বাংলা
পালিঅট্ঠকথাটীকাঅন্ন
1101 পারাজিক পালি
1102 পাচিত্তিয় পালি
1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়)
1104 চূলবগ্গ পালি
1105 পরিবার পালি
1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১
1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২
1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা
1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়)
1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা
1206 পরিবার অট্ঠকথা
1301 সারত্থদীপনী টীকা-১
1302 সারত্থদীপনী টীকা-২
1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩
1401 দ্বেমাতিকাপালি
1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা
1403 বজিরবুদ্ধি টীকা
1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১
1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২
1406 বিনয়ালংকার টীকা-১
1407 বিনয়ালংকার টীকা-২
1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা
1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয়
1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১
1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২
1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি
1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা

8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১
8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২
8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১
8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২
8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা

8406 দীঘনিকায় (পু-বি)
8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি)
8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি)
8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি)
8410 বিনয়পিটক (পু-বি)
8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি)
8412 অট্ঠকথা (পু-বি)
8413 নিরুত্তিদীপনী
8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ
8415 অনুদীপনীপাঠ
8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ
8417 নমক্কারটীকা
8418 মহাপণামপাঠ
8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা
8420 সুতবন্দনা
8421 কমলাঞ্জলি
8422 জিনালংকার
8423 পজ্জমধু
8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী
8425 চূলগন্থবংস
8426 মহাবংস
8427 সাসনবংস
8428 কচ্চায়নব্যাকরণং
8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং
8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা)
8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা)
8432 পদরূপসিদ্ধি
8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা
8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ
8435 বুত্তোদয়পাঠ
8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ
8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা
8438 সুবোধালংকারপাঠ
8439 সুবোধালংকারটীকা
8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার
8441 লোকনীতি
8442 সুত্তন্তনীতি
8443 সূরস্সতীনীতি
8444 মহারহনীতি
8445 ধম্মনীতি
8446 কবিদপ্পণনীতি
8447 নীতিমঞ্জরী
8448 নরদক্খদীপনী
8449 চতুরারক্খদীপনী
8450 চাণক্যনীতি
8451 রসবাহিনী
8452 সীমাবিসোধনীপাঠ
8453 বেস্সন্তরগীতি
8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা
8455 থূপবংস
8456 দাঠাবংস
8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া
8458 ধাতুবংস
8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস
8460 জিনচরিতয়
8461 জিনবংসদীপং
8462 তেলকটাহগাথা
8463 মিলিদটীকা
8464 পদমঞ্জরী
8465 পদসাধনং
8466 সদ্দবিন্দুপকরণং
8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা
8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি
2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ)
2103 পাথিকবগ্গ পালি
2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ)
2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা
2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা
2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ)
2303 পাথিকবগ্গ টীকা
2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১
2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি
3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি
3103 উপরিপণ্ণাস পালি
3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১
3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২
3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা
3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা
3301 মূলপণ্ণাস টীকা
3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা
3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি
4102 নিদানবগ্গ পালি
4103 খন্ধবগ্গ পালি
4104 সলায়তনবগ্গ পালি
4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)
4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা
4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা
4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা
4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)
4301 সগাথাবগ্গ টীকা
4302 নিদানবগ্গ টীকা
4303 খন্ধবগ্গ টীকা
4304 সলায়তনবগ্গ টীকা
4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি
5102 দুকনিপাত পালি
5103 তিকনিপাত পালি
5104 চতুক্কনিপাত পালি
5105 পঞ্চকনিপাত পালি
5106 ছক্কনিপাত পালি
5107 সত্তকনিপাত পালি
5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি
5109 নবকনিপাত পালি
5110 দশকনিপাত পালি
5111 একাদশকনিপাত পালি
5201 এককনিপাত অট্ঠকথা
5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা
5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা
5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা
5301 এককনিপাত টীকা
5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা
5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা
5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি
6102 ধম্মপদ পালি
6103 উদান পালি
6104 ইতিবুত্তক পালি
6105 সুত্তনিপাত পালি
6106 বিমানবত্থু পালি
6107 পেতবত্থু পালি
6108 থেরগাথা পালি
6109 থেরীগাথা পালি
6110 অপদান পালি-১
6111 অপদান পালি-২
6112 বুদ্ধবংস পালি
6113 চরিয়াপিটক পালি
6114 জাতক পালি-১
6115 জাতক পালি-২
6116 মহানিদ্দেস পালি
6117 চূলনিদ্দেস পালি
6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি
6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি
6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি
6121 পেটকোপদেস পালি
6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা
6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১
6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২
6204 উদান অট্ঠকথা
6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা
6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১
6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২
6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা
6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা
6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১
6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২
6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা
6213 অপদান অট্ঠকথা-১
6214 অপদান অট্ঠকথা-২
6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা
6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা
6217 জাতক অট্ঠকথা-১
6218 জাতক অট্ঠকথা-২
6219 জাতক অট্ঠকথা-৩
6220 জাতক অট্ঠকথা-৪
6221 জাতক অট্ঠকথা-৫
6222 জাতক অট্ঠকথা-৬
6223 জাতক অট্ঠকথা-৭
6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা
6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা
6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১
6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২
6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা
6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা
6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি
7102 বিভঙ্গ পালি
7103 ধাতুকথা পালি
7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি
7105 কথাবত্থু পালি
7106 যমক পালি-১
7107 যমক পালি-২
7108 যমক পালি-৩
7109 পট্ঠান পালি-১
7110 পট্ঠান পালি-২
7111 পট্ঠান পালি-৩
7112 পট্ঠান পালি-৪
7113 পট্ঠান পালি-৫
7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা
7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা
7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা
7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা
7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা
7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা
7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা
7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা
7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো
7307 অভিধম্মত্থসংগহো
7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা
7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSous-commentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-KanonKommentareSubkommentareSonstige
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 पाराजिक पाळि
1102 पाचित्तिय पाळि
1103 महावग्ग पाळि (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळि
1105 परिवार पाळि
1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1
1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-1
1302 सारत्थदीपनी टीका-2
1303 सारत्थदीपनी टीका-3
1401 द्वेमातिकापाळि
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-1
1405 विमतिविनोदनी टीका-2
1406 विनयालंकार टीका-1
1407 विनयालंकार टीका-2
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-1
1411 विनयविनिच्छय टीका-2
1412 पाचित्यादियोजनापाळि
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-1
8402 विसुद्धिमग्ग-2
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवन्दना
8421 कमलाञ्जलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगन्थवंस
8427 सासनवंस
8426 महावंस
8429 मोग्गल्लानब्याकरणं
8428 कच्चायनब्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपञ्चिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमञ्जरी
8445 धम्मनीति
8444 महारहनीति
8441 लोकनीति
8442 सुत्तन्तनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8450 चाणक्यनीति
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8451 रसवाहिनी
8452 सीमविसोधनीपाठ
8453 वेस्सन्तरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमञ्जरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिन्दुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा
8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि
2102 महावग्ग पाळि (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळि
2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1
2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि
3102 मज्झिमपण्णास पाळि
3103 उपरिपण्णास पाळि
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि
4102 निदानवग्ग पाळि
4103 खन्धवग्ग पाळि
4104 सळायतनवग्ग पाळि
4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खन्धवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि
5102 दुकनिपात पाळि
5103 तिकनिपात पाळि
5104 चतुक्कनिपात पाळि
5105 पञ्चकनिपात पाळि
5106 छक्कनिपात पाळि
5107 सत्तकनिपात पाळि
5108 अट्ठकादिनिपात पाळि
5109 नवकनिपात पाळि
5110 दसकनिपात पाळि
5111 एकादसकनिपात पाळि
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि
6102 धम्मपद पाळि
6103 उदान पाळि
6104 इतिवुत्तक पाळि
6105 सुत्तनिपात पाळि
6106 विमानवत्थु पाळि
6107 पेतवत्थु पाळि
6108 थेरगाथा पाळि
6109 थेरीगाथा पाळि
6110 अपदान पाळि-1
6111 अपदान पाळि-2
6112 बुद्धवंस पाळि
6113 चरियापिटक पाळि
6114 जातक पाळि-1
6115 जातक पाळि-2
6116 महानिद्देस पाळि
6117 चूळनिद्देस पाळि
6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि
6119 नेत्तिप्पकरण पाळि
6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि
6121 पेटकोपदेस पाळि
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-1
6203 धम्मपद अट्ठकथा-2
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-1
6214 अपदान अट्ठकथा-2
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-1
6218 जातक अट्ठकथा-2
6219 जातक अट्ठकथा-3
6220 जातक अट्ठकथा-4
6221 जातक अट्ठकथा-5
6222 जातक अट्ठकथा-6
6223 जातक अट्ठकथा-7
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1
6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि
7102 विभङ्ग पाळि
7103 धातुकथा पाळि
7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि
7105 कथावत्थु पाळि
7106 यमक पाळि-1
7107 यमक पाळि-2
7108 यमक पाळि-3
7109 पट्ठान पाळि-1
7110 पट्ठान पाळि-2
7111 पट्ठान पाळि-3
7112 पट्ठान पाळि-4
7113 पट्ठान पाळि-5
7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका
7302 विभङ्ग-मूलटीका
7303 पञ्चपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका
7305 पञ्चपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळि


නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

उन भगवान, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध को नमस्कार।

ඛුද්දකනිකායෙ

खुद्दकनिकाय में

පෙටකොපදෙසපාළි

पेटकोपदेस पालि

1. අරියසච්චප්පකාසනපඨමභූමි

१. आर्यसत्य-प्रकाशन-प्रथम-भूमि

නමො සම්මාසම්බුද්ධානං පරමත්ථදස්සීනං

परमार्थदर्शी सम्यक्सम्बुद्धों को नमस्कार।

සීලාදිගුණපාරමිප්පත්තානං.

शील आदि गुणों की पारमिता (शिखर) को प्राप्त हुए।

1. දුවෙ [Pg.167] හෙතූ දුවෙ පච්චයා සාවකස්ස සම්මාදිට්ඨියා උප්පාදාය – පරතො ච ඝොසො සච්චානුසන්ධි, අජ්ඣත්තඤ්ච යොනිසො මනසිකාරො. තත්ථ කතමො පරතො ඝොසො? යා පරතො දෙසනා ඔවාදො අනුසාසනී සච්චකථා සච්චානුලොමො. චත්තාරි සච්චානි – දුක්ඛං සමුදයො නිරොධො මග්ගො. ඉමෙසං චතුන්නං සච්චානං යා දෙසනා සන්දස්සනා විවරණා විභජනා උත්තානීකිරියා පකාසනා – අයං වුච්චති සච්චානුලොමො ඝොසොති.

१. श्रावक की सम्यग्दृष्टि की उत्पत्ति के लिए दो हेतु और दो प्रत्यय हैं - परतः घोष (दूसरों से सुना हुआ उपदेश) जो सत्यों से संबंधित है, और अध्यात्म में योनिशो मनसिकार (उचित ध्यान)। उनमें परतः घोष क्या है? जो दूसरों से प्राप्त देशना, ओवाद (उपदेश), अनुशासनी, सत्य-कथा और सत्यानुलोम (सत्य के अनुकूल ज्ञान) है। चार सत्य हैं - दुःख, समुदय, निरोध और मार्ग। इन चार सत्यों की जो देशना, संदर्शना (दिखाना), विवरणा (खोलना), विभाजना (विभाजन करना), उत्तानीक्रिया (स्पष्ट करना) और प्रकाशना है - इसे सत्यानुलोम घोष कहा जाता है।

2. තත්ථ කතමො අජ්ඣත්තං යොනිසො මනසිකාරො?

२. उनमें अध्यात्म योनिशो मनसिकार क्या है?

අජ්ඣත්තං යොනිසො මනසිකාරො නාම යො යථාදෙසිතෙ ධම්මෙ බහිද්ධා ආරම්මණං අනභිනීහරිත්වා යොනිසො මනසිකාරො – අයං වුච්චති යොනිසො මනසිකාරො.

अध्यात्म योनिशो मनसिकार वह है, जिसमें उपदिष्ट धर्म के अनुसार बाहरी आलम्बनों की ओर मन को न ले जाते हुए जो योनिशो मनसिकार होता है - उसे योनिशो मनसिकार कहा जाता है।

තංආකාරො යොනිසො ද්වාරො විධි උපායො. යථා පුරිසො සුක්ඛෙ කට්ඨෙ විගතස්නෙහෙ සුක්ඛාය උත්තරාරණියා ථලෙ අභිමන්ථමානං භබ්බො ජොතිස්ස අධිගමාය. තං කිස්ස හෙතු. යොනිසො අග්ගිස්ස අධිගමාය. එවමෙවස්ස යමිදං දුක්ඛසමුදයනිරොධමග්ගානං අවිපරීතධම්මදෙසනං මනසිකරොති – අයං වුච්චති යොනිසො මනසිකාරො.

वह आकार (प्रकार) योनिशो द्वार, विधि और उपाय है। जैसे कोई पुरुष रस-रहित सूखी लकड़ियों को सूखी उत्तरारणि (मंथन काष्ठ) पर रखकर स्थल पर रगड़ता है, तो वह अग्नि प्राप्त करने में समर्थ होता है। वह किस कारण से? क्योंकि वह अग्नि प्राप्त करने के लिए उचित विधि (योनिशो) का प्रयोग करता है। इसी प्रकार, दुःख-समुदय-निरोध-मार्ग की जो यह अविपरीत (यथार्थ) धर्म-देशना है, उसका जो मनसिकार करता है - उसे योनिशो मनसिकार कहा जाता है।

යථා [Pg.168] තිස්සො උපමා පුබ්බෙ අස්සුතා ච අස්සුතපුබ්බා ච පටිභන්ති. යො හි කොචි කාමෙසු අවීතරාගොති…පෙ… දුවෙ උපමා අයොනිසො කාතබ්බා පච්ඡිමෙසු වුත්තං. තත්ථ යො ච පරතො ඝොසො යො ච අජ්ඣත්තං යොනිසො මනසිකාරො – ඉමෙ ද්වෙ පච්චයා. පරතො ඝොසෙන යා උප්පජ්ජති පඤ්ඤා – අයං වුච්චති සුතමයී පඤ්ඤා. යා අජ්ඣත්තං යොනිසො මනසිකාරෙන උප්පජ්ජති පඤ්ඤා – අයං වුච්චති චින්තාමයී පඤ්ඤාති. ඉමා ද්වෙ පඤ්ඤා වෙදිතබ්බා. පුරිමකා ච ද්වෙ පච්චයා. ඉමෙ ද්වෙ හෙතූ ද්වෙ පච්චයා සාවකස්ස සම්මාදිට්ඨියා උප්පාදාය.

जैसे तीन उपमाएँ पहले न सुनी हुई और पहले सुनी हुई के समान प्रतिभासित होती हैं। 'जो कोई काम-भोगों में वीतराग नहीं है' आदि... (पेय्याल)... दो उपमाएँ अयोनिः (अनुचित) मनसिकार के संबंध में बाद में कही गई हैं। वहाँ जो परतः घोष है और जो अध्यात्म योनिशो मनसिकार है - ये दो प्रत्यय हैं। परतः घोष से जो प्रज्ञा उत्पन्न होती है - उसे श्रुतमयी प्रज्ञा कहा जाता है। जो अध्यात्म योनिशो मनसिकार से प्रज्ञा उत्पन्न होती है - उसे चिंतामयी प्रज्ञा कहा जाता है। इन दो प्रज्ञाओं को जानना चाहिए। और पहले कहे गए दो प्रत्यय भी। ये दो हेतु और दो प्रत्यय श्रावक की सम्यग्दृष्टि की उत्पत्ति के लिए हैं।

3. තත්ථ පරතො ඝොසස්ස සච්චානුසන්ධිස්ස දෙසිතස්ස අත්ථං අවිජානන්තො අත්ථප්පටිසංවෙදී භවිස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජති. න ච අත්ථප්පටිසංවෙදී යොනිසො මනසිකරිස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජති. පරතො ඝොසස්ස සච්චානුසන්ධිස්ස දෙසිතස්ස අත්ථං විජානන්තො අත්ථප්පටිසංවෙදී භවිස්සතීති ඨානමෙතං විජ්ජති. අත්ථප්පටිසංවෙදී ච යොනිසො මනසිකරිස්සතීති ඨානමෙතං විජ්ජති. එස හෙතු එතං ආරම්මණං එසො උපායො සාවකස්ස නිය්‍යානස්ස, නත්ථඤ්ඤො. සොයං න ච සුත්තස්ස අත්ථවිජානනාය සහ යුත්තො නාපි ඝොසානුයොගෙන පරතො ඝොසස්ස අත්ථං අවිජානන්තෙන සක්කා උත්තරිමනුස්සධම්මං අලමරියඤාණදස්සනං අධිගන්තුං, තස්මා නිබ්බායිතුකාමෙන සුතමයෙන අත්ථා පරියෙසිතබ්බා. තත්ථ පරියෙසනාය අයං අනුපුබ්බී භවති සොළස හාරා, පඤ්ච නයා, අට්ඨාරස මූලපදානි.

३. वहाँ, सत्यों से संबंधित उपदिष्ट परतः घोष के अर्थ को न जानते हुए कोई अर्थ-प्रतिसंवेदी (अर्थ का अनुभव करने वाला) होगा - यह संभावना विद्यमान नहीं है। और अर्थ-प्रतिसंवेदी हुए बिना कोई योनिशो मनसिकार करेगा - यह संभावना भी विद्यमान नहीं है। परतः घोष के अर्थ को जानते हुए अर्थ-प्रतिसंवेदी होगा - यह संभावना विद्यमान है। और अर्थ-प्रतिसंवेदी होकर योनिशो मनसिकार करेगा - यह संभावना विद्यमान है। यही हेतु, यही आलम्बन और यही उपाय श्रावक के निर्याण (मुक्ति) के लिए है, दूसरा कोई नहीं। वह जो न तो सूत्र के अर्थ-विज्ञान से युक्त है और न ही घोष के अनुयोग से, परतः घोष के अर्थ को न जानने वाले के द्वारा उत्तर-मनुष्य धर्म और आर्य ज्ञान-दर्शन को प्राप्त करना संभव नहीं है। इसलिए निर्वाण की इच्छा रखने वाले को श्रुतमयी प्रज्ञा द्वारा अर्थों की खोज करनी चाहिए। वहाँ खोज का यह अनुक्रम है: सोलह हार, पाँच नय और अठारह मूलपद।

තත්ථායං උද්දානගාථා

वहाँ यह उद्दान गाथा है:

සොළසහාරා නෙත්තී, පඤ්චනයා සාසනස්ස පරියෙට්ඨි;

අට්ඨාරසමූලපදා, කච්චායනගොත්තනිද්දිට්ඨා.

सोलह हारों वाली नेत्ति, शासन की खोज के लिए पाँच नय और अठारह मूलपद - कात्यायन गोत्र (के महाकच्चान) द्वारा निर्दिष्ट किए गए हैं।

4. තත්ථ කතමෙ සොළසහාරා?

४. वहाँ सोलह हार कौन से हैं?

දෙසනා විචයො යුත්ති පදට්ඨානං ලක්ඛණං චතුබ්‍යූහො ආවට්ටො විභත්ති පරිවත්තනො වෙවචනො පඤ්ඤත්ති ඔතරණො සොධනො අධිට්ඨානො පරික්ඛාරො සමාරොපනො – ඉමෙ සොළස හාරා.

देशना, विचय, युक्ति, पदस्थान, लक्षण, चतुब्यूह, आवर्त, विभक्ति, परिवर्तन, वेवचन, प्रज्ञप्ति, अवतरण, शोधन, अधिष्ठान, परिष्कार और समारोपण - ये सोलह हार हैं।

තත්ථ උද්දානගාථා

वहाँ उद्दान गाथा है:

දෙසනා [Pg.169] විචයො යුත්ති, පදට්ඨානො ච ලක්ඛණො ;

චතුබ්‍යූහො ච ආවට්ටො, විභත්ති පරිවත්තනො.

देशना, विचय, युक्ति, पदस्थान और लक्षण; चतुब्यूह, आवर्त, विभक्ति और परिवर्तन।

වෙවචනො ච පඤ්ඤත්ති, ඔතරණො ච සොධනො;

අධිට්ඨානො පරික්ඛාරො, සමාරොපනො සොළසො – ;

वेवचन, प्रज्ञप्ति, अवतरण और शोधन; अधिष्ठान, परिष्कार और सोलहवाँ समारोपण।

5. තත්ථ කතමෙ පඤ්ච නයා?

५. वहाँ पाँच नय कौन से हैं?

නන්දියාවට්ටො තිපුක්ඛලො සීහවික්කීළිතො දිසාලොචනො අඞ්කුසොති.

नंदियावर्त, तिपुक्खल, सिंहविक्क्रीड़ित, दिशालोचन और अंकुश।

තත්ථ උද්දානගාථා

वहाँ उद्दान गाथा है:

පඨමො නන්දියාවට්ටො, දුතියො ච තිපුක්ඛලො;

සීහවික්කීළිතො නාම, තතියො හොති සො නයො.

पहला नंदियावर्त है, दूसरा तिपुक्खल है; तीसरा वह नय सिंहविक्क्रीड़ित नाम का है।

දිසාලොචනමාහංසු, චතුත්ථො නයලඤ්ජකො;

පඤ්චමො අඞ්කුසො නාම, සබ්බෙ පඤ්ච නයා ගතා.

चौथे नय को दिशालोचन कहा गया है; पाँचवाँ अंकुश नाम का है; ये सभी पाँच नय कहे गए हैं।

6. තත්ථ කතමානි අට්ඨාරස මූලපදානි?

६. वहाँ अठारह मूलपद कौन से हैं?

අවිජ්ජා තණ්හා ලොභො දොසො මොහො සුභසඤ්ඤා සුඛසඤ්ඤා නිච්චසඤ්ඤා අත්තසඤ්ඤා සමථො විපස්සනා අලොභො අදොසො අමොහො අසුභසඤ්ඤා දුක්ඛසඤ්ඤා අනිච්චසඤ්ඤා අනත්තසඤ්ඤා, ඉමානි අට්ඨාරස මූලපදානි. තත්ථ නව පදානි අකුසලානි යත්ථ සබ්බං අකුසලං සමොසරති. නව පදානි කුසලානි යත්ථ සබ්බං කුසලං සමොසරති.

अविद्या, तृष्णा, लोभ, द्वेष, मोह, शुभ-संज्ञा, सुख-संज्ञा, नित्य-संज्ञा, आत्म-संज्ञा, शमथ, विपश्यना, अलोभ, अद्वेष, अमोह, अशुभ-संज्ञा, दुःख-संज्ञा, अनित्य-संज्ञा और अनात्म-संज्ञा - ये अठारह मूलपद हैं। वहाँ नौ पद अकुशल हैं जिनमें सभी अकुशल समाहित होते हैं। नौ पद कुशल हैं जिनमें सभी कुशल समाहित होते हैं।

කතමානි නව පදානි අකුසලානි යත්ථ සබ්බං අකුසලං සමොසරති?

वे नौ अकुशल पद कौन से हैं जिनमें सभी अकुशल समाहित होते हैं?

අවිජ්ජා යාව අත්තසඤ්ඤා, ඉමානි නව පදානි අකුසලානි, යත්ථ සබ්බං අකුසලං සමොසරති.

अविद्या से लेकर आत्म-संज्ञा तक, ये नौ अकुशल पद हैं जिनमें सभी अकुशल समाहित होते हैं।

කතමානි නව පදානි කුසලානි යත්ථ සබ්බං කුසලං සමොසරති?

वे नौ कुशल पद कौन से हैं जिनमें सभी कुशल समाहित होते हैं?

සමථො යාව අනත්තසඤ්ඤා, ඉමානි නව පදානි කුසලානි යත්ථ සබ්බං කුසලං සමොසරති. ඉමානි අට්ඨාරස මූලපදානි.

शमथ से लेकर अनात्म-संज्ञा तक, ये नौ कुशल पद हैं जिनमें सभी कुशल समाहित होते हैं। ये अठारह मूलपद हैं।

තත්ථ ඉමා උද්දානගාථා

वहाँ ये सारांश गाथाएँ (उद्दान गाथाएँ) हैं।

තණ්හා [Pg.170] ච අවිජ්ජා ලොභො, දොසො තථෙව මොහො ච;

චත්තාරො ච විපල්ලාසා, කිලෙසභූමි නව පදානි.

तृष्णा, अविद्या, लोभ, द्वेष और उसी प्रकार मोह; तथा चार विपर्यास - ये नौ पद 'क्लेश-भूमि' कहलाते हैं।

යෙ ච සතිපට්ඨානා සමථො, විපස්සනා කුසලමූලං;

එතං සබ්බං කුසලං, ඉන්ද්‍රියභූමි නවපදානි.

जो स्मृतिप्रस्थान, शमथ, विपश्यना और कुशल-मूल हैं; यह सब कुशल है, ये नौ पद 'इन्द्रिय-भूमि' कहलाते हैं।

සබ්බං කුසලං නවහි පදෙහි යුජ්ජති, නවහි චෙව අකුසලං;

එකකෙ නව මූලපදානි, උභයතො අට්ඨාරස මූලපදානි.

समस्त कुशल नौ पदों से युक्त होता है, और समस्त अकुशल भी नौ पदों से ही युक्त होता है; प्रत्येक के नौ-नौ मूल पद हैं, दोनों ओर से अठारह मूल पद होते हैं।

ඉමෙසං අට්ඨාරසන්නං මූලපදානං යානි නව පදානි අකුසලානි, අයං දුක්ඛසමුදයො; යානි නව පදානි කුසලානි, අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා. ඉති සමුදයස්ස දුක්ඛං ඵලං, දුක්ඛනිරොධගාමිනියා පටිපදාය නිරොධං ඵලං. ඉමානි චත්තාරි අරියසච්චානි භගවතා බාරාණසියං දෙසිතානි.

इन अठारह मूल पदों में से जो नौ पद अकुशल हैं, वह 'दुःख-समुदय' है; जो नौ पद कुशल हैं, वह 'दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा' (मार्ग) है। इस प्रकार समुदय का फल दुःख है, और दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा का फल निरोध है। भगवान द्वारा वाराणसी में इन चार आर्य सत्यों का उपदेश दिया गया था।

7. තත්ථ දුක්ඛස්ස අරියසච්චස්ස අපරිමාණානි අක්ඛරානි පදානි බ්‍යඤ්ජනානි ආකාරානි නිරුත්තියො නිද්දෙසා දෙසිතා එතස්සෙවත්ථස්ස සඞ්කාසනාය පකාසනාය විවරණාය විභජනාය උත්තානීකම්මතාය පඤ්ඤාපනායාති යා එවං සබ්බෙසං සච්චානං. ඉති එකමෙකං සච්චං අපරිමාණෙහි අක්ඛරපදබ්‍යඤ්ජනආකාරනිරුත්තිනිද්දෙසෙහි පරියෙසිතබ්බං, තඤ්ච බ්‍යඤ්ජනං අත්ථපුථුත්තෙන පන අත්ථෙව බ්‍යඤ්ජනපුථුත්තෙන.

७. वहाँ दुःख आर्य सत्य के अर्थ को संसूचित करने, प्रकाशित करने, विवृत करने, विभाजित करने, स्पष्ट करने और प्रज्ञापित करने के लिए अपरिमित अक्षर, पद, व्यंजन, आकार, निरुक्ति और निर्देश उपदिष्ट हैं; इसी प्रकार सभी सत्यों के लिए है। इस प्रकार, एक-एक सत्य को अपरिमित अक्षरों, पदों, व्यंजनों, आकारों, निरुक्तियों और निर्देशों के माध्यम से खोजना चाहिए; और वह व्यंजन अर्थ की बहुलता से तथा अर्थ व्यंजन की बहुलता से (खोजना चाहिए)।

යො හි කොචි සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා එවං වදෙය්‍ය ‘‘අහං ඉදං දුක්ඛං පච්චක්ඛාය අඤ්ඤං දුක්ඛං පඤ්ඤපෙස්සාමී’’ති තස්ස තං වාචාවත්ථුකමෙවස්ස පුච්ඡිතො ච න සම්පායිස්සති. එවං සච්චානි. යඤ්ච රත්තිං භගවා අභිසම්බුද්ධො, යඤ්ච රත්තිං අනුපාදාය පරිනිබ්බුතො, එත්ථන්තරෙ යං කිඤ්චි භගවතා භාසිතං සුත්තං ගෙය්‍යං වෙය්‍යාකරණං ගාථා උදානං ඉතිවුත්තකං ජාතකං අබ්භුතධම්මං වෙදල්ලං, සබ්බං තං ධම්මචක්කං පවත්තිතං. න කිඤ්චි බුද්ධානං භගවන්තානං [Pg.171] ධම්මදෙසනාය ධම්මචක්කතො බහිද්ධා, තස්ස සබ්බං සුත්තං අරියධම්මෙසු පරියෙසිතබ්බං. තත්ථ පරිග්ගණ්හනාය ආලොකසභානි චත්තාරි අරියසච්චානි ථාවරානි ඉමානි.

यदि कोई भी श्रमण या ब्राह्मण ऐसा कहे कि "मैं इस दुःख को त्यागकर किसी अन्य दुःख को प्रज्ञापित करूँगा", तो उसकी वह बात केवल वाणी मात्र होगी और पूछे जाने पर वह उसे सिद्ध नहीं कर पाएगा। इसी प्रकार ये सत्य हैं। जिस रात्रि को भगवान बुद्ध ने संबोधि प्राप्त की और जिस रात्रि को वे उपादान-रहित होकर परिनिर्वाण को प्राप्त हुए, इस बीच भगवान द्वारा जो कुछ भी कहा गया—सूत्र, गेय, व्याकरण, गाथा, उदान, इतिवृत्तक, जातक, अद्भुतधर्म और वेदल्ल—वह सब 'धम्मचक्क' (धर्मचक्र) का प्रवर्तन ही है। भगवान बुद्धों के धर्म-उपदेश में धर्मचक्र से बाहर कुछ भी नहीं है; इसलिए समस्त सूत्रों को आर्य धर्मों (सत्यों) में ही खोजना चाहिए। वहाँ परिग्रह (निश्चय) के लिए सैकड़ों प्रकाशों के समान ये चार आर्य सत्य ही स्थिर (अटल) हैं।

තත්ථ කතමං දුක්ඛං? ජාති ජරා බ්‍යාධි මරණං සංඛිත්තෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛා. තත්ථායං ලක්ඛණනිද්දෙසො, පාතුභාවලක්ඛණා ජාති, පරිපාකලක්ඛණා ජරා, දුක්ඛදුක්ඛතාලක්ඛණො බ්‍යාධි, චුතිලක්ඛණං මරණං, පියවිප්පයොගවිපරිණාමපරිතාපනලක්ඛණො සොකො, ලාලප්පනලක්ඛණො පරිදෙවො, කායසම්පීළනලක්ඛණං දුක්ඛං, චිත්තසම්පීළනලක්ඛණං දොමනස්සං, කිලෙසපරිදහනලක්ඛණො උපායාසො, අමනාපසමොධානලක්ඛණො අප්පියසම්පයොගො, මනාපවිනාභාවලක්ඛණො පියවිප්පයොගො, අධිප්පායවිවත්තනලක්ඛණො අලාභො, අපරිඤ්ඤාලක්ඛණා පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා, පරිපාකචුතිලක්ඛණං ජරාමරණං, පාතුභාවචුතිලක්ඛණං චුතොපපත්ති, පටිසන්ධිනිබ්බත්තනලක්ඛණො සමුදයො, සමුදයපරිජහනලක්ඛණො නිරොධො, අනුසයසමුච්ඡෙදලක්ඛණො මග්ගො. බ්‍යාධිලක්ඛණං දුක්ඛං, සඤ්ජානනලක්ඛණො සමුදයො, නිය්‍යානිකලක්ඛණො මග්ගො, සන්තිලක්ඛණො නිරොධො. අප්පටිසන්ධිභාවනිරොධලක්ඛණා අනුපාදිසෙසා නිබ්බානධාතු, දුක්ඛඤ්ච සමුදයො ච, දුක්ඛඤ්ච නිරොධො ච, දුක්ඛඤ්ච මග්ගො ච, සමුදයො ච දුක්ඛඤ්ච, සමුදයො ච නිරොධො ච, සමුදයො ච මග්ගො ච, නිරොධො ච සමුදයො ච, නිරොධො ච දුක්ඛඤ්ච, නිරොධො ච මග්ගො ච, මග්ගො ච නිරොධො ච, මග්ගො ච සමුදයො ච, මග්ගො ච දුක්ඛඤ්ච.

वहाँ दुःख क्या है? जन्म, जरा, व्याधि, मरण और संक्षेप में पाँच उपादान-स्कन्ध दुःख हैं। वहाँ यह लक्षणों का निर्देश है: जन्म 'प्रादुर्भाव' (प्रकट होने) के लक्षण वाला है; जरा 'परिपक्व' होने के लक्षण वाली है; व्याधि 'दुःख-दुःखता' के लक्षण वाली है; मरण 'च्युति' (खिसकने) के लक्षण वाला है; शोक 'प्रिय-विप्रयोग, विपरिणाम और परितापन' के लक्षण वाला है; परिदेव 'विलाप' के लक्षण वाला है; दुःख 'कायिक-पीड़न' के लक्षण वाला है; दौर्मनस्य 'चैतसिक-पीड़न' के लक्षण वाला है; उपायास 'क्लेशों से जलने' के लक्षण वाला है; अप्रिय-संप्रयोग 'अमनोज्ञ के साथ मिलन' के लक्षण वाला है; प्रिय-विप्रयोग 'मनोज्ञ से अलग होने' के लक्षण वाला है; अलाभ 'इच्छा के विपरीत होने' के लक्षण वाला है; पाँच उपादान-स्कन्ध 'अपरिज्ञान' (पूर्णतः न जानने) के लक्षण वाले हैं; जरा-मरण 'परिपक्वता और च्युति' के लक्षण वाला है; च्युति-उत्पत्ति 'प्रादुर्भाव और च्युति' के लक्षण वाली है; समुदय 'प्रतिसंधि (पुनर्जन्म) उत्पन्न करने' के लक्षण वाला है; निरोध 'समुदय के परित्याग' के लक्षण वाला है; मार्ग 'अनुशयों के उच्छेद' के लक्षण वाला है। दुःख 'व्याधि' के लक्षण वाला है; समुदय 'संचय' के लक्षण वाला है; मार्ग 'नैयानिक' (मुक्ति की ओर ले जाने) के लक्षण वाला है; निरोध 'शान्ति' के लक्षण वाला है। अनुपधिशेष निर्वाण-धातु 'प्रतिसंधि-भाव के निरोध' के लक्षण वाली है। दुःख और समुदय, दुःख और निरोध, दुःख और मार्ग; समुदय और दुःख, समुदय और निरोध, समुदय और मार्ग; निरोध और समुदय, निरोध और दुःख, निरोध और मार्ग; मार्ग और निरोध, मार्ग और समुदय, मार्ग और दुःख।

8. තත්ථිමානි සුත්තානි.

८. वहाँ ये सूत्र हैं।

‘‘යමෙකරත්තිං පඨමං, ගබ්භෙ වසති මාණවො;

අබ්භුට්ඨිතොව සො යාති, ස ගච්ඡං න නිවත්තතී’’ති.

"जिस पहली रात्रि को प्राणी गर्भ में वास करता है; वह उदित (सूर्य) के समान ही (मृत्यु की ओर) बढ़ता है, वह जाता हुआ कभी वापस नहीं लौटता।"

අට්ඨිමා, ආනන්ද, දානුපපත්තියො එකුත්තරිකෙ සුත්තං – අයං ජාති.

"आनन्द! दान के कारण होने वाली ये आठ उपपत्तियाँ (पुनर्जन्म) हैं," यह एकुत्तरिक (अंगुत्तर निकाय) का सूत्र है—यह 'जाति' (जन्म) है।

තත්ථ කතමා ජරා?

वहाँ 'जरा' (बुढ़ापा) क्या है?

අචරිත්වා බ්‍රහ්මචරියං, අලද්ධා යොබ්බනෙ ධනං;

ජිණ්ණකොඤ්චාව ඣායන්ති, ඛීණමච්ඡෙව පල්ලලෙ.

"युवावस्था में न ब्रह्मचर्य का पालन किया और न ही धन अर्जित किया; वे मछली-रहित सूखे तालाब में बूढ़े बगुले की तरह शोक करते हैं।"

පඤ්ච පුබ්බනිමිත්තානි දෙවෙසු – අයං ජරා.

देवों में प्रकट होने वाले पाँच पूर्वनिमित्त—यह 'जरा' है।

තත්ථ [Pg.172] කතමො බ්‍යාධි?

वहाँ 'व्याधि' (रोग) क्या है?

සාමං තෙන කුතො රාජ, තුවම්පි ජරායන්ති වෙදෙසි;

ඛත්තිය කම්මස්ස ඵලො, ලොකො න හි කම්මං පනයති.

"हे राजन्! वह स्वयं के द्वारा कैसे (किया हुआ) हो सकता है? आपने भी कहा कि वे वृद्ध होते हैं; हे क्षत्रिय! लोक कर्म का फल है, निश्चय ही कर्म को दूर नहीं किया जा सकता।"

තයො ගිලානා – අයං බ්‍යාධි.

तीन प्रकार के ग्लान (रोगी)—यह 'व्याधि' है।

තත්ථ කතමං මරණං?

वहाँ 'मरण' (मृत्यु) क्या है?

යථාපි කුම්භකාරස්ස, කතං මත්තිකභාජනං;

ඛුද්දකඤ්ච මහන්තඤ්ච, යං පක්කං යඤ්ච ආමකං;

සබ්බං භෙදනපරියන්තං, එවං මච්චාන ජීවිතං.

"जैसे कुम्हार द्वारा बनाए गए मिट्टी के बर्तन, चाहे छोटे हों या बड़े, पके हुए हों या कच्चे; उन सबका अंत टूटने में ही है, वैसा ही मरणधर्मा मनुष्यों का जीवन है।"

මමායිතෙ පස්සථ ඵන්දමානෙ, මච්ඡෙව අප්පොදකෙ ඛීණසොතෙ;

එතම්පි දිස්වා අමමො චරෙය්‍ය, භවෙසු ආසත්තිමකුබ්බමානො.

"अल्प जल वाली सूखी धारा में मछलियों के समान, 'मेरे' (ममत्व) में तड़पते हुए लोगों को देखो; इसे देखकर, भवों (जन्मों) में आसक्ति न करते हुए, 'ममत्व-रहित' होकर विचरण करना चाहिए।"

උදකප්පනසුත්තං – ඉදං මරණං.

उदकप्पन-सुत्त—यह 'मरण' है।

තත්ථ කතමො සොකො?

वहाँ 'शोक' क्या है?

ඉධ සොචති පෙච්ච සොචති, පාපකාරී උභයත්ථ සොචති;

සො සොචති සො විහඤ්ඤති, දිස්වා කම්මකිලිට්ඨමත්තනො.

"यहाँ शोक करता है, परलोक में शोक करता है, पाप करने वाला दोनों जगह शोक करता है; वह अपने मलिन कर्मों को देखकर शोक करता है और संतप्त होता है।"

තීණි දුච්චරිතානි – අයං සොකො.

तीन दुश्चरित—यह 'शोक' है।

තත්ථ කතමො පරිදෙවො?

वहाँ 'परिदेव' (विलाप) क्या है?

කාමෙසු ගිද්ධා පසුතා පමූළ්හා, අවදානියා තෙ විසමෙ නිවිට්ඨා;

දුක්ඛූපනීතා පරිදෙවයන්ති, කිංසු භවිස්සාම ඉතො චුතාසෙ.

"कामों (भोगों) में गिद्ध (लम्पट), आसक्त, मूढ़, अनुदार और विषम (अधर्म) में स्थित वे लोग; दुःख को प्राप्त होकर विलाप करते हैं कि 'यहाँ से च्युत (मृत) होकर हम क्या बनेंगे?'"

තිස්සො විපත්තියො – අයං පරිදෙවො.

तीन विपत्तियाँ—यह 'परिदेव' है।

තත්ථ [Pg.173] කතමං දුක්ඛං?

वहाँ 'दुःख' (कायिक दुःख) क्या है?

සතං ආසි අයොසඞ්කූ, සබ්බෙ පච්චත්තවෙදනා;

ජලිතා ජාතවෙදාව, අච්චිසඞ්ඝසමාකුලා.

"सौ लोहे के शंकु (कीलें) थे, सभी में अपनी-अपनी (पीड़ा की) वेदना थी; वे प्रज्वलित अग्नि के समान ज्वालाओं के समूह से व्याप्त थे।"

මහා වත සො පරිළාහො සංයුත්තකෙ සුත්තං සච්චසංයුත්තෙසු – ඉදං දුක්ඛං.

निश्चित ही वह महान परिदाह (जलन) है; संयुत्त निकाय के सच्च-संयुत्त में यह सूत्र है—यह दुःख है।

තත්ථ කතමං දොමනස්සං?

वहाँ (उन दुःखों में) दौर्मनस्य (मानसिक दुःख) क्या है?

සඞ්කප්පෙහි පරෙතො සො, කපණො විය ඣායති;

සුත්වා පරෙසං නිග්ඝොසං, මඞ්කු හොති තථාවිධො.

संकल्पों (मिथ्या वितर्कों) से अभिभूत वह व्यक्ति दीन-हीन की तरह चिंता करता है; दूसरों के (शोकपूर्ण) शब्दों को सुनकर वह वैसा ही विषण्ण (उदास) हो जाता है।

ද්වෙමෙ තපනීයා ධම්මා – ඉදං දොමනස්සං.

ये दो तपाने वाले (पश्चाताप उत्पन्न करने वाले) धर्म हैं—यह दौर्मनस्य है।

තත්ථ කතමො උපායාසො?

वहाँ उपायास (अत्यधिक निराशा) क्या है?

කම්මාරානං යථා උක්කා, අන්තො ඩය්හති නො බහි;

එවං ඩය්හති මෙ හදයං, සුත්වා නිබ්බත්තමම්බුජං.

जैसे लुहारों की धौंकनी भीतर जलती है, बाहर नहीं; वैसे ही मेरा हृदय जलता है, (किसी के) शांत होने की बात सुनकर।

තයො අග්ගී – අයං උපායාසො.

तीन अग्नियां—यह उपायास है।

තත්ථ කතමො අප්පියසම්පයොගො?

वहाँ अप्रिय-संप्रयोग (अप्रिय से मिलन) क्या है?

අයසාව මලං සමුට්ඨිතං, තතුට්ඨාය තමෙව ඛාදති;

එවං අතිධොනචාරිනං, සානි කම්මානි නයන්ති දුග්ගතිං.

जैसे लोहे से ही जंग उत्पन्न होता है और वह उसी लोहे को खा जाता है; वैसे ही मर्यादा का उल्लंघन करने वालों को उनके अपने कर्म दुर्गति की ओर ले जाते हैं।

ද්වෙමෙ තථාගතං අබ්භාචික්ඛන්ති, එකුත්තරිකෙ සුත්තං දුකෙසු – අයං අප්පියසම්පයොගො.

ये दो तथागत पर झूठा आरोप लगाते हैं, अंगुत्तर निकाय (एकुत्तरिक) के दुक-निपात में यह सूत्र है—यह अप्रिय-संप्रयोग है।

තත්ථ කතමො පියවිප්පයොගො?

वहाँ प्रिय-विप्रयोग (प्रिय से बिछड़ना) क्या है?

සුපිනෙන යථාපි සඞ්ගතං, පටිබුද්ධො පුරිසො න පස්සති;

එවම්පි පියායිතං ජනං, පෙතං කාලඞ්කතං න පස්සති.

जैसे स्वप्न में मिले हुए व्यक्ति को जागने पर मनुष्य नहीं देखता; वैसे ही मृत और कालगत हुए प्रियजनों को वह नहीं देख पाता।

තෙ දෙවා චවනධම්මං විදිත්වා තීහි වාචාහි අනුසාසන්ති. අයං පියවිප්පයොගො.

वे देव (किसी देव के) च्युत होने के स्वभाव को जानकर तीन वचनों से उपदेश देते हैं। यह प्रिय-विप्रयोग है।

යම්පිච්ඡං [Pg.174] න ලභති, තිස්සො මාරධීතරො;

තස්ස චෙ කාමයානස්ස, ඡන්දජාතස්ස ජන්තුනො;

තෙ කාමා පරිහායන්ති, සල්ලවිද්ධොව රුප්පති.

मार की तीन पुत्रियाँ; जो वह चाहता है उसे नहीं पाता; यदि उस काम-इच्छुक और छंद-युक्त प्राणी के वे काम (भोग) नष्ट हो जाते हैं, तो वह बाण से बिंधे हुए व्यक्ति की तरह तड़पता है।

සංඛිත්තෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛා.

संक्षेप में, पाँच उपादान-स्कंध दुःख हैं।

චක්ඛු සොතඤ්ච ඝානඤ්ච, ජිව්හා කායො තතො මනං;

එතෙ ලොකාමිසා ඝොරා, යත්ථ සත්තා පුථුජ්ජනා.

चक्षु, श्रोत्र, घ्राण, जिह्वा, काय और मन; ये घोर लोक-आमिष (सांसारिक प्रलोभन) हैं, जिनमें पृथग्जन आसक्त रहते हैं।

පඤ්චිමෙ භික්ඛවෙ ඛන්ධා – ඉදං දුක්ඛං.

भिक्षुओं! ये पाँच स्कंध हैं—यह दुःख है।

තත්ථ කතමා ජරා ච මරණඤ්ච?

वहाँ जरा और मरण क्या हैं?

අප්පං වත ජීවිතං ඉදං, ඔරං වස්සසතාපි මීයතෙ ;

අථ වාපි අකිච්ඡං ජීවිතං, අථ ඛො සො ජරසාපි මීයතෙ.

निश्चित ही यह जीवन अल्प है, सौ वर्ष से पहले ही मृत्यु हो जाती है; अथवा यदि कोई दीर्घजीवी भी हो, तो वह बुढ़ापे के कारण मर जाता है।

සංයුත්තකෙ පසෙනදිසංයුත්තකෙ සුත්තං අය්‍යිකා මෙ කාලඞ්කතා – අයං ජරා ච මරණඤ්ච.

संयुत्त निकाय के पसेनदि-संयुत्त में यह सूत्र है—'मेरी दादी की मृत्यु हो गई'—यह जरा और मरण है।

තත්ථ කතමා චුති ච උපපත්ති ච?

वहाँ च्युति (मृत्यु) और उपपत्ति (पुनर्जन्म) क्या हैं?

‘‘සබ්බෙ සත්තා මරිස්සන්ති, මරණන්තං හි ජීවිතං;

යථාකම්මං ගමිස්සන්ති, අත්තකම්මඵලූපගා’’ති. –

सभी प्राणी मरेंगे, जीवन का अंत मरण ही है; वे अपने कर्मों के अनुसार जाएँगे, अपने कर्मों के फल को प्राप्त करेंगे।

අයං චුති ච උපපත්ති ච.

यह च्युति और उपपत्ति है।

ඉමෙහි සුත්තෙහි එකසදිසෙහි ච අඤ්ඤෙහි නවවිධං සුත්තං තං අනුපවිට්ඨෙහි ලක්ඛණතො දුක්ඛං ඤත්වා සාධාරණඤ්ච අසාධාරණඤ්ච දුක්ඛං අරියසච්චං නිද්දිසිතබ්බං. ගාථාහි ගාථා අනුමිනිතබ්බා, බ්‍යාකරණෙහි වා බ්‍යාකරණං – ඉදං දුක්ඛං.

इन सूत्रों और इनके समान अन्य सूत्रों के माध्यम से नौ प्रकार के सूत्रों का निर्देश करना चाहिए। उनमें प्रवेश कर लक्षणों के माध्यम से दुःख को जानकर, साधारण और असाधारण दुःख आर्यसत्य का निर्देश करना चाहिए। गाथाओं से गाथाओं का और व्याकरणों (व्याख्याओं) से व्याकरण का अनुमान करना चाहिए—यह दुःख है।

9. තත්ථ කතමො දුක්ඛසමුදයො?

९. वहाँ दुःख-समुदय क्या है?

කාමෙසු සත්තා කාමසඞ්ගසත්තා, සංයොජනෙ වජ්ජමපස්සමානා;

න හි ජාතු සංයොජනසඞ්ගසත්තා, ඔඝං තරෙය්‍යුං විපුලං මහන්තං.

कामों में आसक्त प्राणी, काम-संग में लगे हुए, संयोजनों (बंधनों) में दोष को न देखते हुए; संयोजनों और संग में आसक्त प्राणी कभी भी इस विशाल और महान ओघ (संसार-सागर) को पार नहीं कर सकते।

චත්තාරො ආසවා සුත්තං – අයං දුක්ඛසමුදයො.

चार आस्रव वाला सूत्र—यह दुःख-समुदय है।

තත්ථ [Pg.175] කතමො දුක්ඛනිරොධො?

वहाँ दुःख-निरोध क्या है?

යම්හි න මායා වසතී න මානො,යො වීතලොභො අමමො නිරාසො,පනුණ්ණකොධො අභිනිබ්බුතත්තො;

සො බ්‍රාහ්මණො සො සමණො ස භික්ඛු.

जिसमें न माया बसती है और न मान, जो लोभ-रहित है, ममतत्व-रहित है और आशारहित है, जिसने क्रोध को त्याग दिया है और जिसकी आत्मा शांत है; वही ब्राह्मण है, वही श्रमण है और वही भिक्षु है।

ද්වෙමා විමුත්තියො, රාගවිරාගා ච චෙතොවිමුත්ති; අවිජ්ජාවිරාගා ච පඤ්ඤාවිමුත්ති – අයං නිරොධො.

ये दो विमुक्तियाँ हैं—राग-विराग से चेतोविमुक्ति और अविद्या-विराग से प्रज्ञाविमुक्ति—यह निरोध है।

තත්ථ කතමො මග්ගො?

उनमें मार्ग (सत्य) कौन सा है?

එසෙව මග්ගො නත්ථඤ්ඤො, දස්සනස්ස විසුද්ධියා;

අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො, මාරස්සෙතං පමොහනං.

यही मार्ग है, कोई दूसरा नहीं, दर्शन की शुद्धि के लिए; यह आर्य अष्टांगिक मार्ग है, जो मार को मोहित (विचलित) करने वाला है।

සත්තිමෙ, භික්ඛවෙ, බොජ්ඣඞ්ගා – අයං මග්ගො.

हे भिक्षुओं, ये सात बोध्यंग हैं - यही मार्ग है।

තත්ථ කතමානි චත්තාරි අරියසච්චානි?

उनमें चार आर्य सत्य कौन से हैं?

‘‘යෙ ධම්මා හෙතුප්පභවා, තෙසං හෙතුං තථාගතො ආහ;

තෙසඤ්ච යො නිරොධො, එවංවාදී මහාසමණො’’ති.

"जो धर्म हेतु (कारण) से उत्पन्न होते हैं, तथागत ने उनके हेतु को बताया है; और उनका जो निरोध है, उसे भी (बताया है), ऐसा महाश्रमण का वाद (उपदेश) है।"

හෙතුප්පභවා ධම්මා දුක්ඛං, හෙතුසමුදයො, යං භගවතො වචනං. අයං ධම්මො යො නිරොධො, යෙ හි කෙචි සංයොජනියෙසු ධම්මෙසු අස්සදානුපස්සිනො විහරන්ති. කිලෙසා තණ්හා පවඩ්ඪති, තණ්හාපච්චයා උපාදානං…පෙ… එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො හොති. තත්ථ යං සංයොජනං – අයං සමුදයො. යෙ සංයොජනියා ධම්මා යෙ ච සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා සම්භවන්ති – ඉදං දුක්ඛං. යා සංයොජනියෙසු ධම්මෙසු ආදීනවානුපස්සනා – අයං මග්ගො. පරිමුච්චති ජාතියා ජරාය බ්‍යාධීහි මරණෙහි සොකෙහි පරිදෙවෙහි යාව උපායාසෙහි – ඉදං නිබ්බානං. ඉමානි චත්තාරි සච්චානි.

हेतु से उत्पन्न धर्म 'दुःख' हैं, हेतु 'समुदय' है, जैसा कि भगवान का वचन है। यह धर्म जो निरोध है (निर्वाण), जो कोई भी संयोजनीय धर्मों में आस्वाद (सुख) देखते हुए विहार करते हैं, उनकी क्लेश-तृष्णा बढ़ती है, तृष्णा के प्रत्यय से उपादान... इस प्रकार इस केवल दुःख-स्कन्ध का समुदय होता है। वहाँ जो संयोजन है - वह 'समुदय' है। जो संयोजनीय धर्म हैं और जो शोक-परिदेव-दुःख-दौर्मनस्य-उपायास उत्पन्न होते हैं - वह 'दुःख' है। जो संयोजनीय धर्मों में आदिनावानुपश्यना (दोषों को देखना) है - वह 'मार्ग' है। जो जाति, जरा, व्याधि, मरण, शोक, परिदेव से लेकर उपायास तक से मुक्त करता है - वह 'निर्वाण' है। ये चार सत्य हैं।

තත්ථ කතමා අනුපාදිසෙසා නිබ්බානධාතු?

उनमें अनुपादिशेष निर्वाण-धातु कौन सी है?

අත්ථඞ්ගතස්ස න පමාණමත්ථි, තං හි වා නත්ථි යෙන නං පඤ්ඤපෙය්‍ය;

සබ්බසඞ්ගානං සමූහතත්තා විදූ, සිතා වාදසතස්සු සබ්බෙ.

जो अस्त हो गया है (मुक्त हो गया है), उसका कोई प्रमाण (माप) नहीं है; उसके लिए वह (तृष्णा) नहीं है जिसके द्वारा उसे प्रज्ञप्त किया जा सके; सभी संगों (आसक्तियों) के समूल नष्ट हो जाने के कारण, सभी विद्वान सौ प्रकार के वादों से मुक्त हो जाते हैं।

සංයුත්තකෙ ගොධිකසංයුත්තං.

संयुक्त निकाय में गोधिक-संयुत्त।

ඉමානි [Pg.176] අසාධාරණානි සුත්තානි. යහිං යහිං සච්චානි නිද්දිට්ඨානි, තහිං තහිං සච්චලක්ඛණතො ඔතාරෙත්වා අපරිමාණෙහි බ්‍යඤ්ජනෙහි සො අත්ථො පරියෙසිතබ්බො. තත්ථ අත්ථානුපරිවත්ති බ්‍යඤ්ජනෙන පුන බ්‍යඤ්ජනානුපරිවත්ති අත්ථෙන තස්ස එකමෙකස්ස අපරිමාණානි බ්‍යඤ්ජනානි ඉමෙහි සුත්තෙහි යථානික්ඛිත්තෙහි චත්තාරි අරියසච්චානි නිද්දිසිතබ්බානි. පඤ්චනිකායෙ අනුපවිට්ඨාහි ගාථාහි ගාථා අනුමිනිතබ්බා, බ්‍යාකරණෙන බ්‍යාකරණං. ඉමානි අසාධාරණානි සුත්තානි.

ये असाधारण (विशिष्ट) सूत्र हैं। जहाँ-जहाँ सत्यों का निर्देश किया गया है, वहाँ-वहाँ सत्य के लक्षणों के अनुसार उतारकर (घटाकर) अपरिमित व्यंजनों (शब्दों) के माध्यम से उस अर्थ की खोज करनी चाहिए। वहाँ व्यंजन के द्वारा अर्थ का अनुवर्तन और पुनः अर्थ के द्वारा व्यंजन का अनुवर्तन खोजा जाना चाहिए। इन सूत्रों के द्वारा, जैसे वे रखे गए हैं, प्रत्येक के अपरिमित व्यंजनों और चार आर्य सत्यों का निर्देश किया जाना चाहिए। पाँच निकायों में प्रविष्ट गाथाओं से गाथाओं का और व्याख्या से व्याख्या का अनुमान करना चाहिए। ये असाधारण सूत्र हैं।

තෙසං ඉමා උද්දානගාථා

उनकी ये उद्दान गाथाएँ (सारांश गाथाएँ) हैं:

යමෙකරත්තිං පඨමං, අට්ඨ දානූපපත්තියො;

පඤ්ච පුබ්බනිමිත්තානි, ඛීණමච්ඡංව පල්ලලං.

यमेकरत्तिं (जो एक रात), प्रथम, आठ दान-उपपत्तियाँ; पाँच पूर्वनिमित्त, और क्षीण मछलियों वाले जलाशय के समान।

සාමං තෙන කුතො රාජ, තයො දෙවා ගිලානකා;

යථාපි කුම්භකාරස්ස, යථා නදිදකප්පනං.

सामन्तेन राजा, कहाँ से भय होगा? तीन देव, बीमार; जैसे कुम्भकार का (घड़ा), जैसे जल रहित नदी।

ඉධ සොචති පෙච්ච සොචති, තීණි දුච්චරිතානි ච;

කාමෙසු ගිද්ධා පසුතා, යාව තිස්සො විපත්තියො.

यहाँ शोक करता है, परलोक में शोक करता है, और तीन दुश्चरित; काम में आसक्त और लीन, तीन विपत्तियाँ।

සතං ආසි අයොසඞ්කූ, පරිළාහො මහත්තරො;

සඞ්කප්පෙහි පරෙතො සො, තත්ථ තපනියෙහි ච.

सौ वर्ष की आयु और लोहे की शलाका, महान परिदाह (जलन); संकल्पों से पीड़ित वह, और वहाँ तपने वाले (दुखों) से।

කම්මාරානං යථා උක්කා, තයො අග්ගී පකාසිතා;

අයතො මලමුප්පන්නං, අබ්භක්ඛානං තථාගතෙ.

लुहारों की धौंकनी के समान, तीन अग्नियों का प्रकाश किया गया; लोहे से उत्पन्न जंग, तथागत पर मिथ्या आरोप।

තිවිධං දෙවානුසාසන්ති, සුපිනෙන සඞ්ගමො යථා;

තිස්සො චෙව මාරධීතා, සල්ලවිද්ධොව රුප්පති.

तीन प्रकार से देव उपदेश देते हैं, जैसे स्वप्न में मिलन; मार की तीन पुत्रियाँ, बाण से बिंधे हुए के समान पीड़ित होना।

චක්ඛු සොතඤ්ච ඝානඤ්ච, පඤ්චක්ඛන්ධා පකාසිතා;

අප්පං වත ජීවිතං ඉදං, අය්‍යිකා මෙ මහල්ලිකා.

चक्षु, श्रोत्र और घ्राण, पाँच स्कन्ध प्रकाशित किए गए; "अल्प है यह जीवन", "मेरी बूढ़ी दादी"।

සබ්බෙ සත්තා මරිස්සන්ති, උපපත්ති චුතිචයං;

කාමෙසු සත්තා පසුතා, ආසවෙහි චතූහි ච.

सभी प्राणी मरेंगे, उत्पत्ति और च्युति; काम में लीन प्राणी, और चार आस्रव।

යම්හි න මායා වසති, ද්වෙමා චෙතොවිමුත්තියො;

එසෙව මග්ගො නත්ථඤ්ඤො, බොජ්ඣඞ්ගා ච සුදෙසිතා.

जिसमें माया नहीं बसती, ये दो चेतोविमुक्तियाँ; यही मार्ग है कोई दूसरा नहीं, और बोध्यंग भली-भाँति उपदिष्ट हैं।

අත්ථඞ්ගතස්ස [Pg.177] න පමාණමත්ථි, ගොධිකො පරිනිබ්බුතො;

යෙ ධම්මා හෙතුප්පභවා, සංයොජනානුපස්සිනො.

जो अस्त हो गया उसका कोई प्रमाण नहीं, गोधिक परिनिर्वृत हुआ; जो धर्म हेतु से उत्पन्न हैं, संयोजन का अनुदर्शन करने वाला।

ඉමා දස තෙසං උද්දානගාථා.

ये दस उनकी उद्दान गाथाएँ हैं।

10. තත්ථිමානි සාධාරණානි සුත්තානි යෙසු සුත්තෙසු සාධාරණානි සච්චානි දෙසිතානි අනුලොමම්පි පටිලොමම්පි වොමිස්සකම්පි. තත්ථ අයං ආදි.

१०. उनमें ये साधारण सूत्र हैं जिनमें साधारण सत्यों का उपदेश अनुलोम, प्रतिलोम और मिश्रित रूप में किया गया है। उनमें यह आदि (प्रारम्भ) है:

අවිජ්ජාය නිවුතො ලොකො, [අජිතාති භගවා]විවිච්ඡා පමාදා නප්පකාසති;

ජප්පාභිලෙපනං බ්‍රූමි, දුක්ඛමස්ස මහබ්භයං.

"अविद्या से ढका हुआ यह लोक है, [हे अजित! भगवान ने कहा] विचिकित्सा (संदेह) और प्रमाद के कारण यह प्रकाशित नहीं होता; तृष्णा को मैं लेप कहता हूँ, और दुःख इसका महान भय है।"

තත්ථ යා අවිජ්ජා ච විවිච්ඡා ච, අයං සමුදයො. යං මහබ්භයං, ඉදං දුක්ඛං. ඉමානි ද්වෙ සච්චානි – දුක්ඛඤ්ච සමුදයො ච. ‘‘සංයොජනං සංයොජනියා ච ධම්මා’’ති සංයුත්තකෙ චිත්තසංයුත්තකෙසු බ්‍යාකරණං. තත්ථ යං සංයොජනං, අයං සමුදයො. යෙ සංයොජනියා ධම්මා, ඉදං දුක්ඛං. ඉමානි ද්වෙ සච්චානි – දුක්ඛඤ්ච සමුදයො ච.

वहाँ जो अविद्या और विचिकित्सा है, वह 'समुदय' है। जो महान भय है, वह 'दुःख' है। ये दो सत्य हैं - दुःख और समुदय। संयुक्त निकाय के चित्त-संयुत्त में "संयोजन और संयोजनीय धर्म" ऐसा व्याख्यान है। वहाँ जो संयोजन है, वह 'समुदय' है। जो संयोजनीय धर्म हैं, वह 'दुःख' है। ये दो सत्य हैं - दुःख और समुदय।

තත්ථ කතමං දුක්ඛඤ්ච නිරොධො ච?

उनमें दुःख और निरोध कौन से हैं?

උච්ඡින්නභවතණ්හස්ස, නෙත්තිච්ඡින්නස්ස භික්ඛුනො;

වික්ඛීණො ජාතිසංසාරො, නත්ථි දානි පුනබ්භවො.

जिस भिक्षु की भव-तृष्णा छिन्न हो गई है और (संयोजन रूपी) डोरी कट गई है, उसका जाति-संसार क्षीण हो गया है, अब पुनर्जन्म नहीं है।

යං චිත්තං, ඉදං දුක්ඛං. යො භවතණ්හාය උපච්ඡෙදො, අයං දුක්ඛනිරොධො. වික්ඛීණො ජාතිසංසාරො, නත්ථි දානි පුනබ්භවොති නිද්දෙසො. ඉමානි ද්වෙ සච්චානි – දුක්ඛඤ්ච නිරොධො ච. ද්වෙමා, භික්ඛවෙ, විමුත්තියො; රාගවිරාගා ච චෙතොවිමුත්ති, අවිජ්ජාවිරාගා ච පඤ්ඤාවිමුත්ති. යං චිත්තං, ඉදං දුක්ඛං. යා විමුත්ති, අයං නිරොධො. ඉමානි ද්වෙ සච්චානි – දුක්ඛඤ්ච නිරොධො ච.

जो चित्त है, वह 'दुःख' है। जो भव-तृष्णा का उच्छेद है, वह 'दुःख-निरोध' है। "जाति-संसार क्षीण हो गया है, अब पुनर्जन्म नहीं है" - यह निर्देश है। ये दो सत्य हैं - दुःख और निरोध। हे भिक्षुओं, ये दो विमुक्तियाँ हैं; राग-विराग से चेतोविमुक्ति और अविद्या-विराग से प्रज्ञाविमुक्ति। जो चित्त है, वह 'दुःख' है। जो विमुक्ति है, वह 'निरोध' है। ये दो सत्य हैं - दुःख और निरोध।

තත්ථ කතමං දුක්ඛඤ්ච මග්ගො ච?

उनमें दुःख और मार्ग कौन से हैं?

කුම්භූපමං කායමිමං විදිත්වා, නගරූපමං චිත්තමිදං ඨපෙත්වා;

යොධෙථ මාරං පඤ්ඤාවුධෙන, ජිතඤ්ච රක්ඛෙ අනිවෙසනො සියා.

इस काया को कुम्भ (घड़े) के समान जानकर, इस चित्त को नगर के समान (सुरक्षित) स्थापित कर; प्रज्ञा रूपी आयुध से मार के साथ युद्ध करो, और जीते हुए की रक्षा करो तथा अनासक्त (अनिकेत) हो जाओ।

තත්ථ [Pg.178] යඤ්ච කුම්භූපමො කායො යඤ්ච නගරූපමං චිත්තං, ඉදං දුක්ඛං. යං පඤ්ඤාවුධෙන මාරං යොධෙථාති අයං මග්ගො. ඉමානි ද්වෙ සච්චානි. යං, භික්ඛවෙ, න තුම්හාකං, තං පජහිතබ්බං. යා සංයොජනා, අයං මග්ගො. යෙ තෙ ධම්මා අනත්තනියා පහාතබ්බා, රූපං යාව විඤ්ඤාණං, ඉදං දුක්ඛඤ්ච මග්ගො ච.

वहाँ, जो यह घड़े के समान शरीर है और जो यह नगर के समान चित्त है, यह 'दुःख' है। प्रज्ञा रूपी शस्त्र से जो मार (क्लेशों) से युद्ध करना है, यह 'मार्ग' है। ये दो सत्य हैं। हे भिक्षुओं! जो तुम्हारा नहीं है, उसे त्याग देना चाहिए। जो संयोजन (बंधन) हैं, वह 'मार्ग' है। जो धर्म अनात्म हैं और त्यागने योग्य हैं, रूप से लेकर विज्ञान तक, वह 'दुःख' और 'मार्ग' दोनों हैं।

තත්ථ කතමං දුක්ඛඤ්ච සමුදයො ච නිරොධො ච?

वहाँ दुःख, समुदय और निरोध क्या हैं?

යෙ කෙචි සොකා පරිදෙවිතා වා, දුක්ඛා ච ලොකස්මිමනෙකරූපා;

පියං පටිච්චප්පභවන්ති එතෙ, පියෙ අසන්තෙ න භවන්ති එතෙ.

लोक में जो भी शोक या विलाप हैं, और अनेक रूपों वाले दुःख हैं; ये सब 'प्रिय' (प्रेम) के कारण उत्पन्न होते हैं, प्रिय के न होने पर ये नहीं होते।

යෙ සොකපරිදෙවා, යං ච අනෙකරූපං දුක්ඛං, යං පෙමතො භවති, ඉදං දුක්ඛං. යං පෙමං, අයං සමුදයො. යො තත්ථ ඡන්දරාගවිනයො පියස්ස අකිරියා, අයං නිරොධො. ඉමානි තීණි සච්චානි. තිම්බරුකො පරිබ්බාජකො පච්චෙති ‘‘සයංකතං පරංකත’’න්ති. යථෙසා වීමංසා, ඉදං දුක්ඛං. යා එතෙ ද්වෙ අන්තෙ අනුපගම්ම මජ්ඣිමා පටිපදා අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා යාව ජාතිපච්චයා ජරාමරණං, ඉදම්පි දුක්ඛඤ්ච සමුදයො ච. විඤ්ඤාණං නාමරූපං සළායතනං ඵස්සො වෙදනා භවො ජාති ජරාමරණං, ඉදං දුක්ඛං. අවිජ්ජා සඞ්ඛාරා තණ්හා උපාදානං, අයං සමුදයො. ඉති ඉදං සයංකතං වීමංසෙය්‍යාති යඤ්ච පටිච්චසමුප්පාදෙ දුක්ඛං, ඉදං එසො සමුදයො නිද්දිට්ඨො. අවිජ්ජානිරොධා සඞ්ඛාරනිරොධො ච යාව ච ජරාමරණනිරොධොති අයං නිරොධො. ඉමානි තීණි සච්චානි දුක්ඛඤ්ච සමුදයො ච නිරොධො ච.

जो शोक-विलाप और अनेक प्रकार के दुःख प्रेम (पम) से उत्पन्न होते हैं, वह 'दुःख' है। जो प्रेम है, वह 'समुदय' है। वहाँ जो छंद-राग का विनय (त्याग) है और प्रिय के प्रति आसक्ति का न होना है, वह 'निरोध' है। ये तीन सत्य हैं। तिम्बरुक परिव्राजक अनुभव करता है कि (दुःख) 'स्वयं कृत' या 'पर कृत' है। जैसी यह मीमांसा (जाँच) है, वह 'दुःख' है। इन दो अंतों (अतिवादों) के पास न जाकर जो मध्यम प्रतिपदा है—अविद्या के प्रत्यय से संस्कार और जाति के प्रत्यय से जरामरण तक—यह भी 'दुःख' और 'समुदय' है। विज्ञान, नाम-रूप, षड़ायतन, स्पर्श, वेदना, भव, जाति और जरामरण—यह 'दुःख' है। अविद्या, संस्कार, तृष्णा और उपादान—यह 'समुदय' है। इस प्रकार, 'यह स्वयं कृत है' ऐसी मीमांसा करने पर प्रतीत्यसमुत्पाद में जो दुःख है, उसे यहाँ 'समुदय' के रूप में निर्दिष्ट किया गया है। अविद्या के निरोध से संस्कारों का निरोध और जरामरण तक का निरोध—यह 'निरोध' है। ये तीन सत्य हैं: दुःख, समुदय और निरोध।

11. තත්ථ කතමං දුක්ඛඤ්ච සමුදයො ච මග්ගො ච?

११. वहाँ दुःख, समुदय और मार्ग क्या हैं?

‘‘යො දුක්ඛමද්දක්ඛි යතොනිදානං, කාමෙසු සො ජන්තු කථං නමෙය්‍ය;

කාමා හි ලොකෙ සඞ්ගාති ඤත්වා, තෙසං සතීමා විනයාය සික්ඛෙ’’ති.

"जिसने दुःख को देखा है और उसके कारण को जाना है, वह प्राणी काम-भोगों की ओर कैसे झुकेगा? लोक में काम-भोग ही आसक्ति (संग) हैं, ऐसा जानकर स्मृतिवान व्यक्ति उनके विनय (त्याग) के लिए शिक्षा ग्रहण करे।"

යො [Pg.179] දුක්ඛමද්දක්ඛි, ඉදං දුක්ඛං. යතො භවති, අයං සමුදයො. සන්දිට්ඨං යතො භවති යාව තස්ස විනයාය සික්ඛා, අයං මග්ගො. ඉමානි තීණි සච්චානි.

'जिसने दुःख को देखा', यह 'दुःख' है। 'जिस कारण से होता है', वह 'समुदय' है। जहाँ से प्रत्यक्ष फल प्राप्त होता है और उसके विनय के लिए जो 'शिक्षा' है, वह 'मार्ग' है। ये तीन सत्य हैं।

එකාදසඞ්ගුත්තරෙසු ගොපාලකොපමසුත්තං.

एकादक-अंगुत्तर (अंगुत्तर निकाय के ग्यारहवें निपात) में गोपालक उपमा सुत्त।

තත්ථ යාව රූපසඤ්ඤුත්තා යඤ්ච සළායතනං යථා වණං පටිච්ඡාදෙති යඤ්ච තිත්ථං යථා ච ලභති ධම්මූපසඤ්හිතං උළාරං පීතිපාමොජ්ජං චතුබ්බිධං ච අත්තභාවතො ච වත්ථු, ඉදං දුක්ඛං. යාව ආසාටිකං හාරෙතා හොති, අයං සමුදයො. රූපසඤ්ඤුත්තා ආසාටකහරණං වණපටිච්ඡාදනං වීථිඤ්ඤුතා ගොචරකුසලඤ්ච, අයං මග්ගො. අවසෙසා ධම්මා අත්ථි හෙතූ අත්ථි පච්චයා අත්ථි නිස්සයා සාවසෙසදොහිතා අනෙකපූජා ච කල්‍යාණමිත්තතප්පච්චයා ධම්මා වීථිඤ්ඤුතා ච හෙතු, ඉමානි තීණි සච්චානි.

वहाँ रूप से संबंधित जो षड़ायतन है, जैसे वह घाव को ढकता है, और जैसे वह तीर्थ (घाट) प्राप्त करता है, धर्म से युक्त जो उदार चार प्रकार का प्रीति-प्रमोद है और आत्मभाव का जो आधार (वस्तु) है, वह 'दुःख' है। जहाँ तक वह आशाटिका (मक्खी के अंडों/तृष्णा) को दूर करने वाला होता है, वह 'समुदय' है। रूप से संबंधित आशाटक का निवारण, घाव को ढंकना, मार्ग की कुशलता और गोचर (इंद्रिय विषयों) में कुशलता—यह 'मार्ग' है। शेष धर्म हेतु हैं, प्रत्यय हैं, निश्रय हैं; अवशेष रूप से हितकारी परिणाम, अनेक पूजाओं से उत्पन्न परिणाम, कल्याणमित्र के प्रत्यय से होने वाले धर्म और मार्ग की कुशलता 'हेतु' हैं। ये तीन सत्य हैं।

තත්ථ කතමං දුක්ඛඤ්ච මග්ගො ච නිරොධො ච?

वहाँ दुःख, मार्ग और निरोध क्या हैं?

සති කායගතා උපට්ඨිතා, ඡසු ඵස්සායතනෙසු සංවුතො ;

සතතං භික්ඛු සමාහිතො, ජඤ්ඤා නිබ්බානමත්තනො.

जिसकी कायगता-स्मृति उपस्थित है, जो छह स्पर्श-आयतन में संयमित है; वह भिक्षु निरंतर समाहित होकर अपने निर्वाण को जान लेता है।

තත්ථ යා ච කායගතා සති යඤ්ච සළායතනං යත්ථ සබ්බඤ්චෙතං දුක්ඛං. යා ච කායගතා සති යො ච සීලසංවරො යො ච සමාධි යත්ථ යා සති, අයං පඤ්ඤාක්ඛන්ධො. සබ්බම්පි සීලක්ඛන්ධො සමාධික්ඛන්ධො, අයං මග්ගො. එවංවිහාරිනා ඤාතබ්බං නිබ්බානං. අයං නිරොධො, ඉමානි තීණි සච්චානි. සීලෙ පතිට්ඨාය ද්වෙ ධම්මා භාවෙතබ්බා සමථො ච විපස්සනා ච. තත්ථ යං චිත්තසහජාතා ධම්මා, ඉදං දුක්ඛං. යො ච සමථො යා ච විපස්සනා, අයං මග්ගො. රාගවිරාගා ච චෙතොවිමුත්ති, අවිජ්ජාවිරාගා ච පඤ්ඤාවිමුත්ති, අයං නිරොධො. ඉමානි තීණි සච්චානි.

वहाँ जो कायगता-स्मृति है और जो षड़ायतन है, वह सब 'दुःख' है। जो कायगता-स्मृति है, जो शील-संवर है और जो समाधि है, वहाँ जो स्मृति है, वह 'प्रज्ञा-स्कंध' है। शील-स्कंध और समाधि-स्कंध भी, यह सब 'मार्ग' है। इस प्रकार विहार करने वाले को निर्वाण जानना चाहिए; यह 'निरोध' है। ये तीन सत्य हैं। शील में प्रतिष्ठित होकर दो धर्मों की भावना करनी चाहिए: शमथ और विपश्यना। वहाँ जो चित्त के साथ उत्पन्न होने वाले धर्म हैं, वह 'दुःख' है। जो शमथ और विपश्यना है, वह 'मार्ग' है। राग के विराग से चेतोविमुक्ति और अविद्या के विराग से प्रज्ञाविमुक्ति होती है; यह 'निरोध' है। ये तीन सत्य हैं।

තත්ථ [Pg.180] කතමො සමුදයො ච නිරොධො ච?

वहाँ समुदय और निरोध क्या हैं?

ආසා ච පීහා අභිනන්දනා ච, අනෙකධාතූසු සරා පතිට්ඨිතා;

අඤ්ඤාණමූලප්පභවා පජප්පිතා, සබ්බා මයා බ්‍යන්තිකතා සමූලිකා.

आशा, इच्छा और अभिनन्दन (नंदि), जो अनेक धातुओं में आश्रित होकर स्थित हैं; अज्ञान (अविद्या) के मूल से उत्पन्न ये सभी प्रजल्पित (तृष्णाएँ), मैंने मूल सहित समाप्त कर दी हैं।

අඤ්ඤාණමූලප්පභවාති පුරිමකෙහි සමුදයො. සබ්බා මයා බ්‍යන්තිකතා සමූලිකාති නිරොධො. ඉමානි ද්වෙ සච්චානි. චතුන්නං ධම්මානං අනනුබොධා අප්පටිවෙධා විත්ථාරෙන කාතබ්බං. අරියස්ස සීලස්ස සමාධිනො පඤ්ඤාය විමුත්තියා. තත්ථ යො ඉමෙසං චතුන්නං ධම්මානං අනනුබොධා අප්පටිවෙධා, අයං සමුදයො. පටිවෙධො භවනෙත්තියා, අයං නිරොධො. අයං සමුදයො ච නිරොධො ච.

'अज्ञान-मूल से उत्पन्न'—इन पूर्व पदों से 'समुदय' कहा गया है। 'सभी मेरे द्वारा मूल सहित समाप्त कर दी गई'—इससे 'निरोध' कहा गया है। ये दो सत्य हैं। चार धर्मों—आर्य शील, समाधि, प्रज्ञा और विमुक्ति—के अनुबोध (ज्ञान) न होने और प्रतिवेध (साक्षात्कार) न होने के कारण (संसार) का विस्तार होता है। वहाँ इन चार धर्मों का जो अनुबोध और प्रतिवेध न होना है, वह 'समुदय' है। भव-नेत्री (तृष्णा) का प्रतिवेध (विनाश) होना 'निरोध' है। यह समुदय और निरोध है।

තත්ථ කතමො සමුදයො ච මග්ගො ච?

वहाँ समुदय और मार्ग क्या हैं?

යානි සොතානි ලොකස්මිං, [අජිතාති භගවා]සති තෙසං නිවාරණං;

සොතානං සංවරං බ්‍රූමි, පඤ්ඤායෙතෙ පිධීයරෙ.

"लोक में जो भी (तृष्णा के) स्रोत हैं, हे अजित! स्मृति उनका निवारण है। मैं उन स्रोतों का संवर (रोकथाम) कहता हूँ, वे प्रज्ञा द्वारा बंद किए जाते हैं।"

යානි සොතානීති අයං සමුදයො. යා ච පඤ්ඤා යා ච සති නිවාරණං පිධානඤ්ච, අයං මග්ගො. ඉමානි ද්වෙ සච්චානි. සඤ්චෙතනියං සුත්තං දළ්හනෙමියානාකාරො ඡහි මාසෙහි නිද්දිට්ඨො. තත්ථ යං කායං කායකම්මං සවඞ්කං සදොසං සකසාවං යා සවඞ්කතා සදොසතා සකසාවතා, අයං සමුදයො. එවං වචීකම්මං මනොකම්මං අවඞ්කං අදොසං අකසාවං, යා අවඞ්කතා අදොසතා අකසාවතා, අයං මග්ගො. එවං වචීකම්මං මනොකම්මං. ඉමානි ද්වෙ සච්චානි සමුදයො ච මග්ගො ච.

'जो स्रोत हैं', यह 'समुदय' है। जो प्रज्ञा और स्मृति निवारण और आवरण (रोकथाम) हैं, वह 'मार्ग' है। ये दो सत्य हैं। संचेतनीय सुत्त में दृढ़नेमि राजा के देवलोक जाने की प्रक्रिया छह महीनों के माध्यम से निर्दिष्ट की गई है। वहाँ शरीर में जो काय-कर्म कुटिल (सवकं), दोषपूर्ण और कषाययुक्त है, वह कुटिलता, दोषपूर्णता और कषाययुक्त होना 'समुदय' है। इसी प्रकार, जो वच-कर्म और मन-कर्म कुटिलता-रहित, दोष-रहित और कषाय-रहित है, वह कुटिलता-रहित, दोष-रहित और कषाय-रहित होना 'मार्ग' है। इसी प्रकार वच-कर्म और मन-कर्म के विषय में भी है। ये दो सत्य हैं: समुदय और मार्ग।

තත්ථ කතමො සමුදයො ච නිරොධො ච මග්ගො ච?

वहाँ समुदय, निरोध और मार्ग क्या हैं?

‘‘නිස්සිතස්ස චලිතං, අනිස්සිතස්ස චලිතං නත්ථි, චලිතෙ අසති පස්සද්ධි, පස්සද්ධියා සති නති න හොති, නතියා අසති ආගතිගති න හොති, ආගතිගතියා අසති චුතූපපාතො න හොති, චුතූපපාතෙ අසති නෙවිධ න හුරං න උභයමන්තරෙන. එසෙවන්තො දුක්ඛස්සා’’ති.

जो आश्रित है, उसमें चंचलता (विचलन) होती है; जो अनाश्रित है, उसमें चंचलता नहीं होती। चंचलता के न होने पर शांति (प्रश्रब्धि) होती है; शांति होने पर झुकाव (नति) नहीं होता। झुकाव न होने पर आवागमन (आगति-गति) नहीं होता; आवागमन न होने पर च्युति और उपपत्ति (मृत्यु और पुनर्जन्म) नहीं होते। च्युति और उपपत्ति न होने पर न यहाँ, न वहाँ और न ही दोनों के बीच कुछ होता है। यही दुःख का अंत है।

තත්ථ [Pg.181] ද්වෙ නිස්සයා, අයං සමුදයො. යො ච අනිස්සයො, යා ච අනති, අයං මග්ගො. යා ආගතිගති න හොති චුතූපපාතො ච යො එසෙවන්තො දුක්ඛස්සාති, අයං නිරොධො. ඉමානි තීණි සච්චානි. අනුපට්ඨිතකායගතා සති…පෙ… යං විමුත්තිඤාණදස්සනං, අයං සමුදයො. එකාරසඋපනිස්සයා විමුත්තියො යාව උපනිස්සයඋපසම්පදා උපට්ඨිතකායගතාසතිස්ස විහරති. සීලසංවරො සොසානියො හොති, යඤ්ච විමුත්තිඤාණදස්සනං, අයං මග්ගො. යා ච විමුත්ති, අයං නිරොධො. ඉමානි තීණි සච්චානි. සමුදයො ච නිරොධො ච මග්ගො ච.

वहाँ दो आश्रय (अनुशय) हैं, यह 'समुदय' है। जो अनाश्रय है और जो अनति (झुकाव का अभाव) है, वह 'मार्ग' है। जो आवागमन का न होना और च्युति-उपपत्ति का अभाव है, वही दुःख का अंत है, यह 'निरोध' है। ये तीन सत्य हैं। शरीरगत स्मृति का उपस्थित न होना... (आदि)... जो विमुक्ति-ज्ञान-दर्शन है, वह 'समुदय' है। ग्यारह उपनिषय (कारण) वाली विमुक्तियाँ, उपनिषय-संपदा तक, शरीरगत स्मृति के साथ विहार करने वाले के लिए होती हैं। शील-संवर वह आश्रय है, और जो विमुक्ति-ज्ञान-दर्शन है, वह 'मार्ग' है। और जो विमुक्ति है, वह 'निरोध' है। ये तीन सत्य हैं: समुदय, निरोध और मार्ग।

12. තත්ථ කතමො නිරොධො ච මග්ගො ච?

१२. वहाँ निरोध और मार्ग क्या हैं?

සයං කතෙන සච්චෙන, තෙන අත්තනා අභිනිබ්බානගතො විතිණ්ණකඞ්ඛො;

විභවඤ්ච ඤත්වා ලොකස්මිං, තාව ඛීණපුනබ්භවො ස භික්ඛු.

स्वयं के द्वारा साक्षात्कृत सत्य से, वह स्वयं निर्वाण को प्राप्त और संशय-मुक्त हो गया है; लोक में विभव (विनाश/अस्तित्व का अभाव) को जानकर, वह भिक्षु पुनर्जन्म से मुक्त हो गया है।

යං සච්චෙන, අයං මග්ගො. යං ඛීණපුනබ්භවො, අයං නිරොධො. ඉමානි ද්වෙ සච්චානි. පඤ්ච විමුත්තායතනානි සත්ථා වා ධම්මං දෙසෙසි අඤ්ඤතරො වා විඤ්ඤූ සබ්‍රහ්මචාරීති විත්ථාරෙන කාතබ්බා. තස්ස අත්ථප්පටිසංවෙදිස්ස පාමොජ්ජං ජායති, පමුදිතස්ස පීති ජායති, යාව නිබ්බින්දන්තො විරජ්ජති, අයං මග්ගො. යා විමුත්ති, අයං නිරොධො. එවං පඤ්ච විමුත්තායතනානි විත්ථාරෙන. ඉමානි ද්වෙ සච්චානි නිරොධො ච මග්ගො ච.

जो सत्य (की प्राप्ति) है, वह 'मार्ग' है। जो पुनर्जन्म का क्षय है, वह 'निरोध' है। ये दो सत्य हैं। पाँच विमुक्ति-आयतन—शास्ता ने धर्म का उपदेश दिया या किसी अन्य विज्ञ सब्रह्मचारी ने—इसे विस्तार से समझना चाहिए। उस अर्थ का अनुभव करने वाले को प्रमोद उत्पन्न होता है, प्रमुदित को प्रीति उत्पन्न होती है, जब तक कि वह निर्वेद प्राप्त कर विरक्त नहीं हो जाता; यह 'मार्ग' है। जो विमुक्ति है, वह 'निरोध' है। इस प्रकार पाँच विमुक्ति-आयतन विस्तार से हैं। ये दो सत्य हैं: निरोध और मार्ग।

ඉමානි සාධාරණානි සුත්තානි. ඉමෙහි සාධාරණෙහි සුත්තෙහි යථානික්ඛිත්තෙහි පටිවෙධතො ච ලක්ඛණතො ච ඔතාරෙත්වා අඤ්ඤානි සුත්තානි නිද්දිසිතබ්බානි අපරිහායන්තෙන. ගාථාහි ගාථා අනුමිනිතබ්බා, බ්‍යාකරණෙහි බ්‍යාකරණං. ඉමෙ ච සාධාරණා දස පරිවඩ්ඪකා එකො ච චතුක්කො නිද්දෙසො සාධාරණො. අයඤ්ච පකිණ්ණකනිද්දෙසො. එකං පඤ්ච ඡ ච සවෙකදෙසො සබ්බං. ඉමෙ ද්වෙ පරිවජ්ජනා පුරිමකා ච දස. ඉමෙ ද්වාදස පරිවඩ්ඪකා සච්චානි. එත්තාවතා සබ්බං සුත්තං නත්ථි, තං බ්‍යාකරණං වා ගාථා විය. ඉමෙහි ද්වාදසහි පරිවඩ්ඪකෙහි න ඔතරිතුං අප්පමත්තෙන පරියෙසිත්වා නිද්දිසිතබ්බා.

ये साधारण (सामान्य) सूत्र हैं। इन स्थापित साधारण सूत्रों के माध्यम से प्रतिवेध (साक्षात्कार) और लक्षण के अनुसार अन्य सूत्रों को बिना छोड़े निर्दिष्ट करना चाहिए। गाथाओं से गाथाओं की और व्याकरण (व्याख्या) से व्याकरण की तुलना करनी चाहिए। ये दस साधारण सूत्र वर्धक हैं और एक चतुष्क निर्देश साधारण है। और यह प्रकीर्णक निर्देश है। एक, पाँच और छह—यह सब एक अंश है। इन दो (प्रकीर्णक और साधारण) को छोड़कर पहले के दस और ये बारह वर्धक सत्य हैं। इतने मात्र से संपूर्ण सूत्र समाप्त नहीं होता, वह व्याकरण या गाथा के समान है। इन बारह वर्धकों के माध्यम से बिना गहराई से खोजे निर्देश नहीं करना चाहिए।

තත්ථායං සඞ්ඛෙපො. සබ්බං දුක්ඛං සත්තහි පදෙහි සමොසරණං ගච්ඡති. කතරෙහි සත්තහි? අප්පියසම්පයොගො ච පියවිප්පයොගො ච, ඉමෙහි ද්වීහි [Pg.182] පදෙහි සබ්බං දුක්ඛං නිද්දිසිතබ්බං. තස්ස ද්වෙ නිස්සයා – කායො ච චිත්තඤ්ච. තෙන වුච්චති ‘‘කායිකං දුක්ඛං චෙතසිකඤ්චෙ’’ති, නත්ථි තං දුක්ඛං න කායිකං වා න චෙතසිකං, සබ්බං දුක්ඛං ද්වීහි දුක්ඛෙහි නිද්දිසිතබ්බං කායිකෙන ච චෙතසිකෙන ච. තීහි දුක්ඛතාහි සඞ්ගහිතං දුක්ඛදුක්ඛතාය සඞ්ඛාරදුක්ඛතාය විපරිණාමදුක්ඛතාය. ඉති තං සබ්බං දුක්ඛං තීහි දුක්ඛතාහි සඞ්ගහිතං. ඉති ඉදඤ්ච දුක්ඛං තිවිධං. දුවිධං දුක්ඛං කායිකඤ්ච චෙතසිකඤ්ච. දුවිධං අප්පියසම්පයොගො ච පියවිප්පයොගො ච. ඉදං සත්තවිධං දුක්ඛං.

वहाँ यह संक्षेप है। समस्त दुःख सात पदों में समाहित हो जाते हैं। किन सात से? अप्रिय-संप्रयोग और प्रिय-विप्रयोग—इन दो पदों से समस्त दुःख निर्दिष्ट किए जाने चाहिए। उसके दो आश्रय हैं—काय और चित्त। इसीलिए कहा जाता है 'कायिक दुःख और चैतसिक दुःख'। ऐसा कोई दुःख नहीं है जो न कायिक हो और न चैतसिक। समस्त दुःख दो प्रकार के दुखों—कायिक और चैतसिक—के रूप में निर्दिष्ट किए जाने चाहिए। तीन दुःखताओं—दुःख-दुःखता, संस्कार-दुःखता और विपरिणाम-दुःखता—में (समस्त दुःख) संगृहीत हैं। इस प्रकार वह समस्त दुःख तीन दुःखताओं में संगृहीत है। इस प्रकार यह दुःख तीन प्रकार का है। दो प्रकार का दुःख कायिक और चैतसिक है। दो प्रकार का अप्रिय-संप्रयोग और प्रिय-विप्रयोग है। यह सात प्रकार का दुःख है।

තත්ථ තිවිධො සමුදයො අචතුත්ථො අපඤ්චමො. කතමො තිවිධො? තණ්හා ච දිට්ඨි ච කම්මං. තත්ථ තණ්හා ච භවසමුදයො කම්මං. තථා නිබ්බත්තස්ස හීනපණීතතා, අයං සමුදයො. ඉති යාපි භවගතීසු හීනතා ච පණීතතා ච, යාපි තීහි දුක්ඛතාහි සඞ්ගහිතා, යොපි ද්වීහි මූලෙහි සමුදානීතො අවිජ්ජාය නිවුතස්ස භවතණ්හාසංයුත්තස්ස සවිඤ්ඤාණකො කායො, සොපි තීහි දුක්ඛතාහි සඞ්ගහිතො.

वहाँ समुदय तीन प्रकार का है, न चौथा, न पाँचवाँ। वह तीन प्रकार का क्या है? तृष्णा, दृष्टि और कर्म। वहाँ तृष्णा और कर्म भव के समुदय (कारण) हैं। उसी प्रकार उत्पन्न होने वाले की हीनता और श्रेष्ठता, यह 'समुदय' है। इस प्रकार भव-गतियों में जो हीनता और श्रेष्ठता है, जो तीन दुःखताओं में संगृहीत है, और जो दो मूलों (अविद्या और तृष्णा) से उत्पन्न है—अविद्या से ढके हुए और भव-तृष्णा से युक्त प्राणी का यह सविज्ञान काय भी तीन दुःखताओं में संगृहीत है।

තථා විපල්ලාසතො දිට්ඨිභවගන්තබ්බා. සා සත්තවිධා නිද්දිසිතබ්බා. එකො විපල්ලාසො තීණි නිද්දිසීයති, චත්තාරි විපල්ලාසවත්ථූනි. තත්ථ කතමො එකො විපල්ලාසො? යො විපරීතග්ගාහො පටික්ඛෙපෙන, ඔතරණං යථා ‘‘අනිච්චෙ නිච්ච’’මිති විපරීතං ගණ්හාති. එවං චත්තාරො විපල්ලාසා. අයමෙකො විපල්ලාසීයති සඤ්ඤා චිත්තං දිට්ඨි. කතමානි චත්තාරි විපල්ලාසවත්ථූනි? කායො වෙදනා චිත්තං ධම්මා. එවං විපල්ලාසගතස්ස අකුසලඤ්ච පවඩ්ඪෙති. තත්ථ සඤ්ඤාවිපල්ලාසො දොසං අකුසලමූලං පවඩ්ඪෙති. චිත්තවිපල්ලාසො ලොභං අකුසලමූලං පවඩ්ඪෙති. දිට්ඨිවිපල්ලාසො මොහං අකුසලමූලං පවඩ්ඪෙති. තත්ථ දොසස්ස අකුසලමූලස්ස තීණි මිච්ඡත්තානි ඵලං – මිච්ඡාවාචා මිච්ඡාකම්මන්තො මිච්ඡාආජීවො; ලොභස්ස අකුසලමූලස්ස තීණි මිච්ඡත්තානි ඵලං – මිච්ඡාසඞ්කප්පො මිච්ඡාවායාමො මිච්ඡාසමාධි; මොහස්ස අකුසලමූලස්ස ද්වෙ මිච්ඡත්තානි ඵලං – මිච්ඡාදිට්ඨි ච මිච්ඡාසති ච. එවං අකුසලං සහෙතු සප්පච්චයං විපල්ලාසා ච පච්චයො, අකුසලමූලානි සහෙතූ එතෙයෙව පටිපක්ඛෙන අනූනා අනධිකා ද්වීහි පච්චයෙහි නිද්දිසිතබ්බා. නිරොධෙ ච මග්ගෙ ච විපල්ලාසමුපාදාය පරතො පටිපක්ඛෙන චතස්සො.

उसी प्रकार विपर्यास (विपरीत ज्ञान) से दृष्टि को समझना चाहिए। वह सात प्रकार से निर्दिष्ट की जानी चाहिए। एक विपर्यास तीन प्रकार से निर्दिष्ट होता है, और चार विपर्यास-वस्तुएँ होती हैं। वहाँ एक विपर्यास क्या है? जो विपरीत ग्रहण (गलत धारणा) है, उसे निषेध के माध्यम से समझना चाहिए, जैसे 'अनित्य में नित्य' का आरोप करना विपरीत ग्रहण है। इस प्रकार चार विपर्यास हैं। यह एक (विपर्यास) संज्ञा, चित्त और दृष्टि के माध्यम से विपर्यस्त होता है। चार विपर्यास-वस्तुएँ कौन सी हैं? काय, वेदना, चित्त और धर्म। इस प्रकार विपर्यास को प्राप्त व्यक्ति का अकुशल बढ़ता है। वहाँ संज्ञा-विपर्यास द्वेष रूपी अकुशल-मूल को बढ़ाता है। चित्त-विपर्यास लोभ रूपी अकुशल-मूल को बढ़ाता है। दृष्टि-विपर्यास मोह रूपी अकुशल-मूल को बढ़ाता है। वहाँ द्वेष रूपी अकुशल-मूल के तीन मिथ्यात्व फल हैं—मिथ्या वचन, मिथ्या कर्मान्त और मिथ्या आजीव; लोभ रूपी अकुशल-मूल के तीन मिथ्यात्व फल हैं—मिथ्या संकल्प, मिथ्या व्यायाम और मिथ्या समाधि; मोह रूपी अकुशल-मूल के दो मिथ्यात्व फल हैं—मिथ्या दृष्टि और मिथ्या स्मृति। इस प्रकार अकुशल हेतु और प्रत्यय सहित है, और विपर्यास भी प्रत्यय है; अकुशल-मूल हेतु सहित हैं, इन्हें ही प्रतिपक्ष (विपरीत) के रूप में, न कम न अधिक, दो प्रत्ययों के साथ निर्दिष्ट करना चाहिए। निरोध और मार्ग में विपर्यास को लेकर बाद में प्रतिपक्ष के रूप में चार (सत्य) निर्दिष्ट करने चाहिए।

තත්ථිමා උද්දානගාථා

वहाँ ये संग्रह-गाथाएँ (उद्दान गाथा) हैं:

අවිජ්ජාය [Pg.183] නිවුතො ලොකො, චිත්තං සංයොජනම්පි;

සා පච්ඡින්නභවතණ්හා, ද්වෙමා චෙව විමුත්තියො.

लोक अविद्या से ढका हुआ है, और चित्त संयोजन (बंधनों) से युक्त है; वह (भिक्षुणी) छिन्न भव-तृष्णा वाली है, और ये दो ही विमुक्तियाँ हैं।

කුම්භූපමං කායමිමං, යං න තුම්හාකං තං පජහ ;

යෙ කෙචි සොකපරිදෙවා, තිම්බරුකො ච සයංකතං.

इस शरीर को घड़े के समान (नश्वर) समझो; जो तुम्हारा नहीं है, उसे त्याग दो। जो भी शोक और विलाप हैं, वे स्वयं के द्वारा किए गए कर्मों के कारण उत्पन्न तीव्र दुःख के समान हैं।

දුක්ඛං දිට්ඨි ච උප්පන්නං, යඤ්ච ගොපාලකොපමං;

සති කායගතා මාහු, සමථො ච විපස්සනා.

जो दुःख और मिथ्या दृष्टि उत्पन्न हुई है, वह ग्वाले के समान (नियंत्रक) है। शरीर में स्थित स्मृति (कायानुपश्यना) को ही शमथ और विपश्यना कहते हैं।

ආසා පිහා ච අභිනන්දනා ච, චතුන්නමනනුබොධනා;

යානි සොතානි ලොකස්මිං, දළ්හං නෙමියානාකාරො.

आशा, प्रियता और अभिनन्दन (आसक्ति), तथा चार (आर्य सत्यों) को न जानने के कारण; संसार में जो भी (तृष्णा रूपी) स्रोत हैं, वे रथ के पहिये की परिधि के समान दृढ़ हैं।

යං නිස්සිතස්ස චලිතං, අනුපට්ඨිතකායගතාසති;

සයං කතෙන සච්චෙන, විමුත්තායතනෙහි ච.

जो (संसार पर) आश्रित है, उसमें चंचलता होती है, क्योंकि उसकी कायानुपश्यना स्मृति उपस्थित नहीं है। स्वयं के द्वारा सिद्ध किए गए (आर्य मार्ग) और विमुक्ति के आयतनों (फलों) के द्वारा वह मुक्त होता है।

පෙටකොපදෙසෙ මහාකච්චායනෙන භාසිතෙ පඨමභූමි අරියසච්චප්පකාසනා නාතං ජීවතා භගවතා මාදිසෙන සමුද්දනෙන තථාගතෙනාති.

भगवान बुद्ध (तथागत) द्वारा भली-भाँति उपदिष्ट, मुझ जैसे महाकात्यायन द्वारा भाषित इस पेटकोपदेस में, 'आर्यसत्य-प्रकाशन' नामक यह प्रथम भूमि (अध्याय) है।

2. සාසනපට්ඨානදුතියභූමි

२. शासन-प्रस्थान - द्वितीय भूमि

13. තත්ථ කතමං සාසනප්පට්ඨානං? සංකිලෙසභාගියං සුත්තං, වාසනා භාගියං සුත්තං, නිබ්බෙධභාගියං සුත්තං, අසෙක්ඛභාගියං සුත්තං, සංකිලෙසභාගියඤ්ච වාසනාභාගියඤ්ච, සංකිලෙසභාගියඤ්ච නිබ්බෙධභාගියඤ්ච, සංකිලෙසභාගියඤ්ච නිබ්බෙධභාගියඤ්ච අසෙක්ඛභාගියඤ්ච, වාසනාභාගියඤ්ච නිබ්බෙධභාගියඤ්ච. ආණත්ති, ඵලං, උපායො, ආණත්ති ච ඵලඤ්ච, ඵලඤ්ච උපායො ච, ආණත්ති ච ඵලඤ්ච උපායො ච. අස්සාදො, ආදීනවො, නිස්සරණං, අස්සාදො ච ආදීනවො ච, අස්සාදො ච නිස්සරණඤ්ච, ආදීනවො ච නිස්සරණඤ්ච, අස්සාදො ච ආදීනවො ච නිස්සරණඤ්ච. ලොකිකං, ලොකුත්තරං, ලොකිකඤ්ච ලොකුත්තරඤ්ච. කම්මං, විපාකො, කම්මඤ්ච විපාකො ච. නිද්දිට්ඨං, අනිද්දිට්ඨං, නිද්දිට්ඨඤ්ච අනිද්දිට්ඨඤ්ච. ඤාණං, ඤෙය්‍යං, ඤාණඤ්ච ඤෙය්‍යඤ්ච. දස්සනං, භාවනා, දස්සනඤ්ච භාවනා ච. විපාකකම්මං, න විපාකකම්මං, නෙවවිපාකනවිපාකකම්මං[Pg.184]. සකවචනං, පරවචනං, සකවචනඤ්ච පරවචනඤ්ච. සත්තාධිට්ඨානං, ධම්මාධිට්ඨානං, සත්තාධිට්ඨානඤ්ච ධම්මාධිට්ඨානඤ්ච. ථවො, සකවචනාධිට්ඨානං, පරවචනාධිට්ඨානං, සකවචනාධිට්ඨානඤ්ච පරවචනාධිට්ඨානඤ්ච. කිරියං, ඵලං, කිරියඤ්ච ඵලඤ්ච. අනුඤ්ඤාතං, පටික්ඛිත්තං, අනුඤ්ඤාතඤ්ච පටික්ඛිත්තඤ්ච. ඉමානි ඡ පටික්ඛිත්තානි.

१३. वहाँ शासन-प्रस्थान क्या है? संक्लेश-भागीया (मलिनता संबंधी) सूत्र, वासना-भागीया (पुण्य-अभ्यास संबंधी) सूत्र, निर्वेध-भागीया (भेदन/ज्ञान संबंधी) सूत्र, अशैक्ष-भागीया (अर्हत्व संबंधी) सूत्र, संक्लेश और वासना-भागीया सूत्र, संक्लेश और निर्वेध-भागीया सूत्र, संक्लेश, निर्वेध और अशैक्ष-भागीया सूत्र, वासना और निर्वेध-भागीया सूत्र। आज्ञप्ति (आदेश), फल, उपाय; आज्ञप्ति और फल, फल और उपाय, आज्ञप्ति, फल और उपाय। आस्वाद (सुख), आदिनव (दोष), निस्सरण (मुक्ति); आस्वाद और आदिनव, आस्वाद और निस्सरण, आदिनव और निस्सरण, आस्वाद, आदिनव और निस्सरण। लौकिक, लोकोत्तर, लौकिक और लोकोत्तर। कर्म, विपाक, कर्म और विपाक। निर्दिष्ट, अनिर्दिष्ट, निर्दिष्ट और अनिर्दिष्ट। ज्ञान, ज्ञेय, ज्ञान और ज्ञेय। दर्शन, भावना, दर्शन और भावना। विपाक-कर्म, न-विपाक-कर्म, न-एव-विपाक-न-विपाक-कर्म। स्व-वचन, पर-वचन, स्व-वचन और पर-वचन। सत्त्वाधिष्ठान, धर्माधिष्ठान, सत्त्वाधिष्ठान और धर्माधिष्ठान। थव (स्तुति), स्ववचनाधिष्ठान, परवचनाधिष्ठान, स्ववचनाधिष्ठान और परवचनाधिष्ठान। क्रिया, फल, क्रिया और फल। अनुज्ञात (स्वीकृत), प्रतिषिद्ध (वर्जित), अनुज्ञात और प्रतिषिद्ध। ये छह प्रतिषिद्ध (वर्गीकरण) हैं।

14. තත්ථ කතමං සංකිලෙසභාගියං සුත්තං?

१४. वहाँ संक्लेश-भागीया सूत्र कौन सा है?

කාමන්ධා ජාලසඤ්ඡන්නා, තණ්හාඡදනඡාදිතා;

පමත්තබන්ධුනා බද්ධා, මච්ඡාව කුමිනාමුඛෙ;

ජරාමරණමන්වෙන්ති, වච්ඡො ඛීරපකොව මාතරං.

काम-वासना से अंधे, (तृष्णा रूपी) जाल से ढके हुए, तृष्णा के आवरण से आच्छादित, प्रमादी (मार) के द्वारा बाँधे गए प्राणी, मछली के समान जाल के मुख में फँसे हुए हैं; वे बुढ़ापे और मृत्यु के पीछे वैसे ही जाते हैं जैसे दूध पीता बछड़ा अपनी माँ के पीछे जाता है।

පඤ්චිමෙ, භික්ඛවෙ, නීවරණා.

भिक्षुओं! ये पाँच नीवरण हैं।

තත්ථ කතමං වාසනාභාගියං සුත්තං?

वहाँ वासना-भागीया सूत्र कौन सा है?

මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා, මනොසෙට්ඨා මනොමයා;

මනසා චෙ පසන්නෙන, භාසති වා කරොති වා;

තතො නං සුඛමන්වෙති, ඡායාව අනපායිනී.

सभी धर्म (मानसिक अवस्थाएँ) मन के नेतृत्व में हैं, मन ही उनका श्रेष्ठ है, वे मन से ही निर्मित हैं। यदि कोई प्रसन्न मन से बोलता है या कार्य करता है, तो सुख उसका वैसे ही पीछा करता है जैसे कभी न छोड़ने वाली छाया।

සංයුත්තකෙ සුත්තං.

यह संयुक्त निकाय का सूत्र है।

මහානාමස්ස සක්කස්ස ඉදං භගවා සක්‍යානං කපිලවත්ථුම්හි නගරෙ නයවිත්ථාරෙන සද්ධාසීලපරිභාවිතං සුත්තං භාවඤ්ඤෙන පරිභාවිතං තං නාම පච්ඡිමෙ කාලෙ.

भगवान ने कपिलवस्तु नगर में शाक्य महानाम को श्रद्धा और शील से भावित यह सूत्र विस्तार से उपदेश दिया; वह भविष्य में (साधना के) फल का भाग होगा।

තත්ථ කතමං නිබ්බෙධභාගියං සුත්තං?

वहाँ निर्वेध-भागीया सूत्र कौन सा है?

උද්ධං අධො සබ්බධි විප්පමුත්තො, අයං අහස්මීති අනානුපස්සී;

එවං විමුත්තො උදතාරි ඔඝං, අතිණ්ණපුබ්බං අපුනබ්භවාය.

ऊपर, नीचे और सर्वत्र (सभी धातुओं से) विमुक्त, 'मैं यह हूँ' ऐसा न देखने वाला; इस प्रकार मुक्त हुआ वह अर्हन्त उस ओघ (भव-सागर) को पार कर गया है जिसे पहले कभी पार नहीं किया गया था, ताकि पुनर्जन्म न हो।

සීලානි නු ඛො භවන්ති කිමත්ථියානි ආනන්දො පුච්ඡති සත්ථාරං.

आनन्द शास्ता (बुद्ध) से पूछते हैं— 'शील वास्तव में किस प्रयोजन के लिए होते हैं?'

තත්ථ [Pg.185] කතමං අසෙක්ඛභාගියං සුත්තං?

वहाँ अशैक्ष-भागीया सूत्र कौन सा है?

‘‘යස්ස සෙලූපමං චිත්තං, ඨිතං නානුපකම්පති;

විරත්තං රජනීයෙසු, කොපනෙය්‍යෙ න කුප්පති;

යස්සෙවං භාවිතං චිත්තං, කුතො තං දුක්ඛමෙස්සතී’’ති.

जिसका चित्त पर्वत के समान स्थिर है और विचलित नहीं होता; जो राग उत्पन्न करने वाली वस्तुओं में विरक्त है और क्रोध उत्पन्न करने वाली वस्तुओं पर क्रोध नहीं करता; जिसका चित्त इस प्रकार भावित है, उसे दुःख कहाँ से प्राप्त होगा?

සාරිපුත්තො නාම භගවා ථෙරඤ්ඤතරො සො මං ආසජ්ජ අප්පටිනිස්සජ්ජ චාරිකං පක්කමති, සාරිපුත්තස්ස බ්‍යාකරණං කාතබ්බං. යස්ස නූන භගවා කායගතා සති අභාවිතා අස්ස අබහුලීකතා විත්ථාරෙන කාතබ්බං.

भगवान ने कहा— 'सारिपुत्र नामक एक स्थविर है, जो मेरे पास आकर और बिना अनुमति लिए चारिका (यात्रा) पर निकल गया है; सारिपुत्र का उत्तर दिया जाना चाहिए। जिसके द्वारा कायानुपश्यना स्मृति भावित और बहुलीकृत नहीं की गई है, उसे विस्तार से (यह विषय) समझाना चाहिए।'

15. තත්ථ කතමං සංකිලෙසභාගියඤ්ච වාසනාභාගියඤ්ච?

१५. वहाँ संक्लेश-भागीया और वासना-भागीया (दोनों) सूत्र कौन सा है?

ඡන්නමතිවස්සති, විවටං නාතිවස්සති;

තස්මා ඡන්නං විවරෙථ, එවං තං නාතිවස්සති.

ढके हुए (घर) में वर्षा का पानी रिसता है, खुले हुए में नहीं रिसता; इसलिए ढके हुए को खोल दो, इस प्रकार उसमें वर्षा नहीं रिसेगी।

ඡන්නමතිවස්සතීති සංකිලෙසො. විවටං නාතිවස්සතීති වාසනා. තමො තමපරායනොති විත්ථාරෙන. තත්ථ යො ච තමො යො ච තමපරායනො, අයං සංකිලෙසො. යො ච ජොති යො ච ජොතිපරායනො, අයං වාසනා.

'ढके हुए में वर्षा रिसती है'—यह संक्लेश है। 'खुले हुए में नहीं रिसती'—यह वासना है। 'अंधकार से अंधकार की ओर जाने वाला'—इसे विस्तार से समझना चाहिए। वहाँ जो अंधकारमय है और अंधकार की ओर जाने वाला है, वह संक्लेश है। जो प्रकाशमय है और प्रकाश की ओर जाने वाला है, वह वासना है।

තත්ථ කතමං සංකිලෙසභාගියඤ්ච නිබ්බෙධභාගියඤ්ච සුත්තං?

वहाँ संक्लेश-भागीया और निर्वेध-भागीया (दोनों) सूत्र कौन सा है?

න තං දළ්හං බන්ධනමාහු ධීරා, යදායසං දාරුජපබ්බජඤ්ච ;

සාරත්තරත්තා මණිකුණ්ඩලෙසු, පුත්තෙසු දාරෙසු ච යා අපෙක්ඛා.

बुद्धिमान लोग लोहे, लकड़ी या घास (रस्सी) के बंधन को सुदृढ़ बंधन नहीं कहते; मणियों और कुण्डलों में जो तीव्र आसक्ति है, तथा पुत्रों और पत्नियों में जो मोह है (वही असली बंधन है)।

න තං දළ්හං බන්ධනමාහු ධීරා, යදා පුත්තෙසු දාරෙසු ච යා අපෙක්ඛා, අයං සංකිලෙසො. එතම්පි ඡෙත්වා පරිබ්බජන්ති ධීරා අනපෙක්ඛිනො සබ්බකාමෙ පහායාති, අයං නිබ්බෙධො. යං චෙතයිතං පකප්පිතං යා ච නාමරූපස්ස අවක්කන්ති හොති. ඉමෙහි චතූහි පදෙහි සංකිලෙසො. පච්ඡිමකෙහි චතූහි නිබ්බෙධො.

बुद्धिमान उसे दृढ़ बंधन नहीं कहते; पुत्रों और पत्नियों में जो मोह है, वह 'संक्लेश' है। इसे भी काटकर जो बुद्धिमान लोग सभी कामनाओं को त्याग कर प्रव्रजित होते हैं, वह 'निर्वेध' है। जो चेतना, संकल्प और नाम-रूप में प्रवेश होता है—इन चार पदों से संक्लेश दर्शाया गया है। बाद के चार पदों से निर्वेध दर्शाया गया है।

තත්ථ කතමං සංකිලෙසභාගියඤ්ච නිබ්බෙධභාගියඤ්ච අසෙක්ඛභාගියඤ්ච සුත්තං?

वहाँ संक्लेश-भागीया, निर्वेध-भागीया और अशैक्ष-भागीया (तीनों) सूत्र कौन सा है?

අයං [Pg.186] ලොකො සන්තාපජාතො, ඵස්සපරෙතො රොගං වදති අත්තතො;

යෙන යෙන හි මඤ්ඤන්ති, තතො තං හොති අඤ්ඤථා.

यह लोक संताप (शोक और राग की अग्नि) से उत्पन्न है, दुखों से घिरा हुआ है और रोग को ही 'आत्मा' कहता है। वे जिस-जिस रूप में (सुख की) कल्पना करते हैं, वह उससे विपरीत (दुःखद) हो जाता है।

අඤ්ඤථාභාවී භවසත්තො ලොකො, භවපරෙතො භවමෙවාභිනන්දති;

යදභිනන්දති තං භයං, යස්ස භායති තං දුක්ඛං;

භවවිප්පහානාය ඛො පනිදං බ්‍රහ්මචරියං වුස්සති.

संसार परिवर्तनशील है और अस्तित्व (भव) में आसक्त है; भव से घिरा हुआ यह लोक भव का ही अभिनन्दन करता है। जिसमें वह अभिनन्दन (आनन्द) करता है, वही भय है; जिससे वह डरता है, वही दुःख है। वास्तव में, इस भव के पूर्ण त्याग के लिए ही यह ब्रह्मचर्य जिया जाता है।

යෙ හි කෙචි සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා භවෙන භවස්ස විප්පමොක්ඛමාහංසු, සබ්බෙතෙ ‘‘අවිප්පමුත්තා භවස්මා’’ති වදාමි. යෙ වා පන කෙචි සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා විභවෙන භවස්ස නිස්සරණමාහංසු, සබ්බෙතෙ ‘‘අනිස්සටා භවස්මා’’ති වදාමි. උපධිං හි පටිච්ච දුක්ඛමිදං සම්භොති, සබ්බුපාදානක්ඛයා නත්ථි දුක්ඛස්ස සම්භවො, ලොකමිමං පස්ස, පුථූ අවිජ්ජාය පරෙතා භූතා භූතරතා භවා අපරිමුත්තා. යෙ හි කෙචි භවා සබ්බධි සබ්බත්ථතාය සබ්බෙතෙ භවා අනිච්චා දුක්ඛා විපරිණාමධම්මාති.

जो कोई भी श्रमण या ब्राह्मण भव (अस्तित्व) के द्वारा भव से मुक्ति कहते हैं, मैं कहता हूँ कि वे सभी भव से मुक्त नहीं हैं। और जो कोई भी श्रमण या ब्राह्मण विभव (विनाश) के द्वारा भव से निस्सरण (छुटकारा) कहते हैं, मैं कहता हूँ कि वे सभी भव से निकले नहीं हैं। उपाधि के प्रत्यय से ही यह दुःख उत्पन्न होता है, समस्त उपादानों के क्षय से दुःख की उत्पत्ति नहीं होती। इस लोक को देखो, जो अविद्या से ग्रस्त हैं, प्राणियों में आसक्त हैं, वे भव से मुक्त नहीं हैं। जो कोई भी भव सर्वत्र और सब प्रकार से हैं, वे सभी भव अनित्य, दुःख और विपरिणामधर्मी (परिवर्तनशील) हैं।

‘‘එවමෙතං යථාභූතං, සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතො;

භවතණ්හා පහීයති, විභවං නාභිනන්දති;

සබ්බසො තණ්හානං ඛයා, අසෙසවිරාගනිරොධො නිබ්බානං.

इस प्रकार इसे यथार्थ रूप में सम्यक् प्रज्ञा से देखने वाले की भव-तृष्णा क्षीण हो जाती है, और वह विभव (विनाश) का अभिनन्दन नहीं करता। समस्त तृष्णाओं के क्षय से, पूर्ण विराग और निरोध ही निर्वाण है।

‘‘තස්ස නිබ්බුතස්ස භික්ඛුනො, අනුපාදා පුනබ්භවො න හොති;

අභිභූතො මාරො විජිතසඞ්ගාමො, උපෙච්චගා සබ්බභවානි තාදී’’ති.

उस निर्वाण-प्राप्त भिक्षु का बिना उपादान के पुनर्जन्म नहीं होता; उसने मार को पराजित कर दिया है, संग्राम जीत लिया है, और वह 'तादी' (स्थितप्रज्ञ) समस्त भवों को पार कर गया है।

අයං ලොකො සන්තාපජාතො යාව දුක්ඛන්ති යං තණ්හා සංකිලෙසො.

यह लोक संताप से ग्रस्त है, जहाँ तक दुःख है, वह तृष्णा ही संक्लेश (मैल) है।

යං පුනග්ගහණං යෙ හි කෙචි සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා භවෙන භවස්ස විමොක්ඛමාහංසු, සබ්බෙතෙ ‘‘අවිමුත්තා භවස්මා’’ති වදාමි. යෙ වා පන කෙචි සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා විභවෙන භවස්ස නිස්සරණමාහංසු ‘‘අනිස්සටා භවස්මා’’ති වදාමි. අයං දිට්ඨිසංකිලෙසො, තං දිට්ඨිසංකිලෙසො [Pg.187] ච තණ්හාසංකිලෙසො ච, උභයමෙතං සංකිලෙසො. යං පුනග්ගහණං භවවිප්පහානාය බ්‍රහ්මචරියං වුස්සති, යාව සබ්බසො උපාදානක්ඛයා සම්භවා, ඉදං නිබ්බෙධභාගියං. තස්ස නිබ්බුතස්ස භික්ඛුනො යාව උපච්චගා සබ්බභවානි තාදීති ඉදං අසෙක්ඛභාගියං. චත්තාරො පුග්ගලා අනුසොතගාමී සංකිලෙසො ඨිතත්තො ච පටිසොතගාමී ච නිබ්බෙධො. ථලෙ තිට්ඨතීති අසෙක්ඛභූමි.

पुनः ग्रहण के विषय में, जो कोई श्रमण या ब्राह्मण भव के द्वारा भव से मुक्ति कहते हैं, मैं कहता हूँ कि वे सभी भव से मुक्त नहीं हैं। और जो कोई श्रमण या ब्राह्मण विभव के द्वारा भव से निस्सरण कहते हैं, मैं कहता हूँ कि वे सभी भव से निकले नहीं हैं। यह दृष्टि-संक्लेश है; वह दृष्टि-संक्लेश और तृष्णा-संक्लेश, ये दोनों ही संक्लेश हैं। जो भव के त्याग के लिए ब्रह्मचर्य का पालन किया जाता है, समस्त उपादानों के क्षय होने तक, वह 'निब्बेध-भागीय' (वेधन-भागी) है। उस निर्वाण-प्राप्त भिक्षु का समस्त भवों को पार कर जाना 'असेख-भागीय' (अशैक्ष्य-भागी) है। चार पुद्गल: अनुसोतगामी (स्रोत के साथ बहने वाला) संक्लेश है, और स्थित-आत्मा तथा प्रतिसोतगामी (स्रोत के विपरीत जाने वाला) निब्बेध (वेधन) है। 'स्थल पर खड़ा है'—यह असेख-भूमि है।

16. තත්ථ කතමං වාසනාභාගියඤ්ච නිබ්බෙධභාගියඤ්ච සුත්තං?

१६. वहाँ वासना-भागीय और निब्बेध-भागीय सूत्र कौन सा है?

‘‘දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති, සංයමතො වෙරං න චීයති;

කුසලො ච ජහාති පාපකං, රාගදොසමොහක්ඛයා සනිබ්බුතො’’ති.

दान देने वाले का पुण्य बढ़ता है, संयम रखने वाले का वैर संचित नहीं होता; कुशल (ज्ञानी) पाप का त्याग करता है, और राग, द्वेष तथा मोह के क्षय से वह निर्वाण-प्राप्त (शांत) हो जाता है।

‘‘දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති, සංයමතො වෙරං න චීයතී’’ති වාසනා. ‘‘කුසලො ච ජහාති පාපකං, රාගදොසමොහක්ඛයා සනිබ්බුතො’’ති නිබ්බෙධො.

'दान देने वाले का पुण्य बढ़ता है, संयम रखने वाले का वैर संचित नहीं होता'—यह वासना है। 'कुशल पाप का त्याग करता है, राग, द्वेष और मोह के क्षय से वह निर्वाण-प्राप्त होता है'—यह निब्बेध (वेधन) है।

සොතානුගතෙසු ධම්මෙසු වචසා පරිචිතෙසු මනසානුපෙක්ඛිතෙසු දිට්ඨියා සුප්පටිවිද්ධෙසු පඤ්චානිසංසා පාටිකඞ්ඛා. ඉධෙකච්චස්ස බහුස්සුතා ධම්මා හොන්ති ධාතා අපමුට්ඨා වචසා පරිචිතා මනසානුපෙක්ඛිතා දිට්ඨියා සුප්පටිවිද්ධා, සො යුඤ්ජන්තො ඝටෙන්තො වායමන්තො දිට්ඨෙව ධම්මෙ විසෙසං පප්පොති. නො චෙ දිට්ඨෙව ධම්මෙ විසෙසං පප්පොති, ගිලානො පප්පොති. නො චෙ ගිලානො පප්පොති, මරණකාලසමයෙ පප්පොති. නො චෙ මරණකාලසමයෙ පප්පොති, දෙවභූතො පාපුණාති. නො චෙ දෙවභූතො පාපුණාති, තෙන ධම්මරාගෙන තාය ධම්මනන්දියා පච්චෙකබොධිං පාපුණාති.

कानों से सुने हुए, वचनों से परिचित, मन से अनुप्रेक्षित (चिंतन किए हुए) और दृष्टि से भली-भाँति बेधे हुए धर्मों के पाँच लाभ अपेक्षित हैं। यहाँ किसी के लिए धर्म बहुश्रुत होते हैं, धारण किए हुए, विस्मृत न किए हुए, वचनों से परिचित, मन से अनुप्रेक्षित और दृष्टि से भली-भाँति बेधे हुए होते हैं; वह योग (अभ्यास) करता हुआ, उद्योग करता हुआ और प्रयत्न करता हुआ इसी जन्म में विशेषता (मार्ग-फल) को प्राप्त करता है। यदि इसी जन्म में विशेषता प्राप्त नहीं करता, तो रुग्ण होने पर प्राप्त करता है। यदि रुग्ण होने पर प्राप्त नहीं करता, तो मरण-काल के समय प्राप्त करता है। यदि मरण-काल के समय प्राप्त नहीं करता, तो देव-स्वरूप होकर प्राप्त करता है। यदि देव-स्वरूप होकर भी प्राप्त नहीं करता, तो उस धर्म-राग और उस धर्म-नंदी (धर्म में आनंद) के कारण प्रत्येकबोधि को प्राप्त करता है।

තත්ථායං දිට්ඨෙව ධම්මෙ පාපුණාති, අයං නිබ්බෙධො. යං සම්පරායෙ පච්චෙකබොධිං පාපුණාති, අයං වාසනා. ඉමානි සොළස සුත්තානි සබ්බසාසනං අතිග්ගණ්හන්තො තිට්ඨන්ති. ඉමෙහි සොළසහි සුත්තෙහි නවවිධො සුත්තන්තො විභත්තො භවති. සො ච පඤ්ඤවතො නො දුප්පඤ්ඤස්ස, යුත්තස්ස නො අයුත්තස්ස, අකම්මස්ස විහාරිස්ස පකතියා ලොකෙ සංකිලෙසො [Pg.188] චරති. සො සංකිලෙසො තිවිධො – තණ්හාසංකිලෙසො දිට්ඨිසංකිලෙසො දුච්චරිතසංකිලෙසො. තතො සංකිලෙසතො උට්ඨහන්තො සංකිලෙසො ධම්මෙසු පතිට්ඨහති, ලොකියෙසු පතිට්ඨහතීති. තත්ථාකුසලො දිට්ඨතො සචෙ තං සීලඤ්ච දිට්ඨිඤ්ච පරාමසති, තස්ස සො තණ්හාසංකිලෙසො හොති. සචෙ පනස්ස එවං හොති ‘‘ඉමිනාහං සීලෙන වා වතෙන වා බ්‍රහ්මචරියෙන වා දෙවො වා භවිස්සං දෙවඤ්ඤතරො වා’’ති යස්ස හොති මිච්ඡාදිට්ඨි, එතස්ස මිච්ඡාදිට්ඨිසංකිලෙසො භවති. සචෙ පන සීලෙ පතිට්ඨිතො අපරාමට්ඨස්ස හි සීලවතං හොති, තස්ස තං සීලවතො යොනිසො ගහිතං අවිප්පටිසාරං ජනෙති යාව විමුත්තිඤාණදස්සනං, තඤ්ච තස්ස දිට්ඨෙව ධම්මෙ කාලඞ්කතස්ස වා තම්හියෙව වා පන අපරාපරියායෙන වා, අඤ්ඤෙසු ඛන්ධෙසු එවං සුතං ‘‘සුචරිතං වාසනාය සංවත්තතී’’ති වාසනාභාගියං සුත්තං වුච්චති. තත්ථ සීලෙසු ඨිතස්ස විනීවරණං චිත්තං, තං තතො සක්කායදිට්ඨිප්පහානාය භගවා ධම්මං දෙසෙති. සො අච්චන්තනිට්ඨං නිබ්බානං පාපුණාති; යදි වා සාසනන්තරෙ, අච්චන්තං නිබ්බානං පාපුණාති, යදි වා එකාසනෙ ඡ අභිඤ්ඤෙ. තත්ථ ද්වෙ පුග්ගලා අරියධම්මෙ පාපුණන්ති සද්ධානුසාරී ච ධම්මානුසාරී ච. තත්ථ ධම්මානුසාරී උග්ඝටිතඤ්ඤූ, සද්ධානුසාරී නෙය්‍යො. තත්ථ උග්ඝටිතඤ්ඤූ දුවිධො – කොචි තික්ඛින්ද්‍රියො කොචි මුදින්ද්‍රියො. තත්ථ නෙය්‍යොපි දුවිධො – කොචි තික්ඛින්ද්‍රියො කොචි මුදින්ද්‍රියො. තත්ථ යො ච උග්ඝටිතඤ්ඤූ මුදින්ද්‍රියො, යො ච නෙය්‍යො තික්ඛින්ද්‍රියො, ඉමෙ පුග්ගලා අසමින්ද්‍රියා හොන්ති. තත්ථ ඉමෙ පුග්ගලා සමින්ද්‍රියා පරිහායන්ති ච උග්ඝටිතඤ්ඤුතො, විපඤ්චිතඤ්ඤූ නෙය්‍යතො, ඉමෙ මජ්ඣිමා භූමිගතා විපඤ්චිතඤ්ඤූ හොති. ඉමෙ තයො පුග්ගලා.

उनमें से, यह (सूत्र) जो इसी जन्म (दृष्टधर्म) में प्राप्त होता है, वह 'निब्बेध' (निर्वेध-भागीया) है। जो परलोक में प्रत्येकबोधि प्राप्त करता है, वह 'वासना' (वासना-भागीया) है। ये सोलह सूत्र संपूर्ण शासन को समाहित करते हुए स्थित हैं। इन सोलह सूत्रों के द्वारा नौ प्रकार के सुत्तंतों का विभाजन होता है। और वह (विभाजन) प्रज्ञावान के लिए होता है, प्रज्ञारहित के लिए नहीं; जो (योग में) लगा हुआ है उसके लिए होता है, जो नहीं लगा है उसके लिए नहीं। जो कर्म (साधना) के बिना विहार करता है, वह स्वभावतः लोक में संक्लेश के साथ विचरण करता है। वह संक्लेश तीन प्रकार का है - तृष्णा-संक्लेश, दृष्टि-संक्लेश और दुश्चरित-संक्लेश। उस संक्लेश से उत्पन्न होने वाला संक्लेश (अकुशल) धर्मों में प्रतिष्ठित होता है, लौकिक (विषयों) में प्रतिष्ठित होता है। वहाँ, यदि कोई अकुशल व्यक्ति दृष्टि के कारण उस शील और उस दृष्टि का परामर्श (गलत तरीके से ग्रहण) करता है, तो उसे वह तृष्णा-संक्लेश होता है। यदि उसे ऐसा विचार होता है कि 'मैं इस शील से, या व्रत से, या ब्रह्मचर्य से देव बनूँगा या कोई अन्य देव (ब्रह्मा आदि)', तो जिसे ऐसी मिथ्या-दृष्टि होती है, उसे मिथ्या-दृष्टि-संक्लेश होता है। लेकिन यदि शील में प्रतिष्ठित होकर, परामर्श न करने वाले का शीलवान होना होता है, तो उस शीलवान के द्वारा योनिशः (सही ढंग से) ग्रहण किया गया वह (सम्यक दृष्टि) विमुक्ति-ज्ञान-दर्शन तक अविप्रतिसार (पश्चाताप रहित प्रसन्नता) उत्पन्न करता है। और वह उसके लिए इसी जन्म में, या मृत्यु के बाद उसी (अगले) जन्म में, या अन्य जन्मों में (अपर-पर्याय से), अन्य स्कंधों में इस प्रकार सुना गया है कि 'सुचरित वासना (संस्कार) के रूप में संवर्तित होता है' - इसे 'वासना-भागीया' सूत्र कहा जाता है। वहाँ, शीलों में स्थित व्यक्ति का चित्त नीवरण-रहित होता है; तब भगवान उसे सत्काय-दृष्टि के प्रहाण के लिए धर्म का उपदेश देते हैं। वह अत्यंत निष्ठा (अंतिम लक्ष्य) निर्वाण को प्राप्त करता है; चाहे वह शासन के भीतर हो, वह अत्यंत निर्वाण को प्राप्त करता है, या एक ही आसन पर छह अभिज्ञाओं को प्राप्त करता है। वहाँ दो पुद्गल आर्य धर्म को प्राप्त करते हैं - श्रद्धानुसारि और धर्मानुसारि। उनमें से धर्मानुसारि 'उग्घटितञ्ञू' (क्षिप्राभिज्ञ) है और श्रद्धानुसारि 'नेय्य' है। वहाँ उग्घटितञ्ञू दो प्रकार का है - कोई तीक्ष्ण-इन्द्रिय वाला और कोई मृदु-इन्द्रिय वाला। वहाँ नेय्य भी दो प्रकार का है - कोई तीक्ष्ण-इन्द्रिय वाला और कोई मृदु-इन्द्रिय वाला। वहाँ जो उग्घटितञ्ञू मृदु-इन्द्रिय वाला है और जो नेय्य तीक्ष्ण-इन्द्रिय वाला है, ये पुद्गल असमान-इन्द्रिय वाले होते हैं। वहाँ ये पुद्गल समान-इन्द्रिय वाले उग्घटितञ्ञू से हीन होते हैं, और विपञ्चितञ्ञू नेय्य से हीन होते हैं; ये मध्यम भूमि में स्थित 'विपञ्चितञ्ञू' होते हैं। ये तीन पुद्गल हैं।

17. තත්ථ චතුත්ථා පන පඤ්චමා උග්ඝටිතඤ්ඤූ විපඤ්චිතඤ්ඤූ නෙය්‍යො ච, තත්ථ උග්ඝටිතඤ්ඤූ පුග්ගලො ඉන්ද්‍රියානි පටිලභිත්වා දස්සනභූමියං ඨිතො සොතාපත්තිඵලඤ්ච පාපුණාති, එකබීජී හොති පඨමො සොතාපන්නො. තත්ථ විපඤ්චිතඤ්ඤූ පුග්ගලො ඉන්ද්‍රියානි පටිලභිත්වා දස්සනභූමියං ඨිතො සොතාපත්තිඵලඤ්ච පාපුණාති, කොලංකොලො ච හොති දුතියො සොතාපන්නො. තත්ථ නෙය්‍යො පුග්ගලො ඉන්ද්‍රියානි පටිලභිත්වා දස්සනභූමියං ඨිතො සොතාපත්තිඵලඤ්ච පාපුණාති, සත්තක්ඛත්තුපරමො ච හොති[Pg.189], අයං තතියො සොතාපන්නො. ඉමෙ තයො පුග්ගලා ඉන්ද්‍රියවෙමත්තතාය සොතාපත්තිඵලෙ ඨිතා.

१७. वहाँ चौथे और पाँचवें (वर्गीकरण में) उग्घटितञ्ञू, विपञ्चितञ्ञू और नेय्य हैं। वहाँ उग्घटितञ्ञू पुद्गल इन्द्रियों को प्राप्त कर दर्शन-भूमि (स्रोतापत्ति-मार्ग) में स्थित होकर स्रोतापत्ति-फल को प्राप्त करता है; वह पहला स्रोतापन्न 'एकबीजी' होता है। वहाँ विपञ्चितञ्ञू पुद्गल इन्द्रियों को प्राप्त कर दर्शन-भूमि में स्थित होकर स्रोतापत्ति-फल को प्राप्त करता है; वह दूसरा स्रोतापन्न 'कोलंकुल' होता है। वहाँ नेय्य पुद्गल इन्द्रियों को प्राप्त कर दर्शन-भूमि में स्थित होकर स्रोतापत्ति-फल को प्राप्त करता है; वह तीसरा स्रोतापन्न 'सत्तक्खत्तुपरम' (सात जन्मों वाला) होता है। ये तीन पुद्गल इन्द्रियों की भिन्नता के कारण स्रोतापत्ति-फल में स्थित हैं।

උග්ඝටිතඤ්ඤූ එකබීජී හොති, විපඤ්චිතඤ්ඤූ කොලංකොලො හොති, නෙය්‍යො සත්තක්ඛත්තුපරමො හොති. ඉදං නිබ්බෙධභාගියං සුත්තං. සචෙ පන තදුත්තරි වායමති, අච්චන්තනිට්ඨං නිබ්බානං පාපුණාති. තත්ථ උග්ඝටිතඤ්ඤූ පුග්ගලො යො තික්ඛින්ද්‍රියො, තෙ ද්වෙ පුග්ගලා හොන්ති – අනාගාමිඵලං පාපුණිත්වා අන්තරාපරිනිබ්බායී ච උපහච්චපරිනිබ්බායී ච. තත්ථ විපඤ්චිතඤ්ඤූ පුග්ගලො යො තික්ඛින්ද්‍රියො, තෙ ද්වෙ පුග්ගලා හොන්ති – අනාගාමිඵලං පාපුණන්ති අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී ච සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී ච. තත්ථ නෙය්‍යො අනාගාමිඵලං පාපුණන්තො උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී හොති, උග්ඝටිතඤ්ඤූ ච විපඤ්චිතඤ්ඤූ ච, ඉන්ද්‍රියනානත්තෙන උග්ඝටිතඤ්ඤූ පුග්ගලො තික්ඛින්ද්‍රියො අන්තරාපරිනිබ්බායී හොති, උග්ඝටිතඤ්ඤූ මුදින්ද්‍රියො උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී හොති. උග්ඝටිතඤ්ඤූ ච විපඤ්චිතඤ්ඤූ ච ඉන්ද්‍රියනානත්තෙන උග්ඝටිතඤ්ඤූ පුග්ගලො තික්ඛින්ද්‍රියො සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී හොති, තික්ඛින්ද්‍රියො අන්තරාපරිනිබ්බායී හොති, උග්ඝටිතඤ්ඤූ මුදින්ද්‍රියො උපහච්චපරිනිබ්බායී හොති. විපඤ්චිතඤ්ඤූ තික්ඛින්ද්‍රියො අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී හොති, විපඤ්චිතඤ්ඤූ මුදින්ද්‍රියො සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී හොති, නෙය්‍යො උපහච්චපරිනිබ්බායී හොති, විපඤ්චිතඤ්ඤූ තික්ඛින්ද්‍රියො අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී හොති. විපඤ්චිතඤ්ඤූ මුදින්ද්‍රියො සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී හොති, නෙය්‍යො උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී හොති. ඉති පඤ්ච අනාගාමිනො, ඡට්ඨො සකදාගාමී, තයො ච සොතාපන්නාති ඉමෙ නව සෙක්ඛා.

उग्घटितञ्ञू एकबीजी होता है, विपञ्चितञ्ञू कोलंकुल होता है, और नेय्य सत्तक्खत्तुपरम होता है। यह 'निब्बेध-भागीया' सूत्र है। यदि वह इससे आगे प्रयास करता है, तो वह अत्यंत निष्ठा निर्वाण को प्राप्त करता है। वहाँ उग्घटितञ्ञू पुद्गल जो तीक्ष्ण-इन्द्रिय वाला है, वे दो पुद्गल होते हैं - अनागामी-फल प्राप्त कर 'अन्तरा-परिनिब्बायी' और 'उपहच्च-परिनिब्बायी'। वहाँ विपञ्चितञ्ञू पुद्गल जो तीक्ष्ण-इन्द्रिय वाला है, वे दो पुद्गल होते हैं - अनागामी-फल प्राप्त कर 'असंखार-परिनिब्बायी' और 'ससंखार-परिनिब्बायी'। वहाँ नेय्य अनागामी-फल प्राप्त करते हुए 'उद्धंसोत-अकनििट्ठगामी' होता है। उग्घटितञ्ञू और विपञ्चितञ्ञू में इन्द्रियों की भिन्नता के कारण: उग्घटितञ्ञू पुद्गल यदि तीक्ष्ण-इन्द्रिय वाला हो तो 'अन्तरा-परिनिब्बायी' होता है, उग्घटितञ्ञू यदि मृदु-इन्द्रिय वाला हो तो 'उद्धंसोत-अकनििट्ठगामी' होता है। उग्घटितञ्ञू और विपञ्चितञ्ञू में इन्द्रियों की भिन्नता के कारण: उग्घटितञ्ञू पुद्गल यदि तीक्ष्ण-इन्द्रिय वाला हो तो 'ससंखार-परिनिब्बायी' होता है, तीक्ष्ण-इन्द्रिय वाला 'अन्तरा-परिनिब्बायी' होता है, उग्घटितञ्ञू मृदु-इन्द्रिय वाला 'उपहच्च-परिनिब्बायी' होता है। विपञ्चितञ्ञू तीक्ष्ण-इन्द्रिय वाला 'असंखार-परिनिब्बायी' होता है, विपञ्चितञ्ञू मृदु-इन्द्रिय वाला 'ससंखार-परिनिब्बायी' होता है, नेय्य 'उपहच्च-परिनिब्बायी' होता है। विपञ्चितञ्ञू तीक्ष्ण-इन्द्रिय वाला 'असंखार-परिनिब्बायी' होता है, विपञ्चितञ्ञू मृदु-इन्द्रिय वाला 'ससंखार-परिनिब्बायी' होता है, और नेय्य 'उद्धंसोत-अकनििट्ठगामी' होता है। इस प्रकार पाँच अनागामी, छठा सकदागामी, और तीन स्रोतापन्न - ये नौ 'शैक्ष' (सेक्ख) हैं।

තත්ථ උග්ඝටිතඤ්ඤූ පුග්ගලො තික්ඛින්ද්‍රියො අරහත්තං පාපුණන්තො ද්වෙ පුග්ගලා හොන්ති උභතොභාගවිමුත්තො පඤ්ඤාවිමුත්තො ච. තත්ථ උග්ඝටිතඤ්ඤූ පුග්ගලො මුදින්ද්‍රියො අරහත්තං පාපුණන්තො ද්වෙ පුග්ගලා හොන්ති, ඨිතකප්පී ච පටිවෙධනභාවො පුග්ගලො ච තික්ඛින්ද්‍රියො සො අරහත්තං පාපුණන්තො ද්වෙ පුග්ගලා හොන්ති චෙතනාභබ්බො ච රක්ඛණාභබ්බො ච. තත්ථ විපඤ්චිතඤ්ඤූ මුදින්ද්‍රියො අරහත්තං පාපුණන්තො ද්වෙ පුග්ගලා හොන්ති, සචෙ චෙතෙති න පරිනිබ්බායී, නො චෙ චෙතෙති පරිනිබ්බායීති. සචෙ අනුරක්ඛති න පරිනිබ්බායී, නො චෙ අනුරක්ඛති පරිනිබ්බායීති. තත්ථ නෙය්‍යො පුග්ගලො භාවනානුයොගමනුයුත්තො පරිහානධම්මො [Pg.190] හොති කම්මනියතො වා සමසීසි වා, ඉමෙ නව අරහන්තො ඉදං චතුබ්බිධං සුත්තං සංකිලෙසභාගියං අසෙක්ඛභාගියං. ඉමෙසු පුග්ගලෙසු තථාගතස්ස දසවිධං බලං පවත්තති.

वहाँ, तीक्ष्ण इन्द्रियों वाला उद्घटितज्ञु व्यक्ति जब अर्हत्व प्राप्त करता है, तो दो प्रकार के व्यक्ति होते हैं: उभतोभागविमुक्त और प्रज्ञाविमुक्त। वहाँ, मृदु इन्द्रियों वाला उद्घटितज्ञु व्यक्ति जब अर्हत्व प्राप्त करता है, तो दो प्रकार के व्यक्ति होते हैं: स्थितकल्पी और प्रतिवेधनभाव; और तीक्ष्ण इन्द्रियों वाला वह व्यक्ति जब अर्हत्व प्राप्त करता है, तो दो प्रकार के व्यक्ति होते हैं: चेतनाभव्य और रक्षणभव्य। वहाँ, मृदु इन्द्रियों वाला विपञ्चितज्ञु व्यक्ति जब अर्हत्व प्राप्त करता है, तो दो प्रकार के व्यक्ति होते हैं: यदि चेतना करता है तो परिनिर्वाण प्राप्त नहीं करता, यदि चेतना नहीं करता तो परिनिर्वाण प्राप्त करता है; यदि रक्षा करता है तो परिनिर्वाण प्राप्त नहीं करता, यदि रक्षा नहीं करता तो परिनिर्वाण प्राप्त करता है। वहाँ, नेय व्यक्ति जो भावना के अभ्यास में लगा हुआ है, वह परिहाणधर्मा होता है, या कर्मनियत या समशीर्षी होता है; ये नौ अर्हन्त हैं। यह चार प्रकार का सूत्र संक्लेशभागीय और अशैक्ष्यभागीय है। इन व्यक्तियों के विषय में तथागत का दस प्रकार का बल प्रवृत्त होता है।

18. කතමං දසවිධං? ඉධ බුද්ධානං භගවන්තානං අප්පවත්තිතෙ ධම්මචක්කෙ මහෙසක්ඛා දෙවපුත්තා යාචනාය අභියාතා හොන්ති ‘‘දෙසෙතු සුගතො ධම්ම’’න්ති. සො අනුත්තරෙන බුද්ධචක්ඛුනා වොලොකෙන්තො අද්දසාසි සත්තානං තයො රාසීනං සම්මත්තනියතො මිච්ඡත්තනියතො අනියතො. තත්ථ සම්මත්තනියතො රාසි මිච්ඡාසතිං ආපජ්ජෙය්‍යාති නෙතං ඨානං විජ්ජති, අසත්ථුකො පරිනිබ්බායෙය්‍යාති නෙතං ඨානං විජ්ජති, සමාපත්තිං ආපජ්ජෙය්‍යාති ඨානමෙතං විජ්ජති. තත්ථ මිච්ඡත්තනියතො රාසි අරියසමාපත්තිං පටිපජ්ජිස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජති, අනරියමිච්ඡාපටිපත්තිං පටිපජ්ජිස්සතීති ඨානමෙතං විජ්ජති. තත්ථ අනියතො රාසි සම්මාපටිපජ්ජමානං සම්මත්තනියතරාසිං ගමිස්සතීති ඨානමෙතං විජ්ජති, මිච්ඡාපටිපජ්ජමානො සම්මත්තනියතරාසිං ගමිස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජති. සම්මාපටිපජ්ජමානං සම්මත්තනියතරාසිං ගමිස්සතීති ඨානමෙතං විජ්ජති, මිච්ඡාපටිපජ්ජමානං මිච්ඡත්තනියතරාසිං ගමිස්සතීති ඨානමෙතං විජ්ජති. ඉමෙ තයො අනුත්තරෙන බුද්ධචක්ඛුනා වොලොකෙන්තස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස මෙ සතො ඉමෙ ධම්මා අනභිසම්බුද්ධාති එත්තවතා මං කොචි සහධම්මෙන පටිචොදිස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජති, වීතරාගස්ස තෙ පටිජානතො අඛීණාසවතාය සහධම්මෙන කොචි පටිචොදිස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජති. යතො පන ඉමස්ස අනියතස්ස රාසිස්ස ධම්මදෙසනා, සා න දිස්සති තක්කරස්ස සම්මාදුක්ඛක්ඛයායාති නෙතං ඨානං විජ්ජති, තථා ඔවදිතො යං පන මෙ අනියතරාසි සාවකො පුබ්බෙනාපරං විසෙසං න සච්ඡිකරිස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජති.

१८. वे दस कौन से हैं? यहाँ, भगवान बुद्धों द्वारा धर्मचक्र प्रवर्तित नहीं किए जाने पर, महान प्रभावशाली देवपुत्र यह प्रार्थना करने के लिए आए कि 'सुगत धर्म का उपदेश दें'। उन्होंने अनुपम बुद्ध-चक्षु से देखते हुए प्राणियों के तीन समूहों को देखा: सम्यक्त्व-नियत, मिथ्यात्व-नियत और अनियत। वहाँ, सम्यक्त्व-नियत समूह मिथ्या स्मृति को प्राप्त होगा—यह स्थान विद्यमान नहीं है; वह बिना शास्ता के परिनिर्वाण प्राप्त करेगा—यह स्थान विद्यमान नहीं है; वह समापत्ति को प्राप्त करेगा—यह स्थान विद्यमान है। वहाँ, मिथ्यात्व-नियत समूह आर्य समापत्ति को प्राप्त करेगा—यह स्थान विद्यमान नहीं है; वह अनार्य मिथ्या प्रतिपत्ति को प्राप्त करेगा—यह स्थान विद्यमान है। वहाँ, अनियत समूह सम्यक प्रतिपत्ति करते हुए सम्यक्त्व-नियत समूह को प्राप्त होगा—यह स्थान विद्यमान है; मिथ्या प्रतिपत्ति करते हुए सम्यक्त्व-नियत समूह को प्राप्त होगा—यह स्थान विद्यमान नहीं है। सम्यक प्रतिपत्ति करते हुए सम्यक्त्व-नियत समूह को प्राप्त होगा—यह स्थान विद्यमान है; मिथ्या प्रतिपत्ति करते हुए मिथ्यात्व-नियत समूह को प्राप्त होगा—यह स्थान विद्यमान है। इन तीनों को अनुपम बुद्ध-चक्षु से देखते हुए मुझ सम्यक्सम्बुद्ध के लिए 'ये धर्म पूर्णतः ज्ञात नहीं हैं'—इस आधार पर कोई मुझे युक्तिपूर्वक चुनौती देगा—यह स्थान विद्यमान नहीं है। वीतराग होने का दावा करने वाले आपके आस्रव क्षीण नहीं होने के कारण कोई युक्तिपूर्वक चुनौती देगा—यह स्थान विद्यमान नहीं है। चूँकि इस अनियत समूह के लिए जो धर्मोपदेश है, वह उस (मिथ्याचारी) के लिए सम्यक दुःख-क्षय के रूप में नहीं देखा जाता—यह स्थान विद्यमान नहीं है। मेरे द्वारा इस प्रकार उपदेश दिए जाने पर जो मेरा अनियत समूह का श्रावक है, वह पूर्व से उत्तर (उच्चतर) विशेष को साक्षात् नहीं करेगा—यह स्थान विद्यमान नहीं है।

19. යං ඛො මුනි නානප්පකාරස්ස නානානිරුත්තියො දෙවනාගයක්ඛානං දමෙති ධම්මෙ වවත්ථානෙන වත්වා කාරණතො අඤ්ඤං පාරං ගමිස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජති. ධම්මපටිසම්භිදා. යතො පනිමා නිරුත්තිතො සත්ත සත්ත නිරුත්තියො නාභිසම්භුනෙය්‍යාති නෙතං ඨානං විජ්ජති. නිරුත්තිපටිසම්භිදා. නිරුත්ති ඛො පන අභිසමග්ගරතානං සාවකානං තමත්ථමවිඤ්ඤාපයෙති නෙතං ඨානං විජ්ජති. අත්ථපටිසම්භිදා. මහෙසක්ඛා දෙවපුත්තා උපසඞ්කමිත්වා පඤ්හෙ පුච්ඡිංසු[Pg.191]. කායිකෙන වා මානසිකෙන වා පරිපීළිතස්ස හත්ථකුණීති වා පාදෙ වා ඛඤ්ජෙ දන්ධස්ස සො අත්ථො න පරිභාජියතීති නෙතං ඨානං විජ්ජති. පටිභානපටිසම්භිදා. යම්හි තං තෙසං හොති තම්හි අසන්තං භවතීති නෙතං ඨානං විජ්ජති. යං හි නාසං තෙසං න භවති, තම්හි නාසං තෙසං භවිස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජති. එවං සමුදයස්ස නිරොධාය දස අකුසලකම්මපථා. මාරො වා ඉන්දො වා බ්‍රහ්මා වා තථාගතො වා චක්කවත්තී වා සො වත නාම මාතුගාමො භවිස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජති, පුරිසො අස්ස රාජා චක්කවත්තී සක්කො දෙවානමින්දො භවිස්සතීති ඨානමෙතං විජ්ජති. ඉතිස්ස එවරූපං බලං එවරූපං ඤාණං, ඉදං වුච්චති ඨානාට්ඨානඤාණං පඨමං තථාගතබලං තං නිද්දිසිතබ්බං. තීහි රාසීහි චතූහි වෙසාරජ්ජෙහි චතූහි පටිසම්භිදාහි පටිච්චසමුප්පාදස්ස පවත්තියං නිවත්තියං භාගියඤ්ච. කුසලං කුසලවිපාකෙසු ච උපපජ්ජති යඤ්ච ඉත්ථිපුරිසානං. ඉදං පඨමං බලං තථාගතො එවං ජානාති.

१९. जो मुनि विभिन्न प्रकार की अनेक निरुक्तियों के माध्यम से देवों, नागों और यक्षों को दमित करते हैं, वे धर्मों के निश्चयपूर्वक कथन के कारण कारणवश दूसरे पार (अर्हत्व) को प्राप्त नहीं करेंगे—यह स्थान विद्यमान नहीं है। यह धर्म-प्रतिसंविदा है। चूँकि इन निरुक्तियों से वे सात-सात निरुक्तियों को प्राप्त नहीं कर सकेंगे—यह स्थान विद्यमान नहीं है। यह निरुक्ति-प्रतिसंविदा है। निरुक्ति ज्ञान एकता में रत श्रावकों के लिए उस अर्थ को नहीं समझा पाएगा—यह स्थान विद्यमान नहीं है। यह अर्थ-प्रतिसंविदा है। महान प्रभावशाली देवपुत्रों ने पास आकर प्रश्न पूछे। कायिक या मानसिक रूप से पीड़ित, हाथ से लूले या पैर से लंगड़े अथवा मंदबुद्धि व्यक्ति के लिए वह अर्थ स्पष्ट नहीं किया जा सकेगा—यह स्थान विद्यमान नहीं है। यह प्रतिभान-प्रतिसंविदा है। जिसमें वह (ज्ञान) है, उनके लिए वह वहाँ अविद्यमान होगा—यह स्थान विद्यमान नहीं है। जो विनाश उनके लिए नहीं होता, वह विनाश उनके लिए होगा—यह स्थान विद्यमान नहीं है। इसी प्रकार, समुदय के निरोध के लिए दस अकुशल कर्मपथ हैं। कोई स्त्री मार, इन्द्र, ब्रह्मा, तथागत या चक्रवर्ती होगी—यह स्थान विद्यमान नहीं है; पुरुष राजा, चक्रवर्ती या देवराज इन्द्र होगा—यह स्थान विद्यमान है। इस प्रकार उनका ऐसा बल और ऐसा ज्ञान है; इसे 'स्थानास्थान-ज्ञान' कहा जाता है, जो प्रथम तथागत-बल है, जिसे निर्दिष्ट किया जाना चाहिए। तीन समूहों, चार वैशारद्यों और चार प्रतिसंविदाओं के आधार पर प्रतीत्यसमुत्पाद की प्रवृत्ति, निवृत्ति और उसके भागों को निर्दिष्ट किया जाना चाहिए। कुशल और कुशल विपाकों में जो स्त्रियों और पुरुषों के लिए उत्पन्न होता है, इस प्रथम बल को तथागत इस प्रकार जानते हैं।

යෙසං පන සම්මත්තනියතො රාසි, නායං සබ්බත්ථගාමිනී පටිපදා, නිබ්බානගාමිනීයෙවායං පටිපදා. තත්ථ සියා මිච්ඡත්තනියතො රාසි, එසාපි න සබ්බත්ථගාමිනී පටිපදා. සක්කායසමුදයගාමිනීයෙවායං පටිපදා හොතු, අයං තත්ථ තත්ථ පටිපත්තියා ඨිතො ගච්ඡති නිබ්බානං, ගච්ඡති අපායං, ගච්ඡති දෙවමනුස්සස්ස. යං යං වා පටිපදං පටිපජ්ජෙය්‍ය සබ්බත්ථ ගච්ඡෙය්‍ය, අයං සබ්බත්ථගාමිනී පටිපදා. යං එත්ථ ඤාණං යථාභූතං, ඉදං වුච්චති සබ්බත්ථගාමිනී පටිපදාඤාණං දුතියං තථාගතබලං.

जिनका सम्यक्त्व-नियत समूह है, यह सर्वत्रगामिनी प्रतिपदा नहीं है, यह केवल निर्वाणगामिनी प्रतिपदा है। वहाँ मिथ्यात्व-नियत समूह हो सकता है, वह भी सर्वत्रगामिनी प्रतिपदा नहीं है। यह केवल सत्काय-समुदयगामिनी प्रतिपदा हो; वह व्यक्ति उस-उस प्रतिपत्ति में स्थित होकर निर्वाण को जाता है, अपाय को जाता है, देव और मनुष्यों के लोक को जाता है। वह जिस-जिस प्रतिपदा का पालन करेगा, वह सर्वत्र जाएगा; यह सर्वत्रगामिनी प्रतिपदा है। यहाँ जो यथाभूत ज्ञान है, उसे 'सर्वत्रगामिनी प्रतिपदा ज्ञान' कहा जाता है, जो द्वितीय तथागत-बल है।

සා ඛො පනායං සබ්බත්ථගාමිනී පටිපදා නානාධිමුත්තා කෙචි කාමෙසු කෙචි දුක්කරකාරියං කෙචි අත්තකිලමථානුයොගමනුයුත්තා කෙචි සංසාරෙන සුද්ධිං පච්චෙන්ති කෙචි අනජ්ජාභාවනාති. තෙන තෙන චරිතෙන විනිබන්ධානං සත්තානං යං ඤාණං යථාභූතං නානාගතං ලොකස්ස අනෙකාධිමුත්තගතං යථාභූතං පජානාති. ඉදං තතියං තථාගතබලං.

वह सर्वत्रगामिनी प्रतिपदा (सभी गतियों तक पहुँचाने वाला मार्ग) नाना प्रकार की अधिमुक्ति (रुचियों) वाली है। कुछ काम-भोगों में, कुछ दुष्कर कार्यों में, कुछ आत्म-क्लेश के अनुयोग में लगे हुए हैं; कुछ संसार के माध्यम से शुद्धि प्राप्त करते हैं, और कुछ अनज्झा-भावना के माध्यम से। इस प्रकार, उन-उन चरित्रों (स्वभावों) से बँधे हुए सत्त्वों के विषय में, लोक की अनेक प्रकार की अधिमुक्तियों के अनुसार जो यथार्थ ज्ञान है, उसे वह (तथागत) जानते हैं। यह तीसरा तथागत-बल है।

තත්ථ සත්තානං අධිමුත්තා භවන්ති ආසෙවන්ති භාවෙන්ති බහුලීකරොන්ති. තෙසං කම්මුපසයානං තදාධිමුත්තානං. සා චෙව ධාතු සංවහති. කතරා පනෙසා ධාතු නෙක්ඛම්මධාතු බලධාතු කාචි සම්පත්ති කාචි මිච්ඡත්තඤ්ච ධාතු අධිමුත්තා භවන්ති. අඤ්ඤතරා උත්තරි න සමනුපස්සන්ති. තෙ තදෙවට්ඨානං මයා [Pg.192] ජරාමරණස්ස අභිනිවිස්ස වොහරන්ති ‘‘ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’’න්ති. යථා භගවා සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස භාසිතං. යං තත්ථ යථාභූතං ඤාණං. ඉදං වුච්චති චතුත්ථං තථාගතබලං.

वहाँ सत्त्वों की अधिमुक्तियाँ होती हैं, जिनका वे सेवन करते हैं, भावना करते हैं और बहुलीकरण करते हैं। उन कर्मों के आश्रय वाले और उनमें अधिमुक्त सत्त्वों के लिए वह धातु (स्वभाव) ही उन्हें ले जाती है। वह धातु कौन सी है? नैष्क्रम्य-धातु, बल-धातु, कोई सम्पत्ति-धातु और कोई मिथ्यात्व-धातु—ऐसी अधिमुक्तियाँ होती हैं। वे किसी अन्य उच्चतर स्थिति को नहीं देखते। वे उसी स्थान को 'मेरे द्वारा' जरा-मरण के लिए अभिनिवेश (दृढ़ता से पकड़कर) कर कहते हैं—"यही सत्य है, अन्य सब व्यर्थ है।" जैसा कि भगवान ने देवराज शक्र से कहा था। वहाँ जो यथार्थ ज्ञान है, उसे चौथा तथागत-बल कहा जाता है।

තත්ථ යංයෙව ධාතු සෙට්ඨන්ති තං තං කායෙන ච වාචාය ච ආරම්භන්ති චෙතසිකො. ආරම්භො චෙතනා කම්මං කායිකා වාචසිකා ආරම්භො චෙතසිකත්තා කම්මන්තරං තථාගතො එවං පජානාති ‘‘ඉමිනා සත්තෙන එවං ධාතුකෙන එවරූපං කම්මං කතං, තං අතීතමද්ධානං ඉමිනා හෙතුනා තස්ස එවරූපො විපාකො විපච්චති එතරහි විපච්චිස්සති වා අනාගතමද්ධාන’’න්ති. එවං පච්චුප්පන්නමද්ධානං පජානාති ‘‘අයං පුග්ගලො එවංධාතුකො ඉදං කම්මං කරොති’’. තණ්හාය ච දිට්ඨියා ච ඉමිනා හෙතුනා න තස්ස විපාකො දිට්ඨෙයෙව ධම්මෙ නිබ්බත්තිස්සති, උපපජ්ජෙ වා’’ති අපරම්හි වා පරියායෙ එවං පජානාති ‘‘අයං පුග්ගලො එවරූපං කම්මං කරිස්සති අනාගතමද්ධානං, ඉමිනා හෙතුනා තස්ස එවරූපො විපාකො නිබ්බත්තිස්සති, ඉමිනා හෙතුනා යානි චත්තාරි කම්මට්ඨානානි ඉදං කම්මට්ඨානං පච්චුප්පන්නසුඛං ආයතිං ච සුඛවිපාකං’’ …පෙ… ඉති අයං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නානං කම්මසමාදානානං හෙතුසො ඨානසො විපාකවෙමත්තතං පජානාති උච්චාවචා හීනපණීතතා, ඉදං වුච්චති කම්මවිපාකඤාණං පඤ්චමං තථාගතබලං.

वहाँ जो भी धातु श्रेष्ठ है, उसे वे काया और वाणी से आरम्भ (प्रयत्न) करते हैं। मानसिक आरम्भ ही चेतना-कर्म है; कायिक और वाचिक आरम्भ मानसिक होने के कारण कर्म हैं। तथागत कर्मों के अन्तर को इस प्रकार जानते हैं—"इस स्वभाव वाले सत्त्व द्वारा ऐसा कर्म किया गया है; अतीत काल में इस हेतु से उसका ऐसा विपाक (फल) अभी पक रहा है या भविष्य में पकेगा।" इसी प्रकार वे वर्तमान काल को जानते हैं—"यह पुद्गल इस स्वभाव वाला होकर यह कर्म करता है।" तृष्णा और दृष्टि के कारण, इस हेतु से उसका विपाक इसी जन्म में उत्पन्न नहीं होगा, या अगले जन्म में, या उसके बाद के जन्मों में। वे इस प्रकार जानते हैं—"यह पुद्गल भविष्य में ऐसा कर्म करेगा, इस हेतु से उसका ऐसा विपाक उत्पन्न होगा।" इस हेतु से जो चार कर्मस्थान हैं—यह कर्मस्थान वर्तमान में सुखद है और भविष्य में सुखद विपाक वाला है... इत्यादि। इस प्रकार, अतीत, अनागत और वर्तमान के कर्म-समादानों के हेतु और स्थान के अनुसार विपाक की भिन्नता (हीन, मध्यम, प्रणीत) को जो जानते हैं, उसे पाँचवाँ तथागत-बल 'कर्म-विपाक-ज्ञान' कहा जाता है।

තථා සත්තා යං වා කම්මසමාදානං සමාදියන්තා තත්ථ එවං පජානාති ඉමස්ස පුග්ගලස්ස කම්මාධිමුත්තස්ස රාගචරිතස්ස නෙක්ඛම්මධාතූනං පාරිපූරිං ගච්ඡන්ති, තස්ස රාගානුගතෙ සුඤ්ඤමානස්ස පඨමං ඣානං සංකිලිස්සති, සචෙ පුන උත්තරි වායාමතො ඣානවොදානගතෙ මානසෙ විසෙසභාගියං පටිපදං අනුයුඤ්ජියති. තස්ස හි ඣානභාගියංයෙව පඨමජ්ඣානෙ ඨිතස්ස දුතියං ඣානං වොදානං ගච්ඡති, තතියඤ්ච ඣානං සමාපජ්ජිතුකාමස්ස සොමනස්සින්ද්‍රියං චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨති, තස්ස සා පීති අවිසෙසභාගියං තතියං ඣානං ආදිස්ස තිට්ඨති. සචෙ තස්ස නිස්සරණං යථාභූතං පජානාති. තථාගතස්ස චතුත්ථජ්ඣානං වොදානං ගච්ඡතියෙව, චතුත්ථස්ස ඣානස්ස හානභාගියා ධම්මා, තෙ ච ධම්මා යත්ථ පජායන්ති යෙහි චතුත්ථජ්ඣානං වොදානං දිස්සති. එවං අජ්ඣාසයසමාපත්තියා යා චතස්සො සමාපත්තියො තීණි විමොක්ඛමුඛානි අට්ඨ විමොක්ඛඣානානීති චත්තාරි ඣානානි විමොක්ඛාති. අට්ඨ ච විමොක්ඛා තීණි ච විමොක්ඛමුඛානි. සමාධීති චත්තාරො [Pg.193] සමාධී – ඡන්දසමාධි වීරියසමාධි චිත්තසමාධි වීමංසාසමාධීති. සමාපත්තියො චතස්සො අජ්ඣාසයසමාපත්තියො ඉති ඉමෙසං ඣානානං විමොක්ඛසමාපත්තීති එවරූපො සංකිලෙසො රාගචරිතස්ස පුග්ගලස්ස. එවං දොසචරිතස්ස. මොහචරිතස්ස. රාගචරිතස්ස පුග්ගලස්ස එවරූපං වොදානං ඉති යං එත්ථ ඤාණං යථාභූතං අසාධාරණං සබ්බසත්තෙහි. ඉදං වුච්චති ඡට්ඨං තථාගතබලං.

उसी प्रकार, सत्त्व जिस कर्म-समादान को स्वीकार करते हैं, उसके विषय में (तथागत) ऐसा जानते हैं—"इस कर्म-अधिमुक्त राग-चरित वाले पुद्गल के लिए नैष्क्रम्य-धातुओं की परिपूर्णता होती है।" वे जानते हैं कि राग के अनुगामी और (कर्मस्थान से) शून्य मन वाले उस व्यक्ति का प्रथम ध्यान संक्लिष्ट (मलिन) हो जाएगा; यदि वह पुनः श्रेष्ठ प्रयत्न करता है, तो ध्यान की शुद्धि प्राप्त मन से वह विशेष-भागीय प्रतिपदा का अभ्यास करता है। प्रथम ध्यान में स्थित उस योगी के लिए द्वितीय ध्यान शुद्धि को प्राप्त होता है। तृतीय ध्यान की इच्छा रखने वाले के लिए सोमनस्य-इन्द्रिय चित्त को व्याप्त कर स्थित होती है। उसकी वह प्रीति अविशेष-भागीय तृतीय ध्यान के प्रति स्थित रहती है। यदि वह उसके निस्सरण (मुक्ति) को यथार्थ रूप से जानता है, तो तथागत के अनुसार उसका चतुर्थ ध्यान शुद्ध हो जाता है। चतुर्थ ध्यान के हानि-भागीय धर्म होते हैं, और वे धर्म जहाँ उत्पन्न होते हैं, जिनसे चतुर्थ ध्यान की शुद्धि देखी जाती है। इस प्रकार, आशय-समापत्ति के द्वारा जो चार समापत्तियाँ, तीन विमोक्ष-मुख और आठ विमोक्ष-ध्यान हैं—वे चार ध्यान 'विमोक्ष' कहलाते हैं। आठ विमोक्ष और तीन विमोक्ष-मुख हैं। समाधि चार प्रकार की है—छन्द-समाधि, वीर्य-समाधि, चित्त-समाधि और मीमांसा-समाधि। चार समापत्तियाँ 'आशय-समापत्तियाँ' हैं। इन ध्यानों की विमोक्ष-समापत्ति के विषय में राग-चरित वाले पुद्गल का ऐसा संक्लेश होता है, वैसा ही द्वेष-चरित और मोह-चरित वाले का। राग-चरित वाले पुद्गल की ऐसी शुद्धि होती है। यहाँ जो सभी सत्त्वों के साथ असाधारण यथार्थ ज्ञान है, उसे छठा तथागत-बल कहा जाता है।

තත්ථ තථාගතො එවං පජානාති ලොකිකා ධම්මා ලොකුත්තරා ධම්මා භාවනාභාගියං ඉන්ද්‍රියං නාමං ලභන්ති. ආධිපතෙය්‍යභූමිං උපාදාය බලං නාමං ලභන්ති ථාමගතං මනො මනින්ද්‍රියං තං උපාදාය. වීරියං නාමං ලභන්ති ආරම්භධාතුං උපාදාය. ඉතිස්ස දෙව එවරූපං ඤාණං ඉමෙහි ච ධම්මෙහි ඉමෙ පුග්ගලා සමන්නාගතාතිපි ධම්මදෙසනං අකාසි. ආකාරතො ච වොකාරතො ච ආසයජ්ඣාසයස්ස අධිමුත්තිසමන්නාගතානං. ඉදං වුච්චති පරසත්තානං පරපුග්ගලානං ඉන්ද්‍රියබලවීරියවෙමත්තතං ඤාණං සත්තමං තථාගතබලං.

वहाँ तथागत ऐसा जानते हैं—लौकिक धर्म और लोकोत्तर धर्म भावना-भाग (अभ्यास) में आधिपत्य के आधार पर 'इन्द्रिय' नाम प्राप्त करते हैं। आधिपत्य के आधार पर वे 'बल' नाम प्राप्त करते हैं, और सामर्थ्य प्राप्त मन 'मनेन्द्रिय' के आधार पर। आरम्भ-धातु के आधार पर वे 'वीर्य' नाम प्राप्त करते हैं। इस प्रकार, तथागत ने इन धर्मों से युक्त इन पुद्गलों के विषय में धर्म-देशना की। आकार और प्रकार से, आशय और अनुशय वाली अधिमुक्ति से युक्त सत्त्वों के लिए जो देशना है, उसे अन्य सत्त्वों और अन्य पुद्गलों के इन्द्रिय, बल और वीर्य की भिन्नता को जानने वाला सातवाँ तथागत-बल कहा जाता है।

තත්ථ ච තථාගතො ලොකාදීසු ච භූමීසු සංයොජනානඤ්ච සෙක්ඛානං ද්වීහි බලෙහි ගතිං පජානාති, පුබ්බෙනිවාසානුස්සතියා අතීතෙ සංසාරෙ එතරහි ච පච්චුප්පන්නෙ දිබ්බචක්ඛුනා චුතූපපාතං ඉති ඉමානි ද්වෙ බලානි දිබ්බචක්ඛුතො අභිනීහිතානි. සො අතීතමද්ධානං දිබ්බස්ස චක්ඛුනො ගොචරො සො එතරහි සති ගොචරො ඉති අත්තනො ච පරෙසං ච පුබ්බෙනිවාසඤාණං අනෙකවිධං නානප්පකාරකං පච්චුප්පන්නමද්ධානං දිබ්බෙන චක්ඛුනා ඉමානි ද්වෙ තථාගතබලානි, අට්ඨමං පුබ්බෙනිවාසො, නවමං දිබ්බචක්ඛු.

वहाँ तथागत मनुष्यादि चार भूमियों में संयोजनों और शैक्ष पुद्गलों की गति को दो बलों से जानते हैं। पूर्व-निवास-अनुस्मृति ज्ञान के द्वारा अतीत संसार में, और दिव्य-चक्षु के द्वारा वर्तमान में सत्त्वों के च्युति और उपपात (मृत्यु और पुनर्जन्म) को जानते हैं। इस प्रकार ये दो बल दिव्य-चक्षु से निर्देशित हैं। वह अतीत काल दिव्य-चक्षु का गोचर (विषय) है, और वह वर्तमान में स्मृति का गोचर है। इस प्रकार, अपने और दूसरों के अनेक प्रकार के पूर्व-निवास का ज्ञान और वर्तमान काल को दिव्य-चक्षु से जानना—ये दो तथागत-बल हैं; आठवाँ 'पूर्व-निवास' और नवाँ 'दिव्य-चक्षु' है।

පුන චපරං තථාගතො අරියපුග්ගලානං ඣානං වොදානං නිබ්බෙධභාගියං පජානාති අයං පුග්ගලො ඉමිනා මග්ගෙන ඉමාය පටිපදාය ආසවානං ඛයා අනාසවං චෙතොවිමුත්තිං පඤ්ඤාවිමුත්තිං දිට්ඨෙව ධම්මෙ සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරතීති ඉති අත්තනො ච ආසවානං ඛයං ඤාණං දිට්ඨෙකට්ඨානං චතුභූමිමුපාදාය යාව නවන්නං අරහන්තානං ආසවක්ඛයො ඔධිසො සෙක්ඛානං අනොධිසො අරහන්තානං. තත්ථ චෙතොවිමුත්ති ද්වීහි ආසවෙහි අනාසවා කාමාසවෙන ච භවාසවෙන ච, පඤ්ඤාවිමුත්ති ද්වීහි ආසවෙහි අනාසවා දිට්ඨාසවෙන ච අවිජ්ජාසවෙන ච, ඉමාසං ද්වින්නං විමුත්තීනං යථාභූතං ඤාණං, ඉදං වුච්චති ආසවක්ඛයෙ ඤාණං. දසමං තථාගතබලං.

इसके अतिरिक्त, तथागत आर्य पुद्गलों के ध्यान, परिशुद्धि और निर्वेध-भागी (अवस्थाओं) को जानते हैं। वे जानते हैं कि यह पुद्गल इस मार्ग से, इस प्रतिपदा से, आस्रवों के क्षय होने पर, अनास्रव चेतोविमुक्ति और प्रज्ञाविमुक्ति का इसी जन्म में स्वयं साक्षात्कार कर, उसे प्राप्त कर विहार करता है। इस प्रकार अपने आस्रवों के क्षय का ज्ञान, जो दृष्टि के समान आधार वाला है, चार भूमियों के आश्रय से नौ प्रकार के अर्हतों तक (विस्तृत है); शैक्षों का आस्रव-क्षय स-अवधि (सीमित) है और अर्हतों का अनवधि (असीमित) है। वहाँ चेतोविमुक्ति दो आस्रवों—कामास्रव और भवास्रव—से अनास्रव (मुक्त) है, और प्रज्ञाविमुक्ति दो आस्रवों—दृष्ट्यास्रव और अविद्यास्रव—से अनास्रव है। इन दोनों विमुक्तियों का यथाभूत ज्ञान ही 'आस्रव-क्षय ज्ञान' कहलाता है। यह तथागत का दसवाँ बल है।

20. ඉමෙසු [Pg.194] දසසු බලෙසු ඨිතො තථාගතො පඤ්චවිධං සාසනං දෙසෙති සංකිලෙසභාගියං වාසනාභාගියං දස්සනභාගියං භාවනාභාගියං අසෙක්ඛභාගියං. තත්ථ යො තණ්හාසංකිලෙසො, ඉමස්ස අලොභො නිස්සරණං. යො දිට්ඨිසංකිලෙසො, ඉමස්ස අමොහො නිස්සරණං. යො දුච්චරිතසංකිලෙසො, ඉමස්ස තීණි කුසලානි නිස්සරණං. කිං නිදානං? තීණි ඉමානි මනොදුච්චරිතානි – අභිජ්ඣා බ්‍යාපාදො මිච්ඡාදිට්ඨි. තත්ථ අභිජ්ඣා මනොදුච්චරිතං කායකම්මං උපට්ඨපෙති, අදින්නාදානං සබ්බඤ්ච තදුපනිබ්බද්ධං වාචාකම්මං උපට්ඨපෙති, මුසාවාදඤ්ච සබ්බවිතථං සබ්බං වාචමභාවං සබ්බමක්ඛං පලාසං අභිජ්ඣා අකුසලමූලන්ති, සුචරිතෙ සුචරිතං මුසාවාදා අදින්නාදානා අභිජ්ඣාය චෙතනා, තත්ථ බ්‍යාපාදො මනොදුච්චරිතං කායකම්මං උපට්ඨපෙති, පාණාතිපාතං සබ්බඤ්ච මෙතං ආකඩ්ඪනං පරිකඩ්ඪනං නිබ්බද්ධං රොචනං වාචාකම්මං උපට්ඨපෙති, පිසුණවාචං ඵරුසවාචං මිච්ඡාදිට්ඨි මනොදුච්චරිතඤ්ච අභිජ්ඣං බ්‍යාපාදං මිච්ඡාදිට්ඨිං පයොජෙති, තස්ස යො කොචි මිච්ඡාදිට්ඨි චාගො රාගජො වා දොසජො වා සබ්බසො මිච්ඡාදිට්ඨි සම්භූතො ඉමිනා කාරණෙන මිච්ඡාදිට්ඨිං උපට්ඨපෙති, කාමෙසුමිච්ඡාචාරං වචීකම්මං උපට්ඨපෙති සම්ඵප්පලාපං. ඉමානි තීණි දුච්චරිතානි අකුසලමූලානි.

२०. इन दस बलों में स्थित होकर तथागत पाँच प्रकार के शासन (शिक्षा) का उपदेश देते हैं: संक्लेश-भागी, वासना-भागी, दर्शन-भागी, भावना-भागी और अशैक्ष-भागी। वहाँ जो तृष्णा-संक्लेश है, उसका निस्सरण अलोभ है। जो दृष्टि-संक्लेश है, उसका निस्सरण अमोह है। जो दुश्चरित-संक्लेश है, उसका निस्सरण तीन कुशल (धर्म) हैं। इसका निदान क्या है? ये तीन मनो-दुश्चरित हैं—अभिध्या, व्यापाद और मिथ्यादृष्टि। वहाँ अभिध्या मनो-दुश्चरित काय-कर्म को उत्पन्न करता है, अदत्तादान और उससे संबंधित सभी वच-कर्म को उत्पन्न करता है; मृषावाद, जो पूर्णतः असत्य, यथार्थ वाणी का अभाव, गुणों का नाश करने वाला और दंभपूर्ण है, वह अभिध्या रूपी अकुशल मूल से युक्त है। सुचरित में सुचरित—मृषावाद, अदत्तादान और अभिध्या से विरत होने की चेतना है। वहाँ व्यापाद मनो-दुश्चरित काय-कर्म को उत्पन्न करता है, प्राणातिपात और उस सबको जो (हिंसा की ओर) खींचने वाला, प्रवृत्त करने वाला, निरंतर लगा रहने वाला और रुचिकर है, वैसे वच-कर्म को उत्पन्न करता है; पिशुन-वाचा और परुष-वाचा को भी। मिथ्यादृष्टि मनो-दुश्चरित अभिध्या, व्यापाद और मिथ्यादृष्टि को प्रयुक्त करती है। उस व्यक्ति का जो कुछ भी मिथ्यादृष्टि का त्याग है, चाहे वह राग से उत्पन्न हो या द्वेष से, वह पूर्णतः मिथ्यादृष्टि से ही उत्पन्न होता है; इस कारण से वह मिथ्यादृष्टि को उत्पन्न करता है, काम-मिथ्याचार और सम्फप्पलाप (व्यर्थ प्रलाप) रूपी वच-कर्म को उत्पन्न करता है। ये तीन दुश्चरित अकुशल मूल हैं।

යා අභිජ්ඣා, සො ලොභො. යො බ්‍යාපාදො, සො දොසො. යා මිච්ඡාදිට්ඨි, සො මොහො. තානි අට්ඨ මිච්ඡත්තානි උපට්ඨපෙන්ති. තෙසු ගහිතෙසු තීසු අකුසලමූලෙසු දසවිධං අකුසලමූලං පාරිපූරිං ගච්ඡති, තස්ස තිවිධස්ස දුච්චරිතසංකිලෙසස්ස වාසනාභාගියඤ්ච සුත්තං නිස්සරණං. තත්ථ යො බහුසිතො නිද්දෙසො යථා ලොභො දොසො මොහොපි, තත්ථ අසිතුං එත්ථ ලොභො උස්සදො තෙන කාරණෙන තෙසු වා ධම්මෙසු ලොභො පඤ්ඤපියති. තත්ථායං මොහො අකුසලං මොහො අයං අවිජ්ජා, සා චතුබ්බිධා රූපෙ අභිනිවිට්ඨා, රූපං අත්තතො සමනුපස්සති, අවිජ්ජාගතො රූපවන්තං අත්තානං, අත්තනි වා රූපං, රූපස්මිං වා අත්තානං. තත්ථ කතමං පදං සක්කායදිට්ඨියා උච්ඡෙදං වදති ‘‘තං ජීවං තං සරීර’’න්ති නත්ථිකදිට්ඨි අධිච්චසමුප්පන්නදිට්ඨි ච අඤ්ඤො ච කරොති, අඤ්ඤො පටිසංවෙදියති. පච්ඡිමසට්ඨිකප්පානං තීණි පදානි සක්කායදිට්ඨියා සස්සතං භජන්ති ‘‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීර’’න්ති අකිරියඤ්ච තං දුක්ඛමිච්ඡතො අහෙතුකා ච පතන්ති අනජ්ඣාභාවො ච කම්මානං සබ්බඤ්ච මානයි. තත්ථ ‘‘ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’’න්ති සංසාරෙන [Pg.195] සුද්ධි ආජීවකා ඡළාසීති පඤ්ඤපෙන්ති. යථාරූපෙ සක්කායදිට්ඨියා චතුවත්ථුකා, එවං පඤ්චසු ඛන්ධෙසු වීසතිවත්ථුකා සක්කායදිට්ඨියා සස්සතං භජති. අඤ්ඤාජීවකා ච සස්සතවාදිකෙ ච සීලබ්බතං භජන්ති පරාමසන්ති ඉමිනා භවිස්සාමි දෙවො වා දෙවඤ්ඤතරො වා, අයං සීලබ්බතපරාමාසො. තත්ථ සක්කායදිට්ඨියා සො රූපං අත්තතො සමනුපස්සති, ‘‘තං ජීවං තං සරීර’’මිති තං කඞ්ඛති විචිකිච්ඡති නාධිමුච්චති නාභිප්පසීදති පුබ්බන්තෙ අපරන්තෙ පුබ්බන්තාපරන්තෙ…පෙ… ඉති වාසනාභාගියෙසු ඨිතස්ස අයං උපක්කිලෙසො.

जो अभिध्या है, वह लोभ है। जो व्यापाद है, वह द्वेष है। जो मिथ्यादृष्टि है, वह मोह है। वे आठ मिथ्यात्वों को उत्पन्न करते हैं। उन तीन अकुशल मूलों के ग्रहण किए जाने पर दस प्रकार के अकुशल मूल पूर्णता को प्राप्त होते हैं। उस तीन प्रकार के दुश्चरित-संक्लेश के लिए वासना-भागी सूत्र ही निस्सरण है। वहाँ जो विस्तृत निर्देश है जैसे लोभ, द्वेष और मोह भी; वहाँ आसक्त न होने के लिए, यहाँ लोभ की अधिकता है, उस कारण से उन धर्मों में लोभ प्रज्ञप्त किया जाता है। वहाँ यह मोह अकुशल मोह है, यह अविद्या है। वह रूप में चार प्रकार से अभिनिविष्ट (स्थित) है—रूप को आत्मा के रूप में देखता है, अविद्याग्रस्त व्यक्ति आत्मा को रूपवान देखता है, या आत्मा में रूप को देखता है, या रूप में आत्मा को देखता है। वहाँ कौन सा पद सत्काय-दृष्टि के उच्छेद को कहता है? 'जो जीव है वही शरीर है'—यह नास्तिक दृष्टि और आकस्मिक-उत्पत्ति-दृष्टि है, जहाँ (माना जाता है कि) कोई अन्य करता है और कोई अन्य भोगता है। पिछले साठ कल्पों के (मतों में) तीन पद सत्काय-दृष्टि के शाश्वतवाद का आश्रय लेते हैं—'जीव अन्य है और शरीर अन्य है'। जो दुःख को (स्वयं) चाहते हैं, उनके लिए अक्रियवाद, अहेतुकवाद और कर्मों का अभाव (अनाज्झाभाव) पतित होते हैं और वे सब (मिथ्यात्व को) लाते हैं। वहाँ 'यही सत्य है, अन्य सब व्यर्थ है'—इस प्रकार छियासी हजार आजीवक संसार द्वारा शुद्धि प्रज्ञप्त करते हैं। जैसे रूप के संबंध में सत्काय-दृष्टि चार आधारों वाली है, वैसे ही पाँच स्कंधों में सत्काय-दृष्टि बीस आधारों वाली होकर शाश्वतवाद का आश्रय लेती है। अन्य आजीवक और शाश्वतवादी शीलव्रत का आश्रय लेते हैं और उसका परामर्श (गलत तरीके से पकड़ना) करते हैं कि 'इससे मैं देव या कोई अन्य विशिष्ट देव बनूँगा'—यह शीलव्रत-परामर्श है। वहाँ सत्काय-दृष्टि के कारण वह रूप को आत्मा के रूप में देखता है, 'जो जीव है वही शरीर है'—इस प्रकार वह शंका करता है, विचिकित्सा करता है, अधिमुक्त (निश्चय) नहीं कर पाता, प्रसन्न नहीं हो पाता; पूर्वान्त में, अपरान्त में, पूर्वान्त-अपरान्त में... इत्यादि। वासना-भागी (सूत्रों) में स्थित व्यक्ति के लिए यह उपक्लेश है।

21. තත්ථ සද්ධින්ද්‍රියෙන සබ්බං විචිකිච්ඡිතං පජහති, පඤ්ඤින්ද්‍රියෙන උදයබ්බයං පස්සති, සමාධින්ද්‍රියෙන චිත්තං එකොදි කරොති වීරියින්ද්‍රියෙන ආරභති. සො ඉමෙහි පඤ්චහි ඉන්ද්‍රියෙහි සද්ධානුසාරී අවෙච්චප්පසාදෙ නිරතො අනන්තරියං සමාධිං උප්පාදෙති. ඉන්ද්‍රියෙහි සුද්ධෙහි ධම්මානුසාරී අප්පච්චයතාය අනන්තරියං සමාධිං උප්පාදෙති. සො ‘‘ඉදං දුක්ඛ’’න්ති යථාභූතං පජානාති. සච්චානි ඉදං දස්සනභාගියං සුත්තං. තස්ස පඤ්චන්නං ඔරම්භාගියානං සංයොජනානං තීණි සංයොජනානි දස්සනපහාතබ්බානි සබ්බෙන සබ්බං පහීනානි ද්වෙ පුග්ගලකතානි. තත්ථ තීණි අකුසලමූලානි භාවනාපහාතබ්බානි උපරික්ඛිත්තානි ඡ භවෙ නිබ්බත්තෙන්ති. තත්ථ තෙසු අභිජ්ඣාය ච බ්‍යාපාදෙසු තනුකතෙසු ඡ භවා පරික්ඛයා මරියාදං ගච්ඡන්ති, ද්වෙ භවා අවසිට්ඨා. තස්ස අභිජ්ඣා ච බ්‍යාපාදො ච සබ්බෙන සබ්බං පරික්ඛීණා හොන්ති. එකො භවො අවසිට්ඨො හොති. සො ච මානවසෙන නිබ්බත්තෙති. කිඤ්චාපි එත්ථ අඤ්ඤෙපි චත්තාරො කිලෙසා රූපරාගො භවරාගො අවිජ්ජා උද්ධච්චං කෙතුස්මිමානභූතා නප්පටිබලා අස්මිමානං විනිවත්තෙතුං, සබ්බෙපි තෙ අස්මිමානස්ස පහානං ආරභතෙ. ඛීණෙසු න ච තෙසු ඉදමුත්තරිදස්සනභූමියං පඤ්චසු සෙක්ඛපුග්ගලෙසු තීසු ච පටිප්පන්නකෙසු ද්වීසු ච ඵලට්ඨෙසු භාවනාභාගියං සුත්තං. තදුත්තරි අසෙක්ඛභාගියසුත්තං, කත්ථචි භූමි නිපීළියති. ඉදඤ්ච පඤ්චමං සුත්තං. තිණ්ණං පුග්ගලානං දෙසිතං පුථුජ්ජනස්ස සෙක්ඛස්ස අසෙක්ඛස්ස සංකිලෙසභාගියං වාසනාභාගියං. පුථුජ්ජනස්ස දස්සනභාගියං. භාවනාභාගියං පඤ්චන්නං සෙක්ඛානං. යං පඨමනිද්දිට්ඨං අසෙක්ඛභාගියං සබ්බෙසං අරහන්තානං. සා පන පඤ්චවිධා සත්තවීසආකාරෙ පරියෙසිතබ්බං. එතෙසු තස්ස ගතීනං තතො උත්තරි. තඤ්ච ඛො සඞ්ඛෙපෙන පඤ්ඤාසාය ආකාරෙහි [Pg.196] සම්පතති, යෙ පඤ්ඤාස ආකාරා සාසනෙ නිද්දිට්ඨා, තෙ සඞ්ඛිපියන්තා දසහි ආකාරෙහි පතන්ති. යෙ අරියසච්චං නික්ඛෙපෙන ඨිතෙ සඞ්ඛිපියත්තා අට්ඨසු ආකාරෙසු පතන්ති. චතූසු ච සාධාරණෙසු සුත්තෙසු යා හාරසම්පාතස්ස භූමි, තෙ සඞ්ඛිපියන්තා පඤ්චසු සුත්තෙසු පතන්ති. සංකිලෙසභාගියෙ වාසනාභාගියෙ භාවනාභාගියෙ නිබ්බෙධභාගියෙ අසෙක්ඛභාගියෙ ච. තෙ සඞ්ඛිපියන්තා චතූසු සුත්තෙසු පතන්ති. සංකිලෙසභාගියෙ වාසනාභාගියෙ නිබ්බෙධභාගියෙ අසෙක්ඛභාගියෙ ච. තෙ සඞ්ඛිපියමානා තීසු සුත්තෙසු පතන්ති, පුථුජ්ජනභාගියෙ සෙක්ඛභාගියෙ අසෙක්ඛභාගියෙ ච. තෙ සඞ්ඛිපියන්තා ද්වීසු සුත්තෙසු පතන්ති නිබ්බෙධභාගියෙ ච පුබ්බයොගභාගියෙ ච. යථා වුත්තං භගවතා ද්වෙ අත්ථවසෙ සම්පස්සමානා තථාගතා අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා ධම්මං දෙසෙන්ති සුත්තං ගෙය්‍යං…පෙ… සත්ථා පුබ්බයොගසමන්නාගතෙ අප්පකසිරෙන මඤ්ඤමානා වසියන්ති පුබ්බයොගා ච භවිස්සන්ති සන්තානං මඤ්ඤමානාධරාය. තත්ථ පඤ්ඤාවෙමත්තතං අත්තනො සමනුපස්සමානෙන අට්ඨවිධෙ සුත්තසඞ්ඛෙපෙ, යත්ථ යත්ථ සක්කොති, තත්ථ තත්ථ යොජෙතබ්බං. තත්ථ තත්ථ යොජෙත්වා සුත්තස්ස අත්ථො නිද්දිසිතබ්බො. න හි සති වෙදනා මනො ධාරෙත්වා සක්කා යෙන කෙනචි සුත්තස්ස අත්ථො යථාභූතං නිද්දිසිතුං.

२१. वहाँ (उन अशुद्धियों में), श्रद्धा-इन्द्रिय के द्वारा वह समस्त संशय (विचिकित्सा) का त्याग करता है; प्रज्ञा-इन्द्रिय के द्वारा वह उदय और व्यय (उत्पत्ति और विनाश) को देखता है; समाधि-इन्द्रिय के द्वारा वह चित्त को एकाग्र करता है; और वीर्य-इन्द्रिय के द्वारा वह पुरुषार्थ (आरम्भ) करता है। वह इन पाँच इन्द्रियों के द्वारा 'श्रद्धानुसारि' होकर, अचल प्रसन्नता (अवेच्चप्पसाद) में लीन होकर, आनन्तर्य समाधि उत्पन्न करता है। शुद्ध इन्द्रियों के द्वारा 'धम्मानुसारि' होकर, प्रत्यय-रहित होने के कारण, वह आनन्तर्य समाधि उत्पन्न करता है। वह 'यह दुःख है'—ऐसा यथार्थ रूप से जानता है। सत्यों के विषय में यह 'दर्शन-भागीय सुत्त' है। उस (साधक) के पाँच ओरामभागिय (अधोगामी) संयोजनों में से तीन संयोजन दर्शन (मार्ग) द्वारा प्रहाण करने योग्य होते हैं, जो पूरी तरह से नष्ट हो जाते हैं; दो (संयोजन) पुद्गल द्वारा (तनु) किए जाते हैं। वहाँ तीन अकुशल मूल भावना द्वारा प्रहाण करने योग्य होते हैं; ऊपर रहने पर (शेष रहने पर) वे छह भवों को उत्पन्न करते हैं। वहाँ उन (आर्यों) में अभिध्या और व्यापाद के तनु (क्षीण) हो जाने पर, छह भव क्षय होने के कारण सीमा (मर्यादा) को प्राप्त होते हैं, दो भव शेष रह जाते हैं। उस (आर्य) के अभिध्या और व्यापाद पूरी तरह से क्षीण हो जाते हैं। एक भव शेष रहता है। वह भी मान के वश में उत्पन्न होता है। यद्यपि यहाँ अन्य चार क्लेश—रूप-राग, भव-राग, अविद्या और उद्धच्च—शिखर (केतु) के समान मान-स्वरूप होते हैं, फिर भी वे 'अस्मि-मान' को निवृत्त करने में समर्थ नहीं होते; वे सभी उस अस्मि-मान के प्रहाण का आरम्भ करते हैं। उनके क्षीण होने पर, यह (क्लेश) फिर नहीं होता। दर्शन-भूमि में पाँच शैक्ष पुद्गलों में—तीन प्रतिपन्नक (मार्गस्थ) और दो फलस्थ—यह 'भावना-भागीय सुत्त' है। उससे ऊपर 'अशैक्ष-भागीय सुत्त' है, जहाँ कहीं भूमि का दमन (निपीडन) होता है। और यह पाँचवाँ सुत्त है। तीन प्रकार के पुद्गलों—पृथग्जन, शैक्ष और अशैक्ष—के लिए संक्लेश-भागीय और वासना-भागीय सुत्त देशित हैं। पृथग्जन के लिए दर्शन-भागीय है। पाँच शैक्षों के लिए भावना-भागीय है। जो पहले निर्दिष्ट किया गया है, वह सभी अर्हतों के लिए अशैक्ष-भागीय है। वह (सुत्त) पाँच प्रकार का है और सत्ताईस आकारों में खोजा जाना चाहिए। इनमें उसकी गतियों के लिए उससे ऊपर है। और वह संक्षेप में पचास आकारों में घटित होता है; जो पचास आकार शासन में निर्दिष्ट हैं, वे संक्षेप करने पर दस आकारों में आते हैं। जो आर्य सत्य के निक्षेप में स्थित हैं, वे संक्षेप करने पर आठ आकारों में आते हैं। चार साधारण सुत्तों में जो हार-सम्पात की भूमि है, वे संक्षेप करने पर पाँच सुत्तों में आते हैं: संक्लेश-भागीय, वासना-भागीय, भावना-भागीय, निब्बेध-भागीय और अशैक्ष-भागीय में। वे संक्षेप करने पर चार सुत्तों में आते हैं: संक्लेश-भागीय, वासना-भागीय, निब्बेध-भागीय और अशैक्ष-भागीय में। वे संक्षेप किए जाने पर तीन सुत्तों में आते हैं: पृथग्जन-भागीय, शैक्ष-भागीय और अशैक्ष-भागीय में। वे संक्षेप करने पर दो सुत्तों में आते हैं: निब्बेध-भागीय और पुब्बयोग-भागीय में। जैसा कि भगवान द्वारा कहा गया है, दो अर्थ-वशों (प्रयोजनों) को देखते हुए तथागत, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध धर्म का उपदेश देते हैं—सुत्त, गेय्य... आदि। शास्ता पूर्व-योग (पूर्व पुण्य) से युक्त व्यक्तियों को बिना अधिक कष्ट के जानकर वश में करते हैं, और सन्तानों के लिए पूर्व-योग होंगे जो उन्हें धारण करने में सहायक होंगे। वहाँ अपनी प्रज्ञा की भिन्नता को देखते हुए, आठ प्रकार के सुत्त-संक्षेप में, जहाँ-जहाँ संभव हो, वहाँ-वहाँ योजन करना चाहिए। वहाँ-वहाँ योजन करके सुत्त का अर्थ निर्दिष्ट करना चाहिए। क्योंकि वेदना होने पर, मन को धारण करके, किसी भी तरह से सुत्त का अर्थ यथार्थ रूप से निर्दिष्ट करना संभव नहीं है।

තත්ථ පුරිමකානං සුත්තානං ඉමා උද්දානගාථා

वहाँ पूर्ववर्ती सुत्तों की ये उदान-गाथाएँ हैं:

කාමන්ධා ජාලසඤ්ඡන්නා, පඤ්ච නීවරණානි ච;

මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා, මහානාමො ච සාකියො.

काम (तृष्णा) से अंधे, (लोभ रूपी) जाल से ढके हुए, और पाँच नीवरण; धर्म (मानसिक अवस्थाएँ) मन के नेतृत्व वाले हैं, और शाक्य महानाम।

උද්ධං අධො විප්පමුත්තො, යඤ්ච සීලකිමත්ථියා;

යස්ස සෙලූපමං චිත්තං, උපතිස්ස පුච්ඡාදිකා.

ऊपर और नीचे से विमुक्त, और 'शील किस अर्थ के लिए है'; जिसका चित्त पर्वत के समान (अचल) है, उपतिस्स (सारिपुत्र) के प्रश्न आदि।

යස්ස කායගතාසති, ඡන්නං තමොපරායණො;

න තං දළ්හං චෙතසිකං, අයං ලොකොතිආදිකං.

जिसकी कायगतासति है, ढका हुआ (छन्न), मोह-परायण; वह दृढ़ नहीं है, चैतसिक, 'यह लोक है' इत्यादि।

චත්තාරො චෙව පුග්ගලා, දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪිතං;

සොතානුගතධම්මෙසු, ඉමා තෙසං උද්දානගාථා.

चार ही पुद्गल, दान देने वाले का पुण्य बढ़ता है; श्रोतानुगत धर्मों में, ये उनकी उदान-गाथाएँ हैं।

22. තත්ථ කතමා ආණත්ති?

२२. वहाँ आज्ञा (आणत्ति) क्या है?

සචෙ භායථ දුක්ඛස්ස, සචෙ වො දුක්ඛමප්පියං;

මාකත්ථ පාපකං කම්මං, ආවි වා යදි වා රහො.

यदि तुम दुःख से डरते हो, यदि तुम्हें दुःख अप्रिय है, तो पाप कर्म मत करो, चाहे प्रकट में हो या एकांत में।

‘‘අතීතෙ[Pg.197], රාධ, රූපෙ අනපෙක්ඛො හොහී’’ති විත්ථාරෙන කාතබ්බා. ‘‘සීලවන්තෙන, ආනන්ද, පුග්ගලෙන සදා කරණීයා කින්තිමෙ අවිප්පටිසාරො අස්සා’’ති. අයං වුච්චති ආණත්ති.

'हे राध! अतीत रूप के प्रति उपेक्षावान (अनपेक्ष) हो'—इसे विस्तार से करना चाहिए। 'हे आनंद! शीलवान व्यक्ति को सदा (पुण्य) करना चाहिए ताकि उसे पश्चाताप न हो'—इसे आज्ञा (आणत्ति) कहा जाता है।

තත්ථ කතමං ඵලං?

वहाँ फल क्या है?

ධම්මො හවෙ රක්ඛති ධම්මචාරිං, ඡත්තං මහන්තං යථ වස්සකාලෙ;

එසානිසංසො ධම්මෙ සුචිණ්ණෙ, න දුග්ගතිං ගච්ඡති ධම්මචාරී.

निश्चित ही धर्म, धर्म का आचरण करने वाले की रक्षा करता है, जैसे वर्षा काल में एक बड़ा छाता; अच्छी तरह आचरित धर्म का यह लाभ (अनुशंस) है कि धर्मचारी दुर्गति को नहीं प्राप्त होता।

ඉදං ඵලං.

यह फल है।

තත්ථ කතමො උපායො?

वहाँ उपाय क्या है?

‘‘සබ්බෙ ධම්මා අනත්තා’’ති, යදා පඤ්ඤාය පස්සති;

අථ නිබ්බින්දති දුක්ඛෙ, එස මග්ගො විසුද්ධියා.

'सभी धर्म अनात्म हैं'—जब वह प्रज्ञा से ऐसा देखता है, तब वह दुःख से निर्वेद (विरक्त) हो जाता है; यही विशुद्धि का मार्ग है।

‘‘සත්තහඞ්ගෙහි සමන්නාගතො ඛො, භික්ඛු, අපි හිමවන්තං පබ්බතරාජානං චාලෙය්‍ය, කො පන වාදො ඡවං අවිජ්ජං සත්තකෙසු’’ වෙය්‍යාකරණං කාතබ්බං. අයං උපායො.

'सात अंगों से युक्त भिक्षु पर्वतराज हिमालय को भी हिला सकता है, तो फिर तुच्छ अविद्या को (अर्हत् मार्ग रूपी) शस्त्रों से खंडित करने के विषय में क्या कहना'—ऐसा व्याख्या (व्याकरण) करना चाहिए। यह उपाय है।

තත්ථ කතමා ආණත්ති ච ඵලඤ්ච?

वहाँ आज्ञा और फल क्या हैं?

සචෙ භායථ දුක්ඛස්ස, සචෙ වො දුක්ඛමප්පියං;

මාකත්ථ පාපකං කම්මං, ආවි වා යදි වා රහො.

यदि तुम दुःख से डरते हो, यदि तुम्हें दुःख अप्रिय है, तो पाप कर्म मत करो, चाहे प्रकट में हो या एकांत में।

සචෙ හි පාපකං කම්මං, කරොථ වා කරිස්සථ;

න වො දුක්ඛා පමොක්ඛාත්ථි, උපච්චාපි පලායතං.

क्योंकि यदि तुम पाप कर्म करते हो या करोगे, तो भागने पर भी तुम्हें दुःख से मुक्ति नहीं मिलेगी।

පුරිමිකාය ගාථාය ආණත්ති පච්ඡිමිකාය ඵලං. සීලෙ පතිට්ඨාය ද්වෙ ධම්මා භාවෙතබ්බා යා ච චිත්තභාවනා යා ච පඤ්ඤාභාවනා යා ච ආණත්ති රාගවිරාගා ච ඵලං.

पूर्व गाथा में आज्ञा (आणत्ति) है और बाद वाली गाथा में फल है। शील में प्रतिष्ठित होकर दो धर्मों की भावना करनी चाहिए: चित्त-भावना और प्रज्ञा-भावना; यह आज्ञा है और राग का विराग होना फल है।

තත්ථ කතමං ඵලඤ්ච උපායො ච?

उनमें फल और उपाय क्या हैं?

සීලෙ පතිට්ඨාය නරො සපඤ්ඤො, චිත්තං පඤ්ඤඤ්ච භාවයං;

ආතාපී නිපකො භික්ඛු, සො ඉමං විජටයෙ ජටං.

शील में प्रतिष्ठित होकर, प्रज्ञावान मनुष्य, चित्त और प्रज्ञा की भावना करते हुए; वह उत्साही और बुद्धिमान भिक्षु इस उलझन (जटा) को सुलझा लेता है।

පුරිමිකාය අඩ්ඪගාථාය උපායො, පච්ඡිමිකාය අඩ්ඪගාථාය ඵලං. නන්දියො සක්කො ඉසිවුත්ථපුරිරිකාමඑකරක්ඛෙ සුත්තං මූලතො උපාදාය යාව [Pg.198] ඡසු ධම්මෙසු. උත්තරි පඤ්චසු ධම්මෙසු යාචයොගො කරණීයො, අයං උපායො. අසහගතස්ස කාමාසවාපි චිත්තං මුච්චතීති. සබ්බාසු ඡසු තීසු. අයං උපායො ච ඵලඤ්ච.

पूर्वार्ध गाथा से 'उपाय' और उत्तरार्ध गाथा से 'फल' सूचित होता है। नन्दिक, शक्र और ऋषियों द्वारा वांछित एकरक्ष के सूक्त के आदि से लेकर छह धर्मों तक, जहाँ योग (प्रयत्न) करना चाहिए, वह 'उपाय' है। पाँच धर्मों में जो योग करना चाहिए, वह 'उपाय' है। आस्रव-रहित व्यक्ति का चित्त कामास्रव से भी मुक्त हो जाता है। यह सब छह और तीन (धर्मों) में जानना चाहिए। यह उपाय और फल है।

තත්ථ කතමා ආණත්ති ච ඵලඤ්ච උපායො ච?

उनमें आज्ञा, फल और उपाय क्या हैं?

සුඤ්ඤතො ලොකං අවෙක්ඛස්සු, මොඝරාජ සදා සතො;

අත්තානුදිට්ඨිං උහච්ච, එවං මච්චුතරො සියා.

हे मोघराज! सदा स्मृतिमान रहकर लोक को शून्य के रूप में देखो; आत्म-दृष्टि को समूल नष्ट कर, इस प्रकार मृत्यु को पार करने वाला बना जा सकता है।

‘‘සුඤ්ඤතො ලොකං අවෙක්ඛස්සු, මොඝරාජා’’ති ආණත්ති. ‘‘සදා සතො’’ති උපායො. ‘‘අත්තානුදිට්ඨිං උහච්ච, එවං මච්චුතරො සියා’’ති ඵලං. සමාධිං, භික්ඛවෙ, භාවෙථ, සමාහිතො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු රූපං අනිච්චන්ති පජානාති. එවං පස්සං අරියසාවකො පරිමුච්චති ජාතියාපි…පෙ… උපායාසෙහිපි ඉධ තීණිපි’’.

"हे मोघराज! लोक को शून्य के रूप में देखो" - यह आज्ञा है। "सदा स्मृतिमान" - यह उपाय है। "आत्म-दृष्टि को नष्ट कर मृत्यु को पार करो" - यह फल है। भिक्षुओं! समाधि की भावना करो, समाहित भिक्षु रूप को अनित्य जानता है। इस प्रकार देखते हुए आर्य श्रावक जन्म से... और उपयासों (दुखों) से भी मुक्त हो जाता है। यहाँ ये तीनों (आज्ञा, उपाय, फल) हैं।

23. තත්ථ කතමො අස්සාදො?

२३. उनमें आस्वाद (आनंद) क्या है?

කාමං කාමයමානස්ස, තස්ස චෙතං සමිජ්ඣති. අයං අස්සාදො.

काम (इच्छा) की कामना करने वाले की यदि वह इच्छा पूरी हो जाती है, तो यह आस्वाद है।

‘‘ධම්මචරියා සමචරියා කුසලචරියා හෙතූහි, බ්‍රාහ්මණ, එවමිධෙකච්චෙ සත්තා කායස්ස භෙදා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජන්ති’’. අයං අස්සාදො.

"हे ब्राह्मण! धर्मचर्या, समचर्या और कुशलचर्या के कारणों से, इस लोक में कुछ प्राणी शरीर के भेद (मृत्यु) के बाद सुगति स्वर्ग लोक में उत्पन्न होते हैं।" यह आस्वाद है।

තත්ථ කතමො ආදීනවො?

उनमें आदिनव (दोष) क्या है?

කාමෙසු වෙ හඤ්ඤතෙ සබ්බා මුච්චෙව – අයං ආදීනවො. පසෙනදිසංයුත්තකෙ සුත්තෙ පබ්බතොපමා – අයං ආදීනවො.

"कामों के कारण ही मनुष्य पीड़ित होता है और नष्ट होता है" - यह आदिनव है। पसेनदि-संयुत्त के सूक्त में पर्वत की उपमा - यह आदिनव है।

තත්ථ කතමං නිස්සරණං?

उनमें निस्सरण (मुक्ति) क्या है?

යො කාමෙ පරිවජ්ජෙති, සප්පස්සෙව පදා සිරො;

සොමං විසත්තිකං ලොකෙ, සතො සමතිවත්තති.

जो कामों का उसी प्रकार त्याग करता है जैसे कोई पैर से सर्प के सिर को (बचाता है); वह स्मृतिमान व्यक्ति लोक में इस विषैली तृष्णा को भली-भांति पार कर लेता है।

සංයුත්තකෙ සුත්තං පාරිච්ඡත්තකො පණ්ඩුපලාසො සන්නිපලාසො – ඉදං නිස්සරණං.

संयुत्त निकाय में पारिच्छत्तक, पाण्डुपलास और सन्निपलास का सूक्त - यह निस्सरण है।

තත්ථ [Pg.199] කතමො අස්සාදො ච ආදීනවො ච?

उनमें आस्वाद और आदिनव क्या हैं?

යානි කරොති පුරිසො, තානි අත්තනි පස්සති;

කල්‍යාණකාරී කල්‍යාණං, පාපකාරී ච පාපකං.

मनुष्य जैसे कर्म करता है, वैसे ही फल स्वयं में देखता है; कल्याणकारी (पुण्य करने वाला) कल्याण देखता है और पापकारी पाप।

තත්ථ යං පාපකාරී පච්චනුභොති අයං අස්සාදො. ලාභාලාභඅට්ඨකෙසු බ්‍යාකරණං, තත්ථ අලාභො අයසො නින්දා දුක්ඛං, අයං ආදීනවො. ලාභො යසො සුඛං පසංසා, අයං අස්සාදො.

वहाँ जो पापकारी अनुभव करता है, वह आस्वाद है। लाभ-अलाभ आदि आठ लोकधर्मों की व्याख्या में, अलाभ, अयश, निंदा और दुःख - यह आदिनव है। लाभ, यश, सुख और प्रशंसा - यह आस्वाद है।

තත්ථ කතමං අස්සාදො ච නිස්සරණඤ්ච?

उनमें आस्वाद और निस्सरण क्या हैं?

‘‘සුඛො විපාකො පුඤ්ඤානං, අධිප්පායො ච ඉජ්ඣති;

ඛිප්පඤ්ච පරමං සන්තිං, නිබ්බානමධිගච්ඡතී’’ති.

"पुण्यों का विपाक (फल) सुखद होता है और संकल्प सिद्ध होता है; और वह शीघ्र ही परम शांति निर्वाण को प्राप्त कर लेता है।"

යො ච විපාකො පුඤ්ඤානං යා ච අධිප්පායස්ස ඉජ්ඣනා, අයං අස්සාදො. යං ඛිප්පඤ්ච පරමං සන්තිං නිබ්බානමධිගච්ඡති, ඉදං නිස්සරණං.

पुण्यों का जो विपाक है और संकल्प की जो सिद्धि है, वह आस्वाद है। जो शीघ्र ही परम शांति निर्वाण को प्राप्त करता है, वह निस्सरण है।

බාත්තිංසාය චෙව මහාපුරිසලක්ඛණෙහි සමන්නාගතස්ස මහාපුරිසස්ස ද්වෙයෙව ගතියො හොන්ති, සචෙ අගාරං අජ්ඣාවසති, රාජා හොති චක්කවත්තී යාව අභිවිජිනිත්වා අජ්ඣාවසති අයං අස්සාදො. සචෙ අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජති සබ්බෙන ඔඝෙන නිස්සරණං අයං අස්සාදො ච නිස්සරණඤ්ච.

बत्तीस महापुरुष लक्षणों से युक्त महापुरुष की दो ही गतियाँ होती हैं; यदि वह घर में रहता है, तो चक्रवर्ती राजा होता है और विजय प्राप्त कर राज्य करता है - यह आस्वाद है। यदि वह घर से बेघर होकर प्रव्रजित होता है, तो समस्त ओघों (बाढ़) से निस्सरण होता है - यह आस्वाद और निस्सरण है।

තත්ථ කතමො ආදීනවො ච නිස්සරණඤ්ච?

उनमें आदिनव और निस्सरण क्या हैं?

ආදානස්ස භයං ඤත්වා, ජාතිමරණසම්භවං;

අනාදාතුං නිබ්බත්තති, ජාතිමරණසඞ්ඛයා.

ग्रहण करने (उपादान) में भय और जन्म-मरण की उत्पत्ति को जानकर; जन्म-मरण के क्षय के लिए ग्रहण न करने की प्रवृत्ति उत्पन्न होती है।

පුරිමිකාය අඩ්ඪගාථාය ජාතිමරණසම්භවො ආදීනවො. අනාදාතුං නිබ්බත්තති ජාතිමරණසඞ්ඛයාති නිස්සරණං.

पूर्वार्ध गाथा से 'जन्म-मरण की उत्पत्ति' आदिनव है। "जन्म-मरण के क्षय के लिए ग्रहण न करना" निस्सरण है।

කිච්ඡං වතායං ලොකො ආපන්නො යමිදං ජායතෙ ච මීයතෙ ච. යාව කුදස්සුනාමස්ස දුක්ඛස්ස අන්තො භවිස්සති පරතො වාති එත්ථ යා උපරික්ඛා, අයං ආදීනවො. යො ගෙධං ඤත්වා අභිනික්ඛමති යාව පුරාණකාය රාජධානියා, ඉදං නිස්සරණං. අයං ආදීනවො ච නිස්සරණඤ්ච.

"निश्चय ही यह लोक कष्ट में पड़ा है, जो जन्म लेता है और मरता है।" जब तक इस दुःख का अंत नहीं हो जाता, तब तक जो परीक्षा (चिन्तन) है, वह आदिनव है। जो आसक्ति को जानकर पुरानी राजधानी से अभिनिष्क्रमण (गृह-त्याग) करता है, वह निस्सरण है। यह आदिनव और निस्सरण है।

තත්ථ [Pg.200] කතමො අස්සාදො ච ආදීනවො ච නිස්සරණඤ්ච?

उनमें आस्वाद, आदिनव और निस्सरण क्या हैं?

කාමා හි චිත්‍රා විවිධා මනොරමා, විරූපරූපෙහි මථෙන්ති චිත්තං;

තස්මා අහං පබ්බජිතොම්හි රාජ, අපණ්ණකං සාමඤ්ඤමෙව සෙය්‍යො.

काम विचित्र, विविध और मनोरम हैं, वे विकृत रूपों से चित्त को मथ डालते हैं; इसलिए हे राजन! मैं प्रव्रजित हुआ हूँ, निष्पाप श्रमण-भाव ही श्रेष्ठ है।

යං ‘‘කාමා හි චිත්‍රා විවිධා මනොරමා’’ති අයං අස්සාදො. යං ‘‘විරූපරූපෙහි මථෙන්ති චිත්ත’’න්ති අයං ආදීනවො. යං අහං අගාරස්මා පබ්බජිතොම්හි රාජ අපණ්ණකං සාමඤ්ඤමෙව සෙය්‍යොති ඉදං නිස්සරණං.

"काम विचित्र, विविध और मनोरम हैं" - यह आस्वाद है। "विकृत रूपों से चित्त को मथते हैं" - यह आदिनव है। "हे राजन! मैं घर से प्रव्रजित हुआ हूँ, श्रमण-भाव ही श्रेष्ठ है" - यह निस्सरण है।

බලවං බාලොපමසුත්තං යං ආසාය වා වෙදනීයං කම්මං ගාහති, තථා චෙපි යං යං පාපකම්මං අනුභොති, තත්ථ දුක්ඛවෙදනීයෙන කම්මෙන අභාවිතකායෙන ච යාව පරිත්තචෙතසො ච ආදීනවං දස්සෙති සුඛවෙදනීයෙන කම්මෙන අස්සාදෙති. යං පුරාසදිසො හොති. භාවිතචිත්තො භාවිතකායො භාවිතපඤ්ඤො මහානාමො අපරිත්තචෙතසො, ඉදං නිස්සරණං.

बलवान बालोपम सूक्त में, जो आशा से वेदनीय कर्म को ग्रहण करता है, और जो-जो पाप कर्म अनुभव करता है, वहाँ दुःख-वेदनीय कर्म और अभावित काया के कारण अल्प-चित्त वाले के लिए आदिनव दिखाता है; सुख-वेदनीय कर्म से आस्वाद लेता है। जो पहले के समान होता है। भावित-चित्त, भावित-काया, भावित-प्रज्ञा वाला महानाम, जिसका चित्त संकुचित नहीं है, वह निस्सरण है।

24. තත්ථ කතමං ලොකිකං සුත්තං?

२४. उनमें लौकिक सूक्त कौन सा है?

න හි පාපං කතං කම්මං, සජ්ජුඛීරංව මුච්චති;

ඩහන්තං බාලමන්වෙති, භස්මච්ඡන්නොව පාවකො.

किया हुआ पाप कर्म तुरंत दूध की तरह नहीं जमता (दही नहीं बनता); वह राख से ढकी हुई आग की तरह मूर्ख का पीछा करते हुए उसे जलाता है।

චත්තාරි අගතිගමනානි, ඉදං ලොකිකං සුත්තං.

चार अगति-गमन (गलत मार्ग पर चलना); यह लौकिक सूक्त है।

තත්ථ කතමං ලොකුත්තරං සුත්තං?

उनमें लोकोत्तर सूक्त कौन सा है?

‘‘යස්සින්ද්‍රියානි සමථඞ්ගතානි, අස්සා යථා සාරථිනා සුදන්තා;

පහීනමානස්ස අනාසවස්ස, දෙවාපි තස්ස පිහයන්ති තාදිනො’’ති.

जिसकी इन्द्रियाँ शांत हो गई हैं, जैसे सारथी द्वारा भली-भाँति प्रशिक्षित घोड़े; उस मान-रहित, आस्रव-रहित और स्थिरचित्त (तादि) पुरुष की देवता भी स्पृहा (प्रशंसा) करते हैं।

‘‘අරියං වො, භික්ඛවෙ, සම්මාසමාධිං දෙසෙස්සාමී’’ති ඉදං ලොකුත්තරං සුත්තං.

भिक्षुओं, मैं तुम्हें आर्य सम्यक समाधि का उपदेश दूँगा—यह लोकोत्तर सूक्त है।

තත්ථ [Pg.201] කතමං ලොකිකං ලොකුත්තරඤ්ච සුත්තං?

उनमें लौकिक और लोकोत्तर सूक्त कौन सा है?

සත්තියා විය ඔමට්ඨො, දය්හමානොව මත්ථකෙ;

කාමරාගප්පහානාය, සතො භික්ඛු පරිබ්බජෙ.

जैसे भाले से बिंधा हुआ हो या जैसे सिर पर आग जल रही हो; वैसे ही स्मृतिवान भिक्षु को काम-राग के त्याग के लिए विचरण (प्रयत्न) करना चाहिए।

‘‘සත්තියා විය ඔමට්ඨො, දය්හමානොව මත්ථකෙ’’ති ලොකිකං;

‘‘කාමරාගප්පහානාය, සතො භික්ඛු පරිබ්බජෙ’’ති ලොකුත්තරං;

जैसे भाले से बिंधा हुआ हो या जैसे सिर पर आग जल रही हो—यह लौकिक है; काम-राग के त्याग के लिए स्मृतिवान भिक्षु विचरण करे—यह लोकोत्तर है।

කබළීකාරෙ ආහාරෙ අත්ථි ඡන්දොති ලොකිකං. නත්ථි ඡන්දොති ලොකුත්තරං සුත්තං.

कवलिकार आहार में इच्छा (छंद) होना लौकिक है। इच्छा न होना लोकोत्तर सूक्त है।

තත්ථ කතමං කම්මං?

उनमें कर्म क्या है?

යො පාණමතිපාතෙති, මුසාවාදඤ්ච භාසති;

ලොකෙ අදින්නං ආදියති, පරදාරඤ්ච ගච්ඡති.

जो प्राणी की हत्या करता है, झूठ बोलता है, संसार में बिना दिया हुआ (धन) लेता है, और पर-स्त्री गमन करता है।

සුරාමෙරයපානඤ්ච, යො නරො අනුයුඤ්ජති;

අප්පහාය පඤ්ච වෙරානි, දුස්සීලො ඉති වුච්චති.

और जो मनुष्य मदिरा-पान में लगा रहता है; इन पाँच वैरों को न त्यागने वाला 'दुःशील' कहलाता है।

තීණිමානි, භික්ඛවෙ, දුච්චරිතානි. ඉදං කම්මං.

भिक्षुओं, ये तीन दुश्चरित हैं। यह कर्म है।

තත්ථ කතමො විපාකො?

उनमें विपाक क्या है?

සට්ඨිවස්සසහස්සානි, යථාරූපී විපච්චගා.

साठ हजार वर्षों तक, कर्म के अनुरूप विपाक (फल) भोगा।

‘‘දිට්ඨා මයා, භික්ඛවෙ, ඡ ඵස්සායතනිකා නාම නිරයා. දිට්ඨා මයා, භික්ඛවෙ, ඡ ඵස්සායතනිකා නාම සග්ගා’’. අයං විපාකො.

भिक्षुओं, मैंने छह स्पर्श-आयतन वाले नरक देखे हैं। भिक्षुओं, मैंने छह स्पर्श-आयतन वाले स्वर्ग देखे हैं। यह विपाक है।

තත්ථ කතමං කම්මඤ්ච විපාකො ච?

उनमें कर्म और विपाक क्या हैं?

අයසාව මලං සමුට්ඨිතං, තතුට්ඨාය තමෙව ඛාදති;

එවං අතිධොනචාරිනං, සානි කම්මානි නයන්ති දුග්ගතිං.

जैसे लोहे से ही उत्पन्न जंग, उसी लोहे को खा जाता है; वैसे ही मर्यादा का उल्लंघन करने वालों को उनके अपने ही कर्म दुर्गति में ले जाते हैं।

අයසාව මලං සමුට්ඨිතං, යාව සානි කම්මානීති ඉදං කම්මං. නයන්ති දුග්ගතින්ති විපාකො.

लोहे से ही उत्पन्न जंग... से लेकर ...अपने ही कर्म तक यह कर्म है। दुर्गति में ले जाते हैं—यह विपाक है।

චතූසු සම්මාපටිපජ්ජමානො මාතරි පිතරි තථාගතෙ තථාගතසාවකෙ යා සම්මාපටිපත්ති, ඉදං කම්මං. යං දෙවෙසු උපපජ්ජති, අයං විපාකො. ඉදං කම්මඤ්ච විපාකො ච.

माता, पिता, तथागत और तथागत के श्रावक—इन चारों के प्रति जो सम्यक प्रतिपत्ति (सदाचार) है, वह कर्म है। जिससे देवलोक में जन्म होता है, वह विपाक है। यह कर्म और विपाक दोनों है।

25. තත්ථ [Pg.202] කතමං නිද්දිට්ඨං සුත්තං?

२५. उनमें निर्दिष्ट सूक्त कौन सा है?

නෙලඞ්ගො සෙතපච්ඡාදො, එකාරො වත්තතී රථො;

අනීඝං පස්ස ආයන්තං, ඡින්නසොතං අබන්ධනං;

යං වා චිත්තං සමණෙසු, චිත්තාගහපති දිස්සති.

निर्दोष अंगों वाला, श्वेत आच्छादन वाला, एक धुरी वाला रथ चलता है; हे चित्त गृहपति! उस निष्पाप, तृष्णा-रहित और बंधन-मुक्त भिक्षु को आते हुए देखो, जिसका चित्त श्रमणों में प्रतिष्ठित है।

එවං ඉමාය ගාථාය නිද්දිට්ඨො අත්ථො.

इस प्रकार इस गाथा द्वारा अर्थ निर्दिष्ट किया गया है।

ගොපාලකොපමෙ එකාදස පදානි. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු රූපඤ්ඤූ හොති. යා ච අතිරෙකපූජාය පූජෙතා හොතීති. ඉමානි එකාදස පදානි යථාභාසිතානි නිද්දිට්ඨො අත්ථො.

गोपालक उपमा में ग्यारह पद हैं। भिक्षुओं, इस प्रकार भिक्षु रूप का ज्ञाता होता है। और जो अतिरिक्त पूजा से पूजने वाला होता है। ये ग्यारह पद जैसे कहे गए हैं, वैसे ही इनका अर्थ निर्दिष्ट है।

තත්ථ කතමො අනිද්දිට්ඨො අත්ථො?

उनमें अनिर्दिष्ट अर्थ कौन सा है?

සුඛො විවෙකො තුට්ඨස්ස, සුතධම්මස්ස පස්සතො;

අබ්‍යාපජ්ජං සුඛං ලොකෙ, පාණභූතෙසු සංයමොති.

संतुष्ट, धर्म-श्रवण करने वाले और सत्य का दर्शन करने वाले के लिए विवेक (एकान्त) सुखद है; लोक में प्राणियों के प्रति द्वेष-रहित होना और संयम सुखद है।

සුඛා විරාගතා ලොකෙ, කාමානං සමතික්කමො;

අස්මිමානස්ස යො විනයො, එතං වෙ පරමං සුඛන්ති.

लोक में वैराग्य सुखद है, कामनाओं का अतिक्रमण सुखद है; 'मैं हूँ' इस मान (अहंकार) का जो दमन है, वह निश्चित ही परम सुख है।

ඉදං අනිද්දිට්ඨං. අට්ඨ මහාපුරිසවිතක්කා. ඉදං අනිද්දිට්ඨං.

यह अनिर्दिष्ट है। आठ महापुरुष-वितर्क; यह अनिर्दिष्ट है।

තත්ථ කතමං නිද්දිට්ඨඤ්ච අනිද්දිට්ඨඤ්ච?

उनमें निर्दिष्ट और अनिर्दिष्ट क्या है?

පසන්නනෙත්තො සුමුඛො, බ්‍රහා උජු පතාපවා;

මජ්ඣෙ සමණසඞ්ඝස්ස, ආදිච්චොව විරොචසි.

प्रसन्न नेत्रों वाले, सुंदर मुख वाले, विशाल, सीधे और प्रतापी; आप श्रमण संघ के मध्य में सूर्य के समान सुशोभित होते हैं।

පසන්නනෙත්තො යාව ආදිච්චොව විරොචසීති නිද්දිට්ඨො. පසන්නනෙත්තො යො භගවා කථඤ්ච පන පසන්නනෙත්තතා, කථං සුමුඛතා, කථං බ්‍රහකායතා, කථං උජුකතා, කථං පතාපවතා, කථං විරොචතාති අනිද්දිට්ඨො. ඵෙණපිණ්ඩොපමං වෙය්‍යාකරණං යථා ඵෙණපිණ්ඩො එවං රූපං යථා පුබ්බුළො එවං වෙදනා මායා විඤ්ඤාණං පඤ්චක්ඛන්ධා පඤ්චහි උපමාහි නිද්දිට්ඨා. කෙන කාරණෙන ඵෙණපිණ්ඩොපමං රූපං සබ්බඤ්ච චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යං යං වා චතූහි ආයතනෙහි? කථං වෙදනා පුබ්බුළූපමා? කතරා ච සා වෙදනා සුඛා දුක්ඛා අදුක්ඛමසුඛා? එවමෙසා අනිද්දිට්ඨා. එවං නිද්දිට්ඨඤ්ච අනිද්දිට්ඨඤ්ච.

'प्रसन्ननेत्र (निर्मल नेत्रों वाले) सूर्य के समान प्रकाशित होते हैं' - यह उपदेश 'निर्दिष्ट' (परिभाषित) है। जो भगवान प्रसन्ननेत्र हैं, उनकी प्रसन्ननेत्रता कैसी है? उनका सुमुखत्व (सुंदर मुख) कैसा है? उनकी ब्रह्म-कायता (ब्रह्मा जैसा शरीर) कैसी है? उनकी ऋजुता (सीधापन) कैसी है? उनका प्रताप कैसा है? उनकी दीप्ति कैसी है? - यह 'अनिर्दिष्ट' (अपरिभाषित) है। फेन-पिण्ड (झाग के गोले) के समान व्याख्या: जैसे फेन-पिण्ड है वैसे ही रूप है; जैसे जल का बुलबुला है वैसे ही वेदना है; जैसे माया है वैसे ही विज्ञान है। पाँच स्कन्धों को पाँच उपमाओं द्वारा निर्दिष्ट किया गया है। किस कारण से रूप फेन-पिण्ड के समान है? क्योंकि समस्त रूप चक्षु-विज्ञान द्वारा या चार आयतनों द्वारा जानने योग्य है। वेदना जल के बुलबुले के समान कैसे है? वह वेदना कौन सी है - सुखद, दुखद, या अदुख-असुखद? इस प्रकार यह अनिर्दिष्ट है। इस प्रकार निर्दिष्ट और अनिर्दिष्ट (दोनों) हैं।

26. තත්ථ [Pg.203] කතමං ඤාණං?

२६. उनमें ज्ञान क्या है?

පඤ්ඤා හි සෙට්ඨා ලොකස්මිං, යායං නිබ්බෙධගාමිනී;

යාය සම්මා පජානාති, ජාතිමරණසඞ්ඛයං.

संसार में प्रज्ञा ही श्रेष्ठ है, जिससे यह निर्वेधगामिनी (भेदन करने वाली) होती है; जिससे वह जन्म और मृत्यु के क्षय को भली-भांति जानता है।

තීණිමානි ඉන්ද්‍රියානි අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං අඤ්ඤින්ද්‍රියං අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියං, ඉදං ඤාණං.

ये तीन इन्द्रियाँ हैं: अनज्ञात-अज्ञात-स्वामी-इन्द्रिय, आज्ञा-इन्द्रिय, और आज्ञातावी-इन्द्रिय। यह ज्ञान है।

තත්ථ කතමං නෙය්‍යං?

उनमें नेय (मार्गदर्शन योग्य) क्या है?

කාමෙසු සත්තා කාමසඞ්ගසත්තා, සංයොජනෙ වජ්ජමපස්සමානා;

න හි ජාතු සංයොජනසඞ්ගසත්තා, ඔඝං තරෙය්‍යුං විපුලං මහන්තං.

कामों में आसक्त प्राणी, काम-संग में फंसे हुए, संयोजनों (बंधनों) में दोष न देखते हुए; संयोजनों और संग में आसक्त प्राणी कभी भी विशाल और महान ओघ (संसार-सागर) को पार नहीं कर सकते।

චතූහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතා කායස්ස භෙදා දෙවෙසු උප්පජ්ජන්ති. උදානෙ කාපියං සුත්තං අපණ්ණකපසාදනීයං – ඉදං නෙය්‍යං.

चार अंगों से युक्त व्यक्ति शरीर के भेद (मृत्यु) के बाद देवों में उत्पन्न होते हैं। उदान में कापिय सुत्त, जो निश्चित प्रसन्नता वाला है - यह नेय है।

තත්ථ කතමං ඤාණඤ්ච නෙය්‍යඤ්ච?

उनमें ज्ञान और नेय क्या है?

සබ්බෙ ධම්මා අනත්තාති, යදා පඤ්ඤාය පස්සති;

අථ නිබ්බින්දති දුක්ඛෙ, එස මග්ගො විසුද්ධියා.

जब प्रज्ञा से देखता है कि 'सभी धर्म अनात्म हैं', तब वह दुःख से निर्वेद (विरक्त) हो जाता है; यही विशुद्धि का मार्ग है।

යදා පස්සතීති ඤාණං. යො සබ්බධම්මෙ අනත්තාකාරෙන උපට්ඨපෙති ඉදං නෙය්‍යං.

'जब देखता है' यह ज्ञान है। जो सभी धर्मों को अनात्म भाव से उपस्थित करता है, वह नेय है।

චත්තාරි අරියසච්චානි, තත්ථ තීණි නෙය්‍යානි මග්ගසච්චං සීලක්ඛන්ධො ච පඤ්ඤාක්ඛන්ධො ච, ඉදං ඤාණඤ්ච නෙය්‍යඤ්ච.

चार आर्य सत्य हैं, उनमें से तीन नेय हैं; मार्ग सत्य, शील-स्कन्ध और प्रज्ञा-स्कन्ध - यह ज्ञान और नेय है।

27. තත්ථ කතමං දස්සනං?

२७. उनमें दर्शन क्या है?

එසෙව මග්ගො නත්ථඤ්ඤො, දස්සනස්ස විසුද්ධියා;

එතඤ්හි තුම්හෙ පටිපජ්ජථ, මාරස්සෙතං පමොහනං.

यही मार्ग है, दर्शन की विशुद्धि के लिए दूसरा कोई नहीं; तुम इसी पर चलो, यह मार का सम्मोहन (विनाश) है।

චතූහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතො අරියසාවකො අත්තනාව අත්තානං බ්‍යාකරෙය්‍ය ‘‘ඛීණනිරයොම්හි යාව සොතාපන්නොහමස්මි අවිනිපාතධම්මො නියතො සම්බොධිපරායණො’’ති. ඉදං දස්සනං.

चार अंगों से युक्त आर्य श्रावक स्वयं ही अपने विषय में यह घोषित कर सकता है: 'मैं क्षीण-नरक हूँ, मैं स्रोतापन्न हूँ, पतन के धर्म वाला नहीं हूँ, नियत हूँ, और संबोधि ही मेरा परायण (लक्ष्य) है।' यह दर्शन है।

තත්ථ [Pg.204] කතමා භාවනා?

उनमें भावना क्या है?

යස්සින්ද්‍රියානි සුභාවිතානි, අජ්ඣත්තං බහිද්ධා ච සබ්බලොකෙ;

සො පුග්ගලො මති ච රූපසඤ්ඤී, සුමොහගතා න ජානාති.

जिसकी इन्द्रियाँ भली-भांति भावित हैं, भीतर और बाहर समस्त लोक में; वह प्रज्ञावान व्यक्ति रूप-संज्ञाओं में मोह को प्राप्त होकर नहीं जानता (अर्थात वह मोहग्रस्त नहीं होता)।

චත්තාරි ධම්මපදානි – අනභිජ්ඣා අබ්‍යාපාදො සම්මාසති සම්මාසමාධි. අයං භාවනා.

चार धर्मपद हैं - अनभिध्या (लोभ रहित होना), अव्यापाद (द्वेष रहित होना), सम्यक स्मृति और सम्यक समाधि। यह भावना है।

තත්ථ කතමං දස්සනඤ්ච භාවනා ච?

उनमें दर्शन और भावना क्या है?

වචසා මනසාථ කම්මුනා ච, අවිරුද්ධො සම්මා විදිත්වා ධම්මං;

නිබ්බානපදාභිපත්ථයානො, සම්මා සො ලොකෙ පරිබ්බජෙය්‍ය.

वाणी, मन और कर्म से अविरुद्ध (विरोध रहित) होकर, धर्म को भली-भांति जानकर, निर्वाण-पद की अभिलाषा रखने वाला व्यक्ति लोक में सम्यक रूप से विचरण करे।

සොතාපත්තිඵලං සච්ඡිකාතුකාමෙන කතමෙ ධම්මා මනසිකාතබ්බා, භගවා ආහ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා. ඉදං දස්සනඤ්ච භාවනා ච.

स्रोतापत्ति फल का साक्षात्कार करने की इच्छा रखने वाले को किन धर्मों का मनसिकार करना चाहिए? भगवान ने कहा - पाँच उपादान स्कन्धों का। यह दर्शन और भावना है।

28. තත්ථ කතමෙ විපාකධම්මධම්මා?

२८. उनमें विपाक-धर्म वाले धर्म कौन से हैं?

යානි කරොති පුරිසොති විත්ථාරො. තීණිමානි, භික්ඛවෙ, සුචරිතානි. ඉමෙ විපාකධම්මධම්මා.

'जो कर्म मनुष्य करता है' - यह विस्तार है। भिक्षुओं! ये तीन सुचरित हैं। ये विपाक-धर्म वाले धर्म हैं।

තත්ථ කතමෙ නවිපාකධම්මධම්මා?

उनमें वे धर्म कौन से हैं जो विपाक-धर्म वाले नहीं हैं?

රූපං වෙදයිතං සඤ්ඤා, විඤ්ඤාණං යා චෙව චෙතනා;

නෙසොහමස්මි න මෙසො අත්තා, ඉති දිට්ඨො විරජ්ජති.

रूप, वेदना, संज्ञा, विज्ञान और जो चेतना है; 'यह मैं नहीं हूँ, यह मेरा आत्मा नहीं है' - ऐसा देखने वाला विरक्त हो जाता है।

පඤ්චිමෙ, භික්ඛවෙ, ඛන්ධා – ඉමෙ නවිපාකධම්මධම්මා.

भिक्षुओं! ये पाँच स्कन्ध हैं - ये विपाक-धर्म रहित धर्म हैं।

තත්ථ කතමො නෙවවිපාකො නවිපාකධම්මධම්මො?

उनमें वह क्या है जो न तो विपाक है और न ही विपाक-धर्म वाला धर्म है?

‘‘යෙ එවං පටිපජ්ජන්ති, නයං බුද්ධෙන දෙසිතං;

තෙ දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සන්ති, සත්ථුසාසනකාරකා’’ති.

'जो बुद्ध द्वारा उपदिष्ट इस नय (विधि) का इस प्रकार पालन करते हैं, वे शास्ता के शासन का पालन करने वाले दुःख का अंत करेंगे'।

ඉති යා ච සම්මාපටිපත්ති යො ච නිරොධො, උභයමෙතං නෙවවිපාකො නවිපාකධම්මො. බ්‍රහ්මචරියං වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමි, බ්‍රහ්මචරියඵලානි ච බ්‍රහ්මචරියඤ්ච අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො බ්‍රහ්මචරියඵලානි සොතාපත්තිඵලං යාව අරහත්තං.

इस प्रकार जो सम्यक प्रतिपत्ति है और जो निरोध है, ये दोनों न तो विपाक हैं और न ही विपाक-धर्म। भिक्षुओं! मैं तुम्हें ब्रह्मचर्य और ब्रह्मचर्य के फलों का उपदेश दूँगा। आर्य अष्टांगिक मार्ग ब्रह्मचर्य है, और स्रोतापत्ति फल से लेकर अर्हत्व तक ब्रह्मचर्य के फल हैं।

29. තත්ථ [Pg.205] කතමං සකවචනං?

२९. उनमें स्व-वचन क्या है?

සබ්බපාපස්ස අකරණං, කුසලස්ස උපසම්පදා;

සචිත්තපරියොදපනං, එතං බුද්ධාන සාසනං.

सभी पापों का न करना, कुशल (पुण्य) का संचय करना, अपने चित्त को पूर्णतः शुद्ध करना - यही बुद्धों का शासन (शिक्षा) है।

තීණිමානි, භික්ඛවෙ, විමොක්ඛමුඛානි. ඉදං සකවචනං.

हे भिक्षुओं, ये तीन विमोक्ष-मुख (मुक्ति के द्वार) हैं। यह 'सकवचन' (स्व-वचन) है।

තත්ථ කතමං පරවචනං?

उनमें 'परवचन' (दूसरों के वचन) कौन सा है?

නත්ථි පුත්තසමං පෙමං, නත්ථි ගොණසමිතං ධනං;

නත්ථි සූරියසමා ආභා, සමුද්දපරමා සරා.

पुत्र के समान कोई प्रेम नहीं है, गौ (पशुधन) के समान कोई धन नहीं है, सूर्य के समान कोई आभा (प्रकाश) नहीं है, और समुद्र सभी जलाशयों में श्रेष्ठ है।

හෙතුනා මාරිසා කොසියා සුභාසිතෙන සඞ්ගාමවිජයො සොපි නාම, භික්ඛවෙ, සක්කො දෙවානමින්දො සකං ඵලං පරිභුඤ්ජමානොති විත්ථාරෙන කාතබ්බං. ඉදං පරවචනං.

"हे मारिष (मित्रों)! कौशिय (इन्द्र) के सुभाषित वचनों के कारण ही युद्ध में विजय हुई।" हे भिक्षुओं, "सक्र देवेन्द्र अपने (कर्मों के) फल का उपभोग कर रहे हैं" - इस प्रकार विस्तार से समझना चाहिए। यह 'परवचन' है।

තත්ථ කතමං සකවචනඤ්ච පරවචනඤ්ච?

उनमें 'सकवचन' और 'परवचन' (दोनों) कौन सा है?

‘‘යං පත්තං යඤ්ච පත්තබ්බං, උභයමෙතං රජානුකිණ්ණං;

යෙ එවංවාදිනො නත්ථි, තෙසං කාමෙසු දොසො’’ති.

"जो प्राप्त किया गया है और जो प्राप्त किया जाना है, ये दोनों ही रज (मल) से व्याप्त हैं; जो ऐसा नहीं मानते, उन्हें काम-भोगों में आसक्ति होती है।"

ඉදං පරවචනං. යෙ ච ඛො තෙ උභො අන්තෙ අනුපගම්ම වට්ටං තෙසං නත්ථි පඤ්ඤාපනාය. ඉදං සකවචනං.

यह 'परवचन' है। "जो उन दोनों अन्तों (अतिवादों) के पास न जाकर (मध्यम मार्ग अपनाते हैं), उनके लिए संसार चक्र (पुनर्जन्म) प्रज्ञप्त करने के लिए नहीं है।" यह 'सकवचन' है।

‘‘නන්දති පුත්තෙහි පුත්තිමා, ගොමා ගොහි තථෙව නන්දති;

උපධී හි නරස්ස නන්දනා, න හි සො නන්දති යො නිරූපධී’’ති – පරවචනං.

"पुत्रों वाला पुत्रों से प्रसन्न होता है, वैसे ही गौओं वाला गौओं से प्रसन्न होता है; मनुष्य की प्रसन्नता उपाधियों (आसक्तियों) से होती है, जिसके पास कोई उपाधि नहीं है, वह प्रसन्न नहीं होता।" - यह 'परवचन' है।

‘‘සොචති පුත්තෙහි පුත්තිමා, ගොමා ගොහි තථෙව සොචති;

උපධී හි නරස්ස සොචනා, න හි සො සොචති යො නිරූපධී’’ති – සකවචනං.

"पुत्रों वाला पुत्रों के कारण शोक करता है, वैसे ही गौओं वाला गौओं के कारण शोक करता है; मनुष्य का शोक उपाधियों के कारण होता है, जिसके पास कोई उपाधि नहीं है, वह शोक नहीं करता।" - यह 'सकवचन' है।

ඉදං සකවචනං පරවචනඤ්ච.

यह 'सकवचन' और 'परवचन' (दोनों) है।

30. තත්ථ [Pg.206] කතමං සත්තාධිට්ඨානං?

३०. उनमें 'सत्ताधिष्ठान' (सत्त्व-प्रधान) कौन सा है?

යෙ කෙචි භූතා භවිස්සන්ති යෙ වාපි, සබ්බෙ ගමිස්සන්ති පහාය දෙහං;

තං සබ්බජානිං කුසලො විදිත්වා, ධම්මෙ ඨිතො බ්‍රහ්මචරියං චරෙය්‍ය.

जो भी प्राणी उत्पन्न हुए हैं या होंगे, वे सभी इस देह को त्याग कर चले जाएँगे; इस सर्वव्यापी विनाश को जानकर, कुशल व्यक्ति को धर्म में स्थित होकर ब्रह्मचर्य का पालन करना चाहिए।

තයොමෙ, භික්ඛවෙ, සත්ථාරො, තථාගතො අරහං සෙක්ඛො පටිපදො. ඉදං සත්තාධිට්ඨානං.

हे भिक्षुओं, ये तीन शास्ता (गुरु) हैं - तथागत, अर्हत् और शैक्ष-प्रतिपद। यह 'सत्ताधिष्ठान' है।

තත්ථ කතමං ධම්මාධිට්ඨානං?

उनमें 'धर्माधिष्ठान' (धर्म-प्रधान) कौन सा है?

යඤ්ච කාමසුඛං ලොකෙ, යඤ්චිදං දිවියං සුඛං;

තණ්හක්ඛයසුඛස්සෙතෙ, කලං නාග්ඝන්ති සොළසිං.

इस लोक में जो काम-सुख है और जो दिव्य (स्वर्ग का) सुख है, वे दोनों तृष्णा-क्षय (निर्वाण) के सुख के सोलहवें भाग के बराबर भी नहीं हैं।

සත්තිමෙ, භික්ඛවෙ, බොජ්ඣඞ්ගා, ඉදං ධම්මාධිට්ඨානං.

हे भिक्षुओं, ये सात बोध्यंग हैं। यह 'धर्माधिष्ठान' है।

තත්ථ කතමං සත්තාධිට්ඨානඤ්ච ධම්මාධිට්ඨානඤ්ච? දුද්දසමන්තං සච්චං දුද්දසො පටිවෙධො බාලෙහි, ජානතො පස්සතො නත්ථි නන්දීති වදාමි. දුද්දසමන්තං සච්චං දුද්දසො පටිවෙධො බාලෙහීති ධම්මාධිට්ඨානං. ජානතො පස්සතො නත්ථි නන්දීති සත්තාධිට්ඨානං. දාරුක්ඛන්ධොපමං ගඞ්ගාය තීරියා ඔරිමඤ්ච තීරං පාරිමඤ්ච තීරං ථලෙ වා න ච උස්සීදනං, මජ්ඣෙ ච න සංසීදනං මනුස්සග්ගාහො ච අමනුස්සග්ගාහො ච අන්තොපූතිභාවො ච, ඉදං ධම්මාධිට්ඨානං. එවං පන භික්ඛු නිබ්බානනින්නො භවිස්සති නිබ්බානපරායණොති සත්තාධිට්ඨානං. ඉදං සත්තාධිට්ඨානඤ්ච ධම්මාධිට්ඨානඤ්ච.

उनमें 'सत्ताधिष्ठान' और 'धर्माधिष्ठान' (दोनों) कौन सा है? "मूर्खों के लिए परम सत्य (निरोध) देखना कठिन है और (मार्ग का) प्रतिवेध करना कठिन है; जो जानता है और देखता है, उसके लिए नंदी (तृष्णा) नहीं है - ऐसा मैं कहता हूँ।" "मूर्खों के लिए परम सत्य देखना कठिन है और प्रतिवेध कठिन है" - यह 'धर्माधिष्ठान' है। "जानने वाले और देखने वाले के लिए नंदी नहीं है" - यह 'सत्ताधिष्ठान' है। गंगा नदी में बहते हुए लकड़ी के लट्ठे के समान, जो न इस किनारे लगता है, न उस किनारे, न स्थल पर रुकता है, न बीच में डूबता है, न मनुष्यों द्वारा पकड़ा जाता है, न अमनुष्यों द्वारा, और न ही भीतर से सड़ता है - यह 'धर्माधिष्ठान' है। "इस प्रकार भिक्षु निर्वाण की ओर झुकने वाला और निर्वाण-परायण होगा" - यह 'सत्ताधिष्ठान' है। यह 'सत्ताधिष्ठान' और 'धर्माधिष्ठान' (दोनों) है।

තත්ථ කතමො ථවො?

उनमें 'थव' (स्तुति) कौन सा है?

මග්ගානට්ඨඞ්ගිකො සෙට්ඨො, සච්චානං චතුරො පදා;

විරාගො සෙට්ඨො ධම්මානං, ද්විපදානඤ්ච චක්ඛුමා.

मार्गों में अष्टांगिक मार्ग श्रेष्ठ है, सत्यों में चार पद (आर्य सत्य) श्रेष्ठ हैं, धर्मों में विराग (वैराग्य) श्रेष्ठ है, और दो पैरों वाले प्राणियों में चक्षुमान (बुद्ध) श्रेष्ठ हैं।

තීණිමානි, භික්ඛවෙ, අග්ගානි – බුද්ධො සත්තානං, විරාගො ධම්මානං, සඞ්ඝො ගණානං. අයං ථවො.

हे भिक्षुओं, ये तीन अग्र (श्रेष्ठ) हैं - प्राणियों में बुद्ध श्रेष्ठ हैं, धर्मों में विराग श्रेष्ठ है, और समूहों में संघ श्रेष्ठ है। यह 'थव' (स्तुति) है।

31. තත්ථ [Pg.207] කතමං අනුඤ්ඤාතං?

३१. उनमें 'अनुज्ञात' (अनुमोदित) कौन सा है?

කායෙන සංවරො සාධු, සාධු වාචාය සංවරො;

මනසා සංවරො සාධු, සාධු සබ්බත්ථ සංවුතො;

සබ්බත්ථ සංවුතො භික්ඛු, සබ්බදුක්ඛා පමුච්චති.

शरीर से संयम अच्छा है, वाणी से संयम अच्छा है, मन से संयम अच्छा है, सब प्रकार से संयमित होना अच्छा है; सब प्रकार से संयमित भिक्षु सभी दुखों से मुक्त हो जाता है।

ඉදං භගවතා අනුඤ්ඤාතං.

यह भगवान द्वारा 'अनुज्ञात' (अनुमोदित) है।

තීණිමානි, භික්ඛවෙ, කරණීයානි – කායසුචරිතං වචීසුචරිතං මනොසුචරිතං. ඉදං අනුඤ්ඤාතං.

हे भिक्षुओं, ये तीन करणीय (करने योग्य) कार्य हैं - काय-सुचरित, वची-सुचरित और मनो-सुचरित। यह 'अनुज्ञात' है।

තත්ථ කතමං පටික්ඛිත්තං?

उनमें 'प्रतिक्षिप्त' (वर्जित) कौन सा है?

නත්ථි පුත්තසමං පෙමං. විත්ථාරො ඉදං පටික්ඛිත්තං.

"पुत्र के समान कोई प्रेम नहीं है।" विस्तार से इसे 'प्रतिक्षिप्त' समझना चाहिए।

තීණිමානි, භික්ඛවෙ, අකරණීයානි සයං අභිඤ්ඤාය දෙසිතානි. කතමානි තීණි? කායදුච්චරිතං වචීදුච්චරිතං මනොදුච්චරිතං. ඉදං පටික්ඛිත්තං.

हे भिक्षुओं, स्वयं अभिज्ञा (उच्च ज्ञान) से जानकर ये तीन अकरणीय (न करने योग्य) कार्य उपदिष्ट किए गए हैं। वे तीन कौन से हैं? काय-दुश्चरित, वची-दुश्चरित और मनो-दुश्चरित। यह 'प्रतिक्षिप्त' है।

තත්ථ කතමං අනුඤ්ඤාතඤ්ච පටික්ඛිත්තඤ්ච?

उनमें 'अनुज्ञात' और 'प्रतिक्षिप्त' (दोनों) कौन सा है?

කායෙන කුසලං කරෙ, අස්ස කායෙන සංවුතො;

කායදුච්චරිතං හිත්වා, කායසුචරිතං චරෙ.

शरीर से कुशल कार्य करे, शरीर से संयमित रहे; काय-दुश्चरित को त्याग कर काय-सुचरित का आचरण करे।

ද්වීහි පඨමපදෙහි චතුත්ථෙන ච පදෙන අනුජානාති. කායදුච්චරිතං හිත්වාති තතියෙන පදෙන පටික්ඛිත්තන්ති. මහාවිභඞ්ගො අචිරතපානාදො.

दो प्रथम पदों और चौथे पद के द्वारा अनुमति देता है। 'काय-दुश्चरित को त्यागकर' इस तीसरे पद के द्वारा निषेध किया गया है। महाविभंग अचिरातापान आदि है।

තත්ථිමා උද්දානගාථා

वहाँ ये संग्रह गाथाएँ (उद्दान गाथा) हैं:

සචෙ භායසි දුක්ඛස්ස, මාභිනන්දි අනාගතං;

වස්සකාලෙ යථා ඡත්තං, කුසලානි කමත්ථකෙ.

यदि तुम दुःख से डरते हो, तो भविष्य का अभिनन्दन मत करो; वर्षा काल में छत्र के समान, कुशल कर्मों को क्रमानुसार (करो)।

සබ්බෙ ධම්මා අනත්තාති, සමාගතං විචාලයෙ;

න වො දුක්ඛා පමොක්ඛාත්ථි, සමථො ච විපස්සනා.

'सभी धर्म अनात्मा हैं', इस एकत्रित (समूह) का विचार करना चाहिए; दुःख से मुक्ति नहीं है (बिना इनके), शमथ और विपश्यना।

කාමච්ඡන්දං උපාදාය, යො සො විතක්කෙහි ඛජ්ජති;

සුභාවිතත්තෙ බොජ්ඣඞ්ගෙ, සො ඉමං විජටයෙ ජටං.

कामछन्द को ग्रहण कर जो वितर्कों द्वारा खाया जाता है; सुभावित बोध्यंगों में (स्थित होकर), वह इस उलझन (जटा) को सुलझा ले।

සුඤ්ඤතො ලොකං අවෙක්ඛස්සු, සමාධිභාවි භාවසෙ;

කාමං කාමයමානස්ස, ධම්මචරියාය සුගතිං.

लोक को शून्यता से देखो, समाधि की भावना का अभ्यास करो; काम की इच्छा करने वाले के लिए, धर्मचर्या से सुगति (प्राप्त होती है)।

හඤ්ඤතෙ සබ්බා මුච්චෙව, නිප්පොඨෙන්තො චතුද්දිසා;

යො කාමෙ පරිවජ්ජෙති, පාරිඡත්තොපමෙව ච.

चारों दिशाओं से प्रताड़ित करते हुए सब नष्ट हो जाते हैं; जो काम-भोगों को वर्जित करता है, वह पारिजात वृक्ष के समान है।

යානි [Pg.208] කරොති පුරිසො, ලොකධම්මා පකාසිතා;

සුඛො විපාකො පුඤ්ඤානං, තතියං අඤ්ඤං න විජ්ජති.

मनुष्य जो (कर्म) करता है, लोकधर्म प्रकाशित किए गए हैं; पुण्यों का विपाक सुखद है, तीसरा अन्य (अनागामी फल के बाद अर्हत्व के अतिरिक्त) नहीं है।

ආදානස්ස භයං ඤත්වා, ජායතෙ ජීයතෙපි ච;

කාමා හි චිත්‍රා විවිධා, අථ ලොණසල්ලොපමං.

परिग्रह (आदान) के भय को जानकर, जन्म और जरा भी होती है; काम विचित्र और विविध हैं, और फिर नमक के डले (लोणसल्ल) की उपमा।

න හි පාපං කතං කම්මං, අගතීහි ච ගච්ඡති;

යස්සින්ද්‍රියානි සමථඞ්ගතානි, තථෙව පඤ්චඤාණිකො.

किया हुआ पाप कर्म अच्छा नहीं है, और वह अगतियों में ले जाता है; जिसकी इन्द्रियाँ शमथ को प्राप्त हो गई हैं, वैसे ही पाँच ज्ञान वाला।

සත්තියා විය ඔමට්ඨො, විඤ්ඤාණඤ්ච පතිට්ඨිතා;

යො පාණමතිපාතෙති, තීණි දුච්චරිතානි ච.

शक्ति (भाले) से बिंधे हुए के समान, और विज्ञान प्रतिष्ठित होता है; जो प्राणों का अतिपात (हिंसा) करता है, और तीन दुश्चरित।

සට්ඨිවස්සසහස්සානි, ඛණං ලද්ධාන දුල්ලභං;

අයසාව මලං සමුට්ඨිතං, චතූසු පටිපත්තිසු.

साठ हजार वर्षों तक, दुर्लभ क्षण को पाकर; लोहे से उत्पन्न जंग के समान, चार प्रतिपत्तियों (आचरणों) में।

නෙලඞ්ගො සෙතපච්ඡාදො, අථ ගොපාලකොපමං;

සුඛො විවෙකො තුට්ඨස්ස, විතක්කා ච සුදෙසිතා.

निर्दोष और श्वेत वस्त्र वाला, फिर गोपालक की उपमा; संतुष्ट व्यक्ति के लिए विवेक सुखद है, और वितर्क भली-भाँति उपदिष्ट हैं।

ඵෙණපිණ්ඩොපමං රූපං, බ්‍රහා උජු පතාපවා;

පඤ්ඤා හි සෙට්ඨා ලොකස්මිං, අනඤ්ඤා තීණි ඉන්ද්‍රියානි.

रूप फेन-पिंड (झाग के गोले) के समान है, विशाल, ऋजु और प्रतापी; लोक में प्रज्ञा ही श्रेष्ठ है, 'अनन्या' आदि तीन इन्द्रियाँ।

කාමෙසු සත්තා කාමසඞ්ගසත්තා, අථ වණ්ණො රහස්සවා;

සබ්බෙ ධම්මා අනත්තාති, අරියසච්චඤ්ච දෙසිතං.

कामों में आसक्त प्राणी काम-संग में फंसे हैं, फिर वर्ण और रहस्यमय; 'सभी धर्म अनात्मा हैं', और आर्य सत्य उपदिष्ट हैं।

එසෙව මග්ගො නත්ථඤ්ඤො, සොතාපන්නොති බ්‍යාකරෙ;

යස්සින්ද්‍රියානි සුභාවිතානි, අථ ධම්මපදෙහි ච.

यही मार्ग है, दूसरा नहीं, 'वह स्रोतआपन्न है' ऐसा व्याकृत करे; जिसकी इन्द्रियाँ सुभावित हैं, और धर्मपदों के द्वारा।

වචසා මනසා චෙව, පඤ්චක්ඛන්ධා අනිච්චතො;

යානි කරොති පුරිසො, තීණි සුචරිතානි ච.

वाणी और मन से भी, पाँच स्कन्धों को अनित्य रूप में (देखना); मनुष्य जो (कर्म) करता है, और तीन सुचरित।

රූපං වෙදයිතං සඤ්ඤා, පඤ්චක්ඛන්ධා පකාසිතා;

යො එවං පටිපජ්ජති, බ්‍රහ්මා චෙව ඵලානි ච.

रूप, वेदना, संज्ञा, पाँच स्कन्ध प्रकाशित किए गए हैं; जो इस प्रकार प्रतिपन्न (आचरण) करता है, वह ब्रह्म (श्रेष्ठ) और फल भी है।

සබ්බපාපස්ස අකරණං, විමොක්ඛා තං හි දෙසිතා;

නත්ථි පුත්තසමං පෙමං, දෙවානං අසුරාන ච.

सभी पापों का न करना, विमोक्ष ही उपदिष्ट है; पुत्र के समान प्रेम नहीं है, देवों और असुरों के लिए भी।

යං පත්තං යඤ්ච පත්තබ්බං, නන්දති සොචති නිච්චං;

යෙ කෙචි භූතා භවිස්සන්ති, සත්ථාරො ච පකාසිතා.

जो प्राप्त है और जो प्राप्तव्य है, वह नित्य नन्दित होता है और शोक करता है; जो कोई भी प्राणी होंगे, और शास्ता (गुरु) प्रकाशित किए गए हैं।

යඤ්ච [Pg.209] කාමසුඛං ලොකෙ, බොජ්ඣඞ්ගා ච සුදෙසිතා;

මග්ගානට්ඨඞ්ගිකො සෙට්ඨො, තයො ච අග්ගපත්තියො.

लोक में जो काम-सुख है, और बोध्यंग भली-भाँति उपदिष्ट हैं; मार्गों में अष्टांगिक मार्ग श्रेष्ठ है, और तीन अग्र-प्राप्तियाँ (अर्हत्व फल)।

කායෙන සංවරො සාධු, කරණීයඤ්ච දෙසිතං;

නත්ථි අත්තසමං පෙමං, අරියා තීණි ච දෙසිතා.

काया से संयम साधु (अच्छा) है, और करणीय (कर्तव्य) उपदिष्ट है; आत्म-सम (स्वयं के समान) प्रेम नहीं है, और तीन आर्य उपदिष्ट हैं।

කායෙන කුසලං අභිරතො, විනයඤ්ච කාමසුඛං ලොකෙ;

බොජ්ඣඞ්ගා ච සුදෙසිතා, දුද්දසං අනතං චෙව පරාපරං ච;

काया से कुशल में अभिरत, और लोक में काम-सुख का विनय (त्याग); बोध्यंग भली-भाँति उपदिष्ट हैं, और वह दुर्दर्श (कठिनता से दिखने वाला) अनन्त और परापर (आर-पार) है।

පෙටකොපදෙසෙ සාසනප්පට්ඨානං නාම දුතියභූමි සමත්තා.

पेटकोपदेस में 'शासन-प्रस्थान' नामक दूसरी भूमि समाप्त हुई।

3. සුත්තාධිට්ඨානතතියභූමි

३. सत्ताधिष्ठान - तीसरी भूमि

32. තත්ථ කතමං සුත්තාධිට්ඨානං?

३२. वहाँ 'सत्ताधिष्ठान' क्या है?

ලොභාධිට්ඨානං දොසාධිට්ඨානං මොහාධිට්ඨානං අලොභාධිට්ඨානං අදොසාධිට්ඨානං අමොහාධිට්ඨානං කායකම්මාධිට්ඨානං වාචාකම්මාධිට්ඨානං මනොකම්මාධිට්ඨානං සද්ධින්ද්‍රියාධිට්ඨානං වීරියින්ද්‍රියාධිට්ඨානං සතින්ද්‍රියාධිට්ඨානං සමාධින්ද්‍රියාධිට්ඨානං පඤ්ඤින්ද්‍රියාධිට්ඨානං.

लोभाधिष्ठान, दोषाधिष्ठान, मोहाधिष्ठान, अलोभाधिष्ठान, अदोषाधिष्ठान, अमोहाधिष्ठान, कायकर्माधिष्ठान, वाक्कर्माधिष्ठान, मनःकर्माधिष्ठान, श्रद्धेन्द्रियाधिष्ठान, वीर्येन्द्रियाधिष्ठान, स्मृतिन्द्रियाधिष्ठान, समाधिन्द्रियाधिष्ठान, प्रज्ञेन्द्रियाधिष्ठान।

තත්ථ කතමං ලොභාධිට්ඨානං?

वहाँ 'लोभाधिष्ठान' क्या है?

විතක්කමථිතස්ස ජන්තුනො, තිබ්බරාගස්ස සුභානුපස්සිනො;

භිය්‍යො තණ්හා පවඩ්ඪති, එස ඛො ගාළ්හං කරොති බන්ධනං.

वितर्कों से मथित (मथे हुए), तीव्र राग वाले और शुभ का अनुपश्यन (अशुभ में शुभ देखने वाले) प्राणी की तृष्णा और अधिक बढ़ती है; वह निश्चय ही बन्धन को सुदृढ़ करता है।

විතක්කමථිතස්සාති කාමරාගො. සුභානුපස්සිනොති කාමරාගවත්ථු. භිය්‍යො තණ්හා පවඩ්ඪතීති කාමතණ්හා. එස ගාළ්හං කරොති බන්ධනන්ති රාගං, ඉති යො යො ධම්මො මූලනික්ඛිත්තො, සො යෙවෙත්ථ ධම්මො උග්ගාවහිතබ්බො. න භගවා එකං ධම්මං ආරබ්භ අඤ්ඤං ධම්මං දෙසෙති. යස්ස විතක්කෙති කාමවිතක්කො තමෙව විතක්කං කාමවිතක්කෙන නිද්දිසීයති. තිබ්බරාගස්සාති තස්සෙව විතක්කස්ස වත්ථුං නිද්දිසති. සුභානුපස්සිනො භිය්‍යො තණ්හා පවඩ්ඪතීති තමෙව රාගං කාමතණ්හාති නිද්දිසති. එස ගාළ්හං කරොති බන්ධනන්ති තමෙව තණ්හාසංයොජනං නිද්දිසති. එවං ගාථාසු අනුමිනිතබ්බං. එවං සවෙය්‍යාකරණෙසු.

'वितक्कमथितस्स' का अर्थ काम-राग है। 'सुभानुपस्सिन्नो' का अर्थ काम-राग की वस्तु है। 'भिय्यो तण्हा पवड्ढति' का अर्थ काम-तृष्णा है। 'एस गाळ्हं करोति बन्धनं' का अर्थ राग है; इस प्रकार जो-जो धर्म मूल में रखे गए हैं, वही धर्म यहाँ ग्रहण करने योग्य हैं। भगवान् एक धर्म को आरम्भ कर दूसरे धर्म का उपदेश नहीं करते। जिसे वितर्क करता है वह काम-वितर्क है, उसी वितर्क को काम-वितर्क के रूप में निर्दिष्ट किया गया है। 'तिब्बरागस्स' से उसी वितर्क की वस्तु को निर्दिष्ट किया गया है। 'सुभानुपस्सिन्नो भिय्यो तण्हा पवड्ढति' से उसी राग को काम-तृष्णा के रूप में निर्दिष्ट किया गया है। 'एस गाळ्हं करोति बन्धनं' से उसी तृष्णा-संयोजन को निर्दिष्ट किया गया है। इस प्रकार गाथाओं में अनुमान करना चाहिए। इसी प्रकार सवैयाकरण (व्याख्या सहित सूत्रों) में भी।

තත්ථ [Pg.210] භගවා එකං ධම්මං තිවිධං නිද්දිසති, නිස්සන්දතො හෙතුතො ඵලතො.

वहाँ भगवान एक धर्म को तीन प्रकार से निर्दिष्ट करते हैं: निस्यन्द (परिणाम) से, हेतु से और फल से।

දදං පියො හොති භජන්ති නං බහූ, කිත්තිඤ්ච පප්පොති යසො ච වඩ්ඪති;

අමඞ්කුභූතො පරිසං විගාහති, විසාරදො හොති නරො අමච්ඡරී.

दान देने वाला प्रिय होता है, बहुत से लोग उसका साथ देते हैं, वह कीर्ति प्राप्त करता है और उसका यश बढ़ता है; वह प्रसन्न मुख होकर सभा में प्रवेश करता है, और वह मत्सर-रहित (उदार) मनुष्य निर्भय होता है।

දදන්ති යං යං දානං, ඉදං දානමයිකං පුඤ්ඤක්‍රියං. තත්ථ හෙතු. යං චෙතං. භජන්ති නං බහූ, කිත්තින්ති යො ච කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො ලොකෙ අබ්භුග්ගච්ඡති, යං බහුකස්ස ජනස්ස පියො භවති මනාපො ච. යඤ්ච අවිප්පටිසාරී කාලඞ්කරොති අයං නිස්සන්දො. යං කායස්ස භෙදා දෙවෙසු උපපජ්ජතීති ඉදං ඵලං. ඉදං ලොභාධිට්ඨානං.

वे जो-जो दान देते हैं, वह दानमय पुण्यक्रिया है। वहाँ वह हेतु है। जो यह है कि बहुत से लोग उसका साथ देते हैं, और लोक में जो कल्याणकारी कीर्ति-शब्द फैलता है, जिससे वह बहुत से लोगों का प्रिय और मनभावन होता है, तथा जो वह बिना किसी पश्चाताप के मृत्यु को प्राप्त करता है—यह 'निस्यन्द' है। जो शरीर टूटने के बाद देवों में उत्पन्न होता है—यह 'फल' है। यह लोभ-अधिष्ठान है।

33. තත්ථ කතමං දොසාධිට්ඨානං?

३३. वहाँ द्वेष-अधिष्ठान क्या है?

යො පාණමතිපාතෙති, මුසාවාදඤ්ච භාසති;

ලොකෙ අදින්නං ආදියති, පරදාරඤ්ච ගච්ඡති;

සුරාමෙරයපානඤ්ච, යො නරො අනුයුඤ්ජති.

जो प्राणियों की हत्या करता है, और झूठ बोलता है; लोक में बिना दिया हुआ (चोरी) लेता है, और पराई स्त्री के पास जाता है; और जो मनुष्य सुरा-मेरय (मदिरा) के पान में लगा रहता है।

අප්පහාය පඤ්ච වෙරානි, දුස්සීලො ඉති වුච්චති;

කායස්ස භෙදා දුප්පඤ්ඤො, නිරයං සොපපජ්ජති.

इन पाँच वैरों (पापों) को न छोड़कर, वह 'दुःशील' कहा जाता है; वह दुर्बुद्धि मनुष्य शरीर टूटने के बाद नरक में उत्पन्न होता है।

යො පාණමතිපාතෙතීති දුට්ඨො පාණමතිපාතෙති. මුසාවාදඤ්ච භාසතීති දොසොපඝාතාය මුසාවාදඤ්ච භාසති. සුරාමෙරයපානඤ්ච, යො නරො අනුයුඤ්ජතීති දොසො නිදානං. යො ච සුරාමෙරයපානං අනුයුඤ්ජති යථාපරදාරවිහාරී අමිත්තා ජනයන්ති.

'जो प्राणियों की हत्या करता है' का अर्थ है कि वह द्वेषपूर्ण होकर हत्या करता है। 'झूठ बोलता है' का अर्थ है कि वह दोष को छिपाने के लिए झूठ बोलता है। 'जो मनुष्य मदिरा पान में लगा रहता है' का अर्थ है कि द्वेष ही उसका कारण है। और जो मदिरा पान में लगा रहता है, जैसे पर-स्त्रीगामी के साथ होता है, वैसे ही उसके शत्रु उत्पन्न हो जाते हैं।

පඤ්ච වෙරානි අප්පහායාති පඤ්චන්නං භික්ඛාපදානං සමතික්කමනං සබ්බෙසං දොසජානං සා පණ්ණත්ති, තෙනෙව දොසජනිතෙන කම්මෙන දුස්සීලො ඉති වුච්චති සොපි ධම්මො හෙතුනා නිද්දිසිතබ්බො, නිස්සන්දෙන ඵලෙන ච.

'पाँच वैरों को न छोड़कर' का अर्थ है पाँच शिक्षापदों का उल्लंघन करना, जो सभी द्वेष-जनित धर्मों की संज्ञा है; उसी द्वेष-जनित कर्म के कारण उसे 'दुःशील' कहा जाता है। उस धर्म को भी हेतु, निस्यन्द और फल के द्वारा निर्दिष्ट किया जाना चाहिए।

තීණි බාලස්ස බාලලක්ඛණානි – දුබ්භාසිතභාසී ච හොති, දුච්චින්තිතචින්තී ච දුක්කටකම්මකාරී ච. තත්ථ යං කායෙන ච වාචාය ච පරක්කමති, ඉදමස්ස දුක්කටකම්මකාරී. තායං යථා ච මුසාවාදං භාසති යථා පුබ්බනිද්දිට්ඨං[Pg.211], ඉදමස්ස දුබ්භාසිතා. යඤ්ච සඞ්කප්පෙති මනොදුච්චරිතං බ්‍යාපාදං, ඉදමස්ස දුච්චින්තිතචින්තිතා. යං සො ඉමෙහි තීහි බාලලක්ඛණෙහි සමන්නාගතො තීණි තජ්ජානි දුක්ඛානි දොමනස්සානි අනුභවති, සො ච හොති සභග්ගතො වා පරිසග්ගතො වා තජ්ජං කථං කථන්ති. යදා භවති සො ච පාණාතිපාතාදිදසඅකුසලකම්මපථා, සො තතොනිදානං දුක්ඛං දොමනස්සං පටිසංවෙදෙතීති. පුන චපරං යදා පස්සති චොරං රාජාපරාධිකං රඤ්ඤා ගහිතං ජීවිතා වොරොපෙතං, තස්සෙවං භවති සචෙ මමම්පි රාජා ජානෙය්‍ය මමම්පි රාජා ගාහාපෙත්වා ජීවිතා වොරොපෙය්‍යාති, සො තතොනිදානං දුක්ඛං දොමනස්සං පටිසංවෙදෙති. පුන චපරං බාලො යදා භවති ආසනා සමාරූළ්හො යාව යා මෙ ගති භවිස්සති ඉතො පෙච්ච පරං මරණාති සො තතොනිදානං දුක්ඛං දොමනස්සං පටිසංවෙදෙති ඉති බාලලක්ඛණං හෙතු. තීණි තජ්ජානි දුක්ඛානි නිස්සන්දො. කායස්ස භෙදා නිරයෙසු උපපජ්ජති, ඉදං ඵලං. ඉදං දොසාධිට්ඨානං.

मूर्ख के तीन मूर्ख-लक्षण होते हैं—वह दुर्भाषित (बुरा) बोलने वाला होता है, दुश्चिंतित (बुरा) सोचने वाला होता है और दुष्कृत (बुरा) कर्म करने वाला होता है। वहाँ जो वह शरीर और वाणी से प्रयास करता है, वह उसका 'दुष्कृत-कर्म' है। जिस प्रकार वह झूठ बोलता है जैसा कि पहले बताया गया है, वह उसकी 'दुर्भाषिता' है। और जो वह मन के दुश्चरित्र और व्यापाद (द्वेष) का संकल्प करता है, वह उसकी 'दुश्चिंतित-चिंतितता' है। क्योंकि वह इन तीन मूर्ख-लक्षणों से युक्त है, वह उनसे उत्पन्न तीन प्रकार के दुखों और दौर्मनस्यों का अनुभव करता है। वह जब सभा में या परिषद में जाता है, तो लोग वैसी ही चर्चा करते हैं। जब वह प्राणातिपात आदि दस अकुशल कर्मपथों में प्रवृत्त होता है, तो वह उस कारण से दुख और दौर्मनस्य का अनुभव करता है। फिर, जब वह राजा द्वारा पकड़े गए और प्राणदंड दिए गए अपराधी चोर को देखता है, तो उसे ऐसा लगता है कि 'यदि राजा मुझे भी जान जाए, तो मुझे भी पकड़वाकर प्राणदंड दे देगा', इस कारण वह दुख और दौर्मनस्य का अनुभव करता है। फिर, मूर्ख जब अपने आसन पर बैठा होता है, तब वह सोचता है कि 'इस लोक से मरने के बाद मेरी क्या गति होगी', इस कारण वह दुख और दौर्मनस्य का अनुभव करता है। इस प्रकार मूर्ख-लक्षण 'हेतु' है। उनसे उत्पन्न तीन दुख 'निस्यन्द' हैं। शरीर टूटने के बाद नरक में उत्पन्न होना 'फल' है। यह द्वेष-अधिष्ठान है।

34. තත්ථ කතමං මොහාධිට්ඨානං?

३४. वहाँ मोह-अधिष्ठान क्या है?

සතඤ්චෙව සහස්සානං, කප්පානං සංසරිස්සති;

අථවා පි තතො භිය්‍යො, ගබ්භා ගබ්භං ගමිස්සථ.

वह सौ और हजार कल्पों तक संसार में भटकता रहेगा; अथवा उससे भी अधिक, एक गर्भ से दूसरे गर्भ में जाता रहेगा।

අනුපාදාය බුද්ධවචනං, සඞ්ඛාරෙ අත්තතො උපාදාය;

දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සන්ති, ඨානමෙතං න විජ්ජති.

बुद्ध के वचनों को ग्रहण न करके और संस्कारों को 'आत्मा' के रूप में ग्रहण करके, वे दुख का अंत करेंगे—यह संभावना विद्यमान नहीं है।

යො යං අනමතග්ගසංසාරං සමාපන්නො ජායතෙ ච මීයතෙ ච, අයං අවිජ්ජාහෙතුකා. යානිපි ච සඞ්ඛාරානං පයොජනානි, තානිපි අවිජ්ජාපච්චයානි, යං අදස්සනං බුද්ධවචනස්ස, අයං අවිජ්ජාසුත්තෙයෙව නිද්දිට්ඨං. යො ච සඞ්ඛාරෙ අත්තතො හරති පඤ්චක්ඛන්ධෙ පඤ්ච දිට්ඨියො උපගච්ඡති. ‘‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’’ති ඉදං සුත්තං අවිජ්ජාය නික්ඛිත්තං, අවිජ්ජාය නික්ඛිපිතං. එවං සත්ථා සුත්තෙ නයෙන ධම්මෙන නිද්දිසති. අසාධාරණෙන තංයෙව තත්ථ නිද්දිසිතබ්බං. න අඤ්ඤං.

जो इस अनादि संसार में पड़ा हुआ जन्म लेता है और मरता है, यह अविद्या-हेतुक है। संस्कारों के जो भी प्रयोजन हैं, वे भी अविद्या-प्रत्यय हैं। बुद्ध के वचनों का जो अदर्शन है, वह अविद्या है, ऐसा सुत्त में ही निर्दिष्ट है। और जो संस्कारों को 'आत्मा' के रूप में ग्रहण करता है, वह पाँच स्कंधों में पाँच दृष्टियों को प्राप्त होता है। "यह मेरा है, यह मैं हूँ, यह मेरा आत्मा है"—यह सुत्त अविद्या में स्थापित है। इस प्रकार शास्ता सुत्त में नय और धर्म के द्वारा निर्देश करते हैं। असाधारण रूप से उसी का वहाँ निर्देश किया जाना चाहिए, किसी अन्य का नहीं।

යෙ හි කෙචි, භික්ඛවෙ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා ‘‘ඉදං දුක්ඛ’’න්ති නප්පජානන්ති චත්තාරි සච්චානි විත්ථාරෙන, යං තත්ථ අප්පජානනා, ඉදං දුක්ඛං, අයං හෙතු. අප්පජානන්තො විවිධෙ සඞ්ඛාරෙ අභිසඞ්ඛරොති, අයං නිස්සන්දො. යඤ්ච දිට්ඨිගතානි පරාමසති ‘‘ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’’න්ති අයං නිස්සන්දො. යං [Pg.212] පුනබ්භවං නිබ්බත්තෙති, ඉදං ඵලං. අයම්පි ධම්මො සනිද්දිට්ඨො හෙතුතො ච ඵලතො ච නිස්සන්දතො ච.

भिक्षुओं! जो कोई श्रमण या ब्राह्मण 'यह दुख है'—इस प्रकार चार सत्यों को विस्तार से नहीं जानते, वहाँ जो वह अज्ञान है, वह दुख है, और वह हेतु है। न जानते हुए वह विविध संस्कारों का अभिसंस्कार करता है, यह 'निस्यन्द' है। और जो वह इन गलत धारणाओं को पकड़ता है कि 'यही सत्य है, अन्य सब व्यर्थ है', यह 'निस्यन्द' है। जो वह पुनर्जन्म को उत्पन्न करता है, वह 'फल' है। यह धर्म भी हेतु, फल और निस्यन्द के द्वारा भली-भाँति निर्दिष्ट है।

එත්ථ පන කෙචි ධම්මා සාධාරණා භවන්ති. හෙතු ඛලු ආදිතොයෙව සුත්තෙ නික්ඛිපිස්සන්ති. යථා කිං භවෙ චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, අගතිගමනානි. තත්ථ යඤ්ච ඡන්දාගතිං ගච්ඡති යඤ්ච භයාගතිං ගච්ඡති, අයං ලොභො අකුසලමූලං. යං දොසා, අයං දොසොයෙව. යං මොහා, අයං මොහොයෙව. එවං ඉමානි තීණි අකුසලමූලානි ආදිතොයෙව උපපරික්ඛිතබ්බානි. යත්ථ එකං නිද්දිසිතබ්බං, තත්ථ එකං නිද්දිසීයති. තථා ද්වෙ යථා තීණි, න හි ආදීහි අනික්ඛිත්තෙ හෙතු වා නිස්සන්දො වා ඵලං වා නිද්දිසිතබ්බං.

यहाँ कुछ धर्म साधारण होते हैं। सुत्त के आरंभ में ही हेतु को स्थापित किया जाएगा। जैसे कि—"भिक्षुओं! ये चार अगति-गमन हैं।" वहाँ जो छंदागति पर जाता है और जो भयागति पर जाता है, वह लोभ अकुशल-मूल है। जो द्वेष है, वह द्वेष ही है। जो मोह है, वह मोह ही है। इस प्रकार इन तीन अकुशल-मूलों की आरंभ से ही परीक्षा की जानी चाहिए। जहाँ एक का निर्देश किया जाना चाहिए, वहाँ एक का निर्देश किया जाता है। उसी प्रकार दो या तीन का। क्योंकि आदि में स्थापित किए बिना हेतु, निस्यन्द या फल का निर्देश नहीं किया जाना चाहिए।

අයඤ්චෙත්ථ ගාථා –

यहाँ यह गाथा है—

ඡන්දා දොසා භයා මොහා, යො ධම්මං අතිවත්තති;

නිහීයති තස්ස යසො, කාළපක්ඛෙව චන්දිමා.

जो छंद (इच्छा), द्वेष, भय और मोह के कारण धर्म का उल्लंघन करता है, उसका यश उसी प्रकार घट जाता है जैसे कृष्णपक्ष का चंद्रमा।

කත්ථ ඡන්දා ච අයං ලොභො යථා නිද්දිට්ඨං පුබ්බෙ. ඉදං මොහාධිට්ඨානං.

जहाँ छंद है, वह लोभ है जैसा कि पहले निर्दिष्ट किया गया है। यह मोह-अधिष्ठान है।

35. තත්ථ කතමං අලොභාධිට්ඨානං?

३५. वहाँ अलोभ-अधिष्ठान क्या है?

‘‘අසුභානුපස්සිං විහරන්තං, ඉන්ද්‍රියෙසු සුසංවුතං;

භොජනම්හි ච මත්තඤ්ඤුං, සද්ධං ආරද්ධවීරියං;

තං වෙ නප්පසහති මාරො, වාතො සෙලංව පබ්බත’’න්ති.

"जो अशुभ का अनुपश्यी (अशुभ भावना में लीन) होकर विहार करता है, इन्द्रियों में भली-भाँति संयमित है, भोजन में मात्रा को जानने वाला है, श्रद्धावान और वीर्यवान है; उसे मार उसी प्रकार अभिभूत नहीं कर पाता, जैसे वायु पत्थर के पर्वत को नहीं हिला पाती।"

තත්ථ යා අසුභාය උපපරික්ඛා, අයං කාමෙසු ආදීනවදස්සනෙන පරිච්චාගො. ඉන්ද්‍රියෙසු සුසංවුතො තස්සෙව අලොභස්ස පාරිපූරියං මම ආයතනසොචිතං අනුපාදාය. භොජනම්හි ච මත්තඤ්ඤුන්ති රසතණ්හාපහානං. ඉති අයං අලොභො අසුභානුපස්සිතාය වත්ථුතො ධාරයති, සො අලොභො හෙතු. ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරතාය ගොචරතො ධාරයති, භොජනෙමත්තඤ්ඤුතාය පරතො ධාරයති, අයං නිස්සන්දො. තං වෙ නප්පසහති මාරො, වාතො සෙලං ව පබ්බතන්ති, ඉදං ඵලං. ඉති යොයෙව ධම්මො ආදිම්හි නික්ඛිත්තො, සොයෙව මජ්ඣෙ චෙව අවසානෙ ච.

वहाँ जो अशुभ का चिन्तन है, वह काम-भोगों में दोष-दर्शन के द्वारा त्याग है। इन्द्रियों में सुसंयत होना उस अलोभ की परिपूर्णता के लिए है, जो आयतन के अनुसार संचित आसक्ति का ग्रहण न करने के लिए है। 'भोजन में मात्रा को जानना' रस-तृष्णा का प्रहाण है। इस प्रकार, यह अलोभ अशुभानुपश्यिता के कारण वस्तुतः धारण करता है, वह अलोभ हेतु है। इन्द्रियों के द्वार सुरक्षित होने से वह गोचर (विषय) के रूप में धारण करता है, भोजन में मात्रा जानने से वह सुरक्षा के रूप में धारण करता है, यह निस्यन्द (स्वाभाविक परिणाम) है। 'उसे मार अभिभूत नहीं कर पाता, जैसे वायु पत्थर के पर्वत को', यह फल है। इस प्रकार, जो धर्म आदि में रखा गया है, वही मध्य और अन्त में भी है।

නාහං, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤං එකධම්මම්පි සමනුපස්සාමි අසමුප්පන්නස්ස කාමච්ඡන්දස්ස අනුප්පාදාය උප්පන්නස්ස වා පහානාය, යථයිදං අසුභනිමිත්තං. තත්ථ අසුභනිමිත්තං [Pg.213] මනසිකරොන්තස්ස අනුප්පන්නො චෙව කාමච්ඡන්දො න උප්පජ්ජති, උප්පන්නො ච කාමච්ඡන්දො පහීයති. ඉදං අලොභස්ස වත්ථු. යං පුන අනුප්පන්නො කාමරාගො පරියාදියති රූපරාගං අරූපරාගං, ඉති ඵලං. ඉති අයම්පි ච ධම්මො නිද්දිට්ඨො හෙතුතො ච නිස්සන්දතො ච ඵලතො ච. ඉදං අලොභාධිට්ඨානං.

भिक्षुओं! मैं किसी अन्य एक धर्म को भी ऐसा नहीं देखता जो अनुत्पन्न कामच्छन्द को उत्पन्न न होने देने के लिए और उत्पन्न कामच्छन्द के प्रहाण के लिए वैसा (प्रभावकारी) हो जैसा कि यह अशुभ-निमित्त है। वहाँ अशुभ-निमित्त का मनस्कार करने वाले के लिए अनुत्पन्न कामराग उत्पन्न नहीं होता और उत्पन्न कामराग का प्रहाण हो जाता है। यह अलोभ का आधार है। पुनः जो अनुत्पन्न कामराग, रूपराग और अरूपराग को समाप्त कर देता है, वह फल है। इस प्रकार, यह धर्म भी हेतु, निस्यन्द और फल के रूप में निर्दिष्ट है। यह अलोभ-अधिष्ठान है।

තත්ථ කතමං අදොසාධිට්ඨානං?

वहाँ अद्वेष-अधिष्ठान कौन सा है?

එකම්පි චෙ පාණමදුට්ඨචිත්තො, මෙත්තායති කුසලො තෙන හොති;

සබ්බෙ ච පාණෙ මනසානුකම්පං, පහූතමරියො පකරොති පුඤ්ඤං.

यदि कोई एक भी प्राणी के प्रति द्वेषरहित चित्त से मैत्री करता है, तो वह उससे कुशल (पुण्यवान) होता है; और जो आर्य सभी प्राणियों के प्रति मन से अनुकम्पा करता है, वह प्रचुर पुण्य करता है।

එකම්පි චෙ පාණමදුට්ඨචිත්තො මෙත්තායතීති අයං අදොසො. නිග්ඝාතෙන අස්සාදො, කුසලො තෙන හොතීති තෙන කුසලෙන ධම්මෙන සංයුත්තො ධම්මපඤ්ඤත්තිං ගච්ඡති. කුසලොති යථා පඤ්ඤාය පඤ්ඤො පණ්ඩිච්චෙන පණ්ඩිතො. පහූතමරියො පකරොති පුඤ්ඤන්ති තස්සායෙව විපාකො අයං ලොකියස්ස, න හි ලොකුත්තරස්ස. තත්ථ යා මෙත්තායනා, අයං හෙතු. යං කුසලො භවති අයං නිස්සන්දො. යාව අබ්‍යාපජ්ජො භූමියං බහුපුඤ්ඤං පසවති, ඉදං ඵලං. ඉති අදොසො නිද්දිට්ඨො හෙතුතො ච නිස්සන්දතො ච ඵලතො ච.

'यदि एक भी प्राणी के प्रति द्वेषरहित चित्त से मैत्री करता है'—यह अद्वेष है। (हिंसा के) निघात से जो सुख है वह आस्वाद है। 'उससे वह कुशल होता है'—अर्थात् उस कुशल धर्म से युक्त होकर वह धर्म-प्रज्ञप्ति को प्राप्त होता है। 'कुशल' का अर्थ है प्रज्ञा के अनुसार प्रज्ञावान होना, पाण्डित्य के कारण पण्डित होना। 'आर्य प्रचुर पुण्य करता है'—यह उस लौकिक (मैत्री) का ही विपाक है, लोकोत्तर का नहीं। वहाँ जो मैत्री-भाव है, वह हेतु है। जो कुशल होता है, वह निस्यन्द है। जब तक वह अव्यापाद (द्वेषरहित) भूमि में रहता है और बहुत पुण्य अर्जित करता है, वह फल है। इस प्रकार अद्वेष को हेतु, निस्यन्द और फल के रूप में निर्दिष्ट किया गया है।

එකාදසානිසංසා මෙත්තාය චෙතොවිමුත්තියා. තත්ථ යා මෙත්තාචෙතොවිමුත්ති, අයං අරියධම්මෙසු රාගවිරාගා චෙතොවිමුත්ති, ලොකිකාය භූමිකා හෙතු, යං සුඛං ආයතිං මනාපො හොති මනුස්සානං, ඉමෙ එකාදස ධම්මා නිස්සන්දො. යඤ්ච අකතාවී බ්‍රහ්මකායෙ උපපජ්ජති. ඉදං ඵලං. ඉදං අදොසාධිට්ඨානං.

मैत्री-चेतोविमुक्ति के ग्यारह लाभ हैं। वहाँ जो मैत्री-चेतोविमुक्ति है, वह आर्य धर्मों में राग-विराग वाली चेतोविमुक्ति है। लौकिक भूमि हेतु है; जो सुख भविष्य में मनुष्यों के लिए प्रिय होता है, ये ग्यारह धर्म निस्यन्द हैं। और जो (अर्हत्व प्राप्त न कर पाने पर) ब्रह्मलोक में उत्पन्न होता है, वह फल है। यह अद्वेष-अधिष्ठान है।

36. තත්ථ කතමං අමොහාධිට්ඨානං?

३६. वहाँ अमोह-अधिष्ठान कौन सा है?

පඤ්ඤා හි සෙට්ඨා ලොකස්මිං, යායං නිබ්බෙධගාමිනී ;

යාය සම්මා පජානාති, ජාතිමරණසඞ්ඛයං.

लोक में प्रज्ञा ही श्रेष्ठ है, जो (क्लेशों का) भेदन करने वाली है; जिसके द्वारा व्यक्ति जन्म और मरण के क्षय (निर्वाण) को भली-भाँति जान लेता है।

පඤ්ඤා [Pg.214] හි සෙට්ඨාති වත්ථුං. නිබ්බෙධගාමිනීති නිබ්බානගාමිනියං යථාභූතං පටිවිජ්ඣති. සම්මා පජානාති, ජාතිමරණසඞ්ඛයන්ති අමොහො. පඤ්ඤාති හෙතු. යං පජානාති අයං නිස්සන්දො. යො ජාතිමරණසඞ්ඛයො, ඉදං ඵලං. ඉති අමොහො නිද්දිට්ඨො හෙතුනා ච නිස්සන්දෙන ච ඵලෙන ච.

'प्रज्ञा ही श्रेष्ठ है'—यह वस्तु (आधार) है। 'निर्वेधगामिनी' का अर्थ है निर्वाणगामी मार्ग में यथाभूत साक्षात्कार करना। 'जन्म और मरण के क्षय को भली-भाँति जानता है'—यह अमोह है। 'प्रज्ञा' हेतु है। 'जो जानता है'—यह निस्यन्द है। 'जो जन्म-मरण का क्षय है'—यह फल है। इस प्रकार अमोह को हेतु, निस्यन्द और फल के द्वारा निर्दिष्ट किया गया है।

තීණිමානි, භික්ඛවෙ, ඉන්ද්‍රියානි අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං අඤ්ඤින්ද්‍රියං අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියං. තත්ථ කතමං අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අනභිසමෙතස්ස දුක්ඛස්ස අරියසච්චස්ස අභිසමයාය ඡන්දං ජනෙති වායමති, වීරියං ආරභති, චිත්තං පග්ගණ්හාති පදහති. එවං චතුන්නං අරියසච්චානං කාතබ්බං. තත්ථ කතමං අඤ්ඤින්ද්‍රියං? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ‘‘ඉදං දුක්ඛං අරියසච්ච’’න්ති යථාභූතං පජානාති, යා ච මග්ගො, ඉදං අඤ්ඤින්ද්‍රියං. ආසවක්ඛයා අනාසවො හොති, ඉදං වුච්චති අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියං. තථායං පඤ්ඤා, අයං හෙතු. යං ඡන්දං ජනෙති වායමති, යා පජානාති, අයං නිස්සන්දො. යෙන සබ්බසො ආසවානං ඛයා හෙතු, යං ඛයෙ ඤාණමුප්පජ්ජති, අනුප්පාදෙ ඤාණඤ්ච, අයං නිස්සන්දො. යං අරහත්තං, ඉදං ඵලං. තත්ථ ඛීණා මෙ ජාති, වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං, කතං කරණීයන්ති, ඉදං ඛයෙ ඤාණං. නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාමීති ඉදං අනුප්පාදෙ ඤාණං. ඉති ඉමානි ඉන්ද්‍රියානි අමොහො නිද්දිට්ඨො හෙතුනා ච නිස්සන්දෙන ච ඵලෙන ච. ඉමානි අසාධාරණානි නිද්දිට්ඨානි.

भिक्षुओं! ये तीन इन्द्रियाँ हैं—अनज्ञातं-ज्ञास्यामीतीन्द्रिय (अज्ञात को जानूँगा, ऐसी इन्द्रिय), आज्ञेन्द्रिय और आज्ञातावीन्द्रिय। वहाँ अनज्ञातं-ज्ञास्यामीतीन्द्रिय कौन सी है? भिक्षुओं! यहाँ भिक्षु अनभिसमेत (न जाने हुए) दुःख आर्यसत्य के अभिसमय (साक्षात्कार) के लिए छन्द उत्पन्न करता है, प्रयत्न करता है, वीर्य आरम्भ करता है, चित्त को प्रगृहीत करता है और प्रधान (परिश्रम) करता है। इसी प्रकार चारों आर्यसत्यों के लिए करना चाहिए। वहाँ आज्ञेन्द्रिय कौन सी है? भिक्षुओं! यहाँ भिक्षु 'यह दुःख आर्यसत्य है'—ऐसा यथाभूत जानता है, और जो मार्ग है, वह आज्ञेन्द्रिय है। आस्रवों के क्षय से वह अनास्रव हो जाता है, इसे आज्ञातावीन्द्रिय कहा जाता है। उसी प्रकार यह प्रज्ञा हेतु है। जो छन्द उत्पन्न करता है और प्रयत्न करता है, जो (प्रज्ञा) जानती है, वह निस्यन्द है। जिससे सर्वथा आस्रवों का क्षय होता है वह हेतु है; क्षय होने पर जो ज्ञान उत्पन्न होता है और जो अनुत्पाद ज्ञान उत्पन्न होता है, वह निस्यन्द है। जो अर्हत्व है, वह फल है। वहाँ 'मेरी जाति क्षीण हो गई, ब्रह्मचर्य का पालन कर लिया गया, जो करना था वह कर लिया गया'—यह क्षय ज्ञान है। 'इसके बाद अब और कुछ करना शेष नहीं है'—ऐसा जानता है, यह अनुत्पाद ज्ञान है। इस प्रकार इन इन्द्रियों को अमोह के रूप में हेतु, निस्यन्द और फल के द्वारा निर्दिष्ट किया गया है। ये असाधारण (सूत्र) निर्दिष्ट किए गए हैं।

තත්ථ කතමානි කුසලමූලානි සාධාරණානි? කුසලඤ්ච වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමි කුසලමූලඤ්චෙව. තත්ථ කතමං කුසලමූලං? අලොභො අදොසො අමොහො. තත්ථ කතමං කුසලං? අට්ඨ සම්මත්තානි සම්මාදිට්ඨි යාව සම්මාසමාධි. තත්ථ යානි කුසලමූලානි, අයං හෙතු. යඤ්ච අලොභො තීණි කම්මානි සමුට්ඨාපෙති සඞ්කප්පං වායාමං සමාධිඤ්ච, අයං අලොභස්ස නිස්සන්දො. තත්ථ යො අදොසො, අයං හෙතු. යං තයො ධම්මෙ පට්ඨපෙති සම්මාවාචං සම්මාකම්මන්තං සම්මාආජීවඤ්ච, අයං නිස්සන්දො. තත්ථ යො අමොහො හෙතු, යං ද්වෙ ධම්මෙ උපට්ඨපෙති අවිපරීතදස්සනම්පි ච අනභිලාපනං, අයං නිස්සන්දො. ඉමස්ස බ්‍රහ්මචරියස්ස යං ඵලං, තා ද්වෙ විමුත්තියො රාගවිරාගා චෙතොවිමුත්ති අවිජ්ජා විරාගා ච පඤ්ඤාවිමුත්ති, ඉදං ඵලං. ඉති ඉමානි තීණි කුසලමූලානි නිද්දිට්ඨානි හෙතුතො [Pg.215] ච නිස්සන්දතො ච ඵලතො ච. එවං සාධාරණානි කුසලානි පටිවිජ්ඣිතබ්බානි.

वहाँ (उन सूत्रों में) साधारण कुशल-मूल कौन से हैं? हे भिक्षुओं, मैं तुम्हें कुशल और कुशल-मूल दोनों का उपदेश दूँगा। वहाँ कुशल-मूल क्या है? अलोभ, अदोष और अमोह। वहाँ कुशल क्या है? आठ सम्यक्त्व—सम्यक् दृष्टि से लेकर सम्यक् समाधि तक। वहाँ जो कुशल-मूल हैं, वे 'हेतु' हैं। और जो अलोभ तीन कर्मों—सम्यक् संकल्प, सम्यक् व्यायाम और सम्यक् समाधि को उत्पन्न करता है, वह अलोभ का 'निस्यन्द' (फल) है। वहाँ जो अदोष है, वह 'हेतु' है। जो तीन धर्मों—सम्यक् वाचा, सम्यक् कर्मान्त और सम्यक् आजीव को स्थापित करता है, वह 'निस्यन्द' है। वहाँ जो अमोह 'हेतु' है, जो दो धर्मों—अविपरीत दर्शन और अनभिलापन (स्पष्ट कथन) को उपस्थित करता है, वह 'निस्यन्द' है। इस ब्रह्मचर्य का जो फल है, वे दो विमुक्तियाँ हैं—राग-विराग से चेतोविमुक्ति और अविद्या-विराग से प्रज्ञाविमुक्ति; यह 'फल' है। इस प्रकार ये तीन कुशल-मूल हेतु, निस्यन्द और फल के रूप में निर्दिष्ट किए गए हैं। इस प्रकार साधारण कुशल धर्मों को समझना चाहिए।

යත්ථ දුවෙ යත්ථ තීණි. අයඤ්චෙත්ථ ගාථා.

जहाँ दो और जहाँ तीन (साधारण होते हैं)। इस विषय में यह गाथा है।

‘‘තුලමතුලඤ්ච සම්භවං, භවසඞ්ඛාරමවස්සජි මුනි;

අජ්ඣත්තරතො සමාහිතො, අභින්දි කවචමිවත්තසම්භව’’න්ති.

मुनि (बुद्ध) ने भव के कारण और भव-संस्कार (तुल्य और अतुल्य) का त्याग कर दिया; अध्यात्म में रत और समाहित होकर, उन्होंने अपने भीतर उत्पन्न क्लेशों को कवच की तरह छिन्न-भिन्न कर दिया।

තුලමතුලඤ්ච සම්භවන්ති තුලසඞ්ඛතං අතුලසඞ්ඛතං. තත්ථ යෙ සඞ්ඛතා තුලං, තෙ ද්වෙ ධම්මා අස්සාදො ච ආදීනවො ච තුලිතා භවන්ති. එත්තකො කාමෙසු අස්සාදො. එත්තකො ආදීනවො ඉමස්ස, ඉදං නිස්සරණන්ති ඉති නිබ්බානං පජානාති. ද්වීහි කාරණෙහි අතුලං න ච සක්කා තුලයිතුං. එත්තකං එතං නෙතං පරමත්ථීති තෙන අතුලං. අථ පාපුණා රතනං කරිත්වා අච්ඡරියභාවෙන අතුලං. තත්ථ කුසලස්ස ච අභිසම්භවා ජානනා පස්සනා, අයං අමොහො. යං තත්ථ ඤාතා ඔසිරණා භවසඞ්ඛාරානං, අයං අලොභො. යං අජ්ඣත්තරතො සමාහිතොති වික්ඛෙපපටිසංහරණා, අයං අදොසො. ඉති ඉමානි තීණි කුසලමූලානි. තුලමතුලසම්භවන්ති අයං අමොහො. යො භවසඞ්ඛාරානං සමොසරණං ලොභො සම්මාසමාධීනං අස්සාදො, අයං හෙතු. යං අජ්ඣත්තරතො අවිජ්ජණ්ඩකොසං සම්භෙදො, අයං නිස්සන්දො. සා පවත්ති ඉමානි තීණි නිද්දිට්ඨානි කුසලමූලානි හෙතුතො ච නිස්සන්දතො ච ඵලතො ච.

'तुलं अतुलं च सम्भवं' का अर्थ है तुल्य संस्कृत और अतुल्य असंस्कृत। वहाँ जो संस्कृत हैं वे 'तुल्य' हैं, वे दो धर्म हैं—आस्वाद और आदीनव, जो तुलित (मापे हुए) होते हैं। 'कामों में इतना आस्वाद है', 'इसका इतना आदीनव है', 'यह निस्सरण (मुक्ति) है'—इस प्रकार वह निर्वाण को जानता है। दो कारणों से निर्वाण 'अतुल्य' है और उसे मापा नहीं जा सकता। 'यह इतना है' या 'इससे श्रेष्ठ कुछ और है'—ऐसा न होने के कारण वह 'अतुल्य' है। फिर, उसे रत्न मानकर और उसके आश्चर्यजनक होने के कारण वह 'अतुल्य' है। वहाँ कुशल की उत्पत्ति का ज्ञान और दर्शन 'अमोह' है। वहाँ भव-संस्कारों का जो त्याग (ओसिरणा) है, वह 'अलोभ' है। जो 'अध्यात्म में रत और समाहित' कहा गया है, वह विक्षेप का उपशमन है, जो 'अदोष' है। इस प्रकार ये तीन कुशल-मूल हैं। 'तुलं अतुलं सम्भवं' यह 'अमोह' है। जो भव-संस्कारों का सम्मिश्रण लोभ है और सम्यक् समाधियों का आस्वाद है, वह 'हेतु' है। जो अध्यात्म-रत व्यक्ति द्वारा अविद्या रूपी अण्डकोश का भेदन है, वह 'निस्यन्द' है। वह प्रवृत्ति है। ये तीन कुशल-मूल हेतु, निस्यन्द और फल के रूप में निर्दिष्ट हैं।

එත්තාවතා එසා පවත්ති ච නිවත්ති ච අකුසලමූලෙහි පවත්තති, කුසලමූලෙහි නිවත්තතීති ඉමෙහි ච තීහි සබ්බං අකුසලමූලං සමොසරණං ගච්ඡති. සො ධම්මෙ වා වචනතො නිද්දිට්ඨො තණ්හාති වා කොධොති වා අසම්පජඤ්ඤන්ති වා අනුසයොති වා මක්ඛොති වා පළාසොති වා අස්සතීති වා ඉස්සාති වා මච්ඡරියන්ති වා අඤ්ඤාණන්ති වා, තෙහි යෙ ච වත්ථූහි නිද්දිසිතබ්බං. යස්සිමානි ද්වෙ වචනානි ධම්මපදානි නිද්දිට්ඨානි න සො අත්ථි කිලෙසා, යො ඉමෙසු නවසු පදෙසු සමොධානං සමොසරණං ගච්ඡති. අයං කිලෙසො, න ච ලොභො, න ච දොසො, න ච මොහො.

इतने से यह प्रवृत्ति और निवृत्ति अकुशल-मूलों से प्रवृत्त होती है और कुशल-मूलों से निवृत्त होती है। इन तीनों से सभी अकुशल-मूलों का समावेश होता है। वह धर्म के उपदेश के अनुसार निर्दिष्ट है—चाहे उसे तृष्णा कहें, क्रोध, असम्प्रजन्य, अनुशय, म्रक्ष (गुण-नाश), पलाश (ईर्ष्या), अस्मृति, ईर्ष्या, मत्सर या अज्ञान; इन शब्दों और वस्तुओं के माध्यम से उसे निर्दिष्ट किया जाना चाहिए। जिसके लिए ये दो शब्द 'धम्मपद' के रूप में निर्दिष्ट हैं, वह क्लेश नहीं है जो इन नौ पदों में समाहित होता है। यह क्लेश है, न कि लोभ, न दोष और न मोह।

යථා අකුසලමූලානි, එවං කුසලානි පටික්ඛෙපෙන නිද්දිසිතබ්බානි.

जैसे अकुशल-मूलों को निर्दिष्ट किया गया है, वैसे ही कुशल-मूलों को उनके प्रतिपक्ष (विपरीत) के रूप में निर्दिष्ट किया जाना चाहिए।

ඉදං අමොහාධිට්ඨානං.

यह अमोह का अधिष्ठान है।

37. තත්ථ [Pg.216] කතමං කායකම්මාධිට්ඨානං?

३७. वहाँ काय-कर्म का अधिष्ठान क्या है?

කායෙන කුසලං කරෙ, අස්ස කායෙන සංවුතො;

කායදුච්චරිතං හිත්වා, කායෙන සුචරිතං චරෙ.

काया से कुशल कर्म करे, काया से संयमित रहे; काय-दुश्चरित को त्याग कर काया से सुचरित का आचरण करे।

තීණිමානි, භික්ඛවෙ, සුචරිතානි. පාණාතිපාතා වෙරමණී, අදින්නාදානා වෙරමණී, කාමෙසුමිච්ඡාචාරා වෙරමණී, ඉදං කායකම්මාධිට්ඨානං.

हे भिक्षुओं, ये तीन (काय) सुचरित हैं—प्राणातिपात (जीव-हत्या) से विरति, अदत्तादान (चोरी) से विरति, और काम-मिथ्याचार से विरति। यह काय-कर्म का अधिष्ठान है।

තත්ථ කතමං වාචාකම්මාධිට්ඨානං?

वहाँ वाक्-कर्म का अधिष्ठान क्या है?

සුභාසිතං උත්තමමාහු සන්තො, ධම්මං භණෙ නාධම්මං තං දුතියං;

පියං භණෙ නාප්පියං තං තතියං, සච්චං භණෙ නාලිකං තං චතුත්ථං.

सत्पुरुष सुभाषित को उत्तम कहते हैं; धर्म कहे, अधर्म नहीं—यह दूसरा (गुण) है; प्रिय कहे, अप्रिय नहीं—यह तीसरा है; सत्य कहे, असत्य नहीं—यह चौथा है।

චත්තාරිමානි ච වචීසුචරිතානි ඉදං වාචාකම්මාධිට්ඨානං.

ये चार वाक्-सुचरित हैं। यह वाक्-कर्म का अधिष्ठान है।

තත්ථ කතමං මනොකම්මාධිට්ඨානං?

वहाँ मन-कर्म का अधिष्ठान क्या है?

මනෙන කුසලං කම්මං, මනසා සංවුතො භවෙ;

මනොදුච්චරිතං හිත්වා, මනසා සුචරිතං චරෙ.

मन से कुशल कर्म करे, मन से संयमित रहे; मन-दुश्चरित को त्याग कर मन से सुचरित का आचरण करे।

තීණිමානි මනොසුචරිතානි, අනභිජ්ඣා, අබ්‍යාපාදො, සම්මාදිට්ඨි, ඉදං මනොකම්මාධිට්ඨානං. ඉමානි අසාධාරණානි සුත්තානි.

ये तीन मन-सुचरित हैं—अनभिध्या (लोभ न करना), अव्यापाद (द्वेष न करना), और सम्यक् दृष्टि। यह मन-कर्म का अधिष्ठान है। ये असाधारण सूत्र हैं।

තත්ථ කතමානි සාධාරණානි සුත්තානි?

वहाँ साधारण सूत्र कौन से हैं?

වාචානුරක්ඛී මනසා සුසංවුතො, කායෙන ච නාකුසලං කයිරා ;

එතෙ තයො කම්මපථෙ විසොධයෙ, ආරාධයෙ මග්ගමිසිප්පවෙදිතං.

वाणी की रक्षा करने वाला, मन से सुसंयत, और काया से अकुशल न करने वाला; इन तीन कर्मपथों को शुद्ध करे और ऋषियों (बुद्ध) द्वारा बताए गए मार्ग की आराधना (प्राप्ति) करे।

තිස්සො ඉමා, භික්ඛවෙ, පාරිසුද්ධියො – කායකම්මපාරිසුද්ධි, වාචාකම්මපාරිසුද්ධි, මනොකම්මපාරිසුද්ධි.

हे भिक्षुओं, ये तीन परिशुद्धियाँ हैं—काय-कर्म परिशुद्धि, वाक्-कर्म परिशुद्धि और मन-कर्म परिशुद्धि।

තත්ථ කතමා කායකම්මපාරිසුද්ධි? පාණාතිපාතා වෙරමණී, අදින්නාදානා වෙරමණී, කාමෙසුමිච්ඡාචාරා වෙරමණී. තත්ථ කතමා වචීකම්මපාරිසුද්ධි? මුසාවාදා වෙරමණී…පෙ… සම්ඵප්පලාපා වෙරමණී. තත්ථ කතමා මනොකම්මපාරිසුද්ධි? අනභිජ්ඣා අබ්‍යාපාදො සම්මාදිට්ඨි. ඉදං සාධාරණසුත්තං.

वहाँ काय-कर्म परिशुद्धि क्या है? प्राणातिपात से विरति, अदत्तादान से विरति और काम-मिथ्याचार से विरति। वहाँ वाक्-कर्म परिशुद्धि क्या है? मृषावाद (झूठ) से विरति... (पे)... सम्फप्पलाप (व्यर्थ प्रलाप) से विरति। वहाँ मन-कर्म परिशुद्धि क्या है? अनभिध्या, अव्यापाद और सम्यक् दृष्टि। यह साधारण सूत्र है।

ඉති [Pg.217] සාධාරණානි ච සුත්තානි අසාධාරණානි ච සුත්තානි පටිවිජ්ඣිතබ්බානි. පටිවිජ්ඣිත්වා වාචාය කායෙන ච සුත්තස්ස අත්ථො නිද්දිසිතබ්බො.

इस प्रकार साधारण और असाधारण सूत्रों को समझना चाहिए। उन्हें समझकर वाणी और काया से सूत्र के अर्थ को निर्दिष्ट करना चाहिए।

38. තත්ථ කතමං සද්ධින්ද්‍රියාධිට්ඨානං?

३८. वहाँ श्रद्धा-इन्द्रिय का अधिष्ठान क्या है?

යස්ස සද්ධා තථාගතෙ, අචලා සුප්පතිට්ඨිතා;

සීලඤ්ච යස්ස කල්‍යාණං, අරියකන්තං පසංසිතං.

जिसकी तथागत में श्रद्धा अचल और सुप्रतिष्ठित है; और जिसका शील कल्याणकारी, आर्यों को प्रिय और प्रशंसित है।

සඞ්ඝෙ පසාදො යස්සත්ථි, උජුභූතඤ්ච දස්සනං;

අදලිද්දොති තං ආහු, අමොඝං තස්ස ජීවිතං.

जिसका संघ में प्रसाद (श्रद्धा) है और जिसकी दृष्टि ऋजु (सीधी) हो गई है; उसे 'अदरिद्र' (धनी) कहा जाता है, उसका जीवन अमोघ (सफल) है।

සද්ධා වෙ නන්දිකා ආරාධිකො, නො තස්ස සද්ධොති;

සබ්බං සියාති භගවන්තං, තථාරූපො ධම්මසම්පසාදො.

श्रद्धा निश्चय ही आनंदमयी और सफल करने वाली है, उसकी श्रद्धा व्यर्थ नहीं होती; सब कुछ वैसा ही हो सकता है, भगवान के प्रति वैसा ही धर्म-प्रसाद (उत्तम श्रद्धा) होता है।

ඉදං සද්ධින්ද්‍රියාධිට්ඨානං.

यह श्रद्धेन्द्रिय-अधिष्ठान है।

තත්ථ කතමං වීරියාධිට්ඨානං?

उनमें वीर्य-अधिष्ठान क्या है?

ආරම්භථ නික්කමථ, යුඤ්ජථ බුද්ධසාසනෙ;

ධුනාථ මච්චුනො සෙනං, නළාගාරංව කුඤ්ජරො.

आरम्भ करो, निष्क्रमण करो (आलस्य त्यागो), बुद्ध के शासन में प्रवृत्त होओ; मृत्यु की सेना को वैसे ही नष्ट कर दो जैसे हाथी सरकंडों के घर को नष्ट कर देता है।

චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, සම්මප්පධානා, ඉදං වීරියාධිට්ඨානං.

भिक्षुओं, ये चार सम्यक् प्रधान हैं; यह वीर्य-अधिष्ठान है।

තත්ථ කතමං සතින්ද්‍රියාධිට්ඨානං?

उनमें स्मृति-इन्द्रिय अधिष्ठान क्या है?

සතීමතො සදා භද්දං, භද්දමත්ථු සතීමතො;

සතීමතො සදා සෙය්‍යො, සතීමා සුඛමෙධති.

स्मृतिमान के लिए सदा कल्याण है, स्मृतिमान का कल्याण हो; स्मृतिमान के लिए सदा श्रेयस्कर है, स्मृतिमान सुख प्राप्त करता है।

චත්තාරො සතිපට්ඨානා විත්ථාරෙන කාතබ්බා, ඉදං සතින්ද්‍රියාධිට්ඨානං.

चार स्मृतिप्रस्थानों का विस्तार से वर्णन करना चाहिए; यह स्मृति-इन्द्रिय अधिष्ठान है।

තත්ථ කතමං සමාධින්ද්‍රියාධිට්ඨානං?

उनमें समाधि-इन्द्रिय अधिष्ठान क्या है?

ආකඞ්ඛතො තෙ නරදම්මසාරථි, දෙවා මනුස්සා මනසා විචින්තිතං;

සබ්බෙන ජඤ්ඤා කසිණාපි පාණිනො, සන්තං සමාධිං අරණං නිසෙවතො.

हे नर-दम्य-सारथी! देवों और मनुष्यों ने मन से आपके विषय में जो चिंतन किया है, उस शांत, निष्पाप समाधि का सेवन करने वाले के द्वारा समस्त प्राणियों को पूर्णतः जाना जा सकता है।

තයොමෙ, භික්ඛවෙ, සමාධී – සවිතක්කො සවිචාරො, අවිතක්කො විචාරමත්තො, අවිතක්කො අවිචාරො. ඉදං සමාධින්ද්‍රියාධිට්ඨානං.

भिक्षुओं, ये तीन समाधियाँ हैं—सवितर्क-सविचार, अवितर्क-विचारमात्र, और अवितर्क-अविचार। यह समाधि-इन्द्रिय अधिष्ठान है।

තත්ථ [Pg.218] කතමං පඤ්ඤින්ද්‍රියාධිට්ඨානං?

उनमें प्रज्ञा-इन्द्रिय अधिष्ठान क्या है?

පඤ්ඤා හි සෙට්ඨා ලොකස්මින්ති විත්ථාරෙන.

"लोक में प्रज्ञा ही श्रेष्ठ है"—इसे विस्तार से समझना चाहिए।

තිස්සො ඉමා, භික්ඛවෙ, පඤ්ඤා – සුතමයී, චින්තාමයී, භාවනාමයී, ඉදං පඤ්ඤින්ද්‍රියාධිට්ඨානං සුත්තං, ඉමානි ඉන්ද්‍රියාධිට්ඨානානි අසාධාරණානි සුත්තානි.

भिक्षुओं, ये तीन प्रज्ञाएँ हैं—श्रुतमयी, चिंतामयी, और भावनामयी। यह प्रज्ञा-इन्द्रिय अधिष्ठान सूत्र है; ये इन्द्रिय-अधिष्ठान के असाधारण सूत्र हैं।

39. තත්ථ කතමානි සාධාරණානි ඉන්ද්‍රියාධිට්ඨානානි සුත්තානි?

३९. उनमें साधारण इन्द्रिय-अधिष्ठान सूत्र कौन से हैं?

අවීතරාගො කාමෙසු, යස්ස පඤ්චින්ද්‍රියා මුදූ;

සද්ධා සති ච වීරියං, සමථො ච විපස්සනා;

තාදිසං භික්ඛුමාසජ්ජ, පුබ්බෙව උපහඤ්ඤති.

जो काम-भोगों में वीतराग नहीं है, जिसकी पाँचों इन्द्रियाँ मृदु हैं; श्रद्धा, स्मृति, वीर्य, शमथ और विपश्यना—ऐसे भिक्षु के पास पहुँचकर वह पहले ही नष्ट हो जाता है।

පඤ්චිමානි ඉන්ද්‍රියානි. සද්ධින්ද්‍රියාදිඉන්ද්‍රියං දට්ඨබ්බං. තීසු අවෙච්චප්පසාදෙ විත්ථාරෙන සුත්තං කාතබ්බං. ඉමානි සාධාරණානි ඉන්ද්‍රියාධිට්ඨානානි සුත්තානි. යං යස්ස සම්බන්ධං කුසලස්ස වා අකුසලස්ස වා තෙන තෙන අධිට්ඨානෙන තං සුත්තං නිද්දිසිතබ්බං, නත්ථඤ්ඤො ධම්මො නිද්දිසිතබ්බො. තත්ථ සාධාරණං කුසලං නාපි කුසලං අකුසලං යථා සාධාරණානි ච කුසලමූලානි සාධාරණානි ච අකුසලමූලානි උප්පන්නං කාමවිතක්කං පජහති…පෙ… චත්තාරො සම්මප්පධානා කුසලං අකුසලඤ්ච.

ये पाँच इन्द्रियाँ हैं। श्रद्धेन्द्रिय आदि इन्द्रियों को देखना चाहिए। तीन (रत्नों) में अचल श्रद्धा के विषय में विस्तार से सूत्र बनाना चाहिए। ये साधारण इन्द्रिय-अधिष्ठान सूत्र हैं। जो सूत्र जिस कुशल या अकुशल से संबंधित हो, उस-उस अधिष्ठान के द्वारा उस सूत्र का निर्देश करना चाहिए; निर्देश करने योग्य अन्य कोई धर्म नहीं है। वहाँ साधारण कुशल न तो कुशल है और न ही अकुशल, जैसे साधारण कुशल-मूल और साधारण अकुशल-मूल उत्पन्न काम-वितर्क को त्याग देते हैं... (पेय्याल)... चार सम्यक् प्रधान कुशल और अकुशल हैं।

තත්ථිමා උද්දානගාථා

वहाँ ये उद्दान गाथाएँ हैं:

විතක්කො හි මමත්ථිකො, දදං පියො නරො ඉති;

යො පාණමතිපාතෙති, තීණි තස්ස බාලලක්ඛණං.

"वितर्क ही ममत्व चाहने वाला है", "देने वाला मनुष्य प्रिय होता है"; "जो प्राणों का अतिपात (वध) करता है", "उसके तीन बाल-लक्षण हैं"।

සතඤ්චෙව සහස්සානං, යෙ ච සමණබ්‍රාහ්මණා;

ඡන්දා දොසා භයා මොහා, චතූහි අගතීහි ච.

"सौ और हजारों (वर्षों) तक", "जो श्रमण और ब्राह्मण हैं"; "छंद, द्वेष, भय और मोह—इन चार अगतियों से"।

අසුභානුපස්සිං විහරන්තං, නිමිත්තෙසු අසුභා ච;

එකම්පි චෙ පියං පාණං, මිත්තා සචෙ සුභාසිතා.

"अशुभानुपश्यी होकर विहार करने वाला", "निमित्तों में अशुभ"; "यदि एक भी प्राणी प्रिय है", "मित्र यदि सुभाषित कहें"।

පඤ්ඤා හි සෙට්ඨා ලොකස්මිං, අනුඤ්ඤා තීණි ඉන්ද්‍රියානි;

කුසලාකුසලමූලානි ච, තුලමතුලඤ්ච සම්භවං.

"लोक में प्रज्ञा ही श्रेष्ठ है", "अनुज्ञा (अनुमति) और तीन इन्द्रियाँ"; "कुशल और अकुशल मूल", "तुल्य और अतुल्य का संभव (उत्पत्ति)"।

කායෙන කුසලං කරෙ, තීණි සුචරිතානි ච;

සුභාසිතං උත්තමමාහු, සන්තො වචීසුචරිතානි ච.

"काय से कुशल करे", "तीन सुचरित"; "संत सुभाषित को उत्तम कहते हैं", "वचन के सुचरित"।

කායෙන [Pg.219] ච කුසලං කයිරා, මනොදුච්චරිතානි ච;

කායානුරක්ඛී ච සදා, තිස්සො ච පාරිසුද්ධියො.

"काय से कुशल करना चाहिए", "मन के दुश्चरित"; "सदा काय का रक्षक", "तीन परिशुद्धियाँ"।

යස්ස සද්ධා තථාගතෙ, සමුප්පාදෙ ච දෙසිතො;

ආරම්භථ නික්කමථ, යා ච සම්මප්පධානතා.

"जिसकी तथागत में श्रद्धा है", "समुत्पाद में उपदिष्ट"; "आरम्भ करो, निष्क्रमण करो", "और जो सम्यक् प्रधानता है"।

සතීමතො සදා භද්දං, සතිපට්ඨානභාවනා;

ආකඞ්ඛතො ච අනඤ්ඤාණං, යෙ ච තීණි සමාධයො.

"स्मृतिमान के लिए सदा कल्याण है", "स्मृतिप्रस्थान की भावना"; "आकांक्षा करने वाला और अनज्ञा (अज्ञान का अभाव)", "और जो तीन समाधियाँ हैं"।

පඤ්ඤා හි සෙට්ඨා ලොකස්මිං, තිස්සො පඤ්ඤා පකාසිතා;

අවීතරාගො කාමෙසු, තථෙව පඤ්චින්ද්‍රියා.

"लोक में प्रज्ञा ही श्रेष्ठ है", "तीन प्रज्ञाएँ प्रकाशित की गई हैं"; "कामों में जो वीतराग नहीं है", "वैसे ही पाँच इन्द्रियाँ"।

ඉති ථෙරස්ස මහාකච්චායනස්ස

इस प्रकार स्थविर महाकात्यायन का—

ජම්බුවනවාසිනො පෙටකොපදෙසෙ

जम्बुवनवासी (महाकात्यायन) का पेटकोपदेश में—

තතියභූමි සුත්තාධිට්ඨානං නාම.

'सुत्ताधिष्ठान' नामक तीसरी भूमि समाप्त हुई।

4. සුත්තවිචයචතුත්ථභූමි

४. सुत्त-विचय (सूत्रों का विश्लेषण) की चौथी भूमि।

40. තත්ථ කතමො සුත්තවිචයො?

४०. वहाँ 'सुत्त-विचय' (सूत्रों का विश्लेषण) क्या है?

තත්ථ කුසලෙහි ධම්මෙහි අකුසලෙහි ධම්මෙහි පුබ්බාපරසො සාධුකං උපපරික්ඛියති. කිංනු ඛො ඉදං සුත්තං ආරභි…පෙ… තෙහි සුත්තෙහි සහ අධිසන්නට්ඨෙහි යුජ්ජති උදාහු න යුජ්ජතීති?

वहाँ कुशल धर्मों और अकुशल धर्मों के द्वारा पूर्वापर (आगे-पीछे) के क्रम से भली-भाँति परीक्षा की जाती है। क्या यह सूत्र आरम्भ किया गया है... (पे)... क्या यह उन सूत्रों के साथ प्रत्यक्ष दर्शन के अर्थ में मेल खाता है या नहीं?

යථා භගවා කිලෙසෙ ආදිම්හි තත්ථ දෙසෙති. කිං දෙසිතං? තෙසං කිලෙසානං පහානං උදාහු නො දෙසිතන්ති උපපරික්ඛිතබ්බං. යදි න දෙසිතං භගවති තෙසං කිලෙසානං පහානං කුසලා ධම්මා පරියෙසිතබ්බා යත්ථ තෙ අකුසලා පහානං ගච්ඡන්ති. සචෙ සමන්නෙහමානො න ලභති. තත්ථ අකුසලා ධම්මා අපකඩ්ඪිතබ්බා වීමංසිතබ්බා, සංකිලෙසභාගියසුත්තං, යදි කිලෙසා අපකඩ්ඪියන්තා. යෙ වා න දෙන්ති තත්ථ උපපරික්ඛිතබ්බා අරියමග්ගධම්මා තාසු භූමීසු කිලෙසා පහානං ගච්ඡන්ති, උදාහු න ගච්ඡන්තීති. යත්තකා පන කිලෙසා දෙසිතා. න තත්තකා අරියධම්මා දෙසිතා. යත්ථ කිලෙසා පහානං ගච්ඡන්ති, තත්ථ යෙ කිලෙසා අරියධම්මානං පටිපක්ඛෙන න යුජ්ජන්ති, තෙ අපකඩ්ඪිතබ්බා, සචෙ අපකඩ්ඪියන්තා යොජනං දෙති. තත්ථ එවං වීමංසිතබ්බං. ද්වෙ තීණි වා තදුත්තරි වා කිලෙසා එකෙන අරියමග්ගෙන පහානං ගච්ඡන්තීති. සචෙ එවං වීමංසියන්තා යොජනං දෙති, තත්ථ උපපරික්ඛිතබ්බං. පරම්පරාය වා පිටකසම්පදානෙන වා සුත්තස්ස අත්ථො ච නත්ථො ච. යං වා න සක්කා සුත්තං නිද්දිසිතුං නෙව සුත්තං විචිකිච්ඡිතබ්බං. එවං යථා ආදිම්හි කුසලා ධම්මා හොන්ති. යෙ කිලෙසා [Pg.220] තෙ පහීනෙය්‍යාති. තෙ උපපරික්ඛිතබ්බා. පුරො වා කුසලො පටිපක්ඛෙන වා පුරො දෙසනා, අනූනා අනධිකා උග්ගහෙතබ්බා. යථා පඨමො උත්තිලො යෙසමිදානි කිලෙසානං යෙ අරියධම්මා දෙසිතා ඉමෙ කිලෙසා ඉමෙහි අරියධම්මෙහි පහීයන්ති, උදාහු නප්පහීයන්තීති විචිනිතබ්බා. යදි උපපරික්ඛියමානා යුජ්ජන්ති, ගහෙතබ්බා. අථ න යුජ්ජන්ති, යෙ කිලෙසා අපටිපක්ඛා හොන්ති, තෙ කිලෙසා අපරිපක්ඛිතබ්බා. යෙ ච අරියධම්මා පටිපක්ඛා හොන්ති, තෙ අරියධම්මා අපකඩ්ඪිතබ්බා. න හි අරියධම්මා අනාගාමිකිලෙසප්පහානං ගච්ඡන්ති, නාපි අරියධම්මා සබ්බකිලෙසානං පහානාය සංවත්තන්ති. යථා කුසලා මෙත්තා අකුසලො රාගො න තු කුසලා මෙත්තාති කාරෙත්වා අකුසලස්ස රාගස්ස පහානාය සම්භවති බ්‍යාපාදො මෙත්තාය පහානං ගච්ඡති. තස්මා උභො කිලෙසා උපපරික්ඛිතබ්බා. යො යො ච ධම්මො උපදිසියති කුසලො වා අකුසලො වා සො අපකඩ්ඪිතබ්බො. සචෙ තෙ යුජ්ජන්ති අපකඩ්ඪියමානො නත්ථි උපපරික්ඛිතබ්බං. ද්වෙ වා කිලෙසා එකෙන අරියධම්මෙන පහීනෙය්‍යාති ද්වීහි වා අරියධම්මෙහි එකො වා කිලෙසො පහීයතීති.

जैसे भगवान उस सूत्र के आरम्भ में क्लेशों का उपदेश करते हैं। क्या उन क्लेशों के प्रहाण (त्याग) का उपदेश दिया गया है या नहीं, इसकी परीक्षा करनी चाहिए। यदि भगवान द्वारा उन क्लेशों के प्रहाण का उपदेश नहीं दिया गया है, तो उन कुशल धर्मों की खोज करनी चाहिए जहाँ वे अकुशल धर्म प्रहाण को प्राप्त होते हैं। यदि खोजते हुए वे न मिलें, तो वहाँ अकुशल धर्मों को निकालना चाहिए और संक्लेश-भागीय सूत्रों की मीमांसा करनी चाहिए, यदि क्लेश निकाले जा रहे हों। और जो (क्लेश) नहीं हटते, वहाँ आर्यमार्ग के धर्मों की परीक्षा करनी चाहिए कि उन भूमियों में क्लेश प्रहाण को प्राप्त होते हैं या नहीं। जितने क्लेश उपदिष्ट हैं, उतने आर्य धर्म उपदिष्ट नहीं हैं। जहाँ क्लेश प्रहाण को प्राप्त होते हैं, वहाँ जो क्लेश आर्य धर्मों के प्रतिपक्ष के रूप में नहीं जुड़ते, उन्हें निकाल देना चाहिए, यदि निकाले जाने पर वे संगति प्रदान करते हों। वहाँ इस प्रकार मीमांसा करनी चाहिए कि दो, तीन या उससे अधिक क्लेश एक ही आर्यमार्ग द्वारा प्रहाण को प्राप्त होते हैं। यदि इस प्रकार मीमांसा करने पर संगति मिलती है, तो वहाँ परीक्षा करनी चाहिए। परम्परा से या पिटक की पूर्णता से सूत्र के अर्थ और शब्दार्थ की परीक्षा करनी चाहिए। जिस सूत्र को निर्दिष्ट करना संभव न हो, उस सूत्र पर संदेह नहीं करना चाहिए। इस प्रकार जैसे आरम्भ में कुशल धर्म होते हैं, वैसे ही जो क्लेश हैं उन्हें त्याग देना चाहिए—ऐसी परीक्षा करनी चाहिए। पहले कुशल धर्म या प्रतिपक्ष के रूप में पहले की देशना को बिना घटाए या बढ़ाए ग्रहण करना चाहिए। जैसे प्रथम उत्तिल, अब जिन क्लेशों के लिए जो आर्य धर्म उपदिष्ट हैं, क्या वे क्लेश इन आर्य धर्मों द्वारा नष्ट होते हैं या नहीं—इसका विचार करना चाहिए। यदि परीक्षा करने पर वे मेल खाते हैं, तो उन्हें ग्रहण करना चाहिए। यदि मेल नहीं खाते, तो जो क्लेश प्रतिपक्ष-रहित हैं, उनकी परीक्षा नहीं करनी चाहिए। और जो आर्य धर्म प्रतिपक्ष हैं, उन्हें निकाल लेना चाहिए। क्योंकि आर्य धर्म अनागामी क्लेशों के प्रहाण को प्राप्त नहीं होते, और न ही आर्य धर्म सभी क्लेशों के प्रहाण के लिए संवर्तित होते हैं। जैसे मैत्री कुशल है और राग अकुशल है, किन्तु 'मैत्री कुशल है' ऐसा निश्चय करके वह अकुशल राग के प्रहाण के लिए संभव होती है; व्यापाद मैत्री से प्रहाण को प्राप्त होता है। इसलिए दोनों क्लेशों की परीक्षा करनी चाहिए। जो-जो धर्म उपदिष्ट है, चाहे वह कुशल हो या अकुशल, उसे निकाल लेना चाहिए। यदि वे निकाले जाने पर मेल खाते हैं, तो परीक्षा करने की आवश्यकता नहीं है। दो क्लेश एक आर्य धर्म द्वारा नष्ट किए जा सकते हैं, या दो आर्य धर्मों द्वारा एक क्लेश नष्ट होता है।

අථ වා එවම්පි උපපරික්ඛියමානං යුජ්ජති, තත්ථ වීමංසිතබ්බං වා යථා යුජ්ජති තත්ථ වීමංසිතබ්බං වා, යථා නනු සක්කා සුත්තං නිද්දිසිතුං, න හි සුත්තෙ විචිකිච්ඡිතබ්බං. කිලෙසො මං අරියධම්මෙසු දෙසිතෙසු උභයතො උපපරික්ඛිතබ්බං. කිර යෙ වා ඉමෙ කිලෙසා දෙසිතා යෙ ච අරියධම්මා දෙසිතා ගාථාය වා බ්‍යාකරණෙන වා, කිං නු ඛො ඉමෙ කිලෙසා ඉමෙහි අරියධම්මෙහි පහීයන්ති, උදාහු නප්පහීයන්ති? ඉමෙ වා අරියධම්මා ඉමෙසං කිලෙසානං පහානාය සංවත්තන්තීති. කිඤ්චාපි කුසලෙහි ධම්මෙහි අකුසලා ධම්මා පහානං ගච්ඡන්ති. න තු සබ්බෙහි අරියධම්මෙහි සබ්බාකුසලා පහානං ගච්ඡන්ති. යථා මෙත්තා කුසලො අකුසලො ච රාගො න තු කුසලා මෙත්තා අකුසලො රාගොති කාරෙත්වා මෙත්තාය රාගො පහානං, බ්‍යාපාදො මෙත්තාය පහානං ගච්ඡන්ති. එවං කිලෙසොති කාරෙත්වා සුත්තෙන පහානං ගච්ඡති. න සුත්තො ධම්මොති කාරෙත්වා සබ්බං කිලෙසස්ස පහානාය සංවත්තති. යං තු සුත්තස්ස අරියධම්මො සංකිලෙසපටිපක්ඛො, සො තෙන පහානං ගච්ඡතීති.

अथवा इस प्रकार भी परीक्षा करने पर संगति बैठती है, वहाँ मीमांसा करनी चाहिए; या जैसे संगति बैठती है वहाँ मीमांसा करनी चाहिए; जैसे सूत्र को निर्दिष्ट करना संभव न हो, तो सूत्र में संदेह नहीं करना चाहिए। आर्य धर्मों के उपदिष्ट होने पर क्लेशों की दोनों ओर से परीक्षा करनी चाहिए। सुना जाता है कि जो ये क्लेश उपदिष्ट हैं और जो ये आर्य धर्म गाथा या व्याकरण द्वारा उपदिष्ट हैं, क्या ये क्लेश इन आर्य धर्मों द्वारा नष्ट होते हैं या नहीं? अथवा क्या ये आर्य धर्म इन क्लेशों के प्रहाण के लिए संवर्तित होते हैं? यद्यपि कुशल धर्मों द्वारा अकुशल धर्म प्रहाण को प्राप्त होते हैं, किन्तु सभी आर्य धर्मों द्वारा सभी अकुशल धर्म प्रहाण को प्राप्त नहीं होते। जैसे मैत्री कुशल है और राग अकुशल है, किन्तु 'मैत्री कुशल है और राग अकुशल है' ऐसा निश्चय करके मैत्री से राग का प्रहाण होता है और मैत्री से व्यापाद का प्रहाण होता है। इसी प्रकार 'यह क्लेश है' ऐसा निश्चय करके सूत्र से प्रहाण होता है। 'सूत्र धर्म है' ऐसा निश्चय करने मात्र से वह सभी क्लेशों के प्रहाण के लिए संवर्तित नहीं होता। किन्तु सूत्र का जो आर्य धर्म संक्लेश का प्रतिपक्ष है, वह उससे प्रहाण को प्राप्त होता है।

41. තත්ථ කුසලෙ දෙසිතෙ සුත්තෙ බ්‍යාකරණෙ වා සංකිලෙසා න යුජ්ජන්ති අරියධම්මා වා, තෙ මහාපදෙසෙ නිද්දිසිතබ්බාවයවෙන අපකඩ්ඪිතබ්බා[Pg.221]. තත්ථ කිලෙසෙහි ච දෙසිතෙහි අරියධම්මෙසු ච යදිපි තෙන අරියධම්මෙන තෙ කිලෙසා පහානං ගච්ඡන්ති. තත්ථපි උත්තරි උපපරික්ඛිතබ්බං. කෙන කාරණෙන එතෙ කිලෙසා පජහිතබ්බා, කෙන කාරණෙන අරියධම්මා දෙසිතාති? යෙන යෙන වා ආකාරෙන අරියධම්මා දෙසිතා, තෙන තෙන පකාරෙන අයං කිලෙසො ඨිතො. අත්ථි හි එකො කිලෙසො, තෙන වා අරියධම්මා න අඤ්ඤථා අඤ්ඤථා පහාතබ්බො, යථා දිට්ඨි රාගො අවිජ්ජා ච දස්සනෙන පහාතබ්බා. සා චෙ එවඤ්ච අවිජ්ජා භාවනාය භූමි වා ධම්මා භාවනාය පහාතබ්බා. සායෙව උද්ධංභාගියං අසඞ්ඛතදස්සනාය විමුත්තියා අනිමිත්තෙන චෙතොසමාධිනා අමනසිකාරෙන පහීයති. එවං සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං උපපරික්ඛිතබ්බං. යෙ දස්සනෙන පහාතබ්බා කිලෙසා දස්සනාකාරෙන අරියධම්මො දෙසිතො, භාවනාය පහාතබ්බා භාවනාකාරෙන අරියධම්මො දෙසිතො, පතිසෙවනා පහාතබ්බා පතිසෙවනාකාරෙන අරියධම්මො දෙසිතො, එවං විනොදනපහාතබ්බා යාව සත්ත ආසවා කාතබ්බා, යාවඤ්ඤථා. අඤ්ඤථා හෙස ධම්මො පහාතබ්බො අඤ්ඤෙනාකාරෙන අරියධම්මො දෙසිතො, සො අරියධම්මො අඤ්ඤථා පරියෙසිතබ්බො. යදි අයං ධම්මො පරියෙසතො යො ච දෙසෙති යෙන යෙනාකාරෙන, සො අරියධම්මො පරියෙසිතබ්බො, තෙනාකාරෙන කිලෙසො පහීයති. සො තත්ථ උපපරික්ඛිතබ්බො. අථ න යුජ්ජති යදි හි තෙන සුත්තෙන විහිතං සුත්තං වීමංසිතබ්බං. යථා යුජ්ජති, තථා ගහෙතබ්බං. යථා න යුජ්ජති, තථා න ගහෙතබ්බං, අද්ධා එතං භගවතා න භාසිතං, ආයස්මතා වා දුග්ගහිතං, යථා මහාපදෙසෙ නිද්දිසිතබ්බං, භගවතා යථාභූතං දෙසිතං, යො ච ධම්මො දෙසිතො කුසලො ච අකුසලො ච තස්ස ධම්මස්ස පච්චයො පරියෙසිතබ්බො. න හි පච්චයා විනා ධම්මො අප්පච්චයො උප්පජ්ජති. තත්ථ කො ආකාරො පරියෙසනාය?

४१. वहाँ (उन सूत्रों में), जब सूत्रों या व्याकरण में कुशल धर्मों का उपदेश दिया जाता है, तो संक्लेश संगत नहीं होते, अथवा आर्य धर्म (संगत होते हैं); उन्हें महाप्रदेशों के माध्यम से उनके अंगों के अनुसार निर्दिष्ट किया जाना चाहिए और (असंगत अंशों को) हटा देना चाहिए। वहाँ उपदिष्ट क्लेशों और आर्य धर्मों के विषय में, यदि उस आर्य धर्म के द्वारा वे क्लेश प्रहाण को प्राप्त होते हैं, तो वहाँ भी आगे और अधिक परीक्षा की जानी चाहिए। किस कारण से इन क्लेशों का त्याग किया जाना चाहिए, और किस कारण से आर्य धर्मों का उपदेश दिया गया है? जिस-जिस प्रकार से आर्य धर्मों का उपदेश दिया गया है, उसी-उसी प्रकार से यह क्लेश स्थित है। क्योंकि एक ऐसा क्लेश है जिसे उस आर्य धर्म के द्वारा किसी अन्य प्रकार से नहीं बल्कि (विशिष्ट प्रकार से) त्यागा जाना चाहिए, जैसे दृष्टि, राग और अविद्या दर्शन द्वारा त्यागे जाने योग्य हैं। और यदि वह अविद्या भावना की भूमि है, तो वे धर्म भावना द्वारा त्यागे जाने योग्य हैं। वही ऊर्ध्वभागीय (संयोजन) असंस्कृत के दर्शन से, विमुक्ति द्वारा, अनिमित्त चेतोसमाधि के (निमित्तों को) मन में न लाने से प्रहीण होते हैं। इस प्रकार अर्थ और व्यंजन सहित परीक्षा की जानी चाहिए। जो क्लेश दर्शन द्वारा त्यागे जाने योग्य हैं, उनके लिए दर्शन के आकार में आर्य धर्म का उपदेश दिया गया है; जो भावना द्वारा त्यागे जाने योग्य हैं, उनके लिए भावना के आकार में आर्य धर्म का उपदेश दिया गया है; जो प्रतिसेवना द्वारा त्यागे जाने योग्य हैं, उनके लिए प्रतिसेवना के आकार में आर्य धर्म का उपदेश दिया गया है; इसी प्रकार विनोदन द्वारा त्यागे जाने योग्य क्लेशों के लिए, सातों आस्रवों तक ऐसा ही किया जाना चाहिए, जब तक कि अन्यथा न हो। अन्यथा, यदि यह धर्म किसी अन्य प्रकार से त्यागा जाना है और आर्य धर्म का उपदेश किसी अन्य आकार में दिया गया है, तो उस आर्य धर्म को अन्यत्र खोजा जाना चाहिए। यदि इस धर्म की खोज करते समय जो उपदेश देता है, वह जिस-जिस आकार में उपदेश देता है, उस आर्य धर्म की खोज की जानी चाहिए, जिससे क्लेश प्रहीण होता है। उसकी वहाँ परीक्षा की जानी चाहिए। यदि वह संगत नहीं होता, तो उस सूत्र द्वारा विहित सूत्र की मीमांसा की जानी चाहिए। जिस प्रकार वह संगत हो, उसे उसी प्रकार ग्रहण करना चाहिए। जिस प्रकार वह संगत न हो, उसे उस प्रकार ग्रहण नहीं करना चाहिए; निश्चित ही यह भगवान द्वारा नहीं कहा गया है, या आयुष्मान द्वारा गलत तरीके से ग्रहण किया गया है, जैसा कि महाप्रदेशों में निर्दिष्ट किया जाना चाहिए। भगवान ने यथार्थ रूप में उपदेश दिया है। जो भी कुशल या अकुशल धर्म उपदिष्ट है, उस धर्म के प्रत्यय की खोज की जानी चाहिए। क्योंकि प्रत्यय के बिना कोई धर्म अ-प्रत्यय उत्पन्न नहीं होता। वहाँ खोज का प्रकार क्या है?

තත්ථ තථාරූපං සහෙතු සප්පච්චයං සොයං ධම්මො වුත්තොති ඉදං වීමංසිතබ්බං. සො ච පච්චයො තිවිධො – මුදු මජ්ඣො අධිමත්තො. තත්ථ මුදුම්හි පච්චයෙ මුදුධම්මො ගහෙතබ්බො, එවං සත්‍යෙස පච්චයො දුවිධො පරංපරාපච්චයො ච සමනන්තරපච්චයො ච. සො පච්චයො මුදුතෙන බ්‍යාධිමත්තං පරියෙසිතබ්බං. කිං කාරණං? අඤ්ඤතරොපි පච්චයො අඤ්ඤෙහි පච්චයෙහි පරියත්තිං වා පාරිපූරිං වා ගච්ඡති. තත්ථ යො ධම්මො දෙසිතො, තස්ස ධම්මස්ස [Pg.222] එතෙන වා කාරණෙන වා හෙතු පරියෙසිතබ්බො. යථා පච්චයො හෙතුනා පච්චයෙන ච, සො තස්ස ධම්මස්ස නිස්සන්දො පරියෙසිතබ්බො. යථා නිද්දිට්ඨො අධිට්ඨානෙ පධානං පරියෙසති, සො පච්චයො පරියෙසිතබ්බො. න හි මුදුස්ස ධම්මස්ස අධිමත්තො නිස්සන්දො අධිමත්තස්ස වා නිස්සන්දස්ස මුදුධම්මො, අථ මුදුස්ස මුදු මජ්ඣාය මජ්ඣො අධිමත්තස්ස අධිමත්තො යුජ්ජති, තං ගහෙතබ්බං, අථ න යුජ්ජති න ගහෙතබ්බං. යඤ්ච භගවා ආරභති ධම්මං දෙසෙතුං, තංයෙව ධම්මං මජ්ඣන්තපරියොසානං දෙසෙති, යථා සුත්තාධිට්ඨානෙ ධම්මා ආදිම්හි නිද්දිසති, තංයෙව බහු තස්ස සුත්තස්ස පරියොසානං. තස්ස හි ධම්මස්ස වසෙන තං සුත්තං හොති ගාථා වා බ්‍යාකරණං ඛුද්දකං මහන්තං වා, යථා පන දුවිධා අනුරූපන්ති වා ථපනා ච දෙසනාථපනා. රූපන්තිපි ධම්මස්ස පරියෙසිතබ්බා. යථා ච භගවතා පඤ්චන්නං ඉන්ද්‍රියානං සංවරණං දෙසිතං තණ්හාය නිග්ගහණත්ථං ඉච්ඡාව හොති. දෙසෙති යථා ගොපාලකොපමෙ සුත්තෙ අඤ්ඤෙහිපි සුත්තෙහි භගවා භාසති ඉච්ඡාව හොති මජ්ඣිමනිකායෙ විතක්කො අයං භගවතො දෙසනානුරූපන්ති ඉති සො ධම්මො අඤ්ඤෙසුපි වෙය්‍යාකරණෙසු පරියෙසිතබ්බො. න හි එකං හි සුත්තෙ දට්ඨබ්බො. යුජ්ජනං තං ගහෙතබ්බං.

वहाँ, 'यह धर्म हेतु सहित और प्रत्यय सहित उसी रूप में कहा गया है' - इसकी मीमांसा की जानी चाहिए। और वह प्रत्यय तीन प्रकार का है - मृदु, मध्य और अधिमात्र। वहाँ मृदु प्रत्यय होने पर मृदु धर्म को ग्रहण करना चाहिए; ऐसा होने पर यह प्रत्यय दो प्रकार का होता है - परंपरा प्रत्यय और समनन्तर प्रत्यय। उस मृदु प्रत्यय के माध्यम से अधिमात्र की खोज की जानी चाहिए। क्या कारण है? क्योंकि कोई एक प्रत्यय भी अन्य प्रत्ययों के माध्यम से परिपक्वता या परिपूर्णता को प्राप्त होता है। वहाँ जो धर्म उपदिष्ट है, उस धर्म के लिए इस (आर्य मार्ग) या (परंपरा) कारण के द्वारा हेतु की खोज की जानी चाहिए। जैसे हेतु के द्वारा प्रत्यय और प्रत्यय के द्वारा हेतु की खोज की जानी चाहिए, वैसे ही उस धर्म के निस्यन्द की खोज की जानी चाहिए। जैसे अधिष्ठान में निर्दिष्ट प्रधान की खोज की जाती है, वैसे ही उस प्रत्यय की खोज की जानी चाहिए। क्योंकि मृदु धर्म का निस्यन्द अधिमात्र नहीं होता, और न ही अधिमात्र निस्यन्द का मृदु धर्म होता है; बल्कि मृदु के लिए मृदु, मध्य के लिए मध्य और अधिमात्र के लिए अधिमात्र ही संगत होता है; उसे ग्रहण करना चाहिए, और यदि संगत न हो तो ग्रहण नहीं करना चाहिए। भगवान जिस धर्म का उपदेश देना आरम्भ करते हैं, उसी धर्म का वे मध्य और अन्त तक उपदेश देते हैं; जैसे सूत्र के अधिष्ठान में वे आरम्भ में धर्मों को निर्दिष्ट करते हैं, वही उस सूत्र का बहुधा पर्यवसान होता है। उस धर्म के वश से वह सूत्र गाथा या व्याकरण, छोटा या बड़ा होता है; जैसे कि 'अनुरूप-स्थापना' और 'देशना-स्थापना' के रूप में दो प्रकार की स्थापनाएँ होती हैं। धर्म के रूप की भी खोज की जानी चाहिए। और जैसे भगवान ने तृष्णा के निग्रह के लिए पाँच इन्द्रियों के संवर का उपदेश दिया है, वह केवल इच्छा मात्र है। जैसा कि 'गोपालक-उपमा' सूत्र में उपदेश दिया गया है और अन्य सूत्रों में भी भगवान कहते हैं, वह इच्छा मात्र है; मज्झिम निकाय में यह वितर्क है कि 'यह भगवान की देशना के अनुरूप है'। इसलिए उस धर्म की अन्य व्याकरणों में भी खोज की जानी चाहिए। क्योंकि केवल एक ही सूत्र में उसे नहीं देखा जाना चाहिए। जो संगत हो, उसे ही ग्रहण करना चाहिए।

42. තත්ථ කතමං අනුඤ්ඤාතං? යං කිඤ්චි සුත්තං භගවතා න භාසිතං තඤ්ච සුත්තෙසුයෙව න්දිස්සති, එවමෙතං ධාරෙතබ්බං. යථා අසුකෙන භාසිතන්ති, තං සුත්තං වීමංසිතබ්බං. කිං නු ඛො ඉමං සුත්තං අනුඤ්ඤාතං ඛමං භගවතො උදාහු නානුඤ්ඤාතං ඛමං, කිඤ්චි රූපඤ්ච සුත්තං භගවතො අනුඤ්ඤාතං ඛමං කිඤ්චි රූපඤ්ච නානුඤ්ඤාතං ඛමං? යං සබ්බසො අනොතාරෙත්වා දසබලො ගොචරං දෙසෙති, තං සබ්බං සුත්තං භගවතො නානුඤ්ඤාතං ඛමං. අත්ථිපි සො සාවකො දසබලානං ගොචරං ජානාති ඔධිසො අනොධිසො, තං පන බලං සබ්බසො න ජානාති අඤ්ඤථා නාම සවනෙන, යථා ආයස්මතා සාරිපුත්තෙන යෙන බ්‍රාහ්මණො ඔවදිතො, තස්ස ආයස්මතො නත්ථි ඉන්ද්‍රියබලවෙමත්තඤාණං, තෙන පුග්ගලපරො පරඤ්ච තං අජානන්තො සති උත්තරිකරණීයෙ උප්පාදිතො, සො භගවතා අපසාදිතො. යථාව ආයස්මා මහාකස්සපො භාගිනෙය්‍යං ඔවදති අනන්තරියසමන්නාගතො ඉද්ධිපාටිහීරෙන අඞ්ගුලියො අදීපෙත්වා [Pg.223] යං සබ්බෙසං ධම්මානං කම්මසමාදානානං හෙතුසො ඨානසො යථාභූතං ඤාණං, තස්ස ආයස්මතො සංවිජ්ජතෙ, තෙන නං ඔවදති, තං භගවා කරොති.

४२. वहाँ 'अनुज्ञात' (अनुमत) क्या है? जो भी सूत्र भगवान द्वारा नहीं कहा गया है, किंतु सूत्रों में ही दिखाई देता है, उसे इस प्रकार धारण करना चाहिए। 'अमुक व्यक्ति द्वारा कहा गया है'—इस प्रकार उस सूत्र की मीमांसा करनी चाहिए। क्या यह सूत्र भगवान द्वारा अनुज्ञात (स्वीकार्य) है अथवा अनुज्ञात नहीं है? कुछ रूप और सूत्र भगवान द्वारा अनुज्ञात हैं और कुछ अनुज्ञात नहीं हैं। जिसे दशबल (बुद्ध) पूर्णतः बिना किसी त्रुटि के अपने गोचर (ज्ञान-क्षेत्र) के रूप में उपदेश देते हैं, वह सब सूत्र भगवान द्वारा अनुज्ञात है। कोई श्रावक दशबलों के गोचर को आंशिक या पूर्ण रूप से जानता है, किंतु उस बल को पूर्णतः नहीं जानता, केवल श्रवण मात्र से जानता है। जैसे आयुष्मान सारिपुत्र ने जिस ब्राह्मण को उपदेश दिया, उस आयुष्मान के पास इन्द्रिय-बल-वैमत्य ज्ञान नहीं था, इसलिए उन्होंने पुद्गल-पर (श्रेष्ठ पुरुष) को न जानते हुए, और अधिक करने योग्य कार्य होने पर भी (उसे वहीं छोड़ दिया), जिससे भगवान ने उन्हें अप्रसन्नता व्यक्त की। जैसे आयुष्मान महाकाश्यप अपने भांजे को उपदेश देते हैं, जो आनन्तर्य-समाधि से युक्त थे, और ऋद्धि-प्रातिहार्य से अपनी उंगलियों को बिना जलाए (प्रकाशित किए), जो सभी धर्मों और कर्म-समादानों के हेतु और स्थान के अनुसार यथार्थ ज्ञान है, वह उस आयुष्मान में विद्यमान है; उससे वे उसे उपदेश देते हैं, जिसे भगवान स्वीकार करते हैं।

‘‘සචෙපි දස පජ්ජොතෙ, ධාරයිස්සසි කස්සප;

නෙව දක්ඛති රූපානි, චක්ඛු තස්ස න විජ්ජතී’’ති.

हे कश्यप! यदि तुम दस दीपकों को भी धारण करो, तो भी वह रूपों को नहीं देख सकता, क्योंकि उसके पास चक्षु (नेत्र) नहीं है।

අපි ච ඛො යථා දූතො රාජවචනෙන සත්තමනුසාසති, එවං සෙසානුගො අඤ්ඤාතකං ඝොසං පරෙසං දෙසෙති. අනුඤ්ඤාතඛමසුත්තං ගහෙතබ්බං. අනනුඤ්ඤාතඛමං න ගහෙතබ්බං.

इसके अतिरिक्त, जैसे एक दूत राजा के वचनों से प्रजा को अनुशासित करता है, वैसे ही शेष अनुयायी दूसरों को उस शिक्षा (घोष) का उपदेश देते हैं जिसे उन्होंने जाना है। जो सूत्र अनुमति के योग्य हैं, उन्हें ग्रहण करना चाहिए। जो अनुमति के योग्य नहीं हैं, उन्हें ग्रहण नहीं करना चाहिए।

තත්ථ කතමො සුත්තසඞ්කරො? පඤ්චවිධං සුත්තං, සංකිලෙසභාගියං වාසනාභාගියං දස්සනභාගියං භාවනාභාගියං අසෙක්ඛභාගියං. අඤ්ඤං ආරාධෙය්‍ය අඤ්ඤං දෙසෙති අඤ්ඤස්ස ච සුත්තස්ස අත්ථං අඤ්ඤම්හි සුත්තෙ නිද්දිසති. සුත්තස්ස වා හි අනෙකාකාරං අත්ථං නිද්දිසති. අරියධම්මසාධනෙ අත්ථං විවරති. වාසනාභාගියස්ස අත්ථං දස්සනභාගියෙසු නිද්දිසති. ඔරම්භාගියානං සංයොජනානං අත්ථං උද්ධංභාගියෙසු නිද්දිසති. මුදුමජ්ඣානං ඉන්ද්‍රියානං අධිමත්තෙසු සුත්තෙසු නිද්දිසති. ඉති අයං සුත්තං සම්භෙදං හෙතුනා ච නිස්සන්දෙන ච ඵලෙන ච නිද්දෙසෙන ච මුදුමජ්ඣාධිමත්තතායපි ච අත්ථෙන ච බ්‍යඤ්ජනෙන ච යො සම්භෙදො, අයං වුච්චති සුත්තසඞ්කරො. යො අසම්භෙදො, අයං වුච්චති සුත්තවිචයො.

वहाँ 'सुत्त-संकर' (सूत्रों का सम्मिश्रण) क्या है? सूत्र पाँच प्रकार के होते हैं: संक्लेश-भागीय, वासना-भागीय, दर्शन-भागीय, भावना-भागीय और अशैक्ष-भागीय। (जब) किसी अन्य (फल) की प्राप्ति के लिए किसी अन्य (सूत्र) का उपदेश दिया जाता है और एक सूत्र के अर्थ को दूसरे सूत्र में निर्दिष्ट किया जाता है। अथवा सूत्र के अनेक प्रकार के अर्थों को निर्दिष्ट किया जाता है। आर्य धर्म की सिद्धि में अर्थ को प्रकट किया जाता है। वासना-भागीय के अर्थ को दर्शन-भागीय सूत्रों में निर्दिष्ट किया जाता है। निम्न-भागीय (ओरम्भागीय) संयोजनों के अर्थ को उच्च-भागीय (उद्धम्भागीय) सूत्रों में निर्दिष्ट किया जाता है। मृदु और मध्य इन्द्रियों के अर्थ को अधिमात्र (तीक्ष्ण) इन्द्रियों वाले सूत्रों में निर्दिष्ट किया जाता है। इस प्रकार, सूत्रों का यह सम्मिश्रण जो हेतु, निस्यन्द (प्रवाह), फल, निर्देश, मृदु-मध्य-अधिमात्रता, अर्थ और व्यंजन (शब्द) के द्वारा होता है, उसे 'सुत्त-संकर' कहा जाता है। जो सम्मिश्रण नहीं है, उसे 'सुत्त-विचय' कहा जाता है।

තත්ථායං උද්දානගාථා

वहाँ यह संग्रह-गाथा (उद्दान-गाथा) है:

පුරිමානං අක්ඛණ්ඩං, යථාභූතස්ස පච්චයො;

නිස්සන්දො වාසනාසද්ධි, අනුඤ්ඤා සුත්තසඞ්කරො.

पूर्ववर्ती (सूत्रों) की अखण्डता, यथार्थता का प्रत्यय (कारण), निस्यन्द (परिणाम), वासना (भागीय) के साथ पाँच सूत्र, अनुज्ञा (अनुमति) और सुत्त-संकर।

ථෙරස්ස මහාකච්චායනස්ස

स्थविर महाकात्यायन का।

සුත්තවිචයො නාම චතුත්ථභූමි.

'सुत्त-विचय' नामक चौथी भूमि है।

5. පඤ්චමභූමි

५. पाँचवीं भूमि

43. තත්ථ කතමො හාරවිභඞ්ගො? යත්ථ සොළස හාරා අක්ඛරසො භෙදං ගච්ඡන්ති. තත්ථ ආදිම්හි දෙසනාහාරො. තත්ථ අයං ගාථා කුසලා වා අකුසලා වා සච්චානි වා සච්චෙකදෙසො වා. කිං දෙසිතන්ති? සුත්තෙ වීමංසා දෙසනාහාරො. යථා අරියසච්චානි නික්ඛෙපො චත්තාරි සච්චානි [Pg.224] සාධාරණානි අසාධාරණානි ච. යානි ච අට්ඨාරස පදානි දුක්ඛතො සත්ත පදානි සඞ්ඛෙපෙන කායිකෙන චෙතසිකෙන දුක්ඛෙන, අප්පියසම්පයොගෙන පියවිප්පයොගෙන ච තීහි ච සඞ්ඛතාහි. තත්ථ තීණි සඞ්ඛතලක්ඛණානි තිස්සො දුක්ඛතා උප්පාදො සඞ්ඛතලක්ඛණං, සඞ්ඛාරදුක්ඛතාය දුක්ඛතා ච සඞ්ඛතලක්ඛණං, විපරිණාමදුක්ඛතාය දුක්ඛතාති අඤ්ඤථත්ථං ච සඞ්ඛතලක්ඛණං, දුක්ඛදුක්ඛතාය ච දුක්ඛතා, ඉමෙසං තිණ්ණං සඞ්ඛතලක්ඛණානං තීසු වෙදනාභූමීසු අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා උප්පාදො සඞ්ඛතලක්ඛණං, සඞ්ඛාරදුක්ඛතාය ච දුක්ඛතා තයො සඞ්ඛතලක්ඛණං, සුඛා වෙදනාය ච විපරිණාමදුක්ඛතාය ච දුක්ඛතාති අඤ්ඤථත්තං සඞ්ඛතලක්ඛණං, දුක්ඛාවෙදනා දුක්ඛදුක්ඛතා ච දුක්ඛතා ඉමම්හි ඉමෙසු නවපදෙසු පඨමකෙසු සත්තසු පදෙසු සොළසසු පදෙසු දුක්ඛා පරියෙසිතබ්බා, එකාදස දුක්ඛතාය ච ලක්ඛණං නිද්දෙසෙ නිද්දිට්ඨං. පාතුභාවලක්ඛණා ජාතියා ච පාතුභාවචුතිලක්ඛණො චුතොති විත්ථාරෙන පන්නරසපදානි කත්තබ්බානි, එවං සාධාරණානි අසාධාරණානි ච සත්තසු දසසු පදෙසු සඤ්ඤාස තිවිධෙ ච සාසනප්පට්ඨානෙ අට්ඨාරසවිධෙසු ච සුත්තාධිට්ඨානෙසු දසවිධෙසු ච සුත්තවිධෙය්‍යෙසු සොළසවිධෙසු ච හාරෙසු එකවීසතිවිධාය ච පවිචයවීමංසායාති ඉදං දෙසිතං. යථාභූතඤ්ච දෙසිතන්ති, අයං වුච්චති දෙසනාහාරො.

४३. वहाँ 'हार-विभंग' क्या है? जहाँ सोलह हार अक्षरों के अनुसार भेद को प्राप्त होते हैं। वहाँ आदि में 'देशना-हार' है। वहाँ यह गाथा है—कुशल या अकुशल, सत्य (चार आर्य सत्य) या सत्य का एक अंश। 'क्या उपदिष्ट है?'—इस प्रकार सूत्र में जो मीमांसा (जाँच) है, वह देशना-हार है। जैसे आर्य सत्यों का विन्यास (निक्षेप), चार सत्य जो साधारण और असाधारण हैं। और जो अठारह पद दुःख के हैं, संक्षेप में सात पद हैं—कायिक दुःख, चैतसिक दुःख, अप्रिय-सम्प्रयोग दुःख, प्रिय-विप्रयोग दुःख और तीन संस्कृत (संखत) द्वारा। वहाँ तीन संस्कृत-लक्षण और तीन दुःखताएँ हैं: उत्पाद संस्कृत-लक्षण है; संस्कार-दुःखता में दुःखता भी संस्कृत-लक्षण है; विपरिणाम-दुःखता में दुःखता, जिसे 'अन्यथात्व' (बदलाव) कहते हैं, वह भी संस्कृत-लक्षण है; और दुःख-दुःखता में दुःखता—इन तीन संस्कृत-लक्षणों की तीन वेदना-भूमियों में (स्थिति है)। अदुःख-असुख वेदना में उत्पाद संस्कृत-लक्षण है और संस्कार-दुःखता में दुःखता—ये तीन संस्कृत-लक्षण हैं। सुखद वेदना में विपरिणाम-दुःखता में दुःखता, जिसे 'अन्यथात्व' कहते हैं, वह संस्कृत-लक्षण है। दुःखद वेदना में दुःख-दुःखता ही दुःखता है। इस प्रकार इन नौ पदों में, पहले सात पदों में और सोलह पदों में दुःख की खोज करनी चाहिए। ग्यारह प्रकार की दुःखता का लक्षण निर्देश में निर्दिष्ट किया गया है। जन्म प्रादुर्भाव-लक्षण वाला है, च्युति (मृत्यु) प्रादुर्भाव से हटने के लक्षण वाली है—इस प्रकार विस्तार से पन्द्रह पद करने चाहिए। इस प्रकार साधारण और असाधारण सूत्रों को सात और दस पदों में, तिरेपन (53) प्रकार के शासन-प्रस्थान में, अठारह प्रकार के सुत्ताधिष्ठानों में, दस प्रकार के सुत्त-विधेयों में, सोलह प्रकार के हारों में और इक्कीस प्रकार की प्रविचय-मीमांसा में यह उपदिष्ट किया गया है। जो यथार्थ रूप से उपदिष्ट है, उसे 'देशना-हार' कहा जाता है।

44. තත්ථ කතමො විචයො හාරො?

४४. वहाँ 'विचय-हार' क्या है?

පදං පඤ්හා ච පුච්ඡා ච, කිං පුබ්බං කිඤ්ච පච්ඡිමං;

අනුගීති සා ච විචයො, හාරො විචයොති නිද්දිට්ඨො.

पद, प्रश्न और पृच्छा; क्या पहले है और क्या बाद में; अनुगीति (पुनः कथन)—वह विचय है; इस हार को 'विचय' के रूप में निर्दिष्ट किया गया है।

පදන්ති පඨමං පදං. තස්ස කො අත්ථො? යං භගවා පුට්ඨො ආයස්මතා අජිතෙන තං ගහෙතබ්බං, කතිපදානි පුට්ඨානි යථාකිං කෙනස්සු නිවුතො ලොකොති ගාථා, ඉමානි කතිපදානි චත්තාරි ඉති විසජ්ජනාය පුච්ඡා. යත්තකෙහි පදෙහි භගවතා විසජ්ජිතානි පදානි ඉති පුච්ඡාය ච යා පදානං සඞ්කාසනා, ඉදං වුච්චති පදන්ති.

'पद' का अर्थ है प्रथम पद। उसका क्या अर्थ है? आयुष्मान अजित ने भगवान से जो पूछा, उसे ग्रहण करना चाहिए। कितने पद पूछे गए? जैसे 'केनस्सु निवुतो लोको' (संसार किससे ढका है?) गाथा में; ये कितने पद हैं? चार। इस प्रकार उत्तर के लिए यह पृच्छा (प्रश्न) है। जितने पदों द्वारा भगवान ने उत्तर दिया, उन पदों की पृच्छा में जो पदों का स्पष्टीकरण (संकासना) है, उसे 'पद' कहा जाता है।

පඤ්හාති ඉමානි චත්තාරි පදානි. කති පඤ්හා? එකො වා ද්වෙ වා තදුත්තරි වා ඉමානි චත්තාරි පදානි එකො පඤ්හො, අත්ථානුපරිවත්ති බ්‍යඤ්ජනං හොති, සම්බහුලානිපි පදානි එකමෙවත්ථං පුච්ඡති. ඉමානි චත්තාරි පදානි අනුපරිවත්තීනි තං බ්‍යඤ්ජනෙන එකො පඤ්හොව හොති. කෙනස්සු නිවුතො ලොකොති [Pg.225] ලොකං සන්ධාය පුච්ඡති, කෙනස්සු නප්පකාසති කිස්සාභිලෙපනං බ්‍රූසීති තංයෙව පුච්ඡති. කිංසු තස්ස මහබ්භයන්ති තංයෙව පුච්ඡති. එවං අත්ථානුපරිවත්ති බ්‍යඤ්ජනං එකො පඤ්හො හොති, සො පඤ්හො චතුබ්බිධො එකංසබ්‍යාකරණීයො විභජ්ජබ්‍යාකරණීයො පටිපුච්ඡාබ්‍යාකරණීයො ඨපනියොති. තත්ථ චක්ඛු අනිච්චන්ති එකංසබ්‍යාකරණීයො, යං අනිච්චං තං දුක්ඛන්ති විභජ්ජබ්‍යාකරණීයො, සියා අනිච්චං න චක්ඛු, යානිපි ආයතනානි ච න චක්ඛු, තානිපි අනිච්චන්ති න චක්ඛුයෙව, අයං විභජ්ජබ්‍යාකරණීයො, යං චක්ඛු තං චක්ඛුන්ද්‍රියං නෙති පටිපුච්ඡාබ්‍යාකරණීයො, තං චක්ඛු තථාගතොති ඨපනියො. අඤ්ඤත්‍ර චක්ඛුනාති ඨපනියො පඤ්හො. ඉදං පඤ්හං භගවා කිං පුච්ඡිතො, ලොකස්ස සංකිලෙසො පුච්ඡිතො. කිං කාරණං? තිවිධො හි සංකිලෙසො තණ්හාසංකිලෙසො ච දිට්ඨිසංකිලෙසො ච දුච්චරිතසංකිලෙසො ච. තත්ථ අවිජ්ජාය නිවුතොති අවිජ්ජං දස්සෙති, ජප්පාති තණ්හං දස්සෙති, මහබ්භයන්ති අකුසලස්ස කම්මස්ස විපාකං දස්සෙති, සොතං නාම සුඛවෙදනීයස්ස කම්මස්ස දුක්ඛවෙදනීයො විපාකො භවිස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජතීති භගවා විසජ්ජෙති, චතූහි යො පදෙහි අවිජ්ජාය නිවුතො ලොකොති…පෙ… එවං වුච්චති.

"प्रश्न" (पञ्हा) ये चार पद हैं। प्रश्न कितने हैं? एक, दो, या उससे अधिक; ये चार पद एक ही प्रश्न हैं, क्योंकि इनका अर्थ एक ही है (अर्थानुपरिवर्ती व्यंजन)। बहुत से पद भी एक ही अर्थ पूछते हैं। ये चार पद अनुपरिवर्ती हैं, इसलिए व्यंजन की दृष्टि से यह एक ही प्रश्न है। "लोक किससे ढका है?" (केनस्सु निवुतो लोको) - यह लोक के विषय में पूछा गया है। "वह क्यों नहीं प्रकाशित होता? उसका लेप क्या है, कहें?" - यह भी उसी के विषय में पूछा गया है। "उसका महान भय क्या है?" - यह भी उसी के विषय में पूछा गया है। इस प्रकार अर्थानुपरिवर्ती व्यंजन वाला एक ही प्रश्न होता है। वह प्रश्न चार प्रकार का होता है: एकंशव्याकरणीय (निश्चित उत्तर वाला), विभज्जव्याकरणीय (विभाजन कर उत्तर देने योग्य), प्रतिपृच्छाव्याकरणीय (प्रति-प्रश्न द्वारा उत्तर देने योग्य), और स्थापनीय (छोड़ देने योग्य)। वहाँ, "क्या चक्षु अनित्य है?" - यह एकंशव्याकरणीय है। "जो अनित्य है, क्या वह दुःख है?" - यह विभज्जव्याकरणीय है। "शायद अनित्य हो पर चक्षु न हो, जो आयतन चक्षु नहीं हैं, क्या वे भी अनित्य हैं?" - "वे चक्षु ही नहीं हैं" - यह विभज्जव्याकरणीय है। "जो चक्षु है, क्या वह चक्षुइन्द्रिय है?" - यह प्रतिपृच्छाव्याकरणीय है। "क्या वह चक्षु तथागत है?" - यह स्थापनीय है। चक्षु के अतिरिक्त (तथागत के विषय में) होने के कारण यह स्थापनीय प्रश्न है। भगवान से इस प्रश्न में क्या पूछा गया है? लोक का संक्लेश (मलिनता) पूछा गया है। कारण क्या है? संक्लेश तीन प्रकार का होता है: तृष्णा-संक्लेश, दृष्टि-संक्लेश और दुश्चरित-संक्लेश। वहाँ "अविद्या से ढका हुआ" (अविज्जाय निवुतो) पद से अविद्या को दर्शाया गया है, "जप्पा" (तृष्णा) से तृष्णा को, और "महाभय" से अकुशल कर्म के विपाक को दर्शाया गया है। "स्रोत" के नाम से, सुखद वेदना वाले कर्म का दुखद विपाक होगा - यह संभव नहीं है, ऐसा भगवान उत्तर देते हैं। "अविद्या से ढका हुआ लोक" इन चार पदों से... ऐसा कहा जाता है।

45. තදුත්තරි පටිපුච්ඡති, සවන්ති සබ්බධි සොතාති ගාථා, චත්තාරි පදානි පුච්ඡති තං භගවා ද්වීහි පදෙහි විසජ්ජෙති.

४५. उसके आगे प्रति-प्रश्न पूछता है, "स्रवन्ति सब्बधि सोता" (स्रोत सब ओर बहते हैं) गाथा द्वारा चार पद पूछता है, जिसका भगवान दो पदों में उत्तर देते हैं।

යානි සොතානි ලොකස්මිං, සති තෙසං නිවාරණං;

සොතානං සංවරං බ්‍රූමි, පඤ්ඤායෙතෙ පිධීයරෙ.

लोक में जो स्रोत (धाराएँ) हैं, स्मृति उनका निवारण है; मैं स्रोतों का संवर (रोकथाम) कहता हूँ, वे प्रज्ञा द्वारा बंद किए जाते हैं।

ඉමානි චත්තාරි පදානි ද්වීහි පදෙහි විසජ්ජෙති. ඉදං පදන්ති පුච්ඡිතො, තස්ස සංකිලිට්ඨස්ස ලොකස්ස වොදානං පුච්ඡිතො, සොතානි ඡ තණ්හාකායා බහුලාධිවචනෙන නිද්දිට්ඨා භවන්ති සබ්බෙහි ආයතනෙහි. තානි සොතානි කෙන නිවාරියන්තීති පරියුට්ඨානපහානං පුච්ඡති, කෙන සොතා පිධීයරෙති අනුසයසමුග්ඝාතං පුච්ඡති. තත්ථ භගවා ඡසු ද්වාරෙසු සතියා දෙසෙති, යො හි සම්පජානො විහරති සතිදොවාරිකෙ ච තස්ස ඉන්ද්‍රියානි ගුත්තානි සම්භවන්ති. තත්ථ ගුත්තෙසු ඉන්ද්‍රියෙසු යා යා විපස්සනා, සා සා තෙසං තෙසං සොතානං තස්සා ච අවිජ්ජාය යො ලොකො නිවුතො අච්චන්තපහානාය සංවත්තති. එවං සොතානි පිහිතානිපි භවන්ති තතො උත්තරි පුච්ඡති.

इन चार पदों का उत्तर दो पदों में देते हैं। "यह पद" पूछने पर, उस संक्लिष्ट (मलिन) लोक की शुद्धि (वोदान) पूछी गई है। "स्रोत" छह तृष्णा-कायों के बहुल-अधिवाचन (पर्याय) के रूप में सभी आयतनों द्वारा निर्दिष्ट हैं। "वे स्रोत किससे रोके जाते हैं?" - इससे पर्युत्थान (प्रकट क्लेशों) के प्रहाण के बारे में पूछा गया है। "स्रोत किससे बंद होते हैं?" - इससे अनुशय (सुप्त क्लेशों) के समूच्छेदन के बारे में पूछा गया है। वहाँ भगवान छह द्वारों पर स्मृति (सति) का उपदेश देते हैं। जो सम्प्रजन्य युक्त होकर विहार करता है और स्मृति रूपी द्वारपाल रखता है, उसकी इन्द्रियाँ सुरक्षित होती हैं। उन सुरक्षित इन्द्रियों में जो-जो विपश्यना होती है, वह उन-उन स्रोतों के लिए और उस अविद्या के लिए जिससे लोक ढका है, आत्यन्तिक प्रहाण (पूर्ण विनाश) के लिए होती है। इस प्रकार स्रोत बंद भी हो जाते हैं। उसके आगे पूछता है।

පඤ්ඤා [Pg.226] ච සති ච නාමරූපස්ස ඛො තස්ස භගවන්තං පුට්ඨුමාගම්ම කත්ථෙතං උපසම්මති ඉමානි චත්තාරි පදානි භගවා එකෙන පදෙන විසජ්ජෙති.

"प्रज्ञा, स्मृति और नाम-रूप कहाँ शांत होते हैं?" - भगवान के पास आकर यह पूछने पर, इन चार पदों का उत्तर भगवान एक पद में देते हैं।

යමෙතං පඤ්හං අපුච්ඡි, අජිත තං වදාමි තෙ…පෙ…;

විඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙන, එත්ථෙතං උපසම්මති.

हे अजित! तुमने जो यह प्रश्न पूछा है, वह मैं तुम्हें बताता हूँ... विज्ञान के निरोध से, यहाँ यह (नाम-रूप) शांत हो जाता है।

ඉමිනා පඤ්හෙන කිං පුච්ඡති? අනුපාදිසෙසනිබ්බානධාතුං පුච්ඡති, තං භගවා අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා විසජ්ජෙති. තත්ථ පඨමෙන පඤ්හෙන සංකිලෙසං පුච්ඡති. දුතියෙන පඤ්හෙන වොදානං පුච්ඡති. තතියෙන පඤ්හෙන සොපාදිසෙසනිබ්බානධාතුං පුච්ඡති. චතුත්ථෙන පඤ්හෙන අනුපාදිසෙසනිබ්බානධාතුං පටිපුච්ඡති තතො උත්තරි පටිපුච්ඡති.

इस प्रश्न से क्या पूछा गया है? अनुपधिशेष निर्वाण-धातु के बारे में पूछा गया है, भगवान अनुपधिशेष निर्वाण-धातु द्वारा उत्तर देते हैं। वहाँ पहले प्रश्न से संक्लेश पूछा गया है। दूसरे प्रश्न से शुद्धि (वोदान) पूछी गई है। तीसरे प्रश्न से सोपधिशेष निर्वाण-धातु पूछी गई है। चौथे प्रश्न से अनुपधिशेष निर्वाण-धातु के बारे में प्रति-प्रश्न किया गया है, उसके आगे प्रति-प्रश्न करता है।

යෙ ච සඞ්ඛාතධම්මාසෙ, යෙ ච සෙඛා පුථූ ඉධ;

තෙසං මෙ නිපකො ඉරියං, පුට්ඨො පබ්‍රූහි මාරිස.

जो यहाँ संख्यात-धम्म (जिन्होंने धर्म को जान लिया है) हैं, और जो यहाँ बहुत से शैक्ष (सीखने वाले) हैं; हे मान्यवर! पूछे जाने पर मुझे उनकी चतुर चर्या (इरिया) के बारे में बताएँ।

ඉමානි චත්තාරි පදානි පුච්ඡති. කති ච පන තෙ පඤ්හෙ සඞ්ඛාතධම්මා ච අරහන්තා සෙක්ඛා ච? කිං පුබ්බං කිඤ්ච පච්ඡිමන්ති අයමත්ථො. තත්ථ කතරං පඨමං පුච්ඡති, කතරං පච්ඡා? අරහන්තං පඨමං පුච්ඡති. සෙක්ඛධම්මෙ තත්ථ කෙන පදෙන සඞ්ඛාතධම්මාති අරහන්තො ගහිතා, පුථූති සෙක්ඛා ගහිතා. තෙසං මෙ නිපකොති සාධාරණං පදං භගවන්තං පුච්ඡති. තස්ස සාධාරණානි ච අසාධාරණානි ච පඤ්හෙසු පුච්ඡිතබ්බානි. තං භගවා විසජ්ජෙති. න තථා පුට්ඨං, පඨමං පුට්ඨං, තං පච්ඡා විසජ්ජෙති. යං පච්ඡා පුච්ඡිතං පඨමං විසජ්ජෙති. කිඤ්ච ඉදං පුච්ඡිතං විසුද්ධානං විසුජ්ඣන්තානඤ්ච කා ඉරියාති ඉදං පුච්ඡි, තං කාමෙසු නාභිගිජ්ඣෙය්‍ය. මනසානාවිලො සියාති පරියුට්ඨානානි විතක්කෙන ච භගවා නිවාරෙති, ද්වෙ පන විතක්කඅනාවිලතාය පරියුට්ඨානං, යථා නීවරණෙසු නිද්දිට්ඨං. කුසලා සබ්බධම්මෙසූති අරහන්තං විසජ්ජෙති.

इन चार पदों को पूछता है। उन प्रश्नों में 'संख्यात-धम्म' अर्हन्त हैं और 'शैक्ष' सीखने वाले हैं। कौन पहले है और कौन बाद में - यह अर्थ है। वहाँ किसे पहले पूछता है और किसे बाद में? अर्हन्त को पहले पूछता है। शैक्ष धर्मों के विषय में, वहाँ किस पद से 'संख्यात-धम्म' द्वारा अर्हन्तों को ग्रहण किया गया है, और 'पुथू' (अनेक) पद से शैक्षों को। "उनकी चतुरता" (तेसं मे निपको) - यह साधारण पद भगवान से पूछता है। प्रश्नों में उसके साधारण और असाधारण (गुणों) को पूछा जाना चाहिए। भगवान उसका उत्तर देते हैं। जैसा पूछा गया वैसा (क्रम में) उत्तर नहीं देते। जिसे पहले पूछा गया, उसका उत्तर बाद में देते हैं। जिसे बाद में पूछा गया, उसका उत्तर पहले देते हैं। यह क्या पूछा गया है? "शुद्ध होने वालों (शैक्षों) और शुद्ध हो चुके लोगों (अर्हन्तों) की चर्या क्या है?" - यह पूछा गया है। "काम-भोगों में आसक्त न हो" (कामेसु नाभिगिज्झेय्य)। "मन मलिन न हो" (मनसानाविलो सिया) - भगवान वितर्क द्वारा पर्युत्थानों को रोकते हैं। दो प्रकार के वितर्क पर्युत्थान हैं, जैसा नीवरणों में निर्दिष्ट है। "सभी धर्मों में कुशल" (कुसला सब्बधम्मेसु) - इस पद से अर्हन्त का उत्तर देते हैं।

කෙනස්සු තරති ඔඝන්ති ගාථා, ඉමානි චත්තාරි පදානි. චත්තාරොයෙව පඤ්හා. කිං කාරණං, න හි එත්ථ අත්ථානුපරිවත්ති බ්‍යඤ්ජනං යථා පඨමං අජිතපඤ්හෙසු, තස්ස න එකංසෙන බහූනි විසජ්ජනානි, බහුකා පඤ්හා, එකොව න චාපි, සබ්බෙ පුච්ඡති, පුබ්බෙ විසජ්ජිතො, යථා චතුත්ථො අජිතොපඤ්හෙ, යං [Pg.227] එත්ථ යථාභූතං පරියෙසනාපදබන්ධෙන විසජ්ජනායො එවං යථාභූතං පරියෙසති. යො පුන එත්ථ යං එවං පුච්ඡති තත්ථ අයමාකාරො පුච්ඡනායං අන්තොජටා බහිජටාති ගාථා පුච්ඡිතවිසජ්ජනාය මග්ගිතබ්බා. කථං විසජ්ජිතාති භගවාති විසජ්ජෙති? සීලෙ පතිට්ඨාය නරො සපඤ්ඤොති ගාථා. තත්ථ චිත්තභාවනාය සමථා, පඤ්ඤාභාවනාය විපස්සනා. තත්ථ එවං අනුමීයති, යෙ ධම්මා සමථෙන ච විපස්සනාය ච පහීයන්ති, තෙ ඉමෙ අන්තොජටා බහිජටා. තත්ථ විසජ්ජනං සමථෙන රාගො පහීයති, විපස්සනාය අවිජ්ජා. අජ්ඣත්තවත්ථුකො රාගො අන්තොජටා, බාහිරවත්ථුකො රාගො බහිජටා. අජ්ඣත්තවත්ථුකා සක්කායදිට්ඨි, අයං අන්තොජටා. එකසට්ඨි දිට්ඨිගතානි ච බාහිරවත්ථුකානි බහිජටා, යා හි අජ්ඣත්තවත්ථුකා යා දිට්ඨිභාගියෙන භවිස්සති, අයං ජටා. තථා සංඛිත්තෙන යා කාචි අජ්ඣත්තවත්ථුකා තණ්හා ච දිට්ඨි ච, අයං අන්තොජටා. යා කාචි බාහිරවත්ථුකා තණ්හා ච දිට්ඨි ච, අයං බහිජටා.

‘केनससु तरति ओघं’ (किसके द्वारा बाढ़ को पार किया जाता है) यह गाथा है, ये चार पद हैं। ये चार ही प्रश्न हैं। क्या कारण है? क्योंकि यहाँ अर्थ के अनुसार शब्दों का विन्यास है, जैसा कि पहले अजित के प्रश्नों में था; उसके लिए निश्चित रूप से एक ही उत्तर नहीं है, बल्कि बहुत से उत्तर हैं, बहुत से प्रश्न हैं, और केवल एक ही नहीं है; वह सभी से पूछता है, पहले उत्तर दिया गया है; जैसे अजित के प्रश्नों में चौथा प्रश्न है, जो यहाँ यथार्थ रूप में पदों के अन्वेषण के माध्यम से उत्तर दिए गए हैं, वैसे ही यथार्थ रूप में अन्वेषण करता है। फिर यहाँ जो इस प्रकार पूछता है, वहाँ पूछने का यह आकार है—‘अन्तो जटा बहि जटा’ (भीतर उलझन, बाहर उलझन) यह गाथा है, जिसे पूछे गए उत्तर के लिए खोजना चाहिए। भगवान ने कैसे उत्तर दिया? ‘सीले पतिट्ठाय नरो सपञ्ञो’ (शील में प्रतिष्ठित होकर प्रज्ञावान मनुष्य) यह गाथा है। वहाँ चित्त-भावना से ‘शमथ’ होता है, प्रज्ञा-भावना से ‘विपश्यना’ होती है। वहाँ ऐसा अनुमान किया जाता है कि जो धर्म शमथ और विपश्यना से नष्ट हो जाते हैं, वे ही ये ‘अन्तो जटा’ और ‘बहि जटा’ हैं। वहाँ उत्तर यह है कि शमथ से राग नष्ट होता है, विपश्यना से अविद्या। आध्यात्मिक (आंतरिक) वस्तु पर आधारित राग ‘अन्तो जटा’ है, बाह्य वस्तु पर आधारित राग ‘बहि जटा’ है। आध्यात्मिक वस्तु पर आधारित ‘सक्काय दिट्ठि’ (सत्काय दृष्टि) ‘अन्तो जटा’ है। इकसठ (६१) प्रकार की बाह्य वस्तु पर आधारित दृष्टियाँ ‘बहि जटा’ हैं; जो आध्यात्मिक वस्तु पर आधारित दृष्टि के भाग के रूप में होगी, वह ‘जटा’ (उलझन) है। उसी प्रकार संक्षेप में, जो कोई आध्यात्मिक वस्तु पर आधारित तृष्णा और दृष्टि है, वह ‘अन्तो जटा’ है। जो कोई बाह्य वस्तु पर आधारित तृष्णा और दृष्टि है, वह ‘बहि जटा’ है।

යථා දෙවතා භගවන්තං පුච්ඡති ‘‘චතුචක්කං නවද්වාර’’න්ති ගාථා. තත්ථ භගවා විසජ්ජෙති ‘‘ඡෙත්වා නද්ධිං වරත්තං චා’’ති ගාථා, ඉදං භගවා දුක්ඛනිරොධගාමිනිං පටිපදං විසජ්ජෙති. ඉමාය විසජ්ජනාය භගවා අනුමීයති කිලෙසෙ එත්ථ පුරිමාය ගාථාය නිද්දිසිතබ්බෙන. තං හි චතුචක්කන්ති චත්තාරො වා හත්ථපාදා. නවද්වාරන්ති නව වණමුඛානි. යථා චතුචක්කන්ති චත්තාරො උපාදානා, උපාදානප්පච්චයා භවො, උපාදානනිරොධා භවනිරොධො. නවද්වාරන්ති නව මානවිධා, මානජාතිකාය හි දුක්ඛං සෙය්‍යෙනම්හි පරසො තීණි තිකානි පුණ්ණං. තිකෙන සංයුත්තං හි පඤ්චකාමගුණිකො රාගො. තත්ථ නද්ධීති තණ්හා විසජ්ජීයති. වරත්තන්ති මානං විසජ්ජෙති, ඉච්ඡා ලොභො ච පාපකොති පඤ්චකාමගුණිකො රාගො. තත්ථ විසමලොභො පාපකොති නිද්දිසියති සමූලතණ්හන්ති. අඤ්ඤාණමූලකා තණ්හාති අඤ්ඤාණමූලකා තණ්හා, තණ්හාය ච දිට්ඨියා ච පහානං. යෙ ච පුන අඤ්ඤෙපි කෙචි චතුචක්කයොගෙන තෙනෙව කාරණෙන ච යුජ්ජන්ති, සංසාරගාමිනො ධම්මා සබ්බෙ නිද්දිසිතබ්බා. තත්ථායං ගාථා විසජ්ජනා පුච්ඡාය ච විසජ්ජනාය සමෙති. යං යදි සන්දෙන අථ සහ බ්‍යාකරණෙන අනුගීතියං ච සො විචයොති භගවා යත්තකානි පදානි නික්ඛිපති, තත්තකෙහි අනුගායති.

जैसे देवता भगवान से पूछता है—‘चतुचक्कं नवद्वारं’ (चार पहिये, नौ द्वार) यह गाथा है। वहाँ भगवान उत्तर देते हैं—‘छेत्वा नद्धिं वरत्तं च’ (नद्धी और वरत्ता को काटकर) यह गाथा है; यहाँ भगवान दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा (मार्ग) का उत्तर देते हैं। इस उत्तर के माध्यम से भगवान का अनुमान किया जाता है कि यहाँ पिछली गाथा में क्लेशों का निर्देश किया जाना चाहिए। वह वास्तव में ‘चतुचक्कं’ (चार पहिये) का अर्थ है—चार हाथ और पैर। ‘Navadvāraṃ’ (नौ द्वार) का अर्थ है—नौ घाव (छिद्र)। अथवा ‘चतुचक्कं’ का अर्थ है—चार उपादान; उपादान के प्रत्यय से भव होता है, उपादान के निरोध से भव का निरोध होता है। ‘Navadvāraṃ’ का अर्थ है—नौ प्रकार के मान। मान की प्रकृति वाले के लिए दुःख होता है; ‘मैं श्रेष्ठ हूँ’ इस प्रकार के मान से दूसरों के प्रति तीन त्रिक पूर्ण होते हैं। त्रिक से युक्त वास्तव में पाँच काम-गुणों वाला राग है। वहाँ ‘नद्धी’ का अर्थ तृष्णा है, जिसका उत्तर दिया गया है। ‘वरत्तं’ का अर्थ मान है, जिसका उत्तर दिया गया है। ‘इच्छा लोभो च पापको’ (इच्छा और पापपूर्ण लोभ) का अर्थ पाँच काम-गुणों वाला राग है। वहाँ विषम लोभ को ‘पापक’ (पापपूर्ण) और ‘समूल-तृष्णा’ के रूप में निर्दिष्ट किया गया है। ‘अज्ञान-मूलक तृष्णा’ का अर्थ है अज्ञान से उत्पन्न तृष्णा; तृष्णा और दृष्टि का प्रहाण (त्याग)। और फिर जो कोई अन्य भी ‘चतुचक्क’ (चार पहियों) के योग से उसी कारण से जुड़ते हैं, उन सभी संसार-गामी धर्मों का निर्देश किया जाना चाहिए। वहाँ यह गाथा और उत्तर, प्रश्न और उत्तर के समान हैं। जो यदि सन्धि (अनुक्रम) के साथ है, तो वह व्याख्या और अनुगीति के साथ समान है; और वह जो ‘विचय’ (विश्लेषण) है, भगवान जितने पद रखते हैं, उतने ही पदों से अनुगायन (दोहराते) करते हैं।

46. අට්ඨහි[Pg.228], භික්ඛවෙ, අඞ්ගෙහි සමන්නාගතො භික්ඛු දූතෙය්‍යං ගන්තුමරහති. ඉමානි අට්ඨ පදානි නික්ඛිත්තානි. ඡහි පදෙහි භගවා අනුගායති.

४६. “भिक्षुओं! आठ अंगों से युक्त भिक्षु दूत के कार्य पर जाने के योग्य होता है।” ये आठ पद रखे गए हैं। भगवान छह पदों से अनुगायन करते हैं।

‘‘යො වෙ න බ්‍යථති පත්වා, පරිසං උග්ගවාදිනිං;

න ච හාපෙති වචනං, න ච ඡාදෙති සාසනං.

“जो वास्तव में उग्र बोलने वाली सभा में पहुँचकर व्यथित नहीं होता, और न ही वचनों को कम करता है, और न ही शासन (शिक्षा) को छिपाता है।

‘‘අසන්දිද්ධිං ච භණති, පුච්ඡිතො න ච කුප්පති;

ස වෙ තාදිසකො භික්ඛු, දූතෙය්‍යං ගන්තුමරහතී’’ති.

“वह असंदिग्ध (स्पष्ट) बोलता है, और पूछे जाने पर क्रोधित नहीं होता; ऐसा भिक्षु निश्चित रूप से दूत के कार्य पर जाने के योग्य है।”

තත්ථ පන භගවා යත්තකානි පදානි නික්ඛිපති, තත්තකෙහි අනුගායති. සත්තහි, භික්ඛවෙ, අඞ්ගෙහි සමන්නාගතො කල්‍යාණමිත්තො පියො ගරුභාවනීයොති විත්ථාරෙන, ඉදං භගවා සත්තහි පදෙහි අනුගායති. ඉති බහුස්සුතවා අනුගායති, අප්පතරකථං පදං වා නික්ඛෙපො, බහුස්සුතවා නව පදානි නික්ඛෙපො, අප්පතරිකා අනුගීතියා බහුතරිකා අනුගායති. අයං වුච්චති තෙ අනුගීති ච විචයො, අයං විචයො නාම හාරො.

वहाँ फिर भगवान जितने पद रखते हैं, उतने ही पदों से अनुगायन करते हैं। “भिक्षुओं! सात अंगों से युक्त कल्याणमित्र प्रिय, आदरणीय और भावना के योग्य होता है”—इस विस्तार के साथ, भगवान इसे सात पदों से अनुगायन करते हैं। इस प्रकार बहुश्रुत व्यक्ति अनुगायन करता है; बहुत कम कथा या पद का निक्षेप (रखना) होता है, बहुश्रुत व्यक्ति नौ पदों का निक्षेप करता है, कम अनुगीति और अधिक अनुगायन करता है। इसे ‘अनुगीति’ और ‘विचय’ कहा जाता है; यह ‘विचय’ नामक हार है।

තත්ථ කතමො යුත්තිහාරො?

वहाँ ‘युक्ति-हार’ कौन सा है?

සබ්බෙසං හාරානං, යා භූමී යො ච ගොචරො තෙසං;

යුත්තායුත්ති පරික්ඛා, හාරො යුත්තීති නිද්දිට්ඨො.

“सभी हारों की जो भूमि है और जो उनका गोचर (विषय) है; युक्ति और अयुक्ति की परीक्षा करने वाला हार ‘युक्ति’ के रूप में निर्दिष्ट है।”

හාරානං සොළසන්නං යථා දෙසනා යථා විචයො යො ච නිද්දිසියති, අයං නිද්දෙසො. අයං පුච්ඡා සුත්තෙසු න යුජ්ජතීති යා තත්ථ වීමංසා, අයං යුත්ති.

सोलह हारों का जैसा उपदेश और जैसा विचय (विश्लेषण) है और जो निर्दिष्ट किया जाता है, वह ‘निर्देश’ है। “यह प्रश्न सूत्रों में उपयुक्त नहीं है”—इस प्रकार वहाँ जो मीमांसा (जाँच) है, वह ‘युक्ति’ है।

යථා හි සහෙතූ සප්පච්චයා සත්තා සංකිලිස්සන්ති, අත්ථි හෙතු අත්ථි පච්චයො සත්තානං සංකිලෙසාය, සහෙතූ සප්පච්චයා සත්තා විසුජ්ඣන්ති, අත්ථි හෙතු අත්ථි පච්චයො සත්තානං විසුද්ධියා. සීලවතා, ආනන්ද, පුග්ගලෙන න වෙය්‍යාකරණියා කින්ති මෙ විප්පටිසාරො උප්පාදෙය්‍ය…පෙ… අබ්‍යාකරණං කත්තබ්බං, අයං විසුද්ධියා මග්ගො. තස්ස හෙතු කො පච්චයො, සීලක්ඛන්ධස්ස චත්තාරි චත්තාරි හෙතු ච පච්චයො ච. සප්පුරිසසංසෙවො යො ච පතිරූපදෙසවාසො ච, අයං උපාදාපච්චයතා සප්පච්චයො. යං පොරාණකම්මං අස්ස විපාකො පච්චයො, තාය පච්චයාය අත්තසම්මාපණිධි, අයං [Pg.229] හෙතු. ඉති සීලක්ඛන්ධො සහෙතු සප්පච්චයොති ඉදං ලොකිකං සීලං.

“जैसे हेतु और प्रत्यय के साथ प्राणी संक्लिष्ट (मलिन) होते हैं, प्राणियों के संक्लेश के लिए हेतु है और प्रत्यय है; हेतु और प्रत्यय के साथ प्राणी विशुद्ध होते हैं, प्राणियों की विशुद्धि के लिए हेतु है और प्रत्यय है। हे आनंद! शीलवान व्यक्ति द्वारा यह नहीं पूछा जाना चाहिए कि ‘क्या मुझे पश्चाताप होगा?’... आदि... उत्तर न देना ही कर्तव्य है, यह विशुद्धि का मार्ग है। उसका हेतु क्या है, प्रत्यय क्या है? शील-स्कंध के चार-चार हेतु और प्रत्यय हैं। सत्पुरुषों की सेवा और जो अनुकूल देश में निवास है, यह उपादान-प्रत्ययता के कारण ‘सप्रत्यय’ (प्रत्यय सहित) है। जो उसका पुराना कर्म है, उसका विपाक ‘प्रत्यय’ है; उस प्रत्यय के कारण जो ‘आत्म-सम्यक्-प्रणिधि’ (स्वयं को सही दिशा में लगाना) है, वह ‘हेतु’ है। इस प्रकार शील-स्कंध हेतु और प्रत्यय के साथ है—यह लौकिक शील है।”

යං පන ලොකුත්තරං සීලං, තස්ස තීණි ඉන්ද්‍රියානි පච්චයො – සද්ධින්ද්‍රියං වීරියින්ද්‍රියං සමාධින්ද්‍රියං – අයං පච්චයො. සතින්ද්‍රියඤ්ච පඤ්ඤින්ද්‍රියඤ්ච හෙතු. පඤ්ඤාය නිබ්බෙධගාමිනියා, යං සීලං ජායති. සොතාපන්නස්ස ච සීලං තෙනායං හෙතු අයං පච්චයො. යං පුන සමාධිනො පස්සද්ධි ච පීති ච පාමොජ්ජං පච්චයො. යං සුඛං හෙතු තෙන සමාධික්ඛන්ධො සහෙතු සප්පච්චයො. යං සමාහිතො යථාභූතං පජානාති, අයං පඤ්ඤා. තස්ස පරතොඝොසො අජ්ඣත්තං ච යොනිසො මනසිකාරො හෙතු ච පච්චයො ච, ඉති ඉමෙ තයො ඛන්ධා සහෙතූ සප්පච්චයා එවං සත්ත පඤ්ඤා. සත්තබ්‍යාකරණීසු ච සුත්තෙසු න යුජ්ජති. අයං යුත්තිහාරො. සො චතූසු මහාපදෙසෙසු දට්ඨබ්බො.

जो लोकोत्तर शील है, उसके लिए तीन इन्द्रियाँ—श्रद्धेन्द्रिय, वीर्येन्द्रिय और समाधीन्द्रिय—प्रत्यय (उपनिश्रय कारण) हैं। सतीन्द्रिय और प्रज्ञेन्द्रिय हेतु (जनक कारण) हैं। भेदन करने वाली (निर्वेधगामिनी) प्रज्ञा से जो शील उत्पन्न होता है, और स्रोतपन्न का जो शील है, उसके लिए यह हेतु और यह प्रत्यय है। पुनः, समाधि वाले व्यक्ति के लिए जो प्रश्रब्धि, प्रीति और प्रमोद है, वह प्रत्यय है। जो सुख है, वह हेतु है; इसलिए समाधि-स्कन्ध हेतु-सहित और प्रत्यय-सहित है। जो समाहित होकर यथार्थ रूप से जानता है, वह प्रज्ञा है। उसके लिए परतोघोष (दूसरों से उपदेश) और आध्यात्मिक योनिशो मनसिकार हेतु और प्रत्यय हैं। इस प्रकार ये तीन स्कन्ध हेतु-सहित और प्रत्यय-सहित हैं; इस प्रकार सात प्रज्ञाएँ हैं। यह सात व्याकरणों (उत्तरों) और सूत्रों में नहीं मिलता। यह युक्ति-हार है। इसे चार महाप्रदेशों में देखा जाना चाहिए।

47. තත්ථ කතමං පදට්ඨානං?

४७. वहाँ पदस्थान (हार) क्या है?

ධම්මං දෙසෙති ජිනො, තස්ස ච ධම්මස්ස යං පදට්ඨානං;

ඉති යාව සබ්බධම්මා, එසො හාරො පදට්ඨානො.

जिन (बुद्ध) धर्म का उपदेश देते हैं, उस धर्म का जो पदस्थान (निकटतम कारण) है; इस प्रकार सभी धर्मों तक जो व्यवस्था है, वह पदस्थान हार है।

තත්ථ පඤ්චකාමගුණා කාමරාගස්ස පදට්ඨානං. යෙසං කෙසඤ්චි කාමරාගො උප්පජ්ජති උප්පන්නො වා උප්පජ්ජිස්සති වා, එතෙසු යෙපි පඤ්චසු රූපෙසු ආයතනෙසු නාඤ්ඤත්‍ර එතෙහි කාමරාගස්ස පදට්ඨානන්ති. වුච්චතෙ, තෙන පඤ්ච කාමගුණා කාමරාගස්ස පදට්ඨානං. පඤ්චින්ද්‍රියානි රූපරාගස්ස පදට්ඨානං. මනින්ද්‍රියං භවරාගස්ස පදට්ඨානං. පඤ්චක්ඛන්ධා සක්කායදිට්ඨියා පදට්ඨානං. එකසට්ඨි දිට්ඨිගතානි දිට්ඨිරාගස්ස පදට්ඨානං. කාමධාතු කාමරාගස්ස පදට්ඨානං. අරූපධාතු අරූපරාගස්ස පදට්ඨානං. සුඛසඤ්ඤා කාමරාගස්ස පදට්ඨානං. බ්‍යාපාදසඤ්ඤා බ්‍යාපාදස්ස පදට්ඨානං. අසම්පජඤ්ඤතා සම්මොහස්ස පදට්ඨානං. නව ආඝාතවත්ථූනි බ්‍යාපාදස්ස පදට්ඨානං. නවවිධං මානං මානස්ස පදට්ඨානං. සුඛා වෙදනා රාගානුසයස්ස පදට්ඨානං. දුක්ඛා වෙදනා පටිඝානුසයස්ස පදට්ඨානං. අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා අවිජ්ජානුසයස්ස පදට්ඨානං. අත්තවාදුපාදානඤ්ච මුසාවාදො ච ලොභස්ස පදට්ඨානං. පාණාතිපාතො ච පිසුණවාචා ච ඵරුසවාචා ච බ්‍යාපාදස්ස පදට්ඨානං. මිච්ඡත්තඤ්ච සම්ඵප්පලාපො ච මොහස්ස පදට්ඨානං. භවං භොගඤ්ච වොකාරො අහංකාරස්ස පදට්ඨානං. බාහිරානං පරිග්ගහො [Pg.230] මමංකාරස්ස පදට්ඨානං. කායස්ස සඞ්ගං දිට්ඨියා පදට්ඨානං. කායිකදොසො දොසස්ස පදට්ඨානං. කායිකකාසාවො ලොභස්ස පදට්ඨානං. යො යො වා පන ධම්මො යෙන යෙන ආරම්මණෙන උප්පජ්ජති සච්චාධිට්ඨානෙන වා ධම්මාධිට්ඨානෙන වා අනුසයනෙන වා, සො ධම්මො තස්ස පදට්ඨානං. තෙන සාරම්මණෙන සො ධම්මො උප්පජ්ජති.

वहाँ पाँच कामगुण काम-राग के पदस्थान (निकटतम कारण) हैं। जिन किन्हीं को काम-राग उत्पन्न होता है, उत्पन्न हुआ है या उत्पन्न होगा, वह इन पाँच रूपों और आयतनों में ही होता है, इनके अतिरिक्त काम-राग का कोई पदस्थान नहीं है। ऐसा कहा जाता है, इसलिए पाँच कामगुण काम-राग के पदस्थान हैं। पाँच इन्द्रियाँ रूप-राग का पदस्थान हैं। मनेन्द्रिय भव-राग का पदस्थान है। पाँच स्कन्ध सत्काय-दृष्टि का पदस्थान हैं। इकसठ दृष्टिगत दृष्टि-राग का पदस्थान हैं। काम-धातु काम-राग का पदस्थान है। अरूप-धातु अरूप-राग का पदस्थान है। सुख-संज्ञा काम-राग का पदस्थान है। व्यापाद-संज्ञा व्यापाद (द्वेष) का पदस्थान है। असम्प्रजन्यता सम्मोह का पदस्थान है। नौ आघात-वस्तुएँ व्यापाद का पदस्थान हैं। नौ प्रकार का मान मान का पदस्थान है। सुखद वेदना राग-अनुशय का पदस्थान है। दुःखद वेदना प्रतिघ-अनुशय का पदस्थान है। अदुःख-असुख वेदना अविद्या-अनुशय का पदस्थान है। आत्मवाद-उपादान और मृषावाद लोभ के पदस्थान हैं। प्राणातिपात, पिशुन-वाचा और परुष-वाचा व्यापाद के पदस्थान हैं। मिथ्यात्व और सम्फप्पलाप (व्यर्थ प्रलाप) मोह के पदस्थान हैं। भव, भोग और विकार (स्कन्ध) अहंकार के पदस्थान हैं। बाहरी वस्तुओं का परिग्रह ममकार के पदस्थान हैं। शरीर के प्रति आसक्ति दृष्टि का पदस्थान है। कायिक दोष द्वेष का पदस्थान है। कायिक कषाय (मल) लोभ का पदस्थान है। जो-जो भी धर्म जिस-जिस आलम्बन से, चाहे सत्य-अधिष्ठान से, धर्म-अधिष्ठान से या अनुशय से उत्पन्न होता है, वह धर्म उसका पदस्थान है। उस आलम्बन के साथ वह धर्म उत्पन्न होता है।

යථා මනුස්සො පුරිමස්ස පදස්ස පදට්ඨානං අලභන්තො දුතියං පදං උද්ධරති, සො පච්ඡානුපදං සංහරති. යදි පන යො න දුතියපදස්ස පදට්ඨානං ලභති, අපරං පදං උද්ධරති. තස්ස යො චෙසො පච්චයො භවති. එවං ධම්මො කුසලො වා අකුසලො වා අබ්‍යාකතො වා පදට්ඨානං අලභන්තො න පවත්තති. යථා පයුත්තස්ස ධම්මස්ස යොනිලාභො, අයං වුච්චති පදට්ඨානො හාරො.

जैसे कोई मनुष्य पहले पैर का पदस्थान (आधार) न मिलने पर दूसरा पैर उठाता है, वह पिछले पैर को समेटता है। यदि वह दूसरे पैर का पदस्थान नहीं पाता है, तो वह अगला पैर उठाता है। उसके लिए जो यह प्रत्यय होता है। इसी प्रकार, कुशल, अकुशल या अव्याकृत धर्म पदस्थान प्राप्त किए बिना प्रवृत्त नहीं होते। जिस प्रकार प्रयुक्त धर्म का योनि-लाभ (उत्पत्ति स्थान की प्राप्ति) होता है, उसे पदस्थान हार कहा जाता है।

48. තත්ථ කතමො ලක්ඛණො හාරො?

४८. वहाँ लक्षण हार क्या है?

වුත්තම්හි එකධම්මෙ, යෙ ධම්මා එකලක්ඛණා තෙන;

සබ්බෙ භවන්ති වුත්තා, සො හාරො ලක්ඛණො නාම.

एक धर्म के कहे जाने पर, जो धर्म उसी लक्षण वाले होते हैं, वे सभी कह दिए गए होते हैं; वह हार 'लक्षण' नाम वाला है।

යෙසඤ්ච සුසමාරද්ධා, නිච්චං කායගතාසතීති ගාථාය වුත්තාය කායගතාසතියා වුත්තා වෙදනාගතා චිත්තගතා ධම්මගතා ච සති චතුන්නං සතිපට්ඨානානං එකෙන සතිපට්ඨානෙන. න හි චිත්තං එකස්මිං විඤ්ඤාණට්ඨිතියා පවත්තති, නානාසු ගතීසු පවත්තති, කායගතාසතියා වුත්තාය වුත්තා වෙදනාගතා චිත්තධම්මගතා ච. න හි කායගතාසතියා භාවිතාය සතිපට්ඨානා චත්තාරො භාවනාපාරිපූරිං න ගච්ඡන්ති. එවං තස්සදිසෙසු ධම්මෙසු වුත්තෙසු සබ්බධම්මා වුත්තා ච භවන්ති.

'जिनके द्वारा कायागत-सती भली-भाँति आरम्भ की गई है...' इस गाथा में कायागत-सती के कहे जाने पर, वेदनागत, चित्तगत और धर्मगत सती भी कह दी गई हैं, क्योंकि चारों स्मृति-प्रस्थानों में से एक स्मृति-प्रस्थान के द्वारा (अन्य भी समाहित हैं)। निश्चय ही चित्त एक ही विज्ञान-स्थिति में नहीं रहता, वह विभिन्न गतियों में प्रवृत्त होता है; कायागत-सती के कहे जाने पर वेदनागत और चित्त-धर्मगत सती भी कह दी गई हैं। निश्चय ही कायागत-सती के भावित होने पर चारों स्मृति-प्रस्थान भावना की परिपूर्णता को प्राप्त न हों, ऐसा नहीं है (अर्थात् वे प्राप्त होते हैं)। इस प्रकार, उन जैसे धर्मों के कहे जाने पर सभी धर्म कह दिए गए होते हैं।

සචිත්තපරියොදාපනං, එතං බුද්ධාන සාසනන්ති ගාථා චෙතසිකා ධම්මා වුත්තා, චිත්තෙ රූපං වුත්තං. ඉදං නාමරූපං දුක්ඛං අරියසච්චං. තතො සචිත්තපරියොදාපනා යං යං ඔදපෙති, තං දුක්ඛං. යෙන ඔදපෙති, සො මග්ගො. යතො ඔදපනා, සො නිරොධො. චක්ඛුං ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, තත්ථ සහජාතා වෙදනා සඤ්ඤා චෙතනා ඵස්සො මනසිකාරො එතෙ තෙ ධම්මා එකලක්ඛණා උප්පාදලක්ඛණෙන. යො ච රූපෙ නිබ්බින්දති, වෙදනාය සො නිබ්බින්දති, සඤ්ඤාසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණෙසුපි සො නිබ්බින්දති. ඉති [Pg.231] යෙ එකලක්ඛණා ධම්මා, තෙසං එකම්හි ධම්මෙ නිද්දිට්ඨෙ සබ්බෙ ධම්මා නිද්දිට්ඨා හොන්ති, අයං වුච්චති ලක්ඛණො හාරො.

'अपने चित्त को परिशुद्ध करना, यह बुद्धों का शासन है'—इस गाथा में चैतसिक धर्म कहे गए हैं, और चित्त के साथ रूप भी कह दिया गया है। यह नाम-रूप 'दुःख आर्यसत्य' है। उसके बाद, चित्त की परिशुद्धि में जो कुछ भी परिशुद्ध करता है, वह दुःख (स्कन्ध) है। जिसके द्वारा परिशुद्ध करता है, वह मार्ग है। जिससे परिशुद्धि होती है, वह निरोध है। चक्षु और रूप के आश्रय से चक्षु-विज्ञान उत्पन्न होता है, वहाँ सहजात वेदना, संज्ञा, चेतना, स्पर्श और मनसिकार—ये धर्म उत्पत्ति-लक्षण की दृष्टि से एक-लक्षण वाले हैं। जो रूप से निर्वेद (वैराग्य) प्राप्त करता है, वह वेदना से भी निर्वेद प्राप्त करता है, वह संज्ञा, संस्कार और विज्ञान से भी निर्वेद प्राप्त करता है। इस प्रकार जो एक-लक्षण वाले धर्म हैं, उनमें से एक धर्म के निर्दिष्ट होने पर सभी धर्म निर्दिष्ट हो जाते हैं, इसे लक्षण हार कहा जाता है।

තත්ථ කතමො චතුබ්‍යූහො හාරො?

वहाँ चतुब्यूह हार क्या है?

නිරුත්ති අධිප්පායො ච, බ්‍යඤ්ජනා දෙසනාය ච;

සුත්තත්ථො පුබ්බාපරසන්ධි, එසො හාරො චතුබ්‍යූහො.

निरुक्ति (व्युत्पत्ति), अभिप्राय, व्यंजन, देशना, सूत्रार्थ और पूर्वापर सन्धि (संदर्भ)—यह चतुब्यूह हार है।

තත්ථ කතමා නිරුත්ති, සා කථං පරියෙසිතබ්බා ? යථා වුත්තං භගවතා එකාදසහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතො භික්ඛු ඛිප්පං ධම්මෙසු මහත්තං පාපුණාති, අත්ථකුසලො ච හොති, ධම්මකුසලො ච හොති, නිරුත්තිකුසලො ච හොති, ඉත්ථාධිවචනකුසලො ච හොති, පුරිසාධිවචනකුසලො ච, විපුරිසාධිවචනකුසලො ච, අතීතාධිවචනකුසලො ච, අනාගතාධිවචනකුසලො ච, පච්චුප්පන්නාධිවචනකුසලො ච. එකාධිප්පායෙන කුසලො නානාධිප්පායෙන කුසලො. කිම්හි දෙසිතං, අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං. ඉත්ථාධිවචනෙන පුරිසාධිවචනෙන විපුරිසාධිවචනෙන සබ්බං යථාසුත්තං නිද්දිට්ඨං. තං බ්‍යඤ්ජනතො නිරුත්තිකොසල්ලතො යො යං සුත්තස්ස සුනිරුත්තිදුන්නිරුත්තිතං අවෙක්ඛති, ඉදං එවං නිරොපයිතබ්බං. ඉදම්පි න නිරොපයිතබ්බං. ඉදං වුච්චතෙ නිරුත්තිකොසල්ලං.

उनमें निरुक्ति क्या है, और उसे कैसे खोजना चाहिए? जैसा कि भगवान ने कहा है कि ग्यारह अंगों से युक्त भिक्षु शीघ्र ही धर्मों में महानता प्राप्त करता है, वह अर्थ-कुशल होता है, धर्म-कुशल होता है, निरुक्ति-कुशल होता है, स्त्री-अधिवाचन-कुशल होता है, पुरुष-अधिवाचन-कुशल होता है, नपुंसक-अधिवाचन-कुशल होता है, अतीत-अधिवाचन-कुशल होता है, अनागत-अधिवाचन-कुशल होता है, और प्रत्युत्पन्न-अधिवाचन-कुशल होता है। वह एक अभिप्राय में कुशल और नाना अभिप्रायों में कुशल होता है। किसमें उपदेश दिया गया है? अतीत, अनागत और प्रत्युत्पन्न में। स्त्री-अधिवाचन, पुरुष-अधिवाचन और नपुंसक-अधिवाचन के द्वारा सब कुछ सूत्र के अनुसार निर्दिष्ट किया गया है। वह जो व्यंजन से और निरुक्ति-कौशल से सूत्र की सु-निरुक्ति और दु-निरुक्ति को देखता है, उसे इस प्रकार स्थापित करना चाहिए। इसे स्थापित नहीं करना चाहिए। इसे निरुक्ति-कौशल कहा जाता है।

49. තත්ථ කතමං අධිප්පායකොසල්ලං? යථාදෙසිතස්ස සුත්තස්ස සබ්බස්ස වාරං ගච්ඡති ඉමෙන භගවතා දෙසිතබ්බන්ති. යථා කිං අප්පමාදො අමතං පදං, පමාදො මච්චුනො පදන්ති ගාථා. එත්ථ භගවතො කො අධිප්පායො? යෙ අසීතිමෙව ආකඞ්ඛන්ති තෙ අප්පමත්තා විහරිස්සන්ති, අයං අධිප්පායො.

४९. उनमें अभिप्राय-कौशल क्या है? जिस प्रकार उपदिष्ट सूत्र का सारा क्रम चलता है कि यह भगवान द्वारा उपदिष्ट है। जैसे कि 'अप्रमाद अमृत पद है, प्रमाद मृत्यु का पद है'—यह गाथा। यहाँ भगवान का क्या अभिप्राय है? जो केवल अस्सी (वर्ष की आयु) की आकांक्षा करते हैं, वे अप्रमत्त होकर विहार करेंगे—यह अभिप्राय है।

යොගස්ස කාලං න නිවත්තති යා ච, සො න තත්ථ පාපින්තවෙ භවන්ති;

වෙදනාමග්ගඉසිනා පවෙදිතං, ධුතරජාසවා දුක්ඛා පමොක්ඛාතා.

योगी के लिए जो काल (बुद्ध के प्रादुर्भाव का समय) नहीं बीतता है, वह वहाँ पापपूर्ण धर्मों में नहीं पड़ता; वेदना-मार्ग के ऋषि द्वारा जो उपदिष्ट है, उससे धूल (क्लेश) झाड़ देने वाले और आस्रवों से मुक्त होकर दुखों से छुटकारा पाते हैं।

එත්ථ භගවතො කො අධිප්පායො? යෙ දුක්ඛෙ නාස්සාදකා, තෙ වීරියමාරභිස්සන්ති දුක්ඛක්ඛයායාති. අයං තත්ථ භගවතො අධිප්පායො. ඉති ගාථාය වා බ්‍යාකරණෙන වා දෙසිතෙ ඉමිනා සුත්තෙන සාධකා, යො [Pg.232] එවං ධම්මානුධම්මං පටිපජ්ජතීති සො අධිප්පායො, අයං වුච්චති දෙසනාධිප්පායො.

यहाँ भगवान का क्या अभिप्राय है? जो दुख में आसक्त नहीं होते, वे दुख के क्षय के लिए वीर्य (पुरुषार्थ) आरम्भ करेंगे। वहाँ भगवान का यही अभिप्राय है। इस प्रकार गाथा द्वारा या व्याकरण (व्याख्या) द्वारा इस सूत्र के साथ जो साक्ष्य उपदिष्ट हैं, जो इस प्रकार धर्म के अनुकूल धर्म का प्रतिपादन करता है, वही अभिप्राय है। इसे देशना-अभिप्राय कहा जाता है।

තත්ථ කතමො පුබ්බාපරසන්ධි? යං ගාථායං වා සුත්තෙසු වා පදානි අසීති තානි භවන්ති එවං වා එවමෙති තස්සා ගාථාය සුත්තස්ස වා යානි පුරිමානි පදානි යානි ච පච්ඡිමකානි, තානි සමොසාරෙතබ්බානි. එවං සො පුබ්බාපරෙන සන්ධි ඤායති. යා එකා සමාරද්ධා ගාථා ද්වෙ තීණි වා තස්ස මෙකදෙසෙ භාසිතානං අභාසිතාහි ගාථාහි අනිද්දිට්ඨො අත්ථො භවති තදුපධාරිතබ්බං. යංව සබ්බා ඉතිස්ස පරියෙසමානස්ස පරියෙසනා කඞ්ඛා, තස්ස වා පුග්ගලස්ස පඤ්ඤත්තීනං අපරෙ පරියෙසිතබ්බං. ඉදං වුච්චතෙ පුබ්බාපරෙන සන්ධි. කොසල්ලන්ති වත්ථුතො නිදානකොසල්ලං. බ්‍යඤ්ජනතො නිරුත්තිකොසල්ලං. දෙසනාධිප්පායකොසල්ලං. පුබ්බාපරෙන සන්ධිකොසල්ලං. තත්ථ තස්ස ගාථා පරියෙසිතා නිදානං වා. උපලබ්භිතුං න අත්ථො නිද්දිසිතබ්බො වත්ථුතො නිදානකොසල්ලං අත්ථකොසල්ලං ඉමෙහි චතූහි පදෙහි අත්ථො පරියෙසියන්තො යථාභූතං පරියිට්ඨො හොති. අථ ච සබ්බො වත්ථුතො වා නිදානෙන වා යො අධිප්පායො බ්‍යඤ්ජනො නිරුත්ති සන්ධි ච අනුත්තරො එසො පුබ්බාපරෙන එවං සුත්තත්ථෙන දෙසිතබ්බං. අයං චතුබ්‍යූහො හාරො.

उनमें पूर्वापर-अनुसन्धि क्या है? गाथा में या सूत्रों में जो अस्सी पद होते हैं, वे इस प्रकार या उस प्रकार होते हैं; उस गाथा या सूत्र के जो पूर्व पद हैं और जो पश्चिम (बाद के) पद हैं, उन्हें सम्मिलित करना चाहिए। इस प्रकार वह पूर्वापर सम्बन्ध (सन्धि) जाना जाता है। जो एक आरम्भ की गई गाथा है, या दो-तीन गाथाएँ हैं, उसके एक अंश में कहे गए पदों का अर्थ यदि अनकही गाथाओं द्वारा निर्दिष्ट नहीं होता, तो उस पर विचार करना चाहिए। जो सब कुछ इस प्रकार खोजने वाले की खोज या शंका है, उस व्यक्ति की प्रज्ञप्तियों को दूसरे (सूत्र) में खोजना चाहिए। इसे पूर्वापर-अनुसन्धि कहा जाता है। कौशल का अर्थ है—वस्तु से निदान-कौशल, व्यंजन से निरुक्ति-कौशल, देशना-अभिप्राय-कौशल और पूर्वापर-अनुसन्धि-कौशल। वहाँ उस गाथा का निदान खोजा गया हो या न मिला हो, अर्थ निर्दिष्ट किया जाना चाहिए। वस्तु से निदान-कौशल और अर्थ-कौशल—इन चार पदों से अर्थ खोजते हुए वह यथार्थ रूप से खोजा गया होता है। और भी, वस्तु से या निदान से जो सारा अभिप्राय, व्यंजन, निरुक्ति और अनुत्तर सन्धि है, उसे पूर्वापर के साथ इस प्रकार सूत्र के अर्थ के रूप में उपदिष्ट करना चाहिए। यह चतुर्व्यूह हार है।

50. තත්ථ කතමො ආවට්ටො හාරො?

५०. उनमें आवर्त हार क्या है?

එකම්හි පදට්ඨානෙ, පරියෙසති සෙසකං පදට්ඨානං;

ආවට්ටති පටිපක්ඛෙ, ආවට්ටො නාම සො හාරො.

एक पदस्थान (निकटतम कारण) होने पर, वह शेष पदस्थानों को खोजता है; प्रतिपक्ष (विपक्ष) में जो आवर्तित (मुड़ता) होता है, वह 'आवर्त' नामक हार है।

යථා කිං උන්නළානං පමත්තානන්ති ගාථායො. යං පමාදො, ඉදං කිස්ස පදට්ඨානං? කුසලානං ධම්මානං ඔසග්ගස්ස. කුසලධම්මොසග්ගො පන කිස්ස පදට්ඨානං? අකුසලධම්මපටිසෙවනාය. කිස්ස පදට්ඨානං, කුසලධම්මපටිසෙවනාය? කිස්ස පදට්ඨානං, කිලෙසවත්ථුපටිසෙවනාය? ඉති පමාදෙන මොහපක්ඛියා දිට්ඨි අවිජ්ජා ඡන්දරාගපක්ඛියා. තත්ථ තණ්හා ච දිට්ඨි චත්තාරො ආසවා තණ්හා කාමාසවො ච භවාසවො ච දිට්ඨාසවො ච අවිජ්ජාසවො ච. තත්ථ චිත්තෙ අත්ථීති දිට්ඨි චෙතසිකෙසු නිච්චන්ති පඤ්චසු කාමගුණෙසු අජ්ඣාවහනෙන කාමාසවො, උපපත්තීසු ආසත්ති භවාසවො. තත්ථ රූපකායො [Pg.233] කාමාසවස්ස භවාසවස්ස ච පදට්ඨානං. නාමකායො දිට්ඨාසවස්ස අවිජ්ජාසවස්ස ච පදට්ඨානං.

जैसे कि 'उन्नलों (अहंकारियों) और प्रमत्तों की'—ये गाथाएँ। जो प्रमाद है, वह किसका पदस्थान है? कुशल धर्मों के त्याग का। कुशल धर्मों का त्याग किसका पदस्थान है? अकुशल धर्मों के सेवन का। अकुशल धर्मों का सेवन किसका पदस्थान है? क्लेश-वस्तुओं के सेवन का। इस प्रकार प्रमाद से मोह-पक्षीय दृष्टि और अविद्या छन्द-राग-पक्षीय (पदस्थान) हैं। वहाँ तृष्णा और दृष्टि—ये चार आस्रव हैं: तृष्णा कामास्रव और भवास्रव है, तथा दृष्ट्यास्रव और अविद्यास्रव हैं। वहाँ 'चित्त में (आत्मा) है'—यह दृष्टि है; चैतसिकों में 'नित्य है' (यह दृष्टि है); पाँच कामगुणों में आसक्ति से कामास्रव होता है; उपपत्तियों (जन्मों) में आसक्ति भवास्रव है। वहाँ रूप-काय कामास्रव और भवास्रव का पदस्थान है। नाम-काय दृष्ट्यास्रव और अविद्यास्रव का पदस्थान है।

තත්ථ අල්ලියනාය අජ්ඣත්තවාහනං කාමාසවස්ස ලක්ඛණං. පත්ථනගන්ථනඅභිසඞ්ඛාරකායසඞ්ඛාරණං භවාසවස්ස ලක්ඛණං, අභිනිවෙසො ච පරාමාසො ච දිට්ඨාසවස්ස ලක්ඛණං. අප්පටිවෙධො ධම්මෙසු අසම්පජඤ්ඤා ච අවිජ්ජාසවස්ස ලක්ඛණං. ඉමෙ චත්තාරො ආසවා චත්තාරි උපාදානානි. කාමාසවො කාමුපාදානං, භවාසවො භවුපාදානං, දිට්ඨාසවො දිට්ඨුපාදානං, අවිජ්ජාසවො අත්තවාදුපාදානං, ඉමෙහි චතූහි උපාදානෙහි පඤ්චක්ඛන්ධා. තත්ථ අවිජ්ජාසවො චිත්තෙ පහාතබ්බො, සො චිත්තෙ චිත්තානුපස්සිස්ස පහීයති. දිට්ඨාසවො ධම්මෙසු පහාතබ්බො, සො ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සිස්ස පහීයති. භවාසවො ආසත්තියා පහාතබ්බො, සො වෙදනාසු වෙදනානුපස්සිස්ස පහීයති. කාමාසවො පඤ්චසු කාමගුණෙසු පහාතබ්බො, සො කායෙ කායානුපස්සිස්ස පහීයති. තත්ථ කායානුපස්සනා දුක්ඛමරියසච්චං භජති. වෙදනානුපස්සනා පඤ්චන්නං ඉන්ද්‍රියානං පච්චයො සුඛින්ද්‍රියස්ස දුක්ඛින්ද්‍රියස්ස සොමනස්සින්ද්‍රියස්ස දොමනස්සින්ද්‍රියස්ස උපෙක්ඛින්ද්‍රියස්ස, සත්තකිලෙසොපචාරො තෙන සමුදයං භජති. චිත්තෙ චිත්තානුපස්සනා නිරොධං භජති. ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සනා මග්ගං භජති. තෙනස්ස චතූසු ච දස්සනෙන තස්සෙව සබ්බෙ පහීයන්ති, යෙන නිද්දිට්ඨා පඨමං උන්නළානං පමත්තානං තෙසං වඩ්ඪන්ති ආසවා. ජානතො හි පස්සතො ආසවානං ඛයො දුක්ඛං සමුදයො නිරොධො මග්ගො හි අකුසලා ධම්මා. එවං පරියෙසිතබ්බා. යාව තස්ස අකුසලස්ස ගති තතො පටිපක්ඛෙන අකුසලෙ ධම්මෙ පරියෙසති තෙසං කිලෙසානං හාරෙන ආවට්ටති. අයං වුච්චතෙ ආවට්ටො හාරො. එවං සුක්කාපි ධම්මා පරියෙසිතබ්බා. අකුසලධම්මෙ ආගමිස්ස.

वहाँ (उन चार आसवों में), आसक्ति के द्वारा अध्यात्म को ले जाना कामासव का लक्षण है। प्रार्थना (तृष्णा), ग्रन्थन (गाँठना), अभिसंस्कार और काय-संस्कार भवासव का लक्षण है। अभिनिवेश (दुराग्रह) और परामर्श (मिथ्या स्पर्श) दृष्ट्यासव का लक्षण है। धर्मों में अप्रतिवेध (भेद न पाना) और असम्प्रजन्य (प्रज्ञा का अभाव) अविद्यासव का लक्षण है। ये चार आसव ही चार उपादान हैं। कामासव कामुपादान है, भवासव भवोपादान है, दृष्ट्यासव दृष्ट्युपादान है, और अविद्यासव आत्मवादुपादान है। इन चार उपादानों से पाँच स्कन्ध होते हैं। वहाँ, अविद्यासव का चित्त में प्रहाण करना चाहिए; वह चित्त में चित्तानुपश्यी के लिए प्रहीण हो जाता है। दृष्ट्यासव का धर्मों में प्रहाण करना चाहिए; वह धर्मों में धर्मानुपश्यी के लिए प्रहीण हो जाता है। भवासव का आसक्ति (तृष्णा) में प्रहाण करना चाहिए; वह वेदनाओं में वेदनानुपश्यी के लिए प्रहीण हो जाता है। कामासव का पाँच कामगुणों में प्रहाण करना चाहिए; वह काय में कायानुपश्यी के लिए प्रहीण हो जाता है। वहाँ, कायानुपश्यना दुःख आर्यसत्य का आश्रय लेती है। वेदनानुपश्यना पाँच इन्द्रियों—सुखिन्द्रिय, दुक्खिन्द्रिय, सोमनस्सिन्द्रिय, दोमनस्सिन्द्रिय और उपेक्खिन्द्रिय—का प्रत्यय (कारण) होकर प्राणियों में क्लेशों का संचार क्षेत्र है, इसलिए वह समुदय (सत्य) का आश्रय लेती है। चित्त में चित्तानुपश्यना निरोध (सत्य) का आश्रय लेती है। धर्मों में धर्मानुपश्यना मार्ग (सत्य) का आश्रय लेती है। इसलिए, चार (मार्गों) के दर्शन से उस (पुद्गल) के सभी (क्लेश) प्रहीण हो जाते हैं, क्योंकि पहले बताए गए आसव उन उद्दण्ड और प्रमत्त व्यक्तियों के लिए बढ़ते हैं। वास्तव में, दुःख, समुदय, निरोध और मार्ग—इन सत्यों को जानने और देखने वाले के लिए आसवों का क्षय होता है; ये अकुशल धर्म हैं। इस प्रकार (इनकी) खोज करनी चाहिए। जहाँ तक उस अकुशल की गति है, वहाँ से प्रतिपक्ष के द्वारा अकुशल धर्मों की खोज करते हुए, उन क्लेशों के 'हार' (ले जाने) के द्वारा वह मुड़ता (आवृत्त होता) है। इसे 'आवृत्त हार' कहा जाता है। इसी प्रकार शुक्ल (कुशल) धर्मों की भी खोज करनी चाहिए। अकुशल धर्मों में (पुनः) आगमन होगा।

තත්ථ ආවට්ටස්ස හාරස්ස අයං භූමි සති උපට්ඨානා ච විපල්ලාසා ච චත්තාරි ඤාණානි සක්කායසමුප්පාදායගාමිනී ච පටිපදා සක්කායනිරොධගාමිනී පටිපදා.

वहाँ, आवृत्त हार की यह भूमि (कार्यक्षेत्र) है: स्मृति-प्रस्थान, विपर्यास, चार ज्ञान, सत्काय के समुदय की ओर ले जाने वाली प्रतिपदा और सत्काय के निरोध की ओर ले जाने वाली प्रतिपदा।

51. තත්ථ කතමො විභත්ති හාරො? යං කිඤ්චි විභජ්ජබ්‍යාකරණීයං වුච්චති විභත්ති හාරො. යථා කිං ආගන්ත්වා ච පුන පුග්ගලො හොති, නො වාගතං [Pg.234] න පරිභාසති පරිපුච්ඡතාය පඤ්හාය අතියනං එකස්ස කිඤ්චි – අයං වුච්චතෙ විභත්ති හාරො.

५१. वहाँ, विभक्ति हार कौन सा है? जो कुछ भी विश्लेषण करके स्पष्ट करने योग्य (विभज्य-व्याकरणीय) है, उसे विभक्ति हार कहा जाता है। जैसे कि—क्या पुद्गल पुनः लौटकर आता है या नहीं आता? प्रश्न पूछे जाने पर वह उत्तर देता है। इस प्रकार, एक के अभिप्राय से कोई भी (निश्चित) उत्तर नहीं होता—इसे विभक्ति हार कहा जाता है।

තත්ථ කතමො පරිවත්තනො හාරො. යං කිඤ්චි පටිපක්ඛනිද්දෙසො, අයං වුච්චති පරිවත්තනො හාරො. යථා වුත්තං භගවතා සම්මාදිට්ඨිකස්ස පුරිසපුග්ගලස්ස මිච්ඡාදිට්ඨි නිජ්ජිණ්ණා හොතීති විත්ථාරෙන සබ්බානි මග්ගඞ්ගානි. අයං වුච්චතෙ පරිවත්තනො හාරො.

वहाँ, परिवर्तन हार कौन सा है? जो कुछ भी प्रतिपक्ष (विपरीत पक्ष) के द्वारा निर्देश है, उसे परिवर्तन हार कहा जाता है। जैसा कि भगवान द्वारा कहा गया है—'सम्यक्-दृष्टि वाले पुरुष पुद्गल की मिथ्या-दृष्टि क्षीण हो जाती है', और इसी प्रकार विस्तार से सभी मार्ग-अंगों के विषय में। इसे परिवर्तन हार कहा जाता है।

තත්ථ කතමො වෙවචනො හාරො?

वहाँ, वेवचन (पर्यायवाची) हार कौन सा है?

වෙවචනෙහි අනෙකෙහි, එකං ධම්මං පකාසිතං;

සුත්තෙ යො ජානාති සුත්තවිදූ, වෙවචනො නාම සො හාරො.

अनेक पर्यायों (वेवचनों) के द्वारा एक ही धर्म को प्रकाशित किया गया है; जो सुत्त में इसे जानता है वह सुत्त-विद् है, और वह 'वेवचन हार' कहलाता है।

යථා ආයස්මා සාරිපුත්තො එකම්හි වත්ථුම්හි වෙවචනෙන නානාවුත්තෙන භගවතා පසංසිතො ‘‘මහාපඤ්ඤො සාරිපුත්තො හාසපඤ්ඤො ජවනපඤ්ඤො’’ති ඉදං පඤ්ඤාය වෙවචනං. යථා ච මග්ගවිභඞ්ගෙ නිය්‍යානත්ථො එකමෙකං මග්ගඞ්ගං වෙවචනෙහි නිද්දිට්ඨං. එවං අවිජ්ජාය වෙවචනා. එකං අකුසලමූලං තදෙව සන්තං තෙසු තෙසු ජනපදෙසු තෙන තෙන පජානන්ති. න හි අනෙන තදෙවපි ආලපියන්ති අඤ්ඤං භජති. සබ්බකාමජහස්ස භික්ඛුනොති කාමා ආලපිතා. යස්ස නිත්ථිණ්ණො සඞ්කොති තෙයෙව කාමෙ සඞ්කාති ආලපති. සුණමානස්ස පුරෙතරං රජ්ජන්ති තෙයෙව කාමෙ රජ්ජන්ති ආලපති. එවං සුත්තම්හි යො ධම්මො දෙසියති තස්ස පරියෙට්ඨි ‘‘කතමස්ස ධම්මස්ස ඉදං නාමං කතමස්ස ඉදං වෙවචන’’න්ති. සබ්බඤ්ඤූ හි යෙසං යෙසං යා නිරුත්ති හොති, යථාගාමි තෙන තෙන දෙසෙතීති තස්ස වෙවචනං පරියෙසිතබ්බං. අයං වෙවචනො හාරො.

जैसे आयुष्मान् सारिपुत्र की भगवान द्वारा एक ही विषय में विभिन्न पर्यायों से प्रशंसा की गई—'सारिपुत्र महाप्रज्ञ हैं, हासप्रज्ञ हैं, जवनप्रज्ञ हैं'—यह प्रज्ञा के ही पर्याय हैं। और जैसे मार्ग-विभंग में 'नैयानिक' अर्थ में एक-एक मार्ग-अंग को पर्यायों द्वारा निर्दिष्ट किया गया है। इसी प्रकार अविद्या के पर्याय हैं। एक ही अकुशल मूल विद्यमान होने पर, उन-उन जनपदों (क्षेत्रों) में उसे उन-उन (शब्दों) से जानते हैं। वास्तव में, इसके द्वारा वही कहा जाता है, किसी अन्य का आश्रय नहीं लिया जाता। 'सब काम त्यागने वाले भिक्षु के लिए'—यहाँ 'काम' शब्द का प्रयोग किया गया है। 'जिसकी शंका पार हो गई है'—यहाँ उन्हीं कामों में 'शंका' कहा गया है। 'सुनने वाले पहले ही आसक्त हो जाते हैं'—यहाँ उन्हीं कामों में 'आसक्त' होना कहा गया है। इस प्रकार सुत्त में जो धर्म देशित है, उसकी खोज इस प्रकार करनी चाहिए—'इस धर्म का यह नाम क्या है? इस शब्द का यह पर्याय क्या है?' क्योंकि सर्वज्ञ (बुद्ध) जिस-जिस की जो निरुक्ति (व्युत्पत्ति) होती है, ज्ञान के अनुसार उसी-उसी (पर्याय) से उपदेश देते हैं, इसलिए उसके पर्याय की खोज करनी चाहिए। यह वेवचन हार है।

52. තත්ථ කතමො පඤ්ඤත්ති හාරො? චත්තාරි අරියසච්චානීති සුත්තං නිද්දිසති, නික්ඛෙපපඤ්ඤත්ති. යා සමුදයපඤ්ඤත්ති. කබළීකාරෙ ආහාරෙ අත්ථි ඡන්දො අත්ථි රාගො යාව පතිට්ඨිතං. තත්ථ විඤ්ඤාණං පභවපඤ්ඤත්තිං පඤ්ඤපෙති. කබළීකාරෙ ආහාරෙ නත්ථි ඡන්දො…පෙ… සමුග්ඝාති පඤ්ඤත්ති.

५२. वहाँ, प्रज्ञप्ति हार कौन सा है? 'चार आर्य सत्य'—यह सुत्त निर्देश करता है, यह निक्षेप-प्रज्ञप्ति है। जो समुदय-प्रज्ञप्ति है—'कवलिकार आहार में छन्द (इच्छा) है, राग है', जहाँ तक (विज्ञान) प्रतिष्ठित है। वहाँ विज्ञान प्रभव-प्रज्ञप्ति को प्रज्ञप्त करता है। 'कवलिकार आहार में छन्द नहीं है... (पेय्याल)...' यह समुद्घात-प्रज्ञप्ति (उन्मूलन की प्रज्ञप्ति) है।

තස්ස කාමාසවාපි චිත්තං විමුච්චති, භවාසවාපි චිත්තං විමුච්චති, අවිජ්ජාසවාපි චිත්තං විමුච්චතීති පහානපඤ්ඤත්තිං පඤ්ඤපෙති. තණ්හා යස්ස පුරක්ඛතා පඤ්ඤා [Pg.235] පරිවත්තති ගාථා මනාපපඤ්ඤත්තිං පඤ්ඤපෙති. එවං පන මනාපපඤ්ඤත්තීති එකධම්මං භගවා පඤ්ඤපෙති. න හි තණ්හා දුක්ඛසමුදයොති කාරෙත්වා සබ්බත්ථ තණ්හාසමුදයො නිද්දිසිතබ්බො. යථා උප්පන්නං කාමවිතක්කං නාධිවාසෙති විනොදෙති පජහතීති පටික්ඛෙපපඤ්ඤත්ති. එවං සබ්බෙසං ධම්මානං කුසලානඤ්ච අකුසලානඤ්ච යඤ්චස්ස ධම්මක්ඛෙත්තං භවති, සො චෙව ධම්මො තත්ථ පවත්තති. තදවසිට්ඨා ධම්මා තස්සානුවත්තකා හොන්ති. සා දුවිධා පඤ්ඤත්ති – පරාධීනපඤ්ඤත්ති ච සාධීනපඤ්ඤත්ති ච. කතමා සාධීනපඤ්ඤත්ති? සමාධිං, භික්ඛවෙ, භාවෙථ, සමාහිතො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු යථාභූතං පජානාති. ‘‘රූපං අනිච්ච’’න්ති යථාභූතං පජානාති, අයං සාධීනපඤ්ඤත්ති පරාධීනපඤ්ඤත්ති ච, සා පඤ්ඤත්ති පඤ්ඤාය ච සීලස්ස ච, යථා චත්තාරි ඣානානි භාවෙථ. තස්ස අත්ථි සමාධින්ද්‍රියං මුදූනි චත්තාරි ඉන්ද්‍රියානි තානි චතුපරාධීනානි, තීණි අවෙච්චප්පසාදෙති පරාධීනං සමාධින්ද්‍රියං චත්තාරි ඉන්ද්‍රියානි පරාධීනාති චතූසු අරියසච්චෙසු අපරාධීනං පඤ්ඤින්ද්‍රියං සතිපට්ඨානෙසු සම්මප්පධානෙසු වීරියින්ද්‍රියං. ඉති සකෙ පදට්ඨානෙ සකෙ ඛෙත්තසාධීනො සො ධම්මො, සො ච තත්ථ පඤ්ඤාපෙතබ්බො. තස්ස පටිපක්ඛා නිඝාතො නිද්දිසිතබ්බො. එත්ථායං අනෙකාකාරපඤ්ඤත්ති කෙන කාරණෙන අයං ධම්මො පඤ්ඤත්තොති. අයං වුච්චතෙ පඤ්ඤත්ති.

उस (साधक) का चित्त कामासव से भी मुक्त होता है, भवासव से भी मुक्त होता है और अविद्यासव से भी मुक्त होता है - इस प्रकार यह 'प्रहाण-प्रज्ञप्ति' (त्याग की प्रज्ञप्ति) को प्रज्ञापित करता है। 'तण्हा यस्स पुरक्खता पञ्ञा परिवत्तति' (जिसके आगे तृष्णा है, उसकी प्रज्ञा उसी के चारों ओर घूमती रहती है) - यह गाथा 'मनाप-प्रज्ञप्ति' (प्रिय प्रज्ञप्ति) को प्रज्ञापित करती है। इस प्रकार भगवान 'मनाप-प्रज्ञप्ति' के माध्यम से एक ही धर्म को प्रज्ञापित करते हैं। क्योंकि तृष्णा ही दुःख का समुदाय है, ऐसा निश्चय करके सर्वत्र तृष्णा-समुदय का निर्देश करना चाहिए। जैसे उत्पन्न हुए काम-वितर्क को स्वीकार नहीं करता, उसे दूर करता है और त्याग देता है - यह 'प्रतिक्षेप-प्रज्ञप्ति' (अस्वीकार की प्रज्ञप्ति) है। इस प्रकार सभी कुशल और अकुशल धर्मों में जो उसका धर्म-क्षेत्र होता है, वही धर्म वहाँ प्रवृत्त होता है। शेष धर्म उसके अनुगामी होते हैं। वह प्रज्ञप्ति दो प्रकार की है - पराधीन-प्रज्ञप्ति और स्वाधीन-प्रज्ञप्ति। स्वाधीन-प्रज्ञप्ति क्या है? 'भिक्षुओं! समाधि की भावना करो; समाहित भिक्षु यथाभूत जानता है।' 'रूप अनित्य है' - ऐसा यथाभूत जानता है, यह स्वाधीन-प्रज्ञप्ति है। और पराधीन-प्रज्ञप्ति क्या है? वह प्रज्ञा और शील की प्रज्ञप्ति है, जैसे 'चार ध्यानों की भावना करो'। उसकी समाधि-इन्द्रिय होती है; चार मृदु इन्द्रियाँ जो चार (सत्यों) के अधीन हैं; तीन (रत्न) अच्युत प्रसाद के अधीन हैं; समाधि-इन्द्रिय और चार इन्द्रियाँ पराधीन हैं; चार आर्य सत्यों में प्रज्ञा-इन्द्रिय अपराधीन (स्वतंत्र) है, और स्मृति-प्रस्थानों एवं सम्यक्-प्रधानों में वीर्य-इन्द्रिय (अपराधीन) है। इस प्रकार अपने पदस्थान में, अपने क्षेत्र में वह धर्म स्वाधीन है, और उसे वहाँ प्रज्ञापित किया जाना चाहिए। उसके प्रतिपक्षों के विनाश का निर्देश करना चाहिए। यहाँ यह अनेक प्रकार की प्रज्ञप्ति है कि किस कारण से यह धर्म प्रज्ञापित किया गया है। इसे 'प्रज्ञप्ति' (हार) कहा जाता है।

53. තත්ථ කතමො ඔතරණො හාරො? ඡසු ධම්මෙසු ඔතාරෙතබ්බං. කතමෙසු ඡසු? ඛන්ධෙසු ධාතූසු ආයතනෙසු ඉන්ද්‍රියෙසු සච්චෙසු පටිච්චසමුප්පාදෙසු. නත්ථි තං සුත්තං වා ගාථා වා බ්‍යාකරණං වා. ඉමෙසු ඡන්නං ධම්මානං අඤ්ඤතරස්මිං න සන්දිස්සති. එත්තාවතා එස සබ්බා දෙසනා යා තා ඛන්ධා වා ධාතුයො වා ආයතනානි වා සච්චානි වා පටිච්චසමුප්පාදො වා, තත්ථ පඤ්චන්නං ඛන්ධානං වෙදනාක්ඛන්ධො රාගදොසමොහානං පදට්ඨානං. තත්ථ තිස්සො වෙදනායො තස්ස සුඛාය වෙදනාය සොමනස්සො සවිචාරො, දුක්ඛාය වෙදනාය දොමනස්සො සවිචාරො, අදුක්ඛමසුඛාය වෙදනාය උපෙක්ඛො සවිචාරො. යං පුන තත්ථ වෙදයිතං ඉදං දුක්ඛසච්චං, ඛන්ධෙසු සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො තත්ථ කායො පමත්තං සඋපවත්තති, තඤ්ච සඞ්ඛාරගතො ද්විධා ච භවඞ්ගොතරණං කම්මං තීණි ච සඞ්ඛාරානි පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරා වා අපුඤ්ඤා වා ආනෙඤ්ජා වා හෙතු සබ්බසරාගස්ස නො වීතරාගස්ස, දොසස්ස අභිසඞ්ඛාරානි ච අවීතරාගො චෙතෙති ච පකප්පෙති ච, වීතරාගො [Pg.236] පන චෙතෙති ච නො අභිසඞ්ඛරොති, යං උණ්හං වජිරං කට්ඨෙ වා රුක්ඛෙ වා අඤ්ඤත්ථ වා පතන්තං භින්දති ච ඩහති ච, එවං සරාගචෙතනා චෙතෙති ච අභිසඞ්ඛරොති ච. යථා සතං වජිරං න භින්දති න ච ඩහති, එවං වීතරාගචෙතනා චෙතෙති න ච අභිසඞ්ඛරොති. තත්ථ පඤ්චන්නං ඛන්ධානං එකො ඛන්ධො අනින්ද්‍රියසරීරං සඤ්ඤාක්ඛන්ධො.

५३. वहाँ 'अवतरण हार' क्या है? छह धर्मों में अवतरण (प्रवेश) कराना चाहिए। वे छह कौन से हैं? स्कन्धों में, धातुओं में, आयतनों में, इन्द्रियों में, सत्यों में और प्रतीत्यसमुत्पाद में। ऐसा कोई सूत्र, गाथा या व्याख्या (व्याकरण) नहीं है जो इन छह धर्मों में से किसी एक में न दिखाई दे। इतने मात्र से यह संपूर्ण देशना है जो स्कन्ध, धातु, आयतन, सत्य या प्रतीत्यसमुत्पाद है। वहाँ पाँच स्कन्धों में वेदना-स्कन्ध राग, द्वेष और मोह का पदस्थान है। वहाँ तीन वेदनाएँ हैं - सुखद वेदना में सविचार सौमनस्य है, दुःखद वेदना में सविचार दौर्मनस्य है, और अदुःख-असुख वेदना में सविचार उपेक्षा है। पुनः वहाँ जो अनुभव (वेदित) है, वह दुःख सत्य है। स्कन्धों में वह संस्कार-स्कन्ध है। वहाँ प्रमादी व्यक्ति का शरीर उससे युक्त होकर उत्पन्न होता है। वह संस्कारगत होकर दो प्रकार का होता है - भवांग में उतरने वाला कर्म और तीन संस्कार (पुण्याभिसंस्कार, अपुण्याभिसंस्कार, आनिञ्जाभिसंस्कार)। ये राग-युक्त व्यक्ति के लिए हेतु हैं, राग-मुक्त के लिए नहीं। द्वेष के संस्कार भी होते हैं; राग-युक्त व्यक्ति चेतना करता है और संकल्प करता है, किन्तु राग-मुक्त व्यक्ति चेतना तो करता है पर संस्कार (अभिसंस्कार) नहीं करता। जैसे गर्म वज्र लकड़ी, वृक्ष या अन्य किसी स्थान पर गिरकर उसे भेद देता है और जला देता है, वैसे ही राग-युक्त चेतना चेतित भी होती है और संस्कारित भी। जैसे शीतल वज्र न भेदता है और न जलाता है, वैसे ही राग-मुक्त चेतना चेतित तो होती है पर संस्कारित नहीं। वहाँ पाँच स्कन्धों में एक स्कन्ध जो इन्द्रिय-रहित शरीर है, वह संज्ञा-स्कन्ध है।

තත්ථ ධාතූනං අට්ඨාරස ධාතුයො. තත්ථ යා රූපී දස ධාතුයො, තාසු දෙසියමානාසු රූපක්ඛන්ධො නිද්දිසිතබ්බො, දුක්ඛං අරියසච්චං. යෙපි ච ඡ විඤ්ඤාණකායා මනොධාතුසත්තමා, තත්ථ විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො ච නිද්දිසිතබ්බො, දුක්ඛං අරියසච්චං. ධම්මධාතු පන ධම්මසමොසරණා, සො ධම්මො හෙතුනා ච නිස්සන්දෙන ච ඵලෙන ච කිච්චෙන ච වෙවචනෙන ච යෙන යෙන උපලබ්භති, තෙන තෙන නිද්දිසිතබ්බො. යදි වා කුසලා යදි වා අකුසලා යදි වා අබ්‍යාකතා යදි වා අසඞ්ඛතා. ද්වාදසන්නං ආයතනානං දස ආයතනානි රූපානි තං දුක්ඛං අරියසච්චං නිද්දිසිතබ්බං. රූපක්ඛන්ධො ච මනායතනඤ්ච විඤ්ඤාණක්ඛන්ධෙන නිද්දිසිතබ්බං, දුක්ඛං අරියසච්චං. ධම්මායතනං නානාධම්මසමොසරණං. තත්ථ යෙ ධම්මා ඉන්ද්‍රියානං ඉන්ද්‍රියෙසු නිද්දිසිතබ්බා, යෙ අනින්ද්‍රියානං අනින්ද්‍රියෙසු නිද්දිසිතබ්බා. පරියායතො ච ඔතාරෙතබ්බා. යථා සා ධම්මධාතු තථා ධම්මායතනං පරියෙසිතබ්බං. යායෙව හි ධම්මධාතු තදෙව ධම්මායතනං අනූනං අනධිකං.

वहाँ धातुओं में अठारह धातुएँ हैं। उनमें जो दस रूपी धातुएँ हैं, उनके उपदेश में रूप-स्कन्ध का निर्देश करना चाहिए, जो दुःख आर्य सत्य है। जो छह विज्ञान-काय और सातवीं मनोधातु है, वहाँ विज्ञान-स्कन्ध का निर्देश करना चाहिए, जो दुःख आर्य सत्य है। धर्मधातु धर्मों का सम्मिलन है; वह धर्म हेतु, निस्यन्द (प्रवाह), फल, कृत्य और पर्याय के द्वारा जिस-जिस रूप में उपलब्ध होता है, उस-उस रूप में उसका निर्देश करना चाहिए। चाहे वह कुशल हो, अकुशल हो, अव्याकृत हो या असंस्कृत हो। बारह आयतनों में से दस आयतन रूप हैं, उन्हें दुःख आर्य सत्य के रूप में निर्दिष्ट करना चाहिए। रूप-स्कन्ध और मनायतन को विज्ञान-स्कन्ध के रूप में निर्दिष्ट करना चाहिए, जो दुःख आर्य सत्य है। धर्मायतन विभिन्न धर्मों का सम्मिलन है। वहाँ जो धर्म इन्द्रियों के हैं, उन्हें इन्द्रियों में निर्दिष्ट करना चाहिए; जो अनिन्द्रियों के हैं, उन्हें अनिन्द्रियों में। उन्हें पर्याय (विधि) से अवतरित करना चाहिए। जैसे वह धर्मधातु है, वैसे ही धर्मायतन की खोज करनी चाहिए। क्योंकि जो धर्मधातु है, वही धर्मायतन है - न कम, न अधिक।

තත්ථ පටිච්චසමුප්පාදො අත්ථි තිවිධො, අත්ථි චතුබ්බිධො, අත්ථි දුවිධො. තත්ථ තිවිධො පටිච්චසමුප්පාදො හෙතුඵලනිස්සන්දො. අවිජ්ජා සඞ්ඛාරා තණ්හා උපාදානං ච අයං හෙතු, විඤ්ඤාණං නාමරූපං සළායතනං ඵස්සො වෙදනා ච අයං පච්චයො, යො භවො අයං විපාකො, යා ජාති මරණං අයං නිස්සන්දො.

वहाँ प्रतीत्यसमुत्पाद तीन प्रकार का है, चार प्रकार का है और दो प्रकार का है। वहाँ तीन प्रकार का प्रतीत्यसमुत्पाद हेतु, फल और निस्यन्द (प्रवाह) के रूप में है। अविद्या, संस्कार, तृष्णा और उपादान - यह 'हेतु' है। विज्ञान, नाम-रूप, षड़ायतन, स्पर्श और वेदना - यह 'प्रत्यय' है। जो भव है, वह 'विपाक' है। जो जाति और मरण है, वह 'निस्यन्द' है।

කථං චතුබ්බිධො හෙතු පච්චයො විපාකො නිස්සන්දො ච? අවිජ්ජා ච තණ්හාසඞ්ඛාරා ච උපාදානං ච – අයං හෙතු. විඤ්ඤාණං නාමරූපස්ස පච්චයො. නාමරූපං උපපජ්ජති, තථා උපපන්නස්ස සළායතනං ඵස්සො වෙදනා ච – අයං පච්චයො. යො භවො අයං විපාකො. යා ජාති යා ච ජරාමරණං – අයං නිස්සන්දො.

चार प्रकार का (प्रतीत्यसमुत्पाद) हेतु, प्रत्यय, विपाक और निस्यन्द के रूप में कैसे होता है? अविद्या, तृष्णा, संस्कार और उपादान - यह 'हेतु' है। विज्ञान नाम-रूप का प्रत्यय है। नाम-रूप उत्पन्न होता है, वैसे ही उत्पन्न हुए (नाम-रूप) के लिए षड़ायतन, स्पर्श और वेदना - यह 'प्रत्यय' है। जो भव है, वह 'विपाक' है। जो जाति और जो जरा-मरण है - वह 'निस्यन्द' है।

කථං දුවිධො පටිච්චසමුප්පාදො? අවිජ්ජා සඞ්ඛාරා තණ්හා උපාදානං – අයං සමුදයො. විඤ්ඤාණං නාමරූපං සළායතනං ඵස්සො වෙදනා භවො ජාති මරණඤ්ච [Pg.237] – ඉදං දුක්ඛං. යං පන අවිජ්ජානිරොධා සඞ්ඛාරනිරොධො ඉමානි තප්පටිපක්ඛෙන ද්වෙ සච්චානි. තස්මා පටිච්චසමුප්පාදො යෙන ආකාරෙන නිද්දිට්ඨො, තෙන තෙන නිද්දිසිතබ්බො.

प्रतीत्यसमुत्पाद दो प्रकार का कैसे है? अविद्या, संस्कार, तृष्णा और उपादान - यह 'समुदय' (समुदय सत्य) है। विज्ञान, नाम-रूप, षडायतन, स्पर्श, वेदना, भव, जाति और मरण - यह 'दुःख' (दुःख सत्य) है। अविद्या के निरोध से जो संस्कारों का निरोध होता है, ये उनके प्रतिपक्ष के रूप में दो सत्य (निरोध और मार्ग) हैं। इसलिए, प्रतीत्यसमुत्पाद जिस आकार (विधि) से निर्दिष्ट किया गया है, उसी-उसी आकार से उसे निर्दिष्ट किया जाना चाहिए।

තථා බාවීසති ඉන්ද්‍රියානි. ද්වාදස ඉන්ද්‍රියානි චක්ඛුන්ද්‍රියානි චක්ඛුන්ද්‍රියං යෙන දොමනස්සින්ද්‍රියං, ඉදං දුක්ඛං. පුරිසින්ද්‍රියං ච දිට්ඨියා ච තණ්හාපදට්ඨානං. යතො පුරිසො පුරිසකානං තං එවං කාතබ්බතා. අථ අජ්ඣත්තං සාරජ්ජති. අයං අහංකාරො තං යසා සාරත්තො බහිද්ධා පරියෙසති, අයං මමංකාරො එවං ඉත්ථී, තත්ථ සුඛින්ද්‍රියං ච සොමනස්සින්ද්‍රියං ච පුරිසින්ද්‍රියස්සානුවත්තකා හොන්ති. තස්ස අධිප්පායපරිපුණ්ණා ලොභධම්මා කුසලමූලෙ පවඩ්ඪෙන්ති. තස්ස චෙ අයමධිප්පායො න පාරිපූරිං ගච්ඡති. තස්ස දුක්ඛින්ද්‍රියං ච දොමනස්සින්ද්‍රියං ච වත්තති. දොසො ච අකුසලමූලං පවඩ්ඪති. සචෙ පන උපෙක්ඛා භාවෙති උපෙක්ඛින්ද්‍රියස්ස අනුවත්තකාමා භවති. අමොහො ච කුසලමූලං පවඩ්ඪති. ඉති සත්ත ඉන්ද්‍රියානි කිලෙසවත්ථුමුපාදාය අනන්වෙමානි අවමානි සබ්බස්ස වෙදනා ඉත්ථින්ද්‍රියං පුරිසින්ද්‍රියං. තත්ථ අට්ඨ ඉන්ද්‍රියානි සද්ධින්ද්‍රියං යාව අඤ්ඤාතාවිනො ඉන්ද්‍රියං, අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා. දසන්නං පඤ්ඤින්ද්‍රියානං කාමරාගස්ස පදට්ඨානං. මනින්ද්‍රියං භවරාගස්ස පදට්ඨානං. පඤ්ඤින්ද්‍රියානි රූපරාගස්ස පදට්ඨානං. ඉත්ථින්ද්‍රියං ච පුරිසින්ද්‍රියං ච සත්ත පඤ්ඤත්තියා පදට්ඨානං. තත්ථ යෙන යෙන ඉන්ද්‍රියෙන යුත්තං වා ගාථාය ඔතාරෙතුං සක්කොති, තෙන තෙන නිද්දිසිතබ්බො. එවං ඛන්ධෙසු ධාතූසු ආයතනෙසු සච්චෙසු පටිච්චසමුප්පාදෙසු අයං ඔතරණො හාරො.

उसी प्रकार बाईस इन्द्रियाँ हैं। बारह इन्द्रियाँ, चक्षुइन्द्रिय, और जिस कारण से दौर्मनस्य-इन्द्रिय है, वह 'दुःख' है। पुरुष-इन्द्रिय, दृष्टि और तृष्णा का पदस्थान (निकटतम कारण) है। क्योंकि पुरुष, पुरुषों के प्रति वैसा ही व्यवहार करता है। तब वह भीतर आसक्त होता है। यह 'अहंकार' है; उस यश में आसक्त होकर वह बाहर खोजता है, यह 'ममकार' है। इसी प्रकार स्त्री के विषय में भी है। वहाँ सुख-इन्द्रिय और सौमनस्य-इन्द्रिय पुरुष-इन्द्रिय के अनुगामी होते हैं। उसकी इच्छाओं को पूर्ण करने वाले लोभ-धर्म अकुशल मूलों को बढ़ाते हैं। यदि उसकी यह इच्छा पूर्ण नहीं होती, तो उसे दुःख-इन्द्रिय और दौर्मनस्य-इन्द्रिय प्राप्त होती है। और द्वेष अकुशल मूल को बढ़ाता है। यदि वह उपेक्षा की भावना करता है, तो वह उपेक्षा-इन्द्रिय का अनुगामी होता है। और अमोह कुशल मूल को बढ़ाता है। इस प्रकार सात इन्द्रियाँ क्लेश-वस्तुओं के आश्रय से होती हैं, जो न हीन हैं और न ही श्रेष्ठ। सभी की वेदना, स्त्री-इन्द्रिय और पुरुष-इन्द्रिय (इन्हीं पर आधारित हैं)। वहाँ श्रद्धा-इन्द्रिय से लेकर आज्ञातावी-इन्द्रिय तक आठ इन्द्रियाँ 'दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा' (मार्ग सत्य) हैं। दस इन्द्रियों में प्रज्ञा-इन्द्रियाँ काम-राग का पदस्थान हैं। मन-इन्द्रिय भव-राग का पदस्थान है। प्रज्ञा-इन्द्रियाँ रूप-राग का पदस्थान हैं। स्त्री-इन्द्रिय और पुरुष-इन्द्रिय सात प्रज्ञप्तियों के पदस्थान हैं। वहाँ जिस-जिस इन्द्रिय के साथ जो युक्त हो, उसे गाथा में उतारा जा सकता है, उसी-उसी से उसे निर्दिष्ट करना चाहिए। इस प्रकार स्कन्धों, धातुओं, आयतनों, सत्यों और प्रतीत्यसमुत्पाद में यह 'अवतरण हार' है।

54. තත්ථ කතමො සොධනො හාරො? යො ගාථා එකෙන ආරම්භො භාසිස්සන්ති. තත්ථ එකිස්සා භාසිතාය අවසිට්ඨාසු භාසිතාසු සො අත්ථො න නිද්දිසිතබ්බො. කිං කාරණං? න හි තාව සො අත්ථො භාසිතො, සො අභාසිතො න සක්කා නිද්දිසිතුං. යථා කිං අප්පමාදො අමතං පදන්ති ගාථා අයමෙකා ගාථා නිද්දිසිතබ්බා. කිං කාරණං, අත්ථික්ඛාතාව ඉමස්ස ආරම්භස්ස අනභාසිතං?

५४. वहाँ 'शोधन हार' कौन सा है? जो गाथा एक आरम्भ (प्रसंग) से कही जाएगी। वहाँ एक (गाथा) के कहे जाने पर, शेष कही गई गाथाओं में उस अर्थ को निर्दिष्ट नहीं किया जाना चाहिए। क्या कारण है? क्योंकि तब तक वह अर्थ कहा नहीं गया है, और जो कहा नहीं गया है उसे निर्दिष्ट नहीं किया जा सकता। जैसे कि 'अप्पमादो अमतं पदं' (प्रमाद रहित होना अमृत का पद है) - यह एक गाथा निर्दिष्ट की जानी चाहिए। क्या कारण है, क्योंकि इस आरम्भ का अर्थ अभी नहीं कहा गया है?

එවං විසෙසතො ඤත්වා, අප්පමාදම්හි පණ්ඩිතා;

අප්පමාදෙ පමොදන්ති, අරියානං ගොචරෙ රතාති.

"इस प्रकार विशेष रूप से जानकर, पण्डित जन अप्रमाद (सावधानी) में स्थित होते हैं; वे अप्रमाद में प्रसन्न होते हैं और आर्यों के गोचर (विषय) में रमण करते हैं।"

ඉදං [Pg.238] අභාසිතං. ඉමිස්සාපි ගාථාය භාසිතාය අත්ථො නිද්දිසිතබ්බො. කිං කාරණං, අත්ථි තත්ථ අවසිට්ඨං? තෙ ඣායිනො සාතතිකා, නිච්චං දළ්හපරක්කමාති ගාථා, එවං ඉමා ගාථායො උපධාරිතා යදා භවන්ති, තදා අත්ථො නිද්දිසිතබ්බො. එවං අස්සුතපුබ්බෙසු සුත්තෙසු බ්‍යාකරණෙසු වා එකුද්දෙසො භාසිතො. යා වීමංසා තුලනා ඉදං අත්ථි කිච්චං, ඉදං සුත්තං භාසිතං තස්ස වෙවචනං නිද්දිට්ඨං වා න වාති. තත්ථ යා වීමංසා, අයං වුච්චතෙ සොධනො හාරො.

यह 'अभाषित' (नहीं कहा गया) है। इस गाथा के कहे जाने पर भी अर्थ निर्दिष्ट किया जाना चाहिए। क्या कारण है, क्या वहाँ कुछ शेष है? 'ते झायिनो साततिका, निच्चं दळ्हपरक्कमा' (वे ध्यानी, निरंतर और नित्य दृढ़ पराक्रम वाले हैं) - यह गाथा है। इस प्रकार जब ये गाथाएँ धारण की जाती हैं, तब अर्थ निर्दिष्ट किया जाना चाहिए। इसी प्रकार पहले न सुने गए सूत्रों या व्याकरणों में एक ही उद्देश्य (विषय) कहा गया है। जो मीमांसा (जाँच) और तुलना है कि 'यह कार्य है', 'यह सूत्र कहा गया है', 'उसका पर्याय निर्दिष्ट है या नहीं' - वहाँ जो मीमांसा है, उसे 'शोधन हार' कहा जाता है।

55. තත්ථ කතමො අධිට්ඨානො හාරො? එකත්තතා ච වෙමත්තතා ච. තත්ථ කිතපඤ්ඤත්ති ච කිච්චපඤ්ඤත්ති ච. සා එකත්තතා ච වෙමත්තතා ච යථා පඤ්ඤත්ති එකවෙවචනෙන වෙමත්තතා පජානාතීති පඤ්ඤා, සා ච ආධිපතෙය්‍යට්ඨෙන පඤ්ඤත්ති. යං අනොමත්තියට්ඨෙන පඤ්ඤත්තන්ති. තං අනොමත්තියට්ඨෙන පඤ්ඤාබලං. තනුභූතා ගොචරත්තවසා සෙවසති තීසු රතනෙසු අනුස්සති බුද්ධානුස්සති ධම්මානුස්සති සඞ්ඝානුස්සති අවිපරීතානුස්සරණතාය. සම්මාදිට්ඨි ධම්මානං පවිචයෙන ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගො අභිනීහාරතො අභිඤ්ඤාති. සඞ්ඛෙපෙන මග්ගා කා වත්ථු අවිකොපනතාය එකත්තා, යථා උණ්හෙන සංසට්ඨං උණ්හොදකං, සීතෙන සංසට්ඨං සීතොදකං ඛාරොදකං ගුළ්හොදකන්ති, ඉදං එකත්තතා වෙමත්තතා ච.

५५. वहाँ 'अधिष्ठान हार' कौन सा है? एकता और पृथकता (विविधता)। वहाँ कृत्य-प्रज्ञप्ति और कार्य-प्रज्ञप्ति है। वह एकता और पृथकता, प्रज्ञप्ति के अनुसार एक ही पर्याय से पृथकता को जानती है, इसलिए वह 'प्रज्ञा' है। और वह आधिपत्य के अर्थ में 'प्रज्ञप्ति' है। जो न्यूनता न होने के अर्थ में प्रज्ञप्त है, वह 'प्रज्ञा-बल' है। गोचर के वश में होने से वह 'स्मृति' है; तीन रत्नों में अनुस्मृति - बुद्धानुस्मृति, धर्मानुस्मृति और संघानुस्मृति - यथार्थ अनुस्मरण होने के कारण है। धर्मों के प्रविचय (चयन) से सम्यक्-दृष्टि 'धर्म-विचय सम्बोध्यंग' है; अभिनीहार (ले जाने) के कारण 'अभिज्ञा' है। संक्षेप में, वस्तु के अविकोपन (अविभाजित रहने) के कारण मार्ग 'एकत्व' है। जैसे गर्म पानी से मिला हुआ (ठंडा पानी) 'गर्म पानी' है, ठंडे पानी से मिला हुआ 'ठंडा पानी' है, खारा पानी है, मीठा पानी है - यह एकता और पृथकता है।

අත්ථි පුන ධම්මො නානාධම්මසඞ්ඝතො එකතො යථාරූපං චත්තාරො වාරෙතබ්බා, තඤ්ච රූපන්ති එකත්තතා. පථවීධාතු ආපො තෙජො වායොධාතූති වෙමත්තතා. එවං සබ්බා චතස්සො ධාතුයො රූපන්ති එකත්තතා, පථවීධාතු ආපො තෙජො වායොධාතූති වෙමත්තතා. පථවීධාතූති ලක්ඛණතො එකත්තතා, සංකිණ්ණවත්ථුතො වෙමත්තතා. යං කිඤ්චි කක්ඛළලක්ඛණං, සබ්බං තං පථවීධාතූති එකත්තතා. කෙසා ලොමා නඛා දන්තා ඡවි චම්මන්ති වෙමත්තතා. එවං සබ්බං චතස්සො ධාතුයො රූපන්ති එකත්තං. සද්දා ගන්ධා රසා ඵොට්ඨබ්බාති වෙමත්තතා.

फिर, विभिन्न धर्मों के समूह से युक्त धर्मों को यथारूप एक साथ चार (महाभूतों) के रूप में ग्रहण किया जाना चाहिए, और वह 'रूप' है - यह एकता है। पृथ्वी-धातु, आप-धातु, तेज-धातु और वायु-धातु - यह पृथकता है। इस प्रकार सभी चारों धातुएँ 'रूप' हैं - यह एकता है; पृथ्वी-धातु, आप-धातु, तेज-धातु और वायु-धातु - यह पृथकता है। पृथ्वी-धातु लक्षण से 'एकता' है, और मिश्रित वस्तुओं के कारण 'पृथकता' है। जो कुछ भी कठोरता के लक्षण वाला है, वह सब 'पृथ्वी-धातु' है - यह एकता है। केश, रोम, नख, दन्त, त्वचा, चर्म - यह पृथकता है। इसी प्रकार सभी चारों धातुएँ 'रूप' हैं - यह एकता है। शब्द, गंध, रस और स्पर्श - यह पृथकता है।

අත්ථි පුන ධම්මො වෙමත්තතා අඤ්ඤො නාමං ලභති. යථා කායානුපස්සනාය නවසඤ්ඤා විනීලකසඤ්ඤා උද්ධුමාතකසඤ්ඤා, අයං අසුභසඤ්ඤා, යා එකත්තතා ආරම්මණතො වෙමත්තතො, සා එවං සඤ්ඤාවෙදනාසු ආදීනවං සමනුපස්සතො තථාධිට්ඨානං සමාධින්ද්‍රියං ච සායෙව [Pg.239] ධම්මෙසු තත්ථ සඤ්ඤාභාවනා වීරියින්ද්‍රියං ච ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සනා චිත්තෙ අත්තසඤ්ඤං පජහතො පඤ්ඤින්ද්‍රියං ච චිත්තෙ චිත්තානුපස්සනා. (ඉති) යො කොචි ඤාණපචාරො සබ්බසො පඤ්ඤාය ගොචරො පඤ්ඤා, අයං වෙමත්තතා, යථා කාමරාගො භවරාගො දිට්ඨිරාගොති වෙමත්තතා තණ්හාය. ඉති යං එකත්තතාය ච වෙමත්තතාය ච ඤාණං වීමංසනා තුලනා. අයං අධිට්ඨානො හාරො.

फिर, धर्म 'विविधता' (वैमत्तता) के रूप में एक अन्य नाम प्राप्त करता है। जैसे कायानुपश्यना में नौ संज्ञाएँ—विनीलक संज्ञा, उद्धुमातक संज्ञा आदि—होती हैं; यह 'अशुभ संज्ञा' है। जो आलम्बन की दृष्टि से एकता है, वह विविधता की दृष्टि से ऐसी है। इसी प्रकार, संज्ञा और वेदना में दोष देखने वाले के लिए जो अधिष्ठान है, वह समाधिन्द्रिय है; उन्हीं धर्मों में जो संज्ञा-भावना है, वह वीर्यिन्द्रिय है; धर्मों में धर्मानुपश्यना और चित्त में आत्म-संज्ञा का त्याग करने वाले के लिए प्रज्ञेन्द्रिय और चित्त में चित्तानुपश्यना है। ज्ञान का जो भी संचार है, जो पूर्णतः प्रज्ञा का विषय है, वह प्रज्ञा है; यह 'विविधता' है। जैसे कामराग, भवराग और दृष्टिराग—यह तृष्णा की विविधता है। इस प्रकार, एकता और विविधता में जो ज्ञान, मीमांसा और तुलना है, वह 'अधिष्ठान हार' है।

56. තත්ථ කතමො පරික්ඛාරො හාරො? සහෙතු සප්පච්චයං වොදානඤ්ච සංකිලෙසො ච, යං තදුභයං පරියෙට්ඨි, ස පරික්ඛාරො හාරො. ඉති ධම්මානං සහෙතුකානං හෙතු පරියෙසිතබ්බො, සප්පච්චයානං පච්චයො පරියෙසිතබ්බො.

५६. वहाँ 'परिक्खार हार' (परिष्कार हार) क्या है? हेतु सहित और प्रत्यय सहित जो शुद्धि और संक्लेश हैं, उन दोनों का जो अन्वेषण है, वह 'परिक्खार हार' है। इस प्रकार, सहेतुक धर्मों के हेतु की खोज करनी चाहिए और सप्रत्यय धर्मों के प्रत्यय की खोज करनी चाहिए।

තත්ථ කිං නානාකරණං, හෙතුස්ස ච පච්චයස්ස ච? සභාවො හෙතු, පරභාවො පච්චයො. පරභාවස්ස පච්චයො හෙතුපි, සභාවස්ස හෙතුයා පරභාවස්ස කස්සචි පච්චයො අවුත්තො හෙතු, වුත්තො පච්චයො. අජ්ඣත්තිකො හෙතු, බාහිරො පච්චයො. සභාවො හෙතු, පරභාවො පච්චයො. නිබ්බත්තකො හෙතු, පටිග්ගාහකො පච්චයො. නෙවාසිකො හෙතු, ආගන්තුකො පච්චයො. අසාධාරණො හෙතු, සාධාරණො පච්චයො. එකොයෙව හෙතු, අපරාපරො පච්චයො.

वहाँ हेतु और प्रत्यय में क्या अंतर है? स्वभाव हेतु है, परभाव प्रत्यय है। परभाव के लिए प्रत्यय हेतु भी हो सकता है; स्वभाव हेतु के लिए किसी परभाव को प्रत्यय कहा गया है, हेतु नहीं। आंतरिक (आध्यात्मिक) हेतु है, बाह्य प्रत्यय है। स्वभाव हेतु है, परभाव प्रत्यय है। उत्पादक हेतु है, प्रतिग्राहक प्रत्यय है। निवासी हेतु है, आगंतुक प्रत्यय है। असाधारण हेतु है, साधारण प्रत्यय है। हेतु एक ही होता है, प्रत्यय अनेक (उत्तरोत्तर) होते हैं।

හෙතුස්ස උපකරණං සමුදානෙතබ්බො. සමුදානං හෙතු, තත්ථ දුවිධො හෙතු. දුවිධො පච්චයො – සමනන්තරපච්චයො ච පරම්පරපච්චයො ච. හෙතුපි දුවිධො – සමනන්තරහෙතු ච පරම්පරහෙතු ච. තත්ථ කතමො පරම්පරපච්චයො? අවිජ්ජා නාමරූපස්ස පරම්පරපච්චයො, විඤ්ඤාණං සමනන්තරපච්චයතාය පච්චයො. යදි ආදිම්හි අවිජ්ජානිරොධො භවති නාමරූපස්ස නිරොධොපි. තත්ථ සමනන්තරං කිං කාරණං පරම්පරපච්චයො සමනන්තරපච්චයො සමුද්දානිතො, අයං පච්චයතො. තත්ථ කතමො පරම්පරහෙතු? විජානන්තස්ස පරම්පරහෙතුතාය හෙතු, අඤ්ඤාකාරො සමනන්තරහෙතුතාය හෙතු. යස්ස හි යං සමනන්තරං නිබ්බත්තති, සො තස්ස හෙතුපි ජාතිනිරොධා බහි ආකාරනිරොධො, ආකාරනිරොධා දණ්ඩනිරොධො, දණ්ඩනිරොධා ඛණ්ඩනිරොධො. එවං හෙතුපි ද්විධා සො තාහි පස්සිතබ්බො.

हेतु के उपकार (सहायक सामग्री) का संग्रह करना चाहिए। संग्रह हेतु है। वहाँ हेतु दो प्रकार का है। प्रत्यय भी दो प्रकार का है—समनन्तर प्रत्यय और परम्परा प्रत्यय। हेतु भी दो प्रकार का है—समनन्तर हेतु और परम्परा हेतु। वहाँ परम्परा प्रत्यय क्या है? अविद्या नाम-रूप का परम्परा प्रत्यय है, और विज्ञान समनन्तर प्रत्यय भाव से प्रत्यय है। यदि आदि में अविद्या का निरोध होता है, तो नाम-रूप का भी निरोध होता है। वहाँ समनन्तर कारण क्या है? परम्परा प्रत्यय और समनन्तर प्रत्यय का जो संग्रह किया गया है, वह प्रत्यय की दृष्टि से है। वहाँ परम्परा हेतु क्या है? जानने वाले के लिए परम्परा हेतुता से जो हेतु है, वह अन्य प्रकार का समनन्तर हेतुता से हेतु है। जिसके लिए जो समनन्तर उत्पन्न होता है, वह उसका हेतु भी है; जैसे जाति के निरोध से बाहर आकार का निरोध होता है, आकार के निरोध से दण्ड का निरोध होता है, और दण्ड के निरोध से खण्ड का निरोध होता है। इस प्रकार हेतु को भी दो प्रकार से देखना चाहिए।

පටිච්චසමුප්පාදො [Pg.240] යථා අවිජ්ජාපච්චයො තස්ස පුන කිංපච්චයො, අයොනිසො මනසිකාරො. සො කස්ස පච්චයො සඞ්ඛාරානං, ඉති පච්චයො ච සමුප්පන්නං ච තස්ස කො හෙතු අවිජ්ජායෙව. තථා හි පුරිමා කොටි න පඤ්ඤායති. තත්ථ අවිජ්ජානුසයො අවිජ්ජාපරියුට්ඨානස්ස හෙතු පුරිමා හෙතු පච්ඡා පච්චයො, සාපි අවිජ්ජාසඞ්ඛාරානං පච්චයො චතූහි කාරණෙහි සහජාතපච්චයතාය සමනන්තරපච්චයතාය අභිසන්දනපච්චයතාය පතිට්ඨානපච්චයතාය.

जैसे प्रतीत्यसमुत्पाद में अविद्या प्रत्यय है, उसका पुनः प्रत्यय क्या है? अयोनिशो मनसिकार। वह किसका प्रत्यय है? संस्कारों का। इस प्रकार जो प्रत्यय और समुत्पन्न है, उसका हेतु क्या है? अविद्या ही है। इसीलिए पूर्व कोटि (आरम्भ) नहीं दिखाई देती। वहाँ अविद्या-अनुशय, अविद्या-पर्युत्थान का हेतु है; पूर्ववर्ती हेतु है और परवर्ती प्रत्यय है। वह अविद्या भी संस्कारों का प्रत्यय है, चार कारणों से—सहजात प्रत्यय भाव से, समनन्तर प्रत्यय भाव से, अभिसन्दन प्रत्यय भाव से और अधिष्ठान प्रत्यय भाव से।

57. කථං සහජාතපච්චයතාය අවිජ්ජාසඞ්ඛාරානං පච්චයො? යං චිත්තං රාගපරියුට්ඨං, තත්ථ අවිජ්ජාපරියුට්ඨානෙන සබ්බං පඤ්ඤාය ගොචරං හන්ති. තත්ථ සඞ්ඛාරා තිපච්චයට්ඨිකා අද්ධාභූමිකාරමහත්තස්ස අයං අවිජ්ජාසහසමුප්පන්නං වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලතමාපජ්ජන්තී චතූහි කාරණෙහි පඤ්ඤා පහීයති. කතමෙහි චතූහි? අනුසයො පරියුට්ඨානං සංයොජනං උපාදානං. තත්ථ අනුසයො පරියුට්ඨානං ජාති පරියුට්ඨිතා සංයුජ්ජති සංයුත්තා උපාදියති උපාදානපච්චයා භවො. එවං තෙ සඞ්ඛාරා තිවිධා උප්පන්නා භූමිගතා නාසඤ්ඤත්ථ අයං මග්ගෙන විනීතත්තායාති තෙ ථාමගතා අපතිවිනීතාතිපි තෙ සඞ්ඛාරාති වුච්චති, එවං සහෙතුසමුප්පන්නට්ඨෙන අත්ථි මෙව පච්චයා සඞ්ඛාරානං පච්චයො නිද්දිට්ඨං අපනෙත්වා කුසලං අකුසලං කුසලො ච අකුසලො ච පක්ඛිපිතබ්බො, විපාකධම්මා අපනෙත්වා වචනීයං අවචනීයං වචනීයඤ්ච අවචනීයඤ්ච පක්ඛිපිතබ්බං, භවඅපෙවිරිත්තා, සබ්බසුත්තං පරික්ඛිපිතබ්බං.

५७. सहजात प्रत्यय भाव से अविद्या संस्कारों का प्रत्यय कैसे है? जो चित्त राग से अभिभूत है, वहाँ अविद्या के पर्युत्थान से प्रज्ञा के समस्त विषय का हनन होता है। वहाँ तीन प्रत्ययों पर स्थित और काल-भूमि के विस्तार वाले ये संस्कार अविद्या के साथ उत्पन्न होकर वृद्धि, विरूढ़ि और विपुलता को प्राप्त होते हैं। चार कारणों से प्रज्ञा क्षीण होती है। वे चार कौन से हैं? अनुशय, पर्युत्थान, संयोजन और उपादान। वहाँ अनुशय से पर्युत्थान होता है, पर्युत्थान से संयोजन होता है, संयोजन से उपादान होता है और उपादान के प्रत्यय से भव होता है। इस प्रकार वे संस्कार तीन प्रकार से उत्पन्न होकर भूमिगत होते हैं, अन्यत्र नहीं। यह मार्ग द्वारा विनीत (दूर) करने के लिए है; वे संस्कार जो शक्ति प्राप्त कर चुके हैं और दूर नहीं किए गए हैं, उन्हें 'संस्कार' कहा जाता है। इस प्रकार सहेतुक समुत्पन्न होने के अर्थ में, संस्कारों के लिए प्रत्यय निश्चित रूप से विद्यमान है। निर्दिष्ट कुशल और अकुशल को हटाकर कुशल और अकुशल को सम्मिलित करना चाहिए; विपाक धर्मों को हटाकर वाच्य और अवाच्य को सम्मिलित करना चाहिए; भव के निरोध तक संपूर्ण सूत्र का विनियोग करना चाहिए।

දස තථාගතබලානි චත්තාරි වෙසාරජ්ජානි පුඤ්ඤානි අනඤ්ඤාකතං අවිජ්ජා සමනන්තරපච්චයතාය සඞ්ඛාරානං පච්චයො යෙන චිත්තෙන සහ සමුප්පන්නා අවිජ්ජා තස්ස චිත්තස්ස සමනන්තරචිත්තං සමුප්පන්නන්ති, තස්ස යං සමනන්තරචිත්තං සමුප්පන්නන්ති, තස්ස පච්ඡිමස්ස චිත්තස්ස පුරිමචිත්තං හෙතුපච්චයතාය පච්චයො, තෙන අවිජ්ජා හෙතු තෙන චිත්තෙන උපාදානං අනොකාසකතා ඤාණං න උප්පජ්ජන්ති. යා තස්ස අප්පමාදා ධාතු අභිජ්ඣාභිසන්දිතා තහිං විපල්ලාසා උප්පජ්ජන්ති ‘‘අසුභෙ සුභ’’න්ති ‘‘දුක්ඛෙ සුඛ’’න්ති, තත්ථ සඞ්ඛාරා උප්පජ්ජන්ති රත්තා දුට්ඨා මූලස්ස චෙතනා රාගපරියුට්ඨානෙන බ්‍යාපාදපරියුට්ඨානෙන අවිජ්ජාපරියුට්ඨානෙන දිට්ඨිවිපල්ලාසො වත්ථුනිද්දෙසෙ නිද්දිසිතබ්බො[Pg.241], යං විපරීතචිත්තො විජානාති අයං චිත්තවිපල්ලාසො, යා විපරීතසඤ්ඤා උපග්ගණ්හාති අයං සඤ්ඤාවිපල්ලාසො. යං විපරීතදිට්ඨි අභිනිවිසති අයං දිට්ඨිවිපල්ලාසො. අට්ඨ මිච්ඡත්තානි වඩ්ඪන්ති, තීණි අකුසලානි අයොනිසො මනසිකාරෙ උප්පන්නං විඤ්ඤාණඤ්ච විජ්ජඤ්ච කරොන්ති. ඉති පුබ්බාපරන්තෙ අකුසලානාතරිතරො සඞ්ඛාරා වුද්ධිං වෙපුල්ලතං ගච්ඡන්ති. තෙ ච මහතා ච අප්පටිවිදිතා පොනොභවිකා සඞ්ඛාරා භවන්ති. ඉති එවං අවිජ්ජා සහජාතපච්චයතාය සඞ්ඛාරානං පච්චයො සමනන්තරපච්චයතාය ච.

दस तथागत बल और चार वैशारद्य पुण्य (शुद्ध) हैं; कोई अन्य कारण नहीं बनाया गया है। अविद्या समनन्तर-प्रत्यय के रूप में संस्कारों का प्रत्यय है। जिस चित्त के साथ अविद्या उत्पन्न होती है, उस चित्त का समनन्तर चित्त उत्पन्न होता है; उस समनन्तर चित्त के लिए, उस पिछले चित्त का पूर्ववर्ती चित्त हेतु-प्रत्यय के रूप में प्रत्यय होता है, इसलिए अविद्या हेतु है। उस चित्त के कारण उपादान और अवसर का अभाव होने से ज्ञान उत्पन्न नहीं होता। उसकी जो अप्रमाद-धातु अभिध्या से सिक्त है, वहाँ 'अशुभ में शुभ' और 'दुःख में सुख' के विपर्यास उत्पन्न होते हैं; वहाँ राग, द्वेष और अविद्या के परियुत्थान से मूल चेतना के कारण संस्कार उत्पन्न होते हैं। दृष्टि-विपर्यास का निर्देश वस्तु-निर्देश में किया जाना चाहिए। जो विपरीत चित्त से जानता है, वह चित्त-विपर्यास है; जो विपरीत संज्ञा से ग्रहण करता है, वह संज्ञा-विपर्यास है। जो विपरीत दृष्टि से अभिनिवेश करता है, वह दृष्टि-विपर्यास है। आठ मिथ्यात्व बढ़ते हैं, तीन अकुशल अयोनिशो मनसिकार में उत्पन्न विज्ञान और विद्या (मिथ्या ज्ञान) को निर्मित करते हैं। इस प्रकार पूर्व और अपर अंत में अकुशल से परे न होने वाले संस्कारों की वृद्धि और प्रचुरता होती है। वे महान, अनभिसमय और पुनर्जन्म देने वाले संस्कार होते हैं। इस प्रकार अविद्या सहजात-प्रत्यय और समनन्तर-प्रत्यय के रूप में संस्कारों का प्रत्यय है।

58. කථං අභිසන්දනාකාරෙන අවිජ්ජා සඞ්ඛාරානං පච්චයො? සා අවිජ්ජා තෙ සඞ්ඛාරෙ අභිසන්නෙති පරිප්ඵරති. සෙය්‍යථාපි නාම උප්පලං වා පදුමං වා තං උදකෙ වඩ්ඪං අස්ස, සීතෙන වාරිනා අභිසන්නං පරිසන්දනං වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලතං ආපජ්ජති. එවං අභිසන්දනට්ඨෙන අවිජ්ජා සඞ්ඛාරානං පච්චයො.

५८. अभिष्यन्दन (सींचने) के आकार में अविद्या संस्कारों का प्रत्यय कैसे है? वह अविद्या उन संस्कारों को सिक्त करती है और व्याप्त करती है। जैसे जल में बढ़ते हुए उत्पल या पद्म को शीतल जल से सींचने और छिड़कने पर वह वृद्धि, विरूढ़ि और प्रचुरता को प्राप्त होता है, वैसे ही अभिष्यन्दन के अर्थ में अविद्या संस्कारों का प्रत्यय है।

කථං පතිට්ඨහනට්ඨෙන අවිජ්ජා සඞ්ඛාරානං පච්චයො? තෙ සඞ්ඛාරා අවිජ්ජායං නිස්සාය වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලතං ආපජ්ජන්ති. සෙය්‍යථාපි නාම උප්පලං වා පදුමං වා පථවිං නිස්සාය පථවිං පතිට්ඨාය වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලතං ආපජ්ජති. එතෙ සඞ්ඛාරා අවිජ්ජායං පතිට්ඨිතා අවිජ්ජායං නිස්සාය වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලතං ගච්ඡන්ති. එවං පතිට්ඨහනට්ඨෙන අවිජ්ජා සඞ්ඛාරානං පච්චයො.

प्रतिष्ठित होने के अर्थ में अविद्या संस्कारों का प्रत्यय कैसे है? वे संस्कार अविद्या का आश्रय लेकर वृद्धि, विरूढ़ि और प्रचुरता को प्राप्त होते हैं। जैसे उत्पल या पद्म पृथ्वी का आश्रय लेकर और पृथ्वी में प्रतिष्ठित होकर वृद्धि, विरूढ़ि और प्रचुरता को प्राप्त होता है, वैसे ही ये संस्कार अविद्या में प्रतिष्ठित होकर और अविद्या का आश्रय लेकर वृद्धि, विरूढ़ि और प्रचुरता को प्राप्त होते हैं। इस प्रकार प्रतिष्ठित होने के अर्थ में अविद्या संस्कारों का प्रत्यय है।

පුන රාගසහගතස්ස කම්මස්ස විපාකෙන පටිසන්ධිම්හි භවො නිබ්බත්තති, තං කම්මස්ස සබ්බං අභිනිවිට්ඨං අඤ්ඤාණවසෙන පොනොභවිකා සඞ්ඛාරාති වුච්චන්ති, එවම්පි අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා අත්ථි. පුන පඤ්චසු යෙ ච සෙක්ඛා පුග්ගලා, යෙ ච අසඤ්ඤිසමාපත්තිං සමාපන්නා, යෙ ච භවගතා, යෙ ච අන්තොගතායෙව සංසෙදජා, යෙ ච වා පන අඤ්ඤො හි කොචි අනාගාමිභූතා න චෙතෙන්ති න ච පත්ථෙන්ති, තෙසං කිං පච්චයා සඞ්ඛාරා. පුන රාගා අත්ථි තෙසං සඞ්ඛාරානි උපාදානානි චිත්තමනුස්සරන්තියෙව අවිපක්කවිපාකසමූහතා අසමුච්ඡින්නපච්චයා තෙසං පුන ච ගතො භවති. එවම්පි හි අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා. පුන සා තෙ න උපාදානා නපි සඞ්ඛාරා අත්ථි, පුන තෙසං සත්ත අනුසයා අසමූහතා අසමුච්ඡින්නා තදාරම්මණං භවති. විඤ්ඤාණස්ස පතිට්ඨාය විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපං. එවම්පි අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා. පුන සා යං කිඤ්චි කම්මං ආචයගාමි සබ්බං තං අවිජ්ජාවසෙන අභිසඞ්ඛරියති [Pg.242] තණ්හාවසෙන ච අල්ලීයති අඤ්ඤාණවසෙන ච තත්ථ ආදීනවම්පි න ජානාති. තදෙව විඤ්ඤාණබීජං භවති, සායෙව තණ්හාසිනෙහො භවති. සායෙව අවිජ්ජා සම්මොහොති. එවම්පි අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා වත්තබ්බා. ඉති ඉමෙහි ආකාරෙහි අවිජ්ජා සඞ්ඛාරානං පච්චයො.

पुनः, राग-युक्त कर्म के विपाक से प्रतिसन्धि में भव उत्पन्न होता है; अज्ञान के वश में उस कर्म में जो कुछ भी अभिनिविष्ट है, उसे 'पुनर्जन्म देने वाले संस्कार' कहा जाता है, इस प्रकार भी अविद्या के प्रत्यय से संस्कार होते हैं। पुनः, पाँच प्रकार के पुद्गलों में जो शैक्ष पुद्गल हैं, जो असंज्ञि-समापत्ति को प्राप्त हैं, जो भव-गत हैं, जो संस्वेदज के अंतर्गत हैं, अथवा जो अन्य कोई अनागामी हो चुके हैं, वे न तो चेतना करते हैं और न ही प्रार्थना करते हैं; उनके संस्कार किस प्रत्यय से होते हैं? पुनः, उनमें राग विद्यमान है, उनके संस्कार और उपादान चित्त का अनुसरण करते ही हैं; अविपक्व विपाक के समूह के कारण और प्रत्ययों के उच्छेद न होने के कारण, उनका पुनर्जन्म होता है। इस प्रकार भी अविद्या के प्रत्यय से संस्कार होते हैं। पुनः, उनमें न तो वे उपादान हैं और न ही वे संस्कार हैं, फिर भी उनके सात अनुशय नष्ट नहीं हुए हैं और उच्छिन्न नहीं हुए हैं, इसलिए वे उस (संस्कार) के आलम्बन बनते हैं। विज्ञान की प्रतिष्ठा के लिए विज्ञान के प्रत्यय से नाम-रूप होता है। इस प्रकार भी अविद्या के प्रत्यय से संस्कार होते हैं। पुनः, जो कोई भी कर्म आचयगामी है, वह सब अविद्या के वश में अभिसंस्कृत होता है, तृष्णा के वश में आसक्त होता है, और अज्ञान के वश में वह वहाँ दोष को भी नहीं जानता। वही विज्ञान-बीज होता है, वही तृष्णा-स्नेह होता है, और वही अविद्या सम्मोह होती है। इस प्रकार भी अविद्या-प्रत्यय से संस्कार कहे जाने चाहिए। इस प्रकार इन आकारों से अविद्या संस्कारों का प्रत्यय है।

තත්ථ අවිජ්ජාය හෙතු අයොනිසො මනසිකාරො පච්චයො හොති. තත්ථ අභිච්ඡෙදො අයං තත්ථ තතියං බලං නිවත්ති, අයං පටිසන්ධි. තත්ථ පුනබ්භවො යො අවෙච්ඡෙදො අසමුග්ඝාතනට්ඨෙන අයං අනුසයො. යථා පටාකං වා සාටකං වා ද්වෙ ජනා පීළෙසු ච එකා වා බලං වා අස්ස නිවාටස්සෙසු, න පන පීළෙසු සොසෙය්‍ය. තත්ථ යං සිනෙහා ආපොධාතු අනුපුල්ලනා සොසෙතබ්බා. උණ්හධාතුමාගම්ම සචෙ පුන තං ආකාසෙ නික්ඛිපෙය්‍ය තං උස්සාවෙන යෙභුය්‍යතරං සිනෙහමාපජ්ජෙය්‍ය, න හි අනාගම්ම තෙජොධාතුං පරිසෙසං ගච්ඡෙය්‍ය. එවමෙව භවග්ගපරමාපි සමාපත්ති න අනුරූපස්ස සමුග්ඝාතාය සංවත්තති. තෙ හි ආලයන්ති සම්මසන්ති, න ච තණ්හාය තණ්හාපහානං ගච්ඡන්ති. තත්ථ සො අසමුග්ඝාතො. අවිජ්ජාය අනුසයො ච චිත්තස්ස සම්පලිබොධො, ඉදං පරියුට්ඨානං. යථාභූතං විඤ්ඤාණස්ස අප්පටිවෙධො අයං අවිජ්ජාආසවො අවිජ්ජාවිඤ්ඤාණබීජං භවති. යං බීජං සො හෙතු න සමුච්ඡිජ්ජති, අසමුච්ඡිජ්ජන්තො පටිසන්දෙහති. පටිසන්දහන්තො න සමුග්ඝාතං ගච්ඡති. අසමුග්ඝාතං චිත්තං පරියොනහති, පරියොනද්ධචිත්තො යථාභූතං නප්පජානාති, ඉති සඤ්ඤාණස්ස සාසවත්ථො, අවිජ්ජත්ථො, හෙතුඅත්ථො, අවච්ඡෙදත්ථො, අනිවත්තිඅත්ථො, ඵලත්ථො පටිසන්ධිඅත්ථො, පුනබ්භවත්ථො, අසමුග්ඝාතත්ථො, අනුසයත්ථො, පරියුට්ඨානත්ථො, අපටිවෙධනත්ථො. එත්තාවතා අවිජ්ජාය ඛෙත්තං නිද්දිට්ඨං භවති. අයං වුච්චතෙ පරික්ඛාරො නාම හාරො.

वहाँ अविद्या हेतु है और अयोनिसो मनसिकार (अनुचित मनन) प्रत्यय है। वहाँ यह जो विच्छेद है, वह तीसरा बल निवृत्ति है, यह प्रतिसन्धि है। वहाँ जो अविच्छेद है, समूद्घात न होने के कारण, वह अनुशय है। जैसे दो व्यक्ति एक गीले वस्त्र या धोती को निचोड़ते हैं, तो उसमें एक बल (मरोड़) उत्पन्न होता है, निचोड़ने पर भी वह सूखता नहीं है। वहाँ जिस कारण से स्नेह (नमी) रूपी आपोधातु को सुखाया जाना चाहिए, यदि उसे उष्णधातु (तेज) के बिना फिर से आकाश में रख दिया जाए, तो वह ओस के कारण और अधिक गीला हो जाएगा; क्योंकि तेजधातु के बिना वह पूर्णतः नहीं सूख सकता। इसी प्रकार, भवाग्र (नेवसञ्ञानासञ्ञायतन) तक की समापत्ति भी अनुरूप (सूक्ष्म) राग के समूद्घात (पूर्ण विनाश) के लिए पर्याप्त नहीं होती। वे उसमें आसक्त होते हैं और उसका मनन करते हैं, और तृष्णा के कारण तृष्णा के प्रहाण को प्राप्त नहीं होते। वहाँ वह असमूद्घात है। अविद्या का अनुशय चित्त का विक्षेप है, यह पर्युत्थान है। यथार्थ रूप में विज्ञान का अप्रतिवेध (न जानना) अविद्या-आसव है, अविद्या विज्ञान का बीज होती है। जो बीज है, वह हेतु है, वह समूच्छिन्न (नष्ट) नहीं होता; समूच्छिन्न न होने पर वह प्रतिसन्धि ग्रहण करता है। प्रतिसन्धि ग्रहण करने वाला समूद्घात को प्राप्त नहीं होता। असमूद्घात चित्त को आवृत कर लेता है, आवृत चित्त वाला यथार्थ को नहीं जानता। इस प्रकार संज्ञा का सासव अर्थ, अविद्या अर्थ, हेतु अर्थ, अवच्छेद अर्थ, अनिवृत्ति अर्थ, फल अर्थ, प्रतिसन्धि अर्थ, पुनब्भव अर्थ, असमूद्घात अर्थ, अनुशय अर्थ, पर्युत्थान अर्थ और अप्रतिवेधन अर्थ है। इतने से अविद्या का क्षेत्र निर्दिष्ट होता है। इसे परिक्खार नामक हार कहा जाता है।

59. තත්ථ කතමො සමාරොපනො හාරො? උග්ඝටිතම්හි තම්හි සන්තඤ්චෙව ච නං විත්ථාරං පන වත්තබ්බං. විත්ථාරවිධං චිත්තඤ්ඤා අයං සමාරොපනො හාරො. තත්ථ නාමනිද්දෙසො උපඝටකා වත්ථුනිද්දෙසො වෙවචනං වත්ථුභූතො විත්ථාරො. යථා කිං, යා භික්ඛූනං වත්තතො පහාතබ්බො, අයං උපඝටනා.

५९. वहाँ समारोपण हार कौन सा है? उद्घटितज्ञ (संक्षेप में समझने वाले) के लिए जो विद्यमान है, उसे विस्तार से कहना चाहिए। विस्तार के प्रकार से चित्त को जानना, यह समारोपण हार है। वहाँ नाम-निर्देश, उपघातक वस्तु-निर्देश, वेवचन (पर्याय) और वस्तुभूत विस्तार है। जैसे क्या, जो भिक्षुओं के लिए व्रत (नियम) के द्वारा प्रहातव्य (त्यागने योग्य) है, यह उपघातना है।

තත්ථ [Pg.243] කතමො සමාරොපනො? කිඤ්චි න වත්තබ්බං, රූපරාගං වා නාමවන්තපහාතබ්බං. යාව විඤ්ඤාණන්ති විත්ථාරෙන කාතබ්බානි. අවිජ්ජා තා ඔපම්මෙන පඤ්ඤාපෙතබ්බා, අයං සමාරොපනො. නිස්සිතචිත්තස්ස ච මත්තිකො ච නිස්සයො තණ්හා ච දිට්ඨි ච. තත්ථ දිට්ඨි අවිජ්ජා තණ්හා සඞ්ඛාරා. තත්ථ දිට්ඨිපච්චයා තණ්හා ඉමෙ අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා. තත්ථ නිස්සිතං විඤ්ඤාණං ඉදං සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණං යාව ජරාමරණං, ඉදං සංඛිත්තෙන භාසිතෙ අවසිට්ඨං පරොපයති.

वहाँ समारोपण क्या है? कुछ भी (शेष) नहीं कहना चाहिए, रूपराग को या नाम के अंत तक प्रहाण करना चाहिए। विज्ञान तक विस्तार से करना चाहिए। अविद्या को उपमा के द्वारा समझाना चाहिए, यह समारोपण है। आश्रित चित्त का आधार तृष्णा और दृष्टि है। वहाँ दृष्टि, अविद्या, तृष्णा और संस्कार हैं। वहाँ दृष्टि के प्रत्यय से तृष्णा होती है, अविद्या के प्रत्यय से ये संस्कार होते हैं। वहाँ आश्रित विज्ञान और संस्कार के प्रत्यय से यह विज्ञान जरा-मरण तक होता है; इसे संक्षेप में कहे जाने पर शेष प्रतीत्यसमुत्पाद का आरोपण किया जाता है।

අනිස්සිතස්ස චලිතං නත්ථීති තස්ස එවං දිට්ඨියා තණ්හාය ච පහානං තත්ථ දිට්ඨිඅවිජ්ජානිරොධාය භූතං විඤ්ඤාණං සරාගට්ඨානියෙසු ධම්මෙසු තං තං ධම්මං උපෙච්ච අඤ්ඤං ධම්මං ධාවති මක්කටොපමතාය, අථ ඛ්වස්ස පරිත්තෙසු ධම්මෙසු සරාගට්ඨානියෙසු ඡන්දරාගො නත්ථි කුතො තතො චලනා, අධිමත්තෙසු සත්තෙසු චිත්තං නිවෙස්සයති තං අපතිට්ඨිතං විඤ්ඤාණං අනාහාරං නිරුජ්ඣති විඤ්ඤාණනිරොධා නාමරූපනිරොධො යාව ජරාමරණනිරොධො. අයං සමාරොපනො.

अनाश्रित (चित्त) का चंचलता (चलन) नहीं है, इसलिए उसकी दृष्टि और तृष्णा का प्रहाण होता है। वहाँ दृष्टि और अविद्या के निरोध के कारण जो विज्ञान है, वह राग के स्थानभूत धर्मों में उन-उन धर्मों को प्राप्त कर बंदर की उपमा के समान अन्य धर्मों की ओर दौड़ता है। किन्तु उसके लिए राग के स्थानभूत परीत्त (तुच्छ) धर्मों में छन्दराग नहीं होता, तो फिर वहाँ चंचलता कहाँ से होगी? वह अधिमात्र (उत्कृष्ट) सत्त्वों में चित्त को निवेशित करता है, वह अप्रतिष्ठित विज्ञान आहार के बिना निरुद्ध हो जाता है। विज्ञान के निरोध से नाम-रूप का निरोध होता है, और जरा-मरण तक निरोध होता है। यह समारोपण है।

තත්ථ රාගවසෙන විඤ්ඤාණස්ස චලිතං සපරිග්ගහො, තස්මිං චලිතෙ අසති යො පරිකිලෙසොපචාරො තිවිධො අග්ගි පටිප්පස්සද්ධො භවති. තෙනාහ චලිතෙ අසන්තෙ පස්සද්ධි හොති. තත්ථ යං සමාරොපනා පස්සද්ධකායො සුඛං වෙදෙති, සුඛිනො චිත්තං සමාධියති. යාව විමුත්තිතමිති ඤාණදස්සනං භවති. සො ආසවානං ඛයා ච විමුත්ති නො උපපජ්ජති. තස්ස උපපත්තිස්ස ආගතිගතියා අසන්තියා නෙවිධ න හුරං න උභයමන්තරෙන. එසෙවන්තො දුක්ඛස්සාති අනුපාදිසෙසා නිබ්බානධාතු. ඉදමස්ස සුත්තස්ස මජ්ඣෙ සමාරොපිතං පටිච්චසමුප්පාදෙ ච විමුත්තියං ච යොගො න ච එතං තස්ස සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස විත්ථාරෙන අත්ථං විභජ්ජන්ති. අයං වුච්චතෙ සමාරොපනො හාරො. න ච සංකිලෙසභාගියෙන සුත්තෙන සංකිලෙසභාගියො යෙ ච ධම්මා සමාරොපයිතබ්බා නාඤ්ඤෙ. එවං වාසනාභාගියෙ නිබ්බෙධභාගියෙ, අයං සමාරොපනො හාරො. ඉමෙ සොළස හාරා.

वहाँ राग के वश से विज्ञान की चंचलता परिग्रह सहित होती है। उस चंचलता के न होने पर जो क्लेशों का उपचार है, वह त्रिविध अग्नि प्रतिप्रश्रब्ध (शांत) हो जाती है। इसीलिए कहा गया है—'चंचलता न होने पर प्रश्रब्धि होती है।' वहाँ जो समारोपण है—प्रश्रब्ध काय वाला सुख का वेदन करता है, सुखी का चित्त समाहित होता है। विमुक्ति तक ज्ञानदर्शन होता है। वह आस्रवों के क्षय से विमुक्ति को प्राप्त होता है। उस प्राप्ति में आगति-गति के न होने से, न यहाँ, न वहाँ, न दोनों के बीच। यही दुःख का अंत है—यही अनुपधिशेष निर्वाणधातु है। यह इस सूत्र के मध्य में आरोपित है। प्रतीत्यसमुत्पाद और विमुक्ति में जो योग है, संक्षेप में कहे गए उस (सूत्र) के अर्थ को विस्तार से विभक्त नहीं करते। इसे समारोपण हार कहा जाता है। संक्लेशभागीय सूत्र के साथ संक्लेशभागीय धर्मों का ही समारोपण करना चाहिए, अन्यों का नहीं। इसी प्रकार वासनाभागीय और निर्वेधभागीय में भी। यह समारोपण हार है। ये सोलह हार हैं।

සුවීරස්ස මහාකච්චායනස්ස ජම්බුවනවාසිනො පෙටකොපදෙසෙ

जम्बुवनवासी सुवीर महाकात्यायन के पेटकोपदेश में—

පඤ්චමා භූමි.

पाँचवीं भूमि समाप्त।

6. සුත්තත්ථසමුච්චයභූමි

६. ६. सुत्तत्थसमुच्चयभूमि (सूत्रार्थ-संग्रह भूमि)

60. බුද්ධානං [Pg.244] භගවන්තානං සාසනං තිවිධෙන සඞ්ගහං ගච්ඡති, ඛන්ධෙසු ධාතූසු ආයතනෙසු ච. තත්ථ පඤ්චක්ඛන්ධා රූපක්ඛන්ධො යාව විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො. දස රූපආයතනානි චක්ඛු රූපා ච යාව කායො ඵොට්ඨබ්බා ච, අයං රූපක්ඛන්ධො. තත්ථ ඡ වෙදනාකායා වෙදනාක්ඛන්ධො චක්ඛුසම්ඵස්සජා වෙදනා යාව මනොසම්ඵස්සජා වෙදනා, අයං වෙදනාක්ඛන්ධො. තත්ථ ඡ සඤ්ඤාකායා සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, රූපසඤ්ඤා යාව ධම්මසඤ්ඤා ඉමෙ ඡ සඤ්ඤාකායා, අයං සඤ්ඤාක්ඛන්ධො. තත්ථ ඡ චෙතනාකායා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො, රූපසඤ්චෙතනා යාව ධම්මසඤ්චෙතනා ඉමෙ ඡ චෙතනාකායා, අයං සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො. තත්ථ ඡ විඤ්ඤාණකායා විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො, චක්ඛුවිඤ්ඤාණං යාව මනොවිඤ්ඤාණං ඉමෙ ඡ විඤ්ඤාණකායා, අයං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො. ඉමෙ පඤ්චක්ඛන්ධා.

६०. भगवान बुद्धों का शासन तीन प्रकार से संगृहीत होता है—स्कन्धों में, धातुओं में और आयतनों में। वहाँ पाँच स्कन्ध हैं—रूपस्कन्ध से लेकर विज्ञानस्कन्ध तक। दस रूप-आयतन—चक्षु और रूप से लेकर काय और स्प्रष्टव्य तक—यह रूपस्कन्ध है। वहाँ छह वेदना-काय वेदनास्कन्ध हैं—चक्षु-संस्पर्शज वेदना से लेकर मन-संस्पर्शज वेदना तक—यह वेदनास्कन्ध है। वहाँ छह संज्ञा-काय संज्ञास्कन्ध हैं—रूप-संज्ञा से लेकर धर्म-संज्ञा तक—ये छह संज्ञा-काय संज्ञास्कन्ध हैं। वहाँ छह चेतना-काय संस्कारस्कन्ध हैं—रूप-संचेतना से लेकर धर्म-संचेतना तक—ये छह चेतना-काय संस्कारस्कन्ध हैं। वहाँ छह विज्ञान-काय विज्ञानस्कन्ध हैं—चक्षु-विज्ञान से लेकर मनोविज्ञान तक—ये छह विज्ञान-काय विज्ञानस्कन्ध हैं। ये पाँच स्कन्ध हैं।

තෙසං කා පරිඤ්ඤා? අනිච්චං දුක්ඛං සඤ්ඤා අනත්තාති එසා එතෙසං පරිඤ්ඤා. තත්ථ කතමො ඛන්ධත්ථො? සමූහත්ථො ඛන්ධත්ථො, පුඤ්ජත්ථො ඛන්ධත්ථො, රාසත්ථො ඛන්ධත්ථො. තං යථා දබ්බක්ඛන්ධො වනක්ඛන්ධො දාරුක්ඛන්ධො අග්ගික්ඛන්ධො උදකක්ඛන්ධො වායුක්ඛන්ධො ඉති එවං ඛන්ධෙසු සබ්බසඞ්ගහොව එවං ඛන්ධත්ථො.

उन (धर्मों) का परिज्ञान क्या है? 'अनित्य, दुःख, संज्ञा, अनात्मा' - यह उनका परिज्ञान है। वहाँ 'स्कन्ध' का अर्थ क्या है? समूह का अर्थ स्कन्ध है, पुंज का अर्थ स्कन्ध है, राशि का अर्थ स्कन्ध है। जैसे कि द्रव्यों का समूह (द्रव्य-स्कन्ध), वन का समूह (वन-स्कन्ध), काष्ठ का समूह (काष्ठ-स्कन्ध), अग्नि का समूह (अग्नि-स्कन्ध), जल का समूह (जल-स्कन्ध), वायु का समूह (वायु-स्कन्ध)। इस प्रकार स्कन्धों में जो सर्व-संग्रह है, वही स्कन्ध का अर्थ है।

තත්ථ අට්ඨාරස ධාතුයො චක්ඛුධාතු රූපධාතු චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු…පෙ… මනොධාතු ධම්මධාතු මනොවිඤ්ඤාණධාතු. එතායො අට්ඨාරස ධාතුයො. තාසං පරිඤ්ඤා අනිච්චං දුක්ඛං සඤ්ඤා අනත්තාති එසා එතාසං පරිඤ්ඤා. තත්ථ කො ධාතුඅත්ථො? වුච්චතෙ අවයවත්ථො ධාතුඅත්ථො. අවයවොති චක්ඛු නො පසාදො චක්ඛුධාතු. එවං පඤ්චසු ධාතූසු පුන රාගවවච්ඡෙදත්ථො ධාතුඅත්ථො. වවච්ඡින්නා හි චක්ඛුධාතු. එවං පඤ්චසු පුනරාහ එකන්තිපකත්‍යත්ථෙන ධාතුඅත්ථොති වුච්චතෙ. තං යථා, පකතියා අයං පුරිසො පිත්තිකො සෙම්හිකො වාතිකො සන්නිපාතිකොති එවං පකතිචක්ඛුධාතු දසන්නං පියා ච සබ්බෙසු ඉන්ද්‍රියෙසු…පෙ… විසභාගත්ථො ධාතුඅත්ථො.

वहाँ अठारह धातुएँ हैं: चक्षु-धातु, रूप-धातु, चक्षु-विज्ञान-धातु... आदि... मनो-धातु, धर्म-धातु, मनो-विज्ञान-धातु। ये अठारह धातुएँ हैं। उनका परिज्ञान 'अनित्य, दुःख, संज्ञा, अनात्मा' है - यह उनका परिज्ञान है। वहाँ 'धातु' का अर्थ क्या है? अवयव (अंश) के अर्थ को धातु का अर्थ कहा जाता है। अवयव का अर्थ है चक्षु का प्रसाद ही चक्षु-धातु है। इसी प्रकार पाँच धातुओं में, पुनः राग का विच्छेद करना धातु का अर्थ है। चक्षु-धातु विच्छिन्न (राग-रहित) है। इसी प्रकार पाँचों में, पुनः कहा गया है कि प्रकृति (स्वभाव) के अर्थ में धातु का अर्थ कहा जाता है। जैसे कि, स्वभाव से यह पुरुष पित्त-प्रधान, श्लेष्म-प्रधान, वात-प्रधान या सन्निपात-प्रधान है। इसी प्रकार प्रकृति-चक्षु-धातु दसों इन्द्रियों में... आदि... विसभाग (असमान) अर्थ ही धातु का अर्थ है।

තත්ථ ද්වාදසායතනානි කතමානි? ඡ අජ්ඣත්තිකානි ඡ බාහිරානි. චක්ඛායතනං යාව මනායතනන්ති අජ්ඣත්තිකං, රූපායතනං යාව ධම්මායතනන්ති බාහිරං. එතානි ද්වාදස ආයතනානි. එතෙසං කා පරිඤ්ඤා? අනිච්චං දුක්ඛං සඤ්ඤා අනත්තාති, එසා එතෙසං පරිඤ්ඤා. අපි [Pg.245] ච ද්විධා පරිඤ්ඤා ඤාතපරිඤ්ඤා ච පහානපරිඤ්ඤා ච. තත්ථ ඤාතපරිඤ්ඤා නාම අනිච්චං දුක්ඛං සඤ්ඤා අනත්තාති, එසා ඤාතපරිඤ්ඤා. පහානපරිඤ්ඤා පන ඡන්දරාගප්පහානා, එසා පහානපරිඤ්ඤා. තත්ථ කතමො ආයතනත්ථො? වුච්චතෙ ආකාරත්ථො ආයතනත්ථො. යථා සුවණ්ණාකරො දුබ්බණ්ණාකරො, යථා ද්වීහි තෙහි ආකාරෙහි තෙ තෙ ගාවා උත්තිට්ඨන්ති. එවං එතෙහි චිත්තචෙතසිකා ගාවා උත්තිට්ඨන්ති කම්මකිලෙසා දුක්ඛධම්මා ච. පුනරාහ ආයදානත්ථො ආයතනත්ථො. යථා රඤ්ඤො ආයදානෙහි ආයො භවති, එවං ආයදානත්ථො ආයතනත්ථො.

वहाँ बारह आयतन कौन से हैं? छह आध्यात्मिक और छह बाह्य। चक्षु-आयतन से लेकर मन-आयतन तक आध्यात्मिक हैं, रूप-आयतन से लेकर धर्म-आयतन तक बाह्य हैं। ये बारह आयतन हैं। उनका परिज्ञान क्या है? 'अनित्य, दुःख, संज्ञा, अनात्मा' - यह उनका परिज्ञान है। इसके अतिरिक्त, परिज्ञान दो प्रकार का है: ज्ञात-परिज्ञान और प्रहाण-परिज्ञान। वहाँ 'अनित्य, दुःख, संज्ञा, अनात्मा' - यह ज्ञात-परिज्ञान कहलाता है। प्रहाण-परिज्ञान छन्द-राग का त्याग है, यह प्रहाण-परिज्ञान है। वहाँ 'आयतन' का अर्थ क्या है? आधार (स्थान) के अर्थ को आयतन का अर्थ कहा जाता है। जैसे स्वर्ण की खान (सुवर्णाकर) या दुर्गति का स्थान (दुर्वर्णाकर), जैसे उन दो आधारों से वे-वे गायें खड़ी होती हैं। इसी प्रकार इन (आयतन) से चित्त और चैतसिक रूपी गायें खड़ी होती हैं, और कर्म-क्लेश रूपी दुःख-धर्म भी। पुनः कहा गया है कि आय (प्राप्ति) के स्थान का अर्थ आयतन का अर्थ है। जैसे राजा के आय-स्थान (कर संग्रह स्थल) से आय (राजस्व) प्राप्त होती है, वैसे ही आय-स्थान का अर्थ आयतन का अर्थ है।

61. චත්තාරි අරියසච්චානි දුක්ඛං සමුදයො නිරොධො මග්ගො ච. දුක්ඛං යථා සමාසෙන ධම්මාචරියං මානසඤ්ච, සමුදයො සමාසෙන අවිජ්ජා ච තණ්හා ච, නිරොධො සමාසෙන විජ්ජා ච විමුත්ති ච, මග්ගො සමාසෙන සමථො ච විපස්සනා ච.

६१. चार आर्य सत्य हैं: दुःख, समुदय, निरोध और मार्ग। संक्षेप में दुःख 'धर्माचार्य' (धर्म का आचरण) और 'मानस' (चित्त) है; संक्षेप में समुदय 'अविद्या' और 'तृष्णा' है; संक्षेप में निरोध 'विद्या' और 'विमुक्ति' है; संक्षेप में मार्ग 'शमथ' और 'विपश्यना' है।

තත්ථ සත්තතිංස බොධිපක්ඛිකා ධම්මා කතමෙ? චත්තාරො සතිපට්ඨානා යාව අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො, එවමෙතෙ සත්තතිංස බොධිපක්ඛිකා ධම්මා. යෙ ධම්මා අතීතානාගතපච්චුප්පන්නානං බුද්ධානං භගවන්තානං පච්චෙකබුද්ධානං සාවකානං ච නිබ්බානාය සංවත්තන්තීති, සො මග්ගො චත්තාරො සතිපට්ඨානා. කතමෙ චත්තාරො? ඉධ භික්ඛු කායෙ කායානුපස්සී විහරති, සම්මප්පධානං…පෙ… ඉද්ධිපාදං…පෙ… ඉන්ද්‍රියානි…පෙ… බලානි…පෙ… තත්ථ කො ඉන්ද්‍රියත්ථො? ඉන්දත්ථො ඉන්ද්‍රියත්ථො, ආධිපතෙය්‍යත්ථො ඉන්ද්‍රියත්ථො, පසාදත්ථො ඉන්ද්‍රියත්ථො, අසාධාරණං කස්ස කිරියත්ථො ඉන්ද්‍රියත්ථො අනවපරියත්ථො බලත්ථො, ථාමත්ථො බලත්ථො, උපාදායත්ථො බලත්ථො, උපත්ථම්භනත්ථො බලත්ථො.

वहाँ सैंतीस बोधिपाक्षिक धर्म कौन से हैं? चार स्मृति-प्रस्थान से लेकर आर्य अष्टांगिक मार्ग तक, इस प्रकार ये सैंतीस बोधिपाक्षिक धर्म हैं। जो धर्म अतीत, अनागत और वर्तमान के बुद्धों, भगवानों, प्रत्येकबुद्धों और श्रावकों के निर्वाण के लिए प्रवृत्त होते हैं, वह मार्ग है, (जैसे) चार स्मृति-प्रस्थान। वे चार कौन से हैं? यहाँ भिक्षु काया में कायानुपश्यी होकर विहार करता है, सम्यक् प्रधान... आदि... ऋद्धिपाद... आदि... इन्द्रियाँ... आदि... बल... आदि। वहाँ 'इन्द्रिय' का अर्थ क्या है? इन्द्र (स्वामी) का अर्थ इन्द्रिय का अर्थ है, आधिपत्य का अर्थ इन्द्रिय का अर्थ है, प्रसाद (निर्मलता) का अर्थ इन्द्रिय का अर्थ है, असाधारण क्रिया का अर्थ इन्द्रिय का अर्थ है। अनवपर्य (अविचल) का अर्थ बल का अर्थ है, सामर्थ्य का अर्थ बल का अर्थ है, उपादान (ग्रहण) का अर्थ बल का अर्थ है, उपस्तम्भन (सहारा) का अर्थ बल का अर्थ है।

තත්ථ කතමෙ සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා? සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො යාව උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගො. තත්ථ කතමො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො? සම්මාදිට්ඨි යාව සම්මාසමාධි. තත්ථ අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගොති ඛන්ධො සීලක්ඛන්ධො ච සමාධික්ඛන්ධො ච පඤ්ඤාක්ඛන්ධො ච. තත්ථ යා ච සම්මාවාචා යො ච සම්මාකම්මන්තො යො ච සම්මාආජීවො, අයං සීලක්ඛන්ධො. යා ච සම්මාසති යො ච සම්මාවායාමො යො ච සම්මාසමාධි, අයං සමාධික්ඛන්ධො. යො ච සම්මාසඞ්කප්පො යා ච සම්මාදිට්ඨි, අයං පඤ්ඤාක්ඛන්ධො. එවං තායො තිස්සො සික්ඛා. එවං තීහාකාරෙහි දස පදානි…පෙ….

वहाँ सात बोध्यंग कौन से हैं? स्मृति-संबोध्यंग से लेकर उपेक्षा-संबोध्यंग तक। वहाँ अष्टांगिक मार्ग क्या है? सम्यक् दृष्टि से लेकर सम्यक् समाधि तक। वहाँ अष्टांगिक मार्ग तीन स्कन्ध हैं: शील-स्कन्ध, समाधि-स्कन्ध और प्रज्ञा-स्कन्ध। वहाँ जो सम्यक् वाक्, सम्यक् कर्मान्त और सम्यक् आजीव है, वह शील-स्कन्ध है। जो सम्यक् स्मृति, सम्यक् व्यायाम और सम्यक् समाधि है, वह समाधि-स्कन्ध है। जो सम्यक् संकल्प और सम्यक् दृष्टि है, वह प्रज्ञा-स्कन्ध है। इस प्रकार ये तीन शिक्षाएँ हैं। इस प्रकार तीन प्रकारों से दस पद हैं... आदि...।

තත්ථ [Pg.246] යොගාවචරො සීලක්ඛන්ධෙ ඨිතො දොසං අකුසලං න උපාදියති, දොසානුසයං සමූහනති, දොසසල්ලං උද්ධරති, දුක්ඛවෙදනං පරිජානාති, කාමධාතුං සමතික්කමති. සමාධික්ඛන්ධෙ ඨිතො ලොභං අකුසලං න උපාදියති, රාගානුසයං සමූහනති, ලොභසල්ලං උද්ධරති, සුඛවෙදනං පරිජානාති, රූපධාතුං සමතික්කමති. පඤ්ඤාක්ඛන්ධෙ ඨිතො මොහං අකුසලං න උපාදියති, අවිජ්ජානුසයං සමූහනති, මොහසල්ලං දිට්ඨිසල්ලඤ්ච උද්ධරති, අදුක්ඛමසුඛවෙදනං පරිජානාති, අරූපධාතුං සමතික්කමති. ඉති තීහි ඛන්ධෙහි තීණි අකුසලමූලානි න උපාදියති, චත්තාරි සල්ලානි උද්ධරති, තිස්සො වෙදනා පරිජානාති, තෙධාතුකං සමතික්කමති.

वहाँ योगावचर शील-स्कन्ध में स्थित होकर द्वेष रूपी अकुशल को ग्रहण नहीं करता, द्वेष-अनुशय का समूहन (उन्मूलन) करता है, द्वेष-शल्य को निकालता है, दुःख-वेदना का परिज्ञान करता है और काम-धातु का अतिक्रमण करता है। समाधि-स्कन्ध में स्थित होकर लोभ रूपी अकुशल को ग्रहण नहीं करता, राग-अनुशय का समूहन करता है, लोभ-शल्य को निकालता है, सुख-वेदना का परिज्ञान करता है और रूप-धातु का अतिक्रमण करता है। प्रज्ञा-स्कन्ध में स्थित होकर मोह रूपी अकुशल को ग्रहण नहीं करता, अविद्या-अनुशय का समूहन करता है, मोह-शल्य और दृष्टि-शल्य को निकालता है, अदुःख-असुख-वेदना का परिज्ञान करता है और अरूप-धातु का अतिक्रमण करता है। इस प्रकार तीन स्कन्धों के द्वारा तीन अकुशल-मूलों को ग्रहण नहीं करता, चार शल्यों को निकालता है, तीन वेदनाओं का परिज्ञान करता है और त्रि-धातु (तीनों धातुओं) का अतिक्रमण करता है।

62. තත්ථ කතමා අවිජ්ජා? යං චතූසු අරියසච්චෙසු අඤ්ඤාණන්ති විත්ථාරෙන යථා සො පාණසජ්ජෙසු කථංකථා කාතබ්බං. තත්ථ කතමං විඤ්ඤාණං? ඡ විඤ්ඤාණකායා වෙදනා සඤ්ඤා චෙතනා ඵස්සො මනසිකාරො, ඉදං නාමං. තත්ථ කතමං රූපං? චාතුමහාභූතිකං චතුන්නං මහාභූතානං උපාදායරූපස්ස පඤ්ඤත්තිං. ඉති පුරිමකඤ්ච නාමං ඉදඤ්ච රූපං තදුභයං නාමරූපන්ති වුච්චති. තත්ථ ඡළායතනන්ති ඡ අජ්ඣත්තිකානි ආයතනානි, චක්ඛු අජ්ඣත්තිකං ආයතනං යාව මනො අජ්ඣත්තිකං ආයතනං. ඵස්සොති ඡ ඵස්සකායා චක්ඛුසම්ඵස්සො යාව මනොසම්ඵස්සොති ඵස්සො. ඡ වෙදනාකායා වෙදනා. තණ්හාති ඡ තණ්හාකායා තණ්හා. උපාදානන්ති චත්තාරි උපාදානානි කාමුපාදානං දිට්ඨුපාදානං සීලබ්බතුපාදානං අත්තවාදුපාදානන්ති උපාදානං. භවොති තයො භවා කාමභවො රූපභවො අරූපභවො. තත්ථ කතමා ජාති? යා පඨමං ඛන්ධානං පඨමං ධාතූනං පඨමං ආයතනානං උප්පත්ති ජාති සඤ්ජාති ඔක්කන්ති අභිනිබ්බත්ති ඛන්ධානං පාතුභාවො, අයං ජාති. තත්ථ කතමා ජරා? ජරා නාම යං තං ඛණ්ඩිච්චං පාලිච්චං වලිත්තචතා පවිවිත්තං චතුන්නං මහාභූතානං විවණ්ණතං භග්ගො තං ජරා හීයනා පහීයනා ආයුනො හානි සංහානි ඉන්ද්‍රියානං පරිභෙදො උපනාහො පරිපාකො, අයං ජරා. තත්ථ කතමං මරණං? මරණං නාම යං තස්මිං තස්මිං සත්තනිකායෙ තෙසං තෙසං සත්තානං චුති චවනතා මරණං කාලඞ්කිරියා උද්ධුමාතකානං භෙදො කායස්ස ජීවිතින්ද්‍රියස්ස උපච්ඡෙදො, ඉදං මරණං. ඉති පුරිමිකා ච ජරා ඉදඤ්ච මරණං තදුභයං ජරාමරණං.

६२. वहाँ अविद्या क्या है? चार आर्य सत्यों के विषय में जो अज्ञान है, उसे विस्तार से वैसा ही समझना चाहिए जैसे सीढ़ियों के निर्माण में संशय (कथंकथा) किया जाता है। वहाँ विज्ञान क्या है? छह विज्ञान-काय, वेदना, संज्ञा, चेतना, स्पर्श और मनसिकार—यह 'नाम' है। वहाँ रूप क्या है? चार महाभूत और चार महाभूतों पर आश्रित रूप की प्रज्ञप्ति। इस प्रकार, पूर्वोक्त नाम और यह रूप, इन दोनों को 'नामरूप' कहा जाता है। वहाँ षडायतन क्या है? छह आध्यात्मिक आयतन—चक्षु आध्यात्मिक आयतन है, मन आध्यात्मिक आयतन तक। स्पर्श क्या है? छह स्पर्श-काय—चक्षु-संस्पर्श से लेकर मन-संस्पर्श तक 'स्पर्श' है। छह वेदना-काय 'वेदना' हैं। छह तृष्णा-काय 'तृष्णा' हैं। उपादान क्या है? चार उपादान—कामोपादान, दृष्ट्युपादान, शीलव्रतोपादान और आत्मवादोपादान—यह 'उपादान' है। भव क्या है? तीन भव—कामभव, रूपभव और अरूपभव। वहाँ जाति क्या है? जो स्कन्धों की प्रथम उत्पत्ति, धातुओं की प्रथम उत्पत्ति, आयतनों की प्रथम उत्पत्ति, जाति, संजाति, अवक्रान्ति (गर्भ में प्रवेश), अभिनिर्वृत्ति और स्कन्धों का प्रादुर्भाव है, वह 'जाति' है। वहाँ जरा क्या है? जरा का अर्थ है—जो खण्डित्य (दांतों का टूटना), पालित्य (बालों का सफेद होना), वली-त्वचता (त्वचा पर झुर्रियां), चार महाभूतों का विवर्ण होना और अंगों का भंग होना है, वह 'जरा' है; आयु की हानि, इन्द्रियों का परिभेद, परिपाक—यह 'जरा' है। वहाँ मरण क्या है? मरण का अर्थ है—उस-उस सत्त्व-निकाय में उन-उन सत्त्वों की च्युति, च्यवनता, मरण, कालक्रिया, स्कन्धों का भेद, शरीर का त्याग और जीवितिन्द्रिय का उच्छेद—यह 'मरण' है। इस प्रकार, पूर्वोक्त जरा और यह मरण, इन दोनों को 'जरामरण' कहा जाता है।

තත්ථ [Pg.247] අන්ධකාරතිමිසා යථාභූතං අප්පජානනලක්ඛණා අවිජ්ජා සඞ්ඛාරානං පදට්ඨානං හ. අභිසඞ්ඛරණලක්ඛණා සඞ්ඛාරා, උපචයපුනබ්භවාභිරොපනපච්චුපට්ඨානා. තෙ විඤ්ඤාණස්ස පදට්ඨානං. වත්ථු සවිඤ්ඤත්තිලක්ඛණං විඤ්ඤාණං, තං නාමරූපස්ස පදට්ඨානං. අනෙකසන්නිස්සයලක්ඛණං නාමරූපං, තං සළායතනස්ස පදට්ඨානං. ඉන්ද්‍රියවවත්ථාපනලක්ඛණං සළායතනං, තං ඵස්සස්ස පදට්ඨානං. සන්නිපාතලක්ඛණො ඵස්සො, සො වෙදනාය පදට්ඨානං. අනුභවනලක්ඛණා වෙදනා, සා තණ්හාය පදට්ඨානං. අජ්ඣොසානලක්ඛණා තණ්හා, සා උපාදානස්ස පදට්ඨානං. ආදානපරිහනනලක්ඛණං උපාදානං, තං භවස්ස පදට්ඨානං. නානාගතිවික්ඛෙපලක්ඛණො භවො, සො ජාතියා පදට්ඨානං. ඛන්ධානං පාතුභාවලක්ඛණා ජාති, සා ජරාය පදට්ඨානං. උපනයපරිපාකලක්ඛණා ජරා, සා මරණස්ස පදට්ඨානං. ආයුක්ඛයජීවිතඋපරොධලක්ඛණං මරණං, තං දුක්ඛස්ස පදට්ඨානං. කායසම්පීළනලක්ඛණං දුක්ඛං, තං දොමනස්සස්ස පදට්ඨානං. චිත්තසම්පීළනලක්ඛණං දොමනස්සං, තං සොකස්ස පදට්ඨානං. සොචනලක්ඛණො සොකො, සො පරිදෙවස්ස පදට්ඨානං. වචීනිච්ඡාරණලක්ඛණො පරිදෙවො, සො උපායාසස්ස පදට්ඨානං. යෙ ආයාසා තෙ උපායාසා.

वहाँ अविद्या अन्धकार और तिमिर के समान यथार्थ को न जानने के लक्षण वाली है, और वह संस्कारों का पदस्थान (निकट कारण) है। संस्कार अभिसंस्कार (गठन) करने के लक्षण वाले हैं, और वे पुनर्जन्म के लिए संचय और आरोपण के रूप में उपस्थित होते हैं। वे विज्ञान के पदस्थान हैं। विज्ञान वस्तु (आश्रय) और विज्ञप्ति के लक्षण वाला है, वह नामरूप का पदस्थान है। नामरूप अनेक आश्रयों के लक्षण वाला है, वह षडायतन का पदस्थान है। षडायतन इन्द्रियों के निर्धारण के लक्षण वाला है, वह स्पर्श का पदस्थान है। स्पर्श सन्निपात (मिलन) के लक्षण वाला है, वह वेदना का पदस्थान है। वेदना अनुभव करने के लक्षण वाली है, वह तृष्णा का पदस्थान है। तृष्णा आसक्ति (अध्यवसान) के लक्षण वाली है, वह उपादान का पदस्थान है। उपादान ग्रहण करने और न छोड़ने के लक्षण वाला है, वह भव का पदस्थान है। भव विभिन्न गतियों में विक्षेप (फेंकने) के लक्षण वाला है, वह जाति का पदस्थान है। जाति स्कन्धों के प्रादुर्भाव के लक्षण वाली है, वह जरा का पदस्थान है। जरा क्षय और परिपाक के लक्षण वाली है, वह मरण का पदस्थान है। मरण आयु के क्षय और जीवितिन्द्रिय के अवरोध के लक्षण वाला है, वह दुःख का पदस्थान है। दुःख कायिक पीड़ा के लक्षण वाला है, वह दौर्मनस्य का पदस्थान है। दौर्मनस्य चित्त की पीड़ा के लक्षण वाला है, वह शोक का पदस्थान है। शोक शोचन (चिन्ता) के लक्षण वाला है, वह परिदेव का पदस्थान है। परिदेव वाणी के उच्चारण (विलाप) के लक्षण वाला है, वह उपायास (हताशा) का पदस्थान है। जो आयास (थकावट) है, वही उपायास है।

නව පදානි යත්ථ සබ්බො අකුසලපක්ඛො සඞ්ගහං සමොසරණං ගච්ඡති. කතමානි නව පදානි? ද්වෙ මූලකිලෙසා, තීණි අකුසලමූලානි, චත්තාරො විපල්ලාසා. තත්ථ ද්වෙ මූලකිලෙසා අවිජ්ජා ච භවතණ්හා ච, තීණි අකුසලමූලානි ලොභො දොසො මොහො ච. චත්තාරො විපල්ලාසා – ‘‘අනිච්චෙ නිච්ච’’න්ති සඤ්ඤාවිපල්ලාසො චිත්තවිපල්ලාසො දිට්ඨිවිපල්ලාසො, ‘‘දුක්ඛෙ සුඛ’’න්ති සඤ්ඤාවිපල්ලාසො චිත්තවිපල්ලාසො දිට්ඨිවිපල්ලාසො, ‘‘අනත්තනි අත්තා’’ති සඤ්ඤාවිපල්ලාසො චිත්තවිපල්ලාසො දිට්ඨිවිපල්ලාසො, ‘‘අසුභෙ සුභ’’න්ති සඤ්ඤාවිපල්ලාසො චිත්තවිපල්ලාසො දිට්ඨිවිපල්ලාසො.

नौ पद हैं जिनमें समस्त अकुशल पक्ष का संग्रह और समावसरण (समावेश) होता है। वे नौ पद कौन से हैं? दो मूल क्लेश, तीन अकुशल मूल और चार विपर्यास। वहाँ दो मूल क्लेश अविद्या और भवतृष्णा हैं। तीन अकुशल मूल लोभ, द्वेष और मोह हैं। चार विपर्यास हैं—अनित्य में 'नित्य' की संज्ञा-विपर्यास, चित्त-विपर्यास और दृष्टि-विपर्यास; दुःख में 'सुख' की संज्ञा-विपर्यास, चित्त-विपर्यास और दृष्टि-विपर्यास; अनात्मा में 'आत्मा' की संज्ञा-विपर्यास, चित्त-विपर्यास और दृष्टि-विपर्यास; तथा अशुचि में 'शुचि' की संज्ञा-विपर्यास, चित्त-विपर्यास और दृष्टि-विपर्यास।

63. තත්ථ අවිජ්ජා නාම චතූසු අරියසච්චෙසු යථාභූතං අඤ්ඤාණං, අයං අවිජ්ජා. භවතණ්හා නාම යො භවෙසු රාගො සාරාගො ඉච්ඡා මුච්ඡා පත්ථනා නන්දී අජ්ඣොසානං අපරිච්චාගො, අයං භවතණ්හා.

६३. वहाँ अविद्या का अर्थ है—चार आर्य सत्यों के विषय में यथार्थ ज्ञान न होना; यह अविद्या है। भवतृष्णा का अर्थ है—भवों के प्रति जो राग, साराग (तीव्र राग), इच्छा, मूर्च्छा (आसक्ति), प्रार्थना, नन्दी (अभिनन्दन), अध्यवसान और अपरित्याग है; यह भवतृष्णा है।

තත්ථ කතමො ලොභො අකුසලමූලං?

वहाँ लोभ अकुशल-मूल क्या है?

ලොභො නාම සො තෙසු තෙසු පරවත්ථූසු පරදබ්බෙසු පරට්ඨානෙසු පරසාපතෙය්‍යෙසු පරපරිග්ගහිතෙසු [Pg.248] ලොභො ලුබ්භනා ඉච්ඡා මුච්ඡා පත්ථනා නන්දී අජ්ඣොසානං අපරිච්චාගො, අයං ලොභො අකුසලමූලං. කස්සෙතං මූලං? ලොභො ලොභජස්ස අකුසලස්ස කායකම්මස්ස වචීකම්මස්ස මනොකම්මස්ස ච, තථා යථා තංසම්පයුත්තානං චිත්තචෙතසිකානං ධම්මානං මූලං.

लोभ का अर्थ है—उन-उन पर-वस्तुओं, पर-द्रव्यों, पर-स्थानों, पर-सम्पत्तियों और दूसरों द्वारा परिगृहीत (कब्जे में ली गई) वस्तुओं के प्रति जो लोभ, लुब्धता, इच्छा, मूर्च्छा, प्रार्थना, नन्दी, अध्यवसान और अपरित्याग है; यह लोभ अकुशल-मूल है। यह किसका मूल है? लोभ, लोभ से उत्पन्न अकुशल काय-कर्म, वच-कर्म और मन-कर्म का मूल है, और साथ ही उन (कर्मों) से सम्प्रयुक्त चित्त और चैतसिक धर्मों का भी मूल है।

තත්ථ කතමො දොසො අකුසලමූලං?

वहाँ द्वेष अकुशल-मूल क्या है?

සො සත්තෙසු ආඝාතො අක්ඛන්ති අප්පච්චයො බ්‍යාපාදො පදොසො අනත්ථකාමතා චෙතසො පටිඝාතො, අයං දොසො අකුසලමූලං.

वह सत्त्वों के प्रति आघात (बैर), अक्षान्ति (असहनशीलता), अप्रत्यय (असहयोग), व्यापाद (द्वेष), प्रद्वेष, अनर्थ-कामता (अहित की इच्छा) और चित्त का प्रतिघात है; यह द्वेष अकुशल-मूल है।

කස්සෙතං මූලං?

यह किसका मूल है?

දොසජස්ස කායකම්මස්ස වචීකම්මස්ස මනොකම්මස්ස සම්පයුත්තානඤ්ච චිත්තචෙතසිකානං ධම්මානං මූලං.

यह द्वेष से उत्पन्न काय-कर्म, वच-कर्म, मन-कर्म और उनसे सम्प्रयुक्त चित्त और चैतसिक धर्मों का मूल है।

තත්ථ කතමො මොහො අකුසලමූලං?

वहाँ मोह अकुशल-मूल क्या है?

යං චතූසු අරියසච්චෙසු අනභිසමයො අසම්පජ්ජග්ගාහො අප්පටිවෙධො මොහො මුය්හනා සම්මොහො සම්මුය්හනා අවිජ්ජා තමො අන්ධකාරො ආවරණං නීවරණං ඡදනං අච්ඡදනං අපසච්ඡාගමනං කුසලානං ධම්මානං, අයං මොහො අකුසලමූලං.

जो चार आर्य सत्यों में अनभिसमय (बोध न होना), असम्पज्जग्गाह (पूर्ण रूप से ग्रहण न करना), अप्रतिवेध (भेद न पाना), मोह, मुय्हना (भ्रमित होना), सम्मोह, सम्मुय्हना, अविद्या, तम (अंधकार), अंधकार, आवरण, नीवरण, छादन (ढकना), आच्छादन, और कुशल धर्मों से विमुख होना है; यह 'मोह' अकुशल मूल है।

කස්සෙතං මූලං?

यह किसका मूल है?

මොහජස්ස අකුසලස්ස කායකම්මස්ස වචීකම්මස්ස මනොකම්මස්ස ච තංසම්පයුත්තකානඤ්ච චිත්තචෙතසිකානං ධම්මානං මූලං.

यह मोह से उत्पन्न अकुशल काय-कर्म, वची-कर्म और मन-कर्म का, तथा उनसे सम्प्रयुक्त चित्त-चैतसिक धर्मों का मूल है।

තත්ථ විපල්ලාසා ජානිතබ්බා, විපල්ලාසානං වත්ථු ජානිතබ්බං. යං විපල්ලාසං සියා, තං ජානිතබ්බං. තත්ථ එකො විපල්ලාසො තීණි විපල්ලාසානි චත්තාරි විපල්ලාසවත්ථූනි. කතමො එකො විපල්ලාසො ච, යෙන පටිපක්ඛෙන විපල්ලාසිතං ගණ්හාති?

वहाँ विपर्यासों (विपरीत धारणाओं) को जानना चाहिए, विपर्यासों के वस्तु (आधार) को जानना चाहिए। जो विपर्यास हो सकता है, उसे जानना चाहिए। वहाँ एक विपर्यास, तीन विपर्यास और चार विपर्यास-वस्तुएँ हैं। वह एक विपर्यास कौन सा है, जिसके द्वारा प्रतिपक्ष (विपरीत) रूप से विपर्यस्त ग्रहण किया जाता है?

‘‘අනිච්චෙ නිච්ච’’න්ති, ‘‘දුක්ඛෙ සුඛ’’න්ති, ‘‘අනත්තනි අත්තා’’ති, ‘‘අසුභෙ සුභ’’න්ති, අයං එකො විපල්ලාසො.

"अनित्य में नित्य", "दुःख में सुख", "अनात्म में आत्म", और "अशुभ में शुभ" - यह एक विपर्यास है।

කතමානි චත්තාරි විපල්ලාසවත්ථූනි?

चार विपर्यास-वस्तुएँ कौन सी हैं?

කායො වෙදනා චිත්තං ධම්මා ච. ඉමානි චත්තාරි විපල්ලාසවත්ථූනි.

काय (शरीर), वेदना, चित्त और धर्म। ये चार विपर्यास-वस्तुएँ हैं।

කතමානි තීණි විපල්ලාසානි?

तीन विपर्यास कौन से हैं?

සඤ්ඤා චිත්තං දිට්ඨි ච. ඉමානි තීණි විපල්ලාසානි.

संज्ञा (पहचान), चित्त और दृष्टि। ये तीन विपर्यास हैं।

තත්ථ මනාපිකෙ වත්ථුම්හි ඉන්ද්‍රියවත්ථෙ වණ්ණායතනෙ වා යො නිමිත්තස්ස උග්ගාහො, අයං සඤ්ඤාවිපල්ලාසො. තත්ථ විපරීතචිත්තස්ස වත්ථුම්හි සති විඤ්ඤත්ති, අයං චිත්තවිපල්ලාසො. තත්ථ විපරීතචිත්තස්ස තම්හි රූපෙ ‘‘අසුභෙ සුභ’’න්ති යා ඛන්ති රුචි උපෙක්ඛනා නිච්ඡයො දිට්ඨි නිදස්සනං සන්තීරණා, අයං දිට්ඨිවිපල්ලාසො. තත්ථ වත්ථුභෙදෙන කායෙසු ද්වාදස විපල්ලාසා භවන්ති. තයො [Pg.249] කායෙ තයො වෙදනාය තයො චිත්තෙ තයො ධම්මෙ, චත්තාරො සඤ්ඤාවිපල්ලාසා චත්තාරො චිත්තවිපල්ලාසා චත්තාරො දිට්ඨිවිපල්ලාසා, ආයතනූපචයතො චක්ඛුවිඤ්ඤාණසඤ්ඤාසමඞ්ගිස්ස රූපෙසු ද්වාදස විපල්ලාසා යාව මනො සඤ්ඤාසමඞ්ගිස්ස, ධම්මෙසු ද්වාදස විපල්ලාසා ඡ ද්වාදසකා චත්තාරි විපල්ලාසා භවන්ති. ආරම්මණනානත්තතො හි අපරිමිතසඞ්ඛෙය්‍යානං සත්තානං අපරිමිතමසඞ්ඛෙය්‍යා විපල්ලාසා භවන්ති හීනුක්කට්ඨමජ්ඣිමතාය.

वहाँ प्रिय वस्तु में, इन्द्रिय के विषय में या वर्ण-आयतन (रंग) में जो निमित्त का ग्रहण है, वह 'संज्ञा-विपर्यास' है। वहाँ विपरीत चित्त होने पर जो विज्ञप्ति (बोध) है, वह 'चित्त-विपर्यास' है। वहाँ विपरीत चित्त वाले व्यक्ति की उस रूप में, जो कि अशुभ है, "शुभ है" ऐसी जो क्षान्ति (स्वीकृति), रुचि, उपेक्षा (देखना), निश्चय, दृष्टि, निदर्शन (देखना) और सन्तीरण (जाँच) है, वह 'दृष्टि-विपर्यास' है। वहाँ वस्तु-भेद से कायों में बारह विपर्यास होते हैं। तीन काय में, तीन वेदना में, तीन चित्त में और तीन धर्म में; चार संज्ञा-विपर्यास, चार चित्त-विपर्यास और चार दृष्टि-विपर्यास। आयतन के उपचय (संग्रह) से, चक्षु-विज्ञान-संज्ञा से युक्त व्यक्ति के रूपों में बारह विपर्यास होते हैं, और इसी प्रकार मन-संज्ञा से युक्त व्यक्ति तक, धर्मों में बारह विपर्यास होते हैं। इस प्रकार छह-बारह (७२) के क्रम से चार विपर्यास (समूह) होते हैं। आलम्बन (विषय) की अनेकता के कारण, हीन, उत्कृष्ट और मध्यम अवस्थाओं के भेद से, अपरिमित और असंख्य सत्त्वों के अपरिमित और असंख्य विपर्यास होते हैं।

64. තත්ථ පඤ්චක්ඛන්ධා චත්තාරි අත්තභාවවත්ථූනි භවන්ති. යො රූපක්ඛන්ධො, සො කායො අත්තභාවවත්ථු. යො වෙදනාක්ඛන්ධො, සො වෙදනා අත්තභාවවත්ථු. යො සඤ්ඤාක්ඛන්ධො ච සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො ච, තෙ ධම්මා අත්තභාවවත්ථු. යො විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො, සො චිත්තං අත්තභාවවත්ථු. ඉති පඤ්චක්ඛන්ධා චත්තාරි අත්තභාවවත්ථූනි. තත්ථ කායෙ ‘‘අසුභෙ සුභ’’න්ති විපල්ලාසො භවති. එවං වෙදනාසු…පෙ… චිත්තෙ…පෙ… ධම්මෙසු ච අත්තවිපල්ලාසො භවති. තත්ථ චතුන්නං විපල්ලාසානං සමුග්ඝාතනත්ථං භගවා චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ දෙසෙති පඤ්ඤපෙති කායෙ කායානුපස්සී විහරතො ‘‘අසුභෙ සුභ’’න්ති විපල්ලාසං සමුග්ඝාතෙති, එවං වෙදනාසු, චිත්තෙ, ධම්මෙසු ච කාතබ්බං.

६४. वहाँ पाँच स्कन्ध चार आत्मभाव-वस्तुएँ (आत्म-धारणा के आधार) होते हैं। जो रूप-स्कन्ध है, वह 'काय' आत्मभाव-वस्तु है। जो वेदना-स्कन्ध है, वह 'वेदना' आत्मभाव-वस्तु है। जो संज्ञा-स्कन्ध और संस्कार-स्कन्ध हैं, वे 'धर्म' आत्मभाव-वस्तु हैं। जो विज्ञान-स्कन्ध है, वह 'चित्त' आत्मभाव-वस्तु है। इस प्रकार पाँच स्कन्ध चार आत्मभाव-वस्तुएँ हैं। वहाँ काय में "अशुभ में शुभ" ऐसा विपर्यास होता है। इसी प्रकार वेदनाओं में... चित्त में... और धर्मों में आत्म-विपर्यास होता है। वहाँ इन चार विपर्यासों के समूच्छेदन (विनाश) के लिए भगवान चार स्मृति-प्रस्थानों का उपदेश देते हैं और प्रज्ञापित करते हैं। काय में कायानुपश्यी होकर विहार करने वाले का "अशुभ में शुभ" यह विपर्यास समूच्छिन्न हो जाता है; इसी प्रकार वेदनाओं, चित्त और धर्मों में भी करना चाहिए।

තත්ථ අන්ධකාරතිමිසා අප්පටිවෙධලක්ඛණා අවිජ්ජා, තස්සා විපල්ලාසපදට්ඨානං. අජ්ඣොසානලක්ඛණා තණ්හා, තස්සා පියරූපසාතරූපං පදට්ඨානං. අත්තාසයවඤ්චනාලක්ඛණො ලොභො, තස්ස අදින්නාදානං පදට්ඨානං. ඉධ විවාදලක්ඛණො දොසො, තස්ස පාණාතිපාතො පදට්ඨානං. වත්ථුවිප්පටිපත්තිලක්ඛණො මොහො, තස්ස මිච්ඡාපටිපත්ති පදට්ඨානං. සඞ්ඛතානං ධම්මානං අවිනාසග්ගහණලක්ඛණා නිච්චසඤ්ඤා, තස්සා සබ්බසඞ්ඛාරා පදට්ඨානං. සාසවඵස්සොපගමනලක්ඛණා සුඛසඤ්ඤා, තස්සා මමඞ්කාරො පදට්ඨානං. ධම්මෙසු උපගමනලක්ඛණා අත්තසඤ්ඤා, තස්සා අහඞ්කාරො පදට්ඨානං. වණ්ණසඞ්ගහණලක්ඛණා සුභසඤ්ඤා, තස්සා ඉන්ද්‍රියඅසංවරො පදට්ඨානං. එතෙහි නවහි පදෙහි උද්දිට්ඨෙහි සබ්බො අකුසලපක්ඛො නිද්දිට්ඨො භවති, සො ච ඛො බහුස්සුතෙන සක්කා ජානිතුං නො අප්පස්සුතෙන, පඤ්ඤවතා නො දුප්පඤ්ඤෙන, යුත්තෙන නො අයුත්තෙන.

वहाँ अंधकार और तिमिर के समान अप्रतिवेध (बोध न होना) जिसका लक्षण है, वह 'अविद्या' है; विपर्यास उसका पदस्थान (निकटतम कारण) है। अध्यवसान (आसक्ति) जिसका लक्षण है, वह 'तृष्णा' है; प्रियरूप और सातरूप (सुखद रूप) उसका पदस्थान है। अपने आशय को ठगना जिसका लक्षण है, वह 'लोभ' है; अदत्तादान (चोरी) उसका पदस्थान है। इस लोक में विवाद जिसका लक्षण है, वह 'द्वेष' है; प्राणातिपात (हिंसा) उसका पदस्थान है। वस्तु के प्रति विप्रतिपत्ति (गलत धारणा) जिसका लक्षण है, वह 'मोह' है; मिथ्या-प्रतिपत्ति (गलत आचरण) उसका पदस्थान है। संस्कृत (निर्मित) धर्मों को विनाशरहित ग्रहण करना जिसका लक्षण है, वह 'नित्य-संज्ञा' है; सभी संस्कार उसके पदस्थान हैं। सासव (आस्रवयुक्त) स्पर्श को प्राप्त करना जिसका लक्षण है, वह 'सुख-संज्ञा' है; 'ममकार' (मेरापन) उसका पदस्थान है। धर्मों में उपगमन (आत्मा के रूप में ग्रहण) जिसका लक्षण है, वह 'आत्म-संज्ञा' है; 'अहंकार' (मैं-पन) उसका पदस्थान है। वर्ण (रंग-रूप) को ग्रहण करना जिसका लक्षण है, वह 'शुभ-संज्ञा' है; इन्द्रिय-असंवर उसका पदस्थान है। इन नौ पदों के निर्देश से सम्पूर्ण अकुशल पक्ष निर्दिष्ट हो जाता है। उसे बहुश्रुत व्यक्ति ही जान सकता है, अल्पश्रुत नहीं; प्रज्ञावान ही जान सकता है, दुर्बुद्धि नहीं; युक्त (प्रयत्नशील) ही जान सकता है, अयुक्त नहीं।

නව [Pg.250] පදානි කුසලානි යත්ථ සබ්බො කුසලපක්ඛො සඞ්ගහො සමොසරණං ගච්ඡන්ති. කතමානි නව පදානි? සමථො විපස්සනා අලොභො අදොසො අමොහො අනිච්චසඤ්ඤා දුක්ඛසඤ්ඤා අනත්තසඤ්ඤා අසුභසඤ්ඤා ච.

नौ कुशल पद हैं जिनमें सम्पूर्ण कुशल पक्ष संगृहीत और समाहित होता है। वे नौ पद कौन से हैं? शमथ, विपश्यना, अलोभ, अदोष, अमोह, अनित्य-संज्ञा, दुःख-संज्ञा, अनात्म-संज्ञा और अशुभ-संज्ञा।

තත්ථ කතමො සමථො? යා චිත්තස්ස ඨිති සණ්ඨිති අවට්ඨිති ඨානං පට්ඨානං උපට්ඨානං සමාධි සමාධානං අවික්ඛෙපො අවිප්පටිසාරො වූපසමො මානසො එකග්ගං චිත්තස්ස, අයං සමථො.

वहाँ शमथ क्या है? चित्त की जो स्थिति, संस्थिति (भली-भाँति स्थिति), अवस्थिति (दृढ़ स्थिति), स्थान, प्रस्थान, उपस्थान, समाधि, समाधान, अविक्षेप (भटकाव न होना), अविप्रतिसार (पश्चाताप न होना), मानसिक उपशम (शान्ति) और चित्त की एकाग्रता है; यह 'शमथ' है।

තත්ථ කතමා විපස්සනා? ඛන්ධෙසු වා ධාතූසු වා ආයතනෙසු වා නාමරූපෙසු වා පටිච්චසමුප්පාදෙසු වා පටිච්චසමුප්පන්නෙසු වා ධම්මෙසු දුක්ඛෙසු වා සමුදයෙසු වා නිරොධෙ වා මග්ගෙ වා කුසලාකුසලෙසු වා ධම්මෙසු සාවජ්ජඅනවජ්ජෙසු වා කණ්හසුක්කෙසු වා සෙවිතබ්බඅසෙවිතබ්බෙසු වා සො යථාභූතං විචයො පවිචයො වීමංසා පරවීමංසා ගාහනා අග්ගාහනා පරිග්ගාහනා චිත්තෙන පරිචිතනා තුලනා උපපරික්ඛා ඤාණං විජ්ජා වා චක්ඛු බුද්ධි මෙධා පඤ්ඤා ඔභාසො ආලොකො ආභා පභා ඛග්ගො නාරාචො ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගො සම්මාදිට්ඨි මග්ගඞ්ගං, අයං විපස්සනා. තෙනෙසා විපස්සනා ඉති වුච්චති විවිධා වා එසා විපස්සනාති, තස්මා එසා විපස්සනාති වුච්චති. ද්විධා චෙසා හි විපස්සනා ධම්මවිපස්සනාති වුච්චති, ද්විධා ඉමාය පස්සති සුභඤ්ච අසුභඤ්ච කණ්හඤ්ච සුක්කඤ්ච සෙවිතබ්බඤ්ච අසෙවිතබ්බඤ්ච කම්මඤ්ච විපාකඤ්ච බන්ධඤ්ච විමොක්ඛඤ්ච ආචයඤ්ච අපචයඤ්ච පවත්තිඤ්ච නිවත්තිඤ්ච සංකිලෙසඤ්ච වොදානඤ්ච, එවං විපස්සනාති වුච්චති. අථ වා විඉති උපසග්ගො පස්සනාති අත්ථො තස්මා විපස්සනාති වුච්චතෙ, අයං විපස්සනා.

वहाँ विपश्यना क्या है? स्कन्धों में, धातुओं में, आयतनों में, नाम-रूप में, प्रतीत्यसमुत्पादों में, प्रतीत्यसमुत्पन्न धर्मों में, दुखों में, समुदायों में, निरोध में, मार्ग में, कुशल-अकुशल धर्मों में, सावद्य-अनवद्य धर्मों में, कृष्ण-शुक्ल धर्मों में, सेवितव्य-असेवितव्य धर्मों में जो यथाभूत विचय, प्रविचय, मीमांसा, परमीमांसा, ग्रहण, प्रग्रहण, परिग्रहण, चित्त द्वारा परिचयन, तुलना, उपपरीक्षा, ज्ञान, विद्या, चक्षु, बुद्धि, मेधा, प्रज्ञा, आभा, आलोक, प्रभा, दीप्ति, खड्ग, नाराच, धर्मविचय सम्बोध्यङ्ग, सम्यक् दृष्टि मार्गाङ्ग है—यह विपश्यना है। इसलिए इसे 'विपश्यना' कहा जाता है। यह विविध प्रकार की है, इसलिए इसे विपश्यना कहते हैं। यह विपश्यना दो प्रकार की है जिसे 'धर्म-विपश्यना' कहा जाता है। इसके द्वारा वह दो प्रकार से देखता है: शुभ और अशुभ, कृष्ण और शुक्ल, सेवितव्य और असेवितव्य, कर्म और विपाक, बन्ध और विमोक्ष, आचय और अपचय, प्रवृत्ति और निवृत्ति, संक्लेश और व्यवदान। इस प्रकार इसे विपश्यना कहा जाता है। अथवा, 'वि' उपसर्ग है और 'पश्यना' अर्थ है, इसलिए इसे विपश्यना कहा जाता है। यह विपश्यना है।

65. තත්ථ ද්වෙ රොගා සත්තානං අවිජ්ජා ච භවතණ්හා ච, එතෙසං ද්වින්නං රොගානං නිඝාතාය භගවතා ද්වෙ භෙසජ්ජානි වුත්තානි සමථො ච විපස්සනා ච. ඉමානි ද්වෙ භෙසජ්ජානි පටිසෙවෙන්තො ද්වෙ අරොගෙ සච්ඡිකරොති රාගවිරාගං චෙතොවිමුත්තිං අවිජ්ජාවිරාගඤ්ච පඤ්ඤාවිමුත්තිං. තත්ථ තණ්හාරොගස්ස සමථො භෙසජ්ජං, රාගවිරාගා චෙතොවිමුත්ති අරොගං. අවිජ්ජාරොගස්ස විපස්සනාභෙසජ්ජං අවිජ්ජාවිරාගා පඤ්ඤාවිමුත්ති අරොගං. එවඤ්හි භගවා චාහ, ‘‘ද්වෙ ධම්මා පරිඤ්ඤෙය්‍යා නාමඤ්ච රූපඤ්ච, ද්වෙ ධම්මා පහාතබ්බා අවිජ්ජා ච භවතණ්හා ච, ද්වෙ ධම්මා භාවෙතබ්බා සමථො ච විපස්සනා [Pg.251] ච, ද්වෙ ධම්මා සච්ඡිකාතබ්බා විජ්ජා ච විමුත්ති චා’’ති. තත්ථ සමථං භාවෙන්තො රූපං පරිජානාති, රූපං පරිජානන්තො තණ්හං පජහති, තණ්හං පජහන්තො රාගවිරාගා චෙතොවිමුත්තිං සච්ඡිකරොති, විපස්සනං භාවෙන්තො නාමං පරිජානාති, නාමං පරිජානන්තො අවිජ්ජං පජහති, අවිජ්ජං පජහන්තො අවිජ්ජාවිරාගා පඤ්ඤාවිමුත්තිං සච්ඡිකරොති. යදා භික්ඛුනො ද්වෙ ධම්මා පරිඤ්ඤාතා භවන්ති නාමඤ්ච රූපඤ්ච, තථාස්ස ද්වෙ ධම්මා පහීනා භවන්ති අවිජ්ජා ච භවතණ්හා ච. ද්වෙ ධම්මා භාවිතා භවන්ති සමථො ච විපස්සනා ච, ද්වෙ ධම්මා සච්ඡිකාතබ්බා භවන්ති විජ්ජා ච විමුත්ති ච. එත්තාවතා භික්ඛු කතකිච්චො භවති. එසා සොපාදිසෙසා නිබ්බානධාතු. තස්ස ආයුපරියාදානා ජීවිතින්ද්‍රියස්ස උපරොධා ඉදඤ්ච දුක්ඛං නිරුජ්ඣති, අඤ්ඤඤ්ච දුක්ඛං න උප්පජ්ජති. තත්ථ යො ඉමෙසං ඛන්ධානං ධාතුආයතනානං නිරොධො වූපසමො අඤ්ඤෙසඤ්ච ඛන්ධධාතුආයතනානං අප්පටිසන්ධි අපාතුභාවො, අයං අනුපාදිසෙසා නිබ්බානධාතු.

६५. वहाँ प्राणियों के दो रोग हैं—अविद्या और भवतृष्णा। इन दो रोगों के विनाश के लिए भगवान ने दो औषधियाँ कही हैं—शमथ और विपश्यना। इन दो औषधियों का सेवन करने वाला दो आरोग्यों का साक्षात्कार करता है—राग-विराग रूपी चेतोविमुक्ति और अविद्या-विराग रूपी प्रज्ञाविमुक्ति। वहाँ तृष्णा-रूपी रोग की औषधि शमथ है; राग-विराग रूपी चेतोविमुक्ति आरोग्य है। अविद्या-रूपी रोग की औषधि विपश्यना है; अविद्या-विराग रूपी प्रज्ञाविमुक्ति आरोग्य है। भगवान ने ऐसा ही कहा है: 'दो धर्म परिज्ञेय हैं—नाम और रूप; दो धर्म प्रहातव्य हैं—अविद्या और भवतृष्णा; दो धर्म भावितव्य हैं—शमथ और विपश्यना; दो धर्म साक्षात्कर्तव्य हैं—विद्या और विमुक्ति।' वहाँ शमथ की भावना करने वाला रूप को परिज्ञात करता है; रूप को परिज्ञात करते हुए वह तृष्णा का प्रहाण करता है; तृष्णा का प्रहाण करते हुए वह राग-विराग रूपी चेतोविमुक्ति का साक्षात्कार करता है। विपश्यना की भावना करने वाला नाम को परिज्ञात करता है; नाम को परिज्ञात करते हुए वह अविद्या का प्रहाण करता है; अविद्या का प्रहाण करते हुए वह अविद्या-विराग रूपी प्रज्ञाविमुक्ति का साक्षात्कार करता है। जब भिक्षु के ये दो धर्म—नाम और रूप—परिज्ञात हो जाते हैं, तब उसके ये दो धर्म—अविद्या और भवतृष्णा—प्रहीण हो जाते हैं। दो धर्म—शमथ और विपश्यना—भावित हो जाते हैं, और दो धर्म—विद्या और विमुक्ति—साक्षात्कृत हो जाते हैं। इतने से भिक्षु कृतकृत्य हो जाता है। यह सोपादिशेष निर्वाण-धातु है। उसकी आयु के समाप्त होने पर और जीवितिन्द्रिय के निरोध होने पर, यह वर्तमान दुःख निरुद्ध हो जाता है और अन्य दुःख उत्पन्न नहीं होता। वहाँ इन स्कन्धों, धातुओं और आयतनों का जो निरोध और व्युपशम है, तथा अन्य स्कन्धों, धातुओं और आयतनों की जो अप्रतिसन्धि और अप्रादुर्भाव है—यह अनुपधिशेष निर्वाण-धातु है।

තත්ථ කතමං අලොභො කුසලමූලං? යංධාතුකො අලොභො අලුබ්භනා අලුබ්භිතත්තං අනිච්ඡා අපත්ථනා අකන්තා අනජ්ඣොසානං. අයං අලොභො කුසලමූලං. කස්සෙතං මූලං? අලොභජස්ස කුසලස්ස කායකම්මස්ස වචීකම්මස්ස මනොකම්මස්ස තංසම්පයුත්තානඤ්ච චිත්තචෙතසිකානං ධම්මානං මූලං. අථ වා අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො කුසලන්ති වුච්චති, සො තිණ්ණං මග්ගඞ්ගානං මූලං. කතමෙසං තිණ්ණං, සම්මාසඞ්කප්පස්ස සම්මාවායාමස්ස සම්මාසමාධිස්ස ච ඉමෙසං මූලන්ති, තස්මා කුසලමූලන්ති වුච්චති.

वहाँ अलोभ कुशल-मूल क्या है? जो अलोभ-धातु वाला अलोभ, अलोभन, अलोभितत्व, अनिच्छा, अप्रार्थना, अकान्ता, अनध्यवसान है—यह अलोभ कुशल-मूल है। यह किसका मूल है? यह अलोभ से उत्पन्न कुशल काय-कर्म, वच-कर्म, मन-कर्म और उनसे सम्प्रयुक्त चित्त-चैतसिक धर्मों का मूल है। अथवा, आर्य अष्टाङ्गिक मार्ग को 'कुशल' कहा जाता है; वह तीन मार्गाङ्गों का मूल है। किन तीन का? सम्यक् संकल्प, सम्यक् व्यायाम और सम्यक् समाधि का—इनका मूल है; इसलिए इसे कुशल-मूल कहा जाता है।

තත්ථ කතමං අදොසො කුසලමූලං? යා සත්තෙසු වා සඞ්ඛාරෙසු වා අනඝාතො අප්පටිඝාතො අබ්‍යාපත්ති අබ්‍යාපාදො අදොසො මෙත්තා මෙත්තායනා අත්ථකාමතා හිතකාමතා චෙතසො පසාදො, අයං අදොසො කුසලමූලං. කස්සෙතං මූලං? අදොසජස්ස කුසලස්ස කායකම්මස්ස වචීකම්මස්ස මනොකම්මස්ස තංසම්පයුත්තානඤ්ච චිත්තචෙතසිකානං ධම්මානං මූලං. අථ වා තිණ්ණං මග්ගඞ්ගානං මූලං. කතමෙසං තිණ්ණං? සම්මාවාචාය සම්මාකම්මන්තස්ස සම්මාආජීවස්ස ච ඉමෙසං තිණ්ණං මග්ගඞ්ගානං මූලං, තස්මා කුසලමූලන්ති වුච්චති.

वहाँ अदोष कुशल-मूल क्या है? जो सत्त्वों या संस्कारों के प्रति अघात, अप्रतिघात, अव्यापत्ति, अव्यापाद, अदोष, मैत्री, मैत्रायना, अर्थकामता, हितकामता और चित्त की प्रसन्नता है—यह अदोष कुशल-मूल है। यह किसका मूल है? यह अदोष से उत्पन्न कुशल काय-कर्म, वच-कर्म, मन-कर्म और उनसे सम्प्रयुक्त चित्त-चैतसिक धर्मों का मूल है। अथवा, यह तीन मार्गाङ्गों का मूल है। किन तीन का? सम्यक् वाचा, सम्यक् कर्मान्त और सम्यक् आजीव का—इन तीन मार्गाङ्गों का मूल है; इसलिए इसे कुशल-मूल कहा जाता है।

තත්ථ කතමං අමොහො කුසලමූලං? යං චතූසු අරියසච්චෙසු යථාභූතං ඤාණදස්සනං අභිසමයො සම්මා ච පච්චාගමො පටිවෙධො අමොහො අසම්මුය්හනා අසම්මොහො විජ්ජාපකාසො ආලොකො අනාවරණං [Pg.252] සෙක්ඛානං කුසලානං ධම්මානං, අයං අමොහො කුසලමූලං. කස්සෙතං මූලං? අමොහජස්ස කුසලස්ස කායකම්මස්ස වචීකම්මස්ස මනොකම්මස්ස තංසම්පයුත්තානඤ්ච චිත්තචෙතසිකානං ධම්මානං මූලං. අථ වා ද්වින්නං මග්ගඞ්ගානං එතං මූලං. කතමෙසං ද්වින්නං? සම්මාදිට්ඨියා ච සම්මාසතියා ච ඉමෙසං ද්වින්නං මග්ගඞ්ගානං මූලං, තස්මා කුසලමූලන්ති වුච්චති. එවං ඉමෙසං තීහි කුසලමූලෙහි අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො යොජෙතබ්බො.

वहाँ अमोह कुशल-मूल क्या है? जो चार आर्य सत्यों में यथाभूत ज्ञान-दर्शन, अभिसमय, सम्यक् प्रत्यागम, प्रतिवेध, अमोह, असम्मोह, विद्या का प्रकाश, आलोक और शैक्षों के कुशल धर्मों का अनावरण है—यह अमोह कुशल-मूल है। यह किसका मूल है? यह अमोह से उत्पन्न कुशल काय-कर्म, वच-कर्म, मन-कर्म और उनसे सम्प्रयुक्त चित्त-चैतसिक धर्मों का मूल है। अथवा, यह दो मार्गाङ्गों का मूल है। किन दो का? सम्यक् दृष्टि और सम्यक् स्मृति का—इन दो मार्गाङ्गों का मूल है; इसलिए इसे कुशल-मूल कहा जाता है। इस प्रकार इन तीन कुशल-मूलों के साथ अष्टाङ्गिक मार्ग को संयोजित करना चाहिए।

66. තත්ථ කතමා අනිච්චසඤ්ඤා? ‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා උප්පාදවයධම්මිනො’’ති ච යා සඤ්ඤා සඤ්ජානනා වවත්ථපනා උග්ගාහො, අයං අනිච්චසඤ්ඤා. තස්සා කො නිස්සන්දො? අනිච්චසඤ්ඤාය භාවිතාය බහුලීකතාය අට්ඨසු ලොකධම්මෙසු චිත්තං නානුසන්ධති න සන්ධති න සණ්ඨහති, උපෙක්ඛා වා පටික්කූලතා වා සණ්ඨහති, අයමස්සා නිස්සන්දො.

६६. वहाँ अनित्य संज्ञा क्या है? "सभी संस्कार उत्पत्ति और विनाश के स्वभाव वाले हैं"—इस प्रकार की जो संज्ञा, संज्ञान, व्यवस्थापन और उद्ग्रह है, वह अनित्य संज्ञा है। उसका परिणाम क्या है? अनित्य संज्ञा के भावित और बहुलीकृत होने पर, आठ लोकधर्मों में चित्त आसक्त नहीं होता, जुड़ता नहीं, स्थित नहीं होता; उपेक्षा या प्रतिकूलता स्थित होती है। यह इसका परिणाम है।

තත්ථ කතමා දුක්ඛසඤ්ඤා? ‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා දුක්ඛා’’ති යා සඤ්ඤා සඤ්ජානනා වවත්ථපනා උග්ගාහො, අයං දුක්ඛසඤ්ඤා. තස්සා කො නිස්සන්දො? දුක්ඛසඤ්ඤාය භාවිතාය බහුලීකතාය ආලස්සෙ සංපමාදෙ විම්හයෙ ච චිත්තං නානුසන්ධති න සන්ධති න සණ්ඨහති, උපෙක්ඛා වා පටික්කූලතා වා සණ්ඨහති, අයමස්සා නිස්සන්දො.

वहाँ दुःख संज्ञा क्या है? "सभी संस्कार दुःख हैं"—इस प्रकार की जो संज्ञा, संज्ञान, व्यवस्थापन और उद्ग्रह है, वह दुःख संज्ञा है। उसका परिणाम क्या है? दुःख संज्ञा के भावित और बहुलीकृत होने पर, आलस्य, प्रमाद और विस्मय में चित्त आसक्त नहीं होता, जुड़ता नहीं, स्थित नहीं होता; उपेक्षा या प्रतिकूलता स्थित होती है। यह इसका परिणाम है।

තත්ථ කතමා අනත්තසඤ්ඤා? ‘‘සබ්බෙසු ධම්මෙසු අනත්තා’’ති යා සඤ්ඤා සඤ්ජානනා වවත්ථපනා උග්ගාහො, අයං අනත්තසඤ්ඤා. තස්සා කො නිස්සන්දො, අනත්තසඤ්ඤාය භාවිතාය බහුලීකතාය අහඞ්කාරො චිත්තං නානුසන්ධති න සන්ධති, මමඞ්කාරො න සණ්ඨහති, උපෙක්ඛා වා පටික්කූලතා වා සණ්ඨහති, අයමස්සා නිස්සන්දො.

वहाँ अनात्म संज्ञा क्या है? "सभी धर्मों में अनात्म है"—इस प्रकार की जो संज्ञा, संज्ञान, व्यवस्थापन और उद्ग्रह है, वह अनात्म संज्ञा है। उसका परिणाम क्या है? अनात्म संज्ञा के भावित और बहुलीकृत होने पर, अहंकार में चित्त आसक्त नहीं होता, जुड़ता नहीं; ममकार स्थित नहीं होता; उपेक्षा या प्रतिकूलता स्थित होती है। यह इसका परिणाम है।

තත්ථ කතමා අසුභසඤ්ඤා? ‘‘සත්ත සඞ්ඛාරා අසුභා’’ති යා සඤ්ඤා සඤ්ජානනා වවත්ථපනා උග්ගාහො, අයං අසුභසඤ්ඤා. තස්සා කො නිස්සන්දො? අසුභසඤ්ඤාය භාවිතාය බහුලීකතාය සුභනිමිත්තෙ චිත්තං නානුසන්ධති න සන්ධති න සණ්ඨහති, උපෙක්ඛා වා පටික්කූලතා වා සණ්ඨහති, අයමස්සා නිස්සන්දො.

वहाँ अशुुभ संज्ञा क्या है? "सत्त्व और संस्कार अशुुभ हैं"—इस प्रकार की जो संज्ञा, संज्ञान, व्यवस्थापन और उद्ग्रह है, वह अशुुभ संज्ञा है। उसका परिणाम क्या है? अशुुभ संज्ञा के भावित और बहुलीकृत होने पर, शुभ निमित्त में चित्त आसक्त नहीं होता, जुड़ता नहीं, स्थित नहीं होता; उपेक्षा या प्रतिकूलता स्थित होती है। यह इसका परिणाम है।

තත්ථ පඤ්චන්නං ඛන්ධානං පරිඤ්ඤා භගවතා දෙසිතා, යො තත්ථ අසුභසඤ්ඤා රූපක්ඛන්ධස්ස පරිඤ්ඤත්තං, දුක්ඛසඤ්ඤා වෙදනාක්ඛන්ධස්ස පරිඤ්ඤත්තං, අනත්තසඤ්ඤා සඤ්ඤාක්ඛන්ධස්ස සඞ්ඛාරක්ඛන්ධස්ස පරිඤ්ඤත්තං, අනිච්චසඤ්ඤා විඤ්ඤාණක්ඛන්ධස්ස පරිඤ්ඤත්තං. තත්ථ සමථෙන තණ්හං සමුග්ඝාතෙති, විපස්සනා අවිජ්ජං [Pg.253] සමුග්ඝාතෙති, අදොසෙන දොසං සමුග්ඝාතෙති, අමොහෙන මොහං සමුග්ඝාතෙති, අනිච්චසඤ්ඤාය නිච්චසඤ්ඤං සමුග්ඝාතෙති, දුක්ඛසඤ්ඤාය සුඛසඤ්ඤං සමුග්ඝාතෙති, අනත්තසඤ්ඤාය අත්තසඤ්ඤං සමුග්ඝාතෙති, අසුභසඤ්ඤාය සුභසඤ්ඤං සමුග්ඝාතෙති.

वहाँ भगवान द्वारा पाँच स्कंधों की परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान) उपदिष्ट है। वहाँ अशुुभ संज्ञा रूप-स्कंध की परिज्ञा है, दुःख संज्ञा वेदना-स्कंध की परिज्ञा है, अनात्म संज्ञा संज्ञा-स्कंध और संस्कार-स्कंध की परिज्ञा है, और अनित्य संज्ञा विज्ञान-स्कंध की परिज्ञा है। वहाँ शमथ से तृष्णा का समूद्घात (पूर्ण विनाश) होता है, विपश्यना से अविद्या का समूद्घात होता है, अद्वेष से द्वेष का समूद्घात होता है, अमोह से मोह का समूद्घात होता है, अनित्य संज्ञा से नित्य संज्ञा का समूद्घात होता है, दुःख संज्ञा से सुख संज्ञा का समूद्घात होता है, अनात्म संज्ञा से आत्म संज्ञा का समूद्घात होता है, और अशुुभ संज्ञा से शुभ संज्ञा का समूद्घात होता है।

චිත්තවික්ඛෙපපටිසංහරණලක්ඛණො සමථො, තස්ස ඣානානි පදට්ඨානං. සබ්බධම්මං යථාභූතං පටිවෙධලක්ඛණා විපස්සනා, තස්සා සබ්බනෙය්‍යං පදට්ඨානං. ඉච්ඡාපටිසංහරණලක්ඛණො අලොභො, තස්ස අදින්නාදානා වෙරමණී පදට්ඨානං. අබ්‍යාපාදලක්ඛණො අදොසො, තස්ස පාණාතිපාතා වෙරමණී පදට්ඨානං. වත්ථුඅප්පටිහතලක්ඛණො අමොහො, තස්ස සම්මාපටිපත්ති පදට්ඨානං. සඞ්ඛතානං ධම්මානං විනාසග්ගහණලක්ඛණා අනිච්චසඤ්ඤා, තස්සා උදයබ්බයො පදට්ඨානං. සාසවඵස්සසඤ්ජානනලක්ඛණා දුක්ඛසඤ්ඤා, තස්සා වෙදනා පදට්ඨානං. සබ්බධම්මඅනුපගමනලක්ඛණා අනත්තසඤ්ඤා, තස්සා ධම්මසඤ්ඤා පදට්ඨානං. විනීලකවිපුබ්බකඋද්ධුමාතකසමුග්ගහණලක්ඛණා අසුභසඤ්ඤා, තස්සා නිබ්බිදා පදට්ඨානං. ඉමෙසු නවසු පදෙසු උපදිට්ඨෙසු සබ්බො කුසලපක්ඛො උපදිට්ඨො භවති, සො ච බහුස්සුතෙන සක්කා ජානිතුං නො අප්පස්සුතෙන, පඤ්ඤවතා නො දුප්පඤ්ඤෙන, යුත්තෙන නො අයුත්තෙනාති.

चित्त के विक्षेप को दूर करना शमथ का लक्षण है, ध्यान उसके पदस्थान (निकट कारण) हैं। सभी धर्मों को यथार्थ रूप से भेदना (साक्षात्कार करना) विपश्यना का लक्षण है, समस्त ज्ञेय उसके पदस्थान हैं। इच्छा को दूर करना अलोभ का लक्षण है, अदत्तादान (चोरी) से विरति उसका पदस्थान है। अव्यापाद (अद्वेष) अद्वेष का लक्षण है, प्राणातिपात (हिंसा) से विरति उसका पदस्थान है। वस्तु के प्रति अप्रतिघात (स्पष्टता) अमोह का लक्षण है, सम्यक् प्रतिपत्ति (सही आचरण) उसका पदस्थान है। संस्कृत धर्मों के विनाश को ग्रहण करना अनित्य संज्ञा का लक्षण है, उदय-व्यय (उत्पत्ति-विनाश) उसका पदस्थान है। सासव (आस्रव सहित) स्पर्श को जानना दुःख संज्ञा का लक्षण है, वेदना उसका पदस्थान है। सभी धर्मों में (आत्मा के रूप में) प्रवृत्त न होना अनात्म संज्ञा का लक्षण है, धर्म-संज्ञा उसका पदस्थान है। विनीलक (नीला पड़ना), विपुय्यक (पीप निकलना) और उद्धुमातक (फूलना) को ग्रहण करना अशुुभ संज्ञा का लक्षण है, निर्वेद (वैराग्य) उसका पदस्थान है। इन नौ पदों के उपदिष्ट होने पर सम्पूर्ण कुशल पक्ष उपदिष्ट हो जाता है, और उसे बहुश्रुत द्वारा जाना जा सकता है, अल्पश्रुत द्वारा नहीं; प्रज्ञावान द्वारा, न कि दुर्प्रज्ञा द्वारा; युक्त द्वारा, न कि अयुक्त द्वारा।

67. තත්ථ නිච්චසඤ්ඤාධිමුත්තස්ස අපරාපරං චිත්තං පණාමෙන්තො සතිමපච්චවෙක්ඛතො අනිච්චසඤ්ඤා න උපට්ඨාති, පඤ්චසු කාමගුණෙසු සුඛස්සාදාධිමුත්තස්ස ඉරියාපථස්ස අගතිමපච්චවෙක්ඛතො දුක්ඛසඤ්ඤා න උපට්ඨාති, ඛන්ධධාතුආයතනෙසු අත්තාධිමුත්තස්ස නානාධාතුඅනෙකධාතුවිනිබ්භොගමපච්චවෙක්ඛතො අනත්තසඤ්ඤා න උපට්ඨාති, වණ්ණසණ්ඨානාභිරතස්ස කායෙ සුභාධිමුත්තස්ස ච විප්පටිච්ඡන්නා අසුභසඤ්ඤා න උපට්ඨාති.

६७. वहाँ, नित्य संज्ञा में अधिमुक्त व्यक्ति के लिए, चित्त को इधर-उधर झुकाते हुए और स्मृतिपूर्वक प्रत्यवेक्षण न करने से अनित्य संज्ञा उपस्थित नहीं होती। पाँच कामगुणों में सुख के आस्वाद में अधिमुक्त व्यक्ति के लिए, ईर्यापथ (अवस्थाओं) की अगति का प्रत्यवेक्षण न करने से दुःख संज्ञा उपस्थित नहीं होती। स्कंध, धातु और आयतनों में आत्म-भाव में अधिमुक्त व्यक्ति के लिए, नाना धातुओं और अनेक धातुओं के विभेद का प्रत्यवेक्षण न करने से अनात्म संज्ञा उपस्थित नहीं होती। शरीर के वर्ण और संस्थान में रत और शुभ संज्ञा में अधिमुक्त व्यक्ति के लिए, ढके होने के कारण अशुुभ संज्ञा उपस्थित नहीं होती।

අවිප්පටිසාරලක්ඛණා සද්ධා, සද්දහනා පච්චුපට්ඨානං. තස්ස චත්තාරි සොතාපත්තියඞ්ගානි පදට්ඨානං. එවඤ්හි වුත්තං භගවතා සද්ධින්ද්‍රියං භික්ඛවෙ, කුහිං දට්ඨබ්බං, චතූසු සොතාපත්තියඞ්ගෙසු කුසලෙසු ධම්මෙසු.

अविप्रतिसार (प्रसन्नता) श्रद्धा का लक्षण है, श्रद्धा (विश्वास) करना उसका प्रत्युपस्थान है। चार स्रोतापत्ति के अंग उसके पदस्थान हैं। जैसा कि भगवान ने कहा है— "भिक्षुओं! श्रद्धा इन्द्रिय को कहाँ देखना चाहिए? चार स्रोतापत्ति के अंगों वाले कुशल धर्मों में।"

සූරාඅපටික්ඛෙපනලක්ඛණං වීරියින්ද්‍රියං, වීරියින්ද්‍රියාරම්භො පච්චුපට්ඨානං. තස්ස අතීතා චත්තාරො සම්මප්පධානා පදට්ඨානං. යථා වුත්තං භගවතා වීරියින්ද්‍රියං, භික්ඛවෙ, කුහිං දට්ඨබ්බං, චතූසු සම්මප්පධානෙසු.

शूरता और पीछे न हटना वीर्य इन्द्रिय का लक्षण है, वीर्य का आरम्भ उसका प्रत्युपस्थान है। चार सम्यक् प्रधान उसके पदस्थान हैं। जैसा कि भगवान ने कहा है— "भिक्षुओं! वीर्य इन्द्रिय को कहाँ देखना चाहिए? चार सम्यक् प्रधानों में।"

සති [Pg.254] සරණලක්ඛණා, අසම්මොහපච්චුපට්ඨානා. තස්ස අතීතා චත්තාරො සතිපට්ඨානා පදට්ඨානං. යථා වුත්තං භගවතා සතින්ද්‍රියං භික්ඛවෙ, කුහිං දට්ඨබ්බං, චතූසු සතිපට්ඨානෙසු.

स्मरण करना स्मृति का लक्षण है, असंमोह उसका प्रत्युपस्थान है। चार स्मृति-प्रस्थान उसके पदस्थान हैं। जैसा कि भगवान ने कहा है— "भिक्षुओं! स्मृति इन्द्रिय को कहाँ देखना चाहिए? चार स्मृति-प्रस्थानों में।"

එකග්ගලක්ඛණො සමාධි, අවික්ඛෙපපච්චුපට්ඨානො, තස්ස චත්තාරි ඤාණානි පදට්ඨානං. යථා වුත්තං භගවතා සමාධින්ද්‍රියං, භික්ඛවෙ, කුහිං දට්ඨබ්බං, චතූසු ඣානෙසු.

एकाग्रता समाधि का लक्षण है, अविक्षेप उसका प्रत्युपस्थान है। चार ज्ञान उसके पदस्थान हैं। जैसा कि भगवान ने कहा है— "भिक्षुओं! समाधि इन्द्रिय को कहाँ देखना चाहिए? चार ध्यानों में।"

පජානනලක්ඛණා පඤ්ඤා, භූතත්ථසන්තීරණා පච්චුපට්ඨානා, තස්ස චත්තාරි අරියසච්චානි පදට්ඨානං. යථා වුත්තං භගවතා පඤ්ඤින්ද්‍රියං, භික්ඛවෙ, කුහිං දට්ඨබ්බං, චතූසු අරියසච්චෙසු.

प्रजानन प्रज्ञा का लक्षण है, यथार्थ अर्थ की मीमांसा करना उसका प्रत्युपस्थान है। चार आर्य सत्य उसके पदस्थान हैं। जैसा कि भगवान ने कहा है— "भिक्षुओं! प्रज्ञा इन्द्रिय को कहाँ देखना चाहिए? चार आर्य सत्यों में।"

චත්තාරි චක්කානි පතිරූපදෙසවාසො චක්කං, සප්පුරිසූපනිස්සයො චක්කං, අත්තසම්මාපණිධානං චක්කං, පුබ්බෙ කතපුඤ්ඤතා චක්කං. තත්ථ අරියසන්නිස්සයලක්ඛණො පතිරූපදෙසවාසො, සො සප්පුරිසූපනිස්සයස්ස පදට්ඨානං. අරියසන්නිස්සයලක්ඛණො සප්පුරිස්සූපනිස්සයො, සො අත්තසම්මාපණිධානස්ස පදට්ඨානං. සම්මාපටිපත්තිලක්ඛණං අත්තසම්මාපණිධානං, තං පුඤ්ඤානං පදට්ඨානං. කුසලධම්මොපචයලක්ඛණං පුඤ්ඤං, තං සබ්බසම්පත්තීනං පදට්ඨානං.

चार चक्र हैं: अनुकूल स्थान में निवास (प्रतिरूपदेशवास) एक चक्र है, सत्पुरुषों का आश्रय (सत्पुरुषोपनिषय) एक चक्र है, स्वयं का सही दिशा में नियोजन (आत्मसम्यक्प्रणिधान) एक चक्र है, और पूर्व में किए गए पुण्य (पूर्वकृतपुण्यता) एक चक्र है। उनमें से, अनुकूल स्थान में निवास का लक्षण आर्यों का आश्रय लेना है, वह सत्पुरुषों के आश्रय का पदस्थान (निकटतम कारण) है। सत्पुरुषों के आश्रय का लक्षण आर्यों का आश्रय लेना है, वह आत्म-सम्यक्-प्रणिधान का पदस्थान है। आत्म-सम्यक्-प्रणिधान का लक्षण सम्यक् प्रतिपत्ति (सही अभ्यास) है, वह पुण्यों का पदस्थान है। पुण्य का लक्षण कुशल धर्मों का संचय है, वह सभी संपत्तियों का पदस्थान है।

එකාදසසීලමූලකා ධම්මා සීලවතො අවිප්පටිසාරො භවති…පෙ… සො විමුත්තිඤාණදස්සනං ‘‘නාපරං ඉත්ථත්තායා’’ති පජානනා. තත්ථ වෙරමණිලක්ඛණං සීලං, තං අවිප්පටිසාරස්ස පදට්ඨානං. න අත්තානුවාදලක්ඛණො අවිප්පටිසාරො, සො පාමොජ්ජස්ස පදට්ඨානං. අභිප්පමොදනලක්ඛණං පාමොජ්ජං, තං පීතියා පදට්ඨානං. අත්තමනලක්ඛණා පීති, සා පස්සද්ධියා පදට්ඨානං. කම්මනියලක්ඛණා පස්සද්ධි, සා සුඛස්ස පදට්ඨානං. අබ්‍යාපාදලක්ඛණං සුඛං, තං සමාධිනො පදට්ඨානං. අවික්ඛෙපනලක්ඛණො සමාධි, සො යථාභූතඤාණදස්සනස්ස පදට්ඨානං. අවිපරීතසන්තීරණලක්ඛණා පඤ්ඤා, සා නිබ්බිදාය පදට්ඨානං අනාලයනලක්ඛණා නිබ්බිදා, සා විරාගස්ස පදට්ඨානං. අසංකිලෙසලක්ඛණො විරාගො, සො විමුත්තියා පදට්ඨානං. අකුසලධම්මවිවෙකලක්ඛණා විමුත්ති, සා විමුත්තිනො වොදානස්ස පදට්ඨානං.

शील पर आधारित ग्यारह धर्म हैं। शीलवान व्यक्ति के लिए पश्चाताप का न होना (अविप्रतिसार) होता है... वह विमुक्ति-ज्ञान-दर्शन प्राप्त करता है और जानता है कि 'इस (अस्तित्व) के लिए अब और कुछ शेष नहीं है'। वहाँ, विरति (त्याग) शील का लक्षण है, वह अविप्रतिसार का पदस्थान है। स्वयं को दोष न देना अविप्रतिसार का लक्षण है, वह प्रमोद (हर्ष) का पदस्थान है। अत्यधिक प्रसन्नता प्रमोद का लक्षण है, वह प्रीति का पदस्थान है। मन की प्रसन्नता प्रीति का लक्षण है, वह प्रश्रब्धि (शांति) का पदस्थान है। कर्मण्यता (कार्यकुशलता) प्रश्रब्धि का लक्षण है, वह सुख का पदस्थान है। व्यापाद (द्वेष) का न होना सुख का लक्षण है, वह समाधि का पदस्थान है। विक्षेप (भटकाव) का न होना समाधि का लक्षण है, वह यथाभूत-ज्ञान-दर्शन का पदस्थान है। यथार्थ अन्वेषण प्रज्ञा का लक्षण है, वह निर्वेद (वैराग्य की ओर झुकाव) का पदस्थान है। अनासक्ति निर्वेद का लक्षण है, वह विराग का पदस्थान है। संक्लेश (मलिनता) का न होना विराग का लक्षण है, वह विमुक्ति का पदस्थान है। अकुशल धर्मों से पृथकता विमुक्ति का लक्षण है, वह विमुक्ति के व्यवदान (शुद्धि) का पदस्थान है।

68. චතස්සො අරියභූමියො චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානි. තත්ථ යො යථාභූතං පජානාති, එසා දස්සනභූමි. සොතාපත්තිඵලඤ්ච සො යථාභූතං [Pg.255] පජානිත්වා නිබ්බින්දති, ඉදං තනුකාමරාගස්ස පදට්ඨානං බ්‍යාපාදානං. සකදාගාමිඵලඤ්ච සණ්හං විරජ්ජති, අයං රාගවිරාගා චෙතොවිමුත්ති. අනාගාමිඵලඤ්ච යං අවිජ්ජාවිරාගා විමුච්චති, අයං කතාභූමි. අරහත්තඤ්ච සාමඤ්ඤඵලානීති කො වචනත්ථො, අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො සාමඤ්ඤං, තස්සෙතානි ඵලානි සාමඤ්ඤඵලානීති වුච්චති. කිස්ස බ්‍රහ්මඤ්ඤඵලානීති වුච්චන්තෙ? බ්‍රහ්මඤ්ඤඅරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො, තස්ස තානි ඵලානීති බ්‍රහ්මඤ්ඤඵලානීති වුච්චන්තෙ.

६८. चार आर्य भूमियाँ और चार श्रामण्य फल हैं। वहाँ जो यथाभूत (जैसा है वैसा) जानता है, वह दर्शन-भूमि है। स्रोतपत्ति-फल को यथाभूत जानकर वह निर्वेद (वैराग्य) प्राप्त करता है, यह काम-राग और व्यापाद के क्षीण होने का पदस्थान है। सकृदागामी-फल में वह सूक्ष्म (राग) से विरक्त होता है, यह राग-विराग से होने वाली चेतोविमुक्ति है। अनागामी-फल में वह अविद्या-विराग से विमुक्त होता है, यह कृत-भूमि है। अर्हत्व और श्रामण्य फल—इसका क्या अर्थ है? आर्य अष्टांगिक मार्ग 'श्रामण्य' है, उसके ये फल 'श्रामण्य फल' कहलाते हैं। इन्हें 'ब्राह्मण्य फल' क्यों कहा जाता है? आर्य अष्टांगिक मार्ग 'ब्राह्मण्य' है, उसके उन फलों को 'ब्राह्मण्य फल' कहा जाता है।

තත්ථ සොතාපන්නො කථං හොති? සහ සච්චාභිසමයා අරියසාවකස්ස තීණි සංයොජනානි පහීයන්ති සක්කායදිට්ඨි විචිකිච්ඡා සීලබ්බතපරාමාසො ච, ඉමෙසං තිණ්ණං සංයොජනානං පහානා පරික්ඛයා අරියසාවකො හොති සොතාපන්නො අවිනිපාතධම්මො යාව දුක්ඛස්සන්තං කරොති.

वहाँ स्रोतपन्न कैसे होता है? सत्यों के साक्षात्कार के साथ आर्य श्रावक के तीन संयोजन (बंधन) प्रहीण (नष्ट) हो जाते हैं: सत्काय-दृष्टि, विचिकित्सा और शीलव्रत-परामर्श। इन तीन संयोजनों के प्रहाण और क्षय से आर्य श्रावक स्रोतपन्न होता है, जो पतन (दुर्गति) के स्वभाव वाला नहीं होता और अंततः दुःख का अंत करता है।

තත්ථ කතමා සක්කායදිට්ඨි? අස්සුතවා බාලො පුථුජ්ජනො යාව අරියධම්මෙ අකොවිදො, සො රූපං අත්තතො සමනුපස්සති යාව විඤ්ඤාණස්මිං අත්තානං, සො ඉමෙසු පඤ්චසු ඛන්ධෙසු අත්තග්ගාහො වා අත්තනියග්ගාහො වා එසොහමස්මි එකස්මිං වසවත්තිකො පක්ඛිත්තො අනුග්ගහො අනුසයන්තො අඞ්ගමඞ්ගන්ති පරති. යා තථාභූතස්ස ඛන්ති රුචි පෙක්ඛනා ආකාරපරිවිතක්කො දිට්ඨිනිජ්ඣායනා අභිප්පසන්නා, අයං වුච්චතෙ සක්කායදිට්ඨීති.

वहाँ सत्काय-दृष्टि क्या है? अश्रुतवान (अज्ञानी) बाल पृथग्जन, जो आर्य धर्म में कुशल नहीं है, वह रूप को आत्मा के रूप में देखता है... विज्ञान तक को आत्मा के रूप में देखता है। वह इन पाँच स्कंधों में 'आत्मा' का ग्रहण या 'आत्मीय' (मेरा) का ग्रहण करता है, 'यह मैं हूँ' ऐसा मानता है, उनके वश में रहता है, उनमें लिप्त रहता है। ऐसी स्थिति वाले व्यक्ति की जो स्वीकृति, रुचि, प्रेक्षण (देखना), आकार-परिवितर्क (विचार), दृष्टि-निध्यान (चिंतन) और गहरा विश्वास है, उसे सत्काय-दृष्टि कहा जाता है।

තත්ථ පඤ්ච දිට්ඨියො උච්ඡෙදං භජන්ති. කතමායො පඤ්ච? රූපං අත්තතො සමනුපස්සති, යාව විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සති, ඉමායො පඤ්ච උච්ඡෙදං භජන්ති, අවසෙසායො පන්නරස සස්සතං භජන්ති. ඉති සක්කායදිට්ඨිපහානා ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිගතානි පහීයන්ති. පහානා උච්ඡෙදං සස්සතඤ්ච න භජති. ඉති උච්ඡෙදසස්සතප්පහානා අරියසාවකස්ස න කිඤ්චි දිට්ඨිගතං භවති, අඤ්ඤා වා ලොකුත්තරාය සම්මාදිට්ඨියා. කථං පන සක්කායදිට්ඨි න භවති? ඉධ අරියසාවකො සුතවා හොති, සබ්බො සුක්කපක්ඛො කාතබ්බො, යාව අරියධම්මෙසු කොවිදො රූපං අනත්තතො සමනුපස්සති, යාව විඤ්ඤාණං…පෙ… එවමස්ස සමනුපස්සන්තස්ස සක්කායදිට්ඨි න භවති.

वहाँ पाँच दृष्टियाँ उच्छेदवाद (विनाशवाद) की ओर जाती हैं। वे पाँच कौन सी हैं? रूप को आत्मा के रूप में देखना... विज्ञान को आत्मा के रूप में देखना; ये पाँच उच्छेदवाद की ओर जाती हैं। शेष पंद्रह शाश्वतवाद की ओर जाती हैं। इस प्रकार सत्काय-दृष्टि के प्रहाण से बासठ प्रकार की मिथ्या दृष्टियाँ प्रहीण हो जाती हैं। प्रहाण से वह न उच्छेदवाद और न ही शाश्वतवाद का आश्रय लेता है। इस प्रकार उच्छेद और शाश्वत के प्रहाण से आर्य श्रावक की कोई मिथ्या दृष्टि नहीं रहती, और वह लोकोत्तर सम्यक्-दृष्टि से युक्त होता है। सत्काय-दृष्टि कैसे नहीं होती? यहाँ आर्य श्रावक श्रुतवान (ज्ञानी) होता है, वह सभी शुक्ल पक्ष (कुशल पक्ष) का पालन करता है, आर्य धर्मों में कुशल होकर रूप को अनात्मा के रूप में देखता है... विज्ञान तक। इस प्रकार देखने वाले की सत्काय-दृष्टि नहीं होती।

කථං [Pg.256] විචිකිච්ඡා න භවති? ඉධ අරියසාවකො බුද්ධෙ න කඞ්ඛති, න විචිකිච්ඡති අභිප්පසීදති, ඉතිපි සො භගවාති සබ්බං. ධම්මෙ න කඞ්ඛති න විචිකිච්ඡති සබ්බං. යාව තණ්හක්ඛයො විරාගො නිරොධො නිබ්බානන්ති, ඉමිනා දුතියෙන ආකඞ්ඛියෙන ධම්මෙන සමන්නාගතො හොති. සඞ්ඝෙ න කඞ්ඛති…පෙ… යාව පූජා දෙවානඤ්ච මනුස්සානඤ්චාති, ඉමිනා තතියෙන ආකඞ්ඛියෙන ධම්මෙන සමන්නාගතො හොති.

विचिकित्सा (संदेह) कैसे नहीं होती? यहाँ आर्य श्रावक बुद्ध में शंका नहीं करता, विचिकित्सा नहीं करता, बल्कि पूर्ण श्रद्धा रखता है: 'वे भगवान इस कारण से भी अर्हत् हैं...' इत्यादि सब। वह धर्म में शंका नहीं करता, विचिकित्सा नहीं करता। तृष्णा के क्षय, विराग, निरोध और निर्वाण तक, वह इस दूसरे वांछनीय धर्म से युक्त होता है। वह संघ में शंका नहीं करता... देवताओं और मनुष्यों की पूजा तक, वह इस तीसरे वांछनीय धर्म से युक्त होता है।

සබ්බෙ සඞ්ඛාරා දුක්ඛාති න කඞ්ඛති න විචිකිච්ඡති අධිමුච්චති අභිප්පසීදති. තණ්හා දුක්ඛසමුදයොති න කඞ්ඛති න විචිකිච්ඡති. තණ්හානිරොධා දුක්ඛනිරොධොති න කඞ්ඛති න විචිකිච්ඡති. අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදාති න කඞ්ඛති න විචිකිච්ඡති අධිමුච්චති අභිප්පසීදති. යාව බුද්ධෙ වා ධම්මෙ වා සඞ්ඝෙ වා දුක්ඛෙ වා සමුදයෙ වා නිරොධෙ වා මග්ගෙ වා කඞ්ඛායනා විමති විචිකිච්ඡා ද්වෙධාපථා ආසප්පනා පරිසප්පනා අනවට්ඨානං අධිට්ඨාගමනං අනෙකංසො අනෙකංසිකතා, තෙ තස්ස පහීනා භවන්ති පණුන්නා උච්ඡින්නමූලා තාලාවත්ථුකතා අනභාවංකතා ආයතිං අනුප්පාදධම්මා.

'सभी संस्कार दुःख हैं'—इसमें वह शंका नहीं करता, विचिकित्सा नहीं करता, बल्कि अधिमुक्त (निश्चित) और प्रसन्न होता है। 'तृष्णा दुःख का समुदाय (कारण) है'—इसमें वह शंका नहीं करता, विचिकित्सा नहीं करता। 'तृष्णा के निरोध से दुःख का निरोध होता है'—इसमें वह शंका नहीं करता, विचिकित्सा नहीं करता। 'आर्य अष्टांगिक मार्ग दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा (मार्ग) है'—इसमें वह शंका नहीं करता, विचिकित्सा नहीं करता, अधिमुक्त और प्रसन्न होता है। बुद्ध, धर्म, संघ, दुःख, समुदाय, निरोध या मार्ग के विषय में जो भी शंका, विमति, विचिकित्सा, दुविधा, अस्थिरता, अनिश्चय आदि थे, वे उसके प्रहीण हो जाते हैं, उखाड़ दिए जाते हैं, समूल नष्ट कर दिए जाते हैं, ताड़ के ठूंठ की तरह कर दिए जाते हैं, अभाव को प्राप्त हो जाते हैं और भविष्य में उत्पन्न न होने वाले स्वभाव के हो जाते हैं।

69. තත්ථ සීලබ්බතපරාමාසො ද්විධා – සීලස්ස වා සුද්ධස්ස වා. තත්ථ සීලස්ස සීලබ්බතපරාමාසො ඉමිනාහං සීලෙන වා වතෙන වා තපෙන වා බ්‍රහ්මචරියෙන වා දෙවො වා භවිස්සාමි දෙවඤ්ඤතරො වා තත්ථ කපොතපාදාහි අච්ඡරාහි සද්ධිං කීළිස්සාමි රමිස්සාමි පරිචරිස්සාමීති. යථාභූතදස්සනන්ති රුචිවිමුත්ති රාගො රාගපරිවත්තකා දිට්ඨිරූපනා පස්සනා අසන්තුස්සිතස්ස සීලබ්බතපරාමාසො. තත්ථ කතමො සුද්ධස්ස සීලබ්බතපරාමාසො? ඉධෙකච්චො සීලං පරාමසති, සීලෙන සුජ්ඣති, සීලෙන නීයති, සීලෙන මුච්චති, සුඛං වීතික්කමති, දුක්ඛං වීතික්කමති, සුඛදුක්ඛං වීතික්කමති අනුපාපුණාති උපරිමෙන. තදුභයං සීලවතං පරාමසති තදුභයෙන සීලවතෙන සුජ්ඣන්ති මුච්චන්ති නීයන්ති, සුඛං වීතික්කමන්ති, දුක්ඛං වීතික්කමන්ති, සුඛදුක්ඛං වීතික්කමන්ති, අනුපාපුණන්තීති අවිසුචිකරං ධම්මං අවිමුත්තිකරං ධම්මං විසුචිතො විමුත්තිතො පච්චාගච්ඡන්තස්ස යා තථාභූතස්ස ඛන්ති රුචි මුත්ති පෙක්ඛනා ආකාරපරිවිතක්කො දිට්ඨිනිජ්ඣායනා පස්සනා, අයං සුද්ධස්ස සීලබ්බතපරාමාසො. එතෙ උභො පරාමාසා අරියසාවකස්ස පහීනා [Pg.257] භවන්ති යාව ආයතිං අනුප්පාදධම්මා, සො සීලවා භවති අරියකන්තෙහි සීලෙහි සමන්නාගතො අක්ඛණ්ඩෙහි යාව උපසමසංවත්තනිකෙහි. ඉමෙසං තිණ්ණං සංයොජනානං පහානා සුතවා අරියසාවකො භවති සොතාපන්නො අවිනිපාතධම්මො, සබ්බං.

६९. वहाँ शीलव्रत-परामर्श दो प्रकार का है - शील के विषय में अथवा शुद्धि के विषय में। वहाँ शील के विषय में शीलव्रत-परामर्श यह है: "मैं इस शील से, या व्रत से, या तप से, या ब्रह्मचर्य से देव बनूँगा या कोई अन्य देव-विशेष बनूँगा; वहाँ मैं कबूतर के समान पैरों वाली अप्सराओं के साथ क्रीड़ा करूँगा, रमण करूँगा और परिचर्या करूँगा।" इस प्रकार की रुचि, राग से प्रभावित दृष्टि, और असंतुष्ट व्यक्ति का रूप-नाम का दर्शन शीलव्रत-परामर्श है। वहाँ शुद्धि के विषय में शीलव्रत-परामर्श क्या है? यहाँ कोई शील का परामर्श (गलत तरीके से पकड़ना) करता है - "शील से शुद्धि होती है, शील से (निर्वाण की ओर) ले जाया जाता है, शील से मुक्ति होती है, सुख को प्राप्त करता है, दुःख को पार करता है, सुख-दुःख को पार करता है, और उच्चतर शील से अनुप्राप्त करता है।" वह उन दोनों (शील और व्रत) का परामर्श करता है कि "उन दोनों शील-व्रतों से वे शुद्ध होते हैं, मुक्त होते हैं, ले जाए जाते हैं, सुख को पार करते हैं, दुःख को पार करते हैं, सुख-दुःख को पार करते हैं, और अनुप्राप्त करते हैं।" इस प्रकार, जो धर्म अशुद्ध करने वाला है और जो धर्म अमुक्ति करने वाला है, उसे शुद्ध और मुक्त के रूप में पुनः ग्रहण करने वाले उस व्यक्ति की जो क्षान्ति, रुचि, मुक्ति, प्रेक्षण, आकार-परिवितर्क, दृष्टि-निध्यान और दर्शन है, यह शुद्धि के विषय में शीलव्रत-परामर्श है। ये दोनों परामर्श आर्यश्रावक द्वारा प्रहीण (त्याग दिए गए) होते हैं, जो भविष्य में उत्पन्न न होने वाले धर्म वाले होते हैं। वह आर्यश्रावक शीलवान होता है, आर्यों को प्रिय, अखंडित और उपशम (शांति) की ओर ले जाने वाले शीलों से संपन्न होता है। इन तीन संयोजनों के प्रहाण से वह श्रुतवान आर्यश्रावक 'स्रोतापन्न' होता है, जो अपाय में न गिरने वाला (अविनिपातधर्मी) होता है। यह सब जानना चाहिए।

සහසච්චාභිසමයා, ඉති කො වචනත්ථො? චත්තාරො අභිසමයා, පරිඤ්ඤාභිසමයො පහානාභිසමයො සච්ඡිකිරියාභිසමයො භාවනාභිසමයො.

"सत्य के अभिसमय (साक्षात्कार) के साथ" - इस वचन का क्या अर्थ है? अभिसमय चार हैं: परिज्ञा-अभिसमय, प्रहाण-अभिसमय, साक्षात्क्रिया-अभिसमय और भावना-अभिसमय।

තත්ථ අරියසාවකො දුක්ඛං පරිඤ්ඤාභිසමයෙන අභිසමෙති, සමුදයං පහානාභිසමයෙන අභිසමෙති, නිරොධං සච්ඡිකිරියාභිසමයෙන අභිසමෙති, මග්ගං භාවනාභිසමයෙන අභිසමෙති. කිං කාරණං? දුක්ඛස්ස පරිඤ්ඤාභිසමයො, සමුදයස්ස පහානාභිසමයො, නිරොධස්ස සච්ඡිකිරියාභිසමයො, මග්ගස්ස භාවනාභිසමයො. සමථවිපස්සනාය කථං අභිසමෙති? ආරම්මණෙ චිත්තං උපනිබන්ධෙත්වා පඤ්චක්ඛන්ධෙ දුක්ඛතො පස්සති. තත්ථ යො උපනිබන්ධො, අයං සමථො. යා පරියොගාහනා, අයං විපස්සනා. පඤ්චක්ඛන්ධෙ දුක්ඛාති පස්සතො යො පඤ්චක්ඛන්ධෙසු ආලයො නිකන්ති උපගමනං අජ්ඣොසානා ඉච්ඡා මුච්ඡා පණිධි පත්ථනා පහීයති. තත්ථ පඤ්චක්ඛන්ධා දුක්ඛං. යො තත්ථ ආලයො නිකන්ති උපගමනං අජ්ඣොසානං ඉච්ඡා මුච්ඡා පණිධි පත්ථනා, අයං සමුදයො. යං තස්ස පහානං, සො නිරොධො සමථො විපස්සනා ච මග්ගො, එවං තෙසං චතුන්නං අරියසච්චානං එකකාලෙ එකක්ඛණෙ එකචිත්තෙ අපුබ්බං අචරිමං අභිසමයො භවති. තෙනාහ භගවා ‘‘සහසච්චාභිසමයා අරියසාවකස්ස තීණි සංයොජනානි පහීයන්තී’’ති.

वहाँ आर्यश्रावक दुःख का परिज्ञा-अभिसमय से साक्षात्कार करता है, समुदय का प्रहाण-अभिसमय से साक्षात्कार करता है, निरोध का साक्षात्क्रिया-अभिसमय से साक्षात्कार करता है, और मार्ग का भावना-अभिसमय से साक्षात्कार करता है। इसका क्या कारण है? दुःख का परिज्ञा-अभिसमय होता है, समुदय का प्रहाण-अभिसमय होता है, निरोध का साक्षात्क्रिया-अभिसमय होता है, और मार्ग का भावना-अभिसमय होता है। शमथ और विपश्यना के द्वारा साक्षात्कार कैसे होता है? आलम्बन में चित्त को एकाग्र (निबद्ध) करके पाँच स्कन्धों को दुःख के रूप में देखता है। वहाँ जो चित्त की एकाग्रता (निबन्ध) है, वह 'शमथ' है। जो (स्कन्धों में) प्रवेश या गहराई से देखना है, वह 'विपश्यना' है। पाँच स्कन्धों को दुःख के रूप में देखने वाले व्यक्ति के पाँच स्कन्धों के प्रति जो आसक्ति (आलय), निकान्ति (अभिलाषा), उपगमन, अध्यवसान, इच्छा, मूर्च्छा, प्रणिधि और प्रार्थना है, वह प्रहीण हो जाती है। वहाँ पाँच स्कन्ध 'दुःख' हैं। वहाँ जो आसक्ति, निकान्ति, उपगमन, अध्यवसान, इच्छा, मूर्च्छा, प्रणिधि और प्रार्थना है, वह 'समुदय' है। उसका जो प्रहाण है, वह 'निरोध' है; और शमथ तथा विपश्यना 'मार्ग' हैं। इस प्रकार, इन चारों आर्यसत्यों का एक ही काल में, एक ही क्षण में, एक ही चित्त में, बिना किसी पूर्व-अपर क्रम के (एक साथ) अभिसमय होता है। इसीलिए भगवान ने कहा है— "सत्यों के अभिसमय के साथ आर्यश्रावक के तीन संयोजन प्रहीण हो जाते हैं।"

70. තත්ථ සමථවිපස්සනා යුගනද්ධා වත්තමානා එකකාලෙ එකක්ඛණෙ එකචිත්තෙ චත්තාරි කිච්චානි කරොති, දුක්ඛං පරිඤ්ඤාභිසමයෙන අභිසමෙති, යාව මග්ගං භාවනාභිසමයෙන අභිසමෙති. කිං කාරණා? දුක්ඛං පරිඤ්ඤාභිසමයො, යාව මග්ගං භාවනාභිසමයො. එවං දිට්ඨන්තො යථා නාවා ජලං ගච්ඡන්තී චත්තාරි කිච්චානි කරොති, පාරිමං තීරං පාපෙති, ඔරිමං තීරං ජහති, භාරං වහති, සොතං ඡින්දති; එවමෙව සමථවිපස්සනා යුගනද්ධා වත්තමානා එකකාලෙ එකක්ඛණෙ එකචිත්තෙ චත්තාරි කිච්චානි කරොති[Pg.258], දුක්ඛං පරිඤ්ඤාභිසමයෙන අභිසමෙති, යාව මග්ගං භාවනාභිසමයෙන අභිසමෙති. යථා වා සූරියො උදයන්තො එකකාලෙ අපුබ්බං අචරිමං චත්තාරි කිච්චානි කරොති, අන්ධකාරං විධමති, ආලොකං පාතුකරොති, රූපං නිදස්සීයති, සීතං පරියාදියති; එවමෙව සමථවිපස්සනා යුගනද්ධා වත්තමානා එකකාලෙ…පෙ… යථා පදීපො ජලන්තො එකකාලෙ අපුබ්බං අචරිමං චත්තාරි කිච්චානි කරොති, අන්ධකාරං විධමති, ආලොකං පාතුකරොති, රූපං නිදස්සීයති, උපාදානං පරියාදියති; එවමෙව සමථවිපස්සනා යුගනද්ධා වත්තමානා එකකාලෙ…පෙ….

७०. वहाँ, एक साथ प्रवृत्त (युगनद्ध) शमथ और विपश्यना एक ही काल में, एक ही क्षण में, एक ही चित्त में चार कार्य करते हैं—दुःख का परिज्ञा-अभिसमय से साक्षात्कार करते हैं, मार्ग का भावना-अभिसमय से साक्षात्कार करने तक। इसका क्या कारण है? दुःख का परिज्ञा-अभिसमय होता है, मार्ग का भावना-अभिसमय होने तक। इसका उदाहरण इस प्रकार है—जैसे जल में चलती हुई नौका चार कार्य करती है: वह पार के किनारे तक पहुँचाती है, इस किनारे को छोड़ती है, भार को वहन करती है, और धारा को काटती है; इसी प्रकार एक साथ प्रवृत्त शमथ और विपश्यना एक ही काल में, एक ही क्षण में, एक ही चित्त में चार कार्य करते हैं—दुःख का परिज्ञा-अभिसमय से साक्षात्कार करते हैं, मार्ग का भावना-अभिसमय से साक्षात्कार करने तक। अथवा जैसे उदय होता हुआ सूर्य एक ही समय में, बिना किसी पूर्व-अपर क्रम के चार कार्य करता है: अंधकार को नष्ट करता है, प्रकाश प्रकट करता है, रूपों को दिखाता है, और शीत को समाप्त करता है; इसी प्रकार एक साथ प्रवृत्त शमथ और विपश्यना एक ही काल में... (पेयालम)... जैसे जलता हुआ दीपक एक ही समय में, बिना किसी पूर्व-अपर क्रम के चार कार्य करता है: अंधकार को नष्ट करता है, प्रकाश प्रकट करता है, रूपों को दिखाता है, और ईंधन को समाप्त करता है; इसी प्रकार एक साथ प्रवृत्त शमथ और विपश्यना एक ही काल में... (पेयालम)।

යදා අරියසාවකො සොතාපන්නො භවති අවිනිපාතධම්මො නියතො යාව දුක්ඛස්සන්තං කරොති, අයං දස්සනභූමි. සොතාපත්තිඵලඤ්ච සොතාපත්තිඵලෙ ඨිතො උත්තරි සමථවිපස්සනං භාවෙන්තො යුගනද්ධා වත්තමානා කාමරාගබ්‍යාපාදානං යෙභුය්‍යෙන පහානා අරියසාවකො හොති. සකදාගාමි පරිනිට්ඨිතත්තා සකිදෙව ඉමං ලොකං ආගන්ත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරොති, අයං තනුභූමි.

जब आर्यश्रावक स्रोतापन्न होता है, तब वह अपाय में न गिरने वाला (अविनिपातधर्मी) और दुःख का अंत करने के लिए नियत (निश्चित) होता है; यह 'दर्शन-भूमि' है। स्रोतापत्ति-फल में स्थित होकर, आगे शमथ और विपश्यना की युगनद्ध भावना करते हुए, कामराग और व्यापाद के अधिकांशतः प्रहाण से वह आर्यश्रावक 'सकृदागामी' होता है। सकृदागामी मार्ग के परिनिष्ठित होने के कारण, वह इस लोक में केवल एक बार आकर दुःख का अंत करता है; यह 'तनु-भूमि' (क्लेशों के क्षीण होने की भूमि) है।

සකදාගාමිඵලඤ්ච යො සකදාගාමිඵලෙ ඨිතො විපස්සනං භාවෙන්තො කාමරාගබ්‍යාපාදෙ සානුසයෙ අනවසෙසං පජහති, කාමරාගබ්‍යාපාදෙසු අනවසෙසං පහීනෙසු පඤ්චොරම්භාගියානි සංයොජනානි පහීනානි භවන්ති සක්කායදිට්ඨි සීලබ්බතපරාමාසො විචිකිච්ඡා කාමච්ඡන්දො බ්‍යාපාදො ච, ඉමෙසං පඤ්චන්නං ඔරම්භාගියානං සංයොජනානං පහානා අරියසාවකො හොති අනාගාමී තත්ථ පරිනිබ්බායී අනාවත්තිධම්මො තස්මා ලොකා, අයං වීතරාගභූමි.

और जो सकदगामी फल में स्थित होकर विपश्यना की भावना करते हुए कामराग और व्यापाद को उनके अनुशयों के साथ पूर्णतः त्याग देता है, कामराग और व्यापाद के पूर्णतः क्षीण हो जाने पर पाँच ओरामभागिय (निम्नतर) संयोजन—सक्कायदिव्ठि (सत्कायदृष्टि), सीलब्बतपरामास (शीलव्रतपरामर्श), विचिकिच्छा (विचिकित्सा), कामच्छन्द (कामछन्द) और व्यापाद—प्रहीण हो जाते हैं। इन पाँच ओरामभागिय संयोजनों के प्रहाण से वह आर्य श्रावक अनागामी होता है, वहीं (शुद्धावास में) परिनिर्वाण प्राप्त करने वाला होता है, उस लोक से वापस न लौटने वाला होता है। यह 'वीतराग भूमि' है।

අනාගාමිඵලඤ්ච අනාගාමිඵලෙ ඨිතො උත්තරි සමථවිපස්සනං භාවෙන්තො පඤ්ච උද්ධම්භාගියානි සංයොජනානි පජහති රූපරාගඅරූපරාගමානඋද්ධච්චඅවිජ්ජඤ්ච. ඉමෙසං පඤ්චන්නං උද්ධම්භාගියානං සංයොජනානං පහානා අරියසාවකො අරහා භවති, ඛීණාසවො වුසිතවා සම්මදඤ්ඤා විමුත්තො පරික්ඛීණභවසංයොජනො අනුප්පත්තසදත්ථො, අයං කතාභූමි.

और अनागामी फल में स्थित होकर आगे शमथ और विपश्यना की भावना करते हुए वह पाँच ऊर्ध्वभागीय संयोजनों—रूपराग, अरूपराग, मान, उद्धच्च (औद्धत्य) और अविज्जा (अविद्या)—को त्याग देता है। इन पाँच ऊर्ध्वभागीय संयोजनों के प्रहाण से वह आर्य श्रावक अर्हत् हो जाता है, जो क्षीणासव, वुसितवा (कृतकृत्य), सम्यक् ज्ञान से विमुक्त, भव-संयोजनों को पूर्णतः क्षीण करने वाला और अपने परम अर्थ (लक्ष्य) को प्राप्त करने वाला है। यह 'कृत भूमि' (अशैक्ष भूमि) है।

අරහන්තොව අයං සොපාදිසෙසා නිබ්බානධාතු. තස්ස ආයුක්ඛයා ජීවිතින්ද්‍රියාපරොධා ඉදඤ්ච දුක්ඛං නිරුජ්ඣති, අඤ්ඤඤ්ච දුක්ඛං න උප්පජ්ජති. යො ඉමස්ස දුක්ඛස්ස නිරොධො වූපසමො, අඤ්ඤස්ස ච අපාතුභාවො, අයං [Pg.259] අනුපාදිසෙසා නිබ්බානධාතු. ඉමා ද්වෙ නිබ්බානධාතුයො. ඉති සච්චානි වුත්තානි. සච්චාභිසමයො වුත්තො, කිලෙසවවත්ථානං වුත්තං, පහානං වුත්තං, භූමියො වුත්තා, ඵලානි වුත්තානි, නිබ්බානධාතුයො වුත්තා. එවමිමෙසු වුත්තෙසු සබ්බබොධි වුත්තා භවති. එත්ථ යොගො කරණීයො.

अर्हत् की यह अवस्था 'सोपादिशेष निर्वाणधातु' है। उसकी आयु के क्षय होने पर और जीवितिन्द्रिय के निरोध होने पर, यह दुःख निरुद्ध हो जाता है और अन्य दुःख उत्पन्न नहीं होता। इस दुःख का जो निरोध और उपशम है, तथा अन्य (दुःख) का जो अनुत्पाद है, वह 'अनुपादिशेष निर्वाणधातु' है। ये दो निर्वाणधातुएँ हैं। इस प्रकार सत्यों का वर्णन किया गया है। सत्याभिसमय कहा गया है, क्लेशों का व्यवस्थान कहा गया है, प्रहाण कहा गया है, भूमियाँ कही गई हैं, फल कहे गए हैं और निर्वाणधातुएँ कही गई हैं। इस प्रकार, इनके कहे जाने पर 'सर्व-बोधि' का वर्णन हो जाता है। यहाँ योग (प्रयत्न) करना चाहिए।

71. තත්ථ කතමායො නව අනුපුබ්බසමාපත්තියො? චත්තාරි ඣානානි චතස්සො ච අරූපසමාපත්තියො නිරොධසමාපත්ති ච. තත්ථ චත්තාරි ඣානානි කතමානි? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු විවිච්චෙව කාමෙහීති විත්ථාරෙන කාතබ්බානි. තත්ථ කතමා චත්තාරො අරූපසමාපත්තියො? විරාගිනො වත වත්තබ්බො, යාව නිරොධසමාපත්ති විත්ථාරෙන කාතබ්බා. ඉමායො නව අනුපුබ්බසමාපත්තියො.

७१. वहाँ नौ अनुक्रमिक समापत्तियाँ कौन सी हैं? चार ध्यान, चार अरूप समापत्तियाँ और निरोध समापत्ति। वहाँ चार ध्यान कौन से हैं? "यहाँ, भिक्षुओं, भिक्षु काम-भोगों से विविक्त होकर ही..."—इसे विस्तार से समझना चाहिए। वहाँ चार अरूप समापत्तियाँ कौन सी हैं? वैरागी के लिए जो कहा गया है, निरोध समापत्ति तक विस्तार से करना चाहिए। ये नौ अनुक्रमिक समापत्तियाँ हैं।

තත්ථ කතමං පඨමං ඣානං? පඤ්චඞ්ගවිප්පයුත්තං පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතං. කතමෙහි පඤ්චහි අඞ්ගෙහි විප්පයුත්තං? පඤ්චහි නීවරණෙහි. තත්ථ කතමානි පඤ්ච නීවරණානි? කාමච්ඡන්දොති විත්ථාරෙතබ්බො. තත්ථ කතමො කාමච්ඡන්දො? යො පඤ්චසු කාමගුණෙසු ඡන්දරාගො පෙමං නිකන්ති අජ්ඣොසානං ඉච්ඡා මුච්ඡා පත්ථනා අපරිච්චාගො අනුසයො පරියුට්ඨානං, අයං කාමච්ඡන්දනීවරණං. තත්ථ කතමං බ්‍යාපාදනීවරණං? යො සත්තෙසු සඞ්ඛාරෙසු ච ආඝාතො…පෙ… යථා දොසෙ තථා නිඔට්ඨානා, අයං බ්‍යාපාදො නීවරණං. තත්ථ කතමං මිද්ධං? යා චිත්තස්ස ජළතා චිත්තස්ස ගරුත්තං චිත්තස්ස අකම්මනීයතා චිත්තස්ස නික්ඛෙපො නිද්දායනා පචලිකතා පචලායනා පචලායනං, ඉදං මිද්ධං. තත්ථ කතමං ථිනං ? යා කායස්ස ථිනතා ජළතා කායස්ස ගරුත්තා කායස්ස අප්පස්සද්ධි, ඉදං ථිනං. ඉති ඉදඤ්ච ථිනං පුරිමකඤ්ච මිද්ධං තදුභයං ථිනමිද්ධනීවරණන්ති වුච්චති. තත්ථ කතමං උද්ධච්චං? යො අවූපසමො චිත්තස්ස, ඉදං උද්ධච්චං. තත්ථ කතමං කුක්කුච්චං? යො චෙතසො විලෙඛො අලඤ්චනා විලඤ්චනා හදයලෙඛො විප්පටිසාරො, ඉදං කුක්කුච්චං. ඉති ඉදඤ්ච කුක්කුච්චං පුරිමකඤ්ච උද්ධච්චං තදුභයං උද්ධච්චකුක්කුච්චනීවරණන්ති වුච්චති. තත්ථ කතමං විචිකිච්ඡානීවරණං? යො බුද්ධෙ වා ධම්මෙ වා සඞ්ඝෙ වා…පෙ… අයං විචිකිච්ඡා. අපි ච ඛො පන පඤ්ච විචිකිච්ඡායො සමනන්තරායිකා දෙසන්තරායිකා සමාපත්තන්තරායිකා මග්ගන්තරායිකා සග්ගන්තරායිකා, ඉමායො පඤ්ච විචිකිච්ඡායො[Pg.260]. ඉධ පන සමාපත්තන්තරායිකා විචිකිච්ඡා අධිප්පෙතා. ඉමෙ පඤ්ච නීවරණා.

वहाँ प्रथम ध्यान कौन सा है? जो पाँच अंगों से विप्रयुक्त (रहित) और पाँच अंगों से समन्वित (युक्त) है। किन पाँच अंगों से विप्रयुक्त है? पाँच नीवरणों से। वहाँ पाँच नीवरण कौन से हैं? 'कामच्छन्द' आदि विस्तार से कहना चाहिए। वहाँ कामच्छन्द क्या है? जो पाँच कामगुणों में छन्द-राग, प्रेम, निकान्ति (आसक्ति), अध्यवसान (लिप्तता), इच्छा, मूर्च्छा, प्रार्थना, अपरित्याग (पकड़े रहना), अनुशय और पर्युत्थान है—यह कामच्छन्द नीवरण है। वहाँ व्यापाद नीवरण क्या है? जो सत्त्वों और संस्कारों के प्रति आघात (क्रोध)... आदि... जैसा द्वेष में है वैसा ही अनिष्ट भाव है—यह व्यापाद नीवरण है। वहाँ मिद्ध क्या है? जो चित्त की जड़ता, चित्त का भारीपन, चित्त की अकर्मण्यता, चित्त का शिथिल होना, निद्रालुता, ऊँघना, आलस्य है—यह मिद्ध है। वहाँ थीन क्या है? जो काय की थीनता (स्तब्धता), जड़ता, काय का भारीपन, काय की अप्रश्रब्धि (अशांति) है—यह थीन है। इस प्रकार, यह थीन और पूर्वोक्त मिद्ध, इन दोनों को 'थीन-मिद्ध नीवरण' कहा जाता है। वहाँ उद्धच्च क्या है? जो चित्त का व्युपशम (शांति) न होना है—यह उद्धच्च है। वहाँ कुक्कुच्च क्या है? जो चेतस का विलेख (खरोंच/पश्चाताप), अ-लांछन, वि-लांछन, हृदय-लेख (हृदय की पीड़ा), विप्रतिसार (ग्लानि) है—यह कुक्कुच्च है। इस प्रकार, यह कुक्कुच्च और पूर्वोक्त उद्धच्च, इन दोनों को 'उद्धच्च-कुक्कुच्च नीवरण' कहा जाता है। वहाँ विचिकित्सा नीवरण क्या है? जो बुद्ध में, धर्म में, या संघ में... आदि... (संदेह) है—यह विचिकित्सा है। इसके अतिरिक्त पाँच विचिकित्साएँ हैं: शमन-अन्तरायिका (शांति में बाधक), देश-अन्तरायिका, समापत्ति-अन्तरायिका, मार्ग-अन्तरायिका और स्वर्ग-अन्तरायिका। ये पाँच विचिकित्साएँ हैं। यहाँ 'समापत्ति-अन्तरायिका' (समापत्ति में बाधक) विचिकित्सा अभिप्रेत है। ये पाँच नीवरण हैं।

තත්ථ නීවරණානීති කො වචනත්ථො, කුතො නිවාරයන්තීති? සබ්බතො කුසලපක්ඛිකා නිවාරයන්ති. කථං නිවාරයන්ති? කාමච්ඡන්දො අසුභතො නිවාරයති, බ්‍යාපාදො මෙත්තාය නිවාරයති, ථිනං පස්සද්ධිතො නිවාරයති, මිද්ධං වීරියාරම්භතො නිවාරයති, උද්ධච්චං සමථතො නිවාරයති, කුක්කුච්චං අවිප්පටිසාරතො නිවාරයති, විචිකිච්ඡා පඤ්ඤාතො පටිච්චසමුප්පාදතො නිවාරයති.

वहाँ 'नीवरण' का क्या अर्थ है, वे किससे रोकते हैं? वे सभी कुशल पक्षों से रोकते हैं। वे कैसे रोकते हैं? कामच्छन्द अशुभ (की भावना) से रोकता है, व्यापाद मैत्री से रोकता है, थीन प्रश्रब्धि से रोकता है, मिद्ध वीर्यारम्भ (पुरुषार्थ) से रोकता है, उद्धच्च शमथ से रोकता है, कुक्कुच्च अविप्रतिसार (प्रसन्नता) से रोकता है, विचिकित्सा प्रज्ञा और प्रतीत्यसमुत्पाद (के बोध) से रोकती है।

අපරො පරියායො. කාමච්ඡන්දො අලොභතො කුසලමූලතො නිවාරයති, බ්‍යාපාදො අදොසතො නිවාරයති, ථිනමිද්ධං සමාධිතො නිවාරයති, උද්ධච්චකුක්කුච්චං සතිපට්ඨානෙහි නිවාරයති, විචිකිච්ඡා අමොහතො කුසලමූලතො නිවාරයති.

दूसरा पर्याय: कामच्छन्द अलोभ रूपी कुशल-मूल से रोकता है, व्यापाद अदोष से रोकता है, थीन-मिद्ध समाधि से रोकता है, उद्धच्च-कुक्कुच्च स्मृति-प्रस्थानों (सतिपट्ठान) से रोकता है, विचिकित्सा अमोह रूपी कुशल-मूल से रोकता है।

අපරො පරියායො. තයො විහාරා දිබ්බවිහාරො බ්‍රහ්මවිහාරො අරියවිහාරො. දිබ්බවිහාරො චත්තාරි ඣානානි, බ්‍රහ්මවිහාරො චත්තාරි අප්පමාණානි, අරියවිහාරො සත්තතිංස බොධිපක්ඛියා ධම්මා. තත්ථ කාමච්ඡන්දො උද්ධච්චං කුක්කුච්චඤ්ච දිබ්බවිහාරං නිවාරයති, බ්‍යාපාදො බ්‍රහ්මවිහාරං නිවාරයති, ථිනමිද්ධං විචිකිච්ඡා ච අරියවිහාරං නිවාරයති.

दूसरा पर्याय: तीन विहार हैं—दिव्य विहार, ब्रह्म विहार और आर्य विहार। दिव्य विहार चार ध्यान हैं, ब्रह्म विहार चार अप्रमाण (ब्रह्मविहार) हैं, आर्य विहार सैंतीस बोधिपाक्षिक धर्म हैं। वहाँ कामच्छन्द, उद्धच्च और कुक्कुच्च दिव्य विहार को रोकते हैं, व्यापाद ब्रह्म विहार को रोकता है, और थीन-मिद्ध तथा विचिकित्सा आर्य विहार को रोकते हैं।

අපරො පරියායො. කාමච්ඡන්දො බ්‍යාපාදො උද්ධච්චකුක්කුච්චඤ්ච සමථං නිවාරයන්ති, ථිනමිද්ධං විචිකිච්ඡා ච විපස්සනං නිවාරයන්ති, අතො නීවරණන්ති වුච්චන්තෙ. ඉමෙහි පඤ්චහි අඞ්ගෙහි විප්පයුත්තං පඨමං ඣානං.

एक अन्य विधि। कामच्छन्द, व्यापाद और औद्धत्य-कौकृत्य शमथ का निवारण करते हैं; स्त्यान-मिद्ध और विचिकित्सा विपश्यना का निवारण करते हैं, इसलिए इन्हें 'नीवरण' कहा जाता है। प्रथम ध्यान इन पाँच अंगों से विप्रयुक्त (रहित) है।

කතමෙහි පඤ්චහි අඞ්ගෙහි සම්පයුත්තං පඨමං ඣානං? විතක්කවිචාරෙහි පීතියා සුඛෙන ච චිත්තෙකග්ගතාය ච. ඉමෙසං පඤ්චන්නං අඞ්ගානං උප්පාදපටිලාභසමන්නාගමො සච්ඡිකිරියං පඨමං ඣානං පටිලද්ධන්ති වුච්චති. ඉමානි පඤ්ච අඞ්ගානි උප්පාදෙත්වා විහරතීති, තෙන වුච්චතෙ පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරතීති දිබ්බෙන විහාරෙන.

प्रथम ध्यान किन पाँच अंगों से सम्प्रयुक्त है? वितर्क, विचार, प्रीति, सुख और चित्त की एकाग्रता से। इन पाँच अंगों की उत्पत्ति, प्राप्ति और समन्वय के कारण इसे प्रथम ध्यान का साक्षात्कार और प्राप्ति कहा जाता है। इन पाँच अंगों को उत्पन्न कर वह विहार करता है, इसलिए कहा जाता है कि वह दिव्य विहार के रूप में प्रथम ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है।

තත්ථ දුතියං ඣානං චතුරඞ්ගසමන්නාගතං පීතිසුඛෙන චිත්තෙකග්ගතාය අජ්ඣත්තං සම්පසාදනෙන ඉමානි චත්තාරි අඞ්ගානි උප්පාදෙත්වා සම්පාදෙත්වා විහරති, තෙන වුච්චති දුතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරතීති.

वहाँ द्वितीय ध्यान चार अंगों से समन्वित है: प्रीति, सुख, चित्त की एकाग्रता और आंतरिक प्रसन्नता (सम्प्रसादन)। इन चार अंगों को उत्पन्न और पूर्ण कर वह विहार करता है, इसलिए कहा जाता है कि वह द्वितीय ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है।

තත්ථ [Pg.261] පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතං තතියං ඣානං සතියා සම්පජඤ්ඤෙ සුඛෙන චිත්තෙකග්ගතාය උපෙක්ඛාය ඉමානි පඤ්චඞ්ගානි උප්පාදෙත්වා සම්පාදෙත්වා විහරති, තෙන වුච්චති තතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරතීති.

वहाँ तृतीय ध्यान पाँच अंगों से समन्वित है: स्मृति, सम्प्रजन्य, सुख, चित्त की एकाग्रता और उपेक्षा। इन पाँच अंगों को उत्पन्न और पूर्ण कर वह विहार करता है, इसलिए कहा जाता है कि वह तृतीय ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है।

තත්ථ චතුත්ථං ඣානං චතුරඞ්ගසමන්නාගතං උපෙක්ඛාය සතිපාරිසුද්ධියා අදුක්ඛමසුඛාය වෙදනාය චිත්තෙකග්ගතා ච, ඉමෙහි චතූහඞ්ගෙහි සමන්නාගතං චතුත්ථං ඣානං. ඉති ඉමෙසං චතුන්නං අඞ්ගානං උප්පාදො පටිලාභො සමන්නාගමො සච්ඡිකිරියා චතුත්ථං ඣානං පටිලද්ධන්ති වුච්චති. ඉමානි චත්තාරි ඣානානි උප්පාදෙත්වා සම්පාදෙත්වා උපසම්පජ්ජ විහරති, තෙන වුච්චති දිබ්බෙන විහාරෙන විහරතීති.

वहाँ चतुर्थ ध्यान चार अंगों से समन्वित है: उपेक्षा, स्मृति की परिशुद्धि, अदुःख-असुख वेदना और चित्त की एकाग्रता। इस प्रकार इन चार अंगों की उत्पत्ति, प्राप्ति, समन्वय और साक्षात्कार को चतुर्थ ध्यान की प्राप्ति कहा जाता है। इन चारों ध्यानों को उत्पन्न और पूर्ण कर वह विहार करता है, इसलिए कहा जाता है कि वह दिव्य विहार से विहार करता है।

තත්ථ කතමො අනිච්චට්ඨො? පීළනට්ඨො අනිච්චට්ඨො පභඞ්ගට්ඨො සම්පාපනට්ඨො විවෙකට්ඨො අනිච්චට්ඨො, අයං අනිච්චට්ඨො.

वहाँ अनित्य का अर्थ क्या है? पीड़न (पीड़ा देना) का अर्थ अनित्य का अर्थ है, भंग (विनाश) का अर्थ, सम्प्रापण (समाप्ति) का अर्थ और विवेक (पृथकता) का अर्थ अनित्य का अर्थ है। यह अनित्य का अर्थ है।

තත්ථ කතමො දුක්ඛට්ඨො? පීළනට්ඨො දුක්ඛට්ඨො සම්පීළනට්ඨො සංවෙගට්ඨො බ්‍යාධිනට්ඨො, අයං දුක්ඛට්ඨො.

वहाँ दुःख का अर्थ क्या है? पीड़न का अर्थ दुःख का अर्थ है, सम्पीड़न का अर्थ, संवेग का अर्थ और व्याधि का अर्थ दुःख का अर्थ है। यह दुःख का अर्थ है।

තත්ථ කතමො සුඤ්ඤට්ඨො? අනුපලිත්තො සුඤ්ඤට්ඨො, අසම්භාජනට්ඨො ගතපට්ඨො විවට්ටට්ඨො, අයං සුඤ්ඤට්ඨො.

वहाँ शून्य का अर्थ क्या है? अनुलिप्त (अलिप्त) होना शून्य का अर्थ है, असम्भाजन (उत्पन्न न करना) का अर्थ, गत (चला गया) का अर्थ और विवर्त (निवृत्ति) का अर्थ शून्य का अर्थ है। यह शून्य का अर्थ है।

තත්ථ කතමො අනත්තට්ඨො? අනිස්සරියට්ඨො අනත්තට්ඨො, අවසවත්තනට්ඨො, අකාමකාරිට්ඨො පරිවිදට්ඨො, අයං අනත්තට්ඨොති.

वहाँ अनात्म का अर्थ क्या है? अनैश्वर्य (स्वामित्व का अभाव) का अर्थ अनात्म का अर्थ है, अवशवर्तन (वश में न होना) का अर्थ, अकामकारिता (इच्छा के विरुद्ध होना) का अर्थ और परिविद का अर्थ अनात्म का अर्थ है। यह अनात्म का अर्थ है।

සුත්තත්ථසමුච්චයො නාම සංවත්තිසන්තිකා පෙටකභූමි සමත්තා.

'सुत्तत्थसमुच्चय' नामक संवत्तिसन्तिका पेटकभूमि समाप्त हुई।

7. හාරසම්පාතභූමි

७. हारसम्पातभूमि

72. ඣානං විරාගො. චත්තාරි ඣානානි විත්ථාරෙන කාතබ්බානි. තානි දුවිධානි; බොජ්ඣඞ්ගවිප්පයුත්තානි ච බොජ්ඣඞ්ගසම්පයුත්තානි ච. තත්ථ බොජ්ඣඞ්ගවිප්පයුත්තානි බාහිරකානි, බොජ්ඣඞ්ගසම්පයුත්තානි අරියපුග්ගලානි. තත්ථ යෙන ඡ පුග්ගලමූලානි තෙසං නික්ඛිපෙත්වා රාගචරිතො, දොසචරිතො, මොහචරිතො, රාගදොසචරිතො, රාගමොහචරිතො, දොසමොහචරිතො, සමභාගචරිතො, ඉති ඉමෙසං පුග්ගලානං ඣානං සමාපජ්ජිතානං පඤ්ච නීවරණානි පටිපක්ඛො තෙසං පටිඝාතාය යථා අසමත්ථො තීණි අකුසලමූලානි [Pg.262] නිග්ගණ්හාති. ලොභෙන අකුසලමූලෙන අභිජ්ඣා ච උද්ධච්චඤ්ච උප්පිලවතං අලොභෙන කුසලමූලෙන නිග්ගණ්හාති, කුක්කුච්චඤ්ච විචිකිච්ඡා ච මොහපක්ඛො, තං අමොහෙන නිග්ගණ්හාති. දොසො ච ථිනමිද්ධඤ්ච දොසපක්ඛො, තං අදොසෙන නිග්ගණ්හාති.

७२. ध्यान विराग है। चारों ध्यानों का विस्तार से वर्णन किया जाना चाहिए। वे दो प्रकार के हैं: बोध्यङ्ग-विप्रयुक्त और बोध्यङ्ग-सम्प्रयुक्त। उनमें से बोध्यङ्ग-विप्रयुक्त बाह्य (साधारण) जनों के लिए हैं, और बोध्यङ्ग-सम्प्रयुक्त आर्य पुद्गलों के लिए हैं। वहाँ छह पुद्गल-मूल हैं: रागचरित, द्वेषचरित, मोहचरित, राग-द्वेषचरित, राग-मोहचरित, द्वेष-मोहचरित और समभागचरित। इस प्रकार ध्यान में समापन्न इन पुद्गलों के लिए पाँच नीवरण प्रतिपक्ष हैं। उनके विनाश के लिए असमर्थ होने पर भी वह तीन अकुशल मूलों का निग्रह करता है। लोभ रूपी अकुशल मूल के द्वारा होने वाली अभिध्या, औद्धत्य और उद्वेग का अलोभ रूपी कुशल मूल से निग्रह करता है। कौकृत्य और विचिकित्सा मोह के पक्ष हैं, उनका अमोह से निग्रह करता है। द्वेष और स्त्यान-मिद्ध द्वेष के पक्ष हैं, उनका अद्वेष से निग्रह करता है।

තත්ථ අලොභස්ස පාරිපූරියා නෙක්ඛම්මවිතක්කං විතක්කෙති. තත්ථ අදොසස්ස පාරිපූරියා අබ්‍යාපාදවිතක්කං විතක්කෙති. තත්ථ අමොහස්ස පාරිපූරියා අවිහිංසාවිතක්කං විතක්කෙති. තත්ථ අලොභස්ස පාරිපූරියා විවිත්තො හොති කාමෙහි. තත්ථ අදොසස්ස පාරිපූරියා අමොහස්ස පාරිපූරියා ච විවිත්තො හොති පාපකෙහි අකුසලෙහි ධම්මෙහි, සවිතක්කං සවිචාරං විවෙකජං පීතිසුඛං පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති.

वहाँ अलोभ की परिपूर्णता के लिए नैष्क्रम्य-वितर्क का चिन्तन करता है। वहाँ अद्वेष की परिपूर्णता के लिए अव्यापाद-वितर्क का चिन्तन करता है। वहाँ अमोह की परिपूर्णता के लिए अविहिंसा-वितर्क का चिन्तन करता है। वहाँ अलोभ की परिपूर्णता के कारण वह काम-भोगों से विविक्त (पृथक) होता है। वहाँ अद्वेष और अमोह की परिपूर्णता के कारण वह पापमय अकुशल धर्मों से विविक्त होता है, और वितर्क-विचार सहित, विवेक से उत्पन्न प्रीति और सुख वाले प्रथम ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है।

විතක්කාති තයො විතක්කා – නෙක්ඛම්මවිතක්කො අබ්‍යාපාදවිතක්කො අවිහිංසාවිතක්කො. තත්ථ පඨමාභිනිපාතො විතක්කො, පටිලද්ධස්ස විචරණං විචාරො. යථා පුරිසො දූරතො පුරිසං පස්සති ආගච්ඡන්තං, න ච තාව ජානාති එසො ඉත්ථීති වා පුරිසොති වා යදා තු පටිලභති ඉත්ථීති වා පුරිසොති වා එවං වණ්ණොති වා එවං සණ්ඨානොති වා ඉමෙ විතක්කයන්තො උත්තරි උපපරික්ඛන්ති කිං නු ඛො අයං සීලවා උදාහු දුස්සීලො අඩ්ඪො වා දුග්ගතොති වා. එවං විචාරො විතක්කෙ අප්පෙති, විචාරො චරියති ච අනුවත්තති ච. යථා පක්ඛී පුබ්බං ආයූහති පච්ඡා නායූහති යථා ආයූහනා එවං විතක්කො, යථා පක්ඛානං පසාරණං එවං විචාරො අනුපාලති විතක්කෙති විචරති විචාරෙති. විතක්කයති විතක්කෙති, අනුවිචරති විචාරෙති. කාමසඤ්ඤාය පටිපක්ඛො විතක්කො, බ්‍යාපාදසඤ්ඤාය විහිංසසඤ්ඤාය ච පටිපක්ඛො විචාරො. විතක්කානං කම්මං අකුසලස්ස අමනසිකාරො, විචාරානං කම්මං ජෙට්ඨානං සංවාරණා. යථා පලිකො තුණ්හිකො සජ්ඣායං කරොති එවං විතක්කො, යථා තංයෙව අනුපස්සති එවං විචාරො. යථා අපරිඤ්ඤා එවං විතක්කො. යථා පරිඤ්ඤා එවං විචාරො. නිරුත්තිපටිසම්භිදායඤ්ච පටිභානපටිසම්භිදායඤ්ච විතක්කො, ධම්මපටිසම්භිදායඤ්ච අත්ථපටිසම්භිදායඤ්ච විචාරො. කල්ලිතා කොසල්ලත්තං චිත්තස්ස විතක්කො, අභිනීහාරකොසල්ලං චිත්තස්ස විචාරො. ඉදං කුසලං ඉදං අකුසලං ඉදං භාවෙතබ්බං ඉදං පහාතබ්බං ඉදං සච්ඡිකාතබ්බන්ති විතක්කො, යථා පහානඤ්ච භාවනා ච සච්ඡිකිරියා ච එවං විචාරො. ඉමෙසු විතක්කවිචාරෙසු ඨිතස්ස දුවිධං දුක්ඛං න උප්පජ්ජති කායිකඤ්ච චෙතසිකඤ්ච; දුවිධං සුඛං උප්පජ්ජති කායිකඤ්ච [Pg.263] චෙතසිකඤ්ච. ඉති විතක්කජනිතං චෙතසිකං සුඛං පීති කායිකං සුඛං කායිකොයෙව. යා තත්ථ චිත්තස්ස එකග්ගතා, අයං සමාධි. ඉති පඨමං ඣානං පඤ්චඞ්ගවිප්පහීනං පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතං.

वितर्क (Vitakka) तीन प्रकार के हैं - नैष्क्रम्य-वितर्क (renunciation), अव्यापाद-वितर्क (non-ill-will), और अविहिंसा-वितर्क (non-cruelty)। वहाँ, आलम्बन (object) पर प्रथम प्रहार या गिरना 'वितर्क' है, और प्राप्त आलम्बन का अनुशीलन या विचरण करना 'विचार' है। जैसे कोई पुरुष दूर से आते हुए किसी पुरुष को देखता है, वह तब तक यह नहीं जानता कि वह स्त्री है या पुरुष; किन्तु जब वह जान लेता है कि वह स्त्री है या पुरुष, उसका वर्ण ऐसा है, उसका संस्थान (आकार) ऐसा है, तब इन वितर्कों के साथ वह आगे परीक्षा करता है कि क्या यह शीलवान है या दुःशील, धनी है या निर्धन। इस प्रकार विचार वितर्क में अर्पित होता है, विचार प्रवृत्त होता है और अनुवर्तन करता है। जैसे पक्षी पहले (उड़ने के लिए) प्रयास करता है और बाद में प्रयास नहीं करता; जैसे प्रयास करना वितर्क है, वैसे ही पंखों का फैलाना विचार है, जो अनुपालन करता है, वितर्क करता है, विचरण करता है और विचार कराता है। काम-संज्ञा का प्रतिपक्ष वितर्क है, और व्यापाद-संज्ञा तथा विहिंसा-संज्ञा का प्रतिपक्ष विचार है। वितर्कों का कार्य अकुशल का अमनसिकार (ध्यान न देना) है, विचारों का कार्य श्रेष्ठ धर्मों का संवरण (रक्षण) है। जैसे कोई मौन होकर स्वाध्याय करता है, वह वितर्क के समान है; जैसे उसी का अनुदर्शन करता है, वह विचार के समान है। जैसे अपरिज्ञा (पूर्ण ज्ञान न होना) वितर्क है, वैसे परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान) विचार है। निरुक्ति-प्रतिसम्भिदा और प्रतिभान-प्रतिसम्भिदा में वितर्क होता है, और धर्म-प्रतिसम्भिदा तथा अर्थ-प्रतिसम्भिदा में विचार होता है। चित्त की कुशलता और तत्परता वितर्क है, चित्त की अभिनिहार-कुशलता (प्रयोग कुशलता) विचार है। 'यह कुशल है, यह अकुशल है, इसका भावित करना चाहिए, इसका प्रहाण करना चाहिए, इसका साक्षात् करना चाहिए' - यह वितर्क है; और जिस प्रकार प्रहाण, भावना और साक्षात्करण होता है, वह विचार है। इन वितर्क और विचार में स्थित व्यक्ति को कायिक और चैतसिक - इन दो प्रकार के दुखों की उत्पत्ति नहीं होती; कायिक और चैतसिक - इन दो प्रकार के सुखों की उत्पत्ति होती है। इस प्रकार वितर्क-जनित चैतसिक सुख 'प्रीति' है और कायिक सुख 'कायिक' ही है। वहाँ चित्त की जो एकाग्रता है, वह 'समाधि' है। इस प्रकार प्रथम ध्यान पाँच अंगों से विप्रहीन (रहित) और पाँच अंगों से समन्वित (युक्त) होता है।

තෙසංයෙව විතක්කවිචාරානං අභික්ඛණං ආසෙවනාය තස්ස තප්පොණමානසං හොති. තස්ස විතක්කවිචාරා ඔළාරිකා ඛායන්ති. යඤ්ච පීතිසුඛඤ්ච නෙක්ඛම්මඤ්ච ඔළාරිකං භවති. අපි ච සමාධිජා පීති රති ච ජායති. තස්ස විචාරාරම්මණං. තෙසං වූපසමා අජ්ඣත්තං චෙතො සම්පසීදති. යෙ විතක්කවිචාරා ද්වෙ ධම්මානුස්සරිතබ්බා. පච්චුප්පන්නා දරණිතබ්බං. තෙසං වූපසමා එකොදිභාවං චිත්තෙකග්ගතං හොති. තස්ස එකොදිභාවෙන පීති පාරිපූරිං ගච්ඡති. යා පීති, තං සොමනස්සින්ද්‍රියං, යං සුඛං, තං සුඛින්ද්‍රියං. යා චිත්තෙකග්ගතා, අයං සමාධි. තං දුතියං ඣානං චතුරඞ්ගසමන්නාගතං. සො පීතියා විරාගා යාති ඔජහි ජල්ලසහගතං.

उन्हीं वितर्क और विचारों के निरंतर सेवन से उसका चित्त उसी ओर प्रवृत्त (तप्रवण) होता है। उसे वे वितर्क और विचार ओदारिक (स्थूल) प्रतीत होते हैं। जो प्रीति, सुख और नैष्क्रम्य है, वह भी ओदारिक होता है। इसके अतिरिक्त, समाधि से उत्पन्न प्रीति और रति उत्पन्न होती है। उसका आलम्बन विचार है। उनके (वितर्क-विचार के) व्युपशम (शान्त होने) से अध्यात्म में चित्त सम्प्रसादित (निर्मल) होता है। जो वितर्क और विचार - ये दो धर्म हैं, वे अनुस्मरणीय हैं। वर्तमान निमित्त का आदर करना चाहिए। उनके व्युपशम से एकोदीभाव (चित्त की एकाग्रता) होती है। उस एकोदीभाव से प्रीति परिपूर्णता को प्राप्त होती है। जो प्रीति है, वह सौमनस्येन्द्रिय है; जो सुख है, वह सुखेन्द्रिय है। जो चित्त की एकाग्रता है, वह समाधि है। वह द्वितीय ध्यान चार अंगों से समन्वित है। वह प्रीति के विराग से (आगे) बढ़ता है और तृष्णा के जुड़ाव (जल्लसहगत) को छोड़ देता है।

73. තත්ථ සොමනස්සචිත්තමුපාදානන්ති ච සො තං විචිනන්තො උපෙක්ඛමෙව මනසිකරොති. සො පීතියා විරාගා උපෙක්ඛකො විහරති. යථා ච පීතියා සුඛමානිතං, තං කායෙන පටිසංවෙදෙති සම්පජානො විහරති. යෙන සතිසම්පජඤ්ඤෙන උපෙක්ඛාපාරිපූරිං ගච්ඡති. ඉදං තතියං ඣානං චතුරඞ්ගසමන්නාගතං.

७३. वहाँ सौमनस्य-चित्त उपादान (आसक्ति) है, ऐसा जानकर वह उसकी परीक्षा करते हुए उपेक्षा का ही मनसिकार करता है। वह प्रीति के विराग से उपेक्षावान होकर विहार करता है। और जिस प्रकार प्रीति के द्वारा सुख का अनुभव किया जाता है, उसे वह काया से प्रतिसंवेदी (अनुभव) करते हुए सम्प्रजन्य (होश) के साथ विहार करता है। जिस स्मृति-सम्प्रजन्य से वह उपेक्षा की परिपूर्णता को प्राप्त होता है, यह तृतीय ध्यान चार अंगों से समन्वित है।

තථා කායිකස්ස සුඛස්ස පහානාය පඨමෙ ඣානෙ සොමනස්සින්ද්‍රියං නිරුජ්ඣති. දුතියෙ ඣානෙ දුක්ඛින්ද්‍රියං නිරුජ්ඣති. සො සුඛස්ස ච පහානා දුක්ඛස්ස ච පහානා පුබ්බෙව සොමනස්සදොමනස්සානං අත්ථඞ්ගමා අදුක්ඛමසුඛං උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධිං චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. තත්ථ චතූහි ඉන්ද්‍රියෙහි උපෙක්ඛා පසාදා හොති, දුක්ඛින්ද්‍රියෙන දොමනස්සින්ද්‍රියෙන සුඛින්ද්‍රියෙන සොමනස්සින්ද්‍රියෙන ච. තෙසං නිරොධා උපෙක්ඛාසම්පජඤ්ඤං හොති, තත්ථ සුඛින්ද්‍රියෙන සොමනස්සින්ද්‍රියෙන ච අසති හොති, තෙසං නිරොධා සතිමා හොති, දුක්ඛින්ද්‍රියෙන දොමනස්සින්ද්‍රියෙන ච අසම්පජඤ්ඤං, තෙසං නිරොධා සම්පජඤ්ඤං හොති, ඉති උපෙක්ඛාය ච සඤ්ඤා, සතො සම්පජානො චිත්තෙකග්ගතා ච ඉදං වුච්චතෙ ච චතුත්ථං ඣානං.

उसी प्रकार, कायिक सुख के प्रहाण के लिए प्रथम ध्यान में सौमनस्येन्द्रिय निरुद्ध होती है। द्वितीय ध्यान में दुखेन्द्रिय निरुद्ध होती है। वह सुख के प्रहाण से और दुख के प्रहाण से, पहले ही सौमनस्य और दौर्मनस्य के अस्त हो जाने के कारण, अदुख-असुख, उपेक्षा और स्मृति की परिशुद्धि वाले चतुर्थ ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है। वहाँ चार इन्द्रियों के द्वारा उपेक्षा प्रसन्न (निर्मल) होती है - दुखेन्द्रिय, दौर्मनस्येन्द्रिय, सुखेन्द्रिय और सौमनस्येन्द्रिय के द्वारा। उनके निरोध से उपेक्षा-सम्प्रजन्य होता है; वहाँ सुखेन्द्रिय और सौमनस्येन्द्रिय के (निरोध से) स्मृति का अभाव (अस्मृति) होता है, उनके निरोध से वह स्मृतिवान होता है; दुखेन्द्रिय और दौर्मनस्येन्द्रिय के कारण असम्प्रजन्य होता है, उनके निरोध से सम्प्रजन्य होता है। इस प्रकार उपेक्षा और संज्ञा के कारण, स्मृतिवान और सम्प्रजन्य युक्त चित्त की एकाग्रता होती है, और इसे चतुर्थ ध्यान कहा जाता है।

තත්ථ යො රාගචරිතො පුග්ගලො තස්ස සුඛින්ද්‍රියඤ්ච සොමනස්සින්ද්‍රියඤ්ච; යො දොසචරිතො පුග්ගලො තස්ස දුක්ඛින්ද්‍රියඤ්ච දොමනස්සින්ද්‍රියඤ්ච; යො මොහචරිතො පුග්ගලො තස්ස අසති ච අසම්පජඤ්ඤඤ්ච.

वहाँ जो राग-चरित (राग प्रधान) पुद्गल है, उसे सुखेन्द्रिय और सौमनस्येन्द्रिय प्राप्त होती है; जो द्वेष-चरित पुद्गल है, उसे दुखेन्द्रिय और दौर्मनस्येन्द्रिय प्राप्त होती है; जो मोह-चरित पुद्गल है, उसे अस्मृति (स्मृति का अभाव) और असम्प्रजन्य प्राप्त होता है।

තත්ථ [Pg.264] රාගචරිතස්ස පුග්ගලස්ස තතියෙ ඣානෙ චතුත්ථෙ ච අනුනයො නිරුජ්ඣති, දොසචරිතස්ස පඨමෙ ඣානෙ දුතියෙ ච පටිඝං නිරුජ්ඣති, මොහචරිතස්ස පුග්ගලස්ස පඨමෙ ඣානෙ දුතියෙ ච අසම්පජඤ්ඤං නිරුජ්ඣති. තතියෙ ඣානෙ චතුත්ථෙ ච අසති නිරුජ්ඣති, එවමෙව තෙසං තිණ්ණං පුග්ගලානං චත්තාරි ඣානානි වොදානං ගමිස්සන්ති.

वहाँ राग-चरित पुद्गल का तृतीय और चतुर्थ ध्यान में अनुनय (आसक्ति) निरुद्ध होता है; द्वेष-चरित पुद्गल का प्रथम और द्वितीय ध्यान में प्रतिघ (क्रोध/विरोध) निरुद्ध होता है; मोह-चरित पुद्गल का प्रथम और द्वितीय ध्यान में असम्प्रजन्य निरुद्ध होता है। तृतीय और चतुर्थ ध्यान में अस्मृति निरुद्ध होती है। इसी प्रकार उन तीनों पुद्गलों के चारों ध्यान विशुद्धि (वोदान) को प्राप्त होंगे।

තත්ථ රාගදොසචරිතස්ස පුග්ගලස්ස අසම්පජඤ්ඤඤ්ච අනුනයො ච පටිඝඤ්ච, තෙන හානභාගියං ඣානං හොති. තත්ථ රාගමොහචරිතස්ස පුග්ගලස්ස අනුනයත්තං ච ආදීනවං දස්සිතා, තං තස්ස හානභාගියං ඣානං හොති. තත්ථ දොසමොහචරිතස්ස පුග්ගලස්ස පටිඝො ච අසති ච අසම්පජඤ්ඤඤ්ච ආදීනවං දස්සිතා තෙන තස්ස හානභාගියං ඣානං හොති.

वहाँ राग-द्वेष चरित वाले पुद्गल के लिए असम्प्रजन्य, अनुनय और प्रतिघ होते हैं, उससे वह हानभागीय ध्यान होता है। वहाँ राग-मोह चरित वाले पुद्गल के लिए अनुनय और आदिनाव (दोष) दिखाए गए हैं, वह उसका हानभागीय ध्यान होता है। वहाँ द्वेष-मोह चरित वाले पुद्गल के लिए प्रतिघ, स्मृति का अभाव और असम्प्रजन्य आदिनाव दिखाए गए हैं, उससे उसका हानभागीय ध्यान होता है।

තත්ථ රාගදොසමොහසමභාගචරිතස්ස පුග්ගලස්ස විසෙසභාගියං ඣානං හොති, ඉමානි චත්තාරි ඣානානි සත්තසු පුග්ගලෙසු නිද්දිසිතබ්බානි. චතූසු ච සමාධීසු ඡන්දසමාධිනා පඨමං ඣානං, වීරියසමාධිනා දුතියං ඣානං, චිත්තසමාධිනා තතියං ඣානං, වීමංසාසමාධිනා චතුත්ථං ඣානං. අප්පණිහිතෙන පඨමං ඣානං, සුඤ්ඤතාය දුතියං ඣානං, අනිමිත්තෙන තතියං ඣානං, ආනාපානස්සතියා චතුත්ථං ඣානං. කාමවිතක්කබ්‍යාපාදානඤ්ච තං තං වූපසමෙන පඨමං ඣානං හොති, විතක්කවිචාරානං වූපසමෙන දුතියං ඣානං, සුඛින්ද්‍රියසොමනස්සින්ද්‍රියානං වූපසමෙන තතියං ඣානං, කායසඞ්ඛාරානං වූපසමෙන චතුත්ථං ඣානඤ්ච. චාගාධිට්ඨානෙන පඨමං ඣානං, සච්චාධිට්ඨානෙන දුතියං ඣානං, පඤ්ඤාධිට්ඨානෙන තතියං ඣානං, උපසමාධිට්ඨානෙන චතුත්ථං ඣානං. ඉමානි චත්තාරි ඣානානි සඞ්ඛෙපනිද්දෙසෙන නිද්දිට්ඨානි, තත්ථ සමාධින්ද්‍රියං පාරිපූරිං ගච්ඡති. අනුවත්තනකානි චත්තාරි, තත්ථ යො පඨමං ඣානං නිස්සාය ආසවක්ඛයං පාපුණාති, සො සුඛාය පටිපදාය දන්ධාභිඤ්ඤාය දොමනස්සින්ද්‍රියපටිපක්ඛෙන. යො දුතියං ඣානං නිස්සාය ආසවානං ඛයං පාපුණාති, සො සුඛාය පටිපදාය ඛිප්පාභිඤ්ඤාය දුක්ඛින්ද්‍රියපටිපක්ඛෙන. යො තතියං ඣානං නිස්සාය ආසවානං ඛයං පාපුණාති, සො සුඛාය පටිපදාය දන්ධාභිඤ්ඤාය සොමනස්සින්ද්‍රියපටිපක්ඛෙන. යො චතුත්ථං ඣානං නිස්සාය ආසවානං ඛයං පාපුණාති, සො සුඛාය පටිපදාය ඛිප්පාභිඤ්ඤාය සුඛින්ද්‍රියපටිපක්ඛෙන ගතො.

वहाँ राग-द्वेष-मोह के समभाग चरित वाले पुद्गल के लिए विशेषभागीय ध्यान होता है। इन चार ध्यानों को सात प्रकार के पुद्गलों में निर्दिष्ट किया जाना चाहिए। चार समाधियों में: छन्द-समाधि से प्रथम ध्यान, वीर्य-समाधि से द्वितीय ध्यान, चित्त-समाधि से तृतीय ध्यान और विमंसा-समाधि से चतुर्थ ध्यान निर्दिष्ट है। अप्रणिहित से प्रथम ध्यान, शून्यता से द्वितीय ध्यान, अनिमित्त से तृतीय ध्यान और आनापानस्मृति से चतुर्थ ध्यान निर्दिष्ट है। काम-वितर्क और व्यापाद के क्रमशः उपशम से प्रथम ध्यान होता है, वितर्क-विचार के उपशम से द्वितीय ध्यान होता है, सुखेन्द्रिय और सोमनस्येन्द्रिय के उपशम से तृतीय ध्यान होता है, और काय-संस्कारों के उपशम से चतुर्थ ध्यान होता है। त्याग-अधिष्ठान से प्रथम ध्यान, सत्य-अधिष्ठान से द्वितीय ध्यान, प्रज्ञा-अधिष्ठान से तृतीय ध्यान और उपशम-अधिष्ठान से चतुर्थ ध्यान निर्दिष्ट है। ये चार ध्यान संक्षेप-निर्देश द्वारा निर्दिष्ट किए गए हैं, वहाँ समाधि-इन्द्रिय परिपूर्णता को प्राप्त होती है। अन्य चार इन्द्रियाँ उसका अनुवर्तन करती हैं। वहाँ जो प्रथम ध्यान के आश्रय से आस्रवों के क्षय को प्राप्त करता है, वह सुखा प्रतिपदा और दन्धाभिज्ञा (मन्द अभिज्ञा) वाला होकर दौर्मनस्येन्द्रिय के प्रतिपक्ष से गया है। जो द्वितीय ध्यान के आश्रय से आस्रवों के क्षय को प्राप्त करता है, वह सुखा प्रतिपदा और क्षिप्राभिज्ञा वाला होकर दुखेन्द्रिय के प्रतिपक्ष से गया है। जो तृतीय ध्यान के आश्रय से आस्रवों के क्षय को प्राप्त करता है, वह सुखा प्रतिपदा और दन्धाभिज्ञा वाला होकर सोमनस्येन्द्रिय के प्रतिपक्ष से गया है। जो चतुर्थ ध्यान के आश्रय से आस्रवों के क्षय को प्राप्त करता है, वह सुखा प्रतिपदा और क्षिप्राभिज्ञा वाला होकर सुखेन्द्रिय के प्रतिपक्ष से गया है।

පකිණ්ණකනිද්දෙසො.

प्रकीर्णक निर्देश।

74. යානි [Pg.265] චත්තාරි ඣානානි, තෙසං ඣානානං ඉමානි අඞ්ගානි, තෙසං අඞ්ගානං සමූහො අස්ස අඞ්ගා, අයං ඣානභූමි කො විසෙසොති අස්ස විසෙසො. ඉමෙ සම්භාරා තෙහි අයං සමුදාගමො, තස්ස සමුදාගමස්ස අයං උපනිසා, තාය උපනිසාය අයං භාවනා. තස්සා භාවනාය අයං ආදීනවො. තෙන අයං පරිහානි. කස්ස පරිහානීති තදුපගජ්ඣායිනො. තං යථා භණිතං පච්චවෙක්ඛන්තො අයං විසෙසො. තෙන විසෙසෙන අයං අස්සාදො, සො කස්ස අස්සාදො අඣානියා ඣායිනො, තස්සා අඣානියා ඣායිනො, ඉදං කල්ලිතා කොසල්ලෙ ඨිතජ්ඣානං අනොමද්දියතං ගච්ඡති ඣානබලං, ඣානබලෙ ඨිතස්ස අයං පාරමිප්පත්තස්ස ඉමානි ඣානඞ්ගානි අනාවිලසඞ්කප්පො පඨමෙ ඣානෙ ඣානඞ්ගානි භාවී. සො පීති තදනුසාරිත්තාව පඨමෙ ඣානෙ ඣානඞ්ගං තස්සඞ්ගුනො ච ධම්මා තදභිසන්නිතාය ච. පීති දුතියෙ ඣානෙ ඣානඞ්ගධම්මතා ඛො පන තථා පවත්තස්ස සහගතං ඣානඞ්ගධම්මං සසුඛතාය අජ්ඣත්තං සම්පසාදො දුතියෙ ඣානෙ ඣානඞ්ගං මනොසම්පසාදනතාය තදභිසන්නිතාය ච. පීති දුතියෙ ඣානෙ ඣානඞ්ගං අජ්ඣත්තං සම්පසාදනං සමාධිතා පීති දුතියෙ ඣානෙ ඣානඞ්ගං, චෙතසො එකොදිභාවො දුතියෙ ඣානෙ ඣානඞ්ගං, උපෙක්ඛා ඵස්සතා තතියෙ ඣානෙ ඣානඞ්ගං, සුඛං තස්ස අඞ්ගන්ති ච. චෙතසො එකොදිභාවො චතුත්ථෙ ඣානෙ ඣානඞ්ගං, උපෙක්ඛා අදුක්ඛමසුඛා චතුත්ථෙ ඣානෙ ඣානඞ්ගං, අභිනිසාභූමි උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධි චතුත්ථෙ ඣානෙ ඣානඞ්ගං. සතිපාරිසුද්ධි ච අනෙකජ්ඣාභූමීසු ඣානඞ්ගසමායුත්තා පීති චෙතසො එකොදිභාවො චතුත්ථෙ ඣානෙ ඣානඞ්ගං.

७४. जो ये चार ध्यान हैं, उन ध्यानों के ये अंग हैं; उन अंगों का समूह ही अंग कहलाता है। यह ध्यान-भूमि है, इसमें क्या विशेषता है—यही इसकी विशेषता है। ये सामग्रियाँ हैं, उनसे यह उत्पत्ति होती है; उस उत्पत्ति का यह उपनिषद् (कारण) है; उस उपनिषद् से यह भावना उत्पन्न होती है। उस भावना का यह आदिनाव है। उससे यह हानि होती है। किसकी हानि? उस ध्यान में प्रविष्ट होने वाले की। जैसा कि कहा गया है—प्रत्यवेक्षण करते हुए, यह विशेषता है। उस विशेषता से यह आस्वाद होता है; वह आस्वाद किसका है? ध्यान-रहित होकर ध्यान करने वाले का। यह कुशलता में स्थित ध्यान की समर्थता है जो अक्षुण्ण ध्यान-बल को प्राप्त होती है। ध्यान-बल में स्थित और पारमिता प्राप्त योगी के लिए ये ध्यान-अंग हैं: प्रथम ध्यान में निर्मल संकल्प वाले ध्यान-अंग प्रकट होते हैं। वह प्रीति का अनुगमन करने वाला होने से प्रथम ध्यान में ध्यान-अंग और उसके गुण वाले धर्म होते हैं। द्वितीय ध्यान में प्रीति ध्यान-अंग की धर्मता है; उस प्रकार प्रवृत्त होने वाले के लिए सहगत ध्यान-अंग धर्म सुखमय होने के कारण अध्यात्म सम्प्रसाद द्वितीय ध्यान में ध्यान-अंग है, क्योंकि वह मन को प्रसन्न करने वाला और उस पर आश्रित है। प्रीति द्वितीय ध्यान में ध्यान-अंग है, अध्यात्म सम्प्रसाद और समाधि-युक्त प्रीति द्वितीय ध्यान में ध्यान-अंग है। चित्त की एकाग्रता द्वितीय ध्यान में ध्यान-अंग है। उपेक्षा का स्पर्श होने से तृतीय ध्यान में ध्यान-अंग है, और सुख उसका अंग है। चित्त की एकाग्रता चतुर्थ ध्यान में ध्यान-अंग है। अदुःख-असुख उपेक्षा चतुर्थ ध्यान में ध्यान-अंग है। चतुर्थ ध्यान में उपेक्षा और स्मृति की परिशुद्धि ध्यान-अंग है। स्मृति-परिशुद्धि अनेक ध्यान-भूमियों में ध्यान-अंगों से युक्त होती है; प्रीति और चित्त की एकाग्रता चतुर्थ ध्यान में ध्यान-अंग हैं।

තත්ථ කතමා ඣානභූමි? සවිතක්කෙ සවිචාරෙ විවෙකා අනුගතා පඨමෙ ඣානෙ ඣානභූමි. අවිතක්කෙ අවිචාරෙ අජ්ඣත්තං සම්පසාදනං ජනිතං පීතිමනුගතා දුතියෙ ඣානෙ ඣානභූමි. සුඛසාතසමොහිතා සප්පීතිකා තතියෙ ඣානෙ ඣානභූමි. තස්ස සුඛදුක්ඛසහගතා අභිනීහාරසහගතා චතුත්ථෙ ඣානෙ ඣානභූමි. අප්පමාණසහගතා සත්තාරම්මණා පඨමෙ ඣානෙ ඣානභූමි. අභිභූමිආයතනසහගතා රූපසඤ්ඤීසු දුතියෙ ඣානෙ ඣානභූමි. විමොක්ඛසහගතානං විමොක්ඛෙසු තතියෙ ඣානෙ ඣානභූමි. අනුපස්සනාසහගතා කායසඞ්ඛාරා සම්මා චතුත්ථස්ස ඣානස්ස භූමි.

वहाँ ध्यान-भूमि क्या है? सवितर्क और सविचार धर्मों से विवेक का अनुगमन करना प्रथम ध्यान में ध्यान-भूमि है। अवितर्क और अविचार अवस्था में अध्यात्म सम्प्रसाद से जनित प्रीति का अनुगमन करना द्वितीय ध्यान में ध्यान-भूमि है। सुख और साद से युक्त प्रीति-सहित धर्म तृतीय ध्यान में ध्यान-भूमि हैं। सुख-दुःख के साथ प्रवृत्त और अभिनिहार के साथ प्रवृत्त धर्म चतुर्थ ध्यान में ध्यान-भूमि हैं। अप्रमाण के साथ प्रवृत्त और सत्त्वों को आलम्बन बनाने वाली अवस्था प्रथम ध्यान में ध्यान-भूमि है। अभिभ्वायतन के साथ प्रवृत्त और रूप-संज्ञाओं में स्थित अवस्था द्वितीय ध्यान में ध्यान-भूमि है। विमोक्षों के साथ प्रवृत्त धर्मों के लिए तृतीय ध्यान में ध्यान-भूमि है। अनुपश्यना के साथ प्रवृत्त काय-संस्कार सम्यक् रूप से चतुर्थ ध्यान की भूमि हैं।

75. තත්ථ [Pg.266] කතමෙ ඣානවිසෙසා? විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්ච පාපකෙහි අකුසලෙහි ධම්මෙහි චිත්තචෙතසිකසහගතා කාමධාතුසමතික්කමනතාපි, අයං ඣානවිසෙසො. අවිතක්කා චෙව අවිචාරා ච සප්පීතිකාය සතිසහගතාය පීතිසහගතා සඤ්ඤාමනසිකාරා සමුදාචරන්ති. අයං ඣානවිසෙසො. අවිතක්කාය භූමියා අවිචාරෙයෙව සති අනුගතා උපෙක්ඛාසහගතා මනසිකාරා සමුදාචරන්ති. තදනුධම්මතාය ච සති සණ්ඩහති. තඤ්ච භූමිං උපසම්පජ්ජ විහරති, අයං ඣානවිසෙසො. සතිපාරිසුද්ධිසහගතා සඤ්ඤාමනසිකාරා සමුදාචරන්ති, තඤ්ච භූමිං උපසම්පජ්ජ විහරති, අයං ඣානවිසෙසො. විඤ්ඤාණඤ්චායතනසහගතාය භූමියං ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසහගතා සඤ්ඤාමනසිකාරා සමුදාචරන්ති, තඤ්ච භූමිං උපසම්පජ්ජ විහරති, අයං ඣානවිසෙසො.

७५. वहाँ ध्यान की विशेषताएँ क्या हैं? काम-भोगों से विलग होकर, पापमय अकुशल धर्मों से विलग होकर, चित्त और चैतसिकों के साथ काम-धातु का अतिक्रमण करना भी ध्यान की एक विशेषता है। वितर्क और विचार से रहित, प्रीति और स्मृति के साथ प्रीति-युक्त संज्ञा और मनस्कार उत्पन्न होते हैं; यह ध्यान की विशेषता है। वितर्क-रहित और विचार-रहित भूमि में स्मृति के अनुगत उपेक्षा-युक्त मनस्कार उत्पन्न होते हैं। उस धर्म के अनुरूप स्मृति प्रतिष्ठित होती है और उस भूमि को प्राप्त कर विहार करता है; यह ध्यान की विशेषता है। स्मृति की परिशुद्धि के साथ संज्ञा और मनस्कार उत्पन्न होते हैं और उस भूमि को प्राप्त कर विहार करता है; यह ध्यान की विशेषता है। विज्ञानानन्त्यायतन से युक्त भूमि में आकिंचन्यायतन से युक्त संज्ञा और मनस्कार उत्पन्न होते हैं और उस भूमि को प्राप्त कर विहार करता है; यह ध्यान की विशेषता है।

ඣානසම්භාරා නෙක්ඛම්මවිතක්කො සම්භාරො කාමවිතක්කවිනොදනාධිප්පායතා. අබ්‍යාපාදවිතක්කො සම්භාරො බ්‍යාපාදවිතක්කපටිවිනොදනාධිප්පායතා. අවිහිංසාවිතක්කො සම්භාරො විහිංසාවිතක්කපටිවිනොදනාධිප්පායතා. ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරතා අප්පිච්ඡතා සම්භාරො පරිසුද්ධාජීවො චතුන්නං සමාපත්තීනං සම්භාරො අකම්මස්ස විහාරිතා. මග්ගසම්භාරො සමාපත්තිපජ්ජනතා. ඵලසම්භාරො ඣානනිබ්බත්තිතාය ඣානසමුදාගමො. කුසලහෙතු යං ඣානං සමුදයං ගච්ඡන්ති කො ච න කුතොචි නෙක්ඛම්මප්පත්තා සමුදාගච්ඡන්ති. ආලම්බනිරොධසමාධි සන්තො සමුදාගච්ඡන්ති. අවීතික්කන්තා සමුදාගච්ඡන්ති. සුඛින්ද්‍රියං සොමනස්සින්ද්‍රියං පහානාය තෙ ච අබ්‍යාපජ්ජතාය සමුදාගච්ඡන්ති. තං පන සන්ධාය සමුදාගච්ඡන්ති. අපරිදාහනාය සමුදාගච්ඡන්ති. අයං ඤාණසමුදාගමො.

ध्यान की सामग्री (सम्भार) इस प्रकार है: नैष्क्रम्य-वितर्क वह सामग्री है जो काम-वितर्क को दूर करने के अभिप्राय वाली है। अव्यापाद-वितर्क वह सामग्री है जो व्यापाद-वितर्क को दूर करने के अभिप्राय वाली है। अविहिंसा-वितर्क वह सामग्री है जो विहिंसा-वितर्क को दूर करने के अभिप्राय वाली है। इन्द्रियों में गुप्तद्वारता (संयम), अल्पेच्छता, परिशुद्ध आजीविका—ये चार समापत्तियों की सामग्री हैं और अकर्मण्यता (स्थिरता) में विहार करना है। मार्ग की सामग्री समापत्ति की प्राप्ति है। फल की सामग्री ध्यान की निष्पत्ति होने से ध्यान का समुदाम (प्राप्ति) है। कुशल हेतु से ध्यान उदय को प्राप्त होते हैं और कोई भी बिना किसी कारण के नैष्क्रम्य को प्राप्त कर उत्पन्न नहीं होते। आलम्बन के निरोध वाली समाधि शान्त होकर उत्पन्न होती है। वे बिना उल्लंघन किए उत्पन्न होते हैं। सुखेन्द्रिय और सौमनस्येन्द्रिय के प्रहाण के लिए वे अव्यापन्न भाव से उत्पन्न होते हैं। उसी को लक्ष्य कर वे उत्पन्न होते हैं। वे संताप रहित होने के लिए उत्पन्न होते हैं। यह ज्ञान का समुदाम (प्राप्ति) है।

76. තත්ථ කතමා උපනිසා? කල්‍යාණමිත්තතා ඣානස්ස උපනිසා. කල්‍යාණසම්පවඞ්කතා ඣානස්ස උපනිසා. ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරතා ඣානස්ස උපනිසා. අසන්තුට්ඨිතා කුසලෙසු ධම්මෙසු ඣානස්ස උපනිසා. සද්ධම්මස්සවනං ඣානස්ස උපනිසා. සංවෙජනියෙ ඨානෙ සංවිග්ගස්ස යොනිසො පධානං. අයං ඣානොපනිසා.

७६. वहाँ उपनिषा (निकटवर्ती कारण) क्या है? कल्याणमित्रता ध्यान की उपनिषा है। कल्याणकारी जनों की संगति ध्यान की उपनिषा है। इन्द्रियों में गुप्तद्वारता ध्यान की उपनिषा है। कुशल धर्मों में असंतुष्टि (और अधिक की चाह) ध्यान की उपनिषा है। सद्धर्म का श्रवण ध्यान की उपनिषा है। संवेजनीय स्थानों पर संविग्न (उद्वेलित) व्यक्ति का योनिशः प्रधान (उचित प्रयत्न) करना; यह ध्यान की उपनिषा है।

තත්ථ [Pg.267] කතමා භාවනා? මෙත්තාසෙවනා අබ්‍යාපාදවිතක්කභාවනා. කරුණාසෙවනා අවිහිංසාවිතක්කභාවනා. මුදිතාභාවනා පීතිසුඛසම්පජඤ්ඤා කාරිතා. උපෙක්ඛාභාවනා පස්සවතා උපෙක්ඛාභාවනා අපස්සවතා උපෙක්ඛා ච අජ්ඣුපෙක්ඛා ච, අසුභසඤ්ඤාභාවනා දුක්ඛාපටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා භවසන්ධාභිඤ්ඤා භවසන්ධානං, සා ඡබ්බිධා භාවනා භාවිතා බහුලීකතා අනුට්ඨිතා වත්ථුකතා යානීකතා පරිචිතා සුසමාරද්ධා. අයං භාවනා.

वहाँ भावना क्या है? मैत्री का सेवन अव्यापाद-वितर्क की भावना है। करुणा का सेवन अविहिंसा-वितर्क की भावना है। मुदिता की भावना प्रीति, सुख और सम्प्रजन्य को उत्पन्न करने वाली है। उपेक्षा की भावना देखते हुए और उपेक्षा की भावना न देखते हुए, उपेक्षा और अध्युपेक्षा है। अशुुभ-संज्ञा की भावना, दुःख-प्रतिपदा, दन्ध-अभिज्ञा (मन्द ज्ञान), भव-सन्धान-अभिज्ञा और भव-सन्धान—वह छह प्रकार की भावना जब भावित, बहुलीकृत, अनुष्ठित, वस्तु-कृत, यान-कृत, परिचित और सुसमारब्ध होती है; यह भावना है।

එවං භාවයන්තස්ස අයං ආදීනවො. පඨමෙ ඣානෙ සඞ්ඛාරසමන්නාගතො එසො ධම්මො අස්සුතො සාසවො. සචෙ එස ධම්මො අයං සීලො ආසන්නපටිපක්ඛො ච එස ධම්මො කාමො පතිචාරො පතිවිචාරො සමාපත්තීනං ච සබ්බොළාරිකො එස ධම්මො විතක්කවිචාරො ච. තත්ථ චිත්තං ඛොභෙන්ති, කායො චෙත්ථ කිලමති, කායම්හි චෙත්ථ කිලන්තෙ චිත්තං විහඤ්ඤති. අනභිනීහාරක්ඛමොව අභිඤ්ඤානං ඉමෙ ආදීනවා පඨමෙ ඣානෙ.

इस प्रकार भावना करने वाले के लिए यह दोष (आदीनव) है। प्रथम ध्यान में संस्कारों से युक्त यह धर्म अशुुभ और सासव (आसव-युक्त) है। यदि यह धर्म शील के साथ है, तो यह निकटवर्ती प्रतिपक्ष है; यह धर्म काम, प्रतिचार और प्रतिविचार है, जो समापत्तियों में सबसे अधिक ओदारिक (स्थूल) है; यह धर्म वितर्क और विचार है। वहाँ वे चित्त को क्षुब्ध करते हैं, और यहाँ शरीर भी क्लान्त (थकित) होता है; शरीर के क्लान्त होने पर चित्त भी व्यथित होता है। अभिज्ञाओं के लिए चित्त का अभिनिहार (प्रयोग) करने में अक्षम होना—ये प्रथम ध्यान के दोष हैं।

දුතියෙ ඣානෙ ඉමෙ ආදීනවා පීතිඵරණසහගතො ච එසො ධම්මො, න සමුදාචාරස්සෙති චිත්තං. අසොධයං උපගමො චෙස ධම්මො උපගමිපරිස්සයො දොමනස්සපච්චත්ථිකො චෙස ධම්මො. තත්ථ තත්ථ යුත්තීනං පීති පරජ්ජතො චෙස ධම්මො දුක්කරං හොති, අවත්තසන්තාසභූමිපරිවජ්ජයන්තො චතූසු දුක්ඛතාසු එස ධම්මො අනුවිද්ධාපනසද්ධාය දුක්ඛතාය ච න පලිබොධදුක්ඛතාය ච අභිඤ්ඤාදුක්ඛතාය ච රොගදුක්ඛතාය ච, ඉමෙ ආදීනවා දුතියෙ ඣානෙ.

द्वितीय ध्यान में ये दोष हैं: प्रीति के स्फुरण से युक्त यह धर्म चित्त के समुदाचार (प्रवृत्ति) को रोकता है। बिना शोधन के समीप जाना उपद्रवकारी है और यह धर्म दौर्मनस्य का शत्रु है। उन-उन योगों में प्रीति के बाधक होने के कारण यह धर्म दुष्कर होता है। अनुत्पन्न सन्त्रास वाली भूमि का वर्जन करते हुए, चार प्रकार की दुखों में यह धर्म अनुविद्ध (वेधित) करने वाली श्रद्धा के कारण दुःखता है, न कि पलिबोध-दुःखता, अभिज्ञा-दुःखता और रोग-दुःखता; ये द्वितीय ध्यान के दोष हैं।

තත්ථ කතමෙ ආදීනවා තතියෙ ඣානෙ? උපෙක්ඛාසුඛසහගතාය තත්ථ සාතාවීනං පඤ්චන්නං උපෙක්ඛාසුඛං පරිවත්තිතො එස ධම්මො තෙන නිච්චසඤ්ඤිතානඤ්ච යං හොති. දුක්ඛොපනියං සුඛං චිත්තස්ස සඞ්ඛොභතං උපාදාය සුඛදුක්ඛාය ගතො සවති. සුඛදුක්ඛානුකතඤ්ච උපාදාය අනභිහාරක්ඛමං චිත්තං හොති. අභිඤ්ඤාය සච්ඡිකිරියාසු සබ්බෙපි චෙතෙ ධම්මා තීසු ඣානසමාපත්තීසු චතූහි ච දුක්ඛතාහි අනුවිද්ධානං සා භයා දුක්ඛතාය පලිබොධදුක්ඛතාය ච අභිඤ්ඤාය දුක්ඛතාය ච ඉමෙ ආදීනවා තතියෙ ඣානෙ.

वहाँ तृतीय ध्यान में दोष क्या हैं? उपेक्षा और सुख से युक्त उस अवस्था में, आस्वादन करने वाले पाँचों (इन्द्रियों) के लिए उपेक्षा-सुख का परिवर्तित होना ही यह धर्म है, और जो नित्य-संज्ञा वालों के लिए होता है। दुःख की ओर ले जाने वाला सुख चित्त की क्षुब्धता को ग्रहण कर सुख-दुःख के रूप में प्रवाहित होता है। सुख-दुःख के अनुकरण को ग्रहण करने से चित्त (अभिज्ञा के लिए) अभिनिहार करने में अक्षम होता है। अभिज्ञा द्वारा साक्षात्कृत होने वाले धर्मों में, ये सभी धर्म तीनों ध्यान-समापत्तियों में चार प्रकार की दुःखताओं से अनुविद्ध (वेधित) होने वालों के लिए भय-दुःखता, पलिबोध-दुःखता और अभिज्ञा-दुःखता हैं; ये तृतीय ध्यान के दोष हैं।

තත්ථ [Pg.268] කතමෙ ආදීනවා චතුත්ථෙ ඣානෙ? ආකිඤ්චඤ්ඤාසමාපත්තිකා තෙ ධම්මානුසමාපත්තිකා එතිස්සා ච භූමියං සාතානං බාලපුථුජ්ජනානං අනෙකවිධානි දිට්ඨිගතානි උප්පජ්ජන්ති. ඔළාරිකා සුඛුමෙහි ච රූපසඤ්ඤාහි අනුවිධානි එතානි ඣානානි සදා අනුදයමෙත්තාඣානකලානුදනුකලාය සාධාරණා, දුක්කරා ච සබ්බෙ චත්තාරො මහාසම්භාරා සමුදාගතානි ච එතානි ඣානානි අඤ්ඤමඤ්ඤං නිස්සාය සමුදාගච්ඡන්ති. එත්ථ සමුදාගතා ච එතෙ ධම්මා න සමත්තා හොන්ති. අසමුග්ගහිතනිමිත්තා ච එතෙ ධම්මා පරිහායන්ති. නිරුජ්ඣන්ති ච එතෙ ධම්මා න උපාදියන්ති නිරුජ්ඣඞ්ගානි ච, එතෙසං ධම්මානං ඣානානි නිමිත්තානි න ඣානනිමිත්තසඤ්ඤා වොකිරති. අප්පටිලද්ධපුබ්බා ච ඣායීවසෙන ච භවති. ඉමෙහි ආදීනවෙහි අයං ඣානපරිහානි.

चतुर्थ ध्यान में कौन से दोष हैं? पहले, आकिंचन्यायतन समापत्ति वाले और उस समापत्ति के अनुरूप धर्मों में, उस भूमि में आसक्त अज्ञानी पृथग्जनों के लिए अनेक प्रकार की मिथ्या दृष्टियाँ उत्पन्न होती हैं। ये ध्यान स्थूल और सूक्ष्म रूप-संज्ञाओं के अनुरूप होते हैं और सदा अनुकम्पा-मैत्री के ध्यानांशों के क्रमिक अंशों के साथ साधारण होते हैं। सभी चारों महान सामग्रियाँ दुष्कर हैं और ये ध्यान एक-दूसरे के आश्रय से उत्पन्न होते हैं। यहाँ उत्पन्न हुए ये धर्म पूर्ण नहीं होते। भली-भाँति ग्रहण न किए गए निमित्तों वाले ये धर्म क्षीण हो जाते हैं। ये धर्म निरुद्ध हो जाते हैं, वे ग्रहण नहीं किए जाते और निरोध के अंग बन जाते हैं। इन धर्मों के लिए ध्यान ही निमित्त हैं, और ध्यान-निमित्त की संज्ञा मिश्रित नहीं होती। यह पहले प्राप्त न होने के कारण और ध्यानी के वश से होता है। इन दोषों के कारण यह ध्यान की हानि होती है।

77. නිරොධසමාපත්තියා අපටිසඞ්ඛාය අවසෙසසඤ්ඤිනො ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසහගතා සඤ්ඤාමනසිකාරා සමුදාචරන්ති, සො නිරොධසමාපත්තිතො පරිහායති. ආනෙඤ්ජසඤ්ඤිනො අසඤ්ඤායතනං සමාපන්නස්ස ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසහගතා මනසිකාරා සමුදාචරන්ති, තඤ්ච භූමිං න පජානාති, සො තතො පරිහායති. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමාපන්නස්ස විඤ්ඤාණඤ්චායතනසඤ්ඤා මනසිකාරා සමුදාචරන්ති, තඤ්ච භූමිං න පජානාති, සො තතො පරිහායති. විඤ්ඤාණඤ්චායතනං සමාපන්නස්ස රූපසඤ්ඤාසහගතා. විත්ථාරෙන…පෙ… යාව පඨමෙ ඣානෙ කාමසඤ්ඤාසහගතා කාතබ්බා. සකස්ස පරිහායති, කලඞ්කජ්ඣානෙ කලඞ්කං ඣායති, පරිසමන්තතො ඣායති, භින්දන්තො ඣායති, න සජ්ඣායති, ආයූහන්තො ඣායති, කිඤ්චි ච නිපරිචිතො ඣායති. අතිවිධාවන්තො ඣායති, අතිමඤ්ඤන්තො ඣායති, කායසඞ්ඛාරෙ අප්පටිසම්භාරෙ ඣායති, පරියුට්ඨානස්ස නිස්සරණං අජානන්තො ඣායති, නීවරණාභිභූතො ඣායති, අස්සාපත්තිමනසිකරොන්තො ඣානස්ස අස්සාදො කාමරාගපරියුට්ඨානං පහානං ඣානස්ස අස්සාදො කාමරාගහෙතූනං ධම්මානං උදයන්ති, නිරුජ්ඣඞ්ගානි එතෙසං ධම්මානං ඣානානි උපරිමා සුඛුපෙක්ඛා කාමකම්මකිලෙසානං පහානං අස්සාදො, එවං ඛො පුන ඣානස්ස අස්සාදො මහාසංවාසමප්පීළිතෙ ලොකසංනිවාසෙ අසම්බොධොකාසා විගමෙස්සමිදං ඣානප්පහානා. අයං පලිරොධමප්පලිරොධලොකසන්නිවාසෙ එසනිධමිදං ඣානං අනමතග්ගසංසාරසමාපන්නානං සත්තානං සංසාරප්පහානනා ආනිසංසො, යමිදං ඣානස්ස [Pg.269] අස්සාදො කායස්ස අඣානියඣායිනො භවති. අඣානියඣානියඣායීහි අපරාමසන්තො අඣානියඣායිතං ඣායති, යානි කලඞ්කජ්ඣායිනො පදානි, තානි අනුධිතානි පටිපක්ඛෙ.

७७. निरोध-समापत्ति का प्रत्यवेक्षण न करने के कारण, शेष संज्ञा वाले व्यक्ति के लिए आकिंचन्यायतन-सहगत संज्ञा और मनस्कार प्रकट होते हैं, जिससे वह निरोध-समापत्ति से गिर जाता है। आनेञ्ज-संज्ञा वाले, नैवसंज्ञानासंज्ञायतन में समापन्न व्यक्ति के लिए आकिंचन्यायतन-सहगत मनस्कार प्रकट होते हैं, और वह उस भूमि को नहीं जानता, जिससे वह उससे गिर जाता है। आकिंचन्यायतन में समापन्न व्यक्ति के लिए विज्ञानानन्त्यायतन-सहगत संज्ञा और मनस्कार प्रकट होते हैं, और वह उस भूमि को नहीं जानता, जिससे वह उससे गिर जाता है। विज्ञानानन्त्यायतन में समापन्न व्यक्ति के लिए रूप-संज्ञा-सहगत... विस्तार से... प्रथम ध्यान तक काम-संज्ञा-सहगत समझना चाहिए। वह अपने ध्यान से गिर जाता है। वह कलंकित ध्यान में कलंक का ध्यान करता है, चारों ओर से ध्यान करता है, नीवरणों को तोड़ते हुए ध्यान करता है, आसक्त न होकर ध्यान करता है, प्रयत्न करते हुए ध्यान करता है, किसी धर्म का निरंतर अभ्यास न करते हुए ध्यान करता है। वह अति-धावन करते हुए ध्यान करता है, अति-मान करते हुए ध्यान करता है, काय-संस्कारों के असम्भार में ध्यान करता है, पर्युत्थान से नि:सरण को न जानते हुए ध्यान करता है, नीवरणों से अभिभूत होकर ध्यान करता है। उस ध्यान की प्राप्ति का मनस्कार करना ध्यान का आस्वाद है; काम-राग के पर्युत्थान का प्रहाण ध्यान का आस्वाद है; काम-राग हेतु वाले धर्म उत्पन्न होते हैं, इन धर्मों के निरोध के अंग रूप ध्यान और ऊपरी सुख-उपेक्षा, काम-कर्म-क्लेशों का प्रहाण आस्वाद है। इस प्रकार पुनः ध्यान का आस्वाद है। महा-संवास से पीड़ित न होने वाले लोक-सन्निवेश में, अबोध के अवसर से दूर होना, यह ध्यान-प्रहाण है। यह बाधा और बाधा-रहित लोक-सन्निवेश में एषणा है। यह ध्यान अनादि संसार में पड़े हुए सत्त्वों के लिए संसार-प्रहाण का लाभ है, जो यह ध्यान का आस्वाद काया के लिए अ-ध्यानीय ध्यानी को होता है। अ-ध्यानीय ध्यानियों द्वारा बिना स्पर्श किए वह अ-ध्यानीय ध्यान का ध्यान करता है। जो कलंकित ध्यानी के पद हैं, वे प्रतिपक्ष में अनुध्यात हैं।

78. තත්ථ කතමං ඣානකොසල්ලං? සමාපත්තිකොසල්ලං ඣානකොසල්ලං, ඣානවිසෙසකොසල්ලං ඣානකොසල්ලං, ඣානන්තරිකකොසල්ලං ඣානකොසල්ලං, සමාපත්තිවුට්ඨානකොසල්ලං ඣානකොසල්ලං, ඣානෙ සභාවකොසල්ලං ඣානකොසල්ලං, ඣානෙ ආදීනවකොසල්ලං ඣානකොසල්ලං, ඣානෙ නිස්සරණකොසල්ලං ඣානකොසල්ලං, ඣානඵලෙන උපාදාය කොසල්ලං, ඣානඵලෙන පටිසඞ්ඛානඵලෙ අපරිහානධම්මතා නිබ්බත්තිඣානෙ ච කීළිතාපි විසෙසභාගියං ඣානං පටිලබ්භති. ඉදං පනස්සාති භවහාරිතා ච ආරම්මණානිමිත්තග්ගාහො අනභිනීහාරබලං, චිත්තෙකග්ගතා නිමිත්තාසු ගතිසහිතා සමථබලෙන අසංසීදනඤ්ච ඣානෙ මග්ගඵලං සමථං පවත්තෙ සමාධිනො උපෙක්ඛාපලිපුබ්බාපරනිමිත්තාසයො පග්ගාහිනො සතිබලං තං පවත්තිතානඤ්ච විපස්සනානං සමඤ්ඤාබලෙ.

७८. वहाँ ध्यान-कौशल क्या है? समापत्ति-कौशल ध्यान-कौशल है, ध्यान-विशेष-कौशल ध्यान-कौशल है, ध्यानान्तरिक-कौशल ध्यान-कौशल है, समापत्ति-व्युत्थान-कौशल ध्यान-कौशल है, ध्यान में स्वभाव-कौशल ध्यान-कौशल है, ध्यान में दोष-कौशल ध्यान-कौशल है, ध्यान में नि:सरण-कौशल ध्यान-कौशल है। ध्यान-फल के आश्रय से कौशल, ध्यान-फल के द्वारा प्रत्यवेक्षण-फल में अपरिहाण-धर्मिता और उत्पन्न ध्यान में क्रीड़ा करने से भी विशेष-भागीय ध्यान प्राप्त होता है। यह अति-भव को ले जाने वाला, आलम्बन-निमित्त का ग्रहण और अनभिनिहार-बल है। चित्त की एकाग्रता निमित्तों में गति के साथ होती है और शमथ के बल से अ-संसीदन होता है। ध्यान में मार्ग-फल रूपी शमथ के प्रवृत्त होने पर, समाधि की उपपेक्षा, पूर्व और अपर निमित्तों का आश्रय, प्रग्रह और स्मृति-बल, तथा उन प्रवृत्त हुई विपश्यनाओं के समान बल में कौशल प्राप्त होता है।

තත්ථ කතමා ඣානපාරමිතා? සුපාරමිතා මෙත්තා කාමෙසු සත්තා කාමසඞ්ගසත්තාති යම්හි සුත්තෙ දෙසනාය වොහාරෙන ද්වෙ සච්චානි නිද්දිට්ඨානි, දුක්ඛඤ්ච සමුදයො ච, විචයෙන හාරෙන යෙ සංයොජනීයෙසු ධම්මෙසු වජ්ජං න පස්සන්ති, තෙ ඔඝං තරිස්සන්තීති නෙතං ඨානං විජ්ජති. න තරිස්සන්තීති අත්ථි එසා යුත්ති ච විචයො ච ඉදං නු කිස්ස පදට්ඨානං, කාමෙසු සත්තාති පඤ්ච කාමගුණා, තං කාමතණ්හාය පදට්ඨානං. සංයොජනෙ වජ්ජමපස්සමානාති අවිජ්ජාය පදට්ඨානං, න හි ජාතු සංයොජනසඞ්ගසත්තා ඔඝං තරෙය්‍යුං විපුලං මහන්තන්ති උපාදානස්ස පදට්ඨානං. කාමෙසු සත්තාති කාමා ද්විධා – වත්ථුකාමා ච කිලෙසකාමා ච, තත්ථ කිලෙසකාමා කාමතණ්හා කාමතණ්හාය යුත්තා භවන්ති රූපතණ්හා භවතණ්හා ලක්ඛණෙන හාරෙන, සංයොජනෙ වජ්ජමපස්සමානාති සංයොජනස්ස. යො තත්ථ ඡන්දරාගො තස්ස කිං පදට්ඨානං? සුඛා වෙදනා ද්වෙ ච ඉන්ද්‍රියානි – සුඛින්ද්‍රියඤ්ච සොමනස්සින්ද්‍රියඤ්ච. ඉති සුඛාය වෙදනාය ගහිතාය තයොපි වෙදනා ගහිතා හොන්ති. වෙදනාක්ඛන්ධෙ ගහිතෙ සබ්බෙ පඤ්චක්ඛන්ධා ගහිතා හොන්ති. රූපසද්දගන්ධරසඵොට්ඨබ්බා ගහිතා, වත්ථුකාමෙසු [Pg.270] ගහිතෙසු සබ්බානි ඡ බාහිරානි ආයතනානි ගහිතානි හොන්ති. අජ්ඣත්තිකබාහිරෙසු ආයතනෙසු යො සතො, අයං වුච්චතෙ ලක්ඛණො හාරො, තත්ථ යො ඔළාරිකම්හි කිලෙසෙ අජ්ඣාවසිතො සබ්බකිලෙසෙසු යො න තතො සුඛුමතරෙසු න වීතරාගො භවති. තත්ථ බාහිරසංයොජනං මමන්ති අජ්ඣත්තසංයොජනං අහන්ති. තත්ථ භගවතො කො අධිප්පායො? යෙ ඔඝං තරිතුකාමා තෙ සංයොජනීයෙසු ධම්මෙසු ආදීනවානුපස්සිනො විහරිස්සන්තීති අයමෙත්ථ භගවතො අධිප්පායො. කාමෙසු සත්තාති යෙසු ච සත්තා යෙන ච සත්තා යෙසඤ්ච සත්තා අයං චතුබ්බිධො ආකාරො සබ්බෙසං හාරභාගියො.

वहाँ ध्यान-पारमिता क्या है? श्रेष्ठ पारमिता मैत्री है। 'कामों में आसक्त, काम-संग में आसक्त' - जिस सूत्र में देशना के व्यवहार से दो सत्य निर्दिष्ट हैं: दुःख और समुदय। 'विचय हार' के द्वारा, जो संयोजनीय धर्मों में दोष नहीं देखते, वे ओघ (संसार-प्रवाह) को पार करेंगे - यह संभव नहीं है। वे पार नहीं करेंगे - यह सत्य है, और यही युक्ति और विचय है। यह किसका पदस्थान (निकट कारण) है? 'कामों में आसक्त' अर्थात् पाँच कामगुण; वह काम-तृष्णा का पदस्थान है। 'संयोजन में दोष न देखना' अविद्या का पदस्थान है। निश्चय ही संयोजन और संग में आसक्त व्यक्ति विशाल और महान ओघ को पार नहीं कर सकते - यह उपादान का पदस्थान है। 'कामों में आसक्त' में काम दो प्रकार के हैं - वस्तु-काम और क्लेश-काम। वहाँ क्लेश-काम काम-तृष्णा है, जो काम-तृष्णा से युक्त होते हैं। 'लक्षण हार' के द्वारा रूप-तृष्णा और भव-तृष्णा भी (गृहीत हैं)। 'संयोजन में दोष न देखना' संयोजन का पदस्थान है। वहाँ जो छन्द-राग है, उसका पदस्थान क्या है? सुखद वेदना और दो इन्द्रियाँ - सुखेन्द्रिय और सौमनस्येन्द्रिय। इस प्रकार सुखद वेदना के ग्रहण होने पर तीनों वेदनाएँ गृहीत हो जाती हैं। वेदना-स्कन्ध के गृहीत होने पर सभी पाँचों स्कन्ध गृहीत हो जाते हैं। रूप, शब्द, गन्ध, रस और स्पर्श गृहीत हो जाते हैं। वस्तु-कामों के गृहीत होने पर सभी छह बाह्य आयतन गृहीत हो जाते हैं। आध्यात्मिक और बाह्य आयतनों में जो स्मृति है, उसे 'लक्षण हार' कहा जाता है। वहाँ जो स्थूल क्लेश में आसक्त है, वह सभी क्लेशों में आसक्त है, और उससे सूक्ष्मतर क्लेशों में वीतराग नहीं होता। वहाँ बाह्य संयोजन 'मेरा' है और आध्यात्मिक संयोजन 'मैं' है। वहाँ भगवान का क्या अभिप्राय है? जो ओघ को पार करना चाहते हैं, वे संयोजनीय धर्मों में आदिनव (दोष) का अनुपश्यन करते हुए विहार करेंगे - यह यहाँ भगवान का अभिप्राय है। 'कामों में आसक्त' - जिनमें आसक्त हैं, जिसके द्वारा आसक्त हैं, और जिनका आसक्त होना - यह चार प्रकार का आकार सभी के लिए 'हार-भागीय' है।

79. තත්ථ කතමානි තීණි විපල්ලාසානි පදට්ඨානානි ච? චිත්තවිපල්ලාසස්ස දිට්ඨිවිපල්ලාසස්ස සඤ්ඤාවිපල්ලාසස්ස තයො විපල්ලාසා තීණි අකුසලමූලානි පදට්ඨානං. තීණි අකුසලමූලානි හීනප්පණීතකාරියකම්මස්ස පදට්ඨානං. චතුන්නඤ්ච උපාදානානං දොසො අකුසලමූලං දිස්සති. හීනප්පණීතකාරියකම්මස්ස පදට්ඨානං. යථා මාතුයා වා පිතුනො වා අඤ්ඤතරස්ස වා පුන උළාරස්ස භික්ඛුනො අභයං දෙති. තත්ථ අඤ්ඤො මිච්ඡා පටිපජ්ජෙය්‍ය කායෙන වා වාචාය වා. තත්ථ සො බ්‍යාපාදමුපාදාය තෙසං උළාරානං රක්ඛාවරණගුත්තියා අනුපාලයන්තො යො උළාරානං අභයං දෙති. තෙසං අභයෙ දින්නෙ යො තත්ථ මිච්ඡා පටිපජ්ජෙය්‍ය. තත්ථ සො බ්‍යාපාදං උපාදායන්තො දොසජං කම්මං කරොති. යො තත්ථ අසාධු ඉන්ද්‍රියා නීවරණං යං තෙසං අභයං දක්ඛිණතො සඤ්ඤං ඉදං පණීතං කාරණං මයා පුන තත්ථ මිච්ඡාපටිපත්ති අයං බ්‍යාපාදො හීනගමිවකම්මං ලොභො මොහො ච ඉමානි නීවරණානි වචනානි තානි චත්තාරි උපාදානානි තෙහි චතූහි උපාදානෙහි යො සො උපාදානො ඉත්ථී වා පුරිසො වා තෙසං පඤ්චක්ඛන්ධානං තෙයෙව උපාදානො සමුදයො ඉදං දුක්ඛඤ්ච සමුදයො ච සොයෙව දෙසනාහාරො.

७९. वहाँ तीन विपर्यास और पदस्थान क्या हैं? चित्त-विपर्यास, दृष्टि-विपर्यास और संज्ञा-विपर्यास - ये तीन विपर्यास तीन अकुशल मूलों के पदस्थान हैं। तीन अकुशल मूल हीन और प्रणीत (उत्कृष्ट) किए गए कर्मों के पदस्थान हैं। चार उपादानों में द्वेष अकुशल मूल के रूप में देखा जाता है। यह हीन और प्रणीत कर्मों का पदस्थान है। जैसे माता, पिता या किसी अन्य के प्रति, अथवा पुनः किसी महान भिक्षु को अभय देता है। वहाँ कोई अन्य काया या वाणी से मिथ्या प्रतिपत्ति (गलत आचरण) कर सकता है। वहाँ वह व्यापाद (द्वेष) को लेकर उन महानुभावों की रक्षा और सुरक्षा के लिए प्रयत्नशील रहते हुए जो महानुभावों को अभय देता है। उनके अभय दिए जाने पर जो वहाँ मिथ्या प्रतिपत्ति करता है, वह व्यापाद के वशीभूत होकर द्वेष-जन्य कर्म करता है। वहाँ जो अशुभ इन्द्रियाँ हैं, जो नीवरण है, जो उन्हें अभय देने के रूप में संज्ञा है - 'यह मेरे द्वारा किया गया प्रणीत कारण है' - पुनः वहाँ जो मिथ्या प्रतिपत्ति है, वह व्यापाद है, हीनगामी कर्म है। लोभ और मोह - ये नीवरण कहे गए हैं। वे चार उपादान हैं। उन चार उपादानों से जो उपादान होता है, चाहे स्त्री हो या पुरुष, उन पाँच स्कन्धों का वह उपादान ही समुदय है। यह दुःख और समुदय है। यही 'देशना हार' है।

තත්ථ කාමෙසු යෙ න පජ්ජන්ති, තෙ ආදීනවානුපස්සනාය පජ්ජන්ති. ඉතිස්සා කාමධාතුයා නික්ඛමිතුකාමතා, අයං වුච්චති නෙක්ඛම්මච්ඡන්දො. යො තත්ථ අනභිසඞ්ඛාරානං කිඤ්චි විසොධෙති තස්ස ධාවරා වා, අයං අබ්‍යාපාදච්ඡන්දො. කිඤ්චි විහිංසති, අයං විහිංසාඡන්දො. ඉති නෙක්ඛම්මාභිනීහතා තයො ඡන්දා – නෙක්ඛම්මච්ඡන්දො අබ්‍යාපාදච්ඡන්දො අවිහිංසාඡන්දො. තත්ථ [Pg.271] නෙක්ඛම්මච්ඡන්දො අලොභො; අබ්‍යාපාදච්ඡන්දො අදොසො; අවිහිංසාඡන්දො අමොහො. ඉමානි තීණි කුසලමූලානි අට්ඨසු සම්පත්තෙසු පරහිතානි, තෙසංයෙව චතුන්නං උපාදානානං නිරොධාය සංවත්තන්ති. සචෙ වා පුන කම්මං කරෙය්‍ය කණ්හං වා සුක්කං වා තස්ස විපාකහානාය සංවත්තන්ති. ඉදං කම්මං අකණ්හං අසුක්කං කම්මක්ඛයාය සංවත්තති. තත්ථ යො තිණ්ණං අකුසලමූලානං නිරොධො, අයං නිරොධො. සොයෙව මග්ගො තත්ථ පටිපදානි ඉමානි ද්වෙ සච්චානි ඉමානි චත්තාරි සච්චානි ආවට්ටො හාරො.

वहाँ जो कामों में प्रवृत्त नहीं होते, वे आदिनव-अनुपश्यना (दोष-दर्शन) में प्रवृत्त होते हैं। इस प्रकार इस काम-धातु से निकलने की जो इच्छा है, उसे 'नैष्क्रम्य-छन्द' कहा जाता है। वहाँ जो अनभिसंस्कारों में से किसी को शुद्ध करता है, उसके लिए जो स्थिरता है, वह 'अव्यापाद-छन्द' है। जो किसी की हिंसा करता है, वह 'विहिंसा-छन्द' है। इस प्रकार नैष्क्रम्य की ओर ले जाने वाले तीन छन्द हैं - नैष्क्रम्य-छन्द, अव्यापाद-छन्द और अविहिंसा-छन्द। वहाँ नैष्क्रम्य-छन्द अलोभ है; अव्यापाद-छन्द अदोष है; अविहिंसा-छन्द अमोह है। ये तीन कुशल मूल आठ संपत्तियों में परहितकारी हैं, और वे ही चार उपादानों के निरोध के लिए संवर्तित होते हैं। यदि वह पुनः कृष्ण (अकुशल) या शुक्ल (कुशल) कर्म करता है, तो वे उसके विपाक के क्षय के लिए संवर्तित होते हैं। यह अकृष्ण-अशुक्ल कर्म कर्म-क्षय के लिए संवर्तित होता है। वहाँ जो तीन अकुशल मूलों का निरोध है, वह 'निरोध' (सत्य) है। वही मार्ग है, वहाँ ये प्रतिपदाएँ दो सत्य हैं। ये चार सत्य 'आवृत्त हार' हैं।

කාමෙසු සත්තාති යෙ සෙක්ඛා, තෙ එකෙනෙවාකාරෙන සත්තා. යෙ පුථුජ්ජනා, තෙ ද්වීහාකාරෙහි සත්තා, තස්සායං පඤ්හො විභජ්ජබ්‍යාකරණීයො වත්තබ්බො. කිඤ්චාපි සොතාපන්නො පටිසෙවනාය, නො ච ඛො අභිනිවෙසෙ සත්තො යො හි අපචයාය පදහති, න උපචයාය. සෙක්ඛො හි කිලෙසවසෙන කාමෙ පටිසෙවති. පුථුජ්ජනො පන කිලෙසසමුට්ඨානාය කාමෙ පටිසෙවති. තත්ථ කාමෙසු සත්තානං චතුඔඝං තරිස්සතීති විභජ්ජබ්‍යාකරණීයො, අයං විභත්ති.

'कामों में आसक्त' - जो शैक्ष (साधक) हैं, वे एक ही प्रकार से आसक्त हैं। जो पृथग्जन हैं, वे दो प्रकार से आसक्त हैं। उनके इस प्रश्न का उत्तर 'विभज्य-व्याकरणीय' (विभाजन कर उत्तर देना) के रूप में दिया जाना चाहिए। यद्यपि स्रोतआपन्न सेवन (उपभोग) में आसक्त हो सकता है, किन्तु अभिनिवेश (दृढ़ धारणा) में आसक्त नहीं होता, क्योंकि वह अपचय (क्लेशों के क्षय) के लिए प्रयत्न करता है, उपचय (संग्रह) के लिए नहीं। शैक्ष क्लेश के वश में होकर कामों का सेवन करता है। किन्तु पृथग्जन क्लेशों की उत्पत्ति के लिए कामों का सेवन करता है। वहाँ 'कामों में आसक्त प्राणी चार ओघों को पार करेंगे' - इस प्रकार का विभाजन 'विभक्ति हार' है।

80. පරිවත්තනොති කාමෙ යෙ නෙව සජ්ජන්ති න ච සංයොජනෙහි සංයුත්තා, තෙ ඔඝං තරිස්සන්ති විපුලං මහන්තන්ති. අයං සුත්තස්ස පටිපක්ඛො.

८०. 'परिवर्तन' (विपर्यय) का अर्थ है - जो न तो कामों में आसक्त होते हैं और न ही संयोजनों से युक्त होते हैं, वे विशाल और महान ओघ को पार करेंगे। यह सूत्र का प्रतिपक्ष (विपरीत पक्ष) है।

වෙවචනන්ති යො කාමෙසු සත්තො යො ච තත්ථ කාමානං ගුණො, තත්ථ විසො සත්තො. යෙපි කාමානං ආහාරා ධම්මා, තත්ථ විසො සත්තො. තත්ථිමං කාමානං වෙවචනං පාකො රජො සල්ලං ගණ්ඩො ඊති උපද්දවොති. යානි වා පන අඤ්ඤානි වෙවචනානි තත්ථ විසො සත්තොති වෙවචනං. සත්තො බන්ධො මුච්ඡිතො ගධිතො අජ්ඣොසිතො කාමෙ අජ්ඣාපන්නා පරිමුත්තො තබ්බහුලවිහාරීති. යානි වා පන අඤ්ඤානි වෙවචනානි, අයං වෙවචනො නාම. කාමප්පචාරපඤ්ඤත්තියා කිලෙසගොචරපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තා චිත්තන්ති වෙවචනං. සත්තො තබ්බහුලවිහාරීති යානි වා පන අඤ්ඤානි. ඉමෙ කාමප්පචාරපඤ්ඤත්තියා කිලෙසගොචර පඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තා, බීජපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තා, සඞ්ඛාරා සංයොජනපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තා, උපාදානං හෙතුපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තං, පුග්ගලො පුථුපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තො.

वेवचन (पर्याय) वह है जो काम में आसक्त है और जो वहाँ कामों का गुण है, वहाँ विष के समान आसक्त है। जो कामों के आहार धर्म हैं, वहाँ भी विष के समान आसक्त है। वहाँ कामों के ये पर्याय हैं: पाक (परिपक्वता), रज (धूल), शल्य (काँटा), गण्ड (फोड़ा), ईति (उपद्रव), उपद्रव। अथवा जो अन्य पर्याय हैं, वहाँ 'विष-सक्त' (विष के समान आसक्त) यह पर्याय है। सक्त, बद्ध, मूच्छित, गधित, अध्यवसित, काम में फँसा हुआ, अपरिमुक्त, तद्बहुलविहारी (उसमें अत्यधिक विहार करने वाला)—ये और जो अन्य पर्याय हैं, यह 'वेवचन' (पर्याय) कहलाता है। कामावचार प्रज्ञप्ति और क्लेशगोचर प्रज्ञप्ति द्वारा प्रज्ञप्त 'चित्त' यह पर्याय है। 'सक्त' और 'तद्बहुलविहारी' आदि जो अन्य प्रज्ञप्तियाँ हैं, ये कामावचार प्रज्ञप्ति, क्लेशगोचर प्रज्ञप्ति, बीज प्रज्ञप्ति, संस्कार-संयोजन प्रज्ञप्ति द्वारा प्रज्ञप्त हैं; उपादान हेतु-प्रज्ञप्ति द्वारा प्रज्ञप्त है; पुद्गल पृथु-प्रज्ञप्ति द्वारा प्रज्ञप्त है।

ඔතරණොති ඉමාය පටිච්චසමුප්පාදො දුක්ඛඤ්ච සමුදයො ච. යෙ කිලෙසා යෙ සඞ්ඛාරා සංයොජනානි ච පඤ්චසු ඛන්ධෙසු සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො ධම්මායතනෙසු [Pg.272] අකුසලා ධම්මායතනානි ඉන්ද්‍රියෙසු සුඛින්ද්‍රියඤ්ච, සොමනස්සින්ද්‍රියඤ්ච, අයං ඉන්ද්‍රියොතරණො.

ओतरण (अवतरण) वह है जिसके द्वारा प्रतीत्यसमुत्पाद, दुःख और समुदय का अवतरण होता है। जो क्लेश हैं, जो संस्कार और संयोजन हैं, पाँच स्कन्धों में जो संस्कार स्कन्ध है, धर्मायतनों में जो अकुशल धर्मायतन हैं, इन्द्रियों में जो सुखेन्द्रिय और सौमनस्येन्द्रिय हैं—यह 'इन्द्रिय-ओतरण' है।

සොධනොති එත්තකො. එසෙව ආරම්භො නිද්දිසිතබ්බො සුත්තත්ථො.

शोधन इतना ही है। यही आरम्भ (प्रयास) और सूत्र का अर्थ निर्दिष्ट किया जाना चाहिए।

අධිට්ඨානොති ඉමෙ ධම්මා අත්ථි එකත්තතාය පඤ්ඤත්තා අත්ථි වෙමත්තතාය. යෙ සඤ්ඤා බාහිරො කාමෙ, තෙ වෙමත්තතාය පඤ්ඤත්තා. පඤ්චසු කාමගුණෙසු සත්තාති පරියුට්ඨානවිපල්ලාසා වෙමත්තතාය පඤ්ඤත්තා ඔඝං තරෙය්‍යුං. විපුලං මහන්තන්ති අවිජ්ජා එකත්තතාය පඤ්ඤත්තා.

अधिष्ठान वह है जहाँ ये धर्म एकता (समानता) और विमत्तता (विविधता) के रूप में प्रज्ञप्त हैं। जो संज्ञाएँ और बाह्य काम हैं, वे विमत्तता के रूप में प्रज्ञप्त हैं। 'पाँच कामगुणों में आसक्त'—यह पर्युत्थान और विपर्यास विमत्तता के रूप में प्रज्ञप्त हैं। 'विशाल और महान ओघ को पार करें'—यहाँ अविद्या एकता के रूप में प्रज्ञप्त है।

පරික්ඛාරොති තස්ස කො හෙතු කො පච්චයො? ආරම්මණපච්චයතාය පච්චයො. අයොනිසො ච මනසිකාරො සන්නිස්සයස්ස පච්චයතාය පච්චයො. අවිජ්ජා සමනන්තරපච්චයතාය පච්චයො. රාගානුසයො හෙතුපච්චයතාය පච්චයො. අයං හෙතු, අයං පච්චයො.

परिक्खार (परिष्कार) का क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है? आलम्बन-प्रत्ययता से प्रत्यय है। अयोनिशो मनसिकार सन्निष्रय (आश्रय) की प्रत्ययता से प्रत्यय है। अविद्या समनन्तर-प्रत्ययता से प्रत्यय है। रागानुशय हेतु-प्रत्ययता से प्रत्यय है। यह हेतु है, यह प्रत्यय है।

සමාරොපනො පච්චයොති යෙ කාමෙසු සත්තා සුගතා සුරූපාති අයං කාමධාතුයා ඡන්දො රාගො තෙ අපුඤ්ඤමයා සඞ්ඛාරා. තෙ කිං පච්චයා? අවිජ්ජා පච්චයා. තෙ කිස්ස පච්චයා? විඤ්ඤාණස්ස පච්චයා. ඉති අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා. සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණං යාව ජරාමරණං එවමෙතස්ස කෙවලස්ස මහතො දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො හොති එකං සුත්තං ගතං. පඤ්චනීවරණිකං සුත්තං කාතබ්බං.

समारोपण प्रत्यय वह है जो कामों में आसक्त, सुगत और सुरूप हैं—यह कामधातु में छन्द-राग है, वे अपुण्यमय संस्कार हैं। वे किस प्रत्यय (कारण) से हैं? अविद्या के प्रत्यय से हैं। वे किसके प्रत्यय हैं? विज्ञान के प्रत्यय हैं। इस प्रकार अविद्या के प्रत्यय से संस्कार होते हैं, संस्कार के प्रत्यय से विज्ञान होता है, और इसी प्रकार जरामरण तक। इस प्रकार इस केवल (शुद्ध) महान दुःख-स्कन्ध का समुदय होता है। एक सूत्र समाप्त हुआ। पाँच नीवरणों वाला सूत्र करना चाहिए।

81. තත්ථ කතමො දෙසනාහාරො නාම? යා ච අභිජ්ඣා යො ච බ්‍යාපාදො යඤ්ච උද්ධච්චං, අයං තණ්හා. යඤ්ච ථිනමිද්ධං, යඤ්ච කුක්කුච්චං යා ච විචිකිච්ඡා, අයං දිට්ඨි. යා පන කායස්ස අකම්මනියතා කිඤ්චාපි තං මිද්ධං නො තු සභාවකිලෙසතාය කිලෙසො, ඉති යා ච චිත්තසල්ලීයනා යා ච කායාකම්මනියතා, අයං පක්ඛොපකිලෙසො න තු සභාවකිලෙසො. තත්ථ අත්තසඤ්ඤානුපචිත්තං කිලමථො කුක්කුච්චානුපචිත්තං ථිනං යා චිත්තස්ස ලීයනා, ඉති ඉමෙ පඤ්ච නීවරණා චත්තාරි නීවරණානි සභාවකිලෙසා ථිනමිද්ධං නීවරණපක්ඛොපකිලෙසො. යථා චත්තාරො ආසවා සභාවආසවතාය ආසවා නො තු චිත්තසාසවතාය ආසවා. සභාවතාය ආසවා. පක්ඛෙ ආසවතාය ආසවා. අථ පනාහ සුත්තන්තං යෙන තෙ සම්පයුත්තා වා විප්පයුත්තා වා ආසවා, තෙයෙව එතෙ වත්තබ්බා සාසවා වා අනාසවා වා.

८१. वहाँ देशनाहार क्या है? जो अभिध्या (लोभ), जो व्यापाद (द्वेष) और जो औद्धत्य है, यह तृष्णा है। जो स्त्यान-मिद्ध, जो कौकृत्य और जो विचिकित्सा है, यह दृष्टि है। जो काय की अकर्मण्यता है, यद्यपि वह मिद्ध है, किन्तु स्वभाव-क्लेश होने के कारण वह क्लेश नहीं है। इस प्रकार जो चित्त की संलीनता और काय की अकर्मण्यता है, यह पक्ष-उपक्लेश है, न कि स्वभाव-क्लेश। वहाँ आत्म-संज्ञा से अनुगत चित्त का क्लमथ (थकान) और कौकृत्य से अनुगत चित्त 'स्त्यान' है, जो चित्त की लीनता है। इस प्रकार ये पाँच नीवरण हैं; चार नीवरण स्वभाव-क्लेश हैं, स्त्यान-मिद्ध नीवरण-पक्षीय उपक्लेश है। जैसे चार आस्रव स्वभाव-आस्रव होने से आस्रव हैं, न कि चित्त के साथ बहने (आस्रवण) मात्र से। वे स्वभाव से आस्रव हैं। पक्ष में आस्रव होने से आस्रव हैं। फिर सूत्र कहता है कि जिनसे वे सम्प्रयुक्त या विप्रयुक्त हों, उन्हें ही सास्त्रव या अनास्त्रव कहा जाना चाहिए।

තත්ථ [Pg.273] කතමො විචයො. අභිජ්ඣා කාමතණ්හා රූපතණ්හා භවතණ්හා. යං වා පන කිඤ්චි අජ්ඣොසානගතං සාසවා අභිජ්ඣිතස්ස මෙත්තානුපස්සිය යො අනත්ථං චරති. තත්ථ යො බ්‍යාපාදං උප්පාදෙති, අචරි චරිස්සතීති. එවං නව ආඝාතවත්ථූනි කත්තබ්බානි, තස්සෙවං බ්‍යාපාදානුපස්සිස්ස කිලෙසො යො පරිදාහො කායකිලමථො අකම්මනියතා මිද්ධං. චිත්තානුපස්සිස්ස පටිඝාතෙන ඛියනා, ඉදං ථිනමිද්ධං. තත්ථ අධිකරණඅවූපසමො, ඉදං උද්ධච්චං. යං කිං කසථමීති ඉදං කුක්කුච්චං. යං යථා ඉදං සන්තීරණං, අයං විචිකිච්ඡා. තත්ථ අවිජ්ජා ච තණ්හා ච අත්ථි, ඉදං පරියුට්ඨානං. ආවරණං නීවරණං ඡදනං උපක්කිලෙසො ච අත්ථි, ඉදං කාමච්ඡන්දො කාමරාගපරියුට්ඨානස්ස පදට්ඨානං. බ්‍යාපාදො බ්‍යාපාදපරියුට්ඨානස්ස පදට්ඨානං. ථිනමිද්ධං ථිනමිද්ධපරියුට්ඨානස්ස පදට්ඨානං. උද්ධච්චකුක්කුච්චං අවිජ්ජාපරියුට්ඨානස්ස පදට්ඨානං. විචිකිච්ඡා විචිකිච්ඡාපරියුට්ඨානස්ස පදට්ඨානං. කාමරාගපරියුට්ඨානං අනුසයසංයොජනස්ස පදට්ඨානං. බ්‍යාපාදපරියුට්ඨානං පටිඝසංයොජනස්ස පදට්ඨානං. ථිනමිද්ධපරියුට්ඨානං මානසංයොජනස්ස පදට්ඨානං. අවිජ්ජාපරියුට්ඨානඤ්ච විචිකිච්ඡාපරියුට්ඨානඤ්ච දිට්ඨිසංයොජනස්ස පදට්ඨානං.

वहाँ विचय (प्रविचय) क्या है? अभिध्या, काम-तृष्णा, रूप-तृष्णा, भव-तृष्णा। अथवा जो कुछ भी अध्यवसान को प्राप्त है, वह सास्त्रव है। अभिध्यालु व्यक्ति के लिए मैत्री का अनुदर्शन करते हुए जो अनर्थ का आचरण करता है, वहाँ जो व्यापाद उत्पन्न करता है—'उसने किया, वह करेगा'—इस प्रकार नौ आघात-वस्तुएँ करनी चाहिए। इस प्रकार व्यापाद का अनुदर्शन करने वाले उस व्यक्ति का जो क्लेश, परिदाह, कायिक थकान और अकर्मण्यता है, वह 'मिद्ध' है। चित्त का अनुदर्शन करने वाले के प्रतिघात से जो खिन्नता है, वह 'स्त्यान-मिद्ध' है। वहाँ अधिकरण (विवाद) का उपशमन न होना 'औद्धत्य' है। जो कुछ भी व्याकुलता (कषायत्व) है, वह 'कौकृत्य' है। जो यथार्थ रूप से सन्तीरण (जाँच) है, वह 'विचिकित्सा' है। वहाँ अविद्या और तृष्णा है, यह 'पर्युत्थान' है। आवरण, नीवरण, छादन और उपक्लेश हैं, यह 'कामच्छन्द' है, जो कामराग-पर्युत्थान का पदस्थान (निकट कारण) है। व्यापाद, व्यापाद-पर्युत्थान का पदस्थान है। स्त्यान-मिद्ध, स्त्यान-मिद्ध-पर्युत्थान का पदस्थान है। औद्धत्य-कौकृत्य, अविद्या-पर्युत्थान का पदस्थान है। विचिकित्सा, विचिकित्सा-पर्युत्थान का पदस्थान है। कामराग-पर्युत्थान, अनुशय-संयोजन का पदस्थान है। व्यापाद-पर्युत्थान, प्रतिघ-संयोजन का पदस्थान है। स्त्यान-मिद्ध-पर्युत्थान, मान-संयोजन का पदस्थान है। अविद्या-पर्युत्थान और विचिकित्सा-पर्युत्थान, दृष्टि-संयोजन का पदस्थान है।

තත්ථ කතමො ලක්ඛණො හාරො? කාමරාගපරියුට්ඨානෙ වුත්තෙ සබ්බානි පරියුට්ඨානානි වුත්තානි හොන්තීති. සංයොජනෙසු වුත්තෙසු සබ්බසංයොජනානි වුත්තානි හොන්ති. අයං ලක්ඛණො හාරො.

वहाँ लक्षण-हार क्या है? कामराग-पर्युत्थान के कहे जाने पर सभी पर्युत्थान कह दिए जाते हैं। संयोजनों के कहे जाने पर सभी संयोजन कह दिए जाते हैं। यह लक्षण-हार है।

82. තත්ථ කතමො චතුබ්‍යූහො හාරො? යෙ ඉමෙ පඤ්ච නීවරණා ඣානපටිපක්ඛො සො දුක්ඛසමුදයො. යං ඵලං, ඉදං දුක්ඛං. තත්ථ කාමච්ඡන්දස්ස නෙක්ඛම්මවිතක්කො පටිපක්ඛො; බ්‍යාපාදස්ස අබ්‍යාපාදවිතක්කො පටිපක්ඛො; තිණ්ණං නීවරණානං අවිහිංසාවිතක්කො පටිපක්ඛො. ඉති ඉමෙ තයො විතක්කා. නෙක්ඛම්මවිතක්කො සමාධික්ඛන්ධං භජති. අබ්‍යාපාදවිතක්කො සීලක්ඛන්ධං භජති. අවිහිංසාවිතක්කො පඤ්ඤාක්ඛන්ධං භජති. ඉමෙ තයො ඛන්ධා. අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො නීවරණප්පහානාය සංවත්තති. යං නීවරණප්පහානං, අයං නිරොධො. ඉමානි චත්තාරි සච්චානි. අයං චතුබ්‍යූහො හාරො.

८२. वहाँ चतुब्यूह हार कौन सा है? ये जो पाँच नीवरण हैं, वे ध्यान के प्रतिपक्ष हैं और वे दुःख-समुदय हैं। जो फल है, वह दुःख है। वहाँ कामच्छन्द का प्रतिपक्ष नैष्क्रम्य-वितर्क है; व्यापाद का प्रतिपक्ष अव्यापाद-वितर्क है; और तीन नीवरणों का प्रतिपक्ष अविहिंसा-वितर्क है। इस प्रकार ये तीन वितर्क हैं। नैष्क्रम्य-वितर्क समाधि-स्कन्ध का अनुसरण करता है। अव्यापाद-वितर्क शील-स्कन्ध का अनुसरण करता है। अविहिंसा-वितर्क प्रज्ञा-स्कन्ध का अनुसरण करता है। ये तीन स्कन्ध हैं। आर्य अष्टांगिक मार्ग नीवरणों के प्रहाण (त्याग) के लिए प्रवृत्त होता है। जो नीवरणों का प्रहाण है, वह निरोध है। ये चार सत्य हैं। यह चतुब्यूह हार है।

තත්ථ කතමො ආවට්ටො හාරො? පඤ්ච නීවරණානි දස භවන්ති. යදපි අජ්ඣත්තං සාරජ්ජති, තදපි නීවරණං. යදපි බහිද්ධා සාරජ්ජති, තදපි නීවරණං, එවං [Pg.274] යාව විචිකිච්ඡා ඉමෙ දස නීවරණා. අජ්ඣත්තබහිද්ධා කිලෙසා ඉමානි ද්වෙ සංයොජනානි අජ්ඣත්තසංයොජනඤ්ච බහිද්ධාසංයොජනඤ්ච. තත්ථ අහන්ති අජ්ඣත්තං, මමන්ති බහිද්ධා. සක්කායදිට්ඨි අජ්ඣත්තං, එකසට්ඨි දිට්ඨිගතානි බහිද්ධා. යො අජ්ඣත්තං ඡන්දරාගො රූපෙසු අවීතරාගො භවති අවීතච්ඡන්දො. එවං යාව විඤ්ඤාණෙ, අයං අජ්ඣත්තා තණ්හා. යං ඡසු බාහිරෙසු ආයතනෙසු තීසු ච භවෙසු අජ්ඣොසානං, අයං බහිද්ධා තණ්හා. ඉමානි ද්වෙ සච්චානි සංයොජනානි සංයොජනීයා ච ධම්මා. තත්ථ සංයොජනෙසු ධම්මෙසු යා නිබ්බිදානුපස්සනා ච, අයං මග්ගො. යං සංයොජනප්පහානං, අයං නිරොධො. අයං ආවට්ටො හාරො.

वहाँ आवृत्त हार कौन सा है? पाँच नीवरण दस हो जाते हैं। जो आध्यात्मिक (आन्तरिक) रूप से आसक्त होता है, वह भी नीवरण है। जो बाह्य रूप से आसक्त होता है, वह भी नीवरण है; इस प्रकार विचिकित्सा (संदेह) तक ये दस नीवरण हैं। आध्यात्मिक और बाह्य क्लेश ये दो संयोजन (बंधन) हैं—आध्यात्मिक संयोजन और बाह्य संयोजन। वहाँ 'मैं' आध्यात्मिक है, 'मेरा' बाह्य है। सत्काय-दृष्टि आध्यात्मिक है, इकसठ (६१) दृष्टिगत बाह्य हैं। जो रूपों में आध्यात्मिक छन्द-राग है, वह वीतराग नहीं होता, वह वीतछन्द नहीं होता। इसी प्रकार विज्ञान तक, यह आध्यात्मिक तृष्णा है। जो छह बाह्य आयतनों और तीन भवों में अभिनिवेश (आसक्ति) है, वह बाह्य तृष्णा है। ये दो सत्य, संयोजन और संयोजनीय धर्म हैं। वहाँ संयोजनों और धर्मों में जो निर्वेद-अनुपश्यना (वैराग्य का दर्शन) है, वह मार्ग है। जो संयोजनों का प्रहाण है, वह निरोध है। यह आवृत्त हार है।

තත්ථ කතමො විභත්තිහාරො? සංයොජනන්ති න එතං එකංසෙන. මානසංයොජනං දිට්ඨිභාගියන්ති න තං එකංසෙන අදිට්ඨමානං නිස්සායමානං න පජහති. යො පඤ්ච උද්ධම්භාගියො මානො කිඤ්චාපි සො දිට්ඨිපක්ඛෙ සියා. න තු ඔරම්භාගියං සංයොජනං තස්ස පහානාය සංවත්තතීති. යො ච අහංකාරො න පවිද්ධොයං පනස්ස එවං හොති. කදාසු නාමාහං තං සන්තං ආයතනං සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරිස්සාමි, යං අරියා සන්තං ආයතනං උපසම්පජ්ජ විහරිස්සන්තීති, අයං අභිජ්ඣා න ච තං නීවරණං. අත්ථි පන අරහතො කායකිලෙසමිද්ධඤ්ච ඔක්කමති න ච තං නීවරණං තස්ස ථිනමිද්ධං නීවරණන්ති. න එකංසෙන. අයං විභත්තිහාරො.

वहाँ विभक्ति हार कौन सा है? 'संयोजन'—यह एकांततः (पूर्णतः) नहीं है। मान-संयोजन दृष्टि-भागी है—यह एकांततः नहीं है, क्योंकि वह अदृष्ट-मान का आश्रय लेकर मान का त्याग नहीं करता। जो पाँच ऊर्ध्वभागीय मान हैं, वे यद्यपि दृष्टि-पक्ष में हो सकते हैं, किन्तु वे ओरामभागीय (अधोभागीय) संयोजन के प्रहाण के लिए प्रवृत्त नहीं होते। और जो अहंकार नष्ट नहीं हुआ है, उसके लिए ऐसा विचार होता है—'मैं कब उस शांत आयतन (निर्वाण) का साक्षात्कार कर, उसे प्राप्त कर विहार करूँगा, जिसे आर्य शांत आयतन को प्राप्त कर विहार करते हैं?'—यह अभिध्या है, किन्तु यह नीवरण नहीं है। अर्हत् को भी कायिक क्लेश और मिद्ध (थकान) प्राप्त होती है, किन्तु वह नीवरण नहीं है; उसके लिए स्त्यान-मिद्ध नीवरण नहीं है। इस प्रकार यह एकांततः नहीं है। यह विभक्ति हार है।

පරිවත්තනොති පඤ්ච නීවරණා පඤ්චඞ්ගිකෙන ඣානෙන පහානං ගච්ඡන්ති. අයං තෙසං පටිපක්ඛො නීවරණො අසුකස්ස පහීනාති න අඤ්ඤානුමිනිතබ්බං, පරමත්ථමජ්ඣත්තං, අයං පරිවත්තනා.

परिवर्तना हार का अर्थ है कि पाँच नीवरण पाँच अंगों वाले ध्यान के द्वारा प्रहाण (त्याग) को प्राप्त होते हैं। यह उनका प्रतिपक्ष है। 'अमुक व्यक्ति के नीवरण प्रहीण हो गए हैं'—ऐसा अन्य अनुमान नहीं करना चाहिए, यह आध्यात्मिक परमार्थ है। यह परिवर्तना हार है।

තත්ථ කතමො වෙවචනො? කාමච්ඡන්දො ඡන්දරාගො පෙමං නිකන්තීති වෙවචනං. නීවරණං ඡදනං උපක්කිලෙසො පරියුට්ඨානන්ති වෙවචනං.

वहाँ वेवचन (पर्यायवाची) हार कौन सा है? कामच्छन्द, छन्द-राग, प्रेम, निकान्ति (आसक्ति)—ये पर्यायवाची हैं। नीवरण, छादन (आवरण), उपक्लेश, पर्युत्थान—ये पर्यायवाची हैं।

පඤ්ඤත්තීති අවිජ්ජාපච්චයා කිච්චපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්ති, බ්‍යාපාදො වික්ඛෙපපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්ති, ථිනමිද්ධං අසමුග්ඝාතපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්ති. එවං සබ්බෙපි එතෙ පඤ්ච නීවරණා ඉමම්හි සුත්තෙ වික්ඛෙපපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්ති.

प्रज्ञप्ति का अर्थ है—अविद्या के प्रत्यय से कृत्य-प्रज्ञप्ति द्वारा प्रज्ञप्ति, व्यापाद विक्षेप-प्रज्ञप्ति द्वारा प्रज्ञप्ति है, स्त्यान-मिद्ध असमुद्घात-प्रज्ञप्ति द्वारा प्रज्ञप्ति है। इस प्रकार ये सभी पाँचों नीवरण इस सूत्र में विक्षेप-प्रज्ञप्ति द्वारा प्रज्ञप्त (बताए गए) हैं।

තත්ථ කතමො ඔතරණො? ඉමෙ පඤ්ච නීවරණා අවිජ්ජා ච තණ්හා ච තත්ථ අවිජ්ජාමූලා නීවරණා. යා තණ්හා ඉමෙ සඞ්ඛාරා, තෙ අවිජ්ජාපච්චයා ඉමෙ [Pg.275] ද්වෙ ධම්මා පඤ්චසු ඛන්ධෙසු සඞ්ඛාරක්ඛන්ධපරියාපන්නා, ආයතනෙසු ධම්මායතනං, ධාතූසු ධම්මධාතු, ඉන්ද්‍රියෙසු ඉමෙසං ධම්මානං පදට්ඨානං සුඛින්ද්‍රියස්ස ච සොමනස්සින්ද්‍රියස්ස ච ඉත්ථින්ද්‍රියස්ස ච පුරිසින්ද්‍රියස්ස ච.

वहाँ ओतरण (अवतरण) हार कौन सा है? ये पाँच नीवरण, अविद्या और तृष्णा हैं; वहाँ नीवरण अविद्या-मूलक हैं। जो तृष्णा है और ये संस्कार हैं, वे अविद्या-प्रत्यय से हैं। ये दो धर्म पाँच स्कन्धों में संस्कार-स्कन्ध के अन्तर्गत हैं; आयतनों में धर्मायतन हैं; धातुओं में धर्मधातु हैं; इन्द्रियों में ये धर्म सुखेन्द्रिय, सौमनस्येन्द्रिय, स्त्रीन्द्रिय और पुरुषेन्द्रिय के पदस्थान (निकट कारण) हैं।

තත්ථ කතමො සොධනො හාරො? ඉදං සුත්තං යථා ආරබ්භ නික්ඛිත්තං සො අත්ථො භාසිතො ඉමෙහි පඤ්චහි පදෙහි.

वहाँ शोधन हार कौन सा है? यह सूत्र जिस प्रकार आरम्भ कर स्थापित किया गया है, उस अर्थ को इन पाँच पदों द्वारा कहा गया है।

තත්ථ කාමච්ඡන්දො ච බ්‍යාපාදො ච විචිකිච්ඡා ච න එකත්තතාය පඤ්ඤත්තා, කාමාති න එකත්තතාය පඤ්ඤත්තා, අථ ඛලු වෙමත්තතාය පඤ්ඤත්තා. අයං අධිට්ඨානො හාරො.

वहाँ कामच्छन्द, व्यापाद और विचिकित्सा एकत्व (एक रूप) में प्रज्ञप्त नहीं हैं; 'काम' के रूप में वे एकत्व में प्रज्ञप्त नहीं हैं, बल्कि वे वेमत्तता (विविधता) के रूप में प्रज्ञप्त हैं। यह अधिष्ठान हार है।

තත්ථ කතමො පරික්ඛාරො? කාමච්ඡන්දස්ස අයොනිසො මනසිකාරො සුභාරම්මණපච්චයො; සුභනිමිත්තඤ්ච හෙතු. බ්‍යාපාදස්ස අයොනිසො මනසිකාරො ආඝාතවත්ථූනි ච පච්චයො; පටිඝානුසයො හෙතු. ථිනමිද්ධස්ස පටිසංහාරො පච්චයො; පවත්තියා කිලමථා චලනා තඤ්ච හෙතු. උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස රජනීයං ආරම්මණියං අස්සාදියාකින්ද්‍රියං තාව අපරිපුණ්ණඤ්ච ඤාණං පච්චයො; කාමසඤ්ඤා ච දිට්ඨිඅනුසයො ච හෙතු. විචිකිච්ඡාය නව මානවිධා ආරම්මණං මානානුසයො, සොව පච්චයො; විචිකිච්ඡානුසයො හෙතු. එතෙ පඤ්ච ධම්මා සහෙතු සප්පච්චයා උප්පජ්ජන්ති.

वहाँ परिकार (सामग्री) हार कौन सा है? कामच्छन्द का प्रत्यय अयोनिशः मनसिकार और शुभ-आरम्बन (सुन्दर आलम्बन) है; और शुभ-निमित्त हेतु है। व्यापाद का प्रत्यय अयोनिशः मनसिकार और आघात-वस्तु (क्रोध के कारण) हैं; प्रतिघ-अनुशय हेतु है। स्त्यान-मिद्ध का प्रत्यय प्रतिसंहार (संकुचन) है; प्रवृत्ति काल में क्लमथ (थकान) और चंचलता हेतु है। औद्धत्य-कौकृत्य का प्रत्यय रजनीय (राग उत्पन्न करने वाला), आरमणीय और आस्वाद्य इन्द्रिय है, तथा अपरिपूर्ण ज्ञान प्रत्यय है; काम-संज्ञा और दृष्टि-अनुशय हेतु हैं। विचिकित्सा का आलम्बन नौ प्रकार के मान हैं, मान-अनुशय ही प्रत्यय है; विचिकित्सा-अनुशय हेतु है। ये पाँचों धर्म हेतु और प्रत्यय के साथ उत्पन्न होते हैं।

තත්ථ කතමො සමාරොපනො හාරො? ඉමෙ පඤ්ච නීවරණා චත්තාරොපි එතෙ ආසවා ගණ්ඩාපි එතෙ සල්ලාපි එතෙ උපාදානානි එතෙ. තෙසු එව බාහිරෙසු ධම්මෙසු සංකිලෙසභාගියං සුත්තන්ති පඤ්ඤත්තිං ගච්ඡති. අයං සමාරොපනො හාරො.

वहाँ समारोपण हार कौन सा है? ये पाँच नीवरण, ये चारों आस्रव, ये गण्ड (फोड़े), ये शल्य (काँटे), ये उपादान—इन बाह्य धर्मों में ही 'संक्लेश-भागीय सूत्र' के रूप में प्रज्ञप्ति को प्राप्त होते हैं। यह समारोपण हार है।

නිද්දිට්ඨං සංකිලෙසිකභාගියං සුත්තං.

संक्लेशिक-भागीय सूत्र निर्दिष्ट किया गया है।

83. මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මාති ගාථා.

८३. 'मनोपुब्बङ्गमा धम्मा' (मन सभी धर्मों का अगुआ है)—यह गाथा है।

තත්ථ කතමො දෙසනා හාරො? ඉමම්හි සුත්තෙ කො අත්ථො ඛන්ධවවත්ථානෙන විඤ්ඤාණක්ඛන්ධං දෙසෙති, ධාතුවවත්ථානෙන මනොවිඤ්ඤාණධාතුං, ආයතනවවත්ථානෙන මනායතනං, ඉන්ද්‍රියවවත්ථානෙන මනින්ද්‍රියං. තස්ස කිං පුබ්බඞ්ගමා ධම්මා? සංඛිත්තෙන ඡ ධම්මා පුබ්බඞ්ගමා ධම්මා කුසලමූලානි ච අකුසලමූලානි ච අනිමිත්තං ඉමම්හි සුත්තෙ කුසලමූලං දෙසිතං. තත්ථ කතමා මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා? මනො තෙසං පුබ්බඞ්ගමං, යථාපි බලස්ස රාජා පුබ්බඞ්ගමො, එවමෙව [Pg.276] ධම්මානං මනොපුබ්බඞ්ගමා. තත්ථ තිවිධානං පුබ්බඞ්ගමානං නෙක්ඛම්මච්ඡන්දෙන අබ්‍යාපාදච්ඡන්දෙන අවිහිංසාඡන්දෙන. අලොභස්ස නෙක්ඛම්මච්ඡන්දෙන පුබ්බඞ්ගමා. අදොසස්ස අබ්‍යාපාදච්ඡන්දෙන පුබ්බඞ්ගමා. අමොහස්ස අවිහිංසාඡන්දෙන පුබ්බඞ්ගමා. තත්ථ මනොසෙට්ඨාති මනසා ඉමෙ ධම්මා උස්සටා මනෙන වා නිම්මිතා. මනොව ඉමෙසං ධම්මානං සෙට්ඨොති මනොව ඉමෙසං ධම්මානං සෙට්ඨජෙට්ඨොති මනොව ඉමෙසං ධම්මානං ආධිපච්චං කරොතීති මනොසෙට්ඨා. මනොජවාති යත්ථ මනො ගච්ඡති. තත්ථ ඉමෙ ධම්මා ගච්ඡන්තීති මනොජවා. යථා වාතො සීඝං ගච්ඡති අඤ්ඤො වා කොචි සීඝං ගාමකො වුච්චතෙ වාතජවොති පක්ඛිගාමිකොති, එවමෙව ඉමෙ ධම්මා මනෙන සම්පජායමානා ගච්ඡන්ති, තත්ථ ඉමෙ ධම්මා ගච්ඡන්තීති මනොජවාති. තෙ තිවිධා ඡන්දසමුදානිතා අනාවිලතා ච සඞ්කප්පො. සත්තවිධා ච කායිකං සුචරිතං වාචසිකං සුචරිතං, තෙ දස කුසලකම්මපථා. තත්ථ මනසා චෙ පසන්නෙනාති මනොකම්මං. භාසති වාති වචීකම්මං. කරොති වාති කායකම්මං. ඉමෙහි ඉමස්මිං සුත්තෙ දස කුසලකම්මපථා පරමාපි සන්තා සීලවතා පරමා. සො භවති විවත්තියං න ලොකනිය්‍යානාය වාසනාභාගියං සුත්තං භවති. අයං දෙසනා.

वहाँ देशना हार कौन सा है? इस सूत्र में क्या अर्थ है? स्कन्धों के निर्धारण द्वारा विज्ञान-स्कन्ध का उपदेश करते हैं, धातु के निर्धारण द्वारा मनो-विज्ञान-धातु का, आयतन के निर्धारण द्वारा मनायतन का, और इन्द्रिय के निर्धारण द्वारा मनेन्द्रिय का उपदेश करते हैं। उसके अग्रगामी धर्म क्या हैं? संक्षेप में छह धर्म अग्रगामी धर्म हैं—कुशल मूल और अकुशल मूल। इस सूत्र में कुशल मूल का उपदेश दिया गया है। वहाँ 'मन-अग्रगामी' धर्म कौन से हैं? मन उनका अग्रगामी है, जैसे सेना का राजा अग्रगामी होता है, वैसे ही धर्मों का मन अग्रगामी है। वहाँ तीन प्रकार के अग्रगामी (धर्म) हैं—नैष्क्रम्य-छन्द, अव्यापाद-छन्द और अविहिंसा-छन्द। अलोभ का नैष्क्रम्य-छन्द के साथ अग्रगामी भाव है। अदोष का अव्यापाद-छन्द के साथ अग्रगामी भाव है। अमोह का अविहिंसा-छन्द के साथ अग्रगामी भाव है। वहाँ 'मन-श्रेष्ठ' का अर्थ है कि मन के द्वारा ये धर्म उत्कृष्ट होते हैं या मन के द्वारा निर्मित होते हैं। मन ही इन धर्मों में श्रेष्ठ है, मन ही इन धर्मों में श्रेष्ठ और ज्येष्ठ है, मन ही इन धर्मों पर आधिपत्य करता है, इसलिए 'मन-श्रेष्ठ' कहा गया है। 'मनोजवा' का अर्थ है जहाँ मन जाता है, वहाँ ये धर्म भी जाते हैं, इसलिए 'मनोजवा' (मन के समान वेग वाले) हैं। जैसे वायु शीघ्र चलती है या कोई अन्य शीघ्र जाने वाला 'वातजव' (वायु के समान वेग वाला) या 'पक्षिगामी' (पक्षी के समान जाने वाला) कहा जाता है, वैसे ही ये धर्म मन के साथ उत्पन्न होते हुए चलते हैं, वहाँ ये धर्म जाते हैं, इसलिए 'मनोजवा' कहे जाते हैं। वे तीन प्रकार के हैं—छन्द से उत्पन्न, निर्मलता और संकल्प। और सात प्रकार के—कायिक सुचरित और वाचिक सुचरित; वे दस कुशल कर्मपथ हैं। वहाँ 'प्रसन्न मन से' का अर्थ मनःकर्म है। 'बोलता है' का अर्थ वचीकर्म है। 'करता है' का अर्थ कायकर्म है। इनके द्वारा इस सूत्र में दस कुशल कर्मपथ परम होते हुए भी शीलवान के लिए परम हैं। वह विवृत्ति (संसार से हटने) में होता है, न कि लोक से निर्याण (मुक्ति) के लिए; यह सूत्र वासना-भागी है। यह देशना हार है।

තත්ථ කතමො විචයො හාරො? මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මාති කුසලමූලානි ච අට්ඨඞ්ගසම්මත්තානි. ඉදං සුත්තං.

वहाँ विचय हार कौन सा है? 'मन-अग्रगामी धर्म' कुशल मूल और आठ अंगों वाली सम्यक्त्व (अष्टांगिक मार्ग) हैं। यह विचय हार का सूत्र है।

යුත්තීති දසන්නං කුසලකම්මපථානං යො විපාකො, සො සුඛවෙදනීයො අබ්‍යාපාදස්සඞ්ගමානො. ඡායාව අනපායිනීති අනුගච්ඡති අත්ථි එසා යුත්ති.

युक्ति हार वह है जो दस कुशल कर्मपथों का विपाक है, वह अव्यापाद से युक्त सुख-वेदनीय है। 'छाया के समान साथ रहने वाली' का अर्थ है कि वह पीछे-पीछे चलती है; यह युक्ति हार है।

පදට්ඨානන්ති අට්ඨාරසන්නං මනොපවිචාරානං පදට්ඨානං. මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මාති සබ්බකුසලපක්ඛස්ස ඉමෙ ධම්මා පදට්ඨානං. මනසා චෙ පසන්නෙනාති යො චෙතසො පසාදො, ඉදං සද්ධින්ද්‍රියස්ස පදට්ඨානං. භාසති වාති සම්මාවාචාය. කරොති වාති සම්මාකම්මන්තස්ස ච සම්මාවායාමස්ස ච පදට්ඨානං.

पदस्थान हार अठारह मनो-उपविचारों का पदस्थान है। 'मन-अग्रगामी धर्म'—ये धर्म समस्त कुशल पक्ष के पदस्थान हैं। 'प्रसन्न मन से'—जो चित्त की प्रसन्नता है, वह श्रद्धेन्द्रिय का पदस्थान है। 'बोलता है'—सम्यक् वाणी का पदस्थान है। 'करता है'—सम्यक् कर्मान्त और सम्यक् व्यायाम का पदस्थान है।

ලක්ඛණොති ඉති පුබ්බඞ්ගමා ධම්මාති වෙදනාපුබ්බඞ්ගමාපි එතෙ, සඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමාපි එතෙ, සඞ්ඛාරපුබ්බඞ්ගමාපි එතෙ. යෙ කෙචි ධම්මා සහජාතා සබ්බෙ පුබ්බඞ්ගමා එතෙසං ධම්මානං. තතො නං සුඛමන්වෙතීති සොමනස්සමපි නං අන්වෙති යං සුසුඛච්ඡායා තදාපි නං සුඛං තදපි අන්වෙති.

लक्षण हार इस प्रकार है—'अग्रगामी धर्म' कहने पर ये वेदना-अग्रगामी भी हैं, संज्ञा-अग्रगामी भी हैं और संस्कार-अग्रगामी भी हैं। जो कोई भी सहजात धर्म हैं, वे सभी इन धर्मों के अग्रगामी हैं। 'तब सुख उसके पीछे चलता है'—सौमनस्य भी उसके पीछे चलता है; जो सुखद छाया है, वह सुख भी तब उसके पीछे-पीछे चलता है।

84. තත්ථ [Pg.277] කතමො චතුබ්‍යූහො හාරො? මනොපුබ්බඞ්ගමාති න ඉදං එකාදිවචනං. කිං කාරණා? සබ්බෙ යෙව ඉමෙ ඡවිඤ්ඤාණකායා, ඉමම්හි භගවතො කො අධිප්පායො? යෙ සුඛෙන අත්ථිකා, තෙ මනං පසාදෙන්තීති අයං ඉමම්හි සුත්තෙ භගවතො අධිප්පායො. අත්ථො පුබ්බෙයෙව නිද්දිට්ඨො.

८४. वहाँ चतुर्व्यूह हार कौन सा है? 'मन-अग्रगामी'—यह केवल एकवचन आदि नहीं है। क्या कारण है? ये सभी छह विज्ञान-काय हैं। इस सूत्र में भगवान का क्या अभिप्राय है? 'जो सुख के इच्छुक हैं, वे मन को प्रसन्न करें'—इस सूत्र में भगवान का यही अभिप्राय है। अर्थ पहले ही निर्दिष्ट किया जा चुका है।

යානි හි කුසලමූලානි, තානි අට්ඨානිසංසමත්තා හෙතු, අයං අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො. දස ඨානානි දෙසනාහෙතූනි දෙසනාපච්චයා නිද්දෙසනා ච. තත්ථ යං මඤ්ඤෙ දුක්ඛෙන සහ නාමරූපං විඤ්ඤාණසච්චන්ති අඞ්ගෙන කුසලමූලං පහීයති, අයං අප්පහීනභූමියං සමුදයො. යං තෙසං පහානා, අයං නිරොධො. ඉමානි චත්තාරි සච්චානි. අයං ආවට්ටො හාරො.

जो कुशल मूल हैं, वे आठ अनुशंसाओं (लाभों) के हेतु हैं, यह अष्टांगिक मार्ग है। दस स्थान देशना के हेतु और देशना के प्रत्ययों का निर्देश हैं। वहाँ जो दुःख के साथ नाम-रूप और विज्ञान-सत्य है, उस अंग से जो कुशल मूल प्रहीण (नष्ट) होता है, वह अप्रहीण भूमि में 'समुदय' है। जो उनका प्रहाण है, वह 'निरोध' है। ये चार सत्य हैं। यह आवर्त हार है।

විභත්තීති –

विभक्ति हार इस प्रकार है—

මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා, මනොසෙට්ඨා මනොමයා;

මනසා චෙ පසන්නෙන, භාසති වා කරොති වා;

තතො නං සුඛමන්වෙති, ඡායාව අනපායිනීති.

सभी धर्म मन के नेतृत्व वाले हैं, मन ही उनका श्रेष्ठ है और वे मनोमय हैं। यदि कोई प्रसन्न मन से बोलता है या कार्य करता है, तो सुख उसके पीछे ऐसे चलता है जैसे कभी साथ न छोड़ने वाली छाया।

තං න එකංසෙන සමණස්ස වා බ්‍රාහ්මණස්ස වා පන හොති. තස්ස වා මිච්ඡාදිට්ඨිකස්ස සකසත්ථෙ චිත්තං පසාදෙති, තෙන ච පසන්නෙන චිත්තෙන භාසති බ්‍යාකරොති න තං සුඛමන්වෙති න ඡායාව අනුගාමිනී, දුක්ඛමෙව තං අන්වෙති. යථා වහන්තං චක්කං පදමන්වෙති, ඉදං තං විභජ්ජබ්‍යාකරණීයං. මනසා චෙ පසන්නෙන කායකම්මං වචීකම්මං සුඛවෙදනීයන්ති සමග්ගතෙ සුඛවෙදනීයං මිච්ඡග්ගතෙ දුක්ඛවෙදනීයං, අයං විභත්ති.

वह निश्चित रूप से केवल श्रमण या ब्राह्मण के लिए ही नहीं होता। अथवा उस मिथ्यादृष्टि वाले व्यक्ति के लिए भी, जो अपने शास्त्र में चित्त को प्रसन्न करता है और उस प्रसन्न चित्त से बोलता या व्याख्या करता है, सुख उसके पीछे नहीं चलता, न ही छाया की तरह साथ रहता है; दुःख ही उसके पीछे चलता है। जैसे पहिया खींचने वाले (बैल) के पदचिह्नों के पीछे चलता है। यह 'विभज्य-व्याकरणीय' (विभाजन कर उत्तर देने योग्य) है। 'प्रसन्न मन से किया गया कायकर्म और वचीकर्म सुख-वेदनीय है'—सम्यक् मार्ग पर होने पर सुख-वेदनीय होता है और मिथ्या मार्ग पर होने पर दुःख-वेदनीय होता है। यह विभक्ति हार है।

තත්ථ කතමො පරිවත්තනො හාරො? මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මාති යං මනසා පදුට්ඨෙන භාසති වා කරොති වා දුක්ඛමස්සානුගාමිනී, එතානියෙව ද්වෙ සුත්තානි භාසිතානි එස එව ච පටිපක්ඛො. වෙවචනන්ති යදිදං මනොචිත්තං විඤ්ඤාණං මනින්ද්‍රියං මනොවිඤ්ඤාණධාතු.

वहाँ परिवर्तन हार कौन सा है? 'मन-अग्रगामी धर्म'—जो दूषित मन से बोलता है या करता है, दुःख उसके पीछे चलता है; ये ही दो सूत्र कहे गए हैं और यही प्रतिपक्ष है। वेवचन (पर्यायवाची) हार यह है—जो यह मन, चित्त, विज्ञान, मनेन्द्रिय और मनो-विज्ञान-धातु है।

පඤ්ඤත්තීති මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මාති අයං මනො කිඤ්චි පඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තං. ධම්මාති කුසලකම්මපථපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තං. මනොසෙට්ඨාති විසිට්ඨපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තං. මනොජවාති සහපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තං. චිත්තන්ති නෙක්ඛම්මපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තං. මනසා චෙ පසන්නෙනාති සද්ධින්ද්‍රියපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තං. මනසා චෙ පසන්නෙනාති අනාවිලසඞ්කප්පදුතියජ්ඣානපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තං. මනසා චෙ පසන්නෙනාති [Pg.278] අස්සද්ධානං පටිපක්ඛපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තං. භාසති වාති සම්මාවාචාපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තං. කරොති වාති සම්මාකම්මන්තපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තං. තතො නං සුඛමන්වෙතීති ඣානසමාධානං. ඉන්ද්‍රියෙසු මනින්ද්‍රියං. පටිච්චසමුප්පාදෙ විඤ්ඤාණං. මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මාති මෙත්තා ච මුදුතා ච ඣානෙසු දුතියං ඣානං තතියඤ්ච. ඛන්ධෙසු සඞ්ඛාරක්ඛන්ධපරියාපන්නො. ධාතූසු ධම්මධාතු, ආයතනෙසු ධම්මායතනං. යං කුසලං ඉන්ද්‍රියෙසු සුඛින්ද්‍රියඤ්ච සොමනස්සින්ද්‍රියඤ්ච පදට්ඨානං. ඉමෙසං ධම්මානං පටිච්චසමුප්පන්නානං ඵස්සපච්චයා සුඛවෙදනීයො ඵස්සො සුඛවෙදනා මනොපවිචාරෙසු සොමනස්සවිචාරො ඡත්තිංසෙසු පඨමපදෙසු ඡ සොමනස්සනෙක්ඛම්මස්සිතා. ඉති අයං ඔතරණො හාරො.

प्रज्ञप्ति (हार) का अर्थ है: 'मनोपुब्बङ्गमा धम्मा'—यहाँ यह मन किसी प्रज्ञप्ति के द्वारा प्रज्ञप्त (जाना गया) है। 'धम्मा' कुशल कर्मपथ की प्रज्ञप्ति के रूप में प्रज्ञप्त है। 'मनोसेट्ठा' विशिष्ट प्रज्ञप्ति के रूप में प्रज्ञप्त है। 'मनोजवा' सह-प्रज्ञप्ति के रूप में प्रज्ञप्त है। 'चित्तं' नैष्क्रम्य प्रज्ञप्ति के रूप में प्रज्ञप्त है। 'मनसा चे पसन्नेन' श्रद्धेन्द्रिय प्रज्ञप्ति के रूप में प्रज्ञप्त है। 'मनसा चे पसन्नेन' अनाविल (निर्मल) संकल्प वाले द्वितीय ध्यान की प्रज्ञप्ति के रूप में प्रज्ञप्त है। 'मनसा चे पसन्नेन' अश्रद्धालुओं के प्रतिपक्ष की प्रज्ञप्ति के रूप में प्रज्ञप्त है। 'भासति वा' सम्यक् वाचा प्रज्ञप्ति के रूप में प्रज्ञप्त है। 'करोति वा' सम्यक् कर्मान्त प्रज्ञप्ति के रूप में प्रज्ञप्त है। 'ततो नं सुखमन्वेति' ध्यान का समाधान है। इन्द्रियों में मनइन्द्रिय है। प्रतीत्यसमुत्पाद में विज्ञान है। 'मनोपुब्बङ्गमा धम्मा' मैत्री और मुदिता है; ध्यानों में द्वितीय और तृतीय ध्यान है। स्कन्धों में संस्कार स्कन्ध के अंतर्गत है। धातुओं में धर्मधातु, आयतनों में धर्मायतन है। जो कुशल इन्द्रियों में सुखेन्द्रिय और सौमनस्येन्द्रिय का पदस्थान है। इन प्रतीत्यसमुत्पन्न धर्मों के लिए स्पर्श के प्रत्यय से सुख-वेदनीय स्पर्श और सुख-वेदना होती है। मन के उपविचारों में सौमनस्य-विचार है; छत्तीस प्रथम पदों में छह सौमनस्य-नैष्क्रम्य-आश्रित हैं। इस प्रकार यह 'ओतरण हार' है।

තත්ථ කතමො සොධනො හාරො? යං අත්ථං ආරබ්භ ඉදං සුත්තං භාසිතං. සො අත්ථො නියුත්තො එතමත්ථං ආරබ්භ සුත්තං. අයං සොධනො හාරො.

वहाँ 'शोधन हार' कौन सा है? जिस अर्थ को आरम्भ करके यह सूत्र कहा गया है, वह अर्थ इस सूत्र के साथ युक्त है। इस अर्थ को आरम्भ करके सूत्र कहा गया है। यह 'शोधन हार' है।

85. තත්ථ කතමො අධිට්ඨානො හාරො? මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මාති වෙවචනපඤ්ඤත්ති, න එකත්තපඤ්ඤත්ති. ධම්මාති එකතො න වෙවචනපඤ්ඤත්ති. මනසා චෙ පසන්නෙනාති සො පසාදො ද්විධො අජ්ඣත්තඤ්ච අබ්‍යාපාදාවික්ඛම්භනබහිද්ධා ච ඔකප්පනතො. සො අජ්ඣත්තපසාදො ද්විධො. සමුග්ඝාතපසාදො ච වික්ඛම්භනපසාදො ච බ්‍යාපාදපරියුට්ඨානං. විඝාතො න මූලපසාදො ජාතමූලම්පි වා. පසාදො සබ්‍යාපාදං විඝාතෙන. තතො නං සුඛමන්වෙතීති සුඛං කායිකඤ්ච චෙතසිකඤ්ච අප්පියවිප්පයොගොපි පියසම්පයොගොපි නෙක්ඛම්මසුඛම්පි පුථුජ්ජනසුඛම්පි පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගම්පි චෙතසිකං සුඛං. යම්පි පස්සද්ධකායො සුඛං වෙදෙති, තම්පි කායිකං සුඛං බොජ්ඣඞ්ගා ච චෙතසිකං සුඛං. යම්පි පස්සද්ධකායො සුඛං වෙදෙසි, තම්පි තඤ්ච සුඛපදට්ඨානං පඤ්ඤත්තියා යථාවුත්තං තං අපරාමට්ඨං කුසලානං ධම්මානං. අන්වෙතීති අප්පනා සන්දිස්සති න චායං වා පත්තභූතො අන්වෙති. තදිදං සුත්තං ද්වීහි ආකාරෙහි අධිට්ඨාතබ්බං. හෙතුනා ච යො පසන්නමානසො විපාකෙන ච යො දුක්ඛවෙදනීයො.

८५. वहाँ 'अधिष्ठान हार' कौन सा है? 'मनोपुब्बङ्गमा धम्मा' यह पर्याय प्रज्ञप्ति है, न कि एकत्व प्रज्ञप्ति। 'धम्मा' यह एकत्व प्रज्ञप्ति है, न कि पर्याय प्रज्ञप्ति। 'मनसा चे पसन्नेन'—वह प्रसाद (प्रसन्नता) दो प्रकार का है: अध्यात्म और अव्यापाद के विक्षम्भन से बहिर्धा (बाह्य) श्रद्धा के रूप में। वह अध्यात्म प्रसाद दो प्रकार का है: समुद्घात प्रसाद और विक्षम्भन प्रसाद, जो व्यापाद के परियुत्थान (उभार) को रोकता है। व्यापाद का विनाश मूल प्रसाद नहीं है, न ही वह उत्पन्न मूल है। व्यापाद के विनाश से जो प्रसन्नता होती है, वह प्रसाद है। 'ततो नं सुखमन्वेति'—सुख कायिक और चैतसिक दोनों है; अप्रिय वियोग भी, प्रिय संयोग भी, नैष्क्रम्य सुख भी, पृथग्जन सुख भी, और प्रीति सम्बोध्यंग भी चैतसिक सुख है। जो प्रश्रब्ध-काय वाला सुख का वेदन करता है, वह भी कायिक सुख है और बोध्यंग भी चैतसिक सुख हैं। जो प्रश्रब्ध-काय वाला सुख का वेदन करता है, वह और वह सुख का पदस्थान प्रज्ञप्ति में जैसा कहा गया है, वह कुशल धर्मों के लिए अपरामृष्ट (अछूता) है। 'अन्वेति' का अर्थ है अर्पणा दिखाई देती है, और यह प्राप्त हुआ अन्वेषण नहीं करता। उस इस सूत्र को दो प्रकारों से अधिष्ठित करना चाहिए: हेतु के द्वारा जो प्रसन्न मन वाला है और विपाक के द्वारा जो दुःख-वेदनीय है।

පරික්ඛාරොති භගවා පඤ්චසතෙන භික්ඛුසඞ්ඝෙන නගරං පවිසති රාජගහං. තත්ථ මනුස්සො පුග්ගලො භගවන්තං පරිවිසති, තස්ස පසාදො උප්පන්නො කුසලමූලපුබ්බයොගාවචරොපි. සො අඤ්ඤෙසඤ්ච අක්ඛාති, ඉදං වාචං භාසති [Pg.279] ලාභා තෙසං, යෙසං නිවෙසනං භගවා පවිසති, අම්හාකම්පි යදි භවෙය්‍ය මයම්පි භගවතො සංපසාදං ලච්ඡම්හාති. යෙන භගවා තෙනඤ්ජලිං පණාමෙත්වා ‘‘නමො භගවතො නමො භගවතො’’ති අබ්‍යාපාදමානො එකමන්තෙ අට්ඨාසි. තදනන්තරෙ භගවා ඉමං සුත්තං අභාසිත්ථ ‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා’’ති. සබ්බං සුත්තං තථා යං පරෙසං භාසති ඉදං වාචාකම්මං. යං අඤ්ජලිං පණාමෙති, ඉදං කායකම්මං. යො මනොපසාදො, ඉදං මනොකම්මං. තත්ථ යං පරෙසං පකාසෙති භාසති වණ්ණං. යෙසං භගවා නිවෙසනං ගච්ඡතීති. සබ්බං තස්ස අලොභො කුසලමූලං. යං භගවති මෙත්තචිත්තො, තස්ස අදොසො කුසලමූලං. යං අඤ්ජලිං පණාමෙති මානඤ්ච නිග්ගණ්හාති, තත්ථස්ස අමොහො කුසලමූලං පාතුභවති. යං උළාරපඤ්ඤං පටිලභති, ඉදමස්ස දිට්ඨිවිපල්ලාසප්පහානං. යං තථායෙව සංවරො හොති, ඉදමස්ස සඤ්ඤාවිපල්ලාසප්පහානං. යං මනස්ස පසාදනං, ඉදමස්ස චිත්තවිපල්ලාසප්පහානන්ති අකුසලවිපල්ලාසානං වික්ඛම්භනං පහානං පච්චයො. තීණි කුසලමූලානි යො අනාවිලචිත්තසඞ්කප්පො, සො තස්ස මනසිකාරොති වුච්චති. යං කිලෙසෙහි වික්ඛම්භනං ඉති විපල්ලාසා ච ආරම්මණා සප්පච්චයතාය පච්චයො කුසලමූලානි ච සන්දිස්සයතාය පච්චයො, සො ච මනසිකාරො හෙතුනා ඉමිනා පච්චයෙන චිත්තං උප්පන්නං. තත්ථ යං සසත්ථාරම්මණං චිත්තං පවත්තං අයං බුද්ධානුස්සති. යම්පි භගවතො ගුණෙ මනසි කරොති, අයමස්ස ධම්මානුස්සති. තත්ථ සතිසම්පජඤ්ඤං හෙතු, අයඤ්ච පච්චයො. වාචා පඤ්ඤා හෙතු විතක්කවිචාරා පච්චයො. කායසඞ්ඛාරා කම්මස්ස අභිසඞ්ඛාරො නාම හෙතු වා අප්පච්චයො සුඛවෙදනීයස්ස කම්මස්ස උපචයො හෙතුකා කම්මස්ස පච්චයො.

'परिक्खार' (परिष्कार हार) का अर्थ है: भगवान पाँच सौ भिक्षु संघ के साथ राजगृह नगर में प्रवेश करते हैं। वहाँ एक मनुष्य पुद्गल भगवान की सेवा करता है, उसे प्रसन्नता उत्पन्न हुई, वह पूर्व के कुशल मूलों वाला योगावचर भी था। वह दूसरों को भी बताता है, यह बात कहता है—'उनका लाभ है, जिनके घर में भगवान प्रवेश करते हैं; यदि हमारे घर में भी ऐसा होता, तो हम भी भगवान के प्रति पूर्ण प्रसन्नता प्राप्त करते।' जहाँ भगवान थे, वहाँ अंजलि प्रणाम करके 'नमो भगवतो, नमो भगवतो' कहते हुए, अव्यापाद मन से एक ओर खड़ा हो गया। उसके तुरंत बाद भगवान ने यह सूत्र कहा—'मनोपुब्बङ्गमा धम्मा'। वह सब सूत्र जो दूसरों को कहता है, वह वाक्-कर्म है। जो अंजलि प्रणाम करता है, वह काय-कर्म है। जो मन की प्रसन्नता है, वह मन-कर्म है। वहाँ जो दूसरों के सामने भगवान के गुणों को प्रकाशित करता है और कहता है—'जिनके घर भगवान जाते हैं'। वह सब उसका अलोभ कुशलमूल है। जो भगवान के प्रति मैत्रीपूर्ण चित्त है, वह उसका अदोष कुशलमूल है। जो अंजलि प्रणाम करता है और मान का निग्रह करता है, वहाँ उसका अमोह कुशलमूल प्रकट होता है। जो वह उदार प्रज्ञा प्राप्त करता है, वह उसका दृष्टि-विपर्यास का प्रहाण है। उसी प्रकार जो संवर होता है, वह उसका संज्ञा-विपर्यास का प्रहाण है। जो मन की प्रसन्नता है, वह उसका चित्त-विपर्यास का प्रहाण है—इस प्रकार अकुशल विपर्यासों का विक्षम्भन और प्रहाण ही प्रत्यय है। तीन कुशलमूल और जो निर्मल चित्त-संकल्प है, उसे उसका 'मनसिकार' कहा जाता है। जो क्लेशों से विक्षम्भन है, इस प्रकार विपर्यास और आलम्बन की सप्रत्ययता के कारण प्रत्यय हैं, और कुशलमूल भी स्पष्ट होने के कारण प्रत्यय हैं। वह मनसिकार हेतु के रूप में इस प्रत्यय से चित्त उत्पन्न हुआ। वहाँ जो शास्ता (बुद्ध) के आलम्बन वाला चित्त प्रवृत्त हुआ, वह 'बुद्धानुस्मृति' है। जो भगवान के गुणों का मनसिकार करता है, वह उसकी 'धर्मानुस्मृति' है। वहाँ स्मृति-सम्प्रजन्य हेतु है, और यही प्रत्यय है। वाणी और प्रज्ञा हेतु हैं, वितर्क-विचार प्रत्यय हैं। काय-संस्कार कर्म का अभिसंस्कार नामक हेतु है या अप्रत्यय है; सुख-वेदनीय कर्म का उपचय हेतु है और कर्म का प्रत्यय है।

86. තත්ථ කතමො සමාරොපනො හාරො? මනසායෙව පසන්නෙන සතොයෙවෙත්ථ පසන්නො අපි ච චිත්තවොදානා සත්තා විමුච්චන්තීති තෙන සත්තා චිත්තපුබ්බඞ්ගමා චිත්තෙන පසන්නෙන චෙතනාපි තත්ථ චිත්තභූතා භවන්තීති පටිඝා අයං චෙතනානං පසාදෙන කායො චස්ස පසාදො, සො ච ආරභති පසාදෙන පසන්නො සඤ්ඤානන්ති චස්ස අවිපරීතා, සො පඤ්චවිධො වික්ඛම්භනා, කායපස්සම්භනායෙවා පසාදො චිත්තසිතො චිත්තං පන පුබ්බංයෙව පසන්නං. අයං සමාරොපනා. එවං පඤ්චන්නම්පි පසාදො. තතො නං සුඛමන්වෙතීති කතමං භගවා නිද්දිසති? න හි අත්තසච්චං තස්ස කම්මස්ස විපාකො අන්වෙති. තස්ස උපායො අනුගච්ඡති යදා සිතපච්චයා උප්පජ්ජතෙ [Pg.280] සොමනස්සං අවිප්පටිසාරොපි අන්වෙති. අයං සමාරොපනො හාරො.

८६. वहाँ समारोपण हार क्या है? प्रसन्न मन से और स्मृतिवान होकर ही इसमें (रत्नत्रय में) प्रसन्न होता है। इसके अतिरिक्त, चित्त की शुद्धि से प्राणी मुक्त होते हैं, इसलिए प्राणी चित्त-प्रधान होते हैं। प्रसन्न चित्त से वहाँ चेतना भी चित्त-स्वरूप हो जाती है। प्रतिघ (क्रोध) से रहित चेतनाओं की प्रसन्नता से उसका यह शरीर भी प्रसन्न (शांत) होता है, और वह प्रसन्नता के साथ आरम्भ (प्रयास) करता है। उसकी संज्ञाएँ अविपरीत (यथार्थ) होती हैं। वह पाँच प्रकार का विक्षम्भण (दबाना) है। शरीर की शांति ही प्रसन्नता है जो चित्त पर आश्रित है, किन्तु चित्त पहले ही प्रसन्न होता है। यह समारोपण है। इस प्रकार पाँचों (श्रद्धा आदि) की प्रसन्नता कही गई है। 'तब सुख उसके पीछे चलता है'—यहाँ भगवान क्या निर्देश करते हैं? निश्चय ही वह आत्म-सत्य (व्यक्तिगत सत्य) को निर्दिष्ट करते हैं। उस कर्म का विपाक पीछे चलता है। उसका उपाय अनुगमन करता है। जब मुस्कान के कारण सौमनस्य उत्पन्न होता है, तब अव्रिप्रतिसार (पश्चाताप का अभाव) भी पीछे चलता है। यह समारोपण हार है।

මහානාම සක්කස්ස සුත්තං. තස්මිං චෙ සමයෙ අස්සතො අසම්පජානො කාලං කරෙය්‍ය කාමෙ භවති. අස්සතො අභිසමාහාරො යො මා භායි, මහානාම, යං තං චිත්තං දීඝරත්තං සද්ධාපරිභාවිතං සීලපරිභාවිතං සුතචාගපරිභාවිතන්ති විත්ථාරෙන කාතබ්බං. චාගෙන ච පඤ්ඤාය ච කිං දස්සෙති? යා සද්ධා, සා චෙතසො පසාදො. යා අනාවිලසඞ්කප්පිතා, සා සද්ධා. කිං කාරණා? අනාවිලලක්ඛණා. අනාවිලලක්ඛණා හි සද්ධා. අපරෙ ආහු ගුණපරිසුද්ධිනිට්ඨාගමනලක්ඛණා, යඤ්ච අපරෙ වා වචනපටිග්ගහලක්ඛණා සද්ධා. අපරො පරියායො අත්තානං යදි එවං ඔකප්පෙති ‘‘නාහං කිඤ්චි ජානාමීති එසා අහං තත්ථ අනුඤ්ඤත්තා අනඤ්ඤතා’’ති. අයං සද්ධාති. අපරො පරියායො එකසට්ඨියා දිට්ඨිගතානං ආදීනවානුපස්සනා අනිච්චං දුක්ඛමනත්තාති. තෙන ච පදිට්ඨං භවති යථා ගම්භීරෙ උදපානෙ උදකං චක්ඛුනා පස්සති න ච කායෙන අභිසම්භුනාති. එවමස්ස අරියා නිජ්ඣානක්ඛන්තියා දිට්ඨි භවති, න ච සච්ඡිකතා. අයං වුච්චති සද්ධා. සා ච ලොකිකා. අපරො පරියායො ඛමති පුථුජ්ජනභූතස්ස වීසති චාති කො සක්කායාධීනා න නිවෙසො. න එතං එකන්ති නයසඤ්ඤා යථාභූතං දිට්ඨියා තු ඛලු මුදූහි පඤ්චහි ඉන්ද්‍රියෙහි දස්සනමග්ගෙන පහීනා භවන්ති. දිට්ඨෙකට්ඨා ච කිලෙසා, අයං සද්ධා.

महानाम शाक्य का सूत्र है। यदि उस समय (मृत्यु के समय) कोई स्मृति और सम्प्रजन्य के बिना काल करे, तो वह काम-लोक में उत्पन्न होता है। महानाम! डरो मत। जिसका चित्त दीर्घकाल तक श्रद्धा, शील, श्रुत और त्याग से भावित है... (विस्तार से करना चाहिए)। त्याग और प्रज्ञा से क्या दिखाते हैं? जो श्रद्धा है, वह चित्त की प्रसन्नता है। जो अनाविल (निर्मल) संकल्प है, वह श्रद्धा है। किस कारण से? क्योंकि इसका लक्षण निर्मलता है। श्रद्धा निश्चय ही निर्मल लक्षण वाली है। अन्य आचार्य कहते हैं कि यह गुणों की शुद्धि की पराकाष्ठा तक पहुँचने के लक्षण वाली है, और अन्य कहते हैं कि श्रद्धा वचनों को ग्रहण करने के लक्षण वाली है। दूसरा पर्याय: यदि स्वयं को इस प्रकार समर्पित करता है—'मैं कुछ नहीं जानता', तो वह वहाँ अनुज्ञात और अनन्य (अभिन्न) होती है। यह श्रद्धा है। दूसरा पर्याय: इकसठ (61) दृष्टिगतों में दोषों का अनुपश्यन करना कि वे अनित्य, दुःख और अनात्मा हैं। उससे वह देखा हुआ होता है, जैसे गहरे कुएँ में पानी को आँखों से देखता है किन्तु शरीर से प्राप्त नहीं करता। इसी प्रकार उसकी आर्य सत्य के प्रति निध्यान-क्षान्ति (चिन्तनमयी स्वीकृति) से दृष्टि होती है, किन्तु साक्षात्कार नहीं होता। इसे श्रद्धा कहा जाता है। और वह लौकिक है। दूसरा पर्याय: पृथग्जन होने पर वह बीस प्रकार की (सक्काय-दिट्ठि) को स्वीकार करता है। इस प्रकार 'सक्काय' के अधीन होने से निवेश (प्रतिष्ठा) नहीं होता। 'यह एक नहीं है'—ऐसी नय-संज्ञा यथार्थ होती है। दृष्टियाँ तो कोमल पाँच इन्द्रियों द्वारा और दर्शन-मार्ग द्वारा प्रहीण (नष्ट) हो जाती हैं। दृष्टि के समान जो क्लेश हैं, वह श्रद्धा है।

සොතාපත්තඞ්ගමදුක්ඛායං භූමියං පරිපුණ්ණා වුච්චති. තස්මිංයෙව භූමියං සෙක්ඛසීලං අරියා ධාරන්ති වුච්චති. තස්මිංයෙව භූමියං මුදුපඤ්ඤා පඤ්ඤින්ද්‍රියන්ති වුච්චති. තස්මිංයෙව භූමියං ඛන්ධෙහි අනත්ථිකතා, අයං චාගො. තස්මා සද්ධා චාගාධිට්ඨානෙන නිද්දිසිතබ්බා. යතිකෙන භිය්‍යො මනෙන සා හිස්ස විපරීතා දිට්ඨිකා අස්සද්ධා, සා නයනඋපධීසු පමත්තා සමාදින්නා. තත්ථ සද්ධින්ද්‍රියං යො කාමං පරිවිස්සන්ති ඉති සන්තපාපපටිනිස්සග්ගා න චාගාධිට්ඨානං පඤ්ඤින්ද්‍රියෙන පඤ්ඤාධිට්ඨානං, සීලෙන උපසමාධිට්ඨානං. ඉමෙ චත්තාරො ධම්මා සීලං පරිභාවයන්ති සද්ධා සීලං චාගො ච පඤ්ඤාති. තත්ථ සද්ධාය ඔඝං තරති. යං සීලං, අයං අප්පමාදො. යො චාගො, ඉදං පඤ්ඤාය කම්මං. යා පඤ්ඤා, ඉදං පඤ්ඤින්ද්‍රියං, තත්ථ යං සද්ධින්ද්‍රියං. තං තීසු අවෙච්චප්පසාදෙසු. යං සීලං, තං සද්ධින්ද්‍රියෙසු. යො චාගො, සො චතූසු [Pg.281] ඣානෙසු. යා පඤ්ඤා, සා සච්චෙසු, සති සබ්බත්ථගාමිනී. තස්ස සෙක්ඛස්ස භද්දිකා භති, භද්දිකො අභිසම්පරායො. තස්ස සම්මුට්ඨස්සතිකස්ස සීලං කරොන්තස්ස න කායසම්මුට්ඨස්සතිතාය තානි වා ඉන්ද්‍රියානි තං වා කුසලමූලං කම්මවිපාකං භවති. තස්ස තිකස්ස අත්ථනිද්දෙසො. තත්ථ සද්ධා සීලං චාගො පඤ්ඤා චත්තාරො ධම්මා. යා සද්ධා යා ච පඤ්ඤා, ඉදං මනොසුචරිතං. යං සීලං, ඉදං කායිකං වාචසිකං සුචරිතං. යො චාගො, ඉදං චෙතසිකං අලොභො සුචරිතං. ඉති චිත්තෙ ගහිතෙ පඤ්චක්ඛන්ධා ගහිතා භවන්ති. ඉමෙහි ධම්මෙහි සුචරිතං ඉදං දුක්ඛඤ්ච අරියසච්චං පදට්ඨානං මග්ගස්ස.

स्रोतापत्ति के अंगों को दुःख-रहित भूमि (अवस्था) में परिपूर्ण कहा जाता है। उसी भूमि में आर्य 'शैक्ष-शील' को धारण करते हैं, ऐसा कहा जाता है। उसी भूमि में मृदु प्रज्ञा को 'प्रज्ञेन्द्रिय' कहा जाता है। उसी भूमि में स्कन्धों के प्रति जो अनासक्ति (अनिच्छा) है, वह 'त्याग' है। इसलिए श्रद्धा को त्याग के अधिष्ठान से निर्दिष्ट करना चाहिए। यति (भिक्षु) के लिए, विपरीत दृष्टि वाली अश्रद्धा की अधिकता होने पर, वह उपधियों (इन्द्रिय विषयों) में प्रमत्त होकर ग्रहण की जाती है। वहाँ श्रद्धेन्द्रिय—'जो इस प्रकार के काम (भोगों) की सेवा करेंगे'—इस प्रकार स्पष्ट पाप के परित्याग के कारण त्याग का अधिष्ठान नहीं है। प्रज्ञेन्द्रिय से प्रज्ञा-अधिष्ठान होता है, शील से उपशम-अधिष्ठान होता है। ये चार धर्म शील को भावित करते हैं—श्रद्धा, शील, त्याग और प्रज्ञा। वहाँ श्रद्धा से ओघ (बाढ़) को पार करता है। जो शील है, वह अप्रमाद है। जो त्याग है, वह प्रज्ञा का कर्म है। जो प्रज्ञा है, वह प्रज्ञेन्द्रिय है। वहाँ जो श्रद्धेन्द्रिय है, वह तीन (रत्नों) में अच्युत प्रसन्नता (अवेच्चप्पसाद) के कारण होती है। जो शील है, वह अश्रद्धालुओं में (उन्हें श्रद्धावान बनाने हेतु) होता है। जो त्याग है, वह चार ध्यानों में होता है। जो प्रज्ञा है, वह सत्यों (आर्य सत्यों) में होती है। स्मृति सर्वत्रगामी है। उस शैक्ष के लिए कल्याणकारी भाति (पुण्य-पाथेय) और कल्याणकारी परलोक होता है। जो विस्मृत-स्मृति (मुषित-स्मृति) वाला होकर शील का पालन करता है, उसकी काया की विस्मृति के कारण वे इन्द्रियाँ या वह कुशल-मूल कर्म का विपाक नहीं होते। उस तिक (त्रिक) का अर्थ-निर्देश है। वहाँ श्रद्धा, शील, त्याग और प्रज्ञा—ये चार धर्म हैं। जो श्रद्धा और प्रज्ञा है, वह मनः-सुचरित है। जो शील है, वह कायिक और वाचिक सुचरित है। जो त्याग है, वह चैतसिक अलोभ-सुचरित है। इस प्रकार चित्त के ग्रहण होने पर पाँचों स्कन्ध ग्रहण हो जाते हैं। इन धर्मों द्वारा जो सुचरित है, वह यह (दुःख) और दुःख आर्य सत्य मार्ग का पदस्थान (निकट कारण) है।

87. තත්ථ කතමො විචයො හාරො? යා ච සද්ධා යඤ්ච සීලං. තං කිස්ස කරොති? යා සද්ධා තාය භගවන්තං අනුස්සරති මත්තෙනපි හත්ථිනා සමාගතා, අස්ස භො කුක්කුරා සබ්බං සීලෙන නප්පටිපජ්ජති කායෙන වා වාචාය වා ඨානං විසාරදො භවතීති අවිප්පටිසාරී පඤ්ඤා යස්ස පඤ්ඤත්තං උපට්ඨපෙති. තස්ස අඛණ්ඩස්ස සීලං යං න පච්ඡි තස්සං මොහස්ස අකුසලචිත්තං උප්පජ්ජති මිච්ඡාදිට්ඨිසහගතං වා, අයං විචයො හාරො. ධම්මවාදිනො භද්දිකාරාති භවිස්සති අත්ථි එසා යුත්ති.

८७. वहाँ विचय हार क्या है? जो श्रद्धा और जो शील है। वह क्या करता है? जो श्रद्धा है, उसके द्वारा वह मदमस्त हाथी से सामना होने पर भी भगवान का अनुस्मरण करता है। 'हे कुत्तों!'—वह शील के द्वारा सब कुछ प्रतिपन्न (आचरण) नहीं करता, किन्तु काया या वाणी से वह स्थान (कारण) में विशारद (निपुण) होता है। इस प्रकार वह अनुताप-रहित (अविप्रतिसारी) होता है। प्रज्ञा उसके लिए प्रज्ञप्ति को उपस्थित करती है। उस अखण्ड शील वाले व्यक्ति का शील जो खण्डित नहीं होता, उसके मोह के कारण मिथ्या-दृष्टि से युक्त अकुशल चित्त उत्पन्न होता है। यह विचय हार है। 'धर्मवादी कल्याणकारी होंगे'—यह युक्ति (हार) है।

තත්ථ කතමො පදට්ඨානො හාරො? යමිදං චිත්තං දීඝරත්තං පරිභාවිතං සද්ධාය සීලෙන චාගෙන පඤ්ඤාය සමාධිනා පඨමජ්ඣානස්ස පදට්ඨානං. යා සද්ධා අස්ස අනාවිලසඞ්කප්පො, තං දුතියජ්ඣානස්ස පදට්ඨානං. තීණි ච අවෙච්චප්පසාදා යං සීලං, තං අරියකන්තං, තං සීලක්ඛන්ධස්ස පදට්ඨානං. යා පඤ්ඤා, සා පඤ්ඤාක්ඛන්ධස්ස පදට්ඨානං. ඉමෙ ච ධම්මා ඉදඤ්ච චිත්තං එකොදිභූතසමාධිස්ස පදට්ඨානං. සද්ධා සද්ධින්ද්‍රියස්ස පදට්ඨානං. චාගො සමාධින්ද්‍රියස්ස පදට්ඨානං. පඤ්ඤා පඤ්ඤින්ද්‍රියස්ස පදට්ඨානං. සද්ධා ච පඤ්ඤා ච විපස්සනා පදට්ඨානං. සීලඤ්ච චාගො ච සමථස්ස පදට්ඨානං. සද්ධා ච පඤ්ඤා ච අවිජ්ජා විරාගාය පඤ්ඤාවිමුත්තියා පදට්ඨානං. සීලඤ්ච චාගො ච රාගවිරාගාය චෙතොවිමුත්තියා පදට්ඨානං.

वहाँ पदस्थान हार (Padaṭṭhāna hāro) क्या है? जो यह चित्त दीर्घकाल तक श्रद्धा, शील, त्याग, प्रज्ञा और समाधि से भावित है, वह प्रथम ध्यान का पदस्थान (निकटवर्ती कारण) है। जो श्रद्धा है, वह निर्मल संकल्प (अनाविल संकल्प) है, वह द्वितीय ध्यान का पदस्थान है। तीन अचल श्रद्धा (अवेच्चप्पसाद) और जो शील है, वह आर्यकान्त (आर्यों को प्रिय) है, वह शीलस्कन्ध का पदस्थान है। जो प्रज्ञा है, वह प्रज्ञास्कन्ध का पदस्थान है। ये धर्म और यह चित्त एकोदीभूत समाधि के पदस्थान हैं। श्रद्धा श्रद्धेन्द्रिय का पदस्थान है। त्याग समाधीन्द्रिय का पदस्थान है। प्रज्ञा प्रज्ञेन्द्रिय का पदस्थान है। श्रद्धा और प्रज्ञा विपश्यना के पदस्थान हैं। शील और त्याग शमथ के पदस्थान हैं। श्रद्धा और प्रज्ञा अविद्या के विराग के लिए प्रज्ञाविमुक्ति के पदस्थान हैं। शील और त्याग राग के विराग के लिए चेतोविमुक्ति के पदस्थान हैं।

තත්ථ කතමො ලක්ඛණො හාරො? විඤ්ඤාණෙ වුත්තෙ සද්ධාසතිභාවිතෙ සබ්බෙ පඤ්චක්ඛන්ධා වුත්තා භවන්ති. සද්ධාය භණිතාය සබ්බානි සත්ත ධනානි භණිතානි හොන්ති සද්ධාධනං…පෙ… සීලක්ඛන්ධෙ වුත්තෙ සමාධික්ඛන්ධො ච පඤ්ඤාක්ඛන්ධො ච වුත්තා භවන්ති. යං තං චිත්තං දීඝරත්තං පරිභාවිතං පච්ඡිමකෙ [Pg.282] කාලෙ න තදනුපරිවත්ති භවිස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජති. තත්ථ සඤ්ඤාපි තදනුපරිවත්තිනී භවති. යෙපි තජ්ජාතිකා ධම්මා, තෙපි තදනුපරිවත්තිනො භවන්ති. රූපසඤ්ඤා රූපසඤ්චෙතනානුපස්සනමනසිකාරො එවං ඡන්නං ආයතනානං විඤ්ඤාණකායෙ, අයං ලක්ඛණො හාරො.

वहाँ लक्षण हार (Lakkhaṇa hāro) क्या है? विज्ञान के कहे जाने पर, श्रद्धा और स्मृति से भावित होने पर, सभी पाँचों स्कन्ध कह दिए जाते हैं। श्रद्धा के कहे जाने पर, सभी सात धन (सप्त आर्य धन) कह दिए जाते हैं, जैसे श्रद्धा धन... आदि। शीलस्कन्ध के कहे जाने पर, समाधिस्कन्ध और प्रज्ञास्कन्ध भी कह दिए जाते हैं। जो वह चित्त दीर्घकाल तक भावित है, वह बाद के समय में उसके पीछे चलने वाला (तदनुपरिवत्ति) नहीं होगा, ऐसी संभावना नहीं है। वहाँ संज्ञा भी उसके पीछे चलने वाली होती है। जो उस जाति के धर्म हैं, वे भी उसके पीछे चलने वाले होते हैं। रूप-संज्ञा, रूप-संचेतना और अनुपश्यना-मनसिकार, इस प्रकार छह आयतनों के विज्ञान-काय में अनुवर्तन होता है। यह लक्षण हार है।

තත්ථ කතමො චතුබ්‍යූහො හාරො? ඉධ සුත්තෙ භගවතො කො අධිප්පායො? යෙ භද්දිකං භතිං ආකඞ්ඛෙය්‍ය භද්දිකඤ්ච අභිසම්පරායං, තෙ සද්ධං සීලං චාගං පඤ්ඤඤ්ච මනසි කරිස්සන්ති, අයං අධිප්පායො. යෙ චඤ්ඤෙපි සත්තා තථාගතස්ස සම්මුඛං න පටියුජ්ඣන්තෙ, ඉමං ධම්මං සොතා අවිප්පටිසාරතො කාලං කරිස්සන්තීති, අයං අධිප්පායො.

वहाँ चतुर्व्यूह हार (Catubyūho hāro) क्या है? इस सूत्र में भगवान का क्या अभिप्राय है? जो कल्याणकारी पाथेय (भति) और कल्याणकारी परलोक की आकांक्षा करते हैं, वे श्रद्धा, शील, त्याग और प्रज्ञा को मन में धारण करेंगे, यह अभिप्राय है। और जो अन्य प्राणी भी तथागत के सम्मुख विरोध नहीं करते, वे इस धर्म को सुनकर बिना पश्चाताप के काल करेंगे (मृत्यु को प्राप्त होंगे), यह अभिप्राय है।

88. තත්ථ කතමො ආවට්ටො හාරො? ඉදම්පි චත්තාරො ධම්මා සද්ධා ච පඤ්ඤා ච අස්සද්ධියඤ්ච අවිජ්ජඤ්ච හනන්ති. සීලඤ්ච චාගො ච තණ්හා ච දොසඤ්ච හනන්ති. තස්ස ද්වෙ මූලානි පහීයන්ති. දුක්ඛං නිවත්තෙති අප්පහීනභූමියඤ්ච ද්විමූලානි පඤ්චක්ඛන්ධා. ද්වෙ අරියසච්චානි සමථො ච විපස්සනා ච. ද්වින්නං මූලානං පහානං. ඉමානි ද්වෙ සච්චානි නිරොධො ච මග්ගො ච. අයං ආවට්ටො හාරො.

८८. वहाँ आवर्त हार (Āvaṭṭo hāro) क्या है? यहाँ भी चार धर्म हैं: श्रद्धा और प्रज्ञा अश्रद्धा और अविद्या का हनन करते हैं। शील और त्याग तृष्णा और द्वेष का हनन करते हैं। उसके दो मूल प्रहीण हो जाते हैं। वह दुःख को निवृत्त करता है और अप्रहीण भूमि में दो मूल पाँच स्कन्धों में समाहित हैं। शमथ और विपश्यना—इस प्रकार ये दो आर्य सत्य हैं। दो मूलों का प्रहाण होता है। ये दो सत्य हैं—निरोध और मार्ग। यह आवर्त हार है।

තත්ථ කතමො විභත්ති? යං තං චිත්තං සද්ධාපරිභාවිතං…පෙ… සචෙ පුථුජ්ජනස්ස තස්සපි භද්දිකා භති භවිස්සතීති න එකංසෙන තස්ස කම්මං දිට්ඨෙයෙව ධම්මෙ විපාකන්ති පච්චෙස්සති, අපරම්හි වා පරියායෙ භවිස්සති. යං වා අතීතං විපාකාය පච්චුපට්ඨිතං, තප්පච්චයානි චෙතානි, යෙ යථා මහාකම්මවිභඞ්ගෙ ‘‘තෙනායං විභජ්ජබ්‍යාකරණියො නිද්දෙසො ධම්මචාරිනො යා භද්දිකා භතී’’ති.

वहाँ विभक्ति हार (Vibhatti hāro) क्या है? जो वह चित्त श्रद्धा से भावित है... आदि। यदि उस पृथग्जन के लिए भी वह कल्याणकारी पाथेय होगा, तो वह एकांत रूप से यह विश्वास करेगा कि उस कर्म का विपाक इसी जन्म (दृष्ट धर्म) में होगा, अथवा दूसरे जन्म में होगा। अथवा जो अतीत में विपाक के लिए उपस्थित है, ये उसके प्रत्यय (कारण) हैं। जैसा कि महाकर्मविभंग में कहा गया है: 'इसलिए यह विभज्य-व्याकरणीय निर्देश है कि धर्माचारी का जो कल्याणकारी पाथेय है'।

තත්ථ කතමා පරිවත්තනා? අස්සද්ධියං දුස්සීල්‍යං යං මච්ඡෙරං දුප්පඤ්ඤං ච යඤ්ච පටිපක්ඛෙන පහීනා භවන්ති, අයං පරිවත්තනා.

वहाँ परिवर्त्तना हार (Parivattanā hāro) क्या है? अश्रद्धा, दुःशील, जो मत्सर (कंजूसी) और जो दुर्प्रज्ञा है, वे प्रतिपक्ष (विपरीत धर्मों) के द्वारा प्रहीण हो जाते हैं, यह परिवर्त्तना हार है।

තත්ථ කතමං වෙවචනං? යං තං චිත්තං දීඝරත්තං පරිභාවිතං චිත්තං මනොවිඤ්ඤාණං…පෙ… යං සද්ධාබලං සද්ධින්ද්‍රියං, යං සීලං තං සුචරිතං, සංයමො නියමො දමො ඛන්ධතා ඉමානි තස්ස වෙවචනානි. යො චාගො සො පටිනිස්සග්ගො අලොභො වොසග්ගො චාගොයිට්ඨානං. යා පඤ්ඤා සා පඤ්ඤත්තා පඤ්ඤප්පභා පඤ්ඤින්ද්‍රියං පඤ්ඤාබලං.

वहाँ वेवचन हार (Vevacana hāro) क्या है? जो वह चित्त दीर्घकाल तक भावित है, वह चित्त 'मनोविज्ञान' है... आदि। जो श्रद्धा-बल है, वह श्रद्धेन्द्रिय है। जो शील है, वह सुचरित है। संयम, नियम, दम, स्कन्धता—ये उसके पर्यायवाची (वेवचन) हैं। जो त्याग है, वह प्रतिनिसर्ग, अलोभ, विसर्ग, दान और यजन है। जो प्रज्ञा है, वह प्रज्ञप्ति, प्रज्ञा-प्रभा, प्रज्ञेन्द्रिय और प्रज्ञा-बल है।

තත්ථ [Pg.283] කතමා පඤ්ඤත්ති? යං තං චිත්තං බීජං පඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තං. පරිභාවනා වාසනා පඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්ති. සද්ධා පසාදපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තා. සීලං සුචරිතපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තං. චාගො පුඤ්ඤකිරියපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තො. පඤ්ඤා වීමංසපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තා. ඉමෙ තයො ධම්මා සද්ධා සීලං චාගො පඤ්ඤවතො පාරිසුද්ධිං ගච්ඡන්ති.

वहाँ प्रज्ञप्ति हार (Paññatti hāro) क्या है? जो वह चित्त बीज है, वह प्रज्ञप्ति के द्वारा प्रज्ञप्त (निर्दिष्ट) है। भावना 'वासना प्रज्ञप्ति' के द्वारा प्रज्ञप्ति है। श्रद्धा 'प्रसाद प्रज्ञप्ति' के द्वारा प्रज्ञप्त है। शील 'सुचरित प्रज्ञप्ति' के द्वारा प्रज्ञप्त है। त्याग 'पुण्यक्रिया प्रज्ञप्ति' के द्वारा प्रज्ञप्त है। प्रज्ञा 'मीमांसा प्रज्ञप्ति' के द्वारा प्रज्ञप्त है। ये तीन धर्म—श्रद्धा, शील और त्याग—प्रज्ञावान व्यक्ति के लिए परिशुद्धि को प्राप्त होते हैं।

තත්ථ කතමො ඔතරණො? යං චිත්තං, තං ඛන්ධෙසු විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො, ධාතූසු මනොවිඤ්ඤාණධාතු, ආයතනෙසු මනායතනං. යෙ චත්තාරො ධම්මා, තෙ ඛන්ධෙසු සඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙ පරියාපන්නා…පෙ… ධාතූසු ආයතනෙසු.

वहाँ अवतरण हार (Otaraṇo hāro) क्या है? जो चित्त है, वह स्कन्धों में विज्ञानस्कन्ध है, धातुओं में मनोविज्ञानधातु है, आयतनों में मनायतन है। जो चार धर्म हैं, वे स्कन्धों में संस्कारस्कन्ध के अंतर्गत आते हैं... आदि, धातुओं और आयतनों में।

තත්ථ කතමො සොධනො හාරො? ඉදං භගවතො භාසිතං මහානාමෙන සක්කෙන පුච්ඡිතෙන සබ්බං තං නියුත්තං.

वहाँ शोधन हार (Sodhana hāro) क्या है? शाक्य महानाम द्वारा पूछे जाने पर भगवान द्वारा यह (सूत्र) कहा गया है; वह सब सुसंगत है।

තත්ථ කතමො අධිට්ඨානො? ඉදං චිත්තං වෙමත්තතාය පඤ්ඤත්තං අකුසලෙහි චිත්තෙහි අපරිභාවිතෙහි පරිභාවිතන්ති යානි පුන පරිභාවිතානි අඤ්ඤෙසම්පි තත්ථ උපාදාය පඤ්ඤත්තං සබ්බෙපිමෙ චත්තාරො ධම්මා එකත්තතාය පඤ්ඤත්තා. භද්දිකා භතීති කාමභොගිනො තෙව රූපධාතු අරූපධාතු මනුස්සාති සබ්බා භද්දිකා භති තදෙව කථාය පඤ්ඤත්තං, අයං පඤ්ඤත්ති.

वहाँ अधिष्ठान हार (Adhiṭṭhāno hāro) क्या है? यह चित्त विभिन्नता (वेमत्तता) के कारण प्रज्ञप्त है। अकुशल चित्तों से जो भावित नहीं है, वह भावित है—इस प्रकार जो पुनः भावित हैं, वहाँ अन्य धर्मों को भी लेकर प्रज्ञप्त किया गया है। ये सभी चारों धर्म एकता (एकत्तता) के रूप में प्रज्ञप्त हैं। 'कल्याणकारी पाथेय' (भद्दिका भति) का अर्थ है कि कामभोगियों के लिए, रूपधातु, अरूपधातु और मनुष्यों के लिए भी वह कल्याणकारी पाथेय है; उसी को कथा के माध्यम से प्रज्ञप्त किया गया है। यह प्रज्ञप्ति हार है।

තත්ථ කතමො පරික්ඛාරො? චිත්තස්ස ඉන්ද්‍රියානි පච්චයො ආධිපතෙය්‍යපච්චයතාය මනසිකාරො. හෙතුපච්චයතාය පච්චයො. සද්ධාය ලොකිකා පඤ්ඤා හෙතුපච්චයතාය පච්චයො. යොනිසො ච මනසිකාරො පච්චයො. සීලස්ස පතිරූපදෙසවාසො පච්චයො. අත්තසම්මාපණිධානඤ්ච හෙතු. චාගස්ස අලොභො හෙතු. අවිප්පටිසාරො ච හෙතුපච්චයො. පඤ්ඤා පරතො ච ඝොසො අජ්ඣත්තඤ්ච යොනිසො මනසිකාරො හෙතුපච්චයො ච.

वहाँ परिक्खार (उपकरण) हार क्या है? चित्त के लिए इन्द्रियाँ अधिपति-प्रत्यय के रूप में प्रत्यय (कारण) हैं। मनसिकार हेतु-प्रत्यय के रूप में प्रत्यय है। श्रद्धा के लिए लौकिक प्रज्ञा हेतु-प्रत्यय के रूप में प्रत्यय है। योनिसो मनसिकार भी प्रत्यय है। शील के लिए प्रतिरूप देश में निवास (प्रतिरूपदेशवास) प्रत्यय है। आत्म-सम्यक्-प्रणिधान (स्वयं को सही मार्ग पर लगाना) हेतु है। त्याग के लिए अलोभ हेतु है। अविप्रतिसार (पश्चाताप का अभाव) हेतु-प्रत्यय है। प्रज्ञा, परतोघोष (दूसरों से उपदेश सुनना) और आध्यात्मिक (आन्तरिक) योनिसो मनसिकार हेतु और प्रत्यय दोनों हैं।

තත්ථ කතමො සමාරොපනො? යං තං චිත්තං දීඝරත්තං පරිභාවිතන්ති චෙතසිකාපි. එත්ථ සබ්බෙ ධම්මා පරිභාවිතා භද්දිකා තෙ භති භවිස්සති, භද්දිකා උපපත්තිකො අභිසම්පරායො. ඉති යෙ කෙචි මනුස්සකා උපභොගපරිභොගා සබ්බෙ භද්දිකා භතියෙව, අයං සමාරොපනො.

वहाँ समारोपन हार क्या है? जो वह चित्त दीर्घकाल तक भावित (विकसित) किया गया है, वैसे ही चैतसिक भी भावित हैं। यहाँ सभी धर्मों के भावित होने पर, तुम्हारे लिए कल्याणकारी वृत्ति (जीविका/पाथेय) होगी, कल्याणकारी उपपत्ति (पुनर्जन्म) और परलोक होगा। इस प्रकार जो भी मानवीय उपभोग और परिभोग हैं, वे सभी कल्याणकारी वृत्ति ही हैं। यह समारोपन हार है।

89. උද්ධං [Pg.284] අධො සබ්බධි වීතරාගොති ගාථා. තත්ථ කිං උද්ධං නාම? යං ඉතො උද්ධං භවිස්සති අනාගාමී, ඉදං උද්ධං. අධො නාම යමතික්කන්තමතීතං, ඉදමවොච අපදානතන්ති උද්ධං. තත්ථ අතීතෙන සස්සතදිට්ඨි පුබ්බන්තාකප්පිකානං අපරන්තදිට්ඨි කෙසඤ්චි, උච්ඡෙදදිට්ඨිං යං වුත්තකප්පිකානං ඉමා චෙව දිට්ඨියො උච්ඡෙදදිට්ඨි ච සස්සතදිට්ඨි ච. තත්ථායං සස්සතදිට්ඨි ඉමානි පන්නරස පදානි සක්කායදිට්ඨි සස්සතං භජන්ති. රූපවන්තං මෙ අත්තා, අත්තනි මෙ රූපං, රූපං මෙ අත්තාති යදුච්චතෙ පඤ්ඤං පරිදහන්ති. යා උච්ඡෙදදිට්ඨි සා පඤ්චසතානි උච්ඡෙදං භජන්ති. තෙ ‘‘තං ජීවං තං සරීර’’න්ති පස්සන්ති, රූපං මෙ අත්තාති තථාරූපා චතුබ්බිධා සක්කායදිට්ඨි උච්ඡෙදෙන ච සස්සතෙන ච. එවං පඤ්චසු ඛන්ධෙසු වීසතිවත්ථුකාය දිට්ඨියා පන්නරස පදානි පුබ්බන්තං භජන්ති. සස්සතදිට්ඨියා පඤ්ච පදානි අපරන්තං භජන්ති උච්ඡෙදදිට්ඨියා. තත්ථ ‘‘අයමහමස්මී’’ති පස්සන්තා රූපං අත්තතො සමනුපස්සති, සො උච්ඡෙදවාදී රූපවන්තඤ්ච අත්තානං, අත්තනි ච රූපං, රූපස්මිං වා අත්තාති සො පස්සති චාති ඉති උච්ඡෙදදිට්ඨි ච, අත්තතො පටිස්සරති සස්සතදිට්ඨි පුබ්බන්තතො ච පටිස්සරති. ‘‘අයමහමස්මී’’ති න සමනුපස්සති. තස්ස දිට්ඨාසවා පහානං ගච්ඡන්ති. යො තීසු අද්ධාසු පුබ්බන්තෙ ච අපරන්තෙ ච තෙන තෙන නිද්දිට්ඨානෙන උද්ධං අධො සබ්බධි වීතරාගො ‘‘අහමස්මී’’ති න අනුපස්සතීති ඉමිනා ද්වාරෙන ඉමිනා පයොගෙන ඉමිනා උපායෙන ඉදං දස්සනභූමි ච සොතාපත්තිඵලඤ්ච සො අරියො පයොගො අනභාවංගතෙන සංසාරෙන අපුනබ්භවාති යො කොචි අරියො පයොගො පුනබ්භවාය මුදූනි වා පඤ්චින්ද්‍රියානි මජ්ඣානි අධිමත්තානි වා සබ්බං අපුනබ්භවප්පහානාය සංවත්තන්ති. අහන්ති දිට්ඨොඝො කාමොඝො භවොඝො අවිජ්ජොඝො ච ඔධිසො. තත්ථ දෙසනාහාරෙන චත්තාරි සච්චානි පඤ්චහි ඉන්ද්‍රියෙහි සොතාපත්තිඵලෙන ච ද්වෙ සච්චානි මග්ගො ච නිරොධො ච. සක්කායසමුදයෙන ද්වෙ සච්චානි දුක්ඛඤ්ච සමුදයො ච, අයං දෙසනා හාරො.

८९. 'ऊपर, नीचे, सब ओर से वीतराग' - यह गाथा है। वहाँ 'ऊपर' (उद्धं) क्या है? जो यहाँ से ऊपर भविष्य में होगा, वह 'ऊपर' है। 'नीचे' (अधो) वह है जो बीत गया है, अतीत है; इसे 'अपदान' (अतीत का वृत्तांत) कहा गया है। वहाँ अतीत के सम्बन्ध में पूर्वान्त-कल्पना करने वालों की 'शाश्वत दृष्टि' होती है। कुछ की अपरान्त-दृष्टि होती है। जो उच्छेद-दृष्टि को ग्रहण करते हैं, वे उच्छेदवादी और शाश्वतवादी - ये दृष्टियाँ होती हैं। वहाँ यह शाश्वत दृष्टि और ये पन्द्रह पद (सक्कायदिट्ठि के) शाश्वतवाद का अनुसरण करते हैं। 'मेरा आत्मा रूपवान है', 'आत्मा में मेरा रूप है', 'रूप मेरा आत्मा है' - ऐसा जो कहा जाता है, वह प्रज्ञा को आच्छादित करता है। जो उच्छेद-दृष्टि है, वह पाँच प्रकार से उच्छेदवाद का अनुसरण करती है। वे 'वही जीव है, वही शरीर है' ऐसा देखते हैं। 'रूप मेरा आत्मा है' - इस प्रकार उच्छेद और शाश्वत के भेद से चार प्रकार की सक्कायदिट्ठि होती है। इस प्रकार पाँच स्कन्धों में बीस आधारों वाली दृष्टि में से पन्द्रह पद पूर्वान्त (शाश्वत) का अनुसरण करते हैं। शाश्वत दृष्टि के पाँच पद अपरान्त का अनुसरण करते हैं और उच्छेद दृष्टि के पाँच पद अपरान्त का अनुसरण करते हैं। वहाँ 'यह मैं हूँ' ऐसा देखते हुए जो रूप को आत्मा के रूप में देखता है, वह उच्छेदवादी है; और जो स्वयं को रूपवान, आत्मा में रूप, या रूप में आत्मा देखता है, वह उच्छेद-दृष्टि और आत्मा के रूप में अनुसरण करता है, तथा शाश्वत-दृष्टि और पूर्वान्त के रूप में अनुसरण करता है। 'यह मैं हूँ' - ऐसा जो नहीं देखता, उसके दृष्टि-आसव प्रहीण हो जाते हैं। जो तीनों कालों में - पूर्वान्त में, अपरान्त में, और उन-उन निर्देशों द्वारा ऊपर, नीचे, सब ओर वीतराग है, 'मैं हूँ' ऐसा अनुदर्शन नहीं करता - इस द्वार से, इस प्रयोग (प्रयत्न) से, इस उपाय से, यह दर्शन-भूमि (सोतापत्ति-मार्ग) और सोतापत्ति-फल है। वह आर्य पुरुष, अनभाव (अस्तित्व का अभाव) को प्राप्त होने के कारण संसार में पुनर्जन्म नहीं लेता। जो कोई भी आर्य पुरुष पुनर्जन्म के निरोध के लिए मृदु, मध्य या अधिमात्र (तीव्र) इन्द्रियों का प्रयोग करता है, वे सभी पुनर्जन्म के प्रहाण के लिए संवर्तित होते हैं। 'मैं' - यह दृष्टि-ओघ, काम-ओघ, भव-ओघ और अविद्या-ओघ के रूप में विभाजित है। वहाँ देशना-हार के द्वारा पाँच इन्द्रियों से चार सत्यों को, और सोतापत्ति-फल से दो सत्यों (मार्ग और निरोध) को, तथा सक्काय-समुदय से दो सत्यों (दुःख और समुदय) को उपदिष्ट किया गया है। यह देशना हार है।

තත්ථ කතමො විචයො? ‘‘අයමහමස්මී’’ති අසමනුපස්සන්තො තීණි දස්සනප්පහාතබ්බානි සංයොජනානි පජහති. අයං විචයො.

वहाँ विचय हार क्या है? 'यह मैं हूँ' - ऐसा न देखते हुए वह दर्शन (सोतापत्ति-मार्ग) द्वारा प्रहीण होने वाले तीन संयोजनों को त्याग देता है। यह विचय हार है।

තත්ථ කතමා යුත්ති? තිවිධා පුග්ගලා කොචි උග්ඝටිතඤ්ඤූ කොචි විපඤ්චිතඤ්ඤූ කොචි නෙය්‍යො. උග්ඝටිතඤ්ඤූ තික්ඛින්ද්‍රියො ච තතො විපඤ්චිතඤ්ඤූ මුදින්ද්‍රියො තතො මුදින්ද්‍රියෙහි නෙය්‍යො. තත්ථ උග්ඝටිතඤ්ඤූ තික්ඛින්ද්‍රියතාය දස්සනභූමිමාගම්ම [Pg.285] සොතාපත්තිඵලං පාපුණාති, එකබීජකො භවති. අයං පඨමො සොතාපන්නො. විපඤ්චිතඤ්ඤූ මුදූහි ඉන්ද්‍රියෙහි දස්සනභූමිමාගම්ම සොතාපත්තිඵලං පාපුණාති, කොලංකොලො ච හොති. අයං දුතියො සොතාපන්නො. තත්ථ නෙය්‍යො දස්සනභූමිමාගම්ම සොතාපත්තිඵලං පාපුණාති, සත්තක්ඛත්තුපරමො ච භවති. අයං තතියො සොතාපන්නො.

वहाँ युक्ति हार क्या है? पुद्गल (व्यक्ति) तीन प्रकार के होते हैं: कोई उद्घटितज्ञ, कोई विपञ्चितज्ञ और कोई नेय। उद्घटितज्ञ तीक्ष्ण इन्द्रिय वाला होता है; उसके बाद विपञ्चितज्ञ मृदु इन्द्रिय वाला होता है; उसके बाद मृदु इन्द्रियों वाला नेय होता है। वहाँ उद्घटितज्ञ अपनी तीक्ष्ण इन्द्रियों के कारण दर्शन-भूमि को प्राप्त कर सोतापत्ति-फल प्राप्त करता है और 'एकबीजी' होता है। यह प्रथम सोतापन्न है। विपञ्चितज्ञ मृदु इन्द्रियों से दर्शन-भूमि को प्राप्त कर सोतापत्ति-फल प्राप्त करता है और 'कोलंकुल' होता है। यह द्वितीय सोतापन्न है। वहाँ नेय दर्शन-भूमि को प्राप्त कर सोतापत्ति-फल प्राप्त करता है और 'सत्तक्खत्तुपरम' (सात जन्मों वाला) होता है। यह तृतीय सोतापन्न है।

අත්ථි එසා යුත්ති මුදුමජ්ඣාධිමත්තෙහි ඉන්ද්‍රියෙහි මුදුමජ්ඣාධිමත්තං භූමිං සච්ඡිකරෙය්‍ය සක්කායදිට්ඨිප්පහානෙන වා දිට්ඨිගතානි පජහති. අයං යුත්ති.

यह युक्ति है कि मृदु, मध्य और अधिमात्र इन्द्रियों के द्वारा मृदु, मध्य और अधिमात्र भूमि का साक्षात्कार करे, अथवा सक्कायदिट्ठि के प्रहाण से अन्य मिथ्या दृष्टियों को त्याग दे। यह युक्ति हार है।

තත්ථ කතමො පදට්ඨානො? තත්ථ සක්කායදිට්ඨි සබ්බමිච්ඡාදිට්ඨියා පදට්ඨානං. සක්කායො නාමරූපස්ස පදට්ඨානං. නාමරූපං සක්කායදිට්ඨියා පදට්ඨානං. පඤ්ච ඉන්ද්‍රියානි රූපීනි රූපරාගස්ස පදට්ඨානං. සළායතනං අහංකාරස්ස පදට්ඨානං. තත්ථ කතමො ලක්ඛණො? ද්වීසු දිට්ඨීසු පහීනාසු තත්ථ එකා දිට්ඨි දිට්ඨිගතානි පහානං ගච්ඡන්ති. උද්ධං ච අධො ච වීතරාගො සබ්බරජනීයෙසු වීතරාගො හොති. තජ්ජා පරභූමියං, ඉදං පච්චයන්ති යථාභූතං පස්සති. සො සබ්බපටිච්චසමුප්පාදං ආමසති. අයං ලක්ඛණො හාරො.

वहाँ पदस्थान हार क्या है? वहाँ सक्कायदिट्ठि सभी मिथ्या दृष्टियों का पदस्थान (निकटतम कारण) है। सक्काय (पञ्चस्कन्ध) नाम-रूप का पदस्थान है। नाम-रूप सक्कायदिट्ठि का पदस्थान है। पाँच रूपी इन्द्रियाँ रूप-राग का पदस्थान हैं। षडायतन अहंकार का पदस्थान है। वहाँ लक्षण हार क्या है? दो दृष्टियों (शाश्वत और उच्छेद) के प्रहीण होने पर, वहाँ एक दृष्टि के साथ अन्य मिथ्या दृष्टियाँ भी प्रहाण को प्राप्त हो जाती हैं। ऊपर और नीचे से वीतराग व्यक्ति सभी राग-उत्पन्न करने वाले विषयों में वीतराग होता है। उस-उस पर-भूमि (उच्च भूमि) में 'यह इस प्रत्यय (कारण) से है' - ऐसा यथाभूत देखता है। वह सम्पूर्ण प्रतीत्यसमुत्पाद का स्पर्श (अनुभव) करता है। यह लक्षण हार है।

90. තත්ථ කතමො චතුබ්‍යූහො හාරො? ඉමම්හි සුත්තෙ භගවතො කො අධිප්පායො? යෙ සත්තා යෙ නාභිරමිස්සන්ති, තෙ දිට්ඨිප්පහානාය වායමිස්සන්ති. අයමෙත්ථ භගවතො අධිප්පායො. අයං චතුබ්‍යූහො හාරො.

९०. वहाँ चतुब्यूह हार क्या है? इस सूत्र में भगवान का क्या अभिप्राय है? जो सत्त्व (संसार में) रमण नहीं करेंगे, वे दृष्टि के प्रहाण के लिए प्रयत्न करेंगे। यहाँ भगवान का यही अभिप्राय है। यह चतुब्यूह हार है।

තත්ථ කතමො ආවට්ටො හාරො? යානිමානි මුදූනි පඤ්චින්ද්‍රියානි තානි ඔරම්භාගියානි පඤ්චින්ද්‍රියානි. සබ්බෙන සබ්බං සමූහනන්ති අභිජ්ඣාබ්‍යාපාදො ච භාවනාකාරෙන සෙක්ඛාය විමුත්තියා බලං සද්ධා, උද්ධම්භාගියානි දිට්ඨිවසෙන බලං සද්ධා, වීරියින්ද්‍රියං ආරභිතත්තා සතින්ද්‍රියං පග්ගහිතත්තා අච්චන්තං නිට්ඨං ගච්ඡන්ති. තත්ථ යානි ඉන්ද්‍රියානි, අයං මග්ගො සංකිලෙසප්පහානං. අයං නිරොධො ආයතිං අනුප්පාදධම්මො, ඉදං දුක්ඛං. අයං ආවට්ටො හාරො.

वहाँ आवृत्त हार (आवृत्त हार) क्या है? ये जो पाँच कोमल इन्द्रियाँ हैं, वे पाँच ओरम्भागीय (निम्न-भाग वाली) इन्द्रियाँ हैं। वे भावना के माध्यम से अभिध्या और व्यापाद को पूरी तरह से समूल नष्ट कर देती हैं। शैक्ष की विमुक्ति के लिए श्रद्धा बल है; ऊर्ध्वभागीय (उच्च-भाग वाली) इन्द्रियों के लिए दृष्टि के वश से श्रद्धा बल है। वीर्य इन्द्रिय के आरम्भ होने और स्मृति इन्द्रिय के प्रगृहीत होने से वे अत्यन्त निष्ठा (लक्ष्य) को प्राप्त करते हैं। वहाँ जो इन्द्रियाँ हैं, वह मार्ग है, जो क्लेशों का प्रहाण है। यह निरोध है, भविष्य में अनुत्पाद धर्म है, यह दुःख है। यह आवृत्त हार है।

තත්ථ කතමො විභත්ති හාරො? ‘‘අයමහමස්මී’’ති යො සමනුපස්සති, සො ච ඛො අධිමත්තෙන ලොකිකා යං භූමියං න තු අරියෙන පයොගෙන සො සක්කායදිට්ඨි පජහති. යං වුච්චති තජ්ජාය භූමියා අධිමත්තාය. තත්ථ තජ්ජාය භූමියං පඤ්චහි ආකාරෙහි අධිමත්තතං පටිලභති සීලෙන වතෙන බාහුස්සච්චෙන සමාධිනා නෙක්ඛම්මසුඛෙන. තත්ථ අප්පත්තෙ පත්තසඤ්ඤී [Pg.286] අධිමානං ගණ්හාති. එතස්මිංයෙව වත්ථුප්පත්තියං භගවා ඉදං සුත්තං භාසති. සීලවා වතමත්තෙනාති. තත්ථ යො අප්පත්තෙ පත්තසඤ්ඤී තස්ස යො සමාධි, සො සාමිසො කාපුරිසසෙවිතො පන සො කාපුරිසා වුච්චන්ති පුථුජ්ජනා. ආමිසං යඤ්ච අරියමග්ගමාගම්ම ලොකිකා අනරියං තෙන සමාධි හොති අනරියො කාපුරිසසෙවිතො. යො පන අරියාකාරෙන යථාභූතං න ජානාති න පස්සති, සො අධිගමනං පජහති යො අරියෙන සමාධිනා අකාපුරිසසෙවිතෙන නිරාමිසෙන නීයති, තත්ථ අකාපුරිසා වුච්චන්ති අරියපුග්ගලා. යො තෙහි සෙවිතො සමාධි, සො අකාපුරිසසෙවිතො. තස්මා එකං විභජ්ජබ්‍යාකරණීයං ‘‘අයමහමස්මී’’ති අසමනුපස්සන්තො තථා පාතෙති.

वहाँ विभक्ति हार क्या है? "यह मैं हूँ" - जो ऐसा देखता है, वह तीव्र इन्द्रिय के कारण लौकिक भूमि में होता है, न कि आर्य प्रयोग (प्रयत्न) से; वह सत्काय-दृष्टि का त्याग करता है। जिसे 'तज्जा भूमि' (अनुरूप भूमि) की अधिमात्रता कहा जाता है। वहाँ उस अनुरूप भूमि में पाँच प्रकार से अधिमात्रता प्राप्त होती है: शील से, व्रत से, बहुश्रुतता से, समाधि से और नैष्क्रम्य-सुख से। वहाँ अप्राप्त में प्राप्त की संज्ञा होने पर वह अधिमान (मिथ्या अभिमान) ग्रहण करता है। इसी सन्दर्भ में भगवान ने यह सूत्र कहा है: "शीलवान और व्रत मात्र से"। वहाँ जो अप्राप्त में प्राप्त की संज्ञा वाला है, उसकी जो समाधि है, वह सामिष (मलिन) है और कापुरुषों द्वारा सेवित है; कापुरुष पृथग्जनों को कहा जाता है। सामिष और आर्यमार्ग के आश्रय से जो लौकिक है, वह अनर्य है, इसलिए वह समाधि अनर्य और कापुरुष-सेवित होती है। जो आर्य भाव से यथार्थ को नहीं जानता और नहीं देखता, वह अधिगम (प्राप्ति) को त्याग देता है। जो आर्य समाधि द्वारा, जो अ-कापुरुषों (आर्यों) द्वारा सेवित और निरामिष है, ले जाया जाता है, वहाँ अ-कापुरुष आर्य पुद्गलों को कहा जाता है। उनके द्वारा सेवित जो समाधि है, वह अ-कापुरुष-सेवित है। इसलिए, एक 'विभज्य-व्याकरणीय' (विभाजन कर उत्तर देने योग्य) को "यह मैं हूँ" इस प्रकार न देखते हुए, वह उसी प्रकार (क्लेशों को) गिरा देता है।

තත්ථ කතමා පරිවත්තනා? ඉමාය දස්සනභූමියා කිලෙසා පහාතබ්බා, තෙහි පහීයන්ති අනිද්දිට්ඨාපි භගවතා නිද්දිසිතබ්බා යො.

वहाँ परिवर्त्तना (हार) क्या है? इस दर्शन-भूमि द्वारा जो क्लेश प्रहातव्य (त्यागने योग्य) हैं, वे उनके द्वारा नष्ट हो जाते हैं; भगवान द्वारा अनिर्दिष्ट होने पर भी जो अर्थ निर्दिष्ट किया जाना चाहिए (वह परिवर्त्तना है)।

තත්ථ කතමං වෙවචනං? යා සක්කායදිට්ඨියා අත්තදිට්ඨියා. අයං භූමි. යෙ කිලෙසා පහාතබ්බා. තෙ අප්පහීයන්ති අනිද්දිට්ඨාපි භගවතා සස්සතදිට්ඨි ච උච්ඡෙදදිට්ඨි ච, සා පරියන්තදිට්ඨි ච. යා අපරියන්තදිට්ඨි ච, සා සස්සතදිට්ඨි ච. යා උච්ඡෙදදිට්ඨි, සා නත්ථිකා දිට්ඨි. යා සස්සතදිට්ඨි, සා අකිරියදිට්ඨි. ඉදං වෙවචනං.

वहाँ वेवचन (पर्यायवाची) हार क्या है? जो सत्काय-दृष्टि और आत्म-दृष्टि में है, वह भूमि है। जो क्लेश प्रहातव्य हैं, वे नष्ट नहीं होते; भगवान द्वारा अनिर्दिष्ट होने पर भी शाश्वत-दृष्टि और उच्छेद-दृष्टि होती है, वह पर्यन्त-दृष्टि भी है। जो अपर्यन्त-दृष्टि है, वह शाश्वत-दृष्टि है। जो उच्छेद-दृष्टि है, वह नास्तिक-दृष्टि है। जो शाश्वत-दृष्टि है, वह अक्रिया-दृष्टि है। यह वेवचन हार है।

තත්ථ කතමා පඤ්ඤත්ති? තණ්හා සංයොජනපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තා. මග්ගො පටිලාභපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තො. ඉන්ද්‍රියා පටිලාභපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තාති. තත්ථ කතමො ඔතරණො? සක්කායො දුක්ඛං දස්සනප්පහාතබ්බො. සමුදයො මග්ගො. ඉන්ද්‍රියානි තානි ච නිද්දිට්ඨානි ඛන්ධධාතුආයතනෙසු.

वहाँ प्रज्ञप्ति (हार) क्या है? तृष्णा को 'संयोजन प्रज्ञप्ति' में प्रज्ञप्त किया गया है। मार्ग को 'प्रतिलाभ प्रज्ञप्ति' में प्रज्ञप्त किया गया है। इन्द्रियों को 'प्रतिलाभ प्रज्ञप्ति' में प्रज्ञप्त किया गया है। वहाँ अवतरण (हार) क्या है? सत्काय दुःख है, जो दर्शन द्वारा प्रहातव्य है। समुदाय और मार्ग (भी हैं)। वे इन्द्रियाँ स्कन्ध, धातु और आयतनों में निर्दिष्ट की गई हैं।

තත්ථ කතමො සොධනො හාරො? යඤ්හි ආරබ්භ භගවතා ඉදං සුත්තං භාසිතං, සො ආරබ්භ නිද්දිට්ඨො. තත්ථ කතමො පරික්ඛාරො? නාමරූපස්ස හෙතුපච්චයොපි විඤ්ඤාණං හෙතු බීජං. තෙන අවිජ්ජා ච සඞ්ඛාරා ච පච්චයො. නිවත්තිනයො න අපරො පරියායො සබ්බභවො, යෙ ච සබ්බභවස්ස හෙතු පරභණ්ඩපච්චයො ඉති සම්මාදිට්ඨි පරතො ච ඝොසො යොනිසො ච මනසිකාරො පච්චයො. යා පඤ්ඤා උප්පාදෙති, එසා හෙතු සම්මාදිට්ඨියා සම්මාසඞ්කප්පො භවති, යා සම්මාසමාධි, අයං පරික්ඛාරො.

वहाँ शोधन हार क्या है? जिस (देशना) को आरम्भ करके भगवान ने यह सूत्र कहा है, उसे ही आरम्भ करके निर्दिष्ट किया गया है। वहाँ परिकार (हार) क्या है? नाम-रूप का हेतु-प्रत्यय भी विज्ञान है, जो हेतु-बीज है। उससे अविद्या और संस्कार प्रत्यय हैं। निवृत्ति का नय कोई अन्य पर्याय नहीं है; सम्पूर्ण भव और सम्पूर्ण भव के जो हेतु हैं, वे 'पर-भाण्ड-प्रत्यय' (बाह्य वस्तु प्रत्यय) हैं। इस प्रकार सम्यक्-दृष्टि के लिए 'परतो घोष' (दूसरों से उपदेश सुनना) और 'योनिशो मनसिकार' प्रत्यय हैं। जो प्रज्ञा उत्पन्न होती है, वह हेतु है; सम्यक्-दृष्टि से सम्यक्-संकल्प होता है; जो सम्यक्-समाधि है, वह परिकार है।

තත්ථ [Pg.287] කතමො සමාරොපනො? ‘‘අයමහමස්මී’’ති අසමනුපස්සී දුක්ඛතො රොගතො…පෙ… පන්නරස පදානි. සීලානි භගවා කිමත්ථියානි කිමානිසංසානි. සීලානි, ආනන්ද, අවිප්පටිසාරත්ථානි යාව විමුත්ති. තත්ථ දුවිධො අත්ථො – පුරිසත්ථො ච වචනත්ථො ච.

वहाँ समारोपण (हार) क्या है? "यह मैं हूँ" - ऐसा न देखते हुए, दुःख के रूप में, रोग के रूप में... इत्यादि पन्द्रह पदों से अनुदर्शन करता है। "हे भगवान! शील किस प्रयोजन के लिए हैं, उनके क्या लाभ हैं?" "हे आनन्द! शील विप्रतिसार-रहित (पश्चाताप-रहित) होने के प्रयोजन के लिए हैं, विमुक्ति तक।" वहाँ दो प्रकार के अर्थ हैं - पुरुषार्थ और वचनार्थ।

91. තත්ථ කතමො පුරිසත්ථො? යායං න පච්ඡානුතාපිතා අයං අවිප්පටිසාරො, අයං පුරිසත්ථො. යථා කොචි බ්‍රූහයති ඉමත්ථමාසෙවති සො භණෙය්‍ය, කිඤ්චි මමෙත්ථ අධීනං තස්සත්ථාය ඉදං කිරියං ආරභාමීති. අයං පුරිසත්ථො.

९१. वहाँ पुरुषार्थ क्या है? जो यह पश्चाताप का न होना है, वह अविप्रतिसार (प्रसन्नता) है, यही पुरुषार्थ है। जैसे कोई इस अर्थ को बढ़ाता है, इसका सेवन करता है, वह कहे - "यहाँ मेरा कुछ (धर्म) आश्रित है, उस अर्थ के लिए मैं यह क्रिया आरम्भ करता हूँ।" यह पुरुषार्थ है।

තත්ථ කතමො වචනත්ථො? සීලානි කායිකං වා වාචසිකං වා සුචරිතං අවිප්පටිසාරොති. තත්ථ සීලස්ස වතස්ස ච භාසොයෙව. අනඤ්ඤා සුගතකම්මතා සුචරිතං අයං අවිප්පටිසාරො. එවං යාව විමුත්තීති එකමෙකස්මිං පදෙ ද්වෙ අත්ථා – පුරිසත්ථො ච වචනත්ථො ච, යථා ඉමම්හි සුත්තෙ එවං සබ්බෙසු සුත්තෙසු ද්වෙ ද්වෙ අත්ථා. අයං හි පරමත්ථො උත්තමත්ථො ච. යං නිබ්බානසච්ඡිකං නිස්සාය යං සකං සච්ඡිකාතබ්බං භවති, සො වුච්චති කතස්ස කත්ථොති. අයං පුන වෙවචනං සම්පජානාති. ඉමිනා නියුත්තත්ථමභිලබ්භන්ති වචනත්ථො. තත්ථ යං අත්ථං සාවකො අභිකඞ්ඛති. තස්ස යො පටිලාභො, අයං පුරිසත්ථො. යං යං භගවා ධම්මං දෙසෙති, තස්ස තස්ස ධම්මස්ස යා අත්ථවිඤ්ඤත්ති. අයං අත්ථො, තත්ථ සීලානං අවිප්පටිසාරො අත්ථොපි ආනිසංසොපි. එසො ච ආනිසංසො යං දුග්ගතිං න ගච්ඡති. යථා තං භගවතා එසානිසංසො ධම්මෙ සුචිණ්ණෙ න දුග්ගතිං ගච්ඡති ධම්මචාරී, අයං අත්ථො.

वहाँ वचनार्थ क्या है? शील कायिक या वाचिक सुचरित हैं, जो अविप्रतिसार (प्रसन्नता) का कारण हैं। वहाँ शील और व्रत का केवल आभास (प्रकाश) ही है। सुगत के कर्मों से अनन्य (अभिन्न) जो सुचरित है, वह अविप्रतिसार है। इस प्रकार 'विमुक्ति तक' - प्रत्येक पद में दो अर्थ हैं: पुरुषार्थ और वचनार्थ। जैसे इस सूत्र में, वैसे ही सभी सूत्रों में दो-दो अर्थ होते हैं। यह परमार्थ और उत्तमार्थ है। जिस निर्वाण-साक्षात्कार के आश्रय से जो अपना साक्षात्कार करने योग्य होता है, उसे 'कृत का अर्थ' (कृतकृत्य) कहा जाता है। वह पुनः इस पर्याय को भली-भाँति जानता है। इससे जो युक्त अर्थ प्राप्त होता है, वह वचनार्थ है। वहाँ जिस अर्थ की श्रावक आकांक्षा करता है, उसकी जो प्राप्ति है, वह पुरुषार्थ है। भगवान जिस-जिस धर्म का उपदेश देते हैं, उस-उस धर्म की जो अर्थ-विज्ञप्ति (समझ) है, वह अर्थ है। वहाँ शीलों का अविप्रतिसार अर्थ भी है और अनुशंसा (लाभ) भी। और यह अनुशंसा है कि वह दुर्गति को नहीं प्राप्त होता। जैसा कि भगवान ने कहा है - "अच्छी तरह आचरित धर्म की यह अनुशंसा है कि धर्मचारी दुर्गति को नहीं प्राप्त होता", यह अर्थ है।

යං පුරිසො භාවනාභූමියං සීලානි ආරබ්භ සීලෙන සංයුත්තො හොති එවං යාව විමුත්ති තථා සීලක්ඛන්ධො. තත්ථ යො ච අවිප්පටිසාරො අනුසයවසෙන නිද්දිට්ඨො, තඤ්ච සීලං අයං සීලක්ඛන්ධො. පාමොජ්ජපීතිපස්සද්ධීති ච සමාධින්ද්‍රියෙන, අයං සමාධික්ඛන්ධො. යං සමාහිතො යථාභූතං පජානාති, අයං පඤ්ඤාක්ඛන්ධො. ඉමෙ තයො ඛන්ධා සීලං සමාධි පඤ්ඤා ච තථා සීලං පරිපූරෙති යං වීරියින්ද්‍රියං තෙන කාරණෙන සො සීලං පරිපූරෙති, අනුප්පන්නස්ස ච අකුසලස්ස අනුප්පාදාය වායමති, උප්පන්නස්ස ච පහානාය අනුප්පන්නස්ස ච කුසලස්ස උප්පාදාය, උප්පන්නස්ස ච කුසලස්ස භිය්‍යොභාවාය [Pg.288] ඉති වීරියින්ද්‍රියං නිද්දිට්ඨං. තත්ථ යො සමාධික්ඛන්ධො, ඉදං සමාධින්ද්‍රියං. පඤ්ඤාක්ඛන්ධො පඤ්ඤින්ද්‍රියං, තං චතූසු සම්මප්පධානෙසු දට්ඨබ්බං. තථා යො අනුප්පන්නස්ස ච අකුසලස්ස අනුප්පාදාය වායමති, ඉදං පඨමං සම්මප්පධානං. යං උප්පන්නස්ස, ඉදං දුතියං. චත්තාරි සම්මප්පධානානි චතූසු ඣානෙසු පස්සිතබ්බානි. තථා සීලක්ඛන්ධෙන නෙක්ඛම්මධාතු ච අධිකා, තයො ච විතක්කා නෙක්ඛම්මවිතක්කො අබ්‍යාපාදවිතක්කො අවිහිංසාවිතක්කො ච. සාධාරණභූතා. යා පියායමානස්ස පාමොජ්ජෙන ඉදං කායිකං සුඛං ආනිතං අනියමීතිපෙමෙන, ඉදං දුක්ඛං. යො තත්ථ අවික්ඛෙපො, අයං සමාධි. ඉදං පඤ්චඞ්ගිකං පඨමං ඣානං. යා චෙතසිකා පස්සද්ධි සවිතක්කං සවිචාරං විරොධනං, යො කිලෙසො ච පරිදාහො, සො පඨමෙ ඣානෙ නිරුද්ධො. තථා යා ච කිලෙසපස්සද්ධි යා ච විතක්කවිචාරානං පස්සද්ධි, උභයෙපි එතෙ ධම්මෙ පස්සද්ධායං. තත්ථ කායස්ස චිත්තස්ස ච සුඛං සුඛායනා, ඉදං පීතිසුඛිනො පස්සද්ධි. යොපි එකොදිභාවො චිත්තස්ස, තෙන එකොදිභාවෙන යං චිත්තස්ස අජ්ඣත්තං සම්පසාදනං, ඉදං චතුත්ථං ඣානඞ්ගං. ඉති අජ්ඣත්තඤ්ච සම්පසාදො චෙතසො ච එකොදිභාවො පීති ච සුඛඤ්ච, ඉදං දුතියං ඣානං චතුරඞ්ගිකං. යො පස්සද්ධකායො සුඛං වෙදෙති, තෙන අධිමත්තෙන සුඛෙන ඵරිත්වා සුඛං චෙතසිකං යං, සො පීතිවීතරාගො එවං තස්ස පීතිවීතරාගතාය උපෙක්ඛං පටිලභති. සො පීතියා ච විරාගා උපෙක්ඛං පටිලභති. සුඛඤ්ච පටිසංවෙදෙති. සති ච සම්මා පඤ්ඤාය පටිලභති. සචෙ සති එකග්ගතා ඉදං පඤ්චඞ්ගිකං තතියං ඣානං. යං සුඛිනො චිත්තං සමාධියති, අයං එකග්ගතාය පරාවිධානභාගියා, පඨමෙ ඣානෙ අත්ථි චිත්තෙකග්ගතා නො චක්ඛුස්ස වෙදනා සබ්බං පාරිපූරිං ගච්ඡති. යථා චතුත්ථෙ ඣානෙ, තථා යා උපෙක්ඛා පස්සම්භයං සතිසම්පජඤ්ඤං චිත්තෙකග්ගතා ච, ඉදං චතුත්ථං ඣානං.

जिस कारण से पुरुष भावना-भूमि में शीलों को आरम्भ कर शील से युक्त होता है, इसी प्रकार विमुक्ति तक शीलस्कन्ध होता है। वहाँ जो अनुशय के वश से 'अविप्रतिसार' (पश्चाताप का अभाव) निर्दिष्ट है, वह शील है और यही शीलस्कन्ध है। प्रमोद, प्रीति और प्रश्रब्धि समाधि-इन्द्रिय के साथ समाधिस्कन्ध हैं। समाहित व्यक्ति जो यथाभूत जानता है, वह प्रज्ञास्कन्ध है। ये तीन स्कन्ध हैं—शील, समाधि और प्रज्ञा। उसी प्रकार शील को जो वीर्यिन्द्रिय परिपूर्ण करती है, उस कारण से वह शील को पूर्ण करता है; अनुत्पन्न अकुशल के अनुत्पाद के लिए प्रयत्न करता है, उत्पन्न के प्रहाण के लिए, अनुत्पन्न कुशल के उत्पाद के लिए और उत्पन्न कुशल की वृद्धि के लिए—इस प्रकार वीर्यिन्द्रिय निर्दिष्ट है। वहाँ जो समाधिस्कन्ध है, वह समाधि-इन्द्रिय है। प्रज्ञास्कन्ध प्रज्ञा-इन्द्रिय है, उसे चार सम्यक् प्रधानों में देखना चाहिए। इसी प्रकार जो अनुत्पन्न अकुशल के अनुत्पाद के लिए प्रयत्न करता है, वह प्रथम सम्यक् प्रधान है। जो उत्पन्न के लिए है, वह द्वितीय है। चार सम्यक् प्रधानों को चार ध्यानों में देखना चाहिए। उसी प्रकार शीलस्कन्ध के द्वारा नैष्क्रम्य-धातु और अधिक वितर्क—नैष्क्रम्य-वितर्क, अव्यापाद-वितर्क और अविहिंसा-वितर्क—ये तीन साधारण होते हैं। प्रमोद के द्वारा जो प्रिय लगने वाले के लिए यह कायिक सुख लाया गया है, वह दुःख है। वहाँ जो अविक्षेप है, वह समाधि है। यह पाँच अंगों वाला प्रथम ध्यान है। जो चैतसिक प्रश्रब्धि है, वह सवितर्क-सविचार के विरोध स्वरूप है; जो क्लेश और परिदाह है, वह प्रथम ध्यान में निरुद्ध हो जाता है। उसी प्रकार जो क्लेश-प्रश्रब्धि है और जो वितर्क-विचार की प्रश्रब्धि है, ये दोनों धर्म प्रश्रब्धि में कहे गए हैं। वहाँ काय और चित्त का सुख 'सुखायना' है, यह प्रीति-सुख वाले की प्रश्रब्धि है। चित्त की जो एकाग्रता है, उस एकाग्रता से चित्त की जो आध्यात्मिक प्रसन्नता है, वह चतुर्थ ध्यानांग है। इस प्रकार आध्यात्मिक प्रसन्नता, चित्त की एकाग्रता, प्रीति और सुख—यह चार अंगों वाला द्वितीय ध्यान है। जो प्रश्रब्ध-काय वाला सुख का वेदन करता है, उस अतिशय सुख से व्याप्त होकर जो चैतसिक सुख है, वह प्रीति-विरागी है; इस प्रकार उसकी प्रीति-विरागता के कारण वह उपेक्षा प्राप्त करता है। वह प्रीति के विराग से उपेक्षा प्राप्त करता है और सुख का प्रतिसंवेदन करता है। वह स्मृति और सम्यक् प्रज्ञा को प्राप्त करता है। यदि स्मृति और एकाग्रता हो, तो यह पाँच अंगों वाला तृतीय ध्यान है। सुखी व्यक्ति का जो चित्त समाहित होता है, वह एकाग्रता के कारण पराविधान-भागीय है; प्रथम ध्यान में चित्त की एकाग्रता होती है, किन्तु चक्षु की वेदना पूर्णता को प्राप्त नहीं होती। जैसे चतुर्थ ध्यान में, वैसे ही जो उपेक्षा, प्रश्रम्भण, स्मृति-सम्प्रजन्य और चित्त-एकाग्रता है, वह चतुर्थ ध्यान है।

92. යථා සමාධි දස්සයිතබ්බං, තථා පඤ්ඤින්ද්‍රියං තං චතූසු අරියසච්චෙසු පස්සිතබ්බං. යං සමාහිතො යථාභූතං පජානාති, සා පජානනා චතුබ්බිධා අසුභතො දුක්ඛතො අනත්තතො ච, යදාරම්මණං තං දුක්ඛං අරියසච්චං, යං පජානන්තො නිබ්බින්දති විමුච්චති තථා යං කාමාසවස්ස පහානං භවාසවස්ස දිට්ඨාසවස්ස අවිජ්ජාසවස්ස, අයං නිරොධො අප්පහීනභූමියං [Pg.289] ආසවසමුදයො. ඉමානි චත්තාරි අරියසච්චානි යථා පඤ්ඤින්ද්‍රියං පස්සිතබ්බං. යථායං සමාහිතො යථාභූතං පජානාති, අයං දස්සනභූමි. සොතාපත්තිඵලඤ්ච යථාභූතං පජානන්තො නිබ්බින්දතීති, ඉදං තනුකඤ්ච. කාමරාගබ්‍යාපාදං සකදාගාමිඵලඤ්ච යං නිබ්බින්දති විරජ්ජති, අයං පඨමජ්ඣානභාවනාභූමි ච රාගවිරාගා චෙතොවිමුත්ති අනාගාමිඵලඤ්ච. යං විමුත්ති විමුච්චති, අයං අවිජ්ජාවිරාගා පඤ්ඤාවිමුත්ති අරහත්තඤ්ච. ඉමෙ අවිප්පටිසාරා ච වීරියින්ද්‍රියඤ්ච චත්තාරො සම්මප්පධානා අවිප්පටිසාරා තඤ්ච උපරි යාව සමාධි, එවං තෙ චත්තාරි ඣානානි සමාධින්ද්‍රියඤ්ච යං සමාහිතො යථාභූතං පජානාති. ඉමෙ චත්තාරො සතිපට්ඨානා සීලපාරිපූරිමුපාදාය චාගසංහිතෙන ච නිබ්බෙධිකානඤ්ච නිමිත්තානං අනාවිලමනා, ඉදං සතින්ද්‍රියං චත්තාරො සතිපට්ඨානා. යං පුන ඉමාය ධම්මදෙසනාය තීසු ඨානෙසු දිට්ඨොගමනකින්ද්‍රියං කිලෙසපහානෙන ච සෙක්ඛසීලං, ඉදං සද්ධින්ද්‍රියං. චත්තාරි ච සොතාපත්තියඞ්ගානි ඵලානි. සමාධින්ද්‍රියානි සොපනියාහාරීනි සබ්බසුත්තෙසු නිද්දිසිතබ්බානි. යං ඣානං පටිලභනං වීරියගහිතංයෙව ඤාණං පටිස්සරතො, අයං සුතමයී පඤ්ඤා. යො සමාධි පුබ්බාපරනිමිත්තාභාසො අනොමගතිතාය යථාකාමො, අයං චින්තාමයී පඤ්ඤා, යං තථාසමාහිතො යථාභූතං පජානාති, අයං භාවනාමයී පඤ්ඤා. අයං සුත්තනිද්දෙසො.

९२. जैसे समाधि को दिखाना चाहिए, वैसे ही प्रज्ञा-इन्द्रिय है; उसे चार आर्य सत्यों में देखना चाहिए। समाहित व्यक्ति जो यथाभूत जानता है, वह प्रज्ञान चार प्रकार का है—अशुभतः, दुःखतः, अनात्मतः और जो आलम्बन है वह दुःख आर्य सत्य है; जिसे जानते हुए वह निर्वेद प्राप्त करता है और विमुक्त होता है। उसी प्रकार जो कामासव, भवासव, दृष्ट्यासव और अविद्यासव का प्रहाण है, वह निरोध है; अप्रहीण भूमि में आस्रव-समुदय है। इन चार आर्य सत्यों को प्रज्ञा-इन्द्रिय के रूप में देखना चाहिए। जैसे यह समाहित व्यक्ति यथाभूत जानता है, यह दर्शन-भूमि है। स्रोतापत्ति-फल और यथाभूत जानते हुए निर्वेद प्राप्त करना—यह तनूकरण है। कामराग और व्यापाद का सकृदागामी-फल है; जिसमें वह निर्वेद और विराग प्राप्त करता है, वह प्रथम ध्यान की भावना-भूमि है और राग-विराग से चेतोविमुक्ति अनागामी-फल है। जो विमुक्ति से विमुक्त होता है, वह अविद्या-विराग से प्रज्ञा-विमुक्ति और अर्हत्व है। ये अविप्रतिसार और वीर्यिन्द्रिय चार सम्यक् प्रधान हैं; अविप्रतिसार से लेकर ऊपर समाधि तक, इस प्रकार वे चार ध्यान और समाधि-इन्द्रिय हैं जिसे समाहित व्यक्ति यथाभूत जानता है। शील की परिपूर्णता के आधार पर ये चार स्मृतिप्रस्थान हैं; त्याग से युक्त और भेदन करने वाले निमित्तों के प्रति जो अनाविल मन है, वह स्मृति-इन्द्रिय और चार स्मृतिप्रस्थान हैं। पुनः इस धर्म-देशना में तीन स्थानों में जो दृष्टि-अनुगमन-इन्द्रिय है और क्लेशों के प्रहाण से जो शैक्ष-शील है, वह श्रद्धेन्द्रिय है। और चार स्रोतापत्ति के अंग फल हैं। समाधि-इन्द्रियाँ सभी सूत्रों में निर्दिष्ट की जानी चाहिए। जो ध्यान की प्राप्ति है, स्मृति करने वाले के लिए वीर्य द्वारा गृहीत जो ज्ञान है, वह श्रुतमयी प्रज्ञा है। जो समाधि पूर्व और अपर निमित्तों के आभास वाली, अवनति रहित और इच्छानुसार है, वह चिंतामयी प्रज्ञा है; और जो तथा-समाहित होकर यथाभूत जानता है, वह भावनामयी प्रज्ञा है। यह सूत्र-निर्देश है।

ඉමං සුත්තං නිබ්බෙධභාගියං බුජ්ඣකාරධිකං බුජ්ඣිතබ්බං. යෙහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතං තං බුජ්ඣිස්සන්ති තස්ස අඞ්ගානි බුජ්ඣිස්සන්ති, තෙන බොජ්ඣඞ්ගා. තථා ආදිතො යාව සීලං වතං චෙතනා කරණීයා, කිස්ස සීලානි පාරිපූරෙති. අනුප්පන්නස්ස ච අකුසලස්ස අනුප්පාදාය උප්පන්නස්ස ච අකුසලස්ස පහානාය අනුප්පන්නස්ස කුසලස්ස උප්පාදාය උප්පන්නස්ස ච කුසලස්ස භිය්‍යොභාවාය, ඉදං වීරියං තස්ස තස්ස බුජ්ඣිතස්ස අඞ්ගන්ති. අයං වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගො. ඉමිනා වීරියෙන ද්වෙ ධම්මා ආදිතො අවිප්පටිසාරො පාමොජ්ජඤ්ච යා පුන පීති අවිප්පටිසාරපච්චයා පාමොජ්ජපච්චයා, අයං පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො. යං පීතිමනස්ස කායො පස්සම්භති. අයං පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගො. තෙන කායිකසුඛමානිතං යං සුඛිනො චිත්තං සමාධියති, අයං සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගො. යං සමාහිතො යථාභූතං පජානාති, අයං ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගො. යා සීලමුපාදාය පඤ්චන්නං බොජ්ඣඞ්ගානං උපාදායානුලොමතා නිමිත්තායනා පීතිභාගියානඤ්ච විසෙසභාගියානඤ්ච [Pg.290] අපිලාපනතා සහගතා හොති අනවමග්ගො, අයං සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො. යං යථාභූතං පජානාති, අච්චාරද්ධවීරියං කරොති. උද්ධච්චභූමීති කතා අභිපත්ථිතං පෙසෙති. කොසජ්ජභූමීති ගරහිතො රහිතෙහි අඞ්ගෙහි බුජ්ඣති යං චක්ඛුසමථපථං, සා උපෙක්ඛාති. තෙන සා උපෙක්ඛා තස්ස බොජ්ඣඞ්ගස්ස අඞ්ගන්ති කරිත්වා උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගොති වුච්චතෙ. එසො සුත්තනිද්දෙසො.

यह सूत्र भेदन (निर्वेध) के भाग वाला है और इसे बोध के रूप में समझना चाहिए। जिन अंगों से युक्त होने पर वे इसे जानेंगे और इसके अंगों को जानेंगे, इसलिए वे 'बोध्यंग' कहलाते हैं। इसी प्रकार, आदि से लेकर शील और व्रत तक चेतना की जानी चाहिए; वह शील को क्यों पूर्ण करता है? अनुत्पन्न अकुशल के अनुत्पाद के लिए, उत्पन्न अकुशल के प्रहाण के लिए, अनुत्पन्न कुशल के उत्पाद के लिए और उत्पन्न कुशल की वृद्धि के लिए—यह वीर्य उस-उस बोध का अंग है। यह वीर्य-सम्बोज्झंग है। इस वीर्य से आदि में दो धर्म होते हैं: अविप्रतिसार (पश्चाताप का अभाव) और प्रमोद; फिर अविप्रतिसार और प्रमोद के प्रत्यय से जो प्रीति होती है, वह प्रीति-सम्बोज्झंग है। प्रीति-युक्त मन वाले का जो काय प्रश्रब्ध (शांत) होता है, वह प्रश्रब्धि-सम्बोज्झंग है। उससे कायिक सुख प्राप्त होता है; सुखी व्यक्ति का जो चित्त समाहित होता है, वह समाधि-सम्बोज्झंग है। समाहित व्यक्ति जो यथाभूत जानता है, वह धर्मविचय-सम्बोज्झंग है। शील को आधार बनाकर पाँच बोध्यंगों के आश्रय से जो अनुलोमता, निमित्तता और प्रीति-भागी तथा विशेष-भागी धर्मों की असम्प्रोषता (न भूलना) साथ होती है, वह स्मृति-सम्बोज्झंग है। जो यथाभूत जानता है, वह अत्यधिक वीर्य करता है। 'औद्धत्य-भूमि' के रूप में किया गया वह अभीप्सित की ओर भेजता है। 'कौसीद्य-भूमि' के रूप में निंदित अंगों से रहित होकर जो चक्षु-शमथ-पथ को जानता है, वह उपेक्षा है। उस उपेक्षा को उस बोध्यंग का अंग मानकर 'उपेक्षा-सम्बोज्झंग' कहा जाता है। यह सूत्र-निर्देश है।

93. තත්ථ කතමා දෙසනා? අස්මිං සුත්තෙ චත්තාරි අරියසච්චානි දෙසිතානි. තත්ථ කතමො විචයො? සීලවතො අවිප්පටිසාරො යාව විමුත්ති ඉමිස්සාය පුච්ඡාය මිනිකිමත්ථස්සමීති ද්වෙ පදානි පුච්ඡා ද්වෙ පදානි විසජ්ජනානි ද්වීහි පදෙහි ද්වෙ අභිඤ්ඤං ද්වීහි චෙව පදෙහි විසජ්ජනා කිං පුච්ඡති නිබ්බාධිකං කායභූමිං කම්මස්ස තථා හි පතිට්ඨා ච අසෙක්ඛෙ ධම්මෙ උප්පාදෙති. තත්ථ කතමා යුත්ති? සීලවතො අවිප්පටිසාරො භවති කිං නිච්ඡන්දස්ස ච විරාගො අත්ථි එසා යුත්ති. තත්ථ කතමං පදට්ඨානං? වීරියං වීරියින්ද්‍රියස්ස පදට්ඨානං. සමාධි සමාධින්ද්‍රියස්ස පදට්ඨානං. පඤ්ඤා පඤ්ඤින්ද්‍රියස්ස පදට්ඨානං. වීරියං අදොසස්ස පදට්ඨානං. සමාධි අලොභස්ස පදට්ඨානං. පඤ්ඤා අමොහස්ස පදට්ඨානං. වීරියින්ද්‍රියං තිණ්ණං මග්ගඞ්ගානං පදට්ඨානං, සම්මාවාචාය සම්මාකම්මන්තස්ස සම්මාආජීවස්ස. සමාධින්ද්‍රියං තිණ්ණං මග්ගඞ්ගානං පදට්ඨානං, සම්මාසඞ්කප්පස්ස සම්මාවාචාය සම්මාසමාධිනො. පඤ්ඤින්ද්‍රියං ද්වින්නං මග්ගඞ්ගානං පදට්ඨානං, සම්මාසතියා සම්මාදිට්ඨියා ච.

९३. वहाँ देशना-हार क्या है? इस सूत्र में चार आर्य सत्यों का उपदेश दिया गया है। वहाँ विचय-हार क्या है? शीलवान का अविप्रतिसार से लेकर विमुक्ति तक—इस प्रश्न के द्वारा तुलना की जाती है; यहाँ दो पद प्रश्न हैं और दो पद उत्तर हैं। दो पदों से दो अभिज्ञाओं को और दो ही पदों से उत्तर को जानना चाहिए। वह क्या पूछता है? वह कर्म की बाधारहित काय-भूमि के विषय में पूछता है, क्योंकि वह प्रतिष्ठा अशैक्ष धर्मों को उत्पन्न करती है। वहाँ युक्ति-हार क्या है? शीलवान को अविप्रतिसार होता है; निष्काम व्यक्ति को विराग होता है—यह युक्ति है। वहाँ पदस्थान-हार क्या है? वीर्य, वीर्यिन्द्रिय का पदस्थान है। समाधि, समाधिन्द्रिय का पदस्थान है। प्रज्ञा, प्रज्ञेन्द्रिय का पदस्थान है। वीर्य, अद्वेष का पदस्थान है। समाधि, अलोभ का पदस्थान है। प्रज्ञा, अमोह का पदस्थान है। वीर्यिन्द्रिय तीन मार्ग-अंगों का पदस्थान है: सम्यक् वाक्, सम्यक् कर्मान्त और सम्यक् आजीव। समाधिन्द्रिय तीन मार्ग-अंगों का पदस्थान है: सम्यक् संकल्प, सम्यक् वाक् और सम्यक् समाधि। प्रज्ञेन्द्रिय दो मार्ग-अंगों का पदस्थान है: सम्यक् स्मृति और सम्यक् दृष्टि।

තත්ථ කතමො ලක්ඛණො? සීලක්ඛන්ධෙ වුත්තෙ සබ්බෙ තයො ඛන්ධා වුත්තා භවන්ති, සීලමෙව හි සෙලොපමතා යථා සෙලො සබ්බපච්චත්ථිකෙහි අකරණීයො එවං තං චිත්තං සබ්බකිලෙසෙහි න කම්පතීති, අයං අමොහො. විරත්තං රජනීයෙසූති අයං අලොභො. කොපනෙය්‍යෙ න කුප්පතීති අයං අදොසො. තත්ථ පඤ්ඤා අමොහො කුසලමූලං, අලොභො අලොභොයෙව, අදොසො අදොසොයෙව. ඉමෙහි තීහි කුසලමූලෙහි සෙක්ඛභූමියං ඨිතො අසෙක්ඛමග්ගං උප්පාදෙති. සෙක්ඛභූමි සම්පත්තිකම්මධම්මෙ උප්පාදෙති, සා ච සම්මාවිමුත්ති, යඤ්ච විමුත්තිරසඤාණදස්සනං ඉමෙ දස අසෙක්ඛානං අරහත්තං ධම්මා. තත්ථ අට්ඨඞ්ගිකෙන මග්ගෙන චතුබ්බිධා භාවනාපි ලබ්භති. සීලභාවනා කායභාවනා චිත්තභාවනා [Pg.291] පඤ්ඤාභාවනා ච. තත්ථ සම්මාකම්මන්තෙන සම්මාආජීවෙන ච කායො භාවිතො. සම්මාවාචාය සම්මාවායාමෙන ච සීලං භාවිතං. සම්මාසඞ්කප්පෙන සම්මාසමාධිනා ච චිත්තං භාවිතං. සම්මාදිට්ඨියා සම්මාසතියා ච පඤ්ඤා භාවිතා. ඉමාය චතුබ්බිධාය භාවනාය ද්වෙ ධම්මා භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡන්ති චිත්තං පඤ්ඤඤ්ච. චිත්තං භාවනාය සමථො, පඤ්ඤා භාවනාය විපස්සනා. තත්ථ පඤ්ඤා අවිජ්ජාපහානෙන චිත්තං උපක්කිලෙසෙහි අමිස්සීකතන්ති. පඤ්ඤා භාවනාය චිත්තභාවනංයෙව පරිපූරෙති. එවං යස්ස සුභාවිතං චිත්තං කුතො තං දුක්ඛමෙස්සතීති. අපි ච ඛො පන තස්ස ආයස්මතො අබ්‍යාපාදධාතු අධිමුත්තා, න සො පෙතං සමාපන්නො තස්ස සඞ්ඛාපහාරං දෙති, සඞ්ඛාවිතක්කිතෙ සරීරෙ දුක්ඛං න වෙදියති, අයං සුත්තත්ථො.

वहाँ लक्षण-हार क्या है? शील-स्कंध के कहे जाने पर तीनों स्कंध कह दिए जाते हैं; क्योंकि शील ही पर्वत के समान है। जैसे पर्वत सभी शत्रुओं द्वारा अडिग रहता है, वैसे ही वह चित्त सभी क्लेशों से कंपित नहीं होता—यह अमोह है। रंजनीय विषयों में विरक्त होना अलोभ है। कोपनीय विषयों में क्रोध न करना अद्वेष है। वहाँ प्रज्ञा अमोह-कुशलमूल है, अलोभ अलोभ ही है, अद्वेष अद्वेष ही है। इन तीन कुशलमूलों से शैक्ष-भूमि में स्थित व्यक्ति अशैक्ष-मार्ग को उत्पन्न करता है। शैक्ष-भूमि संपत्ति-कर्म-धर्मों को उत्पन्न करती है, और वह सम्यक् विमुक्ति है; तथा जो विमुक्ति-रस-ज्ञान-दर्शन है—ये दस अशैक्षों के अर्हत्व-धर्म हैं। वहाँ अष्टांगिक मार्ग से चार प्रकार की भावना भी प्राप्त होती है: शील-भावना, काय-भावना, चित्त-भावना और प्रज्ञा-भावना। वहाँ सम्यक् कर्मान्त और सम्यक् आजीव से काय भावित होता है। सम्यक् वाक् और सम्यक् व्यायाम से शील भावित होता है। सम्यक् संकल्प और सम्यक् समाधि से चित्त भावित होता है। सम्यक् दृष्टि और सम्यक् स्मृति से प्रज्ञा भावित होती है। इस चार प्रकार की भावना से दो धर्म भावना की परिपूर्णता को प्राप्त होते हैं: चित्त और प्रज्ञा। भावना में चित्त 'शमथ' है, भावना में प्रज्ञा 'विपश्यना' है। वहाँ प्रज्ञा अविद्या के प्रहाण से चित्त को उपक्लेशों से अमिश्रित करती है। प्रज्ञा-भावना से वह चित्त-भावना को ही पूर्ण करती है। इस प्रकार जिसका चित्त सुभावित है, उसे दुःख कहाँ से आएगा? इसके अतिरिक्त, उस आयुष्मान की अव्यापाद-धातु अधिमुक्त होती है, वह उसमें समापन्न होकर संस्कारों का प्रहाण करता है, और शरीर में संस्कारों के वितर्कित होने पर भी दुःख का वेदन नहीं करता—यह सूत्र का अर्थ है।

94. තත්ථ කතමා දෙසනා? ඉමම්හි සුත්තෙ දස අසෙක්ඛා අරහත්තධම්මා දෙසිතා අප්පමාණා ච සම්මා විභාවනා. තත්ථ කතමො විචයො? සෙලොපමතා යෙ යෙ ධම්මා වෙදනීයසුඛදුක්ඛොපගතා, තෙ සබ්බෙ නිරූපං වානුපස්සන්තානං වූපගතා කායතො වෙදයිතපරික්ඛාරො අප්පවත්තිතො දුක්ඛං න වෙදියති. තත්ථ කතමා යුත්ති, යස්සෙවං භාවිතං චිත්තං කුතො තං දුක්ඛමෙස්සතීති. තීසු භාවනාසු දුක්ඛං නක්ඛමති චිත්තං චිත්තභාවනාය ච. නිරොධභාවනාය ච ආනන්තරිකා සමාධිභාවනාය ච. ඉති යස්සෙවං භාවිතං චිත්තන්ති සමාධි ඵලස්ස පදට්ඨානං.

९४. वहाँ देशना-हार क्या है? इस सूत्र में दस अशैक्ष अर्हत्व-धर्म और अप्रमाण सम्यक् विभावना का उपदेश दिया गया है। वहाँ विचय-हार क्या है? पर्वत की उपमा के समान जो-जो धर्म वेदनीय सुख-दुःख को प्राप्त हैं, वे सभी अरूप का अनुदर्शन करने वालों के लिए शांत हो जाते हैं; काय से वेदन-परिकार के अप्रवृत्त होने से दुःख का अनुभव नहीं होता। वहाँ युक्ति-हार क्या है? जिसका चित्त इस प्रकार भावित है, उसे दुःख कहाँ से आएगा? तीन भावनाओं में दुःख सहन नहीं होता: चित्त-भावना में, निरोध-भावना में और आनन्तरिक समाधि-भावना में। इस प्रकार 'जिसका चित्त ऐसा भावित है'—समाधि फल का पदस्थान है।

තත්ථ කතමො ලක්ඛණො? යස්සෙවං භාවිතං චිත්තන්ති චිත්තානි භාවිතානි යථා පඨමං නිද්දිට්ඨානි පඤ්ඤා සීලං කායො චිත්තං, සීලම්පි සුභාවිතං කායිකචෙතසිකඤ්ච ඨිතත්තා නානුපකම්පතීති වෙදනාපි තථා සඤ්ඤාපි සඞ්ඛාරාපි. කුතො තං දුක්ඛමෙස්සතීති සුඛම්පි නානුගච්ඡති, අදුක්ඛමසුඛම්පි නාගතන්ති.

वहाँ लक्षण (हार) क्या है? "जिसका चित्त इस प्रकार भावित है" - यहाँ चित्तों को भावित किया गया है जैसा कि पहले निर्दिष्ट किया गया है: प्रज्ञा, शील, काय और चित्त। शील के भी सुभावित होने पर, कायिक और चैतसिक (सुख) की स्थिरता के कारण वह कंपित नहीं होता; इसी प्रकार वेदना, संज्ञा और संस्कार भी हैं। "उसे दुःख कहाँ से आएगा?" - सुख भी पीछे नहीं आता, और अदुःख-असुख भी नहीं आता।

තත්ථ කතමො චතුබ්‍යූහො හාරො? ඉධ භගවතො කො අධිප්පායො? යෙ දුක්ඛෙන අධිකා භවිස්සන්ති, තෙ එවරූපාහි සමාපත්තීහි විරහිස්සන්ති. අයමෙත්ථ භගවතො අධිප්පායො. යෙ ච අප්පසන්නා, තෙ හි භවිස්සන්ති, පසන්නානඤ්ච [Pg.292] පීතිපාමොජ්ජං භවිස්සති, අයං තත්ථ භගවතො අධිප්පායො. ආවට්ටොති නත්ථි ආවට්ටනස්ස භූමි.

वहाँ चतुब्यूह हार क्या है? यहाँ भगवान का क्या अभिप्राय है? जो दुःख से अधिक (अभिभूत) होंगे, वे इस प्रकार की समापत्तियों के साथ विहार करेंगे। यहाँ यह भगवान का अभिप्राय है। और जो अप्रसन्न हैं, वे (प्रसन्न) होंगे, और प्रसन्न लोगों को प्रीति और प्रमोद होगा; वहाँ यह भगवान का अभिप्राय है। 'आवृत्त' (आवाट्ट) के लिए यहाँ कोई स्थान नहीं है।

විභත්තීති යස්සෙවං භාවිතං චිත්තං කුතො තං දුක්ඛමෙස්සතීති දුවිධො නිද්දෙසො – දුක්ඛහෙතුනිද්දෙසො ච පටිපක්ඛනිද්දෙසො ච. කො සො දුක්ඛහෙතු? යතො දුක්ඛං ආගච්ඡති පටිපක්ඛෙ වුත්තෙ සෙසධම්මානං සීලං හෙතු ච පච්චයො ච, තෙ සබ්බෙ ධම්මා වුත්තා හොන්ති. එකබොධිපක්ඛියෙ ධම්මෙ වුත්තෙ සබ්බෙ බොධගමනීයා ධම්මා වුත්තා භවන්ති.

'विभक्ति' का अर्थ है - "जिसका चित्त इस प्रकार भावित है, उसे दुःख कहाँ से आएगा" - इसमें दो प्रकार के निर्देश हैं: दुःख-हेतु निर्देश और प्रतिपक्ष निर्देश। वह दुःख-हेतु क्या है? जिससे दुःख आता है। प्रतिपक्ष के कहे जाने पर, शेष धर्मों के लिए शील हेतु और प्रत्यय है, वे सभी धर्म कह दिए जाते हैं। एक बोधिपाक्षिक धर्म के कहे जाने पर, सभी बोधगामी धर्म कह दिए जाते हैं।

තත්ථ කතමො චතුබ්‍යූහො හාරො? ඉමම්හි සුත්තෙ භගවතො කො අධිප්පායො? යෙ අවිප්පටිසාරෙන ඡන්දිකා, තෙ සීලපාරිපූරී භවන්ති පාමොජ්ජඡන්දිකා අවිප්පටිසාරීපාරිපූරී, අයමෙත්ථ භගවතො අධිප්පායො…පෙ… අයං චතුබ්‍යූහො හාරො.

वहाँ चतुब्यूह हार क्या है? इस सूत्र में भगवान का क्या अभिप्राय है? जो अविप्रतिसार (पश्चाताप रहित) होने की इच्छा रखते हैं, वे शील की परिपूर्णता वाले होते हैं; प्रमोद की इच्छा रखने वाले अविप्रतिसार की परिपूर्णता वाले होते हैं। यहाँ यह भगवान का अभिप्राय है... इत्यादि... यह चतुब्यूह हार है।

තත්ථ කතමො ආවට්ටො? ඉදං සුත්තං නිබ්බෙධභාගියං. යො නිබ්බෙධො, අයං නිරොධො. යෙන නිබ්බිජ්ඣති, සො මග්ගො. යං නිබ්බිජ්ඣති, තං දුක්ඛං. යං නිබ්බෙධගාමිනා මග්ගෙන පහීයති, සමුදයොයං වුත්තො.

वहाँ आवर्त (हार) क्या है? यह सूत्र निर्वेध-भागीय (भेदन करने वाला) है। जो निर्वेध (भेदन) है, वह निरोध है। जिससे भेदन किया जाता है, वह मार्ग है। जिसका भेदन किया जाता है, वह दुःख है। जो निर्वेधगामी मार्ग द्वारा प्रहीण (नष्ट) किया जाता है, वह समुदाय कहा गया है।

තත්ථ කතමා විභත්ති? සීලවතො අවිප්පටිසාරොති විභජ්ජබ්‍යාකරණීයං, පරාමසන්තස්ස නත්ථි අවිප්පටිසාරො යාව දොසකතං කායෙන වා වාචාය වා අකුසලං ආරභති. කිඤ්චිපිස්ස එවං හොති ‘‘සුකතමෙතං සුචරිතමෙතං නො චස්ස තෙන අවිප්පටිසාරෙන පාමොජ්ජං ජායති යාව විමුත්ති, තස්ස සීලවතො අවිප්පටිසාරො’’ති විභජ්ජබ්‍යාකරණීයං, අයං විභත්තිහාරො.

वहाँ विभक्ति क्या है? "शीलवान को अविप्रतिसार होता है" - यह विभज्य-व्याकरणीय (विभाजन कर उत्तर देने योग्य) है। परामर्श (गलत धारणा) करने वाले को अविप्रतिसार नहीं होता जब तक वह काय या वाणी से द्वेषपूर्ण अकुशल कर्म करता है। यदि उसे ऐसा लगे कि "यह सुकृत है, यह सुचरित है", और यदि उस अविप्रतिसार से विमुक्ति तक प्रमोद उत्पन्न न हो, तो "उस शीलवान को अविप्रतिसार होता है" - यह विभज्य-व्याकरणीय है। यह विभक्ति हार है।

තත්ථ කතමා පරිවත්තනා? ඉමෙහි සත්තහි උපනිසාසම්පත්තීහි එකාදස උපනිසා විභත්තියං පජහානං පජහන්ති, අයං පරිවත්තනා.

वहाँ परिवर्त्तना क्या है? इन सात उपनिषा-सम्पत्तियों (कारणों) से ग्यारह उपनिषाएँ विभक्ति में त्याज्य धर्मों को त्यागती हैं, यह परिवर्त्तना है।

තත්ථ කතමා වෙවචනා? ඉමෙසං අරියධම්මානං බලබොජ්ඣඞ්ගවිමොක්ඛසමාධිසමාපත්තීනං ඉමානි වෙවචනානි.

वहाँ वेवचन (पर्यायवाची) क्या है? इन आर्य धर्मों - बल, बोध्यंग, विमोक्ष, समाधि और समापत्तियों के ये पर्यायवाची हैं।

තත්ථ කතමා පඤ්ඤත්ති? සීලවතො අවිප්පටිසාරොති සීලක්ඛන්ධෙ නෙක්ඛම්මපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තං, නිසජ්ජපඤ්ඤත්ති ච එවං දස අඞ්ගානි ද්වීහි ද්වීහි අඞ්ගෙහි පඤ්ඤත්තානි.

वहाँ प्रज्ञप्ति क्या है? "शीलवान को अविप्रतिसार होता है" - यहाँ शील-स्कन्ध में नैष्क्रम्य-प्रज्ञप्ति द्वारा प्रज्ञप्त किया गया है, और निषद्या-प्रज्ञप्ति भी; इस प्रकार दस अंगों को दो-दो अंगों द्वारा प्रज्ञप्त किया गया है।

තත්ථ කතමො ඔතරණො? ඉදං නිබ්බෙධභාගියසුත්තං පඤ්චසු ඔතිණ්ණං යථා යං පඨමං නිද්දිට්ඨං එවමින්ද්‍රියාදිඛන්ධධාතුආයතනෙසු නිද්දිසිතබ්බානි.

वहाँ अवतरण क्या है? यह निर्वेध-भागीय सूत्र पाँच (सत्यों/स्थानों) में अवतरित होता है; जैसे जो पहले निर्दिष्ट किया गया है, वैसे ही इन्द्रिय, स्कन्ध, धातु और आयतनों में निर्दिष्ट किया जाना चाहिए।

තත්ථ [Pg.293] කතමො සොධනො හාරො? සීලවතො අවිප්පටිසාරොති න තාව සුද්ධො ආරම්භො අවිප්පටිසාරිනො පාමොජ්ජන්ති න තාව සුද්ධො ආරම්භො යානි එකාදස පදානි දෙසිතානි යදා තදා සුද්ධො ආරම්භො, අයං සොධනො.

वहाँ शोधन हार क्या है? "शीलवान को अविप्रतिसार होता है" - यह आरम्भ तब तक शुद्ध नहीं है; "अविप्रतिसारी को प्रमोद होता है" - यह आरम्भ तब तक शुद्ध नहीं है; जब वे ग्यारह पद उपदिष्ट किए जाते हैं, तब आरम्भ शुद्ध होता है। यह शोधन है।

තත්ථ කතමො අධිට්ඨානො? සීලවෙමත්තතාය පඤ්ඤත්තං එවං දස පදානි සබ්බානි සීලක්ඛන්ධස්ස ආනිසංසො, තෙ ච පතිරූපදෙසවාසො ච පච්චයො අත්තසම්මාපණිධානඤ්ච හෙතු, සමාධික්ඛන්ධස්ස සුඛං හෙතු පස්සද්ධි පච්චයො, යෙන ඣානසහජාති ච ඨානන්ති ඣානඞ්ගා අපරො පරියායො කාමෙසු ආදීනවානුපස්සනා සමාධිනො පච්චයො නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසදස්සාවිතා හෙතු.

वहाँ अधिष्ठान क्या है? शील की भिन्नता (वेमत्तता) से प्रज्ञप्त किया गया है; इस प्रकार सभी दस पद शील-स्कन्ध के आनृशंस (लाभ) हैं। वे और प्रतिरूप देश में निवास 'प्रत्यय' हैं, और आत्म-सम्यक्-प्रणिधान 'हेतु' है। समाधि-स्कन्ध के लिए सुख 'हेतु' है और प्रश्रब्धि 'प्रत्यय' है, जिससे ध्यान-सहजात अवस्था होती है; ये ध्यान के अंग हैं। दूसरा पर्याय यह है कि काम-भोगों में आदिनाथ (दोष) का अनुदर्शन समाधि का 'प्रत्यय' है और नैष्क्रम्य में आनृशंस का दर्शन 'हेतु' है।

තත්ථ කතමා සමාරොපනා? යං වීරියින්ද්‍රියං, සො සීලක්ඛන්ධො. යං සීලං, තෙ චත්තාරො ධම්මා පධානා. යං ධම්මානුධම්මපටිපත්ති, සො පාතිමොක්ඛසංවරො.

वहाँ समारोपणा क्या है? जो वीर्य-इन्द्रिय है, वह शील-स्कन्ध है। जो शील है, वे चार धर्म प्रधान हैं। जो धर्मानुधर्म-प्रतिपत्ति है, वह प्रातिमोक्ष-संवर है।

95. යස්ස සෙලොපමං චිත්තන්ති ගාථා, සෙලොපමන්ති උපමා යථා සෙලො වාතෙන න කම්පති න උණ්හෙන න සීතෙන සංකම්පති. යථා අනෙකා අචෙතනා, තෙ උණ්හෙන මිලායන්ති, සීතෙන අවසුස්සන්ති, වාතෙන භජන්ති. න එවං සෙලො විරත්තං රජනීයෙසු දොසනීයෙ න දුස්සතීති කාරණං දොසනීයෙ දොමනස්සන්තං, න දුට්ඨෙන වා කම්පති උණ්හෙන වා, සො මිලායති සීතෙන වා අවසුස්සති, එවං චිත්තං රාගෙන නානුස්සති සීතෙන කම්පතීති. කිං කාරණං? විරත්තං රජනීයෙසු දොසනීයෙ න දුස්සති. කිං කාරණං? දොසනීයෙ පනස්සන්ති න දුස්සති, අදුට්ඨං තං න කොසිස්සන්ති, තෙන කුප්පනීයෙ න කුප්පති, යස්සෙවං භාවිතං චිත්තං කුතො තං දුක්ඛනිද්දෙසො ච කුතො එවරූපස්ස දුක්ඛං ආගමිස්සතීති නිද්දිට්ඨං.

९५. "जिसका चित्त पर्वत के समान है" - यह गाथा है। 'शैल-उपम' (पर्वत के समान) एक उपमा है, जैसे पर्वत वायु से कंपित नहीं होता, न गर्मी से, न सर्दी से विचलित होता है। जैसे अनेक अचेतन वस्तुएँ गर्मी से कुम्हला जाती हैं, सर्दी से सूख जाती हैं, वायु से टूट जाती हैं। पर्वत ऐसा नहीं है। रंजनीय (राग उत्पन्न करने वाले) विषयों में विरक्त होने के कारण और द्वेषणीय विषयों में द्वेष न करने के कारण - यही हेतु है। द्वेषणीय विषयों में दौर्मनस्य का अंत होता है। वह न तो द्वेष से कंपित होता है, न गर्मी से कुम्हलाता है, न सर्दी से सूखता है। इसी प्रकार चित्त राग से अनुस्मृत नहीं होता और न ही (दुःख रूपी) सर्दी से कंपित होता है। क्या कारण है? रंजनीय विषयों में विरक्त है और द्वेषणीय विषयों में द्वेष नहीं करता। क्या कारण है? द्वेषणीय विषयों में वह द्वेष नहीं करता, उस अद्विष्ट व्यक्ति पर वे क्रोध नहीं करेंगे, इसलिए वह कोपनीय विषयों में कुपित नहीं होता। "जिसका चित्त इस प्रकार भावित है, उसे दुःख कहाँ से आएगा" - यह दुःख का निर्देश है और "इस प्रकार के व्यक्ति को दुःख कहाँ से प्राप्त होगा" - यह निर्दिष्ट किया गया है।

පරිවත්තනාති කුතො තං දුක්ඛමෙස්සතීති යං චෙතසිකං සුඛං අනුපාදිසෙසා අයං නත්ථි සොපාදිසෙසා අයං අත්ථි. පුන එවමාහංසු තං ඛණං තං මුහුත්තං උභයමෙව අවෙදයිතං සොපාදිසෙසං යඤ්ච අනුපාදිසෙසං යඤ්ච තං ඛණං තං මුහුත්තං අනුපාදිසෙසං යඤ්ච සොපාදිසෙසං ච අවෙදයිතං. සුඛමාපන්නස්ස අනාවත්තිකන්ති අයමෙත්ථ විසෙසො පරිවත්තනා.

परिवर्त्तना का अर्थ है - "उसे दुःख कहाँ से आएगा?" - जो चैतसिक सुख है, वह अनुपधिशेष (निर्वाण) में नहीं है, वह सोपधिशेष में है। फिर ऐसा कहा गया है कि उस क्षण, उस मुहूर्त में दोनों ही - सोपधिशेष और अनुपधिशेष - अनुभव नहीं किए जाते (अवेदयित)। उस क्षण, उस मुहूर्त में जो अनुपधिशेष है और जो सोपधिशेष है, वह अवेदयित है। सुख को प्राप्त व्यक्ति के लिए 'अनावर्त्तिक' (वापस न लौटना) - यहाँ यह विशेष परिवर्त्तना है।

තත්ථ [Pg.294] කතමො වෙවචනො? යස්සෙවං භාවිතං චිත්තං වා භාවිතං සුභාවිතං අනුට්ඨිතං වත්ථුකතං සුසමාරද්ධං. චිත්තන්ති මනො විඤ්ඤාණං මනින්ද්‍රියං මනොවිඤ්ඤාණධාතු.

वहाँ (उन हारों में) वेवचन (पर्याय) हार कौन सा है? जिसके लिए चित्त इस प्रकार भावित, परिभावित, सुभावित, अधिष्ठित (अनुष्ठित), वस्तु-कृत (आधार बनाया हुआ) और सुसमारब्ध (भली-भाँति आरम्भ किया हुआ) है। 'चित्त' का अर्थ है—मनो-विज्ञान, मनेन्द्रिय, मनो-विज्ञान-धातु।

තත්ථ කතමා පඤ්ඤත්ති? චිත්තං මනො සඞ්ඛාරා වූපසමපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තං. සමාධි අසෙක්ඛපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තො. දුක්ඛං උච්ඡින්නපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තං.

वहाँ प्रज्ञप्ति (हार) कौन सा है? चित्त को 'मनो-संस्कारों के उपशम' की प्रज्ञप्ति द्वारा प्रज्ञप्त किया गया है। समाधि को 'अशैक्ष्य' (असेक्ख) की प्रज्ञप्ति द्वारा प्रज्ञप्त किया गया है। दुःख को 'उच्छिन्न' (उन्मूलन) की प्रज्ञप्ति द्वारा प्रज्ञप्त किया गया है।

තත්ථ කතමො ඔතරණො? චිත්තෙ නිද්දිට්ඨෙ පඤ්චක්ඛන්ධා නිද්දිට්ඨා හොන්ති, අයං ඛන්ධෙසු ඔතරණො, මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා නිද්දිට්ඨාය අට්ඨාරස ධාතුයො නිද්දිට්ඨා හොන්ති, අයං ධාතූසු ඔතරණො. මනායතනෙ නිද්දිට්ඨෙ සබ්බානි ආයතනානි නිද්දිට්ඨානි හොන්ති. තත්ථ මනායතනං නාමරූපස්ස පදට්ඨානං. නාමරූපපච්චයා සළායතනං. තථා පටිච්චසමුප්පාදෙ. අයං ඔතරණො. තත්ථ කතමො සොධනො සුද්ධොයෙව ආරම්භො.

वहाँ ओतरण (अवतरण) हार कौन सा है? चित्त के निर्दिष्ट होने पर पाँचों स्कन्ध निर्दिष्ट हो जाते हैं, यह स्कन्धों में ओतरण है। मनो-विज्ञान-धातु के निर्दिष्ट होने पर अठारह धातुएँ निर्दिष्ट हो जाती हैं, यह धातुओं में ओतरण है। मनायतन के निर्दिष्ट होने पर सभी आयतन निर्दिष्ट हो जाते हैं। वहाँ मनायतन नाम-रूप का पदस्थान (निकट कारण) है। नाम-रूप के प्रत्यय से षडायतन होता है। इसी प्रकार प्रतीत्यसमुत्पाद में भी है। यह ओतरण है। वहाँ शोधन हार कौन सा है? जो शुद्ध आरम्भ (प्रयत्न) है।

තත්ථ කතමො අධිට්ඨානො? ඡළින්ද්‍රියං භාවනා එකත්තායං පඤ්ඤත්ති ඡට්ඨිතෙන කායො එකත්තාය පඤ්ඤත්තො.

वहाँ अधिष्ठान हार कौन सा है? छह इन्द्रियों की भावना को एकत्व (एकाग्रता) के रूप में प्रज्ञप्त करना। छठे (मनेन्द्रिय) में स्थित होने से काय को एकत्व के रूप में प्रज्ञप्त किया गया है।

තත්ථ කතමො පරික්ඛාරො? චිත්තස්ස පුබ්බහෙතු සමුප්පාදාය මනසිකාරො ච තප්පොණතා ච යං අසමාහිතභූමියං ච විසෙසධම්මානං අභාවිතත්තා චිත්තසතතං ගච්ඡති, සචෙ සමාධිනො සුඛං හෙතු අවිප්පටිසාරො පච්චයො, අයං හෙතු අයං පච්චයො පරික්ඛාරො.

वहाँ परिकार (परिकर) हार कौन सा है? चित्त के पूर्व हेतु से उत्पन्न होने के लिए मनसिकार और उसकी ओर प्रवणता, जो असमाहित भूमि में विशेष धर्मों के अभावित होने के कारण चित्त की निरंतरता को प्राप्त होती है; यदि समाधि के लिए सुख हेतु है और अविप्रतिसार (पश्चाताप रहित होना) प्रत्यय है, तो यह हेतु और यह प्रत्यय 'परिकार' है।

තත්ථ කතමා සමාරොපනා? යස්සෙවං භාවිතන්ති තස්ස ධම්මා සමාරොපයිතබ්බා. කායො සීලං පඤ්ඤා භාවිතචිත්තන්ති අනභිරතං අනපණතං අනෙකං අනුතං අනාපජ්ජාසත්තං අයං සමඤ්ඤායතනා න තස්ස සෙක්ඛස්ස සම්මාසමාධි සබ්බෙ අසෙක්ඛා දස අරහන්තධම්මා නිද්දිට්ඨා හොන්ති. අසෙක්ඛභාගියානි සුත්තානි.

वहाँ समारोपणा हार कौन सा है? 'जिसका इस प्रकार भावित है'—उस व्यक्ति के लिए धर्मों का समारोपण किया जाना चाहिए। काय, शील, प्रज्ञा और भावित चित्त—अर्थात अनभिरत, अनवनत (न झुका हुआ), अनेक (एकाग्र), अनुक्त (प्रशंसा रहित/अविकृत), अनापन्न-सक्त (आसक्ति रहित)। यह सामान्य आयतन है, उस शैक्ष्य (सेक्ख) का सम्यक् समाधि नहीं है; सभी अशैक्ष्य दस अर्हन्त-धर्म निर्दिष्ट होते हैं। ये अशैक्ष्य-भागीय सूत्र हैं।

96. යස්ස නූන, භන්තෙ, කායගතාසති අභාවිතා, අයං සො අඤ්ඤතරං සබ්‍රහ්මචාරිං ආසජ්ජ සමාපජ්ජ අප්පටිනිසජ්ජ ජනපදචාරිකං පක්කමෙය්‍ය, සො ආයස්මා ඉමස්මිං විප්පටිජානාති ද්වෙ පජානි පටිජානාති චිත්තභාවනායඤ්ච දිට්ඨියා පහානං, කායභාවනායඤ්ච දිට්ඨිප්පහානං, කායභාවනායඤ්ච තණ්හාපහානං, යං පඨමං උපමං කරොති. අසුචිනාපි සුචිනාපි පථවී නෙව අට්ටියති න ජිගුච්ඡති න පීතිපාමොජ්ජං පටිලභති, එවමෙව [Pg.295] හි පථවීසමෙන සො චෙතසා අන්වයෙන අප්පකෙන අවෙරෙන අබ්‍යාපජ්ජෙන විහරාමීති. ඉති සො ආයස්මා කිං පටිජානාති, කායභාවනාය සුඛින්ද්‍රියපහානං පටිජානාති, චිත්තභාවනාය සොමනස්සින්ද්‍රියපහානං පටිජානාති. කායිකා වෙදනා රාගානුසයමනුගතානං සුඛින්ද්‍රියං පටික්ඛිපති. න හි වෙදනාක්ඛන්ධං යා චෙතසිකා සුඛවෙදනා තත්ථ අයං පටිලාභපච්චයා උප්පජ්ජති සුඛං සොමනස්සං. සොතං පටික්ඛිපති, න හි මනොසම්ඵස්සජං වෙදනං. තත්ථ චතූසු මහාභූතෙසු රූපක්ඛන්ධස්ස අනුසයපටිඝපහානං භණති. කාමෙ රූපඤ්ච තඤ්ච අසෙක්ඛභූමියං. කායෙ කායානුපස්සනා දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරඤ්ච. බලෙන ච උස්සාහෙන ච සබ්බං මනසි කතත්තානං පහානං මෙදං කතාලිකාය ච පුරිසෙන ච මණ්ඩනකජාතිකෙන ච, එතෙහි ඉමස්ස මාතාපිතුසම්භූතං පච්චවෙක්ඛණං, සො කායෙන ච කායානුපස්සනාය ච චිත්තෙන ච චිත්තානුපස්සනාය ච ද්වෙ ධම්මෙ ධාරෙති. කායකිලෙසවත්ථුං චිත්තෙන ච චිත්තසන්නිස්සයෙ චිත්තෙන සුභාවිතෙන සත්තන්නං ච සමාපත්තීනං විහරිතුං පටිජානාති.

९६. भन्ते! जिसके लिए निश्चय ही कायगतासति अभावित है, वह किसी सब्रह्मचारी के प्रति आघात कर, उसे प्राप्त कर, बिना छोड़े जनपद-चारिका के लिए निकल जाता है। वह आयुष्मान् इसमें दो प्रकार से प्रतिज्ञान करता है—चित्त-भावना से दृष्टि का प्रहाण और काय-भावना से तृष्णा का प्रहाण। वह पहले यह उपमा देता है—जैसे पृथ्वी अशुचि से भी और शुचि से भी न तो दुखी होती है, न घृणा करती है और न ही प्रीति-प्रमोद प्राप्त करती है; वैसे ही मैं पृथ्वी के समान, अनुगामी, अल्प, वैर-रहित और व्यापाद-रहित चित्त से विहार करता हूँ। इस प्रकार वह आयुष्मान् क्या प्रतिज्ञान करता है? काय-भावना से सुखेन्द्रिय के प्रहाण का प्रतिज्ञान करता है, चित्त-भावना से सौमनस्येन्द्रिय के प्रहाण का प्रतिज्ञान करता है। कायिक वेदना रागानुशय के अनुगामी लोगों के लिए सुखेन्द्रिय का प्रतिक्षेप (निषेध) करती है। वेदना-स्कन्ध में जो चैतसिक सुख-वेदना है, वहाँ यह प्राप्ति के प्रत्यय से सुख और सौमनस्य उत्पन्न होता है। वह श्रोत्र का प्रतिक्षेप करता है, न कि मनः-संस्पर्शज वेदना का। वहाँ चार महाभूतों में रूप-स्कन्ध के अनुशय-प्रतिघ के प्रहाण की बात कही गई है। काम-लोक में रूप है और वह अशैक्ष्य-भूमि में भी होता है। काय में कायानुपश्यना और दृष्टधर्म-सुख-विहार होता है। बल और उत्साह से सब कुछ मन में करने वालों के लिए यह प्रहाण है... माता-पिता से उत्पन्न इस शरीर का प्रत्यवेक्षण है। वह काय और कायानुपश्यना से, तथा चित्त और चित्तानुपश्यना से दो धर्मों को धारण करता है। वह चित्त के द्वारा काय-क्लेश की वस्तु को और चित्त के संनिश्रय में सुभावित चित्त के द्वारा सात समापत्तियों में विहार करने का प्रतिज्ञान करता है।

ගහපතිපුත්තොපමතාය ච යථා ගහපතිපුත්තස්ස නානාරඞ්ගානං වත්ථකරණ්ඩකො පුණ්ණො භවෙය්‍ය, සො යං යදෙව වත්ථයුගං පුබ්බණ්හසමයෙ ආකඞ්ඛති, පුබ්බණ්හසමයෙ නිබ්බාපෙති, එවං මජ්ඣන්හිකසමයෙ, සායන්හසමයෙ, එවමෙව සො ආයස්මා චිත්තස්ස සුභාවිතත්තා යථාරූපෙන විහාරෙන ආකඞ්ඛති පුබ්බණ්හසමයං විහරිතුං, තථාරූපෙන පුබ්බණ්හසමයං විහරති, මජ්ඣන්හිකසමයෙ, සායන්හසමයෙ. තෙන වෙස ආයස්මතා උපමාය මෙ ආසිතාය පථවී වා අනුත්තරා ඉන්ද්‍රියභාවනා භාවිතචිත්තෙන. තෙන සො ආයස්මා ඉදං අට්ඨවිධං භාවනං පටිජානාති චතූසු මහාභූතෙසු, කායභාවනං උපකචණ්ඩාලං පුරිසමෙතකං භවතලාකාසු චිත්තභාවනං, ඉමාහි භාවනාහි තාය භාවනාය ච සමථා පාරිපූරිමන්තෙහි. ඉමෙහි චතූහි පඤ්ඤාපාරිපූරිමන්තෙහි.

और गृहपति-पुत्र की उपमा से भी इसे जानना चाहिए—जैसे किसी गृहपति-पुत्र का वस्त्र-पेटक (सन्दूक) विभिन्न रंगों के वस्त्रों से भरा हो, वह जिस-जिस वस्त्र-युग्म को पूर्वाह्न समय में चाहता है, उसे पूर्वाह्न समय में निकालता है (पहनता है), इसी प्रकार मध्याह्न समय में और सायंकाल समय में; वैसे ही वह आयुष्मान् चित्त के सुभावित होने के कारण जिस प्रकार के विहार से पूर्वाह्न समय में विहार करना चाहता है, उसी प्रकार पूर्वाह्न समय में विहार करता है, मध्याह्न समय में और सायंकाल समय में भी। इसलिए उस आयुष्मान् द्वारा दी गई मेरी उपमा से, पृथ्वी के समान या भावित चित्त से अनुत्तर इन्द्रिय-भावना होती है। उससे वह आयुष्मान् चार महाभूतों में इस आठ प्रकार की भावना को प्रतिज्ञान करता है—काय-भावना, उपक-चण्डाल, पुरुष-मेतक और भवतलाकाओं में चित्त-भावना। इन भावनाओं से और उस भावना से शमथ की परिपूर्णता होती है। इन चार (भावनाओं) से प्रज्ञा की परिपूर्णता होती है।

97. කථං උපකචණ්ඩාලං පටිකූලෙසු ධම්මෙසු අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරති? කායො පකතියා අප්පටිකූලං කායෙ උද්ධුමාතකසඤ්ඤා සංඛිත්තෙන නව සඤ්ඤා ඉමෙ පටිකූලා ධම්මා චෙසො ආයස්මා පටිකූලතො අජිගුච්ඡිතො කායගතාසතියා භාවනානුයොගමනුයුත්තො විහරති, න හි තස්ස ජිගුච්ඡප්පහාය චිත්තං පටිකූලති.

९७. उपक-चण्डाल (विधि) से प्रतिकूल धर्मों में अप्रतिकूल-संज्ञी होकर कैसे विहार करता है? शरीर स्वभाव से अप्रतिकूल है, शरीर में उधुमातक-संज्ञा (सूजे हुए शव की संज्ञा) और संक्षेप में नौ संज्ञाएँ—ये प्रतिकूल धर्म हैं। वह आयुष्मान् प्रतिकूलता से घृणा न करते हुए कायगतासति की भावना के अनुयोग में लगा हुआ विहार करता है, क्योंकि घृणा के प्रहाण के कारण उसका चित्त प्रतिकूलता नहीं करता (घृणा नहीं करता)।

කථං [Pg.296] අප්පටිකූලෙසු ධම්මෙසු පටිකූලසඤ්ඤී විහරතීති? කායො සබ්බලොකස්ස අප්පටිකූලො තං සො ආයස්මා අසුභසඤ්ඤාය විහරති. එවං අප්පටිකූලෙසු ධම්මෙසු පටිකූලසඤ්ඤී විහරති.

अप्रतिकूल धर्मों में प्रतिकूल-संज्ञी होकर कैसे विहार करता है? शरीर समस्त लोक के लिए अप्रतिकूल है, वह आयुष्मान् उसमें अशुभ-संज्ञा के साथ विहार करता है। इस प्रकार वह अप्रतिकूल धर्मों में प्रतिकूल-संज्ञी होकर विहार करता है।

කථං පටිකූලෙසු ච අප්පටිකූලෙසු ච අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරතීති අපි සබ්බොයං ලොකස්ස යමිදං මුණ්ඩො පත්තපාණී කුලෙසු පිණ්ඩාය විචරති, තෙන ච සො ආයස්මා සුවණ්ණදුබ්බණ්ණෙන අප්පටිකූලසඤ්ඤී චිත්තෙන ච කායෙන නිබ්බිදාසහගතෙන අප්පටිකූලසඤ්ඤී, එවං පටිකූලෙසු අප්පටිකූලෙසු ච ධම්මෙසු අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරති.

प्रतिकूल और अप्रतिकूल दोनों में अप्रतिकूल संज्ञा के साथ कैसे विहार करते हैं? जैसे कोई मुण्डित सिर वाला, हाथ में पात्र लिए घरों में भिक्षा के लिए विचरण करता है, वह आयुष्मान सुंदर और कुरूप (अंगों) में अप्रतिकूल संज्ञा वाले चित्त से और निर्वेद-युक्त काय से अप्रतिकूल संज्ञा वाला होकर विहार करता है। इस प्रकार वह प्रतिकूल और अप्रतिकूल धर्मों में अप्रतिकूल संज्ञा के साथ विहार करता है।

කථං පටිකූලෙසු ච ධම්මෙසු අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරති? පටිකූලෙසු ච ධම්මෙසු සුභසඤ්ඤිනො ඉත්ථිරූපෙ පටිකූලෙසු ච ජිගුච්ඡිනො විනීලකවිපුබ්බකෙ තත්ථ සො ආයස්මා පටිකූලසඤ්ඤී විහරති.

प्रतिकूल धर्मों में अप्रतिकूल संज्ञा के साथ कैसे विहार करते हैं? प्रतिकूल धर्मों में, जहाँ (अज्ञानी) स्त्री-रूप में शुभ संज्ञा (सुंदरता का बोध) रखते हैं, वहाँ वह आयुष्मान नीले और सड़े हुए (शव के समान) रूप में घृणा करते हुए प्रतिकूल संज्ञा के साथ विहार करते हैं।

කථං පටිකූලෙසු ධම්මෙසු තදුභයං අභිනිවජ්ජයිත්වා උපෙක්ඛකො විහරති සතො ච සම්පජානො ච? අප්පටිකූලෙසු ච ධම්මෙසු සුභසඤ්ඤිනො ඉත්ථිරූපෙ පටිකූලෙසු ච ජිගුච්ඡිනො විනීලකවිපුබ්බකෙ තදුභයං අභිනිවජ්ජයිත්වා ‘නෙතං මම’‘නෙසොහමස්මි’‘නෙසො මෙ’ අත්තාති විහරති. එවං තදුභයං අභිනිවජ්ජයිත්වා උපෙක්ඛකො විහරති සතො සම්පජානො.

प्रतिकूल धर्मों में उन दोनों (प्रतिकूल और अप्रतिकूल संज्ञाओं) को त्यागकर स्मृतिवान और संप्रजन्य युक्त होकर उपेक्षा के साथ कैसे विहार करते हैं? अप्रतिकूल धर्मों में शुभ संज्ञा और प्रतिकूल धर्मों (जैसे नीले-सड़े रूप) में घृणा—इन दोनों को त्यागकर, 'यह मेरा नहीं है', 'यह मैं नहीं हूँ', 'यह मेरा आत्मा नहीं है', ऐसा विचार करते हुए विहार करते हैं। इस प्रकार उन दोनों को त्यागकर स्मृतिवान और संप्रजन्य युक्त होकर उपेक्षा के साथ विहार करते हैं।

අපරො පරියායො. තෙධාතුකො ලොකසන්නිවාසො සබ්බබාලපුථුජ්ජනානං අප්පටිකූලසඤ්ඤා. තත්ථ ච ආයස්මා සාරිපුත්තො අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරති. එවං අප්පටිකූලෙසු ධම්මෙසු පටිකූලසඤ්ඤී විහරති.

एक अन्य विधि: तीनों धातुओं (काम, रूप, अरूप) वाले इस लोक-निवास में सभी अज्ञानी पृथग्जनों को 'अप्रतिकूल संज्ञा' (मोहवश सुखद अनुभूति) होती है। वहाँ आयुष्मान सारिपुत्र प्रतिकूल संज्ञा के साथ विहार करते हैं। इस प्रकार वे अप्रतिकूल धर्मों में प्रतिकूल संज्ञा के साथ विहार करते हैं।

කථං පටිකූලෙසු ධම්මෙසු අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරති? පටිකූලසඤ්ඤිනො සබ්බසෙක්ඛා ඉධ කා තෙධාතුකෙ සබ්බලොකෙ. තත්ථ කතමො භූමිප්පත්තො සමාධිඵලෙ සච්ඡිකතො අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරති? කිං කාරණං? න හි තං අත්ථි යස්ස ලොකස්ස පහානාය පටිකූලසඤ්ඤී උප්පාදෙය්‍ය.

प्रतिकूल धर्मों में अप्रतिकूल संज्ञा के साथ कैसे विहार करते हैं? इस तीनों धातुओं वाले समस्त लोक में सभी शैक्ष (साधक) प्रतिकूल संज्ञा वाले होते हैं। वहाँ समाधि के फल को साक्षात् करने वाला कौन भूमि-प्राप्त (अवस्था को प्राप्त) व्यक्ति अप्रतिकूल संज्ञा के साथ विहार करता है? इसका क्या कारण है? क्योंकि जिस लोक के प्रहाण के लिए प्रतिकूल संज्ञा होती है, वह (प्रहाण) होने पर पुनः वह संज्ञा उत्पन्न नहीं होती।

කථං පටිකූලෙසු ච අප්පටිකූලෙසු ච ධම්මෙසු පටිකූලසඤ්ඤී විහරති? තෙධාතුකෙ ලොකසන්නිවාසෙ යාව කාමලොකභූමතා හි රාගානං වීතරාගානං පටිකූලසමතා රූපාරූපධාතුං අප්පටිකූලසමතා. තත්ථ ච ආයස්මා සාරිපුත්තො පටිකූලසඤ්ඤී විහරති. එවං පටිකූලෙසු ච අප්පටිකූලෙසු ච ධම්මෙසු පටිකූලසඤ්ඤී විහරති.

प्रतिकूल और अप्रतिकूल धर्मों में प्रतिकूल संज्ञा के साथ कैसे विहार करते हैं? तीनों धातुओं वाले लोक-निवास में, जहाँ तक रागियों के लिए कामलोक की भूमि है, वहाँ वीतरागियों के लिए प्रतिकूल में समता और रूप-अरूप धातुओं में अप्रतिकूल में समता होती है। वहाँ आयुष्मान सारिपुत्र प्रतिकूल संज्ञा के साथ विहार करते हैं। इस प्रकार वे प्रतिकूल और अप्रतिकूल धर्मों में प्रतिकूल संज्ञा के साथ विहार करते हैं।

කථං [Pg.297] පටිකූලෙසු ච අප්පටිකූලෙසු ච ධම්මෙසු අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරති? යං කිඤ්චි පරතො දුරුත්තානං දුරාගතානං වචනපථානං තං වචනං අප්පටිකූලං යාවතා වාචසො අප්පතිරූපා තථා ජනස්ස අප්පටිකූලසඤ්ඤා. තත්ථ ආයස්මා සාරිපුත්තො අභිඤ්ඤාය සච්ඡිකතො අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරති, එවං පටිකූලෙසු ච අප්පටිකූලෙසු ච ධම්මෙසු අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරති.

प्रतिकूल और अप्रतिकूल धर्मों में अप्रतिकूल संज्ञा के साथ कैसे विहार करते हैं? दूसरों के द्वारा कहे गए जो भी कटु या दुर्भाष्य वचन हैं, वे वचन अप्रतिकूल हैं। जहाँ तक वाणी अनुचित होती है, वहाँ लोगों को अप्रतिकूल संज्ञा होती है। वहाँ आयुष्मान सारिपुत्र अभिज्ञा (विशिष्ट ज्ञान) से साक्षात् कर अप्रतिकूल संज्ञा के साथ विहार करते हैं। इस प्रकार वे प्रतिकूल और अप्रतिकूल धर्मों में अप्रतिकूल संज्ञा के साथ विहार करते हैं।

98. කථං පටිකූලෙසු ච අප්පටිකූලෙසු ච ධම්මෙසු තදුභයං අභිනිවජ්ජයිත්වා උපෙක්ඛකො ච විහරති සතො ච සම්පජානො? යඤ්ච නෙසං සමනුපස්සති යෙ ධම්මා දුච්චරිතා, තෙ ධම්මා අප්පටිකූලා. තත්ථ ආයස්මා සාරිපුත්තො ඉති පටිසඤ්චික්ඛති යෙ ධම්මා දුච්චරිතා, තෙ ධම්මා අනිට්ඨවිපාකා. යෙ ධම්මා සුචරිතා, තෙ ආචයගාමිනො. සො ච සුචරිතං ආචයගාමිනිං කරිත්වා දුච්චරිතං අනිට්ඨවිපාකං කරිත්වා තදුභයං අභිනිවජ්ජයිත්වා උපෙක්ඛකො විහරති.

९८. प्रतिकूल और अप्रतिकूल धर्मों में उन दोनों को त्यागकर स्मृतिवान और संप्रजन्य युक्त होकर उपेक्षा के साथ कैसे विहार करते हैं? वह उन्हें देखता है जो धर्म दुश्चरित हैं, वे धर्म अप्रतिकूल हैं। वहाँ आयुष्मान सारिपुत्र इस प्रकार विचार करते हैं कि जो धर्म दुश्चरित हैं, वे अनिष्ट विपाक (बुरे फल) वाले हैं; जो धर्म सुचरित हैं, वे संचय (पुनर्जन्म) की ओर ले जाने वाले हैं। वह संचयगामी सुचरित और अनिष्ट विपाक वाले दुश्चरित—इन दोनों को त्यागकर उपेक्षा के साथ विहार करते हैं।

අථ පටිකූලෙසු ච ධම්මෙසු අප්පටිකූලෙසු ච පටිකූලසඤ්ඤී විහරති. තණ්හා පටිකූලධම්මා කිං කාරණං? තණ්හාවසෙන හි සත්තා ද්වීහි ධම්මෙහි සත්තා, කබළීකාරෙ ආහාරෙ රසතණ්හාය සත්තා, ඵස්සෙ සුඛසඤ්ඤාය සත්තා. තත්ථායස්මා සාරිපුත්තො කබළීකාරෙ ච ආහාරෙ පටිකූලසඤ්ඤී විහරති, ඵස්සෙ ච දුක්ඛසඤ්ඤී විහරති. එවං පටිකූලෙසු ච අප්පටිකූලෙසු ච පටිකූලසඤ්ඤී විහරති.

इसके पश्चात, प्रतिकूल और अप्रतिकूल धर्मों में प्रतिकूल संज्ञा के साथ विहार करते हैं। तृष्णा प्रतिकूल धर्म है। इसका क्या कारण है? तृष्णा के वश में होकर प्राणी दो धर्मों में आसक्त होते हैं—कवलिकार आहार में रस-तृष्णा के कारण, और स्पर्श में सुख-संज्ञा के कारण। वहाँ आयुष्मान सारिपुत्र कवलिकार आहार में प्रतिकूल संज्ञा के साथ और स्पर्श में दुःख-संज्ञा के साथ विहार करते हैं। इस प्रकार वे प्रतिकूल और अप्रतिकूल में प्रतिकूल संज्ञा के साथ विहार करते हैं।

කථං පටිකූලෙසු ච ධම්මෙසු අප්පටිකූලෙසු ච ධම්මෙසු අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරති? තණ්හාක්ඛයං අනුත්තරං නිබ්බානං තථා බාලපුථුජ්ජනානං පටිකූලසඤ්ඤා පහතසඤ්ඤා ච. තත්ථායස්මතො සාරිපුත්තස්ස අප්පටිකූලසඤ්ඤා අබ්‍යාපාදසඤ්ඤා ච සාමං පඤ්ඤාය පස්සිත්වා එවං පටිකූලෙසු ච ධම්මෙසු අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරති.

प्रतिकूल और अप्रतिकूल धर्मों में अप्रतिकूल संज्ञा के साथ कैसे विहार करते हैं? तृष्णा का क्षय रूप अनुत्तर निर्वाण, अज्ञानी पृथग्जनों के लिए प्रतिकूल संज्ञा (अरुचिकर) जैसा होता है। वहाँ आयुष्मान सारिपुत्र स्वयं प्रज्ञा से अप्रतिकूल संज्ञा और अव्यापाद संज्ञा को देखकर, इस प्रकार प्रतिकूल और अप्रतिकूल धर्मों में अप्रतिकूल संज्ञा के साथ विहार करते हैं।

කථං පටිකූලෙසු ච අප්පටිකූලෙසු ච ධම්මෙසු අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරති? තතියෙ ච නිබ්බානෙ පටිකූලසඤ්ඤිනො යසෙන ච කිත්තිනි ච අප්පටිකූලසඤ්ඤිනො. තත්ථායස්මා සාරිපුත්තො අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං සම්මාපඤ්ඤාය පටිජානන්තො පටිකූලඤ්ච අප්පටිකූලඤ්ච ධම්මං තදුභයං අභිනිවජ්ජයිත්වා අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරති.

प्रतिकूल और अप्रतिकूल धर्मों में अप्रतिकूल संज्ञा के साथ कैसे विहार करते हैं? तीसरे (प्रकार) में, निर्वाण में प्रतिकूल संज्ञा रखने वाले के लिए और यश तथा कीर्ति में अप्रतिकूल संज्ञा रखने वाले के लिए; वहाँ आयुष्मान सारिपुत्र आस्वाद, आदिनाथ (दोष) और निस्सरण (मुक्ति) को यथार्थ रूप से सम्यक् प्रज्ञा द्वारा जानते हुए, प्रतिकूल और अप्रतिकूल दोनों धर्मों को त्यागकर अप्रतिकूल संज्ञा के साथ विहार करते हैं।

කථං [Pg.298] පටිකූලං අප්පටිකූලඤ්ච ධම්මං තදුභයං අභිනිවජ්ජයිත්වා උපෙක්ඛකො විහරති? සතො ච සම්පජානො ච, යඤ්ච සමනුපස්සති අනුනයො අප්පටිකූලො ධම්මො පටිඝො ච පටිකූලො ධම්මො, තත්ථායස්මා සාරිපුත්තො අනුනයස්ස පටිඝප්පහීනත්තා උපෙක්ඛකො විහරති සතො සම්පජානො ච. යඤ්චස්ස සමනුපස්සති අයං පඤ්චවිධා අනුත්තරා ඉන්ද්‍රියභාවනා. අයං සුත්තනිද්දෙසො.

प्रतिकूल और अप्रतिकूल दोनों धर्मों को त्यागकर उपेक्षा के साथ कैसे विहार करते हैं? स्मृतिवान और संप्रजन्य युक्त होकर, वह देखता है कि अनुनय (आसक्ति) अप्रतिकूल धर्म है और प्रतिघ (द्वेष) प्रतिकूल धर्म है। वहाँ आयुष्मान सारिपुत्र अनुनय और प्रतिघ के प्रहाण (त्याग) के कारण उपेक्षावान, स्मृतिवान और संप्रजन्य युक्त होकर विहार करते हैं। यह पाँच प्रकार की अनुत्तर इन्द्रिय-भावना है। यह 'सुत्त-निद्देस' (सूत्र निर्देश) है।

99. තත්ථ කතමො දෙසනාහාරො? ඉමම්හි සුත්තෙ කිං දෙසිතබ්බං? තත්ථ වුච්චතෙ, ඉමම්හි සුත්තෙ දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරො දෙසිතො, තථා විමුත්තං චිත්තං පච්චවෙක්ඛණා ච අධිපඤ්ඤාධම්මං දෙසිතං.

९९. वहाँ 'देसना-हार' (उपदेश का प्रकार) कौन सा है? इस सूत्र में क्या उपदिष्ट है? वहाँ कहा गया है—इस सूत्र में 'दृष्टधर्म-सुख-विहार' (वर्तमान जीवन में सुखपूर्वक विहार) का उपदेश दिया गया है, साथ ही विमुक्त चित्त, प्रत्यवेक्षण और अधिप्रज्ञा-धर्म का उपदेश दिया गया है।

තත්ථ කතමො විචයො? යෙ කායෙ කායානුපස්සිනො විහරන්ති, තෙසං චිත්තං අනුනයප්පටිඝෙන න විහරති අනුනයප්පටිඝෙන චාභිරමමානස්ස චිත්තං සමග්ගතං භවිස්සතීති භාවනාය බලමෙතං, අයං විචයො හාරො.

वहाँ 'विचय' (जाँच) क्या है? जो शरीर में कायानुपश्यी होकर विहार करते हैं, उनका चित्त अनुनय (राग) और प्रतिघ (द्वेष) के साथ विहार नहीं करता। अनुनय और प्रतिघ से मुक्त होकर रमण करने वाले का चित्त समता को प्राप्त होगा - यह भावना का बल है। यह 'विचय हार' है।

තත්ථ කතමො යුත්තිහාරො? කායභාවනාය ච චිත්තභාවනාය ච න කිඤ්චි සබ්‍රහ්මචාරී අතිමඤ්ඤිස්සතීති. අත්ථි එසා යුත්ති, අයං යුත්තිහාරො.

वहाँ 'युक्ति हार' क्या है? काय-भावना और चित्त-भावना के द्वारा कोई सब्रह्मचारी (किसी का) तिरस्कार नहीं करेगा। यह युक्ति विद्यमान है। यह 'युक्ति हार' है।

තත්ථ කතමො පදට්ඨානො හාරො? කායභාවනාය පඨමස්ස සති උපට්ඨානස්ස පදට්ඨානං. යා පථවීසමචිත්තතා, සා අනිච්චානුපස්සනාය පදට්ඨානං.

वहाँ 'पदस्थान हार' क्या है? काय-भावना प्रथम स्मृति-उपस्थान का पदस्थान (निकटतम कारण) है। जो पृथ्वी के समान चित्त की अवस्था है, वह अनित्यानुपश्यना का पदस्थान है।

තත්ථ කතමො ලක්ඛණො? යං පථවීසමෙන චෙතසා විහරති අත්තානුපස්සී පථවීසමෙන ගිහී විහරති. කො අත්ථො පථවීසමෙනාති? යථා යෙ ච සෙලොපමතාය අකම්මයුත්තා එවමෙව පථවීසමො අයං හිරියතාය. අයං ලක්ඛණො.

वहाँ 'लक्षण हार' क्या है? जो पृथ्वी के समान चित्त से विहार करता है, वह आत्मानुपश्यी होकर पृथ्वी के समान गृहस्थ होकर विहार करता है। 'पृथ्वी के समान' का क्या अर्थ है? जैसे जो शैल (चट्टान) की उपमा के कारण अकर्मण्य (अचल) होते हैं, वैसे ही यह लज्जा (ह्री) के कारण पृथ्वी के समान है। यह 'लक्षण हार' है।

තත්ථ කතමො චතුබ්‍යූහො හාරො? ඉමම්හි බ්‍යාකරණෙ කො තස්ස ආයස්මතො අධිප්පායො? යෙ කෙචි අරහන්තා ඉන්ද්‍රියභාවනං ආකඞ්ඛියන්ති, තෙ පථවීසමතං උප්පාදයිස්සන්තීති. අයං අධිප්පායො.

वहाँ 'चतुर्व्यूह हार' क्या है? इस व्याख्या में उस आयुष्मान् का क्या अभिप्राय है? जो कोई भी अर्हत् इन्द्रिय-भावना की आकांक्षा करते हैं, वे पृथ्वी के समान समता उत्पन्न करेंगे। यह अभिप्राय है।

තත්ථ කතමො ආවට්ටොති? නත්ථි ආවට්ටස්ස භූමි.

वहाँ 'आवृत्त हार' क्या है? आवृत्त की कोई भूमि (क्षेत्र) नहीं है।

තත්ථ [Pg.299] කතමො විභත්ති? යො කායානුපස්සී විහරති, සො පථවීසමචිත්තතං පටිලභිස්සතීති න එකංසෙන. කිං කාරණං? යෙ ඛණ්ඩකාදිඡින්නකාදිනො, න තෙ පථවීසමචිත්තතං පටිලභන්ති. සබ්බා කායගතාසති සෙක්ඛභාවනාය නිබ්බානං ඵලං, අයං විභත්ති.

वहाँ 'विभक्ति हार' क्या है? जो कायानुपश्यी होकर विहार करता है, वह पृथ्वी के समान चित्त को प्राप्त करेगा - यह एकांततः (निश्चित रूप से) नहीं है। क्या कारण है? जो (शील के) खंडित होने आदि वाले हैं, वे पृथ्वी के समान चित्त को प्राप्त नहीं करते। शैक्ष-भावना के लिए संपूर्ण कायगतस्मृति का फल निर्वाण है। यह 'विभक्ति हार' है।

තත්ථ කතමො පරිවත්තනො හාරො? යෙ කායානුපස්සිනො විහරිස්සන්ති, තෙසංයෙව කායපච්චයා උප්පජ්ජෙය්‍ය ආසවා විඝාතපරිළාහා, අයං පරිවත්තනො හාරො.

वहाँ 'परिवर्तन हार' क्या है? जो कायानुपश्यी होकर विहार करेंगे, उनके ही शरीर के प्रत्यय से विघात (कष्ट) और परिदाह (जलन) वाले आस्रव उत्पन्न हो सकते हैं। यह 'परिवर्तन हार' है।

තත්ථ කතමො ඔතරණො? පඤ්චක්ඛන්ධා අවිතිණ්ණා බාවීසතින්ද්‍රියානි, තථා යං මනින්ද්‍රියං, තං මනොධාතු මනායතනඤ්ච. යං සමාධින්ද්‍රියං, තං ධම්මධාතු ධම්මායතනඤ්ච. අයං ඔතරණො හාරො.

वहाँ 'अवतरण हार' क्या है? पाँच स्कन्ध और बाईस इन्द्रियाँ (इसमें) समाविष्ट हैं। वैसे ही जो मनइन्द्रिय है, वह मनोधातु और मनायतन भी है। जो समाधि-इन्द्रिय है, वह धर्मधातु और धर्मायतन भी है। यह 'अवतरण हार' है।

තත්ථ කතමො සොධනො හාරො? යෙ ච මනසා චත්තාරො භාවෙතබ්බා, තෙ සබ්බෙ භාවිතා යං තං මනෙන පහීනෙ පත්තබ්බතං සබ්බත්ථ එතස්ස ච අත්ථාය ආරම්භො, සො අත්ථො සුද්ධො. අයං සොධනො හාරො.

वहाँ 'शोधन हार' क्या है? मन के द्वारा जो चार (स्मृति-उपस्थान) भावित करने योग्य हैं, उन सबके भावित होने पर, मन के द्वारा (क्लेशों के) प्रहाण होने पर जो प्राप्तव्य (निर्वाण) है, सर्वत्र उसी के प्रयोजन के लिए प्रयास है। वह अर्थ शुद्ध है। यह 'शोधन हार' है।

තත්ථ කතමො අධිට්ඨානො? අයං සමාධි එකත්තතාය පඤ්ඤත්තො, ඡ කායා එකත්තතාය පඤ්ඤත්තා. පඤ්චින්ද්‍රියානි රූපීනි රූපකායො. ඡ වෙදනාකායා වෙදනාකායො. ඡ සඤ්ඤාකායා සඤ්ඤාකායො. ඡ චෙතනාකායා චෙතනාකායො. ඡ විඤ්ඤාණකායා විඤ්ඤාණකායො. සබ්බෙපි එතෙ ධම්මා ධම්මකායොතියෙව සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති. අයං අධිට්ඨානො.

वहाँ 'अधिष्ठान हार' क्या है? यह समाधि एकत्व के रूप में प्रज्ञप्त है, छह काय एकत्व के रूप में प्रज्ञप्त हैं। पाँच रूपी इन्द्रियाँ 'रूप-काय' हैं। छह वेदना-समूह 'वेदना-काय' हैं। छह संज्ञा-समूह 'संज्ञा-काय' हैं। छह चेतना-समूह 'चेतना-काय' हैं। छह विज्ञान-समूह 'विज्ञान-काय' हैं। ये सभी धर्म 'धर्म-काय' के रूप में ही गिने जाते हैं। यह 'अधिष्ठान हार' है।

පරික්ඛාරොති සමාපත්තිකොසල්ලඤ්ච වීථිකොසල්ලඤ්ච හෙතු. යඤ්ච ගොචරකොසල්ලං යඤ්ච කල්ලං තං කොසල්ලං පච්චයො. වොදානකොසල්ලං හෙතු, කල්ලං පච්චයො. සුඛං හෙතු, අබ්‍යාපජ්ජං පච්චයො. අයං පරික්ඛාරො.

'परिकार हार' का अर्थ है - समापत्ति-कौशल और वीथि-कौशल हेतु हैं। जो गोचर-कौशल और जो कल्य-कौशल (स्वस्थता) है, वह प्रत्यय है। व्यवदान-कौशल (शुद्धि) हेतु है, कल्य प्रत्यय है। सुख हेतु है, अव्यापाद्य (दुःख-रहित होना) प्रत्यय है। यह 'परिकार हार' है।

තත්ථ කතමො සමාරොපනොති? යථා පථවී සුචිම්පි නික්ඛීපන්තෙ අසුචිම්පි නික්ඛිත්තෙ තාදිසෙයෙව එවං කායො මනාපිකෙහිපි ඵස්සෙහි අමනාපිකෙහිපි ඵස්සෙහි තාදිසොයෙව පටිඝසම්ඵස්සෙන වා සුඛාය වෙදනාය තාදිසං යො චිත්තං. ඉදං සුත්තං විභත්තං සඔපම්මං උග්ඝටිතඤ්ඤුස්ස පුග්ගලස්ස විභාගෙන. තත්ථ සමාරොපනාය අවකාසො නත්ථි.

वहाँ 'समारोपण हार' क्या है? जैसे पृथ्वी पर चाहे शुद्ध वस्तु फेंकी जाए या अशुद्ध, वह वैसी ही रहती है, वैसे ही शरीर चाहे प्रिय स्पर्शों से युक्त हो या अप्रिय स्पर्शों से, वह वैसा ही रहता है; प्रतिघ-स्पर्श या सुखद वेदना में भी चित्त वैसा ही रहता है। यह सूत्र उपमा के साथ उद्घटितज्ञ पुद्गल के लिए विभाग द्वारा विभक्त किया गया है। वहाँ समारोपण के लिए कोई अवसर नहीं है।

100. තත්ථ [Pg.300] කතමං සුත්තං සංකිලෙසභාගියං? යතො ච කුසලෙහි ධම්මෙහි න විරොධති, න වඩ්ඪති, ඉමං ආදීනවං භගවා දෙසෙති, තස්මා ඡන්නං විවරෙය්‍ය, විවටං නාතිවස්සති, තතො ආදීනවතො විවරෙය්‍යාති තං තීහි ධම්මෙහි නාභිධංසිතාති අසුභසඤ්ඤාය රාගෙන නාභිධංසියති. මෙත්තාය දොසෙන නාභිධංසියති. විපස්සනා මොහෙන නාභිධංසියති. එවඤ්චස්ස යො යො ධම්මො පටිපක්ඛො තම්හි තම්හි ධම්මෙ පරිපූරිස්සති. යො තස්ස ධම්මස්ස අකුසලො ධම්මො පටිපක්ඛො, තෙන නාධිවාසියති.

१००. वहाँ कौन सा सूत्र 'संक्लेश-भागीय' है? चूँकि यह कुशल धर्मों के साथ विरोध नहीं करता और न ही बढ़ता है, भगवान इस आदिनव (दोष) का उपदेश देते हैं। इसलिए जो ढका हुआ है उसे खोल देना चाहिए, क्योंकि खुला हुआ वर्षा से नहीं टपकता। अतः उस आदिनव से बचने के लिए उसे खोल देना चाहिए। उसे तीन धर्मों द्वारा नष्ट नहीं किया जाता - अशुभ-संज्ञा के द्वारा राग से नष्ट नहीं होता, मैत्री के द्वारा द्वेष से नष्ट नहीं होता, और विपश्यना के द्वारा मोह से नष्ट नहीं होता। इस प्रकार, जो-जो धर्म प्रतिपक्ष है, वह उस-उस धर्म में परिपूर्ण होगा। उस कुशल धर्म का जो अकुशल धर्म प्रतिपक्ष है, उसे सहन नहीं किया जाता।

අපරො පරියායො. යෙ ඉමෙ ධම්මා අත්තනා න සක්කොති වුට්ඨානං, තෙ එතෙ ධම්මා දෙසිතා. ඡන්නමතිවස්සතීති තෙහි විතක්කං යෙන ච සක්කා පුන දෙසිතං චිත්තං විභාවෙතුං පරියොදාපෙතුං විවෙකනින්නස්ස විවෙකපොණස්ස විවෙකපබ්භාරස්ස වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලතං ආපජ්ජති කුසලෙසු ධම්මෙසු, සෙය්‍යථාපි නාම උප්පලං වා කුමුදං වා පදුමං වා උදකෙ සුක්කපක්ඛෙ චන්දො යාවරත්ති යාවදිවසො ආගච්ඡති, තස්ස වුද්ධියෙව පාටිකඞ්ඛිතබ්බා, න පරිහානි, එවංවිධං තං චිත්තං නාභිධංසියති. අපරොපෙත්ථ යො අකූටො අසඨො අමායාවී උජු පුරිසො යථාභූතං අත්තානං ආවිකරොති. තත්ථ යො ඡාදෙති තස්ස අකුසලා ධම්මා චිත්තං අනුධාවන්ති. ඡන්නමතිවස්සතීති යො පන හොති අසඨො අකූටො අමායාවී උජු පුරිසො යථාභූතං අත්තානං ආවිකරොති. තස්ස චිත්තං අකුසලෙහි ධම්මෙහි න විද්ධංසියති, අයං සුත්තත්ථො.

दूसरा पर्याय: जो इन धर्मों से स्वयं उत्थान करने में समर्थ नहीं हैं, उन्हें ये धर्म उपदिष्ट किए गए हैं। 'ढके हुए को वर्षा अधिक भिगोती है' - उनके द्वारा वितर्क से पुनः उपदिष्ट चित्त को स्पष्ट करने और शुद्ध करने के लिए समर्थ है। विवेक-निम्न, विवेक-प्रवण और विवेक-प्राग्भार व्यक्ति के लिए कुशल धर्मों में वृद्धि, विरूढ़ि और विपुलता प्राप्त होती है। जैसे जल में उत्पल, कुमुद या पद्म, अथवा शुक्ल पक्ष में चंद्रमा जैसे-जैसे रात और दिन बीतते हैं, उसकी वृद्धि ही अपेक्षित होती है, हानि नहीं; वैसे ही इस प्रकार का चित्त नष्ट नहीं होता। यहाँ दूसरा यह भी है कि जो अकुटिल, अशठ, अमायावी और ऋजु पुरुष है, वह यथाभूत अपने आप को प्रकट करता है। वहाँ जो छिपाता है, अकुशल धर्म उसके चित्त के पीछे दौड़ते हैं। 'ढके हुए को वर्षा अधिक भिगोती है' - किन्तु जो अशठ, अकुटिल, अमायावी और ऋजु पुरुष होता है, वह यथाभूत अपने आप को प्रकट करता है। उसका चित्त अकुशल धर्मों द्वारा विनष्ट नहीं होता। यह सूत्र का अर्थ है।

101. තත්ථ කතමා දෙසනා? ඉධ දෙසිතා දස අකුසලකම්මපථා අධිවස්සනතාය දස කුසලකම්මපථා අනධිවස්සනතාය අකුසලෙහි න විසුජ්ඣති. යථා වුත්තං භගවතා ‘‘චිත්තසංකිලෙසා, භික්ඛවෙ, සත්තා සංකිලිස්සන්තී’’ති.

१०१. वहाँ 'देशना हार' क्या है? यहाँ दस अकुशल कर्मपथ 'अधिवर्षण' (क्लेशों की वर्षा से भीगने) के कारण उपदिष्ट हैं, और दस कुशल कर्मपथ 'अनधिवर्षण' के कारण। अकुशल से शुद्धि नहीं होती। जैसा कि भगवान ने कहा है - 'भिक्षुओं! चित्त के संक्लेश से सत्त्व संक्लिष्ट होते हैं।'

තත්ථ කතමො විචයො? යස්සෙවං චිත්තං අධිවාසියති, තස්ස බුජ්ඣිතස්ස යං භවෙය්‍ය කූටෙය්‍ය, තං ආනන්තරියෙනපි සත්ථරි වා ගුණානුකම්පනතාය, අයං විචයො.

वहाँ विचय क्या है? जिसका चित्त इस प्रकार सहनशील होता है, उस प्रबुद्ध व्यक्ति के लिए जो दोष हो सकता है या जो कुटिलता हो सकती है, उसे बिना किसी अन्तराय के शास्ता में या गुणों के प्रति अनुकम्पा के कारण देखना, यह विचय है।

තත්ථ කතමා යුත්තීති? එවං අනධිවසියන්තං චිත්තං වුට්ඨාති. වුට්ඨිතං පතිට්ඨහති කුසලෙසු ධම්මෙසූති අත්ථි එසා යුත්ති.

वहाँ युक्ति-हार क्या है? इस प्रकार, जो चित्त (अकुशल को) सहन नहीं करता, वह (अकुशल से) ऊपर उठता है। ऊपर उठा हुआ वह चित्त कुशल धर्मों में प्रतिष्ठित होता है—यह युक्ति है।

පදට්ඨානන්ති [Pg.301] ඡන්නමතිවස්සතීති ඡන්නං අසංවරානං පදට්ඨානං, විවටං නාතිවස්සතීති අඡන්නං සංවරණානං. තස්මා ඡන්නං විවරෙය්‍ය විවටං නාතිවස්සතීති දෙසනාය පදට්ඨානං.

पदस्थान (निकटतम कारण) का अर्थ है: 'ढके हुए पर वर्षा होती है'—ढका होना असंयम का पदस्थान है। 'खुले हुए पर वर्षा नहीं होती'—खुला होना (अनावृत होना) संयम का पदस्थान है। इसलिए, 'ढके हुए को खोल देना चाहिए, खुले हुए पर वर्षा नहीं होती'—यह इस देशना का पदस्थान है।

ලක්ඛණොති ඡන්නමතිවස්සතීති යෙ කෙචි විචිත්තෙන ඡන්නෙන එකලක්ඛණා ධම්මා සබ්බෙ තෙ අවිද්ධංසියන්ති. තස්මා ඡන්නං විවරෙය්‍ය. විවටං නාතිවස්සතීති යෙ කෙචි තෙන අච්ඡන්නෙන එකලක්ඛණා ධම්මා සබ්බෙ තෙ නාතිවස්සන්තීති ලක්ඛණො හාරො.

लक्षण-हार का अर्थ है: 'ढके हुए पर वर्षा होती है'—जो कोई भी विविध धर्म 'ढके हुए' के समान लक्षण वाले हैं, वे सभी विनष्ट हो जाते हैं। इसलिए ढके हुए को खोल देना चाहिए। 'खुले हुए पर वर्षा नहीं होती'—जो कोई भी उस 'अनावृत' के समान लक्षण वाले धर्म हैं, उन सब पर (क्लेशों की) वर्षा नहीं होती। यह लक्षण-हार है।

තත්ථ කතමො චතුබ්‍යූහො හාරො? ඉමම්හි සුත්තෙ භගවතො කො අධිප්පායො? යෙසං කෙසඤ්චි චිත්තං අකුසලා ධම්මා අධිපටිදෙසිතා තෙ යථාධම්මං පටිකරිස්සන්තීති අයං තත්ථ භගවතො අධිප්පායො. අයං චතුබ්‍යූහො හාරො.

वहाँ चतुब्यूह-हार क्या है? इस सूत्र में भगवान का क्या अभिप्राय है? जिन किन्हीं के चित्त के लिए अकुशल धर्मों का उपदेश दिया गया है, वे धर्म के अनुसार उनका प्रतिकार (सुधार) करेंगे—यह वहाँ भगवान का अभिप्राय है। यह चतुब्यूह-हार है।

ආවට්ටොති යං ඡන්නං තං දුවිධං කම්පමානං සමුච්ඡිතබ්බො. ආනන්තරියසමාධීනං. තත්ථ පස්සද්ධියඤ්ච මානො ආසවෙ වඩ්ඪෙති, අස්සද්ධියෙන ච පමාදං ගච්ඡති, පමාදෙන ඔනමති, උන්නළභාවං ගච්ඡති. වුත්තං චෙතං භගවතා ‘‘උන්නළානං පමත්තානං තෙසං වඩ්ඪන්ති ආසවා’’ති චත්තාරි තානි උපාදානානි, යානි චත්තාරි උපාදානානි, තෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා භවන්ති. ඉමානි සච්චානි දුක්ඛඤ්ච සමුදයො ච. තස්මා ඡන්නං විවරෙය්‍යාති යෙන හෙතුනා, තෙ ආසවා වඩ්ඪන්ති. තෙසං පහීනත්තා ආසවා පහීයන්තෙ. තත්ථ අප්පමාදෙන අස්සද්ධියං පහීයති උද්ධච්චකුක්කුච්චප්පහානෙන ඔළාරිකතා තස්ස ද්වෙ ධම්මා න සමථො ච භාවනා ච පාරිපූරිං ගච්ඡන්ති. යො තෙසං ආසවානං ඛයො, අයං නිරොධො. ඉමානි චත්තාරි සච්චානි, අයං ආවට්ටො.

आवर्त्त-हार का अर्थ है: जो ढका हुआ है वह दो प्रकार का है, कंपायमान है, उसे समूल नष्ट कर देना चाहिए। आनन्तर्य समाधियों में, वहाँ प्रश्रब्धि में मान आस्रवों को बढ़ाता है, और अश्रद्धा से प्रमाद को प्राप्त होता है, प्रमाद से अवनति होती है और उद्धत भाव को प्राप्त होता है। भगवान द्वारा यह कहा गया है—'उन उद्धत और प्रमत्त व्यक्तियों के आस्रव बढ़ते हैं'। वे चार उपादान हैं, जो चार उपादान हैं वे ही पाँच उपादान-स्कन्ध होते हैं। ये सत्य हैं—दुःख और समुदाय। इसलिए 'ढके हुए को खोल देना चाहिए'—जिस कारण से वे आस्रव बढ़ते हैं, उनके प्रहाण से आस्रव नष्ट हो जाते हैं। वहाँ अप्रमाद से अश्रद्धा का प्रहाण होता है, औद्धत्य-कुकृत्य के प्रहाण से, उसकी स्थूलता के कारण, उसके शमथ और भावना—ये दो धर्म पूर्णता को प्राप्त नहीं होते। उन आस्रवों का जो क्षय है, वह निरोध है। ये चार सत्य हैं, यह आवर्त्त-हार है।

තත්ථ කතමො විභත්ති හාරො? ඡන්නමතිවස්සතීති න එකංසො. කිං කාරණං? යස්ස අස්සා නිවත්තනා යථාපි සෙක්ඛානං. යථාවුත්තං භගවතා –

वहाँ विभक्ति-हार क्या है? 'ढके हुए पर वर्षा होती है'—यह एकांत (निश्चित) नहीं है। क्या कारण है? क्योंकि जिसकी निवृत्ति हो गई हो, जैसे कि शैक्षों (सेख) की। जैसा कि भगवान द्वारा कहा गया है—

‘‘කිඤ්චාපි සෙක්ඛො පකරෙය්‍ය පාපං, කායෙන වාචාය උද චෙතසා වා;

අභබ්බො හි තස්ස පරිගුහනාය, අභබ්බතා දිට්ඨපදස්ස හොතී’’ති.

“यद्यपि शैक्ष (साधक) काया, वाणी या मन से कोई पाप कर दे, तो भी वह उसे छिपाने में असमर्थ होता है; निर्वाण-पद को देख लेने वाले व्यक्ति के लिए (पाप को) छिपाना असंभव होता है।”

කිඤ්චාපි [Pg.302] තෙසං නිවාරණං චිත්තං හොති. අපි තු අප්පච්චයා සමායෙ ච තෙ නිද්දිසිතබ්බා, අයං විභත්තිහාරො.

यद्यपि उनका चित्त नीवरण युक्त हो सकता है, फिर भी प्रत्ययों के अभाव में और समय आने पर उन्हें निर्दिष्ट किया जाना चाहिए। यह विभक्ति-हार है।

තත්ථ කතමො පරිවත්තනො හාරො. ඡන්නමතිවස්සතීති යස්ස යෙ ධම්මා සබ්බං අනවිවටං අතිවස්සියති, විවටං නාතිවස්සති, අවගුණන්තං නාතිවස්සති. අයං පරිවත්තනො හාරො.

वहाँ परिवर्त्तन-हार क्या है? 'ढके हुए पर वर्षा होती है'—जिसके लिए जो धर्म पूर्णतः अनावृत (संसार से मुक्त) नहीं हैं, उन पर वर्षा होती है; जो अनावृत (मुक्त) है उस पर वर्षा नहीं होती, जो गुणों को छिपाता नहीं उस पर वर्षा नहीं होती। यह परिवर्त्तन-हार है।

තත්ථ කතමො වෙවචනො හාරො. ඡන්නන්ති ආවුතං නිවුතං පිහිතං පටිකුජ්ජිතං සඤ්ඡන්නං පරොධං, විවටං නාතිවස්සතීති යස්ස තෙ ධම්මා පබ්බජ්ජිතා විනොදං නාධිවස්සිතා වන්තිකතාති, අයං වෙවචනො හාරො.

वहाँ वेवचन-हार (पर्यायवाची) क्या है? 'ढका हुआ' का अर्थ है—आवृत्त, निवृत्त, पिहित (बंद), औंधा किया हुआ, संछन्न, अवरुद्ध। 'खुले हुए पर वर्षा नहीं होती'—जिसके वे धर्म प्रव्रजित (त्यागे हुए), विनोद (दूर किए हुए), वर्षा से अप्रभावित और वान्त (उगले हुए) हैं। यह वेवचन-हार है।

තත්ථ කතමො පඤ්ඤත්ති හාරො. ඡන්නමතිවස්සතීති කිලෙසභාගියපඤ්ඤත්තං විවටං නාතිවස්සතීති සධම්මකිච්චං යං පටිපදා පඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තං, තස්මා හි ඡන්නං විවරෙය්‍යාති අනුසාසනපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තං, විවටං නාතිවස්සතීති නිද්ධානපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තං, අයං පඤ්ඤත්ති හාරො.

वहाँ प्रज्ञप्ति-हार क्या है? 'ढके हुए पर वर्षा होती है'—यह क्लेश-भागी धर्मों के रूप में प्रज्ञप्त है। 'खुले हुए पर वर्षा नहीं होती'—यह अपने स्वभाव के कार्य के रूप में प्रतिपदा-प्रज्ञप्ति द्वारा प्रज्ञप्त है। इसलिए 'ढके हुए को खोल देना चाहिए'—यह अनुशासनी-प्रज्ञप्ति द्वारा प्रज्ञप्त है। 'खुले हुए पर वर्षा नहीं होती'—यह निधान-प्रज्ञप्ति द्वारा प्रज्ञप्त है। यह प्रज्ञप्ति-हार है।

තත්ථ කතමො ඔතරණො හාරො? ඡන්නමතිවස්සතීති තයො කිලෙසා රාගො දොසො මොහො, තෙ ඛන්ධෙසු සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො…පෙ… තෙ පුරා යථා නිද්දිට්ඨං ඛන්ධධාතුආයතනෙසු, අයං ඔතරණො හාරො.

वहाँ अवतरण-हार क्या है? 'ढके हुए पर वर्षा होती है'—तीन क्लेश हैं: राग, द्वेष और मोह। वे स्कन्धों में संस्कार-स्कन्ध हैं... इत्यादि। उन्हें पहले की तरह स्कन्ध, धातु और आयतनों में निर्दिष्ट किया गया है। यह अवतरण-हार है।

තත්ථ කතමො සොධනො හාරො? යෙනාරම්භෙන ඉදං සුත්තං භාසති සො ආරම්භො නියුත්තො.

वहाँ शोधन-हार क्या है? जिस आरम्भ (प्रयोजन) से यह सूत्र कहा गया है, वह आरम्भ (प्रयोजन) यहाँ युक्त है।

අධිට්ඨානොති ඡන්නමතිවස්සතීති එකත්තතාය පඤ්ඤත්තං. කිංකාරණං? ඉදං හි අතිවස්සතීති ඉමස්ස ච අතිවස්සති එවඤ්ච අතිවස්සතීති අයං වෙමත්තතාය යා සුණසාධාරණෙහි ලක්ඛණෙහි පඤ්ඤාපියති, සා එකත්තපඤ්ඤත්ති.

अधिष्ठान-हार का अर्थ है: 'ढके हुए पर वर्षा होती है'—यह एकत्व (एकता) के रूप में प्रज्ञप्त है। क्या कारण है? क्योंकि 'वर्षा होती है'—यह इसके लिए भी वर्षा होती है और इस प्रकार वर्षा होती है—यह जो भिन्नता के साथ सुनने के साधारण लक्षणों द्वारा प्रज्ञप्त की जाती है, वह एकत्व-प्रज्ञप्ति है।

තත්ථ කතමො පරික්ඛාරො? යඤ්ච තං අතිවස්සියන්ති, තස්ස ද්වෙ හෙතූ ද්වෙ පච්චයා අකුසලපසුතෙව වාචකත්තාභිරති ච. ඉමෙ ද්වෙ අයොනිසොමනසිකාරො ච කුසලා ධම්මා වොපසග්ගා ච, ඉමෙ ද්වෙ පච්චයා.

वहाँ परिकार-हार क्या है? जिस पर वर्षा होती है, उसके दो हेतु और दो प्रत्यय हैं: अकुशल में प्रवृत्त होना और (अकुशल) वचनों में अभिरति—ये दो हेतु हैं। अयोनिशो मनसिकार और कुशल धर्मों से भ्रष्ट होना—ये दो प्रत्यय हैं।

තත්ථ කතමො සමාරොපනො? ඡන්නමතිවස්සතීති වෙමති පස්සතීති ඡන්නං යං පරිග්ගහිතුං යං අදෙසිතුං අප්පස්සුතං යං කථංකථා විභූතෙන අකුසලමූලෙන යං තණ්හාය ච තෙ වඩ්ඪති දොසාති සන්නිත්වා තෙ අප්පසක්ඛයෙන සඞ්ඛාරා. සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණං යාව ජරාමරණං, අයං සමාරොපනො[Pg.303]. යං පුන තථා දෙසනා, තස්සෙව අකුසලා ධම්මා වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලතමාපජ්ජති තස්ස සඞ්ඛාරා නිරොධා, අයං සමාරොපනො.

वहाँ समारोपण-हार क्या है? 'ढके हुए पर वर्षा होती है'—विमति (संदेह) देखता है। जो ढका हुआ है उसे ग्रहण करने के लिए, जो उपदेश न दिया गया हो, जो अल्पश्रुत हो, जो स्पष्ट अकुशल मूल के कारण विचाराधीन हो, जो तृष्णा के कारण तुम्हारे द्वेष को बढ़ाता है—ऐसा निश्चय करके, वे अल्प शक्ति वाले संस्कार हैं। संस्कार के प्रत्यय से विज्ञान और जरा-मरण तक (संसार) बढ़ता है—यह समारोपण है। पुनः उसी प्रकार की देशना से, उसी व्यक्ति के अकुशल धर्म वृद्धि, विरूढ़ि और विपुलता को प्राप्त होते हैं, उसके संस्कारों का निरोध होता है—यह समारोपण है।

102. චත්තාරො පුග්ගලා තමො තමපරායනොති…පෙ… තත්ථ කතමො වුච්චතෙ තමො නාම? යො තමො අන්ධකාරො, යථා වුත්තං භගවතා ‘‘යථා අන්ධකාරෙ තස්මිං භයානකෙ සකම්පිධාතුපුරිසො න පස්සති, එවමෙව අඤ්ඤාණතො තමොපනන්ධකාරො පාපකසකම්මසවිපාකං න සද්ධො හොති. ඉති එවං ලක්ඛණතා අඤ්ඤාණං තමො අවිජ්ජා මොහො, යෙන සත්තා යථාභූතං නප්පජානන්ති, ඉති වුච්චති තමොති. සො තිණ්ණං චක්ඛූනං තමො මංසචක්ඛුනො දිබ්බචක්ඛුනො පඤ්ඤාචක්ඛුනො, ඉමෙසං චක්ඛූනං ඉධ තමො නිද්දිසියති අඤ්ඤාණන්ති. තත්ථ කතමං අඤ්ඤාණං අදස්සනං? අථ නිස්සයෙ යං පුබ්බන්තෙ අඤ්ඤාණං අපරන්තෙ අඤ්ඤාණං පුබ්බන්තාපරන්තෙ අඤ්ඤාණං හෙතුම්හි අඤ්ඤාණං පච්චයම්හි අඤ්ඤාණං තස්ස අඤ්ඤාණිනො සමාධිභූතස්ස එසො නිස්සන්දො. යං න ජානාති ඉදං සෙවිතබ්බං ඉදං න මනසිකාතබ්බන්ති. සො තෙන තමෙන නිද්දිසියති තමොපි යථා වුච්චති. මූළ්හොති එවං චෙතනා. තෙන තමෙන සො පුග්ගලො වුච්චති. තමොති සො තෙන තමෙන අසමූහතෙන අසමුච්ඡින්නෙන තප්පරමො භවති තප්පරායනො, අයං වුච්චති පුග්ගලො තමො තමපරායනොති. පරායනොයෙව ධම්මො මනසිකාතබ්බො සො තමො දහති අඤ්ඤචිත්තං උපට්ඨපෙති. තෙ චස්ස ධම්මා නිජ්ඣානක්ඛමන්ති. සො සුතමයාය පඤ්ඤාය සමනුපස්සති.

१०२. चार पुद्गल (व्यक्ति) होते हैं: 'तम-तमपरायण' (अंधकार से अंधकार की ओर जाने वाला) आदि। उनमें से किसे 'तम' (अंधकार) कहा जाता है? जो अंधकार स्वरूप है, जैसा कि भगवान ने कहा है—'जैसे उस भयानक अंधकार में कांपते हुए अंगों वाला पुरुष कुछ देख नहीं पाता, वैसे ही अज्ञान के कारण मोह रूपी अंधकार में डूबा व्यक्ति अपने पापपूर्ण कर्मों के विपाक (फल) में श्रद्धा नहीं रखता।' इस प्रकार, लक्षण के रूप में अज्ञान ही तम, अविद्या और मोह है, जिसके कारण प्राणी यथार्थ को नहीं जान पाते; इसीलिए इसे 'तम' कहा जाता है। वह तीन चक्षुओं—मांस-चक्षु, दिव्य-चक्षु और प्रज्ञा-चक्षु के लिए अंधकार है; यहाँ इन चक्षुओं के लिए अज्ञान को ही 'तम' के रूप में निर्दिष्ट किया गया है। वहाँ अज्ञान क्या है? वह 'अदर्शन' (न देखना) है। फिर, आश्रय के संबंध में जो पूर्वान्त (अतीत) में अज्ञान है, अपरान्त (अनागत) में अज्ञान है, पूर्वान्त-अपरान्त में अज्ञान है, हेतु में अज्ञान है, और प्रत्यय में अज्ञान है—उस समाधि-रहित अज्ञानी व्यक्ति के लिए यह उसका परिणाम (निस्यन्द) है। वह यह नहीं जानता कि 'यह सेवन करने योग्य है' और 'यह मनन करने योग्य नहीं है'। वह उस तम (मोह) के कारण 'तम' ही निर्दिष्ट किया जाता है, जैसे उसे 'मूढ़' कहा जाता है; उसकी चेतना वैसी ही होती है। उस तम के कारण वह पुद्गल 'तम' कहलाता है। वह उस न उखाड़े गए और न काटे गए तम के कारण उसी में तल्लीन और उसी की ओर जाने वाला होता है; इसे 'तम-तमपरायण' पुद्गल कहा जाता है। परायण धर्म का ही मनन करना चाहिए, वह तम को जला देता है और अर्हत्व फल रूपी चित्त को उपस्थित करता है। उसके लिए वे धर्म ध्यान के योग्य होते हैं। वह श्रुतमयी प्रज्ञा से सम्यक् दर्शन करता है।

තත්ථ කතමො තමො ජොතිපරායනො? සො තෙන පඤ්ඤාවසෙන ඉරියති එවං තස්සෙව ඉරියන්තස්ස පරායනො භවති. අයං වුච්චතෙ පුග්ගලො තමො ජොතිපරායනො.

उनमें 'तम-ज्योतिपरायण' (अंधकार से प्रकाश की ओर जाने वाला) कौन है? वह उस प्रज्ञा के वश से आचरण करता है, और इस प्रकार आचरण करते हुए उसके लिए वही (ज्योति) परायण (गंतव्य) हो जाती है। इस पुद्गल को 'तम-ज्योतिपरायण' कहा जाता है।

තත්ථ කතමො පුග්ගලො ජොති ජොතිපරායනො ? තත්ථ වුච්චති ජොති නාම යං තස්ස චෙ තමස්ස පටිපක්ඛෙන යෙ ච ධම්මෙ අන්තමසො ඤාණාලොකො, සො සුණධම්මො පුග්ගලො තමො ජොතිපරායනො, තත්ථ වුච්චතෙ, යොයං පුග්ගලො තමො ජොතිපරායනො, සො යදි තථාරූපං කල්‍යාණමිත්තං පටිලභති, යො නං අකුසලතො ච නිවාරෙති [Pg.304] භාවිතකුසලතාව භාවී නියොජෙතීති. එවඤ්ච සද්ධම්මං දෙසෙති. ඉමෙ ධම්මා කුසලා, ඉමෙ ධම්මා අකුසලා. ඉමෙ ධම්මා සාවජ්ජා, ඉමෙ ධම්මා අනවජ්ජා. ඉමෙ ධම්මා සෙවිතබ්බා, ඉමෙ ධම්මා න සෙවිතබ්බා. ඉමෙ ධම්මා භජිතබ්බා, ඉමෙ ධම්මා න භජිතබ්බා. ඉමෙ ධම්මා උපසම්පජ්ජ විහාතබ්බා, ඉමෙ ධම්මා න උපසම්පජ්ජ විහාතබ්බා. ඉමෙ ධම්මා මනසිකාතබ්බා, ඉමෙ ධම්මා න මනසිකාතබ්බාති. පච්චතෙ සඤ්ඤාය යථා සඤ්ඤායති සතින්ද්‍රියානි, සො එවං පජානාති. ඉමෙ ධම්මා කුසලා, ඉමෙ ධම්මා අකුසලා. ඉමෙ ධම්මා සාවජ්ජා, ඉමෙ ධම්මා අනවජ්ජා. ඉමෙ ධම්මා සෙවිතබ්බා, ඉමෙ ධම්මා න සෙවිතබ්බා. ඉමෙ ධම්මා භාවෙතබ්බා, ඉමෙ ධම්මා න භාවෙතබ්බා. ඉමෙ ධම්මා උපසම්පජ්ජ විහාතබ්බා, ඉමෙ ධම්මා න උපසම්පජ්ජ විහාතබ්බා. ඉමෙ ධම්මා මනසිකාතබ්බා, ඉමෙ ධම්මා න මනසිකාතබ්බාති. සො තෙ ධම්මෙ සුසුය්‍යති, සොතං ඔදහති, අඤ්ඤං චිත්තං උපට්ඨපෙති, තෙ චස්ස ධම්මා නිජ්ඣානක්ඛමන්ති, සො සුතමයාය පඤ්ඤාය සමන්නාගතො සො තෙන පච්චයවසෙන ඉරියති එවං තස්සෙව ඉරියන්ති තප්පරමො භවති තප්පරායනො. අයං වුච්චතෙ පුග්ගලො තමො තමපරායනො.

उनमें 'ज्योति-ज्योतिपरायण' (प्रकाश से प्रकाश की ओर जाने वाला) पुद्गल कौन है? वहाँ 'ज्योति' उसे कहा जाता है जो उस तम (अंधकार) के प्रतिपक्ष (विपरीत) में है और जो धर्मों में कम से कम ज्ञान का आलोक है। वह सद्धर्म को सुनने वाला पुद्गल 'तम-ज्योतिपरायण' है; वहाँ कहा गया है कि जो यह 'तम-ज्योतिपरायण' पुद्गल है, यदि वह वैसा कल्याणमित्र प्राप्त कर लेता है जो उसे अकुशल से रोकता है और कुशल की भावना में नियोजित करता है, तो वह उसे इस प्रकार सद्धर्म का उपदेश देता है—'ये धर्म कुशल हैं, ये धर्म अकुशल हैं; ये धर्म सदोष हैं, ये धर्म निर्दोष हैं; ये धर्म सेवन करने योग्य हैं, ये धर्म सेवन करने योग्य नहीं हैं; ये धर्म भजने योग्य हैं, ये धर्म भजने योग्य नहीं हैं; इन धर्मों को प्राप्त कर विहार करना चाहिए, इन धर्मों को प्राप्त कर विहार नहीं करना चाहिए; ये धर्म मनन करने योग्य हैं, ये धर्म मनन करने योग्य नहीं हैं।' वह संज्ञा के माध्यम से वैसे ही जाना जाता है जैसे स्मृति-इन्द्रियों को जाना जाता है। वह इस प्रकार जानता है—'ये धर्म कुशल हैं... (वही सूची)...।' वह उन धर्मों को अच्छी तरह सुनता है, कान लगाता है, चित्त को एकाग्र करता है, और वे धर्म उसके लिए ध्यान के योग्य होते हैं। वह श्रुतमयी प्रज्ञा से युक्त होकर उस प्रत्यय के वश से आचरण करता है, और इस प्रकार आचरण करते हुए वह उसी में तल्लीन और उसी की ओर जाने वाला होता है। इसे 'तम-तमपरायण' पुद्गल कहा जाता है।

තත්ථ කතමො පුග්ගලො ජොති තමපරායනො? ජොති නාම යා තස්සෙව තමස්ස පටිපක්ඛෙන යෙ ධම්මා අන්තමසො ඤාණාලොකො, සො පුන ධම්මො. කතමා උච්චතෙ? පඤ්ඤායතො පණ්ඩිතොති වුච්චතෙ, සො එවං පජානාති. ඉමෙ ධම්මා කුසලා, ඉමෙ ධම්මා අකුසලා. ඉමෙ ධම්මා සාවජ්ජා, ඉමෙ ධම්මා අනවජ්ජා. ඉමෙ ධම්මා සෙවිතබ්බා, ඉමෙ ධම්මා න සෙවිතබ්බා. ඉමෙ ධම්මා භාවිතබ්බා, ඉමෙ ධම්මා න භාවිතබ්බා. ඉමෙ ධම්මා උපසම්පජ්ජ විහාතබ්බා, ඉමෙ ධම්මා න උපසම්පජ්ජ විහාතබ්බා. ඉමෙ ධම්මා මනසිකාතබ්බා, ඉමෙ ධම්මා න මනසිකාතබ්බා. ඉධ පන පාපමිත්තසංසෙවනො පාපමිත්තවසානුගො අකුසලෙ ධම්මෙ අභිවඩ්ඪෙති, කුසලෙ ධම්මෙ පජහති. සො තෙන පමාදෙන පච්චයසඤ්ඤා අමනසිකත්වා අස්සතිඅසම්පජඤ්ඤං ආසෙවති. තයා යො පටිපක්ඛො තමො, සො පවඩ්ඪෙති. සො තමාභිභූතො පරායනො තමපරමො චෙව භවති. අයං වුච්චති පුග්ගලො ජොති තමපරායනො.

उनमें 'ज्योति-तमपरायण' (प्रकाश से अंधकार की ओर जाने वाला) पुद्गल कौन है? 'ज्योति' वह है जो उस तम के प्रतिपक्ष में है और जो धर्मों में कम से कम ज्ञान का आलोक है, वह पवित्र धर्म है। उसे क्या कहा जाता है? प्रज्ञावान होने के कारण उसे 'पण्डित' कहा जाता है। वह इस प्रकार जानता है—'ये धर्म कुशल हैं, ये धर्म अकुशल हैं; ये धर्म सदोष हैं, ये धर्म निर्दोष हैं; ये धर्म सेवन करने योग्य हैं, ये धर्म सेवन करने योग्य नहीं हैं; ये धर्म भावना करने योग्य हैं, ये धर्म भावना करने योग्य नहीं हैं; इन धर्मों को प्राप्त कर विहार करना चाहिए, इन धर्मों को प्राप्त कर विहार नहीं करना चाहिए; ये धर्म मनन करने योग्य हैं, ये धर्म मनन करने योग्य नहीं हैं।' किंतु यहाँ जो पापमित्रों की संगति करने वाला और पापमित्रों के वश में रहने वाला है, वह अकुशल धर्मों को बढ़ाता है और कुशल धर्मों को त्याग देता है। वह उस प्रमाद के कारण प्रत्यय-संज्ञा का मनन न करते हुए स्मृति-हीनता और असम्प्रजन्य (विवेकहीनता) का सेवन करता है। उसके द्वारा जो प्रतिपक्ष स्वरूप तम है, वह उसे बढ़ाता है। वह अंधकार से अभिभूत होकर, अंधकार-परायण और अंधकार में ही तल्लीन होता है। इस पुद्गल को 'ज्योति-तमपरायण' कहा जाता है।

103. තත්ථ කතමො පුග්ගලො ජොති ජොතිපරායනො? තත්ථ වුච්චතෙ සොයං පුග්ගලො කල්‍යාණමිත්තස්ස සන්නිස්සිතො භවති සක්කා සංයොගී කුසලං [Pg.305] ගවෙසී, සො කල්‍යාණමිත්තෙ උපසඞ්කමිත්වා පරිපුච්ඡති, පරිපඤ්හයති? කිං කුසලං, කිං අකුසලං? කිං සාවජ්ජං, කිං අනවජ්ජං? කිං සෙවිතබ්බං, කිං න සෙවිතබ්බං? කිං භාවිතබ්බං, කිං න භාවිතබ්බං? කිං උපසම්පජ්ජ විහාතබ්බං, කිං න උපසම්පජ්ජ විහාතබ්බං? කිං මනසිකාතබ්බං, කිං න මනසිකාතබ්බං? කථං සංකිලෙසො හොති, කථං වොදානං හොති? කථං පවත්ති හොති, කථං නිවත්ති හොති? කථං බන්ධො හොති, කථං මොක්ඛො හොති? කථං සක්කායසමුදයො හොති, කථං සක්කායනිරොධො හොති? සො එත්ථ දෙසිතං යථා උපට්ඨිතං තථා සම්පටිපජ්ජන්තො සො එවං පජානාති. ඉමෙ ධම්මා කුසලා, ඉමෙ ධම්මා අකුසලා. එවං…පෙ… යාව කථං සක්කායසමුදයො හොති, කථං සක්කායනිරොධො හොතීති විත්ථාරෙන කාතබ්බං. සො තෙ ධම්මෙ අධිපාටිකඞ්ඛාති එවං ලක්ඛණං ඤාණං විජ්ජා ආලොකං වඩ්ඪෙති. සො පුග්ගලො තප්පරමො භවති තප්පරායනො, අයං වුච්චතෙ පුග්ගලො ජොති ජොතිපරායනො.

१०३. वहाँ 'ज्योति से ज्योति की ओर जाने वाला' (ज्योति-ज्योतिपरायण) पुग्गल कौन है? वहाँ कहा जाता है कि वह पुग्गल कल्याणमित्र के आश्रित होता है, कुशल का खोजी होता है और कुशल कर्मों को करने में समर्थ होता है। वह कल्याणमित्र के पास जाकर पूछता है और प्रश्न करता है: कुशल क्या है? अकुशल क्या है? सावद्य (दोषयुक्त) क्या है? अनवद्य (दोषरहित) क्या है? किसका सेवन करना चाहिए? किसका सेवन नहीं करना चाहिए? किसका भावित करना चाहिए? किसका नहीं? किसे प्राप्त कर विहार करना चाहिए? किसे नहीं? किसका मनसिकार करना चाहिए? किसका नहीं? संक्लेश (मलिनता) कैसे होता है? व्यवदान (शुद्धि) कैसे होता है? प्रवृत्ति कैसे होती है? निवृत्ति कैसे होती है? बन्धन कैसे होता है? मोक्ष कैसे होता है? सत्कार्य-समुदय (अहंकार की उत्पत्ति) कैसे होता है? सत्कार्य-निरोध कैसे होता है? वह यहाँ उपदिष्ट धर्म के अनुसार जैसा उसे बोध होता है, वैसा ही सम्यक् प्रतिपत्ति (आचरण) करते हुए इस प्रकार जानता है—'ये धर्म कुशल हैं, ये धर्म अकुशल हैं'। इस प्रकार... 'सत्कार्य-समुदय कैसे होता है और सत्कार्य-निरोध कैसे होता है'—यहाँ तक विस्तार से समझना चाहिए। वह उन धर्मों की अत्यधिक आकांक्षा करता हुआ इस प्रकार लक्षण, ज्ञान और विद्या के आलोक को बढ़ाता है। वह पुग्गल उसी में तत्पर और उसी के परायण होता है। इसे 'ज्योति से ज्योति की ओर जाने वाला' पुग्गल कहा जाता है।

තත්ථ කතමො පුග්ගලො තමො තමපරායනො? යො අකුසලං ධම්මං දීපෙති. තං භාවනාය හීනාසු ගතීසු උපපත්තිං දස්සෙති, තප්පරමො භවති තප්පරායනො. අයං වුච්චතෙ පුග්ගලො තමො තමපරායනො.

वहाँ 'तम से तम की ओर जाने वाला' (तम-तमपरायण) पुग्गल कौन है? जो अकुशल धर्म को प्रकट करता है। वह (अकुशल) हीन गतियों में उत्पत्ति को दिखाता है, वह उसी में तत्पर और उसी के परायण होता है। इसे 'तम से तम की ओर जाने वाला' पुग्गल कहा जाता है।

තත්ථ යො පුග්ගලො තමො ජොතිපරායනො? සො තමෙන අකුසලස්ස කම්මස්ස විපාකං දස්සෙති. තමෙති යං චක්ඛු කල්‍යාණමිත්තස්ස යෙන අකුසලෙ ධම්මෙ පජහති, කුසලෙ ධම්මෙ අභිවඩ්ඪති.

वहाँ जो पुग्गल 'तम से ज्योति की ओर जाने वाला' (तम-ज्योतिपरायण) है, वह तम के द्वारा अकुशल कर्म के विपाक को दिखाता है। कल्याणमित्र के माध्यम से वह चक्षु (प्रज्ञा) प्राप्त करता है जिससे वह अकुशल धर्मों को त्यागता है और कुशल धर्मों को बढ़ाता है।

තත්ථ යො ච පණීතාසු ගතීසු උපපත්තිං දස්සෙති, තප්පරමො තෙන වුච්චතෙ තමො ජොතිපරායනො.

वहाँ जो उत्तम गतियों में उत्पत्ति को दिखाता है और उसी में तत्पर होता है, उसे 'तम से ज्योति की ओर जाने वाला' कहा जाता है।

තත්ථ යො පුග්ගලො ජොති තමපරායනො? කුසලස්ස කම්මවිපාකං දස්සෙති. යං චක්ඛු පාපමිත්තසංසග්ගෙන පාපමිත්තුපසෙවෙන පාපමිත්තවසානුගො අකුසලං ධම්මං අභිවඩ්ඪති, තං භාවනාය හීනාසු ගතීසු උපපත්තිං දස්සෙති. තප්පරමො තෙන වුච්චතෙ ජොති තමපරායනො.

वहाँ जो पुग्गल 'ज्योति से तम की ओर जाने वाला' (ज्योति-तमपरायण) है, वह कुशल कर्म के विपाक को दिखाता है। किन्तु पापमित्रों के संसर्ग और सेवन से, उनके वश में होकर वह अकुशल धर्मों को बढ़ाता है, जो हीन गतियों में उत्पत्ति को दिखाते हैं। वह उसी में तत्पर होता है, इसलिए उसे 'ज्योति से तम की ओर जाने वाला' कहा जाता है।

තත්ථ යො පුග්ගලො ජොති ජොතිපරායනො සො ජොතිතා පභාතා යාව පණීතාසු ගතීසු උපපත්තිං දස්සෙති. තප්පරමො තෙනාහ ජොති ජොතිපරායනො.

वहाँ जो पुग्गल 'ज्योति से ज्योति की ओर जाने वाला' है, वह ज्योति और प्रभा से युक्त होकर उत्तम गतियों में उत्पत्ति को दिखाता है। वह उसी में तत्पर होता है, इसलिए उसे 'ज्योति से ज्योति की ओर जाने वाला' कहा गया है।

ජොතිතමපරායනෙන [Pg.306] දස අකුසලානං කම්මානං උදයං දස්සෙති. තමෙන පුග්ගලෙන අකුසලානං කම්මානං විපාකං දස්සෙති. න අකුසලානං ධම්මානං විපාකං දස්සෙති. තමෙන අට්ඨ මිච්ඡත්තානි දස්සෙති. ජොතිනා අට්ඨ සම්මත්තානි දස්සෙති. ජොතිනා තමපරායනෙන දස අකුසලකම්මපථෙ දස්සෙති. ජොතිනා පණීතත්තං දස්සෙති. තමෙන ජොතිපරායනෙන අතපනීයං ධම්මං දස්සෙති. ජොතිනා තමපරායනෙන තපනීයං ධම්මං දස්සෙති. අයං සුත්තත්ථො.

'ज्योति-तमपरायण' के द्वारा दस अकुशल कर्मों के उदय को दिखाया जाता है। 'तम' पुग्गल के द्वारा अकुशल कर्मों के विपाक को दिखाया जाता है, न कि अकुशल धर्मों के विपाक को। 'तम' के द्वारा आठ मिथ्यात्वों को दिखाया जाता है। 'ज्योति' के द्वारा आठ सम्यक्त्वों को दिखाया जाता है। 'ज्योति-तमपरायण' के द्वारा दस अकुशल कर्मपथों को दिखाया जाता है। 'ज्योति' के द्वारा प्रणीतता (उत्तमता) को दिखाया जाता है। 'तम-ज्योतिपरायण' के द्वारा अतपनीय (न तपाने वाले) धर्म को दिखाया जाता है। 'ज्योति-तमपरायण' के द्वारा तपनीय (तपाने वाले) धर्म को दिखाया जाता है। यह सूत्र का अर्थ है।

104. තත්ථ කතමො දෙසනා හාරො? ඉමම්හි සුත්තෙ කිං දෙසිතං? තත්ථ වුච්චතෙ ඉමම්හි සුත්තෙ කුසලාකුසලා ධම්මා දෙසිතා. කුසලාකුසලානඤ්ච ධම්මානං විපාකො දෙසිතො. හීනප්පණීතානඤ්ච සත්තානං ගති නානාකාරණං දෙසිතං. අයං දෙසනා හාරො.

१०४. वहाँ 'देशना हार' कौन सा है? इस सूत्र में क्या उपदिष्ट है? वहाँ उत्तर दिया जाता है कि इस सूत्र में कुशल और अकुशल धर्म उपदिष्ट हैं। कुशल और अकुशल धर्मों का विपाक उपदिष्ट है। और हीन तथा प्रणीत सत्त्वों की गतियों की भिन्नता उपदिष्ट है। यह 'देशना हार' है।

තත්ථ කතමො විචයො හාරො? අකුසලස්ස කම්මස්ස යො විපාකං පච්චනුභොති. තත්ථ ඨිතො අකුසලෙ ධම්මෙ උප්පාදියති විචයන්තං යුජ්ජති. කුසලස්ස කම්මස්ස යො විපාකං පච්චනුභොති. තත්ථ ඨිතො කුසලෙ ධම්මෙ උප්පාදියති විචයන්තං යුජ්ජති. අයං විචයො යුත්ති ච.

वहाँ 'विचय हार' कौन सा है? जो अकुशल कर्म के विपाक का अनुभव करता है और वहाँ स्थित होकर अकुशल धर्मों को उत्पन्न करता है, उसकी परीक्षा (विचय) करना उचित है। जो कुशल कर्म के विपाक का अनुभव करता है और वहाँ स्थित होकर कुशल धर्मों को उत्पन्न करता है, उसकी परीक्षा करना उचित है। यह 'विचय' और 'युक्ति' हार है।

තත්ථ කතමො පදට්ඨානො හාරො? යො පුග්ගලො ජොති, සො පච්චවෙක්ඛණාය පදට්ඨානං. යො පුග්ගලො තමො, සො තමාදින්නං වානුපස්සනාය පදට්ඨානන්ති දස්සෙති. තමෙන ජොතිපරායනෙන අප්පමාදස්ස පදට්ඨානං දස්සෙති, තමො අවිජ්ජාය ච දිට්ඨියා ච පදට්ඨානං දස්සෙති. ජොතිනා තමපරායනෙන පමාදස්ස ච දිට්ඨියා ච පදට්ඨානං දස්සෙති. අයං පදට්ඨානො.

वहाँ 'पदस्थान हार' कौन सा है? जो पुग्गल 'ज्योति' है, वह प्रत्यवेक्षण का पदस्थान (निकटतम कारण) है। जो पुग्गल 'तम' है, वह अविद्या और दृष्टि के अनुदर्शन का पदस्थान है। 'तम-ज्योतिपरायण' के द्वारा अप्रमाद का पदस्थान दिखाया गया है। 'तम' अविद्या और दृष्टि का पदस्थान है। 'ज्योति-तमपरायण' के द्वारा प्रमाद और दृष्टि का पदस्थान दिखाया गया है। यह 'पदस्थान हार' है।

තත්ථ කතමො ලක්ඛණො හාරො? තමෙන තමපරායනෙන තමොති අවිජ්ජාය නිද්දිට්ඨාය සබ්බකිලෙසධම්මා නිද්දිට්ඨා හොන්ති. තමෙන ජොතිපරායනෙන ජොතිවිජ්ජාය නිද්දිට්ඨාය සබ්බෙ බොධිපක්ඛියධම්මා නිද්දිට්ඨා හොන්ති. ජොතිතමපරායනෙන පමාදො නිද්දිට්ඨො හොති. තමෙන ජොතිපරායනෙන අප්පමාදො නිද්දිට්ඨො හොති. අයං ලක්ඛණො හාරො.

वहाँ 'लक्षण हार' कौन सा है? 'तम-तमपरायण' में 'तम' शब्द से अविद्या के निर्दिष्ट होने पर सभी क्लेश-धर्म निर्दिष्ट हो जाते हैं। 'तम-ज्योतिपरायण' में 'ज्योति' शब्द से विद्या के निर्दिष्ट होने पर सभी बोधिपाक्षिक धर्म निर्दिष्ट हो जाते हैं। 'ज्योति-तमपरायण' से प्रमाद निर्दिष्ट होता है। 'तम-ज्योतिपरायण' से अप्रमाद निर्दिष्ट होता है। यह 'लक्षण हार' है।

තත්ථ කතමො චතුබ්‍යූහො හාරො? ඉමම්හි සුත්තෙ භගවතො කො අධිප්පායො? යෙ සත්තා නීචකුලිනො, න තෙ ඉමං සුත්වා කුසලෙ ධම්මෙ සමාදාය වත්තිස්සන්ති. යෙ සත්තා උච්චකුලිනො, තෙ ඉමං ධම්මදෙසනං සුත්වා [Pg.307] භිය්‍යොසො මත්තාය කුසලෙ ධම්මෙ සමාදාය වත්තිස්සන්තීති. අයං චතුබ්‍යූහො හාරො. භූමියං උපදෙසො.

वहाँ 'चतुब्यूह हार' कौन सा है? इस सूत्र में भगवान का क्या अभिप्राय है? जो सत्त्व नीच कुल वाले हैं, वे इसे सुनकर कुशल धर्मों को ग्रहण कर आचरण नहीं करेंगे। जो सत्त्व उच्च कुल वाले हैं, वे इस धर्म-देशना को सुनकर और अधिक मात्रा में कुशल धर्मों को ग्रहण कर आचरण करेंगे। यह 'चतुब्यूह हार' है। यह भूमि का उपदेश है।

තත්ථ කතමො ආවට්ටො හාරො? යා අවිජ්ජාතො පභූති තණ්හා, අයං සමුදයො. යො තමො තමපරායනො, ඉදං දුක්ඛං. ඉමානි ද්වෙ සච්චානි දුක්ඛඤ්ච සමුදයො ච ජොති යෙන සුත්තෙන ධම්මෙන පඤ්ඤාපියති, සො ධම්මො පඤ්ඤින්ද්‍රියස්ස පදට්ඨානං. තෙන අමොහෙන තීණි කුසලමූලානි පාරිපූරිං ගච්ඡන්ති සග්ගස්ස පදට්ඨානං.

वहाँ 'आवृत्त हार' कौन सा है? अविद्या से लेकर जो तृष्णा है, वह 'समुदय' है। जो 'तम-तमपरायण' है, वह 'दुःख' है। ये दो सत्य हैं—दुःख और समुदय। जिस सूत्र या धर्म के द्वारा 'ज्योति' प्रज्ञापित की जाती है, वह धर्म प्रज्ञेन्द्रिय का पदस्थान है। उस अमोह से तीन कुशल-मूल परिपूर्णता को प्राप्त होते हैं, जो स्वर्ग का पदस्थान है।

තත්ථ කතමා විභත්ති? තමො තමපරායනොති න එකංසෙන. කිං කාරණං? අත්ථි තමො ච භවො අපරාපරියවෙදනීයෙන ච කුසලෙන ජොතිනා පුග්ගලෙන සහොපත්තිභාවෙ. අත්ථි ජොති ච භවො අපරාපරියවෙදනීයෙන ච අකුසලෙන තමෙන පුග්ගලෙන සහොපත්තිභාවෙ පරිවත්තනා තමෙසු පටිපක්ඛොති ජොතිනා තමපරායනො.

वहाँ 'विभक्ति' (विभक्ति हार) क्या है? 'अंधकार से अंधकार की ओर'—यह एकांततः (निश्चित रूप से) नहीं है। इसका क्या कारण है? क्योंकि अपरापरियवेदनीय कुशल कर्म के कारण 'ज्योति' (प्रकाशमान) पुद्गल के साथ उत्पन्न होने की अवस्था में अंधकार और भव (अस्तित्व) भी होता है। इसी प्रकार, अपरापरियवेदनीय अकुशल कर्म के कारण 'अंधकार' वाले पुद्गल के साथ उत्पन्न होने की अवस्था में ज्योति और भव का होना भी संभव है; अंधकारों में जो परिवर्तन है वह प्रतिपक्ष है, इसलिए 'ज्योति से अंधकार की ओर' (ज्योति-तम-परायण) भी होता है।

තත්ථ කතමො වෙවචනො? යො තමො, සො එවං අත්තබ්‍යාපාදාය පටිපන්නො, සො අස්සද්ධාය බාලො අකුසලො අබ්‍යත්තො අනාදීනවදස්සී. යො ජොති, සො අත්තහිතාය පටිපන්නො පණ්ඩිතො කුසලො බ්‍යත්තො ආදීනවදස්සී. අයං වෙවචනො.

वहाँ 'वेवचन' (पर्यायवाची हार) क्या है? जो 'अंधकार' है, वह इस प्रकार अपने विनाश के लिए प्रतिपन्न (प्रवृत्त) है; वह अश्रद्धा के कारण बाल (मूर्ख), अकुशल, अव्यक्त (अज्ञानी) और दोषों को न देखने वाला है। जो 'ज्योति' है, वह अपने हित के लिए प्रतिपन्न है; वह पंडित, कुशल, व्यक्त (बुद्धिमान) और दोषों को देखने वाला है। यह 'वेवचन' है।

තත්ථ කතමා පඤ්ඤත්ති? සො පුග්ගලො විපාකපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤාපියති, අකුසලෙ පරියාදින්නතා පඤ්ඤාපියති. ජොතිකුසලධම්මුපපත්තිපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤාපියති කුසලධම්මවිපාකපඤ්ඤත්තියා චාති.

वहाँ 'प्रज्ञप्ति' (प्रज्ञप्ति हार) क्या है? उस पुद्गल को 'विपाक-प्रज्ञप्ति' (विपाक की प्रज्ञप्ति) के द्वारा जाना जाता है; अकुशल धर्मों द्वारा अभिभूत होने के कारण उसे जाना जाता है। 'ज्योति' को कुशल धर्मों की उत्पत्ति की प्रज्ञप्ति से और कुशल धर्मों के विपाक की प्रज्ञप्ति से जाना जाता है।

ඔතරණොති යෙ අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා යඤ්ච ජරාමරණං යා ච අවිජ්ජා, තං පදට්ඨානං, නිද්දෙසෙන විජ්ජුප්පාදො අවිජ්ජානිරොධො යො යාව ජරාමරණනිරොධො, ඉමෙ ද්වෙ ධම්මා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධපරියාපන්නා. ධම්මධාතු ධම්මායතනඤ්ච පදට්ඨානං නිද්දෙසෙන ධාතූසු.

'ओतरण' (अवतरण हार) वह है जिसमें अविद्या के प्रत्यय से जो संस्कार होते हैं, जो जरामरण है और जो अविद्या है—वह पदस्थान (निकटतम कारण) है। निर्देश के द्वारा विद्या की उत्पत्ति और अविद्या का निरोध, जो जरामरण के निरोध तक है—ये दो धर्म संस्कार-स्कंध के अंतर्गत आते हैं। धर्म-धातु और धर्म-आयतन, धातुओं के निर्देश में पदस्थान हैं।

තත්ථ කතමො සොධනො? ඉමස්ස සුත්තස්ස දෙසිතස්ස ආරම්භො. අධිට්ඨානොති තමොති භගවා බ්‍රවීති, න එකං පුග්ගලං දෙසෙති. යාවතා සත්තානං ගති, තත්ථ යෙ දුච්චරිතධම්මෙන උපපන්නා, තෙ බහුලාධිවචනෙන තමො නිද්දිසති. යා ජොති සබ්බසත්තෙසු කුසලධම්මොපපත්ති සබ්බං තං ජොතීති අභිලපති අයමෙකතා පච්චයො යොනිසොමනසිකාරපඤ්ඤත්ති චතුන්නං මහාභූතානං පුග්ගලානං.

वहाँ 'शोधन' (शोधन हार) क्या है? इस उपदिष्ट सूत्र का आरम्भ। 'अधिष्ठान' (अधिष्ठान हार) वह है जहाँ भगवान 'अंधकार' कहते हैं, वे केवल एक पुद्गल का निर्देश नहीं करते। प्राणियों की जितनी भी गतियाँ हैं, उनमें जो दुश्चरित धर्मों के साथ उत्पन्न हुए हैं, उन्हें बहुलता के नाम से 'अंधकार' निर्दिष्ट किया जाता है। सभी प्राणियों में जो कुशल धर्मों की उत्पत्ति है, उस सबको 'ज्योति' कहा जाता है। यह चार महाभूतों वाले पुद्गलों के लिए एकता का प्रत्यय और योनिशो मनसिकार की प्रज्ञप्ति है।

තත්ථ [Pg.308] කතමො පරික්ඛාරො? අකුසලස්ස පාපමිත්තතා පච්චයො, අයොනිසො මනසිකාරො හෙතු. කුසලස්ස කල්‍යාණමිත්තතා පච්චයො, යොනිසො මනසිකාරො හෙතු.

वहाँ 'परिकार' (परिकार हार) क्या है? अकुशल के लिए पाप-मित्रता प्रत्यय है और अयोनिशो मनसिकार हेतु है। कुशल के लिए कल्याण-मित्रता प्रत्यय है और योनिशो मनसिकार हेतु है।

තත්ථ කතමා සමාරොපනාති? ඉධෙකච්චො නීචෙ කුලෙ පච්චාජාතො හොතීති නීචෙ කුලෙ පච්චාජාතො රූපෙසු සද්දෙසු ගන්ධෙසු රසෙසු ඵස්සෙසු, සො උපපන්නො සබ්බම්හි මානුස්සකෙ උපභොගපරිභොගෙ. ජොති පණීතෙසු කුසලෙසු උපපන්නො සබ්බම්හි මානුස්සකෙ උපභොගපරිභොගෙ උපපන්නොති.

वहाँ 'समारोपण' (समारोपण हार) क्या है? 'यहाँ कोई नीच कुल में उत्पन्न होता है'—अर्थात वह रूप, शब्द, गंध, रस और स्पर्श के विषयों में नीच कुल में उत्पन्न हुआ है; वह संपूर्ण मानुषी उपभोग और परिभोग में उत्पन्न हुआ है। 'ज्योति' वह है जो प्रणीत (श्रेष्ठ) कुशल धर्मों में उत्पन्न हुआ है और संपूर्ण मानुषी उपभोग और परिभोग में उत्पन्न हुआ है।

105. තත්ථ කතමං සංකිලෙසභාගියං නිබ්බෙධභාගියං ච සුත්තං? න තං දළ්හං බන්ධනමාහු ධීරාති ගාථා. කෙන කාරණෙන තං බන්ධනං දළ්හං? චතූහි කාරණෙහි ඉස්සරියෙන සක්කා මොචෙතුං ධනෙන වා අඤ්ඤෙන වා යාචනාය වා පරායනෙන වා. යෙසු ච අයං රාගො මණිකුණ්ඩලෙසු පුත්තෙසු දාරෙසු ච යා අපෙක්ඛා, ඉදමස්ස චෙතසිකබන්ධනං. තං න සක්කා ඉස්සරියෙන වා ධනෙන වා අඤ්ඤෙන වා යාචනාය වා පරායනෙන වා මොචෙතුං. න ච තත්ථ කොචි අත්ථි පාටිභොගො. ඉමිනා බන්ධනතො මොචයිත්ථාති දෙවො වා මනුස්සො වා තදිදං බන්ධනං රාගානුසයෙන ච ඡසු බාහිරෙසු ච ආයතනෙසු බන්ධති. රූපෙසු රූපතණ්හා බන්ධති, යාව ධම්මෙසු ධම්මතණ්හා. යො ඉධ ලොකෙ බන්ධො පරලොකස්මිං බන්ධො නීයති. සො බන්ධො ජායති, බන්ධො මීයති. බන්ධො අස්මා ලොකා පරං ලොකං ගච්ඡති. න සක්කා මොචෙතුං අඤ්ඤත්‍ර අරියමග්ගෙන ඉමඤ්ච බන්ධනං. මරණභාවඤ්ච උපපත්තිභාවඤ්ච භයතො විදිත්වා ඡන්දරාගං පජහති. සො ඉමං ඡන්දරාගං පජහිත්වා අතික්කමති. අයඤ්ච ලොකො ඉතො පරං දුතියො.

१०५. वहाँ संक्लेश-भागीय (मलिनता संबंधी) और निर्वेध-भागीय (भेदन संबंधी) सूत्र कौन सा है? 'धीर पुरुष उसे सुदृढ़ बंधन नहीं कहते'—यह गाथा। किस कारण से वह बंधन सुदृढ़ है? चार कारणों से—ऐश्वर्य, धन, अन्य किसी साधन, याचना या शरण के द्वारा [सांसारिक बंधनों को] छुड़ाया जा सकता है। किंतु मणिकुंडल, पुत्रों और पत्नियों में जो यह राग और अपेक्षा (आसक्ति) है, यह उसका 'चैतसिक बंधन' है। उसे ऐश्वर्य, धन, अन्य साधन, याचना या शरण के द्वारा नहीं छुड़ाया जा सकता। वहाँ कोई भी प्रतिभू (ज़मानतदार) नहीं है। 'इस बंधन से मुक्त करो'—ऐसा कहने वाला कोई देव या मनुष्य नहीं है। वह बंधन राग-अनुशय के द्वारा और छह बाह्य आयतनों में बांधता है। रूपों में रूप-तृष्णा बांधती है, यहाँ तक कि धर्मों में धर्म-तृष्णा बांधती है। जो इस लोक में बंधन है, वही परलोक में बंधन के रूप में ले जाया जाता है। वह बंधन में ही जन्म लेता है, बंधन में ही मरता है और बंधन में ही इस लोक से परलोक को जाता है। आर्य मार्ग के अतिरिक्त इस बंधन को छुड़ाना संभव नहीं है। मरण-भाव और उत्पत्ति-भाव को भय के रूप में जानकर वह छंद-राग का परित्याग करता है। वह इस छंद-राग को त्याग कर [संसार को] पार कर जाता है। यह लोक और इसके बाद दूसरा (परलोक) भी।

තත්ථ යං බන්ධනාසඞ්ඛාරානං පහානං ඉදං වුච්චති උභයෙසු ඨානෙසු වීරියං, ගන්ධපරිවාතො සුමුනි නොපලිම්පති. තථෙව පරිග්ගහෙසු පුත්තෙසු දාරෙසු ච අවූළ්හො සල්ලොති තස්සෙව තණ්හාය පහානං දස්සෙති. අයං තණ්හාමූලස්ස පහානා වරෙ අප්පමත්තොති කාමො පමාදවත්තති පහානාය නෙක්ඛම්මාභිරතො අප්පමාදවිහාරී භවති. තස්ස ආසයං පහානාය නෙව ඉමං ලොකං ආසීසති න පරලොකං. න ඉධලොකං නිස්සිතං, පියරූපං සාතරූපං ආකඞ්ඛති. නාපි පරලොකං නිස්සිතං පියරූපං සාතරූපං [Pg.309] ආකඞ්ඛති, තෙන වුච්චතෙ ‘‘නාසීසතෙ ලොකමිමං පරං ලොකඤ්චා’’ති. යං තස්ස පහානං තං ඡෙදනං අට්ඨකවග්ගියෙසු මුනි නිද්දිට්ඨො. සො ඉධ විරොධො අට්ඨකවග්ගියෙසු නාසීසනං ඉධ අනාථා. තථායං තණ්හාය තස්ස පරිග්ගහස්ස වත්ථුකාමස්ස එකගාථාය එතෙ සබ්බෙ කාමා දස්සිතා. තෙන භගවා දෙසෙති ‘‘එතම්පි ඡෙත්වාන පරිබ්බජන්ති අනපෙක්ඛිනො සබ්බකාමෙ පහායා’’ති. ඉමිස්සා ගාථාය ද්විධා නිද්දෙසො සංසන්දනනිද්දෙසො ච සමයනිද්දෙසො ච, යථා අයං ගාථා සංකිලෙසභාගියඤ්ච නිබ්බෙධභාගියඤ්ච, එවං තාය ගාථාය සංකිලෙසභාගියඤ්ච නිබ්බෙධභාගියඤ්ච විසජ්ජනා. එවං ගාථා සබ්බගාථාසු බ්‍යාකරණෙසු වා නිද්දිට්ඨං සුත්තං.

वहाँ बंधनों और संस्कारों का जो प्रहाण (त्याग) है, उसे दोनों स्थानों पर 'वीर्य' (पुरुषार्थ) कहा जाता है; ग्रंथियों (बंधनों) से घिरा होने पर भी श्रेष्ठ मुनि लिप्त नहीं होता। उसी प्रकार पुत्रों और पत्नियों जैसे परिग्रहों में 'शल्य' (तृष्णा रूपी काँटा) का न धँसना ही उसकी तृष्णा के प्रहाण को दर्शाता है। तृष्णा-मूल के प्रहाण के कारण वह श्रेष्ठ धर्मों में अप्रमत्त है; प्रमाद की प्रवृत्ति के प्रहाण के लिए वह नैष्क्रम्य (संन्यास) में अभिरत होकर अप्रमाद-विहारी होता है। अपनी आशा (आकांक्षा) के प्रहाण के कारण वह न तो इस लोक की इच्छा करता है और न परलोक की। वह न तो इस लोक पर आश्रित प्रिय-रूप और सात-रूप (सुखद रूप) की आकांक्षा करता है, और न ही परलोक पर आश्रित प्रिय-रूप और सात-रूप की। इसीलिए कहा गया है—'वह न इस लोक की और न परलोक की आकांक्षा करता है'। उसका जो प्रहाण और छेदन है, उसे मुनि (बुद्ध) ने अष्टकवर्ग में निर्दिष्ट किया है। यहाँ वह विरोध है—अष्टकवर्ग में आकांक्षा का न होना और यहाँ अनाथ होना। इसी प्रकार तृष्णा के कारण वस्तु-काम के परिग्रह वाले उस व्यक्ति के लिए एक ही गाथा में ये सभी काम (भोग) दिखाए गए हैं। इसीलिए भगवान उपदेश देते हैं—'इसे भी काटकर, बिना किसी अपेक्षा के, सभी कामों को त्यागकर वे परिव्राजक (संन्यासी) हो जाते हैं'। इस गाथा का निर्देश दो प्रकार का है—संसन्दन-निर्देश (तुलना) और समय-निर्देश। जैसे यह गाथा संक्लेश-भागीय और निर्वेध-भागीय दोनों है, वैसे ही उस गाथा के द्वारा संक्लेश-भागीय और निर्वेध-भागीय का विसर्जन (उत्तर) होता है। इस प्रकार सभी गाथाओं और व्याकरणों (व्याख्याओं) में सूत्र को निर्दिष्ट किया गया है।

106. තත්ථ කතමා දෙසනා? ඉමං සුත්තං කෙනාධිප්පායෙන දෙසිතං. යෙ රාගචරිතා සත්තා, තෙ කාමෙ පජහිස්සන්තීති අයං තත්ථ භගවතො අධිප්පායො.

१०६. वहाँ 'देशना' (देशना हार) क्या है? यह सूत्र किस अभिप्राय से उपदिष्ट किया गया है? जो राग-चरित (रागी स्वभाव वाले) प्राणी हैं, वे काम-भोगों का त्याग करेंगे—यही वहाँ भगवान का अभिप्राय है।

තත්ථ කතමො විචයො? යස්ස දසවත්ථුකා කිලෙසා උත්තිණ්ණා වන්තා විදිතා. කතමෙ දසවිධාති, කිලෙසකාමා ච ඔරම්භාගියඋද්ධම්භාගියා ච සංයොජනා දසවත්ථුකානි ආයතනානි, අයං විචයො.

वहाँ 'विचय' (विचय हार) क्या है? जिसके दस वस्तुओं (आधारों) वाले क्लेश पार हो चुके हैं, वमन (त्याग) कर दिए गए हैं और जान लिए गए हैं। वे दस प्रकार के कौन से हैं? क्लेश-काम, ओराम्भागीय और उद्धंभागीय संयोजन, और दस वस्तुओं वाले आयतन—यह 'विचय' है।

තත්ථ කතමා යුත්ති? යෙ සාරත්තා තෙ ගාළ්හබන්ධනෙන බන්ධන්ති අත්ථි එසා යුත්ති.

वहाँ युक्ति (हार) क्या है? जो अत्यधिक आसक्त हैं, वे उन्हें दृढ़ बंधन से बाँधते हैं; यह युक्ति (हार) है।

තත්ථ කතමො පදට්ඨානො? සාරත්තො මණිකුණ්ඩලෙසු මමංකාරස්ස පදට්ඨානං. අපෙක්ඛාති අතීතවත්ථුස්ස සරාගස්ස පදට්ඨානං. එතම්පි ඡෙත්වාති භාවනාය පදට්ඨානං.

वहाँ पदस्थान (हार) क्या है? मणिकुण्डलों में अत्यधिक आसक्त होना 'ममकार' (ममत्व) का पदस्थान (निकटतम कारण) है। 'अपेक्षा' अतीत की वस्तुओं के प्रति सराग (रागयुक्त) होने का पदस्थान है। 'इसे भी काटकर' यह भावना (अभ्यास) का पदस्थान है।

තත්ථ කතමො ලක්ඛණො? සාරත්තචිත්තො මණිකුණ්ඩලෙසු යො අහංකාරෙ විසත්තො මමංකාරෙ විසත්තො, යො පුත්තදාරෙ සාරත්තො. ඛෙත්තවත්ථුස්මිං සාරත්තො. අයං ලක්ඛණො හාරො.

वहाँ लक्षण (हार) क्या है? मणिकुण्डलों में आसक्त चित्त वाला जो अहंकार में लिप्त है, ममकार में लिप्त है, जो पुत्र और स्त्री में आसक्त है, जो खेत और संपत्ति में आसक्त है—यह लक्षण हार है।

තත්ථ කතමො චතුබ්‍යූහො හාරො? ඉධ සුත්තෙ භගවතො කො අධිප්පායො. යෙ නිබ්බානෙන ඡන්දිකා භවිස්සන්ති, තෙ පුත්තදාරෙ තණ්හං පජහිස්සන්ති. අයං තත්ථ භගවතො අධිප්පායො. ඉමානි චත්තාරි සච්චානි.

वहाँ चतुर्व्यूह हार क्या है? इस सूत्र में भगवान का क्या अभिप्राय है? जो निर्वाण के अभिलाषी होंगे, वे पुत्र और स्त्री के प्रति तृष्णा का त्याग करेंगे। वहाँ भगवान का यही अभिप्राय है। ये चार सत्य हैं।

තත්ථ කතමො ආවට්ටො? යා පුත්තදාරෙ තණ්හා, අයං සමුදයො. යෙ උපාදින්නක්ඛන්ධා, තෙ යෙ ච බාහිරෙසු රූපෙසු රූපපරිග්ගහො, ඉදං දුක්ඛං, යං [Pg.310] තත්ථ ඡෙදනීයං, අයං නිරොධො. යෙන භිජ්ජති, අයං මග්ගො. විභත්තීති නත්ථි විභත්තියා භූමි, පරිවත්තනොති පටිපක්ඛො නිද්දිට්ඨො.

वहाँ आवर्त (हार) क्या है? पुत्र और स्त्री में जो तृष्णा है, वह 'समुदय' है। जो उपादान-स्कंध हैं और जो बाह्य रूपों में रूप-परिग्रह है, वह 'दुःख' है। वहाँ जो छेदन करने योग्य है, वह 'निरोध' है। जिससे (क्लेश) नष्ट होते हैं, वह 'मार्ग' है। 'विभक्ति' (हार) के लिए यहाँ कोई स्थान नहीं है। 'परिवर्तन' (हार) के द्वारा प्रतिपक्ष (विपरीत पक्ष) को दिखाया गया है।

තත්ථ කතමො වෙවචනො? නිද්දිට්ඨො වෙවචනො. තත්ථ කතමො ඔතරණො? අත්ථි තණ්හා එකො සත්තො ඔතිණ්ණො තප්පච්චයා විඤ්ඤාණං යාව ජරාමරණං. යා තත්ථ වෙදනා, අයං අවිජ්ජා විජ්ජුප්පාදා අවිජ්ජානිරොධො යාව ජරාමරණනිරොධො.

वहाँ वेवचन (हार) क्या है? वेवचन दिखाया गया है। वहाँ ओतरण (हार) क्या है? तृष्णा है, (जिससे) एक प्राणी (संसार में) प्रविष्ट होता है; उस कारण से विज्ञान से लेकर जरा-मरण तक (चक्र चलता है)। वहाँ जो वेदना है, वह अविद्या है; विद्या के उत्पन्न होने से अविद्या का निरोध होता है और जरा-मरण तक का निरोध हो जाता है।

තත්ථ කතමො සොධනො? සුද්ධො ගාථාය ආරම්භො. තත්ථ කතමො අධිට්ඨානො? න තං දළ්හං බන්ධනමාහු ධීරාති එකත්තතාය පඤ්ඤත්තා, න වෙමත්තතාය. චත්තාරො රාගා කාමරාගො රූපරාගො භවරාගො දිට්ඨිරාගො චාති එකත්තතාය පඤ්ඤත්තා.

वहाँ शोधन (हार) क्या है? गाथा का आरम्भ शुद्ध है। वहाँ अधिष्ठान (हार) क्या है? "धीर पुरुष उसे दृढ़ बंधन नहीं कहते"—यह एकता (समानता) के रूप में प्रज्ञप्त है, भिन्नता के रूप में नहीं। चार राग—कामराग, रूपराग, भवरोग और दृष्टिराग—एकता के रूप में प्रज्ञप्त हैं।

තත්ථ කතමො පරික්ඛාරො? යෙසං රාගො මණිකුණ්ඩලෙසු තස්ස සුභසඤ්ඤා හෙතු, අනුබ්‍යඤ්ජනසො ච නිමිත්තග්ගාහිතා පච්චයො. යාය තෙ ඡින්නානි තස්ස අසුභසඤ්ඤා හෙතු, නිමිත්තග්ගහණඅනුබ්‍යඤ්ජනග්ගහණවිනොදනං පච්චයො.

वहाँ परिकार (हार) क्या है? जिनका मणिकुण्डलों में राग है, उनके लिए 'शुभ-संज्ञा' (सुन्दरता का विचार) हेतु है, और निमित्तों तथा अनुव्यंजनों का ग्रहण करना प्रत्यय है। जिससे वे (राग) काट दिए जाते हैं, उसके लिए 'अशुभ-संज्ञा' हेतु है, और निमित्त-ग्रहण तथा अनुव्यंजन-ग्रहण का निवारण प्रत्यय है।

තත්ථ කතමො සමාරොපනො? සාරත්තො මණිකුණ්ඩලෙසු සම්මූළ්හවිධො දුට්ඨාතිපි එතම්පි ඡෙත්වාන පරිබ්බජන්තීති තං පරිඤ්ඤාතත්ථං පරිවජ්ජිතත්ථං පජහිතා, අයං සමාරොපනො.

वहाँ समारोपण (हार) क्या है? मणिकुण्डलों में अत्यधिक आसक्त, सम्मूढ़ और दुष्ट—इसे भी काटकर वे प्रव्रजित होते हैं; उसे परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान) के लिए और परिवर्जन (त्याग) के लिए छोड़ दिया गया है, यह समारोपण (हार) है।

107. යං චෙතසිකං යං පකප්පිතං විත්ථාරෙන පච්චයො, යං වා චෙතසිකං කායිකං චෙතසිකං කම්මං. කිංකාරණා? චෙතසිකා හි චෙතනා මනොකම්මාති වුච්චතෙ, සා චෙතනාකම්මං, යං චෙතසිකං ඉමං කායිකඤ්ච වාචසිකඤ්ච ඉමානි තීණි කම්මානි නිද්දිට්ඨානි. කායකම්මං වචීකම්මඤ්ච තානි කුසලානි පියං කායෙන ච වාචාය ච ආරභති පරාමසති, අයං වුච්චති සීලබ්බතපරාමාසො. සඞ්කප්පනා තෙ තිවිධා සඞ්ඛාරා පුඤ්ඤමයා අපුඤ්ඤමයා ආනෙඤ්ජමයා, තප්පච්චයා විඤ්ඤාණං තෙ ආරම්මණමෙතං හොති විඤ්ඤාණස්ස ඨිතියා. යා සුභසඤ්ඤා සුඛසඤ්ඤා අත්තසඤ්ඤා ච. ඉදං චෙතසිකං. යං රූපූපගං විඤ්ඤාණං තිට්ඨති රූපාරම්මණං රූපපතිට්ඨිතං නන්දූපසෙචනං වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලතං ගච්ඡති, අයං සඞ්කප්පනා, ඉති යං විඤ්ඤාණට්ඨිතීසු [Pg.311] ඨිතං පඨමාභිනිබ්බත්තිආරම්මණවසෙන උපාදානං, ඉදං වුච්චති චෙතසිකන්ති.

१०७. जो चैतसिक है, जो कल्पित है, वह विस्तार से प्रत्यय है; जो चैतसिक, कायिक और चैतसिक कर्म है। किस कारण से? क्योंकि चैतसिक चेतना को 'मनोकम' कहा जाता है, वह चेतना ही कर्म है। जो चैतसिक है, वह कायिक और वाचिक भी है; ये तीन कर्म निर्दिष्ट किए गए हैं। काय-कर्म और वची-कर्म, वे कुशल हों या (अकुशल), जिसे वह काया और वाणी से आरम्भ करता है और स्पर्श (परामर्श) करता है, उसे 'शीलव्रत-परामर्श' कहा जाता है। संकल्पना के वे तीन प्रकार के संस्कार हैं—पुण्यमय, अपुण्यमय और आनेञ्जमय (अचल); उनके कारण विज्ञान होता है, वह विज्ञान की स्थिति के लिए आलम्बन होता है। जो शुभ-संज्ञा, सुख-संज्ञा और आत्म-संज्ञा है, वह चैतसिक है। जो रूपोपगत विज्ञान स्थित रहता है, रूप-आलम्बन वाला, रूप में प्रतिष्ठित, नन्दि (आनन्द) से सिंचित होकर वृद्धि, विरूढ़ि और विपुलता को प्राप्त होता है, वह 'संकल्पना' है। इस प्रकार, जो विज्ञान की स्थितियों में स्थित है, वह प्रथम अभिनिर्वृत्ति (उत्पत्ति) आलम्बन के वश से 'उपादान' है; इसे 'चैतसिक' कहा जाता है।

තත්ථ ඨිතස්ස අරූපස්ස යා නිකන්ති අජ්ඣොසානං, ඉදම්පි සකම්පිතං මනාපිකෙසු රූපෙසු පියරූපසාතරූපෙසු ආභොගො, ඉදං චෙතසිකං. යං චෙතෙති සත්තෙසු මනාපිකෙසු අභිජ්ඣාකායගන්ථො පටිඝානුසයෙසු බ්‍යාපාදකායගන්ථො සබ්බෙ චත්තාරො ගන්ථා, අයං පඤ්චසු කාමගුණෙසු පඨමාභිනිපාතො චිත්තස්ස යා චෙතනා යස්ස තත්ථ අස්සාදානුපස්සිස්ස අනෙකා පාපකා අකුසලා ධම්මා චිත්තං අරූපවතියො හොන්ති. පුග්ගලො රාගානුබන්ධිභූතො තෙහි කිලෙසකාමෙහි යථා කාමකරණීයො, අයං වුච්චතෙ කාමෙසු පකප්පනා. එවං සබ්බෙ චත්තාරො ඔඝා. යං තෙහි කාමෙහි සංයුත්තො විහරති භාවිතො අජ්ඣොසන්නො, අයං චෙතනා. යස්ස තථායං අවීතරාගස්ස අධිගතපෙමස්ස තස්ස විපරිණාමඤ්ඤථාභාවා උප්පජ්ජන්ති සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා දුක්ඛානුපරිවත්තිතං විඤ්ඤාණං හොති සරිතස්ස වයධම්මසමුප්පාදො චිත්තං පරියාදියති, ඉදං වුච්චති පකප්පිතන්ති.

वहाँ स्थित अरूप (नाम) के प्रति जो निकान्ति (अभिलाषा) और अध्यवसान (आसक्ति) है, वह भी 'सकम्पित' (विचलित) है; मनभावन रूपों में, प्रिय और साता (सुखद) रूपों में जो आभोग (ध्यान) है, वह चैतसिक है। मनभावन प्राणियों के प्रति जो चेतना (संकल्प) है, वह 'अभिध्या-कायग्रन्थ' है; प्रतिघ-अनुशयों में 'व्यापाद-कायग्रन्थ' है; ये सभी चारों ग्रन्थ हैं। पाँच काम-गुणों में चित्त का जो प्रथम अभिनिपात (झुकाव) है, वह चेतना है; वहाँ आस्वाद (सुख) देखने वाले के चित्त में अनेक पापमय अकुशल धर्म अरूपवती (मानसिक) होते हैं। राग के वशीभूत व्यक्ति उन क्लेश-कामों के द्वारा इच्छानुसार संचालित होता है; इसे 'कामों में परिकल्पना' कहा जाता है। इसी प्रकार सभी चारों ओघ (बाढ़) हैं। उन कामों से युक्त, अभिभूत और आसक्त होकर जो विहार करता है, वह चेतना है। उस वीतराग न हुए और अत्यधिक प्रेम (आसक्ति) वाले व्यक्ति के लिए, (वस्तुओं के) विपरिणाम और अन्यथाभाव (परिवर्तन) होने पर शोक, परिदेव, दुःख, दौर्मनस्य और उपायास उत्पन्न होते हैं। दुःख के पीछे चलने वाला विज्ञान होता है; स्मरण करने वाले के चित्त को व्यय-धर्म (नाशवान स्वभाव) का समुत्पाद घेर लेता है; इसे 'परिकल्पित' कहा जाता है।

එකමෙකස්ස චෙතෙති ච පකප්පෙති ච විඤ්ඤාණස්ස ඨිති යා හොති, සා ච ඨිති ද්විධා ආරම්මණට්ඨිති ච ආහාරට්ඨිති ච. තත්ථ යා ආරම්මණට්ඨිති, අයං නාමරූපස්ස පච්චයො. යා ආහාරට්ඨිති යා පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තිකා ඨිති යා ච පොනොභවිකා ඨිති, අයං වුච්චති ආරම්මණං. තං හොති විඤ්ඤාණස්ස ඨිතියා තස්ස විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපං යාව ජරාමරණඤ්ච චෙතෙති, අථ ච පුන පත්ථයතෙ යතො න පොනොභවිකා අනාගතවත්ථුම්හි, අයං පටිපක්ඛො නිද්දිට්ඨො. න චෙතෙති න පත්ථයති අථ ච දූසෙතීති දුවිධො නිද්දෙසො. අස්ස පුබ්බෙ හොති තං චෙතසිකං තං පකප්පිතං අසමූහතං තප්පච්චයා, අයං විඤ්ඤාණස්ස ඨිති හොති.

प्रत्येक (आलम्बन) के प्रति जो चेतना और परिकल्पना होती है, वह विज्ञान की स्थिति है; वह स्थिति दो प्रकार की है—आलम्बन-स्थिति और आहार-स्थिति। वहाँ जो आलम्बन-स्थिति है, वह नाम-रूप का प्रत्यय है। जो आहार-स्थिति है, जो पुनर्जन्म की उत्पत्ति वाली स्थिति है और जो पुनर्जन्म से संबंधित स्थिति है, उसे 'आलम्बन' कहा जाता है। वह विज्ञान की स्थिति के लिए होता है; उस विज्ञान के प्रत्यय से नाम-रूप और जरा-मरण तक की चेतना होती है। फिर, जहाँ भविष्य की वस्तुओं में पुनर्जन्म न होने की प्रार्थना की जाती है, वहाँ प्रतिपक्ष (विपरीत पक्ष) दिखाया गया है। "न चेतना करता है, न प्रार्थना करता है, और फिर उसे दूषित करता है"—यह दो प्रकार का निर्देश है। उसके लिए पहले जो चैतसिक और परिकल्पित था, वह उस कारण से समूहत (उन्मूलित) नहीं होता; यह विज्ञान की स्थिति होती है।

108. අථ වා තස්ස අනුසයා ආවිභවන්ති තප්පච්චයා තස්ස පුනබ්භවො නිබ්බත්තති. අථ වා නං සංකියතෙ අප්පෙතු ආගාරෙ වා, සුඛුමා වා සන්ති වා න සංකියතෙ කාමෙ තං එවං නිච්චෙසුපි ආගාරෙසු ජාතො හොති. තං නයති යං නො කප්පෙතුං එවං සඞ්ඛාරා චෙතිතා පකප්පිතා ච ආරම්මණභූතා [Pg.312] හොන්ති, යා ච චෙතනා යා ච පකප්පනා යඤ්ච වත්ථු නිබ්බත්තං, උභොපි එතෙ ආරම්මණං විඤ්ඤාණස්ස තථා චෙතනාය ච සඞ්කප්පනාය ච පත්ථනාය ච භූතා සත්තා චෙතෙති ච සඞ්කප්පෙති ච. යං ගවෙසනා න ච චෙතෙති න ච සඞ්කප්පෙති. කතමෙ ච සත්තා භූතා? යෙ ච තනුජාතඅණ්ඩජාපි අණ්ඩකා අනුභින්නා සංසෙදජා න ච සම්භින්නා ඉමෙ භූතා. කතමෙ සම්භවෙසිනො ගබ්භගතා අණ්ඩගතා සංසරන්තො ඉමෙ න චෙතෙති න පත්ථෙති න ච සඞ්කප්පෙති. අනුසයෙ න ච පුනබ්භවො නිබ්බත්තීති? යෙ භූතා සත්තා යෙ සම්භවෙසිනො, තෙ ථාවරා. යෙ වා සතො චෙතෙන්ති පත්ථෙන්ති ච යෙ ථාවරා. තෙ න ච චෙතෙන්ති, න ච පත්ථෙන්ති, න ච සඞ්කප්පෙන්ති, අනුසයෙන ච සංසරන්ති.

१०८. अथवा, उसके अनुशय (सुप्त प्रवृत्तियाँ) प्रकट होते हैं, उस कारण से उसका पुनर्जन्म होता है। अथवा, उसे घर में रखा जाए या न रखा जाए, वह प्रशंसित होता है; सूक्ष्म या शांत होने पर भी, काम-भोगों में उसकी प्रशंसा नहीं की जाती, इस प्रकार वह नित्य घरों में उत्पन्न होता है। वह उसे ले जाता है जिसकी कल्पना नहीं की जा सकती; इस प्रकार संस्कार चेतित और कल्पित होकर आलम्बन बनते हैं। जो चेतना है, जो कल्पना है और जो वस्तु उत्पन्न हुई है, वे दोनों विज्ञान के आलम्बन हैं। उसी प्रकार चेतना, संकल्प और प्रार्थना (इच्छा) के माध्यम से उत्पन्न प्राणी चेतना और संकल्प करते हैं। जो खोज है, वह न तो चेतना करती है और न संकल्प। 'भूत' प्राणी कौन से हैं? जो पतले अंडे के छिलके के भीतर उत्पन्न होते हैं और जो अंडे में स्थित हैं, जो अभी फूटे नहीं हैं, और जो संवेदज (पसीने/गंदगी से उत्पन्न) हैं और फूटे नहीं हैं, वे 'भूत' कहलाते हैं। 'सम्भवेसी' (जन्म की खोज करने वाले) कौन से हैं? जो माता के गर्भ में स्थित हैं, जो अंडे के भीतर हैं, और जो संसार में भटक रहे हैं, वे न तो चेतना करते हैं, न प्रार्थना और न संकल्प। क्या अनुशय के कारण पुनर्जन्म होता है? जो 'भूत' प्राणी हैं और जो 'सम्भवेसी' हैं, वे 'स्थावर' हैं। अथवा जो स्मृतिवान होकर चेतना और प्रार्थना करते हैं, वे 'स्थावर' हैं। वे न तो चेतना करते हैं, न प्रार्थना, न संकल्प, और अनुशय के कारण संसार में भटकते हैं।

අපරො පරියායො. යෙ අරියපුග්ගලා සෙක්ඛා, තත්ථ තෙ න ච චෙතෙන්ති, න ච සඞ්කප්පෙන්ති, අනුසයෙන පුන උප්පජ්ජන්ති.

एक अन्य विधि: जो शैक्ष (sekkhā) आर्य पुद्गल हैं, उस आर्य भूमि में वे न तो चेतना करते हैं और न संकल्प, (किन्तु) अनुशय के कारण पुनः उत्पन्न होते हैं।

අපරො පරියායො. සුඛුමා පාණා භූමිගතා උදකගතා චක්ඛුනො ආපාථං නාගච්ඡන්ති, තෙ න ච චෙතෙන්ති, න ච සඞ්කප්පෙන්ති, අනුසයෙන ච සංසරන්ති.

एक अन्य विधि: सूक्ष्म प्राणी जो भूमि या जल में स्थित हैं और आँखों के सामने नहीं आते, वे न तो चेतना करते हैं और न संकल्प, (किन्तु) अनुशय के कारण संसार में भटकते हैं।

අපරො පරියායො. බාහිකා සබ්බෙ භික්ඛූ අභිමානිකා, තෙ න ච චෙතෙන්ති, න ච පත්ථයන්ති, අනුසයෙන ච සංසරන්ති, න ච චෙතෙන්ති, න ච සඞ්කප්පෙන්ති, න ච අනුසෙන්ති. ආරම්මණම්පෙතං න හොති විඤ්ඤාණස්ස ඨිතියා.

एक अन्य विधि: शासन (धर्म) से बाहर के सभी अभिमानी भिक्षु, वे न तो चेतना करते हैं और न प्रार्थना करते हैं, (किन्तु) अनुशय के कारण संसार में भटकते हैं; वे न तो चेतना करते हैं, न संकल्प करते हैं, और न ही उनमें अनुशय सुप्त रहते हैं। वह आलम्बन भी विज्ञान की स्थिति के लिए नहीं होता।

න ච චෙතෙතීති පරියුට්ඨානසමුග්ඝාතං දස්සෙති. න ච අනුසෙතීති අනුසයසමුග්ඝාතං දස්සෙති. න ච චෙතෙතීති ඔළාරිකානං කිලෙසානං පහානං දස්සෙති. න ච අනුසෙතීති සුඛුමානං කිලෙසානං පහානං දස්සෙති. න ච චෙතෙතීති යෙන භූමි ච න ච පත්ථයන්තීති සකදාගාමී අනාගාමී, න ච අනුසෙතීති අරහං, න ච චෙතෙතීති සීලක්ඛන්ධස්ස පටිපක්ඛෙන පහානං දස්සෙති, න ච පත්ථයතීති සමාධික්ඛන්ධස්ස පටිපක්ඛෙන පහානං දස්සෙති, න ච අනුසයතීති පඤ්ඤාක්ඛන්ධස්ස පටිපක්ඛෙන පහානං දස්සෙති, න ච චෙතෙතීති අපුඤ්ඤමයානං සඞ්ඛාරානං පහානං දස්සෙති, න ච පත්ථයතීති පුඤ්ඤමයානං සඞ්ඛාරානං පහානං දස්සෙති, න ච අනුසෙතීති ආනෙඤ්ජමයානං සඞ්ඛාරානං පහානං දස්සෙති, න ච චෙතෙතීති අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං, න ච පත්ථයතීති අඤ්ඤින්ද්‍රියං, න ච අනුසයතීති අඤ්ඤාතාවිනො ඉන්ද්‍රියං. න ච චෙතෙතීති මුදුකා ඉන්ද්‍රියභාවනා, න ච පත්ථයතීති [Pg.313] මජ්ඣඉන්ද්‍රියභාවනා, න ච අනුසෙතීති අධිමත්තා ඉන්ද්‍රියභාවනා. අයං සුත්තත්ථො.

'न च चेतेति' (चेतना नहीं करता) से वह पर्युत्थान (क्लेशों का उभरना) के समूद्घात (पूर्ण विनाश) को दर्शाता है। 'न च अनुसेति' (अनुशय नहीं करता) से वह अनुशय के समूद्घात को दर्शाता है। 'न च चेतेति' से वह स्थूल क्लेशों के प्रहाण (त्याग) को दर्शाता है। 'न च अनुसेति' से वह सूक्ष्म क्लेशों के प्रहाण को दर्शाता है। 'न च चेतेति' से वह दर्शन-भूमि को दर्शाता है; 'न च पत्थयन्ति' (प्रार्थना नहीं करते) से वह सकदागामी और अनागामी को दर्शाता है; 'न च अनुसेति' से वह अर्हन्त को दर्शाता है। 'न च चेतेति' से वह शील-स्कन्ध के प्रतिपक्ष द्वारा प्रहाण को दर्शाता है; 'न च पत्थयति' से वह समाधि-स्कन्ध के प्रतिपक्ष द्वारा प्रहाण को दर्शाता है; 'न च अनुसयति' से वह प्रज्ञा-स्कन्ध के प्रतिपक्ष द्वारा प्रहाण को दर्शाता है। 'न च चेतेति' से वह अपुण्यमय संस्कारों के प्रहाण को दर्शाता है; 'न च पत्थयति' से वह पुण्यमय संस्कारों के प्रहाण को दर्शाता है; 'न च अनुसेति' से वह आनेञ्जमय (अचल) संस्कारों के प्रहाण को दर्शाता है। 'न च चेतेति' से वह 'अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रिय' को दर्शाता है; 'न च पत्थयति' से वह 'अञ्ञिन्द्रिय' को दर्शाता है; 'न च अनुसयति' से वह 'अञ्ञाताविन्द्रिय' को दर्शाता है। 'न च चेतेति' से वह मृदु इन्द्रिय-भावना को दर्शाता है; 'न च पत्थयति' से वह मध्य इन्द्रिय-भावना को दर्शाता है; 'न च अनुसेति' से वह अधिमात्र (उत्कृष्ट) इन्द्रिय-भावना को दर्शाता है। यह सूत्र का अर्थ है।

109. තත්ථ කතමා දෙසනා? ඉධ සුත්තෙ චත්තාරි සච්චානි දෙසිතානි. යඤ්ච චෙතයිතං යඤ්ච පකප්පිතං අත්ථි එතං ආරම්මණං චිත්තං පතිට්ඨති විචිනති යුජ්ජති. න ච චෙතෙතීති න ච පත්ථයතීති අත්ථි එවං ආරම්මණං අනුසයෙ විඤ්ඤාණමිති විචිනියති යුජ්ජති න ච චෙතෙති න ච පත්ථයති. අනුසයප්පහානා විඤ්ඤාණට්ඨිතිං න ගවෙසන්ති, විචියන්තං යුජ්ජති. අයං යුත්තිවිචයො.

१०९. वहाँ 'देशना-हार' क्या है? इस सूत्र में चार आर्य सत्यों का उपदेश दिया गया है। जो चेतित है और जो कल्पित है, वह आलम्बन चित्त में प्रतिष्ठित होता है, उसका चयन (विचय) होता है और वह प्रयुक्त होता है। 'न च चेतेति' और 'न च पत्थयति' - इस प्रकार अनुशय में आलम्बन को 'विज्ञान' के रूप में विचयन और प्रयोग किया जाता है; वह न तो चेतना करता है और न प्रार्थना। अनुशय के प्रहाण से वे विज्ञान की स्थिति की खोज नहीं करते; विचयन का प्रयोग होता है। यह 'युक्ति-विचय' है।

තත්ථ කතමො පදට්ඨානො? චෙතනා පරියුට්ඨානං චෙතනාපරියුට්ඨානස්ස පදට්ඨානං. සඞ්කප්පනං උපාදානස්ස පදට්ඨානං. අනුසයො පරියුට්ඨානස්ස පදට්ඨානං. තෙසං ඡන්දරාගවිනාසාය භාවනා භවරාගස්ස පහානං.

वहाँ 'पदस्थान-हार' (निकटतम कारण) क्या है? चेतना पर्युत्थान है; चेतना पर्युत्थान का पदस्थान है। संकल्प उपादान का पदस्थान है। अनुशय पर्युत्थान का पदस्थान है। उनके छन्द-राग के विनाश के लिए भावना करना भव-राग का प्रहाण है।

තත්ථ කතමො ලක්ඛණො? යං චෙතසිකන්ති වෙදයිතං පකප්පිතං උග්ගහිතං විඤ්ඤාතං තබ්බිඤ්ඤාණං ආරම්මණම්පි පච්චයොපි.

वहाँ 'लक्षण-हार' क्या है? 'चैतसिक' पद में जो वेदित (अनुभव किया गया), कल्पित, उद्गृहीत (ग्रहण किया गया) और विज्ञात है, वह विज्ञान आलम्बन भी है और प्रत्यय (कारण) भी।

තත්ථ කතමො චතුබ්‍යූහො? ඉධ සුත්තෙ භගවතො කො අධිප්පායො? යෙ පුනබ්භවං න ඉච්ඡන්ති, තෙ න චෙතයිස්සන්ති න ච පත්ථයිස්සන්තීති, අයං අධිප්පායො.

वहाँ 'चतुब्यूह-हार' क्या है? इस सूत्र में भगवान का क्या अभिप्राय है? जो पुनर्जन्म नहीं चाहते, वे न तो चेतना करेंगे और न प्रार्थना करेंगे - यही अभिप्राय है।

ආවට්ටොති යා ච චෙතනා පත්ථනා ච අනුසයො ච විඤ්ඤාණට්ඨිතිපහානා ච, ඉමානි ද්වෙ සච්චානි. විභත්තීති නත්ථි විභත්තියා භූමි. පරිවත්තනා පන පටිපක්ඛං සුත්තං.

'आवट-हार' वह है जिसमें चेतना, प्रार्थना, अनुशय और विज्ञान की स्थिति का प्रहाण है; ये दो सत्य (दुःख और समुदय) हैं। 'विभत्ति-हार' की कोई भूमि नहीं है। 'परिवर्तना-हार' प्रतिपक्ष सूत्र है।

තත්ථ කතමො වෙවචනො? චෙතනා රූපසඤ්චෙතනා යාවධම්මසඤ්චෙතනා. යො අනුසයො, තෙ සත්ත අනුසයා.

वहाँ 'वेवचन-हार' (पर्यायवाची) क्या है? रूप-संचेतना से लेकर धर्म-संचेतना तक जो चेतना है। जो अनुशय हैं, वे सात अनुशय हैं।

පඤ්ඤත්තීති චෙතනාපරියුට්ඨානං පඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තා. සඞ්කප්පනං උපාදානපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තං. අනුසයො හෙතුපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තො. විඤ්ඤාණට්ඨිති උපපත්තිහෙතුපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තා. චෙතනා සඞ්කප්පනා අනුසයො සමුච්ඡෙදො ඡන්දරාගවිනයපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තො. පඨමෙ කෙචි ද්වීහි පරිවත්තකෙහි පටිච්චසමුප්පාදො ඉදප්පච්චයතාය මජ්ඣපඤ්ඤත්ති.

'पञ्ञत्ति-हार' (प्रज्ञप्ति) वह है जिसमें चेतना को पर्युत्थान-प्रज्ञप्ति में प्रज्ञप्त किया गया है। संकल्प को उपादान-प्रज्ञप्ति में प्रज्ञप्त किया गया है। अनुशय को हेतु-प्रज्ञप्ति में प्रज्ञप्त किया गया है। विज्ञान की स्थिति को उपपत्ति-हेतु-प्रज्ञप्ति में प्रज्ञप्त किया गया है। चेतना, संकल्प, अनुशय और समुच्छेद को छन्द-राग-विनय-प्रज्ञप्ति में प्रज्ञप्त किया गया है। पहले (नय) में किन्हीं दो परिवर्तों द्वारा प्रतीत्यसमुत्पाद 'इदप्पच्चयता' (इस प्रत्ययता) के कारण मध्य-प्रज्ञप्ति है।

ඔතරණොති [Pg.314] ද්වීහි පරිවත්තකෙහි දුක්ඛඤ්ච සමුදයො ච මජ්ඣිමකෙහි මග්ගො ච නිරොධො ච. සොධනොති සුත්තෙ සුත්තස්ස ආරම්භො.

'ओतरण-हार' वह है जिसमें दो परिवर्तों द्वारा दुःख और समुदय का अवतरण होता है, और मध्यम (प्रतिपदा) द्वारा मार्ग और निरोध का अवतरण होता है। 'सोधना-हार' वह है जो सूत्र में सूत्र का आरम्भ है।

අධිට්ඨානොති යඤ්චෙතයිතං සබ්බං අධිට්ඨානෙන එකත්තාය පඤ්ඤත්තං. සඞ්කප්පිතන්ති උපාදානෙකත්තාය පඤ්ඤත්තං. විඤ්ඤාණං එකත්තාය පඤ්ඤත්තං.

'अधिट्ठान-हार' वह है जिसमें जो कुछ भी चेतित है, उस सबको अधिष्ठान द्वारा एकता (एकत्व) में प्रज्ञप्त किया गया है। 'संकल्पित' को उपादान की एकता में प्रज्ञप्त किया गया है। विज्ञान को एकता में प्रज्ञप्त किया गया है।

පරික්ඛාරොති සුභඤ්ච ආරම්මණං අයොනිසො මනසිකාරො චෙතනා හෙතුපච්චයතාය පච්චයො. විඤ්ඤාණස්ස පතිට්ඨානො ධම්මො ආරම්මණපච්චයතාය පච්චයො. තස්ස මනසිකාරො හෙතුපච්චයතාය පච්චයො.

परिक्खार (परिष्कार/उपकरण) का अर्थ है कि शुभ आलम्बन, अयोनिशो मनसिकार और चेतना हेतु-प्रत्यय के रूप में प्रत्यय (कारण) हैं। विज्ञान की प्रतिष्ठा का धर्म आलम्बन-प्रत्यय के रूप में प्रत्यय है। उसका मनसिकार हेतु-प्रत्यय के रूप में प्रत्यय है।

තත්ථ කතමො සමාරොපනො? ඉදං සුත්තං සඤ්ඤිතං තත්ථ චෙතෙති විසජ්ජනා ඉති නිද්දිසිතබ්බා. තස්ස දිට්ඨියා විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපං යාව ජරාමරණං, අයං සමාරොපනො. ආරම්මණමෙතං න හොති විඤ්ඤාණස්ස ඨිතියා, විඤ්ඤාණනිරොධා නාමරූපනිරොධො, නාමරූපනිරොධා යාව ජරාමරණනිරොධො.

वहाँ समारोपन (हार) क्या है? यह सूत्र चिह्नित है, वहाँ 'चेतेति' (चेतना करता है) इस उत्तर के रूप में निर्देश किया जाना चाहिए। उसकी दृष्टि के कारण विज्ञान के प्रत्यय से नाम-रूप और जरा-मरण तक (उत्पन्न होते हैं), यह समारोपन है। यह आलम्बन विज्ञान की स्थिति के लिए नहीं होता; विज्ञान के निरोध से नाम-रूप का निरोध होता है, नाम-रूप के निरोध से जरा-मरण तक का निरोध होता है।

110. තත්ථ කතමං සංකිලෙසභාගියඤ්ච නිබ්බෙධභාගියඤ්ච අසෙක්ඛභාගියඤ්ච සුත්තං? අයං ලොකො සන්තාපජාතො යාව යෙ හි කෙචි සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා භවෙන භවස්ස විප්පමොක්ඛමාහංසු. සංකිලෙසභාගියං උපධිං හි පටිච්ච දුක්ඛමිදං සම්භොති, යා තා පන තණ්හා පහීයන්ති, භවං නාභිනන්දතීති නිබ්බෙධස්ස නිබ්බුතස්ස භික්ඛුනො අනුපාදාය පුනබ්භවො න හොති. උපච්චගා සබ්බභවානි තාදීති අසෙක්ඛභාගියං.

११०. वहाँ संक्लेशभागीय, निर्वेधभागीय और अशैक्षभागीय सूत्र कौन सा है? 'यह लोक संताप से उत्पन्न है' यहाँ से लेकर 'जो कोई श्रमण या ब्राह्मण भव के द्वारा भव से मुक्ति कहते हैं' तक। संक्लेशभागीय यह है कि 'उपधि के प्रत्यय से यह दुःख उत्पन्न होता है'। 'जो तृष्णाएँ प्रहीण हो जाती हैं, वह भव का अभिनन्दन नहीं करता'—इस प्रकार निर्वेध (भेदने वाले) और मुक्त भिक्षु के लिए उपादान रहित होने से पुनर्जन्म नहीं होता। 'वह सभी भवों को पार कर गया है'—यह अशैक्षभागीय है।

තත්ථ සන්තාපජාතොති රාගජො සන්තාපො දොසජො මොහජොති. තෙසං සත්තානං ඨානං දස්සෙති. ලොකො සන්තාපජාතොති ඵස්සො තිවිධො සුඛවෙදනීයො දුක්ඛවෙදනීයො අදුක්ඛමසුඛවෙදනීයො. තත්ථ සුඛවෙදනීයො ඵස්සො රාගසන්තාපො, දුක්ඛවෙදනීයො දොසසන්තාපො, අදුක්ඛමසුඛවෙදනීයො මොහසන්තාපො. යථා ච භගවා ආහ පඨමකස්ස වලාහකස්ස ගොමග්ගෙ යෙහි ගහපතිපුත්ත රාගජෙහි දොසජෙහි මොහජෙහි සන්තාපෙහි දුක්ඛං සුපති, තෙ මම සන්තාපා න සන්ති.

वहाँ 'संतापजात' का अर्थ है—राग से उत्पन्न संताप, द्वेष से उत्पन्न और मोह से उत्पन्न संताप। यह उन सत्त्वों की स्थिति को दर्शाता है। 'लोक संतापजात है'—स्पर्श तीन प्रकार का है: सुख-वेदनीय, दुःख-वेदनीय और अदुःख-असुख-वेदनीय। वहाँ सुख-वेदनीय स्पर्श राग-संताप है, दुःख-वेदनीय स्पर्श द्वेष-संताप है, और अदुःख-असुख-वेदनीय स्पर्श मोह-संताप है। जैसा कि भगवान ने प्रथम वलाहक से गोमार्ग पर कहा था—'हे गृहपति पुत्र! जिन राग-जन्य, द्वेष-जन्य और मोह-जन्य संतापों से दुःखपूर्वक सोया जाता है, वे संताप मुझमें नहीं हैं'।

රොගං [Pg.315] වදති අත්තතොති තෙහි සන්තාපෙහි සන්තාපිතො තිවිධං විපල්ලාසං පටිලභති සඤ්ඤාවිපල්ලාසං චිත්තවිපල්ලාසං දිට්ඨිවිපල්ලාසං. තත්ථ අසුභෙ සුභන්ති සඤ්ඤාවිපල්ලාසො. දුක්ඛෙ සුඛන්ති චිත්තවිපල්ලාසො. අනිච්චෙ නිච්චන්ති අනත්තනි අත්තාති දිට්ඨිවිපල්ලාසො.

वह रोग को 'आत्मा' के रूप में कहता है; उन संतापों से संतप्त व्यक्ति तीन प्रकार के विपर्यास (विपरीत ज्ञान) प्राप्त करता है—संज्ञा-विपर्यास, चित्त-विपर्यास और दृष्टि-विपर्यास। वहाँ अशुचि में 'शुचि' (सुन्दर) समझना संज्ञा-विपर्यास है। दुःख में 'सुख' समझना चित्त-विपर्यास है। अनित्य में 'नित्य' और अनात्मा में 'आत्मा' समझना दृष्टि-विपर्यास है।

යථා චිත්තස්ස විපල්ලාසො සඤ්ඤාදිට්ඨිතෙ තිවිධා විතක්කා – චිත්තවිතක්කො විපල්ලාසො සඤ්ඤාවිතක්කො විපල්ලාසො දිට්ඨිවිතක්කො විපල්ලාසොපි. තත්ථ අවිජ්ජා විපල්ලාසො ගොචරා ගතිපතෙය්‍යභූමි, යථා හි තං සඤ්ජානාති යථා විජානාති යථා සඤ්ජානාති ච විජානාති ච. යථා ඛන්ති චෙතෙති ඉමෙ චත්තාරො විපල්ලාසා සත්තා යෙහි චතුබ්බිධං අත්තභාවවත්ථුං රොගභූතං ගණ්ඩභූතං ‘‘අත්තා’’ති වදන්ති. රොගං වදති අත්තතොති අයං ආවට්ටො. යෙන යෙන හි මඤ්ඤති තතො තං හොති අඤ්ඤථාති සුභන්ති මඤ්ඤති න තථා හොති. එවං සුඛන්ති නිච්චං අත්තාති සො අඤ්ඤථා භවමෙව සන්තං අනාගතං භවං පත්ථයති, තෙන වුච්චති ‘‘භවරාගො’’ති. භවමෙවාභිනන්දති, යං අභිනන්දති, තං දුක්ඛන්ති පඤ්චක්ඛන්ධෙ නිද්දිසියති. යඤ්ච තප්පච්චයා සොකපරිදෙවදුක්ඛං තස්ස හි භාවෙස්සති. එත්තාවතා සංකිලෙසො හොති. පහානත්ථං ඛො පන බ්‍රහ්මචරියං වුස්සති. තිණ්ණං සන්තාපානං ඡන්දරාගවිනයො හොති.

जैसे चित्त का विपर्यास होता है, वैसे ही संज्ञा और दृष्टि में तीन प्रकार के वितर्क होते हैं—चित्त-वितर्क विपर्यास, संज्ञा-वितर्क विपर्यास और दृष्टि-वितर्क विपर्यास भी। वहाँ अविद्या-विपर्यास गोचर और गति का आधार है, जैसे वह उसे पहचानता है, जैसे जानता है, और जैसे पहचानता और जानता भी है। जैसे वह सहन करता है और चेतना करता है, इन चार विपर्यासों वाले सत्त्व जिनके द्वारा चार प्रकार के आत्मभाव-वस्तु को, जो रोग-स्वरूप और गण्ड (फोड़े)-स्वरूप है, 'आत्मा' कहते हैं। रोग को आत्मा कहना—यह 'आवृत्त' (हार) है। क्योंकि वह जैसा-जैसा मानता है, वह उससे अन्यथा (विपरीत) हो जाता है; वह 'शुभ' मानता है पर वैसा नहीं होता। इसी प्रकार 'सुख', 'नित्य' और 'आत्मा' मानता है, वह अन्यथा वर्तमान भव और अनागत भव की प्रार्थना करता है, इसलिए उसे 'भवरोग' कहा जाता है। वह भव का ही अभिनन्दन करता है; जिसका वह अभिनन्दन करता है, वह दुःख है—ऐसा पाँच स्कन्धों के विषय में निर्देश किया गया है। और उसके प्रत्यय से जो शोक-परिदेव-दुःख है, वह उसके लिए बढ़ेगा। इतने से संक्लेश होता है। प्रहाण के लिए ही ब्रह्मचर्य का पालन किया जाता है। तीनों संतापों के छन्द-राग का विनय (दमन) होता है।

උපධිං හි පටිච්ච දුක්ඛමිදං භවතීති යෙ භවමෙවාභිනන්දන්ති යස්ස භාවෙස්සති, තං දුක්ඛං තස්ස දුක්ඛස්ස පහානමාහ. සබ්බසො උපාදානඤ්ච යං නත්ථි දුක්ඛස්ස සම්භවොති චත්තාරො විපල්ලාසා යථා නිද්දිට්ඨඋපාදානමාහ. තස්ස පඨමො විපල්ලාසො කාමුපාදානං, දුතියං දිට්ඨුපාදානං, තතියං සීලබ්බතුපාදානං, චතුත්ථං අත්තවාදුපාදානං, තෙසං යො ඛයො නත්ථි දුක්ඛස්ස සම්භවො උපධි නිදානං දුක්ඛනිරොධමාහ. එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතො විභවතණ්හා න හොති. විභවං නාභිනන්දතීති දස්සනභූමිං මන්තෙති සබ්බසො තණ්හක්ඛයං නිබ්බානන්ති ද්වෙ විමුත්තියො කථෙති රාගවිරාගඤ්ච අවිජ්ජාවිරාගඤ්ච. තස්ස භික්ඛුනොති අනුපාදිසෙසනිබ්බානධාතුං මන්තෙති. අයං සුත්තස්ස අත්ථනිද්දෙසො.

'उपधि के प्रत्यय से यह दुःख होता है'—जो भव का ही अभिनन्दन करते हैं, उनके लिए जो (दुःख) बढ़ेगा, उस दुःख के प्रहाण को (बुद्ध ने) कहा है। 'सभी प्रकार से जो उपादान नहीं है, वहाँ दुःख की उत्पत्ति नहीं है'—इस प्रकार चार विपर्यासों को निर्दिष्ट उपादानों के रूप में कहा है। उनमें पहला विपर्यास कामुपादान है, दूसरा दृष्ट्युपादान, तीसरा शीलव्रतोपादान और चौथा आत्मवादोपादान है; उनका जो क्षय है, वह दुःख की उत्पत्ति का अभाव है, उपधि-निदान वाले दुःख-निरोध को कहा है। इस प्रकार इसे यथार्थ रूप में सम्यक् प्रज्ञा से देखने वाले को विभव-तृष्णा नहीं होती। 'विभव का अभिनन्दन नहीं करता'—यह दर्शनभूमि का कथन है; 'पूर्णतः तृष्णा का क्षय निर्वाण है'—इस प्रकार दो विमुक्तियाँ कही गई हैं: राग-विराग और अविद्या-विराग। 'उस भिक्षु के लिए'—अनुपादिशेष निर्वाण-धातु का कथन है। यह सूत्र का अर्थ-निर्देश है।

111. තත්ථ කතමො විචයො? යස්ස යත්ථ පරිළාහෙති තස්ස පරිඩය්හන්තස්ස සො යථාභූතං නත්ථි නිබ්බින්දති ච, අයං විචයො ච යුත්ති ච. පදට්ඨානො [Pg.316] රාගජො පරිළාහො සුඛින්ද්‍රියස්ස දොමනස්සින්ද්‍රියස්ස ච පදට්ඨානං. දොසජො පරිළාහො සුඛින්ද්‍රියස්ස දොමනස්සින්ද්‍රියස්ස ච පදට්ඨානං. මොහජො පරිළාහො උපෙක්ඛින්ද්‍රියස්ස දොමනස්සින්ද්‍රියස්ස ච පදට්ඨානං.

१११. वहाँ विचय (हार) क्या है? जिसे जहाँ (राग आदि की अग्नि) जलाती है, उस जलते हुए व्यक्ति को वह यथार्थ रूप में प्राप्त नहीं होता और न ही वह निर्वेद (वैराग्य) प्राप्त करता है; यह विचय और युक्ति है। पदस्थान (निकटतम कारण): राग-जन्य परिदाह (जलन) सुखेन्द्रिय और दौर्मनस्येन्द्रिय का पदस्थान है। द्वेष-जन्य परिदाह सुखेन्द्रिय और दौर्मनस्येन्द्रिय का पदस्थान है। मोह-जन्य परिदाह उपेक्षेन्द्रिय और दौर्मनस्येन्द्रिय का पदस्थान है।

තත්ථ කතමො ලක්ඛණො හාරො? ඵස්සපරෙතො වෙදනාපරෙතො සඤ්ඤාපරෙතොපි සඞ්ඛාරපරෙතොපි යෙන යෙන මඤ්ඤති යදි සුභනිමිත්තෙන යදි සුඛනිමිත්තෙන යදි නිච්චනිමිත්තෙන යදි අත්තනිමිත්තෙන අසුභෙ සුභන්ති මඤ්ඤති, එවං සබ්බං රාගජෙ පරිළාහෙ වුත්තෙ චත්තාරො පරිළාහා වුත්තා භවන්ති. රාගජො දොසජො මොහජො දිට්ඨිජො ච රාගං වදාමීති අත්තතො වදති. සබ්බානි පන්නරස පදානි අනිච්චං දුක්ඛන්ති.

वहाँ लक्षण हार क्या है? स्पर्श से अभिभूत, वेदना से अभिभूत, संज्ञा से अभिभूत और संस्कार से भी अभिभूत व्यक्ति जिस-जिस रूप में मानता है—चाहे शुभ-निमित्त से, चाहे सुख-निमित्त से, चाहे नित्य-निमित्त से, चाहे आत्म-निमित्त से—वह अशुचि में 'शुचि' मानता है; इस प्रकार जब राग-जन्य परिदाह कहा जाता है, तो चारों परिदाह कहे हुए होते हैं। राग-जन्य, द्वेष-जन्य, मोह-जन्य और दृष्टि-जन्य को मैं 'राग' कहता हूँ—ऐसा वह स्वभावतः कहता है। सभी पन्द्रह पद अनित्य और दुःख हैं।

තත්ථ කතමො චතුබ්‍යූහො? ඉධ සුත්තෙ භගවතො කො අධිප්පායො? යෙ පරිළාහෙන න අච්ඡන්ති තෙ භවං නාභිනන්දන්ති. යෙ භවං නාභිනන්දන්ති, තෙ පරිනිබ්බායිස්සන්ති. අයං අධිප්පායො.

वहाँ चतुब्यूह (हार) क्या है? इस सूत्र में भगवान का क्या अभिप्राय है? जो परिदाह (जलन) के साथ नहीं रहते, वे भव का अभिनन्दन नहीं करते। जो भव का अभिनन्दन नहीं करते, वे परिनिर्वाण प्राप्त करेंगे। यह अभिप्राय है।

තත්ථ කතමො ආවට්ටො? සංකිලෙසභාගියෙන දුක්ඛඤ්ච සමුදයඤ්ච නිද්දිසති. නිබ්බෙධභාගියෙන මග්ගඤ්ච නිරොධඤ්ච.

वहाँ आवर्त (हार) क्या है? संक्लेश-भागीय (सुत्त) के द्वारा दुःख और समुदय को निर्दिष्ट करता है। निर्वेध-भागीय (सुत्त) के द्वारा मार्ग और निरोध को।

තත්ථ කතමා විභත්ති? සන්තාපජාතො රොගජාතො රොගං වදති අත්තතො තං න එකංසෙන හොති අමනසිකාරා සන්තාපජාතො ඛො න ච රොගං අත්තතො වදති.

वहाँ विभक्ति (हार) क्या है? संताप-जात (जलन से उत्पन्न) रोग-जात है, उसे 'स्व' (आत्मा) के रूप में रोग कहा जाता है; वह एकांततः (निश्चित रूप से) नहीं होता है; मनसिकार न होने से संताप-जात को 'स्व' के रूप में रोग नहीं कहा जाता है।

තත්ථ කතමො පරිවත්තනො? පක්ඛපටිපක්ඛනිදස්සනත්ථං භූමි පරිවත්තනාය.

वहाँ परिवर्तन (हार) क्या है? पक्ष और प्रतिपक्ष को दिखाने के लिए परिवर्तन की भूमि (आधार) है।

තත්ථ කතමො වෙවචනො හාරො? රොගඤ්ච අත්තතො වදති සල්ලං අත්තතො වදති. පන්නරස පදානි සබ්බානි වත්තබ්බානි.

वहाँ वेवचन (पर्यायवाची) हार क्या है? रोग को 'स्व' के रूप में कहता है, शल्य को 'स्व' के रूप में कहता है। सभी पंद्रह पदों को कहा जाना चाहिए।

තත්ථ කතමා පඤ්ඤත්ති? සන්තාපජාතොති දොමනස්සපදට්ඨානං. සබ්බෙ වචනපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤපෙති. රොගං වදති අත්තතො විපල්ලාසො සංකිලෙසපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤපෙති. යං නාභිනන්දති, තං දුක්ඛන්ති විපල්ලාසනික්ඛෙපපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තා. තෙ අකතසත්තා ලොකා මජ්ඣෙන වෙමත්තතාය පඤ්ඤත්තා.

वहाँ प्रज्ञप्ति (हार) क्या है? 'संताप-जात' दौर्मनस्य का पदस्थान (निकट कारण) है। सभी को वचन-प्रज्ञप्ति के द्वारा प्रज्ञप्त करता है। रोग को 'स्व' के रूप में कहना विपर्यास है, इसे संक्लेश-प्रज्ञप्ति के द्वारा प्रज्ञप्त करता है। जिसका वह अभिनंदन नहीं करता, वह दुःख है - ऐसा विपर्यास-निक्षेप-प्रज्ञप्ति के द्वारा प्रज्ञप्त किया गया है। वे अकृत-सत्त्व (अनासक्त) लोक मध्यवर्ती भिन्नता (वैमत्तता) के द्वारा प्रज्ञप्त हैं।

තත්ථ කතමො ඔතරණො? සන්තාපජාතොති තීණි අකුසලමූලානි, තෙ සඞ්ඛාරා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධපරියාපන්නා, ධාතූසු ධම්මධාතු, ආයතනෙසු ධම්මායතනං. ඉන්ද්‍රියෙසු ඉත්ථින්ද්‍රියං පුරිසින්ද්‍රියඤ්ච පදට්ඨානං.

वहाँ अवतरण (हार) क्या है? 'संताप-जात' तीन अकुशल मूल हैं, वे संस्कार हैं जो संस्कार-स्कंध में सम्मिलित हैं; धातुओं में धर्म-धातु हैं, आयतनों में धर्म-आयतन हैं। इंद्रियों में स्त्री-इंद्रिय और पुरुष-इंद्रिय पदस्थान हैं।

තත්ථ [Pg.317] කතමො සොධනො? සුද්ධො සුත්තස්ස ආරම්භො.

वहाँ शोधन (हार) क्या है? सुत्त का आरंभ शुद्ध है।

තත්ථ කතමො අධිට්ඨානො හාරො? පරිළාහොති යෙ සත්තා ලොකා එකත්තපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තා, තෙ අකතසත්තා ලොකා මජ්ඣෙන වෙමත්තතාය පඤ්ඤත්තා.

वहाँ अधिष्ठान हार क्या है? 'परिलाह' (दाह) वह है जहाँ सत्त्व और लोक एकत्व-प्रज्ञप्ति के द्वारा प्रज्ञप्त हैं, वे अकृत-सत्त्व लोक मध्यवर्ती भिन्नता के द्वारा प्रज्ञप्त हैं।

තත්ථ කතමො පරික්ඛාරො? සන්තාපජාතොති අයොනිසො මනසිකාරො හෙතු, විපල්ලාසඤ්ච පච්චයො. තත්ථ ද්වීහි ධම්මෙහි අත්තා අභිනිවිට්ඨා චිත්තඤ්ච චෙතසිකඤ්ච ධම්මෙ උභයානි තස්ස විපරීතෙන පරාමසතො. අපරො පරියායො, චෙතසිකෙහි ධම්මෙහි අත්තසඤ්ඤා අනත්තසඤ්ඤා සමුග්ඝාතෙති. අපරො පරියායො. අනිච්චසඤ්ඤා චෙතසිකෙසු ධම්මෙසු, න තු අත්තසඤ්ඤා. ඉදං වුච්චති චිත්තන්ති වා මනොති වා විඤ්ඤාණන්ති වා ඉදං දීඝරත්තං අබ්භුග්ගතං එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තාති. තත්ථ චෙතසිකා ධම්මානුපස්සනා එසාපි ධම්මසඤ්ඤා. තස්ස කො හෙතු, කො පච්චයො? අහංකාරො හෙතු, මමංකාරො පච්චයො.

वहाँ परिकार (हार) क्या है? 'संताप-जात' का हेतु अयोनिशो मनसिकार है और प्रत्यय विपर्यास है। वहाँ दो धर्मों - चित्त और चैतसिक - के द्वारा 'स्व' (आत्मा) का अभिनिवेश होता है, क्योंकि वह उन दोनों धर्मों को विपरीत रूप से स्पर्श (परामर्श) करता है। दूसरा पर्याय: चैतसिक धर्मों के द्वारा आत्म-संज्ञा और अनात्म-संज्ञा का उन्मूलन करता है। दूसरा पर्याय: चैतसिक धर्मों में अनित्य-संज्ञा होती है, न कि आत्म-संज्ञा। इसे 'चित्त', 'मन' या 'विज्ञान' कहा जाता है; यह दीर्घकाल से इस प्रकार उठा हुआ है कि 'यह मेरा है', 'यह मैं हूँ', 'यह मेरा आत्मा है'। वहाँ चैतसिकों में जो धर्मानुपश्यना है, वह भी धर्म-संज्ञा है। उसका हेतु क्या है, प्रत्यय क्या है? अहंकार हेतु है, ममकार प्रत्यय है।

තත්ථ කතමො සමාරොපනො? අයං ලොකො සන්තාපජාතොති අකුසලං මන්තෙති විඤ්ඤාණං නාමරූපස්ස පච්චයො යාව ජරාමරණන්ති, අයං සමාරොපනො.

वहाँ समारोपण (हार) क्या है? 'यह लोक संताप-जात है' - ऐसा अकुशल विचार करता है; 'विज्ञान नाम-रूप का प्रत्यय है' से लेकर 'जरा-मरण' तक, यह समारोपण है।

112. එවමෙතං යථාභූතං, සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සති අකුසලමූලානං පහානං. තත්ථ අවිජ්ජානිරොධො අවිජ්ජානිරොධා යාව ජරාමරණනිරොධො, අයං සමාරොපනො.

११२. इस प्रकार इसे यथाभूत सम्यक् प्रज्ञा से देखता है, जो अकुशल मूलों का प्रहाण है। वहाँ अविद्या-निरोध से लेकर जरा-मरण-निरोध तक, यह समारोपण है।

චත්තාරො පුග්ගලා – අනුසොතගාමී පටිසොතගාමී ඨිතත්තො, තිණ්ණො පාරඞ්ගතො ථලෙ තිට්ඨති බ්‍රාහ්මණොති.

चार पुद्गल हैं - अनुस्रोतगामी, प्रतिस्रोतगामी, स्थित-आत्मा, और वह जो पार कर गया है, पार पहुँच गया है, स्थल पर खड़ा है, वह ब्राह्मण (अर्हत्) है।

තත්ථ යො අනුසොතගාමී අයං කාමෙ සෙවති. පාපඤ්ච කම්මං කරොති යාව කාමෙ පටිසෙවති. ඉදං ලොභො අකුසලමූලං, සො යෙව තණ්හා, සො තෙහි කාමෙහි වුය්හති අනුසොතගාමීති වුච්චති. යො පුග්ගලො තාහි ගමිතො තප්පච්චයා තස්ස හෙතු අකුසලකම්මං කරොති කායෙන ච වාචාය ච, අයං වුච්චති පාපකම්මං කරොතීති. තස්ස තීණි සොතානි සක්කායදිට්ඨි විචිකිච්ඡා සීලබ්බතපරාමාසො. ඉමෙහි තීහි සොතෙහි [Pg.318] තිවිධධාතුයං උප්පජ්ජති කාමධාතුයං රූපධාතුයං අරූපධාතුයං. තෙන පටිපක්ඛෙන යො කාමෙ න පටිසෙවති. යො සීලවතං න පරාමසති. යො සක්කායදිට්ඨීනං පහානාය කාමෙසු යථාභූතං ආදීනවං පස්සති. යෙන ච තෙ ධම්මෙ පටිසෙවති. යඤ්ච තප්පච්චයා තිට්ඨති බ්‍රාහ්මණොති අරහං කිර. තත්ථ අරහං තස්ස පාරඞ්ගතො හොති, පාරඞ්ගතස්ස ථලෙ තිට්ඨති සොපාදිසෙසා නිබ්බානධාතු. අනුසොතගාමිනීති දස්සනප්පහාතබ්බානං සංයොජනානං අප්පහානමාහ. පටිසොතගාමිනීති ඵලෙ දිට්ඨෙකට්ඨානඤ්ච කිලෙසානං පහානමාහ, ඨිතත්තෙන පඤ්චන්නං ඔරම්භාගියානං සංයොජනානං පහානමාහ. තත්ථ අනුසොතගාමිනා මග්ගරූපිමාහ. පටිසොතගාමිනා ඨිතත්තෙන ච මග්ගමිතිමාහ. පාරඞ්ගතෙන සාවකා අසෙක්ඛා ච සම්මාසම්බුද්ධා ච වුත්තා. අනුසොතගාමිනා සක්කායසමුදයගාමිනිං පටිපදමාහ. පටිසොතගාමිනා ඨිතත්තෙන සක්කායනිරොධගාමිනිං පටිපදමාහ. පාරඞ්ගතෙන දස අසෙක්ඛා අරහන්තා ධම්මා වුත්තා. අයං සුත්තත්ථො.

वहाँ जो अनुस्रोतगामी है, वह काम-भोगों का सेवन करता है। वह पाप कर्म करता है जब तक वह काम-भोगों का सेवन करता है। यह लोभ अकुशल मूल है, वही तृष्णा है; वह उन काम-भोगों के द्वारा बह जाता है, इसलिए उसे 'अनुस्रोतगामी' कहा जाता है। जो पुद्गल उनके द्वारा ले जाया जाता है, उस प्रत्यय से, उस हेतु से वह काय और वाणी से अकुशल कर्म करता है, उसे 'पाप कर्म करने वाला' कहा जाता है। उसके तीन स्रोत हैं - सत्काय-दृष्टि, विचिकित्सा और शीलव्रत-परामर्श। इन तीन स्रोतों के कारण वह तीन प्रकार की धातुओं - काम-धातु, रूप-धातु और अरूप-धातु में उत्पन्न होता है। उस प्रतिपक्ष के द्वारा जो काम-भोगों का सेवन नहीं करता है; जो शीलव्रत का परामर्श नहीं करता है; जो सत्काय-दृष्टि के प्रहाण के लिए काम-भोगों में यथाभूत आदिनाथ (दोष) देखता है; और जिसके कारण वह उन धर्मों का सेवन करता है; और जिसके प्रत्यय से वह स्थित रहता है, वह 'ब्राह्मण' है, वह वास्तव में अर्हत् है। वहाँ अर्हत् उसके लिए पारंगत होता है; पारंगत के लिए वह स्थल पर स्थित है, जो सोपाधिशेष निर्वाण-धातु है। 'अनुस्रोतगामिनी' से दर्शन-प्रहातव्य संयोजनों के अप्रहाण (न त्यागने) को कहा गया है। 'प्रतिस्रोतगामिनी' से फल में देखे गए क्लेशों के प्रहाण को कहा गया है; 'स्थित-आत्मा' से पाँच ओरामभागीय संयोजनों के प्रहाण को कहा गया है। वहाँ अनुस्रोतगामी के द्वारा मार्ग के स्वरूप को कहा गया है। प्रतिस्रोतगामी और स्थित-आत्मा के द्वारा मार्ग की स्थिरता को कहा गया है। पारंगत के द्वारा अशैक्ष श्रावक और सम्यक्सम्बुद्ध कहे गए हैं। अनुस्रोतगामी के द्वारा सत्काय-समुदय-गामिनी प्रतिपदा को कहा गया है। प्रतिस्रोतगामी और स्थित-आत्मा के द्वारा सत्काय-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को कहा गया है। पारंगत के द्वारा दस अशैक्ष अर्हत् धर्म कहे गए हैं। यह सुत्त का अर्थ है।

113. තත්ථ කතමා දෙසනා? ඉමස්මිං හි සුත්තෙ චත්තාරි අරියසච්චානි දෙසිතානි. තෙධාතුකලොකසමතික්කමනඤ්ච.

११३. वहाँ देशना (हार) क्या है? इस सुत्त में चार आर्य सत्य देशित (उपदिष्ट) हैं, और त्रि-धातुक लोक का अतिक्रमण भी।

තත්ථ කතමො විචයො හාරො? යො කාමෙ පටිසෙවති පාපං කරෙය්‍යාති යො ච කාමෙ න පටිසෙවති සො පාපකම්මං න කරෙය්‍යාති යො ච ඉමෙහි ද්වීහි භූමීහි උත්තිණ්ණො පාරඞ්ගතොති යා වීමංසා අයං විචයො.

वहाँ विचय हार क्या है? 'जो काम-भोगों का सेवन करता है वह पाप करेगा', 'जो काम-भोगों का सेवन नहीं करता वह पाप कर्म नहीं करेगा', और 'जो इन दोनों भूमियों से पार हो गया है वह पारंगत है' - इस प्रकार की जो मीमांसा (जाँच) है, वह विचय है।

යුත්තීති යුජ්ජති සුත්තෙසු, නායුජ්ජතීති යා වීමංසාය, අයං යුත්ති. පදට්ඨානොති අනුසොතගාමිනා සත්තන්නං සංයොජනානං පදට්ඨානං. අකුසලස්ස කිරියා අකුසලස්ස මූලානං පදට්ඨානං. පටිසොතගාමිනා යථාභූතදස්සනස්ස පදට්ඨානං. ඨිතත්තෙන අසංහාරියාය පදට්ඨානං. පාරඞ්ගතොති කදාචි භූමියා පදට්ඨානං.

'युक्ति' वह है जो सुत्तों में संगत (युक्त) होती है या नहीं - ऐसी जो मीमांसा है, वह युक्ति है। 'पदस्थान' वह है जहाँ अनुस्रोतगामी के द्वारा सात संयोजनों का पदस्थान है। अकुशल की क्रिया अकुशल मूलों का पदस्थान है। प्रतिस्रोतगामी के द्वारा यथाभूत-दर्शन का पदस्थान है। स्थित-आत्मा के द्वारा असंहार्यता (अविचल्यता) का पदस्थान है। 'पारंगत' किसी भूमि का पदस्थान है।

තත්ථ කතමො ලක්ඛණො හාරො? යො අනුසොතං ගච්ඡති තණ්හාවසෙන. සබ්බෙසම්පි කිලෙසානං වසෙන ගච්ඡති. යො පටිසොතං වායමති. තණ්හාය සබ්බෙසම්පි සො කිලෙසානං වායමති පටිසොතං. යො [Pg.319] අත්තනා ඨිතො කායෙනපි සො ඨිතො වාචාචිත්තෙනපි සො ඨිතො. අයං ලක්ඛණො හාරො.

वहाँ लक्षण-हार क्या है? जो तृष्णा के वश में होकर अनुस्रोत (धारा के साथ) जाता है, वह सभी क्लेशों के वश में होकर जाता है। जो प्रतिस्रोत (धारा के विपरीत) प्रयत्न करता है, वह तृष्णा के विरुद्ध सभी क्लेशों के लिए प्रतिस्रोत प्रयत्न करता है। जो स्वयं (संयम में) स्थित है, वह काया से भी स्थित है और वाणी तथा चित्त से भी स्थित है। यह लक्षण-हार है।

තත්ථ කතමො චතුබ්‍යූහො? ඉධ සුත්තෙ භගවතො කො අධිප්පායො? යෙ අනුසොතගාමිනියා පටිපදාය නාභිරමිස්සන්ති, තෙ පටිසොතං වායමිස්සන්තීති යාව කදාචි භූමියං, අයං අධිප්පායො. ආවට්ටොති ඉධ සුත්තෙ චත්තාරි සුත්තානි දෙසිතානි.

वहाँ चतुब्यूह-हार क्या है? इस सूत्र में भगवान का क्या अभिप्राय है? जो अनुस्रोतगामी प्रतिपदा (धारा के साथ जाने वाले मार्ग) में अभिरति नहीं करेंगे, वे किसी भूमि (अवस्था) तक प्रतिस्रोत (धारा के विपरीत) प्रयत्न करेंगे—यह अभिप्राय है। आवर्त्त-हार का अर्थ है: इस सूत्र में चार सूत्र देशित किए गए हैं।

තත්ථ කතමො විභත්ති හාරො? යො කාමෙ පටිසෙවති පාපඤ්ච කම්මං කරොති. සො අනුසොතගාමීති න එකංසෙන සොතාපන්නොපි කාමෙ පටිසෙවති. තං භාගියඤ්ච පාපකම්මං කරොති. කිඤ්චාපි සෙක්ඛොපි කරෙය්‍ය පාපං යථා සුත්තෙ නිද්දිට්ඨො න ච සො අනුසොතගාමී, ඉදං විභජ්ජබ්‍යාකරණීයං. න ච කාමෙ පටිසෙවති න ච පාපකම්මං කරොති පටිසොතගාමී න ච එකංසෙන සබ්බෙ බාහිරකො කාමෙසු වීතරාගො න ච කාමෙ පටිසෙවති, තෙන ච පාපකම්මං කරොති අනුසොතගාමී පටිසොතගාමී, අයං විභත්ති.

वहाँ 'विभत्ति हार' (विश्लेषण हार) क्या है? जो काम-भोगों का सेवन करता है और पाप कर्म करता है, वह 'अनुसोतगामी' (धारा के साथ बहने वाला) है—यह एकांततः (निश्चित रूप से) नहीं है, क्योंकि एक स्रोतआपन्न भी काम-भोगों का सेवन करता है और उस (अवस्था) के अनुरूप पाप कर्म करता है। यद्यपि एक शैक्ष (सेक्ख) भी पाप कर सकता है जैसा कि सूत्र में निर्दिष्ट है, फिर भी वह 'अनुसोतगामी' नहीं है; यह 'विभज्ज-व्याकरणीय' (विभाजन कर उत्तर देने योग्य) है। जो न काम-भोगों का सेवन करता है और न पाप कर्म करता है, वह 'पटिसोतगामी' (धारा के विपरीत जाने वाला) है। एकांततः सभी बाह्य काम-भोगों से वीतराग नहीं होते और न ही काम-भोगों का सेवन करते हैं, और उस कारण से पाप कर्म करते हैं—वे 'अनुसोतगामी' और 'पटिसोतगामी' हैं। यह 'विभत्ति' है।

තත්ථ කතමො පරිවත්තනො හාරො? නිද්දිට්ඨො පටිපක්ඛො. වෙවචනොති කාමෙසු වත්ථුකාමාපි කිලෙසකාමාපි රූපසද්දගන්ධරසඵස්සපුත්තදාරදාසකම්මකරපොරිසඤ්ච පරිග්ගහා.

वहाँ 'परिवत्तन हार' क्या है? प्रतिपक्ष (विपरीत) का निर्देश किया गया है। 'वेवचन' (पर्याय) के रूप में, काम-भोगों में 'वस्तु-काम' और 'क्लेश-काम' दोनों हैं, जैसे रूप, शब्द, गंध, रस, स्पर्श, पुत्र, पत्नी, दास, कर्मकार और पुरुषों का परिग्रह (संग्रह)।

පඤ්ඤත්තීති සබ්බෙ පුථුජ්ජනා එකත්තාය පඤ්ඤත්තා. අනුසොතගාමීති කිලෙසසමුදාචාරපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තා. යෙ පන සෙක්ඛා පුග්ගලා, තෙ නිබ්බානපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තා. යෙ පන අනාගාමී, තෙ අසංහාරිය පඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තා, අයං පඤ්ඤත්ති.

'प्रज्ञप्ति' (पञ्ञत्ति) का अर्थ है कि सभी पृथग्जनों को एकत्व (समानता) के रूप में प्रज्ञप्त किया गया है। 'अनुसोतगामी' क्लेशों के निरंतर प्रवृत्त होने की प्रज्ञप्ति से प्रज्ञप्त हैं। जो शैक्ष पुद्गल हैं, वे 'निर्वाण-प्रज्ञप्ति' (या निष्ठा-प्रज्ञप्ति) से प्रज्ञप्त हैं। जो अनागामी हैं, वे 'असंहार्य-प्रज्ञप्ति' से प्रज्ञप्त हैं। यह 'प्रज्ञप्ति' है।

ඔතරණොති යො අනුසොතගාමී, සො දුක්ඛං. යෙ තස්ස ධම්මා, තෙ දුක්ඛස්ස සමුදයො. යං රූපං, අයං රූපක්ඛන්ධො, එවං පඤ්චපි ඛන්ධා පටිච්චසමුප්පාදො, තෙ කිලෙසා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධපරියාපන්නා ධම්මායතනං ධම්මධාතු ඉන්ද්‍රියෙසු ච පඤ්ඤත්තා.

'ओतरण' (अवतरण) वह है जो 'अनुसोतगामी' है, वह दुःख है। उसके जो धर्म (मानसिक अवस्थाएँ) हैं, वे दुःख का 'समुदय' हैं। जो रूप है, वह 'रूप-स्कंध' है; इसी प्रकार पाँचों स्कंध और प्रतीत्यसमुत्पाद हैं। वे क्लेश 'संस्कार-स्कंध' के अंतर्गत आते हैं, और धर्मायतन, धर्मधातु तथा इंद्रियों में प्रज्ञप्त हैं।

සොධනොති යෙනාරම්භෙන ඉදං සුත්තං දෙසිතං, සො ආරම්භො සබ්බො සුද්ධො.

'शोधन' वह है जिस आरम्भ (प्रयोजन) से यह सूत्र उपदिष्ट किया गया है, वह सम्पूर्ण आरम्भ शुद्ध है।

අධිට්ඨානොති [Pg.320] පටිසොතගාමිනා සබ්බෙ සොතාපන්නා එකත්තෙන වා නිද්දිට්ඨා රාගානුසයපටිසොතගාමිනො සෙක්ඛාව මග්ගො ච සෙක්ඛො ච පුග්ගලො ඨිතත්තොති.

'अधिष्ठान' वह है जिसमें 'पटिसोतगामी' के द्वारा सभी स्रोतआपन्नों को एकत्व के रूप में निर्दिष्ट किया गया है। राग-अनुशय वाले पटिसोतगामी शैक्ष ही हैं; मार्ग और शैक्ष पुद्गल (श्रद्धा आदि इंद्रियों में) स्थित होने के कारण 'स्थित-आत्मा' (ठितत्त) हैं।

වීතරාගො එකත්තාය පඤ්ඤත්තො. පාරඞ්ගතොති සබ්බෙ අරහන්තො සබ්බෙ පච්චෙකබුද්ධා සම්මාසම්බුද්ධා ච එකත්තාය පඤ්ඤත්තා.

'वीतराग' (अर्हत्) को एकत्व के रूप में प्रज्ञप्त किया गया है। 'पारंगत' का अर्थ है कि सभी अर्हत्, सभी प्रत्येकबुद्ध और सम्यक्सम्बुद्ध एकत्व के रूप में प्रज्ञप्त किए गए हैं।

පරික්ඛාරොති අනුසොතගාමිනො පාපමිත්තපච්චයො කාමපරියුට්ඨානං හෙතු. පටිසොතගාමිනො ද්වෙ හෙතූ ද්වෙ පච්චයා ච යාව සම්මාදිට්ඨියා උප්පාදායදිට්ඨි, තස්ස පටිලද්ධමග්ගො හෙතු ආරම්භො පච්චයො කායිකො චෙතසිකස්ස කොට්ඨාසො ච. සමාරොපනොති විභත්ති ඉදං සුත්තං නත්ථි සමාරොපනාය භූමි.

'परिक्खार' (परिष्कार/उपकरण) का अर्थ है कि 'अनुसोतगामी' के लिए पाप-मित्र प्रत्यय (शर्त) है और काम-पर्युत्थान हेतु (कारण) है। 'पटिसोतगामी' के लिए दो हेतु और दो प्रत्यय हैं। सम्यक्-दृष्टि की उत्पत्ति तक जो दृष्टि है, उसके लिए प्राप्त किया गया मार्ग हेतु है, और आरम्भ (प्रयत्न) प्रत्यय है, जो कायिक और चैतसिक का भाग है। 'समारोपण' का अर्थ है इस सूत्र का विश्लेषण; समारोपण के लिए यहाँ कोई भूमि (स्थान) नहीं है।

114. පඤ්චානිසංසා සොතානුගතානං ධම්මානං යාව දිට්ඨියා සුප්පටිවිද්ධානං සුත්තං විත්ථාරෙන කාතබ්බං. යුඤ්ජතො ඝටෙන්තස්ස වායමතො ගිලානො මරණකාලෙ දෙවභූතො පච්චෙකබොධිං පාපුණාති. සොතානුගතාති සද්ධම්මස්සවනෙන කතං හොති. න ච අධිපඤ්ඤාධම්මවිපස්සනාය තස්ස චිත්තං තසිතං හොති, න ච අනිබ්බිද්ධත්තං, ඉදං ච සුත්තං පඤ්චන්නං පුග්ගලානං දෙසිතං, සද්ධානුසාරිනො මුදින්ද්‍රියස්ස තික්ඛින්ද්‍රියස්ස ච ධම්මානුසාරිනො තික්ඛින්ද්‍රියස්ස මුදින්ද්‍රියස්ස ච. යො පන මොහචරිතො පුග්ගලො න සක්කොති යුඤ්ජිතුං ඝටිතුං වායමිතුං යථාභූතං යථාසමාධිකා විමුත්ති තං ඛණං තං ලයං තං මුහුත්තං ඵලං දස්සෙති. සාධු පරිහායති පරො තං දුය්හති, නො තු සුඛඅවිපාකිනී භවති. තස්ස දිට්ඨෙ යෙව ච ධම්මෙ උපපජ්ජඅපරාපරියවෙදනීයං. තත්ථ යො පුග්ගලො ධම්මානුසාරී තස්ස යදි සොතානුගතා ධම්මා හොන්ති සො යුඤ්ජන්තො පාපුණාති. යො ධම්මානුසාරී මුදින්ද්‍රියො, සො ගිලානො පාපුණාති. යො සද්ධානුසාරී තික්ඛින්ද්‍රියො, සො මරණකාලසමයෙ පාපුණාති. යො මුදින්ද්‍රියො, සො දෙවභූතො පාපුණාති. යදා දෙවභූතො න පාපුණාති, න සො තෙනෙව ධම්මරාගෙන තාය ධම්මනන්දියා පච්චෙකබොධිං පාපුණාති. යො සොතානුගතෙසු යුඤ්ජති ඝටෙති වායමති, සො පුබ්බාපන්නෙන විසෙසං සඤ්ජානාති, සඤ්ජානන්තො පාපුණාති. සචෙ පන ගිලානස්ස මනසිකාරො හොති, තත්ථ යුඤ්ජන්තො පාපුණාති. සචෙ පනස්ස මරණකාලෙ සංවිග්ගො හොති, තත්ථ [Pg.321] යුඤ්ජන්තො පාපුණාති. සචෙ පන න කත්ථචි සංවෙගො හොති, තස්ස දෙවභූතස්ස සුඛිනො ධම්මභූතා පාදා එවං අවිලපති. සො එවං ජානාති ‘‘අයං සො ධම්මවිනයො යත්ථ මයං පුබ්බෙ මනුස්සභූතා බ්‍රහ්මචරියං චරිම්හා’’ති. අථ දෙවභූතො පාපුණාති. දිබ්බෙසු වා පඤ්චසු කාමගුණෙසු අජ්ඣොසිතො හොති පමාදවිහාරී, සො තෙන කුසලමූලෙන පච්චෙකබොධිං පාපුණාති.

११४. स्रोतानुगत (सुने हुए) धर्मों के पाँच आनृशंस (लाभ) हैं, जिन्हें दृष्टि से भली-भाँति भेदा गया है; इस सूत्र को विस्तार से करना चाहिए। उद्योग करने वाले, प्रयत्न करने वाले और वीर्य करने वाले व्यक्ति को बीमारी के समय, मरण काल में या देव-स्वरूप होने पर प्रत्येकबोधि प्राप्त होती है। 'स्रोतानुगत' का अर्थ है सद्धर्म-श्रवण द्वारा (सुचरित) किया गया। अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यना से उसका चित्त न तो त्रस्त होता है और न ही अनुद्विग्न (अनिर्विद्ध) होता है। यह सूत्र पाँच प्रकार के पुद्गलों के लिए उपदिष्ट है: श्रद्धानुसारि (मृदु-इंद्रिय और तीक्ष्ण-इंद्रिय) और धर्मानुसारि (तीक्ष्ण-इंद्रिय और मृदु-इंद्रिय)। जो मोह-चरित पुद्गल है, वह यथार्थ रूप से उद्योग, प्रयत्न या वीर्य करने में समर्थ नहीं होता; जैसे समाधि से विमुक्ति होती है, वह उसी क्षण, उसी लय, उसी मुहूर्त में फल दिखाती है। (यदि) वह भली-भाँति क्षीण होता है, दूसरा उसे नष्ट करता है, तो वह सुख-विपाकी नहीं होता। उसे इसी जन्म में या अगले जन्म में (विपाक) प्राप्त होता है। वहाँ जो पुद्गल धर्मानुसारि है, यदि उसके धर्म स्रोतानुगत हैं, तो वह उद्योग करते हुए (लक्ष्य को) प्राप्त करता है। जो धर्मानुसारि मृदु-इंद्रिय है, वह रुग्ण होने पर प्राप्त करता है। जो श्रद्धानुसारि तीक्ष्ण-इंद्रिय है, वह मरण काल के समय प्राप्त करता है। जो मृदु-इंद्रिय है, वह देव-स्वरूप होकर प्राप्त करता है। जब वह देव-स्वरूप होकर प्राप्त नहीं करता, तो वह उसी धर्म-राग और धर्म-नंदी (धर्म में आनंद) के कारण प्रत्येकबोधि को प्राप्त करता है। जो स्रोतानुगत धर्मों में उद्योग, प्रयत्न और वीर्य करता है, वह पूर्व-प्राप्त विशेष को जान लेता है, और जानते हुए (लक्ष्य को) प्राप्त करता है। यदि रुग्ण व्यक्ति को मनसिकार होता है, तो वह वहाँ उद्योग करते हुए प्राप्त करता है। यदि उसे मरण काल में संवेग होता है, तो वह वहाँ उद्योग करते हुए प्राप्त करता है। यदि उसे कहीं भी संवेग नहीं होता, तो उस सुखी देव-स्वरूप व्यक्ति को धर्मभूत पद प्राप्त होते हैं और वह विलाप नहीं करता। वह इस प्रकार जानता है: 'यह वही धर्म-विनय है जिसमें हम पहले मनुष्य रहते हुए ब्रह्मचर्य का पालन करते थे।' तब वह देव-स्वरूप होकर प्राप्त करता है। दिव्य पाँच काम-गुणों में आसक्त होने या प्रमाद-विहारी होने पर भी, वह उस कुशल-मूल के कारण प्रत्येकबोधि को प्राप्त करता है।

යා පරතොඝොසෙන වචසා සුපරිචිතා, අයං සුතමයී පඤ්ඤා. යෙ පන ධම්මා හොන්ති මනසා අනුපෙක්ඛිතා, අයං චින්තාමයී පඤ්ඤා. යං දිට්ඨියා සුප්පටිවිද්ධා, අයං භාවනාමයී පඤ්ඤා. යං සොතානුගතා වචසා පරිචිතා හොන්ති, සො ච දිට්ඨෙ යෙව ධම්මෙ පරිනිබ්බායී, අයං අරහං පුග්ගලො. යො උපපජ්ජති දෙවභූතො පාපුණාති, තත්ථ ච පරිනිබ්බායති, අයං අනාගාමී. යො තෙන කුසලමූලෙන පච්චෙකබොධිං පාපුණාති, අයං පුබ්බයොගසම්භාරසම්භූතො පුග්ගලො.

जो दूसरों के उपदेश (परतोघोस) से भली-भांति परिचित है, वह 'श्रुतमयी प्रज्ञा' है। जो धर्म मन से अनुप्रेक्षित (चिंतन किए गए) होते हैं, वह 'चिन्तामयी प्रज्ञा' है। जो दृष्टि (प्रज्ञा) से भली-भांति भेदन (सुप्रतिविद्ध) किए गए हैं, वह 'भावनामयी प्रज्ञा' है। जो धर्म श्रोत्र-अनुगत (सुने हुए) और वचनों से परिचित होते हैं, और वह इसी जन्म (दृष्ट धर्म) में परिनिर्वाण प्राप्त करता है, वह 'अर्हत् पुद्गल' है। जो (मरकर) देव रूप में उत्पन्न होता है और वहां परिनिर्वाण प्राप्त करता है, वह 'अनागामी' है। जो उस कुशल मूल से प्रत्येकबोधि को प्राप्त करता है, वह 'पूर्वयोग-सम्भार-सम्भूत' (पूर्व के अभ्यासों से युक्त) पुद्गल है।

සොතානුගතා ධම්මාති පඨමං විමුත්තායතනං, වචසා පරිචිතාති දුතියං තතියඤ්ච විමුත්තායතනං, මනසා අනුපෙක්ඛිතාති චතුත්ථං විමුත්තායතනං දිට්ඨියා සුප්පටිවිද්ධාති පඤ්චමං විමුත්තායතනං.

'श्रोत्र-अनुगत धर्म' से प्रथम विमुक्ति-आयतन, 'वचनों से परिचित' से द्वितीय और तृतीय विमुक्ति-आयतन, 'मन से अनुप्रेक्षित' से चतुर्थ विमुक्ति-आयतन और 'दृष्टि से सुप्रतिविद्ध' से पांचवां विमुक्ति-आयतन (दर्शाया गया है)।

සොතානුගතාය විමුත්තියා වචසා යා වාචා සුප්පටිවිද්ධා අනුපුබ්බධම්මස්ස සොතෙන සුත්වා සීලක්ඛන්ධෙ පරිපූරෙති, මනසා අනුපෙක්ඛිතා සමාධික්ඛන්ධං පරිපූරෙති, දිට්ඨියා සුප්පටිවිද්ධා පඤ්ඤාක්ඛන්ධං පරිපූරෙති.

श्रोत्र-अनुगत विमुक्ति के लिए वचनों द्वारा जो वाणी सुप्रतिविद्ध है, अनुक्रमिक धर्म को कानों से सुनकर वह शील-स्कन्ध को पूर्ण करता है; मन से अनुप्रेक्षित होने पर वह समाधि-स्कन्ध को पूर्ण करता है; और दृष्टि से सुप्रतिविद्ध होने पर वह प्रज्ञा-स्कन्ध को पूर्ण करता है।

සොතානුගතා ධම්මා බහුස්සුතා හොන්තීති විත්ථාරෙන කාතබ්බං. ඉදං පඨමං සද්ධාපදානං මනසා අනුපෙක්ඛිතාති පටිසල්ලානබහුලො විහරති, විත්ථාරෙන කාතබ්බං. ඉදං දුතියං සද්ධාපදානං දිට්ඨියා සුප්පටිවිද්ධාති අනාසවා චෙතොවිමුත්තියා නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතීති. ඉදං තතියං සද්ධාපදානං.

'श्रोत्र-अनुगत धर्म बहुश्रुत होते हैं' - इसे विस्तार से समझना चाहिए। यह प्रथम श्रद्धा-पद है। 'मन से अनुप्रेक्षित' का अर्थ है कि वह प्रतिसंलयन (एकान्त ध्यान) में अधिक समय बिताता है - इसे विस्तार से समझना चाहिए। यह द्वितीय श्रद्धा-पद है। 'दृष्टि से सुप्रतिविद्ध' का अर्थ है कि वह अनास्रव चेतोविमुक्ति को प्राप्त कर यह जान लेता है कि 'इस जन्म के बाद अब और कुछ शेष नहीं है'। यह तृतीय श्रद्धा-पद है।

සොතානුගතා ධම්මාති සෙක්ඛං සත්ථා දස්සෙති. මනසා අනුපෙක්ඛිතාති අරහත්තං සත්ථා දස්සෙති. දිට්ඨියා සුප්පටිවිද්ධාති තථාගතං අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධං සත්ථා දස්සෙති.

'श्रोत्र-अनुगत धर्म' से शास्ता (बुद्ध) 'शैक्ष' को दर्शाते हैं। 'मन से अनुप्रेक्षित' से शास्ता 'अर्हत्त्व' को दर्शाते हैं। 'दृष्टि से सुप्रतिविद्ध' से शास्ता 'तथागत अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध' को दर्शाते हैं।

සොතානුගතා [Pg.322] ධම්මාති කාමානං නිස්සරණං දස්සෙති. මනසා අනුපෙක්ඛිතාති රූපධාතුයා නිස්සරණං දස්සෙති. දිට්ඨියා සුප්පටිවිද්ධාති තෙධාතුකානං නිස්සරණං දස්සෙති. අයං සුත්තත්ථො.

'श्रोत्र-अनुगत धर्म' से काम (इच्छाओं) से निस्सरण (मुक्ति) को दर्शाते हैं। 'मन से अनुप्रेक्षित' से रूप-धातु से निस्सरण को दर्शाते हैं। 'दृष्टि से सुप्रतिविद्ध' से तीनों धातुओं (त्रैधातुक) से निस्सरण को दर्शाते हैं। यह सूत्र का अर्थ है।

115. තත්ථ කතමො දෙසනාහාරො? ඉමම්හි සුත්තෙ තයො එසනා දෙසිතා සොතානුගතෙහි ධම්මෙහි වචසා පරිචිතෙහි කාමෙසනාය සමථමග්ගො. දිට්ඨියා සුප්පටිවිද්ධෙහි බ්‍රහ්මචරියෙසනාය සමථමග්ගො.

११५. वहां 'देशना-हार' क्या है? इस सूत्र में तीन प्रकार की एषणाएं (खोज) उपदिष्ट हैं। श्रोत्र-अनुगत धर्मों और वचनों से परिचित धर्मों द्वारा काम-एषणा के लिए शमथ-मार्ग है। दृष्टि से सुप्रतिविद्ध धर्मों द्वारा ब्रह्मचर्य-एषणा के लिए शमथ-मार्ग है।

විචයොති යථා සුත්තං මනසිකරොන්තො විචිනන්තො සුතමයිපඤ්ඤං පටිලභති. යථා ච සො මනසිකරොතීති යථා සුතධම්මා තදා චින්තාමයිපඤ්ඤං පටිලභති. යථා දිට්ඨෙව ධම්මෙ මනසිකරොති තදා භාවනාමයිපඤ්ඤං පටිලභති. අයං විචයො.

'विचय' (जांच) का अर्थ है कि सूत्र के अनुसार मनन और विचार करते हुए वह 'श्रुतमयी प्रज्ञा' प्राप्त करता है। और जैसे वह मनन करता है, वैसे ही सुने हुए धर्मों के अनुसार तब वह 'चिन्तामयी प्रज्ञा' प्राप्त करता है। जैसे वह इसी जन्म (दृष्ट धर्म) में मनन करता है, तब वह 'भावनामयी प्रज्ञा' प्राप्त करता है। यह 'विचय' है।

සුතෙන සුතමයිපඤ්ඤං පටිලභති. චින්තාය චින්තාමයිපඤ්ඤං භාවනාය භාවනාමයිපඤ්ඤං පටිලභති. අත්ථි එසා යුත්ති.

श्रवण से 'श्रुतमयी प्रज्ञा' प्राप्त होती है। चिन्तन से 'चिन्तामयी प्रज्ञा' और भावना से 'भावनामयी प्रज्ञा' प्राप्त होती है। यह युक्ति (तर्क) है।

පදට්ඨානොති සොතානුගතා ධම්මාති ධම්මස්සවනස්ස පදට්ඨානං. වචසා පරිචිතාති යුඤ්ජනාය පදට්ඨානං. මනසා අනුපෙක්ඛිතාති ධම්මානුධම්මාය විපස්සනාය පදට්ඨානං. දිට්ඨියා අනුපෙක්ඛිතාති පඤ්ඤායපි අනුපෙක්ඛිතා දිට්ඨියාපි අනුපෙක්ඛිතා.

'पदस्थान' (निकट कारण) का अर्थ है कि 'श्रोत्र-अनुगत धर्म' धर्म-श्रवण का पदस्थान है। 'वचनों से परिचित' होना योग (अभ्यास) का पदस्थान है। 'मन से अनुप्रेक्षित' होना धर्मानुकूल धर्म (लोकोत्तर धर्म) के लिए विपश्यना का पदस्थान है। 'दृष्टि से अनुप्रेक्षित' होना प्रज्ञा और दृष्टि दोनों से अनुप्रेक्षित होना है।

චතුබ්‍යූහොති ඉමම්හි සුත්තෙ භගවතො කො අධිප්පායො? යෙ ඉමාහි ද්වීහි පඤ්ඤාහි සමන්නාගතා තෙහි….

'चतुर्व्यूह' का अर्थ है कि इस सूत्र में भगवान का क्या अभिप्राय है? जो इन दो प्रज्ञाओं से युक्त हैं, उनके द्वारा...

ස නිබ්බුතොති මග්ගඵලං අනුපාදිසෙසඤ්ච නිබ්බානධාතුං මන්තෙති, දානෙන ඔළාරිකානං කිලෙසානං පහානං මන්තෙති. සීලෙන මජ්ඣිමානං, පඤ්ඤාය සුඛුමකිලෙසානං මන්තෙති, රාගදොසමොහක්ඛයා ස නිබ්බුතොති කතා ච භූමි.

'वह निर्वृत्त (शांत) है' - इससे मार्ग-फल और अनुपधिशेष निर्वाण-धातु का विचार किया जाता है। दान से स्थूल क्लेशों के प्रहाण (त्याग) का विचार किया जाता है। शील से मध्यम क्लेशों का और प्रज्ञा से सूक्ष्म क्लेशों का विचार किया जाता है। 'राग, द्वेष और मोह के क्षय से वह निर्वृत्त है' - यह (अर्हत् की) भूमि तैयार की गई है।

දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති, සංයමතො වෙරං න චීයති;

කුසලො ච ජහාති පාපකන්ති මග්ගො වුත්තො;

රාගදොසමොහක්ඛයා ස නිබ්බුතොති මග්ගඵලමාහ.

'दान देने वाले का पुण्य बढ़ता है, संयम रखने वाले का वैर संचित नहीं होता; और कुशल व्यक्ति पाप का त्याग करता है' - इससे 'मार्ग' कहा गया है। 'राग, द्वेष और मोह के क्षय से वह निर्वृत्त है' - इससे 'मार्ग-फल' कहा गया है।

දදතො [Pg.323] පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති, සංයමතොති තීහි පදෙහි ලොකිකං කුසලමූලං වුත්තං. රාගදොසමොහක්ඛයා ස නිබ්බුතොති ලොකුත්තරං කුසලමූලං වුත්තං.

'दान देने वाले का पुण्य बढ़ता है, संयम से...' इन तीन पदों से 'लौकिक कुशल-मूल' कहा गया है। 'राग, द्वेष और मोह के क्षय से वह निर्वृत्त है' - इससे 'लोकोत्तर कुशल-मूल' कहा गया है।

දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති, සංයමතො වෙරං න චීයතීති පුථුජ්ජනභූමිං මන්තෙති. කුසලො ච ජහාති පාපකන්ති සෙක්ඛභූමිං මන්තෙති. රාගදොසමොහක්ඛයා ස නිබ්බුතොති අසෙක්ඛභූමි වුත්තා.

'दान देने वाले का पुण्य बढ़ता है, संयम रखने वाले का वैर संचित नहीं होता' - इससे 'पृथग्जन भूमि' का विचार किया जाता है। 'कुशल व्यक्ति पाप का त्याग करता है' - इससे 'शैक्ष भूमि' का विचार किया जाता है। 'राग, द्वेष और मोह के क्षय से वह निर्वृत्त है' - इससे 'अशैक्ष भूमि' कही गई है।

දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති, සංයමතො වෙරං න චීයතීති මග්ගනියා පටිපදා වුත්තා. කුසලො ච ජහාති පාපකන්ති සෙක්ඛවිමුත්ති. රාගදොසමොහක්ඛයා ස නිබ්බුතොති අසෙක්ඛවිමුත්ති.

'दान देने वाले का पुण्य बढ़ता है, संयम रखने वाले का वैर संचित नहीं होता' - इससे मार्ग की ओर ले जाने वाली 'प्रतिपदा' (अभ्यास) कही गई है। 'कुशल व्यक्ति पाप का त्याग करता है' - यह 'शैक्ष-विमुक्ति' है। 'राग, द्वेष और मोह के क्षय से वह निर्वृत्त है' - यह 'अशैक्ष-विमुक्ति' है।

දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති, සංයමතො වෙරං න චීයතීති දානකථං සීලකථං මග්ගකථං ලොකිකානං ධම්මානං දෙසනමාහ. කුසලො ච ජහාති පාපකන්ති ලොකෙ ආදීනවානුපස්සනා. රාගදොසමොහක්ඛයා ස නිබ්බුතොති සාමුක්කංසිකාය ධම්මදෙසනායපි පටිවිද්ධා.

'दान देने वाले का पुण्य बढ़ता है, संयम रखने वाले का वैर संचित नहीं होता' - इससे दान-कथा, शील-कथा, मार्ग-कथा और लौकिक धर्मों की देशना कही गई है। 'कुशल व्यक्ति पाप का त्याग करता है' - इससे लोक में 'आदीनव-अनुपश्यना' (दोषों को देखना) कहा गया है। 'राग, द्वेष और मोह के क्षय से वह निर्वृत्त है' - इससे बुद्धों की अपनी विशिष्ट धर्म-देशना (सामुक्कंसिका धम्मदेसना) द्वारा भेदन (प्रतिवेध) कहा गया है।

දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතීති පාණානං අභයදානෙන පාණාතිපාතා වෙරමණිසත්තානං අභයං දෙති. එවං සබ්බානි සික්ඛාපදානි කාතබ්බානි. සංයමතො වෙරං න චීයතීති සීලෙ පතිට්ඨාය චිත්තං සංයමෙති, තස්ස සංයමතො පාරිපූරිං ගච්ඡති. රාගදොසමොහක්ඛයා ස නිබ්බුතොති ද්වෙ විමුත්තියො. අයං සුත්තනිද්දෙසො.

'दान देने वाले का पुण्य बढ़ता है' - प्राणियों को अभय दान देने से, प्राणातिपात (हिंसा) से विरत प्राणियों को वह अभय देता है। इसी प्रकार सभी शिक्षापदों का पालन करना चाहिए। 'संयम रखने वाले का वैर संचित नहीं होता' - शील में प्रतिष्ठित होकर वह चित्त का संयम करता है, और उस संयम से वह पूर्णता (पारिपूरी) को प्राप्त होता है। 'राग, द्वेष और मोह के क्षय से वह निर्वृत्त है' - इससे दो विमुक्तियां कही गई हैं। यह 'सूत्र-निर्देश' है।

116. තත්ථ කතමා දෙසනා? ඉමම්හි සුත්තෙ කිං දෙසිතං? ද්වෙ සුගතියො දෙවා ච මනුස්සා ච, දිබ්බා ච පඤ්චකාමගුණා, මානුස්සකා ච. ද්වීහි පදෙහි නිද්දෙසො. දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති, සංයමතො වෙරං න චීයති, කුසලො ච ජහාති පාපකන්ති මග්ගො වුත්තො. රාගදොසමොහක්ඛයා ස නිබ්බුතොති ද්වෙ නිබ්බානධාතුයො දෙසිතා සොපාදිසෙසා ච අනුපාදිසෙසා ච. අයං දෙසනා.

११६. वहाँ देशना (उपदेश) क्या है? इस सूत्र में क्या उपदिष्ट है? दो सुगतियाँ—देव और मनुष्य, तथा दिव्य और मानुषी पाँच कामगुण। दो पदों द्वारा निर्देश है। 'दान देने वाले का पुण्य बढ़ता है, संयम रखने वाले का वैर संचित नहीं होता, और कुशल (ज्ञानी) पाप का त्याग करता है'—इस प्रकार मार्ग कहा गया है। 'राग, द्वेष और मोह के क्षय से वह निर्वाण प्राप्त करता है'—इस प्रकार दो निर्वाण-धातुएँ उपदिष्ट हैं: सोपादिशेष और अनुपपादिशेष। यह देशना है।

විචයොති දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතීති ඉමිනා පඨමෙන පදෙන දානමයිකපුඤ්ඤකිරියවත්ථු වුත්තං. තෙනස්ස ආනන්තරියානං කුසලානං ධම්මානං. දුතියෙන පදෙන… යන්ති, නිය්‍යානිකං සාසනන්ති, අයං අධිප්පායො. අස්සවනෙන ච අමනසිකාරෙන ච අප්පටිවෙධෙන ච සක්කායසමුදයගාමිනී පටිපදා වුත්තා. සවනෙන [Pg.324] ච මනසිකාරෙන ච පටිවෙධෙන ච සක්කායනිරොධගාමිනී පටිපදා වුත්තා. අයං ආවට්ටො.

'विचय' (जाँच) यह है—'दान देने वाले का पुण्य बढ़ता है', इस प्रथम पद से दानमय पुण्य-क्रिया-वस्तु कही गई है। उससे अनन्तर होने वाले कुशल धर्मों का (निर्देश है)। दूसरे पद से... जाते हैं, यह निर्याणिक (मुक्तिगामी) शासन है, यह अभिप्राय है। न सुनने से, मनसिकार न करने से और प्रतिवेध (बोध) न होने से 'सक्काय-समुदय-गामिनी' (सत्काय-समुदय की ओर ले जाने वाली) प्रतिपदा कही गई है। सुनने से, मनसिकार करने से और प्रतिवेध से 'सक्काय-निरोध-गामिनी' प्रतिपदा कही गई है। यह आवट्ट (आवर्त) है।

විභත්තීති එකංසබ්‍යාකරණීයො. නත්ථි තත්ථ විභත්තියා භූමි. පරිවත්තනාති යෙ පඤ්චානිසංසා, තෙ පඤ්චාදිනා පටිපක්ඛෙන තෙනෙව දිට්ඨෙව ධම්මෙ පාපුණාති, තං උපපජ්ජමානා අපරො පරියායො.

'विभक्ति' का अर्थ है एकांश-व्याकरण (निश्चित उत्तर)। वहाँ विभक्ति की भूमि नहीं है। 'परिवर्तना' यह है कि जो पाँच आनृशंस (लाभ) हैं, उन्हें पाँच आदि प्रतिपक्षों के द्वारा इसी दृष्ट धर्म (वर्तमान जीवन) में प्राप्त करता है; वह उत्पन्न होते हुए, यह दूसरा पर्याय है।

වෙවචනන්ති සොතානුගතා ධම්මාති යං සුත්තං දිට්ඨම්පි පඤ්ඤින්ද්‍රියං විඤ්ඤත්තම්පි දිට්ඨියා සුප්පටිවිද්ධම්පි විභාවිතම්පි.

'वेवचन' (पर्यायवाची) यह है—'कानों से सुने हुए धर्म' (सोतानुगता धम्मा), जो सूत्र देखा गया है, प्रज्ञा-इन्द्रिय है, विज्ञापित है, दृष्टि (प्रज्ञा) से सुप्रतिविद्ध है और विभावित (स्पष्ट) है।

පඤ්ඤත්තීති සොතානුගතාධම්මාති දෙසනා අවිජ්ජාපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තං. මනසිකාරො පාමොජ්ජපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තො, දිට්ඨධම්මාපි ආනිසංසපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තා.

'प्रज्ञप्ति' यह है—'सोतानुगत धर्म' यह देशना अविद्या-प्रज्ञप्ति में प्रज्ञप्त है। मनसिकार प्रामोद्य-प्रज्ञप्ति में प्रज्ञप्त है, और दृष्ट धर्म भी आनृशंस-प्रज्ञप्ति में प्रज्ञप्त हैं।

ඔතරණොති තිස්සො පඤ්ඤා වචසා පරිචිතෙසු සුතමයීපඤ්ඤා මනසා අනුපෙක්ඛිතෙසු චින්තාමයීපඤ්ඤා දිට්ඨියා සුප්පටිවිද්ධාසු භාවනාමයීපඤ්ඤා. ඉමානි අරියසච්චානි ඉන්ද්‍රියානි විජ්ජුප්පාදා අවිජ්ජානිරොධො පටිච්චසමුප්පාදො ඉන්ද්‍රියෙසු තීණි ඉන්ද්‍රියානි, ආයතනෙසු ධම්මායතනපරියාපන්නා ධාතූසු ධම්මධාතුපරියාපන්නාති. සොධනොති යො ආරම්භො සුත්තස්ස පවෙසො නියුත්තො.

'अवतरण' यह है—तीन प्रज्ञाएँ: वचनों से परिचित होने पर 'श्रुतमयी प्रज्ञा', मन से अनुप्रेक्षण (चिन्तन) करने पर 'चिन्तामयी प्रज्ञा', और दृष्टि से सुप्रतिविद्ध होने पर 'भावनामयी प्रज्ञा'। ये आर्यसत्य, इन्द्रियाँ, विद्या का उदय, अविद्या का निरोध, प्रतीत्यसमुत्पाद हैं; इन्द्रियों में तीन इन्द्रियाँ हैं, आयतनों में धर्मायतन के अन्तर्गत हैं, और धातुओं में धर्मधातु के अन्तर्गत हैं। 'शोधन' वह है जो सूत्र का आरम्भ और प्रवेश नियुक्त है।

අධිට්ඨානොති පඤ්චානිසංසාති වෙමත්තතාය පඤ්ඤත්තා ආනිසංසා සොතා අනුගතාති වෙමත්තතාය අරියවොහාරො පඤ්ඤත්තො, ධම්මෙ ච සවනන්ති එකත්තතාය පඤ්ඤත්තං.

'अधिष्ठान' यह है—'पाँच आनृशंस' भिन्नता (विमत्तता) के कारण प्रज्ञप्त हैं; 'सोतानुगत' (कानों से सुने हुए) भिन्नता के कारण आर्य-व्यवहार के रूप में प्रज्ञप्त हैं; और 'धम्म-सवन' (धर्म-श्रवण) एकता के कारण प्रज्ञप्त है।

පරික්ඛාරොති ධම්මස්සවනස්ස පයිරුපාසනා පච්චයො, සද්ධා හෙතු. මනසා අනුපෙක්ඛිතාති අත්ථප්පටිසංවෙදිතා පච්චයො, ධම්මප්පටිසංවෙදිතා හෙතු, දිට්ඨියා සුප්පටිවිද්ධාති සද්ධම්මස්සවනඤ්ච මනසිකාරො ච පච්චයො, සුතමයී චින්තාමයී පඤ්ඤා හෙතු. සමාරොපනොති විභත්තං සුත්තං අපරො පරියායො නිබ්බත්ති බලෙ නත්ථි. තත්ථ සමාරොපනාය භූමි.

'परिकार' (सामग्री) यह है—धर्म-श्रवण के लिए (गुरु की) उपासना प्रत्यय (शर्त) है, श्रद्धा हेतु है। 'मन से अनुप्रेक्षित' होने के लिए अर्थ-प्रतिसंवेदिता प्रत्यय है, धर्म-प्रतिसंवेदिता हेतु है। 'दृष्टि से सुप्रतिविद्ध' होने के लिए सद्धर्म-श्रवण और मनसिकार प्रत्यय हैं, श्रुतमयी और चिन्तामयी प्रज्ञा हेतु हैं। 'समारोपण' यह है कि विभक्त सूत्र दूसरा पर्याय है, उत्पत्ति के बल में (समारोपण) नहीं है। वहाँ समारोपण की भूमि नहीं है।

117. තත්ථ කතමං වාසනාභාගියඤ්ච නිබ්බෙධභාගියඤ්ච සුත්තං? දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතීති ගාථා. දදතොති දානමයිකපුඤ්ඤකිරියවත්ථු වුත්තං. සංයමතො වෙරං න චීයතීති සීලමයිකපුඤ්ඤකිරියවත්ථු වුත්තං. කුසලො ච ජහාති පාපකන්ති ලොභස්ස ච මොහස්ස ච බ්‍යාපාදස්ස ච පහානමාහ. රාගදොසමොහක්ඛයා ස නිබ්බුතොති ලොභස්ස ච මොහස්ස ච බ්‍යාපාදස්ස [Pg.325] ච ඡන්දරාගවිනයමාහාති. දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතීති ගාථා අලොභො කුසලමූලං භවති. සංයමතො වෙරං න චීයතීති අදොසො කුසලමූලං භවති. සංයමතො වෙරං න චීයතීති අවෙරා අසපත්තා අබ්‍යාපාදතාය සදා. කුසලො ච ජහාති පාපකන්ති ඤාණුප්පාදා අඤ්ඤාණනිරොධො. චතුත්ථපදෙන රාගදොසමොහක්ඛයෙන රාගවිරාගා චෙතොවිමුත්තිමොහක්ඛයෙන අවිජ්ජාවිරාගා පඤ්ඤාවිමුත්ති, අයං විචයො.

११७. वहाँ 'वासना-भागीय' और 'निर्वेध-भागीय' सूत्र कौन सा है? 'दान देने वाले का पुण्य बढ़ता है'—यह गाथा है। 'दान देने वाले का'—इससे दानमय पुण्य-क्रिया-वस्तु कही गई है। 'संयम रखने वाले का वैर संचित नहीं होता'—इससे शीलमय पुण्य-क्रिया-वस्तु कही गई है। 'कुशल (ज्ञानी) पाप का त्याग करता है'—यह लोभ, मोह और व्यापाद (द्वेष) के प्रहाण (त्याग) को कहता है। 'राग, द्वेष और मोह के क्षय से वह निर्वाण प्राप्त करता है'—यह लोभ, मोह और व्यापाद के छन्द-राग के विनय (दमन) को कहता है। 'दान देने वाले का पुण्य बढ़ता है'—इस गाथा में अलोभ कुशल-मूल होता है। 'संयम रखने वाले का वैर संचित नहीं होता'—इसमें अदोष कुशल-मूल होता है। 'संयम रखने वाले का वैर संचित नहीं होता'—अव्यापाद होने के कारण वह सदा वैर-रहित और शत्रु-रहित होता है। 'कुशल पाप का त्याग करता है'—ज्ञान के उदय से अज्ञान का निरोध होता है। चौथे पद 'राग-द्वेष-मोह के क्षय' से, राग-विराग के कारण 'चेतोविमुक्ति' और मोह-क्षय के कारण अविद्या-विराग से 'प्रज्ञाविमुक्ति' होती है; यह विचय है।

යුත්තීති දානෙ ඨිතො උභයං හි පරිපූරෙති. මච්ඡරියඤ්ච පජහති. පුඤ්ඤඤ්ච පවඩ්ඪති. අත්ථි එසා යුත්ති.

'युक्ति' यह है—दान में स्थित व्यक्ति दोनों को पूर्ण करता है। वह मात्सर्य (कंजूसी) को त्यागता है और पुण्य को बढ़ाता है। यह युक्ति है।

පදට්ඨානන්ති දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතීති චාගාධිට්ඨානස්ස පදට්ඨානං. සංයමතො වෙරං න චීයතීති පඤ්ඤාධිට්ඨානස්ස පදට්ඨානං කුසලො ච ජහාති පාපකන්ති සච්චාධිට්ඨානස්ස පදට්ඨානං. රාගදොසමොහක්ඛයා ස නිබ්බුතොති උපසමාධිට්ඨානස්ස පදට්ඨානං. අයං පදට්ඨානො.

'पदस्थान' (निकटतम कारण) यह है—'दान देने वाले का पुण्य बढ़ता है', यह त्याग-अधिष्ठान का पदस्थान है। 'संयम रखने वाले का वैर संचित नहीं होता', यह प्रज्ञा-अधिष्ठान का पदस्थान है। 'कुशल पाप का त्याग करता है', यह सत्य-अधिष्ठान का पदस्थान है। 'राग, द्वेष और मोह के क्षय से वह निर्वाण प्राप्त करता है', यह उपशम-अधिष्ठान का पदस्थान है। यह पदस्थान है।

තත්ථ කතමො ලක්ඛණො? දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති සංයමතො වෙරං න චීයති. දදතොපි වෙරං න කරියාති කුසලො ච ජහාති පාපකං රාගදොසමොහක්ඛයා ස නිබ්බුතො රූපක්ඛයාපි වෙදනක්ඛයාපි, යෙන රූපෙන දිට්ඨං, තෙන තථාගතො පඤ්ඤපෙන්තො පඤ්ඤපෙය්‍ය රූපස්ස ඛයා විරාගනිරොධාති එවං පඤ්චක්ඛන්ධා.

वहाँ 'लक्षण' क्या है? दान देने वाले का पुण्य बढ़ता है, संयम रखने वाले का वैर संचित नहीं होता। दान देने वाले का भी वैर नहीं होता—इस प्रकार कुशल पाप का त्याग करता है। राग, द्वेष और मोह के क्षय से वह निर्वाण प्राप्त करता है; रूप के क्षय से और वेदना के क्षय से भी (निर्वाण होता है)। जिस रूप से (सत्य) देखा गया है, उसी से तथागत प्रज्ञप्त करते हुए प्रज्ञप्त करेंगे; रूप के क्षय से, विराग और निरोध होता है—इस प्रकार पाँचों स्कन्ध (निरुद्ध होते हैं)।

චතුබ්‍යූහො ඉධ භගවතො කො අධිප්පායො? යෙ මහාභොගානං පත්ථයිස්සන්ති? තෙ දානං දස්සන්ති පරිස්සයපහානාය, යෙ අවෙරාභිඡන්දකා, තෙ පඤ්ච වෙරානි පජහිස්සන්ති, යෙ කුසලාභිඡන්දකා, තෙ අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං භාවෙස්සන්ති අට්ඨන්නං මිච්ඡත්තානං පහානාය. යෙ නිබ්බායිතුකාමා, තෙ රාගදොසමොහං පජහිස්සන්තීති අයං භගවතො අධිප්පායො.

'चतुब्यूह' यह है—यहाँ भगवान का क्या अभिप्राय है? जो महाभोगों (अत्यधिक धन) की इच्छा करेंगे, वे बाधाओं के प्रहाण के लिए दान देंगे। जो वैर-रहित होने के अभिलाषी हैं, वे पाँच वैरों का त्याग करेंगे। जो कुशल (पुण्य) के अभिलाषी हैं, वे आठ मिथ्यात्वों के प्रहाण के लिए अष्टांगिक मार्ग की भावना करेंगे। जो निर्वाण प्राप्त करना चाहते हैं, वे राग, द्वेष और मोह का त्याग करेंगे—यह भगवान का अभिप्राय है।

ආවට්ටොති යඤ්ච අදදතො මච්ඡරියං යඤ්ච අසංයමතො වෙරං යඤ්ච අකුසලස්ස පාපස්ස අප්පහානං, අයං දුක්ඛනිද්දෙසො න සමුදයො. අලොභෙන ච අදොසෙන ච අමොහෙන ච කුසලෙන ඉමානි තීණි කුසලමූලානි. තෙසං පච්චයො අට්ඨ සම්මත්තානි, අයං මග්ගො. තෙසං රාගදොසමොහානං ඛයා, අයං නිරොධො.

'आवट्ट' (आवर्त) यह है—दान न देने वाले का जो मात्सर्य है, असंयमी का जो वैर है, और अकुशल पाप का जो अप्रहाण (त्याग न करना) है—यह दुःख का निर्देश है, समुदय का नहीं। अलोभ, अदोष और अमोह रूपी कुशल से ये तीन कुशल-मूल हैं। उनका प्रत्यय आठ सम्यक्त्व (सम्मतत्त) हैं—यह मार्ग है। उन राग, द्वेष और मोह का क्षय—यह निरोध है।

විභත්තීති දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතීති න එකංසෙන යො රාජදණ්ඩභයෙන දෙති, යො ච අකප්පියස්ස පරිභොගෙන සීලවන්තෙසු දෙති, න තස්ස පුඤ්ඤං [Pg.326] පවඩ්ඪතීති සො චෙතං දානං අකුසලෙන දෙති, දණ්ඩදානං සත්ථදානං අපුඤ්ඤමයං පවඩ්ඪති, න පුඤ්ඤං. සංයමතො වෙරං න චීයතීති න එකංසෙන කිං කාරණං යඤ්ච යො පදං දිට්ඨධම්මිකං පස්සති යදි මම රාජානො ගහෙත්වා හත්ථං වා ඡින්දෙය්‍ය…පෙ… න තෙන සංයමෙන වෙරං න කරොති. යො තු එවං සමාදියති පාණාතිපාතස්ස පාපකො විපාකොති, දිට්ඨෙ යෙව ධම්මෙ අභිසම්පරායෙ ච එවං සබ්බස්ස අකුසලස්ස හෙතුතො ආරති. ඉමිනා සංයමෙන වෙරං න චීයති.

विभत्ति (विभाजन) हार के अनुसार, 'दान देने वाले का पुण्य बढ़ता है' - यह एकांततः (निश्चित रूप से) सत्य नहीं है। जो राजा के दंड के भय से दान देता है, अथवा जो शीलवानों को अकल्पनीय (अनुचित) वस्तुओं का उपभोग के लिए दान देता है, उसका पुण्य नहीं बढ़ता है, क्योंकि वह उस दान को अकुशल चित्त से देता है। दंड का दान और शस्त्र का दान अपुण्यमय (पाप) को बढ़ाता है, पुण्य को नहीं। 'संयम से वैर संचित नहीं होता' - यह भी एकांततः सत्य नहीं है। इसका क्या कारण है? जो वर्तमान जीवन में यह देखता है कि 'यदि राजा मुझे पकड़कर मेरे हाथ काट दे...' इत्यादि, उस (भयजनित) संयम से वह वैर का त्याग नहीं करता है। परंतु जो इस प्रकार समादान (निश्चय) करता है कि 'प्राणातिपात (हिंसा) का विपाक पापमय है', और इस लोक तथा परलोक में सभी अकुशल हेतुओं से विरत रहता है, उस संयम से वैर संचित नहीं होता है।

පරිවත්තනාති දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතීති අදදතො පුඤ්ඤං න පවඩ්ඪති. යං දානමයං, තං සංයමතො වෙරං න චීයති, අසංයමතො වෙරං කරීයති. කුසලො ච ජහාති පාපකං අකුසලො න ජහාති. රාගදොසමොහක්ඛයා සනිබ්බුතොති දූතං පෙසෙත්වා පණීතං පෙසෙත්වාපි න පක්කොසාමි, සො සයමෙව පන මහාභික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරො අම්හාකං වසනට්ඨානං සම්පත්තො අම්හෙහි ච සන්ථාගාරසාලා කාරිතා, එත්ථ මයං දසබලං ආනෙත්වා මඞ්ගලං භණාපෙමාති චින්තෙත්වා උපසඞ්කමිංසු. යෙන සන්ථාගාරං තෙනුපසඞ්කමිංසූති තං දිවසං කිර සන්ථාගාරෙ චිත්තකම්මං නිට්ඨාපෙත්වා අට්ටකා මුත්තමත්තා හොන්ති. බුද්ධා නාම අරඤ්ඤජ්ඣාසයා අරඤ්ඤාරාමා අන්තොගාමෙ වසෙය්‍යුං වා නො වාති තස්මා භගවතො මනං ජානිත්වාව පටිජග්ගිස්සාමාති චින්තෙත්වා තෙ භගවන්තං උපසඞ්කමිංසු. ඉදානි පන මනං ලභිත්වා පටිජග්ගිතුකාමා යෙන සන්ථාගාරං, තෙනුපසඞ්කමිංසු. සබ්බසන්ථරින්ති යථා සබ්බං සන්ථතං හොති එවං යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමිංසූති. එත්ථ පන තෙ මල්ලරාජානො සන්ථාගාරං පටිජග්ගිත්වා නගරවීථියොපි සම්මජ්ජාපෙත්වා ධජෙ උස්සාපෙත්වා සුවණ්ණඝටිකදලියො ච ඨපාපෙත්වා සකලනගරං දීපමාලාහි විප්පකිණ්ණතාරකං විය කත්වා ඛීරපකෙ දාරකෙ ඛීරං පායෙථ, දහරෙ කුමාරෙ ලහුං ලහුං භොජාපෙත්වා සයාපෙථ, උච්චාසද්දං මාකරි, අජ්ජ එකරත්තිං සත්ථා අන්තොගාමෙව වසිස්සති, බුද්ධා නාම අප්පසද්දකාමා හොන්තීති භෙරිං චරාපෙත්වා සයං දණ්ඩකදීපිකා ආදාය යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමිංසු. භගවන්තං යෙව පුරක්ඛත්වාති භගවන්තං පුරතො කත්වා, තත්ථ භගවා භික්ඛූනඤ්චෙව උපාසකානඤ්ච මජ්ඣෙ නිසින්නො අතිවිය විරොචති. සමන්තපාසාදිකො සුවණ්ණවණ්ණො අභිරූපො දස්සනීයො පුරත්ථිමකායතො [Pg.327] සුවණ්ණවණ්ණා රස්මි උට්ඨහිත්වා ගගනතලෙ අසීතිහත්ථං ඨානං ගණ්හාති. පච්ඡිමකායතො දක්ඛිණහත්ථතො වාමහත්ථතො සුවණ්ණවණ්ණා හෙට්ඨා පාදතලෙහි පවාළවණ්ණරස්මි උට්ඨහිත්වා ඝනපථවියං අසීතිහත්ථං ඨානං ගණ්හාති, එවං සමන්තා අසීතිහත්ථමත්තං ඨානං ඡබ්බණ්ණබුද්ධරස්මියො විජ්ජොතමානා විතණ්ඩමානා විධාවන්ති, සබ්බෙ දිසාභාගා සුවණ්ණචම්පකපුප්ඵෙහි විකිරියමානා විය සුවණ්ණඝටතො නික්ඛන්තසුවණ්ණරසධාරාහි සිඤ්චමානා විය පසාරිතසුවණ්ණපටපරික්ඛිත්තා ව්විය වෙරම්භවාතසමුට්ඨිතකිංසුකකිංසුකාරකණිකාරපුප්ඵචුණ්ණසමොකිණ්ණා විය විප්පකසන්තං අසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජනබ්‍යාමප්පභා ද්වත්තිංසවරලක්ඛණසමුජ්ජලං සරීරං සමුග්ගතතාරකං විය ගගනතලං විකසිතමිව පදුමවනං සබ්බඵාලිඵුල්ලො විය යොජනසතිකො පාරිච්ඡත්තකො පටිපාටියා ඨපිතානං ද්වත්තිංසචන්දානං ද්වත්තිංසසූරියානං ද්වත්තිංසචක්කවත්තීනං ද්වත්තිංසදෙවරාජානං ද්වත්තිංසමහාබ්‍රහ්මානං නිබ්බුතො අසෙක්ඛස්ස නත්ථි නිබ්බුති.

परिवत्तना (परिवर्तन) हार के अनुसार, 'दान देने वाले का पुण्य बढ़ता है' का अर्थ है कि 'दान न देने वाले का पुण्य नहीं बढ़ता'। जो दानमय है, उससे संयम रखने वाले का वैर संचित नहीं होता, और असंयम से वैर बढ़ता है। कुशल (पुण्य) पाप का त्याग करता है, अकुशल नहीं। 'राग, द्वेष और मोह के क्षय से निर्वाण प्राप्त' के संदर्भ में: [मल्ल राजाओं का प्रसंग] मैंने दूत भेजकर या उत्तम उपहार भेजकर उन्हें नहीं बुलाया, बल्कि वे स्वयं ही महान भिक्षु संघ के साथ हमारे निवास स्थान पर पधारे हैं। हमने संथागार शाला का निर्माण करवाया है, यहाँ हम दशबल (बुद्ध) को लाकर मंगल पाठ करवाएंगे - ऐसा सोचकर वे उनके पास गए। वे जहाँ संथागार था, वहाँ गए। उस दिन संथागार में चित्रकारी का कार्य पूर्ण हुआ था। बुद्ध वन-विहारी होते हैं, वे गाँव के भीतर रह भी सकते हैं और नहीं भी। इसलिए भगवान के मन को जानकर हम उनकी सेवा करेंगे - ऐसा सोचकर वे भगवान के पास गए। अब उनकी इच्छा जानकर सेवा करने हेतु वे संथागार की ओर गए। 'सब्बसंथरिं' का अर्थ है कि जहाँ सब कुछ बिछाया (सजाया) गया हो। वहाँ मल्ल राजाओं ने संथागार को स्वच्छ किया, नगर की गलियों में झाड़ू लगवाया, ध्वजाएँ फहराईं, स्वर्ण कलश और कदली (केले के पेड़) रखवाए, और पूरे नगर को दीपमालाओं से तारों भरे आकाश की तरह सजा दिया। उन्होंने घोषणा की: 'दूध पीने वाले बच्चों को दूध पिलाओ, छोटे बालकों को जल्दी भोजन कराकर सुला दो, ऊँचा शब्द (शोर) मत करो, आज एक रात शास्ता (बुद्ध) गाँव के भीतर ही ठहरेंगे, बुद्ध अल्प-शब्द (शांति) प्रिय होते हैं।' ऐसा ढिंढोरा पिटवाकर, स्वयं मशालें लेकर वे भगवान के पास गए। भगवान को आगे करके, वहाँ भगवान भिक्षुओं और उपासकों के मध्य बैठे हुए अत्यंत सुशोभित हो रहे थे। वे चारों ओर से प्रसन्नता देने वाले, स्वर्ण वर्ण के, अत्यंत रूपवान और दर्शनीय थे। उनके शरीर के अग्र भाग से स्वर्ण वर्ण की रश्मियाँ निकलकर आकाश में अस्सी हाथ तक फैल रही थीं। शरीर के पिछले भाग से, दाहिने हाथ से, बाएँ हाथ से और पैरों के तलवों से मूँगे के रंग जैसी रश्मियाँ निकलकर सघन पृथ्वी में अस्सी हाथ तक जा रही थीं। इस प्रकार चारों ओर अस्सी-अस्सी हाथ तक बुद्ध की छह वर्णों वाली रश्मियाँ देदीप्यमान होकर फैल रही थीं। सभी दिशाएँ ऐसी लग रही थीं मानो स्वर्ण चम्पा के फूलों से ढकी हों, या स्वर्ण कलश से गिरती स्वर्ण रस की धाराओं से सिंचित हों, या फैलाए हुए स्वर्ण वस्त्रों से ढकी हों। उनका शरीर ८० अनुव्यंजनों और ३२ महापुरुष लक्षणों से देदीप्यमान था, जैसे तारों भरा आकाश हो, या खिला हुआ पद्म-वन हो, या सौ योजन तक फैला खिला हुआ पारिजात वृक्ष हो। वे एक साथ स्थित ३२ चंद्रमाओं, ३२ सूर्यों, ३२ चक्रवर्ती राजाओं, ३२ देवराजों और ३२ महाब्रह्माओं के समान तेजस्वी थे। वे परम शांत थे। अशैक्ष्य (अर्हत) के लिए अब कोई शेष निर्वाण (शांति) प्राप्त करना शेष नहीं है।

වෙවචනන්ති දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති, අනුමොදතොපි පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති. චිත්තස්ස සමාදහතොපි වෙය්‍යාවච්චකිරියායපි පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතීති.

वेवचन (पर्यायवाची) हार के अनुसार, 'दान देने वाले का पुण्य बढ़ता है' - अनुमोदन (प्रसन्नता प्रकट) करने वाले का भी पुण्य बढ़ता है। चित्त को समाहित करने वाले और वैयावृत्य (सेवा-कार्य) करने वाले का भी पुण्य बढ़ता है।

පඤ්ඤත්තීති දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති, අලොභස්ස පටිනිස්සයඝාතපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තං. සංයමතො වෙරං න චීයතීති අදොසස්ස පටිනිස්සයඝාතපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තං කුසලො ච ජහාති පාපකන්ති අමොහස්ස පටිනිස්සයඝාතපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තං.

पञ्ञत्ति (प्रज्ञप्ति) हार के अनुसार, 'दान देने वाले का पुण्य बढ़ता है' - यह अलोभ के आश्रय को त्यागने की प्रज्ञप्ति में कहा गया है। 'संयम से वैर संचित नहीं होता' - यह अदोष (अद्वेष) के आश्रय को त्यागने की प्रज्ञप्ति में कहा गया है। 'कुशल पाप का त्याग करता है' - यह अमोह के आश्रय को त्यागने की प्रज्ञप्ति में कहा गया है।

ඔතරණොති පඤ්චසු ඉන්ද්‍රියෙසු දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති, සංයමතො වෙරං න චීයති සංයමෙන සීලක්ඛන්ධො. ඔතිණ්ණො ඡසු ඉන්ද්‍රියෙසු සංවරො, අයං සමාධික්ඛන්ධො, යං කුසලො ච ජහාති පාපකං, අයං පඤ්ඤාක්ඛන්ධො, රාගදොසමොහක්ඛයා ස නිබ්බුතොති විමුත්තික්ඛන්ධො. ධාතූසු ධම්මධාතු, ආයතනෙසු මනායතනං.

ओतरण (अवतरण) हार के अनुसार, पाँच इन्द्रियों में 'दान देने वाले का पुण्य बढ़ता है' और 'संयम से वैर संचित नहीं होता' - यह संयम 'शील-स्कंध' है। छह इन्द्रियों में जो संवर (संयम) है, वह 'समाधि-स्कंध' है। जो कुशल पाप का त्याग करता है, वह 'प्रज्ञा-स्कंध' है। 'राग, द्वेष और मोह के क्षय से निर्वाण' - यह 'विमुक्ति-स्कंध' है। धातुओं में यह 'धम्म-धातु' है और आयतनों में 'मनायतन' है।

සොධනොති යෙනාරම්භෙන ඉදං සුත්තං දෙසිතං සො ආරම්භො සුද්ධො.

सोधना (शोधन) हार के अनुसार, जिस आरम्भ (प्रसंग) से यह सूत्र उपदिष्ट किया गया है, वह आरम्भ शुद्ध है।

අධිට්ඨානො දානන්ති එකත්තතාය පඤ්ඤත්තං. චාගො පරිච්චාගො ධම්මදානං ආමිසදානං, අට්ඨ දානානි විත්ථාරෙන කාතබ්බානි, අයං වෙමත්තතා. න ච දදතො [Pg.328] එකත්තපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තං. ඛන්තී අනවජ්ජන්ති පඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තං. රාගදොසමොහක්ඛයා ස නිබ්බුතොති රොධවීරියපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තා.

अधिट्ठान (अधिष्ठान) हार के अनुसार, 'दान' को एकत्व (एक रूप) में प्रज्ञप्त किया गया है। त्याग, परित्याग, धम्म-दान, आमिष-दान - इन आठ प्रकार के दानों का विस्तार से वर्णन करना चाहिए; यह वेमत्तता (विविधता) है। दान देने वाले को केवल एकत्व प्रज्ञप्ति में ही नहीं कहा गया है। 'क्षान्ति' (सहनशीलता) को अनवद्य (निर्दोष) प्रज्ञप्ति में कहा गया है। 'राग, द्वेष और मोह के क्षय से निर्वाण' - इसे निरोध-वीर्य (संयम के पुरुषार्थ) की प्रज्ञप्ति में कहा गया है।

පරික්ඛාරොති දානස්ස පාමොජ්ජං පච්චයො, අලොභො හෙතු. සංයමතො යොනිසො මනසිකාරො හෙතු, පරිච්චාගො පච්චයො. කුසලො ච ජහාති පාපකන්ති යථාභූතදස්සනං පච්චයො, ඤාණප්පටිලාභො හෙතු. රාගදොසමොහක්ඛයා ස නිබ්බුතොති පරතො ච ඝොසො අජ්ඣත්තඤ්ච යොනිසො මනසිකාරො මග්ගො ච හෙතු ච පච්චයො ච.

'परिक्खार' (परिष्कार) का अर्थ है कि दान के लिए प्रमोद प्रत्यय है और अलोभ हेतु है। संयम करने वाले के लिए योनिशो-मनसिकार हेतु है और परित्याग प्रत्यय है। 'कुशल पाप को त्यागता है'—इसमें यथाभूत-दर्शन प्रत्यय है और ज्ञान-प्रतिलाभ हेतु है। 'राग, द्वेष और मोह के क्षय से वह निर्वृत्त (शांत) है'—इसमें परतो-घोष (दूसरों से उपदेश सुनना), आध्यात्मिक योनिशो-मनसिकार और मार्ग, हेतु भी हैं और प्रत्यय भी।

සමාරොපනොති දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතීති ගාථා තස්ස සීලම්පි වඩ්ඪති. සංයමොපි වඩ්ඪති. සංයමතො වෙරං න චීයතීති. අඤ්ඤෙපි කිලෙසා න චීයන්ති යෙපිස්ස තප්පච්චයා උප්පජ්ජෙය්‍යුං ආසවා විඝාතා, තෙපිස්ස න උප්පජ්ජන්ති. රාගදොසමොහක්ඛයා ස නිබ්බුතොති රාගදොසස්සාපි ඛයා රාගානුසයස්සපි ඛයා දොසස්ස මොහස්සාපි ස නිබ්බුතොති සොපාදිසෙසා නිබ්බානධාතු අනුපාදිසෙසාපි. අයං සමාරොපනො.

'समारोपण' का अर्थ है 'दान देने वाले का पुण्य बढ़ता है'—इस गाथा के अनुसार उसका शील भी बढ़ता है और संयम भी बढ़ता है। 'संयम करने वाले का वैर संचित नहीं होता'—इसका अर्थ है कि अन्य क्लेश भी संचित नहीं होते। जो उसके प्रत्यय से उत्पन्न होने वाले आस्रव और विघात हैं, वे भी उत्पन्न नहीं होते। 'राग, द्वेष और मोह के क्षय से वह निर्वृत्त है'—राग-द्वेष के क्षय से, राग-अनुशय के क्षय से, द्वेष और मोह के क्षय से वह निर्वृत्त है; यह सोपादिशेष निर्वाण-धातु और अनुपधिशेष निर्वाण-धातु भी है। यह 'समारोपण' है।

ථෙරස්ස මහාකච්චායනස්ස පෙටකොපදෙසෙ

स्थविर महाकात्यायन के पेटकोपदेश में।

හාරස්ස සම්පාතභූමි සමත්තා.

हारों की सम्पात-भूमि समाप्त हुई।

8. සුත්තවෙභඞ්ගියං

८. सुत्तवेभंगिय

118. පුබ්බා කොටි න පඤ්ඤායති අවිජ්ජාය ච භවතණ්හාය ච. තත්ථ අවිජ්ජානීවරණානං තණ්හාසංයොජනානං සත්තානං පුබ්බකොටි න පඤ්ඤායති. තත්ථ යෙ සත්තා තණ්හාසංයොජනා, තෙ අජ්ඣොසානබහුලා මන්දවිපස්සකා. යෙ පන උස්සන්නදිට්ඨිකා සත්තා, තෙ විපස්සනාබහුලා මන්දජ්ඣොසානා.

११८. अविद्या और भव-तृष्णा का पूर्व छोर (आरम्भ) नहीं जाना जाता। वहाँ अविद्या के आवरण वाले और तृष्णा के बन्धन वाले सत्त्वों का पूर्व छोर नहीं जाना जाता। वहाँ जो सत्त्व तृष्णा-बन्धन वाले हैं, वे आसक्ति-बहुल और मन्द-विपश्यना वाले होते हैं। किन्तु जो सत्त्व दृष्टि-बहुल (मिथ्या दृष्टि वाले) हैं, वे विपश्यना-बहुल और मन्द-आसक्ति वाले होते हैं।

තත්ථ තණ්හාචරිතා සත්තා සත්තසඤ්ඤාභිනිවිට්ඨා අනුප්පාදවයදස්සිනො. තෙ පඤ්චසු ඛන්ධෙසු අත්තානං සමනුපස්සන්ති ‘‘රූපවන්තං වා අත්තානං, අත්තනි වා රූපං, රූපස්මිං වා අත්තාන’’න්ති. එවං පඤ්චක්ඛන්ධා. අඤ්ඤෙහි ඛන්ධෙහි අත්තානං සමනුපස්සන්ති තස්ස උස්සන්නදිට්ඨිකා සත්තා විපස්සමානා ඛන්ධෙ උජුං අත්තතො සමනුපස්සන්ති. තෙ රූපං අත්තකො සමනුපස්සන්ති. යං රූපං, සො අත්තා. යො අහං, තං රූපං. සො රූපවිනාසං පස්සති, අයං උච්ඡෙදවාදී[Pg.329]. ඉති පඤ්චන්නං ඛන්ධානං පඨමාභිනිපාතා සක්කායදිට්ඨියො පඤ්ච උච්ඡෙදං භජන්ති ‘‘තං ජීවං තං සරීර’’න්ති. එකමෙකම්හි ඛන්ධෙ තීහි පදෙහි පච්ඡිමකෙහි සස්සතං භජති ‘‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීර’’න්ති. ඉතො බහිද්ධාතෙ පබ්බජිතා තණ්හාචරිතා කාමසුඛල්ලිකානුයොගමනුයුත්තා විහරන්ති. තෙන යෙ ච නිස්සන්දෙන දිට්ඨිචරිතා අත්තකිලමථානුයොගමනුයුත්තා විහරන්ති. තෙන යෙව දිට්ඨිසුඛෙන එත්තාවතා බාහිරකො පයොගො.

वहाँ तृष्णा-चरित सत्त्व 'सत्त्व-संज्ञा' में अभिनिविष्ट (दृढ़) होते हैं और उत्पत्ति-विनाश को न देखने वाले होते हैं। वे पाँच स्कन्धों में आत्मा को इस प्रकार देखते हैं—'आत्मा रूपवान है, या आत्मा में रूप है, या रूप में आत्मा है'। इस प्रकार पाँच स्कन्धों में। अन्य स्कन्धों के माध्यम से वे आत्मा को देखते हैं। वे दृष्टि-बहुल सत्त्व विपश्यना करते हुए स्कन्धों को सीधे आत्मा के रूप में देखते हैं। वे रूप को आत्मा के रूप में देखते हैं—'जो रूप है, वह आत्मा है; जो मैं हूँ, वह रूप है'। वह रूप के विनाश को देखता है, यह उच्छेदवादी है। इस प्रकार पाँच स्कन्धों में प्रथम अभिनिपात (झुकाव) वाली सत्काय-दृष्टियाँ पाँच प्रकार के उच्छेद का सेवन करती हैं—'वही जीव है, वही शरीर है'। प्रत्येक स्कन्ध में अन्तिम तीन पदों के माध्यम से वह शाश्वत (दृष्टि) का सेवन करता है—'जीव अन्य है, शरीर अन्य है'। इस शासन से बाहर प्रव्रजित हुए वे तृष्णा-चरित लोग काम-सुखल्लिका-अनुयोग (काम-सुख में लिप्त) में लगे रहते हैं। उस प्रवाह (निस्यन्द) से जो दृष्टि-चरित हैं, वे आत्म-क्लमथ-अनुयोग (काया-क्लेश) में लगे रहते हैं। उस दृष्टि-सुख के कारण ही इतना बाह्य प्रयत्न होता है।

තත්ථ දිට්ඨිචරිතා සත්තා යෙ අරියධම්මවිනයං ඔතරන්ති, තෙ ධම්මානුසාරිනො හොන්ති. යෙ තණ්හාචරිතා සත්තා අරියං ධම්මවිනයං ඔතරන්ති, තෙ සද්ධානුසාරිනො හොන්ති.

वहाँ दृष्टि-चरित सत्त्व जो आर्य धर्म-विनय में प्रवेश करते हैं, वे धर्मानुसारी होते हैं। जो तृष्णा-चरित सत्त्व आर्य धर्म-विनय में प्रवेश करते हैं, वे श्रद्धानुसारी होते हैं।

තත්ථ යෙ දිට්ඨිචරිතා සත්තා, තෙ කාමෙසු දොසදිට්ඨී, න ච යෙ කාමෙසු අනුසයා සමූහතා, තෙ අත්තකිලමථානුයොගමනුයුත්තා විහරන්ති. තෙසං සත්ථා ධම්මං දෙසෙති. අඤ්ඤො වා සාවකො කාමෙහි නත්ථි අත්ථොති තෙ ච පුබ්බෙයෙව කාමෙහි අනත්ථිකා ඉති කාමෙ අප්පකසිරෙන පටිනිස්සජ්ජන්ති. තෙ චෙතසිකෙන දුක්ඛෙන අනජ්ඣොසිතා. තෙන වුච්චති ‘‘සුඛා පටිපදා’’ති. යෙ පන තණ්හාචරිතා සත්තා, තෙ කාමෙසු අජ්ඣොසිතා, තෙසං සත්ථා වා ධම්මං දෙසෙති. අඤ්ඤතරො වා භික්ඛු කාමෙහි නත්ථි අත්ථොති, තෙ පියරූපං දුක්ඛෙන පටිනිස්සජ්ජන්ති. තෙන වුච්චති ‘‘දුක්ඛා පටිපදා’’ති. ඉති ඉමෙ සබ්බසත්තා ද්වීසු පටිපදාසු සමොසරණං ගච්ඡන්ති දුක්ඛායඤ්ච සුඛායඤ්ච.

वहाँ जो दृष्टि-चरित सत्त्व हैं, वे काम-भोगों में दोष देखने वाले होते हैं, किन्तु जिनके काम-भोगों के अनुशय समूल नष्ट नहीं हुए हैं, वे आत्म-क्लमथ-अनुयोग (काया-क्लेश) में लगे रहते हैं। शास्ता (बुद्ध) उन्हें धर्म का उपदेश देते हैं। या कोई अन्य श्रावक कहता है कि 'काम-भोगों में कोई लाभ नहीं है'। वे पहले से ही काम-भोगों के प्रति अनिच्छुक होते हैं, इसलिए वे बिना किसी कठिनाई के काम-भोगों का परित्याग कर देते हैं। वे मानसिक दुःख से आसक्त नहीं होते। इसलिए इसे 'सुखा प्रतिपदा' (सुखद मार्ग) कहा जाता है। किन्तु जो तृष्णा-चरित सत्त्व हैं, वे काम-भोगों में आसक्त होते हैं। शास्ता या कोई अन्य भिक्षु उन्हें धर्म का उपदेश देता है कि 'काम-भोगों में कोई लाभ नहीं है'। वे प्रिय लगने वाले रूपों को दुःखपूर्वक त्यागते हैं। इसलिए इसे 'दुःखा प्रतिपदा' (दुःखद मार्ग) कहा जाता है। इस प्रकार ये सभी सत्त्व दो प्रतिपदाओं—दुःख और सुख—में समाविष्ट होते हैं।

තත්ථ යෙ දිට්ඨිචරිතා සත්තා, තෙ ද්විධා මුදින්ද්‍රියා ච තික්ඛින්ද්‍රියා ච. තත්ථ යෙ දිට්ඨිචරිතා සත්තා තික්ඛින්ද්‍රියා සුඛෙන පටිනිස්සජ්ජන්ති, ඛිප්පඤ්ච අභිසමෙන්ති, තෙන වුච්චති ‘‘ඛිප්පාභිඤ්ඤා සුඛා පටිපදා’’ති. තත්ථ යෙ දිට්ඨිචරිතා සත්තා මුදින්ද්‍රියා පඨමං තික්ඛින්ද්‍රියං උපාදාය දන්ධතරං අභිසමෙන්ති, තෙ සුඛෙන පටිනිස්සජ්ජන්ති, දන්ධඤ්ච අභිසමෙන්ති. තෙන වුච්චති ‘‘සුඛා පටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා’’ති. තත්ථ තණ්හාචරිතා සත්තා ද්විධා තික්ඛින්ද්‍රියා ච මුදින්ද්‍රියා ච. තත්ථ යෙ තණ්හාචරිතා සත්තා තික්ඛින්ද්‍රියා දුක්ඛෙන පටිනිස්සජ්ජන්ති, ඛිප්පඤ්ච අභිසමෙන්ති. තෙන වුච්චති ‘‘දුක්ඛා පටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා’’ති. තත්ථ යෙ තණ්හාචරිතා සත්තා මුදින්ද්‍රියා පඨමං තික්ඛින්ද්‍රියං උපාදාය දන්ධතරං අභිසමෙන්ති, තෙ දුක්ඛෙන පටිනිස්සජ්ජන්ති, දන්ධඤ්ච අභිසමෙන්ති. තෙන වුච්චති ‘‘දුක්ඛා පටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා’’ති. ඉමා චතස්සො පටිපදායො අපඤ්චමා අඡට්ඨා. යෙ හි කෙචි නිබ්බුතා නිබ්බායිස්සන්ති [Pg.330] වා ඉමාහි චතූහි පටිපදාහි අනඤ්ඤාහි අයං පටිපදාචතුක්කෙන කිලෙසෙ නිද්දිසති. යා චතුක්කමග්ගෙන අරියධම්මෙසු නිද්දිසිතබ්බා, අයං වුච්චති සීහවික්කීළිතො නාම නයො.

वहाँ जो दृष्टि-चरित सत्त्व हैं, वे दो प्रकार के होते हैं—मृदु-इन्द्रिय और तीक्ष्ण-इन्द्रिय। वहाँ जो दृष्टि-चरित सत्त्व तीक्ष्ण-इन्द्रिय वाले हैं, वे सुखपूर्वक त्याग करते हैं और शीघ्र ही बोध प्राप्त करते हैं, इसलिए इसे 'क्षिपाभिज्ञा सुखा प्रतिपदा' कहा जाता है। वहाँ जो दृष्टि-चरित सत्त्व मृदु-इन्द्रिय वाले हैं, वे पहले तीक्ष्ण-इन्द्रिय का आश्रय लेकर धीरे-धीरे बोध प्राप्त करते हैं। वे सुखपूर्वक त्याग करते हैं किन्तु धीरे-धीरे बोध प्राप्त करते हैं। इसलिए इसे 'सुखा प्रतिपदा दन्धाभिज्ञा' कहा जाता है। वहाँ तृष्णा-चरित सत्त्व भी दो प्रकार के होते हैं—तीक्ष्ण-इन्द्रिय और मृदु-इन्द्रिय। वहाँ जो तृष्णा-चरित सत्त्व तीक्ष्ण-इन्द्रिय वाले हैं, वे दुःखपूर्वक त्याग करते हैं और शीघ्र ही बोध प्राप्त करते हैं। इसलिए इसे 'दुःखा प्रतिपदा क्षिपाभिज्ञा' कहा जाता है। वहाँ जो तृष्णा-चरित सत्त्व मृदु-इन्द्रिय वाले हैं, वे पहले तीक्ष्ण-इन्द्रिय का आश्रय लेकर धीरे-धीरे बोध प्राप्त करते हैं। वे दुःखपूर्वक त्याग करते हैं और धीरे-धीरे बोध प्राप्त करते हैं। इसलिए इसे 'दुःखा प्रतिपदा दन्धाभिज्ञा' कहा जाता है। ये चार प्रतिपदाएँ हैं, न पाँचवीं है न छठी। जो कोई भी निर्वाण प्राप्त कर चुके हैं या करेंगे, वे इन्हीं चार प्रतिपदाओं से करेंगे, अन्य किसी से नहीं। यह प्रतिपदा-चतुष्क के माध्यम से क्लेशों का निर्देश करता है। जो चतुष्क-मार्ग के द्वारा आर्य धर्मों में निर्दिष्ट किया जाना चाहिए, उसे 'सिंहविक्रीड़ित' नामक नय (पद्धति) कहा जाता है।

119. තත්‍රිමෙ චත්තාරො ආහාරා. චත්තාරො විපල්ලාසා උපාදානා යොගා ගන්ථා ආසවා ඔඝා සල්ලා විඤ්ඤාණට්ඨිතියො අගතිගමනාති, එවං ඉමානි සබ්බානි දස පදානි. අයං සුත්තස්ස සංසන්දනා.

११९. वहाँ ये चार आहार हैं। चार विपर्यास, उपादान, योग, ग्रन्थ, आस्रव, ओघ, शल्य, विज्ञान-स्थिति और अगति-गमन—इस प्रकार ये सभी दस पद हैं। यह सुत्त का संसन्दन (संगति) है।

චත්තාරො ආහාරා. තත්ථ යො ච කබළීකාරො ආහාරො යො ච ඵස්සො ආහාරො, ඉමෙ තණ්හාචරිතෙන පහාතබ්බා. තත්ථ යො ච මනොසඤ්චෙතනාහාරො යො ච විඤ්ඤාණාහාරො, ඉමෙ දිට්ඨිචරිතෙන පහාතබ්බා.

चार आहार हैं। वहाँ जो कवलिकार आहार है और जो स्पर्श आहार है, इनका तृष्णा-चरित व्यक्ति द्वारा त्याग किया जाना चाहिए। वहाँ जो मनःसंचेतना आहार है और जो विज्ञान आहार है, इनका दृष्टि-चरित व्यक्ति द्वारा त्याग किया जाना चाहिए।

පඨමො ආහාරො පඨමො විපල්ලාසො, දුතියො ආහාරො දුතියො විපල්ලාසො, තතියො ආහාරො තතියො විපල්ලාසො, චතුත්ථො ආහාරො චතුත්ථො විපල්ලාසො. ඉමෙ චත්තාරො විපල්ලාසා අපඤ්චමා අඡට්ඨා. ඉදඤ්ච පමාණා චත්තාරො ආහාරා.

प्रथम आहार प्रथम विपर्यास है, द्वितीय आहार द्वितीय विपर्यास है, तृतीय आहार तृतीय विपर्यास है, चतुर्थ आहार चतुर्थ विपर्यास है। ये चार विपर्यास हैं, न पाँचवें और न छठे। और ये परिमाण में चार आहार हैं।

තත්ථ පඨමෙ විපල්ලාසෙ ඨිතො කාමෙ උපාදියති, ඉදං කාමුපාදානං. දුතියෙ විපල්ලාසෙ ඨිතො අනාගතං භවං උපාදියති, ඉදං සීලබ්බතුපාදානං. තතියෙ විපල්ලාසෙ ඨිතො විපරීතො දිට්ඨිං උපාදියති, ඉදං දිට්ඨුපාදානං. චතුත්ථෙ විපල්ලාසෙ ඨිතො ඛන්ධෙ අත්තතො උපාදියති, ඉදං අත්තවාදුපාදානං.

वहाँ प्रथम विपर्यास में स्थित होकर काम (इन्द्रिय सुखों) को ग्रहण करता है, यह 'कामुपादान' है। द्वितीय विपर्यास में स्थित होकर भविष्य के भव को ग्रहण करता है, यह 'शीलव्रतोपादान' है। तृतीय विपर्यास में स्थित होकर विपरीत दृष्टि को ग्रहण करता है, यह 'दृष्ट्युपादान' है। चतुर्थ विपर्यास में स्थित होकर स्कन्धों को आत्मा के रूप में ग्रहण करता है, यह 'आत्मवादोपादान' है।

තත්ථ කාමුපාදානෙ ඨිතො කාමෙ අභිජ්ඣායති ගන්ථති, අයං අභිජ්ඣාකායගන්ථො. සීලබ්බතුපාදානෙ ඨිතො බ්‍යාපාදං ගන්ථති, අයං බ්‍යාපාදකායගන්ථො. දිට්ඨුපාදානෙ ඨිතො පරාමාසං ගන්ථති, අයං පරාමාසකායගන්ථො. අත්තවාදුපාදානෙ ඨිතො පපඤ්චන්තො ගන්ථති, අයං ඉදංසච්චාභිනිවෙසො කායගන්ථො.

वहाँ कामुपादान में स्थित होकर काम की अभिलाषा करता है और ग्रन्थि बनाता है, यह 'अभिध्या-कायग्रन्थि' है। शीलव्रतोपादान में स्थित होकर व्यापाद (द्वेष) की ग्रन्थि बनाता है, यह 'व्यापाद-कायग्रन्थि' है। दृष्ट्युपादान में स्थित होकर परामर्श (मिथ्या परामर्श) की ग्रन्थि बनाता है, यह 'परामर्श-कायग्रन्थि' है। आत्मवादोपादान में स्थित होकर प्रपञ्च करते हुए ग्रन्थि बनाता है, यह 'इदंसच्चाभिनिवेश-कायग्रन्थि' है।

තස්ස ගන්ථිතා කිලෙසා ආසවන්ති. කිඤ්චි පන වුච්චති විප්පටිසාරො. යෙ විප්පටිසාරා තෙ අනුසයා. තත්ථ අභිජ්ඣාකායගන්ථෙන කාමාසවො, බ්‍යාපාදකායගන්ථෙන භවාසවො, පරාමාසකායගන්ථෙන දිට්ඨාසවො, ඉදං සච්චාභිනිවෙසකායගන්ථෙන අවිජ්ජාසවො.

उस (ग्रन्थि बनाने वाले) के क्लेश ग्रन्थि के कारण प्रवाहित (आस्रवित) होते हैं। कुछ को विप्रतिसार (पश्चाताप) कहा जाता है। जो विप्रतिसार हैं, वे अनुशय हैं। वहाँ अभिध्या-कायग्रन्थि से 'कामास्रव' होता है, व्यापाद-कायग्रन्थि से 'भवास्रव' होता है, परामर्श-कायग्रन्थि से 'दृष्ट्यास्रव' होता है, और इदंसच्चाभिनिवेश-कायग्रन्थि से 'अविद्यास्रव' होता है।

තෙ [Pg.331] චත්තාරො ආසවා වෙපුල්ලභාවං ගතා ඔඝා හොන්ති, තෙන වුච්චන්ති ‘‘ඔඝා’’ති. තත්ථ කාමාසවො කාමොඝො, භවාසවො භවොඝො, අවිජ්ජාසවො අවිජ්ජොඝො, දිට්ඨාසවො දිට්ඨොඝො.

वे चार आस्रव जब विपुलता (विस्तार) को प्राप्त होते हैं, तो 'ओघ' (बाढ़) हो जाते हैं, इसलिए उन्हें 'ओघ' कहा जाता है। वहाँ कामास्रव ही 'कामोघ' है, भवास्रव ही 'भवौघ' है, अविद्यास्रव ही 'अविद्यौघ' है, और दृष्ट्यास्रव ही 'दृष्ट्यौघ' है।

තෙ චත්තාරො ඔඝා ආසයමනුපවිට්ඨා අනුසයසහගතා වුච්චන්ති. සල්ලාති හදයමාහච්ච තිට්ඨන්තා. තත්ථ කාමොඝො රාගසල්ලං, භවොඝො දොසසල්ලං, අවිජ්ජොඝො මොහසල්ලං, දිට්ඨොඝො දිට්ඨිසල්ලං.

वे चार ओघ आशय में प्रविष्ट होकर 'अनुशय-सहगत' कहे जाते हैं। 'शल्य' वे हैं जो हृदय को आहत कर स्थित रहते हैं। वहाँ कामौघ 'राग-शल्य' है, भवौघ 'द्वेष-शल्य' है, अविद्यौघ 'मोह-शल्य' है, और दृष्ट्यौघ 'दृष्टि-शल्य' है।

ඉමෙහි චතූහි සල්ලෙහි පරියාදින්නං විඤ්ඤාණං චතූසු ධම්මෙසු තිට්ඨති රූපෙ වෙදනාය සඤ්ඤාය සඞ්ඛාරෙසු. ඉමා චතස්සො විඤ්ඤාණට්ඨිතියො. තත්ථ රාගසල්ලෙන නන්දූපසෙචනං රූපූපගං විඤ්ඤාණං තිට්ඨති. දොසසල්ලෙන වෙදනූපගං මොහසල්ලෙන සඤ්ඤූපගං දිට්ඨිසල්ලෙන නන්දූපසෙචනං සඞ්ඛාරූපගං විඤ්ඤාණං තිට්ඨති.

इन चार शल्यों से अभिभूत विज्ञान चार धर्मों में स्थित होता है—रूप, वेदना, संज्ञा और संस्कार में। ये चार 'विज्ञान-स्थिति' हैं। वहाँ राग-शल्य के कारण नन्दि (अभिनन्दन) से सिंचित होकर विज्ञान 'रूपोपग' (रूप के समीप) स्थित होता है। द्वेष-शल्य से 'वेदनोपग', मोह-शल्य से 'संज्ञोपग', और दृष्टि-शल्य से नन्दि से सिंचित होकर विज्ञान 'संस्कारोपग' स्थित होता है।

චතූහි විඤ්ඤාණට්ඨිතීහි චතුබ්බිධං අගතිං ගච්ඡන්ති ඡන්දා දොසා භයා මොහා. රාගෙන ඡන්දා අගතිං ගච්ඡති, දොසෙන දොසා අගතිං ගච්ඡති, මොහෙන මොහා අගතිං ගච්ඡති, දිට්ඨියා භයා අගතිං ගච්ඡති. ඉති ඉදඤ්ච කම්මං ඉමෙ ච කිලෙසා. අයං සංසාරස්ස හෙතු.

चार विज्ञान-स्थितियों के कारण वे चार प्रकार की 'अगति' (गलत मार्ग) को प्राप्त होते हैं—छन्द (राग), द्वेष, भय और मोह। राग के कारण 'छन्दागति' को प्राप्त होता है, द्वेष के कारण 'द्वेषागति' को, मोह के कारण 'मोहागति' को, और दृष्टि के कारण 'भयागति' को प्राप्त होता है। इस प्रकार, यह कर्म और ये क्लेश संसार के हेतु हैं।

120. තත්ථිමා චතස්සො දිසා කබළීකාරාහාරො ‘‘අසුභෙ සුභ’’න්ති විපල්ලාසො කාමුපාදානං කාමයොගො අභිජ්ඣාකායගන්ථො කාමාසවො කාමොඝො රාගසල්ලං රූපූපගා විඤ්ඤාණට්ඨිති ඡන්දා අගතිගමනං. අයං පඨමා දිසා.

१२०. वहाँ ये चार दिशाएँ हैं: कवलीकार आहार, 'अशुभ में शुभ' का विपर्यास, कामुपादान, कामयोग, अभिध्या-कायग्रन्थि, कामास्रव, कामौघ, राग-शल्य, रूपोपग विज्ञान-स्थिति और छन्दागति। यह 'प्रथम दिशा' है।

ඵස්සො ආහාරො ‘‘දුක්ඛෙ සුඛ’’න්ති විපල්ලාසො සීලබ්බතුපාදානං භවයොගොබ්‍යාපාදො කායගන්ථො භවාසවො භවොඝො දොසසල්ලං වෙදනූපගා විඤ්ඤාණට්ඨිති දොසා අගතිගමනං, අයං දුතියා දිසා.

स्पर्श आहार, 'दुःख में सुख' का विपर्यास, शीलव्रतोपादान, भवयोग, व्यापाद-कायग्रन्थि, भवास्रव, भवौघ, द्वेष-शल्य, वेदनोपग विज्ञान-स्थिति और द्वेषागति—यह 'द्वितीय दिशा' है।

මනොසඤ්චෙතනාහාරො ‘‘අනත්තනි අත්තා’’ති විපල්ලාසො දිට්ඨුපාදානං දිට්ඨියොගො පරාමාසකායගන්ථො දිට්ඨාසවො දිට්ඨොඝො දිට්ඨිසල්ලං සඤ්ඤූපගා විඤ්ඤාණට්ඨිති භයා අගතිගමනං. අයං තතියා දිසා.

मनःसंचेतना आहार, 'अनात्मा में आत्मा' का विपर्यास, दृष्ट्युपादान, दृष्टियोग, परामर्श-कायग्रन्थि, दृष्ट्यास्रव, दृष्ट्यौघ, दृष्टि-शल्य, संज्ञोपग विज्ञान-स्थिति और भयागति—यह 'तृतीय दिशा' है।

විඤ්ඤාණාහාරො ‘‘අනිච්චෙ නිච්ච’’න්ති විපල්ලාසො අත්තවාදුපාදානං අවිජ්ජායොගො ඉදංසච්චාභිනිවෙසො කායගන්ථො අවිජ්ජාසවො අවිජ්ජොඝො මොහසල්ලං සඞ්ඛාරූපගා විඤ්ඤාණට්ඨිති මොහා අගතිගමනං, අයං [Pg.332] චතුත්ථී දිසා. ඉති ඉමෙසං දසන්නං සුත්තානං පඨමෙන පදෙන පඨමාය දිසාය ආලොකනං. අයං වුච්චති දිසාලොකනා.

विज्ञान आहार, 'अनित्य में नित्य' का विपर्यास, आत्मवादोपादान, अविद्यायोग, इदंसच्चाभिनिवेश-कायग्रन्थि, अविद्यास्रव, अविद्यौघ, मोह-शल्य, संस्कारोपग विज्ञान-स्थिति और मोहागति—यह 'चतुर्थ दिशा' है। इस प्रकार इन दस सूत्रों के प्रथम पद के द्वारा प्रथम दिशा का अवलोकन होता है। इसे 'दिशालोकना' कहा जाता है।

චතූහි විපල්ලාසෙහි අකුසලපක්ඛෙ දිසාවිලොකනා කිලෙසං සංයොජෙත්වා අයං අකුසලපක්ඛෙ දිසාවිලොකනාය භූමි පඤ්චන්නං දසන්නං සුත්තානං යානි පඨමානි පදානි ඉමෙසං ධම්මානං කො අත්ථො? එකො අත්ථො, බ්‍යඤ්ජනමෙව නානං. එවං දුතියා එවං තතියා එවං චතුත්ථී. අයං පඨමා සංසන්දනා.

चार विपर्यासों के द्वारा अकुशल पक्ष में क्लेशों को संयोजित कर दिशाओं का अवलोकन करना, यह अकुशल पक्ष में दिशा-अवलोकन की भूमि है। पन्द्रह सूत्रों के जो प्रथम पद हैं, उन धर्मों का क्या अर्थ है? अर्थ एक ही है, केवल व्यंजन (शब्द) भिन्न हैं। इसी प्रकार द्वितीय, तृतीय और चतुर्थ के लिए भी है। यह 'प्रथम संसंदना' (तुलना/संगति) है।

ඉමිනා පෙය්‍යාලෙන සබ්බෙ කිලෙසා චතූසු පදෙසු පක්ඛිපිතබ්බා. තතො කුසලපක්ඛෙ චතස්සො පටිපදා චත්තාරි ඣානානි චත්තාරො සතිපට්ඨානා චත්තාරො විහාරා දිබ්බො බ්‍රහ්මා අරියො ආනෙඤ්ජො චත්තාරො සම්මප්පධානා චත්තාරො අච්ඡරියා අබ්භුතධම්මා චත්තාරො අධිට්ඨානා චත්තාරො සමාධයො ඡන්දසමාධි වීරියසමාධි චිත්තසමාධි වීමංසාසමාධි. චත්තාරො ධම්මා සුඛභාගියා නාඤ්ඤත්‍ර බොජ්ඣඞ්ගා නාඤ්ඤත්‍ර තපසා නාඤ්ඤතින්ද්‍රියසංවරා නාඤ්ඤත්‍ර සබ්බනිස්සග්ගා චත්තාරි අප්පමාණානි.

इस पेयाल (पुनरावृत्ति) के द्वारा सभी क्लेशों को चार पदों में निक्षिप्त करना चाहिए। उसके बाद कुशल पक्ष में: चार प्रतिपदाएँ, चार ध्यान, चार स्मृतिप्रस्थान, चार विहार (दिव्य, ब्रह्म, आर्य, आनेञ्ज), चार सम्यक् प्रधान, चार आश्चर्य-अद्भुत धर्म, चार अधिष्ठान, चार समाधि (छन्द-समाधि, वीर्य-समाधि, चित्त-समाधि, मीमांसा-समाधि)। चार धर्म सुख के भागी (सुखदायक) हैं—बोध्यंगों के बिना नहीं, तप के बिना नहीं, इन्द्रिय-संवर के बिना नहीं, और सर्व-निसर्ग (पूर्ण त्याग) के बिना नहीं। चार अप्रमाण भी हैं।

තත්ථ දුක්ඛා පටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා භාවියමානා බහුලීකරියමානා පඨමං ඣානං පරිපූරෙති, පඨමං ඣානං පරිපුණ්ණං පඨමං සතිපට්ඨානං පරිපූරෙති, පඨමං සතිපට්ඨානං පරිපුණ්ණං පඨමං විහාරං පරිපූරෙති, පඨමො විහාරො පරිපුණ්ණො පඨමං සම්මප්පධානං පරිපූරෙති, පඨමං සම්මප්පධානං පරිපුණ්ණං පඨමං අච්ඡරියං අබ්භුතධම්මං පරිපූරෙති, පඨමො අච්ඡරියො අබ්භුතො ධම්මො පරිපුණ්ණො පඨමං අධිට්ඨානං පරිපූරෙති, පඨමං අධිට්ඨානං පරිපුණ්ණං ඡන්දසමාධිං පරිපූරෙති, ඡන්දසමාධි පරිපුණ්ණො ඉන්ද්‍රියසංවරං පරිපූරෙති, ඉන්ද්‍රියසංවරො පරිපුණ්ණො පඨමං මෙත්තාඅප්පමාණං පරිපූරෙති. එවං යාව සබ්බනිස්සග්ගො චතුත්ථං අප්පමාණං පරිපූරෙති.

वहाँ, दुःखमयी प्रतिपदा (कठिन अभ्यास) और मन्द अभिज्ञा (धीमी अंतर्दृष्टि) का अभ्यास और बार-बार अनुशीलन करने पर वह प्रथम ध्यान को पूर्ण करता है; प्रथम ध्यान पूर्ण होने पर वह प्रथम स्मृतिप्रस्थान को पूर्ण करता है; प्रथम स्मृतिप्रस्थान पूर्ण होने पर वह प्रथम विहार को पूर्ण करता है; प्रथम विहार पूर्ण होने पर वह प्रथम सम्यक् प्रधान को पूर्ण करता है; प्रथम सम्यक् प्रधान पूर्ण होने पर वह प्रथम आश्चर्य-अद्भुत धर्म को पूर्ण करता है; प्रथम आश्चर्य-अद्भुत धर्म पूर्ण होने पर वह प्रथम अधिष्ठान को पूर्ण करता है; प्रथम अधिष्ठान पूर्ण होने पर वह छन्द-समाधि को पूर्ण करता है; छन्द-समाधि पूर्ण होने पर वह इन्द्रिय-संवर को पूर्ण करता है; इन्द्रिय-संवर पूर्ण होने पर वह प्रथम मैत्री-अप्रमाण को पूर्ण करता है। इस प्रकार, सर्व-निसर्ग (पूर्ण त्याग) तक वह चौथे अप्रमाण को पूर्ण करता है।

තත්ථ පඨමා ච පටිපදා පඨමඤ්ච ඣානං පඨමඤ්ච සතිපට්ඨානං පඨමො ච විහාරො පඨමඤ්ච සම්මප්පධානං පඨමො ච අච්ඡරියො අබ්භුතො ධම්මො සච්චාධිට්ඨානඤ්ච ඡන්දසමාධි ච ඉන්ද්‍රියසංවරො ච මෙත්තා ච අප්පමාණං. අයං පඨමා දිසා.

वहाँ, प्रथम प्रतिपदा, प्रथम ध्यान, प्रथम स्मृतिप्रस्थान, प्रथम विहार, प्रथम सम्यक् प्रधान, प्रथम आश्चर्य-अद्भुत धर्म, सत्य-अधिष्ठान, छन्द-समाधि, इन्द्रिय-संवर और मैत्री-अप्रमाण हैं। यह प्रथम दिशा है।

දුක්ඛා ච පටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා දුතියං ඣානං දුතියඤ්ච සතිපට්ඨානං දුතියො ච විහාරො දුතියඤ්ච සම්මප්පධානං දුතියො ච අච්ඡරියො අබ්භුතො [Pg.333] ධම්මො චාගාධිට්ඨානං චිත්තසමාධි චත්තාරො ඉද්ධිපාදා කරුණා ච අප්පමාණං, අයං දුතියා දිසා.

दुःखमयी प्रतिपदा और क्षिप्र अभिज्ञा (शीघ्र अंतर्दृष्टि), द्वितीय ध्यान, द्वितीय स्मृतिप्रस्थान, द्वितीय विहार, द्वितीय सम्यक् प्रधान, द्वितीय आश्चर्य-अद्भुत धर्म, त्याग-अधिष्ठान, चित्त-समाधि, चार ऋद्धिपाद और करुणा-अप्रमाण हैं। यह द्वितीय दिशा है।

සුඛා ච පටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා තතියඤ්ච ඣානං තතියඤ්ච සතිපට්ඨානං තතියො ච විහාරො තතියඤ්ච සම්මප්පධානං තතියො ච අච්ඡරියො අබ්භුතො ධම්මො පඤ්ඤාධිට්ඨානඤ්ච වීරියසමාධි ච බොජ්ඣඞ්ගා ච මුදිතා ච අප්පමාණං. අයං තතියා දිසා.

सुखमयी प्रतिपदा और मन्द अभिज्ञा, तृतीय ध्यान, तृतीय स्मृतिप्रस्थान, तृतीय विहार, तृतीय सम्यक् प्रधान, तृतीय आश्चर्य-अद्भुत धर्म, प्रज्ञा-अधिष्ठान, वीर्य-समाधि, बोध्यंग और मुदिता-अप्रमाण हैं। यह तृतीय दिशा है।

සුඛා ච පටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා චතුත්ථං ඣානං චතුත්ථඤ්ච සතිපට්ඨානං චතුත්ථො ච විහාරො චතුත්ථඤ්ච සම්මප්පධානං චතුත්ථො ච අච්ඡරියො අබ්භුතො ධම්මො උපසමාධිට්ඨානඤ්ච වීමංසාසමාධි ච සබ්බනිස්සග්ගො ච උපෙක්ඛා අප්පමාණඤ්ච. අයං චතුත්ථී දිසා. ඉමාසං චතස්සන්නං දිසානං ආලොකනා. අයං වුච්චති දිසාලොකනො නාම නයො.

सुखमयी प्रतिपदा और क्षिप्र अभिज्ञा, चतुर्थ ध्यान, चतुर्थ स्मृतिप्रस्थान, चतुर्थ विहार, चतुर्थ सम्यक् प्रधान, चतुर्थ आश्चर्य-अद्भुत धर्म, उपशम-अधिष्ठान, विमंसा-समाधि, सर्व-निसर्ग और उपेक्षा-अप्रमाण हैं। यह चतुर्थ दिशा है। इन चारों दिशाओं का जो अवलोकन है, उसे 'दिशालोकन' नामक नय (विधि) कहा जाता है।

තත්ථායං යොජනා. චත්තාරො ච ආහාරා චතස්සො ච පටිපදා, චත්තාරො ච විපල්ලාසා චත්තාරො ච සතිපට්ඨානා, චත්තාරි ච උපාදානානි චත්තාරි ච ඣානානි චත්තාරො ච යොගා විහාරා ච, ගන්ථා ච සම්මප්පධානා ච, ආසවා ච අච්ඡරියා අබ්භුතධම්මා ච, ඔඝා ච අධිට්ඨානානි ච, සල්ලා ච සමාධයො, විඤ්ඤාණට්ඨිතියො චත්තාරො ච සුඛභාගියා ධම්මා, චත්තාරි ච අගතිගමනානි චත්තාරි ච අප්පමාණානි ඉති කුසලාකුසලානං පටිපක්ඛවසෙන යොජනා, අයං වුච්චති දිසාලොකනො නයො.

वहाँ यह योजना है: चार आहार और चार प्रतिपदाएँ, चार विपर्यास और चार स्मृतिप्रस्थान, चार उपादान और चार ध्यान, चार योग और विहार, ग्रन्थ और सम्यक् प्रधान, आस्रव और आश्चर्य-अद्भुत धर्म, ओघ और अधिष्ठान, शल्य और समाधि, विज्ञान-स्थिति और चार सुख-भागी धर्म, चार अगति-गमन और चार अप्रमाण—इस प्रकार कुशल और अकुशल के प्रतिपक्ष के रूप में जो योजना है, उसे 'दिशालोकन' नय कहा जाता है।

තස්ස චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානි පරියොසානං, යො ච ධම්මො කුසලාකුසලනිද්දෙසෙ පඨමො දිසානිද්දෙසො, ඉමස්ස සොතාපත්තිඵලං පරියොසානං දුතියං සකදාගාමිඵලං, තතියං අනාගාමිඵලං, චතුත්ථං අරහත්තඵලං.

उसका अंत चार श्रामण्य-फलों में होता है। कुशल और अकुशल के निर्देश में जो प्रथम दिशा का निर्देश है, उसका अंत स्रोत-आपत्ति फल में है; द्वितीय का सकृदागामी फल में; तृतीय का अनागामी फल में; और चतुर्थ का अर्हत्व फल में है।

තත්ථ කතමො තිපුක්ඛලො නයො? යෙ ච දුක්ඛාය පටිපදාය දන්ධාභිඤ්ඤාය ඛිප්පාභිඤ්ඤාය ච නිය්‍යන්ති ද්වෙ පුග්ගලා, යෙ ච සුඛාය පටිපදාය දන්ධාභිඤ්ඤාය ඛිප්පාභිඤ්ඤාය ච නිය්‍යන්ති ද්වෙ පුග්ගලා.

वहाँ 'तिपुक्खल' (त्रिपौद्गलिक) नय कौन सा है? जो दो व्यक्ति दुःखमयी प्रतिपदा और मन्द अभिज्ञा या क्षिप्र अभिज्ञा के माध्यम से निकलते हैं, और जो दो व्यक्ति सुखमयी प्रतिपदा और मन्द अभिज्ञा या क्षिप्र अभिज्ञा के माध्यम से निकलते हैं।

ඉමෙසං චතුන්නං පුග්ගලානං යො පුග්ගලො සුඛාය පටිපදාය දන්ධාභිඤ්ඤාය නිය්‍යාති, යො ච පුග්ගලො දුක්ඛාය පටිපදාය ඛිප්පාභිඤ්ඤාය නිය්‍යාති. ඉමෙ ද්වෙ පුග්ගලා භවන්ති. තත්ථ යො සුඛාය පටිපදාය ඛිප්පාභිඤ්ඤාය නිය්‍යාති[Pg.334], අයං උග්ඝටිතඤ්ඤූ. යො පච්ඡිමො පුග්ගලො සාධාරණො, අයං විපඤ්චිතඤ්ඤූ. යො පුග්ගලො දන්ධාභිඤ්ඤාය දුක්ඛාය පටිපදාය නිය්‍යාති, අයං නෙය්‍යො. ඉමෙ චත්තාරො භවිත්වා තීණි හොන්ති, තත්ථ උග්ඝටිතඤ්ඤුස්ස සමථපුබ්බඞ්ගමා විපස්සනා, නෙය්‍යස්ස විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමො සමථො, විපඤ්චිතඤ්ඤුස්ස සමථවිපස්සනා යුගනද්ධා. උග්ඝටිතඤ්ඤුස්ස මුදුකා දෙසනා, නෙය්‍යස්ස තික්ඛා දෙසනා, විපඤ්චිතඤ්ඤුස්ස තික්ඛමුදුකා දෙසනා.

इन चार व्यक्तियों में से, जो व्यक्ति सुखमयी प्रतिपदा और मन्द अभिज्ञा से निकलता है, और जो व्यक्ति दुःखमयी प्रतिपदा और क्षिप्र अभिज्ञा से निकलता है—ये दो व्यक्ति होते हैं। वहाँ जो सुखमयी प्रतिपदा और क्षिप्र अभिज्ञा से निकलता है, वह उग्घाटितञ्ञू (उद्घटितज्ञ) है। जो अंतिम साधारण व्यक्ति है, वह विपञ्चितञ्ञू (विपञ्चितज्ञ) है। जो व्यक्ति मन्द अभिज्ञा और दुःखमयी प्रतिपदा से निकलता है, वह नेय्य (नेय) है। ये चार विकसित होकर तीन हो जाते हैं: वहाँ उग्घाटितञ्ञू के लिए शमथ-पूर्वांगम विपश्यना होती है; नेय्य के लिए विपश्यना-पूर्वांगम शमथ होता है; और विपञ्चितञ्ञू के लिए शमथ-विपश्यना युगनद्ध होती है। उग्घाटितञ्ञू के लिए मृदु देशना है, नेय्य के लिए तीक्ष्ण देशना है, और विपञ्चितञ्ञू के लिए तीक्ष्ण-मृदु देशना है।

උග්ඝටිතඤ්ඤුස්ස අධිපඤ්ඤාසික්ඛා, නෙය්‍යස්ස අධිචිත්තසික්ඛා, විපඤ්චිතඤ්ඤුස්ස අධිසීලසික්ඛා. ඉති ඉමෙසං පුග්ගලානං චතූහි පටිපදාහි නිය්‍යානං.

उग्घाटितञ्ञू के लिए अधिप्रज्ञा-शिक्षा है, नेय्य के लिए अधिचित्त-शिक्षा है, और विपञ्चितञ्ञू के लिए अधिशील-शिक्षा है। इस प्रकार इन व्यक्तियों का चार प्रतिपदाओं के माध्यम से निर्याण (मुक्ति) समझना चाहिए।

තත්ථ අයං සංකිලෙසො, තීණි අකුසලමූලානි තයො ඵස්සා තිස්සො වෙදනා තයො උපවිචාරා තයො සංකිලෙසා තයො විතක්කා තයො පරිළාහා තීණි සඞ්ඛතලක්ඛණානි තිස්සො දුක්ඛතාති.

वहाँ यह संक्लेश है: तीन अकुशल मूल, तीन स्पर्श, तीन वेदनाएँ, तीन उपविचार, तीन संक्लेश, तीन वितर्क, तीन परिदाह, तीन संस्कृत-लक्षण और तीन दुःखता।

තීණි අකුසලමූලානීති ලොභො අකුසලමූලං, දොසො අකුසලමූලං, මොහො අකුසලමූලං. තයො ඵස්සාති සුඛවෙදනීයො ඵස්සො, දුක්ඛවෙදනීයො ඵස්සො, අදුක්ඛමසුඛවෙදනීයො ඵස්සො. තිස්සො වෙදනාති සුඛා වෙදනා දුක්ඛා වෙදනා අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා. තයො උපවිචාරාති සොමනස්සොපවිචාරො දොමනස්සොපවිචාරො උපෙක්ඛොපවිචාරො. තයො සංකිලෙසාති රාගො දොසො මොහො. තයො විතක්කාති කාමවිතක්කො බ්‍යාපාදවිතක්කො විහිංසාවිතක්කො. තයො පරිළාහාති රාගජො දොසජො මොහජො. තීණි සඞ්ඛතලක්ඛණානීති උප්පාදො ඨිති වයො. තිස්සො දුක්ඛතාති දුක්ඛදුක්ඛතා විපරිණාමදුක්ඛතා සඞ්ඛතදුක්ඛතා.

तीन अकुशल मूल हैं: लोभ अकुशल मूल, द्वेष अकुशल मूल, और मोह अकुशल मूल। तीन स्पर्श हैं: सुख-वेदनीय स्पर्श, दुःख-वेदनीय स्पर्श, और अदुःख-असुख-वेदनीय स्पर्श। तीन वेदनाएँ हैं: सुख वेदना, दुःख वेदना, और अदुःख-असुख वेदना। तीन उपविचार हैं: सौमनस्य-उपविचार, दौर्मनस्य-उपविचार, और उपेक्षा-उपविचार। तीन संक्लेश हैं: राग, द्वेष, और मोह। तीन वितर्क हैं: काम-वितर्क, व्यापाद-वितर्क, और विहिंसा-वितर्क। तीन परिदाह (जलन) हैं: राग-जन्य, द्वेष-जन्य, और मोह-जन्य। तीन संस्कृत लक्षण हैं: उत्पाद (उत्पत्ति), स्थिति (ठहराव), और व्यय (विनाश)। तीन दुःखताएँ हैं: दुःख-दुःखता, विपरिणाम-दुःखता, और संस्कार-दुःखता।

තත්ථ ලොභො අකුසලමූලං කුතො සමුට්ඨිතං? තිවිධං ආරම්මණං මනාපිකං අමනාපිකං උපෙක්ඛාඨානියඤ්ච. තත්ථ මනාපිකෙන ආරම්මණෙන ලොභො අකුසලමූලං සමුට්ඨහති. ඉති මනාපිකා ආරම්මණා සුඛවෙදනීයො ඵස්සො, සුඛවෙදනීයං ඵස්සං පටිච්ච උප්පජ්ජතෙ සුඛවෙදනා, සුඛවෙදනං පටිච්ච උප්පජ්ජතෙ සොමනස්සූපවිචාරො, සොමනස්සූපවිචාරං පටිච්ච උප්පජ්ජතෙ රාගො, රාගං පටිච්ච උප්පජ්ජතෙ කාමවිතක්කො, කාමවිතක්කං පටිච්ච උප්පජ්ජතෙ රාගජො පරිළාහො රාගජං පරිළාහං පටිච්ච උප්පජ්ජතෙ උප්පාදො සඞ්ඛතලක්ඛණො, උප්පාදං සඞ්ඛතලක්ඛණං පටිච්ච උප්පජ්ජතෙ විපරිණාමදුක්ඛතා.

वहाँ लोभ अकुशल मूल कहाँ से उत्पन्न होता है? तीन प्रकार के आलम्बन (विषय) हैं: मनभावन (प्रिय), अरुचिकर (अप्रिय), और उपेक्षा-स्थानीय। वहाँ मनभावन आलम्बन से लोभ अकुशल मूल उत्पन्न होता है। इस प्रकार, मनभावन आलम्बन से सुख-वेदनीय स्पर्श होता है; सुख-वेदनीय स्पर्श के प्रत्यय से सुख-वेदना उत्पन्न होती है; सुख-वेदना के प्रत्यय से सौमनस्य-उपविचार उत्पन्न होता है; सौमनस्य-उपविचार के प्रत्यय से राग उत्पन्न होता है; राग के प्रत्यय से काम-वितर्क उत्पन्न होता है; काम-वितर्क के प्रत्यय से राग-जन्य परिदाह (जलन) उत्पन्न होता है; राग-जन्य परिदाह के प्रत्यय से उत्पाद (उत्पत्ति) नामक संस्कृत लक्षण उत्पन्न होता है; उत्पाद नामक संस्कृत लक्षण के प्रत्यय से विपरिणाम-दुःखता उत्पन्न होती है।

දොසො [Pg.335] අකුසලමූලං කුතො සමුට්ඨිතං? අමනාපිකෙන ආරම්මණෙන දොසො අකුසලමූලං සමුට්ඨිතං. ඉති අමනාපිකා ආරම්මණා දුක්ඛවෙදනීයො ඵස්සො, දුක්ඛවෙදනීයං ඵස්සං පටිච්ච උප්පජ්ජතෙ දුක්ඛවෙදනා, දුක්ඛවෙදනං පටිච්ච උප්පජ්ජතෙ දොමනස්සූපවිචාරො, දොමනස්සූපවිචාරං පටිච්ච උප්පජ්ජතෙ දොසො, දොසං පටිච්ච උප්පජ්ජතෙ බ්‍යාපාදවිතක්කො, බ්‍යාපාදවිතක්කං පටිච්ච උප්පජ්ජතෙ දොසජො පරිළාහො, දොසජං පරිළාහං පටිච්ච උප්පජ්ජතෙ ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං සඞ්ඛතලක්ඛණං, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං සඞ්ඛතලක්ඛණං පටිච්ච උප්පජ්ජතෙ දුක්ඛදුක්ඛතා වෙදනා.

द्वेष अकुशल मूल कहाँ से उत्पन्न होता है? अरुचिकर (अप्रिय) आलम्बन से द्वेष अकुशल मूल उत्पन्न होता है। इस प्रकार, अरुचिकर आलम्बन से दुःख-वेदनीय स्पर्श होता है; दुःख-वेदनीय स्पर्श के प्रत्यय से दुःख-वेदना उत्पन्न होती है; दुःख-वेदना के प्रत्यय से दौर्मनस्य-उपविचार उत्पन्न होता है; दौर्मनस्य-उपविचार के प्रत्यय से द्वेष उत्पन्न होता है; द्वेष के प्रत्यय से व्यापाद-वितर्क उत्पन्न होता है; व्यापाद-वितर्क के प्रत्यय से द्वेष-जन्य परिदाह उत्पन्न होता है; द्वेष-जन्य परिदाह के प्रत्यय से स्थिति का अन्यथाभाव (बदलाव) नामक संस्कृत लक्षण उत्पन्न होता है; स्थिति के अन्यथाभाव नामक संस्कृत लक्षण के प्रत्यय से दुःख-दुःखता वेदना उत्पन्न होती है।

මොහො අකුසලමූලං කුතො සමුට්ඨිතං? උපෙක්ඛාඨානියෙන ආරම්මණෙන මොහො අකුසලමූලං සමුට්ඨිතං. ඉති උපෙක්ඛාඨානියා ආරම්මණා අදුක්ඛමසුඛවෙදනීයො ඵස්සො, අදුක්ඛමසුඛවෙදනීයං ඵස්සං පටිච්ච උප්පජ්ජතෙ අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා, අදුක්ඛමසුඛවෙදනං පටිච්ච උප්පජ්ජතෙ උපෙක්ඛූපවිචාරො, උපෙක්ඛූපවිචාරං පටිච්ච උප්පජ්ජතෙ මොහො, මොහං පටිච්ච උප්පජ්ජතෙ විහිංසාවිතක්කො, විහිංසාවිතක්කං පටිච්ච උප්පජ්ජතෙ මොහජො පරිළාහො, මොහජං පරිළාහං පටිච්ච උප්පජ්ජතෙ වයො සඞ්ඛතලක්ඛණං, වයං සඞ්ඛතලක්ඛණං පටිච්ච උප්පජ්ජතෙ සඞ්ඛතදුක්ඛතා, ඉති අයං තිණ්ණං කිලෙසානං නිද්දෙසො, අයං වුච්චතෙ කුසලපක්ඛෙ තිපුක්ඛලො නයො.

मोह अकुशल मूल कहाँ से उत्पन्न होता है? उपेक्षा-स्थानीय आलम्बन से मोह अकुशल मूल उत्पन्न होता है। इस प्रकार, उपेक्षा-स्थानीय आलम्बन से अदुःख-असुख-वेदनीय स्पर्श होता है; अदुःख-असुख-वेदनीय स्पर्श के प्रत्यय से अदुःख-असुख वेदना उत्पन्न होती है; अदुःख-असुख वेदना के प्रत्यय से उपेक्षा-उपविचार उत्पन्न होता है; उपेक्षा-उपविचार के प्रत्यय से मोह उत्पन्न होता है; मोह के प्रत्यय से विहिंसा-वितर्क उत्पन्न होता है; विहिंसा-वितर्क के प्रत्यय से मोह-जन्य परिदाह उत्पन्न होता है; मोह-जन्य परिदाह के प्रत्यय से व्यय (विनाश) नामक संस्कृत लक्षण उत्पन्न होता है; व्यय नामक संस्कृत लक्षण के प्रत्यय से संस्कार-दुःखता उत्पन्न होती है। इस प्रकार यह तीन क्लेशों का निर्देश है; इसे कुशल पक्ष में 'तिपुक्खल' (त्रिपक्षीय) नय कहा जाता है।

ඉති තීණි අකුසලමූලානි න චතුත්ථානි න පඤ්චමානි, තයො ඵස්සාති තිස්සො වෙදනා යාව සඞ්ඛතදුක්ඛතාති, යො කොචි අකුසලපක්ඛො, සබ්බො සො තීසු අකුසලමූලෙසු සමොසරති.

इस प्रकार, तीन अकुशल मूल हैं, न चौथे और न पाँचवें। तीन स्पर्श, तीन वेदनाएँ, संस्कार-दुःखता तक (सब तीन-तीन हैं)। जो कोई भी अकुशल पक्ष है, वह सब इन तीन अकुशल मूलों में ही समाहित हो जाता है।

තත්ථ කතමො කුසලපක්ඛො? තීණි කුසලමූලානි, තිස්සො පඤ්ඤා සුතමයී පඤ්ඤා චින්තාමයී පඤ්ඤා භාවනාමයී පඤ්ඤා. තයො සමාධී සවිතක්කසවිචාරො…පෙ… තිස්සො සික්ඛා අධිසීලසික්ඛා…පෙ… සික්ඛා. තීණි නිමිත්තානි සමථනිමිත්තං පග්ගහනිමිත්තං උපෙක්ඛානිමිත්තං. තයො විතක්කා නෙක්ඛම්මවිතක්කො…පෙ… අවිහිංසාවිතක්කො. තීණි ඉන්ද්‍රියානි අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියන්ති විත්ථාරො. තයො උපවිචාරා නෙක්ඛම්මූපවිචාරො අබ්‍යාපාදූපවිචාරො අවිහිංසූපවිචාරො. තිස්සො එසනා කාමෙසනා භවෙසනා බ්‍රහ්මචරියෙසනා. තයො ඛන්ධා සීලක්ඛන්ධො සමාධික්ඛන්ධො පඤ්ඤාක්ඛන්ධො.

वहाँ कुशल पक्ष कौन सा है? तीन कुशल मूल, तीन प्रज्ञाएँ: श्रुतमयी प्रज्ञा, चिन्तामयी प्रज्ञा, और भावनामयी प्रज्ञा। तीन समाधियाँ: सवितर्क-सविचार... आदि। तीन शिक्षाएँ: अधिशील शिक्षा... आदि। तीन निमित्त: शमथ-निमित्त, प्रग्रह-निमित्त, और उपेक्षा-निमित्त। तीन वितर्क: नैष्क्रम्य-वितर्क... आदि... अविहिंसा-वितर्क। तीन इन्द्रियाँ: 'अनज्ञात-अज्ञात-स्वामी-इन्द्रिय' आदि विस्तार से। तीन उपविचार: नैष्क्रम्य-उपविचार, अव्यापाद-उपविचार, और अविहिंसा-उपविचार। तीन एषणाएँ (खोज): कामैषणा, भवौषणा, और ब्रह्मचर्यैषणा। तीन स्कन्ध: शील-स्कन्ध, समाधि-स्कन्ध, और प्रज्ञा-स्कन्ध।

තත්ථ [Pg.336] යං අලොභො කුසලමූලං, තං සුතමයිපඤ්ඤං පරිපූරෙති, සුතමයී පඤ්ඤා පරිපුණ්ණා සවිතක්කං සවිචාරං සමාධිං පරිපූරෙති, සවිතක්කො සවිචාරො සමාධි පරිපුණ්ණො අධිචිත්තසික්ඛං පරිපූරෙති, අධිචිත්තසික්ඛා පරිපුණ්ණා සමථනිමිත්තං පරිපූරෙති, සමථනිමිත්තං පරිපුණ්ණං නෙක්ඛම්මවිතක්කං පරිපූරෙති, නෙක්ඛම්මවිතක්කො පරිපුණ්ණො අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං පරිපූරෙති, අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං පරිපුණ්ණං නෙක්ඛම්මූපවිචාරං පරිපූරෙති, නෙක්ඛම්මූපවිචාරො පරිපුණ්ණො කාමෙසනං පජහති, කාමෙසනප්පහානං සමාධික්ඛන්ධං පරිපූරෙති.

वहाँ जो अलोभ कुशल मूल है, वह श्रुतमयी प्रज्ञा को परिपूर्ण करता है; श्रुतमयी प्रज्ञा परिपूर्ण होने पर सवितर्क-सविचार समाधि को परिपूर्ण करती है; सवितर्क-सविचार समाधि परिपूर्ण होने पर अधिचित्त शिक्षा को परिपूर्ण करती है; अधिचित्त शिक्षा परिपूर्ण होने पर शमथ-निमित्त को परिपूर्ण करती है; शमथ-निमित्त परिपूर्ण होने पर नैष्क्रम्य-वितर्क को परिपूर्ण करता है; नैष्क्रम्य-वितर्क परिपूर्ण होने पर अनज्ञात-अज्ञात-स्वामी-इन्द्रिय को परिपूर्ण करता है; अनज्ञात-अज्ञात-स्वामी-इन्द्रिय परिपूर्ण होने पर नैष्क्रम्य-उपविचार को परिपूर्ण करती है; नैष्क्रम्य-उपविचार परिपूर्ण होने पर कामैषणा का परित्याग करता है; कामैषणा का प्रहाण (त्याग) समाधि-स्कन्ध को परिपूर्ण करता है।

අදොසො කුසලමූලං චින්තාමයිපඤ්ඤං පරිපූරෙති, චින්තාමයී පඤ්ඤා පරිපුණ්ණා අවිතක්කවිචාරමත්තං සමාධිං පරිපූරෙති. අවිතක්කවිචාරමත්තො සමාධි පරිපුණ්ණො අධිසීලසික්ඛං පරිපූරෙති, අධිසීලසික්ඛා පරිපුණ්ණා උපෙක්ඛානිමිත්තං පරිපූරෙති, උපෙක්ඛානිමිත්තං පරිපුණ්ණං අබ්‍යාපාදවිතක්කං පරිපූරෙති, අබ්‍යාපාදවිතක්කො පරිපුණ්ණො අඤ්ඤින්ද්‍රියං පරිපූරෙති, අඤ්ඤින්ද්‍රියං පරිපුණ්ණං අබ්‍යාපාදූපවිචාරං පරිපූරෙති, අබ්‍යාපාදූපවිචාරො පරිපුණ්ණො භවෙසනං පජහති, භවෙසනප්පහානං සීලක්ඛන්ධං පරිපූරෙති.

अद्वेष कुशल मूल चिन्तामयी प्रज्ञा को परिपूर्ण करता है; चिन्तामयी प्रज्ञा परिपूर्ण होने पर अवितर्क-विचारमात्र समाधि को परिपूर्ण करती है। अवितर्क-विचारमात्र समाधि परिपूर्ण होने पर अधिशील शिक्षा को परिपूर्ण करती है; अधिशील शिक्षा परिपूर्ण होने पर उपेक्षा-निमित्त को परिपूर्ण करती है; उपेक्षा-निमित्त परिपूर्ण होने पर अव्यापाद-वितर्क को परिपूर्ण करता है; अव्यापाद-वितर्क परिपूर्ण होने पर आज्ञेन्द्रिय को परिपूर्ण करता है; आज्ञेन्द्रिय परिपूर्ण होने पर अव्यापाद-उपविचार को परिपूर्ण करती है; अव्यापाद-उपविचार परिपूर्ण होने पर भवौषणा का परित्याग करता है; भवौषणा का प्रहाण शील-स्कन्ध को परिपूर्ण करता है।

අමොහො කුසලමූලං භාවනාමයිපඤ්ඤං පරිපූරෙති, භාවනාමයීපඤ්ඤා පරිපුණ්ණා අවිතක්කඅවිචාරං සමාධිං පරිපූරෙති, අවිතක්කො අවිචාරො සමාධි පරිපුණ්ණො අධිපඤ්ඤාසික්ඛං පරිපූරෙති, අධිපඤ්ඤාසික්ඛා පරිපුණ්ණා පග්ගහනිමිත්තං පරිපූරෙති, පග්ගහනිමිත්තං පරිපුණ්ණං අඤ්ඤාතාවිනො ඉන්ද්‍රියං පරිපූරෙති, අඤ්ඤාතාවිනො ඉන්ද්‍රියං පරිපුණ්ණං අවිහිංසූපවිචාරං පරිපූරෙති, අවිහිංසූපවිචාරො පරිපුණ්ණො බ්‍රහ්මචරියෙසනං පරිපූරෙති, බ්‍රහ්මචරියෙසනා පරිපුණ්ණා පඤ්ඤාක්ඛන්ධං පරිපූරෙති.

अमोह कुशल-मूल भावनामयी प्रज्ञा को पूर्ण करता है। भावनामयी प्रज्ञा पूर्ण होने पर अवितर्क-अविचार समाधि को पूर्ण करती है। अवितर्क-अविचार समाधि पूर्ण होने पर अधिप्रज्ञा-शिक्षा को पूर्ण करती है। अधिप्रज्ञा-शिक्षा पूर्ण होने पर प्रग्रह-निमित्त को पूर्ण करती है। प्रग्रह-निमित्त पूर्ण होने पर अज्ञातवी-इन्द्रिय को पूर्ण करता है। अज्ञातवी-इन्द्रिय पूर्ण होने पर अविहिंसा-उपविचार को पूर्ण करती है। अविहिंसा-उपविचार पूर्ण होने पर ब्रह्मचर्य-एषणा को पूर्ण करता है। ब्रह्मचर्य-एषणा पूर्ण होने पर प्रज्ञा-स्कन्ध को पूर्ण करती है।

ඉති ඉමෙ තයො ධම්මා කුසලපක්ඛිකා සබ්බෙ කුසලා ධම්මා තීහි තිකනිද්දෙසෙහි නිද්දිසියන්ති තීණි විමොක්ඛමුඛානි තස්ස පරියොසානං. තත්ථ පඨමෙන අප්පණිහිතං, දුතියෙන සුඤ්ඤතං, තතියෙන අනිමිත්තං. අයං වුච්චති දුතියො තිපුක්ඛලො නාම නයො.

इस प्रकार ये तीन धर्म कुशल-पक्षीय हैं। सभी कुशल धर्मों का तीन त्रिक-निर्देशों द्वारा निर्देश किया जाता है। तीन विमोक्ष-मुख इसके पर्यवसान (अन्त) हैं। वहाँ पहले पद से 'अपणिहित', दूसरे से 'शून्यता' और तीसरे से 'अनिमित्त' सिद्ध होता है। इसे दूसरा 'तिपुक्खल' नामक नय कहा जाता है।

තත්ථ යෙ ඉමෙ තයො පුග්ගලා උග්ඝටිතඤ්ඤූ විපඤ්චිතඤ්ඤූ නෙය්‍යොති. ඉමෙසං තිණ්ණං පුග්ගලානං යෙ ච පුග්ගලා සුඛාය පටිපදාය ඛිප්පාභිඤ්ඤාය, සුඛාය පටිපදාය දන්ධාභිඤ්ඤාය ච නිය්‍යන්ති, තෙ ද්වෙ පුග්ගලා. යෙ ච ද්වෙ පුග්ගලා දුක්ඛාය පටිපදාය ඛිප්පාභිඤ්ඤාය, දුක්ඛාය පටිපදාය දන්ධාභිඤ්ඤාය ච නිය්‍යන්ති[Pg.337], ඉමෙ චත්තාරො තෙන විසෙසෙන ද්වෙ භවන්ති දිට්ඨිචරිතො ච තණ්හාචරිතො ච. ඉමෙ චත්තාරො භවිත්වා තයො භවන්ති, තයො භවිත්වා ද්වෙ භවන්ති. ඉමෙසං ද්වින්නං පුග්ගලානං අයං සංකිලෙසො, අවිජ්ජා ච තණ්හා ච, අහිරිකඤ්ච අනොත්තප්පඤ්ච, අස්සති ච අසම්පජඤ්ඤඤ්ච, නීවරණානි ච සංයොජනානි ච, අජ්ඣොසානඤ්ච අභිනිවෙසො ච, අහංකාරො ච මමංකාරො ච, අස්සද්ධියඤ්ච දොවචස්සඤ්ච, කොසජ්ජඤ්ච අයොනිසො ච මනසිකාරො, විචිකිච්ඡා ච අභිජ්ඣා ච, අසද්ධම්මස්සවනඤ්ච අසමාපත්ති ච.

वहाँ जो ये तीन पुद्गल हैं - उद्घटितज्ञ, विपञ्चितज्ञ और नेय। इन तीन पुद्गलों में से जो पुद्गल सुख-प्रतिपदा क्षिप्राभिज्ञा से और सुख-प्रतिपदा दन्धाभिज्ञा से मुक्त होते हैं, वे दो पुद्गल हैं। और जो दो पुद्गल दुःख-प्रतिपदा क्षिप्राभिज्ञा से और दुःख-प्रतिपदा दन्धाभिज्ञा से मुक्त होते हैं, ये चार उस विशेषता से दो हो जाते हैं - दृष्टिचरित और तृष्णाचरित। ये चार होकर तीन होते हैं, तीन होकर दो होते हैं। इन दो पुद्गलों का यह संक्लेश है - अविद्या और तृष्णा, अहीरीक्य और अनोत्तप्य, स्मृति-हीनता और असम्प्रजन्य, नीवरण और संयोजन, अध्यवसान और अभिनिवेश, अहंकार और ममकार, अश्रद्धा और दौर्वचस्य, कौसीद्य और अयोनिशो मनसिकार, विचिकित्सा और अभिध्या, असद्धर्म-श्रवण और असमापत्ति।

තත්ථ අවිජ්ජා ච අහිරිකඤ්ච අස්සති ච නීවරණානි ච අජ්ඣොසානඤ්ච අහංකාරො ච අස්සද්ධියඤ්ච කොසජ්ජඤ්ච විචිකිච්ඡා ච අසද්ධම්මස්සවනඤ්ච, අයං එකා දිසා.

वहाँ अविद्या, अहीरीक्य, स्मृति-हीनता, नीवरण, अध्यवसान, अहंकार, अश्रद्धा, कौसीद्य, विचिकित्सा और असद्धर्म-श्रवण - यह एक दिशा है।

තණ්හා ච අනොත්තප්පඤ්ච අසම්පජඤ්ඤඤ්ච සංයොජනානි ච අභිනිවෙසො ච මමංකාරො ච දොවචස්සතා ච අයොනිසො මනසිකාරො ච අභිජ්ඣා ච අසමාපත්ති ච, අයං දුතියා දිසා. දසන්නං දුකානං දස පදානි පඨමානි කාතබ්බානි. සංඛිත්තෙන අත්ථං ඤාපෙන්ති පටිපක්ඛෙ කණ්හපක්ඛස්ස සබ්බෙසං දුකානං දස පදානි දුතියකානි, අයං දුතියා දිසා.

तृष्णा, अनोत्तप्य, असम्प्रजन्य, संयोजन, अभिनिवेश, ममकार, दौर्वचस्य, अयोनिशो मनसिकार, अभिध्या और असमापत्ति - यह दूसरी दिशा है। दस दुकों के प्रथम दस पदों को करना चाहिए। वे संक्षेप में अर्थ को बताते हैं; कृष्णपक्ष के प्रतिपक्ष में सभी दुकों के जो द्वितीय दस पद हैं, वह दूसरी दिशा है।

ඉති අකුසලානං ධම්මානං දුක්ඛනිද්දෙසො, අයං සමුදයො. යං තං ධම්මං අජ්ඣාවසති නාමඤ්ච රූපඤ්ච ඉදං දුක්ඛං ඉති අයඤ්ච සමුදයො, ඉදඤ්ච දුක්ඛං, ඉමානි ද්වෙ සච්චානි දුක්ඛඤ්ච සමුදයො ච නන්දියාවට්ටස්ස නයස්ස පඨමනිද්දෙසො.

इस प्रकार अकुशल धर्मों का दुःख-निर्देश है, यह समुदय है। जो उस धर्म में अध्यवसान करता है, वह नाम और रूप ही दुःख है। इस प्रकार यह समुदय है और यह दुःख है; ये दो सत्य - दुःख और समुदय - नन्द्यावर्त नय का प्रथम निर्देश हैं।

තත්ථ කතමො කුසලපක්ඛො? සමථො ච විපස්සනා ච, විජ්ජා ච චරණඤ්ච, සති ච සම්පජඤ්ඤඤ්ච, හිරී ච ඔත්තප්පඤ්ච, අහංකාරප්පහානඤ්ච මමංකාරප්පහානඤ්ච, සම්මාවායාමො ච යොනිසො ච මනසිකාරො, සම්මාසති ච සම්මාසමාධි ච, පඤ්ඤා ච නිබ්බිදා ච, සමාපත්ති ච සද්ධම්මස්සවනඤ්ච, සොමනස්සඤ්ච ධම්මානුධම්මප්පටිපත්ති ච.

वहाँ कुशल पक्ष कौन सा है? शमथ और विपश्यना, विद्या और चरण, स्मृति और सम्प्रजन्य, ह्री और ओत्तप्य, अहंकार-प्रहाण और ममकार-प्रहाण, सम्यक्-व्यायाम और योनिशो मनसिकार, सम्यक्-स्मृति और सम्यक्-समाधि, प्रज्ञा और निर्वेद, समापत्ति और सद्धर्म-श्रवण, सौमनस्य और धर्मानुधर्म-प्रतिपत्ति।

තත්ථ සමථො ච විජ්ජා ච සති ච හිරී ච අහංකාරප්පහානඤ්ච සම්මාවායාමො ච සම්මාසති ච පඤ්ඤා ච සමාපත්ති ච සොමනස්සඤ්ච, ඉමෙ ධම්මා එකා දිසා. විපස්සනා ච චරණඤ්ච සම්පජඤ්ඤඤ්ච ඔත්තප්පඤ්ච මමංකාරප්පහානඤ්ච යොනිසො මනසිකාරො ච සම්මාසමාධි ච නිබ්බිදා ච සද්ධම්මස්සවනඤ්ච ධම්මානුධම්මප්පටිපත්ති ච, අයං දුතියා දිසා. ඉති කුසලපක්ඛෙ ච අකුසලපක්ඛෙ ච නන්දියාවට්ටස්ස පන නයස්ස චතස්සො දිසා.

वहाँ शमथ, विद्या, स्मृति, ह्री, अहंकार-प्रहाण, सम्यक्-व्यायाम, सम्यक्-स्मृति, प्रज्ञा, समापत्ति और सौमनस्य - ये धर्म एक दिशा हैं। विपश्यना, चरण, सम्प्रजन्य, ओत्तप्य, ममकार-प्रहाण, योनिशो मनसिकार, सम्यक्-समाधि, निर्वेद, सद्धर्म-श्रवण और धर्मानुधर्म-प्रतिपत्ति - यह दूसरी दिशा है। इस प्रकार कुशल पक्ष और अकुशल पक्ष में नन्द्यावर्त नय की चार दिशाएँ होती हैं।

තාසු [Pg.338] යානි අකුසලපක්ඛස්ස පඨමානි පදානි අකුසලානි කුසලෙහි පහානං ගච්ඡන්ති, තානි කුසලපක්ඛෙ දුතියෙහි පදෙහි පහානං ගච්ඡන්ති. තෙසං පහානා රාගවිරාගා චෙතොවිමුත්ති යානි අකුසලපක්ඛස්ස දුතියානි අකුසලපදානි පහානං ගච්ඡන්ති, තානි කුසලපක්ඛස්ස පඨමෙහි පදෙහි පහානං ගච්ඡන්ති. තෙසං පහානා අවිජ්ජාවිරාගා පඤ්ඤාවිමුත්ති පරියොසානං. ඉමෙසං තිණ්ණං නයානං පඨමො නයො සීහවික්කීළිතො නාම. අට්ඨ පදානි චත්තාරි ච කුසලානි චත්තාරි ච අකුසලානි ඉමානි අට්ඨ පදානි මූලපදානි, අත්ථනයෙන දුතියො තිපුක්ඛලො. සො ඡහි ධම්මෙහි නෙති කුසලමූලානි ච නෙති අකුසලමූලානි ච, ඉති ඉමානි ඡ පදානි පුරිමකානි ච අට්ඨ මූලපදානි ඉමානි චුද්දස පදානි අට්ඨාරසන්නං මූලපදානං. තත්ථ යො පච්ඡිමකො නයො නන්දියාවට්ටො, සො චතූහි ධම්මෙහි නෙති. අවිජ්ජාය ච තණ්හාය ච සමථෙන ච විපස්සනාය ච, ඉමෙ චත්තාරො ධම්මා ඉමානි අට්ඨාරස මූලපදානි තීසු නයෙසු නිද්දිට්ඨානි.

उनमें अकुशल पक्ष के जो प्रथम अकुशल पद हैं, वे कुशल पदों द्वारा प्रहाण को प्राप्त होते हैं; वे कुशल पक्ष के द्वितीय पदों द्वारा प्रहाण को प्राप्त होते हैं। उनके प्रहाण से राग-विराग होने पर चेतोविमुक्ति होती है। अकुशल पक्ष के जो द्वितीय अकुशल पद प्रहाण को प्राप्त होते हैं, वे कुशल पक्ष के प्रथम पदों द्वारा प्रहाण को प्राप्त होते हैं। उनके प्रहाण से अविद्या-विराग होने पर प्रज्ञाविमुक्ति पर्यवसान है। इन तीन नयों में प्रथम नय 'सिंहविक्रीड़ित' नाम का है। आठ पद - चार कुशल और चार अकुशल - ये आठ पद मूल पद हैं। अर्थ-नय से दूसरा 'त्रिपौष्कल' है। वह छह धर्मों से ले जाता है - कुशल मूलों को ले जाता है और अकुशल मूलों को ले जाता है; इस प्रकार ये छह पद और पूर्व के आठ मूल पद - ये चौदह पद अठारह मूल पदों के पद हैं। वहाँ जो अन्तिम नय 'नन्द्यावर्त' है, वह चार धर्मों से ले जाता है - अविद्या, तृष्णा, शमथ और विपश्यना द्वारा; ये चार धर्म और ये अठारह मूल पद तीन नयों में निर्दिष्ट हैं।

තත්ථ යානි නව පදානි කුසලානි, තත්ථ සබ්බං කුසලං සමොසරති. තෙසඤ්ච නවන්නං මූලානං චත්තාරි පදානි සීහවික්කීළිතනයෙ තීණි තිපුක්ඛලෙ ද්වෙ නන්දියාවට්ටෙ, ඉච්චෙතෙ කුසලස්ස පක්ඛා. තත්ථ යානි නව පදානි කුසලානි, තත්ථ සබ්බං කුසලං යුජ්ජති. තත්ථ සීහවික්කීළිතෙ නයෙ චත්තාරි පදානි තීණි තිපුක්ඛලෙ ද්වෙ නන්දියාවට්ටෙ ඉමානි නව පදානි කුසලානි නිද්දිට්ඨානි.

वहाँ जो नौ कुशल पद हैं, उनमें सम्पूर्ण कुशल का समावेश होता है। उन नौ मूलों में से चार पद सिंहविक्रीड़ित नय में, तीन त्रिपौष्कल में और दो नन्द्यावर्त में हैं; ये कुशल के पक्ष हैं। वहाँ जो नौ कुशल पद हैं, वहाँ सम्पूर्ण कुशल युक्त होता है। वहाँ सिंहविक्रीड़ित नय में चार पद, त्रिपौष्कल में तीन और नन्द्यावर्त में दो - ये नौ कुशल पद निर्दिष्ट हैं।

තත්ථ යානි නන්දියාවට්ටෙ නයෙ චත්තාරි පදානි, තත්ථ අට්ඨාරස මූලපදානි සමොසරන්ති. යථා කථං, සමථො ච අලොභො ච අදොසො ච අසුභසඤ්ඤා ච දුක්ඛසඤ්ඤා ච ඉමානි කුසලපක්ඛෙ පඤ්ච පදානි සමථං භජන්ති. විපස්සනා ච අමොහො ච අනිච්චසඤ්ඤා ච අනත්තසඤ්ඤා ච ඉමානි චත්තාරි පදානි විපස්සනං භජන්ති. ඉමානි නව පදානි කුසලානි ද්වීසු පදෙසු යොජිතානි, තත්ථ අකුසලපක්ඛෙ නවන්නං අකුසලමූලපදානං යා ච තණ්හා යො ච ලොභො යො ච දොසො යා ච සුභසඤ්ඤා යා ච සුඛසඤ්ඤා, ඉමානි පඤ්ච පදානි තණ්හං භජන්ති. යා ච අවිජ්ජා යො ච මොහො යා ච නිච්චසඤ්ඤා යා ච අත්තසඤ්ඤා, ඉමානි චත්තාරි පදානි අවිජ්ජං භජන්ති. එතානි නව පදානි අකුසලානි සුසංඛිත්තානි. ඉති තයො නයා එකං නයං න පවිට්ඨා. එවං අට්ඨාරස මූලපදානි නන්දියාවට්ටනයෙ නිද්දිසිතබ්බානි.

वहाँ नन्दियावट्ट नय में जो चार पद हैं, उनमें अठारह मूल पद सम्मिलित होते हैं। कैसे? शमथ, अलोभ, अदोष, अशुभसंज्ञा और दुःखसंज्ञा—ये पाँच पद कुशल पक्ष में शमथ का आश्रय लेते हैं। विपश्यना, अमोह, अनित्यसंज्ञा और अनात्मसंज्ञा—ये चार पद विपश्यना का आश्रय लेते हैं। ये नौ कुशल पद दो पदों (शमथ और विपश्यना) में योजित होते हैं। वहाँ अकुशल पक्ष में नौ अकुशल मूल पदों में जो तृष्णा, लोभ, दोष, शुभसंज्ञा और सुखसंज्ञा हैं—ये पाँच पद तृष्णा का आश्रय लेते हैं। जो अविद्या, मोह, नित्यसंज्ञा और आत्मसंज्ञा हैं—ये चार पद अविद्या का आश्रय लेते हैं। ये नौ अकुशल पद संक्षेप में कहे गए हैं। इस प्रकार ये तीन नय एक नय में प्रविष्ट नहीं होते। इस प्रकार नन्दियावट्ट नय में अठारह मूल पदों का निर्देश करना चाहिए।

කථං [Pg.339] අට්ඨාරස මූලපදානි, තිපුක්ඛලෙ නයෙ යුජ්ජන්ති? නවන්නං පදානං කුසලානං, විපස්සනා ච අමොහො ච අනිච්චසඤ්ඤා ච අනත්තසඤ්ඤා ච, ඉමානි චත්තාරි පදානි; අමොහො ච සමථො ච අලොභො ච අසුභසඤ්ඤා ච, ඉමානි චත්තාරි පදානි; ලොභො ච දොසො ච, එවං ඉමානි නව පදානි තීසු කුසලෙසු යොජෙතබ්බානි. තත්ථ නවන්නං පදානං අකුසලානං තණ්හා ච ලොභො ච සුභසඤ්ඤා ච සුඛසඤ්ඤා ච, ඉමානි චත්තාරි පදානි ලොභො අකුසලමූලං; අවිජ්ජා ච මොහො ච නිච්චසඤ්ඤා ච අත්තසඤ්ඤා ච අයං මොහො අයං දොසො, යෙ ච ඉමානි නව පදානි තීසු අකුසලෙසු යොජිතානි. එවං අට්ඨාරස මූලපදානි කුසලමූලෙසු ච යොජෙත්වා තිපුක්ඛලෙන නයෙන නිද්දිසිතබ්බානි.

अठारह मूल पद तिपुक्खल नय में कैसे प्रयुक्त होते हैं? नौ कुशल पदों में से विपश्यना, अमोह, अनित्यसंज्ञा और अनात्मसंज्ञा—ये चार पद; अमोह, शमथ, अलोभ और अशुभसंज्ञा—ये चार पद; तथा लोभ और दोष; इस प्रकार इन नौ पदों को तीन कुशलों में योजित करना चाहिए। वहाँ नौ अकुशल पदों में तृष्णा, लोभ, शुभसंज्ञा और सुखसंज्ञा—ये चार पद लोभ अकुशल मूल हैं; अविद्या, मोह, नित्यसंज्ञा और आत्मसंज्ञा—यह मोह है और यह दोष है; जो ये नौ पद तीन अकुशलों में योजित हैं। इस प्रकार अठारह मूल पदों को कुशल मूलों में योजित करके तिपुक्खल नय के द्वारा निर्देश करना चाहिए।

කථං අට්ඨාරස මූලපදානි සීහවික්කීළිතෙ නයෙ යුජ්ජන්ති? තණ්හා ච සුභසඤ්ඤා ච, අයං පඨමො විපල්ලාසො. ලොභො ච සුඛසඤ්ඤා ච, අයං දුතියො විපල්ලාසො. අවිජ්ජා ච නිච්චසඤ්ඤා ච, අයං තතියො විපල්ලාසො. මොහො ච අත්තසඤ්ඤා ච, අයං චතුත්ථො විපල්ලාසො. ඉති නව පදානි අකුසලමූලානි චතූසු පදෙසු යොජිතානි. තත්ථ නවන්නං මූලපදානං කුසලානං සමථො ච අසුභසඤ්ඤා ච, ඉදං පඨමං සතිපට්ඨානං. අලොභො ච දුක්ඛසඤ්ඤා ච, ඉදං දුතියං සතිපට්ඨානං. විපස්සනා ච අනිච්චසඤ්ඤා ච, ඉදං තතියං සතිපට්ඨානං. අමොහො ච අනත්තසඤ්ඤා ච, ඉදං චතුත්ථං සතිපට්ඨානං. ඉමානි අට්ඨාරස මූලපදානි සීහවික්කීළිතනයං අනුපවිට්ඨානි. ඉමෙසං තිණ්ණං නයානං යා භූමි ච යො රාගො ච යො දොසො ච එකං නයං පවිසති. එකස්ස නයස්ස අකුසලෙ වා ධම්මෙ කුසලෙ වා ධම්මෙ විඤ්ඤාතෙ පටිපක්ඛො අන්වෙසිතබ්බො, පටිපක්ඛෙ අන්වෙසිත්වා සො නයො නිද්දිසිතබ්බො, තම්හි නයෙ නිද්දිට්ඨො. යථා එකම්හි නයෙ සබ්බෙ නයා පවිට්ඨා තථා නිද්දිසිතබ්බා. එකම්හි ච නයෙ අට්ඨාරස මූලපදානි පවිට්ඨානි, තම්හි ධම්මෙ විඤ්ඤාතෙ සබ්බෙ ධම්මා විඤ්ඤාතා හොන්ති. ඉමෙසං තිණ්ණං නයානං සීහවික්කීළිතනයස්ස චත්තාරි ඵලානි පරියොසානං. පඨමාය දිසාය පඨමං ඵලං, දුතියාය දිසාය දුතියං ඵලං, තතියාය දිසාය තතියං ඵලං, චතුත්ථාය දිසාය චතුත්ථං ඵලං. තිපුක්ඛලස්ස නයස්ස තීණි විමොක්ඛමුඛානි පරියොසානං. පඨමාය දිසාය අප්පණිහිතං, දුතියාය දිසාය සුඤ්ඤතං, තතියාය දිසාය අනිමිත්තං. නන්දියාවට්ටස්ස නයස්ස රාගවිරාගා චෙතොවිමුත්ති අවිජ්ජාවිරාගා ච පඤ්ඤාවිමුත්ති පරියොසානං[Pg.340]. පඨමාය දිසාය රාගවිරාගා චෙතොවිමුත්ති, දුතියාය දිසාය අවිජ්ජාවිරාගා පඤ්ඤාවිමුත්ති. ඉමෙ තයො නයා ඉමෙසං තිණ්ණං නයානං අට්ඨාරසන්නං මූලපදානං ආලොකනා, අයං වුච්චති දිසාලොකනො නයො. ආලොකෙත්වාන ජානාති ‘‘අයං ධම්මො ඉමං ධම්මං භජතී’’ති සම්මා යොජනා. කුසලපක්ඛෙ අකුසලපක්ඛෙ ච අයං නයො අඞ්කුසො නාම. ඉමෙ පඤ්ච නයා.

अठारह मूल पद सीहविक्कीळित नय में कैसे प्रयुक्त होते हैं? तृष्णा और शुभसंज्ञा—यह प्रथम विपर्यास है। लोभ और सुखसंज्ञा—यह द्वितीय विपर्यास है। अविद्या और नित्यसंज्ञा—यह तृतीय विपर्यास है। मोह और आत्मसंज्ञा—यह चतुर्थ विपर्यास है। इस प्रकार नौ अकुशल मूल पद चार पदों में योजित हैं। वहाँ नौ कुशल मूल पदों में शमथ और अशुभसंज्ञा—यह प्रथम स्मृतिप्रस्थान है। अलोभ और दुःखसंज्ञा—यह द्वितीय स्मृतिप्रस्थान है। विपश्यना और अनित्यसंज्ञा—यह तृतीय स्मृतिप्रस्थान है। अमोह और अनात्मसंज्ञा—यह चतुर्थ स्मृतिप्रस्थान है। ये अठारह मूल पद सीहविक्कीळित नय में प्रविष्ट हैं। इन तीन नयों की जो भूमि है और जो राग है और जो दोष है, वह एक नय में प्रविष्ट होता है। एक नय के अकुशल धर्मों या कुशल धर्मों के ज्ञात होने पर प्रतिपक्ष को खोजना चाहिए, प्रतिपक्ष को खोजकर उस नय का निर्देश करना चाहिए, उस नय में वह निर्दिष्ट है। जैसे एक नय में सभी नय प्रविष्ट हैं, वैसे ही निर्देश करना चाहिए। और एक नय में अठारह मूल पद प्रविष्ट हैं, उस धर्म के ज्ञात होने पर सभी धर्म ज्ञात हो जाते हैं। इन तीन नयों में सीहविक्कीळित नय के चार फल पर्यवसान (अन्त) हैं। प्रथम दिशा से प्रथम फल, द्वितीय दिशा से द्वितीय फल, तृतीय दिशा से तृतीय फल, और चतुर्थ दिशा से चतुर्थ फल होता है। तिपुक्खल नय के तीन विमोक्षमुख पर्यवसान हैं। प्रथम दिशा से अप्रणिहित, द्वितीय दिशा से शून्यता, और तृतीय दिशा से अनिमित्त। नन्दियावट्ट नय का राग-विराग से चेतोविमुक्ति और अविद्या-विराग से प्रज्ञाविमुक्ति पर्यवसान है। प्रथम दिशा से राग-विराग से चेतोविमुक्ति, द्वितीय दिशा से अविद्या-विराग से प्रज्ञाविमुक्ति। ये तीन नय इन तीन नयों के अठारह मूल पदों का अवलोकन हैं, इसे 'दिशालोचन' नय कहा जाता है। अवलोकन करके जानता है कि 'यह धर्म इस धर्म का आश्रय लेता है'—यह सम्यक् योजना है। कुशल पक्ष और अकुशल पक्ष में यह नय 'अंकुश' कहलाता है। ये पाँच नय हैं।

තත්ථිමා උද්දානගාථා

वहाँ ये उदान गाथाएँ हैं—

තණ්හා ච අවිජ්ජාපි ච, ලොභො දොසො තථෙව මොහො ච;

චත්තාරො ච විපල්ලාසා, කිලෙසභූමී නව පදානි.

तृष्णा और अविद्या भी, लोभ, दोष और वैसे ही मोह; तथा चार विपर्यास, क्लेश-भूमि और नौ पद।

යෙ ච සතිපට්ඨානා, සමථො ච විපස්සනා කුසලමූලා;

එතං සබ්බං කුසලං, ඉන්ද්‍රියභූමී නව පදානි.

और जो स्मृतिप्रस्थान, शमथ और विपश्यना कुशल-मूल हैं; यह सब कुशल है, इन्द्रिय-भूमि और नौ पद।

සබ්බකුසලං නවහි පදෙහි යුජ්ජති, නවහි චෙව අකුසලං;

එතෙ තෙ මූලපදා, උභතො අට්ඨාරස පදානි.

सम्पूर्ण कुशल नौ पदों से युक्त होता है, और नौ से ही अकुशल; ये वे मूल पद हैं, दोनों ओर से अठारह पद।

තණ්හා චෙව අවිජ්ජා ච, සමථො ච විපස්සනා;

යො නෙති සබ්බෙසු යොගයුත්තො, අයං නයො නන්දියාවට්ටො.

तृष्णा और अविद्या, शमथ और विपश्यना; जो सभी में योगयुक्त होकर ले जाता है, वह 'नन्दियावट्ट' नय है।

යං කුසලමූලෙහි, නයති කුසලඅකුසලමූලෙහි;

භූතං තථං අවිතථං, තිපුක්ඛලං තං නයං ආහු.

जो कुशल मूलों के द्वारा ले जाता है, कुशल और अकुशल मूलों के द्वारा जो भूत, तथ्य और अवितथ (सत्य) को ले जाता है, उसे 'तिपुक्खल' नय कहते हैं।

සො නෙති විපල්ලාසෙහි, කිලෙසඉන්ද්‍රියෙහි ච;

ධම්මෙ තං නයං විනයමාහු, සීහවික්කීළිතං නාම.

वह विपर्यासों और क्लेश-इन्द्रियों के द्वारा धर्मों को ले जाता है, उस नय को विनय (अनुशासन) कहते हैं, जिसका नाम 'सीहविक्कीळित' है।

වෙය්‍යාකරණෙ වුත්තෙ, කුසලතාහි අකුසලතාහි ච;

තයො ආලොකයති, අයං නයො දිසාලොචනො නාම.

व्याकरण (व्याख्या) के कहे जाने पर, कुशलताओं और अकुशलताओं के द्वारा जो तीन (दिशाओं) का अवलोकन करता है, वह नय 'दिशालोचन' नाम का है।

ඔලොකෙත්වා දිසාලොචනෙන, උක්ඛිපිය යං සමානෙති;

සබ්බෙ කුසලාකුසලෙ, අයං නයො අඞ්කුසො නාම.

दिशालोचन के द्वारा देखकर, जो ऊपर उठाकर सबको समेटता है; सभी कुशल और अकुशल को, वह नय 'अंकुश' नाम का है।

නයසමුට්ඨානං.

नय-समुत्थान।

පෙටකොපදෙසෙ මහාකච්චායනස්ස ථෙරස්ස සුත්තවිභඞ්ගස්ස

पेटकोपदेश में महाकात्यायन स्थविर के सुत्तविभंग का—

දස්සනං සමත්තං.

दर्शन समाप्त हुआ।

යානි [Pg.341] චතුක්කානි අකුසලානි කුසලානි ච සීහවික්කීළිතෙ නයෙ නිද්දිට්ඨානි, තිකානි කුසලානි ච අකුසලානි ච තිපුක්ඛලෙ නයෙ නිද්දිට්ඨානි, දුකානි කුසලානි ච අකුසලානි ච නන්දියාවට්ටෙ නයෙ නිද්දිට්ඨානි. යෙසු ද්වීසු ධම්මෙසු කුසලෙසු සො අත්ථො තිකෙසු විභජ්ජමානස්ස භවභූමි, අථ ච සබ්බො ච අත්ථො තීහි බ්‍යඤ්ජනෙහි නිද්දිසති. තත්තකානි වුච්චති. යො අත්ථො චතූහි පදෙහි අට්ඨවීසතිභාගෙහි නත්ථිභූමි නිද්දිසිතුං, අවචරන්තොව චතූහි පදෙහි නිද්දිසති. ඉති යං යථානිද්දිට්ඨස්ස අවිකොසනා ඉදං පමාණං. යථා සබ්බෙ සමාධයො තීසු සමාධීසු පරියෙසිතබ්බා, සවිතක්කසවිචාරෙ අවිතක්කවිචාරමත්තෙ අවිතක්කඅවිචාරෙ ඉදං පමාණං, නත්ථි චතුත්ථො සමාධි. තථා තිස්සො පඤ්ඤා චින්තාමයී සුතමයී භාවනාමයී සබ්බාසු පඤ්ඤාසු නිද්දිසති, නත්ථි චතුත්ථී පඤ්ඤා න චින්තාමයී න සුතමයී න භාවනාමයී, පඤ්ඤා නාස්ස අත්ථි ඉමෙසං ධම්මානං යා අවික්ඛෙපනා, ඉදං වුච්චති පමාණන්ති.

जो चतुष्क अकुशल और कुशल हैं, वे 'सिंहविक्रीड़ित' नय में निर्दिष्ट हैं; कुशल और अकुशल त्रिक 'तिपुक्खल' नय में निर्दिष्ट हैं; और कुशल तथा अकुशल द्विक 'नन्द्यावर्त' नय में निर्दिष्ट हैं। जिन दो कुशल धर्मों में वह अर्थ त्रिकों में विभाजित होने वाले की 'भवभूमि' है, और सम्पूर्ण अर्थ तीन व्यंजनों (शब्दों) द्वारा निर्दिष्ट होता है। उन्हें 'तत्तक' (उतना ही) कहा जाता है। जो अर्थ चार पदों और अट्ठाईस भागों द्वारा 'नत्तिभूमि' को निर्दिष्ट करने के लिए प्रवृत्त होते हुए चार पदों द्वारा निर्दिष्ट करता है। इस प्रकार, जो यथानिर्दिष्ट की अविकृति (अविनाश) है, वह 'प्रमाण' है। जैसे सभी समाधियाँ तीन समाधियों में खोजी जानी चाहिए—सविर्तक-सविचार, अवितर्क-विचारमात्र, और अवितर्क-अविचार में; यह प्रमाण है, चौथी समाधि नहीं है। वैसे ही तीन प्रज्ञाएँ—चिन्तामयी, श्रुतमयी और भावनामयी—सभी प्रज्ञाओं में निर्दिष्ट होती हैं; चौथी प्रज्ञा नहीं है जो न चिन्तामयी हो, न श्रुतमयी और न भावनामयी। इन धर्मों का जो अविनाश (अविच्छेद) है, उसे 'प्रमाण' कहा जाता है।

ථෙරස්ස මහාකච්චායනස්ස ජම්බුවනවාසිනො පෙටකොපදෙසො

जम्बुवनवासी स्थविर महाकात्यायन का पेटकोपदेश।

සමත්තො.

समाप्त।

පෙටකොපදෙසපකරණං නිට්ඨිතං.

पेटकोपदेश प्रकरण पूर्ण हुआ।


Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典註釈書副註釈書その他
1101 パーラージカ・パーリ
1102 パーチッティヤ・パーリ
1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ)
1104 チューラヴァッガ・パーリ
1105 パリヴァーラ・パーリ
1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1
1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2
1203 パーチッティヤ・アッタカター
1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ)
1205 チューラヴァッガ・アッタカター
1206 パリヴァーラ・アッタカター
1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1
1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2
1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3
1401 ドヴェマーティカー・パーリ
1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター
1403 ヴァジラブッディ・ティーカー
1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1
1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2
1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1
1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2
1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー
1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ
1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1
1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2
1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ
1413 クッダシッカー-ムーラシッカー

8401 ヴィスッディマッガ-1
8402 ヴィスッディマッガ-2
8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1
8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2
8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター

8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ)
8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ)
8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ)
8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ)
8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ)
8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ)
8412 アッタカター(プ・ヴィ)
8413 ニルッティディーパニー
8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ
8415 アヌディーパニーパータ
8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ
8417 ナマッカラ・ティーカー
8418 マハーパナーマ・パータ
8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター
8420 スタヴァンダナー
8421 カマラーニャジャリ
8422 ジナランカーラ
8423 パッジャマドゥ
8424 ブッダグナガーター・ヴァリー
8425 チューラガンタヴァンサ
8427 サーサナヴァンサ
8426 マハーヴァンサ
8429 モッガラーナ・ビャーカラナン
8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン
8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー)
8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー)
8432 パダルーパシッディ
8433 モッガラーナ・パンチカー
8434 パヨーガシッディ・パータ
8435 ヴットーダヤ・パータ
8436 アビダーナッパディーピカー・パータ
8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー
8438 スボーダーランカーラ・パータ
8439 スボーダーランカーラ・ティーカー
8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ
8446 カヴィダッパナニーティ
8447 ニーティマンジャリー
8445 ダンマニーティ
8444 マハーラハニーティ
8441 ローカニーティ
8442 スタンタニーティ
8443 スーラッサティニーティ
8450 チャーナキャニーティ
8448 ナラダッカディーパニー
8449 チャトゥラーラッカディーパニー
8451 ラサヴァーヒニー
8452 シーマヴィソーダニー・パータ
8453 ヴェッサンタラ・ギーティ
8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー
8455 トゥーパヴァンサ
8456 ダーターヴァンサ
8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー
8458 ダートゥヴァンサ
8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ
8460 ジナチャリタヤ
8461 ジナヴァンサディーパン
8462 テーラカターガーター
8463 ミリダ・ティーカー
8464 パダマンジャリー
8465 パダサーダナン
8466 サッダビンドゥパカラナン
8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー
8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ
2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ)
2103 パーティカワッガ・パーリ
2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター
2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ)
2203 パーティカワッガ・アッタカター
2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー
2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ)
2303 パーティカワッガ・ティーカー
2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1
2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ
3102 マッジマパンナーサ・パーリ
3103 ウパリパンナーサ・パーリ
3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1
3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2
3203 マッジマパンナーサ・アッタカター
3204 ウパリパンナーサ・アッタカター
3301 ムーラパンナーサ・ティーカー
3302 マッジマパンナーサ・ティーカー
3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ
4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ
4103 カンダ・ワッガ・パーリ
4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ
4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ)
4201 サガーター・ワッガ・アッタカター
4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター
4203 カンダ・ワッガ・アッタカター
4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター
4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ)
4301 サガーター・ワッガ・ティーカー
4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー
4303 カンダ・ワッガ・ティーカー
4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー
4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ)
5101 エーカカニパータ・パーリ
5102 ドゥカニパータ・パーリ
5103 ティカニパータ・パーリ
5104 チャトゥッカニパータ・パーリ
5105 パンチャカニパータ・パーリ
5106 チャッカニパータ・パーリ
5107 サッタカニパータ・パーリ
5108 アッタカーディニパータ・パーリ
5109 ナヴァカニパータ・パーリ
5110 ダサカニパータ・パーリ
5111 エーカーダサカニパータ・パーリ
5201 エーカカニパータ・アッタカター
5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター
5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター
5204 アッタカーディニパータ・アッタカター
5301 エーカカニパータ・ティーカー
5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー
5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー
5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ
6102 ダンマパダ・パーリ
6103 ウダーナ・パーリ
6104 イティヴッタカ・パーリ
6105 スッタニパータ・パーリ
6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ
6107 ペーヴァットゥ・パーリ
6108 テーラガーター・パーリ
6109 テーリーガーター・パーリ
6110 アパダーナ・パーリ-1
6111 アパダーナ・パーリ-2
6112 ブッダヴァンサ・パーリ
6113 チャリヤーピタカ・パーリ
6114 ジャータカ・パーリ-1
6115 ジャータカ・パーリ-2
6116 マハーニッデーサ・パーリ
6117 チューラニッデーサ・パーリ
6118 パティサンビダーマッガ・パーリ
6119 ネッティッパカラナ・パーリ
6120 ミリンダパンハ・パーリ
6121 ペータコーパデーサ・パーリ
6201 クッダカパータ・アッタカター
6202 ダンマパダ・アッタカター-1
6203 ダンマパダ・アッタカター-2
6204 ウダーナ・アッタカター
6205 イティヴッタカ・アッタカター
6206 スッタニパータ・アッタカター-1
6207 スッタニパータ・アッタカター-2
6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター
6209 ペータヴァットゥ・アッタカター
6210 テーラガーター・アッタカター-1
6211 テーラガーター・アッタカター-2
6212 テーリーガーター・アッタカター
6213 アパダーナ・アッタカター-1
6214 アパダーナ・アッタカター-2
6215 ブッダヴァンサ・アッタカター
6216 チャリヤーピタカ・アッタカター
6217 ジャータカ・アッタカター-1
6218 ジャータカ・アッタカター-2
6219 ジャータカ・アッタカター-3
6220 ジャータカ・アッタカター-4
6221 ジャータカ・アッタカター-5
6222 ジャータカ・アッタカター-6
6223 ジャータカ・アッタカター-7
6224 マハーニッデーサ・アッタカター
6225 チューラニッデーサ・アッタカター
6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1
6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2
6228 ネッティッパカラナ・アッタカター
6301 ネッティッパカラナ・ティーカー
6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ
7102 ヴィバンガ・パーリ
7103 ダートゥカター・パーリ
7104 プッガラパンニャッティ・パーリ
7105 カター・ヴァットゥ・パーリ
7106 ヤマカ・パーリ-1
7107 ヤマカ・パーリ-2
7108 ヤマカ・パーリ-3
7109 パッターナ・パーリ-1
7110 パッターナ・パーリ-2
7111 パッターナ・パーリ-3
7112 パッターナ・パーリ-4
7113 パッターナ・パーリ-5
7201 ダンマサンガニ・アッタカター
7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター
7203 パンチャパカラナ・アッタカター
7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー
7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー
7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー
7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー
7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー
7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード
7307 アビダンマッタ・サンガホ
7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー
7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលីអដ្ឋកថាដីកាផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ
1102 បាចិត្តិយបាឡិ
1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ)
1104 ចូឡវគ្គបាឡិ
1105 បរិវារបាឡិ
1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១
1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២
1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា
1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ)
1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា
1206 បរិវារអដ្ឋកថា
1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១
1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២
1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣
1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ
1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា
1403 វជិរពុទ្ធិដីកា
1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១
1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២
1406 វិនយាលង្ការដីកា-១
1407 វិនយាលង្ការដីកា-២
1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា
1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ
1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១
1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២
1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ
1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា

8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១
8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២
8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១
8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២
8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា

8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ)
8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ)
8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ)
8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ)
8410 វិនយបិដក (បុ-វិ)
8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ)
8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ)
8413 និរុត្តិទីបនី
8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ
8415 អនុទីបនីបាឋ
8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ
8417 នមក្ការដីកា
8418 មហាបណាមបាឋ
8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា
8420 សុតវន្ទនា
8421 កមលាញ្ជលិ
8422 ជិនាលង្ការ
8423 បជ្ជមធុ
8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី
8425 ចូឡគន្ថវង្ស
8427 សាសនវង្ស
8426 មហាវង្ស
8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ
8428 កច្ចាយនព្យាករណំ
8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា)
8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា)
8432 បទរូបសិទ្ធិ
8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា
8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ
8435 វុត្តោទយបាឋ
8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ
8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា
8438 សុពោធាលង្ការបាឋ
8439 សុពោធាលង្ការដីកា
8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ
8446 កវិទប្បណនីតិ
8447 នីតិមញ្ជរី
8445 ធម្មនីតិ
8444 មហារហនីតិ
8441 លោកនីតិ
8442 សុត្តន្តនីតិ
8443 សូរស្សតិនីតិ
8450 ចាណក្យនីតិ
8448 នរទក្ខទីបនី
8449 ចតុរារក្ខទីបនី
8451 រសវាហិនី
8452 សីមវិសោធនីបាឋ
8453 វេស្សន្តរគីតិ
8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា
8455 ថូបវង្ស
8456 ទាឋាវង្ស
8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា
8458 ធាតុវង្ស
8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស
8460 ជិនចរិតយ
8461 ជិនវង្សទីបំ
8462 តេលកដាហគាថា
8463 មិលិទដីកា
8464 បទមញ្ជរី
8465 បទសាធនំ
8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ
8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា
8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ
2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ)
2103 បាថិកវគ្គបាឡិ
2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ)
2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា
2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា
2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ)
2303 បាថិកវគ្គដីកា
2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១
2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ
3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ
3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ
3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១
3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២
3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3301 មូលបណ្ណាសដីកា
3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា
3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ
4102 និទានវគ្គបាឡិ
4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ
4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ
4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)
4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា
4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា
4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា
4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)
4301 សគាថាវគ្គដីកា
4302 និទានវគ្គដីកា
4303 ខន្ធវគ្គដីកា
4304 សឡាយតនវគ្គដីកា
4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ
5102 ទុកនិបាតបាឡិ
5103 តិកនិបាតបាឡិ
5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ
5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ
5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ
5107 សត្តកនិបាតបាឡិ
5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ
5109 នវកនិបាតបាឡិ
5110 ទសកនិបាតបាឡិ
5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ
5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា
5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា
5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា
5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា
5301 ឯកកនិបាតដីកា
5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា
5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា
5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ
6102 ធម្មបទបាឡិ
6103 ឧទានបាឡិ
6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ
6105 សុត្តនិបាតបាឡិ
6106 វិមានវត្ថុបាឡិ
6107 បេតវត្ថុបាឡិ
6108 ថេរគាថាបាឡិ
6109 ថេរីគាថាបាឡិ
6110 អបទានបាឡិ-១
6111 អបទានបាឡិ-២
6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ
6113 ចរិយាបិដកបាឡិ
6114 ជាតកបាឡិ-១
6115 ជាតកបាឡិ-២
6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ
6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ
6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ
6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ
6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ
6121 បេដកោបទេសបាឡិ
6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា
6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១
6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២
6204 ឧទានអដ្ឋកថា
6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា
6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១
6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២
6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា
6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា
6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១
6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២
6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា
6213 អបទានអដ្ឋកថា-១
6214 អបទានអដ្ឋកថា-២
6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា
6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា
6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១
6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២
6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣
6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤
6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥
6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦
6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧
6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១
6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២
6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា
6301 នេត្តិប្បករណដីកា
6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ
7102 វិភង្គបាឡិ
7103 ធាតុកថាបាឡិ
7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ
7105 កថាវត្ថុបាឡិ
7106 យមកបាឡិ-១
7107 យមកបាឡិ-២
7108 យមកបាឡិ-៣
7109 បដ្ឋានបាឡិ-១
7110 បដ្ឋានបាឡិ-២
7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣
7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤
7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥
7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា
7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា
7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា
7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា
7302 វិភង្គ-មូលដីកា
7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា
7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា
7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា
7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ
7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ
7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា
7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경주석서부주석서기타
1101 빠라지카 빨리
1102 빠찟띠야 빨리
1103 마하왁가 빨리 (비나야)
1104 출라왁가 빨리
1105 빠리와라 빨리
1201 빠라지까깐다 앗타카타-1
1202 빠라지까깐다 앗타카타-2
1203 빠찟띠야 앗타카타
1204 마하왁가 앗타카타 (비나야)
1205 출라왁가 앗타카타
1206 빠리와라 앗타카타
1301 사랏타디빠니 띠까-1
1302 사랏타디빠니 띠까-2
1303 사랏타디빠니 띠까-3
1401 드베마띠까빨리
1402 위나야상가하 앗타카타
1403 와지라붓디 띠까
1404 위마띠위노다니 띠까-1
1405 위마띠위노다니 띠까-2
1406 위나야랑까라 띠까-1
1407 위나야랑까라 띠까-2
1408 깡카위따라니뿌라나 띠까
1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야
1410 위나야위닛차야 띠까-1
1411 위나야위닛차야 띠까-2
1412 빠찟땨디요자나빨리
1413 쿳닷시카-물라시카

8401 위숟디막가-1
8402 위숟디막가-2
8403 위숟디막가-마하띠까-1
8404 위숟디막가-마하띠까-2
8405 위숟디막가 니다나까타

8406 디가니까야 (뿌-위)
8407 맛지마니까야 (뿌-위)
8408 삼윳따니까야 (뿌-위)
8409 앙굳따라니까야 (뿌-위)
8410 위나야삐따까 (뿌-위)
8411 아비담마삐따까 (뿌-위)
8412 앗타카타 (뿌-위)
8413 니룻띠디빠니
8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타
8415 아누디빠니빠타
8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타
8417 나막까라띠까
8418 마하빠나마빠타
8419 락카나또 붓다토마나가타
8420 수타완다나
8421 까말란자리
8422 지나랑까라
8423 빳자마두
8424 붓다구나가타왈리
8425 출라간타왕사
8427 사사나왕사
8426 마하왕사
8429 목갈라나뱌까라낭
8428 깟차야나뱌까라낭
8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라)
8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라)
8432 빠다루빠싣디
8433 목갈라나빤찌까
8434 빠요가싣디빠타
8435 붇또다야빠타
8436 아비다나빠디피까빠타
8437 아비다나빠디피까띠까
8438 수보다랑까라빠타
8439 수보다랑까라띠까
8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라
8446 까위닷빠나니띠
8447 니띠만자리
8445 담마니띠
8444 마하라하니띠
8441 로까니띠
8442 숫딴따니띠
8443 수랏사띠니띠
8450 짜낙야니띠
8448 나라닥카디빠니
8449 짜뚜라락카디빠니
8451 라사와히니
8452 시마위소다니빠타
8453 웨산따라기띠
8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까
8455 투빠왕사
8456 다타왕사
8457 다두빠타윌라시니야
8458 다두왕사
8459 핟타와나갈라위하라왕사
8460 지나짜리따야
8461 지나왕사디빵
8462 떼라까타하가타
8463 밀리다띠까
8464 빠다만자리
8465 빠다사다낭
8466 삿다빈두빠까라낭
8467 깟차야나다두만주사
8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리
2102 마하왁가 빨리 (디가)
2103 빠티까왁가 빨리
2201 실락칸다왁가 앗타카타
2202 마하왁가 앗타카타 (디가)
2203 빠티까왁가 앗타카타
2301 실락칸다왁가 띠까
2302 마하왁가 띠까 (디가)
2303 빠티까왁가 띠까
2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1
2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리
3102 맛지마빤나사 빨리
3103 우빠리빤나사 빨리
3201 물라빤나사 앗타카타-1
3202 물라빤나사 앗타카타-2
3203 맛지마빤나사 앗타카타
3204 우빠리빤나사 앗타카타
3301 물라빤나사 띠까
3302 맛지마빤나사 띠까
3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리
4102 니다나왁가 빨리
4103 칸다왁가 빨리
4104 살라야따나왁가 빨리
4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)
4201 사가타왁가 앗타카타
4202 니다나왁가 앗타카타
4203 칸다왁가 앗타카타
4204 살라야따나왁가 앗타카타
4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)
4301 사가타왁가 띠까
4302 니다나왁가 띠까
4303 칸다왁가 띠까
4304 살라야따나왁가 띠까
4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리
5102 두까니빠따 빨리
5103 띠까니빠따 빨리
5104 짜뚝까니빠따 빨리
5105 빤짜까니빠따 빨리
5106 착까니빠따 빨리
5107 삿따까니빠따 빨리
5108 앗타까디니빠따 빨리
5109 나와까니빠따 빨리
5110 다사까니빠따 빨리
5111 에까다사까니빠따 빨리
5201 에까까니빠따 앗타카타
5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타
5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타
5204 앗타까디니빠따 앗타카타
5301 에까까니빠따 띠까
5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까
5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까
5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리
6102 담마빠다 빨리
6103 우다나 빨리
6104 이띠웃따까 빨리
6105 숫따니빠따 빨리
6106 위마나왓투 빨리
6107 베따왓투 빨리
6108 테라가타 빨리
6109 테리가타 빨리
6110 아빠다나 빨리-1
6111 아빠다나 빨리-2
6112 붓다왕사 빨리
6113 짜리야삐따까 빨리
6114 자따까 빨리-1
6115 자따까 빨리-2
6116 마하닷데사 빨리
6117 출라닷데사 빨리
6118 빠티삼비다막가 빨리
6119 넷띠빠까라나 빨리
6120 밀린다빤하 빨리
6121 뻬따꼬빠데사 빨리
6201 쿳닥까빠타 앗타카타
6202 담마빠다 앗타카타-1
6203 담마빠다 앗타카타-2
6204 우다나 앗타카타
6205 이띠웃따까 앗타카타
6206 숫따니빠따 앗타카타-1
6207 숫따니빠따 앗타카타-2
6208 위마나왓투 앗타카타
6209 베따왓투 앗타카타
6210 테라가타 앗타카타-1
6211 테라가타 앗타카타-2
6212 테리가타 앗타카타
6213 아빠다나 앗타카타-1
6214 아빠다나 앗타카타-2
6215 붓다왕사 앗타카타
6216 짜리야삐따까 앗타카타
6217 자따까 앗타카타-1
6218 자따까 앗타카타-2
6219 자따까 앗타카타-3
6220 자따까 앗타카타-4
6221 자따까 앗타카타-5
6222 자따까 앗타카타-6
6223 자따까 앗타카타-7
6224 마하닷데사 앗타카타
6225 출라닷데사 앗타카타
6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1
6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2
6228 넷띠빠까라나 앗타카타
6301 넷띠빠까라나 띠까
6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리
7102 위방가 빨리
7103 다뚜까타 빨리
7104 뿍갈라빤냣띠 빨리
7105 까타왓투 빨리
7106 야마까 빨리-1
7107 야마까 빨리-2
7108 야마까 빨리-3
7109 빳타나 빨리-1
7110 빳타나 빨리-2
7111 빳타나 빨리-3
7112 빳타나 빨리-4
7113 빳타나 빨리-5
7201 담마상가니 앗타카타
7202 삼모하위노다니 앗타카타
7203 빤짜빠까라나 앗타카타
7301 담마상가니-물라띠까
7302 위방가-물라띠까
7303 빤짜빠까라나-물라띠까
7304 담마상가니-아누띠까
7305 빤짜빠까라나-아누띠까
7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도
7307 아비담맛타상가호
7308 아비담마와따라-뿌라나띠까
7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີອັດຖະກະຖາຏີກາອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ
1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ
1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ)
1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ
1105 ປະລິວາລະ ປາລີ
1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1
1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2
1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ
1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ)
1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ
1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1
1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2
1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3
1401 ທເວມາຕິກາປາລີ
1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ
1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ
1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1
1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2
1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1
1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2
1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ
1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ
1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1
1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2
1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ
1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ

8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1
8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2
8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1
8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2
8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ

8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ)
8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ
8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ
8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ
8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ
8417 ນະມັກກາລະຏີກາ
8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ
8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ
8420 ສຸຕະວັນທະນາ
8421 ກະມະລາຍຈະລິ
8422 ຊິນາລັງກາລະ
8423 ປັດຊະມະທຸ
8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ
8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ
8426 ມະຫາວັງສະ
8427 ສາສະນະວັງສະ
8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ
8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ
8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ)
8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ)
8432 ປະທະຣູປະສິດທິ
8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ
8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ
8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ
8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ
8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ
8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ
8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ
8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ
8441 ໂລກະນີຕິ
8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ
8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ
8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ
8445 ທັມມະນີຕິ
8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ
8447 ນີຕິມັນຊະລີ
8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ
8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ
8450 ຈານັກຍະນີຕິ
8451 ລະສະວາຫິນີ
8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ
8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ
8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ
8455 ຖູປະວັງສະ
8456 ທາຐາວັງສະ
8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ
8458 ຘາຕຸວັງສະ
8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ
8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ
8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ
8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ
8463 ມິລິທະຏີກາ
8464 ປະທະມັນຊະລີ
8465 ປະທະສາຘະນັງ
8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ
8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ
8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ)
2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ
2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ)
2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ)
2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ
2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1
2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ
3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ
3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ
3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1
3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2
3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ
3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ
3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ
4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ
4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ
4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)
4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)
4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ
4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ
4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ
4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ
5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ
5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ
5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ
5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ
5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ
5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ
5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ
5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ
5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ
5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ
6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ
6103 ອຸທານະ ປາລີ
6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ
6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ
6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ
6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ
6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ
6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ
6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1
6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2
6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ
6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ
6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1
6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2
6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ
6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ
6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ
6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ
6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ
6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ
6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ
6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1
6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2
6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ
6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1
6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2
6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1
6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2
6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ
6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1
6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2
6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ
6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1
6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2
6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3
6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4
6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5
6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6
6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7
6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1
6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2
6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ
6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ
7102 ວິພັງຄະ ປາລີ
7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ
7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ
7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ
7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1
7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2
7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3
7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1
7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2
7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3
7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4
7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5
7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ
7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ
7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ
7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ
7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ
7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ
7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ
7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ
7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ
7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ
7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळीअट्ठकथाटीकाअन्य
1101 पाराजिक पाळी
1102 पाचित्तिय पाळी
1103 महावग्ग पाळी (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळी
1105 परिवार पाळी
1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१
1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-१
1302 सारत्थदीपनी टीका-२
1303 सारत्थदीपनी टीका-३
1401 द्वेमातिकापाळी
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-१
1405 विमतिविनोदनी टीका-२
1406 विनयालंकार टीका-१
1407 विनयालंकार टीका-२
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-१
1411 विनयविनिच्छय टीका-२
1412 पाचित्यादियोजनापाळी
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-१
8402 विसुद्धिमग्ग-२
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवंदना
8421 कमलांजलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगंथवंस
8426 महावंस
8427 सासनवंस
8428 कच्चायनव्याकरणं
8429 मोग्गल्लानव्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपंचिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार
8441 लोकनीति
8442 सुत्तंतनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8444 महारहनीति
8445 धम्मनीति
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमंजरी
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8450 चाणक्यनीति
8451 रसवाहिनी
8452 सीमाविसोधनीपाठ
8453 वेस्संतरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमंजरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिंदुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमंजुसा
8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी
2102 महावग्ग पाळी (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळी
2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खंधवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१
2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी
3102 मज्झिमपण्णास पाळी
3103 उपरिपण्णास पाळी
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी
4102 निदानवग्ग पाळी
4103 खंधवग्ग पाळी
4104 सळायतनवग्ग पाळी
4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खंधवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खंधवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी
5102 दुकनिपात पाळी
5103 तिकनिपात पाळी
5104 चतुक्कनिपात पाळी
5105 पंचकनिपात पाळी
5106 छक्कनिपात पाळी
5107 सत्तकनिपात पाळी
5108 अट्ठकादिनिपात पाळी
5109 नवकनिपात पाळी
5110 दसकनिपात पाळी
5111 एकादसकनिपात पाळी
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी
6102 धम्मपद पाळी
6103 उदान पाळी
6104 इतिवुत्तक पाळी
6105 सुत्तनिपात पाळी
6106 विमानवत्थु पाळी
6107 पेतवत्थु पाळी
6108 थेरगाथा पाळी
6109 थेरीगाथा पाळी
6110 अपदान पाळी-१
6111 अपदान पाळी-२
6112 बुद्धवंस पाळी
6113 चरियापिटक पाळी
6114 जातक पाळी-१
6115 जातक पाळी-२
6116 महानिद्देस पाळी
6117 चूळनिद्देस पाळी
6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी
6119 नेत्तिप्पकरण पाळी
6120 मिलिंदपंह पाळी
6121 पेटकोपदेस पाळी
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-१
6203 धम्मपद अट्ठकथा-२
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-१
6214 अपदान अट्ठकथा-२
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-१
6218 जातक अट्ठकथा-२
6219 जातक अट्ठकथा-३
6220 जातक अट्ठकथा-४
6221 जातक अट्ठकथा-५
6222 जातक अट्ठकथा-६
6223 जातक अट्ठकथा-७
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१
6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी
7102 विभंग पाळी
7103 धातुकथा पाळी
7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी
7105 कथावत्थु पाळी
7106 यमक पाळी-१
7107 यमक पाळी-२
7108 यमक पाळी-३
7109 पट्ठान पाळी-१
7110 पट्ठान पाळी-२
7111 पट्ठान पाळी-३
7112 पट्ठान पाळी-४
7113 पट्ठान पाळी-५
7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पंचपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसंगणी-मूलटीका
7302 विभंग-मूलटीका
7303 पंचपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसंगणी-अनुटीका
7305 पंचपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसंगहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်အဋ္ဌကထာဋီကာအခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
PáliAṭṭhakathāṬīkāOutro
1101 Ofensas Graves (Pārājika)
1102 Ofensas Leves (Pācittiya)
1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga)
1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga)
1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)
1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1
1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2
1203 Comentário das Ofensas Leves
1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya
1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya
1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya
1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1
1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2
1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3
1401 Texto das Duas Matrizes
1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya
1403 Subcomentário de Vajirabuddhi
1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1
1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2
1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1
1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2
1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas
1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior
1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1
1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2
1412 Texto da Aplicação das Regras
1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental

8401 Caminho da Purificação - Vol. 1
8402 Caminho da Purificação - Vol. 2
8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1
8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2
8405 História da Origem do Caminho da Purificação

8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita)
8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita)
8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita)
8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita)
8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita)
8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita)
8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita)
8413 Elucidação da Etimologia
8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo
8415 Texto do Subcomentário Elucidativo
8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições
8417 Subcomentário da Saudação
8418 Grande Texto de Saudação
8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais
8420 Saudação com Recitação
8421 Oferenda de Lótus
8422 Ornamento dos Vencedores
8423 Mel dos Versos
8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda
8425 Pequena Crônica dos Livros
8427 Crônica do Ensinamento
8426 Grande Crônica
8429 Gramática de Moggallāna
8428 Gramática de Kaccāyana
8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras
8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes
8432 Realização das Formas das Palavras
8433 Comentário de Moggallāna
8434 Texto sobre a Realização da Aplicação
8435 Texto sobre a Origem dos Versos
8436 Texto do Dicionário Iluminado
8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado
8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão
8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão
8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra
8446 Ética do Poeta
8447 Coleção de Ética
8445 Ética do Dhamma
8444 Grande Ética Secreta
8441 Ética do Mundo
8442 Ética dos Suttas
8443 Ética do Herói
8450 Ética de Cāṇakya
8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens
8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções
8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes
8452 Texto sobre a Purificação dos Limites
8453 Canto de Vessantara
8454 Explicação do Comentário de Moggallāna
8455 Crônica das Estupas
8456 Crônica da Relíquia do Dente
8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos
8458 Crônica das Relíquias
8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla
8460 História do Vencedor
8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores
8462 Versos da Panela de Óleo
8463 Subcomentário de Milinda
8464 Cacho de Flores de Palavras
8465 Realização das Palavras
8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática
8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana
8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha
2102 Grande Seção - Dīgha
2103 Seção de Pāthika - Dīgha
2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha
2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha
2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1
2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima
3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima
3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima
3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1
3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2
3203 Comentário dos Cinquenta Médios
3204 Comentário dos Cinquenta Superiores
3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais
3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios
3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta
4102 Seção das Causas - Saṃyutta
4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta
4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta
4105 Grande Seção - Saṃyutta
4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta
4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara
5102 Grupos de Dois - Aṅguttara
5103 Grupos de Três - Aṅguttara
5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara
5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara
5106 Grupos de Seis - Aṅguttara
5107 Grupos de Sete - Aṅguttara
5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara
5109 Grupos de Nove - Aṅguttara
5110 Grupos de Dez - Aṅguttara
5111 Grupos de Onze - Aṅguttara
5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.
5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha)
6102 Versos do Dhamma (Dhammapada)
6103 Exclamações Inspiradas (Udāna)
6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka)
6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta)
6106 Histórias das Mansões Celestiais
6107 Histórias dos Fantasmas
6108 Versos dos Monges Anciãos
6109 Versos das Monjas Anciãs
6110 Histórias Passadas - Vol. 1
6111 Histórias Passadas - Vol. 2
6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa)
6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka)
6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6116 Grande Exposição (Mahāniddesa)
6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa)
6118 Caminho da Discriminação Analítica
6119 O Guia (Nettippakaraṇa)
6120 As Perguntas de Milinda
6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)
6201 Comentário da Pequena Leitura
6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1
6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2
6204 Comentário do Udāna
6205 Comentário do Itivuttaka
6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1
6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2
6208 Comentário das Histórias das Mansões
6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas
6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1
6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2
6212 Comentário dos Versos das Monjas
6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1
6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2
6215 Comentário da História dos Budas
6216 Comentário do Cesto das Condutas
6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3
6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4
6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5
6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6
6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7
6224 Comentário da Grande Exposição
6225 Comentário da Pequena Exposição
6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1
6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2
6228 Comentário do Guia
6301 Subcomentário do Guia
6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī)
7102 Análise (Vibhaṅga)
7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā)
7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti)
7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu)
7106 O Livro dos Pares - Vol. 1
7107 O Livro dos Pares - Vol. 2
7108 O Livro dos Pares - Vol. 3
7109 Condições de Originação - Vol. 1
7110 Condições de Originação - Vol. 2
7111 Condições de Originação - Vol. 3
7112 Condições de Originação - Vol. 4
7113 Condições de Originação - Vol. 5
7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos
7202 Comentário que Dissipa a Confusão
7203 Comentário dos Cinco Tratados
7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos
7302 Subcomentário Principal da Análise
7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados
7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos
7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados
7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma
7307 Compêndio do Abhidhamma
7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma
7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канонКомментарииСубкомментарииДругое
1101 Параджика-пали
1102 Пачиттия-пали
1103 Махавагга-пали (Виная)
1104 Чулавагга-пали
1105 Паривара-пали
1201 Параджиканда-аттхакатха-1
1202 Параджиканда-аттхакатха-2
1203 Пачиттия-аттхакатха
1204 Махавагга-аттхакатха (Виная)
1205 Чулавагга-аттхакатха
1206 Паривара-аттхакатха
1301 Сараттхадипани-тика-1
1302 Сараттхадипани-тика-2
1303 Сараттхадипани-тика-3
1401 Двематика-пали
1402 Винаясангаха-аттхакатха
1403 Ваджирабуддхи-тика
1404 Вимативинодани-тика-1
1405 Вимативинодани-тика-2
1406 Винаяланкара-тика-1
1407 Винаяланкара-тика-2
1408 Канкхавитаранипурана-тика
1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая
1410 Винаявиниччая-тика-1
1411 Винаявиниччая-тика-2
1412 Пачиттиядийоджана-пали
1413 Кхуддасиккха-муласиккха

8401 Висуддхимагга-1
8402 Висуддхимагга-2
8403 Висуддхимагга-махатика-1
8404 Висуддхимагга-махатика-2
8405 Висуддхимагга-ниданакатха

8406 Дигханикая (пу-ви)
8407 Мадджхиманикая (пу-ви)
8408 Самъюттаникая (пу-ви)
8409 Ангуттараникая (пу-ви)
8410 Винаяпитака (пу-ви)
8411 Абхидхаммапитака (пу-ви)
8412 Аттхакатха (пу-ви)
8413 Нируттидипани
8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха
8415 Анудипанипатха
8416 Паттхануддеса дипанипатха
8417 Намаккаратика
8418 Махапанамапатха
8419 Лаккханато буддхатхоманагатха
8420 Сутавандана
8421 Камаланджали
8422 Джиналанкара
8423 Паджамадху
8424 Буддхагунагатхавали
8425 Чулагантхавамса
8427 Сасанавамса
8426 Махавамса
8429 Моггалланабьякарана
8428 Каччаянабьякарана
8430 Садданитиппакарана (падамала)
8431 Садданитиппакарана (дхатумала)
8432 Падарупасиддхи
8433 Могалланапанчика
8434 Пайогасиддхипатха
8435 Вуттодаяпатха
8436 Абхидханаппадипикапатха
8437 Абхидханаппадипикатика
8438 Субодхаланкарапатха
8439 Субодхаланкаратика
8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара
8446 Кавидаппананити
8447 Нитиманджари
8445 Дхамманити
8444 Махараханити
8441 Локанити
8442 Суттантанити
8443 Сурассатинити
8450 Чанакьянити
8448 Нарадаккхадипани
8449 Чатурараккхадипани
8451 Расавахини
8452 Симависодханипатха
8453 Вессантарагити
8454 Моггаллана вуттививаранапанчика
8455 Тхупавамса
8456 Датхавамса
8457 Дхатупатхавиласиния
8458 Дхатувамса
8459 Хаттхаванагаллавихаравамса
8460 Джиначаритая
8461 Джинавамсадипа
8462 Телакатахагатха
8463 Милидатика
8464 Падаманджари
8465 Падасадхана
8466 Саддабиндупакарана
8467 Каччаянадхатуманджуса
8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали
2102 Махавагга-пали (Дигха)
2103 Патхикавагга-пали
2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха
2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха)
2203 Патхикавагга-аттхакатха
2301 Силаккхандхавагга-тика
2302 Махавагга-тика (Дигха)
2303 Патхикавагга-тика
2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1
2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали
3102 Мадджхимапаннаса-пали
3103 Упарипаннаса-пали
3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1
3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2
3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха
3204 Упарипаннаса-аттхакатха
3301 Мулапаннаса-тика
3302 Мадджхимапаннаса-тика
3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали
4102 Ниданавагга-пали
4103 Кхандхавагга-пали
4104 Салаятанавагга-пали
4105 Махавагга-пали (Самъютта)
4201 Сагатхавагга-аттхакатха
4202 Ниданавагга-аттхакатха
4203 Кхандхавагга-аттхакатха
4204 Салаятанавагга-аттхакатха
4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)
4301 Сагатхавагга-тика
4302 Ниданавагга-тика
4303 Кхандхавагга-тика
4304 Салаятанавагга-тика
4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали
5102 Дуканипата-пали
5103 Тиканипата-пали
5104 Чатукканипата-пали
5105 Панчаканипата-пали
5106 Чхакканипата-пали
5107 Саттаканипата-пали
5108 Аттхакадинипата-пали
5109 Наваканипата-пали
5110 Дасаканипата-пали
5111 Экадасаканипата-пали
5201 Экаканипата-аттхакатха
5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха
5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха
5204 Аттхакадинипата-аттхакатха
5301 Экаканипата-тика
5302 Дука-тика-чатукканипата-тика
5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика
5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали
6102 Дхаммапада-пали
6103 Удана-пали
6104 Итивуттака-пали
6105 Суттанипата-пали
6106 Виманаваттху-пали
6107 Петаваттху-пали
6108 Тхерагатха-пали
6109 Тхеригатха-пали
6110 Ападана-пали-1
6111 Ападана-пали-2
6112 Буддхавамса-пали
6113 Чарияпитака-пали
6114 Джатака-пали-1
6115 Джатака-пали-2
6116 Маханиддеса-пали
6117 Чуланиддеса-пали
6118 Патисамбхидамагга-пали
6119 Неттиппакарана-пали
6120 Милиндапаньха-пали
6121 Петакопадеса-пали
6201 Кхуддакапатха-аттхакатха
6202 Дхаммапада-аттхакатха-1
6203 Дхаммапада-аттхакатха-2
6204 Удана-аттхакатха
6205 Итивуттака-аттхакатха
6206 Суттанипата-аттхакатха-1
6207 Суттанипата-аттхакатха-2
6208 Виманаваттху-аттхакатха
6209 Петаваттху-аттхакатха
6210 Тхерагатха-аттхакатха-1
6211 Тхерагатха-аттхакатха-2
6212 Тхеригатха-аттхакатха
6213 Ападана-аттхакатха-1
6214 Ападана-аттхакатха-2
6215 Буддхавамса-аттхакатха
6216 Чарияпитака-аттхакатха
6217 Джатака-аттхакатха-1
6218 Джатака-аттхакатха-2
6219 Джатака-аттхакатха-3
6220 Джатака-аттхакатха-4
6221 Джатака-аттхакатха-5
6222 Джатака-аттхакатха-6
6223 Джатака-аттхакатха-7
6224 Маханиддеса-аттхакатха
6225 Чуланиддеса-аттхакатха
6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1
6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2
6228 Неттиппакарана-аттхакатха
6301 Неттиппакарана-тика
6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали
7102 Вибханга-пали
7103 Дхатукатха-пали
7104 Пуггалапаннятти-пали
7105 Катхаваттху-пали
7106 Ямака-пали-1
7107 Ямака-пали-2
7108 Ямака-пали-3
7109 Паттхана-пали-1
7110 Паттхана-пали-2
7111 Паттхана-пали-3
7112 Паттхана-пали-4
7113 Паттхана-пали-5
7201 Дхаммасангани-аттхакатха
7202 Саммохивинодани-аттхакатха
7203 Панчапакарана-аттхакатха
7301 Дхаммасангани-мулатика
7302 Вибханга-мулатика
7303 Панчапакарана-мулатика
7304 Дхаммасангани-анутика
7305 Панчапакарана-анутика
7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо
7307 Абхидхамматтхасангахо
7308 Абхидхаммаватара-пуранатика
7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනයවිවරණඅටුවාවෙනත්
1101 පාරාජික පාළි
1102 පාචිත්තිය පාළි
1103 මහාවග්ග පාළි (විනය)
1104 චූළවග්ග පාළි
1105 පරිවාර පාළි
1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1
1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2
1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා
1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය)
1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා
1206 පරිවාර අට්ඨකථා
1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1
1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2
1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3
1401 ද්වෙමාතිකාපාළි
1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා
1403 වජිරබුද්ධි ටීකා
1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1
1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2
1406 විනයාලංකාර ටීකා-1
1407 විනයාලංකාර ටීකා-2
1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා
1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය
1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1
1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2
1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි
1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා

8401 විසුද්ධිමග්ග-1
8402 විසුද්ධිමග්ග-2
8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1
8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2
8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා

8406 දීඝනිකාය (පු-වි)
8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි)
8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි)
8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි)
8410 විනයපිටක (පු-වි)
8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි)
8412 අට්ඨකථා (පු-වි)
8413 නිරුත්තිදීපනී
8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ
8415 අනුදීපනීපාඨ
8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ
8417 නමක්කාරටීකා
8418 මහාපණාමපාඨ
8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා
8420 සුතවන්දනා
8421 කමලාඤ්ජලි
8422 ජිනාලඞ්කාර
8423 පජ්ජමධු
8424 බුද්ධගුණගාථාවලී
8425 චූළගන්ථවංස
8427 සාසනවංස
8426 මහාවංස
8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං
8428 කච්චායනබ්යාකරණං
8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා)
8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා)
8432 පදරූපසිද්ධි
8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා
8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ
8435 වුත්තෝදයපාඨ
8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ
8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා
8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ
8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා
8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර
8446 කවිදප්පණනීති
8447 නීතිමඤ්ජරී
8445 ධම්මනීති
8444 මහාරහනීති
8441 ලෝකනීති
8442 සුත්තන්තනීති
8443 සූරස්සතිනීති
8450 චාණක්යනීති
8448 නරදක්ඛදීපනී
8449 චතුරාරක්ඛදීපනී
8451 රසවාහිනී
8452 සීමවිසෝධනීපාඨ
8453 වෙස්සන්තරගීති
8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා
8455 ථූපවංස
8456 දාඨාවංස
8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා
8458 ධාතුවංස
8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස
8460 ජිනචරිතය
8461 ජිනවංසදීපං
8462 තේලකටාහගාථා
8463 මිලිදටීකා
8464 පදමඤ්ජරී
8465 පදසාධනං
8466 සද්දබින්දුපකරණං
8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා
8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි
2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ)
2103 පාථිකවග්ග පාළි
2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ)
2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා
2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා
2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ)
2303 පාථිකවග්ග ටීකා
2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1
2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි
3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි
3103 උපරිපණ්ණාස පාළි
3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1
3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2
3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා
3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා
3301 මූලපණ්ණාස ටීකා
3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා
3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි
4102 නිදානවග්ග පාළි
4103 ඛන්ධවග්ග පාළි
4104 සළායතනවග්ග පාළි
4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)
4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා
4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා
4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා
4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)
4301 සගාථාවග්ග ටීකා
4302 නිදානවග්ග ටීකා
4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා
4304 සළායතනවග්ග ටීකා
4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි
5102 දුකනිපාත පාළි
5103 තිකනිපාත පාළි
5104 චතුක්කනිපාත පාළි
5105 පඤ්චකනිපාත පාළි
5106 ඡක්කනිපාත පාළි
5107 සත්තකනිපාත පාළි
5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි
5109 නවකනිපාත පාළි
5110 දසකනිපාත පාළි
5111 එකාදසකනිපාත පාළි
5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා
5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා
5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා
5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා
5301 එකකනිපාත ටීකා
5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා
5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා
5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි
6102 ධම්මපද පාළි
6103 උදාන පාළි
6104 ඉතිවුත්තක පාළි
6105 සුත්තනිපාත පාළි
6106 විමානවත්ථු පාළි
6107 පේතවත්ථු පාළි
6108 ථේරගාථා පාළි
6109 ථේරීගාථා පාළි
6110 අපදාන පාළි-1
6111 අපදාන පාළි-2
6112 බුද්ධවංස පාළි
6113 චරියාපිටක පාළි
6114 ජාතක පාළි-1
6115 ජාතක පාළි-2
6116 මහානිද්දේස පාළි
6117 චූළනිද්දේස පාළි
6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි
6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි
6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි
6121 පේටකෝපදේස පාළි
6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා
6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1
6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2
6204 උදාන අට්ඨකථා
6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා
6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1
6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2
6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා
6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා
6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1
6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2
6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා
6213 අපදාන අට්ඨකථා-1
6214 අපදාන අට්ඨකථා-2
6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා
6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා
6217 ජාතක අට්ඨකථා-1
6218 ජාතක අට්ඨකථා-2
6219 ජාතක අට්ඨකථා-3
6220 ජාතක අට්ඨකථා-4
6221 ජාතක අට්ඨකථා-5
6222 ජාතක අට්ඨකථා-6
6223 ජාතක අට්ඨකථා-7
6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා
6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා
6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1
6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2
6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා
6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා
6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි
7102 විභඞ්ග පාළි
7103 ධාතුකථා පාළි
7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි
7105 කථාවත්ථු පාළි
7106 යමක පාළි-1
7107 යමක පාළි-2
7108 යමක පාළි-3
7109 පට්ඨාන පාළි-1
7110 පට්ඨාන පාළි-2
7111 පට්ඨාන පාළි-3
7112 පට්ඨාන පාළි-4
7113 පට්ඨාන පාළි-5
7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා
7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා
7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා
7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා
7302 විභඞ්ග-මූලටීකා
7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා
7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා
7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා
7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ
7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ
7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා
7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon PaliLos ComentariosLos SubcomentariosOtros
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ
1102 ปาจิตติยปาฬิ
1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย)
1104 จูฬวคฺคปาฬิ
1105 ปริวารปาฬิ
1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑
1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒
1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา
1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย)
1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา
1206 ปริวารอฏฺฐกถา
1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑
1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒
1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓
1401 ทเวมาติกาปาฬิ
1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา
1403 วชิรพุทฺธิฏีกา
1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑
1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒
1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑
1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒
1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา
1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย
1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑
1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒
1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ
1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา

8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑
8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒
8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑
8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒
8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา

8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ)
8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ)
8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ)
8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ)
8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ)
8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ)
8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ)
8413 นิรุตฺติทีปนี
8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ
8415 อนุทีปนีปาฐ
8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ
8417 นมกฺการฏีกา
8418 มหาปณามปาฐ
8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา
8420 สุตวทน
8421 กมลาญฺชลิ
8422 ชินาลงฺการ
8423 ปชฺชมธุ
8424 พุทฺธคุณคาถาวลี
8425 จูฬคนฺถวํส
8427 สาสนวํส
8426 มหาวํส
8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ
8428 กจฺจายนพฺยากรณํ
8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา)
8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา)
8432 ปทรูปสิทฺธิ
8433 โมคคฺลานปญฺจิกา
8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ
8435 วุตฺโตทยปาฐ
8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ
8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา
8438 สุโพธาลงฺการปาฐ
8439 สุโพธาลงฺการฏีกา
8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร
8446 กวิทปฺปณนีติ
8447 นีติมญฺชรี
8445 ธมฺมนีติ
8444 มหารหนีติ
8441 โลกนีติ
8442 สุตฺตนฺตนีติ
8443 สูรสฺสตินีติ
8450 จาณกฺยนีติ
8448 นรทกฺขทีปนี
8449 จตุราวรกฺขทีปนี
8451 รสวาหินี
8452 สีมวิโสธนีปาฐ
8453 เวสฺสนฺตรคีติ
8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา
8455 ถูปวํส
8456 ทาฐาวํส
8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา
8458 ธาตุวํส
8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส
8460 ชนจริตย
8461 ชนวํสทีปํ
8462 เตลกฏาหคาถา
8463 มิลิทฏีกา
8464 ปทมญฺชรี
8465 ปทสาธนํ
8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ
8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา
8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ
2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ)
2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ
2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ)
2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา
2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา
2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ)
2303 ปาถิกวคฺคฏีกา
2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑
2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ
3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ
3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ
3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑
3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒
3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา
3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา
3301 มูลปณฺณาสฏีกา
3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา
3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ
4102 นิทานวคฺคปาฬิ
4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ
4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ
4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)
4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา
4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา
4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา
4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)
4301 สคาถาวคฺคฏีกา
4302 นิทานวคฺคฏีกา
4303 ขนฺธวคฺคฏีกา
4304 สฬายตนวคฺคฏีกา
4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ
5102 ทุกนิปาตปาฬิ
5103 ติกนิปาตปาฬิ
5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ
5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ
5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ
5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ
5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ
5109 นวกนิปาตปาฬิ
5110 ทสกนิปาตปาฬิ
5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ
5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา
5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา
5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา
5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา
5301 เอกกนิปาตฏีกา
5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา
5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา
5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ
6102 ธมฺมปทปาฬิ
6103 อุทานปาฬิ
6104 อิติวุตฺตกปาฬิ
6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ
6106 วิมานวตฺถุปาฬิ
6107 เปตวตฺถุปาฬิ
6108 เถรคาถาปาฬิ
6109 เถรีคาถาปาฬิ
6110 อปทานปาฬิ-๑
6111 อปทานปาฬิ-๒
6112 พุทธวงฺสปาฬิ
6113 จริยาปิฏกปาฬิ
6114 ชาตกปาฬิ-๑
6115 ชาตกปาฬิ-๒
6116 มหานิทฺเทสปาฬิ
6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ
6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ
6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ
6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ
6121 เปฏโกปเทสปาฬิ
6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา
6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑
6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒
6204 อุทานอฏฺฐกถา
6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา
6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑
6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒
6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา
6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา
6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑
6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒
6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา
6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑
6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒
6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา
6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา
6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑
6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒
6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓
6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔
6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕
6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖
6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗
6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา
6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา
6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑
6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒
6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา
6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา
6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ
7102 วิภงฺคปาฬิ
7103 ธาตุกถาปาฬิ
7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ
7105 กถาวตฺถุปาฬิ
7106 ยมกปาฬิ-๑
7107 ยมกปาฬิ-๒
7108 ยมกปาฬิ-๓
7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑
7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒
7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓
7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔
7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕
7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา
7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา
7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา
7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา
7302 วิภงฺคมูลฏีกา
7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา
7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา
7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา
7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท
7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห
7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา
7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།འགྲེལ་བཤད།འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི།
1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི།
1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ)
1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།
1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ)
1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣
1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།
1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ།
1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡
1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢
1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ།
1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡
1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢
1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི།
1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ།

8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡
8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢
8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡
8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢
8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ།

8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི)
8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི།
8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ།
8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ།
8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ།
8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི།
8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར།
8423 པཛྫ་མ་དྷུ།
8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི།
8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས།
8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས།
8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས།
8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ)
8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ)
8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི།
8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ།
8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ།
8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ།
8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ།
8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ།
8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར།
8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི།
8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི།
8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི།
8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི།
8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི།
8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི།
8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི།
8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི།
8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི།
8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ།
8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི།
8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ།
8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས།
8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས།
8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ།
8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས།
8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས།
8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ།
8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ།
8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ།
8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ།
8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི།
8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ།
8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ།
8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ།
8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ)
2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ)
2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ)
2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡
2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)
4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི།
6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི།
6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི།
6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི།
6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡
6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢
6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི།
6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི།
6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡
6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢
6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི།
6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི།
6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི།
6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།
6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣
6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤
6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥
6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦
6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧
6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི།
7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི།
7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི།
7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི།
7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡
7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢
7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣
7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡
7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢
7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣
7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤
7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥
7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ།
7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ།
7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi