1

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला नमस्कार असो.

---

ခုဒ္ဒကနိကာယေ

खुद्दकनिकाय

---

ခုဒ္ဒကပါဌ-အဋ္ဌကထာ

खुद्दकपाठ-अट्ठकथा

---

ဂန္ထာရမ္ဘကထာ

ग्रंथारंभकथा

---

ဗုဒ္ဓံ [Pg.1] သရဏံ ဂစ္ဆာမိ;

ဓမ္မံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ;

သံဃံ သရဏံ ဂစ္ဆာမီတိ.

मी बुद्धाला शरण जातो; मी धम्माला शरण जातो; मी संघाला शरण जातो.

---

အယံ သရဏဂမနနိဒ္ဒေသော ခုဒ္ဒကာနံ အာဒိ.

हा शरणगमन निर्देश खुद्दक ग्रंथांचा प्रारंभ आहे.

---

ဣမဿ ဒါနိ အတ္ထံ ပရမတ္ထဇောတိကာယ ခုဒ္ဒကဋ္ဌကထာယ ဝိဝရိတုံ ဝိဘဇိတုံ ဥတ္တာနီကာတုံ ဣဒံ ဝုစ္စတိ –

आता या खुद्दकपाठाचा अर्थ 'परमत्थजोतिका' नावाच्या खुद्दकपाठ-अट्ठकथेद्वारे स्पष्ट करण्यासाठी, त्याचे वर्गीकरण करण्यासाठी आणि तो सुबोध करण्यासाठी हे म्हटले जात आहे –

---

ဥတ္တမံ ဝန္ဒနေယျာနံ, ဝန္ဒိတွာ ရတနတ္တယံ;

ခုဒ္ဒကာနံ ကရိဿာမိ, ကေသဉ္စိ အတ္ထဝဏ္ဏနံ.

वंदन करण्यास योग्य अशा उत्तम त्रिरत्नांना वंदन करून, मी खुद्दकनिकायाच्या काही भागांचे अर्थ-स्पष्टीकरण करीन.

---

ခုဒ္ဒကာနံ ဂမ္ဘီရတ္တာ, ကိဉ္စာပိ အတိဒုက္ကရာ;

ဝဏ္ဏနာ မာဒိသေနေသာ, အဗောဓန္တေန သာသနံ.

खुद्दकनिकायातील विषय अत्यंत गहन असल्यामुळे, शासनाला पूर्णपणे न समजणाऱ्या माझ्यासारख्या व्यक्तीसाठी हे स्पष्टीकरण करणे अत्यंत कठीण काम आहे.

---

အဇ္ဇာပိ တု အဗ္ဗောစ္ဆိန္နော, ပုဗ္ဗာစရိယနိစ္ဆယော;

တထေဝ စ ဌိတံ ယသ္မာ, နဝင်္ဂံ သတ္ထုသာသနံ.

परंतु, आजतागायत पूर्व आचार्यांचे निर्णय अखंडितपणे टिकून आहेत आणि नऊ अंगांनी युक्त असलेले शास्त्यांचे शासन जसेच्या तसे अस्तित्वात आहे.

---

တသ္မာဟံ ကာတုမိစ္ဆာမိ, အတ္ထသံဝဏ္ဏနံ ဣမံ;

သာသနဉ္စေဝ နိဿာယ, ပေါရာဏဉ္စ ဝိနိစ္ဆယံ.

म्हणूनच, मी बुद्धांच्या शासनाचा आणि प्राचीन आचार्यांच्या निर्णयांचा आश्रय घेऊन हे अर्थ-स्पष्टीकरण करण्याची इच्छा करतो.

---

သဒ္ဓမ္မဗဟုမာနေန, နာတ္တုက္ကံသနကမျတာ;

နာညေသံ ဝမ္ဘနတ္ထာယ, တံ သုဏာထ သမာဟိတာတိ.

सद्धम्मावरील आदरापोटी मी हे करत आहे; स्वतःची प्रशंसा करण्यासाठी किंवा इतरांना कमी लेखण्यासाठी नाही. म्हणून, तुम्ही सर्वांनी एकाग्र चित्ताने हे ऐकावे.

---

ခုဒ္ဒကဝဝတ္ထာနံ

खुद्दकनिकायाचे वर्गीकरण

---

တတ္ထ [Pg.2] ‘‘ခုဒ္ဒကာနံ ကရိဿာမိ, ကေသဉ္စိ အတ္ထဝဏ္ဏန’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ ခုဒ္ဒကာနိ တာဝ ဝဝတ္ထပေတွာ ပစ္ဆာ အတ္ထဝဏ္ဏနံ ကရိဿာမိ. ခုဒ္ဒကာနိ နာမ ခုဒ္ဒကနိကာယဿ ဧကဒေသော, ခုဒ္ဒကနိကာယော နာမ ပဉ္စန္နံ နိကာယာနံ ဧကဒေသော. ပဉ္စ နိကာယာ နာမ –

त्यामध्ये, 'मी खुद्दकनिकायाच्या काही भागांचे अर्थ-स्पष्टीकरण करीन' असे मी वचन दिले असल्यामुळे, प्रथम खुद्दक ग्रंथांचे वर्गीकरण करून नंतर मी त्यांचे अर्थ-स्पष्टीकरण करीन. 'खुद्दक' म्हणजे खुद्दकनिकायाचा एक भाग आणि 'खुद्दकनिकाय' म्हणजे पाच निकायांपैकी एक निकाय होय. पाच निकाय खालीलप्रमाणे आहेत –

---

ဒီဃမဇ္ဈိမသံယုတ္တ, အင်္ဂုတ္တရိကခုဒ္ဒကာ;

နိကာယာ ပဉ္စ ဂမ္ဘီရာ, ဓမ္မတော အတ္ထတော စိမေ.

दीघनिकाय, मज्झिमनिकाय, संयुत्तनिकाय, अंगुत्तरनिकाय आणि खुद्दकनिकाय; हे पाच निकाय धम्म आणि अर्थ या दोन्ही दृष्टींनी अत्यंत गंभीर आहेत.

---

တတ္ထ ဗြဟ္မဇာလသုတ္တာဒီနိ စတုတ္တိံသ သုတ္တာနိ ဒီဃနိကာယော. မူလပရိယာယသုတ္တာဒီနိ ဒိယဍ္ဎသတံ ဒွေ စ သုတ္တာနိ မဇ္ဈိမနိကာယော. ဩဃတရဏသုတ္တာဒီနိ သတ္တ သုတ္တသဟဿာနိ သတ္တ စ သုတ္တသတာနိ ဒွါသဋ္ဌိ စ သုတ္တာနိ သံယုတ္တနိကာယော. စိတ္တပရိယာဒါနသုတ္တာဒီနိ နဝ သုတ္တသဟဿာနိ ပဉ္စ စ သုတ္တသတာနိ သတ္တပညာသဉ္စ သုတ္တာနိ အင်္ဂုတ္တရနိကာယော. ခုဒ္ဒကပါဌော, ဓမ္မပဒံ, ဥဒါနံ, ဣတိဝုတ္တကံ, သုတ္တနိပါတော, ဝိမာနဝတ္ထု, ပေတဝတ္ထု, ထေရဂါထာ, ထေရီဂါထာ, ဇာတကံ, နိဒ္ဒေသော, ပဋိသမ္ဘိဒါ, အပဒါနံ, ဗုဒ္ဓဝံသော, စရိယာပိဋကံ, ဝိနယာဘိဓမ္မပိဋကာနိ, ဌပေတွာ ဝါ စတ္တာရော နိကာယေ အဝသေသံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ခုဒ္ဒကနိကာယော.

त्यापैकी, ब्रह्मजाल सुत्तापासून सुरू होणारी ३४ सुत्ते म्हणजे 'दीघनिकाय' होय. मूलपरियाय सुत्तापासून सुरू होणारी १५२ सुत्ते म्हणजे 'मज्झिमनिकाय' होय. ओघतरण सुत्तापासून सुरू होणारी ७,७६२ सुत्ते म्हणजे 'संयुत्तनिकाय' होय. चित्तपरियादान सुत्तापासून सुरू होणारी ९,५५७ सुत्ते म्हणजे 'अंगुत्तरनिकाय' होय. खुद्दकपाठ, धम्मपद, उदान, इतिवुत्तक, सुत्तनिपात, विमानवत्थु, पेतवत्थु, थेरगाथा, थेरीगाथा, जातक, निद्देस, पटिसम्भिदामग्ग, अपदान, बुद्धवंस, चरियापिटक आणि विनयपिटक व अभिधम्मपिटक; किंवा असे म्हणता येईल की, चार निकाय वगळता उर्वरित सर्व बुद्धवचन म्हणजे 'खुद्दकनिकाय' होय.

---

ကသ္မာ ပနေသ ခုဒ္ဒကနိကာယောတိ ဝုစ္စတိ? ဗဟူနံ ခုဒ္ဒကာနံ ဓမ္မက္ခန္ဓာနံ သမူဟတော နိဝါသတော စ. သမူဟနိဝါသာ ဟိ ‘‘နိကာယော’’တိ ဝုစ္စန္တိ. ‘‘နာဟံ, ဘိက္ခဝေ, အညံ ဧကနိကာယမ္ပိ သမနုပဿာမိ ဧဝံ စိတ္တံ, ယထယိဒံ, ဘိက္ခဝေ, တိရစ္ဆာနဂတာ ပါဏာ (သံ. နိ. ၃.၁၀၀). ပေါဏိကနိကာယော, စိက္ခလ္လိကနိကာယော’’တိ ဧဝမာဒီနိ စေတ္ထ သာဓကာနိ သာသနတော လောကတော စ. အယမဿ ခုဒ္ဒကနိကာယဿ ဧကဒေသော. ဣမာနိ သုတ္တန္တပိဋကပရိယာပန္နာနိ အတ္ထတော ဝိဝရိတုံ ဝိဘဇိတုံ ဥတ္တာနီကာတုဉ္စ အဓိပ္ပေတာနိ ခုဒ္ဒကာနိ, တေသမ္ပိ ခုဒ္ဒကာနံ သရဏသိက္ခာပဒဒွတ္တိံသာကာရကုမာရပဉှမင်္ဂလသုတ္တ- ရတနသုတ္တတိရောကုဋ္ဋနိဓိကဏ္ဍမေတ္တသုတ္တာနံ ဝသေန နဝပ္ပဘေဒေါ ခုဒ္ဒကပါဌော အာဒိ အာစရိယပရမ္ပရာယ ဝါစနာမဂ္ဂံ အာရောပိတဝသေန န ဘဂဝတာ ဝုတ္တဝသေန. ဘဂဝတာ ဟိ ဝုတ္တဝသေန –

पण याला 'खुद्दकनिकाय' का म्हटले जाते? कारण हा अनेक लहान लहान धम्मस्कंधांचा समूह आणि निवासस्थान आहे. समूहाला आणि निवासस्थानाला 'निकाय' असे म्हणतात. जसे की, 'भिक्खूंनो, मी इतर कोणताही एक समूह असा पाहत नाही जो प्राण्यांच्या समूहासारखा इतका विविधतेने नटलेला असेल...' तसेच 'पोणिक निकाय', 'चिक्खल्लिक निकाय' इत्यादी उदाहरणे शासनात आणि लोकव्यवहारात याचे पुरावे आहेत. हा या खुद्दकनिकायाचा एक भाग आहे. सुत्तपिटकात समाविष्ट असलेल्या या खुद्दक ग्रंथांचे अर्थ स्पष्ट करणे, त्यांचे वर्गीकरण करणे आणि ते सुबोध करणे अभिप्रेत आहे. त्या खुद्दक ग्रंथांमध्ये शरणगमन, शिखापदे, द्वत्तींसाकार, कुमारपञ्ह, मंगलसुत्त, रतनसुत्त, तिरोकुट्टसुत्त, निधिकण्डसुत्त आणि मेत्तसुत्त या नऊ भागांनी युक्त असलेला 'खुद्दकपाठ' हा पहिला ग्रंथ आहे. हा ग्रंथ आचार्य परंपरेने पठण मार्गावर आणल्यामुळे पहिला ठरतो, भगवंतांनी उपदेशिलेल्या क्रमानुसार नाही. कारण भगवंतांनी उपदेशिलेल्या क्रमानुसार तर –

---

‘‘အနေကဇာတိသံသာရံ, သန္ဓာဝိဿံ အနိဗ္ဗိသံ;

ဂဟကာရံ ဂဝေသန္တော, ဒုက္ခာ ဇာတိ ပုနပ္ပုနံ.

अनेक जन्मांच्या संसारात मी धावत राहिलो, पण गृहकारकाला शोधू शकलो नाही; पुन्हा पुन्हा जन्म घेणे हे अत्यंत दुःखद आहे.

---

‘‘ဂဟကာရက [Pg.3] ဒိဋ္ဌောသိ, ပုန ဂေဟံ န ကာဟသိ;

သဗ္ဗာ တေ ဖာသုကာ ဘဂ္ဂါ, ဂဟကူဋံ ဝိသင်္ခတံ;

ဝိသင်္ခါရဂတံ စိတ္တံ, တဏှာနံ ခယမဇ္ဈဂါ’’တိ. (ဓ. ပ. ၁၅၃-၁၅၄) –

हे गृहकारका! आता मी तुला पाहिले आहे. तू पुन्हा हे घर बांधू शकणार नाहीस. तुझ्या सर्व कड्या मी मोडून टाकल्या आहेत आणि घराचे शिखर नष्ट केले आहे. माझे चित्त संस्कारमुक्त झाले आहे आणि मी तृष्णेचा क्षय प्राप्त केला आहे.

---

ဣဒံ ဂါထာဒွယံ သဗ္ဗဿာပိ ဗုဒ္ဓဝစနဿ အာဒိ. တဉ္စ မနသာဝ ဝုတ္တဝသေန, န ဝစီဘေဒံ ကတွာ ဝုတ္တဝသေန. ဝစီဘေဒံ ပန ကတွာ ဝုတ္တဝသေန –

या दोन गाथा संपूर्ण बुद्धवचनाचा प्रारंभ आहेत. आणि हे केवळ मनातल्या मनात म्हटल्यामुळे प्रारंभ मानले जाते, वाणीने उच्चारल्यामुळे नाही. वाणीने उच्चारल्या गेलेल्या वचनानुसार तर –

---

‘‘ယဒါ ဟဝေ ပါတုဘဝန္တိ ဓမ္မာ,အာတာပိနော ဈာယတော ဗြာဟ္မဏဿ;

အထဿ ကင်္ခါ ဝပယန္တိ သဗ္ဗာ,ယတော ပဇာနာတိ သဟေတုဓမ္မ’’န္တိ. (ဥဒါ. ၁;

မဟာဝ. ၁) –

जेव्हा ध्यानमग्न आणि उद्योगी ब्राह्मणाला धम्म प्रकट होतो, तेव्हा त्याचे सर्व संशय दूर होतात, कारण त्याला सहेतुक धम्माचे ज्ञान होते.

---

အယံ ဂါထာ အာဒိ. တသ္မာ ယွာယံ နဝပ္ပဘေဒေါ ခုဒ္ဒကပါဌော ဣမေသံ ခုဒ္ဒကာနံ အာဒိ, တဿ အာဒိတော ပဘုတိ အတ္ထသံဝဏ္ဏနံ အာရဘိဿာမိ.

ही गाथा पहिली आहे. म्हणूनच, नऊ भागांनी युक्त असलेला हा जो खुद्दकपाठ या खुद्दक ग्रंथांमध्ये पहिला आहे, त्याच्या सुरुवातीपासून मी अर्थ-स्पष्टीकरण सुरू करीन.

---

နိဒါနသောဓနံ

निदान-शोधन

---

တဿ စာယမာဒိ ‘‘ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ, ဓမ္မံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ, သံဃံ သရဏံ ဂစ္ဆာမီ’’တိ. တဿာယံ အတ္ထဝဏ္ဏနာယ မာတိကာ –

आणि त्याचा प्रारंभ 'बुद्धं सरणं गच्छामि, धम्मं सरणं गच्छामि, संघं सरणं गच्छामि' असा आहे. त्याच्या अर्थ-स्पष्टीकरणाची ही मातृका आहे –

---

‘‘ကေန ကတ္ထ ကဒါ ကသ္မာ, ဘာသိတံ သရဏတ္တယံ;

ကသ္မာ စိဓာဒိတော ဝုတ္တ, မဝုတ္တမပိ အာဒိတော.

हे त्रिशरण कोणी, कोठे, केव्हा आणि का उपदेशिले? आणि भगवंतांनी सुरुवातीला न सांगूनही येथे सुरुवातीला का सांगितले गेले?

---

‘‘နိဒါနသောဓနံ ကတွာ, ဧဝမေတ္ထ တတော ပရံ;

ဗုဒ္ဓံ သရဏဂမနံ, ဂမကဉ္စ ဝိဘာဝယေ.

अशा प्रकारे, येथे प्रथम निदानाचे स्पष्टीकरण करून, त्यानंतर बुद्ध, शरणगमन आणि शरण जाणाऱ्या व्यक्तीचे स्वरूप स्पष्ट करावे.

---

‘‘ဘေဒါဘေဒံ ဖလဉ္စာပိ, ဂမနီယဉ္စ ဒီပယေ;

ဓမ္မံ သရဏမိစ္စာဒိ, ဒွယေပေသ နယော မတော.

शरणगमनाचा भेद व अभेद, त्याचे फळ आणि शरण जाण्याच्या योग्यतेचे स्पष्टीकरण करावे. 'धम्मं सरणं...' इत्यादी उर्वरित दोन पदांच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा.

---

‘‘အနုပုဗ္ဗဝဝတ္ထာနေ, ကာရဏဉ္စ ဝိနိဒ္ဒိသေ;

သရဏတ္တယမေတဉ္စ, ဥပမာဟိ ပကာသယေ’’တိ.

अनुक्रमाने मांडणी करण्याचे कारण स्पष्ट करावे आणि या त्रिशरणाचे महत्त्व विविध उपमांद्वारे प्रकाशित करावे.

---

တတ္ထ ပဌမဂါထာယ တာဝ ဣဒံ သရဏတ္တယံ ကေန ဘာသိတံ, ကတ္ထ ဘာသိတံ, ကဒါ ဘာသိတံ, ကသ္မာ ဘာသိတံ အဝုတ္တမပိစာဒိတော တထာဂတေန ကသ္မာ ဣဓာဒိတော ဝုတ္တန္တိ ပဉ္စ ပဉှာ.

त्यापैकी, पहिल्या गाथेनुसार – हे त्रिशरण कोणी उपदेशिले, कोठे उपदेशिले, केव्हा उपदेशिले, का उपदेशिले आणि तथागतांनी सुरुवातीला न सांगूनही येथे सुरुवातीला का सांगितले गेले, असे पाच प्रश्न निर्माण होतात.

---

တေသံ [Pg.4] ဝိဿဇ္ဇနာ ကေန ဘာသိတန္တိ ဘဂဝတာ ဘာသိတံ, န သာဝကေဟိ, န ဣသီဟိ, န ဒေဝတာဟိ. ကတ္ထာတိ ဗာရာဏသိယံ ဣသိပတနေ မိဂဒါယေ. ကဒါတိ အာယသ္မန္တေ ယသေ သဒ္ဓိံ သဟာယကေဟိ အရဟတ္တံ ပတ္တေ ဧကသဋ္ဌိယာ အရဟန္တေသု ဗဟုဇနဟိတာယ လောကေ ဓမ္မဒေသနံ ကရောန္တေသု. ကသ္မာတိ ပဗ္ဗဇ္ဇတ္ထဉ္စ ဥပသမ္ပဒတ္ထဉ္စ. ယထာဟ –

त्यांचे उत्तर असे आहे: 'कोणी उपदेशिले?' – हे भगवंतांनी उपदेशिले आहे, श्रावकांनी नाही, ऋषींनी नाही, देवतेने नाही. 'कोठे?' – वाराणसीतील इसिपतन येथील मिगदाय येथे. 'केव्हा?' – जेव्हा आयुष्यमान यशाने आपल्या मित्रांसह अर्हतपद प्राप्त केले आणि जगात बहुजनांच्या हितासाठी धम्म उपदेश करणाऱ्या अर्हतांची संख्या एकसष्ट झाली, तेव्हा. 'का?' – प्रवज्जा आणि उपसंपदा देण्यासाठी. जसे की म्हटले आहे –

---

‘‘ဧဝဉ္စ ပန, ဘိက္ခဝေ, ပဗ္ဗာဇေတဗ္ဗော ဥပသမ္ပာဒေတဗ္ဗော. ပဌမံ ကေသမဿုံ ဩဟာရေတွာ ကာသာယာနိ ဝတ္ထာနိ အစ္ဆာဒါပေတွာ ဧကံသံ ဥတ္တရာသင်္ဂံ ကာရာပေတွာ ဘိက္ခူနံ ပါဒေ ဝန္ဒာပေတွာ ဥက္ကုဋိကံ နိသီဒါပေတွာ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂဏှာပေတွာ ‘ဧဝံ ဝဒေဟီ’တိ ဝတ္တဗ္ဗော ‘ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ, ဓမ္မံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ, သံဃံ သရဏံ ဂစ္ဆာမီ’’’တိ (မဟာဝ. ၃၄).

भिक्खूंनो, प्रवज्जा आणि उपसंपदा या प्रकारे दिली पाहिजे: प्रथम त्याचे केस व दाढी काढून, त्याला काषाय वस्त्रे परिधान करायला देऊन, एका खांद्यावर उत्तरासंग ठेवून, भिक्खूंच्या चरणांना वंदन करायला लावून, उकिडवे बसवून, हात जोडायला लावून, त्याला 'असे म्हणा' असे सांगावे: 'मी बुद्धाला शरण जातो, मी धम्माला शरण जातो, मी संघाला शरण जातो.'

---

ကသ္မာ စိဓာဒိတော ဝုတ္တန္တိ ဣဒဉ္စ နဝင်္ဂံ သတ္ထုသာသနံ တီဟိ ပိဋကေဟိ သင်္ဂဏှိတွာ ဝါစနာမဂ္ဂံ အာရောပေန္တေဟိ ပုဗ္ဗာစရိယေဟိ ယသ္မာ ဣမိနာ မဂ္ဂေန ဒေဝမနုဿာ ဥပါသကဘာဝေန ဝါ ပဗ္ဗဇိတဘာဝေန ဝါ သာသနံ ဩတရန္တိ, တသ္မာ သာသနောတာရဿ မဂ္ဂဘူတတ္တာ ဣဓ ခုဒ္ဒကပါဌေ အာဒိတော ဝုတ္တန္တိ ဉာတဗ္ဗံ.

येथे 'हे सुरुवातीलाच का सांगितले आहे?' या प्रश्नाचे उत्तर असे जाणावे: तीन पिटकांच्या द्वारे नऊ अंगांनी युक्त अशा शास्त्यांच्या शासनाला (बुद्धवचनाला) संग्रहित करून वाचनामार्गावर (पाठाच्या परंपरेवर) चढवणाऱ्या पूर्वाचार्यांनी, ज्याअर्थी देव आणि मनुष्य या मार्गाने (उदा. बुद्धं सरणं गच्छामि इत्यादी) उपासकभावाने किंवा प्रवज्जितभावाने (दीक्षित होऊन) शासनात प्रवेश करतात, त्याअर्थी शासनात प्रवेश करण्याचा हा मार्ग (पाया) असल्यामुळे, येथे खुद्दकपाठामध्ये हे सुरुवातीलाच सांगितले आहे, असे जाणावे।

---

ကတံ နိဒါနသောဓနံ.

प्रस्तावनेचे (निदानाचे) शोधन पूर्ण झाले।

---

၁. သရဏတ္တယဝဏ္ဏနာ

१. त्रिशरण वर्णन

---

ဗုဒ္ဓဝိဘာဝနာ

बुद्धविभावना (बुद्ध शब्दाचे स्पष्टीकरण)

---

ဣဒါနိ ယံ ဝုတ္တံ ‘‘ဗုဒ္ဓံ သရဏဂမနံ, ဂမကဉ္စ ဝိဘာဝယေ’’တိ, တတ္ထ သဗ္ဗဓမ္မေသု အပ္ပဋိဟတဉာဏနိမိတ္တာနုတ္တရဝိမောက္ခာဓိဂမပရိဘာဝိတံ ခန္ဓသန္တာနမုပါဒါယ, ပညတ္တိတော သဗ္ဗညုတညာဏပဒဋ္ဌာနံ ဝါ သစ္စာဘိသမ္ဗောဓိမုပါဒါယ ပညတ္တိတော သတ္တဝိသေသော ဗုဒ္ဓေါ. ယထာဟ –

आता, जे म्हटले आहे की—'बुद्ध, शरणगमन आणि शरण जाणाऱ्याचे स्पष्टीकरण करावे', त्या संदर्भात असा शब्दार्थ जाणावा: सर्व धर्मांमध्ये (गोष्टींमध्ये) अडथळा नसलेल्या सर्वज्ञता-ज्ञानाचा विषय असलेल्या, अनुत्तर विमोक्षाच्या (अर्हतफलाच्या) प्राप्तीने सुवासित अशा स्कंध-संतानाला (पंचस्कंध परंपरेला) ग्रहण करून प्रज्ञप्तीद्वारे (संज्ञेनुसार) 'बुद्ध' म्हटले जाते; किंवा सर्वज्ञता-ज्ञानाचे निकटचे कारण असलेल्या चार आर्यसत्यांच्या अभिसंबोधीला (साक्षात्काराला) ग्रहण करून प्रज्ञप्तीद्वारे प्राण्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या विशिष्ट पुरुषाला 'बुद्ध' म्हटले जाते. जसे की म्हटले आहे—

---

‘‘ဗုဒ္ဓေါတိ [Pg.5] ယော သော ဘဂဝါ သယမ္ဘူ အနာစရိယကော ပုဗ္ဗေ အနနုဿုတေသု ဓမ္မေသု သာမံ သစ္စာနိ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈိ, တတ္ထ စ သဗ္ဗညုတံ ပတ္တော, ဗလေသု စ ဝသီဘာဝ’’န္တိ (မဟာနိ. ၁၉၂; စူဠနိ. ပါရာယနတ္ထုတိဂါထာနိဒ္ဒေသ ၉၇; ပဋိ. မ. ၁.၁၆၁).

“'बुद्ध' म्हणजे ते भगवान, जे स्वयंभू आहेत, ज्यांना कोणी गुरु नव्हता, ज्यांनी पूर्वी कधीही न ऐकलेल्या धर्मांमध्ये (सत्यांमध्ये) स्वतःच आर्यसत्यांचा अभिसंबोध (साक्षात्कार) केला, आणि त्यामध्ये सर्वज्ञता प्राप्त केली, आणि बलांवर (दशबलांवर) वशीभाव (पूर्ण नियंत्रण) प्राप्त केला।”

---

အယံ တာဝ အတ္ထတော ဗုဒ္ဓဝိဘာဝနာ.

हे सर्वप्रथम अर्थाच्या दृष्टीने 'बुद्ध' शब्दाचे स्पष्टीकरण आहे।

---

ဗျဉ္ဇနတော ပန ‘‘ဗုဇ္ဈိတာတိ ဗုဒ္ဓေါ, ဗောဓေတာတိ ဗုဒ္ဓေါ’’တိ ဧဝမာဒိနာ နယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝုတ္တဉ္စေတံ –

व्यंजनाच्या (शब्दाच्या व्युत्पत्तीच्या) दृष्टीने तर—'जे जाणतात म्हणून बुद्ध, जे इतरांना जाणवून देतात (बोध करतात) म्हणून बुद्ध' इत्यादी पद्धतीने जाणावे. आणि हे म्हटलेच आहे—

---

‘‘ဗုဒ္ဓေါတိ ကေနဋ္ဌေန ဗုဒ္ဓေါ? ဗုဇ္ဈိတာ သစ္စာနီတိ ဗုဒ္ဓေါ, ဗောဓေတာ ပဇာယာတိ ဗုဒ္ဓေါ, သဗ္ဗညုတာယ ဗုဒ္ဓေါ, သဗ္ဗဒဿာဝိတာယ ဗုဒ္ဓေါ, အနညနေယျတာယ ဗုဒ္ဓေါ, ဝိကသိတာယ ဗုဒ္ဓေါ, ခီဏာသဝသင်္ခါတေန ဗုဒ္ဓေါ, နိရုပက္ကိလေသသင်္ခါတေန ဗုဒ္ဓေါ, ဧကန္တဝီတရာဂေါတိ ဗုဒ္ဓေါ, ဧကန္တဝီတဒေါသောတိ ဗုဒ္ဓေါ, ဧကန္တဝီတမောဟောတိ ဗုဒ္ဓေါ, ဧကန္တနိက္ကိလေသောတိ ဗုဒ္ဓေါ, ဧကာယနမဂ္ဂံ ဂတောတိ ဗုဒ္ဓေါ, ဧကော အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ဗုဒ္ဓေါ, အဗုဒ္ဓိဝိဟတတ္တာ ဗုဒ္ဓိပဋိလာဘာ ဗုဒ္ဓေါ. ဗုဒ္ဓေါတိ နေတံ နာမံ မာတရာ ကတံ, န ပိတရာ ကတံ, န ဘာတရာ ကတံ, န ဘဂိနိယာ ကတံ, န မိတ္တာမစ္စေဟိ ကတံ, န ဉာတိသာလောဟိတေဟိ ကတံ, န သမဏဗြာဟ္မဏေဟိ ကတံ, န ဒေဝတာဟိ ကတံ, ဝိမောက္ခန္တိကမေတံ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ ဗောဓိယာ မူလေ သဟ သဗ္ဗညုတညာဏဿ ပဋိလာဘာ သစ္ဆိကာ ပညတ္တိ ယဒိဒံ ဗုဒ္ဓေါ’’တိ (မဟာနိ. ၁၉၂; စူဠနိ. ပါရာယနတ္ထုတိဂါထာနိဒ္ဒေသ ၉၇; ပဋိ. မ. ၁.၁၆၂).

“'बुद्ध' म्हणजे कोणत्या अर्थाने बुद्ध? (१) आर्यसत्यांचे आकलन केले (जाणले) म्हणून बुद्ध, (२) प्रजेला (प्राण्यांना) आर्यसत्यांचा बोध करून दिला म्हणून बुद्ध, (३) सर्वज्ञतेमुळे बुद्ध, (४) सर्वदर्शित्वामुळे बुद्ध, (५) अनन्यनेयत्वामुळे (इतरांच्या मार्गदर्शनाशिवाय स्वतःच जाणल्यामुळे) बुद्ध, (६) विकसित झाल्यामुळे (विविध गुणांनी प्रफुल्लित झाल्यामुळे) बुद्ध, (७) क्षीणासव (आसव नष्ट झालेले) असल्यामुळे बुद्ध, (८) निरुपक्किलेस (क्लेशरहित) असल्यामुळे बुद्ध, (९) एकांतवीतराग (पूर्णपणे रागरहित) असल्यामुळे बुद्ध, (१०) एकांतवीतदोषाने युक्त (पूर्णपणे द्वेषरहित) असल्यामुळे बुद्ध, (११) एकांतवीतमोहाने युक्त (पूर्णपणे मोहरहित) असल्यामुळे बुद्ध, (१२) एकांतनिष्क्लेश (पूर्णपणे क्लेशरहित) असल्यामुळे बुद्ध, (१३) एकायन मार्गाने (एकमेव कल्याणाच्या मार्गाने) गेले म्हणून बुद्ध, (१४) एकट्यानेच अनुत्तर सम्यक्संबोधीचा अभिसंबोध केला म्हणून बुद्ध, (१५) अज्ञानाचा नाश केल्यामुळे व बुद्धी (ज्ञान) प्राप्त केल्यामुळे बुद्ध. 'बुद्ध' हे नाव आईने ठेवलेले नाही, वडिलांनी ठेवलेले नाही, भावाने ठेवलेले नाही, बहिणीने ठेवलेले नाही, मित्र-अमात्यांनी ठेवलेले नाही, नातेवाईक-सगोत्रांनी ठेवलेले नाही, श्रमण-ब्राह्मणांनी ठेवलेले नाही, देवतेने ठेवलेले नाही. हे 'बुद्ध' नाव म्हणजे विमोक्षाच्या शेवटी (अर्हतफलाच्या प्राप्तीनंतर) बोधिवृक्षाच्या मुळाशी सर्वज्ञता-ज्ञानाच्या प्राप्तीसोबतच बुद्ध भगवंतांनी स्वतः साक्षात केलेली प्रज्ञप्ती (नाव) आहे।”

---

ဧတ္ထ စ ယထာ လောကေ အဝဂန္တာ အဝဂတောတိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ ဗုဇ္ဈိတာ သစ္စာနီတိ ဗုဒ္ဓေါ. ယထာ ပဏ္ဏသောသာ ဝါတာ ပဏ္ဏသုသာတိ ဝုစ္စန္တိ, ဧဝံ ဗောဓေတာ ပဇာယာတိ ဗုဒ္ဓေါ. သဗ္ဗညုတာယ ဗုဒ္ဓေါတိ သဗ္ဗဓမ္မဗုဇ္ဈနသမတ္ထာယ ဗုဒ္ဓိယာ ဗုဒ္ဓေါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သဗ္ဗဒဿာဝိတာယ ဗုဒ္ဓေါတိ သဗ္ဗဓမ္မဗောဓနသမတ္ထာယ ဗုဒ္ဓိယာ ဗုဒ္ဓေါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အနညနေယျတာယ ဗုဒ္ဓေါတိ အညေန အဗောဓိတော သယမေဝ ဗုဒ္ဓတ္တာ ဗုဒ္ဓေါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဝိကသိတာယ ဗုဒ္ဓေါတိ နာနာဂုဏဝိကသနတော ပဒုမမိဝ ဝိကသနဋ္ဌေန ဗုဒ္ဓေါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ခီဏာသဝသင်္ခါတေန ဗုဒ္ဓေါတိ ဧဝမာဒီဟိ စိတ္တသင်္ကောစကရဓမ္မပဟာနတော [Pg.6] နိဒ္ဒါက္ခယဝိဗုဒ္ဓေါ ပုရိသော ဝိယ သဗ္ဗကိလေသနိဒ္ဒါက္ခယဝိဗုဒ္ဓတ္တာ ဗုဒ္ဓေါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧကာယနမဂ္ဂံ ဂတောတိ ဗုဒ္ဓေါတိ ဗုဒ္ဓိယတ္ထာနံ ဂမနတ္ထပရိယာယတော ယထာ မဂ္ဂံ ဂတောပိ ပုရိသော ဂတောတိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ ဧကာယနမဂ္ဂံ ဂတတ္တာပိ ဗုဒ္ဓေါတိ ဝုစ္စတီတိ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. ဧကော အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ဗုဒ္ဓေါတိ န ပရေဟိ ဗုဒ္ဓတ္တာ ဗုဒ္ဓေါ, ကိန္တု သယမေဝ အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓတ္တာ ဗုဒ္ဓေါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အဗုဒ္ဓိဝိဟတတ္တာ ဗုဒ္ဓိပဋိလာဘာ ဗုဒ္ဓေါတိ ဗုဒ္ဓိ ဗုဒ္ဓံ ဗောဓောတိ ပရိယာယဝစနမေတံ. တတ္ထ ယထာ နီလရတ္တဂုဏယောဂတော ‘‘နီလော ပဋော, ရတ္တော ပဋော’’တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ ဗုဒ္ဓိဂုဏယောဂတော ဗုဒ္ဓေါတိ ဉာပေတုံ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတော ပရံ ဗုဒ္ဓေါတိ နေတံ နာမန္တိ ဧဝမာဒိ အတ္ထမနုဂတာ အယံ ပညတ္တီတိ ဗောဓနတ္ထံ ဝုတ္တန္တိ ဧဝရူပေန နယေန သဗ္ဗေသံ ပဒါနံ ဗုဒ္ဓသဒ္ဒဿ သာဓနသမတ္ထော အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

येथे, ज्याप्रमाणे लोकव्यवहारात गमन करणाऱ्याला (जाणाऱ्याला) 'गेलेला' (गत) म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे आर्यसत्यांचे आकलन करणाऱ्याला (जाणणाऱ्याला) 'बुद्ध' म्हटले जाते. ज्याप्रमाणे पानांना वाळवणारे वारे 'पर्णशुष' (पाने वाळवणारे) म्हटले जातात, त्याचप्रमाणे प्रजेला (प्राण्यांना) बोध करून देणाऱ्याला 'बुद्ध' म्हटले जाते. 'सर्वज्ञतेमुळे बुद्ध' म्हणजे सर्व धर्मांना (गोष्टींना) जाणण्यास समर्थ असलेल्या बुद्धीमुळे (ज्ञानामुळे) 'बुद्ध' म्हटले गेले आहे, असा अर्थ होतो. 'सर्वदर्शित्वामुळे बुद्ध' म्हणजे सर्व धर्मांचा बोध करून देण्यास समर्थ असलेल्या बुद्धीमुळे 'बुद्ध' म्हटले गेले आहे, असा अर्थ होतो. 'अनन्यनेयत्वामुळे बुद्ध' म्हणजे दुसऱ्या कोणाकडूनही बोध न करून घेता स्वतःच जाणल्यामुळे 'बुद्ध' म्हटले गेले आहे, असा अर्थ होतो. 'विकसित झाल्यामुळे बुद्ध' म्हणजे विविध गुणांच्या विकासामुळे कमळाप्रमाणे प्रफुल्लित होण्याच्या अर्थाने 'बुद्ध' म्हटले गेले आहे, असा अर्थ होतो. 'क्षीणासव असल्यामुळे बुद्ध' इत्यादी पदांद्वारे, मनाचा संकोच करणाऱ्या धर्मांचा (अज्ञानाचा) त्याग केल्यामुळे, झोप संपल्यावर जागृत झालेल्या मनुष्याप्रमाणे, सर्व क्लेशांची झोप संपल्यामुळे जागृत झाल्याच्या अर्थाने 'बुद्ध' म्हटले गेले आहे, असा अर्थ होतो. 'एकायन मार्गाने गेले म्हणून बुद्ध' या संदर्भात, 'बुद्ध' शब्दाच्या अर्थांमध्ये गमनाचा (जाण्याचा) अर्थ समाविष्ट असल्यामुळे, ज्याप्रमाणे मार्गाने गेलेल्या मनुष्याला 'गेलेला' (गत) म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे एकायन मार्गाने गेल्यामुळेही 'बुद्ध' म्हटले जाते, हे दर्शवण्यासाठी हे म्हटले आहे. 'एकट्यानेच अनुत्तर सम्यक्संबोधीचा अभिसंबोध केला म्हणून बुद्ध' म्हणजे इतरांनी बोध करून दिल्यामुळे ते बुद्ध नाहीत, तर स्वतःच अनुत्तर सम्यक्संबोधीचा अभिसंबोध केल्यामुळे 'बुद्ध' म्हटले गेले आहे, असा अर्थ होतो. 'अज्ञानाचा नाश केल्यामुळे व बुद्धी प्राप्त केल्यामुळे बुद्ध' या वाक्यात बुद्धी, बुद्ध आणि बोध हे समानार्थी शब्द (पर्यायवाचक शब्द) आहेत. तेथे ज्याप्रमाणे निळ्या किंवा तांबड्या गुणाच्या योगाने 'निळे वस्त्र, तांबडे वस्त्र' असे म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे बुद्धीच्या (ज्ञानाच्या) गुणाच्या योगाने 'बुद्ध' म्हटले जाते, हे दर्शवण्यासाठी हे म्हटले आहे. त्यानंतर, 'बुद्ध हे नाव आईने ठेवलेले नाही' इत्यादी विधानांद्वारे, हे नाव अर्थाला अनुसरून असलेली एक प्रज्ञप्ती (संज्ञा) आहे, हे समजण्यासाठी म्हटले आहे. अशा प्रकारे, सर्व पदांच्या संदर्भात 'बुद्ध' शब्दाचा सिद्ध होणारा परिपूर्ण अर्थ जाणावा।

---

အယံ ဗျဉ္ဇနတောပိ ဗုဒ္ဓဝိဘာဝနာ.

हे व्यंजनाच्या (शब्दाच्या व्युत्पत्तीच्या) दृष्टीनेही 'बुद्ध' शब्दाचे स्पष्टीकरण आहे।

---

သရဏဂမနဂမကဝိဘာဝနာ

शरणगमन आणि शरण जाणाऱ्याचे स्पष्टीकरण

---

ဣဒါနိ သရဏဂမနာဒီသု ဟိံသတီတိ သရဏံ, သရဏဂတာနံ တေနေဝ သရဏဂမနေန ဘယံ သန္တာသံ ဒုက္ခံ ဒုဂ္ဂတိံ ပရိက္ကိလေသံ ဟိံသတိ ဝိဓမတိ နီဟရတိ နိရောဓေတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဟိတေ ပဝတ္တနေန အဟိတာ စ နိဝတ္တနေန သတ္တာနံ ဘယံ ဟိံသတီတိ ဗုဒ္ဓေါ, ဘဝကန္တာရာ ဥတ္တရဏေန အဿာသဒါနေန စ ဓမ္မော, အပ္ပကာနမ္ပိ ကာရာနံ ဝိပုလဖလပဋိလာဘကရဏေန သံဃော. တသ္မာ ဣမိနာပိ ပရိယာယေန တံ ရတနတ္တယံ သရဏံ. တပ္ပသာဒတဂ္ဂရုတာဟိ ဝိဟတဝိဒ္ဓံသိတကိလေသော တပ္ပရာယဏတာကာရပ္ပဝတ္တော အပရပ္ပစ္စယော ဝါ စိတ္တုပ္ပာဒေါ သရဏဂမနံ. တံသမင်္ဂီ သတ္တော တံ သရဏံ ဂစ္ဆတိ, ဝုတ္တပ္ပကာရေန စိတ္တုပ္ပာဒေန ‘‘ဧသ မေ သရဏံ, ဧသ မေ ပရာယဏ’’န္တိ ဧဝမေတံ ဥပေတီတိ အတ္ထော. ဥပေန္တော စ ‘‘ဧတေ မယံ, ဘန္တေ, ဘဂဝန္တံ သရဏံ ဂစ္ဆာမ, ဓမ္မဉ္စ, ဥပါသကေ နော ဘဂဝါ ဓာရေတူ’’တိ တပုဿဘလ္လိကာဒယော [Pg.7] ဝိယ သမာဒါနေန ဝါ, ‘‘သတ္ထာ မေ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ, သာဝကောဟမသ္မီ’’တိ (သံ. နိ. ၂.၁၅၄) မဟာကဿပါဒယော ဝိယ သိဿဘာဝူပဂမနေန ဝါ, ‘‘ဧဝံ ဝုတ္တေ ဗြဟ္မာယု ဗြာဟ္မဏော ဥဋ္ဌာယာသနာ ဧကံသံ ဥတ္တရာသင်္ဂံ ကရိတွာ ယေန ဘဂဝါ တေနဉ္ဇလိံ ပဏာမေတွာ တိက္ခတ္တုံ ဥဒါနံ ဥဒါနေသိ ‘နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ. နမော တဿ…ပေ… သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿာ’’’တိ (မ. နိ. ၂.၃၈၈) ဗြဟ္မာယုအာဒယော ဝိယ တပ္ပောဏတ္တေန ဝါ, ကမ္မဋ္ဌာနာနုယောဂိနော ဝိယ အတ္တသန္နိယျာတနေန ဝါ, အရိယပုဂ္ဂလာ ဝိယ သရဏဂမနုပက္ကိလေသသမုစ္ဆေဒေန ဝါတိ အနေကပ္ပကာရံ ဝိသယတော ကိစ္စတော စ ဥပေတိ.

आता, 'शरणगमन' इत्यादी शब्दांमध्ये—'जे (दुःखाचा) नाश करते, ते शरण होय.' शरण गेलेल्यांना त्याच शरणगमनाने भय, संत्रास (घबराट), दुःख, दुर्गती आणि परिक्लेश नष्ट होतात, विध्वस्त होतात, दूर केले जातात आणि निरुद्ध केले जातात, असा अर्थ आहे. किंवा, प्राण्यांना हितामध्ये प्रवृत्त केल्याने आणि अहितापासून निवृत्त केल्याने जे प्राण्यांचे भय नष्ट करतात, म्हणून ते 'बुद्ध' होत. संसाररूपी अरण्यातून पार पाडल्याने आणि आश्वासन (दिलासा) दिल्यामुळे 'धम्म' (शरण आहे). अल्पशा सत्काराचेही विपुल फळात परिवर्तन करत असल्यामुळे 'संघ' (शरण आहे). म्हणून याही पर्यायाने ते रत्नत्रय 'शरण' आहे. त्या रत्नत्रयावरील प्रसन्नता (श्रद्धा) आणि आदर यामुळे ज्याचे क्लेश नष्ट आणि विध्वस्त झाले आहेत, त्या रत्नत्रयालाच परम आश्रय मानण्याच्या भावनेने प्रवृत्त झालेला आणि इतर कोणत्याही प्रत्ययावर अवलंबून नसलेला चित्तोत्पाद म्हणजे 'शरणगमन' होय. त्या चित्तोत्पादाने युक्त असलेला प्राणी त्या शरणाला जातो. वर सांगितलेल्या प्रकारच्या चित्तोत्पादाने 'हे माझे शरण आहे, हे माझे परायण (परम आश्रय) आहे' अशा प्रकारे या शरणाप्रत पोहोचतो, असा अर्थ आहे. आणि शरण जाणारा पुढील प्रकारे शरण जातो—'भंते, आम्ही भगवंतांना शरण जात आहोत आणि धम्मालाही शरण जात आहोत. भगवंतांनी आम्हाला उपासक म्हणून स्वीकारावे.' असे तपुस्स आणि भल्लिक इत्यादींप्रमाणे शरण स्वीकारण्याद्वारे (समादानाने) असो; 'भंते, भगवंत माझे शास्ता आहेत, मी त्यांचा श्रावक आहे' असे महाकस्सप इत्यादींप्रमाणे शिष्यत्व पत्करण्याद्वारे असो; 'असे म्हटले असता, ब्रह्मायू ब्राह्मणाने आसनावरून उठून, एका खांद्यावर उत्तरासंग करून, ज्या दिशेला भगवंत होते त्या दिशेला हात जोडून तीन वेळा हा उद्गार काढला: त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला नमस्कार असो...' असे ब्रह्मायू इत्यादींप्रमाणे त्यांच्याप्रत नम्र होण्याद्वारे असो; कर्मठ्ठानी (ध्यान साधना करणाऱ्या) भिक्खूंप्रमाणे आत्म-समर्पण करण्याद्वारे असो; किंवा आर्य पुद्गलांप्रमाणे शरणगमनाच्या उपक्लेशांचा समूळ उच्छेद करण्याद्वारे असो; अशा अनेक प्रकारे विषयाच्या आणि कार्याच्या दृष्टीने तो शरणाप्रत पोहोचतो.

---

အယံ သရဏဂမနဿ ဂမကဿ စ ဝိဘာဝနာ.

हे शरणगमन आणि शरण जाणाऱ्या व्यक्तीचे (गमकाचे) स्पष्टीकरण आहे.

---

ဘေဒါဘေဒဖလဒီပနာ

शरणगमनाचा भेद (भंग), अभेद आणि फळ यांचे स्पष्टीकरण

---

ဣဒါနိ ‘‘ဘေဒါဘေဒံ ဖလဉ္စာပိ, ဂမနီယဉ္စ ဒီပယေ’’တိ ဝုတ္တာနံ ဘေဒါဒီနံ အယံ ဒီပနာ, ဧဝံ သရဏဂတဿ ပုဂ္ဂလဿ ဒုဝိဓော သရဏဂမနဘေဒေါ – သာဝဇ္ဇော စ အနဝဇ္ဇော စ. အနဝဇ္ဇော ကာလကိရိယာယ, သာဝဇ္ဇော အညသတ္ထရိ ဝုတ္တပ္ပကာရပ္ပဝတ္တိယာ, တသ္မိဉ္စ ဝုတ္တပ္ပကာရဝိပရီတပ္ပဝတ္တိယာ. သော ဒုဝိဓောပိ ပုထုဇ္ဇနာနမေဝ. ဗုဒ္ဓဂုဏေသု အညာဏသံသယမိစ္ဆာဉာဏပ္ပဝတ္တိယာ အနာဒရာဒိပ္ပဝတ္တိယာ စ တေသံ သရဏံ သံကိလိဋ္ဌံ ဟောတိ. အရိယပုဂ္ဂလာ ပန အဘိန္နသရဏာ စေဝ အသံကိလိဋ္ဌသရဏာ စ ဟောန္တိ. ယထာဟ ‘‘အဋ္ဌာနမေတံ, ဘိက္ခဝေ, အနဝကာသော, ယံ ဒိဋ္ဌိသမ္ပန္နော ပုဂ္ဂလော အညံ သတ္ထာရံ ဥဒ္ဒိသေယျာ’’တိ (အ. နိ. ၁.၂၇၆; မ. နိ. ၃.၁၂၈; ဝိဘ. ၈၀၉). ပုထုဇ္ဇနာ တု ယာဝဒေဝ သရဏဘေဒံ န ပါပုဏန္တိ, တာဝဒေဝ အဘိန္နသရဏာ. သာဝဇ္ဇောဝ နေသံ သရဏဘေဒေါ, သံကိလေသော စ အနိဋ္ဌဖလဒေါ ဟောတိ. အနဝဇ္ဇော အဝိပါကတ္တာ အဖလော, အဘေဒေါ ပန ဖလတော ဣဋ္ဌမေဝ ဖလံ ဒေတိ.

आता, 'भेद, अभेद, फळ आणि शरण जाण्यायोग्य (गमनीय) यांचे स्पष्टीकरण करावे' या वचनानुसार भेद इत्यादींचे हे स्पष्टीकरण आहे. अशा प्रकारे, शरण गेलेल्या व्यक्तीच्या शरणगमनाचा भंग (भेद) दोन प्रकारचा असतो—सावद्य (दोषयुक्त) आणि अनवद्य (दोषरहित). अनवद्य भंग हा कालक्रिया (मृत्यू) झाल्याने होतो. सावद्य भंग हा इतर शास्त्यांच्या बाबतीत वर सांगितलेल्या प्रकारची प्रवृत्ती ठेवल्याने आणि त्या (रत्नत्रयांच्या) बाबतीत वर सांगितलेल्या प्रवृत्तीच्या विपरीत प्रवृत्ती ठेवल्याने होतो. हे दोन्ही प्रकारचे भंग केवळ पृथग्जनांचेच (सामान्य लोकांचेच) होतात. बुद्धगुणांविषयी अज्ञान, संशय, मिथ्याज्ञान आणि अनादर इत्यादी प्रवृत्तींमुळे त्यांचे शरणगमन संक्लिष्ट (मलीन) होते. परंतु, आर्य पुद्गल हे अभिन्नशरण (ज्यांचे शरणगमन कधीही भंग पावत नाही असे) आणि असंक्लिष्टशरण (ज्यांचे शरणगमन मलीन होत नाही असे) असतात. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे—'भिक्खूहो, हे अशक्य आहे, याला वाव नाही की दृष्टीसंपन्न (सोतापन्न) व्यक्तीने इतर कोणास आपले शास्ते म्हणून घोषित करावे.' परंतु पृथग्जन जोपर्यंत शरणभंगाप्रत पोहोचत नाहीत, तोपर्यंतच ते अभिन्नशरण असतात. त्यांचा शरणभंग हा सावद्यच असतो, आणि तो संक्लेशयुक्त व अनिष्ट फळ देणारा असतो. अनवद्य भंग हा विपाक (कर्मफळ) देणारा नसल्यामुळे निष्फळ असतो, परंतु अभेद (शरण न भंगणे) हा फळाच्या दृष्टीने इष्टच फळ देतो.

---

ယထာဟ –

जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे—

---

‘‘ယေကေစိ [Pg.8] ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂတာသေ, န တေ ဂမိဿန္တိ အပါယဘူမိံ;

ပဟာယ မာနုသံ ဒေဟံ, ဒေဝကာယံ ပရိပူရေဿန္တီ’’တိ. (ဒီ. နိ. ၂.၃၃၂;

သံ. နိ. ၁.၃၇);

'जे कोणी बुद्धाला शरण गेले आहेत, ते अपायभूमीला (दुर्गतीला) जाणार नाहीत; मानवी देहाचा त्याग करून ते देवलोकाची शोभा वाढवतील (देवकाय परिपूर्ण करतील).'

---

တတြ စ ယေ သရဏဂမနုပက္ကိလေသသမုစ္ဆေဒေန သရဏံ ဂတာ, တေ အပါယံ န ဂမိဿန္တိ. ဣတရေ ပန သရဏဂမနေန န ဂမိဿန္တီတိ ဧဝံ ဂါထာယ အဓိပ္ပာယော ဝေဒိတဗ္ဗော.

आणि त्या गाथेमध्ये, जे शरणगमनाच्या उपक्लेशांचा समूळ उच्छेद करून शरण गेले आहेत, ते अपायभूमीला जाणार नाहीत. इतर लोक केवळ शरणगमनानेच (अपायभूमीला) जाणार नाहीत, असा या गाथेचा अभिप्राय समजून घ्यावा.

---

အယံ တာဝ ဘေဒါဘေဒဖလဒီပနာ.

हे प्रथम भेद, अभेद आणि फळ यांचे स्पष्टीकरण झाले.

---

ဂမနီယဒီပနာ

गमनीय (शरण जाण्यायोग्य) चे स्पष्टीकरण

---

ဂမနီယဒီပနာယံ စောဒကော အာဟ – ‘‘ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမီ’’တိ ဧတ္ထ ယော ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆတိ, ဧသ ဗုဒ္ဓံ ဝါ ဂစ္ဆေယျ သရဏံ ဝါ, ဥဘယထာပိ စ ဧကဿ ဝစနံ နိရတ္ထကံ. ကသ္မာ? ဂမနကိရိယာယ ကမ္မဒွယာဘာဝတော. န ဟေတ္ထ ‘‘အဇံ ဂါမံ နေတီ’’တိအာဒီသု ဝိယ ဒွိကမ္မကတ္တံ အက္ခရစိန္တကာ ဣစ္ဆန္တိ.

गमनीयाच्या स्पष्टीकरणात आक्षेप घेणारा (चोदक) म्हणतो—'बुद्धं सरणं गच्छामि' (मी बुद्धाला शरण जातो) यामध्ये जो बुद्धाला शरण जातो, तो एकतर बुद्धाप्रत जाईल किंवा शरणाप्रत जाईल; दोन्ही प्रकारे एकाच क्रियेचे वचन निरर्थक ठरते. कशामुळे? कारण गमनक्रियेमध्ये दोन कर्मे असण्याचा अभाव आहे. व्याकरणकार येथे 'शेळीला गावात नेतो' इत्यादी वाक्यांप्रमाणे द्विकर्मकत्व स्वीकारत नाहीत.

---

‘‘ဂစ္ဆတေဝ ပုဗ္ဗံ ဒိသံ, ဂစ္ဆတိ ပစ္ဆိမံ ဒိသ’’န္တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၁.၁၅၉; ၃.၈၇) ဝိယ သာတ္ထကမေဝါတိ စေ? န, ဗုဒ္ဓသရဏာနံ သမာနာဓိကရဏဘာဝဿာနဓိပ္ပေတတော. ဧတေသဉှိ သမာနာဓိကရဏဘာဝေ အဓိပ္ပေတေ ပဋိဟတစိတ္တောပိ ဗုဒ္ဓံ ဥပသင်္ကမန္တော ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂတော သိယာ. ယဉှိ တံ ဗုဒ္ဓေါတိ ဝိသေသိတံ သရဏံ, တမေဝေသ ဂတောတိ. ‘‘ဧတံ ခေါ သရဏံ ခေမံ, ဧတံ သရဏမုတ္တမ’’န္တိ (ဓ. ပ. ၁၉၂) ဝစနတော သမာနာဓိကရဏတ္တမေဝါတိ စေ? န, တတ္ထေဝ တဗ္ဘာဝတော. တတ္ထေဝ ဟိ ဂါထာပဒေ ဧတံ ဗုဒ္ဓါဒိရတနတ္တယံ သရဏဂတာနံ ဘယဟရဏတ္တသင်္ခါတေ သရဏဘာဝေ အဗျဘိစရဏတော ‘‘ခေမမုတ္တမဉ္စ သရဏ’’န္တိ အယံ သမာနာဓိကရဏဘာဝေါ အဓိပ္ပေတော, အညတ္ထ တု ဂမိသမ္ဗန္ဓေ သတိ သရဏဂမနဿ အပ္ပသိဒ္ဓိတော အနဓိပ္ပေတောတိ အသာဓကမေတံ. ‘‘ဧတံ [Pg.9] သရဏမာဂမ္မ, သဗ္ဗဒုက္ခာ ပမုစ္စတီ’’တိ ဧတ္ထ ဂမိသမ္ဗန္ဓေပိ သရဏဂမနပသိဒ္ဓိတော သမာနာဓိကရဏတ္တမေဝါတိ စေ? န ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တဒေါသပ္ပသင်္ဂတော. တတြာပိ ဟိ သမာနာဓိကရဏဘာဝေ သတိ ဧတံ ဗုဒ္ဓဓမ္မသံဃသရဏံ ပဋိဟတစိတ္တောပိ အာဂမ္မ သဗ္ဗဒုက္ခာ ပမုစ္စေယျာတိ ဧဝံ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တဒေါသပ္ပသင်္ဂေါ ဧဝ သိယာ, န စ နော ဒေါသေန အတ္ထိ အတ္ထောတိ အသာဓကမေတံ. ယထာ ‘‘မမဉှိ, အာနန္ဒ, ကလျာဏမိတ္တံ အာဂမ္မ ဇာတိဓမ္မာ သတ္တာ ဇာတိယာ ပရိမုစ္စန္တီ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၁၂၉) ဧတ္ထ ဘဂဝတော ကလျာဏမိတ္တဿ အာနုဘာဝေန ပရိမုစ္စမာနာ သတ္တာ ‘‘ကလျာဏမိတ္တံ အာဂမ္မ ပရိမုစ္စန္တီ’’တိ ဝုတ္တာ. ဧဝမိဓာပိ ဗုဒ္ဓဓမ္မသံဃဿ သရဏဿာနုဘာဝေန မုစ္စမာနော ‘‘ဧတံ သရဏမာဂမ္မ, သဗ္ဗဒုက္ခာ ပမုစ္စတီ’’တိ ဝုတ္တောတိ ဧဝမေတ္ထ အဓိပ္ပာယော ဝေဒိတဗ္ဗော.

'जसे पूर्व दिशेला जातो, पश्चिम दिशेला जातो' इत्यादी वाक्यांप्रमाणे हे सार्थच आहे, असे म्हटले तर? नाही, कारण बुद्ध आणि शरण या शब्दांचे समानाधिकरणत्व (एकाच अर्थाचे वाचक असणे) येथे अभिप्रेत नाही. जर त्यांचे समानाधिकरणत्व अभिप्रेत मानले, तर बुद्धाविषयी द्वेषयुक्त चित्त असलेला मनुष्यही बुद्धाकडे जात असताना 'बुद्धाला शरण गेला' असे होईल. कारण जे 'बुद्ध' या विशेषणाने युक्त शरण आहे, तिथेच तो गेला आहे. 'हेच शरण क्षेमकारक आहे, हेच शरण उत्तम आहे' या वचनानुसार समानाधिकरणत्वच योग्य आहे, असे म्हटले तर? नाही, कारण केवळ त्याच गाथेत तशी स्थिती आहे. कारण त्याच गाथेच्या चरणात, शरण गेलेल्यांना भय हरण करणारे म्हणून बुद्ध इत्यादी रत्नत्रयांचे शरण असणे हे निश्चित असल्याने 'क्षेमकारक आणि उत्तम शरण' असा हा समानाधिकरण भाव अभिप्रेत आहे. परंतु इतर ठिकाणी गमु धातूशी संबंध असताना शरणगमनाची सिद्धी होत नसल्याने ते अभिप्रेत नाही, म्हणून हे सिद्ध होत नाही. 'या शरणाचा आश्रय घेऊन सर्व दुःखांतून मुक्त होतो' यामध्ये गमु धातूचा संबंध असतानाही शरणगमनाची सिद्धी होत असल्याने समानाधिकरणत्वच योग्य आहे, असे म्हटले तर? नाही, कारण पूर्वी सांगितलेला दोष उद्भवेल. कारण तिथेही समानाधिकरण भाव मानल्यास, बुद्धाविषयी द्वेषयुक्त चित्त असलेला मनुष्यही या बुद्ध-धम्म-संघ रूपी शरणाचा आश्रय घेऊन सर्व दुःखांतून मुक्त होईल, असा पूर्वी सांगितलेला दोषच उद्भवेल. आणि आम्हाला दोषाशी काही देणेघेणे नाही, म्हणून हे सिद्ध होत नाही. जसे की—'आनंदा, माझ्यासारख्या कल्याणमित्राचा आश्रय घेऊन जन्म घेण्याच्या स्वभावाचे प्राणी जन्मापासून मुक्त होतात' येथे भगवंतांच्या (कल्याणमित्राच्या) प्रभावाने मुक्त होणारे प्राणी 'कल्याणमित्राचा आश्रय घेऊन मुक्त होतात' असे म्हटले आहे. त्याचप्रमाणे येथेही बुद्ध, धम्म आणि संघ रूपी शरणाच्या प्रभावाने मुक्त होणाऱ्या प्राण्याला उद्देशून 'या शरणाचा आश्रय घेऊन सर्व दुःखांतून मुक्त होतो' असे म्हटले आहे, असा येथे अभिप्राय समजून घ्यावा.

---

ဧဝံ သဗ္ဗထာပိ န ဗုဒ္ဓဿ ဂမနီယတ္တံ ယုဇ္ဇတိ, န သရဏဿ, န ဥဘယေသံ, ဣစ္ဆိတဗ္ဗဉ္စ ဂစ္ဆာမီတိ နိဒ္ဒိဋ္ဌဿ ဂမကဿ ဂမနီယံ, တတော ဝတ္တဗ္ဗာ ဧတ္ထ ယုတ္တီတိ. ဝုစ္စတေ –

अशा प्रकारे सर्वथा बुद्धाचे गमनीयत्व (शरण जाण्यायोग्य असणे) योग्य ठरत नाही, शरणाचेही नाही आणि दोघांचेही नाही. परंतु 'गच्छामि' (मी जातो) असे म्हणणाऱ्या कर्त्याचे जे गमनीय (ध्येय) आहे, ते स्वीकारणे आवश्यक आहे, म्हणून याविषयी योग्य युक्ती सांगितली पाहिजे. ती सांगितली जात आहे—

---

ဗုဒ္ဓေါယေဝေတ္ထ ဂမနီယော, ဂမနာကာရဒဿနတ္ထံ တု တံ သရဏဝစနံ, ဗုဒ္ဓံ သရဏန္တိ ဂစ္ဆာမိ. ဧသ မေ သရဏံ, ဧသ မေ ပရာယဏံ, အဃဿ, တာတာ, ဟိတဿ စ ဝိဓာတာတိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေန ဧတံ ဂစ္ဆာမိ ဘဇာမိ သေဝါမိ ပယိရုပါသာမိ, ဧဝံ ဝါ ဇာနာမိ ဗုဇ္ဈာမီတိ. ယေသဉှိ ဓာတူနံ ဂတိအတ္ထော ဗုဒ္ဓိပိ တေသံ အတ္ထောတိ. ဣတိ-သဒ္ဒဿ အပ္ပယောဂါ အယုတ္တမိတိ စေ? တံ န. တတ္ထ သိယာ – ယဒိ စေတ္ထ ဧဝမတ္ထော ဘဝေယျ, တတော ‘‘အနိစ္စံ ရူပံ အနိစ္စံ ရူပန္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတီ’’တိ ဧဝမာဒီသု (သံ. နိ. ၃.၅၅, ၈၅) ဝိယ ဣတိ-သဒ္ဒေါ ပယုတ္တော သိယာ, န စ ပယုတ္တော, တသ္မာ အယုတ္တမေတန္တိ. တဉ္စ န, ကသ္မာ? တဒတ္ထသမ္ဘဝါ. ‘‘ယော စ ဗုဒ္ဓဉ္စ ဓမ္မဉ္စ သံဃဉ္စ သရဏံ ဂတော’’တိ ဧဝမာဒီသု (ဓ. ပ. ၁၉၀) ဝိယ ဣဓာပိ ဣတိ-သဒ္ဒဿ အတ္ထော သမ္ဘဝတိ, န စ ဝိဇ္ဇမာနတ္ထသမ္ဘဝါ ဣတိ-သဒ္ဒါ သဗ္ဗတ္ထ ပယုဇ္ဇန္တိ, အပ္ပယုတ္တဿာပေတ္ထ ပယုတ္တဿ ဝိယ ဣတိ-သဒ္ဒဿ အတ္ထော ဝိညာတဗ္ဗော အညေသု စ ဧဝံဇာတိကေသု, တသ္မာ အဒေါသော ဧဝ သောတိ. ‘‘အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, တီဟိ သရဏဂမနေဟိ ပဗ္ဗဇ္ဇ’’န္တိအာဒီသု (မဟာဝ. ၃၄) သရဏဿေဝ ဂမနီယတော ယံ ဝုတ္တံ ‘‘ဂမနာကာရဒဿနတ္ထံ တု သရဏဝစန’’န္တိ, တံ န ယုတ္တမိတိ စေ. တံ [Pg.10] နာယုတ္တံ. ကသ္မာ? တဒတ္ထသမ္ဘဝါ ဧဝ. တတြာပိ ဟိ တဿ အတ္ထော သမ္ဘဝတိ, ယတော ပုဗ္ဗသဒိသမေဝ အပ္ပယုတ္တောပိ ပယုတ္တော ဝိယ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣတရထာ ဟိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တဒေါသပ္ပသင်္ဂေါ ဧဝ သိယာ, တသ္မာ ယထာနုသိဋ္ဌမေဝ ဂဟေတဗ္ဗံ.

या (बुद्धं सरणं गच्छामि या) वाक्यात भगवान बुद्धच शरण जाण्यायोग्य (आश्रय घेण्यायोग्य) म्हटले जातात. परंतु शरण जाण्याचा प्रकार दर्शवण्यासाठी 'शरण' हा शब्द वापरला आहे. 'मी बुद्धाला शरण जातो' याचा अर्थ असा की, 'हेच माझे शरण आहेत, हेच माझे परम आश्रय आहेत, ते दुःखाचा नाश करणारे आणि कल्याणाचे विधान करणारे आहेत' या अभिप्रायाने मी त्यांना शरण जातो, भजतो, सेवा करतो, त्यांची उपासना करतो किंवा अशा प्रकारे मी त्यांना जाणतो, समजतो. कारण ज्या धातूंचा अर्थ 'गती' (जाणे) असा आहे, त्यांचा अर्थ 'बुद्धी' (जाणणे) असाही होतो. जर कोणी असे म्हटले की, 'इति' (iti) या शब्दाचा प्रयोग न केल्यामुळे हे अयोग्य आहे? तर ते तसे नाही. त्यावर आक्षेप घेणारा असे म्हणू शकतो – जर येथे असा अर्थ असेल, तर 'अनित्य रूप हे अनित्य रूप आहे, असे यथाभूत जाणतो' इत्यादी वाक्यांप्रमाणे येथेही 'इति' शब्दाचा प्रयोग व्हायला हवा होता, परंतु तो केलेला नाही; म्हणून हे अयोग्य आहे. परंतु ते अयोग्य नाही. का? कारण त्याचा अर्थ येथे संभवतो. 'जो बुद्ध, धम्म आणि संघाला शरण गेला आहे' इत्यादी गाथांप्रमाणे येथेही 'इति' शब्दाचा अर्थ संभवतो. आणि अर्थ संभवत असला तरी सर्वच ठिकाणी 'इति' शब्दाचा प्रत्यक्ष प्रयोग केला जात नाही. येथे 'इति' शब्दाचा प्रयोग केलेला नसला तरी, तो केल्यासारखाच त्याचा अर्थ समजला पाहिजे. इतरही अशाच प्रकारच्या वाक्यांमध्ये हे लागू होते, म्हणून यात कोणताही दोष नाही. 'भिक्खूंनो, मी तीन शरणागमनांद्वारे प्रव्रज्येची अनुमती देतो' इत्यादी सूत्रांमध्ये केवळ शरणाचेच गमन (शरण जाणे) होत असल्यामुळे, 'शरण जाण्याचा प्रकार दर्शवण्यासाठी शरण हा शब्द वापरला आहे' असे जे म्हटले आहे, ते अयोग्य आहे असे जर कोणी म्हटले, तर ते अयोग्य नाही. का? कारण त्याचा अर्थ तेथेही संभवतोच. कारण तेथेही त्याचा अर्थ संभवतो, त्यामुळे पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच 'इति' शब्दाचा प्रयोग केलेला नसला तरी तो केल्यासारखाच समजला पाहिजे. अन्यथा, पूर्वी सांगितलेला दोष निर्माण होईल. म्हणून जसा उपदेश (निर्णय) केला आहे, तसाच तो स्वीकारला पाहिजे.

---

အယံ ဂမနီယဒီပနာ.

हे 'गमनीय' (शरण जाण्यायोग्य) या शब्दाचे स्पष्टीकरण आहे.

---

ဓမ္မသံဃသရဏဝိဘာဝနာ

धम्म आणि संघ या शरणांचे स्पष्टीकरण

---

ဣဒါနိ ယံ ဝုတ္တံ ‘‘ဓမ္မံ သရဏမိစ္စာဒိ, ဒွယေပေသ နယော မတော’’တိ ဧတ္ထ ဝုစ္စတေ – ယွာယံ ‘‘ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမီ’’တိ ဧတ္ထ အတ္ထဝဏ္ဏနာနယော ဝုတ္တော, ‘‘ဓမ္မံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ, သံဃံ သရဏံ ဂစ္ဆာမီ’’တိ ဧတသ္မိမ္ပိ ပဒဒွယေ ဧသောဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. တတြာပိ ဟိ ဓမ္မသံဃာနံ အတ္ထတော ဗျဉ္ဇနတော စ ဝိဘာဝနမတ္တမေဝ အသဒိသံ, သေသံ ဝုတ္တသဒိသမေဝ. ယတော ယဒေဝေတ္ထ အသဒိသံ, တံ ဝုစ္စတေ – မဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနာနိ ဓမ္မောတိ ဧကေ. ဘာဝိတမဂ္ဂါနံ သစ္ဆိကတနိဗ္ဗာနာနဉ္စ အပါယေသု အပတနဘာဝေန ဓာရဏတော ပရမဿာသဝိဓာနတော စ မဂ္ဂဝိရာဂါ ဧဝ ဣမသ္မိံ အတ္ထေ ဓမ္မောတိ အမှာကံ ခန္တိ, အဂ္ဂပ္ပသာဒသုတ္တဉ္စေဝ သာဓကံ. ဝုတ္တဉ္စေတ္ထ ‘‘ယာဝတာ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မာ သင်္ခတာ, အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတီ’’တိ ဧဝမာဒိ (အ. နိ. ၄.၃၄; ဣတိဝု. ၉၀).

आता, 'धम्मं सरणं... इत्यादी दोन्हीमध्ये हाच नियम मानला आहे' असे जे म्हटले आहे, त्याविषयी सांगतो – 'बुद्धं सरणं गच्छामि' यामध्ये अर्थ स्पष्ट करण्याची जी पद्धत सांगितली आहे, तीच पद्धत 'धम्मं सरणं गच्छामि, संघं सरणं गच्छामि' या दोन्ही पदांच्या बाबतीतही समजली पाहिजे. कारण तेथेही धम्म आणि संघ यांचे अर्थ व व्यंजनांच्या (शब्दांच्या) दृष्टीने केवळ स्पष्टीकरणच वेगळे आहे, उर्वरित सर्व पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहे. त्यामुळे येथे जे काही वेगळे आहे, ते सांगितले जात आहे – काही आचार्यांच्या मते, मार्ग, फल आणि निर्वाण म्हणजे 'धम्म' होय. ज्यांनी मार्गाची साधना केली आहे आणि निर्वाणाचा साक्षात्कार केला आहे, त्यांना अपाय (दुर्गती) मध्ये पडण्यापासून वाचवून धारण करत असल्यामुळे आणि परम शांती प्रदान करत असल्यामुळे, या अर्थाने 'मार्ग आणि विराग' (रागविरहित अवस्था) हाच धम्म आहे, हे आमचे मत आहे; आणि 'अग्गप्पसाद सुत्त' हेच याचे प्रमाण आहे. याविषयी असे म्हटले आहे – 'भिक्खूंनो, जेवढे काही संस्कृत (उत्पन्न झालेले) धम्म आहेत, त्या सर्वांमध्ये आर्य अष्टांगिक मार्ग हा सर्वश्रेष्ठ सांगितला आहे' इत्यादी.

---

စတုဗ္ဗိဓအရိယမဂ္ဂသမင်္ဂီနံ စတုသာမညဖလသမဓိဝါသိတခန္ဓသန္တာနာနဉ္စ ပုဂ္ဂလာနံ သမူဟော ဒိဋ္ဌိသီလသံဃာတေန သံဟတတ္တာ သံဃော. ဝုတ္တဉ္စေတံ ဘဂဝတာ –

चार प्रकारच्या आर्य मार्गांनी युक्त असलेल्या आणि चार प्रकारच्या श्रामण्यफलांच्या समाधीने सुवासित चित्तसंतती असलेल्या पुद्गलांचा (व्यक्तींचा) समूह, जो सम्यक दृष्टी आणि शील यांच्या ऐक्याने संघटित झालेला आहे, त्याला 'संघ' म्हणतात. भगवंतांनी याविषयी असे म्हटले आहे –

---

‘‘တံ ကိံ မညသိ, အာနန္ဒ, ယေ ဝေါ မယာ ဓမ္မာ အဘိညာ ဒေသိတာ, သေယျထိဒံ, စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ, စတ္တာရော သမ္မပ္ပဓာနာ, စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါ, ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ, ပဉ္စ ဗလာနိ, သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ, အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ, ပဿသိ နော တွံ, အာနန္ဒ, ဣမေသု ဓမ္မေသု ဒွေပိ ဘိက္ခူ နာနာဝါဒေ’’တိ (မ. နိ. ၃.၄၃).

“आनंदा, तुला काय वाटते? मी तुम्हाला जे धम्म विशेष ज्ञानाने (अभिज्ञेने) उपदेशिले आहेत, जसे की – चार स्मृतिप्रस्थान, चार सम्यक प्रधान, चार ऋद्धिपाद, पाच इंद्रिये, पाच बले, सात बोध्यंग आणि आर्य अष्टांगिक मार्ग; हे आनंदा, या धम्मांच्या बाबतीत दोन भिक्खूंमध्येही काही मतभेद असल्याचे तुला दिसते का?”

---

အယဉှိ ပရမတ္ထသံဃော သရဏန္တိ ဂမနီယော. သုတ္တေ စ ‘‘အာဟုနေယျော ပါဟုနေယျော ဒက္ခိဏေယျော အဉ္ဇလိကရဏီယော အနုတ္တရံ ပုညက္ခေတ္တံ လောကဿာ’’တိ [Pg.11] (ဣတိဝု. ၉၀; အ. နိ. ၄.၃၄, ၁၈၁) ဝုတ္တော. ဧတံ ပန သရဏံ ဂတဿ အညသ္မိမ္ပိ ဘိက္ခုသံဃေ ဝါ ဘိက္ခုနိသံဃေ ဝါ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခေ ဝါ သံဃေ သမ္မုတိသံဃေ ဝါ စတုဝဂ္ဂါဒိဘေဒေ ဧကပုဂ္ဂလေပိ ဝါ ဘဂဝန္တံ ဥဒ္ဒိဿ ပဗ္ဗဇိတေ ဝန္ဒနာဒိကိရိယာယ သရဏဂမနံ နေဝ ဘိဇ္ဇတိ န သံကိလိဿတိ, အယမေတ္ထ ဝိသေသော. ဝုတ္တာဝသေသန္တု ဣမဿ ဒုတိယဿ စ သရဏဂမနဿ ဘေဒါဘေဒါဒိဝိဓာနံ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အယံ တာဝ ‘‘ဓမ္မံ သရဏမိစ္စာဒိ, ဒွယေပေသ နယော မတော’’တိ ဧတဿ ဝဏ္ဏနာ.

कारण हा 'परमार्थ संघ'च शरण जाण्यायोग्य आहे. आणि सूत्रांमध्ये 'तो आहुनेय, पाहुनेय, दक्खिणेय, अंजलिकरणीय आणि जगाचे सर्वश्रेष्ठ पुण्यक्षेत्र आहे' असे म्हटले आहे. परंतु या संघाला शरण गेलेल्या व्यक्तीचे, इतर भिक्खू संघात किंवा भिक्खुणी संघात, बुद्धांच्या प्रमुखतेखालील संघात किंवा संमुती संघात (पारंपारिक संघात), चार भिक्खूंच्या समूहादी भेदांमध्ये किंवा भगवंतांच्या उद्देशाने प्रव्रजित झालेल्या एका पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) ठिकाणी वंदनादी क्रिया केल्याने शरणागमन खंडित होत नाही आणि मलीनही होत नाही; हा यातील विशेष फरक आहे. उर्वरित सर्व गोष्टी आणि या दुसऱ्या शरणागमनाचे खंडित होणे किंवा न होणे इत्यादींचे नियम पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावेत. हे 'धम्मं सरणं... इत्यादी दोन्हीमध्ये हाच नियम मानला आहे' याचे स्पष्टीकरण आहे.

---

အနုပုဗ္ဗဝဝတ္ထာနကာရဏနိဒ္ဒေသော

अनुक्रम निश्चितीच्या कारणांचे स्पष्टीकरण

---

ဣဒါနိ အနုပုဗ္ဗဝဝတ္ထာနေ, ကာရဏဉ္စ ဝိနိဒ္ဒိသေတိ ဧတ္ထ ဧတေသု စ တီသု သရဏဝစနေသု သဗ္ဗသတ္တာနံ အဂ္ဂေါတိ ကတွာ ပဌမံ ဗုဒ္ဓေါ, တပ္ပဘဝတော တဒုပဒေသိတတော စ အနန္တရံ ဓမ္မော, တဿ ဓမ္မဿ အာဓာရကတော တဒါသေဝနတော စ အန္တေ သံဃော. သဗ္ဗသတ္တာနံ ဝါ ဟိတေ နိယောဇကောတိ ကတွာ ပဌမံ ဗုဒ္ဓေါ, တပ္ပဘဝတော သဗ္ဗသတ္တဟိတတ္တာ အနန္တရံ ဓမ္မော, ဟိတာဓိဂမာယ ပဋိပန္နော အဓိဂတဟိတော စာတိ ကတွာ အန္တေ သံဃော သရဏဘာဝေန ဝဝတ္ထပေတွာ ပကာသိတောတိ ဧဝံ အနုပုဗ္ဗဝဝတ္ထာနေ ကာရဏဉ္စ ဝိနိဒ္ဒိသေ.

आता, 'अनुक्रमाने निश्चित करणे आणि त्याचे कारण स्पष्ट करणे' याविषयी सांगतो – या तिन्ही शरण-वचनांमध्ये, सर्व प्राण्यांमध्ये सर्वश्रेष्ठ असल्यामुळे सर्वप्रथम 'बुद्ध' सांगितले आहेत; त्यांच्यापासूनच उत्पन्न झाल्यामुळे आणि त्यांनीच उपदेशिल्यामुळे त्यानंतर 'धम्म' सांगितला आहे; आणि त्या धम्माचे आधार असल्यामुळे व त्याचे वारंवार सेवन (आचरण) करत असल्यामुळे शेवटी 'संघ' सांगितला आहे. किंवा सर्व प्राण्यांना कल्याणाच्या मार्गावर लावणारे असल्यामुळे सर्वप्रथम 'बुद्ध' सांगितले आहेत; त्यांच्यापासूनच उत्पन्न झाल्यामुळे आणि सर्व प्राण्यांच्या कल्याणासाठी असल्यामुळे त्यानंतर 'धम्म' सांगितला आहे; आणि कल्याणाच्या प्राप्तीसाठी प्रयत्नशील असलेले आणि कल्याण प्राप्त केलेले असल्यामुळे शेवटी 'संघ' हा शरण म्हणून निश्चित करून प्रकाशित केला आहे. अशा प्रकारे अनुक्रमाने निश्चित करण्याचे कारण स्पष्ट करावे.

---

ဥပမာပကာသနာ

उपमांचे प्रकटीकरण

---

ဣဒါနိ ယမ္ပိ ဝုတ္တံ ‘‘သရဏတ္တယမေတဉ္စ, ဥပမာဟိ ပကာသယေ’’တိ, တမ္ပိ ဝုစ္စတေ – ဧတ္ထ ပန ပုဏ္ဏစန္ဒော ဝိယ ဗုဒ္ဓေါ, စန္ဒကိရဏနိကရော ဝိယ တေန ဒေသိတော ဓမ္မော, ပုဏ္ဏစန္ဒကိရဏသမုပ္ပာဒိတပီဏိတော လောကော ဝိယ သံဃော. ဗာလသူရိယော ဝိယ ဗုဒ္ဓေါ, တဿ ရသ္မိဇာလမိဝ ဝုတ္တပ္ပကာရော ဓမ္မော, တေန ဝိဟတန္ဓကာရော လောကော ဝိယ သံဃော. ဝနဒါဟကပုရိသော ဝိယ ဗုဒ္ဓေါ, ဝနဒဟနဂ္ဂိ ဝိယ ကိလေသဝနဒဟနော ဓမ္မော, ဒဍ္ဎဝနတ္တာ ခေတ္တဘူတော ဝိယ ဘူမိဘာဂေါ ဒဍ္ဎကိလေသတ္တာ ပုညက္ခေတ္တဘူတော သံဃော. မဟာမေဃော ဝိယ ဗုဒ္ဓေါ, သလိလဝုဋ္ဌိ ဝိယ ဓမ္မော, ဝုဋ္ဌိနိပါတူပသမိတရေဏု ဝိယ ဇနပဒေါ ဥပသမိတကိလေသရေဏု သံဃော. သုသာရထိ [Pg.12] ဝိယ ဗုဒ္ဓေါ, အဿာဇာနီယဝိနယူပါယော ဝိယ ဓမ္မော, သုဝိနီတဿာဇာနီယသမူဟော ဝိယ သံဃော. သဗ္ဗဒိဋ္ဌိသလ္လုဒ္ဓရဏတော သလ္လကတ္တော ဝိယ ဗုဒ္ဓေါ, သလ္လုဒ္ဓရဏူပါယော ဝိယ ဓမ္မော, သမုဒ္ဓဋသလ္လော ဝိယ ဇနော သမုဒ္ဓဋဒိဋ္ဌိသလ္လော သံဃော. မောဟပဋလသမုပ္ပာဋနတော ဝါ သာလာကိယော ဝိယ ဗုဒ္ဓေါ, ပဋလသမုပ္ပာဋနုပါယော ဝိယ ဓမ္မော, သမုပ္ပာဋိတပဋလော ဝိပ္ပသန္နလောစနော ဝိယ ဇနော သမုပ္ပာဋိတမောဟပဋလော ဝိပ္ပသန္နဉာဏလောစနော သံဃော. သာနုသယကိလေသဗျာဓိဟရဏသမတ္ထတာယ ဝါ ကုသလော ဝေဇ္ဇော ဝိယ ဗုဒ္ဓေါ, သမ္မာ ပယုတ္တဘေသဇ္ဇမိဝ ဓမ္မော, ဘေသဇ္ဇပယောဂေန သမုပသန္တဗျာဓိ ဝိယ ဇနသမုဒါယော သမုပသန္တကိလေသဗျာဓာနုသယော သံဃော.

आता, जे म्हटले गेले आहे की 'या त्रिरत्नाला उपमांद्वारे प्रकाशित करावे', ते देखील सांगितले जात आहे - येथे पूर्ण चंद्राप्रमाणे बुद्ध आहेत, चंद्रकिरणांच्या समूहाप्रमाणे त्यांनी उपदेशिलेला धम्म आहे, आणि पूर्ण चंद्रकिरणांमुळे उत्पन्न झालेल्या आनंदाने तृप्त झालेल्या लोकांप्रमाणे संघ आहे. बालसूर्याप्रमाणे बुद्ध आहेत, त्याच्या किरणजालाप्रमाणे पूर्वोक्त धम्म आहे, आणि त्याच्यामुळे अंधकार नष्ट झालेल्या लोकांप्रमाणे संघ आहे. वणवा पेटवणाऱ्या माणसाप्रमाणे बुद्ध आहेत, वणव्याच्या अग्नीप्रमाणे क्लेशांच्या वनाला जाळणारा धम्म आहे, आणि वणवा जळाल्यामुळे शेतजमीन बनलेल्या भूभागाप्रमाणे, क्लेश जळून गेल्यामुळे पुण्यक्षेत्र बनलेला संघ आहे. महामेघाप्रमाणे बुद्ध आहेत, पावसाच्या धारेप्रमाणे धम्म आहे, आणि पावसाच्या वर्षावाने ज्याची धूळ शांत झाली आहे अशा जनपदाप्रमाणे, क्लेशांची धूळ शांत झालेला संघ आहे. उत्कृष्ट सारथ्याप्रमाणे बुद्ध आहेत, उत्तम घोड्यांना (आजानेय घोड्यांना) वश करण्याच्या उपायाप्रमाणे धम्म आहे, आणि चांगल्या प्रकारे प्रशिक्षित केलेल्या उत्तम घोड्यांच्या समूहाप्रमाणे संघ आहे. सर्व मिथ्या दृष्टीरूपी शल्य उपटून काढणारे असल्यामुळे शल्यचिकित्सकाप्रमाणे बुद्ध आहेत, शल्य उपटून काढण्याच्या उपायाप्रमाणे धम्म आहे, आणि ज्याचे शल्य उपटून काढले आहे अशा माणसाप्रमाणे, दृष्टीरूपी शल्य उपटून काढलेला संघ आहे. किंवा, मोहरूपी पडदा दूर करणाऱ्या नेत्रवैद्याप्रमाणे बुद्ध आहेत, पडदा दूर करण्याच्या उपायाप्रमाणे धम्म आहे, आणि ज्याचा पडदा दूर झाला आहे व डोळे स्वच्छ झाले आहेत अशा माणसाप्रमाणे, मोहरूपी पडदा दूर झालेला व ज्ञानरूपी नेत्र स्वच्छ झालेला संघ आहे. किंवा, अनुसयांसह क्लेशांच्या रोगाचे निवारण करण्यास समर्थ असल्यामुळे कुशल वैद्याप्रमाणे बुद्ध आहेत, योग्य प्रकारे योजलेल्या औषधाप्रमाणे धम्म आहे, आणि औषधाच्या उपयोगाने ज्यांचा रोग पूर्णपणे शांत झाला आहे अशा लोकांच्या समूहाप्रमाणे, क्लेशांचे रोग व अनुसय पूर्णपणे शांत झालेला संघ आहे.

---

အထ ဝါ သုဒေသကော ဝိယ ဗုဒ္ဓေါ, သုမဂ္ဂေါ ဝိယ ခေမန္တဘူမိ ဝိယ စ ဓမ္မော, မဂ္ဂပ္ပဋိပန္နော ခေမန္တဘူမိပ္ပတ္တော ဝိယ သံဃော. သုနာဝိကော ဝိယ ဗုဒ္ဓေါ, နာဝါ ဝိယ ဓမ္မော, ပါရပ္ပတ္တော သမ္ပတ္တိကော ဝိယ ဇနော သံဃော. ဟိမဝါ ဝိယ ဗုဒ္ဓေါ, တပ္ပဘဝေါသဓမိဝ ဓမ္မော, ဩသဓူပဘောဂေန နိရာမယော ဝိယ ဇနော သံဃော. ဓနဒေါ ဝိယ ဗုဒ္ဓေါ, ဓနံ ဝိယ ဓမ္မော, ယထာဓိပ္ပာယံ လဒ္ဓဓနော ဝိယ ဇနော သမ္မာလဒ္ဓအရိယဓနော သံဃော. နိဓိဒဿနကော ဝိယ ဗုဒ္ဓေါ, နိဓိ ဝိယ ဓမ္မော, နိဓိပ္ပတ္တော ဝိယ ဇနော သံဃော.

किंवा, चांगल्या मार्गदर्शकाप्रमाणे बुद्ध आहेत, चांगल्या मार्गाप्रमाणे आणि सुरक्षित भूमीप्रमाणे धम्म आहे, आणि मार्गावर चालून सुरक्षित भूमीवर पोहोचलेल्या प्रवाशाप्रमाणे संघ आहे. उत्कृष्ट नावाड्याप्रमाणे बुद्ध आहेत, नौकेप्रमाणे धम्म आहे, आणि पलीकडच्या तीरावर पोहोचून कल्याण प्राप्त झालेल्या माणसाप्रमाणे संघ आहे. हिमालय पर्वताप्रमाणे बुद्ध आहेत, त्या पर्वतापासून उत्पन्न झालेल्या औषधाप्रमाणे धम्म आहे, आणि औषधाच्या सेवनाने निरोगी झालेल्या माणसाप्रमाणे संघ आहे. धन देणाऱ्या दात्याप्रमाणे बुद्ध आहेत, धनाप्रमाणे धम्म आहे, आणि इच्छेनुसार धन प्राप्त झालेल्या माणसाप्रमाणे, योग्य प्रकारे आर्यधन प्राप्त केलेला संघ आहे. गुप्त धन दाखवणाऱ्या माणसाप्रमाणे बुद्ध आहेत, गुप्त धनाप्रमाणे धम्म आहे, आणि गुप्त धन प्राप्त झालेल्या माणसाप्रमाणे संघ आहे.

---

အပိစ အဘယဒေါ ဝိယ ဝီရပုရိသော ဗုဒ္ဓေါ, အဘယမိဝ ဓမ္မော, သမ္ပတ္တာဘယော ဝိယ ဇနော အစ္စန္တသဗ္ဗဘယော သံဃော. အဿာသကော ဝိယ ဗုဒ္ဓေါ, အဿာသော ဝိယ ဓမ္မော, အဿတ္ထဇနော ဝိယ သံဃော. သုမိတ္တော ဝိယ ဗုဒ္ဓေါ, ဟိတူပဒေသော ဝိယ ဓမ္မော, ဟိတူပယောဂေန ပတ္တသဒတ္ထော ဝိယ ဇနော သံဃော. ဓနာကရော ဝိယ ဗုဒ္ဓေါ, ဓနသာရော ဝိယ ဓမ္မော, ဓနသာရူပဘောဂေါ ဝိယ ဇနော သံဃော. ရာဇကုမာရနှာပကော ဝိယ ဗုဒ္ဓေါ, သီသနှာနသလိလံ ဝိယ ဓမ္မော, သုနှာတရာဇကုမာရဝဂ္ဂေါ ဝိယ သဒ္ဓမ္မသလိလသုနှာတော သံဃော. အလင်္ကာရကာရကော ဝိယ ဗုဒ္ဓေါ, အလင်္ကာရော ဝိယ ဓမ္မော, အလင်္ကတရာဇပုတ္တဂဏော ဝိယ သဒ္ဓမ္မာလင်္ကတော သံဃော. စန္ဒနရုက္ခော ဝိယ ဗုဒ္ဓေါ, တပ္ပဘဝဂန္ဓော ဝိယ ဓမ္မော, စန္ဒနုပဘောဂေန သန္တပရိဠာဟော ဝိယ ဇနော သဒ္ဓမ္မူပဘောဂေန သန္တပရိဠာဟော သံဃော. ဒါယဇ္ဇသမ္ပဒါနကော ဝိယ ပိတာ ဗုဒ္ဓေါ, ဒါယဇ္ဇံ ဝိယ ဓမ္မော, ဒါယဇ္ဇဟရော ပုတ္တဝဂ္ဂေါ ဝိယ သဒ္ဓမ္မဒါယဇ္ဇဟရော သံဃော. ဝိကသိတပဒုမံ [Pg.13] ဝိယ ဗုဒ္ဓေါ, တပ္ပဘဝမဓု ဝိယ ဓမ္မော, တဒုပဘောဂီဘမရဂဏော ဝိယ သံဃော. ဧဝံ သရဏတ္တယမေတဉ္စ, ဥပမာဟိ ပကာသယေ.

शिवाय, अभय देणाऱ्या वीर पुरुषाप्रमाणे बुद्ध आहेत, अभयाप्रमाणे धम्म आहे, आणि अभय प्राप्त होऊन शांत झालेल्या माणसाप्रमाणे, अत्यंत सुरक्षित (सर्व भयापासून मुक्त) झालेला संघ आहे. आश्वासन देणाऱ्या माणसाप्रमाणे बुद्ध आहेत, आश्वासनाप्रमाणे धम्म आहे, आणि दिलासा मिळालेल्या लोकांप्रमाणे संघ आहे. सच्च्या मित्राप्रमाणे बुद्ध आहेत, हितेच्छू उपदेशाप्रमाणे धम्म आहे, आणि हिताच्या आचरणाने आपले कल्याण साधलेल्या लोकांप्रमाणे संघ आहे. धनाच्या खाणीप्रमाणे बुद्ध आहेत, धनाच्या साराप्रमाणे धम्म आहे, आणि धनाच्या साराचा उपभोग घेणाऱ्या माणसाप्रमाणे संघ आहे. राजकुमारला स्नान घालणाऱ्या सेवकाप्रमाणे बुद्ध आहेत, डोके धुण्याच्या पाण्याप्रमाणे धम्म आहे, आणि चांगल्या प्रकारे स्नान केलेल्या राजकुमारांच्या समूहाप्रमाणे, सद्धम्मरूपी पाण्याने स्नान केलेला संघ आहे. अलंकार घालणाऱ्या कारागिराप्रमाणे बुद्ध आहेत, अलंकाराप्रमाणे धम्म आहे, आणि अलंकारांनी नटलेल्या राजपुत्रांच्या समूहाप्रमाणे, सद्धम्मरूपी अलंकारांनी विभूषित झालेला संघ आहे. चंदनाच्या वृक्षाप्रमाणे बुद्ध आहेत, त्यापासून उत्पन्न होणाऱ्या सुवासाप्रमाणे धम्म आहे, आणि चंदनाच्या वापराने ज्यांचा दाह शांत झाला आहे अशा लोकांप्रमाणे, सद्धम्माच्या सेवनाने क्लेशांचा दाह शांत झालेला संघ आहे. धम्मरूपी वारसा देणाऱ्या पित्याप्रमाणे बुद्ध आहेत, वारशाप्रमाणे धम्म आहे, आणि वारसा मिळवणाऱ्या पुत्रांच्या समूहाप्रमाणे, सद्धम्मरूपी वारसा मिळवलेला संघ आहे. उमलेल्या कमळाप्रमाणे बुद्ध आहेत, त्यापासून उत्पन्न झालेल्या मधाप्रमाणे धम्म आहे, आणि त्या मधाचा आस्वाद घेणाऱ्या भुंग्यांच्या समूहाप्रमाणे संघ आहे. अशा प्रकारे, या त्रिरत्नाला उपमांद्वारे प्रकाशित करावे.

---

ဧတ္တာဝတာ စ ယာ ပုဗ္ဗေ ‘‘ကေန ကတ္ထ ကဒါ ကသ္မာ, ဘာသိတံ သရဏတ္တယ’’န္တိအာဒီဟိ စတူဟိ ဂါထာဟိ အတ္ထဝဏ္ဏနာယ မာတိကာ နိက္ခိတ္တာ, သာ အတ္ထတော ပကာသိတာ ဟောတီတိ.

येथपर्यंत, पूर्वी 'कोणी, कोठे, केव्हा, कशासाठी त्रिशरण सांगितले' इत्यादी चार गाथांद्वारे अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी जी मातृका मांडली होती, ती अर्थासह प्रकाशित झाली आहे.

---

ပရမတ္ထဇောတိကာယ ခုဒ္ဒကပါဌ-အဋ္ဌကထာယ

परमत्थजोतिका नावाच्या खुद्दकपाठ-अट्ठकथेतील

---

သရဏတ္တယဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

त्रिशरण-वर्णन समाप्त झाले.

---

၂. သိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

२. शिक्षापद-वर्णन

---

သိက္ခာပဒပါဌမာတိကာ

शिक्षापद-पाठ-मातृका

---

ဧဝံ သရဏဂမနေဟိ သာသနောတာရံ ဒဿေတွာ သာသနံ ဩတိဏ္ဏေန ဥပါသကေန ဝါ ပဗ္ဗဇိတေန ဝါ ယေသု သိက္ခာပဒေသု ပဌမံ သိက္ခိတဗ္ဗံ, တာနိ ဒဿေတုံ နိက္ခိတ္တဿ သိက္ခာပဒပါဌဿ ဣဒါနိ ဝဏ္ဏနတ္ထံ အယံ မာတိကာ –

अशा प्रकारे शरणगमनाद्वारे शासनात प्रवेश कसा होतो हे दाखवून, शासनात प्रवेश केलेल्या उपासकाने किंवा प्रव्रजिताने ज्या शिक्षापदांचे सर्वप्रथम आचरण केले पाहिजे, ते दर्शवण्यासाठी मांडलेल्या शिक्षापद-पाठाचे आता स्पष्टीकरण करण्यासाठी ही मातृका आहे -

---

‘‘ယေန ယတ္ထ ယဒါ ယသ္မာ, ဝုတ္တာနေတာနိ တံ နယံ;

ဝတွာ ကတွာ ဝဝတ္ထာနံ, သာဓာရဏဝိသေသတော.

“ज्यांच्याद्वारे, जेथे, जेव्हा, ज्या कारणासाठी ही (शिक्षापदे) सांगितली गेली, ती पद्धत सांगून आणि सामान्य व विशेष यानुसार वर्गीकरण करून,

---

‘‘ပကတိယာ စ ယံ ဝဇ္ဇံ, ဝဇ္ဇံ ပဏ္ဏတ္တိယာ စ ယံ;

ဝဝတ္ထပေတွာ တံ ကတွာ, ပဒါနံ ဗျဉ္ဇနတ္ထတော.

“जे निसर्गतःच निंद्य आहे आणि जे प्रज्ञप्तीमुळे निंद्य आहे, ते निश्चित करून आणि शब्दांच्या व अर्थांच्या दृष्टीने पदांचे विश्लेषण करून,

---

‘‘သာဓာရဏာနံ သဗ္ဗေသံ, သာဓာရဏဝိဘာဝနံ;

အထ ပဉ္စသု ပုဗ္ဗေသု, ဝိသေသတ္ထပ္ပကာသတော.

“सर्व सामान्य शिक्षापदांचे सामान्य स्पष्टीकरण करून, आणि पहिल्या पाच शिक्षापदांमधील विशेष अर्थ प्रकाशित करून,

---

‘‘ပါဏာတိပါတပဘုတိ-ဟေကတာနာနတာဒိတော;

အာရမ္မဏာဒါနဘေဒါ, မဟာသာဝဇ္ဇတော တထာ.

“प्राणातिपात इत्यादींच्या एकत्व व नानात्व इत्यादींद्वारे, आलंबन, ग्रहण व भेद यानुसार, तसेच महा-सावज्ज (मोठे पाप) यानुसार,

---

‘‘ပယောဂင်္ဂသမုဋ္ဌာနာ, ဝေဒနာမူလကမ္မတော;

ဝိရမတော စ ဖလတော, ဝိညာတဗ္ဗော ဝိနိစ္ဆယော.

“प्रयोग, अंग, समुत्थान, वेदना, मूळ, कर्मपथ, विरती आणि फळ यानुसार निर्णय समजून घ्यावा.

---

‘‘ယောဇေတဗ္ဗံ [Pg.14] တတော ယုတ္တံ, ပစ္ဆိမေသွပိ ပဉ္စသု;

အာဝေဏိကဉ္စ ဝတ္တဗ္ဗံ, ဉေယျာ ဟီနာဒိတာပိ စာ’’တိ.

“त्यानंतर, नंतरच्या पाच शिक्षापदांमध्येही योग्य ते लागू करावे, त्यांचे विशिष्ट नियम सांगावेत आणि हीन इत्यादी अवस्थाही जाणून घ्याव्यात.”

---

တတ္ထ ဧတာနိ ပါဏာတိပါတာဝေရမဏီတိအာဒီနိ ဒသ သိက္ခာပဒါနိ ဘဂဝတာ ဧဝ ဝုတ္တာနိ, န သာဝကာဒီဟိ. တာနိ စ သာဝတ္ထိယံ ဝုတ္တာနိ ဇေတဝနေ အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမေ အာယသ္မန္တံ ရာဟုလံ ပဗ္ဗာဇေတွာ ကပိလဝတ္ထုတော သာဝတ္ထိံ အနုပ္ပတ္တေန သာမဏေရာနံ သိက္ခာပဒဝဝတ္ထာပနတ္ထံ. ဝုတ္တံ ဟေတံ –

त्या मातृकेमध्ये, 'प्राणातिपाता वेरमणी' इत्यादी ही दहा शिक्षापदे भगवंतांनीच सांगितली आहेत, श्रावकांनी वगैरे नाही. आणि ती श्रावस्ती येथे, अनाथपिंडिकांच्या जेतवन आरामात, कपिलवस्तूहून श्रावस्तीला अनुक्रमे आलेल्या भगवंतांनी, आयुष्यमान राहुलाला प्रव्रज्या दिल्यानंतर, सामणेरांसाठी शिक्षापदांची मर्यादा निश्चित करण्यासाठी सांगितली होती. कारण असे म्हटले आहे -

---

‘‘အထ ခေါ ဘဂဝါ ကပိလဝတ္ထုသ္မိံ ယထာဘိရန္တံ ဝိဟရိတွာ ယေန သာဝတ္ထိ တေန စာရိကံ ပက္ကာမိ. အနုပုဗ္ဗေန စာရိကံ စရမာနော ယေန သာဝတ္ထိ တဒဝသရိ. တတြ သုဒံ ဘဂဝါ သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ ဇေတဝနေ အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမေ. တေန ခေါ ပန သမယေန …ပေ… အထ ခေါ သာမဏေရာနံ ဧတဒဟောသိ – ‘ကတိ နု ခေါ အမှာကံ သိက္ခာပဒါနိ, ကတ္ထ စ အမှေဟိ သိက္ခိတဗ္ဗ’’’န္တိ. ဘဂဝတော ဧတမတ္ထံ အာရောစေသုံ – ‘‘အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, သာမဏေရာနံ ဒသ သိက္ခာပဒါနိ, တေသု စ သာမဏေရေဟိ သိက္ခိတုံ, ပါဏာတိပါတာဝေရမဏီ…ပေ… ဇာတရူပရဇတပဋိဂ္ဂဟဏာ ဝေရမဏီ’’တိ (မဟာဝ. ၁၀၅).

“त्यानंतर भगवान कपिलवस्तू येथे इच्छेनुसार विहार करून श्रावस्तीच्या दिशेने चारिकेसाठी निघाले. अनुक्रमे चारिका करत ते श्रावस्तीला पोहोचले. तेथे भगवान श्रावस्ती येथील अनाथपिंडिकांच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी... पे... सामणेरांच्या मनात असा विचार आला - 'आमची किती शिक्षापदे आहेत आणि आम्ही कशामध्ये आचरण केले पाहिजे?' त्यांनी भगवंतांना ही गोष्ट सांगितली. (भगवान म्हणाले -) 'भिक्खूंनो, मी सामणेरांसाठी दहा शिक्षापदांची अनुमती देतो आणि सामणेरांनी त्यामध्ये आचरण करावे - प्राणातिपाता वेरमणी... पे... जातरूपरजतपटिग्गहणा वेरमणी (सोने-चांदी स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहणे).'”

---

တာနေတာနိ ‘‘သမာဒါယ သိက္ခတိ သိက္ခာပဒေသူ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၉၃; မ. နိ. ၂.၂၄; ဝိဘ. ၅၀၈) သုတ္တာနုသာရေန သရဏဂမနေသု စ ဒဿိတပါဌာနုသာရေန ‘‘ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏိသိက္ခာပဒံ သမာဒိယာမီ’’တိ ဧဝံ ဝါစနာမဂ္ဂံ အာရောပိတာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ဧဝံ တာဝ ‘‘ယေန ယတ္ထ ယဒါ ယသ္မာ, ဝုတ္တာနေတာနိ တံ နယံ ဝတွာ’’တိ သော နယော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

त्या अशा (तीन सरणागमनांना) ग्रहण करून 'शिक्षापदांमध्ये आचरण करावे' या सूत्राच्या अनुषंगाने आणि सरणागमनांमध्ये दर्शविलेल्या पाठाच्या अनुषंगाने 'पाणातिपाता वेरमणीसिक्खापदं समादियामि' (प्राणातिपातापासून विरत राहण्याचे शिक्षापद मी ग्रहण करतो) अशा प्रकारे वाचनाचा मार्ग (उच्चारणाचा क्रम) प्रस्थापित केला गेला आहे, असे जाणावे. अशा प्रकारे प्रथम 'ज्यांच्याद्वारे, जेथे, जेव्हा, ज्या कारणाने हे सांगितले गेले आहेत, ती पद्धत सांगून' तो मार्ग समजून घ्यावा.

---

သာဓာရဏဝိသေသဝဝတ္ထာနံ

साधारण आणि विशेष नियमांचे निर्धारण (वर्गीकरण)

---

ဧတ္ထ စ အာဒိတော ဒွေ စတုတ္ထပဉ္စမာနိ ဥပါသကာနံ သာမဏေရာနဉ္စ သာဓာရဏာနိ နိစ္စသီလဝသေန. ဥပေါသထသီလဝသေန ပန ဥပါသကာနံ သတ္တမဋ္ဌမံ စေကံ အင်္ဂံ ကတွာ သဗ္ဗပစ္ဆိမဝဇ္ဇာနိ သဗ္ဗာနိပိ သာမဏေရေဟိ သာဓာရဏာနိ, ပစ္ဆိမံ ပန သာမဏေရာနမေဝ ဝိသေသဘူတန္တိ ဧဝံ သာဓာရဏဝိသေသတော ဝဝတ္ထာနံ ကာတဗ္ဗံ. ပုရိမာနိ စေတ္ထ ပဉ္စ ဧကန္တအကုသလစိတ္တသမုဋ္ဌာနတ္တာ ပါဏာတိပါတာဒီနံ ပကတိဝဇ္ဇတော ဝေရမဏိယာ, သေသာနိ [Pg.15] ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇတောတိ ဧဝံ ပကတိယာ စ ယံ ဝဇ္ဇံ, ဝဇ္ဇံ ပဏ္ဏတ္တိယာ စ ယံ, တံ ဝဝတ္ထပေတဗ္ဗံ.

आणि या (दहा शिक्षापदांमध्ये) सुरुवातीपासून पहिली दोन आणि चौथे व पाचवे शिक्षापद उपासकांसाठी व सामणेरांसाठी नित्यशीलाच्या रूपाने समान (साधारण) आहेत. परंतु उपोसथ शीलाच्या रूपाने उपासकांसाठी सातवे आणि आठवे शिक्षापद एकत्र करून एकच अंग मानल्यास, सर्वात शेवटचे (दहावे) शिक्षापद वगळून इतर सर्व शिक्षापदे सामणेरांसोबत समान आहेत. परंतु शेवटचे शिक्षापद केवळ सामणेरांसाठीच विशेष आहे. अशा प्रकारे साधारण आणि विशेष रूपाने वर्गीकरण केले पाहिजे. येथे पहिली पाच शिक्षापदे एकांततः अकुशल चित्तापासून उत्पन्न होणारी असल्यामुळे प्राणातिपातादींच्या नैसर्गिक दोषांमुळे (प्रकृतीदोषामुळे) विरत होण्याच्या स्वरूपाची आहेत, आणि उरलेली शिक्षापदे प्रज्ञप्ती दोषांमुळे (नियम उल्लंघनाच्या दोषांमुळे) विरत होण्याच्या स्वरूपाची आहेत. अशा प्रकारे प्रकृतीनुसार (नैसर्गिकरीत्या) जे दोषयुक्त आहे ते आणि प्रज्ञप्तीनुसार (नियमानुसार) जे दोषयुक्त आहे ते, याचे वर्गीकरण करून ते लक्षात ठेवले पाहिजे.

---

သာဓာရဏဝိဘာဝနာ

साधारण स्पष्टीकरण (साधारण अर्थाचे प्रकटीकरण)

---

ယသ္မာ စေတ္ထ ‘‘ဝေရမဏိသိက္ခာပဒံ သမာဒိယာမီ’’တိ ဧတာနိ သဗ္ဗသာဓာရဏာနိ ပဒါနိ, တသ္မာ ဧတေသံ ပဒါနံ ဗျဉ္ဇနတော စ အတ္ထတော စ အယံ သာဓာရဏဝိဘာဝနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ –

आणि ज्या कारणाने या दहा शिक्षापदांमध्ये 'वेरमणीसिक्खापदं समादियामि' ही पदे सर्वांसाठी समान आहेत, म्हणून या पदांचे शब्दाच्या (व्यंजनाच्या) दृष्टीने आणि अर्थाच्या दृष्टीने पुढीलप्रमाणे साधारण स्पष्टीकरण जाणावे –

---

တတ္ထ ဗျဉ္ဇနတော တာဝ ဝေရံ မဏတီတိ ဝေရမဏီ, ဝေရံ ပဇဟတိ, ဝိနောဒေတိ, ဗျန္တီကရောတိ, အနဘာဝံ ဂမေတီတိ အတ္ထော. ဝိရမတိ ဝါ ဧတာယ ကရဏဘူတာယ ဝေရမှာ ပုဂ္ဂလောတိ, ဝိကာရဿ ဝေကာရံ ကတွာ ဝေရမဏီ. တေနေဝ စေတ္ထ ‘‘ဝေရမဏိသိက္ခာပဒံ ဝိရမဏိသိက္ခာပဒ’’န္တိ ဒွိဓာ သဇ္ဈာယံ ကရောန္တိ. သိက္ခိတဗ္ဗာတိ သိက္ခာ, ပဇ္ဇတေ အနေနာတိ ပဒံ. သိက္ခာယ ပဒံ သိက္ခာပဒံ, သိက္ခာယ အဓိဂမူပါယောတိ အတ္ထော. အထ ဝါ မူလံ နိဿယော ပတိဋ္ဌာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဝေရမဏီ ဧဝ သိက္ခာပဒံ ဝေရမဏိသိက္ခာပဒံ, ဝိရမဏိသိက္ခာပဒံ ဝါ ဒုတိယေန နယေန. သမ္မာ အာဒိယာမိ သမာဒိယာမိ, အဝီတိက္ကမနာဓိပ္ပာယေန အခဏ္ဍကာရိတာယ အစ္ဆိဒ္ဒကာရိတာယ အသဗလကာရိတာယ စ အာဒိယာမီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

त्यामध्ये प्रथम शब्दाच्या (व्यंजनाच्या) दृष्टीने असे जाणावे: जे शिक्षापद अकुशल रूपी शत्रूला (वेर) नष्ट करते (मणाति), ते 'वेरमणी' होय. अकुशल रूपी शत्रूचा त्याग करते, त्याला दूर करते, त्याचा विनाश करते, त्याला अस्तित्वात न राहण्याच्या स्थितीला पोहोचवते, असा याचा अर्थ आहे. अथवा, या साधनभूत (ग्रहण करण्याच्या) क्रियेद्वारे व्यक्ती अकुशल रूपी शत्रूपासून विरत होते, म्हणून 'एताय' या पदाने दर्शविलेला तो शिक्षापदांचा समूह 'वेरमणी' म्हटला जातो. 'वि' या अक्षराचा 'वे' असा बदल करून 'वेरमणी' असे म्हटले जाते. आणि म्हणूनच येथे 'वेरमणीसिक्खापदं' किंवा 'विरमणीसिक्खापदं' असे दोन प्रकारे सज्झाय (पाठ) करतात. ज्या धर्मस्वभावाचे आचरण केले पाहिजे, ती 'सिक्खा' (शिक्षा) होय. या आचरणाद्वारे उपासक शिक्षापदाच्या परिपूर्णतेप्रत पोहोचतो (पज्जते), म्हणून 'अनेन' या पदाने दर्शविलेले ते आचरण 'पद' होय. शिक्षेचे पद म्हणजे शिक्षेच्या प्राप्तीचा उपाय (अधिगमोपाय) होय, असा याचा अर्थ आहे. अथवा मूळ, आश्रय, प्रतिष्ठा (अधिष्ठान) असे म्हटले गेले आहे. विरती (विरत राहणे) म्हणजेच शिक्षापद होय, म्हणून ते 'वेरमणीसिक्खापद' होय. अथवा दुसऱ्या पद्धतीने 'विरमणी' असे म्हटलेले शिक्षापद होय. चांगल्या प्रकारे (सम्मा) ग्रहण करतो (आदियामि), म्हणून 'समादियामि' (मी ग्रहण करतो). शिक्षापदाचे उल्लंघन न करण्याच्या इच्छेने, ते खंडित न करता, त्यात छिद्र न पाडता (अखंडपणे) आणि डाग न लावता (निर्मळपणे) आचरण करण्याच्या भावनेने मी ग्रहण करतो, असे म्हटले गेले आहे.

---

အတ္ထတော ပန ဝေရမဏီတိ ကာမာဝစရကုသလစိတ္တသမ္ပယုတ္တာ ဝိရတိ, သာ ပါဏာတိပါတာ ဝိရမန္တဿ ‘‘ယာ တသ္မိံ သမယေ ပါဏာတိပါတာ အာရတိ ဝိရတိ ပဋိဝိရတိ ဝေရမဏီ အကိရိယာ အကရဏံ အနဇ္ဈာပတ္တိ ဝေလာအနတိက္ကမော သေတုဃာတော’’တိ ဧဝမာဒိနာ (ဝိဘ. ၇၀၄) နယေန ဝိဘင်္ဂေ ဝုတ္တာ. ကာမဉ္စေသာ ဝေရမဏီ နာမ လောကုတ္တရာပိ အတ္ထိ, ဣဓ ပန သမာဒိယာမီတိ ဝုတ္တတ္တာ သမာဒါနဝသေန ပဝတ္တာရဟာ, တသ္မာ သာ န ဟောတီတိ ကာမာဝစရကုသလစိတ္တသမ္ပယုတ္တာ ဝိရတီတိ ဝုတ္တာ.

परंतु अर्थाच्या दृष्टीने 'वेरमणी' म्हणजे कामावचर कुशल चित्ताशी संप्रयुक्त असलेली विरती (चेतसिक) होय. ती विरती, प्राणातिपातापासून विरत होणाऱ्या व्यक्तीची, 'त्या वेळी प्राणातिपातापासून दूर राहणे, विरत होणे, मागे हटून विरत होणे, त्याग करणे, अक्रिया (कृती न करणे), अकरण (कारण न बनणे), अनापत्ती (गुन्हा न करणे), मर्यादेचे उल्लंघन न करणे, अकुशलाच्या मार्गाचा नाश करणे' अशा प्रकारच्या पद्धतीने विभंग पाळीमध्ये सांगितली गेली आहे. जरी ही 'वेरमणी' नावाची विरती लोकोत्तर सुद्धा असली, तरी येथे 'समादियामि' असे म्हटलेले असल्यामुळे, समादानाच्या (ग्रहण करण्याच्या) सामर्थ्याने प्रवृत्त होण्यास योग्य असलेली विरतीच घेतली जाते; ती (लोकोत्तर विरती) येथे होत नाही. म्हणून 'कामावचर कुशल चित्ताशी संप्रयुक्त असलेली विरती' असे म्हटले गेले आहे.

---

သိက္ခာတိ တိဿော သိက္ခာ အဓိသီလသိက္ခာ, အဓိစိတ္တသိက္ခာ, အဓိပညာသိက္ခာတိ. ဣမသ္မိံ ပနတ္ထေ သမ္ပတ္တဝိရတိသီလံ လောကိကာ ဝိပဿနာ ရူပါရူပဈာနာနိ အရိယမဂ္ဂေါ စ သိက္ခာတိ အဓိပ္ပေတာ. ယထာဟ –

'सिक्खा' (शिक्षा) म्हणजे तीन प्रकारच्या शिक्षा आहेत: अधिशील शिक्षा, अधिचित्त शिक्षा आणि अधिपज्ञा शिक्षा. परंतु या अर्थामध्ये संपत्त-विरती शील, लौकिक विपश्यना, रूपावचर व अरूपावचर ध्यान आणि आर्यमार्ग हे 'सिक्खा' म्हणून अभिप्रेत आहेत. जसे की (भगवंतांनी) म्हटले आहे –

---

‘‘ကတမေ ဓမ္မာ သိက္ခာ? ယသ္မိံ သမယေ ကာမာဝစရံ ကုသလံ စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ, သောမနဿသဟဂတံ ဉာဏသမ္ပယုတ္တံ…ပေ… တသ္မိံ သမယေ [Pg.16] ဖဿော ဟောတိ…ပေ… အဝိက္ခေပေါ ဟောတိ, ဣမေ ဓမ္မာ သိက္ခာ.

कोणते धर्म 'सिक्खा' (शिक्षा) आहेत? ज्या वेळी सोमनस्यसहगत (आनंदाने युक्त), ज्ञानसंप्रयुक्त... पे... कामावचर कुशल चित्त उत्पन्न होते, त्या वेळी स्पर्श असतो... पे... अविक्षेप (एकाग्रता) असते, हे धर्म 'सिक्खा' आहेत.

---

‘‘ကတမေ ဓမ္မာ သိက္ခာ? ယသ္မိံ သမယေ ရူပူပပတ္တိယာ မဂ္ဂံ ဘာဝေတိ ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟိ ဝိဝိစ္စ အကုသလေဟိ ဓမ္မေဟိ…ပေ… ပဌမံ ဈာနံ…ပေ… ပဉ္စမံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ…ပေ… အဝိက္ခေပေါ ဟောတိ, ဣမေ ဓမ္မာ သိက္ခာ.

कोणते धर्म 'सिक्खा' (शिक्षा) आहेत? ज्या वेळी रूपावचर भूमीत उत्पन्न होण्यासाठी मार्गाची भावना करतो, कामांपासून विरक्त होऊनच, अकुशल धर्मांपासून विरक्त होऊनच... पे... प्रथम ध्यान... पे... पाचवे ध्यान प्राप्त करून विहरतो... पे... अविक्षेप (एकाग्रता) असते, हे धर्म 'सिक्खा' आहेत.

---

‘‘ကတမေ ဓမ္မာ သိက္ခာ? ယသ္မိံ သမယေ အရူပပတ္တိယာ…ပေ… နေဝသညာနာသညာယတနသဟဂတံ…ပေ… အဝိက္ခေပေါ ဟောတိ, ဣမေ ဓမ္မာ သိက္ခာ.

कोणते धर्म 'सिक्खा' (शिक्षा) आहेत? ज्या वेळी अरूपावचर भूमीत उत्पन्न होण्यासाठी... पे... नेवसंज्ञानासंज्ञायतनसहगत (ध्यान)... पे... अविक्षेप (एकाग्रता) असते, हे धर्म 'सिक्खा' आहेत.

---

‘‘ကတမေ ဓမ္မာ သိက္ခာ? ယသ္မိံ သမယေ လောကုတ္တရံ ဈာနံ ဘာဝေတိ နိယျာနိကံ…ပေ… အဝိက္ခေပေါ ဟောတိ, ဣမေ ဓမ္မာ သိက္ခာ’’တိ (ဝိဘ. ၇၁၂-၇၁၃).

कोणते धर्म 'सिक्खा' (शिक्षा) आहेत? ज्या वेळी संसारातून मुक्त करणारे (नैर्याणिक) लोकोत्तर ध्यानाची भावना करतो... पे... अविक्षेप (एकाग्रता) असते, हे धर्म 'सिक्खा' आहेत.

---

ဧတာသု သိက္ခာသု ယာယ ကာယစိ သိက္ခာယ ပဒံ အဓိဂမူပါယော, အထ ဝါ မူလံ နိဿယော ပတိဋ္ဌာတိ သိက္ခာပဒံ. ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘သီလံ နိဿာယ သီလေ ပတိဋ္ဌာယ သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ဘာဝေန္တော ဗဟုလီကရောန္တော’’တိ ဧဝမာဒိ (သံ. နိ. ၅.၁၈၂). ဧဝမေတ္ထ သာဓာရဏာနံ ပဒါနံ သာဓာရဏာ ဗျဉ္ဇနတော အတ္ထတော စ ဝိဘာဝနာ ကာတဗ္ဗာ.

या तीन प्रकारच्या शिक्षांमध्ये कोणत्याही एका शिक्षेचे पद म्हणजे प्राप्तीचा उपाय होय, अथवा मूळ, आश्रय, प्रतिष्ठा (अधिष्ठान) होय, म्हणून ते 'सिक्खापद' (शिक्षापद) होय. हे सत्यच आहे, (भगवंतांनी) म्हटले आहे – 'शीलाचा आश्रय घेऊन, शीलावर अधिष्ठित होऊन, सात बोध्यंगांची भावना करत, वारंवार सराव करत...' अशा प्रकारे इत्यादी वचन म्हटले गेले आहे. अशा प्रकारे येथे समान (साधारण) पदांचे समान लक्षणे शब्दाच्या (व्यंजनाच्या) दृष्टीने आणि अर्थाच्या दृष्टीने स्पष्टीकरण केले पाहिजे.

---

ပုရိမပဉ္စသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

पहिल्या पाच शिक्षापदांचे वर्णन

---

ဣဒါနိ ယံ ဝုတ္တံ – ‘‘အထ ပဉ္စသု ပုဗ္ဗေသု, ဝိသေသတ္ထပ္ပကာသတော…ပေ… ဝိညာတဗ္ဗော ဝိနိစ္ဆယော’’တိ, တတ္ထေတံ ဝုစ္စတိ – ပါဏာတိပါတောတိ ဧတ္ထ တာဝ ပါဏောတိ ဇီဝိတိန္ဒြိယပ္ပဋိဗဒ္ဓါ ခန္ဓသန္တတိ, တံ ဝါ ဥပါဒါယ ပညတ္တော သတ္တော. တသ္မိံ ပန ပါဏေ ပါဏသညိနော တဿ ပါဏဿ ဇီဝိတိန္ဒြိယုပစ္ဆေဒကဥပက္ကမသမုဋ္ဌာပိကာ ကာယဝစီဒွါရာနံ အညတရဒွါရပ္ပဝတ္တာ ဝဓကစေတနာ ပါဏာတိပါတော. အဒိန္နာဒါနန္တိ ဧတ္ထ အဒိန္နန္တိ ပရပရိဂ္ဂဟိတံ, ယတ္ထ ပရော ယထာကာမကာရိတံ အာပဇ္ဇန္တော အဒဏ္ဍာရဟော အနုပဝဇ္ဇော စ ဟောတိ, တသ္မိံ ပရပရိဂ္ဂဟိတေ ပရပရိဂ္ဂဟိတသညိနော တဒါဒါယကဥပက္ကမသမုဋ္ဌာပိကာ ကာယဝစီဒွါရာနံ အညတရဒွါရပ္ပဝတ္တာ ဧဝ ထေယျစေတနာ အဒိန္နာဒါနံ. အဗြဟ္မစရိယန္တိ အသေဋ္ဌစရိယံ, ဒွယံဒွယသမာပတ္တိမေထုနပ္ပဋိသေဝနာ ကာယဒွါရပ္ပဝတ္တာ အသဒ္ဓမ္မပ္ပဋိသေဝနဋ္ဌာနဝီတိက္ကမစေတနာ အဗြဟ္မစရိယံ[Pg.17]. မုသာဝါဒေါတိ ဧတ္ထ မုသာတိ ဝိသံဝါဒနပုရေက္ခာရဿ အတ္ထဘဉ္ဇနကော ဝစီပယောဂေါ ကာယပယောဂေါ ဝါ, ဝိသံဝါဒနာဓိပ္ပာယေန ပနဿ ပရဝိသံဝါဒကကာယဝစီပယောဂသမုဋ္ဌာပိကာ ကာယဝစီဒွါရာနမေဝ အညတရဒွါရပ္ပဝတ္တာ မိစ္ဆာစေတနာ မုသာဝါဒေါ. သုရာမေရယမဇ္ဇပမာဒဋ္ဌာနန္တိ ဧတ္ထ ပန သုရာတိ ပဉ္စ သုရာ – ပိဋ္ဌသုရာ, ပူဝသုရာ, ဩဒနသုရာ, ကိဏ္ဏပက္ခိတ္တာ, သမ္ဘာရသံယုတ္တာ စာတိ. မေရယမ္ပိ ပုပ္ဖာသဝေါ, ဖလာသဝေါ, ဂုဠာသဝေါ, မဓွာသဝေါ, သမ္ဘာရသံယုတ္တော စာတိ ပဉ္စဝိဓံ. မဇ္ဇန္တိ တဒုဘယမေဝ မဒနိယဋ္ဌေန မဇ္ဇံ, ယံ ဝါ ပနညမ္ပိ ကိဉ္စိ အတ္ထိ မဒနိယံ, ယေန ပီတေန မတ္တော ဟောတိ ပမတ္တော, ဣဒံ ဝုစ္စတိ မဇ္ဇံ. ပမာဒဋ္ဌာနန္တိ ယာယ စေတနာယ တံ ပိဝတိ အဇ္ဈောဟရတိ, သာ စေတနာ မဒပ္ပမာဒဟေတုတော ပမာဒဋ္ဌာနန္တိ ဝုစ္စတိ, ယတော အဇ္ဈောဟရဏာဓိပ္ပာယေန ကာယဒွါရပ္ပဝတ္တာ သုရာမေရယမဇ္ဇာနံ အဇ္ဈောဟရဏစေတနာ ‘‘သုရာမေရယမဇ္ဇပမာဒဋ္ဌာန’’န္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧဝံ တာဝေတ္ထ ပါဏာတိပါတပ္ပဘုတီဟိ ဝိညာတဗ္ဗော ဝိနိစ္ဆယော.

आता जे म्हटले आहे - 'अथ पञ्चसु पुब्बेसु, विसेसत्थप्पकासतो...पे... विञ्ञातब्बो विनिच्छयो' (पाच पूर्ववर्ती गोष्टींमध्ये, विशेष अर्थाच्या प्रकाशनामुळे... निर्णय जाणावा), त्याविषयी हे म्हटले जाते - येथे 'प्राणातिपात' (pāṇātipāto) यामध्ये प्रथम 'प्राण' (pāṇo) म्हणजे जीवितेंद्रियाशी संबंधित असणारी स्कंध-संतती (khandhasantati) होय, किंवा तिला अनुसरून प्रज्ञप्त केलेला (मानलेला) प्राणी (satto) होय. त्या प्राण्याविषयी 'हा प्राणी आहे' अशी संज्ञा असणाऱ्या व्यक्तीची, त्या प्राण्याच्या जीवितेंद्रियाचा उच्छेद करणाऱ्या उपक्रमाला (प्रयत्नाला) प्रवृत्त करणारी, काय किंवा वाचेच्या द्वारांपैकी कोणत्याही एका द्वाराने प्रवृत्त होणारी वध करण्याची चेतना (vadhakacetanā) म्हणजे 'प्राणातिपात' होय. 'अदिन्नादान' (adinnādānaṃ) यामध्ये 'अदिन्न' (adinnaṃ) म्हणजे दुसऱ्याच्या मालकीचे (parapariggahitaṃ), ज्यामध्ये दुसरा मालक आपल्या इच्छेनुसार त्याचा उपयोग करू शकतो, जो दंडास पात्र नाही आणि निंदेस पात्र नाही; अशा दुसऱ्याच्या मालकीच्या वस्तूविषयी 'ही दुसऱ्याची वस्तू आहे' अशी संज्ञा असणाऱ्याची, ती वस्तू घेण्याच्या उपक्रमाला प्रवृत्त करणारी, काय किंवा वाचेच्या द्वारांपैकी कोणत्याही एका द्वाराने प्रवृत्त होणारी चोरीची चेतना (theyyacetanā) म्हणजे 'अदिन्नादान' होय. 'अब्रह्मचर्य' (abrahmacariyaṃ) म्हणजे अश्रेष्ठ आचरण (aseṭṭhacariyaṃ). स्त्री-पुरुषांच्या जोडीने मैथुनसेवन करणे, ही कायद्वाराने प्रवृत्त होणारी, असद्धर्माचे सेवन करण्याच्या हेतूने होणारी मर्यादा ओलांडण्याची चेतना म्हणजे 'अब्रह्मचर्य' होय. 'मृषावाद' (musāvādo) यामध्ये 'मृषा' (musā) म्हणजे फसवणुकीचा हेतू असणाऱ्या व्यक्तीचा, दुसऱ्याच्या हिताचा नाश करणारा वाचेचा प्रयोग किंवा कायेचा प्रयोग होय. फसवणुकीच्या हेतूने दुसऱ्याला फसवणाऱ्या कायिक किंवा वाचिक प्रयोगाला प्रवृत्त करणारी, काय किंवा वाचेच्या द्वारांपैकी कोणत्याही एका द्वाराने प्रवृत्त होणारी मिथ्या चेतना म्हणजे 'मृषावाद' होय. 'सुरा-मेरय-मज्ज-प्रमादस्थान' (surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ) यामध्ये 'सुरा' (surā) म्हणजे पाच प्रकारची सुरा - पिष्टसुरा (पिठापासून बनवलेली), पूवसुरा (पिठाच्या गोळ्यांपासून बनवलेली), ओदनसुरा (भातापासून बनवलेली), किण्णपक्खित्ता (किण्व टाकून बनवलेली) आणि संभारसंयुत्ता (मसाले किंवा इतर घटक मिसळून बनवलेली). 'मेरय' (meraya) देखील पाच प्रकारचे आहे - पुष्पासव (फुलांचा आसव), फलासव (फळांचा आसव), गुळासव (गुळाचा आसव), मध्वासव (मधाचा आसव) आणि संभारसंयुत्त (विविध घटक एकत्र करून बनवलेला). 'मज्ज' (majjaṃ) म्हणजे ते दोन्ही (सुरा आणि मेरय) अमली/मद आणणाऱ्या गुणधर्मामुळे 'मज्ज' म्हटले जाते. किंवा इतरही जे काही अमली (मदकारक) द्रव्य आहे, ज्याच्या सेवनाने मनुष्य मत्त आणि प्रमत्त (सावध नसलेला) होतो, त्याला 'मज्ज' म्हटले जाते. 'प्रमादस्थान' (pamādaṭṭhānaṃ) म्हणजे ज्या चेतनेने मनुष्य त्याचे प्राशन करतो किंवा गिळतो, ती चेतना मद आणि प्रमादाचे कारण असल्यामुळे तिला 'प्रमादस्थान' म्हटले जाते. म्हणून, गिळण्याच्या हेतूने कायद्वाराने प्रवृत्त होणारी, सुरा, मेरय आणि मज्ज प्राशन करण्याची जी चेतना आहे, ती 'सुरा-मेरय-मज्ज-प्रमादस्थान' म्हणून जाणावी. अशा प्रकारे, येथे प्राणातिपात इत्यादींच्या संदर्भात निर्णय जाणावा.

---

ဧကတာနာနတာဒိဝိနိစ္ဆယံ

एकत्व, अनेकत्व इत्यादींचा निर्णय.

---

ဧကတာနာနတာဒိတောတိ ဧတ္ထ အာဟ – ကိံ ပန ဝဇ္ဈဝဓကပ္ပယောဂစေတနာဒီနံ ဧကတာယ ပါဏာတိပါတဿ အညဿ ဝါ အဒိန္နာဒါနာဒိနော ဧကတ္တံ, နာနတာယ နာနတ္တံ ဟောတိ, ဥဒါဟု နောတိ. ကသ္မာ ပနေတံ ဝုစ္စတိ? ယဒိ တာဝ ဧကတာယ ဧကတ္တံ, အထ ယဒါ ဧကံ ဝဇ္ဈံ ဗဟူ ဝဓကာ ဝဓေန္တိ, ဧကော ဝါ ဝဓကော ဗဟုကေ ဝဇ္ဈေ ဝဓေတိ, ဧကေန ဝါ သာဟတ္ထိကာဒိနာ ပယောဂေန ဗဟူ ဝဇ္ဈာ ဝဓီယန္တိ, ဧကာ ဝါ စေတနာ ဗဟူနံ ဝဇ္ဈာနံ ဇီဝိတိန္ဒြိယုပစ္ဆေဒကပယောဂံ သမုဋ္ဌာပေတိ, တဒါ ဧကေန ပါဏာတိပါတေန ဘဝိတဗ္ဗံ. ယဒိ ပန နာနတာယ နာနတ္တံ. အထ ယဒါ ဧကော ဝဓကော ဧကဿတ္ထာယ ဧကံ ပယောဂံ ကရောန္တော ဗဟူ ဝဇ္ဈေ ဝဓေတိ, ဗဟူ ဝါ ဝဓကာ ဒေဝဒတ္တယညဒတ္တသောမဒတ္တာဒီနံ ဗဟူနမတ္ထာယ ဗဟူ ပယောဂေ ကရောန္တာ ဧကမေဝ ဒေဝဒတ္တံ ယညဒတ္တံ သောမဒတ္တံ ဝါ ဝဓေန္တိ, ဗဟူဟိ ဝါ သာဟတ္ထိကာဒီဟိ ပယောဂေဟိ ဧကော ဝဇ္ဈော ဝဓီယတိ. ဗဟူ ဝါ စေတနာ ဧကဿေဝ ဝဇ္ဈဿ ဇီဝိတိန္ဒြိယုပစ္ဆေဒကပယောဂံ သမုဋ္ဌာပေန္တိ, တဒါ ဗဟူဟိ ပါဏာတိပါတေဟိ ဘဝိတဗ္ဗံ. ဥဘယမ္ပိ စေတမယုတ္တံ. အထ နေဝ ဧတေသံ ဝဇ္ဈာဒီနံ ဧကတာယ ဧကတ္တံ, နာနတာယ နာနတ္တံ, အညထေဝ တု ဧကတ္တံ နာနတ္တဉ္စ ဟောတိ, တံ ဝတ္တဗ္ဗံ ပါဏာတိပါတဿ, ဧဝံ သေသာနမ္ပီတိ.

येथे 'एकत्व, अनेकत्व इत्यादींच्या दृष्टीने' यावर आक्षेप घेणारा विचारतो - काय मारला जाणारा प्राणी (vajjha), मारणारा (vadhaka), प्रयत्न (payoga), चेतना (cetanā) इत्यादींच्या एकत्वामुळे प्राणातिपाताचे किंवा अदिन्नादानादी इतर कर्मांचे एकत्व होते, आणि त्यांच्या अनेकत्वामुळे अनेकत्व होते, की नाही? पण हे कशासाठी म्हटले जाते? जर एकत्वामुळे एकत्व होत असेल, तर जेव्हा एकाच मारल्या जाणाऱ्या प्राण्याला अनेक मारणारे मारतात, किंवा एकच मारणारा अनेक प्राण्यांना मारतो, किंवा स्वतःच्या हाताने केलेल्या एकाच प्रयत्नाने अनेक प्राणी मारले जातात, किंवा एकच चेतना अनेक प्राण्यांच्या जीवितेंद्रियाचा उच्छेद करणाऱ्या प्रयत्नाला प्रवृत्त करते, तेव्हा एकच प्राणातिपात झाला पाहिजे. जर अनेकत्वामुळे अनेकत्व होत असेल, तर जेव्हा एक मारणारा एकाच्या उद्देशाने एकच प्रयत्न करत असताना अनेक प्राण्यांना मारतो, किंवा अनेक मारणारे देवदत्त, यज्ञदत्त, सोमदत्त इत्यादी अनेकांच्या उद्देशाने अनेक प्रयत्न करत असताना केवळ एकाच देवदत्ताला, यज्ञदत्ताला किंवा सोमदत्ताला मारतात, किंवा अनेक कायिक इत्यादी प्रयत्नांनी एकच प्राणी मारला जातो, किंवा अनेक चेतना एकाच प्राण्याच्या जीवितेंद्रियाचा उच्छेद करणाऱ्या प्रयत्नाला प्रवृत्त करतात, तेव्हा अनेक प्राणातिपात झाले पाहिजेत. परंतु हे दोन्हीही अयोग्य आहे. म्हणून, या मारल्या जाणाऱ्या प्राण्यांच्या इत्यादींच्या एकत्वामुळे एकत्व होत नाही आणि अनेकत्वामुळे अनेकत्व होत नाही, तर दुसऱ्याच प्रकारे एकत्व आणि अनेकत्व होते. ते प्राणातिपाताच्या संदर्भात सांगितले पाहिजे, आणि त्याचप्रमाणे उरलेल्या कर्मांच्या संदर्भातही.

---

ဝုစ္စတေ [Pg.18] – တတ္ထ တာဝ ပါဏာတိပါတဿ န ဝဇ္ဈဝဓကာဒီနံ ပစ္စေကမေကတာယ ဧကတာ, နာနတာယ နာနတာ, ကိန္တု ဝဇ္ဈဝဓကာဒီနံ ယုဂနန္ဓမေကတာယ ဧကတာ, ဒွိန္နမ္ပိ တု တေသံ, တတော အညတရဿ ဝါ နာနတာယ နာနတာ. တထာ ဟိ ဗဟူသု ဝဓကေသု ဗဟူဟိ သရက္ခေပါဒီဟိ ဧကေန ဝါ ဩပါတခဏနာဒိနာ ပယောဂေန ဗဟူ ဝဇ္ဈေ ဝဓေန္တေသုပိ ဗဟူ ပါဏာတိပါတာ ဟောန္တိ. ဧကသ္မိံ ဝဓကေ ဧကေန, ဗဟူဟိ ဝါ ပယောဂေဟိ တပ္ပယောဂသမုဋ္ဌာပိကာယ စ ဧကာယ, ဗဟူဟိ ဝါ စေတနာဟိ ဗဟူ ဝဇ္ဈေ ဝဓေန္တေပိ ဗဟူ ပါဏာတိပါတာ ဟောန္တိ, ဗဟူသု စ ဝဓကေသု ယထာဝုတ္တပ္ပကာရေဟိ ဗဟူဟိ, ဧကေန ဝါ ပယောဂေန ဧကံ ဝဇ္ဈံ ဝဓေန္တေသုပိ ဗဟူ ပါဏာတိပါတာ ဟောန္တိ. ဧသ နယော အဒိန္နာဒါနာဒီသုပီတိ. ဧဝမေတ္ထ ဧကတာနာနတာဒိတောပိ ဝိညာတဗ္ဗော ဝိနိစ္ဆယော.

उत्तर दिले जाते - त्यामध्ये प्राणातिपाताच्या बाबतीत, मारला जाणारा प्राणी आणि मारणारा इत्यादींच्या स्वतंत्र एकत्वामुळे एकत्व होत नाही, किंवा स्वतंत्र अनेकत्वामुळे अनेकत्व होत नाही; तर मारला जाणारा प्राणी आणि मारणारा या दोघांच्या जोडीच्या (yuganandha) एकत्वामुळे एकत्व होते, आणि त्या दोघांच्या किंवा त्यांच्यापैकी एकाच्या अनेकत्वामुळे अनेकत्व होते. तसेच, अनेक मारणाऱ्यांनी बाण मारणे इत्यादी अनेक प्रयत्नांनी किंवा खड्डा खणणे इत्यादी एकाच प्रयत्नाने अनेक प्राण्यांना मारले तरी अनेक प्राणातिपात होतात. एका मारणाऱ्याने एका किंवा अनेक प्रयत्नांनी आणि त्या प्रयत्नाला प्रवृत्त करणाऱ्या एका किंवा अनेक चेतनांनी अनेक प्राण्यांना मारले तरी अनेक प्राणातिपात होतात. आणि अनेक मारणाऱ्यांनी वर सांगितलेल्या प्रकारे अनेक किंवा एका प्रयत्नाने एकाच प्राण्याला मारले तरी अनेक प्राणातिपात होतात. हाच नियम अदिन्नादान इत्यादींच्या बाबतीतही जाणावा. अशा प्रकारे, येथे एकत्व आणि अनेकत्व इत्यादींच्या दृष्टीने निर्णय जाणावा.

---

အာရမ္မဏတောတိ ပါဏာတိပါတော စေတ္ထ ဇီဝိတိန္ဒြိယာရမ္မဏော. အဒိန္နာဒါနအဗြဟ္မစရိယသုရာမေရယမဇ္ဇပမာဒဋ္ဌာနာနိ ရူပဓမ္မေသု ရူပါယတနာဒိအညတရသင်္ခါရာရမ္မဏာနိ. မုသာဝါဒေါ ယဿ မုသာ ဘဏတိ, တမာရဘိတွာ ပဝတ္တနတော သတ္တာရမ္မဏော. အဗြဟ္မစရိယမ္ပိ သတ္တာရမ္မဏန္တိ ဧကေ. အဒိန္နာဒါနဉ္စ ယဒါ သတ္တော ဟရိတဗ္ဗော ဟောတိ, တဒါ သတ္တာရမ္မဏန္တိ. အပိ စေတ္ထ သင်္ခါရဝသေနေဝ သတ္တာရမ္မဏံ, န ပဏ္ဏတ္တိဝသေနာတိ. ဧဝမေတ္ထ အာရမ္မဏတောပိ ဝိညာတဗ္ဗော ဝိနိစ္ဆယော.

आलंबनाच्या (विषयाच्या) दृष्टीने - येथे प्राणातिपात हा जीवितेंद्रिय-आलंबन असणारा (जीवितेंद्रियाला विषय बनवणारा) आहे. अदिन्नादान, अब्रह्मचर्य आणि सुरा-मेरय-मज्ज-प्रमादस्थान हे रूपधर्मांमध्ये रूपायातन इत्यादींपैकी कोणत्याही एका संस्काराला आलंबन बनवणारे (संस्कारालंबन) आहेत. मृषावाद हा ज्याच्याशी खोटे बोलले जाते, त्याला उद्देशून प्रवृत्त होत असल्यामुळे सत्त्वालंबन (प्राण्याला विषय बनवणारा) आहे. अब्रह्मचर्य देखील सत्त्वालंबन आहे, असे काही आचार्य म्हणतात. आणि अदिन्नादान देखील जेव्हा प्राण्याची चोरी करायची असते, तेव्हा सत्त्वालंबन असते, असे काही आचार्य म्हणतात. परंतु येथे संस्काराच्या प्रभावानेच सत्त्वालंबन होते, प्रज्ञप्तीच्या (संज्ञेच्या) प्रभावाने नाही. अशा प्रकारे, येथे आलंबनाच्या दृष्टीने निर्णय जाणावा.

---

အာဒါနတောတိ ပါဏာတိပါတာဝေရမဏိသိက္ခာပဒါဒီနိ စေတာနိ သာမဏေရေန ဘိက္ခုသန္တိကေ သမာဒိန္နာနေဝ သမာဒိန္နာနိ ဟောန္တိ, ဥပါသကေန ပန အတ္တနာ သမာဒိယန္တေနာပိ သမာဒိန္နာနိ ဟောန္တိ, ပရဿ သန္တိကေ သမာဒိယန္တေနာပိ. ဧကဇ္ဈံ သမာဒိန္နာနိပိ သမာဒိန္နာနိ ဟောန္တိ, ပစ္စေကံ သမာဒိန္နာနိပိ. ကိန္တု နာနံ ဧကဇ္ဈံ သမာဒိယတော ဧကာယေဝ ဝိရတိ, ဧကာဝ စေတနာ ဟောတိ, ကိစ္စဝသေန ပနေတာသံ ပဉ္စဝိဓတ္တံ ဝိညာယတိ. ပစ္စေကံ သမာဒိယတော ပန ပဉ္စေဝ ဝိရတိယော, ပဉ္စ စ စေတနာ ဟောန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧဝမေတ္ထ အာဒါနတောပိ ဝိညာတဗ္ဗော ဝိနိစ္ဆယော.

ग्रहण करण्याच्या (समादान करण्याच्या) दृष्टीने - प्राणातिपातापासून विरतीचे शिक्षापद इत्यादी ही शिक्षापदे सामणेराने (श्रामणेराने) भिक्खूच्या सन्निध ग्रहण केली तरच ती ग्रहण केलेली (समादिन्न) होतात. परंतु उपासकाने स्वतः ग्रहण केली तरी ती ग्रहण केलेली होतात, किंवा दुसऱ्याच्या सन्निध ग्रहण केली तरीही. एकत्रितपणे ग्रहण केली तरी ती ग्रहण केलेली होतात, आणि स्वतंत्रपणे (एक-एक करून) ग्रहण केली तरीही. परंतु फरक हा आहे की, एकत्रितपणे ग्रहण करणाऱ्याची विरती एकच असते आणि चेतनाही एकच असते, परंतु कार्याच्या (कृत्याच्या) दृष्टीने तिचे पाच प्रकार जाणले जातात. स्वतंत्रपणे ग्रहण करणाऱ्याच्या बाबतीत मात्र पाच विरती आणि पाच चेतना असतात, असे जाणावे. अशा प्रकारे, येथे ग्रहण करण्याच्या दृष्टीने निर्णय जाणावा.

---

ဘေဒတောတိ သာမဏေရာနဉ္စေတ္ထ ဧကသ္မိံ ဘိန္နေ သဗ္ဗာနိပိ ဘိန္နာနိ ဟောန္တိ. ပါရာဇိကဋ္ဌာနိယာနိ ဟိ တာနိ တေသံ, ယံ တံ ဝီတိက္ကန္တံ ဟောတိ, တေနေဝ ကမ္မဗဒ္ဓေါ. ဂဟဋ္ဌာနံ ပန ဧကသ္မိံ ဘိန္နေ ဧကမေဝ ဘိန္နံ ဟောတိ, ယတော [Pg.19] တေသံ တံသမာဒါနေနေဝ ပုန ပဉ္စင်္ဂိကတ္တံ သီလဿ သမ္ပဇ္ဇတိ. အပရေ ပနာဟု – ‘‘ဝိသုံ ဝိသုံ သမာဒိန္နေသု ဧကသ္မိံ ဘိန္နေ ဧကမေဝ ဘိန္နံ ဟောတိ, ‘ပဉ္စင်္ဂသမန္နာဂတံ သီလံ သမာဒိယာမီ’တိ ဧဝံ ပန ဧကတော သမာဒိန္နေသု ဧကသ္မိံ ဘိန္နေ သေသာနိပိ သဗ္ဗာနိ ဘိန္နာနိ ဟောန္တိ. ကသ္မာ? သမာဒိန္နဿ အဘိန္နတ္တာ, ယံ တံ ဝီတိက္ကန္တံ, တေနေဝ ကမ္မဗဒ္ဓေါ’’တိ. ဧဝမေတ္ထ ဘေဒတောပိ ဝိညာတဗ္ဗော ဝိနိစ္ဆယော.

भंग होण्याच्या (नष्ट होण्याच्या) दृष्टीने विचार केला असता, सामणेरांच्या बाबतीत या पाच शिकापदांपैकी एक जरी भंग पावले, तरी सर्वच भंग पावतात. कारण त्यांच्यासाठी ती पाराजिकाच्या स्थानी असतात; परंतु ज्याचे उल्लंघन होते, केवळ त्यानेच कर्माचे बंधन होते. गृहस्थांच्या बाबतीत मात्र, एक शिकापद भंग पावले असता एकच भंग पावते; कारण त्यांनी पुन्हा त्याचेच समादान केल्याने त्यांचे शील पुन्हा पाच अंगांनी युक्त (पंचशील) होते. इतर आचार्य म्हणतात— 'वेगवेगळे समादान केलेल्या शिकापदांमध्ये एक भंग पावले असता एकच भंग पावते. परंतु, "मी पाच अंगांनी युक्त शील समादान करतो" अशा प्रकारे एकत्रितपणे समादान केलेल्या शीलांमध्ये एक भंग पावले असता उर्वरित सर्वही भंग पावतात. का? कारण समादानाचा संकल्प अभिन्न (एकच) असतो. परंतु ज्याचे उल्लंघन होते, केवळ त्यानेच कर्माचे बंधन होते.' अशा प्रकारे, येथे भंग होण्याच्या दृष्टीने देखील निर्णय समजून घ्यावा.

---

မဟာသာဝဇ္ဇတောတိ ဂုဏဝိရဟိတေသု တိရစ္ဆာနဂတာဒီသု ပါဏေသု ခုဒ္ဒကေ ပါဏေ ပါဏာတိပါတော အပ္ပသာဝဇ္ဇော, မဟာသရီရေ မဟာသာဝဇ္ဇော. ကသ္မာ? ပယောဂမဟန္တတာယ. ပယောဂသမတ္တေပိ ဝတ္ထုမဟန္တတာယ. ဂုဏဝန္တေသု ပန မနုဿာဒီသု အပ္ပဂုဏေ ပါဏာတိပါတော အပ္ပသာဝဇ္ဇော, မဟာဂုဏေ မဟာသာဝဇ္ဇော. သရီရဂုဏာနန္တု သမဘာဝေ သတိ ကိလေသာနံ ဥပက္ကမာနဉ္စ မုဒုတာယ အပ္ပသာဝဇ္ဇတာ, တိဗ္ဗတာယ မဟာသာဝဇ္ဇတာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. အပိ စေတ္ထ သုရာမေရယမဇ္ဇပမာဒဋ္ဌာနမေဝ မဟာသာဝဇ္ဇံ, န တထာ ပါဏာတိပါတာဒယော. ကသ္မာ? မနုဿဘူတဿာပိ ဥမ္မတ္တကဘာဝသံဝတ္တနေန အရိယဓမ္မန္တရာယကရဏတောတိ. ဧဝမေတ္ထ မဟာသာဝဇ္ဇတောပိ ဝိညာတဗ္ဗော ဝိနိစ္ဆယော.

'महासावज्ज' (मोठा दोष असणे) याविषयी: गुणरहित अशा तिर्यंच (पशू) इत्यादी प्राण्यांमध्ये, लहान प्राण्याचा प्राणघात करणे हा अल्प दोष (अल्पसावज्ज) आहे, तर मोठ्या शरीराच्या प्राण्याचा घात करणे हा मोठा दोष (महासावज्ज) आहे. का? कारण त्यासाठी अधिक प्रयत्न करावा लागतो. प्रयत्न समान असला तरी शरीराच्या मोठेपणामुळे तो मोठा दोष ठरतो. गुणांनी युक्त अशा मनुष्य इत्यादींच्या बाबतीत, अल्प गुण असलेल्या मनुष्याचा प्राणघात करणे हा अल्प दोष आहे, तर महागुणी मनुष्याचा घात करणे हा मोठा दोष आहे. शरीर आणि गुण समान असताना, क्लेश (राग-द्वेष) आणि उपक्रम (प्रयत्न) यांच्या सौम्यतेमुळे अल्प दोष होतो आणि त्यांच्या तीव्रतेमुळे मोठा दोष होतो, असे समजावे. हाच नियम उर्वरित शिकापदांच्या बाबतीतही समजावा. शिवाय, या पाच शिकापदांमध्ये सुरा-मेरय-मज्ज-पमादठ्ठान (मद्यपान) हेच सर्वात मोठे दोषयुक्त आहे, प्राणातिपात इत्यादी तसे नाहीत. का? कारण ते मनुष्य असलेल्या व्यक्तीलाही उन्मत्त (वेडे) बनवणारे आहे आणि आर्य धर्मात (ध्यान, मार्ग, फल यामध्ये) अंतराय (अडथळा) निर्माण करणारे असल्यामुळे ते महासावज्ज आहे. अशा प्रकारे, येथे महासावज्जतेच्या दृष्टीने देखील निर्णय समजून घ्यावा.

---

ပယောဂတောတိ ဧတ္ထ စ ပါဏာတိပါတဿ သာဟတ္ထိကော, အာဏတ္တိကော, နိဿဂ္ဂိယော, ထာဝရော, ဝိဇ္ဇာမယော, ဣဒ္ဓိမယောတိ ဆပ္ပယောဂါ. တတ္ထ ကာယေန ဝါ ကာယပ္ပဋိဗဒ္ဓေန ဝါ ပဟရဏံ သာဟတ္ထိကော ပယောဂေါ, သော ဥဒ္ဒိဿာနုဒ္ဒိဿဘေဒတော ဒုဝိဓော ဟောတိ. တတ္ထ ဥဒ္ဒိဿကေ ယံ ဥဒ္ဒိဿ ပဟရတိ, တဿေဝ မရဏေန ကမ္မုနာ ဗဇ္ဈတိ. ‘‘ယော ကောစိ မရတူ’’တိ ဧဝံ အနုဒ္ဒိဿကေ ပဟာရပစ္စယာ ယဿ ကဿစိ မရဏေန. ဥဘယထာပိ စ ပဟရိတမတ္တေ ဝါ မရတု, ပစ္ဆာ ဝါ တေနေဝ ရောဂေန, ပဟရိတက္ခဏေ ဧဝ ကမ္မုနာ ဗဇ္ဈတိ. မရဏာဓိပ္ပာယေန စ ပဟာရံ ဒတွာ တေန အမတဿ ပုန အညေန စိတ္တေန ပဟာရေ ဒိန္နေ ပစ္ဆာပိ ယဒိ ပဌမပဟာရေနေဝ မရတိ, တဒါ ဧဝ ကမ္မုနာ ဗဒ္ဓေါ ဟောတိ. အထ ဒုတိယပဟာရေန, နတ္ထိ ပါဏာတိပါတော. ဥဘယေဟိ မတေပိ ပဌမပဟာရေနေဝ ကမ္မုနာ ဗဒ္ဓေါ, ဥဘယေဟိပိ အမတေ နေဝတ္ထိ ပါဏာတိပါတော. ဧသ နယော ဗဟုကေဟိပိ [Pg.20] ဧကဿ ပဟာရေ ဒိန္နေ. တတြာပိ ဟိ ယဿ ပဟာရေန မရတိ, တဿေဝ ကမ္မဗဒ္ဓေါ ဟောတိ.

प्रयोगाच्या (प्रयत्नाच्या) दृष्टीने विचार केला असता, प्राणातिपाताचे सहा प्रयोग आहेत: साहत्थिक (स्वतःच्या हाताने करणे), आणत्तिक (आज्ञा देणे), निस्सग्गिय (फेकून मारणे), थावर (खड्डा इत्यादी कायमस्वरूपी योजना करणे), विज्जामय (मंत्रविद्येने मारणे) आणि इद्धिमय (ऋद्धीने मारणे). त्यापैकी, शरीराने किंवा शरीराशी संबंधित वस्तूने प्रहार करणे हा 'साहत्थिक प्रयोग' होय. तो उद्देशून (उद्दिस्सक) आणि न उद्देशता (अनुद्दिस्सक) अशा दोन प्रकारचा असतो. त्यापैकी, उद्देशून केलेल्या प्रहारात ज्याला उद्देशून प्रहार केला जातो, त्याच्याच मृत्यूने कर्माचे बंधन होते. 'कोणीही मरो' अशा प्रकारे न उद्देशता केलेल्या प्रहारात, प्रहारामुळे कोणत्याही व्यक्तीच्या मृत्यूने कर्माचे बंधन होते. दोन्ही प्रकारांत, प्रहार केल्याबरोबर मरो किंवा नंतर त्याच जखमेमुळे मरो, प्रहार केल्याच्या क्षणीच कर्माचे बंधन होते. मारण्याच्या उद्देशाने प्रहार केला, पण तो मेला नाही; नंतर दुसऱ्या चित्ताने पुन्हा प्रहार केला असता, जर तो पहिल्याच प्रहारामुळे मेला, तर पहिल्या प्रहाराच्या वेळीच कर्माचे बंधन होते. जर दुसऱ्या प्रहारामुळे मेला, तर (पहिल्या प्रहाराने) प्राणातिपात होत नाही. दोन्ही प्रहारांमुळे मेला तरी पहिल्या प्रहारामुळेच कर्माचे बंधन होते. दोन्ही प्रहारांनी न मेल्यास प्राणातिपात होतच नाही. अनेकांनी मिळून एकावर प्रहार केला असता हाच नियम लागू होतो. कारण तेथेही ज्याच्या प्रहारामुळे तो मरतो, त्यालाच कर्माचे बंधन होते.

---

အဓိဋ္ဌဟိတွာ ပန အာဏာပနံ အာဏတ္တိကော ပယောဂေါ. တတ္ထပိ သာဟတ္ထိကေ ပယောဂေ ဝုတ္တနယေနေဝ ကမ္မဗဒ္ဓေါ အနုဿရိတဗ္ဗော. ဆဗ္ဗိဓော စေတ္ထ နိယမော ဝေဒိတဗ္ဗော –

आज्ञा देऊन मारण्यास सांगणे हा 'आणत्तिक प्रयोग' होय. त्यातही साहत्थिक प्रयोगामध्ये सांगितलेल्या नियमानेच कर्माचे बंधन लक्षात घ्यावे. येथे सहा प्रकारचा नियम समजून घ्यावा -

---

‘‘ဝတ္ထု ကာလော စ ဩကာသော, အာဝုဓံ ဣရိယာပထော;

ကိရိယာဝိသေသောတိ ဣမေ, ဆ အာဏတ္တိနိယာမကာ’’တိ. (ပါစိ. အဋ္ဌ. ၂.၁၇၄);

"वस्तू (प्राणी), काळ, जागा, शस्त्र, इरियापथ आणि क्रियाविशेष—हे सहा आणत्तिक प्रयोगाचे नियमन करणारे (मर्यादा ठरवणारे) आहेत."

---

တတ္ထ ဝတ္ထူတိ မာရေတဗ္ဗော ပါဏော. ကာလောတိ ပုဗ္ဗဏှသာယနှာဒိကာလော စ, ယောဗ္ဗနထာဝရိယာဒိကာလော စ. ဩကာသောတိ ဂါမော ဝါ နိဂမော ဝါ ဝနံ ဝါ ရစ္ဆာ ဝါ သိင်္ဃာဋကံ ဝါတိ ဧဝမာဒိ. အာဝုဓန္တိ အသိ ဝါ ဥသု ဝါ သတ္တိ ဝါတိ ဧဝမာဒိ. ဣရိယာပထောတိ မာရေတဗ္ဗဿ မာရကဿ စ ဌာနံ ဝါ နိသဇ္ဇာ ဝါတိ ဧဝမာဒိ.

त्यापैकी, 'वस्तू' म्हणजे मारला जाणारा प्राणी. 'काळ' म्हणजे सकाळ, संध्याकाळ इत्यादी वेळ, आणि तारुण्य, वृद्धत्व इत्यादी अवस्था. 'जागा' म्हणजे गाव, नगर, अरण्य, रस्ता किंवा चौक इत्यादी. 'शस्त्र' म्हणजे तलवार, बाण किंवा भाला इत्यादी. 'इरियापथ' म्हणजे मारल्या जाणाऱ्याचे आणि मारणाऱ्याचे उभे राहणे किंवा बसणे इत्यादी शारीरिक स्थिती.

---

ကိရိယာဝိသေသောတိ ဝိဇ္ဈနံ ဝါ ဆေဒနံ ဝါ ဘေဒနံ ဝါ သင်္ခမုဏ္ဍိကံ ဝါတိ ဧဝမာဒိ. ယဒိ ဟိ ဝတ္ထုံ ဝိသံဝါဒေတွာ ‘‘ယံ မာရေဟီ’’တိ အာဏတ္တော, တတော အညံ မာရေတိ, အာဏာပကဿ နတ္ထိ ကမ္မဗဒ္ဓေါ. အထ ဝတ္ထုံ အဝိသံဝါဒေတွာ မာရေတိ, အာဏာပကဿ အာဏတ္တိက္ခဏေ အာဏတ္တဿ မာရဏက္ခဏေတိ ဥဘယေသမ္ပိ ကမ္မဗဒ္ဓေါ. ဧသ နယော ကာလာဒီသုပိ.

'क्रियाविशेष' म्हणजे भोसकणे, कापणे, फोडणे किंवा शंखमुंडिक (डोक्याची कवटी शंखासारखी सोलणे) इत्यादी पद्धती. जर वस्तूमध्ये (प्राण्यामध्ये) बदल करून, ज्याला मारण्याची आज्ञा दिली होती त्याऐवजी दुसऱ्यालाच मारले, तर आज्ञा देणाऱ्याला कर्माचे बंधन होत नाही. परंतु जर वस्तूमध्ये बदल न करता (त्याच प्राण्याला) मारले, तर आज्ञा देणाऱ्याला आज्ञा देण्याच्या क्षणी आणि आज्ञा पाळणाऱ्याला मारण्याच्या क्षणी, अशा दोघांनाही कर्माचे बंधन होते. हाच नियम काळ इत्यादींच्या बाबतीतही लागू होतो.

---

မာရဏတ္ထန္တု ကာယေန ဝါ ကာယပ္ပဋိဗဒ္ဓေန ဝါ ပဟရဏနိဿဇ္ဇနံ နိဿဂ္ဂိယော ပယောဂေါ. သောပိ ဥဒ္ဒိဿာနုဒ္ဒိဿဘေဒတော ဒုဝိဓော ဧဝ, ကမ္မဗဒ္ဓေါ စေတ္ထ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော.

मारण्याच्या उद्देशाने शरीराने किंवा शरीराशी संबंधित वस्तूने शस्त्र फेकून मारणे हा 'निस्सग्गिय प्रयोग' होय. तो देखील उद्देशून आणि न उद्देशता अशा दोन प्रकारचाच असतो, आणि येथे कर्माचे बंधन पूर्वी सांगितलेल्या नियमानेच समजून घ्यावे.

---

မာရဏတ္ထမေဝ ဩပါတခဏနံ, အပဿေနဥပနိက္ခိပနံ, ဘေသဇ္ဇဝိသယန္တာဒိပ္ပယောဇနံ ဝါ ထာဝရော ပယောဂေါ. သောပိ ဥဒ္ဒိဿာနုဒ္ဒိဿဘေဒတော ဒုဝိဓော, ယတော တတ္ထပိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ ကမ္မဗဒ္ဓေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. အယန္တု ဝိသေသော – မူလဋ္ဌေန ဩပါတာဒီသု ပရေသံ မူလေန ဝါ မုဓာ ဝါ ဒိန္နေသုပိ ယဒိ တပ္ပစ္စယာ ကောစိ မရတိ, မူလဋ္ဌဿေဝ ကမ္မဗဒ္ဓေါ. ယဒိပိ စ တေန အညေန ဝါ တတ္ထ ဩပါတေ ဝိနာသေတွာ ဘူမိသမေ ကတေပိ ပံသုဓောဝကာ ဝါ ပံသုံ ဂဏှန္တာ, မူလခဏကာ ဝါ မူလာနိ ခဏန္တာ အာဝါဋံ ကရောန္တိ[Pg.21], ဒေဝေ ဝါ ဝဿန္တေ ကဒ္ဒမော ဇာယတိ, တတ္ထ စ ကောစိ ဩတရိတွာ ဝါ လဂ္ဂိတွာ ဝါ မရတိ, မူလဋ္ဌဿေဝ ကမ္မဗဒ္ဓေါ. ယဒိ ပန ယေန လဒ္ဓံ, သော အညော ဝါ တံ ဝိတ္ထဋတရံ ဂမ္ဘီရတရံ ဝါ ကရောတိ, တပ္ပစ္စယာဝ ကောစိ မရတိ, ဥဘယေသမ္ပိ ကမ္မဗဒ္ဓေါ. ယထာ တု မူလာနိ မူလေဟိ သံသန္ဒန္တိ, တထာ တတြ ထလေ ကတေ မုစ္စတိ. ဧဝံ အပဿေနာဒီသုပိ ယာဝ တေသံ ပဝတ္တိ, တာဝ ယထာသမ္ဘဝံ ကမ္မဗဒ္ဓေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

मारण्याच्या उद्देशाने खड्डा खणणे, टेकण्याची फळी जवळ ठेवणे किंवा विषारी औषध, यंत्र इत्यादींची योजना करणे हा 'थावर प्रयोग' होय. तो देखील उद्देशून आणि न उद्देशता अशा दोन प्रकारचा असतो; कारण त्यातही पूर्वी सांगितलेल्या नियमानेच कर्माचे बंधन समजून घ्यावे लागते. परंतु यात हा विशेष फरक आहे— मूळ कर्त्याने तो खड्डा इत्यादी इतरांना विकला किंवा मोफत दिला असला तरी, जर त्या कारणामुळे कोणी मरण पावले, तर मूळ कर्त्यालाच कर्माचे बंधन होते. जरी त्याने किंवा दुसऱ्या कोणी तो खड्डा नष्ट करून जमीन सपाट केली असली, तरी जर माती धुवून काढणारे माती नेत असताना किंवा मुळे खोदणारे मुळे खोदताना पुन्हा खड्डा तयार करतात, किंवा पाऊस पडल्यामुळे तेथे चिखल होतो आणि त्यात कोणी उतरून किंवा अडकून मरण पावले, तर मूळ कर्त्यालाच कर्माचे बंधन होते. परंतु, ज्याला तो खड्डा मिळाला त्याने किंवा दुसऱ्या कोणी तो अधिक रुंद किंवा खोल केला आणि त्या कारणामुळे कोणी मरण पावले, तर दोघांनाही कर्माचे बंधन होते. परंतु ज्याप्रमाणे मुळे मुळांशी जोडली जातात, त्याप्रमाणे तेथे कठीण जमीन (सपाट जमीन) केल्यास तो मुक्त होतो. याचप्रमाणे टेकण्याच्या फळी इत्यादींच्या बाबतीतही, जोपर्यंत त्यांचे अस्तित्व टिकून असते, तोपर्यंत योग्यतेनुसार कर्माचे बंधन समजून घ्यावे.

---

မာရဏတ္ထံ ပန ဝိဇ္ဇာပရိဇပ္ပနံ ဝိဇ္ဇာမယော ပယောဂေါ. ဒါဌာဝုဓာဒီနံ ဒါဌာကောဋနာဒိမိဝ မာရဏတ္ထံ ကမ္မဝိပါကဇိဒ္ဓိဝိကာရကရဏံ ဣဒ္ဓိမယော ပယောဂေါတိ. အဒိန္နာဒါနဿ တု ထေယျပသယှပဋိစ္ဆန္နပရိကပ္ပကုသာဝဟာရဝသပ္ပဝတ္တာ သာဟတ္ထိကာဏတ္တိကာဒယော ပယောဂါ, တေသမ္ပိ ဝုတ္တာနုသာရေနေဝ ပဘေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. အဗြဟ္မစရိယာဒီနံ တိဏ္ဏမ္ပိ သာဟတ္ထိကော ဧဝ ပယောဂေါ လဗ္ဘတီတိ. ဧဝမေတ္ထ ပယောဂတောပိ ဝိညာတဗ္ဗော ဝိနိစ္ဆယော.

मारण्याच्या उद्देशाने मंत्राचा जप करणे हा 'विज्जामय प्रयोग' होय. दाठावूध (ज्यांच्या दातांमध्ये विष असते असे राजे) इत्यादींनी दात खाण्याप्रमाणे, मारण्याच्या उद्देशाने कर्मविपाकामुळे प्राप्त झालेल्या ऋद्धीचा वापर करणे हा 'इद्धिमय प्रयोग' होय. अदिन्नादानाच्या (चोरीच्या) बाबतीत मात्र, थेय्य (चोरीने), पसय्ह (बळजबरीने), पटिच्छन्न (लपवून), परिकप्प (योजना करून) आणि कुसावहार (खोट्या मापाने किंवा शिक्क्याने) इत्यादींच्या स्वरूपात होणारे साहत्थिक, आणत्तिक इत्यादी प्रयोग असतात; त्यांचे देखील वर्गीकरण पूर्वी सांगितलेल्या नियमांनुसारच समजून घ्यावे. अब्रह्मचर्य इत्यादी उर्वरित तीन शिकापदांच्या बाबतीत केवळ साहत्थिक प्रयोगच आढळतो. अशा प्रकारे, येथे प्रयोगाच्या दृष्टीने देखील निर्णय समजून घ्यावा.

---

အင်္ဂတောတိ ဧတ္ထ စ ပါဏာတိပါတဿ ပဉ္စ အင်္ဂါနိ ဘဝန္တိ – ပါဏော စ ဟောတိ, ပါဏသညီ စ, ဝဓကစိတ္တဉ္စ ပစ္စုပဋ္ဌိတံ ဟောတိ, ဝါယမတိ, တေန စ မရတီတိ. အဒိန္နာဒါနဿာပိ ပဉ္စေဝ – ပရပရိဂ္ဂဟိတဉ္စ ဟောတိ, ပရပရိဂ္ဂဟိတသညီ စ, ထေယျစိတ္တဉ္စ ပစ္စုပဋ္ဌိတံ ဟောတိ, ဝါယမတိ, တေန စ အာဒါတဗ္ဗံ အာဒါနံ ဂစ္ဆတီတိ. အဗြဟ္မစရိယဿ ပန စတ္တာရိ အင်္ဂါနိ ဘဝန္တိ – အဇ္ဈာစရိယဝတ္ထု စ ဟောတိ, တတ္ထ စ သေဝနစိတ္တံ ပစ္စုပဋ္ဌိတံ ဟောတိ, သေဝနပစ္စယာ ပယောဂဉ္စ သမာပဇ္ဇတိ, သာဒိယတိ စာတိ, တထာ ပရေသံ ဒွိန္နမ္ပိ. တတ္ထ မုသာဝါဒဿ တာဝ မုသာ စ ဟောတိ တံ ဝတ္ထု, ဝိသံဝါဒနစိတ္တဉ္စ ပစ္စုပဋ္ဌိတံ ဟောတိ, တဇ္ဇော စ ဝါယာမော, ပရဝိသံဝါဒနဉ္စ ဝိညာပယမာနာ ဝိညတ္တိ ပဝတ္တတီတိ စတ္တာရိ အင်္ဂါနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. သုရာမေရယမဇ္ဇပမာဒဋ္ဌာနဿ ပန သုရာဒီနဉ္စ အညတရံ ဟောတိ မဒနီယပါတုကမျတာစိတ္တဉ္စ ပစ္စုပဋ္ဌိတံ ဟောတိ, တဇ္ဇဉ္စ ဝါယာမံ အာပဇ္ဇတိ, ပီတေ စ ပဝိသတီတိ ဣမာနိ စတ္တာရိ အင်္ဂါနီတိ. ဧဝမေတ္ထ အင်္ဂတောပိ ဝိညာတဗ္ဗော ဝိနိစ္ဆယော.

अंगांच्या (घटकांच्या) दृष्टीने: येथे प्राणातिपाताचे पाच घटक असतात – प्राणी (जीवंत प्राणी) असावा, तो प्राणी आहे अशी संज्ञा (जाणीव) असावी, मारण्याचा विचार (वधकचित्त) उपस्थित असावा, प्रयत्न करावा आणि त्याने तो प्राणी मरावा. अदिन्नादानाचेही पाचच घटक असतात – ती वस्तू दुसऱ्याच्या मालकीची असावी, ती दुसऱ्याच्या मालकीची आहे अशी संज्ञा असावी, चोरीचे चित्त उपस्थित असावे, प्रयत्न करावा आणि त्याने ती वस्तू हस्तगत केली जावी. अब्रह्मचर्याचे तर चार घटक असतात – अतिक्रमणाची वस्तू (स्थान) असावी, तेथे सेवनाचे चित्त उपस्थित असावे, सेवनाच्या हेतूने प्रयत्न करावा आणि त्याचा आस्वाद घ्यावा. त्याचप्रमाणे इतर दोन शिक्षापदांचे देखील घटक असतात. त्यापैकी प्रथम मुसावादाचे – ती गोष्ट असत्य असावी, फसवणुकीचे चित्त उपस्थित असावे, तदनुरूप प्रयत्न असावा आणि दुसऱ्याला फसवण्यासाठी विज्ञापना (इशारा) प्रवृत्त व्हावी, हे चार घटक जाणावेत. सुरामेरयमज्जपमादट्ठानाचे तर – सुरा इत्यादींपैकी काहीतरी असावे, नशा आणणारे पेय पिण्याची इच्छा असलेले चित्त उपस्थित असावे, तदनुरूप प्रयत्न करावा आणि प्यायल्यावर ते शरीरात प्रवेश करावे, हे चार घटक आहेत. अशा प्रकारे, येथे अंगांच्या दृष्टीने निर्णय जाणावा.

---

သမုဋ္ဌာနတောတိ ပါဏာတိပါတအဒိန္နာဒါနမုသာဝါဒါ စေတ္ထ ကာယစိတ္တတော, ဝါစာစိတ္တတော, ကာယဝါစာစိတ္တတော စာတိ တိသမုဋ္ဌာနာ ဟောန္တိ. အဗြဟ္မစရိယံ ကာယစိတ္တဝသေန ဧကသမုဋ္ဌာနမေဝ. သုရာမေရယမဇ္ဇပမာဒဋ္ဌာနံ ကာယတော စ, ကာယစိတ္တတော စာတိ ဒွိသမုဋ္ဌာနန္တိ. ဧဝမေတ္ထ သမုဋ္ဌာနတောပိ ဝိညာတဗ္ဗော ဝိနိစ္ဆယော.

समुत्थानाच्या (उत्पत्तीच्या कारणांच्या) दृष्टीने: येथे प्राणातिपात, अदिन्नादान आणि मुसावाद हे काय-चित्त (शरीर आणि मन), वाचा-चित्त (वाणी आणि मन) आणि काय-वाचा-चित्त (शरीर, वाणी आणि मन) या तीन समुत्थानांमुळे होतात. अब्रह्मचर्य हे काय-चित्ताच्या प्रभावाने केवळ एकच समुत्थान असणारे आहे. सुरामेरयमज्जपमादट्ठाण हे कायेमुळे (शरीरामुळे) आणि काय-चित्तामुळे (शरीर आणि मनामुळे) असे दोन समुत्थान असणारे आहे. अशा प्रकारे, येथे समुत्थानाच्या दृष्टीने निर्णय जाणावा.

---

ဝေဒနာတောတိ [Pg.22] ဧတ္ထ စ ပါဏာတိပါတော ဒုက္ခဝေဒနာသမ္ပယုတ္တောဝ. အဒိန္နာဒါနံ တီသု ဝေဒနာသု အညတရဝေဒနာသမ္ပယုတ္တံ, တထာ မုသာဝါဒေါ. ဣတရာနိ ဒွေ သုခါယ ဝါ အဒုက္ခမသုခါယ ဝါ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာနီတိ. ဧဝမေတ္ထ ဝေဒနာတောပိ ဝိညာတဗ္ဗော ဝိနိစ္ဆယော.

वेदनेच्या दृष्टीने: येथे प्राणातिपात हा केवळ दुःखवेदनेशीच संप्रयुक्त (युक्त) असतो. अदिन्नादान हे तीन वेदनांपैकी कोणत्याही एका वेदनेशी संप्रयुक्त असते, त्याचप्रमाणे मुसावाद देखील. इतर दोन (अब्रह्मचर्य आणि सुरामेरय) सुखवेदनेशी किंवा अदुःख-असुख वेदनेशी संप्रयुक्त असतात. अशा प्रकारे, येथे वेदनेच्या दृष्टीने निर्णय जाणावा.

---

မူလတောတိ ပါဏာတိပါတော စေတ္ထ ဒေါသမောဟမူလော. အဒိန္နာဒါနမုသာဝါဒါ လောဘမောဟမူလာ ဝါ ဒေါသမောဟမူလာ ဝါ. ဣတရာနိ ဒွေ လောဘမောဟမူလာနီတိ. ဧဝမေတ္ထ မူလတောပိ ဝိညာတဗ္ဗော ဝိနိစ္ဆယော.

मुळाच्या (हेतूच्या) दृष्टीने: येथे प्राणातिपात हा द्वेष-मोह-मूलक असतो. अदिन्नादान आणि मुसावाद हे लोभ-मोह-मूलक किंवा द्वेष-मोह-मूलक असतात. इतर दोन (अब्रह्मचर्य आणि सुरामेरय) लोभ-मोह-मूलक असतात. अशा प्रकारे, येथे मुळाच्या दृष्टीने निर्णय जाणावा.

---

ကမ္မတောတိ ပါဏာတိပါတအဒိန္နာဒါနအဗြဟ္မစရိယာနိ စေတ္ထ ကာယကမ္မမေဝ ကမ္မပထပ္ပတ္တာနေဝ စ, မုသာဝါဒေါ ဝစီကမ္မမေဝ. ယော ပန အတ္ထဘဉ္ဇကော, သော ကမ္မပထပ္ပတ္တော. ဣတရော ကမ္မမေဝ. သုရာမေရယမဇ္ဇပမာဒဋ္ဌာနံ ကာယကမ္မမေဝါတိ. ဧဝမေတ္ထ ကမ္မတောပိ ဝိညာတဗ္ဗော ဝိနိစ္ဆယော.

कर्माच्या दृष्टीने: येथे प्राणातिपात, अदिन्नादान आणि अब्रह्मचर्य हे केवळ कायकर्मच (शारीरिक कर्मच) आहेत आणि ते कर्मपथाला प्राप्त झालेले आहेत. मुसावाद हा केवळ वचीकर्म (वाचिक कर्म) आहे. परंतु जो मुसावाद दुसऱ्याच्या हिताचा नाश करणारा असतो, तो कर्मपथाला प्राप्त होतो. इतर (साधा मुसावाद) केवळ कर्मच आहे. सुरामेरयमज्जपमादट्ठाण हे केवळ कायकर्मच आहे. अशा प्रकारे, येथे कर्माच्या दृष्टीने निर्णय जाणावा.

---

ဝိရမတောတိ ဧတ္ထ အာဟ ‘‘ပါဏာတိပါတာဒီဟိ ဝိရမန္တော ကုတော ဝိရမတီ’’တိ? ဝုစ္စတေ – သမာဒါနဝသေန တာဝ ဝိရမန္တော အတ္တနော ဝါ ပရေသံ ဝါ ပါဏာတိပါတာဒိအကုသလတော ဝိရမတိ. ကိမာရဘိတွာ? ယတော ဝိရမတိ, တဒေဝ. သမ္ပတ္တဝသေနာပိ ဝိရမန္တော ဝုတ္တပ္ပကာရာကုသလတောဝ. ကိမာရဘိတွာ? ပါဏာတိပါတာဒီနံ ဝုတ္တာရမ္မဏာနေဝ. ကေစိ ပန ဘဏန္တိ ‘‘သုရာမေရယမဇ္ဇသင်္ခါတေ သင်္ခါရေ အာရဘိတွာ သုရာမေရယမဇ္ဇပမာဒဋ္ဌာနာ ဝိရမတိ, သတ္တသင်္ခါရေသု ယံ ပန အဝဟရိတဗ္ဗံ ဘဉ္ဇိတဗ္ဗဉ္စ, တံ အာရဘိတွာ အဒိန္နာဒါနာ မုသာဝါဒါ စ, သတ္တေယေဝါရဘိတွာ ပါဏာတိပါတာ အဗြဟ္မစရိယာ စာ’’တိ. တဒညေ ‘‘ဧဝံ သန္တေ ‘အညံ စိန္တေန္တော အညံ ကရေယျ, ယဉ္စ ပဇဟတိ, တံ န ဇာနေယျာ’တိ ဧဝံဒိဋ္ဌိကာ ဟုတွာ အနိစ္ဆမာနာ ယဒေဝ ပဇဟတိ, တံ အတ္တနော ပါဏာတိပါတာဒိအကုသလမေဝါရဘိတွာ ဝိရမတီ’’တိ ဝဒန္တိ. တဒယုတ္တံ. ကသ္မာ? တဿ ပစ္စုပ္ပန္နာဘာဝတော ဗဟိဒ္ဓါဘာဝတော စ. သိက္ခာပဒါနဉှိ ဝိဘင်္ဂပါဌေ ‘‘ပဉ္စန္နံ သိက္ခာပဒါနံ ကတိ ကုသလာ…ပေ… ကတိ အရဏာ’’တိ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘ကုသလာယေဝ, သိယာ သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ’’တိ (ဝိဘ. ၇၁၆) ဧဝံ ပဝတ္တမာနေ ဝိဿဇ္ဇနေ ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏာ’’တိ စ ‘‘ဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏာ’’တိ စ ဧဝံ ပစ္စုပ္ပန္နဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏတ္တံ ဝုတ္တံ, တံ အတ္တနော ပါဏာတိပါတာဒိအကုသလံ အာရဘိတွာ ဝိရမန္တဿ န ယုဇ္ဇတိ. ယံ ပန ဝုတ္တံ – ‘‘အညံ [Pg.23] စိန္တေန္တော အညံ ကရေယျ, ယဉ္စ ပဇဟတိ, တံ န ဇာနေယျာ’’တိ. တတ္ထ ဝုစ္စတေ – န ကိစ္စသာဓနဝသေန ပဝတ္တေန္တော အညံ စိန္တေန္တော အညံ ကရောတီတိ ဝါ, ယဉ္စ ပဇဟတိ, တံ န ဇာနာတီတိ ဝါ ဝုစ္စတိ.

विरतीच्या (अलिप्ततेच्या) दृष्टीने: येथे विचारले आहे - "प्राणातिपात इत्यादींपासून विरत होणारा कशापासून विरत होतो?" उत्तर दिले जाते - प्रथम, समादानाच्या (व्रत घेण्याच्या) प्रभावाने विरत होणारा स्वतःच्या किंवा इतरांच्या प्राणातिपात इत्यादी अकुशलापासून विरत होतो. कशाला आलंबन (विषय) करून? ज्याच्यापासून तो विरत होतो, त्यालाच आलंबन करून. प्रसंगाच्या (संपत्तीच्या) प्रभावाने विरत होणारा देखील पूर्वोक्त प्रकारच्या अकुशलापासूनच विरत होतो. कशाला आलंबन करून? प्राणातिपात इत्यादींच्या पूर्वोक्त आलंबनांनाच आलंबन करून. परंतु काही आचार्य म्हणतात - "सुरा, मेरय आणि मद्य संज्ञक संस्कारांना आलंबन करून सुरामेरयमज्जपमादट्ठानापासून विरत होतो; सत्व-संस्कारांपैकी ज्याचे अपहरण केले जावे किंवा ज्याचा नाश केला जावा, त्याला आलंबन करून अदिन्नादान आणि मुसावादापासून विरत होतो; आणि केवळ प्राण्यांनाच आलंबन करून प्राणातिपात आणि अब्रह्मचर्यापासून विरत होतो." इतर आचार्य यावर म्हणतात - "असे असल्यास, 'एक विचार करत असताना दुसरा काहीतरी करेल, आणि ज्याचा तो त्याग करतो, ते त्याला समजणार नाही' अशी दृष्टी असणारे होऊन, अनिच्छेने जो त्याग करतो, तो स्वतःच्या प्राणातिपात इत्यादी अकुशलालाच आलंबन करून विरत होतो." हे अयोग्य आहे. का? कारण ते वर्तमानकालीन (पच्चुप्पन्न) नसल्यामुळे आणि बाह्य (बहिद्धा) नसल्यामुळे. कारण शिक्षापदांच्या विभंगपाठात 'पाच शिक्षापदांपैकी किती कुशल आहेत... इत्यादी... किती अरण आहेत?' असा प्रश्न विचारून, 'कुशलच आहेत, कदाचित सुखवेदनेशी संप्रयुक्त असतात' अशा प्रकारे उत्तर दिले जात असताना, 'वर्तमानकालीन आलंबन असणारे' आणि 'बाह्य आलंबन असणारे' असे वर्तमानकालीन व बाह्य आलंबनत्व सांगितले आहे. ते स्वतःच्या प्राणातिपात इत्यादी अकुशलाला आलंबन करून विरत होणाऱ्या व्यक्तीच्या बाबतीत जुळत नाही. आणि जे म्हटले आहे की - 'एक विचार करत असताना दुसरा काहीतरी करेल, आणि ज्याचा तो त्याग करतो, ते त्याला समजणार नाही.' त्याविषयी सांगितले जाते - कार्य सिद्ध करण्याच्या दृष्टीने प्रवृत्त होणारा मनुष्य एक विचार करत असताना दुसरा काहीतरी करतो असे म्हटले जात नाही, किंवा ज्याचा तो त्याग करतो, ते त्याला समजत नाही असेही म्हटले जात नाही.

---

‘‘အာရဘိတွာန အမတံ, ဇဟန္တော သဗ္ဗပါပကေ;

နိဒဿနဉ္စေတ္ထ ဘဝေ, မဂ္ဂဋ္ဌောရိယပုဂ္ဂလော’’တိ.

"अमृताला (निर्वाणाला) आलंबन करून, सर्व पापांचा त्याग करणारा; मार्गस्थ आर्यपुद्गल हा येथे दृष्टांत (पुरावा) असावा."

---

ဧဝမေတ္ထ ဝိရမတောပိ ဝိညာတဗ္ဗော ဝိနိစ္ဆယော.

अशा प्रकारे, येथे विरतीच्या दृष्टीने देखील निर्णय जाणावा.

---

ဖလတောတိ သဗ္ဗေ ဧဝ စေတေ ပါဏာတိပါတာဒယော ဒုဂ္ဂတိဖလနိဗ္ဗတ္တကာ ဟောန္တိ, သုဂတိယဉ္စ အနိဋ္ဌာကန္တာမနာပဝိပါကနိဗ္ဗတ္တကာ ဟောန္တိ, သမ္ပရာယေ ဒိဋ္ဌဓမ္မေ ဧဝ စ အဝေသာရဇ္ဇာဒိဖလနိဗ္ဗတ္တကာ. အပိစ ‘‘ယော သဗ္ဗလဟုသော ပါဏာတိပါတဿ ဝိပါကော မနုဿဘူတဿ အပ္ပာယုကသံဝတ္တနိကော ဟောတီ’’တိ (အ. နိ. ၈.၄၀) ဧဝမာဒိနာ နယေနေတ္ထ ဖလတောပိ ဝိညာတဗ္ဗော ဝိနိစ္ဆယော.

फलाच्या (परिणामाच्या) दृष्टीने: हे सर्व प्राणातिपात इत्यादीुकुशल दुर्गतीचे फल उत्पन्न करणारे असतात, आणि सुगतीमध्ये देखील अनिष्ट, अवांछित आणि अप्रिय विपाक (परिणाम) उत्पन्न करणारे असतात; तसेच परलोकात आणि याच जन्मात (दृष्टधर्मात) भ्याडपणा (अवैशारद्य) इत्यादी फल उत्पन्न करणारे असतात. शिवाय, 'प्राणातिपाताचा जो सर्वात सौम्य विपाक आहे, तो मनुष्य झाल्यावर अल्पायुषी बनवणारा ठरतो' इत्यादी पद्धतीने येथे फलाच्या दृष्टीने देखील निर्णय जाणावा.

---

အပိ စေတ္ထ ပါဏာတိပါတာဒိဝေရမဏီနမ္ပိ သမုဋ္ဌာနဝေဒနာမူလကမ္မဖလတော ဝိညာတဗ္ဗော ဝိနိစ္ဆယော. တတ္ထာယံ ဝိညာပနာ – သဗ္ဗာ ဧဝ စေတာ ဝေရမဏိယော စတူဟိ သမုဋ္ဌဟန္တိ ကာယတော, ကာယစိတ္တတော, ဝါစာစိတ္တတော, ကာယဝါစာစိတ္တတော စာတိ. သဗ္ဗာ ဧဝ စ သုခဝေဒနာသမ္ပယုတ္တာ ဝါ, အဒုက္ခမသုခဝေဒနာသမ္ပယုတ္တာ ဝါ, အလောဘာဒေါသမူလာ ဝါ အလောဘာဒေါသာမောဟမူလာ ဝါ. စတဿောပိ စေတ္ထ ကာယကမ္မံ, မုသာဝါဒါဝေရမဏီ ဝစီကမ္မံ, မဂ္ဂက္ခဏေ စ စိတ္တတောဝ သမုဋ္ဌဟန္တိ, သဗ္ဗာပိ မနောကမ္မံ.

शिवाय, येथे प्राणातिपात इत्यादींपासून मिळणाऱ्या विरतींचा (अलिप्ततेचा) देखील समुत्थान, वेदना, मूळ, कर्म आणि फल यांच्या दृष्टीने निर्णय जाणावा. त्याविषयी हे स्पष्टीकरण आहे - या सर्व विरती काय (शरीर), काय-चित्त (शरीर आणि मन), वाचा-चित्त (वाणी आणि मन) आणि काय-वाचा-चित्त (शरीर, वाणी आणि मन) या चार समुत्थानांमुळे उत्पन्न होतात. आणि या सर्व विरती सुखवेदनेशी संप्रयुक्त किंवा अदुःख-असुख वेदनेशी संप्रयुक्त असतात; तसेच अलोभ-अद्वेष-मूलक किंवा अलोभ-अद्वेष-अमोह-मूलक असतात. येथे चार विरती कायकर्म आहेत, मुसावादापासून विरती हे वचीकर्म आहे, आणि मार्गक्षणी (मार्गाच्या क्षणी) त्या केवळ चित्तापासूनच उत्पन्न होतात, म्हणून त्या सर्व मनोकर्म आहेत.

---

ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏိယာ စေတ္ထ အင်္ဂပစ္စင်္ဂသမ္ပန္နတာ အာရောဟပရိဏာဟသမ္ပတ္တိတာ ဇဝသမ္ပတ္တိတာ သုပ္ပတိဋ္ဌိတပါဒတာ စာရုတာ မုဒုတာ သုစိတာ သူရတာ မဟဗ္ဗလတာ ဝိဿတ္ထဝစနတာ လောကပိယတာ နေလတာ အဘေဇ္ဇပရိသတာ အစ္ဆမ္ဘိတာ ဒုပ္ပဓံသိတာ ပရူပက္ကမေန အမရဏတာ အနန္တပရိဝါရတာ သုရူပတာ သုသဏ္ဌာနတာ အပ္ပာဗာဓတာ အသောကိတာ ပိယေဟိ မနာပေဟိ သဒ္ဓိံ အဝိပ္ပယောဂတာ ဒီဃာယုကတာတိ ဧဝမာဒီနိ ဖလာနိ.

येथे प्राणातिपातापासून (जीवहिंसेपासून) विरत राहण्याचे हे परिणाम जाणावेत: अवयवांची परिपूर्णता (अंगप्रत्यंगसंपन्नता), शरीराची योग्य उंची व रुंदी (आरोहपरिणाहसंपत्ती), वेगवानता (जवसपन्नता), पाय जमिनीवर व्यवस्थित टेकणे (सुप्रतिष्ठितपादता), सौंदर्य (चारुता), कोमलता (मृदुता), स्वच्छता (शुचिता), शूरता (शूरता), महाबलशाली असणे (महाबलता), स्पष्ट व मधुर बोलणे (विसट्ठवचनता), लोकांचे प्रिय असणे (लोकरियता), निर्दोषता (नेलता), अभेद्य परिषद असणे (अभिज्जपरिसता), भयशून्य असणे (अच्छंभिता), इतरांकडून पराभूत न होणे (दुप्पधंसिता), दुसऱ्यांच्या उपक्रमामुळे (प्रयत्नामुळे) मृत्यू न येणे (परूपक्कमेन अमरणता), अनंत परिवार असणे (अनंतपरिवारता), सुंदर रूप असणे (सुरूपता), सुसंस्थानता (सुसंठणता), अल्प आजार असणे (अप्पाबाधता), शोक नसणे (असोकिता), प्रिय व मनासारख्या व्यक्तींशी वियोग न होणे (पियेहि मनापेहि सद्धिं अविप्पयोगता) आणि दीर्घायुष्य असणे (दीर्घायुकता) इत्यादी.

---

အဒိန္နာဒါနာ ဝေရမဏိယာ မဟဒ္ဓနတာ ပဟူတဓနဓညတာ အနန္တဘောဂတာ အနုပ္ပန္နဘောဂုပ္ပတ္တိတာ ဥပ္ပန္နဘောဂထာဝရတာ ဣစ္ဆိတာနံ ဘောဂါနံ ခိပ္ပပ္ပဋိလာဘိတာ ရာဇစောရုဒကဂ္ဂိအပ္ပိယဒါယာဒေဟိ အသာဓာရဏဘောဂတာ [Pg.24] အသာဓာရဏဓနပ္ပဋိလာဘိတာ လောကုတ္တမတာ နတ္ထိကဘာဝဿ အဇာနနတာ သုခဝိဟာရိတာတိ ဧဝမာဒီနိ.

अदिन्नादानापासून (चोरीपासून) विरत राहण्याचे हे परिणाम जाणावेत: महाधनवान असणे (महाधनता), भरपूर धनधान्य असणे (पहूतधनधान्यता), अनंत भोग (उपभोग्य वस्तू) असणे (अनंतभोगता), न मिळालेले भोग प्राप्त होणे (अनुप्पन्नभोगुप्पत्तिता), मिळालेले भोग स्थिर राहणे (उप्पन्नभोगथावरता), इच्छित भोगांची त्वरित प्राप्ती होणे (इच्छितानं भोगानं खिप्पप्पटिलाभिता), राजा, चोर, पाणी, अग्नी आणि अप्रिय वारसदार यांच्याशी सामायिक नसलेले (म्हणजेच त्यांच्यापासून सुरक्षित असलेले) भोग असणे (राजचोरुदकग्गिअप्पियदायादेहि असाधारणभोगता), असाधारण धनप्राप्ती होणे (असाधारणधनप्पटिलाभिता), लोकांमध्ये श्रेष्ठ असणे (लोकुत्तमता), 'काही नाही' (अभाव) ही स्थिती कधीही न अनुभवणे (नत्थिकभावस्स अजाननता) आणि सुखाने विहार करणे (सुखविहारिता) इत्यादी.

---

အဗြဟ္မစရိယာ ဝေရမဏိယာ ဝိဂတပစ္စတ္ထိကတာ သဗ္ဗဇနပိယတာ အန္နပါနဝတ္ထသယနာဒီနံ လာဘိတာ သုခသယနတာ သုခပ္ပဋိဗုဇ္ဈနတာ အပါယဘယဝိနိမုတ္တတာ ဣတ္ထိဘာဝပ္ပဋိလာဘဿ ဝါ နပုံသကဘာဝပ္ပဋိလာဘဿ ဝါ အဘဗ္ဗတာ အက္ကောဓနတာ ပစ္စက္ခကာရိတာ အပတိတက္ခန္ဓတာ အနဓောမုခတာ ဣတ္ထိပုရိသာနံ အညမညပိယတာ ပရိပုဏ္ဏိန္ဒြိယတာ ပရိပုဏ္ဏလက္ခဏတာ နိရာသင်္ကတာ အပ္ပောဿုက္ကတာ သုခဝိဟာရိတာ အကုတောဘယတာ ပိယဝိပ္ပယောဂါဘာဝတာတိ ဧဝမာဒီနိ.

अब्रह्मचर्यापासून (अब्रह्मचर्य किंवा व्यभिचारापासून) विरत राहण्याचे हे परिणाम जाणावेत: शत्रूंचा अभाव असणे (विगतपच्चत्थिकता), सर्व लोकांचे प्रिय असणे (सब्बजनप्रियता), अन्न, पाणी, वस्त्र, शय्या इत्यादींची सहज प्राप्ती होणे (अन्नपानवत्थसयनादीनं लाभिता), सुखाने झोप लागणे (सुखसयनता), सुखाने जागे होणे (सुखप्पटिवुज्झनता), अपाय (नरक इत्यादी) भयापासून मुक्त असणे (अपायभयविनिमुत्तता), स्त्रीभाव किंवा नपुंसकभाव प्राप्त न होणे (इत्थिभावप्पटिलाभस्स वा नपुंसकभावप्पटिलाभस्स वा अभब्बता), क्रोधरहित असणे (अक्कोधनता), प्रत्यक्ष कार्य करणारे असणे (पच्चक्खकारिता), मान खाली न घालणे (अपतितक्खन्धता), अधोमुख न होणे (अनधोमुखता), स्त्री-पुरुषांचे एकमेकांवर प्रेम असणे (इत्थिपुरिसानं अञ्ञमञ्ञप्रियता), परिपूर्ण इंद्रिये असणे (परिपुण्णिन्द्रियता), परिपूर्ण लक्षणे असणे (परिपुण्णलक्खणता), शंकारहित असणे (निरासङ्कता), अल्प-उत्सुकता (चिंतेचा अभाव) असणे (अप्पोस्सुक्कता), सुखाने विहार करणे (सुखविहारिता), कुठूनही भय नसणे (अकुतोभयता) आणि प्रिय व्यक्तींच्या वियोगाचा अभाव असणे (पियविप्पयोगाभावता) इत्यादी.

---

မုသာဝါဒါ ဝေရမဏိယာ ဝိပ္ပသန္နိန္ဒြိယတာ ဝိဿဋ္ဌမဓုရဘာဏိတာ သမသိတသုဒ္ဓဒန္တတာ နာတိထူလတာ နာတိကိသတာ နာတိရဿတာ နာတိဒီဃတာ သုခသမ္ဖဿတာ ဥပ္ပလဂန္ဓမုခတာ သုဿူသကပရိဇနတာ အာဒေယျဝစနတာ ကမလုပ္ပလသဒိသမုဒုလောဟိတတနုဇိဝှတာ အနုဒ္ဓတတာ အစပလတာတိ ဧဝမာဒီနိ.

मुसावादापासून (असत्य बोलण्यापासून) विरत राहण्याचे हे परिणाम जाणावेत: अत्यंत प्रसन्न इंद्रिये असणे (विप्पसन्निन्द्रियता), स्पष्ट व मधुर बोलणे (विस्सट्ठमधुरभाणिता), समान, पांढरे व स्वच्छ दात असणे (समसितसुद्धदन्तता), अतिशय स्थूल नसणे (नातिथूलता), अतिशय कृश नसणे (नातिकिसता), अतिशय बुटके नसणे (नातिरस्सता), अतिशय उंच नसणे (नातिदीघता), सुखद स्पर्श असणे (सुखसम्फस्सता), मुखातून कमळासारखा सुगंध येणे (उप्पलसगन्धमुखता), ऐकण्यास उत्सुक असणारा परिवार असणे (सुस्सूसकपरिजनता), स्वीकारार्ह (विश्वासार्ह) बोलणे असणे (आदेय्यवचनता), कमळ किंवा उत्पलासारखी मऊ, लाल व पातळ जीभ असणे (कमलुप्पलसदिसमुदुलोहिततनुजिव्हता), उद्धटपणा नसणे (अनुद्धतता) आणि चंचलता नसणे (अचपलता) इत्यादी.

---

သုရာမေရယမဇ္ဇပမာဒဋ္ဌာနာ ဝေရမဏိယာ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နေသု သဗ္ဗကိစ္စကရဏီယေသု ခိပ္ပံ ပဋိဇာနနတာ သဒါ ဥပဋ္ဌိတသတိတာ အနုမ္မတ္တကတာ ဉာဏဝန္တတာ အနလသတာ အဇဠတာ အနေလမူဂတာ အမတ္တတာ အပ္ပမတ္တတာ အသမ္မောဟတာ အစ္ဆမ္ဘိတာ အသာရမ္ဘိတာ အနုဿင်္ကိတာ သစ္စဝါဒိတာ အပိသုဏာဖရုသာသမ္ဖပလာပဝါဒိတာ ရတ္တိန္ဒိဝမတန္ဒိတတာ ကတညုတာ ကတဝေဒိတာ အမစ္ဆရိတာ စာဂဝန္တတာ သီလဝန္တတာ ဥဇုတာ အက္ကောဓနတာ ဟိရိမနတာ ဩတ္တပ္ပိတာ ဥဇုဒိဋ္ဌိကတာ မဟာပညတာ မေဓာဝိတာ ပဏ္ဍိတတာ အတ္ထာနတ္ထကုသလတာတိ ဧဝမာဒီနိ ဖလာနိ. ဧဝမေတ္ထ ပါဏာတိပါတာဒိဝေရမဏီနံ သမုဋ္ဌာနဝေဒနာမူလကမ္မဖလတောပိ ဝိညာတဗ္ဗော ဝိနိစ္ဆယော.

सुरा-मेरय-मज्ज-पमादट्ठानापासून (मद्यपानापासून) विरत राहण्याचे हे परिणाम जाणावेत: भूत, भविष्य आणि वर्तमान काळातील सर्व कर्तव्ये त्वरित समजणे (खिप्पं पटिजाननता), नेहमी स्मृती जागृत असणे (सदा उपट्ठितसतिता), कधीही वेडे न होणे (अनुम्मत्तकता), ज्ञानवान असणे (ञाणवन्तता), आळशी नसणे (अनलसता), जडबुद्धी नसणे (अजळता), मुके-बहिरे नसणे (अनेळमूकता), मद्यधुंद न होणे (अमत्तता), अप्रमत्त (जागृत) असणे (अप्पमत्तता), संभ्रमित न होणे (असम्मोहता), भयशून्य असणे (अच्छंभिता), क्रोधावेश नसणे (असारम्भिता), शंकारहित असणे (अनुस्सङ्किता), सत्यवादी असणे (सच्चवादिता), चहाडी, कठोर व निरर्थक बडबड न करणे (अपिसुणाफरुसासम्फप्पलापवादिता), रात्रंदिवस आळस नसणे (रत्तिन्दिवमतन्दितता), कृतज्ञ असणे (कृतज्ञता), कृतवेदी असणे (कृतवेदिता), मत्सररहित असणे (अमच्छरिता), त्यागशील असणे (चागवन्तता), शीलवान असणे (सीलवन्तता), सरळ (प्रामाणिक) असणे (उजुता), क्रोधरहित असणे (अक्कोधनता), मनात लज्जा (ह्री) असणे (हिरिमन्तता), पापभिरूता (ओत्तप्प) असणे (ओत्तप्पिता), सरळ दृष्टी (सम्यक् दृष्टी) असणे (उजुदिट्ठिकता), महाप्रज्ञावान असणे (महापञ्ञता), मेधावी असणे (मेधाविता), पंडित असणे (पण्डितता), आणि हित-अहित ओळखण्यात कुशळता (अत्थानत्थकुसळता) इत्यादी परिणाम जाणावेत. अशा प्रकारे, येथे प्राणातिपात इत्यादींपासून विरत राहण्याच्या बाबतीत समुत्थान, वेदना, मूळ आणि कर्मफलाच्या आधारे देखील निर्णय (विनिच्छय) समजून घ्यावा.

---

ပစ္ဆိမပဉ္စသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

नंतरच्या पाच सिक्खापदांचे स्पष्टीकरण (वर्णन)

---

ဣဒါနိ ယံ ဝုတ္တံ –

आता जे म्हटले आहे –

---

‘‘ယောဇေတဗ္ဗံ တတော ယုတ္တံ, ပစ္ဆိမေသွပိ ပဉ္စသု;

အာဝေဏိကဉ္စ ဝတ္တဗ္ဗံ, ဉေယျာ ဟီနာဒိတာပိ စာ’’တိ.

“त्यानंतरच्या (शेवटच्या) पाच सिक्खापदांमध्ये देखील जे योग्य आहे ते योजावे; आणि त्यांचे विशिष्ट (आवेणिक) गुण सांगावेत, तसेच हीन इत्यादी अवस्था देखील जाणाव्यात.”

---

တဿာယံ [Pg.25] အတ္ထဝဏ္ဏနာ – ဧတိဿာ ပုရိမပဉ္စသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာယ ယံ ယုဇ္ဇတိ, တံ တတော ဂဟေတွာ ပစ္ဆိမေသွပိ ပဉ္စသု သိက္ခာပဒေသု ယောဇေတဗ္ဗံ. တတ္ထာယံ ယောဇနာ – ယထေဝ ဟိ ပုရိမသိက္ခာပဒေသု အာရမ္မဏတော စ သုရာမေရယမဇ္ဇပမာဒဋ္ဌာနံ ရူပါယတနာဒိအညတရသင်္ခါရာရမ္မဏံ, တထာ ဣဓ ဝိကာလဘောဇနံ. ဧတေန နယေန သဗ္ဗေသံ အာရမ္မဏဘေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. အာဒါနတော စ ယထာ ပုရိမာနိ သာမဏေရေန ဝါ ဥပါသကေန ဝါ သမာဒိယန္တေန သမာဒိန္နာနိ ဟောန္တိ, တထာ ဧတာနိပိ. အင်္ဂတောပိ ယထာ တတ္ထ ပါဏာတိပါတာဒီနံ အင်္ဂဘေဒေါ ဝုတ္တော, ဧဝမိဓာပိ ဝိကာလဘောဇနဿ စတ္တာရိ အင်္ဂါနိ – ဝိကာလော, ယာဝကာလိကံ, အဇ္ဈောဟရဏံ, အနုမ္မတ္တကတာတိ. ဧတေနာနုသာရေန သေသာနမ္ပိ အင်္ဂဝိဘာဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ယထာ စ တတ္ထ သမုဋ္ဌာနတော သုရာမေရယမဇ္ဇပမာဒဋ္ဌာနံ ကာယတော စ ကာယစိတ္တတော စာတိ ဒွိသမုဋ္ဌာနံ, ဧဝမိဓ ဝိကာလဘောဇနံ. ဧတေန နယေန သဗ္ဗေသံ သမုဋ္ဌာနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယထာ စ တတ္ထ ဝေဒနာတော အဒိန္နာဒါနံ တီသု ဝေဒနာသု အညတရဝေဒနာသမ္ပယုတ္တံ, တထာ ဣဓ ဝိကာလဘောဇနံ. ဧတေန နယေန သဗ္ဗေသံ ဝေဒနာသမ္ပယောဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ယထာ စ တတ္ထ အဗြဟ္မစရိယံ လောဘမောဟမူလံ, ဧဝမိဓ ဝိကာလဘောဇနံ. အပရာနိ စ ဒွေ ဧတေန နယေန သဗ္ဗေသံ မူလဘေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ယထာ စ တတ္ထ ပါဏာတိပါတာဒယော ကာယကမ္မံ, ဧဝမိဓာပိ ဝိကာလဘောဇနာဒီနိ. ဇာတရူပရဇတပ္ပဋိဂ္ဂဟဏံ ပန ကာယကမ္မံ ဝါ သိယာ ဝစီကမ္မံ ဝါ ကာယဒွါရာဒီဟိ ပဝတ္တိသဗ္ဘာဝပရိယာယေန, န ကမ္မပထဝသေန. ဝိရမတောတိ ယထာ စ တတ္ထ ဝိရမန္တော အတ္တနော ဝါ ပရေသံ ဝါ ပါဏာတိပါတာဒိအကုသလတော ဝိရမတိ, ဧဝမိဓာပိ ဝိကာလဘောဇနာဒိအကုသလတော, ကုသလတောပိ ဝါ ဧကတော. ယထာ စ ပုရိမာ ပဉ္စ ဝေရမဏိယော စတုသမုဋ္ဌာနာ ကာယတော, ကာယစိတ္တတော, ဝါစာစိတ္တတော, ကာယဝါစာစိတ္တတော စာတိ, သဗ္ဗာ သုခဝေဒနာသမ္ပယုတ္တာ ဝါ အဒုက္ခမသုခဝေဒနာသမ္ပယုတ္တာ ဝါ, အလောဘာဒေါသမူလာ ဝါ အလောဘာဒေါသာမောဟမူလာ ဝါ, သဗ္ဗာ စ နာနပ္ပကာရဣဋ္ဌဖလနိဗ္ဗတ္တကာ, တထာ ဣဓာပီတိ.

त्या गाथेचे अर्थस्पष्टीकरण (अत्थवण्णना) खालीलप्रमाणे आहे – पहिल्या पाच सिक्खापदांच्या स्पष्टीकरणात जे काही योग्य आहे, ते तेथून घेऊन नंतरच्या पाच सिक्खापदांमध्ये देखील योजावे. तेथे ही योजना अशी आहे – ज्याप्रमाणे पहिल्या सिक्खापदांमध्ये आलंबनाच्या (आरम्मण) दृष्टीने सुरा-मेरय-मज्ज-पमादट्ठाण हे रूपायातन इत्यादींपैकी कोणत्याही एका संस्काराचे आलंबन घेणारे आहे, त्याचप्रमाणे येथे विकालभोजन (अवेळी भोजन) देखील आहे. या पद्धतीने सर्वांच्या आलंबनाचा भेद समजून घ्यावा. आणि स्वीकारण्याच्या (आदान) दृष्टीने, ज्याप्रमाणे पूर्वीची सिक्खापदे एखाद्या श्रामणेराने किंवा उपासकाने ग्रहण केली असता ती ग्रहण केलेली (समादिन्न) होतात, त्याचप्रमाणे ही देखील होतात. अंगांच्या दृष्टीने देखील, ज्याप्रमाणे तेथे प्राणातिपात इत्यादींच्या अंगांचे वर्गीकरण सांगितले आहे, त्याचप्रमाणे येथे देखील विकालभोजनाची चार अंगे आहेत – विकाल (अवेळ), यावकालिक (भोजन), गिळणे (अज्झोहरण) आणि वेडे नसणे (अनुम्मत्तकता). यानुसार उर्वरित सिक्खापदांच्या अंगांचे वर्गीकरण देखील समजून घ्यावे. आणि ज्याप्रमाणे तेथे समुत्थानाच्या दृष्टीने सुरा-मेरय-मज्ज-पमादट्ठाण हे कायिक आणि काय-चित्तजन्य अशा दोन समुत्थानांचे (द्विसमुत्थान) आहे, त्याचप्रमाणे येथे विकालभोजन आहे. या पद्धतीने सर्वांचे समुत्थान समजून घ्यावे. आणि ज्याप्रमाणे तेथे वेदनेच्या दृष्टीने अदिन्नादान हे तीन वेदनांपैकी कोणत्याही एका वेदनेशी संप्रयुक्त (युक्त) असते, त्याचप्रमाणे येथे विकालभोजन आहे. या पद्धतीने सर्वांचा वेदनासंप्रयोग समजून घ्यावा. आणि ज्याप्रमाणे तेथे अब्रह्मचर्य हे लोभ आणि मोह मूळ असणारे आहे, त्याचप्रमाणे येथे विकालभोजन आहे. आणि इतर दोन (नृत्य-गीत आणि माला-गंध इत्यादी सिक्खापदे) देखील याच पद्धतीने सर्वांच्या मुळाचा भेद समजून घ्यावा. आणि ज्याप्रमाणे तेथे प्राणातिपात इत्यादी कायकर्म आहेत, त्याचप्रमाणे येथे विकालभोजन इत्यादी देखील आहेत. परंतु जातरूप-रजत (सोने-चांदी) ग्रहण करणे हे कायिक द्वार इत्यादींद्वारे प्रवृत्तीच्या स्वभावाच्या पर्यायाने कायकर्म किंवा वचीकर्म किंवा मनोकर्म असू शकते, परंतु कर्मपथाच्या दृष्टीने नाही. 'विरमतो' (विरत राहणारा) या शब्दाच्या बाबतीत, ज्याप्रमाणे तेथे विरत राहणारा स्वतःच्या किंवा इतरांच्या प्राणातिपात इत्यादी अकुशलापासून विरत राहतो, त्याचप्रमाणे येथे देखील विकालभोजन इत्यादी अकुशलापासून किंवा कुशलापासून एका बाजूने विरत राहतो. आणि ज्याप्रमाणे पूर्वीची पाच विरती (नियम) हे कायिक, काय-चित्तजन्य, वची-चित्तजन्य आणि काय-वची-चित्तजन्य अशा चार समुत्थानांचे (चतुसमुत्थान) असतात, सर्व सुखवेदनायुक्त किंवा अदुःख-असुखवेदनायुक्त असतात, अलोभ-अदोषमूळ किंवा अलोभ-अदोष-अमोहमूळ असतात, आणि सर्व विविध प्रकारची इष्ट फळे देणारी असतात, त्याचप्रमाणे येथे देखील योजावे.

---

‘‘ယောဇေတဗ္ဗံ တတော ယုတ္တံ, ပစ္ဆိမေသွပိ ပဉ္စသု;

အာဝေဏိကဉ္စ ဝတ္တဗ္ဗံ, ဉေယျာ ဟီနာဒိတာပိ စာ’’တိ. –

“त्यानंतरच्या (शेवटच्या) पाच सिक्खापदांमध्ये देखील जे योग्य आहे ते योजावे; आणि त्यांचे विशिष्ट (आवेणिक) गुण सांगावेत, तसेच हीन इत्यादी अवस्था देखील जाणाव्यात.” –

---

ဧတ္ထ ပန ဝိကာလဘောဇနန္တိ မဇ္ဈနှိကဝီတိက္ကမေ ဘောဇနံ. ဧတဉှိ အနုညာတကာလေ ဝီတိက္ကန္တေ ဘောဇနံ, တသ္မာ ‘‘ဝိကာလဘောဇန’’န္တိ ဝုစ္စတိ[Pg.26], တတော ဝိကာလဘောဇနာ. နစ္စဂီတဝါဒိတဝိသူကဒဿနန္တိ ဧတ္ထ နစ္စံ နာမ ယံကိဉ္စိ နစ္စံ, ဂီတန္တိ ယံကိဉ္စိ ဂီတံ, ဝါဒိတန္တိ ယံကိဉ္စိ ဝါဒိတံ. ဝိသူကဒဿနန္တိ ကိလေသုပ္ပတ္တိပစ္စယတော ကုသလပက္ခဘိန္ဒနေန ဝိသူကာနံ ဒဿနံ, ဝိသူကဘူတံ ဝါ ဒဿနံ ဝိသူကဒဿနံ. နစ္စာ စ ဂီတာ စ ဝါဒိတာ စ ဝိသူကဒဿနာ စ နစ္စဂီတဝါဒိတဝိသူကဒဿနာ. ဝိသူကဒဿနဉ္စေတ္ထ ဗြဟ္မဇာလေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဂဟေတဗ္ဗံ. ဝုတ္တဉှိ တတ္ထ –

येथे 'विकालभोजन' म्हणजे दुपारची वेळ टळल्यानंतर (मध्यान्ह उलटून गेल्यानंतर) भोजन करणे. कारण हे भोजन अनुज्ञेय (परवानगी असलेल्या) वेळेचे उल्लंघन करून केले जाते, म्हणून याला 'विकालभोजन' असे म्हणतात, आणि त्या विकालभोजनापासून (विरत राहणे). 'नच्च-गीत-वादित-विसूकदस्सन' यामध्ये 'नृत्य' (नच्च) म्हणजे कोणतेही नृत्य, 'गीत' म्हणजे कोणतेही गाणे, 'वादित' म्हणजे कोणतेही वादन होय. 'विसूकदस्सन' म्हणजे क्लेशांच्या उत्पत्तीला कारणीभूत ठरून कुशल पक्षाचा नाश करणाऱ्या तमाशांचे (विसूकांचे) दर्शन घेणे, किंवा क्लेश वाढवणाऱ्या खेळांचे दर्शन घेणे म्हणजे 'विसूकदस्सन' होय. नृत्य, गीत, वादन आणि विसूकदस्सन म्हणजेच 'नच्च-गीत-वादित-विसूकदस्सन' होय. येथे 'विसूकदस्सन' चे लक्षण ब्रह्मजाल सुत्तात सांगितलेल्या पद्धतीनेच ग्रहण करावे. कारण तेथे म्हटले आहे –

---

‘‘ယထာ ဝါ ပနေကေ ဘောန္တော သမဏဗြာဟ္မဏာ သဒ္ဓါဒေယျာနိ ဘောဇနာနိ ဘုဉ္ဇိတွာ တေ ဧဝရူပံ ဝိသူကဒဿနမနုယုတ္တာ ဝိဟရန္တိ, သေယျထိဒံ, နစ္စံ ဂီတံ ဝါဒိတံ ပေက္ခံ အက္ခာနံ ပါဏိဿရံ ဝေတာလံ ကုမ္ဘထူဏံ သောဘနကံ စဏ္ဍာလံ ဝံသံ ဓောဝနံ ဟတ္ထိယုဒ္ဓံ အဿယုဒ္ဓံ မဟိံသယုဒ္ဓံ ဥသဘယုဒ္ဓံ အဇယုဒ္ဓံ မေဏ္ဍယုဒ္ဓံ ကုက္ကုဋယုဒ္ဓံ ဝဋ္ဋကယုဒ္ဓံ ဒဏ္ဍယုဒ္ဓံ မုဋ္ဌိယုဒ္ဓံ နိဗ္ဗုဒ္ဓံ ဥယျောဓိကံ ဗလဂ္ဂံ သေနာဗျူဟံ အနီကဒဿနံ ဣတိ ဝါ, ဣတိ ဧဝရူပါ ဝိသူကဒဿနာ ပဋိဝိရတော သမဏော ဂေါတမော’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၂).

जसे काही पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण, श्रद्धेने अर्पण केलेले अन्न ग्रहण करून, अशा प्रकारच्या विदूषक-दर्शनात (चित्त विचलित करणाऱ्या मनोरंजनात) मग्न राहतात; जसे की—नृत्य, गायन, वादन, नाट्य-तमाशा, आख्यान (कथा सांगणे), टाळ्या वाजवणे, वेताळ (काशाचे भांडे वाजवणे), कुंभथूण (घडा वाजवणे), शोभनक (चित्रे किंवा देखावे दाखवणे), चंडाल (लोखंडी गोळ्यांचे खेळ), बांबूवर चढून खेळ करणे, हाडे धुण्याचा खेळ, हत्तींची लढाई, घोड्यांची लढाई, म्हशींची लढाई, बैलांची लढाई, शेळ्यांची लढाई, मेंढ्यांची लढाई, कोंबड्यांची लढाई, लाव्हा पक्ष्यांची लढाई, काठ्यांची लढाई, मुष्टियुद्ध, कुस्ती, युद्ध-क्रीडा, सैन्याची मोजणी, सैन्याची व्यूहरचना आणि सेना-दर्शन; अशा प्रकारच्या विदूषक-दर्शनापासून श्रमण गौतम पूर्णपणे अलिप्त आहेत.

---

အထ ဝါ ယထာဝုတ္တေနတ္ထေန နစ္စဂီတဝါဒိတာနိ ဧဝ ဝိသူကာနိ နစ္စဂီတဝါဒိတဝိသူကာနိ, တေသံ ဒဿနံ နစ္စဂီတဝါဒိတဝိသူကဒဿနံ, တသ္မာ နစ္စဂီတဝါဒိတဝိသူကဒဿနာ. ‘‘ဒဿနသဝနာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ယထာ ‘‘သော စ ဟောတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကော ဝိပရီတဒဿနော’’တိ ဧဝမာဒီသု (အ. နိ. ၁.၃၀၈) အစက္ခုဒွါရပ္ပဝတ္တမ္ပိ ဝိသယဂ္ဂဟဏံ ‘‘ဒဿန’’န္တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ သဝနမ္ပိ ‘‘ဒဿန’’န္တွေဝ ဝုတ္တံ. ဒဿနကမျတာယ ဥပသင်္ကမိတွာ ပဿတော ဧဝ စေတ္ထ ဝီတိက္ကမော ဟောတိ. ဌိတနိသိန္နသယနောကာသေ ပန အာဂတံ ဂစ္ဆန္တဿ ဝါ အာပါထဂတံ ပဿတော သိယာ သံကိလေသော, န ဝီတိက္ကမော. ဓမ္မူပသံဟိတမ္ပိ စေတ္ထ ဂီတံ န ဝဋ္ဋတိ, ဂီတူပသံဟိတော ပန ဓမ္မော ဝဋ္ဋတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

किंवा पूर्वोक्त अर्थानुसार नृत्य, गीत आणि वादन हेच विसूक (क्लेश वाढवणारे) आहेत, म्हणून त्यांना 'नृत्य-गीत-वादन-विसूकी' म्हणतात. त्यांचे दर्शन म्हणजे 'नृत्य-गीत-वादन-विसूकी-दर्शन' होय. म्हणून 'नृत्य-गीत-वादन-विसूकी-दर्शनापासून' असे म्हटले आहे. जरी येथे 'दर्शन आणि श्रवण' (पाहणे आणि ऐकणे) असे म्हणायला हवे होते, तरीही 'तो मिथ्यादृष्टी आणि विपरीत दर्शन (दृष्टी) असलेला असतो' इत्यादी वचनांप्रमाणे, चक्षु-द्वाराशिवाय (डोळ्यांशिवाय इतर इंद्रियांद्वारे) होणाऱ्या विषयाच्या ग्रहणालाही 'दर्शन' म्हटले जाते; त्याचप्रमाणे श्रवणालाही (ऐकण्यालाही) 'दर्शन' असेच म्हटले गेले आहे. येथे पाहण्याच्या इच्छेने जवळ जाऊन पाहणाऱ्यालाच नियमभंग (अतिचार) होतो. परंतु, उभे असताना, बसलेले असताना किंवा झोपलेले असताना स्वतःहून समोर आलेल्या किंवा वाटेने जात असताना दृष्टीस पडलेल्या दृश्याला पाहणाऱ्याला केवळ संक्लेश (चित्त मलीन होणे) होऊ शकतो, नियमभंग होत नाही. येथे धर्माशी संबंधित असलेले गीत गाणे देखील योग्य नाही, परंतु गीताशी संबंधित असलेला धर्म ऐकणे योग्य आहे, असे समजावे.

---

မာလာဒီနိ ဓာရဏာဒီဟိ ယထာသင်္ချံ ယောဇေတဗ္ဗာနိ. တတ္ထ မာလာတိ ယံကိဉ္စိ ပုပ္ဖဇာတံ. ဝိလေပနန္တိ ယံကိဉ္စိ ဝိလေပနတ္ထံ ပိသိတွာ ပဋိယတ္တံ. အဝသေသံ သဗ္ဗမ္ပိ ဝါသစုဏ္ဏဓူပနာဒိကံ ဂန္ဓဇာတံ ဂန္ဓော. တံ သဗ္ဗမ္ပိ မဏ္ဍနဝိဘူသနတ္ထံ န ဝဋ္ဋတိ, ဘေသဇ္ဇတ္ထန္တု ဝဋ္ဋတိ, ပူဇနတ္ထဉ္စ အဘိဟဋံ သာဒိယတော န ကေနစိ ပရိယာယေန န ဝဋ္ဋတိ. ဥစ္စာသယနန္တိ ပမာဏာတိက္ကန္တံ ဝုစ္စတိ. မဟာသယနန္တိ အကပ္ပိယသယနံ အကပ္ပိယတ္ထရဏဉ္စ. တဒုဘယမ္ပိ သာဒိယတော [Pg.27] န ကေနစိ ပရိယာယေန ဝဋ္ဋတိ. ဇာတရူပန္တိ သုဝဏ္ဏံ. ရဇတန္တိ ကဟာပဏော, လောဟမာသကဒါရုမာသကဇတုမာသကာဒိ ယံ ယံ တတ္ထ တတ္ထ ဝေါဟာရံ ဂစ္ဆတိ, တဒုဘယမ္ပိ ဇာတရူပရဇတံ. တဿ ယေန ကေနစိ ပကာရေန သာဒိယနံ ပဋိဂ္ဂဟော နာမ, သော န ယေန ကေနစိ ပရိယာယေန ဝဋ္ဋတီတိ ဧဝံ အာဝေဏိကံ ဝတ္တဗ္ဗံ.

माला इत्यादी शब्दांचा धारण करणे इत्यादी क्रियांशी यथाक्रम संबंध जोडला पाहिजे. तेथे 'माला' म्हणजे कोणत्याही प्रकारची फुले. 'विलेपन' म्हणजे अंगाला लावण्यासाठी वाटून तयार केलेले कोणतेही सुगंधी द्रव्य. उर्वरित सर्व सुगंधी चूर्ण, धूप इत्यादी सुगंधी पदार्थ म्हणजे 'गंध' होय. हे सर्व शरीर सजवण्यासाठी किंवा सुशोभित करण्यासाठी अयोग्य (निषिद्ध) आहे, परंतु औषधासाठी योग्य आहे. पूजेसाठी आणलेले फूल किंवा गंध स्वीकारणाऱ्याला कोणत्याही प्रकारे ते अयोग्य नाही, तर ते योग्यच आहे. 'उच्चाशयन' म्हणजे प्रमाणाबाहेर (उंच) असलेले आसन किंवा मंचक. 'महाशयन' म्हणजे अयोग्य (अकल्पनीय) बिछाना आणि अयोग्य पांघरूण. या दोन्ही गोष्टींचा स्वीकार करणे कोणत्याही प्रकारे योग्य नाही. 'जातरूप' म्हणजे सोने. 'रजत' म्हणजे कहापण (नाणे), तसेच तांब्याचे माषक, लाकडाचे माषक, लाखाचे माषक इत्यादी जे जे त्या त्या ठिकाणी व्यवहारात चालतात, ते दोन्ही मिळून 'जातरूप-रजत' (सोने-चांदी/धन) म्हटले जाते. त्याचा कोणत्याही प्रकारे स्वीकार करणे किंवा त्यात आनंद मानणे यालाच 'प्रतिग्रह' (स्वीकारणे) म्हणतात. ते कोणत्याही प्रकारे योग्य नाही, असा हा विशेष नियम सांगितला पाहिजे.

---

ဒသပိ စေတာနိ သိက္ခာပဒါနိ ဟီနေန ဆန္ဒေန စိတ္တဝီရိယဝီမံသာဟိ ဝါ သမာဒိန္နာနိ ဟီနာနိ, မဇ္ဈိမေဟိ မဇ္ဈိမာနိ, ပဏီတေဟိ ပဏီတာနိ. တဏှာဒိဋ္ဌိမာနေဟိ ဝါ ဥပက္ကိလိဋ္ဌာနိ ဟီနာနိ, အနုပက္ကိလိဋ္ဌာနိ မဇ္ဈိမာနိ, တတ္ထ တတ္ထ ပညာယ အနုဂ္ဂဟိတာနိ ပဏီတာနိ. ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တေန ဝါ ကုသလစိတ္တေန သမာဒိန္နာနိ ဟီနာနိ, သသင်္ခါရိကဉာဏသမ္ပယုတ္တေန မဇ္ဈိမာနိ, အသင်္ခါရိကေန ပဏီတာနီတိ ဧဝံ ဉေယျာ ဟီနာဒိတာပိ စာတိ.

ही दहाही शिक्षापदे हीन (कनिष्ठ) छंद (इच्छा), चित्त, वीर्य (प्रयत्न) किंवा विमंसा (विचार) यांनी ग्रहण केली असता 'हीन' ठरतात; मध्यम प्रकारच्या इच्छा इत्यादींनी ग्रहण केली असता 'मध्यम' ठरतात; आणि प्रणीत (उत्कृष्ट) इच्छा इत्यादींनी ग्रहण केली असता 'प्रणीत' ठरतात. किंवा, तृष्णा, दृष्टी आणि मान (अहंकार) यांनी मलीन झालेली शिक्षापदे 'हीन' असतात; मलीन न झालेली 'मध्यम' असतात; आणि त्या त्या शिक्षापदांमध्ये प्रज्ञेने युक्त असलेली 'प्रणीत' असतात. किंवा, ज्ञानविप्रयुक्त (ज्ञानरहित) कुशल चित्ताने ग्रहण केलेली 'हीन' असतात; ससंखारिक ज्ञानसंप्रयुक्त (सप्रयत्न ज्ञानयुक्त) कुशल चित्ताने ग्रहण केलेली 'मध्यम' असतात; आणि असंखारिक (उत्स्फूर्त ज्ञानयुक्त) कुशल चित्ताने ग्रहण केलेली 'प्रणीत' असतात. अशा प्रकारे त्यांची हीनता, मध्यमत्व आणि प्रणीतत्व समजून घ्यावे.

---

ဧတ္တာဝတာ စ ယာ ပုဗ္ဗေ ‘‘ယေန ယတ္ထ ယဒါ ယသ္မာ’’တိအာဒီဟိ ဆဟိ ဂါထာဟိ သိက္ခာပဒပါဌဿ ဝဏ္ဏနတ္ထံ မာတိကာ နိက္ခိတ္တာ, သာ အတ္ထတော ပကာသိတာ ဟောတီတိ.

येथपर्यंत, पूर्वी 'येन यत्थ यदा यस्मा' इत्यादी सहा गाथांद्वारे शिक्षापद-पाठाच्या स्पष्टीकरणासाठी जी मातृका (रूपरेषा) मांडली होती, ती अर्थासह स्पष्ट झाली आहे.

---

ပရမတ္ထဇောတိကာယ ခုဒ္ဒကပါဌ-အဋ္ဌကထာယ

परमत्थजोतिका नावाच्या खुद्दकपाठ-अट्ठकथेतील...

---

သိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

शिक्षापद-वर्णन (स्पष्टीकरण) समाप्त झाले.

---

၃. ဒွတ္တိံသာကာရဝဏ္ဏနာ

३. द्वत्तिंसाकार-वर्णन (शरीराच्या बत्तीस भागांचे स्पष्टीकरण)

---

ပဒသမ္ဗန္ဓဝဏ္ဏနာ

पदसंबंध-वर्णन (शब्दांच्या संबंधांचे स्पष्टीकरण)

---

ဣဒါနိ ယဒိဒံ ဧဝံ ဒသဟိ သိက္ခာပဒေဟိ ပရိသုဒ္ဓပယောဂဿ သီလေ ပတိဋ္ဌိတဿ ကုလပုတ္တဿ အာသယပရိသုဒ္ဓတ္ထံ စိတ္တဘာဝနတ္ထဉ္စ အညတြ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒါ အပ္ပဝတ္တပုဗ္ဗံ သဗ္ဗတိတ္ထိယာနံ အဝိသယဘူတံ တေသု တေသု သုတ္တန္တေသု –

आता, अशा प्रकारे दहा शिक्षापदांद्वारे शुद्ध आचरण करणाऱ्या आणि शीलामध्ये प्रतिष्ठित असलेल्या कुलपुत्राच्या आशय-शुद्धीसाठी (उद्देशाच्या शुद्धीसाठी) आणि चित्त-भावनेसाठी, बुद्ध-उत्पत्तीचा काळ वगळता इतर वेळी कधीही न उद्भवलेली, सर्व तीर्थकरांच्या (पाखंडी लोकांच्या) कक्षेबाहेर असलेली, आणि त्या त्या सूत्तांमध्ये सांगितलेली—

---

‘‘ဧကဓမ္မော, ဘိက္ခဝေ, ဘာဝိတော ဗဟုလီကတော မဟတော သံဝေဂါယ သံဝတ္တတိ. မဟတော အတ္ထာယ သံဝတ္တတိ. မဟတော ယောဂက္ခေမာယ သံဝတ္တတိ. မဟတော သတိသမ္ပဇညာယ သံဝတ္တတိ. ဉာဏဒဿနပ္ပဋိလာဘာယ သံဝတ္တတိ. ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရာယ သံဝတ္တတိ. ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယာယ သံဝတ္တတိ. ကတမော [Pg.28] ဧကဓမ္မော? ကာယဂတာ သတိ. အမတံ တေ, ဘိက္ခဝေ, န ပရိဘုဉ္ဇန္တိ, ယေ ကာယဂတာသတိံ န ပရိဘုဉ္ဇန္တိ. အမတံ တေ, ဘိက္ခဝေ, ပရိဘုဉ္ဇန္တိ, ယေ ကာယဂတာသတိံ ပရိဘုဉ္ဇန္တိ. အမတံ တေသံ, ဘိက္ခဝေ, အပရိဘုတ္တံ ပရိဘုတ္တံ, ပရိဟီနံ အပရိဟီနံ, ဝိရဒ္ဓံ အာရဒ္ဓံ, ယေသံ ကာယဂတာ သတိ အာရဒ္ဓါ’’တိ. (အ. နိ. ၁.၅၆၄-၅၇၀) –

“भिक्खूहो, एक धर्म असा आहे, ज्याची भावना (अभ्यास) केली असता, वारंवार सराव केला असता, तो मोठ्या संवेगाला (वैराग्याला) कारणीभूत ठरतो. मोठ्या कल्याणाला कारणीभूत ठरतो. मोठ्या योगक्षेमाला (निर्वाणाला) कारणीभूत ठरतो. मोठ्या स्मृति-संप्रजन्याला (जागरूकता आणि स्पष्ट आकलनाला) कारणीभूत ठरतो. ज्ञान-दर्शन प्राप्तीला कारणीभूत ठरतो. याच जन्मात सुखपूर्वक विहाराला कारणीभूत ठरतो. विद्या आणि विमुक्तीच्या फळाच्या साक्षात्काराला कारणीभूत ठरतो. तो एक धर्म कोणता? तो म्हणजे 'कायगता सती' (शरीरावर केंद्रित असलेली स्मृती) होय. भिक्खूहो, जे कायगता सतीचा उपभोग घेत नाहीत (सराव करत नाहीत), ते अमृताचा (निर्वाणाचा) उपभोग घेत नाहीत. भिक्खूहो, जे कायगता सतीचा उपभोग घेतात, ते अमृताचा उपभोग घेतात. भिक्खूहो, ज्यांनी कायगता सतीचा सराव केला नाही, त्यांनी अमृताचा आस्वाद घेतला नाही; ज्यांनी सराव केला, त्यांनी अमृताचा आस्वाद घेतला; ज्यांची कायगता सती नष्ट झाली, त्यांचे अमृत नष्ट झाले; ज्यांची कायगता सती नष्ट झाली नाही, त्यांचे अमृत नष्ट झाले नाही; ज्यांची कायगता सती चुकली, त्यांचे अमृत चुकले; ज्यांनी कायगता सतीचा आरंभ केला, त्यांनी अमृताचा लाभ घेतला.”

---

ဧဝံ ဘဂဝတာ အနေကာကာရေန ပသံသိတွာ –

अशा प्रकारे भगवंतांनी अनेक प्रकारे (कायगता सतीची) प्रशंसा करून—

---

‘‘ကထံ ဘာဝိတာ, ဘိက္ခဝေ, ကာယဂတာသတိ ကထံ ဗဟုလီကတာ မဟဗ္ဗလာ ဟောတိ မဟာနိသံသာ? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု အရညဂတော ဝါ’’တိ (မ. နိ. ၃.၁၅၄) –

“भिक्खूहो, कायगता सतीची भावना कशी करावी, तिचा वारंवार सराव कसा करावा, जेणेकरून ती महाबलाढ्य आणि महाकल्याणकारी ठरेल? येथे, भिक्खूहो, एखादा भिक्खू अरण्यात गेलेला असतो...”

---

အာဒိနာ နယေန အာနာပါနပဗ္ဗံ ဣရိယာပထပဗ္ဗံ စတုသမ္ပဇညပဗ္ဗံ ပဋိကူလမနသိကာရပဗ္ဗံ ဓာတုမနသိကာရပဗ္ဗံ နဝ သိဝထိကပဗ္ဗာနီတိ ဣမေသံ စုဒ္ဒသန္နံ ပဗ္ဗာနံ ဝသေန ကာယဂတာသတိကမ္မဋ္ဌာနံ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ. တဿ ဘာဝနာနိဒ္ဒေသော အနုပ္ပတ္တော. တတ္ထ ယသ္မာ ဣရိယာပထပဗ္ဗံ စတုသမ္ပဇညပဗ္ဗံ ဓာတုမနသိကာရပဗ္ဗန္တိ ဣမာနိ တီဏိ ဝိပဿနာဝသေန ဝုတ္တာနိ. နဝ သိဝထိကပဗ္ဗာနိ ဝိပဿနာဉာဏေသုယေဝ အာဒီနဝါနုပဿနာဝသေန ဝုတ္တာနိ. ယာပိ စေတ္ထ ဥဒ္ဓုမာတကာဒီသု သမာဓိဘာဝနာ ဣစ္ဆေယျ, သာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝိတ္ထာရတော အသုဘဘာဝနာနိဒ္ဒေသေ ပကာသိတာ ဧဝ. အာနာပါနပဗ္ဗံ ပန ပဋိကူလမနသိကာရပဗ္ဗဉ္စေတိ ဣမာနေတ္ထ ဒွေ သမာဓိဝသေန ဝုတ္တာနိ. တေသု အာနာပါနပဗ္ဗံ အာနာပါနဿတိဝသေန ဝိသုံ ကမ္မဋ္ဌာနံယေဝ. ယံ ပနေတံ –

या आधीच्या पद्धतीने (नयाने) आनापानपब्ब (आनापान विभाग), इरियापथपब्ब (इर्यापथ विभाग), चतुसम्पजञ्ञपब्ब (चतु-संपजन्य विभाग), पटिकूलमनसिकारपब्ब (प्रतिकूल-मनसिकार विभाग), धातुमनसिकारपब्ब (धातु-मनसिकार विभाग) आणि नऊ सिवथिकपब्ब (स्मशान विभाग) अशा या चौदा विभागांच्या (पब्बांच्या) आधारे कायगतासती कम्मट्ठान (कायानुपश्यना कर्मस्थान) निर्दिष्ट केले आहे. त्याच्या भावनेचा निर्देश (सराव करण्याची पद्धत) आता प्राप्त झाला आहे. त्यामध्ये, कारण इरियापथपब्ब, चतुसम्पजञ्ञपब्ब आणि धातुमनसिकारपब्ब हे तीन विभाग विपस्सना (विपश्यना) च्या दृष्टीने सांगितले आहेत. नऊ सिवथिकपब्ब हे विपस्सना ज्ञानामध्येच आदीनवानुपस्सना (दोषांचे अनुदर्शन) च्या दृष्टीने सांगितले आहेत. आणि येथे फुगलेले प्रेत (उद्धुमातक) इत्यादींवर जी समाधी भावना करण्याची इच्छा असेल, ती विसुद्धिमग्ग (विशुद्धिमार्ग) मध्ये अशुभभावना निर्देशात सविस्तरपणे स्पष्ट केलीच आहे. परंतु आनापानपब्ब आणि पटिकूलमनसिकारपब्ब हे दोन विभाग येथे समाधीच्या दृष्टीने सांगितले आहेत. त्यापैकी आनापानपब्ब हे आनापानसती (आनापानस्मृती) च्या दृष्टीने एक स्वतंत्र कम्मट्ठानच आहे. आणि जे हे -

---

‘‘ပုန စပရံ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ဣမမေဝ ကာယံ ဥဒ္ဓံ ပါဒတလာ အဓော ကေသမတ္ထကာ တစပရိယန္တံ ပူရံ နာနပ္ပကာရဿ အသုစိနော ပစ္စဝေက္ခတိ ‘အတ္ထိ ဣမသ္မိံ ကာယေ ကေသာ, လောမာ…ပေ… မုတ္တ’’န္တိ (မ. နိ. ၃.၁၅၄).

“पुन्हा, भिक्खूहो, भिक्खू याच शरीराचे, पायाच्या तळव्यापासून वर आणि केसांच्या टोकापासून खाली, त्वचेने वेढलेल्या आणि विविध प्रकारच्या अशुद्धीने भरलेल्या शरीराचे असे निरीक्षण करतो: 'या शरीरात डोक्याचे केस आहेत, अंगावरील केस आहेत... (इत्यादी)... मूत्र आहे'.”

---

ဧဝံ တတ္ထ တတ္ထ မတ္ထလုင်္ဂံ အဋ္ဌိမိဉ္ဇေန သင်္ဂဟေတွာ ဒေသိတံ ကာယဂတာသတိကောဋ္ဌာသဘာဝနာပရိယာယံ ဒွတ္တိံသာကာရကမ္မဋ္ဌာနံ အာရဒ္ဓံ, တဿာယံ အတ္ထဝဏ္ဏနာ –

अशा प्रकारे, त्या त्या पाठांमध्ये 'अट्ठिमिञ्ज' (अस्थिमज्जा) या शब्दाने 'मत्थलुङ्ग' (मेंदू) चा समावेश करून उपदेशिलेल्या, कायगतासतीचा (शरीरावर आधारित स्मृतीचा) भाग असणाऱ्या, बत्तीस अवयवांच्या (द्वात्तीसाकार) कम्मट्ठानाची (कर्मस्थानाची) भावना सुरू केली आहे. त्याचे अर्थस्पष्टीकरण (अत्थवण्णना) खालीलप्रमाणे आहे –

---

တတ္ထ အတ္ထီတိ သံဝိဇ္ဇန္တိ. ဣမသ္မိန္တိ ယွာယံ ဥဒ္ဓံ ပါဒတလာ အဓော ကေသမတ္ထကာ တစပရိယန္တော ပူရော နာနပ္ပကာရဿ အသုစိနောတိ ဝုစ္စတိ, တသ္မိံ[Pg.29]. ကာယေတိ သရီရေ. သရီရဉှိ အသုစိသဉ္စယတော, ကုစ္ဆိတာနံ ဝါ ကေသာဒီနဉ္စေဝ စက္ခုရောဂါဒီနဉ္စ ရောဂသတာနံ အာယဘူတတော ကာယောတိ ဝုစ္စတိ. ကေသာ…ပေ… မုတ္တန္တိ ဧတေ ကေသာဒယော ဒွတ္တိံသာကာရာ, တတ္ထ ‘‘အတ္ထိ ဣမသ္မိံ ကာယေ ကေသာ အတ္ထိ လောမာ’’တိ ဧဝံ သမ္ဗန္ဓော ဝေဒိတဗ္ဗော. တေန ကိံ ကထိတံ ဟောတိ? ဣမသ္မိံ ပါဒတလာ ပဋ္ဌာယ ဥပရိ, ကေသမတ္ထကာ ပဋ္ဌာယ ဟေဋ္ဌာ, တစတော ပဋ္ဌာယ ပရိတောတိ ဧတ္တကေ ဗျာမမတ္တေ ကဠေဝရေ သဗ္ဗာကာရေနာပိ ဝိစိနန္တော န ကောစိ ကိဉ္စိ မုတ္တံ ဝါ မဏိံ ဝါ ဝေဠုရိယံ ဝါ အဂရုံ ဝါ စန္ဒနံ ဝါ ကုင်္ကုမံ ဝါ ကပ္ပူရံ ဝါ ဝါသစုဏ္ဏာဒိံ ဝါ အဏုမတ္တမ္ပိ သုစိဘာဝံ ပဿတိ, အထ ခေါ ပရမဒုဂ္ဂန္ဓဇေဂုစ္ဆံ အဿိရိကဒဿနံ နာနပ္ပကာရံ ကေသလောမာဒိဘေဒံ အသုစိမေဝ ပဿတီတိ.

त्यामध्ये, 'अत्थि' म्हणजे अस्तित्वात आहेत (आढळतात). 'इमस्मिं' म्हणजे ज्याला 'पावलांच्या तळव्यापासून वर, डोक्याच्या केसांपासून खाली, त्वचेने वेढलेले आणि विविध प्रकारच्या अशुद्धीने भरलेले' असे म्हटले जाते, त्या (शरीरात). 'काये' म्हणजे शरीरात. कारण, अशुद्धीचा संचय असल्यामुळे किंवा केस इत्यादी निंद्य गोष्टींचे आणि डोळ्यांचे आजार इत्यादी शेकडो रोगांचे आश्रयस्थान असल्यामुळे याला 'काय' (शरीर) म्हटले जाते. 'केसा... पे... मुत्तं' (केस... इत्यादी... मूत्र) हे केस इत्यादी बत्तीस प्रकार आहेत. त्यामध्ये, "या शरीरात केस आहेत, रोम (अंगावरील केस्) आहेत" असा संबंध समजून घ्यावा. याने काय सांगितले आहे? या पावलांच्या तळव्यापासून वर, डोक्याच्या केसांपासून खाली, त्वचेपासून चहूबाजूंनी वेढलेल्या, या एवढ्याशा व्याम (एक हात पसरल्याएवढ्या) शरीरात सर्व प्रकारे शोध घेतला तरी कोणालाही मोती, मणी, वैडूर्य, अगरू, चंदन, केशर, कापूर किंवा सुगंधी चूर्ण इत्यादींपैकी अणुमात्रही शुद्धता आढळत नाही; उलट अत्यंत दुर्गंधीयुक्त, घृणास्पद, अमंगल दिसणारे, केस, रोम इत्यादी विविध प्रकारचे अशुद्ध पदार्थच केवळ दिसतात.

---

အယံ တာဝေတ္ထ ပဒသမ္ဗန္ဓတော ဝဏ္ဏနာ.

हे प्रथम या (द्वात्तीसाकार कम्मट्ठानात) पदांच्या संबंधानुसार केलेले स्पष्टीकरण (वण्णना) आहे.

---

အသုဘဘာဝနာ

अशुभाची भावना (असुभभावना)

---

အသုဘဘာဝနာဝသေန ပနဿ ဧဝံ ဝဏ္ဏနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ – ဧဝမေတသ္မိံ ပါဏာတိပါတာဝေရမဏိသိက္ခာပဒါဒိဘေဒေ သီလေ ပတိဋ္ဌိတေန ပယောဂသုဒ္ဓေန အာဒိကမ္မိကေန ကုလပုတ္တေန အာသယသုဒ္ဓိယာ အဓိဂမနတ္ထံ ဒွတ္တိံသာကာရကမ္မဋ္ဌာနဘာဝနာနုယောဂမနုယုဉ္ဇိတုကာမေန ပဌမံ တာဝဿ အာဝါသကုလလာဘဂဏကမ္မဒ္ဓါနဉာတိဂန္ထရောဂဣဒ္ဓိပလိဗောဓေန ကိတ္တိပလိဗောဓေန ဝါ သဟ ဒသ ပလိဗောဓာ ဟောန္တိ. အထာနေန အာဝါသကုလလာဘဂဏဉာတိကိတ္တီသု သင်္ဂပ္ပဟာနေန, ကမ္မဒ္ဓါနဂန္ထေသု အဗျာပါရေန, ရောဂဿ တိကိစ္ဆာယာတိ ဧဝံ တေ ဒသ ပလိဗောဓာ ဥပစ္ဆိန္ဒိတဗ္ဗာ, အထာနေန ဥပစ္ဆိန္နပလိဗောဓေန အနုပစ္ဆိန္နနေက္ခမ္မာဘိလာသေန ကောဋိပ္ပတ္တသလ္လေခဝုတ္တိတံ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ခုဒ္ဒါနုခုဒ္ဒကမ္ပိ ဝိနယာစာရံ အပ္ပဇဟန္တေန အာဂမာဓိဂမသမန္နာဂတော တတော အညတရင်္ဂသမန္နာဂတော ဝါ ကမ္မဋ္ဌာနဒါယကော အာစရိယော ဝိနယာနုရူပေန ဝိဓိနာ ဥပဂန္တဗ္ဗော, ဝတ္တသမ္ပဒါယ စ အာရာဓိတစိတ္တဿ တဿ အတ္တနော အဓိပ္ပာယော နိဝေဒေတဗ္ဗော. တေန တဿ နိမိတ္တဇ္ဈာသယစရိယာဓိမုတ္တိဘေဒံ ဉတွာ ယဒိ ဧတံ ကမ္မဋ္ဌာနမနုရူပံ, အထ [Pg.30] ယသ္မိံ ဝိဟာရေ အတ္တနာ ဝသတိ, ယဒိ တသ္မိံယေဝ သောပိ ဝသိတုကာမော ဟောတိ, တတော သင်္ခေပတော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဒါတဗ္ဗံ. အထ အညတြ ဝသိတုကာမော ဟောတိ, တတော ပဟာတဗ္ဗပရိဂ္ဂဟေတဗ္ဗာဒိကထနဝသေန သပုရေက္ခာရံ ရာဂစရိတာနုကုလာဒိကထနဝသေန သပ္ပဘေဒံ ဝိတ္ထာရေန ကထေတဗ္ဗံ. တေန တံ သပုရေက္ခာရံ သပ္ပဘေဒံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဥဂ္ဂဟေတွာ အာစရိယံ အာပုစ္ဆိတွာ ယာနိ တာနိ –

परंतु, अशुभाच्या भावनेच्या (असुभभावना) दृष्टीने याचे स्पष्टीकरण याप्रमाणे समजून घ्यावे – अशा प्रकारे, प्राणातिपातापासून विरती (प्राणघात न करणे) इत्यादी शील नियमांमध्ये प्रतिष्ठित असलेल्या, शुद्ध प्रयत्न करणाऱ्या, नवशिक्या (आदिकम्मिक) कुलपुत्राने, आशय शुद्धीसाठी आणि (मार्ग-फल) प्राप्तीसाठी द्वात्तीसाकार कम्मट्ठानाच्या भावनेचा अभ्यास करण्याची इच्छा धरल्यास, सर्वप्रथम त्याला – आवास (निवासस्थान), कुल (दाते), लाभ, गण (संघ), कम्म (नवीन बांधकाम), अद्धान (प्रवास), ज्ञाती (नातेवाईक), गंथ (ग्रंथ अभ्यास), रोग (आजारपण) आणि इद्धि (ऋद्धी/अलौकिक शक्ती) किंवा कीर्ती या अडथळ्यांसह दहा प्रकारचे अडथळे (पलिबोध) असतात. त्यानंतर, त्याने आवास, कुल, लाभ, गण, ज्ञाती आणि कीर्ती यांमधील आसक्तीचा त्याग करून; कम्म, अद्धान आणि गंथ यांमध्ये व्यस्त न राहता; आणि रोगाचा उपचार करून, अशा प्रकारे ते दहा अडथळे दूर केले पाहिजेत. त्यानंतर, अडथळे दूर केलेल्या आणि नैष्क्रम्याची (नेक्खम्म - संन्यास) तीव्र इच्छा असणाऱ्या, अत्यंत संलेखाचे (खोटिप्पत्तसल्लेख - क्लेश कमी करण्याचे) जीवन स्वीकारलेल्या, अगदी लहान-सहान (खुद्दानुखुद्दरक) विनय नियमांचाही त्याग न करणाऱ्या, आगम (त्रिपिटक) आणि अधिगम (साक्षात्कार) यांनी युक्त असलेल्या किंवा त्यांपैकी कोणत्याही एका गुणाने युक्त असलेल्या कम्मट्ठान देणाऱ्या आचार्यांकडे विनयाला अनुसरून योग्य पद्धतीने जावे. आपल्या योग्य आचरणाने (वत्तसंपदा) आचार्यांचे मन प्रसन्न करून त्यांना आपला हेतू सांगावा. आचार्यांनी त्याचे निमित्त, आशय, चर्या आणि अधिमुक्ती (कल) जाणून घेऊन, जर हे कम्मट्ठान त्याच्यासाठी योग्य असेल, आणि जर तो साधक आचार्यांच्याच विहारात राहू इच्छित असेल, तर त्याला संक्षेपात (थोडक्यात) कम्मट्ठान द्यावे. जर तो दुसऱ्या ठिकाणी राहू इच्छित असेल, तर काय सोडावे आणि काय स्वीकारावे इत्यादी सांगून, तसेच रागचरिताला (आसक्तीच्या स्वभावाला) अनुकूल असे सर्व प्रकार सविस्तरपणे सांगावेत. साधकाने ते सविस्तर कम्मट्ठान ग्रहण करून, आचार्यांची अनुमती घेऊन, खालील ठिकाणे सोडून द्यावीत –

---

‘‘မဟာဝါသံ နဝါဝါသံ, ဇရာဝါသဉ္စ ပန္ထနိံ;

သောဏ္ဍိံ ပဏ္ဏဉ္စ ပုပ္ဖဉ္စ, ဖလံ ပတ္ထိတမေဝ စ.

"मोठा विहार, नवीन विहार, जुना (जीर्ण) विहार, रस्त्यावरील (चौकातील) विहार, पाण्याचे तळे असलेला विहार, पालेभाज्यांच्या बागेजवळचा विहार, फुलांच्या बागेजवळचा विहार, फळांच्या बागेजवळचा विहार आणि लोकांनी इच्छा केलेला (प्रसिद्ध) विहार;

---

‘‘နဂရံ ဒါရုနာ ခေတ္တံ, ဝိသဘာဂေန ပဋ္ဋနံ;

ပစ္စန္တသီမာသပ္ပာယံ, ယတ္ထ မိတ္တော န လဗ္ဘတိ.

"शहर, लाकूड (जंगल) आणि शेताजवळचा विहार, प्रतिकूल (विसभागा) लोकांचा विहार, बंदर (व्यापारी केंद्र) जवळील विहार, सीमावर्ती भागातील विहार, अयोग्य (असाप्पाय) विहार आणि जेथे कल्याणमित्र मिळत नाही असा विहार;

---

‘‘အဋ္ဌာရသေတာနိ ဌာနာနိ, ဣတိ ဝိညာယ ပဏ္ဍိတော;

အာရကာ ပရိဝဇ္ဇေယျ, မဂ္ဂံ သပ္ပဋိဘယံ ယထာ’’တိ. (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၅၂) –

"या अठरा जागा आहेत, असे जाणून सुज्ञ साधकाने, ज्याप्रमाणे भययुक्त मार्गाचा त्याग केला जातो, त्याप्रमाणे या जागांचा दुरूनच त्याग करावा."

---

ဧဝံ အဋ္ဌာရသ သေနာသနာနိ ပရိဝဇ္ဇေတဗ္ဗာနီတိ ဝုစ္စန္တိ. တာနိ ဝဇ္ဇေတွာ, ယံ တံ –

अशा प्रकारे ही अठरा सेनासने (निवासस्थाने) वर्ज्य करावीत असे म्हटले आहे. त्यांचा त्याग करून, जे –

---

‘‘ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, သေနာသနံ ပဉ္စင်္ဂသမန္နာဂတံ ဟောတိ? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, သေနာသနံ နာတိဒူရံ ဟောတိ, နစ္စာသန္နံ, ဂမနာဂမနသမ္ပန္နံ, ဒိဝါ အပ္ပာကိဏ္ဏံ, ရတ္တိံ အပ္ပသဒ္ဒံ အပ္ပနိဂ္ဃောသံ အပ္ပဍံသမကသဝါတာတပသရီသပသမ္ဖဿံ. တသ္မိံ ခေါ ပန သေနာသနေ ဝိဟရန္တဿ အပ္ပကသိရေန ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ စီဝရပိဏ္ဍပါတသေနာသနဂိလာနပစ္စယဘေသဇ္ဇပရိက္ခာရာ. တသ္မိံ ခေါ ပန သေနာသနေ ထေရာ ဘိက္ခူ ဝိဟရန္တိ ဗဟုဿုတာ အာဂတာဂမာ ဓမ္မဓရာ ဝိနယဓရာ မာတိကာဓရာ, တေ ကာလေန ကာလံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပရိပုစ္ဆတိ ပရိပဉှတိ ‘ဣဒံ, ဘန္တေ, ကထံ, ဣမဿ ကော အတ္ထော’တိ? တဿ, တေ အာယသ္မန္တော အဝိဝဋဉ္စေဝ ဝိဝရန္တိ, အနုတ္တာနီကတဉ္စ ဥတ္တာနိံ ကရောန္တိ, အနေကဝိဟိတေသု စ ကင်္ခါဌာနိယေသု ဓမ္မေသု ကင်္ခံ ပဋိဝိနောဒေန္တိ. ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သေနာသနံ ပဉ္စင်္ဂသမန္နာဂတံ ဟောတီ’’တိ (အ. နိ. ၁၀.၁၁). –

"भिक्खूंनो, सेनासन पाच अंगांनी युक्त कसे असते? भिक्खूंनो, येथे सेनासन (गावापासून) फार दूर नसते आणि फार जवळही नसते, येण्या-जाण्यास सोयीचे असते, दिवसा गर्दी नसलेले आणि रात्री शांत व गोंगाट नसलेले असते. तसेच डास, माश्या, वारा, ऊन आणि सरपटणारे प्राणी यांच्या त्रासापासून मुक्त असते. त्या सेनासनात राहणाऱ्या साधकाला चीवर, पिंडपात, सेनासन आणि ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिकार (औषधोपचार) विनासायास (सहजतेने) प्राप्त होतात. त्या सेनासनात बहुश्रुत, आगम (त्रिपिटक) जाणणारे, धम्मधर, विनयधर आणि मातिकाधर असे थेर भिक्खू निवास करतात. साधक वेळोवेळी त्यांच्याकडे जाऊन विचारतो, प्रश्न करतो – 'भंते, हे कसे आहे? याचा अर्थ काय आहे?' ते आयुष्यमान भिक्खू त्याला न समजलेला अर्थ स्पष्ट करून सांगतात, कठीण गोष्टी सुलभ करून सांगतात आणि अनेक प्रकारच्या शंकास्पद गोष्टींमधील शंका दूर करतात. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे सेनासन पाच अंगांनी युक्त असते."

---

ဧဝံ ပဉ္စင်္ဂသမန္နာဂတံ သေနာသနံ ဝုတ္တံ. တထာရူပံ သေနာသနံ ဥပဂမ္မ ကတသဗ္ဗကိစ္စေန ကာမေသု အာဒီနဝံ, နေက္ခမ္မေ စ အာနိသံသံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ဗုဒ္ဓသုဗုဒ္ဓတာယ [Pg.31] ဓမ္မသုဓမ္မတာယ သံဃသုပ္ပဋိပန္နတာယ စ အနုဿရဏေန စိတ္တံ ပသာဒေတွာ ယံ တံ –

अशा प्रकारे पाच अंगांनी युक्त सेनासन सांगितले आहे. अशा प्रकारच्या सेनासनात जाऊन, आपली सर्व कर्तव्ये पूर्ण केलेल्या साधकाने, कामांमधील (इंद्रियभोगांमधील) दोष आणि नैष्क्रम्यामधील (नेक्खम्म - संन्यासातील) फायदे ओळखून, तसेच बुद्धांचे सम्यक् बुद्धत्व, धम्माचे सुधम्मत्व आणि संघाचे सुप्रतिपन्नत्व (योग्य आचरण) यांचे वारंवार स्मरण करून आपले चित्त प्रसन्न करावे, आणि जे –

---

‘‘ဝစသာ မနသာ စေဝ, ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနတော ဒိသာ;

ဩကာသတော ပရိစ္ဆေဒါ, သတ္တဓုဂ္ဂဟဏံ ဝိဒူ’’တိ. –

"बुद्धिमान साधकाने (विदू) वाणीने (वाचेने), मनाने, रंगाने (वण्ण), आकाराने (सण्ठान), दिशेने, स्थानाने (ओकास) आणि मर्यादेने (परिच्छेद) अशा सात प्रकारे (कम्मट्ठानाचे) ग्रहण करावे."

---

ဧဝံ သတ္တဝိဓံ ဥဂ္ဂဟကောသလ္လံ; အနုပုဗ္ဗတော, နာတိသီဃတော, နာတိသဏိကတော, ဝိက္ခေပပ္ပဋိဗာဟနတော, ပဏ္ဏတ္တိသမတိက္ကမတော, အနုပုဗ္ဗမုဉ္စနတော, အပ္ပနာတော, တယော စ သုတ္တန္တာတိ ဧဝံ ဒသဝိဓံ မနသိကာရကောသလ္လဉ္စ ဝုတ္တံ. တံ အပရိစ္စဇန္တေန ဒွတ္တိံသာကာရဘာဝနာ အာရဘိတဗ္ဗာ. ဧဝဉှိ အာရဘတော သဗ္ဗာကာရေန ဒွတ္တိံသာကာရဘာဝနာ သမ္ပဇ္ဇတိ နော အညထာ.

अशा प्रकारे सात प्रकारचे ग्रहण-कौशल्य (उग्गहकोसल्ल); आणि अनुक्रमाने (अनुपुब्बतो), फार वेगाने नाही (नातिसीघतो), फार हळूहळू नाही (नातिसणिकतो), विक्षेप दूर करून (विक्खेपप्पटिबाहनतो), प्रज्ञप्तीचे उल्लंघन करून (पण्णत्तिसमतिक्कमतो), अनुक्रमाने सोडत जाऊन (अनुपुब्बमुञ्चनतो), अप्पनावस्थेद्वारे (अप्पनातो) आणि तीन सुत्तांचे (अधिचित्त सुत्त, सीतिभाव सुत्त, बोज्झङ्गकोसल्ल सुत्त) मनन करून, अशा प्रकारे दहा प्रकारचे मनसिकार-कौशल्य (मनसिकारकोसल्ल) सांगितले आहे. त्याचा त्याग न करता साधकाने द्वात्तीसाकार भावनेला प्रारंभ करावा. कारण अशा प्रकारे प्रारंभ करणाऱ्या साधकाची द्वात्तीसाकार भावना सर्व प्रकारे यशस्वी होते, अन्यथा नाही.

---

တတ္ထ အာဒိတောဝ တစပဉ္စကံ တာဝ ဂဟေတွာ အပိ တေပိဋကေန ‘‘ကေသာ လောမာ’’တိအာဒိနာ နယေန အနုလောမတော, တသ္မိံ ပဂုဏီဘူတေ ‘‘တစော ဒန္တာ’’တိ ဧဝမာဒိနာ နယေန ပဋိလောမတော, တသ္မိမ္ပိ ပဂုဏီဘူတေ တဒုဘယနယေနေဝ အနုလောမပ္ပဋိလောမတော ဗဟိ ဝိသဋဝိတက္ကဝိစ္ဆေဒနတ္ထံ ပါဠိပဂုဏီဘာဝတ္ထဉ္စ ဝစသာ ကောဋ္ဌာသသဘာဝပရိဂ္ဂဟတ္ထံ မနသာ စ အဒ္ဓမာသံ ဘာဝေတဗ္ဗံ. ဝစသာ ဟိဿ ဘာဝနာ ဗဟိ ဝိသဋဝိတက္ကေ ဝိစ္ဆိန္ဒိတွာ မနသာ ဘာဝနာယ ပါဠိပဂုဏတာယ စ ပစ္စယော ဟောတိ, မနသာ ဘာဝနာ အသုဘဝဏ္ဏလက္ခဏာနံ အညတရဝသေန ပရိဂ္ဂဟဿ, အထ တေနေဝ နယေန ဝက္ကပဉ္စကံ အဒ္ဓမာသံ, တတော တဒုဘယမဒ္ဓမာသံ, တတော ပပ္ဖာသပဉ္စကမဒ္ဓမာသံ, တတော တံ ပဉ္စကတ္တယမ္ပိ အဒ္ဓမာသံ, အထ အန္တေ အဝုတ္တမ္ပိ မတ္ထလုင်္ဂံ ပထဝီဓာတုအာကာရေဟိ သဒ္ဓိံ ဧကတော ဘာဝနတ္ထံ ဣဓ ပက္ခိပိတွာ မတ္ထလုင်္ဂပဉ္စကံ အဒ္ဓမာသံ, တတော ပဉ္စကစတုက္ကမ္ပိ အဒ္ဓမာသံ, အထ မေဒဆက္ကမဒ္ဓမာသံ, တတော မေဒဆက္ကေန သဟ ပဉ္စကစတုက္ကမ္ပိ အဒ္ဓမာသံ, အထ မုတ္တဆက္ကမဒ္ဓမာသံ, တတော သဗ္ဗမေဝ ဒွတ္တိံသာကာရမဒ္ဓမာသန္တိ ဧဝံ ဆ မာသေ ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနဒိသောကာသပရိစ္ဆေဒတော ဝဝတ္ထပေန္တေန ဘာဝေတဗ္ဗံ. ဧတံ မဇ္ဈိမပညံ ပုဂ္ဂလံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. မန္ဒပညေန တု ယာဝဇီဝံ ဘာဝေတဗ္ဗံ တိက္ခပညဿ န စိရေနေဝ ဘာဝနာ သမ္ပဇ္ဇတီတိ.

त्या (भावनारत) अभ्यासात अगदी सुरुवातीपासूनच प्रथम त्वचा-पंचक ग्रहण करून, त्रिपिटकधारी भिक्खूने 'केस, रोम' इत्यादी पद्धतीने अनुलोम क्रमाने, आणि तो क्रम चांगला अभ्यस्त झाल्यावर 'त्वचा, दात' इत्यादी पद्धतीने प्रतिलोम क्रमाने, आणि तो देखील अभ्यस्त झाल्यावर त्या दोन्ही पद्धतींनीच अनुलोम-प्रतिलोम क्रमाने, बाहेर भटकणाऱ्या वितर्कांना रोखण्यासाठी आणि पाळी पाठ कंठस्थ होण्यासाठी वाचेने, तसेच भागांच्या स्वभावाचे आकलन करण्यासाठी मनाने पंधरवडाभर भावना करावी. कारण वाचेने केलेली भावना बाहेर भटकणाऱ्या वितर्कांना तोडून, मनाने करावयाच्या भावनेसाठी आणि पाळी पाठाच्या परिचयासाठी साहाय्यक ठरते. मनाने केलेली भावना ही अशुभाचे वर्ण आणि लक्षणे यांपैकी कोणत्याही एका प्रकारे आकलन करण्यासाठी साहाय्यक ठरते. त्यानंतर त्याच पद्धतीने वक्क-पंचक पंधरवडाभर भावावे. त्यानंतर त्या दोन्हीचे पंधरवडाभर भावन करावे. त्यानंतर पप्फास-पंचक पंधरवडाभर भावावे. त्यानंतर त्या तिन्ही पंचकांचे पंधरवडाभर भावन करावे. त्यानंतर शेवटी न सांगितलेले देखील मथ्थलुंग (मेंदू) हे पृथ्वीधातूच्या लक्षणांसह एकत्र भावन करण्यासाठी येथे समाविष्ट करून, मथ्थलुंग-पंचक पंधरवडाभर भावावे. त्यानंतर चारही पंचकांचे पंधरवडाभर भावन करावे. त्यानंतर मेद-षट्क पंधरवडाभर भावावे. त्यानंतर मेद-षट्कासह चारही पंचकांचे पंधरवडाभर भावन करावे. त्यानंतर मुत्त-षट्क पंधरवडाभर भावावे. त्यानंतर सर्वच बत्तीस भागांचे पंधरवडाभर भावन करावे. अशा प्रकारे सहा महिने वर्ण, आकार, दिशा, स्थान आणि मर्यादा यांद्वारे निश्चित करत भावना करावी. हे मध्यम प्रज्ञा असलेल्या व्यक्तीला उद्देशून सांगितले आहे. मंद प्रज्ञा असलेल्या व्यक्तीने मात्र आयुष्यभर भावना करावी. तीक्ष्ण प्रज्ञा असलेल्या व्यक्तीची भावना लवकरच यशस्वी होते, असे जाणावे.

---

ဧတ္ထာဟ [Pg.32] – ‘‘ကထံ ပနာယမိမံ ဒွတ္တိံသာကာရံ ဝဏ္ဏာဒိတော ဝဝတ္ထပေတီ’’တိ? အယဉှိ ‘‘အတ္ထိ ဣမသ္မိံ ကာယေ ကေသာ’’တိ ဧဝမာဒိနာ နယေန တစပဉ္စကာဒိဝိဘာဂတော ဒွတ္တိံသာကာရံ ဘာဝေန္တော ကေသာ တာဝ ဝဏ္ဏတော ကာဠကာတိ ဝဝတ္ထပေတိ, ယာဒိသကာ ဝါနေန ဒိဋ္ဌာ ဟောန္တိ. သဏ္ဌာနတော ဒီဃဝဋ္ဋလိကာ တုလာဒဏ္ဍမိဝါတိ ဝဝတ္ထပေတိ. ဒိသတော ပန ယသ္မာ ဣမသ္မိံ ကာယေ နာဘိတော ဥဒ္ဓံ ဥပရိမာ ဒိသာ အဓော ဟေဋ္ဌိမာတိ ဝုစ္စတိ, တသ္မာ ဣမဿ ကာယဿ ဥပရိမာယ ဒိသာယ ဇာတာတိ ဝဝတ္ထပေတိ. ဩကာသတော နလာဋန္တကဏ္ဏစူဠိကဂလဝါဋကပရိစ္ဆိန္နေ သီသစမ္မေ ဇာတာတိ. တတ္ထ ယထာ ဝမ္မိကမတ္ထကေ ဇာတာနိ ကုဏ္ဌတိဏာနိ န ဇာနန္တိ ‘‘မယံ ဝမ္မိကမတ္ထကေ ဇာတာနီ’’တိ; နပိ ဝမ္မိကမတ္ထကော ဇာနာတိ ‘‘မယိ ကုဏ္ဌတိဏာနိ ဇာတာနီ’’တိ; ဧဝမေဝ န ကေသာ ဇာနန္တိ ‘‘မယံ သီသစမ္မေ ဇာတာ’’တိ, နပိ သီသစမ္မံ ဇာနာတိ ‘‘မယိ ကေသာ ဇာတာ’’တိ. အာဘောဂပစ္စဝေက္ခဏဝိရဟိတာ ဟိ ဧတေ ဓမ္မာ အစေတနာ အဗျာကတာ သုညာ ပရမဒုဂ္ဂန္ဓဇေဂုစ္ဆပ္ပဋိကူလာ, န သတ္တော န ပုဂ္ဂလောတိ ဝဝတ္ထပေတိ. ပရိစ္ဆေဒတောတိ ဒုဝိဓော ပရိစ္ဆေဒေါ သဘာဂဝိသဘာဂဝသေန. တတ္ထ ကေသာ ဟေဋ္ဌာ ပတိဋ္ဌိတစမ္မတလေန တတ္ထ ဝီဟဂ္ဂမတ္တံ ပဝိသိတွာ ပတိဋ္ဌိတေန အတ္တနော မူလတလေန စ ဥပရိ အာကာသေန တိရိယံ အညမညေန ပရိစ္ဆိန္နာတိ ဧဝံ သဘာဂပရိစ္ဆေဒတော, ကေသာ န အဝသေသဧကတိံသာကာရာ. အဝသေသာ ဧကတိံသာ န ကေသာတိ ဧဝံ ဝိသဘာဂပရိစ္ဆေဒတော စ ဝဝတ္ထပေတိ. ဧဝံ တာဝ ကေသေ ဝဏ္ဏာဒိတော ဝဝတ္ထပေတိ.

येथे विचारले आहे – 'पण हा साधक या बत्तीस भागांचे वर्ण इत्यादींद्वारे कसे निर्धारण करतो?' कारण हा साधक 'या शरीरात केस आहेत' इत्यादी पद्धतीने त्वचा-पंचक इत्यादी विभागांद्वारे बत्तीस भागांची भावना करताना, केस हे वर्णाने काळे आहेत असे निश्चित करतो, किंवा त्याने जसे पाहिले असतील तसे निश्चित करतो. आकाराने ते लांब व गोल असून कापसाच्या पिंजलेल्या वातीसारखे आहेत, असे निश्चित करतो. दिशेच्या बाबतीत, कारण या शरीरात नाभीच्या वरच्या भागाला 'वरची दिशा' आणि नाभीच्या खालच्या भागाला 'खालची दिशा' म्हटले जाते, म्हणून ते या शरीराच्या वरच्या दिशेला उत्पन्न झाले आहेत, असे निश्चित करतो. स्थानाने ते कपाळाचा शेवट, कानांच्या पाळ्या आणि मानेचा खळगा यांनी मर्यादित असलेल्या डोक्याच्या त्वचेवर उत्पन्न झाले आहेत, असे निश्चित करतो. त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे वारुळाच्या माथ्यावर उगवलेले कुंठ-गवत हे जाणत नाही की 'आम्ही वारुळाच्या माथ्यावर उगवलो आहोत'; आणि वारुळाचा माथाही जाणत नाही की 'माझ्यावर कुंठ-गवत उगवले आहे'; त्याचप्रमाणे केस जाणत नाहीत की 'आम्ही डोक्याच्या त्वचेवर उत्पन्न झालो आहोत', आणि डोक्याची त्वचाही जाणत नाही की 'माझ्यावर केस उत्पन्न झाले आहेत'. कारण हे घटक इच्छा आणि प्रत्यवेक्षण यांनी रहित, अचेतन, अव्याकृत, शून्य, अत्यंत दुर्गंधीयुक्त, घृणास्पद व प्रतिकूल आहेत; ते सत्व नाहीत आणि पुद्गल नाहीत, असे तो निश्चित करतो. मर्यादेने विचार केला तर सभाग आणि विसभाग अशा दोन प्रकारच्या मर्यादा आहेत. त्यामध्ये, केस हे खाली डोक्याच्या त्वचेच्या थराने—जिथे ते तांदळाच्या दाण्याइतके आत शिरून स्थिर झाले आहेत अशा स्वतःच्या मुळाच्या भागाने—वर आकाशाने आणि बाजूला एकमेकांशी मर्यादित आहेत, हा त्यांचा सभाग-परिच्छेद होय. केस हे उर्वरित एकतीस भाग नव्हेत आणि उर्वरित एकतीस भाग हे केस नव्हेत, हा त्यांचा विसभाग-परिच्छेद होय, असे तो निश्चित करतो. अशा प्रकारे तो प्रथम केसांचे वर्ण इत्यादींद्वारे निर्धारण करतो.

---

အဝသေသေသု လောမာ ဝဏ္ဏတော ယေဘုယျေန နီလဝဏ္ဏာတိ ဝဝတ္ထပေတိ, ယာဒိသကာ ဝါနေန ဒိဋ္ဌာ ဟောန္တိ. သဏ္ဌာနတော ဩဏတစာပသဏ္ဌာနာ, ဥပရိ ဝင်္ကတာလဟီရသဏ္ဌာနာ ဝါ, ဒိသတော ဒွီသု ဒိသာသု ဇာတာ, ဩကာသတော ဟတ္ထတလပါဒတလေ ဌပေတွာ ယေဘုယျေန အဝသေသသရီရစမ္မေ ဇာတာတိ.

उर्वरित भागांमध्ये, रोम (अंगावरील लव) हे वर्णाने बहुतांश करून निळसर-काळे असतात, किंवा त्याने जसे पाहिले असतील तसे तो निश्चित करतो. आकाराने ते वाकलेल्या धनुष्यासारखे असतात, किंवा वरच्या बाजूला वाकलेल्या ताडाच्या पानांच्या शिरेसारखे असतात. दिशेने ते दोन्ही दिशांमध्ये उत्पन्न झालेले असतात. स्थानाने तळहात आणि तळपाय वगळता बहुतांश करून उर्वरित शरीराच्या त्वचेवर उत्पन्न झालेले असतात, असे तो निश्चित करतो.

---

တတ္ထ ယထာ ပုရာဏဂါမဋ္ဌာနေ ဇာတာနိ ဒဗ္ဗတိဏာနိ န ဇာနန္တိ ‘‘မယံ ပုရာဏဂါမဋ္ဌာနေ ဇာတာနီ’’တိ, န စ ပုရာဏဂါမဋ္ဌာနံ ဇာနာတိ ‘‘မယိ ဒဗ္ဗတိဏာနိ ဇာတာနီ’’တိ, ဧဝမေဝ န လောမာ ဇာနန္တိ ‘‘မယံ သရီရစမ္မေ ဇာတာ’’တိ, နပိ သရီရစမ္မံ ဇာနာတိ ‘‘မယိ လောမာ ဇာတာ’’တိ. အာဘောဂပစ္စဝေက္ခဏဝိရဟိတာ ဟိ ဧတေ ဓမ္မာ အစေတနာ အဗျာကတာ သုညာ [Pg.33] ပရမဒုဂ္ဂန္ဓဇေဂုစ္ဆပဋိကူလာ, န သတ္တော န ပုဂ္ဂလောတိ ဝဝတ္ထပေတိ. ပရိစ္ဆေဒတော ဟေဋ္ဌာ ပတိဋ္ဌိတစမ္မတလေန တတ္ထ လိက္ခာမတ္တံ ပဝိသိတွာ ပတိဋ္ဌိတေန အတ္တနော မူလေန စ ဥပရိ အာကာသေန တိရိယံ အညမညေန ပရိစ္ဆိန္နာတိ ဝဝတ္ထပေတိ. အယမေတေသံ သဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ, ဝိသဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ ပန ကေသသဒိသော ဧဝါတိ ဧဝံ လောမေ ဝဏ္ဏာဒိတော ဝဝတ္ထပေတိ.

त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे जुन्या पडक्या गावाच्या जागी उगवलेले दब्ब-गवत हे जाणत नाही की 'आम्ही जुन्या गावाच्या जागी उगवलो आहोत'; आणि ते जुने गावही जाणत नाही की 'माझ्यामध्ये दब्ब-गवत उगवले आहे'; त्याचप्रमाणे रोम जाणत नाहीत की 'आम्ही शरीराच्या त्वचेवर उत्पन्न झालो आहोत', आणि शरीराची त्वचाही जाणत नाही की 'माझ्यावर रोम उत्पन्न झाले आहेत'. कारण हे घटक इच्छा आणि प्रत्यवेक्षण यांनी रहित, अचेतन, अव्याकृत, शून्य, अत्यंत दुर्गंधीयुक्त, घृणास्पद व प्रतिकूल आहेत; ते सत्व नाहीत आणि पुद्गल नाहीत, असे तो निश्चित करतो. मर्यादेने ते खाली त्वचेच्या थराने—जिथे ते एका उवेच्या अंड्याइतक्या सूक्ष्म भागात आत शिरून स्थिर झाले आहेत अशा स्वतःच्या मुळाने—वर आकाशाने आणि बाजूला एकमेकांशी मर्यादित आहेत, असे तो निश्चित करतो. हा त्यांचा सभाग-परिच्छेद आहे, आणि विसभाग-परिच्छेद तर केसांसारखाच आहे; अशा प्रकारे तो रोमांचे वर्ण इत्यादींद्वारे निर्धारण करतो.

---

တတော ပရံ နခါ ယဿ ပရိပုဏ္ဏာ, တဿ ဝီသတိ. တေ သဗ္ဗေပိ ဝဏ္ဏတော မံသဝိနိမုတ္တောကာသေ သေတာ, မံသသမ္ဗန္ဓေ တမ္ဗဝဏ္ဏာတိ ဝဝတ္ထပေတိ. သဏ္ဌာနတော ယထာသကပတိဋ္ဌိတောကာသသဏ္ဌာနာ, ယေဘုယျေန မဓုကဖလဋ္ဌိကသဏ္ဌာနာ, မစ္ဆသကလိကသဏ္ဌာနာ ဝါတိ ဝဝတ္ထပေတိ. ဒိသတော ဒွီသု ဒိသာသု ဇာတာ, ဩကာသတော အင်္ဂုလီနံ အဂ္ဂေသု ပတိဋ္ဌိတာတိ.

त्यानंतर नखे; ज्याचे सर्व अवयव पूर्ण आहेत, त्याला वीस नखे असतात. ती सर्व वर्णाने मांसापासून सुटलेल्या भागात पांढरी असतात, आणि मांसाशी जोडलेल्या भागात तांबूस रंगाची असतात, असे तो निश्चित करतो. आकाराने ती आपापल्या स्थानाच्या आकारानुसार असतात; बहुतांश करून ती महुआच्या फळाच्या बीच्या आकाराची किंवा माशाच्या खवल्यांसारख्या आकाराची असतात, असे तो निश्चित करतो. दिशेने ती दोन्ही दिशांमध्ये उत्पन्न झालेली असतात, आणि स्थानाने ती बोटांच्या टोकांवर स्थित असतात.

---

တတ္ထ ယထာ နာမ ဂါမဒါရကေဟိ ဒဏ္ဍကဂ္ဂေသု မဓုကဖလဋ္ဌိကာ ဌပိတာ န ဇာနန္တိ ‘‘မယံ ဒဏ္ဍကဂ္ဂေသု ဌပိတာ’’တိ, နပိ ဒဏ္ဍကာ ဇာနန္တိ ‘‘အမှေသု မဓုကဖလဋ္ဌိကာ ဌပိတာ’’တိ; ဧဝမေဝ နခါ န ဇာနန္တိ ‘‘မယံ အင်္ဂုလီနံ အဂ္ဂေသု ပတိဋ္ဌိတာ’’တိ, နပိ အင်္ဂုလိယော ဇာနန္တိ ‘‘အမှာကံ အဂ္ဂေသု နခါ ပတိဋ္ဌိတာ’’တိ. အာဘောဂပစ္စဝေက္ခဏဝိရဟိတာ ဟိ ဧတေ ဓမ္မာ အစေတနာ…ပေ… န ပုဂ္ဂလောတိ ဝဝတ္ထပေတိ. ပရိစ္ဆေဒတော ဟေဋ္ဌာ မူလေ စ အင်္ဂုလိမံသေန, တတ္ထ ပတိဋ္ဌိတတလေန ဝါ ဥပရိ အဂ္ဂေ စ အာကာသေန, ဥဘတောပဿေသု အင်္ဂုလီနံ ဥဘတောကောဋိစမ္မေန ပရိစ္ဆိန္နာတိ ဝဝတ္ထပေတိ. အယမေတေသံ သဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ, ဝိသဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ ပန ကေသသဒိသော ဧဝါတိ ဧဝံ နခေ ဝဏ္ဏာဒိတော ဝဝတ္ထပေတိ.

त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे गावातील मुलांनी काठ्यांच्या टोकांवर ठेवलेल्या महुआच्या बिया जाणत नाहीत की 'आम्हाला काठ्यांच्या टोकांवर ठेवले आहे'; आणि काठ्याही जाणत नाहीत की 'आमच्यावर महुआच्या बिया ठेवल्या आहेत'; त्याचप्रमाणे नखे जाणत नाहीत की 'आम्ही बोटांच्या टोकांवर स्थित आहोत', आणि बोटेही जाणत नाहीत की 'आमच्या टोकांवर नखे स्थित आहेत'. कारण हे घटक इच्छा आणि प्रत्यवेक्षण यांनी रहित, अचेतन... (पेय्याल)... पुद्गल नाहीत, असे तो निश्चित करतो. मर्यादेने ती खाली मुळाशी बोटांच्या मांसाने आणि तिथे असलेल्या त्वचेच्या थराने, वर टोकाकडे आकाशाने आणि दोन्ही बाजूंना बोटांच्या दोन्ही कडांच्या त्वचेने मर्यादित आहेत, असे तो निश्चित करतो. हा त्यांचा सभाग-परिच्छेद आहे, आणि विसभाग-परिच्छेद तर केसांसारखाच आहे; अशा प्रकारे तो नखांचे वर्ण इत्यादींद्वारे निर्धारण करतो.

---

တတော ပရံ ဒန္တာ ယဿ ပရိပုဏ္ဏာ, တဿ ဒွတ္တိံသ. တေ သဗ္ဗေပိ ဝဏ္ဏတော သေတဝဏ္ဏာတိ ဝဝတ္ထပေတိ. ယဿ သမသဏ္ဌိတာ ဟောန္တိ, တဿ ခရပတ္တစ္ဆိန္နသင်္ခပဋလမိဝ သမဂန္ထိတသေတကုသုမမကုဠမာလာ ဝိယ စ ခါယန္တိ. ယဿ ဝိသမသဏ္ဌိတာ, တဿ ဇိဏ္ဏအာသနသာလာပီဌကပဋိပါဋိ ဝိယ နာနာသဏ္ဌာနာတိ သဏ္ဌာနတော ဝဝတ္ထပေတိ. တေသဉှိ ဥဘယဒန္တပန္တိပရိယောသာနေသု ဟေဋ္ဌတော ဥပရိတော စ ဒွေ ဒွေ ကတွာ အဋ္ဌ ဒန္တာ စတုကောဋိကာ စတုမူလိကာ အာသန္ဒိကသဏ္ဌာနာ, တေသံ ဩရတော တေနေဝ [Pg.34] ကမေန သန္နိဝိဋ္ဌာ အဋ္ဌ ဒန္တာ တိကောဋိကာ တိမူလိကာ သိင်္ဃာဋကသဏ္ဌာနာ. တေသမ္ပိ ဩရတော တေနေဝ ကမေန ဟေဋ္ဌတော ဥပရိတော စ ဧကမေကံ ကတွာ စတ္တာရော ဒန္တာ ဒွိကောဋိကာ ဒွိမူလိကာ ယာနကူပတ္ထမ္ဘိနီသဏ္ဌာနာ. တေသမ္ပိ ဩရတော တေနေဝ ကမေန သန္နိဝိဋ္ဌာ စတ္တာရော ဒါဌာဒန္တာ ဧကကောဋိကာ ဧကမူလိကာ မလ္လိကာမကုဠသဏ္ဌာနာ. တတော ဥဘယဒန္တပန္တိဝေမဇ္ဈေ ဟေဋ္ဌာ စတ္တာရော ဥပရိ စတ္တာရော ကတွာ အဋ္ဌ ဒန္တာ ဧကကောဋိကာ ဧကမူလိကာ တုမ္ဗဗီဇသဏ္ဌာနာ. ဒိသတော ဥပရိမာယ ဒိသာယ ဇာတာ. ဩကာသတော ဥပရိမာ ဥပရိမဟနုကဋ္ဌိကေ အဓောကောဋိကာ, ဟေဋ္ဌိမာ ဟေဋ္ဌိမဟနုကဋ္ဌိကေ ဥဒ္ဓံကောဋိကာ ဟုတွာ ပတိဋ္ဌိတာတိ.

त्यानंतर, ज्याचे दात पूर्ण आहेत, त्याचे बत्तीस दात असतात. ते सर्व रंगाने पांढरे आहेत, असे तो निश्चित करतो. ज्याचे दात समप्रमाणात स्थित असतात, त्याचे दात करवतीने कापलेल्या शंखाच्या तुकड्याप्रमाणे किंवा व्यवस्थित गुंफलेल्या पांढऱ्या मोगऱ्याच्या कळ्यांच्या माळेप्रमाणे दिसतात. ज्याचे दात विषम स्थित असतात, त्याचे दात जुन्या धर्मशाळेत ठेवलेल्या लाकडी पाटांच्या रांगेप्रमाणे वेगवेगळ्या आकाराचे दिसतात, असे आकारावरून निश्चित करतो. त्या बत्तीस दातांपैकी दोन्ही बाजूंच्या दातांच्या रांगांच्या शेवटी, खालील आणि वरील बाजूला दोन-दोन मिळून आठ दात (दाढा) चार कोपरे व चार मुळे असणारे आणि आसंदीच्या (खुर्चीच्या) आकाराचे असतात. त्यांच्या आतल्या बाजूला त्याच क्रमाने असलेले आठ दात तीन कोपरे व तीन मुळे असणारे आणि शिंगाड्याच्या आकाराचे असतात. त्यांच्याही आतल्या बाजूला त्याच क्रमाने खाली आणि वर प्रत्येकी एक-एक मिळून चार दात दोन कोपरे व दोन मुळे असणारे आणि गाडीच्या खांबाच्या आकाराचे असतात. त्यांच्याही आतल्या बाजूला त्याच क्रमाने असलेले चार सुळे दात एक कोपरा व एक मूळ असणारे आणि मोगऱ्याच्या कळीच्या आकाराचे असतात. त्यानंतर दोन्ही दातांच्या रांगांच्या मध्यभागी खाली चार आणि वर चार मिळून आठ दात एक कोपरा व एक मूळ असणारे आणि भोपळ्याच्या बीच्या आकाराचे असतात. दिशेच्या दृष्टीने ते शरीराच्या वरील भागात उत्पन्न झालेले असतात. स्थानाच्या दृष्टीने, वरचे दात वरच्या जबड्याच्या हाडात खालच्या दिशेने टोक असणारे आणि खालचे दात खालच्या जबड्याच्या हाडात वरच्या दिशेने टोक असणारे होऊन स्थित असतात, असे निश्चित करतो.

---

တတ္ထ ယထာ နဝကမ္မိကပုရိသေန ဟေဋ္ဌာ သိလာတလေ ပတိဋ္ဌာပိတာ ဥပရိမတလေ ပဝေသိတာ ထမ္ဘာ န ဇာနန္တိ ‘‘မယံ ဟေဋ္ဌာသိလာတလေ ပတိဋ္ဌာပိတာ, ဥပရိမတလေ ပဝေသိတာ’’တိ, န ဟေဋ္ဌာသိလာတလံ ဇာနာတိ ‘‘မယိ ထမ္ဘာ ပတိဋ္ဌာပိတာ’’တိ, န ဥပရိမတလံ ဇာနာတိ ‘‘မယိ ထမ္ဘာ ပဝိဋ္ဌာ’’တိ; ဧဝမေဝ ဒန္တာ န ဇာနန္တိ ‘‘မယံ ဟေဋ္ဌာဟနုကဋ္ဌိကေ ပတိဋ္ဌိတာ, ဥပရိမဟနုကဋ္ဌိကေ ပဝိဋ္ဌာ’’တိ, နာပိ ဟေဋ္ဌာဟနုကဋ္ဌိကံ ဇာနာတိ ‘‘မယိ ဒန္တာ ပတိဋ္ဌိတာ’’တိ, န ဥပရိမဟနုကဋ္ဌိကံ ဇာနာတိ ‘‘မယိ ဒန္တာ ပဝိဋ္ဌာ’’တိ. အာဘောဂပစ္စဝေက္ခဏဝိရဟိတာ ဟိ ဧတေ ဓမ္မာ…ပေ… န ပုဂ္ဂလောတိ. ပရိစ္ဆေဒတော ဟေဋ္ဌာ ဟနုကဋ္ဌိကူပေန ဟနုကဋ္ဌိကံ ပဝိသိတွာ ပတိဋ္ဌိတေန အတ္တနော မူလတလေန စ ဥပရိ အာကာသေန တိရိယံ အညမညေန ပရိစ္ဆိန္နာတိ ဝဝတ္ထပေတိ. အယမေတေသံ သဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ, ဝိသဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ ပန ကေသသဒိသော ဧဝါတိ ဧဝံ ဒန္တေ ဝဏ္ဏာဒိတော ဝဝတ္ထပေတိ.

तेथे, ज्याप्रमाणे एखाद्या नवीन बांधकाम करणाऱ्या माणसाने खालच्या शिलातळावर उभे केलेले आणि वरच्या छतामध्ये बसवलेले खांब हे जाणत नाहीत की, 'आम्ही खालच्या शिलातळावर उभे केले गेलो आहोत आणि वरच्या छतामध्ये बसवले गेलो आहोत'; तसेच खालचा शिलातळही जाणत नाही की, 'माझ्यावर खांब उभे केले गेले आहेत'; आणि वरचे छतही जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये खांब बसवले गेले आहेत'; त्याचप्रमाणे दातही जाणत नाहीत की, 'आम्ही खालच्या जबड्याच्या हाडात स्थित आहोत आणि वरच्या जबड्याच्या हाडात बसवलेले आहोत'; तसेच खालचा जबडाही जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये दात स्थित आहेत'; आणि वरचा जबडाही जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये दात बसवलेले आहेत'. कारण हे सर्व धर्म विचार आणि चिंतनाने रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल नाही, असे निश्चित करतो. मर्यादेच्या दृष्टीने, खाली जबड्याच्या हाडाच्या छिद्रातून जबड्याच्या हाडात प्रवेश करून स्थित असलेल्या स्वतःच्या मुळाच्या भागाने, वर पोकळीने आणि बाजूला एकमेकांशी मर्यादित आहेत, असे निश्चित करतो. हा त्यांचा सजातीय विभाग आहे; आणि विजातीय विभाग तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे दातांना रंग इत्यादींच्या आधारे निश्चित करतो.

---

တတော ပရံ အန္တောသရီရေ နာနာကုဏပသဉ္စယပ္ပဋိစ္ဆာဒကံ တစော ဝဏ္ဏတော သေတောတိ ဝဝတ္ထပေတိ. သော ဟိ ယဒိပိ ဆဝိရာဂရဉ္ဇိတတ္တာ ကာဠကောဒါတာဒိဝဏ္ဏဝသေန နာနာဝဏ္ဏော ဝိယ ဒိဿတိ, တထာပိ သဘာဂဝဏ္ဏေန သေတော ဧဝ. သော ပနဿ သေတဘာဝေါ အဂ္ဂိဇာလာဘိဃာတပဟရဏပဟာရာဒီဟိ ဝိဒ္ဓံသိတာယ ဆဝိယာ ပါကဋော ဟောတိ. သဏ္ဌာနတော သင်္ခေပေန ကဉ္စုကသဏ္ဌာနော, ဝိတ္ထာရေန နာနာသဏ္ဌာနောတိ. တထာ ဟိ ပါဒင်္ဂုလိတ္တစော ကောသကာရကကောသသဏ္ဌာနော, ပိဋ္ဌိပါဒတ္တစော ပုဋဗဒ္ဓူပါဟနသဏ္ဌာနော, ဇင်္ဃတ္တစော ဘတ္တပုဋကတာလပဏ္ဏသဏ္ဌာနော[Pg.35], ဦရုတ္တစော တဏ္ဍုလဘရိတဒီဃတ္ထဝိကသဏ္ဌာနော, အာနိသဒတ္တစော ဥဒကပူရိတပဋပရိဿာဝနသဏ္ဌာနော, ပိဋ္ဌိတ္တစော ဖလကောနဒ္ဓစမ္မသဏ္ဌာနော, ကုစ္ဆိတ္တစော ဝီဏာဒေါဏိကောနဒ္ဓစမ္မသဏ္ဌာနော, ဥရတ္တစော ယေဘုယျေန စတုရဿသဏ္ဌာနော, ဒွိဗာဟုတ္တစော တူဏီရောနဒ္ဓစမ္မသဏ္ဌာနော, ပိဋ္ဌိဟတ္ထတ္တစော ခုရကောသသဏ္ဌာနော ဖဏကတ္ထဝိကသဏ္ဌာနော ဝါ, ဟတ္ထင်္ဂုလိတ္တစော ကုဉ္စိကာကောသသဏ္ဌာနော, ဂီဝတ္တစော ဂလကဉ္စုကသဏ္ဌာနော, မုခတ္တစော ဆိဒ္ဒါဝဆိဒ္ဒကိမိကုလာဝကသဏ္ဌာနော, သီသတ္တစော ပတ္တတ္ထဝိကသဏ္ဌာနောတိ.

त्यानंतर, शरीराच्या आत विविध प्रकारच्या अशुद्ध संचयाला झाकणारी त्वचा रंगाने पांढरी आहे, असे निश्चित करतो. जरी ती त्वचा बाह्य त्वचेच्या रंगाच्या आसक्तीमुळे काळ्या, पांढऱ्या इत्यादी रंगांच्या प्रभावाने विविध रंगांची असल्यासारखी दिसते, तरीही तिच्या नैसर्गिक रंगाने ती पांढरीच असते. तिचा तो पांढरेपणा आगीच्या ज्वाळांचा दाह, प्रहार किंवा जखम इत्यादींमुळे बाह्य त्वचा नष्ट झाल्यावर स्पष्टपणे दिसून येतो. आकाराच्या दृष्टीने, संक्षेपाने ती चिलखताच्या आकाराची असते आणि विस्ताराने विविध आकारांची असते. जसे की, पायाच्या बोटांची त्वचा रेशमाच्या कीटकाच्या कोशाच्या आकाराची असते; पायाच्या पाठीची त्वचा बांधलेल्या पादत्राणाच्या आकाराची असते; पिंढरीची त्वचा पानांच्या द्रोणात बांधलेल्या भातासारखी किंवा ताडाच्या पानाच्या आकाराची असते; मांडीची त्वचा तांदळाने भरलेल्या लांब पिशवीच्या आकाराची असते; नितंबाची त्वचा पाण्याने भरलेल्या कापडी गाळणीच्या आकाराची असते; पाठीची त्वचा लाकडी पाटावर ताणून बसवलेल्या चामड्याच्या आकाराची असते; पोटाची त्वचा विणेच्या पोकळीवर ताणून बसवलेल्या चामड्याच्या आकाराची असते; छातीची त्वचा बहुतांश करून चौकोनी आकाराची असते; दोन्ही हातांची त्वचा भात्यावर ताणून बसवलेल्या चामड्याच्या आकाराची असते; हाताच्या पाठीची त्वचा वस्तऱ्याच्या कोशाच्या आकाराची किंवा कंगव्याच्या पिशवीच्या आकाराची असते; हाताच्या बोटांची त्वचा किल्लीच्या कोशाच्या आकाराची असते; मानेची त्वचा गळ्याच्या अंगरख्याच्या आकाराची असते; चेहऱ्याची त्वचा छिद्रेच छिद्रे असलेल्या कीटकांच्या घरट्यासारखी असते; आणि डोक्याची त्वचा भिक्षापात्राच्या पिशवीच्या आकाराची असते.

---

တစပရိဂ္ဂဏှကေန စ ယောဂါဝစရေန ဥတ္တရောဋ္ဌတော ပဋ္ဌာယ တစဿ မံသဿ စ အန္တရေန စိတ္တံ ပေသေန္တေန ပဌမံ တာဝ မုခတ္တစော ဝဝတ္ထပေတဗ္ဗော, တတော သီသတ္တစော, အထ ဗဟိဂီဝတ္တစော, တတော အနုလောမေန ပဋိလောမေန စ ဒက္ခိဏဟတ္ထတ္တစော. အထ တေနေဝ ကမေန ဝါမဟတ္ထတ္တစော, တတော ပိဋ္ဌိတ္တစော, အထ အာနိသဒတ္တစော, တတော အနုလောမေန ပဋိလောမေန စ ဒက္ခိဏပါဒတ္တစော, အထ ဝါမပါဒတ္တစော, တတော ဝတ္ထိဥဒရဟဒယအဗ္ဘန္တရဂီဝတ္တစော, တတော ဟေဋ္ဌိမဟနုကတ္တစော, အထ အဓရောဋ္ဌတ္တစော. ဧဝံ ယာဝ ပုန ဥပရိ ဩဋ္ဌတ္တစောတိ. ဒိသတော ဒွီသု ဒိသာသု ဇာတော. ဩကာသတော သကလသရီရံ ပရိယောနန္ဓိတွာ ဌိတောတိ.

त्वचेचे आकलन करणाऱ्या योगावाचराने वरच्या ओठापासून सुरुवात करून, त्वचा आणि मांस यांच्या मध्यभागातून आपले चित्त फिरवत, सर्वप्रथम चेहऱ्याची त्वचा निश्चित करावी; त्यानंतर डोक्याची त्वचा, मग मानेच्या बाहेरील भागाची त्वचा, त्यानंतर अनुलोम आणि प्रतिलोम क्रमाने उजव्या हाताची त्वचा निश्चित करावी. त्यानंतर त्याच क्रमाने डाव्या हाताची त्वचा, मग पाठीची त्वचा, त्यानंतर नितंबाची त्वचा, त्यानंतर अनुलोम आणि प्रतिलोम क्रमाने उजव्या पायाची त्वचा, मग डाव्या पायाची त्वचा, त्यानंतर मूत्राशय, पोट, हृदय आणि गळ्याच्या आतील भागाची त्वचा, त्यानंतर खालच्या जबड्याची त्वचा आणि मग खालच्या ओठाची त्वचा निश्चित करावी. अशा प्रकारे पुन्हा वरच्या ओठाच्या त्वचेपर्यंत निश्चित करावे. दिशेच्या दृष्टीने, ती दोन्ही दिशांना उत्पन्न झालेली असते. स्थानाच्या दृष्टीने, ती संपूर्ण शरीराला वेढून स्थित असते.

---

တတ္ထ ယထာ အလ္လစမ္မပရိယောနဒ္ဓါယ ပေဠာယ န အလ္လစမ္မံ ဇာနာတိ ‘‘မယာ ပေဠာ ပရိယောနဒ္ဓါ’’တိ, နပိ ပေဠာ ဇာနာတိ ‘‘အဟံ အလ္လစမ္မေန ပရိယောနဒ္ဓါ’’တိ; ဧဝမေဝ န တစော ဇာနာတိ ‘‘မယာ ဣဒံ စာတုမဟာဘူတိကံ သရီရံ ဩနဒ္ဓ’’န္တိ, နပိ ဣဒံ စာတုမဟာဘူတိကံ သရီရံ ဇာနာတိ ‘‘အဟံ တစေန ဩနဒ္ဓ’’န္တိ. အာဘောဂပစ္စဝေက္ခဏဝိရဟိတာ ဟိ ဧတေ ဓမ္မာ…ပေ… န ပုဂ္ဂလောတိ. ကေဝလံ တု –

तेथे, ज्याप्रमाणे ओल्या चामड्याने वेढलेल्या पेटीला हे माहीत नसते की, 'मी पेटीला वेढले आहे', आणि पेटीलाही हे माहीत नसते की, 'मी ओल्या चामड्याने वेढलेली आहे'; त्याचप्रमाणे त्वचेलाही हे माहीत नसते की, 'मी या चार महाभूतांनी बनलेल्या शरीराला वेढले आहे', आणि या चार महाभूतांनी बनलेल्या शरीरालाही हे माहीत नसते की, 'मी त्वचेने वेढलेले आहे'. कारण हे सर्व धर्म विचार आणि चिंतनाने रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल नाही. केवळ -

---

‘‘အလ္လစမ္မပဋိစ္ဆန္နော, နဝဒွါရော မဟာဝဏော;

သမန္တတော ပဂ္ဃရတိ, အသုစိပူတိဂန္ဓိယော’’တိ.

ओल्या चामड्याने झाकलेले, नऊ द्वारे असलेले हे शरीर एक मोठी जखम आहे; ज्यातून चहूबाजूंनी अशुद्ध आणि दुर्गंधीयुक्त स्राव वाहत असतो.

---

ပရိစ္ဆေဒတော ဟေဋ္ဌာ မံသေန တတ္ထ ပတိဋ္ဌိတတလေန ဝါ ဥပရိ ဆဝိယာ ပရိစ္ဆိန္နောတိ ဝဝတ္ထပေတိ. အယမေတဿ သဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ, ဝိသဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ ပန ကေသသဒိသော ဧဝါတိ ဧဝံ တစံ ဝဏ္ဏာဒိတော ဝဝတ္ထပေတိ.

मर्यादेच्या दृष्टीने, खाली मांसाने किंवा त्यावर स्थित असलेल्या मांसभागाने आणि वर बाह्य त्वचेने मर्यादित आहे, असे निश्चित करतो. हा तिचा सजातीय विभाग आहे; आणि विजातीय विभाग तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे त्वचेला रंग इत्यादींच्या आधारे निश्चित करतो.

---

တတော [Pg.36] ပရံ သရီရေ နဝပေသိသတပ္ပဘေဒံ မံသံ ဝဏ္ဏတော ရတ္တံ ပါလိဘဒ္ဒကပုပ္ဖသန္နိဘန္တိ ဝဝတ္ထပေတိ. သဏ္ဌာနတော နာနာသဏ္ဌာနန္တိ. တထာ ဟိ တတ္ထ ဇင်္ဃမံသံ တာလပတ္တပုဋဘတ္တသဏ္ဌာနံ, အဝိကသိတကေတကီမကုဠသဏ္ဌာနန္တိပိ ကေစိ. ဦရုမံသံ သုဓာပိသနနိသဒပေါတကသဏ္ဌာနံ, အာနိသဒမံသံ ဥဒ္ဓနကောဋိသဏ္ဌာနံ, ပိဋ္ဌိမံသံ တာလဂုဠပဋလသဏ္ဌာနံ, ဖာသုကဒွယမံသံ ဝံသမယကောဋ္ဌကုစ္ဆိပဒေသမှိ တနုမတ္တိကာလေပသဏ္ဌာနံ, ထနမံသံ ဝဋ္ဋေတွာ အဝက္ခိတ္တဒ္ဓမတ္တိကာပိဏ္ဍသဏ္ဌာနံ, ဒွေဗာဟုမံသံ နင်္ဂုဋ္ဌသီသပါဒေ ဆေတွာ နိစ္စမ္မံ ကတွာ ဌပိတမဟာမူသိကသဏ္ဌာနံ, မံသသူနကသဏ္ဌာနန္တိပိ ဧကေ. ဂဏ္ဍမံသံ ဂဏ္ဍပ္ပဒေသေ ဌပိတကရဉ္ဇဗီဇသဏ္ဌာနံ, မဏ္ဍူကသဏ္ဌာနန္တိပိ ဧကေ. ဇိဝှာမံသံ နုဟီပတ္တသဏ္ဌာနံ, နာသာမံသံ ဩမုခနိက္ခိတ္တပဏ္ဏကောသသဏ္ဌာနံ, ၀.အက္ခိကူပမံသံ အဒ္ဓပက္ကဥဒုမ္ဗရသဏ္ဌာနံ, သီသမံသံ ပတ္တပစနကဋာဟတနုလေပသဏ္ဌာနန္တိ. မံသပရိဂ္ဂဏှကေန စ ယောဂါဝစရေန ဧတာနေဝ ဩဠာရိကမံသာနိ သဏ္ဌာနတော ဝဝတ္ထပေတဗ္ဗာနိ. ဧဝဉှိ ဝဝတ္ထာပယတော သုခုမာနိ မံသာနိ ဉာဏဿ အာပါထံ အာဂစ္ဆန္တီတိ. ဒိသတော ဒွီသု ဒိသာသု ဇာတံ. ဩကာသတော သာဓိကာနိ တီဏိ အဋ္ဌိသတာနိ အနုလိမ္ပိတွာ ဌိတန္တိ.

त्यानंतर शरीरातील नऊशे मांसखंडांचे बनलेले मांस रंगाने तांबडे, पारिभद्रकाच्या (पळसाच्या) फुलासारखे आहे, असे तो निश्चित करतो. आकाराने ते विविध आकारांचे आहे, असे निश्चित करतो. कारण की, त्यामध्ये पोटरीचे मांस हे ताडाच्या पानाच्या द्रोणात ठेवलेल्या भाताच्या आकाराचे असते; काही आचार्य म्हणतात की ते न उमललेल्या केवड्याच्या कळीच्या आकाराचे असते. मांडीचे मांस हे चुना वाटण्याच्या पाटा-वरवंट्यासारखे असते; नितंबाचे मांस हे चुलीच्या कोपऱ्यासारखे असते; पाठीचे मांस हे ताडाच्या फळाच्या अर्ध्या भागाच्या थरासारखे असते; दोन्ही बाजूंच्या बरगड्यांचे मांस हे बांबूच्या कोठाराच्या भिंतीवर लावलेल्या मातीच्या पातळ लेपासारखे असते; स्तनांचे मांस हे गोल करून ठेवलेल्या ओल्या मातीच्या गोळ्यासारखे असते; दोन्ही हातांचे मांस हे शेपूट, डोके आणि पाय कापून, कातडी सोलून ठेवलेल्या मोठ्या उंदरासारखे असते; काही आचार्य म्हणतात की ते सुळावर टांगलेल्या मांसाच्या तुकड्यासारखे असते. गालाचे मांस हे गालाच्या भागात ठेवलेल्या करंजाच्या बीसारखे असते; काही आचार्य म्हणतात की ते बेडकाच्या आकाराचे असते. जिभेचे मांस हे निवडुंगाच्या पानाच्या आकाराचे असते; नाकाचे मांस हे खाली तोंड करून ठेवलेल्या पानाच्या द्रोणासारखे असते; डोळ्यांच्या खोबणीतील मांस हे अर्धवट पिकलेल्या उंबराच्या फळासारखे असते; डोक्याचे मांस हे भिक्षापात्र भाजण्याच्या कढईवर लावलेल्या मातीच्या लेपासारखे असते, असे तो निश्चित करतो. मांस ग्रहण करणाऱ्या योगावकराने या स्थूल मांसाचे आकाराने अशा प्रकारे निर्धारण केले पाहिजे. अशा प्रकारे निर्धारण करणाऱ्याच्या ज्ञानाच्या कक्षेत सूक्ष्म मांस देखील स्पष्ट होते. दिशेच्या दृष्टीने ते दोन्ही दिशांमध्ये (वरच्या आणि खालच्या भागात) उत्पन्न झालेले असते. स्थानाच्या दृष्टीने ते तीनशेहून अधिक हाडांना लिंपून राहिलेले असते, असे तो निश्चित करतो।

---

တတ္ထ ယထာ ထူလမတ္တိကာနုလိတ္တာယ ဘိတ္တိယာ န ထူလမတ္တိကာ ဇာနာတိ ‘‘မယာ ဘိတ္တိ အနုလိတ္တာ’’တိ, နပိ ဘိတ္တိ ဇာနာတိ ‘‘အဟံ ထူလမတ္တိကာယ အနုလိတ္တာ’’တိ, ဧဝမေဝံ န နဝပေသိသတပ္ပဘေဒံ မံသံ ဇာနာတိ ‘‘မယာ အဋ္ဌိသတတ္တယံ အနုလိတ္တ’’န္တိ, နပိ အဋ္ဌိသတတ္တယံ ဇာနာတိ ‘‘အဟံ နဝပေသိသတပ္ပဘေဒေန မံသေန အနုလိတ္တ’’န္တိ. အာဘောဂပစ္စဝေက္ခဏဝိရဟိတာ ဟိ ဧတေ ဓမ္မာ…ပေ… န ပုဂ္ဂလောတိ. ကေဝလံ တု –

त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे जाड मातीच्या लेपाने लिंपलेल्या भिंतीच्या बाबतीत, तो जाड मातीचा लेप जाणत नाही की, 'माझ्याद्वारे भिंत लिंपली गेली आहे', आणि भिंतही जाणत नाही की, 'मला जाड मातीच्या लेपाने लिंपले गेले आहे'; त्याचप्रमाणे, नऊशे मांसखंडांचे बनलेले मांस जाणत नाही की, 'माझ्याद्वारे तीनशे हाडे लिंपली गेली आहेत', आणि ती तीनशे हाडेही जाणत नाहीत की, 'आम्हाला नऊशे मांसखंडांच्या मांसाने लिंपले गेले आहे'. कारण हे धर्म विचार आणि चिंतनापासून रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल नाही, असे तो निश्चित करतो. केवळ -

---

‘‘နဝပေသိသတာ မံသာ, အနုလိတ္တာ ကဠေဝရံ;

နာနာကိမိကုလာကိဏ္ဏံ, မီဠှဋ္ဌာနံဝ ပူတိက’’န္တိ.

“नऊशे मांसखंडांच्या मांसाने हे शरीर लिंपलेले आहे; विविध प्रकारच्या जंतूंच्या समूहाने भरलेले हे शरीर विष्ठेच्या जागेसारखे दुर्गंधीयुक्त आहे.”

---

ပရိစ္ဆေဒတော ဟေဋ္ဌာ အဋ္ဌိသံဃာဋေန တတ္ထ ပတိဋ္ဌိတတလေန ဝါ ဥပရိ တစေန တိရိယံ အညမညေန ပရိစ္ဆိန္နန္တိ ဝဝတ္ထပေတိ. အယမေတဿ သဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ, ဝိသဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ ပန ကေသသဒိသော ဧဝါတိ ဧဝံ မံသံ ဝဏ္ဏာဒိတော ဝဝတ္ထပေတိ.

मर्यादेच्या दृष्टीने, खाली हाडांच्या सांगाड्याने किंवा त्यावर आधारलेल्या पृष्ठभागाने, वर त्वचेने आणि आडवे एकमेकांशी मर्यादित झालेले आहे, असे तो निश्चित करतो. ही याची समान मर्यादा (सभाग-परिच्छेद) आहे, तर असमान मर्यादा (विसभाग-परिच्छेद) केसांसारखीच आहे. अशा प्रकारे तो मांसाचे रंग इत्यादींच्या आधारे निर्धारण करतो।

---

တတော ပရံ သရီရေ နဝသတပ္ပဘေဒါ နှာရူ ဝဏ္ဏတော သေတာတိ ဝဝတ္ထပေတိ, မဓုဝဏ္ဏာတိပိ ဧကေ. သဏ္ဌာနတော နာနာသဏ္ဌာနာတိ. တထာ [Pg.37] ဟိ တတ္ထ မဟန္တာ မဟန္တာ နှာရူ ကန္ဒလမကုဠသဏ္ဌာနာ, တတော သုခုမတရာ သူကရဝါဂုရရဇ္ဇုသဏ္ဌာနာ, တတော အဏုကတရာ ပူတိလတာသဏ္ဌာနာ, တတော အဏုကတရာ သီဟဠမဟာဝီဏာတန္တိသဏ္ဌာနာ, တတော အဏုကတရာ ထူလသုတ္တကသဏ္ဌာနာ, ဟတ္ထပိဋ္ဌိပါဒပိဋ္ဌီသု နှာရူ သကုဏပါဒသဏ္ဌာနာ, သီသေ နှာရူ ဂါမဒါရကာနံ သီသေ ဌပိတဝိရဠတရဒုကူလသဏ္ဌာနာ, ပိဋ္ဌိယာ နှာရူ တေမေတွာ အာတပေ ပသာရိတမစ္ဆဇာလသဏ္ဌာနာ, အဝသေသာ ဣမသ္မိံ သရီရေ တံတံအင်္ဂပစ္စင်္ဂါနုဂတာ နှာရူ သရီရေ ပဋိမုက္ကဇာလကဉ္စုကသဏ္ဌာနာတိ. ဒိသတော ဒွီသု ဒိသာသု ဇာတာ. တေသု စ ဒက္ခိဏကဏ္ဏစူဠိကတော ပဋ္ဌာယ ပဉ္စ ကဏ္ဍရနာမကာ မဟာနှာရူ ပုရတော စ ပစ္ဆတော စ ဝိနန္ဓမာနာ ဝါမပဿံ ဂတာ, ဝါမကဏ္ဏစူဠိကတော ပဋ္ဌာယ ပဉ္စ ပုရတော စ ပစ္ဆတော စ ဝိနန္ဓမာနာ ဒက္ခိဏပဿံ ဂတာ, ဒက္ခိဏဂလဝါဋကတော ပဋ္ဌာယ ပဉ္စ ပုရတော စ ပစ္ဆတော စ ဝိနန္ဓမာနာ ဝါမပဿံ ဂတာ, ဝါမဂလဝါဋကတော ပဋ္ဌာယ ပဉ္စ ပုရတော စ ပစ္ဆတော စ ဝိနန္ဓမာနာ ဒက္ခိဏပဿံ ဂတာ, ဒက္ခိဏဟတ္ထံ ဝိနန္ဓမာနာ ပုရတော စ ပစ္ဆတော စ ပဉ္စ ပဉ္စာတိ ဒသ ကဏ္ဍရနာမကာ ဧဝ မဟာနှာရူ အာရုဠှာ. တထာ ဝါမဟတ္ထံ, ဒက္ခိဏပါဒံ, ဝါမပါဒဉ္စာတိ ဧဝမေတေ သဋ္ဌိ မဟာနှာရူ သရီရဓာရကာ သရီရနိယာမကာတိပိ ဝဝတ္ထပေတိ. ဩကာသတော သကလသရီရေ အဋ္ဌိစမ္မာနံ အဋ္ဌိမံသာနဉ္စ အန္တရေ အဋ္ဌီနိ အာဗန္ဓမာနာ ဌိတာတိ.

त्यानंतर शरीरातील नऊशे प्रकारच्या शिरा रंगाने पांढऱ्या आहेत, असे तो निश्चित करतो; काही आचार्य म्हणतात की त्या मधाच्या रंगाच्या आहेत. आकाराने त्या विविध आकारांच्या आहेत. कारण की, त्यामध्ये मोठ्या मोठ्या शिरा या कुंदाच्या कळीच्या आकाराच्या असतात; त्यापेक्षा सूक्ष्म शिरा या डुकरांना बांधण्याच्या दोरीसारख्या असतात; त्यापेक्षा लहान शिरा या गुळवेलीच्या आकाराच्या असतात; त्यापेक्षा लहान शिरा या सिंहली मोठ्या विणेच्या तारेसारख्या असतात; त्यापेक्षा लहान शिरा या जाड्या सुतासारख्या असतात; हाताच्या पाठीवर आणि पायाच्या पाठीवर असलेल्या शिरा या पक्षाच्या पायाच्या आकाराच्या असतात; डोक्यावरील शिरा या गावातील मुलांच्या डोक्यावर ठेवलेल्या विरळ पांढऱ्या वस्त्रासारख्या असतात; पाठीवरील शिरा या ओल्या करून उन्हात पसरवलेल्या मासे पकडण्याच्या जाळ्यासारख्या असतात; या शरीरातील इतर उरलेल्या विविध अंगावयवांमध्ये पसरलेल्या शिरा या शरीरावर चढवलेल्या जाळीदार अंगरख्यासारख्या असतात, असे तो निश्चित करतो. दिशेच्या दृष्टीने त्या दोन्ही दिशांमध्ये उत्पन्न झालेल्या असतात. आणि त्यामध्ये, उजव्या कानाच्या पाळीपासून सुरू होऊन पाच 'कंडरा' नावाच्या मोठ्या शिरा पुढे आणि मागे वेढत डाव्या बाजूला जातात; डाव्या कानाच्या पाळीपासून सुरू होऊन पाच मोठ्या शिरा पुढे आणि मागे वेढत उजव्या बाजूला जातात; उजव्या गळ्यापासून सुरू होऊन पाच मोठ्या शिरा पुढे आणि मागे वेढत डाव्या बाजूला जातात; डाव्या गळ्यापासून सुरू होऊन पाच मोठ्या शिरा पुढे आणि मागे वेढत उजव्या बाजूला जातात; उजव्या हाताला वेढत पुढे पाच आणि मागे पाच अशा दहा 'कंडरा' नावाच्या मोठ्या शिरा वर चढतात. त्याचप्रमाणे डाव्या हाताला, उजव्या पायाला आणि डाव्या पायाला वेढत वर चढतात; अशा प्रकारे या साठ मोठ्या शिरा शरीराला धारण करणाऱ्या आणि शरीराचे नियंत्रण करणाऱ्या आहेत, असेही तो निश्चित करतो. स्थानाच्या दृष्टीने त्या संपूर्ण शरीरात हाडे व त्वचा आणि हाडे व मांस यांच्या दरम्यान हाडांना एकत्र बांधून राहिलेल्या असतात, असे तो निश्चित करतो।

---

တတ္ထ ယထာ ဝလ္လိသန္တာနဗဒ္ဓေသု ကုဋ္ဋဒါရူသု န ဝလ္လိသန္တာနာ ဇာနန္တိ ‘‘အမှေဟိ ကုဋ္ဋဒါရူနိ အာဗဒ္ဓါနီ’’တိ, နပိ ကုဋ္ဋဒါရူနိ ဇာနန္တိ ‘‘မယံ ဝလ္လိသန္တာနေဟိ အာဗဒ္ဓါနီ’’တိ; ဧဝမေဝ န နှာရူ ဇာနန္တိ ‘‘အမှေဟိ တီဏိ အဋ္ဌိသတာနိ အာဗဒ္ဓါနီ’’တိ, နပိ တီဏိ အဋ္ဌိသတာနိ ဇာနန္တိ ‘‘မယံ နှာရူဟိ အာဗဒ္ဓါနီ’’တိ. အာဘောဂပစ္စဝေက္ခဏဝိရဟိတာ ဟိ ဧတေ ဓမ္မာ…ပေ… န ပုဂ္ဂလောတိ. ကေဝလံ တု –

त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे वेलींच्या बंधनाने बांधलेल्या भिंतीच्या लाकडांच्या बाबतीत, त्या वेली जाणत नाहीत की, 'आमच्याद्वारे भिंतीची लाकडे बांधली गेली आहेत', आणि ती भिंतीची लाकडेही जाणत नाहीत की, 'आम्ही वेलींद्वारे बांधली गेलो आहोत'; त्याचप्रमाणे, शिरा जाणत नाहीत की, 'आमच्याद्वारे तीनशे हाडे बांधली गेली आहेत', आणि ती तीनशे हाडेही जाणत नाहीत की, 'आम्ही शिरांद्वारे बांधली गेलो आहोत'. कारण हे धर्म विचार आणि चिंतनापासून रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल नाही, असे तो निश्चित करतो. केवळ -

---

‘‘နဝနှာရုသတာ ဟောန္တိ, ဗျာမမတ္တေ ကဠေဝရေ;

ဗန္ဓန္တိ အဋ္ဌိသံဃာဋံ, အဂါရမိဝ ဝလ္လိယော’’တိ.

“एक व्याम प्रमाणाच्या या शरीरात नऊशे शिरा असतात; ज्याप्रमाणे वेली घराला बांधून ठेवतात, त्याचप्रमाणे या शिरा हाडांच्या सांगाड्याला बांधून ठेवतात.”

---

ပရိစ္ဆေဒတော ဟေဋ္ဌာ တီဟိ အဋ္ဌိသတေဟိ တတ္ထ ပတိဋ္ဌိတတလေဟိ ဝါ ဥပရိ တစမံသေဟိ တိရိယံ အညမညေန ပရိစ္ဆိန္နာတိ ဝဝတ္ထပေတိ. အယမေတေသံ သဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ, ဝိသဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ ပန ကေသသဒိသော ဧဝါတိ ဧဝံ နှာရူ ဝဏ္ဏာဒိတော ဝဝတ္ထပေတိ.

मर्यादेच्या दृष्टीने, खाली तीनशे हाडांनी किंवा त्यावर आधारलेल्या पृष्ठभागांनी, वर त्वचा आणि मांसाने आणि आडवे एकमेकांशी मर्यादित झालेल्या आहेत, असे तो निश्चित करतो. ही याची समान मर्यादा (सभाग-परिच्छेद) आहे, तर असमान मर्यादा (विसभाग-परिच्छेद) केसांसारखीच आहे. अशा प्रकारे तो नऊशे शिरांचे रंग इत्यादींच्या आधारे निर्धारण करतो।

---

တတော [Pg.38] ပရံ သရီရေ ဒွတ္တိံသဒန္တဋ္ဌိကာနံ ဝိသုံ ဂဟိတတ္တာ သေသာနိ စတုသဋ္ဌိ ဟတ္ထဋ္ဌိကာနိ စတုသဋ္ဌိ ပါဒဋ္ဌိကာနိ စတုသဋ္ဌိ မုဒုကဋ္ဌိကာနိ မံသနိဿိတာနိ ဒွေ ပဏှိကဋ္ဌီနိ ဧကေကသ္မိံ ပါဒေ ဒွေ ဒွေ ဂေါပ္ဖကဋ္ဌိကာနိ ဒွေ ဇင်္ဃဋ္ဌိကာနိ ဧကံ ဇဏ္ဏုကဋ္ဌိ ဧကံ ဦရုဋ္ဌိ ဒွေ ကဋိဋ္ဌီနိ အဋ္ဌာရသ ပိဋ္ဌိကဏ္ဋကဋ္ဌီနိ စတုဝီသတိ ဖာသုကဋ္ဌီနိ စုဒ္ဒသ ဥရဋ္ဌီနိ ဧကံ ဟဒယဋ္ဌိ ဒွေ အက္ခကဋ္ဌီနိ ဒွေ ပိဋ္ဌိဗာဟဋ္ဌီနိ ဒွေ ဗာဟဋ္ဌီနိ ဒွေ ဒွေ အဂ္ဂဗာဟဋ္ဌီနိ သတ္တ ဂီဝဋ္ဌီနိ ဒွေ ဟနုကဋ္ဌီနိ ဧကံ နာသိကဋ္ဌိ ဒွေ အက္ခိဋ္ဌီနိ ဒွေ ကဏ္ဏဋ္ဌီနိ ဧကံ နလာဋဋ္ဌိ ဧကံ မုဒ္ဓဋ္ဌိ နဝ သီသကပါလဋ္ဌီနီတိ ဧဝမာဒိနာ နယေန ဝုတ္တပ္ပဘေဒါနိ အဋ္ဌီနိ သဗ္ဗာနေဝ ဝဏ္ဏတော သေတာနီတိ ဝဝတ္ထပေတိ.

त्यानंतर शरीरात, बत्तीस दातांच्या हाडांचे स्वतंत्रपणे ग्रहण केल्यामुळे उरलेली चौसष्ट हातांची हाडे, चौसष्ट पायांची हाडे, मांसावर आधारित असलेली चौसष्ट मऊ हाडे (तरुण अस्थी), दोन टाचांची हाडे, प्रत्येक पायात दोन-दोन घोट्यांची हाडे, दोन नडगीची हाडे, एक गुडघ्याचे हाड, एक मांडीचे हाड, दोन कंबरची हाडे, अठरा पाठीच्या कण्याचे हाडे, चोवीस बरगड्यांची हाडे, चौदा छातीची हाडे, एक छातीच्या मध्यभागाचे हाड, दोन जत्रू (कॉलर बोन), दोन खांद्यांच्या पाठीमागील हाडे (खांद्याचे पाते), दोन दंडांची हाडे, दोन-दोन अग्रबाहूची हाडे, सात मानेची हाडे, दोन जबड्यांची हाडे, एक नाकाचे हाड, दोन डोळ्यांच्या खोबणीची हाडे, दोन कानांची हाडे, एक कपाळाचे हाड, एक टाळूचे हाड आणि नऊ कवटीची हाडे; अशा प्रकारे आधी सांगितलेल्या विविध प्रकारची सर्वच हाडे रंगाने पांढरी आहेत, असे तो निश्चित करतो।

---

သဏ္ဌာနတော နာနာသဏ္ဌာနာနိ. တထာ ဟိ တတ္ထ အဂ္ဂပါဒင်္ဂုလိယဋ္ဌီနိ ကတကဗီဇသဏ္ဌာနာနိ, တဒနန္တရာနိ အင်္ဂုလီနံ မဇ္ဈပဗ္ဗဋ္ဌီနိ အပရိပုဏ္ဏပနသဋ္ဌိသဏ္ဌာနာနိ, မူလပဗ္ဗဋ္ဌီနိ ပဏဝသဏ္ဌာနာနိ, မောရသကလိသဏ္ဌာနာနီတိပိ ဧကေ. ပိဋ္ဌိပါဒဋ္ဌီနိ ကောဋ္ဋိတကန္ဒလကန္ဒရာသိသဏ္ဌာနာနိ ပဏှိကဋ္ဌီနိ ဧကဋ္ဌိတာလဖလဗီဇသဏ္ဌာနာနိ, ဂေါပ္ဖကဋ္ဌီနိ ဧကတောဗဒ္ဓကီဠာဂေါဠကသဏ္ဌာနာနိ, ဇင်္ဃဋ္ဌိကေသု ခုဒ္ဒကံ ဓနုဒဏ္ဍသဏ္ဌာနံ, မဟန္တံ ခုပ္ပိပါသာမိလာတဓမနိပိဋ္ဌိသဏ္ဌာနံ, ဇင်္ဃဋ္ဌိကဿ ဂေါပ္ဖကဋ္ဌိကေသု ပတိဋ္ဌိတဋ္ဌာနံ အပနီတတစခဇ္ဇူရီကဠီရသဏ္ဌာနံ, ဇင်္ဃဋ္ဌိကဿ ဇဏ္ဏုကဋ္ဌိကေ ပတိဋ္ဌိတဋ္ဌာနံ မုဒိင်္ဂမတ္ထကသဏ္ဌာနံ ဇဏ္ဏုကဋ္ဌိ ဧကပဿတော ဃဋ္ဋိတဖေဏသဏ္ဌာနံ, ဦရုဋ္ဌီနိ ဒုတ္တစ္ဆိတဝါသိဖရသုဒဏ္ဍသဏ္ဌာနာနိ, ဦရုဋ္ဌိကဿ ကဋဋ္ဌိကေ ပတိဋ္ဌိတဋ္ဌာနံ သုဝဏ္ဏကာရာနံ အဂ္ဂိဇာလနကသလာကာဗုန္ဒိသဏ္ဌာနံ, တပ္ပတိဋ္ဌိတောကာသော အဂ္ဂစ္ဆိန္နပုန္နာဂဖလသဏ္ဌာနော, ကဋိဋ္ဌီနိ ဒွေပိ ဧကာဗဒ္ဓါနိ ဟုတွာ ကုမ္ဘကာရေဟိ ကတစုလ္လိသဏ္ဌာနာနိ, တာပသဘိသိကာသဏ္ဌာနာနီတိပိ ဧကေ. အာနိသဒဋ္ဌီနိ ဟေဋ္ဌာမုခဌပိတသပ္ပဖဏသဏ္ဌာနာနိ, သတ္တဋ္ဌဋ္ဌာနေသု ဆိဒ္ဒါဝဆိဒ္ဒါနိ အဋ္ဌာရသ ပိဋ္ဌိကဏ္ဋကဋ္ဌီနိ အဗ္ဘန္တရတော ဥပရူပရိ ဌပိတသီသကပဋ္ဋဝေဌကသဏ္ဌာနာနိ, ဗာဟိရတော ဝဋ္ဋနာဝလိသဏ္ဌာနာနိ, တေသံ အန္တရန္တရာ ကကစဒန္တသဒိသာနိ ဒွေ တီဏိ ကဏ္ဋကာနိ ဟောန္တိ, စတုဝီသတိယာ [Pg.39] ဖာသုကဋ္ဌီသု ပရိပုဏ္ဏာနိ ပရိပုဏ္ဏသီဟဠဒါတ္တသဏ္ဌာနာနိ, အပရိပုဏ္ဏာနိ အပရိပုဏ္ဏသီဟဠဒါတ္တသဏ္ဌာနာနိ, သဗ္ဗာနေဝ ဩဒါတကုက္ကုဋဿ ပသာရိတပက္ခဒွယသဏ္ဌာနာနီတိပိ ဧကေ. စုဒ္ဒသ ဥရဋ္ဌီနိ ဇိဏ္ဏသန္ဒမာနိကဖလကပန္တိသဏ္ဌာနာနိ, ဟဒယဋ္ဌိ ဒဗ္ဗိဖဏသဏ္ဌာနံ, အက္ခကဋ္ဌီနိ ခုဒ္ဒကလောဟဝါသိဒဏ္ဍသဏ္ဌာနာနိ, တေသံ ဟေဋ္ဌာ အဋ္ဌိ အဒ္ဓစန္ဒသဏ္ဌာနံ, ပိဋ္ဌိဗာဟဋ္ဌီနိ ဖရသုဖဏသဏ္ဌာနာနိ, ဥပဍ္ဎစ္ဆိန္နသီဟဠကုဒါလသဏ္ဌာနာနီတိပိ ဧကေ. ဗာဟဋ္ဌီနိ အာဒါသဒဏ္ဍသဏ္ဌာနာနိ, မဟာဝါသိဒဏ္ဍသဏ္ဌာနာနီတိပိ ဧကေ. အဂ္ဂဗာဟဋ္ဌီနိ ယမကတာလကန္ဒသဏ္ဌာနာနိ, မဏိဗန္ဓဋ္ဌီနိ ဧကတော အလ္လိယာပေတွာ ဌပိတသီသကပဋ္ဋဝေဌကသဏ္ဌာနာနိ, ပိဋ္ဌိဟတ္ထဋ္ဌီနိ ကောဋ္ဋိတကန္ဒလကန္ဒရာသိသဏ္ဌာနာနိ, ဟတ္ထင်္ဂုလိမူလပဗ္ဗဋ္ဌီနိ ပဏဝသဏ္ဌာနာနိ, မဇ္ဈပဗ္ဗဋ္ဌီနိ အပရိပုဏ္ဏပနသဋ္ဌိသဏ္ဌာနာနိ, အဂ္ဂပဗ္ဗဋ္ဌီနိ ကတကဗီဇသဏ္ဌာနာနိ, သတ္တ ဂီဝဋ္ဌီနိ ဒဏ္ဍေ ဝိဇ္ဈိတွာ ပဋိပါဋိယာ ဌပိတဝံသကဠီရခဏ္ဍသဏ္ဌာနာနိ, ဟေဋ္ဌိမဟနုကဋ္ဌိ ကမ္မာရာနံ အယောကူဋယောတ္တကသဏ္ဌာနံ, ဥပရိမဟနုကဋ္ဌိ အဝလေခနသတ္ထကသဏ္ဌာနံ, အက္ခိနာသကူပဋ္ဌီနိ အပနီတမိဉ္ဇတရုဏတာလဋ္ဌိသဏ္ဌာနာနိ, နလာဋဋ္ဌိ အဓောမုခဌပိတဘိန္နသင်္ခကပါလသဏ္ဌာနံ, ကဏ္ဏစူဠိကဋ္ဌီနိ နှာပိတခုရကောသသဏ္ဌာနာနိ, နလာဋကဏ္ဏစူဠိကာနံ ဥပရိ ပဋ္ဋဗန္ဓနောကာသေ အဋ္ဌိဗဟလဃဋပုဏ္ဏပဋပိလောတိကခဏ္ဍသဏ္ဌာနံ, မုဒ္ဓနဋ္ဌိ မုခစ္ဆိန္နဝင်္ကနာဠိကေရသဏ္ဌာနံ, သီသဋ္ဌီနိ သိဗ္ဗေတွာ ဌပိတဇဇ္ဇရာလာဗုကဋာဟသဏ္ဌာနာနီတိ. ဒိသတော ဒွီသု ဒိသာသု ဇာတာနိ.

आकाराच्या दृष्टीने (हाडे) विविध आकारांची असतात. तसेच, त्यामध्ये पायांच्या बोटांच्या टोकांची हाडे निर्मळीच्या बीच्या आकाराची असतात, त्यांच्या लगतची बोटांच्या मधल्या पेरकांची हाडे अपूर्ण फणसाच्या बियांच्या आकाराची असतात, मुळाकडील पेरकांची हाडे लहान ढोलकीच्या (पणव) आकाराची असतात; काही आचार्य म्हणतात की ती मोराच्या मानेच्या मणक्याच्या आकाराची असतात. पायाच्या पाठीची हाडे ठेचलेल्या कंदाच्या तंतूंच्या समूहासारखी असतात, टाचेची हाडे एकाच बी असलेल्या ताडफळाच्या बीच्या आकाराची असतात, घोट्याची हाडे एकत्र बांधलेल्या खेळण्याच्या गोट्यांच्या आकाराची असतात. नडगीच्या हाडांमध्ये लहान हाड धनुष्याच्या दांड्यासारखे असते, मोठे हाड भूक आणि तहानेने सुकलेल्या अजगराच्या पाठीसारखे असते. नडगीच्या हाडाचा घोट्याच्या हाडावर टेकलेला भाग साल काढलेल्या खजुराच्या कोंबासारखा असतो, नडगीच्या हाडाचा गुडघ्याच्या हाडावर टेकलेला भाग मृदंगाच्या वरच्या भागासारखा असतो, गुडघ्याचे हाड एका बाजूने घासलेल्या फेसाच्या आकाराचे असते. मांड्यांची हाडे नीट न तासलेल्या वासल्याच्या किंवा कुऱ्हाडीच्या दांड्यासारखी असतात. मांडीच्या हाडाचा कंबरेच्या हाडावर टेकलेला भाग सोनारांच्या फुंकणीच्या टोकासारखा असतो, तो टेकलेला भाग शेंडा कापलेल्या उंडीच्या फळासारखा असतो. कंबरेची दोन्ही हाडे एकत्र जोडून कुंभाराने बनवलेल्या चुलीच्या आकाराची असतात; काही आचार्य म्हणतात की ती तपस्वी लोकांच्या आसनाच्या आकाराची असतात. नितंबाची हाडे खाली तोंड करून ठेवलेल्या नागाच्या फण्यासारखी असतात. सात-आठ ठिकाणी छिद्रे असलेली पाठीच्या कण्याची अठरा हाडे आतल्या बाजूने एकमेकांवर रचलेल्या शिसे कापण्याच्या हत्यारांसारखी असतात, बाहेरून ती गोल बांबूच्या पेरांसारखी असतात, त्यांच्यामध्ये करवतीच्या दातांसारखे दोन किंवा तीन काटेरी भाग असतात. चोवीस बरगड्यांच्या हाडांमध्ये पूर्ण वाढलेली हाडे सिंहली विळ्याच्या आकाराची असतात, अपूर्ण वाढलेली हाडे अपूर्ण सिंहली विळ्याच्या आकाराची असतात; काही आचार्य म्हणतात की ती सर्व हाडे पांढऱ्या कोंबड्याच्या पसरलेल्या दोन पंखांसारखी असतात. छातीची चौदा हाडे जुन्या पालखीच्या फळ्यांच्या रांगेसारखी असतात, छातीचे मध्यभागी असलेले हाड पळीच्या पात्यासारखे असते, जत्रूची हाडे लहान लोखंडी वासल्याच्या दांड्यासारखी असतात, त्यांच्या खालील हाड अर्धचंद्राकृती असते. खांद्याची हाडे कुऱ्हाडीच्या पात्यासारखी असतात; काही आचार्य म्हणतात की ती अर्ध्या कापलेल्या सिंहली कुदळीसारखी असतात. दंडाची हाडे आरशाच्या दांड्यासारखी असतात; काही आचार्य म्हणतात की ती मोठ्या वासल्याच्या दांड्यासारखी असतात. हाताच्या पुढच्या भागाची हाडे जोड ताडफळाच्या गाभ्यासारखी असतात, मनगटाची हाडे एकमेकांना जोडून ठेवलेल्या शिशाच्या वलयांसारखी असतात, हाताच्या पाठीची हाडे ठेचलेल्या कंदाच्या तंतूंच्या समूहासारखी असतात. हाताच्या बोटांच्या मुळाकडील पेरकांची हाडे लहान ढोलकीच्या आकाराची असतात, मधल्या पेरकांची हाडे अपूर्ण फणसाच्या बियांच्या आकाराची असतात, बोटांच्या टोकांची हाडे निर्मळीच्या बीच्या आकाराची असतात. मानेचे सात मणके काठीने मधोमध टोचून एकापाठोपाठ एक रचून ठेवलेल्या बांबूच्या कोंबांच्या चकत्यांसारखे असतात. खालचा जबडा लोहाराच्या हातोड्याच्या दांड्यासारखा असतो, वरचा जबडा साल काढण्याच्या लहान सुरीसारखा असतो. डोळे आणि नाकाच्या खोबणीची हाडे गर काढलेल्या कोवळ्या ताडफळाच्या बियांसारखी असतात, कपाळाचे हाड पालथे घातलेल्या फुटलेल्या शंखाच्या तुकड्यासारखे असते, कानाच्या मागची हाडे न्हाव्याच्या वस्तऱ्याच्या कोशासारखी असतात. कपाळ आणि कानाच्या वरच्या भागात, जेथे पट्टी बांधली जाते, तेथील हाड जाड पाण्याच्या घागरीवर झाकलेल्या जुन्या कापडाच्या तुकड्यासारखे असते, टाळूचे हाड तोंड कापलेल्या वाकड्या नारळासारखे असते, कवटीची हाडे एकत्र शिवून ठेवलेल्या जुन्या जीर्ण भोपळ्याच्या पात्रासारखी असतात. दिशेच्या दृष्टीने ती दोन दिशांमध्ये (वरच्या आणि खालच्या भागात) विभागलेली असतात.

---

ဩကာသတော အဝိသေသေန သကလသရီရေ ဌိတာနိ, ဝိသေသေန တု သီသဋ္ဌီနိ ဂီဝဋ္ဌိကေသု ပတိဋ္ဌိတာနိ, ဂီဝဋ္ဌီနိ ပိဋ္ဌိကဏ္ဋကဋ္ဌီသု ပတိဋ္ဌိတာနိ, ပိဋ္ဌိကဏ္ဋကဋ္ဌီနိ ကဋိဋ္ဌီသု ပတိဋ္ဌိတာနိ, ကဋိဋ္ဌီနိ ဦရုဋ္ဌိကေသု ပတိဋ္ဌိတာနိ, ဥရုဋ္ဌီနိ ဇဏ္ဏုကဋ္ဌိကေသု, ဇဏ္ဏုကဋ္ဌီနိ ဇင်္ဃဋ္ဌိကေသု, ဇင်္ဃဋ္ဌီနိ ဂေါပ္ဖကဋ္ဌိကေသု, ဂေါပ္ဖကဋ္ဌီနိ ပိဋ္ဌိပါဒဋ္ဌိကေသု ပတိဋ္ဌိတာနိ, ပိဋ္ဌိပါဒဋ္ဌိကာနိ စ ဂေါပ္ဖကဋ္ဌီနိ ဥက္ခိပိတွာ ဌိတာနိ, ဂေါပ္ဖကဋ္ဌီနိ ဇင်္ဃဋ္ဌီနိ…ပေ… ဂီဝဋ္ဌီနိ သီသဋ္ဌီနိ ဥက္ခိပိတွာ ဌိတာနီတိ ဧတေနာနုသာရေန အဝသေသာနိပိ အဋ္ဌီနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ.

स्थानाच्या दृष्टीने, सामान्यतः ती संपूर्ण शरीरात पसरलेली असतात. विशेषतः, डोक्याची हाडे मानेच्या मणक्यांवर आधारलेली असतात, मानेची हाडे पाठीच्या कण्यावर आधारलेली असतात, पाठीच्या कण्याची हाडे कंबरेच्या हाडांवर आधारलेली असतात, कंबरेची हाडे मांड्यांच्या हाडांवर आधारलेली असतात, मांड्यांची हाडे गुडघ्यांच्या हाडांवर, गुडघ्यांची हाडे नडगीच्या हाडांवर, नडगीची हाडे घोट्याच्या हाडांवर, घोट्याची हाडे पायाच्या पाठीच्या हाडांवर आधारलेली असतात. आणि पायाच्या पाठीची हाडे घोट्याच्या हाडांना उचलून धरतात, घोट्याची हाडे नडगीच्या हाडांना... (पेयाळ)... मानेची हाडे डोक्याच्या हाडांना उचलून धरतात. या पद्धतीने इतर उरलेली हाडे देखील समजून घ्यावीत.

---

တတ္ထ ယထာ ဣဋ္ဌကဂေါပါနသိစယာဒီသု န ဥပရိမာ ဣဋ္ဌကာဒယော ဇာနန္တိ ‘‘မယံ ဟေဋ္ဌိမေသု ပတိဋ္ဌိတာ’’တိ, နပိ ဟေဋ္ဌိမာ ဇာနန္တိ ‘‘မယံ ဥပရိမာနိ ဥက္ခိပိတွာ ဌိတာ’’တိ; ဧဝမေဝ န သီသဋ္ဌိကာနိ ဇာနန္တိ ‘‘မယံ ဂီဝဋ္ဌိကေသု [Pg.40] ပတိဋ္ဌိတာနီ’’တိ…ပေ… န ဂေါပ္ဖကဋ္ဌိကာနိ ဇာနန္တိ ‘‘မယံ ပိဋ္ဌိပါဒဋ္ဌိကေသု ပတိဋ္ဌိတာနီ’’တိ, နပိ ပိဋ္ဌိပါဒဋ္ဌိကာနိ ဇာနန္တိ ‘‘မယံ ဂေါပ္ဖကဋ္ဌီနိ ဥက္ခိပိတွာ ဌိတာနီ’’တိ. အာဘောဂပစ္စဝေက္ခဏဝိရဟိတာ ဟိ ဧတေ ဓမ္မာ…ပေ… န ပုဂ္ဂလောတိ. ကေဝလံ တု ဣမာနိ သာဓိကာနိ တီဏိ အဋ္ဌိသတာနိ နဝဟိ နှာရုသတေဟိ နဝဟိ စ မံသပေသိသတေဟိ အာဗဒ္ဓါနုလိတ္တာနိ, ဧကဃနစမ္မပရိယောနဒ္ဓါနိ, သတ္တရသဟရဏီသဟဿာနုဂတသိနေဟသိနေဟိတာနိ, နဝနဝုတိလောမကူပသဟဿပရိဿဝမာနသေဒဇလ္လိကာနိ အသီတိကိမိကုလာနိ, ကာယောတွေဝ သင်္ချံ ဂတာနိ, ယံ သဘာဝတော ဥပပရိက္ခန္တော ယောဂါဝစရော န ကိဉ္စိ ဂယှူပဂံ ပဿတိ, ကေဝလံ တု နှာရုသမ္ဗန္ဓံ နာနာကုဏပသင်္ကိဏ္ဏံ အဋ္ဌိသံဃာဋမေဝ ပဿတိ. ယံ ဒိသွာ ဒသဗလဿ ပုတ္တဘာဝံ ဥပေတိ. ယထာဟ –

त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे विटांच्या रचनेत किंवा घराच्या छपराच्या रचनेत वरच्या विटांना हे माहीत नसते की, 'आम्ही खालच्या विटांवर आधारलेल्या आहोत', आणि खालच्या विटांनाही हे माहीत नसते की, 'आम्ही वरच्या विटांना उचलून धरले आहे'; त्याचप्रमाणे डोक्याच्या हाडांना हे माहीत नसते की, 'आम्ही मानेच्या हाडांवर आधारलो आहोत'... (पेयाळ)... घोट्याच्या हाडांना हे माहीत नसते की, 'आम्ही पायाच्या पाठीच्या हाडांवर आधारलो आहोत', आणि पायाच्या पाठीच्या हाडांनाही हे माहीत नसते की, 'आम्ही घोट्याच्या हाडांना उचलून धरले आहे'. कारण हे सर्व घटक (धर्म) जाणीव आणि विचार करण्यापासून रहित आहेत... (पेयाळ)... हा कोणी 'पुद्गल' (व्यक्ती) नाही. केवळ ही तीनशेहून अधिक हाडे नऊशे शिरांनी आणि नऊशे मांसपेशांनी बांधलेली व लिंपलेली आहेत, एका अखंड त्वचेने वेढलेली आहेत, सतरा हजार वाहिन्यांमध्ये वाहणाऱ्या रसाने ओलसर आहेत, नव्व्याण्णव हजार रोमकूपांमधून वाहणाऱ्या घामाने आणि मळाने माखलेली आहेत, ऐंशी हजार जंतूंच्या कुळांचे निवासस्थान आहेत, आणि केवळ 'शरीर' या संज्ञेस प्राप्त झाली आहेत. या शरीराचे स्वभावतः निरीक्षण करणारा योगाvacar (साधक) त्यात आसक्ती ठेवण्यासारखे काहीही पाहत नाही, तर केवळ शिरांनी बांधलेला, विविध प्रकारच्या अशुद्धींनी भरलेला हाडांचा सांगाडाच पाहतो. ज्याला पाहून तो दशबलांचा (बुद्धांचा) पुत्र बनतो. जसे म्हटले आहे –

---

‘‘ပဋိပါဋိယဋ္ဌီနိ ဌိတာနိ ကောဋိယာ,အနေကသန္ဓိယမိတော န ကေဟိစိ;

ဗဒ္ဓေါ နဟာရူဟိ ဇရာယ စောဒိတော,အစေတနော ကဋ္ဌကလိင်္ဂရူပမော.

"हाडे एकापाठोपाठ एक रचलेली आहेत, अनेक सांध्यांनी जोडलेली आहेत, पण ती कोणत्याही (बाह्य) दोरीने बांधलेली नाहीत; ती केवळ शिरांनी बांधलेली आहेत. जरेने (वृद्धत्वाकडून) ढकलले जाणारे हे शरीर अचेतन असून लाकडाच्या ओंडक्यासारखे किंवा कचऱ्यासारखे आहे."

---

‘‘ကုဏပံ ကုဏပေ ဇာတံ, အသုစိမှိ စ ပူတိနိ;

ဒုဂ္ဂန္ဓေ စာပိ ဒုဂ္ဂန္ဓံ, ဘေဒနမှိ စ ဝယဓမ္မံ.

"हे अशुद्ध शरीर अशुद्धतेतूनच जन्माला आले आहे, घाणेरड्या आणि कुजलेल्या वस्तूंपासून निर्माण झाले आहे; दुर्गंधीयुक्त वस्तूंपासून दुर्गंधीच निर्माण होते, आणि ते नष्ट होणे व क्षय पावणे हाच त्याचा स्वभाव आहे."

---

‘‘အဋ္ဌိပုဋေ အဋ္ဌိပုဋော, နိဗ္ဗတ္တော ပူတိနိ ပူတိကာယမှိ;

တမှိ စ ဝိနေထ ဆန္ဒံ, ဟေဿထ ပုတ္တာ ဒသဗလဿာ’’တိ စ.

"या हाडांच्या सांगाड्यात हाडांचा सांगाडाच उत्पन्न झाला आहे, या कुजलेल्या शरीरात कुजलेलेच निर्माण झाले आहे. म्हणून या शरीरावरील आपली तृष्णा (आसक्ती) नष्ट करा, म्हणजे तुम्ही दशबलांचे (बुद्धांचे) पुत्र व्हाल, असे भगवंतांनी म्हटले आहे."

---

ပရိစ္ဆေဒတော အန္တော အဋ္ဌိမိဉ္ဇေန ဥပရိတော မံသေန အဂ္ဂေ မူလေ စ အညမညေန ပရိစ္ဆိန္နာနီတိ ဝဝတ္ထပေတိ. အယမေတေသံ သဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ, ဝိသဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ ပန ကေသသဒိသော ဧဝါတိ ဧဝံ အဋ္ဌီနိ ဝဏ္ဏာဒိတော ဝဝတ္ထပေတိ.

मर्यादेच्या (सीमांकनाच्या) दृष्टीने, आतून हाडांच्या मज्जेने, वरून मांसाने, आणि टोकावर व मुळाशी एकमेकांपासून ते विभक्त (मर्यादित) आहेत, असे तो निश्चित करतो. हा त्यांचा समान सीमाभाग (सभाग-परिच्छेद) आहे; परंतु असमान सीमाभाग (विसभाग-परिच्छेद) तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे तो हाडांचे रंग इत्यादींच्या आधारे निर्धारण करतो.

---

တတော ပရံ သရီရေ ယထာဝုတ္တပ္ပဘေဒါနံ အဋ္ဌီနံ အဗ္ဘန္တရဂတံ အဋ္ဌိမိဉ္ဇံ ဝဏ္ဏတော သေတန္တိ ဝဝတ္ထပေတိ. သဏ္ဌာနတော အတ္တနော ဩကာသသဏ္ဌာနန္တိ. သေယျထိဒံ – မဟန္တမဟန္တာနံ အဋ္ဌီနံ အဗ္ဘန္တရဂတံ သေဒေတွာ ဝဋ္ဋေတွာ မဟန္တေသု ဝံသနဠကပဗ္ဗေသု ပက္ခိတ္တမဟာဝေတ္တင်္ကုရသဏ္ဌာနံ, ခုဒ္ဒါနုခုဒ္ဒကာနံ [Pg.41] အဗ္ဘန္တရဂတံ သေဒေတွာ ဝဋ္ဋေတွာ ခုဒ္ဒါနုခုဒ္ဒကေသု ဝံသနဠကပဗ္ဗေသု ပက္ခိတ္တတနုဝေတ္တင်္ကုရသဏ္ဌာနန္တိ. ဒိသတော ဒွီသု ဒိသာသု ဇာတံ. ဩကာသတော အဋ္ဌီနံ အဗ္ဘန္တရေ ပတိဋ္ဌိတန္တိ.

त्यानंतर, शरीरातील वर सांगितलेल्या प्रकारच्या हाडांच्या आत असलेली हाडांची मज्जा रंगाने पांढरी असते, असे तो निश्चित करतो. आकाराच्या दृष्टीने, ती स्वतःच्या स्थानाच्या आकारासारखी असते. जसे की—मोठमोठ्या हाडांच्या आत असलेली मज्जा ही उकळून व गोल करून मोठ्या बांबूच्या कांड्यांमध्ये टाकलेल्या मोठ्या वेताच्या कोंबासारख्या आकाराची असते; आणि लहान-सहान हाडांच्या आत असलेली मज्जा ही उकळून व गोल करून लहान-सहान बांबूच्या कांड्यांमध्ये टाकलेल्या बारीक वेताच्या कोंबासारख्या आकाराची असते. दिशेच्या दृष्टीने, ती दोन्ही दिशांना उत्पन्न होते. स्थानाच्या दृष्टीने, ती हाडांच्या आत स्थित असते.

---

တတ္ထ ယထာ ဝေဠုနဠကာဒီနံ အန္တောဂတာနိ ဒဓိဖာဏိတာနိ န ဇာနန္တိ ‘‘မယံ ဝေဠုနဠကာဒီနံ အန္တောဂတာနီ’’တိ, နပိ ဝေဠုနဠကာဒယော ဇာနန္တိ ‘‘ဒဓိဖာဏိတာနိ အမှာကံ အန္တောဂတာနီ’’တိ; ဧဝမေဝ န အဋ္ဌိမိဉ္ဇံ ဇာနာတိ ‘‘အဟံ အဋ္ဌီနံ အန္တောဂတ’’န္တိ, နပိ အဋ္ဌီနိ ဇာနန္တိ ‘‘အဋ္ဌိမိဉ္ဇံ အမှာကံ အန္တောဂတ’’န္တိ. အာဘောဂပစ္စဝေက္ခဏဝိရဟိတာ ဟိ ဧတေ ဓမ္မာ…ပေ… န ပုဂ္ဂလောတိ. ပရိစ္ဆေဒတော အဋ္ဌီနံ အဗ္ဘန္တရတလေဟိ အဋ္ဌိမိဉ္ဇဘာဂေန စ ပရိစ္ဆိန္နန္တိ ဝဝတ္ထပေတိ. အယမေတဿ သဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ, ဝိသဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ ပန ကေသသဒိသော ဧဝါတိ ဧဝံ အဋ္ဌိမိဉ္ဇံ ဝဏ္ဏာဒိတော ဝဝတ္ထပေတိ.

त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे बांबूच्या नळ्या इत्यादींच्या आत असलेले दही आणि काकवी हे जाणत नाहीत की, 'आम्ही बांबूच्या नळ्यांच्या आत आहोत', आणि बांबूच्या नळ्या इत्यादी देखील जाणत नाहीत की, 'दही आणि काकवी आमच्या आत आहेत'; त्याचप्रमाणे हाडांची मज्जा जाणत नाही की, 'मी हाडांच्या आत आहे', आणि हाडेही जाणत नाहीत की, 'मज्जा आमच्या आत आहे'. कारण हे धर्म विचार आणि चिंतनाने रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल (व्यक्ती) नाही, असे तो निश्चित करतो. सीमांकनाच्या दृष्टीने, हाडांच्या आतील पृष्ठभागाने आणि मज्जेच्या स्वतःच्या भागाने ती मर्यादित आहे, असे तो निश्चित करतो. हा तिचा समान सीमाभाग आहे; परंतु असमान सीमाभाग तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे तो हाडांच्या मज्जेचे रंग इत्यादींच्या आधारे निर्धारण करतो.

---

တတော ပရံ သရီရဿ အဗ္ဘန္တရေ ဒွိဂေါဠကပ္ပဘေဒံ ဝက္ကံ ဝဏ္ဏတော မန္ဒရတ္တံ ပါဠိဘဒ္ဒကဋ္ဌိဝဏ္ဏန္တိ ဝဝတ္ထပေတိ. သဏ္ဌာနတော ဂါမဒါရကာနံ သုတ္တာဝုတကီဠာဂေါဠကသဏ္ဌာနံ, ဧကဝဏ္ဋသဟကာရဒွယသဏ္ဌာနန္တိပိ ဧကေ. ဒိသတော ဥပရိမာယ ဒိသာယ ဇာတံ. ဩကာသတော ဂလဝါဋကာ ဝိနိက္ခန္တေန ဧကမူလေန ထောကံ ဂန္တွာ ဒွိဓာ ဘိန္နေန ထူလနှာရုနာ ဝိနိဗဒ္ဓံ ဟုတွာ ဟဒယမံသံ ပရိက္ခိပိတွာ ဌိတန္တိ.

त्यानंतर, शरीराच्या आत दोन गोलांच्या आकाराचे असलेले मूत्रपिंड (वक्क) रंगाने फिकट लाल, पारिभद्राच्या (पळसाच्या) बीच्या रंगासारखे असते, असे तो निश्चित करतो. आकाराच्या दृष्टीने, ते गावातील मुलांच्या दोऱ्याने बांधलेल्या खेळण्याच्या चेंडूच्या आकाराचे असते; किंवा एकाच देठाला लागलेल्या दोन आंब्यांच्या आकाराचे असते, असेही काही आचार्य म्हणतात. दिशेच्या दृष्टीने, ते वरच्या दिशेला उत्पन्न होते. स्थानाच्या दृष्टीने, कंठातून निघालेल्या एकाच मुळाने थोडे पुढे जाऊन दोन भागांत विभागलेल्या जाड शिरेने बांधलेले होऊन, हृदयाच्या मांसाला वेढून राहिलेले असते, असे तो निश्चित करतो.

---

တတ္ထ ယထာ ဝဏ္ဋူပနိဗဒ္ဓံ သဟကာရဒွယံ န ဇာနာတိ ‘‘အဟံ ဝဏ္ဋေန ဥပနိဗဒ္ဓ’’န္တိ, နပိ ဝဏ္ဋံ ဇာနာတိ ‘‘မယာ သဟကာရဒွယံ ဥပနိဗဒ္ဓ’’န္တိ; ဧဝမေဝ န ဝက္ကံ ဇာနာတိ ‘‘အဟံ ထူလနှာရုနာ ဥပနိဗဒ္ဓ’’န္တိ, နပိ ထူလနှာရု ဇာနာတိ ‘‘မယာ ဝက္ကံ ဥပနိဗဒ္ဓ’’န္တိ. အာဘောဂပစ္စဝေက္ခဏဝိရဟိတာ ဟိ ဧတေ ဓမ္မာ…ပေ… န ပုဂ္ဂလောတိ. ပရိစ္ဆေဒတော ဝက္ကံ ဝက္ကဘာဂေန ပရိစ္ဆိန္နန္တိ ဝဝတ္ထပေတိ. အယမေတဿ သဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ, ဝိသဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ ပန ကေသသဒိသော ဧဝါတိ ဧဝံ ဝက္ကံ ဝဏ္ဏာဒိတော ဝဝတ္ထပေတိ.

त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे देठाने बांधलेले दोन आंबे हे जाणत नाहीत की, 'आम्ही देठाने बांधलेले आहोत', आणि देठही जाणत नाही की, 'माझ्याद्वारे दोन आंबे बांधले गेले आहेत'; त्याचप्रमाणे मूत्रपिंड जाणत नाही की, 'मी जाड शिरेने बांधलेला आहे', आणि ती जाड शिरही जाणत नाही की, 'माझ्याद्वारे मूत्रपिंड बांधले गेले आहे'. कारण हे धर्म विचार आणि चिंतनाने रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल (व्यक्ती) नाही, असे तो निश्चित करतो. सीमांकनाच्या दृष्टीने, मूत्रपिंड हे मूत्रपिंडाच्या स्वतःच्या भागाने मर्यादित आहे, असे तो निश्चित करतो. हा त्याचा समान सीमाभाग आहे; परंतु असमान सीमाभाग तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे तो मूत्रपिंडाचे रंग इत्यादींच्या आधारे निर्धारण करतो.

---

တတော ပရံ သရီရဿ အဗ္ဘန္တရေ ဟဒယံ ဝဏ္ဏတော ရတ္တံ ရတ္တပဒုမပတ္တပိဋ္ဌိဝဏ္ဏန္တိ ဝဝတ္ထပေတိ. သဏ္ဌာနတော ဗာဟိရပတ္တာနိ အပနေတွာ အဓောမုခဌပိတပဒုမမကုဠသဏ္ဌာနံ, တဉ္စ အဂ္ဂစ္ဆိန္နပုန္နာဂဖလမိဝ ဝိဝဋေကပဿံ ဗဟိ မဋ္ဌံ အန္တော ကောသာတကီဖလဿ အဗ္ဘန္တရသဒိသံ. ပညာဗဟုလာနံ ထောကံ [Pg.42] ဝိကသိတံ, မန္ဒပညာနံ မကုဠိတမေဝ. ယံ ရူပံ နိဿာယ မနောဓာတု စ မနောဝိညာဏဓာတု စ ပဝတ္တန္တိ, တံ အပနေတွာ အဝသေသမံသပိဏ္ဍသင်္ခါတဟဒယဗ္ဘန္တရေ အဒ္ဓပသတမတ္တံ လောဟိတံ သဏ္ဌာတိ, တံ ရာဂစရိတဿ ရတ္တံ, ဒေါသစရိတဿ ကာဠကံ, မောဟစရိတဿ မံသဓောဝနောဒကသဒိသံ, ဝိတက္ကစရိတဿ ကုလတ္ထယူသဝဏ္ဏံ, သဒ္ဓါစရိတဿ ကဏိကာရပုပ္ဖဝဏ္ဏံ, ပညာစရိတဿ အစ္ဆံ ဝိပ္ပသန္နမနာဝိလံ, နိဒ္ဓေါတဇာတိမဏိ ဝိယ ဇုတိမန္တံ ခါယတိ. ဒိသတော ဥပရိမာယ ဒိသာယ ဇာတံ. ဩကာသတော သရီရဗ္ဘန္တရေ ဒွိန္နံ ထနာနံ မဇ္ဈေ ပတိဋ္ဌိတန္တိ.

त्यानंतर, शरीराच्या आत असलेले हृदय रंगाने लाल, म्हणजे लाल कमळाच्या पाकळीच्या बाहेरील रंगासारखे असते, असे तो निश्चित करतो. आकाराच्या दृष्टीने, ते बाहेरील पाकळ्या काढून खाली तोंड करून ठेवलेल्या कमळाच्या कळीच्या आकाराचे असते; आणि ते टोक कापलेल्या पुन्नाग (सुरंगी) फळासारखे एका बाजूने उघडे, बाहेरून गुळगुळीत आणि आतून दोडक्याच्या फळाच्या आतील भागासारखे असते. प्रज्ञावान (बुद्धिमान) लोकांचे हृदय थोडे उमललेले असते, तर मंदबुद्धी लोकांचे हृदय कळीसारखे मिटलेलेच असते. ज्या रूपाचा आश्रय घेऊन मनोधातू आणि मनोविज्ञानधातू प्रवृत्त होतात, ते (हृदयवस्तू रूप) वगळून उरलेल्या मांसपिंड नावाच्या हृदयाच्या आत सुमारे दीड पसाभर रक्त असते; ते रक्त रागचरित व्यक्तीचे लाल असते, द्वेषचरित व्यक्तीचे काळे असते, मोहचरित व्यक्तीचे मांस धुतलेल्या पाण्यासारखे असते, वितर्कचरित व्यक्तीचे कुळीथाच्या काढ्यासारख्या रंगाचे असते, श्रद्धाचरित व्यक्तीचे कर्णिकार (बहावा) फुलाच्या रंगासारखे असते, आणि प्रज्ञाचरित व्यक्तीचे स्वच्छ, अत्यंत निर्मळ, गढूळ नसलेले आणि घासून स्वच्छ केलेल्या अस्सल रत्नासारखे तेजस्वी दिसते. दिशेच्या दृष्टीने, ते वरच्या दिशेला उत्पन्न होते. स्थानाच्या दृष्टीने, ते शरीराच्या आत दोन्ही स्तनाच्या मध्यभागी स्थित असते.

---

တတ္ထ ယထာ ဒွိန္နံ ဝါတပါနကဝါဋကာနံ မဇ္ဈေ ဌိတော အဂ္ဂဠတ္ထမ္ဘကော န ဇာနာတိ ‘‘အဟံ ဒွိန္နံ ဝါတပါနကဝါဋကာနံ မဇ္ဈေ ဌိတော’’တိ, နပိ ဝါတပါနကဝါဋကာနိ ဇာနန္တိ ‘‘အမှာကံ မဇ္ဈေ အဂ္ဂဠတ္ထမ္ဘကော ဌိတော’’တိ; ဧဝမေဝံ န ဟဒယံ ဇာနာတိ ‘‘အဟံ ဒွိန္နံ ထနာနံ မဇ္ဈေ ဌိတ’’န္တိ, နပိ ထနာနိ ဇာနန္တိ ‘‘ဟဒယံ အမှာကံ မဇ္ဈေ ဌိတ’’န္တိ. အာဘောဂပစ္စဝေက္ခဏဝိရဟိတာ ဟိ ဧတေ ဓမ္မာ…ပေ… န ပုဂ္ဂလောတိ. ပရိစ္ဆေဒတော ဟဒယံ ဟဒယဘာဂေန ပရိစ္ဆိန္နန္တိ ဝဝတ္ထပေတိ. အယမေတဿ သဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ, ဝိသဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ ပန ကေသသဒိသော ဧဝါတိ ဧဝံ ဟဒယံ ဝဏ္ဏာဒိတော ဝဝတ္ထပေတိ.

त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे दोन खिडक्यांच्या दारांच्या मध्यभागी असलेला अडसर (खांब) हा जाणत नाही की, 'मी दोन खिडक्यांच्या दारांच्या मध्यभागी उभा आहे', आणि खिडकीची दारेही जाणत नाहीत की, 'आमच्या मध्यभागी अडसर उभा आहे'; त्याचप्रमाणे हृदय जाणत नाही की, 'मी दोन स्तनांच्या मध्यभागी स्थित आहे', आणि स्तनही जाणत नाहीत की, 'हृदय आमच्या मध्यभागी स्थित आहे'. कारण हे धर्म विचार आणि चिंतनाने रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल (व्यक्ती) नाही, असे तो निश्चित करतो. सीमांकनाच्या दृष्टीने, हृदय हे हृदयाच्या स्वतःच्या भागाने मर्यादित आहे, असे तो निश्चित करतो. हा त्याचा समान सीमाभाग आहे; परंतु असमान सीमाभाग तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे तो हृदयाचे रंग इत्यादींच्या आधारे निर्धारण करतो.

---

တတော ပရံ သရီရဿ အဗ္ဘန္တရေ ယကနသညိတံ ယမကမံသပိဏ္ဍံ ဝဏ္ဏတော ရတ္တံ ရတ္တကုမုဒဗာဟိရပတ္တပိဋ္ဌိဝဏ္ဏန္တိ ဝဝတ္ထပေတိ. သဏ္ဌာနတော ဧကမူလံ ဟုတွာ အဂ္ဂေ ယမကံ ကောဝိဠာရပတ္တသဏ္ဌာနံ, တဉ္စ ဒန္ဓာနံ ဧကံယေဝ ဟောတိ မဟန္တံ, ပညဝန္တာနံ ဒွေ ဝါ တီဏိ ဝါ ခုဒ္ဒကာနီတိ. ဒိသတော ဥပရိမာယ ဒိသာယ ဇာတံ. ဩကာသတော ဒွိန္နံ ထနာနံ အဗ္ဘန္တရေ ဒက္ခိဏပဿံ နိဿာယ ဌိတန္တိ.

त्यानंतर, शरीराच्या आत यकृत (यकन) नावाचा जोड मांसपिंड रंगाने लाल, म्हणजे लाल कुमुदाच्या (कमळाच्या) बाहेरील पाकळीच्या रंगासारखा असतो, असे तो निश्चित करतो. आकाराच्या दृष्टीने, तो एकच मूळ असलेला होऊन टोकावर जोडलेला, कांचनाच्या (कोविळार) पानाच्या आकाराचा असतो; आणि तो मंदबुद्धी लोकांमध्ये एकच व मोठा असतो, तर प्रज्ञावान लोकांमध्ये दोन किंवा तीन लहान लहान असतात, असे तो निश्चित करतो. दिशेच्या दृष्टीने, तो वरच्या दिशेला उत्पन्न होतो. स्थानाच्या दृष्टीने, तो दोन स्तनांच्या आत उजव्या बाजूचा आश्रय घेऊन स्थित असतो, असे तो निश्चित करतो.

---

တတ္ထ ယထာ ပိဌရကပဿေ လဂ္ဂါ မံသပေသိ န ဇာနာတိ ‘‘အဟံ ပိဌရကပဿေ လဂ္ဂါ’’တိ, နပိ ပိဌရကပဿံ ဇာနာတိ ‘‘မယိ မံသပေသိ လဂ္ဂါ’’တိ; ဧဝမေဝ န ယကနံ ဇာနာတိ ‘‘အဟံ ဒွိန္နံ ထနာနံ အဗ္ဘန္တရေ ဒက္ခိဏပဿံ နိဿာယ ဌိတ’’န္တိ, နပိ ထနာနံ အဗ္ဘန္တရေ ဒက္ခိဏပဿံ ဇာနာတိ ‘‘မံ နိဿာယ ယကနံ ဌိတ’’န္တိ. အာဘောဂပစ္စဝေက္ခဏဝိရဟိတာ ဟိ ဧတေ ဓမ္မာ…ပေ… န ပုဂ္ဂလောတိ. ပရိစ္ဆေဒတော ပန ယကနံ ယကနဘာဂေန [Pg.43] ပရိစ္ဆိန္နန္တိ ဝဝတ္ထပေတိ. အယမေတဿ သဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ, ဝိသဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ ပန ကေသသဒိသော ဧဝါတိ ဧဝံ ယကနံ ဝဏ္ဏာဒိတော ဝဝတ္ထပေတိ.

त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे मडक्याच्या कुशीला चिकटलेला मांसाचा तुकडा हा जाणत नाही की, 'मी मडक्याच्या कुशीला चिकटलेला आहे', and मडकेही जाणत नाही की, 'माझ्यावर मांसाचा तुकडा चिकटलेला आहे'; त्याचप्रमाणे यकृत जाणत नाही की, 'मी दोन स्तनांच्या आत उजव्या बाजूचा आश्रय घेऊन स्थित आहे', आणि दोन स्तनांच्या आतील उजवी बाजूही जाणत नाही की, 'माझा आश्रय घेऊन यकृत स्थित आहे'. कारण हे धर्म विचार आणि चिंतनाने रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल (व्यक्ती) नाही, असे तो निश्चित करतो. परंतु सीमांकनाच्या दृष्टीने, यकृत हे यकृताच्या स्वतःच्या भागाने मर्यादित आहे, असे तो निश्चित करतो. हा त्याचा समान सीमाभाग आहे; परंतु असमान सीमाभाग तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे तो यकृताचे रंग इत्यादींच्या आधारे निर्धारण करतो.

---

တတော ပရံ သရီရေ ပဋိစ္ဆန္နာပဋိစ္ဆန္နဘေဒတော ဒုဝိဓံ ကိလောမကံ ဝဏ္ဏတော သေတံ ဒုကူလပိလောတိကဝဏ္ဏန္တိ ဝဝတ္ထပေတိ. သဏ္ဌာနတော အတ္တနော ဩကာသသဏ္ဌာနံ. ဒိသတော ဒွီသု ဒိသာသု ဇာတံ. ဩကာသတော ပဋိစ္ဆန္နကိလောမကံ ဟဒယဉ္စ ဝက္ကဉ္စ ပရိဝါရေတွာ, အပ္ပဋိစ္ဆန္နကိလောမကံ သကလသရီရေ စမ္မဿ ဟေဋ္ဌတော မံသံ ပရိယောနန္ဓိတွာ ဌိတန္တိ.

त्यानंतर, शरीरातील झाकलेले आणि न झाकलेले अशा दोन प्रकारच्या क्लोमकाला (पटलाला) रंगाने पांढरे, मळकट पांढऱ्या वस्त्राच्या रंगासारखे म्हणून निश्चित करतो. आकाराने ते स्वतःच्या स्थानाच्या आकारासारखे असते. दिशेने ते दोन्ही दिशांना उत्पन्न झालेले असते. स्थानाने, झाकलेले क्लोमक हृदय आणि वृक्क (किडनी) यांना वेढून स्थित असते, आणि न झाकलेले क्लोमक संपूर्ण शरीरात त्वचेच्या खाली मांसाला आच्छादित करून स्थित असते.

---

တတ္ထ ယထာ ပိလောတိကာယ ပလိဝေဌိတေ မံသေ န ပိလောတိကာ ဇာနာတိ ‘‘မယာ မံသံ ပလိဝေဌိတ’’န္တိ, နပိ မံသံ ဇာနာတိ ‘‘အဟံ ပိလောတိကာယ ပလိဝေဌိတ’’န္တိ; ဧဝမေဝ န ကိလောမကံ ဇာနာတိ ‘‘မယာ ဟဒယဝက္ကာနိ သကလသရီရေ စ စမ္မဿ ဟေဋ္ဌတော မံသံ ပလိဝေဌိတ’’န္တိ. နပိ ဟဒယဝက္ကာနိ သကလသရီရေ စ မံသံ ဇာနာတိ ‘‘အဟံ ကိလောမကေန ပလိဝေဌိတ’’န္တိ. အာဘောဂပစ္စဝေက္ခဏဝိရဟိတာ ဟိ ဧတေ ဓမ္မာ…ပေ… န ပုဂ္ဂလောတိ. ပရိစ္ဆေဒတော ဟေဋ္ဌာ မံသေန ဥပရိ စမ္မေန တိရိယံ ကိလောမကဘာဂေန ပရိစ္ဆိန္နန္တိ ဝဝတ္ထပေတိ. အယမေတဿ သဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ, ဝိသဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ ပန ကေသသဒိသော ဧဝါတိ ဧဝံ ကိလောမကံ ဝဏ္ဏာဒိတော ဝဝတ္ထပေတိ.

त्या क्लोमकाविषयी, जसे मळकट कपड्याने मांस वेढलेले असताना, तो कपडा जाणत नाही की, "माझ्याद्वारे मांस वेढले गेले आहे", आणि मांसही जाणत नाही की, "मी कपड्याने वेढले गेलो आहे"; त्याचप्रमाणे क्लोमक जाणत नाही की, "माझ्याद्वारे हृदय, वृक्क आणि संपूर्ण शरीरात त्वचेच्या खालील मांस वेढले गेले आहे". तसेच हृदय, वृक्क आणि संपूर्ण शरीरातील मांसही जाणत नाही की, "मी क्लोमकाने वेढले गेलो आहे". कारण हे धर्म विचार आणि प्रत्यवेक्षणाने रहित आहेत... (पेय्याल)... हा कोणी पुद्गल (जीव किंवा व्यक्ती) नाही, असे निश्चित करतो. सीमेच्या दृष्टीने, खाली मांसाने, वर त्वचेने आणि तिरपे स्वतःच्या क्लोमकाच्या भागाने ते मर्यादित आहे, असे निश्चित करतो. हा त्याचा सभाग्य-परिच्छेद (समान सीमा) आहे, आणि विसभाग्य-परिच्छेद (असमान सीमा) तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे क्लोमकाला वर्णादींच्या द्वारे निश्चित करतो.

---

တတော ပရံ သရီရဿ အဗ္ဘန္တရေ ပိဟကံ ဝဏ္ဏတော နီလံ မီလာတနိဂ္ဂုဏ္ဍီပုပ္ဖဝဏ္ဏန္တိ ဝဝတ္ထပေတိ. သဏ္ဌာနတော ယေဘုယျေန သတ္တင်္ဂုလပ္ပမာဏံ အဗန္ဓနံ ကာဠဝစ္ဆကဇိဝှာသဏ္ဌာနံ. ဒိသတော ဥပရိမာယ ဒိသာယ ဇာတံ. ဩကာသတော ဟဒယဿ ဝါမပဿေ ဥဒရပဋလဿ မတ္ထကပဿံ နိဿာယ ဌိတံ, ယမှိ ပဟရဏပဟာရေန ဗဟိ နိက္ခန္တေ သတ္တာနံ ဇီဝိတက္ခယော ဟောတီတိ.

त्यानंतर, शरीराच्या आत असलेल्या प्लीहेला (पानथरीला) रंगाने निळी, कोमेजलेल्या निर्गुडीच्या फुलाच्या रंगासारखी म्हणून निश्चित करतो. आकाराने ती बहुतेक करून सात बोटे प्रमाणाची, बंधन नसलेली आणि काळ्या वासराच्या जिभेच्या आकाराची असते. दिशेने ती वरच्या दिशेला उत्पन्न झालेली असते. स्थानाने ती हृदयाच्या डाव्या बाजूला, उदरपटलाच्या वरच्या भागाला आश्रय करून स्थित असते; ज्या प्लीहेवर शस्त्राचा आघात होऊन ती बाहेर आल्यास प्राण्यांचा मृत्यू होतो.

---

တတ္ထ ယထာ ကောဋ္ဌကမတ္ထကပဿံ နိဿာယ ဌိတာ န ဂေါမယပိဏ္ဍိ ဇာနာတိ ‘‘အဟံ ကောဋ္ဌကမတ္ထကပဿံ နိဿာယ ဌိတာ’’တိ, နပိ ကောဋ္ဌကမတ္ထကပဿံ ဇာနာတိ ‘‘ဂေါမယပိဏ္ဍိ မံ နိဿာယ ဌိတာ’’တိ; ဧဝမေဝ န ပိဟကံ ဇာနာတိ ‘‘အဟံ ဥဒရပဋလဿ မတ္ထကပဿံ နိဿာယ ဌိတ’’န္တိ, နပိ ဥဒရပဋလဿ မတ္ထကပဿံ ဇာနာတိ ‘‘ပိဟကံ မံ နိဿာယ ဌိတ’’န္တိ. အာဘောဂပစ္စဝေက္ခဏဝိရဟိတာ ဟိ ဧတေ ဓမ္မာ…ပေ… န ပုဂ္ဂလောတိ. ပရိစ္ဆေဒတော [Pg.44] ပိဟကံ ပိဟကဘာဂေန ပရိစ္ဆိန္နန္တိ ဝဝတ္ထပေတိ. အယမေတဿ သဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ, ဝိသဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ ပန ကေသသဒိသော ဧဝါတိ ဧဝံ ပိဟကံ ဝဏ္ဏာဒိတော ဝဝတ္ထပေတိ.

त्या प्लीहेविषयी, जसे धान्याच्या कोठाराच्या भिंतीच्या वरच्या भागाला आश्रय करून असलेला शेणाचा गोळा जाणत नाही की, "मी कोठाराच्या भिंतीच्या वरच्या भागाला आश्रय करून स्थित आहे", आणि कोठाराच्या भिंतीचा वरचा भागही जाणत नाही की, "शेणाचा गोळा माझा आश्रय करून स्थित आहे"; त्याचप्रमाणे प्लीहा जाणत नाही की, "मी उदरपटलाच्या वरच्या भागाला आश्रय करून स्थित आहे", आणि उदरपटलाचा वरचा भागही जाणत नाही की, "प्लीहा माझा आश्रय करून स्थित आहे". कारण हे धर्म विचार आणि प्रत्यवेक्षणाने रहित आहेत... (पेय्याल)... हा कोणी पुद्गल नाही, असे निश्चित करतो. सीमेच्या दृष्टीने, प्लीहा स्वतःच्या प्लीहा-भागाने मर्यादित आहे, असे निश्चित करतो. हा त्याचा सभाग्य-परिच्छेद आहे, आणि विसभाग्य-परिच्छेद तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे प्लीहेला वर्णादींच्या द्वारे निश्चित करतो.

---

တတော ပရံ သရီရဿ အဗ္ဘန္တရေ ဒွတ္တိံသမံသခဏ္ဍပ္ပဘေဒံ ပပ္ဖာသံ ဝဏ္ဏတော ရတ္တံ နာတိပရိပက္ကဥဒုမ္ဗရဝဏ္ဏန္တိ ဝဝတ္ထပေတိ. သဏ္ဌာနတော ဝိသမစ္ဆိန္နပူဝသဏ္ဌာနံ, ဆဒနိဋ္ဌကခဏ္ဍပုဉ္ဇသဏ္ဌာနန္တိပိ ဧကေ. တဒေတံ အဗ္ဘန္တရေ အသိတပီတာဒီနံ အဘာဝေ ဥဂ္ဂတေန ကမ္မဇတေဇုသ္မနာ အဗ္ဘာဟတတ္တာ သင်္ခါဒိတပလာလပိဏ္ဍမိဝ နိရသံ နိရောဇံ ဟောတိ. ဒိသတော ဥပရိမာယ ဒိသာယ ဇာတံ. ဩကာသတော သရီရဗ္ဘန္တရေ ဒွိန္နံ ထနာနံ အဗ္ဘန္တရေ ဟဒယဉ္စ ယကနဉ္စ ဥပရိ ဆာဒေတွာ ဩလမ္ဗန္တံ ဌိတန္တိ.

त्यानंतर, शरीराच्या आत बत्तीस मांसाच्या तुकड्यांच्या भेदाने युक्त असलेल्या फुफ्फुसाला रंगाने लाल, फार न पिकलेल्या उंबराच्या फळाच्या रंगासारखे म्हणून निश्चित करतो. आकाराने ते विषम कापलेल्या पुऱ्यांच्या (केकच्या) आकाराचे असते; काही आचार्य म्हणतात की ते छपराच्या कौलारांच्या तुकड्यांच्या ढिगाऱ्याच्या आकाराचे असते. शरीराच्या आत खाल्लेल्या, पिलेल्या इत्यादी अन्नाच्या अभावामुळे वर चढलेल्या कर्मजन्य तेजोधातूच्या उष्णतेने तप्त झाल्यामुळे ते चघळलेल्या पेंढ्याच्या गोळ्यासारखे रसहीन व ओजहीन असते. दिशेने ते वरच्या दिशेला उत्पन्न झालेले असते. स्थानाने ते शरीराच्या आत दोन्ही स्तनाच्या मध्ये हृदय आणि यकृत यांना वरून आच्छादित करून लटकत स्थित असते.

---

တတ္ထ ယထာ ဇိဏ္ဏကောဋ္ဌဗ္ဘန္တရေ လမ္ဗမာနော သကုဏကုလာဝကော န ဇာနာတိ ‘‘အဟံ ဇိဏ္ဏကောဋ္ဌဗ္ဘန္တရေ လမ္ဗမာနော ဌိတော’’တိ, နပိ ဇိဏ္ဏကောဋ္ဌဗ္ဘန္တရံ ဇာနာတိ ‘‘သကုဏကုလာဝကော မယိ လမ္ဗမာနော ဌိတော’’တိ; ဧဝမေဝ န ပပ္ဖာသံ ဇာနာတိ ‘‘အဟံ သရီရဗ္ဘန္တရေ ဒွိန္နံ ထနာနံ အန္တရေ လမ္ဗမာနံ ဌိတ’’န္တိ, နပိ သရီရဗ္ဘန္တရေ ဒွိန္နံ ထနာနံ အန္တရံ ဇာနာတိ ‘‘မယိ ပပ္ဖာသံ လမ္ဗမာနံ ဌိတ’’န္တိ. အာဘောဂပစ္စဝေက္ခဏဝိရဟိတာ ဟိ ဧတေ ဓမ္မာ…ပေ… န ပုဂ္ဂလောတိ. ပရိစ္ဆေဒတော ပပ္ဖာသံ ပပ္ဖာသဘာဂေန ပရိစ္ဆိန္နန္တိ ဝဝတ္ထပေတိ. အယမေတဿ သဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ, ဝိသဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ ပန ကေသသဒိသော ဧဝါတိ ဧဝံ ပပ္ဖာသံ ဝဏ္ဏာဒိတော ဝဝတ္ထပေတိ.

त्या फुफ्फुसाविषयी, जसे जुन्या कोठाराच्या आत लटकणारे पक्ष्याचे घरटे जाणत नाही की, "मी जुन्या कोठाराच्या आत लटकत स्थित आहे", आणि जुन्या कोठाराचा आतील भागही जाणत नाही की, "माझ्यामध्ये पक्ष्याचे घरटे लटकत स्थित आहे"; त्याचप्रमाणे फुफ्फुस जाणत नाही की, "मी शरीराच्या आत दोन्ही स्तनाच्या मध्ये लटकत स्थित आहे", आणि शरीराच्या आतील दोन्ही स्तनाचा मध्यभागही जाणत नाही की, "माझ्यामध्ये फुफ्फुस लटकत स्थित आहे". कारण हे धर्म विचार आणि प्रत्यवेक्षणाने रहित आहेत... (पेय्याल)... हा कोणी पुद्गल नाही, असे निश्चित करतो. सीमेच्या दृष्टीने, फुफ्फुस स्वतःच्या फुफ्फुस-भागाने मर्यादित आहे, असे निश्चित करतो. हा त्याचा सभाग्य-परिच्छेद आहे, आणि विसभाग्य-परिच्छेद तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे फुफ्फुसाला वर्णादींच्या द्वारे निश्चित करतो.

---

တတော ပရံ အန္တောသရီရေ ပုရိသဿ ဒွတ္တိံသဟတ္ထံ, ဣတ္ထိယာ အဋ္ဌဝီသတိဟတ္ထံ, ဧကဝီသတိယာ ဌာနေသု ဩဘဂ္ဂံ အန္တံ ဝဏ္ဏတော သေတံ သက္ခရသုဓာဝဏ္ဏန္တိ ဝဝတ္ထပေတိ. သဏ္ဌာနတော သီသံ ဆိန္ဒိတွာ လောဟိတဒေါဏိယံ သံဝေလ္လေတွာ ဌပိတဓမ္မနိသဏ္ဌာနံ. ဒိသတော ဒွီသု ဒိသာသု ဇာတံ. ဩကာသတော ဥပရိ ဂလဝါဋကေ ဟေဋ္ဌာ စ ကရီသမဂ္ဂေ ဝိနိဗန္ဓတ္တာ ဂလဝါဋကကရီသမဂ္ဂပရိယန္တေ သရီရဗ္ဘန္တရေ ဌိတန္တိ.

त्यानंतर, शरीराच्या आत पुरुषाचे बत्तीस हात लांब आणि स्त्रीचे अठ्ठावीस हात लांब असलेले, एकवीस ठिकाणी वळलेले मोठे आतडे रंगाने पांढरे, चुन्याच्या रंगासारखे म्हणून निश्चित करतो. आकाराने ते डोके कापून रक्ताच्या कुंडीत गुंडाळून ठेवलेल्या अजगराच्या शरीरासारखे असते. दिशेने ते दोन्ही दिशांना उत्पन्न झालेले असते. स्थानाने ते वर कंठद्वाराशी आणि खाली मलमार्गाशी बांधलेले असल्यामुळे कंठद्वारापासून मलमार्गापर्यंत शरीराच्या आत स्थित असते.

---

တတ္ထ ယထာ လောဟိတဒေါဏိယံ ဌပိတံ ဆိန္နသီသံ ဓမ္မနိကဠေဝရံ န ဇာနာတိ ‘‘အဟံ လောဟိတဒေါဏိယံ ဌိတ’’န္တိ, နပိ လောဟိတဒေါဏိ ဇာနာတိ ‘‘မယိ ဆိန္နသီသံ ဓမ္မနိကဠေဝရံ ဌိတ’’န္တိ; ဧဝမေဝ န အန္တံ ဇာနာတိ ‘‘အဟံ သရီရဗ္ဘန္တရေ ဌိတ’’န္တိ, နပိ သရီရဗ္ဘန္တရံ ဇာနာတိ ‘‘မယိ အန္တံ ဌိတ’’န္တိ. အာဘောဂပစ္စဝေက္ခဏဝိရဟိတာ [Pg.45] ဟိ ဧတေ ဓမ္မာ…ပေ… န ပုဂ္ဂလောတိ. ပရိစ္ဆေဒတော အန္တံ အန္တဘာဂေန ပရိစ္ဆိန္နန္တိ ဝဝတ္ထပေတိ. အယမေတဿ သဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ, ဝိသဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ ပန ကေသသဒိသော ဧဝါတိ ဧဝံ အန္တံ ဝဏ္ဏာဒိတော ဝဝတ္ထပေတိ.

त्या मोठ्या आतड्याविषयी, जसे रक्ताच्या कुंडीत ठेवलेले, कापलेले डोके असलेले अजगराचे शरीर जाणत नाही की, "मी रक्ताच्या कुंडीत स्थित आहे", आणि रक्ताची कुंडीही जाणत नाही की, "माझ्यामध्ये कापलेले डोके असलेले अजगराचे शरीर स्थित आहे"; त्याचप्रमाणे मोठे आतडे जाणत नाही की, "मी शरीराच्या आत स्थित आहे", आणि शरीराचा आतील भागही जाणत नाही की, "माझ्यामध्ये मोठे आतडे स्थित आहे". कारण हे धर्म विचार आणि प्रत्यवेक्षणाने रहित आहेत... (पेय्याल)... हा कोणी पुद्गल नाही, असे निश्चित करतो. सीमेच्या दृष्टीने, मोठे आतडे स्वतःच्या मोठ्या आतड्याच्या भागाने मर्यादित आहे, असे निश्चित करतो. हा त्याचा सभाग्य-परिच्छेद आहे, आणि विसभाग्य-परिच्छेद तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे मोठ्या आतड्याला वर्णादींच्या द्वारे निश्चित करतो.

---

တတော ပရံ အန္တောသရီရေ အန္တန္တရေ အန္တဂုဏံ ဝဏ္ဏတော သေတံ ဒကသီတလိကမူလဝဏ္ဏန္တိ ဝဝတ္ထပေတိ. သဏ္ဌာနတော ဒကသီတလိကမူလသဏ္ဌာနမေဝါတိ, ဂေါမုတ္တသဏ္ဌာနန္တိပိ ဧကေ. ဒိသတော ဒွီသု ဒိသာသု ဇာတံ. ဩကာသတော ကုဒါလဖရသုကမ္မာဒီနိ ကရောန္တာနံ ယန္တာကဍ္ဎနကာလေ ယန္တသုတ္တကမိဝ ယန္တဖလကာနိ အန္တဘောဂေ ဧကတော အဂ္ဂဠန္တေ အာဗန္ဓိတွာ ပါဒပုဉ္ဆနရဇ္ဇုမဏ္ဍလကဿ အန္တရာ တံ သိဗ္ဗိတွာ ဌိတရဇ္ဇုကာ ဝိယ ဧကဝီသတိယာ အန္တဘောဂါနံ အန္တရာ ဌိတန္တိ.

त्यानंतर, शरीराच्या आत मोठ्या आतड्याच्या वळणांच्या मध्ये असलेल्या लहान आतड्याला (आतड्याच्या बंधनाला) रंगाने पांढरे, पाणकणसाच्या मुळाच्या रंगासारखे म्हणून निश्चित करतो. आकाराने ते पाणकणसाच्या मुळाच्या आकारासारखेच असते; काही आचार्य म्हणतात की ते गोमूत्राच्या धारेच्या आकारासारखे असते. दिशेने ते दोन्ही दिशांना उत्पन्न झालेले असते. स्थानाने, कुदळ, कुऱ्हाड इत्यादींचे काम करणाऱ्या लोकांच्या यंत्र ओढण्याच्या वेळी यंत्राच्या दोरीप्रमाणे यंत्राच्या फळ्यांना जोडणाऱ्या, एका बाजूने खीळ घालून बांधलेल्या आणि पायपुसण्याच्या दोरीच्या वर्तुळात शिवून ठेवलेल्या दोरीप्रमाणे, ते मोठ्या आतड्याच्या एकवीस वळणांच्या मध्ये स्थित असते.

---

တတ္ထ ယထာ ပါဒပုဉ္ဆနရဇ္ဇုမဏ္ဍလကံ သိဗ္ဗိတွာ ဌိတရဇ္ဇုကာ န ဇာနာတိ ‘‘မယာ ပါဒပုဉ္ဆနရဇ္ဇုမဏ္ဍလကံ သိဗ္ဗိတ’’န္တိ, နပိ ပါဒပုဉ္ဆနရဇ္ဇုမဏ္ဍလကံ ဇာနာတိ ‘‘ရဇ္ဇုကာ မံ သိဗ္ဗိတွာ ဌိတာ’’တိ, ဧဝမေဝ အန္တဂုဏံ န ဇာနာတိ ‘‘အဟံ အန္တံ ဧကဝီသတိဘောဂဗ္ဘန္တရေ အာဗန္ဓိတွာ ဌိတ’’န္တိ, နပိ အန္တံ ဇာနာတိ ‘‘အန္တဂုဏံ မံ အာဗန္ဓိတွာ ဌိတ’’န္တိ. အာဘောဂပစ္စဝေက္ခဏဝိရဟိတာ ဟိ ဧတေ ဓမ္မာ…ပေ… န ပုဂ္ဂလောတိ. ပရိစ္ဆေဒတော အန္တဂုဏံ အန္တဂုဏဘာဂေန ပရိစ္ဆိန္နန္တိ ဝဝတ္ထပေတိ. အယမေတဿ သဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ, ဝိသဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ ပန ကေသသဒိသော ဧဝါတိ ဧဝံ အန္တဂုဏံ ဝဏ္ဏာဒိတော ဝဝတ္ထပေတိ.

त्यात, ज्याप्रमाणे पायपुसण्याच्या दोरीचे वर्तुळ शिवून ठेवलेली दोरी हे जाणत नाही की, 'मी पायपुसण्याच्या दोरीचे वर्तुळ शिवले आहे', आणि पायपुसण्याचे दोरीचे वर्तुळही हे जाणत नाही की, 'दोरीने मला शिवून ठेवले आहे'; त्याचप्रमाणे लहान आतडे (अंतगुण) हे जाणत नाही की, 'मी मोठ्या आतड्याला एकवीस वेढ्यांच्या आत बांधून राहिले आहे', आणि मोठे आतडेही हे जाणत नाही की, 'लहान आतड्याने मला बांधून ठेवले आहे'. कारण हे धर्म (घटक) आभोग (चेतना) आणि प्रत्यवेक्षण (विचार) यांनी रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल नाही, असे तो निश्चित करतो. सीमेच्या (मर्यादेच्या) दृष्टीने, लहान आतडे हे लहान आतड्याच्या भागानेच मर्यादित आहे, असे तो निश्चित करतो. हा याचा सभाग-परिच्छेद (समान सीमा) आहे, आणि विसभाग-परिच्छेद (असमान सीमा) तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे तो लहान आतड्याला वर्ण (रंग) इत्यादींच्या आधारे निश्चित करतो।

---

တတော ပရံ အန္တောသရီရေ ဥဒရိယံ ဝဏ္ဏတော အဇ္ဈောဟဋာဟာရဝဏ္ဏန္တိ ဝဝတ္ထပေတိ. သဏ္ဌာနတော ပရိဿာဝနေ သိထိလဗဒ္ဓတဏ္ဍုလသဏ္ဌာနံ. ဒိသတော ဥပရိမာယ ဒိသာယ ဇာတံ. ဩကာသတော ဥဒရေ ဌိတန္တိ. ဥဒရံ နာမ ဥဘတော နိပ္ပီဠိယမာနဿ အလ္လသာဋကဿ မဇ္ဈေ သဉ္ဇာတဖောဋကသဒိသံ အန္တပဋလံ, ဗဟိ မဋ္ဌံ, အန္တော မံသကသမ္ဗုပလိဝေဌိတံ, ကိလိဋ္ဌပါဝါရပုပ္ဖသဒိသံ, ကုထိတပနသဖလဿ အဗ္ဘန္တရသဒိသန္တိပိ ဧကေ. တတ္ထ တက္ကောလကာ ဂဏ္ဍုပ္ပာဒကာတာလဟီရကာသူစိမုခကာပဋတန္တုသုတ္တကာတိ ဧဝမာဒိဒွတ္တိံသကုလပ္ပဘေဒါ ကိမယော အာကုလဗျာကုလာ သဏ္ဍသဏ္ဍစာရိနော ဟုတွာ နိဝသန္တိ, ယေ ပါနဘောဇနာဒိမှိ အဝိဇ္ဇမာနေ ဥလ္လင်္ဃိတွာ ဝိရဝန္တာ [Pg.46] ဟဒယမံသံ အဘိတုဒန္တိ ပါနဘောဇနာဒီနိ အဇ္ဈောဟရဏဝေလာယဉ္စ ဥဒ္ဓံမုခါ ဟုတွာ ပဌမဇ္ဈောဟဋေ ဒွေ တယော အာလောပေ တုရိတတုရိတာ ဝိလုမ္ပန္တိ. ယံ ဧတေသံ ကိမီနံ ပသူတိဃရံ ဝစ္စကုဋိ ဂိလာနသာလာ သုသာနဉ္စ ဟောတိ, ယတ္ထ သေယျထာပိ နာမ စဏ္ဍာလဂါမဒွါရေ စန္ဒနိကာယ သရဒသမယေ ထူလဖုသိတကေ ဒေဝေ ဝဿန္တေ ဥဒကေန အာဝူဠှံ မုတ္တကရီသစမ္မဋ္ဌိနှာရုခဏ္ဍခေဠသိင်္ဃာဏိကာလောဟိတပ္ပဘုတိနာနာကုဏပဇာတံ နိပတိတွာ ကဒ္ဒမောဒကာလုဠိတံ သဉ္ဇာတကိမိကုလာကုလံ ဟုတွာ ဒွီဟတီဟစ္စယေန သူရိယာတပသန္တာပဝေဂကုထိတံ ဥပရိ ဖေဏပုပ္ဖုဠကေ မုဉ္စန္တံ အဘိနီလဝဏ္ဏံ ပရမဒုဂ္ဂန္ဓဇေဂုစ္ဆံ ဥပဂန္တုံ ဝါ ဒဋ္ဌုံ ဝါ အနရဟရူပတံ အာပဇ္ဇိတွာ တိဋ္ဌတိ, ပဂေဝ ဃာယိတုံ ဝါ သာယိတုံ ဝါ; ဧဝမေဝ နာနပ္ပကာရပါနဘောဇနာဒိ ဒန္တမုသလသံစုဏ္ဏိတံ ဇိဝှာဟတ္ထသမ္ပရိဝတ္တိတံ ခေဠလာလာပလိဗုဒ္ဓံ တင်္ခဏဝိဂတဝဏ္ဏဂန္ဓရသာဒိသမ္ပဒံ ကောလိယခလိသုဝါနဝမထုသဒိသံ နိပတိတွာ ပိတ္တသေမှဝါတပလိဝေဌိတံ ဟုတွာ ဥဒရဂ္ဂိသန္တာပဝေဂကုထိတံ ကိမိကုလာကုလံ ဥပရူပရိ ဖေဏပုပ္ဖုဠကာနိ မုဉ္စန္တံ ပရမကသမ္ဗုဒုဂ္ဂန္ဓဇေဂုစ္ဆဘာဝမာပဇ္ဇိတွာ တိဋ္ဌတိ. ယံ သုတွာပိ ပါနဘောဇနာဒီသု အမနုညတာ သဏ္ဌာတိ, ပဂေဝ ပညာစက္ခုနာ ဩလောကေတွာ. ယတ္ထ စ ပတိတံ ပါနဘောဇနာဒိ ပဉ္စဓာ ဝိဝေကံ ဂစ္ဆတိ, ဧကံ ဘာဂံ ပါဏကာ ခါဒန္တိ, ဧကံ ဘာဂံ ဥဒရဂ္ဂိ ဈာပေတိ, ဧကော ဘာဂေါ မုတ္တံ ဟောတိ, ဧကော ဘာဂေါ ကရီသံ ဟောတိ, ဧကော ဘာဂေါ ရသဘာဝံ အာပဇ္ဇိတွာ သောဏိတမံသာဒီနိ ဥပဗြူဟယတီတိ.

त्यानंतर, शरीराच्या आत असलेल्या जठरातील अन्नाला (आमाशयातील अन्नाला) वर्णाच्या (रंगाच्या) दृष्टीने, 'ते गिळलेल्या अन्नाच्या रंगाचे असते' असे तो निश्चित करतो. आकाराच्या दृष्टीने, गाळण्याच्या कपड्यात सैलसर बांधलेल्या तांदळाच्या पुडक्यासारखा त्याचा आकार असतो. दिशेच्या दृष्टीने, ते वरच्या भागात उत्पन्न झालेले असते. स्थानाच्या दृष्टीने, ते आमाशयात (उदरात) राहिलेले असते. आमाशय (उदर) म्हणजे दोन्ही बाजूंनी पिळल्या जाणाऱ्या ओल्या वस्त्राच्या मध्यभागी निर्माण झालेल्या फुग्यासारखा आतड्याचा पडदा (अंतपटल) होय; जो बाहेरून गुळगुळीत असतो आणि आतून शिंपल्याच्या मांसाप्रमाणे लिंपलेल्या मांसाने युक्त असतो, जो मळलेल्या पांढऱ्या चादरीवरील फुलांच्या नक्षीसारखा असतो; काही आचार्य म्हणतात की तो सडलेल्या फणसाच्या आतील भागासारखा असतो. त्या आमाशयात तक्कोलक, गंडुपादक, तालहीरक, सुचीमुख, पटतंतु-सूत्रक इत्यादी बत्तीस प्रकारच्या कुळांतील जंतू अत्यंत अस्वस्थपणे घोळक्या-घोळक्याने फिरत राहतात. जेव्हा खाण्यापिण्याचे पदार्थ नसतात, तेव्हा ते उड्या मारून आणि ओरडत हृदयाच्या मांसाला टोचतात (चावतात); आणि खाण्यापिण्याचे पदार्थ गिळताना ते वर तोंड करून, आधी गिळलेले दोन-तीन घास घाईघाईने लुटून खातात. जे या जंतूंचे प्रसूतीगृह, शौचालय, रुग्णालय आणि स्मशान असते. जेथे, जसे की चांडाळांच्या वस्तीच्या दाराशी असलेल्या नाल्यात, शरद ऋतूत मोठे थेंब असलेला पाऊस पडत असताना, पाण्याने वाहून आलेले मूत्र, मल, चामडे, हाडे, शिरांचे तुकडे, लाळ, शेंबूड, रक्त इत्यादी विविध प्रकारचे कुजलेले मृतदेह पडून, चिखलाच्या पाण्याने गढूळ होऊन, निर्माण झालेल्या जंतूंच्या समूहाने गजबजलेले होते; आणि दोन-तीन दिवसांनंतर सूर्याच्या उन्हाच्या उष्णतेने उकळून, वर फेस आणि बुडबुडे सोडत, अतिशय गडद निळ्या रंगाचे, अत्यंत दुर्गंधीयुक्त व किळसवाणे होऊन, जवळ जाण्यास किंवा पाहण्यासही अयोग्य अशा अवस्थेत राहते, मग त्याचा वास घेणे किंवा चव घेणे तर दूरच राहिले! त्याचप्रमाणे, विविध प्रकारचे खाण्यापिण्याचे पदार्थ दातांच्या मुसळाने बारीक वाटलेले, जिभेच्या हाताने इकडेतिकडे फिरवलेले, लाळ आणि थुंकीने माखलेले, त्याच क्षणी ज्यांचा रंग, गंध, चव इत्यादींची उत्तमता नष्ट झाली आहे असे होऊन, कुत्र्याच्या ओकारीसारखे आमाशयात पडते; आणि पित्त, कफ व वायूने वेढलेले होऊन, जठराग्नीच्या उष्णतेने उकळत, जंतूंच्या समूहाने गजबजलेले, वरच्या वर फेस आणि बुडबुडे सोडत, अत्यंत दुर्गंधीयुक्त आणि किळसवाणे होऊन राहते. ज्याच्याविषयी केवळ ऐकूनही खाण्यापिण्याच्या पदार्थांबद्दल अरुची निर्माण होते, मग प्रज्ञाचक्षूने पाहिल्यावर तर काय सांगावे! आणि जेथे पडलेले खाण्यापिण्याचे पदार्थ पाच प्रकारे विभागले जातात—एक भाग जंतू खातात, एक भाग जठराग्नी पचवतो, एक भाग मूत्र बनतो, एक भाग मल बनतो आणि एक भाग रस रूपाला प्राप्त होऊन रक्त, मांस इत्यादींचे पोषण करतो, असे तो निश्चित करतो।

---

တတ္ထ ယထာ ပရမဇေဂုစ္ဆာယ သုဝါနဒေါဏိယာ ဌိတော သုဝါနဝမထု န ဇာနာတိ ‘‘အဟံ သုဝါနဒေါဏိယာ ဌိတော’’တိ; နပိ သုဝါနဒေါဏိ ဇာနာတိ ‘‘မယိ သုဝါနဝမထု ဌိတော’’တိ. ဧဝမေဝ န ဥဒရိယံ ဇာနာတိ ‘‘အဟံ ဣမသ္မိံ ပရမဒုဂ္ဂန္ဓဇေဂုစ္ဆေ ဥဒရေ ဌိတ’’န္တိ; နပိ ဥဒရံ ဇာနာတိ ‘‘မယိ ဥဒရိယံ ဌိတ’’န္တိ. အာဘောဂပစ္စဝေက္ခဏဝိရဟိတာ ဟိ ဧတေ ဓမ္မာ…ပေ… န ပုဂ္ဂလောတိ. ပရိစ္ဆေဒတော ဥဒရိယံ ဥဒရိယဘာဂေန ပရိစ္ဆိန္နန္တိ ဝဝတ္ထပေတိ. အယမေတဿ သဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ, ဝိသဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ ပန ကေသသဒိသော ဧဝါတိ ဧဝံ ဥဒရိယံ ဝဏ္ဏာဒိတော ဝဝတ္ထပေတိ.

त्यात, ज्याप्रमाणे अत्यंत किळसवाण्या कुत्र्याच्या खाण्याच्या पात्रात असलेली कुत्र्याची ओकारी हे जाणत नाही की, 'मी कुत्र्याच्या पात्रात राहिली आहे', आणि कुत्र्याचे पात्रही हे जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये कुत्र्याची ओकारी राहिली आहे'; त्याचप्रमाणे जठरातील अन्नही हे जाणत नाही की, 'मी या अत्यंत दुर्गंधीयुक्त व किळसवाण्या आमाशयात राहिले आहे', आणि आमाशयही हे जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये जठरातील अन्न राहिले आहे'. कारण हे धर्म (घटक) आभोग (चेतना) आणि प्रत्यवेक्षण (विचार) यांनी रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल नाही, असे तो निश्चित करतो. सीमेच्या दृष्टीने, जठरातील अन्न हे जठरातील अन्नाच्या भागानेच मर्यादित आहे, असे तो निश्चित करतो. हा याचा सभाग-परिच्छेद (समान सीमा) आहे, आणि विसभाग-परिच्छेद (असमान सीमा) तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे तो जठरातील अन्नाला वर्ण इत्यादींच्या आधारे निश्चित करतो।

---

တတော [Pg.47] ပရံ အန္တောသရီရေ ကရီသံ ဝဏ္ဏတော ယေဘုယျေန အဇ္ဈောဟဋာဟာရဝဏ္ဏန္တိ ဝဝတ္ထပေတိ. သဏ္ဌာနတော ဩကာသသဏ္ဌာနံ, ဒိသတော ဟေဋ္ဌိမာယ ဒိသာယ ဇာတံ, ဩကာသတော ပက္ကာသယေ ဌိတန္တိ. ပက္ကာသယော နာမ ဟေဋ္ဌာ နာဘိပိဋ္ဌိကဏ္ဋကမူလာနံ အန္တရေ အန္တာဝသာနေ ဥဗ္ဗေဓေန အဋ္ဌင်္ဂုလမတ္တော ဝံသနဠကဗ္ဘန္တရသဒိသော ပဒေသော, ယတ္ထ သေယျထာပိ နာမ ဥပရိဘူမိဘာဂေ ပတိတံ ဝဿောဒကံ ဩဂဠိတွာ ဟေဋ္ဌာဘူမိဘာဂံ ပူရေတွာ တိဋ္ဌတိ, ဧဝမေဝ ယံကိဉ္စိ အာမာသယေ ပတိတံ ပါနဘောဇနာဒိကံ ဥဒရဂ္ဂိနာ ဖေဏုဒ္ဒေဟကံ ပက္ကံ ပက္ကံ သဏှကရဏိယာ ပိဋ္ဌမိဝ သဏှဘာဝံ အာပဇ္ဇိတွာ အန္တဗိလေန ဩဂဠိတွာ ဩမဒ္ဒိတွာ ဝံသနဠကေ ပက္ခိတ္တပဏ္ဍုမတ္တိကာ ဝိယ သန္နိစိတံ ဟုတွာ တိဋ္ဌတိ.

त्यानंतर, शरीराच्या आत असलेल्या मलाला (विष्ठेला) वर्णाच्या (रंगाच्या) दृष्टीने, 'ते बहुधा गिळलेल्या अन्नाच्या रंगाचे असते' असे तो निश्चित करतो. आकाराच्या दृष्टीने, ते ज्या स्थानात राहते त्या स्थानाचा आकार त्याला प्राप्त होतो. दिशेच्या दृष्टीने, ते खालच्या भागात उत्पन्न झालेले असते. स्थानाच्या दृष्टीने, ते पक्वाशयात राहिलेले असते. पक्वाशय म्हणजे खाली नाभी आणि पाठीच्या कण्याच्या मुळाच्या मध्यभागी, मोठ्या आतड्याच्या शेवटी, उंचीने सुमारे आठ बोटे असलेला आणि बांबूच्या नळीच्या आतील भागासारखा असलेला प्रदेश होय; जेथे, जसे की वरच्या जमिनीवर पडलेले पावसाचे पाणी खाली वाहून जाऊन खालच्या जमिनीचा भाग भरून राहते, त्याचप्रमाणे आमाशयात पडलेले जे काही खाण्यापिण्याचे पदार्थ असतात, ते जठराग्नीद्वारे फेस निर्माण करत जसे जसे पचतात, तसे तसे ते बारीक दळल्याप्रमाणे पिठासारखे मऊ होऊन, आतड्याच्या छिद्रातून खाली वाहून व दाबले जाऊन, बांबूच्या नळीत दाबून भरलेल्या पिवळसर मातीच्या गोळ्याप्रमाणे गोळा होऊन राहतात।

---

တတ္ထ ယထာ ဝံသနဠကေ ဩမဒ္ဒိတွာ ပက္ခိတ္တပဏ္ဍုမတ္တိကာ န ဇာနာတိ ‘‘အဟံ ဝံသနဠကေ ဌိတာ’’တိ, နပိ ဝံသနဠကော ဇာနာတိ ‘‘မယိ ပဏ္ဍုမတ္တိကာ ဌိတာ’’တိ; ဧဝမေဝ န ကရီသံ ဇာနာတိ ‘‘အဟံ ပက္ကာသယေ ဌိတ’’န္တိ, နပိ ပက္ကာသယော ဇာနာတိ ‘‘မယိ ကရီသံ ဌိတ’’န္တိ. အာဘောဂပစ္စဝေက္ခဏဝိရဟိတာ ဟိ ဧတေ ဓမ္မာ…ပေ… န ပုဂ္ဂလောတိ. ပရိစ္ဆေဒတော ကရီသံ ကရီသဘာဂေန ပရိစ္ဆိန္နန္တိ ဝဝတ္ထပေတိ. အယမေတဿ သဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ, ဝိသဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ ပန ကေသသဒိသော ဧဝါတိ ဧဝံ ကရီသံ ဝဏ္ဏာဒိတော ဝဝတ္ထပေတိ.

त्यात, ज्याप्रमाणे बांबूच्या नळीत दाबून भरलेला पिवळसर मातीचा गोळा हे जाणत नाही की, 'मी बांबूच्या नळीत राहिला आहे', आणि बांबूची नळीही हे जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये पिवळसर मातीचा गोळा राहिला आहे'; त्याचप्रमाणे मलही हे जाणत नाही की, 'मी पक्वाशयात राहिलो आहे', आणि पक्वाशयही हे जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये मल राहिला आहे'. कारण हे धर्म (घटक) आभोग (चेतना) आणि प्रत्यवेक्षण (विचार) यांनी रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल नाही, असे तो निश्चित करतो. सीमेच्या दृष्टीने, मल हा मलाच्या भागानेच मर्यादित आहे, असे तो निश्चित करतो. हा याचा सभाग-परिच्छेद (समान सीमा) आहे, आणि विसभाग-परिच्छेद (असमान सीमा) तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे तो मलाला वर्ण इत्यादींच्या आधारे निश्चित करतो।

---

တတော ပရံ သရီရေ သီသကဋာဟဗ္ဘန္တရေ မတ္ထလုင်္ဂံ ဝဏ္ဏတော သေတံ အဟိဆတ္တကပိဏ္ဍိဝဏ္ဏန္တိ ဝဝတ္ထပေတိ. ပက္ကုထိတဒုဒ္ဓဝဏ္ဏန္တိပိ ဧကေ. သဏ္ဌာနတော ဩကာသသဏ္ဌာနံ. ဒိသတော ဥပရိမာယ ဒိသာယ ဇာတံ. ဩကာသတော သီသကဋာဟဿ အဗ္ဘန္တရေ စတ္တာရော သိဗ္ဗိနိမဂ္ဂေ နိဿာယ သမောဓာယ ဌပိတာ စတ္တာရော ပိဋ္ဌပိဏ္ဍိကာ ဝိယ သမောဟိတံ စတုမတ္ထလုင်္ဂပိဏ္ဍပ္ပဘေဒံ ဟုတွာ ဌိတန္တိ.

त्यानंतर, शरीरात डोक्याच्या कवटीच्या आत असलेल्या मेंदूला (मस्तुलुंगाला) वर्णाच्या (रंगाच्या) दृष्टीने, 'तो पांढरा आणि भूछत्राच्या (मशरूमच्या) ढिगासारख्या रंगाचा असतो' असे तो निश्चित करतो. काही आचार्य म्हणतात की तो नासलेल्या दुधाच्या रंगाचा असतो. आकाराच्या दृष्टीने, तो ज्या स्थानात राहते त्या स्थानाचा आकार त्याला प्राप्त होतो. दिशेच्या दृष्टीने, तो वरच्या भागात उत्पन्न झालेला असतो. स्थानाच्या दृष्टीने, तो डोक्याच्या कवटीच्या आत चार शिवण-मार्गांचा (कवटीच्या सांध्यांचा) आश्रय घेऊन, एकत्र करून ठेवलेल्या पिठाच्या चार गोळ्यांप्रमाणे, एकत्र येऊन चार मेंदूच्या गोळ्यांच्या रूपात विभागलेला होऊन राहिलेला असतो।

---

တတ္ထ ယထာ ပုရာဏလာဗုကဋာဟေ ပက္ခိတ္တပိဋ္ဌပိဏ္ဍိ ပက္ကုထိတဒုဒ္ဓံ ဝါ န ဇာနာတိ ‘‘အဟံ ပုရာဏလာဗုကဋာဟေ ဌိတ’’န္တိ, နပိ ပုရာဏလာဗုကဋာဟံ ဇာနာတိ ‘‘မယိ ပိဋ္ဌပိဏ္ဍိ ပက္ကုထိတဒုဒ္ဓံ ဝါ ဌိတ’’န္တိ; ဧဝမေဝ န မတ္ထလုင်္ဂံ ဇာနာတိ ‘‘အဟံ သီသကဋာဟဗ္ဘန္တရေ ဌိတ’’န္တိ, နပိ သီသကဋာဟဗ္ဘန္တရံ ဇာနာတိ ‘‘မယိ မတ္ထလုင်္ဂံ ဌိတ’’န္တိ. အာဘောဂပစ္စဝေက္ခဏဝိရဟိတာ ဟိ ဧတေ ဓမ္မာ…ပေ… န ပုဂ္ဂလောတိ. ပရိစ္ဆေဒတော မတ္ထလုင်္ဂံ မတ္ထလုင်္ဂဘာဂေန ပရိစ္ဆိန္နန္တိ ဝဝတ္ထပေတိ. အယမေတဿ သဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ, ဝိသဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ ပန ကေသသဒိသော ဧဝါတိ ဧဝံ မတ္ထလုင်္ဂံ ဝဏ္ဏာဒိတော ဝဝတ္ထပေတိ.

त्यात, ज्याप्रमाणे जुन्या भोपळ्याच्या कवचात टाकलेला पिठाचा गोळा किंवा नासलेले दूध (फेस) हे जाणत नाही की, 'मी जुन्या भोपळ्याच्या कवचात स्थित आहे', आणि ते जुने भोपळ्याचे कवचही जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये पिठाचा गोळा किंवा नासलेले दूध स्थित आहे'; त्याचप्रमाणे मेंदू (मस्तुलुंग) जाणत नाही की, 'मी कवटीच्या आत स्थित आहे', आणि कवटीचा आतील भागही जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये मेंदू स्थित आहे'. कारण हे सर्व धर्म (घटक) विचार आणि चिंतनापासून रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल (व्यक्ती) नाही, असे तो निश्चित करतो. सीमेच्या दृष्टीने, मेंदू हा मेंदूच्याच भागाने मर्यादित आहे, असे तो निश्चित करतो. हा त्याचा सभाग-परिच्छेद (समान घटकांशी असलेली सीमा) आहे, आणि विसभाग-परिच्छेद (भिन्न घटकांशी असलेली सीमा) केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे तो मेंदूचे वर्ण (रंग) इत्यादींच्या आधारे निर्धारण करतो.

---

တတော [Pg.48] ပရံ သရီရေ ဗဒ္ဓါဗဒ္ဓဘေဒတော ဒုဝိဓမ္ပိ ပိတ္တံ ဝဏ္ဏတော ဗဟလမဓုကတေလဝဏ္ဏန္တိ ဝဝတ္ထပေတိ. အဗဒ္ဓပိတ္တံ မိလာတဗကုလပုပ္ဖဝဏ္ဏန္တိပိ ဧကေ. သဏ္ဌာနတော ဩကာသသဏ္ဌာနံ. ဒိသတော ဒွီသု ဒိသာသု ဇာတံ. ဩကာသတော အဗဒ္ဓပိတ္တံ ကေသလောမနခဒန္တာနံ မံသဝိနိမုတ္တဋ္ဌာနံ ထဒ္ဓသုက္ခစမ္မဉ္စ ဝဇ္ဇေတွာ ဥဒကမိဝ တေလဗိန္ဒု အဝသေသသရီရံ ဗျာပေတွာ ဌိတံ, ယမှိ ကုပိတေ အက္ခီနိ ပီတကာနိ ဟောန္တိ ဘမန္တိ, ဂတ္တံ ကမ္ပတိ ကဏ္ဍူယတိ. ဗဒ္ဓပိတ္တံ ဟဒယပပ္ဖာသာနမန္တရေ ယကနမံသံ နိဿာယ ပတိဋ္ဌိတေ မဟာကောသာတကိကောသကသဒိသေ ပိတ္တကောသကေ ဌိတံ, ယမှိ ကုပိတေ သတ္တာ ဥမ္မတ္တကာ ဟောန္တိ, ဝိပလ္လတ္ထစိတ္တာ ဟိရောတ္တပ္ပံ ဆဍ္ဍေတွာ အကတ္တဗ္ဗံ ကရောန္တိ, အဘာသိတဗ္ဗံ ဘာသန္တိ, အစိန္တိတဗ္ဗံ စိန္တေန္တိ.

त्यानंतर, शरीरातील बद्ध (बद्ध) आणि अबद्ध (मुक्त) अशा दोन प्रकारच्या पित्ताचे, वर्णाच्या (रंगाच्या) दृष्टीने, 'ते दाट मोहाच्या तेलासारख्या रंगाचे आहे' असे तो निर्धारण करतो. काही आचार्य म्हणतात की, अबद्ध पित्त हे कोमेजलेल्या बकुळीच्या फुलाच्या रंगाचे असते. आकाराच्या दृष्टीने, ते ज्या ठिकाणी असते तसाच त्याचा आकार असतो. दिशेच्या दृष्टीने, ते दोन्ही दिशांमध्ये (वरच्या आणि खालच्या शरीरात) उत्पन्न होते. स्थानाच्या दृष्टीने, अबद्ध पित्त हे केस, रोम, नखे, दात, मांस नसलेली जागा आणि कडक कोरडी त्वचा वगळून, पाण्यावर पसरलेल्या तेलाच्या थेंबाप्रमाणे उर्वरित संपूर्ण शरीरात पसरून राहिलेले असते; ज्याच्या प्रकोपाने डोळे पिवळे होतात व फिरतात (चक्कर येते), शरीर थरथर कापते आणि खाज सुटते. बद्ध पित्त हे हृदय आणि फुफ्फुस यांच्या दरम्यान, यकृताच्या मांसाचा आश्रय घेऊन राहिलेल्या, मोठ्या दोडक्याच्या कोशासारख्या पित्ताशयात स्थित असते; ज्याच्या प्रकोपाने प्राणी वेडे होतात, विचलित चित्त होऊन ह्री (लाज) आणि ओत्तप्प (भय) सोडून न करण्यासारखे कर्म करतात, न बोलण्यासारखे बोलतात आणि न विचार करण्यासारखा विचार करतात.

---

တတ္ထ ယထာ ဥဒကံ ဗျာပေတွာ ဌိတံ တေလံ န ဇာနာတိ ‘‘အဟံ ဥဒကံ ဗျာပေတွာ ဌိတ’’န္တိ, နပိ ဥဒကံ ဇာနာတိ ‘‘တေလံ မံ ဗျာပေတွာ ဌိတ’’န္တိ; ဧဝမေဝ န အဗဒ္ဓပိတ္တံ ဇာနာတိ ‘‘အဟံ သရီရံ ဗျာပေတွာ ဌိတ’’န္တိ, နပိ သရီရံ ဇာနာတိ ‘‘အဗဒ္ဓပိတ္တံ မံ ဗျာပေတွာ ဌိတ’’န္တိ. ယထာ စ ကောသာတကိကောသကေ ဌိတံ ဝဿောဒကံ န ဇာနာတိ ‘‘အဟံ ကောသာတကိကောသကေ ဌိတ’’န္တိ, နပိ ကောသာတကိကောသကော ဇာနာတိ ‘‘မယိ ဝဿောဒကံ ဌိတ’’န္တိ; ဧဝမေဝ န ဗဒ္ဓပိတ္တံ ဇာနာတိ ‘‘အဟံ ပိတ္တကောသကေ ဌိတ’’န္တိ, နပိ ပိတ္တကောသကော ဇာနာတိ ‘‘မယိ ဗဒ္ဓပိတ္တံ ဌိတ’’န္တိ. အာဘောဂပစ္စဝေက္ခဏဝိရဟိတာ ဟိ ဧတေ ဓမ္မာ…ပေ… န ပုဂ္ဂလောတိ. ပရိစ္ဆေဒတော ပိတ္တံ ပိတ္တဘာဂေန ပရိစ္ဆိန္နန္တိ ဝဝတ္ထပေတိ. အယမေတဿ သဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ, ဝိသဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ ပန ကေသသဒိသော ဧဝါတိ ဧဝံ ပိတ္တံ ဝဏ္ဏာဒိတော ဝဝတ္ထပေတိ.

त्यात, ज्याप्रमाणे पाण्याला व्यापून राहिलेले तेल हे जाणत नाही की, 'मी पाण्याला व्यापून राहिले आहे', आणि पाणीही जाणत नाही की, 'तेलाने मला व्यापून ठेवले आहे'; त्याचप्रमाणे अबद्ध पित्तही जाणत नाही की, 'मी शरीराला व्यापून राहिले आहे', आणि शरीरही जाणत नाही की, 'अबद्ध पित्ताने मला व्यापून ठेवले आहे'. आणि ज्याप्रमाणे दोडक्याच्या कोशात असलेले पावसाचे पाणी जाणत नाही की, 'मी दोडक्याच्या कोशात स्थित आहे', आणि तो दोडक्याचा कोशही जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये पावसाचे पाणी स्थित आहे'; त्याचप्रमाणे बद्ध पित्तही जाणत नाही की, 'मी पित्ताशयात स्थित आहे', आणि पित्ताशयही जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये बद्ध पित्त स्थित आहे'. कारण हे सर्व धर्म विचार आणि चिंतनापासून रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल नाही, असे तो निश्चित करतो. सीमेच्या दृष्टीने, पित्त हे पित्ताच्याच भागाने मर्यादित आहे, असे तो निश्चित करतो. हा त्याचा सभाग-परिच्छेद आहे, आणि विसभाग-परिच्छेद केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे तो पित्ताचे वर्ण इत्यादींच्या आधारे निर्धारण करतो.

---

တတော ပရံ သရီရဗ္ဘန္တရေ ဧကပတ္တပူရပ္ပမာဏံ သေမှံ ဝဏ္ဏတော သေတံ ကစ္ဆကပဏ္ဏရသဝဏ္ဏန္တိ ဝဝတ္ထပေတိ. သဏ္ဌာနတော ဩကာသသဏ္ဌာနံ. ဒိသတော ဥပရိမာယ ဒိသာယ ဇာတံ. ဩကာသတော ဥဒရပဋလေ ဌိတန္တိ. ယံ [Pg.49] ပါနဘောဇနာဒိအဇ္ဈောဟရဏကာလေ သေယျထာပိ နာမ ဥဒကေ သေဝါလပဏကံ ကဋ္ဌေ ဝါ ကထလေ ဝါ ပတန္တေ ဆိဇ္ဇိတွာ ဒွိဓာ ဟုတွာ ပုန အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ တိဋ္ဌတိ, ဧဝမေဝ ပါနဘောဇနာဒိမှိ နိပတန္တေ ဆိဇ္ဇိတွာ ဒွိဓာ ဟုတွာ ပုန အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ တိဋ္ဌတိ, ယမှိ စ မန္ဒီဘူတေ ပက္ကမိဝ ဂဏ္ဍံ ပူတိကမိဝ ကုက္ကုဋဏ္ဍံ ဥဒရပဋလံ ပရမဇေဂုစ္ဆကုဏပဂန္ဓံ ဟောတိ. တတော ဥဂ္ဂတေန စ ဂန္ဓေန ဥဂ္ဂါရောပိ မုခမ္ပိ ဒုဂ္ဂန္ဓံ ပူတိကုဏပသဒိသံ ဟောတိ, သော စ ပုရိသော ‘‘အပေဟိ ဒုဂ္ဂန္ဓံ ဝါယသီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇတိ, ယဉ္စ အဘိဝဍ္ဎိတံ ဗဟလတ္တမာပန္နံ ပဋိကုဇ္ဇနဖလကမိဝ ဝစ္စကုဋိယာ ဥဒရပဋလဗ္ဘန္တရေ ဧဝ ကုဏပဂန္ဓံ သန္နိရုမ္ဘိတွာ တိဋ္ဌတိ.

त्यानंतर, शरीराच्या आत एका पात्रात मावेल एवढ्या प्रमाणातील कफ (श्लेष्मा), वर्णाच्या दृष्टीने, 'तो पांढरा आणि कच्छक पानाच्या रसासारख्या रंगाचा आहे' असे तो निर्धारण करतो. आकाराच्या दृष्टीने, ते ज्या ठिकाणी असते तसाच त्याचा आकार असतो. दिशेच्या दृष्टीने, ते वरच्या दिशेला उत्पन्न होते. स्थानाच्या दृष्टीने, ते जठराच्या पटलावर (पोटाच्या अस्तरावर) स्थित असते. जे पेय आणि अन्न इत्यादी गिळताना—ज्याप्रमाणे पाण्यात शेवाळ असताना, त्यात लाकूड किंवा खापर पडल्यास ते बाजूला होऊन दोन भाग होते आणि पुन्हा एकत्र येऊन पाण्याला झाकून टाकते; त्याचप्रमाणे पेय आणि अन्न इत्यादी पोटात पडताना ते बाजूला होऊन दोन भाग होते आणि पुन्हा एकत्र येऊन जठराला झाकून टाकते. आणि ज्या कफाचे प्रमाण कमी झाल्यावर, पिकलेल्या गळवाप्रमाणे किंवा सडलेल्या कोंबडीच्या अंड्याप्रमाणे जठराचे पटल अत्यंत घृणास्पद अशा सडलेल्या शवासारखा दुर्गंध देणारे होते. त्यातून निघणाऱ्या दुर्गंधीमुळे ढेकर आणि तोंडही सडलेल्या शवासारखे दुर्गंधीयुक्त होते, आणि त्या माणसाला 'दूर हो, तुझ्याकडून दुर्गंध येत आहे' असे बोलले जाण्याची पाळी येते. आणि जेव्हा तो कफ वाढतो आणि दाट होतो, तेव्हा शौचालयाच्या खड्ड्यावर झाकलेल्या लाकडी पाटाप्रमाणे, जठराच्या पटलाच्या आतच तो सडलेला दुर्गंध दाबून ठेवतो.

---

တတ္ထ ယထာ စန္ဒနိကာယ ဥပရိဖေဏပဋလံ န ဇာနာတိ ‘‘အဟံ စန္ဒနိကာယ ဌိတ’’န္တိ, နပိ စန္ဒနိကာ ဇာနာတိ ‘‘မယိ ဖေဏပဋလံ ဌိတ’’န္တိ; ဧဝမေဝ န သေမှံ ဇာနာတိ ‘‘အဟံ ဥဒရပဋလေ ဌိတ’’န္တိ, နပိ ဥဒရပဋလံ ဇာနာတိ ‘‘မယိ သေမှံ ဌိတန္တိ. အာဘောဂပစ္စဝေက္ခဏဝိရဟိတာ ဟိ ဧတေ ဓမ္မာ…ပေ… န ပုဂ္ဂလောတိ. ပရိစ္ဆေဒတော သေမှံ သေမှဘာဂေန ပရိစ္ဆိန္နန္တိ ဝဝတ္ထပေတိ. အယမေတဿ သဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ, ဝိသဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ ပန ကေသသဒိသော ဧဝါတိ ဧဝံ သေမှံ ဝဏ္ဏာဒိတော ဝဝတ္ထပေတိ.

त्यात, ज्याप्रमाणे सांडपाण्याच्या नाल्यावरील फेसाचा थर जाणत नाही की, 'मी सांडपाण्याच्या नाल्यावर स्थित आहे', आणि तो सांडपाण्याचा नालाही जाणत नाही की, 'माझ्यावर फेसाचा थर स्थित आहे'; त्याचप्रमाणे कफही जाणत नाही की, 'मी जठराच्या पटलावर स्थित आहे', आणि जठराचे पटलही जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये कफ स्थित आहे'. कारण हे सर्व धर्म विचार आणि चिंतनापासून रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल नाही, असे तो निश्चित करतो. सीमेच्या दृष्टीने, कफ हा कफाच्याच भागाने मर्यादित आहे, असे तो निश्चित करतो. हा त्याचा सभाग-परिच्छेद आहे, आणि विसभाग-परिच्छेद केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे तो कफाचे वर्ण इत्यादींच्या आधारे निर्धारण करतो.

---

တတော ပရံ သရီရေ ပုဗ္ဗော ဝဏ္ဏတော ပဏ္ဍုပလာသဝဏ္ဏောတိ ဝဝတ္ထပေတိ. သဏ္ဌာနတော ဩကာသသဏ္ဌာနော. ဒိသတော ဒွီသု ဒိသာသု ဇာတော. ဩကာသတော ပုဗ္ဗဿ ဩကာသော နာမ နိဗဒ္ဓေါ နတ္ထိ. ယတ္ထ ပုဗ္ဗော သန္နိစိတော တိဋ္ဌေယျ, ယတြ ယတြ ခါဏုကဏ္ဋကပ္ပဟရဏဂ္ဂိဇာလာဒီဟိ အဘိဟတေ သရီရပ္ပဒေသေ လောဟိတံ သဏ္ဌဟိတွာ ပစ္စတိ, ဂဏ္ဍပိဠကာဒယော ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တတြ တတြ တိဋ္ဌတိ.

त्यानंतर, शरीरातील पू, वर्णाच्या दृष्टीने, 'तो पिवळसर पानाच्या रंगाचा आहे' असे तो निर्धारण करतो. आकाराच्या दृष्टीने, तो ज्या ठिकाणी असतो तसाच त्याचा आकार असतो. दिशेच्या दृष्टीने, तो दोन्ही दिशांमध्ये उत्पन्न होतो. स्थानाच्या दृष्टीने, पू साठण्यासाठी शरीरात कोणतीही निश्चित जागा नसते. परंतु शरीराच्या ज्या ज्या भागात खुंट, काटे, जखम किंवा आगीची झळ इत्यादींमुळे इजा होते, तिथे रक्त साठून सडते, किंवा गळू, पुरळ इत्यादी उत्पन्न होतात, तिथे तिथे तो स्थित असतो.

---

တတ္ထ ယထာ ရုက္ခဿ တတ္ထ တတ္ထ ဖရသုဓာရာဒီဟိ ပဟတပ္ပဒေသေ အဝဂဠိတွာ ဌိတော နိယျာသော န ဇာနာတိ ‘‘အဟံ ရုက္ခဿ ပဟတပ္ပဒေသေ ဌိတော’’တိ, နပိ ရုက္ခဿ ပဟတပ္ပဒေသော ဇာနာတိ ‘‘မယိ နိယျာသော ဌိတော’’တိ; ဧဝမေဝ န ပုဗ္ဗော ဇာနာတိ ‘‘အဟံ သရီရဿ တတ္ထ တတ္ထ ခါဏုကဏ္ဋကာဒီဟိ အဘိဟတပ္ပဒေသေ ဂဏ္ဍပိဠကာဒီနံ ဥဋ္ဌိတပ္ပဒေသေ ဝါ ဌိတော’’တိ, နပိ သရီရပ္ပဒေသော ဇာနာတိ ‘‘မယိ ပုဗ္ဗော ဌိတော’’တိ. အာဘောဂပစ္စဝေက္ခဏဝိရဟိတာ [Pg.50] ဟိ ဧတေ ဓမ္မာ…ပေ… န ပုဂ္ဂလောတိ. ပရိစ္ဆေဒတော ပုဗ္ဗော ပုဗ္ဗဘာဂေန ပရိစ္ဆိန္နောတိ ဝဝတ္ထပေတိ. အယမေတဿ သဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ, ဝိသဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ ပန ကေသသဒိသော ဧဝါတိ ဧဝံ ပုဗ္ဗံ ဝဏ္ဏာဒိတော ဝဝတ္ထပေတိ.

त्यात, ज्याप्रमाणे झाडाच्या ज्या ज्या भागावर कुऱ्हाडीच्या धारेने इत्यादींनी जखम झाली असेल, तिथून पाझरून राहिलेला डिंक (अर्क) जाणत नाही की, 'मी झाडाच्या जखम झालेल्या भागावर स्थित आहे', आणि झाडाचा तो जखम झालेला भागही जाणत नाही की, 'माझ्यावर डिंक स्थित आहे'; त्याचप्रमाणे पू देखील जाणत नाही की, 'मी शरीराच्या ज्या ज्या भागात खुंट, काटे इत्यादींमुळे इजा झालेल्या जागी किंवा गळू, पुरळ इत्यादी उठलेल्या जागी स्थित आहे', आणि शरीराचा तो भागही जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये पू स्थित आहे'. कारण हे सर्व धर्म विचार आणि चिंतनापासून रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल नाही, असे तो निश्चित करतो. सीमेच्या दृष्टीने, पू हा पूच्याच भागाने मर्यादित आहे, असे तो निश्चित करतो. हा त्याचा सभाग-परिच्छेद आहे, आणि विसभाग-परिच्छेद केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे तो पूचे वर्ण इत्यादींच्या आधारे निर्धारण करतो.

---

တတော ပရံ သရီရေ သန္နိစိတလောဟိတံ သံသရဏလောဟိတန္တိ ဧဝံ ဒုဝိဓေ လောဟိတေ သန္နိစိတလောဟိတံ တာဝ ဝဏ္ဏတော ဗဟလကုထိတလာခါရသဝဏ္ဏန္တိ ဝဝတ္ထပေတိ, သံသရဏလောဟိတံ အစ္ဆလာခါရသဝဏ္ဏန္တိ. သဏ္ဌာနတော သဗ္ဗမ္ပိ အတ္တနော ဩကာသသဏ္ဌာနံ. ဒိသတော သန္နိစိတလောဟိတံ ဥပရိမာယ ဒိသာယ ဇာတံ, သံသရဏလောဟိတံ ဒွီသုပီတိ. ဩကာသတော သံသရဏလောဟိတံ ကေသလောမနခဒန္တာနံ မံသဝိနိမုတ္တဋ္ဌာနဉ္စေဝ ထဒ္ဓသုက္ခစမ္မဉ္စ ဝဇ္ဇေတွာ ဓမနိဇာလာနုသာရေန သဗ္ဗံ ဥပါဒိန္နကသရီရံ ဖရိတွာ ဌိတံ. သန္နိစိတလောဟိတံ ယကနဿ ဟေဋ္ဌာဘာဂံ ပူရေတွာ ဧကပတ္တပူရဏမတ္တံ ဝက္ကဟဒယပပ္ဖာသာနံ ဥပရိ ထောကံ ထောကံ ဗိန္ဒုံ ပါတေန္တံ ဝက္ကဟဒယယကနပပ္ဖာသေ တေမေန္တံ ဌိတံ, ယမှိ ဝက္ကဟဒယာဒီနိ အတေမေန္တေ သတ္တာ ပိပါသိတာ ဟောန္တိ.

त्यानंतर शरीरात साठलेले रक्त (संचित रक्त) आणि संचार करणारे रक्त (प्रवहणशील रक्त) अशा दोन प्रकारच्या रक्तात, साठलेले रक्त रंगाने दाट, उकळलेल्या लाखेच्या रसासारख्या रंगाचे असते, असे निश्चित करतो; आणि संचार करणारे रक्त स्वच्छ लाखेच्या रसासारख्या रंगाचे असते, असे निश्चित करतो. आकाराच्या दृष्टीने, सर्वच रक्त आपल्या स्थानाच्या आकाराचे असते. दिशेच्या दृष्टीने, साठलेले रक्त शरीराच्या वरच्या भागात उत्पन्न होते, आणि संचार करणारे रक्त दोन्ही भागांत (वरच्या व खालच्या) उत्पन्न होते. स्थानाच्या दृष्टीने, संचार करणारे रक्त हे केस, रोम (लव), नखे, दात, मांस नसलेली ठिकाणे आणि कडक व कोरडी त्वचा वगळून, रक्तवाहिन्यांच्या जाळ्याद्वारे (धमनीजालाने) संपूर्ण उपादिन्नक शरीराला (कर्मजन्य शरीराला) व्यापून राहिलेले असते. साठलेले रक्त यकृताचा खालचा भाग भरून, सुमारे एक पात्र भरेल एवढ्या प्रमाणात राहून, वृक्क (किडनी), हृदय आणि फुफ्फुस यांच्यावर थोडे थोडे थेंब पाडत, वृक्क, हृदय, यकृत आणि फुफ्फुसांना ओले करत राहते; ज्या रक्ताने वृक्क, हृदय इत्यादी ओले न झाल्यास प्राणी तहानलेले (व्याकुळ) होतात.

---

တတ္ထ ယထာ ဇဇ္ဇရကပါလေ ဌိတံ ဥဒကံ ဟေဋ္ဌာ လေဍ္ဍုခဏ္ဍာဒီနိ တေမေန္တံ န ဇာနာတိ ‘‘အဟံ ဇဇ္ဇရကပါလေ ဌိတံ ဟေဋ္ဌာ လေဍ္ဍုခဏ္ဍာဒီနိ တေမေမီ’’တိ, နပိ ဇဇ္ဇရကပါလံ ဟေဋ္ဌာ လေဍ္ဍုခဏ္ဍာဒီနိ ဝါ ဇာနန္တိ ‘‘မယိ ဥဒကံ ဌိတံ, အမှေ ဝါ တေမေန္တံ ဌိတ’’န္တိ; ဧဝမေဝ န လောဟိတံ ဇာနာတိ ‘‘အဟံ ယကနဿ ဟေဋ္ဌာဘာဂေ ဝက္ကဟဒယာဒီနိ တေမေန္တံ ဌိတ’’န္တိ, နပိ ယကနဿ ဟေဋ္ဌာဘာဂဋ္ဌာနံ ဝက္ကဟဒယာဒီနိ ဝါ ဇာနန္တိ ‘‘မယိ လောဟိတံ ဌိတံ, အမှေ ဝါ တေမေန္တံ ဌိတ’’န္တိ. အာဘောဂပစ္စဝေက္ခဏဝိရဟိတာ ဟိ ဧတေ ဓမ္မာ…ပေ… န ပုဂ္ဂလောတိ. ပရိစ္ဆေဒတော လောဟိတံ လောဟိတဘာဂေန ပရိစ္ဆိန္နန္တိ ဝဝတ္ထပေတိ. အယမေတဿ သဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ, ဝိသဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ ပန ကေသသဒိသော ဧဝါတိ ဧဝံ လောဟိတံ ဝဏ္ဏာဒိတော ဝဝတ္ထပေတိ.

त्यामध्ये, जसे एखाद्या फुटलेल्या मातीच्या खापरात (भांड्यात) असलेले पाणी खाली असलेल्या ढेकळांना ओले करताना हे जाणत नाही की, 'मी फुटलेल्या खापरात राहून खालील ढेकळांना ओले करत आहे', आणि ते फुटलेले खापर किंवा खालील ढेकूळ इत्यादीही हे जाणत नाहीत की, 'माझ्यामध्ये पाणी राहिले आहे किंवा आम्हाला ओले करत राहिले आहे'; त्याचप्रमाणे रक्तही हे जाणत नाही की, 'मी यकृताच्या खालच्या भागात राहून वृक्क, हृदय इत्यादींना ओले करत राहिले आहे', आणि यकृताचा खालचा भाग किंवा वृक्क, हृदय इत्यादीही हे जाणत नाहीत की, 'माझ्यामध्ये रक्त राहिले आहे किंवा आम्हाला ओले करत राहिले आहे'. कारण हे सर्व धर्म (घटक) विचार आणि प्रत्यवेक्षण (जाणीव) यांनी रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल (जीव/व्यक्ती) नाही, असे निश्चित करतो. सीमेच्या दृष्टीने, रक्त हे रक्ताच्याच भागाने मर्यादित आहे, असे निश्चित करतो. हा त्याचा सभाग-परिच्छेद (समान घटकांशी असणारी सीमा) आहे, आणि विसभाग-परिच्छेद (असामान्य घटकांशी असणारी सीमा) तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे रक्ताला रंग इत्यादींच्या द्वारे निश्चित करतो.

---

တတော ပရံ သရီရေ သေဒေါ ဝဏ္ဏတော ပသန္နတိလတေလဝဏ္ဏောတိ ဝဝတ္ထပေတိ. သဏ္ဌာနတော ဩကာသသဏ္ဌာနော. ဒိသတော ဒွီသု ဒိသာသု ဇာတော. ဩကာသတော သေဒဿ ဩကာသော နာမ နိဗဒ္ဓေါ နတ္ထိ, ယတ္ထ သေဒေါ လောဟိတံ ဝိယ သဒါ တိဋ္ဌေယျ. ယသ္မာ ဝါ ယဒါ အဂ္ဂိသန္တာပသူရိယသန္တာပဥတုဝိကာရာဒီဟိ [Pg.51] သရီရံ သန္တပတိ, အထ ဥဒကတော အဗ္ဗူဠှမတ္တဝိသမစ္ဆိန္နဘိသမုဠာလကုမုဒနာလကလာပဥဒကမိဝ သဗ္ဗကေသလောမကူပဝိဝရေဟိ ပဂ္ဃရတိ. တသ္မာ တေသံ ကေသလောမကူပဝိဝရာနံ ဝသေန တံ သဏ္ဌာနတော ဝဝတ္ထပေတိ. ‘‘သေဒပရိဂ္ဂဏှကေန စ ယောဂါဝစရေန ကေသလောမကူပဝိဝရေ ပူရေတွာ ဌိတဝသေနေဝ သေဒေါ မနသိကာတဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တံ ပုဗ္ဗာစရိယေဟိ.

त्यानंतर शरीरातील घाम (स्वेद) रंगाने स्वच्छ तिळाच्या तेलासारख्या रंगाचा असतो, असे निश्चित करतो. आकाराच्या दृष्टीने तो आपल्या स्थानाच्या आकाराचा असतो. दिशेच्या दृष्टीने तो दोन्ही दिशांना (वरच्या व खालच्या भागात) उत्पन्न होतो. स्थानाच्या दृष्टीने, घामाचे असे कोणतेही निश्चित स्थान नाही, जिथे घाम रक्ताप्रमाणे नेहमी टिकून राहील. कारण जेव्हा अग्नीच्या उष्णतेने, सूर्याच्या उष्णतेने किंवा ऋतूच्या बदलांमुळे शरीर तापते, तेव्हा पाण्यातून नुकत्याच उपटलेल्या, असमान कापलेल्या कमळाच्या देठांच्या आणि मुळांच्या जुडीतून पाझरणाऱ्या पाण्याप्रमाणे, तो सर्व केसांच्या आणि रोमांच्या छिद्रांमधून पाझरतो. म्हणून, त्या केसांच्या व रोमांच्या छिद्रांच्या आधारे त्याला आकाराने निश्चित करतो. 'घामाचे ग्रहण करणाऱ्या योगावकराने (साधकाने) केसांच्या व रोमांच्या छिद्रांना भरून राहिलेल्या घामाच्या रूपानेच त्याचे मनसिकार (चिंतन) करावे', असे पूर्वाचार्यांनी म्हटले आहे.

---

တတ္ထ ယထာ ဘိသမုဠာလကုမုဒနာလကလာပဝိဝရေဟိ ပဂ္ဃရန္တံ ဥဒကံ န ဇာနာတိ ‘‘အဟံ ဘိသမုဠာလကုမုဒနာလကလာပဝိဝရေဟိ ပဂ္ဃရာမီ’’တိ, နပိ ဘိသမုဠာလကုမုဒနာလကလာပဝိဝရာ ဇာနန္တိ ‘‘အမှေဟိ ဥဒကံ ပဂ္ဃရတီ’’တိ; ဧဝမေဝ န သေဒေါ ဇာနာတိ ‘‘အဟံ ကေသလောမကူပဝိဝရေဟိ ပဂ္ဃရာမီ’’တိ, နပိ ကေသလောမကူပဝိဝရာ ဇာနန္တိ ‘‘အမှေဟိ သေဒေါ ပဂ္ဃရတီ’’တိ. အာဘောဂပစ္စဝေက္ခဏဝိရဟိတာ ဟိ ဧတေ ဓမ္မာ…ပေ… န ပုဂ္ဂလောတိ. ပရိစ္ဆေဒတော သေဒေါ သေဒဘာဂေန ပရိစ္ဆိန္နောတိ ဝဝတ္ထပေတိ. အယမေတဿ သဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ, ဝိသဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ ပန ကေသသဒိသော ဧဝါတိ ဧဝံ သေဒံ ဝဏ္ဏာဒိတော ဝဝတ္ထပေတိ.

त्यामध्ये, जसे कमळाच्या देठांच्या आणि मुळांच्या जुडीच्या छिद्रांमधून पाझरणारे पाणी हे जाणत नाही की, 'मी कमळाच्या देठांच्या आणि मुळांच्या जुडीच्या छिद्रांमधून पाझरत आहे', आणि ती कमळाच्या देठांची व मुळांची छिद्रेही हे जाणत नाहीत की, 'आमच्यामधून पाणी पाझरत आहे'; उसीप्रमाणे घामही हे जाणत नाही की, 'मी केसांच्या व रोमांच्या छिद्रांमधून पाझरत आहे', आणि केसांची व रोमांची छिद्रेही हे जाणत नाहीत की, 'आमच्यामधून घाम पाझरत आहे'. कारण हे सर्व धर्म विचार आणि प्रत्यवेक्षण यांनी रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल नाही, असे निश्चित करतो. सीमेच्या दृष्टीने, घाम हा घामाच्याच भागाने मर्यादित आहे, असे निश्चित करतो. हा त्याचा सभाग-परिच्छेद आहे, आणि विसभाग-परिच्छेद तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे घामाला रंग इत्यादींच्या द्वारे निश्चित करतो.

---

တတော ပရံ သရီရေ စမ္မမံသန္တရေ မေဒေါ ဝဏ္ဏတော ဖာလိတဟလိဒ္ဒိဝဏ္ဏောတိ ဝဝတ္ထပေတိ. သဏ္ဌာနတော ဩကာသသဏ္ဌာနော. တထာ ဟိ သုခိနော ထူလသရီရဿ စမ္မမံသန္တရေ ဖရိတွာ ဌိတော ဟလိဒ္ဒိရတ္တဒုကူလပိလောတိကသဏ္ဌာနော, ကိသသရီရဿ ဇင်္ဃမံသဦရုမံသပိဋ္ဌိကဏ္ဋကနိဿိတပိဋ္ဌိမံသဥဒရပဋလမံသာနိ နိဿာယ သံဝေလ္လိတွာ ဌပိတဟလိဒ္ဒိရတ္တဒုကူလပိလောတိကခဏ္ဍသဏ္ဌာနော. ဒိသတော ဒွီသု ဒိသာသု ဇာတော. ဩကာသတော ထူလသရီရဿ သကလသရီရံ ဖရိတွာ ကိသဿ ဇင်္ဃာမံသာဒီနိ နိဿာယ ဌိတော, ယော သိနေဟသင်္ခါတောပိ ဟုတွာ ပရမဇေဂုစ္ဆတ္တာ န မတ္ထကတေလတ္ထံ န ဂဏ္ဍူသတေလတ္ထံ န ဒီပဇာလနတ္ထံ သင်္ဂယှတိ.

त्यानंतर शरीरात त्वचा आणि मांस यांच्या दरम्यान असलेली चरबी (मेद) रंगाने कापलेल्या हळदीसारख्या पिवळ्या रंगाची असते, असे निश्चित करतो. आकाराच्या दृष्टीने ती आपल्या स्थानाच्या आकाराची असते. कारण सुखी आणि स्थूल (लठ्ठ) शरीराच्या व्यक्तीच्या त्वचा आणि मांस यांच्या दरम्यान पसरून राहिलेली चरबी ही हळदीने रंगवलेल्या पिवळ्या रेशमी वस्त्राच्या तुकड्यासारखी दिसते; तर कृश (बारीक) शरीराच्या व्यक्तीच्या पोटरीचे मांस, मांडीचे मांस, पाठीच्या कण्याला लागून असलेले पाठीचे मांस आणि पोटाच्या थराचे मांस यांचा आश्रय घेऊन, घड्या घालून ठेवलेल्या हळदीने रंगवलेल्या पिवळ्या रेशमी वस्त्राच्या तुकड्यासारखी दिसते. दिशेच्या दृष्टीने ती दोन्ही दिशांना (वरच्या व खालच्या भागात) उत्पन्न होते. स्थानाच्या दृष्टीने, स्थूल शरीराच्या व्यक्तीच्या संपूर्ण शरीरात पसरून राहते, तर कृश व्यक्तीच्या पोटरीचे मांस इत्यादींचा आश्रय घेऊन राहते; जी चरबी तेलकट (स्निग्ध) असूनही, अत्यंत घृणास्पद (जुगुप्सित) असल्यामुळे डोक्याला लावण्याच्या तेलासाठी, गुळण्या करण्याच्या तेलासाठी किंवा दिवा लावण्यासाठी वापरली जात नाही.

---

တတ္ထ ယထာ မံသပုဉ္ဇံ နိဿာယ ဌိတာ ဟလိဒ္ဒိရတ္တဒုကူလပိလောတိကာ န ဇာနာတိ ‘‘အဟံ မံသပုဉ္ဇံ နိဿာယ ဌိတာ’’တိ, နပိ မံသပုဉ္ဇော ဇာနာတိ ‘‘ဟလိဒ္ဒိရတ္တဒုကူလပိလောတိကာ မံ နိဿာယ ဌိတာ’’တိ; ဧဝမေဝ န မေဒေါ ဇာနာတိ ‘‘အဟံ သကလသရီရံ ဇင်္ဃာဒီသု ဝါ မံသံ နိဿာယ ဌိတော’’တိ, နပိ သကလသရီရံ ဇာနာတိ ဇင်္ဃာဒီသု ဝါ မံသံ ‘‘မေဒေါ မံ နိဿာယ ဌိတော’’တိ. အာဘောဂပစ္စဝေက္ခဏဝိရဟိတာ ဟိ ဧတေ ဓမ္မာ…ပေ… န ပုဂ္ဂလောတိ. ပရိစ္ဆေဒတော မေဒေါ ဟေဋ္ဌာ မံသေန, ဥပရိ စမ္မေန, သမန္တတော မေဒဘာဂေန [Pg.52] ပရိစ္ဆိန္နောတိ ဝဝတ္ထပေတိ. အယမေတဿ သဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ, ဝိသဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ ပန ကေသသဒိသော ဧဝါတိ ဧဝံ မေဒံ ဝဏ္ဏာဒိတော ဝဝတ္ထပေတိ.

त्यामध्ये, जसे मांसाच्या गोळ्याचा आश्रय घेऊन राहिलेले हळदीने रंगवलेले पिवळे वस्त्र हे जाणत नाही की, 'मी मांसाच्या गोळ्याचा आश्रय घेऊन राहिले आहे', आणि तो मांसाचा गोळाही हे जाणत नाही की, 'हळदीने रंगवलेले पिवळे वस्त्र माझा आश्रय घेऊन राहिले आहे'; उसीप्रमाणे चरबीही हे जाणत नाही की, 'मी संपूर्ण शरीराचा किंवा पोटरी इत्यादींमधील मांसाचा आश्रय घेऊन राहिले आहे', आणि संपूर्ण शरीर किंवा पोटरी इत्यादींमधील मांसही हे जाणत नाही की, 'चरबी माझा आश्रय घेऊन राहिली आहे'. कारण हे सर्व धर्म विचार आणि प्रत्यवेक्षण यांनी रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल नाही, असे निश्चित करतो. सीमेच्या दृष्टीने, चरबी खाली मांसाने, वर त्वचेने आणि सभोवताली चरबीच्याच भागाने मर्यादित आहे, असे निश्चित करतो. हा त्याचा सभाग-परिच्छेद आहे, आणि विसभाग-परिच्छेद तर केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे चरबीला रंग इत्यादींच्या द्वारे निश्चित करतो.

---

တတော ပရံ သရီရေ အဿု ဝဏ္ဏတော ပသန္နတိလတေလဝဏ္ဏန္တိ ဝဝတ္ထပေတိ. သဏ္ဌာနတော ဩကာသသဏ္ဌာနံ. ဒိသတော ဥပရိမာယ ဒိသာယ ဇာတံ. ဩကာသတော အက္ခိကူပကေသု ဌိတန္တိ. န စေတံ ပိတ္တကောသကေ ပိတ္တမိဝ အက္ခိကူပကေသု သဒါ သန္နိစိတံ ဟုတွာ တိဋ္ဌတိ, ကိန္တု ယဒါ သောမနဿဇာတာ သတ္တာ မဟာဟသိတံ ဟသန္တိ, ဒေါမနဿဇာတာ ရောဒန္တိ ပရိဒေဝန္တိ, တထာရူပံ ဝိသမာဟာရံ ဝါ ဟရန္တိ, ယဒါ စ တေသံ အက္ခီနိ ဓူမရဇပံသုကာဒီဟိ အဘိဟညန္တိ, တဒါ ဧတေဟိ သောမနဿဒေါမနဿဝိသမာဟာရာဒီဟိ သမုဋ္ဌဟိတွာ အဿု အက္ခိကူပကေသု ပူရေတွာ တိဋ္ဌတိ ပဂ္ဃရတိ စ. ‘‘အဿုပရိဂ္ဂဏှကေန စ ယောဂါဝစရေန အက္ခိကူပကေ ပူရေတွာ ဌိတဝသေနေဝ တံ မနသိကာတဗ္ဗ’’န္တိ ပုဗ္ဗာစရိယာ ဝဏ္ဏယန္တိ.

त्यानंतर शरीरातील अश्रूंचे रंगाच्या दृष्टीने 'ते स्वच्छ तिळाच्या तेलाच्या रंगासारखे आहेत' असे निर्धारण करतो. आकाराच्या दृष्टीने ते ज्या ठिकाणी राहतात त्या जागेच्या आकाराचे असतात. दिशेच्या दृष्टीने ते शरीराच्या वरच्या भागात उत्पन्न होतात. स्थानाच्या दृष्टीने ते डोळ्यांच्या खोबणीत (नेत्रकोशात) राहिलेले असतात. हे अश्रू पित्ताशयातील पित्ताप्रमाणे डोळ्यांच्या खोबणीत नेहमी साठून राहत नाहीत; परंतु जेव्हा प्राणी अत्यंत आनंदित होऊन मोठ्याने हसतात, किंवा दुःखी होऊन रडतात व विलाप करतात, किंवा अयोग्य (विषम) आहार घेतात, आणि जेव्हा त्यांचे डोळे धूर, धूळ, माती इत्यादींनी बाधित होतात, तेव्हा या आनंद, दुःख, विषम आहार इत्यादींमुळे उत्पन्न होऊन अश्रू डोळ्यांच्या खोबणीत भरून राहतात आणि वाहू लागतात. 'अश्रूंचे ध्यान करणाऱ्या योगावकराने (साधकाने) डोळ्यांच्या खोबणीत भरून राहिलेल्या अवस्थेतच त्याचे मनन करावे,' असे प्राचीन आचार्य वर्णन करतात।

---

တတ္ထ ယထာ မတ္ထကစ္ဆိန္နတရုဏတာလဋ္ဌိကူပကေသု ဌိတံ ဥဒကံ န ဇာနာတိ ‘‘အဟံ မတ္ထကစ္ဆိန္နတရုဏတာလဋ္ဌိကူပကေသု ဌိတ’’န္တိ, နပိ မတ္ထကစ္ဆိန္နတရုဏတာလဋ္ဌိကူပကာ ဇာနန္တိ ‘‘အမှေသု ဥဒကံ ဌိတ’’န္တိ; ဧဝမေဝ န အဿု ဇာနာတိ ‘‘အဟံ အက္ခိကူပကေသု ဌိတ’’န္တိ, နပိ အက္ခိကူပကာ ဇာနန္တိ ‘‘အမှေသု အဿု ဌိတ’’န္တိ. အာဘောဂပစ္စဝေက္ခဏဝိရဟိတာ ဟိ ဧတေ ဓမ္မာ…ပေ… န ပုဂ္ဂလောတိ. ပရိစ္ဆေဒတော အဿု အဿုဘာဂေန ပရိစ္ဆိန္နန္တိ ဝဝတ္ထပေတိ. အယမေတဿ သဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ, ဝိသဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ ပန ကေသသဒိသော ဧဝါတိ ဧဝံ အဿုံ ဝဏ္ဏာဒိတော ဝဝတ္ထပေတိ.

त्या अश्रूंच्या बाबतीत, ज्याप्रमाणे शेंडा कापलेल्या कोवळ्या ताडफळाच्या छिद्रांमध्ये राहिलेले पाणी हे जाणत नाही की, 'मी शेंडा कापलेल्या कोवळ्या ताडफळाच्या छिद्रांमध्ये राहिले आहे', आणि ते शेंडा कापलेले कोवळे ताडफळही हे जाणत नाही की, 'आमच्यामध्ये पाणी राहिले आहे'; त्याचप्रमाणे अश्रूही हे जाणत नाहीत की, 'मी डोळ्यांच्या खोबणीत राहिले आहे', आणि डोळ्यांच्या खोबण्याही हे जाणत नाहीत की, 'आमच्यामध्ये अश्रू राहिले आहेत'. कारण हे सर्व धर्म (घटक) विचार आणि चिंतनापासून रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल (जीव) नाही, असे निर्धारण करतो. सीमेच्या दृष्टीने, अश्रू हे अश्रूंच्या भागाने मर्यादित आहेत, असे निर्धारण करतो. हा त्याचा सजातीय परिच्छेद आहे, आणि विजातीय परिच्छेद मात्र केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे अश्रूंचे रंग इत्यादींच्या दृष्टीने निर्धारण करतो।

---

တတော ပရံ သရီရေ ဝိလီနသိနေဟသင်္ခါတာ ဝသာ ဝဏ္ဏတော အာစာမေ အာသိတ္တတေလဝဏ္ဏာတိ ဝဝတ္ထပေတိ. သဏ္ဌာနတော ဩကာသသဏ္ဌာနာ. ဒိသတော ဒွီသု ဒိသာသု ဇာတာ. ဩကာသတော ဟတ္ထတလဟတ္ထပိဋ္ဌိပါဒတလပါဒပိဋ္ဌိနာသာပုဋနလာဋအံသကူဋေသု ဌိတာတိ. န စေသာ ဧတေသု ဩကာသေသု သဒါ ဝိလီနာ ဧဝ ဟုတွာ တိဋ္ဌတိ, ကိန္တု ယဒါ အဂ္ဂိသန္တာပသူရိယသန္တာပဥတုဝိသဘာဂဓာတုဝိသဘာဂေဟိ တေ ပဒေသာ ဥသ္မာဇာတာ ဟောန္တိ, တဒါ တတ္ထ ဝိလီနာဝ ဟုတွာ ပသန္နသလိလာသု ဥဒကသောဏ္ဍိကာသု နီဟာရော ဝိယ သရတိ.

त्यानंतर शरीरातील वितळलेली चरबी, जिला 'वसा' (मेद) म्हणतात, रंगाच्या दृष्टीने 'ती भाताच्या पेजेवर ओतलेल्या तेलाच्या रंगासारखी आहे' असे निर्धारण करतो. आकाराच्या दृष्टीने ती ज्या ठिकाणी राहते त्या जागेच्या आकाराची असते. दिशेच्या दृष्टीने ती दोन्ही दिशांमध्ये (वरच्या आणि खालच्या) उत्पन्न होते. स्थानाच्या दृष्टीने ती तळहात, हाताची पाठ, तळपाय, पायाची पाठ, नाकपुड्या, कपाळ आणि खांदे यांवर राहिलेली असते. ही वसा या ठिकाणी नेहमी वितळलेल्या अवस्थेतच राहत नाही; परंतु जेव्हा अग्नीची उष्णता, सूर्याची उष्णता, ऋतूंचा बिघाड किंवा शरीरातील धातूंचा बिघाड यांमुळे ते अवयव उष्ण होतात, तेव्हा तिथे ती वितळते आणि स्वच्छ पाणी असलेल्या पाण्याच्या डबक्यांवर पसरणाऱ्या धुक्याप्रमाणे (किंवा वाफेप्रमाणे) पसरते।

---

တတ္ထ [Pg.53] ယထာ ဥဒကသောဏ္ဍိယော အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ ဌိတော နီဟာရော န ဇာနာတိ ‘‘အဟံ ဥဒကသောဏ္ဍိယော အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ ဌိတော’’တိ, နပိ ဥဒကသောဏ္ဍိယော ဇာနန္တိ ‘‘နီဟာရော အမှေ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ ဌိတော’’တိ; ဧဝမေဝ န ဝသာ ဇာနာတိ ‘‘အဟံ ဟတ္ထတလာဒီနိ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ ဌိတာ’’တိ, နပိ ဟတ္ထတလာဒီနိ ဇာနန္တိ ‘‘ဝသာ အမှေ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ ဌိတာ’’တိ. အာဘောဂပစ္စဝေက္ခဏဝိရဟိတာ ဟိ ဧတေ ဓမ္မာ…ပေ… န ပုဂ္ဂလောတိ. ပရိစ္ဆေဒတော ဝသာ ဝသာဘာဂေန ပရိစ္ဆိန္နာတိ ဝဝတ္ထပေတိ. အယမေတိဿာ သဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ, ဝိသဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ ပန ကေသသဒိသော ဧဝါတိ ဧဝံ ဝသံ ဝဏ္ဏာဒိတော ဝဝတ္ထပေတိ.

त्या वसेच्या बाबतीत, ज्याप्रमाणे पाण्याच्या डबक्यांना व्यापून राहिलेले धुके हे जाणत नाही की, 'मी पाण्याच्या डबक्यांना व्यापून राहिले आहे', आणि ती पाण्याची डबकीही हे जाणत नाहीत की, 'धुक्याने आम्हाला व्यापून ठेवले आहे'; त्याचप्रमाणे वसाही हे जाणत नाही की, 'मी तळहात इत्यादींना व्यापून राहिले आहे', आणि तळहात इत्यादी अवयवही हे जाणत नाहीत की, 'वसेने आम्हाला व्यापून ठेवले आहे'. कारण हे सर्व धर्म (घटक) विचार आणि चिंतनापासून रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल (जीव) नाही, असे निर्धारण करतो. सीमेच्या दृष्टीने, वसा ही वसेच्या भागाने मर्यादित आहे, असे निर्धारण करतो. हा तिचा सजातीय परिच्छेद आहे, आणि विजातीय परिच्छेद मात्र केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे वसेचे रंग इत्यादींच्या दृष्टीने निर्धारण करतो।

---

တတော ပရံ သရီရေ မုခဿဗ္ဘန္တရေ ခေဠော ဝဏ္ဏတော သေတော ဖေဏဝဏ္ဏောတိ ဝဝတ္ထပေတိ. သဏ္ဌာနတော ဩကာသသဏ္ဌာနောတိ, သမုဒ္ဒဖေဏသဏ္ဌာနောတိပိ ဧကေ. ဒိသတော ဥပရိမာယ ဒိသာယ ဇာတော. ဩကာသတော ဥဘောဟိ ကပေါလပဿေဟိ ဩရောဟိတွာ ဇိဝှာယ ဌိတောတိ. န စေသော ဧတ္ထ သဒါ သန္နိစိတော ဟုတွာ တိဋ္ဌတိ, ကိန္တု ယဒါ သတ္တာ တထာရူပံ အာဟာရံ ပဿန္တိ ဝါ သရန္တိ ဝါ, ဥဏှတိတ္တကဋုကလောဏမ္ဗိလာနံ ဝါ ကိဉ္စိ မုခေ ဌပေန္တိ. ယဒါ စ တေသံ ဟဒယံ အာဂိလာယတိ, ကိသ္မိဉ္စိဒေဝ ဝါ ဇိဂုစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဒါ ခေဠော ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဥဘောဟိ ကပေါလပဿေဟိ ဩရောဟိတွာ ဇိဝှာယ သဏ္ဌာတိ. အဂ္ဂဇိဝှာယ စေသ ခေဠော တနုကော ဟောတိ, မူလဇိဝှာယ ဗဟလော, မုခေ ပက္ခိတ္တဉ္စ ပုထုကံ ဝါ တဏ္ဍုလံ ဝါ အညံ ဝါ ကိဉ္စိ ခါဒနီယံ နဒိပုလိနေ ခတကူပသလိလမိဝ ပရိက္ခယမဂစ္ဆန္တောဝ သဒါ တေမနသမတ္ထော ဟောတိ.

त्यानंतर शरीरातील तोंडाच्या आतील लाळेचे (थुंकीचे) रंगाच्या दृष्टीने 'ती पांढरी आणि फेसाच्या रंगासारखी आहे' असे निर्धारण करतो. आकाराच्या दृष्टीने ती ज्या ठिकाणी राहते त्या जागेच्या आकाराची असते; काही आचार्य म्हणतात की ती समुद्राच्या फेसाच्या आकाराची असते. दिशेच्या दृष्टीने ती शरीराच्या वरच्या भागात उत्पन्न होते. स्थानाच्या दृष्टीने ती दोन्ही गालांच्या बाजूने खाली उतरून जिभेवर राहिलेली असते. ही लाळ येथे नेहमी साठून राहत नाही; परंतु जेव्हा प्राणी त्या प्रकारचा आहार पाहतात किंवा त्याचे स्मरण करतात, किंवा गरम, कडू, तिखट, खारट, आंबट यांपैकी काही तोंडात ठेवतात, आणि जेव्हा त्यांचे हृदय व्याकुळ होते (मळमळते), किंवा एखाद्या गोष्टीबद्दल घृणा उत्पन्न होते, तेव्हा लाळ उत्पन्न होऊन दोन्ही गालांच्या बाजूने खाली उतरून जिभेवर स्थिर होते. जिभेच्या शेंड्यावर ही लाळ पातळ असते आणि जिभेच्या मुळाशी ती दाट असते. तोंडात टाकलेले पोहे, तांदूळ किंवा इतर कोणतेही खाण्याचे पदार्थ, नदीच्या वाळवंटात खणलेल्या झऱ्यातील पाण्याप्रमाणे कधीही न संपता नेहमी ओले करण्यास ती समर्थ असते।

---

တတ္ထ ယထာ နဒိပုလိနေ ခတကူပတလေ သဏ္ဌိတံ ဥဒကံ န ဇာနာတိ ‘‘အဟံ ကူပတလေ သဏ္ဌိတ’’န္တိ, နပိ ကူပတလံ ဇာနာတိ ‘‘မယိ ဥဒကံ ဌိတ’’န္တိ; ဧဝမေဝ န ခေဠော ဇာနာတိ ‘‘အဟံ ဥဘောဟိ ကပေါလပဿေဟိ ဩရောဟိတွာ ဇိဝှာတလေ သဏ္ဌိတော’’တိ, နပိ ဇိဝှာတလံ ဇာနာတိ ‘‘မယိ ဥဘောဟိ ကပေါလပဿေဟိ ဩရောဟိတွာ ခေဠော သဏ္ဌိတော’’တိ. အာဘောဂပစ္စဝေက္ခဏဝိရဟိတာ ဟိ ဧတေ ဓမ္မာ…ပေ… န ပုဂ္ဂလောတိ. ပရိစ္ဆေဒတော ခေဠော ခေဠဘာဂေန ပရိစ္ဆိန္နောတိ ဝဝတ္ထပေတိ. အယမေတဿ သဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ, ဝိသဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ ပန ကေသသဒိသော ဧဝါတိ ဧဝံ ခေဠံ ဝဏ္ဏာဒိတော ဝဝတ္ထပေတိ.

त्या लाळेच्या बाबतीत, ज्याप्रमाणे नदीच्या वाळवंटात खणलेल्या विहिरीच्या तळाशी राहिलेले पाणी हे जाणत नाही की, 'मी विहिरीच्या तळाशी राहिले आहे', आणि विहिरीचा तळही हे जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये पाणी राहिले आहे'; त्याचप्रमाणे लाळही हे जाणत नाही की, 'मी दोन्ही गालांच्या बाजूने खाली उतरून जिभेच्या पृष्ठभागावर राहिले आहे', आणि जिभेचा पृष्ठभागही हे जाणत नाही की, 'माझ्यावर दोन्ही गालांच्या बाजूने खाली उतरून लाळ राहिली आहे'. कारण हे सर्व धर्म (घटक) विचार आणि चिंतनापासून रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल (जीव) नाही, असे निर्धारण करतो. सीमेच्या दृष्टीने, लाळ ही लाळेच्या भागाने मर्यादित आहे, असे निर्धारण करतो. हा त्याचा सजातीय परिच्छेद आहे, आणि विजातीय परिच्छेद मात्र केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे लाळेचे रंग इत्यादींच्या दृष्टीने निर्धारण करतो।

---

တတော [Pg.54] ပရံ သရီရေ သိင်္ဃာဏိကာ ဝဏ္ဏတော သေတာ တရုဏတာလမိဉ္ဇဝဏ္ဏာတိ ဝဝတ္ထပေတိ. သဏ္ဌာနတော ဩကာသသဏ္ဌာနာ, သေဒေတွာ သေဒေတွာ နာသာပုဋေ နိရန္တရံ ပက္ခိတ္တဝေတ္တင်္ကုရသဏ္ဌာနာတိပိ ဧကေ. ဒိသတော ဥပရိမာယ ဒိသာယ ဇာတာ. ဩကာသတော နာသာပုဋေ ပူရေတွာ ဌိတာတိ. န စေသာ ဧတ္ထ သဒါ သန္နိစိတာ ဟုတွာ တိဋ္ဌတိ, ကိန္တု သေယျထာပိ နာမ ပုရိသော ပဒုမိနိပတ္တေ ဒဓိံ ဗန္ဓိတွာ ဟေဋ္ဌာ ပဒုမိနိပတ္တံ ကဏ္ဋကေန ဝိဇ္ဈေယျ, အထ တေန ဆိဒ္ဒေန ဒဓိပိဏ္ဍံ ဂဠိတွာ ဗဟိ ပပတေယျ; ဧဝမေဝ ယဒါ သတ္တာ ရောဒန္တိ, ဝိသဘာဂါဟာရဥတုဝသေန ဝါ သဉ္ဇာတဓာတုက္ခောဘာ ဟောန္တိ, တဒါ အန္တောသီသတော ပူတိသေမှဘာဝံ အာပန္နံ မတ္ထလုင်္ဂံ ဂဠိတွာ တာလုမတ္ထကဝိဝရေန ဩတရိတွာ နာသာပုဋေ ပူရေတွာ တိဋ္ဌတိ.

त्यानंतर शरीरातील शेंबडाचे रंगाच्या दृष्टीने 'तो पांढरा आणि कोवळ्या ताडफळाच्या गराच्या रंगासारखा आहे' असे निर्धारण करतो. आकाराच्या दृष्टीने तो ज्या ठिकाणी राहतो त्या जागेच्या आकाराचा असतो; काही आचार्य म्हणतात की, 'तो उकळून उकळून नाकपुडीत सतत टाकलेल्या वेताच्या कोंबाच्या आकाराचा असतो'. दिशेच्या दृष्टीने तो शरीराच्या वरच्या भागात उत्पन्न होतो. स्थानाच्या दृष्टीने तो नाकपुड्यांमध्ये भरून राहिलेला असतो. हा शेंबूड येथे नेहमी साठून राहत नाही; परंतु ज्याप्रमाणे एखाद्या माणसाने कमळाच्या पानात दही बांधून खालच्या बाजूने कमळाचे पान काट्याने टोचले, तर त्या छिद्रातून दह्याचा गोळा गळून बाहेर पडेल; त्याचप्रमाणे जेव्हा प्राणी रडतात, किंवा अयोग्य आहार व ऋतूंच्या प्रभावामुळे त्यांच्या शरीरातील धातू क्षुब्ध होतात, तेव्हा डोक्याच्या आतून कुजलेल्या कफाच्या अवस्थेला प्राप्त झालेला मेंदू वितळून टाळूच्या वरच्या छिद्रातून खाली उतरतो आणि नाकपुड्यांमध्ये भरून राहतो।

---

တတ္ထ ယထာ သိပ္ပိကာယ ပက္ခိတ္တံ ပူတိဒဓိ န ဇာနာတိ ‘‘အဟံ သိပ္ပိကာယ ဌိတ’’န္တိ, နပိ သိပ္ပိကာ ဇာနာတိ ‘‘မယိ ပူတိကံ ဒဓိ ဌိတ’’န္တိ; ဧဝမေဝ န သိင်္ဃာဏိကာ ဇာနာတိ ‘‘အဟံ နာသာပုဋေသု ဌိတာ’’တိ, နပိ နာသာပုဋာ ဇာနန္တိ ‘‘အမှေသု သိင်္ဃာဏိကာ ဌိတာ’’တိ. အာဘောဂပစ္စဝေက္ခဏဝိရဟိတာ ဟိ ဧတေ ဓမ္မာ…ပေ… န ပုဂ္ဂလောတိ. ပရိစ္ဆေဒတော သိင်္ဃာဏိကာ သိင်္ဃာဏိကဘာဂေန ပရိစ္ဆိန္နာတိ ဝဝတ္ထပေတိ. အယမေတိဿာ သဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ, ဝိသဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ ပန ကေသသဒိသော ဧဝါတိ ဧဝံ သိင်္ဃာဏိကံ ဝဏ္ဏာဒိတော ဝဝတ္ထပေတိ.

तेथे, ज्याप्रमाणे शिंपल्यात ठेवलेले कुजलेले दही हे जाणत नाही की, 'मी शिंपल्यात राहिले आहे', आणि शिंपलाही हे जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये कुजलेले दही राहिले आहे'; त्याचप्रमाणे, शेंबूड हे जाणत नाही की, 'मी नाकपुड्यांमध्ये राहिला आहे', आणि नाकपुड्याही हे जाणत नाहीत की, 'आमच्यामध्ये शेंबूड राहिला आहे'. कारण हे धर्म विचार आणि चिंतनापासून रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल नाही. मर्यादेच्या दृष्टीने, शेंबूड हा शेंबडाच्याच भागाने मर्यादित आहे, असे निश्चित केले जाते. हा त्याचा सजातीय सीमाभाग (सभाग-परिच्छेद) आहे, तर विजातीय सीमाभाग (विसभाग-परिच्छेद) मात्र केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे रंगादींच्या द्वारे शेंबडाचे निर्धारण केले जाते.

---

တတော ပရံ အန္တောသရီရေ လသိကာတိ သရီရသန္ဓီနံ အဗ္ဘန္တရေ ပိစ္ဆိလကုဏပံ. သာ ဝဏ္ဏတော ကဏိကာရနိယျာသဝဏ္ဏာတိ ဝဝတ္ထပေတိ. သဏ္ဌာနတော ဩကာသသဏ္ဌာနာ. ဒိသတော ဒွီသု ဒိသာသု ဇာတာ. ဩကာသတော အဋ္ဌိသန္ဓီနံ အဗ္ဘဉ္ဇနကိစ္စံ သာဓယမာနာ အသီတိသတသန္ဓီနံ အဗ္ဘန္တရေ ဌိတာတိ. ယဿ စေသာ မန္ဒာ ဟောတိ, တဿ ဥဋ္ဌဟန္တဿ နိသီဒန္တဿ အဘိက္ကမန္တဿ ပဋိက္ကမန္တဿ သမိဉ္ဇန္တဿ ပသာရေန္တဿ အဋ္ဌိကာနိ ကဋကဋာယန္တိ, အစ္ဆရိကာသဒ္ဒံ ကရောန္တော ဝိယ ဝိစရတိ, ဧကယောဇနဒွိယောဇနမတ္တမ္ပိ အဒ္ဓါနံ ဂတဿ ဝါယောဓာတု ကုပ္ပတိ, ဂတ္တာနိ ဒုက္ခန္တိ ယဿ ပန စေသာ ဗဟုကာ ဟောတိ, တဿ ဥဋ္ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု န အဋ္ဌီနိ ကဋကဋာယန္တိ, ဒီဃမ္ပိ အဒ္ဓါနံ ဂတဿ န ဝါယောဓာတု ကုပ္ပတိ, န ဂတ္တာနိ ဒုက္ခန္တိ.

त्यानंतर, शरीराच्या आत असणारी 'लसिका' (सांध्यांमधील द्रव) म्हणजे शरीराच्या सांध्यांच्या आत असणारा एक बुळबुळीत व दुर्गंधीयुक्त द्रव होय. रंगाच्या दृष्टीने ती कण्णिकार वृक्षाच्या डिंकाच्या रंगासारखी असते, असे तो निश्चित करतो. आकाराच्या दृष्टीने ती ज्या ठिकाणी असते, तशाच आकाराची असते, असे तो निश्चित करतो. दिशेच्या दृष्टीने ती दोन्ही दिशांमध्ये (वरच्या आणि खालच्या भागात) उत्पन्न होते, असे तो निश्चित करतो. स्थानाच्या दृष्टीने, हाडांच्या सांध्यांना वंगण लावण्याचे कार्य पूर्ण करत ती एकशे ऐंशी (१८०) सांध्यांच्या आत स्थित असते, असे तो निश्चित करतो. ज्या व्यक्तीमध्ये ही लसिका कमी असते, ती व्यक्ती उठताना, बसताना, पुढे जाताना, मागे जाताना, हातपाय आकुंचन करताना आणि पसरताना तिची हाडे कडकड वाजतात; जणू काही चुटकी वाजवल्यासारखा आवाज करत ती हालचाल करतात. एक किंवा दोन योजन एवढा लांबचा मार्ग चालून गेल्यावर त्याची वायुधातू कुपित होते आणि त्याचे अवयव दुखू लागतात. परंतु, ज्या व्यक्तीमध्ये ही लसिका मुबलक प्रमाणात असते, तिची उठताना, बसताना इत्यादी क्रियांमध्ये हाडे कडकड वाजत नाहीत; आणि लांबचा मार्ग चालून गेल्यासही तिची वायुधातू कुपित होत नाही व तिचे अवयव दुखत नाहीत.

---

တတ္ထ [Pg.55] ယထာ အဗ္ဘဉ္ဇနတေလံ န ဇာနာတိ ‘‘အဟံ အက္ခံ အဗ္ဘဉ္ဇိတွာ ဌိတ’’န္တိ, နပိ အက္ခော ဇာနာတိ ‘‘မံ တေလံ အဗ္ဘဉ္ဇိတွာ ဌိတ’’န္တိ; ဧဝမေဝ န လသိကာ ဇာနာတိ ‘‘အဟံ အသီတိသတသန္ဓိယော အဗ္ဘဉ္ဇိတွာ ဌိတာ’’တိ, နပိ အသီတိသတသန္ဓိယော ဇာနန္တိ ‘‘လသိကာ အမှေ အဗ္ဘဉ္ဇိတွာ ဌိတာ’’တိ. အာဘောဂပစ္စဝေက္ခဏဝိရဟိတာ ဟိ ဧတေ ဓမ္မာ…ပေ… န ပုဂ္ဂလောတိ. ပရိစ္ဆေဒတော လသိကာ လသိကဘာဂေန ပရိစ္ဆိန္နာတိ ဝဝတ္ထပေတိ. အယမေတိဿာ သဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ, ဝိသဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ ပန ကေသသဒိသော ဧဝါတိ ဧဝံ လသိကံ ဝဏ္ဏာဒိတော ဝဝတ္ထပေတိ.

त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे वंगणाचे तेल हे जाणत नाही की, 'मी आसाला वंगण लावून स्थित आहे', आणि आसही हे जाणत नाही की, 'मला तेलाने वंगण लावले आहे'; त्याचप्रमाणे, लसिका हे जाणत नाही की, 'मी एकशे ऐंशी सांध्यांना वंगण लावून स्थित आहे', आणि ते एकशे ऐंशी सांधेही हे जाणत नाहीत की, 'लसिकेने आम्हाला वंगण लावले आहे'. कारण हे सर्व धर्म (घटक) जाणीव व चिंतनापासून रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल (जीव) नाही, असे तो निश्चित करतो. मर्यादेच्या दृष्टीने, लसिका ही लसिकेच्या भागानेच मर्यादित आहे, असे तो निश्चित करतो. हा तिचा सभाग्य-परिच्छेद (समान घटकांशी असणारी मर्यादा) आहे; आणि विसभाग्य-परिच्छेद (असामान्य घटकांशी असणारी मर्यादा) मात्र केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे तो लसिकेला रंग इत्यादींच्या आधारे निश्चित करतो.

---

တတော ပရံ အန္တောသရီရေ မုတ္တံ ဝဏ္ဏတော မာသခါရောဒကဝဏ္ဏန္တိ ဝဝတ္ထပေတိ. သဏ္ဌာနတော ဥဒကံ ပူရေတွာ အဓောမုခဌပိတဥဒကကုမ္ဘအန္တရဂတဥဒကသဏ္ဌာနံ. ဒိသတော ဟေဋ္ဌိမာယ ဒိသာယ ဇာတံ. ဩကာသတော ဝတ္ထိဿဗ္ဘန္တရေ ဌိတန္တိ. ဝတ္ထိ နာမ ဝတ္ထိပုဋော ဝုစ္စတိ, ယတ္ထ သေယျထာပိ နာမ စန္ဒနိကာယ ပက္ခိတ္တေ အမုခေ ပေဠာဃဋေ စန္ဒနိကာရသော ပဝိသတိ, န စဿ ပဝိသနမဂ္ဂေါ ပညာယတိ; ဧဝမေဝ သရီရတော မုတ္တံ ပဝိသတိ, န စဿ ပဝိသနမဂ္ဂေါ ပညာယတိ နိက္ခမနမဂ္ဂေါ ဧဝ တု ပါကဋော ဟောတိ, ယမှိ စ မုတ္တဿ ဘရိတေ ‘‘ပဿာဝံ ကရောမာ’’တိ သတ္တာနံ အာယူဟနံ ဟောတိ. တတ္ထ ယထာ စန္ဒနိကာယ ပက္ခိတ္တေ အမုခေ ပေဠာဃဋေ ဌိတော စန္ဒနိကာရသော န ဇာနာတိ ‘‘အဟံ အမုခေ ပေဠာဃဋေ ဌိတော’’တိ, နပိ ပေဠာဃဋော ဇာနာတိ ‘‘မယိ စန္ဒနိကာရသော ဌိတော’’တိ; ဧဝမေဝ မုတ္တံ န ဇာနာတိ ‘‘အဟံ ဝတ္ထိမှိ ဌိတ’’န္တိ, နပိ ဝတ္ထိ ဇာနာတိ ‘‘မယိ မုတ္တံ ဌိတ’’န္တိ. အာဘောဂပစ္စဝေက္ခဏဝိရဟိတာ ဟိ ဧတေ ဓမ္မာ…ပေ… န ပုဂ္ဂလောတိ. ပရိစ္ဆေဒတော ဝတ္ထိအဗ္ဘန္တရေန စေဝ မုတ္တဘာဂေန စ ပရိစ္ဆိန္နန္တိ ဝဝတ္ထပေတိ. အယမေတဿ သဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ, ဝိသဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ ပန ကေသသဒိသော ဧဝါတိ ဧဝံ မုတ္တံ ဝဏ္ဏာဒိတော ဝဝတ္ထပေတိ. ဧဝမယံ ဣမံ ဒွတ္တိံသာကာရံ ဝဏ္ဏာဒိတော ဝဝတ္ထပေတိ.

त्यानंतर, शरीराच्या आत असणारे 'मूत्र' रंगाच्या दृष्टीने उडदाच्या डाळीच्या पाण्याच्या किंवा साबणाच्या पाण्याच्या रंगासारखे असते, असे तो निश्चित करतो. आकाराच्या दृष्टीने ते पाण्याने भरून उपड्या ठेवलेल्या पाण्याच्या घागरीतील पाण्याच्या आकारासारखे असते, असे तो निश्चित करतो. दिशेच्या दृष्टीने ते खालच्या दिशेला उत्पन्न होते, असे तो निश्चित करतो. स्थानाच्या दृष्टीने ते मूत्राशयाच्या आत स्थित असते, असे तो निश्चित करतो. 'वत्थि' म्हणजे मूत्राशयाची पिशवी (मूत्राशय) असे म्हटले जाते. ज्याप्रमाणे सांडपाण्याच्या खड्ड्यात टाकलेल्या तोंड नसलेल्या मातीच्या मडक्यात सांडपाणी आत शिरते, पण त्याचा आत शिरण्याचा मार्ग दिसत नाही; त्याचप्रमाणे शरीरातून मूत्र मूत्राशयात प्रवेश करते, पण त्याचा प्रवेश करण्याचा मार्ग दिसत नाही, केवळ बाहेर पडण्याचा मार्गच स्पष्ट दिसतो. आणि जेव्हा ते मूत्राने भरते, तेव्हा प्राण्यांना 'आम्ही लघवी करूया' अशी प्रेरणा (प्रवृत्ती) होते. त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे सांडपाण्याच्या खड्ड्यात टाकलेल्या तोंड नसलेल्या मातीच्या मडक्यात असलेले सांडपाणी हे जाणत नाही की, 'मी तोंड नसलेल्या मातीच्या मडक्यात स्थित आहे', आणि ते मडकेही हे जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये सांडपाणी स्थित आहे'; त्याचप्रमाणे, मूत्र हे जाणत नाही की, 'मी मूत्राशयात स्थित आहे', आणि मूत्राशयही हे जाणत नाही की, 'माझ्यामध्ये मूत्र स्थित आहे'. कारण हे धर्म विचार व चिंतनापासून रहित आहेत... पे... हा कोणी पुद्गल नाही, असे तो निश्चित करतो. मर्यादेच्या दृष्टीने, ते मूत्राशयाच्या आतील भागाने आणि मूत्राच्या भागाने मर्यादित आहे, असे तो निश्चित करतो. हा त्याचा सभाग्य-परिच्छेद आहे, आणि विसभाग्य-परिच्छेद मात्र केसांसारखाच आहे. अशा प्रकारे तो मूत्राला रंग इत्यादींच्या आधारे निश्चित करतो. अशा प्रकारे हा योगसाधक या बत्तीस प्रकारच्या अवयवांना रंग इत्यादींच्या आधारे निश्चित करतो.

---

တဿေဝံ ဣမံ ဒွတ္တိံသာကာရံ ဝဏ္ဏာဒိဝသေန ဝဝတ္ထပေန္တဿ တံ တံ ဘာဝနာနုယောဂံ အာဂမ္မ ကေသာဒယော ပဂုဏာ ဟောန္တိ, ကောဋ္ဌာသဘာဝေန ဥပဋ္ဌဟန္တိ. တတော ပဘုတိ သေယျထာပိ နာမ စက္ခုမတော ပုရိသဿ ဒွတ္တိံသဝဏ္ဏာနံ ပုပ္ဖာနံ ဧကသုတ္တဂန္ထိတံ မာလံ ဩလောကေန္တဿ သဗ္ဗပုပ္ဖာနိ အပုဗ္ဗာပရိယမိဝ ပါကဋာနိ ဟောန္တိ; ဧဝမေဝ ‘‘အတ္ထိ ဣမသ္မိံ ကာယေ [Pg.56] ကေသာ’’တိ ဣမံ ကာယံ သတိယာ ဩလောကေန္တဿ သဗ္ဗေ တေ ဓမ္မာ အပုဗ္ဗာပရိယမိဝ ပါကဋာ ဟောန္တိ. ကေသေသု အာဝဇ္ဇိတေသု အသဏ္ဌဟမာနာဝ သတိ ယာဝ မုတ္တံ, တာဝ ပဝတ္တတိ. တတော ပဘုတိ တဿ အာဟိဏ္ဍန္တာ မနုဿတိရစ္ဆာနာဒယော စ သတ္တာကာရံ ဝိဇဟိတွာ ကောဋ္ဌာသရာသိဝသေနေဝ ဥပဋ္ဌဟန္တိ, တေဟိ စ အဇ္ဈောဟရိယမာနံ ပါနဘောဇနာဒိ ကောဋ္ဌာသရာသိမှိ ပက္ခိပ္ပမာနမိဝ ဥပဋ္ဌာတီတိ.

अशा प्रकारे या बत्तीस प्रकारच्या अवयवांना रंग इत्यादींच्या आधारे निश्चित करणाऱ्या त्या योगसाधकाला, त्या त्या भावनेच्या अभ्यासाच्या बळावर, केस इत्यादी अवयव चांगले परिचयाचे होतात आणि ते अवयवांच्या समूहाच्या रूपाने प्रकट होतात. तेव्हापासून, ज्याप्रमाणे दृष्टी असलेल्या एखाद्या माणसाने बत्तीस वेगवेगळ्या रंगांच्या फुलांची एकाच दोऱ्यात गुंफलेली माळ पाहिली असता, त्याला सर्व फुले एकाच वेळी स्पष्ट दिसतात; त्याचप्रमाणे, 'या शरीरात केस आहेत...' अशा प्रकारे या शरीराकडे स्मृतीपूर्वक पाहणाऱ्या साधकाला ते सर्व धर्म (अवयव) एकाच वेळी स्पष्ट दिसतात. केसांवर लक्ष केंद्रित केले असता, स्मृती तिथेच न थांबता थेट मूत्रापर्यंत सर्व अवयवांवरून फिरते. तेव्हापासून, त्याला इकडेतिकडे फिरणारे मनुष्य, प्राणी इत्यादी जीव हे 'सत्त्व' (प्राणी) या रूपाने न दिसता (सत्त्व-भाव सोडून), केवळ अवयवांच्या समूहाच्या रूपानेच दिसू लागतात; आणि त्यांनी ग्रहण केलेले अन्न-पाणी इत्यादी देखील जणू काही अवयवांच्या समूहातच टाकले जात आहे, असे त्याला भासते.

---

ဧတ္ထာဟ ‘‘အထာနေန တတော ပရံ ကိံ ကာတဗ္ဗ’’န္တိ? ဝုစ္စတေ – တဒေဝ နိမိတ္တံ အာသေဝိတဗ္ဗံ ဘာဝေတဗ္ဗံ ဗဟုလီကာတဗ္ဗံ သုဝဝတ္ထိတံ ဝဝတ္ထပေတဗ္ဗံ. ကထံ ပနာယံ တံ နိမိတ္တံ အာသေဝတိ ဘာဝေတိ ဗဟုလီကရောတိ သုဝဝတ္ထိတံ ဝဝတ္ထပေတီတိ? အယဉှိ တံ ကေသာဒီနံ ကောဋ္ဌာသဘာဝေန ဥပဋ္ဌာနနိမိတ္တံ အာသေဝတိ, သတိယာ အလ္လိယတိ ဘဇတိ ဥပဂစ္ဆတိ, သတိဂဗ္ဘံ ဂဏှာပေတိ. တတ္ထ လဒ္ဓံ ဝါ သတိံ ဝဍ္ဎေန္တော တံ ဘာဝေတီတိ ဝုစ္စတိ. ဗဟုလီကရောတီတိ ပုနပ္ပုနံ သတိသမ္ပယုတ္တံ ဝိတက္ကဝိစာရဗ္ဘာဟတံ ကရောတိ. သုဝဝတ္ထိတံ ဝဝတ္ထပေတီတိ ယထာ သုဋ္ဌု ဝဝတ္ထိတံ ဟောတိ, န ပုန အန္တရဓာနံ ဂစ္ဆတိ, တထာ တံ သတိယာ ဝဝတ္ထပေတိ, ဥပဓာရေတိ ဥပနိဗန္ဓတိ.

येथे शंकाकार विचारतो, 'त्यानंतर या योगसाधकाने काय करावे?' उत्तर दिले जाते – त्याने त्याच निमित्ताचे (ध्यानाच्या आळंबनाचे) सेवन करावे, त्याची भावना करावी, त्याचा वारंवार सराव करावा आणि ते चांगल्या प्रकारे निश्चित करावे. पण हा साधक त्या निमित्ताचे सेवन कसे करतो, त्याची भावना कशी करतो, त्याचा वारंवार सराव कसा करतो आणि ते चांगल्या प्रकारे निश्चित कसे करतो? हा साधक केस इत्यादींच्या अवयव-रूपाने प्रकट होणाऱ्या त्या निमित्ताचे सेवन करतो, म्हणजेच स्मृतीच्या साहाय्याने त्याच्याशी जोडला जातो, त्याचे सेवन करतो, त्याच्या जवळ जातो आणि स्मृतीच्या कोशात ते साठवतो. तिथे प्राप्त झालेल्या स्मृतीला वाढवत राहणे, यालाच 'भावना करणे' असे म्हटले जाते. 'वारंवार सराव करणे' म्हणजे पुन्हा पुन्हा स्मृतीयुक्त होऊन वितर्क आणि विचाराने त्यावर मनन करणे होय. 'चांगल्या प्रकारे निश्चित करणे' म्हणजे ते निमित्त चांगल्या प्रकारे स्थिर व्हावे आणि पुन्हा नाहीसे होऊ नये, अशा प्रकारे त्याला स्मृतीच्या साहाय्याने निश्चित करणे, मनात धारण करणे आणि घट्ट बांधून ठेवणे होय.

---

အထ ဝါ ယံ ပုဗ္ဗေ အနုပုဗ္ဗတော, နာတိသီဃတော, နာတိသဏိကတော, ဝိက္ခေပပ္ပဟာနတော, ပဏ္ဏတ္တိသမတိက္ကမနတော, အနုပုဗ္ဗမုဉ္စနတော, လက္ခဏတော, တယော စ သုတ္တန္တာတိ ဧဝံ ဒသဝိဓံ မနသိကာရကောသလ္လံ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အနုပုဗ္ဗတော မနသိကရောန္တော အာသေဝတိ, နာတိသီဃတော နာတိသဏိကတော စ မနသိကရောန္တော ဘာဝေတိ, ဝိက္ခေပပ္ပဟာနတော မနသိကရောန္တော ဗဟုလီ ကရောတိ, ပဏ္ဏတ္တိသမတိက္ကမနာဒိတော မနသိကရောန္တော သုဝဝတ္ထိတံ ဝဝတ္ထပေတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

किंवा, जे पूर्वी सांगितले आहे – (१) अनुक्रमाने, (२) फार वेगाने नाही, (३) फार हळूहळू नाही, (४) विक्षेप दूर करून, (५) प्रज्ञप्तीचे उल्लंघन करून, (६) अनुक्रमाने सोडत जाऊन, (७) लक्षणांच्या आधारे, आणि तीन सुत्ते (अनित्य, दुःख आणि अनात्म यासंबंधीची तीन सुत्ते) – अशा प्रकारे जे दहा प्रकारचे मनस्कार-कौशल्य (मनन करण्याचेु कौशल्य) सांगितले आहे; त्यामध्ये, अनुक्रमाने मनन करत तो त्याचे 'सेवन करतो'; फार वेगाने नाही आणि फार हळूहळू नाही अशा प्रकारे मनन करत तो त्याची 'भावना करतो'; विक्षेप दूर करून मनन करत तो त्याचा 'वारंवार सराव करतो'; आणि प्रज्ञप्तीचे उल्लंघन इत्यादी प्रकारे मनन करत तो ते 'चांगल्या प्रकारे निश्चित करतो', असे समजावे.

---

ဧတ္ထာဟ ‘‘ကထံ ပနာယံ အနုပုဗ္ဗာဒိဝသေန ဧတေ ဓမ္မေ မနသိ ကရောတီ’’တိ? ဝုစ္စတေ – အယဉှိ ကေသေ မနသိ ကရိတွာ တဒနန္တရံ လောမေ မနသိ ကရောတိ, န နခေ. တထာ လောမေ မနသိ ကရိတွာ တဒနန္တရံ နခေ မနသိ ကရောတိ, န ဒန္တေ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ကသ္မာ? ဥပ္ပဋိပါဋိယာ ဟိ မနသိကရောန္တော သေယျထာပိ နာမ အကုသလော ပုရိသော ဒွတ္တိံသပဒံ နိဿေဏိံ ဥပ္ပဋိပါဋိယာ အာရောဟန္တော ကိလန္တကာယော တတော နိဿေဏိတော [Pg.57] ပပတတိ, န အာရောဟနံ သမ္ပာဒေတိ; ဧဝမေဝ ဘာဝနာသမ္ပတ္တိဝသေန အဓိဂန္တဗ္ဗဿ အဿာဒဿ အနဓိဂမနတော ကိလန္တစိတ္တော ဒွတ္တိံသာကာရဘာဝနာတော ပပတတိ, န ဘာဝနံ သမ္ပာဒေတီတိ.

येथे शंकाकार विचारतो – 'पण हा योगावचर अनुक्रमाने इत्यादींच्या द्वारे या धर्मांचे मनन कसे करतो?' उत्तर दिले जाते – हा योगावचर केसांचे मनन करून, त्यानंतर लगेचच रोमांचे (अंगावरील केसांचे) मनन करतो, नखांचे नाही. तसेच रोमांचे मनन करून, त्यानंतर लगेचच नखांचे मनन करतो, दातांचे नाही. हाच नियम सर्वत्र समजावा. असे का? कारण, जो अनुक्रम सोडून अस्ताव्यस्तपणे मनन करतो, तो जणू काही एखादा अकुशल माणूस बत्तीस पायऱ्यांच्या शिडीवर अनुक्रम सोडून चढताना, शरीर थकल्यामुळे त्या शिडीवरून खाली पडतो आणि वर चढण्याचे काम पूर्ण करू शकत नाही; त्याचप्रमाणे, भावनेच्या (ध्यानाच्या) यशाने प्राप्त होणाऱ्या समाधानाचा लाभ न झाल्यामुळे, मन थकल्याने तो बत्तीस प्रकारच्या आकारांच्या भावनेपासून च्युत होतो आणि ध्यानाची पूर्तता करू शकत नाही.

---

အနုပုဗ္ဗတော မနသိကရောန္တောပိ စ ကေသာ လောမာတိ နာတိသီဃတောပိ မနသိ ကရောတိ. အတိသီဃတော ဟိ မနသိကရောန္တော သေယျထာပိ နာမ အဒ္ဓါနံ ဂစ္ဆန္တော ပုရိသော သမဝိသမရုက္ခထလနိန္နဒွေဓာပထာဒီနိ မဂ္ဂနိမိတ္တာနိ ဥပလက္ခေတုံ န သက္ကောတိ, တတော န မဂ္ဂကုသလော ဟောတိ, အဒ္ဓါနဉ္စ ပရိက္ခယံ နေတိ; ဧဝမေဝ ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနာဒီနိ ဒွတ္တိံသာကာရနိမိတ္တာနိ ဥပလက္ခေတုံ န သက္ကောတိ, တတော န ဒွတ္တိံသာကာရေ ကုသလော ဟောတိ, ကမ္မဋ္ဌာနဉ္စ ပရိက္ခယံ နေတိ.

आणि अनुक्रमाने मनन करताना देखील, 'केस, रोम' इत्यादींचे अतिशय वेगाने मनन करू नये. कारण, अतिशय वेगाने मनन करणारा मनुष्य, जणू काही लांबच्या प्रवासाला निघालेला माणूस रस्ता सम-विषम आहे की काय, झाडे, उंचवटे, सखल भाग, दुभंगलेले रस्ते इत्यादी मार्गावरील चिन्हे लक्षात ठेवू शकत नाही, त्यामुळे तो मार्गामध्ये कुशल होत नाही आणि आपला प्रवास व्यर्थ घालवतो; त्याचप्रमाणे, तो वर्ण (रंग), संस्थाण (आकार) इत्यादी बत्तीस प्रकारच्या आकारांच्या लक्षणांना लक्षात ठेवू शकत नाही, त्यामुळे तो बत्तीस आकारांच्या भावनेत कुशल होत नाही आणि आपल्या कर्मास्थानाला (ध्यानविषयाला) नष्ट करतो.

---

ယထာ စ နာတိသီဃတော, ဧဝံ နာတိသဏိကတောပိ မနသိ ကရောတိ. အတိသဏိကတော ဟိ မနသိကရောန္တော သေယျထာပိ နာမ ပုရိသော အဒ္ဓါနမဂ္ဂံ ပဋိပန္နော အန္တရာမဂ္ဂေ ရုက္ခပဗ္ဗတတဠာကာဒီသု ဝိလမ္ဗမာနော ဣစ္ဆိတပ္ပဒေသံ အပါပုဏန္တော အန္တရာမဂ္ဂေယေဝ သီဟဗျဂ္ဃာဒီဟိ အနယဗျသနံ ပါပုဏာတိ; ဧဝမေဝ ဒွတ္တိံသာကာရဘာဝနာသမ္ပဒံ အပါပုဏန္တော ဘာဝနာဝိစ္ဆေဒေန အန္တရာယေဝ ကာမဝိတက္ကာဒီဟိ အနယဗျသနံ ပါပုဏာတိ.

जसे अतिशय वेगाने नाही, तसेच अतिशय हळूहळू देखील मनन करू नये. कारण, अतिशय हळूहळू मनन करणारा मनुष्य, जणू काही लांबच्या प्रवासाला निघालेला एखादा माणूस वाटेत झाडे, पर्वत, तलाव इत्यादी ठिकाणी रेंगाळत राहिल्यामुळे इच्छित स्थळी पोहोचू शकत नाही आणि वाटेतच सिंह, वाघ इत्यादी हिंस्त्र श्वापदांमुळे विनाशाला प्राप्त होतो; त्याचप्रमाणे, बत्तीस आकारांच्या भावनेच्या समृद्धीला प्राप्त न होता, ध्यानात खंड पडल्यामुळे वाटेतच कामवितर्क इत्यादींमुळे विनाशाला प्राप्त होतो.

---

နာတိသဏိကတော မနသိကရောန္တောပိ စ ဝိက္ခေပပ္ပဟာနတောပိ မနသိ ကရောတိ. ဝိက္ခေပပ္ပဟာနတော နာမ ယထာ အညေသု နဝကမ္မာဒီသု စိတ္တံ န ဝိက္ခိပတိ, တထာ မနသိ ကရောတိ. ဗဟိဒ္ဓါ ဝိက္ခေပမာနစိတ္တော ဟိ ကေသာဒီသွေဝ အသမာဟိတစေတောဝိတက္ကော ဘာဝနာသမ္ပဒံ အပါပုဏိတွာ အန္တရာဝ အနယဗျသနံ အာပဇ္ဇတိ တက္ကသိလာဂမနေ ဗောဓိသတ္တဿ သဟာယကာ ဝိယ. အဝိက္ခိပမာနစိတ္တော ပန ကေသာဒီသွေဝ သမာဟိတစေတောဝိတက္ကော ဘာဝနာသမ္ပဒံ ပါပုဏာတိ ဗောဓိသတ္တော ဝိယ တက္ကသိလရဇ္ဇသမ္ပဒန္တိ. တဿေဝံ ဝိက္ခေပပ္ပဟာနတော မနသိကရောတော အဓိကာရစရိယာဓိမုတ္တီနံ ဝသေန တေ ဓမ္မာ အသုဘတော ဝါ ဝဏ္ဏတော ဝါ သုညတော ဝါ ဥပဋ္ဌဟန္တိ.

अतिशय हळूहळू मनन न करता, विक्षेपाचा (चित्ताच्या विचलनाचा) त्याग करून देखील मनन करावे. 'विक्षेपाचा त्याग करून मनन करणे' म्हणजे इतर नवीन कामांमध्ये चित्त विचलित होणार नाही अशा प्रकारे मनन करणे होय. कारण, ज्याचे चित्त बाहेर विचलित होते, तो केस इत्यादींच्या बाबतीत असंयत चित्त आणि वितर्क असलेला बनून, ध्यानाच्या समृद्धीला प्राप्त न करता, तक्षशिलेला जाणाऱ्या बोधिसत्वाच्या सोबत्यांप्रमाणे वाटेतच विनाशाला प्राप्त होतो. परंतु, विचलित न होणारे चित्त असलेला मनुष्य केस इत्यादींच्या बाबतीतच समाहित चित्त आणि वितर्क ठेवून, बोधिसत्वाप्रमाणे तक्षशिलेच्या राज्यसमृद्धीला प्राप्त करतो. अशा प्रकारे विक्षेपाचा त्याग करून मनन करणाऱ्या योगावकराला, त्याच्या विशेष साधना, आचरण आणि अधिमुक्तीच्या प्रभावाने ते धर्म एकतर अशुद्ध (अशुभ) रूपाने, किंवा वर्णाच्या रूपाने, किंवा शून्यतेच्या रूपाने भासू लागतात.

---

အထ ပဏ္ဏတ္တိသမတိက္ကမနတော တေ ဓမ္မေ မနသိ ကရောတိ. ပဏ္ဏတ္တိသမတိက္ကမနတောတိ ကေသာ လောမာတိ ဧဝမာဒိဝေါဟာရံ သမတိက္ကမိတွာ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ယထူပဋ္ဌိတာနံ အသုဘာဒီနံယေဝ ဝသေန မနသိ ကရောတိ. ကထံ[Pg.58]? ယထာ အရညနိဝါသူပဂတာ မနုဿာ အပရိစိတဘူမိဘာဂတ္တာ ဥဒကဋ္ဌာနသဉ္ဇာနနတ္ထံ သာခါဘင်္ဂါဒိနိမိတ္တံ ကတွာ တဒနုသာရေန ဂန္တွာ ဥဒကံ ပရိဘုဉ္ဇန္တိ, ယဒါ ပန ပရိစိတဘူမိဘာဂါ ဟောန္တိ, အထ တံ နိမိတ္တံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ အမနသိကတွာဝ ဥဒကဋ္ဌာနံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဥဒကံ ပရိဘုဉ္ဇန္တိ, ဧဝမေဝါယံ ကေသာ လောမာတိအာဒိနာ တံတံဝေါဟာရဿ ဝသေန ပဌမံ တေ ဓမ္မေ မနသာကာသိ, တေသု ဓမ္မေသု အသုဘာဒီနံ အညတရဝသေန ဥပဋ္ဌဟန္တေသု တံ ဝေါဟာရံ သမတိက္ကမိတွာ ဝိဿဇ္ဇေတွာ အသုဘာဒိတောဝ မနသိ ကရောတိ.

त्यानंतर, तो प्रज्ञप्तीचे (नावाचे) उल्लंघन करून त्या धर्मांचे मनन करतो. 'प्रज्ञप्तीचे उल्लंघन करून' म्हणजे 'केस, रोम' इत्यादी व्यावहारिक संज्ञांचे उल्लंघन करून, त्यांचा त्याग करून, जसे ते भासतात तशा केवळ अशुभत्वाच्या इत्यादींच्या रूपानेच मनन करतो. कसे? जसे अरण्यात राहण्यास गेलेले लोक, ती जमीन अपरिचित असल्यामुळे, पाण्याचे ठिकाण ओळखण्यासाठी झाडांच्या फांद्या मोडणे इत्यादी खुणा करतात आणि त्या खुणांच्या आधारे जाऊन पाण्याचा उपभोग घेतात; परंतु जेव्हा ते त्या जमिनीशी परिचित होतात, तेव्हा त्या खुणेचा त्याग करून, तिचा विचार न करताच पाण्याच्या ठिकाणी जाऊन पाण्याचा उपभोग घेतात; त्याचप्रमाणे, या योगावकराने सुरुवातीला 'केस, रोम' इत्यादी त्या त्या व्यावहारिक संज्ञांच्या आधारे प्रथम त्या धर्मांचे मनात चिंतन केले; परंतु जेव्हा त्या धर्मांमध्ये अशुभत्व इत्यादींपैकी कोणत्याही एका रूपाने प्रचिती येऊ लागते, तेव्हा तो त्या व्यावहारिक संज्ञेचे उल्लंघन करून, तिचा त्याग करून, केवळ अशुभत्वाच्याच रूपाने मनन करतो.

---

ဧတ္ထာဟ ‘‘ကထံ ပနဿ ဧတေ ဓမ္မာ အသုဘာဒိတော ဥပဋ္ဌဟန္တိ, ကထံ ဝဏ္ဏတော, ကထံ သုညတော ဝါ, ကထဉ္စာယမေတေ အသုဘတော မနသိ ကရောတိ, ကထံ ဝဏ္ဏတော, ကထံ သုညတော ဝါ’’တိ? ကေသာ တာဝဿ ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနဂန္ဓာသယောကာသဝသေန ပဉ္စဓာ အသုဘတော ဥပဋ္ဌဟန္တိ, ပဉ္စဓာ ဧဝ အယမေတေ အသုဘတော မနသိ ကရောတိ. သေယျထိဒံ – ကေသာ နာမေတေ ဝဏ္ဏတော အသုဘာ ပရမပ္ပဋိကူလဇေဂုစ္ဆာ. တထာ ဟိ မနုဿာ ဒိဝါ ပါနဘောဇနေ ပတိတံ ကေသဝဏ္ဏံ ဝါကံ ဝါ သုတ္တံ ဝါ ဒိသွာ ကေသသညာယ မနောရမမ္ပိ ပါနဘောဇနံ ဆဍ္ဍေန္တိ ဝါ ဇိဂုစ္ဆန္တိ ဝါ. သဏ္ဌာနတောပိ အသုဘာ. တထာ ဟိ ရတ္တိံ ပါနဘောဇနေ ပတိတံ ကေသသဏ္ဌာနံ ဝါကံ ဝါ သုတ္တံ ဝါ ဖုသိတွာ ကေသသညာယ မနောရမမ္ပိ ပါနဘောဇနံ ဆဍ္ဍေန္တိ ဝါ ဇိဂုစ္ဆန္တိ ဝါ. ဂန္ဓတောပိ အသုဘာ. တထာ ဟိ တေလမက္ခနပုပ္ဖဓူမာဒိသင်္ခါရေဟိ ဝိရဟိတာနံ ကေသာနံ ဂန္ဓော ပရမဇေဂုစ္ဆော ဟောတိ, အဂ္ဂီသု ပက္ခိတ္တဿ ကေသဿ ဂန္ဓံ ဃာယိတွာ သတ္တာ နာသိကံ ပိဓေန္တိ, မုခမ္ပိ ဝိကုဇ္ဇေန္တိ. အာသယတောပိ အသုဘာ. တထာ ဟိ နာနာဝိဓေန မနုဿာသုစိနိဿန္ဒေန သင်္ကာရဋ္ဌာနေ တဏ္ဍုလေယျကာဒီနိ ဝိယ ပိတ္တသေမှပုဗ္ဗလောဟိတနိဿန္ဒေန တေ အာစိတာ ဝုဒ္ဓိံ ဝိရူဠှိံ ဝေပုလ္လံ ဂမိတာတိ. ဩကာသတောပိ အသုဘာ. တထာ ဟိ သင်္ကာရဋ္ဌာနေ ဝိယ တဏ္ဍုလေယျကာဒီနိ ပရမဇေဂုစ္ဆေ လောမာဒိဧကတိံသကုဏပရာသိမတ္ထကေ မနုဿာနံ သီသပလိဝေဌကေ အလ္လစမ္မေ ဇာတာတိ. ဧသ နယော လောမာဒီသု. ဧဝံ တာဝ အယမေတေ ဓမ္မေ အသုဘတော ဥပဋ္ဌဟန္တေ အသုဘတော မနသိ ကရောတိ.

येथे शंकाकार विचारतो – 'पण त्याला हे धर्म अशुभत्वाच्या रूपाने कसे भासतात? वर्णाच्या रूपाने कसे भासतात? शून्यतेच्या रूपाने कसे भासतात? आणि तो यांचे अशुभत्वाच्या रूपाने कसे मनन करतो? वर्णाच्या रूपाने कसे करतो? शून्यतेच्या रूपाने कसे करतो?' प्रथम, त्याला केस हे वर्ण (रंग), संस्थाण (आकार), गंध (वास), आशय (पोषक घटक) आणि अवकाश (उत्पत्तीचे स्थान) या पाच कारणांमुळे अशुभ रूपाने भासतात; आणि तो या पाच प्रकारेच त्यांचे अशुभ रूपाने मनन करतो. ते खालीलप्रमाणे आहे – हे केस वर्णाच्या दृष्टीने अशुभ, अत्यंत प्रतिकूल आणि घृणास्पद आहेत. कारण, लोक दिवसा खाण्यापिण्याच्या पदार्थात पडलेला केसाच्या रंगाचा एखादा दोरा किंवा झाडाची साल पाहून, 'हा केस आहे' या कल्पनेने अत्यंत स्वादिष्ट अन्न-पेय देखील फेकून देतात किंवा त्याचा तिरस्कार करतात. आकाराच्या दृष्टीनेही ते अशुभ आहेत. कारण, रात्रीच्या वेळी खाण्यापिण्याच्या पदार्थात पडलेला केसाच्या आकाराचा एखादा दोरा किंवा झाडाची साल स्पर्शल्यास, 'हा केस आहे' या कल्पनेने अत्यंत स्वादिष्ट अन्न-पेय देखील फेकून देतात किंवा त्याचा तिरस्कार करतात. गंधाच्या दृष्टीनेही ते अशुभ आहेत. कारण, तेल लावणे, फुले माळणे, धूप देणे इत्यादी संस्कारांशिवाय केसांचा वास अत्यंत घृणास्पद असतो. अग्नीमध्ये टाकलेल्या केसांचा वास आल्यावर प्राणी आपले नाक बंद करतात आणि तोंड वाकडे करतात. आशयाच्या दृष्टीनेही ते अशुभ आहेत. कारण, ज्याप्रमाणे कचऱ्याच्या ढिगाऱ्यावर मानवी विष्ठेच्या विविध अशुद्ध प्रवाहाने माठ इत्यादी वनस्पती वाढतात, त्याचप्रमाणे पित्त, कफ, पू आणि रक्त यांच्या अशुद्ध प्रवाहाने पोषित होऊन हे केस वाढतात, विस्तारतात आणि वृद्धीला प्राप्त होतात. अवकाशाच्या दृष्टीनेही ते अशुभ आहेत. कारण, कचऱ्याच्या ढिगाऱ्याप्रमाणेच, अत्यंत घृणास्पद अशा रोम इत्यादी इतर एकतीस प्रकारच्या कुजलेल्या अवयवांच्या ढिगाऱ्याच्या वर असलेल्या, मानवी कवटीला वेढणाऱ्या ओल्या त्वचेवर ते निर्माण होतात. हाच नियम रोम इत्यादींच्या बाबतीतही समजावा. अशा प्रकारे, प्रथम हे धर्म अशुभ रूपाने भासत असताना, तो त्यांचे अशुभ रूपाने मनन करतो.

---

ယဒိ ပနဿ ဝဏ္ဏတော ဥပဋ္ဌဟန္တိ, အထ ကေသာ နီလကသိဏဝသေန ဥပဋ္ဌဟန္တိ. တထာ လောမာ ဒန္တာ ဩဒါတကသိဏဝသေနာတိ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ[Pg.59]. တံတံကသိဏဝသေနေဝ အယမေတေ မနသိ ကရောတိ, ဧဝံ ဝဏ္ဏတော ဥပဋ္ဌဟန္တေ ဝဏ္ဏတော မနသိ ကရောတိ. ယဒိ ပနဿ သုညတော ဥပဋ္ဌဟန္တိ, အထ ကေသာ ဃနဝိနိဗ္ဘောဂဝဝတ္ထာနေန ဩဇဋ္ဌမကသမူဟဝသေန ဥပဋ္ဌဟန္တိ. တထာ လောမာဒယော, ယထာ ဥပဋ္ဌဟန္တိ. အယမေတေ တထေဝ မနသိ ကရောတိ. ဧဝံ သုညတော ဥပဋ္ဌဟန္တေ သုညတော မနသိ ကရောတိ.

परंतु, जर त्याला ते वर्णाच्या रूपाने भासले, तर केस हे 'नील-कसिण' च्या रूपाने भासतात. तसेच रोम देखील आणि दात हे 'ओदात-कसिण' च्या रूपाने भासतात. हाच नियम सर्वत्र समजावा. त्या त्या कसिणाच्या रूपानेच तो त्यांचे मनन करतो. अशा प्रकारे वर्णाच्या रूपाने भासत असताना, तो वर्णाच्या रूपाने मनन करतो. परंतु, जर त्याला ते शून्यतेच्या रूपाने भासले, तर केस हे 'घन-विनिब्भोग-व्यवस्थान' च्या द्वारे 'ओजठ्ठमक-समूह' च्या रूपाने भासतात. तसेच रोम इत्यादी देखील भासतात. जसे ते भासतात, तशाच प्रकारे तो त्यांचे मनन करतो. अशा प्रकारे शून्यतेच्या रूपाने भासत असताना, तो शून्यतेच्या रूपाने मनन करतो.

---

ဧဝံ မနသိကရောန္တော အယမေတေ ဓမ္မေ အနုပုဗ္ဗမုဉ္စနတော မနသိ ကရောတိ. အနုပုဗ္ဗမုဉ္စနတောတိ အသုဘာဒီနံ အညတရဝသေန ဥပဋ္ဌိတေ ကေသေ မုဉ္စိတွာ လောမေ မနသိကရောန္တော သေယျထာပိ နာမ ဇလူကာ နင်္ဂုဋ္ဌေန ဂဟိတပ္ပဒေသေ သာပေက္ခာဝ ဟုတွာ တုဏ္ဍေန အညံ ပဒေသံ ဂဏှာတိ, ဂဟိတေ စ တသ္မိံ ဣတရံ မုဉ္စတိ, ဧဝမေဝ ကေသေသု သာပေက္ခောဝ ဟုတွာ လောမေ မနသိ ကရောတိ, လောမေသု စ ပတိဋ္ဌိတေ မနသိကာရေ ကေသေ မုဉ္စတိ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ဧဝံ ဟိဿ အနုပုဗ္ဗမုဉ္စနတော မနသိကရောတော အသုဘာဒီသု အညတရဝသေန တေ ဓမ္မာ ဥပဋ္ဌဟန္တာ အနဝသေသတော ဥပဋ္ဌဟန္တိ, ပါကဋတရူပဋ္ဌာနာ စ ဟောန္တိ.

अशा प्रकारे मनसिकार करत असताना हा साधक या धर्मांना (केस, रोम इत्यादींना) अनुक्रमाने सोडत मनसिकार करतो. 'अनुक्रमाने सोडणे' म्हणजे अशुभादींपैकी कोणत्याही एका रूपाने प्रकट झालेल्या केसांचे मनन सोडून, रोमांवर (अंगावरील केसांवर) मनसिकार करणे होय. हे कशासारखे आहे? ज्याप्रमाणे एखादी जळू आपल्या शेपटीने पकडलेल्या जागेबद्दल सापेक्ष (आसक्त) राहूनच आपल्या तोंडाने दुसऱ्या जागेला पकडते, आणि ती दुसरी जागा पकडल्यावर पहिल्या जागेला सोडते; त्याचप्रमाणे केसांवर सापेक्ष राहूनच रोमांवर मनसिकार करतो, आणि रोमांवर मनसिकार प्रस्थापित झाल्यावर केसांचे मनन सोडतो. हाच नियम सर्व ठिकाणी समजावा. कारण अशा प्रकारे अनुक्रमाने सोडत मनसिकार करणाऱ्या साधकाला अशुभादींपैकी कोणत्याही एका रूपाने ते धर्म (शरीराचे भाग) पूर्णपणे प्रकट होतात आणि अधिक स्पष्टपणे भासतात.

---

အထ ယဿ တေ ဓမ္မာ အသုဘတော ဥပဋ္ဌဟန္တိ, ပါကဋတရူပဋ္ဌာနာ စ ဟောန္တိ, တဿ သေယျထာပိ နာမ မက္ကဋော ဒွတ္တိံသတာလကေ တာလဝနေ ဗျာဓေန ပရိပါတိယမာနော ဧကရုက္ခေပိ အသဏ္ဌဟန္တော ပရိဓာဝိတွာ ယဒါ နိဝတ္တော ဟောတိ ကိလန္တော, အထ ဧကမေဝ ဃနတာလပဏ္ဏပရိဝေဌိတံ တာလသုစိံ နိဿာယ တိဋ္ဌတိ; ဧဝမေဝ စိတ္တမက္ကဋော ဒွတ္တိံသကောဋ္ဌာသကေ ဣမသ္မိံ ကာယေ တေနေဝ ယောဂိနာ ပရိပါတိယမာနော ဧကကောဋ္ဌာသကေပိ အသဏ္ဌဟန္တော ပရိဓာဝိတွာ ယဒါ အနေကာရမ္မဏဝိဓာဝနေ အဘိလာသာဘာဝေန နိဝတ္တော ဟောတိ ကိလန္တော. အထ ယွာဿ ကေသာဒီသု ဓမ္မော ပဂုဏတရော စရိတာနုရူပတရော ဝါ, ယတ္ထ ဝါ ပုဗ္ဗေ ကတာဓိကာရော ဟောတိ, တံ နိဿာယ ဥပစာရဝသေန တိဋ္ဌတိ. အထ တမေဝ နိမိတ္တံ ပုနပ္ပုနံ တက္ကာဟတံ ဝိတက္ကာဟတံ ကရိတွာ ယထာက္ကမံ ပဌမံ ဈာနံ ဥပ္ပာဒေတိ, တတ္ထ ပတိဋ္ဌာယ ဝိပဿနမာရဘိတွာ အရိယဘူမိံ ပါပုဏာတိ.

त्यानंतर ज्या साधकाला ते धर्म अशुभरूपाने प्रकट होतात आणि अधिक स्पष्टपणे भासतात, त्याच्यासाठी उदाहरण असे: ज्याप्रमाणे एखादा माकड बत्तीस ताडाची झाडे असलेल्या ताडवनात शिकाऱ्याने पाठलाग केला असता, एकाही झाडावर स्थिर न राहता इकडेतिकडे पळतो आणि जेव्हा तो थकतो व शांत होतो, तेव्हा तो दाट ताडपत्रांनी वेढलेल्या एकाच ताडाच्या शेंड्याचा आश्रय घेऊन स्थिर राहतो; त्याचप्रमाणे हा चित्तरूपी माकड बत्तीस भागांनी युक्त असलेल्या या शरीरात त्या योग्याद्वारे पाठलाग केला जात असताना, एकाही भागात स्थिर न राहता इकडेतिकडे धावतो आणि जेव्हा अनेक आलंबनांमध्ये धावण्याची इच्छा नसल्यामुळे तो थकतो व शांत होतो, तेव्हा केस इत्यादींपैकी जो धर्म त्याच्यासाठी अधिक परिचयाचा किंवा त्याच्या चरित्राला अधिक अनुकूल असतो, किंवा ज्याच्यावर त्याने पूर्वजन्मात अभ्यास केलेला असतो, त्याचा आश्रय घेऊन तो उपचाराच्या रूपाने स्थिर होतो. त्यानंतर त्याच निमित्ताला वारंवार वितर्काने आहत (मनन) करून अनुक्रमाने प्रथम ध्यान उत्पन्न करतो, आणि त्यात प्रतिष्ठित होऊन विपश्यनेचा आरंभ करून आर्यभूमीला प्राप्त होतो.

---

ယဿ ပန တေ ဓမ္မာ ဝဏ္ဏတော ဥပဋ္ဌဟန္တိ, တဿာပိ သေယျထာပိ နာမ မက္ကဋော…ပေ… အထ ယွာဿ ကေသာဒီသု ဓမ္မော ပဂုဏတရော စရိတာနုရူပတရော [Pg.60] ဝါ, ယတ္ထ ဝါ ပုဗ္ဗေ ကတာဓိကာရော ဟောတိ, တံ နိဿာယ ဥပစာရဝသေန တိဋ္ဌတိ. အထ တမေဝ နိမိတ္တံ ပုနပ္ပုနံ တက္ကာဟတံ ဝိတက္ကာဟတံ ကရိတွာ ယထာက္ကမံ နီလကသိဏဝသေန ပီတကသိဏဝသေန ဝါ ပဉ္စပိ ရူပါဝစရဇ္ဈာနာနိ ဥပ္ပာဒေတိ, တေသဉ္စ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ပတိဋ္ဌာယ ဝိပဿနံ အာရဘိတွာ အရိယဘူမိံ ပါပုဏာတိ.

परंतु ज्या साधकाला ते धर्म रंगाच्या (वर्णाच्या) रूपाने प्रकट होतात, त्याच्यासाठी देखील ज्याप्रमाणे माकड... (इत्यादी पूर्ववत समजावे). त्यानंतर केस इत्यादींपैकी जो धर्म त्याच्यासाठी अधिक परिचयाचा किंवा त्याच्या चरित्राला अधिक अनुकूल असतो, किंवा ज्याच्यावर त्याने पूर्वजन्मात अभ्यास केलेला असतो, त्याचा आश्रय घेऊन तो उपचाराच्या रूपाने स्थिर होतो. त्यानंतर त्याच निमित्ताला वारंवार वितर्काने आहत करून अनुक्रमाने नील-कसिण किंवा पीत-कसिणच्या रूपाने पाचही रूपावचर ध्यानांना उत्पन्न करतो, आणि त्या ध्यानांपैकी कोणत्याही एका ध्यानात प्रतिष्ठित होऊन विपश्यनेचा आरंभ करून आर्यभूमीला प्राप्त होतो.

---

ယဿ ပန တေ ဓမ္မာ သုညတော ဥပဋ္ဌဟန္တိ, သော လက္ခဏတော မနသိ ကရောတိ, လက္ခဏတော မနသိကရောန္တော တတ္ထ စတုဓာတုဝဝတ္ထာနဝသေန ဥပစာရဇ္ဈာနံ ပါပုဏာတိ. အထ မနသိကရောန္တော တေ ဓမ္မေ အနိစ္စဒုက္ခာနတ္တသုတ္တတ္တယဝသေန မနသိ ကရောတိ. အယမဿ ဝိပဿနာနယော. သော ဣမံ ဝိပဿနံ အာရဘိတွာ ယထာက္ကမဉ္စ ပဋိပဇ္ဇိတွာ အရိယဘူမိံ ပါပုဏာတီတိ.

परंतु ज्या साधकाला ते धर्म शून्यतेच्या (आत्मभावापासून रहित) रूपाने प्रकट होतात, तो लक्षणांच्या द्वारे मनसिकार करतो. लक्षणांच्या द्वारे मनसिकार करत असताना तो त्या बत्तीस भागांमध्ये चार धातूंच्या विश्लेषणाच्या (चतुधातुव्यवस्थान) द्वारे उपचार ध्यानाला प्राप्त होतो. त्यानंतर मनसिकार करत असताना तो त्या धर्मांना अनित्य, दुःख आणि अनात्म या तीन सूत्तांच्या पद्धतीने मनात आणतो. हा त्याचा विपश्यनेचा मार्ग आहे. तो या विपश्यनेचा आरंभ करून आणि अनुक्रमाने आचरण करून आर्यभूमीला प्राप्त होतो.

---

ဧတ္တာဝတာ စ ယံ ဝုတ္တံ – ‘‘ကထံ ပနာယံ အနုပုဗ္ဗာဒိဝသေန ဧတေ ဓမ္မေ မနသိ ကရောတီ’’တိ, တံ ဗျာကတံ ဟောတိ. ယဉ္စာပိ ဝုတ္တံ – ‘‘ဘာဝနာဝသေန ပနဿ ဧဝံ ဝဏ္ဏနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိ, တဿတ္ထော ပကာသိတော ဟောတီတိ.

एवढ्याने जे म्हटले गेले आहे की—'हा साधक अनुक्रमादींच्या द्वारे या धर्मांना मनात कसा आणतो?', त्याचे स्पष्टीकरण झाले आहे. आणि जे हे देखील म्हटले गेले आहे की—'भावनेच्या दृष्टीने त्याचे असे वर्णन समजावे', त्याचा अर्थ प्रकट झाला आहे.

---

ပကိဏ္ဏကနယော

प्रकीर्णक पद्धत

---

ဣဒါနိ ဣမသ္မိံယေဝ ဒွတ္တိံသာကာရေ ဝဏ္ဏနာပရိစယပါဋဝတ္ထံ အယံ ပကိဏ္ဏကနယော ဝေဒိတဗ္ဗော –

आता याच बत्तीस प्रकारच्या आकारांमध्ये वर्णनाचा परिचय आणि नैपुण्य मिळवण्यासाठी ही प्रकीर्णक पद्धत समजून घेतली पाहिजे—

---

‘‘နိမိတ္တတော လက္ခဏတော, ဓာတုတော သုညတောပိ စ;

ခန္ဓာဒိတော စ ဝိညေယျော, ဒွတ္တိံသာကာရနိစ္ဆယော’’တိ.

“निमित्ताने, लक्षणाने, धातूने, शून्यतेने आणि स्कंधादींच्या द्वारे देखील बत्तीस आकारांचा निश्चय जाणला पाहिजे.”

---

တတ္ထ နိမိတ္တတောတိ ဧဝံ ဝုတ္တပ္ပကာရေ ဣမသ္မိံ ဒွတ္တိံသာကာရေ သဋ္ဌိသတံ နိမိတ္တာနိ ဟောန္တိ, ယေသံ ဝသေန ယောဂါဝစရော ဒွတ္တိံသာကာရံ ကောဋ္ဌာသတော ပရိဂ္ဂဏှာတိ. သေယျထိဒံ – ကေသဿ ဝဏ္ဏနိမိတ္တံ, သဏ္ဌာနနိမိတ္တံ, ဒိသာနိမိတ္တံ, ဩကာသနိမိတ္တံ, ပရိစ္ဆေဒနိမိတ္တန္တိ ပဉ္စ နိမိတ္တာနိ ဟောန္တိ. ဧဝံ လောမာဒီသု.

त्यामध्ये 'निमित्ताने' म्हणजे अशा प्रकारे सांगितलेल्या या बत्तीस आकारांमध्ये एकशे साठ (१६०) निमित्त असतात, ज्यांच्या आधारे योगावचर साधक बत्तीस आकारांना भागांच्या रूपाने ग्रहण करतो. ते खालीलप्रमाणे आहेत: केसांचे वर्ण-निमित्त (रंग), संस्थान-निमित्त (आकार), दिशा-निमित्त, अवकाश-निमित्त (स्थान) आणि परिच्छेद-निमित्त (मर्यादा) अशी पाच निमित्त असतात. याचप्रमाणे रोम इत्यादींच्या बाबतीतही समजावे.

---

လက္ခဏတောတိ ဒွတ္တိံသာကာရေ အဋ္ဌဝီသတိသတံ လက္ခဏာနိ ဟောန္တိ, ယေသံ ဝသေန ယောဂါဝစရော ဒွတ္တိံသာကာရံ လက္ခဏတော မနသိ ကရောတိ[Pg.61]. သေယျထိဒံ – ကေသဿ ထဒ္ဓလက္ခဏံ, အာဗန္ဓနလက္ခဏံ, ဥဏှတ္တလက္ခဏံ, သမုဒီရဏလက္ခဏန္တိ စတ္တာရိ လက္ခဏာနိ ဟောန္တိ. ဧဝံ လောမာဒီသု.

लक्षणाने म्हणजे बत्तीस आकारांमध्ये एकशे अठ्ठावीस (१२८) लक्षणे असतात, ज्यांच्या आधारे योगावचर साधक बत्तीस आकारांवर लक्षणांच्या द्वारे मनसिकार करतो. ते खालीलप्रमाणे आहेत: केसांचे कठीणपणाचे लक्षण, बांधणीचे लक्षण, उष्णतेचे लक्षण आणि कंपनाचे लक्षण अशी चार लक्षणे असतात. याचप्रमाणे रोम इत्यादींच्या बाबतीतही समजावे.

---

ဓာတုတောတိ ဒွတ္တိံသာကာရေ ‘‘ဆဓာတုရော, ဘိက္ခဝေ, အယံ ပုရိသပုဂ္ဂလော’’တိ (မ. နိ. ၃.၃၄၃-၃၄၄) ဧတ္ထ ဝုတ္တာသု ဓာတူသု အဋ္ဌဝီသတိသတံ ဓာတုယော ဟောန္တိ, ယာသံ ဝသေန ယောဂါဝစရော ဒွတ္တိံသာကာရံ ဓာတုတော ပရိဂ္ဂဏှာတိ. သေယျထိဒံ – ယာ ကေသေ ထဒ္ဓတာ, သာ ပထဝီဓာတု; ယာ အာဗန္ဓနတာ, သာ အာပေါဓာတု; ယာ ပရိပါစနတာ, သာ တေဇောဓာတု; ယာ ဝိတ္ထမ္ဘနတာ, သာ ဝါယောဓာတူတိ စတဿော ဓာတုယော ဟောန္တိ. ဧဝံ လောမာဒီသု.

धातूने म्हणजे बत्तीस आकारांमध्ये, 'भिक्खूहो, हा पुरुष-पुद्गल सहा धातूंचा बनलेला आहे' या सूत्रात सांगितलेल्या धातूंमध्ये एकशे अठ्ठावीस (१२८) धातू असतात, ज्यांच्या आधारे योगावचर साधक बत्तीस आकारांना धातूंच्या रूपाने ग्रहण करतो. ते खालीलप्रमाणे आहेत: केसांमध्ये जो कठीणपणा आहे, ती पृथ्वीधातू आहे; जी बांधणी आहे, ती आपोधातू आहे; जे परिपक्व करणे आहे, ती तेजोधातू आहे; आणि जे आधार देणे आहे, ती वायूधातू आहे; अशा चार धातू असतात. याचप्रमाणे रोम इत्यादींच्या बाबतीतही समजावे.

---

သုညတောတိ ဒွတ္တိံသာကာရေ အဋ္ဌဝီသတိသတံ သုညတာ ဟောန္တိ, ယာသံ ဝသေန ယောဂါဝစရော ဒွတ္တိံသာကာရံ သုညတော ဝိပဿတိ. သေယျထိဒံ – ကေသေ တာဝ ပထဝီဓာတု အာပေါဓာတွာဒီဟိ သုညာ, တထာ အာပေါဓာတွာဒယော ပထဝီဓာတွာဒီဟီတိ စတဿော သုညတာ ဟောန္တိ. ဧဝံ လောမာဒီသု.

शून्यतेने म्हणजे बत्तीस आकारांमध्ये एकशे अठ्ठावीस शून्यतेचे प्रकार असतात, ज्यांच्या आधारे योगावचर साधक बत्तीस आकारांना शून्यतेच्या रूपाने पाहतो. ते खालीलप्रमाणे आहेत: केसांमध्ये प्रथम पृथ्वीधातू ही आपोधातू इत्यादींनी शून्य (रहित) आहे, आणि त्याचप्रमाणे आपोधातू इत्यादी हे पृथ्वीधातू इत्यादींनी शून्य आहेत; अशा चार शून्यतेच्या अवस्था असतात. याचप्रमाणे रोम इत्यादींच्या बाबतीतही समजावे.

---

ခန္ဓာဒိတောတိ ဒွတ္တိံသာကာရေ ကေသာဒီသု ခန္ဓာဒိဝသေန သင်္ဂယှမာနေသု ‘‘ကေသာ ကတိ ခန္ဓာ ဟောန္တိ, ကတိ အာယတနာနိ, ကတိ ဓာတုယော, ကတိ သစ္စာနိ, ကတိ သတိပဋ္ဌာနာနီ’’တိ ဧဝမာဒိနာ နယေန ဝိနိစ္ဆယော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧဝဉ္စဿ ဝိဇာနတော တိဏကဋ္ဌသမူဟော ဝိယ ကာယော ခါယတိ. ယထာဟ –

स्कंधादींच्या द्वारे म्हणजे बत्तीस आकारांमध्ये केस इत्यादींना स्कंधादींच्या रूपाने ग्रहण केले असता—'केस हे किती स्कंध आहेत, किती आयतने आहेत, किती धातू आहेत, किती सत्ये आहेत, किती स्मृतिप्रस्थान आहेत?' अशा प्रकारे निर्णय समजून घेतला पाहिजे. आणि अशा प्रकारे जाणणाऱ्या साधकाला हे शरीर गवत आणि लाकडाच्या ढिगाऱ्यासारखे भासते. जसे की म्हटले आहे—

---

‘‘နတ္ထိ သတ္တော နရော ပေါသော, ပုဂ္ဂလော နူပလဗ္ဘတိ;

သုညဘူတော အယံ ကာယော, တိဏကဋ္ဌသမူပမော’’တိ.

“परमार्थतः कोणताही प्राणी, मनुष्य किंवा पुरुष नाही, पुद्गल देखील आढळत नाही; हे शरीर शून्यमय आहे आणि गवत व लाकडाच्या ढिगाऱ्यासारखे आहे.”

---

အထဿ ယာ သာ –

त्यानंतर त्याची जी ती—

---

‘‘သုညာဂါရံ ပဝိဋ္ဌဿ, သန္တစိတ္တဿ တာဒိနော;

အမာနုသီ ရတိ ဟောတိ, သမ္မာ ဓမ္မံ ဝိပဿတော’’တိ. –

“शून्य घरात (एकांतात) प्रवेश केलेल्या, शांत चित्त असलेल्या, समता बाळगणाऱ्या आणि योग्य प्रकारे धर्माची विपश्यना करणाऱ्या साधकाला अलौकिक आनंद मिळतो.”

---

ဧဝံ အမာနုသီ ရတိ ဝုတ္တာ, သာ အဒူရတရာ ဟောတိ. တတော ယံ တံ –

अशा प्रकारे जो अलौकिक आनंद सांगितला आहे, तो त्याच्या अगदी जवळ असतो. त्यानंतर जे हे—

---

‘‘ယတော ယတော သမ္မသတိ, ခန္ဓာနံ ဥဒယဗ္ဗယံ;

လဘတီ ပီတိပါမောဇ္ဇံ, အမတံ တံ ဝိဇာနတ’’န္တိ. (ဓ. ပ. ၃၇၃-၃၇၄) –

“जेव्हा जेव्हा तो स्कंधांच्या उदय आणि व्ययाचे (उत्पत्ती आणि विनाशाचे) मनन करतो, तेव्हा तो प्रीती आणि प्रमोद प्राप्त करतो; जाणणाऱ्यांसाठी ते अमृतासारखे आहे.”

---

ဧဝံ [Pg.62] ဝိပဿနာမယံ ပီတိပါမောဇ္ဇာမတံ ဝုတ္တံ. တံ အနုဘဝန္တော န စိရေနေဝ အရိယဇနသေဝိတံ အဇရာမရံ နိဗ္ဗာနာမတံ သစ္ဆိကရောတီတိ.

अशा प्रकारे विपश्यनामय प्रीती, प्रमोद आणि अमृत सांगितले आहे. त्याचा अनुभव घेत असताना तो लवकरच आर्य जनांनी सेवन केलेल्या, अजर आणि अमर अशा निर्वाणरूपी अमृताचा साक्षात्कार करतो.

---

ပရမတ္ထဇောတိကာယ ခုဒ္ဒကပါဌ-အဋ္ဌကထာယ

परमत्थजोतिका नावाच्या खुद्दकपाठ-अट्ठकथेमध्ये.

---

ဒွတ္တိံသာကာရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

द्वत्तिंसाकारवण्णना (बत्तीस शरीरावयवांचे वर्णन) समाप्त झाली.

---

၄. ကုမာရပဉှဝဏ္ဏနာ

४. कुमारपञ्हवण्णना (कुमार-प्रश्नांचे स्पष्टीकरण)

---

အဋ္ဌုပ္ပတ္တိ

अट्ठुप्पत्ति (प्रसंगाची पार्श्वभूमी)

---

ဣဒါနိ ဧကံ နာမ ကိန္တိ ဧဝမာဒီနံ ကုမာရပဉှာနံ အတ္ထဝဏ္ဏနာက္ကမော အနုပ္ပတ္တော. တေသံ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိံ ဣဓ နိက္ခေပပ္ပယောဇနဉ္စ ဝတွာ ဝဏ္ဏနံ ကရိဿာမ –

आता, 'एकं नाम किं' (एक म्हणजे काय) इत्यादी कुमारप्रश्नांच्या अर्थ-स्पष्टीकरणाचा (अत्थवण्णना) क्रम प्राप्त झाला आहे. येथे त्यांची पार्श्वभूमी (अट्ठुप्पत्ति) आणि या ग्रंथात त्यांचे संकलन करण्याचे प्रयोजन सांगून, आम्ही त्यांचे स्पष्टीकरण करू.

---

အဋ္ဌုပ္ပတ္တိ တာဝ နေသံ သောပါကော နာမ ဘဂဝတော မဟာသာဝကော အဟောသိ. တေနာယသ္မတာ ဇာတိယာ သတ္တဝဿေနေဝ အညာ အာရာဓိတာ, တဿ ဘဂဝါ ပဉှဗျာကရဏေန ဥပသမ္ပဒံ အနုညာတုကာမော အတ္တနာ အဓိပ္ပေတတ္ထာနံ ပဉှာနံ ဗျာကရဏသမတ္ထတံ ပဿန္တော ‘‘ဧကံ နာမ ကိ’’န္တိ ဧဝမာဒိနာ ပဉှေ ပုစ္ဆိ. သော ဗျာကာသိ. တေန စ ဗျာကရဏေန ဘဂဝတော စိတ္တံ အာရာဓေသိ. သာဝ တဿာယသ္မတော ဥပသမ္ပဒါ အဟောသိ.

त्यांची पार्श्वभूमी (अट्ठुप्पत्ति) अशी आहे: सर्वप्रथम, सोपाक नावाचे भगवंतांचे एक महान श्रावक (महासावक) होते. त्या आयुष्यमानांनी जन्मापासून अवघ्या सातव्या वर्षीच अर्हत्त्व (अञ्ञा) प्राप्त केले होते. भगवंतांनी त्यांना प्रश्नांच्या उत्तरांद्वारे उपसंपदा (भिक्खू दीक्षा) देण्याची इच्छा केली. भगवंतांनी स्वतःला अभिप्रेत असलेल्या प्रश्नांची उत्तरे देण्याची त्यांची क्षमता पाहून, 'एकं नाम किं' (एक म्हणजे काय) इत्यादी प्रश्न विचारले. त्यांनी (सोपाकांनी) उत्तरे दिली. आणि त्या उत्तरांनी त्यांनी भगवंतांचे चित्त प्रसन्न केले. तीच त्या आयुष्यमानांची उपसंपदा झाली.

---

အယံ တေသံ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိ.

ही त्यांची पार्श्वभूमी (अट्ठुप्पत्ति) आहे.

---

နိက္ခေပပ္ပယောဇနံ

निक्खेपप्पयोजन (संकलनाचे प्रयोजन)

---

ယသ္မာ ပန သရဏဂမနေဟိ ဗုဒ္ဓဓမ္မသံဃာနုဿတိဝသေန စိတ္တဘာဝနာ, သိက္ခာပဒေဟိ သီလဘာဝနာ, ဒွတ္တိံသာကာရေန စ ကာယဘာဝနာ ပကာသိတာ, တသ္မာ ဣဒါနိ နာနပ္ပကာရတော ပညာဘာဝနာမုခဒဿနတ္ထံ ဣမေ ပဉှဗျာကရဏာ ဣဓ နိက္ခိတ္တာ. ယသ္မာ ဝါ သီလပဒဋ္ဌာနော သမာဓိ, သမာဓိပဒဋ္ဌာနာ စ ပညာ; ယထာဟ – ‘‘သီလေ ပတိဋ္ဌာယ နရော သပညော, စိတ္တံ [Pg.63] ပညဉ္စ ဘာဝယ’’န္တိ (သံ. နိ. ၁.၂၃, ၁၉၂), တသ္မာ သိက္ခာပဒေဟိ သီလံ ဒွတ္တိံသာကာရေန တံဂေါစရံ သမာဓိဉ္စ ဒဿေတွာ သမာဟိတစိတ္တဿ နာနာဓမ္မပရိက္ခာရာယ ပညာယ ပဘေဒဒဿနတ္ထံ ဣဓ နိက္ခိတ္တာတိပိ ဝိညာတဗ္ဗာ.

कारण, शरणगमनांद्वारे बुद्ध, धम्म आणि संघ यांच्या अनुस्मृतीच्या प्रभावाने चित्तभावना (चित्ताची भावना) प्रकाशित केली गेली आहे; शीलपदांद्वारे (सिक्खापदे) शीलभावना प्रकाशित केली गेली आहे; आणि द्वत्तिंसाकाराद्वारे कायभावना (शरीराची भावना) प्रकाशित केली गेली आहे. म्हणून, आता विविध प्रकारे प्रज्ञाभावनेचे (पञ्ञाभावना) मुखदर्शन घडवण्यासाठी हे प्रश्न आणि त्यांची उत्तरे येथे संकलित केली आहेत. किंवा, शील हे समाधीचे निकटचे कारण (पदट्ठान) आहे आणि समाधी हे प्रज्ञेचे निकटचे कारण आहे; जसे की म्हटले आहे – 'शीलावर प्रतिष्ठित होऊन प्रज्ञावान मनुष्य चित्त आणि प्रज्ञेची भावना करतो' (सं. नि. १.२३). म्हणून, सिक्खापदांद्वारे शील आणि द्वत्तिंसाकाराद्वारे त्यावर आधारित समाधी दर्शवून, समाहित चित्त असलेल्या व्यक्तीच्या विविध धम्म-परिकारांद्वारे प्रज्ञेचे भेद दाखवण्यासाठी हे येथे संकलित केले आहे, असेही समजावे.

---

ဣဒံ တေသံ ဣဓ နိက္ခေပပ္ပယောဇနံ.

हे त्यांचे येथे संकलन करण्याचे प्रयोजन आहे.

---

ပဉှဝဏ္ဏနာ

पञ्हवण्णना (प्रश्नांचे स्पष्टीकरण)

---

ဧကံ နာမ ကိန္တိပဉှဝဏ္ဏနာ

'एकं नाम किं' (एक म्हणजे काय) या प्रश्नाचे स्पष्टीकरण

---

ဣဒါနိ တေသံ အတ္ထဝဏ္ဏနာ ဟောတိ – ဧကံ နာမ ကိန္တိ ဘဂဝါ ယသ္မိံ ဧကဓမ္မသ္မိံ ဘိက္ခု သမ္မာ နိဗ္ဗိန္ဒမာနော အနုပုဗ္ဗေန ဒုက္ခဿန္တကရော ဟောတိ, ယသ္မိံ စာယမာယသ္မာ နိဗ္ဗိန္ဒမာနော အနုပုဗ္ဗေန ဒုက္ခဿန္တမကာသိ, တံ ဓမ္မံ သန္ဓာယ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ. ‘‘သဗ္ဗေ သတ္တာ အာဟာရဋ္ဌိတိကာ’’တိ ထေရော ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနာယ ဒေသနာယ ဝိဿဇ္ဇေတိ. ‘‘ကတမာ စ, ဘိက္ခဝေ, သမ္မာသတိ? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ကာယေ ကာယာနုပဿီ ဝိဟရတီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၈) ဧဝမာဒီနိ စေတ္ထ သုတ္တာနိ ဧဝံ ဝိဿဇ္ဇနယုတ္တိသမ္ဘဝေ သာဓကာနိ. ဧတ္ထ ယေနာဟာရေန သဗ္ဗေ သတ္တာ ‘‘အာဟာရဋ္ဌိတိကာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ, သော အာဟာရော တံ ဝါ နေသံ အာဟာရဋ္ဌိတိကတ္တံ ‘‘ဧကံ နာမ ကိ’’န္တိ ပုဋ္ဌေန ထေရေန နိဒ္ဒိဋ္ဌန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တဉှိ ဘဂဝတာ ဣဓ ဧကန္တိ အဓိပ္ပေတံ, န တု သာသနေ လောကေ ဝါ အညံ ဧကံ နာမ နတ္ထီတိ ဉာပေတုံ ဝုတ္တံ. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ –

आता त्यांच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण केले जात आहे – 'एकं नाम किं' (एक म्हणजे काय) या प्रश्नाद्वारे भगवंत अशा एका धर्माचा (नियमाचा/तत्वाचा) निर्देश करत आहेत, ज्याच्याविषयी भिक्खूने योग्य प्रकारे विरक्त (निब्बिन्दमानो) होऊन अनुक्रमाने दुःखाचा अंत केला आहे, आणि ज्याच्याविषयी या आयुष्यमानांनी (सोपाकांनी) विरक्त होऊन अनुक्रमाने दुःखाचा अंत केला होता; त्या धर्माला उद्देशून भगवंत हा प्रश्न विचारतात. 'सब्बे सत्ता आहारट्ठितिका' (सर्व प्राणी आहारावर टिकून आहेत) असे थेरांनी (सोपाक थेरांनी) पुग्गलाधिट्ठान (व्यक्ति-सापेक्ष) देशनेद्वारे उत्तर दिले. 'भिक्खूंनो, सम्मासती म्हणजे काय? येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू कायेमध्ये कायानुपस्सी होऊन विहरतो' इत्यादी सुत्ते येथे अशा प्रकारच्या उत्तराच्या योग्यतेचे समर्थन करणारे पुरावे आहेत. येथे ज्या आहाराने सर्व प्राण्यांना 'आहारट्ठितिका' म्हटले जाते, तो आहार किंवा त्यांचे आहारावर टिकून असणे हेच 'एकं नाम किं' असे विचारले असता थेरांनी स्पष्ट केले आहे, असे समजावे. कारण भगवंतांना येथे 'एक' म्हणून हेच अभिप्रेत होते; परंतु शासनात (बुद्ध शासनात) किंवा जगात दुसरे काही 'एक' नावाचे नाही, असे दर्शवण्यासाठी हे म्हटलेलेले नाही. भगवंतांनी असे म्हटलेच आहे –

---

‘‘ဧကဓမ္မေ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု သမ္မာ နိဗ္ဗိန္ဒမာနော သမ္မာ ဝိရဇ္ဇမာနော သမ္မာ ဝိမုစ္စမာနော သမ္မာ ပရိယန္တဒဿာဝီ သမ္မတ္တံ အဘိသမေစ္စ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ ဒုက္ခဿန္တကရော ဟောတိ. ကတမသ္မိံ ဧကဓမ္မေ? သဗ္ဗေ သတ္တာ အာဟာရဋ္ဌိတိကာ. ဣမသ္မိံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဧကဓမ္မေ ဘိက္ခု သမ္မာ နိဗ္ဗိန္ဒမာနော…ပေ… ဒုက္ခဿန္တကရော ဟောတိ. ‘ဧကော ပဉှော ဧကော ဥဒ္ဒေသော ဧကံ ဝေယျာကရဏ’န္တိ ဣတိ ယံ တံ ဝုတ္တံ, ဣဒမေတံ ပဋိစ္စ ဝုတ္တ’’န္တိ (အ. နိ. ၁၀.၂၇).

“भिक्खूंनो, एका धर्मामध्ये (तत्वामध्ये) भिक्खू योग्य प्रकारे विरक्त होऊन, योग्य प्रकारे विराग प्राप्त करून, योग्य प्रकारे विमुक्त होऊन, योग्य प्रकारे अंत पाहणारा बनून, शांतता (सम्मतं) प्राप्त करून याच जन्मात दुःखाचा अंत करतो. कोणत्या एका धर्मामध्ये? 'सर्व प्राणी आहारावर टिकून आहेत' (सब्बे सत्ता आहारट्ठितिका). भिक्खूंनो, या एका धर्मामध्ये भिक्खू योग्य प्रकारे विरक्त होऊन... (पे)... दुःखाचा अंत करतो. 'एक प्रश्न, एक उद्देश, एक व्याकरण (स्पष्टीकरण)' असे जे म्हटले गेले आहे, ते यालाच अनुसरून म्हटले गेले आहे.”

---

အာဟာရဋ္ဌိတိကာတိ စေတ္ထ ယထာ ‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, သုဘနိမိတ္တံ. တတ္ထ အယောနိသော မနသိကာရဗဟုလီကာရော, အယမာဟာရော အနုပ္ပန္နဿ ဝါ ကာမစ္ဆန္ဒဿ ဥပ္ပာဒါယာ’’တိ ဧဝမာဒီသု (သံ. နိ. ၅.၂၃၂) ပစ္စယော အာဟာရောတိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ [Pg.64] ပစ္စယံ အာဟာရသဒ္ဒေန ဂဟေတွာ ပစ္စယဋ္ဌိတိကာ ‘‘အာဟာရဋ္ဌိတိကာ’’တိ ဝုတ္တာ. စတ္တာရော ပန အာဟာရေ သန္ဓာယ – ‘‘အာဟာရဋ္ဌိတိကာ’’တိ ဝုစ္စမာနေ ‘‘အသညသတ္တာ ဒေဝါ အဟေတုကာ အနာဟာရာ အဖဿကာ အဝေဒနကာ’’တိ ဝစနတော (ဝိဘ. ၁၀၁၇) ‘‘သဗ္ဗေ’’တိ ဝစနမယုတ္တံ ဘဝေယျ.

येथे 'आहारट्ठितिका' या संदर्भात, जसे की – 'भिक्खूंनो, शुभ निमित्त (सुभनिमित्तं) आहे. तेथे अयोग्य मनस्कार (अयोनिसो मनसिकार) वारंवार करणे, हा न उत्पन्न झालेल्या कामच्छंदाच्या उत्पत्तीसाठी आहार (कारण) आहे' इत्यादी वचनांमध्ये प्रत्ययाला (कारणाला/पच्चयाला) 'आहार' म्हटले गेले आहे; त्याचप्रमाणे येथे 'आहार' या शब्दाने 'प्रत्यय' (कारण) ग्रहण करून, प्रत्ययावर टिकून असणाऱ्यांना (पच्चयट्ठितिका) 'आहारट्ठितिका' म्हटले गेले आहे. परंतु, जर चार आहारांना उद्देशून 'आहारट्ठितिका' म्हटले गेले, तर 'असंज्ञसत्त देव अहेतुक, अनाहार, अफस्सक आणि अवेदनक असतात' या वचनानुसार (विभंग १०१७), 'सब्बे' (सर्व) हा शब्द अयोग्य ठरेल.

---

တတ္ထ သိယာ – ဧဝမ္ပိ ဝုစ္စမာနေ ‘‘ကတမေ ဓမ္မာ သပစ္စယာ? ပဉ္စက္ခန္ဓာ – ရူပက္ခန္ဓော…ပေ… ဝိညာဏက္ခန္ဓော’’တိ (ဓ. သ. ၁၀၈၉) ဝစနတော ခန္ဓာနံယေဝ ပစ္စယဋ္ဌိတိကတ္တံ ယုတ္တံ, သတ္တာနန္တု အယုတ္တမေဝေတံ ဝစနံ ဘဝေယျာတိ. န ခေါ ပနေတံ ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကသ္မာ? သတ္တေသု ခန္ဓောပစာရသိဒ္ဓိတော. သတ္တေသု ဟိ ခန္ဓောပစာရော သိဒ္ဓေါ. ကသ္မာ? ခန္ဓေ ဥပါဒါယ ပညာပေတဗ္ဗတော. ကထံ? ဂေဟေ ဂါမောပစာရော ဝိယ. သေယျထာပိ ဟိ ဂေဟာနိ ဥပါဒါယ ပညာပေတဗ္ဗတ္တာ ဂါမဿ ဧကသ္မိမ္ပိ ဒွီသု တီသုပိ ဝါ ဂေဟေသု ဒဍ္ဎေသု ‘‘ဂါမော ဒဍ္ဎော’’တိ ဧဝံ ဂေဟေ ဂါမောပစာရော သိဒ္ဓေါ, ဧဝမေဝ ခန္ဓေသု ပစ္စယဋ္ဌေန အာဟာရဋ္ဌိတိကေသု ‘‘သတ္တာ အာဟာရဋ္ဌိတိကာ’’တိ အယံ ဥပစာရော သိဒ္ဓေါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပရမတ္ထတော စ ခန္ဓေသု ဇာယမာနေသု ဇီယမာနေသု မီယမာနေသု စ ‘‘ခဏေ ခဏေ တွံ ဘိက္ခု ဇာယသေ စ ဇီယသေ စ မီယသေ စာ’’တိ ဝဒတာ ဘဂဝတာ တေသု သတ္တေသု ခန္ဓောပစာရော သိဒ္ဓေါတိ ဒဿိတော ဧဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ယတော ယေန ပစ္စယာချေန အာဟာရေန သဗ္ဗေ သတ္တာ တိဋ္ဌန္တိ, သော အာဟာရော တံ ဝါ နေသံ အာဟာရဋ္ဌိတိကတ္တံ ဧကန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အာဟာရော ဟိ အာဟာရဋ္ဌိတိကတ္တံ ဝါ အနိစ္စတာကာရဏတော နိဗ္ဗိဒါဋ္ဌာနံ ဟောတိ. အထ တေသု သဗ္ဗသတ္တသညိတေသု သင်္ခါရေသု အနိစ္စတာဒဿနေန နိဗ္ဗိန္ဒမာနော အနုပုဗ္ဗေန ဒုက္ခဿန္တကရော ဟောတိ, ပရမတ္ထဝိသုဒ္ဓိံ ပါပုဏာတိ. ယထာဟ –

येथे आक्षेपकाचा असा आक्षेप असू शकतो – 'जरी असे म्हटले तरी, कोणते धर्म सप्रत्यय (सपच्चया - कारणासह असणारे) आहेत? पाच स्कंध – रूपस्कंध... (पे)... विज्ञानस्कंध' या वचनानुसार (धम्मसंगणी १०८९) केवळ स्कंधांचेच प्रत्ययावर टिकून असणे (पच्चयट्ठितिकत्तं) योग्य ठरते, प्राण्यांच्या (सत्ता) बाबतीत हे म्हणणे अयोग्य ठरेल. परंतु, याकडे अशा प्रकारे पाहिले जाऊ नये. का? कारण प्राण्यांच्या बाबतीत 'स्कंधोपचार' (स्कंधांचा उपचार/लाक्षणिक प्रयोग) सिद्ध होतो. प्राण्यांच्या बाबतीत स्कंधोपचार सिद्ध आहे. का? कारण स्कंधांना धरूनच (उपादाय) प्राण्यांची संज्ञा दिली जाते. कसे? जसे घरांच्या अस्तित्वामुळे गावाचा उपचार (गामोपचार) होतो. ज्याप्रमाणे घरांना धरूनच गावाची संज्ञा दिली जात असल्याने, गावातील एका, दोन किंवा तीन घरांना आग लागली तरी 'गाव जळाला' असे म्हटले जाते, आणि अशा प्रकारे घरांच्या आधारे गावाचा उपचार सिद्ध होतो; त्याचप्रमाणे स्कंध हे प्रत्ययाच्या अर्थाने (पच्चयट्ठेन) आहारावर टिकून असणारे (आहारट्ठितिक) असताना, 'प्राणी आहारावर टिकून आहेत' (सत्ता आहारट्ठितिका) हा उपचार सिद्ध होतो, असे समजावे. आणि परमार्थतः स्कंधांच्या उत्पत्ती, जरा आणि मृत्यूच्या वेळी 'हे भिक्खू, क्षणाक्षणाला तू जन्मतोस, वृद्ध होतोस आणि मरतोस' असे म्हणणाऱ्या भगवंतांनी त्या प्राण्यांच्या बाबतीत स्कंधोपचार सिद्ध असल्याचेच दर्शवले आहे, असे समजावे. म्हणून, ज्या प्रत्यय नावाच्या आहाराने (कारणाने) सर्व प्राणी टिकून राहतात, तो आहार किंवा त्यांचे आहारावर टिकून असणे हेच 'एक' म्हणून समजावे. कारण आहार किंवा आहारावर टिकून असणे हे अनित्यता दर्शवत असल्याने विरक्तीचे (निब्बिदा) स्थान बनते. त्यानंतर, 'सर्व प्राणी' अशी संज्ञा असलेल्या त्या संस्कारांमध्ये (संखारांमध्ये) अनित्यता पाहून विरक्त होणारा मनुष्य अनुक्रमाने दुःखाचा अंत करतो आणि परमार्थ विशुद्धीला प्राप्त होतो. जसे की म्हटले आहे –

---

‘‘သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ အနိစ္စာတိ, ယဒါ ပညာယ ပဿတိ;

အထ နိဗ္ဗိန္ဒတိ ဒုက္ခေ, ဧသ မဂ္ဂေါ ဝိသုဒ္ဓိယာ’’တိ. (ဓ. ပ. ၂၇၇);

“जेव्हा मनुष्य प्रज्ञेने पाहतो की, 'सर्व संस्कार अनित्य आहेत' (सब्बे संखारा अनिच्चा), तेव्हा तो दुःखापासून विरक्त होतो. हाच विशुद्धीचा (पवित्रतेचा/मुक्तीचा) मार्ग आहे.”

---

ဧတ္ထ စ ‘‘ဧကံ နာမ ကိ’’န္တိ စ ‘‘ကိဟာ’’တိ စ ဒုဝိဓော ပါဌော, တတ္ထ သီဟဠာနံ ကိဟာတိ ပါဌော. တေ ဟိ ‘‘ကိ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘ကိဟာ’’တိ ဝဒန္တိ. ကေစိ ဘဏန္တိ ‘‘ဟ-ဣတိ နိပါတော, ထေရိယာနမ္ပိ အယမေဝ ပါဌော’’တိ ဥဘယထာပိ ပန ဧကောဝ အတ္ထော. ယထာ ရုစ္စတိ, တထာ ပဌိတဗ္ဗံ. ယထာ ပန ‘‘သုခေန ဖုဋ္ဌော အထ ဝါ ဒုခေန (ဓ. ပ. ၈၃), ဒုက္ခံ ဒေါမနဿံ ပဋိသံဝေဒေတီ’’တိ ဧဝမာဒီသု [Pg.65] ကတ္ထစိ ဒုခန္တိ စ ကတ္ထစိ ဒုက္ခန္တိ စ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ ကတ္ထစိ ဧကန္တိ, ကတ္ထစိ ဧက္ကန္တိ ဝုစ္စတိ. ဣဓ ပန ဧကံ နာမာတိ အယမေဝ ပါဌော.

आणि येथे (या खुद्दकपाठामध्ये) 'एकं नाम किम्' (ekaṃ nāma kiṃ) आणि 'किहा' (kihā) असा दोन प्रकारचा पाठ आढळतो. त्यापैकी सिंहली लोकांचा पाठ 'किहा' असा आहे. कारण जेव्हा 'किम्' असे म्हणावयाचे असते, तेव्हा ते 'किहा' असे म्हणतात. काही आचार्य म्हणतात की, 'ह' हा निपात (अव्यय) आहे आणि थेरींच्या गाथांमध्येही हाच पाठ आहे. परंतु दोन्ही प्रकारे अर्थ एकच होतो. जसे आवडेल (योग्य वाटेल) तसे पठण करावे. परंतु, जसे 'सुखाने स्पर्श झालेला किंवा दुःखाने' (धम्मपद ८३), 'दुःख आणि दौर्मनस्य अनुभवतो' इत्यादी ठिकाणी काही पाठांमध्ये 'दुख' (dukha) आणि काही पाठांमध्ये 'दुःख' (dukkha) असे म्हटले जाते; त्याचप्रमाणे काही ठिकाणी 'एकं' (ekaṃ) आणि काही ठिकाणी 'एक्कं' (ekkaṃ) असे म्हटले जाते. परंतु येथे 'एकं नाम' (ekaṃ nāma) हाच पाठ योग्य आहे.

---

ဒွေ နာမ ကိန္တိပဉှဝဏ္ဏနာ

'द्वे नाम किम्' (दोन काय आहे?) या प्रश्नाचे स्पष्टीकरण.

---

ဧဝံ ဣမိနာ ပဉှဗျာကရဏေန အာရဒ္ဓစိတ္တော သတ္ထာ ပုရိမနယေနေဝ ဥတ္တရိံ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ ဒွေ နာမ ကိန္တိ? ထေရော ဒွေတိ ပစ္စနုဘာသိတွာ ‘‘နာမဉ္စ ရူပဉ္စာ’’တိ ဓမ္မာဓိဋ္ဌာနာယ ဒေသနာယ ဝိဿဇ္ဇေတိ. တတ္ထ အာရမ္မဏာဘိမုခံ နမနတော, စိတ္တဿ စ နတိဟေတုတော သဗ္ဗမ္ပိ အရူပံ ‘‘နာမ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ဣဓ ပန နိဗ္ဗိဒါဟေတုတ္တာ သာသဝဓမ္မမေဝ အဓိပ္ပေတံ ရုပ္ပနဋ္ဌေန စတ္တာရော စ မဟာဘူတာ, သဗ္ဗဉ္စ တဒုပါဒါယ ပဝတ္တမာနံ ရူပံ ‘‘ရူပ’’န္တိ ဝုစ္စတိ, တံ သဗ္ဗမ္ပိ ဣဓာဓိပ္ပေတံ. အဓိပ္ပာယဝသေနေဝ စေတ္ထ ‘‘ဒွေ နာမ နာမဉ္စ ရူပဉ္စာ’’တိ ဝုတ္တံ, န အညေသံ ဒွိန္နမဘာဝတော. ယထာဟ –

अशा प्रकारे, या प्रश्नाच्या उत्तराने संतुष्ट होऊन शास्त्यांनी (भगवंतांनी) पूर्वीच्याच पद्धतीने पुढील प्रश्न विचारला—'दोन काय आहे?' (dve nāma kinti?). स्थविरांनी 'दोन' असे पुन्हा म्हणून 'नाम आणि रूप' (nāmañca rūpañca) असे धर्माधिष्ठित देशनेद्वारे उत्तर दिले. त्यामध्ये, आलंबनाकडे (विषयाकडे) झुकण्याच्या (नमण्याच्या) स्वभावामुळे आणि चित्ताच्या प्रवृत्तीचे कारण असल्यामुळे सर्व अरूपात्मक (अभौतिक) धर्मांना 'नाम' असे म्हटले जाते. परंतु येथे, वैराग्याचे (निर्वेदाचे) कारण असल्यामुळे केवळ सासव (आसवांसह असलेले) धर्मच अभिप्रेत आहेत. पीडित होण्याच्या (विकार पावण्याच्या) अर्थाने चार महाभूत आणि त्यांच्यावर अवलंबून असणारे सर्व रूप यांना 'रूप' असे म्हटले जाते; ते सर्व येथे अभिप्रेत आहे. आणि येथे अभिप्रायाच्या (विवक्षित अर्थाच्या) बळावरच 'दोन म्हणजे नाम आणि रूप' असे म्हटले आहे, इतर कोणत्याही दोन गोष्टींच्या अभावामुळे नाही. जसे की म्हटले आहे—

---

‘‘ဒွီသု, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မေသု ဘိက္ခု သမ္မာ နိဗ္ဗိန္ဒမာနော…ပေ… ဒုက္ခဿန္တကရော ဟောတိ. ကတမေသု ဒွီသု? နာမေ စ ရူပေ စ. ဣမေသု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒွီသု ဓမ္မေသု ဘိက္ခု သမ္မာ နိဗ္ဗိန္ဒမာနော…ပေ… ဒုက္ခဿန္တကရော ဟောတိ. ‘ဒွေ ပဉှာ, ဒွေ ဥဒ္ဒေသာ, ဒွေ ဝေယျာကရဏာနီ’တိ ဣတိ ယံ တံ ဝုတ္တံ, ဣဒမေတံ ပဋိစ္စ ဝုတ္တ’’န္တိ (အ. နိ. ၁၀.၂၇).

“भिक्खूंनो, दोन धर्मांविषयी योग्य प्रकारे वैराग्य (निर्वेद) प्राप्त करून भिक्खू...पे... दुःखाचा अंत करतो. कोणत्या दोन धर्मांविषयी? नाम आणि रूप यांविषयी. भिक्खूंनो, या दोन धर्मांविषयी योग्य प्रकारे वैराग्य प्राप्त करून भिक्खू...पे... दुःखाचा अंत करतो. 'दोन प्रश्न, दोन उद्देश (विषय) आणि दोन व्याकरणे (उत्तरे)' असे जे म्हटले गेले आहे, ते याच संदर्भात म्हटले गेले आहे.” (अंगुत्तर निकाय १०.२७)

---

ဧတ္ထ စ နာမရူပမတ္တဒဿနေန အတ္တဒိဋ္ဌိံ ပဟာယ အနတ္တာနုပဿနာမုခေနေဝ နိဗ္ဗိန္ဒမာနော အနုပုဗ္ဗေန ဒုက္ခဿန္တကရော ဟောတိ, ပရမတ္ထဝိသုဒ္ဓိံ ပါပုဏာတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ယထာဟ –

आणि येथे केवळ नाम-रूपाचे दर्शन घेऊन, आत्मदृष्टीचा (अहंभावाचा) त्याग करून, अनात्मानुपश्यनेच्या (अनात्मभावाच्या अनुप्रेक्षेच्या) माध्यमातूनच वैराग्य प्राप्त करून मनुष्य अनुक्रमाने दुःखाचा अंत करतो आणि परमार्थ विशुद्धीला (परम शुद्धीला) प्राप्त होतो, असे समजावे. जसे की म्हटले आहे—

---

‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တာတိ, ယဒါ ပညာယ ပဿတိ;

အထ နိဗ္ဗိန္ဒတိ ဒုက္ခေ, ဧသ မဂ္ဂေါ ဝိသုဒ္ဓိယာ’’တိ. (ဓ. ပ. ၂၇၉);

“जेव्हा प्रज्ञेने पाहतो की, 'सर्व धर्म अनात्म आहेत', तेव्हा तो दुःखापासून विरक्त होतो (वैराग्य प्राप्त करतो). हाच विशुद्धीचा (शुद्धीचा) मार्ग आहे.” (धम्मपद २७९)

---

တီဏိ နာမ ကိန္တိပဉှဝဏ္ဏနာ

'तीणि नाम किम्' (तीन काय आहे?) या प्रश्नाचे स्पष्टीकरण.

---

ဣဒါနိ ဣမိနာပိ ပဉှဗျာကရဏေန အာရဒ္ဓစိတ္တော သတ္ထာ ပုရိမနယေနေဝ ဥတ္တရိံ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ တီဏိ နာမ ကိန္တိ? ထေရော တီဏီတိ ပစ္စနုဘာသိတွာ ပုန ဗျာကရိတဗ္ဗဿ အတ္ထဿ လိင်္ဂါနုရူပံ သင်္ချံ ဒဿေန္တော ‘‘တိဿော ဝေဒနာ’’တိ ဝိဿဇ္ဇေတိ. အထ ဝါ ‘‘ယာ ဘဂဝတာ ‘တိဿော ဝေဒနာ’တိ ဝုတ္တာ, ဣမာသမတ္ထမဟံ [Pg.66] တီဏီတိ ပစ္စေမီ’’တိ ဒဿေန္တော အာဟာတိ ဧဝမ္ပေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အနေကမုခါ ဟိ ဒေသနာ ပဋိသမ္ဘိဒါပဘေဒေန ဒေသနာဝိလာသပ္ပတ္တာနံ. ကေစိ ပနာဟု ‘‘တီဏီတိ အဓိကပဒမိဒ’’န္တိ. ပုရိမနယေနေဝ စေတ္ထ ‘‘တိဿော ဝေဒနာ’’တိ ဝုတ္တံ, န အညေသံ တိဏ္ဏမဘာဝတော. ယထာဟ –

आता, याही प्रश्नाच्या उत्तराने संतुष्ट होऊन शास्त्यांनी (भगवंतांनी) पूर्वीच्याच पद्धतीने पुढील प्रश्न विचारला—'तीन काय आहे?' (tīṇi nāma kinti?). स्थविरांनी 'तीन' असे पुन्हा म्हणून, स्पष्ट करावयाच्या अर्थाच्या लिंगानुसार (व्याकरणिक लिंगानुसार) संख्या दर्शवण्यासाठी 'तिस्रो वेदना' (tisso vedanā - तीन वेदना) असे उत्तर दिले. किंवा, 'भगवंतांनी ज्या तीन वेदना सांगितल्या आहेत, त्या अर्थाला मी तीन असे समजतो' हे दर्शवण्यासाठी त्यांनी असे म्हटले, असाही येथे अर्थ समजला पाहिजे. कारण प्रतिसंभिदांच्या (ज्ञानप्रभेदांच्या) वर्गीकरणानुसार देशनेचे सौंदर्य प्राप्त केलेल्यांची देशना अनेक प्रकारची (विविध पैलू असलेली) असते. परंतु काही आचार्य म्हणतात की, 'तीणि' (tīṇi) हा शब्द अधिक (अनावश्यक) आहे. येथेही पूर्वीच्याच पद्धतीने 'तिस्रो वेदना' असे म्हटले आहे, इतर कोणत्याही तीन गोष्टींच्या अभावामुळे नाही. जसे की म्हटले आहे—

---

‘‘တီသု, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မေသု ဘိက္ခု သမ္မာ နိဗ္ဗိန္ဒမာနော…ပေ… ဒုက္ခဿန္တကရော ဟောတိ. ကတမေသု တီသု? တီသု ဝေဒနာသု. ဣမေသု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, တီသု ဓမ္မေသု ဘိက္ခု သမ္မာ နိဗ္ဗိန္ဒမာနော…ပေ… ဒုက္ခဿန္တကရော ဟောတိ. ‘တယော ပဉှာ, တယော ဥဒ္ဒေသာ, တီဏိ ဝေယျာကရဏာနီ’တိ ဣတိ ယံ တံ ဝုတ္တံ, ဣဒမေတံ ပဋိစ္စ ဝုတ္တ’’န္တိ (အ. နိ. ၁၀.၂၇).

“भिक्खूंनो, तीन धर्मांविषयी योग्य प्रकारे वैराग्य (निर्वेद) प्राप्त करून भिक्खू...पे... दुःखाचा अंत करतो. कोणत्या तीन धर्मांविषयी? तीन वेदनांविषयी. भिक्खूंनो, या तीन धर्मांविषयी योग्य प्रकारे वैराग्य प्राप्त करून भिक्खू...पे... दुःखाचा अंत करतो. 'तीन प्रश्न, तीन उद्देश आणि तीन व्याकरणे (उत्तरे)' असे जे म्हटले गेले आहे, ते याच संदर्भात म्हटले गेले आहे.” (अंगुत्तर निकाय १०.२७)

---

ဧတ္ထ စ ‘‘ယံကိဉ္စိ ဝေဒယိတံ, သဗ္ဗံ တံ ဒုက္ခသ္မိန္တိ ဝဒါမီ’’တိ (သံ. နိ. ၄.၂၅၉) ဝုတ္တသုတ္တာနုသာရေန ဝါ. –

आणि येथे, “जे काही अनुभवले जाते, ते सर्व दुःखातच समाविष्ट आहे, असे मी म्हणतो” (संयुत्त निकाय ४.२५९) या सांगितलेल्या सुत्ताच्या अनुषंगाने किंवा—

---

‘‘ယော သုခံ ဒုက္ခတော အဒ္ဒ, ဒုက္ခမဒ္ဒက္ခိ သလ္လတော;

အဒုက္ခမသုခံ သန္တံ, အဒ္ဒက္ခိ နံ အနိစ္စတော’’တိ. (ဣတိဝု. ၅၃) –

“ज्याने सुखाला दुःख म्हणून पाहिले, दुःखाला शल्य (काटा) म्हणून पाहिले, आणि शांत असलेल्या अदुःख-असुख (उपेक्षा) वेदनेला अनित्य म्हणून पाहिले.” (इतिवृत्तक ५३) —

---

ဧဝံ ဒုက္ခဒုက္ခတာဝိပရိဏာမဒုက္ခတာသင်္ခါရဒုက္ခတာနုသာရေန ဝါ တိဿန္နံ ဝေဒနာနံ ဒုက္ခဘာဝဒဿနေန သုခသညံ ပဟာယ ဒုက္ခာနုပဿနာမုခေန နိဗ္ဗိန္ဒမာနော အနုပုဗ္ဗေန ဒုက္ခဿန္တကရော ဟောတိ, ပရမတ္ထဝိသုဒ္ဓိံ ပါပုဏာတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ယထာဟ –

अशा प्रकारे, दुःख-दुःखता (दुःखाचे दुःख असणे), विपरिणाम-दुःखता (बदलाचे दुःख असणे) आणि संस्कार-दुःखता (संस्कारांचे दुःख असणे) यांच्या अनुषंगाने तिन्ही वेदनांचे दुःखत्व पाहून, सुखसंज्ञेचा (सुख वाटण्याच्या कल्पनेचा) त्याग करून, दुःखानुपश्यनेच्या (दुःखाच्या अनुप्रेक्षेच्या) माध्यमातून वैराग्य प्राप्त करून मनुष्य अनुक्रमाने दुःखाचा अंत करतो आणि परमार्थ विशुद्धीला प्राप्त होतो, असे समजावे. जसे की म्हटले आहे—

---

‘‘သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ ဒုက္ခာတိ, ယဒါ ပညာယ ပဿတိ;

အထ နိဗ္ဗိန္ဒတိ ဒုက္ခေ, ဧသ မဂ္ဂေါ ဝိသုဒ္ဓိယာ’’တိ. (ဓ. ပ. ၂၇၈);

“जेव्हा प्रज्ञेने पाहतो की, 'सर्व संस्कार दुःखद आहेत', तेव्हा तो दुःखापासून विरक्त होतो. हाच विशुद्धीचा मार्ग आहे.” (धम्मपद २७८)

---

စတ္တာရိ နာမ ကိန္တိပဉှဝဏ္ဏနာ

'चत्तारि नाम किम्' (चार काय आहे?) या प्रश्नाचे स्पष्टीकरण.

---

ဧဝံ ဣမိနာပိ ပဉှဗျာကရဏေန အာရဒ္ဓစိတ္တော သတ္ထာ ပုရိမနယေနေဝ ဥတ္တရိံ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ စတ္တာရိ နာမ ကိန္တိ? တတ္ထ ဣမဿ ပဉှဿ ဗျာကရဏပက္ခေ ကတ္ထစိ ပုရိမနယေနေဝ စတ္တာရော အာဟာရာ အဓိပ္ပေတာ. ယထာဟ –

अशा प्रकारे, याही प्रश्नाच्या उत्तराने संतुष्ट होऊन शास्त्यांनी (भगवंतांनी) पूर्वीच्याच पद्धतीने पुढील प्रश्न विचारला—'चार काय आहे?' (cattāri nāma kinti?). तेथे या प्रश्नाच्या उत्तराच्या संदर्भात, काही ठिकाणी पूर्वीच्याच पद्धतीने 'चार आहार' अभिप्रेत आहेत. जसे की म्हटले आहे—

---

‘‘စတူသု[Pg.67], ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မေသု ဘိက္ခု သမ္မာ နိဗ္ဗိန္ဒမာနော…ပေ… ဒုက္ခဿန္တကရော ဟောတိ. ကတမေသု စတူသု? စတူသု အာဟာရေသု. ဣမေသု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, စတူသု ဓမ္မေသု ဘိက္ခု သမ္မာ နိဗ္ဗိန္ဒမာနော…ပေ… ဒုက္ခဿန္တကရော ဟောတိ. ‘စတ္တာရော ပဉှာ စတ္တာရော ဥဒ္ဒေသာ စတ္တာရိ ဝေယျာကရဏာနီ’တိ ဣတိ ယံ တံ ဝုတ္တံ, ဣဒမေတံ ပဋိစ္စ ဝုတ္တ’’န္တိ (အ. နိ. ၁၀.၂၇).

“भिक्खूंनो, चार धर्मांविषयी योग्य प्रकारे वैराग्य (निर्वेद) प्राप्त करून भिक्खू...पे... दुःखाचा अंत करतो. कोणत्या चार धर्मांविषयी? चार आहारांविषयी. भिक्खूंनो, या चार धर्मांविषयी योग्य प्रकारे वैराग्य प्राप्त करून भिक्खू...पे... दुःखाचा अंत करतो. 'चार प्रश्न, चार उद्देश आणि चार व्याकरणे (उत्तरे)' असे जे म्हटले गेले आहे, ते याच संदर्भात म्हटले गेले आहे.” (अंगुत्तर निकाय १०.२७)

---

ကတ္ထစိ ယေသု သုဘာဝိတစိတ္တော အနုပုဗ္ဗေန ဒုက္ခဿန္တကရော ဟောတိ, တာနိ စတ္တာရိ သတိပဋ္ဌာနာနိ. ယထာဟ ကဇင်္ဂလာ ဘိက္ခုနီ –

काही ठिकाणी, ज्यांच्यामध्ये चित्त चांगल्या प्रकारे भावनायुक्त (विकसित) केल्याने मनुष्य अनुक्रमाने दुःखाचा अंत करतो, ते 'चार सतिपट्ठान' (स्मृतिप्रस्थान) आहेत. जसे की कजंगला भिक्खुणीने म्हटले आहे—

---

‘‘စတူသု, အာဝုသော, ဓမ္မေသု ဘိက္ခု သမ္မာ သုဘာဝိတစိတ္တော သမ္မာ ပရိယန္တဒဿာဝီ သမ္မတ္တံ အဘိသမေစ္စ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ ဒုက္ခဿန္တကရော ဟောတိ. ကတမေသု စတူသု? စတူသု သတိပဋ္ဌာနေသု. ဣမေသု ခေါ, အာဝုသော, စတူသု ဓမ္မေသု ဘိက္ခု သမ္မာ သုဘာဝိတစိတ္တော…ပေ… ဒုက္ခဿန္တကရော ဟောတိ. ‘စတ္တာရော ပဉှာ စတ္တာရော ဥဒ္ဒေသာ စတ္တာရိ ဝေယျာကရဏာနီ’တိ ဣတိ ယံ တံ ဝုတ္တံ ဘဂဝတာ, ဣဒမေတံ ပဋိစ္စ ဝုတ္တ’’န္တိ (အ. နိ. ၁၀.၂၈).

“आवुसो (मित्रांनो), चार धर्मांविषयी ज्या भिक्खूचे चित्त योग्य प्रकारे भावनायुक्त (विकसित) झाले आहे, जो योग्य प्रकारे अंत पाहणारा (मर्यादा पाहणारा) आहे, तो सम्यक्त्व (निर्वाण) प्राप्त करून याच जन्मात दुःखाचा अंत करतो. कोणत्या चार धर्मांविषयी? चार सतिपट्ठानांविषयी (स्मृतिप्रस्थानांविषयी). आवुसो, या चार धर्मांविषयी ज्या भिक्खूचे चित्त योग्य प्रकारे भावनायुक्त झाले आहे...पे... तो दुःखाचा अंत करतो. 'चार प्रश्न, चार उद्देश आणि चार व्याकरणे (उत्तरे)' असे भगवंतांनी जे म्हटले आहे, ते याच संदर्भात म्हटले गेले आहे.” (अंगुत्तर निकाय १०.२८)

---

ဣဓ ပန ယေသံ စတုန္နံ အနုဗောဓပ္ပဋိဝေဓတော ဘဝတဏှာဆေဒေါ ဟောတိ, ယသ္မာ တာနိ စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ အဓိပ္ပေတာနိ. ယသ္မာ ဝါ ဣမိနာ ပရိယာယေန ဗျာကတံ သုဗျာကတမေဝ ဟောတိ, တသ္မာ ထေရော စတ္တာရီတိ ပစ္စနုဘာသိတွာ ‘‘အရိယသစ္စာနီ’’တိ ဝိဿဇ္ဇေတိ. တတ္ထ စတ္တာရီတိ ဂဏနပရိစ္ဆေဒေါ. အရိယသစ္စာနီတိ အရိယာနိ သစ္စာနိ, အဝိတထာနိ အဝိသံဝါဒကာနီတိ အတ္ထော. ယထာဟ –

येथे (या संदर्भात) ज्या चार आर्यसत्यांच्या अनुबोध (क्रमशः ज्ञान) आणि प्रतिवेध (पूर्ण आकलन) मुळे भवतण्हा (अस्तित्वाची तृष्णा) नष्ट होते, त्या चार आर्यसत्यांचे येथे ग्रहण अभिप्रेत आहे. किंवा, ज्या अर्थी या पर्यायाने (पद्धतीने) दिलेले उत्तर हे सुस्पष्ट (उत्कृष्ट) उत्तर ठरते, म्हणूनच स्थविरांनी (सोपाक स्थविरांनी) 'चार' असे पुन्हा म्हणून 'आर्यसत्ये' असे उत्तर दिले. त्यामध्ये 'चार' (चत्तारि) हा संख्यावाचक शब्द आहे. 'आर्यसत्ये' (अरियसच्चानि) म्हणजे श्रेष्ठ सत्ये, जे यथार्थ (अवितथ) आणि विसंवादरहित (अविसंवादक - अचूक) आहेत, असा अर्थ आहे. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे –

---

‘‘ဣမာနိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ တထာနိ အဝိတထာနိ အနညထာနိ, တသ္မာ အရိယသစ္စာနီတိ ဝုစ္စန္တီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၁၀၉၇).

“भिक्खूहो! ही चार आर्यसत्ये यथार्थ (तथ), अवितथ (अपरिवर्तनीय) आणि अनन्यथा (दुसऱ्या कोणत्याही प्रकारे नसलेली) आहेत, म्हणूनच त्यांना 'आर्यसत्ये' असे म्हटले जाते.”

---

ယသ္မာ ဝါ သဒေဝကေန လောကေန အရဏီယတော အဘိဂမနီယတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, ဝါယမိတဗ္ဗဋ္ဌာနသညိတေ အယေ ဝါ ဣရိယနတော, အနယေ ဝါ န ဣရိယနတော, သတ္တတိံသဗောဓိပက္ခိယအရိယဓမ္မသမာယောဂတော ဝါ အရိယသမ္မတာ ဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓဗုဒ္ဓသာဝကာ ဧတာနိ ပဋိဝိဇ္ဈန္တိ, တသ္မာပိ ‘‘အရိယသစ္စာနီ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. ယထာဟ –

किंवा, देवलोकासह संपूर्ण जगाने जाणण्यायोग्य (अरणीय) आणि प्राप्त करण्यायोग्य (अभिगमनीय) असल्यामुळे त्यांना 'आर्य' म्हटले जाते; किंवा प्रयत्न करण्यायोग्य स्थानांमध्ये कल्याणाची (अय) प्राप्ती करून देणारे असल्यामुळे, किंवा अकल्याणाची (अनय) प्राप्ती न करून देणारे असल्यामुळे त्यांना 'आर्य' म्हटले जाते; किंवा सदतीस बोधिपक्खिय आर्यधम्मांशी उत्तम प्रकारे युक्त असल्यामुळे 'आर्य' मानले गेलेले बुद्ध, पच्चेकबुद्ध आणि बुद्धश्रावक या सत्यांचा प्रतिवेध (साक्षात्कार) करतात, म्हणूनही त्यांना 'आर्यसत्ये' असे म्हटले जाते. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे –

---

‘‘စတ္တာရိမာနိ[Pg.68], ဘိက္ခဝေ, အရိယသစ္စာနိ…ပေ… ဣမာနိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ, အရိယာ ဣမာနိ ပဋိဝိဇ္ဈန္တိ, တသ္မာ အရိယသစ္စာနီတိ ဝုစ္စန္တီ’’တိ.

“भिक्खूहो! ही चार आर्यसत्ये आहेत... पे... भिक्खूहो! ही चार आर्यसत्ये आहेत, आर्य (श्रेष्ठ जन) या सत्यांचा प्रतिवेध करतात, म्हणूनच त्यांना 'आर्यसत्ये' असे म्हटले जाते.”

---

အပိစ အရိယဿ ဘဂဝတော သစ္စာနီတိပိ အရိယသစ္စာနိ. ယထာဟ –

शिवाय, आर्य (श्रेष्ठ) अशा भगवंतांची ही सत्ये आहेत, म्हणूनही ती 'आर्यसत्ये' आहेत. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे –

---

‘‘သဒေဝကေ, ဘိက္ခဝေ…ပေ… သဒေဝမနုဿာယ တထာဂတော အရိယော, တသ္မာ အရိယသစ္စာနီတိ ဝုစ္စန္တီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၁၀၉၈).

“भिक्खूहो! देवलोकासह... पे... देव आणि मनुष्यांसह या संपूर्ण जगात तथागत हे 'आर्य' (श्रेष्ठ) आहेत, म्हणूनच यांना 'आर्यसत्ये' असे म्हटले जाते.”

---

အထ ဝါ ဧတေသံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓတ္တာ အရိယဘာဝသိဒ္ဓိတောပိ အရိယသစ္စာနိ. ယထာဟ –

किंवा, या सत्यांचा पूर्णपणे बोध झाल्यामुळे आर्यत्वाची सिद्धी होत असल्यामुळेही ही 'आर्यसत्ये' आहेत. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे –

---

‘‘ဣမေသံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, စတုန္နံ အရိယသစ္စာနံ ယထာဘူတံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓတ္တာ တထာဂတော အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ဝုစ္စတီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၁၀၉၃).

“भिक्खूहो! या चार आर्यसत्यांचा यथार्थपणे पूर्ण बोध (अभिसंबोध) झाल्यामुळेच तथागतांना 'अरहंत सम्मासम्बुद्ध' असे म्हटले जाते.”

---

အယမေတေသံ ပဒတ္ထော. ဧတေသံ ပန အရိယသစ္စာနံ အနုဗောဓပ္ပဋိဝေဓတော ဘဝတဏှာဆေဒေါ ဟောတိ. ယထာဟ –

हा या पदांचा अर्थ आहे. या आर्यसत्यांच्या अनुबोध आणि प्रतिवेधामुळे भवतण्हा (अस्तित्वाची तृष्णा) नष्ट होते. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे –

---

‘‘တယိဒံ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ အနုဗုဒ္ဓံ ပဋိဝိဒ္ဓံ…ပေ… ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိပဋိပဒါ အရိယသစ္စံ အနုဗုဒ္ဓံ ပဋိဝိဒ္ဓံ, ဥစ္ဆိန္နာ ဘဝတဏှာ, ခီဏာ ဘဝနေတ္တိ, နတ္ထိ ဒါနိ ပုနဗ္ဘဝေါ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၁၀၉၁).

“भिक्खूहो! ते हे दुःख आर्यसत्य अनुबुद्ध (अनुक्रमे जाणले गेले) आणि प्रतिविद्ध (साक्षात्कृत केले गेले) आहे... पे... दुःख निरोधगामिनी प्रतिपदा आर्यसत्य अनुबुद्ध आणि प्रतिविद्ध आहे. भवतण्हा समूळ नष्ट झाली आहे, भवनेत्ती (पुनर्जन्माचे बंधन) क्षीण झाली आहे, आता पुनर्जन्म नाही.”

---

ပဉ္စ နာမ ကိန္တိပဉှဝဏ္ဏနာ

'पाच म्हणजे काय?' या प्रश्नाचे स्पष्टीकरण.

---

ဣမိနာပိ ပဉှဗျာကရဏေန အာရဒ္ဓစိတ္တော သတ္ထာ ပုရိမနယေနေဝ ဥတ္တရိံ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ ပဉ္စ နာမ ကိန္တိ? ထေရော ပဉ္စာတိ ပစ္စနုဘာသိတွာ ‘‘ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ’’တိ ဝိဿဇ္ဇေတိ. တတ္ထ ပဉ္စာတိ ဂဏနပရိစ္ဆေဒေါ. ဥပါဒါနဇနိတာ ဥပါဒါနဇနကာ ဝါ ခန္ဓာ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ. ယံကိဉ္စိ ရူပံ, ဝေဒနာ, သညာ, သင်္ခါရာ, ဝိညာဏဉ္စ သာသဝါ ဥပါဒါနိယာ, ဧတေသမေတံ အဓိဝစနံ. ပုဗ္ဗနယေနေဝ စေတ္ထ ‘‘ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ’’တိ ဝုတ္တံ, န အညေသံ ပဉ္စန္နမဘာဝတော. ယထာဟ –

याही प्रश्नाच्या उत्तराने संतुष्ट झालेल्या शास्त्यांनी (बुद्धांनी) पूर्वीच्याच पद्धतीने पुढील प्रश्न विचारला, "पाच म्हणजे काय?" स्थविरांनी 'पाच' असे पुन्हा म्हणून "उपादानक्खंध" (उपादान स्कंध) असे उत्तर दिले. त्यामध्ये 'पाच' (पञ्च) हा संख्यावाचक शब्द आहे. उपादानाद्वारे उत्पन्न झालेले किंवा उपादानाला जन्म देणारे स्कंध म्हणजे 'उपादानक्खंध' होत. जे काही रूप, वेदना, संज्ञा, संस्कार आणि विज्ञान हे सास्रव (आसवांसह असलेले) आणि उपादानयोग्य आहेत, हे त्यांचेच नाव आहे. पूर्वीच्याच पद्धतीने येथे 'पंचोपादानक्खंध' असे म्हटले आहे, कारण या पाच उपादानस्कंधांशिवाय इतर कोणतेही पाच (असे धर्म) अस्तित्वात नाहीत. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे –

---

‘‘ပဉ္စသု, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မေသု ဘိက္ခု သမ္မာ နိဗ္ဗိန္ဒမာနော…ပေ… ဒုက္ခဿန္တကရော ဟောတိ. ကတမေသု ပဉ္စသု? ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု. ဣမေသု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စသု ဓမ္မေသု ဘိက္ခု သမ္မာ နိဗ္ဗိန္ဒမာနော…ပေ… ဒုက္ခဿန္တကရော ဟောတိ. ‘ပဉ္စ ပဉှာ, ပဉ္စ ဥဒ္ဒေသာ[Pg.69], ပဉ္စ ဝေယျာကရဏာနီ’တိ ဣတိ ယံ တံ ဝုတ္တံ, ဣဒမေတံ ပဋိစ္စ ဝုတ္တ’’န္တိ (အ. နိ. ၁၀.၂၇).

“भिक्खूहो! पाच धर्मांविषयी भिक्खू योग्य प्रकारे कंटाळलेला (निर्वेद प्राप्त झालेला) होऊन... पे... दुःखाचा अंत करतो. कोणत्या पाच धर्मांविषयी? पाच उपादानस्कंधांविषयी. भिक्खूहो! या पाच धर्मांविषयी भिक्खू योग्य प्रकारे कंटाळलेला होऊन... पे... दुःखाचा अंत करतो. 'पाच प्रश्न, पाच उद्देश (विषय) आणि पाच व्याकरणे (उत्तरे)' असे जे म्हटले गेले आहे, ते यालाच अनुसरून म्हटले आहे.”

---

ဧတ္ထ စ ပဉ္စက္ခန္ဓေ ဥဒယဗ္ဗယဝသေန သမ္မသန္တော ဝိပဿနာမတံ လဒ္ဓါ အနုပုဗ္ဗေန နိဗ္ဗာနာမတံ သစ္ဆိကရောတိ. ယထာဟ –

आणि येथे पाच स्कंधांच्या उदय आणि व्यय (उत्पत्ती आणि विनाश) या स्वरूपाचे चिंतन करणारा साधक विपश्यना-अमृताला प्राप्त करून घेऊन, अनुक्रमे निर्वाण-अमृताचा साक्षात्कार करतो. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे –

---

‘‘ယတော ယတော သမ္မသတိ, ခန္ဓာနံ ဥဒယဗ္ဗယံ;

လဘတီ ပီတိပါမောဇ္ဇံ, အမတံ တံ ဝိဇာနတ’’န္တိ. (ဓ. ပ. ၃၇၄);

“ज्या ज्या वेळी तो स्कंधांच्या उदय आणि व्ययाचे चिंतन करतो, त्या त्या वेळी त्याला प्रीती आणि प्रमोद प्राप्त होतो; जाणणाऱ्यांसाठी तेच अमृत (निर्वाण) आहे.”

---

ဆ နာမ ကိန္တိပဉှဝဏ္ဏနာ

'सहा म्हणजे काय?' या प्रश्नाचे स्पष्टीकरण.

---

ဧဝံ ဣမိနာပိ ပဉှဗျာကရဏေန အာရဒ္ဓစိတ္တော သတ္ထာ ပုရိမနယေနေဝ ဥတ္တရိံ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ ‘‘ဆ နာမ ကိ’’န္တိ? ထေရော ဆဣတိ ပစ္စနုဘာသိတွာ ‘အဇ္ဈတ္တိကာနိ အာယတနာနီ’တိ ဝိဿဇ္ဇေတိ. တတ္ထ ဆဣတိ ဂဏနပရိစ္ဆေဒေါ, အဇ္ဈတ္တေ နိယုတ္တာနိ, အတ္တာနံ ဝါ အဓိကတွာ ပဝတ္တာနိ အဇ္ဈတ္တိကာနိ. အာယတနတော, အာယဿ ဝါ တနနတော, အာယတဿ ဝါ သံသာရဒုက္ခဿ နယနတော အာယတနာနိ, စက္ခုသောတဃာနဇိဝှာကာယမနာနမေတံ အဓိဝစနံ. ပုဗ္ဗနယေန စေတ္ထ ‘‘ဆ အဇ္ဈတ္တိကာနိ အာယတနာနီ’’တိ ဝုတ္တံ, န အညေသံ ဆန္နမဘာဝတော. ယထာဟ –

अशा प्रकारे याही प्रश्नाच्या उत्तराने संतुष्ट झालेल्या शास्त्यांनी (बुद्धांनी) पूर्वीच्याच पद्धतीने पुढील प्रश्न विचारला, "सहा म्हणजे काय?" स्थविरांनी 'सहा' असे पुन्हा म्हणून "अध्यात्मिक आयतने" (अज्झत्तिकानि आयतनानि) असे उत्तर दिले. त्यामध्ये 'सहा' (छ) हा संख्यावाचक शब्द आहे. अध्यात्माशी (अंतर्गत स्वरूपाशी) जोडलेले किंवा स्वतःला मुख्य करून प्रवृत्त होणारे ते 'अध्यात्मिक' होय. आय (संसारचक्र) वाढवणारे असल्यामुळे, किंवा आयाचा विस्तार करणारे असल्यामुळे, किंवा दीर्घकालीन संसारदुःखाला वाहून आणणारे असल्यामुळे त्यांना 'आयतने' म्हणतात. हे चक्षु, श्रोत्र, घ्राण, जिव्हा, काय आणि मन यांचे नाव आहे. पूर्वीच्याच पद्धतीने येथे 'सहा अध्यात्मिक आयतने' असे म्हटले आहे, कारण या सहा आयतनांशिवाय इतर कोणतेही सहा (असे धर्म) अस्तित्वात नाहीत. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे –

---

‘‘ဆသု, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မေသု ဘိက္ခု သမ္မာ နိဗ္ဗိန္ဒမာနော…ပေ… ဒုက္ခဿန္တကရော ဟောတိ. ကတမေသု ဆသု? ဆသု အဇ္ဈတ္တိကေသု အာယတနေသု. ဣမေသု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဆသု ဓမ္မေသု ဘိက္ခု သမ္မာ နိဗ္ဗိန္ဒမာနော…ပေ… ဒုက္ခဿန္တကရော ဟောတိ. ‘ဆ ပဉှာ ဆ ဥဒ္ဒေသာ ဆ ဝေယျာကရဏာနီ’တိ ဣတိ ယံ တံ ဝုတ္တံ, ဣဒမေတံ ပဋိစ္စ ဝုတ္တ’’န္တိ (အ. နိ. ၁၀.၂၇).

“भिक्खूहो! सहा धर्मांविषयी भिक्खू योग्य प्रकारे कंटाळलेला (निर्वेद प्राप्त झालेला) होऊन... पे... दुःखाचा अंत करतो. कोणत्या सहा धर्मांविषयी? सहा अध्यात्मिक आयतनांविषयी. भिक्खूहो! या सहा धर्मांविषयी भिक्खू योग्य प्रकारे कंटाळलेला होऊन... पे... दुःखाचा अंत करतो. 'सहा प्रश्न, सहा उद्देश आणि सहा व्याकरणे' असे जे म्हटले गेले आहे, ते यालाच अनुसरून म्हटले आहे.”

---

ဧတ္ထ စ ဆ အဇ္ဈတ္တိကာနိ အာယတနာနိ, ‘‘သုညော ဂါမောတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဆန္နေတံ အဇ္ဈတ္တိကာနံ အာယတနာနံ အဓိဝစန’’န္တိ (သံ. နိ. ၄.၂၃၈) ဝစနတော သုညတော ပုဗ္ဗုဠကမရီစိကာဒီနိ ဝိယ အစိရဋ္ဌိတိကတော တုစ္ဆတော ဝဉ္စနတော စ သမနုပဿံ နိဗ္ဗိန္ဒမာနော အနုပုဗ္ဗေန ဒုက္ခဿန္တံ ကတွာ မစ္စုရာဇဿ အဒဿနံ ဥပေတိ. ယထာဟ –

आणि येथे सहा अध्यात्मिक आयतने म्हणजे, "भिक्खूहो! 'शून्य गाव' हे या सहा अध्यात्मिक आयतनांचेच नाव आहे" या वचनानुसार, ती शून्य (रिकामी) आहेत, पाण्याचे बुडबुडे किंवा मृगजळ यांसारखी क्षणभंगुर आहेत, तुच्छ (असार) आहेत आणि फसवी आहेत, असे योग्य प्रकारे पाहणारा साधक त्यांच्याविषयी विरक्त होतो आणि अनुक्रमे दुःखाचा अंत करून मृत्यूराजाला न दिसणाऱ्या (निर्वाण) पदाला प्राप्त होतो. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे –

---

‘‘ယထာ [Pg.70] ပုဗ္ဗုဠကံ ပဿေ, ယထာ ပဿေ မရီစိကံ;

ဧဝံ လောကံ အဝေက္ခန္တံ, မစ္စုရာဇာ န ပဿတီ’’တိ. (ဓ. ပ. ၁၇၀);

“ज्याप्रमाणे पाण्याचा बुडबुडा पाहावा, ज्याप्रमाणे मृगजळ पाहावे; त्याप्रमाणे या जगाकडे पाहणाऱ्या माणसाला मृत्यूराजा पाहू शकत नाही (तो मृत्यूच्या पलीकडे जातो).”

---

သတ္တ နာမ ကိန္တိပဉှဝဏ္ဏနာ

'सात म्हणजे काय?' या प्रश्नाचे स्पष्टीकरण.

---

ဣမိနာပိ ပဉှဗျာကရဏေန အာရဒ္ဓစိတ္တော သတ္ထာ ဥတ္တရိံ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ သတ္တ နာမ ကိန္တိ? ထေရော ကိဉ္စာပိ မဟာပဉှဗျာကရဏေ သတ္တ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယော ဝုတ္တာ, အပိစ ခေါ ပန ယေသု ဓမ္မေသု သုဘာဝိတစိတ္တော ဘိက္ခု ဒုက္ခဿန္တကရော ဟောတိ, တေ ဒဿေန္တော ‘‘သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ’’တိ ဝိဿဇ္ဇေတိ. အယမ္ပိ စတ္ထော ဘဂဝတာ အနုမတော ဧဝ. ယထာဟ –

याही प्रश्नाच्या उत्तराने संतुष्ट झालेल्या शास्त्यांनी (बुद्धांनी) पुढील प्रश्न विचारला, "सात म्हणजे काय?" स्थविरांनी, जरी महाप्रश्नांच्या स्पष्टीकरणात 'सात विज्ञानस्थिती' (सत्त विञ्ञाणट्ठितियो) सांगितल्या असल्या, तरीही ज्या धर्मांची उत्तम प्रकारे भावना (विकास) केल्याने भिक्खू दुःखाचा अंत करतो, ते धर्म दर्शवण्यासाठी "सात बोज्झंग" (सत्त बोज्झङ्गा - सात बोध्यंग) असे उत्तर दिले. हा अर्थ देखील भगवंतांना संमतच होता. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे –

---

‘‘ပဏ္ဍိတာ ဂဟပတယော ကဇင်္ဂလိကာ ဘိက္ခုနီ, မဟာပညာ ဂဟပတယော ကဇင်္ဂလိကာ ဘိက္ခုနီ, မဉ္စေပိ တုမှေ ဂဟပတယော ဥပသင်္ကမိတွာ ဧတမတ္ထံ ပဋိပုစ္ဆေယျာထ, အဟမ္ပိ စေတံ ဧဝမေဝ ဗျာကရေယျံ, ယထာ တံ ကဇင်္ဂလိကာယ ဘိက္ခုနိယာ ဗျာကတ’’န္တိ (အ. နိ. ၁၀.၂၈).

“गृहपतींनो, कजंगला येथील भिक्खुनी पंडित (विद्वान) आहे. गृहपतींनो, कजंगला येथील भिक्खुनी महाप्रज्ञ (मोठ्या बुद्धीची) आहे. गृहपतींनो, जर तुम्ही माझ्याकडे येऊन हाच अर्थ विचारला असता, तर मीसुद्धा त्याचे तसेच उत्तर दिले असते, जसे कजंगला येथील भिक्खुनीने दिले आहे.”

---

တာယ စ ဧဝံ ဗျာကတံ –

आणि तिने (त्या भिक्खुनीने) याप्रमाणे उत्तर दिले –

---

‘‘သတ္တသု, အာဝုသော, ဓမ္မေသု ဘိက္ခု သမ္မာ သုဘာဝိတစိတ္တော…ပေ… ဒုက္ခဿန္တကရော ဟောတိ. ကတမေသု သတ္တသု? သတ္တသု ဗောဇ္ဈင်္ဂေသု. ဣမေသု ခေါ, အာဝုသော, သတ္တသု ဓမ္မေသု ဘိက္ခု သမ္မာ သုဘာဝိတစိတ္တော…ပေ… ဒုက္ခဿန္တကရော ဟောတိ. ‘သတ္တ ပဉှာ သတ္တ ဥဒ္ဒေသာ သတ္တ ဝေယျာကရဏာနီ’တိ ဣတိ ယံ တံ ဝုတ္တံ ဘဂဝတာ, ဣဒမေတံ ပဋိစ္စ ဝုတ္တ’’န္တိ (အ. နိ. ၁၀.၂၈).

“आवुसो (बंधूंनो), सात धर्मांमध्ये ज्या भिक्खूचे चित्त चांगल्या प्रकारे सुभावित (विकसित) झाले आहे... पे... तो दुःखाचा अंत करणारा होतो. कोणत्या सात धर्मांमध्ये? सात बोज्झंगांमध्ये (बोध्यंगांमध्ये). आवुसो, या सात धर्मांमध्ये ज्या भिक्खूचे चित्त चांगल्या प्रकारे सुभावित झाले आहे... पे... तो दुःखाचा अंत करणारा होतो. ‘सात प्रश्न, सात उद्देश, सात व्याकरणे (स्पष्टीकरणे)’ असे जे भगवंतांनी म्हटले होते, ते यालाच अनुसरून म्हटले होते.”

---

ဧဝမယမတ္ထော ဘဂဝတာ အနုမတော ဧဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

यावरून, हा अर्थ भगवंतांना संमतच होता, असे जाणावे.

---

တတ္ထ သတ္တာတိ ဦနာဓိကနိဝါရဏဂဏနပရိစ္ဆေဒေါ. ဗောဇ္ဈင်္ဂါတိ သတိအာဒီနံ ဓမ္မာနမေတံ အဓိဝစနံ. တတြာယံ ပဒတ္ထော – ဧတာယ လောကိယလောကုတ္တရမဂ္ဂက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာယ လီနုဒ္ဓစ္စပတိဋ္ဌာနာယူဟနကာမသုခတ္တကိလမထာနုယောဂဥစ္ဆေဒသဿတာဘိနိဝေသာဒိ- အနေကုပဒ္ဒဝပ္ပဋိပက္ခဘူတာယ သတိဓမ္မဝိစယဝီရိယပီတိပ္ပဿဒ္ဓိသမာဓုပေက္ခာသင်္ခါတာယ ဓမ္မသာမဂ္ဂိယာ အရိယသာဝကော ဗုဇ္ဈတီတိ ကတွာ ဗောဓိ, ကိလေသသန္တာနနိဒ္ဒါယ ဥဋ္ဌဟတိ, စတ္တာရိ ဝါ အရိယသစ္စာနိ ပဋိဝိဇ္ဈတိ, နိဗ္ဗာနမေဝ ဝါ သစ္ဆိကရောတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယထာဟ – ‘‘သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ဘာဝေတွာ အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ [Pg.71] အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ. ယထာဝုတ္တပ္ပကာရာယ ဝါ ဧတာယ ဓမ္မသာမဂ္ဂိယာ ဗုဇ္ဈတီတိ ကတွာ အရိယသာဝကောပိ ဗောဓိ. ဣတိ တဿာ ဓမ္မသာမဂ္ဂိသင်္ခါတာယ ဗောဓိယာ အင်္ဂဘူတတ္တာ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဈာနင်္ဂမဂ္ဂင်္ဂါနိ ဝိယ, တဿ ဝါ ဗောဓီတိ လဒ္ဓဝေါဟာရဿ အရိယသာဝကဿ အင်္ဂဘူတတ္တာပိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ သေနင်္ဂရထင်္ဂါဒယော ဝိယ.

तेथे ‘सत्त’ (सात) म्हणजे कमी किंवा जास्त संख्या असण्याचे निवारण करणारी संख्यात्मक मर्यादा होय. ‘बोज्झंग’ (बोध्यंग) हे सती (स्मृती) इत्यादी धर्मांचे नाव आहे. तेथे हा पदाचा अर्थ आहे – लौकिक व लोकोत्तर मार्गक्षणी उत्पन्न होणाऱ्या, थिन-मिद्ध (आळस व डुलकी) आणि उद्धच्च (उद्धतपणा/चंचलता) यांच्या आश्रयाचा प्रयत्न, कामसुख आणि आत्मक्लेश यांच्यात गुंतणे, उच्छेदवाद व शाश्वतवाद यांसारख्या अनेक उपद्रवांच्या विरोधी असणाऱ्या, सती (स्मृती), धम्मविचय (धर्मविचय), विरिय (वीर्य), पीती (प्रीती), पस्सद्धि (प्रश्रब्धी), समाधी आणि उपेक्खा (उपेक्षा) या नावांच्या धर्मसामग्रीने (धर्मांच्या समूहाने) आर्यश्रावक जाणतो (बुज्झति), म्हणून याला ‘बोधी’ म्हणतात; किंवा क्लेशांच्या परंपरेच्या निद्रेतून उठतो, किंवा चार आर्यसत्यांचा वेध घेतो (जाणतो), किंवा निर्वाणाचाच साक्षात्कार करतो, असा याचा अर्थ होतो. जसे म्हटले आहे – ‘सात बोज्झंगांची भावना करून अनुत्तर सम्यक्संबोधी प्राप्त केली.’ किंवा पूर्वोक्त प्रकारच्या या धर्मसामग्रीने जाणतो म्हणून आर्यश्रावकसुद्धा ‘बोधी’ आहे. अशा प्रकारे, धर्मसामग्री नावाच्या या बोधीचे अंग असल्यामुळे, झानांग (ध्यानांग) व मग्गांग (मार्गांग) प्रमाणे हे ‘बोज्झंग’ होतात; किंवा ‘बोधी’ अशी संज्ञा प्राप्त झालेल्या त्या आर्यश्रावकाचे अंग असल्यामुळे, सेनांग (सेनेचे अंग) व रथांग (रथाचे अंग) इत्यादींप्रमाणे हे ‘बोज्झंग’ होतात.

---

အပိစ ‘‘ဗောဇ္ဈင်္ဂါတိ ကေနဋ္ဌေန ဗောဇ္ဈင်္ဂါ? ဗောဓာယ သံဝတ္တန္တီတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ, ဗုဇ္ဈန္တီတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ, အနုဗုဇ္ဈန္တီတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ, ပဋိဗုဇ္ဈန္တီတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ, သမ္ဗုဇ္ဈန္တီတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ’’တိ (ပဋိ. မ. ၂.၁၇) ဣမိနာပိ ပဋိသမ္ဘိဒါယံ ဝုတ္တေန ဝိဓိနာ ဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ ဗောဇ္ဈင်္ဂဋ္ဌော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧဝမိမေ သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ဘာဝေန္တော ဗဟုလီကရောန္တော န စိရဿေဝ ဧကန္တနိဗ္ဗိဒါဒိဂုဏပဋိလာဘီ ဟောတိ, တေန ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ ဒုက္ခဿန္တကရော ဟောတီတိ ဝုစ္စတိ. ဝုတ္တဉ္စေတံ ဘဂဝတာ –

शिवाय, “बोज्झंग हे कोणत्या अर्थाने बोज्झंग आहेत? बोधीसाठी (निर्वाण जाणण्यासाठी) संवर्तित होतात (प्रवृत्त होतात) म्हणून बोज्झंग आहेत; जाणतात म्हणून बोज्झंग आहेत; अनुबोध करतात (मागून जाणतात) म्हणून बोज्झंग आहेत; प्रतिबोध करतात (वेध घेऊन जाणतात) म्हणून बोज्झंग आहेत; संबोध करतात (चांगल्या प्रकारे जाणतात) म्हणून बोज्झंग आहेत” – या पटिसंभिदामग्ग मधील वचनानुसार सुद्धा बोज्झंगांचा ‘बोज्झंग’ हा अर्थ जाणावा. अशा प्रकारे, या सात बोज्झंगांची भावना करणारा व त्यांचा बहुलीकार (पुनःपुन्हा सराव) करणारा मनुष्य लवकरच एकांत-निर्वेदादी (संसाराविषयी पूर्ण विरक्ती इत्यादी) गुणांचा लाभ घेणारा होतो, म्हणूनच त्याला ‘याच जन्मात दुःखाचा अंत करणारा होतो’ असे म्हटले जाते. भगवंतांनी असे म्हटलेच आहे –

---

‘‘သတ္တိမေ, ဘိက္ခဝေ, ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဘာဝိတာ ဗဟုလီကတာ ဧကန္တနိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ဥပသမာယ အဘိညာယ သမ္ဗောဓာယ နိဗ္ဗာနာယ သံဝတ္တန္တီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၂၀၁).

“भिक्खूंनो, हे सात बोज्झंग भावित केले असता, बहुलीकृत (पुनःपुन्हा सराव) केले असता, एकांत-निर्वेदासाठी (पूर्ण विरक्तीसाठी), विरागासाठी, निरोधासाठी, उपशमासाठी, अभिज्ञासाठी (विशेष ज्ञानासाठी), संबोधीसाठी आणि निर्वाणासाठी संवर्तित होतात (प्रवृत्त होतात).”

---

အဋ္ဌ နာမ ကိန္တိပဉှဝဏ္ဏနာ

‘आठ म्हणजे काय?’ या प्रश्नाचे स्पष्टीकरण

---

ဧဝံ ဣမိနာပိ ပဉှဗျာကရဏေန အာရဒ္ဓစိတ္တော သတ္ထာ ဥတ္တရိံ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ အဋ္ဌ နာမ ကိန္တိ? ထေရော ကိဉ္စာပိ မဟာပဉှဗျာကရဏေ အဋ္ဌ လောကဓမ္မာ ဝုတ္တာ, အပိစ ခေါ ပန ယေသု ဓမ္မေသု သုဘာဝိတစိတ္တော ဘိက္ခု ဒုက္ခဿန္တကရော ဟောတိ, တေ ဒဿေန္တော ‘‘အရိယာနိ အဋ္ဌ မဂ္ဂင်္ဂါနီ’’တိ အဝတွာ ယသ္မာ အဋ္ဌင်္ဂဝိနိမုတ္တော မဂ္ဂေါ နာမ နတ္ထိ, အဋ္ဌင်္ဂမတ္တမေဝ တု မဂ္ဂေါ, တသ္မာ တမတ္ထံ သာဓေန္တော ဒေသနာဝိလာသေန အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါတိ ဝိဿဇ္ဇေတိ. ဘဂဝတာပိ စာယမတ္ထော ဒေသနာနယော စ အနုမတော ဧဝ. ယထာဟ –

अशा प्रकारे, याही प्रश्नाच्या उत्तराने संतुष्ट झालेले शास्ता (बुद्ध) पुढील प्रश्न विचारतात – ‘आठ म्हणजे काय?’ महाप्रश्नांच्या स्पष्टीकरणात जरी आठ लोकधर्म सांगितले गेले असले, तरी ज्या धर्मांमध्ये चित्त सुभावित केलेला भिक्खू दुःखाचा अंत करणारा होतो, ते दर्शवण्यासाठी थेरांनी ‘आठ आर्य मार्गांगे’ असे न म्हणता, कारण की आठ अंगांशिवाय दुसरा कोणताही मार्ग नाही आणि आठ अंगे म्हणजेच मार्ग आहे, म्हणून तोच अर्थ सिद्ध करण्यासाठी देशनेच्या सौंदर्याने ‘आर्य अष्टांगिक मार्ग’ असे उत्तर दिले. भगवंतांनाही हा अर्थ आणि देशनेची पद्धत संमतच होती. जसे म्हटले आहे –

---

‘‘ပဏ္ဍိတာ ဂဟပတယော ကဇင်္ဂလိကာ ဘိက္ခုနီ…ပေ… အဟမ္ပိ ဧဝမေဝ ဗျာကရေယျံ, ယထာ တံ ကဇင်္ဂလိကာယ ဘိက္ခုနိယာ ဗျာကတ’’န္တိ (အ. နိ. ၁၀.၂၈).

“गृहपतींनो, कजंगला येथील भिक्खुनी पंडित आहे... पे... मीसुद्धा त्याचे तसेच उत्तर दिले असते, जसे कजंगला येथील भिक्खुनीने दिले आहे.”

---

တာယ [Pg.72] စ ဧဝံ ဗျာကတံ –

आणि तिने याप्रमाणे उत्तर दिले –

---

‘‘အဋ္ဌသု, အာဝုသော, ဓမ္မေသု ဘိက္ခု သမ္မာ သုဘာဝိတစိတ္တော…ပေ… ဒုက္ခဿန္တကရော ဟောတိ. ‘အဋ္ဌ ပဉှာ, အဋ္ဌ ဥဒ္ဒေသာ, အဋ္ဌ ဝေယျာကရဏာနီ’တိ ဣတိ ယံ တံ ဝုတ္တံ ဘဂဝတာ, ဣဒမေတံ ပဋိစ္စ ဝုတ္တ’’န္တိ (အ. နိ. ၁၀.၂၈).

“आवुसो, आठ धर्मांमध्ये ज्या भिक्खूचे चित्त चांगल्या प्रकारे सुभावित झाले आहे... पे... तो दुःखाचा अंत करणारा होतो. ‘आठ प्रश्न, आठ उद्देश, आठ व्याकरणे’ असे जे भगवंतांनी म्हटले होते, ते यालाच अनुसरून म्हटले होते.”

---

ဧဝမယံ အတ္ထော စ ဒေသနာနယော စ ဘဂဝတာ အနုမတော ဧဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

यावरून, हा अर्थ आणि देशनेची पद्धत भगवंतांना संमतच होती, असे जाणावे.

---

တတ္ထ အရိယောတိ နိဗ္ဗာနတ္ထိကေဟိ အဘိဂန္တဗ္ဗော, အပိစ အာရကာ ကိလေသေဟိ ဝတ္တနတော, အရိယဘာဝကရဏတော, အရိယဖလပဋိလာဘတော စာပိ အရိယောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. အဋ္ဌ အင်္ဂါနိ အဿာတိ အဋ္ဌင်္ဂိကော. သွာယံ စတုရင်္ဂိကာ ဝိယ သေနာ, ပဉ္စင်္ဂိကံ ဝိယ စ တူရိယံ အင်္ဂဝိနိဗ္ဘောဂေန အနုပလဗ္ဘသဘာဝတော အင်္ဂမတ္တမေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. မဂ္ဂတိ ဣမိနာ နိဗ္ဗာနံ, သယံ ဝါ မဂ္ဂတိ, ကိလေသေ မာရေန္တော ဝါ ဂစ္ဆတီတိ မဂ္ဂေါ.

तेथे ‘अरियो’ (आर्य) म्हणजे निर्वाणाची इच्छा करणाऱ्यांनी प्राप्त करण्यायोग्य; शिवाय, क्लेशांपासून दूर राहून प्रवृत्त होत असल्यामुळे, आर्यभाव निर्माण करत असल्यामुळे आणि आर्यफलाची प्राप्ती करून देत असल्यामुळेही तो ‘आर्य’ आहे असे जाणावे. ज्याला आठ अंगे आहेत तो ‘अट्ठांगिक’ (अष्टांगिक) होय. तो जसा चार अंगे असलेली सेना किंवा पाच अंगे असलेले वाद्य (तूर्य) यांच्याप्रमाणे अंगांच्या विभाजनाने स्वतंत्र अस्तित्व नसलेला, केवळ अंगांचा समूहच आहे, असे जाणावे. याने (मार्गाने) मनुष्य निर्वाणाचा शोध घेतो (मग्गति), किंवा तो स्वतःच निर्वाणाचा शोध घेतो, किंवा क्लेशांना मारत निर्वाणाकडे जातो, म्हणून तो ‘मग्ग’ (मार्ग) होय.

---

ဧဝမဋ္ဌပ္ပဘေဒဉ္စိမံ အဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ ဘာဝေန္တော ဘိက္ခု အဝိဇ္ဇံ ဘိန္ဒတိ, ဝိဇ္ဇံ ဥပ္ပာဒေတိ, နိဗ္ဗာနံ သစ္ဆိကရောတိ, တေန ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ ဒုက္ခဿန္တကရော ဟောတီတိ ဝုစ္စတိ. ဝုတ္တဉှေတံ –

अशा प्रकारे, विविध अर्थांनी युक्त असलेल्या या अष्टांगिक मार्गाची भावना करणारा भिक्खू अविज्जेचा (अविद्येचा) नाश करतो, विज्जेला (विद्येला) उत्पन्न करतो, निर्वाणाचा साक्षात्कार करतो, म्हणूनच त्याला ‘याच जन्मात दुःखाचा अंत करणारा होतो’ असे म्हटले जाते. कारण असे म्हटले आहे –

---

‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, သာလိသူကံ ဝါ ယဝသူကံ ဝါ သမ္မာ ပဏိဟိတံ ဟတ္ထေန ဝါ ပါဒေန ဝါ အက္ကန္တံ ဟတ္ထံ ဝါ ပါဒံ ဝါ ဘေစ္ဆတိ, လောဟိတံ ဝါ ဥပ္ပာဒေဿတီတိ ဌာနမေတံ ဝိဇ္ဇတိ. တံ ကိဿ ဟေတု? သမ္မာ ပဏိဟိတတ္တာ, ဘိက္ခဝေ, သူကဿ, ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သော ဝတ ဘိက္ခု သမ္မာ ပဏိဟိတာယ ဒိဋ္ဌိယာ သမ္မာ ပဏိဟိတာယ မဂ္ဂဘာဝနာယ အဝိဇ္ဇံ ဘေစ္ဆတိ, ဝိဇ္ဇံ ဥပ္ပာဒေဿတိ, နိဗ္ဗာနံ သစ္ဆိကရိဿတီတိ ဌာနမေတံ ဝိဇ္ဇတီ’’တိ (အ. နိ. ၁.၄၂).

“भिक्खूंनो, जसे सम्यक प्रकारे (सरळ) ठेवलेले शालीचे (तांदळाचे) किंवा यवाचे (जवाचे) टोक जर हाताने किंवा पायाने दाबले गेले, तर ते हाताला किंवा पायाला टोचेल आणि रक्त काढेल, अशी शक्यता असते. त्याचे कारण काय? भिक्खूंनो, कारण ते टोक सम्यक प्रकारे ठेवलेले होते. त्याचप्रमाणे, भिक्खूंनो, तो भिक्खू सम्यक प्रकारे प्रस्थापित केलेल्या दृष्टीने आणि सम्यक प्रकारे प्रस्थापित केलेल्या मार्गभावनेने अविज्जेचा नाश करेल, विज्जेला उत्पन्न करेल आणि निर्वाणाचा साक्षात्कार करेल, अशी शक्यता असते.”

---

နဝ နာမ ကိန္တိပဉှဝဏ္ဏနာ

‘नऊ म्हणजे काय?’ या प्रश्नाचे स्पष्टीकरण

---

ဣမိနာပိ ပဉှဗျာကရဏေန အာရဒ္ဓစိတ္တော သတ္ထာ ဥတ္တရိံ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ နဝ နာမ ကိန္တိ? ထေရော နဝဣတိ ပစ္စနုဘာသိတွာ ‘‘သတ္တာဝါသာ’’တိ ဝိဿဇ္ဇေတိ. တတ္ထ နဝါတိ ဂဏနပရိစ္ဆေဒေါ. သတ္တာတိ ဇီဝိတိန္ဒြိယပ္ပဋိဗဒ္ဓေ ခန္ဓေ [Pg.73] ဥပါဒါယ ပညတ္တာ ပါဏိနော ပဏ္ဏတ္တိ ဝါ. အာဝါသာတိ အာဝသန္တိ ဧတေသူတိ အာဝါသာ, သတ္တာနံ အာဝါသာ သတ္တာဝါသာ. ဧသ ဒေသနာမဂ္ဂေါ, အတ္ထတော ပန နဝဝိဓာနံ သတ္တာနမေတံ အဓိဝစနံ. ယထာဟ –

याही प्रश्नाच्या उत्तराने संतुष्ट झालेले शास्ता पुढील प्रश्न विचारतात – ‘नऊ म्हणजे काय?’ थेरांनी ‘नऊ’ असे पुन्हा म्हणून ‘सत्तावास’ (सत्त्वावास - प्राण्यांचे निवासस्थान) असे उत्तर दिले. तेथे ‘नव’ (नऊ) ही संख्यात्मक मर्यादा आहे. ‘सत्त’ (सत्त्व/प्राणी) म्हणजे जीवितेन्द्रियाशी संबंधित असलेल्या स्कंधांना अनुसरून प्रज्ञप्त केलेले प्राणी किंवा ती प्रज्ञप्ती होय. ‘आवास’ म्हणजे ज्या ठिकाणी प्राणी राहतात (आवास करतात), प्राण्यांचे निवासस्थान म्हणजे ‘सत्तावास’. हा देशनेचा मार्ग आहे, परंतु अर्थाच्या दृष्टीने हे नऊ प्रकारच्या प्राण्यांचे नाव आहे. जसे म्हटले आहे –

---

‘‘သန္တာဝုသော, သတ္တာ နာနတ္တကာယာ နာနတ္တသညိနော, သေယျထာပိ မနုဿာ ဧကစ္စေ စ ဒေဝါ ဧကစ္စေ စ ဝိနိပါတိကာ, အယံ ပဌမော သတ္တာဝါသော. သန္တာဝုသော, သတ္တာ နာနတ္တကာယာ ဧကတ္တသညိနော, သေယျထာပိ, ဒေဝါ ဗြဟ္မကာယိကာ, ပဌမာဘိနိဗ္ဗတ္တာ, အယံ ဒုတိယော သတ္တာဝါသော. သန္တာဝုသော, သတ္တာ ဧကတ္တကာယာ နာနတ္တသညိနော, သေယျထာပိ, ဒေဝါ အာဘဿရာ, အယံ တတိယော သတ္တာဝါသော. သန္တာဝုသော, သတ္တာ ဧကတ္တကာယာ ဧကတ္တသညိနော, သေယျထာပိ, ဒေဝါ သုဘကိဏှာ, အယံ စတုတ္ထော သတ္တာဝါသော. သန္တာဝုသော, သတ္တာ အသညိနော အပ္ပဋိသံဝေဒိနော, သေယျထာပိ, ဒေဝါ အသညသတ္တာ, အယံ ပဉ္စမော သတ္တာဝါသော. သန္တာဝုသော, သတ္တာ သဗ္ဗသော ရူပသညာနံ…ပေ… အာကာသာနဉ္စာယတနူပဂါ, အယံ ဆဋ္ဌော သတ္တာဝါသော. သန္တာဝုသော, သတ္တာ…ပေ… ဝိညာဏဉ္စာယတနူပဂါ, အယံ သတ္တမော သတ္တာဝါသော. သန္တာဝုသော, သတ္တာ…ပေ… အာကိဉ္စညာယတနူပဂါ, အယံ အဋ္ဌမော သတ္တာဝါသော. သန္တာဝုသော, သတ္တာ…ပေ… နေဝသညာနာသညာယတနူပဂါ, အယံ နဝမော သတ္တာဝါသော’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၄၁).

“बंधूंनो! असे प्राणी आहेत जे भिन्न शरीर आणि भिन्न संज्ञा असलेले आहेत, जसे की मनुष्य, काही देव आणि काही विनिपातिक देव; हा पहिला सत्त्वावास (प्राण्यांचे निवासस्थान) आहे. बंधूंनो! असे प्राणी आहेत जे भिन्न शरीर आणि एकच संज्ञा असलेले आहेत, जसे की प्रथम ध्यानाच्या भूमीत उत्पन्न झालेले ब्रह्मकायिक देव; हा दुसरा सत्त्वावास आहे. बंधूंनो! असे प्राणी आहेत जे एकच शरीर आणि भिन्न संज्ञा असलेले आहेत, जसे की आभास्सर देव; हा तिसरा सत्त्वावास आहे. बंधूंनो! असे प्राणी आहेत जे एकच शरीर आणि एकच संज्ञा असलेले आहेत, जसे की सुभकिण्ह देव; हा चौथा सत्त्वावास आहे. बंधूंनो! असे प्राणी आहेत जे संज्ञा नसलेले आणि संवेदन नसलेले आहेत, जसे की असञ्ञसत्त (असंज्ञी) देव; हा पाचवा सत्त्वावास आहे. बंधूंनो! सर्व प्रकारे रूपसंज्ञांचे अतिक्रमण करून...पे... आकासानञ्चायतनात पोहोचलेले प्राणी आहेत; हा सहावा सत्त्वावास आहे. बंधूंनो! ...पे... विञ्ञाणञ्चायतनात पोहोचलेले प्राणी आहेत; हा सातवा सत्त्वावास आहे. बंधूंनो! ...पे... आकिञ्चञ्ञायतनात पोहोचलेले प्राणी आहेत; हा आठवा सत्त्वावास आहे. बंधूंनो! ...पे... नेवसञ्ञानासञ्ञायतनात पोहोचलेले प्राणी आहेत; हा नववा सत्त्वावास आहे.”

---

ပုရိမနယေနေဝ စေတ္ထ ‘‘နဝ သတ္တာဝါသာ’’တိ ဝုတ္တံ, န အညေသံ နဝန္နမဘာဝတော. ယထာဟ –

आणि येथे पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच 'नऊ सत्त्वावास' असे म्हटले आहे, इतर नऊ धर्मांच्या अभावामुळे असे म्हटलेले नाही. जसे की म्हटले आहे –

---

‘‘နဝသု, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မေသု ဘိက္ခု သမ္မာ နိဗ္ဗိန္ဒမာနော…ပေ… ဒုက္ခဿန္တကရော ဟောတိ. ကတမေသု နဝသု? နဝသု သတ္တာဝါသေသု. ဣမေသု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, နဝသု ဓမ္မေသု ဘိက္ခု သမ္မာ နိဗ္ဗိန္ဒမာနော…ပေ… ဒုက္ခဿန္တကရော ဟောတိ. ‘နဝ ပဉှာ, နဝ ဥဒ္ဒေသာ, နဝ ဝေယျာကရဏာနီ’တိ ဣတိ ယံ တံ ဝုတ္တံ, ဣဒမေတံ ပဋိစ္စ ဝုတ္တ’’န္တိ (အ. နိ. ၁၀.၂၇).

“भिक्खूंनो! नऊ धर्मांविषयी भिक्खू योग्य प्रकारे कंटाळा (निर्वेद) प्राप्त करून...पे... दुःखाचा अंत करणारा होतो. कोणत्या नऊ धर्मांविषयी? नऊ सत्त्वावासांविषयी. भिक्खूंनो! या नऊ धर्मांविषयी भिक्खू योग्य प्रकारे कंटाळा प्राप्त करून...पे... दुःखाचा अंत करणारा होतो. 'नऊ प्रश्न, नऊ उद्देश, नऊ व्याकरणे (उत्तरे)' असे जे म्हटले गेले आहे, ते यालाच अनुसरून म्हटले गेले आहे.”

---

ဧတ္ထ [Pg.74] စ ‘‘နဝ ဓမ္မာ ပရိညေယျာ. ကတမေ နဝ? နဝ သတ္တာဝါသာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၅၉) ဝစနတော နဝသု သတ္တာဝါသေသု ဉာတပရိညာယ ဓုဝသုဘသုခတ္တဘာဝဒဿနံ ပဟာယ သုဒ္ဓသင်္ခါရပုဉ္ဇမတ္တဒဿနေန နိဗ္ဗိန္ဒမာနော တီရဏပရိညာယ အနိစ္စာနုပဿနေန ဝိရဇ္ဇမာနော ဒုက္ခာနုပဿနေန ဝိမုစ္စမာနော အနတ္တာနုပဿနေန သမ္မာ ပရိယန္တဒဿာဝီ ပဟာနပရိညာယ သမ္မတ္တမဘိသမေစ္စ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ ဒုက္ခဿန္တကရော ဟောတိ. တေနေတံ ဝုတ္တံ –

आणि येथे “नऊ धर्म परिज्ञेय (पूर्णपणे जाणण्याजोगे) आहेत. कोणते नऊ? नऊ सत्त्वावास” या वचनानुसार, नऊ सत्त्वावासांमध्ये 'ज्ञातपरिज्ञा' द्वारे नित्य, शुभ, सुख आणि आत्मा अशा स्वरूपाचे दर्शन सोडून देऊन, केवळ शुद्ध संस्कारांचा समूह अशा दर्शनाने कंटाळा (निर्वेद) प्राप्त करून; 'तीरणपरिज्ञा' द्वारे अनित्यानुपश्यनेने विराग प्राप्त करून, दुःखानुपश्यनेने विमुक्त होऊन, अनात्मानुपश्यनेने योग्य प्रकारे अंत पाहणारा (संसाराचा अंत पाहणारा) होऊन; 'प्रहाणपरिज्ञा' द्वारे सम्यक्त्व (निर्वाण) प्राप्त करून याच जन्मात दुःखाचा अंत करणारा होतो. म्हणूनच असे म्हटले आहे –

---

‘‘နဝသု, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မေသု ဘိက္ခု သမ္မာ နိဗ္ဗိန္ဒမာနော…ပေ… ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ ဒုက္ခဿန္တကရော ဟောတိ. ကတမေသု နဝသု? နဝသု သတ္တာဝါသေသူ’’တိ (အ. နိ. ၁၀.၂၇).

“भिक्खूंनो! नऊ धर्मांविषयी भिक्खू योग्य प्रकारे कंटाळा प्राप्त करून...पे... याच जन्मात दुःखाचा अंत करणारा होतो. कोणत्या नऊ धर्मांविषयी? नऊ सत्त्वावासांविषयी.”

---

ဒသ နာမ ကိန္တိပဉှဝဏ္ဏနာ

दहा म्हणजे काय? या प्रश्नाचे स्पष्टीकरण

---

ဧဝံ ဣမိနာပိ ပဉှဗျာကရဏေန အာရဒ္ဓစိတ္တော သတ္ထာ ဥတ္တရိံ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ ဒသ နာမ ကိန္တိ? တတ္ထ ကိဉ္စာပိ ဣမဿ ပဉှဿ ဣတော အညတြ ဝေယျာကရဏေသု ဒသ အကုသလကမ္မပထာ ဝုတ္တာ. ယထာဟ –

अशा प्रकारे याही प्रश्नाच्या उत्तराने संतुष्ट झालेले शास्ता (बुद्ध) पुढील प्रश्न विचारतात – 'दहा म्हणजे काय?' त्या प्रश्नाच्या उत्तरांमध्ये, जरी या व्यतिरिक्त इतर ठिकाणी दहा अकुशल कर्मपथ सांगितले आहेत. जसे की म्हटले आहे –

---

‘‘ဒသသု, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မေသု ဘိက္ခု သမ္မာ နိဗ္ဗိန္ဒမာနော…ပေ… ဒုက္ခဿန္တကရော ဟောတိ. ကတမေသု ဒသသု? ဒသသု အကုသလကမ္မပထေသု. ဣမေသု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒသသု ဓမ္မေသု ဘိက္ခု သမ္မာ နိဗ္ဗိန္ဒမာနော…ပေ. … ဒုက္ခဿန္တကရော ဟောတိ. ‘ဒသ ပဉှာ ဒသ ဥဒ္ဒေသာ ဒသ ဝေယျာကရဏာနီ’တိ ဣတိ ယံ တံ ဝုတ္တံ, ဣဒမေတံ ပဋိစ္စ ဝုတ္တ’’န္တိ (အ. နိ. ၁၀.၂၇).

“भिक्खूंनो! दहा धर्मांविषयी भिक्खू योग्य प्रकारे कंटाळा प्राप्त करून...पे... दुःखाचा अंत करणारा होतो. कोणत्या दहा धर्मांविषयी? दहा अकुशल कर्मपथांविषयी. भिक्खूंनो! या दहा धर्मांविषयी भिक्खू योग्य प्रकारे कंटाळा प्राप्त करून...पे... दुःखाचा अंत करणारा होतो. 'दहा प्रश्न, दहा उद्देश, दहा व्याकरणे' असे जे म्हटले गेले आहे, ते यालाच अनुसरून म्हटले गेले आहे.”

---

ဣဓ ပန ယသ္မာ အယမာယသ္မာ အတ္တာနံ အနုပနေတွာ အညံ ဗျာကာတုကာမော, ယသ္မာ ဝါ ဣမိနာ ပရိယာယေန ဗျာကတံ သုဗျာကတမေဝ ဟောတိ, တသ္မာ ယေဟိ ဒသဟိ အင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတော အရဟာတိ ပဝုစ္စတိ, တေသံ အဓိဂမံ ဒီပေန္တော ဒသဟင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတော အရဟာတိ ပဝုစ္စတီတိ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနာယ ဒေသနာယ ဝိဿဇ္ဇေတိ. ယတော ဧတ္ထ ယေဟိ ဒသဟိ အင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတော အရဟာတိ ပဝုစ္စတိ, တာနိ ဒသင်္ဂါနိ ‘‘ဒသ နာမ ကိ’’န္တိ ပုဋ္ဌေန ထေရေန နိဒ္ဒိဋ္ဌာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. တာနိ စ ဒသ –

परंतु येथे, ज्याअर्थी हे आयुष्यमान (सोपाक थेर) स्वतःचा उल्लेख न करता इतरांचे (अर्हत्त्व) स्पष्ट करू इच्छितात, किंवा ज्याअर्थी या पद्धतीने दिलेले उत्तर अतिशय योग्य उत्तर ठरते, म्हणून ज्या दहा अंगांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला 'अर्हत' म्हटले जाते, त्यांच्या प्राप्तीला दर्शवण्यासाठी 'दहा अंगांनी युक्त असलेल्याला अर्हत म्हटले जाते' अशा पुद्गलाधिष्ठित देशनेने उत्तर देतात. म्हणूनच येथे ज्या दहा अंगांनी युक्त असलेल्याला अर्हत म्हटले जाते, ती दहा अंगे 'दहा म्हणजे काय?' असे विचारले असता थेरांनी स्पष्ट केली आहेत, असे समजावे. आणि ती दहा अंगे म्हणजे –

---

‘‘အသေခေါ အသေခေါတိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စတိ, ကိတ္တာဝတာ နု ခေါ, ဘန္တေ, ဘိက္ခု အသေခေါ ဟောတီတိ? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု အသေခါယ [Pg.75] သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ သမန္နာဂတော ဟောတိ, အသေခေန သမ္မာသင်္ကပ္ပေန သမန္နာဂတော ဟောတိ, အသေခါယ သမ္မာဝါစာယ သမန္နာဂတော ဟောတိ, အသေခေန သမ္မာကမ္မန္တေန သမန္နာဂတော ဟောတိ, အသေခေန သမ္မာအာဇီဝေန သမန္နာဂတော ဟောတိ, အသေခေန သမ္မာဝါယာမေန သမန္နာဂတော ဟောတိ, အသေခါယ သမ္မာသတိယာ သမန္နာဂတော ဟောတိ, အသေခေန သမ္မာသမာဓိနာ သမန္နာဂတော ဟောတိ, အသေခေန သမ္မာဉာဏေန သမန္နာဂတော ဟောတိ, အသေခါယ သမ္မာဝိမုတ္တိယာ သမန္နာဂတော ဟောတိ. ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု အသေခေါ ဟောတီ’’တိ (အ. နိ. ၁၀.၁၁၁). –

“भंते! 'अशेख, अशेख' असे म्हटले जाते. भंते! किती गुणांनी युक्त झाल्यावर भिक्खू अशेख होतो? भिक्खूंनो! येथे भिक्खू अशेख सम्यक् दृष्टीने युक्त असतो, अशेख सम्यक् संकल्पाने युक्त असतो, अशेख सम्यक् वाचेने युक्त असतो, अशेख सम्यक् कर्मांताने युक्त असतो, अशेख सम्यक् आजीविकेने युक्त असतो, अशेख सम्यक् व्यायामाने युक्त असतो, अशेख सम्यक् स्मृतीने युक्त असतो, अशेख सम्यक् समाधीने युक्त असतो, अशेख सम्यक् ज्ञानाने युक्त असतो, आणि अशेख सम्यक् विमुक्तीने युक्त असतो. भिक्खूंनो! अशा प्रकारे भिक्खू अशेख होतो.”

---

ဧဝမာဒီသု သုတ္တေသု ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာနီတိ.

अशा प्रकारे इत्यादी सूत्तांमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच हे जाणून घ्यावे.

---

ပရမတ္ထဇောတိကာယ ခုဒ္ဒကပါဌ-အဋ္ဌကထာယ

परमत्थजोतिका नावाच्या खुद्दकपाठ-अट्ठकथेतील

---

ကုမာရပဉှဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

कुमारप्रश्न-वर्णन समाप्त झाले।

---

၅. မင်္ဂလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. मंगलसुत्त-वर्णन

---

နိက္ခေပပ္ပယောဇနံ

सुत्ताच्या मांडणीचे (निक्षेपाचे) प्रयोजन

---

ဣဒါနိ ကုမာရပဉှာနန္တရံ နိက္ခိတ္တဿ မင်္ဂလသုတ္တဿ အတ္ထဝဏ္ဏနာက္ကမော အနုပ္ပတ္တော, တဿ ဣဓ နိက္ခေပပ္ပယောဇနံ ဝတွာ အတ္ထဝဏ္ဏနံ ကရိဿာမ. သေယျထိဒံ – ဣဒဉှိ သုတ္တံ ဣမိနာ အနုက္ကမေန ဘဂဝတာ အဝုတ္တမ္ပိ ယွာယံ သရဏဂမနေဟိ သာသနောတာရော, သိက္ခာပဒဒွတ္တိံသာကာရကုမာရပဉှေဟိ စ သီလသမာဓိပညာပ္ပဘေဒနယော ဒဿိတော, သဗ္ဗောပေသ ပရမမင်္ဂလဘူတော, ယတော မင်္ဂလတ္ထိကေန ဧတ္ထေဝ အဘိယောဂေါ ကာတဗ္ဗော, သော စဿ မင်္ဂလဘာဝေါ ဣမိနာ သုတ္တာနုသာရေန ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ.

आता कुमारप्रश्नानंतर ठेवलेल्या मंगलसुत्ताच्या अर्थ-स्पष्टीकरणाचा क्रम प्राप्त झाला आहे, त्याचे येथे मांडणीचे प्रयोजन सांगून अर्थ-स्पष्टीकरण करू. ते असे – जरी हे सुत्त या क्रमाने भगवंतांनी स्वतः सांगितले नसले, तरी शरणगमनाद्वारे शासनात (धम्मात) प्रवेश करणे, आणि शील, समाधी व प्रज्ञा यांचे वर्गीकरण जे शिक्षापदे, द्वत्तींसाकार (बत्तीस अवयव) आणि कुमारप्रश्नांद्वारे दर्शवले गेले आहे, ते सर्व परम मंगलकारक आहे. म्हणूनच, मङ्गलाची (कल्याणाची) इच्छा करणाऱ्याने यातच विशेष प्रयत्न केला पाहिजे, आणि त्याचे हे मंगलत्व या सुत्ताच्या अनुषंगाने जाणून घ्यावे, हे दर्शवण्यासाठी हे म्हटले आहे।

---

ဣဒမဿ ဣဓ နိက္ခေပပ္ပယောဇနံ.

हे येथे या सुत्ताच्या मांडणीचे प्रयोजन आहे।

---

ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာ

प्रथम महासंगीतीची कथा

---

ဧဝံ [Pg.76] နိက္ခိတ္တဿ ပနဿ အတ္ထဝဏ္ဏနတ္ထံ အယံ မာတိကာ –

अशा प्रकारे मांडलेल्या या सुत्ताच्या अर्थ-स्पष्टीकरणासाठी ही मातृका (विषयसूची) आहे –

---

‘‘ဝုတ္တံ ယေန ယဒါ ယသ္မာ, စေတံ ဝတွာ ဣမံ ဝိဓိံ;

ဧဝမိစ္စာဒိပါဌဿ, အတ္ထံ နာနပ္ပကာရတော.

“हे सुत्त कोणी, केव्हा आणि का सांगितले, हे सांगून आणि या विधीचे स्पष्टीकरण करून, 'एवं मे सुतं' इत्यादी पाठाचा अर्थ विविध प्रकारे...

---

‘‘ဝဏ္ဏယန္တော သမုဋ္ဌာနံ, ဝတွာ ယံ ယတ္ထ မင်္ဂလံ;

ဝဝတ္ထပေတွာ တံ တဿ, မင်္ဂလတ္တံ ဝိဘာဝယေ’’တိ.

...स्पष्ट करणाऱ्या आचार्यांनी त्याचे समुत्थान (उत्पत्तीचे कारण) सांगून, ज्या सुत्तात जे मंगल सांगितले आहे, त्याचे वर्गीकरण करून त्याचे मंगलत्व स्पष्ट करावे.”

---

တတ္ထ ‘‘ဝုတ္တံ ယေန ယဒါ ယသ္မာ, စေတံ ဝတွာ ဣမံ ဝိဓိ’’န္တိ အယံ တာဝ အဒ္ဓဂါထာ ယဒိဒံ ‘‘ဧဝံ မေ သုတံ ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ…ပေ… ဘဂဝန္တံ ဂါထာယ အဇ္ဈဘာသီ’’တိ, ဣဒံ ဝစနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တာ. ဣဒဉှိ အနုဿဝဝသေန ဝုတ္တံ, သော စ ဘဂဝါ သယမ္ဘူ အနာစရိယကော, တသ္မာ နေဒံ တဿ ဘဂဝတော ဝစနံ အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ. ယတော ဝတ္တဗ္ဗမေတံ ‘‘ဣဒံ ဝစနံ ကေန ဝုတ္တံ, ကဒါ, ကသ္မာ စ ဝုတ္တ’’န္တိ. ဝုစ္စတေ – အာယသ္မတာ အာနန္ဒေန ဝုတ္တံ, တဉ္စ ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကာလေ.

त्या (अट्ठकथे)मध्ये, 'कोणी, कधी, कशासाठी हे बोलून हा विधी सांगितला' ही अर्धी गाथा, प्रथम 'असे मी ऐकले आहे, एका समयी भगवान... भगवंतांना गाथेने संबोधित करते झाले' या वचनाला उद्देशून म्हटली आहे. कारण हे सत्य आहे की, हे वचन ऐकीव परंपरेच्या (अनुश्रवाच्या) आधारे म्हटले गेले आहे. आणि ते भगवान स्वयंभू व विनागुरूचे (अनाचार्यक) होते; म्हणून हे वचन त्या अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवंतांचे स्वतःचे वचन नाही. आणि ज्याअर्थी हे सांगणे आवश्यक आहे, त्यामुळे 'हे वचन कोणी म्हटले, कधी म्हटले आणि कशासाठी म्हटले?' असा हा प्रश्न उपस्थित होतो. याचे उत्तर दिले जात आहे—हे आयुष्यमान आनंदांनी म्हटले आहे, आणि ते पहिल्या महासंगीतीच्या वेळी म्हटले गेले.

---

ပဌမမဟာသင်္ဂီတိ စေသာ သဗ္ဗသုတ္တနိဒါနကောသလ္လတ္ထမာဒိတော ပဘုတိ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနဉှိ အာဒိံ ကတွာ ယာဝ သုဘဒ္ဒပရိဗ္ဗာဇကဝိနယနာ, ကတဗုဒ္ဓကိစ္စေ ကုသိနာရာယံ ဥပဝတ္တနေ မလ္လာနံ သာလဝနေ ယမကသာလာနမန္တရေ ဝိသာခပုဏ္ဏမဒိဝသေ ပစ္စူသသမယေ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗုတေ, ဘဂဝတိ လောကနာထေ ဘဂဝတော ပရိနိဗ္ဗာနေ သန္နိပတိတာနံ သတ္တန္နံ ဘိက္ခုသတသဟဿာနံ သံဃတ္ထေရော အာယသ္မာ မဟာကဿပေါ သတ္တာဟပရိနိဗ္ဗုတေ ဘဂဝတိ သုဘဒ္ဒေန ဝုဍ္ဎပဗ္ဗဇိတေန ‘‘အလံ, အာဝုသော, မာ သောစိတ္ထ, မာ ပရိဒေဝိတ္ထ, သုမုတ္တာ မယံ တေန မဟာသမဏေန, ဥပဒ္ဒုတာ စ ဟောမ ‘ဣဒံ ဝေါ ကပ္ပတိ ဣဒံ ဝေါ န ကပ္ပတီ’တိ, ဣဒါနိ ပန မယံ ယံ ဣစ္ဆိဿာမ တံ ကရိဿာမ, ယံ န ဣစ္ဆိဿာမ န တံ ကရိဿာမာ’’တိ (စူဠဝ. ၄၃၇; ဒီ. နိ. ၂.၂၃၂) ဝုတ္တဝစနမနုဿရန္တော ‘‘ဌာနံ ခေါ ပနေတံ ဝိဇ္ဇတိ ယံ ပါပဘိက္ခူ ‘အတီတသတ္ထုကံ ပါဝစန’န္တိ မညမာနာ ပက္ခံ လဘိတွာ န စိရဿေဝ သဒ္ဓမ္မံ အန္တရဓာပေယျုံ. ယာဝ စ ဓမ္မဝိနယော တိဋ္ဌတိ, တာဝ အနတီတသတ္ထုကမေဝ ပါဝစနံ ဟောတိ. ယထာဟ ဘဂဝါ –

आणि ही पहिली संगीती सर्व सूत्रांच्या निदानामध्ये (प्रस्तावनेत) कौशल्य प्राप्त होण्यासाठी सुरुवातीपासून याप्रमाणे समजून घ्यावी. मी याचा विस्तार करतो. धम्मचक्रप्रवर्तनापासून सुरुवात करून सुभद्द परिव्राजकाच्या दीक्षेपर्यंत बुद्धकृत्ये पूर्ण झाल्यावर, कुसिनारा येथील मल्लांच्या उपवर्तन नावाच्या शालवनात, दोन शालवृक्षांच्या मध्ये, वैशाख पौर्णिमेच्या दिवशी, पहाटेच्या वेळी, अनुपधिशेष निर्वाणधातूने लोकनाथ भगवान परिनिर्वाण पावले असता, भगवंतांच्या परिनिर्वाणानंतर (धातू-विभाजनाच्या दिवशी) एकत्र आलेल्या सात लाख भिक्खूंपैकी, संघस्थेवर आयुष्यमान महाकस्सप यांनी, भगवंतांच्या परिनिर्वाणानंतर सातव्या दिवशी, सुभद्द नावाच्या वृद्धपणी प्रव्रजित झालेल्याने म्हटलेले हे वचन आठवले: 'बस करा, बंधूंनो! शोक करू नका, विलाप करू नका. आपण त्या महाश्रमणापासून चांगल्या प्रकारे मुक्त झालो आहोत. 'हे तुम्हांला योग्य आहे, हे तुम्हांला अयोग्य आहे' असे सांगून त्यांनी आपल्याला त्रास दिला होता. आता मात्र आपण जे इच्छू ते करू, आणि जे इच्छिणार नाही ते करणार नाही.' या वचनाचे स्मरण करत, आणि अशा प्रकारच्या भिक्खूंच्या महासंघाची पुन्हा दुर्लभता लक्षात घेऊन, 'ज्या कारणाने पापी भिक्खू 'आपला शास्ता आता निघून गेला आहे' असे मानून, स्वतःचा गट तयार करून लवकरच सद्धम्माचा लोप करतील, अशी शक्यता नक्कीच आहे. आणि जोपर्यंत धम्म आणि विनय टिकून आहे, तोपर्यंत शास्ता निघून गेलेला नाही असेच हे प्रवचन (बुद्धवचन) असते.' जसे भगवंतांनी म्हटले आहे -

---

‘‘ယော [Pg.77] ဝေါ, အာနန္ဒ, မယာ ဓမ္မော စ ဝိနယော စ ဒေသိတော ပညတ္တော, သော ဝေါ မမစ္စယေန သတ္ထာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၂၁၆).

"हे आनंदा, मी जो धम्म आणि विनय तुम्हांला उपदेशिला आहे व प्रज्ञप्त केला आहे, माझ्या पश्चात तोच तुमचा शास्ता (गुरू) असेल."

---

‘‘ယံနူနာဟံ ဓမ္မဉ္စ ဝိနယဉ္စ သင်္ဂါယေယျံ, ယထယိဒံ သာသနံ အဒ္ဓနိယံ အဿ စိရဋ္ဌိတိကံ’’.

"मी धम्म आणि विनयाची संगीती का करू नये, जेणेकरून हे शासन दीर्घकाळ टिकणारे आणि चिरस्थायी होईल?"

---

ယဉ္စာဟံ ဘဂဝတာ –

"आणि मला भगवंतांनी -"

---

‘‘ဓာရေဿသိ ပန မေ တွံ, ကဿပ, သာဏာနိ ပံသုကူလာနိ နိဗ္ဗသနာနီ’’တိ ဝတွာ စီဝရေ သာဓာရဏပရိဘောဂေန စေဝ –

"हे कस्सपा, तू माझी तागाची, जीर्ण झालेली पांसुकूल चीवरे परिधान करशील का? असे म्हणून चीवराच्या सामायिक वापराने सन्मानित केले होते, तसेच -"

---

‘‘အဟံ, ဘိက္ခဝေ, ယာဝဒေ အာကင်္ခါမိ ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟိ…ပေ… ပဌမံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရာမိ, ကဿပေါပိ, ဘိက္ခဝေ, ယာဝဒေဝ အာကင်္ခတိ ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟိ…ပေ… ပဌမံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတီ’’တိ –

"भिक्खूंनो, मी जितकी इच्छा करतो, तितका काळ कामांपासून अलिप्त राहून... पहिल्या ध्यानाचा लाभ घेऊन विहरतो. भिक्खूंनो, कस्सप देखील जितकी इच्छा करतो, तितका काळ कामांपासून अलिप्त राहून... पहिल्या ध्यानाचा लाभ घेऊन विहरतो -"

---

ဧဝမာဒိနာ နယေန နဝါနုပုဗ္ဗဝိဟာရဆဠဘိညာပ္ပဘေဒေ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မေ အတ္တနာ သမသမဋ္ဌပနေန စ အနုဂ္ဂဟိတော, တဿ မေ ကိမညံ အာဏဏျံ ဘဝိဿတိ? ‘‘နနု မံ ဘဂဝါ ရာဇာ ဝိယ သကကဝစဣဿရိယာနုပ္ပဒါနေန အတ္တနော ကုလဝံသပ္ပတိဋ္ဌာပကံ ပုတ္တံ ‘သဒ္ဓမ္မဝံသပ္ပတိဋ္ဌာပကော မေ အယံ ဘဝိဿတီ’တိ မန္တွာ ဣမိနာ အသာဓာရဏေန အနုဂ္ဂဟေန အနုဂ္ဂဟေသီ’’တိ စိန္တယန္တော ဓမ္မဝိနယသင်္ဂါယနတ္ထံ ဘိက္ခူနံ ဥဿာဟံ ဇနေသိ? ယထာဟ –

"या आणि अशा इतर मार्गांनी, नऊ अनुपूर्वविहार आणि सहा अभिज्ञांच्या प्रकारांसारख्या उत्तरमनुष्यधम्मामध्ये स्वतःच्या बरोबरीचे स्थान देऊन भगवंतांनी मला अनुग्रहित केले आहे. अशा माझ्यासाठी (या संगीतीशिवाय) ऋणमुक्त होण्याचा दुसरा कोणता मार्ग असेल? 'ज्याप्रमाणे एखादा राजा आपले स्वतःचे चिलखत आणि ऐश्वर्य देऊन आपल्या कुळवंशाची प्रतिष्ठापना करणाऱ्या पुत्राला अनुग्रहित करतो, त्याप्रमाणे भगवंतांनी "हा माझा कस्सप सद्धम्मवंशाची प्रतिष्ठापना करणारा होईल" असा विचार करून मला या असाधारण अनुग्रहाने अनुग्रहित केले आहे,' असा विचार करत त्यांनी धम्म आणि विनयाच्या संगीतीसाठी भिक्खूंमध्ये उत्साह निर्माण केला. जसे त्यांनी म्हटले आहे -"

---

‘‘အထ ခေါ အာယသ္မာ မဟာကဿပေါ ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ – ဧကမိဒါဟံ, အာဝုသော, သမယံ ပါဝါယ ကုသိနာရံ အဒ္ဓါနမဂ္ဂပ္ပဋိပန္နော မဟတာ ဘိက္ခုသံဃေန သဒ္ဓိံ ပဉ္စမတ္တေဟိ ဘိက္ခုသတေဟီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၂၃၁; စူဠဝ. ၄၃၇) သဗ္ဗံ သုဘဒ္ဒကဏ္ဍံ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗံ.

"तेव्हा आयुष्यमान महाकस्सपांनी भिक्खूंना संबोधित केले - 'बंधूंनो, एकदा मी पावा येथून कुसिनाराला जाणाऱ्या मार्गावर पाचशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खूसंघासह चाललो होतो...' याप्रमाणे संपूर्ण सुभद्द-कांड सविस्तरपणे जाणावे."

---

တတော ပရံ အာဟ –

त्यानंतर ते म्हणाले -

---

‘‘ဟန္ဒ မယံ, အာဝုသော, ဓမ္မဉ္စ ဝိနယဉ္စ သင်္ဂါယေယျာမ, ပုရေ အဓမ္မော ဒိပ္ပတိ, ဓမ္မော ပဋိဗာဟိယျတိ, အဝိနယော ဒိပ္ပတိ, ဝိနယော ပဋိဗာဟိယျတိ, ပုရေ အဓမ္မဝါဒိနော ဗလဝန္တော ဟောန္တိ, ဓမ္မဝါဒိနော ဒုဗ္ဗလာ ဟောန္တိ, အဝိနယဝါဒိနော ဗလဝန္တော ဟောန္တိ, ဝိနယဝါဒိနော ဒုဗ္ဗလာ ဟောန္တီ’’တိ (စူဠဝ. ၄၃၇).

"चला बंधूंनो, आपण धम्म आणि विनयाची संगीती करू या. अधम्म प्रबळ होण्यापूर्वी आणि धम्म मागे पडण्यापूर्वी, अविनय प्रबळ होण्यापूर्वी आणि विनय मागे पडण्यापूर्वी; अधम्मवादी बलवान होण्यापूर्वी आणि धम्मवादी दुर्बळ होण्यापूर्वी; अविनयवादी बलवान होण्यापूर्वी आणि विनयवादी दुर्बळ होण्यापूर्वी आपण हे केले पाहिजे."

---

ဘိက္ခူ [Pg.78] အာဟံသု ‘‘တေန ဟိ, ဘန္တေ, ထေရော ဘိက္ခူ ဥစ္စိနတူ’’တိ. ထေရော သကလနဝင်္ဂသတ္ထုသာသနပရိယတ္တိဓရေ ပုထုဇ္ဇနသောတာပန္နသကဒါဂါမိအနာဂါမိသုက္ခဝိပဿကခီဏာသဝဘိက္ခူ အနေကသတေ အနေကသဟဿေ စ ဝဇ္ဇေတွာ တိပိဋကသဗ္ဗပရိယတ္တိပ္ပဘေဒဓရေ ပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တေ မဟာနုဘာဝေ ယေဘုယျေန ဘဂဝတာ ဧတဒဂ္ဂံ အာရောပိတေ တေဝိဇ္ဇာဒိဘေဒေ ခီဏာသဝဘိက္ခူယေဝ ဧကူနပဉ္စသတေ ပရိဂ္ဂဟေသိ. ယေ သန္ဓာယ ဣဒံ ဝုတ္တံ ‘‘အထ ခေါ အာယသ္မာ မဟာကဿပေါ ဧကေနူနပဉ္စအရဟန္တသတာနိ ဥစ္စိနီ’’တိ (စူဠဝ. ၄၃၇).

भिक्खूंनी म्हटले, "तर मग, भंते, स्थविरांनी भिक्खूंची निवड करावी." स्थविरांनी संपूर्ण नऊ अंगांच्या बुद्धशासनाच्या परियत्तीचे धारण करणाऱ्या, अनेक शेकडो आणि हजारो पृथग्जन, स्रोतापन्न, सकृदागामी, अनागामी आणि शुष्कविपश्यक अर्हत भिक्खूंना वगळून, त्रिपिटकाच्या सर्व परियत्तीच्या प्रकारांचे धारण करणाऱ्या, प्रतिसंभिदा प्राप्त, महानुभाव आणि बहुतांश भगवंतांनी एतदग्र (सर्वोच्च) पदावर नियुक्त केलेल्या, त्रिविद्या इत्यादी प्रकारांनी युक्त अशा केवळ अर्हत भिक्खूंमधूनच चारशे नव्व्याण्णव (एक कमी पाचशे) भिक्खूंची निवड केली. ज्यांना उद्देशून हे म्हटले गेले आहे: "तेव्हा आयुष्यमान महाकस्सपांनी एक कमी पाचशे अर्हतांची निवड केली."

---

ကိဿ ပန ထေရော ဧကေနူနမကာသီတိ? အာယသ္မတော အာနန္ဒတ္ထေရဿ ဩကာသကရဏတ္ထံ. တေန ဟာယသ္မတာ သဟာပိ ဝိနာပိ န သက္ကာ ဓမ္မသင်္ဂီတိ ကာတုံ. သော ဟာယသ္မာ သေခေါ သကရဏီယော, တသ္မာ သဟ န သက္ကာ, ယသ္မာ ပနဿ ကိဉ္စိ ဒသဗလဒေသိတံ သုတ္တဂေယျာဒိကံ ဘဂဝတော အသမ္မုခါ ပဋိဂ္ဂဟိတံ နာမ နတ္ထိ, တသ္မာ ဝိနာပိ န သက္ကာ. ယဒိ ဧဝံ သေခေါပိ သမာနော ဓမ္မသင်္ဂီတိယာ ဗဟူကာရတ္တာ ထေရေန ဥစ္စိနိတဗ္ဗော အဿ, အထ ကသ္မာ န ဥစ္စိနိတောတိ? ပရူပဝါဒဝိဝဇ္ဇနတော. ထေရော ဟိ အာယသ္မန္တေ အာနန္ဒေ အတိဝိယ ဝိဿတ္ထော အဟောသိ. တထာ ဟိ နံ သိရသ္မိံ ပလိတေသု ဇာတေသုပိ ‘‘န ဝါယံ ကုမာရကော မတ္တမညာသီ’’တိ (သံ. နိ. ၂.၁၅၄) ကုမာရကဝါဒေန ဩဝဒတိ. သကျကုလပ္ပသုတော စာယံ အာယသ္မာ တထာဂတဿ ဘာတာ စူဠပိတု ပုတ္တော, တတြ ဘိက္ခူ ဆန္ဒာဂမနံ ဝိယ မညမာနာ ‘‘ဗဟူ အသေခပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တေ ဘိက္ခူ ဌပေတွာ အာနန္ဒံ သေခပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တံ ထေရော ဥစ္စိနီ’’တိ ဥပဝဒေယျုံ. တံ ပရူပဝါဒံ ပရိဝိဝဇ္ဇေန္တော ‘‘အာနန္ဒံ ဝိနာ သင်္ဂီတိ န သက္ကာ ကာတုံ, ဘိက္ခူနံယေဝ အနုမတိယာ ဂဟေဿာမီ’’တိ န ဥစ္စိနိ.

पण स्थविरांनी एक कमी (४९९) का केले? आयुष्यमान आनंद स्थविरांसाठी जागा ठेवण्यासाठी. कारण त्या आयुष्यमानांच्या सोबत किंवा त्यांच्याशिवाय धम्मसंगीती करणे शक्य नव्हते. ते आयुष्यमान 'शैक्ष' (अजून अर्हत न झालेले) होते आणि त्यांचे कर्तव्य शिल्लक होते, म्हणून त्यांच्यासह (सुरुवातीलाच निवडणे) शक्य नव्हते. परंतु, दशबलांनी (बुद्धांनी) उपदेशिलेले सूत्र, गेय इत्यादी असे कोणतेही वचन नव्हते जे त्यांनी भगवंतांच्या सन्मुख ग्रहण केले नव्हते, म्हणून त्यांच्याशिवाय संगीती करणे शक्य नव्हते. जर असे होते, तर शैक्ष असूनही धम्मसंगीतीसाठी अत्यंत उपकारक असल्यामुळे स्थविरांनी त्यांची निवड करायला हवी होती, मग त्यांची निवड का केली नाही? लोकांच्या अपवादापासून (निंदेपासून) वाचण्यासाठी. कारण स्थविरांचा आयुष्यमान आनंदांवर अत्यंत विश्वास होता. म्हणूनच, त्यांच्या डोक्यावर पांढरे केस आलेले असतानाही, 'हा तरुण मुलगा अजूनही मर्यादा जाणत नाही' अशा शब्दांत ते त्यांना उपदेश करत असत. आणि हे आयुष्यमान शाक्य कुळात जन्मलेले, तथागतांचे बंधू आणि चुलत भाऊ होते. अशा स्थितीत, भिक्खू पक्षपाताचा संशय घेऊन अशी निंदा करू शकले असते की, 'अनेक अशैक्ष (अर्हत) आणि प्रतिसंभिदा प्राप्त भिक्खूंना सोडून स्थविरांनी शैक्ष व प्रतिसंभिदा प्राप्त आनंदांची निवड केली.' तो लोकापवाद टाळण्यासाठी, 'आनंदांशिवाय संगीती करणे शक्य नाही, परंतु मी भिक्खूंच्या संमतीनेच त्यांना समाविष्ट करेन,' असा विचार करून त्यांनी स्वतः त्यांची निवड केली नाही.

---

အထ သယမေဝ ဘိက္ခူ အာနန္ဒဿတ္ထာယ ထေရံ ယာစိံသု. ယထာဟ –

त्यानंतर भिक्खूंनी स्वतःहूनच आनंद स्थविरांच्यासाठी स्थविरांना विनंती केली. जसे त्यांनी म्हटले आहे -

---

‘‘ဘိက္ခူ အာယသ္မန္တံ မဟာကဿပံ ဧတဒဝေါစုံ – ‘အယံ, ဘန္တေ, အာယသ္မာ အာနန္ဒော ကိဉ္စာပိ သေခေါ, အဘဗ္ဗော ဆန္ဒာ ဒေါသာ မောဟာ ဘယာ အဂတိံ ဂန္တုံ, ဗဟု စာနေန ဘဂဝတော သန္တိကေ ဓမ္မော စ ဝိနယော စ ပရိယတ္တော, တေန ဟိ, ဘန္တေ, ထေရော [Pg.79] အာယသ္မန္တမ္ပိ အာနန္ဒံ ဥစ္စိနတူ’တိ. အထ ခေါ အာယသ္မာ မဟာကဿပေါ အာယသ္မန္တမ္ပိ အာနန္ဒံ ဥစ္စိနီ’’တိ (စူဠဝ. ၄၃၇).

भिक्खूंनी आयुष्यमान महाकस्सपांना असे म्हटले— "भंते, हे आयुष्यमान आनंद जरी अजून 'सेख' (शैक्ष - पूर्णत्व न पावलेले) असले, तरी ते राग, द्वेष, मोह आणि भय यांच्या प्रभावाखाली येऊन चुकीच्या मार्गाने (अगतिला) जाण्यास असमर्थ आहेत. तसेच त्यांनी भगवंतांच्या सन्निध राहून विपुल धर्म आणि विनय यांचे अध्ययन केले आहे. म्हणूनच, भंते, थेरांनी आयुष्यमान आनंदांचीही निवड करावी." त्यानंतर आयुष्यमान महाकस्सपांनी आयुष्यमान आनंदांची निवड केली.

---

ဧဝံ ဘိက္ခူနံ အနုမတိယာ ဥစ္စိနိတေန တေနာယသ္မတာ သဒ္ဓိံ ပဉ္စထေရသတာနိ အဟေသုံ.

अशा प्रकारे भिक्खूंच्या संमतीने निवडलेल्या त्या आयुष्यमानांसह (आनंदांसह) एकूण पाचशे थेर झाले.

---

အထ ခေါ ထေရာနံ ဘိက္ခူနံ ဧတဒဟောသိ – ‘‘ကတ္ထ နု ခေါ မယံ ဓမ္မဉ္စ ဝိနယဉ္စ သင်္ဂါယေယျာမာ’’တိ. အထ ခေါ ထေရာနံ ဘိက္ခူနံ ဧတဒဟောသိ ‘‘ရာဇဂဟံ ခေါ မဟာဂေါစရံ ပဟူတသေနာသနံ, ယံနူန မယံ ရာဇဂဟေ ဝဿံ ဝသန္တာ ဓမ္မဉ္စ ဝိနယဉ္စ သင်္ဂါယေယျာမ, နညေ ဘိက္ခူ ရာဇဂဟေ ဝဿံ ဥပဂစ္ဆေယျု’’န္တိ. ကသ္မာ ပန နေသံ ဧတဒဟောသိ? ဣဒံ အမှာကံ ထာဝရကမ္မံ, ကောစိ ဝိသဘာဂပုဂ္ဂလော သံဃမဇ္ဈံ ပဝိသိတွာ ဥက္ကောဋေယျာတိ. အထာယသ္မာ မဟာကဿပေါ ဉတ္တိဒုတိယေန ကမ္မေန သာဝေသိ. တံ သင်္ဂီတိက္ခန္ဓကေ (စူဠဝ. ၄၃၇) ဝုတ္တနယေနေဝ ဉာတဗ္ဗံ.

त्यानंतर थेर भिक्खूंच्या मनात असा विचार आला— "आम्ही धर्म आणि विनय यांचे संगायन (संगीती) कोठे करावी?" त्यानंतर थेर भिक्खूंच्या मनात विचार आला— "राजगृह हे मोठे भिक्षाटन क्षेत्र असून तेथे पुरेशी निवासस्थाने (सेनासने) आहेत. तर मग आम्ही राजगृहात वर्षावास घालवत धर्म आणि विनय यांचे संगायन करावे आणि इतर कोणत्याही भिक्खूंनी राजगृहात वर्षावास करू नये." पण त्यांच्या मनात असा विचार का आला? "हे आमचे अत्यंत महत्त्वाचे कार्य आहे, कोणी विरोधी विचारसरणीचा व्यक्ती संघामध्ये प्रवेश करून यात विघ्न आणू नये" म्हणून. त्यानंतर आयुष्यमान महाकस्सपांनी 'ज्ञप्ति-द्वितीय' कर्माद्वारे संघाला सूचित केले. ते संगीतिखंधकात (चुळवग्ग) सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावे.

---

အထ တထာဂတဿ ပရိနိဗ္ဗာနတော သတ္တသု သာဓုကီဠနဒိဝသေသု သတ္တသု စ ဓာတုပူဇာဒိဝသေသု ဝီတိဝတ္တေသု ‘‘အဍ္ဎမာသော အတိက္ကန္တော, ဣဒါနိ ဂိမှာနံ ဒိယဍ္ဎော မာသော သေသော, ဥပကဋ္ဌာ ဝဿူပနာယိကာ’’တိ မန္တွာ မဟာကဿပတ္ထေရော ‘‘ရာဇဂဟံ, အာဝုသော, ဂစ္ဆာမာ’’တိ ဥပဍ္ဎံ ဘိက္ခုသံဃံ ဂဟေတွာ ဧကံ မဂ္ဂံ ဂတော. အနုရုဒ္ဓတ္ထေရောပိ ဥပဍ္ဎံ ဂဟေတွာ ဧကံ မဂ္ဂံ ဂတော, အာနန္ဒတ္ထေရော ပန ဘဂဝတော ပတ္တစီဝရံ ဂဟေတွာ ဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော သာဝတ္ထိံ ဂန္တွာ ရာဇဂဟံ ဂန္တုကာမော ယေန သာဝတ္ထိ, တေန စာရိကံ ပက္ကာမိ. အာနန္ဒတ္ထေရေန ဂတဂတဋ္ဌာနေ မဟာပရိဒေဝေါ အဟောသိ, ‘‘ဘန္တေ အာနန္ဒ, ကုဟိံ သတ္ထာရံ ဌပေတွာ အာဂတောသီ’’တိ? အနုပုဗ္ဗေန သာဝတ္ထိံ အနုပ္ပတ္တေ ထေရေ ဘဂဝတော ပရိနိဗ္ဗာနသမယေ ဝိယ မဟာပရိဒေဝေါ အဟောသိ.

त्यानंतर तथागतांच्या परिनिर्वाणानंतर सात दिवसांचे अंत्यसंस्कार विधी आणि सात दिवसांचे धातू-पूजा विधी व्यतीत झाल्यावर, "अर्धा महिना निघून गेला आहे, आता उन्हाळ्याचा दीड महिना शिल्लक आहे आणि वर्षावास जवळ आला आहे," असा विचार करून महाकस्सप थेरांनी "मित्रांनो, आपण राजगृहाला जाऊ या," असे सांगून अर्ध्या भिक्खू संघाला सोबत घेऊन एका मार्गाने प्रयाण केले. अनुरुद्ध थेरांनीही अर्ध्या संघाला सोबत घेऊन एका मार्गाने प्रयाण केले. परंतु आनंद थेरांनी भगवंतांचे पात्र व चीवर घेतले आणि भिक्खू संघासह श्रावस्तीला जाऊन, पुढे राजगृहाला जाण्याच्या इच्छेने श्रावस्तीच्या दिशेने चारिका सुरू केली. आनंद थेर ज्या ज्या ठिकाणी गेले, तेथे लोकांनी मोठा शोक केला— "भंते आनंद, शास्त्यांना कोठे सोडून आपण आलात?" क्रमाने थेर श्रावस्तीला पोहोचले तेव्हा भगवंतांच्या परिनिर्वाणाच्या वेळच्या सारखाच मोठा शोक झाला.

---

တတြ သုဒံ အာယသ္မာ အာနန္ဒော အနိစ္စတာဒိပဋိသံယုတ္တာယ ဓမ္မိယာ ကထာယ တံ မဟာဇနံ သညာပေတွာ ဇေတဝနံ ပဝိသိတွာ ဒသဗလေန ဝသိတဂန္ဓကုဋိယာ ဒွါရံ ဝိဝရိတွာ မဉ္စပီဌံ နီဟရိတွာ ပပ္ဖောဋေတွာ ဂန္ဓကုဋိံ သမ္မဇ္ဇိတွာ မိလာတမာလာကစဝရံ ဆဍ္ဍေတွာ မဉ္စပီဌံ အတိဟရိတွာ ပုန ယထာဌာနေ ဌပေတွာ ဘဂဝတော ဌိတကာလေ ကရဏီယံ ဝတ္တံ သဗ္ဗမကာသိ. အထ [Pg.80] ထေရော ဘဂဝတော ပရိနိဗ္ဗာနတော ပဘုတိ ဌာနနိသဇ္ဇဗဟုလတ္တာ ဥဿန္နဓာတုကံ ကာယံ သမဿာသေတုံ ဒုတိယဒိဝသေ ခီရဝိရေစနံ ပိဝိတွာ ဝိဟာရေယေဝ နိသီဒိ, ယံ သန္ဓာယ သုဘေန မာဏဝေန ပဟိတံ မာဏဝကံ ဧတဒဝေါစ –

तेथे आयुष्यमान आनंदांनी अनित्यतेशी संबंधित धर्मोपदेशाने त्या जनसमुदायाची समजूत काढली. त्यानंतर जेतवनात प्रवेश करून त्यांनी दशबलांनी (भगवंतांनी) वास्तव्य केलेल्या गंधकुटीचे दार उघडले, पलंग व आसने बाहेर काढून ती झाडून-झटकली, गंधकुटी झाडून स्वच्छ केली, सुकलेली फुले व कचरा दूर केला आणि पलंग व आसने पुन्हा आत आणून पूर्ववत जागी ठेवून भगवंत हयात असताना करायची ती सर्व दैनंदिन कर्तव्ये केली. त्यानंतर, भगवंतांच्या परिनिर्वाणापासून सतत उभे राहिल्याने व बसून राहिल्याने थकलेल्या शरीराला विश्रांती देण्यासाठी थेरांनी दुसऱ्या दिवशी दुधासोबत घेतलेले रेचक औषध पिऊन विहारातच विश्रांती घेतली. याच संदर्भात, सुभ माणवकाने (तरुणाने) पाठवलेल्या सेवकाला त्यांनी असे म्हटले—

---

‘‘အကာလော ခေါ, မာဏဝက, အတ္ထိ မေ အဇ္ဇ ဘေသဇ္ဇမတ္တာ ပီတာ, အပ္ပေဝ နာမ သွေပိ ဥပသင်္ကမေယျာမာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၄၄၇).

"हे माणवका, आज वेळ योग्य नाही. आज मी औषध घेतले आहे. कदाचित उद्या आम्ही येऊ शकू."

---

ဒုတိယဒိဝသေ စေတကတ္ထေရေန ပစ္ဆာသမဏေန ဂန္တွာ သုဘေန မာဏဝေန ပုဋ္ဌော ဒီဃနိကာယေ သုဘသုတ္တံ နာမ ဒသမံ သုတ္တမဘာသိ.

दुसऱ्या दिवशी चेतक थेर या आपल्या अनुचर भिक्खूसोबत जाऊन, सुभ माणवकाने विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे देत त्यांनी दीघनिकाय मधील 'सुभसुत्त' नावाच्या दहाव्या सुत्ताचा उपदेश केला.

---

အထ ခေါ ထေရော ဇေတဝနေ ဝိဟာရေ ခဏ္ဍဖုလ္လပ္ပဋိသင်္ခရဏံ ကာရာပေတွာ ဥပကဋ္ဌာယ ဝဿူပနာယိကာယ ရာဇဂဟံ ဂတော. တထာ မဟာကဿပတ္ထေရော အနုရုဒ္ဓတ္ထေရော စ သဗ္ဗံ ဘိက္ခုသံဃံ ဂဟေတွာ ရာဇဂဟမေဝ ဂတာ.

त्यानंतर थेरांनी जेतवन विहारातील पडझड व दुरुस्तीची कामे करून घेतली आणि वर्षावास जवळ आल्यावर ते राजगृहाला गेले. त्याचप्रमाणे महाकस्सप थेर आणि अनुरुद्ध थेर देखील सर्व भिक्खू संघाला सोबत घेऊन राजगृहालाच गेले.

---

တေန ခေါ ပန သမယေန ရာဇဂဟေ အဋ္ဌာရသ မဟာဝိဟာရာ ဟောန္တိ. တေ သဗ္ဗေပိ ဆဍ္ဍိတပတိတဥက္လာပါ အဟေသုံ. ဘဂဝတော ဟိ ပရိနိဗ္ဗာနေ သဗ္ဗေ ဘိက္ခူ အတ္တနော အတ္တနော ပတ္တစီဝရံ ဂဟေတွာ ဝိဟာရေ စ ပရိဝေဏေ စ ဆဍ္ဍေတွာ အဂမံသု. တတ္ထ ထေရာ ဘဂဝတော ဝစနပူဇနတ္ထံ တိတ္ထိယဝါဒပရိမောစနတ္ထဉ္စ ‘‘ပဌမံ မာသံ ခဏ္ဍဖုလ္လပ္ပဋိသင်္ခရဏံ ကရောမာ’’တိ စိန္တေသုံ. တိတ္ထိယာ ဟိ ဝဒေယျုံ ‘‘သမဏဿ ဂေါတမဿ သာဝကာ သတ္ထရိ ဌိတေယေဝ ဝိဟာရေ ပဋိဇဂ္ဂိံသု, ပရိနိဗ္ဗုတေ ဆဍ္ဍေသု’’န္တိ. တေသံ ဝါဒပရိမောစနတ္ထဉ္စ စိန္တေသုန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

त्या वेळी राजगृहात अठरा मोठे विहार होते. ते सर्व दुर्लक्षित, पडझड झालेले आणि अस्वच्छ झाले होते. कारण भगवंतांच्या परिनिर्वाणानंतर सर्व भिक्खू आपले पात्र व चीवर घेऊन विहार आणि परिसर सोडून निघून गेले होते. तेथे थेरांनी भगवंतांच्या वचनाचा आदर करण्यासाठी आणि इतर पंथीयांच्या (तीर्थिकांच्या) टीकेपासून वाचण्यासाठी "पहिल्या महिन्यात आपण पडझड व दुरुस्तीची कामे करू या," असा विचार केला. कारण तीर्थिक असे म्हणू शकले असते की— "श्रमण गोतमांचे श्रावक त्यांचे शास्ते हयात असेपर्यंतच विहारांची काळजी घेत होते, त्यांच्या परिनिर्वाणानंतर त्यांनी ते सोडून दिले." त्यांच्या या टीकेपासून वाचण्यासाठी त्यांनी असा विचार केला, असे म्हटले आहे. तसेच हे देखील म्हटले आहे—

---

‘‘အထ ခေါ ထေရာနံ ဘိက္ခူနံ ဧတဒဟောသိ – ဘဂဝတာ ခေါ, အာဝုသော, ခဏ္ဍဖုလ္လပ္ပဋိသင်္ခရဏံ ဝဏ္ဏိတံ, ဟန္ဒ မယံ, အာဝုသော, ပဌမံ မာသံ ခဏ္ဍဖုလ္လပ္ပဋိသင်္ခရဏံ ကရောမ, မဇ္ဈိမံ မာသံ သန္နိပတိတွာ ဓမ္မဉ္စ ဝိနယဉ္စ သင်္ဂါယိဿာမာ’’တိ (စူဠဝ. ၄၃၈).

"त्यानंतर थेर भिक्खूंच्या मनात असा विचार आला— 'मित्रांनो, भगवंतांनी विहारांच्या पडझडीची दुरुस्ती करण्याच्या कामाची प्रशंसा केली आहे. चला तर मित्रांनो, आपण पहिल्या महिन्यात पडझड व दुरुस्तीची कामे करू या आणि दुसऱ्या महिन्यात एकत्र येऊन धर्म आणि विनय यांचे संगायन करू या.'"

---

တေ ဒုတိယဒိဝသေ ဂန္တွာ ရာဇဒွါရေ အဋ္ဌံသု. အဇာတသတ္တု ရာဇာ အာဂန္တွာ ဝန္ဒိတွာ ‘‘အဟံ, ဘန္တေ, ကိံ ကရောမိ, ကေနတ္ထော’’တိ ပဝါရေသိ. ထေရာ အဋ္ဌာရသမဟာဝိဟာရပ္ပဋိသင်္ခရဏတ္ထာယ ဟတ္ထကမ္မံ ပဋိဝေဒေသုံ. ‘‘သာဓု, ဘန္တေ’’တိ ရာဇာ ဟတ္ထကမ္မကာရကေ မနုဿေ အဒါသိ. ထေရာ ပဌမံ မာသံ သဗ္ဗဝိဟာရေ ပဋိသင်္ခရာပေသုံ.

ते दुसऱ्या दिवशी जाऊन राजवाड्याच्या दाराशी उभे राहिले. राजा अजातशत्रूने तेथे येऊन वंदन केले आणि विचारले— "भंते, मी काय करू? आपल्याला कशाची आवश्यकता आहे?" थेरांनी अठरा मोठ्या विहारांच्या दुरुस्तीसाठी कामगारांची आवश्यकता असल्याचे सांगितले. राजा "खूप चांगले, भंते" असे म्हणाला आणि त्याने कामगार उपलब्ध करून दिले. थेरांनी पहिल्या महिन्यात सर्व विहारांची दुरुस्ती करून घेतली.

---

အထ [Pg.81] ရညော အာရောစေသုံ – ‘‘နိဋ္ဌိတံ, မဟာရာဇ, ဝိဟာရပ္ပဋိသင်္ခရဏံ, ဣဒါနိ ဓမ္မဝိနယသင်္ဂဟံ ကရောမာ’’တိ. ‘‘သာဓု, ဘန္တေ, ဝိဿတ္ထာ ကရောထ, မယှံ အာဏာစက္ကံ, တုမှာကံ ဓမ္မစက္ကံ ဟောတု. အာဏာပေထ, ဘန္တေ, ကိံ ကရောမီ’’တိ? ‘‘ဓမ္မသင်္ဂဟံ ကရောန္တာနံ ဘိက္ခူနံ သန္နိသဇ္ဇဋ္ဌာနံ မဟာရာဇာ’’တိ. ‘‘ကတ္ထ ကရောမိ, ဘန္တေ’’တိ? ‘‘ဝေဘာရပဗ္ဗတပဿေ သတ္တပဏ္ဏိဂုဟာဒွါရေ ကာတုံ ယုတ္တံ မဟာရာဇာ’’တိ. ‘‘သာဓု, ဘန္တေ’’တိ ခေါ, ရာဇာ အဇာတသတ္တု, ဝိဿကမ္မုနာ နိမ္မိတသဒိသံ သုဝိဘတ္တဘိတ္တိထမ္ဘသောပါနံ နာနာဝိဓမာလာကမ္မလတာကမ္မဝိစိတြံ မဟာမဏ္ဍပံ ကာရာပေတွာ ဝိဝိဓကုသုမဒါမဩလမ္ဗကဝိနိဂ္ဂလန္တစာရုဝိတာနံ ရတနဝိစိတြမဏိကောဋ္ဋိမတလမိဝ စ နံ နာနာပုပ္ဖူပဟာရဝိစိတြံ သုပရိနိဋ္ဌိတဘူမိကမ္မံ ဗြဟ္မဝိမာနသဒိသံ အလင်္ကရိတွာ တသ္မိံ မဟာမဏ္ဍပေ ပဉ္စသတာနံ ဘိက္ခူနံ အနဂ္ဃာနိ ပဉ္စကပ္ပိယပစ္စတ္ထရဏသတာနိ ပညာပေတွာ ဒက္ခိဏဘာဂံ နိဿာယ ဥတ္တရာဘိမုခံ ထေရာသနံ, မဏ္ဍပမဇ္ဈေ ပုရတ္ထာဘိမုခံ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော အာသနာရဟံ ဓမ္မာသနံ ပညာပေတွာ ဒန္တခစိတံ စိတ္တဗီဇနိဉ္စေတ္ထ ဌပေတွာ ဘိက္ခုသံဃဿ အာရောစာပေသိ ‘‘နိဋ္ဌိတံ, ဘန္တေ, ကိစ္စ’’န္တိ.

त्यानंतर स्थविरांनी राजाला कळवले, "महाराज, विहाराची दुरुस्ती पूर्ण झाली आहे. आता आम्ही धम्म आणि विनयाची संगीती करू." राजा म्हणाला, "उत्तम, भंते! आपण निःशंकपणे ते करावे. माझे आज्ञाचक्र असो आणि आपले धम्मचक्र असो. भंते, आज्ञा द्यावी, मी काय करू?" स्थवीर म्हणाले, "महाराज, धम्मसंगीती करणाऱ्या भिक्खूंच्या एकत्र बसण्यासाठी योग्य जागा तयार करावी." राजाने विचारले, "भंते, मी ती कोठे तयार करू?" स्थवीर म्हणाले, "महाराज, वेभार पर्वताच्या कुशीत सप्तपर्णी गुहेच्या दाराशी ते करणे योग्य होईल." "उत्तम, भंते!" असे म्हणून राजा अजातशत्रूने विश्वकर्म्याने निर्माण केल्यासारखा, सुविभक्त भिंती, खांब आणि पायऱ्या असलेला, विविध प्रकारच्या पुष्पमाला आणि लतावेलींच्या नक्षीकामाने सुशोभित केलेला एक भव्य मंडप उभारला. विविध फुलांच्या माळा आणि लटकन यांनी सुशोभित केलेले सुंदर छत असलेला, रत्नांनी जडवलेल्या जमिनीसारखा आणि विविध फुलांच्या सजावटीने नटलेला, उत्तम प्रकारे तयार केलेल्या जमिनीचे काम असलेला, ब्रह्मविमानासारखा सुशोभित करून, त्या महामंडपात पाचशे भिक्खूंच्यासाठी अमूल्य अशी पाचशे कल्पिय आसने मांडली. दक्षिण दिशेचा आश्रय घेऊन उत्तरेकडे तोंड करून मुख्य स्थविरांचे आसन मांडले, आणि मंडपाच्या मध्यभागी पूर्वेकडे तोंड करून बुद्ध भगवंतांच्या योग्य असे धम्मासन मांडले. त्यावर हस्तिदंताने जडवलेला सुंदर पंखा ठेवून भिक्खू संघाला निरोप पाठवला की, "भंते, सर्व तयारी पूर्ण झाली आहे."

---

ဘိက္ခူ အာယသ္မန္တံ အာနန္ဒံ အာဟံသု ‘‘သွေ, အာဝုသော အာနန္ဒ, သံဃသန္နိပါတော, တွဉ္စ သေခေါ သကရဏီယော, တေန တေ န ယုတ္တံ သန္နိပါတံ ဂန္တုံ, အပ္ပမတ္တော ဟောဟီ’’တိ. အထ ခေါ အာယသ္မာ အာနန္ဒော ‘‘သွေ သန္နိပါတော, န ခေါ ပန မေတံ ပတိရူပံ, ယွာဟံ သေခေါ သမာနော သန္နိပါတံ ဂစ္ဆေယျ’’န္တိ ဗဟုဒေဝ ရတ္တိံ ကာယဂတာယ သတိယာ ဝီတိနာမေတွာ ရတ္တိယာ ပစ္စူသသမယေ စင်္ကမာ ဩရောဟိတွာ ဝိဟာရံ ပဝိသိတွာ ‘‘နိပဇ္ဇိဿာမီ’’တိ ကာယံ အာဝဇ္ဇေသိ. ဒွေ ပါဒါ ဘူမိတော မုတ္တာ, အပ္ပတ္တဉ္စ သီသံ ဗိမ္ဗောဟနံ, ဧတသ္မိံ အန္တရေ အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ စိတ္တံ ဝိမုစ္စိ. အယဉှိ အာယသ္မာ စင်္ကမေန ဗဟိ ဝီတိနာမေတွာ ဝိသေသံ နိဗ္ဗတ္တေတုံ အသက္ကောန္တော စိန္တေသိ ‘‘နနု မံ ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ – ‘ကတပုညောသိ တွံ, အာနန္ဒ, ပဓာနမနုယုဉ္ဇ, ခိပ္ပံ ဟောဟိသိ အနာသဝေါ’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၂၀၇). ဗုဒ္ဓါနဉ္စ ကထာဒေါသော နာမ နတ္ထိ, မမ ပန အစ္စာရဒ္ဓံ ဝီရိယံ, တေန မေ စိတ္တံ ဥဒ္ဓစ္စာယ သံဝတ္တတိ, ဟန္ဒာဟံ ဝီရိယသမတံ ယောဇေမီ’’တိ စင်္ကမာ ဩရောဟိတွာ ပါဒဓောဝနဋ္ဌာနေ ဌတွာ ပါဒေ ဓောဝိတွာ ဝိဟာရံ ပဝိသိတွာ မဉ္စကေ နိသီဒိတွာ ‘‘ထောကံ ဝိဿမိဿာမီ’’တိ ကာယံ မဉ္စကေ ဥပနာမေသိ. ဒွေ ပါဒါ [Pg.82] ဘူမိတော မုတ္တာ, သီသဉ္စ ဗိမ္ဗောဟနမသမ္ပတ္တံ, ဧတသ္မိံ အန္တရေ အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ စိတ္တံ ဝိမုစ္စိ. စတုဣရိယာပထဝိရဟိတံ ထေရဿ အရဟတ္တံ. တေန ‘‘ဣမသ္မိံ သာသနေ အနိသိန္နော အနိပန္နော အဋ္ဌိတော အစင်္ကမန္တော ကော ဘိက္ခု အရဟတ္တံ ပတ္တော’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘အာနန္ဒတ္ထေရော’’တိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ.

भिक्खूंनी आयुष्यमान आनंदांना म्हटले, "आयुष्यमान आनंद, उद्या संघाची सभा होणार आहे. आपण अजूनही 'सेख' (अपूर्ण-साधक) आहात, ज्यांचे कर्तव्य अजून शिल्लक आहे. त्यामुळे आपले या सभेत जाणे योग्य नाही. आपण अप्रमत्त राहावे." त्यानंतर आयुष्यमान आनंदांनी विचार केला, "उद्या सभा आहे, आणि मी सेख असताना या सभेत जाणे मला मुळीच शोभणारे नाही." त्यांनी रात्रीचा बराचसा वेळ कायगतासतीमध्ये घालवला. रात्रीच्या पहाटेच्या वेळी चंक्रमणावरून उतरून, विहारात प्रवेश करून, "मी आता झोपतो" असा विचार करून त्यांनी आपले शरीर झुकवले. दोन्ही पाय जमिनीपासून वर उचलले गेले होते आणि डोके अजून उशीला टेकले नव्हते, याच दरम्यान, कोणत्याही उपादानाशिवाय त्यांचे चित्त आसवांपासून मुक्त झाले. हे आयुष्यमान चंक्रमणात बाहेर वेळ घालवूनही विशेष ज्ञान प्राप्त करू न शकल्याने विचार करू लागले, "भगवंतांनी मला असे म्हटले नव्हते का - 'आनंद, तू पुण्यवान आहेस, तू ध्यानाचा अभ्यास कर, तू लवकरच अनासव होशील'? बुद्धांचे वचन कधीही असत्य असू शकत नाही. परंतु माझे वीर्य अतिशय तीव्र आहे, त्यामुळे माझे चित्त चंचलतेकडे वळत आहे. चला, मी आता वीर्याची समता साधतो." असे विचार करून चंक्रमणावरून उतरून, पाय धुण्याच्या ठिकाणी उभे राहून पाय धुवून, विहारात प्रवेश करून, पलंगावर बसून, "मी थोडी विश्रांती घेतो" असे म्हणून त्यांनी आपले शरीर पलंगावर आडवे केले. दोन्ही पाय जमिनीपासून वर उचलले गेले होते आणि डोके अजून उशीला टेकले नव्हते, याच दरम्यान, उपादानरहित होऊन त्यांचे चित्त आसवांपासून मुक्त झाले. स्थविरांचे हे अर्हतपद चारही इरियापथांपासून विरहित अवस्थेत प्राप्त झाले. म्हणूनच, "या शासनात न बसता, न झोपता, न उभे राहता आणि चंक्रमन न करता कोणता भिक्खू अर्हतपदाला प्राप्त झाला?" असे विचारल्यास, "स्थवीर आनंद" असे उत्तर देणे योग्य ठरते.

---

အထ ထေရာ ဘိက္ခူ ဒုတိယဒိဝသေ ဘတ္တကိစ္စံ ကတွာ ပတ္တစီဝရံ ပဋိသာမေတွာ ဓမ္မသဘာယံ သန္နိပတိတာ. အာနန္ဒတ္ထေရော ပန အတ္တနော အရဟတ္တပ္ပတ္တိံ ဉာပေတုကာမော ဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ န ဂတော. ဘိက္ခူ ယထာဝုဍ္ဎံ အတ္တနော အတ္တနော ပတ္တာသနေ နိသီဒန္တာ အာနန္ဒတ္ထေရဿ အာသနံ ဌပေတွာ နိသိန္နာ. တတ္ထ ကေဟိစိ ‘‘ဧတမာသနံ ကဿာ’’တိ ဝုတ္တေ အာနန္ဒဿာတိ. ‘‘အာနန္ဒော ပန ကုဟိံ ဂတော’’တိ. တသ္မိံ သမယေ ထေရော စိန္တေသိ ‘‘ဣဒါနိ မယှံ ဂမနကာလော’’တိ. တတော အတ္တနော အာနုဘာဝံ ဒဿေန္တော ပထဝိယံ နိမုဇ္ဇိတွာ အတ္တနော အာသနေယေဝ အတ္တာနံ ဒဿေသိ. အာကာသေနာဂန္တွာ နိသီဒီတိပိ ဧကေ.

त्यानंतर दुसऱ्या दिवशी स्थवीर भिक्खूंनी भोजनविधी आटोपून, पात्र व चीवर व्यवस्थित ठेवून धम्मसभेत एकत्र आले. परंतु स्थवीर आनंदांना स्वतःची अर्हतपदाची प्राप्ती इतरांना कळावी अशी इच्छा असल्याने ते भिक्खूंच्या सोबत गेले नाहीत. भिक्खू आपापल्या ज्येष्ठतेनुसार आपापल्या आसनांवर बसले आणि स्थवीर आनंदांचे आसन रिकामे ठेवून बसले. तेथे काहींनी विचारले, "हे आसन कोणाचे आहे?" तेव्हा उत्तर मिळाले, "आनंदांचे." "पण आनंद कोठे गेले आहेत?" त्या वेळी स्थविरांनी विचार केला, "आता माझी जाण्याची वेळ झाली आहे." त्यानंतर स्वतःचा प्रभाव दाखवण्यासाठी त्यांनी जमिनीत बुडी मारून थेट आपल्या आसनावरच स्वतःला प्रकट केले. काही आचार्यांच्या मते, ते आकाशातून उडत येऊन आसनावर बसले.

---

ဧဝံ နိသိန္နေ တသ္မိံ အာယသ္မန္တေ မဟာကဿပတ္ထေရော ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ, ‘‘အာဝုသော, ကိံ ပဌမံ သင်္ဂါယာမ ဓမ္မံ ဝါ ဝိနယံ ဝါ’’တိ? ဘိက္ခူ အာဟံသု, ‘‘ဘန္တေ မဟာကဿပ, ဝိနယောနာမဗုဒ္ဓသာသနဿ အာယု, ဝိနယေ ဌိတေ သာသနံ ဌိတံ ဟောတိ, တသ္မာ ပဌမံ ဝိနယံ သင်္ဂါယာမာ’’တိ. ‘‘ကံ ဓုရံ ကတွာ ဝိနယော သင်္ဂါယိတဗ္ဗော’’တိ? ‘‘အာယသ္မန္တံ ဥပါလိ’’န္တိ. ‘‘ကိံ အာနန္ဒော နပ္ပဟောတီ’’တိ? ‘‘နော နပ္ပဟောတိ, အပိစ ခေါ ပန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဓရမာနောယေဝ ဝိနယပရိယတ္တိံ နိဿာယ အာယသ္မန္တံ ဥပါလိံ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပေသိ – ‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဝိနယဓရာနံ ယဒိဒံ ဥပါလီ’’’တိ (အ. နိ. ၁.၂၂၈). တသ္မာ ဥပါလိတ္ထေရံ ပုစ္ဆိတွာ ဝိနယံ သင်္ဂါယာမာတိ. တတော ထေရော ဝိနယံ ပုစ္ဆနတ္ထာယ အတ္တနာဝ အတ္တာနံ သမ္မန္နိ. ဥပါလိတ္ထေရောပိ ဝိဿဇ္ဇနတ္ထာယ သမ္မန္နိ. တတြာယံ ပါဠိ –

ते असे बसल्यावर, आयुष्यमान महाकस्सप स्थविरांनी भिक्खूंना संबोधित केले, "आयुष्यमानहो, आपण आधी कशाची संगीती करावी - धम्माची की विनयाची?" भिक्खू म्हणाले, "भंते महाकस्सप, विनय हा बुद्धशासनाचा प्राण आहे. विनय टिकून राहिला तरच शासन टिकून राहते. त्यामुळे आपण आधी विनयाची संगीती करूया." "कोणाला प्रमुख करून विनयाची संगीती करावी?" "आयुष्यमान उपालींना." "काय, आनंद समर्थ नाहीत का?" "असे नाही की ते समर्थ नाहीत, ते नक्कीच समर्थ आहेत. परंतु सम्यक संबुद्धांनी हयात असतानाच विनयपिटकाच्या ज्ञानाच्या आधारे आयुष्यमान उपालींना एतदग्ग प्रदान केले होते की - 'भिक्खूंनो, माझ्या विनयधर भिक्खू श्रावकांमध्ये उपाली हा सर्वश्रेष्ठ आहे.' म्हणून स्थवीर उपालींना विचारून आपण विनयाची संगीती करूया." त्यानंतर स्थविरांनी विनय विचारण्यासाठी स्वतःचीच नियुक्ती केली. स्थवीर उपालींनीही उत्तरे देण्यासाठी स्वतःची नियुक्ती केली. या संदर्भातील पाळी खालीलप्रमाणे आहे -

---

အထ ခေါ အာယသ္မာ မဟာကဿပေါ သံဃံ ဉာပေသိ –

त्यानंतर आयुष्यमान महाकस्सपांनी संघाला सूचित केले -

---

‘‘သုဏာတု မေ, အာဝုသော, သံဃော, ယဒိ သံဃဿ ပတ္တကလ္လံ, အဟံ ဥပါလိံ ဝိနယံ ပုစ္ဆေယျ’’န္တိ.

"आयुष्यमानहो, संघाने माझे ऐकावे. जर संघाची संमती असेल, तर मी उपालींना विनयाबद्दल प्रश्न विचारीन."

---

အာယသ္မာပိ [Pg.83] ဥပါလိ သံဃံ ဉာပေသိ –

आयुष्यमान उपालींनीही संघाला सूचित केले -

---

‘‘သုဏာတု မေ, ဘန္တေ, သံဃော, ယဒိ သံဃဿ ပတ္တကလ္လံ, အဟံ အာယသ္မတာ မဟာကဿပေန ဝိနယံ ပုဋ္ဌော ဝိဿဇ္ဇေယျ’’န္တိ.

"भंते, संघाने माझे ऐकावे. जर संघाची संमती असेल, तर आयुष्यमान महाकस्सपांनी विनयाबद्दल विचारलेल्या प्रश्नांची मी उत्तरे देईन."

---

ဧဝံ အတ္တနာဝ အတ္တာနံ သမ္မန္နိတွာ အာယသ္မာ, ဥပါလိ, ဥဋ္ဌာယာသနာ ဧကံသံ စီဝရံ ကတွာ ထေရေ ဘိက္ခူ ဝန္ဒိတွာ ဓမ္မာသနေ နိသီဒိ ဒန္တခစိတံ ဗီဇနိံ ဂဟေတွာ. တတော မဟာကဿပတ္ထေရော ဥပါလိတ္ထေရံ ပဌမပါရာဇိကံ အာဒိံ ကတွာ သဗ္ဗံ ဝိနယံ ပုစ္ဆိ, ဥပါလိတ္ထေရော ဝိဿဇ္ဇေသိ. သဗ္ဗေ ပဉ္စသတာ ဘိက္ခူ ပဌမပါရာဇိကသိက္ခာပဒံ သနိဒါနံ ကတွာ ဧကတော ဂဏသဇ္ဈာယမကံသု. ဧဝံ သေသာနိပီတိ သဗ္ဗံ ဝိနယဋ္ဌကထာယ ဂဟေတဗ္ဗံ. ဧတေန နယေန သဥဘတောဝိဘင်္ဂံ သခန္ဓကပရိဝါရံ သကလံ ဝိနယပိဋကံ သင်္ဂါယိတွာ ဥပါလိတ္ထေရော ဒန္တခစိတံ ဗီဇနိံ နိက္ခိပိတွာ ဓမ္မာသနာ ဩရောဟိတွာ ဝုဍ္ဎေ ဘိက္ခူ ဝန္ဒိတွာ အတ္တနော ပတ္တာသနေ နိသီဒိ.

अशा प्रकारे स्वतःचीच नियुक्ती करून, आयुष्यमान उपाली आसनावरून उठले, एका खांद्यावर चीवर परिधान करून स्थवीर भिक्खूंना वंदन करून, हस्तिदंताने जडवलेला पंखा हातात घेऊन धम्मासनावर बसले. त्यानंतर स्थवीर महाकस्सपांनी स्थवीर उपालींना पहिल्या पाराजिकापासून सुरुवात करून संपूर्ण विनयाबद्दल विचारले, आणि स्थवीर उपालींनी त्याची उत्तरे दिली. सर्व पाचशे भिक्खूंनी पहिल्या पाराजिकाच्या शिक्षापदाचे त्याच्या निदानासह एकत्र मिळून सामूहिक पठण केले. याचप्रमाणे उर्वरित शिक्षापदांचेही पठण केले, हे सर्व विनय अट्ठकथेतून समजून घ्यावे. या पद्धतीने दोन्ही विभंग, खंधक आणि परिवारासह संपूर्ण विनयपिटकाची संगीती करून, स्थवीर उपालींनी हस्तिदंताचा पंखा खाली ठेवला, धम्मासनावरून खाली उतरले, ज्येष्ठ भिक्खूंना वंदन केले आणि आपल्या नियोजित आसनावर जाऊन बसले.

---

ဝိနယံ သင်္ဂါယိတွာ ဓမ္မံ သင်္ဂါယိတုကာမော အာယသ္မာ မဟာကဿပတ္ထေရော ဘိက္ခူ ပုစ္ဆိ – ‘‘ဓမ္မံ သင်္ဂါယန္တေဟိ ကံ ပုဂ္ဂလံ ဓုရံ ကတွာ ဓမ္မော သင်္ဂါယိတဗ္ဗော’’တိ? ဘိက္ခူ ‘‘အာနန္ဒတ္ထေရံ ဓုရံ ကတွာ’’တိ အာဟံသု.

विनयाचे संगायन केल्यानंतर, धम्माचे संगायन करण्याची इच्छा असणाऱ्या आयुष्यमान महाकस्सप स्थवीरांनी भिक्खूंना विचारले – "धम्माचे संगायन करणाऱ्यांनी कोणत्या व्यक्तीला प्रमुख करून धम्माचे संगायन करावे?" भिक्खू म्हणाले, "स्थवीर आनंदांना प्रमुख करून."

---

အထ ခေါ အာယသ္မာ မဟာကဿပေါ သံဃံ ဉာပေသိ –

त्यानंतर आयुष्यमान महाकस्सपांनी संघाला निवेदित केले –

---

‘‘သုဏာတု မေ, အာဝုသော, သံဃော, ယဒိ သံဃဿ ပတ္တကလ္လံ, အဟံ အာနန္ဒံ ဓမ္မံ ပုစ္ဆေယျ’’န္တိ.

"हे आवुसो, संघाने माझे ऐकावे. जर संघासाठी ही योग्य वेळ असेल, तर मी आनंदांना धम्माविषयी प्रश्न विचारेन."

---

အထ ခေါ အာယသ္မာ အာနန္ဒော သံဃံ ဉာပေသိ –

त्यानंतर आयुष्यमान आनंदांनी संघाला निवेदित केले –

---

‘‘သုဏာတု မေ, ဘန္တေ, သံဃော, ယဒိ သံဃဿ ပတ္တကလ္လံ, အဟံ အာယသ္မတာ မဟာကဿပေန ဓမ္မံ ပုဋ္ဌော ဝိဿဇ္ဇေယျ’’န္တိ.

"भंते, संघाने माझे ऐकावे. जर संघासाठी ही योग्य वेळ असेल, तर आयुष्यमान महाकस्सपांनी धम्माविषयी विचारलेल्या प्रश्नांची मी उत्तरे देईन."

---

အထ ခေါ အာယသ္မာ အာနန္ဒော ဥဋ္ဌာယာသနာ ဧကံသံ စီဝရံ ကတွာ ထေရေ ဘိက္ခူ ဝန္ဒိတွာ ဓမ္မာသနေ နိသီဒိ ဒန္တခစိတံ ဗီဇနိံ ဂဟေတွာ. အထ မဟာကဿပတ္ထေရော အာနန္ဒတ္ထေရံ ဓမ္မံ ပုစ္ဆိ – ‘‘ဗြဟ္မဇာလံ, အာဝုသော အာနန္ဒ, ကတ္ထ ဘာသိတ’’န္တိ? ‘‘အန္တရာ စ, ဘန္တေ, ရာဇဂဟံ အန္တရာ စ နာဠန္ဒံ ရာဇာဂါရကေ အမ္ဗလဋ္ဌိကာယ’’န္တိ. ‘‘ကံ အာရဗ္ဘာ’’တိ? ‘‘သုပ္ပိယဉ္စ ပရိဗ္ဗာဇကံ ဗြဟ္မဒတ္တဉ္စ မာဏဝက’’န္တိ. အထ ခေါ အာယသ္မာ မဟာကဿပေါ အာယသ္မန္တံ အာနန္ဒံ ဗြဟ္မဇာလဿ နိဒါနမ္ပိ ပုစ္ဆိ, ပုဂ္ဂလမ္ပိ ပုစ္ဆိ. ‘‘သာမညဖလံ; ပနာဝုသော အာနန္ဒ, ကတ္ထ ဘာသိတ’’န္တိ? ‘‘ရာဇဂဟေ, ဘန္တေ, ဇီဝကမ္ဗဝနေ’’တိ. ‘‘ကေန သဒ္ဓိ’’န္တိ? ‘‘အဇာတသတ္တုနာ [Pg.84] ဝေဒေဟိပုတ္တေန သဒ္ဓိ’’န္တိ. အထ ခေါ အာယသ္မာ မဟာကဿပေါ အာယသ္မန္တံ အာနန္ဒံ သာမညဖလဿ နိဒါနမ္ပိ ပုစ္ဆိ, ပုဂ္ဂလမ္ပိ ပုစ္ဆိ. ဧတေနေဝ ဥပါယေန ပဉ္စပိ နိကာယေ ပုစ္ဆိ, ပုဋ္ဌော ပုဋ္ဌော အာယသ္မာ အာနန္ဒော ဝိဿဇ္ဇေသိ. အယံ ပဌမမဟာသင်္ဂီတိ ပဉ္စဟိ ထေရသတေဟိ ကတာ –

त्यानंतर आयुष्यमान आनंद आसनावरून उठले, एका खांद्यावर चीवर परिधान केले, स्थवीर भिक्खूंना वंदन केले आणि हस्तिदंती पंखा हातात घेऊन धम्मासनावर बसले. त्यानंतर महाकस्सप स्थवीरांनी आनंद स्थवीरांना धम्माविषयी विचारले – "हे आवुसो आनंद, भगवंतांनी ब्रह्मजाल सुत्त कोठे उपदेशिले होते?" "भंते, राजगृह आणि नाळंदा यांच्या दरम्यान अम्बलट्ठिका येथील राजकीय विश्रामगृहात उपदेशिले होते." "कोणाला उद्देशून?" "सुप्पिय परिव्राजक आणि ब्रह्मदत्त माणवक यांना उद्देशून." त्यानंतर आयुष्यमान महाकस्सपांनी आयुष्यमान आनंदांना ब्रह्मजाल सुत्ताची पार्श्वभूमी (निदान) आणि संबंधित व्यक्तींविषयी देखील विचारले. "हे आवुसो आनंद, सामञ्ञफल सुत्त कोठे उपदेशिले होते?" "भंते, राजगृहातील जीवक आंबवनात." "कोणासोबत?" "वैदेहीपुत्र अजातशत्रू राजासोबत." त्यानंतर आयुष्यमान महाकस्सपांनी आयुष्यमान आनंदांना सामञ्ञफल सुत्ताची पार्श्वभूमी आणि संबंधित व्यक्तींविषयी देखील विचारले. याच पद्धतीने त्यांनी पाचही निकाळांविषयी विचारले आणि विचारलेल्या प्रत्येक प्रश्नाचे आयुष्यमान आनंदांनी उत्तर दिले. ही पहिली महासंगीती पाचशे स्थवीरांनी केली –

---

‘‘သတေဟိ ပဉ္စဟိ ကတာ, တေန ပဉ္စသတာတိ စ;

ထေရေဟေဝ ကတတ္တာ စ, ထေရိကာတိ ပဝုစ္စတီ’’တိ.

"पाचशे स्थवीरांनी ही संगीती केली, म्हणून तिला 'पञ्चसतिका' म्हणतात; आणि केवळ स्थवीरांनीच ती केल्यामुळे तिला 'थेरिका' असेही म्हटले जाते."

---

ဣမိဿာ ပဌမမဟာသင်္ဂီတိယာ ဝတ္တမာနာယ သဗ္ဗံ ဒီဃနိကာယံ မဇ္ဈိမနိကာယာဒိဉ္စ ပုစ္ဆိတွာ အနုပုဗ္ဗေန ခုဒ္ဒကနိကာယံ ပုစ္ဆန္တေန အာယသ္မတာ မဟာကဿပေန ‘‘မင်္ဂလသုတ္တံ, အာဝုသော အာနန္ဒ, ကတ္ထ ဘာသိတ’’န္တိ ဧဝမာဒိဝစနာဝသာနေ ‘‘နိဒါနမ္ပိ ပုစ္ဆိ, ပုဂ္ဂလမ္ပိ ပုစ္ဆီ’’တိ ဧတ္ထ နိဒါနေ ပုစ္ဆိတေ တံ နိဒါနံ ဝိတ္ထာရေတွာ ယထာ စ ဘာသိတံ, ယေန စ သုတံ, ယဒါ စ သုတံ, ယေန စ ဘာသိတံ, ယတ္ထ စ ဘာသိတံ, ယဿ စ ဘာသိတံ, တံ သဗ္ဗံ ကထေတုကာမေန ‘‘ဧဝံ ဘာသိတံ မယာ သုတံ, ဧကံ သမယံ သုတံ, ဘဂဝတာ ဘာသိတံ, သာဝတ္ထိယံ ဘာသိတံ, ဒေဝတာယ ဘာသိတ’’န္တိ ဧတမတ္ထံ ဒဿေန္တေန အာယသ္မတာ အာနန္ဒေန ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝံ မေ သုတံ – ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ ဇေတဝနေ အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမေ…ပေ… ဘဂဝန္တံ ဂါထာယ အဇ္ဈဘာသီ’’တိ. ဧဝမိဒံ အာယသ္မတာ အာနန္ဒေန ဝုတ္တံ, တဉ္စ ပန ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကာလေ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ही पहिली महासंगीती चालू असताना, संपूर्ण दीघनिकाय, मज्झिमनिकाय इत्यादींविषयी विचारल्यानंतर, क्रमाने खुद्दकनिकायाविषयी विचारू इच्छिणाऱ्या आयुष्यमान महाकस्सपांनी "हे आवुसो आनंद, मंगळसुत्त कोठे उपदेशिले होते?" असे विचारले. या संवादाच्या शेवटी "पार्श्वभूमी आणि व्यक्तींविषयी विचारले" या संदर्भात पार्श्वभूमी विचारली असता, ती पार्श्वभूमी सविस्तर सांगून – ते कसे उपदेशिले गेले, कोणी ऐकले, कधी ऐकले, कोणी उपदेशिले, कोठे उपदेशिले आणि कोणासाठी उपदेशिले, हे सर्व सांगण्याची इच्छा असणाऱ्या आणि "अशा प्रकारे उपदेशिलेले मी ऐकले, एका समयी ऐकले, भगवंतांनी उपदेशिले, श्रावस्तीमध्ये उपदेशिले, देवतेसाठी उपदेशिले" हा अर्थ दर्शविणाऱ्या आयुष्यमान आनंदांनी म्हटले – "असे मी ऐकले आहे – एका समयी भगवान श्रावस्ती येथील अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते... पे... देवतेने भगवंतांना गाथेने संबोधित केले." अशा प्रकारे हे आयुष्यमान आनंदांनी म्हटले आहे आणि हे पहिल्या महासंगीतीच्या वेळी म्हटले गेले होते, असे जाणावे.

---

ဣဒါနိ ‘‘ကသ္မာ ဝုတ္တ’’န္တိ ဧတ္ထ ဝုစ္စတေ – ယသ္မာ အယမာယသ္မာ မဟာကဿပတ္ထေရေန နိဒါနံ ပုဋ္ဌော, တသ္မာနေန တံ နိဒါနံ အာဒိတော ပဘုတိ ဝိတ္ထာရေတုံ ဝုတ္တံ. ယသ္မာ ဝါ အာနန္ဒံ ဓမ္မာသနေ နိသိန္နံ ဝသီဂဏပရိဝုတံ ဒိသွာ ဧကစ္စာနံ ဒေဝတာနံ စိတ္တမုပ္ပန္နံ ‘‘အယမာယသ္မာ ဝေဒေဟမုနိ ပကတိယာပိ သကျကုလမနွယော ဘဂဝတော ဒါယာဒေါ, ဘဂဝတာပိ ပဉ္စက္ခတ္တုံ ဧတဒဂ္ဂေ နိဒ္ဒိဋ္ဌော, စတူဟိ အစ္ဆရိယအဗ္ဘုတဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတော, စတုန္နံ ပရိသာနံ ပိယော မနာပေါ, ဣဒါနိ မညေ ဘဂဝတော ဓမ္မရဇ္ဇဒါယဇ္ဇံ ပတွာ ဗုဒ္ဓေါ ဇာတော’’တိ. တသ္မာ အာယသ္မာ အာနန္ဒော တာသံ ဒေဝတာနံ စေတသာ စေတောပရိဝိတက္ကမညာယ တံ အဘူတဂုဏသမ္ဘာဝနံ အနဓိဝါသေန္တော အတ္တနော သာဝကဘာဝမေဝ ဒီပေတုံ အာဟ ‘‘ဧဝံ မေ သုတံ ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ [Pg.85] …ပေ… အဇ္ဈဘာသီ’’တိ. ဧတ္ထန္တရေ ပဉ္စ အရဟန္တသတာနိ အနေကာနိ စ ဒေဝတာသဟဿာနိ ‘‘သာဓု သာဓူ’’တိ အာယသ္မန္တံ အာနန္ဒံ အဘိနန္ဒိံသု, မဟာဘူမိစာလော အဟောသိ, နာနာဝိဓကုသုမဝဿံ အန္တလိက္ခတော ပပတိ, အညာနိ စ ဗဟူနိ အစ္ဆရိယာနိ ပါတုရဟေသုံ, ဗဟူနဉ္စ ဒေဝတာနံ သံဝေဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇိ ‘‘ယံ အမှေဟိ ဘဂဝတော သမ္မုခါ သုတံ, ဣဒါနေဝ တံ ပရောက္ခာ ဇာတ’’န္တိ. ဧဝမိဒံ အာယသ္မတာ အာနန္ဒေန ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကာလေ ဝဒန္တေနာပိ ဣမိနာ ကာရဏေန ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧတ္တာဝတာ စ ‘‘ဝုတ္တံ ယေန ယဒါ ယသ္မာ, စေတံ ဝတွာ ဣမံ ဝိဓိ’’န္တိ ဣမိဿာ အဒ္ဓဂါထာယ အတ္ထော ပကာသိတော ဟောတိ.

आता "का म्हटले गेले" याविषयी उत्तर दिले जात आहे – ज्या अर्थी या आयुष्यमानांना महाकस्सप स्थवीरांनी पार्श्वभूमी विचारली होती, त्या अर्थी त्यांनी ती पार्श्वभूमी सुरुवातीपासून सविस्तर सांगण्यासाठी असे म्हटले. किंवा, ज्या अर्थी आनंदांना धम्मासनावर बसलेले आणि अर्हतांच्या समूहाने वेढलेले पाहून काही देवतांच्या मनात असा विचार आला – "हे आयुष्यमान विदेहमुनी मूळचेच शाक्य कुळातील असून भगवंतांचे वारसदार आहेत. भगवंतांनी देखील आयुष्यमान आनंदांना पाच वेळा एतदग्ग पदावर घोषित केले आहे. ते चार आश्चर्यकारक व अद्भुत गुणांनी युक्त आहेत आणि चारही परिषदांचे प्रिय व मनपसंत आहेत. आता बहुधा भगवंतांच्या धम्मराज्याचे दायित्व मिळवून ते बुद्ध झाले आहेत." म्हणून आयुष्यमान आनंदांनी त्या देवतांच्या मनातील विचार स्वतःच्या चित्ताने जाणून, त्या अभूतपूर्व गुणांच्या गौरवाचा स्वीकार न करता, स्वतःचे श्रावकत्वच प्रकट करण्यासाठी म्हटले – "असे मी ऐकले आहे – एका समयी भगवान... पे... संबोधित केले." या दरम्यान पाचशे अर्हतांनी आणि हजारो देवतांनी "साधू, साधू!" असे म्हणून आयुष्यमान आनंदांचे कौतुक केले. मोठा भूकंप झाला, आकाशातून विविध प्रकारच्या फुलांचा वर्षाव झाला आणि इतरही अनेक आश्चर्यकारक घटना प्रकट झाल्या. तसेच अनेक देवतांच्या मनात संवेग उत्पन्न झाला – "जे आम्ही भगवंतांच्या समक्ष ऐकले होते, ते आता परोक्ष झाले आहे (भगवंतांच्या अनुपस्थितीत ऐकावे लागत आहे)." अशा प्रकारे हे आयुष्यमान आनंदांनी पहिल्या महासंगीतीच्या वेळी सांगताना देखील याच कारणाने म्हटले गेले होते, असे जाणावे. आणि एवढ्याने "कोणी, कधी, का म्हटले, आणि हा विधी सांगून" या अर्ध्या गाथेचा अर्थ स्पष्ट होतो.

---

ဧဝမိစ္စာဒိပါဌဝဏ္ဏနာ

अशा प्रकारे 'एवम्' इत्यादी पाठाचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

---

၁. ဣဒါနိ ‘‘ဧဝမိစ္စာဒိပါဌဿ, အတ္ထံ နာနပ္ပကာရတော’’တိ ဧဝမာဒိမာတိကာယ သင်္ဂဟိတတ္ထပ္ပကာသနတ္ထံ ဝုစ္စတေ – ဧဝန္တိ အယံ သဒ္ဒေါ ဥပမူပဒေသသမ္ပဟံသနဂရဟဏဝစနသမ္ပဋိဂ္ဂဟာကာရနိဒဿနာဝဓာရဏာဒီသု အတ္ထေသု ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တထာ ဟေသ ‘‘ဧဝံ ဇာတေန မစ္စေန, ကတ္တဗ္ဗံ ကုသလံ ဗဟု’’န္တိ ဧဝမာဒီသု (ဓ. ပ. ၅၃) ဥပမာယံ ဒိဿတိ. ‘‘ဧဝံ တေ အဘိက္ကမိတဗ္ဗံ, ဧဝံ တေ ပဋိက္ကမိတဗ္ဗ’’န္တိအာဒီသု (အ. နိ. ၄.၁၂၂) ဥပဒေသေ. ‘‘ဧဝမေတံ ဘဂဝါ, ဧဝမေတံ သုဂတာ’’တိ ဧဝမာဒီသု (အ. နိ. ၃.၆၆) သမ္ပဟံသနေ. ‘‘ဧဝမေဝံ ပနာယံ ဝသလီ ယသ္မိံ ဝါ တသ္မိံ ဝါ တဿ မုဏ္ဍကဿ သမဏကဿ ဝဏ္ဏံ ဘာသတီ’’တိ ဧဝမာဒီသု (သံ. နိ. ၁.၁၈၇) ဂရဟဏေ. ‘‘ဧဝံ, ဘန္တေတိ ခေါ တေ ဘိက္ခူ ဘဂဝတော ပစ္စဿောသု’’န္တိ ဧဝမာဒီသု (မ. နိ. ၁.၁) ဝစနသမ္ပဋိဂ္ဂဟေ. ‘‘ဧဝံ ဗျာ ခေါ အဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝတာ ဓမ္မံ ဒေသိတံ အာဇာနာမီ’’တိ ဧဝမာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၉၈) အာကာရေ. ‘‘ဧဟိ တွံ, မာဏဝက, ယေန သမဏော အာနန္ဒော တေနုပသင်္ကမ, ဥပသင်္ကမိတွာ မမ ဝစနေန သမဏံ အာနန္ဒံ အပ္ပာဗာဓံ အပ္ပာတင်္ကံ လဟုဋ္ဌာနံ ဗလံ ဖာသုဝိဟာရံ ပုစ္ဆ. ‘သုဘော မာဏဝေါ တောဒေယျပုတ္တော ဘဝန္တံ အာနန္ဒံ အပ္ပာဗာဓံ အပ္ပာတင်္ကံ လဟုဋ္ဌာနံ ဗလံ ဖာသုဝိဟာရံ ပုစ္ဆတီ’တိ, ဧဝဉ္စ ဝဒေဟိ သာဓု ကိရ ဘဝံ အာနန္ဒော ယေန သုဘဿ မာဏဝဿ တောဒေယျပုတ္တဿ နိဝေသနံ, တေနုပသင်္ကမတု အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယာ’’တိ ဧဝမာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၄၄၅) နိဒဿနေ. ‘‘တံ ကိံ မညထ ကာလာမာ, ဣမေ ဓမ္မာ ကုသလာ ဝါ အကုသလာ ဝါတိ? အကုသလာ, ဘန္တေ. သာဝဇ္ဇာ ဝါ အနဝဇ္ဇာ ဝါတိ? သာဝဇ္ဇာ, ဘန္တေ. ဝိညုဂရဟိတာ ဝါ ဝိညုပ္ပသတ္ထာ [Pg.86] ဝါတိ? ဝိညုဂရဟိတာ, ဘန္တေ. သမတ္တာ သမာဒိန္နာ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ သံဝတ္တန္တိ နော ဝါ, ကထံ ဝေါ ဧတ္ထ ဟောတီတိ? သမတ္တာ, ဘန္တေ, သမာဒိန္နာ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ သံဝတ္တန္တိ, ဧဝံ နော ဧတ္ထ ဟောတီ’’တိ ဧဝမာဒီသု (အ. နိ. ၃.၆၆) အဝဓာရဏေ. ဣဓ ပန အာကာရနိဒဿနာဝဓာရဏေသု ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

१. आता “एवमिच्चादिपाठाचा अर्थ विविध प्रकारे स्पष्ट करण्यासाठी” अशा प्रकारे “नानाप्पकारतो” इत्यादी मातृकेद्वारे संग्रहित अर्थाचे प्रकाशन करण्यासाठी म्हटले जाते – “एवम्” हा शब्द उपमा (सादृश्य), उपदेश (निर्देश), संप्रहंसन (प्रशंसा), गरहण (निंदा), वचनसंपटिग्गह (वचन स्वीकारणे), आकार (पद्धत/प्रकार), निदस्सन (निर्देश/उदाहरणाने दाखवणे), अवधारण (निश्चय) इत्यादी अर्थांमध्ये समजला पाहिजे. तसेच हा “एवम्” शब्द “एवं जातेन मच्चेन, कातब्बं कुसलं बहुं” (अशा प्रकारे जन्मलेल्या मानवाने पुष्कळ कुशल कर्म केले पाहिजे) इत्यादींमध्ये ‘उपमा’ या अर्थात दिसतो. “एवं ते अभिक्कमितब्बं, एवं ते पटिक्कमितब्बं” (तुला अशा प्रकारे पुढे गेले पाहिजे, अशा प्रकारे मागे सरकले पाहिजे) इत्यादींमध्ये ‘उपदेश’ या अर्थात. “एवमेतं भगवा, एवमेतं सुगता” (हे भगवन्, हे असेच आहे; हे सुगत, हे असेच आहे) इत्यादींमध्ये ‘संप्रहंसन’ या अर्थात. “एवमेवं पनायं वसली यस्मिं वा तस्मिं वा तस्स मुण्डकस्स समणकस्स वण्णं भासती” (परंतु ही हलकी स्त्री अशा प्रकारे त्या मुंडक श्रमणाचे गुणगान गाते) इत्यादींमध्ये ‘गरहण’ (निंदा) या अर्थात. “एवं, भन्तेति खो ते भिक्खू भगवतो पच्चस्सोसुं” (होय, भन्ते! असे म्हणून त्या भिक्खूंनी भगवंतांचे वचन स्वीकारले) इत्यादींमध्ये ‘वचनसंपटिग्गह’ या अर्थात. “एवं ब्या खो अहं, भन्ते, भगवता धम्मं देसितं आजानामी” (भन्ते, भगवंतांनी देशना केलेला धम्म मी अशा प्रकारे समजतो) इत्यादींमध्ये ‘आकार’ या अर्थात. “Ehi tvaṃ, māṇavaka, yena samaṇo ānando tenupasaṅkama, upasaṅkamitvā mama vacanena samaṇaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchassu. Todeyyaputto subho māṇavo bhavantaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchati, evañca vadehi sādhu kira bhavaṃ ānando yena subhassa māṇavassa todeyyaputtassa nivesanaṃ, tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā” (ये तरुणा, जिथे श्रमण आनंद आहेत तिथे जा. तिथे जाऊन माझ्या वतीने श्रमण आनंदांना निरोगीपणा, आजार नसणे, हलकेपणा, बल आणि सुखविहार याबद्दल विचार. ‘तोदेय्यपुत्र सुभ माणवक आयुष्यमान आनंदांना निरोगीपणा, आजार नसणे, हलकेपणा, बल आणि सुखविहार विचारत आहे’ आणि असे सांग की, ‘चांगले होईल जर आयुष्यमान आनंद तोदेय्यपुत्र सुभ माणवकाच्या घरी अनुकंपा करून येतील’) इत्यादींमध्ये ‘निदस्सन’ या अर्थात. “तं किं मञ्ञथ कालामा, इमे धम्मा कुसला वा अकुसला वाति? अकुसला, भन्ते. सावज्जा वा अनवज्जा वाति? सावज्जा, भन्ते. विञ्ञूगरहिता वा विञ्ञूप्पसत्था वाति? विञ्ञूगरहिता, भन्ते. समत्ता समादिन्ना अहिताय दुक्खाय संवत्तन्ति नो वा, कथं वो एत्थ होतीति? समत्ता, भन्ते, समादिन्ना अहिताय दुक्खाय संवत्तन्ति, एवं नो एत्थ होती” (कालामांनो, तुम्हाला काय वाटते? हे धम्म कुशल आहेत की अकुशल? भन्ते, अकुशल आहेत. सदोष आहेत की निर्दोष? भन्ते, सदोष आहेत. सुज्ञांनी निंदिलेले आहेत की सुज्ञांनी प्रशंसिलेले? भन्ते, सुज्ञांनी निंदिलेले आहेत. पूर्णपणे स्वीकारल्यास आणि आचरणात आणल्यास ते अहितासाठी आणि दुःखासाठी कारणीभूत ठरतात की नाही? यावर तुमचे काय मत आहे? भन्ते, पूर्णपणे स्वीकारल्यास आणि आचरणात आणल्यास ते अहितासाठी आणि दुःखासाठी कारणीभूत ठरतात, असे आमचे मत आहे) इत्यादींमध्ये ‘अवधारण’ या अर्थात. परंतु येथे (या मंगळसुत्तात) तो ‘आकार’, ‘निदस्सन’ आणि ‘अवधारण’ या अर्थांमध्ये समजला पाहिजे.

---

တတ္ထ အာကာရတ္ထေန ဧဝံ-သဒ္ဒေန ဧတမတ္ထံ ဒီပေတိ – နာနာနယနိပုဏမနေကဇ္ဈာသယသမုဋ္ဌာနံ အတ္ထဗျဉ္ဇနသမ္ပန္နံ ဝိဝိဓပါဋိဟာရိယံ ဓမ္မတ္ထဒေသနာပဋိဝေဓဂမ္ဘီရံ သဗ္ဗသတ္တာနံ သကသကဘာသာနုရူပတော သောတပထမာဂစ္ဆန္တံ တဿ ဘဂဝတော ဝစနံ သဗ္ဗပ္ပကာရေန ကော သမတ္ထော ဝိညာတုံ, သဗ္ဗထာမေန ပန သောတုကာမတံ ဇနေတွာပိ ဧဝံ မေ သုတံ, မယာပိ ဧကေနာကာရေန သုတန္တိ.

त्यापैकी, ‘आकार’ या अर्थातील ‘एवम्’ शब्दाने हा अर्थ स्पष्ट होतो – विविध नयांनी निपुण असलेले, अनेक आशयांतून उत्पन्न झालेले, अर्थ आणि व्यंजनाने संपन्न असलेले, विविध प्रातिहार्यांनी युक्त असलेले, धम्म, अर्थ, देशना आणि प्रतिवेध या दृष्टीने गंभीर असलेले, आणि सर्व प्राण्यांच्या आपापल्या भाषेनुसार त्यांच्या श्रवणपथावर पडणारे त्या भगवंतांचे वचन सर्व प्रकारे जाणण्यास कोण समर्थ आहे? परंतु, सर्व शक्तीनिशी ऐकण्याची इच्छा निर्माण करूनही, ‘मी असे ऐकले आहे, माझ्याद्वारे देखील एका प्रकारे ऐकले गेले आहे’ हे दर्शवतो.

---

နိဒဿနတ္ထေန ‘‘နာဟံ သယမ္ဘူ, န မယာ ဣဒံ သစ္ဆိကတ’’န္တိ အတ္တာနံ ပရိမောစေန္တော ‘‘ဧဝံ မေ သုတံ, မယာပိ ဧဝံ သုတ’’န္တိ ဣဒါနိ ဝတ္တဗ္ဗံ သကလသုတ္တံ နိဒဿေတိ.

‘निदस्सन’ या अर्थाने, “मी स्वयंभू नाही, मी स्वतः याचा साक्षात्कार केलेला नाही” असे सांगून स्वतःला मुक्त करत, “अशा प्रकारे मी ऐकले आहे, माझ्याद्वारे देखील अशा प्रकारे ऐकले गेले आहे” असे म्हणून आता सांगायचे असलेले संपूर्ण सुत्त निर्देशित करतो.

---

အဝဓာရဏတ္ထေန ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဗဟုဿုတာနံ ယဒိဒံ အာနန္ဒော, ဂတိမန္တာနံ, သတိမန္တာနံ, ဓိတိမန္တာနံ, ဥပဋ္ဌာကာနံ ယဒိဒံ အာနန္ဒော’’တိ (အ. နိ. ၁.၂၁၉-၂၂၃) ဧဝံ ဘဂဝတာ ပသတ္ထဘာဝါနုရူပံ အတ္တနော ဓာရဏဗလံ ဒဿေန္တော သတ္တာနံ သောတုကမျတံ ဇနေတိ ‘‘ဧဝံ မေ သုတံ, တဉ္စ ခေါ အတ္ထတော ဝါ ဗျဉ္ဇနတော ဝါ အနူနမနဓိကံ, ဧဝမေဝ, န အညထာ ဒဋ္ဌဗ္ဗ’’န္တိ.

‘अवधारण’ या अर्थाने, “भिक्खूंनो, माझ्या बहुश्रुत भिक्खू श्रावकांमध्ये हा आनंद सर्वश्रेष्ठ आहे; गतीमान, स्मृतीमान, धृतीमान आणि उपस्थायक भिक्खूंमध्ये हा आनंद सर्वश्रेष्ठ आहे” अशा प्रकारे भगवंतांनी केलेल्या प्रशंसेला अनुरूप आपली धारणशक्ती दाखवत, प्राण्यांमध्ये ऐकण्याची इच्छा निर्माण करतो की, “मी अशा प्रकारे ऐकले आहे, आणि ते अर्थाच्या दृष्टीने किंवा व्यंजनाच्या दृष्टीने कमीही नाही आणि जास्तही नाही, ते अगदी तसेच आहे, अन्यथा समजले जाऊ नये.”

---

မေ-သဒ္ဒေါ တီသု အတ္ထေသု ဒိဿတိ. တထာ ဟိဿ ‘‘ဂါထာဘိဂီတံ မေ အဘောဇနေယျ’’န္တိ ဧဝမာဒီသု (သု. နိ. ၈၁) မယာတိ အတ္ထော. ‘‘သာဓု မေ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ သံခိတ္တေန ဓမ္မံ ဒေသေတူ’’တိ ဧဝမာဒီသု (သံ. နိ. ၄.၈၈) မယှန္တိ အတ္ထော. ‘‘ဓမ္မဒါယာဒါ မေ, ဘိက္ခဝေ, ဘဝထာ’’တိ ဧဝမာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၉) မမာတိ အတ္ထော. ဣဓ ပန ‘‘မယာ သုတ’’န္တိ စ ‘‘မမ သုတ’’န္တိ စ အတ္ထဒွယေ ယုဇ္ဇတိ.

‘मे’ हा शब्द तीन अर्थांमध्ये दिसतो. जसे की, “गाथाभिगीतं मे अभोजनेय्यं” (गाथा म्हणून मिळवलेले अन्न माझ्यासाठी अभोजनीय आहे) इत्यादींमध्ये ‘मया’ (माझ्याद्वारे) हा अर्थ योग्य ठरतो. “साधु मे, भन्ते, भगवा संखित्तेन धम्मं देसेतु” (भन्ते, भगवंतांनी मला संक्षेपात धम्म देशना करावी, हे उत्तम होईल) इत्यादींमध्ये ‘मय्हं’ (माझ्यासाठी) हा अर्थ योग्य ठरतो. “धम्मदायादा मे, भिक्खवे, भवथ” (भिक्खूंनो, तुम्ही माझे धम्मदायद व्हा) इत्यादींमध्ये ‘मम’ (माझे) हा अर्थ योग्य ठरतो. परंतु येथे “माझ्याद्वारे ऐकले गेले” आणि “माझे ऐकणे” या दोन्ही अर्थांमध्ये तो योग्य ठरतो.

---

သုတန္တိ အယံ သုတသဒ္ဒေါ သဥပသဂ္ဂေါ အနုပသဂ္ဂေါ စ ဂမနချာတရာဂါဘိဘူတူပစိတာနုယောဂသောတဝိညေယျသောတဒွါရဝိညာတာဒိအနေကတ္ထပ္ပဘေဒေါ. တထာ ဟိဿ ‘‘သေနာယ ပသုတော’’တိ ဧဝမာဒီသု ဂစ္ဆန္တောတိ [Pg.87] အတ္ထော. ‘‘သုတဓမ္မဿ ပဿတော’’တိ ဧဝမာဒီသု ချာတဓမ္မဿာတိ အတ္ထော. ‘‘အဝဿုတာ အဝဿုတဿာ’’တိ ဧဝမာဒီသု (ပါစိ. ၆၅၇) ရာဂါဘိဘူတာ ရာဂါဘိဘူတဿာတိ အတ္ထော. ‘‘တုမှေဟိ ပုညံ ပသုတံ အနပ္ပက’’န္တိ ဧဝမာဒီသု (ခု. ပါ. ၇.၁၂) ဥပစိတန္တိ အတ္ထော. ‘‘ယေ ဈာနပ္ပသုတာ ဓီရာ’’တိ ဧဝမာဒီသု (ဓ. ပ. ၁၈၁) ဈာနာနုယုတ္တာတိ အတ္ထော. ‘‘ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတ’’န္တိ ဧဝမာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၄၁) သောတဝိညေယျန္တိ အတ္ထော. ‘‘သုတဓရော သုတသန္နိစယော’’တိ ဧဝမာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၃၉) သောတဒွါရာနုသာရဝိညာတဓရောတိ အတ္ထော. ဣဓ ပန သုတန္တိ သောတဝိညာဏပုဗ္ဗင်္ဂမာယ ဝိညာဏဝီထိယာ ဥပဓာရိတန္တိ ဝါ ဥပဓာရဏန္တိ ဝါတိ အတ္ထော. တတ္ထ ယဒါ မေ-သဒ္ဒဿ မယာတိ အတ္ထော, တဒါ ‘‘ဧဝံ မယာ သုတံ, သောတဝိညာဏပုဗ္ဗင်္ဂမာယ ဝိညာဏဝီထိယာ ဥပဓာရိတ’’န္တိ ယုဇ္ဇတိ. ယဒါ မေ-သဒ္ဒဿ မမာတိ အတ္ထော, တဒါ ‘‘ဧဝံ မမ သုတံ သောတဝိညာဏပုဗ္ဗင်္ဂမာယ ဝိညာဏဝီထိယာ ဥပဓာရဏ’’န္တိ ယုဇ္ဇတိ.

‘सुतं’ या पदातील ‘सुत’ हा शब्द उपसर्गासह किंवा उपसर्गाशिवाय गमन (जाणे), ख्यात (प्रसिद्ध), रागाभिभूत (रागाने ग्रासलेला), उपचित (संचित केलेले), अनुयोग (मग्न असणे), सोतविज्ञेय (कानाने जाणण्याजोगे), सोतद्वाराने जाणलेले इत्यादी अनेक अर्थांचे प्रकार असलेला आहे. जसे की, “सेनाय पसुतो” (सैन्यासह जाणारा) इत्यादींमध्ये ‘जाणारा’ हा अर्थ योग्य ठरतो. “सुतधम्मस्स पस्सतो” (ज्याने धम्म ऐकला आहे आणि जो पाहतो) इत्यादींमध्ये ‘सांगितलेला धम्म असलेला’ हा अर्थ योग्य ठरतो. “अवस्सुता अवस्सुतस्स” (रागाने ग्रासलेली स्त्री रागाने ग्रासलेल्या पुरुषाशी) इत्यादींमध्ये ‘रागाभिभूत’ हा अर्थ योग्य ठरतो. “तुम्हेहि पुञ्ञं पसुतं अनप्पकं” (तुम्ही भरपूर पुण्य संचित केले आहे) इत्यादींमध्ये ‘उपचित’ (संचित केलेले) हा अर्थ योग्य ठरतो. “ये झानप्पसुता धीरा” (जे ध्यानमग्न धीर पुरुष आहेत) इत्यादींमध्ये ‘ध्यानात मग्न असलेले’ हा अर्थ योग्य ठरतो. “दिट्ठं सुतं मुतं” (पाहिलेले, ऐकलेले, जाणलेले) इत्यादींमध्ये ‘सोतविज्ञेय’ हा अर्थ योग्य ठरतो. “सुतधरो सुतसन्निचयो” (श्रुतधर, श्रुतसंचय करणारा) इत्यादींमध्ये ‘सोतद्वाराने जाणलेला धम्म धारण करणारा’ हा अर्थ योग्य ठरतो. परंतु येथे ‘सुतं’ या पदाने ‘सोतविज्ञान’ पूर्वगामी असलेल्या ‘विज्ञानवीथी’द्वारे ‘धारण केले गेले’ किंवा ‘धारण करणे’ असा अर्थ होतो. त्यामध्ये, जेव्हा ‘मे’ या शब्दाचा अर्थ ‘मया’ (माझ्याद्वारे) असा होतो, तेव्हा “अशा प्रकारे माझ्याद्वारे ऐकले गेले, जे सोतविज्ञान-पूर्वगामी विज्ञानवीथीद्वारे धारण केले गेले आहे” असा अर्थ योग्य ठरतो. जेव्हा ‘मे’ या शब्दाचा अर्थ ‘मम’ (माझे) असा होतो, तेव्हा “अशा प्रकारे माझे ऐकणे, जे सोतविज्ञान-पूर्वगामी विज्ञानवीथीद्वारे धारण करणे आहे” असा अर्थ योग्य ठरतो.

---

ဧဝမေတေသု တီသု ပဒေသု ဧဝန္တိ သောတဝိညာဏကိစ္စနိဒဿနံ. မေတိ ဝုတ္တဝိညာဏသမင်္ဂီပုဂ္ဂလနိဒဿနံ. သုတန္တိ အဿဝနဘာဝပ္ပဋိက္ခေပတော အနူနာနဓိကာဝိပရီတဂ္ဂဟဏနိဒဿနံ. တထာ ဧဝန္တိ သဝနာဒိစိတ္တာနံ နာနပ္ပကာရေန အာရမ္မဏေ ပဝတ္တဘာဝနိဒဿနံ. မေတိ အတ္တနိဒဿနံ. သုတန္တိ ဓမ္မနိဒဿနံ.

अशा प्रकारे, या तीन पदांमध्ये ‘एवम्’ हे सोतविज्ञानाच्या (ऐकण्याच्या) कार्याचे दिग्दर्शन आहे. ‘मे’ हे वर सांगितलेल्या विज्ञानाने युक्त असलेल्या पुद्गलाचे दिग्दर्शन आहे. ‘सुतं’ हे ‘न ऐकल्याच्या’ भावाचे खंडन करून, कमी किंवा जास्त न करता, जसेच्या तसे ग्रहण करण्याचे दिग्दर्शन आहे. तसेच, ‘एवम्’ हे श्रवणादी चित्तांच्या विविध प्रकारे आलंबनात प्रवृत्त होण्याच्या भावाचे दिग्दर्शन आहे. ‘मे’ हे स्वतःचे दिग्दर्शन आहे. ‘सुतं’ हे धम्माचे दिग्दर्शन आहे.

---

တထာ ဧဝန္တိ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗဓမ္မနိဒဿနံ. မေတိ ပုဂ္ဂလနိဒဿနံ. သုတန္တိ ပုဂ္ဂလကိစ္စနိဒဿနံ.

तसेच, ‘एवम्’ हे निर्देशित करायच्या धम्माचे दिग्दर्शन आहे. ‘मे’ हे पुद्गलाचे दिग्दर्शन आहे. ‘सुतं’ हे पुद्गलाच्या कार्याचे दिग्दर्शन आहे.

---

တထာ ဧဝန္တိ ဝီထိစိတ္တာနံ အာကာရပညတ္တိဝသေန နာနပ္ပကာရနိဒ္ဒေသော. မေတိ ကတ္တာရနိဒ္ဒေသော. သုတန္တိ ဝိသယနိဒ္ဒေသော.

तसेच, ‘एवम्’ हा शब्द वीथीचित्तांच्या आकाराच्या प्रज्ञप्तीनुसार विविध प्रकारचा निर्देश आहे. ‘मे’ हा शब्द कर्त्याचा निर्देश आहे. ‘सुतं’ हा शब्द विषयाचा निर्देश आहे.

---

တထာ ဧဝန္တိ ပုဂ္ဂလကိစ္စနိဒ္ဒေသော. သုတန္တိ ဝိညာဏကိစ္စနိဒ္ဒေသော. မေတိ ဥဘယကိစ္စယုတ္တပုဂ္ဂလနိဒ္ဒေသော.

तसेच, 'एवं' (अशा प्रकारे) हा शब्द पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) कर्तव्याचा निर्देश करतो. 'सुतं' (ऐकले) हा शब्द विज्ञानाच्या (जाणण्याच्या) क्रियेचा निर्देश करतो. 'मे' (माझ्याद्वारे) हा शब्द दोन्ही क्रियांशी युक्त असलेल्या पुद्गलाचा निर्देश करतो.

---

တထာ ဧဝန္တိ ဘာဝနိဒ္ဒေသော. မေတိ ပုဂ္ဂလနိဒ္ဒေသော. သုတန္တိ တဿ ကိစ္စနိဒ္ဒေသော.

तसेच, 'एवं' हा शब्द भावाचा (अवस्थेचा) निर्देश करतो. 'मे' हा पुद्गलाचा (व्यक्तीचा) निर्देश करतो. 'सुतं' हा त्या पुद्गलाच्या क्रियेचा (कर्तव्याचा) निर्देश करतो.

---

တတ္ထ ဧဝန္တိ စ မေတိ စ သစ္ဆိကဋ္ဌပရမတ္ထဝသေန အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ. သုတန္တိ ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ. တထာ ဧဝန္တိ စ မေတိ စ တံ တံ ဥပါဒါယ ဝတ္တဗ္ဗတော [Pg.88] ဥပါဒါပညတ္တိ. သုတန္တိ ဒိဋ္ဌာဒီနိ ဥပနိဓာယ ဝတ္တဗ္ဗတော ဥပနိဓာပညတ္တိ.

त्यामध्ये, 'एवं' आणि 'मे' हे दोन्ही शब्द सच्चिकठ्ठ-परमत्थाच्या (वास्तविक आणि परमार्थ सत्याच्या) दृष्टीने 'अविज्जमान-पञ्ञत्ति' (अविद्यमान प्रज्ञप्ती) दर्शवतात. 'सुतं' हा शब्द 'विज्जमान-पञ्ञत्ति' (विद्यमान प्रज्ञप्ती) दर्शवतो. तसेच, 'एवं' आणि 'मे' हे शब्द त्या त्या गोष्टींचा आधार घेऊन (उपादाय) सांगायचे असल्याने 'उपादा-पञ्ञत्ति' (उपादान प्रज्ञप्ती) दर्शवतात. 'सुतं' हा शब्द पाहणे इत्यादी गोष्टींशी तुलना करून (उपनिधाय) सांगायचा असल्याने 'उपनिधा-पञ्ञत्ति' (उपनिधा प्रज्ञप्ती) दर्शवतो.

---

ဧတ္ထ စ ဧဝန္တိ ဝစနေန အသမ္မောဟံ ဒီပေတိ, သုတန္တိ ဝစနေန သုတဿ အသမ္မောသံ. တထာ ဧဝန္တိ ဝစနေန ယောနိသောမနသိကာရံ ဒီပေတိ အယောနိသော မနသိကရောတော နာနပ္ပကာရပ္ပဋိဝေဓာဘာဝတော. သုတန္တိ ဝစနေန အဝိက္ခေပံ ဒီပေတိ ဝိက္ခိတ္တစိတ္တဿ သဝနာဘာဝတော. တထာ ဟိ ဝိက္ခိတ္တစိတ္တော ပုဂ္ဂလော သဗ္ဗသမ္ပတ္တိယာ ဝုစ္စမာနောပိ ‘‘န မယာ သုတံ, ပုန ဘဏထာ’’တိ ဘဏတိ. ယောနိသောမနသိကာရေန စေတ္ထ အတ္တသမ္မာပဏိဓိံ ပုဗ္ဗေ ကတပုညတဉ္စ သာဓေတိ, အဝိက္ခေပေန သဒ္ဓမ္မဿဝနံ သပ္ပုရိသူပနိဿယဉ္စ. ဧဝန္တိ စ ဣမိနာ ဘဒ္ဒကေန အာကာရေန ပစ္ဆိမစက္ကဒွယသမ္ပတ္တိံ အတ္တနော ဒီပေတိ, သုတန္တိ သဝနယောဂေန ပုရိမစက္ကဒွယသမ္ပတ္တိံ. တထာ အာသယသုဒ္ဓိံ ပယောဂသုဒ္ဓိဉ္စ, တာယ စ အာသယသုဒ္ဓိယာ အဓိဂမဗျတ္တိံ, ပယောဂသုဒ္ဓိယာ အာဂမဗျတ္တိံ.

आणि येथे, 'एवं' या शब्दाने असंमोह (भ्रमरहितता) दर्शवला जातो, तर 'सुतं' या शब्दाने ऐकलेल्या गोष्टीचा विसर न पडणे (असंमोष) दर्शवला जातो. तसेच, 'एवं' या शब्दाने योनिसोमनसिकार (योग्य विचार) दर्शवला जातो, कारण अयोनिसोमनसिकार (अयोग्य विचार) करणाऱ्या व्यक्तीला विविध प्रकारच्या धम्मांचे आकलन (प्रतिवेध) होत नाही. 'सुतं' या शब्दाने अविक्षेप (चित्ताची एकाग्रता) दर्शवली जाते, कारण विक्षिप्त चित्त असलेल्या व्यक्तीला ऐकणे शक्य नसते. कारण, विक्षिप्त चित्त असलेला मनुष्य सर्व प्रकारे स्पष्ट सांगितले तरीही "मी ऐकले नाही, पुन्हा सांगा" असे म्हणतो. आणि येथे योनिसोमनसिकाराने 'अत्तसम्मापणिधि' (स्वतःची योग्य प्रस्थापना) आणि 'पुब्बेकतपुञ्ञता' (पूर्वी केलेले पुण्य) साध्य होते, तर अविक्षेपाने (एकाग्रतेने) 'सद्धम्मस्सवन' (सद्धम्माचे श्रवण) आणि 'सप्पुरिसूपनिस्सय' (सत्पुरुषांचा आश्रय) साध्य होतो. अशा प्रकारे, 'एवं' या कल्याणकारी मार्गाने तो स्वतःच्या अंतिम दोन चक्रांची समृद्धी (पच्छिमचक्कद्वयसंपत्ती) दर्शवतो, तर 'सुतं' या श्रवणयोगाने पहिल्या दोन चक्रांची समृद्धी (पुरिमचक्कद्वयसंपत्ती) दर्शवतो. तसेच, तो आशयशुद्धी (हेतूची शुद्धता) आणि प्रयोगशुद्धी (प्रयत्नांची शुद्धता) दर्शवतो; आणि त्या आशयशुद्धीने अधिगम-व्यत्ती (मार्गाचे व फळाचे आकलन करण्याची निपुणता) आणि प्रयोगशुद्धीने आगम-व्यत्ती (परियत्ती किंवा ग्रंथांचे आकलन करण्याची निपुणता) दर्शवतो.

---

ဧဝန္တိ စ ဣမိနာ နာနပ္ပကာရပဋိဝေဓဒီပကေန ဝစနေန အတ္တနော အတ္ထပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါသမ္ပဒံ ဒီပေတိ. သုတန္တိ ဣမိနာ သောတဗ္ဗဘေဒပဋိဝေဓဒီပကေန ဓမ္မနိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါသမ္ပဒံ ဒီပေတိ. ဧဝန္တိ စ ဣဒံ ယောနိသောမနသိကာရဒီပကံ ဝစနံ ဘဏန္တော ‘‘ဧတေ မယာ ဓမ္မာ မနသာနုပေက္ခိတာ ဒိဋ္ဌိယာ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓါ’’တိ ဉာပေတိ. သုတန္တိ ဣဒံ သဝနယောဂဒီပကဝစနံ ဘဏန္တော ‘‘ဗဟူ မယာ ဓမ္မာ သုတာ ဓာတာ ဝစသာ ပရိစိတာ’’တိ ဉာပေတိ. တဒုဘယေနပိ အတ္ထဗျဉ္ဇနပါရိပူရိံ ဒီပေန္တော သဝနေ အာဒရံ ဇနေတိ.

आणि 'एवं' या विविध प्रकारच्या आकलनाला (प्रतिवेधाला) दर्शवणाऱ्या शब्दाने तो स्वतःची 'अत्थ-पटिसम्भिदा' (अर्थ-प्रतिसंविदा) आणि 'पटिभान-पटिसम्भिदा' (प्रतिभान-प्रतिसंविदा) यांची समृद्धी दर्शवतो. 'सुतं' या श्रवणाच्या विविध प्रकारच्या आकलनाला दर्शवणाऱ्या शब्दाने तो 'धम्म-पटिसम्भिदा' (धम्म-प्रतिसंविदा) आणि 'निरुत्ति-पटिसम्भिदा' (निरुक्ति-प्रतिसंविदा) यांची समृद्धी दर्शवतो. 'एवं' हे योनिसोमनसिकार दर्शवणारे वचन बोलताना ते (आयुष्यमान आनंद) सुचवतात की, "हे धर्म मी मनाने वारंवार विचारात घेतले आहेत आणि प्रज्ञेने (दृष्टीने) चांगल्या प्रकारे जाणले आहेत." 'सुतं' हे श्रवणयोग दर्शवणारे वचन बोलताना ते सुचवतात की, "मी अनेक धर्म ऐकले आहेत, धारण केले आहेत आणि वाणीने त्यांचा सराव केला आहे." या दोन्ही शब्दांद्वारे अर्थ आणि व्यंजनाची परिपूर्णता दर्शवत ते श्रवणाविषयी आदर निर्माण करतात.

---

ဧဝံ မေ သုတန္တိ ဣမိနာ ပန သကလေနပိ ဝစနေန အာယသ္မာ အာနန္ဒော တထာဂတပ္ပဝေဒိတံ ဓမ္မံ အတ္တနော အဒဟန္တော အသပ္ပုရိသဘူမိံ, အတိက္ကမတိ, သာဝကတ္တံ ပဋိဇာနန္တော သပ္ပုရိသဘူမိံ ဩက္ကမတိ. တထာ အသဒ္ဓမ္မာ စိတ္တံ ဝုဋ္ဌာပေတိ, သဒ္ဓမ္မေ စိတ္တံ ပတိဋ္ဌာပေတိ. ‘‘ကေဝလံ သုတမေဝေတံ မယာ, တဿေဝ တု ဘဂဝတော ဝစနံ အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿာ’’တိ စ ဒီပေန္တော အတ္တာနံ ပရိမောစေတိ, သတ္ထာရံ အပဒိသတိ, ဇိနဝစနံ အပ္ပေတိ, ဓမ္မနေတ္တိံ ပတိဋ္ဌာပေတိ.

परंतु, 'एवं मे सुतं' या संपूर्ण वचनाद्वारे आयुष्यमान आनंद हे तथागतांनी उपदेशिलेल्या धम्माचे श्रेय स्वतःकडे न घेता, असत्पुरुषांच्या भूमीचे (अयोग्य मार्गाचे) उल्लंघन करतात आणि स्वतःचे श्रावकत्व स्वीकारून सत्पुरुषांच्या भूमीत प्रवेश करतात. तसेच, ते आपले चित्त असद्धम्मापासून दूर करतात आणि सद्धम्मामध्ये प्रस्थापित करतात. "हे माझ्याद्वारे केवळ ऐकले गेले आहे, हे वचन तर त्या अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवंतांचेच आहे," असे दर्शवून ते स्वतःला (अहंकारापासून) मुक्त करतात, शास्त्यांचा (बुद्धांचा) निर्देश करतात, जिनवचनाला (बुद्धवचनाला) प्रस्थापित करतात आणि धम्मनेत्ती (धम्माचा मार्गदर्शक) प्रस्थापित करतात.

---

အပိစ ‘‘ဧဝံ မေ သုတ’’န္တိ အတ္တနာ ဥပ္ပာဒိတဘာဝံ အပ္ပဋိဇာနန္တော ပုရိမဿဝနံ ဝိဝရန္တော ‘‘သမ္မုခါ ပဋိဂ္ဂဟိတမိဒံ မယာ တဿ ဘဂဝတော စတုဝေသာရဇ္ဇဝိသာရဒဿ [Pg.89] ဒသဗလဓရဿ အာသဘဋ္ဌာနဋ္ဌာယိနော သီဟနာဒနာဒိနော သဗ္ဗသတ္တုတ္တမဿ ဓမ္မိဿရဿ ဓမ္မရာဇဿ ဓမ္မာဓိပတိနော ဓမ္မဒီပဿ ဓမ္မပ္ပဋိသရဏဿ သဒ္ဓမ္မဝရစက္ကဝတ္တိနော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ. န ဧတ္ထ အတ္ထေ ဝါ ဓမ္မေ ဝါ ပဒေ ဝါ ဗျဉ္ဇနေ ဝါ ကင်္ခါ ဝါ ဝိမတိ ဝါ ကာတဗ္ဗာ’’တိ သဗ္ဗဒေဝမနုဿာနံ ဣမသ္မိံ ဓမ္မေ အဿဒ္ဓိယံ ဝိနာသေတိ, သဒ္ဓါသမ္ပဒံ ဥပ္ပာဒေတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဟောတိ စေတ္ထ –

शिवाय, 'एवं मे सुतं' असे म्हणून, हा धम्म स्वतः निर्माण केल्याचा दावा न करता, पूर्वी ऐकलेल्या गोष्टीचा खुलासा करत ते म्हणतात: "मी हे त्या भगवंतांच्या प्रत्यक्ष सन्मुख राहून ग्रहण केले आहे, जे चार वैशारद्यांमध्ये विशारद (निपुण) आहेत, दशबलधारी आहेत, श्रेष्ठ स्थानावर (आसभ-स्थान) विराजमान आहेत, सिंहासारखी गर्जना करणारे आहेत, सर्व प्राण्यांमध्ये उत्तम आहेत, धम्माचे ईश्वर आहेत, धम्मराज आहेत, धम्माचे अधिपती आहेत, धम्मदीप आहेत, धम्मशरण आहेत, सद्धम्मरूपी श्रेष्ठ चक्र फिरवणारे सम्यक्संबुद्ध आहेत. येथे अर्थाविषयी, धम्माविषयी, पदाविषयी किंवा व्यंजनाविषयी कोणतीही शंका किंवा संभ्रम बाळगू नये." अशा प्रकारे, ते सर्व देव आणि मनुष्यांच्या मनातील या धम्माविषयीची अश्रद्धा नष्ट करतात आणि त्यांच्यात श्रद्धा-संपत्ती निर्माण करतात, असे जाणावे. याविषयी येथे (एक गाथा) आहे -

---

‘‘ဝိနာသယတိ အဿဒ္ဓံ, သဒ္ဓံ ဝဍ္ဎေတိ သာသနေ;

ဧဝံ မေ သုတမိစ္စေဝံ, ဝဒံ ဂေါတမသာဝကော’’တိ.

"अशा प्रकारे 'एवं मे सुतं' असे म्हणणारे गौतम बुद्धांचे श्रावक (आनंद) शासनात (बुद्धांच्या शासनात) अश्रद्धा नष्ट करतात आणि श्रद्धा वाढवतात."

---

ဧကန္တိ ဂဏနပရိစ္ဆေဒနိဒ္ဒေသော. သမယန္တိ ပရိစ္ဆိန္နနိဒ္ဒေသော. ဧကံ သမယန္တိ အနိယမိတပရိဒီပနံ. တတ္ထ သမယသဒ္ဒေါ –

'एकं' हा शब्द संख्येच्या मर्यादेचा (परिच्छेदाचा) निर्देश करतो. 'समयं' हा शब्द मर्यादित काळाचा निर्देश करतो. 'एकं समयं' (एका वेळी) हे पद अनिश्चित काळाचे प्रकटीकरण आहे. त्यामध्ये 'समय' हा शब्द -

---

သမဝါယေ ခဏေ ကာလေ, သမူဟေ ဟေတုဒိဋ္ဌိသု;

ပဋိလာဘေ ပဟာနေ စ, ပဋိဝေဓေ စ ဒိဿတိ.

समवाय (कारणांची अनुकूलता), क्षण (संधी), काळ, समूह, हेतू (कारण), दृष्टी (मत), प्रतिलाभ (प्राप्ती), प्रहाण (त्याग) आणि प्रतिवेध (आकलन) या अर्थांमध्ये 'समय' शब्द दिसून येतो.

---

တထာ ဟိဿ ‘‘အပ္ပေဝ နာမ သွေပိ ဥပသင်္ကမေယျာမ ကာလဉ္စ သမယဉ္စ ဥပါဒါယာ’’တိ ဧဝမာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၄၄၇) သမဝါယော အတ္ထော. ‘‘ဧကောဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ခဏော စ သမယော စ ဗြဟ္မစရိယဝါသာယာ’’တိ ဧဝမာဒီသု (အ. နိ. ၈.၂၉) ခဏော. ‘‘ဥဏှသမယော ပရိဠာဟသမယော’’တိ ဧဝမာဒီသု (ပါစိ. ၃၅၈) ကာလော. ‘‘မဟာသမယော ပဝနသ္မိ’’န္တိ ဧဝမာဒီသု သမူဟော. ‘‘သမယောပိ ခေါ တေ, ဘဒ္ဒါလိ, အပ္ပဋိဝိဒ္ဓေါ အဟောသိ, ဘဂဝါ ခေါ သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ, သောပိ မံ ဇာနိဿတိ, ‘ဘဒ္ဒါလိ, နာမ ဘိက္ခု သတ္ထုသာသနေ သိက္ခာယ အပရိပူရကာရီ’တိ, အယမ္ပိ ခေါ တေ ဘဒ္ဒါလိ သမယော အပ္ပဋိဝိဒ္ဓေါ အဟောသီ’’တိ ဧဝမာဒီသု (မ. နိ. ၂.၁၃၅) ဟေတု. ‘‘တေန ခေါ ပန သမယေန ဥဂ္ဂါဟမာနော ပရိဗ္ဗာဇကော သမဏမုဏ္ဍိကာပုတ္တော သမယပ္ပဝါဒကေ တိန္ဒုကာစီရေ ဧကသာလကေ မလ္လိကာယ အာရာမေ ပဋိဝသတီ’’တိ ဧဝမာဒီသု (မ. နိ. ၂.၂၆၀) ဒိဋ္ဌိ.

कारण, "कदाचित उद्याही आम्ही योग्य वेळ आणि अनुकूल परिस्थिती (समय) पाहून जवळ जाऊ" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'समवाय' (कारणांची अनुकूलता) हा अर्थ आहे. "भिक्खूहो, ब्रह्मचर्य वासासाठी एकच क्षण आणि एकच संधी (समय) असते" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'क्षण' (संधी) हा अर्थ आहे. "उष्ण काळ (उण्हसमय), दाहक काळ (परिळाहसमय)" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'काळ' हा अर्थ आहे. "महावनात महासमय (मोठा मेळावा/समूह)" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'समूह' हा अर्थ आहे. "हे भद्द्वालि, तुला हे कारण (समय) देखील समजले नाही; भगवान तर श्रावस्तीमध्ये विहार करत आहेत, तेही माझ्याबद्दल जाणतील की, 'भद्द्वालि नावाचा भिक्खू शास्त्यांच्या शासनात शिक्षेमध्ये अपूर्ण आहे'; हे भद्द्वालि, तुला हे कारण (समय) देखील समजले नाही" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'हेतू' (कारण) हा अर्थ आहे. "त्या वेळी (त्या प्रसंगी) उग्गाहमान नावाचा परिव्राजक, जो समणमुंडिकापुत्त होता, तो मल्लिका देवीच्या उद्यानातील तिन्दुकाचीर नावाच्या एका शालेच्या विहारात राहत होता" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'दृष्टी' (मत/सिद्धांत) हा अर्थ आहे.

---

‘‘ဒိဋ္ဌေ ဓမ္မေ စ ယော အတ္ထော, ယော စတ္ထော သမ္ပရာယိကော;

အတ္ထာဘိသမယာ ဓီရော, ပဏ္ဍိတောတိ ပဝုစ္စတီ’’တိ. (သံ. နိ. ၁.၁၂၉) –

"याच जन्मात (दृष्टधर्मात) जो अर्थ (कल्याण) आहे आणि जो परलोकात (साम्परायिक) अर्थ आहे; त्या अर्थाच्या प्राप्तीमुळे (अत्थाभिसमया) धीर पुरुषाला 'पंडित' म्हटले जाते."

---

ဧဝမာဒီသု ပဋိလာဘော. ‘‘သမ္မာ မာနာဘိသမယာ အန္တမကာသိ ဒုက္ခဿာ’’တိ ဧဝမာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၈) ပဟာနံ. ‘‘ဒုက္ခဿ ပီဠနဋ္ဌော သင်္ခတဋ္ဌော သန္တာပဋ္ဌော [Pg.90] ဝိပရိဏာမဋ္ဌော အဘိသမယဋ္ဌော’’တိ ဧဝမာဒီသု (ပဋိ. မ. ၂.၈) ပဋိဝေဓော. ဣဓ ပနဿ ကာလော အတ္ထော. တေန ဧကံ သမယန္တိ သံဝစ္ဆရဥတုမာသအဍ္ဎမာသရတ္တိဒိဝပုဗ္ဗဏှမဇ္ဈနှိကသာယနှပဌမမဇ္ဈိမ- ပစ္ဆိမယာမမုဟုတ္တာဒီသု ကာလချေသု သမယေသု ဧကံ သမယန္တိ ဒီပေတိ.

इत्यादी वाक्यांमध्ये 'प्रतिलाभ' (प्राप्ती) हा अर्थ आहे. "मानाचा सम्यक प्रहार केल्याने (मानाभिसमया - मानाचा त्याग केल्याने) त्याने दुःखाचा अंत केला" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'प्रहाण' (त्याग) हा अर्थ आहे. "दुःखाचा पीडनार्थ (पीडा देणारा अर्थ), संखतार्थ (संस्कृत अर्थ), संतापार्थ (दाहक अर्थ), विपरिणामार्थ (बदलणारा अर्थ) आणि अभिसमयार्थ (आकलनाचा अर्थ)" इत्यादी वाक्यांमध्ये 'प्रतिवेध' (आकलन) हा अर्थ आहे. परंतु येथे (या मङ्गलसुत्तात) 'काळ' हाच त्याचा अर्थ योग्य आहे. त्यामुळे, 'एकं समयं' या पदाने वर्ष, ऋतू, महिना, पंधरवडा, रात्र, दिवस, पूर्वान्ह (सकाळ), मध्यान्ह (दुपार), सायान्ह (संध्याकाळ), रात्रीचा पहिला प्रहर, मध्यम प्रहर, अंतिम प्रहर, मुहूर्त इत्यादी काळाचा निर्देश करणाऱ्या समयांपैकी 'एका काळाचा' निर्देश केला आहे.

---

ယေ ဝါ ဣမေ ဂဗ္ဘောက္ကန္တိသမယော ဇာတိသမယော သံဝေဂသမယော အဘိနိက္ခမနသမယော ဒုက္ကရကာရိကသမယော မာရဝိဇယသမယော အဘိသမ္ဗောဓိသမယော ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရသမယော ဒေသနာသမယော ပရိနိဗ္ဗာနသမယောတိ ဧဝမာဒယော ဘဂဝတော ဒေဝမနုဿေသု အတိဝိယ ပကာသာ အနေကကာလချာ ဧဝ သမယာ. တေသု သမယေသု ဒေသနာသမယသင်္ခါတံ ဧကံ သမယန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယော စာယံ ဉာဏကရုဏာကိစ္စသမယေသု ကရုဏာကိစ္စသမယော, အတ္တဟိတပရဟိတပ္ပဋိပတ္တိသမယေသု ပရဟိတပ္ပဋိပတ္တိသမယော, သန္နိပတိတာနံ ကရဏီယဒွယသမယေသု ဓမ္မီကထာသမယော, ဒေသနာပဋိပတ္တိသမယေသု ဒေသနာသမယော, တေသုပိ သမယေသု ယံ ကိဉ္စိ သန္ဓာယ ‘‘ဧကံ သမယ’’န္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

किंवा, भगवंतांचा गर्भावक्रांतीचा (गर्भात प्रवेश करण्याचा) काळ, जन्माचा काळ, संवेगाचा (वैराग्याचा) काळ, महाभिनिष्क्रमणाचा (गृहत्यागाचा) काळ, दुष्करचर्येचा काळ, मारविजयाचा काळ, अभिसंबोधीचा (ज्ञानप्राप्तीचा) काळ, दृष्टधम्मसुखविहाराचा काळ, देशनेचा (धर्मोपदेशाचा) काळ आणि परिनिर्वाणाचा काळ इत्यादी जे काळ देव आणि मनुष्यांमध्ये अत्यंत प्रसिद्ध आहेत, ते अनेक काळांचे वाचक आहेत. त्या काळांपैकी 'देशनाकाळ' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या एका काळाला उद्देशून 'एका समयाला' (एकं समयं) असे म्हटले आहे. तसेच, ज्ञान आणि करुणेच्या कार्याच्या काळांपैकी जो करुणेच्या कार्याचा काळ आहे; आत्महित आणि परहित प्रतिपत्तीच्या काळांपैकी जो परहित प्रतिपत्तीचा काळ आहे; जमलेल्या परिषदेच्या दोन करणीय काळांपैकी जो धम्मकथेचा काळ आहे; आणि देशना व प्रतिपत्तीच्या काळांपैकी जो देशनेचा काळ आहे; त्या काळांपैकी सुद्धा कोणत्या तरी एका विशिष्ट काळाला उद्देशून 'एका समयाला' (एकं समयं) असे म्हटले आहे.

---

ဧတ္ထာဟ – အထ ကသ္မာ ယထာ အဘိဓမ္မေ ‘‘ယသ္မိံ သမယေ ကာမာဝစရ’’န္တိ စ ဣတော အညေသု သုတ္တပဒေသု ‘‘ယသ္မိံ သမယေ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟီ’’တိ စ ဘုမ္မဝစနေန နိဒ္ဒေသော ကတော, ဝိနယေ စ ‘‘တေန သမယေန ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ’’တိ ကရဏဝစနေန, တထာ အကတွာ ဣဓ ‘‘ဧကံ သမယ’’န္တိ ဥပယောဂဝစနနိဒ္ဒေသော ကတောတိ. တတ္ထ တထာ, ဣဓ စ အညထာ အတ္ထသမ္ဘဝတော. တတ္ထ ဟိ အဘိဓမ္မေ ဣတော အညေသု သုတ္တပဒေသု စ အဓိကရဏတ္ထော ဘာဝေနဘာဝလက္ခဏတ္ထော စ သမ္ဘဝတိ. အဓိကရဏဉှိ ကာလတ္ထော သမူဟတ္ထော စ သမယော, တတ္ထ ဝုတ္တာနံ ဖဿာဒိဓမ္မာနံ ခဏသမဝါယဟေတုသင်္ခါတဿ စ သမယဿ ဘာဝေန တေသံ ဘာဝေါ လက္ခီယတိ, တသ္မာ တဒတ္ထဇောတနတ္ထံ တတ္ထ ဘုမ္မဝစနနိဒ္ဒေသော ကတော.

येथे शंकाकार विचारतो – जर काळाचा अर्थ अभिप्रेत आहे, तर मग ज्याप्रमाणे अभिधम्मात 'यस्मिं समये कामावचरं' (ज्या समयाला कामावचर...) असे आणि याहून इतर सुत्तपाठांमध्ये 'यस्मिं समये, भिक्खवे, भिक्खु विविच्चेव कामेहि' (हे भिक्खूंनो, ज्या समयाला भिक्खू कामांपासून अलिप्त होऊन...) असे सप्तमी विभक्तीने निर्देश केला आहे; आणि विनयात 'तेन समयेन बुद्धो भगवा' (त्या समयाला बुद्ध भगवंत...) असे तृतीया विभक्तीने निर्देश केला आहे; त्याप्रमाणे न करता येथे (मंगलसुत्तात) 'एकं समयं' असा द्वितीया विभक्तीने निर्देश का केला आहे? (उत्तर -) कारण तेथे त्या प्रकारे आणि येथे दुसऱ्या प्रकारे अर्थाचा संभव आहे. कारण तेथे अभिधम्मात आणि याहून इतर सुत्तपाठांमध्ये अधिकरण अर्थ आणि 'भावेन भाव लक्षण' अर्थ संभवतो. अधिकरण हे काळाचा अर्थ आणि समूहाचा अर्थ असणारा 'समय' आहे; तेथे सांगितलेल्या स्पर्श इत्यादी धर्मांच्या क्षण-संयोगात्मक कारणरूप समयाच्या अस्तित्वाने त्यांचे अस्तित्व लक्षित होते, म्हणून तो अर्थ प्रकट करण्यासाठी तेथे सप्तमी विभक्तीने निर्देश केला आहे.

---

ဝိနယေ စ ဟေတွတ္ထော ကရဏတ္ထော စ သမ္ဘဝတိ. ယော ဟိ သော သိက္ခာပဒပညတ္တိသမယော သာရိပုတ္တာဒီဟိပိ ဒုဗ္ဗိညေယျော, တေန သမယေန ဟေတုဘူတေန ကရဏဘူတေန စ သိက္ခာပဒါနိ ပညပေန္တော သိက္ခာပဒပညတ္တိဟေတုဉ္စ အပေက္ခမာနော ဘဂဝါ တတ္ထ တတ္ထ ဝိဟာသိ, တသ္မာ တဒတ္ထဇောတနတ္ထံ တတ္ထ ကရဏဝစနနိဒ္ဒေသော ကတော.

आणि विनयात हेतू अर्थ आणि करण अर्थ संभवतो. कारण जो तो शिखापद (नियम) प्रज्ञप्त करण्याचा काळ आहे, तो सारिपुत्त इत्यादी महास्थविरांना सुद्धा समजण्यास कठीण आहे; त्या हेतूभूत आणि करणभूत समयाने शिखापदे प्रज्ञप्त करत असताना आणि शिखापद प्रज्ञप्तीच्या हेतूची अपेक्षा ठेवून भगवंत त्या त्या ठिकाणी विहार करत होते, म्हणून तो अर्थ प्रकट करण्यासाठी तेथे तृतीया विभक्तीने निर्देश केला आहे.

---

ဣဓ [Pg.91] ပန အညသ္မိဉ္စ ဧဝံဇာတိကေ သုတ္တန္တပါဌေ အစ္စန္တသံယောဂတ္ထော သမ္ဘဝတိ. ယဉှိ သမယံ ဘဂဝါ ဣမံ အညံ ဝါ သုတ္တန္တံ ဒေသေသိ, အစ္စန္တမေဝ တံ သမယံ ကရုဏာဝိဟာရေန ဝိဟာသိ. တသ္မာ တဒတ္ထဇောတနတ္ထံ ဣဓ ဥပယောဂဝစနနိဒ္ဒေသော ကတောတိ ဝိညေယျော. ဟောတိ စေတ္ထ –

परंतु येथे आणि इतर अशाच प्रकारच्या सुत्तपाठांमध्ये 'अत्यंतसंयोग' अर्थ (काळाची निरंतरता) संभवतो. कारण ज्या समयाला भगवंत या किंवा इतर सुत्ताची देशना करत होते, त्या संपूर्ण समयापर्यंत निरंतर ते करुणाविहाराने विहार करत होते. म्हणून तो अर्थ प्रकट करण्यासाठी येथे द्वितीया विभक्तीने निर्देश केला आहे, असे समजावे. आणि याविषयी येथे संग्रह गाथा आहे –

---

‘‘တံ တံ အတ္ထမပေက္ခိတွာ, ဘုမ္မေန ကရဏေန စ;

အညတြ သမယော ဝုတ္တော, ဥပယောဂေန သော ဣဓာ’’တိ.

“त्या त्या अर्थाची अपेक्षा ठेवून, इतर ठिकाणी (अभिधम्म आणि विनयात) 'समय' शब्द सप्तमी आणि तृतीया विभक्तीने वापरला आहे, तर येथे (सुत्तात) तो द्वितीया विभक्तीने वापरला आहे.”

---

ဘဂဝါတိ ဂုဏဝိသိဋ္ဌသတ္တုတ္တမဂရုဂါရဝါဓိဝစနမေတံ. ယထာဟ –

‘भगवा’ (भगवान) हा शब्द गुणांनी विशिष्ट अशा सर्वश्रेष्ठ सत्त्वाबद्दल (प्राण्याबद्दल) आदर आणि गौरव व्यक्त करणारे अभिधान (नाव) आहे. ज्याप्रमाणे म्हटले आहे –

---

‘‘ဘဂဝါတိ ဝစနံ သေဋ္ဌံ, ဘဂဝါတိ ဝစနမုတ္တမံ;

ဂရု ဂါရဝယုတ္တော သော, ဘဂဝါ တေန ဝုစ္စတီ’’တိ.

“‘भगवा’ हा शब्द श्रेष्ठ आहे, ‘भगवा’ हा शब्द उत्तम आहे; ते आदरणीय आणि गौरवाने युक्त आहेत, म्हणून त्यांना ‘भगवा’ म्हटले जाते।”

---

စတုဗ္ဗိဓဉှိ နာမံ အာဝတ္ထိကံ, လိင်္ဂိကံ, နေမိတ္တကံ, အဓိစ္စသမုပ္ပန္နန္တိ. အဓိစ္စသမုပ္ပန္နံ နာမ ‘‘ယဒိစ္ဆက’’န္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတ္ထ ဝစ္ဆော ဒမ္မော ဗလိဗဒ္ဓေါတိ ဧဝမာဒိ အာဝတ္ထိကံ, ဒဏ္ဍီ ဆတ္တီ သိခီ ကရီတိ ဧဝမာဒိ လိင်္ဂိကံ, တေဝိဇ္ဇော ဆဠဘိညောတိ ဧဝမာဒိ နေမိတ္တကံ, သိရိဝဍ္ဎကော ဓနဝဍ္ဎကောတိ ဧဝမာဒိ ဝစနတ္ထမနပေက္ခိတွာ ပဝတ္တံ အဓိစ္စသမုပ္ပန္နံ. ဣဒံ ပန ဘဂဝါတိ နာမံ ဂုဏနေမိတ္တကံ, န မဟာမာယာယ, န သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇေန, န အသီတိယာ ဉာတိသဟဿေဟိ ကတံ, န သက္ကသန္တုသိတာဒီဟိ ဒေဝတာဝိသေသေဟိ ကတံ. ယထာဟ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တတ္ထေရော ‘‘ဘဂဝါတိ နေတံ နာမံ မာတရာ ကတံ…ပေ… သစ္ဆိကာ ပညတ္တိ ယဒိဒံ ဘဂဝါ’’တိ (မဟာနိ. ၈၄).

कारण नाव चार प्रकारचे असते: आवत्थिक (अवस्थेवर आधारित), लिंगिक (चिन्हावर आधारित), नैमित्तिक (गुणांवर आधारित) आणि अधिच्चसमुपन्न (यदृच्छेने ठेवलेले). अधिच्चसमुपन्न म्हणजे 'यदृच्छेने' (इच्छेनुसार) ठेवलेले नाव असे म्हटले जाते. त्यापैकी वासरू (वच्छ), दम्य (वळवलेला बैल), बैल (बलिबद्द) इत्यादी अवस्थावाचक (आवत्थिक) नावे आहेत; दंडी (काठी असणारा), छत्ती (छत्री असणारा), शिखी (शेंडी असणारा), करी (हात असणारा) इत्यादी लक्षणवाचक (लिंगिक) नावे आहेत; त्रैविद्य (तीन विद्या असणारा), षडभिज्ञ (सहा अभिज्ञा असणारा) इत्यादी निमित्तवाचक (नैमित्तिक) नावे आहेत; आणि श्रीवर्धन (सिरिवड्ढक), धनवर्धन (धनवड्ढक) इत्यादी शब्दाच्या मूळ अर्थाची अपेक्षा न ठेवता प्रवृत्त झालेले नाव अधिच्चसमुपन्न (यदृच्छेने ठेवलेले) नाव आहे. परंतु हे 'भगवा' हे नाव गुणांवर आधारित नैमित्तिक नाव आहे. हे महामाया मातेने ठेवलेले नाही, शुद्धोदन महाराजांनी ठेवलेले नाही, ऐंशी हजार नातेवाईकांनी ठेवलेले नाही आणि शक्र, संतुषित इत्यादी विशिष्ट देवांनीही ठेवलेले नाही. ज्याप्रमाणे आयुष्यमान सारिपुत्त स्थविरांनी म्हटले आहे – '“भगवा” हे नाव मातेने ठेवलेले नाही... (पे)... हे जे “भगवा” नाव आहे, ती साक्षात्काराने (अर्हत्त्वफलाच्या प्राप्तीनंतर) झालेली प्रज्ञप्ती आहे.'

---

ယံ ဂုဏနေမိတ္တကဉ္စေတံ နာမံ, တေသံ ဂုဏာနံ ပကာသနတ္ထံ ဣမံ ဂါထံ ဝဒန္တိ –

जे हे गुणांवर आधारित नैमित्तिक नाव आहे, त्या गुणांना प्रकट करण्यासाठी ही गाथा म्हणतात –

---

‘‘ဘဂီ ဘဇီ ဘာဂီ ဝိဘတ္တဝါ ဣတိ,အကာသိ ဘဂ္ဂန္တိ ဂရူတိ ဘာဂျဝါ;

ဗဟူဟိ ဉာယေဟိ သုဘာဝိတတ္တနော,ဘဝန္တဂေါ သော ဘဂဝါတိ ဝုစ္စတီ’’တိ.

“ते (ऐश्वर्याने) युक्त आहेत (भगी), ते सेवन करण्यायोग्य आहेत (भजी), ते (सुखाचे) वाटेकरी आहेत (भागी), ते (धर्माचे) विभाजन करून सांगणारे आहेत (विभक्तवान), त्यांनी (क्लेशांचा) नाश केला आहे (भग्न), ते आदरणीय (गुरू) व भाग्यवान (भाग्यवान) आहेत; अनेक मार्गांनी त्यांनी स्वतःच्या चित्ताची उत्तम भावना केली आहे आणि ते भवसागराच्या पार गेले आहेत, म्हणून त्यांना ‘भगवा’ म्हटले जाते।”

---

နိဒ္ဒေသာဒီသု (မဟာနိ. ၈၄; စူဠနိ. အဇိတမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၂) ဝုတ္တနယေနေဝ စဿ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

निर्देश इत्यादी ग्रंथांमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच या शब्दाचा अर्थ समजावा.

---

အယံ ပန အပရော ပရိယာယော –

आणि हा दुसरा एक पर्याय आहे –

---

‘‘ဘာဂျဝါ ဘဂ္ဂဝါ ယုတ္တော, ဘဂေဟိ စ ဝိဘတ္တဝါ;

ဘတ္တဝါ ဝန္တဂမနော, ဘဝေသု ဘဂဝါ တတော’’တိ.

“ते भाग्यवान आहेत, त्यांनी क्लेशांचा नाश केला आहे, ते भग (ऐश्वर्य) गुणांनी युक्त आहेत, ते (धर्माचे) विभाजन करून सांगणारे आहेत, ते (लोकोत्तर धर्माचे) सेवन करणारे आहेत आणि त्यांनी भवांमधील (संसारातील) गतीचा त्याग केला आहे; म्हणून त्यांना ‘भगवा’ म्हटले जाते।”

---

တတ္ထ [Pg.92] ‘‘ဝဏ္ဏာဂမော ဝဏ္ဏဝိပရိယာယော’’တိ ဧဝံ နိရုတ္တိလက္ခဏံ ဂဟေတွာ သဒ္ဒနယေန ဝါ ပိသောဒရာဒိပက္ခေပလက္ခဏံ ဂဟေတွာ ယသ္မာ လောကိယလောကုတ္တရသုခါဘိနိဗ္ဗတ္တကံ ဒါနသီလာဒိပါရပ္ပတ္တံ ဘာဂျမဿ အတ္ထိ, တသ္မာ ဘာဂျဝါတိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဘဂဝါတိ ဝုစ္စတီတိ ဉာတဗ္ဗံ. ယသ္မာ ပန လောဘဒေါသမောဟဝိပရီတမနသိကာရအဟိရိကာနောတ္တပ္ပကောဓူပနာဟမက္ခပလာ- ဣဿာမစ္ဆရိယမာယာသာဌေယျထမ္ဘသာရမ္ဘမာနာတိမာနမဒပမာဒတဏှာဝိဇ္ဇာတိဝိဓာကုသလမူလဒုစ္စရိတ- သံကိလေသမလဝိသမသညာဝိတက္ကပပဉ္စစတုဗ္ဗိဓဝိပရိယေသအာသဝဂန္ထဩဃယောဂအဂတိတဏှုပါဒါန- ပဉ္စစေတောခိလဝိနိဗန္ဓနီဝရဏာဘိနန္ဒနဆဝိဝါဒမူလတဏှာကာယသတ္တာနုသယ- အဋ္ဌမိစ္ဆတ္တနဝတဏှာမူလကဒသာကုသလကမ္မပထဒွါသဋ္ဌိဒိဋ္ဌိဂတ- အဋ္ဌသတတဏှာဝိစရိတပ္ပဘေဒသဗ္ဗဒရထပရိဠာဟကိလေသသတသဟဿာနိ, သင်္ခေပတော ဝါ ပဉ္စ ကိလေသက္ခန္ဓအဘိသင်္ခါရမစ္စုဒေဝပုတ္တမာရေ အဘဉ္ဇိ, တသ္မာ ဘဂ္ဂတ္တာ ဧတေသံ ပရိဿယာနံ ဘဂ္ဂဝါတိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဘဂဝါတိ ဝုစ္စတိ. အာဟ စေတ္ထ –

तेथे 'वर्णागम' (वर्णाचा आगम) आणि 'वर्णविपर्यय' (वर्णाचा बदल) या निरुक्तीच्या नियमांचा स्वीकार करून, किंवा व्याकरण नियमांनुसार 'पिशोदर' इत्यादी शब्दांप्रमाणे वर्णांच्या लोप किंवा आगमाचा नियम स्वीकारून, ज्याअर्थी लौकिक आणि लोकोत्तर सुख उत्पन्न करणारे, दान, शील इत्यादी पारमितांच्या परिपूर्णतेने युक्त असे 'भाग्य' त्यांच्याकडे आहे, म्हणून 'भाग्यवान' (भाप्यवा) असे म्हणण्याऐवजी त्यांना 'भगवा' म्हटले जाते, असे समजावे. आणि ज्याअर्थी त्यांनी लोभ, द्वेष, मोह, विपरीत मनसिकार (अयोग्य विचार), अहीरिक (पापाची लाज न वाटणे), अनोत्तप्प (पापाची भीती न वाटणे), क्रोध, उपनाह (वैर बाळगणे), म्रक्ष (गुण झाकणे), पलास (मत्सर), ईर्ष्या, मात्सर्य, माया (कपट), साठ्य (धूर्तपणा), स्तंभ (ताठरपणा), सारंभ (अहंकार), मान, अतिमान, मद, प्रमाद, तृष्णा, अविद्या; तीन अकुशल मुळे, तीन दुश्चरिते, तीन संक्लेश, तीन मल, तीन विषम संज्ञा, तीन वितर्क, तीन प्रपंच; चार विपर्यास, चार आसव, चार ग्रंथ, चार ओघ, चार योग, चार अगती, चार तृष्णेचे उपादान; पाच चेतोखील (चित्तातील खिळे), पाच विनिबंध (बंधने), पाच नीवरण, पाच अभिनंदन; सहा विवादमुळे, सहा तृष्णाकाय; सात अनुशय; आठ मिथ्यात्व; नऊ तृष्णामूलक धर्म; दहा अकुशल कर्मपथ; बासष्ट (६२) दृष्टीगत (मिथ्या विचार); एकशे आठ (१०८) तृष्णा-विचरित भेद आणि सर्व प्रकारचे परिदाह (ताप) उत्पन्न करणारे लाखो क्लेश; किंवा संक्षेपाने (थोडक्यात) पाच मार – क्लेशमार, स्कंधमार, अभिसंस्कारमार, मृत्युमार आणि devaputtamar (देवपुत्रमार) – यांना भग्न (नष्ट) केले आहे, म्हणून या सर्व उपद्रवांचा (शत्रूंचा) नाश केल्यामुळे (भग्न केल्यामुळे) 'भग्नवान' (भग्गवा) असे म्हणण्याऐवजी त्यांना 'भगवा' म्हटले जाते. आणि याविषयी येथे म्हटले आहे –

---

‘‘ဘဂ္ဂရာဂေါ ဘဂ္ဂဒေါသော, ဘဂ္ဂမောဟော အနာသဝေါ;

ဘဂ္ဂါဿ ပါပကာ ဓမ္မာ, ဘဂဝါ တေန ဝုစ္စတီ’’တိ.

“ज्यांनी रागाचा नाश केला आहे, ज्यांनी द्वेषाचा नाश केला आहे, ज्यांनी मोहाचा नाश केला आहे, जे अनासव (आसवविरहित) आहेत आणि ज्यांनी सर्व पापधर्मांचा नाश केला आहे; म्हणून त्यांना ‘भगवा’ म्हटले जाते।”

---

ဘာဂျဝတာယ စဿ သတပုညလက္ခဏဓရဿ ရူပကာယသမ္ပတ္တိ ဒီပိတာ ဟောတိ, ဘဂ္ဂဒေါသတာယ ဓမ္မကာယသမ္ပတ္တိ. တထာ လောကိယသရိက္ခကာနံ ဗဟုမာနဘာဝေါ, ဂဟဋ္ဌပဗ္ဗဇိတေဟိ အဘိဂမနီယတာ. တထာ အဘိဂတာနဉ္စ နေသံ ကာယစိတ္တဒုက္ခာပနယနေ ပဋိဗလဘာဝေါ, အာမိသဒါနဓမ္မဒါနေဟိ ဥပကာရိတာ. လောကိယလောကုတ္တရသုခေဟိ စ သံယောဇနသမတ္ထတာ ဒီပိတာ ဟောတိ.

आणि त्यांच्या भाग्यवान असण्याने, शेकडो पुण्याच्या लक्षणांना धारण करणाऱ्या त्यांच्या रूपकाय संपत्तीचे (शरीर संपत्तीचे) दर्शन घडते, आणि दोषांचा नाश केल्यामुळे त्यांच्या धम्मकाय संपत्तीचे दर्शन घडते. तसेच, संसारी लोकांमध्ये त्यांचा अत्यंत आदर असणे, गृहस्थ आणि प्रव्रजितांनी (भिक्खूंनी) त्यांना शरण जाण्यायोग्य असणे; आणि शरण आलेल्या त्या लोकांच्या कायिक व मानसिक दुःखांचे निवारण करण्याचे त्यांचे सामर्थ्य, आमिषदान (भौतिक दान) आणि धम्मदानाने त्यांचे कल्याण करणे; आणि त्यांना लौकिक व लोकोत्तर सुखांशी जोडण्याचे त्यांचे सामर्थ्य या सर्वांचे दर्शन घडते.

---

ယသ္မာ စ လောကေ ဣဿရိယဓမ္မယသသိရိကာမပယတ္တေသု ဆသု ဓမ္မေသု ဘဂသဒ္ဒေါ ဝတ္တတိ, ပရမဉ္စဿ သကစိတ္တေ ဣဿရိယံ, အဏိမာလဃိမာဒိကံ ဝါ လောကိယသမ္မတံ သဗ္ဗာကာရပရိပူရံ အတ္ထိ, တထာ လောကုတ္တရော ဓမ္မော, လောကတ္တယဗျာပကော ယထာဘုစ္စဂုဏာဓိဂတော အတိဝိယ ပရိသုဒ္ဓေါ ယသော, ရူပကာယဒဿနဗျာဝဋဇနနယနမနပ္ပသာဒဇနနသမတ္ထာ သဗ္ဗာကာရပရိပူရာ သဗ္ဗင်္ဂပစ္စင်္ဂသိရီ, ယံ ယံ အနေန ဣစ္ဆိတံ ပတ္ထိတံ အတ္တဟိတံ ပရဟိတံ ဝါ, တဿ တဿ တထေဝ အဘိနိပ္ဖန္နတ္တာ ဣစ္ဆိတတ္ထနိပ္ဖတ္တိသညိတော ကာမော, သဗ္ဗလောကဂရုဘာဝပ္ပတ္တိဟေတုဘူတော သမ္မာဝါယာမသင်္ခါတော ပယတ္တော စ အတ္ထိ, တသ္မာ ဣမေဟိ ဘဂေဟိ ယုတ္တတ္တာပိ ဘဂါ အဿ သန္တီတိ ဣမိနာ အတ္ထေန ‘‘ဘဂဝါ’’တိ ဝုစ္စတိ.

ज्याअर्थी जगात ऐश्वर्य, धर्म, यश, श्री, काम आणि प्रयत्न या सहा गुणांच्या संदर्भात 'भग' हा शब्द वापरला जातो; आणि ज्याअर्थी त्यांच्या स्वतःच्या चित्तावर अत्यंत श्रेष्ठ असे ऐश्वर्य आहे, जे अणिमा, लघिमा इत्यादी किंवा लौकिकदृष्ट्या संमत असलेले आणि सर्व प्रकारे परिपूर्ण आहे; तसेच लोकोत्तर धर्म त्यांनी धारण केला आहे; तिन्ही लोकांत पसरलेले, यथार्थ गुणांच्या प्राप्तीमुळे मिळालेले आणि अत्यंत परिशुद्ध असे यश त्यांच्याकडे आहे; रूपकायाचे दर्शन घेण्यास उत्सुक असलेल्या लोकांच्या डोळ्यांना व मनाला प्रसन्नता देण्यास समर्थ असलेली, सर्व प्रकारे परिपूर्ण अशी सर्व अंग-प्रत्यंगांची शोभा (श्री) त्यांच्याकडे आहे; त्यांनी स्वतःचे हित किंवा परहित याविषयी जे जे इच्छिलेले किंवा प्रार्थीलेले असते, त्या त्या गोष्टीची तशीच पूर्तता झाल्यामुळे इच्छित अर्थाची निष्पत्ती म्हणून ओळखली जाणारी इच्छा (काम) त्यांच्याकडे आहे; आणि सर्व लोकांकडून आदरणीय भाव प्राप्त होण्यास कारणीभूत असलेला, सम्यक् व्यायाम नावाचा प्रयत्न देखील त्यांच्याकडे आहे; म्हणून या 'भग' (गुणां) शी युक्त असल्यामुळे आणि त्यांच्याकडे हे 'भग' (गुण) असल्यामुळे, या अर्थाने त्यांना 'भगवान' असे म्हटले जाते.

---

ယသ္မာ [Pg.93] ပန ကုသလာဒိဘေဒေဟိ သဗ္ဗဓမ္မေ, ခန္ဓာယတနဓာတုသစ္စဣန္ဒြိယပဋိစ္စသမုပ္ပာဒါဒီဟိ ဝါ ကုသလာဒိဓမ္မေ, ပီဠနသင်္ခတသန္တာပဝိပရိဏာမဋ္ဌေန ဝါ ဒုက္ခမရိယသစ္စံ, အာယူဟနနိဒါနသံယောဂပလိဗောဓဋ္ဌေန သမုဒယံ, နိဿရဏဝိဝေကာသင်္ခတအမတဋ္ဌေန နိရောဓံ, နိယျာနိကဟေတုဒဿနာဓိပတေယျဋ္ဌေန မဂ္ဂံ ဝိဘတ္တဝါ, ဝိဘဇိတွာ ဝိဝရိတွာ ဒေသိတဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, တသ္မာ ဝိဘတ္တဝါတိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘ဘဂဝါ’’တိ ဝုစ္စတိ.

परंतु ज्याअर्थी भगवंतांनी कुशल इत्यादी भेदांनी सर्व धर्मांचे, किंवा स्कंध, आयतन, धातू, सत्य, इंद्रिय, प्रतीत्यसमुत्पाद इत्यादींद्वारे कुशल इत्यादी धर्मांचे; तसेच पीडन, संस्कृत, संताप आणि विपरिणाम या अर्थाने दुःख आर्यसत्याचे; आयूहन, निदान, संयोग आणि पलिबोध या अर्थाने समुदय आर्यसत्याचे; निस्सरण, विवेक, असंस्कृत आणि अमृत या अर्थाने निरोध आर्यसत्याचे; आणि नैर्याणिक, हेतू, दर्शन व आधिपत्य या अर्थाने मार्ग आर्यसत्याचे विभाजन केले आहे—म्हणजेच त्यांनी विभागून, स्पष्ट करून आणि उपदेशिले आहे—म्हणून 'विभत्तवा' (विभाजन करणारे) असे म्हणण्याऐवजी त्यांना 'भगवान' असे म्हटले जाते.

---

ယသ္မာ စ ဧသ ဒိဗ္ဗဗြဟ္မအရိယဝိဟာရေ ကာယစိတ္တဥပဓိဝိဝေကေ သုညတာပ္ပဏိဟိတာနိမိတ္တဝိမောက္ခေ အညေ စ လောကိယလောကုတ္တရေ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မေ ဘဇိ သေဝိ ဗဟုလမကာသိ, တသ္မာ ဘတ္တဝါတိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘ဘဂဝါ’’တိ ဝုစ္စတိ.

आणि ज्याअर्थी त्यांनी दिव्यविहार, ब्रह्मविहार व आर्यविहार; कायविवेक, चित्तविवेक व उपधिविवेक; शून्यताविमोक्ष, अप्रणिहितविमोक्ष व अनिमित्तविमोक्ष; आणि इतर लौकिक व लोकोत्तर उत्तरमनुष्यधर्मांचे सेवन केले, आचरण केले आणि वारंवार अभ्यास केला, म्हणून 'भत्तवा' (सेवन करणारे) असे म्हणण्याऐवजी त्यांना 'भगवान' असे म्हटले जाते.

---

ယသ္မာ ပန တီသု ဘဝေသု တဏှာသင်္ခါတံ ဂမနံ အနေန ဝန္တံ, တသ္မာ ဘဝေသု ဝန္တဂမနောတိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဘဝသဒ္ဒတော ဘကာရံ ဂမနသဒ္ဒတော ဂကာရံ ဝန္တသဒ္ဒတော ဝကာရဉ္စ ဒီဃံ ကတွာ အာဒါယ ‘‘ဘဂဝါ’’တိ ဝုစ္စတိ, ယထာ လောကေ ‘‘မေဟနဿ ခဿ မာလာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘မေခလာ’’တိ.

परंतु ज्याअर्थी त्यांनी तिन्ही भावांमध्ये (संसारात) तृष्णारूपी गमन ओकून टाकले आहे (त्यागले आहे), म्हणून 'भवेसु वन्तगमनो' (भावांमध्ये गमन त्यागलेला) असे म्हणण्याऐवजी, 'भव' शब्दातून 'भ' कार, 'गमन' शब्दातून 'ग' कार आणि 'वन्त' शब्दातून 'व' कार घेऊन, त्याला दीर्घ करून 'भगवान' असे म्हटले जाते; ज्याप्रमाणे जगात 'मेहनस्स खस्स माला' (गुह्य भागाची माळ) असे म्हणण्याऐवजी 'मेखला' असे म्हटले जाते.

---

ဧတ္တာဝတာ စေတ္ထ ဧဝံ မေ သုတန္တိ ဝစနေန ယထာသုတံ ယထာပရိယတ္တံ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော ပစ္စက္ခံ ကတွာ ဘဂဝတော ဓမ္မသရီရံ ပကာသေတိ, တေန ‘‘နယိဒံ အတီတသတ္ထုကံ ပါဝစနံ, အယံ ဝေါ သတ္ထာ’’တိ ဘဂဝတော အဒဿနေန ဥက္ကဏ္ဌိတဇနံ သမဿာသေတိ.

आणि एवढ्यावरूनच, येथे 'एवं मे सुतं' (असे म्या ऐकिले) या वचनाने, जसे ऐकले आहे व जसे शिकले आहे तशा धर्माचा उपदेश करणारे (आयुष्यमान आनंद) भगवंतांच्या धर्मशरीराला प्रत्यक्ष करून प्रकट करतात. त्यामुळे, "हे प्रवचन शास्त्याविनाचे (गुरू नसलेले) नाही, हाच तुमचा शास्ता आहे," असे सांगून भगवंतांच्या अदर्शनाने व्याकुळ झालेल्या लोकांना ते धीर देतात.

---

ဧကံ သမယံ ဘဂဝါတိ ဝစနေန တသ္မိံ သမယေ ဘဂဝတော အဝိဇ္ဇမာနဘာဝံ ဒဿေန္တော ရူပကာယပရိနိဗ္ဗာနံ ဒဿေတိ. တေန ‘‘ဧဝံဝိဓဿ ဣမဿ အရိယဓမ္မဿ ဒေသေတာ ဒသဗလဓရော ဝဇိရသံဃာတကာယော သောပိ ဘဂဝါ ပရိနိဗ္ဗုတော, တတ္ထ ကေနညေန ဇီဝိတေ အာသာ ဇနေတဗ္ဗာ’’တိ ဇီဝိတမဒမတ္တံ ဇနံ သံဝေဇေတိ, သဒ္ဓမ္မေ စဿ ဥဿာဟံ ဇနေတိ.

'एकं समयं भगवा' (एका समयी भगवान) या वचनाने, त्या वेळी भगवंतांची अनुपस्थिती दर्शवत ते त्यांच्या रूपकायाचे परिनिर्वाण दर्शवतात. त्यामुळे, "अशा प्रकारच्या या आर्यधर्माचा उपदेश करणारे, वशवर्ती, दशबलधारी आणि वज्रसमान दृढ शरीर असलेले ते भगवान देखील परिनिर्वृत झाले, तर मग इतर कोणी जीवनाची आशा कशी धरावी?" असे सांगून ते जीवनाच्या मदाने धुंद झालेल्या लोकांना संवेगित करतात (सावध करतात) आणि त्यांच्यात सद्धर्माविषयी उत्साह निर्माण करतात.

---

ဧဝန္တိ စ ဘဏန္တော ဒေသနာသမ္ပတ္တိံ နိဒ္ဒိသတိ, မေ သုတန္တိ သာဝကသမ္ပတ္တိံ, ဧကံ သမယန္တိ ကာလသမ္ပတ္တိံ, ဘဂဝါတိ ဒေသကသမ္ပတ္တိံ.

'एवं' असे म्हणताना ते देशना-संपत्ती (उपदेशाची परिपूर्णता) दर्शवतात; 'मे सुतं' याने श्रावक-संपत्ती (शिष्याची परिपूर्णता); 'एकं समयं' याने काल-संपत्ती (वेळेची परिपूर्णता); आणि 'भगवा' याने देशक-संपत्ती (उपदेशकाची परिपूर्णता) दर्शवतात.

---

သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတီတိ ဧတ္ထ သာဝတ္ထီတိ သဝတ္ထဿ ဣသိနော နိဝါသဋ္ဌာနဘူတံ နဂရံ, ယထာ ကာကန္ဒီ မာကန္ဒီတိ, ဧဝံ ဣတ္ထိလိင်္ဂဝသေန သာဝတ္ထီတိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ အက္ခရစိန္တကာ. အဋ္ဌကထာစရိယာ ပန ဘဏန္တိ ‘‘ယံကိဉ္စိ [Pg.94] မနုဿာနံ ဥပဘောဂပရိဘောဂံ သဗ္ဗမေတ္ထ အတ္ထီ’’တိ သာဝတ္ထီ. သတ္ထသမာယောဂေ စ ‘‘ကိံ ဘဏ္ဍမတ္ထီ’’တိ ပုစ္ဆိတေ ‘‘သဗ္ဗမတ္ထီ’’တိ ဝစနမုပါဒါယ သာဝတ္ထီ.

'सावत्थियं विहरति' (श्रावस्तीत विहार करत होते) यामध्ये 'सावत्थी' (श्रावस्ती) म्हणजे 'सवत्थ' नावाच्या ऋषींचे निवासस्थान असलेले नगर होय. ज्याप्रमाणे 'काकंदी' आणि 'माकंदी' शब्द आहेत, त्याचप्रमाणे स्त्रीलिंगी रूपाने याला 'सावत्थी' म्हटले जाते, असे व्याकरणकार म्हणतात. परंतु अट्ठकथाचार्य म्हणतात की, "मनुष्यांच्या उपभोग व वापरासाठी जे काही आवश्यक आहे, ते सर्व येथे आहे," म्हणून हे 'सावत्थी' होय. तसेच, व्यापारी तांड्यांच्या (सार्थ) आगमनाच्या वेळी "काय माल उपलब्ध आहे?" असे विचारले असता, "सर्व काही उपलब्ध आहे" असे जे उत्तर दिले जाई, त्यावरून याला 'सावत्थी' म्हटले जाते.

---

‘‘သဗ္ဗဒါ သဗ္ဗူပကရဏံ, သာဝတ္ထိယံ သမောဟိတံ;

တသ္မာ သဗ္ဗမုပါဒါယ, သာဝတ္ထီတိ ပဝုစ္စတိ.

"नेहमी सर्व प्रकारची साधने (वस्तू) श्रावस्तीत उपलब्ध असतात; म्हणून सर्व काही उपलब्ध असल्यामुळे याला 'सावत्थी' म्हटले जाते."

---

‘‘ကောသလာနံ ပုရံ ရမ္မံ, ဒဿနေယျံ မနောရမံ;

ဒသဟိ သဒ္ဒေဟိ အဝိဝိတ္တံ, အန္နပါနသမာယုတံ.

"कोसल देशाचे हे रमणीय नगर दर्शनीय आणि मनोरम आहे; ते दहा प्रकारच्या आवाजांनी गजबजलेले असून अन्न व पेयांनी परिपूर्ण आहे."

---

‘‘ဝုဍ္ဎိံ ဝေပုလ္လတံ ပတ္တံ, ဣဒ္ဓံ ဖီတံ မနောရမံ;

အာဠကမန္ဒာဝ ဒေဝါနံ, သာဝတ္ထိပုရမုတ္တမ’’န္တိ. (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၄);

"वृद्धी आणि विपुलतेला प्राप्त झालेले, समृद्ध, संपन्न व मनोरम असलेले हे उत्तम श्रावस्ती नगर देवांच्या 'आळकमंदा' नगरीप्रमाणे आहे."

---

တဿံ သာဝတ္ထိယံ. သမီပတ္ထေ ဘုမ္မဝစနံ.

'तस्सं सावत्थियं' (त्या श्रावस्तीत) यामध्ये सप्तमी विभक्तीचे रूप 'समीप' (जवळ असणे) या अर्थाने वापरले आहे.

---

ဝိဟရတီတိ အဝိသေသေန ဣရိယာပထဒိဗ္ဗဗြဟ္မအရိယဝိဟာရေသု အညတရဝိဟာရသမင်္ဂိပရိဒီပနမေတံ. ဣဓ ပန ဌာနဂမနာသနသယနပ္ပဘေဒေသု ဣရိယာပထေသု အညတရဣရိယာပထသမာယောဂပရိဒီပနံ, တေန ဌိတောပိ ဂစ္ဆန္တောပိ နိသိန္နောပိ သယာနောပိ ဘဂဝါ ဝိဟရတိစ္စေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. သော ဟိ ဧကံ ဣရိယာပထဗာဓနံ အပရေန ဣရိယာပထေန ဝိစ္ဆိန္ဒိတွာ အပရိပတန္တံ အတ္တဘာဝံ ဟရတိ ပဝတ္တေတိ. တသ္မာ ဝိဟရတီတိ ဝုစ္စတိ.

'विहरति' (विहार करतात) हा शब्द सामान्यतः ईर्यापथविहार, दिव्यविहार, ब्रह्मविहार आणि आर्यविहार यांपैकी कोणत्याही एका विहाराने युक्त असणे दर्शवणारा आहे. परंतु येथे, उभे राहणे, चालणे, बसणे आणि झोपणे अशा विविध ईर्यापथांपैकी कोणत्याही एका ईर्यापथाशी योग्य प्रकारे युक्त असणे दर्शवणारा हा शब्द आहे. त्यामुळे भगवंत उभे असताना, चालत असताना, बसलेले असताना किंवा झोपलेले असताना देखील 'विहार करत आहेत' असेच समजावे. कारण ते एका ईर्यापथाचा थकवा दुसऱ्या ईर्यापथाने दूर करून, शरीराला कोसळू न देता त्याचे वहन करतात व ते टिकवून ठेवतात. म्हणून 'विहरति' असे म्हटले जाते.

---

ဇေတဝနေတိ ဧတ္ထ အတ္တနော ပစ္စတ္ထိကဇနံ ဇိနာတီတိ ဇေတော, ရညာ ဝါ အတ္တနော ပစ္စတ္ထိကဇနေ ဇိတေ ဇာတောတိ ဇေတော, မင်္ဂလကမျတာယ ဝါ တဿ ဧဝံ နာမမေဝ ကတန္တိပိ ဇေတော. ဝနယတီတိ ဝနံ, အတ္တသမ္ပဒါယ သတ္တာနံ ဘတ္တိံ ကာရေတိ, အတ္တနိ သိနေဟံ ဥပ္ပာဒေတီတိ အတ္ထော. ဝနုတေ ဣတိ ဝါ ဝနံ, နာနာဝိဓကုသုမဂန္ဓသမ္မောဒမတ္တကောကိလာဒိဝိဟင်္ဂဝိရုတေဟိ မန္ဒမာလုတစလိတရုက္ခသာခါဝိဋပပုပ္ဖဖလပလ္လဝပလာသေဟိ စ ‘‘ဧထ မံ ပရိဘုဉ္ဇထာ’’တိ ပါဏိနော ယာစတိ ဝိယာတိ အတ္ထော. ဇေတဿ ဝနံ ဇေတဝနံ. တဉှိ ဇေတေန ရာဇကုမာရေန ရောပိတံ သံဝဍ္ဎိတံ ပရိပါလိတံ, သော စ တဿ သာမီ အဟောသိ, တသ္မာ ဇေတဝနန္တိ ဝုစ္စတိ. တသ္မိံ ဇေတဝနေ.

'जेतवने' (जेतवनात) यामध्ये अर्थ असा समजावा: जो आपल्या शत्रूंवर विजय मिळवतो, तो 'जेत'; किंवा राजाने आपल्या शत्रूंवर विजय मिळवल्यानंतर जन्मलेला पुत्र म्हणून 'जेत'; किंवा कल्याणाच्या इच्छेने त्याचे असे नाव ठेवले गेले म्हणून 'जेत'. जे लोकांना आकर्षित करते (सेवन करण्यास प्रवृत्त करते), ते 'वन'; म्हणजेच आपल्या समृद्धीने (फूल-फळांनी) प्राण्यांना आकर्षित करते आणि स्वतःविषयी प्रेम निर्माण करते, असा अर्थ आहे. किंवा ज्याचे सेवन केले जाते, ते 'वन'; जे विविध प्रकारच्या फुलांच्या सुवासाने धुंद झालेल्या कोकिळा इत्यादी पक्ष्यांच्या मंजूळ आवाजाने आणि मंद वाऱ्याने हलणाऱ्या झाडांच्या फांद्या, डहाळ्या, फुले, फळे, पालवी व पानांच्या द्वारे "या आणि माझा उपभोग घ्या" अशी जणू प्राण्यांना विनवणी करत असल्यासारखे वाटते, असा अर्थ आहे. जेत राजकुमाराचे वन म्हणजे 'जेतवन'. कारण ते जेत नावाच्या राजकुमाराने लावले होते, वाढवले होते आणि त्याचे रक्षण केले होते, आणि तोच त्याचा मालक होता; म्हणून याला 'जेतवन' म्हटले जाते. 'तस्मिं जेतवने' म्हणजे त्या जेतवनात.

---

အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမေတိ ဧတ္ထ သုဒတ္တော နာမ သော ဂဟပတိ မာတာပိတူဟိ ကတနာမဝသေန, သဗ္ဗကာမသမိဒ္ဓိတာယ တု ဝိဂတမလမစ္ဆေရတာယ ကရုဏာဒိဂုဏသမင်္ဂိတာယ စ နိစ္စကာလံ အနာထာနံ ပိဏ္ဍံ [Pg.95] အဒါသိ, တေန အနာထပိဏ္ဍိကောတိ သင်္ချံ ဂတော. အာရမန္တိ ဧတ္ထ ပါဏိနော, ဝိသေသေန ဝါ ပဗ္ဗဇိတာတိ အာရာမော, တဿ ပုပ္ဖဖလပလ္လဝါဒိသောဘနတာယ နာတိဒူရနာစ္စာသန္နတာဒိပဉ္စဝိဓသေနာသနင်္ဂသမ္ပတ္တိယာ စ တတော တတော အာဂမ္မ ရမန္တိ အဘိရမန္တိ အနုက္ကဏ္ဌိတာ ဟုတွာ နိဝသန္တီတိ အတ္ထော. ဝုတ္တပ္ပကာရာယ ဝါ သမ္ပတ္တိယာ တတ္ထ တတ္ထ ဂတေပိ အတ္တနော အဗ္ဘန္တရံယေဝ အာနေတွာ ရမေတီတိ အာရာမော. သော ဟိ အနာထပိဏ္ဍိကေန ဂဟပတိနာ ဇေတဿ ရာဇကုမာရဿ ဟတ္ထတော အဋ္ဌာရသဟိရညကောဋိသန္ထာရေန ကိဏိတွာ အဋ္ဌာရသဟိရညကောဋီဟိ သေနာသနံ ကာရာပေတွာ အဋ္ဌာရသဟိရညကောဋီဟိ ဝိဟာရမဟံ နိဋ္ဌာပေတွာ ဧဝံ စတုပညာသာယ ဟိရညကောဋိပရိစ္စာဂေန ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ ဘိက္ခုသံဃဿ နိယျာတိတော, တသ္မာ ‘‘အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမော’’တိ ဝုစ္စတိ. တသ္မိံ အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမေ.

"अनाथापिण्डिकस्स आरामे" (अनाथपिंडिकाच्या आरामात) या पाठात अर्थ असा समजावा: तो गृहपती आई-वडिलांनी ठेवलेल्या नावामुळे 'सुदत्त' नावाचा होता. परंतु सर्व इच्छा पूर्ण झाल्यामुळे, लोभ व मत्सर नष्ट झाल्यामुळे आणि करुणा इत्यादी गुणांनी युक्त असल्यामुळे तो नेहमी अनाथ लोकांना अन्न (पिंड) दान देत असे; म्हणून त्याला 'अनाथपिंडिक' या नावाने ओळखले गेले. जेथे प्राणी रममाण होतात, किंवा विशेषतः प्रव्रजित (भिक्खू) रमतात, तो 'आराम' होय. त्याच्या फुले, फळे, पालवी इत्यादींच्या सौंदर्यामुळे आणि फार दूर नाही व फार जवळ नाही अशा पाच प्रकारच्या सेनासन गुणांच्या समृद्धीमुळे वेगवेगळ्या ठिकाणांहून येऊन लोक तेथे रमतात, आनंद घेतात आणि कंटाळा न येता निवास करतात, असा याचा अर्थ आहे. किंवा, पूर्वोक्त समृद्धीमुळे वेगवेगळ्या ठिकाणी गेलेल्या लोकांनाही आपल्याकडे आकर्षित करून घेऊन जो त्यांना रमवतो, तो 'आराम' होय. तो आराम अनाथपिंडिक गृहपतीने राजकुमार जेताच्या हातून अठरा कोटी सुवर्णमुद्रा जमिनीवर पसरवून खरेदी केला, अठरा कोटी सुवर्णमुद्रा खर्च करून तेथे सेनासने (निवासस्थाने) बांधली, आणि अठरा कोटी सुवर्णमुद्रा खर्च करून विहार-महोत्सव (उद्घाटन सोहळा) संपन्न केला. अशा प्रकारे एकूण चोपन्न कोटी सुवर्णमुद्रांचा त्याग करून तो बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला समर्पित केला; म्हणून त्याला "अनाथपिंडिकाचा आराम" असे म्हणतात. त्या अनाथपिंडिकाच्या आरामात.

---

ဧတ္ထ စ ‘‘ဇေတဝနေ’’တိ ဝစနံ ပုရိမသာမိပရိကိတ္တနံ, ‘‘အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမေ’’တိ ပစ္ဆိမသာမိပရိကိတ္တနံ. ကိမေတေသံ ပရိကိတ္တနေ ပယောဇနန္တိ? ဝုစ္စတေ – အဓိကာရတော တာဝ ‘‘ကတ္ထ ဘာသိတ’’န္တိ ပုစ္ဆာနိယာမကရဏံ အညေသံ ပုညကာမာနံ ဒိဋ္ဌာနုဂတိအာပဇ္ဇနေ နိယောဇနဉ္စ. တတ္ထ ဟိ ဒွါရကောဋ္ဌကပါသာဒမာပနေ ဘူမိဝိက္ကယလဒ္ဓါ အဋ္ဌာရသ ဟိရညကောဋိယော အနေကကောဋိအဂ္ဃနကာ ရုက္ခာ စ ဇေတဿ ပရိစ္စာဂေါ, စတုပညာသ ကောဋိယော အနာထပိဏ္ဍိကဿ. ယတော တေသံ ပရိကိတ္တနေန ‘‘ဧဝံ ပုညကာမာ ပုညာနိ ကရောန္တီ’’တိ ဒဿေန္တော အာယသ္မာ အာနန္ဒော အညေပိ ပုညကာမေ တေသံ ဒိဋ္ဌာနုဂတိအာပဇ္ဇနေ နိယောဇေတိ. ဧဝမေတ္ထ ပုညကာမာနံ ဒိဋ္ဌာနုဂတိအာပဇ္ဇနေ နိယောဇနံ ပယောဇနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

येथे "जेतवने" हा शब्द पूर्व मालकाचा उल्लेख करतो, आणि "अनाथापिण्डिकस्स आरामे" हा शब्द नंतरच्या मालकाचा उल्लेख करतो. या मालकांचा उल्लेख करण्याचे काय प्रयोजन आहे? उत्तर दिले जाते – सर्वप्रथम, "हे कोठे सांगितले गेले?" या प्रश्नाचे निश्चित उत्तर देणे आणि इतर पुण्य इच्छिणाऱ्या लोकांना त्यांच्या उदाहरणाचे अनुकरण करण्यासाठी प्रवृत्त करणे हे याचे प्रयोजन आहे. कारण तेथे, प्रवेशद्वार आणि प्रासाद बांधण्यासाठी जमीन विकून मिळालेल्या अठरा कोटी सुवर्णमुद्रा आणि अनेक कोटी मूल्यांचे वृक्ष हे राजकुमार जेताचे दान होते, तर चोपन्न कोटी सुवर्णमुद्रा हे अनाथपिंडिकाचे दान होते. ज्या अर्थी त्यांच्या उल्लेखाने "अशा प्रकारे पुण्य इच्छिणारे लोक पुण्यकर्मे करतात" हे दर्शवत आयुष्यमान आनंद इतर पुण्य इच्छिणाऱ्या लोकांना त्यांच्या उदाहरणाचे अनुकरण करण्यासाठी प्रवृत्त करतात. अशा प्रकारे, येथे पुण्य इच्छिणाऱ्या लोकांना त्यांच्या उदाहरणाचे अनुकरण करण्यासाठी प्रवृत्त करणे हेच प्रयोजन आहे, असे समजावे.

---

ဧတ္ထာဟ – ‘‘ယဒိ တာဝ ဘဂဝါ သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ, ‘ဇေတဝနေ အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမေ’တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ. အထ တတ္ထ ဝိဟရတိ, ‘သာဝတ္ထိယ’န္တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ. န ဟိ သက္ကာ ဥဘယတ္ထ ဧကံ သမယံ ဝိဟရိတု’’န္တိ. ဝုစ္စတေ – နနု ဝုတ္တမေတံ ‘‘သမီပတ္ထေ ဘုမ္မဝစန’’န္တိ, ယတော ယထာ ဂင်္ဂါယမုနာဒီနံ သမီပေ ဂေါယူထာနိ စရန္တာနိ ‘‘ဂင်္ဂါယ စရန္တိ, ယမုနာယ စရန္တီ’’တိ ဝုစ္စန္တိ, ဧဝမိဓာပိ ယဒိဒံ သာဝတ္ထိယာ သမီပေ ဇေတဝနံ အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမော, တတ္ထ ဝိဟရန္တော ဝုစ္စတိ ‘‘သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ ဇေတဝနေ [Pg.96] အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမေ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဂေါစရဂါမနိဒဿနတ္ထံ ဟိဿ သာဝတ္ထိဝစနံ, ပဗ္ဗဇိတာနုရူပနိဝါသဋ္ဌာနနိဒဿနတ္ထံ သေသဝစနံ.

येथे आक्षेप घेणारा म्हणतो – "जर भगवान श्रावस्तीमध्ये विहार करत होते, तर 'जेतवनात अनाथपिंडिकाच्या आरामात' असे म्हणायला नको होते. आणि जर ते तेथे विहार करत होते, तर 'श्रावस्तीमध्ये' असे म्हणायला नको होते. कारण एकाच वेळी दोन्ही ठिकाणी विहार करणे शक्य नाही." उत्तर दिले जाते – "समीप अर्थामध्ये सप्तमी विभक्तीचा वापर केला आहे" असे आधीच सांगितले आहे ना? ज्याप्रमाणे गंगा, यमुना इत्यादी नद्यांच्या जवळ गाईंचे कळप चरत असताना "गंगेत चरतात, यमुनेत चरतात" असे म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे येथेही श्रावस्तीच्या जवळ जे जेतवन आणि अनाथपिंडिकाचा आराम आहे, तेथे विहार करत असताना "श्रावस्तीमध्ये जेतवनात अनाथपिंडिकाच्या आरामात विहार करत होते" असे म्हटले जाते, हे समजावे. कारण, भगवंतांच्या भिक्षेसाठी जाण्याच्या गावाचा निर्देश करण्यासाठी 'श्रावस्ती' हा शब्द वापरला आहे, आणि प्रव्रजितांना योग्य अशा निवासस्थानाचा निर्देश करण्यासाठी उर्वरित शब्द वापरले आहेत.

---

တတ္ထ သာဝတ္ထိကိတ္တနေန ဘဂဝတော ဂဟဋ္ဌာနုဂ္ဂဟကရဏံ ဒဿေတိ, ဇေတဝနာဒိကိတ္တနေန ပဗ္ဗဇိတာနုဂ္ဂဟကရဏံ. တထာ ပုရိမေန ပစ္စယဂ္ဂဟဏတော အတ္တကိလမထာနုယောဂဝိဝဇ္ဇနံ, ပစ္ဆိမေန ဝတ္ထုကာမပ္ပဟာနတော ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂဝဇ္ဇနူပါယဒဿနံ. ပုရိမေန စ ဓမ္မဒေသနာဘိယောဂံ, ပစ္ဆိမေန ဝိဝေကာဓိမုတ္တိံ. ပုရိမေန ကရုဏာယ ဥပဂမနံ, ပစ္ဆိမေန စ ပညာယ အပဂမနံ. ပုရိမေန သတ္တာနံ ဟိတသုခနိပ္ဖာဒနာဓိမုတ္တိတံ, ပစ္ဆိမေန ပရဟိတသုခကရဏေ နိရုပလေပတံ. ပုရိမေန ဓမ္မိကသုခါပရိစ္စာဂနိမိတ္တံ ဖာသုဝိဟာရံ, ပစ္ဆိမေန ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မာနုယောဂနိမိတ္တံ. ပုရိမေန မနုဿာနံ ဥပကာရဗဟုလတံ, ပစ္ဆိမေန ဒေဝါနံ. ပုရိမေန လောကေ ဇာတဿ လောကေ သံဝဍ္ဎဘာဝံ, ပစ္ဆိမေန လောကေန အနုပလိတ္တတန္တိ ဧဝမာဒိ.

त्यात, 'श्रावस्ती'च्या उल्लेखाने भगवंतांचे गृहस्थांवर अनुग्रह करणे दर्शवले जाते, आणि 'जेतवन' इत्यादींच्या उल्लेखाने प्रव्रजितांवर (भिक्खूंवर) अनुग्रह करणे दर्शवले जाते. तसेच, पहिल्या शब्दाने (श्रावस्ती) प्रत्यय (दान) स्वीकारल्यामुळे आत्मक्लेश अनुयोगाचा त्याग दर्शवला जातो, आणि दुसऱ्या शब्दाने (जेतवन) वस्तूकामाचा त्याग केल्यामुळे कामसुखल्लिकानुयोगाचा त्याग करण्याचा उपाय दर्शवला जातो. पहिल्या शब्दाने धम्मदेशनेतील तत्परता आणि दुसऱ्या शब्दाने विवेकाकडे (एकांतात) कल दर्शवला जातो. पहिल्या शब्दाने करुणेमुळे लोकांकडे जाणे आणि दुसऱ्या शब्दाने प्रज्ञेमुळे लोकांपासून दूर जाणे दर्शवले जाते. पहिल्या शब्दाने प्राण्यांच्या हित-सुखाच्या निर्मितीकडे असलेला कल आणि दुसऱ्या शब्दाने परहित व सुख करताना अलिप्तता दर्शवली जाते. पहिल्या शब्दाने धार्मिक सुखाचा त्याग न करण्याचे कारण असलेला सुखविहार आणि दुसऱ्या शब्दाने उत्तरमनुष्यधर्माच्या अभ्यासाचे कारण दर्शवले जाते. पहिल्या शब्दाने मनुष्यांवर अधिक उपकार करणे आणि दुसऱ्या शब्दाने देवांवर अधिक उपकार करणे दर्शवले जाते. पहिल्या शब्दाने जगात जन्मलेल्या भगवंतांचे जगातच मोठे होणे आणि दुसऱ्या शब्दाने जगापासून अलिप्त राहणे दर्शवले जाते, इत्यादी.

---

အထာတိ အဝိစ္ဆေဒတ္ထေ, ခေါတိ အဓိကာရန္တရနိဒဿနတ္ထေ နိပါတော. တေန အဝိစ္ဆိန္နေယေဝ တတ္ထ ဘဂဝတော ဝိဟာရေ ဣဒမဓိကာရန္တရံ ဥဒပါဒီတိ ဒဿေတိ. ကိံ တန္တိ? အညတရာ ဒေဝတာတိအာဒိ. တတ္ထ အညတရာတိ အနိယမိတနိဒ္ဒေသော. သာ ဟိ နာမဂေါတ္တတော အပါကဋာ, တသ္မာ ‘‘အညတရာ’’တိ ဝုတ္တာ. ဒေဝေါ ဧဝ ဒေဝတာ, ဣတ္ထိပုရိသသာဓာရဏမေတံ. ဣဓ ပန ပုရိသော ဧဝ, သော ဒေဝပုတ္တော ကိန္တု, သာဓာရဏနာမဝသေန ဒေဝတာတိ ဝုတ္တော.

'अथ' हा शब्द सातत्य (अविच्छेद) दर्शवणारा निपात आहे. 'खो' हा शब्द दुसऱ्या विषयाचा आरंभ दर्शवणारा निपात आहे. त्याद्वारे, भगवंतांच्या विहाराच्या काळात सातत्यानेच हा दुसरा विषय उद्भवला, हे दर्शवले जाते. तो कोणता? 'अञ्ञतरा देवता' (एक देवता) इत्यादी. त्यात 'अञ्ञतरा' हा शब्द अनिश्चितता दर्शवणारा आहे. कारण ती देवता नाव आणि गोत्राने अप्रसिद्ध होती, म्हणून तिला 'अञ्ञतरा' (एक) असे म्हटले आहे. 'देव' म्हणजेच 'देवता' होय. हा शब्द स्त्री आणि पुरुष दोघांसाठी समान आहे. परंतु येथे तो पुरुषच आहे, तो देवपुत्र आहे; परंतु सामान्य नावाच्या वापरामुळे त्याला 'देवता' असे म्हटले आहे.

---

အဘိက္ကန္တာယ ရတ္တိယာတိ ဧတ္ထ အဘိက္ကန္တသဒ္ဒေါ ခယသုန္ဒရာဘိရူပအဗ္ဘနုမောဒနာဒီသု ဒိဿတိ. တတ္ထ ‘‘အဘိက္ကန္တာ, ဘန္တေ, ရတ္တိ, နိက္ခန္တော ပဌမော ယာမော, စိရနိသိန္နော ဘိက္ခုသံဃော, ဥဒ္ဒိသတု, ဘန္တေ, ဘဂဝါ ဘိက္ခူနံ ပါတိမောက္ခ’’န္တိ ဧဝမာဒီသု (စူဠဝ. ၃၈၃; အ. နိ. ၈.၂၀) ခယေ ဒိဿတိ. ‘‘အယံ ဣမေသံ စတုန္နံ ပုဂ္ဂလာနံ အဘိက္ကန္တတရော စ ပဏီတတရော စာ’’တိ ဧဝမာဒီသု (အ. နိ. ၄.၁၀၀) သုန္ဒရေ.

"अभिक्कन्ताय रत्तिया" (रात्र संपत आली असता) या पाठात 'अभिक्कन्त' हा शब्द क्षय (समाप्ती), सुंदर, अभिरूप (अतिशय सुंदर रूप) आणि अभिनुमोदन (अतिशय आनंद) इत्यादी अर्थांमध्ये आढळतो. त्यात, "भंते, रात्र संपली आहे, पहिला प्रहर निघून गेला आहे, भिक्खू संघ बऱ्याच वेळेपासून बसला आहे, भंते, भगवंतांनी भिक्खूंना पातिमोक्खाचा उपदेश करावा" इत्यादी वाक्यांमध्ये तो 'क्षय' (समाप्ती) या अर्थाने आढळतो. "हा या चार पुद्गलांमध्ये (व्यक्तींमध्ये) अधिक श्रेष्ठ आणि अधिक प्रणीत (उत्कृष्ट) आहे" इत्यादी वाक्यांमध्ये तो 'सुंदर' (श्रेष्ठ) या अर्थाने आढळतो.

---

‘‘ကော မေ ဝန္ဒတိ ပါဒါနိ, ဣဒ္ဓိယာ ယသသာ ဇလံ;

အဘိက္ကန္တေန ဝဏ္ဏေန, သဗ္ဗာ ဩဘာသယံ ဒိသာ’’တိ. (ဝိ. ဝ. ၈၅၇);

–

“ऋद्धीने आणि यशाने तळपणारा, आणि अतिशय सुंदर रूपाने सर्व दिशा प्रकाशित करत माझ्या चरणांना वंदन करणारा हा कोण आहे?” –

---

ဧဝမာဒီသု [Pg.97] အဘိရူပေ. ‘‘အဘိက္ကန္တံ, ဘော ဂေါတမ, အဘိက္ကန္တံ, ဘော ဂေါတမာ’’တိ ဧဝမာဒီသု (အ. နိ. ၂.၁၆; ပါရာ. ၁၅) အဗ္ဘနုမောဒနေ. ဣဓ ပန ခယေ. တေန အဘိက္ကန္တာယ ရတ္တိယာတိ ပရိက္ခီဏာယ ရတ္တိယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

इत्यादी वाक्यांमध्ये तो 'अभिरूप' (अतिशय सुंदर रूप) या अर्थाने आढळतो. "अतिशय सुंदर (आनंददायी), हे गौतम! अतिशय सुंदर, हे गौतम!" इत्यादी वाक्यांमध्ये तो 'अभिनुमोदन' (अतिशय आनंद/प्रशंसा) या अर्थाने आढळतो. परंतु येथे (प्रस्तुत पाठात) तो 'क्षय' (समाप्ती) या अर्थाने वापरला आहे. त्यामुळे 'अभिक्कन्ताय रत्तिया' म्हणजे 'रात्र संपली असता' (रात्र संपल्यावर) असा अर्थ होतो.

---

အဘိက္ကန္တဝဏ္ဏာတိ ဧတ္ထ အဘိက္ကန္တသဒ္ဒေါ အဘိရူပေ, ဝဏ္ဏသဒ္ဒေါ ပန ဆဝိထုတိကုလဝဂ္ဂကာရဏသဏ္ဌာနပမာဏရူပါယတနာဒီသု ဒိဿတိ. တတ္ထ ‘‘သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏောသိ ဘဂဝါ’’တိ ဧဝမာဒီသု (မ. နိ. ၂.၃၉၉; သု. နိ. ၅၅၃) ဆဝိယံ. ‘‘ကဒါ သညူဠှာ ပန တေ ဂဟပတိ ဣမေ သမဏဿ ဂေါတမဿ ဝဏ္ဏာ’’တိ ဧဝမာဒီသု (မ. နိ. ၂.၇၇) ထုတိယံ. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘော ဂေါတမ, ဝဏ္ဏာ’’တိ ဧဝမာဒီသု (ဒီ. နိ. ၃.၁၁၅) ကုလဝဂ္ဂေ. ‘‘အထ ကေန နု ဝဏ္ဏေန, ဂန္ဓထေနောတိ ဝုစ္စတီ’’တိ ဧဝမာဒီသု (သံ. နိ. ၁.၂၃၄) ကာရဏေ. ‘‘မဟန္တံ ဟတ္ထိရာဇဝဏ္ဏံ အဘိနိမ္မိနိတွာ’’တိ ဧဝမာဒီသု (သံ. နိ. ၁.၁၃၈) သဏ္ဌာနေ. ‘‘တယော ပတ္တဿ ဝဏ္ဏာ’’တိ ဧဝမာဒီသု ပမာဏေ. ‘‘ဝဏ္ဏော ဂန္ဓော ရသော ဩဇာ’’တိ ဧဝမာဒီသု ရူပါယတနေ. သော ဣဓ ဆဝိယံ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တေန အဘိက္ကန္တဝဏ္ဏာတိ အဘိရူပစ္ဆဝီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

‘अभिक्कन्तवण्णा’ (अभिक्रान्तवर्णा) यामध्ये ‘अभिक्कन्त’ हा शब्द ‘अतिशय सुंदर’ या अर्थी आणि ‘वण्ण’ हा शब्द त्वचा (शरीराचा वर्ण), स्तुती, कुळ (वर्ग), कारण, आकार (संस्थान), प्रमाण आणि रूपायतन इत्यादी अर्थांमध्ये आढळतो. त्यांपैकी, “भगवंत सुवर्णवर्णीय आहेत” इत्यादी वाक्यांमध्ये तो ‘त्वचा’ (शरीराचा वर्ण) या अर्थाने आला आहे. “हे गृहपती, श्रमण गोतमाची ही स्तुती तुला कधी ऐकायला मिळाली?” इत्यादी वाक्यांमध्ये तो ‘स्तुती’ या अर्थाने आला आहे. “हे गोतम, हे चार वर्ण (वर्ग) आहेत” इत्यादी वाक्यांमध्ये तो ‘कुळ किंवा वर्ग’ या अर्थाने आला आहे. “तर मग कोणत्या कारणाने त्याला गंधचोर म्हटले जाते?” इत्यादी वाक्यांमध्ये तो ‘कारण’ या अर्थाने आला आहे. “मोठ्या हत्तीराजाचा आकार निर्माण करून” इत्यादी वाक्यांमध्ये तो ‘आकार’ (संस्थान) या अर्थाने आला आहे. “पात्राचे तीन प्रमाण (आकार)” इत्यादी वाक्यांमध्ये तो ‘प्रमाण’ या अर्थाने आला आहे. “वर्ण, गंध, रस आणि ओज” इत्यादी वाक्यांमध्ये तो ‘रूपायतन’ या अर्थाने आला आहे. येथे तो (वण्ण शब्द) ‘त्वचा’ (शरीराचा वर्ण) या अर्थाने समजला पाहिजे. म्हणून, ‘अभिक्कन्तवण्णा’ म्हणजे ‘अतिशय सुंदर वर्ण (त्वचा) असलेली’ असा अर्थ होतो।

---

ကေဝလကပ္ပန္တိ ဧတ္ထ ကေဝလသဒ္ဒေါ အနဝသေသယေဘုယျအဗျာမိဿာနတိရေကဒဠှတ္ထဝိသံယောဂါဒိအနေကတ္ထော. တထာ ဟိဿ ‘‘ကေဝလပရိပုဏ္ဏံ ပရိသုဒ္ဓံ ဗြဟ္မစရိယ’’န္တိ ဧဝမာဒီသု (ပါရာ. ၁) အနဝသေသတာ အတ္ထော. ‘‘ကေဝလကပ္ပာ စ အင်္ဂမာဂဓာ ပဟူတံ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ အာဒါယ ဥပသင်္ကမိဿန္တီ’’တိ ဧဝမာဒီသု (မဟာဝ. ၄၃) ယေဘုယျတာ. ‘‘ကေဝလဿ ဒုက္ခက္ခန္ဓဿ သမုဒယော ဟောတီ’’တိ ဧဝမာဒီသု (ဝိဘ. ၂၂၅) အဗျာမိဿတာ. ‘‘ကေဝလံ သဒ္ဓါမတ္တကံ နူန အယမာယသ္မာ’’တိ ဧဝမာဒီသု (မဟာဝ. ၂၄၄) အနတိရေကတာ. ‘‘အာယသ္မတော, ဘန္တေ, အနုရုဒ္ဓဿ ဗာဟိယော နာမ သဒ္ဓိဝိဟာရိကော ကေဝလကပ္ပံ သံဃဘေဒါယ ဌိတော’’တိ ဧဝမာဒီသု (အ. နိ. ၄.၂၄၃) ဒဠှတ္ထတာ. ‘‘ကေဝလီ ဝုသိတဝါ ဥတ္တမပုရိသောတိ ဝုစ္စတီ’’တိ ဧဝမာဒီသု (သံ. နိ. ၃.၅၇) ဝိသံယောဂေါ. ဣဓ ပနဿ အနဝသေသတ္တမတ္ထော အဓိပ္ပေတော.

‘केवलकप्पं’ यामध्ये ‘केवल’ हा शब्द निशेष (संपूर्ण), बहुतांश (प्रायः), अमिश्रित (केवळ), मर्यादित (केवळ तेवढेच), दृढ (निश्चित) आणि विसंयोग (मुक्त) इत्यादी अनेक अर्थांमध्ये आढळतो. जसे की, “संपूर्ण परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध ब्रह्मचर्य” इत्यादी वाक्यांमध्ये त्याचा अर्थ ‘निशेष’ (संपूर्ण) असा आहे. “बहुतांश अंग आणि मगध देशातील लोक विपुल खाद्य व भोज्य पदार्थ घेऊन जवळ येतील” इत्यादी वाक्यांमध्ये त्याचा अर्थ ‘बहुतांश’ असा आहे. “केवळ (अमिश्रित) दुःखसमूहाचा उदय होतो” इत्यादी वाक्यांमध्ये त्याचा अर्थ ‘अमिश्रित’ असा आहे. “हे आयुष्यमान केवळ श्रद्धेपुरतेच मर्यादित आहेत काय?” इत्यादी वाक्यांमध्ये त्याचा अर्थ ‘मर्यादित’ (केवळ तेवढेच) असा आहे. “भन्ते, आयुष्यमान अनुरुद्धांचे बाहिय नावाचे सार्धविहारी (शिष्य) संघभेदासाठी पूर्णपणे (दृढतेने) उभे राहिले आहेत” इत्यादी वाक्यांमध्ये त्याचा अर्थ ‘दृढता’ असा आहे. “जो विसंयुक्त (मुक्त) आहे, ज्याने ब्रह्मचर्य पूर्ण केले आहे, त्याला उत्तम पुरुष म्हटले जाते” इत्यादी वाक्यांमध्ये त्याचा अर्थ ‘विसंयोग’ (मुक्त) असा आहे. परंतु येथे त्याचा ‘निशेष’ (संपूर्ण) हा अर्थ अभिप्रेत आहे।

---

ကပ္ပသဒ္ဒေါ ပနာယံ အဘိသဒ္ဒဟနဝေါဟာရကာလပညတ္တိဆေဒနဝိကပ္ပလေသသမန္တဘာဝါဒိအနေကတ္ထော. တထာ ဟိဿ ‘‘ဩကပ္ပနီယမေတံ [Pg.98] ဘောတော ဂေါတမဿ, ယထာ တံ အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿာ’’တိ ဧဝမာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၈၇) အဘိသဒ္ဒဟနမတ္ထော. ‘‘အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စဟိ သမဏကပ္ပေဟိ ဖလံ ပရိဘုဉ္ဇိတု’’န္တိ ဧဝမာဒီသု (စူဠဝ. ၂၅၀) ဝေါဟာရော. ‘‘ယေန သုဒံ နိစ္စကပ္ပံ ဝိဟရာမီ’’တိ ဧဝမာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၈၇) ကာလော. ‘‘ဣစ္စာယသ္မာ ကပ္ပော’’တိ ဧဝမာဒီသု (သု. နိ. ၁၀၉၈; စူဠနိ. ကပ္ပမာဏဝပုစ္ဆာ ၁၁၇, ကပ္ပမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၆၁) ပညတ္တိ. ‘‘အလင်္ကတော ကပ္ပိတကေသမဿူ’’တိ ဧဝမာဒီသု (ဇာ. ၂.၂၂.၁၃၆၈) ဆေဒနံ. ‘‘ကပ္ပတိ ဒွင်္ဂုလကပ္ပော’’တိ ဧဝမာဒီသု (စူဠဝ. ၄၄၆) ဝိကပ္ပော. ‘‘အတ္ထိ ကပ္ပော နိပဇ္ဇိတု’’န္တိ ဧဝမာဒီသု (အ. နိ. ၈.၈၀) လေသော. ‘‘ကေဝလကပ္ပံ ဝေဠုဝနံ ဩဘာသေတွာ’’တိ ဧဝမာဒီသု (သံ. နိ. ၁.၉၄) သမန္တဘာဝေါ. ဣဓ ပနဿ သမန္တဘာဝေါ အတ္ထော အဓိပ္ပေတော. ယတော ကေဝလကပ္ပံ ဇေတဝနန္တိ ဧတ္ထ အနဝသေသံ သမန္တတော ဇေတဝနန္တိ ဧဝမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

तसेच, हा ‘कप्प’ शब्द दृढ विश्वास, व्यवहार (संज्ञा), काळ, प्रज्ञप्ती, छेदने (कापणे), विकल्प (नियम), लेश (किंचित) आणि समंतभाव (सर्व बाजूंनी असणे) इत्यादी अनेक अर्थांमध्ये आढळतो. जसे की, “पूजनीय गोतमांवर हा दृढ विश्वास ठेवण्याजोगा आहे, कारण ते अर्हत, सम्यक्संबुद्ध आहेत” इत्यादी वाक्यांमध्ये त्याचा अर्थ ‘दृढ विश्वास’ असा आहे. “भिक्खूंनो, मी तुम्हाला श्रमणांच्या पाच प्रकारच्या व्यवहारांनी (नियमांनी) फळांचे सेवन करण्याची अनुमती देतो” इत्यादी वाक्यांमध्ये त्याचा अर्थ ‘व्यवहार’ असा आहे. “ज्या कारणाने मी नेहमी (सर्व काळ) विहरतो” इत्यादी वाक्यांमध्ये त्याचा अर्थ ‘काळ’ असा आहे. “असे आयुष्यमान कप्प” इत्यादी वाक्यांमध्ये त्याचा अर्थ ‘प्रज्ञप्ती’ (नाव) असा आहे. “केश आणि श्मश्रू (दाढी) कापून सुशोभित झालेला” इत्यादी वाक्यांमध्ये त्याचा अर्थ ‘छेदने’ (कापणे) असा आहे. “दोन बोटे सावली गेल्यावर भोजन करणे कल्पते (योग्य आहे)” इत्यादी वाक्यांमध्ये त्याचा अर्थ ‘विकल्प’ (नियम) असा आहे. “झोपण्यासाठी काही निमित्त (किंचित कारण) आहे” इत्यादी वाक्यांमध्ये त्याचा अर्थ ‘लेश’ (किंचित) असा आहे. “संपूर्ण वेळुवनाला सर्व बाजूंनी प्रकाशित करून” इत्यादी वाक्यांमध्ये त्याचा अर्थ ‘समंतभाव’ (सर्व बाजूंनी असणे) असा आहे. परंतु येथे त्याचा ‘समंतभाव’ हा अर्थ अभिप्रेत आहे. म्हणून ‘केवलकप्पं जेतवनं’ याचा अर्थ ‘संपूर्ण, सर्व बाजूंनी जेतवन’ असा समजावा।

---

ဩဘာသေတွာတိ အာဘာယ ဖရိတွာ, စန္ဒိမာ ဝိယ သူရိယော ဝိယ စ ဧကောဘာသံ ဧကပဇ္ဇောတံ ကရိတွာတိ အတ္ထော.

‘ओभासेत्वा’ (प्रकाशित करून) म्हणजे आपल्या प्रकाशाने व्यापून, चंद्राप्रमाणे आणि सूर्याप्रमाणे एकाच वेळी प्रकाशमान व प्रदीप्त करून, असा अर्थ आहे।

---

ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမီတိ ဘုမ္မတ္ထေ ကရဏဝစနံ. ယတော ယတ္ထ ဘဂဝါ, တတ္ထ ဥပသင်္ကမီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယေန ဝါ ကာရဏေန ဘဂဝါ ဒေဝမနုဿေဟိ ဥပသင်္ကမိတဗ္ဗော, တေနေဝ ကာရဏေန ဥပသင်္ကမီတိ ဧဝမ္ပေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ကေန စ ကာရဏေန ဘဂဝါ ဥပသင်္ကမိတဗ္ဗော? နာနပ္ပကာရဂုဏဝိသေသာဓိဂမာဓိပ္ပာယေန, သာဒုရသဖလူပဘောဂါဓိပ္ပာယေန ဒိဇဂဏေဟိ နိစ္စဖလိတမဟာရုက္ခော ဝိယ. ဥပသင်္ကမီတိ စ ဂတာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဥပသင်္ကမိတွာတိ ဥပသင်္ကမနပရိယောသာနဒီပနံ. အထ ဝါ ဧဝံ ဂတာ တတော အာသန္နတရံ ဌာနံ ဘဂဝတော သမီပသင်္ခါတံ ဂန္တွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာတိ ဘဂဝန္တံ ဝန္ဒိတွာ ပဏမိတွာ နမဿိတွာ.

‘येन भगवा तेनुपसङ्कमि’ (जिथे भगवंत होते, तिथे तो गेला) यामध्ये सप्तमीच्या अर्थात तृतीया विभक्तीचा प्रयोग आहे. कारण जिथे भगवंत होते, तिथे तो गेला, असा येथे अर्थ समजावा. किंवा ज्या कारणाने देव आणि मनुष्यांनी भगवंतांकडे गेले पाहिजे, त्याच कारणाने तो गेला, असाही येथे अर्थ समजावा. आणि कोणत्या कारणाने भगवंतांकडे गेले पाहिजे? विविध प्रकारच्या विशेष गुणांची प्राप्ती करण्याच्या इच्छेने; जसे गोड आणि रसाळ फळांचा उपभोग घेण्याच्या इच्छेने पक्ष्यांचे थवे नेहमी फळांनी बहरलेल्या मोठ्या वृक्षाकडे जातात, त्याप्रमाणे तो गेला. ‘जवळ गेला’ म्हणजेच ‘गेला’ असे म्हटले आहे. ‘जवळ जाऊन’ (उपसङ्कमित्वा) हा शब्द जवळ जाण्याची क्रिया पूर्ण झाल्याचे दर्शवतो. किंवा अशा प्रकारे जाऊन, त्यानंतर भगवंतांच्या अगदी जवळ असलेल्या ठिकाणी पोहोचून, असे म्हटले आहे. ‘भगवंतांना अभिवादन करून’ म्हणजे भगवंतांना वंदन करून, नतमस्तक होऊन, नमस्कार करून।

---

ဧကမန္တန္တိ ဘာဝနပုံသကနိဒ္ဒေသော ဧကောကာသံ ဧကပဿန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဘုမ္မတ္ထေ ဝါ ဥပယောဂဝစနံ. အဋ္ဌာသီတိ နိသဇ္ဇာဒိပဋိက္ခေပေါ, ဌာနံ ကပ္ပေသိ, ဌိတာ အဟောသီတိ အတ္ထော.

‘एकमन्तं’ (एका बाजूला) हा क्रियाविशेषण नपुंसकलिंगी निर्देश आहे, ज्याचा अर्थ ‘एका ठिकाणी’ किंवा ‘एका बाजूला’ असा होतो. किंवा सप्तमीच्या अर्थात द्वितीया विभक्तीचा प्रयोग आहे. ‘अट्ठासि’ (उभा राहिला) हे बसणे इत्यादी क्रियांचा निषेध करते; त्याने उभे राहण्याची स्थिती स्वीकारली, म्हणजेच तो उभा राहिला, असा अर्थ आहे।

---

ကထံ [Pg.99] ဌိတာ ပန သာ ဧကမန္တံ ဌိတာ အဟူတိ?

पण ती एका बाजूला कशी उभी राहिली?

---

‘‘န ပစ္ဆတော န ပုရတော, နာပိ အာသန္နဒူရတော;

န ကစ္ဆေ နောပိ ပဋိဝါတေ, န စာပိ ဩဏတုဏ္ဏတေ;

ဣမေ ဒေါသေ ဝိဝဇ္ဇေတွာ, ဧကမန္တံ ဌိတာ အဟူ’’တိ.

“मागे नाही, पुढे नाही, तसेच फार जवळ किंवा फार दूर नाही; कुशीत (अतिशय जवळ) नाही, वाऱ्याच्या विरुद्ध दिशेला नाही, आणि खाली किंवा वर नाही; या (आठ) दोषांना टाळून ती एका बाजूला उभी राहिली.”

---

ကသ္မာ ပနာယံ အဋ္ဌာသိ ဧဝ, န နိသီဒီတိ? လဟုံ နိဝတ္တိတုကာမတာယ. ဒေဝတာယော ဟိ ကဉ္စိဒေဝ အတ္ထဝသံ ပဋိစ္စ သုစိပုရိသော ဝိယ ဝစ္စဋ္ဌာနံ မနုဿလောကံ အာဂစ္ဆန္တိ. ပကတိယာ ပန တာသံ ယောဇနသတတော ပဘုတိ မနုဿလောကော ဒုဂ္ဂန္ဓတာယ ပဋိကူလော ဟောတိ, န ဧတ္ထ အဘိရမန္တိ, တေန သာ အာဂတကိစ္စံ ကတွာ လဟုံ နိဝတ္တိတုကာမတာယ န နိသီဒိ. ယဿ စ ဂမနာဒိဣရိယာပထပရိဿမဿ ဝိနောဒနတ္ထံ နိသီဒန္တိ, သော ဒေဝါနံ ပရိဿမော နတ္ထိ, တသ္မာပိ န နိသီဒိ. ယေ စ မဟာသာဝကာ ဘဂဝန္တံ ပရိဝါရေတွာ ဌိတာ, တေ ပတိမာနေတိ, တသ္မာပိ န နိသီဒိ. အပိစ ဘဂဝတိ ဂါရဝေနေဝ န နိသီဒိ. ဒေဝတာနဉှိ နိသီဒိတုကာမာနံ အာသနံ နိဗ္ဗတ္တတိ, တံ အနိစ္ဆမာနာ နိသဇ္ဇာယ စိတ္တမ္ပိ အကတွာ ဧကမန္တံ အဋ္ဌာသိ.

पण तो (देवपुत्र) उभाच का राहिला, बसला का नाही? लवकर परत जाण्याच्या इच्छेने. कारण देवगण एखाद्या विशिष्ट प्रयोजनासाठीच, जसा एखादा स्वच्छ मनुष्य शौचालयात जातो त्याप्रमाणे, मनुष्यलोकात येतात. स्वभावतःच त्यांना शंभर योजनांच्या अंतरापासूनच मनुष्यलोक दुर्गंधीमुळे प्रतिकूल (अप्रिय) वाटतो, ते येथे रमत नाहीत. म्हणून तो देवपुत्र आपले काम करून लवकर परत जाण्याच्या इच्छेने बसला नाही. आणि ज्या चालणे इत्यादी शारीरिक हालचालींचा थकवा दूर करण्यासाठी लोक बसतात, तो थकवा देवांना नसतो, म्हणूनही तो बसला नाही. आणि जे महाश्रावक भगवंतांना वेढून उभे होते, त्यांचा आदर राखण्यासाठीही तो बसला नाही. शिवाय, भगवंतांबद्दल असलेल्या केवळ आदरापोटीच तो बसला नाही. कारण बसण्याची इच्छा असलेल्या देवांना आसन प्राप्त होते, परंतु त्याची इच्छा नसल्यामुळे आणि बसण्याचा विचारही मनात न आणल्यामुळे तो एका बाजूला उभा राहिला।

---

ဧကမန္တံ ဌိတာ ခေါ သာ ဒေဝတာတိ ဧဝံ ဣမေဟိ ကာရဏေဟိ ဧကမန္တံ ဌိတာ ခေါ သာ ဒေဝတာ. ဘဂဝန္တံ ဂါထာယ အဇ္ဈဘာသီတိ ဘဂဝန္တံ အက္ခရပဒနိယမိတဂန္ထိတေန ဝစနေန အဘာသီတိ အတ္ထော. ကထံ? ဗဟူ ဒေဝါ မနုဿာ စ…ပေ… ဗြူဟိ မင်္ဂလမုတ္တမန္တိ.

‘एका बाजूला उभी राहिलेली ती देवता’ म्हणजे अशा प्रकारे या कारणांमुळे एका बाजूला उभी राहिलेली ती देवता. ‘भगवंतांना गाथेने म्हणाली’ म्हणजे भगवंतांना अक्षरे आणि पदांनी बद्ध असलेल्या शब्दांनी म्हणाली, असा अर्थ आहे. कसे? “बहू देवा मनुस्सा च... (अनेक देव आणि मनुष्य)... सर्वोत्तम मंगल सांगा” अशी गाथा म्हणाली।

---

မင်္ဂလပဉှသမုဋ္ဌာနကထာ

मंगल-प्रश्नोत्पत्तीची कथा

---

တတ္ထ ယသ္မာ ‘‘ဧဝမိစ္စာဒိပါဌဿ, အတ္ထံ နာနပ္ပကာရတော. ဝဏ္ဏယန္တော သမုဋ္ဌာနံ, ဝတွာ’’တိ မာတိကာ ဌပိတာ, တဿ စ သမုဋ္ဌာနဿ အယံ ဝတ္တဗ္ဗတာယ ဩကာသော, တသ္မာ မင်္ဂလပဉှသမုဋ္ဌာနံ တာဝ ဝတွာ ပစ္ဆာ ဣမေသံ ဂါထာပဒါနမတ္ထံ ဝဏ္ဏယိဿာမိ. ကိဉ္စ မင်္ဂလပဉှသမုဋ္ဌာနံ? ဇမ္ဗုဒီပေ ကိရ တတ္ထ တတ္ထ နဂရဒွါရသန္ထာဂါရသဘာဒီသု မဟာဇနော သန္နိပတိတွာ ဟိရညသုဝဏ္ဏံ ဒတွာ နာနပ္ပကာရံ သီတာဟရဏာဒိကထံ ကထာပေတိ, ဧကေကာ ကထာ စတုမာသစ္စယေန နိဋ္ဌာတိ. တတ္ထ ဧကဒိဝသံ မင်္ဂလကထာ သမုဋ္ဌာသိ ‘‘ကိံ နု ခေါ မင်္ဂလံ, ကိံ ဒိဋ္ဌံ မင်္ဂလံ, သုတံ မင်္ဂလံ, မုတံ မင်္ဂလံ, ကော မင်္ဂလံ ဇာနာတီ’’တိ.

त्या (मंगलसुत्तात) ज्या कारणाने 'एवम्' इत्यादी पाठाचा अर्थ अनेक प्रकारे स्पष्ट करताना 'समुत्थान (उत्पत्तीची पार्श्वभूमी) सांगून' अशी जी मातृका मांडली आहे, आणि त्या समुत्थानाविषयी सांगण्याची हीच योग्य वेळ असल्याने, मी आधी मंगल-प्रश्नाचे समुत्थान सांगून नंतर या गाथापदांचा अर्थ स्पष्ट करीन. आणि मंगल-प्रश्नाचे समुत्थान काय आहे? असे म्हटले जाते की, जंबुद्विपात ठिकठिकाणी नगरद्वारांवर, संथागारांमध्ये (सभाघरांमध्ये), सभांमध्ये इत्यादी ठिकाणी लोक एकत्र येऊन, सोने-नाणे देऊन सीताहरणासारख्या विविध प्रकारच्या कथा सांगून घेत असत. एकेक कथा चार महिन्यांच्या कालावधीनंतर समाप्त होत असे. तिथे एके दिवशी मंगलाविषयीची चर्चा सुरू झाली की, 'खरोखर मंगल म्हणजे काय? पाहिलेले (दृष्ट) मंगल आहे का? ऐकलेले (श्रुत) मंगल आहे का? की अनुभवलेले (मुत) मंगल आहे? मंगल काय आहे हे कोणाला ठाऊक आहे?'

---

အထ [Pg.100] ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကော နာမေကော ပုရိသော အာဟ ‘‘အဟံ မင်္ဂလံ ဇာနာမိ, ဒိဋ္ဌံ လောကေ မင်္ဂလံ ဒိဋ္ဌံ နာမ အဘိမင်္ဂလသမ္မတံ ရူပံ. သေယျထိဒံ – ဣဓေကစ္စော ကာလဿေဝ ဝုဋ္ဌာယ စာတကသကုဏံ ဝါ ပဿတိ, ဗေလုဝလဋ္ဌိံ ဝါ ဂဗ္ဘိနိံ ဝါ ကုမာရကေ ဝါ အလင်္ကတပဋိယတ္တေ ပုဏ္ဏဃဋေ ဝါ အလ္လရောဟိတမစ္ဆံ ဝါ အာဇညံ ဝါ အာဇညရထံ ဝါ ဥသဘံ ဝါ ဂါဝိံ ဝါ ကပိလံ ဝါ, ယံ ဝါ ပနညမ္ပိ ကိဉ္စိ ဧဝရူပံ အဘိမင်္ဂလသမ္မတံ ရူပံ ပဿတိ, ဣဒံ ဝုစ္စတိ ဒိဋ္ဌမင်္ဂလ’’န္တိ. တဿ ဝစနံ ဧကစ္စေ အဂ္ဂဟေသုံ, ဧကစ္စေ န အဂ္ဂဟေသုံ. ယေ န အဂ္ဂဟေသုံ, တေ တေန သဟ ဝိဝဒိံသု.

तेव्हा 'दृष्टमंगल' (पाहण्यालाच मंगल मानणारा) नावाचा एक माणूस म्हणाला, 'मी मंगल काय आहे ते जाणतो. जगात जे पाहिले जाते तेच मंगल आहे. 'दृष्ट' म्हणजे अत्यंत मंगल मानले गेलेले रूप होय. जसे की – येथे एखादा माणूस सकाळी लवकर उठून चातक पक्षी पाहतो, किंवा बेलफळाची काठी, किंवा गरोदर स्त्रीला, किंवा सुशोभित व नटलेल्या लहान मुलांना, किंवा पाण्याने भरलेले घट, किंवा ओला तांबडा मासा, किंवा उत्तम जातीचा घोडा, किंवा उत्तम घोड्यांचा रथ, किंवा बैल, किंवा गाय, किंवा वानर, किंवा इतर कोणतेही अशा प्रकारचे अत्यंत मंगल मानले गेलेले रूप पाहतो; याला 'दृष्टमंगल' असे म्हणतात.' त्याचे हे बोलणे काहींनी स्वीकारले, तर काहींनी स्वीकारले नाही. ज्यांनी स्वीकारले नाही, त्यांनी त्याच्याशी वाद घातला.

---

အထ သုတမင်္ဂလိကော နာမ ဧကော ပုရိသော အာဟ – ‘‘စက္ခုနာမေတံ, ဘော, သုစိမ္ပိ ပဿတိ အသုစိမ္ပိ, တထာ သုန္ဒရမ္ပိ, အသုန္ဒရမ္ပိ, မနာပမ္ပိ, အမနာပမ္ပိ. ယဒိ တေန ဒိဋ္ဌံ မင်္ဂလံ သိယာ, သဗ္ဗမ္ပိ မင်္ဂလံ သိယာ. တသ္မာ န ဒိဋ္ဌံ မင်္ဂလံ, အပိစ ခေါ ပန သုတံ မင်္ဂလံ. သုတံ နာမ အဘိမင်္ဂလသမ္မတော သဒ္ဒေါ. သေယျထိဒံ? ဣဓေကစ္စော ကာလဿေဝ ဝုဋ္ဌာယ ဝဍ္ဎာတိ ဝါ ဝဍ္ဎမာနာတိ ဝါ ပုဏ္ဏာတိ ဝါ ဖုဿာတိ ဝါ သုမနာတိ ဝါ သိရီတိ ဝါ သိရိဝဍ္ဎာတိ ဝါ အဇ္ဇ သုနက္ခတ္တံ သုမုဟုတ္တံ သုဒိဝသံ သုမင်္ဂလန္တိ ဧဝရူပံ ဝါ ယံကိဉ္စိ အဘိမင်္ဂလသမ္မတံ သဒ္ဒံ သုဏာတိ, ဣဒံ ဝုစ္စတိ သုတမင်္ဂလ’’န္တိ. တဿာပိ ဝစနံ ဧကစ္စေ အဂ္ဂဟေသုံ, ဧကစ္စေ န အဂ္ဂဟေသုံ. ယေ န အဂ္ဂဟေသုံ, တေ တေန သဟ ဝိဝဒိံသု.

तेव्हा 'श्रुतमंगल' (ऐकण्यालाच मंगल मानणारा) नावाचा एक माणूस म्हणाला, 'अहो मित्रांनो! डोळ्यांनी तर माणूस पवित्र गोष्टीही पाहतो आणि अपवित्र गोष्टीही पाहतो; तसेच सुंदर आणि असुंदर, प्रिय आणि अप्रिय गोष्टीही पाहतो. जर केवळ पाहण्यानेच मंगल होत असते, तर सर्व काही मंगल झाले असते. म्हणून पाहिलेले हे मंगल नाही, तर ऐकलेले (श्रुत) हेच मंगल आहे. 'श्रुत' म्हणजे अत्यंत मंगल मानला गेलेला शब्द होय. जसे की – येथे एखादा माणूस सकाळी लवकर उठून 'वाढत आहे', 'वर्धमान', 'पूर्ण', 'पुष्य', 'सुमन', 'श्री', 'श्रीवर्धन' असे शब्द ऐकतो, किंवा 'आज शुभ नक्षत्र आहे, शुभ मुहूर्त आहे, चांगला दिवस आहे, शुभ मंगल आहे' अशा प्रकारचे किंवा इतर कोणतेही अत्यंत मंगल मानले गेलेले शब्द ऐकतो; याला 'श्रुतमंगल' असे म्हणतात.' त्याचेही बोलणे काहींनी स्वीकारले, तर काहींनी स्वीकारले नाही. ज्यांनी स्वीकारले नाही, त्यांनी त्याच्याशी वाद घातला.

---

အထ မုတမင်္ဂလိကော နာမေကော ပုရိသော အာဟ ‘‘သောတမ္ပိ ဟိ နာမေတံ, ဘော, သာဓုမ္ပိ အသာဓုမ္ပိ မနာပမ္ပိ အမနာပမ္ပိ သဒ္ဒံ သုဏာတိ. ယဒိ တေန သုတံ မင်္ဂလံ သိယာ, သဗ္ဗမ္ပိ မင်္ဂလံ သိယာ. တသ္မာ န သုတံ မင်္ဂလံ, အပိစ ခေါ ပန မုတံ မင်္ဂလံ. မုတံ နာမ အဘိမင်္ဂလသမ္မတံ ဂန္ဓရသဖောဋ္ဌဗ္ဗံ. သေယျထိဒံ – ဣဓေကစ္စော ကာလဿေဝ ဝုဋ္ဌာယ ပဒုမဂန္ဓာဒိပုပ္ဖဂန္ဓံ ဝါ ဃာယတိ, ဖုဿဒန္တကဋ္ဌံ ဝါ ခါဒတိ, ပထဝိံ ဝါ အာမသတိ, ဟရိတသဿံ ဝါ အလ္လဂေါမယံ ဝါ ကစ္ဆပံ ဝါ တိလံ ဝါ ပုပ္ဖံ ဝါ ဖလံ ဝါ အာမသတိ, ဖုဿမတ္တိကာယ ဝါ သမ္မာ လိမ္ပတိ, ဖုဿသာဋကံ ဝါ နိဝါသေတိ, ဖုဿဝေဌနံ ဝါ ဓာရေတိ. ယံ ဝါ ပနညမ္ပိ ကိဉ္စိ ဧဝရူပံ အဘိမင်္ဂလသမ္မတံ ဂန္ဓံ ဝါ ဃာယတိ, ရသံ ဝါ သာယတိ, ဖောဋ္ဌဗ္ဗံ ဝါ ဖုသတိ, ဣဒံ ဝုစ္စတိ မုတမင်္ဂလ’’န္တိ. တဿာပိ ဝစနံ ဧကစ္စေ အဂ္ဂဟေသုံ, ဧကစ္စေ န အဂ္ဂဟေသုံ.

तेव्हा 'मुतमंगल' (स्पर्श, गंध, रसादींच्या अनुभवाला मंगल मानणारा) नावाचा एक माणूस म्हणाला, 'अहो मित्रांनो! कानाने तर माणूस चांगले आणि वाईट, प्रिय आणि अप्रिय शब्द ऐकतो. जर केवळ ऐकण्यानेच मंगल होत असते, तर सर्व काही मंगल झाले असते. म्हणून ऐकलेले हे मंगल नाही, तर अनुभवलेले (मुत) हेच मंगल आहे. 'मुत' म्हणजे अत्यंत मंगल मानले गेलेले गंध, रस आणि स्पर्श होय. जसे की – येथे एखादा माणूस सकाळी लवकर उठून कमळाच्या सुवासासारखा फुलांचा सुवास घेतो, किंवा स्पर्शसुख देणारी दात घासण्याची काडी वापरतो, किंवा पृथ्वीला स्पर्श करतो, किंवा हिरवेगार पीक, ओले शेण, कासव, तीळ, फुले किंवा फळे यांना स्पर्श करतो, किंवा स्पर्शसुख देणाऱ्या सुगंधी मातीने अंगाला लेप लावतो, किंवा स्पर्शसुख देणारे वस्त्र परिधान करतो, किंवा स्पर्शसुख देणारे पागोटे धारण करतो; किंवा इतर कोणतेही अशा प्रकारचे अत्यंत मंगल मानले गेलेले गंध हुंगतो, रस चाखतो किंवा स्पर्शाचा अनुभव घेतो; याला 'मुतमंगल' असे म्हणतात.' त्याचेही बोलणे काहींनी स्वीकारले, तर काहींनी स्वीकारले नाही.

---

တတ္ထ [Pg.101] န ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကော သုတမုတမင်္ဂလိကေ အသက္ခိ ဉာပေတုံ, န တေသံ အညတရော ဣတရေ ဒွေ. တေသု စ မနုဿေသု ယေ ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကဿ ဝစနံ ဂဏှိံသု, တေ ‘‘ဒိဋ္ဌံယေဝ မင်္ဂလ’’န္တိ ဂတာ. ယေ သုတမုတမင်္ဂလိကာနံ, တေ ‘‘သုတံယေဝ မုတံယေဝ မင်္ဂလ’’န္တိ ဂတာ. ဧဝမယံ မင်္ဂလကထာ သကလဇမ္ဗုဒီပေ ပါကဋာ ဇာတာ.

त्या तिघांमध्ये, दृष्टमंगल मानणारा माणूस श्रुतमंगल आणि मुतमंगल मानणाऱ्यांना पटवून देऊ शकला नाही, आणि त्यांच्यापैकी इतर कोणीही उरलेल्या दोघांना पटवून देऊ शकला नाही. आणि त्या लोकांमध्ये ज्यांनी दृष्टमंगल मानणाऱ्याचे बोलणे स्वीकारले, त्यांनी 'पाहिलेलेच मंगल आहे' असा दृष्टिकोन स्वीकारला. ज्यांनी श्रुतमंगल आणि मुतमंगल मानणाऱ्यांचे बोलणे स्वीकारले, त्यांनी 'ऐकलेलेच किंवा अनुभवलेलेच मंगल आहे' असा दृष्टिकोन स्वीकारला. अशा प्रकारे ही मंगलाविषयीची चर्चा संपूर्ण जंबुद्विपात प्रसिद्ध झाली.

---

အထ သကလဇမ္ဗုဒီပေ မနုဿာ ဂုမ္ဗဂုမ္ဗာ ဟုတွာ ‘‘ကိံ နု ခေါ မင်္ဂလ’’န္တိ မင်္ဂလာနိ စိန္တယိံသု. တေသံ မနုဿာနံ အာရက္ခဒေဝတာ တံ ကထံ သုတွာ တထေဝ မင်္ဂလာနိ စိန္တယိံသု. တာသံ ဒေဝတာနံ ဘုမ္မဒေဝတာ မိတ္တာ ဟောန္တိ, အထ တတော သုတွာ ဘုမ္မဒေဝတာပိ တထေဝ မင်္ဂလာနိ စိန္တယိံသု, တာသံ ဒေဝတာနံ အာကာသဋ္ဌဒေဝတာ မိတ္တာ ဟောန္တိ, အာကာသဋ္ဌဒေဝတာနံ စတုမဟာရာဇိကာ ဒေဝတာ မိတ္တာ ဟောန္တိ, ဧတေနုပါယေန ယာဝ သုဒဿီဒေဝတာနံ အကနိဋ္ဌဒေဝတာ မိတ္တာ ဟောန္တိ, အထ တတော သုတွာ အကနိဋ္ဌဒေဝတာပိ တထေဝ ဂုမ္ဗဂုမ္ဗာ ဟုတွာ မင်္ဂလာနိ စိန္တယိံသု. ဧဝံ ယာဝ ဒသသဟဿစက္ကဝါဠေသု သဗ္ဗတ္ထ မင်္ဂလစိန္တာ ဥဒပါဒိ. ဥပ္ပန္နာ စ ‘‘ဣဒံ မင်္ဂလံ ဣဒံ မင်္ဂလ’’န္တိ ဝိနိစ္ဆယမာနာပိ အပ္ပတ္တာ ဧဝ ဝိနိစ္ဆယံ ဒွါဒသ ဝဿာနိ အဋ္ဌာသိ. သဗ္ဗေ မနုဿာ စ ဒေဝါ စ ဗြဟ္မာနော စ ဌပေတွာ အရိယသာဝကေ ဒိဋ္ဌသုတမုတဝသေန တိဓာ ဘိန္နာ. ဧကောပိ ‘‘ဣဒမေဝ မင်္ဂလ’’န္တိ ယထာဘုစ္စတော နိဋ္ဌင်္ဂတော နာဟောသိ, မင်္ဂလကောလာဟလံ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇိ.

तेव्हा संपूर्ण जंबुद्विपातील लोक घोळके-घोळके करून एकत्र आले आणि 'खरोखर मंगल काय आहे?' असा मंगलांविषयी विचार करू लागले. त्या मनुष्यांच्या रक्षक देवतांनी ती चर्चा ऐकून त्यांच्याप्रमाणेच मंगलांविषयी विचार करण्यास सुरुवात केली. त्या देवतांच्या मित्र असलेल्या भूमदेवता होत्या; तेव्हा त्यांच्याकडून ऐकून भूमदेवतांनीही तसाच मंगलांविषयी विचार केला. त्या देवतांच्या मित्र असलेल्या आकाशस्थ देवता होत्या; आकाशस्थ देवतांच्या मित्र चातुर्महाराजिक देवलोकातील देवता होत्या. या क्रमाने सुदस्सी देवतांच्या मित्र असलेल्या अकनिठ्ठ देवलोकातील देवतांपर्यंत हा संदेश गेला. तेव्हा त्यांच्याकडून ऐकून अकनिठ्ठ देवलोकातील देवतांनीही घोळके करून एकत्र येत मंगलांविषयी विचार केला. अशा प्रकारे दहा हजार चक्रवाळांपर्यंत सर्वत्र मंगलाविषयीच्या विचारांची लाट पसरली. 'हे मंगल आहे, ते मंगल आहे' असा निर्णय घेण्याचा प्रयत्न करूनही, ते कोणत्याही निश्चित निर्णयाप्रत पोहोचू शकले नाहीत आणि ही स्थिती बारा वर्षांपर्यंत तशीच राहिली. आर्यश्रावकांना वगळता सर्व मनुष्य, देव आणि ब्रह्मा हे दृष्ट, श्रुत आणि मुत या तीन मतांनुसार तीन गटांत विभागले गेले. एकही जण 'हेच खरे मंगल आहे' अशा सत्य निर्णयाप्रत पोहोचू शकला नाही आणि जगात 'मंगलाविषयीचा कोलाहल' (गदारोळ) निर्माण झाला.

---

ကောလာဟလံ နာမ ပဉ္စဝိဓံ ကပ္ပကောလာဟလံ, စက္ကဝတ္တိကောလာဟလံ, ဗုဒ္ဓကောလာဟလံ, မင်္ဂလကောလာဟလံ, မောနေယျကောလာဟလန္တိ. တတ္ထ ကာမာဝစရဒေဝါ မုတ္တသိရာ ဝိကိဏ္ဏကေသာ ရုဒမ္မုခါ အဿူနိ ဟတ္ထေဟိ ပုဉ္ဆမာနာ ရတ္တဝတ္ထနိဝတ္ထာ အတိဝိယ ဝိရူပဝေသဓာရိနော ဟုတွာ ‘‘ဝဿသတသဟဿစ္စယေန ကပ္ပုဋ္ဌာနံ ဟောဟိတိ, အယံ လောကော ဝိနဿိဿတိ, မဟာသမုဒ္ဒေါ သုဿိဿတိ, အယဉ္စ မဟာပထဝီ သိနေရု စ ပဗ္ဗတရာဇာ ဥဍ္ဎယှိဿတိ ဝိနဿိဿတိ, ယာဝ ဗြဟ္မလောကာ လောကဝိနာသော ဘဝိဿတိ, မေတ္တံ မာရိသာ ဘာဝေထ, ကရုဏံ မုဒိတံ ဥပေက္ခံ မာရိသာ ဘာဝေထ, မာတရံ ဥပဋ္ဌဟထ, ပိတရံ ဥပဋ္ဌဟထ, ကုလေ ဇေဋ္ဌာပစာယိနော ဟောထ, ဇာဂရထ မာ ပမာဒတ္ထာ’’တိ မနုဿပထေ ဝိစရိတွာ အာရောစေန္တိ. ဣဒံ ကပ္ပကောလာဟလံ နာမ.

कोलाहल पाच प्रकारचे असते – कल्पकोलाहल, चक्रवर्तीकोलाहल, बुद्धकोलाहल, मंगलकोलाहल आणि मोनेय्यकोलाहल. त्यापैकी (कल्पकोलाहलात) कामावचर देवलोकातील देव डोक्यावरील मुकुट काढून, केस मोकळे सोडून, रडवेला चेहरा करून, हातांनी डोळे पुसत, लाल वस्त्रे परिधान करून आणि अत्यंत विद्रूप वेष धारण करून, 'एक लाख वर्षांनंतर कल्पविनाश होणार आहे; हा लोक नष्ट होईल, महासागर सुकतील, ही महापृथ्वी आणि पर्वतांचा राजा सुमेरू जळून खाक होतील व नष्ट होतील; ब्रह्मलोकापर्यंत सर्व जगाचा विनाश होईल. अहो मित्रांनो! तुम्ही मैत्रीची भावना वाढवा; अहो मित्रांनो! करुणा, मुदिता आणि उपेक्षा यांची भावना वाढवा; आईची सेवा करा, वडिलांची सेवा करा; कुळातील ज्येष्ठ व्यक्तींचा आदर करा; जागृत राहा, प्रमाद करू नका!' असे सांगत मनुष्यलोकात फिरून घोषणा करतात. याला 'कल्पकोलाहल' असे म्हणतात.

---

ကာမာဝစရဒေဝါယေဝ ‘‘ဝဿသတဿစ္စယေန စက္ကဝတ္တိရာဇာ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီ’’တိ မနုဿပထေ ဝိစရိတွာ အာရောစေန္တိ. ဣဒံ စက္ကဝတ္တိကောလာဟလံ နာမ. သုဒ္ဓါဝါသာ ပန ဒေဝါ ဗြဟ္မာဘရဏေန အလင်္ကရိတွာ ဗြဟ္မဝေဌနံ [Pg.102] သီသေ ကတွာ ပီတိသောမနဿဇာတာ ဗုဒ္ဓဂုဏဝါဒိနော ‘‘ဝဿသဟဿစ္စယေန ဗုဒ္ဓေါ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီ’’တိ မနုဿပထေ ဝိစရိတွာ အာရောစေန္တိ. ဣဒံ ဗုဒ္ဓကောလာဟလံ နာမ. သုဒ္ဓါဝါသာ ဧဝ ဒေဝါ ဒေဝမနုဿာနံ စိတ္တံ ဉတွာ ‘‘ဒွါဒသန္နံ ဝဿာနံ အစ္စယေန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ မင်္ဂလံ ကထေဿတီ’’တိ မနုဿပထေ ဝိစရိတွာ အာရောစေန္တိ. ဣဒံ မင်္ဂလကောလာဟလံ နာမ. သုဒ္ဓါဝါသာ ဧဝ ဒေဝါ ‘‘သတ္တန္နံ ဝဿာနံ အစ္စယေန အညတရော ဘိက္ခု ဘဂဝတာ သဒ္ဓိံ သမာဂမ္မ မောနေယျပ္ပဋိပဒံ ပုစ္ဆိဿတီ’’တိ မနုဿပထေ ဝိစရိတွာ အာရောစေန္တိ. ဣဒံ မောနေယျကောလာဟလံ နာမ. ဣမေသု ပဉ္စသု ကောလာဟလေသု ဒေဝမနုဿာနံ ဣဒံ မင်္ဂလကောလာဟလံ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇိ.

कामावचर देवच 'शंभर वर्षांच्या समाप्तीनंतर जगात चक्रवर्ती राजा उत्पन्न होईल' असे मानवी मार्गावर (मनुष्यलोकात) फिरून घोषित करतात. याला 'चक्रवर्ती कोलाहल' असे म्हणतात. परंतु शुद्धावास लोकातील देव (ब्रह्मा) ब्रह्माच्या अलंकारांनी स्वतःला सजवून, डोक्यावर ब्रह्म-मुकुट धारण करून, प्रीती व सोमनस्याने युक्त होऊन आणि बुद्धांच्या गुणांचे वर्णन करत 'एक हजार वर्षांच्या समाप्तीनंतर जगात बुद्ध उत्पन्न होतील' असे मानवी मार्गावर फिरून घोषित करतात. याला 'बुद्ध कोलाहल' असे म्हणतात. शुद्धावास लोकातील देवच देव आणि मनुष्यांचे चित्त जाणून 'बारा वर्षांच्या समाप्तीनंतर सम्यकसबुद्ध मङ्गलाचा उपदेश करतील' असे मानवी मार्गावर फिरून घोषित करतात. याला 'मङ्गल कोलाहल' असे म्हणतात. शुद्धावास लोकातील देवच 'सात वर्षांच्या समाप्तीनंतर कोणी एक भिक्खू भगवंतांना भेटून मोनेय्य-प्रतिपदेविषयी विचारतील' असे मानवी मार्गावर फिरून घोषित करतात. याला 'मोनेय्य कोलाहल' असे म्हणतात. या पाच कोलाहलांपैकी देव आणि मनुष्यांमध्ये हे 'मङ्गल कोलाहल' जगात उत्पन्न झाले.

---

အထ ဒေဝေသု စ မနုဿေသု စ ဝိစိနိတွာ ဝိစိနိတွာ မင်္ဂလာနိ အလဘမာနေသု ဒွါဒသန္နံ ဝဿာနံ အစ္စယေန တာဝတိံသကာယိကာ ဒေဝတာ သင်္ဂမ္မ သမာဂမ္မ ဧဝံ သမစိန္တေသုံ ‘‘သေယျထာပိ နာမ ဃရသာမိကော အန္တောဃရဇနာနံ, ဂါမသာမိကော ဂါမဝါသီနံ, ရာဇာ သဗ္ဗမနုဿာနံ, ဧဝမေဝ အယံ သက္ကော ဒေဝါနမိန္ဒော အမှာကံ အဂ္ဂေါ စ သေဋ္ဌော စ ယဒိဒံ ပုညေန တေဇေန ဣဿရိယေန ပညာယ ဒွိန္နံ ဒေဝလောကာနံ အဓိပတိ, ယံနူန မယံ သက္ကံ ဒေဝါနမိန္ဒံ ဧတမတ္ထံ ပုစ္ဆေယျာမာ’’တိ. တာ သက္ကဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ သက္ကံ ဒေဝါနမိန္ဒံ တင်္ခဏာနုရူပနိဝါသနာဘရဏသဿိရိကသရီရံ အဍ္ဎတေယျကောဋိအစ္ဆရာဂဏပရိဝုတံ ပါရိစ္ဆတ္တကမူလေ ပဏ္ဍုကမ္ဗလဝရာသနေ နိသိန္နံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ ဌတွာ ဧတဒဝေါစုံ ‘‘ယဂ္ဃေ, မာရိသ, ဇာနေယျာသိ, ဧတရဟိ မင်္ဂလပဉှာ သမုဋ္ဌိတာ, ဧကေ ‘ဒိဋ္ဌံ မင်္ဂလ’န္တိ ဝဒန္တိ, ဧကေ ‘သုတံ မင်္ဂလ’န္တိ, ဧကေ ‘မုတံ မင်္ဂလ’န္တိ, တတ္ထ မယဉ္စ အညေ စ အနိဋ္ဌင်္ဂတာ, သာဓု ဝတ နော တွံ ယာထာဝတော ဗျာကရောဟီ’’တိ. ဒေဝရာဇာ ပကတိယာပိ ပညဝါ ‘‘အယံ မင်္ဂလကထာ ကတ္ထ ပဌမံ သမုဋ္ဌိတာ’’တိ အာဟ. ‘‘မယံ, ဒေဝ, စာတုမဟာရာဇိကာနံ အဿုမှာ’’တိ အာဟံသု. တတော စာတုမဟာရာဇိကာ အာကာသဋ္ဌဒေဝတာနံ, အာကာသဋ္ဌဒေဝတာ ဘုမ္မဒေဝတာနံ, ဘုမ္မဒေဝတာ မနုဿာရက္ခဒေဝတာနံ, မနုဿာရက္ခဒေဝတာ ‘‘မနုဿလောကေ သမုဋ္ဌိတာ’’တိ အာဟံသု.

त्यानंतर देव आणि मनुष्यांमध्ये शोध घेऊनही मङ्गल काय आहे हे न समजल्यामुळे, बारा वर्षांच्या समाप्तीनंतर तावतिंस लोकातील देवांनी एकत्र येऊन असा विचार केला, 'ज्याप्रमाणे घराचा मालक घरातील लोकांचा, गावाचा प्रमुख गावकऱ्यांचा आणि राजा सर्व मनुष्यांचा विचार करतो, त्याचप्रमाणे हा देवांचा राजा शक्र आमचा अग्र आणि श्रेष्ठ आहे; जो पुण्य, तेज, ऐश्वर्य आणि प्रज्ञेने दोन देवलोकांचा अधिपती आहे. तर मग आपण देवांचा राजा शक्र याला या विषयाबद्दल का विचारू नये?' ते शक्राच्या जवळ गेले. देवांचा राजा शक्र, ज्यांचे शरीर त्या प्रसंगाला अनुरूप वस्त्र आणि अलंकारांनी सुशोभित व देदीप्यमान होते, जे अडीच कोटी अप्सरांच्या समूहाने वेढलेले होते आणि पारिजात वृक्षाच्या मुळाशी असलेल्या पांडुकंबल नावाच्या श्रेष्ठ आसनावर बसलेले होते, त्यांना अभिवादन करून ते एका बाजूला उभे राहिले आणि असे म्हणाले, 'हे प्रिय शक्र! आपल्याला माहीत असावे की, सध्या मङ्गलाचा प्रश्न उपस्थित झाला आहे. काही जण दृष्ट (पाहिलेले) हे मङ्गल आहे असे म्हणतात, काही जण श्रुत (ऐकलेले) हे मङ्गल आहे असे म्हणतात, तर काही जण मुत (अनुभवलेले) हे मङ्गल आहे असे म्हणतात. त्यामध्ये आम्ही आणि इतर देव संशयात (अनिर्णित अवस्थेत) आहोत. कृपया आपण आम्हाला याचे यथायोग्य स्पष्टीकरण द्यावे.' देवराज शक्र स्वभावतःच प्रज्ञावान असल्यामुळे त्यांनी विचारले, 'ही मङ्गलाची चर्चा सर्वप्रथम कोठे सुरू झाली?' देवांनी उत्तर दिले, 'हे देवराज! आम्ही चातुमहाराजिका देवांकडून हे ऐकले.' त्यानंतर चातुमहाराजिका देवांनी आकाशस्थ देवांकडून, आकाशस्थ देवांनी भूमीवरील देवांकडून, भूमीवरील देवांनी मनुष्यरक्षक देवांकडून आणि मनुष्यरक्षक देवांनी 'हे मनुष्यलोकात सुरू झाले आहे' असे ऐकल्याचे सांगितले.

---

အထ ဒေဝါနမိန္ဒော ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ကတ္ထ ဝသတီ’’တိ ပုစ္ဆိ. ‘‘မနုဿလောကေ ဒေဝါ’’တိ အာဟံသု. တံ ဘဂဝန္တံ ကောစိ ပုစ္ဆီတိ, န ကောစိ ဒေဝါတိ[Pg.103]. ကိန္နု နာမ တုမှေ မာရိသာ အဂ္ဂိံ ဆဍ္ဍေတွာ ခဇ္ဇောပနကံ ဥဇ္ဇာလေထ, ယေန တုမှေ အနဝသေသမင်္ဂလဒေသကံ တံ ဘဂဝန္တံ အတိက္ကမိတွာ မံ ပုစ္ဆိတဗ္ဗံ မညထ, အာဂစ္ဆထ မာရိသာ, တံ ဘဂဝန္တံ ပုစ္ဆာမ, အဒ္ဓါ သဿိရိကံ ပဉှဝေယျာကရဏံ လဘိဿာမာတိ ဧကံ ဒေဝပုတ္တံ အာဏာပေသိ ‘‘တံ ဘဂဝန္တံ ပုစ္ဆာ’’တိ. သော ဒေဝပုတ္တော တင်္ခဏာနုရူပေန အလင်္ကာရေန အတ္တာနံ အလင်္ကရိတွာ ဝိဇ္ဇုရိဝ ဝိဇ္ဇောတမာနော ဒေဝဂဏပရိဝုတော ဇေတဝနမဟာဝိဟာရံ ဂန္တွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ ဌတွာ မင်္ဂလပဉှံ ပုစ္ဆန္တော ဂါထာယ အဇ္ဈဘာသိ ‘‘ဗဟူ ဒေဝါ မနုဿာ စာ’’တိ.

त्यानंतर देवांचा राजा शक्र याने विचारले, 'सम्यकसबुद्ध कोठे निवास करतात?' देवांनी उत्तर दिले, 'हे देवराज! ते मनुष्यलोकात निवास करतात.' शक्राने विचारले, 'त्या भगवंतांना कोणी हा प्रश्न विचारला आहे का?' देवांनी सांगितले, 'हे देवराज! अद्याप कोणीही विचारलेला नाही.' शक्र म्हणाला, 'हे प्रिय देवांनो! तुम्ही पेटता अग्नी सोडून काजव्याचा उजेड का शोधत आहात? ज्यायोगे तुम्ही संपूर्ण मङ्गलाचा उपदेश करणाऱ्या त्या भगवंतांना सोडून मला विचारणे योग्य समजत आहात? या, प्रिय देवांनो! आपण त्या भगवंतांनाच विचारू या. नक्कीच आपल्याला प्रश्नाचे अत्यंत देदीप्यमान उत्तर मिळेल.' असे म्हणून त्यांनी एका देवपुत्राला आज्ञा दिली, 'तू जाऊन भगवंतांना हा प्रश्न विचार.' त्या देवपुत्राने त्या प्रसंगाला अनुरूप अलंकारांनी स्वतःला सुशोभित केले आणि विजेसारखा चमकत व देवगणांनी वेढलेला होऊन तो जेतवन महाविहारात गेला. तेथे भगवंतांना अभिवादन करून तो एका बाजूला उभा राहिला आणि मङ्गलाचा प्रश्न विचारताना त्याने 'बहू देवा मनुस्सा च' या गाथेने भगवंतांना संबोधित केले.

---

ဣဒံ မင်္ဂလပဉှသမုဋ္ဌာနံ.

हे मङ्गल-प्रश्नाचे उगमस्थान होय.

---

ဗဟူဒေဝါတိဂါထာဝဏ္ဏနာ

'बहू देवा' या गाथेचे स्पष्टीकरण.

---

၂. ဣဒါနိ ဂါထာပဒါနံ အတ္ထဝဏ္ဏနာ ဟောတိ. ဗဟူတိ အနိယမိတသင်္ချာနိဒ္ဒေသော, တေန အနေကသတာ အနေကသဟဿာ အနေကသတသဟဿာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဒိဗ္ဗန္တီတိ ဒေဝါ, ပဉ္စဟိ ကာမဂုဏေဟိ ကီဠန္တိ, အတ္တနော ဝါ သိရိယာ ဇောတေန္တီတိ အတ္ထော. အပိစ ဒေဝါတိ တိဝိဓာ ဒေဝါ သမ္မုတိဥပပတ္တိဝိသုဒ္ဓိဝသေန. ယထာဟ –

२. आता गाथेतील पदांच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण केले जात आहे. 'बहू' हा शब्द अनिश्चित संख्या दर्शवणारा आहे; त्याद्वारे अनेक शेकडो, अनेक हजारो, अनेक लाखो असा अर्थ अभिप्रेत आहे. जे दिव्य (प्रकाशमान) असतात ते 'देव' होत; जे पाच कामगुणांनी क्रीडा करतात किंवा स्वतःच्या वैभवाने चमकतात, असा याचा अर्थ आहे. तसेच, संमृती-देव, उपपत्ती-देव आणि विशुद्धी-देव या भेदाने देव तीन प्रकारचे असतात. जसे म्हटले आहे -

---

‘‘ဒေဝါတိ တယော ဒေဝါ – သမ္မုတိဒေဝါ, ဥပပတ္တိဒေဝါ, ဝိသုဒ္ဓိဒေဝါ. တတ္ထ သမ္မုတိဒေဝါ နာမ ရာဇာနော ဒေဝိယော ရာဇကုမာရာ. ဥပပတ္တိဒေဝါ နာမ စာတုမဟာရာဇိကေ ဒေဝေ ဥပါဒါယ တဒုတ္တရိဒေဝါ. ဝိသုဒ္ဓိဒေဝါ နာမ အရဟန္တော ဝုစ္စန္တီ’’တိ (စူဠနိ. ဓောတကမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၃၂, ပါရာယနာနုဂီတိဂါထာနိဒ္ဒေသ ၁၁၉).

'देव तीन प्रकारचे असतात - संमृती-देव, उपपत्ती-देव आणि विशुद्धी-देव. त्यापैकी, संमृती-देव म्हणजे राजे, राण्या आणि राजकुमार होत. उपपत्ती-देव म्हणजे चातुमहाराजिका लोकांपासून सुरू करून त्यावरील सर्व देव होत. विशुद्धी-देव म्हणजे अर्हत यांना म्हटले जाते.'

---

တေသု ဣဓ ဥပပတ္တိဒေဝါ အဓိပ္ပေတာ. မနုနော အပစ္စာတိ မနုဿာ. ပေါရာဏာ ပန ဘဏန္တိ – မနသော ဥဿန္နတာယ မနုဿာ. တေ ဇမ္ဗုဒီပကာ, အပရဂေါယာနကာ, ဥတ္တရကုရုကာ, ပုဗ္ဗဝိဒေဟကာတိ စတုဗ္ဗိဓာ, ဣဓ ဇမ္ဗုဒီပကာ အဓိပ္ပေတာ. မင်္ဂလန္တိ မဟန္တိ ဣမေဟိ သတ္တာတိ မင်္ဂလာနိ, ဣဒ္ဓိံ ဝုဒ္ဓိဉ္စ ပါပုဏန္တီတိ အတ္ထော. အစိန္တယုန္တိ စိန္တေသုံ အာကင်္ခမာနာတိ ဣစ္ဆမာနာ ပတ္ထယမာနာ ပိဟယမာနာ. သောတ္ထာနန္တိ သောတ္ထိဘာဝံ, သဗ္ဗေသံ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကာနံ သောဘနာနံ သုန္ဒရာနံ ကလျာဏာနံ ဓမ္မာနမတ္ထိတန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဗြူဟီတိ ဒေသေဟိ ပကာသေဟိ, အာစိက္ခ ဝိဝရ [Pg.104] ဝိဘဇ ဥတ္တာနီကရောဟိ. မင်္ဂလန္တိ ဣဒ္ဓိကာရဏံ ဝုဒ္ဓိကာရဏံ သဗ္ဗသမ္ပတ္တိကာရဏံ. ဥတ္တမန္တိ ဝိသိဋ္ဌံ ပဝရံ သဗ္ဗလောကဟိတသုခါဝဟန္တိ အယံ ဂါထာယ အနုပုဗ္ဗပဒဝဏ္ဏနာ.

त्यापैकी येथे 'उपपत्ती-देव' अभिप्रेत आहेत. मनूचे अपत्य म्हणून ते 'मनुष्य' होत. परंतु प्राचीन आचार्य म्हणतात की, मनाच्या प्रगल्भतेमुळे त्यांना 'मनुष्य' म्हटले जाते. ते जम्बुद्वीपवासी, अपरगोयानवासी, उत्तरकुरुवासी आणि पूर्वविदेहवासी अशा चार प्रकारचे असतात; येथे 'जम्बुद्वीपवासी' अभिप्रेत आहेत. 'मङ्गल' म्हणजे ज्यांच्याद्वारे प्राणी समृद्धीला पोहोचतात ते मङ्गल होय; म्हणजेच ते ऋद्धी आणि वृद्धीला प्राप्त होतात, असा याचा अर्थ आहे. 'अचिन्तयुं' म्हणजे विचार केला. 'आकङ्खमाना' म्हणजे इच्छा करणारे, आकांक्षा करणारे, उत्कंठा बाळगणारे. 'सोत्थानं' म्हणजे स्वस्ती-भाव (कल्याणकारी अवस्था); सर्व ऐहिक (दृष्टधार्मिक) आणि पारलौकिक (सांपरायिक) अशा शोभन, सुंदर व कल्याणकारी धर्मांचे अस्तित्व असणे, असा याचा अर्थ आहे. 'ब्रूहि' म्हणजे उपदेश करा, प्रकाशित करा, सांगा, उघडून दाखवा, विभागून स्पष्ट करा, प्रकट करा. 'मङ्गल' म्हणजे ऋद्धीचे कारण, वृद्धीचे कारण आणि सर्व संपत्तीचे कारण. 'उत्तम' म्हणजे विशिष्ट, श्रेष्ठ आणि सर्व जगाला हित व सुख देणारे. हे गाथेतील पदांचे अनुक्रमे केलेले स्पष्टीकरण आहे.

---

အယံ ပန ပိဏ္ဍတ္ထော – သော ဒေဝပုတ္တော ဒသသဟဿစက္ကဝါဠေသု ဒေဝတာ မင်္ဂလပဉှံ သောတုကာမတာယ ဣမသ္မိံ စက္ကဝါဠေ သန္နိပတိတွာ ဧကဝါလဂ္ဂကောဋိဩကာသမတ္တေ ဒသပိ ဝီသမ္ပိ တိံသမ္ပိ စတ္တာလီသမ္ပိ ပညာသမ္ပိ သဋ္ဌိပိ သတ္တတိပိ အသီတိပိ သုခုမတ္တဘာဝေ နိမ္မိနိတွာ သဗ္ဗဒေဝမာရဗြဟ္မာနော သိရိယာ စ တေဇသာ စ အဓိဂ္ဂယှ ဝိရောစမာနံ ပညတ္တဝရဗုဒ္ဓါသနေ နိသိန္နံ ဘဂဝန္တံ ပရိဝါရေတွာ ဌိတာ ဒိသွာ တသ္မိဉ္စ သမယေ အနာဂတာနမ္ပိ သကလဇမ္ဗုဒီပကာနံ မနုဿာနံ စေတသာ စေတောပရိဝိတက္ကမညာယ သဗ္ဗဒေဝမနုဿာနံ ဝိစိကိစ္ဆာသလ္လသမုဒ္ဓရဏတ္ထံ အာဟ –

हा एकत्रित अर्थ (पिंडार्थ) आहे - दहा हजार चक्रवाळांतील देव मङ्गलाचा प्रश्न ऐकण्याच्या इच्छेने या चक्रवाळात एकत्र आले होते. एका केसाच्या टोकाएवढ्या जागेत दहा, वीस, तीस, चाळीस, पन्नास, साठ, सत्तर किंवा ऐंशी देवांनी स्वतःचे शरीर सूक्ष्म करून स्थान मिळवले होते. सर्व देव, मार आणि ब्रह्मा यांना आपल्या वैभवाने व तेजाने मागे टाकून देदीप्यमान असणाऱ्या आणि मांडलेल्या श्रेष्ठ बुद्धासनावर बसलेल्या भगवंतांना वेढून उभे राहिलेल्या त्या देवांना पाहून, तसेच त्या वेळी तेथे उपस्थित नसलेल्या संपूर्ण जम्बुद्वीपातील मनुष्यांच्या मनातील विचार आपल्या चित्ताने जाणून, सर्व देव आणि मनुष्यांच्या संशयरूपी शल्याचे (काट्याचे) उच्चाटन करण्यासाठी तो देवपुत्र म्हणाला -

---

‘‘ဗဟူ ဒေဝါ မနုဿာ စ, မင်္ဂလာနိ အစိန္တယုံ;

အာကင်္ခမာနာ သောတ္ထာနံ, ဗြူဟိ မင်္ဂလမုတ္တမ’’န္တိ.

अनेक देव आणि मनुष्य स्वतःच्या कल्याणाची (सुखाची) आकांक्षा करत मंगळांचा विचार करत आले आहेत. (हे भगवन्!) आपण सर्वश्रेष्ठ मंगळ कोणते ते सांगावे.

---

တာသံ ဒေဝတာနံ အနုမတိယာ မနုဿာနဉ္စ အနုဂ္ဂဟေန မယာ ပုဋ္ဌော သမာနော ယံ သဗ္ဗေသမေဝ အမှာကံ ဧကန္တဟိတသုခါဝဟတော ဥတ္တမံ မင်္ဂလံ, တံ နော အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယ ဗြူဟိ ဘဂဝါတိ.

त्या देवांच्या इच्छेनुसार आणि मनुष्यांवर अनुग्रह करण्यासाठी माझ्याद्वारे विचारले गेलेले आपण, आम्हा सर्वांचे निश्चितपणे हित आणि सुख वाहून आणणारे जे सर्वश्रेष्ठ मंगळ आहे, ते मंगळ आम्हावर अनुकंपा करून सांगावे, हे भगवन्!

---

အသေဝနာစာတိဂါထာဝဏ္ဏနာ

'असेवना च' इत्यादी गाथेचे स्पष्टीकरण (गाथावर्णना).

---

၃. ဧဝမေတံ ဒေဝပုတ္တဿ ဝစနံ သုတွာ ဘဂဝါ ‘‘အသေဝနာ စ ဗာလာန’’န္တိ ဂါထမာဟ. တတ္ထ အသေဝနာတိ အဘဇနာ အပယိရုပါသနာ. ဗာလာနန္တိ ဗလန္တိ အဿသန္တီတိ ဗာလာ, အဿသိတပဿသိတမတ္တေန ဇီဝန္တိ, န ပညာဇီဝိတေနာတိ အဓိပ္ပာယော. တေသံ ဗာလာနံ. ပဏ္ဍိတာနန္တိ ပဏ္ဍန္တီတိ ပဏ္ဍိတာ, သန္ဒိဋ္ဌိကသမ္ပရာယိကေသု အတ္ထေသု ဉာဏဂတိယာ ဂစ္ဆန္တီတိ အဓိပ္ပာယော. တေသံ ပဏ္ဍိတာနံ. သေဝနာတိ ဘဇနာ ပယိရုပါသနာ တံသဟာယတာ တံသမ္ပဝင်္ကတာ တံသမင်္ဂိတာ ပူဇာတိ သက္ကာရဂရုကာရမာနနဝန္ဒနာ. ပူဇနေယျာနန္တိ ပူဇာရဟာနံ. ဧတံ မင်္ဂလမုတ္တမန္တိ ယာ စ ဗာလာနံ အသေဝနာ, ယာ စ ပဏ္ဍိတာနံ သေဝနာ, ယာ စ ပူဇနေယျာနံ ပူဇာ, တံ သဗ္ဗံ သမ္ပိဏ္ဍေတွာ အာဟ ‘‘ဧတံ မင်္ဂလမုတ္တမ’’န္တိ. ယံ တယာ ပုဋ္ဌံ ‘‘ဗြူဟိ မင်္ဂလမုတ္တမ’’န္တိ, ဧတ္ထ တာဝ ဧတံ မင်္ဂလမုတ္တမန္တိ ဂဏှာဟီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အယမေတိဿာ ဂါထာယ ပဒဝဏ္ဏနာ.

३. अशा प्रकारे त्या देवपुत्राचे हे बोलणे ऐकून भगवंतांनी 'असेवना च बालानं' ही गाथा म्हटली. त्या गाथेत 'असेवना' म्हणजे संगत न करणे, सेवा न करणे. 'बालानं' (मूर्ख) म्हणजे जे केवळ श्वासोच्छ्वासाने जगतात, प्रज्ञेच्या (ज्ञानाच्या) जीवनाने जगत नाहीत, असा अभिप्राय आहे. त्या मूर्खांची (संगत न करणे). 'पंडितानं' (बुद्धिमान) म्हणजे ज्यांच्याकडे ज्ञान आहे; जे इहलोकातील आणि परलोकातील हिताच्या गोष्टींकडे ज्ञानाच्या मार्गाने जातात, असा अभिप्राय आहे. त्या पंडितांची (संगत करणे). 'सेवना' म्हणजे संगत करणे, सेवा करणे, त्यांचे मित्र बनणे, त्यांच्याशी जवळीक साधणे आणि त्यांच्याशी एकरूप होणे. 'पूजा' म्हणजे सत्कार, आदर, सन्मान आणि वंदन करणे. 'पूजनेयानं' म्हणजे पूजेस पात्र असलेल्यांची (पूजा करणे). 'एतं मंगलमुत्तमं' म्हणजे मूर्खांची संगत न करणे, पंडितांची संगत करणे आणि पूजनीय व्यक्तींची पूजा करणे, या सर्वांना एकत्रित करून भगवंतांनी 'हेच सर्वश्रेष्ठ मंगळ आहे' असे म्हटले आहे. 'तू जे विचारले होतेस की सर्वश्रेष्ठ मंगळ सांगा, त्याविषयी हेच सर्वश्रेष्ठ मंगळ आहे असे तू ग्रहण कर' असे भगवंतांनी म्हटले आहे. हे या गाथेतील पदांचे स्पष्टीकरण (पदवर्णना) आहे.

---

အတ္ထဝဏ္ဏနာ [Pg.105] ပနဿာ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာ – ဧဝမေတံ ဒေဝပုတ္တဿ ဝစနံ သုတွာ ဘဂဝါ ‘‘အသေဝနာ စ ဗာလာန’’န္တိ ဣမံ ဂါထမာဟ. တတ္ထ ယသ္မာ စတုဗ္ဗိဓာ ဂါထာ ပုစ္ဆိတဂါထာ, အပုစ္ဆိတဂါထာ, သာနုသန္ဓိကဂါထာ, အနနုသန္ဓိကဂါထာတိ. တတ္ထ ‘‘ပုစ္ဆာမိ တံ, ဂေါတမ, ဘူရိပည, ကထင်္ကရော သာဝကော သာဓု ဟောတီ’’တိ (သု. နိ. ၃၇၈) စ ‘‘ကထံ နု တွံ, မာရိသ, ဩဃမတရီ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၁) စ ဧဝမာဒီသု ပုစ္ဆိတေန ကထိတာ ပုစ္ဆိတဂါထာ. ‘‘ယံ ပရေ သုခတော အာဟု, တဒရိယာ အာဟု ဒုက္ခတော’’တိ ဧဝမာဒီသု (သု. နိ. ၇၆၇) အပုစ္ဆိတေန အတ္တဇ္ဈာသယဝသေန ကထိတာ အပုစ္ဆိတဂါထာ. သဗ္ဗာပိ ဗုဒ္ဓါနံ ဂါထာ ‘‘သနိဒါနာဟံ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မံ ဒေသေဿာမီ’’တိ (အ. နိ. ၃.၁၂၆; ကထာ. ၈၀၆) ဝစနတော သာနုသန္ဓိကဂါထာ. အနနုသန္ဓိကဂါထာ ဣမသ္မိံ သာသနေ နတ္ထိ. ဧဝမေတာသု ဂါထာသု အယံ ဒေဝပုတ္တေန ပုစ္ဆိတေန ဘဂဝတာ ကထိတတ္တာ ပုစ္ဆိတဂါထာ. အယဉ္စ ယထာ ဆေကော ပုရိသော ကုသလော မဂ္ဂဿ ကုသလော အမဂ္ဂဿ မဂ္ဂံ ပုဋ္ဌော ပဌမံ ဝိဇဟိတဗ္ဗံ အာစိက္ခိတွာ ပစ္ဆာ ဂဟေတဗ္ဗံ အာစိက္ခတိ ‘‘အသုကသ္မိံ နာမ ဌာနေ ဒွေဓာပထော ဟောတိ, တတ္ထ ဝါမံ မုဉ္စိတွာ ဒက္ခိဏံ ဂဏှထာ’’တိ, ဧဝံ သေဝိတဗ္ဗာသေဝိတဗ္ဗေသု အသေဝိတဗ္ဗံ အာစိက္ခိတွာ သေဝိတဗ္ဗံ အာစိက္ခတိ. ဘဂဝါ စ မဂ္ဂကုသလပုရိသသဒိသော. ယထာဟ –

या गाथेचा अर्थाचा विस्तार (अर्थवर्णना) याप्रमाणे समजून घ्यावा – अशा प्रकारे त्या देवपुत्राचे हे बोलणे ऐकून भगवंतांनी 'असेवना च बालानं' ही गाथा म्हटली. तेथे गाथा चार प्रकारच्या असतात – पृच्छितगाथा (विचारलेली गाथा), अपृच्छितगाथा (न विचारलेली गाथा), सानुसंधिकगाथा (संदर्भयुक्त गाथा) आणि अननुसंधिकगाथा (संदर्भहीन गाथा). त्यापैकी, 'हे विपुल प्रज्ञा असलेले गौतम! मी आपल्याला विचारतो, कोणता आचार असलेला श्रावक चांगला होतो?' आणि 'हे महाशय, आपण ओघ (संसारपूर) कसा पार केला?' इत्यादींमध्ये विचारल्यामुळे जी गाथा म्हटली गेली, तिला 'पृच्छितगाथा' म्हणतात. 'ज्याला इतर लोक सुख म्हणतात, त्याला आर्य दुःख म्हणतात' इत्यादींमध्ये न विचारता स्वतःच्या इच्छेने (अध्याशयाने) जी गाथा म्हटली गेली, तिला 'अपृच्छितगाथा' म्हणतात. बुद्धांच्या सर्वच गाथा 'हे भिक्खूंनो, मी कारणासहित (सनिदान) धम्माचा उपदेश करीन' या वचनानुसार 'सानुसंधिकगाथा' आहेत. या बुद्ध शासनात अननुसंधिकगाथा नाहीच. अशा प्रकारे, या गाथांमध्ये ही गाथा देवपुत्राने विचारल्यामुळे भगवंतांनी म्हटली असल्याने ती 'पृच्छितगाथा' आहे. आणि हे कशासारखे आहे? जसा एखादा चतुर माणूस, जो योग्य मार्गाचा आणि अयोग्य मार्गाचा जाणकार आहे, त्याला मार्गाविषयी विचारले असता, तो आधी सोडायचा मार्ग सांगतो आणि नंतर स्वीकारायचा मार्ग सांगतो की, 'अमुक ठिकाणी दुहेरी रस्ता आहे, तेथे डावा रस्ता सोडून उजवा रस्ता धरा.' त्याचप्रमाणे, संगत करण्यायोग्य आणि संगत न करण्यायोग्य लोकांमध्ये, आधी संगत न करण्यायोग्य लोकांबद्दल सांगून नंतर संगत करण्यायोग्य लोकांबद्दल सांगितले जाते. आणि भगवंत हे मार्ग जाणणाऱ्या चतुर माणसासारखे आहेत. जसे म्हटले आहे –

---

‘‘ပုရိသော မဂ္ဂကုသလောတိ ခေါ, တိဿ, တထာဂတဿေတံ အဓိဝစနံ အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ. သော ဟိ ကုသလော ဣမဿ လောကဿ, ကုသလော ပရဿ လောကဿ, ကုသလော မစ္စုဓေယျဿ, ကုသလော အမစ္စုဓေယျဿ, ကုသလော မာရဓေယျဿ, ကုသလော အမာရဓေယျဿာ’’တိ.

'हे तिस्स, मार्ग जाणणारा चतुर माणूस हे अर्हत, सम्यक्संबुद्ध तथागतांचेच नाव (अधिवाचन) आहे. कारण ते या इहलोकाचे जाणकार आहेत, परलोकाचे जाणकार आहेत, मृत्यूच्या क्षेत्राचे जाणकार आहेत, मृत्यू नसलेल्या क्षेत्राचे जाणकार आहेत, माराच्या क्षेत्राचे जाणकार आहेत आणि मार नसलेल्या क्षेत्राचे जाणकार आहेत.'

---

တသ္မာ ပဌမံ အသေဝိတဗ္ဗံ အာစိက္ခန္တော အာဟ – ‘‘အသေဝနာ စ ဗာလာနံ, ပဏ္ဍိတာနဉ္စ သေဝနာ’’တိ. ဝိဇဟိတဗ္ဗမဂ္ဂေါ ဝိယ ဟိ ပဌမံ ဗာလာ န သေဝိတဗ္ဗာ န ပယိရုပါသိတဗ္ဗာ, တတော ဂဟေတဗ္ဗမဂ္ဂေါ ဝိယ ပဏ္ဍိတာ သေဝိတဗ္ဗာ ပယိရုပါသိတဗ္ဗာတိ. ကသ္မာ ပန ဘဂဝတာ မင်္ဂလံ ကထေန္တေန ပဌမံ ဗာလာနမသေဝနာ ပဏ္ဍိတာနဉ္စ သေဝနာ ကထိတာတိ? ဝုစ္စတေ – ယသ္မာ ဣမံ ဒိဋ္ဌာဒီသု မင်္ဂလဒိဋ္ဌိံ ဗာလသေဝနာယ ဒေဝမနုဿာ ဂဏှိံသု, သာ စ အမင်္ဂလံ, တသ္မာ တေသံ တံ ဣဓလောကပရလောကတ္ထဘဉ္ဇကံ အကလျာဏမိတ္တသံသဂ္ဂံ ဂရဟန္တေန ဥဘယလောကတ္ထသာဓကဉ္စ ကလျာဏမိတ္တသံသဂ္ဂံ [Pg.106] ပသံသန္တေန ဘဂဝတာ ပဌမံ ဗာလာနမသေဝနာ ပဏ္ဍိတာနဉ္စ သေဝနာ ကထိတာတိ.

म्हणून आधी संगत न करण्यायोग्य गोष्टींविषयी सांगताना भगवंतांनी म्हटले – 'मूर्खांची संगत न करणे आणि पंडितांची संगत करणे.' कारण सोडायच्या मार्गाप्रमाणे आधी मूर्खांची संगत करू नये, त्यांची सेवा करू नये; आणि नंतर स्वीकारायच्या मार्गाप्रमाणे पंडितांची संगत करावी, त्यांची सेवा करावी. पण भगवंतांनी मंगलाचा उपदेश करताना आधी मूर्खांची संगत न करणे आणि पंडितांची संगत करणे हे का सांगितले? उत्तर दिले जाते – कारण रूप पाहणे इत्यादी गोष्टींमध्ये जी 'मंगलाविषयीची चुकीची धारणा' (मंगलदृष्टी) देव आणि मनुष्यांनी स्वीकारली होती, ती मूर्खांच्या संगतीमुळेच स्वीकारली होती, आणि ती अमंगल होती. म्हणून, त्यांचा तो इहलोक आणि परलोकातील हिताचा नाश करणारा अमित्र-संसर्ग (वाईट मित्रांची संगत) निंद्य ठरवण्यासाठी आणि दोन्ही लोकांतील हित साधणारा कल्याणमित्र-संसर्ग (चांगल्या मित्रांची संगत) प्रशंसनीय ठरवण्यासाठी भगवंतांनी आधी मूर्खांची संगत न करणे आणि पंडितांची संगत करणे हे सांगितले.

---

တတ္ထ ဗာလာ နာမ ယေ ကေစိ ပါဏာတိပါတာဒိအကုသလကမ္မပထသမန္နာဂတာ သတ္တာ, တေ တီဟာကာရေဟိ ဇာနိတဗ္ဗာ. ယထာဟ ‘‘တီဏိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, ဗာလဿ ဗာလလက္ခဏာနီ’’တိ သုတ္တံ (အ. နိ. ၃.၃; မ. နိ. ၃.၂၄၆). အပိစ ပူရဏကဿပါဒယော ဆ သတ္ထာရော, ဒေဝဒတ္တကောကာလိကကဋမောဒကတိဿခဏ္ဍဒေဝိယာပုတ္တသမုဒ္ဒဒတ္တစိဉ္စမာဏဝိကာဒယော အတီတကာလေ စ ဒီဃဝိဒဿ ဘာတာတိ ဣမေ အညေ စ ဧဝရူပါ သတ္တာ ဗာလာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

तेथे 'मूर्ख' (बाल) म्हणजे जे कोणी प्राणातिपात (जीवहिंसा) इत्यादी अकुशल कर्मपथांनी युक्त असलेले प्राणी आहेत. ते तीन लक्षणांनी ओळखावेत. जसे भगवंतांनी म्हटले आहे – 'हे भिक्खूंनो, मूर्खांची ही तीन मूर्ख-लक्षणे आहेत...' (बाल सुत्त). शिवाय, पूरणकस्सप इत्यादी सहा शास्ते (गुरु), देवदत्त, कोकालिक, कटमोदकतिस्स, खंडदेवीचा पुत्र समुद्रदत्त, चिंचामाणविका इत्यादी आणि भूतकाळात दीर्घविनाचा भाऊ – हे आणि इतर अशाच प्रकारचे प्राणी 'मूर्ख' म्हणून जाणावेत.

---

တေ အဂ္ဂိပဒိတ္တမိဝ အဂါရံ အတ္တနာ ဒုဂ္ဂဟိတေန အတ္တာနဉ္စေဝ အတ္တနော ဝစနကာရကေ စ ဝိနာသေန္တိ. ယထာ ဒီဃဝိဒဿ ဘာတာ စတုဗုဒ္ဓန္တရံ သဋ္ဌိယောဇနမတ္တေန အတ္တဘာဝေန ဥတ္တာနော ပတိတော မဟာနိရယေ ပစ္စတိ, ယထာ စ တဿ ဒိဋ္ဌိံ အဘိရုစနကာနိ ပဉ္စ ကုလသတာနိ တဿေဝ သဟဗျတံ ဥပပန္နာနိ မဟာနိရယေ ပစ္စန္တိ. ဝုတ္တဉ္စေတံ ဘဂဝတာ –

ते पेटलेल्या घराला लागलेल्या आगीप्रमाणे, स्वतःच्या चुकीच्या धारणेमुळे (दुग्गृहीत दृष्टीमुळे) स्वतःचा आणि स्वतःचे ऐकणाऱ्यांचा (वचन पाळणाऱ्यांचा) नाश करतात. जसा दीर्घविनाचा भाऊ चार बुद्धांच्या अंतरापर्यंत (काळापर्यंत) साठ योजन आकाराच्या शरीराने उताणा पडून महानरकात शिजत आहे, आणि जशी त्याच्या दृष्टीला पसंत करणारी पाचशे कुळे त्याच्याच संगतीला प्राप्त होऊन महानरकात शिजत आहेत. आणि हे भगवंतांनी म्हटले आहे –

---

‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, နဠာဂါရာ ဝါ တိဏာဂါရာ ဝါ အဂ္ဂိ မုတ္တော ကူဋာဂါရာနိပိ ဍဟတိ ဥလ္လိတ္တာဝလိတ္တာနိ နိဝါတာနိ ဖုသိတဂ္ဂဠာနိ ပိဟိတဝါတပါနာနိ, ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ယာနိ ကာနိစိ ဘယာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, သဗ္ဗာနိ တာနိ ဗာလတော ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, နော ပဏ္ဍိတတော. ယေ ကေစိ ဥပဒ္ဒဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ…ပေ… ယေ ကေစိ ဥပသဂ္ဂါ…ပေ… နော ပဏ္ဍိတတော. ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သပ္ပဋိဘယော ဗာလော, အပ္ပဋိဘယော ပဏ္ဍိတော. သဥပဒ္ဒဝေါ ဗာလော, အနုပဒ္ဒဝေါ ပဏ္ဍိတော, သဥပသဂ္ဂေါ ဗာလော, အနုပသဂ္ဂေါ ပဏ္ဍိတော’’တိ (အ. နိ. ၃.၁).

'हे भिक्खूंनो, जसे वेळूच्या किंवा गवताच्या घराला लागलेली आग, आतून-बाहेरून लिंपलेल्या, वारा न येणाऱ्या, घट्ट कड्या-कुलपे लावलेल्या आणि खिडक्या बंद केलेल्या प्रासादांनाही (कूटगारांना) जाळून टाकते. तसेच, हे भिक्खूंनो, जी काही भये निर्माण होतात, ती सर्व मूर्खामुळे निर्माण होतात, पंडितामुळे नाही. जे काही उपद्रव निर्माण होतात... जे काही अडथळे निर्माण होतात... ते मूर्खामुळे निर्माण होतात, पंडितामुळे नाही. अशा प्रकारे, हे भिक्खूंनो, मूर्ख हा भययुक्त असतो, पंडित हा भयरहित असतो. मूर्ख हा उपद्रवयुक्त असतो, पंडित हा उपद्रवरहित असतो. मूर्ख हा अडथळ्यांनी युक्त असतो, पंडित हा अडथळारहित असतो.'

---

အပိစ ပူတိမစ္ဆသဒိသော ဗာလော, ပူတိမစ္ဆဗန္ဓပတ္တပုဋသဒိသော ဟောတိ တဒုပသေဝီ, ဆဍ္ဍနီယတံ ဇိဂုစ္ဆနီယတဉ္စ ပါပုဏာတိ ဝိညူနံ. ဝုတ္တဉ္စေတံ –

शिवाय, मूर्ख हा सडलेल्या माशासारखा असतो. त्याची संगत करणारा हा सडलेला मासा गुंडाळलेल्या पानासारखा होतो. तो सुज्ञांच्या त्यागाला आणि घृणेला पात्र ठरतो. आणि हे म्हटले आहे –

---

‘‘ပူတိမစ္ဆံ ကုသဂ္ဂေန, ယော နရော ဥပနယှတိ;

ကုသာပိ ပူတီ ဝါယန္တိ, ဧဝံ ဗာလူပသေဝနာ’’တိ. (ဇာ. ၁.၁၅.၁၈၃;

၂.၂၂.၁၂၅၇);

'जो माणूस सडलेला मासा कुशाच्या (गवताच्या) टोकाने बांधतो, ते कुशा गवतही सडलेला वास देऊ लागते; अशीच मूर्खांची संगत असते.'

---

အကိတ္တိပဏ္ဍိတော စာပိ သက္ကေန ဒေဝါနမိန္ဒေန ဝရေ ဒိယျမာနေ ဧဝမာဟ –

अकित्ति पंडिताला देखील देवांचा राजा शक्राने वर दिला असता, त्याने असे म्हटले -

---

‘‘ဗာလံ [Pg.107] န ပဿေ န သုဏေ, န စ ဗာလေန သံဝသေ;

ဗာလေနလ္လာပသလ္လာပံ, န ကရေ န စ ရောစယေ.

“हे शक्रा! मी मूर्खाला पाहू नये, त्याचे ऐकू नये, मूर्खासोबत राहू नये. मूर्खासोबत संभाषण करू नये आणि त्याला पसंत करू नये.”

---

‘‘ကိန္နု တေ အကရံ ဗာလော, ဝဒ ကဿပ ကာရဏံ;

ကေန ကဿပ ဗာလဿ, ဒဿနံ နာဘိကင်္ခသိ.

“हे कश्यप! मूर्खाने तुमचे काय नुकसान केले आहे? कारण सांगा. हे कश्यप! तुम्ही मूर्खाचे दर्शन का इच्छित नाही?”

---

‘‘အနယံ နယတိ ဒုမ္မေဓော, အဓုရာယံ နိယုဉ္ဇတိ;

ဒုန္နယော သေယျသော ဟောတိ, သမ္မာ ဝုတ္တော ပကုပ္ပတိ;

ဝိနယံ သော န ဇာနာတိ, သာဓု တဿ အဒဿန’’န္တိ. (ဇာ. ၁.၁၃.၉၀-၉၂);

“हे शक्रा! मतिमंद मनुष्य अहितकारक मार्गाकडे नेतो, अयोग्य कार्यात नियुक्त करतो. त्याचे मार्गदर्शन वाईट असते आणि तो स्वतःला श्रेष्ठ समजतो. योग्य उपदेश केला असता तो संतापतो. तो शिस्त (विनय) जाणत नाही, म्हणून त्याचे दर्शन न होणेच श्रेयस्कर आहे.”

---

ဧဝံ ဘဂဝါ သဗ္ဗာကာရေန ဗာလူပသေဝနံ ဂရဟန္တော ‘‘ဗာလာနမသေဝနာ မင်္ဂလ’’န္တိ ဝတွာ ဣဒါနိ ပဏ္ဍိတသေဝနံ ပသံသန္တော ‘‘ပဏ္ဍိတာနဉ္စ သေဝနာ မင်္ဂလ’’န္တိ အာဟ. တတ္ထ ပဏ္ဍိတာ နာမ ယေ ကေစိ ပါဏာတိပါတာဝေရမဏိအာဒိဒသကုသလကမ္မပထသမန္နာဂတာ သတ္တာ, တေ တီဟာကာရေဟိ ဇာနိတဗ္ဗာ. ယထာဟ ‘‘တီဏိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, ပဏ္ဍိတဿ ပဏ္ဍိတလက္ခဏာနီ’’တိ (အ. နိ. ၃.၃; မ. နိ. ၃.၂၅၃) သုတ္တံ. အပိစ ဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓအသီတိမဟာသာဝကာ အညေ စ တထာဂတဿ သာဝကာ သုနေတ္တမဟာဂေါဝိန္ဒဝိဓုရသရဘင်္ဂမဟောသဓသုတသောမနိမိရာဇ- အယောဃရကုမာရအကိတ္တိပဏ္ဍိတာဒယော စ ပဏ္ဍိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

अशा प्रकारे भगवंतांनी सर्व प्रकारे मूर्खांच्या संगतीची निंदा करत “मूर्खांची संगती न करणे हे मंगल आहे” असे सांगून, आता पंडितांच्या संगतीची प्रशंसा करताना “पंडितांची संगती करणे हे मंगल आहे” असे म्हटले. तेथे ‘पंडित’ म्हणजे जे कोणी प्राणातिपातापासून अलिप्त राहणे इत्यादी दहा कुशल कर्मपथांनी युक्त असलेले प्राणी आहेत, त्यांना तीन लक्षणांवरून ओळखावे. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे - “हे भिक्खूंनो, पंडिताची ही तीन पंडित-लक्षणे आहेत” (अंगुत्तर निकाय सूत्त). तसेच बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध, ऐंशी महाश्रावक आणि तथागतांचे इतर श्रावक, तसेच सुनेत्त, महागोविंद, विधुर, सरभंग, महोसध, सुतसोम, निमिराज, अयोग्घरकुमार, अकित्ति पंडित इत्यादींना ‘पंडित’ समजावे.

---

တေ ဘယေ ဝိယ ရက္ခာ အန္ဓကာရေ ဝိယ ပဒီပေါ ခုပ္ပိပါသာဒိဒုက္ခာဘိဘဝေ ဝိယ အန္နပါနာဒိပ္ပဋိလာဘော အတ္တနော ဝစနကရာနံ သဗ္ဗဘယုပဒ္ဒဝူပသဂ္ဂဝိဒ္ဓံသနသမတ္ထာ ဟောန္တိ. တထာ ဟိ တထာဂတံ အာဂမ္မ အသင်္ချေယျာ အပရိမာဏာ ဒေဝမနုဿာ အာသဝက္ခယံ ပတ္တာ, ဗြဟ္မလောကေ ပတိဋ္ဌိတာ, ဒေဝလောကေ ပတိဋ္ဌိတာ, သုဂတိလောကေ ဥပ္ပန္နာ, သာရိပုတ္တတ္ထေရေ စိတ္တံ ပသာဒေတွာ စတူဟိ စ ပစ္စယေဟိ ထေရံ ဥပဋ္ဌဟိတွာ အသီတိ ကုလသဟဿာနိ သဂ္ဂေ နိဗ္ဗတ္တာနိ. တထာ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနမဟာကဿပပ္ပဘုတီသု သဗ္ဗမဟာသာဝကေသု, သုနေတ္တဿ သတ္ထုနော သာဝကာ အပ္ပေကစ္စေ ဗြဟ္မလောကေ ဥပ္ပဇ္ဇိံသု, အပ္ပေကစ္စေ ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တီနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ…ပေ… အပ္ပေကစ္စေ ဂဟပတိမဟာသာလာနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇိံသု. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

ते भीतीमध्ये रक्षकाप्रमाणे, अंधारात दिव्याप्रमाणे, आणि भूक-तहान इत्यादी दुःखांनी पीडित असताना अन्न-पाणी मिळण्याप्रमाणे, आपल्या वचनांचे पालन करणाऱ्यांचे सर्व भय, उपद्रव आणि संकटांचा नाश करण्यास समर्थ असतात. तसेच, तथागतांचा आश्रय घेऊन असंख्य आणि अपरिमित देव व मनुष्य आसवक्षयाला प्राप्त झाले, ब्रह्मलोकात प्रतिष्ठित झाले, देवलोकात प्रतिष्ठित झाले आणि सुगती लोकात उत्पन्न झाले. सारिपुत्त थेरांच्या ठिकाणी चित्त प्रसन्न करून आणि चार प्रत्ययांनी थेरांची सेवा करून ऐंशी हजार कुटुंबे स्वर्गात उत्पन्न झाली. त्याचप्रमाणे महामोग्गल्लान, महाकस्सप इत्यादी सर्व महाश्रावकांची सेवा करून (ऐंशी हजार कुटुंबे स्वर्गात उत्पन्न झाली). सुनेत्त शास्त्याचे काही श्रावक ब्रह्मलोकात उत्पन्न झाले, काही परनिर्मितवसवत्ती देवांच्या सहवासात...पे... काही महाशाल गृहपतींच्या सहवासात उत्पन्न झाले. हे असेही म्हटले आहे -

---

‘‘နတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, ပဏ္ဍိတတော ဘယံ, နတ္ထိ ပဏ္ဍိတတော ဥပဒ္ဒဝေါ, နတ္ထိ ပဏ္ဍိတတော ဥပသဂ္ဂေါ’’တိ (အ. နိ. ၃.၁).

“हे भिक्खूंनो, पंडितापासून कोणतेही भय नसते, पंडितापासून कोणताही उपद्रव नसतो, पंडितापासून कोणतेही संकट नसते.”

---

အပိစ [Pg.108] တဂရမာလာဒိဂန္ဓသဒိသော ပဏ္ဍိတော, တဂရမာလာဒိဂန္ဓဗန္ဓပလိဝေဌနပတ္တသဒိသော ဟောတိ တဒုပသေဝီ, ဘာဝနီယတံ မနုညတဉ္စ အာပဇ္ဇတိ ဝိညူနံ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

शिवाय, पंडित हा तगरपुष्पांच्या माळेसारख्या सुगंधी वस्तूंसारखा असतो. त्याची सेवा करणारा मनुष्य हा त्या सुगंधी तगरपुष्पांच्या माळेला गुंडाळणाऱ्या पानासारखा होतो, आणि तो सुज्ञांच्या आदरास व प्रेमास पात्र ठरतो. हे असेही म्हटले आहे -

---

‘‘တဂရဉ္စ ပလာသေန, ယော နရော ဥပနယှတိ;

ပတ္တာပိ သုရဘီ ဝါယန္တိ, ဧဝံ ဓီရူပသေဝနာ’’တိ. (ဣတိဝု. ၇၆;

ဇာ. ၁.၁၅.၁၈၄;

၂.၂၂.၁၂၅၈);

“जो मनुष्य पळसाच्या पानात तगरपुष्प बांधतो, ती पाने देखील सुगंधी होऊन सुवास पसरवतात; अशीच पंडितांची संगती असते.”

---

အကိတ္တိပဏ္ဍိတော စာပိ သက္ကေန ဒေဝါနမိန္ဒေန ဝရေ ဒိယျမာနေ ဧဝမာဟ –

अकित्ति पंडिताला देखील देवांचा राजा शक्राने वर दिला असता, त्याने असे म्हटले -

---

‘‘ဓီရံ ပဿေ သုဏေ ဓီရံ, ဓီရေန သဟ သံဝသေ;

ဓီရေနလ္လာပသလ္လာပံ, တံ ကရေ တဉ္စ ရောစယေ.

“हे शक्रा! मी पंडिताला पाहावे, पंडिताचे ऐकावे, पंडितासोबत राहावे. पंडितासोबत संभाषण करावे आणि त्यालाच पसंत करावे.”

---

‘‘ကိန္နု တေ အကရံ ဓီရော, ဝဒ ကဿပ ကာရဏံ;

ကေန ကဿပ ဓီရဿ, ဒဿနံ အဘိကင်္ခသိ.

“हे कश्यप! पंडिताने तुमचे काय केले आहे? कारण सांगा. हे कश्यप! तुम्ही पंडिताचे दर्शन का इच्छिता?”

---

‘‘နယံ နယတိ မေဓာဝီ, အဓုရာယံ န ယုဉ္ဇတိ;

သုနယော သေယျသော ဟောတိ, သမ္မာ ဝုတ္တော န ကုပ္ပတိ;

ဝိနယံ သော ပဇာနာတိ, သာဓု တေန သမာဂမော’’တိ. (ဇာ. ၁.၁၃.၉၄-၉၆);

“हे शक्रा! बुद्धिमान मनुष्य योग्य मार्गाकडे नेतो, अयोग्य कार्यात नियुक्त करत नाही. त्याचे मार्गदर्शन चांगले असते आणि तो उत्तरोत्तर प्रगती करतो. योग्य उपदेश केला असता तो संतापत नाही. तो शिस्त (विनय) जाणतो, म्हणून अशा पंडिताची संगती कल्याणकारी असते.”

---

ဧဝံ ဘဂဝါ သဗ္ဗာကာရေန ပဏ္ဍိတသေဝနံ ပသံသန္တော ‘‘ပဏ္ဍိတာနံ သေဝနာ မင်္ဂလ’’န္တိ ဝတွာ ဣဒါနိ တာယ ဗာလာနံ အသေဝနာယ ပဏ္ဍိတာနံ သေဝနာယ စ အနုပုဗ္ဗေန ပူဇနေယျဘာဝံ ဥပဂတာနံ ပူဇံ ပသံသန္တော ‘‘ပူဇာ စ ပူဇနေယျာနံ မင်္ဂလ’’န္တိ အာဟ. တတ္ထ ပူဇနေယျာ နာမ သဗ္ဗဒေါသဝိရဟိတတ္တာ သဗ္ဗဂုဏသမန္နာဂတတ္တာ စ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော, တတော ပစ္ဆာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ, အရိယသာဝကာ စ. တေသဉှိ ပူဇာ အပ္ပကာပိ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယ ဟောတိ, သုမနမာလာကာရမလ္လိကာဒယော စေတ္ထ နိဒဿနံ.

अशा प्रकारे भगवंतांनी सर्व प्रकारे पंडितांच्या संगतीची प्रशंसा करत “पंडितांची संगती करणे हे मंगल आहे” असे सांगून, आता मूर्खांच्या असंगतीने आणि पंडितांच्या संगतीने अनुक्रमे पूजनीय पदाला प्राप्त झालेल्यांच्या पूजेची प्रशंसा करताना “पूजनीयांची पूजा करणे हे मंगल आहे” असे म्हटले. तेथे ‘पूजनीय’ म्हणजे सर्व दोषांपासून मुक्त असल्यामुळे आणि सर्व गुणांनी संपन्न असल्यामुळे बुद्ध भगवंत, त्यानंतर प्रत्येकबुद्ध आणि आर्यश्रावक होत. कारण त्यांची केलेली थोडीशीही पूजा दीर्घकाळापर्यंत हित व सुखासाठी कारणीभूत ठरते, आणि सुमन मालाकार व मल्लिका इत्यादी या गोष्टीची उदाहरणे आहेत.

---

တတ္ထေကံ နိဒဿနမတ္တံ ဘဏာမ – ဘဂဝါ ဟိ ဧကဒိဝသံ ပုဗ္ဗဏှသမယံ နိဝါသေတွာ ပတ္တစီဝရမာဒါယ ရာဇဂဟံ ပိဏ္ဍာယ ပါဝိသိ. အထ ခေါ သုမနမာလာကာရော ရညော မာဂဓဿ သေနိယဿ ဗိမ္ဗိသာရဿ ပုပ္ဖာနိ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆန္တော အဒ္ဒသ ဘဂဝန္တံ နဂရဒွါရမနုပ္ပတ္တံ ပါသာဒိကံ ပသာဒနီယံ ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏာသီတာနုဗျဉ္ဇနပ္ပဋိမဏ္ဍိတံ ဗုဒ္ဓသိရိယာ ဇလန္တံ, ဒိသွာနဿ ဧတဒဟောသိ ‘‘ရာဇာ ပုပ္ဖာနိ ဂဟေတွာ သတံ ဝါ သဟဿံ ဝါ ဒဒေယျ[Pg.109], တဉ္စ ဣဓလောကမတ္တမေဝ သုခံ ဘဝေယျ, ဘဂဝတော ပန ပူဇာ အပ္ပမေယျအသင်္ချေယျဖလာ ဒီဃရတ္တံ ဟိတသုခါဝဟာ ဟောတိ, ဟန္ဒာဟံ ဣမေဟိ ပုပ္ဖေဟိ ဘဂဝန္တံ ပူဇေမီ’’တိ ပသန္နစိတ္တော ဧကံ ပုပ္ဖမုဋ္ဌိံ ဂဟေတွာ ဘဂဝတော ပဋိမုခံ ခိပိ, ပုပ္ဖာနိ အာကာသေန ဂန္တွာ ဘဂဝတော ဥပရိ မာလာဝိတာနံ ဟုတွာ အဋ္ဌံသု. မာလာကာရော တမာနုဘာဝံ ဒိသွာ ပသန္နတရစိတ္တော ပုန ဧကံ ပုပ္ဖမုဋ္ဌိံ ခိပိ, တာနိပိ ဂန္တွာ မာလာကဉ္စုကော ဟုတွာ အဋ္ဌံသု. ဧဝံ အဋ္ဌ ပုပ္ဖမုဋ္ဌိယော ခိပိ, တာနိ ဂန္တွာ ပုပ္ဖကူဋာဂါရံ ဟုတွာ အဋ္ဌံသု.

त्यापैकी आम्ही एक उदाहरण सांगतो - एक दिवस सकाळी भगवंतांनी चिवर परिधान करून आणि पात्र-चिवर घेऊन राजगृहात पिंडपातासाठी प्रवेश केला. तेव्हा मगधचा राजा सेनीय बिंबिसार याच्यासाठी फुले घेऊन जाणारा सुमन मालाकार याने नगराच्या दारापाशी पोहोचलेल्या, अत्यंत प्रसन्न व शांत रूप असलेल्या, बत्तीस महापुरुष लक्षणे आणि ऐंशी अनुव्यंजनांनी सुशोभित असलेल्या, बुद्धतेजाने तळपणाऱ्या भगवंतांना पाहिले. त्यांना पाहून त्याच्या मनात असा विचार आला - “राजाने ही फुले घेतली तर तो मला शंभर किंवा हजार कार्षापण देईल, परंतु ते सुख केवळ याच लोकापुरते मर्यादित असेल. पण भगवंतांची पूजा केल्यास त्याचे अमर्याद व असंख्य फळ मिळेल, जे दीर्घकाळापर्यंत हित व सुख देणारे ठरेल. चला, मी या फुलांनी भगवंतांची पूजा करतो.” अशा प्रसन्न चित्ताने त्याने फुलांची एक मूठ घेतली आणि भगवंतांच्या दिशेने फेकली. ती फुले आकाशातून जाऊन भगवंतांच्या डोक्यावर फुलांचे चांदवे बनून राहिली. मालाकाराने हा प्रभाव पाहून अधिक प्रसन्न चित्ताने पुन्हा फुलांची एक मूठ फेकली, ती देखील जाऊन फुलांचे कवच बनून राहिली. अशा प्रकारे त्याने फुलांच्या आठ मुठी फेकल्या, त्या सर्व जाऊन फुलांचे कुटागार बनून राहिल्या.

---

ဘဂဝါ အန္တောကူဋာဂါရေ အဟောသိ, မဟာဇနကာယော သန္နိပတိ. ဘဂဝါ မာလာကာရံ ပဿန္တော သိတံ ပါတွာကာသိ. အာနန္ဒတ္ထေရော ‘‘န ဗုဒ္ဓါ အဟေတူ အပစ္စယာ သိတံ ပါတုကရောန္တီ’’တိ သိတကာရဏံ ပုစ္ဆိ. ဘဂဝါ အာဟ ‘‘ဧသော, အာနန္ဒ, မာလာကာရော ဣမိဿာ ပူဇာယ အာနုဘာဝေန သတသဟဿကပ္ပေ ဒေဝေသု စ မနုဿေသု စ သံသရိတွာ ပရိယောသာနေ သုမနိဿရော နာမ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီ’’တိ. ဝစနပရိယောသာနေ ဓမ္မဒေသနတ္ထံ ဣမံ ဂါထံ အဘာသိ –

भगवंत त्या फुलांच्या कुटागाराच्या आत होते, आणि मोठा जनसमुदाय तेथे गोळा झाला. भगवंतांनी मालाकाराकडे पाहत स्मितहास्य केले. थेर आनंदांनी “बुद्ध विनाकारण किंवा विनाहेतू स्मितहास्य करत नाहीत” असा विचार करून स्मितहास्याचे कारण विचारले. भगवंत म्हणाले, “हे आनंदा! हा मालाकार या पूजेच्या प्रभावाने एक लाख कल्प देवलोकात आणि मनुष्यलोकात संसरण करून, शेवटी सुमनिसर नावाचा प्रत्येकबुद्ध होईल.” संभाषणाच्या शेवटी धम्मदेशना करण्यासाठी त्यांनी ही गाथा म्हटली -

---

‘‘တဉ္စ ကမ္မံ ကတံ သာဓု, ယံ ကတွာ နာနုတပ္ပတိ;

ယဿ ပတီတော သုမနော, ဝိပါကံ ပဋိသေဝတီ’’တိ. (ဓ. ပ. ၆၈);

“तेच कर्म केलेले चांगले, जे केल्यावर पश्चात्ताप होत नाही; आणि ज्या कर्माचे फळ मनुष्य प्रसन्न व आनंदित चित्ताने भोगतो.”

---

ဂါထာဝသာနေ စတုရာသီတိယာ ပါဏသဟဿာနံ ဓမ္မာဘိသမယော အဟောသိ. ဧဝံ အပ္ပကာပိ တေသံ ပူဇာ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သာ စ အာမိသပူဇာဝ, ကော ပန ဝါဒေါ ပဋိပတ္တိပူဇာယ? ယတော ယေ ကုလပုတ္တာ သရဏဂမနသိက္ခာပဒပ္ပဋိဂ္ဂဟဏေန ဥပေါသထင်္ဂသမာဒါနေန စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလာဒီဟိ စ အတ္တနော ဂုဏေဟိ ဘဂဝန္တံ ပူဇေန္တိ, ကော တေသံ ပူဇာဖလံ ဝဏ္ဏယိဿတိ? တေ ဟိ တထာဂတံ ပရမာယ ပူဇာယ ပူဇေန္တီတိ ဝုတ္တာ. ယထာဟ –

गाथेच्या शेवटी चौऱ्याऐंशी हजार प्राण्यांना धम्माभिसमय (धर्माची प्राप्ती) झाला. अशा प्रकारे, त्या पूजनीय व्यक्तींची केलेली अल्पशी देखील पूजा दीर्घकाळापर्यंत हितासाठी व सुखासाठी होते, असे जाणावे. आणि ती तर केवळ आमिष-पूजा (भौतिक पूजा) आहे; मग प्रतिपत्ती-पूजेबद्दल (आचरण पूजेबद्दल) काय सांगावे? जे कुलपुत्र शरणगमन व शिक्षापदांचे ग्रहण करून, उपोसथ अंगांचे समादान करून आणि चतुपारिसुद्धिसील इत्यादी स्वतःच्या गुणांनी भगवंतांची पूजा करतात, त्यांच्या पूजेच्या फळाचे वर्णन कोण करू शकेल? कारण ते तथागतांची परम पूजेने पूजा करतात, असे म्हटले आहे. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे –

---

‘‘ယော ခေါ, အာနန္ဒ, ဘိက္ခု ဝါ ဘိက္ခုနီ ဝါ ဥပါသကော ဝါ ဥပါသိကာ ဝါ ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပန္နော ဝိဟရတိ သာမီစိပ္ပဋိပန္နော အနုဓမ္မစာရီ, သော တထာဂတံ သက္ကရောတိ ဂရုံ ကရောတိ မာနေတိ ပူဇေတိ အပစိယတိ ပရမာယ ပူဇာယာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၁၉၉).

“हे आनंदा! जो कोणी भिक्षू किंवा भिक्षुणी, किंवा उपासक किंवा उपासिका धम्मानुधम्म प्रतिपन्न (धर्माला अनुकूल आचरण करणारा) होऊन विहरतो, योग्य आचरण करतो आणि धम्मानुसार चालतो; तो तथागतांचा सत्कार करतो, आदर करतो, मान देतो आणि परम पूजेने त्यांची पूजा करतो.”

---

ဧတေနာနုသာရေန ပစ္စေကဗုဒ္ဓအရိယသာဝကာနမ္ပိ ပူဇာယ ဟိတသုခါဝဟတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

याच नियमाने, प्रत्येकबुद्ध आणि आर्यश्रावकांची केलेली पूजा देखील हित आणि सुख प्राप्त करून देणारी ठरते, असे जाणावे.

---

အပိစ [Pg.110] ဂဟဋ္ဌာနံ ကနိဋ္ဌဿ ဇေဋ္ဌော ဘာတာပိ ဘဂိနီပိ ပူဇနေယျာ, ပုတ္တဿ မာတာပိတရော, ကုလဝဓူနံ သာမိကသဿုသသုရာတိ ဧဝမေတ္ထ ပူဇနေယျာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧတေသမ္ပိ ဟိ ပူဇာ ကုသလဓမ္မသင်္ခါတတ္တာ အာယုအာဒိဝုဍ္ဎိဟေတုတ္တာ စ မင်္ဂလမေဝ. ဝုတ္တဉှေတံ –

शिवाय, गृहस्थांमध्ये धाकट्या भावासाठी मोठा भाऊ आणि मोठी बहीण देखील पूजनीय आहेत; पुत्रासाठी माता-पिता पूजनीय आहेत; कुलवधूंसाठी पती, सासू आणि सासरे पूजनीय आहेत. अशा प्रकारे येथे पूजनीय व्यक्ती जाणाव्यात. कारण त्यांची पूजा करणे हा कुशलधम्म मानला गेल्यामुळे आणि आयुष्य इत्यादींच्या वृद्धीचे कारण असल्यामुळे ते मंगलच आहे. कारण असे म्हटले आहे –

---

‘‘တေ မတ္တေယျာ ဘဝိဿန္တိ ပေတ္တေယျာ သာမညာ ဗြဟ္မညာ ကုလေ ဇေဋ္ဌာပစာယိနော, ဣဒံ ကုသလံ ဓမ္မံ သမာဒါယ ဝတ္တိဿန္တိ, တေ တေသံ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ သမာဒါနဟေတု အာယုနာပိ ဝဍ္ဎိဿန္တိ, ဝဏ္ဏေနပိ ဝဍ္ဎိဿန္တီ’’တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၃.၁၀၅).

“ते मातेचा आदर करणारे होतील, पित्याचा आदर करणारे होतील, श्रमणांचा आदर करणारे होतील, श्रेष्ठांचा आदर करणारे होतील, कुळातील ज्येष्ठांचा आदर करणारे होतील. या कुशल धम्माचे समादान करून ते आचरण करतील. त्या कुशल धम्मांच्या समादानाच्या कारणामुळे ते आयुष्याने देखील वाढतील आणि वर्णाने (सौंदर्याने) देखील वाढतील” इत्यादी भगवंतांनी सांगितले आहे.

---

ဣဒါနိ ယသ္မာ ‘‘ယံ ယတ္ထ မင်္ဂလံ. ဝဝတ္ထပေတွာ တံ တဿ, မင်္ဂလတ္တံ ဝိဘာဝယေ’’တိ ဣတိ မာတိကာ နိက္ခိတ္တာ, တသ္မာ ဣဒံ ဝုစ္စတိ – ဧဝမေတိဿာ ဂါထာယ ဗာလာနံ အသေဝနာ, ပဏ္ဍိတာနံ သေဝနာ, ပူဇနေယျာနဉ္စ ပူဇာတိ တီဏိ မင်္ဂလာနိ ဝုတ္တာနိ. တတ္ထ ဗာလာနံ အသေဝနာ ဗာလသေဝနပစ္စယဘယာဒိပရိတ္တာဏေန ဥဘယလောကတ္ထဟေတုတ္တာ, ပဏ္ဍိတာနံ သေဝနာ ပူဇနေယျာနံ ပူဇာ စ တာသံ ဖလဝိဘူတိဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တနယေနေဝ နိဗ္ဗာနသုဂတိဟေတုတ္တာ မင်္ဂလန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣတော ပရံ တု မာတိကံ အဒဿေတွာ ဧဝ ယံ ယတ္ထ မင်္ဂလံ, တံ ဝဝတ္ထပေတွာ တဿ မင်္ဂလတ္တံ ဝိဘာဝယိဿာမာတိ.

आता ज्याअर्थी “जेथे जे मंगल आहे, त्याचे वर्गीकरण करून, त्याचे मंगलत्व स्पष्ट करावे” अशी मातृका मांडली आहे, म्हणून हे म्हटले जाते – अशा प्रकारे या गाथेत 'मूर्खांची संगत न करणे', 'पंडितांची संगत करणे' आणि 'पूजनीयांची पूजा करणे' अशी तीन मंगले सांगितली आहेत. त्यामध्ये, मूर्खांची संगत न करणे हे मूर्खांच्या संगतीमुळे निर्माण होणाऱ्या भयादींपासून रक्षण करणारे असल्यामुळे आणि दोन्ही लोकांच्या (इहलोक आणि परलोक) हिताचे कारण असल्यामुळे; तसेच पंडितांची संगत करणे आणि पूजनीयांची पूजा करणे हे त्यांच्या फळाच्या वैभवाचे वर्णन करताना सांगितलेल्या पद्धतीनेच निर्वाण आणि सुगतीचे कारण असल्यामुळे 'मंगल' आहे असे जाणावे. यानंतर मात्र मातृका न दाखवताच, जेथे जे मंगल आहे, त्याचे वर्गीकरण करून त्याचे मंगलत्व आम्ही स्पष्ट करू.

---

နိဋ္ဌိတာ အသေဝနာ စ ဗာလာနန္တိ ဣမိဿာ ဂါထာယ အတ္ထဝဏ္ဏနာ.

‘असेवना च बालानं’ या गाथेचे अर्थस्पष्टीकरण समाप्त झाले.

---

ပတိရူပဒေသဝါသောစာတိဂါထာဝဏ္ဏနာ

‘पतिरूपदेसवासो च’ या गाथेचे स्पष्टीकरण.

---

၄. ဧဝံ ဘဂဝါ ‘‘ဗြူဟိ မင်္ဂလမုတ္တမ’’န္တိ ဧကံ အဇ္ဈေသိတောပိ အပ္ပံ ယာစိတော ဗဟုဒါယကော ဥဠာရပုရိသော ဝိယ ဧကာယ ဂါထာယ တီဏိ မင်္ဂလာနိ ဝတွာ တတော ဥတ္တရိပိ ဒေဝတာနံ သောတုကာမတာယ မင်္ဂလာနမတ္ထိတာယ ယေသံ ယေသံ ယံ ယံ အနုကုလံ, တေ တေ သတ္တေ တတ္ထ တတ္ထ မင်္ဂလေ နိယောဇေတုကာမတာယ စ ‘‘ပတိရူပဒေသဝါသော စာ’’တိအာဒီဟိ ဂါထာဟိ ပုနပိ အနေကာနိ မင်္ဂလာနိ ဝတ္တုမာရဒ္ဓေါ. တတ္ထ ပဌမဂါထာယ တာဝ ပတိရူပေါတိ အနုစ္ဆဝိကော. ဒေသောတိ ဂါမောပိ နိဂမောပိ နဂရမ္ပိ ဇနပဒေါပိ ယော ကောစိ သတ္တာနံ နိဝါသော ဩကာသော. ဝါသောတိ တတ္ထ [Pg.111] နိဝါသော. ပုဗ္ဗေတိ ပုရာ အတီတာသု ဇာတီသု. ကတပုညတာတိ ဥပစိတကုသလတာ. အတ္တာတိ စိတ္တံ ဝုစ္စတိ သကလော ဝါ အတ္တဘာဝေါ, သမ္မာပဏိဓီတိ တဿ အတ္တနော သမ္မာ ပဏိဓာနံ နိယုဉ္ဇနံ, ဌပနန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝါတိ. အယမေတ္ထ ပဒဝဏ္ဏနာ.

४. अशा प्रकारे भगवंतांनी “उत्तम मंगल सांगा” अशी केवळ एकाच मंगलाची याचना केली असताना देखील, थोडी याचना केली असता पुष्कळ देणाऱ्या एखाद्या उदार पुरुषाप्रमाणे, एकाच गाथेने तीन मंगले सांगून, त्याहूनही पुढे देवतांच्या ऐकण्याच्या इच्छेमुळे, मंगलांचे अस्तित्व असल्यामुळे आणि ज्या ज्या प्राण्यांना जे जे अनुकूल आहे, त्या त्या प्राण्यांना त्या त्या मंगलामध्ये प्रवृत्त करण्याच्या इच्छेने “पतिरूपदेसवासो च” इत्यादी गाथांद्वारे पुन्हा अनेक मंगले सांगण्यास प्रारंभ केला. त्या पहिल्या गाथेत सर्वप्रथम 'पतिरूपो' म्हणजे योग्य किंवा अनुकूल. 'देसो' म्हणजे गाव, निगम (कस्बा), नगर किंवा जनपद, जे काही प्राण्यांचे निवासस्थान किंवा जागा आहे. 'वासो' म्हणजे तेथे राहणे. 'पुब्बे' म्हणजे पूर्वीच्या, भूतकाळातील जन्मांमध्ये. 'कतपुञ्ञता' म्हणजे साठवलेले कुशल कर्म. 'अत्ता' म्हणजे चित्त (मन) म्हटले जाते किंवा संपूर्ण आत्मभाव (शरीर व मन) याला 'अत्ता' म्हटले जाते. 'सम्मापणिधि' म्हणजे स्वतःला योग्य मार्गावर प्रवृत्त करणे, स्थिर करणे, असे अभिप्रेत आहे. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे. हे येथील पदांचे स्पष्टीकरण आहे.

---

အတ္ထဝဏ္ဏနာ ပန ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာ – ပတိရူပဒေသဝါသော နာမ ယတ္ထ စတဿော ပရိသာ ဝိစရန္တိ, ဒါနာဒီနိ ပုညကိရိယဝတ္ထူနိ ဝတ္တန္တိ, နဝင်္ဂံ သတ္ထု သာသနံ ဒိဗ္ဗတိ, တတ္ထ နိဝါသော သတ္တာနံ ပုညကိရိယာယ ပစ္စယတ္တာ မင်္ဂလန္တိ ဝုစ္စတိ. သီဟဠဒီပပဝိဋ္ဌကေဝဋ္ဋာဒယော စေတ္ထ နိဒဿနံ.

अर्थाचे स्पष्टीकरण याप्रमाणे जाणावे – 'पतिरूपदेसवासो' (अनुकूल देशात राहणे) म्हणजे जेथे चार परिषदा (भिक्षू, भिक्षुणी, उपासक, उपासिका) वावरतात, दान इत्यादी पुण्यक्रियांचे प्रसंग घडतात आणि शास्त्यांचे (बुद्धांचे) नवअंगयुक्त शासन प्रकाशमान होते; अशा ठिकाणी राहणे हे प्राण्यांच्या पुण्यकर्माचे कारण असल्यामुळे 'मंगल' म्हटले जाते. सिंहळद्वीपामध्ये (श्रीलंकेत) प्रवेश केलेले कोळी (केवट) इत्यादी याचे उदाहरण आहेत.

---

အပရော နယော – ပတိရူပဒေသဝါသော နာမ ဘဂဝတော ဗောဓိမဏ္ဍပ္ပဒေသော ဓမ္မစက္ကဝတ္တိတပ္ပဒေသော ဒွါဒသယောဇနာယ ပရိသာယ မဇ္ဈေ သဗ္ဗတိတ္ထိယမတံ ဘိန္ဒိတွာ ယမကပါဋိဟာရိယဒဿိတကဏ္ဍမ္ဗ ရုက္ခမူလပ္ပဒေသော ဒေဝေါရောဟဏပ္ပဒေသော, ယော ဝါ ပနညောပိ သာဝတ္ထိရာဇဂဟာဒိ ဗုဒ္ဓါဓိဝါသပ္ပဒေသော, တတ္ထ နိဝါသော သတ္တာနံ ဆအနုတ္တရိယပ္ပဋိလာဘပစ္စယတော မင်္ဂလန္တိ ဝုစ္စတိ.

दुसरा अर्थ असा – 'पतिरूपदेसवासो' म्हणजे भगवंतांचे बोधिमंडळ, धम्मचक्रप्रवर्तन झालेली जागा, बारा योजन पसरलेल्या परिषदेच्या मध्ये सर्व तीर्थिकांच्या मतांचे खंडन करून यमकप्रातिहार्य दाखविलेले कण्डम्ब आंब्याच्या झाडाचे मूळ, देवोरोहण (स्वर्गातून अवतरण) झाली जागा, किंवा श्रावस्ती, राजगृह इत्यादी बुद्धांच्या वास्तव्याची इतर कोणतीही जागा; अशा ठिकाणी राहणे हे प्राण्यांना सहा अनुत्तरियांची (सर्वश्रेष्ठ गोष्टींची) प्राप्ती होण्याचे कारण असल्यामुळे 'मंगल' म्हटले जाते.

---

အပရော နယော (မဟာဝ. ၂၅၉) – ပုရတ္ထိမာယ ဒိသာယ ဂဇင်္ဂလံ နာမ နိဂမော, တဿ ပရေန မဟာသာလာ, တတော ပရံ ပစ္စန္တိမာ ဇနပဒါ, ဩရတော မဇ္ဈေ. ဒက္ခိဏပုရတ္ထိမာယ ဒိသာယ သလ္လဝတီ နာမ နဒီ, တတော ပရံ ပစ္စန္တိမာ ဇနပဒါ, ဩရတော မဇ္ဈေ. ဒက္ခိဏာယ ဒိသာယ သေတကဏ္ဏိကံ နာမ နိဂမော, တတော ပရံ ပစ္စန္တိမာ ဇနပဒါ, ဩရတော မဇ္ဈေ. ပစ္ဆိမာယ ဒိသာယ ထူဏံ နာမ ဗြာဟ္မဏဂါမော, တတော ပရံ ပစ္စန္တိမာ ဇနပဒါ, ဩရတော မဇ္ဈေ. ဥတ္တရာယ ဒိသာယ ဥသီရဒ္ဓဇော နာမ ပဗ္ဗတော, တတော ပရံ ပစ္စန္တိမာ ဇနပဒါ, ဩရတော မဇ္ဈေ. အယံ မဇ္ဈိမဒေသော အာယာမေန တီဏိ ယောဇနသတာနိ, ဝိတ္ထာရေန အဍ္ဎတေယျာနိ, ပရိက္ခေပေန နဝ ယောဇနသတာနိ ဟောန္တိ. ဧသော ပတိရူပဒေသော နာမ.

आणखी एक अर्थ असा – पूर्व दिशेला 'गजंगल' नावाचा निगम आहे, त्याच्या पलीकडे महाशाल (मोठी साल वने) आहेत, त्याच्या पलीकडे प्रत्यंत (सीमावर्ती) जनपद आहेत आणि अलीकडे मध्यदेश आहे. आग्नेय दिशेला 'सल्लावती' नावाची नदी आहे, तिच्या पलीकडे प्रत्यंत जनपद आहेत आणि अलीकडे मध्यदेश आहे. दक्षिण दिशेला 'सेतकण्णिक' नावाचा निगम आहे, त्याच्या पलीकडे प्रत्यंत जनपद आहेत आणि अलीकडे मध्यदेश आहे. पश्चिम दिशेला 'थूण' नावाचे ब्राह्मण गाव आहे, त्याच्या पलीकडे प्रत्यंत जनपद आहेत आणि अलीकडे मध्यदेश आहे. उत्तर दिशेला 'उसीरद्धज' नावाचा पर्वत आहे, त्याच्या पलीकडे प्रत्यंत जनपद आहेत आणि अलीकडे मध्यदेश आहे. हा मध्यदेश लांबीने तीनशे योजने, रुंदीने अडीचशे (२५०) योजने आणि घेराने नऊशे योजने आहे. याला 'पतिरूपदेस' (अनुकूल देश) म्हटले जाते.

---

ဧတ္ထ စတုန္နံ မဟာဒီပါနံ ဒွိသဟဿာနံ ပရိတ္တဒီပါနဉ္စ ဣဿရိယာဓိပစ္စကာရကာ စက္ကဝတ္တီ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဧကံ အသင်္ချေယျံ ကပ္ပသတသဟဿဉ္စ ပါရမိယော ပူရေတွာ သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနာဒယော မဟာသာဝကာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဒွေ အသင်္ချေယျာနိ ကပ္ပသတသဟဿဉ္စ ပါရမိယော ပူရေတွာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ, စတ္တာရိ အဋ္ဌ သောဠသ ဝါ အသင်္ချေယျာနိ ကပ္ပသတသဟဿဉ္စ ပါရမိယော ပူရေတွာ [Pg.112] သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. တတ္ထ သတ္တာ စက္ကဝတ္တိရညော ဩဝါဒံ ဂဟေတွာ ပဉ္စသု သီလေသု ပတိဋ္ဌာယ သဂ္ဂပရာယဏာ ဟောန္တိ. တထာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ ဩဝါဒေ ပတိဋ္ဌာယ, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါနံ ပန ဗုဒ္ဓသာဝကာနံ ဩဝါဒေ ပတိဋ္ဌာယ သဂ္ဂပရာယဏာ နိဗ္ဗာနပရာယဏာ စ ဟောန္တိ. တသ္မာ တတ္ထ ဝါသော ဣမာသံ သမ္ပတ္တီနံ ပစ္စယတော မင်္ဂလန္တိ ဝုစ္စတိ.

येथे (या मध्यदेशात) चार महाद्वीप आणि दोन हजार लहान बेटांवर ऐश्वर्य व अधिपत्य गाजवणारे चक्रवर्ती राजे उत्पन्न होतात; एक असंख्येय आणि एक लाख कल्पपर्यंत पारमिता पूर्ण करून सारिपुत्त, मोग्गल्लान इत्यादी महाश्रावक उत्पन्न होतात; दोन असंख्येय आणि एक लाख कल्पपर्यंत पारमिता पूर्ण करून प्रत्येकबुद्ध उत्पन्न होतात; किंवा चार, आठ, सोळा असंख्येय आणि एक लाख कल्पपर्यंत पारमिता पूर्ण करून सम्यक्संबुद्ध उत्पन्न होतात. तेथे प्राणी चक्रवर्ती राजाचा उपदेश ग्रहण करून, पंचशीलांमध्ये प्रतिष्ठित होऊन स्वर्गपरायण होतात. तसेच प्रत्येकबुद्धांच्या उपदेशात प्रतिष्ठित होऊन स्वर्गपरायण होतात; परंतु सम्यक्संबुद्धांच्या आणि त्यांच्या श्रावकांच्या उपदेशात प्रतिष्ठित होऊन ते स्वर्गपरायण आणि निर्वाणपरायण देखील होतात. म्हणून तेथे राहणे हे या सर्व समृद्धीचे कारण असल्यामुळे 'मंगल' म्हटले जाते.

---

ပုဗ္ဗေ ကတပုညတာ နာမ အတီတဇာတိယံ ဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓခီဏာသဝေ အာရဗ္ဘ ဥပစိတကုသလတာ, သာပိ မင်္ဂလံ. ကသ္မာ? ဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓသမ္မုခတော ဒဿေတွာ ဗုဒ္ဓါနံ ဗုဒ္ဓသာဝကာနံ ဝါ သမ္မုခါ သုတာယ စတုပ္ပဒိကာယပိ ဂါထာယ ပရိယောသာနေ အရဟတ္တံ ပါပေတီတိ ကတွာ. ယော စ မနုဿော ပုဗ္ဗေ ကတာဓိကာရော ဥဿန္နကုသလမူလော ဟောတိ, သော တေနေဝ ကုသလမူလေန ဝိပဿနံ ဥပ္ပာဒေတွာ အာသဝက္ခယံ ပါပုဏာတိ ယထာ ရာဇာ မဟာကပ္ပိနော အဂ္ဂမဟေသီ စ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပုဗ္ဗေ စ ကတပုညတာ မင်္ဂလ’’န္တိ.

‘पूर्वकृतपुण्यता’ (पूर्वी केलेले पुण्य) म्हणजे मागील जन्मांमध्ये बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध आणि क्षीणास्रव (अर्हत) यांना उद्देशून साठवलेले कुशल कर्म होय; ते देखील मंगल आहे. कशामुळे? कारण बुद्ध किंवा प्रत्येकबुद्धांच्या समक्ष दर्शन घेऊन, किंवा बुद्ध अथवा बुद्धश्रावकांच्या समक्ष ऐकलेल्या केवळ चार चरणांच्या गाथेच्या शेवटीही ते अर्हत्त्व प्राप्त करून देते. तसेच, ज्या मनुष्याने पूर्वी (संसारात) पुण्यकर्म केले आहे आणि ज्याचे कुशलमूळ प्रबळ आहे, तो त्याच कुशलमुळाच्या आधारे विपश्यना उत्पन्न करून आसवांचा क्षय (अर्हत्त्व) प्राप्त करतो; जसे की राजा महाकप्पिन आणि त्यांची अग्रमहिषी (अनोला) यांनी प्राप्त केले. म्हणूनच असे म्हटले आहे— ‘पूर्वी केलेले पुण्य हे मंगल आहे’.

---

အတ္တသမ္မာပဏိဓိ နာမ ဣဓေကစ္စော အတ္တာနံ ဒုဿီလံ သီလေ ပတိဋ္ဌာပေတိ, အဿဒ္ဓံ သဒ္ဓါသမ္ပဒါယ ပတိဋ္ဌာပေတိ, မစ္ဆရိံ စာဂသမ္ပဒါယ ပတိဋ္ဌာပေတိ. အယံ ဝုစ္စတိ ‘‘အတ္တသမ္မာပဏိဓီ’’တိ, ဧသော စ မင်္ဂလံ. ကသ္မာ? ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကဝေရပ္ပဟာနဝိဝိဓာနိသံသာဓိဂမဟေတုတောတိ.

‘आत्मसम्यक्प्रणिधी’ (स्वतःला योग्य मार्गावर ठेवणे) म्हणजे या लोकात एखाद्या व्यक्तीने स्वतः दुःशील असताना स्वतःला शीलामध्ये प्रस्थापित करणे, अश्रद्ध असताना श्रद्धासंपदेमध्ये प्रस्थापित करणे आणि कृपण (कंजूष) असताना त्यागसंपदेमध्ये (उदारतेमध्ये) प्रस्थापित करणे होय. याला ‘आत्मसम्यक्प्रणिधी’ असे म्हटले जाते आणि हे देखील मंगल आहे. कशामुळे? कारण हे इहलोकातील व परलोकातील वैराचा नाश करण्याचे आणि विविध प्रकारच्या लाभांच्या प्राप्तीचे कारण आहे.

---

ဧဝံ ဣမိဿာပိ ဂါထာယ ပတိရူပဒေသဝါသော စ, ပုဗ္ဗေ စ ကတပုညတာ, အတ္တသမ္မာပဏိဓီ စာတိ တီဏိယေဝ မင်္ဂလာနိ ဝုတ္တာနိ. မင်္ဂလတ္တဉ္စ နေသံ တတ္ထ တတ္ထ ဝိဘာဝိတမေဝါတိ.

अशा प्रकारे, या गाथेत देखील ‘योग्य देशात निवास करणे’, ‘पूर्वी केलेले पुण्य’ आणि ‘स्वतःला योग्य मार्गावर ठेवणे’ अशी तीनच मंगले सांगितली आहेत. आणि त्यांचे मंगलत्व त्या त्या ठिकाणी स्पष्ट केलेच आहे.

---

နိဋ္ဌိတာ ပတိရူပဒေသဝါသော စာတိ ဣမိဿာ ဂါထာယ အတ္ထဝဏ္ဏနာ.

‘प्रतिरूपदेशवासो च’ (योग्य देशात निवास करणे) या गाथेचे अर्थस्पष्टीकरण (अत्थवण्णना) समाप्त झाले.

---

ဗာဟုသစ္စဉ္စာတိဂါထာဝဏ္ဏနာ

‘बाहुसच्चञ्च’ (बहुश्रुतपणा) या गाथेचे स्पष्टीकरण.

---

၅. ဣဒါနိ ဗာဟုသစ္စဉ္စာတိ ဧတ္ထ ဗာဟုသစ္စန္တိ ဗဟုဿုတဘာဝေါ. သိပ္ပန္တိ ယံ ကိဉ္စိ ဟတ္ထကောသလ္လံ. ဝိနယောတိ ကာယဝါစာစိတ္တဝိနယနံ. သုသိက္ခိတောတိ သုဋ္ဌု သိက္ခိတော. သုဘာသိတာတိ သုဋ္ဌု ဘာသိတာ. ယာတိ အနိယတနိဒ္ဒေသော. ဝါစာတိ ဂိရာ ဗျပ္ပထော. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝါတိ. အယမေတ္ထ ပဒဝဏ္ဏနာ.

५. आता, ‘बाहुसच्चञ्च’ या गाथेत ‘बाहुसच्चं’ (बहुश्रुतपणा) म्हणजे बहुश्रुत असणे (पुष्कळ ऐकलेले किंवा शिकलेले असणे). ‘सिप्पं’ (शिल्प/कला) म्हणजे कोणतेही हस्तकौशल्याचे काम. ‘विनयो’ म्हणजे काय (शरीर), वाचा आणि चित्त यांचा संयम (शिस्त). ‘सुसिक्खितो’ म्हणजे चांगल्या प्रकारे शिकलेला (प्रशिक्षित). ‘सुभासिता’ म्हणजे चांगल्या प्रकारे बोललेली. ‘या’ हा शब्द अनिश्चित निर्देश करणारा आहे. ‘वाचा’ म्हणजे वाणी किंवा उच्चारलेली भाषा. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा. हे येथील पद-स्पष्टीकरण (पदवण्णना) होय.

---

အတ္ထဝဏ္ဏနာ [Pg.113] ပန ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာ – ဗာဟုသစ္စံ နာမ ယံ တံ ‘‘သုတဓရော ဟောတိ သုတသန္နိစယော’’တိ (မ. နိ. ၁.၃၃၉; အ. နိ. ၄.၂၂) စ ‘‘ဣဓေကစ္စဿ ဗဟုကံ သုတံ ဟောတိ, သုတ္တံ ဂေယျံ ဝေယျာကရဏ’’န္တိ စ (အ. နိ. ၄.၆) ဧဝမာဒိနာ နယေန သတ္ထုသာသနဓရတ္တံ ဝဏ္ဏိတံ, တံ အကုသလပ္ပဟာနကုသလာဓိဂမဟေတုတော အနုပုဗ္ဗေန ပရမတ္ထသစ္စသစ္ဆိကိရိယာဟေတုတော စ မင်္ဂလန္တိ ဝုစ္စတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ –

अर्थस्पष्टीकरण तर या प्रकारे जाणावे— ‘बाहुसच्चं’ (बहुश्रुतपणा) म्हणजे, “तो श्रुतधर (ऐकलेले लक्षात ठेवणारा) आणि श्रुतसंचयी (ज्ञानाचा संचय करणारा) असतो” आणि “या जगात एखाद्याचे पुष्कळ ऐकणे (ज्ञान) असते, जसे की सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण” इत्यादी पद्धतीने शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) शासनाला धारण करण्याचे जे वर्णन केले आहे, ते अकुशलाचा त्याग व कुशलाच्या प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे आणि अनुक्रमे परमार्थ सत्याच्या साक्षात्काराचे कारण असल्यामुळे ‘मंगल’ म्हटले जाते. कारण भगवंतांनी असे म्हटले आहे—

---

‘‘သုတဝါ စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကော အကုသလံ ပဇဟတိ, ကုသလံ ဘာဝေတိ, သာဝဇ္ဇံ ပဇဟတိ, အနဝဇ္ဇံ ဘာဝေတိ, သုဒ္ဓမတ္တာနံ ပရိဟရတီ’’တိ (အ. နိ. ၇.၆၇).

“भिक्खूंनो, बहुश्रुत असलेला आर्यश्रावक अकुशलाचा त्याग करतो, कुशलाची भावना करतो; सदोष गोष्टींचा त्याग करतो, निर्दोष गोष्टींची भावना करतो आणि स्वतःला शुद्ध ठेवून जीवन जगतो.”

---

အပရမ္ပိ ဝုတ္တံ –

दुसरेही असे म्हटले आहे—

---

‘‘ဓတာနံ ဓမ္မာနံ အတ္ထမုပပရိက္ခတိ, အတ္ထံ ဥပပရိက္ခတော ဓမ္မာ နိဇ္ဈာနံ ခမန္တိ, ဓမ္မနိဇ္ဈာနက္ခန္တိယာ သတိ ဆန္ဒော ဇာယတိ, ဆန္ဒဇာတော ဥဿဟတိ, ဥဿဟန္တော တုလယတိ, တုလယန္တော ပဒဟတိ ပဒဟန္တော ကာယေန စေဝ ပရမတ္ထသစ္စံ သစ္ဆိကရောတိ, ပညာယ စ အတိဝိဇ္ဈ ပဿတီ’’တိ (မ. နိ. ၂.၄၃၂).

“तो धारण केलेल्या धम्मांच्या अर्थाची परीक्षा करतो. अर्थाची परीक्षा करणाऱ्याला ते धम्म चिंतनास अनुकूल वाटतात (बुद्धीला पटतात). धम्माचे चिंतन करण्याची क्षमता निर्माण झाली असता छंद (इच्छा) उत्पन्न होतो. छंद उत्पन्न झालेला मनुष्य प्रयत्न करतो. प्रयत्न करणारा मनुष्य तोलून-मापून विचार करतो. विचार करणारा मनुष्य साधना करतो आणि साधना करणारा मनुष्य शरीराने परमार्थ सत्याचा साक्षात्कार करतो आणि प्रज्ञेने ते भेदून पाहतो.”

---

အပိစ အဂါရိကဗာဟုသစ္စမ္ပိ ယံ အနဝဇ္ဇံ, တံ ဥဘယလောကဟိတသုခါဝဟနတော မင်္ဂလန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

शिवाय, गृहस्थांचे बहुश्रुतपण देखील, जे निर्दोष आहे, ते दोन्ही लोकांत हित आणि सुख देणारे असल्यामुळे ‘मंगल’ आहे असे जाणावे.

---

သိပ္ပံ နာမ အဂါရိကသိပ္ပဉ္စ အနဂါရိကသိပ္ပဉ္စ. တတ္ထ အဂါရိကသိပ္ပံ နာမ ယံ ပရူပရောဓဝိရဟိတံ အကုသလဝိဝဇ္ဇိတံ မဏိကာရသုဝဏ္ဏကာရကမ္မာဒိကံ, တံ ဣဓလောကတ္ထာဝဟနတော မင်္ဂလံ. အနဂါရိကသိပ္ပံ နာမ စီဝရဝိစာရဏသိဗ္ဗနာဒိသမဏပရိက္ခာရာဘိသင်္ခရဏံ, ယံ တံ ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ယာနိ တာနိ သဗြဟ္မစာရီနံ ဥစ္စာဝစာနိ ကိံ ကရဏီယာနိ, တတ္ထ ဒက္ခော ဟောတီ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၃.၃၄၅; ၃၆၀; အ. နိ. ၁၀.၁၇) နယေန တတ္ထ တတ္ထ သံဝဏ္ဏိတံ, ယံ ‘‘နာထကရော ဓမ္မော’’တိ စ ဝုတ္တံ, တံ အတ္တနော စ ပရေသဉ္စ ဥဘယလောကဟိတသုခါဝဟနတော မင်္ဂလန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

‘शिल्प’ (कला/कौशल्य) म्हणजे गृहस्थांचे शिल्प आणि भिक्खूंचे शिल्प होय. त्यामध्ये, गृहस्थांचे शिल्प म्हणजे जे शिल्प दुसऱ्यांना पीडा न देणारे, अकुशलापासून मुक्त असलेले, जसे की मणिकार (रत्नपारखी), सुवर्णकार (सोनार) यांचे काम इत्यादी होय; ते या लोकात हितकारक असल्यामुळे ‘मंगल’ आहे. भिक्खूंचे शिल्प म्हणजे चीवर तयार करणे, शिवणे इत्यादी श्रमण-परिकारांची (साहित्याची) जुळवाजुळव व दुरुस्ती करणे होय; ज्याचे वर्णन “येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांच्या लहान-मोठ्या कामांमध्ये कुशल असतो” इत्यादी पद्धतीने त्या त्या ठिकाणी केले आहे, आणि ज्याला “नाथकरण धम्म” (संरक्षक धम्म) असेही म्हटले आहे; ते स्वतःसाठी आणि इतरांसाठी दोन्ही लोकांत हित आणि सुख देणारे असल्यामुळे ‘मंगल’ आहे असे जाणावे.

---

ဝိနယော နာမ အဂါရိကဝိနယော စ အနဂါရိကဝိနယော စ. တတ္ထ အဂါရိကဝိနယော နာမ ဒသအကုသလကမ္မပထဝိရမဏံ, သော တတ္ထ သုသိက္ခိတော အသံကိလေသာပဇ္ဇနေန အာစာရဂုဏဝဝတ္ထာနေန စ ဥဘယလောကဟိတသုခါဝဟနတော [Pg.114] မင်္ဂလံ. အနဂါရိကဝိနယော နာမ သတ္တာပတ္တိက္ခန္ဓအနာပဇ္ဇနံ, သောပိ ဝုတ္တနယေနေဝ သုသိက္ခိတော, စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ ဝါ အနဂါရိကဝိနယော, သော ယထာ တတ္ထ ပတိဋ္ဌာယ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ, ဧဝံ သိက္ခနေန သုသိက္ခိတော လောကိယလောကုတ္တရသုခါဓိဂမဟေတုတော မင်္ဂလန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

‘विनय’ (शिस्त) म्हणजे गृहस्थांचा विनय आणि भिक्खूंचा विनय होय. त्यामध्ये, गृहस्थांचा विनय म्हणजे दहा अकुशल कर्मपथांपासून अलिप्त राहणे; तो त्यामध्ये चांगल्या प्रकारे प्रशिक्षित झाला असता, क्लेशांना प्राप्त न झाल्यामुळे आणि आचारगुणांच्या प्रस्थापनेमुळे दोन्ही लोकांत हित आणि सुख देणारा असल्यामुळे ‘मंगल’ आहे. भिक्खूंचा विनय म्हणजे सात प्रकारच्या आपत्तींच्या समूहात (गुन्ह्यांत) न पडणे; तो देखील पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच चांगल्या प्रकारे आचरला असता मंगल आहे. किंवा चतुपारिसुद्धिशील (चार प्रकारची परिशुद्ध शिले) हा भिक्खूंचा विनय होय; भिक्खू ज्या प्रकारे त्यामध्ये प्रस्थापित होऊन अर्हत्त्व प्राप्त करतो, अशा आचरणाने चांगल्या प्रकारे आचरलेला हा विनय लौकिक आणि लोकोत्तर सुखाच्या प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे ‘मंगल’ आहे असे जाणावे.

---

သုဘာသိတာ ဝါစာ နာမ မုသာဝါဒါဒိဒေါသဝိရဟိတာ. ယထာဟ ‘‘စတူဟိ, ဘိက္ခဝေ, အင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတော ဝါစာ သုဘာသိတာ ဟောတီ’’တိ (သု. နိ. သုဘာသိတသုတ္တံ). အသမ္ဖပ္ပလာပါ ဝါစာ ဧဝ ဝါ သုဘာသိတာ. ယထာဟ –

‘सुभाषित वाचा’ (सुभाषित वाणी) म्हणजे असत्य (खोटे बोलणे) इत्यादी दोषांपासून मुक्त असलेली वाणी होय. जसे की म्हटले आहे— “भिक्खूंनो, चार अंगांनी युक्त असलेली वाणी सुभाषित असते.” किंवा निरर्थक बडबडीपासून मुक्त असलेली वाणीच सुभाषित होय. जसे की म्हटले आहे—

---

‘‘သုဘာသိတံ ဥတ္တမမာဟု သန္တော,ဓမ္မံ ဘဏေ နာဓမ္မံ တံ ဒုတိယံ;

ပိယံ ဘဏေ နာပ္ပိယံ တံ တတိယံ,သစ္စံ ဘဏေ နာလိကံ တံ စတုတ္ထ’’န္တိ. (သု. နိ. ၄၅၂);

“सत्पुरुष सुभाषित वाणीला सर्वोत्तम म्हणतात; धम्माला धरून बोलावे, अधम्माचे बोलू नये—हे दुसरे अंग आहे; प्रिय बोलावे, अप्रिय बोलू नये—हे तिसरे अंग आहे; सत्य बोलावे, असत्य बोलू नये—हे चौथे अंग आहे.”

---

အယမ္ပိ ဥဘယလောကဟိတသုခါဝဟနတော မင်္ဂလန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယသ္မာ စ အယံ ဝိနယပရိယာပန္နာ ဧဝ, တသ္မာ ဝိနယဂ္ဂဟဏေန ဧတံ အသင်္ဂဏှိတွာ ဝိနယော သင်္ဂဟေတဗ္ဗော. အထ ဝါ ကိံ ဣမိနာ ပရိဿမေန ပရေသံ ဓမ္မဒေသနာဒိဝါစာ ဣဓ သုဘာသိတာ ဝါစာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သာ ဟိ ယထာ ပတိရူပဒေသဝါသော, ဧဝံ သတ္တာနံ ဥဘယလောကဟိတသုခနိဗ္ဗာနာဓိဂမပစ္စယတော မင်္ဂလန္တိ ဝုစ္စတိ. အာဟ စ –

ही देखील दोन्ही लोकांत हित आणि सुख देणारी असल्यामुळे ‘मंगल’ आहे असे जाणावे. आणि ज्या अर्थी ही (सुभाषित वाचा) विनयातच समाविष्ट आहे, म्हणून ‘विनय’ या शब्दाच्या ग्रहणाने हिला वेगळे न मोजता विनयातच समाविष्ट करावे. किंवा या परिश्रमाची काय गरज? इतरांना धम्मोपदेश इत्यादी करणारी वाणी येथे ‘सुभाषित वाचा’ म्हणून जाणावी. कारण ती, ज्या प्रकारे योग्य देशात निवास करणे मंगल आहे, त्याच प्रकारे प्राण्यांच्या दोन्ही लोकांत हित, सुख आणि निर्वाण प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे ‘मंगल’ म्हटले जाते. आणि म्हटले देखील आहे—

---

‘‘ယံ ဗုဒ္ဓေါ ဘာသတိ ဝါစံ, ခေမံ နိဗ္ဗာနပတ္တိယာ;

ဒုက္ခဿန္တကိရိယာယ, သာ ဝေ ဝါစာနမုတ္တမာ’’တိ. (သု. နိ. ၄၅၆);

“बुद्ध निर्वाण प्राप्तीसाठी आणि दुःखाचा अंत करण्यासाठी जी क्षेमकारक वाणी बोलतात, तीच खरोखर सर्व वाणींमध्ये सर्वोत्तम आहे.”

---

ဧဝံ ဣမိဿာ ဂါထာယ ဗာဟုသစ္စံ, သိပ္ပံ, ဝိနယော သုသိက္ခိတော, သုဘာသိတာ ဝါစာတိ စတ္တာရိ မင်္ဂလာနိ ဝုတ္တာနိ. မင်္ဂလတ္တဉ္စ နေသံ တတ္ထ တတ္ထ ဝိဘာဝိတမေဝါတိ.

अशा प्रकारे, या गाथेत ‘बहुश्रुतपणा’, ‘शिल्प’ (कला), ‘चांगल्या प्रकारे आचरलेला विनय’ आणि ‘सुभाषित वाचा’ अशी चार मंगले सांगितली आहेत. आणि त्यांचे मंगलत्व त्या त्या ठिकाणी स्पष्ट केलेच आहे.

---

နိဋ္ဌိတာ ဗာဟုသစ္စဉ္စာတိ ဣမိဿာ ဂါထာယ အတ္ထဝဏ္ဏနာ.

‘बाहुसच्चञ्च’ (बहुश्रुतपणा) या गाथेचे अर्थस्पष्टीकरण समाप्त झाले.

---

မာတာပိတုဥပဋ္ဌာနန္တိဂါထာဝဏ္ဏနာ

‘मातापितुउपट्ठानं’ (माता-पित्यांची सेवा) या गाथेचे स्पष्टीकरण.

---

၆. ဣဒါနိ [Pg.115] မာတာပိတုဥပဋ္ဌာနန္တိ ဧတ္ထ မာတု စ ပိတု စာတိ မာတာပိတု. ဥပဋ္ဌာနန္တိ ဥပဋ္ဌဟနံ. ပုတ္တာနဉ္စ ဒါရာနဉ္စာတိ ပုတ္တဒါရဿ သင်္ဂဏှနံ သင်္ဂဟော. န အာကုလာ အနာကုလာ. ကမ္မာနိ ဧဝ ကမ္မန္တာ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝါတိ အယံ ပဒဝဏ္ဏနာ.

६. आता, ‘मातापितुउपट्ठानं’ या गाथेत ‘मातापितु’ म्हणजे माता आणि पिता. ‘उपट्ठानं’ म्हणजे सेवा करणे (पालनपोषण करणे). ‘पुत्तदारस्स’ म्हणजे मुले आणि पत्नी यांचा सांभाळ करणे (पालनपोषण करणे). जे व्याकुळ (अडचणीचे किंवा गुंतागुंतीचे) नाही ते ‘अनाकुला’ (अनाकुल). कर्मे (कामे) म्हणजेच ‘कम्मन्ता’ (उद्योग/व्यवसाय). उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा. हे पद-स्पष्टीकरण (पदवण्णना) होय.

---

အတ္ထဝဏ္ဏနာ ပန ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာ – မာတာ နာမ ဇနိကာ ဝုစ္စတိ, တထာ ပိတာ. ဥပဋ္ဌာနံ နာမ ပါဒဓောဝနသမ္ဗာဟနုစ္ဆာဒနနှာပနေဟိ စတုပစ္စယသမ္ပဒါနေန စ ဥပကာရကရဏံ. တတ္ထ ယသ္မာ မာတာပိတရော ဗဟူပကာရာ ပုတ္တာနံ အတ္ထကာမာ အနုကမ္ပကာ, ယေ ပုတ္တကေ ဗဟိ ကီဠိတွာ ပံသုမက္ခိတသရီရကေ အာဂတေ ဒိသွာ ပံသုံ ပုဉ္ဆိတွာ မတ္ထကံ ဥပသိင်္ဃာယန္တာ ပရိစုမ္ဗန္တာ စ သိနေဟံ ဥပ္ပာဒေန္တိ, ဝဿသတမ္ပိ မာတာပိတရော သီသေန ပရိဟရန္တာ ပုတ္တာ တေသံ ပတိကာရံ ကာတုံ အသမတ္ထာ. ယသ္မာ စ တေ အာပါဒကာ ပေါသကာ ဣမဿ လောကဿ ဒဿေတာရော, ဗြဟ္မသမ္မတာ ပုဗ္ဗာစရိယသမ္မတာ, တသ္မာ တေသံ ဥပဋ္ဌာနံ ဣဓ ပသံသံ, ပေစ္စ သဂ္ဂသုခဉ္စ အာဝဟတိ. တေန မင်္ဂလန္တိ ဝုစ္စတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ –

अर्थाचे स्पष्टीकरण याप्रमाणे जाणावे – जन्म देणाऱ्या स्त्रीला 'माता' म्हटले जाते आणि त्याचप्रमाणे जन्म देणाऱ्या पुरुषाला 'पिता' म्हटले जाते. सेवा-शुश्रूषा (उपठ्ठान) म्हणजे पाय धुणे, अंग रगडणे, उटणे लावणे, आंघोळ घालणे आणि चार प्रत्यय (चतुपच्चय) प्रदान करून साहाय्य करणे होय. त्यामध्ये, कारण माता-पिता हे मुलांचे मोठे उपकारकर्ते, त्यांचे कल्याण इच्छिणारे आणि त्यांच्यावर अनुकंपा करणारे असतात; जेव्हा लहान मुले बाहेर खेळून धुळीने माखलेल्या शरीराने घरी येतात, तेव्हा त्यांना पाहून, त्यांची धूळ पुसून, त्यांच्या डोक्याचा मुका घेऊन आणि त्यांचे चुंबन घेऊन ते त्यांच्यावर प्रेम करतात. शंभर वर्षे जरी मुलांनी आपल्या माता-पित्यांना डोक्यावर वाहून नेले, तरी ते त्यांच्या उपकारांची परतफेड करण्यास असमर्थ ठरतात. आणि कारण ते (माता-पिता) जन्मदाते, पालनपोषण करणारे, या जगाची ओळख करून देणारे, 'ब्रह्मा' समान मानलेले आणि 'प्रथम आचार्य' मानलेले आहेत, म्हणून त्यांची सेवा-शुश्रूषा करणे या लोकात प्रशंसा मिळवून देते आणि परलोकात स्वर्गसुख प्रदान करते. म्हणून याला 'मंगल' असे म्हटले जाते. भगवंतांनी याविषयी असे म्हटले आहे –

---

‘‘ဗြဟ္မာတိ မာတာပိတရော, ပုဗ္ဗာစရိယာတိ ဝုစ္စရေ;

အာဟုနေယျာ စ ပုတ္တာနံ, ပဇာယ အနုကမ္ပကာ.

“माता-पित्यांना 'ब्रह्मा' म्हटले जाते आणि त्यांना 'प्रथम आचार्य' देखील म्हटले जाते. ते मुलांचे पूजनीय (आहुनेय्य) आहेत, कारण ते आपल्या अपत्यांवर अनुकंपा करणारे असतात.

---

‘‘တသ္မာ ဟိ နေ နမဿေယျ, သက္ကရေယျ စ ပဏ္ဍိတော;

အန္နေန အထ ပါနေန, ဝတ္ထေန သယနေန စ;

ဥစ္ဆာဒနေန နှာပနေန, ပါဒါနံ ဓောဝနေန စ.

म्हणूनच, सुज्ञ माणसाने त्यांची वंदना करावी आणि त्यांचा आदर-सत्कार करावा; त्यांना अन्न, पेय, वस्त्र आणि शय्या (बिछाना) देऊन, तसेच उटणे लावून, आंघोळ घालून आणि त्यांचे पाय धुवून त्यांची सेवा करावी.

---

‘‘တာယ နံ ပါရိစရိယာယ, မာတာပိတူသု ပဏ္ဍိတာ;

ဣဓေဝ နံ ပသံသန္တိ, ပေစ္စ သဂ္ဂေ ပမောဒတီ’’တိ. (ဣတိဝု. ၁၀၆;

ဇာ. ၂.၂၀.၁၈၁-၁၈၃);

माता-पित्यांच्या अशा सेवेमुळे, सुज्ञ लोक याच जन्मात त्या मुलाची प्रशंसा करतात आणि मृत्यूनंतर तो स्वर्गात आनंदित होतो.”

---

အပရော နယော – ဥပဋ္ဌာနံ နာမ ဘရဏကိစ္စကရဏကုလဝံသဋ္ဌပနာဒိပဉ္စဝိဓံ, တံ ပါပနိဝါရဏာဒိပဉ္စဝိဓဒိဋ္ဌဓမ္မိကဟိတသုခဟေတုတော မင်္ဂလန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ –

दुसरा प्रकार असा आहे – सेवा-शुश्रूषा म्हणजे पालनपोषण करणे, त्यांचे कार्य करणे, कुळपरंपरा टिकवून ठेवणे इत्यादी पाच प्रकारची कर्तव्ये होय. ती सेवा, पापापासून परावृत्त करणे इत्यादी पाच प्रकारच्या ऐहिक हित आणि सुखाचे कारण असल्यामुळे 'मंगल' आहे असे जाणावे. भगवंतांनी याविषयी असे म्हटले आहे –

---

‘‘‘ပဉ္စဟိ ခေါ, ဂဟပတိပုတ္တ, ဌာနေဟိ ပုတ္တေန ပုရတ္ထိမာ ဒိသာ မာတာပိတရော ပစ္စုပဋ္ဌာတဗ္ဗာ ဘတော နေ ဘရိဿာမိ, ကိစ္စံ နေသံ ကရိဿာမိ[Pg.116], ကုလဝံသံ ဌပေဿာမိ, ဒါယဇ္ဇံ ပဋိပဇ္ဇိဿာမိ, အထ ဝါ ပန ပေတာနံ ကာလကတာနံ ဒက္ခိဏံ အနုပ္ပဒဿာမီ’တိ. ဣမေဟိ ခေါ, ဂဟပတိပုတ္တ, ပဉ္စဟိ ဌာနေဟိ ပုတ္တေန ပုရတ္ထိမာ ဒိသာ မာတာပိတရော ပစ္စုပဋ္ဌိတာ ပဉ္စဟိ ဌာနေဟိ ပုတ္တံ အနုကမ္ပန္တိ, ပါပါ နိဝါရေန္တိ, ကလျာဏေ နိဝေသေန္တိ, သိပ္ပံ သိက္ခာပေန္တိ, ပတိရူပေန ဒါရေန သံယောဇေန္တိ, သမယေ ဒါယဇ္ဇံ နိယျာဒေန္တီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၂၆၇).

“'हे गृहपतीपुत्रा! पाच कारणांनी मुलाने पूर्व दिशा मानल्या गेलेल्या माता-पित्यांची सेवा केली पाहिजे: १) त्यांनी माझे पालनपोषण केले, म्हणून मी त्यांचे पालनपोषण करीन, २) मी त्यांची कामे करीन, ३) मी कुळपरंपरा टिकवून ठेवीन, ४) मी वारसा हक्काने मिळालेल्या संपत्तीचे रक्षण करीन, आणि ५) मृत्यूनंतर परलोकात गेलेल्या माता-पित्यांच्या उद्देशाने दानधर्म (दक्षिणा) करीन.' हे गृहपतीपुत्रा! या पाच कारणांनी मुलाने पूर्व दिशा असलेल्या माता-पित्यांची सेवा केली असता, माता-पिता देखील पाच कारणांनी मुलावर अनुकंपा करतात: १) पापापासून परावृत्त करतात, २) कल्याणाच्या कार्यात प्रवृत्त करतात, ३) कला-कौशल्य (शिक्षण) शिकवतात, ४) योग्य जोडीदाराशी विवाह करून देतात, आणि ५) योग्य वेळी वारसाहक्क (संपत्ती) सोपवतात.”

---

အပိစ ယော မာတာပိတရော တီသု ဝတ္ထူသု ပသာဒုပ္ပာဒနေန, သီလသမာဒါပနေန, ပဗ္ဗဇ္ဇာယ ဝါ ဥပဋ္ဌဟတိ, အယံ မာတာပိတုဥပဋ္ဌာကာနံ အဂ္ဂေါ. တဿ တံ မာတာပိတုဥပဋ္ဌာနံ မာတာပိတူဟိ ကတဿ ဥပကာရဿ ပစ္စုပကာရဘူတံ အနေကေသံ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာနံ သမ္ပရာယိကာနဉ္စ အတ္ထာနံ ပဒဋ္ဌာနတော မင်္ဂလန္တိ ဝုစ္စတိ.

शिवाय, जो कोणी आपल्या माता-पित्यांना त्रिरत्नांवर श्रद्धा निर्माण करून, शील ग्रहण करायला लावून किंवा प्रव्रज्या (दीक्षा) मिळवून देऊन त्यांची सेवा करतो, ही सेवा माता-पित्यांची सेवा करणाऱ्यांमध्ये सर्वश्रेष्ठ असते. त्या मुलाची ती माता-पित्यांची सेवा म्हणजे माता-पित्यांनी केलेल्या उपकारांची परतफेड (प्रत्युपकार) ठरेल आणि अनेक ऐहिक व पारलौकिक कल्याणाचे मुख्य कारण असल्यामुळे तिला 'मंगल' असे म्हटले जाते.

---

ပုတ္တဒါရဿာတိ ဧတ္ထ အတ္တတော ဇာတာ ပုတ္တာပိ ဓီတရောပိ ပုတ္တာဣစ္စေဝ သင်္ချံ ဂစ္ဆန္တိ. ဒါရာတိ ဝီသတိယာ ဘရိယာနံ ယာ ကာစိ ဘရိယာ. ပုတ္တာ စ ဒါရာ စ ပုတ္တဒါရံ, တဿ ပုတ္တဒါရဿ. သင်္ဂဟောတိ သမ္မာနနာဒီဟိ ဥပကာရကရဏံ. တံ သုသံဝိဟိတကမ္မန္တတာဒိဒိဋ္ဌဓမ္မိကဟိတသုခဟေတုတော မင်္ဂလန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ – ‘‘ပစ္ဆိမာ ဒိသာ ပုတ္တဒါရာ ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိ ဧတ္ထ ဥဒ္ဒိဋ္ဌံ ပုတ္တဒါရံ ဘရိယာသဒ္ဒေန သင်္ဂဏှိတွာ ‘‘ပဉ္စဟိ ခေါ, ဂဟပတိပုတ္တ, ဌာနေဟိ သာမိကေန ပစ္ဆိမာ ဒိသာ ဘရိယာ ပစ္စုပဋ္ဌာတဗ္ဗာ သမ္မာနနာယ, အနဝမာနနာယ, အနတိ စရိယာယ, ဣဿရိယဝေါဿဂ္ဂေန, အလင်္ကာရာနုပ္ပဒါနေန. ဣမေဟိ ခေါ, ဂဟပတိပုတ္တ, ပဉ္စဟိ ဌာနေဟိ သာမိကေန ပစ္ဆိမာ ဒိသာ ဘရိယာ ပစ္စုပဋ္ဌိတာ ပဉ္စဟိ ဌာနေဟိ သာမိကံ အနုကမ္ပတိ, သုသံဝိဟိတကမ္မန္တာ စ ဟောတိ, သင်္ဂဟိတပရိဇနာ စ, အနတိစာရိနီ စ, သမ္ဘတဉ္စ အနုရက္ခတိ ဒက္ခာ စ ဟောတိ အနလသာ သဗ္ဗကိစ္စေသူ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၂၆၉).

'पुत्तدارस्स' (पुत्र आणि पत्नी) या पदात स्वतःपासून जन्मलेले पुत्र आणि कन्या देखील 'पुत्र' या संज्ञेत समाविष्ट होतात. 'दारा' म्हणजे वीस प्रकारच्या पत्नींपैकी कोणतीही एक पत्नी. पुत्र आणि पत्नी मिळून 'पुत्तदार' (पुत्र-पत्नी) बनते, त्या पुत्र-पत्नीचे. 'संगहो' (साहाय्य) म्हणजे आदर-सन्मान इत्यादींद्वारे साहाय्य करणे होय. ते साहाय्य, योग्य प्रकारे कामे पार पाडणे इत्यादी ऐहिक हित आणि सुखाचे कारण असल्यामुळे 'मंगल' आहे असे जाणावे. भगवंतांनी याविषयी असे म्हटले आहे – “पश्चिम दिशा म्हणजे पुत्र आणि पत्नी असे जाणावे.” येथे उल्लेखिलेल्या 'पुत्र-पत्नी' या शब्दातील 'पत्नी' या शब्दाचा अर्थ घेऊन – “हे गृहपतीपुत्रा! पाच कारणांनी पतीने पश्चिम दिशा असलेल्या पत्नीची काळजी घेतली पाहिजे: १) तिचा सन्मान करून, २) तिचा अनादर न करून, ३) तिच्याशी एकनिष्ठ राहून, ४) घराचे अधिकार तिच्याकडे सोपवून, आणि ५) तिला अलंकार देऊन. या पाच कारणांनी पतीने पश्चिम दिशा असलेल्या पत्नीची काळजी घेतली असता, पत्नी देखील पाच कारणांनी पतीवर अनुकंपा करते: १) ती आपली कामे उत्तम प्रकारे पार पाडते, २) कुटुंबियांचा व नोकरचाकरांचा चांगला सायबाळ करते, ३) पतीशी एकनिष्ठ राहते, ४) पतीने कमावलेल्या संपत्तीचे रक्षण करते, आणि ५) सर्व कामांमध्ये आळस न करता चतुर व कुशल असते.”

---

အယံ ဝါ အပရော နယော – သင်္ဂဟောတိ ဓမ္မိကာဟိ ဒါနပိယဝါစာတ္ထစရိယာဟိ သင်္ဂဏှနံ. သေယျထိဒံ – ဥပေါသထဒိဝသေသု ပရိဗ္ဗယဒါနံ, နက္ခတ္တဒိဝသေသု နက္ခတ္တဒဿာပနံ, မင်္ဂလဒိဝသေသု မင်္ဂလကရဏံ, ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကေသု အတ္ထေသု ဩဝါဒါနုသာသနန္တိ. တံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကဟိတဟေတုတော သမ္ပရာယိကဟိတဟေတုတော ဒေဝတာဟိပိ နမဿနီယဘာဝဟေတုတော စ မင်္ဂလန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယထာဟ သက္ကော ဒေဝါနမိန္ဒော –

किंवा हा दुसरा प्रकार आहे – 'संग्रह' (साहाय्य) म्हणजे धार्मिक मार्गाने दान देणे, प्रिय बोलणे आणि परोपकार करणे यांद्वारे साहाय्य करणे होय. जसे की – उपोसथ दिवशी अन्न-सामग्री देणे, उत्सवाच्या दिवशी उत्सव पाहण्याची सोय करणे, मंगल प्रसंगी मंगल कार्य करणे, आणि ऐहिक व पारलौकिक कल्याणासाठी उपदेश व मार्गदर्शन करणे. तो संग्रह (साहाय्य), पूर्वोक्त पद्धतीनेच ऐहिक कल्याणाचे कारण असल्यामुळे, पारलौकिक कल्याणाचे कारण असल्यामुळे आणि देवतांद्वारे देखील वंदनीय ठरत असल्यामुळे 'मंगल' आहे असे जाणावे. जसे की देवांचा राजा शक्राने म्हटले आहे –

---

‘‘ယေ [Pg.117] ဂဟဋ္ဌာ ပုညကရာ, သီလဝန္တော ဥပါသကာ;

ဓမ္မေန ဒါရံ ပေါသေန္တိ, တေ နမဿာမိ မာတလီ’’တိ. (သံ.နိ.၁.၁.၂၆၄);

“हे मातली! जे गृहस्थ पुण्यकर्म करणारे, शीलवान आणि उपासक आहेत, जे धार्मिक मार्गाने आपल्या पत्नीचे (कुटुंबाचे) पालनपोषण करतात, त्यांना मी वंदन करतो.”

---

အနာကုလာ ကမ္မန္တာ နာမ ကာလညုတာယ ပတိရူပကာရိတာယ အနလသတာယ ဥဋ္ဌာနဝီရိယသမ္ပဒါယ, အဗျသနီယတာယ စ ကာလာတိက္ကမနအပ္ပတိရူပကရဏသိထိလကရဏာဒိအာကုလဘာဝဝိရဟိတာ ကသိဂေါရက္ခဝါဏိဇ္ဇာဒယော ကမ္မန္တာ. ဧတေ အတ္တနော ဝါ ပုတ္တဒါရဿ ဝါ ဒါသကမ္မကရာနံ ဝါ ဗျတ္တတာယ ဧဝံ ပယောဇိတာ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ ဓနဓညဝုဒ္ဓိပဋိလာဘဟေတုတော မင်္ဂလန္တိ ဝုစ္စန္တိ. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ –

'अनाकुला कम्मन्ता' (व्याकुळता नसलेले उद्योग) म्हणजे काळाचे भान ठेवून, योग्य प्रकारे काम करण्याची सवय ठेवून, आळस न करता, उद्योगी व प्रयत्नशील राहून आणि व्यसनाधीन न होता; वेळ निघून गेल्यावर काम करणे, अयोग्य काम करणे, ढिलेपणाने काम करणे इत्यादी व्याकुळतेने विरहित असलेले शेती, गोपालन, व्यापार इत्यादी उद्योग होय. हे उद्योग स्वतःच्या, किंवा पुत्र-पत्नीच्या, किंवा दास-कामगारांच्या कौशल्यामुळे अशा प्रकारे योजिले असता, याच जन्मात धनधान्याची वृद्धी आणि प्राप्तीचे कारण ठरत असल्यामुळे त्यांना 'मंगल' म्हटले जाते. भगवंतांनी याविषयी असे म्हटले आहे –

---

‘‘ပတိရူပကာရီ ဓုရဝါ, ဥဋ္ဌာတာ ဝိန္ဒတေ ဓန’’န္တိ စ (သု. နိ. ၁၈၅; သံ. နိ. ၁.၂၄၆).

“योग्य काम करणारा, बुद्धिमान आणि उद्योगी मनुष्य धन प्राप्त करतो.”

---

‘‘န ဒိဝါ သောပ္ပသီလေန, ရတ္တိမုဋ္ဌာနဒေဿိနာ;

နိစ္စံ မတ္တေန သောဏ္ဍေန, သက္ကာ အာဝသိတုံ ဃရံ.

“दिवसा झोपण्याची सवय असलेला, रात्री उठण्याचा कंटाळा करणारा, नेहमी मद्यधुंद राहणारा आणि व्यसनी असलेला मनुष्य गृहस्थाश्रम चालवण्यास समर्थ नसतो.

---

‘‘အတိသီတံ အတိဥဏှံ, အတိသာယမိဒံ အဟု;

ဣတိ ဝိဿဋ္ဌကမ္မန္တေ, အတ္ထာ အစ္စေန္တိ မာဏဝေ.

'खूप थंडी आहे, खूप उष्णता आहे, आता खूप संध्याकाळ झाली आहे' असे म्हणून जो तरुण आपले काम सोडून देतो, त्याचे हित (संधी) निघून जाते.

---

‘‘ယောဓ သီတဉ္စ ဥဏှဉ္စ, တိဏာ ဘိယျော န မညတိ;

ကရံ ပုရိသကိစ္စာနိ, သော သုခံ န ဝိဟာယတီ’’တိ. (ဒီ. နိ. ၃.၂၅၃);

परंतु जो मनुष्य थंडी आणि उष्णतेला गवताच्या काडीपेक्षा अधिक मानत नाही आणि आपली कर्तव्ये पार पाडतो, तो सुखापासून कधीही वंचित होत नाही.”

---

‘‘ဘောဂေ သံဟရမာနဿ, ဘမရဿေဝ ဣရီယတော;

ဘောဂါ သန္နိစယံ ယန္တိ, ဝမ္မိကောဝူပစီယတီ’’တိ. စ ဧဝမာဒိ (ဒီ. နိ. ၃.၂၆၅);

“फुलांमधून मध गोळा करणाऱ्या मधमाशीप्रमाणे संपत्ती गोळा करणाऱ्या माणसाची संपत्ती वाढत जाते, जसे मुंग्यांचे वारूळ हळूहळू वाढत जाते.” इत्यादी उपदेश केले आहेत.

---

ဧဝံ ဣမိဿာ ဂါထာယ မာတုဥပဋ္ဌာနံ, ပိတုဥပဋ္ဌာနံ, ပုတ္တဒါရဿ သင်္ဂဟော, အနာကုလာ စ ကမ္မန္တာတိ စတ္တာရိ မင်္ဂလာနိ ဝုတ္တာနိ, ပုတ္တဒါရဿ သင်္ဂဟံ ဝါ ဒွိဓာ ကတွာ ပဉ္စ, မာတာပိတုဥပဋ္ဌာနံ ဝါ ဧကမေဝ ကတွာ တီဏိ. မင်္ဂလတ္တဉ္စ နေသံ တတ္ထ တတ္ထ ဝိဘာဝိတမေဝါတိ.

याप्रमाणे, या गाथेमध्ये मातेची सेवा, पित्याची सेवा, पुत्र आणि पत्नीचे साहाय्य, आणि व्याकुळता नसलेले उद्योग अशी चार मंगले सांगितली आहेत; किंवा 'पुत्तدارस्स' या पदाचे दोन भाग करून पाच मंगले सांगितली आहेत; किंवा 'मातापितुउपठ्ठानं' हे पद एकच मानून तीन मंगले सांगितली आहेत. आणि त्यांचे मंगलत्व त्या त्या ठिकाणी स्पष्ट केलेच आहे.

---

နိဋ္ဌိတာ မာတာပိတုဥပဋ္ဌာနန္တိ ဣမိဿာ ဂါထာယ အတ္ထဝဏ္ဏနာ.

'मातापितुउपठ्ठानं' या गाथेचे अर्थाचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

---

ဒါနဉ္စာတိဂါထာဝဏ္ဏနာ

'दानञ्च' (दान आणि) या गाथेचे स्पष्टीकरण.

---

၇. ဣဒါနိ ဒါနဉ္စာတိ ဧတ္ထ ဒီယတေ ဣမိနာတိ ဒါနံ, အတ္တနော သန္တကံ ပရဿ ပဋိပါဒီယတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဓမ္မဿ စရိယာ, ဓမ္မာ ဝါ အနပေတာ စရိယာ [Pg.118] ဓမ္မစရိယာ. ဉာယန္တေ ‘‘အမှာကံ ဣမေ’’တိ ဉာတကာ. န အဝဇ္ဇာနိ အနဝဇ္ဇာနိ, အနိန္ဒိတာနိ အဂရဟိတာနီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝါတိ အယံ ပဒဝဏ္ဏနာ.

७. आता, 'दानञ्च' (दान आणि) यामध्ये—ज्याद्वारे दिले जाते ते 'दान' होय; स्वतःची वस्तू दुसऱ्याला सुपूर्द करणे असा याचा अर्थ आहे. धम्माचे आचरण म्हणजे 'धम्मचरिया' (धम्मचारित्र्य), किंवा धम्मापासून विलग नसलेले आचरण म्हणजे धम्मचरिया होय. "हे आमचे आहेत" असे जे ओळखले जातात ते 'नातलग' (ञातका) होत. जे दोषयुक्त नाहीत ते 'अनवज्ज' (निर्दोष/अनवद्य) होत, म्हणजेच जे निंदनीय किंवा गर्हणीय नाहीत असा याचा अर्थ आहे. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच समजावा. हे शब्दांचे स्पष्टीकरण (पदवर्णन) आहे.

---

အတ္ထဝဏ္ဏနာ ပန ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာ – ဒါနံ နာမ ပရံ ဥဒ္ဒိဿ သုဗုဒ္ဓိပုဗ္ဗိကာ အန္နာဒိဒသဒါနဝတ္ထုပရိစ္စာဂစေတနာ, တံသမ္ပယုတ္တော ဝါ အလောဘော. အလောဘေန ဟိ တံ ဝတ္ထုံ ပရဿ ပဋိပါဒေတိ, တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဒီယတေ ဣမိနာတိ ဒါန’’န္တိ. တံ ဗဟုဇနပိယမနာပတာဒီနံ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကာနံ ဖလဝိသေသာနံ အဓိဂမဟေတုတော မင်္ဂလန္တိ ဝုစ္စတိ. ‘‘ဒါယကော, သီဟ ဒါနပတိ, ဗဟုနော ဇနဿ ပိယော ဟောတိ မနာပေါ’’တိ ဧဝမာဒီနိ (အ. နိ. ၅.၃၄) စေတ္ထ သုတ္တာနိ အနုဿရိတဗ္ဗာနိ.

अर्थाचे स्पष्टीकरण (अर्थवर्णन) याप्रमाणे समजून घ्यावे—'दान' म्हणजे दुसऱ्याला उद्देशून, चांगल्या बुद्धीने (सम्यक ज्ञानाने) प्रेरित होऊन अन्न इत्यादी दहा प्रकारच्या दानवस्तूंचा त्याग करण्याची चेतना (इच्छा); किंवा त्या चेतनेशी संप्रयुक्त असलेला 'अलोभ' (लोभ नसणे) होय. कारण अलोभानेच मनुष्य ती वस्तू दुसऱ्याला देतो, म्हणूनच "ज्याद्वारे दिले जाते ते दान" असे म्हटले आहे. ते दान, बहुसंख्याकांना प्रिय व आवडते होणे इत्यादी या लोकातील आणि परलोकातील विशेष फळांच्या प्राप्तीचे कारण असल्याने, त्याला 'मंगल' असे म्हटले जाते. "हे सीह, दानशूर दाता बहुसंख्य लोकांना प्रिय आणि आवडता असतो" इत्यादी सुत्तांचे (अंगुत्तर निकाय ५.३४) येथे स्मरण करावे.

---

အပရော နယော – ဒါနံ နာမ ဒုဝိဓံ အာမိသဒါနံ, ဓမ္မဒါနဉ္စ, တတ္ထ အာမိသဒါနံ ဝုတ္တပ္ပကာရမေဝ. ဣဓလောကပရလောကဒုက္ခက္ခယသုခါဝဟဿ ပန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓပ္ပဝေဒိတဿ ဓမ္မဿ ပရေသံ ဟိတကာမတာယ ဒေသနာ ဓမ္မဒါနံ , ဣမေသဉ္စ ဒွိန္နံ ဒါနာနံ ဧတဒေဝ အဂ္ဂံ. ယထာဟ –

दुसरा प्रकार असा—दान हे दोन प्रकारचे असते: आमिषदान (भौतिक वस्तूंचे दान) आणि धम्मदान. त्यापैकी आमिषदान हे वर सांगितलेल्या प्रकाराचेच आहे. परंतु, या लोकातील आणि परलोकातील दुःखाचा क्षय करणाऱ्या व सुख देणाऱ्या, सम्यक संबुद्धांनी उपदेशिलेल्या धम्माचा इतरांच्या कल्याणाच्या इच्छेने उपदेश करणे म्हणजे 'धम्मदान' होय. आणि या दोन्ही दानांमध्ये हेच (धम्मदान) सर्वश्रेष्ठ आहे. जसे की म्हटले आहे—

---

‘‘သဗ္ဗဒါနံ ဓမ္မဒါနံ ဇိနာတိ,သဗ္ဗရသံ ဓမ္မရသော ဇိနာတိ;

သဗ္ဗရတိံ ဓမ္မရတိ ဇိနာတိ,တဏှက္ခယော သဗ္ဗဒုက္ခံ ဇိနာတီ’’တိ. (ဓ. ပ. ၃၅၄);

"सर्व दानांमध्ये धम्मदान श्रेष्ठ (विजयी) ठरते; सर्व रसांमध्ये धम्मरस श्रेष्ठ ठरतो; सर्व रतींमध्ये (आनंदात) धम्मरती श्रेष्ठ ठरते; आणि तृष्णेचा क्षय सर्व दुःखांवर विजय मिळवतो." (धम्मपद ३५४)

---

တတ္ထ အာမိသဒါနဿ မင်္ဂလတ္တံ ဝုတ္တမေဝ. ဓမ္မဒါနံ ပန ယသ္မာ အတ္ထပဋိသံဝေဒိတာဒီနံ ဂုဏာနံ ပဒဋ္ဌာနံ, တသ္မာ မင်္ဂလန္တိ ဝုစ္စတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ –

त्यापैकी, आमिषदानाचे मंगलत्व आधीच सांगितले आहे. परंतु धम्मदान हे अर्थ-संवेदन (अर्थाचा अनुभव घेणे) इत्यादी गुणांचे मूळ कारण (पदस्थान) असल्याने त्याला 'मंगल' असे म्हटले जाते. कारण भगवंतांनी असे म्हटले आहे—

---

‘‘ယထာ ယထာ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ယထာသုတံ ယထာပရိယတ္တံ ဓမ္မံ ဝိတ္ထာရေန ပရေသံ ဒေသေတိ, တထာ တထာ သော တသ္မိံ ဓမ္မေ အတ္ထပဋိသံဝေဒီ စ ဟောတိ ဓမ္မပဋိသံဝေဒီ စာ’’တိ ဧဝမာဒိ (အ. နိ. ၅.၂၆).

"भिक्खूहो! ज्या ज्या प्रकारे भिक्खूने ऐकलेला आणि अभ्यासलेला धम्म विस्ताराने इतरांना उपदेशितो, त्या त्या प्रकारे त्याला त्या धम्मातील अर्थाचा अनुभव (अर्थप्रतिसंवेदी) आणि धम्माचा अनुभव (धम्मप्रतिसंवेदी) होतो..." इत्यादी (अंगुत्तर निकाय ५.२६).

---

ဓမ္မစရိယာ နာမ ဒသကုသလကမ္မပထစရိယာ. ယထာဟ – ‘‘တိဝိဓာ ခေါ ဂဟပတယော ကာယေန ဓမ္မစရိယာ သမစရိယာ ဟောတီ’’တိ ဧဝမာဒိ. သာ ပနေသာ ဓမ္မစရိယာ သဂ္ဂလောကူပပတ္တိဟေတုတော မင်္ဂလန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ – ‘‘ဓမ္မစရိယာသမစရိယာဟေတု ခေါ ဂဟပတယော ဧဝမိဓေကစ္စေ သတ္တာ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ သုဂတိံ သဂ္ဂံ လောကံ ဥပပဇ္ဇန္တီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၃၉).

'धम्मचरिया' (धम्माचरण) म्हणजे दहा कुशल कर्मपथांचे आचरण करणे होय. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे— "गृहपतींनो! कायेने (शरीराने) केले जाणारे धम्माचरण आणि समचरण (योग्य आचरण) तीन प्रकारचे असते..." इत्यादी. हे धम्माचरण स्वर्गलोकात उत्पन्न होण्याचे कारण असल्याने ते 'मंगल' आहे असे समजावे. कारण भगवंतांनी असे म्हटले आहे— "गृहपतींनो! धम्माचरण आणि समचरण यामुळेच काही प्राणी शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, सुगती अशा स्वर्गलोकात उत्पन्न होतात." (मज्झिम निकाय १.४३९)

---

ဉာတကာ [Pg.119] နာမ မာတိတော ဝါ ပိတိတော ဝါ ယာဝ သတ္တမာ ပိတာမဟယုဂါ သမ္ဗန္ဓာ. တေသံ ဘောဂပါရိဇုညေန ဝါ ဗျာဓိပါရိဇုညေန ဝါ အဘိဟတာနံ အတ္တနော သမီပံ အာဂတာနံ ယထာဗလံ ဃာသစ္ဆာဒနဓနဓညာဒီဟိ သင်္ဂဟော ပသံသာဒီနံ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာနံ သုဂတိဂမနာဒီနဉ္စ သမ္ပရာယိကာနံ ဝိသေသာဓိဂမာနံ ဟေတုတော မင်္ဂလန္တိ ဝုစ္စတိ.

'नातलग' (ञातक) म्हणजे आईच्या किंवा वडिलांच्या बाजूने सातव्या पिढीपर्यंतचे संबंधित लोक होत. संपत्तीचा नाश किंवा आजारपणामुळे पीडित होऊन जे आपल्याकडे आले आहेत, अशा नातलगांना आपल्या क्षमतेनुसार अन्न, वस्त्र, धन, धान्य इत्यादी देऊन साहाय्य (संग्रह) करणे, हे या लोकात प्रशंसा इत्यादी मिळण्याचे आणि परलोकात सुगती मिळणे व विशेष गुणांची प्राप्ती होण्याचे कारण असल्याने, त्याला 'मंगल' असे म्हटले जाते.

---

အနဝဇ္ဇာနိ ကမ္မာနိ နာမ ဥပေါသထင်္ဂသမာဒါနဝေယျာဝစ္စကရဏအာရာမဝနရောပနသေတုကရဏာဒီနိ ကာယဝစီမနောသုစရိတကမ္မာနိ. တာနိ ဟိ နာနပ္ပကာရဟိတသုခါဓိဂမဟေတုတော မင်္ဂလန္တိ ဝုစ္စန္တိ. ‘‘ဌာနံ ခေါ ပနေတံ, ဝိသာခေ, ဝိဇ္ဇတိ ယံ ဣဓေကစ္စော ဣတ္ထီ ဝါ ပုရိသော ဝါ အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတံ ဥပေါသထံ ဥပဝသိတွာ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ စာတုမဟာရာဇိကာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇေယျာ’’တိ ဧဝမာဒီနိ စေတ္ထ သုတ္တာနိ (အ. နိ. ၈.၄၃) အနုဿရိတဗ္ဗာနိ.

'अनवज्ज कम्म' (निर्दोष कर्मे) म्हणजे उपोसथ अंगांचे ग्रहण करणे, वैयावृत्य (सेवाकार्य) करणे, बागबगीचे व वन लावणे, पूल बांधणे इत्यादी काया, वाचा आणि मनाची सुचरित कर्मे होत. विविध प्रकारच्या हित आणि सुखाच्या प्राप्तीचे कारण असल्याने त्यांना 'मंगल' असे म्हटले जाते. "विशाखे! अशी शक्यता आहे की, एखादी स्त्री किंवा पुरुष अष्टांगयुक्त उपोसथाचे पालन करून, शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, चातुमहाराजिका देवलोकातील देवांच्या सहवासात उत्पन्न होईल" इत्यादी सुत्तांचे (अंगुत्तर निकाय ८.४३) येथे स्मरण करावे.

---

ဧဝံ ဣမိဿာ ဂါထာယ ဒါနဉ္စ, ဓမ္မစရိယာ စ, ဉာတကာနဉ္စ သင်္ဂဟော, အနဝဇ္ဇာနိ ကမ္မာနီတိ စတ္တာရိ မင်္ဂလာနိ ဝုတ္တာနိ. မင်္ဂလတ္တဉ္စ နေသံ တတ္ထ တတ္ထ ဝိဘာဝိတမေဝါတိ.

अशा प्रकारे, या गाथेमध्ये दान, धम्माचरण, नातलगांचे साहाय्य (संग्रह) आणि निर्दोष कर्मे अशी चार मंगले सांगितली आहेत. आणि त्यांचे मंगलत्व त्या त्या ठिकाणी स्पष्ट केलेच आहे.

---

နိဋ္ဌိတာ ဒါနဉ္စာတိ ဣမိဿာ ဂါထာယ အတ္ထဝဏ္ဏနာ.

'दानञ्च' या गाथेचे अर्थवर्णन समाप्त झाले.

---

အာရတီတိဂါထာဝဏ္ဏနာ

'आरती' या गाथेचे स्पष्टीकरण.

---

၈. ဣဒါနိ အာရတီ ဝိရတီတိ ဧတ္ထ အာရတီတိ အာရမဏံ, ဝိရတီတိ ဝိရမဏံ, ဝိရမန္တိ ဝါ ဧတာယ သတ္တာတိ ဝိရတိ. ပါပါတိ အကုသလာ. မဒနီယဋ္ဌေန မဇ္ဇံ, မဇ္ဇဿ ပါနံ မဇ္ဇပါနံ, တတော မဇ္ဇပါနာ. သံယမနံ သံယမော အပ္ပမဇ္ဇနံ အပ္ပမာဒေါ. ဓမ္မေသူတိ ကုသလေသု. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝါတိ အယံ ပဒဝဏ္ဏနာ.

८. आता, 'आरती विरती' यामध्ये—'आरती' म्हणजे दूर राहणे (वर्जन करणे), 'विरती' म्हणजे अलिप्त राहणे (विरमण करणे), किंवा ज्याद्वारे प्राणी अकुशलापासून अलिप्त राहतात ती 'विरती' होय. 'पाप' म्हणजे अकुशल धर्म. मद आणणाऱ्या (नशा चढवणाऱ्या) गुणधर्मामुळे त्याला 'मज्ज' (मद्य/अमली पदार्थ) म्हणतात, मद्याचे प्राशन करणे म्हणजे 'मज्जपान' होय, आणि 'ततो मज्जपाना' म्हणजे त्या मद्यपानापासून. 'संयमन' म्हणजे संयम होय. 'अपमज्जन' (प्रमाद न करणे) म्हणजे 'अप्पमाद' (अप्रमाद/जागरूकता) होय. 'धम्मेसु' म्हणजे कुशल धर्मांमध्ये. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच समजावा. हे शब्दांचे स्पष्टीकरण (पदवर्णन) आहे.

---

အတ္ထဝဏ္ဏနာ ပန ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာ – အာရတိ နာမ ပါပေ အာဒီနဝဒဿာဝိနော မနသာ ဧဝ အနဘိရတိ. ဝိရတိ နာမ ကမ္မဒွါရဝသေန ကာယဝါစာဟိ ဝိရမဏံ, သာ စေသာ ဝိရတိ နာမ သမ္ပတ္တဝိရတိ, သမာဒါနဝိရတိ, သမုစ္ဆေဒဝိရတီတိ တိဝိဓာ ဟောတိ, တတ္ထ ယာ ကုလပုတ္တဿ အတ္တနော ဇာတိံ ဝါ ကုလံ ဝါ ဂေါတ္တံ ဝါ ပဋိစ္စ ‘‘န မေ ဧတံ ပတိရူပံ, ယွာဟံ [Pg.120] ဣမံ ပါဏံ ဟနေယျံ, အဒိန္နံ အာဒိယေယျ’’န္တိအာဒိနာ နယေန သမ္ပတ္တဝတ္ထုတော ဝိရတိ, အယံ သမ္ပတ္တဝိရတိ နာမ. သိက္ခာပဒသမာဒါနဝသေန ပဝတ္တာ သမာဒါနဝိရတိ နာမ, ယဿာ ပဝတ္တိတော ပဘုတိ ကုလပုတ္တော ပါဏာတိပါတာဒီနိ န ကရောတိ. အရိယမဂ္ဂသမ္ပယုတ္တာ သမုစ္ဆေဒဝိရတိ နာမ, ယဿာ ပဝတ္တိတော ပဘုတိ အရိယသာဝကဿ ပဉ္စ ဘယာနိ ဝေရာနိ ဝူပသန္တာနိ ဟောန္တိ. ပါပံ နာမ ယံ တံ ‘‘ပါဏာတိပါတော ခေါ, ဂဟပတိပုတ္တ, ကမ္မကိလေသော, အဒိန္နာဒါနံ…ပေ… ကာမေသုမိစ္ဆာစာရော…ပေ… မုသာဝါဒေါ’’တိ ဧဝံ ဝိတ္ထာရေတွာ –

अर्थाचे स्पष्टीकरण (अर्थवर्णन) याप्रमाणे समजून घ्यावे—'आरती' म्हणजे पाशवी कर्मांमधील दोष पाहणाऱ्या व्यक्तीची केवळ मनानेच पापाविषयी असणारी अरुची (अनासक्ती). 'विरती' म्हणजे कर्मद्वारांच्या (काया आणि वाचेच्या) माध्यमातून पापापासून अलिप्त राहणे. ही 'विरती' तीन प्रकारची असते: संपत्तविरती (प्रसंगोपात आलेली विरती), समादानविरती (नियम ग्रहण केल्याने झालेली विरती) आणि समुच्छेदविरती (पूर्णपणे नष्ट करणारी विरती). त्यापैकी, जेव्हा एखादा कुलपुत्र स्वतःची जात, कूळ किंवा गोत्र यांचा विचार करून, "मी प्राण्याची हत्या करणे किंवा न दिलेली वस्तू घेणे मला योग्य नाही" अशा विचाराने समोर आलेल्या प्रसंगातून अलिप्त राहतो, त्याला 'संपत्तविरती' म्हणतात. शील किंवा शिक्षापदांचे ग्रहण केल्याने जी विरती निर्माण होते, तिला 'समादानविरती' म्हणतात, जिच्या प्रभावामुळे कुलपुत्र प्राणातिपात (जीवहत्या) इत्यादी कर्मे करत नाही. आर्यमार्गाशी संप्रयुक्त असणाऱ्या विरतीला 'समुच्छेदविरती' म्हणतात, जिच्या उत्पत्तीपासून आर्यश्रावकाची पाच प्रकारची भये आणि वेरे (शत्रुत्व) शांत होतात. 'पाप' म्हणजे काय, तर "हे गृहपतीपुत्रा! प्राणातिपात (जीवहत्या) हा कर्मक्लेश (अपवित्र कर्म) आहे, अदत्तादान (चोरी)... तसेच कामेसू मिच्छाचार (व्यभिचार)... आणि मुसावाद (असत्य बोलणे)..." अशा प्रकारे विस्ताराने सांगितले आहे—

---

‘‘ပါဏာတိပါတော အဒိန္နာဒါနံ, မုသာဝါဒေါ စ ဝုစ္စတိ;

ပရဒါရဂမနဉ္စေဝ, နပ္ပသံသန္တိ ပဏ္ဍိတာ’’တိ. (ဒီ. နိ. ၃.၂၄၅) –

"प्राणातिपात (जीवहत्या), अदत्तादान (चोरी), muसावाद (असत्य बोलणे) आणि परदारगमन (व्यभिचार) यांची सुज्ञ लोक कधीही प्रशंसा करत नाहीत." (दीघ निकाय ३.२४५)

---

ဧဝံ ဂါထာယ သင်္ဂဟိတံ ကမ္မကိလေသသင်္ခါတံ စတုဗ္ဗိဓံ အကုသလံ, တတော ပါပါ. သဗ္ဗာပေသာ အာရတိ စ ဝိရတိ စ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကဘယဝေရပ္ပဟာနာဒိနာနပ္ပကာရဝိသေသာဓိဂမဟေတုတော မင်္ဂလန္တိ ဝုစ္စတိ. ‘‘ပါဏာတိပါတာ ပဋိဝိရတော ခေါ, ဂဟပတိပုတ္တ, အရိယသာဝကော’’တိအာဒီနိ စေတ္ထ သုတ္တာနိ အနုဿရိတဗ္ဗာနိ.

अशा प्रकारे, गाथेत समाविष्ट केलेले आणि कर्मक्लेश म्हणून ओळखले जाणारे चार प्रकारचे अकुशल कर्म म्हणजेच 'पाप' होय. या सर्व पापांपासून दूर राहणे (आरती) आणि अलिप्त राहणे (विरती) हे या लोकात आणि परलोकात निर्माण होणारी भये व वेरे (शत्रुत्व) नष्ट करण्याचे आणि विविध प्रकारच्या विशेष गुणांच्या प्राप्तीचे कारण असल्याने, त्याला 'मंगल' असे म्हटले जाते. "हे गृहपतीपुत्रा! आर्यश्रावक प्राणातिपातापासून अलिप्त राहतो..." इत्यादी सुत्तांचे येथे स्मरण करावे.

---

မဇ္ဇပါနာ သံယမော နာမ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တသုရာမေရယမဇ္ဇပ္ပမာဒဋ္ဌာနာ ဝေရမဏိယာ ဧဝေတံ အဓိဝစနံ. ယသ္မာ ပန မဇ္ဇပါယီ အတ္ထံ န ဇာနာတိ, ဓမ္မံ န ဇာနာတိ, မာတု အန္တရာယံ ကရောတိ, ပိတု ဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓတထာဂတသာဝကာနမ္ပိ အန္တရာယံ ကရောတိ, ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ ဂရဟံ သမ္ပရာယေ ဒုဂ္ဂတိံ အပရာပရိယေ ဥမ္မာဒဉ္စ ပါပုဏာတိ. မဇ္ဇပါနာ ပန သံယမော တေသံ ဒေါသာနံ ဝူပသမံ တဗ္ဗိပရီတဂုဏသမ္ပဒဉ္စ ပါပုဏာတိ. တသ္မာ အယံ မဇ္ဇပါနာ သံယမော မင်္ဂလန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

मद्यपानापासून संयम म्हणजे पूर्वी सांगितलेल्या 'सुरामेरयमज्जपमादट्ठाना वेरमणी' (मद्य व मादक पदार्थांच्या सेवनापासून अलिप्त राहणे) याचेच हे दुसरे नाव (अधिवचन) आहे. कारण मद्यपी मनुष्य आपले हित जाणत नाही, धर्म जाणत नाही; तो माता, पिता तसेच बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध आणि तथागतांच्या श्रावकांनाही उपद्रव (धोका) पोहोचवतो. तो याच जन्मात निंदेला प्राप्त होतो, परलोकात दुर्गतीला प्राप्त होतो आणि पुढील जन्मांमध्ये वेडेपणाला (उन्मादाला) प्राप्त होतो. परंतु, मद्यपानापासून संयम राखल्याने या सर्व दोषांचे शमन होते आणि त्याच्या उलट असणाऱ्या सद्गुणांची प्राप्ती होते. म्हणून, हा मद्यपानाचा संयम 'मंगल' आहे असे जाणावे.

---

ကုသလေသု ဓမ္မေသု အပ္ပမာဒေါ နာမ ‘‘ကုသလာနံ ဝါ ဓမ္မာနံ ဘာဝနာယ အသက္ကစ္စကိရိယတာ, အသာတစ္စကိရိယတာ, အနဋ္ဌိတကိရိယတာ, ဩလီနဝုတ္တိတာ, နိက္ခိတ္တဆန္ဒတာ, နိက္ခိတ္တဓုရတာ, အနာသေဝနာ, အဘာဝနာ, အဗဟုလီကမ္မံ, အနဓိဋ္ဌာနံ, အနနုယောဂေါ, ပမာဒေါ. ယော ဧဝရူပေါ ပမာဒေါ ပမဇ္ဇနာ ပမဇ္ဇိတတ္တံ, အယံ ဝုစ္စတိ ပမာဒေါ’’တိ (ဝိဘ. ၈၄၆). ဧတ္ထ ဝုတ္တဿ ပမာဒဿ ပဋိပက္ခဝသေန အတ္ထတော ကုသလေသု ဓမ္မေသု သတိယာ အဝိပ္ပဝါသော ဝေဒိတဗ္ဗော. သော နာနပ္ပကာရကုသလာဓိဂမဟေတုတော အမတာဓိဂမဟေတုတော စ မင်္ဂလန္တိ ဝုစ္စတိ[Pg.121]. တတ္ထ ‘‘အပ္ပမတ္တဿ အာတာပိနော’’တိ စ (မ. နိ. ၂.၁၈; အ. နိ. ၅.၂၆), ‘‘အပ္ပမာဒေါ အမတံ ပဒ’’န္တိ စ, ဧဝမာဒိ (ဓ. ပ. ၂၁) သတ္ထု သာသနံ အနုဿရိတဗ္ဗံ.

कुशल धर्मांमध्ये अप्रमाद (जागरूकता) म्हणजे: 'कुशल धर्मांच्या भावनेमध्ये (विकासात) आदरपूर्वक न वागणे, सातत्य न राखणे, दृढतेने न करणे, शिथिल वृत्ती ठेवणे, उत्साह सोडून देणे, जबाबदारी सोडून देणे, सेवन न करणे, भावना न करणे, वारंवार अभ्यास न करणे, अधिष्ठान न ठेवणे आणि अनुयोग (सतत प्रयत्न) न करणे म्हणजे प्रमाद होय. असा जो प्रमाद, प्रमाद करण्याची पद्धत आणि प्रमादयुक्त अवस्था आहे, त्याला 'प्रमाद' म्हटले जाते.' येथे सांगितलेल्या प्रमादाच्या विरुद्ध अर्थाने, कुशल धर्मांमध्ये स्मृतीचा (सतीचा) विप्रवास न होणे (म्हणजेच स्मृती सतत जागरूक ठेवणे) हा अप्रमादाचा खरा अर्थ जाणावा. तो विविध प्रकारच्या कुशल धर्मांच्या प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे आणि अमृतपदाच्या (निर्वाणाच्या) प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे त्याला 'मंगल' म्हटले जाते. त्याविषयी, 'अप्रमत्त आणि उद्योगी माणसाचे...' आणि 'अप्रमाद हे अमृतपद आहे...' इत्यादी शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) उपदेशांचे वारंवार स्मरण करावे.

---

ဧဝံ ဣမိဿာ ဂါထာယ ပါပါ ဝိရတိ, မဇ္ဇပါနာ သံယမော, ကုသလေသု ဓမ္မေသု အပ္ပမာဒေါတိ တီဏိ မင်္ဂလာနိ ဝုတ္တာနိ. မင်္ဂလတ္တဉ္စ နေသံ တတ္ထ တတ္ထ ဝိဘာဝိတမေဝါတိ.

अशा प्रकारे, या गाथेत 'पापापासून विरती', 'मद्यपानापासून संयम' आणि 'कुशल धर्मांमध्ये अप्रमाद' अशी तीन मंगले सांगितली आहेत. त्यांचे मंगल असणे त्या त्या ठिकाणी स्पष्ट केलेच आहे.

---

နိဋ္ဌိတာ အာရတီတိ ဣမိဿာ ဂါထာယ အတ္ထဝဏ္ဏနာ.

'आरती' (पापापासून विरती) इत्यादी शब्दांनी सुरू होणाऱ्या या गाथेचे अर्थस्पष्टीकरण (अत्थवण्णना) समाप्त झाले.

---

ဂါရဝေါစာတိဂါထာဝဏ္ဏနာ

'गारवो च' (आदर असणे) या गाथेचे स्पष्टीकरण.

---

၉. ဣဒါနိ ဂါရဝေါ စာတိ ဧတ္ထ ဂါရဝေါတိ ဂရုဘာဝေါ. နိဝါတောတိ နီစဝုတ္တိတာ. သန္တုဋ္ဌီတိ သန္တောသော. ကတဿ ဇာနနတာ ကတညုတာ. ကာလေနာတိ ခဏေန သမယေန. ဓမ္မဿ သဝနံ ဓမ္မဿဝနံ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝါတိ အယံ ပဒဝဏ္ဏနာ.

९. आता, 'गारवो च' या गाथेत 'गारवो' म्हणजे आदरभाव (पूज्य व्यक्तींबद्दल आदर असणे). 'निवातो' म्हणजे नम्रता (विनम्र वृत्ती). 'सन्तुट्ठी' म्हणजे संतोष (समाधान). दुसऱ्याने केलेल्या उपकाराची जाणीव असणे म्हणजे 'कृतज्ञता' (कतञ्ञुता) होय. 'कालेन' म्हणजे योग्य वेळी किंवा प्रसंगी. धर्माचे श्रवण करणे म्हणजे 'धर्मश्रवण' होय. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा. हे पदांचे स्पष्टीकरण (पदवण्णना) आहे.

---

အတ္ထဝဏ္ဏနာ ပန ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာ – ဂါရဝေါ နာမ ဂရုကာရပ္ပယောဂါရဟေသု ဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓတထာဂတသာဝကအာစရိယုပဇ္ဈာယမာတာပိတုဇေဋ္ဌကဘာတိကဘဂိနီအာဒီသု ယထာနုရူပံ ဂရုကာရော ဂရုကရဏံ သဂါရဝတာ. သ စာယံ ဂါရဝေါ ယသ္မာ သုဂတိဂမနာဒီနံ ဟေတု. ယထာဟ –

अर्थाचे स्पष्टीकरण (अत्थवण्णना) याप्रमाणे जाणावे: 'गारव' (आदर) म्हणजे जे आदरास पात्र आहेत अशा बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध, तथागतांचे श्रावक, आचार्य, उपाध्याय, माता, पिता, मोठे भाऊ, मोठी बहीण इत्यादींच्या ठिकाणी योग्यतेनुसार आदर करणे, सन्मान करणे आणि आदरयुक्त भाव ठेवणे होय. आणि हा आदरभाव सुगतीला जाणे इत्यादींचे कारण ठरतो. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे:

---

‘‘ဂရုကာတဗ္ဗံ ဂရုံ ကရောတိ, မာနေတဗ္ဗံ မာနေတိ, ပူဇေတဗ္ဗံ ပူဇေတိ. သော တေန ကမ္မေန ဧဝံ သမတ္တေန ဧဝံ သမာဒိန္နေန ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ သုဂတိံ သဂ္ဂံ လောကံ ဥပပဇ္ဇတိ. နော စေ ကာယဿ…ပေ… ဥပပဇ္ဇတိ, သစေ မနုဿတ္တံ အာဂစ္ဆတိ, ယတ္ထ ယတ္ထ ပစ္စာဇာယတိ, ဥစ္စာကုလီနော ဟောတီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၂၉၅).

जो आदरास पात्र आहे त्याचा तो आदर करतो, जो मान देण्यास पात्र आहे त्याला मान देतो, जो पूजेस पात्र आहे त्याचा सन्मान करतो. अशा प्रकारे परिपूर्ण केलेल्या आणि आचरणात आणलेल्या त्या कर्मामुळे, कायाचा भेद झाल्यानंतर मृत्यूनंतर तो सुगतीला, स्वर्गलोकाला प्राप्त होतो. जर तो मृत्यूनंतर स्वर्गलोकात जन्मला नाही आणि मनुष्यलोकात परत आला, तर तो ज्या ज्या ठिकाणी जन्म घेईल, तेथे तो उच्च कुळात जन्म घेतो.

---

ယထာ စာဟ – ‘‘သတ္တိမေ, ဘိက္ခဝေ, အပရိဟာနိယာ ဓမ္မာ. ကတမေ သတ္တ? သတ္ထုဂါရဝတာ’’တိအာဒိ (အ. နိ. ၇.၃၃), တသ္မာ မင်္ဂလန္တိ ဝုစ္စတိ.

आणि जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे: 'भिक्खूंनो, हे सात अपरिहानीय (ऱ्हास न घडवून आणणारे) धर्म आहेत. ते सात कोणते? शास्त्यांबद्दल (बुद्धांबद्दल) आदर असणे...' इत्यादी. म्हणून याला 'मंगल' म्हटले जाते.

---

နိဝါတော နာမ နီစမနတာ နိဝါတဝုတ္တိတာ, ယာယ သမန္နာဂတော ပုဂ္ဂလော နိဟတမာနော နိဟတဒပ္ပော ပါဒပုဉ္ဆနကစောဠသဒိသော ဆိန္နဝိသာဏဥသဘသမော ဥဒ္ဓဋဒါဌသပ္ပသမော စ ဟုတွာ သဏှော သခိလော သုခသမ္ဘာသော [Pg.122] ဟောတိ, အယံ နိဝါတော. သွာယံ ယသာဒိဂုဏပ္ပဋိလာဘဟေတုတော မင်္ဂလန္တိ ဝုစ္စတိ. အာဟ စ ‘‘နိဝါတဝုတ္တိ အတ္ထဒ္ဓေါ, တာဒိသော လဘတေ ယသ’’န္တိ ဧဝမာဒိ (ဒီ. နိ. ၃.၂၇၃).

'निवात' (नम्रता) म्हणजे नम्र मन आणि नम्र वर्तन असणे. ज्याने युक्त असलेला मनुष्य आपला अहंकार आणि गर्व नष्ट करून, पाय पुसण्याच्या कापडासारखा, शिंगे तुटलेल्या बैलासारखा आणि विषारी दात काढलेल्या सापासारखा होऊन मृदू, प्रेमळ आणि सुखद संभाषण करणारा बनतो, याला 'निवात' म्हणतात. हा निवात कीर्ती इत्यादी गुणांच्या प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे याला 'मंगल' म्हटले जाते. आणि म्हटले देखील आहे: 'जो नम्र वर्तनाचा आहे, ताठर (अहंकारी) नाही, असा मनुष्य कीर्ती प्राप्त करतो...' इत्यादी.

---

သန္တုဋ္ဌိ နာမ ဣတရီတရပစ္စယသန္တောသော, သော ဒွါဒသဝိဓော ဟောတိ. သေယျထိဒံ – စီဝရေ ယထာလာဘသန္တောသော, ယထာဗလသန္တောသော, ယထာသာရုပ္ပသန္တောသောတိ တိဝိဓော. ဧဝံ ပိဏ္ဍပါတာဒီသု.

'संतुष्टी' (संतोष) म्हणजे जे काही मिळेल त्या साधनाने (वस्तूने) संतुष्ट असणे. तो बारा प्रकारचा असतो. जसे की, चीवराच्या बाबतीत: यथालाभ संतोष, यथाबल संतोष आणि यथासारूप्य संतोष असे तीन प्रकार आहेत. याचप्रमाणे पिंडपात (भिक्षा) इत्यादींच्या बाबतीतही (तीन-तीन प्रकार आहेत).

---

တဿာယံ ပဘေဒဝဏ္ဏနာ – ဣဓ ဘိက္ခု စီဝရံ လဘတိ သုန္ဒရံ ဝါ အသုန္ဒရံ ဝါ. သော တေနေဝ ယာပေတိ, အညံ န ပတ္ထေတိ, လဘန္တောပိ န ဂဏှာတိ, အယမဿ စီဝရေ ယထာလာဘသန္တောသော. အထ ပန ဘိက္ခု အာဗာဓိကော ဟောတိ, ဂရုံ စီဝရံ ပါရုပန္တော ဩဏမတိ ဝါ ကိလမတိ ဝါ, သော သဘာဂေန ဘိက္ခုနာ သဒ္ဓိံ တံ ပရိဝတ္တေတွာ လဟုကေန ယာပေန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ, အယမဿ စီဝရေ ယထာဗလသန္တောသော. အပရော ဘိက္ခု ပဏီတပစ္စယလာဘီ ဟောတိ, သော ပဋ္ဋစီဝရာဒီနံ အညတရံ မဟဂ္ဃံ စီဝရံ လဘိတွာ ‘‘ဣဒံ ထေရာနံ စိရပဗ္ဗဇိတာနံ ဗဟုဿုတာနဉ္စ အနုရူပ’’န္တိ တေသံ ဒတွာ အတ္တနာ သင်္ကာရကူဋာ ဝါ အညတော ဝါ ကုတောစိ နန္တကာနိ ဥစ္စိနိတွာ သံဃာဋိံ ကရိတွာ ဓာရေန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ, အယမဿ စီဝရေ ယထာသာရုပ္ပသန္တောသော.

त्याचे सविस्तर वर्गीकरण याप्रमाणे आहे: येथे भिक्खूला चांगले किंवा वाईट चीवर मिळते. तो त्याच चीवराने आपला निर्वाह करतो, दुसऱ्या चीवराची इच्छा करत नाही आणि मिळाले तरी ते स्वीकारत नाही; हा त्याचा चीवराच्या बाबतीत 'यथालाभ संतोष' होय. परंतु जर भिक्खू आजारी असेल आणि जड चीवर पांघरल्यामुळे तो वाकत असेल किंवा थकून जात असेल, तर तो अनुकूल भिक्खूशी ते चीवर बदलून घेऊन हलक्या चीवराने निर्वाह करत असतानाही संतुष्टच राहतो; हा त्याचा चीवराच्या बाबतीत 'यथाबल संतोष' होय. दुसरा एखादा भिक्खू उत्तम दर्जाच्या वस्तू मिळवणारा असतो. तो मौल्यवान चीवर मिळवून, 'हे चीवर वृद्ध (स्थवीर), दीर्घकाळ प्रव्रजित राहिलेल्या आणि बहुश्रुत भिक्खूंनाच योग्य आहे' असे म्हणून ते त्यांना देऊन टाकतो आणि स्वतः कचऱ्याच्या ढिगाऱ्यातून किंवा इतर कुठूनही चिंध्या गोळा करून, त्याचे संघात (चीवर) तयार करून ते परिधान करत असतानाही संतुष्टच राहतो; हा त्याचा चीवराच्या बाबतीत 'यथासारूप्य संतोष' होय.

---

ဣဓ ပန ဘိက္ခု ပိဏ္ဍပါတံ လဘတိ လူခံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ, သော တေနေဝ ယာပေတိ, အညံ န ပတ္ထေတိ, လဘန္တောပိ န ဂဏှာတိ, အယမဿ ပိဏ္ဍပါတေ ယထာလာဘသန္တောသော. အထ ပန ဘိက္ခု အာဗာဓိကော ဟောတိ, လူခံ ပိဏ္ဍပါတံ ဘုဉ္ဇိတွာ ဂါဠှံ ရောဂါတင်္ကံ ပါပုဏာတိ, သော တံ သဘာဂဿ ဘိက္ခုနော ဒတွာ တဿ ဟတ္ထတော သပ္ပိမဓုခီရာဒီနိ ဘုဉ္ဇိတွာ သမဏဓမ္မံ ကရောန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ, အယမဿ ပိဏ္ဍပါတေ ယထာဗလသန္တောသော. အပရော ဘိက္ခု ပဏီတံ ပိဏ္ဍပါတံ လဘတိ, သော ‘‘အယံ ပိဏ္ဍပါတော ထေရာနံ စိရပဗ္ဗဇိတာနံ အညေသဉ္စ ပဏီတပိဏ္ဍပါတံ ဝိနာ အယာပေန္တာနံ သဗြဟ္မစာရီနံ အနုရူပေါ’’တိ တေသံ ဒတွာ အတ္တနာ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ မိဿကာဟာရံ ဘုဉ္ဇန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ, အယမဿ ပိဏ္ဍပါတေ ယထာသာရုပ္ပသန္တောသော.

येथे भिक्खूला साधा किंवा उत्तम पिंडपात (भोजन) मिळतो. तो त्याच भोजनाने आपला निर्वाह करतो, दुसऱ्या भोजनाची इच्छा करत नाही आणि मिळाले तरी ते स्वीकारत नाही; हा त्याचा पिंडपाताच्या बाबतीत 'यथालाभ संतोष' होय. परंतु जर भिक्खू आजारी असेल आणि साधा पिंडपात खाल्ल्यामुळे त्याचा आजार बळावत असेल, तर तो ते अन्न अनुकूल भिक्खूला देऊन त्याच्याकडून तूप, मध, दूध इत्यादी घेऊन ते ग्रहण करतो आणि श्रमणधर्माचे आचरण करत असतानाही संतुष्टच राहतो; हा त्याचा पिंडपाताच्या बाबतीत 'यथाबल संतोष' होय. दुसरा एखादा भिक्खू उत्तम पिंडपात मिळवतो. तो 'हा पिंडपात वृद्ध (स्थवीर), दीर्घकाळ प्रव्रजित राहिलेल्या आणि उत्तम भोजनाशिवाय निर्वाह करू न शकणाऱ्या इतर सब्रह्मचाऱ्यांनाच योग्य आहे' असे म्हणून ते त्यांना देऊन टाकतो आणि स्वतः भिक्षेसाठी फिरून मिश्र अन्न ग्रहण करत असतानाही संतुष्टच राहतो; हा त्याचा पिंडपाताच्या बाबतीत 'यथासारूप्य संतोष' होय.

---

ဣဓ [Pg.123] ပန ဘိက္ခုနော သေနာသနံ ပါပုဏာတိ. သော တေနေဝ သန္တုဿတိ, ပုန အညံ သုန္ဒရတရမ္ပိ ပါပုဏန္တံ န ဂဏှာတိ, အယမဿ သေနာသနေ ယထာလာဘသန္တောသော. အထ ပန ဘိက္ခု အာဗာဓိကော ဟောတိ, နိဝါတသေနာသနေ ဝသန္တော အတိဝိယ ပိတ္တရောဂါဒီဟိ အာတုရီယတိ. သော တံ သဘာဂဿ ဘိက္ခုနော ဒတွာ တဿ ပါပုဏနေ သဝါတေ သီတလသေနာသနေ ဝသိတွာ သမဏဓမ္မံ ကရောန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ, အယမဿ သေနာသနေ ယထာဗလသန္တောသော. အပရော ဘိက္ခု သုန္ဒရံ သေနာသနံ ပတ္တမ္ပိ န သမ္ပဋိစ္ဆတိ ‘‘သုန္ဒရသေနာသနံ ပမာဒဋ္ဌာနံ, တတြ နိသိန္နဿ ထိနမိဒ္ဓံ ဩက္ကမတိ, နိဒ္ဒါဘိဘူတဿ စ ပုန ပဋိဗုဇ္ဈတော ကာမဝိတက္ကော သမုဒါစရတီ’’တိ. သော တံ ပဋိက္ခိပိတွာ အဇ္ဈောကာသရုက္ခမူလပဏ္ဏကုဋီသု ယတ္ထ ကတ္ထစိ နိဝသန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ, အယမဿ သေနာသနေ ယထာသာရုပ္ပသန္တောသော.

येथे (या शासनात) भिक्खूला जे शयनासन (निवासस्थान) प्राप्त होते, तो त्याच शयनासनाने संतुष्ट राहतो; पुन्हा दुसरे अधिक चांगले शयनासन प्राप्त झाले तरी तो त्याचा स्वीकार करत नाही. हा त्याचा शयनासनाच्या बाबतीत 'यथालाभ संतोष' (यथालाभसंतुष्टी) होय. परंतु, जर भिक्खू आजारी असेल आणि वारा नसलेल्या (बंदिस्त) शयनासनात राहिल्याने पित्तविकार इत्यादींमुळे अत्यंत पीडित होत असेल, तर तो ते शयनासन दुसऱ्या एका अनुकूल भिक्खूला देऊन, त्याला प्राप्त झालेल्या मोकळी हवा असलेल्या व थंड शयनासनात राहून श्रमणधर्माचे आचरण करत असतानाही संतुष्टच राहतो. हा त्याचा शयनासनाच्या बाबतीत 'यथाबल संतोष' होय. दुसरा एखादा भिक्खू उत्तम शयनासन प्राप्त झाले तरी त्याचा स्वीकार करत नाही आणि विचार करतो की, 'उत्तम शयनासन हे प्रमादाचे (आळसाचे) स्थान आहे, तेथे बसलेल्या भिक्खूला स्त्यान-मृद्ध (आळस व डुलकी) ग्रासते, आणि झोपेने ग्रासलेल्या भिक्खूला पुन्हा जागे झाल्यावर कामवितर्क (वासनांचे विचार) सतावतात.' तो अशा उत्तम शयनासनाचा अस्वीकार करून उघड्या जागेत, वृक्षाच्या मुळाशी किंवा पर्णकुटीत कोठेही राहत असतानाही संतुष्टच राहतो. हा त्याचा शयनासनाच्या बाबतीत 'यथासारूप्य संतोष' होय.

---

ဣဓ ပန ဘိက္ခု ဘေသဇ္ဇံ လဘတိ ဟရီတကံ ဝါ အာမလကံ ဝါ. သော တေနေဝ ယာပေတိ, အညေဟိ လဒ္ဓသပ္ပိမဓုဖာဏိတာဒိမ္ပိ န ပတ္ထေတိ, လဘန္တောပိ န ဂဏှာတိ, အယမဿ ဂိလာနပစ္စယေ ယထာလာဘသန္တောသော. အထ ပန ဘိက္ခု အာဗာဓိကော ဟောတိ, တေလေနတ္ထိကော ဖာဏိတံ လဘတိ, သော တံ သဘာဂဿ ဘိက္ခုနော ဒတွာ တဿ ဟတ္ထတော တေလေန ဘေသဇ္ဇံ ကတွာ သမဏဓမ္မံ ကရောန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ, အယမဿ ဂိလာနပစ္စယေ ယထာဗလသန္တောသော. အပရော ဘိက္ခု ဧကသ္မိံ ဘာဇနေ ပူတိမုတ္တဟရီတကံ ဌပေတွာ ဧကသ္မိံ စတုမဓုရံ ‘‘ဂဏှထ, ဘန္တေ, ယဒိစ္ဆသီ’’တိ ဝုစ္စမာနော သစဿ တေသံ ဒွိန္နမညတရေနပိ ဗျာဓိ ဝူပသမ္မတိ, အထ ‘‘ပူတိမုတ္တဟရီတကံ နာမ ဗုဒ္ဓါဒီဟိ ဝဏ္ဏိတ’’န္တိ စ ‘‘ပူတိမုတ္တဘေသဇ္ဇံ နိဿာယ ပဗ္ဗဇ္ဇာ, တတ္ထ တေ ယာဝဇီဝံ ဥဿာဟော ကရဏီယောတိ ဝုတ္တ’’န္တိ (မဟာဝ. ၁၂၈) စ စိန္တေန္တော စတုမဓုရဘေသဇ္ဇံ ပဋိက္ခိပိတွာ ပူတိမုတ္တဟရီတကေန ဘေသဇ္ဇံ ကရောန္တောပိ ပရမသန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ. အယမဿ ဂိလာနပစ္စယေ ယထာသာရုပ္ပသန္တောသော.

येथे (या शासनात) भिक्खूला औषध म्हणून हिरडा किंवा आवळा मिळतो. तो त्याच औषधाने आपली उपजीविका भागवतो; इतरांना मिळालेल्या तूप, मध, गूळ इत्यादींची तो इच्छा करत नाही आणि ते मिळाले तरी तो घेत नाही. हा त्याचा ग्लान-प्रत्यय (औषधोपचार) बाबतीत 'यथालाभ संतोष' होय. परंतु, जर भिक्खू आजारी असेल आणि त्याला तेलाची गरज असताना गूळ मिळतो, तर तो तो गूळ दुसऱ्या एका अनुकूल भिक्खूला देऊन, त्याच्याकडून तेल घेऊन औषध तयार करतो आणि श्रमणधर्माचे आचरण करत असतानाही संतुष्टच राहतो. हा त्याचा ग्लान-प्रत्यय बाबतीत 'यथाबल संतोष' होय. दुसरा एखादा भिक्खू, ज्याला एका पात्रात गोमूत्रात भिजवलेला हिरडा आणि दुसऱ्या पात्रात चतुमधुर ठेवून, 'भंते, आपल्याला जे हवे असेल ते घ्यावे' असे सांगितले जाते; जर त्या दोन्हीपैकी कोणत्याही एका औषधाने त्याचा आजार बरा होणार असेल, तरीही 'गोमूत्रात भिजवलेला हिरडा हा बुद्ध इत्यादी महापुरुषांनी प्रशंसिला आहे' आणि 'गोमूत्र-औषधाचा आश्रय घेऊनच प्रव्रज्या आहे, आणि त्यात तू आयुष्यभर प्रयत्न केला पाहिजे, असे सांगितले आहे' असा विचार करून, तो चतुमधुर औषधाचा अस्वीकार करतो आणि गोमूत्रात भिजवलेल्या हिरड्यानेच औषधोपचार करतो, तरीही तो परम संतुष्टच राहतो. हा त्याचा ग्लान-प्रत्यय बाबतीत 'यथासारूप्य संतोष' होय.

---

ဧဝံပဘေဒေါ သဗ္ဗောပေသော သန္တောသော သန္တုဋ္ဌီတိ ဝုစ္စတိ. သာ အတြိစ္ဆတာမဟိစ္ဆတာပါပိစ္ဆတာဒီနံ ပါပဓမ္မာနံ ပဟာနာဓိဂမဟေတုတော, သုဂတိဟေတုတော, အရိယမဂ္ဂသမ္ဘာရဘာဝတော, စာတုဒ္ဒိသာဒိဘာဝဟေတုတော စ မင်္ဂလန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အာဟ စ –

अशा प्रकारे विविध प्रकारचा हा सर्व संतोष 'संतुष्टी' (संतुट्ठी) असे म्हटले जाते. ती संतुष्टी अति-इच्छा, महा-इच्छा, पाप-इच्छा इत्यादी पापी धर्मांचा त्याग करण्याचे कारण असल्यामुळे, सुगतीचे कारण असल्यामुळे, आर्यमार्गाची सामग्री (आधार) असल्यामुळे आणि चारही दिशांना अडथळ्याशिवाय विरणे सुलभ करण्याचे कारण असल्यामुळे 'मंगल' आहे असे जाणावे. आणि भगवंतांनी म्हटले आहे -

---

‘‘စာတုဒ္ဒိသော [Pg.124] အပ္ပဋိဃော စ ဟောတိ,သန္တုဿမာနော ဣတရီတရေနာ’’တိ. ဧဝမာဒိ (သု. နိ. ၄၂);

जो जे काही मिळेल त्याने संतुष्ट राहतो, तो चारही दिशांना मुक्तपणे वावरणारा आणि द्वेषरहित (शत्रू नसलेला) होतो. इत्यादी.

---

ကတညုတာ နာမ အပ္ပဿ ဝါ ဗဟုဿ ဝါ ယေန ကေနစိ ကတဿ ဥပကာရဿ ပုနပ္ပုနံ အနုဿရဏဘာဝေန ဇာနနတာ. အပိစ နေရယိကာဒိဒုက္ခပရိတ္တာဏတော ပုညာနိ ဧဝ ပါဏီနံ ဗဟူပကာရာနိ, တတော တေသမ္ပိ ဥပကာရာနုဿရဏတာ ကတညုတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သာ သပ္ပုရိသေဟိ ပသံသနီယာဒိနာနပ္ပကာရဝိသေသာဓိဂမဟေတုတော မင်္ဂလန္တိ ဝုစ္စတိ. အာဟ စ ‘‘ဒွေမေ, ဘိက္ခဝေ, ပုဂ္ဂလာ ဒုလ္လဘာ လောကသ္မိံ. ကတမေ ဒွေ? ယော စ ပုဗ္ဗကာရီ ယော စ ကတညူ ကတဝေဒီ’’တိ (အ. နိ. ၂.၁၂၀).

कृतज्ञता म्हणजे कोणत्याही व्यक्तीने केलेला उपकार, मग तो लहान असो वा मोठा, त्याचे वारंवार स्मरण करून जाणीव ठेवणे होय. शिवाय, नरक इत्यादी दुःखांपासून रक्षण करत असल्यामुळे पुण्यकर्मेच प्राण्यांसाठी अत्यंत उपकारक ठरतात; म्हणून त्या पुण्याच्या उपकारांचे स्मरण ठेवणे ही देखील 'कृतज्ञता' आहे असे जाणावे. ती कृतज्ञता सत्पुरुषांद्वारे प्रशंसनीय असणे इत्यादी विविध प्रकारच्या विशेष गुणाщих प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे 'मंगल' आहे असे म्हटले आहे. आणि भगवंतांनी म्हटले आहे - 'भिक्खूंनो, या जगात हे दोन व्यक्ती मिळणे कठीण आहे. कोणते दोन? जो प्रथम उपकार करतो (पूर्वकारी) आणि जो केलेल्या उपकाराची जाणीव ठेवून कृतज्ञ राहतो (कृतज्ञ-कृतवेदी).'

---

ကာလေန ဓမ္မဿဝနံ နာမ ယသ္မိံ ကာလေ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတံ စိတ္တံ ဟောတိ, ကာမဝိတက္ကာဒီနံ ဝါ အညတရေန အဘိဘူတံ, တသ္မိံ ကာလေ တေသံ ဝိနောဒနတ္ထံ ဓမ္မဿဝနံ. အပရေ အာဟု ‘‘ပဉ္စမေ ပဉ္စမေ ဒိဝသေ ဓမ္မဿဝနံ ကာလေန ဓမ္မဿဝနံ နာမ. ယထာဟ အာယသ္မာ အနုရုဒ္ဓေါ ‘ပဉ္စာဟိကံ ခေါ ပန မယံ, ဘန္တေ, သဗ္ဗရတ္တိံ ဓမ္မိယာ ကထာယ သန္နိသီဒါမာ’’’တိ (မ. နိ. ၁.၃၂၇; မဟာဝ. ၄၆၆).

योग्य वेळी धम्मश्रवण करणे म्हणजे ज्या वेळी चित्त उद्धच्च (चंचलता/उद्वेग) युक्त असते किंवा कामवितर्क इत्यादींपैकी एखाद्या वितर्काने ग्रासलेले असते, त्या वेळी त्यांचे निवारण करण्यासाठी धम्म ऐकणे होय. इतर आचार्य म्हणतात की, दर पाचव्या दिवशी धम्म ऐकणे म्हणजे 'योग्य वेळी धम्मश्रवण' होय. जसे की आयुष्यमान अनुरुद्धांनी म्हटले आहे - 'भंते, आम्ही दर पाचव्या दिवशी संपूर्ण रात्र धम्मचर्चेसाठी एकत्र बसतो.'

---

အပိစ ယသ္မိံ ကာလေ ကလျာဏမိတ္တေ ဥပသင်္ကမိတွာ သက္ကာ ဟောတိ အတ္တနော ကင်္ခါဝိနောဒကံ ဓမ္မံ သောတုံ, တသ္မိံ ကာလေပိ ဓမ္မဿဝနံ ကာလေန ဓမ္မဿဝနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယထာဟ ‘‘တေ ကာလေန ကာလံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပရိပုစ္ဆတိ ပရိပဉှတီ’’တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၅၈). တဒေတံ ကာလေန ဓမ္မဿဝနံ နီဝရဏပ္ပဟာနစတုရာနိသံသအာသဝက္ခယာဒိနာနပ္ပကာရဝိသေသာဓိဂမဟေတုတော မင်္ဂလန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝုတ္တဉှေတံ –

शिवाय, ज्या वेळी कल्याणमित्रांकडे जाऊन आपल्या शंकांचे निरसन करणारा धम्म ऐकणे शक्य होते, त्या वेळच्या धम्मश्रवणाला देखील 'योग्य वेळी धम्मश्रवण' असे जाणावे. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे - 'ते वेळोवेळी (कल्याणमित्रांकडे) जाऊन विचारपूस करतात आणि चर्चा करतात' इत्यादी. ते हे योग्य वेळचे धम्मश्रवण नीवरणांचा त्याग करणे, चार प्रकारचे लाभ मिळणे, आसवांचा क्षय होणे इत्यादी विविध प्रकारच्या विशेष गुणांच्या प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे 'मंगल' आहे असे जाणावे. कारण असे म्हटले आहे -

---

‘‘ယသ္မိံ, ဘိက္ခဝေ, သမယေ အရိယသာဝကော အဋ္ဌိံ ကတွာ မနသိ ကတွာ သဗ္ဗံ စေတသာ သမန္နာဟရိတွာ ဩဟိတသောတော ဓမ္မံ သုဏာတိ, ပဉ္စဿ နီဝရဏာ တသ္မိံ သမယေ န ဟောန္တီ’’တိ စ (သံ. နိ. ၅.၂၁၉).

'भिक्खूंनो, ज्या वेळी आर्यश्रावक आदरपूर्वक मन लावून, सर्व चित्त एकाग्र करून आणि कान देऊन धम्म ऐकतो, त्या वेळी त्याचे पाच नीवरण नष्ट होतात (उत्पन्न होत नाहीत).'

---

‘‘သောတာနုဂတာနံ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မာနံ…ပေ… သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓါနံ စတ္တာရော အာနိသံသာ ပါဋိကင်္ခါ’’တိ စ (အ. နိ. ၄.၁၉၁).

'भिक्खूंनो, कानावर पडलेल्या आणि... चांगल्या प्रकारे समजून घेतलेल्या धम्माचे चार लाभ अपेक्षित असतात.'

---

‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မာ ကာလေန ကာလံ သမ္မာ ဘာဝိယမာနာ သမ္မာ အနုပရိဝတ္တိယမာနာ အနုပုဗ္ဗေန အာသဝါနံ ခယံ ပါပေန္တိ. ကတမေ စတ္တာရော? ကာလေန ဓမ္မဿဝန’’န္တိ စ ဧဝမာဒိ (အ. နိ. ၄.၁၄၇).

'भिक्खूंनो, हे चार धर्म वेळोवेळी चांगल्या प्रकारे आचरणात आणले असता आणि योग्य प्रकारे अनुसरले असता, अनुक्रमाने आसवांच्या क्षयाप्रत (नाशाप्रत) नेतात. कोणते चार? योग्य वेळी धम्मश्रवण करणे.' इत्यादी वचन आहे.

---

ဧဝံ [Pg.125] ဣမိဿာ ဂါထာယ ဂါရဝေါ, နိဝါတော, သန္တုဋ္ဌိ, ကတညုတာ, ကာလေန ဓမ္မဿဝနန္တိ ပဉ္စ မင်္ဂလာနိ ဝုတ္တာနိ. မင်္ဂလတ္တဉ္စ နေသံ တတ္ထ တတ္ထ ဝိဘာဝိတမေဝါတိ.

अशा प्रकारे या गाथेत आदर (गौरव), नम्रता, संतुष्टी, कृतज्ञता आणि योग्य वेळी धम्मश्रवण हे पाच मंगल सांगितले आहेत. आणि त्यांचे मंगलत्व त्या त्या ठिकाणी स्पष्ट केलेच आहे.

---

နိဋ္ဌိတာ ဂါရဝေါ စာတိ ဣမိဿာ ဂါထာယ အတ္ထဝဏ္ဏနာ.

'गारवो च' या गाथेची अर्थ-स्पष्टता (अट्टकथा) समाप्त झाली.

---

ခန္တီစာတိဂါထာဝဏ္ဏနာ

'खन्ती च' गाथेची स्पष्टता (व्याख्या)

---

၁၀. ဣဒါနိ ခန္တီ စာတိ ဧတ္ထ ခမနံ ခန္တိ. ပဒက္ခိဏဂ္ဂါဟိတာယ သုခံ ဝစော အသ္မိန္တိ သုဝစော, သုဝစဿ ကမ္မံ သောဝစဿံ, သောဝစဿဿ ဘာဝေါ သောဝစဿတာ. ကိလေသာနံ သမိတတ္တာ သမဏာ. ဒဿနန္တိ ပေက္ခနံ. ဓမ္မဿ သာကစ္ဆာ ဓမ္မသာကစ္ဆာ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝါတိ. အယံ ပဒဝဏ္ဏနာ.

१०. आता 'खन्ती च' या गाथेत: सहन करणे म्हणजे 'खंती' (क्षमा/सहनशीलता) होय. आदराने ऐकणे व ग्रहण करणे सुलभ असल्यामुळे ज्याचे बोलणे सुलभ (सौम्य) आहे तो 'सुवच' होय. सुवच व्यक्तीचे कर्म म्हणजे 'सोवचस्स' होय आणि त्याचा भाव म्हणजे 'सोवचस्सता' (सुवचता/सौम्यता) होय. क्लेशांचे शमन केल्यामुळे ते 'श्रमण' होत. 'दस्सनं' म्हणजे दर्शन (पाहणे/भेटणे). धम्माची चर्चा करणे म्हणजे 'धम्मसाकच्छा' (धम्मचर्चा) होय. उर्वरित भाग आधी सांगितल्याप्रमाणेच जाणावा. ही झाली पदांची व्याख्या (पदवर्णना).

---

အတ္ထဝဏ္ဏနာ ပန ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာ – ခန္တိ နာမ အဓိဝါသနက္ခန္တိ, တာယ သမန္နာဂတော ဘိက္ခု ဒသဟိ အက္ကောသဝတ္ထူဟိ အက္ကောသန္တေ ဝဓဗန္ဓာဒီဟိ ဝါ ဝိဟေသန္တေ ပုဂ္ဂလေ အသုဏန္တော ဝိယ အပဿန္တော ဝိယ စ နိဗ္ဗိကာရော ဟောတိ ခန္တိဝါဒီ ဝိယ. ယထာဟ –

अर्थाची स्पष्टता (अर्थवर्णना) याप्रमाणे जाणावी: 'खंती' म्हणजे अधिवासन-क्षमा (सहनशीलता) होय. तिने युक्त असलेला भिक्खू, दहा प्रकारच्या शिवीगाळीच्या कारणांनी शिवीगाळ करणाऱ्या व्यक्तींना किंवा मारहाण, बंधन (तुरुंगवास) इत्यादींनी छळ करणाऱ्या व्यक्तींना, न ऐकल्यासारखा आणि न पाहिल्यासारखा, खंतीवादी ऋषीप्रमाणे विकाररहित (शांत) राहतो. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे -

---

‘‘အဟု အတီတမဒ္ဓါနံ, သမဏော ခန္တိဒီပနော;

တံ ခန္တိယာယေဝ ဌိတံ, ကာသိရာဇာ အဆေဒယီ’’တိ. (ဇာ. ၁.၄.၅၁);

'भूतकाळात (फार पूर्वी) सहनशीलतेचा (क्षमेचा) उपदेश करणारे एक श्रमण होते. त्या क्षमेवरच दृढ राहिलेल्या श्रमणाला काशीच्या राजाने (त्याचे अवयव) कापून टाकले होते.'

---

ဘဒြကတော ဝါ မနသိ ကရောတိ တတော ဥတ္တရိ အပရာဓာဘာဝေန အာယသ္မာ ပုဏ္ဏတ္ထေရော ဝိယ. ယထာဟ သော –

किंवा त्या (सहनशीलतेच्या) पलीकडे जाऊन, इतरांना दोष देण्यास वाव न ठेवता, आयुष्मान पुण्ण थेरांप्रमाणे 'हे चांगलेच झाले' असा मनात विचार करतो. जसे त्यांनी म्हटले आहे -

---

‘‘သစေ မံ, ဘန္တေ, သုနာပရန္တကာ မနုဿာ အက္ကောသိဿန္တိ ပရိဘာသိဿန္တိ, တတ္ထ မေ ဧဝံ ဘဝိဿတိ ‘ဘဒ္ဒကာ ဝတိမေ သုနာပရန္တကာ မနုဿာ, သုဘဒ္ဒကာ ဝတိမေ သုနာပရန္တကာ မနုဿာ, ယံ မေ နယိမေ ပါဏိနာ ပဟာရံ ဒေန္တီ’’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၃.၃၉၆; သံ. နိ. ၄.၈၈).

'भन्ते, जर सुनापरान्तक देशातील लोकांनी मला शिवीगाळ केली, माझा अपमान केला, तर माझ्या मनात असा विचार येईल: 'हे सुनापरान्तक देशातील लोक खरोखरच चांगले आहेत, हे सुनापरान्तक देशातील लोक खरोखरच खूप चांगले आहेत, कारण ते मला हाताने मारत नाहीत.'' इत्यादी.

---

ယာယ စ သမန္နာဂတော ဣသီနမ္ပိ ပသံသနီယော ဟောတိ. ယထာဟ သရဘင်္ဂေါ ဣသိ –

आणि ज्या सहनशीलतेने युक्त असलेला मनुष्य ऋषींनाही प्रशंसनीय वाटतो. जसे सरभंग ऋषींनी म्हटले आहे -

---

‘‘ကောဓံ [Pg.126] ဝဓိတွာ န ကဒါစိ သောစတိ,မက္ခပ္ပဟာနံ ဣသယော ဝဏ္ဏယန္တိ;

သဗ္ဗေသံ ဝုတ္တံ ဖရုသံ ခမေထ,ဧတံ ခန္တိံ ဥတ္တမမာဟု သန္တော’’တိ. (ဇာ. ၂.၁၇.၆၄);

'क्रोधाचा नाश करून मनुष्य कधीही शोक करत नाही; गुणनाशक वृत्तीचा (मक्ख) त्याग करण्याची ऋषी प्रशंसा करतात. सर्वांच्या कठोर शब्दांचे सहन करावे; अशा सहनशीलतेला (खंतीला) सत्पुरुष सर्वोत्तम म्हणतात.'

---

ဒေဝတာနမ္ပိ ပသံသနီယော ဟောတိ. ယထာဟ သက္ကော ဒေဝါနမိန္ဒော –

तो देवांनाही प्रशंसनीय वाटतो. जसे देवांचा राजा सक्क याने म्हटले आहे -

---

‘‘ယော ဟဝေ ဗလဝါ သန္တော, ဒုဗ္ဗလဿ တိတိက္ခတိ;

တမာဟု ပရမံ ခန္တိံ, နိစ္စံ ခမတိ ဒုဗ္ဗလော’’တိ. (သံ. နိ. ၁.၂၅၀-၂၅၁);

'जो खरोखर बलवान असूनही दुर्बलाचे सहन करतो, त्यालाच सत्पुरुष परम सहनशीलता (उत्कृष्ट खंती) म्हणतात; दुर्बल तर नेहमीच सहन करतो.'

---

ဗုဒ္ဓါနမ္ပိ ပသံသနီယော ဟောတိ. ယထာဟ ဘဂဝါ –

तो बुद्धांनाही प्रशंसनीय वाटतो. जसे भगवान म्हणाले आहेत -

---

‘‘အက္ကောသံ ဝဓဗန္ဓဉ္စ, အဒုဋ္ဌော ယော တိတိက္ခတိ;

ခန္တီဗလံ ဗလာဏီကံ, တမဟံ ဗြူမိ ဗြာဟ္မဏ’’န္တိ. (ဓ. ပ. ၃၉၉);

'जो मनुष्य द्वेष न बाळगता शिवीगाळ, मारहाण आणि बंधन सहन करतो; ज्याचे सहनशीलतेचे बल हेच त्याचे सैन्य आहे, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो.'

---

သာ ပနေသာ ခန္တိ ဧတေသဉ္စ ဣဓ ဝဏ္ဏိတာနံ အညေသဉ္စ ဂုဏာနံ အဓိဂမဟေတုတော မင်္ဂလန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

येथे वर्णन केलेल्या आणि इतर गुणांच्या प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे ही सहनशीलता (खंती) 'मंगल' आहे असे समजावे.

---

သောဝစဿတာ နာမ သဟဓမ္မိကံ ဝုစ္စမာနေ ဝိက္ခေပံ ဝါ တုဏှီဘာဝံ ဝါ ဂုဏဒေါသစိန္တနံ ဝါ အနာပဇ္ဇိတွာ အတိဝိယ အာဒရဉ္စ ဂါရဝဉ္စ နီစမနတဉ္စ ပုရက္ခတွာ သာဓူတိ ဝစနကရဏတာ. သာ သဗြဟ္မစာရီနံ သန္တိကာ ဩဝါဒါနုသာသနိပ္ပဋိလာဘဟေတုတော ဒေါသပ္ပဟာနဂုဏာဓိဂမဟေတုတော စ မင်္ဂလန္တိ ဝုစ္စတိ.

'सोवचस्सता' (सुवचनता) म्हणजे सहधार्मिकाने उपदेश केला असता, विक्षेप (टाळाटाळ), मौन किंवा त्याचे गुणदोष शोधणे यात न पडता, अत्यंत आदर, गौरव आणि नम्रता बाळगून 'फार चांगले' असे म्हणून त्याचे वचन पाळणे होय. ती सब्रह्मचाऱ्यांकडून उपदेश आणि अनुशासनाचा लाभ होण्याचे कारण असल्यामुळे, तसेच दोषांचा त्याग व गुणांच्या प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे 'मंगल' म्हटली जाते.

---

သမဏာနံ ဒဿနံ နာမ ဥပသမိတကိလေသာနံ ဘာဝိတကာယဝစီစိတ္တပညာနံ ဥတ္တမဒမထသမထသမန္နာဂတာနံ ပဗ္ဗဇိတာနံ ဥပသင်္ကမနုပဋ္ဌာနာနုဿရဏဿဝနဒဿနံ, သဗ္ဗမ္ပိ ဩမကဒေသနာယ ဒဿနန္တိ ဝုတ္တံ, တံ မင်္ဂလန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကသ္မာ? ဗဟူပကာရတ္တာ. အာဟ စ ‘‘ဒဿနမ္ပဟံ, ဘိက္ခဝေ, တေသံ ဘိက္ခူနံ ဗဟူပကာရံ ဝဒါမီ’’တိအာဒိ (ဣတိဝု. ၁၀၄). ယတော ဟိတကာမေန ကုလပုတ္တေန သီလဝန္တေ ဘိက္ခူ ဃရဒွါရံ သမ္ပတ္တေ ဒိသွာ ယဒိ ဒေယျဓမ္မော အတ္ထိ, ယထာဗလံ ဒေယျဓမ္မေန ပတိမာနေတဗ္ဗာ. ယဒိ နတ္ထိ, ပဉ္စပတိဋ္ဌိတံ ကတွာ ဝန္ဒိတဗ္ဗာ. တသ္မိမ္ပိ အသမ္ပဇ္ဇမာနေ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂဟေတွာ နမဿိတဗ္ဗာ, တသ္မိမ္ပိ အသမ္ပဇ္ဇမာနေ ပသန္နစိတ္တေန ပိယစက္ခူဟိ သမ္ပဿိတဗ္ဗာ. ဧဝံ ဒဿနမူလကေနပိ ဟိ ပုညေန အနေကာနိ ဇာတိသဟဿာနိ စက္ခုမှိ ရောဂေါ ဝါ ဒါဟော [Pg.127] ဝါ ဥဿဒါ ဝါ ပိဠကာ ဝါ န ဟောန္တိ, ဝိပ္ပသန္နပဉ္စဝဏ္ဏသဿိရိကာနိ ဟောန္တိ စက္ခူနိ ရတနဝိမာနေ ဥဂ္ဃာဋိတမဏိကဝါဋသဒိသာနိ, သတသဟဿကပ္ပမတ္တံ ဒေဝေသု စ မနုဿေသု စ သမ္ပတ္တီနံ လာဘီ ဟောတိ. အနစ္ဆရိယဉ္စေတံ, ယံ မနုဿဘူတော သပ္ပညဇာတိကော သမ္မာ ပဝတ္တိတေန သမဏဒဿနမယေန ပုညေန ဧဝရူပံ ဝိပါကသမ္ပတ္တိံ အနုဘဝေယျ, ယတ္ထ တိရစ္ဆာနဂတာနမ္ပိ ကေဝလံ သဒ္ဓါမတ္တကေန ကတဿ သမဏဒဿနဿ ဧဝံ ဝိပါကသမ္ပတ္တိံ ဝဏ္ဏယန္တိ.

'श्रमणांचे दर्शन' म्हणजे ज्यांचे क्लेश शांत झाले आहेत, ज्यांचे शरीर, वाणी, मन आणि प्रज्ञा विकसित झाली आहे, जे उत्तम इंद्रियसंयम आणि शम (शांती) यांनी युक्त आहेत, अशा प्रव्रजितांकडे जाणे, त्यांची सेवा करणे, त्यांचे स्मरण करणे, त्यांचे प्रवचन ऐकणे आणि त्यांचे दर्शन घेणे होय. या सर्वांनाच संक्षिप्त उपदेशाच्या दृष्टीने 'दर्शन' म्हटले आहे. ते 'मंगल' आहे असे समजावे. का? कारण ते अत्यंत उपकारक आहे. भगवान म्हणाले आहेत - 'भिक्खूंनो, मी त्या भिक्खूंचे दर्शन घेणे अत्यंत उपकारक मानतो' इत्यादी. म्हणूनच, कल्याणाची इच्छा करणाऱ्या कुलपुत्राने जेव्हा शीलवान भिक्खू आपल्या घराच्या दाराशी आलेले पाहावे, तेव्हा जर दान देण्यासारखी वस्तू (देय्यधम्म) असेल, तर आपल्या शक्तीनुसार दानाने त्यांचा सत्कार करावा. जर नसेल, तर पंचांग प्रणाम (पंचपतिट्ठित) करून वंदन करावे. तेही शक्य नसेल, तर हात जोडून नमस्कार करावा. तेही शक्य नसेल, तर प्रसन्न चित्ताने आणि प्रेमळ नजरेने त्यांच्याकडे पाहावे. कारण अशा दर्शनमूलक पुण्याच्या प्रभावाने अनेक हजार जन्मांपर्यंत डोळ्यांचे रोग, जळजळ, सूज किंवा मोतीबिंदू इत्यादी होत नाहीत. डोळे अत्यंत स्वच्छ, पंचरंगी कांतीने युक्त आणि रत्नविमानातील उघडलेल्या मणिकपाटासारखे तेजस्वी होतात. तसेच तो मनुष्य एक लाख कल्पपर्यंत देवलोकात आणि मनुष्यलोकात सर्व प्रकारच्या संपत्तीचा लाभ घेणारा होतो. शहाणा मनुष्य असलेल्या मानवाने योग्य प्रकारे केलेल्या श्रमणदर्शनाच्या पुण्यामुळे अशा प्रकारच्या विपाक-संपत्तीचा अनुभव घेणे यात काही आश्चर्य नाही, कारण केवळ श्रद्धेने प्राण्यांनी घेतलेल्या श्रमणदर्शनाच्या विपाक-संपत्तीचीही अशी प्रशंसा केली जाते.

---

‘‘ဥလူကော မဏ္ဍလက္ခိကော, ဝေဒိယကေ စိရဒီဃဝါသိကော;

သုခိတော ဝတ ကောသိယော အယံ, ကာလုဋ္ဌိတံ ပဿတိ ဗုဒ္ဓဝရံ.

'गोल डोळे असलेला, वेदियक पर्वतावर दीर्घकाळ राहणारा, सुखी असलेला हा कोसीय (घूळ पक्षी) पहाटे उठलेल्या श्रेष्ठ बुद्धांचे दर्शन घेत आहे.'

---

‘‘မယိ စိတ္တံ ပသာဒေတွာ, ဘိက္ခုသံဃေ အနုတ္တရေ;

ကပ္ပာနံ သတသဟဿာနိ, ဒုဂ္ဂတေသော န ဂစ္ဆတိ.

'माझ्यावर आणि अनुत्तर भिक्खू संघावर चित्त प्रसन्न करून, हा पक्षी एक लाख कल्पपर्यंत दुर्गतीला जाणार नाही.'

---

‘‘သ ဒေဝလောကာ စဝိတွာ, ကုသလကမ္မေန စောဒိတော;

ဘဝိဿတိ အနန္တဉာဏော, သောမနဿောတိ ဝိဿုတော’’တိ. (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၄၄);

'तो देवलोकातून च्युत होऊन, कुशल कर्माने प्रेरित होऊन, अनंत ज्ञानी आणि सोमनस्स या नावाने प्रसिद्ध असलेला प्रत्येकबुद्ध होईल.' अशी त्यांनी भविष्यवाणी केली.

---

ကာလေန ဓမ္မသာကစ္ဆာ နာမ ပဒေါသေ ဝါ ပစ္စူသေ ဝါ ဒွေ သုတ္တန္တိကာ ဘိက္ခူ အညမညံ သုတ္တန္တံ သာကစ္ဆန္တိ, ဝိနယဓရာ ဝိနယံ, အာဘိဓမ္မိကာ အဘိဓမ္မံ, ဇာတကဘာဏကာ ဇာတကံ, အဋ္ဌကထိကာ အဋ္ဌကထံ, လီနုဒ္ဓတဝိစိကိစ္ဆာပရေတစိတ္တဝိသောဓနတ္ထံ ဝါ တမှိ တမှိ ကာလေ သာကစ္ဆန္တိ, အယံ ကာလေန ဓမ္မသာကစ္ဆာ. သာ အာဂမဗျတ္တိအာဒီနံ ဂုဏာနံ ဟေတုတော မင်္ဂလန္တိ ဝုစ္စတီတိ.

'योग्य वेळी धर्मचर्चा' (कालेन धम्मसाकच्छा) म्हणजे रात्रीच्या वेळी किंवा पहाटेच्या वेळी दोन सुत्तंतिक भिक्खू आपापसात सूत्रांवर चर्चा करतात, विनयधर विनयावर, आभिधम्मिक अभिधम्मावर, जातकभाणक जातकावर, अट्ठकथाकार अट्ठकथेवर चर्चा करतात; किंवा आळस, चंचलता आणि संशय यांनी ग्रासलेल्या चित्ताच्या शुद्धीसाठी त्या त्या वेळी चर्चा करतात, याला 'योग्य वेळी धर्मचर्चा' म्हणतात. ती आगम-व्युत्पत्ती इत्यादी गुणांचे कारण असल्यामुळे 'मंगल' म्हटली जाते.

---

ဧဝံ ဣမိဿာ ဂါထာယ ခန္တိ, သောဝစဿတာ, သမဏဒဿနံ, ကာလေန ဓမ္မသာကစ္ဆာတိ စတ္တာရိ မင်္ဂလာနိ ဝုတ္တာနိ. မင်္ဂလတ္တဉ္စ နေသံ တတ္ထ တတ္ထ ဝိဘာဝိတမေဝါတိ.

अशा प्रकारे, या गाथेमध्ये खंती (सहनशीलता), सोवचस्सता (सुवचनता), श्रमणदर्शन आणि योग्य वेळी धर्मचर्चा अशी चार मंगले सांगितली आहेत. आणि त्यांचे मंगलत्व त्या त्या ठिकाणी स्पष्ट केलेच आहे.

---

နိဋ္ဌိတာ ခန္တီ စာတိ ဣမိဿာ ဂါထာယ အတ္ထဝဏ္ဏနာ.

'खंती च' या गाथेचे अर्थस्पष्टीकरण (अत्थवण्णना) समाप्त झाले.

---

တပေါစာတိဂါထာဝဏ္ဏနာ

'तपो च' गाथेचे स्पष्टीकरण.

---

၁၁. ဣဒါနိ [Pg.128] တပေါ စာတိ ဧတ္ထ ပါပကေ ဓမ္မေ တပတီတိ တပေါ. ဗြဟ္မံ စရိယံ, ဗြဟ္မာနံ ဝါ စရိယံ ဗြဟ္မစရိယံ, သေဋ္ဌစရိယန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အရိယသစ္စာနံ ဒဿနံ အရိယသစ္စာနဒဿနံ, အရိယသစ္စာနိ ဒဿနန္တိပိ ဧကေ, တံ န သုန္ဒရံ. နိက္ခန္တံ ဝါနတောတိ နိဗ္ဗာနံ, သစ္ဆိကရဏံ သစ္ဆိကိရိယာ, နိဗ္ဗာနဿ သစ္ဆိကိရိယာ နိဗ္ဗာနသစ္ဆိကိရိယာ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝါတိ အယံ ပဒဝဏ္ဏနာ.

११. आता 'तपो च' या पदाविषयी: जे पापधर्मांना (अकुशल धर्मांना) तप्त करते, ते 'तप' होय. 'ब्रह्म चर्य' किंवा 'ब्रह्मांचे (श्रेष्ठांचे) आचरण' म्हणजे 'ब्रह्मचर्य' होय, ज्याला श्रेष्ठ आचरण असे म्हटले आहे. आर्य सत्यांचे दर्शन म्हणजे 'अरियसच्चानदस्सन' (आर्यसत्यदर्शन) होय. काही आचार्य 'अरियसच्चानि दस्सनं' असा पाठ वाचतात, पण तो योग्य नाही. 'वान' (तृष्णा) पासून मुक्त होणे म्हणजे 'निब्बान' (निर्वाण) होय. प्रत्यक्ष अनुभवणे म्हणजे 'सच्छिकिरिया' (साक्षात्कार) होय. निर्वाणाचा साक्षात्कार म्हणजे 'निब्बानसच्छिकिरिया' होय. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच समजावा. हे पदांचे स्पष्टीकरण (पदवण्णना) आहे.

---

အတ္ထဝဏ္ဏနာ ပန ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာ – တပေါ နာမ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿာဒီနံ တပနတော ဣန္ဒြိယသံဝရော, ကောသဇ္ဇဿ ဝါ တပနတော ဝီရိယံ, တေဟိ သမန္နာဂတော ပုဂ္ဂလော အာတာပီတိ ဝုစ္စတိ. သွာယံ အဘိဇ္ဈာဒိပ္ပဟာနဈာနာဒိပ္ပဋိလာဘဟေတုတော မင်္ဂလန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

अर्थाचे स्पष्टीकरण (अत्थवण्णना) याप्रमाणे समजावे - 'तप' म्हणजे अभिज्झा (लोभ) आणि दोमनस्स (दौर्मनस्य) इत्यादी अकुशल धर्मांना तप्त (नष्ट) करत असल्यामुळे 'इंद्रियसंवर' होय; किंवा आळसाला तप्त करत असल्यामुळे 'वीर्य' (उत्साह) होय. या गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला 'आतापी' (उद्योगी) म्हटले जाते. हे तप अभिज्झा इत्यादींचा त्याग करून ध्यान इत्यादींच्या प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे 'मंगल' आहे असे समजावे.

---

ဗြဟ္မစရိယံ နာမ မေထုနဝိရတိသမဏဓမ္မသာသနမဂ္ဂါနမဓိဝစနံ. တထာ ဟိ ‘‘အဗြဟ္မစရိယံ ပဟာယ ဗြဟ္မစာရီ ဟောတီ’’တိ ဧဝမာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၁၉၄; မ. နိ. ၁.၂၉၂) မေထုနဝိရတိ ဗြဟ္မစရိယန္တိ ဝုစ္စတိ. ‘‘ဘဂဝတိ နော, အာဝုသော, ဗြဟ္မစရိယံ ဝုဿတီတိ? ဧဝမာဝုသော’’တိ ဧဝမာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၅၇) သမဏဓမ္မော. ‘‘န တာဝါဟံ, ပါပိမ, ပရိနိဗ္ဗာယိဿာမိ, ယာဝ မေ ဣဒံ ဗြဟ္မစရိယံ န ဣဒ္ဓဉ္စေဝ ဘဝိဿတိ ဖီတဉ္စ ဝိတ္ထာရိကံ ဗာဟုဇည’’န္တိ ဧဝမာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၁၆၈; သံ. နိ. ၅.၈၂၂; ဥဒါ. ၅၁) သာသနံ. ‘‘အယမေဝ ခေါ, ဘိက္ခု, အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ ဗြဟ္မစရိယံ. သေယျထိဒံ, သမ္မာဒိဋ္ဌီ’’တိ ဧဝမာဒီသု (သံ. နိ. ၅.၆) မဂ္ဂေါ. ဣဓ ပန အရိယသစ္စဒဿနေန ပရတော မဂ္ဂဿ သင်္ဂဟိတတ္တာ အဝသေသံ သဗ္ဗမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ. တဉ္စေတံ ဥပရူပရိ နာနပ္ပကာရဝိသေသာဓိဂမဟေတုတော မင်္ဂလန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ब्रह्मचर्य हे मैथुनविरती (मैथुनापासून दूर राहणे), श्रमणधर्म, बुद्धशासन आणि आर्य अष्टांगिक मार्ग यांचे नाव आहे. कारण की, 'अब्रह्मचर्य त्यागून मनुष्य ब्रह्मचारी होतो' इत्यादी उपदेशांमध्ये मैथुनविरतीला 'ब्रह्मचर्य' म्हटले जाते. 'हे आवुसो, भगवंतांच्या सन्निध ब्रह्मचर्य आचरले जाते का? होय, आवुसो' इत्यादी संवादांमध्ये श्रमणधर्माला 'ब्रह्मचर्य' म्हटले जाते. 'हे पापी मार! जोपर्यंत माझे हे ब्रह्मचर्य समृद्ध, संपन्न, विस्तृत आणि बहुजनमान्य होत नाही, तोपर्यंत मी परिनिर्वाण प्राप्त करणार नाही' इत्यादी वचनांमध्ये बुद्धशासनाला 'ब्रह्मचर्य' म्हटले जाते. 'भिक्खूंनो, हा आर्य अष्टांगिक मार्ग म्हणजेच ब्रह्मचर्य होय, जसे की सम्यक् दृष्टी...' इत्यादी सूत्रांमध्ये मार्गाला 'ब्रह्मचर्य' म्हटले जाते. परंतु येथे (या गाथेत) आर्यसत्यांच्या दर्शनाद्वारे शैक्ष (साधकासाठी) मार्गाचा अंतर्भाव होत असल्यामुळे उर्वरित सर्व प्रकारच्या ब्रह्मचर्याचा स्वीकार करणे योग्य ठरते. आणि ते ब्रह्मचर्य उत्तरोत्तर विविध प्रकारच्या विशेष गुणांच्या प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे 'मंगल' आहे असे जाणावे.

---

အရိယသစ္စာန ဒဿနံ နာမ ကုမာရပဉှေ ဝုတ္တာနံ စတုန္နံ အရိယသစ္စာနံ အဘိသမယဝသေန မဂ္ဂဒဿနံ, တံ သံသာရဒုက္ခဝီတိက္ကမဟေတုတော မင်္ဂလန္တိ ဝုစ္စတိ.

आर्यसत्यांचे दर्शन म्हणजे 'कुमारप्रश्ना'मध्ये सांगितलेल्या चार आर्यसत्यांचा अभिसमय (साक्षात्कार) करण्याच्या दृष्टीने होणारे मार्गदर्शन (मार्गज्ञान) होय. ते संसारदुःखातून पार पडण्याचे कारण असल्यामुळे त्याला 'मंगल' म्हटले जाते.

---

နိဗ္ဗာနသစ္ဆိကိရိယာ နာမ ဣဓ အရဟတ္တဖလံ နိဗ္ဗာနန္တိ အဓိပ္ပေတံ. တမ္ပိ ဟိ ပဉ္စဂတိဝါနနေန ဝါနသညိတာယ တဏှာယ နိက္ခန္တတ္တာ နိဗ္ဗာနန္တိ ဝုစ္စတိ. တဿ [Pg.129] ပတ္တိ ဝါ ပစ္စဝေက္ခဏာ ဝါ သစ္ဆိကိရိယာတိ ဝုစ္စတိ. ဣတရဿ ပန နိဗ္ဗာနဿ အရိယသစ္စာနံ ဒဿနေနေဝ သစ္ဆိကိရိယာ သိဒ္ဓါ, တေနေတံ ဣဓ နာဓိပ္ပေတံ. ဧဝမေသာ နိဗ္ဗာနသစ္ဆိကိရိယာ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသုခဝိဟာရာဒိဟေတုတော မင်္ဂလန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

निर्वाणसाक्षात्कार म्हणजे येथे अर्हतफलाला 'निर्वाण' म्हणून अभिप्रेत आहे. कारण ते (अर्हतफल) देखील पाच गतींमध्ये बांधून ठेवणाऱ्या 'वाण' नावाच्या तृष्णेपासून मुक्त झाल्यामुळे 'निर्वाण' म्हटले जाते. त्याची प्राप्ती किंवा त्याचे प्रत्यवेक्षण (पुनरावलोकन) करणे याला 'साक्षात्कार' (सच्छिकिरिया) म्हटले जाते. इतर (मुख्य) निर्वाणाचा साक्षात्कार तर आर्यसत्यांच्या दर्शनानेच सिद्ध होतो, म्हणून तो येथे अभिप्रेत नाही. अशा प्रकारे, हा निर्वाणसाक्षात्कार याच जन्मात सुखाने विहरण्याचे (दृष्टधार्मिक सुखविहार) कारण असल्यामुळे 'मंगल' आहे असे जाणावे.

---

ဧဝံ ဣမိဿာ ဂါထာယ တပေါ ဗြဟ္မစရိယံ, အရိယသစ္စာနံ ဒဿနံ, နိဗ္ဗာနသစ္ဆိကိရိယာတိ စတ္တာရိ မင်္ဂလာနိ ဝုတ္တာနိ. မင်္ဂလတ္တဉ္စ နေသံ တတ္ထ တတ္ထ ဝိဘာဝိတမေဝါတိ.

अशा प्रकारे या गाथेत तप, ब्रह्मचर्य, आर्यसत्यांचे दर्शन आणि निर्वाणसाक्षात्कार अशी चार मंगले सांगितली आहेत. आणि त्यांचे मंगलत्व त्या त्या ठिकाणी स्पष्ट केलेच आहे.

---

နိဋ္ဌိတာ တပေါ စာတိ ဣမိဿာ ဂါထာယ အတ္ထဝဏ္ဏနာ.

'तपो च' या गाथेची अर्थवर्णना समाप्त झाली.

---

ဖုဋ္ဌဿလောကဓမ္မေဟီတိဂါထာဝဏ္ဏနာ

'फुट्ठस्स लोकधम्मेहि' या गाथेची अर्थवर्णना.

---

၁၂. ဣဒါနိ ဖုဋ္ဌဿ လောကဓမ္မေဟီတိ ဧတ္ထ ဖုဋ္ဌဿာတိ ဖုသိတဿ ဆုပိတဿ သမ္ပတ္တဿ. လောကေ ဓမ္မာ လောကဓမ္မာ, ယာဝ လောကပ္ပဝတ္တိ, တာဝ အနိဝတ္တကာ ဓမ္မာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. စိတ္တန္တိ မနော မာနသံ. ယဿာတိ နဝဿ ဝါ မဇ္ဈိမဿ ဝါ ထေရဿ ဝါ. န ကမ္ပတီတိ န စလတိ န ဝေဓတိ. အသောကန္တိ နိဿောကံ အဗ္ဗူဠှသောကသလ္လံ. ဝိရဇန္တိ ဝိဂတရဇံ ဝိဒ္ဓံသိတရဇံ. ခေမန္တိ အဘယံ နိရုပဒ္ဒဝံ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝါတိ အယံ ပဒဝဏ္ဏနာ.

१२. आता 'फुट्ठस्स लोकधम्मेहि' या गाथेत—'फुट्ठस्स' म्हणजे स्पर्श झालेल्या, प्राप्त झालेल्या. लोकात उत्पन्न होणारे धर्म म्हणजे 'लोकधर्म'; जोपर्यंत जगाचे अस्तित्व आहे, तोपर्यंत न टाळता येणारे हे धर्म आहेत, असा याचा अर्थ आहे. 'चित्त' म्हणजे मन किंवा मानस. 'यस्स' म्हणजे ज्याचे (नवशिक्या भिक्खूचे, मध्यम भिक्खूचे किंवा स्थवीर भिक्खूचे). 'न कम्पति' म्हणजे डळमळीत होत नाही, कंप पावत नाही. 'असोकं' म्हणजे शोकरहित, ज्याच्यातील शोकरूपी शल्य उपटून टाकले आहे असे. 'विरजं' म्हणजे रागादी क्लेशांची धूळ नष्ट झालेली. 'खेमं' म्हणजे भयमुक्त, उपद्रवरहित. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच समजावा. ही पदवर्णना (शब्दांचा अर्थ) आहे.

---

အတ္ထဝဏ္ဏနာ ပန ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာ – ဖုဋ္ဌဿ လောကဓမ္မေဟိ စိတ္တံ ယဿ န ကမ္ပတိ နာမ ယဿ လာဘာလာဘာဒီဟိ အဋ္ဌဟိ လောကဓမ္မေဟိ ဖုဋ္ဌဿ အဇ္ဈောတ္ထဋဿ စိတ္တံ န ကမ္ပတိ န စလတိ န ဝေဓတိ, တဿ တံ စိတ္တံ ကေနစိ အကမ္ပနီယလောကုတ္တမဘာဝါဝဟနတော မင်္ဂလန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

अर्थवर्णना याप्रमाणे जाणावी—'लोकधर्मांनी स्पर्श केला असता ज्याचे चित्त कंप पावत नाही' म्हणजे लाभ-अलाभ इत्यादी आठ लोकधर्मांनी स्पर्श केला असता किंवा प्रभावित केले असता ज्या अर्हताचे चित्त कंप पावत नाही, डळमळीत होत नाही, विचलित होत नाही; त्याचे ते चित्त कशानेही कंपित न होणारे असल्यामुळे आणि लोकोत्तर अवस्था प्राप्त करून देणारे असल्यामुळे 'मंगल' आहे असे जाणावे.

---

ကဿ စ ဧတေဟိ ဖုဋ္ဌဿ စိတ္တံ န ကမ္ပတီတိ? အရဟတော ခီဏာသဝဿ, န အညဿ ကဿစိ. ဝုတ္တဉှေတံ –

आणि या लोकधर्मांनी स्पर्श केला असता कोणाचे चित्त कंप पावत नाही? अर्हत, क्षीणासवाचे (ज्याचे आसव नष्ट झाले आहेत अशाचे) चित्त कंप पावत नाही, इतर कोणाचेही नाही. कारण असे म्हटले आहे—

---

‘‘သေလော ယထာ ဧကဂ္ဃနော, ဝါတေန န သမီရတိ;

ဧဝံ ရူပါ ရသာ သဒ္ဒါ, ဂန္ဓာ ဖဿာ စ ကေဝလာ.

ज्याप्रमाणे एकसंध भक्कम पाषाण पर्वत वाऱ्याने हलत नाही, त्याचप्रमाणे सर्व प्रकारचे रूप, रस, शब्द, गंध आणि स्पर्श,

---

‘‘ဣဋ္ဌာ ဓမ္မာ အနိဋ္ဌာ စ, န ပဝေဓေန္တိ တာဒိနော;

ဌိတံ စိတ္တံ ဝိပ္ပမုတ္တံ, ဝယဉ္စဿာနုပဿတီ’’တိ. (မဟာဝ. ၂၄၄);

तसेच इष्ट आणि अनिष्ट गोष्टी, अशा तादी (समता बाळगणाऱ्या अर्हताच्या) चित्ताला विचलित करू शकत नाहीत. त्याचे चित्त स्थिर आणि विमुक्त असते, आणि तो (सर्व संस्कारांच्या) व्ययाचे (नाशवंततेचे) अनुदर्शन करत असतो.

---

အသောကံ [Pg.130] နာမ ခီဏာသဝဿေဝ စိတ္တံ. တဉှိ ယွာယံ ‘‘သောကော သောစနာ သောစိတတ္တံ အန္တောသောကော အန္တောပရိသောကော စေတသော ပရိနိဇ္ဈာယိတတ္တ’’န္တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၂၃၇) နယေန ဝုစ္စတိ သောကော, တဿ အဘာဝတော အသောကံ. ကေစိ နိဗ္ဗာနံ ဝဒန္တိ, တံ ပုရိမပဒေန နာနုသန္ဓိယတိ. ယထာ စ အသောကံ, ဧဝံ ဝိရဇံ ခေမန္တိပိ ခီဏာသဝဿေဝ စိတ္တံ. တဉှိ ရာဂဒေါသမောဟရဇာနံ ဝိဂတတ္တာ ဝိရဇံ, စတူဟိ စ ယောဂေဟိ ခေမတ္တာ ခေမံ, ယတော ဧတံ တေန တေနာကာရေန တမှိ တမှိ ပဝတ္တိက္ခဏေ ဂဟေတွာ နိဒ္ဒိဋ္ဌဝသေန တိဝိဓမ္ပိ အပ္ပဝတ္တက္ခန္ဓတာဒိလောကုတ္တမဘာဝါဝဟနတော အာဟုနေယျာဒိဘာဝါဝဟနတော စ မင်္ဂလန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

'अशोक' म्हणजे क्षीणासव अर्हताचेच चित्त होय. कारण त्याचे ते चित्त, 'शोक, शोकाकुलता, शोकावस्था, अंतःशोक, तीव्र अंतःशोक, मनाचे जळणे' इत्यादी प्रकारे ज्याला शोक म्हटले जाते, त्या शोकाचा अभाव असल्यामुळे 'अशोक' आहे. काही आचार्य निर्वाणाला 'अशोक' म्हणतात, परंतु त्याचा पूर्वपदाशी मेळ बसत नाही. आणि ज्याप्रमाणे 'अशोक' हे क्षीणासवाचेच चित्त असते, त्याचप्रमाणे 'विरज' आणि 'खेम' (क्षेम) देखील क्षीणासवाचेच चित्त असते. कारण ते चित्त राग, द्वेष आणि मोह रूपी धुळीपासून मुक्त असल्यामुळे 'विरज' (धुळीरहित) आहे, आणि चार योगांपासून मुक्त असल्यामुळे 'खेम' (सुरक्षित) आहे. ज्या कारणाने, त्या त्या प्रकारे, त्या त्या प्रवृत्तीच्या क्षणी ग्रहण करून निर्देश केल्यानुसार, हे 'अशोक', 'विरज' आणि 'खेम' हे तिन्ही शब्द, पुन्हा उत्पन्न न होणारे स्कंध इत्यादी लोकोत्तर अवस्था प्राप्त करून देणारे असल्यामुळे आणि आहुनेय (पूजेस पात्र) इत्यादी भाव प्राप्त करून देणारे असल्यामुळे 'मंगल' आहे असे जाणावे.

---

ဧဝံ ဣမိဿာ ဂါထာယ အဋ္ဌလောကဓမ္မေဟိ အကမ္ပိတစိတ္တံ, အသောကစိတ္တံ, ဝိရဇစိတ္တံ, ခေမစိတ္တန္တိ စတ္တာရိ မင်္ဂလာနိ ဝုတ္တာနိ. မင်္ဂလတ္တဉ္စ နေသံ တတ္ထ တတ္ထ ဝိဘာဝိတမေဝါတိ.

अशा प्रकारे या गाथेत आठ लोकधर्मांनी कंपित न होणारे चित्त, शोकरहित चित्त, क्लेशधुळीरहित चित्त आणि सुरक्षित (भयमुक्त) चित्त अशी चार मंगले सांगितली आहेत. आणि त्यांचे मंगलत्व त्या त्या ठिकाणी स्पष्ट केलेच आहे.

---

နိဋ္ဌိတာ ဖုဋ္ဌဿ လောကဓမ္မေဟီတိ ဣမိဿာ ဂါထာယ အတ္ထဝဏ္ဏနာ.

'फुट्ठस्स लोकधम्मेहि' या गाथेची अर्थवर्णना समाप्त झाली.

---

ဧတာဒိသာနီတိဂါထာဝဏ္ဏနာ

'एतादिसाने' या गाथेची अर्थवर्णना.

---

၁၃. ဧဝံ ဘဂဝါ အသေဝနာ စ ဗာလာနန္တိအာဒီဟိ ဒသဟိ ဂါထာဟိ အဋ္ဌတိံသ မဟာမင်္ဂလာနိ ကထေတွာ ဣဒါနိ ဧတာနေဝ အတ္တနာ ဝုတ္တမင်္ဂလာနိ ထုနန္တော ‘‘ဧတာဒိသာနိ ကတွာနာ’’တိ အဝသာနဂါထမဘာသိ.

१३. अशा प्रकारे भगवंतांनी 'असेवना च बालानां' इत्यादी दहा गाथांद्वारे अडतीस महामंगले सांगितल्यानंतर, आता स्वतः सांगितलेल्या या मंगलांची प्रशंसा करत 'एतादिसाने कत्वान' ही अंतिम गाथा म्हटली.

---

တဿာယမတ္ထဝဏ္ဏနာ – ဧတာဒိသာနီတိ ဧတာနိ ဤဒိသာနိ မယာ ဝုတ္တပ္ပကာရာနိ ဗာလာနံ အသေဝနာဒီနိ. ကတွာနာတိ ကတွာ. ကတွာန ကတွာ ကရိတွာတိ ဟိ အတ္ထတော အနညံ. သဗ္ဗတ္ထမပရာဇိတာတိ သဗ္ဗတ္ထ ခန္ဓကိလေသာဘိသင်္ခါရဒေဝပုတ္တမာရပ္ပဘေဒေသု စတူသု ပစ္စတ္ထိကေသု ဧကေနာပိ အပရာဇိတာ ဟုတွာ, သယမေဝ တေ စတ္တာရော မာရေ ပရာဇေတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. မကာရော စေတ္ထ ပဒသန္ဓိကရမတ္တောတိ ဝိညာတဗ္ဗော.

तिची अर्थवर्णना याप्रमाणे आहे—'एतादिसाने' म्हणजे माझ्याद्वारे सांगितलेल्या या प्रकारची, मूर्खांची संगत न करणे इत्यादी (मंगले). 'कत्वान' म्हणजे करून; कारण 'कत्वान', 'कत्वा' आणि 'करित्वा' या शब्दांचा अर्थ एकच आहे. 'सब्बत्थमप्पराजिता' म्हणजे सर्व ठिकाणी स्कंधमार, क्लेशमार, अभिसंस्कारमार आणि देवपुत्रमार या चार शत्रूंपैकी एकाकडूनही पराभूत न होता, स्वतःच त्या चारही मारांना पराभूत करून, असा याचा अर्थ आहे. आणि येथील 'म' हा वर्ण केवळ पदसंधी जोडण्यासाठी आला आहे, असे जाणावे.

---

သဗ္ဗတ္ထ သောတ္ထိံ ဂစ္ဆန္တီတိ ဧတာဒိသာနိ မင်္ဂလာနိ ကတွာ စတူဟိ မာရေဟိ အပရာဇိတာ ဟုတွာ သဗ္ဗတ္ထ ဣဓလောကပရလောကေသု ဌာနစင်္ကမနာဒီသု စ သောတ္ထိံ ဂစ္ဆန္တိ, ဗာလသေဝနာဒီဟိ ယေ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ အာသဝါ [Pg.131] ဝိဃာတပရိဠာဟာ, တေသံ အဘာဝါ သောတ္ထိံ ဂစ္ဆန္တိ, အနုပဒ္ဒုတာ အနုပသဋ္ဌာ ခေမိနော အပ္ပဋိဘယာ ဂစ္ဆန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အနုနာသိကော စေတ္ထ ဂါထာဗန္ဓသုခတ္ထံ ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

'सब्बत्थ सोत्थिं गच्छन्ति' म्हणजे अशी मंगले आचरून, चारही मारांकडून अपराजित राहून, सर्व ठिकाणी, या लोकात आणि परलोकात, तसेच उभे राहणे, चंक्रमण करणे इत्यादी सर्व अवस्थांमध्ये कल्याणाला (सुखाला) प्राप्त होतात. मूर्खांची संगत इत्यादींमुळे जे त्रास आणि परिदाह (जळजळ) उत्पन्न होऊ शकले असते, त्यांच्या अभावामुळे ते सुखाला प्राप्त होतात. ते उपद्रवरहित, निंदारहित, सुरक्षित आणि भयरहित होऊन मार्गक्रमण करतात, असा याचा अर्थ आहे. आणि येथील अनुनासिक गाथेच्या रचनेच्या सुलभतेसाठी वापरला आहे, असे जाणावे.

---

တံ တေသံ မင်္ဂလမုတ္တမန္တိ ဣမိနာ ဂါထာပဒေန ဘဂဝါ ဒေသနံ နိဋ္ဌာပေသိ. ကထံ? ဧဝံ, ဒေဝပုတ္တ, ယေ ဧတာဒိသာနိ ကရောန္တိ, တေ ယသ္မာ သဗ္ဗတ္ထ သောတ္ထိံ ဂစ္ဆန္တိ, တသ္မာ တံ ဗာလာနံ အသေဝနာဒိအဋ္ဌတိံသဝိဓမ္ပိ တေသံ ဧတာဒိသကာရကာနံ မင်္ဂလမုတ္တမံ သေဋ္ဌံ ပဝရန္တိ ဂဏှာဟီတိ.

‘तं तेसं मङ्गलमुत्तमं’ (ते त्यांचे उत्तम मंगल आहे) या गाथापदाने भगवंतांनी देशनेची समाप्ती केली. कशी? 'हे देवपुत्रा, जे लोक अशा प्रकारची (मंगले) करतात, ते सर्व ठिकाणी सुखरूप जातात; म्हणून मूर्खांची असंगतता (असेवना) इत्यादी ३८ प्रकारची ती मंगले अशा करणाऱ्यांसाठी उत्तम, श्रेष्ठ आणि प्रवर आहेत, असे तू ग्रहण कर (समजून घे).'

---

ဧဝဉ္စ ဘဂဝတာ နိဋ္ဌာပိတာယ ဒေသနာယ ပရိယောသာနေ ကောဋိသတသဟဿဒေဝတာယော အရဟတ္တံ ပါပုဏိံသု, သောတာပတ္တိသကဒါဂါမိအနာဂါမိဖလသမ္ပတ္တာနံ ဂဏနာ အသင်္ချေယျာ အဟောသိ. အထ ဘဂဝါ ဒုတိယဒိဝသေ အာနန္ဒတ္ထေရံ အာမန္တေသိ – ‘‘ဣမံ ပန, အာနန္ဒ, ရတ္တိံ အညတရာ ဒေဝတာ မံ ဥပသင်္ကမိတွာ မင်္ဂလပဉှံ ပုစ္ဆိ, အထဿာဟံ အဋ္ဌတိံသ မင်္ဂလာနိ အဘာသိံ, ဥဂ္ဂဏှာဟိ, အာနန္ဒ, ဣမံ မင်္ဂလပရိယာယံ, ဥဂ္ဂဟေတွာ ဘိက္ခူ ဝါစေဟီ’’တိ. ထေရော ဥဂ္ဂဟေတွာ ဘိက္ခူ ဝါစေသိ. တယိဒံ အာစရိယပရမ္ပရာယ အာဘတံ ယာဝဇ္ဇတနာ ပဝတ္တတိ, ‘‘ဧဝမိဒံ ဗြဟ္မစရိယံ ဣဒ္ဓဉ္စေဝ ဖီတဉ္စ ဝိတ္ထာရိကံ ဗာဟုဇညံ ပုထုဘူတံ ယာဝ ဒေဝမနုဿေဟိ သုပ္ပကာသိတ’’န္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

अशा प्रकारे भगवंतांनी देशना समाप्त केली असता, तिच्या शेवटी एक लाख कोटी देवतांनी अर्हत्त्व प्राप्त केले; आणि स्रोतापत्ती, सकदागामी व अनागामी फल प्राप्त करणाऱ्यांची गणना असंख्य होती. त्यानंतर भगवंतांनी दुसऱ्या दिवशी आयुष्मान आनंदांना आमंत्रित केले (आणि म्हणाले) – “आनंदा, काल रात्री एका देवतेने माझ्याकडे येऊन मंगलाविषयी प्रश्न विचारला. तेव्हा मी तिला अडतीस मंगले सांगितली. आनंदा, तू या मंगल उपदेशाचे ग्रहण कर आणि ग्रहण करून तो भिक्खूंना शिकव.” स्थविरांनी (आनंदांनी) तो ग्रहण करून भिक्खूंना शिकवला. आचार्य परंपरेने चालत आलेला हा मंगलसुत्त आजतागायत प्रवर्तित आहे. “अशा प्रकारे हे ब्रह्मचर्य (शासन) समृद्ध, संपन्न, विस्तृत, बहुजनमान्य, विशाल आणि देव-मनुष्यांमध्ये उत्तम प्रकारे प्रकाशित झाले आहे,” असे समजावे.

---

ဣဒါနိ ဧတေသွေဝ မင်္ဂလေသု ဉာဏပရိစယပါဋဝတ္ထံ အယမာဒိတော ပဘုတိ ယောဇနာ – ဧဝမိမေ ဣဓလောကပရလောကလောကုတ္တရသုခကာမာ သတ္တာ ဗာလဇနသေဝနံ ပဟာယ, ပဏ္ဍိတေ နိဿာယ, ပူဇနေယျေ ပူဇေတွာ, ပတိရူပဒေသဝါသေန ပုဗ္ဗေ စ ကတပုညတာယ ကုသလပ္ပဝတ္တိယံ စောဒိယမာနာ အတ္တာနံ သမ္မာ ပဏိဓာယ, ဗာဟုသစ္စသိပ္ပဝိနယေဟိ အလင်္ကတတ္တဘာဝါ, ဝိနယာနုရူပံ သုဘာသိတံ ဘာသမာနာ, ယာဝ ဂိဟိဘာဝံ န ဝိဇဟန္တိ, တာဝ မာတာပိတူပဋ္ဌာနေန ပေါရာဏံ ဣဏမူလံ ဝိသောဓယမာနာ, ပုတ္တဒါရသင်္ဂဟေန နဝံ ဣဏမူလံ ပယောဇယမာနာ, အနာကုလကမ္မန္တတာယ ဓနဓညာဒိသမိဒ္ဓိံ ပါပုဏန္တာ, ဒါနေန ဘောဂသာရံ ဓမ္မစရိယာယ ဇီဝိတသာရဉ္စ ဂဟေတွာ, ဉာတိသင်္ဂဟေန သကဇနဟိတံ အနဝဇ္ဇကမ္မန္တတာယ ပရဇနဟိတဉ္စ ကရောန္တာ, ပါပဝိရတိယာ ပရူပဃာတံ မဇ္ဇပါနသံယမေန အတ္တူပဃာတဉ္စ ဝိဝဇ္ဇေတွာ, ဓမ္မေသု အပ္ပမာဒေန ကုသလပက္ခံ ဝဍ္ဎေတွာ, ဝဍ္ဎိတကုသလတာယ ဂိဟိဗျဉ္ဇနံ ဩဟာယ ပဗ္ဗဇိတဘာဝေ ဌိတာပိ ဗုဒ္ဓဗုဒ္ဓသာဝကူပဇ္ဈာယာစရိယာဒီသု ဂါရဝေန နိဝါတေန စ ဝတ္တသမ္ပဒံ အာရာဓေတွာ, သန္တုဋ္ဌိယာ [Pg.132] ပစ္စယဂေဓံ ပဟာယ, ကတညုတာယ သပ္ပုရိသဘူမိယံ ဌတွာ, ဓမ္မဿဝနေန စိတ္တလီနတံ ပဟာယ, ခန္တိယာ သဗ္ဗပရိဿယေ အဘိဘဝိတွာ, သောဝစဿတာယ သနာထံ အတ္တာနံ ကတွာ, သမဏဒဿနေန ပဋိပတ္တိပယောဂံ ပဿန္တာ, ဓမ္မသာကစ္ဆာယ ကင်္ခါဋ္ဌာနိယေသု ဓမ္မေသု ကင်္ခံ ဝိနောဒေတွာ, ဣန္ဒြိယသံဝရတပေန သီလဝိသုဒ္ဓိံ သမဏဓမ္မဗြဟ္မစရိယေန စိတ္တဝိသုဒ္ဓိံ တတော ပရာ စ စတဿော ဝိသုဒ္ဓိယော သမ္ပာဒေန္တာ, ဣမာယ ပဋိပဒါယ အရိယသစ္စဒဿနပရိယာယံ ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိံ ပတွာ အရဟတ္တဖလသင်္ချံ နိဗ္ဗာနံ သစ္ဆိကရောန္တိ, ယံ သစ္ဆိကရိတွာ သိနေရုပဗ္ဗတော ဝိယ ဝါတဝုဋ္ဌီဟိ အဋ္ဌဟိ လောကဓမ္မေဟိ အဝိကမ္ပမာနစိတ္တာ အသောကာ ဝိရဇာ ခေမိနော ဟောန္တိ. ယေ စ ခေမိနော ဟောန္တိ, တေ သဗ္ဗတ္ထ ဧကေနပိ အပရာဇိတာ ဟောန္တိ, သဗ္ဗတ္ထ သောတ္ထိံ ဂစ္ဆန္တိ. တေနာဟ ဘဂဝါ –

आता या मंगलांमध्ये ज्ञानाचा सराव व नैपुण्य मिळवण्यासाठी सुरुवातीपासूनचा संबंध (योजना) असा आहे – अशा प्रकारे, या लोकात, परलोकात आणि लोकोत्तर सुखाची इच्छा करणारे हे प्राणी मूर्ख लोकांची संगत सोडून, पंडितांचा आश्रय घेऊन, पूजनीयांची पूजा करून, योग्य देशात वास्तव्य केल्याने आणि पूर्वपुण्यामुळे कुशल प्रवृत्तीत प्रेरित होऊन स्वतःला योग्य मार्गावर प्रस्थापित करतात. बहुश्रुतता, शिल्प आणि विनय यांनी स्वतःला सुशोभित करून, विनयानुरूप सुभाषित बोलत, जोपर्यंत ते गृहस्थभाव सोडत नाहीत, तोपर्यंत मातापित्यांची सेवा करून जुने ऋण फेडतात, आणि पुत्रांचे व पत्नीचे संगोपन करून नवीन ऋण (कर्तव्य) जोडतात. व्याकुळता नसलेल्या (अनाकुल) कर्माने धनधान्य इत्यादी समृद्धी प्राप्त करत, दानाने भोगाचे सार आणि धम्मचरणाने जीवनाचे सार ग्रहण करून, नातेवाईकांचे कल्याण करून स्वतःच्या लोकांचे हित आणि निष्पाप कर्माने इतरांचे हित साधतात. पापापासून विरत राहून पर-पीडा वर्ज्य करतात, आणि मद्यपानाच्या संयमाने आत्म-पीडा वर्ज्य करतात. धम्मामध्ये अप्रमाद ठेवून कुशल पक्षाची वृद्धी करतात. वृद्धिंगत झालेल्या कुशलतेमुळे गृहस्थाचे रूप सोडून प्रव्रजित अवस्थेत स्थित झाल्यावरही बुद्ध, बुद्धश्रावक, उपाध्याय, आचार्य इत्यादींबद्दल आदर आणि नम्रतेने युक्त होऊन आचारसंपन्नता प्राप्त करतात. संतोषाने प्रत्ययांची (साधनांची) आसक्ती सोडून, कृतज्ञतेने सत्पुरुषांच्या भूमीवर स्थित राहून, धम्मश्रवणाने चित्ताचा आळस सोडून, क्षमेने सर्व संकटांवर मात करून, सुवचतेने (ऐकण्याच्या वृत्तीने) स्वतःला सनाथ करून, श्रमणांच्या दर्शनाने प्रतिपत्तीचा (साधनेचा) प्रयोग पाहत, धम्मचर्चेने संशयास्पद बाबींमधील संशय दूर करून, इंद्रियसंयम रूपी तपाने शीलविशुद्धी, श्रमणधम्म व ब्रह्मचर्याने चित्तविशुद्धी आणि त्यानंतरच्या इतर चार विशुद्धी प्राप्त करत, या प्रतिपदेने (मार्गाने) या अरीयसत्य दर्शनाच्या रूपाने ज्ञानदर्शनविशुद्धी प्राप्त करून अर्हत्त्वफल संज्ञक निर्वाणाचा साक्षातकार करतात. ज्याचा साक्षातकार केल्यावर, महामेरू पर्वत जसा वादळ-वाऱ्याने कंपित होत नाही, तसे आठ लोकधम्मांनी त्यांचे चित्त कंपित होत नाही; ते शोकरहित, विरज (रागरहित) आणि क्षेमयुक्त (सुरक्षित) होतात. आणि जे क्षेमयुक्त होतात, ते सर्व ठिकाणी एकाही शत्रूकडून पराभूत होत नाहीत, सर्व ठिकाणी सुखरूप जातात. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे –

---

‘‘ဧတာဒိသာနိ ကတွာန, သဗ္ဗတ္ထမပရာဇိတာ;

သဗ္ဗတ္ထ သောတ္ထိံ ဂစ္ဆန္တိ, တံ တေသံ မင်္ဂလမုတ္တမ’’န္တိ.

“अशी मंगले करून, सर्व ठिकाणी अपराजित राहून, ते सर्व ठिकाणी सुखरूप जातात; हे त्यांचे उत्तम मंगल आहे.”

---

ပရမတ္ထဇောတိကာယ ခုဒ္ဒကပါဌ-အဋ္ဌကထာယ

परमत्थजोतिका नावाच्या खुद्दकपाठ-अट्ठकथेतील

---

မင်္ဂလသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

मंगलसुत्ताची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

---

၆. ရတနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. रतनसुत्त वर्णना

---

နိက္ခေပပ္ပယောဇနံ

मांडणीचे प्रयोजन (निक्खेप-प्रयोजन)

---

ဣဒါနိ ယာနီဓ ဘူတာနီတိဧဝမာဒိနာ မင်္ဂလသုတ္တာနန္တရံ နိက္ခိတ္တဿ ရတနသုတ္တဿ အတ္ထဝဏ္ဏနာက္ကမော အနုပ္ပတ္တော. တဿ ဣဓ နိက္ခေပပ္ပယောဇနံ ဝတွာ တတော ပရံ သုပရိသုဒ္ဓေန တိတ္ထေန နဒိတဠာကာဒီသု သလိလဇ္ဈောဂါဟဏမိဝ သုပရိသုဒ္ဓေန နိဒါနေန ဣမဿ သုတ္တဿ အတ္ထဇ္ဈောဂါဟဏံ ဒဿေတုံ –

आता, ‘यानीध भूतानि’ इत्यादी शब्दांनी सुरू होणाऱ्या आणि मंगलसुत्तानंतर ठेवलेल्या रतनसुत्ताच्या अर्थवर्णनाचा क्रम प्राप्त झाला आहे. त्याचे येथे मांडणीचे प्रयोजन सांगून, त्यानंतर अत्यंत स्वच्छ घाटावरून नदी, तलाव इत्यादींमध्ये उतरून पाणी घेण्याप्रमाणे, अत्यंत शुद्ध अशा निदानाने (प्रस्तावनेने) या सुत्ताच्या अर्थाचे अवगाहन (प्रवेश) दाखवण्यासाठी –

---

‘‘ယေန ဝုတ္တံ ယဒါ ယတ္ထ, ယသ္မာ စေတံ ဣမံ နယံ;

ပကာသေတွာန ဧတဿ, ကရိဿာမတ္ထဝဏ္ဏနံ’’.

“ज्यांनी (ज्या भगवंतांनी), जेव्हा, ज्या ठिकाणी आणि ज्या कारणासाठी हे (सुत्त) सांगितले, ती पद्धत स्पष्ट करून आम्ही या (रतनसुत्ताची) अर्थवर्णना करू.”

---

တတ္ထ [Pg.133] ယသ္မာ မင်္ဂလသုတ္တေန အတ္တရက္ခာ အကလျာဏကရဏကလျာဏာကရဏပစ္စယာနဉ္စ အာသဝါနံ ပဋိဃာတော ဒဿိတော, ဣမဉ္စ သုတ္တံ ပရာရက္ခံ အမနုဿာဒိပစ္စယာနဉ္စ အာသဝါနံ ပဋိဃာတံ သာဓေတိ, တသ္မာ တဒနန္တရံ နိက္ခိတ္တံ သိယာတိ.

त्यामध्ये, कारण मंगलसुत्ताद्वारे स्वतःचे रक्षण आणि अकल्याणकारी व कल्याणकारी कारणांमुळे होणाऱ्या आसवांचा नाश दाखवला आहे; आणि हे (रतन) सुत्त इतरांचे रक्षण साधते तसेच अमनुष्य (भूत-प्रेत) इत्यादी कारणांमुळे होणाऱ्या आसवांचा नाश साधते, म्हणून यानंतर (रतनसुत्त) ठेवले असावे.

---

ဣဒံ တာဝဿ ဣဓ နိက္ခေပပ္ပယောဇနံ.

हे तर याचे येथे मांडणीचे प्रयोजन आहे.

---

ဝေသာလိဝတ္ထု

वैशालीची कथा (वेसालीवत्थु)

---

ဣဒါနိ ‘‘ယေန ဝုတ္တံ ယဒါ ယတ္ထ, ယသ္မာ စေတ’’န္တိ ဧတ္ထာဟ ‘‘ကေန ပနေတံ သုတ္တံ ဝုတ္တံ, ကဒါ ကတ္ထ, ကသ္မာ စ ဝုတ္တ’’န္တိ. ဝုစ္စတေ – ဣဒဉှိ ဘဂဝတာ ဧဝ ဝုတ္တံ, န သာဝကာဒီဟိ. တဉ္စ ယဒါ ဒုဗ္ဘိက္ခာဒီဟိ ဥပဒ္ဒဝေဟိ ဥပဒ္ဒုတာယ ဝေသာလိယာ လိစ္ဆဝီဟိ ရာဇဂဟတော ယာစိတွာ ဘဂဝါ ဝေသာလိံ အာနီတော, တဒါ ဝေသာလိယံ တေသံ ဥပဒ္ဒဝါနံ ပဋိဃာတတ္ထာယ ဝုတ္တန္တိ. အယံ တေသံ ပဉှာနံ သင်္ခေပဝိဿဇ္ဇနာ. ဝိတ္ထာရတော ပန ဝေသာလိဝတ္ထုတော ပဘုတိ ပေါရာဏေဟိ ဝဏ္ဏီယတိ.

आता, “कोणी सांगितले, कधी, कोठे आणि का सांगितले” यावर विचारले जाते – “हे सुत्त कोणी सांगितले, कधी, कोठे आणि का सांगितले?” उत्तर दिले जाते – हे सुत्त भगवंतांनीच सांगितले आहे, श्रावकांनी (शिष्यांनी) नाही. आणि जेव्हा दुष्काळ इत्यादी उपद्रवांनी ग्रस्त झालेल्या वैशालीतील लिच्छवींनी राजगृहाहून भगवंतांना प्रार्थना करून वैशालीत आणले, तेव्हा वैशालीमध्ये त्या उपद्रवांचे निवारण करण्यासाठी हे सांगितले गेले. हे त्या प्रश्नांचे संक्षिप्त उत्तर आहे. विस्ताराने मात्र, वैशालीच्या कथेपासून प्राचीन आचार्यांनी याचे वर्णन केले आहे.

---

တတြာယံ ဝဏ္ဏနာ – ဗာရာဏသိရညော ကိရ အဂ္ဂမဟေသိယာ ကုစ္ဆိမှိ ဂဗ္ဘော သဏ္ဌာသိ, သာ တံ ဉတွာ ရညော နိဝေဒေသိ, ရာဇာ ဂဗ္ဘပရိဟာရံ အဒါသိ. သာ သမ္မာ ပရိဟရိယမာနဂဗ္ဘာ ဂဗ္ဘပရိပါကကာလေ ဝိဇာယနဃရံ ပါဝိသိ. ပုညဝတီနံ ပစ္စူသသမယေ ဂဗ္ဘဝုဋ္ဌာနံ ဟောတိ. သာ စ တာသံ အညတရာ, တေန ပစ္စူသသမယေ အလတ္တကပဋလဗန္ဓုဇီဝကပုပ္ဖသဒိသံ မံသပေသိံ ဝိဇာယိ. တတော ‘‘အညာ ဒေဝိယော သုဝဏ္ဏဗိမ္ဗသဒိသေ ပုတ္တေ ဝိဇာယန္တိ, အဂ္ဂမဟေသီ မံသပေသိန္တိ ရညော ပုရတော မမ အဝဏ္ဏော ဥပ္ပဇ္ဇေယျာ’’တိ စိန္တေတွာ တေန အဝဏ္ဏဘယေန တံ မံသပေသိံ ဧကသ္မိံ ဘာဇနေ ပက္ခိပိတွာ အညတရေန ပဋိကုဇ္ဇိတွာ ရာဇမုဒ္ဒိကာယ လဉ္ဆိတွာ ဂင်္ဂါယ သောတေ ပက္ခိပါပေသိ. မနုဿေဟိ ဆဍ္ဍိတမတ္တေ ဒေဝတာ အာရက္ခံ သံဝိဒဟိံသု. သုဝဏ္ဏပဋ္ဋကဉ္စေတ္ထ ဇာတိဟိင်္ဂုလကေန ‘‘ဗာရာဏသိရညော အဂ္ဂမဟေသိယာ ပဇာ’’တိ လိခိတွာ ဗန္ဓိံသု. တတော တံ ဘာဇနံ ဦမိဘယာဒီဟိ အနုပဒ္ဒုတံ ဂင်္ဂါသောတေန ပါယာသိ.

त्यासंबंधी हे स्पष्टीकरण आहे – असे म्हणतात की, वाराणसीच्या राजाच्या पट्टराणीच्या उदरात गर्भ राहिला. तिने ते जाणून राजाला कळवले आणि राजाने गर्भाच्या संरक्षणाची व्यवस्था केली. तिने गर्भाचे चांगल्या प्रकारे संगोपन केले आणि गर्भ परिपक्व होण्याच्या वेळी ती प्रसूतिगृहात प्रविष्ट झाली. पुण्यवान स्त्रियांची प्रसूती पहाटेच्या वेळी होते. ती देखील त्यांच्यापैकीच एक होती, त्यामुळे पहाटेच्या वेळी तिने लाक्षारसाने माखलेल्या कापडासारख्या किंवा दुपारीच्या (बंधुजीवक) फुलासारख्या लाल रंगाच्या मांसपिंडाला जन्म दिला. त्यानंतर, 'इतर राण्या सोन्याच्या मूर्तीसारख्या पुत्रांना जन्म देतात, आणि पट्टराणीने मांसपिंडाला जन्म दिला, असे राजासमोर आल्यास माझी अपकीर्ती होईल,' असा विचार करून, त्या अपकीर्तीच्या भयाने तिने तो मांसपिंड एका पात्रात ठेवला, दुसऱ्या पात्राने ते झाकले, राजमुद्रेने ते सीलबंद केले आणि गंगेच्या प्रवाहात फेकून दिले. माणसांनी ते फेकून देताच देवतांनी त्याचे रक्षण केले. त्यांनी तिथे एका सुवर्णपत्रावर शुद्ध हिंगुळाने 'वाराणसीच्या राजाच्या पट्टराणीचे अपत्य' असे लिहून ते पात्राला बांधले. त्यानंतर ते पात्र लाटा इत्यादींच्या भयापासून सुरक्षित राहून गंगेच्या प्रवाहाबरोबर वाहू लागले।

---

တေန စ သမယေန အညတရော တာပသော ဂေါပါလကုလံ နိဿာယ ဂင်္ဂါတီရေ ဝိဟရတိ. သော ပါတောဝ ဂင်္ဂံ ဩတရန္တော ဘာဇနံ အာဂစ္ဆန္တံ ဒိသွာ [Pg.134] ပံသုကူလသညာယ အဂ္ဂဟေသိ. တတော တတ္ထ တံ အက္ခရပဋ္ဋကံ ရာဇမုဒ္ဒိကာလဉ္ဆနဉ္စ ဒိသွာ မုဉ္စိတွာ တံ မံသပေသိံ အဒ္ဒသ, ဒိသွာနဿ ဧတဒဟောသိ ‘‘သိယာ ဂဗ္ဘော, တထာ ဟိဿ ဒုဂ္ဂန္ဓပူတိဘာဝေါ နတ္ထီ’’တိ. တံ အဿမံ နေတွာ သုဒ္ဓေ ဩကာသေ ဌပေသိ. အထ အဍ္ဎမာသစ္စယေန ဒွေ မံသပေသိယော အဟေသုံ. တာပသော ဒိသွာ သာဓုတရံ ဌပေသိ, တတော ပုန အဍ္ဎမာသစ္စယေန ဧကမေကိဿာ ပေသိယာ ဟတ္ထပါဒသီသာနမတ္ထာယ ပဉ္စ ပဉ္စ ပိဠကာ ဥဋ္ဌဟိံသု. တာပသော ဒိသွာ ပုန သာဓုတရံ ဌပေသိ. အထ အဍ္ဎမာသစ္စယေန ဧကာ မံသပေသိ သုဝဏ္ဏဗိမ္ဗသဒိသော ဒါရကော, ဧကာ ဒါရိကာ အဟောသိ. တေသု တာပသဿ ပုတ္တသိနေဟော ဥပ္ပဇ္ဇိ. အင်္ဂုဋ္ဌကတော စဿ ခီရံ နိဗ္ဗတ္တိ. တတော ပဘုတိ စ ခီရဘတ္တံ လဘတိ, သော ဘတ္တံ ဘုဉ္ဇိတွာ ခီရံ ဒါရကာနံ မုခေ အာသိဉ္စတိ. တေသံ ယံ ယံ ဥဒရံ ပဝိဋ္ဌံ, တံ သဗ္ဗံ မဏိဘာဇနဂတံ ဝိယ ဒိဿတိ. ဧဝံ လိစ္ဆဝီ အဟေသုံ. အပရေ ပနာဟု ‘‘သိဗ္ဗေတွာ ဌပိတာ ဝိယ နေသံ အညမညံ လီနာ ဆဝိ အဟောသီ’’တိ. ဧဝံ တေ နိစ္ဆဝိတာယ ဝါ လီနစ္ဆဝိတာယ ဝါ လိစ္ဆဝီတိ ပညာယိံသု.

त्या वेळी एक तपस्वी गोपाळांच्या वस्तीचा आश्रय घेऊन गंगेच्या काठावर राहत होता. तो सकाळीच गंगेत उतरत असताना, त्याने एक पात्र वाहून येत असलेले पाहिले आणि पांसुकूल (टाकून दिलेली वस्तू) समजून ते घेतले. त्यानंतर त्यावर ते अक्षरे लिहिलेले सुवर्णपत्र आणि राजमुद्रेचे सील पाहून, त्याने ते उघडले आणि तो मांसपिंड पाहिला. ते पाहून त्याच्या मनात असा विचार आला – 'हा गर्भ असावा, कारण याला कोणताही दुर्गंध किंवा कुजल्याचा वास नाही.' त्याने ते आपल्या आश्रमात नेऊन एका स्वच्छ ठिकाणी ठेवले. त्यानंतर पंधरवड्यानंतर त्याचे दोन मांसपिंड झाले. तपस्व्याने ते पाहून अधिक चांगल्या प्रकारे ठेवले. त्यानंतर पुन्हा पंधरवड्यानंतर प्रत्येक मांसपिंडात हात, पाय आणि डोके यांच्यासाठी पाच-पाच अंकुरवजा उंचवटे निर्माण झाले. तपस्व्याने ते पाहून पुन्हा अधिक चांगल्या प्रकारे ठेवले. त्यानंतर पंधरवड्यानंतर एका मांसपिंडापासून सोन्याच्या मूर्तीसारखा मुलगा आणि दुसऱ्यापासून एक मुलगी झाली. त्यांच्याविषयी तपस्व्याच्या मनात पुत्रासारखे प्रेम निर्माण झाले आणि त्याच्या अंगठ्यातून दूध पाझरू लागले. तेव्हापासून तो स्वतः दुग्धयुक्त अन्न खात असे आणि ते दूध त्या बालकांच्या तोंडात घालत असे. त्यांच्या पोटात जे काही अन्न जात असे, ते सर्व एखाद्या मण्याच्या पात्रात ठेवल्याप्रमाणे बाहेरून दिसत असे. अशा प्रकारे ते 'लिच्छवी' झाले. परंतु इतर आचार्य म्हणतात की, 'त्यांची त्वचा एकमेकांना शिवून ठेवल्यासारखी जोडलेली होती.' अशा प्रकारे, त्वचा नसण्यामुळे किंवा त्वचा जोडलेली असल्यामुळे त्यांना 'लिच्छवी' म्हणून ओळखले जाऊ लागले।

---

တာပသော ဒါရကေ ပေါသေန္တော ဥဿူရေ ဂါမံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသတိ, အတိဒိဝါ ပဋိက္ကမတိ. တဿ တံ ဗျာပါရံ ဉတွာ ဂေါပါလကာ အာဟံသု, ‘‘ဘန္တေ, ပဗ္ဗဇိတာနံ ဒါရကပေါသနံ ပလိဗောဓော, အမှာကံ ဒါရကေ ဒေထ, မယံ ပေါသေဿာမ, တုမှေ အတ္တနော ကမ္မံ ကရောထာ’’တိ. တာပသော ‘‘သာဓူ’’တိ ပဋိဿုဏိ. ဂေါပါလကာ ဒုတိယဒိဝသေ မဂ္ဂံ သမံ ကတွာ ပုပ္ဖေဟိ ဩကိရိတွာ ဓဇပဋာကံ ဥဿာပေတွာ တူရိယေဟိ ဝဇ္ဇမာနေဟိ အဿမံ အာဂတာ. တာပသော ‘‘မဟာပုညာ ဒါရကာ, အပ္ပမာဒေန ဝဍ္ဎေထ, ဝဍ္ဎေတွာ စ အညမညံ အာဝါဟဝိဝါဟံ ကရောထ, ပဉ္စဂေါရသေန ရာဇာနံ တောသေတွာ ဘူမိဘာဂံ ဂဟေတွာ နဂရံ မာပေထ, တတ္ထ ကုမာရံ အဘိသိဉ္စထာ’’တိ ဝတွာ ဒါရကေ အဒါသိ. တေ ‘‘သာဓူ’’တိ ပဋိဿုဏိတွာ ဒါရကေ နေတွာ ပေါသေသုံ.

तपस्वी त्या बालकांचे संगोपन करत असताना, उशिरा गावात भिक्षेसाठी जात असे आणि खूप उशिरा परत येत असे. त्यांची ही धावपळ पाहून गोपाळ म्हणाले, "भंते! प्रव्रजितांना बालकांचे संगोपन करणे हा एक अडथळा आहे. ही बालके आम्हाला द्या, आम्ही त्यांचे संगोपन करू. आपण आपले कार्य करावे." तपस्व्याने "ठीक आहे" असे म्हणून संमती दिली. दुसऱ्या दिवशी गोपाळांनी रस्ता समतल केला, त्यावर फुले विखुरली, ध्वज आणि पताका उभारल्या आणि वाद्ये वाजवत ते आश्रमात आले. तपस्वी म्हणाला, "ही बालके महापुण्यवान आहेत. अप्रमादाने त्यांचे संगोपन करा. ती मोठी झाल्यावर त्यांचा आपापसात विवाह करा. पंचगोरसाने राजाला संतुष्ट करून भूभाग मिळवा आणि तिथे नगर वसवून त्या राजकुमाराचा राज्याभिषेक करा." असे सांगून त्यांनी ती बालके त्यांच्या स्वाधीन केली. त्यांनी "ठीक आहे" असे म्हणून संमती दिली आणि बालकांना नेऊन त्यांचे संगोपन केले।

---

ဒါရကာ ဝုဍ္ဎိမနွာယ ကီဠန္တာ ဝိဝါဒဋ္ဌာနေသု အညေ ဂေါပါလဒါရကေ ဟတ္ထေနပိ ပါဒေနပိ ပဟရန္တိ, တေ ရောဒန္တိ. ‘‘ကိဿ ရောဒထာ’’တိ စ မာတာပိတူဟိ ဝုတ္တာ ‘‘ဣမေ နိမ္မာတာပိတိကာ တာပသပေါသိတာ အမှေ အတီဝ ပဟရန္တီ’’တိ ဝဒန္တိ. တတော တေသံ မာတာပိတရော ‘‘ဣမေ ဒါရကာ အညေ ဒါရကေ ဝိဟေဌေန္တိ ဒုက္ခာပေန္တိ, န ဣမေ သင်္ဂဟေတဗ္ဗာ, ဝဇ္ဇိတဗ္ဗာ ဣမေ’’တိ အာဟံသု. တတော ပဘုတိ ကိရ သော ပဒေသော ‘‘ဝဇ္ဇီ’’တိ [Pg.135] ဝုစ္စတိ, တိယောဇနသတံ ပရိမာဏေန. အထ တံ ပဒေသံ ဂေါပါလကာ ရာဇာနံ တောသေတွာ အဂ္ဂဟေသုံ. တတ္ထေဝ နဂရံ မာပေတွာ သောဠသဝဿုဒ္ဒေသိကံ ကုမာရံ အဘိသိဉ္စိတွာ ရာဇာနံ အကံသု. တာယ စဿ ဒါရိကာယ သဒ္ဓိံ ဝါရေယျံ ကတွာ ကတိကံ အကံသု ‘‘န ဗာဟိရတော ဒါရိကာ အာနေတဗ္ဗာ, ဣတော ဒါရိကာ န ကဿစိ ဒါတဗ္ဗာ’’တိ. တေသံ ပဌမသံဝါသေန ဒွေ ဒါရကာ ဇာတာ ဓီတာ စ ပုတ္တော စ, ဧဝံ သောဠသက္ခတ္တုံ ဒွေ ဒွေ ဇာတာ. တတော တေသံ ဒါရကာနံ ယထာက္ကမံ ဝဍ္ဎန္တာနံ အာရာမုယျာနနိဝါသဋ္ဌာနပရိဝါရသမ္ပတ္တိံ ဂဟေတုံ အပ္ပဟောန္တံ တံ နဂရံ တိက္ခတ္တုံ ဂါဝုတန္တရေန ဂါဝုတန္တရေန ပါကာရေန ပရိက္ခိပိံသု, တဿ ပုနပ္ပုနံ ဝိသာလီကတတ္တာ ဝေသာလီတွေဝ နာမံ ဇာတံ. ဣဒံ ဝေသာလိဝတ္ထု.

ती बालके मोठी झाल्यावर खेळताना, भांडणाच्या वेळी इतर गोपाळ बालकांना हाताने व पायाने मारत असत, त्यामुळे ती बालके रडत असत. "का रडत आहात?" असे त्यांच्या मातापित्यांनी विचारले असता, ती म्हणाली, "हे आई-वडील नसलेले, तपस्व्याने सांभाळलेले मुलगे आम्हाला खूप मारतात." त्यानंतर त्यांच्या मातापित्यांनी म्हटले, "ही मुले इतर मुलांना त्रास देतात, त्यांना दुःख देतात. यांचा स्वीकार करता कामा नये, यांना वर्ज्य केले पाहिजे." तेव्हापासून तो प्रदेश 'वज्जी' म्हणून ओळखला जाऊ लागला, ज्याचा विस्तार तीनशे योजने होता. त्यानंतर गोपाळांनी राजाला संतुष्ट करून तो प्रदेश आपल्या ताब्यात घेतला. तिथेच त्यांनी एक नगर वसवले आणि सोळा वर्षांच्या राजकुमाराचा राज्याभिषेक करून त्याला राजा बनवले. आणि त्या राजकुमारीशी त्याचा विवाह करून त्यांनी असा करार केला की, "बाहेरून कोणतीही मुलगी आणली जाणार नाही आणि येथील कोणतीही मुलगी बाहेर कोणालाही दिली जाणार नाही." त्यांच्या पहिल्या समागमातून दोन बालके जन्माला आली – एक मुलगी आणि एक मुलगा. अशा प्रकारे सोळा वेळा दोन-दोन बालके जन्माला आली. त्यानंतर ती मुले जसजशी मोठी होऊ लागली, तसतसे त्यांचे आराम (उद्याने), निवासस्थाने आणि सेवकवर्ग यांच्यासाठी ते नगर अपुरे पडू लागले. म्हणून त्यांनी तीन वेळा, प्रत्येक वेळी एक-एक गाऊत अंतराने तटबंदीने ते नगर वेढले. ते नगर वारंवार विस्तीर्ण केल्यामुळे त्याचे नाव 'वैशाली' असे पडले. ही वैशालीची कथा आहे।

---

ဘဂဝတော နိမန္တနံ

भगवंतांना निमंत्रण

---

အယံ ပန ဝေသာလီ ဘဂဝတော ဥပ္ပန္နကာလေ ဣဒ္ဓါ ဝေပုလ္လပ္ပတ္တာ အဟောသိ. တတ္ထ ဟိ ရာဇူနံယေဝ သတ္တ သဟဿာနိ သတ္တ သတာနိ သတ္တ စ ရာဇာနော အဟေသုံ. တထာ ယုဝရာဇသေနာပတိဘဏ္ဍာဂါရိကပ္ပဘုတီနံ. ယထာဟ –

आणि ही वैशाली भगवंतांच्या उत्पत्तीच्या वेळी अत्यंत समृद्ध आणि वैभवशाली झाली होती. कारण तिथे सात हजार सातशे सात राजे होते. त्याचप्रमाणे उपराजे, सेनापती, कोषाध्यक्ष इत्यादी देखील तितकेच होते. जसे म्हटले आहे –

---

‘‘တေန ခေါ ပန သမယေန ဝေသာလီ ဣဒ္ဓါ စေဝ ဟောတိ ဖီတာ စ ဗဟုဇနာ အာကိဏ္ဏမနုဿာ သုဘိက္ခာ စ, သတ္တ စ ပါသာဒသဟဿာနိ သတ္တ စ ပါသာဒသတာနိ သတ္တ စ ပါသာဒါ, သတ္တ စ ကူဋာဂါရသဟဿာနိ သတ္တ စ ကူဋာဂါရသတာနိ သတ္တ စ ကူဋာဂါရာနိ, သတ္တ စ အာရာမသဟဿာနိ သတ္တ စ အာရာမသတာနိ သတ္တ စ အာရာမာ, သတ္တ စ ပေါက္ခရဏိသဟဿာနိ သတ္တ စ ပေါက္ခရဏိသတာနိ သတ္တ စ ပေါက္ခရဏိယော’’တိ (မဟာဝ. ၃၂၆).

"त्या वेळी वैशाली समृद्ध, संपन्न, दाट लोकवस्तीची, माणसांनी गजबजलेली आणि सुभिक्ष होती. तिथे सात हजार सातशे सात प्रासाद, सात हजार सातशे सात कूटगार, सात हजार सातशे सात आराम आणि सात हजार सातशे सात पुष्करणी होत्या."

---

သာ အပရေန သမယေန ဒုဗ္ဘိက္ခာ အဟောသိ ဒုဗ္ဗုဋ္ဌိကာ ဒုဿဿာ. ပဌမံ ဒုဂ္ဂတမနုဿာ မရန္တိ, တေ ဗဟိဒ္ဓါ ဆဍ္ဍေန္တိ. မတမနုဿာနံ ကုဏပဂန္ဓေန အမနုဿာ နဂရံ ပဝိသိံသု, တတော ဗဟုတရာ မရန္တိ. တာယ ပဋိကူလတာယ သတ္တာနံ အဟိဝါတရောဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇိ. ဣတိ တီဟိ ဒုဗ္ဘိက္ခအမနုဿရောဂဘယေဟိ ဥပဒ္ဒုတာ ဝေသာလိနဂရဝါသိနော ဥပသင်္ကမိတွာ ရာဇာနံ အာဟံသု, ‘‘မဟာရာဇ, ဣမသ္မိံ နဂရေ တိဝိဓံ ဘယမုပ္ပန္နံ, ဣတော ပုဗ္ဗေ ယာဝ သတ္တမာ ရာဇကုလပရိဝဋ္ဋာ ဧဝရူပံ အနုပ္ပန္နပုဗ္ဗံ, တုမှာကံ မညေ အဓမ္မိကတ္တေန [Pg.136] တံ ဧတရဟိ ဥပ္ပန္န’’န္တိ. ရာဇာ သဗ္ဗေ သန္ထာဂါရေ သန္နိပါတာပေတွာ ‘‘မယှံ အဓမ္မိကဘာဝံ ဝိစိနထာ’’တိ အာဟ. တေ သဗ္ဗံ ပဝေဏိံ ဝိစိနန္တာ န ကိဉ္စိ အဒ္ဒသံသု.

त्यानंतरच्या काळात, त्या वेसाळी नगरीत दुष्काळ पडला, पाऊस पडला नाही आणि धान्य मिळणे कठीण झाले. सर्वप्रथम गरीब लोक मरण पावले आणि लोकांनी त्यांचे मृतदेह शहराबाहेर टाकून दिले. मृत माणसांच्या कुजलेल्या शरीरांच्या दुर्गंधीमुळे अमानुषांनी (भूत-पिशाचांनी) शहरात प्रवेश केला, ज्यामुळे आणखी बरेच लोक मरण पावले. त्या घाणीमुळे आणि प्रतिकूलतेमुळे लोकांमध्ये 'अहिवातक' नावाचा महामारीचा रोग पसरला. अशा प्रकारे दुष्काळ, अमानुष आणि रोग या तीन भयांनी त्रस्त झालेल्या वेसाळीच्या नगरवासीयांनी राजाकडे जाऊन म्हटले, "महाराज! या नगरात तीन प्रकारचे भय निर्माण झाले आहे. यापूर्वी सात राजवंशांच्या पिढ्यांपर्यंत असे कधीही घडले नव्हते. आम्हाला वाटते की आपल्या अधार्मिकतेमुळेच हे संकट आता ओढवले आहे." तेव्हा राजाने सर्व लोकांना संथागारात (सभागृहात) एकत्र बोलावून म्हटले, "माझ्या अधार्मिकतेचा शोध घ्या (माझ्यात काही अधर्म आहे का ते तपासा)." त्यांनी संपूर्ण परंपरेचा आणि इतिहासाचा शोध घेतला, परंतु त्यांना राजाचा कोणताही दोष आढळला नाही।

---

တတော ရညော ဒေါသမဒိသွာ ‘‘ဣဒံ ဘယံ အမှာကံ ကထံ ဝူပသမေယျာ’’တိ စိန္တေသုံ. တတ္ထ ဧကစ္စေ ဆ သတ္ထာရေ အပဒိသိံသု ‘‘ဧတေဟိ ဩက္ကန္တမတ္တေ ဝူပသမေဿတီ’’တိ. ဧကစ္စေ အာဟံသု – ‘‘ဗုဒ္ဓေါ ကိရ လောကေ ဥပ္ပန္နော, သော ဘဂဝါ သဗ္ဗသတ္တဟိတာယ ဓမ္မံ ဒေသေတိ မဟိဒ္ဓိကော မဟာနုဘာဝေါ, တေန ဩက္ကန္တမတ္တေ သဗ္ဗဘယာနိ ဝူပသမေယျု’’န္တိ. တေန တေ အတ္တမနာ ဟုတွာ ‘‘ကဟံ ပန သော ဘဂဝါ ဧတရဟိ ဝိဟရတိ, အမှေဟိ ပေသိတော န အာဂစ္ဆေယျာ’’တိ အာဟံသု. အထာပရေ အာဟံသု – ‘‘ဗုဒ္ဓါ နာမ အနုကမ္ပကာ, ကိဿ နာဂစ္ဆေယျုံ, သော ပန ဘဂဝါ ဧတရဟိ ရာဇဂဟေ ဝိဟရတိ, ရာဇာ ဗိမ္ဗိသာရော တံ ဥပဋ္ဌဟတိ, သော အာဂန္တုံ န ဒဒေယျာ’’တိ. ‘‘တေန ဟိ ရာဇာနံ သညာပေတွာ အာနေယျာမာ’’တိ ဒွေ လိစ္ဆဝိရာဇာနော မဟတာ ဗလကာယေန ပဟူတံ ပဏ္ဏာကာရံ ဒတွာ ရညော သန္တိကံ ပေသိံသု ‘‘ဗိမ္ဗိသာရံ သညာပေတွာ ဘဂဝန္တံ အာနေထာ’’တိ. တေ ဂန္တွာ ရညော ပဏ္ဏာကာရံ ဒတွာ တံ ပဝတ္တိံ နိဝေဒေတွာ, ‘‘မဟာရာဇ, ဘဂဝန္တံ အမှာကံ နဂရံ ပေသေဟီ’’တိ အာဟံသု. ရာဇာ န သမ္ပဋိစ္ဆိ, ‘‘တုမှေယေဝ ဇာနာထာ’’တိ အာဟ. တေ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဝန္ဒိတွာ ဧဝမာဟံသု – ‘‘ဘန္တေ, အမှာကံ နဂရေ တီဏိ ဘယာနိ ဥပ္ပန္နာနိ, သစေ ဘဂဝါ အာဂစ္ဆေယျ, သောတ္ထိ နော ဘဝေယျာ’’တိ. ဘဂဝါ အာဝဇ္ဇေတွာ ‘‘ဝေသာလိယံ ရတနသုတ္တေ ဝုတ္တေ သာ ရက္ခာ ကောဋိသတသဟဿံ စက္ကဝါဠာနံ ဖရိဿတိ, သုတ္တပရိယောသာနေ စတုရာသီတိယာ ပါဏသဟဿာနံ ဓမ္မာဘိသမယော ဘဝိဿတီ’’တိ အဓိဝါသေသိ. အထ ရာဇာ ဗိမ္ဗိသာရော ဘဂဝတော အဓိဝါသနံ သုတွာ ‘‘ဘဂဝတာ ဝေသာလိဂမနံ အဓိဝါသိတ’’န္တိ နဂရေ ဃောသနံ ကာရာပေတွာ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ အာဟ – ‘‘ကိံ, ဘန္တေ, သမ္ပဋိစ္ဆထ ဝေသာလိဂမန’’န္တိ? အာမ, မဟာရာဇာတိ. တေန ဟိ, ဘန္တေ, တာဝ အာဂမေထ, ယာဝ မဂ္ဂံ ပဋိယာဒေမီတိ.

त्यानंतर राजाचा कोणताही दोष न आढळल्याने त्यांनी विचार केला, "आपले हे भय कसे शांत होईल?" तेव्हा काही लोकांनी सहा तीर्थंकरांचा (सहा शास्त्यांचा) उल्लेख केला की, "त्यांच्या आगमनानेच हे भय शांत होईल." तर काही जण म्हणाले, "जगात बुद्ध उत्पन्न झाले आहेत असे ऐकिवात आहे. ते भगवान सर्व प्राण्यांच्या कल्याणासाठी धम्माचा उपदेश करतात. ते महा-ऋद्धीवान आणि महा-प्रतापी आहेत. त्यांच्या आगमनानेच सर्व भये शांत होतील." हे ऐकून ते अत्यंत आनंदित झाले आणि म्हणाले, "परंतु ते भगवान सध्या कोठे विहार करत आहेत? आपण निमंत्रण पाठवले तर ते येतील का?" त्यावर इतर काही जण म्हणाले, "बुद्ध हे अत्यंत कारुणिक असतात, ते का बरे येणार नाहीत? परंतु ते भगवान सध्या राजगीर (राजगृह) येथे विहार करत आहेत आणि राजा बिंबिसार त्यांची सेवा करत आहे. तो त्यांना येऊ देणार नाही." तेव्हा त्यांनी विचार केला, "असे असेल तर आपण राजा बिंबिसाराची समजूत काढून भगवंतांना घेऊन येऊ या." त्यांनी दोन लिच्छवी राजांना मोठ्या सैन्यासह आणि भरपूर भेटी देऊन राजा बिंबिसाराकडे पाठवले आणि सांगितले, "बिंबिसाराची समजूत काढून भगवंतांना घेऊन या." त्यांनी जाऊन राजाला भेटी दिल्या, सर्व परिस्थिती सांगितली आणि म्हणाले, "महाराज, भगवंतांना आमच्या नगरात पाठवावे." राजाने थेट संमती दिली नाही आणि म्हटले, "तुम्ही स्वतःच भगवंतांना विनंती करा." तेव्हा त्यांनी भगवंतांकडे जाऊन त्यांना वंदन केले आणि म्हटले, "भंते! आमच्या नगरात तीन प्रकारची भये निर्माण झाली आहेत. जर भगवान तेथे आले, तर आमचे कल्याण होईल." भगवंतांनी विचार केला की, "वेसाळीमध्ये 'रतन सुत्त' (रत्न सूत्र) उपदेशिले गेल्यास, त्याचे संरक्षण एक लाख कोटी चक्कवाळांमध्ये (विश्वप्रणालींमध्ये) पसरले जाईल आणि सुत्ताच्या समाप्तीनंतर चौऱ्याऐंशी हजार प्राण्यांना धम्माचा साक्षात्कार होईल." असे विचार करून त्यांनी जाण्यास संमती दिली. त्यानंतर राजा बिंबिसाराने भगवंतांच्या संमतीबद्दल ऐकले आणि नगरात दवंडी पिटवून जाहीर केले की, "भगवंतांनी वेसाळीला जाण्यास संमती दिली आहे." मग त्याने भगवंताकडे जाऊन विचारले, "भंते! आपण वेसाळीला जाण्यास संमती दिली आहे का?" भगवंतांनी उत्तर दिले, "होय, महाराज." त्यावर राजा म्हणाला, "तर मग भंते, मी मार्ग तयार करेपर्यंत कृपया प्रतीक्षा करावी."

---

အထ ခေါ ရာဇာ ဗိမ္ဗိသာရော ရာဇဂဟဿ စ ဂင်္ဂါယ စ အန္တရာ ပဉ္စယောဇနဘူမိံ သမံ ကတွာ ယောဇနေ ယောဇနေ ဝိဟာရံ မာပေတွာ ဘဂဝတော ဂမနကာလံ ပဋိဝေဒေသိ. ဘဂဝါ ပဉ္စဟိ ဘိက္ခုသတေဟိ ပရိဝုတော [Pg.137] ပါယာသိ. ရာဇာ ပဉ္စယောဇနံ မဂ္ဂံ ပဉ္စဝဏ္ဏေဟိ ပုပ္ဖေဟိ ဇာဏုမတ္တံ ဩကိရာပေတွာ ဓဇပဋာကပုဏ္ဏဃဋကဒလိအာဒီနိ ဥဿာပေတွာ ဘဂဝတော ဒွေ သေတစ္ဆတ္တာနိ ဧကမေကဿ စ ဘိက္ခုဿ ဧကမေကံ ဥက္ခိပါပေတွာ သဒ္ဓိံ အတ္တနော ပရိဝါရေန ပုပ္ဖဂန္ဓာဒီဟိ ပူဇံ ကရောန္တော ဧကေကသ္မိံ ဝိဟာရေ ဘဂဝန္တံ ဝသာပေတွာ မဟာဒါနာနိ ဒတွာ ပဉ္စဟိ ဒိဝသေဟိ ဂင်္ဂါတီရံ နေသိ. တတ္ထ သဗ္ဗာလင်္ကာရေဟိ နာဝံ အလင်္ကရောန္တော ဝေသာလိကာနံ သာသနံ ပေသေသိ ‘‘အာဂတော ဘဂဝါ, မဂ္ဂံ ပဋိယာဒေတွာ သဗ္ဗေ ဘဂဝတော ပစ္စုဂ္ဂမနံ ကရောထာ’’တိ. တေ ‘‘ဒိဂုဏံ ပူဇံ ကရိဿာမာ’’တိ ဝေသာလိယာ စ ဂင်္ဂါယ စ အန္တရာ တိယောဇနဘူမိံ သမံ ကတွာ ဘဂဝတော စတ္တာရိ ဧကမေကဿ စ ဘိက္ခုဿ ဒွေ ဒွေ သေတစ္ဆတ္တာနိ သဇ္ဇေတွာ ပူဇံ ကုရုမာနာ ဂင်္ဂါတီရံ အာဂန္တွာ အဋ္ဌံသု.

त्यानंतर राजा बिंबिसाराने राजगीर आणि गंगा नदीच्या दरम्यानची पाच योजने जमीन सपाट केली आणि प्रत्येक योजनेवर एक विहार बांधून भगवंतांना प्रस्थानाच्या वेळेची माहिती दिली. भगवान पाचशे भिक्खूंच्या परिवारासह निघाले. राजाने पाच योजने लांबीच्या मार्गावर गुडघाभर उंचीपर्यंत पाच रंगांची फुले पसरवली; ध्वज, पताका, पूर्णघट (पाण्याचे भरलेले कलश) आणि केळीची झाडे इत्यादी उभी केली. भगवंतांच्या सन्मानार्थ दोन पांढरी छत्रे आणि प्रत्येक भिक्खूसाठी एक-एक पांढरे छत्र धरण्याची व्यवस्था केली. आपल्या परिवारासह फुले, गंध इत्यादींनी पूजा करत, प्रत्येक विहारात भगवंतांना मुक्काम देत आणि महादान देत, राजाने पाच दिवसांत त्यांना गंगा नदीच्या तीरावर आणले. तेथे सर्व प्रकारच्या अलंकारांनी नौका सजवून त्याने वेसाळीच्या लोकांना निरोप पाठवला, "भगवान आले आहेत, तुम्ही मार्ग तयार करून भगवंतांच्या स्वागतासाठी सामोरे या." त्यांनी "आम्ही दुप्पट पूजा करू" असे म्हणून वेसाळी आणि गंगा नदीच्या दरम्यानची तीन योजने जमीन सपाट केली. त्यांनी भगवंतांसाठी चार पांढरी छत्रे आणि प्रत्येक भिक्खूसाठी दोन-दोन पांढरी छत्रे तयार केली आणि पूजा करत ते गंगा नदीच्या तीरावर येऊन उभे राहिले।

---

အထ ဗိမ္ဗိသာရော ဒွေ နာဝါယော သံဃဋေတွာ မဏ္ဍပံ ကတွာ ပုပ္ဖဒါမာဒီဟိ အလင်္ကရိတွာ တတ္ထ သဗ္ဗရတနမယံ ဗုဒ္ဓါသနံ ပညပေသိ, ဘဂဝါ တတ္ထ နိသီဒိ. ပဉ္စ သတာ ဘိက္ခူပိ နာဝံ အာရုဟိတွာ ယထာနုရူပံ နိသီဒိံသု. ရာဇာ ဘဂဝန္တံ အနုဂစ္ဆန္တော ဂလပ္ပမာဏံ ဥဒကံ ဩဂါဟေတွာ ‘‘ယာဝ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ အာဂစ္ဆတိ, တာဝါဟံ ဣဓေဝ ဂင်္ဂါတီရေ ဝသိဿာမီ’’တိ ဝတွာ နိဝတ္တော. ဥပရိ ဒေဝတာ ယာဝ အကနိဋ္ဌဘဝနာ ပူဇံ အကံသု. ဟေဋ္ဌာဂင်္ဂါနိဝါသိနော ကမ္ဗလဿတရာဒယော နာဂရာဇာနော ပူဇံ အကံသု. ဧဝံ မဟတိယာ ပူဇာယ ဘဂဝါ ယောဇနမတ္တံ အဒ္ဓါနံ ဂင်္ဂါယ ဂန္တွာ ဝေသာလိကာနံ သီမန္တရံ ပဝိဋ္ဌော.

त्यानंतर बिंबिसाराने दोन नौका एकत्र जोडून त्यावर एक मण्डप तयार केला आणि तो फुलांच्या माळा इत्यादींनी सजवून तेथे सर्व प्रकारच्या रत्नांनी जडलेले बुद्धासन मांडले. भगवान त्यावर विराजमान झाले. पाचशे भिक्खूही नौकेवर चढून आपापल्या योग्य जागेवर बसले. राजा बिंबिसार भगवंतांना निरोप देण्यासाठी गळ्यापर्यंत पाण्यात उतरला आणि म्हणाला, "भंते! जोपर्यंत भगवान परत येत नाहीत, तोपर्यंत मी येथेच गंगा नदीच्या तीरावर थांबेन." असे म्हणून तो मागे फिरला. वर आकाशात अकनिठ्ठ ब्रह्मलोकापर्यंतच्या देवतांनी पूजा केली. खाली गंगेच्या पात्रात राहणाऱ्या कंबळ आणि अस्सतर इत्यादी नागराजांनी पूजा केली. अशा प्रकारे मोठ्या आदराने आणि पूजेने भगवान गंगेतून एक योजनेचा प्रवास करून वेसाळीच्या हद्दीत दाखल झाले।

---

တတော လိစ္ဆဝိရာဇာနော ဗိမ္ဗိသာရေန ကတပူဇာယ ဒိဂုဏံ ကရောန္တာ ဂလပ္ပမာဏေ ဥဒကေ ဘဂဝန္တံ ပစ္စုဂ္ဂစ္ဆိံသု. တေနေဝ ခဏေန တေန မုဟုတ္တေန ဝိဇ္ဇုပ္ပဘာဝိနဒ္ဓန္ဓကာရဝိသဋကူဋော ဂဠဂဠာယန္တော စတူသု ဒိသာသု မဟာမေဃော ဝုဋ္ဌာသိ. အထ ဘဂဝတာ ပဌမပါဒေ ဂင်္ဂါတီရေ နိက္ခိတ္တမတ္တေ ပေါက္ခရဝဿံ ဝဿိ. ယေ တေမေတုကာမာ, တေ ဧဝ တေမေန္တိ, အတေမေတုကာမာ န တေမေန္တိ. သဗ္ဗတ္ထ ဇာဏုမတ္တံ ဦရုမတ္တံ ကဋိမတ္တံ ဂလပ္ပမာဏံ ဥဒကံ ဝဟတိ, သဗ္ဗကုဏပါနိ ဥဒကေန ဂင်္ဂံ ပဝေသိတာနိ, ပရိသုဒ္ဓေါ ဘူမိဘာဂေါ အဟောသိ.

त्यानंतर लिच्छवी राजांनी बिंबिसाराने केलेल्या पूजेपेक्षा दुप्पट आदर दाखवत, गळ्यापर्यंत पाण्यात उतरून भगवंतांचे स्वागत केले. त्याच क्षणी, त्याच मुहूर्तावर, विजेच्या चमचमाटासह अंधकारमय ढगांचा गडगडाट करत चारही दिशांना मोठा मेघ दाटून आला. त्यानंतर भगवंतांनी गंगा नदीच्या तीरावर आपले पहिले पाऊल ठेवताच 'पोक्खर' (कमळ-पाऊस) पाऊस पडू लागला. ज्यांना भिजण्याची इच्छा होती, तेच भिजले; ज्यांना भिजण्याची इच्छा नव्हती, ते भिजले नाहीत. सर्वत्र गुडघाभर, मांडीभर, कंबरभर आणि गळ्यापर्यंत पाणी वाहू लागले. सर्व मृतदेह वाहत्या पाण्याने वाहून गंगेत गेले आणि संपूर्ण जमीन स्वच्छ व पवित्र झाली।

---

လိစ္ဆဝိရာဇာနော ဘဂဝန္တံ အန္တရာ ယောဇနေ ယောဇနေ ဝါသာပေတွာ မဟာဒါနာနိ ဒတွာ တီဟိ ဒိဝသေဟိ ဒိဂုဏံ ပူဇံ ကရောန္တာ ဝေသာလိံ နယိံသု[Pg.138]. ဝေသာလိံ သမ္ပတ္တေ ဘဂဝတိ သက္ကော ဒေဝါနမိန္ဒော ဒေဝသံဃပုရက္ခတော အာဂစ္ဆိ. မဟေသက္ခာနံ ဒေဝတာနံ သန္နိပါတေန အမနုဿာ ယေဘုယျေန ပလာယိံသု. ဘဂဝါ နဂရဒွါရေ ဌတွာ အာနန္ဒတ္ထေရံ အာမန္တေသိ – ‘‘ဣမံ, အာနန္ဒ, ရတနသုတ္တံ ဥဂ္ဂဟေတွာ ဗလိကမ္မူပကရဏာနိ ဂဟေတွာ လိစ္ဆဝိရာဇကုမာရေဟိ သဒ္ဓိံ ဝေသာလိယာ တိပါကာရန္တရေ ဝိစရန္တော ပရိတ္တံ ကရောဟီ’’တိ ရတနသုတ္တံ အဘာသိ. ‘‘ဧဝံ ကေန ပနေတံ သုတ္တံ ဝုတ္တံ, ကဒါ, ကတ္ထ, ကသ္မာ စ ဝုတ္တ’’န္တိ ဧတေသံ ပဉှာနံ ဝိဿဇ္ဇနာ ဝိတ္ထာရေန ဝေသာလိဝတ္ထုတော ပဘုတိ ပေါရာဏေဟိ ဝဏ္ဏီယတိ.

लिच्छवी राजांनी भगवंतांना वाटेत प्रत्येक योजनेवर मुक्काम करायला लावून, महादान देऊन, तीन दिवसांत दुप्पट सत्कार करत वैशालीला आणले. भगवान वैशालीला पोहोचले असता, देवांचा राजा शक्र देवगणांनी वेढलेला आला. महान प्रभावशाली देवतांच्या एकत्र येण्याने अमणुष्य बहुतांश पळून गेले. भगवान नगरद्वारावर उभे राहून आनंद स्थविरांना म्हणाले – "हे आनंदा, हे रतनसुत्त शिकून घेऊन, बलीकर्माचे साहित्य घेऊन, लिच्छवी राजकुमारांसह वैशालीच्या तिन्ही तटबंदींच्या दरम्यान फिरत परित्राण कर." असे सांगून त्यांनी रतनसुत्त भाषिले. "अशा प्रकारे हे सुत्त कोणी म्हटले, कधी, कोठे आणि का म्हटले?" या प्रश्नांचे उत्तर प्राचीन आचार्यांनी वैशालीच्या कथेपासून सविस्तरपणे वर्णन केले आहे.

---

ဧဝံ ဘဂဝတော ဝေသာလိံ အနုပ္ပတ္တဒိဝသေယေဝ ဝေသာလိနဂရဒွါရေ တေသံ ဥပဒ္ဒဝါနံ ပဋိဃာတတ္ထာယ ဝုတ္တမိဒံ ရတနသုတ္တံ ဥဂ္ဂဟေတွာ အာယသ္မာ အာနန္ဒော ပရိတ္တတ္ထာယ ဘာသမာနော ဘဂဝတော ပတ္တေန ဥဒကမာဒါယ သဗ္ဗနဂရံ အဗ္ဘုက္ကိရန္တော အနုဝိစရိ. ယံ ကိဉ္စီတိ ဝုတ္တမတ္တေ ဧဝ ထေရေန ယေ ပုဗ္ဗေ အပလာတာ သင်္ကာရကူဋဘိတ္တိပ္ပဒေသာဒိနိဿိတာ အမနုဿာ, တေ စတူဟိ ဒွါရေဟိ ပလာယိံသု, ဒွါရာနိ အနောကာသာနိ အဟေသုံ. တတော ဧကစ္စေ ဒွါရေသု ဩကာသံ အလဘမာနာ ပါကာရံ ဘိန္ဒိတွာ ပလာတာ. အမနုဿေသု ဂတမတ္တေသု မနုဿာနံ ဂတ္တေသု ရောဂေါ ဝူပသန္တော. တေ နိက္ခမိတွာ သဗ္ဗပုပ္ဖဂန္ဓာဒီဟိ ထေရံ ပူဇေသုံ. မဟာဇနော နဂရမဇ္ဈေ သန္ထာဂါရံ သဗ္ဗဂန္ဓေဟိ လိမ္ပိတွာ ဝိတာနံ ကတွာ သဗ္ဗာလင်္ကာရေဟိ အလင်္ကရိတွာ တတ္ထ ဗုဒ္ဓါသနံ ပညပေတွာ ဘဂဝန္တံ အာနေသိ.

अशा प्रकारे, भगवान वैशालीला पोहोचले त्याच दिवशी वैशालीच्या नगरद्वारावर त्या उपद्रवांच्या शमनासाठी म्हटलेले हे रतनसुत्त शिकून घेऊन, आयुष्यमान आनंदांनी परित्राणासाठी त्याचे पठण करत, भगवंतांच्या पात्रात पाणी घेऊन संपूर्ण नगरात शिंपडत प्रदक्षिणा केली. स्थविरांनी "यं किंचि" असे म्हणताच, जे अमणुष्य पूर्वी पळून गेले नव्हते आणि जे कचऱ्याचे ढीग, भिंतींचे कोपरे इत्यादींच्या आश्रयाने राहिले होते, ते चारही दारांतून पळून गेले; दारे गर्दीमुळे अरुंद झाली. त्यामुळे काही अमणुष्य दारांमध्ये जागा न मिळाल्याने तटबंदी तोडून पळून गेले. अमणुष्य निघून गेल्यावर माणसांच्या शरीरातील रोग शांत झाला. ते बाहेर पडून सर्व प्रकारच्या फुले, सुगंधी द्रव्ये इत्यादींनी स्थविरांची पूजा करू लागले. महाजनांनी नगराच्या मध्यभागी असलेल्या संथागाराला सर्व प्रकारच्या सुगंधी द्रव्यांनी लिंपून, छत बांधून, सर्व अलंकारांनी सजवून, तेथे बुद्धांचे आसन मांडून भगवंतांना तेथे आणले.

---

ဘဂဝါ သန္ထာဂါရံ ပဝိသိတွာ ပညတ္တေ အာသနေ နိသီဒိ. ဘိက္ခုသံဃောပိ ခေါ ရာဇာနော မနုဿာ စ ပတိရူပေ ပတိရူပေ အာသနေ နိသီဒိံသု. သက္ကောပိ ဒေဝါနမိန္ဒော ဒွီသု ဒေဝလောကေသု ဒေဝပရိသာယ သဒ္ဓိံ ဥပနိသီဒိ အညေ စ ဒေဝါ, အာနန္ဒတ္ထေရောပိ သဗ္ဗံ ဝေသာလိံ အနုဝိစရန္တော ရက္ခံ ကတွာ ဝေသာလိနဂရဝါသီဟိ သဒ္ဓိံ အာဂန္တွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ. တတ္ထ ဘဂဝါ သဗ္ဗေသံ တဒေဝ ရတနသုတ္တံ အဘာသီတိ.

भगवान संथागारात प्रवेश करून मांडलेल्या आसनावर बसले. भिक्खू संघ, राजे आणि लोकही आपापल्या योग्य आसनांवर बसले. देवांचा राजा शक्र देखील दोन्ही देवलोकांतील देवपरिषदेसह जवळच बसला आणि इतर देवही बसले. आनंद स्थविर देखील संपूर्ण वैशालीत फिरून संरक्षण करून वैशालीच्या नगरवासीयांसह परत येऊन एका बाजूला बसले. तेथे भगवंतांनी सर्वांना तेच रतनसुत्त सांगितले.

---

ဧတ္တာဝတာ စ ယာ ‘‘ယေန ဝုတ္တံ ယဒါ ယတ္ထ, ယသ္မာ စေတံ ဣမံ နယံ. ပကာသေတွာနာ’’တိ မာတိကာ နိက္ခိတ္တာ, သာ သဗ္ဗပ္ပကာရေန ဝိတ္ထာရိတာ ဟောတိ.

येथपर्यंत, "कोणी म्हटले, कधी, कोठे आणि कोणत्या कारणाने हा मार्ग प्रकाशित केला" अशी जी मातृका मांडली होती, ती सर्व प्रकारे सविस्तर स्पष्ट झाली आहे.

---

ယာနီဓာတိဂါထာဝဏ္ဏနာ

"यानीध" या गाथेचे स्पष्टीकरण.

---

၁. ဣဒါနိ [Pg.139] ‘‘ဧတဿ ကရိဿာမတ္ထဝဏ္ဏန’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ အတ္ထဝဏ္ဏနာ အာရဗ္ဘတေ. အပရေ ပန ဝဒန္တိ ‘‘အာဒိတော ပဉ္စေဝ ဂါထာ ဘဂဝတာ ဝုတ္တာ, သေသာ ပရိတ္တကရဏသမယေ အာနန္ဒတ္ထေရေနာ’’တိ. ယထာ ဝါ တထာ ဝါ ဟောတု, ကိံ နော ဣမာယ ပရိက္ခာယ, သဗ္ဗထာပိ ဧတဿ ရတနသုတ္တဿ ကရိဿာမတ္ထဝဏ္ဏနံ.

१. आता, "याचे अर्थ-स्पष्टीकरण करू" असे म्हटल्यामुळे अर्थ-स्पष्टीकरण सुरू केले जात आहे. परंतु इतर काही आचार्य म्हणतात की, "सुरुवातीच्या पाचच गाथा भगवंतांनी म्हटल्या होत्या, आणि उर्वरित गाथा परित्राण करण्याच्या वेळी आनंद स्थविरांनी म्हटल्या होत्या." ते काहीही असो, या परीक्षेशी आपल्याला काय करायचे आहे? आपण सर्व प्रकारे या रतनसुत्ताचे अर्थ-स्पष्टीकरण करू.

---

ယာနီဓ ဘူတာနီတိ ပဌမဂါထာ. တတ္ထ ယာနီတိ ယာဒိသာနိ အပ္ပေသက္ခာနိ ဝါ မဟေသက္ခာနိ ဝါ. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ ပဒေသေ, တသ္မိံ ခဏေ သန္နိပါတဋ္ဌာနံ သန္ဓာယာဟ. ဘူတာနီတိ ကိဉ္စာပိ ဘူတသဒ္ဒေါ ‘‘ဘူတသ္မိံ ပါစိတ္တိယ’’န္တိ ဧဝမာဒီသု (ပါစိ. ၆၉) ဝိဇ္ဇမာနေ. ‘‘ဘူတမိဒန္တိ, ဘိက္ခဝေ, သမနုပဿထာ’’တိ ဧဝမာဒီသု (မ. နိ. ၁.၄၀၁) ခန္ဓပဉ္စကေ. ‘‘စတ္တာရော ခေါ, ဘိက္ခု, မဟာဘူတာ ဟေတူ’’တိ ဧဝမာဒီသု (မ. နိ. ၃.၈၆) စတုဗ္ဗိဓေ ပထဝီဓာတွာဒိရူပေ. ‘‘ယော စ ကာလဃသော ဘူတော’’တိ ဧဝမာဒီသု (ဇာ. ၁.၂.၁၉၀) ခီဏာသဝေ. ‘‘သဗ္ဗေဝ နိက္ခိပိဿန္တိ, ဘူတာ လောကေ သမုဿယ’’န္တိ ဧဝမာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၂၂၀) သဗ္ဗသတ္တေ. ‘‘ဘူတဂါမပါတဗျတာယာ’’တိ ဧဝမာဒီသု (ပါစိ. ၉၀) ရုက္ခာဒိကေ. ‘‘ဘူတံ ဘူတတော သဉ္ဇာနာတီ’’တိ ဧဝမာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃) စာတုမဟာရာဇိကာနံ ဟေဋ္ဌာ သတ္တနိကာယံ ဥပါဒါယ ဝတ္တတိ. ဣဓ ပန အဝိသေသတော အမနုဿေသု ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

"यानीध भूतानि" ही पहिली गाथा आहे. तेथे ‘यानि’ म्हणजे ज्या प्रकारचे, कमी प्रभाव असलेले किंवा जास्त प्रभाव असलेले. ‘इध’ म्हणजे या ठिकाणी, त्या क्षणी एकत्र येण्याच्या स्थानाचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे. ‘भूतानि’ या संदर्भात, जरी ‘भूत’ हा शब्द "भूतस्मिं पाचित्तियं" इत्यादींमध्ये ‘विद्यमान’ अर्थाने आढळतो; "भिक्खूहो, हे भूत असे नीट पाहा" इत्यादींमध्ये ‘पंचस्कंधां’साठी आढळतो; "भिक्खूहो, चार महाभूते हे हेतू आहेत" इत्यादींमध्ये पृथ्वीधातू इत्यादी चार प्रकारच्या ‘रूपां’साठी आढळतो; "जो काळाला गिळणारा भूत आहे" इत्यादींमध्ये ‘क्षीणास्रव’ (अर्हत) साठी आढळतो; "जगातील सर्व भूत आपला देह सोडून देतील" इत्यादींमध्ये ‘सर्व प्राण्यां’साठी आढळतो; "भूतगाम नष्ट केल्याबद्दल" इत्यादींमध्ये ‘झाडेझुडपे’ इत्यादींसाठी आढळतो; "भूताला भूत म्हणून जाणतो" इत्यादींमध्ये चातुर्महाराजिक देवलोकाच्या खालील प्राण्यांच्या समूहासाठी वापरला जातो. परंतु येथे सामान्यतः ‘अमणुष्य’ या अर्थाने घेतला पाहिजे.

---

သမာဂတာနီတိ သန္နိပတိတာနိ. ဘုမ္မာနီတိ ဘူမိယံ နိဗ္ဗတ္တာနိ. ဝါ-ဣတိ ဝိကပ္ပနေ. တေန ယာနီဓ ဘုမ္မာနိ ဝါ ဘူတာနိ သမာဂတာနီတိ ဣမမေကံ ဝိကပ္ပံ ကတွာ ပုန ဒုတိယဝိကပ္ပံ ကာတုံ ‘‘ယာနိ ဝ အန္တလိက္ခေ’’တိ အာဟ. အန္တလိက္ခေ ဝါ ယာနိ ဘူတာနိ နိဗ္ဗတ္တာနိ, တာနိ သဗ္ဗာနိ ဣဓ သမာဂတာနီတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ ယာမတော ယာဝ အကနိဋ္ဌံ, တာဝ နိဗ္ဗတ္တာနိ ဘူတာနိ အာကာသေ ပါတုဘူတဝိမာနေသု နိဗ္ဗတ္တတ္တာ ‘‘အန္တလိက္ခေ ဘူတာနီ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. တတော ဟေဋ္ဌာ သိနေရုတော ပဘုတိ ယာဝ ဘူမိယံ ရုက္ခလတာဒီသု အဓိဝတ္ထာနိ ပထဝိယဉ္စ နိဗ္ဗတ္တာနိ ဘူတာနိ, တာနိ သဗ္ဗာနိ ဘူမိယံ ဘူမိပဋိဗဒ္ဓေသု စ ရုက္ခလတာပဗ္ဗတာဒီသု နိဗ္ဗတ္တတ္တာ ‘‘ဘုမ္မာနိ ဘူတာနီ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ.

‘समागतानं’ म्हणजे एकत्र आलेले. ‘भुम्मानि’ म्हणजे भूमीवर उत्पन्न झालेले. ‘वा’ हा शब्द विकल्पासाठी आहे. त्यामुळे "यानीध भुम्मानि वा भूतानि समागतानि" हा एक विकल्प करून, पुन्हा दुसरा विकल्प करण्यासाठी "यानि व अन्तलिक्खे" असे म्हटले आहे. अंतरीक्षात जे भूत उत्पन्न झाले आहेत, ते सर्व येथे एकत्र आले आहेत, असा याचा अर्थ आहे. आणि येथे याम देवलोकापासून अकनिठ्ठ देवलोकापर्यंत जे भूत उत्पन्न झाले आहेत, ते आकाशात प्रकट झालेल्या विमानांमध्ये उत्पन्न झाल्यामुळे त्यांना "अन्तलिक्खे भूतानि" असे समजावे. त्याच्या खाली सुमेरू पर्वतापासून भूमीवरील झाडे, वेली इत्यादींवर राहणारे आणि पृथ्वीवर उत्पन्न झालेले जे भूत आहेत, ते सर्व भूमीवर आणि भूमीशी संबंधित झाडे, वेली, पर्वत इत्यादींवर उत्पन्न झाल्यामुळे त्यांना "भुम्मानि भूतानि" असे समजावे.

---

ဧဝံ [Pg.140] ဘဂဝါ သဗ္ဗာနေဝ အမနုဿဘူတာနိ ‘‘ဘုမ္မာနိ ဝါ ယာနိ ဝ အန္တလိက္ခေ’’တိ ဒွီဟိ ပဒေဟိ ဝိကပ္ပေတွာ ပုန ဧကေန ပဒေန ပရိဂ္ဂဟေတွာ ဒဿေတုံ ‘‘သဗ္ဗေဝ ဘူတာ သုမနာ ဘဝန္တူ’’တိ အာဟ. သဗ္ဗေတိ အနဝသေသာ. ဧဝါတိ အဝဓာရဏေ, ဧကမ္ပိ အနပနေတွာတိ အဓိပ္ပာယော. ဘူတာတိ အမနုဿာ. သုမနာ ဘဝန္တူတိ သုခိတမနာ ပီတိသောမနဿဇာတာ ဘဝန္တု. အထောပီတိ ကိစ္စန္တရသန္နိယောဇနတ္ထံ ဝါကျောပါဒါနေ နိပါတဒွယံ. သက္ကစ္စ သုဏန္တု ဘာသိတန္တိ အဋ္ဌိံ ကတွာ မနသိကတွာ သဗ္ဗံ စေတသာ သမန္နာဟရိတွာ ဒိဗ္ဗသမ္ပတ္တိလောကုတ္တရသုခါဝဟံ မမ ဒေသနံ သုဏန္တု.

अशा प्रकारे भगवंतांनी सर्वच अमणुष्य भूतांना "भुम्मानि वा यानि व अन्तलिक्खे" या दोन पदांनी विभागून, पुन्हा एकाच पदाने एकत्रित करून दाखवण्यासाठी "सब्बेव भूता सुमना भवन्तु" असे म्हटले. ‘सब्बे’ म्हणजे सर्वच्या सर्व. ‘एव’ हा शब्द अवधारण दर्शवण्यासाठी आहे, म्हणजे एकालाही वगळता कामा नये असा अभिप्राय आहे. ‘भूता’ म्हणजे अमणुष्य. ‘सुमना भवन्तु’ म्हणजे सुखी मनाचे, प्रीती आणि सौमनस्य निर्माण झालेले होवोत. ‘अथोपि’ हे दुसऱ्या कार्याची जोड देण्यासाठी वाक्यात वापरलेले दोन निपात आहेत. ‘सक्कच्च सुणन्तु भासितं’ म्हणजे आदरपूर्वक, मन लावून, संपूर्ण चित्त एकाग्र करून, दिव्य संपत्ती आणि लोकोत्तर सुख देणाऱ्या माझ्या उपदेशाचे श्रवण करावे.

---

ဧဝမေတ္ထ ဘဂဝါ ‘‘ယာနီဓ ဘူတာနိ သမာဂတာနီ’’တိ အနိယမိတဝစနေန ဘူတာနိ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ပုန ‘‘ဘုမ္မာနိ ဝါ ယာနိ ဝ အန္တလိက္ခေ’’တိ ဒွိဓာ ဝိကပ္ပေတွာ တတော ‘‘သဗ္ဗေဝ ဘူတာ’’တိ ပုန ဧကဇ္ဈံ ကတွာ ‘‘သုမနာ ဘဝန္တူ’’တိ ဣမိနာ ဝစနေန အာသယသမ္ပတ္တိယံ နိယောဇေန္တော ‘‘သက္ကစ္စ သုဏန္တု ဘာသိတ’’န္တိ ပယောဂသမ္ပတ္တိယံ, တထာ ယောနိသောမနသိကာရသမ္ပတ္တိယံ ပရတောဃောသသမ္ပတ္တိယဉ္စ, တထာ အတ္တသမ္မာပဏိဓိသပ္ပုရိသူပနိဿယသမ္ပတ္တီသု သမာဓိပညာဟေတုသမ္ပတ္တီသု စ နိယောဇေန္တော ဂါထံ သမာပေသိ.

अशा प्रकारे, येथे भगवंतांनी 'यानीध भूतानि समागतानि' या अनिश्चित शब्दाने सर्व भूतांना (देवतांना) एकत्रित करून, पुन्हा 'भुम्मानि वा यानि व अन्तलिक्खे' असे दोन प्रकारे वर्गीकरण करून, त्यानंतर 'सब्बेव भूता' असे पुन्हा एकत्र करून, 'सुमना भवन्तु' या शब्दाने त्यांच्या आशयसंपत्तीमध्ये (इच्छापूर्तीमध्ये) प्रवृत्त करत, 'सक्कच्च सुणन्तु भासितं' या शब्दाने प्रयोगसंपत्तीमध्ये, तसेच योनिसोमनसिकारसंपत्ती आणि परतोघोससंपत्तीमध्ये, तसेच अत्तसम्मापणिधिसप्पुरिसूपनिस्सयसंपत्ती आणि समाधिप्रज्ञाहेतुसंपत्तीमध्ये प्रवृत्त करत ही गाथा पूर्ण केली.

---

တသ္မာ ဟီတိဂါထာဝဏ္ဏနာ

'तस्मा हि' या गाथेचे स्पष्टीकरण.

---

၂. တသ္မာ ဟိ ဘူတာတိ ဒုတိယဂါထာ. တတ္ထ တသ္မာတိ ကာရဏဝစနံ. ဘူတာတိ အာမန္တနဝစနံ. နိသာမေထာတိ သုဏာထ. သဗ္ဗေတိ အနဝသေသာ. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ယသ္မာ တုမှေ ဒိဗ္ဗဋ္ဌာနာနိ တတ္ထ ဥပဘောဂပရိဘောဂသမ္ပဒဉ္စ ပဟာယ ဓမ္မဿဝနတ္ထံ ဣဓ သမာဂတာ, န နဋနစ္စနာဒိဒဿနတ္ထံ, တသ္မာ ဟိ ဘူတာ နိသာမေထ သဗ္ဗေတိ. အထ ဝါ ‘‘သုမနာ ဘဝန္တု, သက္ကစ္စ သုဏန္တူ’’တိ ဝစနေန တေသံ သုမနဘာဝံ သက္ကစ္စံ သောတုကမျတဉ္စ ဒိသွာ အာဟ ‘‘ယသ္မာ တုမှေ သုမနဘာဝေန အတ္တသမ္မာပဏိဓိယောနိသောမနသိကာရာသယသုဒ္ဓီဟိ သက္ကစ္စံ သောတုကမျတာယ သပ္ပုရိသူပနိဿယပရတောဃောသပဒဋ္ဌာနတော ပယောဂသုဒ္ဓီဟိ စ ယုတ္တာ, တသ္မာ ဟိ ဘူတာ နိသာမေထ သဗ္ဗေ’’တိ. အထ ဝါ ယံ [Pg.141] ပုရိမဂါထာယ အန္တေ ‘‘ဘာသိတ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တံ ကာရဏဘာဝေန အပဒိသန္တော အာဟ ‘‘ယသ္မာ မမ ဘာသိတံ နာမ အတိဒုလ္လဘံ အဋ္ဌက္ခဏပရိဝဇ္ဇိတဿ ခဏဿ ဒုလ္လဘတ္တာ, အနေကာနိသံသဉ္စ ပညာကရုဏာဂုဏေန ပဝတ္တတ္တာ, တဉ္စာဟံ ဝတ္တုကာမော ‘သုဏန္တု ဘာသိတ’န္တိ အဝေါစံ, တသ္မာ ဟိ ဘူတာ နိသာမေထ သဗ္ဗေ’’တိ. ဣဒံ ဣမိနာ ဂါထာပဒေန ဝုတ္တံ ဟောတိ.

२. 'तस्मा हि भूता' ही दुसरी गाथा आहे. त्यामध्ये 'तस्मा' हा शब्द कारणवाचक आहे. 'भूता' हा संबोधनवाचक शब्द आहे. 'निसामेथ' म्हणजे ऐका. 'सब्बे' म्हणजे सर्व (काहीही न उरता). काय सांगितले आहे? ज्याअर्थी तुम्ही आपली दिव्य स्थाने आणि तेथील उपभोग-परिभोगाची संपत्ती सोडून येथे धम्मश्रवणासाठी एकत्र आला आहात, नट-नर्तक इत्यादींचे खेळ पाहण्यासाठी नाही; म्हणूनच, 'हे भूतांनो, तुम्ही सर्वजण लक्षपूर्वक ऐका.' अथवा, 'सुमना भवन्तु, सक्कच्च सुणन्तु' या शब्दांनी त्यांचा सुप्रसन्न भाव आणि आदरपूर्वक ऐकण्याची इच्छा पाहून भगवंत म्हणाले: 'ज्याअर्थी तुम्ही सुप्रसन्न भावाने, अत्तसम्मापणिधि, योनिसोमनसिकार आणि आशयशुद्धीने युक्त आहात, तसेच आदरपूर्वक ऐकण्याच्या इच्छेने, सप्पुरिसूपनिस्सय आणि परतोघोस या कारणांमुळे प्रयोगशुद्धीने युक्त आहात; म्हणूनच, हे भूतांनो, तुम्ही सर्वजण लक्षपूर्वक ऐका.' अथवा, मागील गाथेच्या शेवटी जे 'भासितं' म्हटले आहे, त्यालाच कारण म्हणून दर्शवत भगवंत म्हणाले: 'ज्याअर्थी माझे भाषण अत्यंत दुर्मिळ आहे, कारण आठ अयोग्य क्षणांनी रहित असलेला योग्य क्षण मिळणे दुर्मिळ आहे, आणि प्रज्ञा व करुणेच्या गुणामुळे ते अनेक फायदे (आनिशंस) देणारे आहे; आणि मला ते सांगण्याची इच्छा असल्याने मी 'सुणन्तु भासितं' असे म्हटले; म्हणूनच, हे भूतांनो, तुम्ही सर्वजण लक्षपूर्वक ऐका.' या गाथापदाने हेच सांगितले आहे.

---

ဧဝမေတံ ကာရဏံ နိရောပေန္တော အတ္တနော ဘာသိတနိသာမနေ နိယောဇေတွာ နိသာမေတဗ္ဗံ ဝတ္တုမာရဒ္ဓေါ ‘‘မေတ္တံ ကရောထ မာနုသိယာ ပဇာယာ’’တိ. တဿတ္ထော – ယာယံ တီဟိ ဥပဒ္ဒဝေဟိ ဥပဒ္ဒုတာ မာနုသီ ပဇာ, တဿာ မာနုသိယာ ပဇာယ မေတ္တံ မိတ္တဘာဝံ ဟိတဇ္ဈာသယတံ ပစ္စုပဋ္ဌပေထာတိ. ကေစိ ပန ‘‘မာနုသိကံ ပဇ’’န္တိ ပဌန္တိ, တံ ဘုမ္မတ္ထာသမ္ဘဝါ န ယုဇ္ဇတိ. ယမ္ပိ အညေ အတ္ထံ ဝဏ္ဏယန္တိ, သောပိ န ယုဇ္ဇတိ. အဓိပ္ပာယော ပနေတ္ထ – နာဟံ ဗုဒ္ဓေါတိ ဣဿရိယဗလေန ဝဒါမိ, အပိ တု ယံ တုမှာကဉ္စ ဣမိဿာ စ မာနုသိယာ ပဇာယ ဟိတတ္ထံ ဝဒါမိ ‘‘မေတ္တံ ကရောထ မာနုသိယာ ပဇာယာ’’တိ. ဧတ္ထ စ –

अशा प्रकारे हे कारण प्रस्थापित करत, स्वतःचे भाषण ऐकण्यामध्ये त्यांना प्रवृत्त करून, ऐकण्यायोग्य गोष्टी सांगण्यासाठी भगवंतांनी 'मेत्तं करोथ मानुसिया पजाय' असे सांगण्यास सुरुवात केली. त्याचा अर्थ असा आहे – जी ही मनुष्य प्रजाती तीन उपद्रवांनी पीडित आहे, त्या मनुष्य प्रजातीवर तुम्ही मैत्री (मित्रभाव) आणि कल्याणकारी भावना प्रस्थापित करा. काही लोक 'मानुसिकं पजं' असा पाठ वाचतात, परंतु ते पृथ्वीवर राहणारे असल्याने योग्य ठरत नाही. इतर जे काही अर्थ सांगतात, तेही योग्य ठरत नाही. येथे अभिप्राय असा आहे – 'मी बुद्ध आहे' म्हणून मी ऐश्वर्यबलाने सांगत नाही, तर जे तुमच्यासाठी आणि या मनुष्य प्रजातीसाठी कल्याणकारी आहे, तेच मी सांगत आहे की, 'मनुष्यांवर मैत्री करा.' आणि येथे –

---

‘‘ယေ သတ္တသဏ္ဍံ ပထဝိံ ဝိဇေတွာ,ရာဇိသယော ယဇမာနာနုပရိယဂါ;

အဿမေဓံ ပုရိသမေဓံ,သမ္မာပါသံ ဝါဇပေယျံ နိရဂ္ဂဠံ.

ज्या राजर्षींनी शत्रूंच्या समूहाने युक्त असलेल्या पृथ्वीवर विजय मिळवून, अश्वमेध, पुरुषमेध, सम्मापास, वाजपेय आणि निरग्गल यज्ञ करून पृथ्वीवर संचार केला;

---

‘‘မေတ္တဿ စိတ္တဿ သုဘာဝိတဿ,ကလမ္ပိ တေ နာနုဘဝန္တိ သောဠသိံ;

ဧကမ္ပိ စေ ပါဏမဒုဋ္ဌစိတ္တော,မေတ္တာယတိ ကုသလော တေန ဟောတိ.

ते चांगल्या प्रकारे विकसित केलेल्या मैत्रीपूर्ण चित्ताच्या सोळाव्या भागाच्या एका कलेइतकेही सुख अनुभवू शकत नाहीत. जर एखादा अदुष्टचित्त सत्पुरुष एका जरी प्राण्यावर मैत्रीभाव ठेवतो, तर तो त्यामुळे कुशल होतो.

---

‘‘သဗ္ဗေ စ ပါဏေ မနသာနုကမ္ပီ, ပဟူတမရိယော ပကရောတိ ပုည’’န္တိ. (ဣတိဝု. ၂၇;

အ. နိ. ၈.၁) –

आणि सर्व प्राण्यांबद्दल मनात अनुकंपा ठेवून तो आर्य मुबलक पुण्य संपादन करतो.

---

ဧဝမာဒီနံ သုတ္တာနံ ဧကာဒသာနိသံသာနဉ္စ ဝသေန ယေ မေတ္တံ ကရောန္တိ, ဧတေသံ မေတ္တာ ဟိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

अशा प्रकारच्या सूत्रांच्या आणि अकरा फायद्यांच्या आधारे जे लोक मैत्री करतात, त्यांची ती मैत्री त्यांच्यासाठी हितकारक आहे, असे समजावे.

---

‘‘ဒေဝတာနုကမ္ပိတော ပေါသော, သဒါ ဘဒြာနိ ပဿတီ’’တိ. (ဥဒါ. ၇၆;

မဟာဝ. ၂၈၆) –

देवतांनी अनुकंपित केलेला मनुष्य नेहमी कल्याणकारी गोष्टी पाहतो.

---

ဧဝမာဒီနံ [Pg.142] သုတ္တာနံ ဝသေန ယေသု ကယိရတိ, တေသမ္ပိ ဟိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

अशा प्रकारच्या सूत्रांच्या आधारे, ज्यांच्यावर मैत्री केली जाते, त्यांच्यासाठीही ती हितकारक आहे, असे समजावे.

---

ဧဝံ ဥဘယေသမ္ပိ ဟိတဘာဝံ ဒဿေန္တော ‘‘မေတ္တံ ကရောထ မာနုသိယာ’’တိ ဝတွာ ဣဒါနိ ဥပကာရမ္ပိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဒိဝါ စ ရတ္တော စ ဟရန္တိ ယေ ဗလိံ, တသ္မာ ဟိ နေ ရက္ခထ အပ္ပမတ္တာ’’တိ. တဿတ္ထော – ယေ မနုဿာ စိတ္တကမ္မကဋ္ဌကမ္မာဒီဟိပိ ဒေဝတာ ကတွာ စေတိယရုက္ခာဒီနိ စ ဥပသင်္ကမိတွာ ဒေဝတာ ဥဒ္ဒိဿ ဒိဝါ ဗလိံ ကရောန္တိ, ကာလပက္ခာဒီသု စ ရတ္တိံ ဗလိံ ကရောန္တိ, သလာကဘတ္တာဒီနိ ဝါ ဒတွာ အာရက္ခဒေဝတာ ဥပါဒါယ ယာဝ ဗြဟ္မဒေဝတာနံ ပတ္တိဒါနနိယျာတနေန ဒိဝါ ဗလိံ ကရောန္တိ, ဆတ္တာရောပနဒီပမာလာယ သဗ္ဗရတ္တိကဓမ္မဿဝနာဒီနိ ကာရာပေတွာ ပတ္တိဒါနနိယျာတနေန စ ရတ္တိံ ဗလိံ ကရောန္တိ, တေ ကထံ န ရက္ခိတဗ္ဗာ? ယတော ဧဝံ ဒိဝါ စ ရတ္တော စ တုမှေ ဥဒ္ဒိဿ ကရောန္တိ ယေ ဗလိံ, တသ္မာ ဟိ နေ ရက္ခထ; တသ္မာ ဗလိကမ္မကရဏာပိ တေ မနုဿေ ရက္ခထ ဂေါပယထ, အဟိတံ နေသံ အပနေထ, ဟိတံ ဥပနေထ အပ္ပမတ္တာ ဟုတွာ တံ ကတညုဘာဝံ ဟဒယေ ကတွာ နိစ္စမနုဿရန္တာတိ.

अशा प्रकारे दोघांचेही हित दर्शवत, 'मनुष्यांवर मैत्री करा' असे सांगून, आता उपकारही दर्शवण्यासाठी भगवंत म्हणाले – 'जे दिवसा आणि रात्री पूजाभाग अर्पण करतात, म्हणून तुम्ही अप्रमत्त होऊन त्यांचे रक्षण करा.' त्याचा अर्थ असा आहे – जे मनुष्य चित्रकाम, लाकूडकाम इत्यादींद्वारे देवतांच्या प्रतिमा बनवून, चैत्य आणि वृक्षांजवळ जाऊन, देवतांच्या उद्देशाने दिवसा पूजाभाग अर्पण करतात; आणि कृष्णपक्ष इत्यादींमध्ये रात्री पूजाभाग अर्पण करतात; किंवा शलाका-भक्त इत्यादी दान देऊन, रक्षक देवतांपासून ते ब्रह्मलोकातील देवतांपर्यंत सर्वांना पुण्यदान करून दिवसा पूजाभाग अर्पण करतात; तसेच छत्र चढवणे, दीपमाळा लावणे, रात्रभर धम्मश्रवण आयोजित करणे इत्यादी करवून आणि पुण्यदान करून रात्री पूजाभाग अर्पण करतात; त्यांचे रक्षण का केले जाऊ नये? ज्याअर्थी ते दिवसा आणि रात्री तुमच्या उद्देशाने पूजाभाग अर्पण करतात, म्हणूनच तुम्ही त्यांचे रक्षण करा. त्यांच्या या पूजाभाग अर्पण करण्याच्या कृतीमुळे तुम्ही त्या मनुष्यांचे रक्षण व संगोपन करा, त्यांचे अहित दूर करा आणि अप्रमत्त होऊन, मनात कृतज्ञता बाळगून व त्याचे निरंतर स्मरण करत त्यांचे हित करा.

---

ယံကိဉ္စီတိဂါထာဝဏ္ဏနာ

'यंकिंचि' या गाथेचे स्पष्टीकरण.

---

၃. ဧဝံ ဒေဝတာသု မနုဿာနံ ဥပကာရကဘာဝံ ဒဿေတွာ တေသံ ဥပဒ္ဒဝဝူပသမနတ္ထံ ဗုဒ္ဓါဒိဂုဏပ္ပကာသနေန စ ဒေဝမနုဿာနံ ဓမ္မဿဝနတ္ထံ ‘‘ယံကိဉ္စိ ဝိတ္တ’’န္တိအာဒိနာ နယေန သစ္စဝစနံ ပယုဉ္ဇိတုမာရဒ္ဓေါ. တတ္ထ ယံကိဉ္စီတိ အနိယမိတဝသေန အနဝသေသံ ပရိယာဒိယတိ ယံကိဉ္စိ တတ္ထ တတ္ထ ဝေါဟာရူပဂံ. ဝိတ္တန္တိ ဓနံ. တဉှိ ဝိတ္တိံ ဇနေတီတိ ဝိတ္တံ. ဣဓ ဝါတိ မနုဿလောကံ နိဒ္ဒိသတိ. ဟုရံ ဝါတိ တတော ပရံ အဝသေသလောကံ, တေန စ ဌပေတွာ မနုဿေ သဗ္ဗလောကဂ္ဂဟဏေ ပတ္တေ ‘‘သဂ္ဂေသု ဝါ’’တိ ပရတော ဝုတ္တတ္တာ ဌပေတွာ မနုဿေ စ သဂ္ဂေ စ အဝသေသာနံ နာဂသုပဏ္ဏာဒီနံ ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

३. अशा प्रकारे देवतांवर मनुष्यांचे उपकार दर्शवून, त्यांच्या उपद्रवांचे शमन करण्यासाठी आणि बुद्ध इत्यादींच्या गुणांचे प्रकटीकरण करून देव व मनुष्यांना धम्मश्रवण घडवण्यासाठी भगवंतांनी 'यंकिंचि वित्तं' इत्यादी पद्धतीने सत्यवचन सांगण्यास सुरुवात केली. त्यामध्ये 'यंकिंचि' या अनिश्चित शब्दाने विविध ठिकाणी व्यवहारात येणारे सर्व काही (काहीही न उरता) घेतले जाते. 'वित्तं' म्हणजे धन; कारण ते आनंद निर्माण करते, म्हणून त्याला 'वित्त' म्हणतात. 'इध वा' हा शब्द मनुष्यलोकाचा निर्देश करतो. 'हुरं वा' म्हणजे त्यापुढील उर्वरित लोक; या शब्दाने मनुष्यलोक वगळता संपूर्ण जगाचा ग्रहण होत असताना, पुढे 'सग्गेसु वा' असे म्हटल्यामुळे, मनुष्यलोक आणि स्वर्गलोक दोन्ही वगळून उर्वरित नाग, गरुड इत्यादी प्राण्यांचे ग्रहण करावे, असे समजावे.

---

ဧဝံ ဣမေဟိ ဒွီဟိ ပဒေဟိ ယံ မနုဿာနံ ဝေါဟာရူပဂံ အလင်္ကာရပရိဘောဂူပဂဉ္စ ဇာတရူပရဇတမုတ္တာမဏိဝေဠုရိယပဝါဠလောဟိတင်္ကမသာရဂလ္လာဒိကံ, ယဉ္စ မုတ္တာမဏိဝါလုကတ္ထတာယ ဘူမိယာ ရတနမယဝိမာနေသု အနေကယောဇနသတဝိတ္ထတေသု ဘဝနေသု ဥပ္ပန္နာနံ နာဂသုပဏ္ဏာဒီနံ ဝိတ္တံ, တံ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ ဟောတိ. သဂ္ဂေသု ဝါတိ ကာမာဝစရရူပါဝစရဒေဝလောကေသု. တေ [Pg.143] ဟိ သောဘနေန ကမ္မေန အဇီယန္တီတိ သဂ္ဂါ. သုဋ္ဌု အဂ္ဂါတိပိ သဂ္ဂါ. ယန္တိ ယံ သသာမိကံ ဝါ အသာမိကံ ဝါ. ရတနန္တိ ရတိံ နယတိ ဝဟတိ ဇနယတိ ဝဍ္ဎေတီတိ ရတနံ. ယံကိဉ္စိ စိတ္တီကတံ မဟဂ္ဃံ အတုလံ ဒုလ္လဘဒဿနံ အနောမသတ္တပရိဘောဂဉ္စ, တဿေတံ အဓိဝစနံ. ယထာဟ –

अशा प्रकारे, या दोन पदांद्वारे ('इध वा हुरं वा' - येथे किंवा परलोकात) मनुष्यांच्या व्यवहारासाठी आणि अलंकार-उपभोगासाठी योग्य असलेले सुवर्ण, चांदी, मोती, मणी, वैडूर्य, प्रवाळ, लोहितांग (तांबडा मणी), मसारगल्ल इत्यादी जे काही धन आहे; तसेच मोती आणि मण्यांची वाळू पसरलेली असलेल्या भूमीवर, अनेक शेकडो योजने विस्तीर्ण असलेल्या रत्नमय विमानांमध्ये (भवनांमध्ये) उत्पन्न झालेल्या नाग, सुपर्ण (गरुड) इत्यादींचे जे काही धन आहे, ते दर्शविले गेले आहे. 'सग्गेसु वा' (किंवा स्वर्गात) म्हणजे कामावचर आणि रूपावचर देवलोकांमध्ये. ते देव आपल्या शोभन (कुशल) कर्माने तेथे उत्पन्न होतात, म्हणून त्यांना 'सग्ग' (स्वर्ग) म्हणतात. किंवा ते अत्यंत श्रेष्ठ असतात, म्हणूनही त्यांना 'सग्ग' म्हणतात. 'यं' (जे) म्हणजे स्वामी असलेले किंवा स्वामी नसलेले. 'रतनं' (रत्न) म्हणजे जे प्रीती (आनंद) प्राप्त करून देते, वहन करते, उत्पन्न करते आणि वाढवते, त्याला 'रत्न' म्हणतात. जे काही आदरपूर्वक पूजिलेले, बहुमूल्य, अतुलनीय, दुर्मीळ दर्शन असलेले आणि श्रेष्ठ सत्त्वांद्वारेच उपभोग घेण्यायोग्य असते, हे त्याचेच अधिवाचन (नाव) आहे. जसे की म्हटले आहे –

---

‘‘စိတ္တီကတံ မဟဂ္ဃဉ္စ, အတုလံ ဒုလ္လဘဒဿနံ;

အနောမသတ္တပရိဘောဂံ, ရတနံ တေန ဝုစ္စတီ’’တိ.

“जे आदरपूर्वक पूजिलेले असते, बहुमूल्य असते, अतुलनीय असते, ज्याचे दर्शन दुर्मीळ असते आणि जे श्रेष्ठ सत्त्वांद्वारेच उपभोग घेण्यायोग्य असते, म्हणूनच त्याला 'रत्न' म्हटले जाते.”

---

ပဏီတန္တိ ဥတ္တမံ သေဋ္ဌံ အတပ္ပကံ. ဧဝံ ဣမိနာ ဂါထာပဒေန ယံ သဂ္ဂေသု အနေကယောဇနသတပ္ပမာဏသဗ္ဗရတနမယဝိမာနသုဓမ္မဝေဇယန္တပ္ပဘုတီသု သသာမိကံ, ယဉ္စ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒဝိရဟေန အပါယမေဝ ပရိပူရေန္တေသု သတ္တေသု သုညဝိမာနပ္ပဋိဗဒ္ဓံ အသာမိကံ, ယံ ဝါ ပနညမ္ပိ ပထဝိမဟာသမုဒ္ဒဟိမဝန္တာဒိနိဿိတမသာမိကံ ရတနံ, တံ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ ဟောတိ.

‘पणीतं’ (प्रणीत) म्हणजे उत्तम, श्रेष्ठ आणि अमूल्य. अशा प्रकारे, या गाथापदाने स्वर्गामध्ये अनेक शेकडो योजने प्रमाणाच्या सर्व-रत्नमय विमानांमध्ये, सुधम्मा आणि वेजयंत इत्यादी प्रासादांमध्ये जे स्वामी असलेले रत्न आहे; तसेच बुद्धांच्या उत्पत्तीच्या अभावामुळे केवळ अपाय (दुर्गती) भूमीच भरून काढणाऱ्या प्राण्यांमुळे रिकाम्या (देवपुत्र व देवकन्या नसलेल्या) विमानांशी संबंधित असलेले जे स्वामी नसलेले रत्न आहे; किंवा पृथ्वी, महासागर, हिमालय इत्यादींवर आश्रित असलेले जे स्वामी नसलेले रत्न आहे, ते सर्व दर्शविले गेले आहे.

---

န နော သမံ အတ္ထိ တထာဂတေနာတိ န-ဣတိ ပဋိသေဓေ. နော-ဣတိ အဝဓာရဏေ. သမန္တိ တုလျံ. အတ္ထီတိ ဝိဇ္ဇတိ. တထာဂတေနာတိ ဗုဒ္ဓေန. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ယံ ဧတံ ဝိတ္တဉ္စ ရတနဉ္စ ပကာသိတံ, ဧတ္ထ ဧကမ္ပိ ဗုဒ္ဓရတနေန သဒိသံ ရတနံ နေဝတ္ထိ. ယမ္ပိ ဟိ တံ စိတ္တီကတဋ္ဌေန ရတနံ, သေယျထိဒံ – ရညော စက္ကဝတ္တိဿ စက္ကရတနံ မဏိရတနဉ္စ, ယမှိ ဥပ္ပန္နေ မဟာဇနော န အညတ္ထ စိတ္တီကာရံ ကရောတိ, န ကောစိ ပုပ္ဖဂန္ဓာဒီနိ ဂဟေတွာ ယက္ခဋ္ဌာနံ ဝါ ဘူတဋ္ဌာနံ ဝါ ဂစ္ဆတိ, သဗ္ဗောပိ ဇနော စက္ကရတနမဏိရတနမေဝ စိတ္တီကာရံ ကရောတိ ပူဇေတိ, တံ တံ ဝရံ ပတ္ထေတိ, ပတ္ထိတပတ္ထိတဉ္စဿ ဧကစ္စံ သမိဇ္ဈတိ, တမ္ပိ ရတနံ ဗုဒ္ဓရတနေန သမံ နတ္ထိ. ယဒိ ဟိ စိတ္တီကတဋ္ဌေန ရတနံ, တထာဂတောဝ ရတနံ. တထာဂတေ ဟိ ဥပ္ပန္နေ ယေ ကေစိ မဟေသက္ခာ ဒေဝမနုဿာ န တေ အညတြ စိတ္တီကာရံ ကရောန္တိ, န ကဉ္စိ အညံ ပူဇေန္တိ. တထာ ဟိ ဗြဟ္မာ သဟမ္ပတိ သိနေရုမတ္တေန ရတနဒါမေန တထာဂတံ ပူဇေသိ, ယထာဗလဉ္စ အညေ ဒေဝါ မနုဿာ စ ဗိမ္ဗိသာရကောသလရာဇအနာထပိဏ္ဍိကာဒယော. ပရိနိဗ္ဗုတမ္ပိ ဘဂဝန္တံ ဥဒ္ဒိဿ ဆန္နဝုတိကောဋိဓနံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ အသောကမဟာရာဇာ သကလဇမ္ဗုဒီပေ စတုရာသီတိ ဝိဟာရသဟဿာနိ ပတိဋ္ဌာပေသိ, ကော ပန ဝါဒေါ အညေသံ စိတ္တီကာရာနံ. အပိစ ကဿညဿ ပရိနိဗ္ဗုတဿာပိ ဇာတိဗောဓိဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနပရိနိဗ္ဗာနဋ္ဌာနာနိ ပဋိမာစေတိယာဒီနိ ဝါ ဥဒ္ဒိဿ ဧဝံ စိတ္တီကာရဂရုကာရော ပဝတ္တတိ ယထာ ဘဂဝတော. ဧဝံစိတ္တီကတဋ္ဌေနာပိ တထာဂတသမံ ရတနံ နတ္ထိ.

‘न नो समं अत्थि तथागतेन’ या पदांमध्ये, ‘न’ हा शब्द निषेधार्थक निपात आहे. ‘नो’ हा शब्द अवधारण (निश्चयवाचक) निपात आहे. ‘समं’ म्हणजे समान किंवा तुल्य. ‘अत्थि’ म्हणजे विद्यमान आहे. ‘तथागतेन’ म्हणजे बुद्धांशी. याचा काय अर्थ होतो? जे हे धन आणि जे हे रत्न प्रकाशित केले गेले आहे, यांमध्ये एकही रत्न बुद्धरत्नाशी समान नाही. जे काही रत्न आदरपूर्वक पूजिले जाण्याच्या अर्थाने रत्न म्हटले जाते, जसे की – चक्रवर्ती राजाचे चक्ररत्न आणि मणिरत्न उत्पन्न होते, जे उत्पन्न झाले असता जनसमुदाय इतर कुठेही आदर-सत्कार करत नाही, कोणीही फुले, सुगंधी द्रव्ये इत्यादी घेऊन यक्षाच्या किंवा भूताच्या स्थानी जात नाही, तर सर्व लोक चक्ररत्न आणि मणिरत्नाचाच आदर करतात, त्याची पूजा करतात, त्या त्या श्रेष्ठ वराची प्रार्थना करतात आणि त्यांची प्रत्येक प्रार्थना पूर्ण होते; ते रत्न देखील बुद्धरत्नाशी समान नाही. जर आदरपूर्वक पूजिले जाण्याच्या अर्थाने रत्न मानले, तर तथागतच खरे रत्न आहेत. कारण तथागत उत्पन्न झाले असता, जे कोणी महान प्रभावशाली देव आणि मनुष्य आहेत, ते बुद्धांशिवाय इतर कोणाचाही आदर करत नाहीत, इतर कोणाचीही पूजा करत नाहीत. तसेच, सहम्पती ब्रह्माने सुमेरु पर्वताएवढ्या रत्नांच्या माळेने तथागतांची पूजा केली आणि इतर देवांनी व बिंबिसार राजा, कोसल राजा, अनाथपिंडिक इत्यादी मनुष्यांनी आपापल्या शक्तीनुसार पूजा केली. परिनिर्वाण पावलेल्या भगवंतांच्या उद्देशाने ९६ कोटी धन खर्च करून सम्राट अशोकांनी संपूर्ण जंबुद्विपात ८४,००० विहार स्थापन केले, मग इतरांच्या आदराविषयी काय सांगावे! शिवाय, परिनिर्वाण पावलेल्या इतर कोणत्या व्यक्तीच्या जन्मस्थान, बोधिवृक्ष, धम्मचक्रप्रवर्तन स्थान आणि परिनिर्वाण स्थान किंवा प्रतिमा, चैत्य इत्यादींच्या उद्देशाने भगवंतांच्या बाबतीत होतो तसा आदर आणि सत्कार होतो का? अशा प्रकारे, आदरपूर्वक पूजिले जाण्याच्या अर्थाने देखील तथागतांशी समान असणारे कोणतेही रत्न नाही.

---

တထာ [Pg.144] ယမ္ပိ တံ မဟဂ္ဃဋ္ဌေန ရတနံ. သေယျထိဒံ – ကာသိကံ ဝတ္ထံ. ယထာဟ – ‘‘ဇိဏ္ဏမ္ပိ, ဘိက္ခဝေ, ကာသိကံ ဝတ္ထံ ဝဏ္ဏဝန္တဉ္စေဝ ဟောတိ သုခသမ္ဖဿဉ္စ မဟဂ္ဃဉ္စာ’’တိ (အ. နိ. ၃.၁၀၀), တမ္ပိ ဗုဒ္ဓရတနေန သမံ နတ္ထိ. ယဒိ ဟိ မဟဂ္ဃဋ္ဌေန ရတနံ, တထာဂတောဝ ရတနံ. တထာဂတော ဟိ ယေသံ ပံသုကမ္ပိ ပဋိဂ္ဂဏှာတိ, တေသံ တံ မဟပ္ဖလံ ဟောတိ မဟာနိသံသံ သေယျထာပိ အသောကရညော, ဣဒမဿ မဟဂ္ဃတာယ. ဧဝံ မဟဂ္ဃတာဝစနေန စေတ္ထ ဒေါသာဘာဝသာဓကံ ဣဒံ သုတ္တပဒံ ဝေဒိတဗ္ဗံ –

त्याचप्रमाणे, जे काही रत्न बहुमूल्य असण्याच्या अर्थाने रत्न आहे, जसे की – काशीचे वस्त्र. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे – “भिक्खूंनो, काशीचे वस्त्र जुने झाले तरी देखील ते सुंदर रंगाचे असते, स्पर्शाला सुखद असते आणि बहुमूल्य असते.” ते देखील बुद्धरत्नाशी समान नाही. जर बहुमूल्य असण्याच्या अर्थाने रत्न मानले, तर तथागतच खरे रत्न आहेत. कारण तथागत ज्यांच्या मातीचा (धुळीचा) देखील स्वीकार करतात, त्यांचे ते दान महाफळ देणारे आणि महा-अनुशंस देणारे ठरते, जसे की सम्राट अशोकांच्या बाबतीत झाले. हे त्यांच्या बहुमूल्यतेमुळे आहे. अशा प्रकारे, बहुमूल्यतेच्या वचनाद्वारे येथे दोषरहितता सिद्ध करणारे हे सुत्तपद समजून घ्यावे –

---

‘‘ယေသံ ခေါ ပန သော ပဋိဂ္ဂဏှာတိ စီဝရပိဏ္ဍပါတသေနာသနဂိလာနပစ္စယဘေသဇ္ဇပရိက္ခာရံ, တေသံ တံ မဟပ္ဖလံ ဟောတိ မဟာနိသံသံ. ဣဒမဿ မဟဂ္ဃတာယ ဝဒါမိ. သေယျထာပိ တံ, ဘိက္ခဝေ, ကာသိကံ ဝတ္ထံ မဟဂ္ဃံ, တထူပမာဟံ, ဘိက္ခဝေ, ဣမံ ပုဂ္ဂလံ ဝဒါမီ’’တိ (အ. နိ. ၃.၁၀၀).

“ज्यांच्या चिवर, पिंडपात, सेनासन आणि ग्लानप्रत्यय-भेषज्य-परिकाराचा (औषधोपचाराचा) ते स्वीकार करतात, त्यांचे ते दान महाफळ देणारे आणि महा-अनुशंस देणारे ठरते. हे मी त्यांच्या बहुमूल्यतेमुळे सांगतो. भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे काशीचे वस्त्र बहुमूल्य असते, त्याचप्रमाणे, भिक्खूंनो, मी या पुद्गलाला (व्यक्तीला) बहुमूल्य म्हणतो.”

---

ဧဝံ မဟဂ္ဃဋ္ဌေနပိ တထာဂတသမံ ရတနံ နတ္ထိ.

अशा प्रकारे, बहुमूल्य असण्याच्या अर्थाने देखील तथागतांशी समान असणारे कोणतेही रत्न नाही.

---

တထာ ယမ္ပိ တံ အတုလဋ္ဌေန ရတနံ. သေယျထိဒံ – ရညော စက္ကဝတ္တိဿ စက္ကရတနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဣန္ဒနီလမဏိမယနာဘိ သတ္တရတနမယသဟဿာရံ ပဝါဠမယနေမိ ရတ္တသုဝဏ္ဏမယသန္ဓိ, ယဿ ဒသန္နံ ဒသန္နံ အရာနမုပရိ ဧကံ မုဏ္ဍာရံ ဟောတိ ဝါတံ ဂဟေတွာ သဒ္ဒကရဏတ္ထံ, ယေန ကတော သဒ္ဒေါ သုကုသလပ္ပတာဠိတပဉ္စင်္ဂိကတူရိယသဒ္ဒေါ ဝိယ ဟောတိ, ယဿ နာဘိယာ ဥဘောသု ပဿေသု ဒွေ သီဟမုခါနိ ဟောန္တိ, အဗ္ဘန္တရံ သကဋစက္ကဿေဝ သုသိရံ. တဿ ကတ္တာ ဝါ ကာရေတာ ဝါ နတ္ထိ, ကမ္မပစ္စယေန ဥတုတော သမုဋ္ဌာတိ. ယံ ရာဇာ ဒသဝိဓံ စက္ကဝတ္တိဝတ္တံ ပူရေတွာ တဒဟုပေါသထေ ပုဏ္ဏမဒိဝသေ သီသံနှာတော ဥပေါသထိကော ဥပရိပါသာဒဝရဂတော သီလာနိ သောဓေန္တော နိသိန္နော ပုဏ္ဏစန္ဒံ ဝိယ သူရိယံ ဝိယ စ ဥဋ္ဌေန္တံ ပဿတိ, ယဿ ဒွါဒသယောဇနတော သဒ္ဒေါ သုယျတိ, ယောဇနတော ဝဏ္ဏော ဒိဿတိ, ယံ မဟာဇနေန ‘‘ဒုတိယော မညေ စန္ဒော သူရိယော ဝါ ဥဋ္ဌိတော’’တိ အတိဝိယ ကောတူဟလဇာတေန ဒိဿမာနံ နဂရဿ ဥပရိ အာဂန္တွာ ရညော အန္တေပုရဿ ပါစီနပဿေ နာတိဥစ္စံ နာတိနီစံ ဟုတွာ မဟာဇနဿ ဂန္ဓပုပ္ဖာဒီဟိ ပူဇေတုံ, ယုတ္တဋ္ဌာနေ အက္ခာဟတံ ဝိယ တိဋ္ဌတိ.

त्याचप्रमाणे, जे काही रत्न अतुलनीय असण्याच्या अर्थाने रत्न आहे, जसे की – चक्रवर्ती राजाचे चक्ररत्न उत्पन्न होते, ज्याची नाभी (मध्यभाग) इंद्रनील मण्याने बनलेली असते, ज्याचे एक हजार आरे सात रत्नांनी बनलेले असतात, ज्याची नेमी (चाकाचा घेर) प्रवाळाची असते, ज्याचे सांधे तांबड्या सोन्याचे असतात; ज्याच्या प्रत्येक दहा-दहा आऱ्यांच्या वर वारा पकडून आवाज करण्यासाठी एक-एक घुंगरू असते, ज्याच्याद्वारे केलेला आवाज अत्यंत कुशल वादकाने वाजवलेल्या पंचांगिक वाद्याच्या आवाजासारखा मधुर असतो; ज्याच्या नाभीच्या दोन्ही बाजूंना दोन सिंहमुखे असतात आणि ज्याचा आतील भाग गाडीच्या चाकाप्रमाणे पोकळ असतो. त्याचा कोणी कर्ता किंवा बनवून घेणारा नसतो, ते कर्माच्या प्रभावाने ऋतूद्वारे उत्पन्न होते. ज्या चक्ररत्नाला, राजाने दहा प्रकारची चक्रवर्ती कर्तव्ये पूर्ण करून, त्या उपोषथाच्या दिवशी, पौर्णिमेला, डोक्यावरून स्नान करून, उपोषथ व्रत धारण करून, प्रासादाच्या वरच्या मजल्यावर जाऊन, शील शुद्ध करत बसलेला असताना, पूर्ण चंद्राप्रमाणे किंवा सूर्याप्रमाणे उगवताना पाहतो; ज्याचा आवाज बारा योजने अंतरावरून ऐकू येतो, एक योजने अंतरावरून त्याचा रंग दिसतो; ज्याला पाहून जनसमुदाय अत्यंत कुतूहलाने “दुसरा चंद्र किंवा सूर्य उगवला आहे काय!” असे समजतो, ते नगराच्या वर येऊन, राजाच्या अंतःपुराच्या पूर्व दिशेला फार उंच नाही आणि फार सखल नाही अशा बेताच्या उंचीवर राहून, जनसमुदायाला गंध, फुले इत्यादींनी पूजा करण्यासाठी योग्य अशा ठिकाणी गाडीचा आस अडकल्याप्रमाणे स्थिर राहते.

---

တဒေဝ [Pg.145] အနုဗန္ဓမာနံ ဟတ္ထိရတနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သဗ္ဗသေတော ရတ္တပါဒေါ သတ္တပ္ပတိဋ္ဌော ဣဒ္ဓိမာ ဝေဟာသင်္ဂမော ဥပေါသထကုလာ ဝါ ဆဒ္ဒန္တကုလာ ဝါ အာဂစ္ဆတိ, ဥပေါသထကုလာ စ အာဂစ္ဆန္တော သဗ္ဗဇေဋ္ဌော အာဂစ္ဆတိ, ဆဒ္ဒန္တကုလာ သဗ္ဗကနိဋ္ဌော သိက္ခိတသိက္ခော ဒမထူပေတော, သော ဒွါဒသယောဇနံ ပရိသံ ဂဟေတွာ သကလဇမ္ဗုဒီပံ အနုသံယာယိတွာ ပုရေပါတရာသမေဝ သကံ ရာဇဓာနိံ အာဂစ္ဆတိ.

त्याच (चक्ररत्नाच्या) पाठोपाठ हत्तीरत्न उत्पन्न होते. ते पूर्णपणे पांढरे, लाल पाय असलेले, सात ठिकाणी सुप्रतिष्ठित (जमिनीला स्पर्श करणारे), ऋद्धियुक्त, आकाशातून गमन करू शकणारे असते. ते उपोसथ कुळातून किंवा छद्दन्त कुळातून येते. जर ते उपोसथ कुळातून येत असेल, तर ते सर्वात ज्येष्ठ (श्रेष्ठ) असते; आणि जर ते छद्दन्त कुळातून येत असेल, तर ते सर्वात कनिष्ठ असले तरी सुशिक्षित (प्रशिक्षित) व उत्तम प्रकारे दमन केलेले (वश केलेले) असते. ते बारा योजनांच्या परिवाराला सोबत घेऊन संपूर्ण जम्बुद्वीपाची प्रदक्षिणा करून सकाळच्या भोजनापूर्वीच आपल्या राजधानीत परत येते.

---

တမ္ပိ အနုဗန္ဓမာနံ အဿရတနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သဗ္ဗသေတော ရတ္တပါဒေါ ကာဠသီသော မုဉ္ဇကေသော ဝလာဟကဿရာဇကုလာ အာဂစ္ဆတိ. သေသမေတ္ထ ဟတ္ထိရတနသဒိသမေဝ.

त्याच्याही (हत्तीरत्नाच्या) पाठोपाठ अश्वरत्न उत्पन्न होते. ते पूर्णपणे पांढरे, लाल पाय असलेले, काळे डोके असलेले आणि मुंज गवतासारखी (लांब) आयाळ असलेले असते. ते वलाहक अश्वराज कुळातून येते. उर्वरित सर्व वर्णन येथे हत्तीरत्नासारखेच आहे.

---

တမ္ပိ အနုဗန္ဓမာနံ မဏိရတနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. သော ဟောတိ မဏိ ဝေဠုရိယော သုဘော ဇာတိမာ အဋ္ဌံသော သုပရိကမ္မကတော အာယာမတော စက္ကနာဘိသဒိသော, ဝေပုလ္လပဗ္ဗတာ အာဂစ္ဆတိ. သော စတုရင်္ဂသမန္နာဂတေပိ အန္ဓကာရေ ရညော ဓဇဂ္ဂံ ဂတော ယောဇနံ ဩဘာသေတိ, ယဿောဘာသေန မနုဿာ ‘‘ဒိဝါ’’တိ မညမာနာ ကမ္မန္တေ ပယောဇေန္တိ, အန္တမသော ကုန္ထကိပိလ္လိကံ ဥပါဒါယ ပဿန္တိ.

त्याच्याही (अश्वरत्नाच्या) पाठोपाठ मणिरत्न उत्पन्न होते. तो मणी वैडूर्य असतो, जो सुंदर, उत्तम जातीचा, आठ पैलू असलेला, उत्तम प्रकारे पैलू पाडलेला आणि लांबीने चाकाच्या नाभीसारखा असतो. तो वेपुल्ल पर्वतावरून येतो. तो चतुरंग (घनघोर) अंधारातही राजाच्या ध्वजाच्या टोकावर ठेवला असता एक योजनभर प्रकाश पसरवतो. ज्याच्या प्रकाशाने लोक 'दिवस झाला आहे' असे मानून आपली कामे करू लागतात, अगदी लहान मुंग्यांसारखे कीटकही स्पष्ट पाहू शकतात.

---

တမ္ပိ အနုဗန္ဓမာနံ ဣတ္ထိရတနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ပကတိအဂ္ဂမဟေသီ ဝါ ဟောတိ, ဥတ္တရကုရုတော ဝါ အာဂစ္ဆတိ မဒ္ဒရာဇကုလတော ဝါ, အတိဒီဃတာဒိဆဒေါသဝိဝဇ္ဇိတာ အတိက္ကန္တာ မာနုသဝဏ္ဏံ အပ္ပတ္တာ ဒိဗ္ဗဝဏ္ဏံ, ယဿာ ရညော သီတကာလေ ဥဏှာနိ ဂတ္တာနိ ဟောန္တိ, ဥဏှကာလေ သီတာနိ, သတဓာ ဖောဋိတ တူလပိစုနော ဝိယ သမ္ဖဿော ဟောတိ, ကာယတော စန္ဒနဂန္ဓော ဝါယတိ, မုခတော ဥပ္ပလဂန္ဓော, ပုဗ္ဗုဋ္ဌာယိနိတာဒိအနေကဂုဏသမန္နာဂတာ စ ဟောတိ.

त्याच्याही पाठोपाठ स्त्रीरत्न उत्पन्न होते. ती एकतर मूळची पट्टराणी असते किंवा उत्तरकुरु देशातून अथवा मद्र राजाच्या कुळातून येते. ती अति-उंच असणे इत्यादी सहा दोषांनी विरहित असते; मानवी सौंदर्याच्या पलीकडे गेलेली, परंतु दिव्य सौंदर्यापर्यंत न पोहोचलेली अशी ती असते. जिचे शरीर राजासाठी हिवाळ्यात उबदार आणि उन्हाळ्यात थंड असते. जिचा स्पर्श शंभर वेळा पिंजलेल्या कापसासारखा मऊ असतो. जिच्या शरीरातून चंदनाचा सुगंध आणि मुखातून उत्पलाचा (निळ्या कमळाचा) सुगंध दरवळतो. ती पतीच्या आधी उठणे इत्यादी अनेक गुणांनी संपन्न असते.

---

တမ္ပိ အနုဗန္ဓမာနံ ဂဟပတိရတနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ရညော ပကတိကမ္မကာရော သေဋ္ဌိ, ယဿ စက္ကရတနေ ဥပ္ပန္နမတ္တေ ဒိဗ္ဗံ စက္ခု ပါတုဘဝတိ, ယေန သမန္တတော ယောဇနမတ္တေ နိဓိံ ပဿတိ အသာမိကမ္ပိ သသာမိကမ္ပိ, သော ရာဇာနံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပဝါရေတိ ‘‘အပ္ပောဿုက္ကော တွံ, ဒေဝ, ဟောဟိ, အဟံ တေ ဓနေန ဓနကရဏီယံ ကရိဿာမီ’’တိ.

त्याच्याही पाठोपाठ गृहपतीरत्न उत्पन्न होते, जो राजाचा नेहमीचा कारभारी असलेला श्रेष्ठी असतो. चक्ररत्न उत्पन्न होताच ज्याला दिव्य चक्षु प्राप्त होतात, ज्याच्याद्वारे तो चहूबाजूला एक योजन अंतरावरील मालक असलेले व मालक नसलेले सर्व गुप्त धन पाहू शकतो. तो राजाकडे जाऊन विनंती करतो, 'हे देवा (महाराज), आपण निश्चिंत राहा, मी आपल्या धनाने आपले धनविषयक सर्व कार्य करीन.'

---

တမ္ပိ [Pg.146] အနုဗန္ဓမာနံ ပရိဏာယကရတနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ရညော ပကတိဇေဋ္ဌပုတ္တော. စက္ကရတနေ ဥပ္ပန္နမတ္တေ အတိရေကပညာဝေယျတ္တိယေန သမန္နာဂတော ဟောတိ, ဒွါဒသယောဇနာယ ပရိသာယ စေတသာ စိတ္တံ ပရိဇာနိတွာ နိဂ္ဂဟပဂ္ဂဟသမတ္ထော ဟောတိ, သော ရာဇာနံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပဝါရေတိ ‘‘အပ္ပောဿုက္ကော တွံ, ဒေဝ, ဟောဟိ, အဟံ တေ ရဇ္ဇံ အနုသာသိဿာမီ’’တိ. ယံ ဝါ ပနညမ္ပိ ဧဝရူပံ အတုလဋ္ဌေန ရတနံ, ယဿ န သက္ကာ တုလယိတွာ တီရယိတွာ အဂ္ဃော ကာတုံ ‘‘သတံ ဝါ သဟဿံ ဝါ အဂ္ဃတိ ကောဋိံ ဝါ’’တိ. တတ္ထ ဧကရတနမ္ပိ ဗုဒ္ဓရတနေန သမံ နတ္ထိ. ယဒိ ဟိ အတုလဋ္ဌေန ရတနံ, တထာဂတောဝ ရတနံ. တထာဂတော ဟိ န သက္ကာ သီလတော ဝါ သမာဓိတော ဝါ ပညာဒီနံ ဝါ အညတရတော ကေနစိ တုလယိတွာ တီရယိတွာ ‘‘ဧတ္တကဂုဏော ဝါ ဣမိနာ သမော ဝါ သပ္ပဋိဘာဂေါ ဝါ’’တိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတုံ. ဧဝံ အတုလဋ္ဌေနပိ တထာဂတသမံ ရတနံ နတ္ထိ.

त्याच्याही पाठोपाठ परिणायकरत्न उत्पन्न होते, जो राजाचा नेहमीचा ज्येष्ठ पुत्र असतो. चक्ररत्न उत्पन्न होताच तो अत्यंत कुशाग्र बुद्धिमत्ता आणि कौशल्याने संपन्न होतो. तो बारा योजनांच्या परिषदेतील लोकांचे विचार आपल्या मनाने जाणून घेऊन, त्यांचे निग्रह (दमन) आणि प्रग्रह (अनुग्रह) करण्यास समर्थ असतो. तो राजाकडे जाऊन विनंती करतो, 'हे देवा (महाराज), आपण निश्चिंत राहा, मी आपल्या राज्याचे शासन चालवीन.' किंवा इतर कोणतेही असे रत्न जे अतुलनीय मूल्याचे आहे, ज्याचे मूल्य मोजून किंवा ठरवून 'हे शंभर, हजार किंवा कोटी मूल्याचे आहे' असे सांगणे शक्य नाही; त्या रत्नांपैकी एकही रत्न बुद्धरत्नाच्या समान नाही. कारण जर अतुलनीय मूल्याच्या अर्थाने 'रत्न' म्हटले, तर तथागतच खरे रत्न आहेत. कारण तथागतांचे शील, समाधी, प्रज्ञा किंवा इतर कोणत्याही गुणांच्या बाबतीत कोणाशीही तुलना करून 'त्यांचे गुण एवढे आहेत, किंवा ते याच्या समान आहेत, किंवा त्यांच्याशी तुलना करता येईल असे कोणी आहे' असे मर्यादित करणे शक्य नाही. अशा प्रकारे, अतुलनीयतेच्या अर्थानेही तथागतांच्या समान कोणतेही रत्न नाही.

---

တထာ ယမ္ပိ တံ ဒုလ္လဘဒဿနဋ္ဌေန ရတနံ, သေယျထိဒံ ဒုလ္လဘပါတုဘာဝေါ ရာဇာ စက္ကဝတ္တိ, စက္ကာဒီနိ စ တဿ ရတနာနိ, တမ္ပိ ဗုဒ္ဓရတနေန သမံ နတ္ထိ. ယဒိ ဟိ ဒုလ္လဘဒဿနဋ္ဌေန ရတနံ, တထာဂတောဝ ရတနံ, ကုတော စက္ကဝတ္တိအာဒီနံ ရတနတ္တံ. တာနိ ဟိ ဧကသ္မိံယေဝ ကပ္ပေ အနေကာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ယသ္မာ ပန အသင်္ချေယျေပိ ကပ္ပေ တထာဂတသုညော လောကော ဟောတိ, တသ္မာ တထာဂတောဝ ကဒါစိ ကရဟစိ ဥပ္ပဇ္ဇနတော ဒုလ္လဘဒဿနော. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ဘဂဝတာ ပရိနိဗ္ဗာနသမယေ –

तसेच, जे दर्शन दुर्मिळ असण्याच्या अर्थाने 'रत्न' म्हटले जाते, जसे की चक्रवर्ती राजाचा प्रादुर्भाव दुर्मिळ असतो आणि त्याचे चक्र इत्यादी रत्नेही दुर्मिळ असतात, ते देखील बुद्धरत्नाच्या समान नाही. कारण जर दर्शन दुर्मिळ असण्याच्या अर्थाने 'रत्न' म्हटले, तर तथागतच खरे रत्न आहेत; चक्रवर्ती इत्यादींच्या रत्नांचे रत्नत्व कोठून असणार? कारण ती (चक्रवर्तीची रत्ने) एकाच कल्पामध्ये अनेक वेळा उत्पन्न होतात. परंतु असंख्य कल्प उलटून गेले तरी हा लोक तथागतांशिवाय शून्य असतो, म्हणून तथागतच कधीतरी क्वचितच उत्पन्न होत असल्यामुळे त्यांचे दर्शन अत्यंत दुर्मिळ असते. भगवान बुद्ध यांनी परिनिर्वाण समयी देखील असे म्हटले आहे -

---

‘‘ဒေဝတာ, အာနန္ဒ, ဥဇ္ဈာယန္တိ ‘ဒူရာ စ ဝတမှ အာဂတာ တထာဂတံ ဒဿနာယ, ကဒါစိ ကရဟစိ တထာဂတာ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ အရဟန္တော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ, အဇ္ဇေဝ ရတ္တိယာ ပစ္ဆိမေ ယာမေ တထာဂတဿ ပရိနိဗ္ဗာနံ ဘဝိဿတိ, အယဉ္စ မဟေသက္ခော ဘိက္ခု ဘဂဝတော ပုရတော ဌိတော ဩဝါရေန္တော, န မယံ လဘာမ ပစ္ဆိမေ ကာလေ တထာဂတံ ဒဿနာယာ’’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၂၀၀).

‘हे आनंदा, देवता खंत व्यक्त करत आहेत की, “आम्ही तथागतांच्या दर्शनासाठी खरोखरच दूरवरून आलो आहोत. जगात अर्हत, सम्यक्संबुद्ध तथागत कधीतरी क्वचितच उत्पन्न होतात. आज रात्रीच्या अंतिम प्रहरात तथागतांचे परिनिर्वाण होणार आहे; आणि हा महातेजस्वी भिक्खू भगवंतांच्या समोर उभा राहून आमची दृष्टी अडवत आहे, त्यामुळे अंतिम समयी आम्हाला तथागतांचे दर्शन मिळत नाहीये.”’

---

ဧဝံ ဒုလ္လဘဒဿနဋ္ဌေနာပိ တထာဂတသမံ ရတနံ နတ္ထိ.

अशा प्रकारे, दर्शन दुर्मिळ असण्याच्या अर्थानेही तथागतांच्या समान कोणतेही रत्न नाही.

---

တထာ ယမ္ပိ တံ အနောမသတ္တပရိဘောဂဋ္ဌေန ရတနံ. သေယျထိဒံ – ရညော စက္ကဝတ္တိဿ စက္ကရတနာဒိ တဉှိ ကောဋိသတသဟဿဓနာနမ္ပိ သတ္တဘူမိကပါသာဒဝရတလေ [Pg.147] ဝသန္တာနမ္ပိ စဏ္ဍာလဝေနနေသာဒရထကာရပုက္ကုသာဒီနံ နီစကုလိကာနံ ဩမကပုရိသာနံ သုပိနန္တေပိ ပရိဘောဂတ္ထာယ န နိဗ္ဗတ္တတိ. ဥဘတော သုဇာတဿ ပန ရညော ခတ္တိယဿေဝ ပရိပူရိတဒသဝိဓစက္ကဝတ္တိဝတ္တဿ ပရိဘောဂတ္ထာယ နိဗ္ဗတ္တနတော အနောမသတ္တပရိဘောဂံယေဝ ဟောတိ, တမ္ပိ ဗုဒ္ဓရတနသမံ နတ္ထိ. ယဒိ ဟိ အနောမသတ္တပရိဘောဂဋ္ဌေန ရတနံ, တထာဂတောဝ ရတနံ. တထာဂတော ဟိ လောကေ ဩမကသတ္တသမ္မတာနံ အနုပနိဿယသမ္ပန္နာနံ ဝိပရီတဒဿနာနံ ပူရဏကဿပါဒီနံ ဆန္နံ သတ္ထာရာနံ အညေသဉ္စ ဧဝရူပါနံ သုပိနန္တေပိ အပရိဘောဂေါ. ဥပနိဿယသမ္ပန္နာနံ ပန စတုပ္ပဒါယပိ ဂါထာယ ပရိယောသာနေ အရဟတ္တမဓိဂန္တုံ သမတ္ထာနံ နိဗ္ဗေဓိကဉာဏဒဿနာနံ ဗာဟိယဒါရုစီရိယပ္ပဘုတီနံ အညေသဉ္စ မဟာကုလပ္ပသုတာနံ မဟာသာဝကာနံ ပရိဘောဂေါ, တေ ဟိ တံ ဒဿနာနုတ္တရိယသဝနာနုတ္တရိယပါရိစရိယာနုတ္တရိယာဒီနိ သာဓေန္တာ တထာဂတံ ပရိဘုဉ္ဇန္တိ. ဧဝံ အနောမသတ္တပရိဘောဂဋ္ဌေနာပိ တထာဂတသမံ ရတနံ နတ္ထိ.

तसेच, जे श्रेष्ठ (अ-हीन) पुरुषांद्वारेच उपभोगले जाण्याच्या अर्थाने 'रत्न' म्हटले जाते, जसे की चक्रवर्ती राजाचे चक्र इत्यादी रत्ने; कारण ती रत्ने अब्जावधी संपत्ती असलेल्या आणि सात मजली श्रेष्ठ प्रासादांमध्ये राहणाऱ्या राजांसाठी देखील, किंवा चांडाल, वेणूकार, निषाद, रथकार, पुक्कस इत्यादी नीच कुळातील हीन पुरुषांना स्वप्नातही उपभोगण्यासाठी प्राप्त होत नाहीत. परंतु दोन्ही बाजूंनी शुद्ध कुळात जन्मलेल्या, दहा प्रकारच्या चक्रवर्ती कर्तव्यांचे पालन करणाऱ्या क्षत्रिय राजाच्याच उपभोगासाठी ती उत्पन्न होत असल्यामुळे, ती केवळ श्रेष्ठ पुरुषांद्वारेच उपभोगली जातात. ते देखील बुद्धरत्नाच्या समान नाही. कारण जर श्रेष्ठ पुरुषांद्वारेच उपभोगले जाण्याच्या अर्थाने 'रत्न' म्हटले, तर तथागतच खरे रत्न आहेत. कारण तथागत हे जगात हीन प्राणी मानल्या गेलेल्या, उपनिषय (अध्यात्मिक पात्रता) नसलेल्या, मिथ्या दृष्टी असलेल्या पूरणकस्सप इत्यादी सहा तीर्थकरांसाठी (शिक्षकांसाठी) आणि त्यांच्यासारख्या इतरांसाठी स्वप्नातही अनुपभोग्य आहेत. परंतु ज्यांच्याकडे उपनिषय आहे, जे केवळ चार चरणांच्या गाथेच्या शेवटी देखील अर्हतपद प्राप्त करण्यास समर्थ आहेत, ज्यांच्याकडे भेदक ज्ञानदर्शन आहे, अशा बाहिय दारुचीरिय इत्यादी आणि उच्च कुळात जन्मलेल्या इतर महाश्रावकांसाठीच ते उपभोग्य आहेत; कारण ते दर्शन-अनुत्तरिय, श्रवण-अनुत्तरिय, परिचर्या-अनुत्तरिय इत्यादी साध्य करत तथागतांचा आश्रय घेतात (त्यांच्या गुणांचे सेवन करतात). अशा प्रकारे, श्रेष्ठ पुरुषांद्वारेच उपभोगले जाण्याच्या अर्थानेही तथागतांच्या समान कोणतेही रत्न नाही.

---

ယမ္ပိ တံ အဝိသေသတော ရတိဇနနဋ္ဌေန ရတနံ. သေယျထိဒံ – ရညော စက္ကဝတ္တိဿ စက္ကရတနံ. တဉှိ ဒိသွာဝ ရာဇာ စက္ကဝတ္တိ အတ္တမနော ဟောတိ, ဧဝမ္ပိ တံ ရညော ရတိံ ဇနေတိ. ပုန စပရံ ရာဇာ စက္ကဝတ္တိ ဝါမေန ဟတ္ထေန သုဝဏ္ဏဘိင်္ကာရံ ဂဟေတွာ ဒက္ခိဏေန ဟတ္ထေန စက္ကရတနံ အဗ္ဘုက္ကိရတိ ‘‘ပဝတ္တတု ဘဝံ စက္ကရတနံ, အဘိဝိဇိနာတု ဘဝံ စက္ကရတန’’န္တိ. တတော စက္ကရတနံ ပဉ္စင်္ဂိကံ ဝိယ တူရိယံ မဓုရဿရံ နိစ္ဆရန္တံ အာကာသေန ပုရတ္ထိမံ ဒိသံ ဂစ္ဆတိ, အနွဒေဝ ရာဇာ, စက္ကဝတ္တိ စက္ကာနုဘာဝေန ဒွါဒသယောဇနဝိတ္ထိဏ္ဏာယ စတုရင်္ဂိနိယာ သေနာယ နာတိဥစ္စံ နာတိနီစံ ဥစ္စရုက္ခာနံ ဟေဋ္ဌာဘာဂေန, နီစရုက္ခာနံ ဥပရိဘာဂေန, ရုက္ခေသု ပုပ္ဖဖလပလ္လဝါဒိပဏ္ဏာကာရံ ဂဟေတွာ အာဂတာနံ ဟတ္ထတော ပဏ္ဏာကာရဉ္စ ဂဏှန္တော ‘‘ဧဟိ ခေါ, မဟာရာဇာ’’တိ ဧဝမာဒိနာ ပရမနိပစ္စကာရေန အာဂတေ ပဋိရာဇာနော ‘‘ပါဏော န ဟန္တဗ္ဗော’’တိအာဒိနာ နယေန အနုသာသန္တော ဂစ္ဆတိ. ယတ္ထ ပန ရာဇာ ဘုဉ္ဇိတုကာမော ဝါ ဒိဝါသေယျံ ဝါ ကပ္ပေတုကာမော ဟောတိ, တတ္ထ စက္ကရတနံ အာကာသာ ဩရောဟိတွာ ဥဒကာဒိသဗ္ဗကိစ္စက္ခမေ သမေ ဘူမိဘာဂေ အက္ခာဟတံ ဝိယ တိဋ္ဌတိ. ပုန ရညော ဂမနစိတ္တေ ဥပ္ပန္နေ ပုရိမနယေနေဝ သဒ္ဒံ ကရောန္တံ ဂစ္ဆတိ, တံ သုတွာ ဒွါဒသယောဇနိကာပိ ပရိသာ အာကာသေန ဂစ္ဆတိ[Pg.148]. စက္ကရတနံ အနုပုဗ္ဗေန ပုရတ္ထိမံ သမုဒ္ဒံ အဇ္ဈောဂါဟတိ, တသ္မိံ အဇ္ဈောဂါဟန္တေ ဥဒကံ ယောဇနပ္ပမာဏံ အပဂန္တွာ ဘိတ္တီကတံ ဝိယ တိဋ္ဌတိ. မဟာဇနော ယထာကာမံ သတ္တ ရတနာနိ ဂဏှာတိ. ပုန ရာဇာ သုဝဏ္ဏဘိင်္ကာရံ ဂဟေတွာ ‘‘ဣတော ပဋ္ဌာယ မမ ရဇ္ဇ’’န္တိ ဥဒကေန အဗ္ဘုက္ကိရိတွာ နိဝတ္တတိ. သေနာ ပုရတော ဟောတိ, စက္ကရတနံ ပစ္ဆတော, ရာဇာ မဇ္ဈေ. စက္ကရတနေန ဩသက္ကိတောသက္ကိတဋ္ဌာနံ ဥဒကံ ပရိပူရတိ. ဧတေနေဝ ဥပါယေန ဒက္ခိဏပစ္ဆိမုတ္တရေပိ သမုဒ္ဒေ ဂစ္ဆတိ.

जे काही सामान्यतः आनंद निर्माण करण्याच्या अर्थाने 'रत्न' म्हटले जाते, जसे की – चक्रवर्ती राजाचे चक्ररत्न. कारण त्याला पाहताच चक्रवर्ती राजा अत्यंत प्रसन्न होतो, अशा प्रकारे ते राजाच्या ठिकाणी आनंद निर्माण करते. आणखी असे की, चक्रवर्ती राजा डाव्या हाताने सोन्याची झारी धरून आणि उजव्या हाताने चक्ररत्नावर पाणी शिंपडतो आणि म्हणतो: 'पूजनीय चक्ररत्न फिरू दे, पूजनीय चक्ररत्न विजय मिळवू दे.' त्यानंतर ते चक्ररत्न पाच प्रकारच्या वाद्यांच्या संगीतासारखा मधुर आवाज काढत आकाशातून पूर्व दिशेकडे जाते. त्याच्या मागोमाग चक्रवर्ती राजा चक्राच्या प्रभावाने बारा योजन विस्तीर्ण अशा चतुरंग सेनेसह, फार उंचही नाही आणि फार सखलही नाही अशा बेताने, उंच झाडांच्या खालून आणि ठेंगण्या झाडांच्या वरून प्रवास करतो. झाडांची फुले, फळे, पालवी इत्यादी नजराणे घेऊन आलेल्या लोकांच्या हातांतून तो नजराणा स्वीकारत, 'यावे, महाराज!' अशा प्रकारे अत्यंत नम्रतेने शरण आलेल्या शत्रूराजांना 'प्राण्यांची हिंसा करू नये' इत्यादी उपदेश करत तो पुढे जातो. आणि ज्या ठिकाणी राजाला भोजन करण्याची किंवा दिवसा विश्रांती घेण्याची इच्छा होते, तिथे ते चक्ररत्न आकाशातून खाली उतरून, पाणी इत्यादी सर्व गोष्टींसाठी सोयीस्कर अशा सपाट जमिनीवर जणू काही रथाचा कणा रोवल्यासारखे स्थिर उभे राहते. पुन्हा जेव्हा राजाच्या मनात जाण्याचा विचार येतो, तेव्हा ते पूर्वीप्रमाणेच आवाज करत पुढे जाते; तो आवाज ऐकून बारा योजन पसरलेला जनसमुदायही आकाशातून मार्गक्रमण करतो. चक्ररत्न क्रमशः पूर्व समुद्रात प्रवेश करते. ते समुद्रात शिरताच पाणी एक योजन मागे सरकून भिंतीसारखे उभे राहते. लोक आपल्या इच्छेनुसार सात रत्ने गोळा करतात. पुन्हा राजा सोन्याची झारी घेऊन 'आजपासून हे माझे राज्य आहे' असे म्हणून पाण्याने अभिषेक करतो आणि मागे फिरतो. सेना पुढे असते, चक्ररत्न मागे असते आणि राजा मध्ये असतो. चक्ररत्न जसे जसे मागे सरकते, तसे तसे त्या जागेवर पाणी पुन्हा भरून जाते. याच पद्धतीने तो दक्षिण, पश्चिम आणि उत्तर समुद्रातही जातो.

---

ဧဝံ စတုဒ္ဒိသံ အနုသံယာယိတွာ စက္ကရတနံ တိယောဇနပ္ပမာဏံ အာကာသံ အာရောဟတိ. တတ္ထ ဌိတော ရာဇာ စက္ကရတနာနုဘာဝေန ဝိဇိတဝိဇယော ပဉ္စသတပရိတ္တဒီပပဋိမဏ္ဍိတံ သတ္တယောဇနသဟဿပရိမဏ္ဍလံ ပုဗ္ဗဝိဒေဟံ, တထာ အဋ္ဌယောဇနသဟဿပရိမဏ္ဍလံ ဥတ္တရကုရုံ, သတ္တယောဇနသဟဿပရိမဏ္ဍလံယေဝ အပရဂေါယာနံ, ဒသယောဇနသဟဿပရိမဏ္ဍလံ ဇမ္ဗုဒီပဉ္စာတိ ဧဝံ စတုမဟာဒီပဒွိသဟဿပရိတ္တဒီပပဋိမဏ္ဍိတံ ဧကံ စက္ကဝါဠံ သုဖုလ္လပုဏ္ဍရီကဝနံ ဝိယ ဩလောကေတိ. ဧဝံ ဩလောကယတော စဿ အနပ္ပကာ ရတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဧဝမ္ပိ တံ စက္ကရတနံ ရညော ရတိံ ဇနေတိ, တမ္ပိ ဗုဒ္ဓရတနသမံ နတ္ထိ. ယဒိ ဟိ ရတိဇနနဋ္ဌေန ရတနံ, တထာဂတောဝ ရတနံ, ကိံ ကရိဿတိ ဧတံ စက္ကရတနံ? တထာဂတော ဟိ ယဿာ ဒိဗ္ဗာယ ရတိယာ စက္ကရတနာဒီဟိ သဗ္ဗေဟိပိ ဇနိတာ စက္ကဝတ္တိရတိ သင်္ခမ္ပိ ကလမ္ပိ ကလဘာဂမ္ပိ န ဥပေတိ, တတောပိ ရတိတော ဥတ္တရိတရဉ္စ ပဏီတတရဉ္စ အတ္တနော ဩဝါဒပ္ပဋိကရာနံ အသင်္ချေယျာနမ္ပိ ဒေဝမနုဿာနံ ပဌမဇ္ဈာနရတိံ ဒုတိယတတိယစတုတ္ထပဉ္စမဇ္ဈာနရတိံ, အာကာသာနဉ္စာယတနရတိံ, ဝိညာဏဉ္စာယတနအာကိဉ္စညာယတနနေဝသညာနာသညာယတနရတိံ, သောတာပတ္တိမဂ္ဂရတိံ, သောတာပတ္တိဖလရတိံ, သကဒါဂါမိအနာဂါမိအရဟတ္တမဂ္ဂဖလရတိဉ္စ ဇနေတိ. ဧဝံ ရတိဇနနဋ္ဌေနာပိ တထာဂတသမံ ရတနံ နတ္ထီတိ.

अशा प्रकारे चारही दिशांना फिरून आल्यावर चक्ररत्न तीनशे योजन उंचीवर आकाशात चढते. तिथे स्थित असलेला राजा चक्ररत्नाच्या प्रभावाने सर्व शत्रूंवर विजय मिळवून, पाचशे लहान बेटांनी सुशोभित आणि सात हजार योजन परिघाच्या पूर्वविदेह द्वीपाला, तसेच आठ हजार योजन परिघाच्या उत्तरकुरु द्वीपाला, सात हजार योजन परिघाच्याच अपरगोयान द्वीपाला आणि दहा हजार योजन परिघाच्या जंबुद्वीपाला – अशा प्रकारे चार महाद्वीप आणि दोन हजार लहान बेटांनी सुशोभित असलेल्या या संपूर्ण चक्रवाळाला एखाद्या पूर्ण उमललेल्या पांढऱ्या कमळांच्या वनाप्रमाणे पाहतो. याप्रमाणे पाहत असताना त्याच्या मनात अपार आनंद निर्माण होतो. अशा प्रकारे ते चक्ररत्न राजाच्या मनात आनंद निर्माण करते, तरीही ते बुद्धरत्नाच्या समान नाही. कारण जर आनंद निर्माण करण्याच्या अर्थाने 'रत्न' म्हटले जात असेल, तर तथागतच खरे रत्न आहेत; हे चक्ररत्न काय करू शकणार? कारण तथागत ज्या दिव्य आनंदाची निर्मिती करतात, त्या आनंदाच्या तुलनेत चक्ररत्न इत्यादी सर्व रत्नांद्वारे निर्माण होणारा चक्रवर्तीचा आनंद हा एका अंशाच्या किंवा कलाभागाच्या बरोबरीचाही ठरत नाही. त्या आनंदापेक्षा तथागतरूपी रत्न हे अत्यंत श्रेष्ठ आणि अतिशय प्रणीत आहे. ते आपल्या उपदेशाचे पालन करणाऱ्या असंख्य देव आणि मनुष्यांच्या ठिकाणी प्रथम ध्यान, द्वितीय, तृतीय, चतुर्थ आणि पाचवे ध्यान; आकाशानंत्यायतनाचा आनंद, विज्ञानानंत्यायतनाचा, आकिंचन्यायतनाचा आणि नैवसंज्ञानासंज्ञायतनाचा आनंद; तसेच सोतापत्ती-मार्ग व फल, सकदागामी-मार्ग व फल, अनागामी-मार्ग व फल आणि अर्हत्त्व-मार्ग व फल यांचा आनंद निर्माण करतात. अशा प्रकारे, आनंद निर्माण करण्याच्या अर्थानेही तथागतांच्या समान दुसरे कोणतेही रत्न नाही.

---

အပိစ ရတနံ နာမေတံ ဒုဝိဓံ ဟောတိ သဝိညာဏကမဝိညာဏကဉ္စ. တတ္ထ အဝိညာဏကံ စက္ကရတနံ မဏိရတနဉ္စ, ယံ ဝါ ပနညမ္ပိ အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓသုဝဏ္ဏရဇတာဒိ, သဝိညာဏကံ ဟတ္ထိရတနာဒိပရိဏာယကရတနပရိယောသာနံ, ယံ ဝါ ပနညမ္ပိ ဧဝရူပံ ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓံ. ဧဝံ ဒုဝိဓေ စေတ္ထ သဝိညာဏကရတနံ အဂ္ဂမက္ခာယတိ[Pg.149]. ကသ္မာ? ယသ္မာ အဝိညာဏကံ သုဝဏ္ဏရဇတမဏိမုတ္တာဒိရတနံ သဝိညာဏကာနံ ဟတ္ထိရတနာဒီနံ အလင်္ကာရတ္ထာယ ဥပနီယတိ.

शिवाय, 'रत्न' हे दोन प्रकारचे असते: सजीव (सविज्ञाणक) आणि निर्जीव (अविज्ञाणक). त्यापैकी निर्जीव रत्नांमध्ये चक्ररत्न, मणिरत्न किंवा इंद्रियांशी न जोडलेले इतर सोने-चांदी इत्यादींचा समावेश होतो. सजीव रत्नांमध्ये हत्तीरत्नापासून सुरू होऊन परिणायकरत्नापर्यंत किंवा इंद्रियांशी जोडलेल्या इतर सजीव गोष्टींचा समावेश होतो. या दोन्ही प्रकारांमध्ये सजीव रत्नालाच श्रेष्ठ मानले गेले आहे. का? कारण सोने, चांदी, मणी, मोती इत्यादी निर्जीव रत्ने ही हत्तीरत्न इत्यादी सजीव रत्नांच्या सुशोभिकरणासाठी वापरली जातात.

---

သဝိညာဏကရတနမ္ပိ ဒုဝိဓံ တိရစ္ဆာနဂတရတနံ, မနုဿရတနဉ္စ. တတ္ထ မနုဿရတနံ အဂ္ဂမက္ခာယတိ. ကသ္မာ? ယသ္မာ တိရစ္ဆာနဂတရတနံ မနုဿရတနဿ ဩပဝယှံ ဟောတိ. မနုဿရတနမ္ပိ ဒုဝိဓံ ဣတ္ထိရတနံ, ပုရိသရတနဉ္စ. တတ္ထ ပုရိသရတနံ အဂ္ဂမက္ခာယတိ. ကသ္မာ? ယသ္မာ ဣတ္ထိရတနံ ပုရိသရတနဿ ပရိစာရိကတ္တံ အာပဇ္ဇတိ. ပုရိသရတနမ္ပိ ဒုဝိဓံ အဂါရိကရတနံ, အနဂါရိကရတနဉ္စ. တတ္ထ အနဂါရိကရတနံ အဂ္ဂမက္ခာယတိ. ကသ္မာ? ယသ္မာ အဂါရိကရတနေသု အဂ္ဂေါ စက္ကဝတ္တိပိ သီလာဒိဂုဏယုတ္တံ အနဂါရိကရတနံ ပဉ္စပတိဋ္ဌိတေန ဝန္ဒိတွာ ဥပဋ္ဌဟိတွာ ပယိရုပါသိတွာ ဒိဗ္ဗမာနုသိကာ သမ္ပတ္တိယော ပါပုဏိတွာ အန္တေ နိဗ္ဗာနသမ္ပတ္တိံ ပါပုဏာတိ.

सजीव रत्ने देखील दोन प्रकारची असतात: प्राण्यांमधील रत्ने आणि मनुष्यांमधील रत्ने. त्यापैकी मनुष्यरत्नाला श्रेष्ठ म्हटले गेले आहे. का? कारण प्राण्यांमधील रत्ने ही मनुष्यरत्नासाठी वाहनासारखी असतात. मनुष्यरत्न देखील दोन प्रकारचे असते: स्त्रीरत्न आणि पुरुषरत्न. त्यापैकी पुरुषरत्नाला श्रेष्ठ म्हटले गेले आहे. का? कारण स्त्रीरत्न हे पुरुषरत्नाची सेवा करणारे बनते. पुरुषरत्न देखील दोन प्रकारचे असते: गृहस्थरत्न (आगारिक) आणि गृहत्यागीरत्न (अनागारिक). त्यापैकी गृहत्यागी रत्नाला श्रेष्ठ म्हटले गेले आहे. का? कारण गृहस्थरत्नांमध्ये सर्वश्रेष्ठ असलेला चक्रवर्ती राजा देखील शील इत्यादी गुणांनी युक्त असलेल्या गृहत्यागी रत्नाला साष्टांग नमस्कार करून, त्यांची सेवा करून, त्यांच्या सन्निध राहून दिव्य आणि मानवी संपत्ती प्राप्त करतो आणि शेवटी निर्वाण संपत्ती मिळवतो.

---

ဧဝံ အနဂါရိကရတနမ္ပိ ဒုဝိဓံ အရိယပုထုဇ္ဇနဝသေန. အရိယရတနမ္ပိ ဒုဝိဓံ သေခါသေခဝသေန. အသေခရတနမ္ပိ ဒုဝိဓံ သုက္ခဝိပဿကသမထယာနိကဝသေန. သမထယာနိကရတနမ္ပိ ဒုဝိဓံ သာဝကပါရမိပ္ပတ္တမပ္ပတ္တဉ္စ. တတ္ထ သာဝကပါရမိပ္ပတ္တံ အဂ္ဂမက္ခာယတိ. ကသ္မာ? ဂုဏမဟန္တတာယ. သာဝကပါရမိပ္ပတ္တရတနတောပိ ပစ္စေကဗုဒ္ဓရတနံ အဂ္ဂမက္ခာယတိ. ကသ္မာ? ဂုဏမဟန္တတာယ. သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနသဒိသာပိ ဟိ အနေကသတာ သာဝကာ ဧကဿ ပစ္စေကဗုဒ္ဓဿ ဂုဏာနံ သတဘာဂမ္ပိ န ဥပေန္တိ. ပစ္စေကဗုဒ္ဓရတနတောပိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓရတနံ အဂ္ဂမက္ခာယတိ. ကသ္မာ? ဂုဏမဟန္တတာယ. သကလမ္ပိ ဟိ ဇမ္ဗုဒီပံ ပူရေတွာ ပလ္လင်္ကေန ပလ္လင်္ကံ ဃဋေန္တာ နိသိန္နာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ဧကဿ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ဂုဏာနံ နေဝ သင်္ခံ န ကလံ န ကလဘာဂံ ဥပေန္တိ. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ – ‘‘ယာဝတာ, ဘိက္ခဝေ, သတ္တာ အပဒါ ဝါ…ပေ… တထာဂတော တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတီ’’တိအာဒိ (အ. နိ. ၄.၃၄; ၅.၃၂; ဣတိဝု. ၉၀). ဧဝံ ကေနစိ ပရိယာယေန တထာဂတသမံ ရတနံ နတ္ထိ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘န နော သမံ အတ္ထိ တထာဂတေနာ’’တိ.

अशा प्रकारे, अनागारिक रत्न (गृहत्यागी रत्न) देखील आर्य आणि पृथग्जन यांच्या भेदाने दोन प्रकारचे आहे. आर्य रत्न देखील शैक्ष आणि अशैक्ष यांच्या भेदाने दोन प्रकारचे आहे. अशैक्ष रत्न देखील शुष्कविपश्यक आणि शमथयानिक यांच्या भेदाने दोन प्रकारचे आहे. शमथयानिक रत्न देखील श्रावकपारमी प्राप्त केलेले आणि प्राप्त न केलेले अशा दोन प्रकारचे आहे. त्यामध्ये, श्रावकपारमी प्राप्त रत्नाला श्रेष्ठ म्हटले जाते. का? गुणांच्या महानतेमुळे (गुणाधिक्यामुळे). श्रावकपारमी प्राप्त रत्नापेक्षाही प्रत्येकबुद्ध रत्न श्रेष्ठ म्हटले जाते. का? गुणांच्या महानतेमुळे. हे सत्य आहे की, सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान यांच्यासारखे शेकडो श्रावक देखील एका प्रत्येकबुद्धाच्या गुणांच्या शंभराव्या भागालाही पोहोचू शकत नाहीत. प्रत्येकबुद्ध रत्नापेक्षाही सम्यक्संबुद्ध रत्न श्रेष्ठ म्हटले जाते. का? गुणांच्या महानतेमुळे. हे सत्य आहे की, संपूर्ण जम्बुद्वीप भरून, मांडीला मांडी लावून (पद्मासनाने एकमेकांना स्पर्श करत) बसलेले प्रत्येकबुद्ध देखील एका सम्यक्संबुद्धाच्या गुणांच्या संख्येस, कलेस किंवा कलाभागास (अंशास) पोहोचू शकत नाहीत. भगवंतांनी हे म्हटलेच आहे – “भिक्खूहो, जितके काही अपाद (पाय नसलेले) प्राणी आहेत...पे... तथागत त्या सर्वांमध्ये श्रेष्ठ म्हटले जातात” इत्यादी. अशा प्रकारे, कोणत्याही मार्गाने तथागतांच्या समान दुसरे कोणतेही रत्न नाही. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – “तथागतांच्या समान दुसरे कोणीही नाही.”

---

ဧဝံ ဘဂဝါ ဗုဒ္ဓရတနဿ အညေဟိ ရတနေဟိ အသမတံ ဝတွာ ဣဒါနိ တေသံ သတ္တာနံ ဥပ္ပန္နဥပဒ္ဒဝဝူပသမတ္ထံ နေဝ ဇာတိံ န ဂေါတ္တံ န ကောလပုတ္တိယံ န ဝဏ္ဏပေါက္ခရတာဒိံ နိဿာယ, အပိစ ခေါ အဝီစိမုပါဒါယ ဘဝဂ္ဂပရိယန္တေ [Pg.150] လောကေ သီလသမာဓိက္ခန္ဓာဒီဟိ ဂုဏေဟိ ဗုဒ္ဓရတနဿ အသဒိသဘာဝံ နိဿာယ သစ္စဝစနံ ပယုဉ္ဇတိ ‘‘ဣဒမ္ပိ ဗုဒ္ဓေ ရတနံ ပဏီတံ, ဧတေန သစ္စေန သုဝတ္ထိ ဟောတူ’’တိ.

अशा प्रकारे भगवंतांनी बुद्धरत्नाची इतर रत्नांशी असमानता (तुलना न होऊ शकणे) सांगून, आता त्या प्राण्यांच्या उद्भवलेल्या उपद्रवांच्या शमनासाठी, जन्म, गोत्र, कुलीनता किंवा रूप-सौंदर्य इत्यादींवर अवलंबून न राहता, तर उलट अवीची नरकापासून ते भवाग्रापर्यंतच्या लोकात शील, समाधी इत्यादी स्कंधांच्या गुणांमुळे बुद्धरत्नाच्या अतुलनीयतेवर अवलंबून राहून सत्यवचन उच्चारतात – “बुद्धामध्ये हे देखील एक उत्तम रत्न आहे, या सत्याने (सर्वांचे) कल्याण असो.”

---

တဿတ္ထော – ဣဒမ္ပိ ဣဓ ဝါ ဟုရံ ဝါ သဂ္ဂေသု ဝါ ယံကိဉ္စိ အတ္ထိ ဝိတ္တံ ဝါ ရတနံ ဝါ, တေန သဒ္ဓိံ တေဟိ တေဟိ ဂုဏေဟိ အသမတ္တာ ဗုဒ္ဓေ ရတနံ ပဏီတံ. ယဒိ ဟိ ဧတံ သစ္စံ, အထ ဧတေန သစ္စေန ဣမေသံ ပါဏီနံ သုဝတ္ထိ ဟောတု, သောဘနာနံ အတ္ထိတာ ဟောတု အရောဂတာ နိရုပဒ္ဒဝတာတိ. ဧတ္ထ စ ယထာ ‘‘စက္ခု ခေါ, အာနန္ဒ, သုညံ အတ္တေန ဝါ အတ္တနိယေန ဝါ’’တိ ဧဝမာဒီသု (သံ. နိ. ၄.၈၅) အတ္တဘာဝေန ဝါ အတ္တနိယဘာဝေန ဝါတိ အတ္ထော. ဣတရထာ ဟိ စက္ခု အတ္တာ ဝါ အတ္တနိယံ ဝါတိ အပ္ပဋိသိဒ္ဓမေဝ သိယာ. ဧဝံ ရတနံ ပဏီတန္တိ ရတနတ္တံ ပဏီတံ, ရတနဘာဝေါ ပဏီတောတိ အယမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣတရထာ ဟိ ဗုဒ္ဓေါ နေဝ ရတနန္တိ သိဇ္ဈေယျ. န ဟိ ယတ္ထ ရတနံ အတ္ထိ, တံ ရတနန္တိ န သိဇ္ဈတိ. ယတ္ထ ပန စိတ္တီကတာဒိအတ္ထသင်္ခါတံ ယေန ဝါ တေန ဝါ ဝိဓိနာ သမ္ဗန္ဓဂတံ ရတနံ အတ္ထိ, ယသ္မာ တံ ရတနတ္တမုပါဒါယ ရတနန္တိ ပညာပီယတိ, တသ္မာ တဿ ရတနဿ အတ္ထိတာယ ရတနန္တိ သိဇ္ဈတိ. အထ ဝါ ဣဒမ္ပိ ဗုဒ္ဓေ ရတနန္တိ ဣမိနာပိ ပကာရေန ဗုဒ္ဓေါဝ ရတနန္တိ ဧဝမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝုတ္တမတ္တာယ စ ဘဂဝတာ ဣမာယ ဂါထာယ ရာဇကုလဿ သောတ္ထိ ဇာတာ, ဘယံ ဝူပသန္တံ. ဣမိဿာ ဂါထာယ အာဏာ ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠေသု အမနုဿေဟိ ပဋိဂ္ဂဟိတာတိ.

त्याचा अर्थ असा समजावा – या मनुष्यलोकात किंवा परलोकात किंवा स्वर्गात जे काही धन किंवा रत्न आहे, त्या लौकिक रत्नांशी त्या त्या गुणांमुळे तुलना होऊ शकत नसल्याने, बुद्धामध्ये हे रत्न श्रेष्ठ आहे. जर हे सत्य असेल, तर या सत्याने या प्राण्यांचे कल्याण असो, त्यांना मंगल, निरोगित्व आणि उपद्रवरहितता प्राप्त होवो. आणि येथे जसे – “हे आनंदा, चक्षू हे आत्मा किंवा आत्मीय यांनी शून्य आहे” इत्यादींमध्ये आत्मभावाने किंवा आत्मीयभावाने शून्य आहे असा अर्थ होतो. अन्यथा, चक्षू हा आत्मा किंवा आत्मीय आहे हे प्रतिषिद्ध (अमान्य) होणार नाही. त्याचप्रमाणे, “रत्न श्रेष्ठ आहे” (रतनं प्रणीतं) यामध्ये रत्नत्व श्रेष्ठ आहे किंवा रत्नभाव श्रेष्ठ आहे असा अर्थ समजावा. अन्यथा, बुद्ध हे रत्न आहेत हे सिद्ध होणार नाही. कारण ज्याच्यामध्ये रत्न नाही, त्याला रत्न म्हणून सिद्ध करता येत नाही. परंतु ज्या बुद्धरत्नामध्ये आदर-सत्कार इत्यादी अर्थांनी युक्त, कोणत्याही विधीने चांगल्या प्रकारे जोडलेले रत्नत्व आहे, ज्या अर्थी त्या रत्नत्वाचा आश्रय घेऊन 'रत्न' असे म्हटले जाते, म्हणून त्या रत्नत्वाच्या अस्तित्वामुळे 'रत्न' हे सिद्ध होते. किंवा “बुद्धामध्ये हे देखील रत्न आहे” या प्रकारे “बुद्धच रत्न आहेत” असा अर्थ समजावा. भगवंतांनी ही गाथा म्हटल्याबरोबरच राजकुलाचे कल्याण झाले, भय शांत झाले. या गाथेची आज्ञा (प्रताप) एक लाख कोटी चक्रवाळांमध्ये अमनुष्यांनी स्वीकारली.

---

ခယံ ဝိရာဂန္တိဂါထာဝဏ္ဏနာ

‘खयं विरागं’ गाथेचे वर्णन.

---

၄. ဧဝံ ဗုဒ္ဓဂုဏေန သစ္စံ ဝတွာ ဣဒါနိ နိဗ္ဗာနဓမ္မဂုဏေန ဝတ္တုမာရဒ္ဓေါ ‘‘ခယံ ဝိရာဂ’’န္တိ. တတ္ထ ယသ္မာ နိဗ္ဗာနသစ္ဆိကိရိယာယ ရာဂါဒယော ခီဏာ ဟောန္တိ ပရိက္ခီဏာ, ယသ္မာ ဝါ တံ တေသံ အနုပ္ပာဒနိရောဓက္ခယမတ္တံ, ယသ္မာ စ တံ ရာဂါဒိဝိပ္ပယုတ္တံ သမ္ပယောဂတော စ အာရမ္မဏတော စ, ယသ္မာ ဝါ တမှိ သစ္ဆိကတေ ရာဂါဒယော အစ္စန္တံ ဝိရတ္တာ ဟောန္တိ ဝိဂတာ ဝိဒ္ဓသ္တာ, တသ္မာ ခယန္တိ စ ဝိရာဂန္တိ စ ဝုစ္စတိ. ယသ္မာ ပနဿ န ဥပ္ပာဒေါ ပညာယတိ, န ဝယော, န ဌိတဿ အညထတ္တံ တသ္မာ တံ န ဇာယတိ န ဇီယတိ န မီယတီတိ ကတွာ အမတန္တိ ဝုစ္စတိ. ဥတ္တမတ္ထေန ပန အတပ္ပကဋ္ဌေန စ ပဏီတန္တိ. ယဒဇ္ဈဂါတိ ယံ အဇ္ဈဂါ ဝိန္ဒိ ပဋိလဘိ, အတ္တနော ဉာဏဗလေန သစ္ဆာကာသိ. သကျမုနီတိ [Pg.151] သကျကုလပ္ပသုတတ္တာ သကျော, မောနေယျဓမ္မသမန္နာဂတတ္တာ မုနိ, သကျော ဧဝ မုနိ သကျမုနိ. သမာဟိတောတိ အရိယမဂ္ဂသမာဓိနာ သမာဟိတစိတ္တော. န တေန ဓမ္မေန သမတ္ထိ ကိဉ္စီတိ တေန ခယာဒိနာမကေန သကျမုနိနာ အဓိဂတေန ဓမ္မေန သမံ ကိဉ္စိ ဓမ္မဇာတံ နတ္ထိ. တသ္မာ သုတ္တန္တရေပိ ဝုတ္တံ – ‘‘ယာဝတာ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မာ သင်္ခတာ ဝါ အသင်္ခတာ ဝါ, ဝိရာဂေါ တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတီ’’တိအာဒိ (အ. နိ. ၄.၃၄; ဣတိဝု. ၉၀).

४. अशा प्रकारे बुद्धगुणांद्वारे सत्यवचन बोलून, आता निर्वाणधर्माच्या गुणांद्वारे सत्य सांगण्यासाठी “खयं विरागं” (क्षय विराग) इत्यादी गाथा सुरू केली. त्यामध्ये, ज्या अर्थी निर्वाणाचा साक्षात्कार केल्याने राग (आसक्ती) इत्यादी अकुशल धर्म क्षीण होतात, पूर्णपणे नष्ट होतात; किंवा ज्या अर्थी ते (निर्वाण) त्यांच्यासाठी पुन्हा उत्पन्न न होणे, निरोध आणि क्षय होणे आहे; आणि ज्या अर्थी ते संप्रयोग (संयोग) आणि आलंबन (विषय) या दोन्ही दृष्टींनी राग इत्यादींपासून विमुक्त आहे; किंवा ज्या अर्थी त्याचा साक्षात्कार झाल्यावर राग इत्यादी अत्यंत विरक्त (नष्ट), गत आणि विध्वस्त होतात, म्हणून त्याला ‘क्षय’ आणि ‘विराग’ असे म्हटले जाते. परंतु ज्या अर्थी त्याची उत्पत्ती दिसत नाही, विनाश दिसत नाही आणि स्थितीमध्ये बदल (अन्यथात्व) दिसत नाही, म्हणून ते जन्मत नाही, जीर्ण (वृद्ध) होत नाही आणि मरत नाही, या कारणाने त्याला ‘अमृत’ (अमत) असे म्हटले जाते. श्रेष्ठ अर्थाने आणि संतापरहित (ताप न देणाऱ्या) अर्थाने त्याला ‘प्रणीत’ (पाणीतं) असे म्हणतात. ‘यदज्झगा’ म्हणजे – जे (निर्वाण) प्राप्त केले, मिळवले, स्वतःच्या ज्ञानबलाने साक्षात्कृत केले. ‘सक्यमुनि’ म्हणजे – शाक्य कुळात जन्मल्यामुळे ‘शाक्य’, मौनेय धर्माने (मुनीच्या आचरणाने) युक्त असल्यामुळे ‘मुनी’; शाक्यच जो मुनी तो ‘शाक्यमुनी’. ‘समाहितो’ म्हणजे – आर्यमार्ग रूपी समाधीने एकाग्र चित्त झालेले. “त्या धर्माच्या समान काहीही नाही” म्हणजे – शाक्यमुनींनी प्राप्त केलेल्या त्या ‘क्षय’ इत्यादी नावाच्या धर्माच्या (निर्वाणाच्या) समान दुसरा कोणताही धर्म नाही. म्हणूनच दुसऱ्या सूत्तातही म्हटले आहे – “भिक्खूहो, जितके काही संस्कृत किंवा असंस्कृत धर्म आहेत, त्या सर्वांमध्ये विराग (निर्वाण) श्रेष्ठ म्हटला जातो” इत्यादी.

---

ဧဝံ ဘဂဝါ နိဗ္ဗာနဓမ္မဿ အညေဟိ ဓမ္မေဟိ အသမတံ ဝတွာ ဣဒါနိ တေသံ သတ္တာနံ ဥပ္ပန္နဥပဒ္ဒဝဝူပသမတ္ထံ ခယဝိရာဂါမတပဏီတတာဂုဏေဟိ နိဗ္ဗာနဓမ္မရတနဿ အသဒိသဘာဝံ နိဿာယ သစ္စဝစနံ ပယုဉ္ဇတိ ‘‘ဣဒမ္ပိ ဓမ္မေ ရတနံ ပဏီတံ, ဧတေန သစ္စေန သုဝတ္ထိ ဟောတူ’’တိ. တဿတ္ထော ပုရိမဂါထာယ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣမိဿာပိ ဂါထာယ အာဏာ ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠေသု အမနုဿေဟိ ပဋိဂ္ဂဟိတာတိ.

अशा प्रकारे भगवंतांनी निर्वाणधर्माची इतर धर्मांशी असमानता सांगून, आता त्या प्राण्यांच्या उद्भवलेल्या उपद्रवांच्या शमनासाठी क्षय, विराग, अमृतत्व आणि प्रणीतत्व या गुणांमुळे निर्वाणधर्मरूपी रत्नाच्या अतुलनीयतेवर अवलंबून राहून सत्यवचन उच्चारतात – “धम्मामध्ये हे देखील एक उत्तम रत्न आहे, या सत्याने (सर्वांचे) कल्याण असो.” त्याचा अर्थ पूर्वीच्या गाथेत सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा. या गाथेची आज्ञा देखील एक लाख कोटी चक्रवाळांमध्ये अमनुष्यांनी स्वीकारली आहे.

---

ယံ ဗုဒ္ဓသေဋ္ဌောတိဂါထာဝဏ္ဏနာ

‘यं बुद्धसेट्ठो’ गाथेचे वर्णन.

---

၅. ဧဝံ နိဗ္ဗာနဓမ္မဂုဏေန သစ္စံ ဝတွာ ဣဒါနိ မဂ္ဂဓမ္မဂုဏေန ဝတ္တုမာရဒ္ဓေါ ‘‘ယံ ဗုဒ္ဓသေဋ္ဌော’’တိ. တတ္ထ ‘‘ဗုဇ္ဈိတာ သစ္စာနီ’’တိအာဒိနာ နယေန ဗုဒ္ဓေါ, ဥတ္တမော ပသံသနီယော စာတိ သေဋ္ဌော, ဗုဒ္ဓေါ စ သော သေဋ္ဌော စာတိ ဗုဒ္ဓသေဋ္ဌော, အနုဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓသုတဗုဒ္ဓချေသု ဝါ ဗုဒ္ဓေသု သေဋ္ဌောတိ ဗုဒ္ဓသေဋ္ဌော. သော ဗုဒ္ဓသေဋ္ဌော ယံ ပရိဝဏ္ဏယီ ‘‘အဋ္ဌင်္ဂိကောဝ မဂ္ဂါနံ, ခေမံ နိဗ္ဗာနပတ္တိယာ’’တိ (မ. နိ. ၂.၂၁၅) စ ‘‘အရိယံ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, သမ္မာသမာဓိံ ဒေသိဿာမိ သဥပနိသံ သပရိက္ခာရ’’န္တိ (မ. နိ. ၃.၁၃၆) စ ဧဝမာဒိနာ နယေန တတ္ထ တတ္ထ ပသံသိ ပကာသယိ. သုစိန္တိ ကိလေသမလသမုစ္ဆေဒကရဏတော အစ္စန္တဝေါဒါနံ. သမာဓိမာနန္တရိကညမာဟူတိ ယဉ္စ အတ္တနော ပဝတ္တိသမနန္တရံ နိယမေနေဝ ဖလပဒါနတော ‘‘အာနန္တရိကသမာဓီ’’တိ အာဟု. န ဟိ မဂ္ဂသမာဓိမှိ ဥပ္ပန္နေ တဿ ဖလုပ္ပတ္တိနိသေဓကော ကောစိ အန္တရာယော အတ္ထိ. ယထာဟ –

५. अशा प्रकारे, निर्वाण धर्माच्या गुणाने सत्य वचन सांगून, आता मार्गधर्माच्या गुणाने सांगण्यासाठी "यं बुद्धसेट्ठो" (ज्या बुद्धश्रेष्ठांनी) या गाथेचा आरंभ केला आहे. त्या गाथेत, "बुज्झिता सच्चानि" (ज्यांनी सत्यांचे आकलन केले) इत्यादी पद्धतीने ते 'बुद्ध' आहेत; ते उत्तम आणि प्रशंसनीय असल्यामुळे 'सेट्ठ' (श्रेष्ठ) आहेत; जे बुद्ध आहेत आणि श्रेष्ठ आहेत ते 'बुद्धसेट्ठ' (बुद्धश्रेष्ठ) आहेत; किंवा अनुबुद्ध, पच्चेकबुद्ध आणि सुतबुद्ध म्हटल्या जाणाऱ्या बुद्धांमध्ये जे श्रेष्ठ आहेत ते 'बुद्धसेट्ठ' होत. त्या बुद्धश्रेष्ठांनी ज्याची वारंवार प्रशंसा केली, जसे की "मार्गांमध्ये अष्टांगिक मार्ग हाच निर्वाण प्राप्तीसाठी क्षेमकारक (सुरक्षित) आहे" आणि "भिक्खूहो, मी तुम्हांला उपनिषद् (कारण) आणि परिक्खार (साधनां) सहित आर्य सम्यक समाधीचा उपदेश करीन" इत्यादी पद्धतीने त्या त्या ठिकाणी प्रशंसा केली व स्पष्ट केले. 'सुचि' (शुद्ध) म्हणजे क्लेशरूपी मळाचा समूळ उच्छेद करत असल्यामुळे अत्यंत निर्मळ. 'समाधिमानन्तरिकञ्ञमाहू' म्हणजे ज्या मार्ग-समाधीला स्वतःच्या उत्पत्तीनंतर लगेचच निश्चितपणे फल प्रदान करत असल्यामुळे 'आनन्तरिक समाधी' (तात्काळ फल देणारी समाधी) असे म्हणतात. कारण मार्ग-समाधी उत्पन्न झाल्यावर त्या व्यक्तीला फल प्राप्ती होण्यापासून रोखणारा कोणताही अडथळा (अंतराय) नसतो. जसे की त्यांनी म्हटले आहे –

---

‘‘အယဉ္စ ပုဂ္ဂလော သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယာယ ပဋိပန္နော အဿ, ကပ္ပဿ စ ဥဍ္ဍယှနဝေလာ အဿ, နေဝ တာဝ ကပ္ပော ဥဍ္ဍယှေယျ, ယာဝါယံ ပုဂ္ဂလော န သောတာပတ္တိဖလံ သစ္ဆိကရောတိ, အယံ [Pg.152] ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော ဌိတကပ္ပီ. သဗ္ဗေပိ မဂ္ဂသမင်္ဂိနော ပုဂ္ဂလာ ဌိတကပ္ပိနော’’တိ (ပု. ပ. ၁၇).

"आणि जर हा पुद्गल (व्यक्ती) सोतापत्ति-फल साक्षात्कारासाठी मार्गस्थ झालेला असेल, आणि कल्प विनाशाची (कल्प जळण्याची) वेळ आलेली असेल, तरीही जोपर्यंत हा पुद्गल सोतापत्ति-फलाचा साक्षात्कार करत नाही, तोपर्यंत कल्प जळणार नाही. या पुद्गलाला 'ठितकप्पी' (कल्पापर्यंत टिकून राहणारा) असे म्हटले जाते. मार्गाने युक्त असलेले सर्वच पुद्गल 'ठितकप्पी' असतात."

---

သမာဓိနာ တေန သမော န ဝိဇ္ဇတီတိ တေန ဗုဒ္ဓသေဋ္ဌပရိဝဏ္ဏိတေန သုစိနာ အာနန္တရိကသမာဓိနာ သမော ရူပါဝစရသမာဓိ ဝါ အရူပါဝစရသမာဓိ ဝါ ကောစိ န ဝိဇ္ဇတိ. ကသ္မာ? တေသံ ဘာဝိတတ္တာ တတ္ထ တတ္ထ ဗြဟ္မလောကေ ဥပပန္နဿာပိ ပုန နိရယာဒီသုပိ ဥပပတ္တိသမ္ဘဝတော, ဣမဿ စ အရဟတ္တသမာဓိဿ ဘာဝိတတ္တာ အရိယပုဂ္ဂလဿ သဗ္ဗူပပတ္တိသမုဂ္ဃာတသမ္ဘဝတော. တသ္မာ သုတ္တန္တရေပိ ဝုတ္တံ – ‘‘ယာဝတာ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မာ သင်္ခတာ…ပေ… အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ, တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတီ’’တိအာဒိ (အ. နိ. ၄.၃၄; ဣတိဝု. ၉၀).

"त्या समाधीच्या समान दुसरी कोणतीही समाधी नाही" म्हणजे त्या बुद्धश्रेष्ठांनी प्रशंसिलेल्या, शुद्ध अशा आनन्तरिक समाधीच्या समान रूपावचर समाधी किंवा अरूपावचर समाधी यांपैकी कोणतीही समाधी अस्तित्वात नाही. कशामुळे? कारण त्या रूपावचर व अरूपावचर समाधीच्या भावनेमुळे त्या त्या ब्रह्मलोकात उत्पन्न झालेल्या व्यक्तीचा देखील पुन्हा नरक इत्यादी गतींमध्ये जन्म होणे शक्य असते; परंतु या अरहत्त-मार्ग समाधीच्या भावनेमुळे आर्य पुद्गलाच्या सर्व प्रकारच्या जन्मांचा समूळ नाश (उच्छेद) होतो. म्हणून इतर सूत्रांमध्येही म्हटले आहे – "भिक्खूहो, जितके काही संस्कृत (संस्कारित) धर्म आहेत... त्या सर्वांमध्ये आर्य अष्टांगिक मार्ग हाच सर्वश्रेष्ठ म्हटला गेला आहे" इत्यादी.

---

ဧဝံ ဘဂဝါ အာနန္တရိကသမာဓိဿ အညေဟိ သမာဓီဟိ အသမတံ ဝတွာ ဣဒါနိ ပုရိမနယေနေဝ မဂ္ဂဓမ္မရတနဿ အသဒိသဘာဝံ နိဿာယ သစ္စဝစနံ ပယုဉ္ဇတိ ‘‘ဣဒမ္ပိ ဓမ္မေ…ပေ… ဟောတူ’’တိ. တဿတ္ထော ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣမိဿာပိ ဂါထာယ အာဏာ ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠေသု အမနုဿေဟိ ပဋိဂ္ဂဟိတာတိ.

अशा प्रकारे, भगवंतांनी आनन्तरिक समाधीची इतर समाधींशी असलेली असमानता (अतुलनीयता) सांगून, आता पूर्वीच्याच पद्धतीने मार्ग-धम्मरत्नाच्या अद्वितीयतेचा आश्रय घेऊन "इदम्पि धम्मे रतनं पणीतं, एतेन सच्चेन सुवत्थि होतु" (या धम्मातही हे उत्तम रत्न आहे, या सत्याने कल्याण होवो) या सत्य वचनाचा प्रयोग केला आहे. त्याचा अर्थ पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. या गाथेची आज्ञा देखील एक लाख कोटी चक्रवाळांमधील अमनुष्यांनी (देव-यक्षांनी) स्वीकारली आहे.

---

ယေ ပုဂ္ဂလာတိဂါထာဝဏ္ဏနာ

"ये पुग्गला" (जे पुद्गल) या गाथेचे स्पष्टीकरण (वर्णन).

---

၆. ဧဝံ မဂ္ဂဓမ္မဂုဏေနာပိ သစ္စံ ဝတွာ ဣဒါနိ သံဃဂုဏေနာပိ ဝတ္တုမာရဒ္ဓေါ ‘‘ယေ ပုဂ္ဂလာ’’တိ. တတ္ထ ယေတိ အနိယမေတွာ ဥဒ္ဒေသော. ပုဂ္ဂလာတိ သတ္တာ. အဋ္ဌာတိ တေသံ ဂဏနပရိစ္ဆေဒေါ. တေ ဟိ စတ္တာရော စ ပဋိပန္နာ စတ္တာရော စ ဖလေ ဌိတာတိ အဋ္ဌ ဟောန္တိ. သတံ ပသတ္ထာတိ သပ္ပုရိသေဟိ ဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓဗုဒ္ဓသာဝကေဟိ အညေဟိ စ ဒေဝမနုဿေဟိ ပသတ္ထာ. ကသ္မာ? သဟဇာတသီလာဒိဂုဏယောဂါ. တေသဉှိ စမ္ပကဝကုလကုသုမာဒီနံ သဟဇာတဝဏ္ဏဂန္ဓာဒယော ဝိယ သဟဇာတာ သီလသမာဓိအာဒယော ဂုဏာ, တေန တေ ဝဏ္ဏဂန္ဓာဒိသမ္ပန္နာနိ ဝိယ ပုပ္ဖာနိ ဒေဝမနုဿာနံ သတံ ပိယာ မနာပါ ပသံသနီယာ စ ဟောန္တိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ယေ ပုဂ္ဂလာ အဋ္ဌသတံ ပသတ္ထာ’’တိ.

६. अशा प्रकारे, मार्गधर्माच्या गुणाने देखील सत्य वचन सांगून, आता संघगुणाने देखील सांगण्यासाठी "ये पुग्गला" (जे पुद्गल) या गाथेचा आरंभ केला आहे. त्या गाथेत, 'ये' (जे) हा अनिश्चितपणे निर्देश करणारा शब्द आहे. 'पुग्गला' म्हणजे प्राणी (जीव). 'अट्ठ' (आठ) ही त्यांची संख्या निश्चित करणारी मर्यादा आहे. कारण ते चार मार्गस्थ (प्रतिपन्न) आणि चार फलामध्ये स्थित असे आठ होतात. 'सतं पसत्था' (सत्पुरुषांनी प्रशंसिलेले) म्हणजे सत्पुरुष असलेल्या बुद्ध, पच्चेकबुद्ध, बुद्धश्रावक आणि इतर देव व मनुष्यांद्वारे प्रशंसिलेले. कशामुळे? त्यांच्यामध्ये उपजत असलेल्या शील इत्यादी गुणांच्या योगामुळे. कारण त्यांच्यामध्ये, चाफा, बकुळ इत्यादी फुलांच्या उपजत रंग आणि सुगंधाप्रमाणे, उपजत शील, समाधी इत्यादी गुण असतात. त्यामुळे ते, रंग आणि सुगंधाने युक्त असलेल्या फुलांप्रमाणे, देव आणि मनुष्यांपैकी सत्पुरुषांना प्रिय, मनपसंत आणि प्रशंसनीय असतात. म्हणून म्हटले आहे – "ये पुग्गला अट्ठ सतं पसत्था" (जे आठ पुद्गल सत्पुरुषांद्वारे प्रशंसिले गेले आहेत).

---

အထ ဝါ ယေတိ အနိယမေတွာ ဥဒ္ဒေသော. ပုဂ္ဂလာတိ သတ္တာ. အဋ္ဌသတန္တိ တေသံ ဂဏနပရိစ္ဆေဒေါ. တေ ဟိ ဧကဗီဇီ ကောလံကောလော သတ္တက္ခတ္တုပရမောတိ တယော သောတာပန္နာ. ကာမရူပါရူပဘဝေသု အဓိဂတဖလာ [Pg.153] တယော သကဒါဂါမိနော. တေ သဗ္ဗေပိ စတုန္နံ ပဋိပဒါနံ ဝသေန စတုဝီသတိ. အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ, ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီ, သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ, အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ, ဥဒ္ဓံသောတော, အကနိဋ္ဌဂါမီတိ အဝိဟေသု ပဉ္စ. တထာ အတပ္ပသုဒဿသုဒဿီသု. အကနိဋ္ဌေသု ပန ဥဒ္ဓံသောတဝဇ္ဇာ စတ္တာရောတိ စတုဝီသတိ အနာဂါမိနော. သုက္ခဝိပဿကော သမထယာနိကောတိ ဒွေ အရဟန္တော. စတ္တာရော မဂ္ဂဋ္ဌာတိ စတုပညာသ. တေ သဗ္ဗေပိ သဒ္ဓါဓုရပညာဓုရာနံ ဝသေန ဒိဂုဏာ ဟုတွာ အဋ္ဌသတံ ဟောန္တိ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

किंवा, 'ये' (जे) हा अनिश्चितपणे निर्देश करणारा शब्द आहे. 'पुग्गला' म्हणजे प्राणी (जीव). 'अट्ठसतं' (एकशे आठ) ही त्यांची संख्या निश्चित करणारी मर्यादा आहे. कारण ते एकबीजी, कोलङ्कोल आणि सत्तक्खत्तुपरम असे तीन प्रकारचे सोतापन्न असतात. कामभव, रूपभव आणि अरूपभवामध्ये फल प्राप्त केलेले three प्रकारचे सकदागामी असतात. ते सर्व मिळून चार प्रतिपदांच्या (मार्गांच्या) आधारे चोवीस (२४) होतात. अंतरापरिनिब्बायी, उपहच्चपरिनिब्बायी, ससंखारपरिनिब्बायी, असंखारपरिनिब्बायी आणि उद्धंसोत-अकनिट्ठगामी असे अविह भूमीमध्ये पाच अनागामी असतात. तसेच अतप्प, सुदस्स आणि सुदस्सी भूमीमध्ये प्रत्येकी पाच असतात. परंतु अकनिट्ठ भूमीमध्ये उद्धंसोत वगळून चार असतात. अशा प्रकारे अनागामी चोवीस (२४) होतात. सुक्खविपस्सक (शुष्कविपश्यक) आणि समथयानिक असे दोन प्रकारचे अरहंत असतात. चार मार्गस्थ असतात. अशा प्रकारे एकूण चोपन्न (५४) होतात. ते सर्व मिळून श्रद्धाधुर (श्रद्धाप्रधान) आणि प्रज्ञाधुर (प्रज्ञाप्रधान) यांच्या आधारे दुप्पट होऊन एकशे आठ (१०८) होतात. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे.

---

စတ္တာရိ ဧတာနိ ယုဂါနိ ဟောန္တီတိ တေ သဗ္ဗေပိ အဋ္ဌ ဝါ အဋ္ဌသတံ ဝါတိ ဝိတ္ထာရဝသေန ဥဒ္ဒိဋ္ဌပုဂ္ဂလာ သင်္ခေပဝသေန သောတာပတ္တိမဂ္ဂဋ္ဌော ဖလဋ္ဌောတိ ဧကံ ယုဂံ, ဧဝံ ယာဝ အရဟတ္တမဂ္ဂဋ္ဌော ဖလဋ္ဌောတိ ဧကံ ယုဂန္တိ စတ္တာရိ ယုဂါနိ ဟောန္တိ. တေ ဒက္ခိဏေယျာတိ ဧတ္ထ တေတိ ပုဗ္ဗေ အနိယမေတွာ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာနံ နိယမေတွာ နိဒ္ဒေသော. ယေ ပုဂ္ဂလာ ဝိတ္ထာရဝသေန အဋ္ဌ ဝါ, အဋ္ဌသတံ ဝါ, သင်္ခေပဝသေန စတ္တာရိ ယုဂါနိ ဟောန္တီတိ ဝုတ္တာ, သဗ္ဗေပိ တေ ဒက္ခိဏံ အရဟန္တီတိ ဒက္ခိဏေယျာ. ဒက္ခိဏာ နာမ ကမ္မဉ္စ ကမ္မဝိပါကဉ္စ သဒ္ဒဟိတွာ ‘‘ဧသ မေ ဣဒံ ဝေဇ္ဇကမ္မံ ဝါ ဇင်္ဃပေသနိကံ ဝါ ကရိဿတီ’’တိ ဧဝမာဒီနိ အနပေက္ခိတွာ ဒိယျမာနော ဒေယျဓမ္မော, တံ အရဟန္တိ နာမ သီလာဒိဂုဏယုတ္တာ ပုဂ္ဂလာ, ဣမေ စ တာဒိသာ, တေန ဝုစ္စန္တိ ‘‘တေ ဒက္ခိဏေယျာ’’တိ.

"यांच्या चार जोड्या होतात" म्हणजे ते सर्व मिळून विस्ताराने आठ किंवा एकशे आठ दर्शविलेले पुद्गल संक्षेपाने – सोतापत्तिमार्गस्थ आणि फलस्थ मिळून एक जोडी, अशा प्रकारे अरहत्तमार्गस्थ आणि फलस्थ मिळेपर्यंत एक एक जोडी करून अशा चार जोड्या होतात. "ते दक्खिणेय्या" (ते दक्षिणेस पात्र आहेत) या पदात, 'ते' हा शब्द पूर्वी अनिश्चितपणे दर्शविलेल्या पुद्गलांना निश्चित करून निर्देश करणारा आहे. जे पुद्गल विस्ताराने आठ किंवा एकशे आठ, आणि संक्षेपाने चार जोड्या होतात असे म्हटले आहे, ते सर्व मिळून दक्षिणेस (दानास) पात्र आहेत म्हणून 'दक्खिणेय्य' (दक्षिणेय) होत. 'दक्षिणा' म्हणजे कर्म आणि कर्माच्या विपाकावर (फलावर) श्रद्धा ठेवून, "हा माझ्यासाठी वैद्यकीय काम करेल किंवा निरोप पोहोचवण्याचे काम करेल" इत्यादी गोष्टींची अपेक्षा न ठेवता दिले जाणारे दान. त्याला शील इत्यादी गुणांनी युक्त असलेले पुद्गलच पात्र असतात, आणि हे पुद्गल तसेच आहेत, म्हणून त्यांना "ते दक्खिणेय्या" असे म्हटले जाते.

---

သုဂတဿ သာဝကာတိ ဘဂဝါ သောဘနေန ဂမနေန ယုတ္တတ္တာ, သောဘနဉ္စ ဌာနံ ဂတတ္တာ, သုဋ္ဌု စ ဂတတ္တာ, သုဋ္ဌု ဧဝ စ ဂဒတ္တာ သုဂတော, တဿ သုဂတဿ. သဗ္ဗေပိ တေ ဝစနံ သုဏန္တီတိ သာဝကာ. ကာမဉ္စ အညေပိ သုဏန္တိ, န ပန သုတွာ ကတ္တဗ္ဗကိစ္စံ ကရောန္တိ, ဣမေ ပန သုတွာ ကတ္တဗ္ဗံ ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပတ္တိံ ကတွာ မဂ္ဂဖလာနိ ပတ္တာ, တသ္မာ ‘‘သာဝကာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. ဧတေသု ဒိန္နာနိ မဟပ္ဖလာနီတိ ဧတေသု သုဂတသာဝကေသု အပ္ပကာနိပိ ဒါနာနိ ဒိန္နာနိ ပဋိဂ္ဂါဟကတော ဒက္ခိဏာဝိသုဒ္ဓိဘာဝံ ဥပဂတတ္တာ မဟပ္ဖလာနိ ဟောန္တိ. တသ္မာ သုတ္တန္တရေပိ ဝုတ္တံ –

"सुगतस्स सावका" (सुगताचे श्रावक) म्हणजे भगवंत शोभनीय गमनाने युक्त असल्यामुळे, शोभनीय अशा स्थानाला (निर्वाणाला) प्राप्त झाल्यामुळे, चांगल्या प्रकारे गेल्यामुळे आणि चांगल्या प्रकारेच बोलल्यामुळे 'सुगत' होत; त्या सुगताचे. ते सर्व त्यांचे वचन ऐकतात म्हणून 'श्रावक' होत. इतर लोक देखील वचन ऐकतात, परंतु ते ऐकून कर्तव्य कर्म करत नाहीत; परंतु हे (आर्य श्रावक) ऐकून कर्तव्य असलेली धम्मानुधम्म प्रतिपत्ती (धर्माला अनुकूल आचरण) करून मार्ग आणि फलाला प्राप्त झाले आहेत, म्हणून त्यांना 'श्रावक' असे म्हटले जाते. "एतेसु दिन्नानि mahapphalāni" (यांना दिलेले दान महाफलदायी होते) म्हणजे या सुगतश्रावकांना थोडेसे देखील दान दिले असता, प्रतिग्राहकामुळे (स्वीकारणाऱ्यामुळे) दक्षिणेची शुद्धता प्राप्त होत असल्यामुळे ते महाफलदायी होते. म्हणून इतर सूत्रांमध्येही म्हटले आहे –

---

‘‘ယာဝတာ, ဘိက္ခဝေ, သံဃာ ဝါ ဂဏာ ဝါ တထာဂတသာဝကသံဃော, တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတိ, ယဒိဒံ စတ္တာရိ ပုရိသယုဂါနိ အဋ္ဌ ပုရိသပုဂ္ဂလာ, ဧသ ဘဂဝတော သာဝကသံဃော…ပေ… အဂ္ဂေါ ဝိပါကော ဟောတီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၃၄; ၅.၃၂; ဣတိဝု. ၉၀).

“हे भिक्षूंनो, जितके काही संघ किंवा गण आहेत, त्या सर्वांमध्ये तथागतांचा श्रावकसंघ हा सर्वश्रेष्ठ म्हटला जातो. म्हणजेच जे चार पुरुषयुग (जोड्या) आणि आठ पुरुषपुद्गल (व्यक्ती) आहेत, हा भगवंतांचा श्रावकसंघ आहे...पे... हा सर्वश्रेष्ठ विपाक (फळ) देणारा आहे.”

---

ဧဝံ [Pg.154] ဘဂဝါ သဗ္ဗေသမ္ပိ မဂ္ဂဋ္ဌဖလဋ္ဌာနံ ဝသေန သံဃရတနဿ ဂုဏံ ဝတွာ ဣဒါနိ တမေဝ ဂုဏံ နိဿာယ သစ္စဝစနံ ပယုဉ္ဇတိ ‘‘ဣဒမ္ပိ သံဃေ’’တိ. တဿတ္ထော ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣမိဿာပိ ဂါထာယ အာဏာ ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠေသု အမနုဿေဟိ ပဋိဂ္ဂဟိတာတိ.

अशा प्रकारे भगवंतांनी मार्गस्थ आणि फलस्थ असलेल्या सर्वच पुद्गलांच्या द्वारे संघरत्नाचे गुण सांगून, आता त्याच गुणाचा आश्रय घेऊन 'इदम्पि सङ्घे' (हे संघातील देखील सत्य आहे) हे सत्यवचन प्रयुक्त केले आहे. त्याचा अर्थ पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. या गाथेची आज्ञा देखील एक लाख कोटी चक्रवाळांमधील अमनुष्यांनी (देवांनी) स्वीकारली आहे.

---

ယေ သုပ္ပယုတ္တာတိဂါထာဝဏ္ဏနာ

'ये सुप्पयुत्ता' या गाथेचे स्पष्टीकरण (वर्णन)

---

၇. ဧဝံ မဂ္ဂဋ္ဌဖလဋ္ဌာနံ ဝသေန သံဃဂုဏေန သစ္စံ ဝတွာ ဣဒါနိ တတော ဧကစ္စာနံ ဖလသမာပတ္တိသုခမနုဘဝန္တာနံ ခီဏာသဝပုဂ္ဂလာနံယေဝ ဂုဏေန ဝတ္တုမာရဒ္ဓေါ ‘‘ယေ သုပ္ပယုတ္တာ’’တိ. တတ္ထ ယေတိ အနိယမိတုဒ္ဒေသဝစနံ. သုပ္ပယုတ္တာတိ သုဋ္ဌု ပယုတ္တာ, အနေကဝိဟိတံ အနေသနံ ပဟာယ သုဒ္ဓါဇီဝိတံ နိဿာယ ဝိပဿနာယ အတ္တာနံ ပယုဉ္ဇိတုမာရဒ္ဓါတိ အတ္ထော. အထ ဝါ သုပ္ပယုတ္တာတိ သုဝိသုဒ္ဓကာယဝစီပယောဂသမန္နာဂတာ, တေန တေသံ သီလက္ခန္ဓံ ဒဿေတိ. မနသာ ဒဠှေနာတိ ဒဠှေန မနသာ, ထိရသမာဓိယုတ္တေန စေတသာတိ အတ္ထော. တေန တေသံ သမာဓိက္ခန္ဓံ ဒဿေတိ. နိက္ကာမိနောတိ ကာယေ စ ဇီဝိတေ စ အနပေက္ခာ ဟုတွာ ပညာဓုရေန ဝီရိယေန သဗ္ဗကိလေသေဟိ ကတနိက္ကမနာ. တေန တေသံ ဝီရိယသမ္ပန္နံ ပညက္ခန္ဓံ ဒဿေတိ.

७. अशा प्रकारे मार्गस्थ आणि फलस्थ पुद्गलांच्या द्वारे संघाच्या गुणाने सत्यवचन सांगून, आता त्यानंतर काही फलसमापत्तीच्या सुखाचा अनुभव घेणाऱ्या क्षीणास्रव (अर्हत) पुद्गलांच्याच गुणाने सांगण्यासाठी 'ये सुप्पयुत्ता' ही गाथा सुरू केली आहे. त्यामध्ये 'ये' हा शब्द अनिश्चित निर्देश करणारा शब्द आहे. 'सुप्पयुत्ता' म्हणजे चांगल्या प्रकारे प्रयुक्त झालेले; अनेक प्रकारच्या अयोग्य उपजीविकेचा (अनेसना) त्याग करून, शुद्ध आजीविकेचा आश्रय घेऊन, विपश्यनेमध्ये स्वतःला प्रयुक्त करण्यास प्रवृत्त झालेले, असा अर्थ आहे. अथवा 'सुप्पयुत्ता' म्हणजे अत्यंत शुद्ध कायिक व वाचिक प्रयोगाने (वर्तनाने) युक्त असलेले; या शब्दाने त्यांच्या 'शीलस्कंधा'चे दर्शन घडवले आहे. 'मनसा दळ्हेन' म्हणजे दृढ मनाने, स्थिर समाधीने युक्त अशा चित्ताने, असा अर्थ आहे. या शब्दाने त्यांच्या 'समाधिस्कंधा'चे दर्शन घडवले आहे. 'निक्कामिनो' म्हणजे शरीराची व जीवाची कोणतीही आसक्ती न ठेवता, प्रज्ञेला अग्रभागी ठेवून वीर्याने (प्रयत्नाने) सर्व क्लेशांमधून बाहेर पडलेले. या शब्दाने त्यांच्या वीर्यसंपन्न 'प्रज्ञास्कंधा'चे दर्शन घडवले आहे.

---

ဂေါတမသာသနမှီတိ ဂေါတ္တတော ဂေါတမဿ တထာဂတဿေဝ သာသနမှိ. တေန ဣတော ဗဟိဒ္ဓါ နာနပ္ပကာရမ္ပိ အမရတပံ ကရောန္တာနံ သုပ္ပယောဂါဒိဂုဏာဘာဝတော ကိလေသေဟိ နိက္ကမနာဘာဝံ ဒဿေတိ. တေတိ ပုဗ္ဗေ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာနံ နိဒ္ဒေသဝစနံ. ပတ္တိပတ္တာတိ ဧတ္ထ ပတ္တဗ္ဗာတိ ပတ္တိ, ပတ္တဗ္ဗာ နာမ ပတ္တုံ အရဟာ, ယံ ပတွာ အစ္စန္တယောဂက္ခေမိနော ဟောန္တိ, အရဟတ္တဖလဿေတံ အဓိဝစနံ, တံ ပတ္တိံ ပတ္တာတိ ပတ္တိပတ္တာ. အမတန္တိ နိဗ္ဗာနံ. ဝိဂယှာတိ အာရမ္မဏဝသေန ဝိဂါဟိတွာ. လဒ္ဓါတိ လဘိတွာ. မုဓာတိ အဗျယေန ကာကဏိကမတ္တမ္ပိ ဗျယံ အကတွာ. နိဗ္ဗုတိန္တိ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓကိလေသဒရထံ ဖလသမာပတ္တိံ. ဘုဉ္ဇမာနာတိ အနုဘဝမာနာ. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ယေ ဣမသ္မိံ ဂေါတမသာသနမှိ သီလသမ္ပန္နတ္တာ သုပ္ပယုတ္တာ, သမာဓိသမ္ပန္နတ္တာ မနသာ ဒဠှေန, ပညာသမ္ပန္နတ္တာ နိက္ကာမိနော, တေ ဣမာယ သမ္မာပဋိပဒါယ အမတံ ဝိဂယှ မုဓာ လဒ္ဓါ ဖလသမာပတ္တိသညိတံ နိဗ္ဗုတိံ ဘုဉ္ဇမာနာ ပတ္တိပတ္တာ နာမ ဟောန္တီတိ.

'गोतमसासनिम्हि' म्हणजे गोत्राने गौतम असलेल्या तथागतांच्याच शासनात (शिकवणुकीत). या शब्दाने या शासनाबाहेर विविध प्रकारची आत्मपीडादायक (अपरंतप) तपे करणाऱ्या लोकांमध्ये योग्य प्रयत्नादी गुणांच्या अभावामुळे क्लेशांमधून मुक्तता न होणे दर्शवले आहे. 'ते' हा शब्द पूर्वी उल्लेखिलेल्या पुद्गलांचा निर्देश करणारा शब्द आहे. 'पत्तिपत्ता' यामध्ये जे प्राप्त करण्यायोग्य आहे ते 'पत्ति' होय. प्राप्त करण्यायोग्य म्हणजे जे प्राप्त करण्यास योग्य आहे, जे प्राप्त केल्यावर मनुष्य अत्यंत योगक्षेम (सर्व बंधनांतून मुक्त) होतो; हे अर्हत्त्वाचेच नाव आहे. त्या प्राप्तीला (पत्ति) जे प्राप्त झाले आहेत ते 'पत्तिपत्ता' होत. 'अमतं' म्हणजे निर्वाण. 'विगय्ह' म्हणजे आलंबन (विषय) करण्याच्या रूपाने प्रवेश करून. 'लद्धा' म्हणजे प्राप्त करून. 'मुधा' म्हणजे कोणत्याही मोबदल्याशिवाय, कवडीचेही नुकसान न करता (सहजपणे). 'निब्बुतिं' म्हणजे क्लेशांचा दाह शांत करणाऱ्या फलसमापत्तीला. 'भुञ्जमाना' म्हणजे अनुभव घेत असताना. काय सांगितले आहे? जे या गौतम शासनात शीलसंपन्न असल्यामुळे चांगल्या प्रकारे प्रयुक्त आहेत, समाधिसंपन्न असल्यामुळे दृढ मनाने युक्त आहेत, प्रज्ञासंपन्न असल्यामुळे निष्काम (क्लेशांमधून मुक्त) आहेत, ते या सम्यक प्रतिपदेने (मार्गाने) अमृताचा (निर्वाणाचा) अनुभव घेऊन, तो विनामूल्य प्राप्त करून, फलसमापत्ती नावाच्या शांततेचा (निर्वाणाचा) उपभोग घेत 'पत्तिपत्ता' (अर्हत्त्व प्राप्त झालेले) होतात, असा अर्थ आहे.

---

ဧဝံ [Pg.155] ဘဂဝါ ဖလသမာပတ္တိသုခမနုဘဝန္တာနံ ခီဏာသဝပုဂ္ဂလာနမေဝ ဝသေန သံဃရတနဿ ဂုဏံ ဝတွာ ဣဒါနိ တမေဝ ဂုဏံ နိဿာယ သစ္စဝစနံ ပယုဉ္ဇတိ ‘‘ဣဒမ္ပိ သံဃေ’’တိ. တဿတ္ထော ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣမိဿာပိ ဂါထာယ အာဏာ ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠေသု အမနုဿေဟိ ပဋိဂ္ဂဟိတာတိ.

अशा प्रकारे भगवंतांनी फलसमापत्तीच्या सुखाचा अनुभव घेणाऱ्या क्षीणास्रव (अर्हत) पुद्गलांच्याच द्वारे संघरत्नाचे गुण सांगून, आता त्याच गुणाचा आश्रय घेऊन 'इदम्पि सङ्घे' हे सत्यवचन प्रयुक्त केले आहे. त्याचा अर्थ पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. या गाथेची आज्ञा देखील एक लाख कोटी चक्रवाळांमधील अमनुष्यांनी स्वीकारली आहे.

---

ယထိန္ဒခီလောတိဂါထာဝဏ္ဏနာ

'यथिन्दखीलो' या गाथेचे स्पष्टीकरण (वर्णन)

---

၈. ဧဝံ ခီဏာသဝပုဂ္ဂလာနံ ဂုဏေန သံဃာဓိဋ္ဌာနံ သစ္စံ ဝတွာ ဣဒါနိ ဗဟုဇနပစ္စက္ခေန သောတာပန္နဿေဝ ဂုဏေန ဝတ္တုမာရဒ္ဓေါ ‘‘ယထိန္ဒခီလော’’တိ. တတ္ထ ယထာတိ ဥပမာဝစနံ. ဣန္ဒခီလောတိ နဂရဒွါရဝိနိဝါရဏတ္ထံ ဥမ္မာရဗ္ဘန္တရေ အဋ္ဌ ဝါ ဒသ ဝါ ဟတ္ထေ ပထဝိံ ခဏိတွာ အာကောဋိတဿ သာရဒါရုမယထမ္ဘဿေတံ အဓိဝစနံ. ပထဝိန္တိ ဘူမိံ. သိတောတိ အန္တော ပဝိသိတွာ နိဿိတော. သိယာတိ ဘဝေယျ. စတုဗ္ဘိ ဝါတေဟီတိ စတူဟိ ဒိသာဟိ အာဂတေဟိ ဝါတေဟိ. အသမ္ပကမ္ပိယောတိ ကမ္ပေတုံ ဝါ စာလေတုံ ဝါ အသက္ကုဏေယျော. တထူပမန္တိ တထာဝိဓံ. သပ္ပုရိသန္တိ ဥတ္တမပုရိသံ. ဝဒါမီတိ ဘဏာမိ. ယော အရိယသစ္စာနိ အဝေစ္စ ပဿတီတိ ယော စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ ပညာယ အဇ္ဈောဂါဟေတွာ ပဿတိ. တတ္ထ အရိယသစ္စာနိ ကုမာရပဉှေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ.

८. अशा प्रकारे क्षीणास्रव पुद्गलांच्या गुणाने संघावर अधिष्ठित असलेले सत्य सांगून, आता बहुजनसमुदायाला प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या स्रोतापन्नाच्याच गुणाने सांगण्यासाठी 'यथिन्दखीलो' ही गाथा सुरू केली आहे. त्यामध्ये 'यथा' हा शब्द उपमा दर्शवणारा शब्द आहे. 'इन्दखीलो' (इंद्रकील) हे शहराच्या दरवाजाचे रक्षण करण्यासाठी उंबरठ्याच्या आत आठ किंवा दहा हात जमीन खणून रोवलेल्या मजबूत लाकडाच्या खांबाचे नाव आहे. 'पथविं' म्हणजे भूमीला. 'सितो' म्हणजे आत प्रवेश करून आश्रित असलेला. 'सिया' म्हणजे असावा. 'चतुब्भि वातेहि' म्हणजे चारही दिशांनी आलेल्या वाऱ्यांनी. 'असम्पकम्पियो' म्हणजे जो हलवला किंवा डळमळीत केला जाऊ शकत नाही. 'तथूपमं' म्हणजे त्या प्रकारचा. 'सप्पुरिसं' म्हणजे उत्तम पुरुषाला. 'वदामि' म्हणजे मी सांगतो. 'यो अरियसच्चानि अवेच्च पस्सति' म्हणजे जो चार आर्यसत्यांना प्रज्ञेने खोलवर जाऊन पाहतो. त्यामध्ये 'आर्यसत्ये' ही कुमारप्रश्नामध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावीत.

---

အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – ယထာ ဟိ ဣန္ဒခီလော ဂမ္ဘီရနေမတာယ ပထဝိဿိတော စတုဗ္ဘိ ဝါတေဟိ အသမ္ပကမ္ပိယော သိယာ, ဣမမ္ပိ သပ္ပုရိသံ တထူပမမေဝ ဝဒါမိ, ယော အရိယသစ္စာနိ အဝေစ္စ ပဿတိ. ကသ္မာ? ယသ္မာ သောပိ ဣန္ဒခီလော ဝိယ စတူဟိ ဝါတေဟိ သဗ္ဗတိတ္ထိယဝါဒဝါတေဟိ အသမ္ပကမ္ပိယော ဟောတိ, တမှာ ဒဿနာ ကေနစိ ကမ္ပေတုံ ဝါ စာလေတုံ ဝါ အသက္ကုဏေယျော. တသ္မာ သုတ္တန္တရေပိ ဝုတ္တံ –

या गाथेचा संक्षिप्त अर्थ असा आहे – ज्याप्रमाणे खोल पाया असल्यामुळे भूमीत घट्ट रोवलेला इंद्रकील चारही दिशांच्या वाऱ्यांनी डळमळीत होत नाही, त्याचप्रमाणे जो आर्यसत्यांना खोलवर जाऊन पाहतो, त्या सत्पुरुषाला (स्रोतापन्नाला) मी इंद्रकीलासारखाच म्हणतो. का? कारण तो देखील इंद्रकीलाप्रमाणे चारही दिशांच्या वाऱ्यांनी, म्हणजेच सर्व इतर पंथांच्या (तीर्थिकांच्या) मतप्रवाहांनी डळमळीत होत नाही. त्या दर्शनापासून (आर्यसत्यांच्या साक्षात्कारापासून) त्याला कोणीही विचलित किंवा डळमळीत करू शकत नाही. म्हणूनच दुसऱ्या एका सूत्तात देखील म्हटले आहे –

---

‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, အယောခီလော ဝါ ဣန္ဒခီလော ဝါ ဂမ္ဘီရနေမော သုနိခါတော အစလော အသမ္ပကမ္ပီ, ပုရတ္ထိမာယ စေပိ ဒိသာယ အာဂစ္ဆေယျ ဘုသာ ဝါတဝုဋ္ဌိ, နေဝ နံ သင်္ကမ္ပေယျ န သမ္ပကမ္ပေယျ န သမ္ပစာလေယျ. ပစ္ဆိမာယ…ပေ… ဒက္ခိဏာယ, ဥတ္တရာယပိ စေ…ပေ… န သမ္ပစာလေယျ. တံ ကိဿ ဟေတု? ဂမ္ဘီရတ္တာ, ဘိက္ခဝေ, နေမဿ[Pg.156], သုနိခါတတ္တာ ဣန္ဒခီလဿ. ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ယေ စ ခေါ ကေစိ သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ‘ဣဒံ ဒုက္ခန္တိ…ပေ… ပဋိပဒါ’တိ ယထာဘူတံ ပဇာနန္တိ, တေ န အညဿ သမဏဿ ဝါ ဗြာဟ္မဏဿ ဝါ မုခံ ဩလောကေန္တိ ‘အယံ နူန ဘဝံ ဇာနံ ဇာနာတိ, ပဿံ ပဿတီ’တိ. တံ ကိဿ ဟေတု? သုဒိဋ္ဌတ္တာ, ဘိက္ခဝေ, စတုန္နံ အရိယသစ္စာန’’န္တိ (သံ. နိ. ၅.၁၁၀၉).

“भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे एखादा लोखंडी खांब किंवा इंद्रकील खोल पाया असलेला, चांगल्या प्रकारे रोवलेला, अचल आणि अकंपित असावा; आणि पूर्व दिशेकडून जरी प्रचंड वादळ-वारा आला, तरी तो त्याला हलवू शकत नाही, डळमळीत करू शकत नाही, विचलित करू शकत नाही. पश्चिम दिशेकडून...पे... दक्षिण दिशेकडून, उत्तर दिशेकडून जरी आला...पे... तरी तो त्याला विचलित करू शकत नाही. त्याचे कारण काय? भिक्षूंनो, पाया खोल असल्यामुळे आणि इंद्रकील चांगल्या प्रकारे रोवलेला असल्यामुळे तो विचलित होत नाही. त्याचप्रमाणे, भिक्षूंनो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण 'हे दुःख आहे'...पे... 'ही दुःख निरोधाकडे नेणारी प्रतिपदा (मार्ग) आहे' असे यथाभूत (आहे तसे) जाणतात, ते दुसऱ्या कोणत्याही श्रमणाच्या किंवा ब्राह्मणाच्या तोंडाकडे पाहत नाहीत की, 'हे आदरणीय गृहस्थ खरोखरच जाणत असून जाणतात, पाहत असून पाहतात.' त्याचे कारण काय? भिक्षूंनो, त्यांनी चार आर्यसत्यांना चांगल्या प्रकारे पाहिलेले (साक्षात्कार केलेले) असल्यामुळे.”

---

ဧဝံ ဘဂဝါ ဗဟုဇနပစ္စက္ခဿ သောတာပန္နဿေဝ ဝသေန သံဃရတနဿ ဂုဏံ ဝတွာ ဣဒါနိ တမေဝ ဂုဏံ နိဿာယ သစ္စဝစနံ ပယုဉ္ဇတိ ‘‘ဣဒမ္ပိ သံဃေ’’တိ. တဿတ္ထော ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣမိဿာပိ ဂါထာယ အာဏာ ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠေသု အမနုဿေဟိ ပဋိဂ္ဂဟိတာတိ.

अशा प्रकारे भगवंतांनी बहुजनसमुदायाला प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या स्रोतापन्नाच्याच द्वारे संघरत्नाचे गुण सांगून, आता त्याच गुणाचा आश्रय घेऊन 'इदम्पि सङ्घे' हे सत्यवचन प्रयुक्त केले आहे. त्याचा अर्थ पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. या गाथेची आज्ञा देखील एकux लाख कोटी चक्रवाळांमधील अमनुष्यांनी स्वीकारली आहे.

---

ယေ အရိယသစ္စာနီတိဂါထာဝဏ္ဏနာ

'ये अरियसच्चानि' या गाथेचे स्पष्टीकरण (वर्णन)

---

၉. ဧဝံ အဝိသေသတော သောတာပန္နဿ ဂုဏေန သံဃာဓိဋ္ဌာနံ သစ္စံ ဝတွာ ဣဒါနိ ယေ တေ တယော သောတာပန္နာ ဧကဗီဇီ ကောလံကောလော သတ္တက္ခတ္တုပရမောတိ. ယထာဟ –

९. अशा प्रकारे सामान्यतः स्रोतापन्नाच्या गुणाने संघावर अधिष्ठित असलेले सत्य सांगून, आता जे तीन प्रकारचे स्रोतापन्न आहेत – एकबीजी, कोलङ्कोल आणि सत्तक्खत्तुपरम. जसे की त्यांनी (भगवंतांनी) म्हटले आहे –

---

‘‘ဣဓေကစ္စော ပုဂ္ဂလော တိဏ္ဏံ သံယောဇနာနံ ပရိက္ခယာ သောတာပန္နော ဟောတိ…ပေ… သော ဧကံယေဝ ဘဝံ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဒုက္ခဿန္တံ ကရောတိ, အယံ ဧကဗီဇီ. တထာ ဒွေ ဝါ တီဏိ ဝါ ကုလာနိ သန္ဓာဝိတွာ သံသရိတွာ ဒုက္ခဿန္တံ ကရောတိ, အယံ ကောလံကောလော. တထာ သတ္တက္ခတ္တုံ ဒေဝေသု စ မနုဿေသု စ သန္ဓာဝိတွာ သံသရိတွာ ဒုက္ခဿန္တံ ကရောတိ, အယံ သတ္တက္ခတ္တုပရမော’’တိ (ပု. ပ. ၃၁-၃၃).

“येथे एखादा पुद्गल तीन संयोजनांच्या क्षयामुळे सोतापन्न होतो... तो केवळ एकच जन्म घेऊन दुःखाचा अंत करतो, याला 'एकबीजी' म्हणतात. तसेच दोन किंवा तीन कुलांमध्ये जन्म घेऊन व संसार करून दुःखाचा अंत करतो, याला 'कोलंकोल' म्हणतात. तसेच देवलोकात आणि मनुष्यलोकात सात वेळा जन्म घेऊन व संसार करून दुःखाचा अंत करतो, याला 'सत्तक्खत्तुपरम' म्हणतात.”

---

တေသံ သဗ္ဗကနိဋ္ဌဿ သတ္တက္ခတ္တုပရမဿ ဂုဏေန ဝတ္တုမာရဒ္ဓေါ ‘‘ယေ အရိယသစ္စာနီ’’တိ. တတ္ထ ယေ အရိယသစ္စာနီတိ ဧတံ ဝုတ္တနယမေဝ. ဝိဘာဝယန္တီတိ ပညာဩဘာသေန သစ္စပ္ပဋိစ္ဆာဒကံ ကိလေသန္ဓကာရံ ဝိဓမိတွာ အတ္တနော ပကာသာနိ ပါကဋာနိ ကရောန္တိ. ဂမ္ဘီရပညေနာတိ အပ္ပမေယျပညတာယ သဒေဝကဿ လောကဿ ဉာဏေန အလဗ္ဘနေယျပ္ပတိဋ္ဌပညေန, သဗ္ဗညုနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သုဒေသိတာနီတိ သမာသဗျာသသာကလျဝေကလျာဒီဟိ တေဟိ တေဟိ နယေဟိ သုဋ္ဌု ဒေသိတာနိ. ကိဉ္စာပိ တေ ဟောန္တိ [Pg.157] ဘုသံ ပမတ္တာတိ တေ ဝိဘာဝိတအရိယသစ္စာ ပုဂ္ဂလာ ကိဉ္စာပိ ဒေဝရဇ္ဇစက္ကဝတ္တိရဇ္ဇာဒိပ္ပမာဒဋ္ဌာနံ အာဂမ္မ ဘုသံ ပမတ္တာ ဟောန္တိ, တထာပိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဉာဏေန အဘိသင်္ခါရဝိညာဏဿ နိရောဓေန ဌပေတွာ သတ္တ ဘဝေ အနမတဂ္ဂေ သံသာရေ ယေ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ နာမဉ္စ ရူပဉ္စ, တေသံ နိရုဒ္ဓတ္တာ အတ္ထင်္ဂတတ္တာ န အဋ္ဌမံ ဘဝံ အာဒိယန္တိ, သတ္တမဘဝေ ဧဝ ပန ဝိပဿနံ အာရဘိတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏန္တိ.

त्या तिघांमध्ये सर्वात कनिष्ठ असलेल्या 'सत्तक्खत्तुपरम' पुद्गलाच्या गुणांचे वर्णन करण्यासाठी 'ये अरियसच्चानि' (जे आर्यसत्य) या गाथेचा आरंभ केला आहे. तेथे 'ये अरियसच्चानि' हे पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावे. 'विभावयन्ति' म्हणजे प्रज्ञेच्या प्रकाशाने सत्याला झाकून टाकणाऱ्या क्लेशांच्या अंधकाराचा नाश करून, स्वतःचे प्रकाशमान स्वरूप स्पष्ट करतात. 'गंभीरपञ्ञेन' म्हणजे अपार प्रज्ञेमुळे, देवलोकासह सर्व जगाच्या ज्ञानाने प्राप्त न होऊ शकणाऱ्या प्रज्ञेचे स्वामी असलेल्या, 'सर्वज्ञ' (बुद्धां) द्वारे असे म्हटले आहे. 'सुदेसितानि' म्हणजे संक्षेप, विस्तार, संपूर्णता, अपूर्णता इत्यादी विविध पद्धतींनी चांगल्या प्रकारे उपदेशिलेले. 'किञ्चापि ते होन्ति भुसं पमत्ता' म्हणजे ज्यांनी आर्यसत्यांचे आकलन केले आहे असे ते पुद्गल, जरी देवराज किंवा चक्रवर्ती राजा इत्यादींच्या प्रमाद स्थानांना प्राप्त होऊन अत्यंत प्रमादी झाले तरी, सोतापत्तिमार्गज्ञानाने अभिसंस्कार विज्ञानाचा निरोध झाल्यामुळे, अनादी संसारात सात जन्मांच्या पलीकडे जे नाम आणि रूप उत्पन्न झाले असते, त्यांचा निरोध झाल्यामुळे व ते अस्त पावल्यामुळे ते आठवा जन्म घेत नाहीत, तर सातव्या जन्मातच विपश्यनेचा आरंभ करून अर्हत्त्व प्राप्त करतात.

---

ဧဝံ ဘဂဝါ သတ္တက္ခတ္တုပရမဝသေန သံဃရတနဿ ဂုဏံ ဝတွာ ဣဒါနိ တမေဝ ဂုဏံ နိဿာယ သစ္စဝစနံ ပယုဉ္ဇတိ ‘‘ဣဒမ္ပိ သံဃေ’’တိ. တဿတ္ထော ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣမိဿာပိ ဂါထာယ အာဏာ ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠေသု အမနုဿေဟိ ပဋိဂ္ဂဟိတာတိ.

अशा प्रकारे भगवंतांनी 'सत्तक्खत्तुपरम' पुद्गलाच्या द्वारे संघरत्नाचे गुण सांगून, आता त्याच गुणाचा आश्रय घेऊन 'इदम्पि सङ्घे' (हे देखील संघात...) असे सत्यवचन योजले आहे. त्याचा अर्थ पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा. या गाथेची आज्ञा देखील एक लाख कोटी चक्रवाळांमधील अमनुष्यांनी स्वीकारली आहे.

---

သဟာဝဿာတိဂါထာဝဏ္ဏနာ

'सहावस्स' गाथेचे स्पष्टीकरण.

---

၁၀. ဧဝံ သတ္တက္ခတ္တုပရမဿ အဋ္ဌမံ ဘဝံ အနာဒိယနဂုဏေန သံဃာဓိဋ္ဌာနံ သစ္စံ ဝတွာ ဣဒါနိ တဿေဝ သတ္တ ဘဝေ အာဒိယတောပိ အညေဟိ အပ္ပဟီနဘဝါဒါနေဟိ ပုဂ္ဂလေဟိ ဝိသိဋ္ဌေန ဂုဏေန ဝတ္တုမာရဒ္ဓေါ ‘‘သဟာဝဿာ’’တိ. တတ္ထ သဟာဝါတိ သဒ္ဓိံယေဝ. အဿာတိ ‘‘န တေ ဘဝံ အဋ္ဌမမာဒိယန္တီ’’တိ ဝုတ္တေသု အညတရဿ. ဒဿနသမ္ပဒါယာတိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂသမ္ပတ္တိယာ. သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါ ဟိ နိဗ္ဗာနံ ဒိသွာ ကတ္တဗ္ဗကိစ္စသမ္ပဒါယ သဗ္ဗပဌမံ နိဗ္ဗာနဒဿနတော ‘‘ဒဿန’’န္တိ ဝုစ္စတိ, တဿ အတ္တနိ ပါတုဘာဝေါ ဒဿနသမ္ပဒါ, တာယ ဒဿနသမ္ပဒါယ သဟ ဧဝ. တယဿု ဓမ္မာ ဇဟိတာ ဘဝန္တီတိ ဧတ္ထ အဿု-ဣတိ ပဒပူရဏမတ္တေ နိပါတော ‘‘ဣဒံ သု မေ, သာရိပုတ္တ, မဟာဝိကဋဘောဇနသ္မိံ ဟောတီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၁၅၆) ဝိယ. ယတော သဟာဝဿ ဒဿနသမ္ပဒါယ တယော ဓမ္မာ ဇဟိတာ ဘဝန္တိ ပဟီနာ ဟောန္တီတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော.

१०. अशा प्रकारे सत्तक्खत्तुपरम पुद्गलाच्या आठवा जन्म न घेण्याच्या गुणाद्वारे संघावर आधारित सत्य सांगून, आता तो सात जन्म घेत असला तरी, ज्यांनी जन्म घेण्याचे (भव-उपादान) सोडलेले नाही अशा इतर पुद्गलांपेक्षा त्याच्या विशिष्ट गुणाचे वर्णन करण्यासाठी 'सहावस्स' या गाथेचा आरंभ केला आहे. तेथे 'सहाव' म्हणजे सोबतच. 'अस्स' म्हणजे 'ते आठवा जन्म घेत नाहीत' असे म्हटलेल्या पुद्गलांपैकी एकाला. 'दस्सनसम्पदाय' म्हणजे सोतापत्तिमार्गज्ञानाच्या प्राप्तीने. कारण सोतापत्तिमार्ग हा निर्वाण पाहून कर्तव्य कर्माच्या पूर्ततेमुळे सर्वात आधी निर्वाण पाहत असल्यामुळे त्याला 'दस्सन' (दर्शन) असे म्हणतात. त्याचा स्वतःमध्ये प्रकट होणे म्हणजे 'दर्शनसंपदा' होय, त्या दर्शनसंपदेच्या सोबतच. 'तयस्सु धम्मा जहिता भवन्ति' यामध्ये 'स्सु' (अस्सु) हा केवळ पदपूर्तीसाठी आलेला निपात आहे, जसे 'इदं सु मे, सारिपुत्त, महाविकटभोजनस्मिं होति' इत्यादींमध्ये आहे. म्हणून, दर्शनसंपदेच्या प्राप्तीसोबतच त्याचे तीन धर्म (क्लेश) नष्ट होतात (त्यागले जातात), हा येथे अर्थ आहे.

---

ဣဒါနိ ဇဟိတဓမ္မဒဿနတ္ထမာဟ ‘‘သက္ကာယဒိဋ္ဌီ ဝိစိကိစ္ဆိတဉ္စ, သီလဗ္ဗတံ ဝါပိ ယဒတ္ထိ ကိဉ္စီ’’တိ. တတ္ထ သတိ ကာယေ ဝိဇ္ဇမာနေ ဥပါဒါနက္ခန္ဓပဉ္စကာချေ ကာယေ ဝီသတိဝတ္ထုကာ ဒိဋ္ဌိ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ, သတီ ဝါ တတ္ထ ကာယေ ဒိဋ္ဌီတိပိ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ, ယထာဝုတ္တပ္ပကာရေ ကာယေ ဝိဇ္ဇမာနာ ဒိဋ္ဌီတိ အတ္ထော. သတိယေဝ ဝါ ကာယေ ဒိဋ္ဌီတိပိ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ, ယထာဝုတ္တပ္ပကာရေ ကာယေ ဝိဇ္ဇမာနေ [Pg.158] ရူပါဒိသင်္ခါတော အတ္တာတိ ဧဝံ ပဝတ္တာ ဒိဋ္ဌီတိ အတ္ထော. တဿာ စ ပဟီနတ္တာ သဗ္ဗဒိဋ္ဌိဂတာနိ ပဟီနာနေဝ ဟောန္တိ. သာ ဟိ နေသံ မူလံ. သဗ္ဗကိလေသဗျာဓိဝူပသမနတော ပညာ‘‘စိကိစ္ဆိတ’’န္တိ ဝုစ္စတိ, တံ ပညာစိကိစ္ဆိတံ ဣတော ဝိဂတံ, တတော ဝါ ပညာစိကိစ္ဆိတာ ဣဒံ ဝိဂတန္တိ ဝိစိကိစ္ဆိတံ. ‘‘သတ္ထရိ ကင်္ခတီ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၁၀၀၈; ဝိဘ. ၉၁၅) နယေန ဝုတ္တာယ အဋ္ဌဝတ္ထုကာယ ဝိမတိယာ ဧတံ အဓိဝစနံ. တဿာ ပဟီနတ္တာ သဗ္ဗာနိပိ ဝိစိကိစ္ဆိတာနိ ပဟီနာနိ ဟောန္တိ. တဉှိ နေသံ မူလံ. ‘‘ဣတော ဗဟိဒ္ဓါ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ သီလေန သုဒ္ဓိ ဝတေန သုဒ္ဓီ’’တိ ဧဝမာဒီသု (ဓ. သ. ၁၂၂၂; ဝိဘ. ၉၃၈) အာဂတံ ဂေါသီလကုက္ကုရသီလာဒိကံ သီလံ ဂေါဝတကုက္ကုရဝတာဒိကဉ္စ ဝတံ သီလဗ္ဗတန္တိ ဝုစ္စတိ, တဿ ပဟီနတ္တာ သဗ္ဗမ္ပိ နဂ္ဂိယမုဏ္ဍိကာဒိအမရတပံ ပဟီနံ ဟောတိ. တဉှိ တဿ မူလံ, တေနေဝ သဗ္ဗာဝသာနေ ဝုတ္တံ ‘‘ယဒတ္ထိ ကိဉ္စီ’’တိ. ဒုက္ခဒဿနသမ္ပဒါယ စေတ္ထ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ သမုဒယဒဿနသမ္ပဒါယ ဝိစိကိစ္ဆိတံ, မဂ္ဂဒဿနနိဗ္ဗာနဒဿနသမ္ပဒါယ သီလဗ္ဗတံ ပဟီယတီတိ ဝိညာတဗ္ဗံ.

आता त्यागलेल्या धर्मांचे दर्शन घडवण्यासाठी म्हणाले: 'सक्कायदिट्ठी विचिकिच्छितञ्च, सीलब्बतं वापि यदत्थि किञ्ची' (सत्कायदृष्टी, विचिकित्सा आणि शीलव्रत-परामर्श जे काही असेल ते). तेथे, विद्यमान असलेल्या शरीरात, ज्याला पाच उपादानस्कंध म्हणतात, त्या शरीरात वीस प्रकारची दृष्टी असणे म्हणजे 'सत्कायदृष्टी' (सक्कायदिट्ठी) होय. किंवा त्या शरीरात असणारी दृष्टी म्हणजे सत्कायदृष्टी, म्हणजेच वर सांगितलेल्या शरीरात विद्यमान असणारी दृष्टी असा अर्थ आहे. किंवा विद्यमान शरीरातच असणारी दृष्टी म्हणजे सत्कायदृष्टी, म्हणजेच वर सांगितलेल्या शरीरात विद्यमान असलेल्या रूप इत्यादींना 'आत्मा' मानून प्रवृत्त झालेली दृष्टी असा अर्थ आहे. आणि तिचा नाश झाल्यामुळे सर्व प्रकारच्या चुकीच्या दृष्टी (मिथ्यादृष्टी) नष्ट होतात. कारण तीच त्यांची मूळ आहे. सर्व क्लेशरूपी रोगांचे शमन करत असल्यामुळे प्रज्ञेला 'चिकित्सक' म्हटले जाते. त्या प्रज्ञारूपी चिकित्सेपासून जे दूर गेले आहे, किंवा ज्याच्यापासून प्रज्ञारूपी चिकित्सा दूर गेली आहे, ते 'विचिकिच्छित' (विचिकित्सा/शंका) होय. 'शास्त्याविषयी शंका घेतो' इत्यादी पद्धतीने सांगितलेल्या आठ वस्तूंशी संबंधित संशयाचे हे नाव आहे. तिचा नाश झाल्यामुळे सर्व संशय नष्ट होतात. कारण तीच त्यांची मूळ आहे. 'या शासनाबाहेर श्रमण-ब्राह्मणांची शीलाने शुद्धी होते, व्रताने शुद्धी होते' इत्यादींमध्ये आलेले गो-शील, कुक्कुर-शील इत्यादी शील आणि गो-व्रत, कुक्कुर-व्रत इत्यादी व्रतांना 'शीलव्रत' (सीलब्बत) म्हटले जाते. त्याचा नाश झाल्यामुळे नग्न राहणे, मुंडण करणे इत्यादी सर्व प्रकारचे स्वतःला क्लेश देणारे तप नष्ट होते. कारण तेच त्याचे मूळ आहे. म्हणूनच शेवटी 'yadatthi kiñcī' (जे काही असेल ते) असे म्हटले आहे. येथे दुःखदर्शनसंपदेने सत्कायदृष्टी नष्ट होते, समुदायदर्शनसंपदेने विचिकित्सा नष्ट होते, आणि मार्गदर्शन व निर्वाणदर्शनसंपदेने शीलव्रत नष्ट होते, असे जाणावे.

---

စတူဟပါယေဟီတိဂါထာဝဏ္ဏနာ

'चतूहपायेहि' गाथेचे स्पष्टीकरण.

---

၁၁. ဧဝမဿ ကိလေသဝဋ္ဋပ္ပဟာနံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တသ္မိံ ကိလေသဝဋ္ဋေ သတိ ယေန ဝိပါကဝဋ္ဋေန ဘဝိတဗ္ဗံ, တပ္ပဟာနာ တဿာပိ ပဟာနံ ဒီပေန္တော အာဟ ‘‘စတူဟပါယေဟိ စ ဝိပ္ပမုတ္တော’’တိ. တတ္ထ စတ္တာရော အပါယာ နာမ နိရယတိရစ္ဆာနပေတ္တိဝိသယအသုရကာယာ. တေဟိ ဧသ သတ္တ ဘဝေ အာဒိယန္တောပိ ဝိပ္ပမုတ္တောတိ အတ္ထော.

११. अशा प्रकारे त्याच्या क्लेशवट्टाचा (क्लेशचक्राचा) नाश दाखवून, आता तो क्लेशवट्ट असताना ज्या विपाकवट्टाची (विपाकचक्राची) उत्पत्ती झाली असती, त्याचा नाश झाल्यामुळे त्या विपाकवट्टाचाही नाश दर्शवण्यासाठी 'चतूहपायेहि च विप्पमुत्तो' (आणि चार अपायांपासून मुक्त झालेला) असे म्हणाले. तेथे चार अपाय म्हणजे नरक, तिर्यंच, प्रेतलोक आणि असुरकाय हे होत. तो सात जन्म घेत असला तरी या चार अपायांपासून पूर्णपणे मुक्त आहे, असा अर्थ आहे.

---

ဧဝမဿ ဝိပါကဝဋ္ဋပ္ပဟာနံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ယမဿ ဝိပါကဝဋ္ဋဿ မူလဘူတံ ကမ္မဝဋ္ဋံ, တဿာပိ ပဟာနံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဆစ္စာဘိဌာနာနိ အဘဗ္ဗ ကာတု’’န္တိ. တတ္ထ အဘိဌာနာနီတိ ဩဠာရိကဋ္ဌာနာနိ, တာနိ ဧသ ဆ အဘဗ္ဗော ကာတုံ. တာနိ စ ‘‘အဋ္ဌာနမေတံ, ဘိက္ခဝေ, အနဝကာသော, ယံ ဒိဋ္ဌိသမ္ပန္နော ပုဂ္ဂလော မာတရံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေယျာ’’တိအာဒိနာ (အ. နိ. ၁.၂၇၁; မ. နိ. ၃.၁၂၈; ဝိဘ. ၈၀၉) နယေန ဧကကနိပါတေ ဝုတ္တာနိ မာတုဃာတပိတုဃာတအရဟန္တဃာတလောဟိတုပ္ပာဒသံဃဘေဒအညသတ္ထာရုဒ္ဒေသကမ္မာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. တာနိ ဟိ ကိဉ္စာပိ ဒိဋ္ဌိသမ္ပန္နော အရိယသာဝကော ကုန္ထကိပိလ္လိကမ္ပိ ဇီဝိတာ န ဝေါရောပေတိ, အပိစ [Pg.159] ခေါ ပန ပုထုဇ္ဇနဘာဝဿ ဝိဂရဟဏတ္ထံ ဝုတ္တာနိ. ပုထုဇ္ဇနော ဟိ အဒိဋ္ဌိသမ္ပန္နတ္တာ ဧဝံမဟာသာဝဇ္ဇာနိ အဘိဌာနာနိပိ ကရောတိ, ဒဿနသမ္ပန္နော ပန အဘဗ္ဗော တာနိ ကာတုန္တိ. အဘဗ္ဗဂ္ဂဟဏဉ္စေတ္ထ ဘဝန္တရေပိ အကရဏဒဿနတ္ထံ. ဘဝန္တရေပိ ဟိ ဧသ အတ္တနော အရိယသာဝကဘာဝံ အဇာနန္တောပိ ဓမ္မတာယ ဧဝ ဧတာနိ ဝါ ဆ ပကတိပါဏာတိပါတာဒီနိ ဝါ ပဉ္စ ဝေရာနိ အညသတ္ထာရုဒ္ဒေသေန သဟ ဆ ဌာနာနိ န ကရောတိ, ယာနိ သန္ဓာယ ဧကစ္စေ ‘‘ဆ ဆာဘိဌာနာနီ’’တိပိ ပဌန္တိ. မတမစ္ဆဂ္ဂါဟာဒယော စေတ္ထ အရိယသာဝကဂါမဒါရကာနံ နိဒဿနံ.

अशा प्रकारे त्या (सोतापन्न) पुद्गलाच्या विपाकवट्टाचा (विपाक-चक्राचा) नाश दाखवून, आता त्या विपाकवट्टाचे मूळ कारण असलेल्या कम्मवट्टाचा (कर्म-चक्राचा) देखील नाश दाखवताना भगवान म्हणाले— 'छच्चाभिठानानि अभब्ब कातुं' (तो सहा महापापे करण्यास असमर्थ असतो). तेथे 'अभिठानानि' म्हणजे स्थूल (गंभीर) अपराध; ती सहा कृत्ये करण्यास हा (सोतापन्न) असमर्थ असतो. आणि ती कृत्ये 'हे भिक्खूहो, हे अशक्य आहे, असा कोणताही प्रसंग नाही की दृष्टीसंपन्न पुद्गलाने आपल्या मातेला जीवे मारावे' इत्यादी पद्धतीने एककनिपातात सांगितलेली मातृघात, पितृघात, अरहंतघात, लोहितुप्पाद (बुद्धांच्या शरीरातून रक्त काढणे), संघभेद आणि अन्य शास्त्याला गुरु मानणे (अञ्ञसत्थारुद्देस) ही कर्मे आहेत असे जाणावे. कारण, जरी दृष्टीसंपन्न आर्यश्रावक लहानशा मुंगीला किंवा कीटकालाही जीवे मारत नाही, तरीही हे वचन पृथग्जनभावाची (सामान्य माणसाच्या स्थितीची) निंदा करण्यासाठी सांगितले आहे. पृथग्जन हा दृष्टीसंपन्न नसल्यामुळे अशी महादोषयुक्त गंभीर कृत्येही करतो, परंतु दर्शनसंपन्न पुद्गल ती करण्यास असमर्थ असतो. येथे 'अभब्ब' (असमर्थ) हा शब्द दुसऱ्या जन्मातही ती कृत्ये न करणे दर्शवण्यासाठी वापरला आहे. कारण दुसऱ्या जन्मातही हा पुद्गल स्वतःचा आर्यश्रावकभाव जाणत नसला तरीही, स्वभावानेच (धम्मतया) ही कृत्ये किंवा सामान्य प्राणातिपातादी पाच वेरे (पाच पापे) आणि अन्य शास्त्याला गुरु मानणे यासह सहा कृत्ये करत नाही, ज्यांना उद्देशून काही आचार्य 'छ च्छाभिठानानि' असाही पाठ वाचतात. येथे मृत मासे पकडणाऱ्या आर्यश्रावक असलेल्या गावातील मुलींचे उदाहरण हे याचे प्रमाण आहे।

---

ဧဝံ ဘဂဝါ သတ္တ ဘဝေ အာဒိယတောပိ အရိယသာဝကဿ အညေဟိ အပ္ပဟီနဘဝါဒါနေဟိ ပုဂ္ဂလေဟိ ဝိသိဋ္ဌဂုဏဝသေန သံဃရတနဿ ဂုဏံ ဝတွာ ဣဒါနိ တမေဝ ဂုဏံ နိဿာယ သစ္စဝစနံ ပယုဉ္ဇတိ ‘‘ဣဒမ္ပိ သံဃေ’’တိ. တဿတ္ထော ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣမိဿာပိ ဂါထာယ အာဏာ ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠေသု အမနုဿေဟိ ပဋိဂ္ဂဟိတာတိ.

अशा प्रकारे, भगवंतांनी सातवेळा जन्म घेणाऱ्या आर्यश्रावकाचे, ज्यांनी जन्म घेण्याचे चक्र नष्ट केलेले नाही अशा इतर पुद्गलांपेक्षा असलेल्या विशिष्ट गुणांच्या आधारे संघरत्नाचा गुण सांगून, आता त्याच गुणाचा आश्रय घेऊन 'इदम्पि सङ्घे' हे सत्यवचन प्रयुक्त केले आहे. त्याचा अर्थ पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावा. या गाथेची आज्ञा देखील एक लाख कोटी चक्रवाळांमधील अमनुष्यांनी (देवांनी) स्वीकारली आहे।

---

ကိဉ္စာပိ သောတိဂါထာဝဏ္ဏနာ

‘किञ्चापि सो’ गाथेचे स्पष्टीकरण।

---

၁၂. ဧဝံ သတ္တ ဘဝေ အာဒိယတောပိ အညေဟိ အပ္ပဟီနဘဝါဒါနေဟိ ပုဂ္ဂလေဟိ ဝိသိဋ္ဌဂုဏေန သံဃာဓိဋ္ဌာနံ သစ္စံ ဝတွာ ဣဒါနိ န ကေဝလံ ဒဿနသမ္ပန္နော ဆ အဘိဌာနာနိ အဘဗ္ဗော ကာတုံ, ကိန္တု အပ္ပမတ္တကမ္ပိ ပါပကမ္မံ ကတွာ တဿ ပဋိစ္ဆာဒနာယပိ အဘဗ္ဗောတိ ပမာဒဝိဟာရိနောပိ ဒဿနသမ္ပန္နဿ ကတပ္ပဋိစ္ဆာဒနာဘာဝဂုဏေန ဝတ္တုမာရဒ္ဓေါ ‘‘ကိဉ္စာပိ သော ကမ္မ ကရောတိ ပါပက’’န္တိ.

१२. अशा प्रकारे, सातवेळा जन्म घेणाऱ्या (आर्यश्रावकाचे) इतर जन्म न संपवलेल्या पुद्गलांपेक्षा असलेल्या विशिष्ट गुणाने संघात अधिष्ठित असलेले सत्य सांगून, आता केवळ दर्शनसंपन्न पुद्गल सहा महापापे करण्यास असमर्थ असतो असे नाही, तर लहानसे पापकृत्य करूनही ते लपवण्यास तो असमर्थ असतो, हे दाखवण्यासाठी—प्रमादविहारी (सावध नसलेल्या) दर्शनसंपन्न पुद्गलाच्या केलेल्या पापाला न लपवण्याच्या गुणाचे वर्णन करण्यासाठी—'किञ्चापि सो कम्म करोति पापकं' ही गाथा सुरू केली आहे।

---

တဿတ္ထော – သော ဒဿနသမ္ပန္နော ကိဉ္စာပိ သတိသမ္မောသေန ပမာဒဝိဟာရံ အာဂမ္မ ယံ တံ ဘဂဝတာ လောကဝဇ္ဇံ သဉ္စိစ္စာတိက္ကမနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ယံ မယာ သာဝကာနံ သိက္ခာပဒံ ပညတ္တံ, တံ မမ သာဝကာ ဇီဝိတဟေတုပိ နာတိက္ကမန္တီ’’တိ (စူဠဝ. ၃၈၅; ဥဒါ. ၄၅) တံ ဌပေတွာ အညံ ကုဋိကာရသဟသေယျာဒိံ ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇဝီတိက္ကမသင်္ခါတံ ဗုဒ္ဓပ္ပတိကုဋ္ဌံ ကာယေန ပါပကမ္မံ ကရောတိ, ပဒသောဓမ္မဥတ္တရိဆပ္ပဉ္စဝါစာဓမ္မဒေသနသမ္ဖပ္ပလာပဖရုသဝစနာဒိံ ဝါ ဝါစာယ , ဥဒ စေတသာ ဝါ ကတ္ထစိ လောဘဒေါသုပ္ပာဒနံ ဇာတရူပါဒိသာဒိယနံ စီဝရာဒိပရိဘောဂေသု အပစ္စဝေက္ခဏာဒိံ ဝါ ပါပကမ္မံ ကရောတိ. အဘဗ္ဗော သော တဿ [Pg.160] ပဋိစ္ဆဒါယ န သော တံ ‘‘ဣဒံ အကပ္ပိယမကရဏီယ’’န္တိ ဇာနိတွာ မုဟုတ္တမ္ပိ ပဋိစ္ဆာဒေတိ, တံခဏံ ဧဝ ပန သတ္ထရိ ဝါ ဝိညူသု ဝါ သဗြဟ္မစာရီသု အာဝိ ကတွာ ယထာဓမ္မံ ပဋိကရောတိ, ‘‘န ပုန ကရိဿာမီ’’တိ ဧဝံ သံဝရိတဗ္ဗံ ဝါ သံဝရတိ. ကသ္မာ? ယသ္မာ အဘဗ္ဗတာ ဒိဋ္ဌပဒဿ ဝုတ္တာ, ဧဝရူပမ္ပိ ပါပကမ္မံ ကတွာ တဿ ပဋိစ္ဆာဒါယ ဒိဋ္ဌနိဗ္ဗာနပဒဿ ဒဿနသမ္ပန္နဿ ပုဂ္ဂလဿ အဘဗ္ဗတာ ဝုတ္တာတိ အတ္ထော.

त्याचा अर्थ असा—तो दर्शनसंपन्न पुद्गल जरी स्मृतिभ्रंशामुळे (स्मृतीच्या विस्मरणामुळे) प्रमादविहाराला (असावधपणाला) प्राप्त होऊन, भगवंतांनी ज्या लोकवज्ज (लोकापवादकारक) नियमांचे जाणूनबुजून उल्लंघन करण्याला उद्देशून म्हटले आहे की, 'मी माझ्या श्रावकांसाठी जे शिक्षापद प्रज्ञप्त केले आहे, त्याचे माझे श्रावक प्राणाच्या भयानेही उल्लंघन करत नाहीत', ते वगळून, इतर कुटिका (कुटी बनवणे), सहशय्या (एकत्र झोपणे) इत्यादी प्रज्ञप्तिवज्ज (केवळ नियमांचे उल्लंघन असणारे) आणि बुद्धांनी निषिद्ध मानलेले पापकृत्य शरीराने करतो; किंवा पदसोधम्म, उत्त रिछपञ्चवाचा, धर्मदेशना, संफप्पलाप (व्यर्थ बडबड), परुषवचन (कठोर बोलणे) इत्यादी पाप वाणीने करतो; किंवा मनाने कधी लोभ-द्वेषाची उत्पत्ती, सोने-चांदी इत्यादींचा स्वीकार करणे, चीवर इत्यादींच्या उपभोगात प्रत्यवेक्षण (चिंतन) न करणे इत्यादी पापकृत्य करतो. तरीही तो ते लपवण्यास असमर्थ असतो. 'हे अकल्पनीय (अयोग्य) आणि न करण्याजोगे आहे' असे समजल्यावर तो क्षणभरही ते लपवून ठेवत नाही, उलट त्याच क्षणी शास्त्यांजवळ किंवा सुज्ञ सब्रह्मचाऱ्यांजवळ ते उघड करून धर्मानुसार त्याचे प्रायश्चित्त घेतो आणि 'पुन्हा असे करणार नाही' अशा प्रकारे संवर (संयम) धारण करतो. का? कारण ज्याने निर्वाणपद पाहिले आहे, त्याची असमर्थता सांगितली आहे. म्हणजेच, अशा प्रकारचे पापकृत्य करूनही ते लपवण्याबाबत, ज्याने निर्वाणपद पाहिले आहे अशा दर्शनसंपन्न पुद्गलाची असमर्थता सांगितली आहे, असा अर्थ आहे।

---

ကထံ?

कसे?

---

‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ဒဟရော ကုမာရော မန္ဒော ဥတ္တာနသေယျကော ဟတ္ထေန ဝါ ပါဒေန ဝါ အင်္ဂါရံ အက္ကမိတွာ ခိပ္ပမေဝ ပဋိသံဟရတိ, ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မတာ ဧသာ ဒိဋ္ဌိသမ္ပန္နဿ ပုဂ္ဂလဿ, ကိဉ္စာပိ တထာရူပိံ အာပတ္တိံ အာပဇ္ဇတိ, ယထာရူပါယ အာပတ္တိယာ ဝုဋ္ဌာနံ ပညာယတိ. အထ ခေါ နံ ခိပ္ပမေဝ သတ္ထရိ ဝါ ဝိညူသု ဝါ သဗြဟ္မစာရီသု ဒေသေတိ ဝိဝရတိ ဥတ္တာနီကရောတိ, ဒေသေတွာ ဝိဝရိတွာ ဥတ္တာနီကတွာ အာယတိံ သံဝရံ အာပဇ္ဇတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၉၆).

जसे, हे भिक्खूहो, एखादा लहान, अज्ञानी आणि पाळण्यात पाठीवर झोपलेला बालक हाताने किंवा पायाने जळत्या कोळशावर पाय ठेवताच लगेचच तो मागे घेतो; तसेच, हे भिक्खूहो, दृष्टीसंपन्न पुद्गलाचा हा स्वभाव (धम्मतया) असतो की, जरी तो तशा प्रकारच्या आपत्तीला (दोषाला) प्राप्त झाला, ज्या आपत्तीतून बाहेर पडण्याचा मार्ग स्पष्ट आहे, तरी तो लगेचच शास्त्यांजवळ किंवा सुज्ञ सब्रह्मचाऱ्यांजवळ ती प्रकट करतो, उघड करतो आणि स्पष्ट करतो. ती प्रकट करून, उघड करून आणि स्पष्ट करून तो भविष्यात संवर (संयम) धारण करतो।

---

ဧဝံ ဘဂဝါ ပမာဒဝိဟာရိနောပိ ဒဿနသမ္ပန္နဿ ကတပ္ပဋိစ္ဆာဒနာဘာဝဂုဏေန သံဃရတနဿ ဂုဏံ ဝတွာ ဣဒါနိ တမေဝ ဂုဏံ နိဿာယ သစ္စဝစနံ ပယုဉ္ဇတိ ‘‘ဣဒမ္ပိ သံဃေ’’တိ. တဿတ္ထော ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣမိဿာပိ ဂါထာယ အာဏာ ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠေသု အမနုဿေဟိ ပဋိဂ္ဂဟိတာတိ.

अशा प्रकारे, भगवंतांनी प्रमादविहारी (असावध) असलेल्या दर्शनसंपन्न पुद्गलाच्या केलेल्या पापाला न लपवण्याच्या गुणाद्वारे संघरत्नाचा गुण सांगून, आता त्याच गुणाचा आश्रय घेऊन 'इदम्पि सङ्घे' हे सत्यवचन प्रयुक्त केले आहे. त्याचा अर्थ पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावा. या गाथेची आज्ञा देखील एक लाख कोटी चक्रवाळांमधील अमनुष्यांनी (देवांनी) स्वीकारली आहे।

---

ဝနပ္ပဂုမ္ဗေတိဂါထာဝဏ္ဏနာ

‘वनप्पगुम्बे’ गाथेचे स्पष्टीकरण।

---

၁၃. ဧဝံ သံဃပရိယာပန္နာနံ ပုဂ္ဂလာနံ တေန တေန ဂုဏပ္ပကာရေန သံဃာဓိဋ္ဌာနံ သစ္စံ ဝတွာ ဣဒါနိ ယွာယံ ဘဂဝတာ ရတနတ္တယဂုဏံ ဒီပေန္တေန ဣဓ သင်္ခေပေန အညတြ စ ဝိတ္ထာရေန ပရိယတ္တိဓမ္မော ဒေသိတော, တမ္ပိ နိဿာယ ပုန ဗုဒ္ဓါဓိဋ္ဌာနံ သစ္စံ ဝတ္တုမာရဒ္ဓေါ ‘‘ဝနပ္ပဂုမ္ဗေ ယထာ ဖုဿိတဂ္ဂေ’’တိ. တတ္ထ အာသန္နသန္နိဝေသဝဝတ္ထိတာနံ ရုက္ခာနံ သမူဟော ဝနံ, မူလသာရဖေဂ္ဂုတစသာခါပလာသေဟိ ပဝုဒ္ဓေါ ဂုမ္ဗော ပဂုမ္ဗော, ဝနဿ, ဝနေ ဝါ ပဂုမ္ဗော ဝနပ္ပဂုမ္ဗော. သွာယံ ‘‘ဝနပ္ပဂုမ္ဗေ’’တိ ဝုတ္တော, ဧဝမ္ပိ ဟိ ဝတ္တုံ လဗ္ဘတိ ‘‘အတ္ထိ သဝိတက္ကသဝိစာရေ[Pg.161], အတ္ထိ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တေ, သုခေ ဒုက္ခေ ဇီဝေ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၁၇၄; မ. နိ. ၂.၂၂၈) ဝိယ. ယထာတိ ဥပမာဝစနံ. ဖုဿိတာနိ အဂ္ဂါနိ အဿာတိ ဖုဿိတဂ္ဂေါ, သဗ္ဗသာခါပသာခါသု သဉ္ဇာတပုပ္ဖောတိ အတ္ထော. သော ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ ‘‘ဖုဿိတဂ္ဂေ’’တိ ဝုတ္တော. ဂိမှာနမာသေ ပဌမသ္မိံ ဂိမှေတိ ယေ စတ္တာရော ဂိမှာနံ မာသာ, တေသံ စတုန္နံ ဂိမှမာသာနံ ဧကသ္မိံ မာသေ. ကတရသ္မိံ မာသေ ဣတိ စေ? ပဌမသ္မိံ ဂိမှေ, စိတြမာသေတိ အတ္ထော. သော ဟိ ‘‘ပဌမဂိမှော’’တိ စ ‘‘ဗာလဝသန္တော’’တိ စ ဝုစ္စတိ. တတော ပရံ ပဒတ္ထတော ပါကဋမေဝ.

१३. अशा प्रकारे संघात समाविष्ट असलेल्या पुद्गलांच्या त्या त्या गुणांच्या प्रकारांनी संघाला अधिष्ठान करून सत्य बोलून, आता जो हा त्रिरत्नांचे गुण प्रकाशित करणाऱ्या भगवंतांनी येथे संक्षेपाने आणि इतर ठिकाणी विस्ताराने परियत्तिधम्म देशित केला आहे, त्याचाच आश्रय घेऊन पुन्हा बुद्धाला अधिष्ठान करून सत्य बोलण्यासाठी “वनप्पगुम्बे यथा फुस्सितग्गे” या गाथेचा आरंभ केला. तेथे जवळजवळ वाढलेल्या वृक्षांचा समूह म्हणजे 'वन' होय. मूळ, गाभा, साल, फांद्या आणि पानांनी वाढलेला झुडूप म्हणजे 'पगुम्ब' होय. वनाचा किंवा वनातील झुडूप म्हणजे 'वनप्पगुम्ब' होय. तोच हा 'वनप्पगुम्बे' असा म्हटला आहे. असेही म्हणता येते, जसे की “अत्थि सवितक्कसविचारे, अत्थि अवितक्कविचारमत्ते, सुखे दुक्खे जीवे” इत्यादींमध्ये म्हटले आहे. 'यथा' हा उपमावाचक शब्द आहे. ज्याची टोके फुललेली आहेत तो 'फुस्सितग्गो' होय, म्हणजेच सर्व फांद्या आणि उपफांद्यांवर फुले उमललेली आहेत असा अर्थ आहे. तो पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच 'फुस्सितग्गे' असा म्हटला आहे. 'गिम्हानमासे पठमस्मिं गिम्हे' म्हणजे उन्हाळ्याचे जे चार महिने आहेत, त्या चार उन्हाळ्याच्या महिन्यांपैकी एका महिन्यात. कोणत्या महिन्यात? असे विचारल्यास, पहिल्या उन्हाळ्याच्या महिन्यात, म्हणजेच चैत्र महिन्यात, असा अर्थ आहे. कारण त्याला 'पहिला उन्हाळा' आणि 'बालवसंत' असेही म्हटले जाते. त्यानंतर शब्दांच्या अर्थावरून ते स्पष्टच आहे.

---

အယံ ပနေတ္ထ ပိဏ္ဍတ္ထော – ယထာ ပဌမဂိမှနာမကေ ဗာလဝသန္တေ နာနာဝိဓရုက္ခဂဟနေ ဝနေ သုပုပ္ဖိတဂ္ဂသာခေါ တရုဏရုက္ခဂစ္ဆပရိယာယနာမော ပဂုမ္ဗော အတိဝိယ သဿိရိကော ဟောတိ, ဧဝမေဝ ခန္ဓာယတနာဒီဟိ သတိပဋ္ဌာနသမ္မပ္ပဓာနာဒီဟိ သီလသမာဓိက္ခန္ဓာဒီဟိ ဝါ နာနပ္ပကာရေဟိ အတ္ထပ္ပဘေဒပုပ္ဖေဟိ အတိဝိယ သဿိရိကတ္တာ တထူပမံ နိဗ္ဗာနဂါမိမဂ္ဂဒီပနတော နိဗ္ဗာနဂါမိံ ပရိယတ္တိဓမ္မဝရံ နေဝ လာဘဟေတု န သက္ကာရာဒိဟေတု, ကေဝလန္တု မဟာကရုဏာယ အဗ္ဘုဿာဟိတဟဒယော သတ္တာနံ ပရမဟိတာယ အဒေသယီတိ. ပရမံ ဟိတာယာတိ ဧတ္ထ စ ဂါထာဗန္ဓသုခတ္ထံ အနုနာသိကော. အယံ ပနတ္ထော – ပရမဟိတာယ နိဗ္ဗာနာယ အဒေသယီတိ.

येथे हा एकत्रित अर्थ (पिंडार्थ) आहे – ज्याप्रमाणे पहिल्या उन्हाळ्याच्या 'बालवसंत' नावाच्या ऋतूत, विविध प्रकारच्या वृक्षांनी दाट असलेल्या वनात, ज्याच्या फांद्यांची टोके उत्तम प्रकारे फुललेली आहेत असा तरुण वृक्ष आणि झुडपांचा समूह (पगुम्ब) अत्यंत शोभायमान दिसतो; त्याचप्रमाणे स्कंध, आयतन इत्यादींनी, किंवा सतिपट्ठान, सम्मप्पधान इत्यादींनी, किंवा शील, समाधी इत्यादी स्कंधांनी, विविध प्रकारच्या अर्थ-भेदांच्या फुलांमुळे अत्यंत शोभायमान असल्यामुळे, त्या वनासारखी उपमा असलेला, निर्वाणाकडे जाणाऱ्या मार्गाला प्रकाशित करणारा आणि निर्वाणाकडे नेणारा हा श्रेष्ठ परियत्तिधम्म भगवंतांनी लाभाच्या हेतूने किंवा सत्कार इत्यादींच्या हेतूने उपदेशिला नाही; तर केवळ महाकरुणेने प्रेरित अंतःकरणाने प्राण्यांच्या परम कल्याणासाठी (परम हितासाठी) उपदेशिला आहे. 'परमं हिताय' यामध्ये गाथेच्या रचनेच्या सुलभतेसाठी अनुनासिक (अनुस्वार) वापरला आहे असे समजावे. याचा अर्थ असा आहे – परम हितासाठी, म्हणजेच निर्वाणासाठी उपदेशिला आहे.

---

ဧဝံ ဘဂဝါ ဣမံ သုပုပ္ဖိတဂ္ဂဝနပ္ပဂုမ္ဗသဒိသံ ပရိယတ္တိဓမ္မံ ဝတွာ ဣဒါနိ တမေဝ နိဿာယ ဗုဒ္ဓါဓိဋ္ဌာနံ သစ္စဝစနံ ပယုဉ္ဇတိ ‘‘ဣဒမ္ပိ ဗုဒ္ဓေ’’တိ. တဿတ္ထော ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. ကေဝလံ ပန ဣဒမ္ပိ ယထာဝုတ္တပကာရပရိယတ္တိဓမ္မသင်္ခါတံ ဗုဒ္ဓေ ရတနံ ပဏီတန္တိ ဧဝံ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဣမိဿာပိ ဂါထာယ အာဏာ ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠေသု အမနုဿေဟိ ပဋိဂ္ဂဟိတာတိ.

अशा प्रकारे भगवंतांनी या फुलांनी बहरलेल्या वनाच्या झुडपासारख्या परियत्तिधम्माचे वर्णन करून, आता त्याचाच आश्रय घेऊन बुद्धाला अधिष्ठान करून "इदम्पि बुद्धे" असे सत्यवचन प्रयुक्त केले आहे. त्याचा अर्थ पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा. केवळ एवढेच की, "हा देखील पूर्वोक्त प्रकारच्या परियत्तिधम्म नावाचा बुद्धांमधील श्रेष्ठ रत्न आहे" अशा प्रकारे संबंध जोडला पाहिजे. या गाथेची आज्ञा देखील एक लाख कोटी चक्रवाळांमध्ये अमनुष्यांनी (देवतांनी) स्वीकारली आहे.

---

ဝရော ဝရညူတိဂါထာဝဏ္ဏနာ

'वरो वरञ्ञू' या गाथेचे स्पष्टीकरण.

---

၁၄. ဧဝံ ဘဂဝါ ပရိယတ္တိဓမ္မေန ဗုဒ္ဓါဓိဋ္ဌာနံ သစ္စံ ဝတွာ ဣဒါနိ လောကုတ္တရဓမ္မေန ဝတ္တုမာရဒ္ဓေါ ‘‘ဝရော ဝရညူ’’တိ. တတ္ထ ဝရောတိ ပဏီတာဓိမုတ္တိကေဟိ ဣစ္ဆိတော ‘‘အဟော ဝတ မယမ္ပိ ဧဝရူပါ အဿာမာ’’တိ, ဝရဂုဏယောဂတော ဝါ ဝရော ဥတ္တမော သေဋ္ဌောတိ အတ္ထော. ဝရညူတိ [Pg.162] နိဗ္ဗာနညူ. နိဗ္ဗာနဉှိ သဗ္ဗဓမ္မာနံ ဥတ္တမဋ္ဌေန ဝရံ, တဉ္စေသ ဗောဓိမူလေ သယံ ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ အညာသိ. ဝရဒေါတိ ပဉ္စဝဂ္ဂိယဘဒ္ဒဝဂ္ဂိယဇဋိလာဒီနံ အညေသဉ္စ ဒေဝမနုဿာနံ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယဝါသနာဘာဂိယဝရဓမ္မဒါယီတိ အတ္ထော. ဝရာဟရောတိ ဝရဿ မဂ္ဂဿ အာဟဋတ္တာ ဝရာဟရောတိ ဝုစ္စတိ. သော ဟိ ဘဂဝါ ဒီပင်္ကရတော ပဘုတိ သမတိံသ ပါရမိယော ပူရေန္တော ပုဗ္ဗကေဟိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေဟိ အနုယာတံ ပုရာဏမဂ္ဂဝရမာဟရိ, တေန ‘‘ဝရာဟရော’’တိ ဝုစ္စတိ.

१४. अशा प्रकारे भगवंतांनी परियत्तिधम्माद्वारे बुद्धाला अधिष्ठान करून सत्य बोलून, आता लोकोत्तर धम्माद्वारे बोलण्यासाठी "वरो वरञ्ञू" या गाथेचा आरंभ केला. तेथे 'वरो' म्हणजे श्रेष्ठ गोष्टींकडे कल असलेल्या लोकांकडून "अहो! आम्ही देखील असेच व्हावे" अशी इच्छा केली गेलेली, किंवा श्रेष्ठ गुणांच्या योगाने 'वर' म्हणजे उत्तम, श्रेष्ठ असा अर्थ आहे. 'वरञ्ञू' म्हणजे निर्वाणाला जाणणारे. कारण निर्वाण हे सर्व धम्मांमध्ये श्रेष्ठत्वाच्या अर्थाने 'वर' (श्रेष्ठ) आहे, आणि ते निर्वाण या भगवंतांनी बोधिवृक्षाच्या मुळाशी स्वतः साक्षात करून जाणले. 'वरदो' म्हणजे पंचवर्गीय, भद्रवर्गीय, जटिला इत्यादींना आणि इतर देव-मनुष्यांना निर्वेधभागीय आणि वासनाभागीय श्रेष्ठ धम्म देणारे, असा अर्थ आहे. 'वरāहरो' (वराहर) म्हणजे श्रेष्ठ मार्ग आणल्यामुळे त्यांना 'वराहर' असे म्हटले जाते. कारण त्या भगवंतांनी दीपंकर बुद्धांपासून सुरू करून तीस पारमिता पूर्ण करत, पूर्वीच्या सम्यक्संबुद्धांनी अनुसरलेला तो प्राचीन श्रेष्ठ मार्ग आणला, म्हणून त्यांना 'वराहर' म्हटले जाते.

---

အပိစ သဗ္ဗညုတညာဏပ္ပဋိလာဘေန ဝရော, နိဗ္ဗာနသစ္ဆိကိရိယာယ ဝရညူ, သတ္တာနံ ဝိမုတ္တိသုခဒါနေန ဝရဒေါ, ဥတ္တမပဋိပဒါဟရဏေန ဝရာဟရော. ဧတေဟိ လောကုတ္တရဂုဏေဟိ အဓိကဿ ကဿစိ ဂုဏဿ အဘာဝတော အနုတ္တရော.

शिवाय, सर्वज्ञता-ज्ञान प्राप्त केल्यामुळे 'वर', निर्वाणाचा साक्षात साक्षात्कारी असल्यामुळे 'वरञ्ञू', प्राण्यांना विमुक्तीचे सुख देणारे असल्यामुळे 'वरदो', आणि उत्तम प्रतिपदेचे (आचरणाचे) वहन केल्यामुळे 'वराहर' म्हटले जाते. या लोकोत्तर गुणांमुळे, त्यांच्यापेक्षा अधिक असा इतर कोणाचाही गुण अस्तित्वात नसल्यामुळे ते 'अनुत्तर' (सर्वश्रेष्ठ) आहेत.

---

အပရော နယော – ဝရော ဥပသမာဓိဋ္ဌာနပရိပူရဏေန, ဝရညူ ပညာဓိဋ္ဌာနပရိပူရဏေန, ဝရဒေါ စာဂါဓိဋ္ဌာနပရိပူရဏေန, ဝရာဟရော သစ္စာဓိဋ္ဌာနပရိပူရဏေန, ဝရံ မဂ္ဂသစ္စမာဟရီတိ. တထာ ဝရော ပုညုဿယေန, ဝရညူ ပညုဿယေန, ဝရဒေါ ဗုဒ္ဓဘာဝတ္ထိကာနံ တဒုပါယသမ္ပဒါနေန, ဝရာဟရော ပစ္စေကဗုဒ္ဓဘာဝတ္ထိကာနံ တဒုပါယာဟရဏေန, အနုတ္တရော တတ္ထ တတ္ထ အသဒိသတာယ, အတ္တနာ ဝါ အနာစရိယကော ဟုတွာ ပရေသံ အာစရိယဘာဝေန, ဓမ္မဝရံ အဒေသယိ သာဝကဘာဝတ္ထိကာနံ တဒတ္ထာယ သွာက္ခာတတာဒိဂုဏယုတ္တဿ ဓမ္မဝရဿ ဒေသနတော. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝါတိ.

दुसरी पद्धत अशी – उपशम-अधिष्ठानाच्या परिपूर्णतेमुळे 'वर', प्रज्ञा-अधिष्ठानाच्या परिपूर्णतेमुळे 'वरञ्ञू', त्याग-अधिष्ठानाच्या परिपूर्णतेमुळे 'वरदो', सत्य-अधिष्ठानाच्या परिपूर्णतेमुळे 'वराहर' म्हटले जाते, कारण त्यांनी श्रेष्ठ मार्गसत्य आणले. तसेच, पुण्यसंचयाने 'वर', प्रज्ञेच्या उत्कर्षाने 'वरञ्ञू', बुद्धत्व इच्छिणाऱ्यांना त्यासाठीचे उपाय योग्य प्रकारे प्रदान केल्यामुळे 'वरदो', प्रत्येकबुद्धत्व इच्छिणाऱ्यांना त्यासाठीचे उपाय आणून दिल्यामुळे 'वराहर' म्हटले जाते. त्या त्या गुणांमध्ये अतुलनीय असल्यामुळे ते 'अनुत्तर' आहेत, किंवा स्वतः गुरुविना (स्वयंभू) होऊन इतरांचे गुरु बनल्यामुळे 'अनुत्तर' आहेत. श्रावकत्व इच्छिणाऱ्यांच्या कल्याणासाठी, स्वाख्यात (सुव्याख्यात) इत्यादी गुणांनी युक्त अशा श्रेष्ठ धम्माचा उपदेश केल्यामुळे 'धम्मवरं अदेसयि' (श्रेष्ठ धम्माचा उपदेश केला) असे म्हटले जाते. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच आहे.

---

ဧဝံ ဘဂဝါ နဝဝိဓေန လောကုတ္တရဓမ္မေန အတ္တနော ဂုဏံ ဝတွာ ဣဒါနိ တမေဝ ဂုဏံ နိဿာယ ဗုဒ္ဓါဓိဋ္ဌာနံ သစ္စဝစနံ ပယုဉ္ဇတိ ‘‘ဣဒမ္ပိ ဗုဒ္ဓေ’’တိ. တဿတ္ထော ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. ကေဝလံ ပန ယံ ဝရံ လောကုတ္တရဓမ္မံ ဧသ အညာသိ, ယဉ္စ အဒါသိ, ယဉ္စ အာဟရိ, ယဉ္စ ဒေသေသိ, ဣဒမ္ပိ ဗုဒ္ဓေ ရတနံ ပဏီတန္တိ ဧဝံ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဣမိဿာပိ ဂါထာယ အာဏာ ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠေသု အမနုဿေဟိ ပဋိဂ္ဂဟိတာတိ.

अशा प्रकारे भगवंतांनी नऊ प्रकारच्या लोकोत्तर धम्माद्वारे स्वतःचे गुण सांगून, आता त्याच गुणाचा आश्रय घेऊन बुद्धाला अधिष्ठान करून "इदम्पि बुद्धे" असे सत्यवचन प्रयुक्त केले आहे. त्याचा अर्थ पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा. केवळ एवढेच की, "जो श्रेष्ठ लोकोत्तर धम्म त्यांनी जाणला, जो दिला, जो आणला आणि ज्याचा उपदेश केला, तो देखील बुद्धांमधील श्रेष्ठ रत्न आहे" अशा प्रकारे संबंध जोडला पाहिजे. या गाथेची आज्ञा देखील एक लाख कोटी चक्रवाळांमध्ये अमनुष्यांनी (देवतांनी) स्वीकारली आहे.

---

ခီဏန္တိဂါထာဝဏ္ဏနာ

'खीणं' या गाथेचे स्पष्टीकरण.

---

၁၅. ဧဝံ ဘဂဝါ ပရိယတ္တိဓမ္မဉ္စ နဝလောကုတ္တရဓမ္မဉ္စ နိဿာယ ဒွီဟိ ဂါထာဟိ ဗုဒ္ဓါဓိဋ္ဌာနံ သစ္စံ ဝတွာ ဣဒါနိ ယေ တံ ပရိယတ္တိဓမ္မံ အဿောသုံ, သုတာနုသာရေန [Pg.163] စ ပဋိပဇ္ဇိတွာ နဝပ္ပကာရမ္ပိ လောကုတ္တရဓမ္မံ အဓိဂမိံသု, တေသံ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနပတ္တိဂုဏံ နိဿာယ ပုန သံဃာဓိဋ္ဌာနံ သစ္စံ ဝတ္တုမာရဒ္ဓေါ ‘‘ခီဏံ ပုရာဏ’’န္တိ. တတ္ထ ခီဏန္တိ သမုစ္ဆိန္နံ. ပုရာဏန္တိ ပုရာတနံ. နဝန္တိ သမ္ပတိ ဝတ္တမာနံ. နတ္ထိ သမ္ဘဝန္တိ အဝိဇ္ဇမာနပါတုဘာဝံ. ဝိရတ္တစိတ္တာတိ ဝီတရာဂစိတ္တာ. အာယတိကေ ဘဝသ္မိန္တိ အနာဂတမဒ္ဓါနံ ပုနဗ္ဘဝေ. တေတိ ယေသံ ခီဏံ ပုရာဏံ နဝံ နတ္ထိ သမ္ဘဝံ, ယေ စ အာယတိကေ ဘဝသ္မိံ ဝိရတ္တစိတ္တာ, တေ ခီဏာသဝါ ဘိက္ခူ. ခီဏဗီဇာတိ ဥစ္ဆိန္နဗီဇာ. အဝိရူဠှိဆန္ဒာတိ ဝိရူဠှိဆန္ဒဝိရဟိတာ. နိဗ္ဗန္တီတိ ဝိဇ္ဈာယန္တိ. ဓီရာတိ ဓိတိသမ္ပန္နာ. ယထာယံ ပဒီပေါတိ အယံ ပဒီပေါ ဝိယ.

१५. अशा प्रकारे भगवंतांनी परियत्तिधम्म आणि नऊ प्रकारच्या लोकोत्तर धम्माचा आश्रय घेऊन, दोन गाथांद्वारे बुद्धाधिष्ठित सत्याचे कथन केले. आता ज्यांनी त्या परियत्तिधम्माचे श्रवण केले आणि श्रवणानुसार आचरण करून नऊ प्रकारचा लोकोत्तर धम्म प्राप्त केला, त्यांच्या अनुपधिशेष निर्वाण प्राप्तीच्या गुणाचा आश्रय घेऊन, पुन्हा संघाधिष्ठित सत्याचे कथन करण्यासाठी "खीणं पुराणं" ही गाथा सुरू केली. तेथे 'खीणं' म्हणजे समूळ नष्ट झालेले. 'पुराणं' म्हणजे जुने (कर्म). 'नवं' म्हणजे सध्याचे वर्तमान (कर्म). 'नत्थि सम्भवं' म्हणजे पुनर्जन्म घडवून आणण्याची क्षमता नसलेले (उत्पत्तीचा अभाव). 'विरत्तचित्ता' म्हणजे जिचे चित्त रागापासून (आसक्तीपासून) मुक्त झाले आहे असे (वीतरागचित्त). 'आयतिके भवस्मिं' म्हणजे भविष्यातील पुनर्जन्मामध्ये. 'ते' म्हणजे ज्यांचे जुने कर्म नष्ट झाले आहे, नवीन कर्माची उत्पत्ती नाही आणि जे भविष्यातील जन्माविषयी अनासक्त चित्त असणारे आहेत, ते क्षीणासव भिक्खू होत. 'खीणबीजा' म्हणजे ज्यांचे (पुनर्जन्माचे) बीज नष्ट झाले आहे. 'अविरूळ्हिछन्दा' म्हणजे पुन्हा उत्पन्न होण्याची (वाढण्याची) इच्छा नसलेले. 'निब्बन्ति' म्हणजे विझून जातात (शांत होतात). 'धीरा' म्हणजे धैर्याने (किंवा प्रज्ञेने) संपन्न असलेले. 'यथायं पदीपो' म्हणजे ज्याप्रमाणे हा दिवा (विझतो) त्याप्रमाणे।

---

ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ယံ တံ သတ္တာနံ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ နိရုဒ္ဓမ္ပိ ပုရာဏံ အတီတကာလိကံ ကမ္မံ တဏှာသိနေဟဿ အပ္ပဟီနတ္တာ ပဋိသန္ဓိအာဟရဏသမတ္ထတာယ အခီဏံယေဝ ဟောတိ, တံ ပုရာဏံ ကမ္မံ ယေသံ အရဟတ္တမဂ္ဂေန တဏှာသိနေဟဿ သောသိတတ္တာ အဂ္ဂိနာ ဒဍ္ဎဗီဇမိဝ အာယတိံ ဝိပါကဒါနာသမတ္ထတာယ ခီဏံ. ယဉ္စ နေသံ ဗုဒ္ဓပူဇာဒိဝသေန ဣဒါနိ ပဝတ္တမာနံ ကမ္မံ နဝန္တိ ဝုစ္စတိ, တဉ္စ တဏှာပဟာနေနေဝ ဆိန္နမူလပါဒပပုပ္ဖမိဝ အာယတိံ ဖလဒါနာသမတ္ထတာယ ယေသံ နတ္ထိ သမ္ဘဝံ, ယေ စ တဏှာပဟာနေနေဝ အာယတိကေ ဘဝသ္မိံ ဝိရတ္တစိတ္တာ, တေ ခီဏာသဝါ ဘိက္ခူ ‘‘ကမ္မံ ခေတ္တံ ဝိညာဏံ ဗီဇ’’န္တိ (အ. နိ. ၃.၇၇) ဧတ္ထ ဝုတ္တဿ ပဋိသန္ဓိဝိညာဏဿ ကမ္မက္ခယေနေဝ ခီဏတ္တာ ခီဏဗီဇာ. ယောပိ ပုဗ္ဗေ ပုနဗ္ဘဝသင်္ခါတာယ ဝိရူဠှိယာ ဆန္ဒော အဟောသိ. တဿပိ သမုဒယပ္ပဟာနေနေဝ ပဟီနတ္တာ ပုဗ္ဗေ ဝိယ စုတိကာလေ အသမ္ဘဝေန အဝိရူဠှိဆန္ဒာ ဓိတိသမ္ပန္နတ္တာ ဓီရာ စရိမဝိညာဏနိရောဓေန ယထာယံ ပဒီပေါ နိဗ္ဗုတော, ဧဝံ နိဗ္ဗန္တိ, ပုန ‘‘ရူပိနော ဝါ အရူပိနော ဝါ’’တိ ဧဝမာဒိံ ပညတ္တိပထံ အစ္စေန္တီတိ. တသ္မိံ ကိရ သမယေ နဂရဒေဝတာနံ ပူဇနတ္ထာယ ဇာလိတေသု ပဒီပေသု ဧကော ပဒီပေါ ဝိဇ္ဈာယိ, တံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ယထာယံ ပဒီပေါ’’တိ.

याचा काय अर्थ आहे? प्राण्यांचे जे जुने, भूतकाळातील कर्म उत्पन्न होऊन निरुद्ध (नष्ट) झाले असले, तरी तृष्णारूपी स्नेहाचा (आसक्तीचा) त्याग न केल्यामुळे पुनर्जन्म घडवून आणण्याच्या क्षमतेमुळे ते नष्ट झालेले नसते. परंतु ज्यांचे ते जुने कर्म, अर्हतमार्गाद्वारे तृष्णारूपी स्नेह सुकवून टाकल्यामुळे, अग्नीने जळलेल्या बीजाप्रमाणे भविष्यात विपाक (फळ) देण्यास असमर्थ झाल्याने नष्ट झाले आहे. आणि बुद्धपूजा इत्यादींच्या माध्यमातून त्यांचे जे सध्याचे वर्तमान कर्म आहे, त्याला 'नवीन कर्म' म्हटले जाते. ते कर्म देखील तृष्णेचा प्रहाण केल्यामुळेच, मुळापासून कापलेल्या झाडाच्या फुलाप्रमाणे भविष्यात फळ देण्यास असमर्थ झाल्याने, ज्यांच्यासाठी नवीन जन्माची उत्पत्ती (संभव) उरलेली नाही. आणि जे तृष्णेचा प्रहाण केल्यामुळेच भविष्यातील जन्माविषयी अनासक्त चित्त असणारे आहेत, ते क्षीणासव भिक्खू होत. "कर्म हे शेत आहे, विज्ञाण हे बीज आहे" या वचनानुसार, येथे सांगितलेले प्रतिसंधी-विज्ञाण (पुनर्जन्म घेणारे विज्ञाण) कर्माच्या क्षयामुळेच नष्ट झाल्याने ते 'खीणबीजा' (नष्टबीज) आहेत. पूर्वी पुनर्जन्म नावाच्या वाढीसाठी (वृद्धीसाठी) जी इच्छा (छंद) होती, ती इच्छा देखील समुदय-सत्याचा (तृष्णेचा) प्रहाण केल्यामुळेच नष्ट झाल्याने, पूर्वीप्रमाणे मृत्यूसमयी पुनर्जन्म न झाल्यामुळे ते 'अविरूळ्हिछन्दा' (पुन्हा न वाढण्याची इच्छा असणारे) आहेत. धैर्याने (प्रज्ञेने) संपन्न असल्यामुळे ते 'धीरा' (ज्ञानी) आहेत. अंतिम विज्ञाणाच्या निरोधाने (अंतिम चित्ताच्या समाप्तीने), ज्याप्रमाणे हा दिवा विझतो, त्याप्रमाणे ते निर्वाण पावतात (शांत होतात). पुन्हा "रूपी किंवा अरूपी" इत्यादी संज्ञांच्या (प्रज्ञप्तींच्या) मार्गाच्या पलीकडे जातात. असे म्हटले जाते की, त्या वेळी नगरदेवतांच्या पूजेसाठी लावलेल्या दिव्यांपैकी एक दिवा विझला होता; ते दर्शवत भगवंतांनी "यथायं पदीपो" (ज्याप्रमाणे हा दिवा) असे म्हटले।

---

ဧဝံ ဘဂဝါ ယေ တံ ပုရိမာဟိ ဒွီဟိ ဂါထာဟိ ဝုတ္တံ ပရိယတ္တိဓမ္မံ အဿောသုံ, သုတာနုသာရေန စ ပဋိပဇ္ဇိတွာ နဝပ္ပကာရမ္ပိ လောကုတ္တရဓမ္မံ အဓိဂမိံသု, တေသံ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနပတ္တိဂုဏံ ဝတွာ ဣဒါနိ တမေဝ ဂုဏံ နိဿာယ သံဃာဓိဋ္ဌာနံ သစ္စဝစနံ ပယုဉ္ဇန္တော ဒေသနံ သမာပေသိ ‘‘ဣဒမ္ပိ သံဃေ’’တိ. တဿတ္ထော [Pg.164] ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. ကေဝလံ ပန ဣဒမ္ပိ ယထာဝုတ္တေန ပကာရေန ခီဏာသဝဘိက္ခူနံ နိဗ္ဗာနသင်္ခါတံ သံဃေ ရတနံ ပဏီတန္တိ ဧဝံ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဣမိဿာပိ ဂါထာယ အာဏာ ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠေသု အမနုဿေဟိ ပဋိဂ္ဂဟိတာတိ.

अशा प्रकारे भगवंतांनी, ज्यांनी पूर्वीच्या दोन गाथांमध्ये सांगितलेल्या परियत्तिधम्माचे श्रवण केले आणि श्रवणानुसार आचरण करून नऊ प्रकारचा लोकोत्तर धम्म प्राप्त केला, त्यांच्या अनुपधिशेष निर्वाण प्राप्तीच्या गुणाचे कथन करून, आता त्याच गुणाचा आश्रय घेऊन संघाधिष्ठित सत्यवचनाचा प्रयोग करत "इदम्पि सङ्घे" असे म्हणून देशनेची समाप्ती केली. त्याचा अर्थ पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. केवळ एवढेच की, येथेही वर सांगितलेल्या प्रकारे क्षीणासव भिक्खूंच्या निर्वाण नावाच्या संघामधील श्रेष्ठ रत्नाचा संबंध जोडला पाहिजे. या गाथेची आज्ञा देखील एक लाख कोटी चक्रवाळांमधील अमनुष्यांनी (देव-यक्षांनी) स्वीकारली आहे।

---

ဒေသနာပရိယောသာနေ ရာဇကုလဿ သောတ္ထိ အဟောသိ, သဗ္ဗူပဒ္ဒဝါ ဝူပသမိံသု, စတုရာသီတိယာ ပါဏသဟဿာနံ ဓမ္မာဘိသမယော အဟောသိ.

उपदेशाच्या (देशनेच्या) शेवटी राजघराण्याचे कल्याण झाले, सर्व उपद्रव शांत झाले आणि चौऱ्याऐंशी हजार प्राण्यांना धम्माचा साक्षात्कार (धम्माभिसमय) झाला।

---

ယာနီဓာတိဂါထာတ္တယဝဏ္ဏနာ

"यानीध" इत्यादी तीन गाथांचे वर्णन (टीका)।

---

၁၆. အထ သက္ကော ဒေဝါနမိန္ဒော ‘‘ဘဂဝတာ ရတနတ္တယဂုဏံ နိဿာယ သစ္စဝစနံ ပယုဉ္ဇမာနေန နာဂရဿ သောတ္ထိ ကတာ, မယာပိ နာဂရဿ သောတ္ထိတ္ထံ ရတနတ္တယဂုဏံ နိဿာယ ကိဉ္စိ ဝတ္တဗ္ဗ’’န္တိ စိန္တေတွာ အဝသာနေ ဂါထာတ္တယံ အဘာသိ ‘‘ယာနီဓ ဘူတာနီ’’တိ တတ္ထ ယသ္မာ ဗုဒ္ဓေါ ယထာ လောကဟိတတ္ထာယ ဥဿုက္ကံ အာပန္နေဟိ အာဂန္တဗ္ဗံ, တထာ အာဂတတော ယထာ စ တေဟိ ဂန္တဗ္ဗံ, တထာ ဂတတော ယထာ စ တေဟိ အာဇာနိတဗ္ဗံ, တထာ အာဇာနနတော, ယထာ စ ဇာနိတဗ္ဗံ, တထာ ဇာနနတော, ယဉ္စ တထေဝ ဟောတိ, တဿ ဂဒနတော စ ‘‘တထာဂတော’’တိ ဝုစ္စတိ. ယသ္မာ စ သော ဒေဝမနုဿေဟိ ပုပ္ဖဂန္ဓာဒိနာ ဗဟိ နိဗ္ဗတ္တေန ဥပကာရကေန, ဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပတ္တာဒိနာ စ အတ္တနိ နိဗ္ဗတ္တေန အတိဝိယ ပူဇိတော, တသ္မာ သက္ကော ဒေဝါနမိန္ဒော သဗ္ဗံ ဒေဝပရိသံ အတ္တနာ သဒ္ဓိံ သမ္ပိဏ္ဍေတွာ အာဟ ‘‘တထာဂတံ ဒေဝမနုဿပူဇိတံ, ဗုဒ္ဓံ နမဿာမ သုဝတ္ထိ ဟောတူ’’တိ.

१६. त्यानंतर देवांचा राजा शक्राने विचार केला की, "भगवंतांनी त्रिरत्नांच्या गुणांचा आश्रय घेऊन सत्यवचनाचा प्रयोग करत नगराचे कल्याण केले आहे, म्हणून मी देखील नगराच्या कल्याणासाठी त्रिरत्नांच्या गुणांचा आश्रय घेऊन काहीतरी बोलले पाहिजे." असा विचार करून त्याने शेवटी "यानीध भूतानि" या तीन गाथांचे पठण केले. तेथे, ज्या अर्थी बुद्ध हे जगाच्या कल्याणासाठी उत्सुक असलेल्यांनी ज्या प्रकारे यावे, त्या प्रकारे आलेले आहेत; आणि ज्या प्रकारे त्यांनी जावे (प्राप्त करावे), त्या प्रकारे गेलेले (प्राप्त केलेले) आहेत; आणि ज्या प्रकारे त्यांनी जाणावे, त्या प्रकारे जाणणारे आहेत; आणि ज्या प्रकारे जाणले पाहिजे, त्या प्रकारे जाणणारे आहेत; आणि जे जसे आहे तसेच सांगणारे असल्यामुळे त्यांना "तथागत" म्हटले जाते. आणि ज्या अर्थी ते देव आणि मनुष्यांद्वारे बाह्य साधनांनी जसे की फुले, सुगंधी द्रव्ये इत्यादींनी आणि स्वतःमध्ये उत्पन्न झालेल्या धम्मानुधम्म प्रतिपत्ती (धम्माचरण) इत्यादींनी अत्यंत पूजनीय ठरले आहेत; म्हणूनच देवांचा राजा शक्राने सर्व देवसमुदायाला स्वतःसोबत एकत्र करून म्हटले: "देव आणि मनुष्यांद्वारे पूजनीय अशा तथागत बुद्धांना आम्ही नमन करतो, सर्वांचे कल्याण असो!"

---

၁၇. ယသ္မာ ပန ဓမ္မေ မဂ္ဂဓမ္မော ယထာ ယုဂနဒ္ဓသမထဝိပဿနာဗလေန ဂန္တဗ္ဗံ ကိလေသပက္ခံ သမုစ္ဆိန္ဒန္တေန, တထာ ဂတောတိ တထာဂတော. နိဗ္ဗာနဓမ္မောပိ ယထာ ဂတော ပညာယ ပဋိဝိဒ္ဓေါ သဗ္ဗဒုက္ခပ္ပဋိဝိဃာတာယ သမ္ပဇ္ဇတိ, ဗုဒ္ဓါဒီဟိ တထာ အဝဂတော, တသ္မာ ‘‘တထာဂတော’’တွေဝ ဝုစ္စတိ. ယသ္မာ စ သံဃောပိ ယထာ အတ္တဟိတာယ ပဋိပန္နေဟိ ဂန္တဗ္ဗံ တေန တေန မဂ္ဂေန, တထာ ဂတောတိ ‘‘တထာဂတော’’တွေဝ ဝုစ္စတိ. တသ္မာ အဝသေသဂါထာဒွယေပိ တထာဂတံ ဓမ္မံ နမဿာမ သုဝတ္ထိ ဟောတု, တထာဂတံ သံဃံ နမဿာမ သုဝတ္ထိ ဟောတူတိ ဝုတ္တံ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝါတိ.

१७. परंतु, धम्मामध्ये मार्गधम्म हा ज्या प्रकारे युगनद्ध-शमथ-विपश्यनेच्या बलाने क्लेशांच्या पक्षाचा समूळ नाश करत जावयाचा असतो, त्या प्रकारे गेलेला (प्राप्त झालेला) असल्यामुळे त्याला "तथागत" म्हटले जाते. निर्वाणधम्म देखील ज्या प्रकारे प्रज्ञेने जाणला जाऊन सर्व दुःखांच्या नाशासाठी कारणीभूत ठरतो, आणि बुद्धादी महापुरुषांनी ज्या प्रकारे तो जाणला आहे, म्हणून त्याला "तथागत" असेच म्हटले जाते. आणि ज्या अर्थी संघ देखील स्वतःच्या कल्याणासाठी आचरण करणाऱ्यांनी ज्या प्रकारे त्या त्या मार्गाने जावे, त्या प्रकारे गेलेला आहे, म्हणून त्यालाही "तथागत" असेच म्हटले जाते. म्हणूनच उरलेल्या दोन गाथांमध्ये देखील "तथागत धम्माला आम्ही नमन करतो, सर्वांचे कल्याण असो" आणि "तथागत संघाला आम्ही नमन करतो, सर्वांचे कल्याण असो" असे म्हटले आहे. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा।

---

ဧဝံ [Pg.165] သက္ကော ဒေဝါနမိန္ဒော ဣမံ ဂါထာတ္တယံ ဘာသိတွာ ဘဂဝန္တံ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ ဒေဝပုရမေဝ ဂတော သဒ္ဓိံ ဒေဝပရိသာယ. ဘဂဝါ ပန တဒေဝ ရတနသုတ္တံ ဒုတိယဒိဝသေပိ ဒေသေသိ, ပုန စတုရာသီတိယာ ပါဏသဟဿာနံ ဓမ္မာဘိသမယော အဟောသိ, ဧဝံ ယာဝ သတ္တမဒိဝသံ ဒေသေသိ, ဒိဝသေ ဒိဝသေ တထေဝ ဓမ္မာဘိသမယော အဟောသိ. ဘဂဝါ အဍ္ဎမာသမေဝ ဝေသာလိယံ ဝိဟရိတွာ ရာဇူနံ ‘‘ဂစ္ဆာမာ’’တိ ပဋိဝေဒေသိ. တတော ရာဇာနော ဒိဂုဏေန သက္ကာရေန ပုန တီဟိ ဒိဝသေဟိ ဘဂဝန္တံ ဂင်္ဂါတီရံ နယိံသု. ဂင်္ဂါယ နိဗ္ဗတ္တာ နာဂရာဇာနော စိန္တေသုံ ‘‘မနုဿာ တထာဂတဿ သက္ကာရံ ကရောန္တိ, မယံ ကိံ န ကရိဿာမာ’’တိ သုဝဏ္ဏရဇတမဏိမယာ နာဝါယော မာပေတွာ သုဝဏ္ဏရဇတမဏိမယေ ဧဝ ပလ္လင်္ကေ ပညပေတွာ ပဉ္စဝဏ္ဏပဒုမသဉ္ဆန္နံ ဥဒကံ ကရိတွာ ‘‘အမှာကံ အနုဂ္ဂဟံ ကရောထာ’’တိ ဘဂဝန္တံ ယာစိံသု. ဘဂဝါ အဓိဝါသေတွာ ရတနနာဝမာရူဠှော, ပဉ္စ စ ဘိက္ခုသတာနိ ပဉ္စသတံ နာဝါယော အဘိရူဠှာ. နာဂရာဇာနော ဘဂဝန္တံ သဒ္ဓိံ ဘိက္ခုသံဃေန နာဂဘဝနံ ပဝေသေသုံ. တတြ သုဒံ ဘဂဝါ သဗ္ဗရတ္တိံ နာဂပရိသာယ ဓမ္မံ ဒေသေသိ. ဒုတိယဒိဝသေ ဒိဗ္ဗေဟိ ခါဒနီယဘောဇနီယေဟိ မဟာဒါနံ အကံသု, ဘဂဝါ အနုမောဒိတွာ နာဂဘဝနာ နိက္ခမိ.

अशा प्रकारे देवांचा राजा शक्र या तीन गाथा बोलून, भगवंतांना प्रदक्षिणा घालून, देवसमुदायासोबत देवलोकातच निघून गेला. परंतु भगवंतांनी तेच रतनसुत्त दुसऱ्या दिवशीही देशना केले. पुन्हा चौऱ्याऐंशी हजार प्राण्यांना धम्माभिसमय झाला. अशा प्रकारे सातव्या दिवसापर्यंत त्यांनी देशना केली. दररोज त्याचप्रमाणे धम्माभिसमय होत गेला. भगवंतांनी अर्धा महिनाच वैशालीमध्ये वास्तव्य करून राजांना 'आम्ही जात आहोत' असे कळवले. त्यानंतर राजांनी दुप्पट आदराने पुन्हा तीन दिवसांत भगवंतांना गंगा नदीच्या तीरावर आणले. गंगेमध्ये उत्पन्न झालेल्या नागराजांनी विचार केला, 'मनुष्य तथागतांचा सत्कार करत आहेत, मग आम्ही का करू नये?' असा विचार करून त्यांनी सोन्या-चांदीच्या आणि रत्नांच्या नौका तयार केल्या, त्यावर सोन्या-चांदीचे आणि रत्नांचेच पलंग मांडले, पाण्याचा पृष्ठभाग पाच रंगांच्या कमळांनी झाकून टाकला आणि 'आमच्यावर अनुग्रह करा' अशी भगवंतांना याचना केली. भगवंतांनी त्यांची विनंती स्वीकारून रत्नमय नौकेवर आरोहण केले आणि पाचशे भिक्खू पाचशे नौकांवर आरूढ झाले. नागराजांनी भगवंतांना भिक्खू संघासह नागलोकात नेले. तेथे भगवंतांनी संपूर्ण रात्र नागसमुदायाला धम्मदेशना केली. दुसऱ्या दिवशी त्यांनी दिव्य खाद्यपेयांचे महादान दिले. भगवंतांनी अनुमोदन देऊन नागलोकातून प्रस्थान केले.

---

ဘူမဋ္ဌာ ဒေဝါ ‘‘မနုဿာ စ နာဂါ စ တထာဂတဿ သက္ကာရံ ကရောန္တိ, မယံ ကိံ န ကရိဿာမာ’’တိ စိန္တေတွာ ဝနပ္ပဂုမ္ဗရုက္ခပဗ္ဗတာဒီသု ဆတ္တာတိဆတ္တာနိ ဥက္ခိပိံသု. ဧတေနေဝ ဥပါယေန ယာဝ အကနိဋ္ဌဗြဟ္မဘဝနံ, တာဝ မဟာသက္ကာရဝိသေသော နိဗ္ဗတ္တိ. ဗိမ္ဗိသာရောပိ လိစ္ဆဝီဟိ အာဂတကာလေ ကတသက္ကာရတော ဒိဂုဏမကာသိ. ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ ပဉ္စဟိ ဒိဝသေဟိ ဘဂဝန္တံ ရာဇဂဟံ အာနေသိ.

भूमीवर राहणाऱ्या देवांनी 'मनुष्य आणि नाग तथागतांचा सत्कार करत आहेत, मग आम्ही का करू नये?' असा विचार करून वने, झुडपे, वृक्ष, पर्वत इत्यादींवर छत्र्यांवर छत्र्या उभारल्या. याच पद्धतीने थेट अकनिष्ठ ब्रह्मलोकापर्यंत एक महान आणि विशेष सत्कार प्रकट झाला. राजा बिंबिसाराने सुद्धा लिच्छवींनी भगवंतांच्या आगमनसमयी केलेल्या सत्कारापेक्षा दुप्पट सत्कार केला. पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच पाच दिवसांत त्यांनी भगवंतांना राजगृहात आणले.

---

ရာဇဂဟမနုပ္ပတ္တေ ဘဂဝတိ ပစ္ဆာဘတ္တံ မဏ္ဍလမာဠေ သန္နိပတိတာနံ ဘိက္ခူနံ အယမန္တရကထာ ဥဒပါဒိ ‘‘အဟော ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော အာနုဘာဝေါ, ယံ ဥဒ္ဒိဿ ဂင်္ဂါယ ဩရတော စ ပါရတော စ အဋ္ဌယောဇနော ဘူမိဘာဂေါ နိန္နဉ္စ ထလဉ္စ သမံ ကတွာ ဝါလုကာယ ဩကိရိတွာ ပုပ္ဖေဟိ သဉ္ဆန္နော, ယောဇနပ္ပမာဏံ ဂင်္ဂါယ ဥဒကံ နာနာဝဏ္ဏေဟိ ပဒုမေဟိ သဉ္ဆန္နံ, ယာဝ အကနိဋ္ဌဘဝနံ, တာဝ ဆတ္တာတိဆတ္တာနိ ဥဿိတာနီ’’တိ. ဘဂဝါ တံ ပဝတ္တိံ ဉတွာ ဂန္ဓကုဋိတော နိက္ခမိတွာ တင်္ခဏာနုရူပေန ပါဋိဟာရိယေန ဂန္တွာ မဏ္ဍလမာဠေ ပညတ္တဝရဗုဒ္ဓါသနေ နိသီဒိ. နိသဇ္ဇ ခေါ ဘဂဝါ ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ – ‘‘ကာယ နုတ္ထ, ဘိက္ခဝေ, ဧတရဟိ ကထာယ သန္နိသိန္နာ’’တိ. ဘိက္ခူ သဗ္ဗံ [Pg.166] အာရောစေသုံ ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ – ‘‘န, ဘိက္ခဝေ, အယံ ပူဇာဝိသေသော မယှံ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေန နိဗ္ဗတ္တော, န နာဂဒေဝဗြဟ္မာနုဘာဝေန, အပိစ ခေါ ပုဗ္ဗေ အပ္ပမတ္တကပရိစ္စာဂါနုဘာဝေန နိဗ္ဗတ္တော’’တိ. ဘိက္ခူ အာဟံသု ‘‘န မယံ, ဘန္တေ, တံ အပ္ပမတ္တကံ ပရိစ္စာဂံ ဇာနာမ, သာဓု နော ဘဂဝါ တထာ ကထေတု, ယထာ မယံ တံ ဇာနေယျာမာ’’တိ.

भगवंत राजगृहात पोहोचल्यावर, भोजनानंतर मंडळमाळात एकत्र आलेल्या भिक्खूंच्या मनात ही चर्चा सुरू झाली, 'अहो! बुद्ध भगवंतांचा काय हा प्रभाव! ज्यांच्यासाठी गंगेच्या या तीरावर आणि त्या तीरावर आठ योजनेचा भूभाग सखल आणि उंच भाग सपाट करून, वाळू पसरून फुलांनी आच्छादित केला गेला आहे; गंगेचे एक योजन पसरलेले पाणी विविध रंगांच्या कमळांनी झाकून गेले आहे; आणि थेट अकनिष्ठ लोकापर्यंत छत्र्यांवर छत्र्या उभारल्या गेल्या आहेत!' भगवंतांनी ही गोष्ट जाणून गंधकुटीतून बाहेर पडले आणि त्या क्षणाला अनुरूप अशा प्रातिहार्याने जाऊन मंडळमाळात मांडलेल्या श्रेष्ठ बुद्ध आसनावर विराजमान झाले. आसनस्थ झाल्यावर भगवंतांनी भिक्खूंना विचारले, 'भिक्खूंनो, तुम्ही आता कोणत्या चर्चेत मग्न होता?' भिक्खूंनी सर्व काही सांगितले. भगवंतांनी त्यांना असे म्हटले, 'भिक्खूंनो, हा विशेष सत्कार माझ्या बुद्ध-प्रभावामुळे झालेला नाही, नाग, देव किंवा ब्रह्मा यांच्या प्रभावामुळेही झालेला नाही, तर हा भूतकाळात केलेल्या एका लहानशा त्यागाच्या प्रभावामुळे झाला आहे.' भिक्खू म्हणाले, 'भंते, आम्हाला त्या लहानशा त्यागाविषयी माहिती नाही. कृपा करून भगवंतांनी आम्हाला ते सांगावे, जेणेकरून आम्हाला ते समजेल.'

---

ဘဂဝါ အာဟ – ဘူတပုဗ္ဗံ, ဘိက္ခဝေ, တက္ကသိလာယံ သင်္ခေါ နာမ ဗြာဟ္မဏော အဟောသိ. တဿ ပုတ္တော သုသီမော နာမ မာဏဝေါ သောဠသဝဿုဒ္ဒေသိကော ဝယေန. သော ဧကဒိဝသံ ပိတရံ ဥပသင်္ကမိတွာ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ အဋ္ဌာသိ. အထ တံ ပိတာ အာဟ ‘‘ကိံ, တာတ, သုသီမာ’’တိ? သော အာဟ ‘‘ဣစ္ဆာမဟံ, တာတ, ဗာရာဏသိံ ဂန္တွာ သိပ္ပံ ဥဂ္ဂဟေတု’’န္တိ. ‘‘တေန ဟိ, တာတ, သုသီမ, အသုကော နာမ ဗြာဟ္မဏော မမ သဟာယကော, တဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ ဥဂ္ဂဏှာဟီ’’တိ ကဟာပဏသဟဿံ အဒါသိ. သော တံ ဂဟေတွာ မာတာပိတရော အဘိဝါဒေတွာ အနုပုဗ္ဗေန ဗာရာဏသိံ ဂန္တွာ ဥပစာရယုတ္တေန ဝိဓိနာ အာစရိယံ ဥပသင်္ကမိတွာ အဘိဝါဒေတွာ အတ္တာနံ နိဝေဒေသိ. အာစရိယော ‘‘မမ သဟာယကဿ ပုတ္တော’’တိ မာဏဝံ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ သဗ္ဗံ ပါဟုနေယျဝတ္တမကာသိ. သော အဒ္ဓါနကိလမထံ ဝိနောဒေတွာ တံ ကဟာပဏသဟဿံ အာစရိယဿ ပါဒမူလေ ဌပေတွာ သိပ္ပံ ဥဂ္ဂဟေတုံ ဩကာသံ ယာစိ. အာစရိယော ဩကာသံ ကတွာ ဥဂ္ဂဏှာပေသိ.

भगवंत म्हणाले, 'भिक्खूंनो, प्राचीन काळी तक्षशिलेमध्ये शंख नावाचा एक ब्राह्मण राहत होता. त्याला सुसीम नावाचा एक मुलगा होता, जो वयाने सोळा वर्षांचा होता. एके दिवशी तो आपल्या वडिलांजवळ गेला, त्यांना अभिवादन करून एका बाजूला उभा राहिला. तेव्हा वडिलांनी त्याला विचारले, 'बाळ सुसीमा, काय गोष्ट आहे?' तो म्हणाला, 'बाबा, मला वाराणसीला जाऊन विद्या ग्रहण करण्याची इच्छा आहे.' 'तसे असेल तर बाळ सुसीमा, अमुक नावाचा एक ब्राह्मण माझा मित्र आहे, तू त्याच्याकडे जाऊन विद्या शिक,' असे सांगून त्यांनी त्याला एक हजार कहापण दिले. त्याने ते घेऊन आई-वडिलांना अभिवादन केले आणि क्रमशः प्रवास करत तो वाराणसीला पोहोचला. योग्य शिष्टाचाराचे पालन करून तो आचार्यांकडे गेला, त्यांना अभिवादन केले आणि स्वतःची ओळख करून दिली. आचार्यांनी 'हा माझ्या मित्राचा मुलगा आहे' असे म्हणून त्या तरुणाचा स्वीकार केला आणि त्याचे आदरातिथ्य केले. त्याने प्रवासाचा थकवा दूर केल्यावर, ती एक हजार कहापणांची थैली आचार्यांच्या चरणांशी ठेवली आणि विद्या शिकण्याची परवानगी मागितली. आचार्यांनी परवानगी देऊन त्याला शिकवण्यास सुरुवात केली.'

---

သော လဟုဉ္စ ဂဏှန္တော, ဗဟုဉ္စ ဂဏှန္တော, ဂဟိတဂဟိတဉ္စ သုဝဏ္ဏဘာဇနေ ပက္ခိတ္တတေလမိဝ အဝိနဿမာနံ ဓာရေန္တော, ဒွါဒသဝဿိကံ သိပ္ပံ ကတိပယမာသေနေဝ ပရိယောသာပေသိ. သော သဇ္ဈာယံ ကရောန္တော အာဒိမဇ္ဈံယေဝ ပဿတိ, နော ပရိယောသာနံ. အထ အာစရိယံ ဥပသင်္ကမိတွာ အာဟ ‘‘ဣမဿ သိပ္ပဿ အာဒိမဇ္ဈမေဝ ပဿာမိ, နော ပရိယောသာန’’န္တိ. အာစရိယော အာဟ ‘‘အဟမ္ပိ, တာတ, ဧဝမေဝါ’’တိ. အထ ကော, အာစရိယ, ဣမဿ သိပ္ပဿ ပရိယောသာနံ ဇာနာတီတိ? ဣသိပတနေ, တာတ, ဣသယော အတ္ထိ, တေ ဇာနေယျုန္တိ. တေ ဥပသင်္ကမိတွာ ပုစ္ဆာမိ, အာစရိယာတိ? ပုစ္ဆ, တာတ, ယထာသုခန္တိ. သော ဣသိပတနံ ဂန္တွာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေ ဥပသင်္ကမိတွာ ပုစ္ဆိ ‘‘အပိ, ဘန္တေ, ပရိယောသာနံ ဇာနာထာ’’တိ? အာမ, အာဝုသော, ဇာနာမာတိ. တံ မမ္ပိ သိက္ခာပေထာတိ. တေန ဟာဝုသော, ပဗ္ဗဇာဟိ, န သက္ကာ အပဗ္ဗဇိတေန သိက္ခာပေတုန္တိ. သာဓု, ဘန္တေ, ပဗ္ဗာဇေထ ဝါ မံ, ယံ ဝါ ဣစ္ဆထ, တံ ကတွာ ပရိယောသာနံ [Pg.167] ဇာနာပေထာတိ. တေ တံ ပဗ္ဗာဇေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနေ နိယောဇေတုံ အသမတ္ထာ ‘‘ဧဝံ တေ နိဝါသေတဗ္ဗံ, ဧဝံ ပါရုပိတဗ္ဗ’’န္တိအာဒိနာ နယေန အာဘိသမာစာရိကံ သိက္ခာပေသုံ. သော တတ္ထ သိက္ခန္တော ဥပနိဿယသမ္ပန္နတ္တာ န စိရေနေဝ ပစ္စေကဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈိ. သကလဗာရာဏသိယံ ‘‘သုသီမပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ’’တိ ပါကဋော အဟောသိ လာဘဂ္ဂယသဂ္ဂပ္ပတ္တော သမ္ပန္နပရိဝါရော. သော အပ္ပာယုကသံဝတ္တနိကဿ ကမ္မဿ ကတတ္တာ န စိရေနေဝ ပရိနိဗ္ဗာယိ. တဿ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ စ မဟာဇနကာယော စ သရီရကိစ္စံ ကတွာ ဓာတုယော ဂဟေတွာ နဂရဒွါရေ ထူပံ ပတိဋ္ဌာပေသုံ.

तो वेगाने आणि भरपूर शिकत गेला, आणि जे काही तो शिकत असे, ते सोन्याच्या पात्रात ठेवलेल्या तेलाप्रमाणे नष्ट न होऊ देता मनात साठवून ठेवत असे. बारा वर्षांत शिकायची विद्या त्याने अवघ्या काही महिन्यांतच पूर्ण केली. जेव्हा तो पाठांतर करत असे, तेव्हा त्याला केवळ प्रारंभ आणि मध्यच दिसत असे, अंत दिसत नसे. तेव्हा तो आचार्यांकडे गेला आणि म्हणाला, 'या विद्येचा मला केवळ प्रारंभ आणि मध्यच दिसतो, अंत दिसत नाही.' आचार्य म्हणाले, 'बाळा, माझीही तीच स्थिती आहे.' 'तर मग आचार्य, या विद्येचा अंत कोणाला ठाऊक आहे?' 'बाळा, इसिपतनमध्ये ऋषी राहतात, त्यांना हे ठाऊक असावे.' 'आचार्य, मी त्यांच्याकडे जाऊन विचारू का?' 'बाळा, तुझ्या इच्छेनुसार अवश्य विचार.' तो इसिपतनला गेला आणि पच्चेकबुद्धांकडे जाऊन त्याने विचारले, 'भंते, आपल्याला अंत ठाऊक आहे का?' 'होय आवुसो, आम्हाला ठाऊक आहे.' 'तर मग मलाही ते शिकवा.' 'तसे असेल तर आवुसो, तू प्रव्रज्या घे. गृहस्थाश्रमात राहून हे शिकवणे शक्य नाही.' 'ठीक आहे भंते, मला प्रव्रज्या द्या किंवा तुमची जी काही इच्छा असेल ते करून मला या विद्येचा अंत शिकवा.' त्यांनी त्याला प्रव्रज्या दिली, परंतु त्याला कम्मट्ठानात नियुक्त करण्यास असमर्थ असल्याने 'तू असे वस्त्र परिधान केले पाहिजेस, असे पांघरले पाहिजेस' इत्यादी नियमांद्वारे त्याला आभिसमाचारिक नियम शिकवले. तेथे शिकत असताना, पूर्वपुण्याईच्या बळामुळे त्याने लवकरच पच्चेकबोधी प्राप्त केली. संपूर्ण वाराणसीमध्ये तो 'सुसीम पच्चेकबुद्ध' म्हणून प्रसिद्ध झाला. त्याला विपुल लाभ आणि यश मिळाले आणि त्याचा मोठा परिवार निर्माण झाला. परंतु अल्पायुषी करणाऱ्या कर्माच्या प्रभावामुळे वो लवकरच परिनिर्वाण पावला. इतर पच्चेकबुद्धांनी आणि जनसमुदायाने त्याचे अंत्यसंस्कार केले आणि त्याचे धातू घेऊन नगराच्या प्रवेशद्वारावर एक स्तूप उभारला.'

---

အထ ခေါ သင်္ခေါ ဗြာဟ္မဏော ‘‘ပုတ္တော မေ စိရဂတော, န စဿ ပဝတ္တိံ ဇာနာမီ’’တိ ပုတ္တံ ဒဋ္ဌုကာမော တက္ကသိလာယ နိက္ခမိတွာ အနုပုဗ္ဗေန ဗာရာဏသိံ ဂန္တွာ မဟာဇနကာယံ သန္နိပတိတံ ဒိသွာ ‘‘အဒ္ဓါ ဗဟူသု ဧကောပိ မေ ပုတ္တဿ ပဝတ္တိံ ဇာနိဿတီ’’တိ စိန္တေန္တော ဥပသင်္ကမိတွာ ပုစ္ဆိ ‘‘သုသီမော နာမ မာဏဝေါ ဣဓ အာဂတော အတ္ထိ, အပိ နု တဿ ပဝတ္တိံ ဇာနာထာ’’တိ? တေ ‘‘အာမ, ဗြာဟ္မဏ, ဇာနာမ, ဣမသ္မိံ နဂရေ ဗြာဟ္မဏဿ သန္တိကေ တိဏ္ဏံ ဝေဒါနံ ပါရဂူ ဟုတွာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတွာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗာယိ, အယမဿ ထူပေါ ပတိဋ္ဌာပိတော’’တိ အာဟံသု. သော ဘူမိံ ဟတ္ထေန ပဟရိတွာ ရောဒိတွာ စ ပရိဒေဝိတွာ စ တံ စေတိယင်္ဂဏံ ဂန္တွာ တိဏာနိ ဥဒ္ဓရိတွာ ဥတ္တရသာဋကေန ဝါလုကံ အာနေတွာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓစေတိယင်္ဂဏေ ဩကိရိတွာ ကမဏ္ဍလုတော ဥဒကေန သမန္တတော ဘူမိံ ပရိပ္ဖောသိတွာ ဝနပုပ္ဖေဟိ ပူဇံ ကတွာ ဥတ္တရသာဋကေန ပဋာကံ အာရောပေတွာ ထူပဿ ဥပရိ အတ္တနော ဆတ္တံ ဗန္ဓိတွာ ပက္ကာမီတိ.

तेव्हा संख नावाच्या ब्राह्मणाने विचार केला, "माझा मुलगा निघून गेलेला खूप काळ झाला आहे, आणि मला त्याची काहीच बातमी माहीत नाही." मुलाला पाहण्याची इच्छा धरून तो तक्षशिलेहून निघाला आणि क्रमशः वाराणसीला पोहोचला. तेथे लोकांचा मोठा समुदाय एकत्र आलेला पाहून त्याने विचार केला, "नक्कीच या अनेक लोकांपैकी कोणीतरी एक तरी माझ्या मुलाची बातमी जाणत असेल." असा विचार करत त्याने जवळ जाऊन विचारले, "सुसीम नावाचा तरुण येथे आला आहे काय? तुम्हाला त्याची काही बातमी माहीत आहे का?" ते म्हणाले, "होय, ब्राह्मणा, आम्हाला माहीत आहे. या नगरात एका ब्राह्मणाजवळ तीन वेदांमध्ये पारंगत होऊन, (नंतर) प्रत्येकबुद्धांच्या सन्निध प्रव्रजित होऊन, प्रत्येकबुद्ध बनून, तो अनुपधिशेष निर्वाणधातूने परिनिर्वाण पावला. हा त्याचाच स्तूप उभारला गेला आहे." त्याने हाताने जमिनीवर मारून, रडून आणि विलाप करून त्या चैत्य-अंगणात जाऊन गवत उपटले, आपल्या उत्तरीय वस्त्राने वाळू आणून प्रत्येकबुद्धाच्या चैत्य-अंगणात पसरवली, कमंडलूमधील पाण्याने सर्व बाजूंनी जमिनीवर शिंपडले, रानफुलांनी पूजा केली, उत्तरीय वस्त्राची पताका उभारली आणि स्तूपाच्या वर स्वतःचे छत्र बांधून तो निघून गेला.

---

ဧဝံ အတီတံ ဒေသေတွာ ဇာတကံ ပစ္စုပ္ပန္နေန အနုသန္ဓေန္တော ဘိက္ခူနံ ဓမ္မကထံ ကထေသိ. ‘‘သိယာ ခေါ ပန ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ဧဝမဿ ‘အညော နူန တေန သမယေန သင်္ခေါ ဗြာဟ္မဏော အဟောသီ’တိ, န ခေါ ပနေတံ ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, အဟံ တေန သမယေန သင်္ခေါ ဗြာဟ္မဏော အဟောသိံ, မယာ သုသီမဿ ပစ္စေကဗုဒ္ဓဿ စေတိယင်္ဂဏေ တိဏာနိ ဥဒ္ဓဋာနိ, တဿ မေ ကမ္မဿ နိဿန္ဒေန အဋ္ဌယောဇနမဂ္ဂံ ဝိဂတခါဏုကဏ္ဋကံ ကတွာ သမံ သုဒ္ဓမကံသု. မယာ တတ္ထ ဝါလုကာ ဩကိဏ္ဏာ, တဿ မေ နိဿန္ဒေန အဋ္ဌယောဇနမဂ္ဂေ ဝါလုကံ ဩကိရိံသု. မယာ တတ္ထ ဝနကုသုမေဟိ ပူဇာ ကတာ, တဿ မေ နိဿန္ဒေန နဝယောဇနေ မဂ္ဂေ ထလေ စ ဥဒကေ စ နာနာပုပ္ဖေဟိ [Pg.168] ပုပ္ဖသန္ထရမကံသု. မယာ တတ္ထ ကမဏ္ဍလုဒကေန ဘူမိ ပရိပ္ဖောသိတာ, တဿ မေ နိဿန္ဒေန ဝေသာလိယံ ပေါက္ခရဝဿံ ဝဿိ. မယာ တသ္မိံ စေတိယေ ပဋာကာ အာရောပိတာ, ဆတ္တဉ္စ ဗဒ္ဓံ, တဿ မေ နိဿန္ဒေန ယာဝ အကနိဋ္ဌဘဝနာ ပဋာကာ စ အာရောပိတာ, ဆတ္တာတိဆတ္တာနိ စ ဥဿိတာနိ. ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အယံ မယှံ ပူဇာဝိသေသော နေဝ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေန နိဗ္ဗတ္တော, န နာဂဒေဝဗြဟ္မာနုဘာဝေန, အပိစ ခေါ အပ္ပမတ္တကပရိစ္စာဂါနုဘာဝေန နိဗ္ဗတ္တော’’တိ. ဓမ္မကထာပရိယောသာနေ ဣမံ ဂါထမဘာသိ –

अशा प्रकारे भूतकाळातील कथा सांगून, जातकाचा वर्तमानकाळाशी मेळ घालत त्यांनी भिक्खूंना धम्मकथा सांगितली. "हे भिक्खूंनो, तुम्हाला कदाचित असे वाटेल की, 'त्या काळी संख नावाचा ब्राह्मण कोणी दुसराच होता.' परंतु असे मानू नका. मीच त्या काळी संख नावाचा ब्राह्मण होतो. मी सुसीम प्रत्येकबुद्धाच्या चैत्य-अंगणातील गवत उपटले होते, त्या कर्माच्या विपाकाने त्यांनी आठ योजन लांबीचा मार्ग काटेकुटे व अडथळे दूर करून समतल आणि स्वच्छ केला. मी तेथे वाळू पसरवली होती, त्या कर्माच्या विपाकाने त्यांनी आठ योजन लांबीच्या मार्गावर वाळू पसरवली. मी तेथे रानफुलांनी पूजा केली होती, त्या कर्माच्या विपाकाने त्यांनी नऊ योजन लांबीच्या मार्गावर जमिनीवर आणि पाण्यावर विविध फुलांचे आस्तरण तयार केले. मी तेथे कमंडलूमधील पाण्याने जमीन शिंपडली होती, त्या कर्माच्या विपाकाने वैशालीमध्ये पोक्खरवस्स (पुष्करवृष्टी) पडला. मी त्या चैत्यावर पताका उभारली होती आणि छत्र बांधले होते, त्या कर्माच्या विपाकाने अकनिठ्ठ भवनापर्यंत पताका उभारल्या गेल्या आणि छत्रावर छत्रे उभारली गेली. अशा प्रकारे, हे भिक्खूंनो, माझा हा विशेष पूजा-सत्कार केवळ बुद्धांच्या प्रभावाने उत्पन्न झाला नाही, ना नाग, देव किंवा ब्रह्माच्या प्रभावाने; तर तो अल्पशा त्यागाच्या प्रभावाने उत्पन्न झाला आहे." धम्मकथेच्या शेवटी त्यांनी ही गाथा म्हटली -

---

‘‘မတ္တာသုခပရိစ္စာဂါ, ပဿေ စေ ဝိပုလံ သုခံ;

စဇေ မတ္တာသုခံ ဓီရော, သမ္ပဿံ ဝိပုလံ သုခ’’န္တိ. (ဓ. ပ. ၂၉၀);

"जर अल्प सुखाचा त्याग केल्याने विपुल (मोठे) सुख मिळत असल्याचे दिसत असेल, तर बुद्धिमान माणसाने विपुल सुखाचा विचार करून अल्प सुखाचा त्याग करावा."

---

ပရမတ္ထဇောတိကာယ ခုဒ္ဒကပါဌ-အဋ္ဌကထာယ

परमत्थजोतिका नावाच्या खुद्दकपाठ-अट्ठकथेतील

---

ရတနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

रतनसुत्त-वर्णन समाप्त झाले.

---

၇. တိရောကုဋ္ဋသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. तिरोकुट्टसुत्त-वर्णन

---

နိက္ခေပပ္ပယောဇနံ

प्रस्तावना किंवा सूत्र मांडण्याचे प्रयोजन

---

ဣဒါနိ ‘‘တိရောကုဋ္ဋေသု တိဋ္ဌန္တီ’’တိအာဒိနာ ရတနသုတ္တာနန္တရံ နိက္ခိတ္တဿ တိရောကုဋ္ဋသုတ္တဿ အတ္ထဝဏ္ဏနာက္ကမော အနုပ္ပတ္တော, တဿ ဣဓ နိက္ခေပပ္ပယောဇနံ ဝတွာ အတ္ထဝဏ္ဏနံ ကရိဿာမ.

आता "तिरोकुट्टेसु तिट्ठन्ति" इत्यादी शब्दांनी सुरू होणाऱ्या आणि रतनसुत्तानंतर ठेवलेल्या तिरोकुट्टसुत्ताच्या अर्थ-वर्णनाचा क्रम प्राप्त झाला आहे. त्याचे येथे सूत्र मांडण्याचे प्रयोजन सांगून आम्ही त्याचे अर्थ-वर्णन करू.

---

တတ္ထ ဣဒဉှိ တိရောကုဋ္ဋံ ဣမိနာ အနုက္ကမေန ဘဂဝတာ အဝုတ္တမ္ပိ ယာယံ ဣတော ပုဗ္ဗေ နာနပ္ပကာရေန ကုသလကမ္မပဋိပတ္တိ ဒဿိတာ, တတ္ထ ပမာဒံ အာပဇ္ဇမာနော နိရယတိရစ္ဆာနယောနီဟိ ဝိသိဋ္ဌတရေပိ ဌာနေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ယသ္မာ ဧဝရူပေသု ပေတေသု ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မာ န ဧတ္ထ ပမာဒေါ ကရဏီယောတိ ဒဿနတ္ထံ, ယေဟိ စ ဘူတေဟိ ဥပဒ္ဒုတာယ ဝေသာလိယာ ဥပဒ္ဒဝဝူပသမနတ္ထံ ရတနသုတ္တံ ဝုတ္တံ, တေသု ဧကစ္စာနိ ဧဝရူပါနီတိ ဒဿနတ္ထံ ဝါ ဝုတ္တန္တိ.

त्यामध्ये, हे तिरोकुट्टसुत्त जरी भगवंतांनी या क्रमाने सांगितले नसले तरी, यापूर्वी विविध प्रकारे जी कुशल कर्माची प्रतिपत्ती (आचरण) दाखवली आहे, त्यामध्ये जो प्रमाद करतो, तो नरक आणि तिर्यक योनीपेक्षा काहीशा चांगल्या स्थानात उत्पन्न झाला तरी, ज्या अर्थी तो अशा प्रकारच्या प्रेतांमध्ये (प्रेतयोनीत) उत्पन्न होतो, म्हणून येथे प्रमाद करू नये, हे दर्शवण्यासाठी हे सांगितले आहे; अथवा ज्या भूतांनी पीडित केलेल्या वैशालीच्या उपद्रवाच्या शमनासाठी रतनसुत्त सांगितले गेले होते, त्यांच्यापैकी काही अशा स्वरूपाचे (प्रेत) होते, हे दर्शवण्यासाठी देखील हे सांगितले आहे.

---

ဣဒမဿ ဣဓ နိက္ခေပပ္ပယောဇနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

हे याचे येथे सूत्र मांडण्याचे प्रयोजन समजावे.

---

အနုမောဒနာကထာ

अनुमोदन-कथा

---

ယသ္မာ [Pg.169] ပနဿ အတ္ထဝဏ္ဏနာ –

परंतु ज्या अर्थी याचे अर्थ-वर्णन -

---

‘‘ယေန ယတ္ထ ယဒါ ယသ္မာ, တိရောကုဋ္ဋံ ပကာသိတံ;

ပကာသေတွာန တံ သဗ္ဗံ, ကယိရမာနာ ယထာက္ကမံ;

သုကတာ ဟောတိ တသ္မာဟံ, ကရိဿာမိ တထေဝ တံ’’.

"ज्याने, जेथे, जेव्हा आणि ज्या कारणासाठी तिरोकुट्टसुत्त प्रकाशित केले, ते सर्व अनुक्रमाने स्पष्ट केले असता ते सुबोध होते, म्हणून मी देखील तसेच त्याचे वर्णन करीन."

---

ကေန ပနေတံ ပကာသိတံ, ကတ္ထ ကဒါ ကသ္မာ စာတိ? ဝုစ္စတေ – ဘဂဝတာ ပကာသိတံ, တံ ခေါ ပန ရာဇဂဟေ ဒုတိယဒိဝသေ ရညော မာဂဓဿ အနုမောဒနတ္ထံ. ဣမဿ စတ္ထဿ ဝိဘာဝနတ္ထံ အယမေတ္ထ ဝိတ္ထာရကထာ ကထေတဗ္ဗာ –

"हे कोणी प्रकाशित केले, कोठे, कधी आणि का?" उत्तर दिले जाते - भगवंतांनी हे प्रकाशित केले. ते राजगृह येथे पोहोचल्याच्या दुसऱ्या दिवशी मगधचा राजा (बिंबिसार) याच्या अनुमोदनासाठी सांगितले गेले. हाच अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी येथे ही सविस्तर कथा सांगितली पाहिजे -

---

ဣတော ဒွါနဝုတိကပ္ပေ ကာသိ နာမ နဂရံ အဟောသိ. တတ္ထ ဇယသေနော နာမ ရာဇာ. တဿ သိရိမာ နာမ ဒေဝီ, တဿာ ကုစ္ဆိယံ ဖုဿော နာမ ဗောဓိသတ္တော နိဗ္ဗတ္တိတွာ အနုပုဗ္ဗေန သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈိ. ဇယသေနော ရာဇာ ‘‘မမ ပုတ္တော အဘိနိက္ခမိတွာ ဗုဒ္ဓေါ ဇာတော, မယှမေဝ ဗုဒ္ဓေါ, မယှံ ဓမ္မော, မယှံ သံဃော’’တိ မမတ္တံ ဥပ္ပာဒေတွာ သဗ္ဗကာလံ သယမေဝ ဥပဋ္ဌဟတိ, န အညေသံ ဩကာသံ ဒေတိ.

या कल्पाहून ९२ कल्प मागे कासी नावाचे नगर होते. तेथे जयसेन नावाचा राजा होता. त्याची सिरीमा नावाची राणी होती. तिच्या कुशीत फुस्स नावाचा बोधिसत्व उत्पन्न झाला आणि त्याने अनुक्रमाने सम्यक्संबोधी प्राप्त केली. जयसेन राजाने "माझा मुलगा गृहत्याग करून बुद्ध झाला आहे, म्हणून बुद्ध केवळ माझेच आहेत, धम्म माझाच आहे, संघ माझाच आहे" अशी ममत्वाची भावना निर्माण करून सर्वकाळ स्वतःच त्यांची सेवा-शुश्रूषा केली, इतरांना संधी दिली नाही.

---

ဘဂဝတော ကနိဋ္ဌဘာတရော ဝေမာတိကာ တယော ဘာတရော စိန္တေသုံ – ‘‘ဗုဒ္ဓါ နာမ သဗ္ဗလောကဟိတာယ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, န စေကဿေဝတ္ထာယ, အမှာကဉ္စ ပိတာ အညေသံ ဩကာသံ န ဒေတိ, ကထံ နု မယံ လဘေယျာမ ဘဂဝန္တံ ဥပဋ္ဌာတု’’န္တိ. တေသံ ဧတဒဟောသိ – ‘‘ဟန္ဒ မယံ ကိဉ္စိ ဥပါယံ ကရောမာ’’တိ. တေ ပစ္စန္တံ ကုပိတံ ဝိယ ကာရာပေသုံ. တတော ရာဇာ ‘‘ပစ္စန္တော ကုပိတော’’တိ သုတွာ တယောပိ ပုတ္တေ ပစ္စန္တဝူပသမနတ္ထံ ပေသေသိ. တေ ဝူပသမေတွာ အာဂတာ, ရာဇာ တုဋ္ဌော ဝရံ အဒါသိ ‘‘ယံ ဣစ္ဆထ, တံ ဂဏှထာ’’တိ. တေ ‘‘မယံ ဘဂဝန္တံ ဥပဋ္ဌာတုံ ဣစ္ဆာမာ’’တိ အာဟံသု. ရာဇာ ‘‘ဧတံ ဌပေတွာ အညံ ဂဏှထာ’’တိ အာဟ. တေ ‘‘မယံ အညေန အနတ္ထိကာ’’တိ အာဟံသု. တေန ဟိ ပရိစ္ဆေဒံ ကတွာ ဂဏှထာတိ. တေ သတ္တ ဝဿာနိ ယာစိံသု, ရာဇာ န အဒါသိ. ဧဝံ ဆ, ပဉ္စ, စတ္တာရိ, တီဏိ, ဒွေ, ဧကံ, သတ္တ မာသာနိ, ဆ, ပဉ္စ, စတ္တာရီတိ ယာဝ တေမာသံ ယာစိံသု. ရာဇာ ‘‘ဂဏှထာ’’တိ အဒါသိ.

भगवंतांचे सावत्र लहान भाऊ असलेल्या तीन भावांनी विचार केला - "बुद्ध हे सर्व जगाच्या कल्याणासाठी उत्पन्न होतात, केवळ एकाच्या कल्याणासाठी नाही. आणि आमचे वडील इतरांना संधी देत नाहीत. मग आम्हाला भगवंतांची सेवा करण्याची संधी कशी मिळेल?" त्यांना असे वाटले - "चला, आपण काहीतरी उपाय करूया." त्यांनी सीमावर्ती भागात बंड झाल्यासारखे घडवून आणले. त्यानंतर राजाने "सीमावर्ती भागात बंड झाले आहे" असे ऐकून त्या तिन्ही पुत्रांना बंड शमवण्यासाठी पाठवले. त्यांनी बंड शमवून परत आल्यावर राजाने प्रसन्न होऊन त्यांना वर दिला, "तुम्हाला जे हवे असेल ते मागून घ्या." ते म्हणाले, "आम्हाला भगवंतांची सेवा-शुश्रूषा करण्याची इच्छा आहे." राजा म्हणाला, "हे सोडून दुसरे काहीतरी मागून घ्या." ते म्हणाले, "आम्हाला दुसऱ्या कशाचीही गरज नाही." (राजा म्हणाला) "तर मग कालावधी निश्चित करून मागून घ्या." त्यांनी सात वर्षांची मागणी केली, राजाने दिली नाही. अशा प्रकारे सहा, पाच, चार, तीन, दोन, एक वर्ष, सात महिने, सहा, पाच, चार महिने करत त्यांनी तीन महिन्यांपर्यंत मागणी केली. राजाने "घ्या (करा सेवा)" असे म्हणून परवानगी दिली.

---

တေ ဝရံ လဘိတွာ ပရမတုဋ္ဌာ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဝန္ဒိတွာ အာဟံသု – ‘‘ဣစ္ဆာမ မယံ, ဘန္တေ, ဘဂဝန္တံ တေမာသံ ဥပဋ္ဌာတုံ, အဓိဝါသေတု နော, ဘန္တေ[Pg.170], ဘဂဝါ ဣမံ တေမာသံ ဝဿာဝါသ’’န္တိ. အဓိဝါသေသိ ဘဂဝါ တုဏှီဘာဝေန. တတော တေ အတ္တနော ဇနပဒေ နိယုတ္တကပုရိသဿ လေခံ ပေသေသုံ ‘‘ဣမံ တေမာသံ အမှေဟိ ဘဂဝါ ဥပဋ္ဌာတဗ္ဗော, ဝိဟာရံ အာဒိံ ကတွာ သဗ္ဗံ ဘဂဝတော ဥပဋ္ဌာနသမ္ဘာရံ ကရောဟီ’’တိ. သော တံ သဗ္ဗံ သမ္ပာဒေတွာ ပဋိနိဝေဒေသိ. တေ ကာသာယဝတ္ထနိဝတ္ထာ ဟုတွာ အဍ္ဎတေယျေဟိ ပုရိသသဟဿေဟိ ဝေယျာဝစ္စကရေဟိ ဘဂဝန္တံ သက္ကစ္စံ ဥပဋ္ဌဟမာနာ ဇနပဒံ နေတွာ ဝိဟာရံ နိယျာတေတွာ ဝသာပေသုံ.

ते वर मिळवून अत्यंत आनंदी झाले आणि भगवंतांकडे जाऊन, त्यांना वंदन करून म्हणाले – “भंते, आम्ही तीन महिने भगवंतांची सेवा करू इच्छितो. भंते, भगवंतांनी या तीन महिन्यांच्या वर्षावासाचा स्वीकार करावा.” भगवंतांनी मौन राहून संमती दिली. त्यानंतर त्यांनी आपल्या जनपदातील नियुक्त अधिकाऱ्याला पत्र पाठवले – “या तीन महिन्यांत आम्ही भगवंतांची सेवा करणार आहोत. विहारापासून सुरुवात करून भगवंतांच्या सेवेसाठी आवश्यक असलेले सर्व साहित्य तयार कर.” त्याने ते सर्व तयार करून त्यांना कळवले. ते काषाय वस्त्र परिधान करून अडीच हजार सेवकांसह भगवंतांची आदरपूर्वक सेवा करत त्यांना जनपदात घेऊन गेले आणि विहार दान करून त्यांना तेथे निवास करायला लावला.

---

တေသံ ဘဏ္ဍာဂါရိကော ဧကော ဂဟပတိပုတ္တော သပဇာပတိကော သဒ္ဓေါ အဟောသိ ပသန္နော. သော ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ သံဃဿ ဒါနဝတ္တံ သက္ကစ္စံ အဒါသိ. ဇနပဒေ နိယုတ္တကပုရိသော တံ ဂဟေတွာ ဇာနပဒေဟိ ဧကာဒသမတ္တေဟိ ပုရိသသဟဿေဟိ သဒ္ဓိံ သက္ကစ္စမေဝ ဒါနံ ပဝတ္တာပေသိ. တတ္ထ ကေစိ ဇာနပဒါ ပဋိဟတစိတ္တာ အဟေသုံ. တေ ဒါနဿ အန္တရာယံ ကတွာ ဒေယျဓမ္မေ အတ္တနာ ခါဒိံသု, ဘတ္တသာလဉ္စ အဂ္ဂိနာ ဒဟိံသု. ပဝါရိတေ ရာဇပုတ္တာ ဘဂဝတော မဟန္တံ သက္ကာရံ ကတွာ ဘဂဝန္တံ ပုရက္ခတွာ ပိတုနော သကာသမေဝ အဂမံသု. တတ္ထ ဂန္တွာ ဧဝ ဘဂဝါ ပရိနိဗ္ဗာယိ. ရာဇာ စ ရာဇပုတ္တာ စ ဇနပဒေ နိယုတ္တကပုရိသော စ ဘဏ္ဍာဂါရိကော စ အနုပုဗ္ဗေန ကာလံ ကတွာ သဒ္ဓိံ ပရိသာယ သဂ္ဂေ ဥပ္ပဇ္ဇိံသု, ပဋိဟတစိတ္တဇနာ နိရယေသု နိဗ္ဗတ္တိံသု. ဧဝံ တေသံ ဒွိန္နံ ဂဏာနံ သဂ္ဂတော သဂ္ဂံ, နိရယတော နိရယံ ဥပပဇ္ဇန္တာနံ ဒွါနဝုတိကပ္ပာ ဝီတိဝတ္တာ.

त्यांच्यामध्ये एक कोशाध्यक्ष असलेला गृहपतीपुत्र आपल्या पत्नीसह श्रद्धावान व प्रसन्न चित्ताचा होता. त्याने बुद्धप्रमुख संघाला आदरपूर्वक दानधर्म केला. जनपदातील नियुक्त अधिकाऱ्याने त्याला सोबत घेऊन जनपदातील सुमारे अकरा हजार पुरुषांसह आदरपूर्वक दान दिले. तेथे काही जनपदवासी द्वेषयुक्त मनाचे झाले. त्यांनी दानात अडथळा आणून दानवस्तू स्वतःच खाल्ल्या आणि भोजनशाळेला आग लावून ती जाळून टाकली. वर्षावास संपल्यावर (पवारणा झाल्यावर) राजपुत्रांनी भगवंतांचा मोठा सत्कार केला आणि भगवंतांना पुढे करून ते आपल्या पित्याकडे गेले. तेथे गेल्यावरच भगवंतांचे परिनिर्वाण झाले. राजा, राजपुत्र, जनपदातील नियुक्त अधिकारी आणि कोशाध्यक्ष हे सर्वजण अनुक्रमे काळाच्या पडद्याआड जाऊन आपल्या परिवारासह स्वर्गात उत्पन्न झाले, तर द्वेषयुक्त मनाचे लोक नरकात उत्पन्न झाले. अशा प्रकारे, त्या दोन्ही समूहांचे स्वर्गातून स्वर्गात आणि नरकातून नरकात उत्पन्न होत असताना ब्याण्णव कल्प निघून गेले.

---

အထ ဣမသ္မိံ ဘဒ္ဒကပ္ပေ ကဿပဗုဒ္ဓဿ ကာလေ တေ ပဋိဟတစိတ္တဇနာ ပေတေသု ဥပ္ပန္နာ. တဒါ မနုဿာ အတ္တနော ဉာတကာနံ ပေတာနံ အတ္ထာယ ဒါနံ ဒတွာ ဥဒ္ဒိသန္တိ ‘‘ဣဒံ အမှာကံ ဉာတီနံ ဟောတူ’’တိ. တေ သမ္ပတ္တိံ လဘန္တိ. အထ ဣမေပိ ပေတာ တံ ဒိသွာ ဘဂဝန္တံ ကဿပံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပုစ္ဆိံသု – ‘‘ကိံ နု ခေါ, ဘန္တေ, မယမ္ပိ ဧဝရူပံ သမ္ပတ္တိံ လဘေယျာမာ’’တိ? ဘဂဝါ အာဟ – ‘‘ဣဒါနိ န လဘထ, အပိစ အနာဂတေ ဂေါတမော နာမ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတိ, တဿ ဘဂဝတော ကာလေ ဗိမ္ဗိသာရော နာမ ရာဇာ ဘဝိဿတိ, သော တုမှာကံ ဣတော ဒွါနဝုတိကပ္ပေ ဉာတိ အဟောသိ, သော ဗုဒ္ဓဿ ဒါနံ ဒတွာ တုမှာကံ ဥဒ္ဒိသိဿတိ, တဒါ လဘိဿထာ’’တိ. ဧဝံ ဝုတ္တေ ကိရ တေသံ ပေတာနံ တံ ဝစနံ ‘‘သွေ လဘိဿထာ’’တိ ဝုတ္တံ ဝိယ အဟောသိ.

त्यानंतर या भद्रकल्पात, कश्यप बुद्धांच्या काळात ते द्वेषयुक्त मनाचे लोक प्रेतयोनीत उत्पन्न झाले. तेव्हा लोक आपल्या प्रेत झालेल्या नातेवाईकांच्या कल्याणासाठी दान देऊन असे समर्पित करत असत – “हे आमच्या नातेवाईकांना लाभो.” त्यांना ती संपत्ती (सुख) मिळत असे. तेव्हा या प्रेतांनीही ते पाहून भगवान कश्यपांकडे जाऊन विचारले – “भंते, आम्हालाही अशी संपत्ती मिळेल का?” भगवान म्हणाले – “आता तुम्हाला ती मिळणार नाही. परंतु भविष्यात गौतम नावाचे बुद्ध होतील. त्या भगवंतांच्या काळात बिंबिसार नावाचा राजा होईल. तो या भद्रकल्पापासून ब्याण्णव कल्प मागे तुमचा नातेवाईक होता. तो बुद्धांना दान देऊन तुमच्यासाठी समर्पित करेल, तेव्हा तुम्हाला ते मिळेल.” असे म्हटले असता, त्या प्रेतांना ते शब्द “उद्याच तुम्हाला मिळेल” असे म्हटल्यासारखे वाटले.

---

အထ ဧကသ္မိံ ဗုဒ္ဓန္တရေ ဝီတိဝတ္တေ အမှာကံ ဘဂဝါ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇိ. တေပိ တယော ရာဇပုတ္တာ တေဟိ အဍ္ဎတေယျေဟိ ပုရိသသဟဿေဟိ သဒ္ဓိံ [Pg.171] ဒေဝလောကာ စဝိတွာ မဂဓရဋ္ဌေ ဗြာဟ္မဏကုလေ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ အနုပုဗ္ဗေန ဣသိပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတွာ ဂယာသီသေ တယော ဇဋိလာ အဟေသုံ, ဇနပဒေ နိယုတ္တကပုရိသော, ရာဇာ အဟောသိ ဗိမ္ဗိသာရော, ဘဏ္ဍာဂါရိကော, ဂဟပတိ ဝိသာခေါ နာမ မဟာသေဋ္ဌိ အဟောသိ, တဿ ပဇာပတိ ဓမ္မဒိန္နာ နာမ သေဋ္ဌိဓီတာ အဟောသိ. ဧဝံ သဗ္ဗာပိ အဝသေသာ ပရိသာ ရညော ဧဝ ပရိဝါရာ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တာ.

त्यानंतर एक बुद्ध-अंतराल निघून गेल्यावर आमचे भगवान जगात उत्पन्न झाले. ते तिन्ही राजपुत्रही त्या अडीच हजार पुरुषांसह देवलोकातून च्युत होऊन मगध देशात ब्राह्मण कुळात उत्पन्न झाले आणि अनुक्रमे ऋषी-प्रव्रज्या ग्रहण करून गयाशीर्ष येथे तीन जटिल झाले. जनपदातील नियुक्त अधिकारी राजा बिंबिसार झाला. कोशाध्यक्ष असलेला गृहपती विशाख नावाचा महाश्रेष्ठ झाला आणि त्याची पत्नी धम्मदिन्ना नावाची श्रेष्ठीची कन्या झाली. अशा प्रकारे उर्वरित सर्व परिवारही राजा बिंबिसारचाच परिवार म्हणून उत्पन्न झाला.

---

အမှာကံ ဘဂဝါ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ သတ္တသတ္တာဟံ အတိက္ကမိတွာ အနုပုဗ္ဗေန ဗာရာဏသိံ အာဂမ္မ ဓမ္မစက္ကံ ပဝတ္တေတွာ ပဉ္စဝဂ္ဂိယေ အာဒိံ ကတွာ ယာဝ အဍ္ဎတေယျသဟဿပရိဝါရေ တယော ဇဋိလေ ဝိနေတွာ ရာဇဂဟံ အဂမာသိ. တတ္ထ စ တဒဟုပသင်္ကမန္တံယေဝ ရာဇာနံ ဗိမ္ဗိသာရံ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌာပေသိ ဧကာဒသနဝုတေဟိ မာဂဓကေဟိ ဗြာဟ္မဏဂဟပတိကေဟိ သဒ္ဓိံ. အထ ရညာ သွာတနာယ ဘတ္တေန နိမန္တိတော ဘဂဝါ အဓိဝါသေတွာ ဒုတိယဒိဝသေ သက္ကေန ဒေဝါနမိန္ဒေန ပုရတော ပုရတော ဂစ္ဆန္တေန –

आमचे भगवान जगात उत्पन्न झाल्यावर, सात आठवडे व्यतीत करून अनुक्रमे वाराणसीला आले. त्यांनी धम्मचक्र प्रवर्तन करून पंचवर्गीय भिक्खूंपासून सुरुवात करत अडीच हजार अनुयायांसह त्या तीन जटिलांना सन्मार्गावर आणले आणि ते राजगृहाला गेले. तेथे त्यांनी राजगृहात आल्याच्या पहिल्याच दिवशी राजा बिंबिसाराला एक लाख दहा हजार मगध देशातील ब्राह्मण व गृहपतींसह स्रोतापत्ती फलावर प्रतिष्ठित केले. त्यानंतर राजाने दुसऱ्या दिवशीच्या भोजनासाठी आमंत्रित केले असता भगवंतांनी त्याचा स्वीकार केला आणि दुसऱ्या दिवशी देवराज शक्राने पुढे पुढे चालत –

---

‘‘ဒန္တော ဒန္တေဟိ သဟ ပုရာဏဇဋိလေဟိ, ဝိပ္ပမုတ္တော ဝိပ္ပမုတ္တေဟိ;

သိင်္ဂီနိက္ခသဝဏ္ဏော, ရာဇဂဟံ ပါဝိသိ ဘဂဝါ’’တိ. (မဟာဝ. ၅၈) –

“स्वतः दमित (इंद्रियसंयम केलेले) असलेले, सुवर्णालंकारासारखी कांती असलेले भगवान, दमित झालेल्या माजी जटिलांसह आणि मुक्त असलेले भगवान, मुक्त झालेल्यांसह राजगृहात प्रविष्ट झाले.”

---

ဧဝမာဒီဟိ ဂါထာဟိ အဘိတ္ထဝိယမာနော ရာဇဂဟံ ပဝိသိတွာ ရညော နိဝေသနေ မဟာဒါနံ သမ္ပဋိစ္ဆိ. တေ ပေတာ ‘‘ဣဒါနိ ရာဇာ အမှာကံ ဒါနံ ဥဒ္ဒိသိဿတိ, ဣဒါနိ ဥဒ္ဒိသိဿတီ’’တိ အာသာယ ပရိဝါရေတွာ အဋ္ဌံသု.

अशा प्रकारच्या गाथांनी स्तुती केली जात असताना, भगवंतांनी राजगृहात प्रवेश करून राजाच्या महालात महादानाचा स्वीकार केला. ते प्रेत “आता राजा आमच्यासाठी दान समर्पित करेल, आता समर्पित करेल” या आशेने त्यांना वेढून उभे राहिले.

---

ရာဇာ ဒါနံ ဒတွာ ‘‘ကတ္ထ နု ခေါ ဘဂဝါ ဝိဟရေယျာ’’တိ ဘဂဝတော ဝိဟာရဋ္ဌာနမေဝ စိန္တေသိ, န တံ ဒါနံ ကဿစိ ဥဒ္ဒိသိ. ပေတာ ဆိန္နာသာ ဟုတွာ ရတ္တိံ ရညော နိဝေသနေ အတိဝိယ ဘိံသနကံ ဝိဿရမကံသု. ရာဇာ ဘယသံဝေဂသန္တာသမာပဇ္ဇိ, တတော ပဘာတာယ ရတ္တိယာ ဘဂဝတော အာရောစေသိ – ‘‘ဧဝရူပံ သဒ္ဒမဿောသိံ, ကိံ နု ခေါ မေ, ဘန္တေ, ဘဝိဿတီ’’တိ. ဘဂဝါ အာဟ – ‘‘မာ ဘာယိ, မဟာရာဇ, န တေ ကိဉ္စိ ပါပကံ ဘဝိဿတိ, အပိစ ခေါ တေ ပုရာဏဉာတကာ ပေတေသု ဥပ္ပန္နာ သန္တိ, တေ ဧကံ ဗုဒ္ဓန္တရံ တမေဝ ပစ္စာသီသမာနာ ဝိစရန္တိ ‘ဗုဒ္ဓဿ ဒါနံ ဒတွာ အမှာကံ ဥဒ္ဒိသိဿတီ’တိ[Pg.172], န တေသံ တွံ ဟိယျော ဥဒ္ဒိသိ, တေ ဆိန္နာသာ တထာရူပံ ဝိဿရမကံသူ’’တိ.

राजाने दान दिल्यावर, “भगवान कोठे निवास करतील?” असा केवळ भगवंतांच्या निवासस्थानाचाच विचार केला, त्याने ते दान कोणालाही समर्पित केले नाही. प्रेत निराश होऊन रात्री राजाच्या महालात अत्यंत भयानक आक्रोश करू लागले. राजाला अत्यंत भय, संवेग आणि घबराट झाली. त्यानंतर रात्र संपून सकाळ झाल्यावर त्याने भगवंतांना सांगितले – “मी असा आवाज ऐकला. भंते, माझ्या बाबतीत काय बरे घडणार आहे?” भगवान म्हणाले – “महाराज, घाबरू नका. तुमचे काहीही वाईट होणार नाही. परंतु तुमचे पूर्वजन्मीचे नातेवाईक प्रेतयोनीत उत्पन्न झाले आहेत. ते एका बुद्ध-अंतरालापासून केवळ तुमच्याकडूनच आशेने वाट पाहत फिरत आहेत की, ‘बुद्धांना दान देऊन तो आमच्यासाठी समर्पित करेल.’ काल तुम्ही त्यांच्यासाठी ते समर्पित केले नाही. त्यामुळे निराश होऊन त्यांनी तसा भयानक आक्रोश केला.”

---

သော အာဟ ‘‘ဣဒါနိ ပန, ဘန္တေ, ဒိန္နေ လဘေယျု’’န္တိ? ‘‘အာမ, မဟာရာဇာ’’တိ. ‘‘တေန ဟိ မေ, ဘန္တေ, အဓိဝါသေတု ဘဂဝါ အဇ္ဇတနာယ ဒါနံ, တေသံ ဥဒ္ဒိသိဿာမီ’’တိ? ဘဂဝါ အဓိဝါသေသိ. ရာဇာ နိဝေသနံ ဂန္တွာ မဟာဒါနံ ပဋိယာဒေတွာ ဘဂဝတော ကာလံ အာရောစာပေသိ. ဘဂဝါ ရာဇန္တေပုရံ ဂန္တွာ ပညတ္တေ အာသနေ နိသီဒိ သဒ္ဓိံ ဘိက္ခုသံဃေန. တေပိ ခေါ ပေတာ ‘‘အပိ နာမ အဇ္ဇ လဘေယျာမာ’’တိ ဂန္တွာ တိရောကုဋ္ဋာဒီသု အဋ္ဌံသု. ဘဂဝါ တထာ အကာသိ, ယထာ တေ သဗ္ဗေဝ ရညော ပါကဋာ အဟေသုံ. ရာဇာ ဒက္ခိဏောဒကံ ဒေန္တော ‘‘ဣဒံ မေ ဉာတီနံ ဟောတူ’’တိ ဥဒ္ဒိသိ, တင်္ခဏညေဝ တေသံ ပေတာနံ ပဒုမသဉ္ဆန္နာ ပေါက္ခရဏိယော နိဗ္ဗတ္တိံသု. တေ တတ္ထ နှတွာ စ ပိဝိတွာ စ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓဒရထကိလမထပိပါသာ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏာ အဟေသုံ. ရာဇာ ယာဂုခဇ္ဇကဘောဇနာနိ ဒတွာ ဥဒ္ဒိသိ, တင်္ခဏညေဝ တေသံ ဒိဗ္ဗယာဂုခဇ္ဇကဘောဇနာနိ နိဗ္ဗတ္တိံသု. တေ တာနိ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ ပီဏိန္ဒြိယာ အဟေသုံ. အထ ဝတ္ထသေနာသနာနိ ဒတွာ ဥဒ္ဒိသိ. တေသံ ဒိဗ္ဗဝတ္ထဒိဗ္ဗယာနဒိဗ္ဗပါသာဒဒိဗ္ဗပစ္စတ္ထရဏဒိဗ္ဗသေယျာဒိအလင်္ကာရဝိဓယော နိဗ္ဗတ္တိံသု. သာပိ တေသံ သမ္ပတ္တိ ယထာ သဗ္ဗာဝ ပါကဋာ ဟောတိ, တထာ ဘဂဝါ အဓိဋ္ဌာသိ. ရာဇာ အတိဝိယ အတ္တမနော အဟောသိ. တတော ဘဂဝါ ဘုတ္တာဝီ ပဝါရိတော ရညော မာဂဓဿ အနုမောဒနတ္ထံ ‘‘တိရောကုဋ္ဋေသု တိဋ္ဌန္တီ’’တိ ဣမာ ဂါထာ အဘာသိ.

तो (बिंबिसार राजा) म्हणाला, "भंते, आता या वेळी दान दिले असता, त्या (माझ्या मृत नातेवाईक) प्रेतांना ते मिळेल का?" "होय, महाराज (मिळेल)," असे भगवान म्हणाले. "तर मग भंते, भगवंतांनी आजच्या दिवसासाठी माझे दान स्वीकारावे, मी त्यांच्यासाठी (त्या प्रेतांच्या कल्याणासाठी) दान समर्पित करीन." भगवंतांनी (मौन राहून) संमती दिली. राजाने राजवाड्यात जाऊन महादान तयार केले आणि भगवंतांना भोजनाची वेळ झाल्याचे कळवले. भगवान राजवाड्यात गेले आणि भिक्खू संघासह मांडलेल्या आसनांवर बसले. ते प्रेतसुद्धा "कदाचित आज आपल्याला काहीतरी मिळेल" असे म्हणून तिथे आले आणि भिंतींच्या पलीकडे इत्यादी ठिकाणी उभे राहिले. भगवंतांनी अशी योजना (अधिष्ठान) केली की जेणेकरून ते सर्व प्रेत राजाला स्पष्टपणे दिसू लागले. राजाने दानजल (दक्षिणेचे पाणी) अर्पण करताना "हे दान माझ्या नातेवाईकांना मिळो" असा संकल्प केला. त्याच क्षणी त्या प्रेतांसाठी कमळांनी झाकलेली तळी (पुष्करणी) निर्माण झाली. त्यांनी तिथे स्नान केले आणि पाणी प्यायले, ज्यामुळे त्यांची जळजळ, थकवा आणि तहान शांत झाली आणि ते सुवर्णवर्णाचे (सोन्यासारख्या रंगाचे) झाले. राजाने पेज (यागु), खाद्य आणि भोज्य पदार्थ देऊन संकल्प केला, त्याच क्षणी त्यांच्यासाठी दिव्य पेज, खाद्य आणि भोज्य पदार्थ उत्पन्न झाले. त्यांनी त्याचे सेवन केले आणि त्यांची इंद्रिये तृप्त व पुष्ट झाली. त्यानंतर राजाने वस्त्रे आणि शय्या-आसने देऊन संकल्प केला. त्यांच्यासाठी दिव्य वस्त्रे, दिव्य वाहने, दिव्य प्रासाद (महाल), दिव्य बिछाने, दिव्य शय्या इत्यादी अलंकार आणि सुखसोयी उत्पन्न झाल्या. ती त्यांची सर्व संपत्ती राजाला स्पष्टपणे दिसावी, असे भगवंतांनी अधिष्ठान केले. राजा अत्यंत आनंदित झाला. त्यानंतर भोजन करून पात्र बाजूला ठेवलेल्या भगवंतांनी मगधचा राजा बिंबिसार याच्या अनुमोदनासाठी "तिरोकुट्टेषु तिठ्ठन्ति" (भिंतींच्या पलीकडे उभे राहतात) ही गाथा म्हटली.

---

ဧတ္တာဝတာ စ ‘‘ယေန ယတ္ထ ယဒါ ယသ္မာ, တိရောကုဋ္ဋံ ပကာသိတံ, ပကာသေတွာန တံ သဗ္ဗ’’န္တိ အယံ မာတိကာ သင်္ခေပတော ဝိတ္ထာရတော စ ဝိဘတ္တာ ဟောတိ.

आणि एवढ्या विवेचनाने, "कोणी, कुठे, कधी आणि का 'तिरोकुट्ट सुत्त' प्रकाशित केले, ते सर्व स्पष्ट करून सांगतो" ही जी मातृका (विषयसूची) आहे, ती संक्षेपाने आणि विस्ताराने विभागून स्पष्ट केली गेली आहे.

---

ပဌမဂါထာဝဏ္ဏနာ

पहिल्या गाथेचे स्पष्टीकरण (प्रथम गाथा वर्णना).

---

၁. ဣဒါနိ ဣမဿ တိရောကုဋ္ဋဿ ယထာက္ကမံ အတ္ထဝဏ္ဏနံ ကရိဿာမ. သေယျထိဒံ – ပဌမဂါထာယ တာဝ တိရောကုဋ္ဋာတိ ကုဋ္ဋာနံ ပရဘာဂါ ဝုစ္စန္တိ. တိဋ္ဌန္တီတိ နိသဇ္ဇာဒိပ္ပဋိက္ခေပတော ဌာနကပ္ပနဝစနမေတံ. တေန ယထာ ပါကာရပရဘာဂံ ပဗ္ဗတပရဘာဂဉ္စ ဂစ္ဆန္တံ ‘‘တိရောပါကာရံ တိရောပဗ္ဗတံ အသဇ္ဇမာနော ဂစ္ဆတီ’’တိ ဝဒန္တိ, ဧဝမိဓာပိ ကုဋ္ဋဿ ပရဘာဂေသု တိဋ္ဌန္တေ ‘‘တိရောကုဋ္ဋေသု [Pg.173] တိဋ္ဌန္တီ’’တိ အာဟ. သန္ဓိသိင်္ဃာဋကေသု စာတိ ဧတ္ထ သန္ဓိယောတိ စတုက္ကောဏရစ္ဆာ ဝုစ္စန္တိ ဃရသန္ဓိဘိတ္တိသန္ဓိအာလောကသန္ဓိယော စာပိ. သိင်္ဃာဋကာတိ တိကောဏရစ္ဆာ ဝုစ္စန္တိ, တဒေကဇ္ဈံ ကတွာ ပုရိမေန သဒ္ဓိံ သံဃဋေန္တော ‘‘သန္ဓိသိင်္ဃာဋကေသု စာ’’တိ အာဟ. ဒွါရဗာဟာသု တိဋ္ဌန္တီတိ နဂရဒွါရဃရဒွါရာနံ ဗာဟာ နိဿာယ တိဋ္ဌန္တိ. အာဂန္တွာန သကံ ဃရန္တိ ဧတ္ထ သကံ ဃရံ နာမ ပုဗ္ဗဉာတိဃရမ္ပိ အတ္တနာ သာမိကဘာဝေန အဇ္ဈာဝုတ္ထပုဗ္ဗဃရမ္ပိ. တဒုဘယမ္ပိ ယသ္မာ တေ သကဃရသညာယ အာဂစ္ဆန္တိ, တသ္မာ ‘‘အာဂန္တွာန သကံ ဃရ’’န္တိ အာဟ.

१. आता आपण या 'तिरोकुट्ट सुत्ता'च्या अर्थाचे अनुक्रमे स्पष्टीकरण करू. ते खालीलप्रमाणे आहे – पहिल्या गाथेमध्ये 'तिरोकुट्टा' म्हणजे भिंतींच्या पलीकडचा भाग असे म्हटले जाते. 'तिठ्ठन्ति' (उभे राहतात) हा शब्द बसणे इत्यादी क्रियांचा निषेध करून उभे राहण्याची स्थिती दर्शवतो. त्यामुळे, ज्याप्रमाणे तटबंदीच्या पलीकडे किंवा पर्वताच्या पलीकडे जाताना "तटबंदीच्या पलीकडे, पर्वताच्या पलीकडे न अडखळता जातो" असे म्हणतात, त्याचप्रमाणे येथेही भिंतींच्या बाहेरील बाजूस उभे राहणाऱ्यांना "तिरोकुट्टेषु तिठ्ठन्ति" (भिंतींच्या पलीकडे उभे राहतात) असे म्हटले आहे. 'सन्धिसिङ्घाटकेसु च' यामध्ये 'सन्धि' म्हणजे चार रस्त्यांचे चौक (चौफुटा) म्हटले जाते, तसेच घरांचे सांधे, भिंतींचे सांधे आणि खिडक्यांचे (प्रकाशाचे) सांधे यांनाही 'सन्धि' म्हणतात. 'सिङ्घाटक' म्हणजे तिठा (तीन रस्त्यांचा संगम) म्हटले जाते. या दोन्ही शब्दांना एकत्र करून, मागील शब्दाशी जोडताना "सन्धिसिङ्घाटकेसु च" असे म्हटले आहे. 'द्वारबाहासु तिठ्ठन्ति' म्हणजे नगरद्वारांच्या आणि घरांच्या द्वारांच्या चौकटींचा (बाजूंचा) आश्रय घेऊन उभे राहतात. 'आगन्त्वान सकं घरं' यामध्ये 'सकं घरं' (स्वतःचे घर) म्हणजे पूर्वजन्मीच्या नातेवाईकांचे घर किंवा स्वतः मालक म्हणून पूर्वी वास्तव्य केलेले घर होय. या दोन्ही प्रकारच्या घरांकडे ते "हे माझे स्वतःचे घर आहे" या भावनेने येतात, म्हणून "आगन्त्वान सकं घरं" (आपल्या स्वतःच्या घरी येऊन) असे म्हटले आहे.

---

ဒုတိယဂါထာဝဏ္ဏနာ

दुसऱ्या गाथेचे स्पष्टीकरण (द्वितीय गाथा वर्णना).

---

၂. ဧဝံ ဘဂဝါ ပုဗ္ဗေ အနဇ္ဈာဝုတ္ထပုဗ္ဗမ္ပိ ပုဗ္ဗဉာတိဃရံ ဗိမ္ဗိသာရနိဝေသနံ သကဃရသညာယ အာဂန္တွာ တိရောကုဋ္ဋသန္ဓိသိင်္ဃာဋကဒွါရဗာဟာသု ဌိတေ ဣဿာမစ္ဆရိယဖလံ အနုဘဝန္တေ, အပ္ပေကစ္စေ ဒီဃမဿုကေသဝိကာရဓရေ အန္ဓကာရမုခေ သိထိလဗန္ဓနဝိလမ္ဗမာနကိသဖရုသကာဠကင်္ဂပစ္စင်္ဂေ တတ္ထ တတ္ထ ဌိတဝနဒါဟဒဍ္ဎတာလရုက္ခသဒိသေ, အပ္ပေကစ္စေ ဇိဃစ္ဆာပိပါသာရဏိနိမ္မထနေန ဥဒရတော ဥဋ္ဌာယ မုခတော ဝိနိစ္ဆရန္တာယ အဂ္ဂိဇာလာယ ပရိဍယှမာနသရီရေ, အပ္ပေကစ္စေ သူစိဆိဒ္ဒါဏုမတ္တကဏ္ဌဗိလတာယ ပဗ္ဗတာကာရကုစ္ဆိတာယ စ လဒ္ဓမ္ပိ ပါနဘောဇနံ ယာဝဒတ္ထံ ဘုဉ္ဇိတုံ အသမတ္ထတာယ ခုပ္ပိပါသာပရေတေ အညံ ရသမဝိန္ဒမာနေ, အပ္ပေကစ္စေ အညမညဿ အညေသံ ဝါ သတ္တာနံ ပဘိန္နဂဏ္ဍပိဠကမုခါ ပဂ္ဃရိတရုဓိရပုဗ္ဗလသိကာဒိံ လဒ္ဓါ အမတမိဝ သာယမာနေ အတိဝိယ ဒုဒ္ဒသိကဝိရူပဘယာနကသရီရေ ဗဟူ ပေတေ ရညော နိဒဿေန္တော –

२. अशा प्रकारे, भगवंतांनी – पूर्वी कधीही वास्तव्य न केलेल्या, परंतु पूर्वजन्मीच्या नातेवाईकांचे घर असलेल्या बिंबिसार राजाच्या राजवाड्यात "हे आपलेच घर आहे" या भावनेने येऊन भिंतींच्या पलीकडे, चौकांमध्ये, तिठ्यांवर आणि द्वारांच्या चौकटींवर उभे राहिलेल्या; मत्सर आणि कंजूषपणाचे (अकुशल कर्माचे) फळ भोगत असलेल्या; काही लांब दाढी-मिशा असलेले, विकृत रूप धारण केलेले, अंधकारमय मुख असलेले, सैल सांध्यांमुळे लोंबकळणारे, कृश, खडबडीत आणि काळेकुट्ट अवयव असलेले; ठिकठिकाणी वणव्यात जळालेल्या ताडाच्या झाडासारखे दिसणारे; काही भूक आणि तहानेच्या तीव्र त्रासामुळे पोटातून निघून मुखातून बाहेर पडणाऱ्या अग्नीच्या ज्वाळांनी होरपळणारे शरीर असलेले; काही सुईच्या छिद्रासारखा लहान गळा (कंठ) आणि पर्वतासारखे मोठे पोट असल्यामुळे, अन्न-पाणी मिळाले तरी ते पोटभर खाण्यास असमर्थ असलेले, भूक आणि तहानेने व्याकुळ झालेले व इतर कोणत्याही रसाचा आस्वाद घेऊ न शकणारे; काही एकमेकांच्या किंवा इतर प्राण्यांच्या फुटलेल्या गळू व फोडांमधून वाहणारे रक्त, पू आणि पूय-द्रव इत्यादी मिळाल्यास ते अमृतासारखे चाटणारे; अत्यंत कुरूप, विकृत आणि भयानक शरीर असलेल्या अनेक प्रेतांना राजाला दाखवू इच्छिणारे होऊन –

---

‘‘တိရောကုဋ္ဋေသု တိဋ္ဌန္တိ, သန္ဓိသိင်္ဃာဋကေသု စ;

ဒွါရဗာဟာသု တိဋ္ဌန္တိ, အာဂန္တွာန သကံ ဃရ’’န္တိ. –

"ते भिंतींच्या पलीकडे उभे राहतात, चौकांमध्ये आणि तिठ्यांवर उभे राहतात; आपल्या स्वतःच्या घरी येऊन द्वारांच्या चौकटींवर उभे राहतात." –

---

ဝတွာ ပုန တေဟိ ကတဿ ကမ္မဿ ဒါရုဏဘာဝံ ဒဿေန္တော ‘‘ပဟူတေ အန္နပါနမှီ’’တိ ဒုတိယဂါထမာဟ.

असे म्हणून, पुन्हा त्यांनी केलेल्या (अकुशल) कर्माची भयानकता दर्शवण्यासाठी, "पहूته अन्नपानम्हि" (प्रचंड अन्न आणि पाणी असतानाही) ही दुसरी गाथा भगवंतांनी म्हटली.

---

တတ္ထ ပဟူတေတိ အနပ္ပကေ ဗဟုမှိ, ယာဝဒတ္ထိကေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဘ-ကာရဿ ဟိ ဟ-ကာရော လဗ္ဘတိ ‘‘ပဟု သန္တော န ဘရတီ’’တိအာဒီသု (သု. နိ. ၉၈) ဝိယ. ကေစိ ပန ‘‘ဗဟူတေ’’ ဣတိ စ ‘‘ဗဟူကေ’’ ဣတိ စ ပဌန္တိ. ပမာဒပါဌာ ဧတေ[Pg.174]. အန္နေ စ ပါနမှိ စ အန္နပါနမှိ. ခဇ္ဇေ စ ဘောဇ္ဇေ စ ခဇ္ဇဘောဇ္ဇေ, ဧတေန အသိတပီတခါယိတသာယိတဝသေန စတုဗ္ဗိဓံ အာဟာရံ ဒဿေတိ. ဥပဋ္ဌိတေတိ ဥပဂမ္မ ဌိတေ, သဇ္ဇိတေ ပဋိယတ္တေ သမောဟိတေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. န တေသံ ကောစိ သရတိ, သတ္တာနန္တိ တေသံ ပေတ္တိဝိသယေ ဥပ္ပန္နာနံ သတ္တာနံ ကောစိ မာတာ ဝါ ပိတာ ဝါ ပုတ္တော ဝါ န သရတိ. ကိံ ကာရဏာ? ကမ္မပစ္စယာ, အတ္တနာ ကတဿ အဒါနဒါနပ္ပဋိသေဓနာဒိဘေဒဿ ကဒရိယကမ္မဿ ပစ္စယာ. တဉှိ တေသံ ကမ္မံ ဉာတီနံ သရိတုံ န ဒေတိ.

त्या गाथेत 'पहूत' म्हणजे भरपूर, विपुल किंवा आवश्यकतेनुसार असा अर्थ आहे. कारण 'भ' काराचा 'ह' कार होतो, ज्याप्रमाणे "पहु सन्तो न भरति" इत्यादींमध्ये होतो. काही लोक 'बहूते' किंवा 'बहूके' असा पाठ वाचतात, परंतु हे प्रमादामुळे (लेखनदोषामुळे) झालेले चुकीचे पाठ आहेत. 'अन्न' आणि 'पान' म्हणजे अन्नपान. 'खाद्य' आणि 'भोज्य' म्हणजे खाद्यभोज्य. याद्वारे खाणे, पिणे, चघळणे आणि चाटणे या चार प्रकारच्या आहाराचे दर्शन घडवले आहे. 'उपठ्ठिते' म्हणजे जवळ आणून ठेवलेले, तयार केलेले किंवा मांडलेले असा अर्थ आहे. "न तेसं कोचि सरति सत्तानं" म्हणजे त्या प्रेतलोकात उत्पन्न झालेल्या प्राण्यांची आई, वडील किंवा मुलगा यांपैकी कोणीही त्यांची आठवण काढत नाही. याचे कारण काय? 'कम्मपच्चया' म्हणजे स्वतः केलेल्या दान न देणे, इतरांच्या दानात अडथळा आणणे इत्यादी स्वरूपाच्या कंजूषपणाच्या (अकुशल) कर्माच्या प्रभावामुळे. ते कर्म त्यांच्या नातेवाईकांना त्यांची आठवण करू देत नाही.

---

တတိယဂါထာဝဏ္ဏနာ

तिसऱ्या गाथेचे स्पष्टीकरण (तृतीय गाथा वर्णना).

---

၃. ဧဝံ ဘဂဝါ အနပ္ပကေပိ အန္နပါနာဒိမှိ ပစ္စုပဋ္ဌိတေ ‘‘အပိ နာမ အမှေ ဥဒ္ဒိဿ ကိဉ္စိ ဒဒေယျု’’န္တိ ဉာတီ ပစ္စာသီသန္တာနံ ဝိစရတံ တေသံ ပေတာနံ တေဟိ ကတဿ အတိကဋုကဝိပါကကရဿ ကမ္မဿ ပစ္စယေန ကဿစိ ဉာတိနော အနုဿရဏမတ္တာဘာဝံ ဒဿေန္တော –

३. अशा प्रकारे, भगवंतांनी – विपुल अन्न-पाणी समोर मांडलेले असतानाही, "कदाचित आमचे नातेवाईक आमच्या उद्देशाने काहीतरी दान देतील" अशी आशा बाळगून इकडेतिकडे फिरणाऱ्या त्या प्रेतांना, त्यांनी केलेल्या अत्यंत कडू फळ देणाऱ्या कर्माच्या प्रभावामुळे त्यांच्या कोणत्याही नातेवाईकाला त्यांची साधी आठवणही होत नाही, हे दर्शवण्यासाठी –

---

‘‘ပဟူတေ အန္နပါနမှိ, ခဇ္ဇဘောဇ္ဇေ ဥပဋ္ဌိတေ;

န တေသံ ကောစိ သရတိ, သတ္တာနံ ကမ္မပစ္စယာ’’တိ. –

"विपुल अन्न आणि पाणी समोर मांडलेले असताना, तसेच खाद्य आणि भोज्य पदार्थ हजर असतानाही, स्वतःच्या कर्माच्या प्रभावामुळे त्या प्राण्यांची (प्रेतांची) कोणीही आठवण काढत नाही." –

---

ဝတွာ ပုန ရညော ပေတ္တိဝိသယူပပန္နေ ဉာတကေ ဥဒ္ဒိဿ ဒိန္နံ ဒါနံ ပသံသန္တော ‘‘ဧဝံ ဒဒန္တိ ဉာတီန’’န္တိ တတိယဂါထမာဟ.

असे म्हणून, पुन्हा राजाने प्रेतलोकात उत्पन्न झालेल्या आपल्या नातेवाईकांच्या उद्देशाने दिलेल्या दानाची प्रशंसा करताना, "एवं ददन्ति ज्ञातीनं" (अशा प्रकारे नातेवाईकांना दान देतात) ही तिसरी गाथा भगवंतांनी म्हटली.

---

တတ္ထ ဧဝန္တိ ဥပမာဝစနံ. တဿ ဒွိဓာ သမ္ဗန္ဓော – တေသံ သတ္တာနံ ကမ္မပစ္စယာ အသရန္တေပိ ကိသ္မိဉ္စိ ဒဒန္တိ, ဉာတီနံ, ယေ ဧဝံ အနုကမ္ပကာ ဟောန္တီတိ စ ယထာ တယာ, မဟာရာဇ, ဒိန္နံ, ဧဝံ သုစိံ ပဏီတံ ကာလေန ကပ္ပိယံ ပါနဘောဇနံ ဒဒန္တိ ဉာတီနံ, ယေ ဟောန္တိ အနုကမ္ပကာတိ စ. ဒဒန္တီတိ ဒေန္တိ ဥဒ္ဒိသန္တိ နိယျာတေန္တိ. ဉာတီနန္တိ မာတိတော စ ပိတိတော စ သမ္ဗန္ဓာနံ. ယေတိ ယေ ကေစိ ပုတ္တာ ဝါ ဓီတရော ဝါ ဘာတရော ဝါ ဟောန္တီတိ ဘဝန္တိ. အနုကမ္ပကာတိ အတ္ထကာမာ ဟိတေသိနော. သုစိန္တိ ဝိမလံ ဒဿနေယျံ မနောရမံ ဓမ္မိကံ ဓမ္မလဒ္ဓံ. ပဏီတန္တိ ဥတ္တမံ သေဋ္ဌံ. ကာလေနာတိ ဉာတိပေတာနံ တိရောကုဋ္ဋာဒီသု အာဂန္တွာ ဌိတကာလေန. ကပ္ပိယန္တိ အနုစ္ဆဝိကံ ပတိရူပံ အရိယာနံ ပရိဘောဂါရဟံ. ပါနဘောဇနန္တိ ပါနဉ္စ ဘောဇနဉ္စ. ဣဓ ပါနဘောဇနမုခေန သဗ္ဗောပိ ဒေယျဓမ္မော အဓိပ္ပေတော.

त्यामध्ये 'एवम्' हा उपमा दर्शवणारा शब्द आहे. त्याचा दोन प्रकारे संबंध समजून घ्यावा – त्या प्राण्यांच्या (प्रेतांच्या) अकुशल कर्माच्या कारणामुळे ते आठवण करू शकत नसले तरीही, जे नातेवाईक आपल्या प्रेत नातेवाईकांबद्दल असे दयाळू असतात, ते कोणत्या तरी कारणाने दान देतात, असा एक संबंध जाणावा. आणि 'हे महाराज! आपण जसे दान दिले आहे, त्याचप्रमाणे जे नातेवाईक आपल्या प्रेत नातेवाईकांबद्दल दयाळू असतात, ते योग्य वेळी स्वच्छ, उत्कृष्ट, कप्पिय (योग्य) असे पेय व भोजन दान देतात', असा दुसरा संबंध जाणावा. 'ददन्ति' म्हणजे देतात, उद्देशून देतात, समर्पित करतात. 'ज्ञातीनं' म्हणजे आईच्या व वडिलांच्या बाजूचे नातेवाईक. 'ये' म्हणजे जे कोणी मुलगे, मुली किंवा भाऊ इत्यादी असतात. 'होन्ति' म्हणजे असतात. 'अनुकम्पका' म्हणजे कल्याण इच्छिणारे, हित शोधणारे. 'सुचिं' म्हणजे निर्मळ, दर्शनीय, मनमोहक, धार्मिक मार्गाने मिळवलेले. 'पणीतं' म्हणजे उत्तम, श्रेष्ठ. 'कालेन' म्हणजे प्रेत झालेले नातेवाईक भिंतींच्या पलीकडे इत्यादी ठिकाणी येऊन उभे राहतात त्या वेळी. 'कप्पियं' म्हणजे योग्य, अनुरूप, आर्यांच्या उपभोगासाठी योग्य असलेले. 'पानभोजनं' म्हणजे पेय आणि भोजन. येथे पेय आणि भोजनाच्या माध्यमातून सर्वच देय्यधम्म (दानवस्तू) अभिप्रेत आहेत.

---

စတုတ္ထဂါထာပုဗ္ဗဒ္ဓဝဏ္ဏနာ

चौथ्या गाथेच्या पूर्वार्धाचे स्पष्टीकरण (वण्णना).

---

၄. ဧဝံ [Pg.175] ဘဂဝါ ရညာ မာဂဓေန ပေတဘူတာနံ ဉာတီနံ အနုကမ္ပာယ ဒိန္နံ ပါနဘောဇနံ ပသံသန္တော –

४. अशा प्रकारे, भगवान मगधराज बिंबिसारांनी प्रेत झालेल्या नातेवाईकांबद्दलच्या दयेपोटी दिलेल्या पेय आणि भोजनाची प्रशंसा करताना म्हणाले –

---

‘‘ဧဝံ ဒဒန္တိ ဉာတီနံ, ယေ ဟောန္တိ အနုကမ္ပကာ;

သုစိံ ပဏီတံ ကာလေန, ကပ္ပိယံ ပါနဘောဇန’’န္တိ. –

“जे दयाळू असतात, ते आपल्या (प्रेत झालेल्या) नातेवाईकांना योग्य वेळी असे स्वच्छ, उत्कृष्ट, कप्पिय (योग्य) पेय आणि भोजन दान देतात.”

---

ဝတွာ ပုန ယေန ပကာရေန ဒိန္နံ တေသံ ဟောတိ, တံ ဒဿေန္တော ‘‘ဣဒံ ဝေါ ဉာတီနံ ဟောတူ’’တိ စတုတ္ထဂါထာယ ပုဗ္ဗဒ္ဓမာဟ တံ တတိယဂါထာယ ပုဗ္ဗဒ္ဓေန သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ –

असे बोलून, पुन्हा ज्या प्रकारे दिलेले दान त्यांना प्राप्त होते, ते दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी “इदं वो ज्ञातीनं होतु” (हे दान तुमच्या नातेवाईकांना मिळो) ही चौथ्या गाथेची पहिली ओळ (पूर्वार्ध) म्हटली. तिचा संबंध तिसऱ्या गाथेच्या पूर्वार्धाशी जोडला पाहिजे –

---

‘‘ဧဝံ ဒဒန္တိ ဉာတီနံ, ယေ ဟောန္တိ အနုကမ္ပကာ;

ဣဒံ ဝေါ ဉာတီနံ ဟောတု, သုခိတာ ဟောန္တု ဉာတယော’’တိ.

“जे दयाळू असतात, ते आपल्या नातेवाईकांना अशा प्रकारे दान देतात: 'हे दान आमच्या (प्रेत झालेल्या) नातेवाईकांना मिळो, आमचे नातेवाईक सुखी होवोत!'”

---

တေန ‘‘ဣဒံ ဝေါ ဉာတီနံ ဟောတူတိ ဧဝံ ဒဒန္တိ, နော အညထာ’’တိ ဧတ္ထ အာကာရတ္ထေန ဧဝံသဒ္ဒေန ဒါတဗ္ဗာကာရနိဒဿနံ ကတံ ဟောတိ.

त्यामुळे, “हे दान आमच्या नातेवाईकांना मिळो, अशा प्रकारे ते दान देतात, इतर कोणत्याही प्रकारे नाही” – येथे प्रकार (रीत) दर्शवणाऱ्या 'एवम्' या शब्दाने दान देण्याच्या पद्धतीचे दिग्दर्शन केले आहे.

---

တတ္ထ ဣဒန္တိ ဒေယျဓမ္မနိဒဿနံ. ဝေါတိ ‘‘ကစ္စိ ပန ဝေါ အနုရုဒ္ဓါ သမဂ္ဂါ သမ္မောဒမာနာ’’တိ စ (မ. နိ. ၁.၃၂၆; မဟာဝ. ၄၆၆), ‘‘ယေဟိ ဝေါ အရိယာ’’တိ စ ဧဝမာဒီသု ဝိယ ကေဝလံ နိပါတမတ္တံ, န သာမိဝစနံ. ဉာတီနံ ဟောတူတိ ပေတ္တိဝိသယေ ဥပ္ပန္နာနံ ဉာတကာနံ ဟောတု. သုခိတာ ဟောန္တု ဉာတယောတိ တေ ပေတ္တိဝိသယူပပန္နာ ဉာတယော ဣဒံ ပစ္စနုဘဝန္တာ သုခိတာ ဟောန္တူတိ.

त्यामध्ये, 'इदं' हा शब्द देय्यधम्माचे (दानवस्तूचे) दिग्दर्शन करतो. 'वो' हा शब्द “कच्चि पन वो अनुरुद्धा समग्गा सम्मोदमाना” आणि “येहि वो अरिया” इत्यादी वाक्यांप्रमाणे केवळ एक निपात (अव्यय) आहे, तो षष्ठी विभक्तीचा (मालकी दर्शवणारा) शब्द नाही. 'ज्ञातीनं होतु' म्हणजे प्रेतलोकात उत्पन्न झालेल्या नातेवाईकांना हे प्राप्त होवो. 'सुखिता होन्तु ज्ञातयो' म्हणजे प्रेतलोकात उत्पन्न झालेले ते नातेवाईक या दानाचा उपभोग घेत सुखी होवोत.

---

စတုတ္ထဂါထာပရဒ္ဓပဉ္စမဂါထာပုဗ္ဗဒ္ဓဝဏ္ဏနာ

चौथ्या गाथेच्या उत्तरार्धाचे आणि पाचव्या गाथेच्या पूर्वार्धाचे स्पष्टीकरण (वण्णना).

---

၄-၅. ဧဝံ ဘဂဝါ ယေန ပကာရေန ပေတ္တိဝိသယူပပန္နာနံ ဉာတီနံ ဒါတဗ္ဗံ, တံ ဒဿေန္တော ‘‘ဣဒံ ဝေါ ဉာတီနံ ဟောတု, သုခိတာ ဟောန္တု ဉာတယော’’တိ ဝတွာ ပုန ယသ္မာ ‘‘ဣဒံ ဝေါ ဉာတီနံ ဟောတူ’’တိ ဝုတ္တေပိ န အညေန ကတံ ကမ္မံ အညဿ ဖလဒံ ဟောတိ, ကေဝလန္တု တထာ ဥဒ္ဒိဿ ဒိယျမာနံ တံ ဝတ္ထု ဉာတီနံ ကုသလကမ္မဿ ပစ္စယော ဟောတိ. တသ္မာ ယထာ တေသံ တသ္မိံယေဝ ဝတ္ထုသ္မိံ တင်္ခဏေ ဖလနိဗ္ဗတ္တကံ ကုသလကမ္မံ ဟောတိ, တံ ဒဿေန္တော ‘‘တေ စ တတ္ထာ’’တိ စတုတ္ထဂါထာယ ပစ္ဆိမဒ္ဓံ ‘‘ပဟူတေ အန္နပါနမှီ’’တိ ပဉ္စမဂါထာယ ပုဗ္ဗဒ္ဓဉ္စ အာဟ.

४-५. अशा प्रकारे, भगवान प्रेतलोकात उत्पन्न झालेल्या नातेवाईकांना ज्या पद्धतीने दान दिले पाहिजे, ते दर्शवत “इदं वो ज्ञातीनं होतु, सुखिता होन्तु ज्ञातयो” असे बोलले. परंतु, “हे दान तुमच्या नातेवाईकांना मिळो” असे म्हटले तरी दुसऱ्याने केलेले कर्म दुसऱ्याला फळ देणारे ठरत नाही, तर केवळ त्या प्रकारे उद्देशून दिले जाणारे ते दान प्रेत नातेवाईकांच्या कुशल कर्मासाठी प्रत्यय (साहाय्यक कारण) बनते. म्हणून, ज्या प्रकारे त्यांना त्याच दानवस्तूच्या आधारे त्याच क्षणी फळ देणारे कुशल कर्म प्राप्त होते, ते दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी “ते च तत्थ” हा चौथ्या गाथेचा उत्तरार्ध आणि “पहूते अन्नपानम्हि” हा पाचव्या गाथेचा पूर्वार्ध सांगितला.

---

တေသံ [Pg.176] အတ္ထော – တေ ဉာတိပေတာ ယတ္ထ တံ ဒါနံ ဒီယတိ, တတ္ထ သမန္တတော အာဂန္တွာ သမာဂန္တွာ, သမောဓာယ ဝါ ဧကဇ္ဈံ ဟုတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, သမ္မာ အာဂတာ သမာဂတာ ‘‘ဣမေ နော ဉာတယော အမှာကံ အတ္ထာယ ဒါနံ ဥဒ္ဒိသိဿန္တီ’’တိ ဧတဒတ္ထံ သမ္မာ အာဂတာ ဟုတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပဟူတေ အန္နပါနမှီတိ တသ္မိံ အတ္တနော ဥဒ္ဒိဿမာနေ ပဟူတေ အန္နပါနမှိ. သက္ကစ္စံ အနုမောဒရေတိ အဘိသဒ္ဒဟန္တာ ကမ္မဖလံ အဝိဇဟန္တာ စိတ္တီကာရံ အဝိက္ခိတ္တစိတ္တာ ဟုတွာ ‘‘ဣဒံ နော ဒါနံ ဟိတာယ သုခါယ ဟောတူ’’တိ မောဒန္တိ အနုမောဒန္တိ, ပီတိသောမနဿဇာတာ ဟောန္တီတိ.

त्यांचा अर्थ असा आहे – ते प्रेत झालेले नातेवाईक जेथे ते दान दिले जात आहे, तेथे चहूबाजूंनी येऊन, एकत्र जमून किंवा एकत्र होऊन राहतात, असा अर्थ आहे. 'समागत' म्हणजे चांगल्या प्रकारे आलेले, “आमचे हे नातेवाईक आमच्यासाठी दान उद्देशून देतील” या हेतूने चांगल्या प्रकारे एकत्र आलेले, असा अर्थ आहे. 'पहूते अन्नपानम्हि' म्हणजे स्वतःसाठी उद्देशून दिलेल्या विपुल अन्न आणि पेयाच्या प्रसंगी. 'सक्कच्चं अनुमोदरे' म्हणजे कर्माच्या फळावर पूर्ण विश्वास ठेवून, कर्माचे फळ न सोडता, आदरपूर्वक आणि एकाग्र चित्ताने “हे दान आमच्या हितासाठी आणि सुखासाठी कारण ठरो” असे म्हणून ते आनंदित होतात, अनुमोदन देतात, आणि प्रीती व सोमनस्य (प्रसन्नता) युक्त होतात.

---

ပဉ္စမဂါထာပရဒ္ဓဆဋ္ဌဂါထာပုဗ္ဗဒ္ဓဝဏ္ဏနာ

पाचव्या गाथेच्या उत्तरार्धाचे आणि सहाव्या गाथेच्या पूर्वार्धाचे स्पष्टीकरण (वण्णना).

---

၅-၆. ဧဝံ ဘဂဝါ ယထာ ပေတ္တိဝိသယူပပန္နာနံ တင်္ခဏေ ဖလနိဗ္ဗတ္တကံ ကုသလံ ကမ္မံ ဟောတိ, တံ ဒဿေန္တော –

५-६. अशा प्रकारे, भगवान प्रेतलोकात उत्पन्न झालेल्यांना त्याच क्षणी फळ देणारे कुशल कर्म कसे प्राप्त होते, ते दर्शवताना म्हणाले –

---

‘‘တေ စ တတ္ထ သမာဂန္တွာ, ဉာတိပေတာ သမာဂတာ;

ပဟူတေ အန္နပါနမှိ, သက္ကစ္စံ အနုမောဒရေ’’တိ. –

“आणि ते प्रेत झालेले नातेवाईक तेथे एकत्र येऊन, विपुल अन्न आणि पेय उपलब्ध असताना आदरपूर्वक अनुमोदन देतात.”

---

ဝတွာ ပုန ဉာတကေ နိဿာယ နိဗ္ဗတ္တကုသလကမ္မဖလံ ပစ္စနုဘောန္တာနံ တေသံ ဉာတီ အာရဗ္ဘ ထောမနာကာရံ ဒဿေန္တော ‘‘စိရံ ဇီဝန္တူ’’တိ ပဉ္စမဂါထာယ ပစ္ဆိမဒ္ဓံ ‘‘အမှာကဉ္စ ကတာ ပူဇာ’’တိ ဆဋ္ဌဂါထာယ ပုဗ္ဗဒ္ဓဉ္စ အာဟ.

असे बोलून, पुन्हा नातेवाईकांच्या आधारे उत्पन्न झालेल्या कुशल कर्माच्या फळाचा उपभोग घेणाऱ्या त्या प्रेत नातेवाईकांबद्दलची प्रशंसा दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी “चिरं जीवन्तु” हा पाचव्या गाथेचा उत्तरार्ध आणि “अम्हाकञ्च कता पूजा” हा सहाव्या गाथेचा पूर्वार्ध सांगितला.

---

တေသံ အတ္ထော – စိရံ ဇီဝန္တူတိ စိရဇီဝိနော ဒီဃာယုကာ ဟောန္တု. နော ဉာတီတိ အမှာကံ ဉာတကာ. ယေသံ ဟေတူတိ ယေ နိဿာယ ယေသံ ကာရဏာ. လဘာမသေတိ လဘာမ. အတ္တနာ တင်္ခဏံ ပဋိလဒ္ဓသမ္ပတ္တိံ အပဒိသန္တာ ဘဏန္တိ. ပေတာနဉှိ အတ္တနော အနုမောဒနေန, ဒါယကာနံ ဥဒ္ဒေသေန, ဒက္ခိဏေယျသမ္ပဒါယ စာတိ တီဟိ အင်္ဂေဟိ ဒက္ခိဏာ သမိဇ္ဈတိ, တင်္ခဏေ ဖလနိဗ္ဗတ္တိကာ ဟောတိ. တတ္ထ ဒါယကာ ဝိသေသဟေတု. တေနာဟံသု ‘‘ယေသံ ဟေတု လဘာမသေ’’တိ. အမှာကဉ္စ ကတာ ပူဇာတိ ‘‘ဣဒံ ဝေါ ဉာတီနံ ဟောတူ’’တိ ဧဝံ ဣမံ ဒါနံ ဥဒ္ဒိသန္တေဟိ အမှာကဉ္စ ပူဇာ ကတာ. ဒါယကာ စ အနိပ္ဖလာတိ ယမှိ သန္တာနေ ပရိစ္စာဂမယံ ကမ္မံ ကတံ, တဿ တတ္ထေဝ ဖလဒါနတော ဒါယကာ စ အနိပ္ဖလာတိ.

त्यांचा अर्थ असा आहे – 'चिरं जीवन्तु' म्हणजे ते दीर्घायुषी होवोत. 'नो ज्ञाती' म्हणजे आमचे नातेवाईक. 'येसं हेतु' म्हणजे ज्यांच्या आधारे, ज्यांच्यामुळे. 'लभा मसे' म्हणजे आम्हाला प्राप्त होते. स्वतःला त्याच क्षणी मिळालेल्या संपत्तीचा निर्देश करत ते असे म्हणतात. कारण प्रेतांना स्वतःचे अनुमोदन, दान देणाऱ्यांचा उद्देश (संकल्प) आणि सुपात्र दान स्वीकारणारे (दक्खिणेय्य संपदा) या तीन अंगांमुळे दक्षिणा (दान) यशस्वी होते आणि त्याच क्षणी फळ देणारी ठरते. त्यामध्ये दान देणारे हे विशेष कारण असतात. म्हणूनच ते म्हणाले, “येसं हेतु लभामसे” (ज्यांच्यामुळे आम्हाला हे प्राप्त झाले). 'अम्हाकञ्च कता पूजा' म्हणजे “हे दान आमच्या नातेवाईकांना मिळो” अशा प्रकारे हे दान उद्देशून देणाऱ्यांनी आमची देखील पूजा (आदर-सत्कार) केली आहे. 'दायका च अनिप्फला' म्हणजे ज्या चित्तसंततीमध्ये त्यागाचे कर्म केले गेले आहे, त्याला तेथेच फळ मिळत असल्यामुळे दान देणारे देखील निष्फळ ठरत नाहीत, असे जाणावे.

---

ဧတ္ထာဟ [Pg.177] – ‘‘ကိံ ပန ပေတ္တိဝိသယူပပန္နာ ဧဝ ဉာတယော လဘန္တိ, ဥဒါဟု အညေပိ လဘန္တီ’’တိ? ဝုစ္စတေ – ဘဂဝတာ ဧဝေတံ ဗျာကတံ ဇာဏုဿောဏိနာ ဗြာဟ္မဏေန ပုဋ္ဌေန, ကိမေတ္ထ အမှေဟိ ဝတ္တဗ္ဗံ အတ္ထိ. ဝုတ္တံ ဟေတံ –

येथे शंकाकार विचारतो – “काय केवळ प्रेतलोकात उत्पन्न झालेले नातेवाईकच हे दान मिळवतात, की इतरही मिळवतात?” यावर उत्तर दिले जाते – जाणुस्सोणी ब्राह्मणाने “भंते! या बाबतीत आम्ही काय करावे?” असा प्रश्न विचारला असता, भगवंतांनीच याचे स्पष्टीकरण दिले आहे. ते असे सांगितले आहे –

---

‘‘မယမဿု, ဘော ဂေါတမ, ဗြာဟ္မဏာ နာမ ဒါနာနိ ဒေမ, သဒ္ဓါနိ ကရောမ ‘ဣဒံ ဒါနံ ပေတာနံ ဉာတိသာလောဟိတာနံ ဥပကပ္ပတု, ဣဒံ ဒါနံ ပေတာ ဉာတိသာလောဟိတာ ပရိဘုဉ္ဇန္တူ’တိ, ကစ္စိ တံ, ဘော ဂေါတမ, ဒါနံ ပေတာနံ ဉာတိသာလောဟိတာနံ ဥပကပ္ပတိ, ကစ္စိ တေ ပေတာ ဉာတိသာလောဟိတာ တံ ဒါနံ ပရိဘုဉ္ဇန္တီတိ. ဌာနေ ခေါ, ဗြာဟ္မဏ, ဥပကပ္ပတိ, နော အဋ္ဌာနေတိ.

“हे गौतम! आम्ही ब्राह्मण दान देतो, श्राद्ध करतो आणि 'हे दान आमच्या प्रेत झालेल्या नातेवाईकांना मिळो, प्रेत झालेले नातेवाईक या दानाचा उपभोग घेवोत' असा संकल्प करतो. हे गौतम! ते दान प्रेत झालेल्या नातेवाईकांना खरोखर मिळते का? ते प्रेत झालेले नातेवाईक खरोखर त्या दानाचा उपभोग घेतात का?” असे विचारले असता, भगवंत म्हणाले, “हे ब्राह्मणा! योग्य स्थानी (पात्रतेच्या ठिकाणी) असलेल्यांना ते मिळते, अयोग्य स्थानी (अपात्रतेच्या ठिकाणी) असलेल्यांना मिळत नाही.”

---

‘‘ကတမံ ပန တံ, ဘော ဂေါတမ, ဌာနံ, ကတမံ အဋ္ဌာနန္တိ? ဣဓ, ဗြာဟ္မဏ, ဧကစ္စော ပါဏာတိပါတီ ဟောတိ…ပေ… မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကော ဟောတိ, သော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ နိရယံ ဥပပဇ္ဇတိ. ယော နေရယိကာနံ သတ္တာနံ အာဟာရော, တေန သော တတ္ထ ယာပေတိ, တေန သော တတ္ထ တိဋ္ဌတိ. ဣဒံ ခေါ, ဗြာဟ္မဏ, အဋ္ဌာနံ, ယတ္ထ ဌိတဿ တံ ဒါနံ န ဥပကပ္ပတိ.

“हे गौतम, मग ते कोणते स्थान (योग्य परिस्थिती) आहे आणि कोणते अस्थान (अयोग्य परिस्थिती) आहे?” “हे ब्राह्मणा, या जगात एखादी व्यक्ती प्राणातिपाती (जीवहिंसा करणारी) असते...पे... मिथ्यादृष्टी (चुकीची धारणा ठेवणारी) असते. ती व्यक्ती शरीराच्या भेदानंतर (मृत्यूनंतर) नरकात उत्पन्न होते. नरकातील प्राण्यांचा जो आहार असतो, त्यावर ती तेथे जगते आणि त्यावरच ती तेथे टिकून राहते. हे ब्राह्मणा, हे ते अस्थान (अयोग्य स्थान) आहे, जेथे राहणाऱ्या व्यक्तीला ते दान लाभत नाही (उपयोगाचे ठरत नाही).”

---

‘‘ဣဓ ပန, ဗြာဟ္မဏ, ဧကစ္စော ပါဏာတိပါတီ ဟောတိ…ပေ… မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကော ဟောတိ, သော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ တိရစ္ဆာနယောနိံ ဥပပဇ္ဇတိ. ယော တိရစ္ဆာနယောနိကာနံ သတ္တာနံ အာဟာရော, တေန သော တတ္ထ ယာပေတိ, တေန သော တတ္ထ တိဋ္ဌတိ. ဣဒမ္ပိ ခေါ, ဗြာဟ္မဏ, အဋ္ဌာနံ, ယတ္ထ ဌိတဿ တံ ဒါနံ န ဥပကပ္ပတိ.

“तसेच हे ब्राह्मणा, या जगात एखादी व्यक्ती प्राणातिपाती असते...पे... मिथ्यादृष्टी असते. ती शरीराच्या भेदानंतर मृत्यूनंतर तिर्यक योनीत (पशू-पक्षांच्या योनीत) उत्पन्न होते. तिर्यक योनीतील प्राण्यांचा जो आहार असतो, त्यावर ती तेथे जगते आणि त्यावरच ती तेथे टिकून राहते. हे ब्राह्मणा, हे देखील ते अस्थान आहे, जेथे राहणाऱ्या व्यक्तीला ते दान लाभत नाही.”

---

‘‘ဣဓ ပန, ဗြာဟ္မဏ, ဧကစ္စော ပါဏာတိပါတာ ပဋိဝိရတော ဟောတိ…ပေ… သမ္မာဒိဋ္ဌိကော ဟောတိ, သော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ မနုဿာနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတိ…ပေ… ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတိ. ယော ဒေဝါနံ အာဟာရော, တေန သော တတ္ထ ယာပေတိ, တေန သော တတ္ထ တိဋ္ဌတိ. ဣဒမ္ပိ ခေါ, ဗြာဟ္မဏ, အဋ္ဌာနံ, ယတ္ထ ဌိတဿ တံ ဒါနံ န ဥပကပ္ပတိ.

“तसेच हे ब्राह्मणा, या जगात एखादी व्यक्ती प्राणातिपातापासून अलिप्त (विरत) असते...पे... सम्यग्दृष्टी असते. ती शरीराच्या भेदानंतर मृत्यूनंतर मनुष्यांच्या सहवासात (मनुष्यलोकात) उत्पन्न होते...पे... देवांच्या सहवासात (देवलोकात) उत्पन्न होते. देवांचा जो आहार असतो, त्यावर ती तेथे जगते आणि त्यावरच ती तेथे टिकून राहते. हे ब्राह्मणा, हे देखील ते अस्थान आहे, जेथे राहणाऱ्या व्यक्तीला ते दान लाभत नाही.”

---

‘‘ဣဓ ပန, ဗြာဟ္မဏ, ဧကစ္စော ပါဏာတိပါတီ ဟောတိ…ပေ… မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကော ဟောတိ, သော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ပေတ္တိဝိသယံ ဥပပဇ္ဇတိ. ယော ပေတ္တိဝေသယိကာနံ သတ္တာနံ အာဟာရော, တေန [Pg.178] သော တတ္ထ ယာပေတိ, တေန သော တတ္ထ တိဋ္ဌတိ. ယံ ဝါ ပနဿ ဣတော အနုပဝေစ္ဆန္တိ မိတ္တာမစ္စာ ဝါ ဉာတိသာလောဟိတာ ဝါ, တေန သော တတ္ထ ယာပေတိ, တေန သော တတ္ထ တိဋ္ဌတိ. ဣဒံ ခေါ, ဗြာဟ္မဏ, ဌာနံ, ယတ္ထ ဌိတဿ တံ ဒါနံ ဥပကပ္ပတီတိ.

“परंतु हे ब्राह्मणा, या जगात एखादी व्यक्ती प्राणातिपाती असते...पे... मिथ्यादृष्टी असते. ती शरीराच्या भेदानंतर मृत्यूनंतर प्रेतलोकात (पेत्तिविसय) उत्पन्न होते. प्रेतलोकातील प्राण्यांचा जो आहार असतो, त्यावर ती तेथे जगते आणि त्यावरच ती तेथे टिकून राहते. किंवा मग तिचे जे मित्र, स्नेही किंवा नातेवाईक-सगेसोयरे या जगातून (मनुष्यलोकातून) तिच्या उद्देशाने जे दान देतात, त्यावर ती तेथे जगते आणि त्यावरच ती तेथे टिकून राहते. हे ब्राह्मणा, हे ते स्थान (योग्य स्थान) आहे, जेथे राहणाऱ्या व्यक्तीला ते दान लाभते.”

---

‘‘သစေ ပန, ဘော ဂေါတမ, သော ပေတော ဉာတိသာလောဟိတော တံ ဌာနံ အနုပပန္နော ဟောတိ, ကော တံ ဒါနံ ပရိဘုဉ္ဇတီတိ? အညေပိဿ, ဗြာဟ္မဏ, ပေတာ ဉာတိသာလောဟိတာ တံ ဌာနံ ဥပပန္နာ ဟောန္တိ, တေ တံ ဒါနံ ပရိဘုဉ္ဇန္တီတိ.

“पण हे गौतम, जर तो मृत नातेवाईक किंवा सगासोयरा त्या स्थानात (प्रेतलोकात) उत्पन्न झालेला नसेल, तर त्या दानाचा उपभोग कोण घेते?” “हे ब्राह्मणा, त्याचे इतरही मृत नातेवाईक आणि सगेसोयरे त्या स्थानात (प्रेतलोकात) उत्पन्न झालेले असतात, ते त्या दानाचा उपभोग घेतात.”

---

‘‘သစေ ပန, ဘော ဂေါတမ, သော စေဝ ပေတော ဉာတိသာလောဟိတော တံ ဌာနံ အနုပပန္နော ဟောတိ, အညေပိဿ ပေတာ ဉာတိသာလောဟိတာ တံ ဌာနံ အနုပပန္နာ ဟောန္တိ, ကော တံ ဒါနံ ပရိဘုဉ္ဇတီတိ? အဋ္ဌာနံ ခေါ ဧတံ ဗြာဟ္မဏ အနဝကာသော, ယံ တံ ဌာနံ ဝိဝိတ္တံ အဿ ဣမိနာ ဒီဃေန အဒ္ဓုနာ ယဒိဒံ ပေတေဟိ ဉာတိသာလောဟိတေဟိ. အပိစ ဗြာဟ္မဏ ဒါယကောပိ အနိပ္ဖလော’’တိ (အ. နိ. ၁၀.၁၇၇).

“पण हे गौतम, जर तो मृत नातेवाईक देखील त्या स्थानात उत्पन्न झालेला नसेल आणि त्याचे इतर मृत नातेवाईक व सगेसोयरे देखील त्या स्थानात उत्पन्न झालेले नसतील, तर त्या दानाचा उपभोग कोण घेते?” “हे ब्राह्मणा, या दीर्घ काळात ते स्थान मृत नातेवाईक किंवा सगेसोयऱ्यांशिवाय रिकामे (शून्य) असेल, हे अशक्य आहे, याला कोणताही वाव नाही. शिवाय, हे ब्राह्मणा, दान देणारा देखील निष्फळ ठरत नाही.”

---

ဆဋ္ဌဂါထာပရဒ္ဓသတ္တမဂါထာဝဏ္ဏနာ

सहाव्या गाथेचा उत्तरार्ध आणि सातव्या गाथेचे स्पष्टीकरण (वर्णन).

---

၆-၇. ဧဝံ ဘဂဝါ ရညော မာဂဓဿ ပေတ္တိဝိသယူပပန္နာနံ ပုဗ္ဗဉာတီနံ သမ္ပတ္တိံ နိဿာယ ထောမေန္တော ‘‘ဧတေ တေ, မဟာရာဇ, ဉာတီ ဣမာယ ဒါနသမ္ပဒါယ အတ္တမနာ ဧဝံ ထောမေန္တီ’’တိ ဒဿေန္တော –

६-७. अशा प्रकारे भगवान, मगधचा राजा बिंबिसार यांच्या प्रेतलोकात उत्पन्न झालेल्या पूर्व-नातेवाईकांच्या समृद्धीचा (संपत्तीचा) आधार घेऊन त्यांची प्रशंसा करत, “हे महाराजा, तुमचे हे नातेवाईक या दान-संपदेने संतुष्ट होऊन अशी प्रशंसा करत आहेत,” हे दर्शवताना म्हणाले –

---

‘‘စိရံ ဇီဝန္တု နော ဉာတီ, ယေသံ ဟေတု လဘာမသေ;

အမှာကဉ္စ ကတာ ပူဇာ, ဒါယကာ စ အနိပ္ဖလာ’’တိ. –

“आमचे नातेवाईक दीर्घायुषी होवोत, ज्यांच्यामुळे आम्हाला (हे दान) मिळाले आहे; आमची पूजा (आदर) केली गेली आहे आणि दान देणारे देखील निष्फळ ठरले नाहीत.”

---

ဝတွာ ပုန တေသံ ပေတ္တိဝိသယူပပန္နာနံ အညဿ ကသိဂေါရက္ခာဒိနော သမ္ပတ္တိပဋိလာဘကာရဏဿ အဘာဝံ ဣတော ဒိန္နေန ယာပနဘာဝဉ္စ ဒဿေန္တော ‘‘န ဟိ တတ္ထ ကသီ အတ္ထီ’’တိ ဆဋ္ဌဂါထာယ ပစ္ဆိမဒ္ဓံ ‘‘ဝဏိဇ္ဇာ တာဒိသီ’’တိ ဣမံ သတ္တမဂါထဉ္စ အာဟ.

असे बोलून, पुन्हा त्या प्रेतलोकात उत्पन्न झालेल्या प्राण्यांसाठी शेती, पशुपालन इत्यादींसारख्या संपत्ती मिळवण्याच्या इतर साधनांचा अभाव असल्याचे आणि या जगातून दिलेल्या दानावरच त्यांचे जीवन चालत असल्याचे दर्शवण्यासाठी, “तेथे शेती नाही” अशा सहाव्या गाथेचा उत्तरार्ध आणि “तसा व्यापार नाही” ही सातवी गाथा त्यांनी (भगवंतांनी) सांगितली.

---

တတြာယံ အတ္ထဝဏ္ဏနာ – န ဟိ, မဟာရာဇ, တတ္ထ ပေတ္တိဝိသယေ ကသိ အတ္ထိ, ယံ နိဿာယ တေ ပေတာ သမ္ပတ္တိံ ပဋိလဘေယျုံ. ဂေါရက္ခေတ္ထ န ဝိဇ္ဇတီတိ န ကေဝလံ ကသိ ဧဝ, ဂေါရက္ခာပိ ဧတ္ထ ပေတ္တိဝိသယေ န ဝိဇ္ဇတိ, ယံ [Pg.179] နိဿာယ တေ သမ္ပတ္တိံ ပဋိလဘေယျုံ. ဝဏိဇ္ဇာ တာဒိသီ နတ္ထီတိ ဝါဏိဇ္ဇာပိ တာဒိသီ နတ္ထိ, ယာ တေသံ သမ္ပတ္တိပဋိလာဘဟေတု ဘဝေယျ. ဟိရညေန ကယာကယန္တိ ဟိရညေန ကယဝိက္ကယမ္ပိ တတ္ထ တာဒိသံ နတ္ထိ, ယံ တေသံ သမ္ပတ္တိပဋိလာဘဟေတု ဘဝေယျ. ဣတော ဒိန္နေန ယာပေန္တိ, ပေတာ ကာလဂတာ တဟိန္တိ ကေဝလံ ပန ဣတော ဉာတီဟိ ဝါ မိတ္တာမစ္စေဟိ ဝါ ဒိန္နေန ယာပေန္တိ, အတ္တဘာဝံ ဂမေန္တိ. ပေတာတိ ပေတ္တိဝိသယူပပန္နာ သတ္တာ. ကာလဂတာတိ အတ္တနော မရဏကာလေန ဂတာ, ‘‘ကာလကတာ’’တိ ဝါ ပါဌော, ကတကာလာ ကတမရဏာတိ အတ္ထော. တဟိန္တိ တသ္မိံ ပေတ္တိဝိသယေ.

तेथे हा अर्थ स्पष्ट केला आहे – हे महाराजा, त्या प्रेतलोकात शेती अस्तित्वात नाही, जिचा आधार घेऊन ते प्रेत संपत्ती मिळवू शकतील. ‘गोरक्खेत न विज्जति’ (पशुपालन येथे आढळत नाही) याचा अर्थ केवळ शेतीच नाही, तर त्या प्रेतलोकात पशुपालन देखील अस्तित्वात नाही, जिचा आधार घेऊन ते संपत्ती मिळवू शकतील. ‘वाणिज्जा तादिसी नत्थि’ याचा अर्थ असा की, तेथे तसा व्यापार देखील नाही, जो त्यांच्या संपत्ती प्राप्तीचे कारण ठरेल. ‘हिरञ्ञेन कयाकयं’ याचा अर्थ असा की, तेथे सोन्या-नाण्याने (पैशाने) खरेदी-विक्री देखील अस्तित्वात नाही, जी त्यांच्या संपत्ती प्राप्तीचे कारण ठरेल. ‘इतो दिन्नेन यापेन्ति, पेता कालगता तहिं’ याचा अर्थ असा की, केवळ या जगातून नातेवाईकांनी किंवा मित्र-स्नेह्यांनी दिलेल्या दानावरच ते जगतात, आपले अस्तित्व टिकवून ठेवतात. ‘पेता’ म्हणजे प्रेतलोकात उत्पन्न झालेले प्राणी. ‘कालगता’ म्हणजे आपल्या मृत्यूच्या वेळेनुसार गेलेले; ‘कालकता’ असाही पाठ आढळतो, ज्याचा अर्थ ‘मृत्यू पावलेले’ असा आहे. ‘तहिं’ म्हणजे त्या प्रेतलोकात.

---

အဋ္ဌမနဝမဂါထာဒွယဝဏ္ဏနာ

आठव्या आणि नवव्या या दोन्ही गाथांचे स्पष्टीकरण (वर्णन).

---

၈-၉. ဧဝံ ‘‘ဣတော ဒိန္နေန ယာပေန္တိ, ပေတာ ကာလဂတာ တဟိ’’န္တိ ဝတွာ ဣဒါနိ ဥပမာဟိ တမတ္ထံ ပကာသေန္တော ‘‘ဥန္နမေ ဥဒကံ ဝုဋ္ဌ’’န္တိ ဣဒံ ဂါထာဒွယမာဟ.

८-९. अशा प्रकारे “या जगातून दिलेल्या दानावरच ते जगतात, जे प्रेत तेथे मृत्यू पावून गेले आहेत” असे सांगून, आता उपमांच्या साहाय्याने तो अर्थ प्रकट करण्यासाठी त्यांनी (भगवंतांनी) “उन्नमे उदकं वुट्ठं” या दोन गाथा सांगितल्या.

---

တဿတ္ထော – ယထာ ဥန္နတေ ထလေ ဥဿာဒေ ဘူမိဘာဂေ မေဃေဟိ အဘိဝုဋ္ဌံ ဥဒကံ နိန္နံ ပဝတ္တတိ, ယော ယော ဘူမိဘာဂေါ နိန္နော ဩဏတော, တံ တံ ပဝတ္တတိ ဂစ္ဆတိ ပါပုဏာတိ, ဧဝမေဝ ဣတော ဒိန္နံ ဒါနံ ပေတာနံ ဥပကပ္ပတိ နိဗ္ဗတ္တတိ, ပါတုဘဝတီတိ အတ္ထော. နိန္နမိဝ ဟိ ဥဒကပ္ပဝတ္တိယာ ဌာနံ ပေတလောကော ဒါနုပကပ္ပနာယ. ယထာဟ – ‘‘ဣဒံ ခေါ, ဗြာဟ္မဏ, ဌာနံ, ယတ္ထ ဌိတဿ တံ ဒါနံ ဥပကပ္ပတီ’’တိ (အ. နိ. ၁၀.၁၇၇). ယထာ စ ကန္ဒရပဒရသာခါပသာခကုသောဗ္ဘမဟာသောဗ္ဘသန္နိပါတေဟိ ဝါရိဝဟာ မဟာနဇ္ဇော ပူရာ ဟုတွာ သာဂရံ ပရိပူရေန္တိ, ဧဝမ္ပိ ဣတော ဒိန္နဒါနံ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ ပေတာနံ ဥပကပ္ပတီတိ.

त्याचा अर्थ असा आहे – ज्याप्रमाणे उंच जमिनीवर किंवा कोरड्या भूभागावर ढगांतून बरसलेले पाणी सखल भागाकडे वाहून जाते, जो जो भूभाग सखल आणि खोल असतो, त्या त्या भागाकडे ते पाणी वाहते, जाते आणि पोहोचते; त्याचप्रमाणे या जगातून दिलेले दान प्रेतांना लाभते, फलद्रूप होते आणि प्रकट होते, असा याचा अर्थ आहे. ज्याप्रमाणे सखल भाग हा पाणी वाहून जाण्याचे स्थान आहे, त्याचप्रमाणे प्रेतलोक हा दानाच्या प्राप्तीचे स्थान समजला पाहिजे. जसे भगवंतांनी म्हटले आहे – “हे ब्राह्मणा, हे ते स्थान आहे, जेथे राहणाऱ्या व्यक्तीला ते दान लाभते.” आणि ज्याप्रमाणे डोंगरदऱ्या, ओढे, नाले, लहान-मोठ्या नद्या यांमधून वाहणारे पाणी एकत्र येऊन मोठ्या नद्या पूर्ण भरून समुद्राला भरून टाकतात; त्याचप्रमाणे या जगातून दिलेले दान पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच प्रेतांना लाभते, असा याचा अर्थ आहे.

---

ဒသမဂါထာဝဏ္ဏနာ

दहाव्या गाथेचे स्पष्टीकरण (वर्णन).

---

၁၀. ဧဝံ ဘဂဝါ ‘‘ဣတော ဒိန္နေန ယာပေန္တိ, ပေတာ ကာလဂတာ တဟိ’’န္တိ ဣမံ အတ္ထံ ဥပမာဟိ ပကာသေတွာ ပုန ယသ္မာ တေ ပေတာ ‘‘ဣတော ကိဉ္စိ လစ္ဆာမာ’’တိ အာသာဘိဘူတာ ဉာတိဃရံ အာဂန္တွာပိ ‘‘ဣဒံ နာမ နော ဒေထာ’’တိ ယာစိတုံ အသမတ္ထာ, တသ္မာ တေသံ ဣမာနိ အနုဿရဏဝတ္ထူနိ အနုဿရန္တော [Pg.180] ကုလပုတ္တော ဒက္ခိဏံ ဒဇ္ဇာတိ ဒဿေန္တော ‘‘အဒါသိ မေ’’တိ ဣမံ ဂါထမာဟ.

१०. अशा प्रकारे भगवंतांनी “या जगातून दिलेल्या दानावरच ते जगतात, जे प्रेत तेथे मृत्यू पावून गेले आहेत” हा अर्थ उपमांच्या साहाय्याने स्पष्ट करून, पुन्हा ज्या अर्थी ते प्रेत “या जगातून आपल्याला काहीतरी मिळेल” या आशेने व्याकुळ होऊन आपल्या नातेवाईकांच्या घरी येऊन देखील “आम्हाला अमुक गोष्ट द्या” अशी याचना करण्यास असमर्थ असतात; म्हणूनच त्यांच्या जिवंत नातेवाईकांनी या स्मरण करण्यायोग्य गोष्टींचे स्मरण करून कुलपुत्राने (सत्पुत्राने) दान (दक्षिणा) दिले पाहिजे, हे दर्शवण्यासाठी “अदासि मे” ही गाथा त्यांनी (भगवंतांनी) सांगितली.

---

တဿတ္ထော – ‘‘ဣဒံ နာမ မေ ဓနံ ဝါ ဓညံ ဝါ အဒါသီ’’တိ စ, ‘‘ဣဒံ နာမ မေ ကိစ္စံ အတ္တနာ ဥယျောဂမာပဇ္ဇန္တော အကာသီ’’တိ စ, ‘‘အမု မေ မာတိတော ဝါ ပိတိတော ဝါ သမ္ဗန္ဓတ္တာ ဉာတီ’’တိ စ သိနေဟဝသေန တာဏသမတ္ထတာယ ‘‘မိတ္တာ’’တိ စ, ‘‘အသုကော မေ သဟ ပံသုကီဠကော သခါ’’တိ စ ဧဝံ သဗ္ဗမနုဿရန္တော ပေတာနံ ဒက္ခိဏံ ဒဇ္ဇာ, ဒါနံ နိယျာတေယျာတိ. အပရော ပါဌော ‘‘ပေတာနံ ဒက္ခိဏာ ဒဇ္ဇာ’’တိ. တဿတ္ထော – ဒါတဗ္ဗာတိ ဒဇ္ဇာ. ကာ သာ? ပေတာနံ ဒက္ခိဏာ, တေနေဝ ‘‘အဒါသိ မေ’’တိအာဒိနာ နယေန ပုဗ္ဗေ ကတမနုဿရံ အနုဿရတာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကရဏဝစနပ္ပသင်္ဂေ ပစ္စတ္တဝစနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

त्याचा अर्थ असा समजावा – 'त्याने मला हे धन किंवा धान्य दिले होते' आणि 'त्याने स्वतः प्रयत्न करून माझे हे काम केले होते' आणि 'हा माझ्या आईच्या किंवा वडिलांच्या बाजूने नातेसंबंध असल्यामुळे माझा नातेवाईक (ज्ञाती) आहे' आणि स्नेहामुळे व संरक्षण करण्यास समर्थ असल्यामुळे 'तो माझा मित्र आहे' आणि 'हा अमका माझा लहानपणी धुळीत एकत्र खेळलेला सखा आहे' अशा प्रकारे सर्वांचे स्मरण करत प्रेतांना (मृत पूर्वजांना) दक्षिणा (दान) द्यावी, दान समर्पित करावे. दुसरा पाठ 'पेतानं दक्खिणा दज्जा' असा आहे. त्याचा अर्थ – 'द्यावी' म्हणजे 'दज्जा'. ती कोणती? प्रेतांसाठी दिलेली दक्षिणा. म्हणूनच 'अदासि मे' इत्यादी पद्धतीने 'पूर्वी केलेल्या उपकारांचे वारंवार स्मरण करत' असे म्हटले आहे. तृतीया विभक्तीच्या प्रसंगी प्रथमा विभक्ती समजावी.

---

ဧကာဒသမဂါထာဝဏ္ဏနာ

अकराव्या गाथेचे स्पष्टीकरण (वण्णना).

---

၁၁. ဧဝံ ဘဂဝါ ပေတာနံ ဒက္ခိဏာနိယျာတနေ ကာရဏဘူတာနိ အနုဿရဏဝတ္ထူနိ ဒဿေန္တော –

११. अशा प्रकारे भगवान प्रेतांना दक्षिणा समर्पित करण्यामागील कारणीभूत असलेल्या स्मरणाच्या विषयांना दर्शविताना –

---

‘‘အဒါသိ မေ အကာသိ မေ, ဉာတိမိတ္တာ သခါ စ မေ;

ပေတာနံ ဒက္ခိဏံ ဒဇ္ဇာ, ပုဗ္ဗေ ကတမနုဿရ’’န္တိ. –

'त्याने मला दिले, त्याने माझ्यासाठी केले, तो माझा नातेवाईक, मित्र आणि सखा होता; पूर्वी केलेल्या उपकारांचे स्मरण करून प्रेतांना दक्षिणा द्यावी.'

---

ဝတွာ ပုန ယေ ဉာတိမရဏေန ရုဏ္ဏသောကာဒိပရာ ဧဝ ဟုတွာ တိဋ္ဌန္တိ, န တေသံ အတ္ထာယ ကိဉ္စိ ဒေန္တိ, တေသံ တံ ရုဏ္ဏသောကာဒိ ကေဝလံ အတ္တပရိတာပနမေဝ ဟောတိ, န ပေတာနံ ကိဉ္စိ အတ္ထံ နိပ္ဖာဒေတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘န ဟိ ရုဏ္ဏံ ဝါ’’တိ ဣမံ ဂါထမာဟ.

असे बोलून, पुन्हा जे लोक नातेवाईकांच्या मृत्यूमुळे केवळ रडणे, शोक करणे इत्यादींमध्येच मग्न राहतात, त्यांच्या कल्याणासाठी काहीही दान करत नाहीत, त्यांचे ते रडणे, शोक करणे इत्यादी केवळ स्वतःलाच त्रास देणारे ठरते, प्रेतांना त्यापासून कोणताही लाभ मिळत नाही, हे दर्शविताना 'न हि रुण्णं वा' ही गाथा म्हणाले.

---

တတ္ထ ရုဏ္ဏန္တိ ရောဒနာ ရောဒိတတ္တံ အဿုပါတနံ, ဧတေန ကာယပရိဿမံ ဒဿေတိ. သောကောတိ သောစနာ သောစိတတ္တံ, ဧတေန စိတ္တပရိဿမံ ဒဿေတိ. ယာ စညာတိ ယာ စ ရုဏ္ဏသောကေဟိ အညာ. ပရိဒေဝနာတိ ဉာတိဗျသနေန ဖုဋ္ဌဿ လာလပ္ပနာ, ‘‘ကဟံ ဧကပုတ္တက ပိယ မနာပါ’’တိ ဧဝမာဒိနာ နယေန ဂုဏသံဝဏ္ဏနာ, ဧတေန ဝစီပရိဿမံ ဒဿေတိ.

तेथे 'रुण्णं' म्हणजे रडणे, रडण्याची क्रिया, अश्रू ढाळणे; याद्वारे शारीरिक कष्ट (कायपरिसम) दर्शवितात. 'सोको' म्हणजे शोक करणे, शोकाकुल अवस्था; याद्वारे मानसिक कष्ट (चित्तपरिसम) दर्शवितात. 'या चञ्ञा' म्हणजे जी रडणे आणि शोकाव्यतिरिक्त इतर आहे. 'परिदेवना' म्हणजे नातेवाईकांच्या विनाशाने (मृत्यूने) ग्रस्त झालेल्या व्यक्तीचे विलाप करणे, जसे की 'माझा एकुलता एक प्रिय व आवडता मुलगा कोठे गेला?' इत्यादी प्रकारे गुणांचे वर्णन करत विलाप करणे; याद्वारे वाणीचे कष्ट (वचीपरिसम) दर्शवितात.

---

ဒွါဒသမဂါထာဝဏ္ဏနာ

बाराव्या गाथेचे स्पष्टीकरण.

---

၁၂. ဧဝံ [Pg.181] ဘဂဝါ ‘‘ရုဏ္ဏံ ဝါ သောကော ဝါ ယာ စညာ ပရိဒေဝနာ, သဗ္ဗမ္ပိ တံ ပေတာနံ အတ္ထာယ န ဟောတိ, ကေဝလန္တု အတ္တာနံ ပရိတာပနမတ္တမေဝ, ဧဝံ တိဋ္ဌန္တိ ဉာတယော’’တိ ရုဏ္ဏာဒီနံ နိရတ္ထကဘာဝံ ဒဿေတွာ ပုန မာဂဓရာဇေန ယာ ဒက္ခိဏာ ဒိန္နာ, တဿာ သာတ္ထကဘာဝံ ဒဿေန္တော ‘‘အယဉ္စ ခေါ ဒက္ခိဏာ’’တိ ဣမံ ဂါထမာဟ.

१२. अशा प्रकारे भगवान 'रडणे, शोक किंवा इतर विलाप, हे सर्व प्रेतांच्या कल्याणासाठी होत नाही, तर केवळ स्वतःलाच तापदायक ठरते, नातेवाईक तसेच उभे राहतात (त्यांना काही मिळत नाही)' असे रडणे इत्यादींचे निरर्थकत्व दर्शवून, पुन्हा मगधराज (बिंबिसार) यांनी जे दान दिले होते, त्याचे सार्थकत्व दर्शविताना 'अयञ्च खो दक्खिणा' ही गाथा म्हणाले.

---

တဿတ္ထော – အယဉ္စ ခေါ, မဟာရာဇ, ဒက္ခိဏာ တယာ အဇ္ဇ အတ္တနော ဉာတိဂဏံ ဥဒ္ဒိဿ ဒိန္နာ, သာ ယသ္မာ သံဃော အနုတ္တရံ ပုညက္ခေတ္တံ လောကဿ, တသ္မာ သံဃမှိ သုပ္ပတိဋ္ဌိတာ အဿ ပေတဇနဿ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ ဥပကပ္ပတိ သမ္ပဇ္ဇတိ ဖလတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဥပကပ္ပတီတိ စ ဌာနသော ဥပကပ္ပတိ, တံခဏံယေဝ ဥပကပ္ပတိ, န စိရေန. ယထာ ဟိ တံခဏညေဝ ပဋိဘန္တံ ‘‘ဌာနသောဝေတံ တထာဂတံ ပဋိဘာတီ’’တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝမိဓာပိ တံခဏံယေဝ ဥပကပ္ပန္တာ ‘‘ဌာနသော ဥပကပ္ပတီ’’တိ ဝုတ္တာ. ယံ ဝါ တံ ‘‘ဣဒံ ခေါ, ဗြာဟ္မဏ, ဌာနံ, ယတ္ထ ဌိတဿ တံ ဒါနံ ဥပကပ္ပတီ’’တိ (အ. နိ. ၁၀.၁၇၇) ဝုတ္တံ, တတ္ထ ခုပ္ပိပါသိကဝန္တာသပရဒတ္တူပဇီဝိနိဇ္ဈာမတဏှိကာဒိဘေဒဘိန္နေ ဌာနေ ဥပကပ္ပတီတိ ဝုတ္တံ ယထာ ကဟာပဏံ ဒေန္တော ‘‘ကဟာပဏသော ဒေတီ’’တိ လောကေ ဝုစ္စတိ. ဣမသ္မိဉ္စ အတ္ထဝိကပ္ပေ ဥပကပ္ပတီတိ ပါတုဘဝတိ, နိဗ္ဗတ္တတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

त्याचा अर्थ असा – 'हे महाराज! ही जी दक्षिणा तुम्ही आज आपल्या नातेवाईकांच्या उद्देशाने दिली आहे, ती संघ हा जगासाठी सर्वश्रेष्ठ पुण्यक्षेत्र असल्यामुळे, संघामध्ये चांगल्या प्रकारे प्रतिष्ठित होऊन त्या प्रेत झालेल्या व्यक्तीला दीर्घकाळापर्यंत हितासाठी उपकारक ठरते, प्राप्त होते, फलदायी होते' असा आहे. 'उपकप्पति' (उपकारक ठरते) म्हणजे तात्काळ (ठाणसो) उपकारक ठरते, त्याच क्षणी प्राप्त होते, विलंबाने नाही. जसे की त्याच क्षणी सुचलेल्या गोष्टीला 'तात्काळ हे तथागतांना सुचले' असे म्हटले जाते, तसेच येथेही त्याच क्षणी प्राप्त होणाऱ्या दानाला 'तात्काळ उपकारक ठरते' असे म्हटले आहे. किंवा जे 'हे ब्राह्मणा! हेच ते स्थान आहे, जेथे राहिलेल्याला ते दान प्राप्त होते' असे म्हटले आहे, तेथे क्षुत्पिपासिक (भूक-तहान लागलेले), वंतास (उलटी खाणारे), परदत्तूपजीवी (दुसऱ्यांनी दिलेल्यावर जगणारे), निज्झामतण्हिक (तृष्णेने जळणारे) इत्यादी भेदांनी युक्त अशा योनीमध्ये (स्थानात) असलेल्या प्रेतांना ते प्राप्त होते, असे म्हटले आहे. जसे की नाणे देताना 'नाण्यांच्या स्वरूपात देतो' असे जगात म्हटले जाते. आणि या अर्थाच्या पर्यायामध्ये 'उपकप्पति' म्हणजे प्रकट होते, निष्पन्न होते, असा अर्थ होतो.

---

တေရသမဂါထာဝဏ္ဏနာ

तेराव्या गाथेचे स्पष्टीकरण.

---

၁၃. ဧဝံ ဘဂဝါ ရညာ ဒိန္နာယ ဒက္ခိဏာယ သာတ္ထကဘာဝံ ဒဿေန္တော –

१३. अशा प्रकारे भगवान राजाने दिलेल्या दक्षिणेचे सार्थकत्व दर्शविताना –

---

‘‘အယဉ္စ ခေါ ဒက္ခိဏာ ဒိန္နာ, သံဃမှိ သုပ္ပတိဋ္ဌိတာ;

ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယဿ, ဌာနသော ဥပကပ္ပတီ’’တိ. –

'आणि ही दिलेली दक्षिणा, संघामध्ये चांगल्या प्रकारे प्रतिष्ठित होऊन, त्या प्रेताला दीर्घकाळापर्यंत हितासाठी तात्काळ उपकारक ठरते.'

---

ဝတွာ ပုန ယသ္မာ ဣမံ ဒက္ခိဏံ ဒေန္တေန ဉာတီနံ ဉာတီဟိ ကတ္တဗ္ဗကိစ္စကရဏဝသေန ဉာတိဓမ္မော နိဒဿိတော, ဗဟုဇနဿ ပါကဋီကတော, နိဒဿနံ ဝါ ကတော, တုမှေဟိပိ ဉာတီနံ ဧဝမေဝ ဉာတီဟိ ကတ္တဗ္ဗကိစ္စကရဏဝသေန ဉာတိဓမ္မော ပရိပူရေတဗ္ဗော, န နိရတ္ထကေဟိ ရုဏ္ဏာဒီဟိ အတ္တာ ပရိတာပေတဗ္ဗောတိ စ ပေတေ ဒိဗ္ဗသမ္ပတ္တိံ အဓိဂမေန္တေန ပေတာနံ ပူဇာ ကတာ ဥဠာရာ, ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဉ္စ ဘိက္ခုသံဃံ အန္နပါနာဒီဟိ သန္တပ္ပေန္တေန ဘိက္ခူနံ ဗလံ အနုပဒိန္နံ, အနုကမ္ပာဒိဂုဏပရိဝါရဉ္စ စာဂစေတနံ နိဗ္ဗတ္တေန္တေန အနပ္ပကံ ပုညံ [Pg.182] ပသုတံ, တသ္မာ ဘဂဝါ ဣမေဟိ ယထာဘုစ္စဂုဏေဟိ ရာဇာနံ သမ္ပဟံသေန္တော –

असे बोलून, पुन्हा ज्याअर्थी हे दान देणाऱ्याने नातेवाईकांसाठी नातेवाईकांनी करावयाच्या कर्तव्याच्या रूपाने 'ज्ञातीधर्म' (नातेवाईकांचे कर्तव्य) दर्शविला आहे, बहुसंख्य लोकांसाठी तो प्रकट केला आहे किंवा त्याचे उदाहरण घालून दिले आहे, म्हणून 'तुम्ही सुद्धा नातेवाईकांसाठी अशाच प्रकारे नातेवाईकांनी करावयाच्या कर्तव्याच्या रूपाने ज्ञातीधर्म पूर्ण केला पाहिजे, निरर्थक रडणे इत्यादींनी स्वतःला त्रास करून घेऊ नये' आणि 'त्या प्रेतांना दिव्य संपत्ती प्राप्त करून देण्याच्या इच्छेने प्रेतांची ही मोठी पूजा (आदर) केली आहे, बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला अन्न-पानादींनी तृप्त करून भिक्खूंचे बल वाढवले आहे, आणि अनुकंपा इत्यादी गुणांनी युक्त अशी त्याग-चेतना (चागचेतना) उत्पन्न करून विपुल पुण्य संपादन केले आहे', म्हणून भगवान या यथार्थ गुणांनी राजाची प्रशंसा करत –

---

‘‘သော ဉာတိဓမ္မော စ အယံ နိဒဿိတော,ပေတာန ပူဇာ စ ကတာ ဥဠာရာ;

ဗလဉ္စ ဘိက္ခူနမနုပ္ပဒိန္နံ,တုမှေဟိ ပုညံ ပသုတံ အနပ္ပက’’န္တိ. –

'तो हा ज्ञातीधर्म दर्शविला गेला आहे, प्रेतांची ही मोठी पूजा केली गेली आहे, भिक्खूंचे बल वाढवले गेले आहे आणि तुम्ही विपुल पुण्य संपादन केले आहे.'

---

ဣမာယ ဂါထာယ ဒေသနံ ပရိယောသာပေတိ.

या गाथेने उपदेशाची (देसनेची) समाप्ती करतात.

---

အထ ဝါ ‘‘သော ဉာတိဓမ္မော စ အယံ နိဒဿိတော’’တိ ဣမိနာ ဂါထာပဒေန ဘဂဝါ ရာဇာနံ ဓမ္မိယာ ကထာယ သန္ဒဿေတိ. ဉာတိဓမ္မနိဒဿနမေဝ ဟိ ဧတ္ထ သန္ဒဿနံ ပေတာန ပူဇာ စ ကတာ ဥဠာရာတိ ဣမိနာ သမာဒပေတိ. ဥဠာရာတိ ပသံသနမေဝ ဟိ ဧတ္ထ ပုနပ္ပုနံ ပူဇာကရဏေ သမာဒပနံ. ဗလဉ္စ ဘိက္ခူနမနုပ္ပဒိန္နန္တိ ဣမိနာ သမုတ္တေဇေတိ. ဗလာနုပ္ပဒါနမေဝ ဟိ ဧတ္ထ ဧဝံ ဒါနံ, ဗလာနုပ္ပဒါနတာတိ တဿ ဥဿာဟဝဍ္ဎနေန သမုတ္တေဇနံ. တုမှေဟိ ပုညံ ပသုတံ အနပ္ပကန္တိ ဣမိနာ သမ္ပဟံသေတိ. ပုညပ္ပသုတကိတ္တနမေဝ ဟိ ဧတ္ထ တဿ ယထာဘုစ္စဂုဏသံဝဏ္ဏနဘာဝေန သမ္ပဟံသနဇနနတော သမ္ပဟံသနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

अथवा, 'तो हा ज्ञातीधर्म दर्शविला गेला आहे' या गाथेच्या पदाने भगवान राजाला धम्मकथेने चांगल्या प्रकारे उपदेशित करतात (संदस्सेति). येथे ज्ञातीधर्म दर्शविणे म्हणजेच 'संदस्सन' (चांगल्या प्रकारे दर्शविणे) होय. 'प्रेतांची ही मोठी पूजा केली गेली आहे' याद्वारे ते प्रेरित करतात (समादपेति). येथे 'मोठी' (उळारा) ही केवळ प्रशंसाच आहे, जी वारंवार पूजा करण्यासाठी प्रेरित करणारी (समादपन) आहे. 'भिक्खूंचे बल वाढवले गेले आहे' याद्वारे ते उत्साहित करतात (समुत्तेजेति). येथे अशा प्रकारचे दान देणे म्हणजेच बल प्रदान करणे होय, आणि बल प्रदान करणे हे त्याच्या उत्साहाची वृद्धी करून उत्साहित करणे (समुत्तेजन) आहे. 'तुम्ही विपुल पुण्य संपादन केले आहे' याद्वारे ते अत्यंत आनंदित करतात (सम्पहंसेति). येथे पुण्याच्या संपादनाचे कीर्तन करणे हेच त्याच्या यथार्थ गुणांच्या वर्णनाच्या रूपाने आनंद उत्पन्न करणारे असल्यामुळे 'सम्पहंसन' (अत्यंत आनंदित करणे) समजावे.

---

ဒေသနာပရိယောသာနေ စ ပေတ္တိဝိသယူပပတ္တိအာဒီနဝသံဝဏ္ဏနေန သံဝိဂ္ဂါနံ ယောနိသော ပဒဟတံ စတုရာသီတိယာ ပါဏသဟဿာနံ ဓမ္မာဘိသမယော အဟောသိ. ဒုတိယဒိဝသေပိ ဘဂဝါ ဒေဝမနုဿာနံ ဣဒမေဝ တိရောကုဋ္ဋံ ဒေသေသိ, ဧဝံ ယာဝ သတ္တမဒိဝသာ တာဒိသော ဧဝ ဓမ္မာဘိသမယော အဟောသီတိ.

आणि उपदेशाच्या शेवटी, प्रेतलोकातील उत्पत्तीच्या दोषांचे (आदीनव) वर्णन ऐकून संविग्न (भयभीत) झालेल्या आणि योग्य प्रकारे (योनिसो) प्रयत्न करणाऱ्या चौऱ्याऐंशी हजार प्राण्यांना धम्माभिसमय (धम्मज्ञान प्राप्ती) झाला. दुसऱ्या दिवशीही भगवंतांनी देव आणि मनुष्यांना हेच तिरोकुट्ट सुत्त उपदेशिले. अशा प्रकारे सातव्या दिवसापर्यंत तशाच प्रकारचा धम्माभिसमय होत राहिला.

---

ပရမတ္ထဇောတိကာယ ခုဒ္ဒကပါဌ-အဋ္ဌကထာယ

परमत्थजोतिका नावाच्या खुद्दकपाठ-अट्ठकथेतील

---

တိရောကုဋ္ဋသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

तिरोकुट्टसुत्त-वण्णना (स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

---

၈. နိဓိကဏ္ဍသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. निधिकण्डसुत्त-वण्णना (स्पष्टीकरण)

---

နိက္ခေပကာရဏံ

प्रस्तुत करण्याचे कारण (निक्खेपकारण)

---

ဣဒါနိ ယဒိဒံ တိရောကုဋ္ဋာနန္တရံ ‘‘နိဓိံ နိဓေတိ ပုရိသော’’တိအာဒိနာ နိဓိကဏ္ဍံ နိက္ခိတ္တံ, တဿ –

आता, तिरोकुट्ट सुत्तानंतर जे 'निधिं निधेति पुरिसो' इत्यादी शब्दांनी सुरू होणारे निधिकण्ड सुत्त प्रस्तुत केले आहे, त्याचे –

---

‘‘ဘာသိတွာ [Pg.183] နိဓိကဏ္ဍဿ, ဣဓ နိက္ခေပကာရဏံ;

အဋ္ဌုပ္ပတ္တိဉ္စ ဒီပေတွာ, ကရိဿာမတ္ထဝဏ္ဏနံ’’.

'निधिकण्ड सुत्त येथे प्रस्तुत करण्याचे कारण सांगून आणि त्याची उत्पत्ती (अट्ठुप्पत्ति) दर्शवून, आम्ही त्याच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण (वण्णना) करू.'

---

တတ္ထ ဣဓ နိက္ခေပကာရဏံ တာဝဿ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣဒဉှိ နိဓိကဏ္ဍံ ဘဂဝတာ ဣမိနာ အနုက္ကမေန အဝုတ္တမ္ပိ ယသ္မာ အနုမောဒနဝသေန ဝုတ္တဿ တိရောကုဋ္ဋဿ မိထုနဘူတံ, တသ္မာ ဣဓ နိက္ခိတ္တံ. တိရောကုဋ္ဋေန ဝါ ပုညဝိရဟိတာနံ ဝိပတ္တိံ ဒဿေတွာ ဣမိနာ ကတပုညာနံ သမ္ပတ္တိဒဿနတ္ထမ္ပိ ဣဒံ ဣဓ နိက္ခိတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣဒမဿ ဣဓ နိက္ခေပကာရဏံ.

येथे, सर्वप्रथम या (निधिकण्ड सुत्ताच्या) येथे ठेवण्याचे (क्रमबद्ध करण्याचे) कारण अशा प्रकारे समजून घ्यावे. कारण, जरी हे निधिकण्ड सुत्त भगवंतांनी या अनुक्रमाने सांगितले नसले, तरी अनुमोदनाच्या रूपाने सांगितलेल्या 'तिरोकुट्ट सुत्ताचा' हा जोडीदार (प्रतिरूप) असल्यामुळे ते येथे ठेवले गेले आहे. किंवा, तिरोकुट्ट सुत्ताद्वारे पुण्यविरहित लोकांची विपत्ती दाखवून, या सुत्ताद्वारे पुण्यवान लोकांची संपत्ती (समृद्धी) दर्शवण्यासाठी देखील हे येथे ठेवले गेले आहे, असे समजावे. हेच याचे येथे ठेवण्याचे कारण आहे।

---

သုတ္တဋ္ဌုပ္ပတ္တိ

सुत्ताच्या उत्पत्तीची पार्श्वभूमी (सुत्त-उत्पत्ती)

---

အဋ္ဌုပ္ပတ္တိ ပနဿ – သာဝတ္ထိယံ ကိရ အညတရော ကုဋုမ္ဗိကော အဍ္ဎော မဟဒ္ဓနော မဟာဘောဂေါ. သော စ သဒ္ဓေါ ဟောတိ ပသန္နော, ဝိဂတမလမစ္ဆေရေန စေတသာ အဂါရံ အဇ္ဈာဝသတိ. သော ဧကသ္မိံ ဒိဝသေ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ ဘိက္ခုသံဃဿ ဒါနံ ဒေတိ. တေန စ သမယေန ရာဇာ ဓနတ္ထိကော ဟောတိ, သော တဿ သန္တိကေ ပုရိသံ ပေသေသိ ‘‘ဂစ္ဆ, ဘဏေ, ဣတ္ထန္နာမံ ကုဋုမ္ဗိကံ အာနေဟီ’’တိ. သော ဂန္တွာ တံ ကုဋုမ္ဗိကံ အာဟ ‘‘ရာဇာ တံ ဂဟပတိ အာမန္တေတီ’’တိ. ကုဋုမ္ဗိကော သဒ္ဓါဒိဂုဏသမန္နာဂတေန စေတသာ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခံ ဘိက္ခုသံဃံ ပရိဝိသန္တော အာဟ ‘‘ဂစ္ဆ, ဘော ပုရိသ, ပစ္ဆာ အာဂမိဿာမိ, ဣဒါနိ တာဝမှိ နိဓိံ နိဓေန္တော ဌိတော’’တိ. အထ ဘဂဝါ ဘုတ္တာဝီ ပဝါရိတော တမေဝ ပုညသမ္ပဒံ ပရမတ္ထတော နိဓီတိ ဒဿေတုံ တဿ ကုဋုမ္ဗိကဿ အနုမောဒနတ္ထံ ‘‘နိဓိံ နိဓေတိ ပုရိသော’’တိ ဣမာ ဂါထာယော အဘာသိ. အယမဿ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိ.

या सुत्ताची उत्पत्ती (पार्श्वभूमी) अशी आहे – असे ऐकिवात आहे की, श्रावस्तीमध्ये एक श्रीमंत, महाधनी आणि महाभोगी गृहस्थ राहत होता. तो श्रद्धावान आणि प्रसन्न चित्ताचा होता, आणि लोभ व मत्सराचा मळ दूर करून उदार अंतःकरणाने गृहस्थाश्रम चालवत असे. एका दिवशी त्याने बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला दान दिले. त्याच वेळी राजाला (कोसल राजाला) धनाची आवश्यकता भासली. त्याने त्या गृहस्थाकडे एका माणसाला पाठवले आणि सांगितले, 'अरे माणसा, जा आणि अमुक नावाच्या गृहस्थाला घेऊन ये।' तो माणूस तिथे गेला आणि त्या गृहस्थाला म्हणाला, 'गृहपती, राजा तुम्हाला बोलवत आहे।' तो गृहस्थ श्रद्धा इत्यादी गुणांनी युक्त अशा चित्ताने बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला भोजन वाढण्यात (सेवा करण्यात) मग्न होता. तो म्हणाला, 'हे भल्या माणसा, तू जा, मी नंतर येईन. सध्या मी एक मोठा ठेवा (निधी) ठेवण्यात व्यस्त आहे।' त्यानंतर, भगवंतांनी भोजन ग्रहण केल्यानंतर आणि भोजन समाप्त झाल्यावर, त्या गृहस्थाच्या अनुमोदनासाठी, तीच पुण्यसंपदा हीच परमार्थतः खरी 'निधी' (ठेवा) आहे हे दर्शवण्यासाठी 'निधिं निधेति पुरिसो' (माणूस ठेवा ठेवतो) इत्यादी गाथा म्हटल्या. ही या सुत्ताची उत्पत्ती आहे।

---

ဧဝမဿ –

या प्रकारे याचे –

---

‘‘ဘာသိတွာ နိဓိကဏ္ဍဿ, ဣဓ နိက္ခေပကာရဏံ;

အဋ္ဌုပ္ပတ္တိဉ္စ ဒီပေတွာ, ကရိဿာမတ္ထဝဏ္ဏနံ’’.

“निधिकण्ड सुत्ताचे येथे ठेवण्याचे कारण सांगून आणि त्याची उत्पत्ती स्पष्ट करून, आता आम्ही अर्थाचे स्पष्टीकरण (अर्थवर्णन) करू.”

---

ပဌမဂါထာဝဏ္ဏနာ

पहिल्या गाथेचे स्पष्टीकरण (प्रथम गाथा वर्णन)

---

၁. တတ္ထ နိဓိံ နိဓေတိ ပုရိသောတိ နိဓီယတီတိ နိဓိ, ဌပီယတိ ရက္ခီယတိ ဂေါပီယတီတိ အတ္ထော. သော စတုဗ္ဗိဓော ထာဝရော, ဇင်္ဂမော, အင်္ဂသမော, အနုဂါမိကောတိ. တတ္ထ ထာဝရော နာမ ဘူမိဂတံ ဝါ ဝေဟာသဋ္ဌံ ဝါ ဟိရညံ ဝါ [Pg.184] သုဝဏ္ဏံ ဝါ ခေတ္တံ ဝါ ဝတ္ထု ဝါ, ယံ ဝါ ပနညမ္ပိ ဧဝရူပံ ဣရိယာပထဝိရဟိတံ, အယံ ထာဝရော နိဓိ. ဇင်္ဂမော နာမ ဒါသိဒါသံ ဟတ္ထိဂဝဿဝဠဝံ အဇေဠကံ ကုက္ကုဋသူကရံ ယံ ဝါ ပနညမ္ပိ ဧဝရူပံ ဣရိယာပထပဋိသံယုတ္တံ. အယံ ဇင်္ဂမော နိဓိ အင်္ဂသမော နာမ ကမ္မာယတနံ, သိပ္ပာယတနံ, ဝိဇ္ဇာဋ္ဌာနံ, ဗာဟုသစ္စံ, ယံ ဝါ ပနညမ္ပိ ဧဝရူပံ သိက္ခိတွာ ဂဟိတံ အင်္ဂပစ္စင်္ဂမိဝ အတ္တဘာဝပ္ပဋိဗဒ္ဓံ, အယံ အင်္ဂသမော နိဓိ. အနုဂါမိကော နာမ ဒါနမယံ ပုညံ သီလမယံ ဘာဝနာမယံ ဓမ္မဿဝနမယံ ဓမ္မဒေသနာမယံ, ယံ ဝါ ပနညမ္ပိ ဧဝရူပံ ပုညံ တတ္ထ တတ္ထ အနုဂန္တွာ ဝိယ ဣဋ္ဌဖလမနုပ္ပဒေတိ, အယံ အနုဂါမိကော နိဓိ. ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ ထာဝရော အဓိပ္ပေတော.

१. त्यात, 'निधिं निधेति पुरिसो' (माणूस ठेवा ठेवतो) या वाक्यात – जो साठवला जातो तो 'निधी' (ठेवा) होय. तो ठेवला जातो, त्याचे रक्षण केले जाते आणि तो सुरक्षित राखला जातो, असा याचा अर्थ आहे. तो (निधी) चार प्रकारचा असतो: स्थावर (अचल), जंगम (चल), अंगसम (शरीराच्या अवयवांसारखा) आणि अनुगामी (सोबत जाणारा). त्यापैकी, 'स्थावर' म्हणजे जमिनीत पुरलेले किंवा वर (इमारती इत्यादींमध्ये) ठेवलेले चांदी-नाणे, सोने, शेत, जमीन किंवा यांसारखी इतर कोणतीही हालचाल न करणारी (अचेतन) संपत्ती; हा 'स्थावर निधी' होय. 'जंगम' म्हणजे दासी-दास, हत्ती, गायी, घोडे, घोडी, शेळ्या-मेंढ्या, कोंबड्या-डुकरे किंवा यांसारखी हालचाल करणारी (सचेतन) संपत्ती; हा 'जंगम निधी' होय. 'अंगसम' म्हणजे कर्म-कौशल्य (काम करण्याचे कौशल्य), शिल्प-कौशल्य (कला), विद्यास्थान (ज्ञान), बहुश्रुतता (विद्वत्ता) किंवा यांसारखी शिकून आत्मसात केलेली कोणतीही गोष्ट, जी एखाद्याच्या शरीराच्या लहान-मोठ्या अवयवांप्रमाणे स्वतःच्या अस्तित्वाशी जोडलेली असते; हा 'अंगसम निधी' होय. 'अनुगामी' म्हणजे दानमय पुण्य, शीलमय पुण्य, भावनामय (ध्यानमय) पुण्य, धम्मश्रवणमय (धम्म ऐकणे) पुण्य, धम्मदेशनामय (धम्म शिकवणे) पुण्य किंवा यांसारखे इतर कोणतेही पुण्य, जे त्या त्या जन्मात सोबत जाऊन इच्छित फळ प्रदान करते; हा 'अनुगामी निधी' होय. परंतु, या ठिकाणी 'स्थावर निधी' अभिप्रेत आहे।

---

နိဓေတီတိ ဌပေတိ ပဋိသာမေတိ ဂေါပေတိ. ပုရိသောတိ မနုဿော. ကာမဉ္စ ပုရိသောပိ ဣတ္ထီပိ ပဏ္ဍကောပိ နိဓိံ နိဓေတိ, ဣဓ ပန ပုရိသသီသေန ဒေသနာ ကတာ, အတ္ထတော ပန တေသမ္ပိ ဣဓ သမောဓာနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဂမ္ဘီရေ ဩဒကန္တိကေတိ ဩဂါဟေတဗ္ဗဋ္ဌေန ဂမ္ဘီရံ, ဥဒကဿ အန္တိကဘာဝေန ဩဒကန္တိကံ. အတ္ထိ ဂမ္ဘီရံ န ဩဒကန္တိကံ ဇင်္ဂလေ ဘူမိဘာဂေ သတိကပေါရိသော အာဝါဋော ဝိယ, အတ္ထိ ဩဒကန္တိကံ န ဂမ္ဘီရံ နိန္နေ ပလ္လလေ ဧကဒွိဝိဒတ္ထိကော အာဝါဋော ဝိယ, အတ္ထိ ဂမ္ဘီရဉ္စေဝ ဩဒကန္တိကဉ္စ ဇင်္ဂလေ ဘူမိဘာဂေ ယာဝ ဣဒါနိ ဥဒကံ အာဂမိဿတီတိ, တာဝ ခတော အာဝါဋော ဝိယ. တံ သန္ဓာယ ဣဒံ ဝုတ္တံ ‘‘ဂမ္ဘီရေ ဩဒကန္တိကေ’’တိ. အတ္ထေ ကိစ္စေ သမုပ္ပန္နေတိ အတ္ထာ အနပေတန္တိ အတ္ထံ, အတ္ထာဝဟံ ဟိတာဝဟန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကာတဗ္ဗန္တိ ကိစ္စံ, ကိဉ္စိဒေဝ ကရဏီယန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဥပ္ပန္နံ ဧဝ သမုပ္ပန္နံ, ကတ္တဗ္ဗဘာဝေန ဥပဋ္ဌိတန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တသ္မိံ အတ္ထေ ကိစ္စေ သမုပ္ပန္နေ. အတ္ထာယ မေ ဘဝိဿတီတိ နိဓာနပ္ပယောဇနနိဒဿနမေတံ. ဧတဒတ္ထဉှိ သော နိဓေတိ ‘‘အတ္ထာဝဟေ ကိသ္မိဉ္စိဒေဝ ကရဏီယေ သမုပ္ပန္နေ အတ္ထာယ မေ ဘဝိဿတိ, တဿ မေ ကိစ္စဿ နိပ္ဖတ္တိယာ ဘဝိဿတီ’’တိ. ကိစ္စနိပ္ဖတ္တိယေဝ ဟိ တဿ ကိစ္စေ သမုပ္ပန္နေ အတ္ထောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

'निधेति' म्हणजे ठेवतो, साठवतो, रक्षण करतो. 'पुरिसो' म्हणजे मनुष्य. जरी पुरुष, स्त्री किंवा नपुंसक देखील ठेवा ठेवतात, तरी येथे 'पुरुष' या शब्दाला मुख्य मानून उपदेश केला आहे; परंतु अर्थाच्या दृष्टीने त्या सर्वांचाच येथे समावेश समजावा. 'गम्भीरे ओदकन्तिके' म्हणजे खोलवर जावे लागते म्हणून 'गंभीर' (खोल), आणि पाण्याच्या जवळ असल्यामुळे 'ओदकन्तिक' (जलमय/पाण्याजवळ). काही ठिकाणी खोल असते पण पाण्याचा जवळ नसते, जसे की कोरड्या उंचावरील जमिनीत माणसाच्या उंचीपेक्षा जास्त खोल खणलेला खड्डा; काही ठिकाणी पाण्याच्या जवळ असते पण खोल नसते, जसे की सखल दलदलीच्या भागात एक किंवा दोन वीत खोल असलेला खड्डा; आणि काही ठिकाणी खोलही असते आणि पाण्याच्या जवळही असते, जसे की कोरड्या जमिनीत पाणी लागेपर्यंत खणलेला खड्डा. त्याला उद्देशूनच 'गम्भीरे ओदकन्तिके' (खोल आणि पाण्याच्या जवळ) असे म्हटले आहे. 'अत्थे किच्चे समुप्पन्ने' यामध्ये 'अत्थ' म्हणजे कल्याणापासून दूर न जाणारे, म्हणजेच कल्याण करणारे, हित करणारे. 'किच्चं' म्हणजे जे केले पाहिजे, म्हणजेच कोणतेही कर्तव्य किंवा कार्य. 'समुप्पन्नं' म्हणजे उत्पन्न झालेले, म्हणजेच कर्तव्य म्हणून समोर आलेले कार्य. अशा प्रकारे, ते हित किंवा कर्तव्य उत्पन्न झाले असता. 'अत्थाय मे भविस्सति' (ते माझ्या हितासाठी होईल) हे ठेवा ठेवण्याच्या प्रयोजनाचे (उद्देशाचे) दर्शन आहे. कारण या उद्देशानेच तो ठेवा ठेवतो की, 'जेव्हा एखादे हितकारक कार्य समोर येईल, तेव्हा ते माझ्या हितासाठी होईल, माझ्या त्या कार्याच्या पूर्ततेसाठी होईल.' कारण कार्य उत्पन्न झाले असता, त्या कार्याची पूर्तता होणे हेच त्याचे हित आहे, असे समजावे।

---

ဒုတိယဂါထာဝဏ္ဏနာ

दुसऱ्या गाथेचे स्पष्टीकरण (द्वितीय गाथा वर्णन)

---

ဧဝံ နိဓာနပ္ပယောဇနံ ဒဿေန္တော အတ္ထာဓိဂမာဓိပ္ပာယံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အနတ္ထာပဂမာဓိပ္ပာယံ ဒဿေတုမာဟ –

अशा प्रकारे ठेवा ठेवण्याचे प्रयोजन दर्शवताना, हिताच्या प्राप्तीचा हेतू दाखवून, आता अनिष्टाचे (नुकसानीचे) निवारण करण्याचा हेतू दर्शवण्यासाठी (भगवंत) म्हणाले –

---

၂. ‘‘ရာဇတော [Pg.185] ဝါ ဒုရုတ္တဿ, စောရတော ပီဠိတဿ ဝါ.

२. “राजाकडून त्रास दिला गेल्यास, किंवा चोराकडून पीडित केल्यास,”

---

ဣဏဿ ဝါ ပမောက္ခာယ, ဒုဗ္ဘိက္ခေ အာပဒါသု ဝါ’’တိ.

“कर्जातून मुक्त होण्यासाठी, दुष्काळात किंवा आपत्तीच्या वेळी (हा ठेवा उपयोगी पडेल)।”

---

တဿတ္ထော ‘‘အတ္ထာယ မေ ဘဝိဿတီ’’တိ စ ‘‘ဣဏဿ ဝါ ပမောက္ခာယာ’’တိ စ ဧတ္ထ ဝုတ္တေဟိ ဒွီဟိ ဘဝိဿတိပမောက္ခာယ-ပဒေဟိ သဒ္ဓိံ ယထာသမ္ဘဝံ ယောဇေတွာ ဝေဒိတဗ္ဗော.

याचा अर्थ 'माझ्या हितासाठी होईल' आणि 'कर्जातून मुक्त होण्यासाठी' या येथे सांगितलेल्या दोन पदांना 'भविस्सति' (होईल) आणि 'पमोक्खाय' (मुक्त होण्यासाठी) या शब्दांशी योग्यतेनुसार जोडून समजून घ्यावा।

---

တတ္ထာယံ ယောဇနာ – န ကေဝလံ အတ္ထာယ မေ ဘဝိဿတီတိ ဧဝ ပုရိသော နိဓိံ နိဓေတိ, ကိန္တု ‘‘အယံ စောရော’’တိ ဝါ ‘‘ပါရဒါရိကော’’တိ ဝါ ‘‘သုင်္ကဃာတကော’’တိ ဝါ ဧဝမာဒိနာ နယေန ပစ္စတ္ထိကေဟိ ပစ္စာမိတ္တေဟိ ဒုရုတ္တဿ မေ သတော ရာဇတော ဝါ ပမောက္ခာယ ဘဝိဿတိ, သန္ဓိစ္ဆေဒါဒီဟိ ဓနဟရဏေန ဝါ, ‘‘ဧတ္တကံ ဟိရညသုဝဏ္ဏံ ဒေဟီ’’တိ ဇီဝဂ္ဂါဟေန ဝါ စောရေဟိ မေ ပီဠိတဿ သတော စောရတော ဝါ ပမောက္ခာယ ဘဝိဿတိ. သန္တိ မေ ဣဏာယိကာ, တေ မံ ‘‘ဣဏံ ဒေဟီ’’တိ စောဒေဿန္တိ, တေဟိ မေ စောဒိယမာနဿ ဣဏဿ ဝါ ပမောက္ခာယ ဘဝိဿတိ. ဟောတိ သော သမယော, ယံ ဒုဗ္ဘိက္ခံ ဟောတိ ဒုဿဿံ ဒုလ္လဘပိဏ္ဍံ, တတ္ထ န သုကရံ အပ္ပဓနေန ယာပေတုံ, တထာဝိဓေ အာဂတေ ဒုဗ္ဘိက္ခေ ဝါ မေ ဘဝိဿတိ. ယထာရူပါ အာပဒါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ အဂ္ဂိတော ဝါ ဥဒကတော ဝါ အပ္ပိယဒါယာဒတော ဝါ, တထာရူပါသု ဝါ ဥပ္ပန္နာသု အာပဒါသု မေ ဘဝိဿတီတိပိ ပုရိသော နိဓိံ နိဓေတီတိ.

येथे संबंध असा आहे – माणूस केवळ 'हे माझ्या हितासाठी होईल' याच विचाराने ठेवा ठेवत नाही, तर 'हा चोर आहे', 'हा परस्त्रीगामी आहे' किंवा 'हा कर चुकवणारा आहे' इत्यादी प्रकारे शत्रूंनी किंवा विरोधकांनी खोटा आरोप केला असता, राजाच्या दंडापासून मुक्त होण्यासाठी तो उपयोगी पडेल; किंवा घरफोडी इत्यादी करून धन चोरणाऱ्या, किंवा 'एवढे सोने-चांदी दे' असे म्हणून जिवंत पकडणाऱ्या चोरांकडून छळ केला जात असताना, चोरांच्या तावडीतून सुटण्यासाठी तो उपयोगी पडेल; किंवा माझे जे धनको (कर्जदार/ऋणदाते) आहेत, ते जेव्हा 'कर्ज परत कर' म्हणून तगादा लावतील, तेव्हा त्यांच्या तगाद्यापासून आणि कर्जातून मुक्त होण्यासाठी तो उपयोगी पडेल; किंवा असा वेळ येतो जेव्हा दुष्काळ पडतो, धान्य पिकत नाही आणि अन्न मिळणे कठीण होते, अशा वेळी थोड्या धनाने जगणे सोपे नसते, अशा प्रकारचा दुष्काळ आला असता तो माझ्या उपयोगाला येईल; किंवा आग, पूर (पाणी) किंवा अप्रिय वारसदार यांच्यामुळे ज्या काही आपत्ती ओढवतात, अशा आपत्ती आल्या असता तो माझ्या हितासाठी होईल, या विचाराने देखील माणूस ठेवा (निधी) ठेवत असतो।

---

ဧဝံ အတ္ထာဓိဂမာဓိပ္ပာယံ အနတ္ထာပဂမာဓိပ္ပာယဉ္စာတိ ဒွီဟိ ဂါထာဟိ ဒုဝိဓံ နိဓာနပ္ပယောဇနံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တမေဝ ဒုဝိဓံ ပယောဇနံ နိဂမေန္တော အာဟ –

अशा प्रकारे, हिताची प्राप्ती आणि अनिष्टाचे निवारण या दोन गाथांद्वारे ठेवा ठेवण्याचे द्विविध प्रयोजन दर्शवून, आता त्याच द्विविध प्रयोजनाचा उपसंहार (निष्कर्ष) करताना (भगवंत) म्हणाले –

---

‘‘ဧတဒတ္ထာယ လောကသ္မိံ, နိဓိ နာမ နိဓီယတီ’’တိ.

याच हेतूसाठी जगात 'निधी' (ठेवा) ठेवला जातो, असे (भगवंतांनी) म्हटले.

---

တဿတ္ထော – ယွာယံ ‘‘အတ္ထာယ မေ ဘဝိဿတီ’’တိ စ ‘‘ရာဇတော ဝါ ဒုရုတ္တဿာ’’တိ ဧဝမာဒီဟိ စ အတ္ထာဓိဂမော အနတ္ထာပဂမော စ ဒဿိတော. ဧတဒတ္ထာယ ဧတေသံ နိပ္ဖာဒနတ္ထာယ ဣမသ္မိံ ဩကာသလောကေ ယော ကောစိ ဟိရညသုဝဏ္ဏာဒိဘေဒေါ နိဓိ နာမ နိဓီယတိ ဌပီယတိ ပဋိသာမီယတီတိ.

त्याचा अर्थ असा समजावा – 'हा माझ्या उपयोगासाठी होईल' आणि 'राजाच्या अन्यायापासून वाचण्यासाठी' इत्यादींद्वारे जो हितप्राप्ती आणि अनर्थाचे निवारण दाखवले आहे, याच हेतूसाठी, हे साध्य करण्यासाठी, या ओकासलोकात (भौतिक जगात) कोणीही व्यक्ती सोने, चांदी इत्यादी स्वरूपातील 'निधी' नावाचा ठेवा पुरून ठेवते, स्थापित करते किंवा सुरक्षित ठेवते.

---

တတိယဂါထာဝဏ္ဏနာ

तिसऱ्या गाथेचे स्पष्टीकरण.

---

ဣဒါနိ [Pg.186] ယသ္မာ ဧဝံ နိဟိတောပိ သော နိဓိ ပုညဝတံယေဝ အဓိပ္ပေတတ္ထသာဓကော ဟောတိ, န အညေသံ, တသ္မာ တမတ္ထံ ဒီပေန္တော အာဟ –

आता, ज्याअर्थी अशा प्रकारे पुरून ठेवलेला तो ठेवा केवळ पुण्यवान व्यक्तींच्याच इच्छित हेतूंना पूर्ण करणारा ठरतो, इतरांच्या नाही; म्हणून तोच अर्थ स्पष्ट करताना (भगवंतांनी) म्हटले –

---

၃. ‘‘တာဝဿုနိဟိတော သန္တော, ဂမ္ဘီရေ ဩဒကန္တိကေ.

३. जरी तो खोलवर, पाण्याच्या पातळीजवळ चांगल्या प्रकारे पुरून ठेवलेला असला,

---

န သဗ္ဗော သဗ္ဗဒါ ဧဝ, တဿ တံ ဥပကပ္ပတီ’’တိ.

तरी तो सर्व ठेवा सर्वकाळ त्याच्या उपयोगास पडत नाही.

---

တဿတ္ထော – သော နိဓိ တာဝ သုနိဟိတော သန္တော, တာဝ သုဋ္ဌု နိခဏိတွာ ဌပိတော သမာနောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကီဝ သုဋ္ဌူတိ? ဂမ္ဘီရေ ဩဒကန္တိကေ, ယာဝ ဂမ္ဘီရေ ဩဒကန္တိကေ နိဟိတောတိ သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ, တာဝ သုဋ္ဌူတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. န သဗ္ဗော သဗ္ဗဒါ ဧဝ, တဿ တံ ဥပကပ္ပတီတိ ယေန ပုရိသေန နိဟိတော, တဿ သဗ္ဗောပိ သဗ္ဗကာလံ န ဥပကပ္ပတိ န သမ္ပဇ္ဇတိ, ယထာဝုတ္တကိစ္စကရဏသမတ္ထော န ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကိန္တု ကောစိဒေဝ ကဒါစိဒေဝ ဥပကပ္ပတိ, နေဝ ဝါ ဥပကပ္ပတီတိ. ဧတ္ထ စ န္တိ ပဒပူရဏမတ္တေ နိပါတော ဒဋ္ဌဗ္ဗော ‘‘ယထာ တံ အပ္ပမတ္တဿ အာတာပိနော’’တိ ဧဝမာဒီသု (မ. နိ. ၂.၁၈-၁၉; ၃.၁၅၄) ဝိယ. လိင်္ဂဘေဒံ ဝါ ကတွာ ‘‘သော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ ဟိ ဝုစ္စမာနေ သော အတ္ထော သုခံ ဗုဇ္ဈတီတိ.

त्याचा अर्थ असा समजावा – तो ठेवा 'चांगल्या प्रकारे पुरून ठेवलेला' (सुनिहितो संतो) म्हणजेच अतिशय खोलवर पुरून ठेवलेला असतो. किती चांगल्या प्रकारे? 'गंभीरे उदकंतिके' म्हणजे पाण्याच्या पातळीजवळ जितक्या खोलवर पुरता येईल तितक्या खोलवर पुरलेला असतो, त्यालाच 'चांगल्या प्रकारे' पुरलेला म्हटले आहे. 'न सब्बो सब्बदा एव, तस्स तं उपकप्पति' म्हणजे ज्या माणसाने तो पुरला आहे, त्याला तो संपूर्ण ठेवा सर्वकाळ उपयोगास पडत नाही किंवा प्राप्त होत नाही, म्हणजेच वर सांगितलेली कामे पूर्ण करण्यास तो समर्थ ठरत नाही. उलट, एखादाच ठेवा कधीतरी उपयोगास पडतो किंवा मुळीच उपयोगास पडत नाही. आणि येथे 'तं' हा शब्द केवळ पादपूर्तीसाठी (वाक्य पूर्ण करण्यासाठी) आलेला निपात समजावा, जसे की 'यथा तं अप्पमत्तस्स आतापिनो' इत्यादी वाक्यांमध्ये आढळतो. किंवा लिंगभेद करून 'सो' म्हणण्याऐवजी 'तं' असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे म्हटले असता तो अर्थ सहज समजतो.

---

စတုတ္ထပဉ္စမဂါထာဝဏ္ဏနာ

चौथ्या आणि पाचव्या गाथेचे स्पष्टीकरण.

---

ဧဝံ ‘‘န သဗ္ဗော သဗ္ဗဒါ ဧဝ, တဿ တံ ဥပကပ္ပတီ’’တိ ဝတွာ ဣဒါနိ ယေဟိ ကာရဏေဟိ န ဥပကပ္ပတိ, တာနိ ဒဿေန္တော အာဟ –

अशा प्रकारे 'तो सर्व ठेवा सर्वकाळ त्याच्या उपयोगास पडत नाही' असे सांगून, आता तो कोणत्या कारणांमुळे उपयोगास पडत नाही, ती कारणे दर्शवताना (भगवंतांनी) म्हटले –

---

၄. ‘‘နိဓိ ဝါ ဌာနာ စဝတိ, သညာ ဝါဿ ဝိမုယှတိ.

४. एकतर तो ठेवा आपल्या जागेवरून सरकतो, किंवा त्याची स्मृती भ्रष्ट होते (तो जागा विसरतो),

---

နာဂါ ဝါ အပနာမေန္တိ, ယသ္မာ ဝါပိ ဟရန္တိ နံ.

किंवा नाग त्याला दूर हलवतात, किंवा यक्ष त्याला पळवून नेतात,

---

၅. ‘‘အပ္ပိယာ ဝါပိ ဒါယာဒါ, ဥဒ္ဓရန္တိ အပဿတော’’တိ.

५. किंवा त्याचे अप्रिय वारसदार तो पाहत नसताना तो खोदून काढून घेतात.

---

တဿတ္ထော – ယသ္မိံ ဌာနေ သုနိဟိတော ဟောတိ နိဓိ, သော ဝါ နိဓိ တမှာ ဌာနာ စဝတိ အပေတိ ဝိဂစ္ဆတိ, အစေတနောပိ သမာနော ပုညက္ခယဝသေန အညံ ဌာနံ ဂစ္ဆတိ. သညာ ဝါ အဿ ဝိမုယှတိ, ယသ္မိံ ဌာနေ နိဟိတော နိဓိ, တံ န ဇာနာတိ, အဿ ပုညက္ခယစောဒိတာ နာဂါ ဝါ တံ နိဓိံ အပနာမေန္တိ အညံ ဌာနံ ဂမေန္တိ. ယက္ခာ ဝါပိ ဟရန္တိ ယေနိစ္ဆကံ အာဒါယ [Pg.187] ဂစ္ဆန္တိ. အပဿတော ဝါ အဿ အပ္ပိယာ ဝါ ဒါယာဒါ ဘူမိံ ခဏိတွာ တံ နိဓိံ ဥဒ္ဓရန္တိ. ဧဝမဿ ဧတေဟိ ဌာနာ စဝနာဒီဟိ ကာရဏေဟိ သော နိဓိ န ဥပကပ္ပတီတိ.

त्याचा अर्थ असा समजावा – ज्या ठिकाणी तो ठेवा चांगल्या प्रकारे पुरून ठेवलेला असतो, तो ठेवा त्या जागेवरून सरकतो, दूर होतो किंवा नाहीसा होतो; अचेतन (निर्जीव) असूनही पुण्याच्या क्षयामुळे तो दुसऱ्या ठिकाणी निघून जातो. किंवा त्याची स्मृती भ्रष्ट होते, म्हणजेच ज्या ठिकाणी ठेवा पुरला आहे ती जागा त्याला आठवत नाही. किंवा त्याच्या पुण्याच्या क्षयामुळे प्रेरित होऊन नाग तो ठेवा तिथून हलवून दुसऱ्या ठिकाणी घेऊन जातात. किंवा यक्ष त्याला उचलून आपल्या इच्छेनुसार घेऊन जातात. किंवा तो पाहत नसताना त्याचे अप्रिय वारसदार जमीन खोदून तो ठेवा काढून घेतात. अशा प्रकारे, जागेवरून सरकणे इत्यादी कारणांमुळे तो ठेवा त्याच्या उपयोगास पडत नाही.

---

ဧဝံ ဌာနာ စဝနာဒီနိ လောကသမ္မတာနိ အနုပကပ္ပနကာရဏာနိ ဝတွာ ဣဒါနိ ယံ တံ ဧတေသမ္ပိ ကာရဏာနံ မူလဘူတံ ဧကညေဝ ပုညက္ခယသညိတံ ကာရဏံ, တံ ဒဿေန္တော အာဟ –

अशा प्रकारे जागेवरून सरकणे इत्यादी लोकमान्य अनुपयुक्ततेची कारणे सांगून, आता या सर्व कारणांचे मूळ असलेले आणि 'पुण्यक्षय' म्हणून ओळखले जाणारे एकमेव मुख्य कारण दर्शवताना (भगवंतांनी) म्हटले –

---

‘‘ယဒါ ပုညက္ခယော ဟောတိ, သဗ္ဗမေတံ ဝိနဿတီ’’တိ.

जेव्हा पुण्याचा क्षय होतो, तेव्हा हे सर्व नष्ट होते.

---

တဿတ္ထော – ယသ္မိံ သမယေ ဘောဂသမ္ပတ္တိနိပ္ဖာဒကဿ ပုညဿ ခယော ဟောတိ, ဘောဂပါရိဇုညသံဝတ္တနိကမပုညမောကာသံ ကတွာ ဌိတံ ဟောတိ, အထ ယံ နိဓိံ နိဓေန္တေန နိဟိတံ ဟိရညသုဝဏ္ဏာဒိဓနဇာတံ, သဗ္ဗမေတံ ဝိနဿတီတိ.

त्याचा अर्थ असा समजावा – ज्या वेळी भोग-संपत्ती निर्माण करणाऱ्या पुण्याचा क्षय होतो आणि संपत्तीचा नाश करणाऱ्या अपुण्याला (पापाला) संधी मिळून ते सक्रिय होते, तेव्हा ठेवा पुरणाऱ्या माणसाने पुरून ठेवलेले सोने, चांदी इत्यादी सर्व प्रकारचे धन नष्ट होते.

---

ဆဋ္ဌဂါထာဝဏ္ဏနာ

सहाव्या गाथेचे स्पष्टीकरण.

---

ဧဝံ ဘဂဝါ တေန တေန အဓိပ္ပာယေန နိဟိတမ္ပိ ယထာဓိပ္ပာယံ အနုပကပ္ပန္တံ နာနပ္ပကာရေဟိ နဿနဓမ္မံ လောကသမ္မတံ နိဓိံ ဝတွာ ဣဒါနိ ယံ ပုညသမ္ပဒံ ပရမတ္ထတော နိဓီတိ ဒဿေတုံ တဿ ကုဋုမ္ဗိကဿ အနုမောဒနတ္ထမိဒံ နိဓိကဏ္ဍမာရဒ္ဓံ, တံ ဒဿေန္တော အာဟ –

अशा प्रकारे भगवंतांनी वेगवेगळ्या हेतूंनी पुरून ठेवलेल्या, परंतु इच्छेनुसार उपयोगास न पडणाऱ्या आणि विविध प्रकारे नष्ट होणाऱ्या लोकमान्य ठेव्याविषयी सांगून; आता परमार्थतः (खऱ्या अर्थाने) 'पुण्यसंपत्ती' हाच ठेवा आहे हे दर्शवण्यासाठी आणि त्या गृहपतीच्या (कुटुंबिकाच्या) अनुमोदनासाठी हे 'निधिकण्ड' सुरू केले. ते दर्शवताना (भगवंतांनी) म्हटले –

---

၆. ‘‘ယဿ ဒါနေန သီလေန, သံယမေန ဒမေန စ.

६. ज्या स्त्री किंवा पुरुषाने दान, शील, संयम आणि दम (इंद्रियनिग्रह) यांच्याद्वारे,

---

နိဓီ သုနိဟိတော ဟောတိ, ဣတ္ထိယာ ပုရိသဿ ဝါ’’တိ.

आपला ठेवा चांगल्या प्रकारे सुरक्षित ठेवला आहे.

---

တတ္ထ ဒါနန္တိ ‘‘ဒါနဉ္စ ဓမ္မစရိယာ စာ’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဂဟေတဗ္ဗံ. သီလန္တိ ကာယိကဝါစသိကော အဝီတိက္ကမော. ပဉ္စင်္ဂဒသင်္ဂပါတိမောက္ခသံဝရာဒိ ဝါ သဗ္ဗမ္ပိ သီလံ ဣဓ သီလန္တိ အဓိပ္ပေတံ. သံယမောတိ သံယမနံ သံယမော, စေတသော နာနာရမ္မဏဂတိနိဝါရဏန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, သမာဓိဿေတံ အဓိဝစနံ. ယေန သံယမေန သမန္နာဂတော ‘‘ဟတ္ထသံယတော, ပါဒသံယတော, ဝါစာသံယတော, သံယတုတ္တမော’’တိ ဧတ္ထ သံယတုတ္တမောတိ ဝုတ္တော. အပရေ အာဟု ‘‘သံယမနံ သံယမော, သံဝရဏန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, ဣန္ဒြိယသံဝရဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ. ဒမောတိ ဒမနံ, ကိလေသူပသမနန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, ပညာယေတံ အဓိဝစနံ. ပညာ ဟိ ကတ္ထစိ ပညာတွေဝ [Pg.188] ဝုစ္စတိ ‘‘သုဿူသာ လဘတေ ပည’’န္တိ ဧဝမာဒီသု (သံ. နိ. ၁.၂၄၆; သု. နိ. ၁၈၈). ကတ္ထစိ ဓမ္မောတိ ‘‘သစ္စံ ဓမ္မော ဓိတိ စာဂေါ’’တိ ဧဝမာဒီသု. ကတ္ထစိ ဒမောတိ ‘‘ယဒိ သစ္စာ ဒမာ စာဂါ, ခန္တျာ ဘိယျော န ဝိဇ္ဇတီ’’တိအာဒီသု.

त्यामध्ये, 'दान' म्हणजे 'दानञ्च धम्मचरिया च' (मंगल सुत्तात) या ठिकाणी सांगितलेल्या पद्धतीनेच ग्रहण करावे. 'शील' म्हणजे कायिक (शारीरिक) आणि वाचिक (वाणीच्या) दुष्कृत्यांचे उल्लंघन न करणे. किंवा पंचशील, अष्टशील, दशशील, प्रातिमोक्ष संवर इत्यादी सर्व प्रकारच्या शीलांना येथे 'शील' असे अभिप्रेत आहे. 'संयम' म्हणजे मनाला वेगवेगळ्या विषयांकडे जाण्यापासून रोखणे; हा 'समाधी'चाच समानार्थी शब्द आहे. ज्या संयमाने युक्त असलेल्या व्यक्तीला 'हस्तसंयतो, पादसंयतो, वाचासंयतो, संयतुत्तमो' या गाथेत 'संयतुत्तमो' (संयमी लोकांमध्ये श्रेष्ठ) म्हटले आहे. इतर आचार्य म्हणतात – 'संयमन म्हणजे संयम, म्हणजेच इंद्रियांचे रक्षण करणे; हा इंद्रिय संवर शीलाचा समानार्थी शब्द आहे.' 'दम' म्हणजे दमन करणे, क्लेशांचे शमन करणे; हा 'प्रज्ञे'चा (बुद्धीचा) समानार्थी शब्द आहे. कारण प्रज्ञेला काही ठिकाणी केवळ 'प्रज्ञा' म्हटले जाते, जसे की 'सुस्सूसा लभते पञ्ञं' (ऐकण्याची इच्छा असणारा प्रज्ञा प्राप्त करतो) इत्यादींमध्ये. काही ठिकाणी तिला 'धम्म' म्हटले जाते, जसे की 'सच्चं धम्मो धिति चागो' इत्यादींमध्ये. तर काही ठिकाणी तिला 'दम' म्हटले जाते, जसे की 'yadi saccā damā cāgā, khantyā bhiyyo na vijjatī' इत्यादींमध्ये.

---

ဧဝံ ဒါနာဒီနိ ဉတွာ ဣဒါနိ ဧဝံ ဣမိဿာ ဂါထာယ သမ္ပိဏ္ဍေတွာ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော – ယဿ ဣတ္ထိယာ ဝါ ပုရိသဿ ဝါ ဒါနေန သီလေန သံယမေန ဒမေန စာတိ ဣမေဟိ စတူဟိ ဓမ္မေဟိ ယထာ ဟိရညေန သုဝဏ္ဏေန မုတ္တာယ မဏိနာ ဝါ ဓနမယော နိဓိ တေသံ သုဝဏ္ဏာဒီနံ ဧကတ္ထ ပက္ခိပနေန နိဓီယတိ, ဧဝံ ပုညမယော နိဓိ တေသံ ဒါနာဒီနံ ဧကစိတ္တသန္တာနေ စေတိယာဒိမှိ ဝါ ဝတ္ထုမှိ သုဋ္ဌု ကရဏေန သုနိဟိတော ဟောတီတိ.

अशा प्रकारे दान इत्यादींचा अर्थ जाणून घेऊन, आता या गाथेचा एकत्रित अर्थ असा समजावा – ज्या स्त्री किंवा पुरुषाने दान, शील, संयम आणि दम या चार धर्मांच्या (गुणांच्या) माध्यमातून – ज्याप्रमाणे सोने, चांदी, मोती किंवा रत्नांनी बनलेला धनाचा ठेवा त्या सोन्या-चांदीला एका ठिकाणी ठेवून सुरक्षित केला जातो, त्याचप्रमाणे पुण्याचा ठेवा त्या दान इत्यादी गुणांना स्वतःच्या चित्तसंतानामध्ये (मनःप्रवाहात) किंवा चैत्य (स्तूपादी पूजनीय स्थाने) इत्यादी वस्तूंमध्ये चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित करून सुरक्षित ठेवलेला असतो.

---

သတ္တမဂါထာဝဏ္ဏနာ

सातव्या गाथेचे स्पष्टीकरण.

---

ဧဝံ ဘဂဝါ ‘‘ယဿ ဒါနေနာ’’တိ ဣမာယ ဂါထာယ ပုညသမ္ပဒါယ ပရမတ္ထတော နိဓိဘာဝံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ယတ္ထ နိဟိတော, သော နိဓိ သုနိဟိတော ဟောတိ, တံ ဝတ္ထုံ ဒဿေန္တော အာဟ –

अशा प्रकारे भगवंतांनी 'यस्स दानेन' या गाथेद्वारे पुण्यसंपत्तीचे परमार्थतः ठेवा असणे दर्शवून; आता तो ठेवा ज्या ठिकाणी ठेवला असता चांगल्या प्रकारे सुरक्षित होतो, ते स्थान दर्शवताना (भगवंतांनी) म्हटले –

---

၇. ‘‘စေတိယမှိ စ သံဃေ ဝါ, ပုဂ္ဂလေ အတိထီသု ဝါ.

७. चैत्यामध्ये (स्तूपावर), संघामध्ये, एखाद्या व्यक्तीमध्ये किंवा अतिथींमध्ये (पाहुण्यांमध्ये),

---

မာတရိ ပိတရိ စာပိ, အထော ဇေဋ္ဌမှိ ဘာတရီ’’တိ.

तसेच आई, वडील आणि मोठ्या भावाच्या ठिकाणी (केलेल्या सेवेद्वारे तो ठेवा चांगल्या प्रकारे सुरक्षित होतो).

---

တတ္ထ စယိတဗ္ဗန္တိ စေတိယံ, ပူဇေတဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, စိတတ္တာ ဝါ စေတိယံ. တံ ပနေတံ စေတိယံ တိဝိဓံ ဟောတိ ပရိဘောဂစေတိယံ, ဥဒ္ဒိဿကစေတိယံ, ဓာတုကစေတိယန္တိ. တတ္ထ ဗောဓိရုက္ခော ပရိဘောဂစေတိယံ, ဗုဒ္ဓပဋိမာ ဥဒ္ဒိဿကစေတိယံ, ဓာတုဂဗ္ဘထူပါ သဓာတုကာ ဓာတုကစေတိယံ. သံဃောတိ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခါဒီသု ယော ကောစိ. ပုဂ္ဂလောတိ ဂဟဋ္ဌပဗ္ဗဇိတေသု ယော ကောစိ. နတ္ထိ အဿ တိထိ, ယမှိ ဝါ တမှိ ဒိဝသေ အာဂစ္ဆတီတိ အတိထိ. တင်္ခဏေ အာဂတပါဟုနကဿေတံ အဓိဝစနံ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

त्या गाथेमध्ये, 'चयितब्बं' (पूजनीय किंवा संचित करण्यायोग्य) म्हणून ते 'चेतिय' (चैत्य) होय, म्हणजेच पूजनीय आहे असा अर्थ होतो; किंवा (विटा इत्यादींनी) रचलेले (चित) असल्यामुळे ते 'चेतिय' होय. ते चैत्य तीन प्रकारचे असते: परिभोग चैत्य, उद्दीसक (उद्देश्यक) चैत्य आणि धातु चैत्य. त्यापैकी, बोधिवृक्ष हे परिभोग चैत्य आहे, बुद्धमूर्ती हे उद्दीसक चैत्य आहे आणि धातूने युक्त असलेले धातुगर्भ स्तूप हे 'धातु चैत्य' आहे. 'संघ' म्हणजे बुद्धप्रमुख आदि संघांमधील कोणताही सदस्य होय. 'पुद्गल' म्हणजे गृहस्थ किंवा प्रव्रजित (भिक्खू) यांच्यापैकी कोणीही एक व्यक्ती होय. ज्याच्या येण्याची कोणतीही तिथी (निश्चित दिवस) नसते, जो कोणत्याही दिवशी येतो, तो 'अतिथी' होय. हे त्या क्षणी आलेल्या पाहुण्याचे (आगंतुकाचे) नाव आहे. उर्वरित भाग आधी सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच समजावा.

---

ဧဝံ စေတိယာဒီနိ ဉတွာ ဣဒါနိ ဧဝံ ဣမိဿာ ဂါထာယ သမ္ပိဏ္ဍေတွာ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော – ယော သော နိဓိ ‘‘သုနိဟိတော ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တော, သော ဣမေသု ဝတ္ထူသု သုနိဟိတော ဟောတိ. ကသ္မာ? ဒီဃရတ္တံ ဣဋ္ဌဖလာနုပ္ပဒါနသမတ္ထတာယ. တထာ ဟိ အပ္ပကမ္ပိ စေတိယမှိ ဒတွာ ဒီဃရတ္တံ ဣဋ္ဌဖလလာဘိနော ဟောန္တိ. ယထာဟ –

अशा प्रकारे चैत्य इत्यादींना जाणून, आता या गाथेचा एकत्रित अर्थ अशा प्रकारे समजून घ्यावा – जो हा 'सुनिहित (चांगल्या प्रकारे ठेवलेला) निधी' असे म्हटले आहे, तो या (चैत्य आदि) वस्तूंमध्ये चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित केलेला असतो. कशामुळे? कारण तो दीर्घकाळापर्यंत इच्छित फळ देण्यास समर्थ असतो. तसेच, चैत्याला अगदी थोडे जरी दान दिले, तरी लोक दीर्घकाळापर्यंत इच्छित फळ मिळवणारे होतात. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे –

---

‘‘ဧကပုပ္ဖံ [Pg.189] ယဇိတွာန, အသီတိကပ္ပကောဋိယော;

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, ပုပ္ဖဒါနဿိဒံ ဖလ’’န္တိ စ.

“केवळ एक फूल अर्पण करून, मी ऐंशी कोटी कल्पपर्यंत दुर्गतीला प्राप्त झालो नाही; हे फुलांच्या दानाचे फळ आहे.”

---

‘‘မတ္တာသုခပရိစ္စာဂါ, ပဿေ စေ ဝိပုလံ သုခ’’န္တိ စ. (ဓ. ပ. ၂၉၀);

“अल्प सुखाचा त्याग केल्याने जर विपुल सुख दिसत असेल, तर (पंडित पुरुषाने विपुल सुखाच्या आशेने अल्प सुखाचा त्याग करावा).”

---

ဧဝံ ဒက္ခိဏာဝိသုဒ္ဓိဝေလာမသုတ္တာဒီသု ဝုတ္တနယေန သံဃာဒိဝတ္ထူသုပိ ဒါနဖလဝိဘာဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ယထာ စ စေတိယာဒီသု ဒါနဿ ပဝတ္တိ ဖလဝိဘူတိ စ ဒဿိတာ, ဧဝံ ယထာယောဂံ သဗ္ဗတ္ထ တံ တံ အာရဘိတွာ စာရိတ္တဝါရိတ္တဝသေန သီလဿ, ဗုဒ္ဓါနုဿတိဝသေန သံယမဿ, တဗ္ဗတ္ထုကဝိပဿနာမနသိကာရပစ္စဝေက္ခဏဝသေန ဒမဿ စ ပဝတ္တိ တဿ တဿ ဖလဝိဘူတိ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

अशा प्रकारे, दक्खिणाविभंग सुत्त, वेलाम सुत्त इत्यादींमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने, संघ आदि वस्तूंमध्येही दानफळाचे वर्गीकरण समजून घ्यावे. आणि ज्याप्रमाणे चैत्य इत्यादींच्या ठिकाणी दानाची प्रवृत्ती आणि त्याचे फल-वैभव दाखवले आहे, त्याचप्रमाणे योग्यतेनुसार सर्व ठिकाणी त्या त्या गोष्टीला आलंबन करून, चारित्र्य-वारित्र्य नियमांनुसार शीलाची प्रवृत्ती, बुद्धानुस्मृतीच्या द्वारे संयमाची प्रवृत्ती, आणि त्या वस्तूंवर आधारित विपश्यना, मनसिकार व प्रत्यवेक्षण यांच्याद्वारे दमाची (इंद्रियनिग्रहाची) प्रवृत्ती आणि त्या त्या गुणांचे फल-वैभव समजून घ्यावे.

---

အဋ္ဌမဂါထာဝဏ္ဏနာ

आठव्या गाथेचे वर्णन समाप्त.

---

ဧဝံ ဘဂဝါ ဒါနာဒီဟိ နိဓီယမာနဿ ပုညမယနိဓိနော စေတိယာဒိဘေဒံ ဝတ္ထုံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဧတေသု ဝတ္ထူသု သုနိဟိတဿ တဿ နိဓိနော ဂမ္ဘီရေ ဩဒကန္တိကေ နိဟိတနိဓိတော ဝိသေသံ ဒဿေန္တော အာဟ –

अशा प्रकारे भगवंतांनी दान इत्यादींद्वारे संचित केल्या जाणाऱ्या पुण्यमय निधीचे चैत्य आदि भेद असलेले स्थान दाखवून, आता या वस्तूंमध्ये चांगल्या प्रकारे ठेवलेल्या त्या पुण्यनिधीचे, खोल पाण्याच्या काठावर पुरून ठेवलेल्या भौतिक निधीपेक्षा असलेले श्रेष्ठत्व दाखवताना पुढील गाथा म्हटली –

---

၈. ‘‘ဧသော နိဓိ သုနိဟိတော, အဇေယျော အနုဂါမိကော.

८. “हा निधी चांगल्या प्रकारे ठेवलेला (सुनिहित), इतरांकडून जिंकला न जाणारा (अजेय) आणि पाठीमागे येणारा (अनुगामी) आहे.

---

ပဟာယ ဂမနီယေသု, ဧတံ အာဒါယ ဂစ္ဆတီ’’တိ.

सर्व काही सोडून जावे लागणाऱ्या या जगात, मनुष्य हाच निधी सोबत घेऊन जातो.”

---

တတ္ထ ပုဗ္ဗပဒေန တံ ဒါနာဒီဟိ သုနိဟိတနိဓိံ နိဒ္ဒိသတိ ‘‘ဧသော နိဓိ သုနိဟိတော’’တိ. အဇေယျောတိ ပရေဟိ ဇေတွာ ဂဟေတုံ န သက္ကာ, အစ္စေယျောတိပိ ပါဌော, တဿ အစ္စိတဗ္ဗော အစ္စနာရဟော ဟိတသုခတ္ထိကေန ဥပစိတဗ္ဗောတိ အတ္ထော. ဧတသ္မိဉ္စ ပါဌေ ဧသော နိဓိ အစ္စေယျောတိ သမ္ဗန္ဓိတွာ ပုန ‘‘ကသ္မာ’’တိ အနုယောဂံ ဒဿေတွာ ‘‘ယသ္မာ သုနိဟိတော အနုဂါမိကော’’တိ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. ဣတရထာ ဟိ သုနိဟိတဿ အစ္စေယျတ္တံ ဝုတ္တံ ဘဝေယျ, န စ သုနိဟိတော အစ္စနီယော. အစ္စိတော ဧဝ ဟိ သောတိ. အနုဂစ္ဆတီတိ အနုဂါမိကော, ပရလောကံ ဂစ္ဆန္တမ္ပိ တတ္ထ တတ္ထ ဖလဒါနေန န ဝိဇဟတီတိ အတ္ထော.

त्या गाथेमध्ये, 'एषो निधी सुनिहितो' (हा निधी चांगल्या प्रकारे ठेवलेला आहे) या पहिल्या पदाने दान इत्यादींद्वारे चांगल्या प्रकारे ठेवलेल्या त्या पुण्यनिधीचा निर्देश केला आहे. 'अजेय' म्हणजे इतरांना जिंकून घेता न येणारा. 'अच्चेय्य' असाही पाठ आढळतो; त्याचा अर्थ हित आणि सुख इच्छिणाऱ्या व्यक्तीने संचय करण्यायोग्य, पूजनीय किंवा गोळा करण्यायोग्य असा आहे. या पाठामध्ये 'हा निधी अच्चेय्य (संचय करण्यायोग्य) आहे' असा संबंध जोडून, पुन्हा 'का?' असा प्रश्न उपस्थित करून, 'कारण तो सुनिहित आणि अनुगामी आहे' असा संबंध जोडला पाहिजे. अन्यथा, चांगल्या प्रकारे ठेवलेल्या निधीचे संचय करण्यायोग्यत्व सांगितले गेले असते, परंतु जो आधीच चांगल्या प्रकारे ठेवलेला आहे तो पुन्हा संचय करण्यायोग्य नसतो, कारण तो आधीच संचित केलेला असतो. जो पाठीमागे जातो तो 'अनुगामी' होय; म्हणजेच परलोकात जाणाऱ्या व्यक्तीलाही तो त्या त्या ठिकाणी फळ देऊन कधीही सोडत नाही, असा याचा अर्थ आहे.

---

ပဟာယ ဂမနီယေသု ဧတံ အာဒါယ ဂစ္ဆတီတိ မရဏကာလေ ပစ္စုပဋ္ဌိတေ သဗ္ဗဘောဂေသု ပဟာယ ဂမနီယေသု ဧတံ နိဓိံ အာဒါယ ပရလောကံ ဂစ္ဆတီတိ အယံ ကိရ ဧတဿ အတ္ထော. သော ပန န ယုဇ္ဇတိ. ကသ္မာ? ဘောဂါနံ [Pg.190] အဂမနီယတော. ပဟာတဗ္ဗာ ဧဝ ဟိ တေ တေ ဘောဂါ, န ဂမနီယာ, ဂမနီယာ ပန တေ တေ ဂတိဝိသေသာ. ယတော ယဒိ ဧသ အတ္ထော သိယာ, ပဟာယ ဘောဂေ ဂမနီယေသု ဂတိဝိသေသေသု ဣတိ ဝဒေယျ. တသ္မာ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော – ‘‘နိဓိ ဝါ ဌာနာ စဝတီ’’တိ ဧဝမာဒိနာ ပကာရေန ပဟာယ မစ္စံ ဘောဂေသု ဂစ္ဆန္တေသု ဧတံ အာဒါယ ဂစ္ဆတီတိ. ဧသော ဟိ အနုဂါမိကတ္တာ တံ နပ္ပဇဟတီတိ.

'पहाय गमनीयेसु एतं आदाय गच्छति' म्हणजे मृत्यूची वेळ जवळ आली असता, सर्व उपभोग्य वस्तू सोडून जावे लागत असताना, हा निधी सोबत घेऊन मनुष्य परलोकात जातो, असा याचा अर्थ सांगितला जातो. परंतु तो अर्थ योग्य वाटत नाही. का? कारण उपभोग्य वस्तू स्वतः कुठे जात नाहीत. ते ते उपभोग केवळ सोडण्यायोग्य आहेत, स्वतः जाणारे नाहीत; जाणारे तर ते ते गतीचे विशेष (पुढील जन्म) आहेत. म्हणून जर हा अर्थ असता, तर 'उपभोगांचा त्याग करून जाण्यायोग्य गतींमध्ये' असे म्हटले गेले असते. म्हणून येथे असा अर्थ समजून घ्यावा – 'निधी आपल्या स्थानावरून नष्ट होतो' इत्यादी प्रकारे, मनुष्याला सोडून उपभोग्य वस्तू निघून जात असताना (नष्ट होत असताना), मनुष्य हा पुण्यनिधी सोबत घेऊन जातो. कारण हा निधी अनुगामी असल्यामुळे त्याला कधीही सोडत नाही.

---

တတ္ထ သိယာ ‘‘ဂမနီယေသူတိ ဧတ္ထ ဂန္တဗ္ဗေသူတိ အတ္ထော, န ဂစ္ဆန္တေသူ’’တိ. တံ န ဧကံသတော ဂဟေတဗ္ဗံ. ယထာ ဟိ ‘‘အရိယာ နိယျာနိကာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၁၄၁) ဧတ္ထ နိယျန္တာတိ အတ္ထော, န နိယျာတဗ္ဗာတိ, ဧဝမိဓာပိ ဂစ္ဆန္တေသူတိ အတ္ထော, န ဂန္တဗ္ဗေသူတိ.

येथे अशी शंका उपस्थित होऊ शकते की, 'गमनीयेसु' याचा अर्थ 'जाण्यायोग्य गोष्टींमध्ये' असा आहे, 'जाणाऱ्या गोष्टींमध्ये' असा नाही. परंतु हे पूर्णपणे स्वीकारता येत नाही. कारण ज्याप्रमाणे 'अरिया निय्यानिका' (आर्य मार्ग हा संसारातून बाहेर काढणारा आहे) येथे 'बाहेर काढणारा' असा अर्थ होतो, 'बाहेर काढण्यायोग्य' असा नाही, त्याचप्रमाणे येथेही 'जाणाऱ्या गोष्टींमध्ये' (नष्ट होणाऱ्या गोष्टींमध्ये) असा अर्थ होतो, 'जाण्यायोग्य गोष्टींमध्ये' असा नाही.

---

အထ ဝါ ယသ္မာ ဧသ မရဏကာလေ ကဿစိ ဒါတုကာမော ဘောဂေ အာမသိတုမ္ပိ န လဘတိ, တသ္မာ တေန တေ ဘောဂါ ပုဗ္ဗံ ကာယေန ပဟာတဗ္ဗာ, ပစ္ဆာ ဝိဟတာသေန စေတသာ ဂန္တဗ္ဗာ, အတိက္ကမိတဗ္ဗာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တသ္မာ ပုဗ္ဗံ ကာယေန ပဟာယ ပစ္ဆာ စေတသာ ဂမနီယေသု ဘောဂေသူတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ပုရိမသ္မိံ အတ္ထေ နိဒ္ဓါရဏေ ဘုမ္မဝစနံ, ပဟာယ ဂမနီယေသု ဘောဂေသု ဧကမေဝေတံ ပုညနိဓိဝိဘဝံ တတော နီဟရိတွာ အာဒါယ ဂစ္ဆတီတိ. ပစ္ဆိမေ အတ္ထေ ဘာဝေနဘာဝလက္ခဏေ ဘုမ္မဝစနံ. ဘောဂါနဉှိ ဂမနီယဘာဝေန ဧတဿ နိဓိဿ အာဒါယ ဂမနီယဘာဝေါ လက္ခီယတီတိ.

किंवा, मृत्यूच्या वेळी हा मनुष्य कोणाला काही दान देण्याची इच्छा असूनही आपल्या संपत्तीला स्पर्श देखील करू शकत नाही, म्हणून त्याने त्या उपभोगांचा आधी शरीराने त्याग केला पाहिजे आणि नंतर आशेचा नाश झालेल्या मनाने ते सोडून गेले पाहिजे, असे म्हटले आहे. म्हणून, 'आधी शरीराने त्याग करून आणि नंतर मनाने सोडून जाण्यायोग्य उपभोगांमध्ये' असा अर्थ येथे समजून घ्यावा. पहिल्या अर्थामध्ये 'निर्धारण' अर्थी सप्तमी विभक्ती आहे, म्हणजेच 'सोडून जाण्यायोग्य उपभोगांमधून केवळ हा एकच पुण्यनिधीरूपी वैभव वेगळा काढून तो सोबत घेऊन जातो' असा अर्थ होतो. दुसऱ्या अर्थामध्ये 'भावेन भाव लक्षण' अर्थी सप्तमी विभक्ती आहे. कारण उपभोगांच्या निघून जाण्याने या पुण्यनिधीचे सोबत घेऊन जाणे लक्षित होते.

---

နဝမဂါထာဝဏ္ဏနာ

नव्या गाथेचे वर्णन समाप्त.

---

ဧဝံ ဘဂဝါ ဣမဿ ပုညနိဓိနော ဂမ္ဘီရေ ဩဒကန္တိကေ နိဟိတနိဓိတော ဝိသေသံ ဒဿေတွာ ပုန အတ္တနော ဘဏ္ဍဂုဏသံဝဏ္ဏနေန ကယဇနဿ ဥဿာဟံ ဇနေန္တော ဥဠာရဘဏ္ဍဝါဏိဇော ဝိယ အတ္တနာ ဒေသိတပုညနိဓိဂုဏသံဝဏ္ဏနေန တသ္မိံ ပုညနိဓိမှိ ဒေဝမနုဿာနံ ဥဿာဟံ ဇနေန္တော အာဟ –

अशा प्रकारे भगवंतांनी या पुण्यनिधीचे खोल पाण्याच्या काठावर पुरून ठेवलेल्या भौतिक निधीपेक्षा असलेले श्रेष्ठत्व दाखवून, पुन्हा आपल्या मालाच्या गुणांचे वर्णन करून खरेदी करणाऱ्या ग्राहकांमध्ये उत्साह निर्माण करणाऱ्या एखाद्या श्रेष्ठ व्यापाऱ्याप्रमाणे, स्वतः उपदेशिलेल्या पुण्यनिधीच्या गुणांचे वर्णन करून त्या पुण्यनिधीच्या बाबतीत देव आणि मनुष्यांमध्ये उत्साह निर्माण करत पुढील गाथा म्हटली –

---

၉. ‘‘အသာဓာရဏမညေသံ, အစောရာဟရဏော နိဓိ.

९. “हा निधी इतरांसाठी असाधारण (अनन्यसाधारण) आहे आणि चोरांना चोरून नेता न येणारा आहे.

---

ကယိရာထ ဓီရော ပုညာနိ, ယော နိဓိ အနုဂါမိကော’’တိ.

हा निधी पाठीमागे येणारा (अनुगामी) आहे, म्हणून बुद्धिमान माणसाने पुण्याचा संचय करावा.”

---

တတ္ထ [Pg.191] အသာဓာရဏမညေသန္တိ အသာဓာရဏော အညေသံ, မကာရော ပဒသန္ဓိကရော ‘‘အဒုက္ခမသုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ’’တိအာဒီသု ဝိယ. န စောရေဟိ အာဟရဏော အစောရာဟရဏော, စောရေဟိ အာဒါတဗ္ဗော န ဟောတီတိ အတ္ထော. နိဓာတဗ္ဗောတိ နိဓိ. ဧဝံ ဒွီဟိ ပဒေဟိ ပုညနိဓိဂုဏံ သံဝဏ္ဏေတွာ တတော ဒွီဟိ တတ္ထ ဥဿာဟံ ဇနေတိ ‘‘ကယိရာထ ဓီရော ပုညာနိ, ယော နိဓိ အနုဂါမိကော’’တိ. တဿတ္ထော – ယသ္မာ ပုညာနိ နာမ အသာဓာရဏော အညေသံ, အစောရာဟရဏော စ နိဓိ ဟောတိ. န ကေဝလဉ္စ အသာဓာရဏော အစောရာဟရဏော စ နိဓိ, အထ ခေါ ပန ‘‘ဧသော နိဓိ သုနိဟိတော, အဇေယျော အနုဂါမိကော’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တော ယော နိဓိ အနုဂါမိကော. သော စ ယသ္မာ ပုညာနိယေဝ, တသ္မာ ကယိရာထ ကရေယျ ဓီရော ဗုဒ္ဓိသမ္ပန္နော ဓိတိသမ္ပန္နော စ ပုဂ္ဂလော ပုညာနီတိ.

त्या गाथेमध्ये, 'असाधारणमञ्ञेसं' म्हणजे इतरांसाठी असाधारण (इतरांशी सामायिक नसलेला). येथील 'म' हा वर्ण 'अदुक्खमसुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता' इत्यादींप्रमाणे पदसंधी साधणारा आहे. 'अचोराहरणो' म्हणजे चोरांद्वारे हरण न केला जाणारा, म्हणजेच चोरांना तो हिरावून घेता येत नाही असा याचा अर्थ आहे. जो सुरक्षित ठेवला जातो तो 'निधी' होय. अशा प्रकारे दोन पदांनी पुण्यनिधीच्या गुणांचे वर्णन करून, त्यानंतर पुढील दोन पदांनी त्याविषयी उत्साह निर्माण करतात – 'कयिराथ धीरो पुञ्ञानि, यो निधी अनुगामिको'. त्याचा अर्थ असा – कारण पुण्य हे इतरांसाठी असाधारण आणि चोरांना चोरून नेता न येणारा निधी आहे. आणि ते केवळ असाधारण आणि चोरांना चोरून नेता न येणारा निधीच नाही, तर 'हा निधी चांगल्या प्रकारे ठेवलेला, अजेय आणि अनुगामी आहे' असे जे येथे म्हटले आहे, तो अनुगामी निधी देखील आहे. आणि तो निधी म्हणजेच पुण्य असल्यामुळे, बुद्धिमान (प्रज्ञासंपन्न) आणि धैर्यवान (धृतिसंपन्न) व्यक्तीने पुण्याचा संचय करावा (पुण्यकर्मे करावीत).

---

ဒသမဂါထာဝဏ္ဏနာ

दहाव्या गाथेचे वर्णन समाप्त.

---

ဧဝံ ဘဂဝါ ဂုဏသံဝဏ္ဏနေန ပုညနိဓိမှိ ဒေဝမနုဿာနံ ဥဿာဟံ ဇနေတွာ ဣဒါနိ ယေ ဥဿဟိတွာ ပုညနိဓိကိရိယာယ သမ္ပာဒေန္တိ, တေသံ သော ယံ ဖလံ ဒေတိ, တံ သင်္ခေပတော ဒဿေန္တော အာဟ –

अशा प्रकारे भगवंतांनी (पुण्याच्या) गुणांचे वर्णन करून, देव आणि मनुष्यांमध्ये पुण्यरुपी ठेवा (पुण्यनिधी) साठवण्याविषयी उत्साह निर्माण केला. आता जे लोक उत्साहाने पुण्यरुपी ठेवा निर्माण करून तो संपन्न करतात, त्यांना तो पुण्यनिधी जे काही फळ देतो, ते थोडक्यात दाखवून देण्यासाठी (भगवान) म्हणाले –

---

၁၀.

१०.

---

‘‘ဧသ ဒေဝမနုဿာနံ, သဗ္ဗကာမဒဒေါ နိဓီ’’တိ.

“हा देव आणि मनुष्यांची सर्व इच्छा पूर्ण करणारा निधी आहे.”

---

ဣဒါနိ ယသ္မာ ပတ္ထနာယ ပဋိဗန္ဓိတဿ သဗ္ဗကာမဒဒတ္တံ, န ဝိနာ ပတ္ထနံ ဟောတိ. ယထာဟ –

आता, कारण सर्व इच्छा पूर्ण करण्याची क्षमता ही आकांक्षेशी (प्रार्थनेशी) जोडलेली असल्यामुळे, आकांक्षेशिवाय ती पूर्ण होत नाही. जसे की (भगवंतांनी) म्हटले आहे –

---

‘‘အာကင်္ခေယျ စေ ဂဟပတယော ဓမ္မစာရီ သမစာရီ ‘အဟော ဝတာဟံ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ခတ္တိယမဟာသာလာနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇေယျ’န္တိ, ဌာနံ ခေါ ပနေတံ ဝိဇ္ဇတိ ယံ သော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ခတ္တိယမဟာသာလာနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇေယျ. တံ ကိဿ ဟေတု? တထာ ဟိ သော ဓမ္မစာရီ သမစာရီ’’ (မ. နိ. ၁.၄၄၂).

“गृहपतींनो, जर एखादा धम्मचारी (धर्माचे आचरण करणारा) आणि समचारी (समतेने आचरण करणारा) अशी आकांक्षा बाळगेल की, 'अहो! शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर मी क्षत्रिय महासालांच्या (श्रीमंत क्षत्रियांच्या) सहवासात जन्माला यावे', तर हे शक्य आहे की शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर तो क्षत्रिय महासालांच्या सहवासात जन्माला येईल. त्याचे कारण काय? कारण तो धम्मचारी आणि समचारी आहे.”

---

ဧဝံ ‘‘အနာသဝံ စေတောဝိမုတ္တိံ ပညာဝိမုတ္တိံ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရေယျ. တံ ကိဿ ဟေတု? တထာ ဟိ သော ဓမ္မစာရီ သမစာရီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၄၂).

तसेच, “अनास्रव (आसवरहित) चेतोविमुत्ती आणि प्रज्ञाविमुत्ती याच जन्मात स्वतः अभिज्ञा प्राप्त करून, साक्षात करून, त्यात संपन्न होऊन विहार करावा. त्याचे कारण काय? कारण तो धम्मचारी आणि समचारी आहे.”

---

တထာ [Pg.192] စာဟ –

आणि तसेच (भगवंतांनी) म्हटले आहे –

---

‘‘ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု သဒ္ဓါယ သမန္နာဂတော ဟောတိ, သီလေန, သုတေန, စာဂေန, ပညာယ သမန္နာဂတော ဟောတိ, တဿ ဧဝံ ဟောတိ ‘အဟော ဝတာဟံ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ခတ္တိယမဟာသာလာနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇေယျ’န္တိ. သော တံ စိတ္တံ ပဒဟတိ, တံ စိတ္တံ အဓိဋ္ဌာတိ, တံ စိတ္တံ ဘာဝေတိ. တဿ တေ သင်္ခါရာ စ ဝိဟာရာ စ ဧဝံ ဘာဝိတာ ဧဝံ ဗဟုလီကတာ တတြူပပတ္တိယာ သံဝတ္တန္တီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၁၆၁) ဧဝမာဒိ.

“भिक्खूंनो, या शासनात एखादा भिक्खू श्रद्धेने संपन्न असतो, शील, श्रुत (ज्ञान), त्याग आणि प्रज्ञेने संपन्न असतो. त्याच्या मनात असा विचार येतो, 'अहो! शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर मी क्षत्रिय महासालांच्या सहवासात जन्माला यावे.' तो त्या चित्ताला दृढ करतो, त्या चित्ताला अधिष्ठित करतो, त्या चित्ताची भावना करतो. त्याचे ते संस्कार आणि विहार अशा प्रकारे भावित व बहुलीकृत (वारंवार अभ्यासलेले) केल्यामुळे तेथे जन्म घेण्यास कारणीभूत ठरतात.” इत्यादी.

---

တသ္မာ တံ တထာ တထာ အာကင်္ခပရိယာယံ စိတ္တပဒဟနာဓိဋ္ဌာနဘာဝနာပရိက္ခာရံ ပတ္ထနံ တဿ သဗ္ဗကာမဒဒတ္တေ ဟေတုံ ဒဿေန္တော အာဟ –

म्हणून, त्या त्या प्रकारे 'आकांक्षीय सुत्ता'मध्ये सांगितल्याप्रमाणे चित्ताचे प्रयत्न, अधिष्ठान, भावना आणि परिष्कार यांनी युक्त असलेल्या आकांक्षेला, सर्व इच्छा पूर्ण करण्याचे कारण दाखवून देण्यासाठी (भगवान) म्हणाले –

---

‘‘ယံ ယဒေဝါဘိပတ္ထေန္တိ, သဗ္ဗမေတေန လဗ္ဘတီ’’တိ.

“ते ज्या ज्या गोष्टीची आकांक्षा करतात, ते सर्व या (पुण्यनिधी) द्वारे प्राप्त होते.”

---

ဧကာဒသမဂါထာဝဏ္ဏနာ

अकराव्या गाथेचे स्पष्टीकरण समाप्त.

---

၁၁. ဣဒါနိ ယံ တံ သဗ္ဗံ ဧတေန လဗ္ဘတိ, တံ ဩဓိသော ဩဓိသော ဒဿေန္တော ‘‘သုဝဏ္ဏတာ သုသရတာ’’တိ ဧဝမာဒိဂါထာယော အာဟ.

११. आता, या पुण्यनिधीद्वारे जे काही प्राप्त होते, ते विभागवार (स्पष्टपणे) दाखवून देण्यासाठी “सुवण्णता सुसरता” (सुवर्णवर्ण, सुस्वरता) इत्यादी गाथा (भगवंतांनी) म्हटल्या.

---

တတ္ထ ပဌမဂါထာယ တာဝ သုဝဏ္ဏတာ နာမ သုန္ဒရစ္ဆဝိဝဏ္ဏတာ ကဉ္စနသန္နိဘတ္တစတာ, သာပိ ဧတေန ပုညနိဓိနာ လဗ္ဘတိ. ယထာဟ –

त्यापैकी पहिल्या गाथेत, 'सुवण्णता' (सुवर्णवर्ण) म्हणजे सुंदर त्वचा आणि सोन्यासारखी कांती असलेला वर्ण होय. ती देखील या पुण्यनिधीद्वारे प्राप्त होते. जसे की (भगवंतांनी) म्हटले आहे –

---

‘‘ယမ္ပိ, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတော ပုရိမံ ဇာတိံ…ပေ… ပုဗ္ဗေ မနုဿဘူတော သမာနော အက္ကောဓနော အဟောသိ အနုပါယာသဗဟုလော, ဗဟုမ္ပိ ဝုတ္တော သမာနော နာဘိသဇ္ဇိ န ကုပ္ပိ န ဗျာပဇ္ဇိ န ပတိတ္ထီယိ, န ကောပဉ္စ ဒေါသဉ္စ အပ္ပစ္စယဉ္စ ပါတွာကာသိ, ဒါတာ စ အဟောသိ သုခုမာနံ မုဒုကာနံ အတ္ထရဏာနံ ပါဝုရဏာနံ ခေါမသုခုမာနံ ကပ္ပာသိက…ပေ… ကောသေယျ…ပေ… ကမ္ဗလသုခုမာနံ. သော တဿ ကမ္မဿ ကတတ္တာ ဥပစိတတ္တာ…ပေ… ဣတ္ထတ္တံ အာဂတော သမာနော ဣမံ မဟာပုရိသလက္ခဏံ ပဋိလဘတိ. သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏော ဟောတိ ကဉ္စနသန္နိဘတ္တစော’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၂၁၈).

“भिक्खूंनो, तथागत पूर्वजन्मात...पे... पूर्वी मनुष्य असताना अक्रोधी होते, संताप न करणारे होते. पुष्कळ बोलले गेले तरी ते चिडले नाहीत, रागावले नाहीत, त्यांनी कोणाचा द्वेष केला नाही, मनात आकस धरला नाही आणि राग, द्वेष व अप्रसन्नता प्रकट केली नाही. ते मऊ व सुबक अंथरुणे, पांघरूणे, तलम सुती वस्त्रे...पे... रेशमी वस्त्रे...पे... आणि मऊ घोंगड्या दान करणारे होते. त्या कर्माच्या आचरणामुळे आणि संचयामुळे...पे... या मनुष्यलोकात आल्यावर त्यांना हे महापुरुष लक्षण प्राप्त झाले. ते सुवर्णवर्णाचे झाले आणि त्यांची त्वचा सोन्यासारखी कांती असलेली झाली.”

---

သုသရတာ နာမ ဗြဟ္မဿရတာ ကရဝီကဘာဏိတာ, သာပိ ဧတေန လဗ္ဘတိ. ယထာဟ –

'सुसरता' (सुस्वरता) म्हणजे ब्रह्मस्वर (ब्रह्मदेवासारखा गंभीर आवाज) आणि करवीक पक्षासारखा मधुर आवाज असणे. ती देखील या पुण्यनिधीद्वारे प्राप्त होते. जसे की (भगवंतांनी) म्हटले आहे –

---

‘‘ယမ္ပိ[Pg.193], ဘိက္ခဝေ, တထာဂတော ပုရိမံ ဇာတိံ…ပေ… ဖရုသံ ဝါစံ ပဟာယ ဖရုသာယ ဝါစာယ ပဋိဝိရတော အဟောသိ, ယာ သာ ဝါစာ နေလာ ကဏ္ဏသုခါ…ပေ… တထာရူပိံ ဝါစံ ဘာသိတာ အဟောသိ. သော တဿ ကမ္မဿ ကတတ္တာ ဥပစိတတ္တာ…ပေ… ဣတ္ထတ္တံ အာဂတော သမာနော ဣမာနိ ဒွေ မဟာပုရိသလက္ခဏာနိ ပဋိလဘတိ. ပဟုတဇိဝှော စ ဟောတိ ဗြဟ္မဿရော စ ကရဝီကဘာဏီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၂၃၆).

“भिक्खूंनो, तथागत पूर्वजन्मात...पे... कठोर वाणी सोडून कठोर वाणीपासून विरत राहिले होते. जी वाणी निर्दोष, कानाला सुखद...पे... अशी होती, तशीच वाणी ते बोलत असत. त्या कर्माच्या आचरणामुळे आणि संचयामुळे...पे... या मनुष्यलोकात आल्यावर त्यांना ही दोन महापुरुष लक्षणे प्राप्त झाली. त्यांची जीभ लांब (प्रभूतजिव्ह) झाली आणि त्यांचा आवाज ब्रह्मस्वर व करवीक पक्षासारखा मधुर झाला.”

---

သုသဏ္ဌာနာတိ သုဋ္ဌု သဏ္ဌာနတာ, သမစိတဝဋ္ဋိတယုတ္တဋ္ဌာနေသု အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနံ သမစိတဝဋ္ဋိတဘာဝေန သန္နိဝေသောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သာပိ ဧတေန လဗ္ဘတိ. ယထာဟ –

'सुसंठाना' (सुसंस्थान) म्हणजे उत्तम शरीररचना. शरीराचे अवयव योग्य ठिकाणी प्रमाणबद्ध आणि सुडौल असणे, असा याचा अर्थ आहे. ती देखील या पुण्यनिधीद्वारे प्राप्त होते. जसे की (भगवंतांनी) म्हटले आहे –

---

‘‘ယမ္ပိ, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတော ပုရိမံ ဇာတိံ…ပေ… ပုဗ္ဗေ မနုဿဘူတော သမာနော ဗဟုဇနဿ အတ္ထကာမော အဟောသိ ဟိတကာမော ဖာသုကာမော ယောဂက္ခေမကာမော ‘ကိန္တိ မေ သဒ္ဓါယ ဝဍ္ဎေယျုံ, သီလေန သုတေန စာဂေန ပညာယ ဓနဓညေန ခေတ္တဝတ္ထုနာ ဒွိပဒစတုပ္ပဒေဟိ ပုတ္တဒါရေဟိ ဒါသကမ္မကရပေါရိသေဟိ ဉာတီဟိ မိတ္တေဟိ ဗန္ဓဝေဟိ ဝဍ္ဎေယျု’န္တိ, သော တဿ ကမ္မဿ…ပေ… သမာနော ဣမာနိ တီဏိ မဟာပုရိသလက္ခဏာနိ ပဋိလဘတိ, သီဟပုဗ္ဗဍ္ဎကာယော စ ဟောတိ စိတန္တရံသော စ သမဝဋ္ဋက္ခန္ဓော စာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၂၂၄) ဧဝမာဒိ.

“भिक्खूंनो, तथागत पूर्वजन्मात...पे... पूर्वी मनुष्य असताना बहुजन हितासाठी, त्यांच्या कल्याणासाठी, सुखासाठी आणि योगक्षेमासाठी उत्सुक होते. 'माझे हे लोक श्रद्धेने, शीलाने, श्रुताने, त्यागाने, प्रज्ञेने, धनधान्याने, शेतजमिनीने, द्विपद व चतुष्पद प्राण्यांनी, स्त्री-पुत्रांनी, दास-कर्मकऱ्यांनी, नातेवाईकांनी, मित्रांनी आणि बांधवांनी वृद्धिंगत व्हावेत' अशी त्यांची इच्छा होती. त्या कर्मामुळे...पे... त्यांना ही तीन महापुरुष लक्षणे प्राप्त झाली – त्यांचे शरीर सिंहाच्या पूर्वार्धासारखे (सिंहपूर्वार्धकाय) झाले, त्यांचे खांदे भरलेले (चितंतरांस) झाले आणि त्यांचे शरीर सुडौल व गोल (समवृत्तस्कंध) झाले.” इत्यादी.

---

ဣမိနာ နယေန ဣတော ပရေသမ္ပိ ဣမိနာ ပုညနိဓိနာ ပဋိလာဘသာဓကာနိ သုတ္တပဒါနိ တတော တတော အာနေတွာ ဝတ္တဗ္ဗာနိ. အတိဝိတ္ထာရဘယေန တု သံခိတ္တံ, ဣဒါနိ အဝသေသပဒါနံ ဝဏ္ဏနံ ကရိဿာမိ.

या पद्धतीने, या व्यतिरिक्त इतर लक्षणांच्या प्राप्तीसाठी कारणीभूत असणारी सुत्तवचने देखील त्या त्या सुत्तांमधून आणून सांगावीत. परंतु, विस्तार होण्याच्या भीतीने येथे संक्षेप केला आहे. आता मी उर्वरित पदांचे स्पष्टीकरण करेन.

---

သုရူပတာတိ ဧတ္ထ သကလသရီရံ ရူပန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ ‘‘အာကာသော ပရိဝါရိတော ရူပံတွေဝ သင်္ခံ ဂစ္ဆတီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၀၆) ဝိယ, တဿ ရူပဿ သုန္ဒရတာ သုရူပတာ နာတိဒီဃတာ နာတိရဿတာ နာတိကိသတာ နာတိထူလတာ နာတိကာဠတာ နစ္စောဒါတတာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အာဓိပစ္စန္တိ အဓိပတိဘာဝေါ, ခတ္တိယမဟာသာလာဒိဘာဝေန သာမိကဘာဝေါတိ အတ္ထော. ပရိဝါရောတိ အဂါရိကာနံ သဇနပရိဇနသမ္ပတ္တိ, အနဂါရိကာနံ ပရိသသမ္ပတ္တိ, အာဓိပစ္စဉ္စ [Pg.194] ပရိဝါရော စ အာဓိပစ္စပရိဝါရော. ဧတ္ထ စ သုဝဏ္ဏတာဒီဟိ သရီရသမ္ပတ္တိ, အာဓိပစ္စေန ဘောဂသမ္ပတ္တိ, ပရိဝါရေန သဇနပရိဇနသမ္ပတ္တိ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သဗ္ဗမေတေန လဗ္ဘတီတိ ယံ တံ ‘‘ယံ ယဒေဝါဘိပတ္ထေန္တိ, သဗ္ဗမေတေန လဗ္ဘတီ’’တိ ဝုတ္တံ, တတ္ထ ဣဒမ္ပိ တာဝ ပဌမံ ဩဓိသော ဝုတ္တသုဝဏ္ဏတာဒိ သဗ္ဗမေတေန လဗ္ဘတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ.

'सुरूपता' या पदात “आकाश परिवेष्टित झाल्यावर रूपाची संज्ञा प्राप्त होते” या वचनाप्रमाणे संपूर्ण शरीराला 'रूप' समजावे. त्या रूपाचे सौंदर्य म्हणजे सुरूपता होय; म्हणजेच शरीर अतिशय उंच नसणे, अतिशय बुटके नसणे, अतिशय कृश नसणे, अतिशय स्थूल नसणे, अतिशय काळे नसणे आणि अतिशय गोरे नसणे, असा याचा अर्थ आहे. 'आधिपत्य' म्हणजे अधिपती असणे, क्षत्रिय महासाल इत्यादींच्या रूपाने स्वामी असणे, असा याचा अर्थ आहे. 'परिवार' म्हणजे गृहस्थांच्या बाबतीत नातेवाईक आणि सेवक यांची समृद्धी, तर गृहत्यागी (भिक्खू) लोकांच्या बाबतीत परिषदेची (अनुयायांची) समृद्धी होय. आधिपत्य आणि परिवार मिळून 'आधिपत्य-परिवार' होतो. येथे 'सुवर्णता' इत्यादी पदांनी शरीर-संपत्ती, 'आधिपत्य' या पदाने भोग-संपत्ती (वैभव) आणि 'परिवार' या पदाने नातेवाईक व सेवकांची संपत्ती सांगितली आहे, असे समजावे. “ते ज्या ज्या गोष्टीची आकांक्षा करतात, ते सर्व याने प्राप्त होते” या वचनात, सुरुवातीला विभागवार सांगितलेली सुवर्णता इत्यादी सर्व गोष्टी या पुण्यनिधीद्वारे प्राप्त होतात, हे दाखवून दिले आहे.

---

ဒွါဒသမဂါထာဝဏ္ဏနာ

बाराव्या गाथेचे स्पष्टीकरण समाप्त.

---

၁၂. ဧဝမိမာယ ဂါထာယ ပုညာနုဘာဝေန လဘိတဗ္ဗံ ရဇ္ဇသမ္ပတ္တိတော ဩရံ ဒေဝမနုဿသမ္ပတ္တိံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တဒုဘယရဇ္ဇသမ္ပတ္တိံ ဒဿေန္တော ‘‘ပဒေသရဇ္ဇ’’န္တိ ဣမံ ဂါထမာဟ.

१२. अशा प्रकारे, या गाथेद्वारे पुण्याच्या प्रभावाने प्राप्त होणाऱ्या राज्यवैभवापेक्षा श्रेष्ठ अशी देव आणि मनुष्यांची संपत्ती दाखवून दिल्यानंतर, आता त्या दोन्ही प्रकारच्या राज्यवैभवाला दाखवून देण्यासाठी “पदेसरज्जं” (प्रादेशिक राज्य) ही गाथा (भगवंतांनी) म्हटली.

---

တတ္ထ ပဒေသရဇ္ဇန္တိ ဧကဒီပမ္ပိ သကလံ အပါပုဏိတွာ ပထဝိယာ ဧကမေကသ္မိံ ပဒေသေ ရဇ္ဇံ. ဣဿရဘာဝေါ ဣဿရိယံ, ဣမိနာ ဒီပစက္ကဝတ္တိရဇ္ဇံ ဒဿေတိ. စက္ကဝတ္တိသုခံ ပိယန္တိ ဣဋ္ဌံ ကန္တံ မနာပံ စက္ကဝတ္တိသုခံ. ဣမိနာ စာတုရန္တစက္ကဝတ္တိရဇ္ဇံ ဒဿေတိ. ဒေဝေသု ရဇ္ဇံ ဒေဝရဇ္ဇံ, ဧတေန မန္ဓာတာဒီနမ္ပိ မနုဿာနံ ဒေဝရဇ္ဇံ ဒဿိတံ ဟောတိ. အပိ ဒိဗ္ဗေသူတိ ဣမိနာ ယေ တေ ဒိဝိ ဘဝတ္တာ ‘‘ဒိဗ္ဗာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ, တေသု ဒိဗ္ဗေသု ကာယေသု ဥပ္ပန္နာနမ္ပိ ဒေဝရဇ္ဇံ ဒဿေတိ. သဗ္ဗမေတေန လဗ္ဘတီတိ ယံ တံ ‘‘ယံ ယဒေဝါဘိပတ္ထေန္တိ, သဗ္ဗမေတေန လဗ္ဘတီ’’တိ ဝုတ္တံ, တတ္ထ ဣဒမ္ပိ ဒုတိယံ ဩဓိသော ပဒေသရဇ္ဇာဒိ သဗ္ဗမေတေန လဗ္ဘတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ.

त्या गाथेत, 'पदेसरज्जं' (प्रादेशिक राज्य) म्हणजे संपूर्ण जंबुद्वीपासारख्या एका अखंड द्वीपाचे राज्य न मिळवता, पृथ्वीच्या एका विशिष्ट भागात किंवा प्रदेशात राज्य करणे होय. अधिपती असणे म्हणजेच ऐश्वर्य (ईश्वरभाव) होय; याने जंबुद्वीपातील चक्रवर्ती राजाचे सुख दर्शवले आहे. 'पियं' म्हणजे इष्ट, कांत आणि मनाप (प्रिय) असणारे चक्रवर्तीचे सुख होय. याने चारही महाद्वीपांवर राज्य करणाऱ्या चक्रवर्ती राजाचे सुख दर्शवले आहे. देवांचे राज्य म्हणजे 'देवरज्जं' (देवराज्य) होय; याद्वारे मान्धाता इत्यादी मनुष्यांचे देवलोकातील राज्य देखील दर्शवले आहे. 'अपि दिब्बेसु' (दिव्य लोकांमध्येही) या शब्दाने जे देवलोकात उत्पन्न झाले आहेत आणि ज्यांना 'दिव्य' म्हटले जाते, त्या दिव्य शरीरात उत्पन्न झालेल्यांचे देवराज्य देखील दर्शवले आहे. 'सब्बमेतेन लब्भति' (याने सर्व काही प्राप्त होते) म्हणजे 'ते ज्या ज्या गोष्टीची इच्छा करतात, ते सर्व याने प्राप्त होते' असे जे म्हटले आहे, त्या संदर्भात हे दुसरे वर्गीकरण असून, प्रादेशिक राज्यादी सर्व काही या (पुण्यरुपी) सुवर्णपात्राने प्राप्त होते, असे जाणावे हे दर्शवले आहे.

---

တေရသမဂါထာဝဏ္ဏနာ

तेराव्या गाथेचे स्पष्टीकरण

---

၁၃. ဧဝမိမာယ ဂါထာယ ပုညာနုဘာဝေန လဘိတဗ္ဗံ ဒေဝမနုဿရဇ္ဇသမ္ပတ္တိံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဒွီဟိ ဂါထာဟိ ဝုတ္တံ သမ္ပတ္တိံ သမာသတော ပုရက္ခတွာ နိဗ္ဗာနသမ္ပတ္တိံ ဒဿေန္တော ‘‘မာနုဿိကာ စ သမ္ပတ္တီ’’တိ ဣမံ ဂါထမာဟ.

१३. अशा प्रकारे, या गाथेद्वारे पुण्याच्या प्रभावाने प्राप्त होणारी देव आणि मनुष्यांच्या राज्याची संपत्ती दर्शवून, आता दोन गाथांमध्ये सांगितलेली संपत्ती संक्षेपाने समोर ठेवून, निर्वाण संपत्ती दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी 'मानुसिका च सम्पत्ति' ही गाथा म्हटली.

---

တဿာယံ ပဒဝဏ္ဏနာ – မနုဿာနံ အယန္တိ မာနုဿီ, မာနုဿီ ဧဝ မာနုဿိကာ. သမ္ပဇ္ဇနံ သမ္ပတ္တိ. ဒေဝါနံ လောကော ဒေဝလောကော. တသ္မိံ ဒေဝလောကေ. ယာတိ အနဝသေသပရိယာဒါနံ, ရမန္တိ ဧတာယ အဇ္ဈတ္တံ ဥပ္ပန္နာယ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ဥပကရဏဘူတာယာတိ ရတိ, သုခဿ သုခဝတ္ထုနော စေတံ [Pg.195] အဓိဝစနံ. ယာတိ အနိယတဝစနံ စသဒ္ဒေါ ပုဗ္ဗသမ္ပတ္တိယာ သဟ သမ္ပိဏ္ဍနတ္ထော. နိဗ္ဗာနံယေဝ နိဗ္ဗာနသမ္ပတ္တိ.

त्या गाथेचे पद-स्पष्टीकरण याप्रमाणे आहे – मनुष्यांची ती 'मानुस्सी' (मानुषी), मानुषी म्हणजेच 'मानुसिका' (मानुषिका) होय. समृद्ध होणे म्हणजेच 'संपत्ती' होय. देवांचा लोक म्हणजे 'देवलोक' होय. त्या देवलोकात. 'रति' म्हणजे ज्याच्याद्वारे देव पूर्णपणे रममाण होतात; ती रती अंतर्मनात (अध्यात्मत) उत्पन्न झालेली असू शकते किंवा बाह्य उपकरणांच्या स्वरूपात असू शकते. हे सुख आणि सुखाच्या साधनांचे (सुखवस्तूचे) नाव आहे. 'या' हे पद अनिश्चित वाचक आहे. 'च' हा शब्द मागील संपत्तीशी जोडण्याच्या अर्थाने आला आहे. निर्वाण म्हणजेच 'निर्वाण संपत्ती' होय.

---

အယံ ပန အတ္ထဝဏ္ဏနာ – ယာ ဧသာ ‘‘သုဝဏ္ဏတာ’’တိအာဒီဟိ ပဒေဟိ မာနုဿိကာ စ သမ္ပတ္တိ ဒေဝလောကေ စ ယာ ရတိ ဝုတ္တာ, သာ စ သဗ္ဗာ, ယာ စာယမပရာ သဒ္ဓါနုသာရိဘာဝါဒိဝသေန ပတ္တဗ္ဗာ နိဗ္ဗာနသမ္ပတ္တိ, သာ စာတိ ဣဒံ တတိယမ္ပိ ဩဓိသော သဗ္ဗမေတေန လဗ္ဘတီတိ.

आणि हे अर्थ-स्पष्टीकरण याप्रमाणे आहे – 'सुवर्णता' इत्यादी पदांनी जी मानुषी संपत्ती आणि देवलोकातील जी रती (आनंद) सांगितली आहे, ती सर्व, आणि ही दुसरी, जी श्रद्धानुसारी अवस्था इत्यादींच्या द्वारे प्राप्त होणारी निर्वाण संपत्ती आहे, ती देखील; हे तिसरे वर्गीकरण असून, हे सर्व काही या (पुण्यरुपी) सुवर्णपात्राने प्राप्त होते.

---

အထ ဝါ ယာ ပုဗ္ဗေ သုဝဏ္ဏတာဒီဟိ အဝုတ္တာ ‘‘သူရာ သတိမန္တော ဣဓ ဗြဟ္မစရိယဝါသော’’တိ ဧဝမာဒိနာ (အ. နိ. ၉.၂၁) နယေန နိဒ္ဒိဋ္ဌာ ပညာဝေယျတ္တိယာဒိဘေဒါ စ မာနုဿိကာ သမ္ပတ္တိ, အပရာ ဒေဝလောကေ စ ယာ ဈာနာဒိရတိ, ယာ စ ယထာဝုတ္တပ္ပကာရာ နိဗ္ဗာနသမ္ပတ္တိ စာတိ ဣဒမ္ပိ တတိယံ ဩဓိသော သဗ္ဗမေတေန လဗ္ဘတီတိ. ဧဝမ္ပေတ္ထ အတ္ထဝဏ္ဏနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

किंवा दुसऱ्या प्रकारे, जी पूर्वी 'सुवर्णता' इत्यादींद्वारे सांगितली गेली नाही, परंतु 'शूर, स्मृतिमान आणि येथे ब्रह्मचर्यवास' इत्यादी पद्धतीने दर्शवली गेली आहे, अशी प्रज्ञा, नैपुण्य इत्यादी भेदांनी युक्त मानुषी संपत्ती, आणि दुसरी देवलोकातील जी ध्यानादी रती (ध्यानाचा आनंद) आहे, आणि जी वर सांगितलेल्या प्रकारची निर्वाण संपत्ती आहे, ती देखील; हे तिसरे वर्गीकरण असून, हे सर्व काही या (पुण्यरुपी) सुवर्णपात्राने प्राप्त होते. अशा प्रकारे देखील येथील अर्थ-स्पष्टीकरण जाणावे.

---

စုဒ္ဒသမဂါထာဝဏ္ဏနာ

चौदाव्या गाथेचे स्पष्टीकरण

---

၁၄. ဧဝမိမာယ ဂါထာယ ပုညာနုဘာဝေန လဘိတဗ္ဗံ သဒ္ဓါနုသာရီဘာဝါဒိဝသေန ပတ္တဗ္ဗံ နိဗ္ဗာနသမ္ပတ္တိမ္ပိ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တေဝိဇ္ဇဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တဘာဝဝသေနပိ ပတ္တဗ္ဗံ တမေဝ တဿ ဥပါယဉ္စ ဒဿေန္တော ‘‘မိတ္တသမ္ပဒမာဂမ္မာ’’တိ ဣမံ ဂါထမာဟ.

१४. अशा प्रकारे, या गाथेद्वारे पुण्याच्या प्रभावाने प्राप्त होणारी आणि श्रद्धानुसारी अवस्था इत्यादींच्या द्वारे मिळणारी निर्वाण संपत्ती देखील दर्शवून, आता त्रिविद्या (तेविज्ज) आणि उभतोभागविमुक्त अवस्थेच्या द्वारे प्राप्त होणारी संपत्ती आणि त्याचाच उपाय दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी 'मित्तसम्पदमागम्म' ही गाथा म्हटली.

---

တဿာယံ ပဒဝဏ္ဏနာ – သမ္ပဇ္ဇတိ ဧတာယ ဂုဏဝိဘူတိံ ပါပုဏာတီတိ သမ္ပဒါ, မိတ္တော ဧဝ သမ္ပဒါ မိတ္တသမ္ပဒါ, တံ မိတ္တသမ္ပဒံ. အာဂမ္မာတိ နိဿာယ. ယောနိသောတိ ဥပါယေန. ပယုဉ္ဇတောတိ ယောဂါနုဋ္ဌာနံ ကရောတော. ဝိဇာနာတိ ဧတာယာတိ ဝိဇ္ဇာ, ဝိမုစ္စတိ ဧတာယ, သယံ ဝါ ဝိမုစ္စတီတိ ဝိမုတ္တိ, ဝိဇ္ဇာ စ ဝိမုတ္တိ စ ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိယော, ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တီသု ဝသီဘာဝေါ ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိဝသီဘာဝေါ.

त्या गाथेचे पद-स्पष्टीकरण याप्रमाणे आहे – जिच्याद्वारे गुणांची समृद्धी प्राप्त होते ती 'संपदा' होय. मित्र हाच संपदा म्हणजे 'मित्रसंपदा' (कल्याणमित्र लाभणे) होय, त्या मित्रसंपदेला. 'आगम्म' म्हणजे आश्रय घेऊन. 'योनिसो' म्हणजे योग्य उपायाने. 'पयुञ्जतो' म्हणजे सतत प्रयत्न करणाऱ्यासाठी. 'विज्जा' (विद्या) म्हणजे जिच्याद्वारे जाणले जाते ती होय. 'विमुक्ती' म्हणजे जिच्याद्वारे विमुक्त होते किंवा जी स्वतःच विमुक्त होते ती होय. विद्या आणि विमुक्ती म्हणजे 'विद्या-विमुक्ती' होय. विद्या आणि विमुक्तीमध्ये वशित्व (प्रभुत्व) असणे म्हणजेच 'विद्या-विमुक्ती-वशित्व' होय.

---

အယံ ပန အတ္ထဝဏ္ဏနာ – ယွာယံ မိတ္တသမ္ပဒမာဂမ္မ သတ္ထာရံ ဝါ အညတရံ ဝါ ဂရုဋ္ဌာနိယံ သဗြဟ္မစာရိံ နိဿာယ တတော ဩဝါဒဉ္စ အနုသာသနိဉ္စ ဂဟေတွာ ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပတ္တိယာ ယောနိသော ပယုဉ္ဇတော ပုဗ္ဗေနိဝါသာဒီသု တီသု ဝိဇ္ဇာသု ‘‘တတ္ထ ကတမာ ဝိမုတ္တိ? စိတ္တဿ စ အဓိမုတ္တိ နိဗ္ဗာနဉ္စာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၃၈၁) ဧဝံ အာဂတာယ အဋ္ဌသမာပတ္တိနိဗ္ဗာနဘေဒါယ ဝိမုတ္တိယာ စ တထာ တထာ အဒန္ဓာယိတတ္တေန [Pg.196] ဝသီဘာဝေါ, ဣဒမ္ပိ စတုတ္ထံ ဩဓိသော သဗ္ဗမေတေန လဗ္ဘတီတိ.

आणि हे अर्थ-स्पष्टीकरण याप्रमाणे आहे – जो कोणी या मित्रसंपदेचा आश्रय घेऊन, शास्त्यांचा (बुद्धांचा) किंवा इतर कोणत्याही आदरणीय सब्रह्मचाऱ्याचा आश्रय घेऊन, त्यांच्याकडून उपदेश आणि अनुशासने ग्रहण करून, उपदेशानुसार आचरण करत योग्य प्रकारे प्रयत्न करतो, त्याला पूर्वनिवासज्ञान इत्यादी तीन विद्यांमध्ये, 'तेथे विमुक्ती कोणती? चित्ताची विमुक्ती आणि निर्वाण' अशा प्रकारे आलेल्या, आठ समापत्ती आणि निर्वाण अशा प्रकारच्या विमुक्तीमध्ये, त्या त्या प्रकारे विनाविलंब वशित्व (प्रभुत्व) प्राप्त होते. हे चौथे वर्गीकरण असून, हे सर्व काही या (पुण्यरुपी) सुवर्णपात्राने प्राप्त होते.

---

ပန္နရသမဂါထာဝဏ္ဏနာ

पंधराव्या गाथेचे स्पष्टीकरण

---

၁၅. ဧဝမိမာယ ဂါထာယ ပုဗ္ဗေ ကထိတဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိဝသီဘာဝဘာဂိယပုညာနုဘာဝေန လဘိတဗ္ဗံ တေဝိဇ္ဇဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တဘာဝဝသေနပိ ပတ္တဗ္ဗံ နိဗ္ဗာနသမ္ပတ္တိံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ယသ္မာ ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိဝသီဘာဝပ္ပတ္တာ တေဝိဇ္ဇာ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တာပိ သဗ္ဗေ ပဋိသမ္ဘိဒါဒိဂုဏဝိဘူတိံ လဘန္တိ, ဣမာယ ပုညသမ္ပဒါယ စ တဿာ ဂုဏဝိဘူတိယာ ပဒဋ္ဌာနဝသေန တထာ တထာ သာပိ လဗ္ဘတိ, တသ္မာ တမ္ပိ ဒဿေန္တော ‘‘ပဋိသမ္ဘိဒါ ဝိမောက္ခာ စာ’’တိ ဣမံ ဂါထမာဟ.

१५. अशा प्रकारे, या गाथेद्वारे पूर्वी सांगितलेल्या विद्या-विमुक्ती-वशित्वाच्या भागातील पुण्याच्या प्रभावाने प्राप्त होणारी, आणि त्रिविद्या व उभतोभागविमुक्त अवस्थेच्या द्वारे देखील प्राप्त होणारी निर्वाण संपत्ती दर्शवून, आता ज्याअर्थी विद्या-विमुक्ती-वशित्व प्राप्त झालेले, त्रिविद्यायुक्त आणि उभतोभागविमुक्त असलेले सर्व जण प्रतिसंभिदा इत्यादी गुणांची समृद्धी प्राप्त करतात, आणि या पुण्यसंपदेमुळे व त्या गुणांच्या समृद्धीच्या जवळच्या कारणामुळे (पदस्थान) त्या त्या प्रकारे ती देखील प्राप्त होते, म्हणून ते देखील दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी 'पटिसम्भिदा विमोक्खा च' ही गाथा म्हटली.

---

‘‘ယတော သမ္မာ ကတေန ယာ စာယံ ဓမ္မတ္ထနိရုတ္တိပဋိဘာနေသု ပဘေဒဂတာ ပညာ ပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိ ဝုစ္စတိ, ယေ စိမေ ‘‘ရူပီ ရူပါနိ ပဿတီ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၂.၁၂၉; ၃.၃၃၉) နယေန အဋ္ဌ ဝိမောက္ခာ, ယာ စာယံ ဘဂဝတော သာဝကေဟိ ပတ္တဗ္ဗာ သာဝကသမ္ပတ္တိသာဓိကာ သာဝကပါရမီ, ယာ စ သယမ္ဘုဘာဝသာဓိကာ ပစ္စေကဗောဓိ, ယာ စ သဗ္ဗသတ္တုတ္တမဘာဝသာဓိကာ ဗုဒ္ဓဘူမိ, ဣဒမ္ပိ ပဉ္စမံ ဩဓိသော သဗ္ဗမေတေန လဗ္ဘတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ज्याअर्थी चांगल्या प्रकारे केलेल्या (पुण्यामुळे), धर्म, अर्थ, निरुक्ती आणि प्रतिभान यांमध्ये विभागलेली जी प्रज्ञा आहे, तिला 'प्रतिसंभिदा' (पटिसम्भिदा) म्हटले जाते, आणि जे 'रूपी रूपांना पाहतो' इत्यादी पद्धतीने सांगितलेले आठ विमोक्ष आहेत, आणि भगवंतांच्या श्रावकांद्वारे प्राप्त केली जाणारी, श्रावक-संपत्ती सिद्ध करणारी जी 'श्रावकपारमी' (श्रावक-पारमिता ज्ञान) आहे, आणि स्वयंभू अवस्था सिद्ध करणारी जी 'प्रत्येकबोधी' (पच्चेकबोधी) आहे, आणि सर्व प्राण्यांमध्ये श्रेष्ठ अवस्था सिद्ध करणारी जी 'बुद्धभूमी' (सर्वज्ञता ज्ञान) आहे; हे पाचवे वर्गीकरण असून, हे सर्व काही या (पुण्यरुपी) सुवर्णपात्राने प्राप्त होते, असे जाणावे.

---

သောဠသမဂါထာဝဏ္ဏနာ

सोळाव्या गाथेचे स्पष्टीकरण

---

၁၆. ဧဝံ ဘဂဝါ ယံ တံ ‘‘ယံ ယဒေဝါဘိပတ္ထေန္တိ, သဗ္ဗမေတေန လဗ္ဘတီ’’တိ ဝုတ္တံ, တံ ဣမာဟိ ပဉ္စဟိ ဂါထာဟိ ဩဓိသော ဩဓိသော ဒဿေတွာ ဣဒါနိ သဗ္ဗမေဝိဒံ သဗ္ဗကာမဒဒနိဓိသညိတံ ပုညသမ္ပဒံ ပသံသန္တော ‘‘ဧဝံ မဟတ္ထိကာ ဧသာ’’တိ ဣမာယ ဂါထာယ ဒေသနံ နိဋ္ဌပေသိ.

१६. अशा प्रकारे भगवंतांनी, 'ते ज्या ज्या गोष्टीची इच्छा करतात, ते सर्व याने प्राप्त होते' असे जे म्हटले होते, ते या पाच गाथांद्वारे वेगवेगळ्या वर्गीकरणानुसार दर्शवून, आता सर्व इच्छा पूर्ण करणारे सुवर्णपात्र (निधी) म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या सर्व पुण्यसंपदेची प्रशंसा करत, 'एवं महत्थिका एसा' या गाथेने देशनेची समाप्ती केली.

---

တဿာယံ ပဒဝဏ္ဏနာ – ဧဝန္တိ အတီတတ္ထနိဒဿနံ. မဟန္တော အတ္ထော အဿာတိ မဟတ္ထိကာ, မဟတော အတ္ထာယ သံဝတ္တတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, မဟိဒ္ဓိကာတိပိ ပါဌော. ဧသာတိ ဥဒ္ဒေသဝစနံ, တေန ‘‘ယဿ ဒါနေန သီလေနာ’’တိ ဣတော ပဘုတိ ယာဝ ‘‘ကယိရာထ ဓီရော ပုညာနီ’’တိ ဝုတ္တံ ပုညသမ္ပဒံ ဥဒ္ဒိသတိ. ယဒိဒန္တိ အဘိမုခကရဏတ္ထေ နိပါတော, တေန ဧသာတိ ဥဒ္ဒိဋ္ဌံ နိဒ္ဒိသိတုံ ယာ ဧသာတိ အဘိမုခံ ကရောတိ. ပုညာနံ သမ္ပဒါ ပုညသမ္ပဒါ[Pg.197]. တသ္မာတိ ကာရဏဝစနံ. ဓီရာတိ ဓိတိမန္တော. ပသံသန္တီတိ ဝဏ္ဏယန္တိ. ပဏ္ဍိတာတိ ပညာသမ္ပန္နာ. ကတပုညတန္တိ ကတပုညဘာဝံ.

त्या गाथेचे पद-स्पष्टीकरण याप्रमाणे आहे – 'एवं' हे पद पूर्वी सांगितलेल्या अर्थाला दर्शवणारे आहे. जिचा मोठा लाभ (अर्थ) आहे ती 'महत्यिका' (महत्थिका) होय; मोठ्या कल्याणासाठी ती कारणीभूत ठरते, असा याचा अर्थ आहे. 'महिद्धिका' (महान ऋद्धियुक्त) असाही पाठ आढळतो. 'एसा' हे निर्देश करणारे पद आहे; याद्वारे 'ज्याच्या दानाने, शीलाने' इथपासून ते 'धैर्यवानाने पुण्य करावे' इथपर्यंत सांगितलेल्या पुण्यसंपदेचा निर्देश केला आहे. 'यदिदं' हा संमुख (समोर) करण्याच्या अर्थातील निपात आहे; याद्वारे 'एसा' असे जे निर्देशित केले आहे, ते स्पष्ट करण्यासाठी 'जी ही' असे संमुख केले जाते. पुण्याची समृद्धी म्हणजेच 'पुण्यसंपदा' (पुञ्ञसम्पदा) होय. 'तस्मा' हे कारण दर्शवणारे पद आहे. 'धीरा' म्हणजे धैर्यवान होय. 'पसंसन्ति' म्हणजे प्रशंसा करतात. 'पण्डिता' म्हणजे प्रज्ञासंपन्न होय. 'कतपुञ्ञतं' म्हणजे पुण्य केलेले असण्याची अवस्था (कृतपुण्यता) होय.

---

အယံ ပန အတ္ထဝဏ္ဏနာ – ဣတိ ဘဂဝါ သုဝဏ္ဏတာဒိံ ဗုဒ္ဓဘူမိပရိယောသာနံ ပုညသမ္ပဒါနုဘာဝေန အဓိဂန္တဗ္ဗမတ္ထံ ဝဏ္ဏယိတွာ ဣဒါနိ တမေဝတ္ထံ သမ္ပိဏ္ဍေတွာ ဒဿေန္တော တေနေဝတ္ထေန ယထာဝုတ္တပ္ပကာရာယ ပုညသမ္ပဒါယ မဟတ္ထိကတ္တံ ထုနန္တော အာဟ – ဧဝံ မဟတော အတ္ထဿ အာဝဟနေန မဟတ္ထိကာ ဧသာ, ယဒိဒံ မယာ ‘‘ယဿ ဒါနေန သီလေနာ’’တိအာဒိနာ နယေန ဒေသိတာ ပုညသမ္ပဒါ, တသ္မာ မာဒိသာ သတ္တာနံ ဟိတသုခါဝဟာယ ဓမ္မဒေသနာယ အကိလာသုတာယ ယထာဘူတဂုဏေန စ ဓီရာ ပဏ္ဍိတာ ‘‘အသာဓာရဏမညေသံ, အစောရာဟရဏော နိဓီ’’တိအာဒီဟိ ဣဓ ဝုတ္တေဟိ စ, အဝုတ္တေဟိ စ ‘‘မာ, ဘိက္ခဝေ, ပုညာနံ ဘာယိတ္ထ, သုခဿေတံ, ဘိက္ခဝေ, အဓိဝစနံ, ယဒိဒံ ပုညာနီ’’တိအာဒီဟိ (အ. နိ. ၇.၆၂; ဣတိဝု. ၂၂; နေတ္တိ. ၁၂၁) ဝစနေဟိ အနေကာကာရဝေါကာရံ ကတပုညတံ ပသံသန္တိ, န ပက္ခပါတေနာတိ.

ही तर अर्थाची स्पष्टीकरण (अर्थवर्णना) आहे – अशा प्रकारे भगवान बुद्धांनी सुवर्णता (सुंदर वर्ण) इत्यादीपासून सुरू होऊन बुद्धत्वाच्या प्राप्तीपर्यंत पुण्यसंपदेच्या प्रभावाने प्राप्त होणाऱ्या कल्याणाची (अर्थाची) प्रशंसा केली. आता तोच अर्थ एकत्रित करून दाखवताना आणि त्याच अर्थाने पूर्वोक्त प्रकारच्या पुण्यसंपदेच्या महान फलदायी असण्याची (महानिधीची) प्रशंसा करताना ते म्हणाले – अशा प्रकारे महान कल्याणाचे वहन करणारी ही पुण्यसंपदा अत्यंत फलदायी आहे, जी माझ्याद्वारे 'यस्स दानेन सीलेन' (ज्याच्या दान आणि शीलाने) इत्यादी पद्धतीने उपदेशिली गेली आहे. म्हणून माझ्यासारखे (बुद्ध) प्राण्यांच्या हित आणि सुखासाठी धम्मदेशना देण्यामध्ये आळस न करता, यथार्थ गुणाने युक्त असलेले धीर आणि पंडित लोक, 'हा इतरांसाठी असाधारण असलेला आणि चोरांना चोरता न येणारा निधी आहे' इत्यादी येथे सांगितलेल्या वचनांद्वारे, तसेच येथे न सांगितलेल्या 'भिक्खूहो, पुण्याचे भय बाळगू नका, कारण पुण्य हे सुखाचेच दुसरे नाव आहे' इत्यादी वचनांद्वारे अनेक प्रकारे केलेल्या पुण्याची प्रशंसा करतात, पक्षपाताने नव्हे.

---

ဒေသနာပရိယောသာနေ သော ဥပါသကော ဗဟုဇနေန သဒ္ဓိံ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌာသိ, ရညော စ ပသေနဒိကောသလဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ ဧတမတ္ထံ အာရောစေသိ, ရာဇာ အတိဝိယ တုဋ္ဌော ဟုတွာ ‘‘သာဓု, ဂဟပတိ, သာဓု ခေါ တွံ, ဂဟပတိ, မာဒိသေဟိပိ အနာဟရဏီယံ နိဓိံ နိဓေသီ’’တိ သံရာဓေတွာ မဟတိံ ပူဇမကာသီတိ.

देशनेच्या समाप्तीनंतर तो उपासक अनेक लोकांसह सोतापत्ती फलावर प्रतिष्ठित झाला. त्याने राजा प्रसेनजित कोसलाच्या जवळ जाऊन ही गोष्ट सांगितली. राजा अत्यंत संतुष्ट झाला आणि म्हणाला, 'साधू, गृहपती! खूप छान, गृहपती! तू माझ्यासारख्या राजांनाही हिरावून घेता येणार नाही असा (पुण्यरुपी) निधी साठवला आहेस,' असे म्हणून त्याने त्याचा गौरव केला आणि मोठी पूजा (सत्कार) केली.

---

ပရမတ္ထဇောတိကာယ ခုဒ္ဒကပါဌ-အဋ္ဌကထာယ

परमत्थजोतिका नावाच्या खुद्दकपाठ-अट्ठकथेमध्ये

---

နိဓိကဏ္ဍသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

निधिकण्डसुत्त-वर्णना (स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

---

၉. မေတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. मेत्तसुत्त-वर्णना (मैत्री सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

နိက္ခေပပ္ပယောဇနံ

सूत्राच्या स्थापनेचे (मांडणीचे) प्रयोजन

---

ဣဒါနိ နိဓိကဏ္ဍာနန္တရံ နိက္ခိတ္တဿ မေတ္တသုတ္တဿ ဝဏ္ဏနာက္ကမော အနုပ္ပတ္တော. တဿ ဣဓ နိက္ခေပပ္ပယောဇနံ ဝတွာ တတော ပရံ –

आता निधिकण्ड सुत्तानंतर ठेवलेल्या मेत्तसुत्ताच्या (मैत्री सूत्राच्या) स्पष्टीकरणाचा क्रम प्राप्त झाला आहे. त्याचे येथे स्थापनेचे प्रयोजन सांगून त्यानंतर –

---

‘‘ယေန ဝုတ္တံ ယဒါ ယတ္ထ, ယသ္မာ စေတေသ ဒီပနာ;

နိဒါနံ သောဓယိတွာဿ, ကရိဿာမတ္ထဝဏ္ဏနံ’’.

“ज्यांच्याद्वारे, जेव्हा, जेथे आणि ज्या कारणासाठी हे (सुत्त) सांगितले गेले, त्या सर्वांचे स्पष्टीकरण करून, या सूत्राचे निदान (पार्श्वभूमी) शुद्ध करून आम्ही त्याची अर्थवर्णना (स्पष्टीकरण) करू.”

---

တတ္ထ [Pg.198] ယသ္မာ နိဓိကဏ္ဍေန ဒါနသီလာဒိပုညသမ္ပဒါ ဝုတ္တာ, သာ စ သတ္တေသု မေတ္တာယ ကတာယ မဟပ္ဖလာ ဟောတိ ယာဝ ဗုဒ္ဓဘူမိံ ပါပေတုံ သမတ္ထာ, တသ္မာ တဿာ ပုညသမ္ပဒါယ ဥပကာရဒဿနတ္ထံ, ယသ္မာ ဝါ သရဏေဟိ သာသနေ ဩတရိတွာ သိက္ခာပဒေဟိ သီလေ ပတိဋ္ဌိတာနံ ဒွတ္တိံသာကာရေန ရာဂပ္ပဟာနသမတ္ထံ, ကုမာရပဉှေန မောဟပ္ပဟာနသမတ္ထဉ္စ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဒဿေတွာ, မင်္ဂလသုတ္တေန တဿ ပဝတ္တိယာ မင်္ဂလဘာဝေါ အတ္တရက္ခာ စ, ရတနသုတ္တေန တဿာနုရူပါ ပရရက္ခာ, တိရောကုဋ္ဋေန ရတ္တနသုတ္တေ ဝုတ္တဘူတေသု ဧကစ္စဘူတဒဿနံ ဝုတ္တပ္ပကာရာယ ပုညသမ္ပတ္တိယာ ပမဇ္ဇန္တာနံ ဝိပတ္တိ စ, နိဓိကဏ္ဍေန တိရောကုဋ္ဋေ ဝုတ္တဝိပတ္တိပဋိပက္ခဘူတာ သမ္ပတ္တိ စ ဒဿိတာ, ဒေါသပ္ပဟာနသမတ္ထံ ပန ကမ္မဋ္ဌာနံ အဒဿိတမေဝ, တသ္မာ တံ ဒေါသပ္ပဟာနသမတ္ထံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဒဿေတုံ ဣဒံ မေတ္တသုတ္တံ ဣဓ နိက္ခိတ္တံ. ဧဝဉှိ သုပရိပူရော ဟောတိ ခုဒ္ဒကပါဌောတိ ဣဒမဿ ဣဓ နိက္ခေပပ္ပယောဇနံ.

त्यामध्ये, ज्याअर्थी निधिकण्ड सुत्ताद्वारे दान, शील इत्यादी पुण्यसंपदा सांगितली गेली आहे, आणि ती पुण्यसंपदा प्राण्यांवर मैत्री केल्यास बुद्धत्वाच्या प्राप्तीपर्यंत पोहोचवण्यास समर्थ असणारी आणि महाफलदायी ठरते, म्हणून त्या पुण्यसंपदेचे साहाय्य दाखवण्यासाठी; किंवा ज्याअर्थी शरणगमनाद्वारे धम्मामध्ये प्रवेश करून आणि शिक्षापदांद्वारे शीलामध्ये प्रतिष्ठित झालेल्यांना, 'द्वत्तिंसाकार' (३२ शारीरिक अवयवांचे ध्यान) द्वारे रागाचा नाश करण्यास समर्थ असलेले कम्मट्ठान (ध्यानपद्धती) आणि 'कुमारपन्हा' द्वारे मोहाचा नाश करण्यास समर्थ असलेले कम्मट्ठान दाखवून; 'मंगलसुत्ता'द्वारे त्याच्या प्रवृत्तीचा मंगलभाव आणि आत्मरक्षण दाखवले आहे; 'रतनसुत्ता'द्वारे त्याला अनुरूप असे पररक्षण (इतरांचे रक्षण) दाखवले आहे; 'तिरोकुड्डसुत्ता'द्वारे रतनसुत्तात सांगितलेल्या भूतांपैकी (प्राण्यांपैकी) काही भूतांचे दर्शन आणि पूर्वोक्त प्रकारच्या पुण्यसंपत्तीमध्ये प्रमाद करणाऱ्यांची विपत्ती दाखवली आहे; आणि 'निधिकण्डसुत्ता'द्वारे तिरोकुड्ड सुत्तात सांगितलेल्या विपत्तीच्या विरुद्ध असणारी संपत्ती दाखवली आहे; परंतु द्वेषाचा नाश करण्यास समर्थ असलेले कम्मट्ठान मात्र दाखवले गेले नव्हते. म्हणून द्वेषाचा नाश करण्यास समर्थ असलेले ते कम्मट्ठान दाखवण्यासाठी हे 'मेत्तसुत्त' येथे ठेवले गेले आहे. अशा प्रकारे खुद्दकपाठ ग्रंथ पूर्णपणे परिपूर्ण होतो. हेच त्याचे येथे स्थापनेचे प्रयोजन आहे.

---

နိဒါနသောဓနံ

निदान-शोधन (पार्श्वभूमीचे स्पष्टीकरण)

---

ဣဒါနိ ယာယံ –

आता जी ही –

---

‘‘ယေန ဝုတ္တံ ယဒါ ယတ္ထ, ယသ္မာ စေတေသ ဒီပနာ;

နိဒါနံ သောဓယိတွာဿ, ကရိဿာမတ္ထဝဏ္ဏန’’န္တိ. –

“ज्यांच्याद्वारे, जेव्हा, जेथे आणि ज्या कारणासाठी हे सांगितले गेले, त्या सर्वांचे स्पष्टीकरण करून, या सूत्राचे निदान शुद्ध करून आम्ही त्याची अर्थवर्णना करू” –

---

မာတိကာ နိက္ခိတ္တာ, တတ္ထ ဣဒံ မေတ္တသုတ္တံ ဘဂဝတာဝ ဝုတ္တံ, န သာဝကာဒီဟိ, တဉ္စ ပန ယဒါ ဟိမဝန္တပဿတော ဒေဝတာဟိ ဥဗ္ဗာဠှာ ဘိက္ခူ ဘဂဝတော သန္တိကံ အာဂတာ, တဒါ သာဝတ္ထိယံ တေသံ ဘိက္ခူနံ ပရိတ္တတ္ထာယ ကမ္မဋ္ဌာနတ္ထာယ စ ဝုတ္တန္တိ ဧဝံ တာဝ သင်္ခေပတော ဧတေသံ ပဒါနံ ဒီပနာ နိဒါနသောဓနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

अशी जी मातृका (उद्देश) मांडली आहे, त्यामध्ये हे मेत्तसुत्त स्वतः भगवंतांनीच सांगितले आहे, श्रावकांनी (शिष्यांनी) इत्यादींनी नाही. आणि जेव्हा हिमालयाच्या पायथ्याशी राहणाऱ्या देवतांकडून त्रास दिले गेलेले भिक्खू भगवंतांच्या जवळ आले, तेव्हा भगवंतांनी सावत्थी येथे त्या भिक्खूंच्या संरक्षणासाठी (परित्तासाठी) आणि कम्मट्ठानासाठी (ध्यानासाठी) हे सुत्त सांगितले. अशा प्रकारे संक्षेपाने या पदांचे स्पष्टीकरण आणि निदान-शोधन समजावे.

---

ဝိတ္ထာရတော ပန ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာ – ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ ဥပကဋ္ဌာယ ဝဿူပနာယိကာယ, တေန ခေါ ပန သမယေန သမ္ဗဟုလာ နာနာဝေရဇ္ဇကာ ဘိက္ခူ ဘဂဝတော သန္တိကေ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ တတ္ထ တတ္ထ ဝဿံ ဥပဂန္တုကာမာ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမန္တိ. တတြ သုဒံ ဘဂဝါ ရာဂစရိတာနံ သဝိညာဏကအဝိညာဏကဝသေန ဧကာဒသဝိဓံ အသုဘကမ္မဋ္ဌာနံ, ဒေါသစရိတာနံ စတုဗ္ဗိဓံ မေတ္တာဒိကမ္မဋ္ဌာနံ, မောဟစရိတာနံ မရဏဿတိကမ္မဋ္ဌာနာဒီနိ, ဝိတက္ကစရိတာနံ အာနာပါနဿတိပထဝီကသိဏာဒီနိ, သဒ္ဓါစရိတာနံ ဗုဒ္ဓါနုဿတိကမ္မဋ္ဌာနာဒီနိ, ဗုဒ္ဓိစရိတာနံ စတုဓာတုဝဝတ္ထာနာဒီနီတိ [Pg.199] ဣမိနာ နယေန စတုရာသီတိသဟဿပ္ပဘေဒစရိတာနုကူလာနိ ကမ္မဋ္ဌာနာနိ ကထေတိ.

विस्ताराने तर ते असे समजावे – एक वेळ भगवान सावत्थी येथे विहार करत होते आणि वर्षावास जवळ आला होता. त्या वेळी वेगवेगळ्या देशांतून आलेले अनेक भिक्खू भगवंतांच्या जवळून कम्मट्ठान (ध्यानपद्धती) शिकून घेऊन, वेगवेगळ्या ठिकाणी वर्षावास घालवण्याच्या इच्छेने भगवंतांकडे आले. तेथे भगवंतांनी रागचरित (कामवासना प्रबळ असलेल्या) व्यक्तींसाठी सचेतन आणि अचेतन अशा दोन प्रकारांनी अकरा प्रकारचे अशुभाचे कम्मट्ठान सांगितले; द्वेषचरित (क्रोध प्रबळ असलेल्या) व्यक्तींसाठी चार प्रकारचे मैत्री इत्यादी कम्मट्ठान सांगितले; मोहचरित (अज्ञान प्रबळ असलेल्या) व्यक्तींसाठी मरणस्सती इत्यादी कम्मट्ठान सांगितले; वितर्कचरित (अतिविचार करणाऱ्या) व्यक्तींसाठी आनापानस्सती आणि पठवीकसिण इत्यादी कम्मट्ठान सांगितले; श्रद्धाचरित (श्रद्धाळू) व्यक्तींसाठी बुद्धानुस्सती इत्यादी कम्मट्ठान सांगितले; आणि बुद्धीचरित (बुद्धिमान) व्यक्तींसाठी चतुधातुववत्थान इत्यादी कम्मट्ठान सांगितले. या पद्धतीने त्यांनी चौऱ्याऐंशी हजार प्रकारच्या मानवी प्रवृत्तींना अनुकूल अशी कम्मट्ठाने सांगितली.

---

အထ ခေါ ပဉ္စမတ္တာနိ ဘိက္ခုသတာနိ ဘဂဝတော သန္တိကေ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဥဂ္ဂဟေတွာ သပ္ပာယသေနာသနဉ္စ ဂေါစရဂါမဉ္စ ပရိယေသမာနာနိ အနုပုဗ္ဗေန ဂန္တွာ ပစ္စန္တေ ဟိမဝန္တေန သဒ္ဓိံ ဧကာဗဒ္ဓံ နီလကာစမဏိသန္နိဘသိလာတလံ သီတလဃနစ္ဆာယနီလဝနသဏ္ဍမဏ္ဍိတံ မုတ္တာဇာလရဇတပဋ္ဋသဒိသဝါလုကာကိဏ္ဏဘူမိဘာဂံ သုစိသာတသီတလဇလာသယပရိဝါရိတံ ပဗ္ဗတမဒ္ဒသံသု. အထ တေ ဘိက္ခူ တတ္ထေကရတ္တိံ ဝသိတွာ ပဘာတာယ ရတ္တိယာ သရီရပရိကမ္မံ ကတွာ တဿ အဝိဒူရေ အညတရံ ဂါမံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသိံသု. ဂါမော ဃနနိဝေသနသန္နိဝိဋ္ဌကုလသဟဿယုတ္တော, မနုဿာ စေတ္ထ သဒ္ဓါ ပသန္နာ တေ ပစ္စန္တေ ပဗ္ဗဇိတဒဿနဿ ဒုလ္လဘတာယ ဘိက္ခူ ဒိသွာ ဧဝ ပီတိသောမနဿဇာတာ ဟုတွာ တေ ဘိက္ခူ ဘောဇေတွာ ‘‘ဣဓေဝ, ဘန္တေ, တေမာသံ ဝသထာ’’တိ ယာစိတွာ ပဉ္စ ပဓာနကုဋိသတာနိ ကာရေတွာ တတ္ထ မဉ္စပီဌပါနီယပရိဘောဇနီယဃဋာဒီနိ သဗ္ဗူပကရဏာနိ ပဋိယာဒေသုံ.

त्यानंतर सुमारे पाचशे भिक्खूंनी भगवंतांच्या जवळून कम्मट्ठान शिकून घेतले आणि अनुकूल असे राहण्याचे ठिकाण (सेनासन) व भिक्षेचे गाव (गोचरग्राम) शोधत शोधत, अनुक्रमे पुढे जात सीमावर्ती भागात हिमालयाशी जोडलेला, निळ्या काचमण्यासारखा शिळांचा पृष्ठभाग असलेला, शीतल व दाट सावली असलेल्या हिरव्यागार वनराईने सुशोभित असलेला, मोत्यांच्या जाळीसारख्या आणि चांदीच्या पट्टीसारख्या वाळूने पसरलेला जमिनीचा भाग असलेला, आणि स्वच्छ, मधुर व थंड पाण्याच्या जलाशयांनी वेढलेला एक पर्वत पाहिला. त्यानंतर त्या भिक्खूंनी तेथे एक रात्र मुक्काम केला आणि रात्र संपून सकाळ झाल्यावर प्रातर्विधी आटोपून, त्याच्या जवळच असलेल्या एका गावात भिक्षेसाठी प्रवेश केला. ते गाव दाट वस्ती असलेले आणि सुमारे एक हजार कुटुंबे राहणारे होते. तेथील लोक श्रद्धाळू आणि प्रसन्न मनाचे होते. सीमावर्ती भागात प्रव्रजितांचे दर्शन दुर्मिळ असल्यामुळे, भिक्खूंना पाहताच ते अत्यंत आनंदित व प्रसन्न झाले. त्यांनी त्या भिक्खूंना भोजन दिले आणि 'भंते, आपण येथेच तीन महिने (वर्षावास) राहावे' अशी विनंती केली. त्यांनी पाचशे ध्यानकुटी बांधून दिल्या आणि तेथे खाटा, पाट, पिण्याचे पाणी, वापरण्याचे पाणी, भांडी इत्यादी सर्व आवश्यक साहित्य उपलब्ध करून दिले.

---

ဘိက္ခူ ဒုတိယဒိဝသေ အညံ ဂါမံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသိံသု. တတ္ထပိ မနုဿာ တထေဝ ဥပဋ္ဌဟိတွာ ဝဿာဝါသံ ယာစိံသု. ဘိက္ခူ ‘‘အသတိ အန္တရာယေ’’တိ အဓိဝါသေတွာ တံ ဝနသဏ္ဍံ ပဝိသိတွာ သဗ္ဗရတ္တိန္ဒိဝံ အာရဒ္ဓဝီရိယာ ယာမဃဏ္ဍိကံ ကောဋ္ဋေတွာ ယောနိသောမနသိကာရဗဟုလာ ဝိဟရန္တာ ရုက္ခမူလာနိ ဥပဂန္တွာ နိသီဒိံသု. သီလဝန္တာနံ ဘိက္ခူနံ တေဇေန ဝိဟတတေဇာ ရုက္ခဒေဝတာ အတ္တနော အတ္တနော ဝိမာနာ ဩရုယှ ဒါရကေ ဂဟေတွာ ဣတော စိတော ဝိစရန္တိ. သေယျထာပိ နာမ ရာဇူဟိ ဝါ ရာဇမဟာမတ္တေဟိ ဝါ ဂါမကာဝါသံ ဂတေဟိ ဂါမဝါသီနံ ဃရေသု ဩကာသေ ဂဟိတေ ဃရမနုဿကာ ဃရာ နိက္ခမိတွာ အညတြ ဝသန္တာ ‘‘ကဒါ နု ဂမိဿန္တီ’’တိ ဒူရတောဝ ဩလောကေန္တိ, ဧဝမေဝ ဒေဝတာ အတ္တနော အတ္တနော ဝိမာနာနိ ဆဍ္ဍေတွာ ဣတော စိတော စ ဝိစရန္တိယော ဒူရတောဝ ဩလောကေန္တိ ‘‘ကဒါ နု ဘဒန္တာ ဂမိဿန္တီ’’တိ. တတော ဧဝံ သမစိန္တေသုံ ‘‘ပဌမဝဿူပဂတာ ဘိက္ခူ အဝဿံ တေမာသံ ဝသိဿန္တိ, မယံ ပန တာဝ စိရံ ဒါရကေ ဂဟေတွာ ဩက္ကမ္မ ဝသိတုံ န သက္ကောမ, ဟန္ဒ မယံ ဘိက္ခူနံ ဘယာနကံ အာရမ္မဏံ ဒဿေမာ’’တိ. တာ ရတ္တိံ ဘိက္ခူနံ သမဏဓမ္မကရဏဝေလာယ ဘိံသနကာနိ ယက္ခရူပါနိ နိမ္မိနိတွာ ပုရတော [Pg.200] ပုရတော တိဋ္ဌန္တိ, ဘေရဝသဒ္ဒဉ္စ ကရောန္တိ. ဘိက္ခူနံ တာနိ ရူပါနိ ဒိသွာ တဉ္စ သဒ္ဒံ သုတွာ ဟဒယံ ဖန္ဒိ, ဒုဗ္ဗဏ္ဏာ စ အဟေသုံ ဥပ္ပဏ္ဍုပ္ပဏ္ဍုကဇာတာ. တေန တေ ဘိက္ခူ စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ ကာတုံ နာသက္ခိံသု, တေသံ အနေကဂ္ဂစိတ္တာနံ ဘယေန စ ပုနပ္ပုနံ သံဝိဂ္ဂါနံ သတိ သမ္မုဿိ, တတော တေသံ မုဋ္ဌသတီနံ ဒုဂ္ဂန္ဓာနိ အာရမ္မဏာနိ ပယောဇေသုံ, တေသံ တေန ဒုဂ္ဂန္ဓေန နိမ္မထိယမာနမိဝ မတ္ထလုင်္ဂံ အဟောသိ, ဂါဠှာ သီသဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇိံသု, န စ တံ ပဝတ္တိံ အညမညဿ အာရောစေသုံ.

दुसऱ्या दिवशी भिक्खू भिक्षेसाठी दुसऱ्या गावात शिरले. तेथेही लोकांनी त्याचप्रमाणे त्यांची सेवा-शुश्रूषा करून वर्षावासाची विनंती केली. भिक्खूंनी "कोणताही अडथळा नसल्यास राहू" असे म्हणून ती विनंती स्वीकारली आणि त्या वनखंडात प्रवेश केला. तेथे रात्रंदिवस दृढ वीर्य (प्रयत्न) करून, प्रहराची घंटा वाजवून, योग्य प्रकारे मनन (योनिशो मनसिकार) करत विहार करत असताना, ते वृक्षांच्या मुळाशी जाऊन बसले. शीलवान भिक्खूंच्या तेजाने निष्प्रभ झालेल्या वृक्षदेवता आपापल्या विमानांतून (वृक्षांवरील निवासस्थानांतून) खाली उतरल्या आणि आपल्या मुलांना घेऊन इकडेतिकडे फिरू लागल्या. ज्याप्रमाणे राजे किंवा राजमहामात्र (मोठे अधिकारी) एखाद्या लहान गावात आले असता, त्यांनी गावकर्‍यांच्या घरांमध्ये जागा घेतल्यावर, घरातील लोक घरातून बाहेर पडून दुसऱ्या ठिकाणी राहतात आणि "ते कधी जातील?" असे दुरूनच पाहत राहतात; त्याचप्रमाणे त्या देवता आपापली विमाने सोडून इकडेतिकडे फिरत दुरूनच पाहत राहिल्या की, "हे भदंत (पूजनीय भिक्खू) कधी जातील?" त्यानंतर त्यांनी असा विचार केला, "पहिल्या वर्षावासाला बसलेले हे भिक्खू नक्कीच तीन महिने येथे राहतील. पण आम्ही एवढा मोठा काळ मुलांना घेऊन विमानाबाहेर राहू शकत नाही. चला, आपण भिक्खूंना एखादे भयानक दृश्य (आलंबन) दाखवू या." त्यांनी रात्रीच्या वेळी भिक्खूंच्या श्रमणधर्म (साधना) करण्याच्या वेळी भयानक यक्षांची रूपे निर्माण करून त्यांच्या समोर उभी केली आणि भयानक आवाजही केले. भिक्खूंनी ती रूपे पाहून आणि तो आवाज ऐकून त्यांचे हृदय धडधडू लागले, ते निस्तेज झाले आणि त्यांचे शरीर फिकट पडले. त्यामुळे ते भिक्खू आपले चित्त एकाग्र करू शकले नाहीत. वारंवार भयभीत झालेल्या आणि चित्त विचलित झालेल्या त्या भिक्खूंची स्मृती (सती) नष्ट झाली. त्यानंतर स्मृती गमावलेल्या त्या भिक्खूंच्या समोर त्यांनी दुर्गंधीयुक्त आलंबने निर्माण केली. त्या दुर्गंधीने जणू त्यांचे मेंदू पिळून निघत आहेत असे त्यांना वाटले आणि त्यांना तीव्र डोकेदुखी सुरू झाली. परंतु त्यांनी ही हकीकत एकमेकांना सांगितली नाही.

---

အထေကဒိဝသံ သံဃတ္ထေရဿ ဥပဋ္ဌာနကာလေ သဗ္ဗေသု သန္နိပတိတေသု သံဃတ္ထေရော ပုစ္ဆိ ‘‘တုမှာကံ, အာဝုသော, ဣမံ ဝနသဏ္ဍံ ပဝိဋ္ဌာနံ ကတိပါဟံ အတိဝိယ ပရိသုဒ္ဓေါ ဆဝိဝဏ္ဏော အဟောသိ ပရိယောဒါတော, ဝိပ္ပသန္နာနိ စ ဣန္ဒြိယာနိ, ဧတရဟိ ပနတ္ထ ကိသာ ဒုဗ္ဗဏ္ဏာ ဥပ္ပဏ္ဍုပ္ပဏ္ဍုကဇာတာ, ကိံ ဝေါ ဣဓ အသပ္ပာယ’’န္တိ. တတော ဧကော ဘိက္ခု အာဟ – ‘‘အဟံ, ဘန္တေ, ရတ္တိံ ဤဒိသဉ္စ ဤဒိသဉ္စ ဘေရဝါရမ္မဏံ ပဿာမိ စ သုဏာမိ စ, ဤဒိသဉ္စ ဂန္ဓံ ဃာယာမိ, တေန မေ စိတ္တံ န သမာဓိယတီ’’တိ, ဧတေနေဝ ဥပါယေန သဗ္ဗေဝ တေ တံ ပဝတ္တိံ အာရောစေသုံ. သံဃတ္ထေရော အာဟ – ‘‘ဘဂဝတာ, အာဝုသော, ဒွေ ဝဿူပနာယိကာ ပညတ္တာ, အမှာကဉ္စ ဣဒံ သေနာသနံ အသပ္ပာယံ, အာယာမာဝုသော, ဘဂဝတော သန္တိကံ ဂန္တွာ အညံ သပ္ပာယသေနာသနံ ပုစ္ဆာမာ’’တိ. ‘‘သာဓု, ဘန္တေ’’တိ တေ ဘိက္ခူ ထေရဿ ပဋိဿုဏိတွာ သဗ္ဗေဝ သေနာသနံ သံသာမေတွာ ပတ္တစီဝရမာဒါယ အနုပလိတ္တတ္တာ ကုလေသု ကဉ္စိ အနာမန္တေတွာ ဧဝ ယေန သာဝတ္ထိ တေန စာရိကံ ပက္ကမိံသု. အနုပုဗ္ဗေန သာဝတ္ထိံ ဂန္တွာ ဘဂဝတော သန္တိကံ အာဂမိံသု.

त्यानंतर एका दिवशी, संघस्थविरांच्या उपस्थानाच्या (सेवेच्या) वेळी सर्व भिक्खू एकत्र जमले असता संघस्थविरांनी विचारले, "हे आवुसो (बंधूंनो), या वनखंडात प्रवेश केल्यानंतर काही दिवस तुमची त्वचा अत्यंत शुद्ध, उजळ आणि इंद्रिये प्रसन्न होती. परंतु आता तुम्ही कृश, निस्तेज आणि फिकट का पडला आहात? तुम्हाला येथे काही असुविधा आहे का?" तेव्हा एका भिक्खूने सांगितले, "भंते, रात्रीच्या वेळी मी अशा अशा प्रकारची भयानक दृश्ये पाहतो व ऐकतो, आणि अशा प्रकारची दुर्गंधी अनुभवतो. त्यामुळे माझे चित्त समाहित (एकाग्र) होत नाही." याच प्रकारे सर्वच भिक्खूंनी आपापली हकीकत सांगितली. संघस्थवीर म्हणाले, "आवुसो, भगवंतांनी दोन वर्षावास प्रज्ञप्त केले आहेत. आपल्यासाठी हे सेनासन (निवासस्थान) अनुकूल नाही. चला आवुसो, आपण भगवंतांकडे जाऊ या आणि त्यांना दुसऱ्या एखाद्या अनुकूल सेनासनाविषयी विचारू या." "ठीक आहे, भंते," असे म्हणून त्या भिक्खूंनी स्थविरांचे म्हणणे मान्य केले. सर्वांनी आपले सेनासन आवरले, पात्र-चीवर घेतले आणि कोणाही गृहस्थाला न सांगता श्रावस्तीच्या देशाने चारिका (प्रवास) सुरू केली. अनुक्रमे प्रवास करत ते श्रावस्तीला पोहोचले आणि भगवंतांच्या सन्निध आले.

---

ဘဂဝါ တေ ဘိက္ခူ ဒိသွာ ဧတဒဝေါစ – ‘‘န, ဘိက္ခဝေ, အန္တောဝဿံ စာရိကာ စရိတဗ္ဗာတိ မယာ သိက္ခာပဒံ ပညတ္တံ, ကိဿ တုမှေ စာရိကံ စရထာ’’တိ. တေ ဘဂဝတော သဗ္ဗမာရောစေသုံ. ဘဂဝါ အာဝဇ္ဇေန္တော သကလဇမ္ဗုဒီပေ အန္တမသော စတုပါဒပီဌကဋ္ဌာနမတ္တမ္ပိ တေသံ သပ္ပာယသေနာသနံ နာဒ္ဒသ. အထ တေ ဘိက္ခူ အာဟ – ‘‘န, ဘိက္ခဝေ, တုမှာကံ အညံ သပ္ပာယသေနာသနံ အတ္ထိ, တတ္ထေဝ တုမှေ ဝိဟရန္တာ အာသဝက္ခယံ ပါပုဏိဿထ, ဂစ္ဆထ, ဘိက္ခဝေ, တမေဝ သေနာသနံ ဥပနိဿာယ ဝိဟရထ, သစေ ပန ဒေဝတာဟိ အဘယံ ဣစ္ဆထ, ဣမံ ပရိတ္တံ ဥဂ္ဂဏှထ. ဧတဉှိ ဝေါ ပရိတ္တဉ္စ ကမ္မဋ္ဌာနဉ္စ ဘဝိဿတီ’’တိ ဣဒံ သုတ္တမဘာသိ.

भगवंतांनी त्या भिक्खूंना पाहून विचारले, "भिक्खूंनो, 'वर्षावासाच्या काळात चारिका करू नये' असा नियम (शिक्षापद) मी प्रज्ञप्त केला आहे, मग तुम्ही चारिका का करत आहात?" त्यांनी भगवंतांना सर्व हकीकत सांगितली. भगवंतांनी आपल्या दिव्य दृष्टीने संपूर्ण जंबुद्विपात पाहिले, परंतु त्यांना त्या भिक्खूंसाठी अगदी चार पायांच्या पाटाएवढी जागा देखील दुसरी कोणतीही अनुकूल जागा दिसली नाही. तेव्हा ते भिक्खूंना म्हणाले, "भिक्खूंनो, तुमच्यासाठी दुसरे कोणतेही अनुकूल सेनासन नाही. तेथेच विहार करत असताना तुम्ही आसवांचा क्षय (अर्हत पद) प्राप्त कराल. जा भिक्खूंनो, त्याच सेनासनाचा आश्रय घेऊन विहार करा. जर तुम्हाला देवतांपासून अभय हवे असेल, तर हे परित्त (संरक्षण सूत्र) ग्रहण करा. हे तुमच्यासाठी परित्त (रक्षण) आणि कर्मस्थान (साधना) दोन्ही ठरेल." असे सांगून त्यांनी हे सुत्त सांगितले.

---

အပရေ [Pg.201] ပနာဟု – ‘‘ဂစ္ဆထ, ဘိက္ခဝေ, တမေဝ သေနာသနံ ဥပနိဿာယ ဝိဟရထာ’’တိ ဣဒဉ္စ ဝတွာ ဘဂဝါ အာဟ – ‘‘အပိစ ခေါ အာရညကေန ပရိဟရဏံ ဉာတဗ္ဗံ. သေယျထိဒံ – သာယံ ပါတံ ကရဏဝသေန ဒွေ မေတ္တာ ဒွေ ပရိတ္တာ ဒွေ အသုဘာ ဒွေ မရဏဿတီ အဋ္ဌမဟာသံဝေဂဝတ္ထုသမာဝဇ္ဇနဉ္စ, အဋ္ဌ မဟာသံဝေဂဝတ္ထူနိ နာမ ဇာတိဇရာဗျာဓိမရဏံ စတ္တာရိ အပါယဒုက္ခာနီတိ, အထ ဝါ ဇာတိဇရာဗျာဓိမရဏာနိ စတ္တာရိ, အပါယဒုက္ခံ ပဉ္စမံ, အတီတေ ဝဋ္ဋမူလကံ ဒုက္ခံ, အနာဂတေ ဝဋ္ဋမူလကံ ဒုက္ခံ, ပစ္စုပ္ပန္နေ အာဟာရပရိယေဋ္ဌိမူလကံ ဒုက္ခ’’န္တိ. ဧဝံ ဘဂဝါ ပရိဟရဏံ အာစိက္ခိတွာ တေသံ ဘိက္ခူနံ မေတ္တတ္ထဉ္စ ပရိတ္တတ္ထဉ္စ ဝိပဿနာပါဒကဇ္ဈာနတ္ထဉ္စ ဣဒံ သုတ္တမဘာသီတိ. ဧဝံ ဝိတ္ထာရတောပိ ‘‘ယေန ဝုတ္တံ ယဒါ ယတ္ထ, ယသ္မာ စေ’’တိ ဧတေသံ ပဒါနံ ဒီပနာ နိဒါနသောဓနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

इतर आचार्य म्हणतात की, "जा भिक्खूंनो, त्याच सेनासनाचा आश्रय घेऊन विहार करा," असे सांगून भगवान म्हणाले, "तथापि, अरण्यवासी भिक्खूने स्वतःच्या संरक्षणासाठी पाळण्याचे नियम (परिहरण) जाणले पाहिजेत. ते खालीलप्रमाणे आहेत – सकाळी आणि संध्याकाळी करण्याच्या अभ्यासाने दोन वेळा मैत्री भावना, दोन वेळा परित्त, दोन वेळा अशुभाची भावना, दोन वेळा मरणस्मृती आणि आठ महासंवेगवस्तूंचे चिंतन करणे. आठ महासंवेगवस्तू म्हणजे – जन्म, जरा (वृद्धत्व), व्याधी (आजारपण), मरण आणि चार अपायांमधील दुःखे. किंवा जन्म, जरा, व्याधी, मरण ही चार, पाचवे अपायदुःख, भूतकाळातील संसारचक्रावर आधारित दुःख, भविष्यकाळातील संसारचक्रावर आधारित दुःख आणि वर्तमानकाळातील आहाराच्या शोधावर आधारित दुःख." अशा प्रकारे भगवंतांनी संरक्षणाचे उपाय सांगून, त्या भिक्खूंच्या कल्याणासाठी, मैत्रीसाठी, रक्षणासाठी आणि विपश्यनेचा आधार असलेल्या ध्यानाच्या प्राप्तीसाठी हे सुत्त सांगितले. अशा प्रकारे विस्ताराने देखील "कोणी म्हटले, कधी म्हटले, कोठे म्हटले आणि कशासाठी म्हटले" या पदांचे स्पष्टीकरण आणि निदानाचे (पार्श्वभूमीचे) संशोधन समजून घ्यावे.

---

ဧတ္တာဝတာ စ ယာ သာ ‘‘ယေန ဝုတ္တံ ယဒါ ယတ္ထ, ယသ္မာ စေတေသ ဒီပနာ. နိဒါနံ သောဓယိတွာ’’တိ မာတိကာ ဌပိတာ, သာ သဗ္ဗာကာရေန ဝိတ္ထာရိတာ ဟောတိ.

अशा प्रकारे, "कोणी म्हटले, कधी म्हटले, कोठे म्हटले आणि कशासाठी म्हटले याचे स्पष्टीकरण करून आणि निदानाचे संशोधन करून" ही जी मातृका (विषयसूची) मांडली होती, ती सर्व प्रकारे सविस्तर स्पष्ट झाली आहे.

---

ပဌမဂါထာဝဏ္ဏနာ

पहिल्या गाथेचे स्पष्टीकरण.

---

၁. ဣဒါနိ ‘‘အဿ ကရိဿာမတ္ထဝဏ္ဏန’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ ဧဝံ ကတနိဒါနသောဓနဿ အဿ သုတ္တဿ အတ္ထဝဏ္ဏနာ အာရဗ္ဘတေ. တတ္ထ ကရဏီယမတ္ထကုသလေနာတိ ဣမိဿာ ပဌမဂါထာယ တာဝ အယံ ပဒဝဏ္ဏနာ – ကရဏီယန္တိ ကာတဗ္ဗံ, ကရဏာရဟန္တိ အတ္ထော. အတ္ထောတိ ပဋိပဒါ, ယံ ဝါ ကိဉ္စိ အတ္တနော ဟိတံ, တံ သဗ္ဗံ အရဏီယတော အတ္ထောတိ ဝုစ္စတိ, အရဏီယတော နာမ ဥပဂန္တဗ္ဗတော. အတ္ထေ ကုသလေန အတ္ထကုသလေန အတ္ထဆေကေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယန္တိ အနိယမိတပစ္စတ္တံ. န္တိ နိယမိတဥပယောဂံ, ဥဘယမ္ပိ ဝါ ယံ တန္တိ ပစ္စတ္တဝစနံ. သန္တံ ပဒန္တိ ဥပယောဂဝစနံ, တတ္ထ လက္ခဏတော သန္တံ, ပတ္တဗ္ဗတော ပဒံ, နိဗ္ဗာနဿေတံ အဓိဝစနံ. အဘိသမေစ္စာတိ အဘိသမာဂန္တွာ. သက္ကောတီတိ သက္ကော, သမတ္ထော ပဋိဗလောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဥဇူတိ အဇ္ဇဝယုတ္တော. သုဋ္ဌု ဥဇူတိ သုဟုဇု. သုခံ ဝစော တသ္မိန္တိ သုဝစော. အဿာတိ ဘဝေယျ. မုဒူတိ မဒ္ဒဝယုတ္တော. န အတိမာနီတိ အနတိမာနိ.

१. आता, "मी या सुत्ताची अर्थवर्णना करीन" असे म्हटल्यामुळे, अशा प्रकारे प्रस्तावनेचे (निदानाचे) शोधन केलेल्या या सुत्ताची अर्थवर्णना सुरू केली जात आहे. त्यामध्ये, "करणीयमत्थकुसलेन" या पहिल्या गाथेतील पदांची व्याख्या अशी आहे – "करणीयं" म्हणजे जे केले पाहिजे (कातब्बं), जे करण्यास योग्य आहे (करणारहं) असा अर्थ आहे. "अत्थ" म्हणजे प्रतिपदा (आचरण/मार्ग); किंवा जे काही स्वतःचे हित आहे, ते सर्व प्राप्त करून घेण्याजोगे (अरणीय) असल्यामुळे त्याला "अत्थ" म्हटले जाते; "अरणीय" म्हणजे प्राप्त करण्याजोगे (जवळ जाण्याजोगे). कल्याणामध्ये (अत्थ) कुशल असणारा तो "अत्थकुसल" म्हणजेच कल्याणामध्ये निपुण (अत्थचेक) असा अर्थ होतो. "यं" हे पद अनिश्चित प्रथमा विभक्तीत आहे. "तं" हे पद निश्चित द्वितीया विभक्तीत आहे; किंवा "यं" आणि "तं" ही दोन्ही पदे प्रथमा विभक्तीत आहेत. "सन्तं पदं" हे द्वितीया विभक्तीतील पद आहे; त्यामध्ये लक्षणाने (स्वभावाने) जे शांत आहे ते "सन्तं", आणि जे प्राप्त करण्याजोगे आहे ते "पदं"; हे निर्वाणाचे नाव (अधिवचन) आहे. "अभिसमेच्च" म्हणजे साक्षात् करून (जाणून घेऊन). जो समर्थ आहे तो "सक्को", म्हणजेच तो कार्य करण्यास सक्षम (समत्थ) व बलवान (पटिबल) आहे असा अर्थ होतो. "उजू" म्हणजे सरळपणाने युक्त (प्रामाणिक). जो अत्यंत सरळ आहे तो "सुहुजू". ज्याचे बोलणे सुखद (मृदू) आहे किंवा जो सहजपणे उपदेश ऐकणारा आहे तो "सुवचो". "अस्सा" म्हणजे असावा. "मुदू" म्हणजे मृदूपणाने युक्त. जो अत्यंत अभिमानी (अहंकारी) नाही तो "अनतिमानी".

---

အယံ ပနေတ္ထ အတ္ထဝဏ္ဏနာ – ကရဏီယမတ္ထကုသလေန, ယန္တံ သန္တံ ပဒံ အဘိသမေစ္စာတိ ဧတ္ထ တာဝ အတ္ထိ ကရဏီယံ, အတ္ထိ အကရဏီယံ. တတ္ထ သင်္ခေပတော [Pg.202] သိက္ခတ္တယံ ကရဏီယံ. သီလဝိပတ္တိ, ဒိဋ္ဌိဝိပတ္တိ, အာစာရဝိပတ္တိ, အာဇီဝဝိပတ္တီတိ ဧဝမာဒိ အကရဏီယံ. တထာ အတ္ထိ အတ္ထကုသလော, အတ္ထိ အနတ္ထကုသလော. တတ္ထ ယော ဣမသ္မိံ သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ န အတ္တာနံ သမ္မာ ပယောဇေတိ, ခဏ္ဍသီလော ဟောတိ, ဧကဝီသတိဝိဓံ အနေသနံ နိဿာယ ဇီဝိကံ ကပ္ပေတိ. သေယျထိဒံ – ဝေဠုဒါနံ ပတ္တဒါနံ ပုပ္ဖဒါနံ ဖလဒါနံ ဒန္တကဋ္ဌဒါနံ မုခေါဒကဒါနံ သိနာနဒါနံ စုဏ္ဏဒါနံ မတ္တိကာဒါနံ စာဋုကမျတံ မုဂ္ဂသူပျတံ ပါရိဘဋယတံ ဇင်္ဃပေသနိကံ ဝေဇ္ဇကမ္မံ ဒူတကမ္မံ ပဟိဏဂမနံ ပိဏ္ဍပဋိပိဏ္ဍံ ဒါနာနုပ္ပဒါနံ ဝတ္ထုဝိဇ္ဇံ နက္ခတ္တဝိဇ္ဇံ အင်္ဂဝိဇ္ဇန္တိ. ဆဗ္ဗိဓေ စ အဂေါစရေ စရတိ. သေယျထိဒံ – ဝေသိယာဂေါစရေ ဝိဓဝထုလ္လကုမာရိကပဏ္ဍကဘိက္ခုနီပါနာဂါရဂေါစရေတိ. သံသဋ္ဌော စ ဝိဟရတိ ရာဇူဟိ ရာဇမဟာမတ္တေဟိ တိတ္ထိယေဟိ တိတ္ထိယသာဝကေဟိ အနနုလောမိကေန ဂိဟိသံသဂ္ဂေန, ယာနိ ဝါ ပန တာနိ ကုလာနိ အဿဒ္ဓါနိ အပ္ပသန္နာနိ အနောပါနဘူတာနိ အက္ကောသကပရိဘာသကာနိ အနတ္ထကာမာနိ အဟိတအဖာသုကယောဂက္ခေမကာမာနိ ဘိက္ခူနံ…ပေ… ဥပါသိကာနံ, တထာရူပါနိ ကုလာနိ သေဝတိ ဘဇတိ ပယိရုပါသတိ. အယံ အနတ္ထကုသလော.

आता येथे ही अर्थवर्णना आहे – "करणीयमत्थकुसलेन यन्तं सन्तं पदं अभिसमेच्च" यामध्ये प्रथम, जे केले पाहिजे (करणीय) असेही कार्य आहे, आणि जे करू नये (अकरणीय) असेही कार्य आहे. त्यामध्ये संक्षेपाने त्रिशिक्षा (शील, समाधी, प्रज्ञा) हे करणीय (केले पाहिजे असे) आहे. शील-विपत्ती (शीलाचा नाश), दृष्टी-विपत्ती (चुकीची धारणा), आचार-विपत्ती (चुकीचे वर्तन), आणि आजीव-विपत्ती (चुकीची उपजीविका) इत्यादी अकरणीय (न करण्याजोगे) आहेत. तसेच, कल्याणामध्ये कुशल (अत्थकुसल) असणाराही असतो आणि अकल्याणामध्ये कुशल (अनत्थकुसल) असणाराही असतो. त्यामध्ये जो या शासनात (बुद्ध धर्मात) प्रव्रजित होऊन स्वतःला योग्य मार्गावर लावत नाही, खंडित शील असणारा होतो, आणि एकवीस प्रकारच्या अयोग्य मार्गांचा (अनेसना) अवलंब करून आपली उपजीविका चालवतो. जसे की – बांबू देणे (वेळूदान), पाने देणे (पत्तदान), फुले देणे (पुप्फदान), फळे देणे (फलदान), दंतकाष्ठ देणे (दंतकट्ठदान), मुखप्रक्षालनाचे पाणी देणे (मुखोदकदान), स्नानाचे साहित्य देणे (सिनानदान), चूर्ण देणे (चुण्णदान), माती देणे (मत्तिकादान), खुशामत करणे (चाटुकम्यता), डाळीच्या वरणासारखे गोड बोलणे (मुग्गसूप्यता), मुलांचे संगोपन करणे (पारिभटयता), निरोप घेऊन धावणे (जंघपेसनिक), वैद्यकीय काम करणे (वेज्जकम्म), दूताचे काम करणे (दूतकम्म), निरोप पोहोचवणे (पहिणगमन), पिंडपाताच्या बदल्यात पिंडपात देणे (पिंडपटिपिंड), दान देणे व घेणे (दानानुप्पदान), वास्तूविद्या (वत्थुविज्जा), नक्षत्रविद्या (नक्खत्तविज्जा), आणि अंगविद्या (अंगविज्जा). आणि तो सहा प्रकारच्या अयोग्य ठिकाणी (अगोचर) वावरतो. जसे की – वेश्यांचे ठिकाण, विधवा, प्रौढ कुमारिका, नपुंसक (पंडक), भिक्खुनी, आणि मद्यशाळा या अयोग्य ठिकाणी तो वावरतो. आणि तो राजांशी, राजअमात्यांशी, अन्य पंथीयांशी (तित्थिय), त्यांच्या श्रावकांशी आणि गृहस्थांशी अयोग्य संसर्गाने युक्त होऊन राहतो; किंवा जी कुटुंबे भिक्खूंच्या... आणि उपासकांच्या प्रति अश्रद्धाळू, अप्रसन्न, विहिरीसारखी परोपकारी नसलेली, शिवीगाळ व निंदा करणारी, अकल्याण इच्छिणारी, अहित, असुख आणि योगक्षेम न इच्छिणारी आहेत, अशा कुटुंबांची तो सेवा करतो, त्यांच्याशी संगत करतो आणि त्यांची उपासना करतो. याला "अनत्थकुसल" (अकल्याणात कुशल/अकुशल) म्हटले जाते.

---

ယော ပန ဣမသ္မိံ သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ အတ္တာနံ သမ္မာ ပယောဇေတိ, အနေသနံ ပဟာယ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလေ ပတိဋ္ဌာတုကာမော သဒ္ဓါသီသေန ပါတိမောက္ခသံဝရံ သတိသီသေန ဣန္ဒြိယသံဝရံ ဝီရိယသီသေန အာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိံ, ပညာသီသေန ပစ္စယပဋိသေဝနံ ပူရေတိ. အယံ အတ္ထကုသလော.

परंतु जो या शासनात (बुद्ध धर्मात) प्रव्रजित होऊन स्वतःला योग्य मार्गावर लावतो, अयोग्य मार्गांचा (अनेसना) त्याग करून चतुपारिसुद्धि शीलामध्ये प्रतिष्ठित होण्याची इच्छा धरून, श्रद्धेला मुख्य करून पातिमोक्ख संवर शील, स्मृतीला (सतीला) मुख्य करून इंद्रिय संवर शील, वीर्याला (प्रयत्नाला) मुख्य करून आजीव पारिसुद्धि शील, आणि प्रज्ञेला मुख्य करून प्रत्यय-पटिसेवन (चार प्रत्ययांचा योग्य वापर) शील पूर्ण करतो. याला "अत्थकुसल" (कल्याणामध्ये कुशल) म्हटले जाते.

---

ယော ဝါ သတ္တာပတ္တိက္ခန္ဓသောဓနဝသေန ပါတိမောက္ခသံဝရံ, ဆဒွါရေ ဃဋ္ဋိတာရမ္မဏေသု အဘိဇ္ဈာဒီနံ အနုပ္ပတ္တိဝသေန ဣန္ဒြိသံဝရံ, အနေသနပရိဝဇ္ဇနဝသေန ဝိညုပ္ပသတ္ထဗုဒ္ဓဗုဒ္ဓသာဝကဝဏ္ဏိတပစ္စယပဋိသေဝနေန စ အာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိံ, ယထာဝုတ္တပစ္စဝေက္ခဏဝသေန ပစ္စယပဋိသေဝနံ, စတုဣရိယာပထပရိဝတ္တနေ သာတ္ထကတာဒိပစ္စဝေက္ခဏဝသေန သမ္ပဇညဉ္စ သောဓေတိ. အယမ္ပိ အတ္ထကုသလော.

किंवा जो सात प्रकारच्या आपत्तींच्या समूहाचे शोधन करण्याद्वारे पातिमोक्ख संवर शीलाचे शोधन करतो; सहा इंद्रियद्वारांवर आदळणाऱ्या विषयांमध्ये अभिज्झा (लोभ) इत्यादी उत्पन्न न होऊ देण्याद्वारे इंद्रिय संवर शीलाचे शोधन करतो; अयोग्य मार्गांचा (अनेसना) त्याग करण्याद्वारे आणि विद्वानांनी प्रशंसिलेल्या, बुद्ध व बुद्धश्रावकांनी वर्णन केलेल्या प्रत्ययांचे सेवन करण्याद्वारे आजीव पारिसुद्धि शीलाचे शोधन करतो; वर सांगितल्याप्रमाणे प्रत्यवेक्षण (विचार) करण्याद्वारे प्रत्यय-पटिसेवन शीलाचे शोधन करतो; आणि चारही इरियापथांमध्ये (चालणे, उभे राहणे, बसणे, झोपणे) सार्थकता इत्यादींचे प्रत्यवेक्षण करण्याद्वारे संपजन्य (जागरूकता) शुद्ध करतो. तोसुद्धा "अत्थकुसल" (कल्याणामध्ये कुशल) म्हटला जातो.

---

ယော ဝါ ယထာ ဦသောဒကံ ပဋိစ္စ သံကိလိဋ္ဌံ ဝတ္ထံ ပရိယောဒါပယတိ, ဆာရိကံ ပဋိစ္စ အာဒါသော, ဥက္ကာမုခံ ပဋိစ္စ ဇာတရူပံ, တထာ ဉာဏံ ပဋိစ္စ သီလံ ဝေါဒါယတီတိ ဉတွာ ဉာဏောဒကေန ဓောဝန္တော သီလံ ပရိယောဒါပေတိ. ယထာ စ ကိကီ သကုဏိကာ အဏ္ဍံ, စမရီ မိဂေါ ဝါလဓိံ, ဧကပုတ္တိကာ နာရီ [Pg.203] ပိယံ ဧကပုတ္တကံ, ဧကနယနော ပုရိသော တံ ဧကနယနဉ္စ ရက္ခတိ, တထာ အတိဝိယ အပ္ပမတ္တော အတ္တနော သီလက္ခန္ဓံ ရက္ခတိ, သာယံ ပါတံ ပစ္စဝေက္ခမာနော အဏုမတ္တမ္ပိ ဝဇ္ဇံ န ပဿတိ. အယမ္ပိ အတ္ထကုသလော.

किंवा जो ज्याप्रमाणे खारट पाण्याचा (साबणाचा) आश्रय घेऊन मळलेले वस्त्र स्वच्छ केले जाते, राखेचा आश्रय घेऊन आरसा स्वच्छ केला जातो, मुशीचा (भट्टीचा) आश्रय घेऊन सोने शुद्ध केले जाते; त्याचप्रमाणे ज्ञानाचा आश्रय घेऊन शील शुद्ध होते, असे जाणून ज्ञानरूपी पाण्याने धुऊन शीलाला अत्यंत शुद्ध करतो. आणि ज्याप्रमाणे टिटवी पक्षीण आपल्या अंड्याचे रक्षण करते, चमरी मृग आपल्या शेपटीचे रक्षण करतो, एकुलता एक मुलगा असलेली माता आपल्या प्रिय पुत्राचे रक्षण करते, आणि एका डोळ्याचा माणूस आपल्या त्या एकाच डोळ्याचे रक्षण करतो; त्याचप्रमाणे अत्यंत अप्रमत्त (सावध) राहून स्वतःच्या शीलस्कंधाचे रक्षण करतो, सकाळी आणि संध्याकाळी आत्मपरीक्षण (प्रत्यवेक्षण) करताना त्याला अणुमात्रही दोष दिसत नाही. तोसुद्धा "अत्थकुसल" (कल्याणामध्ये कुशल) म्हटला जातो.

---

ယော ဝါ ပန အဝိပ္ပဋိသာရကရေ သီလေ ပတိဋ္ဌာယ ကိလေသဝိက္ခမ္ဘနပဋိပဒံ ပဂ္ဂဏှာတိ, တံ ပဂ္ဂဏှိတွာ ကသိဏပရိကမ္မံ ကရောတိ, ကသိဏပရိကမ္မံ ကတွာ သမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေတိ. အယမ္ပိ အတ္ထကုသလော.

किंवा जो पश्चात्ताप न देणाऱ्या (चित्त प्रसन्न ठेवणाऱ्या) शीलामध्ये प्रतिष्ठित होऊन क्लेशांचे दमन करणाऱ्या प्रतिपदेचा (मार्गाचा) स्वीकार करतो, तिचा स्वीकार करून कसिण-परिकर्म (ध्यानसाधनेची पूर्वतयारी) करतो, आणि कसिण-परिकर्म करून समापत्ती (ध्यान अवस्था) प्राप्त करतो. तोसुद्धा "अत्थकुसल" (कल्याणामध्ये कुशल) म्हटला जातो.

---

ယော ဝါ ပန သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ သင်္ခါရေ သမ္မသိတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ, အယံ အတ္ထကုသလာနံ အဂ္ဂေါ. တတ္ထ ယေ ဣမေ ယာဝ အဝိပ္ပဋိသာရကရေ သီလေ ပတိဋ္ဌာနေန ယာဝ ဝါ ကိလေသဝိက္ခမ္ဘနပဋိပဒါယပဂ္ဂဟဏေန ဝဏ္ဏိတာ အတ္ထကုသလာ, တေ ဣမသ္မိံ အတ္ထေ အတ္ထကုသလာတိ အဓိပ္ပေတာ. တထာ ဝိဓာ စ တေ ဘိက္ခူ. တေန ဘဂဝါ တေ ဘိက္ခူ သန္ဓာယ ဧကပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနာယ ဒေသနာယ ‘‘ကရဏီယမတ္ထကုသလေနာ’’တိ အာဟ.

किंवा जो समापत्तीमधून उठून संस्कारांचे (संखारांचे) विपश्यनेद्वारे परीक्षण करून अर्हतपद प्राप्त करतो, तो कल्याणामध्ये कुशल असणाऱ्यांमध्ये सर्वश्रेष्ठ (अग्र) आहे. त्यामध्ये, जे पश्चात्ताप न देणाऱ्या शीलामध्ये प्रतिष्ठित होण्यापासून ते क्लेशांचे दमन करणाऱ्या प्रतिपदेचा स्वीकार करण्यापर्यंतचे वर्णन केलेले "अत्थकुसल" आहेत, ते या अर्थामध्ये "अत्थकुसल" म्हणून अभिप्रेत आहेत. आणि ते भिक्खू तसेच होते. म्हणूनच भगवंतांनी त्या भिक्खूंना उद्देशून, एका व्यक्तीला उद्देशून केलेल्या उपदेशाच्या (एकपुग्गलाधिट्ठान देसना) रूपाने "करणीयमत्थकुसलेन" असे म्हटले.

---

တတော ‘‘ကိံ ကရဏီယ’’န္တိ တေသံ သဉ္ဇာတကင်္ခါနံ အာဟ ‘‘ယန္တံ သန္တံ ပဒံ အဘိသမေစ္စာ’’တိ. အယမေတ္ထ အဓိပ္ပာယော – တံ ဗုဒ္ဓါနုဗုဒ္ဓေဟိ ဝဏ္ဏိတံ သန္တံ နိဗ္ဗာနပဒံ ပဋိဝေဓဝသေန အဘိသမေစ္စ ဝိဟရိတုကာမေန ယံ ကရဏီယန္တိ. ဧတ္ထ စ ယန္တိ ဣမဿ ဂါထာပဒဿ အာဒိတော ဝုတ္တမေဝ ကရဏီယန္တိ အဓိကာရတော အနုဝတ္တတိ, တံ သန္တံ ပဒံ အဘိသမေစ္စာတိ. အယံ ပန ယသ္မာ သာဝသေသပါဌော အတ္ထော, တသ္မာ ဝိဟရိတုကာမေနာတိ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

त्यानंतर, "काय केले पाहिजे?" अशी शंका निर्माण झालेल्या त्या भिक्खूंना भगवंतांनी "यन्तं सन्तं पदं अभिसमेच्च" असे म्हटले. येथे हा अभिप्राय आहे – बुद्ध आणि बुद्धश्रावकांनी प्रशंसिलेल्या त्या शांत निर्वाणपदाचा प्रतिवेध (साक्षात्कार) करून राहण्याची इच्छा असणाऱ्याने जे केले पाहिजे. आणि येथे "यं" हे पद या गाथेच्या सुरुवातीलाच म्हटलेले आहे; "करणीयं" हे पद अधिकाराने (पुढील वाक्यात) अनुवृत्त होते, म्हणजेच "तं सन्तं पदं अभिसमेच्च". परंतु हा अर्थ अपूर्ण पाठ असल्यामुळे, "विहरितुकामेन" (राहण्याची इच्छा असणाऱ्याने) असे म्हटले आहे, हे जाणावे.

---

အထ ဝါ သန္တံ ပဒံ အဘိသမေစ္စာတိ အနုဿဝါဒိဝသေန လောကိယပညာယ နိဗ္ဗာနပဒံ ‘‘သန္တ’’န္တိ ဉတွာ တံ အဓိဂန္တုကာမေန ယန္တံ ကရဏီယန္တိ အဓိကာရတော အနုဝတ္တတိ, တံ ကရဏီယမတ္ထကုသလေနာတိ ဧဝမ္ပေတ္ထ အဓိပ္ပာယော ဝေဒိတဗ္ဗော. အထ ဝါ ‘‘ကရဏီယမတ္ထကုသလေနာ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ကိ’’န္တိ စိန္တေန္တာနံ အာဟ ‘‘ယန္တံ သန္တံ ပဒံ အဘိသမေစ္စာ’’တိ. တဿေဝံ အဓိပ္ပာယော ဝေဒိတဗ္ဗော – လောကိယပညာယ သန္တံ ပဒံ အဘိသမေစ္စ ယံ ကရဏီယံ ကာတဗ္ဗံ, တံ ကရဏီယံ, ကရဏာရဟမေဝ တန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

किंवा 'शांत पदाला जाणून' (अभि समेच्च) म्हणजे ऐकीव माहिती इत्यादींच्या आधारे लौकिक प्रज्ञेने निर्वाणपद हे 'शांत' आहे असे जाणून, ते प्राप्त करण्याची इच्छा असणाऱ्याने जे काही कर्तव्य करायचे आहे, ते अधिकाराने अनुसरते; ते कर्तव्य हितकुशलाने करावे, असा येथे अभिप्राय समजावा. किंवा 'हितकुशलाने कर्तव्य करावे' असे म्हटले असता, 'काय करावे?' असा विचार करणाऱ्यांसाठी भगवंतांनी 'जे शांत पदाला जाणून...' असे म्हटले आहे. त्याचा असा अभिप्राय समजावा – लौकिक प्रज्ञेने शांत पदाला (निर्वाणाला) जाणून जे कर्तव्य केले पाहिजे, तेच कर्तव्य आहे, तेच करण्यायोग्य आहे, असा याचा अर्थ आहे.

---

ကိံ ပန တန္တိ? ကိမညံ သိယာ အညတြ တဒဓိဂမုပါယတော, ကာမဉ္စေတံ ကရဏာရဟဋ္ဌေန သိက္ခတ္တယဒီပကေန အာဒိပဒေနေဝ ဝုတ္တံ. တထာ ဟိ တဿ အတ္ထဝဏ္ဏနာယံ အဝေါစုမှာ ‘‘အတ္ထိ ကရဏီယံ, အတ္ထိ အကရဏီယံ. တတ္ထ [Pg.204] သင်္ခေပတော သိက္ခတ္တယံ ကရဏီယ’’န္တိ. အတိသင်္ခေပေန ဒေသိတတ္တာ ပန တေသံ ဘိက္ခူနံ ကေဟိစိ ဝိညာတံ, ကေဟိစိ န ဝိညာတံ. တတော ယေဟိ န ဝိညာတံ, တေသံ ဝိညာပနတ္ထံ ယံ ဝိသေသတော အာရညကေန ဘိက္ခုနာ ကာတဗ္ဗံ, တံ ဝိတ္ထာရေန္တော ‘‘သက္ကော ဥဇူ စ သုဟုဇူ စ, သုဝစော စဿ မုဒု အနတိမာနီ’’တိ ဣမံ တာဝ ဥပဍ္ဎဂါထမာဟ.

पण ते कर्तव्य काय आहे? ते निर्वाण प्राप्त करण्याच्या उपायाव्यतिरिक्त दुसरे काय असू शकते? आणि हे करण्यायोग्य असल्याच्या अर्थाने, त्रिशिक्षेचे (शील, समाधी, प्रज्ञा) प्रकाशन करणाऱ्या पहिल्या पदानेच (कऱणीयमत्थकुसलेन) सांगितले आहे. कारण त्याच्या अर्थविवरणात आम्ही म्हटले आहे – 'कर्तव्यही आहे आणि अकर्तव्यही आहे. त्यामध्ये संक्षेपाने त्रिशिक्षा हेच कर्तव्य आहे.' परंतु अत्यंत संक्षेपाने उपदेश केल्यामुळे, त्या भिक्खूंपैकी काहींना ते समजले आणि काहींना समजले नाही. त्यामुळे ज्यांना समजले नाही, त्यांना समजावून सांगण्यासाठी, जे विशेषतः आरण्यक (अरण्यात राहणाऱ्या) भिक्खूने केले पाहिजे, त्याचे सविस्तर वर्णन करताना भगवंतांनी 'तो समर्थ, सरळ, सुसरळ, सुवचनी, मृदू आणि निरहंकारी असावा' (सक्को उजू च सुहजू च, सुवचो चस्स मुदु अनतिमानी) ही अर्धी गाथा सर्वप्रथम सांगितली.

---

ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? သန္တံ ပဒံ အဘိသမေစ္စ ဝိဟရိတုကာမော, လောကိယပညာယ ဝါ တံ အဘိသမေစ္စ တဒဓိဂမာယ ပဋိပဇ္ဇမာနော အာရညကော ဘိက္ခု ဒုတိယစတုတ္ထပဓာနိယင်္ဂသမန္နာဂမေန ကာယေ စ ဇီဝိတေ စ အနပေက္ခော ဟုတွာ သစ္စပ္ပဋိဝေဓာယ ပဋိပဇ္ဇိတုံ သက္ကော အဿ, တထာ ကသိဏပရိကမ္မဝတ္တသမာဒါနာဒီသု အတ္တနော ပတ္တစီဝရပ္ပဋိသင်္ခရဏာဒီသု စ ယာနိ တာနိ သဗြဟ္မစာရီနံ ဥစ္စာဝစာနိ ကိံ ကရဏီယာနိ, တေသု အညေသု စ ဧဝရူပေသု သက္ကော အဿ ဒက္ခော အနလသော သမတ္ထော. သက္ကော ဟောန္တောပိ စ တတိယပဓာနိယင်္ဂသမန္နာဂမေန ဥဇု အဿ. ဥဇု ဟောန္တောပိ စ သကိံ ဥဇုဘာဝေန ဒဟရကာလေ ဝါ ဥဇုဘာဝေန သန္တောသံ အနာပဇ္ဇိတွာ ယာဝဇီဝံ ပုနပ္ပုနံ အသိထိလကရဏေန သုဋ္ဌုတရံ ဥဇု အဿ. အသဌတာယ ဝါ ဥဇု, အမာယာဝိတာယ သုဟုဇု. ကာယဝစီဝင်္ကပ္ပဟာနေန ဝါ ဥဇု, မနောဝင်္ကပ္ပဟာနေန သုဟုဇု. အသန္တဂုဏဿ ဝါ အနာဝိကရဏေန ဥဇု, အသန္တဂုဏေန ဥပ္ပန္နဿ လာဘဿ အနဓိဝါသနေန သုဟုဇု. ဧဝံ အာရမ္မဏလက္ခဏူပနိဇ္ဈာနေဟိ ပုရိမဒွယတတိယသိက္ခာဟိ ပယောဂါသယသုဒ္ဓီဟိ စ ဥဇု စ သုဟုဇု စ အဿ.

याचा काय अर्थ आहे? शांत पदाचा (निर्वाणाचा) साक्षात्कार करून विहरण्याची इच्छा असणारा, किंवा लौकिक प्रज्ञेने ते जाणून त्याच्या प्राप्तीसाठी प्रयत्नशील असणारा आरण्यक भिक्खू, दुसऱ्या आणि चौथ्या प्रधान अंगांनी (प्रयत्न अंगांनी) युक्त होऊन, शरीर आणि जीवनाची अपेक्षा न ठेवता, सत्य साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न होण्यास समर्थ असावा. तसेच कसिण परिकर्म, व्रत-समादान इत्यादींमध्ये, स्वतःचे पात्र आणि चीवर दुरुस्त करणे इत्यादींमध्ये, आणि सब्रह्मचाऱ्यांची जी काही लहान-मोठी कर्तव्ये आहेत, त्यांमध्ये आणि इतर अशाच प्रकारच्या कामांमध्ये तो समर्थ, दक्ष, आळस नसलेला आणि कार्यक्षम असावा. समर्थ असूनही तो तिसऱ्या प्रधान अंगाने युक्त होऊन सरळ असावा. सरळ असूनही, केवळ एकदाच सरळ असण्याने किंवा तरुण वयातच सरळ असण्याने समाधान न मानता, जीवनभर वारंवार शिथिलता न आणता अधिक चांगल्या प्रकारे सरळ असावा. किंवा कपटीपणा नसण्याने तो 'सरळ' आणि ढोंगीपणा नसण्याने 'सुसरळ' असावा. किंवा कायिक आणि वाचिक वक्रतेचा त्याग केल्याने 'सरळ' आणि मानसिक वक्रतेचा त्याग केल्याने 'सुसरळ' असावा. किंवा स्वतःमध्ये नसलेले गुण प्रकट न केल्याने 'सरळ' आणि नसलेल्या गुणांमुळे मिळालेल्या लाभाचा स्वीकार न केल्याने 'सुसरळ' असावा. अशा प्रकारे, आलंबन आणि लक्षणाच्या उपनिध्यान (ध्यान) द्वारे, पहिल्या दोन आणि तिसऱ्या शिक्षेच्या द्वारे, आणि प्रयोग व आशयाच्या शुद्धीद्वारे तो सरळ आणि सुसरळ असावा.

---

န ကေဝလဉ္စ ဥဇု စ သုဟုဇု စ, အပိစ ပန သုဝစော စ အဿ. ယော ဟိ ပုဂ္ဂလော ‘‘ဣဒံ န ကတ္တဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တော ‘‘ကိံ တေ ဒိဋ္ဌံ, ကိံ တေ သုတံ, ကော မေ သုတွာ ဝဒသိ, ကိံ ဥပဇ္ဈာယော အာစရိယော သန္ဒိဋ္ဌော သမ္ဘတ္တော ဝါ’’တိ ဝဒေတိ, တုဏှီဘာဝေန ဝါ တံ ဝိဟေသေတိ, သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ ဝါ န တထာ ကရောတိ, သော ဝိသေသာဓိဂမဿ ဒူရေ ဟောတိ. ယော ပန ဩဝဒိယမာနော ‘‘သာဓု, ဘန္တေ သုဋ္ဌု ဝုတ္တံ, အတ္တနော ဝဇ္ဇံ နာမ ဒုဒ္ဒသံ ဟောတိ, ပုနပိ မံ ဧဝရူပံ ဒိသွာ ဝဒေယျာထ အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယ, စိရဿံ မေ တုမှာကံ သန္တိကာ ဩဝါဒေါ လဒ္ဓေါ’’တိ ဝဒတိ, ယထာနုသိဋ္ဌဉ္စ ပဋိပဇ္ဇတိ, သော ဝိသေသာဓိဂမဿ အဝိဒူရေ ဟောတိ. တသ္မာ ဧဝံ ပရဿ ဝစနံ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ ကရောန္တော သုဝစော စ အဿ.

आणि केवळ सरळ आणि सुसरळच नाही, तर तो सुवचनी (नम्रपणे ऐकणारा) देखील असावा. कारण ज्या व्यक्तीला 'हे करू नये' असे सांगितले असता, ती म्हणते, 'तुम्ही काय पाहिले आहे? तुम्ही काय ऐकले आहे? तुम्ही कोण आहात जे मला सांगत आहात? तुम्ही माझे उपाध्याय आहात का, आचार्य आहात का, की परिचित किंवा स्नेही आहात?' किंवा मौन राहून सांगणाऱ्याला त्रास देते, किंवा होकार देऊनही त्याप्रमाणे वागत नाही, ती व्यक्ती विशेष गुणांच्या (ध्यान, मार्ग, फल यांच्या) प्राप्तीपासून दूर असते. परंतु ज्याला उपदेश केला असता तो म्हणतो, 'भन्ते, साधू! खूप चांगले सांगितले. स्वतःचे दोष दिसणे कठीण असते. पुन्हा कधी माझ्यात असा दोष दिसल्यास अनुकंपा करून मला सांगा. मला बऱ्याच दिवसांनी आपल्याकडून उपदेश मिळाला आहे,' आणि उपदेश केल्याप्रमाणे आचरण करतो, तो विशेष गुणांच्या प्राप्तीच्या जवळ असतो. म्हणून, इतरांचे सांगणे स्वीकारून त्याप्रमाणे करणारा भिक्खू सुवचनी असावा.

---

ယထာ [Pg.205] စ သုဝစော, ဧဝံ မုဒု အဿ. မုဒူတိ ဂဟဋ္ဌေဟိ ဒူတဂမနပဟိဏဂမနာဒီသု နိယုဇ္ဇမာနော တတ္ထ မုဒုဘာဝံ အကတွာ ထဒ္ဓေါ ဟုတွာ ဝတ္တပဋိပတ္တိယံ သကလဗြဟ္မစရိယေ စ မုဒု အဿ သုပရိကမ္မကတသုဝဏ္ဏံ ဝိယ တတ္ထ တတ္ထ ဝိနိယောဂက္ခမော. အထ ဝါ မုဒူတိ အဘာကုဋိကော ဥတ္တာနမုခေါ သုခသမ္ဘာသော ပဋိသန္ထာရဝုတ္တိ သုတိတ္ထံ ဝိယ သုခါဝဂါဟော အဿ. န ကေဝလဉ္စ မုဒု, အပိစ ပန အနတိမာနီ အဿ, ဇာတိဂေါတ္တာဒီဟိ အတိမာနဝတ္ထူဟိ ပရေ နာတိမညေယျ, သာရိပုတ္တတ္ထေရော ဝိယ စဏ္ဍာလကုမာရကသမေန စေတသာ ဝိဟရေယျာတိ.

आणि ज्याप्रमाणे तो सुवचनी असावा, त्याचप्रमाणे तो मृदू असावा. 'मृदू' म्हणजे गृहस्थांनी निरोप पोहोचवणे, दूत म्हणून जाणे इत्यादी कामांमध्ये लावल्यास, तिथे मृदूपणा न दाखवता ताठर राहून, मात्र कर्तव्याच्या पालनात आणि संपूर्ण ब्रह्मचर्यात मृदू असावा; ज्याप्रमाणे उत्तम प्रकारे शुद्ध केलेले सोने विविध आभूषणांसाठी योग्य असते, त्याप्रमाणे तो त्या त्या कर्तव्यात योग्य असावा. किंवा 'मृदू' म्हणजे कपाळावर आट्या न आणणारा (प्रसन्न चेहरा असलेला), सहज बोलता येण्याजोगा, आदरातिथ्य करणारा आणि चांगल्या घाटासारखा सहज प्रवेश करण्याजोगा असावा. आणि केवळ मृदूच नाही, तर तो निरहंकारी असावा. जात, गोत्र इत्यादी अभिमानाच्या कारणांमुळे इतरांना तुच्छ लेखू नये, आणि स्थवीर सारिपुत्तांप्रमाणे चांडाळ बालकासमान नम्र चित्ताने विहरावे.

---

ဒုတိယဂါထာဝဏ္ဏနာ

दुसऱ्या गाथेचे विवरण

---

၂. ဧဝံ ဘဂဝါ သန္တံ ပဒံ အဘိသမေစ္စ ဝိဟရိတုကာမဿ တဒဓိဂမာယ ဝါ ပဋိပဇ္ဇမာနဿ ဝိသေသတော အာရညကဿ ဘိက္ခုနော ဧကစ္စံ ကရဏီယံ ဝတွာ ပုန တတုတ္တရိပိ ဝတ္တုကာမော ‘‘သန္တုဿကော စာ’’တိ ဒုတိယဂါထမာဟ.

२. अशा प्रकारे भगवंतांनी शांत पदाचा (निर्वाणाचा) साक्षात्कार करून विहरण्याची इच्छा असणाऱ्या, किंवा त्याच्या प्राप्तीसाठी प्रतिपन्न असणाऱ्या, विशेषतः आरण्यक भिक्खूच्या काही कर्तव्यांचे कथन करून, पुन्हा त्याहूनही अधिक सांगण्याची इच्छा धरून 'सन्तुस्सको च' (आणि संतुष्ट असणारा) अशी दुसरी गाथा सांगितली.

---

တတ္ထ ‘‘သန္တုဋ္ဌီ စ ကတညုတာ’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တပ္ပဘေဒေန ဒွါဒသဝိဓေန သန္တောသေန သန္တုဿတီတိ သန္တုဿကော. အထ ဝါ တုဿတီတိ တုဿကော, သကေန တုဿကော, သန္တေန တုဿကော, သမေန တုဿကောတိ သန္တုဿကော. တတ္ထ သကံ နာမ ‘‘ပိဏ္ဍိယာလောပဘောဇနံ နိဿာယာ’’တိ ဧဝံ ဥပသမ္ပဒမဏ္ဍလေ ဥဒ္ဒိဋ္ဌံ အတ္တနာ စ သမ္ပဋိစ္ဆိတံ စတုပစ္စယဇာတံ, တေန သုန္ဒရေန ဝါ အသုန္ဒရေန ဝါ သက္ကစ္စံ ဝါ အသက္ကစ္စံ ဝါ ဒိန္နေန ပဋိဂ္ဂဟဏကာလေ ပရိဘောဂကာလေ စ ဝိကာရံ အဒဿေတွာ ယာပေန္တော ‘‘သကေန တုဿကော’’တိ ဝုစ္စတိ. သန္တံ နာမ ယံ လဒ္ဓံ ဟောတိ အတ္တနော ‘ဝိဇ္ဇမာနံ, တေန သန္တေနေဝ တုဿန္တော တတော ပရံ န ပတ္ထေန္တော အတြိစ္ဆတံ ပဇဟန္တော ‘‘သန္တေန တုဿကော’’တိ ဝုစ္စတိ. သမံ နာမ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌေသု အနုနယပဋိဃပ္ပဟာနံ, တေန သမေန သဗ္ဗာရမ္မဏေသု တုဿန္တော ‘‘သမေန တုဿကော’’တိ ဝုစ္စတိ.

त्यामध्ये 'संतुष्टी आणि कृतज्ञता' या संदर्भात, सांगितलेल्या प्रकारांनुसार बारा प्रकारच्या संतोषाने जो संतुष्ट होतो, तो 'संतुस्सको' (संतुष्ट) होय. किंवा जो आनंदित होतो तो 'तुस्सको'; स्वतःच्या वस्तूने संतुष्ट होणारा, प्राप्त वस्तूने संतुष्ट होणारा, आणि समभावाने संतुष्ट होणारा तो 'संतुस्सको' होय. त्यामध्ये 'स्वतःचे' (सक) म्हणजे, 'पिंडपात भोजनाचा आश्रय घेऊन' अशा प्रकारे उपसंपदा मंडलात निर्दिष्ट केलेले आणि स्वतः स्वीकारलेले चार प्रत्यय होय. ते उत्तम असो वा अनुत्तम, आदराने दिलेले असो वा अनादराने दिलेले असो, ते स्वीकारताना आणि त्याचा उपभोग घेताना कोणताही विकार न दाखवता जीवन कंठणाऱ्याला 'स्वतःच्या वस्तूने संतुष्ट होणारा' असे म्हटले जाते. 'प्राप्त' (संत) म्हणजे जे काही मिळाले आहे आणि स्वतःजवळ विद्यमान आहे, त्या प्राप्त झालेल्या वस्तूनेच संतुष्ट राहून, त्याहून अधिकची इच्छा न करता, अति-इच्छेचा (लोभाचा) त्याग करणाऱ्याला 'प्राप्त वस्तूने संतुष्ट होणारा' असे म्हटले जाते. 'सम' (समभाव) म्हणजे इष्ट आणि अनिष्ट गोष्टींमध्ये राग आणि प्रतिघ यांचा त्याग करणे होय, त्या समभावाने सर्व आलंबनांमध्ये संतुष्ट राहणाऱ्याला 'समभावाने संतुष्ट होणारा' असे म्हटले जाते।

---

သုခေန ဘရီယတီတိ သုဘရော, သုပေါသောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယော ဟိ ဘိက္ခု မနုဿေဟိ သာလိမံသောဒနာဒီနံ ပတ္တေ ပူရေတွာ ဒိန္နေပိ ဒုမ္မုခဘာဝံ အနတ္တမနဘာဝမေဝ စ ဒဿေတိ, တေသံ ဝါ သမ္မုခါဝ တံ ပိဏ္ဍပါတံ ‘‘ကိံ တုမှေဟိ ဒိန္န’’န္တိ အပသာဒေန္တော သာမဏေရဂဟဋ္ဌာဒီနံ ဒေတိ, ဧသ ဒုဗ္ဘရော. ဧတံ ဒိသွာ မနုဿာ ဒူရတောဝ ပရိဝဇ္ဇေန္တိ ‘‘ဒုဗ္ဘရော ဘိက္ခု န သက္ကာ ပေါသေတု’’န္တိ[Pg.206]. ယော ပန ယံ ကိဉ္စိ လူခံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ အပ္ပံ ဝါ ဗဟုံ ဝါ လဘိတွာ အတ္တမနော ဝိပ္ပသန္နမုခေါ ဟုတွာ ယာပေတိ, ဧသ သုဘရော. ဧတံ ဒိသွာ မနုဿာ အတိဝိယ ဝိဿတ္ထာ ဟောန္တိ, ‘‘အမှာကံ ဘဒန္တော သုဘရော, ထောကထောကေနာပိ တုဿတိ, မယမေဝ နံ ပေါသေဿာမာ’’တိ ပဋိညံ ကတွာ ပေါသေန္တိ. ဧဝရူပေါ ဣဓ သုဘရောတိ အဓိပ္ပေတော.

सहजतेने पोषण केले जाते म्हणून तो 'सुभर' (पोषण्यास सोपा) होय, म्हणजेच तो 'सुपोष' आहे, असे म्हटले आहे. जो भिक्खू लोकांनी पात्र भरून शालिभात, मांस इत्यादी अन्न दिले तरीही चेहऱ्यावर नाराजी आणि असमाधानच दर्शवतो, किंवा त्यांच्या समोरच त्या पिंडपाताचा 'तुम्ही हे काय दिले आहे?' असे म्हणून अनादर करत तो सामणेर किंवा गृहस्थांना देऊन टाकतो, तो 'दुभर' (पोषण्यास कठीण) होय. हे पाहून लोक 'हा भिक्खू दुभर आहे, याचे पोषण करणे शक्य नाही' असे म्हणून लांबूनच त्याला टाळतात. परंतु, जो भिक्खू जे काही कोरडे-रुक्ष किंवा स्वादिष्ट, थोडे किंवा जास्त मिळवून संतुष्ट मनाने आणि प्रसन्न चेहऱ्याने जीवनयापन करतो, तो 'सुभर' होय. हे पाहून लोक अत्यंत निशंक होतात आणि 'आमचे भदंत सुभर आहेत, थोड्याशानेही संतुष्ट होतात, आम्हीच त्यांचे पोषण करू' अशी प्रतिज्ञा करून त्यांचे पोषण करतात. अशा प्रकारचा भिक्खू येथे 'सुभर' म्हणून अभिप्रेत आहे.

---

အပ္ပံ ကိစ္စမဿာတိ အပ္ပကိစ္စော, န ကမ္မာရာမတာဘဿာရာမတာသင်္ဂဏိကာရာမတာဒိအနေကကိစ္စဗျာဝဋော, အထ ဝါ သကလဝိဟာရေ နဝကမ္မသံဃပရိဘောဂသာမဏေရအာရာမိကဝေါသာသနာဒိကိစ္စဝိရဟိတော, အတ္တနော ကေသနခစ္ဆေဒနပတ္တစီဝရကမ္မာဒိံ ကတွာ သမဏဓမ္မကိစ္စပရော ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

ज्याला अल्प कर्तव्ये आहेत तो 'अप्पकिच्च' (अल्पकृत्य) होय. जो नवीन कामात रममाण होणे (कम्मारामता), गप्पागोष्टीत रममाण होणे (भस्सारामता), समूहात रममाण होणे (संगणिकारामता) इत्यादी अनेक कामांमध्ये गुंतलेला नसतो. किंवा संपूर्ण विहारात नवीन बांधकाम (नवकम्म), संघ-परिभोग, सामणेर आणि आरामिक (विहार सेवक) यांच्या व्यवस्थापनाच्या इत्यादी कर्तव्यांपासून मुक्त राहून, स्वतःचे केसं कापणे, नखे काढणे, पात्र व चीवर दुरुस्ती इत्यादी कामे करून, श्रमणधर्माच्या कर्तव्यांमध्ये तत्पर असतो, असे म्हटले आहे.

---

သလ္လဟုကာ ဝုတ္တိ အဿာတိ သလ္လဟုကဝုတ္တိ. ယထာ ဧကစ္စော ဗဟုဘဏ္ဍော ဘိက္ခု ဒိသာပက္ကမနကာလေ ဗဟုံ ပတ္တစီဝရပစ္စတ္ထရဏတေလဂုဠာဒိံ မဟာဇနေန သီသဘာရကဋိဘာရာဒီဟိ ဥဗ္ဗဟာပေတွာ ပက္ကမတိ, ဧဝံ အဟုတွာ ယော အပ္ပပရိက္ခာရော ဟောတိ, ပတ္တစီဝရာဒိအဋ္ဌသမဏပရိက္ခာရမတ္တမေဝ ပရိဟရတိ, ဒိသာပက္ကမနကာလေ ပက္ခီ သကုဏော ဝိယ သမာဒါယေဝ ပက္ကမတိ, ဧဝရူပေါ ဣဓ သလ္လဟုကဝုတ္တီတိ အဓိပ္ပေတော. သန္တာနိ ဣန္ဒြိယာနိ အဿာတိ သန္တိန္ဒြိယော, ဣဋ္ဌာရမ္မဏာဒီသု ရာဂါဒိဝသေန အနုဒ္ဓတိန္ဒြိယောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. နိပကောတိ ဝိညူ ဝိဘာဝီ ပညဝါ, သီလာနုရက္ခဏပညာယ စီဝရာဒိဝိစာရဏပညာယ အာဝါသာဒိသတ္တသပ္ပာယပရိဇာနနပညာယ စ သမန္နာဂတောတိ အဓိပ္ပာယော.

ज्याची उपजीविका हलकी (साधी) आहे तो 'सल्लहुकवुत्ती' (लघुवृत्ती) होय. ज्याप्रमाणे एखादा पुष्कळ सामान असलेला भिक्खू दुसऱ्या दिशेला प्रवासाला निघताना पुष्कळ पात्र, चीवर, बिछाना, तेल, गूळ इत्यादी वस्तू लोकांकडून डोक्यावर किंवा कंबरेवर ओझे म्हणून वाहून घेऊन प्रवास करतो, तसे न करता जो अल्प-परिष्कार (कमी वस्तू असलेला) असतो, केवळ पात्र, चीवर इत्यादी आठ श्रमण-परिष्कारांचेच वहन करतो, आणि प्रवासाला निघताना जसा पक्षी आपले पंख घेऊनच उडतो, तसाच तो केवळ आपले परिष्कार घेऊन निघतो; अशा प्रकारचा भिक्खू येथे 'सल्लहुकवुत्ती' म्हणून अभिप्रेत आहे. ज्याची इंद्रिये शांत आहेत तो 'सन्तिन्द्रिय' (शांतेंद्रिय) होय, म्हणजेच इष्ट आलंबनांमध्ये रागादी विकारांमुळे ज्याची इंद्रिये चंचल होत नाहीत, असे म्हटले आहे. 'निपक' म्हणजे सुज्ञ, विवेकी आणि प्रज्ञावान; जो शील-रक्षणाची प्रज्ञा, चीवर इत्यादींच्या व्यवस्थापनाची प्रज्ञा आणि निवास इत्यादी सात प्रकारच्या सप्पाय (अनुकूल गोष्टी) जाणण्याची प्रज्ञा यांनी युक्त असतो, असा याचा अभिप्राय आहे.

---

န ပဂဗ္ဘောတိ အပ္ပဂဗ္ဘော, အဋ္ဌဋ္ဌာနေန ကာယပါဂဗ္ဘိယေန စတုဋ္ဌာနေန ဝစီပါဂဗ္ဘိယေန အနေကေန ဌာနေန မနောပါဂဗ္ဘိယေန စ ဝိရဟိတောတိ အတ္ထော.

जो उद्धट नाही तो 'अप्पगब्भ' (अनुद्धट) होय. याचा अर्थ असा की, जो आठ प्रकारच्या कायिक उद्धटपणापासून, चार प्रकारच्या वाचिक उद्धटपणापासून आणि अनेक प्रकारच्या मानसिक उद्धटपणापासून मुक्त आहे.

---

အဋ္ဌဋ္ဌာနံ ကာယပါဂဗ္ဘိယံ (မဟာနိ. ၈၇) နာမ သံဃဂဏပုဂ္ဂလဘောဇနသာလာဇန္တာဃရနှာနတိတ္ထဘိက္ခာစာရမဂ္ဂအန္တရဃရပ္ပဝေသနေသု ကာယေန အပ္ပတိရူပကရဏံ. သေယျထိဒံ – ဣဓေကစ္စော သံဃမဇ္ဈေ ပလ္လတ္ထိကာယ ဝါ နိသီဒတိ ပါဒေ ပါဒမောဒဟိတွာ ဝါတိ ဧဝမာဒိ. တထာ ဂဏမဇ္ဈေ စတုပရိသသန္နိပါတေ, တထာ ဝုဍ္ဎတရေ ပုဂ္ဂလေ. ဘောဇနသာလာယံ ပန ဝုဍ္ဎာနံ အာသနံ [Pg.207] န ဒေတိ, နဝါနံ အာသနံ ပဋိဗာဟတိ. တထာ ဇန္တာဃရေ, ဝုဍ္ဎေ စေတ္ထ အနာပုစ္ဆာ အဂ္ဂိဇာလနာဒီနိ ကရောတိ. နှာနတိတ္ထေ စ ယဒိဒံ ‘‘ဒဟရော ဝုဍ္ဎောတိ ပမာဏံ အကတွာ အာဂတပဋိပါဋိယာ နှာယိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တမ္ပိ အနာဒိယန္တော ပစ္ဆာ အာဂန္တွာ ဥဒကံ ဩတရိတွာ ဝုဍ္ဎေ စ နဝေ စ ဗာဓေတိ. ဘိက္ခာစာရမဂ္ဂေ ပန အဂ္ဂါသနအဂ္ဂေါဒကအဂ္ဂပိဏ္ဍတ္ထံ ဝုဍ္ဎာနံ ပုရတော ပုရတော ယာတိ, ဗာဟာယ ဗာဟံ ပဟရန္တော. အန္တရဃရပ္ပဝေသနေ ဝုဍ္ဎာနံ ပဌမတရံ ပဝိသတိ, ဒဟရေဟိ ကာယကီဠနံ ကရောတီတိ ဧဝမာဒိ.

आठ प्रकारचा कायिक उद्धटपणा म्हणजे संघ, गण, पुद्गल (व्यक्ती), भोजनशाळा, जंताघर (उष्ण पाण्याचे स्नानगृह), स्नानघाट, भिक्षाटन मार्ग आणि घरांमध्ये प्रवेश करताना शरीराने अयोग्य वर्तन करणे होय. जसे की – येथे एखादा भिक्खू संघाच्या मध्यभागी गुडघे बांधून बसतो किंवा पायावर पाय ठेवून बसतो इत्यादी. तसेच गणाच्या मध्यभागी, चार प्रकारच्या परिषदेच्या सभेत, आणि ज्येष्ठ व्यक्तींच्या समोर (असे वर्तन करतो). भोजनशाळेत तर ज्येष्ठांना आसन देत नाही आणि कनिष्ठांना आसन मिळण्यापासून रोखतो. तसेच जंताघरात ज्येष्ठांना न विचारता अग्नी प्रज्वलित करणे इत्यादी कामे करतो. स्नानघाटावर 'लहान किंवा मोठा असा विचार न करता, आलेल्या क्रमानेच स्नान करावे' असे जे सांगितले आहे, त्याचा अनादर करून, उशिरा येऊनही पाण्यात उतरतो आणि ज्येष्ठ व कनिष्ठ भिक्खूंना त्रास देतो. भिक्षाटन मार्गावर तर मुख्य आसन, मुख्य पाणी आणि मुख्य पिंडपात मिळवण्यासाठी ज्येष्ठांच्या पुढे पुढे चालतो, आणि हाताने हात घासून (धक्के मारत) चालतो. घरांमध्ये प्रवेश करताना ज्येष्ठांच्या आधी प्रवेश करतो, आणि कनिष्ठांसोबत शारीरिक खेळ खेळतो इत्यादी.

---

စတုဋ္ဌာနံ ဝစီပါဂဗ္ဘိယံ (မဟာနိ. ၈၇) နာမ သံဃဂဏပုဂ္ဂလအန္တရဃရေသု အပ္ပတိရူပဝါစာနိစ္ဆာရဏံ. သေယျထိဒံ – ဣဓေကစ္စော သံဃမဇ္ဈေ အနာပုစ္ဆာ ဓမ္မံ ဘာသတိ, တထာ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တပ္ပကာရေ ဂဏေ ဝုဍ္ဎတရေ ပုဂ္ဂလေ စ, တတ္ထ မနုဿေဟိ ပဉှံ ပုဋ္ဌော ဝုဍ္ဎတရံ အနာပုစ္ဆာ ဝိဿဇ္ဇေတိ, အန္တရဃရေ ပန ‘‘ဣတ္ထန္နာမေ ကိံ အတ္ထိ, ကိံ ယာဂု ဥဒါဟု ခါဒနီယံ ဝါ ဘောဇနီယံ ဝါ, ကိံ မေ ဒဿသိ, ကိံ အဇ္ဇ ခါဒိဿာမိ, ကိံ ဘုဉ္ဇိဿာမိ, ကိံ ပိဝိဿာမီ’’တိ ဧဝမာဒိံ ဘာသတိ.

चार प्रकारचा वाचिक उद्धटपणा म्हणजे संघ, गण, पुद्गल आणि घरांमध्ये अयोग्य शब्द बोलणे होय. जसे की – येथे एखादा भिक्खू संघाच्या मध्यभागी ज्येष्ठांना न विचारता धम्म उपदेश करतो, तसेच पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे गणात आणि ज्येष्ठ व्यक्तींच्या समोर (न विचारता बोलतो), तेथे लोकांनी प्रश्न विचारला असता, ज्येष्ठ भिक्खूंना न विचारता स्वतःच उत्तर देतो. घरांमध्ये तर – 'अमुक व्यक्तीच्या घरी काय आहे? पेज आहे की खाण्याचे पदार्थ किंवा भोजन आहे? मला काय द्याल? आज मी काय खाणार? काय जेवणार? काय पिणार?' इत्यादी गोष्टी बोलतो.

---

အနေကဋ္ဌာနံ မနောပါဂဗ္ဘိယံ (မဟာနိ. ၈၇) နာမ တေသု တေသု ဌာနေသု ကာယဝါစာဟိ အဇ္ဈာစာရံ အနာပဇ္ဇိတွာပိ မနသာ ဧဝ ကာမဝိတက္ကာဒိနာနပ္ပကာရံ အပ္ပတိရူပဝိတက္ကနံ.

अनेक प्रकारचा मानसिक उद्धटपणा म्हणजे त्या त्या ठिकाणी काय आणि वाचेने अतिचार (उल्लंघन) न करताही, केवळ मनानेच कामवितर्क इत्यादी विविध प्रकारचे अयोग्य विचार करणे होय.

---

ကုလေသွနနုဂိဒ္ဓေါတိ ယာနိ တာနိ ကုလာနိ ဥပသင်္ကမတိ, တေသု ပစ္စယတဏှာယ ဝါ အနနုလောမိကဂိဟိသံသဂ္ဂဝသေန ဝါ အနနုဂိဒ္ဓေါ, န သဟသောကီ, န သဟနန္ဒီ, န သုခိတေသု သုခိတော, န ဒုက္ခိတေသု ဒုက္ခိတော, န ဥပ္ပန္နေသု ကိစ္စကရဏီယေသု အတ္တနာ ဝါ ဥယျောဂမာပဇ္ဇိတာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဣမိဿာယ စ ဂါထာယ ယံ ‘‘သုဝစော စဿာ’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တံ အဿာတိ ဝစနံ, တံ သဗ္ဗပဒေဟိ သဒ္ဓိံ သန္တုဿကော စ အဿ, သုဘရော စ အဿာတိ ဧဝံ ယောဇေတဗ္ဗံ.

'कुलेसु अननुगिद्धो' (कुळांमध्ये अनासक्त) म्हणजे ज्या ज्या कुळांमध्ये तो जातो, त्यांच्यामध्ये प्रत्ययांच्या (गरजांच्या) तृष्णेमुळे किंवा गृहस्थांशी अयोग्य संसर्गामुळे आसक्त न होणारा. तो त्यांच्या दुःखात दुःखी होत नाही, त्यांच्या आनंदात हर्षोन्मत्त होत नाही, ते सुखी असताना स्वतः सुखी होत नाही, ते दुःखी असताना स्वतः दुःखी होत नाही, आणि त्यांच्यावर काही कामे किंवा कर्तव्ये उद्भवली असता स्वतः त्यात गुंतून पडत नाही, असे म्हटले आहे. आणि या गाथेमध्ये जे 'सुवचो चस्स' येथे 'अस्स' (असावा) हा शब्द आला आहे, तो सर्व पदांशी जोडून 'संतुष्ट असावा', 'सुभर असावा' अशा प्रकारे त्याचा संबंध जोडला पाहिजे.

---

တတိယဂါထာဝဏ္ဏနာ

तिसऱ्या गाथेचे स्पष्टीकरण.

---

၃. ဧဝံ ဘဂဝါ သန္တံ ပဒံ အဘိသမေစ္စ ဝိဟရိတုကာမဿ တဒဓိဂမာယ ဝါ ပဋိပဇ္ဇိတုကာမဿ ဝိသေသတော အာရညကဿ ဘိက္ခုနော တဒုတ္တရိပိ ကရဏီယံ အာစိက္ခိတွာ ဣဒါနိ အကရဏီယမ္ပိ အာစိက္ခိတုကာမော ‘‘န စ ခုဒ္ဒမာစရေ ကိဉ္စိ, ယေန ဝိညူ ပရေ ဥပဝဒေယျု’’န္တိ ဣမံ ဥပဍ္ဎဂါထမာဟ.

३. अशा प्रकारे भगवंतांनी शांत पदाचा (निर्वाणाचा) साक्षात्कार करून विहरण्याची इच्छा असणाऱ्या, किंवा ते पद प्राप्त करण्यासाठी साधना करण्याची इच्छा असणाऱ्या, विशेषतः अरण्यवासी भिक्खूसाठी, त्याहून अधिक काय करावे (करणीय) हे सांगून, आता काय करू नये (अकरणीय) हे सांगण्याची इच्छा धरून, 'असे कोणतेही क्षुद्र आचरण करू नये, ज्यामुळे इतर सुज्ञ लोक दोष देतील' ही अर्धी गाथा म्हटली आहे.

---

တဿတ္ထော [Pg.208] – ဧဝမိမံ ကရဏီယံ ကရောန္တော ယံ တံ ကာယဝစီမနောဒုစ္စရိတံ ခုဒ္ဒံ လာမကန္တိ ဝုစ္စတိ, တံ န စ ခုဒ္ဒံ သမာစရေ, အသမာစရန္တော စ န ကေဝလံ ဩဠာရိကံ, ကိန္တု ကိဉ္စိ န သမာစရေ, အပ္ပမတ္တကမ္ပိ အဏုမတ္တကမ္ပိ န သမာစရေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

त्याचा अर्थ असा – अशा प्रकारे या करणीयांचे आचरण करत असताना, जे कायिक, वाचिक आणि मानसिक दुश्चरित आहे, ज्याला 'क्षुद्र' किंवा 'हीन' म्हटले जाते, त्या क्षुद्र कर्माचे आचरण करू नये. आणि आचरण न करताना केवळ स्थूल (मोठ्या) पापांचेच नव्हे, तर कोणतेही (क्षुद्र पाप) आचरू नये. अगदी थोडे किंवा अणुमात्रही पाप आचरू नये, असे म्हटले आहे.

---

တတော တဿ သမာစာရေ သန္ဒိဋ္ဌိကမေဝါဒီနဝံ ဒဿေတိ ‘‘ယေန ဝိညူ ပရေ ဥပဝဒေယျု’’န္တိ. ဧတ္ထ စ ယသ္မာ အဝိညူ ပရေ အပ္ပမာဏံ. တေ ဟိ အနဝဇ္ဇံ ဝါ သာဝဇ္ဇံ ကရောန္တိ, အပ္ပသာဝဇ္ဇံ ဝါ မဟာသာဝဇ္ဇံ. ဝိညူ ဧဝ ပန ပမာဏံ. တေ ဟိ အနုဝိစ္စ ပရိယောဂါဟေတွာ အဝဏ္ဏာရဟဿ အဝဏ္ဏံ ဘာသန္တိ, ဝဏ္ဏာရဟဿ ဝဏ္ဏံ ဘာသန္တိ. တသ္မာ ‘‘ဝိညူ ပရေ’’တိ ဝုတ္တံ.

त्यानंतर, त्या अयोग्य आचरणामध्ये असणारा प्रत्यक्ष (ऐहिक) दोष दाखवण्यासाठी 'ज्यामुळे इतर सुज्ञ लोक दोष देतील' असे म्हटले आहे. आणि येथे कारण असे की, जे अज्ञानी लोक आहेत ते प्रमाण मानले जात नाहीत. कारण ते निर्दोष गोष्टीला सदोष ठरवतात, किंवा लहान दोषाला मोठा दोष ठरवतात. परंतु सुज्ञ लोकच प्रमाण आहेत. कारण ते नीट विचार करून आणि पडताळून पाहून, निंदेला पात्र असणाऱ्याची निंदा करतात आणि स्तुतीला पात्र असणाऱ्याची स्तुती करतात. म्हणूनच 'इतर सुज्ञ लोक' असे म्हटले आहे.

---

ဧဝံ ဘဂဝါ ဣမာဟိ အဍ္ဎတေယျာဟိ ဂါထာဟိ သန္တံ ပဒံ အဘိသမေစ္စ ဝိဟရိတုကာမဿ တဒဓိဂမာယ ဝါ ပဋိပဇ္ဇိတုကာမဿ ဝိသေသတော အာရညကဿ, အာရညကသီသေန စ သဗ္ဗေသမ္ပိ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဝိဟရိတုကာမာနံ ကရဏီယာကရဏီယဘေဒံ ကမ္မဋ္ဌာနူပစာရံ ဝတွာ ဣဒါနိ တေသံ ဘိက္ခူနံ တဿ ဒေဝတာဘယဿ ပဋိဃာတာယ ပရိတ္တတ္ထံ ဝိပဿနာပါဒကဇ္ဈာနဝသေန ကမ္မဋ္ဌာနတ္ထဉ္စ ‘‘သုခိနောဝ ခေမိနော ဟောန္တူ’’တိအာဒိနာ နယေန မေတ္တကထံ ကထေတုမာရဒ္ဓေါ.

अशा प्रकारे भगवंतांनी या अडीच गाथांद्वारे, शांत पदाचा (निर्वाणाचा) साक्षात करून विहरण्याची इच्छा असणाऱ्या किंवा ते प्राप्त करण्यासाठी प्रतिपन्न (साधना) करण्याची इच्छा असणाऱ्या, विशेषतः आरण्यक (अरण्यात राहणाऱ्या) भिक्खूसाठी आणि आरण्यक जीवनपद्धतीला मुख्य मानून सर्वच कम्मट्ठान (कर्मस्थान) ग्रहण करून विहरण्याची इच्छा असणाऱ्या भिक्खूंसाठी काय करावे आणि काय करू नये या भेदासह कम्मट्ठानाच्या उपचाराचे (पद्धतीचे) कथन केले. आता त्या भिक्खूंच्या मनात उत्पन्न झालेल्या देवतांच्या भयाचे निवारण करण्यासाठी, त्यांच्या संरक्षणासाठी, व विपस्सना-पादक (विपश्यनेचा पाया असलेल्या) ध्यानाच्या द्वारे आणि कम्मट्ठानाच्या उद्देशासाठी “सुखिनो वा खेमिनो होन्तु” (सर्व प्राणी सुखी व सुरक्षित होवोत) इत्यादी पद्धतीने मेत्ता-कथा (मैत्रीची देशना) सांगण्यास प्रारंभ केला आहे.

---

တတ္ထ သုခိနောတိ သုခသမ္ပန္နာ. ခေမိနောတိ ခေမဝန္တော, အဘယာ နိရုပဒ္ဒဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သဗ္ဗေတိ အနဝသေသာ. သတ္တာတိ ပါဏိနော. သုခိတတ္တာတိ သုခိတစိတ္တာ. ဧတ္ထ စ ကာယိကေန သုခေန သုခိနော, မာနသေန သုခိတတ္တာ, တဒုဘယေနာပိ သဗ္ဗဘယုပဒ္ဒဝဝိဂမေန ဝါ ခေမိနောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ကသ္မာ ပန ဧဝံ ဝုတ္တံ? မေတ္တာဘာဝနာကာရဒဿနတ္ထံ. ဧဝဉှိ မေတ္တာ ဘာဝေတဗ္ဗာ ‘‘သဗ္ဗေ သတ္တာ သုခိနော ဟောန္တူ’’တိ ဝါ, ‘‘ခေမိနော ဟောန္တူ’’တိ ဝါ, ‘‘သုခိတတ္တာ ဟောန္တူ’’တိ ဝါ.

त्यामध्ये, 'सुखिनो' म्हणजे सुखाने संपन्न असलेले. 'खेमिनो' म्हणजे क्षेमयुक्त (सुरक्षित), भयमुक्त आणि उपद्रवरहित असणे, असा अर्थ आहे. 'सब्बे' म्हणजे निरवशेष (सर्व). 'सत्ता' म्हणजे प्राणी. 'sukhitattā' म्हणजे सुखी चित्त असलेले. आणि येथे, शारीरिक सुखाने सुखी असणाऱ्यांना 'सुखिनो', मानसिक सुखाने सुखी चित्त असणाऱ्यांना 'सुखितत्ता' आणि त्या दोन्ही प्रकारच्या सुखाने युक्त असणाऱ्यांना किंवा सर्व भय व उपद्रव दूर झाल्यामुळे त्यांना 'खेमिनो' (सुरक्षित) असे समजावे. पण असे का म्हटले आहे? मेत्ता-भावनेचा (मैत्री भावनेचा) प्रकार दर्शवण्यासाठी असे म्हटले आहे. हे सत्य आहे, अशा प्रकारे मेत्ता भावना वाढवावी की, “सर्व प्राणी सुखी होवोत” किंवा “सुरक्षित होवोत” किंवा “सुखी चित्त असलेले होवोत”.

---

စတုတ္ထဂါထာဝဏ္ဏနာ

चौथ्या गाथेचे स्पष्टीकरण (वण्णना)

---

၄. ဧဝံ ယာဝ ဥပစာရတော အပ္ပနာကောဋိ, တာဝ သင်္ခေပေန မေတ္တာဘာဝနံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဝိတ္ထာရတောပိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ယေ ကေစီ’’တိ ဂါထာဒွယမာဟ. အထ ဝါ ယသ္မာ ပုထုတ္တာရမ္မဏေ ပရိစိတံ စိတ္တံ န အာဒိကေနေဝ ဧကတ္တေ သဏ္ဌာတိ အာရမ္မဏပ္ပဘေဒံ ပန အနုဂန္တွာ အနုဂန္တွာ ကမေန [Pg.209] သဏ္ဌာတိ, တသ္မာ တဿ တသထာဝရာဒိဒုကတိကပ္ပဘေဒေ အာရမ္မဏေ အနုဂန္တွာ အနုဂန္တွာ သဏ္ဌာနတ္ထမ္ပိ ‘‘ယေ ကေစီ’’တိ ဂါထာဒွယမာဟ. အထ ဝါ ယသ္မာ ယဿ ယံ အာရမ္မဏံ ဝိဘူတံ ဟောတိ, တဿ တတ္ထ စိတ္တံ သုခံ တိဋ္ဌတိ, တသ္မာ တေသံ ဘိက္ခူနံ ယဿ ယံ ဝိဘူတံ အာရမ္မဏံ, တဿ တတ္ထ စိတ္တံ သဏ္ဌာပေတုကာမော တသထာဝရာဒိဒုကတိကာရမ္မဏဘေဒဒီပကံ ‘‘ယေ ကေစီ’’တိ ဣမံ ဂါထာဒွယမာဟ.

४. अशा प्रकारे उपचारापासून अप्पनाच्या (अर्पणा ध्यानाच्या) सीमेपर्यंत संक्षेपाने मेत्ता-भावना दर्शवून, आता विस्ताराने देखील ती दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी “ये केचि” इत्यादी दोन गाथा म्हटल्या आहेत. किंवा, ज्या अर्थी विविध आलंबनांवर सरावलेले चित्त सुरुवातीलाच एकाच आलंबनावर स्थिर होत नाही, परंतु आलंबनांच्या विविधतेचे अनुकरण करत करत हळूहळू स्थिर होते; म्हणून त्या भिक्खूच्या चित्ताला तस (भयभीत होणारे) व थावर (स्थिर असणारे) इत्यादी द्विक आणि त्रिक रूपातील विविध आलंबनांचे अनुकरण करत करत स्थिर करण्यासाठी देखील भगवंतांनी “ये केचि” इत्यादी दोन गाथा म्हटल्या आहेत. किंवा, ज्या अर्थी ज्या भिक्खूला जे आलंबन स्पष्ट (प्रकट) होते, त्याचे चित्त तेथे सहजपणे स्थिर होते; म्हणून त्या भिक्खूंपैकी ज्याला जे आलंबन स्पष्ट होते, त्याचे चित्त तेथे स्थिर करण्याची इच्छा धरून भगवंतांनी तस व थावर इत्यादी द्विक व त्रिक आलंबनांचे भेद स्पष्ट करणाऱ्या “ये केचि” या दोन गाथा म्हटल्या आहेत.

---

ဧတ္ထ ဟိ တသထာဝရဒုကံ ဒိဋ္ဌာဒိဋ္ဌဒုကံ ဒူရသန္တိကဒုကံ ဘူတသမ္ဘဝေသိဒုကန္တိ စတ္တာရော ဒုကေ, ဒီဃာဒီဟိ စ ဆဟိ ပဒေဟိ မဇ္ဈိမပဒဿ တီသု အဏုကပဒဿ စ ဒွီသု တိကေသု အတ္ထသမ္ဘဝတော ဒီဃရဿမဇ္ဈိမတိကံ မဟန္တာဏုကမဇ္ဈိမတိကံ ထူလာဏုကမဇ္ဈိမတိကန္တိ တယော တိကေ စ ဒီပေတိ. တတ္ထ ယေ ကေစီတိ အနဝသေသဝစနံ. ပါဏာ ဧဝ ဘူတာ ပါဏဘူတာ. အထ ဝါ ပါဏန္တီတိ ပါဏာ, ဧတေန အဿာသပဿာသပ္ပဋိဗဒ္ဓေ ပဉ္စဝေါကာရသတ္တေ ဂဏှာတိ. ဘဝန္တီတိ ဘူတာ, ဧတေန ဧကဝေါကာရစတုဝေါကာရသတ္တေ ဂဏှာတိ. အတ္ထီတိ သန္တိ သံဝိဇ္ဇန္တိ.

येथे तस-थावर द्विक, दिठ्ठ-अदिठ्ठ (दृष्ट-अदृष्ट) द्विक, दूर-संतिक (दूर व जवळ) द्विक आणि भूत-संभवेसी द्विक असे चार द्विक दर्शवले आहेत; आणि 'दीघ' (दीर्घ) इत्यादी सहा पदांद्वारे, अर्थाच्या शक्यतेनुसार 'मज्झिम' (मध्यम) पदाचा तीन त्रिकांमध्ये आणि 'अणुक' (सूक्ष्म) पदाचा दोन त्रिकांमध्ये समावेश करून, दीघ-रस्स-मज्झिम (दीर्घ, र्‍हस्व, मध्यम) त्रिक, महंत-अणुक-मज्झिम (महान, सूक्ष्म, मध्यम) त्रिक आणि थूल-अणुक-मज्झिम (स्थूल, सूक्ष्म, मध्यम) त्रिक असे तीन त्रिक देखील दर्शवले आहेत. त्यामध्ये 'ये केचि' हा निरवशेष (सर्वसमावेशक) शब्द आहे. जे प्राणी आहेत तेच भूत आहेत, म्हणून 'पाणभूत'. किंवा जे श्वास घेतात ते 'पाण' (प्राणी); या शब्दाने श्वासोच्छ्वासाशी संबंधित असलेल्या पंचवोकार (पाच स्कंध असलेल्या) प्राण्यांचे ग्रहण होते. जे उत्पन्न होतात ते 'भूत'; या शब्दाने एकवोकार (एक स्कंध असलेले) आणि चतुवोकार (चार स्कंध असलेले) प्राण्यांचे ग्रहण होते. 'अत्थि' म्हणजे आहेत, अस्तित्वात आहेत.

---

ဧဝံ ‘‘ယေ ကေစိ ပါဏဘူတတ္ထီ’’တိ ဣမိနာ ဝစနေန ဒုကတိကေဟိ သင်္ဂဟေတဗ္ဗေ သဗ္ဗသတ္တေ ဧကတော ဒဿေတွာ ဣဒါနိ သဗ္ဗေပိ တေ တသာ ဝါ ထာဝရာ ဝ နဝသေသာတိ ဣမိနာ ဒုကေန သင်္ဂဟေတွာ ဒဿေတိ.

अशा प्रकारे, “ये केचि पाणभूतत्थि” या शब्दांद्वारे द्विक आणि त्रिकांमध्ये समाविष्ट होणाऱ्या सर्व प्राण्यांना एकत्रितपणे दर्शवून, आता त्या सर्व प्राण्यांना “तसा वा थावरा वा अनवसेसा” या द्विकाद्वारे समाविष्ट करून दर्शवले आहे.

---

တတ္ထ တသန္တီတိ တသာ, သတဏှာနံ သဘယာနဉ္စေတံ အဓိဝစနံ. တိဋ္ဌန္တီတိ ထာဝရာ, ပဟီနတဏှာဘယာနံ အရဟတံ ဧတံ အဓိဝစနံ. နတ္ထိ တေသံ အဝသေသန္တိ အနဝသေသာ, သဗ္ဗေပီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယဉ္စ ဒုတိယဂါထာယ အန္တေ ဝုတ္တံ, တံ သဗ္ဗဒုကတိကေဟိ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ ‘‘ယေ ကေစိ ပါဏဘူတတ္ထိ တသာ ဝါ ထာဝရာ ဝါ အနဝသေသာ, ဣမေပိ သဗ္ဗေ သတ္တာ ဘဝန္တု သုခိတတ္တာ. ဧဝံ ယာဝ ဘူတာ ဝါ သမ္ဘဝေသီ ဝါ, ဣမေပိ သဗ္ဗေ သတ္တာ ဘဝန္တု သုခိတတ္တာ’’တိ.

त्यामध्ये, जे भयभीत होतात (थरथर कापतात) ते 'तस'; हे तृष्णा आणि भय असणाऱ्या प्राण्यांचे नाव (पर्यायवाची शब्द) आहे. जे स्थिर राहतात ते 'थावर'; हे तृष्णा आणि भय नष्ट झालेल्या अरहंतांचे नाव आहे. ज्यांचा काहीही अंश शिल्लक राहत नाही ते 'अनवसेस'; म्हणजेच सर्व प्राणी, असा अर्थ आहे. आणि जे दुसऱ्या गाथेच्या शेवटी म्हटले आहे, ते सर्व द्विक आणि त्रिकांशी जोडले पाहिजे, जसे की: “ये केचि पाणभूतत्थि तसा वा थावरा वा अनवसेसा, इमेपि सब्वे सत्ता भवन्तु सुखितत्ता” (जे काही प्राणी आहेत, भयभीत होणारे असोत वा स्थिर असोत, ते सर्व प्राणी सुखी चित्त असलेले होवोत). अशा प्रकारे “भूता वा संभवेसी वा, इमेपि सब्वे सत्ता भवन्तु सुखितत्ता” (जे उत्पन्न झाले आहेत किंवा जे उत्पत्तीच्या शोधात आहेत, ते सर्व प्राणी सुखी चित्त असलेले होवोत) इथपर्यंत जोडले पाहिजे.

---

ဣဒါနိ ဒီဃရဿမဇ္ဈိမာဒိတိကတ္တယဒီပကေသု ဒီဃာ ဝါတိအာဒီသု ဆသု ပဒေသု ဒီဃာတိ ဒီဃတ္တဘာဝါ နာဂမစ္ဆဂေါဓာဒယော. အနေကဗျာမသတပ္ပမာဏာပိ ဟိ မဟာသမုဒ္ဒေ နာဂါနံ အတ္တဘာဝါ အနေကယောဇနပ္ပမာဏာ စ မစ္ဆဂေါဓာဒီနံ အတ္တဘာဝါ ဟောန္တိ. မဟန္တာတိ မဟန္တတ္တဘာဝါ ဇလေ မစ္ဆကစ္ဆပါဒယော, ထလေ ဟတ္ထိနာဂါဒယော, အမနုဿေသု ဒါနဝါဒယော[Pg.210]. အာဟ စ ‘‘ရာဟုဂ္ဂံ အတ္တဘာဝီန’’န္တိ (အ. နိ. ၄.၁၅). တဿ ဟိ အတ္တဘာဝေါ ဥဗ္ဗေဓေန စတ္တာရိ ယောဇနသဟဿာနိ အဋ္ဌ စ ယောဇနသတာနိ, ဗာဟူ ဒွါဒသယောဇနသတပရိမာဏာ, ပညာသယောဇနံ ဘမုကန္တရံ, တထာ အင်္ဂုလန္တရိကာ, ဟတ္ထတလာနိ ဒွေ ယောဇနသတာနီတိ. မဇ္ဈိမာတိ အဿဂေါဏမဟိံသသူကရာဒီနံ အတ္တဘာဝါ. ရဿကာတိ တာသု တာသု ဇာတီသု ဝါမနာဒယော ဒီဃမဇ္ဈိမေဟိ ဩမကပ္ပမာဏာ သတ္တာ. အဏုကာတိ မံသစက္ခုဿ အဂေါစရာ ဒိဗ္ဗစက္ခုဝိသယာ ဥဒကာဒီသု နိဗ္ဗတ္တာ သုခုမတ္တဘာဝါ သတ္တာ ဦကာဒယော ဝါ. အပိစ ယေ တာသု တာသု ဇာတီသု မဟန္တမဇ္ဈိမေဟိ ထူလမဇ္ဈိမေဟိ စ ဩမကပ္ပမာဏာ သတ္တာ, တေ အဏုကာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ထူလာတိ ပရိမဏ္ဍလတ္တဘာဝါ သိပ္ပိကသမ္ဗုကာဒယော သတ္တာ.

आता दीर्घ, र्‍हस्व, मध्यम इत्यादी तीन त्रिक दर्शवणाऱ्या “दीघा वा” इत्यादी सहा पदांमध्ये, 'दीघा' म्हणजे दीर्घ शरीर असणारे नाग, मासे, घोरपडी इत्यादी प्राणी. कारण महासागरातील नागांचे शरीर अनेकशे व्याम (हात) प्रमाणाचे देखील असते आणि मासे, घोरपडी इत्यादींचे शरीर अनेक योजन प्रमाणाचे असते. 'महन्ता' म्हणजे मोठे शरीर असलेले, पाण्यात राहणारे मासे, कासव इत्यादी, जमिनीवर राहणारे हत्ती इत्यादी आणि अमनुष्यांमध्ये दानव इत्यादी प्राणी. भगवंतांनी म्हटले देखील आहे: “राहू हा शरीरधाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे” (अङ्गुत्तर निकाय ४.१५). कारण त्याचे शरीर उंचीने चार हजार आठशे योजन आहे, त्याचे बाहू बाराशे योजन प्रमाणाचे आहेत, दोन्ही भुवयांमधील अंतर पन्नास योजन आहे, तसेच बोटांमधील अंतर पन्नास योजन आहे आणि हाताचे तळवे दोनशे योजन प्रमाणाचे आहेत. 'मज्झिमा' म्हणजे घोडा, गाय, म्हैस, डुक्कर इत्यादींचे मध्यम आकाराचे शरीर. 'रस्सका' म्हणजे त्या त्या जातींमध्ये बुटके इत्यादी असणारे प्राणी, जे दीर्घ व मध्यम शरीराच्या प्राण्यांपेक्षा लहान आकाराचे असतात. 'अणुका' म्हणजे चर्मचक्षूंना न दिसणारे, परंतु दिव्यचक्षूंचे विषय असणारे, पाण्यात इत्यादी ठिकाणी उत्पन्न होणारे सूक्ष्म शरीराचे प्राणी किंवा उवा इत्यादी. शिवाय, जे प्राणी त्या त्या जातींमध्ये महान व मध्यम किंवा स्थूल व मध्यम प्राण्यांपेक्षा लहान आकाराचे असतात, त्यांना 'अणुक' असे समजावे. 'थूला' म्हणजे गोल शरीर असणारे शिंपले, गोगलगाई इत्यादी प्राणी.

---

ပဉ္စမဂါထာဝဏ္ဏနာ

पाचव्या गाथेचे स्पष्टीकरण (वण्णना)

---

၅. ဧဝံ တီဟိ တိကေဟိ အနဝသေသတော သတ္တေ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ‘‘ဒိဋ္ဌာ ဝါ ယေ ဝ အဒိဋ္ဌာ’’တိအာဒီဟိ တီဟိ ဒုကေဟိပိ တေ သင်္ဂဟေတွာ ဒဿေတိ.

५. अशा प्रकारे तीन त्रिकांद्वारे निरवशेषपणे प्राण्यांना दर्शवून, आता “दिठ्ठा वा ये व अदिठ्ठा” इत्यादी तीन द्विकांद्वारे देखील त्यांना समाविष्ट करून दर्शवले आहे.

---

တတ္ထ ဒိဋ္ဌာတိ ယေ အတ္တနော စက္ခုဿ အာပါထမာဂတဝသေန ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗာ. အဒိဋ္ဌာတိ ယေ ပရသမုဒ္ဒပရသေလပရစက္ကဝါဠာဒီသု ဌိတာ. ‘‘ယေ ဝါ ဒူရေ ဝသန္တိ အဝိဒူရေ’’တိ ဣမိနာ ပန ဒုကေန အတ္တနော အတ္တဘာဝဿ ဒူရေ စ အဝိဒူရေ စ ဝသန္တေ သတ္တေ ဒဿေတိ, တေ အပဒဒွိပဒဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. အတ္တနော ဟိ ကာယေ ဝသန္တာ သတ္တာ အဝိဒူရေ, ဗဟိကာယေ ဝသန္တာ သတ္တာ ဒူရေ. တထာ အန္တောဥပစာရေ ဝသန္တာ အဝိဒူရေ, ဗဟိဥပစာရေ ဝသန္တာ ဒူရေ. အတ္တနော ဝိဟာရေ ဂါမေ ဇနပဒေ ဒီပေ စက္ကဝါဠေ ဝသန္တာ အဝိဒူရေ, ပရစက္ကဝါဠေ ဝသန္တာ ဒူရေ ဝသန္တီတိ ဝုစ္စန္တိ.

त्यामध्ये, 'दिठ्ठा' म्हणजे जे स्वतःच्या डोळ्यांसमोर आल्यामुळे पूर्वी पाहिलेले आहेत. 'अदिठ्ठा' म्हणजे जे दुसऱ्या समुद्राच्या पलीकडे, पर्वताच्या पलीकडे किंवा दुसऱ्या चक्रवाळाच्या (ब्रह्मांडाच्या) पलीकडे राहतात. “ये वा दूरे वसन्ति अविदूरे” या द्विकाद्वारे स्वतःच्या शरीरापासून दूर आणि जवळ राहणाऱ्या प्राण्यांना दर्शवले आहे; त्यांना अपद (पाय नसलेले), द्विपद (दोन पाय असलेले) इत्यादींच्या स्वरूपात समजावे. कारण स्वतःच्या शरीरात राहणारे प्राणी 'जवळ' आहेत, शरीराच्या बाहेर राहणारे प्राणी 'दूर' आहेत. तसेच स्वतःच्या उपचारात (परिसरात) राहणारे प्राणी 'जवळ' आहेत, उपचाराच्या बाहेर राहणारे प्राणी 'दूर' आहेत. स्वतःच्या विहारात, गावात, जनपदात, द्वीपात किंवा चक्रवाळात राहणारे प्राणी 'जवळ' आहेत आणि दुसऱ्या चक्रवाळात राहणाऱ्या प्राण्यांना 'दूर राहणारे' असे म्हटले जाते.

---

ဘူတာတိ ဇာတာ အဘိနိဗ္ဗတ္တာ. ယေ ဘူတာ ဧဝ, န ပုန ဘဝိဿန္တီတိ သင်္ချံ ဂစ္ဆန္တိ, တေသံ ခီဏာသဝါနံ ဧတံ အဓိဝစနံ. သမ္ဘဝမေသန္တီတိ သမ္ဘဝေသီ. အပ္ပဟီနဘဝသံယောဇနတ္တာ အာယတိမ္ပိ သမ္ဘဝံ ဧသန္တာနံ သေခပုထုဇ္ဇနာနမေတံ အဓိဝစနံ. အထ ဝါ စတူသု ယောနီသု အဏ္ဍဇဇလာဗုဇာ သတ္တာ ယာဝ အဏ္ဍကောသံ ဝတ္ထိကောသဉ္စ န ဘိန္ဒန္တိ, တာဝ သမ္ဘဝေသီ နာမ, အဏ္ဍကောသံ ဝတ္ထိကောသဉ္စ ဘိန္ဒိတွာ ဗဟိ နိက္ခန္တာ ဘူတာ နာမ[Pg.211]. သံသေဒဇာ ဩပပါတိကာ စ ပဌမစိတ္တက္ခဏေ သမ္ဘဝေသီ နာမ, ဒုတိယစိတ္တက္ခဏတော ပဘုတိ ဘူတာ နာမ. ယေန ဝါ ဣရိယာပထေန ဇာယန္တိ, ယာဝ တတော အညံ န ပါပုဏန္တိ, တာဝ သမ္ဘဝေသီ နာမ, တတော ပရံ ဘူတာတိ.

‘भूत’ म्हणजे उत्पन्न झालेले, प्रकट झालेले. जे केवळ उत्पन्न झाले आहेत आणि ‘पुन्हा उत्पन्न होणार नाहीत’ या संख्येस प्राप्त होतात, हे त्या क्षीणासवांचे (अर्हतांचे) अधिवाचन (नाव) आहे. ‘संभव’ (पुनर्जन्म) शोधणारे ते ‘संभवेसी’ होत. भव-संयोजने नष्ट न झाल्यामुळे भविष्यातही संभवाचा शोध घेणाऱ्या शैक्ष (सेख) आणि पृथग्जनांचे (पुथुज्जनांचे) हे अधिवाचन आहे. किंवा, चार योनींपैकी अंडज आणि जरायुज प्राणी जोपर्यंत अंड्याचे कवच आणि गर्भाशय फोडत नाहीत, तोपर्यंत त्यांना ‘संभवेसी’ म्हटले जाते; आणि अंड्याचे कवच व गर्भाशय फोडून बाहेर पडल्यावर त्यांना ‘भूत’ म्हटले जाते. संसेदज आणि ओपपातिक प्राणी पहिल्या चित्तक्षणी ‘संभवेसी’ आणि दुसऱ्या चित्तक्षणापासून ‘भूत’ म्हटले जातात. किंवा, ज्या इरियापथाने (शारीरिक स्थितीने) ते उत्पन्न होतात, जोपर्यंत ते त्यातून दुसऱ्या इरियापथात पोहोचत नाहीत, तोपर्यंत त्यांना ‘संभवेसी’ म्हटले जाते आणि त्यानंतर त्यांना ‘भूत’ म्हटले जाते।

---

ဆဋ္ဌဂါထာဝဏ္ဏနာ

सहाव्या गाथेचे स्पष्टीकरण (वण्णना).

---

၆. ဧဝံ ဘဂဝါ ‘‘သုခိနော ဝါ’’တိအာဒီဟိ အဍ္ဎတေယျာဟိ ဂါထာဟိ နာနပ္ပကာရတော တေသံ ဘိက္ခူနံ ဟိတသုခါဂမပတ္ထနာဝသေန သတ္တေသု မေတ္တာဘာဝနံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အဟိတဒုက္ခာနာဂမပတ္ထနာဝသေနာပိ တံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘န ပရော ပရံ နိကုဗ္ဗေထာ’’တိ. ဧသ ပေါရာဏော ပါဌော, ဣဒါနိ ပန ‘‘ပရံ ဟီ’’တိပိ ပဌန္တိ, အယံ န သောဘနော.

६. अशा प्रकारे भगवंतांनी “सुखिनो वा” इत्यादी अडीच गाथांद्वारे विविध प्रकारे त्या भिक्खूंच्या हित आणि सुखाच्या प्राप्तीची आकांक्षा करण्याच्या हेतूने प्राण्यांविषयी मेत्ताभावनेची (मैत्रीभावनेची) जोपासना दर्शवून, आता अहित आणि दुःखाचे आगमन न व्हावे या आकांक्षेने देखील ती मेत्ताभावना दर्शवताना “न परो परं निकुब्बेथ” (कोणीही दुसऱ्याची फसवणूक करू नये) असे म्हटले. हा प्राचीन पाठ आहे, परंतु आता काही जण “परं ही” असाही पाठ वाचतात, जो शोभनीय नाही.

---

တတ္ထ ပရောတိ ပရဇနော. ပရန္တိ ပရဇနံ. န နိကုဗ္ဗေထာတိ န ဝဉ္စေယျ. နာတိမညေထာတိ န အတိက္ကမိတွာ မညေယျ. ကတ္ထစီတိ ကတ္ထစိ ဩကာသေ, ဂါမေ ဝါ ဂါမခေတ္တေ ဝါ ဉာတိမဇ္ဈေ ဝါ ပူဂမဇ္ဈေ ဝါတိအာဒိ. နန္တိ ဧတံ. ကဉ္စီတိ ယံ ကဉ္စိ ခတ္တိယံ ဝါ ဗြာဟ္မဏံ ဝါ ဂဟဋ္ဌံ ဝါ ပဗ္ဗဇိတံ ဝါ သုခိတံ ဝါ ဒုက္ခိတံ ဝါတိအာဒိ. ဗျာရောသနာ ပဋိဃသညာတိ ကာယဝစီဝိကာရေဟိ ဗျာရောသနာယ စ မနောဝိကာရေန ပဋိဃသညာယ စ. ‘‘ဗျာရောသနာယ ပဋိဃသညာယာ’’တိ ဟိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘ဗျာရောသနာ ပဋိဃသညာ’’တိ ဝုစ္စတိ, ယထာ ‘‘သမ္မဒညာယ ဝိမုတ္တာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘သမ္မဒညာ ဝိမုတ္တာ’’တိ, ယထာ စ ‘‘အနုပုဗ္ဗသိက္ခာယ အနုပုဗ္ဗကိရိယာယ အနုပုဗ္ဗပဋိပဒါယာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘အနုပုဗ္ဗသိက္ခာ အနုပုဗ္ဗကိရိယာ အနုပုဗ္ဗပဋိပဒါ’’တိ. နာညမညဿ ဒုက္ခမိစ္ဆေယျာတိ အညမညဿ ဒုက္ခံ န ဣစ္ဆေယျ. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? န ကေဝလံ ‘‘သုခိနော ဝါ ခေမိနော ဝါ ဟောန္တူ’’တိအာဒိမနသိကာရဝသေနေဝ မေတ္တံ ဘာဝေယျ, ကိန္တု ‘‘အဟောဝတ ယော ကောစိ ပရပုဂ္ဂလော ယံ ကဉ္စိ ပရပုဂ္ဂလံ ဝဉ္စနာဒီဟိ နိကတီဟိ န နိကုဗ္ဗေထ, ဇာတိအာဒီဟိ စ နဝဟိ မာနဝတ္ထူဟိ ကတ္ထစိ ပဒေသေ ကဉ္စိ ပရပုဂ္ဂလံ နာတိမညေယျ, အညမညဿ စ ဗျာရောသနာယ ဝါ ပဋိဃသညာယ ဝါ ဒုက္ခံ န ဣစ္ဆေယျာ’’တိ ဧဝမ္ပိ မနသိကရောန္တော ဘာဝေယျာတိ.

त्यामध्ये, ‘परो’ म्हणजे दुसरा मनुष्य. ‘परं’ म्हणजे दुसऱ्या मनुष्याला. ‘न निकुब्बेथ’ म्हणजे फसवणूक करू नये. ‘नातिमञ्ञेथ’ म्हणजे तुच्छ लेखू नये (अतिक्रमण करून मानू नये). ‘कत्थचि’ म्हणजे कोणत्याही ठिकाणी, जसे की गावात, शेतात, नातेवाईकांमध्ये किंवा समूहामध्ये इत्यादी. ‘नं’ म्हणजे त्याला. ‘कंचि’ म्हणजे कोणताही क्षत्रिय, ब्राह्मण, गृहस्थ, प्रव्रजित, सुखी किंवा दुःखी इत्यादी व्यक्तीला. ‘ब्यारोसना पटिघसञ्ञा’ म्हणजे कायिक व वाचिक विकारांद्वारे होणारा विरोध (ब्यारोसना) आणि मानसिक विकाराने निर्माण होणारी प्रतिघ-संज्ञा (द्वेषयुक्त विचार). वास्तविक पाहता “ब्यारोसनाय पटिघसञ्ञाय” असे म्हणायला हवे होते, परंतु येथे “ब्यारोसना पटिघसञ्ञा” असे म्हटले आहे; ज्याप्रमाणे “सम्मदञ्ञाय विमुत्ता” म्हणण्याऐवजी “सम्मदञ्ञा विमुत्ता” म्हटले जाते, आणि ज्याप्रमाणे “अनुपुब्बसिक्खाय अनुपुब्बकिरियाय अनुपुubbपटिपदाय” म्हणण्याऐवजी “अनुपुब्बसिक्खा अनुपुब्बकिरिया अनुपुब्बपटिपदा” असे म्हटले जाते. ‘नाञ्ञमञ्ञस्स दुक्खमिच्छेय्य’ म्हणजे एकमेकांच्या दुःखाची इच्छा करू नये. याचा काय अर्थ होतो? केवळ “सर्व प्राणी सुखी आणि सुरक्षित होवोत” इत्यादी मनसिकारानेच (विचारानेच) मेत्ताभावना वाढवू नये, तर “अहो! कोणत्याही व्यक्तीने दुसऱ्या कोणत्याही व्यक्तीला फसवणूक इत्यादी कपटाने फसवू नये; जात इत्यादी नऊ प्रकारच्या मान-वस्तूंच्या (अहंकाराच्या कारणांच्या) आधारे कोणत्याही ठिकाणी दुसऱ्या व्यक्तीला तुच्छ लेखू नये; आणि एकमेकांबद्दलच्या विरोधाने किंवा प्रतिघ-संज्ञेने (द्वेषाने) कोणाच्याही दुःखाची इच्छा करू नये,” असा विचार करूनही मेत्ताभावना वाढवावी.

---

သတ္တမဂါထာဝဏ္ဏနာ

सातव्या गाथेचे स्पष्टीकरण (वण्णना).

---

၇. ဧဝံ [Pg.212] အဟိတဒုက္ခာနာဂမပတ္ထနာဝသေန အတ္ထတော မေတ္တာဘာဝနံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တမေဝ ဥပမာယ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘မာတာ ယထာ နိယံပုတ္တ’’န္တိ.

७. अशा प्रकारे अहित आणि दुःखाचे आगमन न व्हावे या आकांक्षेने अर्थतः मेत्ताभावनेची जोपासना दर्शवून, आता तीच भावना उपमेद्वारे दर्शवताना भगवंतांनी “माता यथा नियं पुत्तं” असे म्हटले.

---

တဿတ္ထော – ယထာ မာတာ နိယံ ပုတ္တံ အတ္တနိ ဇာတံ ဩရသံ ပုတ္တံ, တဉ္စ ဧကပုတ္တမေဝ အာယုသာ အနုရက္ခေ, တဿ ဒုက္ခာဂမပ္ပဋိဗာဟနတ္ထံ အတ္တနော အာယုမ္ပိ စဇိတွာ တံ အနုရက္ခေ, ဧဝမ္ပိ သဗ္ဗဘူတေသု ဣဒံ မေတ္တာချံ မာနသံ ဘာဝယေ, ပုနပ္ပုနံ ဇနယေ ဝဍ္ဎယေ, တဉ္စ အပရိမာဏသတ္တာရမ္မဏဝသေန ဧကသ္မိံ ဝါ သတ္တေ အနဝသေသဖရဏဝသေန အပရိမာဏံ ဘာဝယေတိ.

त्याचा अर्थ असा आहे – ज्याप्रमाणे माता स्वतःच्या पोटी जन्मलेल्या औरस पुत्राचे, आणि तोही एकुलता एक मुलगा असल्यास, स्वतःच्या प्राणापलीकडे जाऊन रक्षण करते; त्याला दुःख येण्यापासून रोखण्यासाठी स्वतःच्या प्राणाचाही त्याग करून त्याचे रक्षण करते; त्याचप्रमाणे सर्व प्राण्यांविषयी हे ‘मेत्ता’ नावाचे मन (चित्त) विकसित करावे, पुन्हा पुन्हा उत्पन्न करावे आणि वाढवावे. तसेच ते अपरिमित प्राण्यांना आलंबन बनवून किंवा एका प्राण्यामध्येही संपूर्णपणे व्यापून टाकण्याच्या हेतूने अपरिमितपणे विकसित करावे.

---

အဋ္ဌမဂါထာဝဏ္ဏနာ

आठव्या गाथेचे स्पष्टीकरण (वण्णना).

---

၈. ဧဝံ သဗ္ဗာကာရေန မေတ္တာဘာဝနံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တဿေဝ ဝဍ္ဎနံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘မေတ္တဉ္စ သဗ္ဗလောကသ္မီ’’တိ.

८. अशा प्रकारे सर्व प्रकारे मेत्ताभावनेची जोपासना दर्शवून, आता तिचीच वृद्धी दर्शवताना भगवंतांनी “मेत्तञ्च सब्बलोकस्मिं” असे म्हटले.

---

တတ္ထ မိဇ္ဇတိ တာယတိ စာတိ မိတ္တော, ဟိတဇ္ဈာသယတာယ သိနိယှတိ, အဟိတာဂမတော ရက္ခတိ စာတိ အတ္ထော. မိတ္တဿ ဘာဝေါ မေတ္တံ. သဗ္ဗလောကသ္မီတိ အနဝသေသေ သတ္တလောကေ. မနသိ ဘဝန္တိ မာနသံ. တဉှိ စိတ္တသမ္ပယုတ္တတ္တာ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ဘာဝယေတိ ဝဍ္ဎယေ. န အဿ ပရိမာဏန္တိ အပရိမာဏံ, အပ္ပမာဏသတ္တာရမ္မဏတာယ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ဥဒ္ဓန္တိ ဥပရိ, တေန အရူပဘဝံ ဂဏှာတိ. အဓောတိ ဟေဋ္ဌာ, တေန ကာမဘဝံ ဂဏှာတိ. တိရိယန္တိ ဝေမဇ္ဈံ, တေန ရူပဘဝံ ဂဏှာတိ. အသမ္ဗာဓန္တိ သမ္ဗာဓဝိရဟိတံ, ဘိန္နသီမန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သီမာ နာမ ပစ္စတ္ထိကော ဝုစ္စတိ, တသ္မိမ္ပိ ပဝတ္တန္တိ အတ္ထော. အဝေရန္တိ ဝေရဝိရဟိတံ, အန္တရန္တရာပိ ဝေရစေတနာပါတုဘာဝဝိရဟိတန္တိ အတ္ထော. အသပတ္တန္တိ ဝိဂတပစ္စတ္ထိကံ. မေတ္တာဝိဟာရီ ဟိ ပုဂ္ဂလော မနုဿာနံ ပိယော ဟောတိ, အမနုဿာနံ ပိယော ဟောတိ, နာဿ ကောစိ ပစ္စတ္ထိကော ဟောတိ, တေနဿ တံ မာနသံ ဝိဂတပစ္စတ္ထိကတ္တာ အသပတ္တန္တိ ဝုစ္စတိ. ပရိယာယဝစနဉှိ ဧတံ, ယဒိဒံ ပစ္စတ္ထိကော သပတ္တောတိ. အယံ အနုပဒတော အတ္ထဝဏ္ဏနာ.

त्यामध्ये, जो स्नेह करतो आणि रक्षण करतो तो ‘मित्र’ होय; हिताच्या इच्छेने स्नेह करतो आणि अहिताच्या आगमनापासून रक्षण करतो, असा याचा अर्थ आहे. मित्राचा भाव म्हणजे ‘मेत्ता’ (मैत्री). ‘सब्बलोकस्मिं’ म्हणजे संपूर्ण सत्त्वलोकात. मनात उत्पन्न होणारे ते ‘मानसं’ (मन/चित्त). ते चित्ताशी संप्रयुक्त असल्यामुळे असे म्हटले आहे. ‘भावये’ म्हणजे वाढवावे. ज्याला मर्यादा (परिमाण) नाही ते ‘अपरिमित’ होय; अपरिमित प्राण्यांना आलंबन बनवल्यामुळे असे म्हटले आहे. ‘उद्धं’ म्हणजे वर, याद्वारे अरूपभवाचे ग्रहण होते. ‘अधो’ म्हणजे खाली, याद्वारे कामभवाचे ग्रहण होते. ‘तिरियं’ म्हणजे मध्ये (आडवे), याद्वारे रूपभवाचे ग्रहण होते. ‘असंबाधं’ म्हणजे संकोचविरहित (अडथळामुक्त); ज्याने सीमा ओलांडली आहे, असा याचा अर्थ होतो. ‘सीमा’ म्हणजे शत्रू असे म्हटले जाते, त्याच्यावरही मेत्ताभावना प्रवृत्त होते, असा याचा अर्थ आहे. ‘अवेरं’ म्हणजे वैररहित; वेळोवेळी वैरभावनेचा उदय न होणे, असा याचा अर्थ आहे. ‘असपत्तं’ म्हणजे शत्रुरहित. कारण मेत्ताविहारी (मैत्रीत विहार करणारा) मनुष्य मनुष्यांना प्रिय असतो, अमनुष्यांना प्रिय असतो, त्याचा कोणीही शत्रू नसतो; म्हणून त्याच्या त्या मनाला शत्रुरहित असल्यामुळे ‘असपत्तं’ असे म्हटले जाते. कारण ‘पच्चत्थिक’ आणि ‘सपत्त’ हे समानार्थी शब्द आहेत. हे शब्दांनुसार अर्थाचे स्पष्टीकरण आहे.

---

အယံ [Pg.213] ပနေတ္ထ အဓိပ္ပေတတ္ထဒီပနာ – ယဒိဒံ ‘‘ဧဝမ္ပိ သဗ္ဗဘူတေသု မာနသံ ဘာဝယေ အပရိမာဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တဉ္စေတံ အပရိမာဏံ မေတ္တံ မာနသံ သဗ္ဗလောကသ္မိံ ဘာဝယေ ဝဍ္ဎယေ, ဝုဍ္ဎိံ ဝိရူဠှိံ ဝေပုလ္လံ ဂမယေ ပါပယေ. ကထံ? ဥဒ္ဓံ အဓော စ တိရိယဉ္စ, ဥဒ္ဓံ ယာဝ ဘဝဂ္ဂါ, အဓော ယာဝ အဝီစိတော, တိရိယံ ယာဝ အဝသေသဒိသာ. ဥဒ္ဓံ ဝါ အာရုပ္ပံ, အဓော ကာမဓာတုံ, တိရိယံ ရူပဓာတုံ အနဝသေသံ ဖရန္တော. ဧဝံ ဘာဝေန္တောပိ စ တံ ယထာ အသမ္ဗာဓံ အဝေရံ အသပတ္တဉ္စ ဟောတိ, တထာ သမ္ဗာဓဝေရသပတ္တာနံ အဘာဝံ ကရောန္တော ဘာဝယေ. ယံ ဝါ တံ ဘာဝနာသမ္ပဒံ ပတ္တံ သဗ္ဗတ္ထ ဩကာသလောကဝသေန အသမ္ဗာဓံ, အတ္တနော ပရေသု အာဃာတပ္ပဋိဝိနယနေန အဝေရံ, အတ္တနိ စ ပရေသံ အာဃာတဝိနယနေန အသပတ္တံ ဟောတိ. တံ အသမ္ဗာဓမဝေရမသပတ္တံ အပရိမာဏံ မေတ္တံ မာနသံ ဥဒ္ဓံ အဓော တိရိယဉ္စာတိ တိဝိဓပရိစ္ဆေဒေ သဗ္ဗလောကသ္မိံ ဘာဝယေ ဝဍ္ဎယေတိ.

परंतु येथे अभिप्रेत असलेल्या अर्थाचे प्रकटीकरण खालीलप्रमाणे आहे – “अशा प्रकारे सर्व प्राण्यांविषयी अपरिमित मन विकसित करावे” असे जे म्हटले आहे, ते हे अपरिमित मेत्तायुक्त मन संपूर्ण लोकात विकसित करावे, वाढवावे; वृद्धी, प्रगती आणि विशालतेला प्राप्त करून द्यावे. कसे? वर, खाली आणि मध्ये (आडवे). वर भवाग्र (अस्तित्वाच्या सर्वोच्च शिखरा) पर्यंत, खाली अवीची नरकापर्यंत आणि मध्ये इतर सर्व दिशांपर्यंत. किंवा वर अरूपधातू, खाली कामधातू आणि मध्ये रूपधातू या संपूर्ण विश्वाला व्यापून टाकताना. अशा प्रकारे भावना करत असतानाही, ते जसे अडथळामुक्त, वैररहित आणि शत्रुरहित होईल, तशा प्रकारे अडथळा, वैर आणि शत्रू यांचा अभाव करत (ते नष्ट करत) भावना करावी. किंवा जी ही भावना-संपत्ती प्राप्त झाली आहे, ती सर्व ठिकाणी ओकासलोकाच्या (अवकाशलोकाच्या) दृष्टीने अडथळामुक्त असते; इतरांबद्दलचा स्वतःचा राग (आघात) दूर केल्यामुळे वैररहित असते; आणि स्वतःबद्दलचा इतरांचा राग दूर केल्यामुळे शत्रुरहित असते. त्या अडथळामुक्त, वैररहित, शत्रुरहित आणि अपरिमित मेत्तायुक्त मनाला वर, खाली आणि मध्ये अशा तीन प्रकारच्या विभागांनी युक्त संपूर्ण लोकात विकसित करावे, वाढवावे.

---

နဝမဂါထာဝဏ္ဏနာ

नवव्या गाथेचे स्पष्टीकरण (वण्णना).

---

၉. ဧဝံ မေတ္တာဘာဝနာယ ဝဍ္ဎနံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တံ ဘာဝနမနုယုတ္တဿ ဝိဟရတော ဣရိယာပထနိယမာဘာဝံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘တိဋ္ဌံ စရံ…ပေ… အဓိဋ္ဌေယျာ’’တိ.

९. अशा प्रकारे मैत्रीभावनेची वृद्धी दाखवून, आता त्या भावनेचा अभ्यास करत राहणाऱ्या व्यक्तीसाठी शारीरिक स्थितीचा (इरियापथ) कोणताही नियम नसतो हे दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी "तिट्ठं चरं...पे... अधिट्ठेय्य" (उभे असताना, चालताना... इत्यादी) असे म्हटले.

---

တဿတ္ထော – ဧဝမေတံ မေတ္တံ မာနသံ ဘာဝေန္တော သော ‘‘နိသီဒတိ ပလ္လင်္ကံ အာဘုဇိတွာ ဥဇုံ ကာယံ ပဏိဓာယာ’’တိအာဒီသု ဝိယ ဣရိယာပထနိယမံ အကတွာ ယထာသုခံ အညတရညတရဣရိယာပထဗာဓနဝိနောဒနံ ကရောန္တော တိဋ္ဌံ ဝါ စရံ ဝါ နိသိန္နော ဝါ သယာနော ဝါ ယာဝတာ ဝိဂတမိဒ္ဓေါ အဿ, အထ ဧတံ မေတ္တာဈာနသတိံ အဓိဋ္ဌေယျ.

त्याचा अर्थ असा आहे – अशा प्रकारे या मैत्रीपूर्ण मनाची भावना करणारा तो साधक, "मांडी घालून आणि शरीर सरळ ठेवून बसतो" इत्यादी सूत्रांमध्ये सांगितल्याप्रमाणे शारीरिक स्थितीचा (इरियापथ) कोणताही कडक नियम न पाळता, आपल्या सुखाप्रमाणे कोणत्याही एका शारीरिक स्थितीच्या त्रासाचे निवारण करत, उभा असताना, चालताना, बसलेला असताना किंवा झोपलेला असताना, जोपर्यंत तो ग्लानी किंवा झोपेपासून मुक्त (विगतमिद्ध) असेल, तोपर्यंत त्याने या मैत्री-ध्यान-स्मृतीची (मेत्ताझानसती) स्थापना करावी.

---

အထ ဝါ ဧဝံ မေတ္တာဘာဝနာယ ဝဍ္ဎနံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဝသီဘာဝံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘တိဋ္ဌံ စရ’’န္တိ. ဝသိပ္ပတ္တော ဟိ တိဋ္ဌံ ဝါ စရံ ဝါ နိသိန္နော ဝါ သယာနော ဝါ ယာဝတာ ဣရိယာပထေန ဧတံ မေတ္တာဈာနသတိံ အဓိဋ္ဌာတုကာမော ဟောတိ, အထ ဝါ တိဋ္ဌံ ဝါ စရံ ဝါ…ပေ… သယာနော ဝါတိ န တဿ ဌာနာဒီနိ အန္တရာယကရာနိ ဟောန္တိ, အပိစ ခေါ ယာဝတာ ဧတံ မေတ္တာဈာနသတိံ အဓိဋ္ဌာတုကာမော ဟောတိ, တာဝတာ ဝိဂတမိဒ္ဓေါ ဟုတွာ အဓိဋ္ဌာတိ, နတ္ထိ တဿ တတ္ထ ဒန္ဓာယိတတ္တံ. တေနာဟ ‘‘တိဋ္ဌံ စရံ နိသိန္နော ဝ, သယာနော ယာဝတာဿ ဝိတမိဒ္ဓေါ. ဧတံ သတိံ အဓိဋ္ဌေယျာ’’တိ.

किंवा दुसऱ्या प्रकारे, अशा रीतीने मैत्रीभावनेची वृद्धी दाखवून, आता वशीभाव (नियंत्रण/प्रभुत्व) दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी "तिट्ठं चरं" असे म्हटले. कारण ज्याने वशीभाव प्राप्त केला आहे, तो उभा असताना, चालताना, बसलेला असताना किंवा झोपलेला असताना, ज्या शारीरिक स्थितीमध्ये या मैत्री-ध्यान-स्मृतीची स्थापना करण्याची इच्छा करतो, तेव्हा उभे राहणे, चालणे इत्यादी शारीरिक स्थिती त्याच्यासाठी अडथळा ठरत नाहीत. उलटपक्षी, जोपर्यंत तो या मैत्री-ध्यान-स्मृतीची स्थापना करण्याची इच्छा करतो, तोपर्यंत तो ग्लानीपासून मुक्त होऊनच तिची स्थापना करतो; तिथे त्याच्या मनात कोणतीही सुस्ती किंवा मंदता नसते. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – "तिट्ठं चरं निसिन्नो वा, सयानो यावतास्स विगतामिद्धो। एतं सतिं अधिट्ठेय्य" (उभा असताना, चालताना, बसलेला असताना किंवा झोपलेला असताना, जोपर्यंत ग्लानीपासून मुक्त असेल, तोपर्यंत या स्मृतीची स्थापना करावी).

---

တဿာယမဓိပ္ပာယော [Pg.214] – ယံ တံ ‘‘မေတ္တဉ္စ သဗ္ဗလောကသ္မိ, မာနသံ ဘာဝယေ’’တိ ဝုတ္တံ, တံ ယထာ ဘာဝေယျ, ယထာ ဌာနာဒီသု ယာဝတာ ဣရိယာပထေန ဌာနာဒီနိ ဝါ အနာဒိယိတွာ ယာဝတာ ဧတံ မေတ္တာဈာနသတိံ အဓိဋ္ဌာတုကာမော အဿ, တာဝတာ ဝိဂတမိဒ္ဓေါဝ ဟုတွာ ဧတံ သတိံ အဓိဋ္ဌေယျာတိ.

याचा अभिप्राय असा आहे – "मेत्तञ्च सब्बलोकस्मिं, मानसं भावये" (सर्व लोकांमध्ये मैत्रीपूर्ण मनाची भावना करावी) असे जे म्हटले आहे, त्याची अशा प्रकारे भावना करावी की, उभे राहणे इत्यादी शारीरिक स्थितींमध्ये, कोणत्याही विशिष्ट शारीरिक स्थितीचा आग्रह न धरता, जोपर्यंत या मैत्री-ध्यान-स्मृतीची स्थापना करण्याची इच्छा असेल, तोपर्यंत ग्लानीपासून पूर्णपणे मुक्त होऊन या स्मृतीची स्थापना करावी.

---

ဧဝံ မေတ္တာဘာဝနာယ ဝသီဘာဝံ ဒဿေန္တော ‘‘ဧတံ သတိံ အဓိဋ္ဌေယျာ’’တိ တသ္မိံ မေတ္တာဝိဟာရေ နိယောဇေတွာ ဣဒါနိ တံ ဝိဟာရံ ထုနန္တော အာဟ ‘‘ဗြဟ္မမေတံ ဝိဟာရမိဓမာဟူ’’တိ.

अशा प्रकारे मैत्रीभावनेतील वशीभाव दर्शवत "एतं सतिं अधिट्ठेय्य" असे म्हणून त्या मैत्रीविहारात (मैत्रीच्या अवस्थेत) प्रवृत्त करून, आता त्या विहाराची प्रशंसा करण्यासाठी भगवंतांनी "ब्रह्ममेतं विहारमिधमाहू" (यालाच येथे ब्रह्मविहार म्हणतात) असे म्हटले.

---

တဿတ္ထော – ယွာယံ ‘‘သုခိနော ဝါ ခေမိနော ဝါ ဟောန္တူ’’တိအာဒိ ကတွာ ယာဝ ‘‘ဧတံ သတိံ အဓိဋ္ဌေယျာ’’တိ ဝဏ္ဏိတော မေတ္တာဝိဟာရော. ဧတံ စတူသု ဒိဗ္ဗဗြဟ္မအရိယဣရိယာပထဝိဟာရေသု နိဒ္ဒေါသတ္တာ အတ္တနောပိ ပရေသမ္ပိ အတ္ထကရတ္တာ စ ဣဓ အရိယဿ ဓမ္မဝိနယေ ဗြဟ္မဝိဟာရမာဟု သေဋ္ဌဝိဟာရမာဟူတိ, ယတော သတတံ သမိတံ အဗ္ဗောကိဏ္ဏံ တိဋ္ဌံ စရံ နိသိန္နော ဝါ သယာနော ဝါ ယာဝတာဿ ဝိဂတမိဒ္ဓေါ, ဧတံ သတိံ အဓိဋ္ဌေယျာတိ.

त्याचा अर्थ असा आहे – "सुखिनो वा खेमिनो वा होन्तु" (सर्व प्राणी सुखी व सुरक्षित असोत) इथपासून ते "एतं सतिं अधिट्ठेय्य" पर्यंत ज्या मैत्रीविहाराचे वर्णन केले आहे, त्या मैत्रीविहाराला दिव्यविहार, ब्रह्मविहार, आर्यविहार आणि इरियापथविहार या चार विहारांमध्ये दोषरहित असल्यामुळे आणि स्वतःसाठी तसेच इतरांसाठीही कल्याणकारी असल्यामुळे, या आर्यांच्या धम्म-विनयामध्ये 'ब्रह्मविहार' (श्रेष्ठ विहार) किंवा 'उत्कृष्ट विहार' असे म्हटले आहे. कारण जेव्हा मनुष्य सतत, निरंतर आणि अखंडपणे उभा असताना, चालताना, बसलेला असताना किंवा झोपलेला असताना, जोपर्यंत तो ग्लानीपासून मुक्त असेल, तोपर्यंत या स्मृतीची स्थापना करतो.

---

ဒသမဂါထာဝဏ္ဏနာ

दहाव्या गाथेचे स्पष्टीकरण समाप्त।

---

၁၀. ဧဝံ ဘဂဝါ တေသံ ဘိက္ခူနံ နာနပ္ပကာရတော မေတ္တာဘာဝနံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ယသ္မာ မေတ္တာ သတ္တာရမ္မဏတ္တာ အတ္တဒိဋ္ဌိယာ အာသန္နာ ဟောတိ, တသ္မာ ဒိဋ္ဌိဂဟနနိသေဓနမုခေန တေသံ ဘိက္ခူနံ တဒေဝ မေတ္တာဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ အရိယဘူမိပ္ပတ္တိံ ဒဿေန္တော ‘‘ဒိဋ္ဌိဉ္စ အနုပဂ္ဂမ္မာ’’တိ ဣမာယ ဂါထာယ ဒေသနံ သမာပေသိ.

१०. अशा प्रकारे भगवंतांनी त्या भिक्खूंना विविध प्रकारे मैत्रीभावनेचा उपदेश करून, आता मैत्री ही प्राण्यांना (सत्त्वांना) आलंबन बनवणारी असल्यामुळे ती आत्मदृष्टीच्या (अहं-भावाच्या) जवळ असते, म्हणून चुकीच्या दृष्टीचे (मिथ्या दृष्टीचे) ग्रहण नाकारण्याच्या उद्देशाने, त्या भिक्खूंना त्याच मैत्री-ध्यानाला आधार (पादक) बनवून आर्यभूमीची प्राप्ती दर्शवण्यासाठी "दिट्ठिञ्च अनुपगम्म" या गाथेने उपदेशाची सांगता केली।

---

တဿတ္ထော – ယွာယံ ‘‘ဗြဟ္မမေတံ ဝိဟာရမိဓမာဟူ’’တိ သံဝဏ္ဏိတော မေတ္တာဈာနဝိဟာရော, တတော ဝုဋ္ဌာယ ယေ တတ္ထ ဝိတက္ကဝိစာရာဒယော ဓမ္မာ, တေ တေသဉ္စ ဝတ္ထာဒိအနုသာရေန ရူပဓမ္မေ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ဣမိနာ နာမရူပပရိစ္ဆေဒေန ‘‘သုဒ္ဓသင်္ခါရပုဉ္ဇောယံ, နယိဓ သတ္တူပလဗ္ဘတီ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၁၇၁; မဟာနိ. ၁၈၆) ဧဝံ ဒိဋ္ဌိဉ္စ အနုပဂ္ဂမ္မ အနုပုဗ္ဗေန လောကုတ္တရသီလေန သီလဝါ ဟုတွာ လောကုတ္တရသီလသမ္ပယုတ္တေနေဝ သောတာပတ္တိမဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိသညိတေန ဒဿနေန သမ္ပန္နော, တတော ပရံ ယောပါယံ ဝတ္ထုကာမေသု ဂေဓော ကိလေသကာမော အပ္ပဟီနော ဟောတိ, တမ္ပိ သကဒါဂါမိအနာဂါမိမဂ္ဂေဟိ တနုဘာဝေန အနဝသေသပ္ပဟာနေန [Pg.215] စ ကာမေသု ဂေဓံ ဝိနေယျ ဝိနယိတွာ ဝူပသမေတွာ န ဟိ ဇာတု ဂဗ္ဘသေယျံ ပုန ရေတိ ဧကံသေနေဝ ပုန ဂဗ္ဘသေယျံ န ဧတိ. သုဒ္ဓါဝါသေသု နိဗ္ဗတ္တိတွာ တတ္ထေဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏိတွာ ပရိနိဗ္ဗာတီတိ.

त्याचा अर्थ असा आहे – "ब्रह्ममेतं विहारमिधमाहू" या शब्दांनी ज्या मैत्री-ध्यान-विहाराची प्रशंसा केली आहे, त्या ध्यानातून उठून, तिथे जे वितर्क-विचार इत्यादी धर्म (मानसिक अवस्था) आहेत, त्यांचे आणि हृदयवस्तू इत्यादींच्या आधारे रूपधर्मांचे ग्रहण करून, नाम-रूपाच्या या विभाजनाद्वारे "हा केवळ शुद्ध संस्कारांचा समूह आहे, यात कोणताही प्राणी (सत्त्व) आढळत नाही" अशा प्रकारे मिथ्या दृष्टीचा स्वीकार न करता, अनुक्रमाने लोकोत्तर शीलाने युक्त होऊन शीलवान बनतो; आणि लोकोत्तर शीलाशी संबंधित असलेल्या, सोतापत्तिमग्ग (स्रोतापत्ती मार्ग) मधील सम्यक् दृष्टी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या ज्ञानाने (दर्शनाने) संपन्न होतो। त्यानंतर, भौतिक कामवस्तूंमध्ये जी आसक्ती (किलेसकाम) अजून नष्ट झालेली नाही, ती आसक्ती सकदागामी मार्ग आणि अनागामी मार्गाच्या ज्ञानाने क्षीण करून आणि पूर्णपणे नष्ट करून, कामभोगांमधील आसक्ती दूर करतो। ती दूर करून व शांत करून, तो "न हि जातु गब्भसेय्यं पुन रेति" म्हणजेच निश्चितपणे पुन्हा गर्भावासात (पुनर्जन्मात) येत नाही। तो सुद्धावास (शुद्धावास) लोकांमध्ये जन्म घेऊन, तिथेच अरहंतपद प्राप्त करून परिनिर्वाण पावतो।

---

ဧဝံ ဘဂဝါ ဒေသနံ သမာပေတွာ တေ ဘိက္ခူ အာဟ – ‘‘ဂစ္ဆထ, ဘိက္ခဝေ, တသ္မိံယေဝ ဝနသဏ္ဍေ ဝိဟရထ, ဣမဉ္စ သုတ္တံ မာသဿ အဋ္ဌသု ဓမ္မဿဝနဒိဝသေသု ဃဏ္ဍိံ အာကောဋေတွာ ဥဿာရေထ, ဓမ္မကထံ ကရောထ သာကစ္ဆထ အနုမောဒထ, ဣဒမေဝ ကမ္မဋ္ဌာနံ အာသေဝထ ဘာဝေထ ဗဟုလီကရောထ, တေပိ ဝေါ အမနုဿာ တံ ဘေရဝါရမ္မဏံ န ဒဿေဿန္တိ, အညဒတ္ထု အတ္ထကာမာ ဟိတကာမာ ဘဝိဿန္တီ’’တိ. တေ ‘‘သာဓူ’’တိ ဘဂဝတော ပဋိဿုဏိတွာ ဥဋ္ဌာယာသနာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ တတ္ထ ဂန္တွာ တထာ အကံသု. ဒေဝတာယော စ ‘‘ဘဒန္တာ အမှာကံ အတ္ထကာမာ ဟိတကာမာ’’တိ ပီတိသောမနဿဇာတာ ဟုတွာ သယမေဝ သေနာသနံ သမ္မဇ္ဇန္တိ, ဥဏှောဒကံ ပဋိယာဒေန္တိ, ပိဋ္ဌိပရိကမ္မံ ပါဒပရိကမ္မံ ကရောန္တိ, အာရက္ခံ သံဝိဒဟန္တိ. တေပိ ဘိက္ခူ တမေဝ မေတ္တံ ဘာဝေတွာ တမေဝ စ ပါဒကံ ကတွာ ဝိပဿနံ အာရဘိတွာ သဗ္ဗေ တသ္မိံယေဝ အန္တောတေမာသေ အဂ္ဂဖလံ အရဟတ္တံ ပါပုဏိတွာ မဟာပဝါရဏာယ ဝိသုဒ္ဓိပဝါရဏံ ပဝါရေသုန္တိ.

अशा प्रकारे उपदेश पूर्ण करून भगवंतांनी त्या भिक्खूंना म्हटले – "भिक्खूंनो, तुम्ही जा आणि त्याच वनखंडात राहा। महिन्यातील धम्मश्रवणाच्या आठ दिवसांमध्ये घंटा वाजवून या सुत्ताचे पठण करा, धम्मचर्चा करा, संवाद साधा आणि अनुमोदन करा। याच कम्मट्ठानाचा (कर्मस्थानाचा) अभ्यास करा, त्याची भावना करा आणि त्याचा वारंवार सराव करा। ते अमनुष्य (यक्ष/देवता) तुम्हाला ते भयानक दृश्य दाखवणार नाहीत; उलट ते तुमचे हित आणि कल्याण इच्छिणारे बनतील।" त्यांनी "साधू" (फार चांगले) असे म्हणून भगवंतांच्या वचनाचा स्वीकार केला, आपल्या आसनावरून उठून भगवंतांना अभिवादन केले, प्रदक्षिणा घातली आणि त्या वनात जाऊन भगवंतांनी सांगितल्याप्रमाणे केले। तेव्हा देवता "हे पूजनीय भिक्खू आमचे हित आणि कल्याण इच्छिणारे आहेत" असे समजून अत्यंत आनंदित व प्रसन्न झाल्या। त्यांनी स्वतःहून भिक्खूंच्या निवासस्थानाची (सेनासनाचा) झाडलोट केली, गरम पाण्याची व्यवस्था केली, पाठीची व पायांची मालिश केली आणि त्यांच्या संरक्षणाची व्यवस्था केली। त्या भिक्खूंनीही त्याच मैत्रीची भावना केली आणि तिलाच आधार बनवून विपना (विपश्यना) सुरू केली। त्या सर्वांनी त्याच तीन महिन्यांच्या वर्षावासाच्या आत परम फल अरहंतपद प्राप्त केले आणि महाप्रवारणेच्या दिवशी अत्यंत शुद्ध प्रवारणा केली।

---

ဧဝမ္ပိ အတ္ထကုသလေန တထာဂတေန,ဓမ္မိဿရေန ကထိတံ ကရဏီယမတ္ထံ;

ကတွာနုဘုယျ ပရမံ ဟဒယဿ သန္တိံ,သန္တံ ပဒံ အဘိသမေန္တိ သမတ္တပညာ.

अशा प्रकारे, कल्याणामध्ये निपुण असलेल्या आणि धम्माचे स्वामी असलेल्या तथागतांनी उपदेशिलेल्या कर्तव्यकर्माचे आचरण करून, मनाची परम शांती अनुभवून, ते परिपूर्ण प्रज्ञा असलेले भिक्खू त्या शांत पदाला (निर्वाणाला) प्राप्त झाले।

---

တသ္မာ ဟိ တံ အမတမဗ္ဘုတမရိယကန္တံ,သန္တံ ပဒံ အဘိသမေစ္စ ဝိဟရိတုကာမော;

ဝိညူ ဇနော ဝိမလသီလသမာဓိပညာ-ဘေဒံ ကရေယျ သတတံ ကရဏီယမတ္ထန္တိ.

म्हणूनच, त्या अमृतमय, अद्भुत, आर्यांना प्रिय असलेल्या आणि शांत अशा निर्वाणपदाचा साक्षात्कार करून घेऊन राहण्याची इच्छा करणाऱ्या सुज्ञ व्यक्तीने, निर्मळ शील, समाधी आणि प्रज्ञा यांनी युक्त असलेल्या आपल्या कर्तव्यकर्माचे सतत आचरण करावे।

---

ပရမတ္ထဇောတိကာယ ခုဒ္ဒကပါဌ-အဋ္ဌကထာယ

परमत्थजोतिका नावाच्या खुद्दकपाठ-अट्ठकथेतील,

---

မေတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

मेत्तसुत्त-वर्णन (मैत्री सुत्ताचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाले।

---

နိဂမနကထာ

उपसंहार (निगमनकथा)।

---

ဧတ္တာဝတာ [Pg.216] စ ယံ ဝုတ္တံ –

आणि आतापर्यंत जे म्हटले गेले आहे –

---

‘‘ဥတ္တမံ ဝန္ဒနေယျာနံ, ဝန္ဒိတွာ ရတနတ္တယံ;

ခုဒ္ဒကာနံ ကရိဿာမိ, ကေသဉ္စိ အတ္ထဝဏ္ဏန’’န္တိ.

"वंदनीय असलेल्यांमध्ये उत्तम अशा रत्नत्रयाला वंदन करून, मी काही खुद्दकपाठांचे (लहान ग्रंथांचे) अर्थ स्पष्टीकरण (अट्ठकथा) करेन।"

---

တတ္ထ သရဏသိက္ခာပဒဒွတ္တိံသာကာရကုမာရပဉှမင်္ဂလသုတ္တရတနသုတ္တတိရောကုဋ္ဋနိဓိကဏ္ဍမေတ္တသုတ္တဝသေန နဝပ္ပဘေဒဿ ခုဒ္ဒကပါဌဿ တာဝ အတ္ထဝဏ္ဏနာ ကတာ ဟောတိ. တေနေတံ ဝုစ္စတိ –

त्यामध्ये सरण (शरणगमन), सिक्खापद (शिखापदे), द्वत्तिंसाकार (बत्तीस अवयव), कुमारपञ्ह (कुमार प्रश्न), मङ्गलसुत्त (मंगल सुत्त), रतनसुत्त (रतन सुत्त), तिरोकुट्टसुत्त (तिरोकुट्ट सुत्त), निधिकण्डसुत्त (निधिकण्ड सुत्त) आणि मेत्तसुत्त (मैत्री सुत्त) या नऊ भागांनी युक्त असलेल्या खुद्दकपाठाचे अर्थ स्पष्टीकरण पूर्ण झाले आहे। म्हणूनच असे म्हटले आहे –

---

‘‘ဣမံ ခုဒ္ဒကပါဌဿ, ကရောန္တေနတ္ထဝဏ္ဏနံ;

သဒ္ဓမ္မဋ္ဌိတိကာမေန, ယံ ပတ္တံ ကုသလံ မယာ.တဿာနုဘာဝတော ခိပ္ပံ, ဓမ္မေ အရိယပ္ပဝေဒိတေ;

ဝုဒ္ဓိံ ဝိရူဠှိံ ဝေပုလ္လံ, ပါပုဏာတု အယံ ဇနော’’တိ.

सद्धम्माच्या चिरस्थायी अस्तित्वाची इच्छा धरणाऱ्या माझ्याद्वारे, या खुद्दकपाठाचे अर्थवर्णन करताना जे काही कुशल (पुण्य) प्राप्त झाले आहे, त्याच्या प्रभावाने हा जनसमूह अरियांद्वारे उपदेशिलेल्या धम्मामध्ये शीघ्रच वृद्धी, समृद्धी आणि विपुलतेला प्राप्त होवो.

---

ပရမဝိသုဒ္ဓသဒ္ဓါဗုဒ္ဓိဝီရိယဂုဏပ္ပဋိမဏ္ဍိတေန သီလာစာရဇ္ဇဝမဒ္ဒဝါဒိဂုဏသမုဒယသမုဒိတေန သကသမယသမယန္တရဂဟနဇ္ဈောဂါဟဏသမတ္ထေန ပညာဝေယျတ္တိယသမန္နာဂတေန တိပိဋကပရိယတ္တိဓမ္မပ္ပဘေဒေ သာဋ္ဌကထေ သတ္ထုသာသနေ အပ္ပဋိဟတဉာဏပ္ပဘာဝေန ဆမဟာဝေယျာကရဏေနဆမဟာဝေယျာကရဏေန ကရဏသမ္ပတ္တိဇနိတသုခဝိနိဂ္ဂတမဓုရောဒါရဝစနလာဝဏ္ဏယုတ္တေန ယုတ္တမုတ္တဝါဒိနာ ဝါဒီဝရေန မဟာကဝိနာ ဆဠဘိညာပဋိသမ္ဘိဒါဒိပ္ပဘေဒဂုဏပ္ပဋိမဏ္ဍိတေ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မေ သုပ္ပတိဋ္ဌိတဗုဒ္ဓီနံ ထေရဝံသပ္ပဒီပါနံ ထေရာနံ မဟာဝိဟာရဝါသီနံ ဝံသာလင်္ကာရဘူတေန ဝိပုလဝိသုဒ္ဓဗုဒ္ဓိနာ ဗုဒ္ဓဃောသောတိ ဂရူဟိ ဂဟိတနာမဓေယျေန ထေရေန ကတာ အယံ ပရမတ္ထဇောတိကာ နာမ ခုဒ္ဒကပါဌဝဏ္ဏနာ –

अत्यंत शुद्ध श्रद्धा, बुद्धी आणि वीर्य या गुणांनी विभूषित असलेल्या; शील, सदाचार, आर्जव, मार्दव इत्यादी गुणांच्या समूहाने युक्त असलेल्या; स्वतःच्या आणि इतरांच्या सिद्धांतांच्या गहनतेचे अवगाहन करण्यास समर्थ असलेल्या; प्रज्ञा आणि नैपुण्याने युक्त असलेल्या; अठ्ठकथांसह त्रिपिटक परियत्ति धम्माच्या विविधतेने युक्त अशा शास्त्यांच्या शासनात अप्रतिहत ज्ञानप्रकाश असलेल्या; महान व्याकरणकार असलेल्या; वाणीच्या समृद्धीमुळे सहजपणे प्रगट होणाऱ्या मधुर, उदात्त आणि लावण्ययुक्त वचनांनी युक्त असलेल्या; योग्य आणि युक्त बोलणाऱ्या; श्रेष्ठ वक्त्या असलेल्या; महाकवी असलेल्या; सहा अभिज्ञा, चार पटिसम्भिदा इत्यादी गुणांनी विभूषित अशा उत्तरिमनुस्सधम्मामध्ये सुप्रतिष्ठित बुद्धी असलेल्या आणि महाविहारवासी थेरांच्या वंशाचे प्रदीप असलेल्या थेरांच्या वंशाचे अलंकार स्वरूप असलेल्या; अत्यंत विशाल आणि शुद्ध बुद्धी असलेल्या, पूज्य गुरूंनी ज्यांना 'बुद्धघोष' असे नाव दिले आहे, अशा थेरांनी रचलेली ही 'परमत्थजोतिका' नावाची खुद्दकपाठ-वण्णना —

---

တာဝ တိဋ္ဌတု လောကသ္မိံ, လောကနိတ္ထရဏေသိနံ;

ဒဿေန္တီ ကုလပုတ္တာနံ, နယံ သီလာဒိသုဒ္ဓိယာ.

संसारातून पार जाऊ इच्छिणाऱ्या कुलपुत्रांना शील इत्यादींच्या शुद्धीचा मार्ग दाखवणारी ही अठ्ठकथा या जगात तोपर्यंत टिकून राहो,

---

ယာဝ ဗုဒ္ဓေါတိ နာမမ္ပိ, သုဒ္ဓစိတ္တဿ တာဒိနော;

လောကမှိ လောကဇေဋ္ဌဿ, ပဝတ္တတိ မဟေသိနောတိ.

जोपर्यंत या जगात शुद्ध चित्त असलेल्या, तादी (समतायुक्त), लोकज्येष्ठ आणि महर्षी अशा बुद्धांचे 'बुद्ध' हे नाव देखील अस्तित्वात राहील.

---

ပရမတ္ထဇောတိကာယ ခုဒ္ဒက-အဋ္ဌကထာယ

परमत्थजोतिका नावाच्या खुद्दक-अठ्ठकथेतील

---

ခုဒ္ဒကပါဌဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

खुद्दकपाठ-वण्णना समाप्त झाली।