝදනා වශයෙන් වදාළ තිරෝකුඩ්ඩ සූත්‍රයට අනුපූරක (සම්බන්ධ වූවක්) බඳු වන බැවින් මෙහි තබන ලදි. එසේත් නැතහොත් තිරෝකුඩ්ඩ සූත්‍රයෙන් පින් නොකළවුන්ගේ විපත්තිය දක්වා, මෙම සූත්‍රයෙන් පින් කළවුන්ගේ සම්පත්තිය දැක්වීම පිණිස ද මෙය මෙහි තබන ලදැයි දත යුතුය. මෙය මෙහි තැබීමට හේතුවයි.

Suttaṭṭhuppatti

සූත්‍රය දේශනා කිරීමට පසුබිම් වූ කතාව (උත්පත්ති කතාව).

Aṭṭhuppatti panassa – sāvatthiyaṃ kira aññataro kuṭumbiko aḍḍho mahaddhano mahābhogo. So ca saddho hoti pasanno, vigatamalamaccherena cetasā agāraṃ ajjhāvasati. So ekasmiṃ divase buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dānaṃ deti. Tena ca samayena rājā dhanatthiko hoti, so tassa santike purisaṃ pesesi ‘‘gaccha, bhaṇe, itthannāmaṃ kuṭumbikaṃ ānehī’’ti. So gantvā taṃ kuṭumbikaṃ āha ‘‘rājā taṃ gahapati āmantetī’’ti. Kuṭumbiko saddhādiguṇasamannāgatena cetasā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ parivisanto āha ‘‘gaccha, bho purisa, pacchā āgamissāmi, idāni tāvamhi nidhiṃ nidhento ṭhito’’ti. Atha bhagavā bhuttāvī pavārito tameva puññasampadaṃ paramatthato nidhīti dassetuṃ tassa kuṭumbikassa anumodanatthaṃ ‘‘nidhiṃ nidheti puriso’’ti imā gāthāyo abhāsi. Ayamassa aṭṭhuppatti.

එහි උත්පත්ති කතාව මෙසේය – සැවැත් නුවර එක්තරා සිටුවරයෙක් (කුටුම්බිකයෙක්) අතිශයින් පොහොසත්, මහත් ධන සම්පත් හා භෝග සම්පත් ඇතිව විසීය. ඔහු ශ්‍රද්ධාවන්තය, පැහැදුණු සිත් ඇත්තේය, මසුරුකම නමැති මල බැහැර කළ සිතින් යුතුව ගිහි ගෙයි වසයි. ඔහු එක් දිනක බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට දානයක් පිරිනමයි. එම අවස්ථාවෙහි කොසොල් රජතුමා ධනය අවශ්‍යව සිටි බැවින්, ඔහු වෙත පුරුෂයෙකු යවා, "එම්බා පුරුෂය, ගොස් අසවල් සිටුවරයා කැඳවාගෙන එව" යි කීවේය. ඔහු ගොස් එම සිටුවරයාට, "ගෘහපතිය, රජතුමා ඔබට කැඳවයි" යි කීවේය. ශ්‍රද්ධාදී ගුණයෙන් යුත් සිතින් යුතුව බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ සංඝරත්නයට දානය පිළිගන්වමින් සිටි සිටුවරයා, "පින්වත් පුරුෂය, යන්න, මම පසුව එන්නෙමි. මේ අවස්ථාවෙහි මම නිධානයක් තැන්පත් කරමින් සිටිමි" යි පැවසීය. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැළඳීම අවසන් කළ පසු, එම පින් සම්පත්තියම පරමාර්ථ වශයෙන් 'නිධානයක්' බව පෙන්වා දීම සඳහාත්, එම සිටුවරයාට අනුමෝදනා කිරීම පිණිසත් "නිධිං නිධේති පුරිසෝ" යනාදී මෙම ගාථාවන් වදාළ සේක. මෙය මෙහි උත්පත්ති කතාවයි.

Evamassa –

මෙසේ එහි –

‘‘Bhāsitvā nidhikaṇḍassa, idha nikkhepakāraṇaṃ;

Aṭṭhuppattiñca dīpetvā, karissāmatthavaṇṇanaṃ’’.

"නිධිකණ්ඩ සූත්‍රය මෙහි තැබීමට හේතුව පවසා, එහි උත්පත්ති කතාව ද දක්වා, අර්ථ වර්ණනාව කරන්නෙමු."

Paṭhamagāthāvaṇṇanā

පළමු ගාථාවෙහි වර්ණනාව.

1. Tattha nidhiṃ nidheti purisoti nidhīyatīti nidhi, ṭhapīyati rakkhīyati gopīyatīti attho. So catubbidho thāvaro, jaṅgamo, aṅgasamo, anugāmikoti. Tattha thāvaro nāma bhūmigataṃ vā vehāsaṭṭhaṃ vā hiraññaṃ vā [Pg.184] suvaṇṇaṃ vā khettaṃ vā vatthu vā, yaṃ vā panaññampi evarūpaṃ iriyāpathavirahitaṃ, ayaṃ thāvaro nidhi. Jaṅgamo nāma dāsidāsaṃ hatthigavassavaḷavaṃ ajeḷakaṃ kukkuṭasūkaraṃ yaṃ vā panaññampi evarūpaṃ iriyāpathapaṭisaṃyuttaṃ. Ayaṃ jaṅgamo nidhi aṅgasamo nāma kammāyatanaṃ, sippāyatanaṃ, vijjāṭṭhānaṃ, bāhusaccaṃ, yaṃ vā panaññampi evarūpaṃ sikkhitvā gahitaṃ aṅgapaccaṅgamiva attabhāvappaṭibaddhaṃ, ayaṃ aṅgasamo nidhi. Anugāmiko nāma dānamayaṃ puññaṃ sīlamayaṃ bhāvanāmayaṃ dhammassavanamayaṃ dhammadesanāmayaṃ, yaṃ vā panaññampi evarūpaṃ puññaṃ tattha tattha anugantvā viya iṭṭhaphalamanuppadeti, ayaṃ anugāmiko nidhi. Imasmiṃ pana ṭhāne thāvaro adhippeto.

1. එහි 'නිධිං නිධේති පුරිසෝ' යන්නෙහි – තැන්පත් කරනු ලබන බැවින් 'නිධි' (නිධානය) නම් වේ. තබනු ලබන, ආරක්ෂා කරනු ලබන, සුරක්ෂිත කරනු ලබන යන අර්ථයයි. එය ස්ථාවර, ජංගම, අංගසම සහ අනුගාමික යැයි සිවු වැදෑරුම් වේ. එහි ස්ථාවර නිධානය යනු පොළොවෙහි තැන්පත් කළ හෝ අහසෙහි තැන්පත් කළ රන්, රිදී, කුඹුරු, ඉඩම් හෝ වෙනත් එවැනි ඉරියව් පැවැත්විය නොහැකි යම් ධනයක් වේ ද, එය ස්ථාවර නිධානයයි. ජංගම නිධානය යනු දාස දාසියන්, ඇතුන්, ගවයන්, අශ්වයන්, වෙළඹුන්, එළුවන්, බැටළුවන්, කුකුළන්, ඌරන් හෝ වෙනත් එවැනි ඉරියව් පැවැත්විය හැකි යම් ධනයක් වේ ද, එය ජංගම නිධානයයි. අංගසම නිධානය යනු කර්මාන්ත ශිල්ප, ශිල්ප ශාස්ත්‍ර, විද්‍යා ස්ථාන, බහුශ්‍රැත භාවය හෝ වෙනත් එවැනි ඉගෙන ගෙන ලබා ගත්, ශරීරයේ අවයව මෙන් තමා සමඟ බැඳී පවතින යම් ශිල්ප ඥානයක් වේ ද, එය අංගසම නිධානයයි. අනුගාමික නිධානය යනු දානමය පින, සීලමය පින, භාවනාමය පින, ධර්ම ශ්‍රවණමය පින, ධර්ම දේශනාමය පින හෝ වෙනත් එවැනි පිනක්, ඒ ඒ භවයන්හි තමා පසුපස එන්නාක් මෙන් ඉෂ්ට ඵල ලබා දෙයි ද, එය අනුගාමික නිධානයයි. මෙහිදී ස්ථාවර නිධානය අදහස් කරන ලදි.

Nidhetīti ṭhapeti paṭisāmeti gopeti. Purisoti manusso. Kāmañca purisopi itthīpi paṇḍakopi nidhiṃ nidheti, idha pana purisasīsena desanā katā, atthato pana tesampi idha samodhānaṃ daṭṭhabbaṃ. Gambhīre odakantiketi ogāhetabbaṭṭhena gambhīraṃ, udakassa antikabhāvena odakantikaṃ. Atthi gambhīraṃ na odakantikaṃ jaṅgale bhūmibhāge satikaporiso āvāṭo viya, atthi odakantikaṃ na gambhīraṃ ninne pallale ekadvividatthiko āvāṭo viya, atthi gambhīrañceva odakantikañca jaṅgale bhūmibhāge yāva idāni udakaṃ āgamissatīti, tāva khato āvāṭo viya. Taṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ ‘‘gambhīre odakantike’’ti. Atthe kicce samuppanneti atthā anapetanti atthaṃ, atthāvahaṃ hitāvahanti vuttaṃ hoti. Kātabbanti kiccaṃ, kiñcideva karaṇīyanti vuttaṃ hoti. Uppannaṃ eva samuppannaṃ, kattabbabhāvena upaṭṭhitanti vuttaṃ hoti. Tasmiṃ atthe kicce samuppanne. Atthāya me bhavissatīti nidhānappayojananidassanametaṃ. Etadatthañhi so nidheti ‘‘atthāvahe kismiñcideva karaṇīye samuppanne atthāya me bhavissati, tassa me kiccassa nipphattiyā bhavissatī’’ti. Kiccanipphattiyeva hi tassa kicce samuppanne atthoti veditabbo.

'නිධේති' යනු තබයි, සඟවයි, ආරක්ෂා කරයි යන්නයි. 'පුරිසෝ' යනු මනුෂ්‍යයායි. කැමැත්තෙන්ම පුරුෂයා ද, ස්ත්‍රිය ද, පණ්ඩකයා ද නිධන් තැන්පත් කරති, නමුත් මෙහි පුරුෂයා මුල් කරගෙන දේශනාව කරන ලදි. අර්ථ වශයෙන් ඔවුන් ද මෙහි ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. 'ගම්භීරේ ඕදකන්තිකේ' යන්නෙහි - බැසගත යුතු බැවින් 'ගම්භීර' (ගැඹුරු) නම් වේ, ජලයට සමීප බැවින් 'ඕදකන්තික' නම් වේ. ජලය සමීප නොවන ගැඹුරු තැන් ද ඇත, වියළි බිමක මිනිසෙකුගේ උසට වඩා වැඩි ගැඹුරක් ඇති වළක් මෙනි. ගැඹුරු නොවන ජලය සමීප තැන් ද ඇත, පහත් මඩ වගුරක වියතක් හෝ දෙවියතක් පමණ ගැඹුරු වළක් මෙනි. ගැඹුරු වූ ද ජලය සමීප වූ ද තැන් ඇත, වියළි බිමක ජලය ලැබෙන තෙක් හෑරූ වළක් මෙනි. එය අරභයා 'ගම්භීරේ ඕදකන්තිකේ' යැයි පවසන ලදි. 'අත්ථේ කිච්චේ සමුප්පන්නේ' යන්නෙහි - යහපතෙන් බැහැර නොවන බැවින් 'අත්ථ' (අර්ථය) නම් වේ, යහපත හා හිතසුව පිණිස පවතින බව පවසන ලදි. කළ යුතු බැවින් 'කිච්ච' (කෘත්‍යය) නම් වේ, කිසියම් කටයුත්තක් කළ යුතු බව පවසන ලදි. හටගත් පමණින්ම 'සමුප්පන්න' නම් වේ, කළ යුතු දෙයක් ලෙස ඉදිරියට පැමිණි බව පවසන ලදි. එම අර්ථවත් කටයුත්තක් යෙදුණු කල්හි යන්නයි. 'අත්ථාය මේ භවිස්සති' යනු නිධන් තැන්පත් කිරීමේ ප්‍රයෝජනය දැක්වීමයි. ඔහු නිධන් තැන්පත් කරන්නේ මේ අදහසිනි: "වැදගත් කිසියම් කළ යුතු කටයුත්තක් ඇති වූ විට මට එය යහපත පිණිස වනු ඇත, එම කටයුත්ත සාර්ථක කර ගැනීම සඳහා මට උපකාර වනු ඇත." යම් කටයුත්තක් ඇති වූ විට එම කටයුත්ත සාර්ථක කර ගැනීමම ඔහුට ඇති ප්‍රයෝජනය බව දත යුතුය.

Dutiyagāthāvaṇṇanā

දෙවන ගාථාවෙහි වර්ණනාව.

Evaṃ nidhānappayojanaṃ dassento atthādhigamādhippāyaṃ dassetvā idāni anatthāpagamādhippāyaṃ dassetumāha –

මෙසේ නිධන් තැන්පත් කිරීමේ ප්‍රයෝජනය පෙන්වා දෙමින්, අර්ථය (ලාභය) ලබා ගැනීමේ අභිලාෂය දක්වා, දැන් අනර්ථය (විපත්තිය) දුරු කර ගැනීමේ අභිලාෂය දැක්වීම පිණිස මෙසේ වදාළ සේක.

2. ‘‘Rājato [Pg.185] vā duruttassa, corato pīḷitassa vā.

2. ‘‘රජුගෙන් පැමිණෙන පීඩාවලදී හෝ සොර සතුරන්ගෙන් කරදර වන විට හෝ,

Iṇassa vā pamokkhāya, dubbhikkhe āpadāsu vā’’ti.

ණයින් මිදීම පිණිස හෝ, දුර්භික්ෂයකදී හෝ විවිධ ආපදාවලදී ප්‍රයෝජනය පිණිස (මිනිසා නිදන් තැන්පත් කරයි).’’

Tassattho ‘‘atthāya me bhavissatī’’ti ca ‘‘iṇassa vā pamokkhāyā’’ti ca ettha vuttehi dvīhi bhavissatipamokkhāya-padehi saddhiṃ yathāsambhavaṃ yojetvā veditabbo.

එහි අර්ථය 'මට ප්‍රයෝජනය පිණිස වනු ඇත' යන්න සහ 'ණයින් මිදීම පිණිස' යන්න මෙහි සඳහන් 'බවස්සති' (වනු ඇත) සහ 'පමොක්ඛාය' (මිදීම පිණිස) යන පද දෙක සමග අවස්ථාවට අනුකූලව ගළපා තේරුම් ගත යුතුය.

Tatthāyaṃ yojanā – na kevalaṃ atthāya me bhavissatīti eva puriso nidhiṃ nidheti, kintu ‘‘ayaṃ coro’’ti vā ‘‘pāradāriko’’ti vā ‘‘suṅkaghātako’’ti vā evamādinā nayena paccatthikehi paccāmittehi duruttassa me sato rājato vā pamokkhāya bhavissati, sandhicchedādīhi dhanaharaṇena vā, ‘‘ettakaṃ hiraññasuvaṇṇaṃ dehī’’ti jīvaggāhena vā corehi me pīḷitassa sato corato vā pamokkhāya bhavissati. Santi me iṇāyikā, te maṃ ‘‘iṇaṃ dehī’’ti codessanti, tehi me codiyamānassa iṇassa vā pamokkhāya bhavissati. Hoti so samayo, yaṃ dubbhikkhaṃ hoti dussassaṃ dullabhapiṇḍaṃ, tattha na sukaraṃ appadhanena yāpetuṃ, tathāvidhe āgate dubbhikkhe vā me bhavissati. Yathārūpā āpadā uppajjanti aggito vā udakato vā appiyadāyādato vā, tathārūpāsu vā uppannāsu āpadāsu me bhavissatītipi puriso nidhiṃ nidhetīti.

එහි විස්තරාත්මක සම්බන්ධය මෙසේය - මිනිසෙකු නිධානයක් තැන්පත් කරන්නේ හුදෙක් මට ප්‍රයෝජනවත් වනු ඇතැයි යන අදහසින්ම පමණක් නොවේ. එහෙත්, 'මොහු සොරෙකි' හෝ 'මොහු පරදාර සේවනයේ යෙදෙන්නෙකි' හෝ 'මොහු බදු පැහැර හරින්නෙකි' යනාදී වශයෙන් විරුද්ධවාදීන් හෝ සතුරන් විසින් චෝදනා කර පීඩා පමුණුවන විට රජුගෙන් වන කරදරවලින් මිදීමට මෙය ප්‍රයෝජනවත් වනු ඇතැයි ද, ගේ දොර බිඳ දේපළ පැහැර ගැනීම් ආදියෙන් හෝ 'මෙපමණ රන් රිදී ප්‍රමාණයක් දීපන්' යැයි පණ පිටින් අල්ලාගෙන තර්ජනය කරන සොර සතුරන්ගෙන් පීඩා විඳින විට ඉන් මිදීමට මෙය ප්‍රයෝජනවත් වනු ඇතැයි ද සිතා නිදන් කරයි. 'මට ණය හිමියෝ සිටිති, ඔවුන් මගෙන් ණය ඉල්ලනු ඇත, එසේ ඉල්ලන විට ණයින් මිදීමට මෙය ප්‍රයෝජනවත් වනු ඇත' කියා සිතා නිදන් කරයි. යම් කලෙක දුර්භික්ෂ ඇති වන, අස්වැන්න පාලු වන, ආහාර සොයා ගැනීම දුෂ්කර වන කාලයක් පැමිණේ. එවන් කලෙක ස්වල්ප ධනයකින් ජීවත් වීම පහසු නැත. එවැනි දුර්භික්ෂයක් පැමිණි විට මෙය මට ප්‍රයෝජනවත් වනු ඇතැයි ද සිතා නිදන් කරයි. ගින්නෙන්, ජලයෙන් හෝ අකීකරු උරුමකරුවන්ගෙන් යම් ආපදාවක් පැමිණියහොත් එවන් ආපදාවලදී ද මෙය ප්‍රයෝජනවත් වනු ඇතැයි සිතා මිනිසා නිදන් තැන්පත් කරයි.

Evaṃ atthādhigamādhippāyaṃ anatthāpagamādhippāyañcāti dvīhi gāthāhi duvidhaṃ nidhānappayojanaṃ dassetvā idāni tameva duvidhaṃ payojanaṃ nigamento āha –

මෙසේ අභිමත අර්ථයන් ලබා ගැනීමේ අරමුණ සහ අනර්ථයන්ගෙන් මිදීමේ අරමුණ යන කරුණු දෙක ගාථා දෙකකින් පෙන්වා දී, දැන් ඒ කරුණු දෙකම නිගමනය කරමින් මෙසේ වදාළ සේක –

‘‘Etadatthāya lokasmiṃ, nidhi nāma nidhīyatī’’ti.

‘‘මේ ලෝකයෙහි නිධානයක් යැයි කියනු ලබන දෙය තැන්පත් කරනු ලබන්නේ මේ අරමුණු සඳහාමය.’’

Tassattho – yvāyaṃ ‘‘atthāya me bhavissatī’’ti ca ‘‘rājato vā duruttassā’’ti evamādīhi ca atthādhigamo anatthāpagamo ca dassito. Etadatthāya etesaṃ nipphādanatthāya imasmiṃ okāsaloke yo koci hiraññasuvaṇṇādibhedo nidhi nāma nidhīyati ṭhapīyati paṭisāmīyatīti.

එහි අර්ථය - 'මට ප්‍රයෝජනවත් වනු ඇත' සහ 'රජුගෙන් වන පීඩාවලදී' යනාදී වශයෙන් දක්වන ලද යම් අභිමත අර්ථයන් ලබා ගැනීම සහ අනර්ථයන් දුරු කර ගැනීමක් වේද, එම අරමුණු ඉටු කර ගැනීම පිණිස මේ ලෝකයෙහි යම් කිසිවෙකු විසින් රන් රිදී ආදී විවිධ වස්තූන් නිධානයක් ලෙස තැන්පත් කරයි, තබයි, ආරක්ෂා කරයි.

Tatiyagāthāvaṇṇanā

තෙවන ගාථාවේ වර්ණනාවයි.

Idāni [Pg.186] yasmā evaṃ nihitopi so nidhi puññavataṃyeva adhippetatthasādhako hoti, na aññesaṃ, tasmā tamatthaṃ dīpento āha –

දැන්, මෙලෙස තැන්පත් කළද එම නිධානය ප්‍රයෝජනවත් වන්නේ පින්වන්තයින්ට පමණක් වන බැවින් සහ අනෙක් අයට එයින් බලාපොරොත්තු වූ ඵල නොලැබෙන බැවින්, ඒ බව පැහැදිලි කරමින් මෙසේ වදාළ සේක –

3. ‘‘Tāvassunihito santo, gambhīre odakantike.

3. ‘‘එම නිධානය ගැඹුරු දිය අද්දර ඉතා හොඳින් තැන්පත් කර තිබුණද,

Na sabbo sabbadā eva, tassa taṃ upakappatī’’ti.

ඒ සියල්ල හැම කල්හිම ඔහුට ප්‍රයෝජනවත් නොවේ.’’

Tassattho – so nidhi tāva sunihito santo, tāva suṭṭhu nikhaṇitvā ṭhapito samānoti vuttaṃ hoti. Kīva suṭṭhūti? Gambhīre odakantike, yāva gambhīre odakantike nihitoti saṅkhaṃ gacchati, tāva suṭṭhūti vuttaṃ hoti. Na sabbo sabbadā eva, tassa taṃ upakappatīti yena purisena nihito, tassa sabbopi sabbakālaṃ na upakappati na sampajjati, yathāvuttakiccakaraṇasamattho na hotīti vuttaṃ hoti. Kintu kocideva kadācideva upakappati, neva vā upakappatīti. Ettha ca nti padapūraṇamatte nipāto daṭṭhabbo ‘‘yathā taṃ appamattassa ātāpino’’ti evamādīsu (ma. ni. 2.18-19; 3.154) viya. Liṅgabhedaṃ vā katvā ‘‘so’’ti vattabbe ‘‘ta’’nti vuttaṃ. Evaṃ hi vuccamāne so attho sukhaṃ bujjhatīti.

එහි අර්ථය - එම නිධානය ඉතා හොඳින් වළ දමා තැන්පත් කර ඇත යන්නයි. කොතරම් හොඳින්ද යත්? ගැඹුරු ජලය අසල තැන්පත් කර ඇතැයි යන ගණනයට පැමිණෙන තරම් හොඳින් තැන්පත් කර ඇත. 'එය හැමවිටම ඔහුට ප්‍රයෝජනවත් නොවේ' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, යම් පුද්ගලයෙකු විසින් එය තැන්පත් කළද, එම මුළු නිධානයම සෑම කල්හිම ඔහුට ප්‍රයෝජනයට ගත නොහැකි වන බවයි, එනම් කලින් කී කාර්යයන් ඉටු කර ගැනීමට ඔහුට ශක්තියක් නොවන බවයි. ඇතැම් විට යම් නිධානයක් ඉඳහිට ප්‍රයෝජනවත් විය හැකි අතර, සමහර විට කිසිසේත්ම ප්‍රයෝජනයක් නැති වී යයි. මෙහි 'න්තී' (nti) යන්න පද පූරණය සඳහා පමණක් යෙදෙන නිපාතයක් ලෙස සැලකිය යුතුය. එසේත් නැතිනම් ලිංග භේදයක් සිදුකොට 'සෝ' (so) යැයි කිව යුතු තැනට 'තං' (taṃ) යන්න යොදා ඇත. එසේ කී විට එහි අර්ථය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

Catutthapañcamagāthāvaṇṇanā

හතරවන සහ පස්වන ගාථා වර්ණනාවයි.

Evaṃ ‘‘na sabbo sabbadā eva, tassa taṃ upakappatī’’ti vatvā idāni yehi kāraṇehi na upakappati, tāni dassento āha –

මෙසේ 'එය හැම කල්හිම ඔහුට ප්‍රයෝජනවත් නොවේ' යැයි වදාරා, දැන් එය ප්‍රයෝජනවත් නොවන හේතූන් පෙන්වා දෙමින් මෙසේ වදාළ සේක –

4. ‘‘Nidhi vā ṭhānā cavati, saññā vāssa vimuyhati.

4. ‘‘නිධානය තැන්පත් කළ තැනින් වෙනස් වෙයි, නැතහොත් ඔහුගේ සිහිය මුළා වෙයි,

Nāgā vā apanāmenti, yasmā vāpi haranti naṃ.

නාගයෝ එය ඉවත් කරති, නැතහොත් යක්ෂයෝ එය පැහැර ගනිති,

5. ‘‘Appiyā vāpi dāyādā, uddharanti apassato’’ti.

5. ඔහුට නොපෙනෙන විට අකීකරු උරුමකරුවෝ එය හාරා ගනිති.’’

Tassattho – yasmiṃ ṭhāne sunihito hoti nidhi, so vā nidhi tamhā ṭhānā cavati apeti vigacchati, acetanopi samāno puññakkhayavasena aññaṃ ṭhānaṃ gacchati. Saññā vā assa vimuyhati, yasmiṃ ṭhāne nihito nidhi, taṃ na jānāti, assa puññakkhayacoditā nāgā vā taṃ nidhiṃ apanāmenti aññaṃ ṭhānaṃ gamenti. Yakkhā vāpi haranti yenicchakaṃ ādāya [Pg.187] gacchanti. Apassato vā assa appiyā vā dāyādā bhūmiṃ khaṇitvā taṃ nidhiṃ uddharanti. Evamassa etehi ṭhānā cavanādīhi kāraṇehi so nidhi na upakappatīti.

එහි අර්ථය මෙසේය - නිධානයක් යම් තැනක හොඳින් තැන්පත් කර තිබුණද, එම නිධානය තිබූ තැනින් ඉවත් වී යයි. අචේතනික වස්තුවක් වුවද පින් ගෙවී යාම හේතුවෙන් එය වෙනත් තැනකට යයි. ඔහුගේ සිහිය මුළා වෙයි, එනම් නිධානය තැන්පත් කළ තැන ඔහුට අමතක වෙයි. ඔහුගේ පින් ගෙවී යාම නිසා නාගයෝ එම නිධානය වෙනත් තැනකට ගෙන යති. යක්ෂයෝ ද තමන් කැමති තැනකට එය රැගෙන යති. ඔහුට නොපෙනෙන අවස්ථාවක අකීකරු උරුමකරුවන් විසින් පොළොව හාරා එම නිධානය ගොඩගනු ලබයි. මෙසේ ස්ථානය වෙනස් වීම ආදී හේතූන් නිසා එම නිධානය ඔහුට ප්‍රයෝජනවත් නොවේ.

Evaṃ ṭhānā cavanādīni lokasammatāni anupakappanakāraṇāni vatvā idāni yaṃ taṃ etesampi kāraṇānaṃ mūlabhūtaṃ ekaññeva puññakkhayasaññitaṃ kāraṇaṃ, taṃ dassento āha –

මෙසේ ස්ථානය වෙනස් වීම ආදී ලෝක සම්මත අහිතකර හේතූන් පවසා, දැන් ඒ සියලු හේතුවලට මූලික වන පින් ගෙවී යාම නම් වූ එකම හේතුව පෙන්වමින් මෙසේ වදාළ සේක –

‘‘Yadā puññakkhayo hoti, sabbametaṃ vinassatī’’ti.

‘‘යම් විටක පින ගෙවී යයිද, එවිට මේ සියල්ල විනාශ වී යයි.’’

Tassattho – yasmiṃ samaye bhogasampattinipphādakassa puññassa khayo hoti, bhogapārijuññasaṃvattanikamapuññamokāsaṃ katvā ṭhitaṃ hoti, atha yaṃ nidhiṃ nidhentena nihitaṃ hiraññasuvaṇṇādidhanajātaṃ, sabbametaṃ vinassatīti.

එහි අර්ථය - යම් කලෙක සැප සම්පත් ලබා දෙන පින ගෙවී යයිද, සම්පත් විනාශ කරන අකුසලය අවස්ථාව ලබා සිටීද, එවිට රන් රිදී ආදී වශයෙන් යම් නිධානයක් තැන්පත් කළේද, ඒ සියල්ල විනාශ වී යයි.

Chaṭṭhagāthāvaṇṇanā

හයවන ගාථාවේ වර්ණනාවයි.

Evaṃ bhagavā tena tena adhippāyena nihitampi yathādhippāyaṃ anupakappantaṃ nānappakārehi nassanadhammaṃ lokasammataṃ nidhiṃ vatvā idāni yaṃ puññasampadaṃ paramatthato nidhīti dassetuṃ tassa kuṭumbikassa anumodanatthamidaṃ nidhikaṇḍamāraddhaṃ, taṃ dassento āha –

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විවිධ අරමුණු ඇතිව තැන්පත් කළද, බලාපොරොත්තු වූ පරිදි ප්‍රයෝජනවත් නොවන, විවිධ ආකාරයෙන් විනාශ වන ලෝක සම්මත නිධානය ගැන වදාරා, දැන් පරමාර්ථ වශයෙන් 'නිධානය' නම් වූ පින් සම්පත්තිය පෙන්වා දීම පිණිසත්, එම සිටු පුත්‍රයාගේ සතුට පිණිසත් මෙම නිධිකණ්ඩය ආරම්භ කරමින් මෙසේ වදාළ සේක –

6. ‘‘Yassa dānena sīlena, saṃyamena damena ca.

6. ‘‘යම් ස්ත්‍රියක හෝ පුරුෂයෙකු විසින් දානයෙන්, සීලයෙන්,

Nidhī sunihito hoti, itthiyā purisassa vā’’ti.

සංයමයෙන් හා ඉඳුරන් දමනය කිරීමෙන් යම් නිධානයක් තැන්පත් කරනු ලබයිද, එය මැනවින් තැන්පත් කළ නිධානයකි.’’

Tattha dānanti ‘‘dānañca dhammacariyā cā’’ti ettha vuttanayeneva gahetabbaṃ. Sīlanti kāyikavācasiko avītikkamo. Pañcaṅgadasaṅgapātimokkhasaṃvarādi vā sabbampi sīlaṃ idha sīlanti adhippetaṃ. Saṃyamoti saṃyamanaṃ saṃyamo, cetaso nānārammaṇagatinivāraṇanti vuttaṃ hoti, samādhissetaṃ adhivacanaṃ. Yena saṃyamena samannāgato ‘‘hatthasaṃyato, pādasaṃyato, vācāsaṃyato, saṃyatuttamo’’ti ettha saṃyatuttamoti vutto. Apare āhu ‘‘saṃyamanaṃ saṃyamo, saṃvaraṇanti vuttaṃ hoti, indriyasaṃvarassetaṃ adhivacana’’nti. Damoti damanaṃ, kilesūpasamananti vuttaṃ hoti, paññāyetaṃ adhivacanaṃ. Paññā hi katthaci paññātveva [Pg.188] vuccati ‘‘sussūsā labhate pañña’’nti evamādīsu (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 188). Katthaci dhammoti ‘‘saccaṃ dhammo dhiti cāgo’’ti evamādīsu. Katthaci damoti ‘‘yadi saccā damā cāgā, khantyā bhiyyo na vijjatī’’tiādīsu.

එහි ‘දානය’ යනු ‘දානඤ්ච ධම්මචරියා ච’ යන මංගල සූත්‍ර දේශනාවෙහි වදාළ ක්‍රමයෙන්ම තේරුම් ගත යුතුය. ‘සීලය’ යනු කය හා වචනයෙන් සිදුවන වැරදිවලින් වැළකී සිටීමයි. පඤ්ච සීල, අෂ්ට සීල, දස සීල හා ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර සීලය ආදී සියලුම ශීලයන් මෙහි ‘සීලය’ යනුවෙන් අදහස් කෙරේ. ‘සංයමය’ යනු සිත විවිධ අරමුණු කරා යාම වැළැක්වීම හෙවත් සිතෙහි හික්මීමයි. මෙය සමාධියට නමකි. යම් සංයමයකින් යුක්ත වූ තැනැත්තා ‘අත් සංවර කරගත්, පය සංවර කරගත්, වචනය සංවර කරගත්, උතුම් සංවරයකින් යුක්ත අයෙක්’ ලෙස මෙහි ‘සංයතුත්තම’ යනුවෙන් හඳුන්වයි. ඇතැම් ආචාර්යවරුන් පවසන්නේ සංයමය යනු ඉන්ද්‍රිය සංවර ශීලය බවයි. ‘දමය’ යනු කෙලෙස් යටපත් කිරීම හෙවත් දමනය කිරීමයි. මෙය ප්‍රඥාවට නමකි. මන්ද යත්, ‘ශ්‍රවණයෙන් ප්‍රඥාව ලබයි’ යනාදී තැන්වලදී ප්‍රඥාවට ‘ප්‍රඥා’ යනුවෙන්ම කියනු ලැබේ. ඇතැම් තැනක ‘සත්‍යය, ධර්මය, ධෛර්යය හා ත්‍යාගය’ යනාදී ලෙස ධර්මය යනුවෙන් ද, ‘සත්‍යය, දමය, ත්‍යාගය හා ඉවසීම’ යනාදී තැන්වලදී ‘දමය’ යනුවෙන් ද ප්‍රඥාව හඳුන්වනු ලබන බැවිනි.

Evaṃ dānādīni ñatvā idāni evaṃ imissā gāthāya sampiṇḍetvā attho veditabbo – yassa itthiyā vā purisassa vā dānena sīlena saṃyamena damena cāti imehi catūhi dhammehi yathā hiraññena suvaṇṇena muttāya maṇinā vā dhanamayo nidhi tesaṃ suvaṇṇādīnaṃ ekattha pakkhipanena nidhīyati, evaṃ puññamayo nidhi tesaṃ dānādīnaṃ ekacittasantāne cetiyādimhi vā vatthumhi suṭṭhu karaṇena sunihito hotīti.

මෙලෙස දානාදිය හඳුනාගෙන, දැන් මෙම ගාථාවෙහි සමස්ත අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: යම් ස්ත්‍රියක හෝ පුරුෂයෙකු දානය, ශීලය, සංයමය හා දමය යන මේ කරුණු සතර මගින්, රන් රිදී මුතු මැණික් එක්තැනක රැස් කර නිදන් කරන්නාක් මෙන්, තමන්ගේ චිත්ත සන්තානයෙහි හෝ චෛත්‍ය ආදී වස්තූන් කෙරෙහි පින් නමැති නිධානය මනාව තැන්පත් කරන්නේ වෙයි.

Sattamagāthāvaṇṇanā

සත්වන ගාථාවෙහි වර්ණනාවයි.

Evaṃ bhagavā ‘‘yassa dānenā’’ti imāya gāthāya puññasampadāya paramatthato nidhibhāvaṃ dassetvā idāni yattha nihito, so nidhi sunihito hoti, taṃ vatthuṃ dassento āha –

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘යස්ස දානේන’ යන ගාථාවෙන් පින් සම්පත්තිය පරමාර්ථ වශයෙන් නිධානයක් බව පෙන්වා දී, දැන් එම නිධානය යම් තැනක තැන්පත් කළ විට එය ‘මනාව තැන්පත් කළ නිධානයක්’ වන්නේ දැයි පෙන්වා දෙමින් මෙසේ වදාළ සේක:

7. ‘‘Cetiyamhi ca saṅghe vā, puggale atithīsu vā.

7. ‘‘චෛත්‍යයෙහි ද, සංඝයා කෙරෙහි ද, පුද්ගලයෙකු කෙරෙහි ද, ආගන්තුකයන් කෙරෙහි ද,

Mātari pitari cāpi, atho jeṭṭhamhi bhātarī’’ti.

මව කෙරෙහි ද, පියා කෙරෙහි ද, එමෙන්ම වැඩිමහල් සොහොයුරා කෙරෙහි ද (තැන්පත් කළ පින මනාව පිහිටයි).’’

Tattha cayitabbanti cetiyaṃ, pūjetabbanti vuttaṃ hoti, citattā vā cetiyaṃ. Taṃ panetaṃ cetiyaṃ tividhaṃ hoti paribhogacetiyaṃ, uddissakacetiyaṃ, dhātukacetiyanti. Tattha bodhirukkho paribhogacetiyaṃ, buddhapaṭimā uddissakacetiyaṃ, dhātugabbhathūpā sadhātukā dhātukacetiyaṃ. Saṅghoti buddhappamukhādīsu yo koci. Puggaloti gahaṭṭhapabbajitesu yo koci. Natthi assa tithi, yamhi vā tamhi divase āgacchatīti atithi. Taṅkhaṇe āgatapāhunakassetaṃ adhivacanaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.

එහි ‘පිදිය යුත්ත’ යන අර්ථයෙන් ‘චෛත්‍යය’ යැයි කියනු ලැබේ. එසේම ගොඩනගන ලද යන අර්ථයෙන් ද එය චෛත්‍යය නම් වේ. එම චෛත්‍යය පරිභෝග චෛත්‍යය, උද්දේශික චෛත්‍යය සහ ධාතුක චෛත්‍යය යනුවෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. එහි බෝධි වෘක්ෂය පරිභෝග චෛත්‍යයයි. බුද්ධ ප්‍රතිමාව උද්දේශික චෛත්‍යයයි. ශාරීරික ධාතුන් තැන්පත් කළ ස්තූප ධාතුක චෛත්‍යයයි. ‘සංඝයා’ යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයෙන් කවරෙකු හෝ වේ. ‘පුද්ගලයා’ යනු ගිහි හෝ පැවිදි කවරෙකු හෝ වේ. පැමිණීමට නියමිත දවසක් (තිථියක්) නැතිව ඕනෑම දවසක පැමිණෙන බැවින් ‘අතිථි’ (ආගන්තුකයා) යැයි කියනු ලැබේ. එය එකෙණෙහි පැමිණි අමුත්තාට නමකි. සෙසු පද පෙර පැහැදිලි කළ පරිදිමය.

Evaṃ cetiyādīni ñatvā idāni evaṃ imissā gāthāya sampiṇḍetvā attho veditabbo – yo so nidhi ‘‘sunihito hotī’’ti vutto, so imesu vatthūsu sunihito hoti. Kasmā? Dīgharattaṃ iṭṭhaphalānuppadānasamatthatāya. Tathā hi appakampi cetiyamhi datvā dīgharattaṃ iṭṭhaphalalābhino honti. Yathāha –

මෙසේ චෛත්‍ය ආදිය හඳුනාගෙන, දැන් මෙම ගාථාවෙහි පිඬු කළ අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: ‘මනාව තැන්පත් කළ නිධානය’ යැයි පවසන ලද්දේ මෙම වස්තූන් කෙරෙහි තැන්පත් කරන ලද පිනටයි. ඒ මන්ද? දීර්ඝ කාලයක් මුළුල්ලෙහි කැමති ඵල ලබා දීමට එය සමර්ථ වන බැවිනි. එහෙයින්ම චෛත්‍යයකට ඉතා කුඩා දෙයක් පූජා කර පවා දීර්ඝ කාලයක් යහපත් විපාක ලබන්නෝ වෙති. ඒ බව මෙසේ වදාළහ:

‘‘Ekapupphaṃ [Pg.189] yajitvāna, asītikappakoṭiyo;

Duggatiṃ nābhijānāmi, pupphadānassidaṃ phala’’nti ca.

‘‘එක් මලක් පූජා කිරීමෙන් කල්ප කෝටි අසූවක් මුළුල්ලෙහි මම දුගතියකට නොගියෙමි. මෙය මල් පූජාවෙහි අනුසසයි.’’

‘‘Mattāsukhapariccāgā, passe ce vipulaṃ sukha’’nti ca. (dha. pa. 290);

‘‘යම් හෙයකින් ස්වල්ප වූ සැපයක් අත්හැරීමෙන් මහත් වූ සැපයක් දකින්නේ නම් (නැණවතා එම ස්වල්ප සැපය අත්හරී).’’

Evaṃ dakkhiṇāvisuddhivelāmasuttādīsu vuttanayena saṅghādivatthūsupi dānaphalavibhāgo veditabbo. Yathā ca cetiyādīsu dānassa pavatti phalavibhūti ca dassitā, evaṃ yathāyogaṃ sabbattha taṃ taṃ ārabhitvā cārittavārittavasena sīlassa, buddhānussativasena saṃyamassa, tabbatthukavipassanāmanasikārapaccavekkhaṇavasena damassa ca pavatti tassa tassa phalavibhūti ca veditabbā.

මෙසේ දක්ඛිණා විභංග හා වේලාම ආදී සූත්‍රයන්හි වදාළ පරිදි සංඝයා ආදී වස්තූන් කෙරෙහි දානයෙහි විපාක බෙදා දැක්වීම තේරුම් ගත යුතුය. චෛත්‍ය ආදියේදී දානය පවත්නා ආකාරය හා එහි විපාක දක්වන ලදුව, එලෙසම සුදුසු පරිදි සෑම තැනකදීම ඒ ඒ අරමුණු කොට ගෙන චාරිත්‍ර හා වාරිත්‍ර වශයෙන් ශීලය ද, බුද්ධානුස්සතිය වශයෙන් සංයමය ද, එම වස්තූන් කෙරෙහි විදර්ශනා මනසිකාරය හා ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව වශයෙන් දමය ද පවත්නා ආකාරයත්, එහි විපාක විභූතියත් දත යුතුය.

Aṭṭhamagāthāvaṇṇanā

අටවන ගාථාවෙහි වර්ණනාවයි.

Evaṃ bhagavā dānādīhi nidhīyamānassa puññamayanidhino cetiyādibhedaṃ vatthuṃ dassetvā idāni etesu vatthūsu sunihitassa tassa nidhino gambhīre odakantike nihitanidhito visesaṃ dassento āha –

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දානාදියෙන් රැස් කරන පින් නමැති නිධානය චෛත්‍ය ආදී විවිධ වස්තූන් කෙරෙහි පිහිටුවන ආකාරය පෙන්වා දී, දැන් එම වස්තූන් කෙරෙහි මනාව තැන්පත් කරන ලද නිධානය ගැඹුරු ජලාශයක් අසල වළලන ලද සාමාන්‍ය නිධානයකට වඩා ඇති සුවිශේෂී බව පෙන්වීමට මෙම ගාථාව වදාළ සේක:

8. ‘‘Eso nidhi sunihito, ajeyyo anugāmiko.

8. ‘‘මේ නිධානය මනාව තැන්පත් කරන ලද්දකි; සතුරන්ට ජයගත නොහැකිය; තමා පසුපස එන සුළුය.’’

Pahāya gamanīyesu, etaṃ ādāya gacchatī’’ti.

‘‘සියල්ල හැර දමා යන කල්හි, මේ පින් නිධානය පමණක් තමා සමඟ රැගෙන යයි.’’

Tattha pubbapadena taṃ dānādīhi sunihitanidhiṃ niddisati ‘‘eso nidhi sunihito’’ti. Ajeyyoti parehi jetvā gahetuṃ na sakkā, acceyyotipi pāṭho, tassa accitabbo accanāraho hitasukhatthikena upacitabboti attho. Etasmiñca pāṭhe eso nidhi acceyyoti sambandhitvā puna ‘‘kasmā’’ti anuyogaṃ dassetvā ‘‘yasmā sunihito anugāmiko’’ti sambandhitabbaṃ. Itarathā hi sunihitassa acceyyattaṃ vuttaṃ bhaveyya, na ca sunihito accanīyo. Accito eva hi soti. Anugacchatīti anugāmiko, paralokaṃ gacchantampi tattha tattha phaladānena na vijahatīti attho.

එහි ‘එසෝ නිධි සුනිහිතෝ’ යන මුල් පදයෙන් දානාදියෙන් මනාව තැන්පත් කළ පින් නිධානය දක්වයි. ‘අජෙය්‍යෝ’ යනු අන් අයට පැහැරගෙන හෝ ජයගෙන ගත නොහැකි බවයි. ‘අච්චෙය්‍යෝ’ කියා ද පාඨයක් පවතී. එහි අර්ථය සැප කැමති තැනැත්තා විසින් රැස් කළ යුතු, පූජා කළ යුතු යන්නයි. එම පාඨයෙහි අර්ථය සම්බන්ධ කරද්දී, ‘යම් හෙයකින් මෙම නිධානය මනාව තැන්පත් කළ එකක් බැවින් හා තමා පසුපස එන එකක් බැවින් රැස් කළ යුතුය’ යනුවෙන් තේරුම් ගත යුතුය. එසේ නොමැති නම්, මනාව තැන්පත් කළ නිධානයක් රැස් කළ යුතුය යන ප්‍රකාශය නිවැරදි නොවේ; මන්ද යත් එය දැනටමත් රැස් කර අවසන් බැවිනි. ‘අනුගාමික’ යනු පසුපස එන බවයි. පරලොව යන තැනැත්තා පසුපස ඒ ඒ භවයන්හිදී විපාක ලබා දෙමින් අත් නොහැර එන බැවින් මෙයට අනුගාමික යැයි කියනු ලැබේ.

Pahāya gamanīyesu etaṃ ādāya gacchatīti maraṇakāle paccupaṭṭhite sabbabhogesu pahāya gamanīyesu etaṃ nidhiṃ ādāya paralokaṃ gacchatīti ayaṃ kira etassa attho. So pana na yujjati. Kasmā? Bhogānaṃ [Pg.190] agamanīyato. Pahātabbā eva hi te te bhogā, na gamanīyā, gamanīyā pana te te gativisesā. Yato yadi esa attho siyā, pahāya bhoge gamanīyesu gativisesesu iti vadeyya. Tasmā evamettha attho veditabbo – ‘‘nidhi vā ṭhānā cavatī’’ti evamādinā pakārena pahāya maccaṃ bhogesu gacchantesu etaṃ ādāya gacchatīti. Eso hi anugāmikattā taṃ nappajahatīti.

මරණ කාලය පැමිණි කල්හි සියලු සම්පත් හැර දමා යා යුතු වන අතර, මෙම පින් නිධානය පමණක් රැගෙන පරලොව යන බව මෙහි අර්ථයයි. එහෙත් ධනය ‘යන දෙයක්’ ලෙස ගැනීම මෙහි නොගැලපේ. මන්ද සම්පත් හැර දමා යා යුතු වුවද ඒවා අප සමඟ නොයන බැවිනි. යා යුත්තේ ඒ ඒ ගති (උප්පත්ති ස්ථාන) කරාය. එහෙයින් මෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: සම්පත් හැර දමා මරණින් පසු යන කල, මෙම පින් නිධානය පමණක් තමා සමඟ යයි. එය අනුගාමික වන බැවින් සත්ත්වයා අත් නොහරියි.

Tattha siyā ‘‘gamanīyesūti ettha gantabbesūti attho, na gacchantesū’’ti. Taṃ na ekaṃsato gahetabbaṃ. Yathā hi ‘‘ariyā niyyānikā’’ti (dī. ni. 2.141) ettha niyyantāti attho, na niyyātabbāti, evamidhāpi gacchantesūti attho, na gantabbesūti.

එහි ‘ගමනීය’ යන්නෙහි අර්ථය ‘යා යුතු තැන්’ යන්න මිස ‘යන්නවුන්’ යන්න නොවේ යැයි යමෙකුට සිතිය හැකිය. එහෙත් එය සෘජුවම එලෙසම ගත යුතු නොවේ. ‘අරියා නිය්‍යානිකා’ යන්නෙහි ‘නික්මෙන්නෝ’ යන අර්ථය මිස ‘නික්මිය යුත්ත’ යන අර්ථය නොගන්නා සේම, මෙහි ද ‘ගමනීය’ යන්නෙන් ‘යන්නවුන්’ හෙවත් ‘හැර දමා යන සම්පත්’ යන අර්ථය ගත යුතුය.

Atha vā yasmā esa maraṇakāle kassaci dātukāmo bhoge āmasitumpi na labhati, tasmā tena te bhogā pubbaṃ kāyena pahātabbā, pacchā vihatāsena cetasā gantabbā, atikkamitabbāti vuttaṃ hoti. Tasmā pubbaṃ kāyena pahāya pacchā cetasā gamanīyesu bhogesūti evamettha attho daṭṭhabbo. Purimasmiṃ atthe niddhāraṇe bhummavacanaṃ, pahāya gamanīyesu bhogesu ekamevetaṃ puññanidhivibhavaṃ tato nīharitvā ādāya gacchatīti. Pacchime atthe bhāvenabhāvalakkhaṇe bhummavacanaṃ. Bhogānañhi gamanīyabhāvena etassa nidhissa ādāya gamanīyabhāvo lakkhīyatīti.

තවද, ම් හෙයකින් මෙම පුද්ගලයා මරණාසන්න මොහොතේදී කිසිවකුට දීමට කැමති වුවත් භෝග සම්පත් ස්පර්ශ කිරීමටවත් නොලැබේ ද, එබැවින් ඔහු විසින් ඒ භෝගයන් පළමුව කයෙන් ද පසුව ආශාව දුරු කළ සිතින් ද අත්හැර යා යුතු බව මෙයින් කියැවේ. එහෙයින් 'පළමුව කයෙන් අත්හැර පසුව සිතින් අත්හැර යා යුතු භෝගයන්හි' යනුවෙන් මෙහි අර්ථය දත යුතුය. පළමු අර්ථයෙහි 'අත්හැර යා යුතු භෝගයන් අතුරෙන්' යන නිද්ධාරණ අර්ථයෙහි සප්තමී විභක්තිය යෙදී ඇති අතර, ඒ භෝගයන්ගෙන් මෙම පින් නැමැති නිධාන සම්පත පමණක් වෙන් කොට ගෙන යන්නේය යන අර්ථයයි. දෙවන අර්ථයෙහි 'භෝගයන් අත්හැර යන කල්හි' යන භාවලක්ඛණ අර්ථයෙහි සප්තමී විභක්තිය යෙදී ඇත. භෝගයන් අත්හැර යන බව මගින් මෙම නිධානය රැගෙන යන බව ලක්ෂණය කෙරෙන බැවිනි.

Navamagāthāvaṇṇanā

නවවන ගාථාවෙහි වර්ණනාවයි.

Evaṃ bhagavā imassa puññanidhino gambhīre odakantike nihitanidhito visesaṃ dassetvā puna attano bhaṇḍaguṇasaṃvaṇṇanena kayajanassa ussāhaṃ janento uḷārabhaṇḍavāṇijo viya attanā desitapuññanidhiguṇasaṃvaṇṇanena tasmiṃ puññanidhimhi devamanussānaṃ ussāhaṃ janento āha –

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම පින් නිධානය හා ගැඹුරු දිය අසල තැන්පත් කළ නිධානය අතර ඇති වෙනස දක්වා, නැවතත් තම වෙළඳ භාණ්ඩයන්හි ගුණ වර්ණනා කරමින් ගැනුම්කරුවන් උනන්දු කරවන ශ්‍රේෂ්ඨ වෙළෙන්දෙකු මෙන්, තමන් වහන්සේ දේශනා කළ පින් නිධානයෙහි ගුණ වර්ණනා කරමින් ඒ පින් නිධානය කෙරෙහි දෙවි මිනිසුන්ගේ උනන්දුව ඇති කරවනු පිණිස මෙසේ වදාළ සේක:

9. ‘‘Asādhāraṇamaññesaṃ, acorāharaṇo nidhi.

9. "මෙය අනුන්ට සාධාරණ (පොදු) නොවන, සොරුන්ට පැහැරගත නොහැකි නිධානයකි."

Kayirātha dhīro puññāni, yo nidhi anugāmiko’’ti.

"නිරන්තරයෙන් ලුහුබැඳ එන යම් නිධානයක් ඇද්ද, එබඳු වූ පින් නැමැති නිධානය නුවණැත්තා විසින් රැස් කළ යුතුය."

Tattha [Pg.191] asādhāraṇamaññesanti asādhāraṇo aññesaṃ, makāro padasandhikaro ‘‘adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā’’tiādīsu viya. Na corehi āharaṇo acorāharaṇo, corehi ādātabbo na hotīti attho. Nidhātabboti nidhi. Evaṃ dvīhi padehi puññanidhiguṇaṃ saṃvaṇṇetvā tato dvīhi tattha ussāhaṃ janeti ‘‘kayirātha dhīro puññāni, yo nidhi anugāmiko’’ti. Tassattho – yasmā puññāni nāma asādhāraṇo aññesaṃ, acorāharaṇo ca nidhi hoti. Na kevalañca asādhāraṇo acorāharaṇo ca nidhi, atha kho pana ‘‘eso nidhi sunihito, ajeyyo anugāmiko’’ti ettha vutto yo nidhi anugāmiko. So ca yasmā puññāniyeva, tasmā kayirātha kareyya dhīro buddhisampanno dhitisampanno ca puggalo puññānīti.

එහි 'අසාධාරණමඤ්ඤේසං' යනු අනුන්ට අසාධාරණ වූ (පොදු නොවන) යන්නයි. 'ම' අකුර පද සන්ධි කිරීම පිණිස 'අදුක්ඛමසුඛාය වේදනාය සම්පයුත්තා' යනාදියේ මෙන් යොදා ඇත. සොරුන් විසින් පැහැරගත නොහැකි බැවින් 'අචෝරාහරණ' නම් වේ. තැන්පත් කළ යුතු බැවින් 'නිධි' නම් වේ. මෙසේ පද දෙකකින් පින් නිධානයේ ගුණ වර්ණනා කර, පසුව පද දෙකකින් ඒ කෙරෙහි උනන්දුව ඇති කරවමින් 'කයිරාථ ධීරෝ පුඤ්ඤානි, යෝ නිධි අනුගාමිකෝ' යයි වදාළ සේක. එහි අර්ථය නම්: යම් හෙයකින් පින නම් අනුන්ට අසාධාරණ වූ, සොරුන් විසින් පැහැරගත නොහැකි නිධානයක් වේ ද, එමෙන්ම 'මෙය මැනවින් තැන්පත් කළ, ජයගත නොහැකි, ලුහුබැඳ එන නිධානයකි' යි මෙහි වදාළ පරිදි ලුහුබැඳ එන යම් නිධානයක් ඇද්ද, එය පිනම වන බැවින්, බුද්ධි සම්පන්න වූ ධෛර්යවන්ත වූ පුද්ගලයා විසින් පින් රැස් කළ යුතුය යන්නයි.

Dasamagāthāvaṇṇanā

දසවන ගාථාවෙහි වර්ණනාවයි.

Evaṃ bhagavā guṇasaṃvaṇṇanena puññanidhimhi devamanussānaṃ ussāhaṃ janetvā idāni ye ussahitvā puññanidhikiriyāya sampādenti, tesaṃ so yaṃ phalaṃ deti, taṃ saṅkhepato dassento āha –

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගුණ වර්ණනා කිරීමෙන් පින් නිධානය කෙරෙහි දෙවි මිනිසුන් උනන්දු කරවා, දැන් යමෙක් උනන්දුවෙන් පින් නිධානය රැස් කර සම්පූර්ණ කෙරෙත් ද, ඔවුන්ට ඒ නිධානයෙන් ලැබෙන යම් ඵලයක් ඇද්ද, එය සංක්ෂේපයෙන් දක්වනු පිණිස මෙසේ වදාළ සේක:

10.

10.

‘‘Esa devamanussānaṃ, sabbakāmadado nidhī’’ti.

"මෙම පින් නිධානය දෙවි මිනිසුන්ගේ සියලු අභිමතාර්ථයන් ඉටුකර දෙන නිධානයකි."

Idāni yasmā patthanāya paṭibandhitassa sabbakāmadadattaṃ, na vinā patthanaṃ hoti. Yathāha –

දැන්, සියලු කැමැත්තන් ඉටුකර දීම ප්‍රාර්ථනාව හා බැඳී පවතින බැවින්, ප්‍රාර්ථනාවකින් තොරව එය සිදු නොවේ. එබැවින් මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘Ākaṅkheyya ce gahapatayo dhammacārī samacārī ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā khattiyamahāsālānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti, ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati yaṃ so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā khattiyamahāsālānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya. Taṃ kissa hetu? Tathā hi so dhammacārī samacārī’’ (ma. ni. 1.442).

"ගෘහපතිවරුනි, ධර්මයේ හැසිරෙන, සමව හැසිරෙන තැනැත්තා 'මම කය බිඳී මරණින් මතු ක්ෂත්‍රිය මහාසාල කුලයක උපදින්නෙම් නම් මැනවැ'යි ප්‍රාර්ථනා කරන්නේ නම්, ඔහු කය බිඳී මරණින් මතු ක්ෂත්‍රිය මහාසාල කුලයක ඉපදීමට කරුණු තිබේ. ඊට හේතුව කුමක්ද? ඔහු ධර්මයේ හැසිරෙන, සමව හැසිරෙන බැවිනි."

Evaṃ ‘‘anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyya. Taṃ kissa hetu? Tathā hi so dhammacārī samacārī’’ti (ma. ni. 1.442).

එමෙන්ම, "ආශ්‍රව රහිත වූ චේතෝවිමුක්තිය හා ප්‍රඥාවිමුක්තිය මෙලොවදීම තමාම විශිෂ්ට ඥානයෙන් සාක්ෂාත් කොට ඊට පැමිණ වාසය කරන්නේය. ඊට හේතුව කුමක්ද? ඔහු ධර්මයේ හැසිරෙන, සමව හැසිරෙන බැවිනි."

Tathā [Pg.192] cāha –

එලෙසම මෙසේද වදාළ සේක:

‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhu saddhāya samannāgato hoti, sīlena, sutena, cāgena, paññāya samannāgato hoti, tassa evaṃ hoti ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā khattiyamahāsālānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So taṃ cittaṃ padahati, taṃ cittaṃ adhiṭṭhāti, taṃ cittaṃ bhāveti. Tassa te saṅkhārā ca vihārā ca evaṃ bhāvitā evaṃ bahulīkatā tatrūpapattiyā saṃvattantī’’ti (ma. ni. 3.161) evamādi.

"මහණෙනි, මෙහි භික්ෂුව ශ්‍රද්ධාවෙන්, සීලයෙන්, ශ්‍රැතයෙන්, ත්‍යාගයෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වෙයි. ඔහුට මෙබඳු අදහසක් ඇති වෙයි: 'මම කය බිඳී මරණින් මතු ක්ෂත්‍රිය මහාසාල කුලයක උපදින්නෙම් නම් මැනව' කියායි. ඔහු ඒ සිත දරයි, ඒ සිත අධිෂ්ඨාන කරයි, ඒ සිත වඩයි. ඔහුගේ ඒ සංස්කාරයන් හා විහරණයන් මෙසේ වැඩූ බැවින්, මෙසේ බහුල වශයෙන් පුහුණු කළ බැවින් එහි ඉපදීම පිණිස පවතියි" යනාදියයි.

Tasmā taṃ tathā tathā ākaṅkhapariyāyaṃ cittapadahanādhiṭṭhānabhāvanāparikkhāraṃ patthanaṃ tassa sabbakāmadadatte hetuṃ dassento āha –

එබැවින් ඒ ඒ අයුරින් 'ආකංඛෙය්‍ය' පර්යායෙහි දැක්වෙන සිත දැරීම, අධිෂ්ඨානය හා භාවනාව නමැති පිරිකර සහිත ප්‍රාර්ථනාව, සියලු කැමැත්තන් ඉටුකර දීමට හේතුව බව දක්වමින් මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘Yaṃ yadevābhipatthenti, sabbametena labbhatī’’ti.

"ඔවුන් යමක් යමක් ප්‍රාර්ථනා කරත් ද, ඒ සියල්ලම මෙයින් (පින් නිධානයෙන්) ලැබෙන්නේය."

Ekādasamagāthāvaṇṇanā

එකොළොස්වන ගාථාවෙහි වර්ණනාවයි.

11. Idāni yaṃ taṃ sabbaṃ etena labbhati, taṃ odhiso odhiso dassento ‘‘suvaṇṇatā susaratā’’ti evamādigāthāyo āha.

11. දැන් මෙයින් ලැබෙන ඒ සියල්ල කොටස් වශයෙන් දක්වනු පිණිස 'සුවණ්ණතා සුසරතා' යනාදී ගාථාවන් වදාළ සේක.

Tattha paṭhamagāthāya tāva suvaṇṇatā nāma sundaracchavivaṇṇatā kañcanasannibhattacatā, sāpi etena puññanidhinā labbhati. Yathāha –

එහි පළමු ගාථාවෙහි පළමුව 'සුවණ්ණතා' යනු යහපත් ශරීර වර්ණයයි, රන්වන් පැහැති සමක් ඇති බවයි. එය ද මෙම පින් නිධානයෙන් ලැබේ. බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘Yampi, bhikkhave, tathāgato purimaṃ jātiṃ…pe… pubbe manussabhūto samāno akkodhano ahosi anupāyāsabahulo, bahumpi vutto samāno nābhisajji na kuppi na byāpajji na patitthīyi, na kopañca dosañca appaccayañca pātvākāsi, dātā ca ahosi sukhumānaṃ mudukānaṃ attharaṇānaṃ pāvuraṇānaṃ khomasukhumānaṃ kappāsika…pe… koseyya…pe… kambalasukhumānaṃ. So tassa kammassa katattā upacitattā…pe… itthattaṃ āgato samāno imaṃ mahāpurisalakkhaṇaṃ paṭilabhati. Suvaṇṇavaṇṇo hoti kañcanasannibhattaco’’ti (dī. ni. 3.218).

"මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ පෙර ජාතිවලදී... මිනිසත් බව ලබා සිටියදී ක්‍රෝධ නොකරන්නෙක් විය, දැඩි ලෙස වෙහෙසට පත් නොවන්නෙක් විය, බොහෝ සෙයින් නින්දා කළත් අමනාප නොවූහ, කෝප නොවූහ, වෛර නොබැඳූහ, නොමනාපය හෝ ද්වේෂය ප්‍රකට නොකළහ. සුකොමළ වූ මෘදු වූ ඇතිරිලි හා පෙරවීම් ද, සියුම් වූ ක්ෂෝම වස්ත්‍ර, කපු වස්ත්‍ර... පට වස්ත්‍ර... සියුම් වූ කම්බිලි වස්ත්‍ර දන් දුන්හ. ඒ කර්මයන් කළ බැවින් හා රැස් කළ බැවින්... මෙලොවට පැමිණි කල්හි මෙම මහාපුරුෂ ලක්ෂණය ලබති: රන්වන් පැහැති සිරුරක් ඇති වෙයි, රන්වන් පැහැති සමක් ඇති වෙයි."

Susaratā nāma brahmassaratā karavīkabhāṇitā, sāpi etena labbhati. Yathāha –

'සුසරතා' යනු බ්‍රහ්ම ස්වරයයි, කරවික පක්ෂියෙකුගේ වැනි මිහිරි හඬයි. එය ද මෙයින් ලැබේ. බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘Yampi[Pg.193], bhikkhave, tathāgato purimaṃ jātiṃ…pe… pharusaṃ vācaṃ pahāya pharusāya vācāya paṭivirato ahosi, yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā…pe… tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā ahosi. So tassa kammassa katattā upacitattā…pe… itthattaṃ āgato samāno imāni dve mahāpurisalakkhaṇāni paṭilabhati. Pahutajivho ca hoti brahmassaro ca karavīkabhāṇī’’ti (dī. ni. 3.236).

"මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ පෙර ජාතිවලදී... පරුෂ වචනය අත්හැර පරුෂ වචනයෙන් වැළකුණු සේක. නිදොස් වූ, කනට සුව දෙන... එබඳු වූ වචනම කතා කළහ. ඒ කර්මය කළ බැවින් හා රැස් කළ බැවින්... මෙලොවට පැමිණි කල්හි මෙම මහාපුරුෂ ලක්ෂණ දෙක ලබති: මහත් වූ දිවක් ඇති වෙයි, බ්‍රහ්ම ස්වරයෙන් හා කරවික හඬින් යුක්ත වෙයි."

Susaṇṭhānāti suṭṭhu saṇṭhānatā, samacitavaṭṭitayuttaṭṭhānesu aṅgapaccaṅgānaṃ samacitavaṭṭitabhāvena sannivesoti vuttaṃ hoti. Sāpi etena labbhati. Yathāha –

'සුසණ්ඨානා' යනු මනා පිහිටීමයි. මනා කොට පිහිටිය යුතු, වටකුරු විය යුතු තැන්වල අඟ පසඟ මනා කොට පිහිටා තිබීම හා වටකුරු වීම මෙයින් අදහස් වේ. එය ද මෙයින් ලැබේ. බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘Yampi, bhikkhave, tathāgato purimaṃ jātiṃ…pe… pubbe manussabhūto samāno bahujanassa atthakāmo ahosi hitakāmo phāsukāmo yogakkhemakāmo ‘kinti me saddhāya vaḍḍheyyuṃ, sīlena sutena cāgena paññāya dhanadhaññena khettavatthunā dvipadacatuppadehi puttadārehi dāsakammakaraporisehi ñātīhi mittehi bandhavehi vaḍḍheyyu’nti, so tassa kammassa…pe… samāno imāni tīṇi mahāpurisalakkhaṇāni paṭilabhati, sīhapubbaḍḍhakāyo ca hoti citantaraṃso ca samavaṭṭakkhandho cā’’ti (dī. ni. 3.224) evamādi.

“මහණෙනි, bhlkkhave, තථාගතයන් වහන්සේ tathāgato, පෙර ජාතිවල... පූර්වයෙහි මනුෂ්‍යයෙකු වූ සමයෙහි pubbe manussabhūto samāno, බොහෝ ජනයාගේ යහපත කැමති වූහ bahujanassa atthakāmo ahosi, වැඩ කැමති වූහ hitakāmo, පහසුව කැමති වූහ phāsukāmo, සසර බියෙන් මිදීම කැමති වූහ yogakkhemakāmo; ‘මොවුහු කෙසේ නම් ශ්‍රද්ධාවෙන් වැඩෙන්නාහුද, සීලයෙන්, ශ්‍රැතයෙන්, ත්‍යාගයෙන්, ප්‍රඥාවෙන්, ධන ධාන්‍යයෙන්, කෙත් වතුවලින්, දෙපා සිවුපා සතුන්ගෙන්, අඹුදරුවන්ගෙන්, දාස කම්කරු පුරුෂයන්ගෙන්, නෑයන්ගෙන්, මිතුරන්ගෙන් හා නෑසින්දෑයින්ගෙන් වැඩෙන්නාහුද’ යනාදී වශයෙන් (අර්ථ කැමති වූහ). උන්වහන්සේ ඒ කුසල කර්මයේ (විපාක වශයෙන්)... මෙම මහාපුරුෂ ලක්ෂණ තුනක් ලබති; එනම් සිංහයකුගේ ශරීරයේ පූර්ව භාගය වැනි කයක් ඇත්තේද වෙයි sīhapubbaḍḍhakāyo ca hoti, පිරුණු පිටක් ඇත්තේද වෙයි citantaraṃso ca, මනාව වටකුරු ස්කන්ධයන් ඇත්තේද වෙයි samavaṭṭakkhandho cā”ති යනාදී වශයෙන් වදාළහ.

Iminā nayena ito paresampi iminā puññanidhinā paṭilābhasādhakāni suttapadāni tato tato ānetvā vattabbāni. Ativitthārabhayena tu saṃkhittaṃ, idāni avasesapadānaṃ vaṇṇanaṃ karissāmi.

මෙම ක්‍රමයෙන් මීට වඩා අනෙකුත් ලක්ෂණ ද මෙම පින් නමැති නිධානයෙන් ලැබෙන ආකාරය දක්වන සූත්‍ර පද ඒ ඒ තැන්වලින් ගෙන දැක්විය යුතුය. ඉතා විස්තර වීමේ බිය නිසා (එය මෙහි) සංක්ෂිප්ත කරන ලදී. දැන් ඉතිරි පදයන්ගේ විවරණය කරන්නෙමු.

Surūpatāti ettha sakalasarīraṃ rūpanti veditabbaṃ ‘‘ākāso parivārito rūpaṃtveva saṅkhaṃ gacchatī’’tiādīsu (ma. ni. 1.306) viya, tassa rūpassa sundaratā surūpatā nātidīghatā nātirassatā nātikisatā nātithūlatā nātikāḷatā naccodātatāti vuttaṃ hoti. Ādhipaccanti adhipatibhāvo, khattiyamahāsālādibhāvena sāmikabhāvoti attho. Parivāroti agārikānaṃ sajanaparijanasampatti, anagārikānaṃ parisasampatti, ādhipaccañca [Pg.194] parivāro ca ādhipaccaparivāro. Ettha ca suvaṇṇatādīhi sarīrasampatti, ādhipaccena bhogasampatti, parivārena sajanaparijanasampatti vuttāti veditabbā. Sabbametena labbhatīti yaṃ taṃ ‘‘yaṃ yadevābhipatthenti, sabbametena labbhatī’’ti vuttaṃ, tattha idampi tāva paṭhamaṃ odhiso vuttasuvaṇṇatādi sabbametena labbhatīti veditabbanti dasseti.

‘සුරූපතාති’ (සුරූපී බව) යන්නෙහි මුළු සිරුරම ‘රූපය’ ලෙස දත යුතුය. ‘ආකාශය පිරිවරන ලද්දේ රූපය යැයි සංඛ්‍යාවට යයි’ යනාදී තැන්වල මෙන්, එම රූපයේ ඇති මනා බව සුරූපී බවයි. එනම් ඉතා උස නොවීම, ඉතා මිටි නොවීම, ඉතා කෙට්ටු නොවීම, ඉතා මහත නොවීම, ඉතා කළු නොවීම සහ ඉතා සුදු නොවීම යන අර්ථයයි. ‘ආධිපච්චං’ යනු අධිපති බවයි; ක්ෂත්‍රිය මහාසාල ආදී බව නිසා ඇතිවන ස්වාමි බව යන අර්ථයයි. ‘පරිවාරෝ’ යනු ගිහියන්ට තම නෑ පිරිවර සම්පත්තියයි, පැවිද්දන්ට පිරිස සම්පත්තියයි. අධිපති බව සහ පිරිවර ‘ආධිපච්චපරිවාරෝ’ නම් වේ. මෙහි ‘සුවණ්ණතා’ (ලස්සන පැහැය) ආදියෙන් ශරීර සම්පත්තිය ද, ‘ආධිපච්ච’ යන්නෙන් භෝග සම්පත්තිය ද, ‘පරිවාර’ යන්නෙන් නෑ පිරිවර සම්පත්තිය ද කියන ලදැයි දත යුතුය. ‘සබ්බමෙතේන ලබ්භති’ යන්නෙන්, ‘යම් යම් දෙයක්ම ප්‍රාර්ථනා කරත් ද, ඒ සියල්ල මෙයින් (මෙම පින් නිධානයෙන්) ලැබේ’ යැයි වදාළ තැන, ප්‍රථමයෙන් මෙම සුවණ්ණතා ආදී සියල්ල මෙයින් ලැබෙන බව දත යුතු යැයි දක්වයි.

Dvādasamagāthāvaṇṇanā

දොළොස්වන ගාථාවේ විවරණයයි.

12. Evamimāya gāthāya puññānubhāvena labhitabbaṃ rajjasampattito oraṃ devamanussasampattiṃ dassetvā idāni tadubhayarajjasampattiṃ dassento ‘‘padesarajja’’nti imaṃ gāthamāha.

12. මෙසේ මෙම ගාථාවෙන් පිනේ ආනුභාවයෙන් ලැබිය හැකි රාජ්‍ය සම්පත්තියට වඩා උතුම් වූ දෙවි මිනිස් සම්පත්තිය දක්වා, දැන් ඒ උභය රාජ්‍ය සම්පත්තිය දක්වනු පිණිස ‘පදේසරාජ්ජං’ යන මෙම ගාථාව වදාළහ.

Tattha padesarajjanti ekadīpampi sakalaṃ apāpuṇitvā pathaviyā ekamekasmiṃ padese rajjaṃ. Issarabhāvo issariyaṃ, iminā dīpacakkavattirajjaṃ dasseti. Cakkavattisukhaṃ piyanti iṭṭhaṃ kantaṃ manāpaṃ cakkavattisukhaṃ. Iminā cāturantacakkavattirajjaṃ dasseti. Devesu rajjaṃ devarajjaṃ, etena mandhātādīnampi manussānaṃ devarajjaṃ dassitaṃ hoti. Api dibbesūti iminā ye te divi bhavattā ‘‘dibbā’’ti vuccanti, tesu dibbesu kāyesu uppannānampi devarajjaṃ dasseti. Sabbametena labbhatīti yaṃ taṃ ‘‘yaṃ yadevābhipatthenti, sabbametena labbhatī’’ti vuttaṃ, tattha idampi dutiyaṃ odhiso padesarajjādi sabbametena labbhatīti veditabbanti dasseti.

එහි ‘පදේසරාජ්ජං’ යනු මුළු ද්වීපයක්ම (නොලබා) පෘථිවියේ එක් එක් ප්‍රදේශයක රාජ්‍යයයි. ‘ඊශ්වර භාවය’ ඉස්සරිය නම් වේ; මෙයින් ද්වීපයක සක්විති රාජ්‍යය දක්වයි. සක්විති සැපත ‘පියං’ නම් වේ; එනම් කැමති වූ, මනාප වූ සක්විති සැපතයි. මෙයින් සතර මහා ද්වීපයට අධිපති සක්විති රාජ්‍යය දක්වයි. දෙවියන් අතර රාජ්‍යය ‘දේවාරාජ්ජං’ නම් වේ; මෙයින් මන්ධාතු ආදී මිනිසුන්ගේ දිව්‍ය රාජ්‍ය සම්පත්තිය ද දක්වන ලද්දේ වෙයි. ‘අපි දිබ්බේසු’ යන්නෙන් දිව්‍ය ලෝකවල උපන් ඒ දිව්‍යයන් අතර දේව රාජ්‍යය දක්වයි. ‘සබ්බමෙතේන ලබ්භති’ යන්නෙන්, දෙවනුව මෙම පදේසරාජ්ජ ආදී සියල්ලම පිනෙන් ලැබෙන බව දත යුතු යැයි දක්වයි.

Terasamagāthāvaṇṇanā

දහතුන්වන ගාථාවේ විවරණයයි.

13. Evamimāya gāthāya puññānubhāvena labhitabbaṃ devamanussarajjasampattiṃ dassetvā idāni dvīhi gāthāhi vuttaṃ sampattiṃ samāsato purakkhatvā nibbānasampattiṃ dassento ‘‘mānussikā ca sampattī’’ti imaṃ gāthamāha.

13. මෙසේ මෙම ගාථාවෙන් පිනේ ආනුභාවයෙන් ලැබිය හැකි දෙවි මිනිස් රාජ්‍ය සම්පත්තිය දක්වා, දැන් ගාථා දෙකකින් වදාළ ඒ සම්පත්තීන් සංක්ෂිප්තව ඉදිරිපත් කර, නිවන් සම්පත්තිය දක්වනු පිණිස ‘මානුස්සිකා ච සම්පත්ති’ යන මෙම ගාථාව වදාළහ.

Tassāyaṃ padavaṇṇanā – manussānaṃ ayanti mānussī, mānussī eva mānussikā. Sampajjanaṃ sampatti. Devānaṃ loko devaloko. Tasmiṃ devaloke. Yāti anavasesapariyādānaṃ, ramanti etāya ajjhattaṃ uppannāya bahiddhā vā upakaraṇabhūtāyāti rati, sukhassa sukhavatthuno cetaṃ [Pg.195] adhivacanaṃ. Yāti aniyatavacanaṃ casaddo pubbasampattiyā saha sampiṇḍanattho. Nibbānaṃyeva nibbānasampatti.

එහි පද විවරණය මෙසේය: මිනිසුන්ට අයත් දෙය ‘මානුස්සී’ නම් වේ, මානුස්සී යනුම ‘මානුස්සිකා’ නම් වේ. සම්පූර්ණ වීම ‘සම්පත්ති’ නම් වේ. දෙවියන්ගේ ලෝකය ‘දේව ලෝකයයි’. එම දේව ලෝකයෙහි ද යම් ඇලීමක් (රතියක්) ඇද්ද, අධ්‍යාත්මිකව උපන් හෝ බාහිරව උපකරණ බවට පත් වූ යම් දෙයකින් සත්වයෝ ඇලෙත් ද එය ‘රති’ නම් වේ; මෙය සැපයට හා සැප උපදවන වස්තූන්ට නමකි. ‘යා’ යන පදය අනිශ්චිත වචනයකි. ‘ච’ ශබ්දය පෙර සම්පත්තීන් සමග එකතු කිරීමේ අර්ථයෙහි වැටේ. නිවනම ‘නිබ්බාන සම්පත්ති’ නම් වේ.

Ayaṃ pana atthavaṇṇanā – yā esā ‘‘suvaṇṇatā’’tiādīhi padehi mānussikā ca sampatti devaloke ca yā rati vuttā, sā ca sabbā, yā cāyamaparā saddhānusāribhāvādivasena pattabbā nibbānasampatti, sā cāti idaṃ tatiyampi odhiso sabbametena labbhatīti.

මෙහි අර්ථ විවරණය නම්: ‘සුවණ්ණතා’ ආදී පදවලින් මිනිස් සම්පත්තිය හා දිව්‍ය ලෝකයෙහි යම් රතියක් (ඇලීමක්) කියන ලද ද, ඒ සියල්ලම ද, ශ්‍රද්ධානුසාරී භාවය ආදී වශයෙන් ලැබිය යුතු යම් මේ නිවන් සම්පත්තියක් ඇද්ද, එය ද යන මේ සියල්ල තෙවනුව ද මෙම පිනෙන් ලැබෙන බව දක්වයි.

Atha vā yā pubbe suvaṇṇatādīhi avuttā ‘‘sūrā satimanto idha brahmacariyavāso’’ti evamādinā (a. ni. 9.21) nayena niddiṭṭhā paññāveyyattiyādibhedā ca mānussikā sampatti, aparā devaloke ca yā jhānādirati, yā ca yathāvuttappakārā nibbānasampatti cāti idampi tatiyaṃ odhiso sabbametena labbhatīti. Evampettha atthavaṇṇanā veditabbā.

නැතහොත්, පෙර ‘සුවණ්ණතා’ ආදියෙන් නොකියවුණු, ‘මෙලොව සූර වූ, සිහි ඇති, බ්‍රහ්මචරියාවේ හැසිරෙන’ ආදී ක්‍රමයෙන් දක්වන ලද ප්‍රඥාවේ වෛශාරද්‍යය ආදී භේද සහිත වූ මානුෂික සම්පත්තිය ද, දිව්‍ය ලෝකයෙහි ඇති ධ්‍යාන ආදී රතිය ද, කලින් කී ආකාරයේ නිවන් සම්පත්තිය ද යන මේ සියල්ලම තෙවනුව පිනෙන් ලැබෙන බව දත යුතුය. මෙලෙස මෙහි අර්ථ විවරණය දත යුතුය.

Cuddasamagāthāvaṇṇanā

දහහතරවන ගාථාවේ විවරණයයි.

14. Evamimāya gāthāya puññānubhāvena labhitabbaṃ saddhānusārībhāvādivasena pattabbaṃ nibbānasampattimpi dassetvā idāni tevijjaubhatobhāgavimuttabhāvavasenapi pattabbaṃ tameva tassa upāyañca dassento ‘‘mittasampadamāgammā’’ti imaṃ gāthamāha.

14. මෙසේ මෙම ගාථාවෙන් පිනේ ආනුභාවයෙන් ලැබිය හැකි, ශ්‍රද්ධානුසාරී භාවය ආදී වශයෙන් ලැබිය යුතු නිවන් සම්පත්තිය ද දක්වා, දැන් ත්‍රිවිද්‍යා හා උභතෝභාග විමුක්ත භාවය වශයෙන් ලැබිය යුතු වූ එම සම්පත්තියට මඟ (උපාය) දක්වනු පිණිස ‘මිත්තසම්පදමාගම්ම’ යන මෙම ගාථාව වදාළහ.

Tassāyaṃ padavaṇṇanā – sampajjati etāya guṇavibhūtiṃ pāpuṇātīti sampadā, mitto eva sampadā mittasampadā, taṃ mittasampadaṃ. Āgammāti nissāya. Yonisoti upāyena. Payuñjatoti yogānuṭṭhānaṃ karoto. Vijānāti etāyāti vijjā, vimuccati etāya, sayaṃ vā vimuccatīti vimutti, vijjā ca vimutti ca vijjāvimuttiyo, vijjāvimuttīsu vasībhāvo vijjāvimuttivasībhāvo.

එහි පද විවරණය මෙසේය: යමකින් ගුණ විශේෂයන්ට පැමිණේද එය ‘සම්පදා’ නම් වේ. මිතුරාම සම්පත්තියක් බැවින් ‘මිත්ත සම්පදා’ නම් වේ. ‘ආගම්ම’ යනු ඇසුරු කරගෙන යන්නයි. ‘යෝනිසෝ’ යනු උපායශීලීව යන්නයි. ‘පයුඤ්ජතෝ’ යනු වීර්යයෙහි යෙදෙන තැනැත්තාට යන්නයි. යමකින් විශිෂ්ට ලෙස දැනගනී ද එය ‘විජ්ජා’ නම් වේ. යමකින් මිදේ ද හෝ තෙමේම මිදුණේ වේ ද එය ‘විමුත්ති’ නම් වේ. විජ්ජා හා විමුත්ති ‘විජ්ජාවිමුත්තියෝ’ නම් වේ. විජ්ජා හා විමුක්තීන්හි පවතින දක්ෂ බව (ප්‍රවීණත්වය) ‘විජ්ජාවිමුත්තිවසිභාවෝ’ නම් වේ.

Ayaṃ pana atthavaṇṇanā – yvāyaṃ mittasampadamāgamma satthāraṃ vā aññataraṃ vā garuṭṭhāniyaṃ sabrahmacāriṃ nissāya tato ovādañca anusāsaniñca gahetvā yathānusiṭṭhaṃ paṭipattiyā yoniso payuñjato pubbenivāsādīsu tīsu vijjāsu ‘‘tattha katamā vimutti? Cittassa ca adhimutti nibbānañcā’’ti (dha. sa. 1381) evaṃ āgatāya aṭṭhasamāpattinibbānabhedāya vimuttiyā ca tathā tathā adandhāyitattena [Pg.196] vasībhāvo, idampi catutthaṃ odhiso sabbametena labbhatīti.

අර්ථ විවරණය මෙසේය: යම් මේ පුද්ගලයෙක් කල්‍යාණ මිත්‍ර සම්පත්තිය ඇසුරු කරමින්, ශාස්තෘන් වහන්සේ හෝ ගරු කළ යුතු වෙනත් සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේ නමක් ඇසුරු කොට, උන්වහන්සේගෙන් අවවාද අනුශාසනා ලබාගෙන, අනුශාසනාවට අනුව පිළිවෙත් පිරීමෙන් නුවණින් යුතුව වීර්යය වඩන්නේ ද, ඔහුට පූර්වෙනිවාසානුස්සති ආදී ත්‍රිවිද්‍යාවන්හි ද, ‘එහි විමුක්තිය යනු කවරේද? සිතේ මිදීම හා නිවනයි’ යනුවෙන් දැක්වෙන අටසමවත් හා නිවන යන භේදයන්ගෙන් යුත් විමුක්තියෙහි ද, ඒ ඒ ආකාරයෙන් ප්‍රමාදයකින් තොරව ඇති කරගන්නා ප්‍රවීණත්වය (වශීභාවය) ලැබෙයි. මෙම සියල්ල ද සිව්වනුව පිනෙන් ලැබෙන බව දත යුතුය.

Pannarasamagāthāvaṇṇanā

පහළොස්වන ගාථාවේ විවරණයයි.

15. Evamimāya gāthāya pubbe kathitavijjāvimuttivasībhāvabhāgiyapuññānubhāvena labhitabbaṃ tevijjaubhatobhāgavimuttabhāvavasenapi pattabbaṃ nibbānasampattiṃ dassetvā idāni yasmā vijjāvimuttivasībhāvappattā tevijjā ubhatobhāgavimuttāpi sabbe paṭisambhidādiguṇavibhūtiṃ labhanti, imāya puññasampadāya ca tassā guṇavibhūtiyā padaṭṭhānavasena tathā tathā sāpi labbhati, tasmā tampi dassento ‘‘paṭisambhidā vimokkhā cā’’ti imaṃ gāthamāha.

15. මෙසේ මෙම ගාථාවෙන් කලින් සඳහන් කළ විද්‍යා හා විමුක්ති වසීභාවයට හේතු වන පිනේ ආනුභාවයෙන් ලැබිය හැකි වූ ද, ත්‍රිවිද්‍යාව හා උභතෝභාග විමුක්ති භාවය මඟින් ද ළඟා කරගත හැකි වූ නිවන් සම්පත්තිය පෙන්වා දී, දැන් යම් හෙයකින් විද්‍යා විමුක්ති වසීභාවයට පත් වූ ත්‍රිවිද්‍යාලාභීහු සහ උභතෝභාග විමුක්ත වූවෝ පටිසම්භිදා ආදී ගුණ මහිමය ලබන්නාහු ද, මෙම පින් සම්පත්තිය එම ගුණ මහිමයට ආසන්න හේතුවක් වන බැවින් ඒ ඒ ආකාරයෙන් එය ද ලැබෙන බව දක්වනු පිණිස ‘‘පටිසම්භිදා විමොක්ඛා ච’’ යන මෙම ගාථාව වදාළ සේක.

‘‘Yato sammā katena yā cāyaṃ dhammatthaniruttipaṭibhānesu pabhedagatā paññā paṭisambhidā’’ti vuccati, ye cime ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādinā (dī. ni. 2.129; 3.339) nayena aṭṭha vimokkhā, yā cāyaṃ bhagavato sāvakehi pattabbā sāvakasampattisādhikā sāvakapāramī, yā ca sayambhubhāvasādhikā paccekabodhi, yā ca sabbasattuttamabhāvasādhikā buddhabhūmi, idampi pañcamaṃ odhiso sabbametena labbhatīti veditabbaṃ.

"යම් හෙයකින් මනාව කරන ලද ධර්ම, අර්ථ, නිරුක්ති සහ පටිභාන යන විෂයන්හි ප්‍රභේද වූ යම් ප්‍රඥාවක් වේ ද, එය 'පටිසම්භිදා' යැයි කියනු ලැබේ. 'රූපී රූප දකියි' යනාදී ක්‍රමයෙන් කියවෙන අෂ්ට විමොක්ෂයන් ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයන් විසින් අත්කර ගත යුතු වූ ද ශ්‍රාවක සම්පත්තිය සලසා දෙන්නා වූ ද ශ්‍රාවක පාරමී ඥානය ද, ස්වයම්භූ බව සලසන පච්චේකබෝධි ඥානය ද, සියලු සත්වයන්ට උතුම් වූ බුද්ධ භූමිය (සර්වඥතා ඥානය) ද යන මේ සියල්ලම පස්වන කොටස ලෙස මෙම පිනෙන් ලැබෙන බව දත යුතුය."

Soḷasamagāthāvaṇṇanā

දහසයවන ගාථාවේ වර්ණනාවයි.

16. Evaṃ bhagavā yaṃ taṃ ‘‘yaṃ yadevābhipatthenti, sabbametena labbhatī’’ti vuttaṃ, taṃ imāhi pañcahi gāthāhi odhiso odhiso dassetvā idāni sabbamevidaṃ sabbakāmadadanidhisaññitaṃ puññasampadaṃ pasaṃsanto ‘‘evaṃ mahatthikā esā’’ti imāya gāthāya desanaṃ niṭṭhapesi.

16. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "යම් යම් දෙයක් පතත් ද, ඒ සියල්ල මෙයින් ලැබෙන්නේ ය" යැයි යමක් වදාළ සේක් ද, එය මෙම ගාථා පහෙන් කොටස් වශයෙන් පෙන්වා දී, දැන් සියලු කැමැත්ත ලබා දෙන නිධානයක් බඳු වූ මෙම පින් සම්පත්තිය පසසමින් "මෙසේ මෙය මහත් වැඩදායී වේ" යන ගාථාවෙන් දේශනාව නිමා කළ සේක.

Tassāyaṃ padavaṇṇanā – evanti atītatthanidassanaṃ. Mahanto attho assāti mahatthikā, mahato atthāya saṃvattatīti vuttaṃ hoti, mahiddhikātipi pāṭho. Esāti uddesavacanaṃ, tena ‘‘yassa dānena sīlenā’’ti ito pabhuti yāva ‘‘kayirātha dhīro puññānī’’ti vuttaṃ puññasampadaṃ uddisati. Yadidanti abhimukhakaraṇatthe nipāto, tena esāti uddiṭṭhaṃ niddisituṃ yā esāti abhimukhaṃ karoti. Puññānaṃ sampadā puññasampadā[Pg.197]. Tasmāti kāraṇavacanaṃ. Dhīrāti dhitimanto. Pasaṃsantīti vaṇṇayanti. Paṇḍitāti paññāsampannā. Katapuññatanti katapuññabhāvaṃ.

එහි පද විවරණය මෙසේය: 'එවං' යනු ඉකුත් වූ කරුණු දැක්වීමට යෙදෙන පදයකි. මහත් වූ අර්ථ (පල) ඇත්තේ යන අර්ථයෙන් 'මහත්ථිකා' නම් වේ. මහත් වූ යහපත පිණිස පවතී යනු මෙහි අදහසයි. 'මහිද්ධිකා' කියා ද පාඨයක් ඇත. 'එසා' යනු දක්වන වචනයකි. එයින් "යම් කෙනෙකු දානයෙන් හා සීලයෙන්" යන්නෙහි පටන් "පණ්ඩිතයා පින් කළ යුතුය" යන්න දක්වා වදාළ පින් සම්පත්තිය අදහස් කෙරේ. 'යදිදං' යනු ඉදිරිපත් කිරීමට යෙදෙන නිපාතයකි. එයින් 'එසා' (මේ යම් පින් සම්පත්තියක් වේ ද) යනුවෙන් දැක්වූ කරුණ හෙළි කරයි. පින්වලින් ඇති වන සම්පත්තිය 'පුඤ්ඤසම්පදා' නම් වේ. 'තස්මා' යනු හේතුව දක්වන වචනයකි. 'ධීරා' යනු ධෛර්යවන්ත බුද්ධිමත්හු ය. 'පසංසන්ති' යනු වර්ණනා කරති (පසසති) යන්නයි. 'පණ්ඩිතා' යනු ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූවන් ය. 'කතපුඤ්ඤතං' යනු පින් කළ බව (පින් ඇති බව) යි.

Ayaṃ pana atthavaṇṇanā – iti bhagavā suvaṇṇatādiṃ buddhabhūmipariyosānaṃ puññasampadānubhāvena adhigantabbamatthaṃ vaṇṇayitvā idāni tamevatthaṃ sampiṇḍetvā dassento tenevatthena yathāvuttappakārāya puññasampadāya mahatthikattaṃ thunanto āha – evaṃ mahato atthassa āvahanena mahatthikā esā, yadidaṃ mayā ‘‘yassa dānena sīlenā’’tiādinā nayena desitā puññasampadā, tasmā mādisā sattānaṃ hitasukhāvahāya dhammadesanāya akilāsutāya yathābhūtaguṇena ca dhīrā paṇḍitā ‘‘asādhāraṇamaññesaṃ, acorāharaṇo nidhī’’tiādīhi idha vuttehi ca, avuttehi ca ‘‘mā, bhikkhave, puññānaṃ bhāyittha, sukhassetaṃ, bhikkhave, adhivacanaṃ, yadidaṃ puññānī’’tiādīhi (a. ni. 7.62; itivu. 22; netti. 121) vacanehi anekākāravokāraṃ katapuññataṃ pasaṃsanti, na pakkhapātenāti.

අර්ථ විවරණය මෙසේය: මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සුන්දර වර්ණය ඇතුළු බුද්ධ භූමිය දක්වා පින් සම්පත්තියේ ආනුභාවයෙන් ලැබිය යුතු අර්ථයන් වර්ණනා කර, දැන් එම කරුණු එක්තැන් කොට පෙන්වා දෙනු පිණිසත්, එම අර්ථයෙන්ම කලින් කියන ලද පින් සම්පත්තියේ මහත් ඵල භාවය වර්ණනා කරනු පිණිසත් මෙසේ වදාළ සේක: මෙසේ මහත් වූ අර්ථයක් ගෙන දෙන බැවින් මෙය මහත් වැඩදායී වේ. මා විසින් "යමෙකු දානයෙන් සීලයෙන්" යනාදී වශයෙන් දේශනා කළ පින් සම්පත්තිය යම් එකක් ද, එබැවින් මා වැනි සත්වයන්ගේ හිතසුව පිණිස ධර්ම දේශනා කිරීමෙහි පසුබට නොවන, යථාභූත ගුණයෙන් යුත් ධීර පණ්ඩිතයෝ, "අන් අයට සාධාරණ නොවන, සොරුන් ගත නොහැකි නිධානයකි" යනාදී වශයෙන් මෙහි සඳහන් සහ "මහණෙනි, පින්වලට බිය නොවන්න, පින් යනු සැපයට නමකි" යනාදී වශයෙන් වෙනත් තැන්වල සඳහන් විවිධ ආකාරයේ වචන මඟින් මේ පින් ඇති බව පසසති. ඔවුන් පසසන්නේ පක්ෂපාතීත්වයකින් නොව (ගුණය නිසාමය).

Desanāpariyosāne so upāsako bahujanena saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāsi, rañño ca pasenadikosalassa santikaṃ gantvā etamatthaṃ ārocesi, rājā ativiya tuṭṭho hutvā ‘‘sādhu, gahapati, sādhu kho tvaṃ, gahapati, mādisehipi anāharaṇīyaṃ nidhiṃ nidhesī’’ti saṃrādhetvā mahatiṃ pūjamakāsīti.

දේශනාව අවසානයෙහි එම උපාසකතුමා බොහෝ පිරිසක් සමඟ සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. පසුව පසේනදී කොසොල් රජු වෙත ගොස් මේ පුවත දැන්වීය. රජතුමා බෙහෙවින් සතුටට පත්ව, "සාධු ගෘහපතිය, ඔබ ඉතා යහපත් ක්‍රියාවක් කළා, මා වැනි රජවරුන්ට පවා පැහැරගත නොහැකි නිධානයක් ඔබ තැන්පත් කළා" යැයි සතුට පල කරමින් ඔහුට මහත් වූ පූජා සත්කාර කළේය.

Paramatthajotikāya khuddakapāṭha-aṭṭhakathāya

පරමත්ථජෝතිකා නම් වූ ඛුද්දකපාඨ අටුවාවෙහි.

Nidhikaṇḍasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

නිධිකණ්ඩ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

9. Mettasuttavaṇṇanā

9. මෙත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව.

Nikkhepappayojanaṃ

(සූත්‍රය මෙහි) ඇතුළත් කිරීමේ ප්‍රයෝජනය.

Idāni nidhikaṇḍānantaraṃ nikkhittassa mettasuttassa vaṇṇanākkamo anuppatto. Tassa idha nikkhepappayojanaṃ vatvā tato paraṃ –

දැන් නිධිකණ්ඩ සූත්‍රයට පසුව තැබූ මෙත්ත සූත්‍රයේ වර්ණනා අනුපිළිවෙළ පැමිණ තිබේ. එහි මෙහි ඇතුළත් කිරීමේ ප්‍රයෝජනය පවසා ඉන් අනතුරුව —

‘‘Yena vuttaṃ yadā yattha, yasmā cetesa dīpanā;

Nidānaṃ sodhayitvāssa, karissāmatthavaṇṇanaṃ’’.

"කවුරුන් විසින්, කවදා, කොහේදී, කුමන හේතුවක් නිසා මෙය වදාරන ලද්දේ දැයි පෙන්වා දෙමින්, එහි නිදානය පිරිසිදු කොට අර්ථ වර්ණනාව කරන්නෙමු."

Tattha [Pg.198] yasmā nidhikaṇḍena dānasīlādipuññasampadā vuttā, sā ca sattesu mettāya katāya mahapphalā hoti yāva buddhabhūmiṃ pāpetuṃ samatthā, tasmā tassā puññasampadāya upakāradassanatthaṃ, yasmā vā saraṇehi sāsane otaritvā sikkhāpadehi sīle patiṭṭhitānaṃ dvattiṃsākārena rāgappahānasamatthaṃ, kumārapañhena mohappahānasamatthañca kammaṭṭhānaṃ dassetvā, maṅgalasuttena tassa pavattiyā maṅgalabhāvo attarakkhā ca, ratanasuttena tassānurūpā pararakkhā, tirokuṭṭena rattanasutte vuttabhūtesu ekaccabhūtadassanaṃ vuttappakārāya puññasampattiyā pamajjantānaṃ vipatti ca, nidhikaṇḍena tirokuṭṭe vuttavipattipaṭipakkhabhūtā sampatti ca dassitā, dosappahānasamatthaṃ pana kammaṭṭhānaṃ adassitameva, tasmā taṃ dosappahānasamatthaṃ kammaṭṭhānaṃ dassetuṃ idaṃ mettasuttaṃ idha nikkhittaṃ. Evañhi suparipūro hoti khuddakapāṭhoti idamassa idha nikkhepappayojanaṃ.

එහි යම් හෙයකින් නිධිකණ්ඩ සූත්‍රයෙන් දාන ශීලාදී පින් සම්පත්තිය වදාරන ලද ද, එය සත්වයන් කෙරෙහි මෛත්‍රියෙන් යුතුව කළ විට බුද්ධ භූමිය දක්වාම පැමිණවීමට සමත් මහත් ඵල ඇත්තක් වන බැවින් එම පින් සම්පත්තියට උපකාරයක් ලෙස මෙය දක්වන ලදී. එසේත් නැතිනම්, සරණාගමනයෙන් ශාසනයට පිවිස සිල්පද මඟින් සීලයෙහි පිහිටි අයට 'ද්වත්තිංසාකාරය' මඟින් රාගය ප්‍රහාණයට සමත් කමටහන ද, 'කුමාර පඤ්හ' මඟින් මෝහය ප්‍රහාණයට සමත් කමටහන ද පෙන්වා දී, මංගල සූත්‍රයෙන් එහි පැවැත්මේ මංගල ස්වභාවය හා තමා ආරක්ෂා වීම ද, රතන සූත්‍රයෙන් එයට අනුරූපව අනුන් ආරක්ෂා වීම ද, තිරෝකුඩ්ඩ සූත්‍රයෙන් රතන සූත්‍රයේ සඳහන් ඇතැම් භූතයන් පෙන්වා දීමත් පින් සම්පත්තිය කෙරෙහි පමා වන්නන්ගේ විපත්තියත් දක්වන ලදී. නිධිකණ්ඩ සූත්‍රයෙන් තිරෝකුඩ්ඩ සූත්‍රයේ කී විපත්තියට පටහැනි වූ සම්පත්තිය දක්වන ලදී. එහෙත් දෝෂ (තරහව/ද්වේෂය) ප්‍රහාණය කිරීමට සමත් කමටහනක් මෙතෙක් දක්වා නැත. එබැවින් එම දෝෂ ප්‍රහාණයට සමත් කමටහන පෙන්වා දෙනු පිණිස මෙම මෙත්ත සූත්‍රය මෙහි ඇතුළත් කරන ලදී. මෙසේ ඛුද්දකපාඨය මනාව සම්පූර්ණ වන්නේය යන්න මෙහි එය ඇතුළත් කිරීමේ ප්‍රයෝජනයයි.

Nidānasodhanaṃ

නිදානය පිරිසිදු කිරීම (සෙවීම).

Idāni yāyaṃ –

දැන් යම් "කවුරුන් විසින්, කවදා, කොහේදී..." යන මාතෘකාවක් තබන ලද ද,

‘‘Yena vuttaṃ yadā yattha, yasmā cetesa dīpanā;

Nidānaṃ sodhayitvāssa, karissāmatthavaṇṇana’’nti. –

"කවුරුන් විසින්, කවදා, කොහේදී, කුමන හේතුවක් නිසා මෙය වදාරන ලද්දේ දැයි පෙන්වා දෙමින්, එහි නිදානය පිරිසිදු කොට අර්ථ වර්ණනාව කරන්නෙමු" යන්නයි.

Mātikā nikkhittā, tattha idaṃ mettasuttaṃ bhagavatāva vuttaṃ, na sāvakādīhi, tañca pana yadā himavantapassato devatāhi ubbāḷhā bhikkhū bhagavato santikaṃ āgatā, tadā sāvatthiyaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ parittatthāya kammaṭṭhānatthāya ca vuttanti evaṃ tāva saṅkhepato etesaṃ padānaṃ dīpanā nidānasodhanā veditabbā.

එම මාතෘකාව තබන ලද අතර, එහිදී මෙම මෙත්ත සූත්‍රය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්ම වදාරන ලද්දකි, ශ්‍රාවකයන් විසින් නොවේ. එය ද හිමාල පාමුල වසන දේවතාවන්ගෙන් පීඩා විඳි භික්ෂූන් වහන්සේලා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණි කල්හි, සැවැත් නුවරදී එම භික්ෂූන්ගේ ආරක්ෂාව පිණිසත් කමටහන් පිණිසත් වදාරන ලද්දකි. මෙසේ සැකෙවින් මෙම පදයන්ගේ විවරණය හා නිදානය සෙවීම දත යුතුය.

Vitthārato pana evaṃ veditabbā – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya, tena kho pana samayena sambahulā nānāverajjakā bhikkhū bhagavato santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā tattha tattha vassaṃ upagantukāmā bhagavantaṃ upasaṅkamanti. Tatra sudaṃ bhagavā rāgacaritānaṃ saviññāṇakaaviññāṇakavasena ekādasavidhaṃ asubhakammaṭṭhānaṃ, dosacaritānaṃ catubbidhaṃ mettādikammaṭṭhānaṃ, mohacaritānaṃ maraṇassatikammaṭṭhānādīni, vitakkacaritānaṃ ānāpānassatipathavīkasiṇādīni, saddhācaritānaṃ buddhānussatikammaṭṭhānādīni, buddhicaritānaṃ catudhātuvavatthānādīnīti [Pg.199] iminā nayena caturāsītisahassappabhedacaritānukūlāni kammaṭṭhānāni katheti.

විස්තර වශයෙන් මෙසේ දත යුතුය. එක් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වස් එළඹෙන කාලය ආසන්න වූ කල්හි සැවැත් නුවර වැඩ වසන සේක. එකල විවිධ ජනපදවලින් පැමිණි බොහෝ භික්ෂූන් වහන්සේලා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙතින් කර්මස්ථාන ඉගෙන, ඒ ඒ තැන්වල වස් එළඹීමට කැමති ව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණියහ. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රාගචරිත ඇත්තන්ට සවිඤ්ඤාණක හා අවිඤ්ඤාණක වශයෙන් එකොළොස් වැදෑරුම් වූ අසුභ කර්මස්ථාන ද, දෝසචරිත ඇත්තන්ට සතර වැදෑරුම් වූ මෙත්තාදි කර්මස්ථාන ද, මෝහචරිත ඇත්තන්ට මරණානුස්සති කර්මස්ථානාදිය ද, විතක්කචරිත ඇත්තන්ට ආනාපානසති හා පඨවි කසිණාදිය ද, සද්ධාචරිත ඇත්තන්ට බුද්ධානුස්සති කර්මස්ථානාදිය ද, බුද්ධිචරිත ඇත්තන්ට චතුධාතු වවස්ථානාදිය ද යන මේ ආකාරයෙන් අසූ හාරදහසක් වූ චරිත ප්‍රභේදයන්ට අනුකූල වූ කර්මස්ථාන වදාළ සේක.

Atha kho pañcamattāni bhikkhusatāni bhagavato santike kammaṭṭhānaṃ uggahetvā sappāyasenāsanañca gocaragāmañca pariyesamānāni anupubbena gantvā paccante himavantena saddhiṃ ekābaddhaṃ nīlakācamaṇisannibhasilātalaṃ sītalaghanacchāyanīlavanasaṇḍamaṇḍitaṃ muttājālarajatapaṭṭasadisavālukākiṇṇabhūmibhāgaṃ sucisātasītalajalāsayaparivāritaṃ pabbatamaddasaṃsu. Atha te bhikkhū tatthekarattiṃ vasitvā pabhātāya rattiyā sarīraparikammaṃ katvā tassa avidūre aññataraṃ gāmaṃ piṇḍāya pavisiṃsu. Gāmo ghananivesanasanniviṭṭhakulasahassayutto, manussā cettha saddhā pasannā te paccante pabbajitadassanassa dullabhatāya bhikkhū disvā eva pītisomanassajātā hutvā te bhikkhū bhojetvā ‘‘idheva, bhante, temāsaṃ vasathā’’ti yācitvā pañca padhānakuṭisatāni kāretvā tattha mañcapīṭhapānīyaparibhojanīyaghaṭādīni sabbūpakaraṇāni paṭiyādesuṃ.

ඉක්බිති පන්සියයක් පමණ වූ ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙතින් කර්මස්ථාන උගෙන, තමන්ට සුදුසු සේනාසනයක් සහ පිණ්ඩපාතය සඳහා ගොදුරු ගමක සොයමින් අනුපිළිවෙලින් ගොස්, ප්‍රත්‍යන්ත දේශයක හිමාලය හා එකට බැඳී පවත්නා, නිල් මැණික් වන් ගල්තලාවලින් යුත්, සීතල වූ ඝන සෙවණැති, නිල්වන් වනාන්තරයකින් අලංකාර වූ, මුතු දැල් හා රිදී පට වැනි වැලි ඉසිරුණු භූමි භාගයකින් යුත්, පිරිසිදු මිහිරි සිසිල් ජලාශවලින් වට වූ එක්තරා පර්වතයක් දුටුවහ. එකල ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා එහි එක් රැයක් වැස, පසුදින අලුයම ශරීර කෘත්‍ය නිමවා ඒ පර්වතයට නුදුරු එක්තරා ගමකට පිඬු පිණිස වැඩම කළහ. ඒ ගම නිවාස රාශියකින් සමන්විත වූ කුල දහසකින් යුක්ත වූවකි. එහි මිනිස්සු ශ්‍රද්ධාවන්ත වූහ, පැහැදුණාහු වූහ. ඔවුහු ප්‍රත්‍යන්ත දේශයක පැවිද්දෙකු දැකීම දුර්ලභ බැවින් භික්ෂූන් වහන්සේලා දැකීමෙන් ම ඉමහත් පීති සොම්නසට පත්ව, උන්වහන්සේලාට දානය පිළිගන්වා, “ස්වාමීනි, වස් කාලයෙහි මාස තුන මෙහි ම වැඩ වසන සේක්වා” යි ආරාධනා කළහ. අනතුරුව භාවනා කුටි පන්සියයක් කරවා, එහි ඇඳ, පුටු, පැන් හා පරිභෝග ජල කළ ඇතුළු සියලු උපකරණ පිළියෙළ කර දුන්හ.

Bhikkhū dutiyadivase aññaṃ gāmaṃ piṇḍāya pavisiṃsu. Tatthapi manussā tatheva upaṭṭhahitvā vassāvāsaṃ yāciṃsu. Bhikkhū ‘‘asati antarāye’’ti adhivāsetvā taṃ vanasaṇḍaṃ pavisitvā sabbarattindivaṃ āraddhavīriyā yāmaghaṇḍikaṃ koṭṭetvā yonisomanasikārabahulā viharantā rukkhamūlāni upagantvā nisīdiṃsu. Sīlavantānaṃ bhikkhūnaṃ tejena vihatatejā rukkhadevatā attano attano vimānā oruyha dārake gahetvā ito cito vicaranti. Seyyathāpi nāma rājūhi vā rājamahāmattehi vā gāmakāvāsaṃ gatehi gāmavāsīnaṃ gharesu okāse gahite gharamanussakā gharā nikkhamitvā aññatra vasantā ‘‘kadā nu gamissantī’’ti dūratova olokenti, evameva devatā attano attano vimānāni chaḍḍetvā ito cito ca vicarantiyo dūratova olokenti ‘‘kadā nu bhadantā gamissantī’’ti. Tato evaṃ samacintesuṃ ‘‘paṭhamavassūpagatā bhikkhū avassaṃ temāsaṃ vasissanti, mayaṃ pana tāva ciraṃ dārake gahetvā okkamma vasituṃ na sakkoma, handa mayaṃ bhikkhūnaṃ bhayānakaṃ ārammaṇaṃ dassemā’’ti. Tā rattiṃ bhikkhūnaṃ samaṇadhammakaraṇavelāya bhiṃsanakāni yakkharūpāni nimminitvā purato [Pg.200] purato tiṭṭhanti, bheravasaddañca karonti. Bhikkhūnaṃ tāni rūpāni disvā tañca saddaṃ sutvā hadayaṃ phandi, dubbaṇṇā ca ahesuṃ uppaṇḍuppaṇḍukajātā. Tena te bhikkhū cittaṃ ekaggaṃ kātuṃ nāsakkhiṃsu, tesaṃ anekaggacittānaṃ bhayena ca punappunaṃ saṃviggānaṃ sati sammussi, tato tesaṃ muṭṭhasatīnaṃ duggandhāni ārammaṇāni payojesuṃ, tesaṃ tena duggandhena nimmathiyamānamiva matthaluṅgaṃ ahosi, gāḷhā sīsavedanā uppajjiṃsu, na ca taṃ pavattiṃ aññamaññassa ārocesuṃ.

භික්ෂූන් වහන්සේලා දෙවන දිනයෙහි වෙනත් ගමකට පිඬු පිණිස වැඩම කළහ. එහිදී ද මිනිස්සු එලෙස ම උපස්ථාන කරමින් වස් වැසීමට ආරාධනා කළහ. භික්ෂූන් වහන්සේලා “අන්තරායක් නැති වුවහොත්” යැයි පවසමින් එම ආරාධනය පිළිගෙන ඒ වනයට පිවිස, මුළු දිවා රාත්‍රියෙහි ම අරඹන ලද වීර්යය ඇති ව, කාලය දැන්වීමේ ඝණ්ඨා නාද කරමින්, යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් යුක්ත ව වැඩ වසමින් රුක්මුල් වෙත ගොස් හිඳගත්හ. සිල්වත් භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ තේජසින් තේජස හීන වූ වෘක්ෂ දේවතාවෝ තමන්ගේ විමානවලින් බැස, දරුවන් ද රැගෙන එහා මෙහා ඇවිදින්නට වූහ. රජවරුන් හෝ රජ මහා අමාත්‍යවරුන් හෝ කුඩා ගමකට පැමිණි විට ගම්වැසියන්ගේ නිවෙස්වල නවාතැන් ගත් කල, ඒ නිවෙස්වල මිනිසුන් සිය නිවෙස්වලින් බැහැර වී වෙනත් තැනක වෙසෙමින් “මොවුන් කවදා නම් යනු ඇද්දැයි” ඈත සිට බලා සිටින්නාක් මෙන් ම, දේවතාවෝ ද තමන්ගේ විමාන අතහැර එහා මෙහා ඇවිදිමින් “ස්වාමීනි, මොවුන් කවදා නම් යනු ඇද්දැයි” ඈත සිට බලා සිටියහ. ඉක්බිති ඔවුහු මෙසේ සිතූහ: “පළමු වස් එළඹි භික්ෂූන් වහන්සේලා අනිවාර්යයෙන් ම මාස තුනක් මෙහි වසනු ඇත. අපට නම් මෙතරම් කලක් දරුවන් ද රැගෙන බැහැර වී වෙසෙන්නට නොහැකි ය. එබැවින් අපි භික්ෂූන් වහන්සේලාට බියකරු අරමුණු පෙන්වමු” යන්නයි. ඔවුහු රාත්‍රියෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා මහණදම් පුරන වේලාවෙහි බියකරු යක්ෂ රූප මවාගෙන උන්වහන්සේලා ඉදිරියෙහි සිටගත්හ, බිහිසුණු ශබ්ද ද කළහ. භික්ෂූන් වහන්සේලාට ඒ රූප දැකීමෙන් හා ඒ ශබ්ද ඇසීමෙන් හදවත වෙවුලන්නට විය, ශරීර වර්ණය අවලස්සන වී ගොස් සුදුමැලි වූහ. ඒ හේතුවෙන් ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලාට සිත එකඟ කර ගැනීමට නොහැකි විය. සිත එකඟ කරගත නොහැකි වූ, බිය නිසා නැවත නැවතත් තැතිගත් උන්වහන්සේලාගේ සිහිය මුළා විය. ඉන්පසු සිහිය මුළා වූ ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලාට දේවතාවෝ දුර්ගන්ධ සහිත අරමුණු යෙදවූහ. ඒ දුර්ගන්ධය නිසා ඔවුන්ගේ මොළය මිරිකෙන්නාක් මෙන් විය, දැඩි හිසේ රුදාවන් ඇති විය. එහෙත් ඔවුහු මේ පුවත එකිනෙකාට නොපැවසූහ.

Athekadivasaṃ saṅghattherassa upaṭṭhānakāle sabbesu sannipatitesu saṅghatthero pucchi ‘‘tumhākaṃ, āvuso, imaṃ vanasaṇḍaṃ paviṭṭhānaṃ katipāhaṃ ativiya parisuddho chavivaṇṇo ahosi pariyodāto, vippasannāni ca indriyāni, etarahi panattha kisā dubbaṇṇā uppaṇḍuppaṇḍukajātā, kiṃ vo idha asappāya’’nti. Tato eko bhikkhu āha – ‘‘ahaṃ, bhante, rattiṃ īdisañca īdisañca bheravārammaṇaṃ passāmi ca suṇāmi ca, īdisañca gandhaṃ ghāyāmi, tena me cittaṃ na samādhiyatī’’ti, eteneva upāyena sabbeva te taṃ pavattiṃ ārocesuṃ. Saṅghatthero āha – ‘‘bhagavatā, āvuso, dve vassūpanāyikā paññattā, amhākañca idaṃ senāsanaṃ asappāyaṃ, āyāmāvuso, bhagavato santikaṃ gantvā aññaṃ sappāyasenāsanaṃ pucchāmā’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti te bhikkhū therassa paṭissuṇitvā sabbeva senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya anupalittattā kulesu kañci anāmantetvā eva yena sāvatthi tena cārikaṃ pakkamiṃsu. Anupubbena sāvatthiṃ gantvā bhagavato santikaṃ āgamiṃsu.

ඉක්බිති එක් දිනක සංඝ ස්ථවිරයන් වහන්සේට උපස්ථාන කරන වේලාවෙහි සියලු දෙනා රැස් වූ කල්හි, සංඝ ස්ථවිරයන් වහන්සේ මෙසේ ඇසූහ: “ඇවැත්නි, ඔබ වහන්සේලා මේ වනයට පිවිසි මුල් දින කිහිපයේ සිරුරේ පැහැය ඉතා පිරිසිදු ව, දීප්තිමත් ව තිබුණි, ඉන්ද්‍රියයන් ද ඉතා ප්‍රසන්න ව තිබුණි. එහෙත් දැන් ඔබ වහන්සේලා වැහැරී, අවලස්සන වී, සුදුමැලි වී සිටින්නේ ඇයි? ඔබට මෙහි යම් අසප්පායක් ඇද්ද?” එවිට එක් භික්ෂුවක් මෙසේ කීවේය: “ස්වාමීනි, මම රාත්‍රියෙහි මෙබඳු මෙබඳු බියකරු අරමුණු දකිමි, අසමි, මෙබඳු දුර්ගන්ධයන් ද විඳිමි. ඒ නිසා මගේ සිත සමාධිගත නොවේ.” මෙලෙසින් ම සියලු දෙනා ම තමන්ට වූ ඒ පුවත සැළ කළහ. සංඝ ස්ථවිරයන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ: “ඇවැත්නි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වස් එළඹීම් දෙකක් පනවා ඇත. අපට මේ සේනාසනය අසප්පාය ය. ඇවැත්නි, එන්න, අපි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත ගොස් වෙනත් සුදුසු සේනාසනයක් ගැන විමසමු.” “යහපති ස්වාමීනි” යි ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ වචනය පිළිගෙන, සියලු දෙනා ම සේනාසන පිළියෙළ කොට තබා, පා සිවුරු ගෙන, කිසිදු දායක පවුලකටවත් නොදන්වා ම සැවැත් නුවර බලා චාරිකාවෙහි වැඩම කළහ. අනුපිළිවෙලින් සැවැත් නුවරට පැමිණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹුණහ.

Bhagavā te bhikkhū disvā etadavoca – ‘‘na, bhikkhave, antovassaṃ cārikā caritabbāti mayā sikkhāpadaṃ paññattaṃ, kissa tumhe cārikaṃ carathā’’ti. Te bhagavato sabbamārocesuṃ. Bhagavā āvajjento sakalajambudīpe antamaso catupādapīṭhakaṭṭhānamattampi tesaṃ sappāyasenāsanaṃ nāddasa. Atha te bhikkhū āha – ‘‘na, bhikkhave, tumhākaṃ aññaṃ sappāyasenāsanaṃ atthi, tattheva tumhe viharantā āsavakkhayaṃ pāpuṇissatha, gacchatha, bhikkhave, tameva senāsanaṃ upanissāya viharatha, sace pana devatāhi abhayaṃ icchatha, imaṃ parittaṃ uggaṇhatha. Etañhi vo parittañca kammaṭṭhānañca bhavissatī’’ti idaṃ suttamabhāsi.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා දැක මෙසේ වදාළ සේක: “මහණෙනි, වස් කාලය ඇතුළත චාරිකාවෙහි නොහැසිරිය යුතු යැයි මා විසින් ශික්ෂා පදයක් පනවා ඇත. ඔබ වහන්සේලා කුමක් නිසා චාරිකාවෙහි හැසිරෙන්නහු ද?” එවිට උන්වහන්සේලා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සියලු පුවත් සැළ කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙනෙහි කර බලන සේක්, මුළු දඹදිවෙහි ම අඩුම තරමින් සතර පා ඇති ඇඳක් තැබීමට තරම්වත් වූ සුදුසු වෙනත් සේනාසනයක් උන්වහන්සේලාට නොදුටු සේක. ඉක්බිති ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලාට මෙසේ වදාළ සේක: “මහණෙනි, ඔබ වහන්සේලාට වෙනත් සුදුසු සේනාසනයක් නැත. එහි ම වෙසෙමින් ඔබ වහන්සේලා ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වීමට පැමිණෙන්නහු ය. මහණෙනි, යන්න, ඒ සේනාසනය ම ඇසුරු කරමින් වැඩ වසන්න. ඉදින් ඔබ වහන්සේලා දේවතාවන්ගෙන් බියක් නැති වීමට කැමති නම්, මෙම පිරිත උගන්න. මෙය ඔබ වහන්සේලාට ආරක්ෂාවක් මෙන්ම කර්මස්ථානයක් ද වනු ඇත” යි පවසමින් මෙම සූත්‍රය වදාළ සේක.

Apare [Pg.201] panāhu – ‘‘gacchatha, bhikkhave, tameva senāsanaṃ upanissāya viharathā’’ti idañca vatvā bhagavā āha – ‘‘apica kho āraññakena pariharaṇaṃ ñātabbaṃ. Seyyathidaṃ – sāyaṃ pātaṃ karaṇavasena dve mettā dve parittā dve asubhā dve maraṇassatī aṭṭhamahāsaṃvegavatthusamāvajjanañca, aṭṭha mahāsaṃvegavatthūni nāma jātijarābyādhimaraṇaṃ cattāri apāyadukkhānīti, atha vā jātijarābyādhimaraṇāni cattāri, apāyadukkhaṃ pañcamaṃ, atīte vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, anāgate vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, paccuppanne āhārapariyeṭṭhimūlakaṃ dukkha’’nti. Evaṃ bhagavā pariharaṇaṃ ācikkhitvā tesaṃ bhikkhūnaṃ mettatthañca parittatthañca vipassanāpādakajjhānatthañca idaṃ suttamabhāsīti. Evaṃ vitthāratopi ‘‘yena vuttaṃ yadā yattha, yasmā ce’’ti etesaṃ padānaṃ dīpanā nidānasodhanā veditabbā.

අනෙකුත් ආචාර්යවරුන් මෙසේ පවසති: “මහණෙනි, තොප ගොස් එම සේනාසනයම ඇසුරු කොට වාසය කරව්” යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාරා, “තවද, ආරණ්‍යවාසී භික්ෂුවක විසින් ආරක්ෂා සැලසීමේ පිළිවෙත දැනගත යුතුය. එනම්, සවස් කාලයේ සහ උදෑසන කාලයේදී කටයුතු කිරීමේ වශයෙන් දෙවරක් බැගින් මෛත්‍රිය වැඩීමද, දෙවරක් බැගින් පිරිත් පරිකර්ම කිරීමද, දෙවරක් බැගින් අසුභය වැඩීමද, දෙවරක් බැගින් මරණානුස්සතිය වැඩීමද, අට වැදෑරුම් මහා සංවේග වස්තූන් මෙනෙහි කිරීමද කළ යුතුය. අට වැදෑරුම් මහා සංවේග වස්තූන් නම්: ජාතිය, ජරාව, ව්‍යාධිය, මරණය යන හතරද, සතර අපායේ දුකද (එක්ව ගත් කළ පහකි) යන මේවාය. එසේත් නැතිනම් ජාති, ජරා, ව්‍යාධි, මරණ හතරද, පස්වැන්න අපාය දුකද, අතීතයෙහි වෘත්ත මූලික දුකද, අනාගතයෙහි වෘත්ත මූලික දුකද, වර්තමානයෙහි ආහාර සෙවීම මූලික කරගත් දුකද යන මේවාය” යනුවෙන් වදාළහ. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආරක්ෂාවන පිළිවෙත පෙන්වා දී, එම භික්ෂූන්ට මෛත්‍රිය පිණිසද, ආරක්ෂාව පිණිසද, විදර්ශනාවට පදනම වන ධ්‍යානය පිණිසද මෙම සූත්‍රය වදාළ සේක. මෙසේ විස්තර වශයෙන් ද “යෙන වුත්තං යදා යත්ථ, යස්මා චේ” යන මෙම පදයන්ගේ අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීම වූ නිදාන ශෝධනය (පෙළගැස්ම) දත යුතුය.

Ettāvatā ca yā sā ‘‘yena vuttaṃ yadā yattha, yasmā cetesa dīpanā. Nidānaṃ sodhayitvā’’ti mātikā ṭhapitā, sā sabbākārena vitthāritā hoti.

“යෙන වුත්තං යදා යත්ථ, යස්මා චේතේස දීපනා. නිදානං සෝධයිත්වා” යනුවෙන් යම් මාතෘකාවක් පිහිටුවන ලද්දේද, මේ තාක් දුරට එය සියලු ආකාරයෙන් විස්තර කරන ලද්දේ වෙයි.

Paṭhamagāthāvaṇṇanā

පළමු ගාථාවේ විස්තරය

1. Idāni ‘‘assa karissāmatthavaṇṇana’’nti vuttattā evaṃ katanidānasodhanassa assa suttassa atthavaṇṇanā ārabbhate. Tattha karaṇīyamatthakusalenāti imissā paṭhamagāthāya tāva ayaṃ padavaṇṇanā – karaṇīyanti kātabbaṃ, karaṇārahanti attho. Atthoti paṭipadā, yaṃ vā kiñci attano hitaṃ, taṃ sabbaṃ araṇīyato atthoti vuccati, araṇīyato nāma upagantabbato. Atthe kusalena atthakusalena atthachekenāti vuttaṃ hoti. Yanti aniyamitapaccattaṃ. Nti niyamitaupayogaṃ, ubhayampi vā yaṃ tanti paccattavacanaṃ. Santaṃ padanti upayogavacanaṃ, tattha lakkhaṇato santaṃ, pattabbato padaṃ, nibbānassetaṃ adhivacanaṃ. Abhisameccāti abhisamāgantvā. Sakkotīti sakko, samattho paṭibaloti vuttaṃ hoti. Ujūti ajjavayutto. Suṭṭhu ujūti suhuju. Sukhaṃ vaco tasminti suvaco. Assāti bhaveyya. Mudūti maddavayutto. Na atimānīti anatimāni.

1. දැන් “අස්ස කරිස්සාමත්ථවණ්ණනං” (මෙහි අර්ථ වර්ණනාව කරන්නෙමු) යනුවෙන් පැවසු බැවින්, මෙසේ නිදානය පිරිසිදු කරන ලද මෙම සූත්‍රයේ අර්ථ වර්ණනාව ආරම්භ කරනු ලැබේ. එහි “කරණීයමත්ථකුසලේන” යන මෙම පළමු ගාථාවේ පළමුව පද විවරණය මෙසේය: “කරණීයං” යනු කටයුතු වූ, කළ යුතු වූ යන අර්ථයයි. “අත්ථො” යනු පිළිවෙතයි. එසේත් නැතිනම් තමාට යම් හිතක් (යහපතක්) ඇද්ද, ඒ සියල්ල ළඟාවිය යුතු බැවින් “අත්ථ” යයි කියනු ලැබේ. “අරණීයතො” යනු ළඟාවිය යුතු බවයි. අර්ථයෙහි (පිළිවෙතෙහි) දක්ෂ වූයේ “අත්ථකුසල” නම් වෙයි, එනම් පිළිවෙතෙහි දක්ෂයා යන්නයි. “යං” යනු නියම නොකළ ප්‍රථමා විභක්තියයි. “තං” යනු නියම කළ ද්විතීයා විභක්තියයි. එසේත් නැතිනම් “යං, තං” යන පද දෙකම ප්‍රථමා විභක්ති පාඨයන්ය. “සන්තං පදං” යනු ද්විතීයා විභක්ති පාඨයකි. එහි ලක්ෂණ වශයෙන් ශාන්ත බැවින් “සන්ත” නම් වේ. පැමිණිය යුතු බැවින් “පද” නම් වේ. මෙය නිවනට නමකි. “අභිසමෙච්ච” යනු අවබෝධ කරගෙන යන්නයි. “සක්කොති” (හැකියාව පවතී) යන අර්ථයෙන් “සක්කො” (දක්ෂයා) නම් වේ, එනම් සමර්ථ වූ, ප්‍රබල වූ යන්නයි. “උජු” යනු ඍජු ගුණයෙන් යුක්ත වීමයි. “සුට්ඨු උජු” (මැනවින් ඍජු වූ) යන අර්ථයෙන් “සුහුජු” නම් වේ. ඔහු කෙරෙහි පහසු වූ වචන පවතී යන අර්ථයෙන් “සුවචො” නම් වේ. “අස්ස” යනු විය යුතුය යන්නයි. “මුදු” යනු මෘදු ගුණයෙන් යුක්ත වීමයි. “න අතිමානී” (අධික මානයක් නැති) යන අර්ථයෙන් “අනතිමානී” නම් වේ.

Ayaṃ panettha atthavaṇṇanā – karaṇīyamatthakusalena, yantaṃ santaṃ padaṃ abhisameccāti ettha tāva atthi karaṇīyaṃ, atthi akaraṇīyaṃ. Tattha saṅkhepato [Pg.202] sikkhattayaṃ karaṇīyaṃ. Sīlavipatti, diṭṭhivipatti, ācāravipatti, ājīvavipattīti evamādi akaraṇīyaṃ. Tathā atthi atthakusalo, atthi anatthakusalo. Tattha yo imasmiṃ sāsane pabbajitvā na attānaṃ sammā payojeti, khaṇḍasīlo hoti, ekavīsatividhaṃ anesanaṃ nissāya jīvikaṃ kappeti. Seyyathidaṃ – veḷudānaṃ pattadānaṃ pupphadānaṃ phaladānaṃ dantakaṭṭhadānaṃ mukhodakadānaṃ sinānadānaṃ cuṇṇadānaṃ mattikādānaṃ cāṭukamyataṃ muggasūpyataṃ pāribhaṭayataṃ jaṅghapesanikaṃ vejjakammaṃ dūtakammaṃ pahiṇagamanaṃ piṇḍapaṭipiṇḍaṃ dānānuppadānaṃ vatthuvijjaṃ nakkhattavijjaṃ aṅgavijjanti. Chabbidhe ca agocare carati. Seyyathidaṃ – vesiyāgocare vidhavathullakumārikapaṇḍakabhikkhunīpānāgāragocareti. Saṃsaṭṭho ca viharati rājūhi rājamahāmattehi titthiyehi titthiyasāvakehi ananulomikena gihisaṃsaggena, yāni vā pana tāni kulāni assaddhāni appasannāni anopānabhūtāni akkosakaparibhāsakāni anatthakāmāni ahitaaphāsukayogakkhemakāmāni bhikkhūnaṃ…pe… upāsikānaṃ, tathārūpāni kulāni sevati bhajati payirupāsati. Ayaṃ anatthakusalo.

මෙහි අර්ථ වර්ණනාව මෙසේය: “කරණීයමත්ථකුසලේන, යන්තං සන්තං පදං අභිසමෙච්ච” යන මෙහි පළමුව කළ යුතු දේ (කරණීය) ඇත, නොකළ යුතු දේ (අකරණීය) ඇත. එහි කෙටියෙන් ශික්ෂාත්‍රය කළ යුතු දෙයයි. ශීල විපත්තිය, දෘෂ්ඨි විපත්තිය, ආචාර විපත්තිය, ආජීව විපත්තිය ආදිය නොකළ යුතු දෙයයි. එසේම අර්ථයෙහි දක්ෂයෙකු ඇත, අර්ථයෙහි අදක්ෂයෙකු ඇත. එහි යමෙක් මෙම ශාසනයෙහි පැවිදි වී තමා යහපතෙහි මැනවින් නොයොදවයිද, ඔහු සිල් බින්දේ වෙයි, විසි එක් වැදෑරුම් වූ වැරදි ජීවිකාවන් ඇසුරින් ජීවත් වෙයි. එනම්: බම්බු දීම, කොළ දීම, මල් දීම, ගෙඩි දීම, දැහැටි දීම, මුඛ සෝදන පැන් දීම, ස්නානයට අවශ්‍ය දෑ දීම, සුවඳ කුඩු දීම, මැටි දීම, චාටු බස් කීම, මුං වගා කරන්නෙකු මෙන් කටයුතු කිරීම (ඇතැම් විට ඇත්ත පැවසීම හා ඇතැම් විට බොරු පැවසීම), කිරි මවක මෙන් දරුවන් නැලවීම, පණිවිඩකරුවෙකු මෙන් කටයුතු කිරීම, වෙදකම් කිරීම, දූත මෙහෙවරෙහි යෙදීම, අණ කරන තැන්වලට යෑම, දෙන දේට හිලව්වට දීම, වාස්තු විද්‍යාව, නැකත් විද්‍යාව, අංග විද්‍යාව යන මේවා මගින් ජීවත් වීමයි. තවද සය වැදෑරුම් වූ අගෝචරයන්හි හැසිරෙයි. එනම්: වෙසඟනන් ඇසුර, වැන්දඹුවන්, මහලු කන්‍යාවන්, නපුංසකයන්, මෙහෙණින් සහ මත්පැන් හල් යන තැන් ඇසුරු කිරීමයි. රජවරුන්, රාජ මහා අමාත්‍යවරුන්, තීර්ථකයන්, තීර්ථක ශ්‍රාවකයන් සහ පැවිද්දන්ට නුසුදුසු වූ ගිහි සංසර්ගයෙන් යුක්තව වාසය කරයි. එසේත් නැතිනම් යම් කුලයක් ශ්‍රද්ධාව නැති, ප්‍රසාදය නැති, පැන් ආදියෙන් සංග්‍රහ නොකරන, භික්ෂූන්ට හා උපාසිකාවන්ට ආක්‍රෝෂ පරිභව කරන, අහිත කැමති, අසැප කැමති, යෝගක්ෂේමය (නිවන) අකැමති වේද, එවැනි කුලයන් සේවනය කරයි, භජනය කරයි, ඇසුරු කරයි. මොහු අර්ථයෙහි අදක්ෂයා (අනත්ථකුසල) නම් වෙයි.

Yo pana imasmiṃ sāsane pabbajitvā attānaṃ sammā payojeti, anesanaṃ pahāya catupārisuddhisīle patiṭṭhātukāmo saddhāsīsena pātimokkhasaṃvaraṃ satisīsena indriyasaṃvaraṃ vīriyasīsena ājīvapārisuddhiṃ, paññāsīsena paccayapaṭisevanaṃ pūreti. Ayaṃ atthakusalo.

යමෙක් මෙම ශාසනයෙහි පැවිදි වී තමා මැනවින් (යහපතෙහි) යොදවයිද, වැරදි ජීවිකාවන් අත්හැර සිව්පස පාරිශුද්ධි ශීලයෙහි පිහිටනු කැමතිව, ශ්‍රද්ධාව ප්‍රමුඛ කොට ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර ශීලයද, සිහිය ප්‍රමුඛ කොට ඉන්ද්‍රිය සංවර ශීලයද, වීර්යය ප්‍රමුඛ කොට ආජීව පාරිශුද්ධි ශීලයද, ප්‍රඥාව ප්‍රමුඛ කොට ප්‍රත්‍යය පරිභෝජන ශීලයද සම්පූර්ණ කරයි. මොහු අර්ථයෙහි දක්ෂයා (අත්ථකුසල) නම් වෙයි.

Yo vā sattāpattikkhandhasodhanavasena pātimokkhasaṃvaraṃ, chadvāre ghaṭṭitārammaṇesu abhijjhādīnaṃ anuppattivasena indrisaṃvaraṃ, anesanaparivajjanavasena viññuppasatthabuddhabuddhasāvakavaṇṇitapaccayapaṭisevanena ca ājīvapārisuddhiṃ, yathāvuttapaccavekkhaṇavasena paccayapaṭisevanaṃ, catuiriyāpathaparivattane sātthakatādipaccavekkhaṇavasena sampajaññañca sodheti. Ayampi atthakusalo.

තවද යමෙක් සප්ත ආපත්තික්ඛන්ධයන් පිරිසිදු කිරීමේ වශයෙන් ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර ශීලයද, සය දොරින් ගැටෙන අරමුණුවලදී අභිජ්ඣා ආදිය ඇති නොවීමේ වශයෙන් ඉන්ද්‍රිය සංවර ශීලයද, වැරදි ජීවිකාවන් දුරු කිරීමෙන් සහ ප්‍රඥාවන්තයන් විසින් පසසන ලද, බුදුන් වහන්සේ හා බුද්ධ ශ්‍රාවකයන් විසින් වර්ණනා කරන ලද අයුරින් ප්‍රත්‍යය පරිභෝජනය කිරීමෙන් ආජීව පාරිශුද්ධියද, වදාරන ලද පරිදි ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමේ වශයෙන් ප්‍රත්‍යය පරිභෝජන ශීලයද, සතර ඉරියව් පැවැත්වීමේදී සාර්ථක බව ආදිය මෙනෙහි කිරීමේ වශයෙන් සම්පජඤ්ඤයද පිරිසිදු කරයි. මොහුද අර්ථයෙහි දක්ෂයා නම් වෙයි.

Yo vā yathā ūsodakaṃ paṭicca saṃkiliṭṭhaṃ vatthaṃ pariyodāpayati, chārikaṃ paṭicca ādāso, ukkāmukhaṃ paṭicca jātarūpaṃ, tathā ñāṇaṃ paṭicca sīlaṃ vodāyatīti ñatvā ñāṇodakena dhovanto sīlaṃ pariyodāpeti. Yathā ca kikī sakuṇikā aṇḍaṃ, camarī migo vāladhiṃ, ekaputtikā nārī [Pg.203] piyaṃ ekaputtakaṃ, ekanayano puriso taṃ ekanayanañca rakkhati, tathā ativiya appamatto attano sīlakkhandhaṃ rakkhati, sāyaṃ pātaṃ paccavekkhamāno aṇumattampi vajjaṃ na passati. Ayampi atthakusalo.

යමෙක් කිළුටු රෙද්දක් ක්ෂාර ජලය ඇසුරින් පිරිසිදු කරන්නාක් මෙනුත්, අළු ඇසුරින් කැඩපතක් පිරිසිදු කරන්නාක් මෙනුත්, ලෝහ උඳුන ඇසුරින් රන් පිරිසිදු කරන්නාක් මෙනුත්, ප්‍රඥාව ඇසුරින් ශීලය පිරිසිදු කරන්නේයයි දැන, ප්‍රඥාව නමැති ජලයෙන් සෝදමින් ශීලය පිරිසිදු කරයිද, තවද කිකී පක්ෂියා සිය බිජුවටද, සෙමර මුවා සිය වල්ගයද, එකම පුතෙකු සිටින මවක් සිය ප්‍රිය වූ ඒ එකම පුතුද, එකැස් ඇති පුරුෂයෙක් සිය ඒ එකම ඇසද රකින්නාක් මෙන්, ඉතා අප්‍රමාදීව සිය ශීල ස්කන්ධය රකියිද, සවස් උදෑසන පිරික්සා බලන විට අල්ප වූ හෝ වරදක් නොදකියිද, මොහුද අර්ථයෙහි දක්ෂයා නම් වෙයි.

Yo vā pana avippaṭisārakare sīle patiṭṭhāya kilesavikkhambhanapaṭipadaṃ paggaṇhāti, taṃ paggaṇhitvā kasiṇaparikammaṃ karoti, kasiṇaparikammaṃ katvā samāpattiyo nibbatteti. Ayampi atthakusalo.

එසේම යමෙක් පසුතැවිලි නොවන සුලු ශීලයෙහි පිහිටා ක්ලේශයන් යටපත් කිරීමේ පිළිවෙත සමාදන් වෙයිද, එය සමාදන්ව කසිණ පරිකර්ම කරයිද, කසිණ පරිකර්ම කොට සමාපත්තීන් උපදවයිද, මොහුද අර්ථයෙහි දක්ෂයා නම් වෙයි.

Yo vā pana samāpattito vuṭṭhāya saṅkhāre sammasitvā arahattaṃ pāpuṇāti, ayaṃ atthakusalānaṃ aggo. Tattha ye ime yāva avippaṭisārakare sīle patiṭṭhānena yāva vā kilesavikkhambhanapaṭipadāyapaggahaṇena vaṇṇitā atthakusalā, te imasmiṃ atthe atthakusalāti adhippetā. Tathā vidhā ca te bhikkhū. Tena bhagavā te bhikkhū sandhāya ekapuggalādhiṭṭhānāya desanāya ‘‘karaṇīyamatthakusalenā’’ti āha.

නැතහොත්, යම් මහණෙක් සමාපත්තියෙන් නැගී සංස්කාරයන් පිරික්සා අරහත් භාවයට පැමිණේ ද, ඔහු අර්ථකුශලයන් (යහපතෙහි දක්ෂයන්) අතර අග්‍ර වේ. මෙහිදී සිතේ නොතැවුල ඇති කරන සීලයෙහි පිහිටීමෙන් හෝ කෙලෙස් යටපත් කරන පිළිවෙතෙහි නිරත වීමෙන් යම් අර්ථකුශල බවක් වර්ණනා කරන ලද්දේ ද, මේ අර්ථයෙහිදී 'අර්ථකුශල' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ඔවුන් ය. ඒ පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා ද එවැනි ස්වභාවයක් ඇත්තෝ වූහ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා අරභයා එක් පුද්ගලයෙකු මුල් කරගත් දේශනා ක්‍රමයකින් "කරණීයමත්ථකුසලේන" යනුවෙන් වදාළ සේක.

Tato ‘‘kiṃ karaṇīya’’nti tesaṃ sañjātakaṅkhānaṃ āha ‘‘yantaṃ santaṃ padaṃ abhisameccā’’ti. Ayamettha adhippāyo – taṃ buddhānubuddhehi vaṇṇitaṃ santaṃ nibbānapadaṃ paṭivedhavasena abhisamecca viharitukāmena yaṃ karaṇīyanti. Ettha ca yanti imassa gāthāpadassa ādito vuttameva karaṇīyanti adhikārato anuvattati, taṃ santaṃ padaṃ abhisameccāti. Ayaṃ pana yasmā sāvasesapāṭho attho, tasmā viharitukāmenāti vuttanti veditabbaṃ.

ඉන්පසු "කුමක් කළ යුතු ද?" යන්න නොදැන සැකයෙන් සිටි ඒ භික්ෂූන්ට "යන්තං සන්තං පදං අභිසමෙච්ච" යනුවෙන් වදාළ සේක. මෙහි අදහස නම් - බුදුවරුන් හා බුද්ධ ශ්‍රාවකයන් විසින් වර්ණනා කරන ලද ශාන්ත වූ ඒ නිවන් පදය අවබෝධ කරගැනීමේ අභිලාෂයෙන් වාසය කිරීමට කැමති තැනැත්තා විසින් යමක් කළ යුතු ද (යන්නයි). මෙහි "යං" යන පදය ගාථාවේ මුලින්ම පවසා ඇති අතර, "කරණීයං" යන පදය ද මෙතැනට සම්බන්ධ වේ. "සන්තං පදං අභිසමෙච්ච" යන මෙහි අර්ථය සම්පූර්ණ කිරීම සඳහා "වාසය කරනු කැමති තැනැත්තා විසින්" (විහරිතුකාමෙන) යන්න පැවසිය යුතු බව දත යුතුය.

Atha vā santaṃ padaṃ abhisameccāti anussavādivasena lokiyapaññāya nibbānapadaṃ ‘‘santa’’nti ñatvā taṃ adhigantukāmena yantaṃ karaṇīyanti adhikārato anuvattati, taṃ karaṇīyamatthakusalenāti evampettha adhippāyo veditabbo. Atha vā ‘‘karaṇīyamatthakusalenā’’ti vutte ‘‘ki’’nti cintentānaṃ āha ‘‘yantaṃ santaṃ padaṃ abhisameccā’’ti. Tassevaṃ adhippāyo veditabbo – lokiyapaññāya santaṃ padaṃ abhisamecca yaṃ karaṇīyaṃ kātabbaṃ, taṃ karaṇīyaṃ, karaṇārahameva tanti vuttaṃ hoti.

නැතහොත්, අසා දැන ගැනීම් ආදිය හරහා ලෞකික ප්‍රඥාවෙන් නිර්වාණ පදය "ශාන්තය" යැයි දැනගෙන, එය ලබා ගැනීමට කැමති තැනැත්තා විසින් යම් පිළිවෙතක් කළ යුතු ද, එය අර්ථකුශල වූ තැනැත්තා විසින් කළ යුතු යැයි මෙහි අදහස දත යුතුය. නැතහොත් "අර්ථකුශලයා විසින් කළ යුතුය" යැයි වදාළ කල්හි, "ඒ කුමක්ද?" යැයි සිතන්නවුන්ට "යන්තං සන්තං පදං අභිසමෙච්ච" යනුවෙන් වදාළ සේක. එහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය - ලෞකික ප්‍රඥාවෙන් ශාන්ත වූ නිවන් පදය අවබෝධ කරගෙන යමක් කළ යුතු ද, එය කළ යුතුය, එය කටයුතුම දෙයකි යනුවෙන් මෙයින් අදහස් වේ.

Kiṃ pana tanti? Kimaññaṃ siyā aññatra tadadhigamupāyato, kāmañcetaṃ karaṇārahaṭṭhena sikkhattayadīpakena ādipadeneva vuttaṃ. Tathā hi tassa atthavaṇṇanāyaṃ avocumhā ‘‘atthi karaṇīyaṃ, atthi akaraṇīyaṃ. Tattha [Pg.204] saṅkhepato sikkhattayaṃ karaṇīya’’nti. Atisaṅkhepena desitattā pana tesaṃ bhikkhūnaṃ kehici viññātaṃ, kehici na viññātaṃ. Tato yehi na viññātaṃ, tesaṃ viññāpanatthaṃ yaṃ visesato āraññakena bhikkhunā kātabbaṃ, taṃ vitthārento ‘‘sakko ujū ca suhujū ca, suvaco cassa mudu anatimānī’’ti imaṃ tāva upaḍḍhagāthamāha.

එය කුමක්ද? එය ලබා ගැනීමේ උපක්‍රමය හැර අන් කුමක් විය හැකිද? එය කළ යුතු යන අර්ථයෙන් ත්‍රිවිධ ශික්ෂාව පෙන්වා දෙන මුල් පදයෙන්ම පවසන ලදී. ඒ බව එහි අර්ථ වර්ණනාවේදී අපි මෙසේ කීවෙමු: "කටයුතු දේ ඇත, නොකටයුතු දේ ඇත. එහිදී සංක්ෂේපයෙන් ත්‍රිවිධ ශික්ෂාව කටයුතු දෙයයි." ඉතා සංක්ෂේපයෙන් දේශනා කළ බැවින් ඇතැම් භික්ෂූන්ට එය වැටහුණු අතර ඇතැම් අයට වැටහුණේ නැත. එබැවින් එය අවබෝධ නොවූවන් හට අවබෝධ කරවනු පිණිස, විශේෂයෙන් ආරණ්‍යවාසී භික්ෂුවක් විසින් කළ යුතු දේ විස්තර කරමින් "සක්කෝ උජූ ච සුහුජූ ච, සුවචෝ චස්ස මුදු අනතිමානී" යන මේ අර්ධ ගාථාව මුලින්ම වදාළ සේක.

Kiṃ vuttaṃ hoti? Santaṃ padaṃ abhisamecca viharitukāmo, lokiyapaññāya vā taṃ abhisamecca tadadhigamāya paṭipajjamāno āraññako bhikkhu dutiyacatutthapadhāniyaṅgasamannāgamena kāye ca jīvite ca anapekkho hutvā saccappaṭivedhāya paṭipajjituṃ sakko assa, tathā kasiṇaparikammavattasamādānādīsu attano pattacīvarappaṭisaṅkharaṇādīsu ca yāni tāni sabrahmacārīnaṃ uccāvacāni kiṃ karaṇīyāni, tesu aññesu ca evarūpesu sakko assa dakkho analaso samattho. Sakko hontopi ca tatiyapadhāniyaṅgasamannāgamena uju assa. Uju hontopi ca sakiṃ ujubhāvena daharakāle vā ujubhāvena santosaṃ anāpajjitvā yāvajīvaṃ punappunaṃ asithilakaraṇena suṭṭhutaraṃ uju assa. Asaṭhatāya vā uju, amāyāvitāya suhuju. Kāyavacīvaṅkappahānena vā uju, manovaṅkappahānena suhuju. Asantaguṇassa vā anāvikaraṇena uju, asantaguṇena uppannassa lābhassa anadhivāsanena suhuju. Evaṃ ārammaṇalakkhaṇūpanijjhānehi purimadvayatatiyasikkhāhi payogāsayasuddhīhi ca uju ca suhuju ca assa.

මෙයින් කුමක් පවසන ලද්දේ ද? ශාන්ත පදය අවබෝධ කරගෙන වාසය කිරීමට කැමති වූ, නැතහොත් ලෞකික ප්‍රඥාවෙන් එය අවබෝධ කරගෙන එය ලබා ගැනීම පිණිස පිළිවෙත් පුරන ආරණ්‍යවාසී භික්ෂුව, දෙවන හා තෙවන (හෝ සිව්වන) ප්‍රධානියංගයන්ගෙන් සමන්විතව, කයෙහි හා ජීවිතයෙහි අපේක්ෂාවක් නැතිව සත්‍යාවබෝධය පිණිස පිළිවෙත් පිරීමට සමර්ථ (සක්කෝ) විය යුතුය. එමෙන්ම කසිණ පරිකර්ම කිරීම, වත් පිළිවෙත් සමාදන් වීම ආදියේදී ද, තමාගේ පාත්‍ර සිවුරු පිළිසකර කර ගැනීම් ආදියේදී ද, සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා උදෙසා කළ යුතු වූ නොයෙක් විශාල හා කුඩා කටයුතුවලදී ද සමර්ථ විය යුතුය, දක්ෂ විය යුතුය, අලස නොවිය යුතුය. සමර්ථ වුවද, තුන්වන ප්‍රධානියංගයෙන් සමන්විතව සෘජු (උජු) විය යුතුය. සෘජු වුවද, එක් වරක් සෘජු වීමෙන් හෝ තරුණ කාලයේ සෘජු වීමෙන් පමණක් සතුටු නොවී, දිවි හිමියෙන් නැවත නැවතත් අඩාල නොවන ලෙස ඉතා හොඳින් සෘජු විය යුතුය. කපටි නොවන බැවින් සෘජු ද, මායාවෙන් තොර බැවින් මැනවින් සෘජු (සුහුජු) ද විය යුතුය. කයෙහි හා වචනයෙහි ඇද නැති බැවින් සෘජු ද, මනසෙහි ඇද නැති බැවින් මැනවින් සෘජු ද විය යුතුය. තමා තුළ නැති ගුණ ප්‍රකාශ නොකරන බැවින් සෘජු ද, නැති ගුණ පෙන්වා ලැබෙන ලාභ නොඉවසන බැවින් මැනවින් සෘජු ද විය යුතුය. මෙසේ ආරම්මණූපලක්ඛණ සහ උපනිජ්ඣාන (ධ්‍යාන) තුළින් ද, පෙර කී ශික්ෂා තුනෙන් ද, වීර්යය හා අදහස පිරිසිදු වීමෙන් ද සෘජු හා මැනවින් සෘජු විය යුතුය.

Na kevalañca uju ca suhuju ca, apica pana suvaco ca assa. Yo hi puggalo ‘‘idaṃ na kattabba’’nti vutto ‘‘kiṃ te diṭṭhaṃ, kiṃ te sutaṃ, ko me sutvā vadasi, kiṃ upajjhāyo ācariyo sandiṭṭho sambhatto vā’’ti vadeti, tuṇhībhāvena vā taṃ viheseti, sampaṭicchitvā vā na tathā karoti, so visesādhigamassa dūre hoti. Yo pana ovadiyamāno ‘‘sādhu, bhante suṭṭhu vuttaṃ, attano vajjaṃ nāma duddasaṃ hoti, punapi maṃ evarūpaṃ disvā vadeyyātha anukampaṃ upādāya, cirassaṃ me tumhākaṃ santikā ovādo laddho’’ti vadati, yathānusiṭṭhañca paṭipajjati, so visesādhigamassa avidūre hoti. Tasmā evaṃ parassa vacanaṃ sampaṭicchitvā karonto suvaco ca assa.

හුදෙක් සෘජු හා මැනවින් සෘජු වීම පමණක් නොව, අවවාද පිළිගැනීමට පහසු (සුවචෝ) අයෙකු ද විය යුතුය. යම් පුද්ගලයෙකුට "මෙය නොකටයුතුය" යැයි කී කල, "ඔබ කුමක් දුටුවෙහිද? ඔබට කුමක් ඇසුණේද? ඔබ කවුරු වී මට මෙසේ පවසන්නෙහිද? ඔබ මගේ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේද? ආචාර්යයන් වහන්සේද? නැතහොත් හිතවතෙක් හෝ මිතුරෙක්ද?" යැයි පවසයි ද, නැතහොත් නිහඬව සිටීමෙන් අවවාද කරන්නා වෙහෙසට පත් කරයි ද, නැතහොත් පිළිගෙන එලෙස ක්‍රියා නොකරයි ද, ඔහු විශේෂාධිගමයෙන් (ධ්‍යාන මගඵලවලින්) ඈත සිටින්නෙකි. නමුත් අවවාද කරනු ලබන කල, "ස්වාමීනි, ඉතා යහපති, මැනවින් පවසන ලදී. තමාගේ වරද දැකීම දුෂ්කරය. නැවතත් මෙවැනි වරදක් දුටුවහොත් අනුකම්පාවෙන් මට පවසන්න. බොහෝ කලකට පසු ඔබ වහන්සේගෙන් මට අවවාදයක් ලැබිණි" යැයි පවසා, අනුශාසනා පරිදිම පිළිවෙත් පුරයි ද, ඔහු විශේෂාධිගමයට නුදුරින් සිටින්නෙකි. එබැවින් මෙසේ අනුන්ගේ වචනය පිළිගෙන ක්‍රියා කරන සුචච අයෙකු විය යුතුය.

Yathā [Pg.205] ca suvaco, evaṃ mudu assa. Mudūti gahaṭṭhehi dūtagamanapahiṇagamanādīsu niyujjamāno tattha mudubhāvaṃ akatvā thaddho hutvā vattapaṭipattiyaṃ sakalabrahmacariye ca mudu assa suparikammakatasuvaṇṇaṃ viya tattha tattha viniyogakkhamo. Atha vā mudūti abhākuṭiko uttānamukho sukhasambhāso paṭisanthāravutti sutitthaṃ viya sukhāvagāho assa. Na kevalañca mudu, apica pana anatimānī assa, jātigottādīhi atimānavatthūhi pare nātimaññeyya, sāriputtatthero viya caṇḍālakumārakasamena cetasā vihareyyāti.

සුවච වන්නා සේම මෘදු (මුදු) ද විය යුතුය. 'මෘදු' යනු ගිහියන් විසින් පණිවුඩ යැවීම් ආදියට යොදවනු ලබන කල්හි, එහිදී මෘදු බවක් නොදක්වා දැඩි වී සිටීම නොව, වත් පිළිවෙත් පිරීමෙහි හා මුළු මහත් බ්‍රහ්මචරියෙහි මෘදු වීමයි. හොඳින් පිරිසිදු කරන ලද රන් මෙන් ඒ ඒ වත් පිළිවෙත් සඳහා පහසුවෙන් යෙදවිය හැකි අයෙකු විය යුතුය. නැතහොත් 'මෘදු' යනු නළල රැළි නොගන්වන, ප්‍රසන්න මුහුණක් ඇති, පහසුවෙන් කතා කළ හැකි, පිළිසඳරෙහි යෙදෙන, හොඳ තොටුපළක් මෙන් පහසුවෙන් ඇසුරු කළ හැකි අයෙකු වීමයි. හුදෙක් මෘදු වීම පමණක් නොව, නිහතමානී (අනතිමානී) ද විය යුතුය. කුලය, ගෝත්‍රය ආදී මානයට කරුණු වන දේ නිසා අනුන් පහත් කොට නොසැලකිය යුතුය. සාරිපුත්ත මාහිමියන් මෙන් චණ්ඩාල කුමාරයෙකු වැනි නිහතමානී සිතින් වාසය කළ යුතුය.

Dutiyagāthāvaṇṇanā

දෙවන ගාථාවේ වර්ණනාවයි.

2. Evaṃ bhagavā santaṃ padaṃ abhisamecca viharitukāmassa tadadhigamāya vā paṭipajjamānassa visesato āraññakassa bhikkhuno ekaccaṃ karaṇīyaṃ vatvā puna tatuttaripi vattukāmo ‘‘santussako cā’’ti dutiyagāthamāha.

2. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ශාන්ත පදය අවබෝධ කරගෙන වාසය කිරීමට කැමති වූ හෝ එය ලබා ගැනීමට පිළිවෙත් පුරන, විශේෂයෙන් ආරණ්‍යවාසී භික්ෂුව විසින් කළ යුතු පිළිවෙත් සමූහයක් වදාරා, නැවත ඊටත් වඩා වැඩිමනත් දේ පැවසීමට කැමති සේක් "සන්තුස්සකෝ ච" යනුවෙන් දෙවන ගාථාව වදාළ සේක.

Tattha ‘‘santuṭṭhī ca kataññutā’’ti ettha vuttappabhedena dvādasavidhena santosena santussatīti santussako. Atha vā tussatīti tussako, sakena tussako, santena tussako, samena tussakoti santussako. Tattha sakaṃ nāma ‘‘piṇḍiyālopabhojanaṃ nissāyā’’ti evaṃ upasampadamaṇḍale uddiṭṭhaṃ attanā ca sampaṭicchitaṃ catupaccayajātaṃ, tena sundarena vā asundarena vā sakkaccaṃ vā asakkaccaṃ vā dinnena paṭiggahaṇakāle paribhogakāle ca vikāraṃ adassetvā yāpento ‘‘sakena tussako’’ti vuccati. Santaṃ nāma yaṃ laddhaṃ hoti attano ‘vijjamānaṃ, tena santeneva tussanto tato paraṃ na patthento atricchataṃ pajahanto ‘‘santena tussako’’ti vuccati. Samaṃ nāma iṭṭhāniṭṭhesu anunayapaṭighappahānaṃ, tena samena sabbārammaṇesu tussanto ‘‘samena tussako’’ti vuccati.

එහි ‘සන්තුස්සකෝ’ යනු, කලින් විස්තර කරන ලද ආකාරයට දොළොස් වැදෑරුම් සන්තෝසයෙන් (සතුටෙන්) යුක්තව මැනවින් සතුටු වන බැවින් ‘සන්තුස්සක’ නම්‍ වේ. එසේත් නැතිනම් සතුටු වන බැවින් ‘තුස්සක’ නම් වේ; තමාට ලැබුණු දෙයින් සතුටු වන්නා ‘සකේන තුස්සක’ නම් වේ, පවතින දෙයින් සතුටු වන්නා ‘සන්තේන තුස්සක’ නම් වේ, සම සිතින් සතුටු වන්නා ‘සමේන තුස්සක’ නම් වේ. එහි ‘සක’ (තමාගේ දේ) යනු, ‘පිණ්ඩපාත භෝජනය නිඃශ්‍රය කොට...’ යනාදී වශයෙන් උපසම්පදා මාලකයේදී අනුශාසනා කරන ලද, තමා විසින් පිළිගන්නා ලද සතර පසයයි. එම පසය යහපත් වුවද අයහපත් වුවද, ගෞරව සහිතව හෝ රහිතව දෙන ලද්දක් වුවද, එය පිළිගන්නා අවස්ථාවේදී හෝ පරිභෝජනය කරන අවස්ථාවේදී හෝ කිසිදු වෙනසක් පෙන්වන්නේ නැතිව දිවි පවත්වන මහණ තෙමේ ‘තමාට ලැබුණු දෙයින් සතුටු වන්නා’ (සකේන තුස්සක) යැයි කියනු ලැබේ. ‘සන්ත’ යනු තමා ළඟ පවතින, තමාට ලැබී තිබෙන යම් වස්තුවක් වේද, එම ඇති දෙයින්ම සතුටු වෙමින් ඊට වඩා වැඩි යමක් ප්‍රාර්ථනා නොකරමින් අධික ලෝභය අත්හරින මහණ තෙමේ ‘ඇති දෙයින් සතුටු වන්නා’ (සන්තේන තුස්සක) යැයි කියනු ලැබේ. ‘සම’ යනු ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට අරමුණු හමුවේ අනුනය (ඇලීම) හා පටිඝය (ගැටීම) ප්‍රහීණ කිරීමයි. එම සමබර සිතින් යුක්තව සියලු අරමුණුවලදී සතුටු වන තැනැත්තා ‘සම සිතින් සතුටු වන්නා’ (සමේන තුස්සක) යැයි කියනු ලැබේ.

Sukhena bharīyatīti subharo, suposoti vuttaṃ hoti. Yo hi bhikkhu manussehi sālimaṃsodanādīnaṃ patte pūretvā dinnepi dummukhabhāvaṃ anattamanabhāvameva ca dasseti, tesaṃ vā sammukhāva taṃ piṇḍapātaṃ ‘‘kiṃ tumhehi dinna’’nti apasādento sāmaṇeragahaṭṭhādīnaṃ deti, esa dubbharo. Etaṃ disvā manussā dūratova parivajjenti ‘‘dubbharo bhikkhu na sakkā posetu’’nti[Pg.206]. Yo pana yaṃ kiñci lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā appaṃ vā bahuṃ vā labhitvā attamano vippasannamukho hutvā yāpeti, esa subharo. Etaṃ disvā manussā ativiya vissatthā honti, ‘‘amhākaṃ bhadanto subharo, thokathokenāpi tussati, mayameva naṃ posessāmā’’ti paṭiññaṃ katvā posenti. Evarūpo idha subharoti adhippeto.

පහසුවෙන් පෝෂණය කළ හැකි බැවින් ‘සුභර’ නම් වේ. මෙයින් අදහස් කරන්නේ පහසුවෙන් පෝෂණය කළ හැකි බවයි. යම් මහණෙක් මිනිසුන් විසින් හැල් බත්, මස්, ව්‍යංජන ආදියෙන් පාත්‍රය පුරවා දෙනු ලැබුවද මුහුණ අඳුරු කරගෙන නොසතුට පෙන්වයිද, නැතහොත් එම දායකයන් ඉදිරිපිටදීම ‘ඔබලා මොනවාද මේ දුන්නේ’ යැයි නින්දා කරමින් එම පිණ්ඩපාතය සාමණේරයන්ට හෝ ගිහියන්ට හෝ දෙයිද, ඔහු ‘දුබ්භර’ (පෝෂණය කිරීමට අපහසු) අයෙකි. එවැනි මහණෙකු දැක ‘මේ මහණ පෝෂණය කළ නොහැකි දුෂ්කර අයෙකි’ යැයි පවසමින් මිනිස්සු දුරදීම ඔහු මඟහරිති. යම් මහණෙක් රළු වූ හෝ ප්‍රණීත වූ හෝ ස්වල්ප වූ හෝ බොහෝ වූ හෝ යම් දෙයක් ලැබුවද සතුටු සිතින්, ප්‍රසන්න මුහුණින් යුක්තව එයින් යැපෙයිද, ඔහු ‘සුභර’ නම් වේ. එය දකින මිනිස්සු බෙහෙවින් විශ්වාසවන්ත වී, ‘අපේ ස්වාමීන් වහන්සේ පහසුවෙන් පෝෂණය කළ හැකියි, ඉතා ස්වල්පයකින් වුවද සතුටු වෙනවා, අපිම උන්වහන්සේ පෝෂණය කරන්නෙමු’ යැයි පොරොන්දු වී පෝෂණය කරති. මෙහිදී ‘සුභර’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ එවැනි මහණෙකි.

Appaṃ kiccamassāti appakicco, na kammārāmatābhassārāmatāsaṅgaṇikārāmatādianekakiccabyāvaṭo, atha vā sakalavihāre navakammasaṅghaparibhogasāmaṇeraārāmikavosāsanādikiccavirahito, attano kesanakhacchedanapattacīvarakammādiṃ katvā samaṇadhammakiccaparo hotīti vuttaṃ hoti.

ස්වල්ප කටයුතු ඇති බැවින් ‘අප්පකිච්ච’ නම් වේ. අලුත් වැඩ (කර්මාන්ත), කථා බස් හෝ සමූහයා සමඟ ඇලී වාසය කිරීම වැනි නොයෙක් කටයුතුවල නිරත නොවුණු තැනැත්තායි. එසේත් නැතිනම්, මුළු විහාරය පුරාම සිදු කෙරෙන නවකම්, සංඝයාගේ කටයුතු, සාමණේරයන් හා ආරාමිකයන් පාලනය කිරීම වැනි වැඩවලින් බැහැරව, තමාගේ කෙස් හා නිය කැපීම, පාත්‍ර හා සිවුරු පිළියෙළ කරගැනීම වැනි අවශ්‍ය කටයුතු පමණක් ඉටු කරමින් ශ්‍රමණ ධර්මයෙහි උනන්දුවෙන් යෙදෙන තැනැත්තා මින් අදහස් වේ.

Sallahukā vutti assāti sallahukavutti. Yathā ekacco bahubhaṇḍo bhikkhu disāpakkamanakāle bahuṃ pattacīvarapaccattharaṇatelaguḷādiṃ mahājanena sīsabhārakaṭibhārādīhi ubbahāpetvā pakkamati, evaṃ ahutvā yo appaparikkhāro hoti, pattacīvarādiaṭṭhasamaṇaparikkhāramattameva pariharati, disāpakkamanakāle pakkhī sakuṇo viya samādāyeva pakkamati, evarūpo idha sallahukavuttīti adhippeto. Santāni indriyāni assāti santindriyo, iṭṭhārammaṇādīsu rāgādivasena anuddhatindriyoti vuttaṃ hoti. Nipakoti viññū vibhāvī paññavā, sīlānurakkhaṇapaññāya cīvarādivicāraṇapaññāya āvāsādisattasappāyaparijānanapaññāya ca samannāgatoti adhippāyo.

සැහැල්ලු පැවතුම් ඇති බැවින් ‘සල්ලහුකවුත්ති’ නම් වේ. යම් මහණෙක් බොහෝ බඩු බාහිරාදිය ඇතිව, චාරිකාවේ වඩින කල බොහෝ පාත්‍ර, සිවුරු, ඇතිරිලි, තෙල්, උක්හකුරු ආදිය මිනිසුන් ලවා හිස මත හෝ උකුළ මත තබාගෙන යවයිද, එසේ නොවී යම් මහණෙක් ස්වල්ප වූ පිරිකර ඇතිව, පාත්‍රය හා සිවුර ඇතුළු අටපිරිකර පමණක් පරිහරණය කරයිද, පියාපත් පමණක් දරාගෙන යන පක්ෂියෙකු මෙන් සැහැල්ලුවෙන් ගමන් බිමන් යයිද, මෙහි ‘සල්ලහුකවුත්ති’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ එවැනි මහණෙකි. සංවර වූ ඉන්ද්‍රියයන් ඇති බැවින් ‘සන්තින්ද්‍රිය’ නම් වේ. එනම්, ඉෂ්ට අරමුණු ආදියේදී රාගාදී වශයෙන් චංචල නොවූ ඉන්ද්‍රියයන් ඇත්තෙකි. ‘නිපක’ යනු ප්‍රඥාවන්ත, නුවණැති තැනැත්තායි. සීලය ආරක්ෂා කිරීමේ ප්‍රඥාවෙන්ද, සිවුරු ආදිය පිළියෙළ කිරීමේ ප්‍රඥාවෙන්ද, ආවාසය ඇතුළු සප්පාය හත හඳුනාගැනීමේ ප්‍රඥාවෙන්ද යුක්ත වූ තැනැත්තා මෙයින් අදහස් කෙරේ.

Na pagabbhoti appagabbho, aṭṭhaṭṭhānena kāyapāgabbhiyena catuṭṭhānena vacīpāgabbhiyena anekena ṭhānena manopāgabbhiyena ca virahitoti attho.

ප්‍රගල්භ නොවන බැවින් ‘අප්පගබ්භ’ නම් වේ. අට වැදෑරුම් වූ කායික ප්‍රගල්භ බවෙන්ද, සිව් වැදෑරුම් වූ වාචසික ප්‍රගල්භ බවෙන්ද, නොයෙක් වැදෑරුම් වූ මානසික ප්‍රගල්භ බවෙන්ද තොර වූයේ යන අර්ථයයි.

Aṭṭhaṭṭhānaṃ kāyapāgabbhiyaṃ (mahāni. 87) nāma saṅghagaṇapuggalabhojanasālājantāgharanhānatitthabhikkhācāramaggaantaragharappavesanesu kāyena appatirūpakaraṇaṃ. Seyyathidaṃ – idhekacco saṅghamajjhe pallatthikāya vā nisīdati pāde pādamodahitvā vāti evamādi. Tathā gaṇamajjhe catuparisasannipāte, tathā vuḍḍhatare puggale. Bhojanasālāyaṃ pana vuḍḍhānaṃ āsanaṃ [Pg.207] na deti, navānaṃ āsanaṃ paṭibāhati. Tathā jantāghare, vuḍḍhe cettha anāpucchā aggijālanādīni karoti. Nhānatitthe ca yadidaṃ ‘‘daharo vuḍḍhoti pamāṇaṃ akatvā āgatapaṭipāṭiyā nhāyitabba’’nti vuttaṃ, tampi anādiyanto pacchā āgantvā udakaṃ otaritvā vuḍḍhe ca nave ca bādheti. Bhikkhācāramagge pana aggāsanaaggodakaaggapiṇḍatthaṃ vuḍḍhānaṃ purato purato yāti, bāhāya bāhaṃ paharanto. Antaragharappavesane vuḍḍhānaṃ paṭhamataraṃ pavisati, daharehi kāyakīḷanaṃ karotīti evamādi.

අට වැදෑරුම් කාය ප්‍රගල්භතාව (කායික අසංවරකම) යනු සංඝයා මැද, සමූහයා මැද, පුද්ගලයන් අතර, භෝජන ශාලාවෙහි, ගිනිහල් ගෙයෙහි (ජන්තාඝරයෙහි), ස්නානය කරන තොටුපළෙහි, පිණ්ඩපාතයේ වඩින මගෙහි සහ ගම් මැදට පිවිසීමේදී ශරීරයෙන් නුසුදුසු දේ කිරීමයි. එනම්, මේ ශාසනයෙහි ඇතැම් මහණෙක් සංඝයා මැද වැරදි ලෙස හිඳගැනීම හෝ පාදයක් මත පාදයක් තබා හිඳගැනීම ආදියයි. එසේම පිරිස් මැදදී හෝ සතර පිරිස රැස්වූ තැනකදී හෝ එසේම හැසිරීමයි. එසේම තමාට වඩා වැඩිමහල් හිමිවරුන් සිටියදී එසේ හැසිරීමයි. භෝජන ශාලාවෙහිදී වැඩිමහල්ලන්ට අසුන් නොදීම, නවකයන්ට අසුන් ලැබීම වැළැක්වීමයි. එසේම ගිනිහල් ගෙයෙහිදීද වැඩිමහල්ලන්ගෙන් විමසීමක් නොකර ගිනි දැල්වීම් ආදිය කිරීමයි. ස්නානය කරන තොටුපළෙහිදී ‘බාල වැඩිමහල් භේදයකින් තොරව පැමිණි පිළිවෙළට ස්නානය කළ යුතුය’ යන බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ ධර්මය නොසලකා, පසුව පැමිණ දියට බැස වැඩිමහල් හා බාල හිමිවරුන්ට පීඩා කිරීමයි. පිණ්ඩපාතයේ වඩින මගෙහිදී නම්, ප්‍රණීත අසුන්, පැන් හා ආහාර ලබාගැනීමේ අදහසින් වැඩිමහල්ලන්ට වඩා පෙරටු වී යාමයි, අතින් අත හප්පමින් යාමයි. ගම් මැදට පිවිසීමේදී වැඩිමහල්ලන්ට පෙර ඇතුළු වීම, බාල මහණුන් සමඟ සිරුරෙන් සෙල්ලම් කිරීම ආදියයි.

Catuṭṭhānaṃ vacīpāgabbhiyaṃ (mahāni. 87) nāma saṅghagaṇapuggalaantaragharesu appatirūpavācānicchāraṇaṃ. Seyyathidaṃ – idhekacco saṅghamajjhe anāpucchā dhammaṃ bhāsati, tathā pubbe vuttappakāre gaṇe vuḍḍhatare puggale ca, tattha manussehi pañhaṃ puṭṭho vuḍḍhataraṃ anāpucchā vissajjeti, antaraghare pana ‘‘itthannāme kiṃ atthi, kiṃ yāgu udāhu khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā, kiṃ me dassasi, kiṃ ajja khādissāmi, kiṃ bhuñjissāmi, kiṃ pivissāmī’’ti evamādiṃ bhāsati.

සිව් වැදෑරුම් වචී ප්‍රගල්භතාව (වාචසික අසංවරකම) යනු සංඝයා, සමූහයා, පුද්ගලයන් සහ ගම් මැදදී නුසුදුසු වචන පිට කිරීමයි. එනම්, මේ ශාසනයෙහි ඇතැම් මහණෙක් සංඝයා මැද වැඩිමහල්ලන්ගෙන් නොවිමසා දහම් දෙසීමයි; එසේම පිරිස් මැදදී හා වැඩිමහල් හිමිවරුන් ඉදිරියේදී එසේ කිරීමයි. එහිදී මිනිසුන් විසින් ප්‍රශ්න අසන ලදුව, වැඩිමහල් හිමියන්ගෙන් නොවිමසා පිළිතුරු දීමයි. ගම් මැදදී නම්, ‘මොන මොනවාද තියෙන්නේ, කැඳ තිබේද? එසේත් නැතිනම් කෑ යුතු දෙයක් හෝ බුදිය යුතු දෙයක් තිබේද? මට මොනවාද දෙන්නේ? අද අපි මොනවාද කන්නේ? මොනවාද බොන්නේ?’ යනාදී වශයෙන් කථා කිරීමයි.

Anekaṭṭhānaṃ manopāgabbhiyaṃ (mahāni. 87) nāma tesu tesu ṭhānesu kāyavācāhi ajjhācāraṃ anāpajjitvāpi manasā eva kāmavitakkādinānappakāraṃ appatirūpavitakkanaṃ.

අනේකවිධ මනෝ ප්‍රගල්භතාව (මානසික අසංවරකම) යනු ඒ ඒ ස්ථානවලදී කයින් හෝ වචනයෙන් වරදක් නොකළද, සිතින් පමණක් කාම විතර්කාදී නොයෙක් ආකාරයේ නුසුදුසු දේ සිතීමයි.

Kulesvananugiddhoti yāni tāni kulāni upasaṅkamati, tesu paccayataṇhāya vā ananulomikagihisaṃsaggavasena vā ananugiddho, na sahasokī, na sahanandī, na sukhitesu sukhito, na dukkhitesu dukkhito, na uppannesu kiccakaraṇīyesu attanā vā uyyogamāpajjitāti vuttaṃ hoti. Imissāya ca gāthāya yaṃ ‘‘suvaco cassā’’ti ettha vuttaṃ assāti vacanaṃ, taṃ sabbapadehi saddhiṃ santussako ca assa, subharo ca assāti evaṃ yojetabbaṃ.

‘කුලේසු අනනුගිද්ධෝ’ යනු යම් ඒ දායක පවුල් කරා එළඹෙයිද, ඔවුන් කෙරෙහි සතර පසය පිළිබඳ තණ්හාවෙන් හෝ මහණුන්ට නුසුදුසු වූ ගිහියන් හා ඇලී ගැලී වාසය කිරීමේ ස්වභාවයෙන් තොර විය යුතුය යන්නයි. ඔවුන් සමඟ එක්ව ශෝක නොකරන්නෙකි, ඔවුන් සමඟ එක්ව සතුටු නොවන්නෙකි. ඔවුන් සැපවත් වූ විට තමා සැපවත් වූවෙකු ලෙස නොසිතයි, ඔවුන් දුක්පත් වූ විට තමා දුක්පත් වූවෙකු ලෙස නොසිතයි. ඔවුන්ට යම් කටයුත්තක් ඇති වූ විට තමාම ඒ සඳහා මහන්සි වී වැඩ නොකරන්නෙකි. මෙම ගාථාවෙහි ‘සුවචෝ චස්ස’ යන්නෙහි ඇති ‘අස්ස’ (විය යුතුය) යන වචනය අනෙකුත් සියලු පද සමඟ ද සම්බන්ධ කළ යුතුය. එනම්, සන්තුස්සකෝ ච අස්ස (සතුටු වන්නෙකු විය යුතුය), සුභරෝ ච අස්ස (පහසුවෙන් පෝෂණය කළ හැක්කෙකු විය යුතුය) යනාදී වශයෙනි.

Tatiyagāthāvaṇṇanā

තෙවන ගාථාවේ වර්ණනාවයි.

3. Evaṃ bhagavā santaṃ padaṃ abhisamecca viharitukāmassa tadadhigamāya vā paṭipajjitukāmassa visesato āraññakassa bhikkhuno taduttaripi karaṇīyaṃ ācikkhitvā idāni akaraṇīyampi ācikkhitukāmo ‘‘na ca khuddamācare kiñci, yena viññū pare upavadeyyu’’nti imaṃ upaḍḍhagāthamāha.

3. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ශාන්ත පදය (නිවන) අවබෝධ කරගෙන වාසය කිරීමට කැමති වූ හෝ එය ලබා ගැනීම පිණිස පිළිපැදීමට කැමති වූ, විශේෂයෙන් ආරණ්‍යවාසී භික්ෂුවකට ඉන් පසුව කළ යුතු දෑ පවසා, දැන් නොකළ යුතු දෑ ද පැවසීමට කැමතිව, "නුවණැති අන්‍යයන් යමකින් ගරහන්නේ නම් එවැනි ස්වල්ප වූ හෝ වරදක් නොකළ යුතුය" යන මේ අර්ධ ගාථාව වදාළ සේක.

Tassattho [Pg.208] – evamimaṃ karaṇīyaṃ karonto yaṃ taṃ kāyavacīmanoduccaritaṃ khuddaṃ lāmakanti vuccati, taṃ na ca khuddaṃ samācare, asamācaranto ca na kevalaṃ oḷārikaṃ, kintu kiñci na samācare, appamattakampi aṇumattakampi na samācareti vuttaṃ hoti.

එහි අර්ථය මෙසේය – මෙසේ මේ කළ යුතු දේ කරන්නා වූ (භික්ෂුව) ලාමක වූ යම් කාය, වාග්, මනෝ දුශ්චරිතයක් 'කුඩා දෙයක්' යැයි කියනු ලබන්නේ ද, එවැනි කුඩා වරදක් පවා නොකට යුතුය. එසේ නොකරන්නා වූ තැනැත්තා හුදෙක් මහත් වූ වැරදි පමණක් නොව, කිසිදු අල්ප වූ හෝ අංශු මාත්‍ර වූ හෝ අකුසලයක් නොකළ යුතුය යන්න මෙයින් අදහස් වේ.

Tato tassa samācāre sandiṭṭhikamevādīnavaṃ dasseti ‘‘yena viññū pare upavadeyyu’’nti. Ettha ca yasmā aviññū pare appamāṇaṃ. Te hi anavajjaṃ vā sāvajjaṃ karonti, appasāvajjaṃ vā mahāsāvajjaṃ. Viññū eva pana pamāṇaṃ. Te hi anuvicca pariyogāhetvā avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsanti, vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsanti. Tasmā ‘‘viññū pare’’ti vuttaṃ.

ඉන්පසුව, එම වැරදි කිරීමෙහි ඇති ප්‍රත්‍යක්ෂ ආදීනවය "යමකින් නුවණැත්තෝ ගරහන්නාහු ද" යන්නෙන් දක්වති. මෙහි නුවණ නැති අන්‍යයන් ප්‍රමාණයක් නොවේ. මන්දයත් ඔවුන් නිවැරදි දේ වැරදි ලෙසත්, කුඩා වැරදි මහා වැරදි ලෙසත් සලකන බැවිනි. එහෙත් නුවණැත්තෝම ප්‍රමාණය වෙති. ඔවුහු මැනවින් විමසා බලා, නිග්‍රහ කළ යුත්තාට නිග්‍රහ කරති, ප්‍රශංසා කළ යුත්තාට ප්‍රශංසා කරති. එබැවින් "නුවණැති අන්‍යයන්" යැයි වදාරන ලදී.

Evaṃ bhagavā imāhi aḍḍhateyyāhi gāthāhi santaṃ padaṃ abhisamecca viharitukāmassa tadadhigamāya vā paṭipajjitukāmassa visesato āraññakassa, āraññakasīsena ca sabbesampi kammaṭṭhānaṃ gahetvā viharitukāmānaṃ karaṇīyākaraṇīyabhedaṃ kammaṭṭhānūpacāraṃ vatvā idāni tesaṃ bhikkhūnaṃ tassa devatābhayassa paṭighātāya parittatthaṃ vipassanāpādakajjhānavasena kammaṭṭhānatthañca ‘‘sukhinova khemino hontū’’tiādinā nayena mettakathaṃ kathetumāraddho.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම ගාථා දෙකහමාරකින් ශාන්ත පදය අවබෝධ කරගනු කැමති හෝ ඒ සඳහා පිළිපදිනු කැමති, විශේෂයෙන් ආරණ්‍යවාසී වූ ද, ආරණ්‍යවාසී පිළිවෙත මුල් කරගෙන සියලු කමටහන් ගෙන වසන්නා වූ ද භික්ෂූන්ට කළ යුතු හා නොකළ යුතු දේ පිළිබඳ වූ කමටහන් පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව වදාරා, දැන් ඒ භික්ෂූන්ට දෙවියන්ගෙන් පැමිණි බිය දුරු කිරීම පිණිසත්, ආරක්ෂාව පිණිසත්, විදර්ශනාවට පාදක වන ධ්‍යාන වසයෙන් කමටහනක් ලෙසත් "සත්වයෝ සුවපත් වෙත්වා, බිය නැත්තෝ වෙත්වා" යනාදී වශයෙන් මෙත්තා කථාව දේශනා කිරීමට ආරම්භ කළ සේක.

Tattha sukhinoti sukhasampannā. Kheminoti khemavanto, abhayā nirupaddavāti vuttaṃ hoti. Sabbeti anavasesā. Sattāti pāṇino. Sukhitattāti sukhitacittā. Ettha ca kāyikena sukhena sukhino, mānasena sukhitattā, tadubhayenāpi sabbabhayupaddavavigamena vā kheminoti veditabbo. Kasmā pana evaṃ vuttaṃ? Mettābhāvanākāradassanatthaṃ. Evañhi mettā bhāvetabbā ‘‘sabbe sattā sukhino hontū’’ti vā, ‘‘khemino hontū’’ti vā, ‘‘sukhitattā hontū’’ti vā.

එහි 'සුඛිනෝ' යනු සැපයෙන් යුක්ත වූවෝ ය. 'ඛේමිනෝ' යනු සේම ඇත්තෝ, එනම් බියක් හෝ උපද්‍රවයක් නැත්තෝ ය යන්නයි. 'සබ්බේ' යනු ඉතිරි රහිතව සියලු දෙනාම ය. 'සත්තා' යනු ප්‍රාණීහු ය. 'සුඛිතත්තා' යනු සුවපත් සිත් ඇත්තෝ ය. මෙහි කායික සැපයෙන් 'සුඛිනෝ' ද, මානසික සැපයෙන් 'සුඛිතත්තා' ද, ඒ දෙකෙන්ම හෝ සියලු බිය හා උපද්‍රව දුරු වීමෙන් 'ඛේමිනෝ' ද වන බව දත යුතුය. කුමක් හෙයින් මෙසේ වදාරන ලද්දේ ද? මෙත් වැඩීමේ ආකාරය දැක්වීම පිණිසයි. මෙසේ "සියලු සත්වයෝ සුවපත් වෙත්වා" හෝ "භය නැත්තෝ වෙත්වා" හෝ "සුවපත් සිත් ඇත්තෝ වෙත්වා" යි මෙත්තාව වැඩිය යුතුය.

Catutthagāthāvaṇṇanā

සතරවන ගාථාවේ වර්ණනාවයි.

4. Evaṃ yāva upacārato appanākoṭi, tāva saṅkhepena mettābhāvanaṃ dassetvā idāni vitthāratopi taṃ dassetuṃ ‘‘ye kecī’’ti gāthādvayamāha. Atha vā yasmā puthuttārammaṇe paricitaṃ cittaṃ na ādikeneva ekatte saṇṭhāti ārammaṇappabhedaṃ pana anugantvā anugantvā kamena [Pg.209] saṇṭhāti, tasmā tassa tasathāvarādidukatikappabhede ārammaṇe anugantvā anugantvā saṇṭhānatthampi ‘‘ye kecī’’ti gāthādvayamāha. Atha vā yasmā yassa yaṃ ārammaṇaṃ vibhūtaṃ hoti, tassa tattha cittaṃ sukhaṃ tiṭṭhati, tasmā tesaṃ bhikkhūnaṃ yassa yaṃ vibhūtaṃ ārammaṇaṃ, tassa tattha cittaṃ saṇṭhāpetukāmo tasathāvarādidukatikārammaṇabhedadīpakaṃ ‘‘ye kecī’’ti imaṃ gāthādvayamāha.

4. මෙසේ උපචාර සමාධියේ සිට අර්පණා සමාධිය දක්වා සංක්ෂේපයෙන් මෙත් වැඩීම පෙන්වා, දැන් එය විස්තර වශයෙන් දැක්වීම පිණිස "යම් කිසි ප්‍රාණභූත කෙනෙක් වෙත් ද" යන ගාථා දෙක වදාළ සේක. නැතහොත්, පුළුල් ආරම්මණ කෙරෙහි හුරු වූ සිත ආරම්භයේදීම එක් ආරම්මණයක නොපිහිටන බැවින්, ආරම්මණ ප්‍රභේදයන් අනුව පිළිවෙළින් සිත පිහිටුවීම පිණිසත් තස, ථාවර ආදී ද්වික හා ත්‍රික ප්‍රභේද සහිත ආරම්මණ ඔස්සේ සිත ගෙන ගොස් පිහිටුවනු පිණිසත් මෙම ගාථා දෙක වදාළ සේක. එසේත් නැතහොත්, යම් භික්ෂුවකට යම් ආරම්මණයක පැහැදිලි බවක් ඇති වේ ද, ඔහුට එහි සිත පිහිටුවනු පිණිස තස, ථාවර ආදී ආරම්මණ ප්‍රභේද දක්වන මෙම ගාථා දෙක වදාළ සේක.

Ettha hi tasathāvaradukaṃ diṭṭhādiṭṭhadukaṃ dūrasantikadukaṃ bhūtasambhavesidukanti cattāro duke, dīghādīhi ca chahi padehi majjhimapadassa tīsu aṇukapadassa ca dvīsu tikesu atthasambhavato dīgharassamajjhimatikaṃ mahantāṇukamajjhimatikaṃ thūlāṇukamajjhimatikanti tayo tike ca dīpeti. Tattha ye kecīti anavasesavacanaṃ. Pāṇā eva bhūtā pāṇabhūtā. Atha vā pāṇantīti pāṇā, etena assāsapassāsappaṭibaddhe pañcavokārasatte gaṇhāti. Bhavantīti bhūtā, etena ekavokāracatuvokārasatte gaṇhāti. Atthīti santi saṃvijjanti.

මෙහි තස-ථාවර ද්විකය, දිට්ඨ-අදිට්ඨ ද්විකය, දූර-සන්තික ද්විකය, භූත-සම්භවේසී ද්විකය යන ද්වික සතර ද, දීඝ ආදී පද හයෙන් මධ්‍යම පදය හා ගැලපෙන පරිදි ත්‍රික තුනක් ද දක්වයි. එනම් දීර්ඝ-හ්‍රස්ව-මධ්‍යම ත්‍රිකය, මහා-අණුක-මධ්‍යම ත්‍රිකය සහ ස්ථූල-අණුක-මධ්‍යම ත්‍රිකය යි. එහි 'යේ කේචි' යනු ඉතිරි රහිත බව අඟවන වචනයකි. ප්‍රාණීහුම භූතයෝ වන බැවින් 'ප්‍රාණභූත' නම් වේ. නැතහොත් හුස්ම ගන්නා බැවින් 'ප්‍රාණ' නම් වේ. මෙයින් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස හා බැඳුණු පංචවෝකාර සත්වයන් ගැනේ. උපත ලැබූ බැවින් 'භූත' නම් වේ. මෙයින් ඒකවෝකාර හා චතුර්වෝකාර සත්වයන් ගැනේ. 'අත්ථි' යනු ඇත්තා වූ හෝ විද්‍යමාන වන්නා වූ යන්නයි.

Evaṃ ‘‘ye keci pāṇabhūtatthī’’ti iminā vacanena dukatikehi saṅgahetabbe sabbasatte ekato dassetvā idāni sabbepi te tasā vā thāvarā va navasesāti iminā dukena saṅgahetvā dasseti.

මෙසේ "යම් ප්‍රාණභූත කෙනෙක් වෙත් ද" යන වචනයෙන් ද්වික හා ත්‍රිකයන්ට ඇතුළත් වන සියලු සත්වයන් එකට දක්වා, දැන් ඒ සියල්ලන්වම "තස හෝ ථාවර වූ ඉතිරි රහිත සියලු සත්වයෝ" යන මේ ද්විකයෙන් සංග්‍රහ කර පෙන්වයි.

Tattha tasantīti tasā, sataṇhānaṃ sabhayānañcetaṃ adhivacanaṃ. Tiṭṭhantīti thāvarā, pahīnataṇhābhayānaṃ arahataṃ etaṃ adhivacanaṃ. Natthi tesaṃ avasesanti anavasesā, sabbepīti vuttaṃ hoti. Yañca dutiyagāthāya ante vuttaṃ, taṃ sabbadukatikehi sambandhitabbaṃ ‘‘ye keci pāṇabhūtatthi tasā vā thāvarā vā anavasesā, imepi sabbe sattā bhavantu sukhitattā. Evaṃ yāva bhūtā vā sambhavesī vā, imepi sabbe sattā bhavantu sukhitattā’’ti.

එහි 'තස' යනු බියෙන් සැලෙන බැවින් තස නම් වේ; එය තෘෂ්ණාව හා බිය සහිත සත්වයන්ට නමකි. 'ථාවර' යනු ස්ථාවරව සිටින බැවින් ථාවර නම් වේ; එය තෘෂ්ණාව හා බිය දුරු කළ රහතන් වහන්සේලාට නමකි. ඔවුන්ගේ ඉතිරි වීමක් නැති බැවින් 'අනවසේසා' නම් වේ. දෙවන ගාථාව අවසානයේ ඇති "සියලු සත්වයෝ සුවපත් සිත් ඇත්තෝ වෙත්වා" යන පදය මේ සෑම ද්වික හා ත්‍රිකයකටම සම්බන්ධ කළ යුතුය. එනම් "යම් ප්‍රාණභූත කෙනෙක් වෙත් ද, තස හෝ ථාවර වූ ඉතිරි රහිත ඒ සියලු සත්වයෝ සුවපත් සිත් ඇත්තෝ වෙත්වා" යනාදී වශයෙනි.

Idāni dīgharassamajjhimāditikattayadīpakesu dīghā vātiādīsu chasu padesu dīghāti dīghattabhāvā nāgamacchagodhādayo. Anekabyāmasatappamāṇāpi hi mahāsamudde nāgānaṃ attabhāvā anekayojanappamāṇā ca macchagodhādīnaṃ attabhāvā honti. Mahantāti mahantattabhāvā jale macchakacchapādayo, thale hatthināgādayo, amanussesu dānavādayo[Pg.210]. Āha ca ‘‘rāhuggaṃ attabhāvīna’’nti (a. ni. 4.15). Tassa hi attabhāvo ubbedhena cattāri yojanasahassāni aṭṭha ca yojanasatāni, bāhū dvādasayojanasataparimāṇā, paññāsayojanaṃ bhamukantaraṃ, tathā aṅgulantarikā, hatthatalāni dve yojanasatānīti. Majjhimāti assagoṇamahiṃsasūkarādīnaṃ attabhāvā. Rassakāti tāsu tāsu jātīsu vāmanādayo dīghamajjhimehi omakappamāṇā sattā. Aṇukāti maṃsacakkhussa agocarā dibbacakkhuvisayā udakādīsu nibbattā sukhumattabhāvā sattā ūkādayo vā. Apica ye tāsu tāsu jātīsu mahantamajjhimehi thūlamajjhimehi ca omakappamāṇā sattā, te aṇukāti veditabbā. Thūlāti parimaṇḍalattabhāvā sippikasambukādayo sattā.

දැන් දීර්ඝ, හ්‍රස්ව, මධ්‍යම ආදී ත්‍රික තුන දක්වන පද හයෙහි, 'දීර්ඝ' යනු දිගු ශරීර ඇති නාගයන්, මත්ස්‍යයන් හා තලගොයන් ආදීන් ය. මහා සමුද්‍රයෙහි වසන නාගයන්ගේ ශරීර වියා සිය ගණන් දිග වන අතර මත්ස්‍ය හා තලගොයන්ගේ ශරීර යොදුන් ගණන් දිගු වේ. 'මහන්ත' යනු ජලයෙහි වසන මහා මත්ස්‍යයන් හා ඉබ්බන් ද, ගොඩබිම වසන ඇතුන් හා නාගයන් ද, අමනුෂ්‍යයන් අතර දානවයන් ද වැනි විශාල ශරීර ඇති සත්වයෝ ය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රාහු අසුරේන්ද්‍රයා ගැන වදාරමින් ඔහුගේ ශරීරය උසින් යොදුන් හාරදහස් අටසියයක් ද, බාහුව යොදුන් එක්දහස් දෙසියයක් ද, බැම අතර පරතරය යොදුන් පනහක් ද, ඇඟිලි අතර පරතරය යොදුන් පනහක් ද, අල්ල යොදුන් දෙසියයක් ද වන බව වදාළ සේක. 'මධ්‍යම' යනු අසුන්, ගවයන්, මී හරකුන් හා ඌරන් වැනි මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ ශරීර ඇති සත්වයන් ය. 'හ්‍රස්ව' යනු ඒ ඒ ජාතීන් අතර සිටින මිටි හෝ කුඩා සත්වයන් ය. 'අණුක' යනු මාංස චක්ෂුසට ගෝචර නොවන, දිව්‍ය චක්ෂුසට පමණක් පෙනෙන, ජලයෙහි උපදින ඉතා සියුම් සත්වයන් හෝ උකුණන් වැනි සතුන් ය. තවද ඒ ඒ ජාතීන් අතර මහා, මධ්‍යම හෝ ස්ථූල සත්වයන්ට වඩා කුඩා සත්වයන් ද අණුක ලෙස දත යුතුය. 'ස්ථූල' යනු වටකුරු ශරීර ඇති බෙල්ලන්, හක්බෙල්ලන් ආදී සත්වයෝ ය.

Pañcamagāthāvaṇṇanā

පස්වන ගාථාවේ වර්ණනාවයි.

5. Evaṃ tīhi tikehi anavasesato satte dassetvā idāni ‘‘diṭṭhā vā ye va adiṭṭhā’’tiādīhi tīhi dukehipi te saṅgahetvā dasseti.

5. මෙසේ තික (තුන බැගින් වූ කොටස්) තුනක් මගින් ඉතිරි රහිතව සත්ත්වයන් දක්වා, දැන් 'දිට්ඨා වා යෙ ව අදිට්ඨා' යනාදී වූ දුක (දෙක බැගින් වූ කොටස්) තුනකින් ද ඔවුන් ඇතුළත් කර දක්වයි.

Tattha diṭṭhāti ye attano cakkhussa āpāthamāgatavasena diṭṭhapubbā. Adiṭṭhāti ye parasamuddaparaselaparacakkavāḷādīsu ṭhitā. ‘‘Ye vā dūre vasanti avidūre’’ti iminā pana dukena attano attabhāvassa dūre ca avidūre ca vasante satte dasseti, te apadadvipadavasena veditabbā. Attano hi kāye vasantā sattā avidūre, bahikāye vasantā sattā dūre. Tathā antoupacāre vasantā avidūre, bahiupacāre vasantā dūre. Attano vihāre gāme janapade dīpe cakkavāḷe vasantā avidūre, paracakkavāḷe vasantā dūre vasantīti vuccanti.

එහි 'දිට්ඨා' යනු තමන්ගේ ඇසට හමු වීමෙන් පෙර දක්නා ලද්දෝය. 'අදිට්ඨා' යනු පරසමුද්‍ර, පරපර්වත, පරසක්වළ ආදියෙහි වසන්නෝය. 'යෙ වා දූරෙ වසන්ති අවිදූරෙ' යන මේ දුකය මගින් තම ශරීරයට ඈතින් හෝ නුදුරින් (ළඟින්) වසන සත්ත්වයන් දක්වයි. ඔවුන් අපාද, ද්විපාද ආදී වශයෙන් දත යුතුය. මන්ද යත්, තමන්ගේ ශරීරයේ වසන සත්ත්වයන් 'අවිදුර' (ළඟ) වන අතර, ශරීරයෙන් බැහැරව වසන්නෝ 'දුර' (ඈත) වෙති. එසේම තම උපචාර සීමාව තුළ වසන්නෝ ළඟ වන අතර, ඉන් බැහැර වසන්නෝ ඈත වෙති. තමන් වසන විහාරයෙහි, ගමෙහි, ජනපදයෙහි, ද්වීපයෙහි හෝ සක්වළෙහි වසන්නෝ ළඟ ලෙසත්, පරසක්වළෙහි වසන්නෝ ඈත වසන්නෝ ලෙසත් කියනු ලැබේ.

Bhūtāti jātā abhinibbattā. Ye bhūtā eva, na puna bhavissantīti saṅkhyaṃ gacchanti, tesaṃ khīṇāsavānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Sambhavamesantīti sambhavesī. Appahīnabhavasaṃyojanattā āyatimpi sambhavaṃ esantānaṃ sekhaputhujjanānametaṃ adhivacanaṃ. Atha vā catūsu yonīsu aṇḍajajalābujā sattā yāva aṇḍakosaṃ vatthikosañca na bhindanti, tāva sambhavesī nāma, aṇḍakosaṃ vatthikosañca bhinditvā bahi nikkhantā bhūtā nāma[Pg.211]. Saṃsedajā opapātikā ca paṭhamacittakkhaṇe sambhavesī nāma, dutiyacittakkhaṇato pabhuti bhūtā nāma. Yena vā iriyāpathena jāyanti, yāva tato aññaṃ na pāpuṇanti, tāva sambhavesī nāma, tato paraṃ bhūtāti.

'භූතා' යනු උපන්, පහළ වූ අයයි. යම් කෙනෙක් ඉපදී අවසන් ද, නැවත නූපදින්නේ යන ගණයට වැටෙත් ද, එය ඒ රහතන් වහන්සේලාට නමකි. 'සම්භවං එසන්තී' යනු සම්භවේසීහු ය. භව සංයෝජන ප්‍රහීණය නොකළ නිසා මතු භවයක් සොයන සේඛ සහ පෘථග්ජනයන්ට එය නමකි. නැතහොත්, සිව් වැදෑරුම් යෝනි අතරින් අණ්ඩජ හා ජලාබුජ සත්ත්වයන් යම් තාක් බිත්තර කටුව හෝ වැදෑමහ බිඳගෙන පිටතට නොඑන්නේ ද, ඒ තාක් ඔවුන් 'සම්භවේසී' නම් වේ. බිත්තර කටුව හෝ වැදෑමහ බිඳගෙන පිටතට පැමිණි පසු ඔවුන් 'භූත' නම් වේ. සංසේදජ හා ඕපපාතික සත්ත්වයන් පළමු චිත්තක්ෂණයේදී 'සම්භවේසී' වන අතර, දෙවන චිත්තක්ෂණයේ සිට 'භූත' නම් වේ. එසේත් නැතහොත්, යම් ඉරියව්වකින් උපදිත් ද, ඒ ඉරියව්වෙන් වෙනත් ඉරියව්වකට පත් වන තෙක් 'සම්භවේසී' වන අතර, ඉන් පසු 'භූත' නම් වේ.

Chaṭṭhagāthāvaṇṇanā

හයවන ගාථාවේ වර්ණනාවයි.

6. Evaṃ bhagavā ‘‘sukhino vā’’tiādīhi aḍḍhateyyāhi gāthāhi nānappakārato tesaṃ bhikkhūnaṃ hitasukhāgamapatthanāvasena sattesu mettābhāvanaṃ dassetvā idāni ahitadukkhānāgamapatthanāvasenāpi taṃ dassento āha ‘‘na paro paraṃ nikubbethā’’ti. Esa porāṇo pāṭho, idāni pana ‘‘paraṃ hī’’tipi paṭhanti, ayaṃ na sobhano.

6. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'සුඛිනෝ වා' යනාදී ගාථා අඩ තුනකින් විවිධ ආකාරයෙන් ඒ භික්ෂූන්ට හිත සුව ප්‍රාර්ථනා කිරීම් වශයෙන් සත්ත්වයන් කෙරෙහි මෙත් වැඩීම දක්වා, දැන් අහිත හා දුක නොපැමිණේවායි ප්‍රාර්ථනා කිරීම් වශයෙන් ද එය දක්වනු පිණිස 'න පරෝ පරං නිකුබ්බේථ' යනාදිය වදාළ සේක. මෙය පැරණි පෙළ ගැස්මයි. නමුත් දැන් 'පරං හි' ලෙස ද කියවති, එය එතරම් උචිත නොවේ.

Tattha paroti parajano. Paranti parajanaṃ. Na nikubbethāti na vañceyya. Nātimaññethāti na atikkamitvā maññeyya. Katthacīti katthaci okāse, gāme vā gāmakhette vā ñātimajjhe vā pūgamajjhe vātiādi. Nanti etaṃ. Kañcīti yaṃ kañci khattiyaṃ vā brāhmaṇaṃ vā gahaṭṭhaṃ vā pabbajitaṃ vā sukhitaṃ vā dukkhitaṃ vātiādi. Byārosanā paṭighasaññāti kāyavacīvikārehi byārosanāya ca manovikārena paṭighasaññāya ca. ‘‘Byārosanāya paṭighasaññāyā’’ti hi vattabbe ‘‘byārosanā paṭighasaññā’’ti vuccati, yathā ‘‘sammadaññāya vimuttā’’ti vattabbe ‘‘sammadaññā vimuttā’’ti, yathā ca ‘‘anupubbasikkhāya anupubbakiriyāya anupubbapaṭipadāyā’’ti vattabbe ‘‘anupubbasikkhā anupubbakiriyā anupubbapaṭipadā’’ti. Nāññamaññassa dukkhamiccheyyāti aññamaññassa dukkhaṃ na iccheyya. Kiṃ vuttaṃ hoti? Na kevalaṃ ‘‘sukhino vā khemino vā hontū’’tiādimanasikāravaseneva mettaṃ bhāveyya, kintu ‘‘ahovata yo koci parapuggalo yaṃ kañci parapuggalaṃ vañcanādīhi nikatīhi na nikubbetha, jātiādīhi ca navahi mānavatthūhi katthaci padese kañci parapuggalaṃ nātimaññeyya, aññamaññassa ca byārosanāya vā paṭighasaññāya vā dukkhaṃ na iccheyyā’’ti evampi manasikaronto bhāveyyāti.

එහි 'පරො' යනු අන්‍ය තැනැත්තා ය. 'පරං' යනු අන්‍ය තැනැත්තාව ය. 'න නිකුබ්බේථ' යනු රවටන්නේ නැත යන්නයි. 'නාතිමඤ්ඤේථ' යනු ඉක්මවා නොසිතිය යුතුය (අවමන් නොකළ යුතුය) යන්නයි. 'කත්ථචි' යනු යම්කිසි ස්ථානයක, එනම් ගමක, කෙතක, නෑයන් මැද හෝ සමූහයක් මැද යනාදියයි. 'නං' යනු ඔහුටයි. 'කඤ්චි' යනු යම්කිසි ක්ෂත්‍රිය, බ්‍රාහ්මණ, ගෘහස්ථ, පැවිදි, සැපවත් හෝ දුක්පත් ආදී ඕනෑම අයෙකි. 'ව්‍යාරෝසනා පටිඝසඤ්ඤා' යනු කය වචනයෙන් කරන වෙනස්කම් (ව්‍යාරෝසනය) සහ සිතේ ඇති වන වෙනස්කම් (පටිඝසඤ්ඤාව) මගිනි. 'ව්‍යාරෝසනාය පටිඝසඤ්ඤාය' යනුවෙන් කිව යුතු තැන 'ව්‍යාරෝසනා පටිඝසඤ්ඤා' ලෙස යෙදී ඇත. එය 'සම්මදඤ්ඤාය විමුත්තා' වෙනුවට 'සම්මදඤ්ඤා විමුත්තා' ලෙස ද, 'අනුපුබ්බසික්ඛාය අනුපුබ්බකිරියාය අනුපුබ්බපටිපදාය' වෙනුවට 'අනුපුබ්බසික්ඛා අනුපුබ්බකිරියා අනුපුබ්බපටිපදා' ලෙස ද යෙදීම වැනිය. 'නාඤ්ඤමඤ්ඤස්ස දුක්ඛමිච්ඡෙය්‍ය' යනු එකිනෙකාට දුකක් කැමති නොවිය යුතුය යන්නයි. එයින් කුමක් කියවේ ද? හුදෙක් 'සුඛිනෝ වා ඛේමිනෝ වා හොන්තු' යනාදී මනසිකාරයෙන් පමණක් මෙත් වැඩිය යුතු නොවේ. කෙසේද යත්, 'යම් කිසි කෙනෙක් වෙනත් කිසිවෙකු රැවටීම් ආදියෙන් නොරවටාවා! ජාති ආදී නව වැදෑරුම් මාන වස්තූන් නිසා කිසිම තැනකදී කිසිවෙකුට අවමන් නොකළාවා! එකිනෙකා කෙරෙහි කෝපයෙන් හෝ ගැටීමෙන් දුකක් පතන්නේ නැත' යනුවෙන් ද මෙනෙහි කරමින් මෙත් වැඩිය යුතුය.

Sattamagāthāvaṇṇanā

හත්වන ගාථාවේ වර්ණනාවයි.

7. Evaṃ [Pg.212] ahitadukkhānāgamapatthanāvasena atthato mettābhāvanaṃ dassetvā idāni tameva upamāya dassento āha ‘‘mātā yathā niyaṃputta’’nti.

7. මෙසේ අහිත හා දුක නොපැමිණේවායි ප්‍රාර්ථනා කිරීමේ අර්ථයෙන් මෙත් වැඩීම දක්වා, දැන් එයම උපමාවකින් දැක්වීමට 'මාතා යථා නියං පුත්තං' යනාදිය වදාළ සේක.

Tassattho – yathā mātā niyaṃ puttaṃ attani jātaṃ orasaṃ puttaṃ, tañca ekaputtameva āyusā anurakkhe, tassa dukkhāgamappaṭibāhanatthaṃ attano āyumpi cajitvā taṃ anurakkhe, evampi sabbabhūtesu idaṃ mettākhyaṃ mānasaṃ bhāvaye, punappunaṃ janaye vaḍḍhaye, tañca aparimāṇasattārammaṇavasena ekasmiṃ vā satte anavasesapharaṇavasena aparimāṇaṃ bhāvayeti.

එහි අර්ථය නම් - මවක් තමාගෙන් උපන් තමාගේම වූ එකම පුත්‍රයාව තම ජීවිතයෙන් ආරක්ෂා කරන්නී ද, ඔහුගේ දුක් වැළැක්වීම පිණිස සිය ජීවිතය පවා කැප කර ඔහු රකින්නී ද, එලෙසම සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි මේ මෛත්‍රී සහගත සිත වැඩිය යුතුය, නැවත නැවත උපදවිය යුතුය, දියුණු කළ යුතුය. එමෙන්ම එය අප්‍රමාණ වූ සත්ත්වයන් අරමුණු කිරීම් වශයෙන් හෝ එක් සත්ත්වයෙකු කෙරෙහි ඉතිරි රහිතව පැතිරවීම් වශයෙන් අප්‍රමාණව වැඩිය යුතුය.

Aṭṭhamagāthāvaṇṇanā

අටවන ගාථාවේ වර්ණනාවයි.

8. Evaṃ sabbākārena mettābhāvanaṃ dassetvā idāni tasseva vaḍḍhanaṃ dassento āha ‘‘mettañca sabbalokasmī’’ti.

8. මෙසේ සියලු ආකාරයෙන් මෙත් වැඩීම දක්වා, දැන් එහි දියුණුව දැක්වීම පිණිස 'මෙත්තඤ්ච සබ්බලෝකස්මිං' යනාදිය වදාළ සේක.

Tattha mijjati tāyati cāti mitto, hitajjhāsayatāya siniyhati, ahitāgamato rakkhati cāti attho. Mittassa bhāvo mettaṃ. Sabbalokasmīti anavasese sattaloke. Manasi bhavanti mānasaṃ. Tañhi cittasampayuttattā evaṃ vuttaṃ. Bhāvayeti vaḍḍhaye. Na assa parimāṇanti aparimāṇaṃ, appamāṇasattārammaṇatāya evaṃ vuttaṃ. Uddhanti upari, tena arūpabhavaṃ gaṇhāti. Adhoti heṭṭhā, tena kāmabhavaṃ gaṇhāti. Tiriyanti vemajjhaṃ, tena rūpabhavaṃ gaṇhāti. Asambādhanti sambādhavirahitaṃ, bhinnasīmanti vuttaṃ hoti. Sīmā nāma paccatthiko vuccati, tasmimpi pavattanti attho. Averanti veravirahitaṃ, antarantarāpi veracetanāpātubhāvavirahitanti attho. Asapattanti vigatapaccatthikaṃ. Mettāvihārī hi puggalo manussānaṃ piyo hoti, amanussānaṃ piyo hoti, nāssa koci paccatthiko hoti, tenassa taṃ mānasaṃ vigatapaccatthikattā asapattanti vuccati. Pariyāyavacanañhi etaṃ, yadidaṃ paccatthiko sapattoti. Ayaṃ anupadato atthavaṇṇanā.

එහි 'මිජ්ජති තායති ච' (ස්නේහය කරයි, ආරක්ෂා කරයි) යනු 'මිත්ත' (මිතුරා) යි. හිතවත් බව නිසා ආදරය කරයි, අහිතක් නොවීමට රකියි යනු අර්ථයයි. මිතුරාගේ ස්වභාවය 'මෙත්ත' (මෛත්‍රිය) යි. 'සබ්බලෝකස්මිං' යනු ඉතිරි රහිත වූ සත්ත්ව ලෝකයෙහි ය. සිතෙහි උපදින බැවින් 'මානසං' නම් වේ. එය සිත හා සම්ප්‍රයුක්ත බැවින් එසේ කියන ලදී. 'භාවයෙ' යනු දියුණු කළ යුතුය යන්නයි. එහි ප්‍රමාණයක් නැති බැවින් 'අපරිමාණ' නම් වේ. අප්‍රමාණ සත්ත්වයන් අරමුණු වන බැවින් එසේ වදාරන ලදී. 'උද්ධං' යනු ඉහළයි, එයින් අරූප භව හතර ගනු ලැබේ. 'අධෝ' යනු පහළයි, එයින් කාම භව එකොළහ ගනු ලැබේ. 'තිරියං' යනු මැදයි, එයින් රූප භව දහසය ගනු ලැබේ. 'අසම්බාධං' යනු අවහිර රහිත වූ, එනම් සීමා බිඳ දැමූ යන්නයි. සීමාව යනු සතුරාට කියන නමකි, ඔහු කෙරෙහි ද මෙත් සිත පවතියි යනු අර්ථයයි. 'අවේරං' යනු වෛර රහිත, අතරතුර කාලයකදී පවා වෛරී චේතනාවක් ඇති නොවීමයි. 'අසපත්තං' යනු පහව ගිය සතුරන් ඇති බවයි. මෛත්‍රී විහරණයෙහි යෙදෙන පුද්ගලයා මනුෂ්‍යයන්ට ප්‍රිය වෙයි, අමනුෂ්‍යයන්ට ප්‍රිය වෙයි, ඔහුට සතුරෙකු නැත. එබැවින් සතුරන් නැති බැවින් ඔහුගේ ඒ සිත 'අසපත්ත' (සතුරන් නැති) යයි කියනු ලැබේ. 'පච්චත්ථික', 'සපත්ත' යනු සතුරාට කියන පර්යාය වචනයි. මෙය අනුපද (පදයෙන් පදය) අර්ථ වර්ණනාවයි.

Ayaṃ [Pg.213] panettha adhippetatthadīpanā – yadidaṃ ‘‘evampi sabbabhūtesu mānasaṃ bhāvaye aparimāṇa’’nti vuttaṃ, tañcetaṃ aparimāṇaṃ mettaṃ mānasaṃ sabbalokasmiṃ bhāvaye vaḍḍhaye, vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ gamaye pāpaye. Kathaṃ? Uddhaṃ adho ca tiriyañca, uddhaṃ yāva bhavaggā, adho yāva avīcito, tiriyaṃ yāva avasesadisā. Uddhaṃ vā āruppaṃ, adho kāmadhātuṃ, tiriyaṃ rūpadhātuṃ anavasesaṃ pharanto. Evaṃ bhāventopi ca taṃ yathā asambādhaṃ averaṃ asapattañca hoti, tathā sambādhaverasapattānaṃ abhāvaṃ karonto bhāvaye. Yaṃ vā taṃ bhāvanāsampadaṃ pattaṃ sabbattha okāsalokavasena asambādhaṃ, attano paresu āghātappaṭivinayanena averaṃ, attani ca paresaṃ āghātavinayanena asapattaṃ hoti. Taṃ asambādhamaveramasapattaṃ aparimāṇaṃ mettaṃ mānasaṃ uddhaṃ adho tiriyañcāti tividhaparicchede sabbalokasmiṃ bhāvaye vaḍḍhayeti.

මෙහි අදහස් කරන ලද විස්තරය මෙසේය: 'සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි මෙසේත් අප්‍රමාණ වූ මෛත්‍රී සිත වැඩිය යුතුය' යන්නෙන් පවසන ලද්දේ, ඒ අප්‍රමාණ වූ මෛත්‍රී සහගත සිත මුළු ලෝකය කෙරෙහිම වැඩිය යුතුය, දියුණු කළ යුතුය, වර්ධනය හා බහුලත්වය කරා පැමිණවිය යුතුය යන්නයි. එය කරන්නේ කෙසේද? උඩින්ද, යටින්ද, සිරසින්ද (සතර දිශාවෙන්ද), එනම් උඩින් භවග්ගය දක්වාද, යටින් අවීචි නිරය දක්වාද, සිරසින් සෙසු දිශාවන් දක්වාද පැතිරවීමෙනි. එසේත් නැතිනම්, උඩින් අරූප ලෝකයද, යටින් කාම ලෝකයද, සිරසින් රූප ලෝකයද ඉතිරි රහිතව පතුරුවමිනි. මෙසේ වඩන්නා වූ ඒ තැනැත්තා, ඒ මෛත්‍රිය යම් සේ බාධාවකින් තොර (අසම්බාධ), වෛරයකින් තොර (අවේර) සහ සතුරු බවකින් තොර (අසපත්ත) වන්නේද, එසේම සම්බාධ, වෛර සහ සතුරු බවේ අභාවය සිදු කරමින් මෛත්‍රිය වැඩිය යුතුය. එසේත් නැතිනම්, ඒ භාවනා සම්පත්තියට පැමිණි විට, ඕකාස ලෝක වශයෙන් සෑම තැනකම බාධාවකින් තොර වන අතර, අන්‍යයන් කෙරෙහි තමා තුළ ඇති ගැටීම් දුරු කිරීමෙන් වෛරයකින් තොර වන අතර, තමා කෙරෙහි අන්‍යයන්ගේ ගැටීම් දුරු කිරීමෙන් සතුරු බවකින් තොර වේ. ඒ බාධාවකින් තොර, වෛරයකින් තොර, සතුරු බවකින් තොර වූ අප්‍රමාණ මෛත්‍රී සිත, උඩ, යට, සිරස යන ත්‍රිවිධ පිරිසිඳීම් සහිත මුළු ලෝකය කෙරෙහිම වැඩිය යුතුය, දියුණු කළ යුතුය.

Navamagāthāvaṇṇanā

නවවැනි ගාථාවේ විස්තරයයි.

9. Evaṃ mettābhāvanāya vaḍḍhanaṃ dassetvā idāni taṃ bhāvanamanuyuttassa viharato iriyāpathaniyamābhāvaṃ dassento āha ‘‘tiṭṭhaṃ caraṃ…pe… adhiṭṭheyyā’’ti.

9. මෙසේ මෛත්‍රී භාවනාවේ වර්ධනය පෙන්වා දී, දැන් එම භාවනාවේ යෙදී වාසය කරන තැනැත්තාට ඉරියව් පිළිබඳ නියමයක් නොමැති බව පෙන්වීමට 'තිට්ඨං චරං...' යනාදිය වදාල සේක.

Tassattho – evametaṃ mettaṃ mānasaṃ bhāvento so ‘‘nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāyā’’tiādīsu viya iriyāpathaniyamaṃ akatvā yathāsukhaṃ aññataraññatarairiyāpathabādhanavinodanaṃ karonto tiṭṭhaṃ vā caraṃ vā nisinno vā sayāno vā yāvatā vigatamiddho assa, atha etaṃ mettājhānasatiṃ adhiṭṭheyya.

එහි අර්ථය මෙසේය: මෙසේ මෛත්‍රී සිත වඩන්නා වූ ඔහු, 'පළක් බැඳ කය සෘජුව තබාගෙන වාඩි වේ' යනාදී තැන්වල පෙන්වා ඇති පරිදි ඉරියව් පිළිබඳ නියමයක් නොකොට, තමාට පහසු පරිදි එක් එක් ඉරියව්වකදී ඇතිවන පීඩාවන් දුරු කරමින්, සිටගෙන සිටින විට හෝ ඇවිදින විට හෝ වාඩි වී සිටින විට හෝ සැතපී සිටින විට හෝ යම්තාක් කල් නිදිමතෙන් තොරව සිටීද, ඒ තාක් මේ මෛත්‍රී ධ්‍යාන ස්මෘතිය අධිෂ්ඨාන කළ යුතුය (පවත්වා ගත යුතුය).

Atha vā evaṃ mettābhāvanāya vaḍḍhanaṃ dassetvā idāni vasībhāvaṃ dassento āha ‘‘tiṭṭhaṃ cara’’nti. Vasippatto hi tiṭṭhaṃ vā caraṃ vā nisinno vā sayāno vā yāvatā iriyāpathena etaṃ mettājhānasatiṃ adhiṭṭhātukāmo hoti, atha vā tiṭṭhaṃ vā caraṃ vā…pe… sayāno vāti na tassa ṭhānādīni antarāyakarāni honti, apica kho yāvatā etaṃ mettājhānasatiṃ adhiṭṭhātukāmo hoti, tāvatā vigatamiddho hutvā adhiṭṭhāti, natthi tassa tattha dandhāyitattaṃ. Tenāha ‘‘tiṭṭhaṃ caraṃ nisinno va, sayāno yāvatāssa vitamiddho. Etaṃ satiṃ adhiṭṭheyyā’’ti.

නැතහොත් මෙසේ මෛත්‍රී භාවනාවේ වර්ධනය පෙන්වා දී, දැන් එහි ඇති වසීභාවය (පරිචය) පෙන්වීමට 'තිට්ඨං චරං' යනාදිය වදාල සේක. වසීභාවයට පැමිණි තැනැත්තා සිටගෙන හෝ ඇවිදිමින් හෝ වාඩි වී හෝ සැතපී හෝ යම් ඉරියව්වකින් මේ මෛත්‍රී ධ්‍යාන ස්මෘතිය පවත්වා ගැනීමට කැමති වේද, ඔහුට ඒ සිටීම ආදී ඉරියව් බාධාවක් නොවේ. තවද, ඔහු මේ මෛත්‍රී ධ්‍යාන ස්මෘතිය අධිෂ්ඨාන කිරීමට කැමති වන තාක් කල්, නිදිමතෙන් තොරව සිටිමින් එය අධිෂ්ඨාන කරයි. එහිදී ඔහුට කිසිදු ප්‍රමාදයක් නැත. එබැවින් 'සිටගෙන සිටියදී, ඇවිදින විට, වාඩි වී සිටින විට හෝ සැතපී සිටින විට, යම්තාක් නිදිමතෙන් තොර වේද, ඒ තාක් මේ සිහිය අධිෂ්ඨාන කළ යුතුය' යි වදාල සේක.

Tassāyamadhippāyo [Pg.214] – yaṃ taṃ ‘‘mettañca sabbalokasmi, mānasaṃ bhāvaye’’ti vuttaṃ, taṃ yathā bhāveyya, yathā ṭhānādīsu yāvatā iriyāpathena ṭhānādīni vā anādiyitvā yāvatā etaṃ mettājhānasatiṃ adhiṭṭhātukāmo assa, tāvatā vigatamiddhova hutvā etaṃ satiṃ adhiṭṭheyyāti.

මෙහි අදහස මෙයයි: 'මුළු ලෝකය කෙරෙහි මෛත්‍රී සිත වැඩිය යුතුය' යනුවෙන් යමක් වදාලේද, එය වඩන ආකාරය නම්, සිටීම ආදී ඉරියව්වලදී යම්තාක් ඉරියව්වෙන් හෝ ඉරියව්වලට බැඳීමක් නැතිව හෝ යම්තාක් කල් මේ මෛත්‍රී ධ්‍යාන ස්මෘතිය අධිෂ්ඨාන කිරීමට කැමති වේද, ඒ තාක් නිදිමතෙන් තොරව සිටිමින් මේ සිහිය අධිෂ්ඨාන කළ යුතුය යන්නයි.

Evaṃ mettābhāvanāya vasībhāvaṃ dassento ‘‘etaṃ satiṃ adhiṭṭheyyā’’ti tasmiṃ mettāvihāre niyojetvā idāni taṃ vihāraṃ thunanto āha ‘‘brahmametaṃ vihāramidhamāhū’’ti.

මෙසේ මෛත්‍රී භාවනාවේ වසීභාවය පෙන්වමින් 'මේ සිහිය අධිෂ්ඨාන කළ යුතුය' යි ඒ මෛත්‍රී විහාරයෙහි යොදවා, දැන් ඒ විහාරය වර්ණනා කරමින් 'බ්‍රහ්මමෙතං විහාරමිධමාහු' යනුවෙන් වදාල සේක.

Tassattho – yvāyaṃ ‘‘sukhino vā khemino vā hontū’’tiādi katvā yāva ‘‘etaṃ satiṃ adhiṭṭheyyā’’ti vaṇṇito mettāvihāro. Etaṃ catūsu dibbabrahmaariyairiyāpathavihāresu niddosattā attanopi paresampi atthakarattā ca idha ariyassa dhammavinaye brahmavihāramāhu seṭṭhavihāramāhūti, yato satataṃ samitaṃ abbokiṇṇaṃ tiṭṭhaṃ caraṃ nisinno vā sayāno vā yāvatāssa vigatamiddho, etaṃ satiṃ adhiṭṭheyyāti.

එහි අර්ථය මෙසේය: 'සත්ත්වයෝ සුවපත් වෙත්වා, බිය නැත්තෝ වෙත්වා' යනාදී වශයෙන් පටන් ගෙන 'මේ සිහිය අධිෂ්ඨාන කළ යුතුය' යන්න දක්වා වර්ණනා කරන ලද යම් මේ මෛත්‍රී විහාරයක් වේද, මෙය දිව්‍ය, බ්‍රහ්ම, ආර්ය සහ ඉරියව් යන විහාර සතර අතරින් දොස් රහිත බැවින්ද, තමාටත් අන්‍යයන්ටත් වැඩදායක බැවින්ද, මේ ආර්ය ශාසනයෙහි බ්‍රහ්ම විහාරය යැයිද, ශ්‍රේෂ්ඨ විහාරය යැයිද කියනු ලැබේ. එබැවින් නිරන්තරයෙන්ම, අඛණ්ඩව, සිටගෙන හෝ ඇවිදිමින් හෝ වාඩි වී හෝ සැතපී හෝ නිදිමතෙන් තොරව සිටින තාක් කල් මේ සිහිය අධිෂ්ඨාන කළ යුතුය.

Dasamagāthāvaṇṇanā

දසවැනි ගාථාවේ විස්තරයයි.

10. Evaṃ bhagavā tesaṃ bhikkhūnaṃ nānappakārato mettābhāvanaṃ dassetvā idāni yasmā mettā sattārammaṇattā attadiṭṭhiyā āsannā hoti, tasmā diṭṭhigahananisedhanamukhena tesaṃ bhikkhūnaṃ tadeva mettājhānaṃ pādakaṃ katvā ariyabhūmippattiṃ dassento ‘‘diṭṭhiñca anupaggammā’’ti imāya gāthāya desanaṃ samāpesi.

10. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ භික්ෂූන්ට නොයෙක් ආකාරයෙන් මෛත්‍රී භාවනාව පෙන්වා දී, දැන් මෛත්‍රිය සත්ත්ව ප්‍රඥප්තිය අරමුණු කරන බැවින් එය ආත්ම දෘෂ්ටියට ආසන්න වන නිසා, දෘෂ්ටි ග්‍රහණය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ මුහුණුවරින් ඒ භික්ෂූන්ට ඒ මෛත්‍රී ධ්‍යානයම පදනම් කරගෙන ආර්ය භූමියට පැමිණෙන ආකාරය පෙන්වමින් 'දිට්ඨිඤ්ච අනුපග්ගම්ම' යන මේ ගාථාවෙන් දේශනාව නිමවා වදාල සේක.

Tassattho – yvāyaṃ ‘‘brahmametaṃ vihāramidhamāhū’’ti saṃvaṇṇito mettājhānavihāro, tato vuṭṭhāya ye tattha vitakkavicārādayo dhammā, te tesañca vatthādianusārena rūpadhamme pariggahetvā iminā nāmarūpaparicchedena ‘‘suddhasaṅkhārapuñjoyaṃ, nayidha sattūpalabbhatī’’ti (saṃ. ni. 1.171; mahāni. 186) evaṃ diṭṭhiñca anupaggamma anupubbena lokuttarasīlena sīlavā hutvā lokuttarasīlasampayutteneva sotāpattimaggasammādiṭṭhisaññitena dassanena sampanno, tato paraṃ yopāyaṃ vatthukāmesu gedho kilesakāmo appahīno hoti, tampi sakadāgāmianāgāmimaggehi tanubhāvena anavasesappahānena [Pg.215] ca kāmesu gedhaṃ vineyya vinayitvā vūpasametvā na hi jātu gabbhaseyyaṃ puna reti ekaṃseneva puna gabbhaseyyaṃ na eti. Suddhāvāsesu nibbattitvā tattheva arahattaṃ pāpuṇitvā parinibbātīti.

එහි අර්ථය මෙසේය: 'මෙය මේ ශාසනයෙහි බ්‍රහ්ම විහාරය යැයි කියනු ලැබේ' යනුවෙන් වර්ණනා කරන ලද යම් මෛත්‍රී ධ්‍යාන විහාරයක් වේද, එම ධ්‍යානයෙන් නැගී සිට එහි ඇති විතර්ක විචාර ආදී ධර්මයන්ද, ඒවාට පදනම් වන හෘදය වස්තුව ආදී රූප ධර්මයන්ද පිරිසිඳ දැක, මේ නාම-රූප විග්‍රහය මගින් 'මෙය හුදෙක් සංස්කාර පුඤ්ජයක් පමණි, මෙහි සත්ත්වයෙකු දක්නට නැත' යනුවෙන් වැරදි දෘෂ්ටියට පත් නොවී, අනුපිළිවෙලින් ලෝකෝත්තර සීලයෙන් යුත් සිල්වතෙකු වී, ලෝකෝත්තර සීලය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සෝතාපත්ති මග්ග සම්මා දිට්ඨි සංඛ්‍යාත ඥාන දර්ශනයෙන් යුක්ත වී, ඉන් පසුව වස්තු කාමයන් කෙරෙහි යම් ගිජු බවක් හෙවත් ප්‍රහීණ නොවූ ක්ලේශ කාමයක් වේද, එයද සකදාගාමී හා අනාගාමී මාර්ගයන්ගෙන් තුනී කිරීමෙන් හා ඉතිරි රහිතව ප්‍රහීණ කිරීමෙන් කාම ගිජු බව දුරු කොට, එය සංසිඳුවාගෙන 'නැවත 결කොටම මව් කුසකට නොපැමිණේ' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ ඒකාන්තයෙන්ම නැවත ප්‍රතිසන්ධි ගැබකට නොපැමිණෙන බවයි. ඔහු ශුද්ධාවාස ලෝකයන්හි ඉපිද එහිදීම අර්හත් ඵලයට පැමිණ පිරිනිවන් පාන්නේය යන්නයි.

Evaṃ bhagavā desanaṃ samāpetvā te bhikkhū āha – ‘‘gacchatha, bhikkhave, tasmiṃyeva vanasaṇḍe viharatha, imañca suttaṃ māsassa aṭṭhasu dhammassavanadivasesu ghaṇḍiṃ ākoṭetvā ussāretha, dhammakathaṃ karotha sākacchatha anumodatha, idameva kammaṭṭhānaṃ āsevatha bhāvetha bahulīkarotha, tepi vo amanussā taṃ bheravārammaṇaṃ na dassessanti, aññadatthu atthakāmā hitakāmā bhavissantī’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti bhagavato paṭissuṇitvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tattha gantvā tathā akaṃsu. Devatāyo ca ‘‘bhadantā amhākaṃ atthakāmā hitakāmā’’ti pītisomanassajātā hutvā sayameva senāsanaṃ sammajjanti, uṇhodakaṃ paṭiyādenti, piṭṭhiparikammaṃ pādaparikammaṃ karonti, ārakkhaṃ saṃvidahanti. Tepi bhikkhū tameva mettaṃ bhāvetvā tameva ca pādakaṃ katvā vipassanaṃ ārabhitvā sabbe tasmiṃyeva antotemāse aggaphalaṃ arahattaṃ pāpuṇitvā mahāpavāraṇāya visuddhipavāraṇaṃ pavāresunti.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනාව අවසන් කොට ඒ භික්ෂූන්ට මෙසේ වදාළ සේක: "මහණෙනි, නුඹලා ගොස් එම වනාන්තරයේම වාසය කරවු. මාසයේ අටවක, පෝය ආදී ධර්ම ශ්‍රවණ දිනයන්හි ඝණ්ඨාව නාද කරවා මේ සූත්‍රය සජ්ඣායනා කරවු, ධර්ම කථා පවත්වවු, ධර්ම සාකච්ඡා කරවු, අනුමෝදනා කරවු. මෙම මෙත්තා සූත්‍ර කර්මස්ථානයම නැවත නැවතත් පුහුණු කරවු, වඩවු, බහුලව පුහුණු කරවු. එවිට එම අමනුෂ්‍යයෝ නුඹලාට ඒ භයානක අරමුණු නොපෙන්වන්නාහ. නියත වශයෙන්ම ඔවුහු යහපත කැමති, හිතසුව කැමති පිරිසක් වන්නාහ." ඒ භික්ෂූන් "සාධු"යි පවසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය පිළිගෙන, අසුනෙන් නැගිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේට අභිවාදනය කොට, පැදකුණු කර එහි ගොස් බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ පරිදිම කළහ. එවිට දේවතාවෝ "ස්වාමීනි, නුඹ වහන්සේලා අපගේ යහපත හා හිතසුව කැමති වන්නාහ"යි පීති සොම්නසට පත්ව, තමන්ම සේනාසන අතුගා පිරිසිදු කරති, පැන් රත් කර දෙති, කොන්ද පිරිමැදීම හා පාද පිරිමැදීම ආදී වත්පිළිවෙත් කරති, ආරක්ෂාව සලසති. ඒ භික්ෂූන් ද එම මෙත්තා සූත්‍රයම වඩමින්, එම මෙත්තා සූත්‍රයම පාදක කරගෙන විදර්ශනා වඩා, ඒ තුන් මස ඇතුළතදීම සියලු දෙනා වහන්සේ අග්‍ර ඵලය වූ අරහත්වය ලබා, මහා පවාරණ දිනයේදී විශුද්ධි පවාරණයෙන් පවාරණය කළහ.

Evampi atthakusalena tathāgatena,Dhammissarena kathitaṃ karaṇīyamatthaṃ;

Katvānubhuyya paramaṃ hadayassa santiṃ,Santaṃ padaṃ abhisamenti samattapaññā.

යහපතෙහි දක්ෂ වූ, ධර්මයට අධිපති වූ තථාගතයන් වහන්සේ විසින් මෙසේ කළ යුතු යහපත වදාරන ලදී. හදවතේ පරම ශාන්තිය අත්විඳ, සම්පූර්ණ වූ ප්‍රඥාවෙන් යුත් ඒ භික්ෂූහු ශාන්ත වූ නිවන් පදය අවබෝධ කරගනිති.

Tasmā hi taṃ amatamabbhutamariyakantaṃ,Santaṃ padaṃ abhisamecca viharitukāmo;

Viññū jano vimalasīlasamādhipaññā-Bhedaṃ kareyya satataṃ karaṇīyamatthanti.

එබැවින්, ඒ අමෘත වූ, අද්භූත වූ, ආර්යයන් විසින් ප්‍රිය කරන ලද ශාන්ත පදය (නිවන) අවබෝධ කරගෙන වාසය කරනු කැමති නුවණැති පුද්ගලයා, නිර්මල සීල, සමාධි, ප්‍රඥා ප්‍රභේදයන් නිරන්තරයෙන් වැඩිය යුතුය, කළ යුතු දෙය කළ යුතුය.

Paramatthajotikāya khuddakapāṭha-aṭṭhakathāya

පරමත්ථජෝතිකා නම් වූ ඛුද්දකපාඨ අටුවාවෙහි,

Mettasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

මෙත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

Nigamanakathā

නිගමන කථාව

Ettāvatā [Pg.216] ca yaṃ vuttaṃ –

මෙතෙක් පවසන ලද පරිදි යම් ප්‍රතිඥාවක් කරන ලද්දේ ද -

‘‘Uttamaṃ vandaneyyānaṃ, vanditvā ratanattayaṃ;

Khuddakānaṃ karissāmi, kesañci atthavaṇṇana’’nti.

"වඳිනු ලැබීමට සුදුසු උත්තම වූ රත්නත්‍රයට වැඳ, ඛුද්දකපාඨයෙහි සමහර කොටස්වල අර්ථ වර්ණනාවන් කරන්නෙමි."

Tattha saraṇasikkhāpadadvattiṃsākārakumārapañhamaṅgalasuttaratanasuttatirokuṭṭanidhikaṇḍamettasuttavasena navappabhedassa khuddakapāṭhassa tāva atthavaṇṇanā katā hoti. Tenetaṃ vuccati –

එහි සරණාගමන, සික්ඛාපද, ද්වත්තිංසාකාර, කුමාරපඤ්හ, මංගල සූත්‍ර, රතන සූත්‍ර, තිරෝකුඩ්ඩ සූත්‍ර, නිධිකණ්ඩ සූත්‍ර සහ මෙත්ත සූත්‍ර වශයෙන් නව වැදෑරුම් වූ ඛුද්දකපාඨයෙහි අර්ථ වර්ණනාව මෙතෙක් කරන ලදී. ඒ පිළිබඳව මෙසේ කියනු ලැබේ -

‘‘Imaṃ khuddakapāṭhassa, karontenatthavaṇṇanaṃ;

Saddhammaṭṭhitikāmena, yaṃ pattaṃ kusalaṃ mayā.Tassānubhāvato khippaṃ, dhamme ariyappavedite;

Vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ, pāpuṇātu ayaṃ jano’’ti.

"සද්ධර්මයේ පැවැත්ම කැමති මා විසින් මෙම ඛුද්දකපාඨ වර්ණනාව කිරීමෙන් යම් කුසලයක් ලබා ගන්නා ලද්දේ ද, එම කුසලයේ ආනුභාවයෙන් මෙම සත්ව සමූහයා ආර්යයන් වහන්සේලා විසින් දේශනා කරන ලද ධර්මයෙහි ඉතා ඉක්මනින් වර්ධනයට, දියුණුවට හා විපුලත්වයට පත්වේවා!"

Paramavisuddhasaddhābuddhivīriyaguṇappaṭimaṇḍitena sīlācārajjavamaddavādiguṇasamudayasamuditena sakasamayasamayantaragahanajjhogāhaṇasamatthena paññāveyyattiyasamannāgatena tipiṭakapariyattidhammappabhede sāṭṭhakathe satthusāsane appaṭihatañāṇappabhāvena chamahāveyyākaraṇenachamahāveyyākaraṇena karaṇasampattijanitasukhaviniggatamadhurodāravacanalāvaṇṇayuttena yuttamuttavādinā vādīvarena mahākavinā chaḷabhiññāpaṭisambhidādippabhedaguṇappaṭimaṇḍite uttarimanussadhamme suppatiṭṭhitabuddhīnaṃ theravaṃsappadīpānaṃ therānaṃ mahāvihāravāsīnaṃ vaṃsālaṅkārabhūtena vipulavisuddhabuddhinā buddhaghosoti garūhi gahitanāmadheyyena therena katā ayaṃ paramatthajotikā nāma khuddakapāṭhavaṇṇanā –

පරම විශුද්ධ වූ ශ්‍රද්ධා, බුද්ධි, වීර්ය ගුණයෙන් අලංකාර වූ ද, සීල, ආචාර, සෘජු බව, මෘදු බව ආදී ගුණ සමූහයෙන් යුක්ත වූ ද, ස්වකීය හා පරසමය නැමති ගම්භීර කරුණු විනිවිද දැකීමට සමර්ථ වූ ද, ප්‍රඥා ප්‍රපාටවයෙන් යුක්ත වූ ද, අටුවා සහිත ත්‍රිපිටක පර්යාප්ති ධර්ම ප්‍රභේදයන්ගෙන් යුත් ශාස්තෘ ශාසනයෙහි අප්‍රතිහත ඥාන ප්‍රභාවක් ඇති මහා ව්‍යාකරණිකයෙකු වූ ද, කරුණු සම්පත්තියෙන් හටගත් සැපවත් වූ ද මධුර වූ ද උදාර වූ ද වචන ලාලිත්‍යයෙන් යුත්, යුක්ති සහගත වචන පවසන, වාදීන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, මහා කවියෙකු වූ, ෂඩ් අභිඥා හා පටිසම්භිදා ආදී ගුණවලින් අලංකාර වූ උත්තරී මනුෂ්‍ය ධර්මයෙහි මනාකොට පිහිටි බුද්ධියක් ඇති ථේර වංශයට ප්‍රදීපයක් බඳු වූ මහා විහාරවාසී මහා ස්ථවිරයන්ගේ වංශයට ආභරණයක් බඳු වූ, විපුල වූ ද නිර්මල වූ ද බුද්ධියක් ඇති, ගුරුන් විසින් 'බුද්ධඝෝෂ' යන නාමය තබන ලද ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් කරන ලද මෙම පරමත්ථජෝතිකා නම් වූ ඛුද්දකපාඨ වර්ණනාව -

Tāva tiṭṭhatu lokasmiṃ, lokanittharaṇesinaṃ;

Dassentī kulaputtānaṃ, nayaṃ sīlādisuddhiyā.

ලෝකයෙන් එතෙර වීමට කැමති කුලපුත්‍රයන්ට සීලාදී පාරිශුද්ධිය සඳහා මඟ පෙන්වමින්, ලෝකයෙහි පවතීවා.

Yāva buddhoti nāmampi, suddhacittassa tādino;

Lokamhi lokajeṭṭhassa, pavattati mahesinoti.

පිරිසිදු සිත් ඇති, තාදී ගුණයෙන් යුත්, ලෝක ජ්‍යෙෂ්ඨ වූ, මහේසී වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ 'බුද්ධ' යන නාමය ලෝකයෙහි පවතින තාක් කල්, මෙම ධර්මය ද පවතීවා.

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

පරමත්ථජෝතිකා නම් වූ ඛුද්දක අටුවාවෙහි,

Khuddakapāṭhavaṇṇanā niṭṭhitā.

ඛුද්දකපාඨ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.