| বাংলা | |||
| পালি | অট্ঠকথা | টীকা | অন্ন |
| 1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি | 1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা | 1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩ | 1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা |
| 2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি | 2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা | 2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২ | |
| 3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি | 3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা | 3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা | |
| 4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত) | 4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত) | 4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত) | |
| 5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি | 5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা | 5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা | |
| 6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি | 6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা | 6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী | |
| 7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫ | 7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা | 7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি | |
| 中文 | |||
| 巴利 | 義註 | 複註 | 藏外典籍 |
| 1101 巴拉基咖(波羅夷) 1102 巴吉帝亞(波逸提) 1103 大品(律藏) 1104 小品 1105 附隨 | 1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1 1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2 1203 巴吉帝亞(波逸提)義註 1204 大品義註(律藏) 1205 小品義註 1206 附隨義註 | 1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3 | 1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑(詞幹篇) 8431 文法寶鑑(詞根篇) 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋 |
| 2101 戒蘊品 2102 大品(長部) 2103 波梨品 | 2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註(長部) 2203 波梨品義註 | 2301 戒蘊品疏 2302 大品複註(長部) 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2 | |
| 3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經 | 3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註 | 3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註 | |
| 4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品(相應部) | 4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注(相應部) | 4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註(相應部) | |
| 5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經 | 5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註 | 5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註 | |
| 6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋 | 6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注 | 6301 導論複註 6302 導論明解 | |
| 7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5 | 7201 法集論義註 7202 分別論義註(迷惑冰消) 7203 五部論義註 | 7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母 | |
| English | |||
| Pali Canon | Commentaries | Sub-commentaries | Other |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Français | |||
| Canon Pali | Commentaires | Sous-commentaires | Autres |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Deutsch | |||
| Pali-Kanon | Kommentare | Subkommentare | Sonstige |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| हिंदी | |||
| पाली कैनन | कमेंट्री | उप-टिप्पणियाँ | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि | 1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3 | 1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि | 2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2 | |
| 3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5 | 7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि | |
| Indonesia | |||
| Kanon Pali | Komentar | Sub-komentar | Lainnya |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| 日文 | |||
| パーリ仏典 | 註釈書 | 副註釈書 | その他 |
| 1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ) 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ | 1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ) 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター | 1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3 | 1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ) 8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ) 8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ) 8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ) 8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ) 8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ) 8412 アッタカター(プ・ヴィ) 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー) 8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー) 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー |
| 2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ) 2103 パーティカワッガ・パーリ | 2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ) 2203 パーティカワッガ・アッタカター | 2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ) 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2 | |
| 3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ | 3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター | 3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー | |
| 4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ) | 4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ) | 4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ) | |
| 5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ | 5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター | 5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー | |
| 6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ | 6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター | 6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー | |
| 7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5 | 7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター | 7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ | |
| ខ្មែរ | |||
| ព្រះត្រៃបិដកបាលី | អដ្ឋកថា | ដីកា | ផ្សេងទៀត |
| 1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ | 1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា | 1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣ | 1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា |
| 2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ | 2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា | 2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២ | |
| 3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ | 3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា | 3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា | |
| 4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត) | 4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត) | 4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត) | |
| 5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ | 5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា | 5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា | |
| 6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ | 6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា | 6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី | |
| 7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥ | 7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា | 7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ | |
| 한국인 | |||
| 팔리 대장경 | 주석서 | 부주석서 | 기타 |
| 1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리 | 1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타 | 1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3 | 1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나 |
| 2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리 | 2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타 | 2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2 | |
| 3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리 | 3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타 | 3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까 | |
| 4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따) | 4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따) | 4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따) | |
| 5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리 | 5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타 | 5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까 | |
| 6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리 | 6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타 | 6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니 | |
| 7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5 | 7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타 | 7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리 | |
1 Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa 그분, 복되신 분, 아라한, 정등각자께 절합니다. Khuddakanikāye 소부(꾸다까 니까야). Peṭakopadesapāḷi 뻬따꼬빠데사 빠알리(장경의 지침). 1. Ariyasaccappakāsanapaṭhamabhūmi 1. 성제선양제일지(성스러운 진리를 드러냄의 첫 번째 단계). Namo sammāsambuddhānaṃ paramatthadassīnaṃ 궁극적 의미를 보시는 정등각자들께 절합니다. Sīlādiguṇapāramippattānaṃ. 계(戒) 등의 공덕의 완성과 정점에 도달하신 분들께. 1. Duve [Pg.167] hetū duve paccayā sāvakassa sammādiṭṭhiyā uppādāya – parato ca ghoso saccānusandhi, ajjhattañca yoniso manasikāro. Tattha katamo parato ghoso? Yā parato desanā ovādo anusāsanī saccakathā saccānulomo. Cattāri saccāni – dukkhaṃ samudayo nirodho maggo. Imesaṃ catunnaṃ saccānaṃ yā desanā sandassanā vivaraṇā vibhajanā uttānīkiriyā pakāsanā – ayaṃ vuccati saccānulomo ghosoti. 1. 제자에게 바른 견해(정견)가 생겨나기 위한 두 가지 원인과 두 가지 조건이 있으니, 타인으로부터 오는 소리(타음)인 성제의 연결과 내면의 이치에 맞는 주의력(여리작의)이다. 그중에서 타인으로부터 오는 소리란 무엇인가? 타인으로부터 오는 설법, 훈계, 교계, 성제에 관한 담론, 성제에 수순하는 법이다. 사성제는 고(苦), 집(集), 멸(滅), 도(道)이다. 이 네 가지 성제에 대한 가르침, 보여줌, 열어 보임, 분석함, 명확히 함, 선양함—이것을 성제에 수순하는 소리라고 한다. 2. Tattha katamo ajjhattaṃ yoniso manasikāro? 2. 그중에서 내면의 이치에 맞는 주의력이란 무엇인가? Ajjhattaṃ yoniso manasikāro nāma yo yathādesite dhamme bahiddhā ārammaṇaṃ anabhinīharitvā yoniso manasikāro – ayaṃ vuccati yoniso manasikāro. 내면의 이치에 맞는 주의력이란, 설해진 법에 따라 외부의 대상에 마음을 빼앗기지 않고 내면으로 이치에 맞게 마음을 기울이는 것을 말한다. 이것을 이치에 맞는 주의력이라 한다. Taṃākāro yoniso dvāro vidhi upāyo. Yathā puriso sukkhe kaṭṭhe vigatasnehe sukkhāya uttarāraṇiyā thale abhimanthamānaṃ bhabbo jotissa adhigamāya. Taṃ kissa hetu. Yoniso aggissa adhigamāya. Evamevassa yamidaṃ dukkhasamudayanirodhamaggānaṃ aviparītadhammadesanaṃ manasikaroti – ayaṃ vuccati yoniso manasikāro. 그 방식은 이치에 맞는 문이며 방법이며 수단이다. 마치 어떤 사람이 수분이 없는 마른 나무를 마른 비빔 나무판 위에 올려놓고 육지에서 비벼대면 불을 얻을 수 있는 것과 같다. 그것은 왜인가? 이치에 맞게 불을 얻으려 하기 때문이다. 이와 같이 고·집·멸·도의 전도되지 않은 법의 설함을 마음속에 기울이는 것, 이것을 이치에 맞는 주의력이라 한다. Yathā [Pg.168] tisso upamā pubbe assutā ca assutapubbā ca paṭibhanti. Yo hi koci kāmesu avītarāgoti…pe… duve upamā ayoniso kātabbā pacchimesu vuttaṃ. Tattha yo ca parato ghoso yo ca ajjhattaṃ yoniso manasikāro – ime dve paccayā. Parato ghosena yā uppajjati paññā – ayaṃ vuccati sutamayī paññā. Yā ajjhattaṃ yoniso manasikārena uppajjati paññā – ayaṃ vuccati cintāmayī paññāti. Imā dve paññā veditabbā. Purimakā ca dve paccayā. Ime dve hetū dve paccayā sāvakassa sammādiṭṭhiyā uppādāya. 전에 들어본 적이 있거나 들어본 적이 없는 세 가지 비유가 나타나는 것과 같다. '누구든지 감각적 욕망에 대한 탐욕을 떨치지 못한 자는...' 등의 두 비유는 이치에 맞지 않게 행해진 것이며, 나중에 설명된 것이다. 그중에서 타인으로부터 오는 소리와 내면의 이치에 맞는 주의력, 이 두 가지는 조건이다. 타인으로부터 오는 소리에 의해 생겨나는 통찰지를 문소성혜(聞所成慧)라 하고, 내면의 이치에 맞는 주의력에 의해 생겨나는 통찰지를 사소성혜(思所成慧)라 한다. 이 두 통찰지를 알아야 한다. 이들은 이전의 두 가지 조건이자, 제자에게 바른 견해가 생겨나기 위한 두 원인이자 두 조건이다. 3. Tattha parato ghosassa saccānusandhissa desitassa atthaṃ avijānanto atthappaṭisaṃvedī bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Na ca atthappaṭisaṃvedī yoniso manasikarissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Parato ghosassa saccānusandhissa desitassa atthaṃ vijānanto atthappaṭisaṃvedī bhavissatīti ṭhānametaṃ vijjati. Atthappaṭisaṃvedī ca yoniso manasikarissatīti ṭhānametaṃ vijjati. Esa hetu etaṃ ārammaṇaṃ eso upāyo sāvakassa niyyānassa, natthañño. Soyaṃ na ca suttassa atthavijānanāya saha yutto nāpi ghosānuyogena parato ghosassa atthaṃ avijānantena sakkā uttarimanussadhammaṃ alamariyañāṇadassanaṃ adhigantuṃ, tasmā nibbāyitukāmena sutamayena atthā pariyesitabbā. Tattha pariyesanāya ayaṃ anupubbī bhavati soḷasa hārā, pañca nayā, aṭṭhārasa mūlapadāni. 3. 거기서 타인의 소리인 성제의 연결에 대한 설법의 의미를 알지 못하면서 의미를 경험하게 된다는 것은 있을 수 없는 일이다. 의미를 경험하지 못하면서 이치에 맞게 주의를 기울인다는 것도 있을 수 없는 일이다. 타인의 소리인 성제의 연결에 대한 설법의 의미를 알면서 의미를 경험하게 된다는 것은 있을 수 있는 일이다. 또한 의미를 경험하면서 이치에 맞게 주의를 기울인다는 것도 있을 수 있는 일이다. 이것이 제자의 해탈을 위한 원인이요, 대상이며, 수단이지 다른 것은 없다. 경전의 의미를 아는 것과 결합되지 않고 소리를 따르는 것에만 전념하여 타인의 소리의 의미를 알지 못하는 자는, 성스러운 지견에 충분한 초인법을 체득할 수 없다. 그러므로 열반을 원하는 자는 문소성혜를 통해 그 의미를 구해야 한다. 그 의미를 구함에 있어서 다음과 같은 순서가 있으니, 곧 16가지 하라(Hāra), 5가지 나야(Naya), 18가지 물라빠다(Mūlapada)이다. Tatthāyaṃ uddānagāthā 여기에 요약송이 있다. Soḷasahārā nettī, pañcanayā sāsanassa pariyeṭṭhi; Aṭṭhārasamūlapadā, kaccāyanagottaniddiṭṭhā. 16가지 하라와 네띠(Netti), 가르침을 탐구하는 5가지 나야, 18가지 물라빠다를 깟짜야나 가문의 어른께서 설명하셨다. 4. Tattha katame soḷasahārā? 4. 그중 16가지 하라는 무엇인가? Desanā vicayo yutti padaṭṭhānaṃ lakkhaṇaṃ catubyūho āvaṭṭo vibhatti parivattano vevacano paññatti otaraṇo sodhano adhiṭṭhāno parikkhāro samāropano – ime soḷasa hārā. 데사나, 위짜야, 윳띠, 빠닷따나, 락까나, 짜뚜뷰하, 아왓따, 위밧띠, 빠리왓따나, 웨와짜나, 빤냐띠, 오따라나, 소다나, 아딧따나, 빠릭까라, 사마로빠나—이것들이 16가지 하라이다. Tattha uddānagāthā 여기에 요약송이 있다. Desanā [Pg.169] vicayo yutti, padaṭṭhāno ca lakkhaṇo ; Catubyūho ca āvaṭṭo, vibhatti parivattano. 데사나, 위짜야, 윳띠, 빠닷따나와 락까나, 짜뚜뷰하와 아왓따, 위밧띠, 빠리왓따나. Vevacano ca paññatti, otaraṇo ca sodhano; Adhiṭṭhāno parikkhāro, samāropano soḷaso – ; 웨와짜나와 빤냐띠, 오따라나와 소다나, 아딧따나, 빠릭까라, 열여섯 번째인 사마로빠나이다. 5. Tattha katame pañca nayā? 5. 그중 5가지 나야는 무엇인가? Nandiyāvaṭṭo tipukkhalo sīhavikkīḷito disālocano aṅkusoti. 난디야왓따, 띠뿍칼라, 시하윅낄리따, 디사로짜나, 앙꾸사이다. Tattha uddānagāthā 여기에 요약송이 있다. Paṭhamo nandiyāvaṭṭo, dutiyo ca tipukkhalo; Sīhavikkīḷito nāma, tatiyo hoti so nayo. 첫 번째는 난디야왓따요, 두 번째는 띠뿍칼라이며, 시하윅낄리따라는 이름의 세 번째 나야가 있다. Disālocanamāhaṃsu, catuttho nayalañjako; Pañcamo aṅkuso nāma, sabbe pañca nayā gatā. 네 번째는 나야를 장식하는 디사로짜나라고 하며, 다섯 번째는 앙꾸사라고 하니, 이로써 5가지 나야를 모두 알게 된다. 6. Tattha katamāni aṭṭhārasa mūlapadāni? 6. 그중 18가지 물라빠다(근본 단어)는 무엇인가? Avijjā taṇhā lobho doso moho subhasaññā sukhasaññā niccasaññā attasaññā samatho vipassanā alobho adoso amoho asubhasaññā dukkhasaññā aniccasaññā anattasaññā, imāni aṭṭhārasa mūlapadāni. Tattha nava padāni akusalāni yattha sabbaṃ akusalaṃ samosarati. Nava padāni kusalāni yattha sabbaṃ kusalaṃ samosarati. 무명, 갈애, 탐욕, 성냄, 어리석음, 정교한 상(정상), 즐겁다는 상(락상), 영원하다는 상(상상), 자아라는 상(아상), 사마타, 위빳사나, 무탐, 무진, 무치, 부정상, 고상, 무상상, 무아상—이것들이 18가지 물라빠다이다. 그중 9가지 항목은 모든 불선법이 모여드는 불선(不善)의 측면이다. 나머지 9가지 항목은 모든 선법이 모여드는 선(善)의 측면이다. Katamāni nava padāni akusalāni yattha sabbaṃ akusalaṃ samosarati? 모든 불선법이 모여드는 9가지 불선 항목은 무엇인가? Avijjā yāva attasaññā, imāni nava padāni akusalāni, yattha sabbaṃ akusalaṃ samosarati. 무명에서 아상까지, 이 9가지 항목이 불선이며 여기에 모든 불선법이 모여든다. Katamāni nava padāni kusalāni yattha sabbaṃ kusalaṃ samosarati? 모든 선법이 모여드는 9가지 선 항목은 무엇인가? Samatho yāva anattasaññā, imāni nava padāni kusalāni yattha sabbaṃ kusalaṃ samosarati. Imāni aṭṭhārasa mūlapadāni. 사마타에서 무아상까지, 이 9가지 항목이 선이며 여기에 모든 선법이 모여든다. 이것이 18가지 물라빠다이다. Tattha imā uddānagāthā 거기서 이것들이 요약된 게송들이다. Taṇhā [Pg.170] ca avijjā lobho, doso tatheva moho ca; Cattāro ca vipallāsā, kilesabhūmi nava padāni. 갈애와 무명, 탐욕과 진심(성냄), 그리고 그와 마찬가지로 치심(어리석음), 그리고 네 가지 전도(뒤바뀜), 이 아홉 가지 항목은 번뇌의 토대(kilesabhūmi)이다. Ye ca satipaṭṭhānā samatho, vipassanā kusalamūlaṃ; Etaṃ sabbaṃ kusalaṃ, indriyabhūmi navapadāni. 사념처와 사마타, 위빳사나, 선한 뿌리(불탐, 부진, 불치), 이 모든 것은 유익한 법이며, 이 아홉 가지 항목은 기능의 토대(indriyabhūmi)이다. Sabbaṃ kusalaṃ navahi padehi yujjati, navahi ceva akusalaṃ; Ekake nava mūlapadāni, ubhayato aṭṭhārasa mūlapadāni. 모든 유익한 법은 아홉 가지 항목과 연결되고, 해로운 법도 오직 아홉 가지 항목과 연결된다. 각각에 아홉 가지 근본 항목이 있으니, 양쪽을 합하면 열여덟 가지 근본 항목이 된다. Imesaṃ aṭṭhārasannaṃ mūlapadānaṃ yāni nava padāni akusalāni, ayaṃ dukkhasamudayo; yāni nava padāni kusalāni, ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā. Iti samudayassa dukkhaṃ phalaṃ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya nirodhaṃ phalaṃ. Imāni cattāri ariyasaccāni bhagavatā bārāṇasiyaṃ desitāni. 이 열여덟 가지 근본 항목 중에서 해로운 아홉 가지 항목은 괴로움의 원인(집성제)이고, 유익한 아홉 가지 항목은 괴로움의 소멸로 인도하는 수행(도성제)이다. 이처럼 원인(집제)의 결과는 괴로움(고제)이고, 괴로움의 소멸로 인도하는 수행(도제)의 결과는 소멸(멸제)이다. 이 네 가지 성스러운 진리는 세존에 의해 바라나시에서 설해졌다. 7. Tattha dukkhassa ariyasaccassa aparimāṇāni akkharāni padāni byañjanāni ākārāni niruttiyo niddesā desitā etassevatthassa saṅkāsanāya pakāsanāya vivaraṇāya vibhajanāya uttānīkammatāya paññāpanāyāti yā evaṃ sabbesaṃ saccānaṃ. Iti ekamekaṃ saccaṃ aparimāṇehi akkharapadabyañjanaākāraniruttiniddesehi pariyesitabbaṃ, tañca byañjanaṃ atthaputhuttena pana attheva byañjanaputhuttena. 7. 거기서 괴로움의 성스러운 진리에 대해 무량한 음절, 단어, 문장, 형태, 어원, 상세한 설명이 그 의미를 명확히 하고, 드러내고, 해설하고, 분류하고, 명백히 하고, 알려주기 위해 설해졌으니, 이는 모든 진리에 있어서도 마찬가지이다. 이와 같이 각각의 진리는 무량한 음절, 단어, 문장, 형태, 어원, 상세한 설명들을 통해 탐구되어야 하며, 그 문구(byañjana)는 의미의 다양성에 따라, 의미(attha)는 문구의 다양성에 따라 탐구되어야 한다. Yo hi koci samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṃ vadeyya ‘‘ahaṃ idaṃ dukkhaṃ paccakkhāya aññaṃ dukkhaṃ paññapessāmī’’ti tassa taṃ vācāvatthukamevassa pucchito ca na sampāyissati. Evaṃ saccāni. Yañca rattiṃ bhagavā abhisambuddho, yañca rattiṃ anupādāya parinibbuto, etthantare yaṃ kiñci bhagavatā bhāsitaṃ suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthā udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ, sabbaṃ taṃ dhammacakkaṃ pavattitaṃ. Na kiñci buddhānaṃ bhagavantānaṃ [Pg.171] dhammadesanāya dhammacakkato bahiddhā, tassa sabbaṃ suttaṃ ariyadhammesu pariyesitabbaṃ. Tattha pariggaṇhanāya ālokasabhāni cattāri ariyasaccāni thāvarāni imāni. 만일 어떤 사문이나 바라문이 "나는 이 괴로움을 버리고 다른 괴로움을 천명하겠다"라고 말한다면, 그것은 단지 말에 불과할 뿐이며 질문을 받았을 때 제대로 답하지 못할 것이다. 이와 같이 진리들이 있다. 세존께서 깨달음을 얻으신 밤부터 무여열반에 드신 밤까지, 그 사이에 세존께서 설하신 경(Sutta), 응송(Geyya), 기설(Veyyākaraṇa), 게송(Gāthā), 자설경(Udāna), 여시어경(Itivuttaka), 본생담(Jātaka), 미증유법(Abbhutadhamma), 방등경(Vedalla) 등의 모든 가르침은 다 법륜(Dhammacakka)을 굴리신 것이다. 부처님들의 법문 중에 법륜경 밖의 법은 아무것도 없다. 그러므로 모든 경은 성스러운 법 안에서 탐구되어야 한다. 거기서 파악을 위해 수백 가지 광명이 있는 이 네 가지 성스러운 진리는 견고하게 서 있다. Tattha katamaṃ dukkhaṃ? Jāti jarā byādhi maraṇaṃ saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā. Tatthāyaṃ lakkhaṇaniddeso, pātubhāvalakkhaṇā jāti, paripākalakkhaṇā jarā, dukkhadukkhatālakkhaṇo byādhi, cutilakkhaṇaṃ maraṇaṃ, piyavippayogavipariṇāmaparitāpanalakkhaṇo soko, lālappanalakkhaṇo paridevo, kāyasampīḷanalakkhaṇaṃ dukkhaṃ, cittasampīḷanalakkhaṇaṃ domanassaṃ, kilesaparidahanalakkhaṇo upāyāso, amanāpasamodhānalakkhaṇo appiyasampayogo, manāpavinābhāvalakkhaṇo piyavippayogo, adhippāyavivattanalakkhaṇo alābho, apariññālakkhaṇā pañcupādānakkhandhā, paripākacutilakkhaṇaṃ jarāmaraṇaṃ, pātubhāvacutilakkhaṇaṃ cutopapatti, paṭisandhinibbattanalakkhaṇo samudayo, samudayaparijahanalakkhaṇo nirodho, anusayasamucchedalakkhaṇo maggo. Byādhilakkhaṇaṃ dukkhaṃ, sañjānanalakkhaṇo samudayo, niyyānikalakkhaṇo maggo, santilakkhaṇo nirodho. Appaṭisandhibhāvanirodhalakkhaṇā anupādisesā nibbānadhātu, dukkhañca samudayo ca, dukkhañca nirodho ca, dukkhañca maggo ca, samudayo ca dukkhañca, samudayo ca nirodho ca, samudayo ca maggo ca, nirodho ca samudayo ca, nirodho ca dukkhañca, nirodho ca maggo ca, maggo ca nirodho ca, maggo ca samudayo ca, maggo ca dukkhañca. 거기서 괴로움이란 무엇인가? 태어남, 늙음, 병듦, 죽음이며, 요약하자면 오취온이 괴로움이다. 여기서 특징에 대한 설명은 다음과 같다. 태어남은 나타남의 특징이 있고, 늙음은 성숙함(쇠퇴)의 특징이 있으며, 병듦은 고고성(괴롭고 괴로운 상태)의 특징이 있고, 죽음은 옮겨감(죽음)의 특징이 있다. 슬픔은 사랑하는 이와 헤어짐과 변함으로 인한 타오름의 특징이 있고, 비탄은 울부짖음의 특징이 있으며, 고통은 몸을 핍박하는 특징이 있고, 고뇌는 마음을 핍박하는 특징이 있으며, 절망은 번뇌로 타오르는 특징이 있다. 원치 않는 것과 만남은 즐겁지 않은 것과 합쳐지는 특징이 있고, 사랑하는 것과 헤어짐은 즐거운 것과 떨어지는 특징이 있으며, 얻지 못함은 바라는 바가 어긋나는 특징이 있고, 오취온은 철저히 알지 못하는 특징이 있으며, 늙음과 죽음은 성숙함과 옮겨감의 특징이 있고, 죽음과 태어남은 나타남과 옮겨감의 특징이 있다. 원인은 재결합을 일으키는 특징이 있고, 소멸은 원인을 완전히 버리는 특징이 있으며, 도는 잠재성향을 끊어버리는 특징이 있다. 괴로움은 질병의 특징이 있고, 원인은 쌓아 올리는 특징이 있으며, 도는 벗어남의 특징이 있고, 소멸은 고요함의 특징이 있다. 유여열반 없는 열반의 요소(무여열반)는 다시 태어나지 않는 상태가 되어 소멸하는 특징이 있다. 괴로움과 원인, 괴로움과 소멸, 괴로움과 도, 원인과 괴로움, 원인과 소멸, 원인과 도, 소멸과 원인, 소멸과 괴로움, 소멸과 도, 도와 소멸, 도와 원인, 도와 괴로움이 있다. 8. Tatthimāni suttāni. 8. 거기에 이러한 경들이 있다. ‘‘Yamekarattiṃ paṭhamaṃ, gabbhe vasati māṇavo; Abbhuṭṭhitova so yāti, sa gacchaṃ na nivattatī’’ti. "사람이 모태에 처음 머무는 그 하룻밤부터, 그는 해가 뜨는 것처럼 나아가며, 한 번 나아가면 돌아오지 않는다." Aṭṭhimā, ānanda, dānupapattiyo ekuttarike suttaṃ – ayaṃ jāti. "아난다여, 이 여덟 가지 보시의 태어남이 있다." 증지부의 경이니, 이것이 '태어남'이다. Tattha katamā jarā? 거기서 늙음이란 무엇인가? Acaritvā brahmacariyaṃ, aladdhā yobbane dhanaṃ; Jiṇṇakoñcāva jhāyanti, khīṇamaccheva pallale. "청정범행을 닦지 못하고 젊었을 때 재물을 얻지 못하면, 물고기 없는 못의 늙은 왜가리처럼 초라하게 근심하게 된다." Pañca pubbanimittāni devesu – ayaṃ jarā. "천상 세계의 다섯 가지 전조, 이것이 '늙음'이다." Tattha [Pg.172] katamo byādhi? 거기서 병듦이란 무엇인가? Sāmaṃ tena kuto rāja, tuvampi jarāyanti vedesi; Khattiya kammassa phalo, loko na hi kammaṃ panayati. "왕이여, 그것을 스스로 한 것이 어찌 아니겠습니까? 당신 또한 늙어간다고 말하지 않았습니까? 왕이여, 세상은 업의 결과이며, 실로 업은 사라지지 않습니다."라고 말했다. Tayo gilānā – ayaṃ byādhi. "세 부류의 환자, 이것이 '병듦'이다." Tattha katamaṃ maraṇaṃ? 거기서 죽음이란 무엇인가? Yathāpi kumbhakārassa, kataṃ mattikabhājanaṃ; Khuddakañca mahantañca, yaṃ pakkaṃ yañca āmakaṃ; Sabbaṃ bhedanapariyantaṃ, evaṃ maccāna jīvitaṃ. "옹기장이가 만든 찰흙 그릇이 작든 크든, 구웠든 굽지 않았든, 모두 깨어짐으로 끝나는 것처럼, 중생들의 삶 또한 죽음으로 끝난다." Mamāyite passatha phandamāne, maccheva appodake khīṇasote; Etampi disvā amamo careyya, bhavesu āsattimakubbamāno. "내 것이라고 집착하며 떨고 있는 저들을 보라. 물이 마른 개울의 물고기와 같구나. 이것을 보고 '내 것'이라는 집착 없이, 존재들에 대한 갈망을 일으키지 않고 평등하게 유행해야 한다." Udakappanasuttaṃ – idaṃ maraṇaṃ. 우다깝빠나 경(Udakappana Sutta), 이것이 '죽음'이다. Tattha katamo soko? 거기서 슬픔이란 무엇인가? Idha socati pecca socati, pāpakārī ubhayattha socati; So socati so vihaññati, disvā kammakiliṭṭhamattano. "악을 행한 자는 이 세상에서도 슬퍼하고 저 세상에서도 슬퍼하며, 양쪽 모두에서 슬퍼한다. 그는 자신의 더러워진 업을 보고 슬퍼하며 고통받는다." Tīṇi duccaritāni – ayaṃ soko. "세 가지 악행, 이것이 '슬픔'이다." Tattha katamo paridevo? 거기서 비탄이란 무엇인가? Kāmesu giddhā pasutā pamūḷhā, avadāniyā te visame niviṭṭhā; Dukkhūpanītā paridevayanti, kiṃsu bhavissāma ito cutāse. "감각적 욕망에 탐닉하고 몰두하며 미혹된 자들, 인색한 그들은 그릇된 길에 들어섰으니, 고통에 휩싸여 '여기서 죽어 우리는 무엇이 될까?'라며 비탄에 잠긴다." Tisso vipattiyo – ayaṃ paridevo. "세 가지 실패(vipatti), 이것이 '비탄'이다." Tattha [Pg.173] katamaṃ dukkhaṃ? 거기서 육체적 고통이란 무엇인가? Sataṃ āsi ayosaṅkū, sabbe paccattavedanā; Jalitā jātavedāva, accisaṅghasamākulā. "백 년 동안 불붙은 쇠꼬챙이에 찔리는 것처럼, 모든 개별적인 고통을 겪으니, 마치 불길이 치솟는 산불처럼 불꽃의 무리에 휩싸여 있다." Mahā vata so pariḷāho saṃyuttake suttaṃ saccasaṃyuttesu – idaṃ dukkhaṃ. "실로 그 고뇌는 크도다. 상윳따 니카야의 성제 상윳따에 나오는 경이니, 이것이 '육체적 고통'이다." Tattha katamaṃ domanassaṃ? 거기서 도만나사(domanassa, 근심)란 무엇인가? Saṅkappehi pareto so, kapaṇo viya jhāyati; Sutvā paresaṃ nigghosaṃ, maṅku hoti tathāvidho. 그릇된 생각에 사로잡힌 그는 가련한 이처럼 수심에 잠기고, 타인의 비난하는 소리를 듣고는 그와 같은 자는 의기소침해진다. Dveme tapanīyā dhammā – idaṃ domanassaṃ. 이 두 가지는 괴롭게 하는 법들이니, 이것이 도만나사(근심)이다. Tattha katamo upāyāso? 거기서 우빠야사(upāyāsa, 절망)란 무엇인가? Kammārānaṃ yathā ukkā, anto ḍayhati no bahi; Evaṃ ḍayhati me hadayaṃ, sutvā nibbattamambujaṃ. 대장장이의 풀무불이 안에서만 타고 밖으로는 타지 않듯이, 그와 같이 평온을 얻은 자에 대해 듣고 내 마음은 (질투나 고뇌로) 안에서 타오른다. Tayo aggī – ayaṃ upāyāso. 세 가지 불, 이것이 우빠야사(절망)이다. Tattha katamo appiyasampayogo? 거기서 압삐야삼빠요가(appiyasampayogo, 싫어하는 것과의 만남)란 무엇인가? Ayasāva malaṃ samuṭṭhitaṃ, tatuṭṭhāya tameva khādati; Evaṃ atidhonacārinaṃ, sāni kammāni nayanti duggatiṃ. 쇠에서 생긴 녹이 바로 그 쇠를 갉아먹듯이, 그와 같이 계율을 어기고 악행을 일삼는 자들의 그들 자신의 업들이 그들을 악처로 인도한다. Dveme tathāgataṃ abbhācikkhanti, ekuttarike suttaṃ dukesu – ayaṃ appiyasampayogo. 이들 두 부류가 여래를 비방하니, 증일부(Aṅguttara Nikāya) 2법에 있는 경의 내용이다. 이것이 압삐야삼빠요가(싫어하는 것과의 만남)이다. Tattha katamo piyavippayogo? 거기서 삐야윕빠요가(piyavippayogo, 사랑하는 것과의 이별)란 무엇인가? Supinena yathāpi saṅgataṃ, paṭibuddho puriso na passati; Evampi piyāyitaṃ janaṃ, petaṃ kālaṅkataṃ na passati. 꿈속에서 만난 사람을 잠에서 깬 사람이 보지 못하듯이, 그와 같이 이미 죽어 세상을 떠난 사랑하는 사람을 다시는 보지 못한다. Te devā cavanadhammaṃ viditvā tīhi vācāhi anusāsanti. Ayaṃ piyavippayogo. 그 천신들은 도반 천신이 죽어갈 운명임을 알고 세 마디 말로 권고한다. 이것이 삐야윕빠요가(사랑하는 것과의 이별)이다. Yampicchaṃ [Pg.174] na labhati, tisso māradhītaro; Tassa ce kāmayānassa, chandajātassa jantuno; Te kāmā parihāyanti, sallaviddhova ruppati. 구하는 것을 얻지 못함에 대하여, 마라의 세 딸들이 말하였다. 감각적 욕망을 열망하고 욕구가 생긴 사람에게, 만일 그 욕망하는 것들이 사라져 버리면 화살에 맞은 사람처럼 괴로워한다. Saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā. 요약하면 오취온(pañcupādānakkhandhā, 다섯 가지 집착의 무더기)이 괴로움이다. Cakkhu sotañca ghānañca, jivhā kāyo tato manaṃ; Ete lokāmisā ghorā, yattha sattā puthujjanā. 눈, 귀, 코, 혀, 몸, 그리고 마음, 이것들은 세상의 무서운 미끼이며, 여기에 범부들이 집착해 있다. Pañcime bhikkhave khandhā – idaṃ dukkhaṃ. 비구들이여, 이 다섯 가지 무더기(khandhā)가 있으니, 이것이 괴로움이다. Tattha katamā jarā ca maraṇañca? 거기서 자라(jarā, 늙음)와 마라나(maraṇa, 죽음)란 무엇인가? Appaṃ vata jīvitaṃ idaṃ, oraṃ vassasatāpi mīyate ; Atha vāpi akicchaṃ jīvitaṃ, atha kho so jarasāpi mīyate. 참으로 이 삶은 짧으니, 백 년도 못 되어 죽는다. 설령 고통 없이 산다 하더라도, 결국 늙어서 죽게 된다. Saṃyuttake pasenadisaṃyuttake suttaṃ ayyikā me kālaṅkatā – ayaṃ jarā ca maraṇañca. 상응부(Saṃyutta Nikāya) 빠세나디 상응의 "조모께서 돌아가시다"라는 경의 내용이다. 이것이 자라(늙음)와 마라나(죽음)이다. Tattha katamā cuti ca upapatti ca? 거기서 쭈띠(cuti, 죽음)와 우빠빳띠(upapatti, 태어남)란 무엇인가? ‘‘Sabbe sattā marissanti, maraṇantaṃ hi jīvitaṃ; Yathākammaṃ gamissanti, attakammaphalūpagā’’ti. – “모든 중생은 죽게 마련이고, 삶은 죽음으로 끝난다. 그들은 자신이 지은 업의 결과에 따라 각자의 업대로 갈 것이다.” Ayaṃ cuti ca upapatti ca. 이것이 쭈띠(죽음)와 우빠빳띠(태어남)이다. Imehi suttehi ekasadisehi ca aññehi navavidhaṃ suttaṃ taṃ anupaviṭṭhehi lakkhaṇato dukkhaṃ ñatvā sādhāraṇañca asādhāraṇañca dukkhaṃ ariyasaccaṃ niddisitabbaṃ. Gāthāhi gāthā anuminitabbā, byākaraṇehi vā byākaraṇaṃ – idaṃ dukkhaṃ. 이 경들과 이와 유사한 다른 경들로 아홉 종류의 경을 제시해야 한다. 그에 포함된 경들을 통해 특징으로서 괴로움을 알고, 공통된 점과 차이점에 따른 괴로움의 성스러운 진리(dukkha-ariyasacca)를 명시해야 한다. 게송들을 통해 게송을 유추해야 하고, 상세한 설명을 통해 상세한 설명을 유추해야 한다. 이것이 괴로움의 진리(고성제)이다. 9. Tattha katamo dukkhasamudayo? 9. 거기서 두카사무다야(dukkhasamudayo, 괴로움의 일어남)란 무엇인가? Kāmesu sattā kāmasaṅgasattā, saṃyojane vajjamapassamānā; Na hi jātu saṃyojanasaṅgasattā, oghaṃ tareyyuṃ vipulaṃ mahantaṃ. 감각적 욕망에 묶여 그 집착에 매달린 중생들은 결박에서의 허물을 보지 못한다. 결박과 집착에 매인 자들은 결코 광대하고 거대한 홍수를 건너갈 수 없다. Cattāro āsavā suttaṃ – ayaṃ dukkhasamudayo. 네 가지 번뇌(āsavā)에 대한 경의 내용이다. 이것이 두카사무다야(집성제)이다. Tattha [Pg.175] katamo dukkhanirodho? 거기서 두카니로다(dukkhanirodho, 괴로움의 소멸)란 무엇인가? Yamhi na māyā vasatī na māno,Yo vītalobho amamo nirāso,Panuṇṇakodho abhinibbutatto; So brāhmaṇo so samaṇo sa bhikkhu. 속임수도 자만도 머물지 않고, 탐욕을 떠나 ‘내 것’이라는 집착도 없고 갈망도 없으며, 분노를 물리치고 마음의 평온을 얻은 이, 그가 참된 바라문이요 사문이며 비구이다. Dvemā vimuttiyo, rāgavirāgā ca cetovimutti; avijjāvirāgā ca paññāvimutti – ayaṃ nirodho. 이 두 가지 해탈이 있으니, 탐욕의 빛바램을 통한 심해탈(cetovimutti)과 무명의 빛바램을 통한 혜해탈(paññāvimutti)이다. 이것이 니로다(멸성제)이다. Tattha katamo maggo? 거기서 막가(maggo, 도성제)란 무엇인가? Eseva maggo natthañño, dassanassa visuddhiyā; Ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, mārassetaṃ pamohanaṃ. 이것이 바로 길이며 다른 길은 없으니, 지견(知見)의 청정을 위한 것이다. 이것은 성스러운 여덟 가지 구성 요소를 가진 길(팔정도)이며, 마라를 미혹하게 하는 것이다. Sattime, bhikkhave, bojjhaṅgā – ayaṃ maggo. 비구들이여, 이 일곱 가지 깨달음의 구성 요소(칠각지)가 있으니, 이것이 바로 길이다. Tattha katamāni cattāri ariyasaccāni? 거기서 네 가지 성스러운 진리(사성제)란 무엇인가? ‘‘Ye dhammā hetuppabhavā, tesaṃ hetuṃ tathāgato āha; Tesañca yo nirodho, evaṃvādī mahāsamaṇo’’ti. “원인으로부터 생겨난 법들, 그 원인을 여래께서 설하셨다. 또한 그 원인의 소멸에 대해서도 이와 같이 위대한 사문께서 설하셨다.” Hetuppabhavā dhammā dukkhaṃ, hetusamudayo, yaṃ bhagavato vacanaṃ. Ayaṃ dhammo yo nirodho, ye hi keci saṃyojaniyesu dhammesu assadānupassino viharanti. Kilesā taṇhā pavaḍḍhati, taṇhāpaccayā upādānaṃ…pe… evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti. Tattha yaṃ saṃyojanaṃ – ayaṃ samudayo. Ye saṃyojaniyā dhammā ye ca sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti – idaṃ dukkhaṃ. Yā saṃyojaniyesu dhammesu ādīnavānupassanā – ayaṃ maggo. Parimuccati jātiyā jarāya byādhīhi maraṇehi sokehi paridevehi yāva upāyāsehi – idaṃ nibbānaṃ. Imāni cattāri saccāni. 원인으로부터 생겨난 법들은 괴로움(고성제)이고, 그 원인은 일어남(집성제)이니, 이는 세존의 말씀이다. 소멸인 이 법과 관련하여, 누구든 결박의 대상이 되는 법들에서 달콤함을 관찰하며 머무는 자들에게는 번뇌인 갈애가 증장하고, 갈애를 조건으로 집착이 증장하며... 이와 같이 오직 괴로움뿐인 이 무리가 일어난다. 거기서 그 결박이 일어남(집성제)이다. 결박의 대상이 되는 법들과 슬픔, 비탄, 고통, 불만, 절망이 일어나는 것이 괴로움(고성제)이다. 결박의 대상이 되는 법들에서 재난을 관찰하는 것이 길(도성제)이다. 태어남, 늙음, 병듦, 죽음, 슬픔, 비탄, 나아가 절망으로부터 완전히 벗어나는 것, 이것이 열반이다. 이것이 네 가지 진리이다. Tattha katamā anupādisesā nibbānadhātu? 거기서 남김 없는 열반의 요소(아누파디세사 니바나다투)란 무엇인가? Atthaṅgatassa na pamāṇamatthi, taṃ hi vā natthi yena naṃ paññapeyya; Sabbasaṅgānaṃ samūhatattā vidū, sitā vādasatassu sabbe. 사라진 자에게는 척도가 없으니, 그에게는 [그를 규정할] 갈애가 없기 때문에 무엇으로도 그를 알릴 수 없다. 모든 집착을 뿌리 뽑았기에, 모든 현자는 수많은 논쟁에 의지하지 않는다. Saṃyuttake godhikasaṃyuttaṃ. 상윳타 니카야의 고디카 상윳타이다. Imāni [Pg.176] asādhāraṇāni suttāni. Yahiṃ yahiṃ saccāni niddiṭṭhāni, tahiṃ tahiṃ saccalakkhaṇato otāretvā aparimāṇehi byañjanehi so attho pariyesitabbo. Tattha atthānuparivatti byañjanena puna byañjanānuparivatti atthena tassa ekamekassa aparimāṇāni byañjanāni imehi suttehi yathānikkhittehi cattāri ariyasaccāni niddisitabbāni. Pañcanikāye anupaviṭṭhāhi gāthāhi gāthā anuminitabbā, byākaraṇena byākaraṇaṃ. Imāni asādhāraṇāni suttāni. 이 경들은 [사성제를 개별적으로 설한] 불공통(不共通)의 경들이다. 진리들이 제시된 곳마다 진리의 특징에 따라 귀결시키고, 헤아릴 수 없는 문구들로써 그 의미를 탐구해야 한다. 거기서 문구로써 뜻을 따르고 다시 뜻으로써 문구를 따르며 탐구해야 한다. 제시된 이 경들을 통해 각각의 진리에 대한 무량한 문구들과 네 가지 성스러운 진리를 제시해야 한다. 오부 니카야에 포함된 게송들은 게송들로써 유추해야 하고, 설명은 설명으로써 유추해야 한다. 이들은 불공통의 경들이다. Tesaṃ imā uddānagāthā 그것들에 대한 요약 게송(우다나 가타)은 다음과 같다. Yamekarattiṃ paṭhamaṃ, aṭṭha dānūpapattiyo; Pañca pubbanimittāni, khīṇamacchaṃva pallalaṃ. 어느 날 밤 처음으로 [모태에 머무는 것], 여덟 가지 보시의 발생, 다섯 가지 전조, 물이 마른 못의 물고기처럼. Sāmaṃ tena kuto rāja, tayo devā gilānakā; Yathāpi kumbhakārassa, yathā nadidakappanaṃ. 사만타라자 왕으로부터 어디에 두려움이 있겠는가, 병든 세 천신, 옹기장이의 그릇처럼 [죽음으로 끝나는 경], 물 없는 강처럼 설하신 경. Idha socati pecca socati, tīṇi duccaritāni ca; Kāmesu giddhā pasutā, yāva tisso vipattiyo. 이 세상에서 슬퍼하고 저 세상에서 슬퍼함, 세 가지 악행, 감각적 욕망에 탐닉하고 몰두함, 세 가지 실패(비판티)에 이르기까지. Sataṃ āsi ayosaṅkū, pariḷāho mahattaro; Saṅkappehi pareto so, tattha tapaniyehi ca. 백 년 동안 달구어진 쇠꼬챙이처럼 [고통을 겪음], 커다란 번열, 그릇된 사유에 압도된 자, 또한 그곳의 열기에 압도됨. Kammārānaṃ yathā ukkā, tayo aggī pakāsitā; Ayato malamuppannaṃ, abbhakkhānaṃ tathāgate. 대장장이의 화덕처럼, 설해진 세 가지 불, 철에서 생긴 녹, 여래에 대한 비방. Tividhaṃ devānusāsanti, supinena saṅgamo yathā; Tisso ceva māradhītā, sallaviddhova ruppati. 세 가지 방식으로 천신들이 훈계함, 꽃다발처럼, 꿈속의 만남처럼, 마라의 세 딸들, 화살에 맞은 자처럼 고통스러워함. Cakkhu sotañca ghānañca, pañcakkhandhā pakāsitā; Appaṃ vata jīvitaṃ idaṃ, ayyikā me mahallikā. 눈과 귀와 코, 설해진 다섯 가지 무더기(오온), 참으로 이 삶은 짧으니, 나의 할머니는 연로하셨다. Sabbe sattā marissanti, upapatti cuticayaṃ; Kāmesu sattā pasutā, āsavehi catūhi ca. 모든 중생은 죽을 것이며, 태어남과 죽음이 있다. 감각적 욕망에 몰두한 중생들, 네 가지 번뇌(아사바)와 함께. Yamhi na māyā vasati, dvemā cetovimuttiyo; Eseva maggo natthañño, bojjhaṅgā ca sudesitā. 속임수가 머물지 않는 것, 두 가지 마음의 해탈, 이것이 바로 길이며 다른 길은 없으니, 잘 설해진 깨달음의 구성 요소들(칠각지). Atthaṅgatassa [Pg.177] na pamāṇamatthi, godhiko parinibbuto; Ye dhammā hetuppabhavā, saṃyojanānupassino. 사라진 이에게는 척도가 없으니, 고디카는 반열반에 들었다. 원인에서 생긴 법들, 결박을 관찰하는 자. Imā dasa tesaṃ uddānagāthā. 이 열 가지가 그것들의 요약 게송이다. 10. Tatthimāni sādhāraṇāni suttāni yesu suttesu sādhāraṇāni saccāni desitāni anulomampi paṭilomampi vomissakampi. Tattha ayaṃ ādi. 10. 거기서 진리들이 순차적으로(아눌로마), 역순으로(빠틸로마), 혹은 섞여서(보미사까) 설해진 공통(共通)인 경들은 다음과 같다. 거기서 이것이 시작이다. Avijjāya nivuto loko, [ajitāti bhagavā]Vivicchā pamādā nappakāsati; Jappābhilepanaṃ brūmi, dukkhamassa mahabbhayaṃ. 세상은 무명에 가려져 있고, [아지타여,] 의혹과 방일함으로 인해 드러나지 않는다. 갈애의 더럽혀짐을 설하며, 괴로움은 세상의 커다란 공포이다. Tattha yā avijjā ca vivicchā ca, ayaṃ samudayo. Yaṃ mahabbhayaṃ, idaṃ dukkhaṃ. Imāni dve saccāni – dukkhañca samudayo ca. ‘‘Saṃyojanaṃ saṃyojaniyā ca dhammā’’ti saṃyuttake cittasaṃyuttakesu byākaraṇaṃ. Tattha yaṃ saṃyojanaṃ, ayaṃ samudayo. Ye saṃyojaniyā dhammā, idaṃ dukkhaṃ. Imāni dve saccāni – dukkhañca samudayo ca. 거기서 무명과 의혹은 집성제이다. 커다란 공포는 고성제이다. 이 두 가지 진리는 괴로움(고)과 일어남(집)이다. 상윳타 니카야의 칫타 상윳타들에서 '결박과 결박의 대상이 되는 법들'에 대한 설명이 있다. 거기서 결박은 집성제이며, 결박의 대상이 되는 법들은 고성제이다. 이 두 가지 진리는 괴로움과 일어남이다. Tattha katamaṃ dukkhañca nirodho ca? 거기서 괴로움과 소멸(고와 멸)은 무엇인가? Ucchinnabhavataṇhassa, netticchinnassa bhikkhuno; Vikkhīṇo jātisaṃsāro, natthi dāni punabbhavo. 존재에 대한 갈애를 끊어버리고, [갈애의] 끈을 끊어버린 비구는 태어남의 윤회가 다하였으니 이제 다시 태어남은 없다. Yaṃ cittaṃ, idaṃ dukkhaṃ. Yo bhavataṇhāya upacchedo, ayaṃ dukkhanirodho. Vikkhīṇo jātisaṃsāro, natthi dāni punabbhavoti niddeso. Imāni dve saccāni – dukkhañca nirodho ca. Dvemā, bhikkhave, vimuttiyo; rāgavirāgā ca cetovimutti, avijjāvirāgā ca paññāvimutti. Yaṃ cittaṃ, idaṃ dukkhaṃ. Yā vimutti, ayaṃ nirodho. Imāni dve saccāni – dukkhañca nirodho ca. 그 마음은 고성제이다. 존재에 대한 갈애를 끊음은 괴로움의 소멸(멸성제)이다. '태어남의 윤회가 다하였으니 이제 다시 태어남은 없다'는 것이 그 상세한 설명이다. 이 두 가지 진리는 괴로움과 소멸이다. 비구들이여, 두 가지 해탈이 있으니, 탐욕에서 벗어난 마음의 해탈(심해탈)과 무명에서 벗어난 통찰지에 의한 해탈(혜해탈)이다. 그 마음은 고성제이며, 그 해탈은 멸성제이다. 이 두 가지 진리는 괴로움과 소멸이다. Tattha katamaṃ dukkhañca maggo ca? 거기서 괴로움과 길(고와 도)은 무엇인가? Kumbhūpamaṃ kāyamimaṃ viditvā, nagarūpamaṃ cittamidaṃ ṭhapetvā; Yodhetha māraṃ paññāvudhena, jitañca rakkhe anivesano siyā. 이 몸을 옹기와 같다고 알고, 이 마음을 요새와 같이 굳건히 세워, 통찰지라는 무기로 마라와 싸워야 한다. 승리한 것을 지켜내어 [번뇌가] 머물 곳이 없게 해야 한다. Tattha [Pg.178] yañca kumbhūpamo kāyo yañca nagarūpamaṃ cittaṃ, idaṃ dukkhaṃ. Yaṃ paññāvudhena māraṃ yodhethāti ayaṃ maggo. Imāni dve saccāni. Yaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ, taṃ pajahitabbaṃ. Yā saṃyojanā, ayaṃ maggo. Ye te dhammā anattaniyā pahātabbā, rūpaṃ yāva viññāṇaṃ, idaṃ dukkhañca maggo ca. 거기서 옹기와 같은 몸과 요새와 같은 마음은 고성제이다. 통찰지라는 무기로 마라와 싸우라는 것은 도성제이다. 이들은 두 가지 진리이다. 비구들이여, 그대들의 것이 아닌 것은 버려야 한다. 그 결박[을 버림]이 길(도성제)이다. 내 것이 아니기에 버려야 할 법들인 물질에서 식에 이르는 것들은 고성제이자 도성제이다. Tattha katamaṃ dukkhañca samudayo ca nirodho ca? 거기에서 고(苦)와 집(集)과 멸(滅)이란 무엇인가? Ye keci sokā paridevitā vā, dukkhā ca lokasmimanekarūpā; Piyaṃ paṭiccappabhavanti ete, piye asante na bhavanti ete. 세상에 어떤 슬픔이나 비탄, 그리고 다양한 형태의 고통이 있더라도, 이것들은 모두 사랑하는 것(piya)을 인연하여 일어난다. 사랑하는 것이 없으면 이것들은 일어나지 않는다. Ye sokaparidevā, yaṃ ca anekarūpaṃ dukkhaṃ, yaṃ pemato bhavati, idaṃ dukkhaṃ. Yaṃ pemaṃ, ayaṃ samudayo. Yo tattha chandarāgavinayo piyassa akiriyā, ayaṃ nirodho. Imāni tīṇi saccāni. Timbaruko paribbājako pacceti ‘‘sayaṃkataṃ paraṃkata’’nti. Yathesā vīmaṃsā, idaṃ dukkhaṃ. Yā ete dve ante anupagamma majjhimā paṭipadā avijjāpaccayā saṅkhārā yāva jātipaccayā jarāmaraṇaṃ, idampi dukkhañca samudayo ca. Viññāṇaṃ nāmarūpaṃ saḷāyatanaṃ phasso vedanā bhavo jāti jarāmaraṇaṃ, idaṃ dukkhaṃ. Avijjā saṅkhārā taṇhā upādānaṃ, ayaṃ samudayo. Iti idaṃ sayaṃkataṃ vīmaṃseyyāti yañca paṭiccasamuppāde dukkhaṃ, idaṃ eso samudayo niddiṭṭho. Avijjānirodhā saṅkhāranirodho ca yāva ca jarāmaraṇanirodhoti ayaṃ nirodho. Imāni tīṇi saccāni dukkhañca samudayo ca nirodho ca. 어떤 슬픔과 비탄, 그리고 다양한 형태의 고통이 사랑(pema)으로부터 생겨난다면, 이것이 고(苦)이다. 그 사랑이 집(集)이다. 거기서 사랑하는 것에 대한 욕탐(chandarāga)을 제거하고 행하지 않음(akiriyā)이 멸(滅)이다. 이것이 세 가지 성제이다. 유행자 팀바루카(Timbaruka)는 '스스로 지은 것 혹은 남이 지은 것'이라고 경험하여 극심한 고통을 겪는다. 이러한 고찰(vīmaṃsā)이 바로 고(苦)이다. 이러한 두 끝에 치치지 않는 중도(majjhimā paṭipadā)인, 무명을 연하여 상카라가 일어나고 나아가 태어남을 연하여 늙음과 죽음이 일어나는 것, 이것 또한 고(苦)와 집(集)이다. 식(識), 명색(名色), 육입(六入), 촉(觸), 수(受), 유(有), 생(生), 노사(老死)는 고(苦)이다. 무명, 상카라, 갈애, 취착은 집(集)이다. 이처럼 이것이 스스로 지은 것인지 고찰해야 하니, 연기(緣起)에서 고통인 것이 집(集)으로 설해진 것이다. 무명의 소멸로 상카라가 소멸하고 나아가 노사가 소멸하는 것이 멸(滅)이다. 이것이 고(苦)와 집(集)과 멸(滅)의 세 가지 성제이다. 11. Tattha katamaṃ dukkhañca samudayo ca maggo ca? 11. 거기에서 고(苦)와 집(集)과 도(道)란 무엇인가? ‘‘Yo dukkhamaddakkhi yatonidānaṃ, kāmesu so jantu kathaṃ nameyya; Kāmā hi loke saṅgāti ñatvā, tesaṃ satīmā vinayāya sikkhe’’ti. 무엇을 원인으로 고통이 일어나는지 본 사람이라면, 그 사람이 어찌 감각적 욕망에 굴복하겠는가? 세상에서 욕망이 속박임을 알고, 그것들을 제거하기 위해 마음 챙기는 자는 수행(sikkhe)해야 한다. Yo [Pg.179] dukkhamaddakkhi, idaṃ dukkhaṃ. Yato bhavati, ayaṃ samudayo. Sandiṭṭhaṃ yato bhavati yāva tassa vinayāya sikkhā, ayaṃ maggo. Imāni tīṇi saccāni. '고통을 본 자'라는 가르침이 고(苦)이다. 그것이 일어나는 원인이 집(集)이다. 현세적인 이익이 생기는 과정부터 그것을 제거하기 위한 수행(sikkhā)까지가 도(道)이다. 이것이 세 가지 성제이다. Ekādasaṅguttaresu gopālakopamasuttaṃ. 앙굿따라 니까야 11 모음(Ekādasa-aṅguttara)의 고팔라꼬빠마 경(Gopālakopama-sutta)이다. Tattha yāva rūpasaññuttā yañca saḷāyatanaṃ yathā vaṇaṃ paṭicchādeti yañca titthaṃ yathā ca labhati dhammūpasañhitaṃ uḷāraṃ pītipāmojjaṃ catubbidhaṃ ca attabhāvato ca vatthu, idaṃ dukkhaṃ. Yāva āsāṭikaṃ hāretā hoti, ayaṃ samudayo. Rūpasaññuttā āsāṭakaharaṇaṃ vaṇapaṭicchādanaṃ vīthiññutā gocarakusalañca, ayaṃ maggo. Avasesā dhammā atthi hetū atthi paccayā atthi nissayā sāvasesadohitā anekapūjā ca kalyāṇamittatappaccayā dhammā vīthiññutā ca hetu, imāni tīṇi saccāni. 거기에서 물질(rūpa)과 결합된 육입(六入)이나, 상처를 보호하듯 얻게 되는 법(dhamma)과 관련된 고귀하고 광대한 네 가지 희열(pīti)과 기쁨(pāmojja), 그리고 자아의 토대(vatthu)가 되는 것, 이것이 고(苦)이다. 갈망(āsāṭika)을 제거하는 데 이르는 과정이 집(集)이다. 물질과 결합된 갈망의 제거, 상처를 보호함, 길을 앎(vīthiññutā), 영역에 능숙함(gocarakusala)이 도(道)이다. 나머지 법들에는 원인(hetu), 조건(paccaya), 의지처(nissaya)가 있으니, 유여(sāvasesa)의 이익과 많은 공양, 그리고 선지식을 조건으로 하는 법들과 길을 아는 원인이 포함되어 이 세 가지 성제가 된다. Tattha katamaṃ dukkhañca maggo ca nirodho ca? 거기에서 고(苦)와 도(道)와 멸(滅)이란 무엇인가? Sati kāyagatā upaṭṭhitā, chasu phassāyatanesu saṃvuto ; Satataṃ bhikkhu samāhito, jaññā nibbānamattano. 몸에 대한 마음챙김(kāyagatāsati)이 확립되고, 여섯 촉입처(phassāyatana)를 잘 단속하며, 항상 삼매에 들어 집중된 비구는 자신의 열반을 알게 되리라. Tattha yā ca kāyagatā sati yañca saḷāyatanaṃ yattha sabbañcetaṃ dukkhaṃ. Yā ca kāyagatā sati yo ca sīlasaṃvaro yo ca samādhi yattha yā sati, ayaṃ paññākkhandho. Sabbampi sīlakkhandho samādhikkhandho, ayaṃ maggo. Evaṃvihārinā ñātabbaṃ nibbānaṃ. Ayaṃ nirodho, imāni tīṇi saccāni. Sīle patiṭṭhāya dve dhammā bhāvetabbā samatho ca vipassanā ca. Tattha yaṃ cittasahajātā dhammā, idaṃ dukkhaṃ. Yo ca samatho yā ca vipassanā, ayaṃ maggo. Rāgavirāgā ca cetovimutti, avijjāvirāgā ca paññāvimutti, ayaṃ nirodho. Imāni tīṇi saccāni. 거기에서 몸에 대한 마음챙김과 육입처가 있는 그 모든 것이 고(苦)이다. 몸에 대한 마음챙김, 계율의 단속, 삼매, 그리고 거기에 있는 마음챙김이 통찰지의 무더기(paññākkhandho)이다. 모든 계의 무더기(sīlakkhandho)와 정의 무더기(samādhikkhandho)가 도(道)이다. 이와 같이 머무는 자가 알아야 할 열반이 멸(滅)이다. 이것이 세 가지 성제이다. 계에 머물며 사마타와 위빳사나라는 두 가지 법을 닦아야 한다. 거기서 마음과 함께 생겨나는 법들이 고(苦)이다. 사마타와 위빳사나가 도(道)이다. 탐욕의 빛바램(virāga)을 통한 심해탈(cetovimutti)과 무명의 빛바램을 통한 혜해탈(paññāvimutti)이 멸(滅)이다. 이것이 세 가지 성제이다. Tattha [Pg.180] katamo samudayo ca nirodho ca? 거기에서 집(集)과 멸(滅)이란 무엇인가? Āsā ca pīhā abhinandanā ca, anekadhātūsu sarā patiṭṭhitā; Aññāṇamūlappabhavā pajappitā, sabbā mayā byantikatā samūlikā. 갈망(āsā)과 열망(pīhā)과 환희(abhinandanā)가 여러 요소(dhātu)에 깊이 박혀 있었고, 무명을 뿌리로 하여 생겨나 지껄여대던 모든 것들을 나는 그 뿌리째 제거하였다. Aññāṇamūlappabhavāti purimakehi samudayo. Sabbā mayā byantikatā samūlikāti nirodho. Imāni dve saccāni. Catunnaṃ dhammānaṃ ananubodhā appaṭivedhā vitthārena kātabbaṃ. Ariyassa sīlassa samādhino paññāya vimuttiyā. Tattha yo imesaṃ catunnaṃ dhammānaṃ ananubodhā appaṭivedhā, ayaṃ samudayo. Paṭivedho bhavanettiyā, ayaṃ nirodho. Ayaṃ samudayo ca nirodho ca. '무명을 뿌리로 하여 생겨난 것'은 앞의 구절들에 따라 집(集)이라 한다. '나는 모든 것을 뿌리째 제거하였다'는 것은 멸(滅)이라 한다. 이것이 두 가지 성제이다. 네 가지 법인 거룩한 계(sīla), 삼매(samādhi), 통찰지(paññā), 해탈(vimutti)을 깨닫지 못하고 꿰뚫지 못함에 대해 상세히 설명해야 한다. 거기서 이 네 가지 법을 깨닫지 못하고 꿰뚫지 못하는 것이 집(集)이다. 존재의 끈(bhavanetti)을 꿰뚫어 아는 것이 멸(滅)이다. 이것이 집(集)과 멸(滅)이다. Tattha katamo samudayo ca maggo ca? 거기에서 집(集)과 도(道)란 무엇인가? Yāni sotāni lokasmiṃ, [ajitāti bhagavā]Sati tesaṃ nivāraṇaṃ; Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi, paññāyete pidhīyare. 세상에 흐르는 갈애의 흐름(sota)들을 마음챙김으로 막을 수 있다고 나는 말한다. 그 흐름들을 단속하는 것이 마음챙김이며, 통찰지(paññā)로 그것들을 닫아버린다. Yāni sotānīti ayaṃ samudayo. Yā ca paññā yā ca sati nivāraṇaṃ pidhānañca, ayaṃ maggo. Imāni dve saccāni. Sañcetaniyaṃ suttaṃ daḷhanemiyānākāro chahi māsehi niddiṭṭho. Tattha yaṃ kāyaṃ kāyakammaṃ savaṅkaṃ sadosaṃ sakasāvaṃ yā savaṅkatā sadosatā sakasāvatā, ayaṃ samudayo. Evaṃ vacīkammaṃ manokammaṃ avaṅkaṃ adosaṃ akasāvaṃ, yā avaṅkatā adosatā akasāvatā, ayaṃ maggo. Evaṃ vacīkammaṃ manokammaṃ. Imāni dve saccāni samudayo ca maggo ca. '세상에 흐르는 흐름들'은 집(集)이다. 저지하고 차단하는 통찰지와 마음챙김은 도(道)이다. 이것이 두 가지 성제이다. 선체따니야 경(Sañcetaniya-sutta)에서 달하네미(Daḷhanemi) 왕의 천상 여정을 6개월에 걸쳐 설명하였다. 거기서 굽어 있고(savaṅka), 결점이 있고(sadosa), 오염원(kasāva)이 섞인 신체적 행위와 그 굽음, 결점, 오염됨이 집(集)이다. 이와 마찬가지로 굽지 않고, 결점이 없고, 오염원이 없는 언어적 행위와 정신적 행위, 그리고 그 굽지 않음, 결점 없음, 오염되지 않음이 도(道)이다. 언어적 행위와 정신적 행위도 이와 같다. 이것이 집(集)과 도(道)의 두 가지 성제이다. Tattha katamo samudayo ca nirodho ca maggo ca? 거기에서 집(集)과 멸(滅)과 도(道)란 무엇인가? ‘‘Nissitassa calitaṃ, anissitassa calitaṃ natthi, calite asati passaddhi, passaddhiyā sati nati na hoti, natiyā asati āgatigati na hoti, āgatigatiyā asati cutūpapāto na hoti, cutūpapāte asati nevidha na huraṃ na ubhayamantarena. Esevanto dukkhassā’’ti. 의지하는 자에게는 동요(calita)가 있고, 의지하지 않는 자에게는 동요가 없다. 동요가 없으면 고요함(passaddhi)이 있고, 고요함이 있으면 경향성(nati)이 없으며, 경향성이 없으면 오고 감(āgatigati)이 없고, 오고 감이 없으면 죽고 태어남(cutūpapāta)이 없다. 죽고 태어남이 없으면 이 세상도 저 세상도 그 둘 사이도 없다. 이것이 바로 괴로움의 끝이다. Tattha [Pg.181] dve nissayā, ayaṃ samudayo. Yo ca anissayo, yā ca anati, ayaṃ maggo. Yā āgatigati na hoti cutūpapāto ca yo esevanto dukkhassāti, ayaṃ nirodho. Imāni tīṇi saccāni. Anupaṭṭhitakāyagatā sati…pe… yaṃ vimuttiñāṇadassanaṃ, ayaṃ samudayo. Ekārasaupanissayā vimuttiyo yāva upanissayaupasampadā upaṭṭhitakāyagatāsatissa viharati. Sīlasaṃvaro sosāniyo hoti, yañca vimuttiñāṇadassanaṃ, ayaṃ maggo. Yā ca vimutti, ayaṃ nirodho. Imāni tīṇi saccāni. Samudayo ca nirodho ca maggo ca. 거기서 [오염된] 두 가지 의지처가 집(集)이다. 의지하지 않음과 경향성 없음이 도(道)이다. 오고 감이 없고 죽고 태어남이 없는 것, 즉 '괴로움의 끝'이 멸(滅)이다. 이것이 세 가지 성제이다. 몸에 대한 마음챙김이 확립되지 않은 상태의 반조하는 지견(vimuttiñāṇadassana)은 집(集)이다. 몸에 대한 마음챙김이 확립되어 머무는 자에게는 열한 가지의 강력한 의지처(upanissaya)가 되는 해탈들이 있다. 계율의 단속이 그 의지처가 되고, 해탈과 해탈지견에 이르는 과정이 도(道)이다. 해탈 그 자체가 멸(滅)이다. 이것이 집(集)과 멸(滅)과 도(道)의 세 가지 성제이다. 12. Tattha katamo nirodho ca maggo ca? 12. 거기에서 멸(滅)과 도(道)란 무엇인가? Sayaṃ katena saccena, tena attanā abhinibbānagato vitiṇṇakaṅkho; Vibhavañca ñatvā lokasmiṃ, tāva khīṇapunabbhavo sa bhikkhu. 스스로 깨달은 진리에 의해 열반에 이르고 의혹을 건넌 자, 세상에서 비존재(vibhava)를 알고 다시 태어남이 다한 자, 그가 바로 비구이다. Yaṃ saccena, ayaṃ maggo. Yaṃ khīṇapunabbhavo, ayaṃ nirodho. Imāni dve saccāni. Pañca vimuttāyatanāni satthā vā dhammaṃ desesi aññataro vā viññū sabrahmacārīti vitthārena kātabbā. Tassa atthappaṭisaṃvedissa pāmojjaṃ jāyati, pamuditassa pīti jāyati, yāva nibbindanto virajjati, ayaṃ maggo. Yā vimutti, ayaṃ nirodho. Evaṃ pañca vimuttāyatanāni vitthārena. Imāni dve saccāni nirodho ca maggo ca. 진리에 의해 도달하는 것, 이것이 도제(道諦)이다. 다시 태어남이 다한 것, 이것이 멸제(滅諦)이다. 이것이 두 가지 진리이다. 다섯 가지 해탈의 처소(vimuttāyatanāni)는 스승께서 법을 설하시거나 지혜로운 다른 동료 수행자가 설하는 것 등으로 상세히 다루어야 한다. 그 의미를 통찰하는 자에게는 기쁨(pāmojja)이 생기고, 기쁜 자에게는 희열(pīti)이 생기며, 염오하여 탐욕을 떠나기까지 이르는 것, 이것이 도제이다. 해탈하는 것, 이것이 멸제이다. 이와 같이 다섯 가지 해탈의 처소가 상세히 설명된다. 이것들이 멸제와 도제라는 두 가지 진리이다. Imāni sādhāraṇāni suttāni. Imehi sādhāraṇehi suttehi yathānikkhittehi paṭivedhato ca lakkhaṇato ca otāretvā aññāni suttāni niddisitabbāni aparihāyantena. Gāthāhi gāthā anuminitabbā, byākaraṇehi byākaraṇaṃ. Ime ca sādhāraṇā dasa parivaḍḍhakā eko ca catukko niddeso sādhāraṇo. Ayañca pakiṇṇakaniddeso. Ekaṃ pañca cha ca savekadeso sabbaṃ. Ime dve parivajjanā purimakā ca dasa. Ime dvādasa parivaḍḍhakā saccāni. Ettāvatā sabbaṃ suttaṃ natthi, taṃ byākaraṇaṃ vā gāthā viya. Imehi dvādasahi parivaḍḍhakehi na otarituṃ appamattena pariyesitvā niddisitabbā. 이것들은 공통된 경들이다. 제시된 이 공통된 경들을 통해 통찰(paṭivedha)과 특징(lakkhaṇa)으로 대조하여 다른 경들을 빠짐없이 지시해야 한다. 게송은 게송으로 미루어 알아야 하고, 설명은 설명으로 미루어 알아야 한다. 이 열 가지 공통된 경들은 증장하는 것이고 한 가지 4법(catukka)의 해설도 공통된 것이다. 이것이 잡다한 해설(pakiṇṇakaniddeso)이다. 이와 같이 일부분으로 지시된 모든 잡다한 해설은 다섯 번째와 여섯 번째 4법에 있는 것들이다. 이 두 가지(공통된 것과 잡다한 것)를 제외한 앞서 언급한 열 가지와 이 열두 가지 경들은 진리를 증장시킨다. 이 정도면 모든 경이 다 있는 것은 아니나, 그것은 설명이나 게송과 같다. 이 열두 가지 증장하는 경들로 대조해보고 조금이라도 더 찾아보고 나서 지시해야 한다. Tatthāyaṃ saṅkhepo. Sabbaṃ dukkhaṃ sattahi padehi samosaraṇaṃ gacchati. Katarehi sattahi? Appiyasampayogo ca piyavippayogo ca, imehi dvīhi [Pg.182] padehi sabbaṃ dukkhaṃ niddisitabbaṃ. Tassa dve nissayā – kāyo ca cittañca. Tena vuccati ‘‘kāyikaṃ dukkhaṃ cetasikañce’’ti, natthi taṃ dukkhaṃ na kāyikaṃ vā na cetasikaṃ, sabbaṃ dukkhaṃ dvīhi dukkhehi niddisitabbaṃ kāyikena ca cetasikena ca. Tīhi dukkhatāhi saṅgahitaṃ dukkhadukkhatāya saṅkhāradukkhatāya vipariṇāmadukkhatāya. Iti taṃ sabbaṃ dukkhaṃ tīhi dukkhatāhi saṅgahitaṃ. Iti idañca dukkhaṃ tividhaṃ. Duvidhaṃ dukkhaṃ kāyikañca cetasikañca. Duvidhaṃ appiyasampayogo ca piyavippayogo ca. Idaṃ sattavidhaṃ dukkhaṃ. 거기에서 요약하자면 이러하다. 모든 괴로움(dukkha)은 일곱 가지 구절로 귀결된다. 어떤 일곱 가지인가? 싫어하는 것과의 만남(appiyasampayogo)과 좋아하는 것과의 헤어짐(piyavippayogo)이다. 이 두 구절로 모든 괴로움을 지시해야 한다. 괴로움의 두 가지 의지처는 몸과 마음이다. 그래서 '신체적 괴로움과 정신적 괴로움'이라 한다. 신체적이지도 정신적이지도 않은 괴로움은 없다. 모든 괴로움은 신체적 괴로움과 정신적 괴로움이라는 두 가지 괴로움으로 지시되어야 한다. 또한 괴고(苦苦), 행고(行苦), 괴고(壞苦, vipariṇāmadukkhatā)라는 세 가지 고통의 양상으로 포함된다. 이와 같이 모든 괴로움은 세 가지 고통의 양상으로 요약된다. 그리하여 괴로움은 세 종류이고, 신체적·정신적의 두 종류이며, 싫어하는 것과의 만남·좋아하는 것과의 헤어짐의 두 종류이다. 이것이 일곱 가지 방식의 괴로움이다. Tattha tividho samudayo acatuttho apañcamo. Katamo tividho? Taṇhā ca diṭṭhi ca kammaṃ. Tattha taṇhā ca bhavasamudayo kammaṃ. Tathā nibbattassa hīnapaṇītatā, ayaṃ samudayo. Iti yāpi bhavagatīsu hīnatā ca paṇītatā ca, yāpi tīhi dukkhatāhi saṅgahitā, yopi dvīhi mūlehi samudānīto avijjāya nivutassa bhavataṇhāsaṃyuttassa saviññāṇako kāyo, sopi tīhi dukkhatāhi saṅgahito. 거기서 집제(samudayo)는 세 가지이며 네 번째나 다섯 번째는 없다. 세 가지란 무엇인가? 갈애(taṇhā), 사견(diṭṭhi), 업(kamma)이다. 거기서 갈애와 업은 존재의 일어남(집제)이다. 또한 태어난 자의 비천함과 고귀함, 이것이 집제이다. 이와 같이 존재의 갈래(gatī)에서의 비천함과 고귀함, 그리고 세 가지 고통의 양상에 포함되는 것, 그리고 두 가지 근원(무명과 갈애)으로부터 초래되어 무명에 덮이고 존재의 갈애에 묶인 자의 식(識)을 동반한 몸도 세 가지 고통의 양상에 포함된다. Tathā vipallāsato diṭṭhibhavagantabbā. Sā sattavidhā niddisitabbā. Eko vipallāso tīṇi niddisīyati, cattāri vipallāsavatthūni. Tattha katamo eko vipallāso? Yo viparītaggāho paṭikkhepena, otaraṇaṃ yathā ‘‘anicce nicca’’miti viparītaṃ gaṇhāti. Evaṃ cattāro vipallāsā. Ayameko vipallāsīyati saññā cittaṃ diṭṭhi. Katamāni cattāri vipallāsavatthūni? Kāyo vedanā cittaṃ dhammā. Evaṃ vipallāsagatassa akusalañca pavaḍḍheti. Tattha saññāvipallāso dosaṃ akusalamūlaṃ pavaḍḍheti. Cittavipallāso lobhaṃ akusalamūlaṃ pavaḍḍheti. Diṭṭhivipallāso mohaṃ akusalamūlaṃ pavaḍḍheti. Tattha dosassa akusalamūlassa tīṇi micchattāni phalaṃ – micchāvācā micchākammanto micchāājīvo; lobhassa akusalamūlassa tīṇi micchattāni phalaṃ – micchāsaṅkappo micchāvāyāmo micchāsamādhi; mohassa akusalamūlassa dve micchattāni phalaṃ – micchādiṭṭhi ca micchāsati ca. Evaṃ akusalaṃ sahetu sappaccayaṃ vipallāsā ca paccayo, akusalamūlāni sahetū eteyeva paṭipakkhena anūnā anadhikā dvīhi paccayehi niddisitabbā. Nirodhe ca magge ca vipallāsamupādāya parato paṭipakkhena catasso. 또한 전도(vipallāsa)로 인해 사견이 생기는 것을 알아야 한다. 그것은 일곱 가지 방식으로 지시되어야 한다. 한 가지 전도가 세 가지로 지시되고, 네 가지 전도의 대상이 있다. 거기서 한 가지 전도란 무엇인가? 반대되는 것을 취하는 것으로, 무상한 것을 '상주하는 것'이라고 거꾸로 붙잡는 것이다. 이와 같이 전도는 네 가지이다. 이 하나가 인식(saññā), 마음(citta), 사견(diṭṭhi)에 의해 전도된다. 네 가지 전도의 대상은 무엇인가? 몸, 느낌, 마음, 법이다. 이처럼 전도된 자에게 불선(akusala)이 증장한다. 거기서 인식의 전도는 진심(dosa)이라는 불선뿌리를 증장시킨다. 마음의 전도는 탐심(lobha)이라는 불선뿌리를 증장시킨다. 견해의 전도는 치심(moha)이라는 불선뿌리를 증장시킨다. 거기서 진심이라는 불선뿌리의 결과로 세 가지 그릇됨(micchattāni)이 있으니, 그릇된 말, 그릇된 행위, 그릇된 생계이다. 탐심이라는 불선뿌리의 결과로 세 가지 그릇됨이 있으니, 그릇된 사유, 그릇된 정진, 그릇된 삼매이다. 치심이라는 불선뿌리의 결과로 두 가지 그릇됨이 있으니, 그릇된 견해와 그릇된 마음챙김이다. 이와 같이 불선은 원인과 조건이 있고 전도는 조건이 되며, 불선뿌리들도 원인이 있다. 이것들은 대치되는 측면에서 부족함도 넘침도 없이 두 가지 조건으로 지시되어야 한다. 멸제와 도제에서도 전도를 바탕으로 그 뒤에 대치되는 것 네 가지가 있다. Tatthimā uddānagāthā 거기에 이러한 요약 게송들이 있다. Avijjāya [Pg.183] nivuto loko, cittaṃ saṃyojanampi; Sā pacchinnabhavataṇhā, dvemā ceva vimuttiyo. 세상은 무명에 덮여 있고, 마음 또한 결박되어 있다. 그녀는 존재의 갈애를 끊었으니, 이것이 두 가지 해탈이다. Kumbhūpamaṃ kāyamimaṃ, yaṃ na tumhākaṃ taṃ pajaha ; Ye keci sokaparidevā, timbaruko ca sayaṃkataṃ. 이 몸을 항아리에 비유하라. 너희의 것이 아닌 것은 버려라. 어떤 근심과 비탄이 있든, 그것은 스스로 지은 것이며 혹독한 괴로움이다. Dukkhaṃ diṭṭhi ca uppannaṃ, yañca gopālakopamaṃ; Sati kāyagatā māhu, samatho ca vipassanā. 일어난 괴로움과 사견은 소를 치는 목동의 비유와 같다. 몸에 대한 마음챙김을 사마타와 위빳사나라 한다. Āsā pihā ca abhinandanā ca, catunnamananubodhanā; Yāni sotāni lokasmiṃ, daḷhaṃ nemiyānākāro. 열망과 갈망과 환희, 그리고 네 가지를 깨닫지 못함으로 인해, 세상에 있는 갈애의 흐름들은 수레바퀴의 테처럼 견고하게 윤회의 수레를 만든다. Yaṃ nissitassa calitaṃ, anupaṭṭhitakāyagatāsati; Sayaṃ katena saccena, vimuttāyatanehi ca. 의지하는 자에게 요동함이 있으니 몸에 대한 마음챙김이 확립되지 않았기 때문이다. 스스로 닦은 도(magga)와 해탈의 처소들로써 그 요동함을 없앤다. Peṭakopadese mahākaccāyanena bhāsite paṭhamabhūmi ariyasaccappakāsanā nātaṃ jīvatā bhagavatā mādisena samuddanena tathāgatenāti. 마하깟짜야나 존자가 설하신 뻬따꼬빠데사(Peṭakopadesa)에서 '성스러운 진리의 현시(Ariyasaccappakāsanā)'라 이름하는 첫 번째 단계가 끝났다. 이는 세존께서 설하신 바와 같이 나(마하깟짜야나)와 같은 이가 잘 설한 것이다. 2. Sāsanapaṭṭhānadutiyabhūmi 2. 가르침의 토대(Sāsanapaṭṭhāna)인 두 번째 단계. 13. Tattha katamaṃ sāsanappaṭṭhānaṃ? Saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ, vāsanā bhāgiyaṃ suttaṃ, nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ, asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ, saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca, saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca, saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca, vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca. Āṇatti, phalaṃ, upāyo, āṇatti ca phalañca, phalañca upāyo ca, āṇatti ca phalañca upāyo ca. Assādo, ādīnavo, nissaraṇaṃ, assādo ca ādīnavo ca, assādo ca nissaraṇañca, ādīnavo ca nissaraṇañca, assādo ca ādīnavo ca nissaraṇañca. Lokikaṃ, lokuttaraṃ, lokikañca lokuttarañca. Kammaṃ, vipāko, kammañca vipāko ca. Niddiṭṭhaṃ, aniddiṭṭhaṃ, niddiṭṭhañca aniddiṭṭhañca. Ñāṇaṃ, ñeyyaṃ, ñāṇañca ñeyyañca. Dassanaṃ, bhāvanā, dassanañca bhāvanā ca. Vipākakammaṃ, na vipākakammaṃ, nevavipākanavipākakammaṃ[Pg.184]. Sakavacanaṃ, paravacanaṃ, sakavacanañca paravacanañca. Sattādhiṭṭhānaṃ, dhammādhiṭṭhānaṃ, sattādhiṭṭhānañca dhammādhiṭṭhānañca. Thavo, sakavacanādhiṭṭhānaṃ, paravacanādhiṭṭhānaṃ, sakavacanādhiṭṭhānañca paravacanādhiṭṭhānañca. Kiriyaṃ, phalaṃ, kiriyañca phalañca. Anuññātaṃ, paṭikkhittaṃ, anuññātañca paṭikkhittañca. Imāni cha paṭikkhittāni. 13. 거기서 가르침의 토대(sāsanappaṭṭhāna)란 무엇인가? 오염의 부분에 속하는 경, 습성의 부분에 속하는 경, 통찰의 부분에 속하는 경, 무학의 부분에 속하는 경, 오염의 부분이면서 습성의 부분인 경, 오염의 부분이면서 통찰의 부분인 경, 오염의 부분이면서 통찰의 부분이자 무학의 부분인 경, 습성의 부분이면서 통찰의 부분인 경이다. 명령(āṇatti), 과보(phala), 방편(upāyo), 명령과 과보, 과보와 방편, 명령과 과보와 방편이다. 달콤함(assādo), 재난(ādīnavo), 벗어남(nissaraṇaṃ), 달콤함과 재난, 달콤함과 벗어남, 재난과 벗어남, 달콤함과 재난과 벗어남이다. 세간, 출세간, 세간과 출세간이다. 업, 과보, 업과 과보이다. 설해진 것(niddiṭṭhaṃ), 설해지지 않은 것(aniddiṭṭhaṃ), 설해진 것과 설해지지 않은 것이다. 지혜, 알아야 할 것, 지혜와 알아야 할 것이다. 견해, 수행, 견해와 수행이다. 과보인 업, 과보가 아닌 업, 과보도 아니고 과보가 아닌 업도 아닌 것이다. 자신의 말, 타인의 말, 자신의 말과 타인의 말이다. 중생에 근거한 것(sattādhiṭṭhānaṃ), 법에 근거한 것(dhammādhiṭṭhānaṃ), 중생에 근거한 것과 법에 근거한 것이다. 찬탄(thavo), 자신의 말에 근거한 것, 타인의 말에 근거한 것, 자신의 말에 근거한 것과 타인의 말에 근거한 것이다. 행위(kiriyaṃ), 과보, 행위와 과보이다. 허용된 것(anuññātaṃ), 금지된 것(paṭikkhittaṃ), 허용된 것과 금지된 것이다. 이것들이 여섯 가지 금지된 것들이다. 14. Tattha katamaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ? 14. 그중 무엇이 오염의 부분에 속하는 경인가? Kāmandhā jālasañchannā, taṇhāchadanachāditā; Pamattabandhunā baddhā, macchāva kumināmukhe; Jarāmaraṇamanventi, vaccho khīrapakova mātaraṃ. 욕망에 눈멀고 갈애의 그물에 덮였으며, 갈애의 덮개로 가려졌네. 방일한 자의 친족(마라)에게 묶여, 통발 입구의 물고기처럼 늙음과 죽음을 따르니, 마치 젖먹이 송아지가 어미를 따르는 것과 같네. Pañcime, bhikkhave, nīvaraṇā. 비구들이여, 이러한 다섯 가지 장애(nīvaraṇā)가 있다. Tattha katamaṃ vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ? 그중 무엇이 습성의 부분에 속하는 경인가? Manopubbaṅgamā dhammā, manoseṭṭhā manomayā; Manasā ce pasannena, bhāsati vā karoti vā; Tato naṃ sukhamanveti, chāyāva anapāyinī. 법들은 마음이 앞서가고, 마음이 우두머리이며, 마음으로 이루어지네. 만약 깨끗한 마음으로 말하거나 행동하면, 그에게 즐거움이 따르니, 떠나지 않는 그림자와 같네. Saṃyuttake suttaṃ. 상윳따(Saṃyuttaka)에 있는 경이다. Mahānāmassa sakkassa idaṃ bhagavā sakyānaṃ kapilavatthumhi nagare nayavitthārena saddhāsīlaparibhāvitaṃ suttaṃ bhāvaññena paribhāvitaṃ taṃ nāma pacchime kāle. 세존께서 카필라밧투 성에서 석가족 마하나마에게 상세한 방식으로 설하신 이 경은 믿음과 계행으로 충만한 것이며, [미래의 성취될] 몫을 아는 것으로 충만한 것이니, 그것은 미래의 시간에 그렇게 될 것이다. Tattha katamaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ? 그중 무엇이 통찰의 부분에 속하는 경인가? Uddhaṃ adho sabbadhi vippamutto, ayaṃ ahasmīti anānupassī; Evaṃ vimutto udatāri oghaṃ, atiṇṇapubbaṃ apunabbhavāya. 위로 아래로 모든 곳에서 해탈하고, '이것이 나다'라고 관찰하지 않으며, 이와 같이 해탈하여 이전에 건너지 못한 폭류를 다시 태어나지 않기 위해 건넜네. Sīlāni nu kho bhavanti kimatthiyāni ānando pucchati satthāraṃ. 아난다가 스승께 묻기를, "계행들은 도대체 무슨 목적을 위해 있습니까?"라고 한다. Tattha [Pg.185] katamaṃ asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ? 그중 무엇이 무학의 부분에 속하는 경인가? ‘‘Yassa selūpamaṃ cittaṃ, ṭhitaṃ nānupakampati; Virattaṃ rajanīyesu, kopaneyye na kuppati; Yassevaṃ bhāvitaṃ cittaṃ, kuto taṃ dukkhamessatī’’ti. 마음이 바위산 같아서 흔들림 없이 서 있고, 탐착할 만한 것들에 탐착하지 않으며, 화낼 만한 것들에 화내지 않네. 이와 같이 닦여진 마음을 가진 이에게 어디서 괴로움이 오겠는가? Sāriputto nāma bhagavā theraññataro so maṃ āsajja appaṭinissajja cārikaṃ pakkamati, sāriputtassa byākaraṇaṃ kātabbaṃ. Yassa nūna bhagavā kāyagatā sati abhāvitā assa abahulīkatā vitthārena kātabbaṃ. 사리뿟따라는 이름의 세존의 어떤 장로가 나를 비난하고 사과하지 않은 채 유행을 떠났으므로, 사리뿟따의 답변이 이루어져야 한다. 진실로 세존께서 '몸에 대한 마음챙김(kāyagatā sati)이 닦이지 않고 많이 실천되지 않은 자라면 (그렇게 행동하겠지만), 상세하게 [설명이] 이루어져야 한다'고 말씀하셨다. 15. Tattha katamaṃ saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca? 15. 그중 무엇이 오염의 부분이자 습성의 부분인 경인가? Channamativassati, vivaṭaṃ nātivassati; Tasmā channaṃ vivaretha, evaṃ taṃ nātivassati. 덮인 곳에는 비가 새고, 열린 곳에는 비가 새지 않네. 그러므로 덮인 것을 열어라. 그러면 비가 새지 않으리라. Channamativassatīti saṃkileso. Vivaṭaṃ nātivassatīti vāsanā. Tamo tamaparāyanoti vitthārena. Tattha yo ca tamo yo ca tamaparāyano, ayaṃ saṃkileso. Yo ca joti yo ca jotiparāyano, ayaṃ vāsanā. '덮인 곳에는 비가 샌다'는 구절은 오염이고, '열린 곳에는 비가 새지 않는다'는 구절은 습성이다. '어둠에서 어둠으로 가는 자' 등의 내용은 상세히 해야 한다. 거기서 어둠인 자와 어둠으로 가는 자는 오염이고, 빛인 자와 빛으로 가는 자는 습성이다. Tattha katamaṃ saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṃ? 그중 무엇이 오염의 부분이자 통찰의 부분인 경인가? Na taṃ daḷhaṃ bandhanamāhu dhīrā, yadāyasaṃ dārujapabbajañca ; Sārattarattā maṇikuṇḍalesu, puttesu dāresu ca yā apekkhā. 철이나 나무나 풀로 만든 결박을 현자들은 견고한 결박이라 말하지 않네. 보석 귀걸이에 대한 강한 탐착과 처자식에 대한 애착이 그것이네. Na taṃ daḷhaṃ bandhanamāhu dhīrā, yadā puttesu dāresu ca yā apekkhā, ayaṃ saṃkileso. Etampi chetvā paribbajanti dhīrā anapekkhino sabbakāme pahāyāti, ayaṃ nibbedho. Yaṃ cetayitaṃ pakappitaṃ yā ca nāmarūpassa avakkanti hoti. Imehi catūhi padehi saṃkileso. Pacchimakehi catūhi nibbedho. 현자들은 그것을 견고한 결박이라 말하지 않으니, 자식과 아내에 대한 애착이 있는 것, 이것이 오염이다. 이것조차 끊고 모든 욕망을 버려 애착 없이 출가하는 현자들은 통찰이다. 의도된 것, 구상된 것, 명색으로의 하생(avakkanti)이 있는 것, 이 네 구절로써 오염을 나타내고 뒤의 네 구절로써 통찰을 나타낸다. Tattha katamaṃ saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ? 그중 무엇이 오염의 부분이자 통찰의 부분이자 무학의 부분인 경인가? Ayaṃ [Pg.186] loko santāpajāto, phassapareto rogaṃ vadati attato; Yena yena hi maññanti, tato taṃ hoti aññathā. 이 세상은 고뇌에 휩싸여 있고, 접촉에 압도되어 괴로움을 자아라고 부르네. 그들이 무엇이라고 생각하든, 그것은 사실과 다르네. Aññathābhāvī bhavasatto loko, bhavapareto bhavamevābhinandati; Yadabhinandati taṃ bhayaṃ, yassa bhāyati taṃ dukkhaṃ; Bhavavippahānāya kho panidaṃ brahmacariyaṃ vussati. 세상은 다르게 변하는 성질을 가졌고 존재에 묶여 있으며, 존재에 압도되어 존재만을 기뻐하네. 기뻐하는 그것이 공포이고, 두려워하는 그것이 괴로움이라네. 존재를 완전히 버리기 위해 이 청정범행을 닦는 것이네. Ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā bhavena bhavassa vippamokkhamāhaṃsu, sabbete ‘‘avippamuttā bhavasmā’’ti vadāmi. Ye vā pana keci samaṇā vā brāhmaṇā vā vibhavena bhavassa nissaraṇamāhaṃsu, sabbete ‘‘anissaṭā bhavasmā’’ti vadāmi. Upadhiṃ hi paṭicca dukkhamidaṃ sambhoti, sabbupādānakkhayā natthi dukkhassa sambhavo, lokamimaṃ passa, puthū avijjāya paretā bhūtā bhūtaratā bhavā aparimuttā. Ye hi keci bhavā sabbadhi sabbatthatāya sabbete bhavā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammāti. 어떤 사문이나 바라문들이 존재(bhava)로써 존재로부터 해탈한다고 말한다면, 그들 모두는 '존재로부터 해탈하지 못했다'고 나는 말한다. 또한 어떤 사문이나 바라문들이 비존재(vibhava)로써 존재로부터 벗어난다고 말한다면, 그들 모두는 '존재로부터 벗어나지 못했다'고 나는 말한다. 괴로움은 집착의 대상(upadhi)을 인연으로 발생하며, 모든 취착이 멸하면 괴로움의 발생도 없다. 이 세상을 보라. 무지에 압도된 수많은 중생은 존재하고 존재하는 것을 즐거워하며 존재로부터 해탈하지 못한다. 어디서든 어떤 방식의 존재든, 그 모든 존재는 무상하고 괴로우며 변하는 성질을 가진 것이다. ‘‘Evametaṃ yathābhūtaṃ, sammappaññāya passato; Bhavataṇhā pahīyati, vibhavaṃ nābhinandati; Sabbaso taṇhānaṃ khayā, asesavirāganirodho nibbānaṃ. 이와 같이 이것을 있는 그대로 바른 지혜로 보는 자에게는 존재에 대한 갈애가 버려지고, 비존재를 즐거워하지 않게 된다. 모든 갈애가 다하여 남김없이 빛바래고 소멸한 것이 열반이다. ‘‘Tassa nibbutassa bhikkhuno, anupādā punabbhavo na hoti; Abhibhūto māro vijitasaṅgāmo, upeccagā sabbabhavāni tādī’’ti. 그 번뇌가 다한 비구에게는 취착함이 없어 다시 태어남이 없다. 마라를 굴복시키고 전쟁에서 승리했으며, 그러한 이는 모든 존재를 넘어서 도달했노라. Ayaṃ loko santāpajāto yāva dukkhanti yaṃ taṇhā saṃkileso. 이 세상은 고뇌에 휩싸여 괴로움에 이르기까지 갈애가 있는 것, 이것이 오염이다. Yaṃ punaggahaṇaṃ ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā bhavena bhavassa vimokkhamāhaṃsu, sabbete ‘‘avimuttā bhavasmā’’ti vadāmi. Ye vā pana keci samaṇā vā brāhmaṇā vā vibhavena bhavassa nissaraṇamāhaṃsu ‘‘anissaṭā bhavasmā’’ti vadāmi. Ayaṃ diṭṭhisaṃkileso, taṃ diṭṭhisaṃkileso [Pg.187] ca taṇhāsaṃkileso ca, ubhayametaṃ saṃkileso. Yaṃ punaggahaṇaṃ bhavavippahānāya brahmacariyaṃ vussati, yāva sabbaso upādānakkhayā sambhavā, idaṃ nibbedhabhāgiyaṃ. Tassa nibbutassa bhikkhuno yāva upaccagā sabbabhavāni tādīti idaṃ asekkhabhāgiyaṃ. Cattāro puggalā anusotagāmī saṃkileso ṭhitatto ca paṭisotagāmī ca nibbedho. Thale tiṭṭhatīti asekkhabhūmi. 다시 ‘어떤 사문이나 바라문들이 존재(bhava)로써 존재로부터의 해탈을 말한다면, 그들 모두는 존재로부터 벗어나지 못한 자들이라고 나는 말한다. 또한 어떤 사문이나 바라문들이 비존재(vibhava)로써 존재로부터의 벗어남을 말한다면, 그들 역시 존재로부터 벗어나지 못한 자들이라고 나는 말한다’라는 경전이 있다. 이것은 견해의 오염(diṭṭhisaṃkilesa)이며, 그 견해의 오염과 갈애의 오염(taṇhāsaṃkilesa), 이 둘을 오염이라 한다. 모든 유취(upādāna)가 멸하고 태어남이 다할 때까지 존재를 완전히 버리기 위해 세존 아래서 청정범행을 닦는다는 것, 이것은 통찰의 부분(nibbedhabhāgiya)에 속한다. 그 열반에 든 비구가 모든 존재를 뛰어넘어 흔들림이 없다는 등의 것은 무학의 부분(asekkha-bhāgiya)에 속한다. 네 부류의 사람 중 흐름에 따라가는 자(anusotagāmī)는 오염에 속하고, 확고한 마음으로 흐름을 거스르는 자(paṭisotagāmī)는 통찰에 속한다. ‘육지에 서 있다’는 등의 것은 무학의 단계(asekkha-bhūmi)이다. 16. Tattha katamaṃ vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṃ? 16. 그중에서 습기(vāsanā)의 부분과 통찰(nibbedha)의 부분에 모두 해당하는 경은 무엇인가? ‘‘Dadato puññaṃ pavaḍḍhati, saṃyamato veraṃ na cīyati; Kusalo ca jahāti pāpakaṃ, rāgadosamohakkhayā sanibbuto’’ti. “보시하는 자에게는 공덕이 증장하고, 스스로 절제하는 자에게는 원한이 쌓이지 않는다. 선한 자는 악을 버리고, 탐욕과 성냄과 어리석음이 다하여 열반에 든다”라고 말씀하셨다. ‘‘Dadato puññaṃ pavaḍḍhati, saṃyamato veraṃ na cīyatī’’ti vāsanā. ‘‘Kusalo ca jahāti pāpakaṃ, rāgadosamohakkhayā sanibbuto’’ti nibbedho. “보시하는 자에게는 공덕이 증장하고, 스스로 절제하는 자에게는 원한이 쌓이지 않는다”는 습기의 부분에 속한다. “선한 자는 악을 버리고, 탐욕과 성냄과 어리석음이 다하여 열반에 든다”는 통찰의 부분에 속한다. Sotānugatesu dhammesu vacasā paricitesu manasānupekkhitesu diṭṭhiyā suppaṭividdhesu pañcānisaṃsā pāṭikaṅkhā. Idhekaccassa bahussutā dhammā honti dhātā apamuṭṭhā vacasā paricitā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā, so yuñjanto ghaṭento vāyamanto diṭṭheva dhamme visesaṃ pappoti. No ce diṭṭheva dhamme visesaṃ pappoti, gilāno pappoti. No ce gilāno pappoti, maraṇakālasamaye pappoti. No ce maraṇakālasamaye pappoti, devabhūto pāpuṇāti. No ce devabhūto pāpuṇāti, tena dhammarāgena tāya dhammanandiyā paccekabodhiṃ pāpuṇāti. 귀로 들어 가르침을 따르고, 말로 익히고, 마음으로 고찰하며, 견해로써 잘 꿰뚫어 알면 다섯 가지 이익이 기대된다. 여기 어떤 이에게 법이 많이 들려져 기억되고 잊히지 않으며, 말로 익혀지고 마음으로 고찰되며 견해로써 잘 꿰뚫어 알게 된다면, 그는 정진하고 노력하며 힘써서 바로 현생에서 특별한 경지(visesa)를 얻는다. 만약 현생에서 특별한 경지를 얻지 못하면 병들었을 때 얻는다. 만약 병들었을 때 얻지 못하면 죽음의 때에 얻는다. 만약 죽음의 때에 얻지 못하면 천신이 되어 얻는다. 만약 천신이 되어 얻지 못하면 그 법에 대한 애착과 법에 대한 기쁨으로 인하여 벽지불의 깨달음(paccekabodhi)을 얻는다. Tatthāyaṃ diṭṭheva dhamme pāpuṇāti, ayaṃ nibbedho. Yaṃ samparāye paccekabodhiṃ pāpuṇāti, ayaṃ vāsanā. Imāni soḷasa suttāni sabbasāsanaṃ atiggaṇhanto tiṭṭhanti. Imehi soḷasahi suttehi navavidho suttanto vibhatto bhavati. So ca paññavato no duppaññassa, yuttassa no ayuttassa, akammassa vihārissa pakatiyā loke saṃkileso [Pg.188] carati. So saṃkileso tividho – taṇhāsaṃkileso diṭṭhisaṃkileso duccaritasaṃkileso. Tato saṃkilesato uṭṭhahanto saṃkileso dhammesu patiṭṭhahati, lokiyesu patiṭṭhahatīti. Tatthākusalo diṭṭhato sace taṃ sīlañca diṭṭhiñca parāmasati, tassa so taṇhāsaṃkileso hoti. Sace panassa evaṃ hoti ‘‘imināhaṃ sīlena vā vatena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissaṃ devaññataro vā’’ti yassa hoti micchādiṭṭhi, etassa micchādiṭṭhisaṃkileso bhavati. Sace pana sīle patiṭṭhito aparāmaṭṭhassa hi sīlavataṃ hoti, tassa taṃ sīlavato yoniso gahitaṃ avippaṭisāraṃ janeti yāva vimuttiñāṇadassanaṃ, tañca tassa diṭṭheva dhamme kālaṅkatassa vā tamhiyeva vā pana aparāpariyāyena vā, aññesu khandhesu evaṃ sutaṃ ‘‘sucaritaṃ vāsanāya saṃvattatī’’ti vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ vuccati. Tattha sīlesu ṭhitassa vinīvaraṇaṃ cittaṃ, taṃ tato sakkāyadiṭṭhippahānāya bhagavā dhammaṃ deseti. So accantaniṭṭhaṃ nibbānaṃ pāpuṇāti; yadi vā sāsanantare, accantaṃ nibbānaṃ pāpuṇāti, yadi vā ekāsane cha abhiññe. Tattha dve puggalā ariyadhamme pāpuṇanti saddhānusārī ca dhammānusārī ca. Tattha dhammānusārī ugghaṭitaññū, saddhānusārī neyyo. Tattha ugghaṭitaññū duvidho – koci tikkhindriyo koci mudindriyo. Tattha neyyopi duvidho – koci tikkhindriyo koci mudindriyo. Tattha yo ca ugghaṭitaññū mudindriyo, yo ca neyyo tikkhindriyo, ime puggalā asamindriyā honti. Tattha ime puggalā samindriyā parihāyanti ca ugghaṭitaññuto, vipañcitaññū neyyato, ime majjhimā bhūmigatā vipañcitaññū hoti. Ime tayo puggalā. 그중에서 ‘현생에서 얻는다’는 것은 통찰의 부분에 속한다. ‘내세에 벽지불의 깨달음을 얻는다’는 것은 습기의 부분에 속한다. 이 열여섯 가지 경들은 모든 가르침을 포괄하며 존재한다. 이 열여섯 가지 경들에 의해 아홉 종류의 경전(suttanta)이 분류된다. 그것은 지혜로운 자에게는 가능하나 어리석은 자에게는 불가능하며, 정진하는 자에게는 가능하나 정진하지 않는 자에게는 불가능하다. 수행(kamma) 없이 머무는 자는 본래 세상에서 오염된 상태로 살아간다. 그 오염은 세 가지이니 갈애의 오염, 견해의 오염, 악행의 오염이다. 그 오염으로부터 일어난 오염은 법들에 머물며 세속적인 것들에 머문다. 그중 어리석은 자가 견해에 빠져 만약 그 계율과 견해를 집착하면, 그에게 그것은 갈애의 오염이 된다. 그러나 만약 그에게 ‘나는 이 계율이나 의례나 청정범행으로써 천신이 되거나 어떤 신들 중 하나가 되리라’는 그릇된 견해가 있다면, 이것은 그에게 사견의 오염이 된다. 반면 계율에 머물면서 집착함이 없이 계율을 지키는 자에게는, 바르게 파악된 그 정견이 후회 없음을 일으켜 해탈지견에 이르게 한다. 현생에서나 혹은 죽은 뒤에 바로 그때에, 또는 다른 생의 다른 오온에서 이와 같이 들은 선행이 습기로써 전개되는 것을 ‘습기의 부분에 속하는 경’이라 한다. 그중 계율에 머무는 자의 마음은 장애가 없으니, 세존께서는 그 장애로부터 벗어나 유신견(sakkāyadiṭṭhi)을 버리도록 법을 설하신다. 그는 구경의 열반에 도달한다. 법의 시대 안에서 구경의 열반에 도달하거나, 혹은 한 자리에서 여섯 가지 신통(abhiññā)을 얻는다. 거기서 두 부류의 사람이 성스러운 법(ariyadhamma)에 도달하니, 신앙을 따르는 자(saddhānusārī)와 법을 따르는 자(dhammānusārī)이다. 법을 따르는 자는 요달하는 지혜가 있는 자(ugghaṭitaññū)이고, 신앙을 따르는 자는 이끌어주어야 하는 자(neyya)이다. 요달하는 지혜가 있는 자는 두 종류이니, 어떤 이는 예리한 감관(tikkhindriya)을 가졌고 어떤 이는 무딘 감관(mudindriya)을 가졌다. 이끌어주어야 하는 자도 두 종류이니, 어떤 이는 예리한 감관을 가졌고 어떤 이는 무딘 감관을 가졌다. 요달하는 지혜가 있으면서 무딘 감관을 가진 자와, 이끌어주어야 하는 자이면서 예리한 감관을 가진 자, 이들은 감관이 대등한 자들이다. 거기서 감관이 뛰어난 자들이 요달하는 지혜가 있는 자로부터 줄어들면 상세히 설명해야 아는 자(vipañcitaññū)가 되고, 이끌어주어야 하는 자로부터 줄어들면 중간 단계에 있는 자로서 상세히 설명해야 아는 자가 된다. 이들이 세 부류의 사람이다. 17. Tattha catutthā pana pañcamā ugghaṭitaññū vipañcitaññū neyyo ca, tattha ugghaṭitaññū puggalo indriyāni paṭilabhitvā dassanabhūmiyaṃ ṭhito sotāpattiphalañca pāpuṇāti, ekabījī hoti paṭhamo sotāpanno. Tattha vipañcitaññū puggalo indriyāni paṭilabhitvā dassanabhūmiyaṃ ṭhito sotāpattiphalañca pāpuṇāti, kolaṃkolo ca hoti dutiyo sotāpanno. Tattha neyyo puggalo indriyāni paṭilabhitvā dassanabhūmiyaṃ ṭhito sotāpattiphalañca pāpuṇāti, sattakkhattuparamo ca hoti[Pg.189], ayaṃ tatiyo sotāpanno. Ime tayo puggalā indriyavemattatāya sotāpattiphale ṭhitā. 17. 거기서 네 번째와 다섯 번째 부류는 요달하는 지혜가 있는 자, 상세히 설명해야 아는 자, 이끌어주어야 하는 자이다. 거기서 요달하는 지혜가 있는 자는 감관을 얻어 견도(dassanabhūmi)에 머물며 예류과를 얻으니, 그는 첫 번째 예류자인 일종자(ekabījī)가 된다. 상세히 설명해야 아는 자는 감관을 얻어 견도에 머물며 예류과를 얻으니, 그는 두 번째 예류자인 가가자(kolaṃkola)가 된다. 이끌어주어야 하는 자는 감관을 얻어 견도에 머물며 예류과를 얻으니, 그는 세 번째 예류자인 칠야자(sattakkhattuparama)가 된다. 이들 세 부류의 사람은 감관의 차이로 인하여 예류과에 머무는 것이다. Ugghaṭitaññū ekabījī hoti, vipañcitaññū kolaṃkolo hoti, neyyo sattakkhattuparamo hoti. Idaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ. Sace pana taduttari vāyamati, accantaniṭṭhaṃ nibbānaṃ pāpuṇāti. Tattha ugghaṭitaññū puggalo yo tikkhindriyo, te dve puggalā honti – anāgāmiphalaṃ pāpuṇitvā antarāparinibbāyī ca upahaccaparinibbāyī ca. Tattha vipañcitaññū puggalo yo tikkhindriyo, te dve puggalā honti – anāgāmiphalaṃ pāpuṇanti asaṅkhāraparinibbāyī ca sasaṅkhāraparinibbāyī ca. Tattha neyyo anāgāmiphalaṃ pāpuṇanto uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī hoti, ugghaṭitaññū ca vipañcitaññū ca, indriyanānattena ugghaṭitaññū puggalo tikkhindriyo antarāparinibbāyī hoti, ugghaṭitaññū mudindriyo uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī hoti. Ugghaṭitaññū ca vipañcitaññū ca indriyanānattena ugghaṭitaññū puggalo tikkhindriyo sasaṅkhāraparinibbāyī hoti, tikkhindriyo antarāparinibbāyī hoti, ugghaṭitaññū mudindriyo upahaccaparinibbāyī hoti. Vipañcitaññū tikkhindriyo asaṅkhāraparinibbāyī hoti, vipañcitaññū mudindriyo sasaṅkhāraparinibbāyī hoti, neyyo upahaccaparinibbāyī hoti, vipañcitaññū tikkhindriyo asaṅkhāraparinibbāyī hoti. Vipañcitaññū mudindriyo sasaṅkhāraparinibbāyī hoti, neyyo uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī hoti. Iti pañca anāgāmino, chaṭṭho sakadāgāmī, tayo ca sotāpannāti ime nava sekkhā. 우가티탄뉴(Ugghaṭitaññū, 함축적 가르침에 즉각 깨닫는 자)는 일종자(ekabījī, 한 번 더 태어나는 자)가 되고, 위빤치탄뉴(vipañcitaññū, 상세한 설명을 통해 깨닫는 자)는 가가(kolaṃkolo, 가문에서 가문으로 가는 자)가 되며, 네이야(neyyo, 이끌어주어야 깨닫는 자)는 칠래(sattakkhattuparamo, 최대 일곱 번 태어나는 자)가 된다. 이것이 꿰뚫음의 분기 경(Nibbedhabhāgiya Sutta)이다. 만약 그 이상의 노력을 기울인다면 궁극적인 결말인 열반에 도달한다. 그들 중 예리한 기능(tikkhindriyo)을 가진 우가티탄뉴 보충자에게는 두 부류가 있으니, 아나가미(불환)의 과에 도달하여 중반열반(antarāparinibbāyī)하는 자와 생반열반(upahaccaparinibbāyī)하는 자이다. 그들 중 예리한 기능을 가진 위빤치탄뉴 보충자에게는 두 부류가 있으니, 아나가미의 과에 도달하여 무행열반(asaṅkhāraparinibbāyī)하는 자와 유행열반(sasaṅkhāraparinibbāyī)하는 자이다. 그들 중 네이야가 아나가미의 과에 도달할 때는 상류색구경천으로 가는 자(uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī)가 된다. 또한 기능의 차이에 따라 우가티탄뉴 보충자가 예리한 기능을 가지면 중반열반자가 되고, 우가티탄뉴가 둔한 기능(mudindriyo)을 가지면 상류색구경천으로 가는 자가 된다. 우가티탄뉴와 위빤치탄뉴 중에서 기능의 차이에 따라 우가티탄뉴 보충자가 예리한 기능을 가지면 유행열반자가 되기도 하고, 예리한 기능을 가진 다른 경우에는 중반열반자가 되기도 하며, 우가티탄뉴가 둔한 기능을 가지면 생반열반자가 된다. 위빤치탄뉴가 예리한 기능을 가지면 무행열반자가 되고, 위빤치탄뉴가 둔한 기능을 가지면 유행열반자가 되며, 네이야는 생반열반자가 된다. 또한 위빤치탄뉴가 예리한 기능을 가지면 무행열반자가 되고, 위빤치탄뉴가 둔한 기능을 가지면 유행열반자가 되며, 네이야는 상류색구경천으로 가는 자가 된다. 이와 같이 다섯 부류의 아나가미(불환자), 여섯 번째인 사카다가미(일래자), 그리고 세 부류의 소타판나(예류자)까지 합하여 이들 아홉 부류를 유학(sekkha, 배울 것이 남아 있는 성자)이라 한다. Tattha ugghaṭitaññū puggalo tikkhindriyo arahattaṃ pāpuṇanto dve puggalā honti ubhatobhāgavimutto paññāvimutto ca. Tattha ugghaṭitaññū puggalo mudindriyo arahattaṃ pāpuṇanto dve puggalā honti, ṭhitakappī ca paṭivedhanabhāvo puggalo ca tikkhindriyo so arahattaṃ pāpuṇanto dve puggalā honti cetanābhabbo ca rakkhaṇābhabbo ca. Tattha vipañcitaññū mudindriyo arahattaṃ pāpuṇanto dve puggalā honti, sace ceteti na parinibbāyī, no ce ceteti parinibbāyīti. Sace anurakkhati na parinibbāyī, no ce anurakkhati parinibbāyīti. Tattha neyyo puggalo bhāvanānuyogamanuyutto parihānadhammo [Pg.190] hoti kammaniyato vā samasīsi vā, ime nava arahanto idaṃ catubbidhaṃ suttaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ asekkhabhāgiyaṃ. Imesu puggalesu tathāgatassa dasavidhaṃ balaṃ pavattati. 그들 성자들 중에서 예리한 기능을 가진 우가티탄뉴 보충자가 아라한의 과에 도달할 때는 양면해탈(ubhatobhāgavimutto)한 자와 혜해탈(paññāvimutto)한 자의 두 부류가 된다. 둔한 기능을 가진 우가티탄뉴 보충자가 아라한의 과에 도달할 때는 겁에 머무는 자(ṭhitakappī)와 통찰의 성품을 가진 자(paṭivedhanabhāvo)의 두 부류가 된다. 예리한 기능을 가진 위빤치탄뉴 보충자가 아라한의 과에 도달할 때는 의도로 성취하는 자(cetanābhabbo)와 수호로 성취하는 자(rakkhaṇābhabbo)의 두 부류가 된다. 그들 중 둔한 기능을 가진 위빤치탄뉴가 아라한의 과에 도달할 때는 '만약 의도하면 열반하지 못하고, 의도하지 않아야 열반하는 자'의 두 부류와 '만약 수호하면 열반하지 못하고, 수호하지 않아야 열반하는 자'의 두 부류가 있다. 그들 중 네이야 보충자는 수행에 전념하여 법에서 물러나지 않는 자(aparihānadhammo)가 되거나, 업이 결정된 자(kammaniyato) 또는 평등한 죽음을 맞이하는 자(samasīsī)가 된다. 이들 아홉 부류가 아라한(무학)이다. 이 네 가지 종류의 경은 오염과 관련된 부분(saṃkilesabhāgiya)과 무학의 부분(asekkhabhāgiya)을 모두 포함한다. 이들 보충자들에 대하여 여래의 십력(dasavidhaṃ balaṃ)이 작용한다. 18. Katamaṃ dasavidhaṃ? Idha buddhānaṃ bhagavantānaṃ appavattite dhammacakke mahesakkhā devaputtā yācanāya abhiyātā honti ‘‘desetu sugato dhamma’’nti. So anuttarena buddhacakkhunā volokento addasāsi sattānaṃ tayo rāsīnaṃ sammattaniyato micchattaniyato aniyato. Tattha sammattaniyato rāsi micchāsatiṃ āpajjeyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, asatthuko parinibbāyeyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, samāpattiṃ āpajjeyyāti ṭhānametaṃ vijjati. Tattha micchattaniyato rāsi ariyasamāpattiṃ paṭipajjissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, anariyamicchāpaṭipattiṃ paṭipajjissatīti ṭhānametaṃ vijjati. Tattha aniyato rāsi sammāpaṭipajjamānaṃ sammattaniyatarāsiṃ gamissatīti ṭhānametaṃ vijjati, micchāpaṭipajjamāno sammattaniyatarāsiṃ gamissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Sammāpaṭipajjamānaṃ sammattaniyatarāsiṃ gamissatīti ṭhānametaṃ vijjati, micchāpaṭipajjamānaṃ micchattaniyatarāsiṃ gamissatīti ṭhānametaṃ vijjati. Ime tayo anuttarena buddhacakkhunā volokentassa sammāsambuddhassa me sato ime dhammā anabhisambuddhāti ettavatā maṃ koci sahadhammena paṭicodissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, vītarāgassa te paṭijānato akhīṇāsavatāya sahadhammena koci paṭicodissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Yato pana imassa aniyatassa rāsissa dhammadesanā, sā na dissati takkarassa sammādukkhakkhayāyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, tathā ovadito yaṃ pana me aniyatarāsi sāvako pubbenāparaṃ visesaṃ na sacchikarissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. 18. 무엇이 십력인가? 이 법에서 부처님들, 세존들께서 아직 법의 수레바퀴를 굴리시지 않았을 때, 큰 위력을 가진 천자들이 오셔서 "선서(Sugato)시여, 법을 설해주소서"라고 간청한다. 그때 부처님께서는 위없는 부처의 눈(buddhacakkhu)으로 중생들을 살피시고 정정취(sammattaniyato, 바름으로 결정된 무리), 사정취(micchattaniyato, 그름으로 결정된 무리), 부정취(aniyato, 결정되지 않은 무리)의 세 부류를 보신다. 그중 정정취의 무리가 그릇된 기억(사념)에 빠지는 일은 있을 수 없으며, 스승(의지처) 없이 반열반에 드는 일도 있을 수 없으나, 삼매(삼마빳띠)에 드는 일은 있을 수 있다. 그중 사정취의 무리가 성스러운 삼매를 닦는 일은 있을 수 없으나, 성스럽지 못한 그릇된 실천을 행하는 일은 있을 수 있다. 그중 부정취의 무리가 바르게 실천하여 정정취의 무리로 가는 일은 있을 수 있으나, 그릇되게 실천하면서 정정취의 무리로 가는 일은 있을 수 없다. 바르게 실천하여 정정취의 무리로 가는 일은 있을 수 있으며, 그릇되게 실천하여 사정취의 무리로 가는 일도 있을 수 있다. 위없는 부처의 눈으로 이 세 부류를 살피시는 정등각자이신 나에게 '이 법들을 아직 깨닫지 못했다'라고 법다운 근거를 가지고 반박할 자는 세상에 존재하지 않는다. 또한 탐욕을 떠나 번뇌가 다했음을 선언한 나에게 '그대는 아직 번뇌가 다하지 않았다'라고 법다운 근거를 가지고 반박할 자도 존재하지 않는다. 또한 부정취의 무리에게 설해진 저 법의 가르침이 괴로움의 완전한 소멸로 인도하지 않는다는 일은 있을 수 없으며, 내가 훈계한 대로 실천하는 부정취의 무리에 속한 제자가 이전보다 더 뛰어난 법의 경지를 증득하지 못할 일도 결코 존재하지 않는다. 19. Yaṃ kho muni nānappakārassa nānāniruttiyo devanāgayakkhānaṃ dameti dhamme vavatthānena vatvā kāraṇato aññaṃ pāraṃ gamissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Dhammapaṭisambhidā. Yato panimā niruttito satta satta niruttiyo nābhisambhuneyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Niruttipaṭisambhidā. Nirutti kho pana abhisamaggaratānaṃ sāvakānaṃ tamatthamaviññāpayeti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Atthapaṭisambhidā. Mahesakkhā devaputtā upasaṅkamitvā pañhe pucchiṃsu[Pg.191]. Kāyikena vā mānasikena vā paripīḷitassa hatthakuṇīti vā pāde vā khañje dandhassa so attho na paribhājiyatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Paṭibhānapaṭisambhidā. Yamhi taṃ tesaṃ hoti tamhi asantaṃ bhavatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Yaṃ hi nāsaṃ tesaṃ na bhavati, tamhi nāsaṃ tesaṃ bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Evaṃ samudayassa nirodhāya dasa akusalakammapathā. Māro vā indo vā brahmā vā tathāgato vā cakkavattī vā so vata nāma mātugāmo bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, puriso assa rājā cakkavattī sakko devānamindo bhavissatīti ṭhānametaṃ vijjati. Itissa evarūpaṃ balaṃ evarūpaṃ ñāṇaṃ, idaṃ vuccati ṭhānāṭṭhānañāṇaṃ paṭhamaṃ tathāgatabalaṃ taṃ niddisitabbaṃ. Tīhi rāsīhi catūhi vesārajjehi catūhi paṭisambhidāhi paṭiccasamuppādassa pavattiyaṃ nivattiyaṃ bhāgiyañca. Kusalaṃ kusalavipākesu ca upapajjati yañca itthipurisānaṃ. Idaṃ paṭhamaṃ balaṃ tathāgato evaṃ jānāti. 19. 성자(muni)께서 다양한 종류의 여러 언어로 신, 나가, 야차들을 길들이고, 법들을 구별하여 설함으로써 그 원인으로 인해 (아라한이라는) 저 언덕에 도달하지 못한다는 것은 있을 수 없는 일입니다. 이것이 법의 사무애해(Dhammapaṭisambhidā)입니다. 그러나 이러한 언어의 측면에서 일곱 가지씩의 언어에 통달하지 못한다는 것은 있을 수 없는 일입니다. 이것이 언어의 사무애해(Niruttipaṭisambhidā)입니다. 언어의 지혜는 화합을 즐기는 제자들에게 그 의미를 알리지 못한다는 것은 있을 수 없는 일입니다. 이것이 의미의 사무애해(Atthapaṭisambhidā)입니다. 위력 있는 천자들이 다가와 질문을 던졌을 때, 신체적 또는 정신적으로 억눌렸거나, 손이 굽었거나 발을 저느라 지혜가 무딘 자에게 그 뜻이 분명하게 밝혀지지 않는다는 것은 있을 수 없는 일입니다. 이것이 변재의 사무애해(Paṭibhānapaṭisambhidā)입니다. 지혜가 있는 자에게 그것이 없고, 그에게 없는 것이 나타난다는 것은 있을 수 없는 일입니다. 사라질 지혜가 그들에게 없고, 사라질 지혜가 그들에게 생겨날 것이라는 것은 있을 수 없는 일입니다. 이와 같이 (갈애의) 소멸을 위해 열 가지 불선업도가 일어날 것입니다. 마라나 인드라나 범천이나 여래나 전륜성왕이 참으로 여성이 될 것이라는 것은 있을 수 없는 일이며, 남자가 왕이나 전륜성왕이나 천주 인드라가 될 것이라는 것은 있을 수 있는 일입니다. 이와 같은 힘과 이와 같은 지혜를 '처비처지(處非處智, 가능과 불가능을 아는 지혜)'라 하며, 이것이 첫 번째 여래의 힘입니다. 그것은 세 가지 무리(rāsī), 네 가지 두려움 없음(vesārajja), 네 가지 사무애해(paṭisambhidā)를 의지하여 연기의 발생과 소멸 및 그 부분을 나타내야 합니다. 유익한 업이 유익한 과보들 속에서 일어나고, 남자와 여자에게 일어나는 것도 그러합니다. 이것이 첫 번째 힘이며 여래는 이와 같이 압니다. Yesaṃ pana sammattaniyato rāsi, nāyaṃ sabbatthagāminī paṭipadā, nibbānagāminīyevāyaṃ paṭipadā. Tattha siyā micchattaniyato rāsi, esāpi na sabbatthagāminī paṭipadā. Sakkāyasamudayagāminīyevāyaṃ paṭipadā hotu, ayaṃ tattha tattha paṭipattiyā ṭhito gacchati nibbānaṃ, gacchati apāyaṃ, gacchati devamanussassa. Yaṃ yaṃ vā paṭipadaṃ paṭipajjeyya sabbattha gaccheyya, ayaṃ sabbatthagāminī paṭipadā. Yaṃ ettha ñāṇaṃ yathābhūtaṃ, idaṃ vuccati sabbatthagāminī paṭipadāñāṇaṃ dutiyaṃ tathāgatabalaṃ. 어떤 이들에게 정성결수(正性決定聚, 바른 길로 확정된 무리)가 있다면, 이것은 모든 곳으로 향하는 도(sabbatthagāminī paṭipadā)가 아니라, 오직 열반으로만 향하는 도입니다. 거기에는 사성결수(邪性決定聚, 그릇된 길로 확정된 무리)가 있을 수 있는데, 이것 또한 모든 곳으로 향하는 도가 아닙니다. 이것은 오직 유신견의 발생(sakkāyasamudaya)으로만 향하는 도가 되게 하십시오. 이 사람은 저마다의 수행에 머물러 열반에 가기도 하고, 악처에 가기도 하며, 천상이나 인간 세계에 가기도 합니다. 어떤 도를 닦느냐에 따라 모든 곳에 갈 수 있으니, 이것을 '일체처행도지(一切處行道智, 모든 곳으로 향하는 길을 아는 지혜)'라 합니다. 여기에 있는 그대로의 지혜를 일체처행도지라 하며, 이것이 두 번째 여래의 힘입니다. Sā kho panāyaṃ sabbatthagāminī paṭipadā nānādhimuttā keci kāmesu keci dukkarakāriyaṃ keci attakilamathānuyogamanuyuttā keci saṃsārena suddhiṃ paccenti keci anajjābhāvanāti. Tena tena caritena vinibandhānaṃ sattānaṃ yaṃ ñāṇaṃ yathābhūtaṃ nānāgataṃ lokassa anekādhimuttagataṃ yathābhūtaṃ pajānāti. Idaṃ tatiyaṃ tathāgatabalaṃ. 이 일체처행도는 다양한 성향(adhimutta)을 가집니다. 어떤 이들은 감각적 욕망에, 어떤 이들은 행하기 어려운 고행에, 어떤 이들은 스스로를 괴롭히는 고행에 전념하며, 어떤 이들은 윤회를 통해 정화에 이른다고 믿고, 어떤 이들은 명상이 없다고 믿습니다. 그러한 성향에 묶인 중생들의 지혜를 있는 그대로, 세상의 다양한 성향에 따른 지혜를 있는 그대로 압니다. 이것이 세 번째 여래의 힘입니다. Tattha sattānaṃ adhimuttā bhavanti āsevanti bhāventi bahulīkaronti. Tesaṃ kammupasayānaṃ tadādhimuttānaṃ. Sā ceva dhātu saṃvahati. Katarā panesā dhātu nekkhammadhātu baladhātu kāci sampatti kāci micchattañca dhātu adhimuttā bhavanti. Aññatarā uttari na samanupassanti. Te tadevaṭṭhānaṃ mayā [Pg.192] jarāmaraṇassa abhinivissa voharanti ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti. Yathā bhagavā sakkassa devānamindassa bhāsitaṃ. Yaṃ tattha yathābhūtaṃ ñāṇaṃ. Idaṃ vuccati catutthaṃ tathāgatabalaṃ. 거기서 중생들은 각자의 성향을 가지고 그것을 친근히 하고 닦으며 많이 행합니다. 업을 의지처로 삼고 그 성향에 기운 중생들에게는 바로 그 요소(dhātu)가 작용합니다. 그 요소란 무엇입니까? 출리(nekkhammadhātu)의 요소, 힘의 요소, 어떤 성취나 그릇됨의 요소 등의 성향이 있는 것입니다. 그들은 다른 더 높은 것을 보지 못합니다. 그들은 노사(jarāmaraṇa)에 관하여 내가 설한 그 자리에만 집착하여 '이것만이 진리이며 다른 것은 헛되다'라고 말합니다. 이는 세존께서 천주 인드라에게 설하신 바와 같습니다. 거기서 있는 그대로 아는 지혜를 네 번째 여래의 힘이라 합니다. Tattha yaṃyeva dhātu seṭṭhanti taṃ taṃ kāyena ca vācāya ca ārambhanti cetasiko. Ārambho cetanā kammaṃ kāyikā vācasikā ārambho cetasikattā kammantaraṃ tathāgato evaṃ pajānāti ‘‘iminā sattena evaṃ dhātukena evarūpaṃ kammaṃ kataṃ, taṃ atītamaddhānaṃ iminā hetunā tassa evarūpo vipāko vipaccati etarahi vipaccissati vā anāgatamaddhāna’’nti. Evaṃ paccuppannamaddhānaṃ pajānāti ‘‘ayaṃ puggalo evaṃdhātuko idaṃ kammaṃ karoti’’. Taṇhāya ca diṭṭhiyā ca iminā hetunā na tassa vipāko diṭṭheyeva dhamme nibbattissati, upapajje vā’’ti aparamhi vā pariyāye evaṃ pajānāti ‘‘ayaṃ puggalo evarūpaṃ kammaṃ karissati anāgatamaddhānaṃ, iminā hetunā tassa evarūpo vipāko nibbattissati, iminā hetunā yāni cattāri kammaṭṭhānāni idaṃ kammaṭṭhānaṃ paccuppannasukhaṃ āyatiṃ ca sukhavipākaṃ’’ …pe… iti ayaṃ atītānāgatapaccuppannānaṃ kammasamādānānaṃ hetuso ṭhānaso vipākavemattataṃ pajānāti uccāvacā hīnapaṇītatā, idaṃ vuccati kammavipākañāṇaṃ pañcamaṃ tathāgatabalaṃ. 거기서 어떤 요소가 수승하다고 여기면 몸과 말과 마음으로 그것을 시작합니다. 시작(ārambho)이란 의도적인 업이며, 신체적·언어적 노력이 마음의 상태이기에 업의 차이를 여래는 이와 같이 압니다. '이 중생은 이러한 성향을 가졌기에 과거에 이와 같은 업을 지었고, 그 원인으로 인해 현재에 이와 같은 과보를 겪고 있으며, 미래에도 겪을 것이다'라고 압니다. 이와 같이 현재에 대해서도 '이 사람은 이러한 성향으로 이 업을 짓는다'라고 압니다. 갈애와 견해로 인한 원인 때문에 그 과보가 현세에 나타나지 않거나, 다음 생 혹은 그 다음 생들에 나타날 것임을 압니다. 또한 '이 사람은 미래에 이러한 업을 지을 것이고, 그 원인으로 인해 이러한 과보가 생길 것이며, 네 가지 수행 주제(kammaṭṭhāna) 중 이 수행은 현재에도 즐겁고 미래에도 즐거운 과보를 가져올 것이다'라고 압니다. 이와 같이 과거·미래·현재의 업의 수습에 대해 원인과 장소에 따른 과보의 차이, 즉 높고 낮음과 열등함과 승묘함을 압니다. 이것을 '업이숙지(業異熟智, 업의 과보를 아는 지혜)'라 하며, 다섯 번째 여래의 힘입니다. Tathā sattā yaṃ vā kammasamādānaṃ samādiyantā tattha evaṃ pajānāti imassa puggalassa kammādhimuttassa rāgacaritassa nekkhammadhātūnaṃ pāripūriṃ gacchanti, tassa rāgānugate suññamānassa paṭhamaṃ jhānaṃ saṃkilissati, sace puna uttari vāyāmato jhānavodānagate mānase visesabhāgiyaṃ paṭipadaṃ anuyuñjiyati. Tassa hi jhānabhāgiyaṃyeva paṭhamajjhāne ṭhitassa dutiyaṃ jhānaṃ vodānaṃ gacchati, tatiyañca jhānaṃ samāpajjitukāmassa somanassindriyaṃ cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati, tassa sā pīti avisesabhāgiyaṃ tatiyaṃ jhānaṃ ādissa tiṭṭhati. Sace tassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ pajānāti. Tathāgatassa catutthajjhānaṃ vodānaṃ gacchatiyeva, catutthassa jhānassa hānabhāgiyā dhammā, te ca dhammā yattha pajāyanti yehi catutthajjhānaṃ vodānaṃ dissati. Evaṃ ajjhāsayasamāpattiyā yā catasso samāpattiyo tīṇi vimokkhamukhāni aṭṭha vimokkhajhānānīti cattāri jhānāni vimokkhāti. Aṭṭha ca vimokkhā tīṇi ca vimokkhamukhāni. Samādhīti cattāro [Pg.193] samādhī – chandasamādhi vīriyasamādhi cittasamādhi vīmaṃsāsamādhīti. Samāpattiyo catasso ajjhāsayasamāpattiyo iti imesaṃ jhānānaṃ vimokkhasamāpattīti evarūpo saṃkileso rāgacaritassa puggalassa. Evaṃ dosacaritassa. Mohacaritassa. Rāgacaritassa puggalassa evarūpaṃ vodānaṃ iti yaṃ ettha ñāṇaṃ yathābhūtaṃ asādhāraṇaṃ sabbasattehi. Idaṃ vuccati chaṭṭhaṃ tathāgatabalaṃ. 이와 같이 중생들이 어떠한 업의 수습을 행할 때, 거기서 '이 업에 몰두한 탐욕의 성향을 가진 이 사람에게 출리의 요소들이 성취된다'라고 이와 같이 압니다. 탐욕에 사로잡혀 수행에서 멀어진 그에게는 첫 번째 선정이 오염될 것이나, 만일 다시 더욱 정진하여 선정의 청정함에 이른 마음으로 수승한 단계의 도를 닦는다면, 초선에 머물러 선정의 부분만을 가진 그에게 두 번째 선정은 청정함에 이릅니다. 세 번째 선정을 증득하고자 하는 이에게는 희수근이 마음을 압도하여 머물고, 그 기쁨은 수승하지 못한 상태인 삼선에 머물게 됩니다. 만일 그가 그 벗어남을 있는 그대로 안다면, 여래에게 네 번째 선정은 실로 청정함에 이릅니다. 사선의 쇠퇴하는 부분인 법들이 있고, 그 법들이 생겨나는 곳에서 사선의 청정함이 보입니다. 이와 같이 의도된 성취에 의해 네 가지 성취, 세 가지 해탈의 문, 여덟 가지 해탈의 선정이라는 네 가지 선정은 해탈이라 불립니다. 또한 여덟 가지 해탈과 세 가지 해탈의 문이 있습니다. 삼매란 네 가지 삼매, 즉 욕삼매, 정진삼매, 심삼매, 관삼매입니다. 네 가지 성취는 의도된 성취이며, 이러한 선정들을 해탈의 성취라 합니다. 탐욕의 성향을 가진 자에게 이와 같은 오염이 일어나고, 진심의 성향을 가진 자와 치심의 성향을 가진 자에게도 이와 같습니다. 탐욕의 성향을 가진 자에게 이와 같은 청정함이 일어난다는 등, 여기서 모든 중생과 공통되지 않은 있는 그대로의 지혜가 있으니, 이것을 여섯 번째 여래의 힘이라 합니다. Tattha tathāgato evaṃ pajānāti lokikā dhammā lokuttarā dhammā bhāvanābhāgiyaṃ indriyaṃ nāmaṃ labhanti. Ādhipateyyabhūmiṃ upādāya balaṃ nāmaṃ labhanti thāmagataṃ mano manindriyaṃ taṃ upādāya. Vīriyaṃ nāmaṃ labhanti ārambhadhātuṃ upādāya. Itissa deva evarūpaṃ ñāṇaṃ imehi ca dhammehi ime puggalā samannāgatātipi dhammadesanaṃ akāsi. Ākārato ca vokārato ca āsayajjhāsayassa adhimuttisamannāgatānaṃ. Idaṃ vuccati parasattānaṃ parapuggalānaṃ indriyabalavīriyavemattataṃ ñāṇaṃ sattamaṃ tathāgatabalaṃ. 거기서 여래는 '세간의 법들과 출세간의 법들이 수행의 부분에서 기능이라는 이름을 얻는다'라고 이와 같이 압니다. 지배적인 위치에 근거하여 힘이라는 이름을 얻고, 힘을 얻은 마음에 근거하여 의근이라 하며, 노력의 요소에 근거하여 정진이라는 이름을 얻습니다. 이와 같이 이러한 지혜를 가졌기에 '이러한 법들로써 이 중생들은 구족되었다'라고 법을 설하셨습니다. 양상과 차이에 따라, 그리고 성향과 잠재적 성향 및 확신을 구족한 이들에 대해 법을 설하심이 있습니다. 이것을 다른 중생들, 다른 인물들의 기능, 힘, 정진의 차이를 아는 지혜라 하며, 일곱 번째 여래의 힘이라 합니다. Tattha ca tathāgato lokādīsu ca bhūmīsu saṃyojanānañca sekkhānaṃ dvīhi balehi gatiṃ pajānāti, pubbenivāsānussatiyā atīte saṃsāre etarahi ca paccuppanne dibbacakkhunā cutūpapātaṃ iti imāni dve balāni dibbacakkhuto abhinīhitāni. So atītamaddhānaṃ dibbassa cakkhuno gocaro so etarahi sati gocaro iti attano ca paresaṃ ca pubbenivāsañāṇaṃ anekavidhaṃ nānappakārakaṃ paccuppannamaddhānaṃ dibbena cakkhunā imāni dve tathāgatabalāni, aṭṭhamaṃ pubbenivāso, navamaṃ dibbacakkhu. 거기서 또한 여래는 인간 세상 등의 네 가지 지위에서 결합과 유학들에 대해 두 가지 힘으로써 갈 곳을 압니다. 숙명통으로써 과거의 윤회를 알고, 현재에서 천안통으로써 죽음과 태어남을 압니다. 이와 같이 이 두 가지 힘은 천안으로부터 이끌어낸 것입니다. 그 천안은 과거의 시간에 대해서는 천안의 영역이고, 현재에 대해서는 마음챙김의 영역입니다. 이와 같이 자신과 타인의 과거 삶을 기억하는 지혜는 여러 종류와 다양한 방식이 있으며, 현재의 시간을 천안으로 압니다. 이 두 가지가 여래의 힘이니, 여덟 번째는 숙명통이고 아홉 번째는 천안통입니다. Puna caparaṃ tathāgato ariyapuggalānaṃ jhānaṃ vodānaṃ nibbedhabhāgiyaṃ pajānāti ayaṃ puggalo iminā maggena imāya paṭipadāya āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sacchikatvā upasampajja viharatīti iti attano ca āsavānaṃ khayaṃ ñāṇaṃ diṭṭhekaṭṭhānaṃ catubhūmimupādāya yāva navannaṃ arahantānaṃ āsavakkhayo odhiso sekkhānaṃ anodhiso arahantānaṃ. Tattha cetovimutti dvīhi āsavehi anāsavā kāmāsavena ca bhavāsavena ca, paññāvimutti dvīhi āsavehi anāsavā diṭṭhāsavena ca avijjāsavena ca, imāsaṃ dvinnaṃ vimuttīnaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ, idaṃ vuccati āsavakkhaye ñāṇaṃ. Dasamaṃ tathāgatabalaṃ. 다시 또 여래는 성자들의 선정의 청정함과 통찰의 부분을 압니다. '이 사람은 이 도와 이 실천으로써 번뇌가 다하여, 번뇌 없는 심해탈과 혜해탈을 현생에서 스스로 실현하고 성취하여 머문다'라고 이와 같이 압니다. 이와 같이 자신의 번뇌가 다한 지혜에 대해, 견해를 버림과 같은 상태에 있는 법들에 대해 네 가지 지위에 근거하여, 아홉 종류의 아라한에 이르기까지, 유학들의 번뇌가 다함은 한정적이나 아라한들의 번뇌가 다함은 한정되지 않았습니다. 거기서 심해탈은 욕루와 유루라는 두 가지 번뇌로부터 벗어난 것이며, 혜해탈은 견루와 무명루라는 두 가지 번뇌로부터 벗어난 것입니다. 이 두 가지 해탈에 대한 있는 그대로의 지혜를 번뇌가 다한 지혜라 부릅니다. 이것이 열 번째 여래의 힘입니다. 20. Imesu [Pg.194] dasasu balesu ṭhito tathāgato pañcavidhaṃ sāsanaṃ deseti saṃkilesabhāgiyaṃ vāsanābhāgiyaṃ dassanabhāgiyaṃ bhāvanābhāgiyaṃ asekkhabhāgiyaṃ. Tattha yo taṇhāsaṃkileso, imassa alobho nissaraṇaṃ. Yo diṭṭhisaṃkileso, imassa amoho nissaraṇaṃ. Yo duccaritasaṃkileso, imassa tīṇi kusalāni nissaraṇaṃ. Kiṃ nidānaṃ? Tīṇi imāni manoduccaritāni – abhijjhā byāpādo micchādiṭṭhi. Tattha abhijjhā manoduccaritaṃ kāyakammaṃ upaṭṭhapeti, adinnādānaṃ sabbañca tadupanibbaddhaṃ vācākammaṃ upaṭṭhapeti, musāvādañca sabbavitathaṃ sabbaṃ vācamabhāvaṃ sabbamakkhaṃ palāsaṃ abhijjhā akusalamūlanti, sucarite sucaritaṃ musāvādā adinnādānā abhijjhāya cetanā, tattha byāpādo manoduccaritaṃ kāyakammaṃ upaṭṭhapeti, pāṇātipātaṃ sabbañca metaṃ ākaḍḍhanaṃ parikaḍḍhanaṃ nibbaddhaṃ rocanaṃ vācākammaṃ upaṭṭhapeti, pisuṇavācaṃ pharusavācaṃ micchādiṭṭhi manoduccaritañca abhijjhaṃ byāpādaṃ micchādiṭṭhiṃ payojeti, tassa yo koci micchādiṭṭhi cāgo rāgajo vā dosajo vā sabbaso micchādiṭṭhi sambhūto iminā kāraṇena micchādiṭṭhiṃ upaṭṭhapeti, kāmesumicchācāraṃ vacīkammaṃ upaṭṭhapeti samphappalāpaṃ. Imāni tīṇi duccaritāni akusalamūlāni. 20. 이 열 가지 힘에 머무는 여래는 다섯 가지 종류의 가르침, 즉 오염에 속하는 것, 습기에 속하는 것, 견해에 속하는 것, 수행에 속하는 것, 무학에 속하는 것을 설하십니다. 그중 갈애에 의한 오염에 대해서는 무탐이 그 벗어남입니다. 견해에 의한 오염에 대해서는 무치가 그 벗어남입니다. 악행에 의한 오염에 대해서는 세 가지 선함이 그 벗어남입니다. 근원은 무엇입니까? 세 가지 의업의 악행인 탐욕, 악의, 사견입니다. 탐욕의 의업은 신업을 일으키고, 주지 않는 것을 가지는 것과 그에 결부된 모든 구업을 일으킵니다. 모든 거짓되고, 진실한 말이 없으며, 은혜를 저버리고 파렴치한 거짓말은 탐욕이라는 불선뿌리를 가집니다. 선행에서의 선행은 거짓말과 도둑질과 탐욕으로부터 멀어지려는 의도입니다. 악의의 의업은 신업을 일으키고, 살생과 이 모든 것을 끌어당기고 즐기는 구업인 이간어와 악구를 일으킵니다. 사견의 의업은 탐욕과 악의와 사견을 결합하게 합니다. 사견에서 비롯된 그 어떠한 포기라도 탐욕이나 진심에서 생겼든 전적으로 사견에서 발생한 것이며, 이러한 원인으로 사견을 일으키고, 사음과 구업인 꾸며대는 말을 일으킵니다. 이 세 가지 악행이 불선뿌리입니다. Yā abhijjhā, so lobho. Yo byāpādo, so doso. Yā micchādiṭṭhi, so moho. Tāni aṭṭha micchattāni upaṭṭhapenti. Tesu gahitesu tīsu akusalamūlesu dasavidhaṃ akusalamūlaṃ pāripūriṃ gacchati, tassa tividhassa duccaritasaṃkilesassa vāsanābhāgiyañca suttaṃ nissaraṇaṃ. Tattha yo bahusito niddeso yathā lobho doso mohopi, tattha asituṃ ettha lobho ussado tena kāraṇena tesu vā dhammesu lobho paññapiyati. Tatthāyaṃ moho akusalaṃ moho ayaṃ avijjā, sā catubbidhā rūpe abhiniviṭṭhā, rūpaṃ attato samanupassati, avijjāgato rūpavantaṃ attānaṃ, attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ. Tattha katamaṃ padaṃ sakkāyadiṭṭhiyā ucchedaṃ vadati ‘‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’nti natthikadiṭṭhi adhiccasamuppannadiṭṭhi ca añño ca karoti, añño paṭisaṃvediyati. Pacchimasaṭṭhikappānaṃ tīṇi padāni sakkāyadiṭṭhiyā sassataṃ bhajanti ‘‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’’nti akiriyañca taṃ dukkhamicchato ahetukā ca patanti anajjhābhāvo ca kammānaṃ sabbañca mānayi. Tattha ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti saṃsārena [Pg.195] suddhi ājīvakā chaḷāsīti paññapenti. Yathārūpe sakkāyadiṭṭhiyā catuvatthukā, evaṃ pañcasu khandhesu vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhiyā sassataṃ bhajati. Aññājīvakā ca sassatavādike ca sīlabbataṃ bhajanti parāmasanti iminā bhavissāmi devo vā devaññataro vā, ayaṃ sīlabbataparāmāso. Tattha sakkāyadiṭṭhiyā so rūpaṃ attato samanupassati, ‘‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’miti taṃ kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati nābhippasīdati pubbante aparante pubbantāparante…pe… iti vāsanābhāgiyesu ṭhitassa ayaṃ upakkileso. 어떠한 간탐(abhijjhā)이 있다면 그것은 탐욕(lobha)이라 불리고, 어떠한 악의(byāpāda)가 있다면 그것은 성냄(dosa)이라 불리며, 어떠한 사견(micchādiṭṭhi)이 있다면 그것은 어리석음(moha)이라 불린다. 이것들은 여덟 가지 사된 상태(micchatta)를 일으킨다. 이들 세 가지 불선뿌리(akusalamūla)가 붙잡힐 때 열 가지 종류의 불선뿌리가 충만함에 이르게 되며, 그러한 세 가지 종류의 악행의 오염에 대해서는 습기분 경(Vāsanābhāgiya sutta)이 그 벗어남이 된다. 거기서 탐욕, 성냄, 어리석음과 같이 많이 의지하는 지시가 있을 때, 그 의지함에서 벗어나기 위해 여기서 탐욕이 우세한 원인으로 그 법들 중에서 탐욕이 시설된다. 거기서 이 어리석음은 불선한 어리석음이자 무명(avijjā)이니, 그것은 네 가지 방식으로 물질(rūpa)에 집착하여 물질을 자아라고 관찰하거나, 무명에 빠진 자가 물질을 가진 자아를 보거나, 자아 안에 물질이 있다고 보거나, 물질 안에 자아가 있다고 보는 것이다. 거기서 어떤 구절이 유신견의 단견(uccheda)을 말하는가? ‘그 영혼(jīva)이 바로 그 몸(sarīra)이다’라고 하는 것은 허무견(natthikadiṭṭhi)과 우연발생론의 견해(adhiccasamuppannadiṭṭhi)이며, 또한 ‘다른 이가 짓고 다른 이가 받는다’는 것이다. 마지막 60겁의 중생들에게 세 구절은 유신견의 상견(sassata)에 속하니, ‘영혼은 다르고 몸은 다르다’는 것과 무작견(akiriya)이며, 괴로움을 바라는 자에게 무인견(ahetuka)이 떨어지고 업들의 부재와 모든 것을 가져온다. 거기서 ‘이것만이 진리이고 다른 것은 헛되다’라고 하며, 86종의 아지바카들은 윤회를 통해 청정해진다고 시설한다. 물질에 대한 유신견이 네 가지 토대를 갖듯이, 이와 같이 오온에 대해서는 스무 가지 토대를 가진 유신견이 상견에 속하게 된다. 다른 아지바카들과 상견론자들은 계금취(sīlabbata)에 빠져 ‘이것으로 나는 신이나 다른 어떤 천신이 될 것이다’라고 집착하니, 이것이 계금취견(sīlabbataparāmāsa)이다. 거기서 유신견으로 그는 물질을 자아라고 관찰하며, ‘그 영혼이 바로 그 몸인가’라고 의심하고 회의하며 확신하지 못하고 깨끗한 믿음을 내지 못하니, 전제와 후제와 전후제에 대해 의심한다. 이와 같이 습기분에 머무는 자에게 이러한 오염원이 있다. 21. Tattha saddhindriyena sabbaṃ vicikicchitaṃ pajahati, paññindriyena udayabbayaṃ passati, samādhindriyena cittaṃ ekodi karoti vīriyindriyena ārabhati. So imehi pañcahi indriyehi saddhānusārī aveccappasāde nirato anantariyaṃ samādhiṃ uppādeti. Indriyehi suddhehi dhammānusārī appaccayatāya anantariyaṃ samādhiṃ uppādeti. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Saccāni idaṃ dassanabhāgiyaṃ suttaṃ. Tassa pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ tīṇi saṃyojanāni dassanapahātabbāni sabbena sabbaṃ pahīnāni dve puggalakatāni. Tattha tīṇi akusalamūlāni bhāvanāpahātabbāni uparikkhittāni cha bhave nibbattenti. Tattha tesu abhijjhāya ca byāpādesu tanukatesu cha bhavā parikkhayā mariyādaṃ gacchanti, dve bhavā avasiṭṭhā. Tassa abhijjhā ca byāpādo ca sabbena sabbaṃ parikkhīṇā honti. Eko bhavo avasiṭṭho hoti. So ca mānavasena nibbatteti. Kiñcāpi ettha aññepi cattāro kilesā rūparāgo bhavarāgo avijjā uddhaccaṃ ketusmimānabhūtā nappaṭibalā asmimānaṃ vinivattetuṃ, sabbepi te asmimānassa pahānaṃ ārabhate. Khīṇesu na ca tesu idamuttaridassanabhūmiyaṃ pañcasu sekkhapuggalesu tīsu ca paṭippannakesu dvīsu ca phalaṭṭhesu bhāvanābhāgiyaṃ suttaṃ. Taduttari asekkhabhāgiyasuttaṃ, katthaci bhūmi nipīḷiyati. Idañca pañcamaṃ suttaṃ. Tiṇṇaṃ puggalānaṃ desitaṃ puthujjanassa sekkhassa asekkhassa saṃkilesabhāgiyaṃ vāsanābhāgiyaṃ. Puthujjanassa dassanabhāgiyaṃ. Bhāvanābhāgiyaṃ pañcannaṃ sekkhānaṃ. Yaṃ paṭhamaniddiṭṭhaṃ asekkhabhāgiyaṃ sabbesaṃ arahantānaṃ. Sā pana pañcavidhā sattavīsaākāre pariyesitabbaṃ. Etesu tassa gatīnaṃ tato uttari. Tañca kho saṅkhepena paññāsāya ākārehi [Pg.196] sampatati, ye paññāsa ākārā sāsane niddiṭṭhā, te saṅkhipiyantā dasahi ākārehi patanti. Ye ariyasaccaṃ nikkhepena ṭhite saṅkhipiyattā aṭṭhasu ākāresu patanti. Catūsu ca sādhāraṇesu suttesu yā hārasampātassa bhūmi, te saṅkhipiyantā pañcasu suttesu patanti. Saṃkilesabhāgiye vāsanābhāgiye bhāvanābhāgiye nibbedhabhāgiye asekkhabhāgiye ca. Te saṅkhipiyantā catūsu suttesu patanti. Saṃkilesabhāgiye vāsanābhāgiye nibbedhabhāgiye asekkhabhāgiye ca. Te saṅkhipiyamānā tīsu suttesu patanti, puthujjanabhāgiye sekkhabhāgiye asekkhabhāgiye ca. Te saṅkhipiyantā dvīsu suttesu patanti nibbedhabhāgiye ca pubbayogabhāgiye ca. Yathā vuttaṃ bhagavatā dve atthavase sampassamānā tathāgatā arahanto sammāsambuddhā dhammaṃ desenti suttaṃ geyyaṃ…pe… satthā pubbayogasamannāgate appakasirena maññamānā vasiyanti pubbayogā ca bhavissanti santānaṃ maññamānādharāya. Tattha paññāvemattataṃ attano samanupassamānena aṭṭhavidhe suttasaṅkhepe, yattha yattha sakkoti, tattha tattha yojetabbaṃ. Tattha tattha yojetvā suttassa attho niddisitabbo. Na hi sati vedanā mano dhāretvā sakkā yena kenaci suttassa attho yathābhūtaṃ niddisituṃ. 21. 거기서 믿음의 기능(saddhindriya)으로 모든 의심을 버리고, 통찰지의 기능(paññindriya)으로 생멸을 보며, 집중의 기능(samādhindriya)으로 마음을 통일하고, 정진의 기능(vīriyindriya)으로 정진을 시작한다. 그는 이 다섯 가지 기능으로 인해 신봉행자(saddhānusārī)가 되어 흔들리지 않는 깨끗한 믿음에 전념하며 무간삼매(anantariya samādhi)를 일으킨다. 기능들이 청정해짐으로써 법봉행자(dhammānusārī)는 조건 없음(appaccayatā)으로 인해 무간삼매를 일으킨다. 그는 ‘이것이 괴로움이다’라고 있는 그대로 안다. 사성제에 관한 이것이 견분 경(Dassanabhāgiya sutta)이다. 그에게는 다섯 가지 낮은 단계의 결박(orambhāgiya saṃyojana) 중에서 세 가지 결박이 견도에 의해 끊어지며, 두 부류의 성자(예류자와 일래자)에 의해 모든 불선법이 완전히 제거된다. 거기서 세 가지 불선뿌리는 수도(修道)에 의해 끊어져야 하는데, 그것들이 남아 있으면 여섯 번의 생을 일으킨다. 거기서 탐욕과 악의가 엷어지면 여섯 번의 생은 다하여 한계에 이르고 두 번의 생이 남는다. 그의 탐욕과 악의가 완전히 다하면 한 번의 생이 남게 되는데, 그것은 자만(māna)의 힘으로 인해 발생한다. 여기 비록 색탐, 무색탐, 무명, 들뜸이라는 다른 네 가지 번뇌가 깃대와 같은 자만의 형태일지라도, ‘나라는 자만(asmimāna)’을 가라앉히기에는 충분하지 않으니, 그들 모두는 ‘나라는 자만’을 버리기 위해 정진한다. 그것들이 다하고 더 이상 존재하지 않을 때, 견도의 단계에 있는 다섯 부류의 유학(sekkha) 성자, 즉 도에 들어선 세 부류와 과에 머무는 두 부류에 대해서는 수분 경(Bhāvanābhāgiya sutta)이 된다. 그 이상의 단계는 무학분 경(Asekkhabhāgiya sutta)이며, 어떤 단계에서는 압박을 받는다. 이것이 다섯 번째 경이다. 세 부류의 사람, 즉 범부와 유학과 무학에게 설해진 것은 오염분(saṃkilesabhāgiya)과 습기분(vāsanābhāgiya)이다. 범부에게는 견분(dassanabhāgiya)이, 다섯 유학에게는 수분(bhāvanābhāgiya)이 해당되며, 처음에 명시된 무학분은 모든 아라한들에게 해당된다. 그것은 다섯 가지 종류로 27가지 양상으로 탐구되어야 한다. 이들 중에서 그것의 진행은 그보다 더 나아간다. 그것은 요약하면 50가지 양상에 해당하며, 가르침에서 명시된 50가지 양상을 요약하면 10가지 양상에 포함된다. 성제를 요약하여 세우면 8가지 양상에 포함된다. 네 가지 공통된 경들에서 하라삼파타(hārasampāta)의 영역은 요약하면 다섯 가지 경, 즉 오염분, 습기분, 수분, 관통분, 무학분에 포함된다. 그것들을 요약하면 네 가지 경, 즉 오염분, 습기분, 관통분, 무학분에 포함된다. 그것들을 다시 요약하면 세 가지 경, 즉 범부분, 유학분, 무학분에 포함된다. 그것들을 더 요약하면 두 가지 경, 즉 관통분(nibbedhabhāgiya)과 전수분(pubbayogabhāgiya)에 포함된다. 세존께서 말씀하신 대로, 타타가타, 아라한, 정등각자들께서는 두 가지 이익을 보시고 경, 응송 등의 법을 설하신다. 스승께서는 전생의 수행을 갖춘 자들을 힘들이지 않고 생각하시어 길들이시며, 중생들의 마음을 붙들어주기 위해 전생의 수행이 있게 될 것이다. 거기서 자신의 통찰지의 차이를 관찰하면서 여덟 가지 종류의 경의 요약에서 가능한 곳마다 적용해야 한다. 거기서 각기 적용하여 경의 의미를 지시해야 한다. 왜냐하면 느낌이 있을 때 마음을 붙들지 않고서는 경의 의미를 있는 그대로 지시할 수 없기 때문이다. Tattha purimakānaṃ suttānaṃ imā uddānagāthā 거기서 앞서 나온 경들의 요약 게송(uddānagāthā)은 다음과 같다. Kāmandhā jālasañchannā, pañca nīvaraṇāni ca; Manopubbaṅgamā dhammā, mahānāmo ca sākiyo. 욕망에 눈멀고 그물에 덮인 것, 다섯 가지 장애(nīvaraṇa), 마음이 앞서가는 법들, 사카족의 마하나마 경. Uddhaṃ adho vippamutto, yañca sīlakimatthiyā; Yassa selūpamaṃ cittaṃ, upatissa pucchādikā. 위아래로 해탈한 자, ‘계는 무슨 이익이 있는가’ 경, 마음이 바위산과 같은 자, 우빠띳사의 질문 등의 경. Yassa kāyagatāsati, channaṃ tamoparāyaṇo; Na taṃ daḷhaṃ cetasikaṃ, ayaṃ lokotiādikaṃ. 몸에 대한 마음챙김(kāyagatāsati)이 있는 자, 가려져 어둠으로 향하는 자, 견고하지 않은 마음의 정진 경, ‘이것이 세상이다’ 등의 경들이다. Cattāro ceva puggalā, dadato puññaṃ pavaḍḍhitaṃ; Sotānugatadhammesu, imā tesaṃ uddānagāthā. 네 부류의 사람들, 보시하는 자에게 증장되는 공덕, 그리고 귀에 들어온 법들에 대하여, 이것이 그 게송들의 요약 게송이다. 22. Tattha katamā āṇatti? 22. 거기에서 훈계(āṇatti)란 무엇인가? Sace bhāyatha dukkhassa, sace vo dukkhamappiyaṃ; Mākattha pāpakaṃ kammaṃ, āvi vā yadi vā raho. 만일 그대들이 괴로움을 두려워하고, 만일 괴로움이 그대들에게 즐겁지 않은 것이라면, 드러나게든 혹은 은밀하게든 악한 업을 짓지 말라. ‘‘Atīte[Pg.197], rādha, rūpe anapekkho hohī’’ti vitthārena kātabbā. ‘‘Sīlavantena, ānanda, puggalena sadā karaṇīyā kintime avippaṭisāro assā’’ti. Ayaṃ vuccati āṇatti. “라다여, 과거의 색(rūpa)에 대해 미련을 갖지 말라”는 등으로 상세히 기술해야 한다. “아난다여, 지계하는 자는 ‘나에게 후회가 없기를’이라는 생각으로 항상 [공덕을] 행해야 한다”라고 한다. 이것을 훈계라고 한다. Tattha katamaṃ phalaṃ? 거기에서 과보(phala)란 무엇인가? Dhammo have rakkhati dhammacāriṃ, chattaṃ mahantaṃ yatha vassakāle; Esānisaṃso dhamme suciṇṇe, na duggatiṃ gacchati dhammacārī. 진실로 법은 법을 행하는 자를 보호하나니, 마치 우기에 커다란 우산이 [보호하는] 것과 같다. 이것이 법을 잘 닦은 자의 공덕이니, 법을 행하는 자는 악처에 가지 않는다. Idaṃ phalaṃ. 이것이 과보이다. Tattha katamo upāyo? 거기에서 방편(upāya)란 무엇인가? ‘‘Sabbe dhammā anattā’’ti, yadā paññāya passati; Atha nibbindati dukkhe, esa maggo visuddhiyā. “모든 법은 무아이다”라고 지혜로써 통찰할 때, 비로소 괴로움에서 염오하나니, 이것이 청정에 이르는 길이다. ‘‘Sattahaṅgehi samannāgato kho, bhikkhu, api himavantaṃ pabbatarājānaṃ cāleyya, ko pana vādo chavaṃ avijjaṃ sattakesu’’ veyyākaraṇaṃ kātabbaṃ. Ayaṃ upāyo. “일곱 가지 요소를 갖춘 비구는 진실로 히말라야 산왕조차 흔들 수 있는데, 하물며 천박한 무명을 일곱 가지 [아라한 도의 칼]로 베어버려야 함에 있어서야 말해 무엇하겠는가.” 이것이 방편이다. Tattha katamā āṇatti ca phalañca? 거기에서 훈계와 과보란 무엇인가? Sace bhāyatha dukkhassa, sace vo dukkhamappiyaṃ; Mākattha pāpakaṃ kammaṃ, āvi vā yadi vā raho. 만일 그대들이 괴로움을 두려워하고, 만일 괴로움이 그대들에게 즐겁지 않은 것이라면, 드러나게든 혹은 은밀하게든 악한 업을 짓지 말라. Sace hi pāpakaṃ kammaṃ, karotha vā karissatha; Na vo dukkhā pamokkhātthi, upaccāpi palāyataṃ. 진실로 만일 악한 업을 짓고 있거나 짓는다면, 달아나 피할지라도 그대들에게 괴로움에서의 해탈은 없다. Purimikāya gāthāya āṇatti pacchimikāya phalaṃ. Sīle patiṭṭhāya dve dhammā bhāvetabbā yā ca cittabhāvanā yā ca paññābhāvanā yā ca āṇatti rāgavirāgā ca phalaṃ. 앞의 게송은 훈계이고 뒤의 게송은 과보이다. 계에 머물러서 마음의 닦음과 지혜의 닦음이라는 두 가지 법을 닦아야 한다는 것이 훈계이며, 탐욕의 빛바램(소멸)이 과보이다. Tattha katamaṃ phalañca upāyo ca? 거기에서 과보와 방편이란 무엇인가? Sīle patiṭṭhāya naro sapañño, cittaṃ paññañca bhāvayaṃ; Ātāpī nipako bhikkhu, so imaṃ vijaṭaye jaṭaṃ. 계에 머무르고 지혜를 갖춘 자가 마음과 지혜를 닦으며, 근면하고 슬기로운 비구로서 그는 이 얽힘(갈애)을 풀어내리라. Purimikāya aḍḍhagāthāya upāyo, pacchimikāya aḍḍhagāthāya phalaṃ. Nandiyo sakko isivutthapuririkāmaekarakkhe suttaṃ mūlato upādāya yāva [Pg.198] chasu dhammesu. Uttari pañcasu dhammesu yācayogo karaṇīyo, ayaṃ upāyo. Asahagatassa kāmāsavāpi cittaṃ muccatīti. Sabbāsu chasu tīsu. Ayaṃ upāyo ca phalañca. 앞의 반 게송은 방편이고, 뒤의 반 게송은 과보이다. 난디야, 삭카, 이시붓타, 푸리리카마, 에카락카에게 설해진 경을 처음부터 여섯 가지 법까지, 그리고 그 이상의 다섯 가지 법에 대해 정진해야 하는 것이 방편이다. [번뇌와] 함께하지 않는 자는 감각적 욕망의 번뇌로부터도 마음이 해탈한다. 모든 여섯 가지와 세 가지에 대해 알아야 한다. 이것이 방편이자 과보이다. Tattha katamā āṇatti ca phalañca upāyo ca? 거기에서 훈계와 과보와 방편이란 무엇인가? Suññato lokaṃ avekkhassu, mogharāja sadā sato; Attānudiṭṭhiṃ uhacca, evaṃ maccutaro siyā. 모가라자여, 항상 마음을 챙겨서 세상을 공한 것으로 관찰하라. 유신견(attānudiṭṭhi)을 뿌리 뽑을 때, 이와 같이 죽음을 건널 수 있다. ‘‘Suññato lokaṃ avekkhassu, mogharājā’’ti āṇatti. ‘‘Sadā sato’’ti upāyo. ‘‘Attānudiṭṭhiṃ uhacca, evaṃ maccutaro siyā’’ti phalaṃ. Samādhiṃ, bhikkhave, bhāvetha, samāhito, bhikkhave, bhikkhu rūpaṃ aniccanti pajānāti. Evaṃ passaṃ ariyasāvako parimuccati jātiyāpi…pe… upāyāsehipi idha tīṇipi’’. “모가라자여, 세상을 공한 것으로 관찰하라”는 훈계이다. “항상 마음을 챙겨서”는 방편이다. “유신견을 뿌리 뽑을 때 이와 같이 죽음을 건널 수 있다”는 과보이다. 비구들이여, 삼매를 닦으라. 삼매에 든 비구는 물질을 무상하다고 안다. 이와 같이 통찰하는 성스러운 제자는 태어남으로부터 해탈하고... (중략) ... 절망으로부터도 해탈한다. 여기서는 이 세 가지가 모두 성립한다. 23. Tattha katamo assādo? 23. 거기에서 달콤함(assāda)이란 무엇인가? Kāmaṃ kāmayamānassa, tassa cetaṃ samijjhati. Ayaṃ assādo. 감각적 욕망을 갈망하는 자에게 그 욕망의 대상이 성취되는 것, 이것이 달콤함이다. ‘‘Dhammacariyā samacariyā kusalacariyā hetūhi, brāhmaṇa, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti’’. Ayaṃ assādo. “바라문이여, 이와 같이 이 세상에서 어떤 중생들은 법다운 행, 평등한 행, 선한 행의 원인들로 인해 몸이 무너진 뒤 선처인 천상 세계에 태어난다.” 이것이 달콤함이다. Tattha katamo ādīnavo? 거기에서 재난(ādīnava)이란 무엇인가? Kāmesu ve haññate sabbā mucceva – ayaṃ ādīnavo. Pasenadisaṃyuttake sutte pabbatopamā – ayaṃ ādīnavo. 참으로 감각적 욕망으로 인해 해를 입고 모두 홀리게 되나니, 이것이 재난이다. 파세나디 상윳다 경의 산의 비유, 이것이 재난이다. Tattha katamaṃ nissaraṇaṃ? 거기에서 벗어남(nissaraṇa)이란 무엇인가? Yo kāme parivajjeti, sappasseva padā siro; Somaṃ visattikaṃ loke, sato samativattati. 뱀의 머리를 발로 피하듯이 감각적 욕망을 멀리하는 자, 그는 마음을 챙겨서 세상의 이 끈적이는 갈애를 잘 넘어선다. Saṃyuttake suttaṃ pāricchattako paṇḍupalāso sannipalāso – idaṃ nissaraṇaṃ. 상윳다 니카야의 파릿찻타카 경에서 시든 잎과 창백한 잎의 비유, 이것이 벗어남이다. Tattha [Pg.199] katamo assādo ca ādīnavo ca? 거기에서 달콤함과 재난이란 무엇인가? Yāni karoti puriso, tāni attani passati; Kalyāṇakārī kalyāṇaṃ, pāpakārī ca pāpakaṃ. 사람이 짓는 업을 그 자신에게서 보나니, 선을 행하는 자는 선한 결과를 보고 악을 행하는 자는 악한 결과를 본다. Tattha yaṃ pāpakārī paccanubhoti ayaṃ assādo. Lābhālābhaaṭṭhakesu byākaraṇaṃ, tattha alābho ayaso nindā dukkhaṃ, ayaṃ ādīnavo. Lābho yaso sukhaṃ pasaṃsā, ayaṃ assādo. 거기서 악을 행하는 자가 겪는 것, 이것이 달콤함(assādo)입니다. 여덟 가지 세간의 법(팔풍)에 대한 설명에서, 그중 이득 없음(alābho), 명성 없음(ayaso), 비난(nindā), 괴로움(dukkhaṃ)은 재난(ādīnavo)입니다. 이득(lābho), 명성(yaso), 즐거움(sukhaṃ), 칭찬(pasaṃsā)은 달콤함(assādo)입니다. Tattha katamaṃ assādo ca nissaraṇañca? 거기서 무엇이 달콤함(assādo)이고 벗어남(nissaraṇañca)입니까? ‘‘Sukho vipāko puññānaṃ, adhippāyo ca ijjhati; Khippañca paramaṃ santiṃ, nibbānamadhigacchatī’’ti. “공덕의 과보는 즐거움이고 뜻하는 바가 이루어지며, 신속히 최상의 평온인 열반을 증득한다.” Yo ca vipāko puññānaṃ yā ca adhippāyassa ijjhanā, ayaṃ assādo. Yaṃ khippañca paramaṃ santiṃ nibbānamadhigacchati, idaṃ nissaraṇaṃ. 공덕의 과보와 뜻하는 바의 성취, 이것이 달콤함(assādo)입니다. 신속히 최상의 평온인 열반을 증득하는 것, 이것이 벗어남(nissaraṇaṃ)입니다. Bāttiṃsāya ceva mahāpurisalakkhaṇehi samannāgatassa mahāpurisassa dveyeva gatiyo honti, sace agāraṃ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī yāva abhivijinitvā ajjhāvasati ayaṃ assādo. Sace agārasmā anagāriyaṃ pabbajati sabbena oghena nissaraṇaṃ ayaṃ assādo ca nissaraṇañca. 서른두 가지 대인(大人)의 형상을 갖춘 위대한 사람에게는 오직 두 가지 길(gati)이 있으니, 만약 집에서 머물면 전륜성왕이 되어 영토를 정복하고 다스리는데 이것은 달콤함(assādo)입니다. 만약 집을 떠나 출가하면 모든 번뇌의 흐름에서 벗어남(nissaraṇaṃ)이 있게 되니, 이것은 달콤함이기도 하고 벗어남이기도 합니다. Tattha katamo ādīnavo ca nissaraṇañca? 거기서 무엇이 재난(ādīnavo)이고 벗어남(nissaraṇañca)입니까? Ādānassa bhayaṃ ñatvā, jātimaraṇasambhavaṃ; Anādātuṃ nibbattati, jātimaraṇasaṅkhayā. 태어남과 죽음의 발생이라는 두려움을 알고 취함(ādāna)의 위험을 보아, 태어남과 죽음의 소멸로 인하여 더 이상 취하지 않게 됩니다. Purimikāya aḍḍhagāthāya jātimaraṇasambhavo ādīnavo. Anādātuṃ nibbattati jātimaraṇasaṅkhayāti nissaraṇaṃ. 앞 구절의 절반에서 ‘태어남과 죽음의 발생’은 재난(ādīnavo)이고, ‘태어남과 죽음의 소멸로 인하여 더 이상 취하지 않게 된다’는 가르침은 벗어남(nissaraṇaṃ)입니다. Kicchaṃ vatāyaṃ loko āpanno yamidaṃ jāyate ca mīyate ca. Yāva kudassunāmassa dukkhassa anto bhavissati parato vāti ettha yā uparikkhā, ayaṃ ādīnavo. Yo gedhaṃ ñatvā abhinikkhamati yāva purāṇakāya rājadhāniyā, idaṃ nissaraṇaṃ. Ayaṃ ādīnavo ca nissaraṇañca. “이 세상은 실로 고통에 빠졌으니, 태어나고 죽기 때문이다. 도대체 언제 이 고통의 끝이 올 것인가”라고 고찰하는 것, 이것이 재난(ādīnavo)입니다. 옛 도성(감각 대상)에 대한 탐욕을 알고 출가하는 것, 이것이 벗어남(nissaraṇaṃ)입니다. 이 가르침은 재난이기도 하고 벗어남이기도 합니다. Tattha [Pg.200] katamo assādo ca ādīnavo ca nissaraṇañca? 거기서 무엇이 달콤함(assādo)이고 재난(ādīnavo)이며 벗어남(nissaraṇañca)입니까? Kāmā hi citrā vividhā manoramā, virūparūpehi mathenti cittaṃ; Tasmā ahaṃ pabbajitomhi rāja, apaṇṇakaṃ sāmaññameva seyyo. “감각적 욕망(kāmā)은 참으로 다채롭고 다양하며 마음을 즐겁게 하지만, 여러 가지 추한 모습으로 마음을 어지럽힙니다. 대왕이시여, 그러므로 저는 출가하였습니다. 결점 없는 사문의 삶이야말로 수승합니다.” Yaṃ ‘‘kāmā hi citrā vividhā manoramā’’ti ayaṃ assādo. Yaṃ ‘‘virūparūpehi mathenti citta’’nti ayaṃ ādīnavo. Yaṃ ahaṃ agārasmā pabbajitomhi rāja apaṇṇakaṃ sāmaññameva seyyoti idaṃ nissaraṇaṃ. “감각적 욕망은 참으로 다채롭고 다양하며 마음을 즐겁게 한다”는 구절은 달콤함(assādo)입니다. “여러 가지 추한 모습으로 마음을 어지럽힌다”는 구절은 재난(ādīnavo)입니다. “대왕이시여, 저는 집을 떠나 출가하였습니다. 결점 없는 사문의 삶이야말로 수승합니다”라는 구절은 벗어남(nissaraṇaṃ)입니다. Balavaṃ bālopamasuttaṃ yaṃ āsāya vā vedanīyaṃ kammaṃ gāhati, tathā cepi yaṃ yaṃ pāpakammaṃ anubhoti, tattha dukkhavedanīyena kammena abhāvitakāyena ca yāva parittacetaso ca ādīnavaṃ dasseti sukhavedanīyena kammena assādeti. Yaṃ purāsadiso hoti. Bhāvitacitto bhāvitakāyo bhāvitapañño mahānāmo aparittacetaso, idaṃ nissaraṇaṃ. 강력한 어리석음의 비유에 대한 경(Balavaṃ bālopamasuttaṃ)에서 갈망으로 인해 느껴야 할 업을 붙잡고, 그와 같이 어떤 악업을 겪게 될 때, 거기서 고통스럽게 느껴지는 업과 닦이지 않은 몸으로 인해 옹졸한 마음이 되는 것은 재난(ādīnavo)을 보여주는 것이고, 즐겁게 느껴지는 업으로 즐기는 것은 달콤함(assādo)입니다. 예전처럼 마음과 몸과 지혜를 닦아 옹졸하지 않은 마음을 지닌 마하나마(Mahānāma)의 상태, 이것이 벗어남(nissaraṇaṃ)입니다. 24. Tattha katamaṃ lokikaṃ suttaṃ? 24. 거기서 무엇이 세간적인 경(lokikaṃ suttaṃ)입니까? Na hi pāpaṃ kataṃ kammaṃ, sajjukhīraṃva muccati; Ḍahantaṃ bālamanveti, bhasmacchannova pāvako. “지은 악업이 갓 짜낸 우유가 즉시 변하지 않듯이 바로 과보를 내지는 않으나, 재에 덮인 불씨처럼 어리석은 자를 태우며 뒤따른다.” Cattāri agatigamanāni, idaṃ lokikaṃ suttaṃ. 네 가지 잘못된 길로 가는 것(사아사), 이것이 세간적인 경입니다. Tattha katamaṃ lokuttaraṃ suttaṃ? 거기서 무엇이 출세간적인 경(lokuttaraṃ suttaṃ)입니까? ‘‘Yassindriyāni samathaṅgatāni, assā yathā sārathinā sudantā; Pahīnamānassa anāsavassa, devāpi tassa pihayanti tādino’’ti. “마부가 잘 길들인 말처럼 감각기관이 평온에 이르고, 아만이 버려지고 번뇌가 없는 여여한(tādino) 자는 신들조차 그를 사랑하고 우러러본다.” ‘‘Ariyaṃ vo, bhikkhave, sammāsamādhiṃ desessāmī’’ti idaṃ lokuttaraṃ suttaṃ. “비구들이여, 너희들에게 성스러운 바른 삼매(정정)를 설하리라”는 이 가르침이 출세간적인 경입니다. Tattha [Pg.201] katamaṃ lokikaṃ lokuttarañca suttaṃ? 거기서 무엇이 세간적이기도 하고 출세간적이기도 한 경입니까? Sattiyā viya omaṭṭho, dayhamānova matthake; Kāmarāgappahānāya, sato bhikkhu paribbaje. “창에 찔린 듯이, 혹은 머리에 불이 붙은 듯이, 비구는 마음을 챙겨 감각적 욕망의 탐욕을 버리기 위해 정진해야 한다.” ‘‘Sattiyā viya omaṭṭho, dayhamānova matthake’’ti lokikaṃ; ‘‘Kāmarāgappahānāya, sato bhikkhu paribbaje’’ti lokuttaraṃ; “창에 찔린 듯이, 혹은 머리에 불이 붙은 듯이”라는 구절은 세간적인 것이고, “마음을 챙겨 감각적 욕망의 탐욕을 버리기 위해 정진해야 한다”는 구절은 출세간적인 것입니다. Kabaḷīkāre āhāre atthi chandoti lokikaṃ. Natthi chandoti lokuttaraṃ suttaṃ. “덩어리진 음식(단식)에 욕구가 있다”는 가르침은 세간적인 것이고, “욕구가 없다”는 가르침은 출세간적인 경입니다. Tattha katamaṃ kammaṃ? 거기서 무엇이 업(kammaṃ)입니까? Yo pāṇamatipāteti, musāvādañca bhāsati; Loke adinnaṃ ādiyati, paradārañca gacchati. “살생을 저지르고, 거짓말을 하며, 세상에서 주지 않은 것을 취하고, 남의 아내를 범하는 자.” Surāmerayapānañca, yo naro anuyuñjati; Appahāya pañca verāni, dussīlo iti vuccati. “술과 취하게 하는 것을 마시는 일을 일삼는 자, 이 다섯 가지 원한(오계)을 버리지 못한 자를 일러 계행이 나쁘다고 한다.” Tīṇimāni, bhikkhave, duccaritāni. Idaṃ kammaṃ. “비구들이여, 세 가지 그릇된 행위(삼악행)가 있다.” 이것이 업(kamma)입니다. Tattha katamo vipāko? 거기서 무엇이 과보(vipāko)입니까? Saṭṭhivassasahassāni, yathārūpī vipaccagā. “육만 년 동안 지은 대로 그 업의 과보가 익었다.” ‘‘Diṭṭhā mayā, bhikkhave, cha phassāyatanikā nāma nirayā. Diṭṭhā mayā, bhikkhave, cha phassāyatanikā nāma saggā’’. Ayaṃ vipāko. “비구들이여, 나는 여섯 가지 감각 장소와 관련된 지옥이라 불리는 곳을 보았고, 비구들이여, 나는 여섯 가지 감각 장소와 관련된 천상이라 불리는 곳을 보았다.” 이것이 과보(vipāko)입니다. Tattha katamaṃ kammañca vipāko ca? 거기에서 업(業)과 과보(果報)란 무엇인가? Ayasāva malaṃ samuṭṭhitaṃ, tatuṭṭhāya tameva khādati; Evaṃ atidhonacārinaṃ, sāni kammāni nayanti duggatiṃ. 쇠에서 생긴 녹이 그 쇠에서 일어나 바로 그 쇠를 갉아먹듯이, 그와 같이 필수품 사용의 한도를 넘어 행하는 자들에게는 그들 자신의 업들이 그들을 악처(惡處)로 인도한다. Ayasāva malaṃ samuṭṭhitaṃ, yāva sāni kammānīti idaṃ kammaṃ. Nayanti duggatinti vipāko. '쇠에서 생긴 녹이...'에서 '자신의 업들이'까지의 가르침은 업이고, '악처로 인도한다'는 가르침은 과보이다. Catūsu sammāpaṭipajjamāno mātari pitari tathāgate tathāgatasāvake yā sammāpaṭipatti, idaṃ kammaṃ. Yaṃ devesu upapajjati, ayaṃ vipāko. Idaṃ kammañca vipāko ca. 어머니, 아버지, 여래, 여래의 제자라는 네 부류의 분들에 대하여 바르게 실천할 때, 그 바른 실천은 업이고, 그로 인해 천상 세계에 태어나는 것은 과보이다. 이것이 업과 과보이다. 25. Tattha [Pg.202] katamaṃ niddiṭṭhaṃ suttaṃ? 25. 거기에서 명시된(niddiṭṭha) 경은 무엇인가? Nelaṅgo setapacchādo, ekāro vattatī ratho; Anīghaṃ passa āyantaṃ, chinnasotaṃ abandhanaṃ; Yaṃ vā cittaṃ samaṇesu, cittāgahapati dissati. 결함 없는 부속품을 갖추고 흰 덮개를 씌운 외바퀴 수레가 굴러간다. 번뇌의 고통이 없고, 갈애의 흐름을 끊었으며, 결박이 없는 자가 오는 것을 보라. 치타 거사여, 사문들 가운데 저러한 마음이 보인다. Evaṃ imāya gāthāya niddiṭṭho attho. 이와 같이 이 게송에 의해 그 의미가 명시되었다. Gopālakopame ekādasa padāni. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu rūpaññū hoti. Yā ca atirekapūjāya pūjetā hotīti. Imāni ekādasa padāni yathābhāsitāni niddiṭṭho attho. '소치는 사람의 비유(Gopālakopama)'에는 열한 가지 구절이 있다. '비구들이여, 이와 같이 비구는 형색을 아는 자(rūpaññū)가 된다'는 것과 '지나친 공양으로 공양하는 자가 된다'는 것 등이다. 설해진 바와 같은 이 열한 가지 구절은 그 의미가 명시된 것이다. Tattha katamo aniddiṭṭho attho? 거기에서 명시되지 않은(aniddiṭṭha) 의미는 무엇인가? Sukho viveko tuṭṭhassa, sutadhammassa passato; Abyāpajjaṃ sukhaṃ loke, pāṇabhūtesu saṃyamoti. 만족할 줄 알고 가르침을 들어서 진리를 보는 자에게는 떨쳐버림(viveko)이 행복이다. 세상에서 살아 있는 생명들을 해치지 않고 절제하는 것은 행복이다. Sukhā virāgatā loke, kāmānaṃ samatikkamo; Asmimānassa yo vinayo, etaṃ ve paramaṃ sukhanti. 세상에서 탐욕을 빛바래게 함(virāgatā)은 행복이며, 감각적 욕망들을 초월함은 행복이다. '나라는 자만(asmimāna)'을 길들이는 것, 그것이야말로 참으로 최상의 행복이다. Idaṃ aniddiṭṭhaṃ. Aṭṭha mahāpurisavitakkā. Idaṃ aniddiṭṭhaṃ. 이것이 명시되지 않은 것이다. 여덟 가지 대인(大人)의 사유(mahāpurisavitakka), 이것도 명시되지 않은 것이다. Tattha katamaṃ niddiṭṭhañca aniddiṭṭhañca? 거기에서 명시된 것과 명시되지 않은 것은 무엇인가? Pasannanetto sumukho, brahā uju patāpavā; Majjhe samaṇasaṅghassa, ādiccova virocasi. 맑은 눈과 아름다운 얼굴을 하시고, 거대하고 곧으며 위엄이 있으신 분이 사문들의 승가 한가운데에서 태양처럼 빛나고 계시네. Pasannanetto yāva ādiccova virocasīti niddiṭṭho. Pasannanetto yo bhagavā kathañca pana pasannanettatā, kathaṃ sumukhatā, kathaṃ brahakāyatā, kathaṃ ujukatā, kathaṃ patāpavatā, kathaṃ virocatāti aniddiṭṭho. Pheṇapiṇḍopamaṃ veyyākaraṇaṃ yathā pheṇapiṇḍo evaṃ rūpaṃ yathā pubbuḷo evaṃ vedanā māyā viññāṇaṃ pañcakkhandhā pañcahi upamāhi niddiṭṭhā. Kena kāraṇena pheṇapiṇḍopamaṃ rūpaṃ sabbañca cakkhuviññeyyaṃ yaṃ vā catūhi āyatanehi? Kathaṃ vedanā pubbuḷūpamā? Katarā ca sā vedanā sukhā dukkhā adukkhamasukhā? Evamesā aniddiṭṭhā. Evaṃ niddiṭṭhañca aniddiṭṭhañca. '맑은 눈...'에서 '태양처럼 빛나고 계시네'까지는 명시된 것이다. 세존께서 '맑은 눈을 가지셨다'는 것은 무엇이며, '맑은 눈의 상태'란 어떠하며, '아름다운 얼굴의 상태'는 어떠하며, '거대한 몸'은 어떠하며, '곧음'은 어떠하며, '위엄'은 어떠하며, '빛남'은 어떠한가라고 하는 것은 명시되지 않은 것이다. '거품 덩어리의 비유(Pheṇapiṇḍopama)'에 대한 설명에서, '거품 덩어리처럼 형색을 보아야 하고, 물거품처럼 느낌을, 환영처럼 식(識)을 보아야 한다'고 오온을 다섯 가지 비유로 명시하였다. 어떠한 이유로 형색이 거품 덩어리와 같은가? 그것이 안식으로 알 수 있는 모든 것인가, 아니면 네 가지 감각 장소로 알 수 있는 것인가? 어떻게 느낌이 물거품과 같은가? 그 느낌이란 즐거운 것인가, 괴로운 것인가, 괴롭지도 즐겁지도 않은 것인가? 이와 같은 것들은 명시되지 않은 것이다. 이와 같이 명시된 것과 명시되지 않은 것이 있다. 26. Tattha [Pg.203] katamaṃ ñāṇaṃ? 26. 거기에서 지혜(ñāṇa)란 무엇인가? Paññā hi seṭṭhā lokasmiṃ, yāyaṃ nibbedhagāminī; Yāya sammā pajānāti, jātimaraṇasaṅkhayaṃ. 세상에서는 통찰지(paññā)가 가장 수승하니, 이것에 의해 꿰뚫음(nibbedha)에 이르게 된다. 이것에 의해 태어남과 죽음의 소멸을 바르게 안다. Tīṇimāni indriyāni anaññātaññassāmītindriyaṃ aññindriyaṃ aññātāvindriyaṃ, idaṃ ñāṇaṃ. 세 가지 감관, 즉 '알지 못한 것을 알려는 감관(anaññātaññassāmītindriya)', '아는 감관(aññindriya)', '이미 다 안 자의 감관(aññātāvindriya)'이 바로 지혜이다. Tattha katamaṃ neyyaṃ? 거기에서 이끌어주어야 할 것(neyya)은 무엇인가? Kāmesu sattā kāmasaṅgasattā, saṃyojane vajjamapassamānā; Na hi jātu saṃyojanasaṅgasattā, oghaṃ tareyyuṃ vipulaṃ mahantaṃ. 감각적 욕망에 집착하고 그 집착에 묶인 자들은 결박(saṃyojana)의 허물을 보지 못한다. 결박의 집착에 묶인 자들은 참으로 저 광대하고 거대한 폭류(ogha)를 결코 건너지 못할 것이다. Catūhi aṅgehi samannāgatā kāyassa bhedā devesu uppajjanti. Udāne kāpiyaṃ suttaṃ apaṇṇakapasādanīyaṃ – idaṃ neyyaṃ. 네 가지 요소를 갖춘 자들은 몸이 무너진 뒤에 천상 세계에 태어난다. 우다나(Udāna)의 카피야 경(Kāpiya sutta)과 확실한 청정함(apaṇṇakapasādanīya)에 대한 것, 이것이 이끌어주어야 할 것이다. Tattha katamaṃ ñāṇañca neyyañca? 거기에서 지혜와 이끌어주어야 할 것은 무엇인가? Sabbe dhammā anattāti, yadā paññāya passati; Atha nibbindati dukkhe, esa maggo visuddhiyā. '모든 법은 무아(無我)이다'라고 통찰지로 볼 때, 그때 괴로움에서 염오(厭惡)하며 벗어난다. 이것이 청정으로 가는 길이다. Yadā passatīti ñāṇaṃ. Yo sabbadhamme anattākārena upaṭṭhapeti idaṃ neyyaṃ. '볼 때'라는 가르침은 지혜이고, 모든 법을 무아의 양상으로 확립하는 것은 이끌어주어야 할 것이다. Cattāri ariyasaccāni, tattha tīṇi neyyāni maggasaccaṃ sīlakkhandho ca paññākkhandho ca, idaṃ ñāṇañca neyyañca. 네 가지 성스러운 진리 가운데 세 가지는 이끌어주어야 할 것이고, 도제(maggasacca)와 계온(sīlakkhandha) 및 혜온(paññākkhandha)은 지혜와 이끌어주어야 할 것이 함께 있는 것이다. 27. Tattha katamaṃ dassanaṃ? 27. 거기에서 견해(dassana)란 무엇인가? Eseva maggo natthañño, dassanassa visuddhiyā; Etañhi tumhe paṭipajjatha, mārassetaṃ pamohanaṃ. 견해의 청정을 위해서는 이 길뿐이며 다른 길은 없다. 그대들이 이 길을 따라가면 이것이 마왕을 미혹시키게 할 것이다. Catūhi aṅgehi samannāgato ariyasāvako attanāva attānaṃ byākareyya ‘‘khīṇanirayomhi yāva sotāpannohamasmi avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo’’ti. Idaṃ dassanaṃ. 네 가지 요소를 갖춘 성스러운 제자는 스스로 자신에 대해 '나는 지옥이 다했다... 나는 예류자이며 악처에 떨어지지 않는 법을 가졌고 확정되었으며 바른 깨달음으로 나아가는 자이다'라고 수기할 수 있다. 이것이 견해이다. Tattha [Pg.204] katamā bhāvanā? 거기에서 수행(bhāvanā)이란 무엇인가? Yassindriyāni subhāvitāni, ajjhattaṃ bahiddhā ca sabbaloke; So puggalo mati ca rūpasaññī, sumohagatā na jānāti. 안으로나 밖으로나 온 세상에 대해 감관들이 잘 닦인 사람, 그는 지혜로운 자이며 형색에 대해 인식하는 자이다. 크게 미혹에 빠진 자는 알지 못한다. Cattāri dhammapadāni – anabhijjhā abyāpādo sammāsati sammāsamādhi. Ayaṃ bhāvanā. 네 가지 법의 토대(dhammapada)는 욕심 없음, 악의 없음, 바른 마음챙김, 바른 삼매이다. 이것이 '수행(bhāvanā)'이다. Tattha katamaṃ dassanañca bhāvanā ca? 거기서 무엇이 통찰(dassana)과 수행(bhāvanā)인가? Vacasā manasātha kammunā ca, aviruddho sammā viditvā dhammaṃ; Nibbānapadābhipatthayāno, sammā so loke paribbajeyya. 말과 마음과 행위로 거스르지 않고 법을 바르게 알며, 열반의 경지를 염원하는 자는 세상에서 바르게 수행하며 살아가야 한다. Sotāpattiphalaṃ sacchikātukāmena katame dhammā manasikātabbā, bhagavā āha pañcupādānakkhandhā. Idaṃ dassanañca bhāvanā ca. 예류과를 실현하고자 하는 자는 어떤 법들을 숙고해야 하는가? 세존께서는 다섯 가지 취착의 무리(오취온)라고 말씀하셨다. 이것이 통찰이자 수행이다. 28. Tattha katame vipākadhammadhammā? 28. 거기서 무엇이 과보의 성질을 가진 법들(vipākadhamma-dhamma)인가? Yāni karoti purisoti vitthāro. Tīṇimāni, bhikkhave, sucaritāni. Ime vipākadhammadhammā. '사람이 짓는 바'라는 구절은 상세한 내용을 뜻한다. 비구들이여, 이 세 가지 선행(sucarita)이 있다. 이것들이 과보의 성질을 가진 법들이다. Tattha katame navipākadhammadhammā? 거기서 무엇이 과보의 성질을 가지지 않은 법들(navipākadhamma-dhamma)인가? Rūpaṃ vedayitaṃ saññā, viññāṇaṃ yā ceva cetanā; Nesohamasmi na meso attā, iti diṭṭho virajjati. 물질, 느낌, 지각, 의식 그리고 의도에 대하여 '이것은 내 것이 아니요, 이것은 내가 아니며, 이것은 나의 자아가 아니다'라고 이와 같이 보는 자는 탐욕에서 벗어난다. Pañcime, bhikkhave, khandhā – ime navipākadhammadhammā. 비구들이여, 이 다섯 가지 무리(오온)가 있다. 이것들이 과보의 성질을 가지지 않은 법들이다. Tattha katamo nevavipāko navipākadhammadhammo? 거기서 무엇이 과보도 아니고 과보의 성질을 가진 법도 아닌 것(nevavipāko navipākadhammadhammo)인가? ‘‘Ye evaṃ paṭipajjanti, nayaṃ buddhena desitaṃ; Te dukkhassantaṃ karissanti, satthusāsanakārakā’’ti. 부처님께서 설하신 방법대로 이와 같이 실천하는 자들, 즉 스승의 가르침을 따르는 자들은 괴로움의 끝을 낼 것이다. Iti yā ca sammāpaṭipatti yo ca nirodho, ubhayametaṃ nevavipāko navipākadhammo. Brahmacariyaṃ vo, bhikkhave, desessāmi, brahmacariyaphalāni ca brahmacariyañca ariyo aṭṭhaṅgiko maggo brahmacariyaphalāni sotāpattiphalaṃ yāva arahattaṃ. 이와 같이 바른 실천과 소멸, 이 두 가지는 과보도 아니고 과보의 성질을 가진 것도 아니다. 비구들이여, 그대들에게 청정범행(brahmacariya)과 청정범행의 결실들을 설하리라. 청정범행이란 고귀한 여덟 가지 성스러운 길(팔정도)이며, 청정범행의 결실이란 예류과에서 아라한과에 이르는 성과들이다. 29. Tattha [Pg.205] katamaṃ sakavacanaṃ? 29. 거기서 무엇이 자기의 말(sakavacana, 부처님의 말씀)인가? Sabbapāpassa akaraṇaṃ, kusalassa upasampadā; Sacittapariyodapanaṃ, etaṃ buddhāna sāsanaṃ. 모든 악을 짓지 않고 선을 구족하며 자신의 마음을 깨끗이 하는 것, 이것이 부처님들의 가르침이다. Tīṇimāni, bhikkhave, vimokkhamukhāni. Idaṃ sakavacanaṃ. 비구들이여, 세 가지 해탈의 문(vimokkhamukhāni)이 있다. 이것이 자기의 말이다. Tattha katamaṃ paravacanaṃ? 거기서 무엇이 타인의 말(paravacana)인가? Natthi puttasamaṃ pemaṃ, natthi goṇasamitaṃ dhanaṃ; Natthi sūriyasamā ābhā, samuddaparamā sarā. 자식과 같은 사랑은 없고, 소와 같은 재물은 없으며, 태양과 같은 빛은 없고, 바다가 으뜸가는 연못이다. Hetunā mārisā kosiyā subhāsitena saṅgāmavijayo sopi nāma, bhikkhave, sakko devānamindo sakaṃ phalaṃ paribhuñjamānoti vitthārena kātabbaṃ. Idaṃ paravacanaṃ. 벗들이여, 코시야여, 잘 설해진 이유로 전쟁에서 승리하였다. 비구들이여, 천들의 왕인 사카(제석천)가 자신의 공덕의 과보를 누린다는 내용 등으로 상세히 보아야 한다. 이것이 타인의 말이다. Tattha katamaṃ sakavacanañca paravacanañca? 거기서 무엇이 자기의 말이자 타인의 말인가? ‘‘Yaṃ pattaṃ yañca pattabbaṃ, ubhayametaṃ rajānukiṇṇaṃ; Ye evaṃvādino natthi, tesaṃ kāmesu doso’’ti. 도달한 것과 도달해야 할 것, 이 둘은 모두 번뇌의 먼지로 뒤덮여 있다. 이렇게 말하는 자들에게는 감각적 욕망에 대한 즐거움이 있다. Idaṃ paravacanaṃ. Ye ca kho te ubho ante anupagamma vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāya. Idaṃ sakavacanaṃ. 이것이 타인의 말이다. 그러나 두 극단에 치우치지 않는 자들에게는 윤회라 부를 만한 것이 없다. 이것이 자기의 말이다. ‘‘Nandati puttehi puttimā, gomā gohi tatheva nandati; Upadhī hi narassa nandanā, na hi so nandati yo nirūpadhī’’ti – paravacanaṃ. '자식 있는 자는 자식으로 기뻐하고, 소를 가진 자는 소로 기뻐하네. 사람에게는 집착의 근거(upadhi)가 기쁨이지만, 집착의 근거가 없는 자는 기뻐하지 않네.' — 이것은 타인의 말이다. ‘‘Socati puttehi puttimā, gomā gohi tatheva socati; Upadhī hi narassa socanā, na hi so socati yo nirūpadhī’’ti – sakavacanaṃ. '자식 있는 자는 자식 때문에 슬퍼하고, 소를 가진 자는 소 때문에 슬퍼하네. 사람에게는 집착의 근거가 슬픔이지만, 집착의 근거가 없는 자는 슬퍼하지 않네.' — 이것은 자기의 말이다. Idaṃ sakavacanaṃ paravacanañca. 이것이 자기의 말이자 타인의 말이다. 30. Tattha [Pg.206] katamaṃ sattādhiṭṭhānaṃ? 30. 거기서 무엇이 중생을 주체로 한 가르침(sattādhiṭṭhāna)인가? Ye keci bhūtā bhavissanti ye vāpi, sabbe gamissanti pahāya dehaṃ; Taṃ sabbajāniṃ kusalo viditvā, dhamme ṭhito brahmacariyaṃ careyya. 과거에 존재했거나 미래에 존재할 모든 생명들은 몸을 버리고 떠나가게 되리라. 이 모든 상실(죽음)을 현명하게 알아 법에 머물며 청정범행을 닦아야 한다. Tayome, bhikkhave, satthāro, tathāgato arahaṃ sekkho paṭipado. Idaṃ sattādhiṭṭhānaṃ. 비구들이여, 세 부류의 스승이 있으니 여래, 아라한, 그리고 도를 닦고 있는 유학자(sekkha)이다. 이것이 중생을 주체로 한 가르침이다. Tattha katamaṃ dhammādhiṭṭhānaṃ? 거기서 무엇이 법을 주체로 한 가르침(dhammādhiṭṭhāna)인가? Yañca kāmasukhaṃ loke, yañcidaṃ diviyaṃ sukhaṃ; Taṇhakkhayasukhassete, kalaṃ nāgghanti soḷasiṃ. 세상에서 누리는 감각적 즐거움과 천상의 즐거움도, 갈애가 다한 즐거움(열반)의 16분의 1조차 되지 못한다. Sattime, bhikkhave, bojjhaṅgā, idaṃ dhammādhiṭṭhānaṃ. 비구들이여, 이 일곱 가지 깨달음의 요소(칠각지)가 있다. 이것이 법을 주체로 한 가르침이다. Tattha katamaṃ sattādhiṭṭhānañca dhammādhiṭṭhānañca? Duddasamantaṃ saccaṃ duddaso paṭivedho bālehi, jānato passato natthi nandīti vadāmi. Duddasamantaṃ saccaṃ duddaso paṭivedho bālehīti dhammādhiṭṭhānaṃ. Jānato passato natthi nandīti sattādhiṭṭhānaṃ. Dārukkhandhopamaṃ gaṅgāya tīriyā orimañca tīraṃ pārimañca tīraṃ thale vā na ca ussīdanaṃ, majjhe ca na saṃsīdanaṃ manussaggāho ca amanussaggāho ca antopūtibhāvo ca, idaṃ dhammādhiṭṭhānaṃ. Evaṃ pana bhikkhu nibbānaninno bhavissati nibbānaparāyaṇoti sattādhiṭṭhānaṃ. Idaṃ sattādhiṭṭhānañca dhammādhiṭṭhānañca. 그중에서 유정(有情) 중심의 가르침[sattādhiṭṭhāna]과 법(法) 중심의 가르침[dhammādhiṭṭhāna]이란 무엇인가? "어리석은 자들에게 진리의 끝(열반)은 보기 어렵고, (진리의) 꿰뚫음도 보기 어렵다. 그러나 알고 보는 자에게는 갈애(nandī)가 없다고 나는 말한다"라고 할 때, "어리석은 자들에게 진리의 끝은 보기 어렵고 꿰뚫음도 보기 어렵다"는 가르침은 법 중심의 가르침이며, "알고 보는 자에게는 갈애가 없다"는 가르침은 유정 중심의 가르침이다. 갠지스강의 통나무 비유에서, 이쪽 기슭이나 저쪽 기슭에 닿지 않고, 뭍에 올라앉지도 않고, 중간에 가라앉지도 않으며, 인간이나 비인간에게 붙잡히지도 않고, 속이 썩지도 않는다는 것은 법 중심의 가르침이다. 반면에 이와 같이 비구는 열반으로 기울고 열반으로 향하게 될 것이라는 가르침은 유정 중심의 가르침이다. 이것이 유정 중심의 가르침과 법 중심의 가르침이다. Tattha katamo thavo? 그중에서 찬탄[thavo]이란 무엇인가? Maggānaṭṭhaṅgiko seṭṭho, saccānaṃ caturo padā; Virāgo seṭṭho dhammānaṃ, dvipadānañca cakkhumā. "길들 중에서는 여덟 가지 성스러운 길이 으뜸이요, 진리들 중에서는 네 가지 구절(사성제)이 으뜸이며, 법들 중에서는 이욕(離欲)이 으뜸이요, 두 발 달린 존재들 중에서는 눈을 갖춘 자(부처님)가 으뜸이다." Tīṇimāni, bhikkhave, aggāni – buddho sattānaṃ, virāgo dhammānaṃ, saṅgho gaṇānaṃ. Ayaṃ thavo. "비구들이여, 이 세 가지가 최상의 것이다. 중생들 중에서는 부처님이 최상이요, 법들 중에서는 이욕(離欲)이 최상이며, 무리들 중에서는 승가가 최상이다." 이것이 찬탄이다. 31. Tattha [Pg.207] katamaṃ anuññātaṃ? 31. 그중에서 허용된 것[anuññāta]이란 무엇인가? Kāyena saṃvaro sādhu, sādhu vācāya saṃvaro; Manasā saṃvaro sādhu, sādhu sabbattha saṃvuto; Sabbattha saṃvuto bhikkhu, sabbadukkhā pamuccati. "몸을 단속함은 훌륭하고, 말의 단속함도 훌륭하다. 마음을 단속함은 훌륭하고, 모든 것을 단속함은 훌륭하다. 모든 곳에서 단속하는 비구는 모든 괴로움에서 벗어난다." Idaṃ bhagavatā anuññātaṃ. 이것은 세존에 의해 허용된 것이다. Tīṇimāni, bhikkhave, karaṇīyāni – kāyasucaritaṃ vacīsucaritaṃ manosucaritaṃ. Idaṃ anuññātaṃ. "비구들이여, 해야 할 일은 이 세 가지니, 신선행(身善行), 구선행(口善行), 의선행(意善行)이다." 이것이 허용된 것이다. Tattha katamaṃ paṭikkhittaṃ? 그중에서 금지된 것[paṭikkhitta]이란 무엇인가? Natthi puttasamaṃ pemaṃ. Vitthāro idaṃ paṭikkhittaṃ. "자식과 같은 사랑은 없다." 이 상세한 내용은 금지된 것이다. Tīṇimāni, bhikkhave, akaraṇīyāni sayaṃ abhiññāya desitāni. Katamāni tīṇi? Kāyaduccaritaṃ vacīduccaritaṃ manoduccaritaṃ. Idaṃ paṭikkhittaṃ. "비구들이여, 하지 말아야 할 일은 스스로 수증(修證)하여 설하신 세 가지니, 무엇이 세 가지인가? 신악행(身惡行), 구악행(口惡行), 의악행(意惡行)이다." 이것이 금지된 것이다. Tattha katamaṃ anuññātañca paṭikkhittañca? 그중에서 허용된 것이면서 금지된 것인 경은 무엇인가? Kāyena kusalaṃ kare, assa kāyena saṃvuto; Kāyaduccaritaṃ hitvā, kāyasucaritaṃ care. "몸으로 선을 행하고 몸을 단속하라. 신악행을 버리고 신선행을 닦으라." Dvīhi paṭhamapadehi catutthena ca padena anujānāti. Kāyaduccaritaṃ hitvāti tatiyena padena paṭikkhittanti. Mahāvibhaṅgo aciratapānādo. 첫 번째 두 구절과 네 번째 구절로써는 허용하시고, "신악행을 버리고"라는 세 번째 구절로는 금지하신 것이다. 마하비방가(Mahāvibhaṅga)와 아치라타파나(Aciratapāna) 등도 이와 같이 알아야 한다. Tatthimā uddānagāthā 이에 대한 요약 게송[uddānagāthā]들은 다음과 같다. Sace bhāyasi dukkhassa, mābhinandi anāgataṃ; Vassakāle yathā chattaṃ, kusalāni kamatthake. 만약 괴로움이 두렵다면 미래를 기뻐하지 말라. 마치 우기의 우산처럼, 선한 행위들을 차례로 실천하라. Sabbe dhammā anattāti, samāgataṃ vicālaye; Na vo dukkhā pamokkhātthi, samatho ca vipassanā. 모든 법은 무아라고 설해진 것, 모여진 것들을 조사하라. 그대들에게 괴로움에서 벗어남은 없으리니, 사마타와 위빳사나가 있어야 한다. Kāmacchandaṃ upādāya, yo so vitakkehi khajjati; Subhāvitatte bojjhaṅge, so imaṃ vijaṭaye jaṭaṃ. 감각적 욕망에 매여 사유들에 시달리는 자, 잘 닦여진 깨달음의 구성 요소들(보장가)로써 이 엉킨 실타래를 풀어야 한다. Suññato lokaṃ avekkhassu, samādhibhāvi bhāvase; Kāmaṃ kāmayamānassa, dhammacariyāya sugatiṃ. 세상을 공(空)한 것으로 관찰하고, 삼매를 닦는 자가 되어야 한다. 욕망을 갈구하는 자에 대해 설한 것과 법의 실천으로 선처에 이르는 것을 보라. Haññate sabbā mucceva, nippoṭhento catuddisā; Yo kāme parivajjeti, pārichattopameva ca. 사방에서 오는 위험에 짓눌려 괴로움을 겪으나, 감각적 욕망을 멀리하는 자는 벗어날 것이니, 파리찻타카 나무의 비유와 같다. Yāni [Pg.208] karoti puriso, lokadhammā pakāsitā; Sukho vipāko puññānaṃ, tatiyaṃ aññaṃ na vijjati. 사람이 행하는 일들과 세상의 법들이 밝혀졌으니, 공덕의 과보는 즐거움이며, 그 세 번째(아나함과) 외에 다른 것(아라한과)은 있지 않다. Ādānassa bhayaṃ ñatvā, jāyate jīyatepi ca; Kāmā hi citrā vividhā, atha loṇasallopamaṃ. 집착의 위험을 알고서 태어나고 늙는다. 욕망은 실로 다채롭고 다양하니, 소금 비유와 같다. Na hi pāpaṃ kataṃ kammaṃ, agatīhi ca gacchati; Yassindriyāni samathaṅgatāni, tatheva pañcañāṇiko. 지은 악업은 좋지 않으며 네 가지 잘못된 길(Agati)로 가게 한다. 감각기관들이 평온에 이른 비구와 같이, 다섯 가지 지혜(Pañcañāṇika)를 설한 경이다. Sattiyā viya omaṭṭho, viññāṇañca patiṭṭhitā; Yo pāṇamatipāteti, tīṇi duccaritāni ca. 창에 찔린 것과 같은 고통과 식이 머무는 것, 생명을 해치는 자와 세 가지 악행에 대한 것이다. Saṭṭhivassasahassāni, khaṇaṃ laddhāna dullabhaṃ; Ayasāva malaṃ samuṭṭhitaṃ, catūsu paṭipattisu. 육만 년 동안과 얻기 힘든 기회(찰나)를 얻은 것, 철에서 생긴 녹과 같은 번뇌와 네 가지 실천에 대한 것이다. Nelaṅgo setapacchādo, atha gopālakopamaṃ; Sukho viveko tuṭṭhassa, vitakkā ca sudesitā. 허물없는 이(Nelaṅga)와 흰 천을 두른 것, 그리고 소치는 자의 비유와 만족하는 자의 즐거운 은둔, 잘 설해진 사유들에 대한 것이다. Pheṇapiṇḍopamaṃ rūpaṃ, brahā uju patāpavā; Paññā hi seṭṭhā lokasmiṃ, anaññā tīṇi indriyāni. 물거품 덩어리 같은 물질과 거대하고 곧으며 위엄 있는 브라만, 세상에서 지혜가 으뜸이라는 것과 '알지 못한 것을 알려는 기능' 등 세 가지 감각 기능에 대한 것이다. Kāmesu sattā kāmasaṅgasattā, atha vaṇṇo rahassavā; Sabbe dhammā anattāti, ariyasaccañca desitaṃ. 욕망에 묶이고 욕망의 속박에 매인 중생들, 그리고 찬탄할 만한 은밀한 공덕, 모든 법은 무아라는 가르침과 성스러운 진리(사성제)가 설해졌다. Eseva maggo natthañño, sotāpannoti byākare; Yassindriyāni subhāvitāni, atha dhammapadehi ca. "이것이 길일 뿐 다른 길은 없다"는 가르침과 "예류자이다"라고 선언하는 것, 감각 기능들이 잘 닦여진 자와 법구(Dhammapada)들에 대한 것이다. Vacasā manasā ceva, pañcakkhandhā aniccato; Yāni karoti puriso, tīṇi sucaritāni ca. 말과 마음으로 행하는 것과 오온을 무상(無常)으로 관찰하는 것, 사람이 행하는 일들과 세 가지 선행에 대한 것이다. Rūpaṃ vedayitaṃ saññā, pañcakkhandhā pakāsitā; Yo evaṃ paṭipajjati, brahmā ceva phalāni ca. 색(色), 수(受), 상(想)과 오온이 밝혀졌으니, 이와 같이 실천하는 자는 청정한 삶(범행)을 사는 것이요, 그 과보를 얻는 것이다. Sabbapāpassa akaraṇaṃ, vimokkhā taṃ hi desitā; Natthi puttasamaṃ pemaṃ, devānaṃ asurāna ca. 모든 악을 행하지 않는 것, 그것이 해탈이라고 설해졌다. 자식에 대한 사랑과 같은 사랑은 없나니, 신들이나 아수라들에게도 그러하다. Yaṃ pattaṃ yañca pattabbaṃ, nandati socati niccaṃ; Ye keci bhūtā bhavissanti, satthāro ca pakāsitā. 이미 도달한 것과 도달해야 할 것에 대해 항상 기뻐하거나 슬퍼한다. 존재하게 될 어떤 중생들이든 스승들께서 밝혀 주셨다. Yañca [Pg.209] kāmasukhaṃ loke, bojjhaṅgā ca sudesitā; Maggānaṭṭhaṅgiko seṭṭho, tayo ca aggapattiyo. 세상의 감각적 즐거움과 잘 설해진 보리분법(칠각지)에 관하여, 길들 중에서는 팔정도가 으뜸이며, 최상의 성취(아라한과)에 이르는 세 가지가 있다. Kāyena saṃvaro sādhu, karaṇīyañca desitaṃ; Natthi attasamaṃ pemaṃ, ariyā tīṇi ca desitā. 몸을 단속함이 훌륭하며 행해야 할 바가 설해졌다. 자기 자신과 같은 사랑은 없으며, 세 가지 성스러운 자들이 설해졌다. Kāyena kusalaṃ abhirato, vinayañca kāmasukhaṃ loke; Bojjhaṅgā ca sudesitā, duddasaṃ anataṃ ceva parāparaṃ ca; 몸으로 선에 머물고 세상의 감각적 즐거움을 다스리며, 보리분법이 잘 설해졌으니, 저 너머의 끝(멸제)은 보기 어렵고 끝이 없다. Peṭakopadese sāsanappaṭṭhānaṃ nāma dutiyabhūmi samattā. 페타코파데사(Peṭakopadesa)에서 사사나빳타나(Sāsanappaṭṭhāna)라고 하는 제2단계가 끝났다. 3. Suttādhiṭṭhānatatiyabhūmi 3. 숫타딧타나(Suttādhiṭṭhāna, 경전의 설정) 제3단계. 32. Tattha katamaṃ suttādhiṭṭhānaṃ? 32. 거기서 숫타딧타나란 무엇인가? Lobhādhiṭṭhānaṃ dosādhiṭṭhānaṃ mohādhiṭṭhānaṃ alobhādhiṭṭhānaṃ adosādhiṭṭhānaṃ amohādhiṭṭhānaṃ kāyakammādhiṭṭhānaṃ vācākammādhiṭṭhānaṃ manokammādhiṭṭhānaṃ saddhindriyādhiṭṭhānaṃ vīriyindriyādhiṭṭhānaṃ satindriyādhiṭṭhānaṃ samādhindriyādhiṭṭhānaṃ paññindriyādhiṭṭhānaṃ. 탐욕의 설정, 성냄의 설정, 미혹의 설정, 무탐의 설정, 무진의 설정, 무치의 설정, 신업의 설정, 구업의 설정, 의업의 설정, 신근의 설정, 정진근의 설정, 신근의 설정, 정근의 설정, 혜근의 설정 등이다. Tattha katamaṃ lobhādhiṭṭhānaṃ? 거기서 탐욕의 설정(lobhādhiṭṭhāna)이란 무엇인가? Vitakkamathitassa jantuno, tibbarāgassa subhānupassino; Bhiyyo taṇhā pavaḍḍhati, esa kho gāḷhaṃ karoti bandhanaṃ. 그릇된 생각에 휘둘리고 강한 탐욕을 지니며 아름다움만을 보는 사람에게는 갈애가 더욱 자라나니, 그는 결박을 더욱 단단히 매는 것이다. Vitakkamathitassāti kāmarāgo. Subhānupassinoti kāmarāgavatthu. Bhiyyo taṇhā pavaḍḍhatīti kāmataṇhā. Esa gāḷhaṃ karoti bandhananti rāgaṃ, iti yo yo dhammo mūlanikkhitto, so yevettha dhammo uggāvahitabbo. Na bhagavā ekaṃ dhammaṃ ārabbha aññaṃ dhammaṃ deseti. Yassa vitakketi kāmavitakko tameva vitakkaṃ kāmavitakkena niddisīyati. Tibbarāgassāti tasseva vitakkassa vatthuṃ niddisati. Subhānupassino bhiyyo taṇhā pavaḍḍhatīti tameva rāgaṃ kāmataṇhāti niddisati. Esa gāḷhaṃ karoti bandhananti tameva taṇhāsaṃyojanaṃ niddisati. Evaṃ gāthāsu anuminitabbaṃ. Evaṃ saveyyākaraṇesu. '그릇된 생각에 휘둘리는' 것은 감각적 탐욕을 의미한다. '아름다움만을 보는 것'은 감각적 탐욕의 대상을 의미한다. '갈애가 더욱 자라나는 것'은 감각적 갈애를 의미한다. '결박을 단단히 매는 것'은 탐욕을 의미한다. 이와 같이 근본에 놓인 법들이 무엇인지 여기서 파악해야 한다. 세존께서는 한 가지 법을 시작으로 다른 법을 설하시지 않는다. 어떤 이가 감각적 욕망을 사유하면 그것은 감각적 사유로 지칭된다. '강한 탐욕'은 바로 그 사유의 대상을 지칭한다. '아름다움을 보아 갈애가 자라남'은 그 탐욕을 감각적 갈애로 지칭하는 것이다. '결박을 단단히 매는 것'은 바로 그 갈애의 결사를 지칭한다. 이와 같이 게송에서 유추해야 하며, 수기(veyyākaraṇa)에서도 이와 같다. Tattha [Pg.210] bhagavā ekaṃ dhammaṃ tividhaṃ niddisati, nissandato hetuto phalato. 거기서 세존께서는 한 가지 법을 결과의 흐름(nissanda), 원인(hetu), 과보(phala)의 세 가지 방식으로 설명하신다. Dadaṃ piyo hoti bhajanti naṃ bahū, kittiñca pappoti yaso ca vaḍḍhati; Amaṅkubhūto parisaṃ vigāhati, visārado hoti naro amaccharī. 베푸는 자는 사랑받고 많은 이들이 그를 따르며, 명성을 얻고 명예가 드높아진다. 기품 있게 대중 앞에 나아가며, 인색함이 없는 사람은 당당하다. Dadanti yaṃ yaṃ dānaṃ, idaṃ dānamayikaṃ puññakriyaṃ. Tattha hetu. Yaṃ cetaṃ. Bhajanti naṃ bahū, kittinti yo ca kalyāṇo kittisaddo loke abbhuggacchati, yaṃ bahukassa janassa piyo bhavati manāpo ca. Yañca avippaṭisārī kālaṅkaroti ayaṃ nissando. Yaṃ kāyassa bhedā devesu upapajjatīti idaṃ phalaṃ. Idaṃ lobhādhiṭṭhānaṃ. 어떤 보시를 하든 이것은 보시로 이루어진 공덕의 토대이다. 거기서 그것은 원인이다. 많은 이들이 그를 따르고, 세상에 퍼지는 훌륭한 명성, 많은 이들에게 사랑받고 기쁨이 되는 것, 그리고 죽음에 임박하여 후회하지 않는 것, 이것이 결과의 흐름이다. 몸이 무너진 뒤 천상에 태어나는 것, 이것이 과보이다. 이것이 무탐(alobha)에 기반한 설정이다. 33. Tattha katamaṃ dosādhiṭṭhānaṃ? 33. 거기서 성냄의 설정(dosādhiṭṭhāna)이란 무엇인가? Yo pāṇamatipāteti, musāvādañca bhāsati; Loke adinnaṃ ādiyati, paradārañca gacchati; Surāmerayapānañca, yo naro anuyuñjati. 생명을 해치고, 거짓을 말하며, 세상에서 주지 않은 것을 가지고, 남의 아내에게 가며, 술과 취하게 하는 음료에 빠져 있는 사람. Appahāya pañca verāni, dussīlo iti vuccati; Kāyassa bhedā duppañño, nirayaṃ sopapajjati. 다섯 가지 원한을 버리지 못하고 도덕을 지키지 않는 자라 불리는 지혜 없는 사람은 몸이 무너진 뒤 지옥에 떨어진다. Yo pāṇamatipātetīti duṭṭho pāṇamatipāteti. Musāvādañca bhāsatīti dosopaghātāya musāvādañca bhāsati. Surāmerayapānañca, yo naro anuyuñjatīti doso nidānaṃ. Yo ca surāmerayapānaṃ anuyuñjati yathāparadāravihārī amittā janayanti. '생명을 해치는 자'는 분노가 가득하여 해치는 것이다. '거짓을 말하는 것'은 분노의 해로움을 없애기 위해 거짓을 말하는 것이다. '술을 마시는 데 탐닉하는 자'는 분노가 그 원인이다. 술에 탐닉하는 자는 마치 남의 아내와 즐기는 자처럼 원수들을 만들어낸다. Pañca verāni appahāyāti pañcannaṃ bhikkhāpadānaṃ samatikkamanaṃ sabbesaṃ dosajānaṃ sā paṇṇatti, teneva dosajanitena kammena dussīlo iti vuccati sopi dhammo hetunā niddisitabbo, nissandena phalena ca. '다섯 가지 원한을 버리지 못함'은 다섯 가지 계율을 어기는 것이며, 이는 성냄에서 비롯된 모든 법을 범하는 것이다. 그것은 명칭이다. 성냄으로 지어진 그 업으로 인해 '부도덕한 자'라 불린다. 그 법 또한 원인, 결과의 흐름, 과보로 설명되어야 한다. Tīṇi bālassa bālalakkhaṇāni – dubbhāsitabhāsī ca hoti, duccintitacintī ca dukkaṭakammakārī ca. Tattha yaṃ kāyena ca vācāya ca parakkamati, idamassa dukkaṭakammakārī. Tāyaṃ yathā ca musāvādaṃ bhāsati yathā pubbaniddiṭṭhaṃ[Pg.211], idamassa dubbhāsitā. Yañca saṅkappeti manoduccaritaṃ byāpādaṃ, idamassa duccintitacintitā. Yaṃ so imehi tīhi bālalakkhaṇehi samannāgato tīṇi tajjāni dukkhāni domanassāni anubhavati, so ca hoti sabhaggato vā parisaggato vā tajjaṃ kathaṃ kathanti. Yadā bhavati so ca pāṇātipātādidasaakusalakammapathā, so tatonidānaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedetīti. Puna caparaṃ yadā passati coraṃ rājāparādhikaṃ raññā gahitaṃ jīvitā voropetaṃ, tassevaṃ bhavati sace mamampi rājā jāneyya mamampi rājā gāhāpetvā jīvitā voropeyyāti, so tatonidānaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Puna caparaṃ bālo yadā bhavati āsanā samārūḷho yāva yā me gati bhavissati ito pecca paraṃ maraṇāti so tatonidānaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti iti bālalakkhaṇaṃ hetu. Tīṇi tajjāni dukkhāni nissando. Kāyassa bhedā nirayesu upapajjati, idaṃ phalaṃ. Idaṃ dosādhiṭṭhānaṃ. 어리석은 자에게는 세 가지 어리석은 특징이 있으니, 말을 잘못하고, 생각을 잘못하며, 행위를 잘못하는 것이다. 거기서 몸과 말로 노력하는 것이 그의 잘못된 행위이다. 거짓을 말하는 것이 예전의 설명처럼 그의 잘못된 말이다. 악한 의도와 악의를 품는 것이 그의 잘못된 생각이다. 이 세 가지 특징을 갖춘 어리석은 자는 그에 상응하는 세 가지 고통과 근심을 겪게 된다. 그는 모임이나 대중에 나갔을 때 그에 어울리는 말을 듣게 된다. 그가 살생 등 십악업도를 행할 때 그로 인해 고통과 근심을 겪는다는 것을 알아야 한다. 또한 죄를 지어 왕에게 붙잡혀 처형당하는 도둑을 볼 때, '만약 왕이 나를 안다면 나도 붙잡혀 처형당할 것'이라 생각하며 그로 인해 고통과 근심을 겪는다. 또한 어리석은 자는 자리에 누워 '죽은 뒤 내 운명은 어떻게 될까'라고 생각하며 고통과 근심을 겪는다. 이것이 어리석은 특징인 원인이다. 그에 상응하는 세 가지 고통이 결과의 흐름이다. 몸이 무너진 뒤 지옥에 떨어지는 것, 이것이 과보이다. 이것이 성냄의 설정이다. 34. Tattha katamaṃ mohādhiṭṭhānaṃ? 34. 거기서 미혹의 설정(mohādhiṭṭhāna)이란 무엇인가? Satañceva sahassānaṃ, kappānaṃ saṃsarissati; Athavā pi tato bhiyyo, gabbhā gabbhaṃ gamissatha. 수백 수천 겁 동안 윤회하게 될 것이며, 혹은 그보다 더 오래 모태에서 모태로 옮겨 다닐 것이다. Anupādāya buddhavacanaṃ, saṅkhāre attato upādāya; Dukkhassantaṃ karissanti, ṭhānametaṃ na vijjati. 부처님의 말씀을 따르지 않고 형성된 것들(상카라)을 자아라고 집착하면서 괴로움의 끝을 보려 하는 것은 결코 있을 수 없는 일이다. Yo yaṃ anamataggasaṃsāraṃ samāpanno jāyate ca mīyate ca, ayaṃ avijjāhetukā. Yānipi ca saṅkhārānaṃ payojanāni, tānipi avijjāpaccayāni, yaṃ adassanaṃ buddhavacanassa, ayaṃ avijjāsutteyeva niddiṭṭhaṃ. Yo ca saṅkhāre attato harati pañcakkhandhe pañca diṭṭhiyo upagacchati. ‘‘Etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’ti idaṃ suttaṃ avijjāya nikkhittaṃ, avijjāya nikkhipitaṃ. Evaṃ satthā sutte nayena dhammena niddisati. Asādhāraṇena taṃyeva tattha niddisitabbaṃ. Na aññaṃ. 아득히 시작을 알 수 없는 윤회에 빠져들어 태어나고 죽는 자, 이러한 상태는 무명(無明)을 원인으로 한 것이다. 상카라(행)들의 작용 또한 무명을 조건으로 하며, 부처님의 말씀을 보지 못하는 것이 바로 무명이라고 경(sutta)에서 설해졌다. 또한 상카라를 자아(attā)라고 취하여 오온(五蘊)에 대해 다섯 가지 사견에 빠지는 것, 즉 '이것은 내 것이다, 이것은 나다, 이것은 나의 자아다'라고 하는 이 경의 내용은 무명에 속하는 것이며 무명에 기인한 것이다. 이처럼 스승(부처님)께서는 경에서 방법(naya)과 법(dhamma)으로써 설하신다. 공통되지 않은 독특한 가르침에서는 바로 그 법을 그곳에서 설해야 하며 다른 법을 설해서는 안 된다. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā ‘‘idaṃ dukkha’’nti nappajānanti cattāri saccāni vitthārena, yaṃ tattha appajānanā, idaṃ dukkhaṃ, ayaṃ hetu. Appajānanto vividhe saṅkhāre abhisaṅkharoti, ayaṃ nissando. Yañca diṭṭhigatāni parāmasati ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti ayaṃ nissando. Yaṃ [Pg.212] punabbhavaṃ nibbatteti, idaṃ phalaṃ. Ayampi dhammo saniddiṭṭho hetuto ca phalato ca nissandato ca. 비구들이여, 어떤 사문이나 바라문들이 '이것이 괴로움이다'라고 네 가지 성스러운 진리(사성제)를 상세히 알지 못한다면, 그곳에서 알지 못하는 것이 곧 괴로움이며 이것이 원인(hetu)이다. 알지 못하는 자는 여러 가지 상카라를 지어내는데, 이것이 '과보의 흐름(nissanda)'이다. 또한 '이것만이 진실이고 다른 것은 헛되다'라고 견처(見處)들에 집착하는 것도 흐름이다. 다시 태어남(후유)을 일으키는 것, 이것이 결과(phala)이다. 이 법 또한 원인과 결과와 흐름의 측면에서 잘 설해진 것이다. Ettha pana keci dhammā sādhāraṇā bhavanti. Hetu khalu āditoyeva sutte nikkhipissanti. Yathā kiṃ bhave cattārimāni, bhikkhave, agatigamanāni. Tattha yañca chandāgatiṃ gacchati yañca bhayāgatiṃ gacchati, ayaṃ lobho akusalamūlaṃ. Yaṃ dosā, ayaṃ dosoyeva. Yaṃ mohā, ayaṃ mohoyeva. Evaṃ imāni tīṇi akusalamūlāni āditoyeva upaparikkhitabbāni. Yattha ekaṃ niddisitabbaṃ, tattha ekaṃ niddisīyati. Tathā dve yathā tīṇi, na hi ādīhi anikkhitte hetu vā nissando vā phalaṃ vā niddisitabbaṃ. 그런데 이 가르침에서 어떤 법들은 공통적(sādhāraṇā)이다. 경의 처음부분에 원인(hetu)을 배치할 것이다. 예를 들어, '비구들이여, 세상에는 네 가지 그릇된 길(agati)을 가는 것이 있다'라고 하셨을 때, 그중에서 욕망으로 그릇된 길을 가는 것과 두려움으로 그릇된 길을 가는 것, 이것은 탐욕(lobha)이라는 불선뿌리(不善根)이다. 성냄으로 인한 것은 바로 성냄(dosa)이며, 미혹으로 인한 것은 바로 미혹(moha)이다. 이와 같이 이 세 가지 불선뿌리를 처음부터 잘 살펴야 한다. 하나를 나타내야 할 곳에서는 하나를 나타내고, 세 가지를 나타내는 것과 마찬가지로 두 가지를 나타내기도 한다. 처음에 배치되지 않은 상태에서 원인이나 흐름이나 결과를 나타내서는 안 되기 때문이다. Ayañcettha gāthā – 이에 대한 게송은 다음과 같다. Chandā dosā bhayā mohā, yo dhammaṃ ativattati; Nihīyati tassa yaso, kāḷapakkheva candimā. 욕망과 성냄, 두려움과 미혹으로 인해 법을 어기는 자, 그의 명성은 검은 보름의 달처럼 줄어든다. Kattha chandā ca ayaṃ lobho yathā niddiṭṭhaṃ pubbe. Idaṃ mohādhiṭṭhānaṃ. 그중에서 '욕망(chandā)'은 앞에서 설한 바와 같이 탐욕(lobha)이다. 이것은 미혹의 확립(mohādiṭṭhāna)에 관한 것이다. 35. Tattha katamaṃ alobhādhiṭṭhānaṃ? 35. 그렇다면 그중에서 무탐의 확립(alobhādhiṭṭhāna)이란 무엇인가? ‘‘Asubhānupassiṃ viharantaṃ, indriyesu susaṃvutaṃ; Bhojanamhi ca mattaññuṃ, saddhaṃ āraddhavīriyaṃ; Taṃ ve nappasahati māro, vāto selaṃva pabbata’’nti. 부정(不淨)을 관하며 머물고, 감각기관을 잘 단속하며, 음식에 절제를 알고, 믿음과 정진을 갖춘 자, 마왕은 참으로 그를 굴복시키지 못하니, 마치 바람이 바위산을 흔들지 못함과 같다. Tattha yā asubhāya upaparikkhā, ayaṃ kāmesu ādīnavadassanena pariccāgo. Indriyesu susaṃvuto tasseva alobhassa pāripūriyaṃ mama āyatanasocitaṃ anupādāya. Bhojanamhi ca mattaññunti rasataṇhāpahānaṃ. Iti ayaṃ alobho asubhānupassitāya vatthuto dhārayati, so alobho hetu. Indriyesu guttadvāratāya gocarato dhārayati, bhojanemattaññutāya parato dhārayati, ayaṃ nissando. Taṃ ve nappasahati māro, vāto selaṃ va pabbatanti, idaṃ phalaṃ. Iti yoyeva dhammo ādimhi nikkhitto, soyeva majjhe ceva avasāne ca. 그 가르침에서 부정(asubha)에 대한 고찰은 감관의 욕망(kāma)에서 재난을 봄으로써 버리는 것이다. 감각기관을 잘 단속하는 것은 바로 그 무탐(alobha)을 완성하기 위함이며, 나의 아야타나(처)에 쌓인 것을 집착 없이 하는 이익이 있다. '음식에 절제를 안다'는 것은 맛에 대한 갈애(rasataṇhā)를 버리는 이익이 있다. 이와 같이 이 무탐은 부정관을 닦음으로써 대상(vatthu)을 유지하니, 그 무탐이 원인(hetu)이다. 감각기관의 문을 잘 지킴으로써 경계(gocara)를 유지하고, 음식의 절제를 통해 위험 없음(parato)을 유지하니, 이것이 흐름(nissanda)이다. '마왕은 그를 굴복시키지 못한다'는 가르침은 결과(phala)이다. 이처럼 처음에 배치된 바로 그 법이 중간과 마지막에도 배치된다. Nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi asamuppannassa kāmacchandassa anuppādāya uppannassa vā pahānāya, yathayidaṃ asubhanimittaṃ. Tattha asubhanimittaṃ [Pg.213] manasikarontassa anuppanno ceva kāmacchando na uppajjati, uppanno ca kāmacchando pahīyati. Idaṃ alobhassa vatthu. Yaṃ puna anuppanno kāmarāgo pariyādiyati rūparāgaṃ arūparāgaṃ, iti phalaṃ. Iti ayampi ca dhammo niddiṭṭho hetuto ca nissandato ca phalato ca. Idaṃ alobhādhiṭṭhānaṃ. 비구들이여, 아직 생기지 않은 감각적 욕망(kāmacchanda)을 생기지 않게 하고, 이미 생긴 욕망을 버리는 데 있어서 부정의 표상(asubhanimitta)과 같은 다른 어떤 법도 나는 보지 못한다. 부정의 표상을 마음에 잡도리하는 자에게는 아직 생기지 않은 감각적 탐욕이 생기지 않으며, 이미 생긴 감각적 탐욕은 버려진다. 이것이 무탐의 근거(vatthu)이다. 또한 아직 생기지 않은 감각적 탐욕이 색계의 탐욕과 무색계의 탐욕을 완전히 제어하는 것, 이것이 결과(phala)이다. 이와 같이 이 법 또한 원인과 흐름과 결과의 측면에서 설해졌다. 이것이 무탐의 확립이다. Tattha katamaṃ adosādhiṭṭhānaṃ? 그렇다면 그중에서 무진의 확립(adosādiṭṭhāna)이란 무엇인가? Ekampi ce pāṇamaduṭṭhacitto, mettāyati kusalo tena hoti; Sabbe ca pāṇe manasānukampaṃ, pahūtamariyo pakaroti puññaṃ. 단 하나의 생명이라도 악의 없는 마음으로 자애를 닦으면 그는 그로 인해 유익한 자(kusala)가 된다. 모든 생명에 대해 마음으로 연민하며 자애를 가득 채운 고귀한 이는 많은 공덕을 쌓는다. Ekampi ce pāṇamaduṭṭhacitto mettāyatīti ayaṃ adoso. Nigghātena assādo, kusalo tena hotīti tena kusalena dhammena saṃyutto dhammapaññattiṃ gacchati. Kusaloti yathā paññāya pañño paṇḍiccena paṇḍito. Pahūtamariyo pakaroti puññanti tassāyeva vipāko ayaṃ lokiyassa, na hi lokuttarassa. Tattha yā mettāyanā, ayaṃ hetu. Yaṃ kusalo bhavati ayaṃ nissando. Yāva abyāpajjo bhūmiyaṃ bahupuññaṃ pasavati, idaṃ phalaṃ. Iti adoso niddiṭṭho hetuto ca nissandato ca phalato ca. '단 하나의 생명이라도 악의 없는 마음으로 자애를 닦는다'는 것은 무진(adosa)을 말한다. (해치려는 마음을) 누름으로써 즐거움을 얻고, '그로 인해 유익한 자가 된다'는 것은 그 유익한 법과 결합되어 법의 명칭(paññatti)에 도달함을 의미한다. '유익한 자(kusala)'란 지혜에 따라 지혜로운 자요, 학식에 따라 현자인 자를 말한다. '고귀한 이가 많은 공덕을 쌓는다'는 것은 바로 그 세간적인 자애의 과보이다. 출세간의 과보는 아니다. 그 가르침에서 자애를 닦는 마음이 원인(hetu)이다. 유익한 상태가 되는 것이 흐름(nissanda)이다. 해침이 없는 경지에 이르기까지 많은 공덕을 쌓는 것, 이것이 결과(phala)이다. 이와 같이 무진(성내지 않음)은 원인과 흐름과 결과의 측면에서 설해졌다. Ekādasānisaṃsā mettāya cetovimuttiyā. Tattha yā mettācetovimutti, ayaṃ ariyadhammesu rāgavirāgā cetovimutti, lokikāya bhūmikā hetu, yaṃ sukhaṃ āyatiṃ manāpo hoti manussānaṃ, ime ekādasa dhammā nissando. Yañca akatāvī brahmakāye upapajjati. Idaṃ phalaṃ. Idaṃ adosādhiṭṭhānaṃ. 자애를 통한 마음의 해탈(mettā cetovimutti)에는 열한 가지 이익이 있다. 그중에서 자애의 마음해탈은 성스러운 법들(ariya-dhamma) 중에서는 탐욕이 빛바랜 심해탈(아나함과)을 의미하며, 세간적인 단계에서는 원인(hetu)이 된다. 장래에 인간들에게 사랑받고 행복해지는 열한 가지 법이 흐름(nissanda)이다. 또한 (더 높은 도과를) 성취하지 못했을 때 범천의 세상에 태어나는 것, 이것이 결과(phala)이다. 이것이 무진의 확립이다. 36. Tattha katamaṃ amohādhiṭṭhānaṃ? 36. 그렇다면 그중에서 무치의 확립(amohādiṭṭhāna)이란 무엇인가? Paññā hi seṭṭhā lokasmiṃ, yāyaṃ nibbedhagāminī ; Yāya sammā pajānāti, jātimaraṇasaṅkhayaṃ. 세상에서 지혜가 참으로 으뜸이니, 그것은 (번뇌를) 꿰뚫는 데 이르는 것이다. 지혜를 통해 태어남과 죽음의 소멸(열반)을 바르게 안다. Paññā [Pg.214] hi seṭṭhāti vatthuṃ. Nibbedhagāminīti nibbānagāminiyaṃ yathābhūtaṃ paṭivijjhati. Sammā pajānāti, jātimaraṇasaṅkhayanti amoho. Paññāti hetu. Yaṃ pajānāti ayaṃ nissando. Yo jātimaraṇasaṅkhayo, idaṃ phalaṃ. Iti amoho niddiṭṭho hetunā ca nissandena ca phalena ca. '지혜가 참으로 으뜸이다'라는 것은 근거(vatthu)를 말한다. '꿰뚫는 데 이르는 것'이란 열반에 이르는 길에서 있는 그대로 통찰함을 말한다. '태어남과 죽음의 소멸을 바르게 안다'는 것은 무치(amoha)를 말한다. 지혜가 원인(hetu)이며, 아는 것이 흐름(nissanda)이고, 태어남과 죽음의 소멸이 결과(phala)이다. 이와 같이 무치(어리석지 않음)는 원인과 흐름과 결과로써 설해졌다. Tīṇimāni, bhikkhave, indriyāni anaññātaññassāmītindriyaṃ aññindriyaṃ aññātāvindriyaṃ. Tattha katamaṃ anaññātaññassāmītindriyaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu anabhisametassa dukkhassa ariyasaccassa abhisamayāya chandaṃ janeti vāyamati, vīriyaṃ ārabhati, cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evaṃ catunnaṃ ariyasaccānaṃ kātabbaṃ. Tattha katamaṃ aññindriyaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu ‘‘idaṃ dukkhaṃ ariyasacca’’nti yathābhūtaṃ pajānāti, yā ca maggo, idaṃ aññindriyaṃ. Āsavakkhayā anāsavo hoti, idaṃ vuccati aññātāvindriyaṃ. Tathāyaṃ paññā, ayaṃ hetu. Yaṃ chandaṃ janeti vāyamati, yā pajānāti, ayaṃ nissando. Yena sabbaso āsavānaṃ khayā hetu, yaṃ khaye ñāṇamuppajjati, anuppāde ñāṇañca, ayaṃ nissando. Yaṃ arahattaṃ, idaṃ phalaṃ. Tattha khīṇā me jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyanti, idaṃ khaye ñāṇaṃ. Nāparaṃ itthattāyāti pajānāmīti idaṃ anuppāde ñāṇaṃ. Iti imāni indriyāni amoho niddiṭṭho hetunā ca nissandena ca phalena ca. Imāni asādhāraṇāni niddiṭṭhāni. 비구들이여, 이러한 세 가지 감관(indriya, 근)이 있으니, 미지당지근(未知當知根, 아직 알지 못한 것을 알려는 감관), 이지근(已知根, 이미 아는 감관), 구지근(具知根, 완전히 아는 자의 감관)이다. 거기서 미지당지근이란 무엇인가? 비구들이여, 여기 이 법과 율(사사나)에서 비구가 아직 깨닫지 못한 괴로움의 성스러운 진리(고성제)를 깨닫기 위해 열의를 일으키고 노력하며, 정진을 시작하고 마음을 다잡으며 애쓰는 것이다. 이와 같이 네 가지 성스러운 진리에 대해서도 행해야 한다. 거기서 이지근이란 무엇인가? 비구들이여, 여기 이 법과 율에서 비구가 '이것이 괴로움의 성스러운 진리이다'라고 있는 그대로 꿰뚫어 알며, 어떤 도(道)가 있는 것이니, 이것이 이지근이다. 번뇌가 다하여 번뇌가 없는 상태가 되는 것, 이것을 구지근이라 한다. 그와 같이 이 지혜는 원인(hetu)이다. 열의를 일으키고 노력하는 것과 꿰뚫어 아는 것은 그 결과(nissanda, 유출)이다. 모든 면에서 번뇌가 다함을 원인으로 하여 번뇌가 다했을 때 일어나는 지혜와 다시 태어나지 않음(불생)에 대한 지혜, 이것은 결과이다. 아라한과(arahatta), 이것은 열매(phala)이다. 거기서 '나에게 태어남은 다했다. 범행은 완성되었다. 할 일을 다 마쳤다'는 가르침은 다함의 지혜(盡智, khaye ñāṇaṃ)이다. '더 이상 이런 상태로 돌아오지 않을 것임을 안다'는 가르침은 불생의 지혜(不生智, anuppāde ñāṇaṃ)이다. 이와 같이 이 세 가지 감관은 원인과 결과와 열매를 통해 미혹 없음(amoho, 무치)으로 설명된다. 이것들은 공통되지 않는(asādhāraṇāni) 가르침으로 설명된 것이다. Tattha katamāni kusalamūlāni sādhāraṇāni? Kusalañca vo, bhikkhave, desessāmi kusalamūlañceva. Tattha katamaṃ kusalamūlaṃ? Alobho adoso amoho. Tattha katamaṃ kusalaṃ? Aṭṭha sammattāni sammādiṭṭhi yāva sammāsamādhi. Tattha yāni kusalamūlāni, ayaṃ hetu. Yañca alobho tīṇi kammāni samuṭṭhāpeti saṅkappaṃ vāyāmaṃ samādhiñca, ayaṃ alobhassa nissando. Tattha yo adoso, ayaṃ hetu. Yaṃ tayo dhamme paṭṭhapeti sammāvācaṃ sammākammantaṃ sammāājīvañca, ayaṃ nissando. Tattha yo amoho hetu, yaṃ dve dhamme upaṭṭhapeti aviparītadassanampi ca anabhilāpanaṃ, ayaṃ nissando. Imassa brahmacariyassa yaṃ phalaṃ, tā dve vimuttiyo rāgavirāgā cetovimutti avijjā virāgā ca paññāvimutti, idaṃ phalaṃ. Iti imāni tīṇi kusalamūlāni niddiṭṭhāni hetuto [Pg.215] ca nissandato ca phalato ca. Evaṃ sādhāraṇāni kusalāni paṭivijjhitabbāni. 거기서 공통된 유익한 뿌리(kusalamūlā니, 선근)란 무엇인가? 비구들이여, 나는 그대들에게 유익한 것(선)과 유익한 뿌리(선근)를 설하리라. 거기서 유익한 뿌리란 무엇인가? 그것은 탐욕 없음(alobho), 성냄 없음(adoso), 미혹 없음(amoho)이다. 거기서 유익한 것이란 무엇인가? 그것은 바른 견해(sammādiṭṭhi)부터 바른 삼매(sammāsamādhi)에 이르는 여덟 가지 바른 길(팔정도)이다. 거기서 유익한 뿌리들이란 원인이다. 탐욕 없음이 사유(sankappa), 노력(vayama), 삼매(samadhi)라는 세 가지 업을 일으키는 것, 이것이 탐욕 없음의 결과이다. 거기서 성냄 없음은 원인이다. 그것이 바른 말(sammāvāca), 바른 행위(sammākammanta), 바른 생계(sammāājīva)라는 세 가지 법을 세우는 것, 이것이 그 결과이다. 거기서 원인으로서의 미혹 없음이 전도되지 않은 견해와 분명히 말하지 않음(침묵/정념)이라는 두 가지 법을 일으키는 것, 이것이 그 결과이다. 이 범행(brahmacariya)의 열매는 탐욕의 빛바램(이욕)에 의한 심해탈(cetovimutti)과 무명의 빛바램에 의한 혜해탈(paññāvimutti)이라는 두 가지 해탈이니, 이것이 열매이다. 이와 같이 이 세 가지 유익한 뿌리는 원인과 결과와 열매에 의해 설명되었다. 이와 같이 공통된 유익한 법들을 꿰뚫어 알아야 한다. Yattha duve yattha tīṇi. Ayañcettha gāthā. 어떤 곳에서는 두 가지로, 어떤 곳에서는 세 가지로 설명된다. 이에 대해 다음과 같은 게송이 있다. ‘‘Tulamatulañca sambhavaṃ, bhavasaṅkhāramavassaji muni; Ajjhattarato samāhito, abhindi kavacamivattasambhava’’nti. 유위(tula)와 무위(atula)와 생성(sambhava)에 대해, 성자(muni)는 존재의 형성(bhavasaṅkhāra)을 버렸네. 안으로 즐거워하며 집중하여(samāhito), 자기에게서 생긴 번뇌를 갑옷을 벗듯 깨뜨려 버렸네. Tulamatulañca sambhavanti tulasaṅkhataṃ atulasaṅkhataṃ. Tattha ye saṅkhatā tulaṃ, te dve dhammā assādo ca ādīnavo ca tulitā bhavanti. Ettako kāmesu assādo. Ettako ādīnavo imassa, idaṃ nissaraṇanti iti nibbānaṃ pajānāti. Dvīhi kāraṇehi atulaṃ na ca sakkā tulayituṃ. Ettakaṃ etaṃ netaṃ paramatthīti tena atulaṃ. Atha pāpuṇā ratanaṃ karitvā acchariyabhāvena atulaṃ. Tattha kusalassa ca abhisambhavā jānanā passanā, ayaṃ amoho. Yaṃ tattha ñātā osiraṇā bhavasaṅkhārānaṃ, ayaṃ alobho. Yaṃ ajjhattarato samāhitoti vikkhepapaṭisaṃharaṇā, ayaṃ adoso. Iti imāni tīṇi kusalamūlāni. Tulamatulasambhavanti ayaṃ amoho. Yo bhavasaṅkhārānaṃ samosaraṇaṃ lobho sammāsamādhīnaṃ assādo, ayaṃ hetu. Yaṃ ajjhattarato avijjaṇḍakosaṃ sambhedo, ayaṃ nissando. Sā pavatti imāni tīṇi niddiṭṭhāni kusalamūlāni hetuto ca nissandato ca phalato ca. '유위와 무위와 생성'이란 유위로 형성된 것과 무위로 형성된 것을 말한다. 거기서 유위로 형성된 것(tula)은 감미로움(assādo)과 재난(ādīnavo)이라는 두 가지 법으로 헤아려지는 것이다. '감각적 욕망에는 이만큼의 즐거움이 있고, 이것에는 이만큼의 재난이 있다. 이것이 벗어남(nissaraṇa)이다'라고 이와 같이 열반을 꿰뚫어 안다. 두 가지 이유 때문에 무위(atula, 열반)는 헤아릴 수 없다. '이것은 이만큼의 공덕의 처소이다'라거나 '이 무위보다 더 높은 것은 없다'고 하기 때문에 무위라 한다. 또한 그곳(열반)에 도달한 이들이 그것을 보배로 여겨 경이로워하므로 무위라 한다. 거기서 유익한 법의 생성을 알고 보는 것은 미혹 없음이다. 거기서 존재의 형성들에 대해 알고 내려놓는 것은 탐욕 없음이다. '안으로 즐거워하며 집중하여'라는 것은 산란함을 거두어들이는 것이니, 이것은 성냄 없음이다. 이와 같이 이 세 가지는 유익한 뿌리이다. '유위와 무위와 생성'에 대한 가르침은 미혹 없음이다. 존재의 형성들을 모으는 원인인 탐욕이 바른 삼매에 대해 가지는 감미로움은 원인이다. 안으로 즐거워하는 자가 무명의 알껍데기를 깨뜨리는 것, 이것은 결과이다. 그것이 전개(pavatti)이니, 이 세 가지 유익한 뿌리는 원인과 결과와 열매에 의해 설명되었다. Ettāvatā esā pavatti ca nivatti ca akusalamūlehi pavattati, kusalamūlehi nivattatīti imehi ca tīhi sabbaṃ akusalamūlaṃ samosaraṇaṃ gacchati. So dhamme vā vacanato niddiṭṭho taṇhāti vā kodhoti vā asampajaññanti vā anusayoti vā makkhoti vā paḷāsoti vā assatīti vā issāti vā macchariyanti vā aññāṇanti vā, tehi ye ca vatthūhi niddisitabbaṃ. Yassimāni dve vacanāni dhammapadāni niddiṭṭhāni na so atthi kilesā, yo imesu navasu padesu samodhānaṃ samosaraṇaṃ gacchati. Ayaṃ kileso, na ca lobho, na ca doso, na ca moho. 이와 같이 이러한 일어남(pavatti)과 멈춤(nivatti)은 해로운 뿌리들에 의해 일어나고, 유익한 뿌리들에 의해 멈춘다. 이 세 가지에 의해 모든 해로운 뿌리들이 하나로 모인다. 그것은 법의 관점이나 설법에 따라 갈애(taṇhā), 분노(kodha), 알아차림 없음(asampajañña), 잠재 성향(anusaya), 은혜를 저버림(makkha), 격노(paḷāsa), 마음 챙김 없음(assati), 질투(issā), 인색(macchariya), 무지(aññāṇa) 등으로 설명된다. 이러한 표현들로 설명되어야 할 대상들이 있다. 이 두 가지 말씀이 법의 구절(dhammapada)로 설명된 곳에, 이 아홉 가지 구절에 포함되지 않는 번뇌는 존재하지 않는다. 이것이 번뇌이며, 이는 탐욕도 아니고 성냄도 아니고 미혹도 아니다. Yathā akusalamūlāni, evaṃ kusalāni paṭikkhepena niddisitabbāni. 해로운 뿌리들을 설명한 것과 같이, 유익한 법들도 그 반대되는 방식으로 설명되어야 한다. Idaṃ amohādhiṭṭhānaṃ. 이것이 미혹 없음에 대한 확립이다. 37. Tattha [Pg.216] katamaṃ kāyakammādhiṭṭhānaṃ? 37. 거기서 몸의 업의 확립이란 무엇인가? Kāyena kusalaṃ kare, assa kāyena saṃvuto; Kāyaduccaritaṃ hitvā, kāyena sucaritaṃ care. 몸으로 유익한 일을 하고, 몸을 잘 단속해야 하리. 몸의 악행을 버리고, 몸으로 선행을 닦아야 하리. Tīṇimāni, bhikkhave, sucaritāni. Pāṇātipātā veramaṇī, adinnādānā veramaṇī, kāmesumicchācārā veramaṇī, idaṃ kāyakammādhiṭṭhānaṃ. 비구들이여, 세 가지 선행(sucarita)이 있다. 살아 있는 생명을 죽이는 것을 멀리함, 주지 않는 것을 가지는 것을 멀리함, 감각적 욕망에 의한 사된 음행을 멀리함이다. 이것이 몸의 업의 확립이다. Tattha katamaṃ vācākammādhiṭṭhānaṃ? 거기서 말의 업의 확립이란 무엇인가? Subhāsitaṃ uttamamāhu santo, dhammaṃ bhaṇe nādhammaṃ taṃ dutiyaṃ; Piyaṃ bhaṇe nāppiyaṃ taṃ tatiyaṃ, saccaṃ bhaṇe nālikaṃ taṃ catutthaṃ. 성자들은 잘 설해진 말을 으뜸이라 하네. 법을 말하고 비법을 말하지 않는 것, 이것이 두 번째 선함이요. 사랑스러운 말을 하고 사랑스럽지 않은 말을 하지 않는 것, 이것이 세 번째 선함이며, 진실을 말하고 거짓을 말하지 않는 것, 이것이 네 번째 선함이라네. Cattārimāni ca vacīsucaritāni idaṃ vācākammādhiṭṭhānaṃ. 이 네 가지가 말의 선행이며, 이것이 말의 업의 확립이다. Tattha katamaṃ manokammādhiṭṭhānaṃ? 거기서 마음의 업의 확립이란 무엇인가? Manena kusalaṃ kammaṃ, manasā saṃvuto bhave; Manoduccaritaṃ hitvā, manasā sucaritaṃ care. 의도로 유익한 업을 짓고, 마음을 잘 단속해야 하리. 마음의 악행을 버리고, 마음으로 선행을 닦아야 하리. Tīṇimāni manosucaritāni, anabhijjhā, abyāpādo, sammādiṭṭhi, idaṃ manokammādhiṭṭhānaṃ. Imāni asādhāraṇāni suttāni. 세 가지 마음의 선행은 탐욕 없음(anabhijjhā), 악의 없음(abyāpādo), 바른 견해(sammādiṭṭhi)이다. 이것이 마음의 업의 확립이다. 이것들은 공통되지 않는 가르침들이다. Tattha katamāni sādhāraṇāni suttāni? 거기서 공통된 가르침들이란 무엇인가? Vācānurakkhī manasā susaṃvuto, kāyena ca nākusalaṃ kayirā ; Ete tayo kammapathe visodhaye, ārādhaye maggamisippaveditaṃ. 말을 수호하고 마음을 잘 단속하며, 몸으로 해로운 일을 하지 않아야 하리. 이 세 가지 업의 길을 청정히 하여, 성자들이 설하신 도(magga)를 성취해야 하리. Tisso imā, bhikkhave, pārisuddhiyo – kāyakammapārisuddhi, vācākammapārisuddhi, manokammapārisuddhi. 비구들이여, 세 가지 청정함이 있으니 몸의 업의 청정, 말의 업의 청정, 마음의 업의 청정이다. Tattha katamā kāyakammapārisuddhi? Pāṇātipātā veramaṇī, adinnādānā veramaṇī, kāmesumicchācārā veramaṇī. Tattha katamā vacīkammapārisuddhi? Musāvādā veramaṇī…pe… samphappalāpā veramaṇī. Tattha katamā manokammapārisuddhi? Anabhijjhā abyāpādo sammādiṭṭhi. Idaṃ sādhāraṇasuttaṃ. 거기에서 신업의 청정(身業淸淨)이란 무엇인가? 살생을 멀리하는 것, [주지 않는 것을 가지지 않는 것], 사음(邪婬)을 멀리하는 것이다. 거기에서 구업의 청정(口業淸淨)이란 무엇인가? 거짓말을 멀리하는 것... [중략]... 꾸며내는 말을 멀리하는 것이다. 거기에서 의업의 청정(意業淸淨)이란 무엇인가? 탐욕 없음, 성내지 않음, 바른 견해이다. 이것이 공통된 경(共通經)이다. Iti [Pg.217] sādhāraṇāni ca suttāni asādhāraṇāni ca suttāni paṭivijjhitabbāni. Paṭivijjhitvā vācāya kāyena ca suttassa attho niddisitabbo. 이와 같이 공통된 경들과 공통되지 않은 경들을 꿰뚫어 알아야 한다. 꿰뚫어 안 뒤에는 말과 몸으로써 경의 의미를 제시해야 한다. 38. Tattha katamaṃ saddhindriyādhiṭṭhānaṃ? 38. 거기에서 믿음의 기능의 확립(信根安立)이란 무엇인가? Yassa saddhā tathāgate, acalā suppatiṭṭhitā; Sīlañca yassa kalyāṇaṃ, ariyakantaṃ pasaṃsitaṃ. 여래에 대한 믿음이 흔들림 없이 잘 확립된 사람, 계(戒)가 선량하고 성자들이 좋아하며 칭송하는 사람. Saṅghe pasādo yassatthi, ujubhūtañca dassanaṃ; Adaliddoti taṃ āhu, amoghaṃ tassa jīvitaṃ. 승가에 대한 깨끗한 믿음이 있고 견해가 곧은 사람, 그를 가난하지 않은 자라고 부르며 그의 삶은 헛되지 않다. Saddhā ve nandikā ārādhiko, no tassa saddhoti; Sabbaṃ siyāti bhagavantaṃ, tathārūpo dhammasampasādo. 믿음은 실로 기쁨을 주는 것이니, 그는 [부처님을] 만족시킨다. 그에게 믿음이 없는 것이 아니다. 모든 것이 그러해야 하니, 세존께 그러한 법에 대한 맑은 믿음을 가지는 것이다. Idaṃ saddhindriyādhiṭṭhānaṃ. 이것이 믿음의 기능의 확립이다. Tattha katamaṃ vīriyādhiṭṭhānaṃ? 거기에서 정진의 기능의 확립(精進根安立)이란 무엇인가? Ārambhatha nikkamatha, yuñjatha buddhasāsane; Dhunātha maccuno senaṃ, naḷāgāraṃva kuñjaro. 시작하라, 나아가라, 부처님의 가르침에 전념하라. 코끼리가 갈대집을 부수듯이 죽음의 군대를 쳐부수어라. Cattārome, bhikkhave, sammappadhānā, idaṃ vīriyādhiṭṭhānaṃ. 비구들이여, 이 네 가지 바른 노력(四正勤)이 있으니, 이것이 정진의 기능의 확립이다. Tattha katamaṃ satindriyādhiṭṭhānaṃ? 거기에서 마음챙김의 기능의 확립(念根安立)이란 무엇인가? Satīmato sadā bhaddaṃ, bhaddamatthu satīmato; Satīmato sadā seyyo, satīmā sukhamedhati. 마음챙기는 자에게는 항상 행운이 있고, 마음챙기는 자에게 행운이 있기를. 마음챙기는 자에게는 항상 더 나은 결과가 있고, 마음챙기는 자는 행복을 얻는다. Cattāro satipaṭṭhānā vitthārena kātabbā, idaṃ satindriyādhiṭṭhānaṃ. 네 가지 마음챙김의 확립(四念處)을 상세히 닦아야 하니, 이것이 마음챙김의 기능의 확립이다. Tattha katamaṃ samādhindriyādhiṭṭhānaṃ? 거기에서 삼매의 기능의 확립(定根安立)이란 무엇인가? Ākaṅkhato te naradammasārathi, devā manussā manasā vicintitaṃ; Sabbena jaññā kasiṇāpi pāṇino, santaṃ samādhiṃ araṇaṃ nisevato. 사람을 길들이시는 분이시여, 신들과 인간들은 그분을 갈망하며 마음으로 생각합니다. 고요하고 번뇌 없는 삼매를 닦는 자는 모든 중생을 온전히 알 수 있습니다. Tayome, bhikkhave, samādhī – savitakko savicāro, avitakko vicāramatto, avitakko avicāro. Idaṃ samādhindriyādhiṭṭhānaṃ. 비구들이여, 이 세 가지 삼매가 있으니, 일으킨 생각과 지속적인 고찰이 있는 삼매, 일으킨 생각은 없고 지속적인 고찰만 있는 삼매, 일으킨 생각도 없고 지속적인 고찰도 없는 삼매이다. 이것이 삼매의 기능의 확립이다. Tattha [Pg.218] katamaṃ paññindriyādhiṭṭhānaṃ? 거기에서 통찰지의 기능의 확립(慧根安立)이란 무엇인가? Paññā hi seṭṭhā lokasminti vitthārena. 세상에서 통찰지가 참으로 최상이라는 등의 내용으로 상세히 알아야 한다. Tisso imā, bhikkhave, paññā – sutamayī, cintāmayī, bhāvanāmayī, idaṃ paññindriyādhiṭṭhānaṃ suttaṃ, imāni indriyādhiṭṭhānāni asādhāraṇāni suttāni. 비구들이여, 이 세 가지 통찰지가 있으니, 들어서 얻는 지혜, 생각해서 얻는 지혜, 수행해서 얻는 지혜이다. 이것이 통찰지의 기능의 확립에 관한 경이며, 이러한 기능의 확립들은 공통되지 않은 경들이다. 39. Tattha katamāni sādhāraṇāni indriyādhiṭṭhānāni suttāni? 39. 거기에서 공통된 기능의 확립에 관한 경들은 무엇인가? Avītarāgo kāmesu, yassa pañcindriyā mudū; Saddhā sati ca vīriyaṃ, samatho ca vipassanā; Tādisaṃ bhikkhumāsajja, pubbeva upahaññati. 감각적 욕망에서 탐욕을 떨치지 못하고 다섯 가지 기능이 연약한 사람, 믿음과 마음챙김과 정진과 사마타와 위빳사나, 그러한 비구에게 대항하면 [그는] 먼저 파멸하게 된다. Pañcimāni indriyāni. Saddhindriyādiindriyaṃ daṭṭhabbaṃ. Tīsu aveccappasāde vitthārena suttaṃ kātabbaṃ. Imāni sādhāraṇāni indriyādhiṭṭhānāni suttāni. Yaṃ yassa sambandhaṃ kusalassa vā akusalassa vā tena tena adhiṭṭhānena taṃ suttaṃ niddisitabbaṃ, natthañño dhammo niddisitabbo. Tattha sādhāraṇaṃ kusalaṃ nāpi kusalaṃ akusalaṃ yathā sādhāraṇāni ca kusalamūlāni sādhāraṇāni ca akusalamūlāni uppannaṃ kāmavitakkaṃ pajahati…pe… cattāro sammappadhānā kusalaṃ akusalañca. 다섯 가지 기능이 있다. 믿음의 기능 등을 보아야 한다. 세 가지 흔들림 없는 깨끗한 믿음에 대해 상세히 경을 지어야 한다. 이것들이 공통된 기능의 확립에 관한 경들이다. 그것이 유익한 것이든 해로운 것이든 그에 관련된 것이라면 각각의 확립에 따라 그 경을 제시해야 하며, 다른 법을 제시해서는 안 된다. 거기서 공통된 유익함은 유익함이라 불리지 않고 해로움이라 불린다. 공통된 유익한 뿌리들과 공통된 해로운 뿌리들에 따라 일어난 감각적 욕망의 사유를 버리는 것처럼... 중략... 네 가지 바른 노력은 유익한 것과 해로운 것 모두에 해당한다. Tatthimā uddānagāthā 여기에 요약된 게송(Uddānagāthā)들이 있다. Vitakko hi mamatthiko, dadaṃ piyo naro iti; Yo pāṇamatipāteti, tīṇi tassa bālalakkhaṇaṃ. 사유에 빠진 자, 베푸는 사람은 사랑받는다는 경, 생명을 해치는 자에 대한 경, 세 가지 어리석은 자의 특징에 대한 경. Satañceva sahassānaṃ, ye ca samaṇabrāhmaṇā; Chandā dosā bhayā mohā, catūhi agatīhi ca. 백 년과 천 년에 대한 경, 어떤 사문과 바라문들에 대한 경, 욕망, 성냄, 두려움, 어리석음의 네 가지 잘못된 길에 대한 경. Asubhānupassiṃ viharantaṃ, nimittesu asubhā ca; Ekampi ce piyaṃ pāṇaṃ, mittā sace subhāsitā. 부정을 관찰하며 머무는 자에 대한 경, 표상들 속의 부정함에 대한 경, 하나의 생명이라도 사랑한다면이라는 경, 친구들에 대한 경, 만약 잘 설해졌다면이라는 경. Paññā hi seṭṭhā lokasmiṃ, anuññā tīṇi indriyāni; Kusalākusalamūlāni ca, tulamatulañca sambhavaṃ. 세상에서 통찰지가 최상이다라는 경, 세 가지 기능에 대한 경, 유익함과 해로움의 뿌리들에 대한 경, 비교할 수 있는 것과 비교할 수 없는 것의 발생에 대한 경. Kāyena kusalaṃ kare, tīṇi sucaritāni ca; Subhāsitaṃ uttamamāhu, santo vacīsucaritāni ca. 몸으로 선을 행하라는 경, 세 가지 선행에 대한 경, 잘 설해진 말이 최상이라고 성자들은 말한다라는 경, 언어의 선행에 대한 경. Kāyena [Pg.219] ca kusalaṃ kayirā, manoduccaritāni ca; Kāyānurakkhī ca sadā, tisso ca pārisuddhiyo. 몸으로 선을 행해야 한다는 경, 마음의 악행에 대한 경, 항상 몸을 보호하는 자에 대한 경, 세 가지 청정에 대한 경. Yassa saddhā tathāgate, samuppāde ca desito; Ārambhatha nikkamatha, yā ca sammappadhānatā. 여래에 대한 믿음이 있는 자에 대한 경, 발생에 대해 설해진 경, 시작하라 나아가라는 경, 그리고 네 가지 바른 노력까지의 경들이다. Satīmato sadā bhaddaṃ, satipaṭṭhānabhāvanā; Ākaṅkhato ca anaññāṇaṃ, ye ca tīṇi samādhayo. 마음챙김이 있는 자에게는 항상 좋은 일이 있고, 사념처(마음챙김의 확립)의 수행이 있다. [부처님의 가르침을] 원하는 자에게는 아나냐땀(아직 알지 못한 것을 알게 하는 지혜)이 있으며, 세 가지 삼매 또한 그러하다. Paññā hi seṭṭhā lokasmiṃ, tisso paññā pakāsitā; Avītarāgo kāmesu, tatheva pañcindriyā. 세상에서는 지혜가 참으로 으뜸이며, 세 가지 지혜가 선포되었다. 감각적 욕망에 대한 탐욕을 아직 벗어나지 못한 자에 대해서도 그러하며, 그와 같이 다섯 가지 감각 기능(오근)에 대해서도 그러하다. Iti therassa mahākaccāyanassa 이와 같이 마하깟짜야나(대가전연) 존자의, Jambuvanavāsino peṭakopadese 잠부바나에 거주하는 분의 뻬따꼬빠데사(가르침의 지침)에 있는, Tatiyabhūmi suttādhiṭṭhānaṃ nāma. 세 번째 단계는 '경의 확립(Suttādhiṭṭhāna)'이라 한다. 4. Suttavicayacatutthabhūmi 4. (네 번째 단계인 경의 조사) 40. Tattha katamo suttavicayo? 40. 거기서 '경의 조사(Suttavicaya)'란 무엇인가? Tattha kusalehi dhammehi akusalehi dhammehi pubbāparaso sādhukaṃ upaparikkhiyati. Kiṃnu kho idaṃ suttaṃ ārabhi…pe… tehi suttehi saha adhisannaṭṭhehi yujjati udāhu na yujjatīti? 거기서 유익한 법들과 해로운 법들에 대해 전후 맥락에 따라 잘 조사해야 한다. '이 경은 무엇을 위해 시작되었는가? ... 그 경들과 함께 직접적인 의미(adhisandassana) 면에서 일치하는가 아니면 일치하지 않는가?'라고 조사해야 한다. Yathā bhagavā kilese ādimhi tattha deseti. Kiṃ desitaṃ? Tesaṃ kilesānaṃ pahānaṃ udāhu no desitanti upaparikkhitabbaṃ. Yadi na desitaṃ bhagavati tesaṃ kilesānaṃ pahānaṃ kusalā dhammā pariyesitabbā yattha te akusalā pahānaṃ gacchanti. Sace samannehamāno na labhati. Tattha akusalā dhammā apakaḍḍhitabbā vīmaṃsitabbā, saṃkilesabhāgiyasuttaṃ, yadi kilesā apakaḍḍhiyantā. Ye vā na denti tattha upaparikkhitabbā ariyamaggadhammā tāsu bhūmīsu kilesā pahānaṃ gacchanti, udāhu na gacchantīti. Yattakā pana kilesā desitā. Na tattakā ariyadhammā desitā. Yattha kilesā pahānaṃ gacchanti, tattha ye kilesā ariyadhammānaṃ paṭipakkhena na yujjanti, te apakaḍḍhitabbā, sace apakaḍḍhiyantā yojanaṃ deti. Tattha evaṃ vīmaṃsitabbaṃ. Dve tīṇi vā taduttari vā kilesā ekena ariyamaggena pahānaṃ gacchantīti. Sace evaṃ vīmaṃsiyantā yojanaṃ deti, tattha upaparikkhitabbaṃ. Paramparāya vā piṭakasampadānena vā suttassa attho ca nattho ca. Yaṃ vā na sakkā suttaṃ niddisituṃ neva suttaṃ vicikicchitabbaṃ. Evaṃ yathā ādimhi kusalā dhammā honti. Ye kilesā [Pg.220] te pahīneyyāti. Te upaparikkhitabbā. Puro vā kusalo paṭipakkhena vā puro desanā, anūnā anadhikā uggahetabbā. Yathā paṭhamo uttilo yesamidāni kilesānaṃ ye ariyadhammā desitā ime kilesā imehi ariyadhammehi pahīyanti, udāhu nappahīyantīti vicinitabbā. Yadi upaparikkhiyamānā yujjanti, gahetabbā. Atha na yujjanti, ye kilesā apaṭipakkhā honti, te kilesā aparipakkhitabbā. Ye ca ariyadhammā paṭipakkhā honti, te ariyadhammā apakaḍḍhitabbā. Na hi ariyadhammā anāgāmikilesappahānaṃ gacchanti, nāpi ariyadhammā sabbakilesānaṃ pahānāya saṃvattanti. Yathā kusalā mettā akusalo rāgo na tu kusalā mettāti kāretvā akusalassa rāgassa pahānāya sambhavati byāpādo mettāya pahānaṃ gacchati. Tasmā ubho kilesā upaparikkhitabbā. Yo yo ca dhammo upadisiyati kusalo vā akusalo vā so apakaḍḍhitabbo. Sace te yujjanti apakaḍḍhiyamāno natthi upaparikkhitabbaṃ. Dve vā kilesā ekena ariyadhammena pahīneyyāti dvīhi vā ariyadhammehi eko vā kileso pahīyatīti. 세존께서 경의 처음에 오염원들(번뇌)에 대해 설하실 때, 그 오염원들의 버림(pahāna)이 설해졌는지 아니면 설해지지 않았는지를 조사해야 한다. 만일 세존에 의해 그 오염원들의 버림이 설해지지 않았다면, 그 해로운 법들이 버려지는 곳의 유익한 법들을 찾아보아야 한다. 찾아보아도 얻지 못한다면, 그 경에서 해로운 법들을 끌어내어 고찰해야 하며, 오염의 부분에 속하는 경(saṃkilesabhāgiya-sutta)을 검토해야 한다. 만일 오염원들이 끌어내어지지 않거나 [버림을] 제시하지 않는다면, 거기서 성스러운 도의 법들(ariyamaggadhammā)을 조사하여, 그러한 단계(견도와 수도 등)들에서 오염원들이 버려지는지 아니면 버려지지 않는지를 조사해야 한다. 설해진 오염원들의 수만큼 성스러운 법들이 설해지지 않았을 수도 있다. 오염원들이 버려지는 곳에서, 성스러운 법들의 반대편(paṭipakkha)으로서 결합하지 않는 오염원들이 있다면 그것들을 끌어내야 하며, 만일 끌어내어 연결이 된다면 거기서 이와 같이 검토해야 한다. '둘 또는 셋 혹은 그 이상의 오염원들이 하나의 성스러운 도로써 버려지는가?'라고 검토해야 한다. 이와 같이 검토하여 연결이 된다면 거기서 조사해야 한다. 전승이나 빠따까의 성취를 통해 경의 의미(attha)와 문구의 의미(vacanattha)를 조사해야 한다. 만일 어떤 경을 지칭할 수 없다 하더라도 경에 대해 의심해서는 안 된다. 이와 같이 처음에 유익한 법들이 있을 때, '어떠한 오염원들이 있다면 그것들이 버려져야 한다'라고 조사해야 한다. 이전의 유익한 법이나 반대되는 측면에서의 이전의 설법을 조사하여, 부족함도 남음도 없이 수지해야 한다. 첫 번째인 웃띨라(Uttila)의 경우처럼, 지금 어떠한 오염원들에 대해 어떠한 성스러운 법들이 설해졌다면, '이 오염원들이 이 성스러운 법들에 의해 버려지는가, 아니면 버려지지 않는가?'라고 고찰해야 한다. 조사하여 일치한다면 받아들여야 한다. 만일 일치하지 않는다면, 반대되지 않는 오염원들에 대해서는 조사하지 말아야 한다. 반대되는 성스러운 법들이 있다면 그 성스러운 법들을 끌어내야 한다. 성스러운 법인 아나가미(불환)의 도가 [모든] 오염원들의 버림에 이르는 것은 아니며, 성스러운 법들이 모든 오염원들을 버리기 위해 작용하는 것도 아니다. 예를 들어, 유익한 법인 자애는 탐욕과 다르며, 자애는 탐욕이 아니라고 확정 지음으로써, 자애는 해로운 탐욕을 버리는 데 도움이 되고, 자애에 의해 악의가 버려지게 된다. 그러므로 유익하거나 해로운 두 오염원을 모두 조사해야 한다. 그리고 유익하든 해롭든 제시되는 그 법을 끌어내야 한다. 만일 그것들이 끌어내어 일치한다면 조사할 것이 없다. 두 가지 오염원이 하나의 성스러운 법에 의해 버려지기도 하고, 두 가지 성스러운 법에 의해 하나의 오염원이 버려지기도 한다. Atha vā evampi upaparikkhiyamānaṃ yujjati, tattha vīmaṃsitabbaṃ vā yathā yujjati tattha vīmaṃsitabbaṃ vā, yathā nanu sakkā suttaṃ niddisituṃ, na hi sutte vicikicchitabbaṃ. Kileso maṃ ariyadhammesu desitesu ubhayato upaparikkhitabbaṃ. Kira ye vā ime kilesā desitā ye ca ariyadhammā desitā gāthāya vā byākaraṇena vā, kiṃ nu kho ime kilesā imehi ariyadhammehi pahīyanti, udāhu nappahīyanti? Ime vā ariyadhammā imesaṃ kilesānaṃ pahānāya saṃvattantīti. Kiñcāpi kusalehi dhammehi akusalā dhammā pahānaṃ gacchanti. Na tu sabbehi ariyadhammehi sabbākusalā pahānaṃ gacchanti. Yathā mettā kusalo akusalo ca rāgo na tu kusalā mettā akusalo rāgoti kāretvā mettāya rāgo pahānaṃ, byāpādo mettāya pahānaṃ gacchanti. Evaṃ kilesoti kāretvā suttena pahānaṃ gacchati. Na sutto dhammoti kāretvā sabbaṃ kilesassa pahānāya saṃvattati. Yaṃ tu suttassa ariyadhammo saṃkilesapaṭipakkho, so tena pahānaṃ gacchatīti. 또는 이와 같이 조사할 때 일치한다면 거기서 검토해야 하며, 경이 일치하는 방식대로 거기서 검토해야 한다. 만일 경을 지칭할 수 없다 하더라도 경에 대해 의심할 필요는 없다. 성스러운 법들이 설해졌을 때, 오염원이 나에게 있는지 견도와 수도의 양면으로 조사해야 한다. 게송이나 문답을 통해 '이러한 오염원들이 설해졌고 이러한 성스러운 법들이 설해졌다고 하는데, 과연 이 오염원들이 이 성스러운 법들에 의해 버려지는가, 아니면 버려지지 않는가? 혹은 이 성스러운 법들이 이 오염원들을 버리는 데 작용하는가?'라고 물어야 한다. 비록 유익한 법들에 의해 해로운 법들이 버려지기는 하지만, 모든 성스러운 법들에 의해 모든 해로운 법들이 버려지는 것은 아니다. 예를 들어 자애는 유익한 것이고 탐욕은 해로운 것이며, 유익한 자애는 해로운 탐욕이 아니라고 확정 지음으로써 자애에 의해 탐욕이 버려지고, 자애에 의해 악의가 버려지는 것과 같다. 이와 같이 오염원은 경에서 설한 성스러운 법에 의해 버려지게 된다. 경(sutta)이 곧 도(dhamma)라고 확정 짓는다고 해서 모든 오염원이 버려지는 것은 아니다. 다만 경에 담긴 성스러운 법이 오염의 반대편(saṃkilesapaṭipakkha)일 때, 그것은 그 법에 의해 버려지게 되는 것이다. 41. Tattha kusale desite sutte byākaraṇe vā saṃkilesā na yujjanti ariyadhammā vā, te mahāpadese niddisitabbāvayavena apakaḍḍhitabbā[Pg.221]. Tattha kilesehi ca desitehi ariyadhammesu ca yadipi tena ariyadhammena te kilesā pahānaṃ gacchanti. Tatthapi uttari upaparikkhitabbaṃ. Kena kāraṇena ete kilesā pajahitabbā, kena kāraṇena ariyadhammā desitāti? Yena yena vā ākārena ariyadhammā desitā, tena tena pakārena ayaṃ kileso ṭhito. Atthi hi eko kileso, tena vā ariyadhammā na aññathā aññathā pahātabbo, yathā diṭṭhi rāgo avijjā ca dassanena pahātabbā. Sā ce evañca avijjā bhāvanāya bhūmi vā dhammā bhāvanāya pahātabbā. Sāyeva uddhaṃbhāgiyaṃ asaṅkhatadassanāya vimuttiyā animittena cetosamādhinā amanasikārena pahīyati. Evaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ upaparikkhitabbaṃ. Ye dassanena pahātabbā kilesā dassanākārena ariyadhammo desito, bhāvanāya pahātabbā bhāvanākārena ariyadhammo desito, patisevanā pahātabbā patisevanākārena ariyadhammo desito, evaṃ vinodanapahātabbā yāva satta āsavā kātabbā, yāvaññathā. Aññathā hesa dhammo pahātabbo aññenākārena ariyadhammo desito, so ariyadhammo aññathā pariyesitabbo. Yadi ayaṃ dhammo pariyesato yo ca deseti yena yenākārena, so ariyadhammo pariyesitabbo, tenākārena kileso pahīyati. So tattha upaparikkhitabbo. Atha na yujjati yadi hi tena suttena vihitaṃ suttaṃ vīmaṃsitabbaṃ. Yathā yujjati, tathā gahetabbaṃ. Yathā na yujjati, tathā na gahetabbaṃ, addhā etaṃ bhagavatā na bhāsitaṃ, āyasmatā vā duggahitaṃ, yathā mahāpadese niddisitabbaṃ, bhagavatā yathābhūtaṃ desitaṃ, yo ca dhammo desito kusalo ca akusalo ca tassa dhammassa paccayo pariyesitabbo. Na hi paccayā vinā dhammo appaccayo uppajjati. Tattha ko ākāro pariyesanāya? 41. 그곳에서 유익한 것(kusalā)이 설해진 경(Sutta)이나 문답(Byākaraṇa)에서 오염원(saṃkilesā)이 결합하지 않거나 성스러운 법(ariyadhammā)이 설해졌다면, 그것들은 대지표(mahāpadese)에 따라 그 구성 요소별로 대조해 보아야 하고 끌어내어 보아야 합니다. 그곳에서 설해진 오염원들과 성스러운 법들에 관하여, 만약 그 성스러운 법에 의해 그 오염원들이 제거됨에 이른다면, 거기서 더 나아가 고찰해야 합니다. '어떠한 이유로 이 오염원들은 버려져야 하는가, 어떠한 이유로 성스러운 법들이 설해졌는가?'라고 고찰해야 합니다. 어떠한 방식(ākāra)으로 성스러운 법들이 설해졌든지, 그 방식에 따라 이 오염원이 머뭅니다. 참으로 하나의 오염원이 있으니, 그것은 그 성스러운 법에 의해 다른 방식이 아닌 특정한 방식으로 제거되어야 합니다. 예를 들어 견해(diṭṭhi), 탐욕(rāga), 무명(avijjā)은 통찰(dassana)에 의해 제거되어야 하는 것과 같습니다. 만약 그 무명이 이와 같이 수행(bhāvanā)의 단계이거나 수행에 의해 제거되어야 할 법들이라면, 그것은 바로 상분결(uddhaṃbhāgiya)로서 무위의 봄(asaṅkhatadassana)에 의한 해탈이나 표상 없는 심삼매(animitta cetosamādhi)의 정신적 주의(manasikāra)를 하지 않음으로써 제거됩니다. 이와 같이 뜻(attha)과 표현(byañjana)에 맞게 고찰해야 합니다. 통찰에 의해 제거되어야 할 오염원들에 대해서는 통찰의 방식으로 성스러운 법이 설해졌고, 수행에 의해 제거되어야 할 것에 대해서는 수행의 방식으로 성스러운 법이 설해졌으며, 수용(patisevanā)에 의해 제거되어야 할 것에 대해서는 수용의 방식으로 성스러운 법이 설해졌습니다. 이와 같이 물리침(vinodana)에 의해 제거되어야 할 것부터 일곱 가지 번뇌(āsava)에 이르기까지, 혹은 다른 방식에 이르기까지 행해져야 합니다. 이 법이 다른 방식으로 제거되어야 한다면 성스러운 법은 다른 방법으로 설해진 것이니, 그 성스러운 법은 다른 방법으로 찾아보아야 합니다. 만약 이 법을 찾는 자가 어떠한 방식으로든 설한다면, 그 성스러운 법을 찾아야 하며 그 방식에 의해 오염원이 제거됩니다. 그것을 그곳에서 고찰해야 합니다. 만약 그 경과 일치하지 않는다면 그 경에 의해 규정된 경을 조사해야 합니다. 일치하는 방식대로 받아들여야 하고, 일치하지 않는 방식은 받아들이지 말아야 합니다. 분명히 이것은 세존께서 말씀하신 것이 아니거나 존자께서 잘못 파악한 것이니, 대지표에서 지시된 바와 같이 해야 합니다. 세존께서는 있는 그대로 설하셨으니, 유익하거나 해로운 법이 설해졌다면 그 법의 원인(paccaya)을 찾아야 합니다. 참으로 원인 없이 결과인 법이 원인 없이 생겨나지는 않기 때문입니다. 거기서 찾는 방식은 무엇입니까? Tattha tathārūpaṃ sahetu sappaccayaṃ soyaṃ dhammo vuttoti idaṃ vīmaṃsitabbaṃ. So ca paccayo tividho – mudu majjho adhimatto. Tattha mudumhi paccaye mududhammo gahetabbo, evaṃ satyesa paccayo duvidho paraṃparāpaccayo ca samanantarapaccayo ca. So paccayo mudutena byādhimattaṃ pariyesitabbaṃ. Kiṃ kāraṇaṃ? Aññataropi paccayo aññehi paccayehi pariyattiṃ vā pāripūriṃ vā gacchati. Tattha yo dhammo desito, tassa dhammassa [Pg.222] etena vā kāraṇena vā hetu pariyesitabbo. Yathā paccayo hetunā paccayena ca, so tassa dhammassa nissando pariyesitabbo. Yathā niddiṭṭho adhiṭṭhāne padhānaṃ pariyesati, so paccayo pariyesitabbo. Na hi mudussa dhammassa adhimatto nissando adhimattassa vā nissandassa mududhammo, atha mudussa mudu majjhāya majjho adhimattassa adhimatto yujjati, taṃ gahetabbaṃ, atha na yujjati na gahetabbaṃ. Yañca bhagavā ārabhati dhammaṃ desetuṃ, taṃyeva dhammaṃ majjhantapariyosānaṃ deseti, yathā suttādhiṭṭhāne dhammā ādimhi niddisati, taṃyeva bahu tassa suttassa pariyosānaṃ. Tassa hi dhammassa vasena taṃ suttaṃ hoti gāthā vā byākaraṇaṃ khuddakaṃ mahantaṃ vā, yathā pana duvidhā anurūpanti vā thapanā ca desanāthapanā. Rūpantipi dhammassa pariyesitabbā. Yathā ca bhagavatā pañcannaṃ indriyānaṃ saṃvaraṇaṃ desitaṃ taṇhāya niggahaṇatthaṃ icchāva hoti. Deseti yathā gopālakopame sutte aññehipi suttehi bhagavā bhāsati icchāva hoti majjhimanikāye vitakko ayaṃ bhagavato desanānurūpanti iti so dhammo aññesupi veyyākaraṇesu pariyesitabbo. Na hi ekaṃ hi sutte daṭṭhabbo. Yujjanaṃ taṃ gahetabbaṃ. 그곳에서 그와 같은 형상으로 원인(hetu)과 조건(paccaya)을 갖춘 '이 법이 설해졌다'는 점을 조사해야 합니다. 그 조건은 연약함(mudu), 중간(majjha), 수승함(adhimatta)의 세 가지입니다. 그중 연약한 조건에 대해서는 연약한 법을 파악해야 하며, 이와 같을 때 그 조건은 전전하는 조건(paraṃparāpaccaya)과 즉각적인 조건(samanantarapaccaya)의 두 가지입니다. 그 연약한 조건에 의해 수승한 것을 찾아야 합니다. 그 이유는 무엇입니까? 어떤 조건이라도 다른 조건들에 의해 숙달(pariyatti)이나 성취(pāripūri)에 이르기 때문입니다. 그곳에서 설해진 법에 대해, 그 법의 근거를 이 방식이나 저 방식으로 찾아야 합니다. 조건(paccaya)이 원인(hetu)에 의하는 것과 같고, 그 법의 유출(nissanda)을 찾아야 합니다. 확립(adhiṭṭhāna)에서 설해진 바와 같이 핵심적인 것을 찾듯이 그 조건을 찾아야 합니다. 참으로 연약한 법의 유출이 수승한 것이 될 수 없고, 수승한 조건이나 유출의 법이 연약한 것이 될 수 없습니다. 연약한 것에는 연약한 것이, 중간 것에는 중간 것이, 수승한 것에는 수승한 것이 일치한다면 그것을 받아들여야 하고, 일치하지 않는다면 받아들이지 말아야 합니다. 세존께서 법을 설하기 시작하시면 바로 그 법을 중간과 끝까지 설하십니다. 경의 확립에서 법들을 처음에 지시하면, 바로 그것이 그 경의 많은 부분의 결론이 됩니다. 그 법의 힘에 의해 그 경은 게송이 되기도 하고 문답이 되기도 하며, 작거나 크게 됩니다. 그러나 적절함(anurūpa)의 설정과 설법의 설정이라는 두 가지 방식이 있습니다. 법의 형상(rūpa)에 대해서도 찾아보아야 합니다. 세존께서 갈애를 억제하기 위해 다섯 가지 감관의 단속을 설하신 것처럼, 그것은 원함(icchā)에 의한 것입니다. '소치는 사람의 비유 경(Gopālakopama Sutta)'에서 설하신 것처럼 세존께서는 다른 경들에서도 설하시며 그것은 원함에 의한 것입니다. 맛지마 니까야의 사유(vitakka)는 세존의 설법에 적절한 것입니다. 이와 같이 그 법은 다른 문답들(veyyākaraṇa)에서도 찾아보아야 합니다. 참으로 하나의 경에서만 보아서는 안 됩니다. 일치하는 것을 파악해야 합니다. 42. Tattha katamaṃ anuññātaṃ? Yaṃ kiñci suttaṃ bhagavatā na bhāsitaṃ tañca suttesuyeva ndissati, evametaṃ dhāretabbaṃ. Yathā asukena bhāsitanti, taṃ suttaṃ vīmaṃsitabbaṃ. Kiṃ nu kho imaṃ suttaṃ anuññātaṃ khamaṃ bhagavato udāhu nānuññātaṃ khamaṃ, kiñci rūpañca suttaṃ bhagavato anuññātaṃ khamaṃ kiñci rūpañca nānuññātaṃ khamaṃ? Yaṃ sabbaso anotāretvā dasabalo gocaraṃ deseti, taṃ sabbaṃ suttaṃ bhagavato nānuññātaṃ khamaṃ. Atthipi so sāvako dasabalānaṃ gocaraṃ jānāti odhiso anodhiso, taṃ pana balaṃ sabbaso na jānāti aññathā nāma savanena, yathā āyasmatā sāriputtena yena brāhmaṇo ovadito, tassa āyasmato natthi indriyabalavemattañāṇaṃ, tena puggalaparo parañca taṃ ajānanto sati uttarikaraṇīye uppādito, so bhagavatā apasādito. Yathāva āyasmā mahākassapo bhāgineyyaṃ ovadati anantariyasamannāgato iddhipāṭihīrena aṅguliyo adīpetvā [Pg.223] yaṃ sabbesaṃ dhammānaṃ kammasamādānānaṃ hetuso ṭhānaso yathābhūtaṃ ñāṇaṃ, tassa āyasmato saṃvijjate, tena naṃ ovadati, taṃ bhagavā karoti. 42. 그중 허용된 것(anuññāta)이란 무엇입니까? 세존께서 말씀하시지 않은 어떤 경이라도 그것이 경전들 속에서 보인다면 이와 같이 지녀야 합니다. '어떠한 분이 이것을 말씀하셨다'는 식으로 그 경을 조사해야 합니다. '과연 이 경이 세존께 허용될 만한 것인가, 아니면 허용될 수 없는 것인가?' 어떤 형태의 경은 세존께 허용될 만하고 어떤 형태의 경은 허용될 수 없습니다. 십력(dasabalo)을 갖춘 분이 조금도 어긋남 없이 그 영역(gocara)을 설하신 것이라면, 그 모든 경은 세존께 허용되지 않을 리 없습니다. 또한 십력의 영역을 부분적으로 혹은 전체적으로 아는 제자가 있을 수 있지만, 그는 그 힘을 온전히 알지는 못하며 전해 들음(savana)을 통해서 알 뿐입니다. 예를 들어 존자 사리불께서 자야나(Jayana) 바라문을 훈계했을 때, 그 존자에게는 감관의 강약에 대한 지혜(indriyabalavemattañāṇa)가 없었습니다. 그 때문에 중생들보다 뛰어난 분인 부처님을 알지 못한 채 더 해야 할 일(uttarikaraṇīya)이 있음에도 불구하고 범천의 세상에 태어나게 하였으니, 그는 세존께 꾸중을 들었습니다. 반면에 존자 마하가섭이 조카를 훈계할 때에는, 무간삼매(ānantariya)를 갖추고 신통의 변화로 손가락을 태우지 않으면서도 모든 법과 업의 수용에 대하여 원인과 근거에 따라 있는 그대로 아는 지혜가 그 존자에게 있었습니다. 그 지혜로 그를 훈계하였기에 세존께서는 그것을 인정하셨습니다. ‘‘Sacepi dasa pajjote, dhārayissasi kassapa; Neva dakkhati rūpāni, cakkhu tassa na vijjatī’’ti. "가섭아, 비록 열 개의 등불을 들고 있다 할지라도, 그에게 눈이 없다면 형색들을 결코 보지 못하리라." Api ca kho yathā dūto rājavacanena sattamanusāsati, evaṃ sesānugo aññātakaṃ ghosaṃ paresaṃ deseti. Anuññātakhamasuttaṃ gahetabbaṃ. Ananuññātakhamaṃ na gahetabbaṃ. 또한 마치 전령이 왕의 명령으로 백성을 가르치듯, 이와 같이 남은 자들은 그 가르침을 따르며 배운 소리를 타인에게 설합니다. 허용될 만한 경은 받아들여야 하고, 허용될 수 없는 경은 받아들이지 말아야 합니다. Tattha katamo suttasaṅkaro? Pañcavidhaṃ suttaṃ, saṃkilesabhāgiyaṃ vāsanābhāgiyaṃ dassanabhāgiyaṃ bhāvanābhāgiyaṃ asekkhabhāgiyaṃ. Aññaṃ ārādheyya aññaṃ deseti aññassa ca suttassa atthaṃ aññamhi sutte niddisati. Suttassa vā hi anekākāraṃ atthaṃ niddisati. Ariyadhammasādhane atthaṃ vivarati. Vāsanābhāgiyassa atthaṃ dassanabhāgiyesu niddisati. Orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ atthaṃ uddhaṃbhāgiyesu niddisati. Mudumajjhānaṃ indriyānaṃ adhimattesu suttesu niddisati. Iti ayaṃ suttaṃ sambhedaṃ hetunā ca nissandena ca phalena ca niddesena ca mudumajjhādhimattatāyapi ca atthena ca byañjanena ca yo sambhedo, ayaṃ vuccati suttasaṅkaro. Yo asambhedo, ayaṃ vuccati suttavicayo. 거기서 '경전의 혼합(suttasaṅkaro)'이란 무엇인가? 경전은 오염에 관한 것(saṃkilesabhāgiya), 잠재적 성향에 관한 것(vāsanābhāgiya), 견해에 관한 것(dassanābhāgiya), 수행에 관한 것(bhāvanābhāgiya), 무학에 관한 것(asekkhabhāgiya)의 다섯 가지 종류가 있다. [부처님께서는] 어떤 것을 의도하시면서 다른 것을 설하시기도 하고, 한 경전의 의미를 다른 경전에서 지시하기도 하신다. 혹은 경전의 여러 가지 양상의 의미를 지시하기도 하신다. 성스러운 법의 성취에 있어서 그 의미를 드러내신다. 잠재적 성향에 관한 것의 의미를 견해에 관한 것들에서 지시하시고, 낮은 단계에 속하는 결박(상요자나)들의 의미를 높은 단계에 속하는 것들에서 지시하신다. 연약하거나 중간 정도인 기능(인드리아)들을 예리한 기능들에 대한 경전들에서 지시하신다. 이와 같이 원인(hetu), 유출(nissanda), 결과(phala), 지시(niddesa), 연약함·중간·예리함의 상태, 의미(attha), 문장(byañjana)에 의해 경전들이 서로 섞이는 것을 '경전의 혼합'이라 부른다. 섞이지 않는 것을 '경전의 분석(suttavicayo)'이라 부른다. Tatthāyaṃ uddānagāthā 거기에 다음과 같은 요약 게송(uddānagāthā)이 있다. Purimānaṃ akkhaṇḍaṃ, yathābhūtassa paccayo; Nissando vāsanāsaddhi, anuññā suttasaṅkaro. 이전 경전들의 단절되지 않음, 있는 그대로의 원인(paccayo), 유출(nissando), 잠재적 성향(vāsanā)과 함께하는 것들, 허용(anuññā), 그리고 경전의 혼합(suttasaṅkaro)이다. Therassa mahākaccāyanassa 마하깟짜야나(대가전연) 장로의 [가르침이다]. Suttavicayo nāma catutthabhūmi. '경전의 분석'이라 이름하는 네 번째 단계(bhūmi)가 끝났다. 5. Pañcamabhūmi 5. 다섯 번째 단계 43. Tattha katamo hāravibhaṅgo? Yattha soḷasa hārā akkharaso bhedaṃ gacchanti. Tattha ādimhi desanāhāro. Tattha ayaṃ gāthā kusalā vā akusalā vā saccāni vā saccekadeso vā. Kiṃ desitanti? Sutte vīmaṃsā desanāhāro. Yathā ariyasaccāni nikkhepo cattāri saccāni [Pg.224] sādhāraṇāni asādhāraṇāni ca. Yāni ca aṭṭhārasa padāni dukkhato satta padāni saṅkhepena kāyikena cetasikena dukkhena, appiyasampayogena piyavippayogena ca tīhi ca saṅkhatāhi. Tattha tīṇi saṅkhatalakkhaṇāni tisso dukkhatā uppādo saṅkhatalakkhaṇaṃ, saṅkhāradukkhatāya dukkhatā ca saṅkhatalakkhaṇaṃ, vipariṇāmadukkhatāya dukkhatāti aññathatthaṃ ca saṅkhatalakkhaṇaṃ, dukkhadukkhatāya ca dukkhatā, imesaṃ tiṇṇaṃ saṅkhatalakkhaṇānaṃ tīsu vedanābhūmīsu adukkhamasukhā vedanā uppādo saṅkhatalakkhaṇaṃ, saṅkhāradukkhatāya ca dukkhatā tayo saṅkhatalakkhaṇaṃ, sukhā vedanāya ca vipariṇāmadukkhatāya ca dukkhatāti aññathattaṃ saṅkhatalakkhaṇaṃ, dukkhāvedanā dukkhadukkhatā ca dukkhatā imamhi imesu navapadesu paṭhamakesu sattasu padesu soḷasasu padesu dukkhā pariyesitabbā, ekādasa dukkhatāya ca lakkhaṇaṃ niddese niddiṭṭhaṃ. Pātubhāvalakkhaṇā jātiyā ca pātubhāvacutilakkhaṇo cutoti vitthārena pannarasapadāni kattabbāni, evaṃ sādhāraṇāni asādhāraṇāni ca sattasu dasasu padesu saññāsa tividhe ca sāsanappaṭṭhāne aṭṭhārasavidhesu ca suttādhiṭṭhānesu dasavidhesu ca suttavidheyyesu soḷasavidhesu ca hāresu ekavīsatividhāya ca pavicayavīmaṃsāyāti idaṃ desitaṃ. Yathābhūtañca desitanti, ayaṃ vuccati desanāhāro. 43. 거기서 '방법의 분석(hāravibhaṅgo)'이란 무엇인가? 16가지 방법(hāra)들이 문자에 따라 분류되는 곳이다. 그 처음에 '설법의 방법(desanāhāro)'이 있다. 거기에는 선하거나 불선한 것, 진리(saccāni) 또는 진리의 일부분에 관한 이 게송이 있다. "무엇이 설해졌는가?" 경전에 대해 조사하는 것이 설법의 방법이다. 사성제를 배치하는 것처럼, 공통된 것과 공통되지 않은 네 가지 진리가 있다. 고(苦)의 측면에서 18가지 구절(pada)이 있고, 요약하면 신체적 고통, 정신적 고통, 싫어하는 것과 만나는 고통, 사랑하는 것과 헤어지는 고통과 세 가지 형성된 것(saṅkhata)에 의한 7가지 구절이 된다. 거기에는 세 가지 형성된 것의 특징(saṅkhatalakkhaṇa)과 세 가지 고통의 성질(dukkhatā)이 있다. 일어남(uppāda)은 형성된 것의 특징이고, 형성된 것의 고통(saṅkhāradukkhatā)으로서의 고통의 성질도 형성된 것의 특징이다. 변화의 고통(vipariṇāmadukkhatā)으로서의 고통의 성질, 즉 다르게 변함(aññathattha)도 형성된 것의 특징이며, 고통 자체의 고통(dukhadukkhatā)으로서의 고통의 성질도 있다. 이 세 가지 형성된 것의 특징들에 대해, 세 가지 느낌의 영역 중에서 괴롭지도 즐겁지도 않은 느낌에서의 일어남은 형성된 것의 특징이고, 형성된 것의 고통으로서의 고통의 성질은 세 가지 형성된 것의 특징이다. 즐거운 느낌에서의 변화의 고통으로서의 고통의 성질, 즉 다르게 변함은 형성된 것의 특징이다. 괴로운 느낌은 고통 자체의 고통으로서의 고통의 성질이다. 이 구절들 중 처음 7구절, 16구절에서 고통을 탐구해야 하며, 11가지 고통의 성질과 그 특징이 설명(niddese)에서 명시되었다. 나타남의 특징은 태어남(jāti)이고, 나타남에서 사라지는 특징은 죽음(cuti)이다. 이와 같이 상세히 15구절을 작성해야 한다. 이처럼 공통된 것과 공통되지 않은 것들을 7구절, 10구절, 그리고 53가지 가르침의 토대(sāsanappaṭṭhāna), 18가지 경전의 기반, 10가지 경전의 규정, 16가지 방법, 21가지 조사와 검토에 이르기까지 이것이 설해졌다. 있는 그대로 설해진 이것을 '설법의 방법(desanāhāro)'이라 부른다. 44. Tattha katamo vicayo hāro? 44. 거기서 '조사의 방법(vicayohāro)'이란 무엇인가? Padaṃ pañhā ca pucchā ca, kiṃ pubbaṃ kiñca pacchimaṃ; Anugīti sā ca vicayo, hāro vicayoti niddiṭṭho. 구절(pada), 문제(pañhā), 질문(pucchā), 무엇이 앞이고 무엇이 뒤인지, 그리고 뒤따르는 암송(anugīti)이다. 그 조사의 방법을 '조사(vicayo)'라는 방법으로 지시하였다. Padanti paṭhamaṃ padaṃ. Tassa ko attho? Yaṃ bhagavā puṭṭho āyasmatā ajitena taṃ gahetabbaṃ, katipadāni puṭṭhāni yathākiṃ kenassu nivuto lokoti gāthā, imāni katipadāni cattāri iti visajjanāya pucchā. Yattakehi padehi bhagavatā visajjitāni padāni iti pucchāya ca yā padānaṃ saṅkāsanā, idaṃ vuccati padanti. '구절(pada)'이란 첫 번째 구절이다. 그 의미는 무엇인가? 세존께서 아지따(Ajita) 존자에게 질문받으신 그것을 취해야 한다. "세상은 무엇에 가려져 있습니까?"라는 게송과 같이 몇 개의 구절이 질문되었는가? 답변을 위한 질문으로서 이와 같은 네 개의 구절이 있다. 세존에 의해 답변된 구절들이 몇 개의 구절로 되어 있는지 질문함에 있어서 구절들을 명확히 밝히는 것, 이것을 '구절'이라 부른다. Pañhāti imāni cattāri padāni. Kati pañhā? Eko vā dve vā taduttari vā imāni cattāri padāni eko pañho, atthānuparivatti byañjanaṃ hoti, sambahulānipi padāni ekamevatthaṃ pucchati. Imāni cattāri padāni anuparivattīni taṃ byañjanena eko pañhova hoti. Kenassu nivuto lokoti [Pg.225] lokaṃ sandhāya pucchati, kenassu nappakāsati kissābhilepanaṃ brūsīti taṃyeva pucchati. Kiṃsu tassa mahabbhayanti taṃyeva pucchati. Evaṃ atthānuparivatti byañjanaṃ eko pañho hoti, so pañho catubbidho ekaṃsabyākaraṇīyo vibhajjabyākaraṇīyo paṭipucchābyākaraṇīyo ṭhapaniyoti. Tattha cakkhu aniccanti ekaṃsabyākaraṇīyo, yaṃ aniccaṃ taṃ dukkhanti vibhajjabyākaraṇīyo, siyā aniccaṃ na cakkhu, yānipi āyatanāni ca na cakkhu, tānipi aniccanti na cakkhuyeva, ayaṃ vibhajjabyākaraṇīyo, yaṃ cakkhu taṃ cakkhundriyaṃ neti paṭipucchābyākaraṇīyo, taṃ cakkhu tathāgatoti ṭhapaniyo. Aññatra cakkhunāti ṭhapaniyo pañho. Idaṃ pañhaṃ bhagavā kiṃ pucchito, lokassa saṃkileso pucchito. Kiṃ kāraṇaṃ? Tividho hi saṃkileso taṇhāsaṃkileso ca diṭṭhisaṃkileso ca duccaritasaṃkileso ca. Tattha avijjāya nivutoti avijjaṃ dasseti, jappāti taṇhaṃ dasseti, mahabbhayanti akusalassa kammassa vipākaṃ dasseti, sotaṃ nāma sukhavedanīyassa kammassa dukkhavedanīyo vipāko bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti bhagavā visajjeti, catūhi yo padehi avijjāya nivuto lokoti…pe… evaṃ vuccati. '문제(pañhā)'란 이 네 가지 구절이다. 문제는 몇 가지인가? 하나 혹은 둘, 혹은 그 이상일 수도 있지만, 이 네 가지 구절은 하나의 문제이다. 의미에 따르는 문자가 있으니, 여러 구절이라도 하나의 의미만을 묻는다. 이 네 구절은 의미를 따르는 것이므로 문자적으로는 하나의 문제일 뿐이다. "세상은 무엇에 가려져 있습니까?"라고 물은 것은 세상(loka)에 관하여 질문한 것이다. "무엇 때문에 빛나지 않습니까? 무엇이 오염원인지 말씀해 주십시오"라고 물은 것도 바로 그것을 질문한 것이다. "무엇이 세상의 큰 공포입니까?"라고 물은 것도 바로 그것을 질문한 것이다. 이와 같이 의미에 따르는 문자는 하나의 문제가 된다. 그 문제는 네 가지 종류가 있으니, 결정적으로 답해야 할 것(ekaṃsabyākaraṇīyo), 분석하여 답해야 할 것(vibhajjabyākaraṇīyo), 되물어서 답해야 할 것(paṭipucchābyākaraṇīyo), 제쳐두어야 할 것(ṭhapaniyo)이다. 거기서 "눈은 무상한가?"라는 질문은 결정적으로 답해야 할 것이고, "무상한 것은 괴로운 것인가?"라는 질문은 분석하여 답해야 할 것이다. "어떤 것은 무상이지만 눈은 아니며, 어떤 감각장소들도 눈은 아니지만 그것들 또한 무상인가?"라고 할 때 "눈만이 아니다"라고 답하는 것이 분석하여 답해야 할 것이다. "그 눈이 시각기관(cakkhundriya)을 이끄는가?"는 되물어서 답해야 할 것이며, "그 눈이 여래인가?"는 제쳐두어야 할 것이다. 눈과 별개로 [자아를] 묻기 때문에 제쳐두어야 할 문제이다. 이 문제에 대해 세존께서는 무엇을 질문받으셨는가? 세상의 오염(saṃkileso)에 대해 질문받으셨다. 그 원인은 무엇인가? 오염은 갈애에 의한 오염, 견해에 의한 오염, 악행에 의한 오염의 세 가지이다. 거기서 "무명에 가려져 있고"라는 구절로 무명을 보이셨고, "욕망(jappā) 때문에"라는 구절로 갈애를 보이셨으며, "큰 공포"라는 구절로 불선한 업의 과보를 보이셨다. "흐름이란 즐거운 느낌을 주는 업의 결과이며 괴로운 느낌을 주는 업의 결과가 될 것이다"라는 것은 성립할 수 없다고 세존께서 답변하신다. "무명에 가려진 세상..." 등 네 구절로 답변하신 것을 이와 같이 부른다. 45. Taduttari paṭipucchati, savanti sabbadhi sotāti gāthā, cattāri padāni pucchati taṃ bhagavā dvīhi padehi visajjeti. 45. 그 다음에 되묻기를, "흐름은 어디로든 흐릅니다"라는 게송으로 네 구절을 질문하자 세존께서는 두 구절로 답변하신다. Yāni sotāni lokasmiṃ, sati tesaṃ nivāraṇaṃ; Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi, paññāyete pidhīyare. "세상에 흐르는 저 흐름들을 막는 것은 마음챙김이다. 나는 그것이 흐름들의 단속(saṃvara)이라고 말한다. 그것들은 통찰지에 의해 닫힌다." Imāni cattāri padāni dvīhi padehi visajjeti. Idaṃ padanti pucchito, tassa saṃkiliṭṭhassa lokassa vodānaṃ pucchito, sotāni cha taṇhākāyā bahulādhivacanena niddiṭṭhā bhavanti sabbehi āyatanehi. Tāni sotāni kena nivāriyantīti pariyuṭṭhānapahānaṃ pucchati, kena sotā pidhīyareti anusayasamugghātaṃ pucchati. Tattha bhagavā chasu dvāresu satiyā deseti, yo hi sampajāno viharati satidovārike ca tassa indriyāni guttāni sambhavanti. Tattha guttesu indriyesu yā yā vipassanā, sā sā tesaṃ tesaṃ sotānaṃ tassā ca avijjāya yo loko nivuto accantapahānāya saṃvattati. Evaṃ sotāni pihitānipi bhavanti tato uttari pucchati. 이 네 구절을 두 구절로 답변하신다. '이 구절'이라고 질문받았을 때, 오염된 그 세상의 청정함에 대해 질문받은 것이다. '흐름(sotāni)'은 여섯 가지 갈애의 몸(taṇhākāya)이라는 명칭으로 모든 처(āyatana)를 통해 나타난다. '그 흐름들을 무엇으로 막는가'라는 구절로 치성하는 번뇌(pariyuṭṭhāna)의 제거를 묻고, '무엇으로 흐름이 닫히는가'라는 구절로 잠재성 번뇌(anusaya)의 근절을 묻는다. 거기서 세존께서는 여섯 문에서의 마음챙김(sati)에 대해 설하신다. 정지(sampajāna)를 갖추어 머물며 마음챙김이라는 문지기를 둔 이의 감각기관(indriya)은 수호된다. 수호된 감각기관에서 일어나는 각각의 위빳사나(vipassanā)는 그 각각의 흐름들과 무명으로 뒤덮인 세상에 대해 완전한 버림으로 인도한다. 이와 같이 흐름들은 닫히게 된다. 그 너머에 대해 질문한다. Paññā [Pg.226] ca sati ca nāmarūpassa kho tassa bhagavantaṃ puṭṭhumāgamma katthetaṃ upasammati imāni cattāri padāni bhagavā ekena padena visajjeti. 지혜와 마음챙김, 그리고 정신과 물질(nāmarūpa)이 어디서 소멸하는가라는 이 네 구절을 세존께서는 한 구절로 답변하신다. Yametaṃ pañhaṃ apucchi, ajita taṃ vadāmi te…pe…; Viññāṇassa nirodhena, etthetaṃ upasammati. 아지따여, 그대가 물은 그 질문에 대해 그대에게 말하리라. ... 식(viññāṇa)의 소멸로 여기서 그것이 소멸한다. Iminā pañhena kiṃ pucchati? Anupādisesanibbānadhātuṃ pucchati, taṃ bhagavā anupādisesāya nibbānadhātuyā visajjeti. Tattha paṭhamena pañhena saṃkilesaṃ pucchati. Dutiyena pañhena vodānaṃ pucchati. Tatiyena pañhena sopādisesanibbānadhātuṃ pucchati. Catutthena pañhena anupādisesanibbānadhātuṃ paṭipucchati tato uttari paṭipucchati. 이 질문으로 무엇을 묻는가? 무여열반계(anupādisesanibbānadhātu)를 묻는 것이며, 세존께서는 무여열반계로 답변하신다. 거기서 첫 번째 질문으로는 오염(saṃkilesa)을 묻고, 두 번째 질문으로는 청정(vodāna)을 묻는다. 세 번째 질문으로는 유여열반계(sopādisesanibbānadhātu)를 묻고, 네 번째 질문으로는 무여열반계에 대해 다시 묻는다. 그 너머에 대해 다시 질문한다. Ye ca saṅkhātadhammāse, ye ca sekhā puthū idha; Tesaṃ me nipako iriyaṃ, puṭṭho pabrūhi mārisa. 진리를 확정한 이들(saṅkhātadhammā)과 이 세상의 많은 유학(sekkhā)들, 그들의 원숙한 행동거지(iriya)에 대해 질문받은 대로 내게 말씀해 주소서, 존자시여. Imāni cattāri padāni pucchati. Kati ca pana te pañhe saṅkhātadhammā ca arahantā sekkhā ca? Kiṃ pubbaṃ kiñca pacchimanti ayamattho. Tattha kataraṃ paṭhamaṃ pucchati, kataraṃ pacchā? Arahantaṃ paṭhamaṃ pucchati. Sekkhadhamme tattha kena padena saṅkhātadhammāti arahanto gahitā, puthūti sekkhā gahitā. Tesaṃ me nipakoti sādhāraṇaṃ padaṃ bhagavantaṃ pucchati. Tassa sādhāraṇāni ca asādhāraṇāni ca pañhesu pucchitabbāni. Taṃ bhagavā visajjeti. Na tathā puṭṭhaṃ, paṭhamaṃ puṭṭhaṃ, taṃ pacchā visajjeti. Yaṃ pacchā pucchitaṃ paṭhamaṃ visajjeti. Kiñca idaṃ pucchitaṃ visuddhānaṃ visujjhantānañca kā iriyāti idaṃ pucchi, taṃ kāmesu nābhigijjheyya. Manasānāvilo siyāti pariyuṭṭhānāni vitakkena ca bhagavā nivāreti, dve pana vitakkaanāvilatāya pariyuṭṭhānaṃ, yathā nīvaraṇesu niddiṭṭhaṃ. Kusalā sabbadhammesūti arahantaṃ visajjeti. 이 네 구절을 질문한다. 얼마나 많은 질문들이 '진리를 확정한 이'인 아라한과 '유학(sekkhā)'에 관한 것인가? 무엇이 먼저이고 무엇이 나중인가 하는 것이 이 뜻이다. 거기서 어느 것을 먼저 묻고 어느 것을 나중에 묻는가? 아라한을 먼저 묻는다. 유학의 법에 대해 '진리를 확정한 이'라는 구절로 아라한을 포함시켰고, '많은 이'라는 구절로 유학들을 포함시켰다. '그들의 원숙한(nipaka)'이라는 공통된 구절로 세존께 질문한다. 그 공통된 것과 공통되지 않은 것을 질문들 속에서 물어야 한다. 세존께서는 그것에 답변하신다. 질문받은 대로 답변하지 않으시고, 먼저 질문받은 것을 나중에 답변하신다. 나중에 질문받은 것을 먼저 답변하신다. 청정한 이들과 청정해지는 이들의 행동거지는 어떠한가라고 물은 것이니, '감각적 욕망들에 탐착하지 말고, 마음은 혼탁하지 않아야 한다'는 구절로 세존께서는 사유(vitakka)를 통해 치성하는 번뇌(pariyuṭṭhāna)를 제어하신다. 장애(nīvaraṇa)에서 설명된 것처럼, 두 가지 사유가 혼탁하지 않음으로써 치성하는 번뇌가 제어된다. '모든 법에 능숙한 이'라는 구절로 아라한에 대해 답변하신다. Kenassu tarati oghanti gāthā, imāni cattāri padāni. Cattāroyeva pañhā. Kiṃ kāraṇaṃ, na hi ettha atthānuparivatti byañjanaṃ yathā paṭhamaṃ ajitapañhesu, tassa na ekaṃsena bahūni visajjanāni, bahukā pañhā, ekova na cāpi, sabbe pucchati, pubbe visajjito, yathā catuttho ajitopañhe, yaṃ [Pg.227] ettha yathābhūtaṃ pariyesanāpadabandhena visajjanāyo evaṃ yathābhūtaṃ pariyesati. Yo puna ettha yaṃ evaṃ pucchati tattha ayamākāro pucchanāyaṃ antojaṭā bahijaṭāti gāthā pucchitavisajjanāya maggitabbā. Kathaṃ visajjitāti bhagavāti visajjeti? Sīle patiṭṭhāya naro sapaññoti gāthā. Tattha cittabhāvanāya samathā, paññābhāvanāya vipassanā. Tattha evaṃ anumīyati, ye dhammā samathena ca vipassanāya ca pahīyanti, te ime antojaṭā bahijaṭā. Tattha visajjanaṃ samathena rāgo pahīyati, vipassanāya avijjā. Ajjhattavatthuko rāgo antojaṭā, bāhiravatthuko rāgo bahijaṭā. Ajjhattavatthukā sakkāyadiṭṭhi, ayaṃ antojaṭā. Ekasaṭṭhi diṭṭhigatāni ca bāhiravatthukāni bahijaṭā, yā hi ajjhattavatthukā yā diṭṭhibhāgiyena bhavissati, ayaṃ jaṭā. Tathā saṃkhittena yā kāci ajjhattavatthukā taṇhā ca diṭṭhi ca, ayaṃ antojaṭā. Yā kāci bāhiravatthukā taṇhā ca diṭṭhi ca, ayaṃ bahijaṭā. '누가 홍수를 건너는가'라는 게송의 이 네 구절은 네 가지 질문이다. 그 이유는 무엇인가? 여기서는 첫 번째 아지따의 질문들처럼 뜻에 따른 표현의 변화가 없기 때문이다. 그 답변들은 일방적이지 않고 많으며, 질문들도 많다. 단지 하나가 아니다. 모두를 질문하며 앞에서 답변되었다. 네 번째 아지따의 질문에서처럼 사실 그대로를 찾는 구절들의 결합으로 답변들이 있듯이, 이와 같이 사실 그대로를 찾는다. 또한 여기서 이와 같이 질문하는 그 질문의 방식은 '안의 엉킴, 밖의 엉킴'이라는 게송의 문답에서 찾아야 한다. 어떻게 세존께서 답변하셨는가? '계행에 굳게 서서 지혜로운 사람은'이라는 게송으로 답변하셨다. 거기서 심수행(cittabhāvanā)은 사마타(samatha)이고, 혜수행(paññābhāvanā)은 위빳사나(vipassanā)이다. 거기서 사마타와 위빳사나에 의해 버려지는 법들이 바로 이 안의 엉킴과 밖의 엉킴이라고 추론된다. 거기서 답변은, 사마타에 의해 탐욕(rāgo)이 버려지고 위빳사나에 의해 무명이 버려진다. 내적인 대상을 근거로 한 탐욕이 안의 엉킴이고, 외적인 대상을 근거로 한 탐욕이 밖의 엉킴이다. 내적인 대상을 근거로 한 유신견(sakkāyadiṭṭhi)이 안의 엉킴이며, 외적인 대상을 근거로 한 61가지 견해들이 밖의 엉킴이다. 내적인 대상을 근거로 하여 견해의 부분으로 있게 될 엉킴이 그러하다. 요약하자면, 내적인 대상을 근거로 한 어떠한 갈애와 견해든 그것이 안의 엉킴이고, 외적인 대상을 근거로 한 어떠한 갈애와 견해든 그것이 밖의 엉킴이다. Yathā devatā bhagavantaṃ pucchati ‘‘catucakkaṃ navadvāra’’nti gāthā. Tattha bhagavā visajjeti ‘‘chetvā naddhiṃ varattaṃ cā’’ti gāthā, idaṃ bhagavā dukkhanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ visajjeti. Imāya visajjanāya bhagavā anumīyati kilese ettha purimāya gāthāya niddisitabbena. Taṃ hi catucakkanti cattāro vā hatthapādā. Navadvāranti nava vaṇamukhāni. Yathā catucakkanti cattāro upādānā, upādānappaccayā bhavo, upādānanirodhā bhavanirodho. Navadvāranti nava mānavidhā, mānajātikāya hi dukkhaṃ seyyenamhi paraso tīṇi tikāni puṇṇaṃ. Tikena saṃyuttaṃ hi pañcakāmaguṇiko rāgo. Tattha naddhīti taṇhā visajjīyati. Varattanti mānaṃ visajjeti, icchā lobho ca pāpakoti pañcakāmaguṇiko rāgo. Tattha visamalobho pāpakoti niddisiyati samūlataṇhanti. Aññāṇamūlakā taṇhāti aññāṇamūlakā taṇhā, taṇhāya ca diṭṭhiyā ca pahānaṃ. Ye ca puna aññepi keci catucakkayogena teneva kāraṇena ca yujjanti, saṃsāragāmino dhammā sabbe niddisitabbā. Tatthāyaṃ gāthā visajjanā pucchāya ca visajjanāya sameti. Yaṃ yadi sandena atha saha byākaraṇena anugītiyaṃ ca so vicayoti bhagavā yattakāni padāni nikkhipati, tattakehi anugāyati. 천신이 세존께 '네 개의 바퀴와 아홉 개의 문'이라는 게송으로 질문하는 것과 같다. 거기서 세존께서는 '가죽 끈과 띠를 끊고'라는 게송으로 답변하신다. 이것으로 세존께서는 괴로움의 소멸로 인도하는 도 닦음(magga)을 답변하신다. 이 답변을 통해 이전 게송에서 지시된 번뇌들을 추론할 수 있다. '네 개의 바퀴'란 네 개의 손과 발이다. '아홉 개의 문'이란 아홉 개의 구멍이다. 또는 '네 개의 바퀴'란 네 가지 취착(upādāna)이며, 취착을 조건으로 존재가 생겨나고 취착의 소멸로 존재의 소멸이 일어난다. '아홉 개의 문'이란 아홉 가지 자만(māna)의 종류이다. 자만을 가진 자에게 '내가 더 낫다'는 등의 세 가지 삼조(tika)가 가득하여 괴로움이 생긴다. 세 가지 삼조와 결합된 것은 다섯 가지 감각적 욕망의 가닥에 대한 탐욕이다. 거기서 '가죽 끈(naddhī)'은 갈애를 답변한 것이다. '띠(varattaṃ)'는 자만을 답변한 것이다. '사악한 욕구와 탐욕'은 다섯 가지 감각적 욕망의 가닥에 대한 탐욕이다. 거기서 그릇된 탐욕을 '사악한 것'이라 하고 '뿌리째 뽑힌 갈애'라고 지시한다. '무명을 뿌리로 한 갈애'란 무명을 근원으로 하는 갈애이며, 갈애와 견해를 버리는 것이다. 또한 네 가지 바퀴의 결합과 그 원인으로 결합된 다른 모든 윤회하는 법들을 지시해야 한다. 여기서 이 게송의 답변은 질문과 답변이 일치한다. 문맥(sandhi)에 따라, 그리고 해설(byākaraṇa)과 함께 수창(anugīti)에서 일치한다면, 그것이 조사(vicaya)이다. 세존께서 제시하신 구절의 수만큼 그 구절들로 수창하신다. 46. Aṭṭhahi[Pg.228], bhikkhave, aṅgehi samannāgato bhikkhu dūteyyaṃ gantumarahati. Imāni aṭṭha padāni nikkhittāni. Chahi padehi bhagavā anugāyati. 46. 비구들이여, 여덟 가지 요소를 갖춘 비구는 사절로 갈 만하다는 이 여덟 구절이 제시되었다. 세존께서는 여섯 구절로 수창하신다. ‘‘Yo ve na byathati patvā, parisaṃ uggavādiniṃ; Na ca hāpeti vacanaṃ, na ca chādeti sāsanaṃ. “진실로 비난하거나 칭찬하는 대중(parisaṃ uggavādiniṃ)에 이르러서도 동요하지 않고, (부처님의) 말씀을 줄이지 않으며, 가르침을 숨기지 않는 자,” ‘‘Asandiddhiṃ ca bhaṇati, pucchito na ca kuppati; Sa ve tādisako bhikkhu, dūteyyaṃ gantumarahatī’’ti. “의심 없이 말하고, 질문을 받아도 화내지 않는, 참으로 그와 같은 비구는 심부름(전령의 임무)을 수행하기에 적당하다.” Tattha pana bhagavā yattakāni padāni nikkhipati, tattakehi anugāyati. Sattahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato kalyāṇamitto piyo garubhāvanīyoti vitthārena, idaṃ bhagavā sattahi padehi anugāyati. Iti bahussutavā anugāyati, appatarakathaṃ padaṃ vā nikkhepo, bahussutavā nava padāni nikkhepo, appatarikā anugītiyā bahutarikā anugāyati. Ayaṃ vuccati te anugīti ca vicayo, ayaṃ vicayo nāma hāro. 거기서 세존께서는 제시하신 구절들만큼 다시 반복하여 설하신다. “비구들이여, 일곱 가지 요소를 갖춘 선지식은 사랑스럽고 존경할 만하며...”라는 법문을 상세히 설하시는데, 세존께서는 이를 일곱 구절로 반복하신다. 이와 같이 다문자(많이 들은 자)가 반복하여 설하며, 아주 짧은 법문이나 구절을 제시하기도 하고, 다문자가 아홉 구절을 제시하기도 하며, 더 짧은 반복(anugīti)이나 더 긴 법문을 반복하기도 한다. 이를 두고 반복(anugīti)과 조사(vicaya)라고 하며, 이것이 ‘조사(vicaya)라는 이름의 이끌음(hāra)’이다. Tattha katamo yuttihāro? 거기서 ‘논리(yutti)의 이끌음’이란 무엇인가? Sabbesaṃ hārānaṃ, yā bhūmī yo ca gocaro tesaṃ; Yuttāyutti parikkhā, hāro yuttīti niddiṭṭho. “모든 이끌음(hāra)의 기반(bhūmi)과 그 대상(gocara), 그리고 그것들의 적합함과 부적합함(yuttāyutti)에 대한 검토를 ‘논리의 이끌음(yutti-hāra)’이라고 지시한다.” Hārānaṃ soḷasannaṃ yathā desanā yathā vicayo yo ca niddisiyati, ayaṃ niddeso. Ayaṃ pucchā suttesu na yujjatīti yā tattha vīmaṃsā, ayaṃ yutti. 열여섯 가지 이끌음의 가르침에 따른 조사와 지시되는 것이 ‘설명(niddesa)’이다. “이 질문은 경전(sutta)에 적합하지 않다”는 등의 거기서의 검토가 ‘논리(yutti)’이다. Yathā hi sahetū sappaccayā sattā saṃkilissanti, atthi hetu atthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāya, sahetū sappaccayā sattā visujjhanti, atthi hetu atthi paccayo sattānaṃ visuddhiyā. Sīlavatā, ānanda, puggalena na veyyākaraṇiyā kinti me vippaṭisāro uppādeyya…pe… abyākaraṇaṃ kattabbaṃ, ayaṃ visuddhiyā maggo. Tassa hetu ko paccayo, sīlakkhandhassa cattāri cattāri hetu ca paccayo ca. Sappurisasaṃsevo yo ca patirūpadesavāso ca, ayaṃ upādāpaccayatā sappaccayo. Yaṃ porāṇakammaṃ assa vipāko paccayo, tāya paccayāya attasammāpaṇidhi, ayaṃ [Pg.229] hetu. Iti sīlakkhandho sahetu sappaccayoti idaṃ lokikaṃ sīlaṃ. 원인과 조건이 있어 중생들이 오염되듯, 중생들의 오염에는 원인(hetu)이 있고 조건(paccayo)이 있다. 원인과 조건이 있어 중생들이 정화되듯, 중생들의 정화에는 원인과 조건이 있다. “아난다여, 계를 갖춘 자는 ‘어떻게 해야 나에게 후회가 생기지 않을까’라고 (스스로에게) 답할 필요가 없다…(중략)…답하지 않음(abyākaraṇa)이 행해져야 하니, 이것이 정화의 길이다.” 그것의 원인은 무엇이고 조건은 무엇인가? 계온(sīlakkhandha)에는 각각 네 가지의 원인과 조건이 있다. 선지식을 가까이함(sappurisasaṃsevo)과 적당한 지역에 거주함(patirūpadesavāso)은 취착의 조건성(upādāpaccayatā)에 따른 조건이다. 과거의 업(porāṇakamma)은 과보로서 조건이고, 그 조건에 따라 자신을 바르게 세움(attasammāpaṇidhi)이 원인이다. 이와 같이 계온은 원인과 조건을 갖추고 있으니, 이것이 세간의 계(lokika sīla)이다. Yaṃ pana lokuttaraṃ sīlaṃ, tassa tīṇi indriyāni paccayo – saddhindriyaṃ vīriyindriyaṃ samādhindriyaṃ – ayaṃ paccayo. Satindriyañca paññindriyañca hetu. Paññāya nibbedhagāminiyā, yaṃ sīlaṃ jāyati. Sotāpannassa ca sīlaṃ tenāyaṃ hetu ayaṃ paccayo. Yaṃ puna samādhino passaddhi ca pīti ca pāmojjaṃ paccayo. Yaṃ sukhaṃ hetu tena samādhikkhandho sahetu sappaccayo. Yaṃ samāhito yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ paññā. Tassa paratoghoso ajjhattaṃ ca yoniso manasikāro hetu ca paccayo ca, iti ime tayo khandhā sahetū sappaccayā evaṃ satta paññā. Sattabyākaraṇīsu ca suttesu na yujjati. Ayaṃ yuttihāro. So catūsu mahāpadesesu daṭṭhabbo. 출세간의 계(lokuttara sīla)에 대해서는 세 가지 인도하는 능력(indriya, 즉 믿음·정진·집중의 기능)이 조건이다. 즉 믿음의 기능(saddhindriya), 정진의 기능(vīriyindriya), 집중의 기능(samādhindriya)이 조건이다. 그리고 마음챙김의 기능(satindriya)과 통찰지의 기능(paññindriya)이 원인이다. 사무치는 통찰지(nibbedhagāminī paññā)를 통해 계가 생겨난다. 예류자(sotāpanna)의 계도 그로 인해 원인과 조건을 갖춘다. 또한 삼매(samādhi)가 있는 자에게는 경안(passaddhi)과 희열(pīti)과 환희(pāmojja)가 조건이 된다. 행복(sukha)이 원인이 되어 삼매온(samādhikkhandha)은 원인과 조건을 갖추게 된다. 삼매에 든 자가 있는 그대로 아는 것(yathābhūtaṃ pajānāti), 이것이 통찰지(paññā)이다. 그것에는 밖으로부터의 소리(paratoghosa, 즉 타인의 가르침)와 안으로의 체계적인 주의력(yoniso manasikāra)이 원인과 조건이 된다. 이와 같이 이 세 가지 무더기(khandha, 계·정·혜)는 원인과 조건을 갖추고 있으며, 이와 같이 일곱 가지 지혜가 있다. 일곱 가지 답변과 경전들에서 (논리적으로) 어긋나지 않는 것, 이것이 ‘논리의 이끌음(yuttihāra)’이다. 이는 네 가지 큰 지침(mahāpadesa)에서 확인되어야 한다. 47. Tattha katamaṃ padaṭṭhānaṃ? 47. 거기서 ‘발처(padaṭṭhāna, 가까운 원인)의 이끌음’이란 무엇인가? Dhammaṃ deseti jino, tassa ca dhammassa yaṃ padaṭṭhānaṃ; Iti yāva sabbadhammā, eso hāro padaṭṭhāno. “승리자(Jina)께서 법을 설하시니, 그 법의 발처가 무엇인지, 모든 법에 이르기까지 (탐구하는) 이것이 ‘발처의 이끌음’이다.” Tattha pañcakāmaguṇā kāmarāgassa padaṭṭhānaṃ. Yesaṃ kesañci kāmarāgo uppajjati uppanno vā uppajjissati vā, etesu yepi pañcasu rūpesu āyatanesu nāññatra etehi kāmarāgassa padaṭṭhānanti. Vuccate, tena pañca kāmaguṇā kāmarāgassa padaṭṭhānaṃ. Pañcindriyāni rūparāgassa padaṭṭhānaṃ. Manindriyaṃ bhavarāgassa padaṭṭhānaṃ. Pañcakkhandhā sakkāyadiṭṭhiyā padaṭṭhānaṃ. Ekasaṭṭhi diṭṭhigatāni diṭṭhirāgassa padaṭṭhānaṃ. Kāmadhātu kāmarāgassa padaṭṭhānaṃ. Arūpadhātu arūparāgassa padaṭṭhānaṃ. Sukhasaññā kāmarāgassa padaṭṭhānaṃ. Byāpādasaññā byāpādassa padaṭṭhānaṃ. Asampajaññatā sammohassa padaṭṭhānaṃ. Nava āghātavatthūni byāpādassa padaṭṭhānaṃ. Navavidhaṃ mānaṃ mānassa padaṭṭhānaṃ. Sukhā vedanā rāgānusayassa padaṭṭhānaṃ. Dukkhā vedanā paṭighānusayassa padaṭṭhānaṃ. Adukkhamasukhā vedanā avijjānusayassa padaṭṭhānaṃ. Attavādupādānañca musāvādo ca lobhassa padaṭṭhānaṃ. Pāṇātipāto ca pisuṇavācā ca pharusavācā ca byāpādassa padaṭṭhānaṃ. Micchattañca samphappalāpo ca mohassa padaṭṭhānaṃ. Bhavaṃ bhogañca vokāro ahaṃkārassa padaṭṭhānaṃ. Bāhirānaṃ pariggaho [Pg.230] mamaṃkārassa padaṭṭhānaṃ. Kāyassa saṅgaṃ diṭṭhiyā padaṭṭhānaṃ. Kāyikadoso dosassa padaṭṭhānaṃ. Kāyikakāsāvo lobhassa padaṭṭhānaṃ. Yo yo vā pana dhammo yena yena ārammaṇena uppajjati saccādhiṭṭhānena vā dhammādhiṭṭhānena vā anusayanena vā, so dhammo tassa padaṭṭhānaṃ. Tena sārammaṇena so dhammo uppajjati. 거기서 다섯 가지 가닥의 감각적 욕망(pañcakāmaguṇā)은 감각적 욕망의 탐욕(kāmarāga)의 발처이다. 감각적 욕망의 탐욕이 일어났거나, 일어나고 있거나, 일어날 것인 누구에게든, 이 다섯 가지 형상과 감각장소들 외에는 감각적 욕망의 탐욕의 발처란 없다고 설해진다. 그러므로 다섯 가지 가닥의 감각적 욕망은 감각적 욕망의 탐욕의 발처이다. 다섯 가지 감각 기능(pañcindriya)은 색계에 대한 탐욕(rūparāga)의 발처이다. 마노의 기능(manindriya)은 존재에 대한 탐욕(bhavarāga)의 발처이다. 다섯 가지 무더기(pañcakkhandhā)는 유신견(sakkāyadiṭṭhi)의 발처이다. 예순한 가지 견해는 견해에 대한 탐욕(diṭṭhirāga)의 발처이다. 욕계(kāmadhātu)는 감각적 욕망의 탐욕의 발처이다. 무색계(arūpadhātu)는 무색계에 대한 탐욕의 발처이다. 즐겁다는 인식(sukhasaññā)은 감각적 욕망의 탐욕의 발처이다. 악의의 인식(byāpādasaññā)은 악의의 발처이다. 분명하게 알지 못함(asampajaññatā)은 미혹(sammoha)의 발처이다. 아홉 가지 원한의 근거(āghātavatthu)는 악의의 발처이다. 아홉 가지 자만은 자만의 발처이다. 즐거운 느낌은 탐욕의 잠재성향(rāgānusaya)의 발처이다. 괴로운 느낌은 저항의 잠재성향(paṭighānusaya)의 발처이다. 괴롭지도 즐겁지도 않은 느낌은 무명의 잠재성향(avijjānusaya)의 발처이다. 자아의 교설에 대한 취착(attavādupādāna)과 거짓말(musāvāda)은 탐욕의 발처이다. 살생과 이간질하는 말과 거친 말은 악의의 발처이다. 사견(micchatta)과 꾸며낸 말(samphappalāpa)은 미혹의 발처이다. 존재와 재물과 무더기(vokāro)는 ‘나’라는 자만(ahaṃkāra)의 발처이다. 외부 사물에 대한 소유(pariggaho)는 ‘내 것’이라는 아집(mamaṃkāra)의 발처이다. 몸에 대한 집착은 견해의 발처이다. 신체적인 고통은 성냄(dosa)의 발처이다. 신체적인 더러움은 탐욕의 발처이다. 진실한 결심이나 법의 결심이나 잠재성향에 의해 어떤 법이 어떤 대상을 통해 일어나든, 그 법은 그 대상의 발처가 된다. 그 대상을 통해 그 법이 일어난다. Yathā manusso purimassa padassa padaṭṭhānaṃ alabhanto dutiyaṃ padaṃ uddharati, so pacchānupadaṃ saṃharati. Yadi pana yo na dutiyapadassa padaṭṭhānaṃ labhati, aparaṃ padaṃ uddharati. Tassa yo ceso paccayo bhavati. Evaṃ dhammo kusalo vā akusalo vā abyākato vā padaṭṭhānaṃ alabhanto na pavattati. Yathā payuttassa dhammassa yonilābho, ayaṃ vuccati padaṭṭhāno hāro. 마치 사람이 앞 발의 발처(디딜 곳)를 얻지 못하면 뒷 발을 떼지 못하고 앞 발을 거두어들이는 것과 같다. 만약 둘째 발의 발처를 얻지 못하면 다른 발을 떼지 못한다. 그것에 대해서는 이것이 조건이 된다. 이와 같이 유익하거나 해롭거나 무기인 법도 발처를 얻지 못하면 일어나지 않는다. 적용된 법에 대해 근원을 얻는 것(yonilābho), 이것을 ‘발처의 이끌음(padaṭṭhāna-hāra)’이라 한다. 48. Tattha katamo lakkhaṇo hāro? 48. 거기서 ‘특성(lakkhaṇa)의 이끌음’이란 무엇인가? Vuttamhi ekadhamme, ye dhammā ekalakkhaṇā tena; Sabbe bhavanti vuttā, so hāro lakkhaṇo nāma. “한 가지 법이 설해졌을 때, 그것과 같은 특성을 가진 법들이 모두 설해진 것이 되는 것, 그 이끌음을 ‘특성의 이끌음’이라 한다.” Yesañca susamāraddhā, niccaṃ kāyagatāsatīti gāthāya vuttāya kāyagatāsatiyā vuttā vedanāgatā cittagatā dhammagatā ca sati catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ ekena satipaṭṭhānena. Na hi cittaṃ ekasmiṃ viññāṇaṭṭhitiyā pavattati, nānāsu gatīsu pavattati, kāyagatāsatiyā vuttāya vuttā vedanāgatā cittadhammagatā ca. Na hi kāyagatāsatiyā bhāvitāya satipaṭṭhānā cattāro bhāvanāpāripūriṃ na gacchanti. Evaṃ tassadisesu dhammesu vuttesu sabbadhammā vuttā ca bhavanti. “언제나 몸에 대한 마음챙김(kāyagatāsati)을 잘 닦은 자들…”이라는 게송에서 몸에 대한 마음챙김이 설해졌을 때, 네 가지 마음챙김의 확립(satipaṭṭhāna) 중 하나의 마음챙김의 확립을 통해 느낌에 대한 마음챙김, 마음에 대한 마음챙김, 법에 대한 마음챙김도 설해진 것이다. 왜냐하면 마음은 하나의 식의 머무름(viññāṇaṭṭhiti)에서만 일어나는 것이 아니라 다양한 상태에서 일어나기 때문에, 몸에 대한 마음챙김이 설해질 때 느낌과 마음과 법에 대한 마음챙김도 설해진 것이다. 참으로 몸에 대한 마음챙김이 닦여졌을 때 네 가지 마음챙김의 확립이 수행의 완성을 이루지 않는 법은 없기 때문이다. 이와 같이 그와 유사한 법들이 설해졌을 때 모든 법이 설해진 것이 된다. Sacittapariyodāpanaṃ, etaṃ buddhāna sāsananti gāthā cetasikā dhammā vuttā, citte rūpaṃ vuttaṃ. Idaṃ nāmarūpaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ. Tato sacittapariyodāpanā yaṃ yaṃ odapeti, taṃ dukkhaṃ. Yena odapeti, so maggo. Yato odapanā, so nirodho. Cakkhuṃ ca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tattha sahajātā vedanā saññā cetanā phasso manasikāro ete te dhammā ekalakkhaṇā uppādalakkhaṇena. Yo ca rūpe nibbindati, vedanāya so nibbindati, saññāsaṅkhāraviññāṇesupi so nibbindati. Iti [Pg.231] ye ekalakkhaṇā dhammā, tesaṃ ekamhi dhamme niddiṭṭhe sabbe dhammā niddiṭṭhā honti, ayaṃ vuccati lakkhaṇo hāro. "자신의 마음을 깨끗이 하는 것, 이것이 부처님들의 가르침이다"라는 게송에서 심소법들이 설해졌고, 마음이 설해졌을 때 물질도 설해진 것입니다. 이 명색(名色)이 고성제(苦聖諦)입니다. 그러므로 자신의 마음을 깨끗이 함에 있어서 무엇이 깨끗하게 하는가(위빳사나), 그것은 고(苦)입니다. 무엇에 의해 깨끗하게 하는가, 그것은 도(道)입니다. 무엇으로 인해 깨끗함이 있는가, 그것은 멸(滅)입니다. 안(眼)과 색(色)을 연하여 안식이 생기며, 거기서 함께 일어나는 수(受), 상(想), 사(思), 촉(觸), 작의(作意) 등 이 법들은 일어남의 특징에 의해 동일한 특징을 가집니다. 물질에 대해 염오하는 자는 느낌에 대해서도 염오하고, 상·행·식에 대해서도 염오합니다. 이와 같이 동일한 특징을 가진 법들 중에서 하나의 법이 가리켜지면 모든 법이 가리켜진 것이 됩니다. 이것을 특징의 이끌음(Lakkhaṇa hāra)이라 합니다. Tattha katamo catubyūho hāro? 거기서 사구조(四構造)의 이끌음(Catubyūho hāra)이란 무엇입니까? Nirutti adhippāyo ca, byañjanā desanāya ca; Suttattho pubbāparasandhi, eso hāro catubyūho. 어원(Nirutti)과 의도(Adhippāyo), 표현(Byañjanā)과 설법(Desanā), 경의 의미(Suttattho)와 전후 문맥의 연결(Pubbāparasandhi), 이것이 사구조의 이끌음입니다. Tattha katamā nirutti, sā kathaṃ pariyesitabbā ? Yathā vuttaṃ bhagavatā ekādasahi aṅgehi samannāgato bhikkhu khippaṃ dhammesu mahattaṃ pāpuṇāti, atthakusalo ca hoti, dhammakusalo ca hoti, niruttikusalo ca hoti, itthādhivacanakusalo ca hoti, purisādhivacanakusalo ca, vipurisādhivacanakusalo ca, atītādhivacanakusalo ca, anāgatādhivacanakusalo ca, paccuppannādhivacanakusalo ca. Ekādhippāyena kusalo nānādhippāyena kusalo. Kimhi desitaṃ, atītānāgatapaccuppannaṃ. Itthādhivacanena purisādhivacanena vipurisādhivacanena sabbaṃ yathāsuttaṃ niddiṭṭhaṃ. Taṃ byañjanato niruttikosallato yo yaṃ suttassa suniruttidunniruttitaṃ avekkhati, idaṃ evaṃ niropayitabbaṃ. Idampi na niropayitabbaṃ. Idaṃ vuccate niruttikosallaṃ. 거기서 어원이란 무엇이며 어떻게 탐구해야 합니까? 세존께서 말씀하시기를 "열한 가지 요소를 갖춘 비구는 속히 법들에서 위대함에 이른다"라고 하셨습니다. 뜻에 능숙하고, 법에 능숙하고, 어원에 능숙하며, 여성 명칭에 능숙하고, 남성 명칭에 능숙하며, 중성 명칭에 능숙하고, 과거 명칭, 미래 명칭, 현재 명칭에 능숙한 것입니다. 하나의 의도로 능숙함과 다양한 의도로 능숙함이 있습니다. 무엇에 대해 설해졌습니까? 과거, 미래, 현재가 설해졌습니다. 여성 명칭, 남성 명칭, 중성 명칭으로 경의 가르침에 따라 모두 명시되었습니다. 그것을 표현과 어원의 숙련됨에 의해 경의 어원이 좋은지 혹은 나쁜지를 살피며 "이것은 이렇게 적용되어야 한다", "이것은 이렇게 적용되어서는 안 된다"라고 하는 것, 이것을 어원의 숙련됨이라 합니다. 49. Tattha katamaṃ adhippāyakosallaṃ? Yathādesitassa suttassa sabbassa vāraṃ gacchati imena bhagavatā desitabbanti. Yathā kiṃ appamādo amataṃ padaṃ, pamādo maccuno padanti gāthā. Ettha bhagavato ko adhippāyo? Ye asītimeva ākaṅkhanti te appamattā viharissanti, ayaṃ adhippāyo. 49. 거기서 의도의 숙련됨이란 무엇입니까? 설해진 모든 경의 차례가 "이것은 세존에 의해 설해졌다"라고 이해되는 것입니다. 예를 들어 "방일하지 않음은 불사의 길이요, 방일함은 죽음의 길이다"라는 게송에서 세존의 의도는 무엇입니까? 80세까지 살기를 바라는 자들이 방일하지 않고 지내게 하려는 것, 이것이 의도입니다. Yogassa kālaṃ na nivattati yā ca, so na tattha pāpintave bhavanti; Vedanāmaggaisinā paveditaṃ, dhutarajāsavā dukkhā pamokkhātā. 수행의 때를 놓치지 않으며, 거기서 악한 법들이 생기지 않습니다. 느낌의 도를 닦는 선인(仙人)에 의해 설해졌으니, 번뇌의 먼지를 털어버린 자는 고통에서 해방됩니다. Ettha bhagavato ko adhippāyo? Ye dukkhe nāssādakā, te vīriyamārabhissanti dukkhakkhayāyāti. Ayaṃ tattha bhagavato adhippāyo. Iti gāthāya vā byākaraṇena vā desite iminā suttena sādhakā, yo [Pg.232] evaṃ dhammānudhammaṃ paṭipajjatīti so adhippāyo, ayaṃ vuccati desanādhippāyo. 여기서 세존의 의도는 무엇입니까? 고통을 즐기지 않는 자들이 고통의 소멸을 위해 정진을 시작하게 하려는 것입니다. 이것이 그 설법에서의 세존의 의도입니다. 이와 같이 게송이나 설명(Byākaraṇa)이나 경을 통해 증거가 제시되었을 때, 이와 같이 법에 수순하여 수행하는 것, 그것이 의도입니다. 이것을 설법의 의도(Desanādhippāyo)라 합니다. Tattha katamo pubbāparasandhi? Yaṃ gāthāyaṃ vā suttesu vā padāni asīti tāni bhavanti evaṃ vā evameti tassā gāthāya suttassa vā yāni purimāni padāni yāni ca pacchimakāni, tāni samosāretabbāni. Evaṃ so pubbāparena sandhi ñāyati. Yā ekā samāraddhā gāthā dve tīṇi vā tassa mekadese bhāsitānaṃ abhāsitāhi gāthāhi aniddiṭṭho attho bhavati tadupadhāritabbaṃ. Yaṃva sabbā itissa pariyesamānassa pariyesanā kaṅkhā, tassa vā puggalassa paññattīnaṃ apare pariyesitabbaṃ. Idaṃ vuccate pubbāparena sandhi. Kosallanti vatthuto nidānakosallaṃ. Byañjanato niruttikosallaṃ. Desanādhippāyakosallaṃ. Pubbāparena sandhikosallaṃ. Tattha tassa gāthā pariyesitā nidānaṃ vā. Upalabbhituṃ na attho niddisitabbo vatthuto nidānakosallaṃ atthakosallaṃ imehi catūhi padehi attho pariyesiyanto yathābhūtaṃ pariyiṭṭho hoti. Atha ca sabbo vatthuto vā nidānena vā yo adhippāyo byañjano nirutti sandhi ca anuttaro eso pubbāparena evaṃ suttatthena desitabbaṃ. Ayaṃ catubyūho hāro. 거기서 전후 문맥의 연결이란 무엇입니까? 게송이나 경들에 있는 80개의 구절들이 이와 같이 또는 저와 같이 연결되는 것입니다. 게송이나 경의 이전 구절들과 이후 구절들을 함께 모아야 합니다. 그렇게 하면 전후의 연결이 알려집니다. 시작된 하나의 게송이나 두세 개의 게송에서, 설해진 부분의 구절들로 인해 설해지지 않은 게송들의 의미가 명확하지 않을 때 그것을 숙고해야 합니다. 혹은 전체를 탐구하는 자의 탐구와 의문, 그 사람의 개념을 위해 다른 경에서 찾아보아야 합니다. 이것을 전후 문맥의 연결이라 합니다. 숙련됨이란 대상에 따른 인연의 숙련, 표현에 따른 어원의 숙련, 설법 의도의 숙련, 전후 문맥 연결의 숙련을 의미합니다. 거기서 게송을 탐구하거나 인연을 찾을 때, 그것이 발견되든 되지 않든 의미를 명시해야 합니다. 대상에 의한 인연의 숙련과 의미의 숙련을 이 네 가지 구절로 탐구하면 여실하게 탐구된 것입니다. 또한 대상이나 인연에 의해, 의도와 표현과 어원과 연결이 위없는 것임을 이 경의 의미에 따라 설해야 합니다. 이것이 사구조의 이끌음입니다. 50. Tattha katamo āvaṭṭo hāro? 50. 거기서 순환(Āvaṭṭa)의 이끌음이란 무엇입니까? Ekamhi padaṭṭhāne, pariyesati sesakaṃ padaṭṭhānaṃ; Āvaṭṭati paṭipakkhe, āvaṭṭo nāma so hāro. 하나의 근거(Padaṭṭhāna)에서 나머지 근거들을 탐구하고, 반대되는 측면으로 순환하는 것, 그것을 순환의 이끌음이라 합니다. Yathā kiṃ unnaḷānaṃ pamattānanti gāthāyo. Yaṃ pamādo, idaṃ kissa padaṭṭhānaṃ? Kusalānaṃ dhammānaṃ osaggassa. Kusaladhammosaggo pana kissa padaṭṭhānaṃ? Akusaladhammapaṭisevanāya. Kissa padaṭṭhānaṃ, kusaladhammapaṭisevanāya? Kissa padaṭṭhānaṃ, kilesavatthupaṭisevanāya? Iti pamādena mohapakkhiyā diṭṭhi avijjā chandarāgapakkhiyā. Tattha taṇhā ca diṭṭhi cattāro āsavā taṇhā kāmāsavo ca bhavāsavo ca diṭṭhāsavo ca avijjāsavo ca. Tattha citte atthīti diṭṭhi cetasikesu niccanti pañcasu kāmaguṇesu ajjhāvahanena kāmāsavo, upapattīsu āsatti bhavāsavo. Tattha rūpakāyo [Pg.233] kāmāsavassa bhavāsavassa ca padaṭṭhānaṃ. Nāmakāyo diṭṭhāsavassa avijjāsavassa ca padaṭṭhānaṃ. 예를 들어 "교만한 자들과 방일한 자들"이라는 게송들에서, 방일함은 무엇의 근거입니까? 선법들을 버림의 근거입니다. 선법들을 버림은 무엇의 근거입니까? 불선법들을 행함의 근거입니다. 불선법들을 행함은 무엇의 근거입니까? 번뇌의 대상을 수용함의 근거입니다. 이와 같이 방일에 의해 미혹의 부류인 사견과 무명이 근거가 되고, 욕탐의 부류가 근거가 됩니다. 거기서 갈애와 사견, 네 가지 번뇌 즉 욕루, 유루, 견루, 무명루가 있습니다. 거기서 마음에 '있다'고 하는 것은 사견이고, 심소들에서 '영원하다'고 하는 것이며, 다섯 가지 감각적 욕망의 가닥들에서 그 맛을 즐기는 것이 욕루이고, 태어남에 집착하는 것이 유루입니다. 거기서 색신(Rūpakāya)은 욕루와 유루의 근거이고, 명신(Nāmakāya)은 견루와 무명루의 근거입니다. Tattha alliyanāya ajjhattavāhanaṃ kāmāsavassa lakkhaṇaṃ. Patthanaganthanaabhisaṅkhārakāyasaṅkhāraṇaṃ bhavāsavassa lakkhaṇaṃ, abhiniveso ca parāmāso ca diṭṭhāsavassa lakkhaṇaṃ. Appaṭivedho dhammesu asampajaññā ca avijjāsavassa lakkhaṇaṃ. Ime cattāro āsavā cattāri upādānāni. Kāmāsavo kāmupādānaṃ, bhavāsavo bhavupādānaṃ, diṭṭhāsavo diṭṭhupādānaṃ, avijjāsavo attavādupādānaṃ, imehi catūhi upādānehi pañcakkhandhā. Tattha avijjāsavo citte pahātabbo, so citte cittānupassissa pahīyati. Diṭṭhāsavo dhammesu pahātabbo, so dhammesu dhammānupassissa pahīyati. Bhavāsavo āsattiyā pahātabbo, so vedanāsu vedanānupassissa pahīyati. Kāmāsavo pañcasu kāmaguṇesu pahātabbo, so kāye kāyānupassissa pahīyati. Tattha kāyānupassanā dukkhamariyasaccaṃ bhajati. Vedanānupassanā pañcannaṃ indriyānaṃ paccayo sukhindriyassa dukkhindriyassa somanassindriyassa domanassindriyassa upekkhindriyassa, sattakilesopacāro tena samudayaṃ bhajati. Citte cittānupassanā nirodhaṃ bhajati. Dhammesu dhammānupassanā maggaṃ bhajati. Tenassa catūsu ca dassanena tasseva sabbe pahīyanti, yena niddiṭṭhā paṭhamaṃ unnaḷānaṃ pamattānaṃ tesaṃ vaḍḍhanti āsavā. Jānato hi passato āsavānaṃ khayo dukkhaṃ samudayo nirodho maggo hi akusalā dhammā. Evaṃ pariyesitabbā. Yāva tassa akusalassa gati tato paṭipakkhena akusale dhamme pariyesati tesaṃ kilesānaṃ hārena āvaṭṭati. Ayaṃ vuccate āvaṭṭo hāro. Evaṃ sukkāpi dhammā pariyesitabbā. Akusaladhamme āgamissa. 거기서 [네 가지 번뇌 중에서] 집착하여 안으로 끌어들이는 것은 감욕의 번뇌(kāmāsava)의 특징이다. 갈망하고, 묶고, 형성하는 신행(身行, kāyasaṅkhāra)은 존재의 번뇌(bhavāsava)의 특징이며, 고집(abhinivesa)과 그릇된 파악(parāmāsa)은 견해의 번뇌(diṭṭhāsava)의 특징이다. 법들에 대한 미통달(appaṭivedha)과 분명하게 알지 못함(asampajaññā)은 무명의 번뇌(avijjāsava)의 특징이다. 이 네 가지 번뇌가 네 가지 취착(upādāna)이다. 감욕의 번뇌는 감욕의 취착(kāmupādāna)이고, 존재의 번뇌는 존재의 취착(bhavopādāna)이며, 견해의 번뇌는 견해의 취착(diṭṭhupādāna)이고, 무명의 번뇌는 자아설의 취착(attavādupādāna)이다. 이 네 가지 취착에 의해 오온(pañcakkhandhā)이 있게 된다. 거기서 무명의 번뇌는 심(心)에서 버려져야 하니, 그것은 마음에서 심수관(心隨觀)을 닦는 자에게 사라진다. 견해의 번뇌는 법(法)에서 버려져야 하니, 그것은 법에서 법수관(法隨觀)을 닦는 자에게 사라진다. 존재의 번뇌는 갈애(āsatti)에서 버려져야 하니, 그것은 수(受)에서 수수관(受隨觀)을 닦는 자에게 사라진다. 감욕의 번뇌는 다섯 가지 감각적 욕망(kāmaguṇa)에서 버려져야 하니, 그것은 신(身)에서 신수관(身隨觀)을 닦는 자에게 사라진다. 거기서 신수관은 고성제(苦聖諦)에 속한다. 수수관은 다섯 가지 감각기능인 낙근(樂根), 고근(苦根), 희근(喜根), 우근(憂根), 사근(捨根)의 조건이 되어 중생들의 번뇌가 일어나는 영역(upacāra)이 되므로, 그것으로 집성제(集聖諦)에 속한다. 심(心)에서의 심수관은 멸성제(滅聖諦)에 속한다. 법(法)에서의 법수관은 도성제(道聖諦)에 속한다. 그러므로 사성제를 봄으로써 그에게서 모든 [번뇌]가 끊어진다. 교만하고 방일한 자들에게는 처음에 설해진 번뇌들이 증장하지만, [사성제를] 알고 보는 자에게는 번뇌의 멸진이 일어난다. 고, 집, 멸, 도는 참으로 [그 반대되는] 불선법들이다. 이와 같이 [불선법의 소멸을 위해] 탐구해야 한다. 그 불선법의 행로(gati)에 이르기까지 그 대치(對治)를 통해 불선법들을 탐구하고, 그 번뇌들을 제거함으로써 회전한다. 이것을 아와따 하라(Āvaṭṭa hāra, 회전의 방식)라고 한다. 이와 같이 백정법(白淨法, 유선법)도 탐구해야 한다. 불선법에 [대치물로서] 오는 것이다. Tattha āvaṭṭassa hārassa ayaṃ bhūmi sati upaṭṭhānā ca vipallāsā ca cattāri ñāṇāni sakkāyasamuppādāyagāminī ca paṭipadā sakkāyanirodhagāminī paṭipadā. 거기서 아와따 하라(회전의 방식)의 토대는 염처(念處, sati-upaṭṭhāna), 전도(顛倒, vipallāsa), 네 가지 지혜, 유신견의 발생으로 인도하는 실천, 그리고 유신견의 소멸로 인도하는 실천이다. 51. Tattha katamo vibhatti hāro? Yaṃ kiñci vibhajjabyākaraṇīyaṃ vuccati vibhatti hāro. Yathā kiṃ āgantvā ca puna puggalo hoti, no vāgataṃ [Pg.234] na paribhāsati paripucchatāya pañhāya atiyanaṃ ekassa kiñci – ayaṃ vuccate vibhatti hāro. 51. 거기서 분별의 방식(vibhatti hāra)이란 무엇인가? 어떤 것이든 분석하여 설명해야 하는 것(vibhajjabyākaraṇīya)을 분별의 방식이라 한다. 예를 들어, 어떤 보충 질문에 대해 '다시 태어나는 보충적 인간이 있는가, 없는가'와 같이 질문을 받았을 때, 질문의 성격에 따라 분석하여 답변하는 것과 같은 방식이다. 이것을 분별의 방식이라 한다. Tattha katamo parivattano hāro. Yaṃ kiñci paṭipakkhaniddeso, ayaṃ vuccati parivattano hāro. Yathā vuttaṃ bhagavatā sammādiṭṭhikassa purisapuggalassa micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hotīti vitthārena sabbāni maggaṅgāni. Ayaṃ vuccate parivattano hāro. 거기서 반전의 방식(parivattano hāra)이란 무엇인가? 어떤 것이든 그 반대되는 대치물(paṭipakkha)로 지시하는 것을 반전의 방식이라 한다. 예를 들어 세존께서 말씀하시기를 '바른 견해(sammādiṭṭhi)를 가진 사람에게는 그릇된 견해(micchādiṭṭhi)가 소멸된다'라고 하셨으며, 이와 같이 모든 도지(道支, maggaṅga)에 대해서도 상세히 알아야 한다. 이것을 반전의 방식이라 한다. Tattha katamo vevacano hāro? 거기서 동의어의 방식(vevacano hāra)이란 무엇인가? Vevacanehi anekehi, ekaṃ dhammaṃ pakāsitaṃ; Sutte yo jānāti suttavidū, vevacano nāma so hāro. 수많은 동의어(vevacana)를 통해 하나의 법(dhamma)을 밝히는 것을 경전(Sutta)에서 아는 자를 경전에 능통한 자(suttavidū)라 하며, 그것을 동의어의 방식이라 한다. Yathā āyasmā sāriputto ekamhi vatthumhi vevacanena nānāvuttena bhagavatā pasaṃsito ‘‘mahāpañño sāriputto hāsapañño javanapañño’’ti idaṃ paññāya vevacanaṃ. Yathā ca maggavibhaṅge niyyānattho ekamekaṃ maggaṅgaṃ vevacanehi niddiṭṭhaṃ. Evaṃ avijjāya vevacanā. Ekaṃ akusalamūlaṃ tadeva santaṃ tesu tesu janapadesu tena tena pajānanti. Na hi anena tadevapi ālapiyanti aññaṃ bhajati. Sabbakāmajahassa bhikkhunoti kāmā ālapitā. Yassa nitthiṇṇo saṅkoti teyeva kāme saṅkāti ālapati. Suṇamānassa puretaraṃ rajjanti teyeva kāme rajjanti ālapati. Evaṃ suttamhi yo dhammo desiyati tassa pariyeṭṭhi ‘‘katamassa dhammassa idaṃ nāmaṃ katamassa idaṃ vevacana’’nti. Sabbaññū hi yesaṃ yesaṃ yā nirutti hoti, yathāgāmi tena tena desetīti tassa vevacanaṃ pariyesitabbaṃ. Ayaṃ vevacano hāro. 예를 들어, 존자 사리뿟따가 하나의 사안에 대해 세존으로부터 다양한 동의어로 찬탄을 받았을 때, '사리뿟따는 대혜자(mahāpañño)이며, 환희의 지혜를 가진 자(hāsapañño)이며, 속혜자(javanapañño)이다'라고 한 것은 '지혜(paññā)'의 동의어들이다. 또한 도분별(maggavibhaṅga)에서 출리(出離)의 의미를 각 도지(道支)마다 동의어로 지시한 것과 같다. 이와 같이 무명(avijjā)에 대해서도 동의어들이 제시된다. 하나의 불선뿌리(akusalamūla)가 실재할지라도 각 지방(janapada)마다 그에 맞는 명칭으로 그것을 이해한다. 어떤 명칭으로 불리든 다른 법을 의지하는 것이 아니라 바로 그 법을 가리키는 것이다. '모든 욕망을 버린 비구여'라고 할 때 '욕망(kāma)'이 언급된 것이다. '그에게 의심(saṅka)이 건너졌다'라고 할 때 바로 그 욕망에 대한 의심을 말한다. '듣는 자에게 앞서 탐착(rajjanti)한다'고 할 때 바로 그 욕망에 탐착함을 말한다. 이와 같이 경전에서 설해진 법에 대해 '어떤 법의 이름이 이것인가, 어떤 것의 동의어가 이것인가'라고 탐구하는 것이다. 일체지자(Sabbaññū)께서는 사람들이 사용하는 언어(nirutti)가 무엇이든, 이해하는 바에 따라 그에 맞는 표현으로 설하시므로 그 동의어를 찾아야 한다. 이것이 동의어의 방식이다. 52. Tattha katamo paññatti hāro? Cattāri ariyasaccānīti suttaṃ niddisati, nikkhepapaññatti. Yā samudayapaññatti. Kabaḷīkāre āhāre atthi chando atthi rāgo yāva patiṭṭhitaṃ. Tattha viññāṇaṃ pabhavapaññattiṃ paññapeti. Kabaḷīkāre āhāre natthi chando…pe… samugghāti paññatti. 52. 거기서 시설의 방식(paññatti hāra)이란 무엇인가? '사성제(cattāri ariyasaccāni)'라고 경전의 내용을 지시하는 것이 시설의 배치(nikkhepapaññatti)이다. 집성제의 시설이란, '단식(kabaḷīkāra āhāra)에 욕구(chanda)가 있고 탐욕(rāgo)이 있는 한 [식(識)은] 머문다'고 하는 것이다. 거기서 식(識)을 '발생의 시설(pabhavapaññatti)'로 시설한다. '단식에 욕구가 없으면... (중략) ... 시설의 소멸'이라고 하는 것과 같다. Tassa kāmāsavāpi cittaṃ vimuccati, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccati, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccatīti pahānapaññattiṃ paññapeti. Taṇhā yassa purakkhatā paññā [Pg.235] parivattati gāthā manāpapaññattiṃ paññapeti. Evaṃ pana manāpapaññattīti ekadhammaṃ bhagavā paññapeti. Na hi taṇhā dukkhasamudayoti kāretvā sabbattha taṇhāsamudayo niddisitabbo. Yathā uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti vinodeti pajahatīti paṭikkhepapaññatti. Evaṃ sabbesaṃ dhammānaṃ kusalānañca akusalānañca yañcassa dhammakkhettaṃ bhavati, so ceva dhammo tattha pavattati. Tadavasiṭṭhā dhammā tassānuvattakā honti. Sā duvidhā paññatti – parādhīnapaññatti ca sādhīnapaññatti ca. Katamā sādhīnapaññatti? Samādhiṃ, bhikkhave, bhāvetha, samāhito, bhikkhave, bhikkhu yathābhūtaṃ pajānāti. ‘‘Rūpaṃ anicca’’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ sādhīnapaññatti parādhīnapaññatti ca, sā paññatti paññāya ca sīlassa ca, yathā cattāri jhānāni bhāvetha. Tassa atthi samādhindriyaṃ mudūni cattāri indriyāni tāni catuparādhīnāni, tīṇi aveccappasādeti parādhīnaṃ samādhindriyaṃ cattāri indriyāni parādhīnāti catūsu ariyasaccesu aparādhīnaṃ paññindriyaṃ satipaṭṭhānesu sammappadhānesu vīriyindriyaṃ. Iti sake padaṭṭhāne sake khettasādhīno so dhammo, so ca tattha paññāpetabbo. Tassa paṭipakkhā nighāto niddisitabbo. Etthāyaṃ anekākārapaññatti kena kāraṇena ayaṃ dhammo paññattoti. Ayaṃ vuccate paññatti. 그에게서 감각적 욕망의 번뇌(kāmāsava)로부터 마음이 해탈하고, 존재의 번뇌(bhavāsava)로부터 마음이 해탈하며, 무명의 번뇌(avijjāsava)로부터 마음이 해탈한다고 함은 '버림의 시설(pahānapaññatti)'을 천명한 것이다. '갈애가 앞장선 자는 지혜가 전도된다'는 게송은 '기쁨의 시설(manāpapaññatti)'을 천명한 것이다. 이와 같이 부처님께서는 '기쁨의 시설'이라는 하나의 법을 천명하신다. 참으로 갈애가 괴로움의 원인(dukkhasamudayo)이라고 결론짓지 않고 모든 곳에서 갈애를 원인(samudayo)으로 지시해야 한다. 일어난 감각적 욕망의 사유(kāmavitakka)를 용납하지 않고 물리치며 버린다고 함은 '배척의 시설(paṭikkhepapaññatti)'이다. 이와 같이 유익한 법과 해로운 법의 모든 경우에 있어 어떤 법의 영역(dhammakkhetta)이 되면, 바로 그 법이 거기서 작용하고 그 밖의 나머지 법들은 그 법을 따르는 것(anuvattaka)이 된다. 그 시설(paññatti)에는 타인에게 의존하는 시설(parādhīnapaññatti)과 자기에게 의존하는 시설(sādhīnapaññatti) 두 가지가 있다. 무엇이 자기에게 의존하는 시설인가? '비구들이여, 삼매를 닦아라. 집중된 비구는 있는 그대로를 안다. 물질은 무상하다고 있는 그대로 안다'고 함이 바로 자기에게 의존하는 시설이다. 타인에게 의존하는 시설이란 지혜와 계에 대한 시설인데, 예를 들어 '네 가지 선정을 닦아라'고 하는 것과 같다. 그에게는 삼매의 기능(samādhindriya)이 있고, 나머지 부드러운 네 가지 기능들은 네 가지 성스러운 진리에 의존한다. 세 가지 흔들림 없는 깨끗한 믿음(aveccappasāda)은 타인에 의존하는 것이며, 삼매의 기능과 네 가지 기능이 타인에 의존한다는 것은 네 가지 성스러운 진리에 관한 것이다. 의존하지 않는 것(aparādhīna)은 사념처와 사정근에서의 통찰의 기능(paññindriya)과 정진의 기능(vīriyindriya)이다. 이와 같이 자신의 발판(padaṭṭhāna)과 자신의 영역에서 스스로 주관하는 법이 거기서 시설되어야 한다. 그 법의 반대되는 것들에 대한 파괴가 지시되어야 한다. 여기서 이러한 여러 가지 형태의 시설이 어떤 이유로 이 법으로 시설되었는가 하는 것을 '시설(Paññatti) 하라'고 한다. 53. Tattha katamo otaraṇo hāro? Chasu dhammesu otāretabbaṃ. Katamesu chasu? Khandhesu dhātūsu āyatanesu indriyesu saccesu paṭiccasamuppādesu. Natthi taṃ suttaṃ vā gāthā vā byākaraṇaṃ vā. Imesu channaṃ dhammānaṃ aññatarasmiṃ na sandissati. Ettāvatā esa sabbā desanā yā tā khandhā vā dhātuyo vā āyatanāni vā saccāni vā paṭiccasamuppādo vā, tattha pañcannaṃ khandhānaṃ vedanākkhandho rāgadosamohānaṃ padaṭṭhānaṃ. Tattha tisso vedanāyo tassa sukhāya vedanāya somanasso savicāro, dukkhāya vedanāya domanasso savicāro, adukkhamasukhāya vedanāya upekkho savicāro. Yaṃ puna tattha vedayitaṃ idaṃ dukkhasaccaṃ, khandhesu saṅkhārakkhandho tattha kāyo pamattaṃ saupavattati, tañca saṅkhāragato dvidhā ca bhavaṅgotaraṇaṃ kammaṃ tīṇi ca saṅkhārāni puññābhisaṅkhārā vā apuññā vā āneñjā vā hetu sabbasarāgassa no vītarāgassa, dosassa abhisaṅkhārāni ca avītarāgo ceteti ca pakappeti ca, vītarāgo [Pg.236] pana ceteti ca no abhisaṅkharoti, yaṃ uṇhaṃ vajiraṃ kaṭṭhe vā rukkhe vā aññattha vā patantaṃ bhindati ca ḍahati ca, evaṃ sarāgacetanā ceteti ca abhisaṅkharoti ca. Yathā sataṃ vajiraṃ na bhindati na ca ḍahati, evaṃ vītarāgacetanā ceteti na ca abhisaṅkharoti. Tattha pañcannaṃ khandhānaṃ eko khandho anindriyasarīraṃ saññākkhandho. 53. 거기서 내려감의 하라(Otaraṇa hāra)란 무엇인가? 여섯 가지 법으로 내려가게 해야 한다. 어떤 여섯 가지인가? 온(khandha), 계(dhātu), 처(āyatana), 근(indriya), 제(sacca), 연기(paṭiccasamuppāda)이다. 이 여섯 가지 법 중 어느 하나에도 나타나지 않는 경(sutta)이나 게송(gāthā)이나 문답(byākaraṇa)은 없다. 이만큼이 모든 설법이니, 즉 온이나 계나 처나 제나 연기이다. 거기서 다섯 가지 온 중 수온(vedanākkhandho)은 탐·진·치의 발판(padaṭṭhāna)이다. 거기서 세 가지 느낌이 있으니, 즐거운 느낌(sukhā vedanā)에는 위사라(vicāra)와 함께하는 기쁨(somanassa)이 있고, 괴로운 느낌(dukkhā vedanā)에는 위사라와 함께하는 슬픔(domanassa)이 있으며, 괴롭지도 즐겁지도 않은 느낌(adukkhamasukhā vedanā)에는 위사라와 함께하는 평온(upekkhā)이 있다. 다시 거기서 경험되는 것은 괴로움의 성스러운 진리(dukkhasacca)이며, 온 중에서는 행온(saṅkhārakkhandho)이다. 거기서 방일한 자의 몸에는 [번뇌가] 수반되어 일어나며, 그것이 행(saṅkhāra)에 도달했을 때 두 가지 방식으로 바왕가(bhavaṅga)로 내려가는 업이 된다. 세 가지 형성(saṅkhāra), 즉 복행(puññābhisaṅkhāra), 비복행(apuññābhisaṅkhāra), 부동행(āneñjābhisaṅkhāra)은 탐욕이 있는 모든 이에게는 원인이 되지만 탐욕을 여읜 이에게는 그렇지 않다. 탐욕을 여의지 못한 자는 성냄에 대한 의도적 형성(abhisaṅkhāra)을 하고 의도하며 구상하지만, 탐욕을 여읜 자는 의도하기는 하나 형성하지는 않는다. 뜨거운 벼락(vajira)이 땔감이나 나무나 다른 곳에 떨어질 때 쪼개기도 하고 태우기도 하듯이, 탐욕이 있는 자의 의도는 의도하기도 하고 형성하기도 한다. 차가운 벼락이 쪼개지도 않고 태우지도 않듯이, 탐욕을 여읜 자의 의도는 의도하기는 하나 형성하지는 않는다. 거기서 다섯 가지 온 중 하나의 온은 감각 기능과 결합하지 않은 인식의 무리인 상온(saññākkhandho)이다. Tattha dhātūnaṃ aṭṭhārasa dhātuyo. Tattha yā rūpī dasa dhātuyo, tāsu desiyamānāsu rūpakkhandho niddisitabbo, dukkhaṃ ariyasaccaṃ. Yepi ca cha viññāṇakāyā manodhātusattamā, tattha viññāṇakkhandho ca niddisitabbo, dukkhaṃ ariyasaccaṃ. Dhammadhātu pana dhammasamosaraṇā, so dhammo hetunā ca nissandena ca phalena ca kiccena ca vevacanena ca yena yena upalabbhati, tena tena niddisitabbo. Yadi vā kusalā yadi vā akusalā yadi vā abyākatā yadi vā asaṅkhatā. Dvādasannaṃ āyatanānaṃ dasa āyatanāni rūpāni taṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ niddisitabbaṃ. Rūpakkhandho ca manāyatanañca viññāṇakkhandhena niddisitabbaṃ, dukkhaṃ ariyasaccaṃ. Dhammāyatanaṃ nānādhammasamosaraṇaṃ. Tattha ye dhammā indriyānaṃ indriyesu niddisitabbā, ye anindriyānaṃ anindriyesu niddisitabbā. Pariyāyato ca otāretabbā. Yathā sā dhammadhātu tathā dhammāyatanaṃ pariyesitabbaṃ. Yāyeva hi dhammadhātu tadeva dhammāyatanaṃ anūnaṃ anadhikaṃ. 거기서 계(dhātu)는 18계가 있다. 거기서 물질(rūpī)인 10계가 설해질 때는 색온(rūpakkhandha)으로 지시해야 하며, 이는 괴로움의 성스러운 진리이다. 또한 여섯 가지 인식의 몸(viññāṇakāya)과 일곱 번째인 의계(manodhātu)가 있을 때, 거기서는 식온(viññāṇakkhandha)으로 지시해야 하며, 이는 괴로움의 성스러운 진리이다. 법계(dhammadhātu)는 법들이 모이는 곳인데, 그 법은 원인(hetu), 결과의 연속(nissanda), 직접적인 결과(phala), 역할(kicca), 동의어(vevacana) 등 어떤 방식으로든 얻어지는 대로 지시되어야 한다. 그것이 유익한 것이든, 해로운 것이든, 무기(abyākata)인 것이든, 무위(asaṅkhata)인 것이든 지시되어야 한다. 12처 중에서 10처는 물질들이며, 이는 괴로움의 성스러운 진리로 지시되어야 한다. 색온과 의처(manāyatana)는 식온으로 지시되어야 하며, 이는 괴로움의 성스러운 진리이다. 법처(dhammāyatana)는 다양한 법들이 모이는 곳이다. 거기서 감각 기능(indriya)에 속하는 법들은 감각 기능으로 지시되어야 하고, 감각 기능이 아닌 것(anindriya)들은 감각 기능이 아닌 것으로 지시되어야 한다. 또한 설법의 방식(pariyāya)에 따라 내려가게 해야 한다. 법계가 그러하듯이 법처도 그와 같이 탐구되어야 한다. 참으로 법계인 것이 바로 법처이며, 더함도 없고 덜함도 없다. Tattha paṭiccasamuppādo atthi tividho, atthi catubbidho, atthi duvidho. Tattha tividho paṭiccasamuppādo hetuphalanissando. Avijjā saṅkhārā taṇhā upādānaṃ ca ayaṃ hetu, viññāṇaṃ nāmarūpaṃ saḷāyatanaṃ phasso vedanā ca ayaṃ paccayo, yo bhavo ayaṃ vipāko, yā jāti maraṇaṃ ayaṃ nissando. 거기서 연기(paṭiccasamuppāda)에는 세 가지 방식이 있고, 네 가지 방식이 있으며, 두 가지 방식이 있다. 거기서 세 가지 방식의 연기는 원인(hetu), 결과(phala), 결과의 연속(nissanda)이다. 무명, 행, 갈애, 취착은 '원인(hetu)'이고, 식, 명색, 육입, 촉, 수는 '조건(paccayo)'이며, 존재(bhava)는 '과보(vipāko)'이고, 태어남과 죽음은 '결과의 연속(nissando)'이다. Kathaṃ catubbidho hetu paccayo vipāko nissando ca? Avijjā ca taṇhāsaṅkhārā ca upādānaṃ ca – ayaṃ hetu. Viññāṇaṃ nāmarūpassa paccayo. Nāmarūpaṃ upapajjati, tathā upapannassa saḷāyatanaṃ phasso vedanā ca – ayaṃ paccayo. Yo bhavo ayaṃ vipāko. Yā jāti yā ca jarāmaraṇaṃ – ayaṃ nissando. 어떻게 원인(hetu), 조건(paccayo), 과보(vipāko), 결과의 연속(nissando)의 네 가지 방식이 되는가? 무명과 갈애, 행과 취착은 '원인'이다. 식이 명색의 조건이 되어 명색이 일어난다. 그렇게 일어난 명색에 대해 육입, 촉, 수는 '조건'이다. 존재는 '과보'이다. 태어남과 늙음·죽음은 '결과의 연속'이다. Kathaṃ duvidho paṭiccasamuppādo? Avijjā saṅkhārā taṇhā upādānaṃ – ayaṃ samudayo. Viññāṇaṃ nāmarūpaṃ saḷāyatanaṃ phasso vedanā bhavo jāti maraṇañca [Pg.237] – idaṃ dukkhaṃ. Yaṃ pana avijjānirodhā saṅkhāranirodho imāni tappaṭipakkhena dve saccāni. Tasmā paṭiccasamuppādo yena ākārena niddiṭṭho, tena tena niddisitabbo. 어떻게 두 가지 방식의 연기가 되는가? 무명, 행, 갈애, 취착은 '일어남(samudaya)'이다. 식, 명색, 육입, 촉, 수, 존재, 태어남, 죽음은 '괴로움(dukkha)'이다. 무명의 소멸로 인해 행이 소멸하는 것 등은 그 반대되는 것들로서 두 가지 진리이다. 그러므로 연기가 어떤 방식으로 지시되었든, 그 방식대로 지시되어야 한다. Tathā bāvīsati indriyāni. Dvādasa indriyāni cakkhundriyāni cakkhundriyaṃ yena domanassindriyaṃ, idaṃ dukkhaṃ. Purisindriyaṃ ca diṭṭhiyā ca taṇhāpadaṭṭhānaṃ. Yato puriso purisakānaṃ taṃ evaṃ kātabbatā. Atha ajjhattaṃ sārajjati. Ayaṃ ahaṃkāro taṃ yasā sāratto bahiddhā pariyesati, ayaṃ mamaṃkāro evaṃ itthī, tattha sukhindriyaṃ ca somanassindriyaṃ ca purisindriyassānuvattakā honti. Tassa adhippāyaparipuṇṇā lobhadhammā kusalamūle pavaḍḍhenti. Tassa ce ayamadhippāyo na pāripūriṃ gacchati. Tassa dukkhindriyaṃ ca domanassindriyaṃ ca vattati. Doso ca akusalamūlaṃ pavaḍḍhati. Sace pana upekkhā bhāveti upekkhindriyassa anuvattakāmā bhavati. Amoho ca kusalamūlaṃ pavaḍḍhati. Iti satta indriyāni kilesavatthumupādāya ananvemāni avamāni sabbassa vedanā itthindriyaṃ purisindriyaṃ. Tattha aṭṭha indriyāni saddhindriyaṃ yāva aññātāvino indriyaṃ, ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā. Dasannaṃ paññindriyānaṃ kāmarāgassa padaṭṭhānaṃ. Manindriyaṃ bhavarāgassa padaṭṭhānaṃ. Paññindriyāni rūparāgassa padaṭṭhānaṃ. Itthindriyaṃ ca purisindriyaṃ ca satta paññattiyā padaṭṭhānaṃ. Tattha yena yena indriyena yuttaṃ vā gāthāya otāretuṃ sakkoti, tena tena niddisitabbo. Evaṃ khandhesu dhātūsu āyatanesu saccesu paṭiccasamuppādesu ayaṃ otaraṇo hāro. 그와 같이 22가지 기능(인드리아)이 있다. 12가지 기능과 안근 등이 있는데, 안근 등의 기능으로 인해 도마낫신드리아(근심의 기능)가 생기는 것은 고성제이다. 남근(purisindriya)은 견해와 갈애의 근원이다. 남자가 남자다운 행위를 할 때 그에 대해 안으로 집착이 생기는데, 이러한 집착이 '나'라는 자만(ahaṃkāra)이다. 명성을 탐하여 밖으로 대상을 구하는 것이 '내 것'이라는 집착(mamaṃkāra)이다. 여자의 경우도 이와 같다. 그중 낙근(suindriya)과 희근(somanassindriya)은 남근을 따르는 것들이다. 그의 욕구가 충족되면 탐욕의 법들이 불선근을 증장시킨다. 만약 그의 이러한 욕구가 충족되지 않으면, 그에게 고근(dukkhindriya)과 우근(domanassindriya)이 일어나고, 성냄이 불선근을 증장시킨다. 그러나 만약 평온(upekkhā)을 닦으면 사근(upekkhindriya)을 따르고자 하는 마음이 생기고, 무치가 선근을 증장시킨다. 이와 같이 일곱 가지 기능은 번뇌의 토대를 조건으로 하여 발생한다. 여근과 남근을 포함하여 모든 수(vedanā)가 그러하다. 그중 신근(saddhindriya)부터 아냐따위 인드리아(aññātāvin-indriya)에 이르는 여덟 가지 기능은 고멸도성제(도제)이다. 10가지 기능 중 혜근(paññindriya)들은 감각적 욕탐(kāmarāga)의 근원이고, 의근(manindriya)은 존재에 대한 탐욕(bhavarāga)의 근원이며, 혜근들은 색계 탐욕(rūparāga)의 근원이다. 여근과 남근은 일곱 가지 개념(paññatti)의 근원이다. 거기서 게송에 나타난 해당 기능과 결합하여 설명할 수 있는 것을 통해 나타내어야 한다. 이와 같이 온(khandha), 계(dhātu), 처(āyatana), 제(sacca), 연기(paṭiccasamuppāda)에서 이끌어내는 것을 오따라나 하라(otaraṇa-hāra, 확립의 방법)라 한다. 54. Tattha katamo sodhano hāro? Yo gāthā ekena ārambho bhāsissanti. Tattha ekissā bhāsitāya avasiṭṭhāsu bhāsitāsu so attho na niddisitabbo. Kiṃ kāraṇaṃ? Na hi tāva so attho bhāsito, so abhāsito na sakkā niddisituṃ. Yathā kiṃ appamādo amataṃ padanti gāthā ayamekā gāthā niddisitabbā. Kiṃ kāraṇaṃ, atthikkhātāva imassa ārambhassa anabhāsitaṃ? 54. 그중 소다나 하라(sodhana-hāra, 정화의 방법)란 무엇인가? 어떤 게송이 한 구절의 발단으로 설해질 때, 설해진 한 구절 외에 나머지 설해진 부분들에 대해서는 그 의미를 지시하지 않는 것이다. 왜냐하면 우선 그 의미가 아직 설해지지 않았기 때문이며, 설해지지 않은 것을 지시할 수는 없기 때문이다. 예를 들어 '방일하지 않음은 불사의 길이다'라는 게송이 있다면, 이 한 게송을 지시해야 한다. 왜냐하면 이 발단에 대해 아직 설해지지 않은 것이 있기 때문이다. Evaṃ visesato ñatvā, appamādamhi paṇḍitā; Appamāde pamodanti, ariyānaṃ gocare ratāti. 현명한 이들은 이와 같이 (방일과 방일하지 않음의) 차이를 알아서, 방일하지 않음에 기뻐하고 성자들의 영역(gocara)을 즐긴다. Idaṃ [Pg.238] abhāsitaṃ. Imissāpi gāthāya bhāsitāya attho niddisitabbo. Kiṃ kāraṇaṃ, atthi tattha avasiṭṭhaṃ? Te jhāyino sātatikā, niccaṃ daḷhaparakkamāti gāthā, evaṃ imā gāthāyo upadhāritā yadā bhavanti, tadā attho niddisitabbo. Evaṃ assutapubbesu suttesu byākaraṇesu vā ekuddeso bhāsito. Yā vīmaṃsā tulanā idaṃ atthi kiccaṃ, idaṃ suttaṃ bhāsitaṃ tassa vevacanaṃ niddiṭṭhaṃ vā na vāti. Tattha yā vīmaṃsā, ayaṃ vuccate sodhano hāro. 이것은 (앞서) 설해지지 않았던 것이다. 이 게송이 설해질 때 그 의미가 지시되어야 한다. 왜냐하면 그 게송에 남은 의미가 있기 때문이다. '선정에 들고 정진하며 항상 굳건히 노력하는 이들'이라는 게송과 같이, 이러한 게송들이 파악될 때 그 의미가 지시되어야 한다. 이와 같이 이전에 듣지 못한 경(sutta)이나 기별(byākaraṇa)에서 동일한 주제가 설해졌을 때, 행해지는 검토(vīmaṃsā)와 비교(tulanā)가 바로 이 기능이다. 즉 '이 경이 설해졌는데, 그 동의어(vevacana)가 지시되었는가 되지 않았는가'를 살피는 것이다. 거기서 행해지는 검토를 소다나 하라라 한다. 55. Tattha katamo adhiṭṭhāno hāro? Ekattatā ca vemattatā ca. Tattha kitapaññatti ca kiccapaññatti ca. Sā ekattatā ca vemattatā ca yathā paññatti ekavevacanena vemattatā pajānātīti paññā, sā ca ādhipateyyaṭṭhena paññatti. Yaṃ anomattiyaṭṭhena paññattanti. Taṃ anomattiyaṭṭhena paññābalaṃ. Tanubhūtā gocarattavasā sevasati tīsu ratanesu anussati buddhānussati dhammānussati saṅghānussati aviparītānussaraṇatāya. Sammādiṭṭhi dhammānaṃ pavicayena dhammavicayasambojjhaṅgo abhinīhārato abhiññāti. Saṅkhepena maggā kā vatthu avikopanatāya ekattā, yathā uṇhena saṃsaṭṭhaṃ uṇhodakaṃ, sītena saṃsaṭṭhaṃ sītodakaṃ khārodakaṃ guḷhodakanti, idaṃ ekattatā vemattatā ca. 55. 그중 아디타나 하라(adhiṭṭhāna-hāra, 결정의 방법)란 무엇인가? 동일성(ekattatā)과 차별성(vemattatā)이다. 거기에는 본질의 규정(paññatti)과 작용의 규정이 있다. 동일성과 차별성은 규정에 따른 것이며, 하나의 동의어로 차별성을 아는 것이 지혜(paññā)이니, 그것은 지배(adhipateyya)의 의미에서 규정된 것이다. 결함 없음(anomattiya)의 의미에서 규정된 것이 지혜의 힘(paññā-bala)이다. 삼보에 대해 뒤바뀜 없이 수념하는 마음챙김(sati)이 불수념, 법수념, 승수념이다. 대상에 머무는 힘에 따르기 때문에 사티(sati)라 한다. 법들을 간택함으로 인한 정견이 택법각지이며, 이끌어냄으로 인해 신통(abhiññā)이라 한다. 요약하면 도(magga)란 무엇인가? 실체(vatthu)를 어지럽히지 않는다는 점에서 동일성이다. 마치 뜨거운 물과 섞인 것이 온수이고, 찬 물과 섞인 것이 냉수이며, 소금물이나 설탕물인 것과 같으니, 이것이 동일성과 차별성이다. Atthi puna dhammo nānādhammasaṅghato ekato yathārūpaṃ cattāro vāretabbā, tañca rūpanti ekattatā. Pathavīdhātu āpo tejo vāyodhātūti vemattatā. Evaṃ sabbā catasso dhātuyo rūpanti ekattatā, pathavīdhātu āpo tejo vāyodhātūti vemattatā. Pathavīdhātūti lakkhaṇato ekattatā, saṃkiṇṇavatthuto vemattatā. Yaṃ kiñci kakkhaḷalakkhaṇaṃ, sabbaṃ taṃ pathavīdhātūti ekattatā. Kesā lomā nakhā dantā chavi cammanti vemattatā. Evaṃ sabbaṃ catasso dhātuyo rūpanti ekattaṃ. Saddā gandhā rasā phoṭṭhabbāti vemattatā. 다시 법은 여러 법들의 모임이지만 하나로 보아 적절하게 네 가지(대종)로 제어되는 것을 '색(rūpa)'이라 함이 동일성이다. 지계, 수계, 화계, 풍계라 함이 차별성이다. 이와 같이 네 가지 요소 모두를 색이라 함이 동일성이고, 지·수·화·풍이라 함이 차별성이다. 지계(땅의 요소)는 특징(lakkhaṇa)의 면에서는 동일성이나, 여러 대상이 섞여 있는 면에서는 차별성이다. 무엇이든 거친 특징이 있는 것은 모두 지계라 함이 동일성이고, 머리카락, 몸털, 손발톱, 이빨, 피부, 가죽이라 함이 차별성이다. 이와 같이 네 요소 전체를 색이라 함이 동일성이다. 소리, 냄새, 맛, 감촉이라 함이 차별성이다. Atthi puna dhammo vemattatā añño nāmaṃ labhati. Yathā kāyānupassanāya navasaññā vinīlakasaññā uddhumātakasaññā, ayaṃ asubhasaññā, yā ekattatā ārammaṇato vemattato, sā evaṃ saññāvedanāsu ādīnavaṃ samanupassato tathādhiṭṭhānaṃ samādhindriyaṃ ca sāyeva [Pg.239] dhammesu tattha saññābhāvanā vīriyindriyaṃ ca dhammesu dhammānupassanā citte attasaññaṃ pajahato paññindriyaṃ ca citte cittānupassanā. (Iti) yo koci ñāṇapacāro sabbaso paññāya gocaro paññā, ayaṃ vemattatā, yathā kāmarāgo bhavarāgo diṭṭhirāgoti vemattatā taṇhāya. Iti yaṃ ekattatāya ca vemattatāya ca ñāṇaṃ vīmaṃsanā tulanā. Ayaṃ adhiṭṭhāno hāro. 다시 법의 차별성은 다른 이름을 얻는다. 마치 신념처(kāyānupassanā)에서 청어혈상, 팽창상 등 아홉 가지 인식을 얻는 것과 같으니, 이것이 부정관(asubha-saññā)이다. 대상의 측면에서 차별적인 것이 동일하게 되는 것이다. 그와 같이 느낌과 인식에서 과오를 관찰하는 자에게 그러한 결정이 삼매의 기능(samādhindriya)이며, 법들에 대한 인식의 수행이 정진의 기능(vīriyindriya)이다. 법들에 대한 법수념이며, 마음에서 자아라는 인식을 버리기 때문에 지혜의 기능(paññindriya)이고 마음에서의 심수념이다. 어떠한 지혜의 작용이라도 온전히 지혜의 영역인 것이 지혜이다. 이것이 차별성이다. 마치 감각적 욕탐, 존재에 대한 탐욕, 견해에 대한 탐욕이라 하는 것이 갈애의 차별성인 것과 같다. 이와 같이 동일성과 차별성에 대한 지혜, 검토, 비교를 아디타나 하라라 한다. 56. Tattha katamo parikkhāro hāro? Sahetu sappaccayaṃ vodānañca saṃkileso ca, yaṃ tadubhayaṃ pariyeṭṭhi, sa parikkhāro hāro. Iti dhammānaṃ sahetukānaṃ hetu pariyesitabbo, sappaccayānaṃ paccayo pariyesitabbo. 56. 그중 빠릭카라 하라(parikkhāra-hāra, 보조의 방법)란 무엇인가? 원인(hetu)과 조건(paccaya)이 있는 정화(vodāna)와 오염(saṅkilesa)을 모두 탐구하는 것이 빠릭카라 하라이다. 이와 같이 원인을 가진 법들의 원인을 찾아야 하고, 조건을 가진 법들의 조건을 찾아야 한다. Tattha kiṃ nānākaraṇaṃ, hetussa ca paccayassa ca? Sabhāvo hetu, parabhāvo paccayo. Parabhāvassa paccayo hetupi, sabhāvassa hetuyā parabhāvassa kassaci paccayo avutto hetu, vutto paccayo. Ajjhattiko hetu, bāhiro paccayo. Sabhāvo hetu, parabhāvo paccayo. Nibbattako hetu, paṭiggāhako paccayo. Nevāsiko hetu, āgantuko paccayo. Asādhāraṇo hetu, sādhāraṇo paccayo. Ekoyeva hetu, aparāparo paccayo. 거기서 원인(hetu)과 조건(paccaya)의 차이는 무엇인가? 자성(sabhāva)은 원인이고, 타성(parabhāva)은 조건이다. 타성에 대한 조건이 원인이 되기도 하며, 자성인 원인이 누군가에게는 조건이 되기도 하지만, (따로) 원인이라 불리지 않는 것을 조건이라 한다. 내부적인 것은 원인이고 외부적인 것은 조건이다. 발생시키는 것은 원인이고 받아들이는 것은 조건이다. 거주하는 것은 원인이고 찾아온 것은 조건이다. 공유되지 않는 것은 원인이고 공유되는 것은 조건이다. 원인은 하나뿐이나 조건은 다양하다. Hetussa upakaraṇaṃ samudānetabbo. Samudānaṃ hetu, tattha duvidho hetu. Duvidho paccayo – samanantarapaccayo ca paramparapaccayo ca. Hetupi duvidho – samanantarahetu ca paramparahetu ca. Tattha katamo paramparapaccayo? Avijjā nāmarūpassa paramparapaccayo, viññāṇaṃ samanantarapaccayatāya paccayo. Yadi ādimhi avijjānirodho bhavati nāmarūpassa nirodhopi. Tattha samanantaraṃ kiṃ kāraṇaṃ paramparapaccayo samanantarapaccayo samuddānito, ayaṃ paccayato. Tattha katamo paramparahetu? Vijānantassa paramparahetutāya hetu, aññākāro samanantarahetutāya hetu. Yassa hi yaṃ samanantaraṃ nibbattati, so tassa hetupi jātinirodhā bahi ākāranirodho, ākāranirodhā daṇḍanirodho, daṇḍanirodhā khaṇḍanirodho. Evaṃ hetupi dvidhā so tāhi passitabbo. 원인에 대한 보조적인 것은 모아져야 한다. 이것은 집적된 원인(samudāna-hetu)이다. 거기에는 두 종류의 원인이 있다. 조건(paccaya)에도 두 종류가 있으니, 곧 등무간연(samanantara-paccayo)과 전전연(parampara-paccayo)이다. 원인(hetu)에도 두 종류가 있으니, 곧 등무간인(samanantara-hetu)과 전전인(parampara-hetu)이다. 그중 무엇이 전전연인가? 무명은 명색의 전전연이며, 식(viññāṇa)은 등무간연의 상태로서 조건이 된다. 만약 처음에 무명의 소멸이 있다면 명색의 소멸도 있게 된다. 거기서 어떤 등무간의 이유로 전전연과 등무간연이 도출되는가? 이것은 조건(paccaya)에 따른 것이다. 그중 무엇이 전전인인가? 아는 자에게 전전인의 상태로 있는 것이 원인이며, 등무간인의 상태로는 다른 양상의 원인이 된다. 누구에게든 등무간의 것이 생겨나면 그것이 그의 원인이 되니, 태어남(jāti)의 소멸로 인해 외부 형상의 소멸이 있고, 형상의 소멸로 인해 막대기의 소멸이 있으며, 막대기의 소멸로 인해 조각의 소멸이 있는 것과 같다. 이와 같이 원인 또한 두 가지 방식으로 보아야 한다. Paṭiccasamuppādo [Pg.240] yathā avijjāpaccayo tassa puna kiṃpaccayo, ayoniso manasikāro. So kassa paccayo saṅkhārānaṃ, iti paccayo ca samuppannaṃ ca tassa ko hetu avijjāyeva. Tathā hi purimā koṭi na paññāyati. Tattha avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānassa hetu purimā hetu pacchā paccayo, sāpi avijjāsaṅkhārānaṃ paccayo catūhi kāraṇehi sahajātapaccayatāya samanantarapaccayatāya abhisandanapaccayatāya patiṭṭhānapaccayatāya. 연기에서 무명이 조건이 되는 것처럼, 다시 그 (무명)의 조건은 무엇인가? 그것은 비리작의(ayoniso manasikāra)이다. 그것은 무엇의 조건인가? 상카라(saṅkhāra)들의 조건이다. 이처럼 조건과 연생(samuppanna)에 있어 그 원인은 무엇인가? 오직 무명뿐이다. 그러므로 앞선 끝(시초)은 알려지지 않는다. 거기서 무명 수면(anusaya)은 무명 전현(pariyuṭṭhāna)의 원인이 되고, 앞선 것은 원인이요 뒤의 것은 조건이 된다. 그 무명 또한 네 가지 이유, 즉 구생연(sahajāta-paccaya), 등무간연(samanantara-paccaya), 유출연(abhisandana-paccaya), 정립연(patiṭṭhāna-paccaya)의 상태로 상카라들의 조건이 된다. 57. Kathaṃ sahajātapaccayatāya avijjāsaṅkhārānaṃ paccayo? Yaṃ cittaṃ rāgapariyuṭṭhaṃ, tattha avijjāpariyuṭṭhānena sabbaṃ paññāya gocaraṃ hanti. Tattha saṅkhārā tipaccayaṭṭhikā addhābhūmikāramahattassa ayaṃ avijjāsahasamuppannaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullatamāpajjantī catūhi kāraṇehi paññā pahīyati. Katamehi catūhi? Anusayo pariyuṭṭhānaṃ saṃyojanaṃ upādānaṃ. Tattha anusayo pariyuṭṭhānaṃ jāti pariyuṭṭhitā saṃyujjati saṃyuttā upādiyati upādānapaccayā bhavo. Evaṃ te saṅkhārā tividhā uppannā bhūmigatā nāsaññattha ayaṃ maggena vinītattāyāti te thāmagatā apativinītātipi te saṅkhārāti vuccati, evaṃ sahetusamuppannaṭṭhena atthi meva paccayā saṅkhārānaṃ paccayo niddiṭṭhaṃ apanetvā kusalaṃ akusalaṃ kusalo ca akusalo ca pakkhipitabbo, vipākadhammā apanetvā vacanīyaṃ avacanīyaṃ vacanīyañca avacanīyañca pakkhipitabbaṃ, bhavaapevirittā, sabbasuttaṃ parikkhipitabbaṃ. 57. 어떻게 구생연의 상태로 무명이 상카라들의 조건이 되는가? 탐욕에 휩싸인 마음이 있을 때, 거기서 무명의 전현으로 인해 지혜의 모든 영역이 파괴된다. 거기서 세 가지 조건에 토대를 두고 시간적 단계의 위대함의 상태에 있는 상카라들은 무명과 함께 생겨나 성장하고 번식하며 광대함에 이른다. 네 가지 이유로 지혜는 버려진다. 그 네 가지는 무엇인가? 수면(anusaya), 전현(pariyuṭṭhāna), 결사(saṃyojana), 취착(upādāna)이다. 거기서 수면은 전현과 더불어 생겨나 결합하고, 결합하여 취착한다. 취착을 조건으로 존재(bhava)가 있게 된다. 이와 같이 그 상카라들은 세 가지 방식으로 생겨나 영역에 도달하며 다른 곳에는 있지 않다. 이것은 도(magga)에 의해 길들여져야 하기에, 힘을 얻어 제거되지 않은 상태를 일컬어 상카라라고 한다. 이처럼 원인과 함께 생겨난다는 의미에서 조건은 분명히 존재하며 상카라들의 조건이 된다. 설해진 선과 불선을 제거하지 말고 선과 불선을 포함시켜야 하며, 과보의 법들을 제거하지 말고 설해야 할 것과 설하지 말아야 할 것을 포함시켜야 한다. 존재가 사라질 때까지 모든 경전을 두루 살펴야 한다. Dasa tathāgatabalāni cattāri vesārajjāni puññāni anaññākataṃ avijjā samanantarapaccayatāya saṅkhārānaṃ paccayo yena cittena saha samuppannā avijjā tassa cittassa samanantaracittaṃ samuppannanti, tassa yaṃ samanantaracittaṃ samuppannanti, tassa pacchimassa cittassa purimacittaṃ hetupaccayatāya paccayo, tena avijjā hetu tena cittena upādānaṃ anokāsakatā ñāṇaṃ na uppajjanti. Yā tassa appamādā dhātu abhijjhābhisanditā tahiṃ vipallāsā uppajjanti ‘‘asubhe subha’’nti ‘‘dukkhe sukha’’nti, tattha saṅkhārā uppajjanti rattā duṭṭhā mūlassa cetanā rāgapariyuṭṭhānena byāpādapariyuṭṭhānena avijjāpariyuṭṭhānena diṭṭhivipallāso vatthuniddese niddisitabbo[Pg.241], yaṃ viparītacitto vijānāti ayaṃ cittavipallāso, yā viparītasaññā upaggaṇhāti ayaṃ saññāvipallāso. Yaṃ viparītadiṭṭhi abhinivisati ayaṃ diṭṭhivipallāso. Aṭṭha micchattāni vaḍḍhanti, tīṇi akusalāni ayoniso manasikāre uppannaṃ viññāṇañca vijjañca karonti. Iti pubbāparante akusalānātaritaro saṅkhārā vuddhiṃ vepullataṃ gacchanti. Te ca mahatā ca appaṭividitā ponobhavikā saṅkhārā bhavanti. Iti evaṃ avijjā sahajātapaccayatāya saṅkhārānaṃ paccayo samanantarapaccayatāya ca. 여래의 열 가지 힘과 네 가지 무소외는 공덕의 법들로서 다른 것에 의해 만들어진 것이 아니다. 무명은 등무간연의 상태로 상카라들의 조건이 된다. 무명이 함께 생겨난 그 마음 다음에 등무간의 마음이 생겨난다. 그 등무간의 마음이 생겨날 때, 뒤의 마음에 대해 앞의 마음은 인연(hetu-paccaya)의 상태로 조건이 된다. 그로 인해 무명은 원인이 되고, 그 마음으로 인해 취착이 생기며 기회가 없으므로 지혜는 생겨나지 않는다. 탐욕에 젖어 방일하지 않는 요소가 있을 때, 거기서 전도(vipallāsa)들이 생겨나니, 곧 '부정(不淨)한 것에서 정(淨)하다는 전도'와 '괴로운 것에서 즐겁다는 전도'이다. 거기서 탐욕에 물들고 오염된 근본 의도(cetanā)인 상카라들이 탐욕의 전현, 성냄의 전현, 무명의 전현에 의해 생겨난다. 견전도(diṭṭhi-vipallāsa)는 사물에 대한 설명에서 지시되어야 한다. 뒤바뀐 마음으로 아는 것이 심전도(citta-vipallāsa)이며, 뒤바뀐 인상으로 거머쥐는 것이 상전도(saññā-vipallāsa)이다. 뒤바뀐 견해로 집착하는 것이 견전도이다. 여덟 가지 삿됨(micchatta)이 증장하고, 세 가지 불선법이 비리작의 속에서 생겨난 식(viññāṇa)과 명(vijjā)을 그렇게 만든다. 이와 같이 앞뒤로 불선에서 벗어나지 못한 상카라들은 성장하고 광대함에 이른다. 그것들은 위대하며 철저히 알지 못한 것이어서 다시 태어남을 초래하는 상카라들이 된다. 이와 같이 무명은 구생연과 등무간연의 상태로 상카라들의 조건이 된다. 58. Kathaṃ abhisandanākārena avijjā saṅkhārānaṃ paccayo? Sā avijjā te saṅkhāre abhisanneti parippharati. Seyyathāpi nāma uppalaṃ vā padumaṃ vā taṃ udake vaḍḍhaṃ assa, sītena vārinā abhisannaṃ parisandanaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullataṃ āpajjati. Evaṃ abhisandanaṭṭhena avijjā saṅkhārānaṃ paccayo. 58. 어떻게 유출(abhisandana)의 양상으로 무명이 상카라들의 조건이 되는가? 그 무명은 그 상카라들을 적시고 두루 퍼진다. 예를 들어 청연화나 홍연화가 물속에서 자랄 때, 차가운 물에 의해 적셔지고 넘쳐흘러 성장하고 번식하며 광대함에 이르는 것과 같다. 이와 같이 유출의 의미로 무명은 상카라들의 조건이 된다. Kathaṃ patiṭṭhahanaṭṭhena avijjā saṅkhārānaṃ paccayo? Te saṅkhārā avijjāyaṃ nissāya vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullataṃ āpajjanti. Seyyathāpi nāma uppalaṃ vā padumaṃ vā pathaviṃ nissāya pathaviṃ patiṭṭhāya vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullataṃ āpajjati. Ete saṅkhārā avijjāyaṃ patiṭṭhitā avijjāyaṃ nissāya vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullataṃ gacchanti. Evaṃ patiṭṭhahanaṭṭhena avijjā saṅkhārānaṃ paccayo. 어떻게 정립(patiṭṭhāna)의 의미로 무명이 상카라들의 조건이 되는가? 그 상카라들은 무명에 의지하여 성장하고 번식하며 광대함에 이른다. 예를 들어 청연화나 홍연화가 대지에 의지하고 대지에 뿌리를 내려 성장하고 번식하며 광대함에 이르는 것과 같다. 이들 상카라들은 무명에 정립되고 무명에 의지하여 성장하고 번식하며 광대함에 이른다. 이와 같이 정립의 의미로 무명은 상카라들의 조건이 된다. Puna rāgasahagatassa kammassa vipākena paṭisandhimhi bhavo nibbattati, taṃ kammassa sabbaṃ abhiniviṭṭhaṃ aññāṇavasena ponobhavikā saṅkhārāti vuccanti, evampi avijjāpaccayā saṅkhārā atthi. Puna pañcasu ye ca sekkhā puggalā, ye ca asaññisamāpattiṃ samāpannā, ye ca bhavagatā, ye ca antogatāyeva saṃsedajā, ye ca vā pana añño hi koci anāgāmibhūtā na cetenti na ca patthenti, tesaṃ kiṃ paccayā saṅkhārā. Puna rāgā atthi tesaṃ saṅkhārāni upādānāni cittamanussarantiyeva avipakkavipākasamūhatā asamucchinnapaccayā tesaṃ puna ca gato bhavati. Evampi hi avijjāpaccayā saṅkhārā. Puna sā te na upādānā napi saṅkhārā atthi, puna tesaṃ satta anusayā asamūhatā asamucchinnā tadārammaṇaṃ bhavati. Viññāṇassa patiṭṭhāya viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ. Evampi avijjāpaccayā saṅkhārā. Puna sā yaṃ kiñci kammaṃ ācayagāmi sabbaṃ taṃ avijjāvasena abhisaṅkhariyati [Pg.242] taṇhāvasena ca allīyati aññāṇavasena ca tattha ādīnavampi na jānāti. Tadeva viññāṇabījaṃ bhavati, sāyeva taṇhāsineho bhavati. Sāyeva avijjā sammohoti. Evampi avijjāpaccayā saṅkhārā vattabbā. Iti imehi ākārehi avijjā saṅkhārānaṃ paccayo. 다시 탐욕이 수반된 업의 과보로 인해 재생연결(paṭisandhi)에서 존재(bhava)가 발생한다. 무지의 힘으로 그 새로운 존재에서 발생하는 모든 업의 축적을 '재생을 초래하는 형성(ponobbhavikā saṅkhārā)'이라 부른다. 이와 같이 무명을 조건으로 하는 형성(행)들이 존재한다. 다시 다섯 가지 부류의 사람들 중에서, 유학(sekkhā)인 이들과 무상정(asaññisamāpatti)에 든 이들, 존재에 이른 이들, 그리고 (삼세다자처럼) 태 안에 들어간 이들, 또는 아나함(불환자)이 된 다른 어떤 이들은 의도(cetanā)하지도 않고 갈망하지도 않는데, 그들에게 어떤 조건으로 형성들이 있는가? 다시 그들에게는 탐욕이 있으며, 그들의 형성들과 취착(upādāna)과 마음을 거듭 반조하게 된다. 아직 과보를 주지 않은 업의 무리가 제거되지 않았고 조건이 끊어지지 않았기 때문에, 그들에게 다시 존재로 가는 일이 발생한다. 참으로 이와 같이 무명을 조건으로 하는 형성들이 존재한다. 다시 그들에게는 취착도 없고 형성도 없으나, 그들에게 일곱 가지 잠재성향(anusaya)이 제거되지 않고 끊어지지 않았기에 그것을 대상으로 하는 잠재성향이 존재한다. 식(viññāṇā)이 머물기 때문에 식을 조건으로 명색(nāmarūpa)이 발생한다. 이와 같이 무명을 조건으로 형성들이 존재한다. 다시 공덕이나 악덕을 쌓아가는(ācayagāmi) 그 어떤 업이든, 그 모든 것은 무명의 힘으로 형성되고(abhisaṅkhariyati) 갈애의 힘으로 달라붙으며, 무지로 인해 그곳의 재난(ādīnava)을 알지 못한다. 바로 그것이 식의 씨앗(viññāṇabīja)이 되고, 그 갈애가 곧 습기(sineho)가 되며, 그 무가가 곧 미혹(sammoha)이 된다. 이와 같이 무명을 조건으로 하는 형성들이라고 말해야 한다. 이와 같이 이러한 방식들로 무명은 형성들의 조건이 된다. Tattha avijjāya hetu ayoniso manasikāro paccayo hoti. Tattha abhicchedo ayaṃ tattha tatiyaṃ balaṃ nivatti, ayaṃ paṭisandhi. Tattha punabbhavo yo avecchedo asamugghātanaṭṭhena ayaṃ anusayo. Yathā paṭākaṃ vā sāṭakaṃ vā dve janā pīḷesu ca ekā vā balaṃ vā assa nivāṭassesu, na pana pīḷesu soseyya. Tattha yaṃ sinehā āpodhātu anupullanā sosetabbā. Uṇhadhātumāgamma sace puna taṃ ākāse nikkhipeyya taṃ ussāvena yebhuyyataraṃ sinehamāpajjeyya, na hi anāgamma tejodhātuṃ parisesaṃ gaccheyya. Evameva bhavaggaparamāpi samāpatti na anurūpassa samugghātāya saṃvattati. Te hi ālayanti sammasanti, na ca taṇhāya taṇhāpahānaṃ gacchanti. Tattha so asamugghāto. Avijjāya anusayo ca cittassa sampalibodho, idaṃ pariyuṭṭhānaṃ. Yathābhūtaṃ viññāṇassa appaṭivedho ayaṃ avijjāāsavo avijjāviññāṇabījaṃ bhavati. Yaṃ bījaṃ so hetu na samucchijjati, asamucchijjanto paṭisandehati. Paṭisandahanto na samugghātaṃ gacchati. Asamugghātaṃ cittaṃ pariyonahati, pariyonaddhacitto yathābhūtaṃ nappajānāti, iti saññāṇassa sāsavattho, avijjattho, hetuattho, avacchedattho, anivattiattho, phalattho paṭisandhiattho, punabbhavattho, asamugghātattho, anusayattho, pariyuṭṭhānattho, apaṭivedhanattho. Ettāvatā avijjāya khettaṃ niddiṭṭhaṃ bhavati. Ayaṃ vuccate parikkhāro nāma hāro. 거기서 무명의 원인(hetu)은 부적절한 주의(ayoniso manasikāro)가 그 조건(paccayo)이 된다. 거기서 (윤회의) 끊어짐이 없고, 거기서 세 번째 힘이 침잠하니 이것이 재생연결이다. 거기서 도(magga)에 의해 제거되지 않았기 때문에 다시 존재가 이어지는 끊어지지 않음이 있으니, 이것이 잠재성향(anusaya)이다. 비유하자면, 두 사람이 천이나 옷을 짜낼 때, 물이 묻어 짜내야 할 옷에 한 겹이나 주름이 생기더라도, 짜내기만 해서는 마르지 않는 것과 같다. 거기서 습기를 머금은 수대(āpodhātu)는 열기에 의해 건조되어야 한다. 화대(tejodhātu)에 의지하여 다시 그것을 허공에 놓아둔다면, 이슬로 인해 대개 더 습해질 것이며, 화대에 의지하지 않고서는 완전히 마르는 데 이르지 못할 것이다. 이와 마찬가지로 비상비비상처의 등지(samāpatti)라 할지라도 그에 상응하는 무색계의 탐욕을 완전히 제거하는 데 도움이 되지 않는다. 그들은 그곳에 집착하고 만져보며, 갈애로 인해 갈애의 버림에 이르지 못한다. 그곳에는 (번뇌의) 제거되지 않음이 있다. 무명의 잠재성향은 마음을 방해하고 어지럽히니, 이것이 현행하는 번뇌(pariyuṭṭhāna)이다. 있는 그대로 식(viññāṇā)을 꿰뚫어 알지 못함이 있으니, 이것이 무명루(avijjāsavo)이다. 무명은 식의 씨앗이 된다. 그 씨앗인 원인이 끊어지지 않으면, 끊어지지 않은 채 재생연결을 맺는다. 재생연결을 맺는 자는 (번뇌의) 전멸에 이르지 못한다. 전멸하지 않은 번뇌가 마음을 덮어씌우고, 마음에 덮어씌워진 자는 있는 그대로 알지 못한다. 이와 같이 식(saññāṇa)의 의미는 '유루(sāsava)의 의미', '무명의 의미', '원인의 의미', '끊어지지 않음의 의미', '되돌아오지 않음의 의미', '과보의 의미', '재생연결의 의미', '다시 태어남의 의미', '제거되지 않음의 의미', '잠재성향의 의미', '현행하는 번뇌의 의미', '꿰뚫어 알지 못함의 의미'이다. 이로써 무명의 영역이 명시되었다. 이것을 '파릿카라(parikkhāra, 장비) 하라'고 부른다. 59. Tattha katamo samāropano hāro? Ugghaṭitamhi tamhi santañceva ca naṃ vitthāraṃ pana vattabbaṃ. Vitthāravidhaṃ cittaññā ayaṃ samāropano hāro. Tattha nāmaniddeso upaghaṭakā vatthuniddeso vevacanaṃ vatthubhūto vitthāro. Yathā kiṃ, yā bhikkhūnaṃ vattato pahātabbo, ayaṃ upaghaṭanā. 59. 거기서 '사마로파나(samāropana, 부여) 하라'는 무엇인가? 예리한 지혜를 가진 이(ugghaṭitaññū)에게 설해진 명확한 가르침을 상세하게 설명해야 할 때, 상세한 방식으로 마음을 아는 것, 이것이 사마로파나 하라이다. 거기서 명칭의 명시(nāmaniddeso), 해로운 대상의 명시(upaghātakavatthuniddeso)는 동의어(vevacana)이며, 토대가 되는 명시는 상세한 설명(vitthāra)이다. 비유하자면 비구들의 의무(vatta)에 의해 버려야 할 것과 같으니, 이것이 제거(upaghaṭana)이다. Tattha [Pg.243] katamo samāropano? Kiñci na vattabbaṃ, rūparāgaṃ vā nāmavantapahātabbaṃ. Yāva viññāṇanti vitthārena kātabbāni. Avijjā tā opammena paññāpetabbā, ayaṃ samāropano. Nissitacittassa ca mattiko ca nissayo taṇhā ca diṭṭhi ca. Tattha diṭṭhi avijjā taṇhā saṅkhārā. Tattha diṭṭhipaccayā taṇhā ime avijjāpaccayā saṅkhārā. Tattha nissitaṃ viññāṇaṃ idaṃ saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ yāva jarāmaraṇaṃ, idaṃ saṃkhittena bhāsite avasiṭṭhaṃ paropayati. 거기서 사마로파나란 무엇인가? 어떤 말할 필요도 없이, 색계의 탐욕이나 이름만 남은 것까지 버려야 하며, 식에 이르기까지 상세하게 행해져야 한다. 무지의 상태는 비유로써 알려져야 하니, 이것이 사마로파나이다. (무명에) 의지하는 마음의 한계와 의지처는 갈애와 견해이다. 거기에는 견해, 무명, 갈애, 형성이 있다. 거기서 견해를 조건으로 갈애가 생기고, 무명을 조건으로 이러한 형성들이 생긴다. 거기서 (무명에) 의지하는 식과 형성들을 조건으로 발생한 이 식은 노사(jarāmaraṇa)에 이르기까지 발생한다. 이것은 요약하여 설해진 것에 나머지 연기의 지분들을 부여하는 것이다. Anissitassa calitaṃ natthīti tassa evaṃ diṭṭhiyā taṇhāya ca pahānaṃ tattha diṭṭhiavijjānirodhāya bhūtaṃ viññāṇaṃ sarāgaṭṭhāniyesu dhammesu taṃ taṃ dhammaṃ upecca aññaṃ dhammaṃ dhāvati makkaṭopamatāya, atha khvassa parittesu dhammesu sarāgaṭṭhāniyesu chandarāgo natthi kuto tato calanā, adhimattesu sattesu cittaṃ nivessayati taṃ apatiṭṭhitaṃ viññāṇaṃ anāhāraṃ nirujjhati viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho yāva jarāmaraṇanirodho. Ayaṃ samāropano. (무명에) 의지하지 않는 자에게는 동요(calita)가 없으며, 그에게는 이와 같이 견해와 갈애의 버림이 있다. 거기서 견해와 무명의 소멸로 인해 생겨난 식은, 탐욕의 대상이 되는 법들에서 그 법들에 머물지 않고 다른 법으로 달려가니, 원숭이의 비유와 같이 달려가는 것이다. 그러나 그에게 적은 탐욕의 대상이 되는 법들에 찬탄과 탐욕(chandarāga)이 없다면 어찌 그곳에 동요가 있겠는가. (무명이 제거되지 않은) 중생들에게는 마음을 의지하여 (식이) 발생하지만, 의지처가 없는 식은 자양분(āhāra)이 없어 소멸한다. 식의 소멸로 인해 명색이 소멸하고 노사에 이르기까지 소멸한다. 이것이 (환멸 연기의) 사마로파나이다. Tattha rāgavasena viññāṇassa calitaṃ sapariggaho, tasmiṃ calite asati yo parikilesopacāro tividho aggi paṭippassaddho bhavati. Tenāha calite asante passaddhi hoti. Tattha yaṃ samāropanā passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, sukhino cittaṃ samādhiyati. Yāva vimuttitamiti ñāṇadassanaṃ bhavati. So āsavānaṃ khayā ca vimutti no upapajjati. Tassa upapattissa āgatigatiyā asantiyā nevidha na huraṃ na ubhayamantarena. Esevanto dukkhassāti anupādisesā nibbānadhātu. Idamassa suttassa majjhe samāropitaṃ paṭiccasamuppāde ca vimuttiyaṃ ca yogo na ca etaṃ tassa saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ vibhajjanti. Ayaṃ vuccate samāropano hāro. Na ca saṃkilesabhāgiyena suttena saṃkilesabhāgiyo ye ca dhammā samāropayitabbā nāññe. Evaṃ vāsanābhāgiye nibbedhabhāgiye, ayaṃ samāropano hāro. Ime soḷasa hārā. 거기서 탐욕의 힘으로 식의 동요가 일어나는 것은 소유(sapariggaha)가 있는 것이고, 그 동요가 없을 때 일어나는 번뇌의 작용인 세 가지 불은 가라앉게 된다. 그래서 '동요가 없을 때 고요함(passaddhi)이 있다'고 말씀하셨다. 거기서 부여된 바, 고요해진 몸을 가진 자는 즐거움을 느끼고, 즐거운 자의 마음은 삼매에 든다. 해탈에 이르기까지 지견(ñāṇadassana)이 생긴다. 그는 번뇌의 다함으로 인해 해탈하며 다시 태어나지 않는다. 그 도달한 자에게는 오는 일과 가는 일이 없으므로, 이 세상도 없고 저 세상도 없으며 그 둘의 중간도 없다. 이것이 바로 괴로움의 끝이니, 곧 무여열반의 경계(anupādisesā nibbānadhātu)이다. 이것은 이 수트라의 중간에 부여된 것이며, 연기법과 해탈에서의 수행(yogo)을 의미한다. 요약하여 설해진 그 수트라의 의미를 상세하게 분석하지 않은 경우 이를 보충하는 것이다. 이것을 '사마로파나 하라'고 부른다. 오염의 부분에 속하는 수트라로 오염에 속하는 법들만을 부여해야 하며 다른 것을 부여해서는 안 된다. 이와 같이 습성(vāsana)의 부분이나 통찰(nibbedha)의 부분에서도 마찬가지이다. 이것이 사마로파나 하라이다. 이것들이 열여섯 가지 하라(도구)이다. Suvīrassa mahākaccāyanassa jambuvanavāsino peṭakopadese 용맹 정진하시며 잠부바나(Jambuvana)에 거주하시는 마하깟짜야나(Mahākaccāyana) 존자께서 찬술하신 페타코파데사(Peṭakopadesa)에서, Pañcamā bhūmi. 제5단계(Pañcamā bhūmi)가 끝났다. 6. Suttatthasamuccayabhūmi 6. 경전 의미의 총합 단계(Suttatthasamuccayabhūmi) 60. Buddhānaṃ [Pg.244] bhagavantānaṃ sāsanaṃ tividhena saṅgahaṃ gacchati, khandhesu dhātūsu āyatanesu ca. Tattha pañcakkhandhā rūpakkhandho yāva viññāṇakkhandho. Dasa rūpaāyatanāni cakkhu rūpā ca yāva kāyo phoṭṭhabbā ca, ayaṃ rūpakkhandho. Tattha cha vedanākāyā vedanākkhandho cakkhusamphassajā vedanā yāva manosamphassajā vedanā, ayaṃ vedanākkhandho. Tattha cha saññākāyā saññākkhandho, rūpasaññā yāva dhammasaññā ime cha saññākāyā, ayaṃ saññākkhandho. Tattha cha cetanākāyā saṅkhārakkhandho, rūpasañcetanā yāva dhammasañcetanā ime cha cetanākāyā, ayaṃ saṅkhārakkhandho. Tattha cha viññāṇakāyā viññāṇakkhandho, cakkhuviññāṇaṃ yāva manoviññāṇaṃ ime cha viññāṇakāyā, ayaṃ viññāṇakkhandho. Ime pañcakkhandhā. 60. 부처님들이자 세존들의 가르침은 온(khandha), 계(dhātu), 처(āyatana)의 세 가지 방식으로 요약됩니다. 그중 오온(五蘊)은 색온에서 식온까지입니다. 안(眼)·색(色)에서 신(身)·촉(觸)까지의 10가지 색처(色處)가 곧 색온입니다. 거기서 6수신(六受身)이 수온입니다. 안촉생수에서 마노촉생수까지가 수온입니다. 거기서 6상신(六想身)이 상온입니다. 색상에서 법상까지의 6상신이 상온입니다. 거기서 6사신(六思身)이 행온입니다. 색사에서 법사까지의 6사신이 행온입니다. 거기서 6식신(六識身)이 식온입니다. 안식에서 마노식까지의 6식신이 식온입니다. 이것이 오온입니다. Tesaṃ kā pariññā? Aniccaṃ dukkhaṃ saññā anattāti esā etesaṃ pariññā. Tattha katamo khandhattho? Samūhattho khandhattho, puñjattho khandhattho, rāsattho khandhattho. Taṃ yathā dabbakkhandho vanakkhandho dārukkhandho aggikkhandho udakakkhandho vāyukkhandho iti evaṃ khandhesu sabbasaṅgahova evaṃ khandhattho. 그것들에 대한 철저한 앎(pariññā)은 무엇입니까? '무상(無常), 고(苦), 무아(無我)'라고 아는 것이 그것들에 대한 철저한 앎입니다. 거기서 '온(khandha)'의 의미는 무엇입니까? 모임(集)의 의미가 온의 의미이고, 쌓임(聚)의 의미가 온의 의미이며, 무더기(積)의 의미가 온의 의미입니다. 예를 들어 물건의 무더기(dabbakkhandho), 숲의 무더기, 나무 무더기, 불꽃 무더기, 물의 무더기, 바람의 무더기라 하는 것과 같습니다. 이처럼 온에 있어서 모든 것을 하나로 묶어 요약하는 것이 곧 온의 의미입니다. Tattha aṭṭhārasa dhātuyo cakkhudhātu rūpadhātu cakkhuviññāṇadhātu…pe… manodhātu dhammadhātu manoviññāṇadhātu. Etāyo aṭṭhārasa dhātuyo. Tāsaṃ pariññā aniccaṃ dukkhaṃ saññā anattāti esā etāsaṃ pariññā. Tattha ko dhātuattho? Vuccate avayavattho dhātuattho. Avayavoti cakkhu no pasādo cakkhudhātu. Evaṃ pañcasu dhātūsu puna rāgavavacchedattho dhātuattho. Vavacchinnā hi cakkhudhātu. Evaṃ pañcasu punarāha ekantipakatyatthena dhātuatthoti vuccate. Taṃ yathā, pakatiyā ayaṃ puriso pittiko semhiko vātiko sannipātikoti evaṃ pakaticakkhudhātu dasannaṃ piyā ca sabbesu indriyesu…pe… visabhāgattho dhātuattho. 거기에 18계(十八界)가 있으니, 안계, 색계, 안식계... 내지 마노계, 법계, 마노식계입니다. 이것이 18계입니다. 그것들에 대한 철저한 앎은 '무상, 고, 무아'라고 아는 것이 그것들에 대한 철저한 앎입니다. 거기서 '계(dhātu)'의 의미는 무엇입니까? 부분(avayava)의 의미를 계의 의미라고 말합니다. 부분이란 눈의 감관(pasāda)이 안계인 것과 같습니다. 이와 같이 다섯 가지 계에 대하여, 또한 탐욕을 끊어내는(vavacchedattho) 의미가 계의 의미입니다. 안계는 (탐욕으로부터) 끊어지는 것이기 때문입니다. 이와 같이 다섯 가지 계에 대하여 다시 말하기를, 본성(pakati)의 의미를 계의 의미라고 합니다. 예를 들어, 본래 이 사람은 담즙질(pittiko)이거나, 점액질(semhiko)이거나, 풍질(vātiko)이거나, 복합질(sannipātiko)이라고 하는 것과 같습니다. 이처럼 본래의 안계는 열 가지 감관(indriya) 및 모든 것에 대하여... 또한 서로 다른 성질(visabhāga)의 의미가 계의 의미입니다. Tattha dvādasāyatanāni katamāni? Cha ajjhattikāni cha bāhirāni. Cakkhāyatanaṃ yāva manāyatananti ajjhattikaṃ, rūpāyatanaṃ yāva dhammāyatananti bāhiraṃ. Etāni dvādasa āyatanāni. Etesaṃ kā pariññā? Aniccaṃ dukkhaṃ saññā anattāti, esā etesaṃ pariññā. Api [Pg.245] ca dvidhā pariññā ñātapariññā ca pahānapariññā ca. Tattha ñātapariññā nāma aniccaṃ dukkhaṃ saññā anattāti, esā ñātapariññā. Pahānapariññā pana chandarāgappahānā, esā pahānapariññā. Tattha katamo āyatanattho? Vuccate ākārattho āyatanattho. Yathā suvaṇṇākaro dubbaṇṇākaro, yathā dvīhi tehi ākārehi te te gāvā uttiṭṭhanti. Evaṃ etehi cittacetasikā gāvā uttiṭṭhanti kammakilesā dukkhadhammā ca. Punarāha āyadānattho āyatanattho. Yathā rañño āyadānehi āyo bhavati, evaṃ āyadānattho āyatanattho. 거기서 12처(十二處)는 무엇입니까? 6내처와 6외처입니다. 안처에서 마노처까지를 내처라 하고, 색처에서 법처까지를 외처라 합니다. 이것이 12처입니다. 그것들에 대한 철저한 앎은 무엇입니까? '무상, 고, 무아'라고 아는 것이 그것들에 대한 철저한 앎입니다. 또한 철저한 앎에는 알려진 철저한 앎(ñātapariññā)과 버림의 철저한 앎(pahānapariññā)의 두 가지가 있습니다. 그중 '무상, 고, 무아'라고 아는 것을 알려진 철저한 앎이라 하고, 욕탐(chandarāga)을 버리는 것을 버림의 철저한 앎이라 합니다. 거기서 '처(āyatana)'의 의미는 무엇입니까? 장소(ākāra)의 의미를 처의 의미라고 말합니다. 마치 금광(suvaṇṇākāra)이나 은광처럼, 그 장소에서 소(牛)들이 머물러 있듯이, 이처럼 이곳에서 마음(citta)과 마음부수(cetasika)라는 소들이 머무르며, 업과 번뇌와 고통의 법들이 생겨납니다. 다시 말하기를, 수입(āyadāna)의 의미가 처의 의미입니다. 마치 왕의 세무서(āyadāna)에서 세금(āyo)이 생겨나는 것과 같이, 생겨나는 곳이라는 의미가 처의 의미입니다. 61. Cattāri ariyasaccāni dukkhaṃ samudayo nirodho maggo ca. Dukkhaṃ yathā samāsena dhammācariyaṃ mānasañca, samudayo samāsena avijjā ca taṇhā ca, nirodho samāsena vijjā ca vimutti ca, maggo samāsena samatho ca vipassanā ca. 61. 네 가지 성스러운 진리(사성제)는 고(苦), 집(集), 멸(滅), 도(道)입니다. 고제는 요약하면 가르침을 닦음과 마음이며, 집제는 요약하면 무명과 갈애이며, 멸제는 요약하면 명지(vijjā)와 해탈이며, 도제는 요약하면 사마타와 위빳사나입니다. Tattha sattatiṃsa bodhipakkhikā dhammā katame? Cattāro satipaṭṭhānā yāva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, evamete sattatiṃsa bodhipakkhikā dhammā. Ye dhammā atītānāgatapaccuppannānaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ paccekabuddhānaṃ sāvakānaṃ ca nibbānāya saṃvattantīti, so maggo cattāro satipaṭṭhānā. Katame cattāro? Idha bhikkhu kāye kāyānupassī viharati, sammappadhānaṃ…pe… iddhipādaṃ…pe… indriyāni…pe… balāni…pe… tattha ko indriyattho? Indattho indriyattho, ādhipateyyattho indriyattho, pasādattho indriyattho, asādhāraṇaṃ kassa kiriyattho indriyattho anavapariyattho balattho, thāmattho balattho, upādāyattho balattho, upatthambhanattho balattho. 거기서 37보리분법(三十七菩提分法)은 무엇입니까? 4염처에서 고귀한 팔정도까지입니다. 이처럼 이것들이 37보리분법입니다. 과거, 미래, 현재의 세존 부처님들과 벽지불들과 제자들의 열반을 위해 작용하는 법들이 곧 도(道)이며 4염처입니다. 4염처란 무엇입니까? 여기 비구가 몸에서 몸을 관찰하며 머무르고(신념처), 정근, 신족, 근(indriya), 력(bala) 등을 관찰하며 머뭅니다. 거기서 '근(indriya)'의 의미는 무엇입니까? 주권(inda)의 의미가 근의 의미이고, 지배력(ādhipateyya)의 의미가 근의 의미이며, 맑음(pasāda)의 의미가 근의 의미입니다. 또한 '력(bala)'의 의미는 무엇입니까? 굽히지 않음의 의미, 힘(thāma)의 의미, 의지함의 의미, 지탱함(upatthambhana)의 의미가 력의 의미입니다. Tattha katame satta bojjhaṅgā? Satisambojjhaṅgo yāva upekkhāsambojjhaṅgo. Tattha katamo aṭṭhaṅgiko maggo? Sammādiṭṭhi yāva sammāsamādhi. Tattha aṭṭhaṅgiko maggoti khandho sīlakkhandho ca samādhikkhandho ca paññākkhandho ca. Tattha yā ca sammāvācā yo ca sammākammanto yo ca sammāājīvo, ayaṃ sīlakkhandho. Yā ca sammāsati yo ca sammāvāyāmo yo ca sammāsamādhi, ayaṃ samādhikkhandho. Yo ca sammāsaṅkappo yā ca sammādiṭṭhi, ayaṃ paññākkhandho. Evaṃ tāyo tisso sikkhā. Evaṃ tīhākārehi dasa padāni…pe…. 거기서 7각지는 무엇입니까? 염각지에서 사각지까지입니다. 거기서 팔정도는 무엇입니까? 정견에서 정정까지입니다. 거기서 팔정도라 함은 계온(sīlakkhandha), 정온(samādhikkhandha), 혜온(paññākkhandha)의 세 무더기(온)를 말합니다. 그중 정어, 정업, 정명은 계온입니다. 정념, 정정진, 정정은 정온입니다. 정사유, 정견은 혜온입니다. 이처럼 세 가지 온은 삼학(tisso sikkhā)입니다. 이와 같이 세 가지 방식으로 열 가지 항목이... Tattha [Pg.246] yogāvacaro sīlakkhandhe ṭhito dosaṃ akusalaṃ na upādiyati, dosānusayaṃ samūhanati, dosasallaṃ uddharati, dukkhavedanaṃ parijānāti, kāmadhātuṃ samatikkamati. Samādhikkhandhe ṭhito lobhaṃ akusalaṃ na upādiyati, rāgānusayaṃ samūhanati, lobhasallaṃ uddharati, sukhavedanaṃ parijānāti, rūpadhātuṃ samatikkamati. Paññākkhandhe ṭhito mohaṃ akusalaṃ na upādiyati, avijjānusayaṃ samūhanati, mohasallaṃ diṭṭhisallañca uddharati, adukkhamasukhavedanaṃ parijānāti, arūpadhātuṃ samatikkamati. Iti tīhi khandhehi tīṇi akusalamūlāni na upādiyati, cattāri sallāni uddharati, tisso vedanā parijānāti, tedhātukaṃ samatikkamati. 거기서 수행자(yogāvacaro)가 계온에 머물면 진심(dosa)이라는 불선법을 집착하지 않고, 진심의 잠재성향(anusaya)을 뿌리 뽑으며, 진심이라는 화살을 뽑아내고, 고수(苦受)를 철저히 알며, 욕계를 초월합니다. 정온에 머물면 탐심(lobha)이라는 불선법을 집착하지 않고, 탐욕의 잠재성향을 뿌리 뽑으며, 탐심이라는 화살을 뽑아내고, 낙수(樂受)를 철저히 알며, 색계를 초월합니다. 혜온에 머물면 치심(moha)이라는 불선법을 집착하지 않고, 무명의 잠재성향을 뿌리 뽑으며, 치심의 화살과 견해(diṭṭhi)의 화살을 뽑아내고, 불고불락수(사수)를 철저히 알며, 무색계를 초월합니다. 이와 같이 세 가지 온을 통해 세 가지 불선뿌리를 집착하지 않고, 네 가지 화살을 뽑아내며, 세 가지 느낌을 철저히 알고, 삼계를 초월합니다. 62. Tattha katamā avijjā? Yaṃ catūsu ariyasaccesu aññāṇanti vitthārena yathā so pāṇasajjesu kathaṃkathā kātabbaṃ. Tattha katamaṃ viññāṇaṃ? Cha viññāṇakāyā vedanā saññā cetanā phasso manasikāro, idaṃ nāmaṃ. Tattha katamaṃ rūpaṃ? Cātumahābhūtikaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāyarūpassa paññattiṃ. Iti purimakañca nāmaṃ idañca rūpaṃ tadubhayaṃ nāmarūpanti vuccati. Tattha chaḷāyatananti cha ajjhattikāni āyatanāni, cakkhu ajjhattikaṃ āyatanaṃ yāva mano ajjhattikaṃ āyatanaṃ. Phassoti cha phassakāyā cakkhusamphasso yāva manosamphassoti phasso. Cha vedanākāyā vedanā. Taṇhāti cha taṇhākāyā taṇhā. Upādānanti cattāri upādānāni kāmupādānaṃ diṭṭhupādānaṃ sīlabbatupādānaṃ attavādupādānanti upādānaṃ. Bhavoti tayo bhavā kāmabhavo rūpabhavo arūpabhavo. Tattha katamā jāti? Yā paṭhamaṃ khandhānaṃ paṭhamaṃ dhātūnaṃ paṭhamaṃ āyatanānaṃ uppatti jāti sañjāti okkanti abhinibbatti khandhānaṃ pātubhāvo, ayaṃ jāti. Tattha katamā jarā? Jarā nāma yaṃ taṃ khaṇḍiccaṃ pāliccaṃ valittacatā pavivittaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ vivaṇṇataṃ bhaggo taṃ jarā hīyanā pahīyanā āyuno hāni saṃhāni indriyānaṃ paribhedo upanāho paripāko, ayaṃ jarā. Tattha katamaṃ maraṇaṃ? Maraṇaṃ nāma yaṃ tasmiṃ tasmiṃ sattanikāye tesaṃ tesaṃ sattānaṃ cuti cavanatā maraṇaṃ kālaṅkiriyā uddhumātakānaṃ bhedo kāyassa jīvitindriyassa upacchedo, idaṃ maraṇaṃ. Iti purimikā ca jarā idañca maraṇaṃ tadubhayaṃ jarāmaraṇaṃ. 62. 그 가운데 무명(無明)이란 무엇인가? 네 가지 성스러운 진리(사성제)에 대해 무지한 것이니, 비유하자면 마치 계단을 축조할 때 ‘이럴까 저럴까’ 하고 망설이는 것과 같이 상세히 이해해야 한다. 그 가운데 식(識)이란 무엇인가? 여섯 가지 식의 무리(육식신)와 수(受), 상(想), 사(思), 촉(觸), 작의(作意)이니, 이것을 명(名, 정신)이라 한다. 그 가운데 색(色, 물질)이란 무엇인가? 사대종(四大種)과 사대종을 토대로 한 파생된 물질의 시설이다. 이와 같이 앞서 말한 명과 이 색, 그 둘을 일러 명색(名色)이라 한다. 그 가운데 육입(六入)이란 여섯 가지 안의 감각장소(내입처)이니, 안입처로부터 의입처에 이르기까지의 안의 감각장소이다. 촉(觸)이란 여섯 가지 촉의 무리(육촉신)이니, 안촉으로부터 의촉에 이르기까지를 촉이라 한다. 여섯 가지 수의 무리(육수신)를 수(受)라 한다. 애(愛)란 여섯 가지 애의 무리(육애신)를 애라 한다. 취(取)란 네 가지 취함이니, 감각적 욕망에 대한 취함(카무파다나), 견해에 대한 취함(디투파다나), 관습적인 의례와 금기 사항에 대한 취함(실랍바투파다나), 자아의 교설에 대한 취함(앗타바두파다나)을 취라 한다. 유(有)란 세 가지 존재(삼유)이니, 욕유(欲有), 색유(色有), 무색유(無色有)이다. 그 가운데 생(生)이란 무엇인가? 무리(온)들의 첫 번째 발생, 요소(계)들의 첫 번째 발생, 감각장소(처)들의 첫 번째 발생인 태어남, 생겨남, 들어감(입태), 출현, 무리들의 나타남을 말하니, 이것이 생이다. 그 가운데 노(老)란 무엇인가? 노(늙음)란 치아가 빠짐, 머리가 흼, 피부가 쭈글쭈글함, 사대종의 노쇠함과 퇴색함, 무너짐을 말하니, 그것이 노이다. 생명의 쇠퇴함, 소멸함, 수명의 감소함, 기력이 다함, 감각기능(인드리아)의 파괴됨, 짓눌림, 성숙함, 이것이 노이다. 그 가운데 사(死)란 무엇인가? 사(죽음)란 해당되는 중생들의 무리 속에서 해당되는 중생들의 옮겨감, 옮겨가는 상태, 죽음, 운명함, 무리(온)들의 부서짐, 몸의 무너짐, 생명 기능(지비틴드리아)의 끊어짐을 말하니, 이것이 사이다. 이와 같이 앞서 말한 노와 이 사, 그 둘을 노사(老死)라 한다. Tattha [Pg.247] andhakāratimisā yathābhūtaṃ appajānanalakkhaṇā avijjā saṅkhārānaṃ padaṭṭhānaṃ ha. Abhisaṅkharaṇalakkhaṇā saṅkhārā, upacayapunabbhavābhiropanapaccupaṭṭhānā. Te viññāṇassa padaṭṭhānaṃ. Vatthu saviññattilakkhaṇaṃ viññāṇaṃ, taṃ nāmarūpassa padaṭṭhānaṃ. Anekasannissayalakkhaṇaṃ nāmarūpaṃ, taṃ saḷāyatanassa padaṭṭhānaṃ. Indriyavavatthāpanalakkhaṇaṃ saḷāyatanaṃ, taṃ phassassa padaṭṭhānaṃ. Sannipātalakkhaṇo phasso, so vedanāya padaṭṭhānaṃ. Anubhavanalakkhaṇā vedanā, sā taṇhāya padaṭṭhānaṃ. Ajjhosānalakkhaṇā taṇhā, sā upādānassa padaṭṭhānaṃ. Ādānaparihananalakkhaṇaṃ upādānaṃ, taṃ bhavassa padaṭṭhānaṃ. Nānāgativikkhepalakkhaṇo bhavo, so jātiyā padaṭṭhānaṃ. Khandhānaṃ pātubhāvalakkhaṇā jāti, sā jarāya padaṭṭhānaṃ. Upanayaparipākalakkhaṇā jarā, sā maraṇassa padaṭṭhānaṃ. Āyukkhayajīvitauparodhalakkhaṇaṃ maraṇaṃ, taṃ dukkhassa padaṭṭhānaṃ. Kāyasampīḷanalakkhaṇaṃ dukkhaṃ, taṃ domanassassa padaṭṭhānaṃ. Cittasampīḷanalakkhaṇaṃ domanassaṃ, taṃ sokassa padaṭṭhānaṃ. Socanalakkhaṇo soko, so paridevassa padaṭṭhānaṃ. Vacīnicchāraṇalakkhaṇo paridevo, so upāyāsassa padaṭṭhānaṃ. Ye āyāsā te upāyāsā. 그 가운데 칠흑 같은 어둠처럼 있는 그대로 알지 못하는 특징을 가진 무명(無明)은 행(行)의 근인(가까운 원인)이다. 지어내는 특징을 가진 행은 쌓아 올리고 다시 태어남으로 인도하는 상태를 나타낸다. 그것들은 식(識)의 근인이다. 토대(의지처)를 통하여 아는 특징을 가진 식은 명색(名色)의 근인이다. 여러 가지에 의지하는 특징을 가진 명색은 육입(六入)의 근인이다. 감각기능을 확립하는 특징을 가진 육입은 촉(觸)의 근인이다. 만남(충돌)의 특징을 가진 촉은 수(受)의 근인이다. 대상을 경험(수용)하는 특징을 가진 수는 애(愛)의 근인이다. 몰입(집착)하는 특징을 가진 애는 취(取)의 근인이다. 거머쥐고 놓지 않는 특징을 가진 취는 유(有)의 근인이다. 여러 가지 태어날 곳으로 던져버리는 특징을 가진 유는 생(生)의 근인이다. 무리(온)들이 나타나는 특징을 가진 생은 노(老)의 근인이다. 소멸로 인도하고 성숙하게 하는 특징을 가진 노는 사(死)의 근인이다. 수명이 다하고 생명 기능이 소멸하는 특징을 가진 사는 고(苦, 고통)의 근인이다. 몸을 핍박하는 특징을 가진 고는 우(憂, 근심)의 근인이다. 마음을 핍박하는 특징을 가진 우는 비(悲, 슬픔)의 근인이다. 슬퍼하는 특징을 가진 비는 뇌(惱, 울부짖음)의 근인이다. 입으로 소리를 내는 특징을 가진 뇌는 절망(업파야사)의 근인이다. 어떤 괴로움들이 있다면 그것들이 곧 절망이다. Nava padāni yattha sabbo akusalapakkho saṅgahaṃ samosaraṇaṃ gacchati. Katamāni nava padāni? Dve mūlakilesā, tīṇi akusalamūlāni, cattāro vipallāsā. Tattha dve mūlakilesā avijjā ca bhavataṇhā ca, tīṇi akusalamūlāni lobho doso moho ca. Cattāro vipallāsā – ‘‘anicce nicca’’nti saññāvipallāso cittavipallāso diṭṭhivipallāso, ‘‘dukkhe sukha’’nti saññāvipallāso cittavipallāso diṭṭhivipallāso, ‘‘anattani attā’’ti saññāvipallāso cittavipallāso diṭṭhivipallāso, ‘‘asubhe subha’’nti saññāvipallāso cittavipallāso diṭṭhivipallāso. 모든 불선(不善)의 측면이 포함되고 모이는 아홉 가지 항목이 있다. 아홉 가지 항목이란 무엇인가? 두 가지 뿌리 번뇌(무라킬레사), 세 가지 불선근(불선한 뿌리), 네 가지 전도(顚倒, 뒤바뀜)이다. 거기서 두 가지 뿌리 번뇌는 무명과 태어남에 대한 갈애(바바탄하)이며, 세 가지 불선근은 탐욕(로바), 성냄(도사), 어리석음(모하)이다. 네 가지 전도는 '무상한 것에서 상주한다'고 여기는 상(想)의 전도·심(心)의 전도·견(見)의 전도, '괴로운 것에서 즐겁다'고 여기는 상의 전도·심의 전도·견의 전도, '무아인 것에서 자아이다'라고 여기는 상의 전도·심의 전도·견의 전도, '부정한 것에서 깨끗하다'고 여기는 상의 전도·심의 전도·견의 전도이다. 63. Tattha avijjā nāma catūsu ariyasaccesu yathābhūtaṃ aññāṇaṃ, ayaṃ avijjā. Bhavataṇhā nāma yo bhavesu rāgo sārāgo icchā mucchā patthanā nandī ajjhosānaṃ apariccāgo, ayaṃ bhavataṇhā. 63. 그 가운데 무명이란 네 가지 성스러운 진리에 대해 있는 그대로 알지 못하는 것이니, 이것이 무명이다. 태어남에 대한 갈애(바바탄하)란 여러 존재(유)들에 대한 탐착, 강한 탐착, 욕구, 홀림, 갈망, 즐거움, 몰입, 버리지 못함이니, 이것이 태어남에 대한 갈애이다. Tattha katamo lobho akusalamūlaṃ? 그 가운데 불선근인 탐욕(로바)이란 무엇인가? Lobho nāma so tesu tesu paravatthūsu paradabbesu paraṭṭhānesu parasāpateyyesu parapariggahitesu [Pg.248] lobho lubbhanā icchā mucchā patthanā nandī ajjhosānaṃ apariccāgo, ayaṃ lobho akusalamūlaṃ. Kassetaṃ mūlaṃ? Lobho lobhajassa akusalassa kāyakammassa vacīkammassa manokammassa ca, tathā yathā taṃsampayuttānaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ mūlaṃ. 탐욕이란 저마다의 타인의 물건, 타인의 재산, 타인의 지위, 타인의 소유물, 타인이 소유한 것들에 대해 탐함, 탐하는 상태, 욕구, 홀림, 갈망, 즐거움, 몰입, 버리지 못함이니, 이것이 탐욕이라는 불선근이다. 이것은 무엇의 뿌리인가? 탐욕은 탐욕에서 생긴 불선한 신업(身業), 구업(口業), 의업(意業)의 뿌리이며, 또한 그와 상응하는 심왕(心王)과 심소(心所) 법들의 뿌리가 된다. Tattha katamo doso akusalamūlaṃ? 그 가운데 불선근인 성냄(도사)이란 무엇인가? So sattesu āghāto akkhanti appaccayo byāpādo padoso anatthakāmatā cetaso paṭighāto, ayaṃ doso akusalamūlaṃ. 그것은 중생들에 대한 원한, 참지 못함, 지지하지 않음, 해치려는 마음, 악의, 이익이 없기를 바람, 마음의 저항이니, 이것이 성냄이라는 불선근이다. Kassetaṃ mūlaṃ? 이것은 무엇의 뿌리인가? Dosajassa kāyakammassa vacīkammassa manokammassa sampayuttānañca cittacetasikānaṃ dhammānaṃ mūlaṃ. 성냄에서 생긴 신업, 구업, 의업과 그와 상응하는 심왕과 심소 법들의 뿌리이다. Tattha katamo moho akusalamūlaṃ? 그 가운데 불선근인 어리석음(모하)이란 무엇인가? Yaṃ catūsu ariyasaccesu anabhisamayo asampajjaggāho appaṭivedho moho muyhanā sammoho sammuyhanā avijjā tamo andhakāro āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ acchadanaṃ apasacchāgamanaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ, ayaṃ moho akusalamūlaṃ. 네 가지 성스러운 진리에 대해 철저히 알지 못함, 온전히 파악하지 못함, 꿰뚫어 알지 못함, 미혹함, 홀림, 아주 미혹함, 아주 홀림, 무지, 어둠, 캄캄함, 덮개(장애), 장애(가로막음), 가림, 덮음, 선한 법들에 대해 등을 돌림이니, 이것이 어리석음이라는 불선근이다. Kassetaṃ mūlaṃ? 이것은 무엇의 뿌리인가? Mohajassa akusalassa kāyakammassa vacīkammassa manokammassa ca taṃsampayuttakānañca cittacetasikānaṃ dhammānaṃ mūlaṃ. 어리석음에서 생긴 불선한 신업, 구업, 의업과 그와 상응하는 심왕과 심소 법들의 뿌리이다. Tattha vipallāsā jānitabbā, vipallāsānaṃ vatthu jānitabbaṃ. Yaṃ vipallāsaṃ siyā, taṃ jānitabbaṃ. Tattha eko vipallāso tīṇi vipallāsāni cattāri vipallāsavatthūni. Katamo eko vipallāso ca, yena paṭipakkhena vipallāsitaṃ gaṇhāti? 거기서 전도(전도된 견해)들을 알아야 하고, 전도들의 대상을 알아야 한다. 무엇이 전도가 되는지를 알아야 한다. 거기에는 하나의 전도와 세 가지 전도(의 양상)와 네 가지 전도의 대상이 있다. 어떤 반대되는 방식으로 전도된 상태를 취하는 것이 하나의 전도인가? ‘‘Anicce nicca’’nti, ‘‘dukkhe sukha’’nti, ‘‘anattani attā’’ti, ‘‘asubhe subha’’nti, ayaṃ eko vipallāso. '무상한 것에 상주한다'고 하고, '괴로운 것에 즐겁다'고 하며, '무아인 것에 자아이다'라고 하고, '부정한 것에 깨끗하다'고 여기는 것, 이것이 하나의 전도이다. Katamāni cattāri vipallāsavatthūni? 네 가지 전도(顚倒)의 대상(vatthu)은 무엇인가? Kāyo vedanā cittaṃ dhammā ca. Imāni cattāri vipallāsavatthūni. 몸(身), 느낌(受), 마음(心), 법(法)이다. 이것들이 네 가지 전도의 대상이다. Katamāni tīṇi vipallāsāni? 세 가지 전도는 무엇인가? Saññā cittaṃ diṭṭhi ca. Imāni tīṇi vipallāsāni. 인식(想), 마음(心), 견해(見)이다. 이것들이 세 가지 전도이다. Tattha manāpike vatthumhi indriyavatthe vaṇṇāyatane vā yo nimittassa uggāho, ayaṃ saññāvipallāso. Tattha viparītacittassa vatthumhi sati viññatti, ayaṃ cittavipallāso. Tattha viparītacittassa tamhi rūpe ‘‘asubhe subha’’nti yā khanti ruci upekkhanā nicchayo diṭṭhi nidassanaṃ santīraṇā, ayaṃ diṭṭhivipallāso. Tattha vatthubhedena kāyesu dvādasa vipallāsā bhavanti. Tayo [Pg.249] kāye tayo vedanāya tayo citte tayo dhamme, cattāro saññāvipallāsā cattāro cittavipallāsā cattāro diṭṭhivipallāsā, āyatanūpacayato cakkhuviññāṇasaññāsamaṅgissa rūpesu dvādasa vipallāsā yāva mano saññāsamaṅgissa, dhammesu dvādasa vipallāsā cha dvādasakā cattāri vipallāsā bhavanti. Ārammaṇanānattato hi aparimitasaṅkheyyānaṃ sattānaṃ aparimitamasaṅkheyyā vipallāsā bhavanti hīnukkaṭṭhamajjhimatāya. 거기서 마음에 드는 대상이나 감각의 영역인 색(色)의 처소에서 표상을 취하는 것, 이것이 인식의 전도(saññā-vipallāsa)이다. 거기서 뒤바뀐 마음의 대상이 있을 때 일어나는 인지(viññatti)가 마음의 전도(citta-vipallāsa)이다. 거기서 뒤바뀐 마음을 가진 자가 부정한 그 물질(rūpa)에 대해 "아름답다"라고 수용하고, 좋아하고, 관찰하고, 결정하고, 견해를 갖고, 보며, 조사하는 것, 이것이 견해의 전도(diṭṭhi-vipallāsa)이다. 거기서 대상의 분류에 따라 몸에 12가지 전도가 일어난다. 몸에 세 가지, 느낌에 세 가지, 마음에 세 가지, 법에 세 가지가 있으니 이렇게 12가지가 된다. 인식의 전도가 네 가지, 마음의 전도가 네 가지, 견해의 전도가 네 가지이니 이렇게 12가지가 된다. 안식(眼識)의 인식과 결합된 자의 색(色)들에 대한 12가지 전도부터 의식(意識)의 인식과 결합된 자의 법(法)들에 대한 12가지 전도까지, 이렇게 여섯 가지의 12조(組)로 네 가지 전도가 나타난다. 대상의 다양함으로 인해 열등함, 수승함, 중간 정도의 차이에 따라 무수히 많은 중생에게 무수히 많은 전도가 일어난다. 64. Tattha pañcakkhandhā cattāri attabhāvavatthūni bhavanti. Yo rūpakkhandho, so kāyo attabhāvavatthu. Yo vedanākkhandho, so vedanā attabhāvavatthu. Yo saññākkhandho ca saṅkhārakkhandho ca, te dhammā attabhāvavatthu. Yo viññāṇakkhandho, so cittaṃ attabhāvavatthu. Iti pañcakkhandhā cattāri attabhāvavatthūni. Tattha kāye ‘‘asubhe subha’’nti vipallāso bhavati. Evaṃ vedanāsu…pe… citte…pe… dhammesu ca attavipallāso bhavati. Tattha catunnaṃ vipallāsānaṃ samugghātanatthaṃ bhagavā cattāro satipaṭṭhāne deseti paññapeti kāye kāyānupassī viharato ‘‘asubhe subha’’nti vipallāsaṃ samugghāteti, evaṃ vedanāsu, citte, dhammesu ca kātabbaṃ. 64. 거기서 다섯 가지 무더기(五蘊)가 네 가지 자아의 존재(attabhāva)의 대상이 된다. 색온(色蘊)은 몸이라는 자아의 존재의 대상이다. 수온(受蘊)은 느낌이라는 자아의 존재의 대상이다. 상온(想蘊)과 행온(行蘊)은 법(法)이라는 자아의 존재의 대상이다. 식온(識蘊)은 마음이라는 자아의 존재의 대상이다. 이와 같이 오온은 네 가지 자아의 존재의 대상이다. 거기서 몸에 대해 "부정한 것을 아름답다"고 하는 전도가 일어난다. 이와 같이 느낌, 마음, 법에 대해서도 자아의 전도가 일어난다. 거기서 네 가지 전도를 완전히 제거하기 위해 세존께서는 네 가지 마음챙김의 확립(四念處)을 설하시고 알려주셨다. 몸에서 몸을 관찰하며 머무는 자는 "부정한 것을 아름답다"는 전도를 제거한다. 느낌, 마음, 법에 대해서도 이와 같이 해야 한다. Tattha andhakāratimisā appaṭivedhalakkhaṇā avijjā, tassā vipallāsapadaṭṭhānaṃ. Ajjhosānalakkhaṇā taṇhā, tassā piyarūpasātarūpaṃ padaṭṭhānaṃ. Attāsayavañcanālakkhaṇo lobho, tassa adinnādānaṃ padaṭṭhānaṃ. Idha vivādalakkhaṇo doso, tassa pāṇātipāto padaṭṭhānaṃ. Vatthuvippaṭipattilakkhaṇo moho, tassa micchāpaṭipatti padaṭṭhānaṃ. Saṅkhatānaṃ dhammānaṃ avināsaggahaṇalakkhaṇā niccasaññā, tassā sabbasaṅkhārā padaṭṭhānaṃ. Sāsavaphassopagamanalakkhaṇā sukhasaññā, tassā mamaṅkāro padaṭṭhānaṃ. Dhammesu upagamanalakkhaṇā attasaññā, tassā ahaṅkāro padaṭṭhānaṃ. Vaṇṇasaṅgahaṇalakkhaṇā subhasaññā, tassā indriyaasaṃvaro padaṭṭhānaṃ. Etehi navahi padehi uddiṭṭhehi sabbo akusalapakkho niddiṭṭho bhavati, so ca kho bahussutena sakkā jānituṃ no appassutena, paññavatā no duppaññena, yuttena no ayuttena. 거기서 무명(無明)은 캄캄한 어둠이며 꿰뚫어 알지 못하는 특징이 있고, 전도가 그것의 가까운 원인이다. 갈애(渴愛)는 들러붙는 특징이 있고, 사랑스럽고 즐거운 형태가 그것의 가까운 원인이다. 탐욕(貪欲)은 자신을 기만하는 특징이 있고, 주지 않은 것을 가지는 것이 그것의 가까운 원인이다. 성냄(瞋恚)은 여기서 다투는 특징이 있고, 살생이 그것의 가까운 원인이다. 미혹(迷惑)은 대상에 대해 잘못 처신하는 특징이 있고, 그릇된 실천이 그것의 가까운 원인이다. 상(常)이라는 인식은 형성된 법들을 무너지지 않는 것으로 파악하는 특징이 있고, 모든 형성된 것들이 그것의 가까운 원인이다. 락(樂)이라는 인식은 번뇌와 함께하는 접촉에 다가가는 특징이 있고, '내 것'이라는 집착(我所執)이 그것의 가까운 원인이다. 아(我)라는 인식은 법들에 [자아로] 다가가는 특징이 있고, '나'라는 집착(我執)이 그것의 가까운 원인이다. 정(淨)이라는 인식은 색채(vaṇṇa)를 취하는 특징이 있고, 감각기관을 단속하지 않는 것이 그것의 가까운 원인이다. 언급된 이 아홉 가지 구절로 모든 해로운(不善) 측면이 제시되었다. 그것은 배움이 많은 자(多聞者)는 알 수 있으나 배움이 적은 자는 알 수 없고, 지혜로운 자는 알 수 있으나 지혜 없는 자는 알 수 있으며, 전념하는 자는 알 수 있으나 전념하지 않는 자는 알 수 없다. Nava [Pg.250] padāni kusalāni yattha sabbo kusalapakkho saṅgaho samosaraṇaṃ gacchanti. Katamāni nava padāni? Samatho vipassanā alobho adoso amoho aniccasaññā dukkhasaññā anattasaññā asubhasaññā ca. 모든 유익한(善) 측면이 포함되고 모여드는 아홉 가지 유익한 구절들이 있다. 그 아홉 가지 구절은 무엇인가? 사마타(止), 위빳사나(觀), 무탐(無貪), 무진(無瞋), 무치(無癡), 무상(無常)의 인식, 고(苦)의 인식, 무아(無我)의 인식, 부정(不淨)의 인식이다. Tattha katamo samatho? Yā cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti ṭhānaṃ paṭṭhānaṃ upaṭṭhānaṃ samādhi samādhānaṃ avikkhepo avippaṭisāro vūpasamo mānaso ekaggaṃ cittassa, ayaṃ samatho. 거기서 사마타란 무엇인가? 마음의 머묾, 잘 머묾, 확고히 머묾, 정지, 안정, 확립, 삼매, 집중, 산만하지 않음, 후회 없음, 고요함, 마음의 한 끝임(心一境性), 이것이 사마타이다. Tattha katamā vipassanā? Khandhesu vā dhātūsu vā āyatanesu vā nāmarūpesu vā paṭiccasamuppādesu vā paṭiccasamuppannesu vā dhammesu dukkhesu vā samudayesu vā nirodhe vā magge vā kusalākusalesu vā dhammesu sāvajjaanavajjesu vā kaṇhasukkesu vā sevitabbaasevitabbesu vā so yathābhūtaṃ vicayo pavicayo vīmaṃsā paravīmaṃsā gāhanā aggāhanā pariggāhanā cittena paricitanā tulanā upaparikkhā ñāṇaṃ vijjā vā cakkhu buddhi medhā paññā obhāso āloko ābhā pabhā khaggo nārāco dhammavicayasambojjhaṅgo sammādiṭṭhi maggaṅgaṃ, ayaṃ vipassanā. Tenesā vipassanā iti vuccati vividhā vā esā vipassanāti, tasmā esā vipassanāti vuccati. Dvidhā cesā hi vipassanā dhammavipassanāti vuccati, dvidhā imāya passati subhañca asubhañca kaṇhañca sukkañca sevitabbañca asevitabbañca kammañca vipākañca bandhañca vimokkhañca ācayañca apacayañca pavattiñca nivattiñca saṃkilesañca vodānañca, evaṃ vipassanāti vuccati. Atha vā viiti upasaggo passanāti attho tasmā vipassanāti vuccate, ayaṃ vipassanā. 거기서 위빳사나란 무엇인가? 무더기(蘊)나 요소(界)나 감각장소(處)나 명색(名色)이나 연기(緣起)나 연기에 의해 생겨난 법들이나, 괴로움(苦)이나 일어남(集)이나 소멸(滅)이나 도(道)나, 유익하거나 해로운 법들이나, 허물이 있거나 허물이 없는 법들이나, 검거나 흰 법들이나, 닦아야 하거나 닦지 말아야 할 법들에 대해, 그것을 있는 그대로 조사하고, 두루 조사하고, 탐구하고, 깊이 탐구하고, 파악하고, 높이 파악하고, 두루 파악하고, 마음으로 선별하고, 가늠하고, 관찰하고, 지혜, 명지(明知), 눈, 깨달음, 총명함, 통찰지(般若), 빛남, 밝음, 광명, 광채, [무명을 베는] 칼, [번뇌를 뚫는] 화살, 택법각지(擇法覺支), 팔정도의 정견(正見)인 것, 이것이 위빳사나이다. 그래서 이것을 위빳사나라고 부른다. 혹은 이것이 다양한(vividhā) 위빳사나이기 때문에 위빳사나라고 불린다. 또한 이 위빳사나는 두 가지 측면에서 법의 위빳사나(dhamma-vipassanā)라고 불리는데, 이것으로 아름다움과 추함, 검음과 희음, 닦아야 함과 닦지 말아야 함, 업과 과보, 속박과 해방, 쌓임과 사라짐, 일어남과 멈춤, 오염됨과 깨끗함을 두 가지씩 보기 때문이다. 이와 같은 모든 구별을 위빳사나라고 한다. 또는 'vi'는 접두어이고 'passanā'는 본다는 뜻이므로 위빳사나라고 불린다. 이것이 위빳사나이다. 65. Tattha dve rogā sattānaṃ avijjā ca bhavataṇhā ca, etesaṃ dvinnaṃ rogānaṃ nighātāya bhagavatā dve bhesajjāni vuttāni samatho ca vipassanā ca. Imāni dve bhesajjāni paṭisevento dve aroge sacchikaroti rāgavirāgaṃ cetovimuttiṃ avijjāvirāgañca paññāvimuttiṃ. Tattha taṇhārogassa samatho bhesajjaṃ, rāgavirāgā cetovimutti arogaṃ. Avijjārogassa vipassanābhesajjaṃ avijjāvirāgā paññāvimutti arogaṃ. Evañhi bhagavā cāha, ‘‘dve dhammā pariññeyyā nāmañca rūpañca, dve dhammā pahātabbā avijjā ca bhavataṇhā ca, dve dhammā bhāvetabbā samatho ca vipassanā [Pg.251] ca, dve dhammā sacchikātabbā vijjā ca vimutti cā’’ti. Tattha samathaṃ bhāvento rūpaṃ parijānāti, rūpaṃ parijānanto taṇhaṃ pajahati, taṇhaṃ pajahanto rāgavirāgā cetovimuttiṃ sacchikaroti, vipassanaṃ bhāvento nāmaṃ parijānāti, nāmaṃ parijānanto avijjaṃ pajahati, avijjaṃ pajahanto avijjāvirāgā paññāvimuttiṃ sacchikaroti. Yadā bhikkhuno dve dhammā pariññātā bhavanti nāmañca rūpañca, tathāssa dve dhammā pahīnā bhavanti avijjā ca bhavataṇhā ca. Dve dhammā bhāvitā bhavanti samatho ca vipassanā ca, dve dhammā sacchikātabbā bhavanti vijjā ca vimutti ca. Ettāvatā bhikkhu katakicco bhavati. Esā sopādisesā nibbānadhātu. Tassa āyupariyādānā jīvitindriyassa uparodhā idañca dukkhaṃ nirujjhati, aññañca dukkhaṃ na uppajjati. Tattha yo imesaṃ khandhānaṃ dhātuāyatanānaṃ nirodho vūpasamo aññesañca khandhadhātuāyatanānaṃ appaṭisandhi apātubhāvo, ayaṃ anupādisesā nibbānadhātu. 65. 거기에서 중생들에게는 무명과 생존에 대한 갈애라는 두 가지 질병이 있으며, 이 두 가지 질병을 제거하기 위해 세존께서는 사마타와 위빳사나라는 두 가지 약을 말씀하셨습니다. 이 두 가지 약을 복용하는 자는 탐욕의 빛바램인 심해탈(心解脫)과 무명의 빛바램인 혜해탈(慧解脫)이라는 두 가지 건강한 상태를 실현합니다. 거기에서 갈애라는 병에는 사마타가 약이며, 탐욕의 빛바램인 심해탈이 건강함입니다. 무명이라는 병에는 위빳사나가 약이며, 무명의 빛바램인 혜해탈이 건강함입니다. 이처럼 세존께서는 '마땅히 철저히 알아야 할 두 가지 법은 명(名)과 색(色)이고, 마땅히 버려야 할 두 가지 법은 무명과 생존에 대한 갈애이며, 마땅히 닦아야 할 두 가지 법은 사마타와 위빳사나이고, 마땅히 실현해야 할 두 가지 법은 명지(明知)와 해탈이다'라고 말씀하셨습니다. 거기에서 사마타를 닦는 자는 색(色)을 철저히 알고, 색을 철저히 알면서 갈애를 버리며, 갈애를 버리면서 탐욕의 빛바램인 심해탈을 실현합니다. 위빳사나를 닦는 자는 명(名)을 철저히 알고, 명을 철저히 알면서 무명을 버리며, 무명을 버리면서 무명의 빛바램인 혜해탈을 실현합니다. 비구에게 명과 색이라는 두 가지 법이 철저히 알아지게 되었을 때, 이와 같이 그에게 무명과 생존에 대한 갈애라는 두 가지 법이 버려지게 됩니다. 사마타와 위빳사나라는 두 가지 법이 닦여지게 되고, 명지와 해탈이라는 두 가지 법이 실현됩니다. 이로써 비구는 할 일을 다 마친 자가 됩니다. 이것이 유여의열반(有餘依涅槃)입니다. 그의 수명이 다하고 생명기능이 소멸함에 따라, 이 현재의 고통도 소멸하고 다른 고통도 생겨나지 않습니다. 거기에서 이러한 무더기(蘊)와 요소(界)와 감각장소(處)들의 소멸과 가라앉음, 그리고 다른 무더기와 요소와 감각장소들이 다시 태어나지 않음과 나타나지 않음이 있으니, 이것이 무여의열반(無餘依涅槃)입니다. Tattha katamaṃ alobho kusalamūlaṃ? Yaṃdhātuko alobho alubbhanā alubbhitattaṃ anicchā apatthanā akantā anajjhosānaṃ. Ayaṃ alobho kusalamūlaṃ. Kassetaṃ mūlaṃ? Alobhajassa kusalassa kāyakammassa vacīkammassa manokammassa taṃsampayuttānañca cittacetasikānaṃ dhammānaṃ mūlaṃ. Atha vā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo kusalanti vuccati, so tiṇṇaṃ maggaṅgānaṃ mūlaṃ. Katamesaṃ tiṇṇaṃ, sammāsaṅkappassa sammāvāyāmassa sammāsamādhissa ca imesaṃ mūlanti, tasmā kusalamūlanti vuccati. 거기에서 무엇이 무탐(無貪)의 유익한 뿌리입니까? 탐욕 없음의 성질을 가진 탐욕 없음, 탐하지 않음, 탐하지 않는 상태, 욕구 없음, 갈망하지 않음, 기뻐하지 않음, 집착하지 않음입니다. 이것이 무탐의 유익한 뿌리입니다. 이것은 무엇의 뿌리입니까? 무탐에서 생긴 유익한 몸의 업, 말의 업, 마음의 업과 그와 결합된 마음과 마음부수 법들의 뿌리입니다. 또는 거룩한 팔정도(八支聖道)를 유익한 것이라 부르는데, 그것(무탐)은 세 가지 도의 구성 요소들의 뿌리입니다. 어떤 세 가지입니까? 바른 사유(正思惟), 바른 정진(正精進), 바른 삼매(正定)입니다. 이것들의 뿌리이기에 유익한 뿌리라고 불립니다. Tattha katamaṃ adoso kusalamūlaṃ? Yā sattesu vā saṅkhāresu vā anaghāto appaṭighāto abyāpatti abyāpādo adoso mettā mettāyanā atthakāmatā hitakāmatā cetaso pasādo, ayaṃ adoso kusalamūlaṃ. Kassetaṃ mūlaṃ? Adosajassa kusalassa kāyakammassa vacīkammassa manokammassa taṃsampayuttānañca cittacetasikānaṃ dhammānaṃ mūlaṃ. Atha vā tiṇṇaṃ maggaṅgānaṃ mūlaṃ. Katamesaṃ tiṇṇaṃ? Sammāvācāya sammākammantassa sammāājīvassa ca imesaṃ tiṇṇaṃ maggaṅgānaṃ mūlaṃ, tasmā kusalamūlanti vuccati. 거기에서 무엇이 무진(無瞋)의 유익한 뿌리입니까? 중생들이나 형성된 것들에 대해 해치지 않음, 저항하지 않음, 악의가 없음, 해칠 마음이 없음, 화내지 않음, 자애(慈愛), 자애로운 태도, 이익을 원함, 복락을 원함, 마음의 청정함입니다. 이것이 무진의 유익한 뿌리입니다. 이것은 무엇의 뿌리입니까? 무진에서 생긴 유익한 몸의 업, 말의 업, 마음의 업과 그와 결합된 마음과 마음부수 법들의 뿌리입니다. 또는 세 가지 도의 구성 요소들의 뿌리입니다. 어떤 세 가지입니까? 바른 말(正語), 바른 행위(正業), 바른 생계(正命)입니다. 이 세 가지 도의 구성 요소들의 뿌리이기에 유익한 뿌리라고 불립니다. Tattha katamaṃ amoho kusalamūlaṃ? Yaṃ catūsu ariyasaccesu yathābhūtaṃ ñāṇadassanaṃ abhisamayo sammā ca paccāgamo paṭivedho amoho asammuyhanā asammoho vijjāpakāso āloko anāvaraṇaṃ [Pg.252] sekkhānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ, ayaṃ amoho kusalamūlaṃ. Kassetaṃ mūlaṃ? Amohajassa kusalassa kāyakammassa vacīkammassa manokammassa taṃsampayuttānañca cittacetasikānaṃ dhammānaṃ mūlaṃ. Atha vā dvinnaṃ maggaṅgānaṃ etaṃ mūlaṃ. Katamesaṃ dvinnaṃ? Sammādiṭṭhiyā ca sammāsatiyā ca imesaṃ dvinnaṃ maggaṅgānaṃ mūlaṃ, tasmā kusalamūlanti vuccati. Evaṃ imesaṃ tīhi kusalamūlehi aṭṭhaṅgiko maggo yojetabbo. 거기에서 무엇이 무치(無癡)의 유익한 뿌리입니까? 네 가지 성스러운 진리에 대해 있는 그대로 아는 지견(知見), 꿰뚫어 앎, 바른 귀착, 통찰, 미혹되지 않음, 미혹되지 않는 태도, 어리석지 않음, 명지의 밝음, 빛, 유익한 법들을 닦는 유학(有學)들에게 장애가 없음입니다. 이것이 무치의 유익한 뿌리입니다. 이것은 무엇의 뿌리입니까? 무치에서 생긴 유익한 몸의 업, 말의 업, 마음의 업과 그와 결합된 마음과 마음부수 법들의 뿌리입니다. 또는 두 가지 도의 구성 요소들의 뿌리입니다. 어떤 두 가지입니까? 바른 견해(正見)와 바른 마음챙김(正念)입니다. 이 두 가지 도의 구성 요소들의 뿌리이기에 유익한 뿌리라고 불립니다. 이와 같이 이들 법들에 대해 세 가지 유익한 뿌리와 팔정도를 결합해야 합니다. 66. Tattha katamā aniccasaññā? ‘‘Sabbe saṅkhārā uppādavayadhammino’’ti ca yā saññā sañjānanā vavatthapanā uggāho, ayaṃ aniccasaññā. Tassā ko nissando? Aniccasaññāya bhāvitāya bahulīkatāya aṭṭhasu lokadhammesu cittaṃ nānusandhati na sandhati na saṇṭhahati, upekkhā vā paṭikkūlatā vā saṇṭhahati, ayamassā nissando. 66. 거기에서 무엇이 무상산냐(無常想)입니까? '모든 형성된 것들은 일어나고 멸하는 성질을 가진다'라는 인식, 지각함, 확정함, 거머쥠입니다. 이것이 무상산냐입니다. 그것의 과보(nissanda)는 무엇입니까? 무상산냐를 닦고 많이 행하면, 여덟 가지 세속적인 법(世間法)에 대해 마음이 얽매이지 않고, 결합하지 않으며, 머물지 않습니다. 대신 평온이나 혐오함이 자리 잡게 됩니다. 이것이 그것의 과보입니다. Tattha katamā dukkhasaññā? ‘‘Sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti yā saññā sañjānanā vavatthapanā uggāho, ayaṃ dukkhasaññā. Tassā ko nissando? Dukkhasaññāya bhāvitāya bahulīkatāya ālasse saṃpamāde vimhaye ca cittaṃ nānusandhati na sandhati na saṇṭhahati, upekkhā vā paṭikkūlatā vā saṇṭhahati, ayamassā nissando. 거기에서 무엇이 고산냐(苦想)입니까? '모든 형성된 것들은 괴로움이다'라는 인식, 지각함, 확정함, 거머쥠입니다. 이것이 고산냐입니다. 그것의 과보(nissanda)는 무엇입니까? 고산냐를 닦고 많이 행하면, 게으름과 방일함과 놀라움에 대해 마음이 얽매이지 않고, 결합하지 않으며, 머물지 않습니다. 대신 평온이나 혐오함이 자리 잡게 됩니다. 이것이 그것의 과보입니다. Tattha katamā anattasaññā? ‘‘Sabbesu dhammesu anattā’’ti yā saññā sañjānanā vavatthapanā uggāho, ayaṃ anattasaññā. Tassā ko nissando, anattasaññāya bhāvitāya bahulīkatāya ahaṅkāro cittaṃ nānusandhati na sandhati, mamaṅkāro na saṇṭhahati, upekkhā vā paṭikkūlatā vā saṇṭhahati, ayamassā nissando. 거기에서 무엇이 무아산냐(無我想)입니까? '모든 법들은 자아가 아니다'라는 인식, 지각함, 확정함, 거머쥠입니다. 이것이 무아산냐입니다. 그것의 과보(nissanda)는 무엇입니까? 무아산냐를 닦고 많이 행하면, '나'라는 아만(我慢)에 마음이 얽매이지 않고 결합하지 않으며, '내 것'이라는 집착이 머물지 않습니다. 대신 평온이나 혐오함이 자리 잡게 됩니다. 이것이 그것의 과보입니다. Tattha katamā asubhasaññā? ‘‘Satta saṅkhārā asubhā’’ti yā saññā sañjānanā vavatthapanā uggāho, ayaṃ asubhasaññā. Tassā ko nissando? Asubhasaññāya bhāvitāya bahulīkatāya subhanimitte cittaṃ nānusandhati na sandhati na saṇṭhahati, upekkhā vā paṭikkūlatā vā saṇṭhahati, ayamassā nissando. 거기에서 무엇이 부정산냐(不淨想)입니까? '중생과 형성된 것들은 깨끗하지 않다'라는 인식, 지각함, 확정함, 거머쥠입니다. 이것이 부정산냐입니다. 그것의 과보(nissanda)는 무엇입니까? 부정산냐를 닦고 많이 행하면, 아름다운 표상(淨相)에 대해 마음이 얽매이지 않고, 결합하지 않으며, 머물지 않습니다. 대신 평온이나 혐오함이 자리 잡게 됩니다. 이것이 그것의 과보입니다. Tattha pañcannaṃ khandhānaṃ pariññā bhagavatā desitā, yo tattha asubhasaññā rūpakkhandhassa pariññattaṃ, dukkhasaññā vedanākkhandhassa pariññattaṃ, anattasaññā saññākkhandhassa saṅkhārakkhandhassa pariññattaṃ, aniccasaññā viññāṇakkhandhassa pariññattaṃ. Tattha samathena taṇhaṃ samugghāteti, vipassanā avijjaṃ [Pg.253] samugghāteti, adosena dosaṃ samugghāteti, amohena mohaṃ samugghāteti, aniccasaññāya niccasaññaṃ samugghāteti, dukkhasaññāya sukhasaññaṃ samugghāteti, anattasaññāya attasaññaṃ samugghāteti, asubhasaññāya subhasaññaṃ samugghāteti. 그 구절에서 오온에 대한 철저한 앎(변지)은 세존에 의해 설해졌다. 그중 부정상(不淨想)은 색온의 철저한 앎이고, 고상(苦想)은 수온의 철저한 앎이며, 무아상(無我想)은 상온과 행온의 철저한 앎이고, 무상상(無常想)은 식온의 철저한 앎이다. 그중 사마타로 갈애를 뿌리 뽑고, 위빳사나로 무명을 뿌리 뽑으며, 무진(無瞋)으로 진심(瞋心)을 뿌리 뽑고, 무치(無痴)로 치심(痴心)을 뿌리 뽑는다. 무상상으로 상상(常想, 항상하다는 생각)을 뿌리 뽑고, 고상으로 수상(樂想, 즐겁다는 생각)을 뿌리 뽑으며, 무아상으로 아상(我想, 자아라는 생각)을 뿌리 뽑고, 부정상으로 정상(淨想, 깨끗하다는 생각)을 뿌리 뽑는다. Cittavikkhepapaṭisaṃharaṇalakkhaṇo samatho, tassa jhānāni padaṭṭhānaṃ. Sabbadhammaṃ yathābhūtaṃ paṭivedhalakkhaṇā vipassanā, tassā sabbaneyyaṃ padaṭṭhānaṃ. Icchāpaṭisaṃharaṇalakkhaṇo alobho, tassa adinnādānā veramaṇī padaṭṭhānaṃ. Abyāpādalakkhaṇo adoso, tassa pāṇātipātā veramaṇī padaṭṭhānaṃ. Vatthuappaṭihatalakkhaṇo amoho, tassa sammāpaṭipatti padaṭṭhānaṃ. Saṅkhatānaṃ dhammānaṃ vināsaggahaṇalakkhaṇā aniccasaññā, tassā udayabbayo padaṭṭhānaṃ. Sāsavaphassasañjānanalakkhaṇā dukkhasaññā, tassā vedanā padaṭṭhānaṃ. Sabbadhammaanupagamanalakkhaṇā anattasaññā, tassā dhammasaññā padaṭṭhānaṃ. Vinīlakavipubbakauddhumātakasamuggahaṇalakkhaṇā asubhasaññā, tassā nibbidā padaṭṭhānaṃ. Imesu navasu padesu upadiṭṭhesu sabbo kusalapakkho upadiṭṭho bhavati, so ca bahussutena sakkā jānituṃ no appassutena, paññavatā no duppaññena, yuttena no ayuttenāti. 사마타는 마음의 산란함을 가라앉히는 특징이 있으며, 선정들이 그 가까운 원인이다. 위빳사나는 모든 법을 있는 그대로 꿰뚫어 아는 특징이 있으며, 모든 알아야 할 대상이 그 가까운 원인이다. 무탐(無貪)은 욕구를 가라앉히는 특징이 있으며, 주지 않은 것을 가지지 않는 것(불투도)이 그 가까운 원인이다. 무진(無瞋)은 악의가 없는 특징이 있으며, 살아있는 생명을 죽이지 않는 것(불살생)이 그 가까운 원인이다. 무치(無痴)는 대상에 미혹되지 않는 특징이 있으며, 바른 수행이 그 가까운 원인이다. 무상상은 형성된 법들의 소멸을 파악하는 특징이 있으며, 일어남과 사라짐이 그 가까운 원인이다. 고상은 유루의 접촉을 철저히 아는 특징이 있으며, 느낌이 그 가까운 원인이다. 무아상은 모든 법에 (자아가) 들어있지 않음을 아는 특징이 있으며, 법상(dhammasaññā)이 그 가까운 원인이다. 부정상은 시체가 검푸르게 변하고 고름이 흐르며 부풀어 오르는 것을 파악하는 특징이 있으며, 염오(厭惡)가 그 가까운 원인이다. 이 아홉 가지 구절이 설해졌을 때 모든 유익한 편(선법)이 설해진 것이 된다. 이것은 많이 배운 자는 알 수 있으나 적게 배운 자는 알 수 없고, 지혜로운 자는 알 수 있으나 지혜 없는 자는 알 수 없으며, 전념하는 자는 알 수 있으나 전념하지 않는 자는 알 수 없다. 67. Tattha niccasaññādhimuttassa aparāparaṃ cittaṃ paṇāmento satimapaccavekkhato aniccasaññā na upaṭṭhāti, pañcasu kāmaguṇesu sukhassādādhimuttassa iriyāpathassa agatimapaccavekkhato dukkhasaññā na upaṭṭhāti, khandhadhātuāyatanesu attādhimuttassa nānādhātuanekadhātuvinibbhogamapaccavekkhato anattasaññā na upaṭṭhāti, vaṇṇasaṇṭhānābhiratassa kāye subhādhimuttassa ca vippaṭicchannā asubhasaññā na upaṭṭhāti. 67. 그중 항상하다는 생각(상상)에 사로잡힌 자는 마음을 이리저리 기울이며 마음챙김으로 관찰하지 않기에 무상상이 나타나지 않는다. 다섯 가지 감각적 욕망의 즐거움에 사로잡힌 자는 자세의 변화(무상함)를 관찰하지 않기에 고상이 나타나지 않는다. 온·계·처(蘊界處)에서 자아라는 생각에 사로잡힌 자는 다양한 요소들의 분석을 관찰하지 않기에 무아상이 나타나지 않는다. 신체의 색깔과 형태에 즐거워하며 깨끗하다는 생각(정상)에 사로잡힌 자에게는 (전도된 생각에) 가려져서 부정상이 나타나지 않는다. Avippaṭisāralakkhaṇā saddhā, saddahanā paccupaṭṭhānaṃ. Tassa cattāri sotāpattiyaṅgāni padaṭṭhānaṃ. Evañhi vuttaṃ bhagavatā saddhindriyaṃ bhikkhave, kuhiṃ daṭṭhabbaṃ, catūsu sotāpattiyaṅgesu kusalesu dhammesu. 믿음(saddhā)은 후회 없음(평온함)을 특징으로 하며, 확신하는 것으로 나타난다. 네 가지 예류지분(預流支分)이 그 가까운 원인이다. 이와 같이 세존께서 말씀하셨다. "비구들이여, 믿음의 기능(信根)은 어디에서 보아야 하는가? 네 가지 예류지분인 유익한 법들에서 보아야 한다." Sūrāapaṭikkhepanalakkhaṇaṃ vīriyindriyaṃ, vīriyindriyārambho paccupaṭṭhānaṃ. Tassa atītā cattāro sammappadhānā padaṭṭhānaṃ. Yathā vuttaṃ bhagavatā vīriyindriyaṃ, bhikkhave, kuhiṃ daṭṭhabbaṃ, catūsu sammappadhānesu. 정진의 기능(精進根)은 용맹하게 물러서지 않는 것을 특징으로 하며, 정진을 시작함으로 나타난다. 과거의 네 가지 바른 노력(정근)이 그 가까운 원인이다. 세존께서 말씀하신 바와 같다. "비구들이여, 정진의 기능은 어디에서 보아야 하는가? 네 가지 바른 노력에서 보아야 한다." Sati [Pg.254] saraṇalakkhaṇā, asammohapaccupaṭṭhānā. Tassa atītā cattāro satipaṭṭhānā padaṭṭhānaṃ. Yathā vuttaṃ bhagavatā satindriyaṃ bhikkhave, kuhiṃ daṭṭhabbaṃ, catūsu satipaṭṭhānesu. 마음챙김(sati)은 기억하는 것을 특징으로 하며, 미혹되지 않음으로 나타난다. 과거의 네 가지 마음챙김의 확립(사념처)이 그 가까운 원인이다. 세존께서 말씀하신 바와 같다. "비구들이여, 마음챙김의 기능은 어디에서 보아야 하는가? 네 가지 마음챙김의 확립에서 보아야 한다." Ekaggalakkhaṇo samādhi, avikkhepapaccupaṭṭhāno, tassa cattāri ñāṇāni padaṭṭhānaṃ. Yathā vuttaṃ bhagavatā samādhindriyaṃ, bhikkhave, kuhiṃ daṭṭhabbaṃ, catūsu jhānesu. 집중(samādhi)은 (대상이) 하나가 되는 것을 특징으로 하며, 산란하지 않음으로 나타난다. 네 가지 선정(jhāna)이 그 가까운 원인이다. 세존께서 말씀하신 바와 같다. "비구들이여, 집중의 기능은 어디에서 보아야 하는가? 네 가지 선정에서 보아야 한다." Pajānanalakkhaṇā paññā, bhūtatthasantīraṇā paccupaṭṭhānā, tassa cattāri ariyasaccāni padaṭṭhānaṃ. Yathā vuttaṃ bhagavatā paññindriyaṃ, bhikkhave, kuhiṃ daṭṭhabbaṃ, catūsu ariyasaccesu. 지혜(paññā)는 꿰뚫어 아는 것을 특징으로 하며, 실재하는 의미를 조사함으로 나타난다. 네 가지 성스러운 진리(사성제)가 그 가까운 원인이다. 세존께서 말씀하신 바와 같다. "비구들이여, 지혜의 기능은 어디에서 보아야 하는가? 네 가지 성스러운 진리에서 보아야 한다." Cattāri cakkāni patirūpadesavāso cakkaṃ, sappurisūpanissayo cakkaṃ, attasammāpaṇidhānaṃ cakkaṃ, pubbe katapuññatā cakkaṃ. Tattha ariyasannissayalakkhaṇo patirūpadesavāso, so sappurisūpanissayassa padaṭṭhānaṃ. Ariyasannissayalakkhaṇo sappurissūpanissayo, so attasammāpaṇidhānassa padaṭṭhānaṃ. Sammāpaṭipattilakkhaṇaṃ attasammāpaṇidhānaṃ, taṃ puññānaṃ padaṭṭhānaṃ. Kusaladhammopacayalakkhaṇaṃ puññaṃ, taṃ sabbasampattīnaṃ padaṭṭhānaṃ. 네 가지 바퀴(cakka)란 적당한 지역에 거주함, 훌륭한 사람에게 의지함, 스스로 바른 서원을 세움, 과거에 쌓은 공덕이다. 그중 적당한 지역에 거주함은 성자에게 의지하는 특징이 있으며, 그것은 훌륭한 사람에게 의지함의 가까운 원인이다. 훌륭한 사람에게 의지함은 성자에게 의지하는 특징이 있으며, 그것은 스스로 바른 서원을 세움의 가까운 원인이다. 스스로 바른 서원을 세움은 바른 수행을 특징으로 하며, 그것은 공덕들의 가까운 원인이다. 공덕은 유익한 법들을 쌓는 특징이 있으며, 그것은 모든 성취의 가까운 원인이다. Ekādasasīlamūlakā dhammā sīlavato avippaṭisāro bhavati…pe… so vimuttiñāṇadassanaṃ ‘‘nāparaṃ itthattāyā’’ti pajānanā. Tattha veramaṇilakkhaṇaṃ sīlaṃ, taṃ avippaṭisārassa padaṭṭhānaṃ. Na attānuvādalakkhaṇo avippaṭisāro, so pāmojjassa padaṭṭhānaṃ. Abhippamodanalakkhaṇaṃ pāmojjaṃ, taṃ pītiyā padaṭṭhānaṃ. Attamanalakkhaṇā pīti, sā passaddhiyā padaṭṭhānaṃ. Kammaniyalakkhaṇā passaddhi, sā sukhassa padaṭṭhānaṃ. Abyāpādalakkhaṇaṃ sukhaṃ, taṃ samādhino padaṭṭhānaṃ. Avikkhepanalakkhaṇo samādhi, so yathābhūtañāṇadassanassa padaṭṭhānaṃ. Aviparītasantīraṇalakkhaṇā paññā, sā nibbidāya padaṭṭhānaṃ anālayanalakkhaṇā nibbidā, sā virāgassa padaṭṭhānaṃ. Asaṃkilesalakkhaṇo virāgo, so vimuttiyā padaṭṭhānaṃ. Akusaladhammavivekalakkhaṇā vimutti, sā vimuttino vodānassa padaṭṭhānaṃ. 계율을 근간으로 하는 법은 열한 가지이니, 계를 지키는 자에게는 후회 없음이 생긴다... (중략) ... 그는 해탈지견을 얻어 '다시는 이런 상태(윤회)로 돌아오지 않는다'라고 알게 된다. 그중 삼가는 특징을 가진 것이 계(sīla)이며, 그것은 후회 없음의 가까운 원인이다. 스스로를 비난하지 않는 특징을 가진 것이 후회 없음이며, 그것은 환희의 가까운 원인이다. 크게 기뻐하는 특징을 가진 것이 환희이며, 그것은 희열의 가까운 원인이다. 마음이 만족스러운 특징을 가진 것이 희열이며, 그것은 경안(passaddhi)의 가까운 원인이다. 업무에 적합한 특징을 가진 것이 경안이며, 그것은 행복의 가까운 원인이다. 해침이 없는 특징을 가진 것이 행복이며, 그것은 집중의 가까운 원인이다. 산란하지 않은 특징을 가진 것이 집중이며, 그것은 있는 그대로 알고 보는 지견의 가까운 원인이다. 뒤바뀌지 않게 조사하는 특징을 가진 것이 지혜이며, 그것은 염오(nibbidā)의 가까운 원인이다. 집착하지 않는 특징을 가진 것이 염오이며, 그것은 탐욕의 빛바램(이욕)의 가까운 원인이다. 오염원이 없는 특징을 가진 것이 이욕이며, 그것은 해탈의 가까운 원인이다. 해로운 법들로부터 멀어지는 특징을 가진 것이 해탈이며, 그것은 해탈한 자의 청정함(vodāna)의 가까운 원인이다. 68. Catasso ariyabhūmiyo cattāri sāmaññaphalāni. Tattha yo yathābhūtaṃ pajānāti, esā dassanabhūmi. Sotāpattiphalañca so yathābhūtaṃ [Pg.255] pajānitvā nibbindati, idaṃ tanukāmarāgassa padaṭṭhānaṃ byāpādānaṃ. Sakadāgāmiphalañca saṇhaṃ virajjati, ayaṃ rāgavirāgā cetovimutti. Anāgāmiphalañca yaṃ avijjāvirāgā vimuccati, ayaṃ katābhūmi. Arahattañca sāmaññaphalānīti ko vacanattho, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo sāmaññaṃ, tassetāni phalāni sāmaññaphalānīti vuccati. Kissa brahmaññaphalānīti vuccante? Brahmaññaariyo aṭṭhaṅgiko maggo, tassa tāni phalānīti brahmaññaphalānīti vuccante. 68. 네 가지 성스러운 단계와 네 가지 사문과가 있다. 그중 있는 그대로 아는 것이 견도(見道)의 단계이다. 예류과를 얻은 자는 있는 그대로 알고서 염오하며, 이것은 희박해진 감각적 탐욕과 성냄의 가까운 원인이 된다. 일래과(sakadāgāmiphala)는 미세한 탐욕으로부터 멀어지는 것이니, 이것이 탐욕이 빛바랜 심해탈이다. 불환과(anāgāmiphala)는 무명에 대한 탐욕이 빛바래어 해탈하는 것이니, 이것이 (수행이) 완성된 단계이다. 아라한과와 사문과라는 말의 뜻은 무엇인가? 성스러운 팔정도가 '사문성(sāmañña)'이며, 그것의 결실들이기에 '사문과'라고 불린다. 왜 '범행과(brahmaññaphala)'라고 불리는가? 성스러운 팔정도가 '범행(brahmañña)'이며, 그것의 결실들이기에 '범행과'라고 불린다. Tattha sotāpanno kathaṃ hoti? Saha saccābhisamayā ariyasāvakassa tīṇi saṃyojanāni pahīyanti sakkāyadiṭṭhi vicikicchā sīlabbataparāmāso ca, imesaṃ tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ pahānā parikkhayā ariyasāvako hoti sotāpanno avinipātadhammo yāva dukkhassantaṃ karoti. 거기서 예류자(sotāpanno)는 어떻게 되는가? 진리를 꿰뚫어 아는 것(saccābhisamaya)과 동시에 성스러운 제자에게는 세 가지 상요자나(결박), 즉 유신견(sakkāyadiṭṭhi), 의심(vicikicchā), 계금견(sīlabbataparāmāso)이 버려진다. 이 세 가지 상요자나를 버리고 소멸시킴으로써 성스러운 제자는 악처에 떨어지지 않는 법을 지닌 예류자가 되어, 마침내 괴로움의 끝을 보게 된다. Tattha katamā sakkāyadiṭṭhi? Assutavā bālo puthujjano yāva ariyadhamme akovido, so rūpaṃ attato samanupassati yāva viññāṇasmiṃ attānaṃ, so imesu pañcasu khandhesu attaggāho vā attaniyaggāho vā esohamasmi ekasmiṃ vasavattiko pakkhitto anuggaho anusayanto aṅgamaṅganti parati. Yā tathābhūtassa khanti ruci pekkhanā ākāraparivitakko diṭṭhinijjhāyanā abhippasannā, ayaṃ vuccate sakkāyadiṭṭhīti. 거기서 유신견(sakkāyadiṭṭhi)이란 무엇인가? 배우지 못한 어리석은 범부는 성스러운 법에 숙달되지 못하여, 물질(rūpa)을 자아라고 관찰하거나 나아가 식(viññāṇa)에 이르기까지 자아라고 관찰한다. 그는 이 다섯 가지 무더기(khandha)에 대해 자아라는 집착이나 자아에 속한 것이라는 집착을 가지며, '이것이 나다, 나는 존재한다'라고 하며 그에 종속되고, 매몰되고, 집착하고, 수면(anusaya)하며, 온갖 지체들을 나의 것이라고 즐긴다. 그러한 상태에 있는 자의 용인, 취향, 관찰, 형상에 대한 사유, 견해의 성찰, 깊은 확신, 이것을 유신견이라 부른다. Tattha pañca diṭṭhiyo ucchedaṃ bhajanti. Katamāyo pañca? Rūpaṃ attato samanupassati, yāva viññāṇaṃ attato samanupassati, imāyo pañca ucchedaṃ bhajanti, avasesāyo pannarasa sassataṃ bhajanti. Iti sakkāyadiṭṭhipahānā dvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni pahīyanti. Pahānā ucchedaṃ sassatañca na bhajati. Iti ucchedasassatappahānā ariyasāvakassa na kiñci diṭṭhigataṃ bhavati, aññā vā lokuttarāya sammādiṭṭhiyā. Kathaṃ pana sakkāyadiṭṭhi na bhavati? Idha ariyasāvako sutavā hoti, sabbo sukkapakkho kātabbo, yāva ariyadhammesu kovido rūpaṃ anattato samanupassati, yāva viññāṇaṃ…pe… evamassa samanupassantassa sakkāyadiṭṭhi na bhavati. 거기서 다섯 가지 견해는 단견(uccheda, 단멸론)에 속한다. 그 다섯 가지는 무엇인가? 물질을 자아라고 관찰하며, 나아가 식을 자아라고 관찰하는 것이다. 이 다섯 가지는 단견에 속하며, 나머지 열다섯 가지는 상견(sassata, 상주론)에 속한다. 이와 같이 유신견을 버림으로써 육십두 가지 그릇된 견해들이 버려진다. 단견과 상견을 버림으로써 [성스러운 제자는] 그것들에 의지하지 않는다. 이처럼 단견과 상견을 버림으로써 성스러운 제자에게는 어떠한 그릇된 견해도 생기지 않으며, 다른 출세간의 정견(sammādiṭṭhi)을 갖게 된다. 그렇다면 어떻게 유신견이 생기지 않는가? 여기 성스러운 제자는 많이 배운 자(sutavā)가 되어, 모든 유익한 법(sukkapakkha)을 닦아야 하며, 성스러운 법에 숙달되어 물질을 무아(anattato)로 관찰하고, 나아가 식에 이르기까지... (이하 생략) 이와 같이 관찰하는 자에게는 유신견이 생기지 않는다. Kathaṃ [Pg.256] vicikicchā na bhavati? Idha ariyasāvako buddhe na kaṅkhati, na vicikicchati abhippasīdati, itipi so bhagavāti sabbaṃ. Dhamme na kaṅkhati na vicikicchati sabbaṃ. Yāva taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānanti, iminā dutiyena ākaṅkhiyena dhammena samannāgato hoti. Saṅghe na kaṅkhati…pe… yāva pūjā devānañca manussānañcāti, iminā tatiyena ākaṅkhiyena dhammena samannāgato hoti. 어떻게 의심(vicikicchā)이 생기지 않는가? 여기 성스러운 제자는 부처님에 대해 의혹을 갖지 않고 의심하지 않으며 깊이 신뢰하니, '그분 세존께서는...' 이라는 부처님의 모든 덕성을 알아야 한다. 법(Dhamma)에 대해서도 의혹을 갖지 않고 의심하지 않으니 [법의 모든 덕성을] 알아야 한다. 갈애의 소멸, 탐욕의 빛바램, 소멸, 니바나(Nibbāna)에 이르기까지, 이 두 번째로 갈구해야 할 법을 구비하게 된다. 승가(Saṅgha)에 대해서도 의혹을 갖지 않으며... (이하 생략) 나아가 신들과 인간들의 공양에 이르기까지, 이 세 번째로 갈구해야 할 법을 구비하게 된다. Sabbe saṅkhārā dukkhāti na kaṅkhati na vicikicchati adhimuccati abhippasīdati. Taṇhā dukkhasamudayoti na kaṅkhati na vicikicchati. Taṇhānirodhā dukkhanirodhoti na kaṅkhati na vicikicchati. Ariyo aṭṭhaṅgiko maggo dukkhanirodhagāminī paṭipadāti na kaṅkhati na vicikicchati adhimuccati abhippasīdati. Yāva buddhe vā dhamme vā saṅghe vā dukkhe vā samudaye vā nirodhe vā magge vā kaṅkhāyanā vimati vicikicchā dvedhāpathā āsappanā parisappanā anavaṭṭhānaṃ adhiṭṭhāgamanaṃ anekaṃso anekaṃsikatā, te tassa pahīnā bhavanti paṇunnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. '모든 형성된 것(saṅkhārā)은 괴로움이다'라는 것에 의혹을 갖지 않고 의심하지 않으며 확신하고 깊이 신뢰한다. '갈애는 괴로움의 일어남(집기)이다'라는 것에 의혹을 갖지 않고 의심하지 않는다. '갈애의 소멸이 괴로움의 소멸이다'라는 것에 의혹을 갖지 않고 의심하지 않는다. '성스러운 팔정도(maggo)가 괴로움의 소멸로 인도하는 도닦음이다'라는 것에 의혹을 갖지 않고 의심하지 않으며 확신하고 깊이 신뢰한다. 부처님이나 법이나 승가나 괴로움이나 집기나 소멸이나 도에 대한 의혹, 망설임, 의심, 양갈래 길, 주저함, 동요함, 안정되지 못함, 결정에 도달하지 못함, 불확실함, 불확실한 상태 등이 그에게는 버려지고, 제거되고, 뿌리째 뽑히고, 밑동만 남은 야자수처럼 되어, 다시는 생겨나지 않는 법이 된다. 69. Tattha sīlabbataparāmāso dvidhā – sīlassa vā suddhassa vā. Tattha sīlassa sīlabbataparāmāso imināhaṃ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissāmi devaññataro vā tattha kapotapādāhi accharāhi saddhiṃ kīḷissāmi ramissāmi paricarissāmīti. Yathābhūtadassananti rucivimutti rāgo rāgaparivattakā diṭṭhirūpanā passanā asantussitassa sīlabbataparāmāso. Tattha katamo suddhassa sīlabbataparāmāso? Idhekacco sīlaṃ parāmasati, sīlena sujjhati, sīlena nīyati, sīlena muccati, sukhaṃ vītikkamati, dukkhaṃ vītikkamati, sukhadukkhaṃ vītikkamati anupāpuṇāti uparimena. Tadubhayaṃ sīlavataṃ parāmasati tadubhayena sīlavatena sujjhanti muccanti nīyanti, sukhaṃ vītikkamanti, dukkhaṃ vītikkamanti, sukhadukkhaṃ vītikkamanti, anupāpuṇantīti avisucikaraṃ dhammaṃ avimuttikaraṃ dhammaṃ visucito vimuttito paccāgacchantassa yā tathābhūtassa khanti ruci mutti pekkhanā ākāraparivitakko diṭṭhinijjhāyanā passanā, ayaṃ suddhassa sīlabbataparāmāso. Ete ubho parāmāsā ariyasāvakassa pahīnā [Pg.257] bhavanti yāva āyatiṃ anuppādadhammā, so sīlavā bhavati ariyakantehi sīlehi samannāgato akkhaṇḍehi yāva upasamasaṃvattanikehi. Imesaṃ tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ pahānā sutavā ariyasāvako bhavati sotāpanno avinipātadhammo, sabbaṃ. 69. 거기서 계금견(sīlabbataparāmāso)은 두 가지가 있으니, 계(sīla)에 대한 것과 청정(suddha)에 대한 것이다. 거기서 계에 대한 계금견이란 '나는 이 계나 의례나 고행이나 청정행을 통해 천신이 되거나 어떤 천신들 중 하나가 되어, 거기서 비둘기 발색의 요정들과 함께 놀고 즐기고 봉사받으리라'라고 생각하는 것이다. 여실한 견해와 반대되는 취향, 해탈에 대한 집착, 탐욕에 휩싸인 견해, 명색을 관찰하면서 만족하지 못하는 것이 계에 대한 계금견이다. 거기서 청정에 대한 계금견이란 무엇인가? 여기 어떤 이는 계를 잘못 거머쥐어, 계로써 청정해지고, 계로써 인도되며, 계로써 해탈하고, 계로써 즐거움을 초월하고 괴로움을 초월하며 즐거움과 괴로움을 초월하여 더 높은 단계에 도달한다고 여긴다. 그 두 가지 계와 의례를 잘못 거머쥐어, 그 두 가지 계와 의례로써 청정해지고 해탈하며 인도되고, 즐거움을 초월하고 괴로움을 초월하며 즐거움과 괴로움을 초월하여 도달한다고 여긴다. 이와 같이 청정하게 하지 못하는 법과 해탈하게 하지 못하는 법을 청정한 것으로, 해탈의 원인으로 오해하는 자에게 일어나는 그러한 용인, 취향, 해탈에 대한 생각, 관찰, 형상에 대한 사유, 견해의 성찰, 봄, 이것이 청정에 대한 계금견이다. 이 두 가지 잘못된 거머쥠은 성스러운 제자에게 버려져서 나중에 다시는 생겨나지 않는 법이 된다. 그는 성자들이 기뻐하며, 결함이 없고, 평온으로 인도하는 계를 구비하게 된다. 이 세 가지 상요자나를 버림으로써 많이 배운 성스러운 제자는 악처에 떨어지지 않는 예류자가 된다. (전체를 이와 같이 알아야 한다.) Sahasaccābhisamayā, iti ko vacanattho? Cattāro abhisamayā, pariññābhisamayo pahānābhisamayo sacchikiriyābhisamayo bhāvanābhisamayo. '사성제를 꿰뚫어 앎과 동시에(Sahasaccābhisamayā)'라는 말의 뜻은 무엇인가? 네 가지 꿰뚫어 앎(abhisamaya)이 있으니, 철저한 앎(pariññābhisamayo, 변지)을 통한 꿰뚫음, 버림(pahānābhisamayo, 단멸)을 통한 꿰뚫음, 실현(sacchikiriyābhisamayo, 작증)을 통한 꿰뚫음, 닦음(bhāvanābhisamayo, 수습)을 통한 꿰뚫음이다. Tattha ariyasāvako dukkhaṃ pariññābhisamayena abhisameti, samudayaṃ pahānābhisamayena abhisameti, nirodhaṃ sacchikiriyābhisamayena abhisameti, maggaṃ bhāvanābhisamayena abhisameti. Kiṃ kāraṇaṃ? Dukkhassa pariññābhisamayo, samudayassa pahānābhisamayo, nirodhassa sacchikiriyābhisamayo, maggassa bhāvanābhisamayo. Samathavipassanāya kathaṃ abhisameti? Ārammaṇe cittaṃ upanibandhetvā pañcakkhandhe dukkhato passati. Tattha yo upanibandho, ayaṃ samatho. Yā pariyogāhanā, ayaṃ vipassanā. Pañcakkhandhe dukkhāti passato yo pañcakkhandhesu ālayo nikanti upagamanaṃ ajjhosānā icchā mucchā paṇidhi patthanā pahīyati. Tattha pañcakkhandhā dukkhaṃ. Yo tattha ālayo nikanti upagamanaṃ ajjhosānaṃ icchā mucchā paṇidhi patthanā, ayaṃ samudayo. Yaṃ tassa pahānaṃ, so nirodho samatho vipassanā ca maggo, evaṃ tesaṃ catunnaṃ ariyasaccānaṃ ekakāle ekakkhaṇe ekacitte apubbaṃ acarimaṃ abhisamayo bhavati. Tenāha bhagavā ‘‘sahasaccābhisamayā ariyasāvakassa tīṇi saṃyojanāni pahīyantī’’ti. 그 네 가지 성제 중에서 성스러운 제자는 고성제(苦聖諦)를 철저한 앎의 통찰(pariññābhisamaya)로써 깨닫고, 집성제(集聖諦)를 버림의 통찰(pahānābhisamaya)로써 깨달으며, 멸성제(滅聖諦)를 실현의 통찰(sacchikiriyābhisamaya)로써 깨닫고, 도성제(道聖諦)를 수행의 통찰(bhāvanābhisamaya)로써 깨닫는다. 그 이유는 무엇인가? 고성제에 대해서는 철저한 앎의 통찰이 있고, 집성제에 대해서는 버림의 통찰이 있으며, 멸성제에 대해서는 실현의 통찰이 있고, 도성제에 대해서는 수행의 통찰이 있기 때문이다. 사마타(止)와 위빳사나(觀)를 통해 어떻게 깨닫는가? 대상에 마음을 묶어두고(止), 오온을 괴로움이라고 본다(觀). 그중에서 마음을 묶어두는 것이 사마타이며, 철저하게 침투하여 통찰하는 것이 위빳사나이다. 오온이 괴로움이라고 보는 자에게는 오온에 대한 집착(ālayo), 갈망(nikanti), 접근(upagamana), 고착(ajjhosāna), 욕구(icchā), 미혹(mucchā), 서원(paṇidhi), 갈구(patthanā)가 버려진다. 그중에서 오온은 고성제이며, 그 오온에 대한 집착, 갈망, 접근, 고착, 욕구, 미혹, 서원, 갈구는 집성제이다. 그것을 버리는 것이 멸성제이며, 사마타와 위빳사나가 도성제이다. 이와 같이 이 네 가지 성제에 대하여 한때에, 한 찰나에, 한 마음으로 전후의 차이 없이 통찰이 일어난다. 그래서 세존께서는 '성제에 대한 통찰과 함께 성스러운 제자의 세 가지 결박(samyojana)이 버려진다'라고 말씀하셨다. 70. Tattha samathavipassanā yuganaddhā vattamānā ekakāle ekakkhaṇe ekacitte cattāri kiccāni karoti, dukkhaṃ pariññābhisamayena abhisameti, yāva maggaṃ bhāvanābhisamayena abhisameti. Kiṃ kāraṇā? Dukkhaṃ pariññābhisamayo, yāva maggaṃ bhāvanābhisamayo. Evaṃ diṭṭhanto yathā nāvā jalaṃ gacchantī cattāri kiccāni karoti, pārimaṃ tīraṃ pāpeti, orimaṃ tīraṃ jahati, bhāraṃ vahati, sotaṃ chindati; evameva samathavipassanā yuganaddhā vattamānā ekakāle ekakkhaṇe ekacitte cattāri kiccāni karoti[Pg.258], dukkhaṃ pariññābhisamayena abhisameti, yāva maggaṃ bhāvanābhisamayena abhisameti. Yathā vā sūriyo udayanto ekakāle apubbaṃ acarimaṃ cattāri kiccāni karoti, andhakāraṃ vidhamati, ālokaṃ pātukaroti, rūpaṃ nidassīyati, sītaṃ pariyādiyati; evameva samathavipassanā yuganaddhā vattamānā ekakāle…pe… yathā padīpo jalanto ekakāle apubbaṃ acarimaṃ cattāri kiccāni karoti, andhakāraṃ vidhamati, ālokaṃ pātukaroti, rūpaṃ nidassīyati, upādānaṃ pariyādiyati; evameva samathavipassanā yuganaddhā vattamānā ekakāle…pe…. 70. 그중에서 사마타와 위빳사나가 쌍으로 운전(yuganaddhā, 지관쌍운)되어 일어날 때, 한때에, 한 찰나에, 한 마음으로 네 가지 역할을 수행한다. 즉, 고성제를 철저한 앎의 통찰로써 깨닫고, 나아가 도성제를 수행의 통찰로써 깨닫는다. 그 이유는 무엇인가? 고성제는 철저히 알아야 할 통찰이며, 나아가 도성제는 닦아야 할 통찰이기 때문이다. 이에 대한 비유로, 마치 배가 물 위를 갈 때 네 가지 일을 하는 것과 같으니, 저쪽 언덕에 도달하게 하고, 이쪽 언덕을 떠나게 하며, 짐을 운반하고, 물줄기를 끊는 것과 같다. 이와 같이 사마타와 위빳사나가 쌍으로 운전되어 일어날 때, 한때에, 한 찰나에, 한 마음으로 네 가지 역할을 수행하며, 고성제를 철저한 앎의 통찰로 깨닫고 나아가 도성제를 수행의 통찰로 깨닫는다. 혹은 마치 태양이 떠오를 때 한꺼번에 전후의 차이 없이 네 가지 일을 하는 것과 같으니, 어둠을 몰아내고, 빛을 드러내며, 형상을 보여주고, 추위를 사라지게 하는 것과 같다. 이와 같이 사마타와 위빳사나가 쌍으로 운전될 때도 그러하다. (중략) 마치 등불이 타오를 때 한꺼번에 전후의 차이 없이 네 가지 일을 하는 것과 같으니, 어둠을 몰아내고, 빛을 드러내며, 형상을 보여주고, 연료(기름)를 소모시키는 것과 같다. 이와 같이 사마타와 위빳사나가 쌍으로 운전되어 일어날 때도 그러하다. Yadā ariyasāvako sotāpanno bhavati avinipātadhammo niyato yāva dukkhassantaṃ karoti, ayaṃ dassanabhūmi. Sotāpattiphalañca sotāpattiphale ṭhito uttari samathavipassanaṃ bhāvento yuganaddhā vattamānā kāmarāgabyāpādānaṃ yebhuyyena pahānā ariyasāvako hoti. Sakadāgāmi pariniṭṭhitattā sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karoti, ayaṃ tanubhūmi. 성스러운 제자가 예류자(sotāpanno)가 될 때, 그는 악처에 떨어지지 않는 법을 지녔으며 구경의 깨달음이 결정되어 괴로움의 끝을 보게 되니, 이를 견지(dassanabhūmi, 봄의 단계)라 한다. 예류과에 머물면서 그 이상의 사마타와 위빳사나를 닦아 지관쌍운이 일어남으로써 감각적 욕망(kāmarāga)과 악의(byāpāda)를 대부분 버릴 때 성스러운 제자는 일래자(sakadāgāmi)가 된다. 일래자는 수행이 더욱 완성되었으므로 이 세상에 단 한 번 돌아와 괴로움의 끝을 보게 되니, 이를 박지(tanubhūmi, 번뇌가 얇아지는 단계)라 한다. Sakadāgāmiphalañca yo sakadāgāmiphale ṭhito vipassanaṃ bhāvento kāmarāgabyāpāde sānusaye anavasesaṃ pajahati, kāmarāgabyāpādesu anavasesaṃ pahīnesu pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni pahīnāni bhavanti sakkāyadiṭṭhi sīlabbataparāmāso vicikicchā kāmacchando byāpādo ca, imesaṃ pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ pahānā ariyasāvako hoti anāgāmī tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā, ayaṃ vītarāgabhūmi. 일래과에 머무는 자가 위빳사나를 닦아 감각적 욕망과 악의를 그 잠재성(anusaya)과 함께 남김없이 버릴 때, 감각적 욕망과 악의가 남김없이 버려짐으로써 다섯 가지 하분결(pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni), 즉 유신견, 계금견, 의심, 감각적 탐욕, 악의가 버려지게 된다. 이 다섯 가지 하분결을 버림으로써 성스러운 제자는 불환자(anāgāmī)가 되며, 그곳(색계나 무색계)에서 반열반하여 그 세계로부터 다시 돌아오지 않는 법을 지니게 되니, 이를 이욕지(vītarāgabhūmi, 욕망을 떠난 단계)라 한다. Anāgāmiphalañca anāgāmiphale ṭhito uttari samathavipassanaṃ bhāvento pañca uddhambhāgiyāni saṃyojanāni pajahati rūparāgaarūparāgamānauddhaccaavijjañca. Imesaṃ pañcannaṃ uddhambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ pahānā ariyasāvako arahā bhavati, khīṇāsavo vusitavā sammadaññā vimutto parikkhīṇabhavasaṃyojano anuppattasadattho, ayaṃ katābhūmi. 불환과에 머무는 자가 그 이상의 사마타와 위빳사나를 닦아 다섯 가지 상분결(pañca uddhambhāgiyāni saṃyojanāni), 즉 색계 탐욕, 무색계 탐욕, 자만, 들뜸, 무명을 버린다. 이 다섯 가지 상분결을 버림으로써 성스러운 제자는 아라한(arahā)이 된다. 그는 번뇌가 다한 자(khīṇāsavo)이며, 범행을 닦아 마친 자(vusitavā)이고, 바른 지혜로 해탈한 자이며, 존재의 결박이 다한 자이고, 자신의 목적을 성취한 자이니, 이를 이작지(katābhūmi, 할 일을 다 마친 단계)라 한다. Arahantova ayaṃ sopādisesā nibbānadhātu. Tassa āyukkhayā jīvitindriyāparodhā idañca dukkhaṃ nirujjhati, aññañca dukkhaṃ na uppajjati. Yo imassa dukkhassa nirodho vūpasamo, aññassa ca apātubhāvo, ayaṃ [Pg.259] anupādisesā nibbānadhātu. Imā dve nibbānadhātuyo. Iti saccāni vuttāni. Saccābhisamayo vutto, kilesavavatthānaṃ vuttaṃ, pahānaṃ vuttaṃ, bhūmiyo vuttā, phalāni vuttāni, nibbānadhātuyo vuttā. Evamimesu vuttesu sabbabodhi vuttā bhavati. Ettha yogo karaṇīyo. 이 아라한의 단계가 바로 유여의열반계(sopādisesā nibbānadhātu)이다. 그의 수명이 다하고 생명 기능(jīvitindriya)이 멸할 때 이 괴로움도 소멸하며, 다른 괴로움도 더 이상 일어나지 않는다. 이 괴로움의 소멸과 고요해짐, 그리고 다른 괴로움이 나타나지 않음이 바로 무여의열반계(anupādisesā nibbānadhātu)이다. 이 두 가지가 열반계이다. 이와 같이 사성제가 설해졌고, 성제의 통찰이 설해졌으며, 번뇌의 확정(vavatthāna)과 버림이 설해졌고, 여러 단계(bhūmi)와 과보(phala)들이 설해졌으며, 열반계들이 설해졌다. 이와 같이 이것들을 설함으로써 모든 깨달음(sabbabodhi)이 설해진 것이 된다. 여기에서 정진(yogo)을 해야 한다. 71. Tattha katamāyo nava anupubbasamāpattiyo? Cattāri jhānāni catasso ca arūpasamāpattiyo nirodhasamāpatti ca. Tattha cattāri jhānāni katamāni? Idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehīti vitthārena kātabbāni. Tattha katamā cattāro arūpasamāpattiyo? Virāgino vata vattabbo, yāva nirodhasamāpatti vitthārena kātabbā. Imāyo nava anupubbasamāpattiyo. 71. 거기에서 아홉 가지 차제정(anupubbasamāpattiyo, 순서대로 도달하는 선정)이란 무엇인가? 네 가지 선정(사선정)과 네 가지 무색계 선정, 그리고 멸진정(nirodhasamāpatti)이다. 거기에서 네 가지 선정이란 무엇인가? '비구들이여, 여기 비구는 감각적 욕망으로부터 멀어져서...'라는 등의 말씀으로 상세히 알아야 한다. 거기에서 네 가지 무색계 선정이란 무엇인가? 진실로 탐욕을 떠난 자에 대하여 설해져야 할 것이니, 멸진정에 이르기까지 상세히 닦아야 한다. 이것들을 아홉 가지 차제정이라 한다. Tattha katamaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ? Pañcaṅgavippayuttaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ. Katamehi pañcahi aṅgehi vippayuttaṃ? Pañcahi nīvaraṇehi. Tattha katamāni pañca nīvaraṇāni? Kāmacchandoti vitthāretabbo. Tattha katamo kāmacchando? Yo pañcasu kāmaguṇesu chandarāgo pemaṃ nikanti ajjhosānaṃ icchā mucchā patthanā apariccāgo anusayo pariyuṭṭhānaṃ, ayaṃ kāmacchandanīvaraṇaṃ. Tattha katamaṃ byāpādanīvaraṇaṃ? Yo sattesu saṅkhāresu ca āghāto…pe… yathā dose tathā nioṭṭhānā, ayaṃ byāpādo nīvaraṇaṃ. Tattha katamaṃ middhaṃ? Yā cittassa jaḷatā cittassa garuttaṃ cittassa akammanīyatā cittassa nikkhepo niddāyanā pacalikatā pacalāyanā pacalāyanaṃ, idaṃ middhaṃ. Tattha katamaṃ thinaṃ ? Yā kāyassa thinatā jaḷatā kāyassa garuttā kāyassa appassaddhi, idaṃ thinaṃ. Iti idañca thinaṃ purimakañca middhaṃ tadubhayaṃ thinamiddhanīvaraṇanti vuccati. Tattha katamaṃ uddhaccaṃ? Yo avūpasamo cittassa, idaṃ uddhaccaṃ. Tattha katamaṃ kukkuccaṃ? Yo cetaso vilekho alañcanā vilañcanā hadayalekho vippaṭisāro, idaṃ kukkuccaṃ. Iti idañca kukkuccaṃ purimakañca uddhaccaṃ tadubhayaṃ uddhaccakukkuccanīvaraṇanti vuccati. Tattha katamaṃ vicikicchānīvaraṇaṃ? Yo buddhe vā dhamme vā saṅghe vā…pe… ayaṃ vicikicchā. Api ca kho pana pañca vicikicchāyo samanantarāyikā desantarāyikā samāpattantarāyikā maggantarāyikā saggantarāyikā, imāyo pañca vicikicchāyo[Pg.260]. Idha pana samāpattantarāyikā vicikicchā adhippetā. Ime pañca nīvaraṇā. 그곳에서 첫 번째 선정(초선)이란 무엇인가? 그것은 다섯 가지 요소를 떠나고 다섯 가지 요소를 갖춘 것이다. 어떤 다섯 가지 요소를 떠났는가? 다섯 가지 장애(nīvaraṇa)를 떠난 것이다. 그곳에서 다섯 가지 장애란 무엇인가? 감욕(kāmacchanda) 등은 상세히 설명되어야 한다. 그중 감욕이란 무엇인가? 다섯 가지 욕망의 대상(오욕락)에 대하여 강하게 집착함, 사랑함, 즐거워함, 몰입함, 갈망함, 미혹됨, 원함, 버리지 못함, 잠재적 성향, 그리고 마음을 휩쓸어버림이 있는 것이니, 이것이 감욕의 장애이다. 그중 진에(byāpāda)의 장애란 무엇인가? 중생들이나 행(saṅkhāra)들에 대하여 원한을 품는 것... 중략... 증오에서와 마찬가지로 가혹하게 핍박함이 있는 것이니, 이것이 진에의 장애이다. 그중 수면(middha)이란 무엇인가? 마음의 무딤, 마음의 무거움, 마음의 부적합함, 마음의 무너짐, 졸음, 꾸벅거림, 비틀거림, 달아남이 있는 것이니, 이것이 수면이다. 그중 혼침(thina)이란 무엇인가? 몸의 뻣뻣함, 무딤, 몸의 무거움, 몸의 가라앉지 않음이 있는 것이니, 이것이 혼침이다. 이와 같이 이 혼침과 앞에서 말한 수면의 두 가지를 합하여 혼침·수면의 장애라 부른다. 그중 들뜸(uddhacca)이란 무엇인가? 마음의 가라앉지 않음이 있는 것이니, 이것이 들뜸이다. 그중 후회(kukkucca)란 무엇인가? 마음의 동요, 새기지 못함, 깊이 새기지 못함, 심장의 동요, 뉘우침이 있는 것이니, 이것이 후회이다. 이와 같이 이 후회와 앞에서 말한 들뜸의 두 가지를 합하여 들뜸·후회의 장애라 부른다. 그중 의심(vicikicchā)의 장애란 무엇인가? 부처님이나 가르침이나 승가에 대하여... 중략... 이것이 의심이다. 또한 의심에는 다섯 가지가 있으니, 곧 도달을 방해하는 것, 장소를 방해하는 것, 삼매를 방해하는 것, 도(magg)를 방해하는 것, 천상을 방해하는 것이다. 여기서는 삼매를 방해하는 의심을 뜻한다. 이것들이 다섯 가지 장애이다. Tattha nīvaraṇānīti ko vacanattho, kuto nivārayantīti? Sabbato kusalapakkhikā nivārayanti. Kathaṃ nivārayanti? Kāmacchando asubhato nivārayati, byāpādo mettāya nivārayati, thinaṃ passaddhito nivārayati, middhaṃ vīriyārambhato nivārayati, uddhaccaṃ samathato nivārayati, kukkuccaṃ avippaṭisārato nivārayati, vicikicchā paññāto paṭiccasamuppādato nivārayati. 그곳에서 '장애(nīvaraṇa)'라는 말의 뜻은 무엇이며, 무엇으로부터 막는 것인가? 모든 유익한 법의 측면(kusalapakkhikā)으로부터 막는 것이다. 어떻게 막는가? 감욕은 부정관(asubha)으로부터 막고, 진에는 자애(mettā)로부터 막으며, 혼침은 평온(passaddhi)으로부터 막고, 수면은 정진의 일으킴(vīriyārambha)으로부터 막으며, 들뜸은 사마타(samatha)로부터 막고, 후회는 후회 없음(avippaṭisāra)으로부터 막으며, 의심은 통찰지(paññā)와 연기(paṭiccasamuppāda)로부터 막는다. Aparo pariyāyo. Kāmacchando alobhato kusalamūlato nivārayati, byāpādo adosato nivārayati, thinamiddhaṃ samādhito nivārayati, uddhaccakukkuccaṃ satipaṭṭhānehi nivārayati, vicikicchā amohato kusalamūlato nivārayati. 또 다른 방식으로는, 감욕은 무탐(alobha)의 선근으로부터 막고, 진에는 무진(adosa)의 선근으로부터 막으며, 혼침·수면은 삼매(samādhi)로부터 막고, 들뜸·후회는 사념처(satipaṭṭhāna)로부터 막으며, 의심은 무치(amoha)의 선근으로부터 막는다. Aparo pariyāyo. Tayo vihārā dibbavihāro brahmavihāro ariyavihāro. Dibbavihāro cattāri jhānāni, brahmavihāro cattāri appamāṇāni, ariyavihāro sattatiṃsa bodhipakkhiyā dhammā. Tattha kāmacchando uddhaccaṃ kukkuccañca dibbavihāraṃ nivārayati, byāpādo brahmavihāraṃ nivārayati, thinamiddhaṃ vicikicchā ca ariyavihāraṃ nivārayati. 또 다른 방식으로는, 세 가지 머묾(vihāra)이 있으니 천상의 머묾(dibbavihāra), 범천의 머묾(brahmavihāra), 성스러운 머묾(ariyavihāra)이다. 천상의 머묾은 네 가지 선정이고, 범천의 머묾은 네 가지 무량심이며, 성스러운 머묾은 서른일곱 가지 조도품(bodhipakkhiya)이다. 그중 감욕과 들뜸과 후회는 천상의 머묾을 막고, 진에는 범천의 머묾을 막으며, 혼침·수면과 의심은 성스러운 머묾을 막는다. Aparo pariyāyo. Kāmacchando byāpādo uddhaccakukkuccañca samathaṃ nivārayanti, thinamiddhaṃ vicikicchā ca vipassanaṃ nivārayanti, ato nīvaraṇanti vuccante. Imehi pañcahi aṅgehi vippayuttaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ. 또 다른 방식으로는, 감욕과 진에와 들뜸·후회는 사마타를 막고, 혼침·수면과 의심은 위빳사나를 막는다. 그러므로 이것들을 장애라고 부른다. 첫 번째 선정은 이 다섯 가지 장애(요소)를 떠난 것이다. Katamehi pañcahi aṅgehi sampayuttaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ? Vitakkavicārehi pītiyā sukhena ca cittekaggatāya ca. Imesaṃ pañcannaṃ aṅgānaṃ uppādapaṭilābhasamannāgamo sacchikiriyaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ paṭiladdhanti vuccati. Imāni pañca aṅgāni uppādetvā viharatīti, tena vuccate paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharatīti dibbena vihārena. 어떤 다섯 가지 요소를 갖추어 첫 번째 선정이라 하는가? 일으킨 생각(vitakka), 지속적 고찰(vicāra), 희열(pīti), 행복(sukha), 그리고 심일경성(cittekaggatā)이다. 이 다섯 가지 요소의 일어남과 얻음과 구족을 체득하는 것을 첫 번째 선정을 얻었다고 한다. 이 다섯 가지 요소를 일으켜 머물기 때문에, 천상의 머묾으로써 첫 번째 선정을 구족하여 머문다고 한다. Tattha dutiyaṃ jhānaṃ caturaṅgasamannāgataṃ pītisukhena cittekaggatāya ajjhattaṃ sampasādanena imāni cattāri aṅgāni uppādetvā sampādetvā viharati, tena vuccati dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharatīti. 그중 두 번째 선정(이선)은 네 가지 요소를 갖추었으니, 희열과 행복과 심일경성과 내적인 맑음(sampasādana)이다. 이 네 가지 요소를 일으키고 구족하여 머무니, 그러므로 두 번째 선정을 구족하여 머문다고 한다. Tattha [Pg.261] pañcaṅgasamannāgataṃ tatiyaṃ jhānaṃ satiyā sampajaññe sukhena cittekaggatāya upekkhāya imāni pañcaṅgāni uppādetvā sampādetvā viharati, tena vuccati tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharatīti. 그중 세 번째 선정(삼선)은 다섯 가지 요소를 갖추었으니, 마음챙김(sati)과 알아차림(sampajañña)과 행복과 심일경성과 평온(upekkhā)이다. 이 다섯 가지 요소를 일으키고 구족하여 머무니, 그러므로 세 번째 선정을 구족하여 머문다고 한다. Tattha catutthaṃ jhānaṃ caturaṅgasamannāgataṃ upekkhāya satipārisuddhiyā adukkhamasukhāya vedanāya cittekaggatā ca, imehi catūhaṅgehi samannāgataṃ catutthaṃ jhānaṃ. Iti imesaṃ catunnaṃ aṅgānaṃ uppādo paṭilābho samannāgamo sacchikiriyā catutthaṃ jhānaṃ paṭiladdhanti vuccati. Imāni cattāri jhānāni uppādetvā sampādetvā upasampajja viharati, tena vuccati dibbena vihārena viharatīti. 그중 네 번째 선정(사선)은 네 가지 요소를 갖추었으니, 평온과 마음챙김의 청정함(satipārisuddhi)과 괴롭지도 즐겁지도 않은 수(vedanā)와 심일경성이다. 이 네 가지 요소를 갖춘 것이 네 번째 선정이다. 이와 같이 이 네 가지 요소의 일어남과 얻음과 구족과 체득을 네 번째 선정을 얻었다고 한다. 이 네 가지 선정을 일으키고 구족하여 머무니, 그러므로 천상의 머묾으로 머문다고 한다. Tattha katamo aniccaṭṭho? Pīḷanaṭṭho aniccaṭṭho pabhaṅgaṭṭho sampāpanaṭṭho vivekaṭṭho aniccaṭṭho, ayaṃ aniccaṭṭho. 그중 무상(anicca)의 의미란 무엇인가? 핍박하는 의미(pīḷanaṭṭho)가 무상의 의미이고, 무너지는 의미, 끝에 도달하는 의미, 멀리 떨어져 있는 의미가 무상의 의미이다. 이것이 무상의 의미이다. Tattha katamo dukkhaṭṭho? Pīḷanaṭṭho dukkhaṭṭho sampīḷanaṭṭho saṃvegaṭṭho byādhinaṭṭho, ayaṃ dukkhaṭṭho. 그중 고(dukkha)의 의미란 무엇인가? 핍박하는 의미가 고의 의미이고, 강하게 핍박하는 의미, 두려움을 일으키는 의미, 병드는 의미가 고의 의미이다. 이것이 고의 의미이다. Tattha katamo suññaṭṭho? Anupalitto suññaṭṭho, asambhājanaṭṭho gatapaṭṭho vivaṭṭaṭṭho, ayaṃ suññaṭṭho. 그중 공(suñña)의 의미란 무엇인가? 물들지 않음이 공의 의미이고, 생겨나지 않음, 지나가 버림, 벗어남의 의미가 공의 의미이다. 이것이 공의 의미이다. Tattha katamo anattaṭṭho? Anissariyaṭṭho anattaṭṭho, avasavattanaṭṭho, akāmakāriṭṭho parividaṭṭho, ayaṃ anattaṭṭhoti. 그중 무아(anatta)의 의미란 무엇인가? 주재권이 없음이 무아의 의미이고, 뜻대로 되지 않음, 바라는 대로 되지 않음, 완전히 알려짐의 의미가 무아의 의미이다. 이것을 무아의 의미라 한다. Suttatthasamuccayo nāma saṃvattisantikā peṭakabhūmi samattā. 경전의 의미를 모은 '경의(經義) 총합'이라 이름하는 페타카부미(藏地)가 마쳐졌다. 7. Hārasampātabhūmi 7. 하라삼빠따부미(전개의 지) 72. Jhānaṃ virāgo. Cattāri jhānāni vitthārena kātabbāni. Tāni duvidhāni; bojjhaṅgavippayuttāni ca bojjhaṅgasampayuttāni ca. Tattha bojjhaṅgavippayuttāni bāhirakāni, bojjhaṅgasampayuttāni ariyapuggalāni. Tattha yena cha puggalamūlāni tesaṃ nikkhipetvā rāgacarito, dosacarito, mohacarito, rāgadosacarito, rāgamohacarito, dosamohacarito, samabhāgacarito, iti imesaṃ puggalānaṃ jhānaṃ samāpajjitānaṃ pañca nīvaraṇāni paṭipakkho tesaṃ paṭighātāya yathā asamattho tīṇi akusalamūlāni [Pg.262] niggaṇhāti. Lobhena akusalamūlena abhijjhā ca uddhaccañca uppilavataṃ alobhena kusalamūlena niggaṇhāti, kukkuccañca vicikicchā ca mohapakkho, taṃ amohena niggaṇhāti. Doso ca thinamiddhañca dosapakkho, taṃ adosena niggaṇhāti. 72. 선(禪, jhāna)은 탐욕 없음(virāga)이다. 네 가지 선을 상세하게 설해야 한다. 그것들은 두 종류가 있으니, 보장가(bojjhaṅga, 각지)와 결합되지 않은 것과 보장가와 결합된 것이다. 그중 보장가와 결합되지 않은 것은 외부인(외도)의 것이고, 보장가와 결합된 것은 성자(ariyapuggala)들의 것이다. 거기서 탐욕 성향(rāgacarito), 진심 성향(dosacarito), 치심 성향(mohacarito), 탐진 성향, 탐치 성향, 진치 성향, 평등 성향 등의 여섯 가지 인성 유형이 있는데, 이러한 자들이 선정에 들 때 다섯 가지 장애(nīvaraṇa)의 반대편에 있게 된다. 비록 그것들이 완전히 소멸되지는 않으나, 세 가지 불선뿌리(akusalamūla)를 억제할 수 있다. 무탐(alobha)인 선뿌리로 간탐(abhijjhā), 들뜸(uddhacca), 고양됨(uppilavata)을 억제하고, 무치(amoha)로써 모하(치심)의 편인 후회(kukkucca)와 의심(vicikicchā)을 억제한다. 무진(adosa)으로써 진심(dosa)의 편인 진심과 해태·혼침(thina-middha)을 억제한다. Tattha alobhassa pāripūriyā nekkhammavitakkaṃ vitakketi. Tattha adosassa pāripūriyā abyāpādavitakkaṃ vitakketi. Tattha amohassa pāripūriyā avihiṃsāvitakkaṃ vitakketi. Tattha alobhassa pāripūriyā vivitto hoti kāmehi. Tattha adosassa pāripūriyā amohassa pāripūriyā ca vivitto hoti pāpakehi akusalehi dhammehi, savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. 거기서 무탐(alobha)을 성취하기 위해 출리(nekkhammavitakka, 떠남)의 사유를 한다. 거기서 무진(adosa)을 성취하기 위해 무진(abyāpādavitakka, 악의 없음)의 사유를 한다. 거기서 무치(amoha)를 성취하기 위해 무해(avihiṃsāvitakka, 해치지 않음)의 사유를 한다. 거기서 무탐을 성취하기 위해 감각적 욕망들로부터 멀어지고, 무진과 무치를 성취하기 위해 악하고 불선한 법들로부터 멀어져서, 사유(vitakka)와 조사(vicāra)가 있고 떨침에서 생긴 희열(pīti)과 행복(sukha)이 있는 초선(初禪)을 구족하여 머문다. Vitakkāti tayo vitakkā – nekkhammavitakko abyāpādavitakko avihiṃsāvitakko. Tattha paṭhamābhinipāto vitakko, paṭiladdhassa vicaraṇaṃ vicāro. Yathā puriso dūrato purisaṃ passati āgacchantaṃ, na ca tāva jānāti eso itthīti vā purisoti vā yadā tu paṭilabhati itthīti vā purisoti vā evaṃ vaṇṇoti vā evaṃ saṇṭhānoti vā ime vitakkayanto uttari upaparikkhanti kiṃ nu kho ayaṃ sīlavā udāhu dussīlo aḍḍho vā duggatoti vā. Evaṃ vicāro vitakke appeti, vicāro cariyati ca anuvattati ca. Yathā pakkhī pubbaṃ āyūhati pacchā nāyūhati yathā āyūhanā evaṃ vitakko, yathā pakkhānaṃ pasāraṇaṃ evaṃ vicāro anupālati vitakketi vicarati vicāreti. Vitakkayati vitakketi, anuvicarati vicāreti. Kāmasaññāya paṭipakkho vitakko, byāpādasaññāya vihiṃsasaññāya ca paṭipakkho vicāro. Vitakkānaṃ kammaṃ akusalassa amanasikāro, vicārānaṃ kammaṃ jeṭṭhānaṃ saṃvāraṇā. Yathā paliko tuṇhiko sajjhāyaṃ karoti evaṃ vitakko, yathā taṃyeva anupassati evaṃ vicāro. Yathā apariññā evaṃ vitakko. Yathā pariññā evaṃ vicāro. Niruttipaṭisambhidāyañca paṭibhānapaṭisambhidāyañca vitakko, dhammapaṭisambhidāyañca atthapaṭisambhidāyañca vicāro. Kallitā kosallattaṃ cittassa vitakko, abhinīhārakosallaṃ cittassa vicāro. Idaṃ kusalaṃ idaṃ akusalaṃ idaṃ bhāvetabbaṃ idaṃ pahātabbaṃ idaṃ sacchikātabbanti vitakko, yathā pahānañca bhāvanā ca sacchikiriyā ca evaṃ vicāro. Imesu vitakkavicāresu ṭhitassa duvidhaṃ dukkhaṃ na uppajjati kāyikañca cetasikañca; duvidhaṃ sukhaṃ uppajjati kāyikañca [Pg.263] cetasikañca. Iti vitakkajanitaṃ cetasikaṃ sukhaṃ pīti kāyikaṃ sukhaṃ kāyikoyeva. Yā tattha cittassa ekaggatā, ayaṃ samādhi. Iti paṭhamaṃ jhānaṃ pañcaṅgavippahīnaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ. '사유들'이란 출리사유, 무진사유, 무해사유의 세 가지 사유를 말한다. 거기서 [대상을] 처음으로 겨냥하는 것이 사유(vitakka)이고, 얻어진 대상을 지속적으로 살피는 것이 조사(vicāra)이다. 마치 어떤 사람이 멀리서 오는 사람을 보고 처음에 저이가 여자인지 남자인지 알지 못하다가, 나중에 저이는 여자다 혹은 남자다, 이러한 색깔이다, 이러한 모양이다라고 파악하며 나아가 저이가 계행이 있는가 없는가, 부유한가 가난한가라고 더 깊이 살피는 것과 같다. 이처럼 조사는 사유에 투입되어 작용하고 따른다. 새가 처음에는 날개를 치다가 나중에는 치지 않는 것처럼, 날개를 치는 것은 사유와 같고 날개를 펴서 활공하는 것은 조사와 같아서 [대상을] 유지하며 사유하고 조사하게 한다. 감각적 욕망의 인식(kāmasaññā)의 반대편이 사유이고, 악의의 인식과 해침의 인식의 반대편이 조사이다. 사유의 역할은 불선을 마음에 잡도리하지 않는 것이고, 조사의 역할은 으뜸가는 것들을 단속하는 것이다. 힘차게 침묵하며 독송하는 것이 사유와 같고, 그것을 뒤따라 관찰하는 것이 조사와 같다. 구체적으로 알지 못함이 사유와 같고, 구체적으로 앎(pariññā)이 조사와 같다. 사유는 어원(nirutti)과 변재(paṭibhāna)의 무애해(paṭisambhidā)에서 일어나고, 조사는 법(dhamma)과 의미(attha)의 무애해에서 일어난다. 마음의 민첩함과 숙련됨은 사유에 기인하고, 마음을 향하게 하는 숙련됨은 조사에 기인한다. '이것은 선이다, 이것은 불선이다, 이것은 닦아야 한다, 이것은 버려야 한다, 이것은 실현해야 한다'라고 사유하는 것이 사유이고, 실제로 버림과 닦음과 실현이 이루어지는 방식이 조사이다. 이러한 사유와 조사에 머무는 자에게는 신체적·정신적인 두 가지 고통이 일어나지 않고, 신체적·정신적인 두 가지 행복이 일어난다. 이와 같이 사유에서 생긴 정신적인 행복이 희열(pīti)이고, 신체적인 행복은 오직 몸에 속하는 것이다. 거기서 마음이 한 끝에 집중됨이 삼매(samādhi)이다. 이처럼 초선은 다섯 가지 요소를 버리고 다섯 가지 요소를 구족한 것이다. Tesaṃyeva vitakkavicārānaṃ abhikkhaṇaṃ āsevanāya tassa tappoṇamānasaṃ hoti. Tassa vitakkavicārā oḷārikā khāyanti. Yañca pītisukhañca nekkhammañca oḷārikaṃ bhavati. Api ca samādhijā pīti rati ca jāyati. Tassa vicārārammaṇaṃ. Tesaṃ vūpasamā ajjhattaṃ ceto sampasīdati. Ye vitakkavicārā dve dhammānussaritabbā. Paccuppannā daraṇitabbaṃ. Tesaṃ vūpasamā ekodibhāvaṃ cittekaggataṃ hoti. Tassa ekodibhāvena pīti pāripūriṃ gacchati. Yā pīti, taṃ somanassindriyaṃ, yaṃ sukhaṃ, taṃ sukhindriyaṃ. Yā cittekaggatā, ayaṃ samādhi. Taṃ dutiyaṃ jhānaṃ caturaṅgasamannāgataṃ. So pītiyā virāgā yāti ojahi jallasahagataṃ. 그러한 사유와 조사를 자주 닦음으로써 마음이 그것에 기울게 된다. 그에게는 사유와 조사가 거칠게 느껴진다. 희열과 행복과 출리(nekkhamma) 또한 거친 것이 된다. 또한 삼매에서 생긴 희열과 즐거움이 일어난다. 그에게는 조사가 대상이 된다. 그것들이 가라앉음으로써 내면의 마음이 맑아진다. 사유와 조사의 두 법을 계속 관찰해야 한다. 현재의 표상을 간직해야 한다. 그것들이 가라앉음으로써 마음이 하나로 됨(ekodibhāva)과 마음의 집중(ekaggatā)이 있게 된다. 마음의 하나 됨을 통해 희열이 충만함에 이른다. 희열은 기쁨의 기능(somanassindriya)이고, 행복은 즐거움의 기능(sukhindriya)이다. 마음의 집중이 삼매이다. 그것이 네 가지 요소를 구족한 제2선이다. 그는 희열이 바램에 따라 갈애의 속박과 함께하는 낮은 단계를 버리고 나아간다. 73. Tattha somanassacittamupādānanti ca so taṃ vicinanto upekkhameva manasikaroti. So pītiyā virāgā upekkhako viharati. Yathā ca pītiyā sukhamānitaṃ, taṃ kāyena paṭisaṃvedeti sampajāno viharati. Yena satisampajaññena upekkhāpāripūriṃ gacchati. Idaṃ tatiyaṃ jhānaṃ caturaṅgasamannāgataṃ. 73. 거기서 기쁨의 마음이 집착(upādāna)이 되므로, 그는 그것을 조사하면서 평온(upekkhā)만을 마음에 잡도리한다. 그는 희열이 빛바랬기에 평온하게 머문다. 희열이 행복으로 인도된 바와 같이, 그것을 몸으로 경험하며 마음 챙기고 알아차리며(sampajāna) 머문다. 이러한 마음 챙김과 알아차림으로 평온의 충만함에 이른다. 이것이 네 가지 요소를 구족한 제3선이다. Tathā kāyikassa sukhassa pahānāya paṭhame jhāne somanassindriyaṃ nirujjhati. Dutiye jhāne dukkhindriyaṃ nirujjhati. So sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Tattha catūhi indriyehi upekkhā pasādā hoti, dukkhindriyena domanassindriyena sukhindriyena somanassindriyena ca. Tesaṃ nirodhā upekkhāsampajaññaṃ hoti, tattha sukhindriyena somanassindriyena ca asati hoti, tesaṃ nirodhā satimā hoti, dukkhindriyena domanassindriyena ca asampajaññaṃ, tesaṃ nirodhā sampajaññaṃ hoti, iti upekkhāya ca saññā, sato sampajāno cittekaggatā ca idaṃ vuccate ca catutthaṃ jhānaṃ. 그와 같이 신체적 행복을 버리기 위해, 초선에서는 기쁨의 기능(somanassindriya)이 소멸한다. 제2선에서는 괴로움의 기능(dukkhindriya)이 소멸한다. 그는 즐거움도 버리고 괴로움도 버렸으며, 이전에 이미 기쁨과 슬픔이 사라졌기에, 괴롭지도 즐겁지도 않으며 평온에 의한 마음 챙김의 청정함이 있는 제4선을 구족하여 머문다. 거기서 네 가지 기능에 의해 평온의 맑음이 있게 되니, 괴로움·슬픔·즐거움·기쁨의 기능이 소멸했기 때문이다. 그것들의 소멸로 평온과 알아차림이 있게 된다. 거기서 즐거움과 기쁨의 기능으로 인해 마음 챙김이 없음(asati)이 있게 되나, 그것들의 소멸로 마음 챙기는 자(satimā)가 된다. 괴로움과 슬픔의 기능으로 인해 알아차림 없음(asampajañña)이 있게 되나, 그것들의 소멸로 알아차림(sampajañña)이 있게 된다. 이와 같이 평온과 인식을 통해 마음 챙기고 알아차리며 마음이 집중되니, 이것을 제4선이라 한다. Tattha yo rāgacarito puggalo tassa sukhindriyañca somanassindriyañca; yo dosacarito puggalo tassa dukkhindriyañca domanassindriyañca; yo mohacarito puggalo tassa asati ca asampajaññañca. 거기서 탐욕 성향의 인물에게는 즐거움의 기능과 기쁨의 기능이 있고, 진심 성향의 인물에게는 괴로움의 기능과 슬픔의 기능이 있으며, 치심 성향의 인물에게는 마음 챙김 없음과 알아차림 없음이 있다. Tattha [Pg.264] rāgacaritassa puggalassa tatiye jhāne catutthe ca anunayo nirujjhati, dosacaritassa paṭhame jhāne dutiye ca paṭighaṃ nirujjhati, mohacaritassa puggalassa paṭhame jhāne dutiye ca asampajaññaṃ nirujjhati. Tatiye jhāne catutthe ca asati nirujjhati, evameva tesaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ cattāri jhānāni vodānaṃ gamissanti. 그중 탐욕의 성향을 가진 사람(탐행자)은 제3선과 제4선에서 애착(anunayo)이 소멸하고, 분노의 성향을 가진 사람(진행자)은 제1선과 제2선에서 반감(paṭighaṃ)이 소멸하며, 어리석음의 성향을 가진 사람(치행자)은 제1선과 제2선에서 분명하게 알지 못함(asampajaññaṃ)이 소멸한다. 또한 제3선과 제4선에서는 마음 챙김이 없음(asati)이 소멸한다. 이와 같이 이들 세 부류의 사람들에게 네 가지 선정은 청정함(vodānaṃ)에 이르게 할 것이다. Tattha rāgadosacaritassa puggalassa asampajaññañca anunayo ca paṭighañca, tena hānabhāgiyaṃ jhānaṃ hoti. Tattha rāgamohacaritassa puggalassa anunayattaṃ ca ādīnavaṃ dassitā, taṃ tassa hānabhāgiyaṃ jhānaṃ hoti. Tattha dosamohacaritassa puggalassa paṭigho ca asati ca asampajaññañca ādīnavaṃ dassitā tena tassa hānabhāgiyaṃ jhānaṃ hoti. 그중 탐욕과 분노의 성향을 가진 사람에게는 분명하게 알지 못함과 애착과 반감이 소멸하니, 그 때문에 [그들의] 선정은 쇠퇴의 몫(hānabhāgiyaṃ)이 된다. 그중 탐욕과 어리석음의 성향을 가진 사람에게는 애착의 상태와 재난(ādīnava)이 나타나며, 그것은 그에게 쇠퇴의 몫인 선정이 된다. 그중 분노와 어리석음의 성향을 가진 사람에게는 반감과 마음 챙김 없음과 분명하게 알지 못함이 재난으로 나타나며, 그 때문에 그것은 그에게 쇠퇴의 몫인 선정이 된다. Tattha rāgadosamohasamabhāgacaritassa puggalassa visesabhāgiyaṃ jhānaṃ hoti, imāni cattāri jhānāni sattasu puggalesu niddisitabbāni. Catūsu ca samādhīsu chandasamādhinā paṭhamaṃ jhānaṃ, vīriyasamādhinā dutiyaṃ jhānaṃ, cittasamādhinā tatiyaṃ jhānaṃ, vīmaṃsāsamādhinā catutthaṃ jhānaṃ. Appaṇihitena paṭhamaṃ jhānaṃ, suññatāya dutiyaṃ jhānaṃ, animittena tatiyaṃ jhānaṃ, ānāpānassatiyā catutthaṃ jhānaṃ. Kāmavitakkabyāpādānañca taṃ taṃ vūpasamena paṭhamaṃ jhānaṃ hoti, vitakkavicārānaṃ vūpasamena dutiyaṃ jhānaṃ, sukhindriyasomanassindriyānaṃ vūpasamena tatiyaṃ jhānaṃ, kāyasaṅkhārānaṃ vūpasamena catutthaṃ jhānañca. Cāgādhiṭṭhānena paṭhamaṃ jhānaṃ, saccādhiṭṭhānena dutiyaṃ jhānaṃ, paññādhiṭṭhānena tatiyaṃ jhānaṃ, upasamādhiṭṭhānena catutthaṃ jhānaṃ. Imāni cattāri jhānāni saṅkhepaniddesena niddiṭṭhāni, tattha samādhindriyaṃ pāripūriṃ gacchati. Anuvattanakāni cattāri, tattha yo paṭhamaṃ jhānaṃ nissāya āsavakkhayaṃ pāpuṇāti, so sukhāya paṭipadāya dandhābhiññāya domanassindriyapaṭipakkhena. Yo dutiyaṃ jhānaṃ nissāya āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti, so sukhāya paṭipadāya khippābhiññāya dukkhindriyapaṭipakkhena. Yo tatiyaṃ jhānaṃ nissāya āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti, so sukhāya paṭipadāya dandhābhiññāya somanassindriyapaṭipakkhena. Yo catutthaṃ jhānaṃ nissāya āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti, so sukhāya paṭipadāya khippābhiññāya sukhindriyapaṭipakkhena gato. 그중 탐욕과 분노와 어리석음이 균등한 성향을 가진 사람에게는 수승함의 몫(visesabhāgiyaṃ)인 선정이 된다. 이 네 가지 선정은 일곱 부류의 사람들에게 설명되어야 한다. 네 가지 삼매 중에서 열의의 삼매(chanda-samādhi)로 제1선이 설명되고, 정진의 삼매(vīriya-samādhi)로 제3선이 설명되며, [마음의 삼매로 제2선이], 검토의 삼매(vīmaṃsā-samādhi)로 제4선이 설명된다. 무원(appaṇihita) 삼매로 제1선이, 공(suññatā) 삼매로 제2선이, 무상(animitta) 삼매로 제3선이, 수식관(ānāpānassati)으로 제4선이 설명된다. 감각적 욕망에 대한 사유(kāmavitakka)와 악의(byāpāda)를 각각 가라앉힘으로써 제1선이 되고, 일으킨 생각(vitakka)과 지속적인 고찰(vicāra)을 가라앉힘으로써 제2선이 되며, 즐거움의 기능(sukhindriya)과 기쁨의 기능(somanassindriya)을 가라앉힘으로써 제3선이 되고, 신체적 형성(kāyasaṅkhāra)을 가라앉힘으로써 제4선이 된다. 버림의 결정(cāgādhiṭṭhānena)으로 제1선이, 진실의 결정(saccādhiṭṭhānena)으로 제2선이, 지혜의 결정(paññādhiṭṭhānena)으로 제3선이, 고요함의 결정(upasamādhiṭṭhānena)으로 제4선이 설명된다. 이 네 가지 선정은 요약된 설명으로 제시되었으며, 그중 삼매의 기능(samādhindriya)이 원만함에 이른다. [나머지] 네 가지 기능은 그 뒤를 따른다. 그중 제1선에 의지하여 번뇌의 소멸(āsavakkhaya)에 이르는 요가 수행자는 즐거운 수행과 느린 통찰(sukha-dandha)로 도달하며, 이는 근심의 기능(domanassindriya)의 대치물(paṭipakkhena)을 통함이다. 제2선에 의지하여 번뇌의 소멸에 이르는 자는 즐거운 수행과 빠른 통찰(sukha-khippa)로 도달하며, 이는 괴로움의 기능(dukkhindriya)의 대치물을 통함이다. 제3선에 의지하여 번뇌의 소멸에 이르는 자는 즐거운 수행과 느린 통찰로 도달하며, 이는 기쁨의 기능(somanassindriya)의 대치물을 통함이다. 제4선에 의지하여 번뇌의 소멸에 이르는 자는 즐거운 수행과 빠른 통찰로 도달하며, 이는 즐거움의 기능(sukhindriya)의 대치물을 통함이다. Pakiṇṇakaniddeso. 잡다한 설명(잡론)이 끝났다. 74. Yāni [Pg.265] cattāri jhānāni, tesaṃ jhānānaṃ imāni aṅgāni, tesaṃ aṅgānaṃ samūho assa aṅgā, ayaṃ jhānabhūmi ko visesoti assa viseso. Ime sambhārā tehi ayaṃ samudāgamo, tassa samudāgamassa ayaṃ upanisā, tāya upanisāya ayaṃ bhāvanā. Tassā bhāvanāya ayaṃ ādīnavo. Tena ayaṃ parihāni. Kassa parihānīti tadupagajjhāyino. Taṃ yathā bhaṇitaṃ paccavekkhanto ayaṃ viseso. Tena visesena ayaṃ assādo, so kassa assādo ajhāniyā jhāyino, tassā ajhāniyā jhāyino, idaṃ kallitā kosalle ṭhitajjhānaṃ anomaddiyataṃ gacchati jhānabalaṃ, jhānabale ṭhitassa ayaṃ pāramippattassa imāni jhānaṅgāni anāvilasaṅkappo paṭhame jhāne jhānaṅgāni bhāvī. So pīti tadanusārittāva paṭhame jhāne jhānaṅgaṃ tassaṅguno ca dhammā tadabhisannitāya ca. Pīti dutiye jhāne jhānaṅgadhammatā kho pana tathā pavattassa sahagataṃ jhānaṅgadhammaṃ sasukhatāya ajjhattaṃ sampasādo dutiye jhāne jhānaṅgaṃ manosampasādanatāya tadabhisannitāya ca. Pīti dutiye jhāne jhānaṅgaṃ ajjhattaṃ sampasādanaṃ samādhitā pīti dutiye jhāne jhānaṅgaṃ, cetaso ekodibhāvo dutiye jhāne jhānaṅgaṃ, upekkhā phassatā tatiye jhāne jhānaṅgaṃ, sukhaṃ tassa aṅganti ca. Cetaso ekodibhāvo catutthe jhāne jhānaṅgaṃ, upekkhā adukkhamasukhā catutthe jhāne jhānaṅgaṃ, abhinisābhūmi upekkhāsatipārisuddhi catutthe jhāne jhānaṅgaṃ. Satipārisuddhi ca anekajjhābhūmīsu jhānaṅgasamāyuttā pīti cetaso ekodibhāvo catutthe jhāne jhānaṅgaṃ. 74. 네 가지 선정이 있고, 그 선정들에게는 이러한 구성 요소들(선정의 지분)이 있다. 그 지분들의 모임이 지분이며, 이것은 선정의 단계에 따른 차이이다. 이것이 차이이다. 이러한 것들이 부재료(sambhārā)이며, 그것들을 통해 이 성취(samudāgamo)가 있게 된다. 그 성취의 강한 조건(upanisā)이 이것이며, 그 조건에 의해 이 수행(bhāvanā)이 일어난다. 그 수행에 이러한 재난(ādīnavo)이 생기니, 그 때문에 이것이 쇠퇴(parihāni)이다. 누구의 쇠퇴인가? 그 선정을 닦는 자의 쇠퇴이다. 그것은 언급된 바와 같이 관찰하는 사람의 차이이다. 그 차이로 인해 이 달콤함(assādo)이 있게 된다. 그 달콤함은 누구의 것인가? 선정을 얻지 못했으나 선정을 닦는 자의 것이다. 선정을 얻지 못했으나 선정을 닦는 자에게 있어, 이 선정은 숙련됨(kosalla)에 머문 선정이자 정교함(kallitā)이며, 억눌리지 않는 상태인 선정의 힘(jhānabala)에 이른다. 선정의 힘에 머물며 완성에 이른 자에게는 이러한 선정의 지분들이 있다. 제1선에서는 흐려지지 않는 생각(anāvilasaṅkappo)이 선정의 지분으로 나타난다. 그는 희열(pīti)이 그 뒤를 따르기에 제1선에서 희열은 선정의 지분의 성질을 가지며, 그에 따른 법들도 희열에 의지하여 일어난다. 제2선에서 희열은 선정의 지분이지만, 그렇게 전개되는 자에게 있어 함께 일어나는 선정의 지분은 즐거움이 있음(sasukhatāya)으로 인해 내적인 평온(ajjhattaṃ sampasādo)이다. [또한] 마음을 맑게 함(manosampasādanatāya)과 그 평온에 의지함으로 인해 제2선에서 선정의 지분이 된다. 희열은 제2선에서 선정의 지분이며, 내적인 평온과 삼매의 상태인 희열은 제2선의 지분이다. 마음의 한결같음(cetaso ekodibhāvo)은 제2선의 지분이며, 평온(upekkhā)의 경험은 제3선의 지분이고, 즐거움(sukha)도 그 지분이다. 마음의 한결같음은 제4선의 지분이며, 괴롭지도 즐겁지도 않은 평온은 제4선의 지분이고, 의지하는 토대인 평온에 의한 마음 챙김의 청정함(upekkhāsatipārisuddhi)은 제4선의 지분이다. 마음 챙김의 청정함과 여러 선정의 단계에서 선정의 지분과 결합된 희열과 마음의 한결같음은 제4선의 지분이다. Tattha katamā jhānabhūmi? Savitakke savicāre vivekā anugatā paṭhame jhāne jhānabhūmi. Avitakke avicāre ajjhattaṃ sampasādanaṃ janitaṃ pītimanugatā dutiye jhāne jhānabhūmi. Sukhasātasamohitā sappītikā tatiye jhāne jhānabhūmi. Tassa sukhadukkhasahagatā abhinīhārasahagatā catutthe jhāne jhānabhūmi. Appamāṇasahagatā sattārammaṇā paṭhame jhāne jhānabhūmi. Abhibhūmiāyatanasahagatā rūpasaññīsu dutiye jhāne jhānabhūmi. Vimokkhasahagatānaṃ vimokkhesu tatiye jhāne jhānabhūmi. Anupassanāsahagatā kāyasaṅkhārā sammā catutthassa jhānassa bhūmi. 그중 무엇이 선정의 토대(jhānabhūmi)인가? 일으킨 생각(vitakka)이 있고 지속적인 고찰(vicāra)이 있으며 떨쳐버림(vivekā)을 따르는 것이 제1선의 토대이다. 일으킨 생각과 지속적인 고찰이 없으며 내적인 평온함에서 생겨난 희열(pīti)을 따르는 것이 제2선의 토대이다. 즐거움과 달콤함이 결합되고 희열을 동반하는 것이 제3선의 토대이다. 즐거움과 괴로움을 함께 하고 [향상된] 유도(abhinīhārasahagatā)를 함께 하는 것이 제4선의 토대이다. 무량함(appamāṇa)을 함께 하고 중생을 대상으로 삼는 것이 제1선의 토대이다. 형상의 지각(rūpasaññīsu) 중에 있으면서 압도(abhibhūmi)의 처소와 함께 하는 것이 제2선의 토대이다. 해탈(vimokkhesu) 중에 있으면서 해탈을 함께 하는 것이 제3선의 토대이다. 관찰(anupassanā)을 함께 하는 신체적 형성(kāyasaṅkhārā)이 올바르게 된 것이 제4선의 토대이다. 75. Tattha [Pg.266] katame jhānavisesā? Vivicceva kāmehi vivicca pāpakehi akusalehi dhammehi cittacetasikasahagatā kāmadhātusamatikkamanatāpi, ayaṃ jhānaviseso. Avitakkā ceva avicārā ca sappītikāya satisahagatāya pītisahagatā saññāmanasikārā samudācaranti. Ayaṃ jhānaviseso. Avitakkāya bhūmiyā avicāreyeva sati anugatā upekkhāsahagatā manasikārā samudācaranti. Tadanudhammatāya ca sati saṇḍahati. Tañca bhūmiṃ upasampajja viharati, ayaṃ jhānaviseso. Satipārisuddhisahagatā saññāmanasikārā samudācaranti, tañca bhūmiṃ upasampajja viharati, ayaṃ jhānaviseso. Viññāṇañcāyatanasahagatāya bhūmiyaṃ ākiñcaññāyatanasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti, tañca bhūmiṃ upasampajja viharati, ayaṃ jhānaviseso. 75. 거기서 선정의 차별(jhānavisesā)이란 무엇인가? 감각적 욕망들을 멀리하고 해로운 불선법들을 멀리하여 심·심소와 함께하며 욕계(kāmadhātu)를 초월함이 있으니, 이것이 선정의 차별이다. 위딱까(일으킨 생각)도 없고 위짜라(지속적 고찰)도 없이, 희열(pīti)이 있고 사띠(sati)와 함께하며, 희열과 함께하는 인식(saññā)과 주의집중(manasikāra)이 일어난다. 이것이 선정의 차별이다. 위딱까가 없는 단계(bhūmi)에서 위짜라도 없이 사띠를 따르고 평온(upekkhā)과 함께하는 주의집중이 일어난다. 그 법에 합당하게 사띠가 확립된다. 그 단계를 구족하여 머무니, 이것이 선정의 차별이다. 사띠의 청정함(satipārisuddhi)과 함께하는 인식과 주의집중이 일어나고 그 단계를 구족하여 머무니, 이것이 선정의 차별이다. 식무변처(viññāṇañcāyatana)와 함께하는 단계에서 무소유처(ākiñcaññāyatana)와 함께하는 인식과 주의집중이 일어나고 그 단계를 구족하여 머무니, 이것이 선정의 차별이다. Jhānasambhārā nekkhammavitakko sambhāro kāmavitakkavinodanādhippāyatā. Abyāpādavitakko sambhāro byāpādavitakkapaṭivinodanādhippāyatā. Avihiṃsāvitakko sambhāro vihiṃsāvitakkapaṭivinodanādhippāyatā. Indriyesu guttadvāratā appicchatā sambhāro parisuddhājīvo catunnaṃ samāpattīnaṃ sambhāro akammassa vihāritā. Maggasambhāro samāpattipajjanatā. Phalasambhāro jhānanibbattitāya jhānasamudāgamo. Kusalahetu yaṃ jhānaṃ samudayaṃ gacchanti ko ca na kutoci nekkhammappattā samudāgacchanti. Ālambanirodhasamādhi santo samudāgacchanti. Avītikkantā samudāgacchanti. Sukhindriyaṃ somanassindriyaṃ pahānāya te ca abyāpajjatāya samudāgacchanti. Taṃ pana sandhāya samudāgacchanti. Aparidāhanāya samudāgacchanti. Ayaṃ ñāṇasamudāgamo. 선정의 자재(jhānasambhārā, 구성 요소)에서 출리(nekkhamma)의 사유는 감각적 욕망의 사유를 제거하려는 의도라는 자재이다. 악의 없음(abyāpāda)의 사유는 악의의 사유를 제거하려는 의도라는 자재이다. 해치지 않음(avihiṃsā)의 사유는 해치려는 사유를 제거하려는 의도라는 자재이다. 감각기관의 문을 단속함(guttadvāratā), 적은 욕심(appicchatā), 청정한 생계(parisuddhājīvo)는 자재이며, 네 가지 등지(samāpatti)의 자재는 게으름 없이 머무는 것이다. 도(magga)의 자재는 등지에 이르는 것이며, 과(phala)의 자재는 선정을 일으키기에 선정의 성취(samudāgamo)라 한다. 유익한 원인(kusalahetu)에서 선정은 일어남(samudaya)에 이르고, 어떤 것도 무엇으로부터 출리(nekkhamma)에 도달하지 않고서는 성취되지 않는다. 대상의 소멸에 의한 삼매(ālambanirodhasamādhi)는 고요하여 성취된다. 범함이 없이 성취된다. 즐거움의 감각기관(sukhindriya)과 기쁨의 감각기관(somanassindriya)을 버리기 위해, 그것들은 해로움이 없는 상태(abyāpajjatāya)로 성취된다. 그것을 반조하여 성취된다. 번열이 없기 위해 성취된다. 이것이 지혜의 성취(ñāṇasamudāgamo)이다. 76. Tattha katamā upanisā? Kalyāṇamittatā jhānassa upanisā. Kalyāṇasampavaṅkatā jhānassa upanisā. Indriyesu guttadvāratā jhānassa upanisā. Asantuṭṭhitā kusalesu dhammesu jhānassa upanisā. Saddhammassavanaṃ jhānassa upanisā. Saṃvejaniye ṭhāne saṃviggassa yoniso padhānaṃ. Ayaṃ jhānopanisā. 76. 거기서 토대(upanisā, 가까운 원인)는 무엇인가? 좋은 벗을 둠(kalyāṇamittatā)이 선정의 토대이다. 선함에 기울어짐(kalyāṇasampavaṅkatā)이 선정의 토대이다. 감각기관의 문을 단속함이 선정의 토대이다. 선법들에 대해 만족하지 않음(asantuṭṭhitā)이 선정의 토대이다. 바른 법을 들음(saddhammassavana)이 선정의 토대이다. 신념을 일으킬 만한 곳에서 두려움을 느끼는 자의 여리작의(yoniso manasikāra)에 의한 정진이다. 이것이 선정의 토대이다. Tattha [Pg.267] katamā bhāvanā? Mettāsevanā abyāpādavitakkabhāvanā. Karuṇāsevanā avihiṃsāvitakkabhāvanā. Muditābhāvanā pītisukhasampajaññā kāritā. Upekkhābhāvanā passavatā upekkhābhāvanā apassavatā upekkhā ca ajjhupekkhā ca, asubhasaññābhāvanā dukkhāpaṭipadā dandhābhiññā bhavasandhābhiññā bhavasandhānaṃ, sā chabbidhā bhāvanā bhāvitā bahulīkatā anuṭṭhitā vatthukatā yānīkatā paricitā susamāraddhā. Ayaṃ bhāvanā. 거기서 수행(bhāvanā)이란 무엇인가? 자애(mettā)를 닦음은 악의 없는 사유의 수행이다. 연민(karuṇā)을 닦음은 해치지 않는 사유의 수행이다. 기쁨(muditā)을 닦음은 희열과 행복과 알아차림(sampajaññā)을 일으키는 것이다. 평온(upekkhā)의 수행은 관찰함에 의한 평온의 수행과 관찰하지 않음에 의한 평온의 수행이며, 평온과 관찰하는 평온(ajjhupekkhā)이다. 부정관(asubhasaññā)의 수행, 괴로운 실천과 더딘 통찰(dukkhāpaṭipadā dandhābhiññā), 존재의 결합에 대한 통찰과 존재의 결합이다. 그 여섯 가지 수행을 닦고 많이 행하고 확립하고 토대로 삼고 수레로 삼고 익히고 잘 시작함이 수행이다. Evaṃ bhāvayantassa ayaṃ ādīnavo. Paṭhame jhāne saṅkhārasamannāgato eso dhammo assuto sāsavo. Sace esa dhammo ayaṃ sīlo āsannapaṭipakkho ca esa dhammo kāmo paticāro pativicāro samāpattīnaṃ ca sabboḷāriko esa dhammo vitakkavicāro ca. Tattha cittaṃ khobhenti, kāyo cettha kilamati, kāyamhi cettha kilante cittaṃ vihaññati. Anabhinīhārakkhamova abhiññānaṃ ime ādīnavā paṭhame jhāne. 이와 같이 수행하는 자에게는 이러한 결점(ādīnavo)이 있다. 초선정에서 형성(saṅkhāra)을 갖춘 이 법은 알려지지 않았으며 번뇌와 함께하는 것(sāsavo)이다. 만일 이 법이 선정과 함께하는 계(sīla)라면, 가까운 적대자(āsannapaṭipakkho)가 있으며 이 법은 욕망과 파티짜라(paticāro, 거친 조사)와 파티위짜라(pativicāro, 미세한 조사)로서 등지(samāpatti)들 중에서 가장 거친 것이며, 이 법은 위딱까와 위짜라이다. 거기서 그것들은 마음을 동요시키고, 몸 또한 여기서 피로해지며, 여기서 몸이 피로해지면 마음이 괴로워진다. 신통(abhiññā)을 향해 마음을 내기에 적합하지 않으니, 이것들이 초선정에서의 결점들이다. Dutiye jhāne ime ādīnavā pītipharaṇasahagato ca eso dhammo, na samudācārasseti cittaṃ. Asodhayaṃ upagamo cesa dhammo upagamiparissayo domanassapaccatthiko cesa dhammo. Tattha tattha yuttīnaṃ pīti parajjato cesa dhammo dukkaraṃ hoti, avattasantāsabhūmiparivajjayanto catūsu dukkhatāsu esa dhammo anuviddhāpanasaddhāya dukkhatāya ca na palibodhadukkhatāya ca abhiññādukkhatāya ca rogadukkhatāya ca, ime ādīnavā dutiye jhāne. 이선정에서 이러한 결점들은 희열의 퍼짐(pītipharaṇa)과 함께하는 이 법이며, 마음이 원활하게 활동하지 못하게 한다. 정화하지 않고 도달함은 유희(upadhī)의 장애가 되는 법이며, 근심(domanassa)의 적대자가 되는 법이다. 그곳에서 각각의 선정에 결합된 자들에게 희열의 방해자가 되기에 이 법은 성취하기 어렵다. 발생하지 않는 공포의 단계를 피하는 자에게 네 가지 고통(dukkhatā) 속에서 이 법은 수순하는 믿음(anuviddhāpanasaddhā)에 의한 고통이며, 장애에 의한 고통이 아니며, 신통에 의한 고통이며, 질병에 의한 고통이 있다. 이것들이 이선정에서의 결점들이다. Tattha katame ādīnavā tatiye jhāne? Upekkhāsukhasahagatāya tattha sātāvīnaṃ pañcannaṃ upekkhāsukhaṃ parivattito esa dhammo tena niccasaññitānañca yaṃ hoti. Dukkhopaniyaṃ sukhaṃ cittassa saṅkhobhataṃ upādāya sukhadukkhāya gato savati. Sukhadukkhānukatañca upādāya anabhihārakkhamaṃ cittaṃ hoti. Abhiññāya sacchikiriyāsu sabbepi cete dhammā tīsu jhānasamāpattīsu catūhi ca dukkhatāhi anuviddhānaṃ sā bhayā dukkhatāya palibodhadukkhatāya ca abhiññāya dukkhatāya ca ime ādīnavā tatiye jhāne. 거기서 삼선정에서의 결점은 무엇인가? 평온과 행복이 함께하는 것에서, 그 평온과 행복을 즐기는 다섯 가지 감각 중 평온과 행복이 변하는 이 법이며, 그것으로 인해 영원하다는 인식을 가진 자들에게 일어나는 것이다. 괴로움으로 인도되는 행복은 마음을 동요시키고, 행복과 괴로움에 빠져 흘러간다. 행복과 괴로움을 따름을 조건으로 하여 마음은 신통을 향해 나아가기에 적합하지 않게 된다. 신통으로 실현해야 할 법들에 있어서 이 모든 법은 세 가지 선정의 등지에서 네 가지 고통으로 수순하는 자들에게 고통이며, 장애에 의한 고통이며, 신통에 대한 고통이 있다. 이것들이 삼선정에서의 결점들이다. Tattha [Pg.268] katame ādīnavā catutthe jhāne? Ākiñcaññāsamāpattikā te dhammānusamāpattikā etissā ca bhūmiyaṃ sātānaṃ bālaputhujjanānaṃ anekavidhāni diṭṭhigatāni uppajjanti. Oḷārikā sukhumehi ca rūpasaññāhi anuvidhāni etāni jhānāni sadā anudayamettājhānakalānudanukalāya sādhāraṇā, dukkarā ca sabbe cattāro mahāsambhārā samudāgatāni ca etāni jhānāni aññamaññaṃ nissāya samudāgacchanti. Ettha samudāgatā ca ete dhammā na samattā honti. Asamuggahitanimittā ca ete dhammā parihāyanti. Nirujjhanti ca ete dhammā na upādiyanti nirujjhaṅgāni ca, etesaṃ dhammānaṃ jhānāni nimittāni na jhānanimittasaññā vokirati. Appaṭiladdhapubbā ca jhāyīvasena ca bhavati. Imehi ādīnavehi ayaṃ jhānaparihāni. 거기서 사선정에서의 결점은 무엇인가? 우선 무소유처의 등지를 가진 법들과 그 등지에 따르는 법들에 있어서, 그 단계에서 즐거움을 찾는 어리석은 범부들에게 여러 가지 사견(diṭṭhigatāni)이 일어난다. 거칠거나 미세한 물질에 대한 인식들을 따르는 이러한 선정들은 항상 중생에 대한 연민(anudayamettā)과 선정의 부분들의 단계에 공통적이다. 네 가지 큰 자재(sambhāra)는 모두 성취하기 어려우며, 성취된 이러한 선정들은 서로를 의지하여 일어난다. 여기서 성취된 이 법들은 완전함에 이르지 못한다. 표상(nimitta)을 잘 파악하지 못한 이 법들은 쇠퇴한다. 소멸하는 이 법들을 거머쥐지 않으면 소멸의 원인이 되며, 이러한 법들에게 선정은 원인(nimitta)이지만 선정의 표상에 대한 인식이 섞이지는 않는다. 이전에 얻지 못한 것이며 선정을 닦는 힘에 의해 일어난다. 이러한 결점들로 인해 선정의 퇴보(jhānaparihāni)가 일어난다. 77. Nirodhasamāpattiyā apaṭisaṅkhāya avasesasaññino ākiñcaññāyatanasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti, so nirodhasamāpattito parihāyati. Āneñjasaññino asaññāyatanaṃ samāpannassa ākiñcaññāyatanasahagatā manasikārā samudācaranti, tañca bhūmiṃ na pajānāti, so tato parihāyati. Ākiñcaññāyatanaṃ samāpannassa viññāṇañcāyatanasaññā manasikārā samudācaranti, tañca bhūmiṃ na pajānāti, so tato parihāyati. Viññāṇañcāyatanaṃ samāpannassa rūpasaññāsahagatā. Vitthārena…pe… yāva paṭhame jhāne kāmasaññāsahagatā kātabbā. Sakassa parihāyati, kalaṅkajjhāne kalaṅkaṃ jhāyati, parisamantato jhāyati, bhindanto jhāyati, na sajjhāyati, āyūhanto jhāyati, kiñci ca niparicito jhāyati. Atividhāvanto jhāyati, atimaññanto jhāyati, kāyasaṅkhāre appaṭisambhāre jhāyati, pariyuṭṭhānassa nissaraṇaṃ ajānanto jhāyati, nīvaraṇābhibhūto jhāyati, assāpattimanasikaronto jhānassa assādo kāmarāgapariyuṭṭhānaṃ pahānaṃ jhānassa assādo kāmarāgahetūnaṃ dhammānaṃ udayanti, nirujjhaṅgāni etesaṃ dhammānaṃ jhānāni uparimā sukhupekkhā kāmakammakilesānaṃ pahānaṃ assādo, evaṃ kho puna jhānassa assādo mahāsaṃvāsamappīḷite lokasaṃnivāse asambodhokāsā vigamessamidaṃ jhānappahānā. Ayaṃ palirodhamappalirodhalokasannivāse esanidhamidaṃ jhānaṃ anamataggasaṃsārasamāpannānaṃ sattānaṃ saṃsārappahānanā ānisaṃso, yamidaṃ jhānassa [Pg.269] assādo kāyassa ajhāniyajhāyino bhavati. Ajhāniyajhāniyajhāyīhi aparāmasanto ajhāniyajhāyitaṃ jhāyati, yāni kalaṅkajjhāyino padāni, tāni anudhitāni paṭipakkhe. 77. 니로다사마빳띠(멸진정)를 반조하지 않음으로 인해 그 이외의 상(想)을 지닌 자에게는 무소유처와 결합된 상과 작의가 현행하며, 그는 니로다사마빳띠에서 퇴보한다. 부동의 상(āneñjasaññī)을 지닌 자가 [니로다]사마빳띠에 들었을 때 무소유처와 결합된 작의가 현행하고 그 단계를 알지 못하면, 그는 거기에서 퇴보한다. 무소유처에 든 자에게 식무변처의 상과 작의가 현행하고 그 단계를 알지 못하면, 그는 거기에서 퇴보한다. 식무변처에 든 자에게는 색상(色想)과 결합된 것들이 현행한다. 상세히 설명하자면... 초선에 이르기까지 감각적 욕망의 상(kāmasaññā)과 결합된 것들에 대해서도 이와 같이 적용해야 한다. 자신의 선정에서 퇴보하고, 결점이 있는 선정에서 결점을 닦으며, 주변을 살피며 선정에 들고, 장애를 깨뜨리며 선정에 들고, 암송하지 않으며, 노력하며 선정에 들고, 어떤 법을 반복해서 익히며 선정에 든다. 지나치게 치달으며 선정에 들고, 자만하며 선정에 들고, 준비되지 않은 신행(身行)에서 선정에 들고, 전치(pariyuṭṭhāna, 현행하는 번뇌)로부터의 벗어남을 알지 못하고 선정에 들며, 장애에 압도되어 선정에 드는 것, 이러한 상태에 도달함을 작의하는 것이 선정의 달콤함(맛, assāda)이다. 감각적 욕망의 전치를 버리는 것이 선정의 달콤함이며, 감각적 욕망을 원인으로 하는 법들이 일어난다. 이러한 법들이 소멸하는 지분을 가진 선정들과 그 위의 낙과 사(捨), 감각적 욕망의 업과 번뇌를 버리는 것이 달콤함이다. 이와 같이 다시 선정의 달콤함이란, 큰 화합으로 압박받지 않는 세상의 거주처에서 깨달음의 기회가 없는 상태로부터 벗어나는 것이니, 이것이 선정을 통한 버림이다. 이것은 장애가 있거나 없는 세상의 거주처에서 구하는 것이며, 이 선정은 시작을 알 수 없는 윤회에 빠진 중생들에게 윤회를 버리게 하는 이익이다. 이것이 선정의 달콤함이며, 몸으로 선정을 닦지 못하는 자에게 일어난다. 선정을 닦지 못하는 자들에 의해 파악되지 않은 채 선정을 닦지 못하는 상태를 닦는 것, 결점이 있는 선정자의 구절들은 반대되는 것들에 적절히 대응한다. 78. Tattha katamaṃ jhānakosallaṃ? Samāpattikosallaṃ jhānakosallaṃ, jhānavisesakosallaṃ jhānakosallaṃ, jhānantarikakosallaṃ jhānakosallaṃ, samāpattivuṭṭhānakosallaṃ jhānakosallaṃ, jhāne sabhāvakosallaṃ jhānakosallaṃ, jhāne ādīnavakosallaṃ jhānakosallaṃ, jhāne nissaraṇakosallaṃ jhānakosallaṃ, jhānaphalena upādāya kosallaṃ, jhānaphalena paṭisaṅkhānaphale aparihānadhammatā nibbattijhāne ca kīḷitāpi visesabhāgiyaṃ jhānaṃ paṭilabbhati. Idaṃ panassāti bhavahāritā ca ārammaṇānimittaggāho anabhinīhārabalaṃ, cittekaggatā nimittāsu gatisahitā samathabalena asaṃsīdanañca jhāne maggaphalaṃ samathaṃ pavatte samādhino upekkhāpalipubbāparanimittāsayo paggāhino satibalaṃ taṃ pavattitānañca vipassanānaṃ samaññābale. 78. 거기서 선정의 숙련(jhānakosalla)이란 무엇인가? 사마빳띠(등지)에 숙련된 것이 선정의 숙련이고, 선정의 특수한 차이에 숙련된 것이 선정의 숙련이며, 선정의 중간 단계에 숙련된 것이 선정의 숙련이고, 사마빳띠에서 나옴에 숙련된 것이 선정의 숙련이다. 선정에서의 자성에 숙련된 것이 선정의 숙련이고, 선정에서의 과환(허물)에 숙련된 것이 선정의 숙련이며, 선정에서의 벗어남에 숙련된 것이 선정의 숙련이다. 선정의 과보를 의지하여 숙련되고, 선정의 과보로써 반조하는 과보에서 퇴보하지 않는 법이며, 생겨난 선정에서 유희하더라도 수승한 분복(visesabhāgiya)의 선정을 얻는다. 그러나 이것은 유(有)로 인도하는 성질과 대상의 표상을 취함과 이끌어내는 힘이 없음이 있을 수 있다. 심일경성은 표상을 잘 파악함과 함께하며, 사마타의 힘으로 위축되지 않음이다. 선정에서 도의 과보인 사마타가 전개될 때, 삼매의 사(捨)와 앞뒤 표상의 의지처와 고무함과 정념의 힘, 그리고 그것을 전개하는 위빳사나들의 평등한 힘에서 선정을 얻는다. Tattha katamā jhānapāramitā? Supāramitā mettā kāmesu sattā kāmasaṅgasattāti yamhi sutte desanāya vohārena dve saccāni niddiṭṭhāni, dukkhañca samudayo ca, vicayena hārena ye saṃyojanīyesu dhammesu vajjaṃ na passanti, te oghaṃ tarissantīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Na tarissantīti atthi esā yutti ca vicayo ca idaṃ nu kissa padaṭṭhānaṃ, kāmesu sattāti pañca kāmaguṇā, taṃ kāmataṇhāya padaṭṭhānaṃ. Saṃyojane vajjamapassamānāti avijjāya padaṭṭhānaṃ, na hi jātu saṃyojanasaṅgasattā oghaṃ tareyyuṃ vipulaṃ mahantanti upādānassa padaṭṭhānaṃ. Kāmesu sattāti kāmā dvidhā – vatthukāmā ca kilesakāmā ca, tattha kilesakāmā kāmataṇhā kāmataṇhāya yuttā bhavanti rūpataṇhā bhavataṇhā lakkhaṇena hārena, saṃyojane vajjamapassamānāti saṃyojanassa. Yo tattha chandarāgo tassa kiṃ padaṭṭhānaṃ? Sukhā vedanā dve ca indriyāni – sukhindriyañca somanassindriyañca. Iti sukhāya vedanāya gahitāya tayopi vedanā gahitā honti. Vedanākkhandhe gahite sabbe pañcakkhandhā gahitā honti. Rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbā gahitā, vatthukāmesu [Pg.270] gahitesu sabbāni cha bāhirāni āyatanāni gahitāni honti. Ajjhattikabāhiresu āyatanesu yo sato, ayaṃ vuccate lakkhaṇo hāro, tattha yo oḷārikamhi kilese ajjhāvasito sabbakilesesu yo na tato sukhumataresu na vītarāgo bhavati. Tattha bāhirasaṃyojanaṃ mamanti ajjhattasaṃyojanaṃ ahanti. Tattha bhagavato ko adhippāyo? Ye oghaṃ taritukāmā te saṃyojanīyesu dhammesu ādīnavānupassino viharissantīti ayamettha bhagavato adhippāyo. Kāmesu sattāti yesu ca sattā yena ca sattā yesañca sattā ayaṃ catubbidho ākāro sabbesaṃ hārabhāgiyo. 거기서 선정 바라밀이란 무엇인가? 최상의 바라밀인 자애(mettā)이다. '감각적 욕망에 집착하는 중생들, 욕망의 끈에 묶인 중생들'이라는 설법의 명칭으로 두 가지 진리인 괴로움과 일어남이 제시된 어떤 경에서, 위짜야(vicaya, 간택) 해라(hāra)에 의해 결박이 되는 법들에서 허물을 보지 못하는 자들이 폭류를 건널 것이라는 도리는 존재하지 않는다. 건너지 못할 것이라는 도리는 있으니, 이것이 유띠(yutti, 논리)이자 위짜야이다. 이것은 무엇을 가까운 원인으로 하는가? '감각적 욕망에 집착함'이란 오욕락을 의미하며, 그것은 욕탐(kāmataṇhā)의 가까운 원인이다. '결박에서 허물을 보지 못함'은 무명의 가까운 원인이다. 결박에 묶인 자들이 광대하고 거대한 폭류를 결코 건널 수 없기 때문이니, 이것은 취착(upādāna)의 가까운 원인이다. '감각적 욕망에 집착함'에서 욕망에는 두 가지가 있으니, 욕분(vatthukāma)과 욕탐(kilesakāma)이다. 거기서 욕탐은 욕탐과 결합된 것이며, 락카나(lakkhaṇa, 특징) 해라에 의해 색탐과 유탐도 그러하다. '결박에서 허물을 보지 못함'은 결박에 대한 것이다. 거기에 있는 욕탐(chandarāgo)의 가까운 원인은 무엇인가? 즐거운 느낌과 두 가지 능력인 즐거움의 능력과 기쁨의 능력이다. 이처럼 즐거운 느낌이 취해지면 세 가지 느낌 모두가 취해진 것이다. 수온이 취해지면 모든 오온이 취해진 것이다. 색·성·향·미·촉이 취해지고, 욕분이 취해지면 모든 여섯 가지 외입처가 취해진 것이다. 내외입처에 대해 마음을 챙기는 것, 이것을 락카나 해라라고 한다. 거기서 거친 번뇌에 빠진 자는 모든 번뇌에 있어서 그보다 더 미세한 것들에서 탐욕을 벗어나지 못한다. 거기서 외부의 결박을 '나의 것'이라 하고, 내부의 결박을 '나'라고 한다. 여기서 세존의 의도는 무엇인가? 폭류를 건너고자 하는 자들은 결박이 되는 법들에서 과환을 관찰하며 머물 것이라는 점이 세존의 의도이다. '감각적 욕망에 집착함'이란 어떤 것에 집착하고, 무엇에 의해 집착하며, 누구에게 집착하는지 등의 네 가지 방식은 모두 해라의 부분(hārabhāgiya)에 해당한다. 79. Tattha katamāni tīṇi vipallāsāni padaṭṭhānāni ca? Cittavipallāsassa diṭṭhivipallāsassa saññāvipallāsassa tayo vipallāsā tīṇi akusalamūlāni padaṭṭhānaṃ. Tīṇi akusalamūlāni hīnappaṇītakāriyakammassa padaṭṭhānaṃ. Catunnañca upādānānaṃ doso akusalamūlaṃ dissati. Hīnappaṇītakāriyakammassa padaṭṭhānaṃ. Yathā mātuyā vā pituno vā aññatarassa vā puna uḷārassa bhikkhuno abhayaṃ deti. Tattha añño micchā paṭipajjeyya kāyena vā vācāya vā. Tattha so byāpādamupādāya tesaṃ uḷārānaṃ rakkhāvaraṇaguttiyā anupālayanto yo uḷārānaṃ abhayaṃ deti. Tesaṃ abhaye dinne yo tattha micchā paṭipajjeyya. Tattha so byāpādaṃ upādāyanto dosajaṃ kammaṃ karoti. Yo tattha asādhu indriyā nīvaraṇaṃ yaṃ tesaṃ abhayaṃ dakkhiṇato saññaṃ idaṃ paṇītaṃ kāraṇaṃ mayā puna tattha micchāpaṭipatti ayaṃ byāpādo hīnagamivakammaṃ lobho moho ca imāni nīvaraṇāni vacanāni tāni cattāri upādānāni tehi catūhi upādānehi yo so upādāno itthī vā puriso vā tesaṃ pañcakkhandhānaṃ teyeva upādāno samudayo idaṃ dukkhañca samudayo ca soyeva desanāhāro. 79. 거기서 세 가지 전도(vipallāsāni)와 그 근방 원인(padaṭṭhāna)은 무엇인가? 마음 전도, 견해 전도, 인식 전도의 세 가지 전도는 세 가지 불선뿌리(akusalamūlāni)를 근방 원인으로 한다. 세 가지 불선뿌리는 저열하거나 수승한 행위의 업(kamma)의 근방 원인이 된다. 네 가지 취착(upādāna)에 대해서는 성냄(dosa)의 불선뿌리가 보인다. 그것은 저열하거나 수승한 행위의 업의 근방 원인이다. 예를 들어 어머니나 아버지, 혹은 다른 어떤 이, 다시 수승한 비구에게 두려움 없음을 보시할 때, 거기서 다른 누군가가 몸이나 말로 그릇되게 행할 수 있다. 거기서 그는 악의(byāpāda)를 일으켜 그 수승한 이들을 보호하고 지키는 이에게 두려움 없음을 주는 그에게 악의를 품는다. 그들에게 두려움 없음이 주어졌을 때 거기서 누군가 그릇되게 행한다면, 거기서 그는 악의를 품어 성냄에서 생긴 업을 짓는다. 거기서 좋지 않은 감각 능력(indriya)으로 인한 어떤 장애(nīvaraṇa)가 그들에게 두려움 없음을 보시하는 인식에 대하여 '이것은 수승한 원인이다'라고 내가 다시 생각할 때, 거기서 그릇된 행위가 있으니 이것이 악의(byāpādo)이며 저열한 곳으로 가는 업이다. 탐욕과 미혹과 이 장애들이 설해졌으며, 그것들은 네 가지 취착이 된다. 그 네 가지 취착으로 인해 여성이든 남성이든 가지는 그 취착은 오온(pañcakkhandha)에 대한 것이며 그 취착이 바로 일어남(samudaya)이다. 이것이 괴로움이고 이것이 일어남이다. 이것이 바로 가르침의 방식(Desanāhāra)이다. Tattha kāmesu ye na pajjanti, te ādīnavānupassanāya pajjanti. Itissā kāmadhātuyā nikkhamitukāmatā, ayaṃ vuccati nekkhammacchando. Yo tattha anabhisaṅkhārānaṃ kiñci visodheti tassa dhāvarā vā, ayaṃ abyāpādacchando. Kiñci vihiṃsati, ayaṃ vihiṃsāchando. Iti nekkhammābhinīhatā tayo chandā – nekkhammacchando abyāpādacchando avihiṃsāchando. Tattha [Pg.271] nekkhammacchando alobho; abyāpādacchando adoso; avihiṃsāchando amoho. Imāni tīṇi kusalamūlāni aṭṭhasu sampattesu parahitāni, tesaṃyeva catunnaṃ upādānānaṃ nirodhāya saṃvattanti. Sace vā puna kammaṃ kareyya kaṇhaṃ vā sukkaṃ vā tassa vipākahānāya saṃvattanti. Idaṃ kammaṃ akaṇhaṃ asukkaṃ kammakkhayāya saṃvattati. Tattha yo tiṇṇaṃ akusalamūlānaṃ nirodho, ayaṃ nirodho. Soyeva maggo tattha paṭipadāni imāni dve saccāni imāni cattāri saccāni āvaṭṭo hāro. 거기서 감각적 욕망(kāma)들에 빠지지 않는 자들은 그 재난에 대한 관찰(ādīnavānupassanā)에 전념한다. 따라서 이 욕계(kāmadhātu)에서 벗어나고자 하는 의욕을 출리욕(nekkhammacchando)이라 한다. 거기서 형성되지 않은 것들 중에서 어떤 것을 정화하는 자에게는 항구한 정진이 있으니, 이것이 무에욕(abyāpādacchando)이다. 무언가를 해치고자 함은 비해욕(vihiṃsāchando)이다. 이와 같이 출리로 이끌어진 세 가지 의욕은 출리욕, 무에욕, 비해욕이다. 여기서 출리욕은 무탐(alobho)이고, 무에욕은 무진(adoso)이며, 비해욕은 무치(amoho)이다. 이 세 가지 선뿌리(kusalamūla)는 여덟 가지 성취(sampatti)에서 타인에게 이익이 되며, 네 가지 취착의 소멸(nirodha)을 위해 존재한다. 만약 다시 업을 짓는다면 그것이 검거나 흰 것이든 그 과보를 버리는 데 기여한다. 이 검지도 희지도 않은 업은 업의 멸진(kammakkhaya)을 위해 존재한다. 거기서 세 가지 불선뿌리의 소멸이 소멸의 성제(nirodha)이다. 그것이 바로 도(magga)이며 거기서의 도닦음(paṭipadā)인 이 두 가지 성제, 이 네 가지 성제가 순환의 방식(Āvaṭṭahāra)이다. Kāmesu sattāti ye sekkhā, te ekenevākārena sattā. Ye puthujjanā, te dvīhākārehi sattā, tassāyaṃ pañho vibhajjabyākaraṇīyo vattabbo. Kiñcāpi sotāpanno paṭisevanāya, no ca kho abhinivese satto yo hi apacayāya padahati, na upacayāya. Sekkho hi kilesavasena kāme paṭisevati. Puthujjano pana kilesasamuṭṭhānāya kāme paṭisevati. Tattha kāmesu sattānaṃ catuoghaṃ tarissatīti vibhajjabyākaraṇīyo, ayaṃ vibhatti. '감각적 욕망에 집착한 자들'에서 유학(sekkhā)들은 한 가지 방식으로 집착하며, 범부(puthujjanā)들은 두 가지 방식으로 집착한다. 그들의 이 문제는 분석하여 답변해야(vibhajjabyākaraṇīya) 한다. 비록 예류자가 향유(paṭisevana)하기는 하지만, 아비니베사(착각된 집착)에는 집착하지 않으니, 그는 오직 (번뇌의) 감소를 위해 노력하고 증가를 위해 노력하지 않기 때문이다. 유학은 번뇌의 힘으로 욕망을 향유한다. 그러나 범부는 번뇌의 일어남(samuṭṭhāna)을 위해 욕망을 향유한다. 거기서 욕망에 집착한 자들이 네 가지 폭류(ogha)를 건널 것이라는 점은 분석하여 설명해야 하니, 이것이 분석의 방식(Vibhatti)이다. 80. Parivattanoti kāme ye neva sajjanti na ca saṃyojanehi saṃyuttā, te oghaṃ tarissanti vipulaṃ mahantanti. Ayaṃ suttassa paṭipakkho. 80. '반전(Parivattano)'이란 욕망에 결코 달라붙지 않고 결합(saṃyojana)들에 묶이지 않은 자들이 넓고 큰 폭류를 건널 것이라는 점이다. 이것은 경전(sutta)의 반대되는 측면(paṭipakkha)에 대한 공의어이다. Vevacananti yo kāmesu satto yo ca tattha kāmānaṃ guṇo, tattha viso satto. Yepi kāmānaṃ āhārā dhammā, tattha viso satto. Tatthimaṃ kāmānaṃ vevacanaṃ pāko rajo sallaṃ gaṇḍo īti upaddavoti. Yāni vā pana aññāni vevacanāni tattha viso sattoti vevacanaṃ. Satto bandho mucchito gadhito ajjhosito kāme ajjhāpannā parimutto tabbahulavihārīti. Yāni vā pana aññāni vevacanāni, ayaṃ vevacano nāma. Kāmappacārapaññattiyā kilesagocarapaññattiyā paññattā cittanti vevacanaṃ. Satto tabbahulavihārīti yāni vā pana aññāni. Ime kāmappacārapaññattiyā kilesagocara paññattiyā paññattā, bījapaññattiyā paññattā, saṅkhārā saṃyojanapaññattiyā paññattā, upādānaṃ hetupaññattiyā paññattaṃ, puggalo puthupaññattiyā paññatto. '공의어(Vevacana)'란 욕망에 집착하는 자와 거기서 욕망의 속성(guṇa)들에 대해 말하는 것이니, 거기서 독에 집착함과 같다. 욕망의 자양분이 되는 법들에 대해서도 거기서 독에 집착함이 있다. 거기서 욕망에 대한 이 공의어는 익음(pāka), 먼지(raja), 화살(salla), 종기(gaṇḍo), 재앙(īti), 불운(upaddava) 등이다. 혹은 다른 공의어들이 있다면 거기서 독에 집착한다는 공의어가 있다. 집착함, 묶임, 매혹됨, 붙잡힘, 몰두함, 욕망에 빠짐, 벗어남, 그것에 탐닉하며 머묾 등이 있다. 혹은 다른 공의어들이 있다면 이것을 공의어의 방식이라 한다. 욕계의 작용에 대한 명칭이나 번뇌의 경계에 대한 명칭으로 마음을 규정한 것이 공의어이다. 집착하고 그것에 탐닉하며 머문다는 등의 다른 명칭들이 있다. 이것들은 욕계 작용의 명칭과 번뇌 경계의 명칭으로 규정되었고, 씨앗(bīja)의 명칭으로 규정되었으며, 형성(saṅkhāra)과 결합의 명칭으로 규정되었고, 취착은 원인(hetu)의 명칭으로 규정되었으며, 보가라는 여러 명칭으로 규정되었다. Otaraṇoti imāya paṭiccasamuppādo dukkhañca samudayo ca. Ye kilesā ye saṅkhārā saṃyojanāni ca pañcasu khandhesu saṅkhārakkhandho dhammāyatanesu [Pg.272] akusalā dhammāyatanāni indriyesu sukhindriyañca, somanassindriyañca, ayaṃ indriyotaraṇo. '하강(Otaraṇo)'이란 이것으로써 연기(paṭiccasamuppādo)와 괴로움(dukkha)과 일어남(samudaya)을 살피는 것이다. 번뇌와 형성과 결합들을 오온 중에서는 행온(saṅkhārakkhandho)에, 법처 중에서는 불선한 법처에, 능력(indriya) 중에서는 낙근(sukhindriya)과 희근(somanassindriya)에 포함시키는 것이니, 이것이 능력의 하강(indriyotaraṇo)이다. Sodhanoti ettako. Eseva ārambho niddisitabbo suttattho. '정화(Sodhano)'란 이만큼이다. 이와 같은 착수가 경전의 의미로 지시되어야 한다. Adhiṭṭhānoti ime dhammā atthi ekattatāya paññattā atthi vemattatāya. Ye saññā bāhiro kāme, te vemattatāya paññattā. Pañcasu kāmaguṇesu sattāti pariyuṭṭhānavipallāsā vemattatāya paññattā oghaṃ tareyyuṃ. Vipulaṃ mahantanti avijjā ekattatāya paññattā. '거점(Adhiṭṭhāno)'이란 이 법들이 단일성(ekattatā)으로 규정되기도 하고 차별성(vemattatā)으로 규정되기도 한다는 것이다. 인식과 외부의 욕망들은 차별성으로 규정되었다. 다섯 가지 욕망의 가닥에 집착한다는 것은 치성함과 전도의 차별성으로 규정된 것이고, 넓고 큰 폭류를 건널 것이라는 것에서 무명(avijjā)은 단일성으로 규정된 것이다. Parikkhāroti tassa ko hetu ko paccayo? Ārammaṇapaccayatāya paccayo. Ayoniso ca manasikāro sannissayassa paccayatāya paccayo. Avijjā samanantarapaccayatāya paccayo. Rāgānusayo hetupaccayatāya paccayo. Ayaṃ hetu, ayaṃ paccayo. '보조물(Parikkhāro)'이란 그것의 근본 원인(hetu)은 무엇이고 조건(paccayo)은 무엇인가 하는 것이다. 대상조건(ārammaṇapaccaya)으로서 조건이 된다. 비리작의(ayoniso manasikāra)는 의지처의 조건성으로 조건이 된다. 무명은 등무간조건(samanantarapaccaya)으로 조건이 된다. 탐욕의 잠재성향(rāgānusayo)은 인조건(hetupaccaya)으로 조건이 된다. 이것이 원인이고 이것이 조건이다. Samāropano paccayoti ye kāmesu sattā sugatā surūpāti ayaṃ kāmadhātuyā chando rāgo te apuññamayā saṅkhārā. Te kiṃ paccayā? Avijjā paccayā. Te kissa paccayā? Viññāṇassa paccayā. Iti avijjāpaccayā saṅkhārā. Saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ yāva jarāmaraṇaṃ evametassa kevalassa mahato dukkhakkhandhassa samudayo hoti ekaṃ suttaṃ gataṃ. Pañcanīvaraṇikaṃ suttaṃ kātabbaṃ. '배정(Samāropano)'의 조건이란 욕망에 집착하여 '잘 가고 아름다운 형색'이라 함이니, 이것이 욕계의 의욕과 탐욕이며, 그것들은 복덕 아닌 형성(saṅkhārā)들이다. 그것들은 무엇을 조건으로 하는가? 무명을 조건으로 한다. 그것들은 무엇의 조건인가? 식(viññāṇa)의 조건이다. 이와 같이 무명을 조건으로 형성이 있고, 형성을 조건으로 식이 있으며, 노사(老死)에 이르기까지 그러하다. 이와 같이 오직 괴로움뿐인 이 커다란 괴로움의 무리가 일어난다. 한 경전이 끝났다. 다섯 가지 장애(nīvaraṇa)에 관한 경전이 작성되어야 한다. 81. Tattha katamo desanāhāro nāma? Yā ca abhijjhā yo ca byāpādo yañca uddhaccaṃ, ayaṃ taṇhā. Yañca thinamiddhaṃ, yañca kukkuccaṃ yā ca vicikicchā, ayaṃ diṭṭhi. Yā pana kāyassa akammaniyatā kiñcāpi taṃ middhaṃ no tu sabhāvakilesatāya kileso, iti yā ca cittasallīyanā yā ca kāyākammaniyatā, ayaṃ pakkhopakileso na tu sabhāvakileso. Tattha attasaññānupacittaṃ kilamatho kukkuccānupacittaṃ thinaṃ yā cittassa līyanā, iti ime pañca nīvaraṇā cattāri nīvaraṇāni sabhāvakilesā thinamiddhaṃ nīvaraṇapakkhopakileso. Yathā cattāro āsavā sabhāvaāsavatāya āsavā no tu cittasāsavatāya āsavā. Sabhāvatāya āsavā. Pakkhe āsavatāya āsavā. Atha panāha suttantaṃ yena te sampayuttā vā vippayuttā vā āsavā, teyeva ete vattabbā sāsavā vā anāsavā vā. 81. 거기서 가르침의 하라(desanāhāra)란 무엇인가? 간탐(abhijjhā)과 악의(byāpāda)와 들뜸(uddhacca)은 갈애(taṇhā)에 속한다. 해태와 혼면(thinamiddha), 후회(kukkucca), 의심(vicikicchā)은 사견(diṭṭhi)에 속한다. 몸의 부적합함(akammaniyatā)은 비록 그것이 혼면(middha)일지라도 그 본성적인 오염원(sabhāvakilesa)이라는 점에서는 오염원이 아니다. 이와 같이 마음의 위축과 몸의 부적합함은 오염원의 측면(pakkhopakileso)이지 본성적 오염원은 아니다. 거기서 자아라는 인식에 수반된 마음의 피로와 후회에 수반된 마음의 해태, 그리고 마음의 위축, 이와 같은 다섯 가지 장애 중에서 네 가지 장애는 본성적 오염원이고, 해태와 혼면은 장애에 속하는 오염원이다. 마치 네 가지 번뇌(āsava)가 본성적인 번뇌임으로써 번뇌인 것이지, 마음에 번뇌가 수반되었다고 해서 번뇌인 것은 아닌 것과 같다. 본성상 번뇌인 것이다. 그 측면에 속함으로써 번뇌이다. 또한 경전에서 말하기를, 그것들이 결합되어 있든 결합되어 있지 않든 번뇌이며, 그것들은 번뇌가 있는 것(sāsava) 혹은 번뇌가 없는 것(anāsava)이라고 불려야 한다. Tattha [Pg.273] katamo vicayo. Abhijjhā kāmataṇhā rūpataṇhā bhavataṇhā. Yaṃ vā pana kiñci ajjhosānagataṃ sāsavā abhijjhitassa mettānupassiya yo anatthaṃ carati. Tattha yo byāpādaṃ uppādeti, acari carissatīti. Evaṃ nava āghātavatthūni kattabbāni, tassevaṃ byāpādānupassissa kileso yo paridāho kāyakilamatho akammaniyatā middhaṃ. Cittānupassissa paṭighātena khiyanā, idaṃ thinamiddhaṃ. Tattha adhikaraṇaavūpasamo, idaṃ uddhaccaṃ. Yaṃ kiṃ kasathamīti idaṃ kukkuccaṃ. Yaṃ yathā idaṃ santīraṇaṃ, ayaṃ vicikicchā. Tattha avijjā ca taṇhā ca atthi, idaṃ pariyuṭṭhānaṃ. Āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ upakkileso ca atthi, idaṃ kāmacchando kāmarāgapariyuṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Byāpādo byāpādapariyuṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Thinamiddhaṃ thinamiddhapariyuṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Uddhaccakukkuccaṃ avijjāpariyuṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Vicikicchā vicikicchāpariyuṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Kāmarāgapariyuṭṭhānaṃ anusayasaṃyojanassa padaṭṭhānaṃ. Byāpādapariyuṭṭhānaṃ paṭighasaṃyojanassa padaṭṭhānaṃ. Thinamiddhapariyuṭṭhānaṃ mānasaṃyojanassa padaṭṭhānaṃ. Avijjāpariyuṭṭhānañca vicikicchāpariyuṭṭhānañca diṭṭhisaṃyojanassa padaṭṭhānaṃ. 거기서 조사(vicaya)란 무엇인가? 간탐은 감각적 욕망에 대한 갈애, 형상에 대한 갈애, 존재에 대한 갈애이다. 혹은 무엇이든 집착에 빠진 것은 번뇌가 있는 것(sāsava)이다. 간탐하는 자가 자애를 닦으면서도 해로운 행위를 하는 경우가 있다. 거기서 악의를 일으키거나, 행했거나, 행할 것이라는 등으로 아홉 가지 원한의 근거(āghātavatthu)를 삼아야 한다. 이와 같이 악의를 관찰하는 자에게 오염원인 열뇌(paridāho)와 몸의 피로와 부적합함이 생기니 이것이 혼면(middha)이다. 마음을 관찰하는 자에게 저항(paṭigha)으로 인해 쇠퇴함이 있으니 이것이 해태와 혼면(thinamiddha)이다. 거기서 다툼이 가라앉지 않음이 있으니 이것이 들뜸(uddhacca)이다. 무언가 망설이는 것이 있으니 이것이 후회(kukkucca)이다. 이것을 조사하는 것과 같은 것이 의심(vicikicchā)이다. 거기에는 무명과 갈애가 있으니 이것이 치성함(pariyuṭṭhāna)이다. 장애(āvaraṇa), 가로막음(nīvaraṇa), 덮개(chadana), 수번뇌(upakkileso)가 있으니, 이것이 감각적 욕망에 대한 찬탄(kāmacchando)이며 감각적 탐욕의 치성함의 발족처(padaṭṭhāna)이다. 악의는 악의의 치성함의 발족처이다. 해태와 혼면은 해태와 혼면의 치성함의 발족처이다. 들뜸과 후회는 무명의 치성함의 발족처이다. 의심은 의심의 치성함의 발족처이다. 감각적 탐욕의 치성함은 잠재성향의 결합(saṃyojana)의 발족처이다. 악의의 치성함은 저항의 결합의 발족처이다. 해태와 혼면의 치성함은 자만의 결합의 발족처이다. 무명의 치성함과 의심의 치성함은 사견의 결합의 발족처이다. Tattha katamo lakkhaṇo hāro? Kāmarāgapariyuṭṭhāne vutte sabbāni pariyuṭṭhānāni vuttāni hontīti. Saṃyojanesu vuttesu sabbasaṃyojanāni vuttāni honti. Ayaṃ lakkhaṇo hāro. 거기서 특징의 하라(lakkhaṇahāra)란 무엇인가? 감각적 탐욕의 치성함이 언급될 때 모든 치성함이 언급된 것이 된다. 결합(saṃyojana)들이 언급될 때 모든 결합이 언급된 것이 된다. 이것이 특징의 하라이다. 82. Tattha katamo catubyūho hāro? Ye ime pañca nīvaraṇā jhānapaṭipakkho so dukkhasamudayo. Yaṃ phalaṃ, idaṃ dukkhaṃ. Tattha kāmacchandassa nekkhammavitakko paṭipakkho; byāpādassa abyāpādavitakko paṭipakkho; tiṇṇaṃ nīvaraṇānaṃ avihiṃsāvitakko paṭipakkho. Iti ime tayo vitakkā. Nekkhammavitakko samādhikkhandhaṃ bhajati. Abyāpādavitakko sīlakkhandhaṃ bhajati. Avihiṃsāvitakko paññākkhandhaṃ bhajati. Ime tayo khandhā. Ariyo aṭṭhaṅgiko maggo nīvaraṇappahānāya saṃvattati. Yaṃ nīvaraṇappahānaṃ, ayaṃ nirodho. Imāni cattāri saccāni. Ayaṃ catubyūho hāro. 82. 거기서 네 가지 배치의 하라(catubyūhahāra)란 무엇인가? 이 다섯 가지 장애는 선정의 반대되는 것으로서 고통의 발생(dukkhasamudayo)이다. 그 결과인 것은 고통(dukkhā)이다. 거기서 감각적 욕망에 대한 찬탄에 대해서는 출리의 사유(nekkhammavitakko)가 반대되는 것이고, 악의에 대해서는 악의 없음의 사유(abyāpādavitakko)가 반대되는 것이며, 세 가지 장애에 대해서는 해침 없음의 사유(avihiṃsāvitakko)가 반대되는 것이다. 이와 같이 세 가지 사유가 있다. 출리의 사유는 삼매의 무더기(samādhikkhandha)에 속하고, 악의 없음의 사유는 계율의 무더기(sīlakkhandha)에 속하며, 해침 없음의 사유는 통찰지의 무더기(paññākkhandha)에 속한다. 이것이 세 가지 무더기이다. 고귀한 성스러운 여덟 가지 길은 장애를 제거하기 위해 존재한다. 그 장애의 제거가 소멸(nirodho)이다. 이것이 네 가지 성스러운 진리(cattāri saccāni)이다. 이것이 네 가지 배치의 하라이다. Tattha katamo āvaṭṭo hāro? Pañca nīvaraṇāni dasa bhavanti. Yadapi ajjhattaṃ sārajjati, tadapi nīvaraṇaṃ. Yadapi bahiddhā sārajjati, tadapi nīvaraṇaṃ, evaṃ [Pg.274] yāva vicikicchā ime dasa nīvaraṇā. Ajjhattabahiddhā kilesā imāni dve saṃyojanāni ajjhattasaṃyojanañca bahiddhāsaṃyojanañca. Tattha ahanti ajjhattaṃ, mamanti bahiddhā. Sakkāyadiṭṭhi ajjhattaṃ, ekasaṭṭhi diṭṭhigatāni bahiddhā. Yo ajjhattaṃ chandarāgo rūpesu avītarāgo bhavati avītacchando. Evaṃ yāva viññāṇe, ayaṃ ajjhattā taṇhā. Yaṃ chasu bāhiresu āyatanesu tīsu ca bhavesu ajjhosānaṃ, ayaṃ bahiddhā taṇhā. Imāni dve saccāni saṃyojanāni saṃyojanīyā ca dhammā. Tattha saṃyojanesu dhammesu yā nibbidānupassanā ca, ayaṃ maggo. Yaṃ saṃyojanappahānaṃ, ayaṃ nirodho. Ayaṃ āvaṭṭo hāro. 거기서 회전의 하라(āvaṭṭohāra)란 무엇인가? 다섯 가지 장애는 열 가지가 된다. 안으로 탐착하는 것도 장애이고, 밖으로 탐착하는 것도 장애이다. 이와 같이 의심에 이르기까지 이 열 가지가 장애이다. 안팎의 오염원은 두 가지 결합이니, 안의 결합과 밖의 결합이다. 거기서 '나'라고 하는 것은 안의 것이고, '내 것'이라고 하는 것은 밖의 것이다. 유신견은 안의 것이고, 61가지 견해들은 밖의 것이다. 안으로 형상들에 대해 탐욕과 찬탄이 있어 탐욕을 떠나지 못하고 찬탄을 떠나지 못한 경우가 있다. 이와 같이 식(viññāṇa)에 이르기까지가 안의 갈애이다. 여섯 가지 외부 감각장소와 세 가지 존재에 대해 집착하는 것이 밖의 갈애이다. 이것들이 두 가지 진리이며 결합이고 결합의 대상이 되는 법들(saṃyojanīyā dhammā)이다. 거기서 결합의 법들에 대해 염오를 관찰함(nibbidānupassanā)이 있으니 이것이 길(maggo)이다. 결합을 제거하는 것이 소멸(nirodho)이다. 이것이 회전의 하라이다. Tattha katamo vibhattihāro? Saṃyojananti na etaṃ ekaṃsena. Mānasaṃyojanaṃ diṭṭhibhāgiyanti na taṃ ekaṃsena adiṭṭhamānaṃ nissāyamānaṃ na pajahati. Yo pañca uddhambhāgiyo māno kiñcāpi so diṭṭhipakkhe siyā. Na tu orambhāgiyaṃ saṃyojanaṃ tassa pahānāya saṃvattatīti. Yo ca ahaṃkāro na paviddhoyaṃ panassa evaṃ hoti. Kadāsu nāmāhaṃ taṃ santaṃ āyatanaṃ sacchikatvā upasampajja viharissāmi, yaṃ ariyā santaṃ āyatanaṃ upasampajja viharissantīti, ayaṃ abhijjhā na ca taṃ nīvaraṇaṃ. Atthi pana arahato kāyakilesamiddhañca okkamati na ca taṃ nīvaraṇaṃ tassa thinamiddhaṃ nīvaraṇanti. Na ekaṃsena. Ayaṃ vibhattihāro. 거기서 분석의 하라(vibhattihāra)란 무엇인가? '결합'이라는 것이 단정적인 것(ekaṃsena)은 아니다. 자만의 결합이 사견의 부류에 속한다는 것도 단정적인 것은 아니니, 보이지 않는 자만은 의지하는 자만을 버리지 못한다. 다섯 가지 상분결에 속하는 자만은 비록 사견의 측면에 있을지라도 하분결이 그것을 제거하기 위해 존재하는 것은 아니다. '나'라는 아만(ahaṃkāra)이 타파되지 않은 자에게는 이러한 생각이 든다. '성자들이 도달하여 머무는 그 평온한 영역을 나는 언제쯤 실현하여 도달해 머물 것인가?'라고 하는 것은 간탐(abhijjhā)이지만 장애는 아니다. 또한 아라한에게도 몸의 오염원과 혼면이 닥치기도 하지만 그것은 장애가 아니다. 그에게 해태와 혼면이 장애라는 것은 단정적인 것이 아니다. 이것이 분석의 하라이다. Parivattanoti pañca nīvaraṇā pañcaṅgikena jhānena pahānaṃ gacchanti. Ayaṃ tesaṃ paṭipakkho nīvaraṇo asukassa pahīnāti na aññānuminitabbaṃ, paramatthamajjhattaṃ, ayaṃ parivattanā. 반전(parivattanā)이란 다섯 가지 장애가 다섯 가지 요소를 갖춘 선정에 의해 제거되는 것을 말한다. 이것은 장애의 반대되는 것이다. '누구의 것이 제거되었는가'라고 다른 것을 추론해서는 안 되며, 궁극적인 의미(paramattha)는 내면에 있다. 이것이 반전의 하라이다. Tattha katamo vevacano? Kāmacchando chandarāgo pemaṃ nikantīti vevacanaṃ. Nīvaraṇaṃ chadanaṃ upakkileso pariyuṭṭhānanti vevacanaṃ. 거기서 동의어(vevacana)란 무엇인가? 감각적 욕망에 대한 찬탄(kāmacchanda), 찬탄과 탐욕(chandarāgo), 애정(pemaṃ), 갈망(nikanti) 등은 동의어이다. 장애(nīvaraṇa), 덮개(chadana), 수번뇌(upakkileso), 치성함(pariyuṭṭhāna) 등은 동의어이다. Paññattīti avijjāpaccayā kiccapaññattiyā paññatti, byāpādo vikkhepapaññattiyā paññatti, thinamiddhaṃ asamugghātapaññattiyā paññatti. Evaṃ sabbepi ete pañca nīvaraṇā imamhi sutte vikkhepapaññattiyā paññatti. 개념(paññatti)이란 무명을 조건으로 하는 작용의 개념에 의한 개념이며, 악의는 산란의 개념에 의한 개념이고, 해태와 혼면은 제거되지 않음의 개념에 의한 개념이다. 이와 같이 이 다섯 가지 장애는 모두 이 경전에서 산란의 개념에 의해 개념화되었다. Tattha katamo otaraṇo? Ime pañca nīvaraṇā avijjā ca taṇhā ca tattha avijjāmūlā nīvaraṇā. Yā taṇhā ime saṅkhārā, te avijjāpaccayā ime [Pg.275] dve dhammā pañcasu khandhesu saṅkhārakkhandhapariyāpannā, āyatanesu dhammāyatanaṃ, dhātūsu dhammadhātu, indriyesu imesaṃ dhammānaṃ padaṭṭhānaṃ sukhindriyassa ca somanassindriyassa ca itthindriyassa ca purisindriyassa ca. 거기서 오타라나 하라(Otaraṇa hāra, 하강의 방법)란 무엇인가? 이 다섯 가지 장애(nīvaraṇa)와 무명(avijjā)과 갈애(taṇhā)가 있는데, 그중 장애들은 무명을 뿌리로 한다. 갈애와 이러한 상카라(saṅkhārā, 형성)들은 무명을 조건으로 한다. 이 두 법은 오온 중에서 상온(saṅkhārakkhandha)에 포함되며, 처(āyatana) 중에서는 법처(dhammāyatana)이고, 계(dhātu) 중에서는 법계(dhammadhātu)이며, 기능(indriya)들 중에서는 낙근(sukhindriya), 희근(somanassindriya), 여근(itthindriya), 남근(purisindriya)의 발족처(padaṭṭhāna)이다. Tattha katamo sodhano hāro? Idaṃ suttaṃ yathā ārabbha nikkhittaṃ so attho bhāsito imehi pañcahi padehi. 거기서 소다나 하라(Sodhana hāra, 정화의 방법)란 무엇인가? 이 경이 어떠한 이유로 설해졌는지 그 의미가 이 다섯 가지 구절로 설해졌다. Tattha kāmacchando ca byāpādo ca vicikicchā ca na ekattatāya paññattā, kāmāti na ekattatāya paññattā, atha khalu vemattatāya paññattā. Ayaṃ adhiṭṭhāno hāro. 거기서 감욕 탐착(kāmacchando)과 악의(byāpādo)와 의심(vicikicchā)은 단일성(ekattatā)으로 규정된 것이 아니다. '욕구들(kāmā)'이라고 단일성으로 규정된 것이 아니라, 차별성(vemattatā)으로 규정된 것이다. 이것이 아딧하나 하라(Adhiṭṭhāna hāra, 결정의 방법)이다. Tattha katamo parikkhāro? Kāmacchandassa ayoniso manasikāro subhārammaṇapaccayo; subhanimittañca hetu. Byāpādassa ayoniso manasikāro āghātavatthūni ca paccayo; paṭighānusayo hetu. Thinamiddhassa paṭisaṃhāro paccayo; pavattiyā kilamathā calanā tañca hetu. Uddhaccakukkuccassa rajanīyaṃ ārammaṇiyaṃ assādiyākindriyaṃ tāva aparipuṇṇañca ñāṇaṃ paccayo; kāmasaññā ca diṭṭhianusayo ca hetu. Vicikicchāya nava mānavidhā ārammaṇaṃ mānānusayo, sova paccayo; vicikicchānusayo hetu. Ete pañca dhammā sahetu sappaccayā uppajjanti. 거기서 파릭카라 하라(Parikkhāra hāra, 설비의 방법)란 무엇인가? 감욕 탐착(kāmacchanda)에게는 비여리작의(ayoniso manasikāro)가 아름다운 대상의 조건(subhārammaṇapaccayo)이 되고, 정하상(subhanimitta)이 원인(hetu)이 된다. 악의(byāpāda)에게는 비여리작의와 원한의 근거(āghātavatthu)들이 조건(paccayo)이 되고, 저항의 잠재성향(paṭighānusayo)이 원인이다. 해태와 혼침(thinamiddha)에게는 [마음의] 위축이 조건이 되고, 생겨남에 있어서 피로와 요동이 원인이다. 들뜸과 후회(uddhaccakukkuccassa)에게는 탐착할 만하고 즐길 만한 감각 기능(indriya)과 아직 미숙한 지혜가 조건이 되며, 감각적 욕망의 지각(kāmasaññā)과 견해의 잠재성향(diṭṭhianusayo)이 원인이다. 의심(vicikicchāya)에게는 아홉 가지 자만의 대상인 자만의 잠재성향(mānānusayo)이 조건이 되고, 의심의 잠재성향(vicikicchānusayo)이 원인이다. 이 다섯 가지 법은 원인이 있고 조건이 있어서 발생한다. Tattha katamo samāropano hāro? Ime pañca nīvaraṇā cattāropi ete āsavā gaṇḍāpi ete sallāpi ete upādānāni ete. Tesu eva bāhiresu dhammesu saṃkilesabhāgiyaṃ suttanti paññattiṃ gacchati. Ayaṃ samāropano hāro. 거기서 사마로파나 하라(Samāropano hāra, 투사의 방법)란 무엇인가? 이 다섯 가지 장애들은 네 가지 번뇌(āsava)이기도 하고, 종기(gaṇḍa)이기도 하며, 화살(salla)이기도 하고, 집착(upādāna)이기도 하다. 이러한 외부의 법들에 대해서 오염의 부류에 속하는 경(saṃkilesabhāgiya sutta)이라는 명칭을 얻는다. 이것이 사마로파나 하라이다. Niddiṭṭhaṃ saṃkilesikabhāgiyaṃ suttaṃ. 오염의 부류에 속하는 경이 제시되었다. 83. Manopubbaṅgamā dhammāti gāthā. 83. '마음이 법들의 앞서감이다(Manopubbaṅgamā dhammā)'라는 게송이다. Tattha katamo desanā hāro? Imamhi sutte ko attho khandhavavatthānena viññāṇakkhandhaṃ deseti, dhātuvavatthānena manoviññāṇadhātuṃ, āyatanavavatthānena manāyatanaṃ, indriyavavatthānena manindriyaṃ. Tassa kiṃ pubbaṅgamā dhammā? Saṃkhittena cha dhammā pubbaṅgamā dhammā kusalamūlāni ca akusalamūlāni ca animittaṃ imamhi sutte kusalamūlaṃ desitaṃ. Tattha katamā manopubbaṅgamā dhammā? Mano tesaṃ pubbaṅgamaṃ, yathāpi balassa rājā pubbaṅgamo, evameva [Pg.276] dhammānaṃ manopubbaṅgamā. Tattha tividhānaṃ pubbaṅgamānaṃ nekkhammacchandena abyāpādacchandena avihiṃsāchandena. Alobhassa nekkhammacchandena pubbaṅgamā. Adosassa abyāpādacchandena pubbaṅgamā. Amohassa avihiṃsāchandena pubbaṅgamā. Tattha manoseṭṭhāti manasā ime dhammā ussaṭā manena vā nimmitā. Manova imesaṃ dhammānaṃ seṭṭhoti manova imesaṃ dhammānaṃ seṭṭhajeṭṭhoti manova imesaṃ dhammānaṃ ādhipaccaṃ karotīti manoseṭṭhā. Manojavāti yattha mano gacchati. Tattha ime dhammā gacchantīti manojavā. Yathā vāto sīghaṃ gacchati añño vā koci sīghaṃ gāmako vuccate vātajavoti pakkhigāmikoti, evameva ime dhammā manena sampajāyamānā gacchanti, tattha ime dhammā gacchantīti manojavāti. Te tividhā chandasamudānitā anāvilatā ca saṅkappo. Sattavidhā ca kāyikaṃ sucaritaṃ vācasikaṃ sucaritaṃ, te dasa kusalakammapathā. Tattha manasā ce pasannenāti manokammaṃ. Bhāsati vāti vacīkammaṃ. Karoti vāti kāyakammaṃ. Imehi imasmiṃ sutte dasa kusalakammapathā paramāpi santā sīlavatā paramā. So bhavati vivattiyaṃ na lokaniyyānāya vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ bhavati. Ayaṃ desanā. 거기서 데사나 하라(Desanā hāra, 설법의 방법)란 무엇인가? 이 경에서 그 의미는 무엇인가? 무더기의 구별(khandhavavatthāna)로는 식온(viññāṇakkhandha)을 설하시고, 계의 구별(dhātuvavatthāna)로는 의식계(manoviññāṇadhātu)를, 처의 구별(āyatanavavatthāna)로는 의처(manāyatana)를, 기능의 구별(indriyavavatthāna)로는 의근(manindriya)을 설하신다. 그 [마음]의 앞서가는 법들은 무엇인가? 요약하면 여섯 가지 법이 앞서가는 법이니, 유익한 뿌리들(kusalamūlāni)과 해로운 뿌리들(akusalamūlāni)이다. 표상 없음(animitta)에 대해 이 경에서는 유익한 뿌리를 설하셨다. 거기서 마음이 앞서가는 법들은 무엇인가? 마음이 그것들의 앞선 자이니, 마치 군대에게 왕이 앞선 자인 것과 같이, 이와 같이 법들에게 마음이 앞서는 것이다. 거기서 세 가지 앞서는 것인 출리욕(nekkhammacchanda), 무해욕(abyāpādacchanda), 무비욕(avihiṃsāchanda) 중에서, 무탐은 출리욕에 의해 앞서고, 무진은 무해욕에 의해 앞서며, 무치는 무비욕에 의해 앞선다. 거기서 '마음이 최상이다(manoseṭṭhā)'라는 것은 마음으로 이 법들이 솟아나거나 마음으로 만들어졌음을 의미한다. 마음이야말로 이 법들 중에서 최상이며, 마음이야말로 이 법들 중에서 으뜸(jeṭṭho)이고, 마음이야말로 이 법들을 지배(ādhipacca)하기 때문에 '마음이 최상이다'라고 한다. '마음이 빠르다(manojavā)'라는 것은 마음이 가는 곳에 이 법들도 가기 때문에 '마음이 빠르다'라고 한다. 마치 바람이 빨리 가거나 다른 어떤 빨리 가는 자를 '바람처럼 빠르다' 혹은 '새처럼 빠르다'라고 부르는 것과 같이, 이와 같이 이 법들은 마음에 의해 함께 생겨나며 나아가므로, 거기서 이 법들이 나아간다고 하여 '마음이 빠르다'라고 불린다. 그것들은 세 가지로 의욕(chanda)에서 생겨남과 맑음과 사유(saṅkappa)이다. 또한 일곱 가지로 신체적 선행과 언어적 선행이니, 그것들이 십선업도(dasa kusalakammapathā)이다. 거기서 '깨끗한 마음으로(manasā ce pasannena)'라는 것은 의업(manokamma)이다. '말하거나(bhāsati vā)'는 구업(vacīkamma)이다. '행하면(karoti vā)'은 신업(kāyakamma)이다. 이 경에서 이 세 가지 업에 의해 십선업도가 최상의 것이 되고, 지계가 있는 자에게 최상의 것이 된다. 그것은 [윤회에서의] 전향(vivatti)을 위한 것이지 세상을 벗어나는 구경의 해탈(lokaniyyāna)을 위한 습성의 부류에 속하는 경(vāsanābhāgiya sutta)은 아니다. 이것이 데사나 하라이다. Tattha katamo vicayo hāro? Manopubbaṅgamā dhammāti kusalamūlāni ca aṭṭhaṅgasammattāni. Idaṃ suttaṃ. 거기서 위차야 하라(Vicayo hāra, 분석의 방법)란 무엇인가? '마음이 법들의 앞서감이다'라는 것은 유익한 뿌리들과 팔정도의 올바름(aṭṭhaṅgasammattāni)이다. 이것이 [위차야 하라의] 경이다. Yuttīti dasannaṃ kusalakammapathānaṃ yo vipāko, so sukhavedanīyo abyāpādassaṅgamāno. Chāyāva anapāyinīti anugacchati atthi esā yutti. 윳티 하라(Yutti hāra, 논리의 방법)란 열 가지 선업도의 과보는 즐겁게 경험되는 것이며 무해(abyāpāda)와 함께하는 것이다. '그림자가 떠나지 않듯(chāyāva anapāyinī)'이라는 것은 따라다님을 의미한다. 이것이 윳티 하라이다. Padaṭṭhānanti aṭṭhārasannaṃ manopavicārānaṃ padaṭṭhānaṃ. Manopubbaṅgamā dhammāti sabbakusalapakkhassa ime dhammā padaṭṭhānaṃ. Manasā ce pasannenāti yo cetaso pasādo, idaṃ saddhindriyassa padaṭṭhānaṃ. Bhāsati vāti sammāvācāya. Karoti vāti sammākammantassa ca sammāvāyāmassa ca padaṭṭhānaṃ. 파닷타나 하라(Padaṭṭhāna hāra, 발족처의 방법)란 열여덟 가지 의근의 탐색(manopavicāra)의 발족처이다. '마음이 법들의 앞서감이다'라는 것은 모든 유익한 편(kusalapakkhā)의 법들의 발족처이다. '깨끗한 마음으로'라는 마음의 깨끗함(pasāda)은 신근(saddhindriya)의 발족처이다. '말하면'은 정어(sammāvācā)의, '행하면'은 정업(sammākammanta)과 정정진(sammāvāyāma)의 발족처이다. Lakkhaṇoti iti pubbaṅgamā dhammāti vedanāpubbaṅgamāpi ete, saññāpubbaṅgamāpi ete, saṅkhārapubbaṅgamāpi ete. Ye keci dhammā sahajātā sabbe pubbaṅgamā etesaṃ dhammānaṃ. Tato naṃ sukhamanvetīti somanassamapi naṃ anveti yaṃ susukhacchāyā tadāpi naṃ sukhaṃ tadapi anveti. 락카나 하라(Lakkhaṇa hāra, 특징의 방법)란 '앞서가는 법들'이라고 할 때 이들은 수온(vedanā)이 앞서는 것이기도 하고, 상온(saññā)이 앞서는 것이기도 하며, 행온(saṅkhāra)이 앞서는 것이기도 하다. 함께 발생하는 어떤 법들이든 모두 이러한 법들의 앞서는 자가 된다. '그리하여 그에게 행복이 따른다(tato naṃ sukhamanveti)'는 것은 기쁨(somanassa) 또한 그를 따른다는 것이니, 아주 안락한 그림자가 따르듯 그때의 그 행복 또한 그를 따르는 것이다. 84. Tattha [Pg.277] katamo catubyūho hāro? Manopubbaṅgamāti na idaṃ ekādivacanaṃ. Kiṃ kāraṇā? Sabbe yeva ime chaviññāṇakāyā, imamhi bhagavato ko adhippāyo? Ye sukhena atthikā, te manaṃ pasādentīti ayaṃ imamhi sutte bhagavato adhippāyo. Attho pubbeyeva niddiṭṭho. 84. 거기서 차투뷰하 하라(Catubyūho hāra, 어원의 방법)란 무엇인가? '마음이 앞서간다'는 것은 단수(ekavacana) 등만이 아니다. 왜냐하면 이 모든 것은 여섯 가지 식의 무리(chaviññāṇakāya)이기 때문이다. 이 경에서 세존의 의도는 무엇인가? 행복을 원하는 자들은 마음을 깨끗이 하라는 것, 이것이 이 경에서의 세존의 의도이다. 그 의미는 앞에서 이미 제시되었다. Yāni hi kusalamūlāni, tāni aṭṭhānisaṃsamattā hetu, ayaṃ aṭṭhaṅgiko maggo. Dasa ṭhānāni desanāhetūni desanāpaccayā niddesanā ca. Tattha yaṃ maññe dukkhena saha nāmarūpaṃ viññāṇasaccanti aṅgena kusalamūlaṃ pahīyati, ayaṃ appahīnabhūmiyaṃ samudayo. Yaṃ tesaṃ pahānā, ayaṃ nirodho. Imāni cattāri saccāni. Ayaṃ āvaṭṭo hāro. 유익한 뿌리들은 여덟 가지 공덕(aṭṭhānisaṃsa)만큼의 원인이니, 이것이 팔정도이다. 열 가지 처소는 설법의 원인이며 설법의 조건에 대한 제시이다. 거기서 '괴로움과 함께하는 명색과 식의 진리'라고 생각되는 부분에 의해 유익한 뿌리가 제거된다면, 이는 제거되지 않은 단계에서의 집성제(samudayo)이다. 그것들을 제거하는 것이 멸성제(nirodho)이다. 이것들이 네 가지 성스러운 진리(sacca)이다. 이것이 아왓타 하라(Āvaṭṭo hāra, 회전의 방법)이다. Vibhattīti – 분석(Vibhatti)이란 다음과 같다. Manopubbaṅgamā dhammā, manoseṭṭhā manomayā; Manasā ce pasannena, bhāsati vā karoti vā; Tato naṃ sukhamanveti, chāyāva anapāyinīti. 마음이 법들의 앞서감이며, 마음이 최상이고 마음으로 만들어졌네. 깨끗한 마음으로 말하거나 행하면, 그림자가 떠나지 않듯 행복이 그를 따르리. Taṃ na ekaṃsena samaṇassa vā brāhmaṇassa vā pana hoti. Tassa vā micchādiṭṭhikassa sakasatthe cittaṃ pasādeti, tena ca pasannena cittena bhāsati byākaroti na taṃ sukhamanveti na chāyāva anugāminī, dukkhameva taṃ anveti. Yathā vahantaṃ cakkaṃ padamanveti, idaṃ taṃ vibhajjabyākaraṇīyaṃ. Manasā ce pasannena kāyakammaṃ vacīkammaṃ sukhavedanīyanti samaggate sukhavedanīyaṃ micchaggate dukkhavedanīyaṃ, ayaṃ vibhatti. 그것(이 가르침)은 결코 사문이나 바라문에게만 해당되는 것은 아닙니다. 사견을 가진 자가 자신의 견해에 마음을 깨끗이 하여, 그 깨끗한 마음으로 말하거나 설명하더라도 행복이 그를 따르지 않으니, 마치 그림자가 (실체를) 따르지 않는 것과 같으며, 오직 괴로움만이 그를 따릅니다. 짐을 끄는 (소의) 발자국을 수레바퀴가 따르는 것과 같으니, 이것은 분석하여 설명해야 할 것(vibhajjabyākaraṇīya)입니다. 만약 깨끗한 마음으로 몸의 업이나 말의 업을 지어 행복을 경험하게 된다면, 바른 길(samaggata)에 있는 것에는 행복을 경험하고 그릇된 길(micchāggata)에 있는 것에는 괴로움을 경험하게 되니, 이것이 분석(vibhatti)입니다. Tattha katamo parivattano hāro? Manopubbaṅgamā dhammāti yaṃ manasā paduṭṭhena bhāsati vā karoti vā dukkhamassānugāminī, etāniyeva dve suttāni bhāsitāni esa eva ca paṭipakkho. Vevacananti yadidaṃ manocittaṃ viññāṇaṃ manindriyaṃ manoviññāṇadhātu. 거기서 빠리왓따나(Parivattana) 하라는 무엇인가? '마음이 현상(dhamma)들에 앞선다'라고 하여, 만약 나쁜 마음으로 말하거나 행하면 괴로움이 그를 따른다는 것인데, 바로 이 두 게송이 설해졌으며 이것이 바로 반대되는 측면(paṭipakkha)입니다. 웨와짜나(Vevacana, 동의어)란 바로 마음(mano), 심장(citta), 아르마리(viññāṇa), 마근(manindriya), 의식계(manoviññāṇadhātu)를 말합니다. Paññattīti manopubbaṅgamā dhammāti ayaṃ mano kiñci paññattiyā paññattaṃ. Dhammāti kusalakammapathapaññattiyā paññattaṃ. Manoseṭṭhāti visiṭṭhapaññattiyā paññattaṃ. Manojavāti sahapaññattiyā paññattaṃ. Cittanti nekkhammapaññattiyā paññattaṃ. Manasā ce pasannenāti saddhindriyapaññattiyā paññattaṃ. Manasā ce pasannenāti anāvilasaṅkappadutiyajjhānapaññattiyā paññattaṃ. Manasā ce pasannenāti [Pg.278] assaddhānaṃ paṭipakkhapaññattiyā paññattaṃ. Bhāsati vāti sammāvācāpaññattiyā paññattaṃ. Karoti vāti sammākammantapaññattiyā paññattaṃ. Tato naṃ sukhamanvetīti jhānasamādhānaṃ. Indriyesu manindriyaṃ. Paṭiccasamuppāde viññāṇaṃ. Manopubbaṅgamā dhammāti mettā ca mudutā ca jhānesu dutiyaṃ jhānaṃ tatiyañca. Khandhesu saṅkhārakkhandhapariyāpanno. Dhātūsu dhammadhātu, āyatanesu dhammāyatanaṃ. Yaṃ kusalaṃ indriyesu sukhindriyañca somanassindriyañca padaṭṭhānaṃ. Imesaṃ dhammānaṃ paṭiccasamuppannānaṃ phassapaccayā sukhavedanīyo phasso sukhavedanā manopavicāresu somanassavicāro chattiṃsesu paṭhamapadesu cha somanassanekkhammassitā. Iti ayaṃ otaraṇo hāro. 빤냣띠(Paññatti, 시설)란 '마음이 현상들에 앞선다'에서 이 '마음'은 어떤 명칭으로 시설된 것입니다. '현상들'은 유익한 업의 길(kusala-kammapatha)의 명칭으로 시설된 것입니다. '마음이 최상이다'는 수승한 명칭으로 시설된 것입니다. '마음에서 생긴 것'은 공존하는 명칭으로 시설된 것입니다. '심장(citta)'은 출리(nekkhamma)의 명칭으로 시설된 것입니다. '깨끗한 마음으로'는 믿음의 관능(saddhindriya)의 명칭으로 시설된 것입니다. '깨끗한 마음으로'는 혼탁함이 없는 사유인 제2선정의 명칭으로 시설된 것입니다. '깨끗한 마음으로'는 믿음 없는 자들의 반대되는 명칭으로 시설된 것입니다. '말하거나'는 정어(sammāvācā)의 명칭으로 시설된 것입니다. '행하거나'는 정업(sammākammanta)의 명칭으로 시설된 것입니다. '그 뒤에 행복이 그를 따른다'는 선정의 성취를 말합니다. 관능(indriya) 중에는 마근(manindriya)입니다. 연기(paṭiccasamuppāda) 중에는 아르마리(viññāṇa)입니다. '마음이 현상들에 앞선다'는 자애(mettā)와 연민(mudutā)이며, 선정 중에는 제2선과 제3선입니다. 무더기(khandha) 중에는 행온(saṅkhārakkhandha)에 포함됩니다. 계(dhātu) 중에는 법계(dhammadhātu)이며, 처(āyatana) 중에는 법처(dhammāyatana)입니다. 유익한 것 중 관능에서는 낙근(sukhindriya)과 희근(somanassindriya)이 근족(padaṭṭhāna)입니다. 연기에서 발생한 이 현상들에게는 촉(phassa)을 조건으로 행복을 느끼는 촉과 행복한 느낌이 생깁니다. 마음의 작용(manopavicāra) 중에는 기쁨의 작용(somanassavicāra)이며, 36가지 첫 번째 구절들 중에서 여섯 가지는 출리에 의지한 기쁨입니다. 이것이 오따라나(Otaraṇa) 하라입니다. Tattha katamo sodhano hāro? Yaṃ atthaṃ ārabbha idaṃ suttaṃ bhāsitaṃ. So attho niyutto etamatthaṃ ārabbha suttaṃ. Ayaṃ sodhano hāro. 거기서 소다나(Sodhana) 하라는 무엇인가? 어떤 의미를 근거로 이 경(sutta)이 설해졌는가 하는 것입니다. 그 의미가 이 경의 근거가 된 의미와 결합되는 것, 이것이 소다나 하라입니다. 85. Tattha katamo adhiṭṭhāno hāro? Manopubbaṅgamā dhammāti vevacanapaññatti, na ekattapaññatti. Dhammāti ekato na vevacanapaññatti. Manasā ce pasannenāti so pasādo dvidho ajjhattañca abyāpādāvikkhambhanabahiddhā ca okappanato. So ajjhattapasādo dvidho. Samugghātapasādo ca vikkhambhanapasādo ca byāpādapariyuṭṭhānaṃ. Vighāto na mūlapasādo jātamūlampi vā. Pasādo sabyāpādaṃ vighātena. Tato naṃ sukhamanvetīti sukhaṃ kāyikañca cetasikañca appiyavippayogopi piyasampayogopi nekkhammasukhampi puthujjanasukhampi pītisambojjhaṅgampi cetasikaṃ sukhaṃ. Yampi passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, tampi kāyikaṃ sukhaṃ bojjhaṅgā ca cetasikaṃ sukhaṃ. Yampi passaddhakāyo sukhaṃ vedesi, tampi tañca sukhapadaṭṭhānaṃ paññattiyā yathāvuttaṃ taṃ aparāmaṭṭhaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ. Anvetīti appanā sandissati na cāyaṃ vā pattabhūto anveti. Tadidaṃ suttaṃ dvīhi ākārehi adhiṭṭhātabbaṃ. Hetunā ca yo pasannamānaso vipākena ca yo dukkhavedanīyo. 85. 거기서 아딧타나(Adhiṭṭhāna) 하라는 무엇인가? '마음이 현상들에 앞선다'는 것은 동의어 시설(vevacanapaññatti)이지 단일성 시설(ekattapaññatti)이 아닙니다. '현상들'은 단일성 시설이지 동의어 시설이 아닙니다. '깨끗한 마음으로'에서 그 깨끗함(pasāda)은 내부적인 것과, 확신에 의해 악의를 억누름으로써 외부적인 것의 두 종류가 있습니다. 그 내부적인 깨끗함은 근절에 의한 깨끗함과 (악의의) 침범을 억누름에 의한 깨끗함의 두 종류가 있습니다. 뿌리가 뽑힌 깨끗함이지 뿌리가 생긴 것이 아닙니다. 악의가 있는 상태를 물리침으로써 얻는 깨끗함입니다. '그 뒤에 행복이 그를 따른다'에서 행복은 육체적, 정신적 행복이며, 싫어하는 것과의 이별, 좋아하는 것과의 만남, 출리의 행복, 범부의 행복, 희각지, 그리고 정신적 행복이 있습니다. 또한 몸이 경안해진 자가 느끼는 행복은 육체적 행복이며, 각지(bojjhaṅga)들은 정신적 행복입니다. 몸이 경안해진 자가 느끼는 그 행복은 행복을 근족으로 하는 것이며, 시설에서 말한 대로 그것은 유익한 법들에 대해 집착하지 않는 상태(aparāmaṭṭha)가 됩니다. '따른다'는 것은 안지(appanā)가 나타나는 것이지, 도달한 상태가 따르는 것은 아닙니다. 이 경은 두 가지 측면에서 확립되어야 합니다. 원인으로서의 깨끗한 마음과, 결과로서의 (행복한) 느낌입니다. Parikkhāroti bhagavā pañcasatena bhikkhusaṅghena nagaraṃ pavisati rājagahaṃ. Tattha manusso puggalo bhagavantaṃ parivisati, tassa pasādo uppanno kusalamūlapubbayogāvacaropi. So aññesañca akkhāti, idaṃ vācaṃ bhāsati [Pg.279] lābhā tesaṃ, yesaṃ nivesanaṃ bhagavā pavisati, amhākampi yadi bhaveyya mayampi bhagavato saṃpasādaṃ lacchamhāti. Yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā ‘‘namo bhagavato namo bhagavato’’ti abyāpādamāno ekamante aṭṭhāsi. Tadanantare bhagavā imaṃ suttaṃ abhāsittha ‘‘manopubbaṅgamā dhammā’’ti. Sabbaṃ suttaṃ tathā yaṃ paresaṃ bhāsati idaṃ vācākammaṃ. Yaṃ añjaliṃ paṇāmeti, idaṃ kāyakammaṃ. Yo manopasādo, idaṃ manokammaṃ. Tattha yaṃ paresaṃ pakāseti bhāsati vaṇṇaṃ. Yesaṃ bhagavā nivesanaṃ gacchatīti. Sabbaṃ tassa alobho kusalamūlaṃ. Yaṃ bhagavati mettacitto, tassa adoso kusalamūlaṃ. Yaṃ añjaliṃ paṇāmeti mānañca niggaṇhāti, tatthassa amoho kusalamūlaṃ pātubhavati. Yaṃ uḷārapaññaṃ paṭilabhati, idamassa diṭṭhivipallāsappahānaṃ. Yaṃ tathāyeva saṃvaro hoti, idamassa saññāvipallāsappahānaṃ. Yaṃ manassa pasādanaṃ, idamassa cittavipallāsappahānanti akusalavipallāsānaṃ vikkhambhanaṃ pahānaṃ paccayo. Tīṇi kusalamūlāni yo anāvilacittasaṅkappo, so tassa manasikāroti vuccati. Yaṃ kilesehi vikkhambhanaṃ iti vipallāsā ca ārammaṇā sappaccayatāya paccayo kusalamūlāni ca sandissayatāya paccayo, so ca manasikāro hetunā iminā paccayena cittaṃ uppannaṃ. Tattha yaṃ sasatthārammaṇaṃ cittaṃ pavattaṃ ayaṃ buddhānussati. Yampi bhagavato guṇe manasi karoti, ayamassa dhammānussati. Tattha satisampajaññaṃ hetu, ayañca paccayo. Vācā paññā hetu vitakkavicārā paccayo. Kāyasaṅkhārā kammassa abhisaṅkhāro nāma hetu vā appaccayo sukhavedanīyassa kammassa upacayo hetukā kammassa paccayo. 빠릭카라(Parikkhāra)란 세존께서 오백 명의 비구 승가와 함께 라자가하 성으로 들어가셨을 때의 일입니다. 거기서 어떤 사람이 세존을 공양하였는데, 그에게는 전생의 유익한 뿌리의 수행(pubbayogāvacara)이 있어 깨끗한 믿음이 생겼습니다. 그는 다른 사람들에게도 말하기를 '세존께서 들어가시는 집의 사람들은 복이 있구나! 만약 우리 집에도 오신다면 우리도 세존께 큰 믿음을 얻을 수 있을 텐데'라고 하였습니다. 그는 세존께서 계신 곳을 향해 합장하고 '세존께 귀의합니다, 세존께 귀의합니다'라고 하며 악의 없는 마음으로 한 곁에 섰습니다. 그 직후에 세존께서 이 '마음이 현상들에 앞선다'는 경을 설하셨습니다. 다른 이들에게 말한 모든 것은 구업(vacīkamma)입니다. 합장한 것은 신업(kāyakamma)입니다. 마음의 깨끗한 믿음은 의업(manokamma)입니다. 거기서 다른 이들에게 세존의 덕을 드러내어 말한 것, 그리고 세존께서 어느 집에 가시는지를 말한 것 등은 모두 그의 무탐(alobha)의 유익한 뿌리입니다. 세존께 자애로운 마음을 가진 것은 그의 무진(adosa)의 유익한 뿌리입니다. 합장하며 자만심을 누른 것에서는 그의 무치(amoha)의 유익한 뿌리가 나타납니다. 그가 수승한 지혜를 얻은 것은 견해의 전도(diṭṭhivipallāsa)를 버린 것입니다. 그와 같이 단속(saṃvara)하는 것은 지각의 전도(saññāvipallāsa)를 버린 것입니다. 마음이 깨끗해진 것은 생각의 전도(cittavipallāsa)를 버린 것이니, 이처럼 해로운 전도들을 억누르고 버리는 것이 조건(paccaya)입니다. 세 가지 유익한 뿌리와 혼탁하지 않은 마음의 사유는 그의 '마음챙김(manasikāra)'이라 불립니다. 번뇌로부터의 억누름과 전도들의 제거는 대상의 조건이 됨으로써 조건이 되고, 유익한 뿌리들은 나타남으로써 조건이 되며, 그 마음챙김은 (생산하는) 원인과 이 (의지하는) 조건에 의해 마음이 일어난 것입니다. 거기서 스승을 대상으로 하여 일어난 마음은 불수념(buddhānussati)입니다. 세존의 덕을 마음에 새기는 것은 법수념(dhammānussati)입니다. 거기서 마음챙김과 알아차림(satisampajañña)은 원인이며 조건입니다. 말의 지혜는 원인이고 위딱까와 위짜라는 조건입니다. 신행(kāyasaṅkhāra)과 업의 형성(abhisaṅkhāra)은 원인이거나 조건이 없는 것이며, 행복을 느끼는 업의 누적은 원인이고 신업의 누적은 조건입니다. 86. Tattha katamo samāropano hāro? Manasāyeva pasannena satoyevettha pasanno api ca cittavodānā sattā vimuccantīti tena sattā cittapubbaṅgamā cittena pasannena cetanāpi tattha cittabhūtā bhavantīti paṭighā ayaṃ cetanānaṃ pasādena kāyo cassa pasādo, so ca ārabhati pasādena pasanno saññānanti cassa aviparītā, so pañcavidho vikkhambhanā, kāyapassambhanāyevā pasādo cittasito cittaṃ pana pubbaṃyeva pasannaṃ. Ayaṃ samāropanā. Evaṃ pañcannampi pasādo. Tato naṃ sukhamanvetīti katamaṃ bhagavā niddisati? Na hi attasaccaṃ tassa kammassa vipāko anveti. Tassa upāyo anugacchati yadā sitapaccayā uppajjate [Pg.280] somanassaṃ avippaṭisāropi anveti. Ayaṃ samāropano hāro. 86. 그중에서 사마로빠나 하라(Samāropana hāra, 투사의 이끌어냄)란 무엇인가? 청정한 마음으로 깨어 있으면서 이 보배들에 대해 신심을 내는 것이다. 또한 마음의 청정함으로 인해 중생들이 해탈하므로, 중생들은 마음을 앞세우는 자들이다. 청정한 마음으로 인해 의도(cetanā) 또한 그곳에서 마음에서 생긴 것이 된다. 그러므로 분노를 여의고 의도들이 청정해짐으로써 그의 이 몸 또한 청정해지고, 그는 청정한 신심으로 정진을 시작한다. '청정함'은 인식(saññā)의 명칭이며, 그에게 전도되지 않은 것이다. 그것은 다섯 가지 방식의 억제(vikkhambhanā)이며, 몸의 경안(passaddhi)만이 청정함이자 마음에 의지한 것이다. 그러나 마음이 먼저 청정해진다. 이것이 사마로빠나이다. 이와 같이 다섯 가지(신심 등의 무리)의 청정함이 설해졌다. '그로부터 행복이 그를 따른다'는 것은 부처님께서 무엇을 지시하시는 것인가? 참으로 개별적 진리(attasacca)를 지시하신다. 그 업의 과보가 따르는 것이다. 그 수단이 뒤따른다. 미소를 원인으로 하여 기쁨(somanassa)이 일어날 때 후회 없음(avippaṭisāra)도 뒤따른다. 이것이 사마로빠나 하라이다. Mahānāma sakkassa suttaṃ. Tasmiṃ ce samaye assato asampajāno kālaṃ kareyya kāme bhavati. Assato abhisamāhāro yo mā bhāyi, mahānāma, yaṃ taṃ cittaṃ dīgharattaṃ saddhāparibhāvitaṃ sīlaparibhāvitaṃ sutacāgaparibhāvitanti vitthārena kātabbaṃ. Cāgena ca paññāya ca kiṃ dasseti? Yā saddhā, sā cetaso pasādo. Yā anāvilasaṅkappitā, sā saddhā. Kiṃ kāraṇā? Anāvilalakkhaṇā. Anāvilalakkhaṇā hi saddhā. Apare āhu guṇaparisuddhiniṭṭhāgamanalakkhaṇā, yañca apare vā vacanapaṭiggahalakkhaṇā saddhā. Aparo pariyāyo attānaṃ yadi evaṃ okappeti ‘‘nāhaṃ kiñci jānāmīti esā ahaṃ tattha anuññattā anaññatā’’ti. Ayaṃ saddhāti. Aparo pariyāyo ekasaṭṭhiyā diṭṭhigatānaṃ ādīnavānupassanā aniccaṃ dukkhamanattāti. Tena ca padiṭṭhaṃ bhavati yathā gambhīre udapāne udakaṃ cakkhunā passati na ca kāyena abhisambhunāti. Evamassa ariyā nijjhānakkhantiyā diṭṭhi bhavati, na ca sacchikatā. Ayaṃ vuccati saddhā. Sā ca lokikā. Aparo pariyāyo khamati puthujjanabhūtassa vīsati cāti ko sakkāyādhīnā na niveso. Na etaṃ ekanti nayasaññā yathābhūtaṃ diṭṭhiyā tu khalu mudūhi pañcahi indriyehi dassanamaggena pahīnā bhavanti. Diṭṭhekaṭṭhā ca kilesā, ayaṃ saddhā. 사끼야족 마하나마(Mahānāma)에 관한 경이 있다. 그때에 만약 마음챙김이 없고 분명한 알아차림이 없이 죽음을 맞이한다면 욕계에 태어나게 된다. 마음챙김이 없는 자의 의도적인 작용(abhisamāhāro)에 대하여 '마하나마여, 두려워하지 마라. 오랫동안 신심으로 닦여지고 계행으로 닦여지고 배움과 보시로 닦여진 저 마음이 있다'라고 상세히 설명되어야 한다. 보시(cāga)와 지혜(paññā)로 무엇을 보여주는가? 신심(saddhā)이란 마음의 청정함(pasādo)이다. 탁하지 않은 사유가 신심이다. 어떤 이유인가? 탁함이 없는 특징(anāvilalakkhaṇā) 때문이다. 참으로 신심은 탁함이 없는 특징을 가진다. 다른 스승들은 공덕으로써 청정함의 끝에 도달하는 특징이라고 말하며, 또 다른 이들은 말씀을 받아들이는 특징이 신심이라고 한다. 다른 방식으로는, 자신에 대해 '나는 아무것도 모른다'고 확신한다면, 그것은 그곳에서 허용된 것이며 다른 것이 아니다. 이것을 신심이라 한다. 다른 방식으로는, 61가지 그릇된 견해들의 위험을 관찰하여 무상, 고, 무아라고 아는 것이다. 그것에 의해 깊은 우물 속의 물을 눈으로 보지만 몸으로 닿지는 못하는 것처럼 보게 된다. 이와 같이 그에게 성스러운 통찰의 수용(nijjhānakkhanti)에 의해 견해가 생기지만 아직 직접 체험(sacchikata)된 것은 아니다. 이것을 신심이라 부르며, 그것은 세간적인 것이다. 다른 방식으로는, 범부가 된 자에게 20가지 유신견을 받아들이는 것인데, 유신견에 속박되지 않고 안주하지 않는 것은 무엇인가? '이것은 유일한 것이 아니다'라는 방법적 인식이다. 사실대로의 견해에 있어서는 실로 부드러운 다섯 가지 기능(indriya)과 견도(dassanamagga)에 의해 버려지게 된다. 견해와 같은 층위의 번뇌들, 이것이 신심이다. Sotāpattaṅgamadukkhāyaṃ bhūmiyaṃ paripuṇṇā vuccati. Tasmiṃyeva bhūmiyaṃ sekkhasīlaṃ ariyā dhāranti vuccati. Tasmiṃyeva bhūmiyaṃ mudupaññā paññindriyanti vuccati. Tasmiṃyeva bhūmiyaṃ khandhehi anatthikatā, ayaṃ cāgo. Tasmā saddhā cāgādhiṭṭhānena niddisitabbā. Yatikena bhiyyo manena sā hissa viparītā diṭṭhikā assaddhā, sā nayanaupadhīsu pamattā samādinnā. Tattha saddhindriyaṃ yo kāmaṃ parivissanti iti santapāpapaṭinissaggā na cāgādhiṭṭhānaṃ paññindriyena paññādhiṭṭhānaṃ, sīlena upasamādhiṭṭhānaṃ. Ime cattāro dhammā sīlaṃ paribhāvayanti saddhā sīlaṃ cāgo ca paññāti. Tattha saddhāya oghaṃ tarati. Yaṃ sīlaṃ, ayaṃ appamādo. Yo cāgo, idaṃ paññāya kammaṃ. Yā paññā, idaṃ paññindriyaṃ, tattha yaṃ saddhindriyaṃ. Taṃ tīsu aveccappasādesu. Yaṃ sīlaṃ, taṃ saddhindriyesu. Yo cāgo, so catūsu [Pg.281] jhānesu. Yā paññā, sā saccesu, sati sabbatthagāminī. Tassa sekkhassa bhaddikā bhati, bhaddiko abhisamparāyo. Tassa sammuṭṭhassatikassa sīlaṃ karontassa na kāyasammuṭṭhassatitāya tāni vā indriyāni taṃ vā kusalamūlaṃ kammavipākaṃ bhavati. Tassa tikassa atthaniddeso. Tattha saddhā sīlaṃ cāgo paññā cattāro dhammā. Yā saddhā yā ca paññā, idaṃ manosucaritaṃ. Yaṃ sīlaṃ, idaṃ kāyikaṃ vācasikaṃ sucaritaṃ. Yo cāgo, idaṃ cetasikaṃ alobho sucaritaṃ. Iti citte gahite pañcakkhandhā gahitā bhavanti. Imehi dhammehi sucaritaṃ idaṃ dukkhañca ariyasaccaṃ padaṭṭhānaṃ maggassa. 예류향의 요소(sotāpattiṅga)는 괴로움이 없는 단계(bhūmi)에서 원만해진다고 한다. 바로 그 단계에서 성자들은 유학의 계(sekkhasīla)를 지닌다고 한다. 바로 그 단계에서 부드러운 지혜를 혜근(paññindriya)이라 한다. 바로 그 단계에서 오온에 대해 욕심이 없는 것, 이것이 보시(cāga)이다. 그러므로 신심은 보시의 확립(cāgādhiṭṭhāna)으로 지시되어야 한다. 수행자에게 더욱 비정상적인 마음이 있다면 그것은 전도된 견해를 가진 불신(assaddhā)일 것이며, 그것은 감각적 집착(upadhi)들에 방일하여 받아들여진 것이다. 거기서 신근(saddhindriya)은 '이와 같은 욕망을 섬길 것이다'라고 하는 것인데, 이는 명백한 악을 버리는 보시의 확립이 아니다. 혜근에 의해서는 지혜의 확립이 되고, 계에 의해서는 가라앉음(upasama)의 확립이 된다. 이 네 가지 법, 즉 신심, 계, 보시, 지혜가 계를 닦게 한다. 거기서 신심으로 폭류를 건넌다. 계라는 것은 방일하지 않음(appamāda)이다. 보시라는 것은 지혜의 작용이다. 지혜라는 것은 혜근이다. 거기서 신근은 세 가지 흔들림 없는 청정한 믿음(aveccappasāda)에 기인한다. 계는 신심이 없는 자들에게서 생겨난다. 보시는 네 가지 선정(jhāna)에 있다. 지혜는 사성제에 있으며, 마음챙김(sati)은 어디에나 뒤따른다. 그 유학자(sekkhassa)에게는 좋은 양식이 있고 좋은 내생이 있다. 마음챙김을 망각한 채 계를 행하는 자에게는, 몸에서 마음챙김을 망각했기 때문에 저 기능들이나 저 선한 뿌리가 업의 과보가 되지 않는다. 그 세 가지(tika)에 대한 의미의 설명이 있을 것이다. 거기서 신심, 계, 보시, 지혜는 네 가지 법이다. 신심과 지혜는 마음의 선행(manosucarita)이다. 계는 몸과 말의 선행이다. 보시는 마음의 무탐(alobho)인 선행이다. 이와 같이 마음을 파악할 때 오온이 파악된다. 이 법들에 의한 선행과 이 괴로움이 성스러운 진리이며 도(magga)의 발현처이다. 87. Tattha katamo vicayo hāro? Yā ca saddhā yañca sīlaṃ. Taṃ kissa karoti? Yā saddhā tāya bhagavantaṃ anussarati mattenapi hatthinā samāgatā, assa bho kukkurā sabbaṃ sīlena nappaṭipajjati kāyena vā vācāya vā ṭhānaṃ visārado bhavatīti avippaṭisārī paññā yassa paññattaṃ upaṭṭhapeti. Tassa akhaṇḍassa sīlaṃ yaṃ na pacchi tassaṃ mohassa akusalacittaṃ uppajjati micchādiṭṭhisahagataṃ vā, ayaṃ vicayo hāro. Dhammavādino bhaddikārāti bhavissati atthi esā yutti. 87. 그중에서 위짜야 하라(Vicaya hāra, 조사의 이끌어냄)란 무엇인가? 신심과 계가 있다. 그것은 무엇을 하는가? 신심에 의해 세존을 수념(anussarati)하는데, 비록 미친 코끼리와 마주쳤을지라도 그러하다. '보시오, 개들아'라고 하며, 모든 것을 계로써 어기지 않는다. 몸으로나 말로로나 당당하게 처신하는 자는 후회가 없다. 지혜는 그에게 가르쳐진 것을 확립시킨다. 결함 없는 계를 가진 자가 그것을 저버리지 않을 때, 미혹으로 인해 그릇된 견해와 결합된 불선한 마음이 일어나지 않는다. 이것이 위짜야 하라이다. '법을 말하는 자는 좋은 일을 하는 자가 될 것이다'라는 것, 이러한 유띠(yutti, 논리)가 있다. Tattha katamo padaṭṭhāno hāro? Yamidaṃ cittaṃ dīgharattaṃ paribhāvitaṃ saddhāya sīlena cāgena paññāya samādhinā paṭhamajjhānassa padaṭṭhānaṃ. Yā saddhā assa anāvilasaṅkappo, taṃ dutiyajjhānassa padaṭṭhānaṃ. Tīṇi ca aveccappasādā yaṃ sīlaṃ, taṃ ariyakantaṃ, taṃ sīlakkhandhassa padaṭṭhānaṃ. Yā paññā, sā paññākkhandhassa padaṭṭhānaṃ. Ime ca dhammā idañca cittaṃ ekodibhūtasamādhissa padaṭṭhānaṃ. Saddhā saddhindriyassa padaṭṭhānaṃ. Cāgo samādhindriyassa padaṭṭhānaṃ. Paññā paññindriyassa padaṭṭhānaṃ. Saddhā ca paññā ca vipassanā padaṭṭhānaṃ. Sīlañca cāgo ca samathassa padaṭṭhānaṃ. Saddhā ca paññā ca avijjā virāgāya paññāvimuttiyā padaṭṭhānaṃ. Sīlañca cāgo ca rāgavirāgāya cetovimuttiyā padaṭṭhānaṃ. 그중에서 빠다타나 하라(Padaṭṭhāna hāra, 발현처의 이끌어냄)란 무엇인가? 오랫동안 신심, 계, 보시, 지혜, 삼매로 닦여진 이 마음은 초선정의 발현처(padaṭṭhāna)이다. 신심과 탁함이 없는 사유는 제2선정의 발현처이다. 세 가지 흔들림 없는 청정한 믿음과 성자들이 즐거워하는 계는 계온(sīlakkhandha)의 발현처이다. 지혜는 혜온(paññakkhandha)의 발현처이다. 이 법들과 이 마음은 통일된 삼매(ekodibhūta-samādhi)의 발현처이다. 신심은 신근의 발현처이다. 보시는 삼매근(samādhindriya)의 발현처이다. 지혜는 혜근의 발현처이다. 신심과 지혜는 위빳사나(vipassanā)의 발현처이다. 계와 보시는 사마타(samatha)의 발현처이다. 신심과 지혜는 무명이 빛바래는 혜해탈(paññāvimutti)의 발현처이다. 계와 보시는 탐욕이 빛바래는 심해탈(cetovimutti)의 발현처이다. Tattha katamo lakkhaṇo hāro? Viññāṇe vutte saddhāsatibhāvite sabbe pañcakkhandhā vuttā bhavanti. Saddhāya bhaṇitāya sabbāni satta dhanāni bhaṇitāni honti saddhādhanaṃ…pe… sīlakkhandhe vutte samādhikkhandho ca paññākkhandho ca vuttā bhavanti. Yaṃ taṃ cittaṃ dīgharattaṃ paribhāvitaṃ pacchimake [Pg.282] kāle na tadanuparivatti bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Tattha saññāpi tadanuparivattinī bhavati. Yepi tajjātikā dhammā, tepi tadanuparivattino bhavanti. Rūpasaññā rūpasañcetanānupassanamanasikāro evaṃ channaṃ āyatanānaṃ viññāṇakāye, ayaṃ lakkhaṇo hāro. 거기서 특징의 이끌림(lakkhaṇo hāro)이란 무엇인가? 식(識, viññāṇa)이 설해졌을 때, 믿음(saddhā)과 마음챙김(sati)이 닦여진 것이라면 모든 오온(五蘊)이 설해진 것이 된다. 믿음이 언급되었을 때, 모든 일곱 가지 성스러운 재물(satta dhanāni)이 언급된 것이다. 믿음의 재물... (중략) ... 계온(戒蘊)이 설해졌을 때 정온(定蘊)과 혜온(혜온)이 설해진 것이 된다. 오랜 세월 닦여진 그 마음이 임종의 순간에 그 마음의 상태를 따르지 않게 될 것이라는 점은 있을 수 없다. 거기서 상(想) 또한 그 마음을 따르는 것이 된다. 그와 같은 종류의 법들 또한 그 마음을 따르는 것이 된다. 색상(色想), 색의도(色意圖), 수관(隨觀), 작의(作意) 등은 이와 같이 여섯 감각장소의 식의 몸(viññāṇakāya)에서 수반하여 일어난다. 이것이 특징의 이끌림이다. Tattha katamo catubyūho hāro? Idha sutte bhagavato ko adhippāyo? Ye bhaddikaṃ bhatiṃ ākaṅkheyya bhaddikañca abhisamparāyaṃ, te saddhaṃ sīlaṃ cāgaṃ paññañca manasi karissanti, ayaṃ adhippāyo. Ye caññepi sattā tathāgatassa sammukhaṃ na paṭiyujjhante, imaṃ dhammaṃ sotā avippaṭisārato kālaṃ karissantīti, ayaṃ adhippāyo. 거기서 사성(四成, catubyūho)의 이끌림이란 무엇인가? 이 경에서 세존의 의도(adhippāyo)는 무엇인가? 누구든 훌륭한 양식(bhati)과 훌륭한 내생(abhisamparāya)을 바라는 자들이 있다면, 그들은 믿음, 계행, 보시, 지혜를 작의할 것이라는 것, 이것이 의도이다. 또한 여래를 직접 대면하지 못하는 다른 중생들이라 할지라도, 이 법을 듣는 자들이 후회 없이 임종하게 될 것이라는 것, 이것이 의도이다. 88. Tattha katamo āvaṭṭo hāro? Idampi cattāro dhammā saddhā ca paññā ca assaddhiyañca avijjañca hananti. Sīlañca cāgo ca taṇhā ca dosañca hananti. Tassa dve mūlāni pahīyanti. Dukkhaṃ nivatteti appahīnabhūmiyañca dvimūlāni pañcakkhandhā. Dve ariyasaccāni samatho ca vipassanā ca. Dvinnaṃ mūlānaṃ pahānaṃ. Imāni dve saccāni nirodho ca maggo ca. Ayaṃ āvaṭṭo hāro. 88. 거기서 회전(回轉, āvaṭṭo)의 이끌림이란 무엇인가? 여기서도 네 가지 법인 믿음과 지혜는 불신과 무명을 물리치고, 계행과 보시는 갈애와 성냄을 물리친다. 그(수행자)에게는 두 가지 뿌리가 제거된다. 괴로움을 소멸시키며, 제거되지 않은 단계에서는 두 뿌리가 오온에 포함된다. 사마타와 위빳사나, 이와 같이 두 가지는 성스러운 진리(사성제)이다. 두 뿌리의 제거가 일어나니, 이것이 멸제(nirodha)와 도제(magga)인 두 가지 진리이다. 이것이 회전의 이끌림이다. Tattha katamo vibhatti? Yaṃ taṃ cittaṃ saddhāparibhāvitaṃ…pe… sace puthujjanassa tassapi bhaddikā bhati bhavissatīti na ekaṃsena tassa kammaṃ diṭṭheyeva dhamme vipākanti paccessati, aparamhi vā pariyāye bhavissati. Yaṃ vā atītaṃ vipākāya paccupaṭṭhitaṃ, tappaccayāni cetāni, ye yathā mahākammavibhaṅge ‘‘tenāyaṃ vibhajjabyākaraṇiyo niddeso dhammacārino yā bhaddikā bhatī’’ti. 거기서 분석(分析, vibhatti)의 이끌림이란 무엇인가? 믿음으로 닦인 그 마음은... (중략) ... 만약 그 범부에게도 훌륭한 양식이 있게 될 것이라면, 반드시 그 업이 현생에서만 과보를 받는다고 믿는 것이 아니라, 다른 생에서도 있게 될 것이다. 혹은 과거의 것이 과보를 위해 나타난다면 그것들은 그 업을 조건으로 한 것이다. 이는 '마하깜마위방가(Mahākammavibhaṅga)'에서 설해진 바와 같으므로, "법을 행하는 자에게는 훌륭한 양식이 있다"는 이 해설은 분석하여 답변해야 할(vibhajjabyākaraṇīyo) 것이다. Tattha katamā parivattanā? Assaddhiyaṃ dussīlyaṃ yaṃ maccheraṃ duppaññaṃ ca yañca paṭipakkhena pahīnā bhavanti, ayaṃ parivattanā. 거기서 반전(反轉, parivattanā)의 이끌림이란 무엇인가? 불신, 파계, 인색함, 어리석음 등이 그 반대되는 것(대치되는 선법)에 의해 제거되는 것, 이것이 반전의 이끌림이다. Tattha katamaṃ vevacanaṃ? Yaṃ taṃ cittaṃ dīgharattaṃ paribhāvitaṃ cittaṃ manoviññāṇaṃ…pe… yaṃ saddhābalaṃ saddhindriyaṃ, yaṃ sīlaṃ taṃ sucaritaṃ, saṃyamo niyamo damo khandhatā imāni tassa vevacanāni. Yo cāgo so paṭinissaggo alobho vosaggo cāgoyiṭṭhānaṃ. Yā paññā sā paññattā paññappabhā paññindriyaṃ paññābalaṃ. 거기서 동의어(同義語, vevacanaṃ)의 이끌림이란 무엇인가? 오랜 세월 닦인 그 마음은 '마음(citta)', '의식(manoviññāṇa)'이라 한다. ... (중략) ... 신력(信力), 신근(信根)이라 하는 것, 계(sīla)라고 하는 것은 '선행(sucarita)', '절제(saṃyamo)', '규제(niyamo)', '제어(damo)', '온성(khandhatā)'이며, 이것들이 그 마음의 동의어들이다. 보시(cāgo)는 '내버림(paṭinissaggo)', '무탐(alobho)', '해방(vosaggo)', '희사(yiṭṭhaṃ)'이다. 지혜(paññā)는 '분별하여 앎(paññattā)', '지혜의 광명(paññappabhā)', '혜근(paññindriyaṃ)', '혜력(paññābalaṃ)'이다. Tattha [Pg.283] katamā paññatti? Yaṃ taṃ cittaṃ bījaṃ paññattiyā paññattaṃ. Paribhāvanā vāsanā paññattiyā paññatti. Saddhā pasādapaññattiyā paññattā. Sīlaṃ sucaritapaññattiyā paññattaṃ. Cāgo puññakiriyapaññattiyā paññatto. Paññā vīmaṃsapaññattiyā paññattā. Ime tayo dhammā saddhā sīlaṃ cāgo paññavato pārisuddhiṃ gacchanti. 거기서 시설(施設, paññatti)의 이끌림이란 무엇인가? 씨앗인 그 마음은 '시설'에 의해 시설되었다. '수행(paribhāvanā)'은 '습기(vāsanā)의 시설'에 의해 시설되었다. 믿음은 '청정함(pasāda)의 시설'에 의해 시설되었고, 계행은 '선행(sucarita)의 시설'에 의해 시설되었으며, 보시는 '공덕행(puññakiriyā)의 시설'에 의해 시설되었고, 지혜는 '검증(vīmaṃsā)의 시설'에 의해 시설되었다. 믿음, 계행, 보시의 이 세 가지 법은 지혜로운 자에게 청정함에 이르게 한다. Tattha katamo otaraṇo? Yaṃ cittaṃ, taṃ khandhesu viññāṇakkhandho, dhātūsu manoviññāṇadhātu, āyatanesu manāyatanaṃ. Ye cattāro dhammā, te khandhesu saṅkhārakkhandhe pariyāpannā…pe… dhātūsu āyatanesu. 거기서 하강(下降, otaraṇo)의 이끌림이란 무엇인가? 어떤 마음이 있다면 그것은 온(蘊) 중에는 식온(識蘊)에, 계(界) 중에는 의식계(意識界)에, 처(處) 중에는 의처(意處)에 속한다. (믿음 등) 네 가지 법은 온 중에는 행온(行蘊)에 포함되며... (중략) ... 계와 처 중에서도 (법계와 법처에) 포함된다. Tattha katamo sodhano hāro? Idaṃ bhagavato bhāsitaṃ mahānāmena sakkena pucchitena sabbaṃ taṃ niyuttaṃ. 거기서 검토(檢討, sodhano)의 이끌림이란 무엇인가? 세존께서 설하신 이 내용은 사카족 마하나마의 질문에 따른 것으로, 그 모든 것이 적절하게 결합되어 있다. Tattha katamo adhiṭṭhāno? Idaṃ cittaṃ vemattatāya paññattaṃ akusalehi cittehi aparibhāvitehi paribhāvitanti yāni puna paribhāvitāni aññesampi tattha upādāya paññattaṃ sabbepime cattāro dhammā ekattatāya paññattā. Bhaddikā bhatīti kāmabhogino teva rūpadhātu arūpadhātu manussāti sabbā bhaddikā bhati tadeva kathāya paññattaṃ, ayaṃ paññatti. 거기서 확정(確定, adhiṭṭhāno)의 이끌림이란 무엇인가? 이 마음은 차이점(vemattatā)에 의해 시설되었다. 닦이지 않은 불선한 마음들과 닦인 마음들로 다시 시설된 것이다. 거기서 다른 법들을 근거로 시설된 모든 이 네 가지 법은 단일성(ekattatā)에 의해 시설되었다. "훌륭한 양식"이란 감각적 즐거움을 누리는 자들에게도, 또한 색계, 무색계, 인간들에게도 모두 훌륭한 양식이 있다는 것이며, 바로 그것이 설법에서 시설된 것이다. 이것이 시설(paññatti)이다. Tattha katamo parikkhāro? Cittassa indriyāni paccayo ādhipateyyapaccayatāya manasikāro. Hetupaccayatāya paccayo. Saddhāya lokikā paññā hetupaccayatāya paccayo. Yoniso ca manasikāro paccayo. Sīlassa patirūpadesavāso paccayo. Attasammāpaṇidhānañca hetu. Cāgassa alobho hetu. Avippaṭisāro ca hetupaccayo. Paññā parato ca ghoso ajjhattañca yoniso manasikāro hetupaccayo ca. 거기서 필수품(必需品, parikkhāro)의 이끌림이란 무엇인가? 마음에게는 기능들(indriya)이 증상연(增上緣)으로서 조건(緣)이 되고, 작의(manasikāro)는 인연(因緣)으로서 조건이 된다. 믿음에게는 세간적인 지혜가 인연으로서 조건이 된다. 체계적인 작의(yoniso manasikāro)는 조건이다. 계행에게는 적절한 지방에 거주함(paṭirūpadesavāso)이 조건이며, 자신을 바르게 세움(attasammāpaṇidhāna)은 원인(hetu)이다. 보시에게는 무탐(alobho)이 원인이다. 후회 없음(avippaṭisāro)은 인연이 되는 조건이다. 지혜와 타인으로부터 듣는 소리(paratoghoso, 법문), 안으로의 체계적인 작의는 원인이자 조건이다. Tattha katamo samāropano? Yaṃ taṃ cittaṃ dīgharattaṃ paribhāvitanti cetasikāpi. Ettha sabbe dhammā paribhāvitā bhaddikā te bhati bhavissati, bhaddikā upapattiko abhisamparāyo. Iti ye keci manussakā upabhogaparibhogā sabbe bhaddikā bhatiyeva, ayaṃ samāropano. 거기서 배정(配定, samāropano)의 이끌림이란 무엇인가? 오랜 세월 그 마음이 닦였다는 것은 마음부수(cetasikā)들도 닦였다는 것이다. 여기서 모든 법이 닦여졌을 때 당신에게 훌륭한 양식이 있을 것이며, 훌륭한 재생과 내생이 있을 것이다. 이와 같이 인간의 어떤 수용과 향유(upabhogaparibhogā)가 있든, 그 모든 것은 참으로 훌륭한 양식일 뿐이다. 이것이 배정의 이끌림이다. 89. Uddhaṃ [Pg.284] adho sabbadhi vītarāgoti gāthā. Tattha kiṃ uddhaṃ nāma? Yaṃ ito uddhaṃ bhavissati anāgāmī, idaṃ uddhaṃ. Adho nāma yamatikkantamatītaṃ, idamavoca apadānatanti uddhaṃ. Tattha atītena sassatadiṭṭhi pubbantākappikānaṃ aparantadiṭṭhi kesañci, ucchedadiṭṭhiṃ yaṃ vuttakappikānaṃ imā ceva diṭṭhiyo ucchedadiṭṭhi ca sassatadiṭṭhi ca. Tatthāyaṃ sassatadiṭṭhi imāni pannarasa padāni sakkāyadiṭṭhi sassataṃ bhajanti. Rūpavantaṃ me attā, attani me rūpaṃ, rūpaṃ me attāti yaduccate paññaṃ paridahanti. Yā ucchedadiṭṭhi sā pañcasatāni ucchedaṃ bhajanti. Te ‘‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’nti passanti, rūpaṃ me attāti tathārūpā catubbidhā sakkāyadiṭṭhi ucchedena ca sassatena ca. Evaṃ pañcasu khandhesu vīsativatthukāya diṭṭhiyā pannarasa padāni pubbantaṃ bhajanti. Sassatadiṭṭhiyā pañca padāni aparantaṃ bhajanti ucchedadiṭṭhiyā. Tattha ‘‘ayamahamasmī’’ti passantā rūpaṃ attato samanupassati, so ucchedavādī rūpavantañca attānaṃ, attani ca rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attāti so passati cāti iti ucchedadiṭṭhi ca, attato paṭissarati sassatadiṭṭhi pubbantato ca paṭissarati. ‘‘Ayamahamasmī’’ti na samanupassati. Tassa diṭṭhāsavā pahānaṃ gacchanti. Yo tīsu addhāsu pubbante ca aparante ca tena tena niddiṭṭhānena uddhaṃ adho sabbadhi vītarāgo ‘‘ahamasmī’’ti na anupassatīti iminā dvārena iminā payogena iminā upāyena idaṃ dassanabhūmi ca sotāpattiphalañca so ariyo payogo anabhāvaṃgatena saṃsārena apunabbhavāti yo koci ariyo payogo punabbhavāya mudūni vā pañcindriyāni majjhāni adhimattāni vā sabbaṃ apunabbhavappahānāya saṃvattanti. Ahanti diṭṭhogho kāmogho bhavogho avijjogho ca odhiso. Tattha desanāhārena cattāri saccāni pañcahi indriyehi sotāpattiphalena ca dve saccāni maggo ca nirodho ca. Sakkāyasamudayena dve saccāni dukkhañca samudayo ca, ayaṃ desanā hāro. 89. ‘위로 아래로 모든 곳에서 탐욕을 떠난 자’라는 게송이 있다. 여기서 ‘위’(uddhaṃ)란 무엇인가? 지금으로부터 위로, 아직 도달하지 않은 미래에 있게 될 것, 이것이 ‘위’이다. ‘아래’(adho)란 지나간 과거를 말하니, 아파다나(Apadāna) 성전에서 이를 ‘위’(uddhaṃ)라고 설했다. 그 게송에서 과거와 관련하여 전제(pubbanta)를 사유하는 자들에게는 상견(sassatadiṭṭhi)이 있고, 어떤 이들에게는 후제(aparanta)의 견해가 있다. 설해진 바를 사유하는 자들이 집착하는 단견(ucchedadiṭṭhi)이 있으니, 이러한 견해들이 바로 단견과 상견이다. 그 가운데 이 상견은 열다섯 가지 구절의 유신견(sakkāyadiṭṭhi)으로서 상주(sassata)의 견해에 속한다. ‘나의 자아는 물질을 가졌다’, ‘나의 자아 안에 물질이 있다’, ‘물질 안에 나의 자아가 있다’라고 말해지는 것들이 지혜를 가린다. 단견이 있는 것은 다섯 가지 구절로서 단멸(uccheda)의 견해에 속한다. 그들은 ‘그것이 영혼(jīva)이고 그것이 몸(sarīra)이다’라고 보며, ‘물질이 나의 자아이다’라고 보니, 이와 같은 단견과 상견에 따른 유신견은 네 가지 방식이 있다. 이처럼 오온(pañcakhandha)에 대한 스무 가지 토대의 견해 중에서 열다섯 구절은 전제에 속하고 상견에 속하며, 다섯 구절은 후제에 속하고 단견에 속한다. 거기서 ‘이것이 나다, 이것이 나의 존재다’라고 보면서 물질을 자아라고 관찰하는 자는 단멸을 주장하는 자(ucchedavādī)이다. 그는 자아가 물질을 가졌다거나, 자아 안에 물질이 있다거나, 물질 안에 자아가 있다고 보는데, 이는 단견이며 자아로서 의지하는 것이고 상견이며 전제로서 의지하는 것이다. ‘이것이 나다, 이것이 나의 존재다’라고 관찰하지 않는 자에게는 견해의 번뇌(diṭṭhāsava)가 끊어짐에 이른다. 세 가지 시간(삼세) 즉 전제와 후제에서, 각각의 지시된 바에 따라 위로 아래로 모든 곳에서 탐욕을 여의고 ‘내가 있다’라고 반복해서 관찰하지 않는 자는, 이러한 문(dvāra)과 정진(payoga)과 방편(upāya)을 통해 견해의 단계(dassanabhūmi)와 예류과(sotāpattiphala)에 이른다. 그 성스러운 정진은 존재하지 않음(anābhāva)에 이르러 윤회에서 다시 태어남이 없게 된다. 어떤 성스러운 정진이든 다시 태어남을 방지하기 위해 나약한 오근(pañcindriya)이나 예리한 오근 모두가 다시 태어나지 않음의 끊어짐을 위해 작용한다. ‘나’라는 것은 견해의 폭류, 감각적 욕망의 폭류, 존재의 폭류, 무명의 폭류로 구분된다. 여기서 설설(desanāhāra)에 따르면 오근으로써 사성제를 설명하는데, 예류과에 의해서는 도성제와 멸성제라는 두 가지 진리가, 유신견의 발생 원인에 의해서는 고성제와 집성제라는 두 가지 진리가 설해진다. 이것이 설설(desanāhāra)이다. Tattha katamo vicayo? ‘‘Ayamahamasmī’’ti asamanupassanto tīṇi dassanappahātabbāni saṃyojanāni pajahati. Ayaṃ vicayo. 그중 분석설(vicayahāra)이란 무엇인가? ‘이것이 나다, 이것이 나의 존재다’라고 관찰하지 않는 자는 견도(見道)에 의해 끊어져야 할 세 가지 결박(saṃyojana)을 버린다. 이것이 분석설이다. Tattha katamā yutti? Tividhā puggalā koci ugghaṭitaññū koci vipañcitaññū koci neyyo. Ugghaṭitaññū tikkhindriyo ca tato vipañcitaññū mudindriyo tato mudindriyehi neyyo. Tattha ugghaṭitaññū tikkhindriyatāya dassanabhūmimāgamma [Pg.285] sotāpattiphalaṃ pāpuṇāti, ekabījako bhavati. Ayaṃ paṭhamo sotāpanno. Vipañcitaññū mudūhi indriyehi dassanabhūmimāgamma sotāpattiphalaṃ pāpuṇāti, kolaṃkolo ca hoti. Ayaṃ dutiyo sotāpanno. Tattha neyyo dassanabhūmimāgamma sotāpattiphalaṃ pāpuṇāti, sattakkhattuparamo ca bhavati. Ayaṃ tatiyo sotāpanno. 그중 논리설(yuttihāra)이란 무엇인가? 세 부류의 사람이 있으니, 어떤 이는 즉각 이해하는 자(ugghaṭitaññū)이고, 어떤 이는 상세한 설명을 통해 이해하는 자(vipañcitaññū)이며, 어떤 이는 인도되어야 할 자(neyyo)이다. 즉각 이해하는 자는 예리한 근기(tikkhindriya)를 가졌고, 그다음 상세한 설명을 통해 이해하는 자는 부드러운(약한) 근기(mudindriya)를 가졌으며, 그보다 더 부드러운 근기를 가진 자는 인도되어야 할 자이다. 그중 즉각 이해하는 자는 예리한 근기 때문에 견도(見道)에 머물러 예류과에 도달하여 일종자(ekabījika)가 된다. 이가 첫 번째 예류자이다. 상세한 설명을 통해 이해하는 자는 부드러운 근기로 견도에 머물러 예류과에 도달하여 가가성자(kolaṃkola)가 된다. 이가 두 번째 예류자이다. 그중 인도되어야 할 자는 견도에 머물러 예류과에 도달하여 칠야차성자(sattakkhattuparama)가 된다. 이가 세 번째 예류자이다. Atthi esā yutti mudumajjhādhimattehi indriyehi mudumajjhādhimattaṃ bhūmiṃ sacchikareyya sakkāyadiṭṭhippahānena vā diṭṭhigatāni pajahati. Ayaṃ yutti. 약하거나 중간이거나 수승한 근기를 통해 약하거나 중간이거나 수승한 경지를 증득한다는 논리가 성립한다. 또는 유신견을 버림으로써 잘못된 견해들을 버린다. 이것이 논리설(yuttihāra)이다. Tattha katamo padaṭṭhāno? Tattha sakkāyadiṭṭhi sabbamicchādiṭṭhiyā padaṭṭhānaṃ. Sakkāyo nāmarūpassa padaṭṭhānaṃ. Nāmarūpaṃ sakkāyadiṭṭhiyā padaṭṭhānaṃ. Pañca indriyāni rūpīni rūparāgassa padaṭṭhānaṃ. Saḷāyatanaṃ ahaṃkārassa padaṭṭhānaṃ. Tattha katamo lakkhaṇo? Dvīsu diṭṭhīsu pahīnāsu tattha ekā diṭṭhi diṭṭhigatāni pahānaṃ gacchanti. Uddhaṃ ca adho ca vītarāgo sabbarajanīyesu vītarāgo hoti. Tajjā parabhūmiyaṃ, idaṃ paccayanti yathābhūtaṃ passati. So sabbapaṭiccasamuppādaṃ āmasati. Ayaṃ lakkhaṇo hāro. 그중 발처설(padaṭṭhānahāra)이란 무엇인가? 거기서 유신견은 모든 사견(micchādiṭṭhi)의 가까운 원인(padaṭṭhāna)이다. 유신(sakkāya)은 명색(nāmarūpa)의 가까운 원인이다. 명색은 유신견의 가까운 원인이다. 물질을 가진 다섯 가지 감각기관(indriya)은 색탐(rūparāga)의 가까운 원인이다. 육입(saḷāyatana)은 ‘나’라는 아만(ahaṃkāra)의 가까운 원인이다. 그중 특징설(lakkhaṇahāra)이란 무엇인가? 두 가지 견해가 버려졌을 때, 거기서 하나의 견해와 잘못된 견해들이 버려짐에 이른다. 위로 아래로 탐욕을 여읜 자는 모든 즐거운 대상에 대해 탐욕을 여의게 된다. 그에 상응하는 다른 경지에서, ‘이것이 조건이다’라고 있는 그대로 본다. 그는 연기의 모든 과정을 통찰한다. 이것이 특징설이다. 90. Tattha katamo catubyūho hāro? Imamhi sutte bhagavato ko adhippāyo? Ye sattā ye nābhiramissanti, te diṭṭhippahānāya vāyamissanti. Ayamettha bhagavato adhippāyo. Ayaṃ catubyūho hāro. 90. 그중 장엄설(catubyūhahāra)이란 무엇인가? 이 경에서 부처님의 의도는 무엇인가? 어떤 중생들이 어떤 가르침에 기뻐할 것인가? 그들은 견해를 버리기 위해 노력할 것이다. 이것이 여기서 부처님의 의도이다. 이것이 장엄설이다. Tattha katamo āvaṭṭo hāro? Yānimāni mudūni pañcindriyāni tāni orambhāgiyāni pañcindriyāni. Sabbena sabbaṃ samūhananti abhijjhābyāpādo ca bhāvanākārena sekkhāya vimuttiyā balaṃ saddhā, uddhambhāgiyāni diṭṭhivasena balaṃ saddhā, vīriyindriyaṃ ārabhitattā satindriyaṃ paggahitattā accantaṃ niṭṭhaṃ gacchanti. Tattha yāni indriyāni, ayaṃ maggo saṃkilesappahānaṃ. Ayaṃ nirodho āyatiṃ anuppādadhammo, idaṃ dukkhaṃ. Ayaṃ āvaṭṭo hāro. 그중 회전설(āvaṭṭahāra)이란 무엇인가? 여기 있는 부드러운 오근은 하분결(orambhāgiya)에 속하는 오근이다. 탐욕(abhijjhā)과 성냄(byāpāda)을 완전히 뿌리 뽑는다. 수행의 방식으로 유학(sekkhā)의 해탈에 이르는 힘을 믿음(saddhā)이라 하며, 상분결(uddhambhāgiya)에 대해 견해의 힘에 의한 것을 믿음이라 한다. 정진의 기능(vīriyindriya)을 일으키고 마음챙김의 기능(satindriya)을 확립함으로써 궁극적인 결실에 이른다. 거기서 그 기능들이란 도성제(magga)이고, 번뇌를 버리는 것은 멸성제(nirodha)이며, 장차 다시 태어나지 않는 법은 고성제(dukkha)이다. 이것이 회전설이다. Tattha katamo vibhatti hāro? ‘‘Ayamahamasmī’’ti yo samanupassati, so ca kho adhimattena lokikā yaṃ bhūmiyaṃ na tu ariyena payogena so sakkāyadiṭṭhi pajahati. Yaṃ vuccati tajjāya bhūmiyā adhimattāya. Tattha tajjāya bhūmiyaṃ pañcahi ākārehi adhimattataṃ paṭilabhati sīlena vatena bāhussaccena samādhinā nekkhammasukhena. Tattha appatte pattasaññī [Pg.286] adhimānaṃ gaṇhāti. Etasmiṃyeva vatthuppattiyaṃ bhagavā idaṃ suttaṃ bhāsati. Sīlavā vatamattenāti. Tattha yo appatte pattasaññī tassa yo samādhi, so sāmiso kāpurisasevito pana so kāpurisā vuccanti puthujjanā. Āmisaṃ yañca ariyamaggamāgamma lokikā anariyaṃ tena samādhi hoti anariyo kāpurisasevito. Yo pana ariyākārena yathābhūtaṃ na jānāti na passati, so adhigamanaṃ pajahati yo ariyena samādhinā akāpurisasevitena nirāmisena nīyati, tattha akāpurisā vuccanti ariyapuggalā. Yo tehi sevito samādhi, so akāpurisasevito. Tasmā ekaṃ vibhajjabyākaraṇīyaṃ ‘‘ayamahamasmī’’ti asamanupassanto tathā pāteti. 거기에서 분별(vibhatti)하는 방법은 무엇인가? '이것이 나다, 내가 있다'라고 관찰하는 자는 세속적인 단계에서 뛰어난 근기를 가진 자이지, 성스러운 정진(payoga)으로 유신견을 버리는 것이 아니다. 이를 상응하는 단계의 뛰어난 근기라고 부른다. 거기에서 그 상응하는 단계에서 계(sīla), 행(vata), 다문(bāhussacca), 삼매(samādhi), 출리(nekkhammasukha)의 즐거움이라는 다섯 가지 양상으로 뛰어난 상태를 얻는다. 거기에서 도달하지 못했음에도 도달했다는 생각(pattasaññī)으로 자만(증상만)을 품는다. 바로 이 사건에 대해 세존께서는 '계와 행만으로는'이라는 이 경을 설하셨다. 거기에서 도달하지 못한 삼매에 대해 도달했다고 생각하는 자의 그 삼매는 세속적인 이득(āmisa)이 섞인 것이며 비겁한 자(범부)들이 닦는 것이다. 그러므로 범부들을 '비겁한 자'라고 부른다. 세속적인 이득을 의지하고 성도를 따르지 않는 것은 세속적인 것이며, 그로 인해 그 삼매는 성스럽지 못한 것이 되어 비겁한 자들이 닦는 삼매가 된다. 그러나 성스러운 방식대로 있는 그대로 알지 못하고 보지 못하는 자는 증득(adhigamana)을 버리게 된다. 성스러운 삼매, 즉 비겁하지 않은 자들이 닦는 이득 없는 삼매로 인도되는 자들이 있는데, 거기서 '비겁하지 않은 자'란 성자들을 일컫는다. 그들이 닦는 삼매가 바로 비겁하지 않은 자들이 닦는 삼매이다. 그러므로 '이것이 나다, 내가 있다'라고 관찰하지 않는 자는 한 가지 분별하여 설명해야 할 것을 그와 같이 떨어뜨린다. Tattha katamā parivattanā? Imāya dassanabhūmiyā kilesā pahātabbā, tehi pahīyanti aniddiṭṭhāpi bhagavatā niddisitabbā yo. 거기에서 전도(parivattanā)하는 방법은 무엇인가? 이 견도(dassanabhūmi)의 단계에서 버려야 할 번뇌들이 있는데, 그것들은 (성스러운 도에 의해) 버려진다. 세존께서 구체적으로 지시하지 않으셨더라도 마땅히 설명되어야 할 의미가 그것이다. Tattha katamaṃ vevacanaṃ? Yā sakkāyadiṭṭhiyā attadiṭṭhiyā. Ayaṃ bhūmi. Ye kilesā pahātabbā. Te appahīyanti aniddiṭṭhāpi bhagavatā sassatadiṭṭhi ca ucchedadiṭṭhi ca, sā pariyantadiṭṭhi ca. Yā apariyantadiṭṭhi ca, sā sassatadiṭṭhi ca. Yā ucchedadiṭṭhi, sā natthikā diṭṭhi. Yā sassatadiṭṭhi, sā akiriyadiṭṭhi. Idaṃ vevacanaṃ. 거기에서 관용구(vevacana)의 방법은 무엇인가? 유신견과 아견(attadiṭṭhi)에 있는 견해를 말한다. 이것이 그 단계이다. 버려야 할 번뇌들은 버려지지 않는다. 세존께서 구체적으로 지시하지 않으셨더라도 상견(sassatadiṭṭhi)과 단견(ucchedadiṭṭhi)이 있으며, 그것은 유변견(pariyantadiṭṭhi)이다. 무변견(apariyantadiṭṭhi)이 있는 것은 상견이며, 단견이 있는 것은 허무견(natthikādiṭṭhi)이다. 상견이 있는 것은 무작견(akiriyadiṭṭhi)이다. 이것이 관용구의 방법이다. Tattha katamā paññatti? Taṇhā saṃyojanapaññattiyā paññattā. Maggo paṭilābhapaññattiyā paññatto. Indriyā paṭilābhapaññattiyā paññattāti. Tattha katamo otaraṇo? Sakkāyo dukkhaṃ dassanappahātabbo. Samudayo maggo. Indriyāni tāni ca niddiṭṭhāni khandhadhātuāyatanesu. 거기에서 개념(paññatti)의 방법은 무엇인가? 갈애는 결박의 개념으로 규정된다. 도(maggo)는 증득의 개념으로 규정된다. 감각기관(indriya)들은 증득의 개념으로 규정된다. 거기에서 하강(otaraṇo)의 방법은 무엇인가? 유신(sakkāyo)은 견도로 버려야 할 고제(dukkha)이다. (갈애는) 집제(samudaya)이며, (팔정도는) 도제(maggo)이다. 그리고 그 감각기관들은 온·처·계(khandhadhātuāyatana) 안에서 설명된다. Tattha katamo sodhano hāro? Yañhi ārabbha bhagavatā idaṃ suttaṃ bhāsitaṃ, so ārabbha niddiṭṭho. Tattha katamo parikkhāro? Nāmarūpassa hetupaccayopi viññāṇaṃ hetu bījaṃ. Tena avijjā ca saṅkhārā ca paccayo. Nivattinayo na aparo pariyāyo sabbabhavo, ye ca sabbabhavassa hetu parabhaṇḍapaccayo iti sammādiṭṭhi parato ca ghoso yoniso ca manasikāro paccayo. Yā paññā uppādeti, esā hetu sammādiṭṭhiyā sammāsaṅkappo bhavati, yā sammāsamādhi, ayaṃ parikkhāro. 거기에서 청정하게 하는(sodhana) 방법은 무엇인가? 세존께서 이 경을 설하시게 된 동기가 되는 가르침을 들어 설명한 것이다. 거기에서 조건(parikkhāro)의 방법은 무엇인가? 명색의 원인과 조건은 식(viññāṇa)이며, 그것은 원인이 되는 씨앗이다. 그로 인해 무명과 행이 조건이 된다. 윤회에서 벗어나는 방법은 다른 방식이 없으며, 모든 존재와 그 존재의 원인인 타자의 조건 등이 그러하다. 이와 같이 정견은 타인으로부터 듣는 소리와 여리작의(yoniso manasikāro)를 조건으로 한다. 지혜를 일으키는 것이 원인이며, 정견에 의해 정사유가 생기고 정정(sammāsamādhi)이 있는 것, 이것이 조건의 방법이다. Tattha [Pg.287] katamo samāropano? ‘‘Ayamahamasmī’’ti asamanupassī dukkhato rogato…pe… pannarasa padāni. Sīlāni bhagavā kimatthiyāni kimānisaṃsāni. Sīlāni, ānanda, avippaṭisāratthāni yāva vimutti. Tattha duvidho attho – purisattho ca vacanattho ca. 거기에서 적용(samāropano)하는 방법은 무엇인가? '이것이 나다, 내가 있다'라고 관찰하지 않는 자는 고통으로, 질병으로... (중략) ... 열다섯 가지 구절로 관찰한다. '세존이시여, 계(sīla)는 어떤 목적이 있으며 어떤 이익이 있습니까?' '아난다여, 계는 해탈에 이르기까지 후회 없음(avippaṭisāra)을 목적으로 한다.' 거기에는 두 가지 의미가 있으니, 인격적 의미(purisattho)와 문구적 의미(vacanattho)이다. 91. Tattha katamo purisattho? Yāyaṃ na pacchānutāpitā ayaṃ avippaṭisāro, ayaṃ purisattho. Yathā koci brūhayati imatthamāsevati so bhaṇeyya, kiñci mamettha adhīnaṃ tassatthāya idaṃ kiriyaṃ ārabhāmīti. Ayaṃ purisattho. 91. 거기에서 인격적 의미란 무엇인가? 나중에 후회하지 않는 것, 이것이 후회 없음이며, 이것이 인격적 의미이다. 어떤 사람이 이 의미를 증장시키고 닦으면서 '여기에 나에게 예속된 무언가가 있다. 그것을 위해 이 행위를 시작한다'라고 말한다면, 이것이 인격적 의미이다. Tattha katamo vacanattho? Sīlāni kāyikaṃ vā vācasikaṃ vā sucaritaṃ avippaṭisāroti. Tattha sīlassa vatassa ca bhāsoyeva. Anaññā sugatakammatā sucaritaṃ ayaṃ avippaṭisāro. Evaṃ yāva vimuttīti ekamekasmiṃ pade dve atthā – purisattho ca vacanattho ca, yathā imamhi sutte evaṃ sabbesu suttesu dve dve atthā. Ayaṃ hi paramattho uttamattho ca. Yaṃ nibbānasacchikaṃ nissāya yaṃ sakaṃ sacchikātabbaṃ bhavati, so vuccati katassa katthoti. Ayaṃ puna vevacanaṃ sampajānāti. Iminā niyuttatthamabhilabbhanti vacanattho. Tattha yaṃ atthaṃ sāvako abhikaṅkhati. Tassa yo paṭilābho, ayaṃ purisattho. Yaṃ yaṃ bhagavā dhammaṃ deseti, tassa tassa dhammassa yā atthaviññatti. Ayaṃ attho, tattha sīlānaṃ avippaṭisāro atthopi ānisaṃsopi. Eso ca ānisaṃso yaṃ duggatiṃ na gacchati. Yathā taṃ bhagavatā esānisaṃso dhamme suciṇṇe na duggatiṃ gacchati dhammacārī, ayaṃ attho. 거기에서 문구적 의미란 무엇인가? 계는 몸이나 말로 짓는 선행이며 후회 없음의 원인이라는 것이다. 거기에는 계와 행의 빛만이 있을 뿐이다. 선서(Sugata)의 업과 다르지 않은 것이 선행이며 이것이 후회 없음이다. 이와 같이 해탈에 이르기까지 매 구절마다 인격적 의미와 문구적 의미라는 두 가지 의미가 있다. 이 경에서 두 가지 의미가 있듯이 모든 경에도 두 가지 의미가 있다. 이것이 바로 승의(paramattho)이며 제일의(uttamattho)이다. 열반의 실현에 의지하여 스스로 실현해야 할 바가 되는 것, 그것을 '자신의 목적을 이룬 자(katassa kattho)'라고 한다. 또한 이것은 관용구를 잘 아는 것이다. 이것으로 적절한 의미를 얻는 것이 문구적 의미이다. 거기에서 제자가 열망하는 그 의미를 얻는 것이 인격적 의미이다. 세존께서 설하시는 각각의 법에 대해 그 의미를 아는 것(atthaviññatti), 이것이 의미(attho)이다. 거기서 계에 대한 후회 없음은 이익(attho)이기도 하고 공덕(ānisaṃso)이기도 한다. 이 공덕은 악처에 떨어지지 않게 하는 것이다. 세존께서 '법을 잘 닦으면 악처에 떨어지지 않는다. 법을 행하는 자는...'이라고 말씀하신 것처럼, 이것이 공덕이며 의미이다. Yaṃ puriso bhāvanābhūmiyaṃ sīlāni ārabbha sīlena saṃyutto hoti evaṃ yāva vimutti tathā sīlakkhandho. Tattha yo ca avippaṭisāro anusayavasena niddiṭṭho, tañca sīlaṃ ayaṃ sīlakkhandho. Pāmojjapītipassaddhīti ca samādhindriyena, ayaṃ samādhikkhandho. Yaṃ samāhito yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ paññākkhandho. Ime tayo khandhā sīlaṃ samādhi paññā ca tathā sīlaṃ paripūreti yaṃ vīriyindriyaṃ tena kāraṇena so sīlaṃ paripūreti, anuppannassa ca akusalassa anuppādāya vāyamati, uppannassa ca pahānāya anuppannassa ca kusalassa uppādāya, uppannassa ca kusalassa bhiyyobhāvāya [Pg.288] iti vīriyindriyaṃ niddiṭṭhaṃ. Tattha yo samādhikkhandho, idaṃ samādhindriyaṃ. Paññākkhandho paññindriyaṃ, taṃ catūsu sammappadhānesu daṭṭhabbaṃ. Tathā yo anuppannassa ca akusalassa anuppādāya vāyamati, idaṃ paṭhamaṃ sammappadhānaṃ. Yaṃ uppannassa, idaṃ dutiyaṃ. Cattāri sammappadhānāni catūsu jhānesu passitabbāni. Tathā sīlakkhandhena nekkhammadhātu ca adhikā, tayo ca vitakkā nekkhammavitakko abyāpādavitakko avihiṃsāvitakko ca. Sādhāraṇabhūtā. Yā piyāyamānassa pāmojjena idaṃ kāyikaṃ sukhaṃ ānitaṃ aniyamītipemena, idaṃ dukkhaṃ. Yo tattha avikkhepo, ayaṃ samādhi. Idaṃ pañcaṅgikaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ. Yā cetasikā passaddhi savitakkaṃ savicāraṃ virodhanaṃ, yo kileso ca paridāho, so paṭhame jhāne niruddho. Tathā yā ca kilesapassaddhi yā ca vitakkavicārānaṃ passaddhi, ubhayepi ete dhamme passaddhāyaṃ. Tattha kāyassa cittassa ca sukhaṃ sukhāyanā, idaṃ pītisukhino passaddhi. Yopi ekodibhāvo cittassa, tena ekodibhāvena yaṃ cittassa ajjhattaṃ sampasādanaṃ, idaṃ catutthaṃ jhānaṅgaṃ. Iti ajjhattañca sampasādo cetaso ca ekodibhāvo pīti ca sukhañca, idaṃ dutiyaṃ jhānaṃ caturaṅgikaṃ. Yo passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, tena adhimattena sukhena pharitvā sukhaṃ cetasikaṃ yaṃ, so pītivītarāgo evaṃ tassa pītivītarāgatāya upekkhaṃ paṭilabhati. So pītiyā ca virāgā upekkhaṃ paṭilabhati. Sukhañca paṭisaṃvedeti. Sati ca sammā paññāya paṭilabhati. Sace sati ekaggatā idaṃ pañcaṅgikaṃ tatiyaṃ jhānaṃ. Yaṃ sukhino cittaṃ samādhiyati, ayaṃ ekaggatāya parāvidhānabhāgiyā, paṭhame jhāne atthi cittekaggatā no cakkhussa vedanā sabbaṃ pāripūriṃ gacchati. Yathā catutthe jhāne, tathā yā upekkhā passambhayaṃ satisampajaññaṃ cittekaggatā ca, idaṃ catutthaṃ jhānaṃ. 수행의 토대 위에서 어떤 사람이 계(戒)를 닦기 시작하여 계와 구족하게 되면, 이와 같이 해탈에 이르기까지 나아가게 되니 이것이 곧 계온(戒蘊)이다. 거기서 잠재성향의 측면에서 설해진 후회 없음이 있으니, 그 계가 바로 계온이다. 환희와 희열과 경안은 삼매의 기능과 함께하는 것이니, 이것이 정온(定蘊)이다. 삼매에 든 자가 있는 그대로 꿰뚫어 아는 것, 이것이 혜온(慧蘊)이다. 이 세 가지 무더기는 계(戒)·정(定)·혜(慧)이다. 이처럼 정진의 기능을 통해 계를 원만히 하니, 그 원인에 의해 그는 계를 완성한다. 아직 생기지 않은 불선법을 생기지 않게 하려 노력하고, 이미 생긴 불선법을 버리기 위해 노력하며, 아직 생기지 않은 선법을 생기게 하고 이미 생긴 선법을 더욱 증장시키기 위해 노력하니, 이것을 정진의 기능이라 한다. 거기서 정온은 삼매의 기능이며, 혜온은 지혜의 기능이니, 그것은 네 가지 정근(正勤)에서 보아야 한다. 그 가운데 아직 생기지 않은 불선법을 생기지 않게 하려고 노력하는 것이 첫 번째 정근이고, 이미 생긴 불선법을 버리려는 것이 두 번째 정근이다. 이 네 가지 정근은 네 가지 선(禪)에서 보아야 한다. 또한 계온을 통하여 출리계(出離界)를 보아야 하며, 출리사유·무진사유·무해사유라는 세 가지 사유가 공통적으로 작용한다. 환희를 통해 아끼고 사랑하는 마음이 생기는 것은 신체적인 즐거움을 가져오지만, 정해진 바 없는 애착으로 이끌리는 것은 괴로움이다. 거기서 마음이 산란하지 않은 상태가 삼매이며, 이것이 다섯 가지 요소를 갖춘 초선이다. 심적 경안이란 장애와 대치되는 것이니, 번뇌와 열뇌는 초선에서 소멸된다. 이와 같이 번뇌의 고요해짐과 일으킨 생각(尋)·지속적 고찰(伺)의 고요해짐, 이 두 가지 법은 모두 경안에 포함된다. 거기서 몸과 마음의 즐거움이 행복한 상태로 머무는 것이 희열과 행복을 갖춘 자의 경안이다. 또한 마음이 한끝에 집중된 상태가 있는데, 그 상태로 인해 생기는 내면의 깨끗한 믿음과 평온이 네 번째 선의 요소이다. 이와 같이 내면의 평온과 마음의 전일함, 희열과 행복이 있는 것이 네 가지 요소를 갖춘 제2선이다. 몸이 고요해진 자가 행복을 느끼고, 그 지극한 행복으로 충만하여 마음의 즐거움이 일어날 때, 그는 희열로부터 멀어진 자이다. 이와 같이 희열이 사라졌기에 평온을 얻고 행복을 느끼며, 마음챙김과 바른 지혜를 얻는다. 만약 마음챙김과 집중(心一境性)이 있다면 이것이 다섯 가지 요소를 갖춘 제3선이다. 행복한 자의 마음이 삼매에 드는 것은 집중(ekaggatā)에 의해 다른 장애가 없는 상태이다. 초선에도 마음의 집중은 있으나 안식(眼識)의 느낌이 완전히 사라지지는 않는다. 제4선에서와 같이 평온하게 가라앉음과 마음챙김·알아차림, 그리고 마음의 집중이 있는 것이 제4선이다. 92. Yathā samādhi dassayitabbaṃ, tathā paññindriyaṃ taṃ catūsu ariyasaccesu passitabbaṃ. Yaṃ samāhito yathābhūtaṃ pajānāti, sā pajānanā catubbidhā asubhato dukkhato anattato ca, yadārammaṇaṃ taṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ, yaṃ pajānanto nibbindati vimuccati tathā yaṃ kāmāsavassa pahānaṃ bhavāsavassa diṭṭhāsavassa avijjāsavassa, ayaṃ nirodho appahīnabhūmiyaṃ [Pg.289] āsavasamudayo. Imāni cattāri ariyasaccāni yathā paññindriyaṃ passitabbaṃ. Yathāyaṃ samāhito yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dassanabhūmi. Sotāpattiphalañca yathābhūtaṃ pajānanto nibbindatīti, idaṃ tanukañca. Kāmarāgabyāpādaṃ sakadāgāmiphalañca yaṃ nibbindati virajjati, ayaṃ paṭhamajjhānabhāvanābhūmi ca rāgavirāgā cetovimutti anāgāmiphalañca. Yaṃ vimutti vimuccati, ayaṃ avijjāvirāgā paññāvimutti arahattañca. Ime avippaṭisārā ca vīriyindriyañca cattāro sammappadhānā avippaṭisārā tañca upari yāva samādhi, evaṃ te cattāri jhānāni samādhindriyañca yaṃ samāhito yathābhūtaṃ pajānāti. Ime cattāro satipaṭṭhānā sīlapāripūrimupādāya cāgasaṃhitena ca nibbedhikānañca nimittānaṃ anāvilamanā, idaṃ satindriyaṃ cattāro satipaṭṭhānā. Yaṃ puna imāya dhammadesanāya tīsu ṭhānesu diṭṭhogamanakindriyaṃ kilesapahānena ca sekkhasīlaṃ, idaṃ saddhindriyaṃ. Cattāri ca sotāpattiyaṅgāni phalāni. Samādhindriyāni sopaniyāhārīni sabbasuttesu niddisitabbāni. Yaṃ jhānaṃ paṭilabhanaṃ vīriyagahitaṃyeva ñāṇaṃ paṭissarato, ayaṃ sutamayī paññā. Yo samādhi pubbāparanimittābhāso anomagatitāya yathākāmo, ayaṃ cintāmayī paññā, yaṃ tathāsamāhito yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ bhāvanāmayī paññā. Ayaṃ suttaniddeso. 92. 삼매를 통찰해야 하듯 지혜의 기능도 그러하며, 그것은 사성제(四聖諦)에서 통찰해야 한다. 삼매에 든 자가 있는 그대로 아는 앎은 부정(不淨)·고(苦)·무아(無我)라는 네 가지 방식이며, 그 대상이 되는 것이 고성제(苦聖諦)이다. 이를 알 때 염오(厭惡)하여 해탈한다. 이와 같이 욕루(欲漏)·유루(有漏)·견루(見漏)·무명루(無明漏)를 끊는 것이 멸제(滅諦)이며, 끊어지지 않은 상태가 번뇌의 일어남(集)이다. 이 네 가지 성스러운 진리를 지혜의 기능으로서 통찰해야 한다. 삼매에 든 자가 이처럼 있는 그대로 꿰뚫어 아는 것이 견도(見道)의 단계이다. 예류과(豫流果)에 이르러 있는 그대로 알며 염오하니, 이것이 번뇌가 희박해진 상태이다. 감각적 욕망과 악의를 여의고 일래과(一來果)에서 염오하며 탐욕이 빛바래는 것이 초선의 수행 단계이며, 탐욕이 빛바램으로 인한 심해탈(心解脫)과 불환과(不還果)이다. 해탈하여 완전히 벗어나는 것이 무명이 빛바램으로 인한 혜해탈(慧解脫)과 아라한과(阿羅漢果)이다. 이러한 후회 없음과 정진의 기능, 네 가지 정근, 그리고 후회 없음에서 삼매에 이르기까지, 네 가지 선(禪)과 삼매의 기능을 통해 삼매에 든 자는 있는 그대로를 꿰뚫어 안다. 계의 원만함에 의지하고 보시와 결합하여, 꿰뚫는 통찰의 표상들에 대해 흐트러짐 없는 마음을 갖는 이 네 가지가 사념처(四念處)이다. 이것이 마음챙김의 기능이며 사념처이다. 또한 이 가르침에서 세 가지 처소에 견해의 확립에 관한 기능이 있고, 번뇌를 버림으로써 얻는 유학(有學)의 계가 있으니, 이것이 믿음의 기능이다. 네 가지 예류지(豫流支)와 그 과(果)들이 있다. 삼매의 기능들은 위로 이끄는 것이니 모든 경에서 설해져야 한다. 선(禪)을 얻는 과정에서 정진으로 파악된 지혜를 돌이켜 생각하는 것, 이것이 문혜(聞慧)이다. 앞뒤의 표상이 빛나고 감퇴함 없는 경지에서 원할 때마다 얻어지는 삼매, 이것이 사혜(思慧)이다. 이와 같이 삼매에 들어 있는 그대로를 꿰뚫어 아는 것, 이것이 수혜(修慧)이다. 이것이 경에 대한 상세한 설명이다. Imaṃ suttaṃ nibbedhabhāgiyaṃ bujjhakāradhikaṃ bujjhitabbaṃ. Yehi aṅgehi samannāgataṃ taṃ bujjhissanti tassa aṅgāni bujjhissanti, tena bojjhaṅgā. Tathā ādito yāva sīlaṃ vataṃ cetanā karaṇīyā, kissa sīlāni pāripūreti. Anuppannassa ca akusalassa anuppādāya uppannassa ca akusalassa pahānāya anuppannassa kusalassa uppādāya uppannassa ca kusalassa bhiyyobhāvāya, idaṃ vīriyaṃ tassa tassa bujjhitassa aṅganti. Ayaṃ vīriyasambojjhaṅgo. Iminā vīriyena dve dhammā ādito avippaṭisāro pāmojjañca yā puna pīti avippaṭisārapaccayā pāmojjapaccayā, ayaṃ pītisambojjhaṅgo. Yaṃ pītimanassa kāyo passambhati. Ayaṃ passaddhisambojjhaṅgo. Tena kāyikasukhamānitaṃ yaṃ sukhino cittaṃ samādhiyati, ayaṃ samādhisambojjhaṅgo. Yaṃ samāhito yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dhammavicayasambojjhaṅgo. Yā sīlamupādāya pañcannaṃ bojjhaṅgānaṃ upādāyānulomatā nimittāyanā pītibhāgiyānañca visesabhāgiyānañca [Pg.290] apilāpanatā sahagatā hoti anavamaggo, ayaṃ satisambojjhaṅgo. Yaṃ yathābhūtaṃ pajānāti, accāraddhavīriyaṃ karoti. Uddhaccabhūmīti katā abhipatthitaṃ peseti. Kosajjabhūmīti garahito rahitehi aṅgehi bujjhati yaṃ cakkhusamathapathaṃ, sā upekkhāti. Tena sā upekkhā tassa bojjhaṅgassa aṅganti karitvā upekkhāsambojjhaṅgoti vuccate. Eso suttaniddeso. 이 경은 통찰(nibbedha)의 영역에 속하며 깨달음을 이루는 것으로 알아야 한다. 어떤 구성 요소(aṅga)를 갖추었을 때 그것을 깨달을 것이며, 그 경의 구성 요소들을 깨달을 것이기에 깨달음의 구성 요소(보장가, bojjhaṅga)라고 한다. 이와 같이 처음부터 계(sīla)와 행지(vata)에 이르기까지 의도(cetanā)를 내어야 하니, 무엇을 위해 계를 원만히 하는가? 아직 생겨나지 않은 불선법을 생겨나지 않게 하고, 이미 생긴 불선법을 버리기 위하며, 아직 생겨나지 않은 선법을 생겨나게 하고, 이미 생긴 선법을 더욱 증장시키기 위해서이다. 이러한 정진(vīriya)은 각기 깨달아야 할 것의 구성 요소이다. 이것이 정진각지(vīriyasambojjhaṅgo)이다. 이 정진으로 인해 처음에 후회 없음(avippaṭisāro)과 희열(pāmojja)이라는 두 가지 법이 생기며, 다시 후회 없음과 희열을 조건으로 환희(pīti)가 생기니, 이것이 희각지(pītisambojjhaṅgo)이다. 환희로운 마음을 가진 자의 몸이 평온해지는 것, 이것이 경안각지(passaddhisambojjhaṅgo)이다. 그것으로 인해 신체적 행복이 초래되고, 행복한 자의 마음이 삼매에 드는 것, 이것이 사마디각지(samādhisambojjhaṅgo)이다. 삼매에 든 자가 여실하게 아는 것, 이것이 택법각지(dhammavicayasambojjhaṅgo)이다. 계에 의지하고 다섯 가지 각지에 의지하여 그에 따름(anulomatā)과 원인(nimittāyanā), 그리고 환희의 부분과 특별한 부분에 대해 잊지 않음(apilāpanatā)이 함께하는 것, 이것이 염각지(satisambojjhaṅgo)이다. 여실하게 알 때 지나치게 정진하게 되면 들뜸의 영역(uddhaccabhūmi)이 되어 갈망하는 곳으로 보내게 된다. 해태의 영역(kosajjabhūmi)은 비난받을 만한 요소들이 없는 상태로 깨닫는 것이니, 안구의 고요함의 길을 깨닫는 것, 그것이 평온(upekkhā)이다. 그러므로 그 평온은 그 깨달음의 구성 요소가 된다고 하여 사각지(upekkhāsambojjhaṅgo)라 불린다. 이것이 경의 해설(suttaniddeso)이다. 93. Tattha katamā desanā? Asmiṃ sutte cattāri ariyasaccāni desitāni. Tattha katamo vicayo? Sīlavato avippaṭisāro yāva vimutti imissāya pucchāya minikimatthassamīti dve padāni pucchā dve padāni visajjanāni dvīhi padehi dve abhiññaṃ dvīhi ceva padehi visajjanā kiṃ pucchati nibbādhikaṃ kāyabhūmiṃ kammassa tathā hi patiṭṭhā ca asekkhe dhamme uppādeti. Tattha katamā yutti? Sīlavato avippaṭisāro bhavati kiṃ nicchandassa ca virāgo atthi esā yutti. Tattha katamaṃ padaṭṭhānaṃ? Vīriyaṃ vīriyindriyassa padaṭṭhānaṃ. Samādhi samādhindriyassa padaṭṭhānaṃ. Paññā paññindriyassa padaṭṭhānaṃ. Vīriyaṃ adosassa padaṭṭhānaṃ. Samādhi alobhassa padaṭṭhānaṃ. Paññā amohassa padaṭṭhānaṃ. Vīriyindriyaṃ tiṇṇaṃ maggaṅgānaṃ padaṭṭhānaṃ, sammāvācāya sammākammantassa sammāājīvassa. Samādhindriyaṃ tiṇṇaṃ maggaṅgānaṃ padaṭṭhānaṃ, sammāsaṅkappassa sammāvācāya sammāsamādhino. Paññindriyaṃ dvinnaṃ maggaṅgānaṃ padaṭṭhānaṃ, sammāsatiyā sammādiṭṭhiyā ca. 93. 거기서 설법(desanā)이란 무엇인가? 이 경에서는 네 가지 성스러운 진리(사성제)가 설해졌다. 거기서 조사(vicayo)란 무엇인가? 계를 가진 자의 후회 없음에서 해탈에 이르기까지, 이 질문으로써 비교한다. '무슨 의미를 비교하는가?'라고 하면 두 구절은 질문이고 두 구절은 답변이다. 두 구절로써 두 가지 질문을 알고, 두 구절로써 답변을 안다. 무엇을 묻는가? 업의 방해 없는 몸의 토대(kāyabhūmi)를 묻는 것이다. 왜냐하면 확립됨이 무학(asekkha)의 법들을 일으키기 때문이다. 거기서 논리(yutti)란 무엇인가? 계를 가진 자에게는 후회 없음이 생긴다. 무엇이 생기는가? 욕탐이 없는 자에게는 이욕(virāgo)이 있다. 이것이 논리이다. 거기서 발족처(padaṭṭhānaṃ)란 무엇인가? 정진은 정진근의 발족처이다. 삼매는 삼매근의 발족처이다. 통찰지(paññā)는 통찰지근의 발족처이다. 정진은 부진(adosa, 성내지 않음)의 발족처이다. 삼매는 무탐(alobha)의 발족처이다. 통찰지는 무치(amoha, 어리석지 않음)의 발족처이다. 정진근은 세 가지 도의 구성 요소, 즉 정어, 정업, 정명의 발족처이다. 삼매근은 세 가지 도의 구성 요소, 즉 정사유, 정어, 정정의 발족처이다. 통찰지근은 두 가지 도의 구성 요소, 즉 정념과 정견의 발족처이다. Tattha katamo lakkhaṇo? Sīlakkhandhe vutte sabbe tayo khandhā vuttā bhavanti, sīlameva hi selopamatā yathā selo sabbapaccatthikehi akaraṇīyo evaṃ taṃ cittaṃ sabbakilesehi na kampatīti, ayaṃ amoho. Virattaṃ rajanīyesūti ayaṃ alobho. Kopaneyye na kuppatīti ayaṃ adoso. Tattha paññā amoho kusalamūlaṃ, alobho alobhoyeva, adoso adosoyeva. Imehi tīhi kusalamūlehi sekkhabhūmiyaṃ ṭhito asekkhamaggaṃ uppādeti. Sekkhabhūmi sampattikammadhamme uppādeti, sā ca sammāvimutti, yañca vimuttirasañāṇadassanaṃ ime dasa asekkhānaṃ arahattaṃ dhammā. Tattha aṭṭhaṅgikena maggena catubbidhā bhāvanāpi labbhati. Sīlabhāvanā kāyabhāvanā cittabhāvanā [Pg.291] paññābhāvanā ca. Tattha sammākammantena sammāājīvena ca kāyo bhāvito. Sammāvācāya sammāvāyāmena ca sīlaṃ bhāvitaṃ. Sammāsaṅkappena sammāsamādhinā ca cittaṃ bhāvitaṃ. Sammādiṭṭhiyā sammāsatiyā ca paññā bhāvitā. Imāya catubbidhāya bhāvanāya dve dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti cittaṃ paññañca. Cittaṃ bhāvanāya samatho, paññā bhāvanāya vipassanā. Tattha paññā avijjāpahānena cittaṃ upakkilesehi amissīkatanti. Paññā bhāvanāya cittabhāvanaṃyeva paripūreti. Evaṃ yassa subhāvitaṃ cittaṃ kuto taṃ dukkhamessatīti. Api ca kho pana tassa āyasmato abyāpādadhātu adhimuttā, na so petaṃ samāpanno tassa saṅkhāpahāraṃ deti, saṅkhāvitakkite sarīre dukkhaṃ na vediyati, ayaṃ suttattho. 거기서 특징(lakkhaṇo)이란 무엇인가? 계온(sīlakkhandha)이 설해졌을 때 세 가지 온이 모두 설해진 것이 된다. 계는 실로 산과 같으니(selopamatā), 마치 산이 모든 적에 의해 흔들리지 않는 것처럼, 그 마음이 모든 번뇌에 의해 흔들리지 않는 것, 이것이 무치(amoha)이다. 탐착할 만한 대상에서 탐착을 떠난 것, 이것이 무탐(alobha)이다. 화를 낼 만한 대상에서 화를 내지 않는 것, 이것이 부진(adosa)이다. 거기서 통찰지는 무치라는 선한 뿌리이며, 무탐은 무탐일 뿐이고, 부진은 부진일 뿐이다. 이 세 가지 선한 뿌리로써 유학의 단계(sekkhabhūmi)에 머무는 자는 무학의 도(asekkhamagga)를 일으킨다. 유학의 단계는 원만한 업의 법들을 일으키며, 그것은 바른 해탈이고, 해탈의 맛을 아는 지견이다. 이 열 가지가 무학자들의 아라한 법들이다. 거기서 팔정도를 통해 네 가지 수행(bhāvanā) 또한 얻어진다. 계 수행, 신 수행, 심 수행, 혜 수행이다. 거기서 정업과 정명으로 몸(kāyo)이 닦인다. 정어와 정정진으로 계(sīla)가 닦인다. 정사유와 정정으로 마음(citta)이 닦인다. 정견과 정념으로 통찰지(paññā)가 닦인다. 이 네 가지 수행에 의해 마음과 통찰지라는 두 가지 법이 수행의 원만함에 이른다. 마음은 수행에 있어 사마타(samatho)이고, 통찰지는 수행에 있어 위빳사나(vipassanā)이다. 거기서 통찰지는 무명을 버림으로써 마음이 수번뇌(upakkilesa)와 섞이지 않게 한다. 통찰지 수행으로 마음 수행을 원만하게 한다. 이와 같이 마음이 잘 닦인 자에게 어디서 괴로움이 오겠는가? 또한 그 존자에게는 비악의 요소(abyāpādadhātu)가 확신되어 있으니, 그는 그것을 증득하였을 때 몸에 수반되는 타격에도 괴로움을 느끼지 않는다. 이것이 경의 의미이다. 94. Tattha katamā desanā? Imamhi sutte dasa asekkhā arahattadhammā desitā appamāṇā ca sammā vibhāvanā. Tattha katamo vicayo? Selopamatā ye ye dhammā vedanīyasukhadukkhopagatā, te sabbe nirūpaṃ vānupassantānaṃ vūpagatā kāyato vedayitaparikkhāro appavattito dukkhaṃ na vediyati. Tattha katamā yutti, yassevaṃ bhāvitaṃ cittaṃ kuto taṃ dukkhamessatīti. Tīsu bhāvanāsu dukkhaṃ nakkhamati cittaṃ cittabhāvanāya ca. Nirodhabhāvanāya ca ānantarikā samādhibhāvanāya ca. Iti yassevaṃ bhāvitaṃ cittanti samādhi phalassa padaṭṭhānaṃ. 94. 거기서 설법(desanā)이란 무엇인가? 이 경에서는 무학의 열 가지 아라한 법들과 무량하고 바른 수행들이 설해졌다. 거기서 조사(vicayo)란 무엇인가? 산과 같음(selopamatā)이란, 즐겁고 괴로운 느낌에 처한 어떤 법들이라도 그것들이 실체가 없음을 관찰하는 자들에게는 사라지며, 몸으로부터 느낌의 도구가 작동하지 않기에 괴로움을 느끼지 않는다는 것이다. 거기서 논리(yutti)란 무엇인가? '마음이 이와 같이 닦인 자에게 어디서 괴로움이 오겠는가?'라는 것이다. 세 가지 수행, 즉 심 수행, 멸(nirodha) 수행, 무간(ānantarika) 삼매 수행에서는 괴로움이 용납되지 않는다. 이처럼 '마음이 이와 같이 닦인 자'라고 함으로써 삼매는 과(phala)의 발족처가 된다. Tattha katamo lakkhaṇo? Yassevaṃ bhāvitaṃ cittanti cittāni bhāvitāni yathā paṭhamaṃ niddiṭṭhāni paññā sīlaṃ kāyo cittaṃ, sīlampi subhāvitaṃ kāyikacetasikañca ṭhitattā nānupakampatīti vedanāpi tathā saññāpi saṅkhārāpi. Kuto taṃ dukkhamessatīti sukhampi nānugacchati, adukkhamasukhampi nāgatanti. 거기서 특징(lakkhaṇo)이란 무엇인가? '마음이 이와 같이 닦인 자'라는 구절에서 마음들이 닦였다는 것은 처음에 지시된 것처럼 통찰지, 계, 몸, 마음을 말한다. 계가 잘 닦였을 때 신체적·정신적 즐거움이 견고함(ṭhitattā)으로 인해 흔들리지 않으니, 느낌도 그러하며 인식(saññā)과 형성(saṅkhāra)도 그러하다. '어디서 괴로움이 오겠는가?'라는 것은 즐거움도 따르지 않고, 괴롭지도 즐겁지도 않은 느낌도 생기지 않는다는 것이다. Tattha katamo catubyūho hāro? Idha bhagavato ko adhippāyo? Ye dukkhena adhikā bhavissanti, te evarūpāhi samāpattīhi virahissanti. Ayamettha bhagavato adhippāyo. Ye ca appasannā, te hi bhavissanti, pasannānañca [Pg.292] pītipāmojjaṃ bhavissati, ayaṃ tattha bhagavato adhippāyo. Āvaṭṭoti natthi āvaṭṭanassa bhūmi. 거기에서 '설정(catubyūho)' 헤라는 무엇인가? 여기에서 세존의 의도는 무엇인가? 괴로움이 극심한 자들이 있을 것이니, 그들은 이러한 등지(samāpatti)로써 머물게 될 것이다. 이것이 여기에서의 세존의 의도이다. 또한 청정하지 않은 자들도 청정하게 될 것이며, 청정한 자들에게는 희열과 기쁨이 생길 것이다. 이것이 그 가르침에서의 세존의 의도이다. '회전(āvaṭṭo)'은 회전의 기반(bhūmi)이 없기 때문에 이 수타에는 없다. Vibhattīti yassevaṃ bhāvitaṃ cittaṃ kuto taṃ dukkhamessatīti duvidho niddeso – dukkhahetuniddeso ca paṭipakkhaniddeso ca. Ko so dukkhahetu? Yato dukkhaṃ āgacchati paṭipakkhe vutte sesadhammānaṃ sīlaṃ hetu ca paccayo ca, te sabbe dhammā vuttā honti. Ekabodhipakkhiye dhamme vutte sabbe bodhagamanīyā dhammā vuttā bhavanti. '분별(vibhatti)'이란 "이와 같이 마음을 닦은 자에게 어떻게 괴로움이 오겠는가"라는 구절에서 두 가지 지시, 즉 괴로움의 원인에 대한 지시와 반대되는 법(대치법)에 대한 지시이다. 괴로움의 원인은 무엇인가? 그것으로부터 괴로움이 오기 때문이다. 반대되는 법이 설해질 때, 계(sīla)는 나머지 법들의 직접적인 원인(hetu)이자 조력하는 조건(paccayo)이므로, 그 모든 법들이 설해진 것이 된다. 하나의 보리분법(bodhipakkhiya)이 설해지면, 깨달음으로 인도하는 모든 법들이 설해진 것이 된다. Tattha katamo catubyūho hāro? Imamhi sutte bhagavato ko adhippāyo? Ye avippaṭisārena chandikā, te sīlapāripūrī bhavanti pāmojjachandikā avippaṭisārīpāripūrī, ayamettha bhagavato adhippāyo…pe… ayaṃ catubyūho hāro. 거기에서 '설정' 헤라는 무엇인가? 이 경에서 세존의 의도는 무엇인가? 후회 없음(avippaṭisāra)으로 인해 원함을 가진 자들은 계의 구족을 이루게 되고, 환희를 원하는 자들은 후회 없음의 구족을 이루게 된다. 이것이 여기에서의 세존의 의도이다... (중략) ...이것이 설정 헤라이다. Tattha katamo āvaṭṭo? Idaṃ suttaṃ nibbedhabhāgiyaṃ. Yo nibbedho, ayaṃ nirodho. Yena nibbijjhati, so maggo. Yaṃ nibbijjhati, taṃ dukkhaṃ. Yaṃ nibbedhagāminā maggena pahīyati, samudayoyaṃ vutto. 거기에서 '회전' 헤라는 무엇인가? 이 경은 통찰(nibbedha)에 속하는 것이다. 무엇이 통찰인가? 이것은 소멸(nirodho)이다. 무엇으로 꿰뚫는가? 그것은 도(maggo)이다. 무엇을 꿰뚫는가? 그것은 괴로움(dukkhaṃ)이다. 통찰로 인도하는 도에 의해 무엇이 버려지는가? 이것을 집(samudayo)이라고 한다. Tattha katamā vibhatti? Sīlavato avippaṭisāroti vibhajjabyākaraṇīyaṃ, parāmasantassa natthi avippaṭisāro yāva dosakataṃ kāyena vā vācāya vā akusalaṃ ārabhati. Kiñcipissa evaṃ hoti ‘‘sukatametaṃ sucaritametaṃ no cassa tena avippaṭisārena pāmojjaṃ jāyati yāva vimutti, tassa sīlavato avippaṭisāro’’ti vibhajjabyākaraṇīyaṃ, ayaṃ vibhattihāro. 거기에서 '분별' 헤라는 무엇인가? "계행을 갖춘 자에게 후회 없음이 있다"는 것은 분석하여 설명해야 할 일이다. 신체나 언어로 노여움에 이를 정도의 불선업을 짓는 자에게는 후회 없음이 없다. "이것은 잘 행해진 것이다, 이것은 선행이다"라고 생각하더라도, 그러한 후회 없음으로 인해 해탈에 이르기까지 환희가 생겨나지 않을 수도 있다. "계행을 갖춘 자에게 후회 없음이 있다"라고 분석하여 설명하는 것, 이것이 분별 헤라이다. Tattha katamā parivattanā? Imehi sattahi upanisāsampattīhi ekādasa upanisā vibhattiyaṃ pajahānaṃ pajahanti, ayaṃ parivattanā. 거기에서 '전환(parivattanā)' 헤라는 무엇인가? 이 일곱 가지 근거(upanisā)의 구족에 의해, 분별에서 열한 가지 근거가 버려야 할 법들을 버리게 된다. 이것이 전환 헤라이다. Tattha katamā vevacanā? Imesaṃ ariyadhammānaṃ balabojjhaṅgavimokkhasamādhisamāpattīnaṃ imāni vevacanāni. 거기에서 '동의어(vevacanā)' 헤라는 무엇인가? 힘(bala), 각지(bojjhaṅga), 해탈(vimokkha), 삼매(samādhi), 등지(samāpatti)와 같은 성스러운 법들에 대한 이러한 것들이 동의어이다. Tattha katamā paññatti? Sīlavato avippaṭisāroti sīlakkhandhe nekkhammapaññattiyā paññattaṃ, nisajjapaññatti ca evaṃ dasa aṅgāni dvīhi dvīhi aṅgehi paññattāni. 거기에서 '개념(paññatti)' 헤라는 무엇인가? "계행을 갖춘 자에게 후회 없음이 있다"는 것은 계온(sīlakkhandha)에서 출리(nekkhamma)의 개념으로 알려진 것이며, 버림(nissajja)의 개념으로도 알려진 것이다. 이와 같이 열 가지 요소들이 이 경에서 두 가지씩의 요소들로 개념화되어 있다. Tattha katamo otaraṇo? Idaṃ nibbedhabhāgiyasuttaṃ pañcasu otiṇṇaṃ yathā yaṃ paṭhamaṃ niddiṭṭhaṃ evamindriyādikhandhadhātuāyatanesu niddisitabbāni. 거기에서 '하강(otaraṇo)' 헤라는 무엇인가? 이 통찰에 속하는 경은 다섯 가지 경에 포함된다. 처음에 제시된 바와 같이, 감관(indriya) 등을 시작으로 온(khandha), 계(dhātu), 처(āyatana)에 포함시켜 제시해야 한다. Tattha [Pg.293] katamo sodhano hāro? Sīlavato avippaṭisāroti na tāva suddho ārambho avippaṭisārino pāmojjanti na tāva suddho ārambho yāni ekādasa padāni desitāni yadā tadā suddho ārambho, ayaṃ sodhano. 거기에서 '검토(sodhana)' 헤라는 무엇인가? "계행을 갖춘 자에게 후회 없음이 있다"는 [문구만으로는] 아직 시작이 청정하지 않다. "후회 없는 자에게 환희가 있다"는 것도 아직 시작이 청정하지 않다. 설해진 열한 가지 구절이 모두 갖추어졌을 때 비로소 시작이 청정해진다. 이것이 검토 헤라이다. Tattha katamo adhiṭṭhāno? Sīlavemattatāya paññattaṃ evaṃ dasa padāni sabbāni sīlakkhandhassa ānisaṃso, te ca patirūpadesavāso ca paccayo attasammāpaṇidhānañca hetu, samādhikkhandhassa sukhaṃ hetu passaddhi paccayo, yena jhānasahajāti ca ṭhānanti jhānaṅgā aparo pariyāyo kāmesu ādīnavānupassanā samādhino paccayo nekkhamme ānisaṃsadassāvitā hetu. 거기에서 '결정(adhiṭṭhāno)' 헤라는 무엇인가? 계의 차이(vematta)에 의해 개념화된 것이며, 이와 같이 열 가지 구절은 모두 계온의 공덕이다. 또한 적당한 곳에 거주함(patirūpadesavāsa)은 조건(paccayo)이고, 자신을 바르게 세움(attasammāpaṇidhāna)은 원인(hetu)이다. 삼매온(samādhikkhandha)에 있어서 행복(sukha)은 원인이고 경안(passaddhi)은 조건이다. 그것에 의해 선정과 함께 생겨나는 것(jhānasahajāta)이 근거(ṭhāna)가 되므로 세 가지 선정의 요소가 있게 된다. 또 다른 방식으로는, 감각적 욕망에 대한 재난의 관찰(ādīnavānupassanā)은 삼매의 조건이고, 출리(nekkhamma)에서 공덕을 보는 것은 원인이다. Tattha katamā samāropanā? Yaṃ vīriyindriyaṃ, so sīlakkhandho. Yaṃ sīlaṃ, te cattāro dhammā padhānā. Yaṃ dhammānudhammapaṭipatti, so pātimokkhasaṃvaro. 거기에서 '배정(samāropanā)' 헤라는 무엇인가? 정진의 기능(vīriyindriya)이 있는 것이 계온이다. 계가 있는 것에 네 가지 정근(padhāna)의 법이 있다. 법에 부합하는 법의 실천(dhammānudhammapaṭipatti)이 있는 것이 계목의 단속(pātimokkhasaṃvaro)이다. 95. Yassa selopamaṃ cittanti gāthā, selopamanti upamā yathā selo vātena na kampati na uṇhena na sītena saṃkampati. Yathā anekā acetanā, te uṇhena milāyanti, sītena avasussanti, vātena bhajanti. Na evaṃ selo virattaṃ rajanīyesu dosanīye na dussatīti kāraṇaṃ dosanīye domanassantaṃ, na duṭṭhena vā kampati uṇhena vā, so milāyati sītena vā avasussati, evaṃ cittaṃ rāgena nānussati sītena kampatīti. Kiṃ kāraṇaṃ? Virattaṃ rajanīyesu dosanīye na dussati. Kiṃ kāraṇaṃ? Dosanīye panassanti na dussati, aduṭṭhaṃ taṃ na kosissanti, tena kuppanīye na kuppati, yassevaṃ bhāvitaṃ cittaṃ kuto taṃ dukkhaniddeso ca kuto evarūpassa dukkhaṃ āgamissatīti niddiṭṭhaṃ. 95. "바위와 같은 마음을 가진 자"라는 구절은 게송이다. '바위와 같은(selopamaṃ)'은 비유이다. 마치 바위산이 바람에 흔들리지 않고, 열기나 냉기에도 흔들리지 않는 것과 같다. 마치 마음이 없는 수많은 물체들이 열기에 시들고 냉기에 메마르며 바람에 부서지는 것과 같다. 이와 같이 바위산과 같은 자는 탐착할 만한 대상에 대해 탐착하지 않고, 화낼 만한 대상에 대해 화내지 않는 것이 원인이다. 화낼 만한 대상에 대해서 근심으로 끝나며, 타락에 의해서도 흔들리지 않고 열기나 냉기에도 시들거나 메마르지 않는다. 이와 같이 마음은 탐욕으로 인해 생각하지 않고 냉기에도 흔들리지 않는다고 알아야 한다. 그 원인은 무엇인가? 탐착할 만한 대상에 대해 탐착하지 않고, 화낼 만한 대상에 대해 화내지 않기 때문이다. 그 원인은 무엇인가? 화낼 만한 대상에 대해서 그에게 화가 나지 않기 때문이다. 화내지 않는 그를 다른 이들도 원망하지 않을 것이며, 그로 인해 화를 내야 할 상황에서도 화를 내지 않는다. "이와 같이 마음을 닦은 자에게 어떻게 괴로움이 오겠는가"라고 괴로움의 지시(niddesa)와 "어떻게 이러한 자에게 괴로움이 오겠는가"라는 내용이 제시되어 있다. Parivattanāti kuto taṃ dukkhamessatīti yaṃ cetasikaṃ sukhaṃ anupādisesā ayaṃ natthi sopādisesā ayaṃ atthi. Puna evamāhaṃsu taṃ khaṇaṃ taṃ muhuttaṃ ubhayameva avedayitaṃ sopādisesaṃ yañca anupādisesaṃ yañca taṃ khaṇaṃ taṃ muhuttaṃ anupādisesaṃ yañca sopādisesaṃ ca avedayitaṃ. Sukhamāpannassa anāvattikanti ayamettha viseso parivattanā. '전환'이란 "어떻게 괴로움이 오겠는가"라는 구절에서, 마음의 행복에 있어서 무여의(anupādisesā) 니바나 요소는 살아있는 동안 없지만 유여의(sopādisesā) 니바나 요소는 있는 것이다. 다시 이와 같이 말하였다. 그 찰나, 그 순간에 유여의와 무여의 두 가지 모두가 경험되지(avedayita) 않는다. 그 찰나, 그 순간에 무여의와 유여의의 행복에 도달한 자에게는 윤회로의 되돌아옴이 없다. 이것이 여기에서의 특별한 전환 헤라이다. Tattha [Pg.294] katamo vevacano? Yassevaṃ bhāvitaṃ cittaṃ vā bhāvitaṃ subhāvitaṃ anuṭṭhitaṃ vatthukataṃ susamāraddhaṃ. Cittanti mano viññāṇaṃ manindriyaṃ manoviññāṇadhātu. 거기에서 '동의어' 헤라는 무엇인가? "이와 같이 마음을 닦은 자"에서 '닦여진(bhāvita)', '잘 닦여진(subhāvita)', '일으켜진(anuṭṭhita)', '토대로 삼은(vatthukata)', '잘 정진된(susamāraddha)' 등이 그것이다. '마음(citta)'이란 마노(mano), 위냐나(viññāṇa), 마닌드리아(manindriya), 마노위냐나다투(manoviññāṇadhātu)를 말한다. Tattha katamā paññatti? Cittaṃ mano saṅkhārā vūpasamapaññattiyā paññattaṃ. Samādhi asekkhapaññattiyā paññatto. Dukkhaṃ ucchinnapaññattiyā paññattaṃ. 거기에서 '개념' 헤라는 무엇인가? 마음은 마노의 행(saṅkhārā)의 가라앉음(vūpasama)의 개념으로 알려진 것이며, 삼매는 무학(asekkha)의 개념으로 알려진 것이며, 괴로움은 끊어짐(ucchinna)의 개념으로 알려진 것이다. Tattha katamo otaraṇo? Citte niddiṭṭhe pañcakkhandhā niddiṭṭhā honti, ayaṃ khandhesu otaraṇo, manoviññāṇadhātuyā niddiṭṭhāya aṭṭhārasa dhātuyo niddiṭṭhā honti, ayaṃ dhātūsu otaraṇo. Manāyatane niddiṭṭhe sabbāni āyatanāni niddiṭṭhāni honti. Tattha manāyatanaṃ nāmarūpassa padaṭṭhānaṃ. Nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ. Tathā paṭiccasamuppāde. Ayaṃ otaraṇo. Tattha katamo sodhano suddhoyeva ārambho. 거기에서 '하강' 헤라는 무엇인가? 마음이 제시될 때 오온(pañcakkhandhā)이 제시된 것이니, 이것이 온(khandha)에 포함시키는 것이다. 마노위냐나다투가 제시될 때 18계가 제시된 것이니, 이것이 계(dhātu)에 포함시키는 것이다. 마나야타나가 제시될 때 모든 처(āyatanāni)가 제시된 것이다. 거기에서 마나야타나는 명색(nāmarūpa)의 근거(padaṭṭhāna)가 된다. 명색을 조건으로 육처(saḷāyatana)가 생긴다. 연기(paṭiccasamuppāda)에서도 그와 같다. 이것이 하강 헤라이다. 거기에서 '검토' 헤라는 무엇인가? 시작 자체가 청정한 것이다. Tattha katamo adhiṭṭhāno? Chaḷindriyaṃ bhāvanā ekattāyaṃ paññatti chaṭṭhitena kāyo ekattāya paññatto. 거기에서 '결정' 헤라는 무엇인가? 여섯 가지 기능(indriya)의 수행을 단일함(ekatta)으로 개념화하는 것이다. 여섯 가지에 머무름으로써 몸을 단일함으로 개념화한 것이다. Tattha katamo parikkhāro? Cittassa pubbahetu samuppādāya manasikāro ca tappoṇatā ca yaṃ asamāhitabhūmiyaṃ ca visesadhammānaṃ abhāvitattā cittasatataṃ gacchati, sace samādhino sukhaṃ hetu avippaṭisāro paccayo, ayaṃ hetu ayaṃ paccayo parikkhāro. 거기서 어떠한 것이 필수품(parikkhāra)입니까? 마음이 이전의 원인에 따라 생겨나는 것에 대한 작의(manasikāro)와 그것에 기울어짐(tappoṇatā)이니, 삼매에 들지 못한 단계에서 수승한 법들을 닦지 않았기 때문에 마음이 항상 그리로 향하는 것입니다. 만일 삼매를 얻은 자에게 행복(sukha)이 원인(hetu)이라면, 후회 없음(avippaṭisāro)은 조건(paccayo)입니다. 이것이 원인이요 이것이 조건인 필수품입니다. Tattha katamā samāropanā? Yassevaṃ bhāvitanti tassa dhammā samāropayitabbā. Kāyo sīlaṃ paññā bhāvitacittanti anabhirataṃ anapaṇataṃ anekaṃ anutaṃ anāpajjāsattaṃ ayaṃ samaññāyatanā na tassa sekkhassa sammāsamādhi sabbe asekkhā dasa arahantadhammā niddiṭṭhā honti. Asekkhabhāgiyāni suttāni. 거기서 어떠한 것이 부여(samāropanā)입니까? '이와 같이 닦여진 자'라는 말은 그에게 (무학의) 법들이 부여되어야 함을 뜻합니다. 몸(kāyo), 계(sīlaṃ), 지혜(paññā), 닦여진 마음이란 (세속을) 즐거워하지 않고, 굽히지 않으며, 하나에 머물지 않으며, 찬탄하지 않으며, 집착에 빠지지 않는 것입니다. 이것은 보편적인 영역(samaññāyatanā)이지 그 유학(sekkhassa)의 정정(sammāsamādhi)이 아닙니다. 모든 무학(asekkha)의 열 가지 아라한의 법(arahantadhammā)들이 명시된 것입니다. 이것들은 무학에 속하는 경들입니다. 96. Yassa nūna, bhante, kāyagatāsati abhāvitā, ayaṃ so aññataraṃ sabrahmacāriṃ āsajja samāpajja appaṭinisajja janapadacārikaṃ pakkameyya, so āyasmā imasmiṃ vippaṭijānāti dve pajāni paṭijānāti cittabhāvanāyañca diṭṭhiyā pahānaṃ, kāyabhāvanāyañca diṭṭhippahānaṃ, kāyabhāvanāyañca taṇhāpahānaṃ, yaṃ paṭhamaṃ upamaṃ karoti. Asucināpi sucināpi pathavī neva aṭṭiyati na jigucchati na pītipāmojjaṃ paṭilabhati, evameva [Pg.295] hi pathavīsamena so cetasā anvayena appakena averena abyāpajjena viharāmīti. Iti so āyasmā kiṃ paṭijānāti, kāyabhāvanāya sukhindriyapahānaṃ paṭijānāti, cittabhāvanāya somanassindriyapahānaṃ paṭijānāti. Kāyikā vedanā rāgānusayamanugatānaṃ sukhindriyaṃ paṭikkhipati. Na hi vedanākkhandhaṃ yā cetasikā sukhavedanā tattha ayaṃ paṭilābhapaccayā uppajjati sukhaṃ somanassaṃ. Sotaṃ paṭikkhipati, na hi manosamphassajaṃ vedanaṃ. Tattha catūsu mahābhūtesu rūpakkhandhassa anusayapaṭighapahānaṃ bhaṇati. Kāme rūpañca tañca asekkhabhūmiyaṃ. Kāye kāyānupassanā diṭṭhadhammasukhavihārañca. Balena ca ussāhena ca sabbaṃ manasi katattānaṃ pahānaṃ medaṃ katālikāya ca purisena ca maṇḍanakajātikena ca, etehi imassa mātāpitusambhūtaṃ paccavekkhaṇaṃ, so kāyena ca kāyānupassanāya ca cittena ca cittānupassanāya ca dve dhamme dhāreti. Kāyakilesavatthuṃ cittena ca cittasannissaye cittena subhāvitena sattannaṃ ca samāpattīnaṃ viharituṃ paṭijānāti. 96. 세존이시여, 참으로 몸에 대한 마음챙김(kāyagatāsati)을 닦지 않은 자는, 동료 수행자를 범하고 집착하여 버리지 못한 채 지방을 떠돌아다닐 것입니다. 그 존자는 이 점에 대해 두 가지 지혜를 알고 선언합니다. 마음 수행(cittabhāvanā)으로 견해(diṭṭhi)를 버림과, 몸 수행(kāyabhāvanā)으로 갈애(taṇhā)를 버림입니다. 먼저 비유를 들자면, 대지는 깨끗한 것이든 더러운 것이든 그것 때문에 괴로워하거나 혐오하지 않으며 기쁨이나 즐거움을 얻지도 않습니다. 이와 같이 그 존자도 대지와 같은 마음으로 적의 없고 고통 없는 마음으로 머뭅니다. 그리하여 그 존자는 무엇을 선언합니까? 몸 수행으로 즐거움의 기능(sukhindriya)을 버렸음을 선언하고, 마음 수행으로 기쁨의 기능(somanassindriya)을 버렸음을 선언합니다. 신체적 느낌은 탐욕의 잠재성향(rāgānusaya)을 따르는 자들에게 즐거움의 기능을 물리칩니다. 마음에서 일어나는 즐거운 느낌인 수온(vedanākkhandha)은 얻음(paṭilābhā)을 조건으로 즐거움과 기쁨이 생겨납니다. 그것은 (감각적) 흐름을 물리치지만, 의식의 접촉에서 생긴 느낌은 물리치지 못합니다. 거기서 사대(mahābhūta)에 있어서 색온(rūpakkhandha)의 저항의 잠재성향(paṭighānusaya)을 버림을 설합니다. 욕계와 색계, 그리고 무학의 단계에서도 그러합니다. 몸에서 몸을 관찰함(kāyānupassanā)은 현법락주(diṭṭhadhammasukhavihāra)가 됩니다. 힘과 노력으로 모든 것을 마음에 잡도리함으로써 얻는 이 버림은, 꾸미기 좋아하는 사람이 거울을 보듯 자신을 살피는 것과 같습니다. 이것들로써 그는 부모로부터 생겨난 몸을 반조합니다. 그는 몸과 몸에 대한 관찰로, 마음과 마음에 대한 관찰로 두 가지 법을 지닙니다. 마음으로 신체적 번뇌의 토대를, 그리고 잘 닦여진 마음으로 마음의 의지처를 삼아 일곱 가지 등지(samāpatti)에 머문다고 선언합니다. Gahapatiputtopamatāya ca yathā gahapatiputtassa nānāraṅgānaṃ vatthakaraṇḍako puṇṇo bhaveyya, so yaṃ yadeva vatthayugaṃ pubbaṇhasamaye ākaṅkhati, pubbaṇhasamaye nibbāpeti, evaṃ majjhanhikasamaye, sāyanhasamaye, evameva so āyasmā cittassa subhāvitattā yathārūpena vihārena ākaṅkhati pubbaṇhasamayaṃ viharituṃ, tathārūpena pubbaṇhasamayaṃ viharati, majjhanhikasamaye, sāyanhasamaye. Tena vesa āyasmatā upamāya me āsitāya pathavī vā anuttarā indriyabhāvanā bhāvitacittena. Tena so āyasmā idaṃ aṭṭhavidhaṃ bhāvanaṃ paṭijānāti catūsu mahābhūtesu, kāyabhāvanaṃ upakacaṇḍālaṃ purisametakaṃ bhavatalākāsu cittabhāvanaṃ, imāhi bhāvanāhi tāya bhāvanāya ca samathā pāripūrimantehi. Imehi catūhi paññāpāripūrimantehi. 장자의 아들의 비유로도 알 수 있습니다. 장자의 아들에게 여러 색깔의 옷이 가득 찬 옷 상자가 있다면, 그는 아침에 입고 싶은 옷을 골라 입고, 점심과 저녁에도 그와 같이 합니다. 이와 같이 그 존자도 마음이 잘 닦였기 때문에 아침에 머물고 싶은 상태로 머물고, 점심과 저녁에도 그와 같이 머뭅니다. 그러므로 그 존자가 설한 비유처럼 대지 또는 잘 닦인 마음으로 하는 최상의 감각기능의 수행(indriyabhāvanā)이 있습니다. 그리하여 그 존자는 사대(mahābhūta)에 대한 여덟 가지 수행을 선언합니다. 몸의 수행(kāyabhāvana)인 우빠까짠달라(upakacaṇḍāla)와 뿌리사메따까(purisametaka)를, 그리고 존재의 토대들에서 마음의 수행(cittabhāvana)을 선언합니다. 이러한 수행들로써 사마타가 완성에 이르고, 이 네 가지로써 통찰지(paññā)가 완성에 이릅니다. 97. Kathaṃ upakacaṇḍālaṃ paṭikūlesu dhammesu appaṭikūlasaññī viharati? Kāyo pakatiyā appaṭikūlaṃ kāye uddhumātakasaññā saṃkhittena nava saññā ime paṭikūlā dhammā ceso āyasmā paṭikūlato ajigucchito kāyagatāsatiyā bhāvanānuyogamanuyutto viharati, na hi tassa jigucchappahāya cittaṃ paṭikūlati. 97. 어떻게 우빠까짠달라(upakacaṇḍāla)가 혐오스러운 법들에 대해 혐오스럽지 않다는 인식으로 머뭅니까? 몸은 본래 혐오스럽지 않은 것이 아니며, 몸에는 부풀어 오름의 인식 등 요약하면 아홉 가지 인식이 있으니 이것들이 혐오스러운 법들입니다. 그 존자는 혐오스러운 것에 대해 혐오하지 않으며 몸에 대한 마음챙김의 수행에 전념하여 머뭅니다. 참으로 혐오함을 버렸기에 그의 마음은 혐오스러워하지 않습니다. Kathaṃ [Pg.296] appaṭikūlesu dhammesu paṭikūlasaññī viharatīti? Kāyo sabbalokassa appaṭikūlo taṃ so āyasmā asubhasaññāya viharati. Evaṃ appaṭikūlesu dhammesu paṭikūlasaññī viharati. 어떻게 혐오스럽지 않은 법들에 대해 혐오스럽다는 인식으로 머뭅니까? 몸은 모든 세상 사람들에게 혐오스럽지 않은 것이지만, 그 존자는 그것을 부정(asubha)의 인식으로 머뭅니다. 이와 같이 혐오스럽지 않은 법들에 대해 혐오스럽다는 인식으로 머뭅니다. Kathaṃ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca appaṭikūlasaññī viharatīti api sabboyaṃ lokassa yamidaṃ muṇḍo pattapāṇī kulesu piṇḍāya vicarati, tena ca so āyasmā suvaṇṇadubbaṇṇena appaṭikūlasaññī cittena ca kāyena nibbidāsahagatena appaṭikūlasaññī, evaṃ paṭikūlesu appaṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlasaññī viharati. 어떻게 혐오스러운 것과 혐오스럽지 않은 것 모두에 대해 혐오스럽지 않다는 인식으로 머뭅니까? 머리를 깎고 발다루를 손에 들고 집집마다 탁발을 다니는 이 모든 세상에 대하여, 그 존자는 좋거나 나쁜 색깔에 대해 혐오스럽지 않다는 인식의 마음과 염오(nibbidā)가 함께한 몸으로 혐오스럽지 않다는 인식을 가집니다. 이와 같이 혐오스러운 법들과 혐오스럽지 않은 법들에서 혐오스럽지 않다는 인식으로 머뭅니다. Kathaṃ paṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlasaññī viharati? Paṭikūlesu ca dhammesu subhasaññino itthirūpe paṭikūlesu ca jigucchino vinīlakavipubbake tattha so āyasmā paṭikūlasaññī viharati. 어떻게 혐오스러운 법들에 대해 혐오스럽지 않다는 인식으로 머뭅니까? 혐오스러운 법들 중에서도 여인의 모습에서 아름답다는 인식을 가지는 자들이 있고, 검푸르게 변하고 고름이 흐르는 것에서 혐오스러워하는 자들이 있지만, 거기서 그 존자는 (본질을 꿰뚫어) 혐오스럽다는 인식으로 머뭅니다. Kathaṃ paṭikūlesu dhammesu tadubhayaṃ abhinivajjayitvā upekkhako viharati sato ca sampajāno ca? Appaṭikūlesu ca dhammesu subhasaññino itthirūpe paṭikūlesu ca jigucchino vinīlakavipubbake tadubhayaṃ abhinivajjayitvā ‘netaṃ mama’‘nesohamasmi’‘neso me’ attāti viharati. Evaṃ tadubhayaṃ abhinivajjayitvā upekkhako viharati sato sampajāno. 어떻게 혐오스러운 법들에 대해 그 두 가지를 모두 피하고 마음챙기고 알아차리며 평온하게 머뭅니까? 혐오스럽지 않은 법들 중 여인의 모습에서 아름답다는 인식을 가지는 것과, 검푸르게 변하고 고름이 흐르는 혐오스러운 것에서 혐오스러워하는 것, 이 두 가지를 모두 피하여 '이것은 내 것이 아니다', '이것은 내가 아니다', '이것은 나의 자아가 아니다'라고 관찰하며 머뭅니다. 이와 같이 그 두 가지를 모두 피하여 평온하고 마음챙기며 알아차리며 머뭅니다. Aparo pariyāyo. Tedhātuko lokasannivāso sabbabālaputhujjanānaṃ appaṭikūlasaññā. Tattha ca āyasmā sāriputto appaṭikūlasaññī viharati. Evaṃ appaṭikūlesu dhammesu paṭikūlasaññī viharati. 또 다른 방법이 있습니다. 세 가지 계(dhātu)의 세상에 사는 모든 어리석은 범부들에게는 혐오스럽지 않다는 인식이 있습니다. 그러나 거기서 존자 사리뿟따는 혐오스럽지 않다는 인식을 가지고 머뭅니다. 이와 같이 혐오스럽지 않은 법들에 대해 혐오스럽다는 인식으로 머뭅니다. Kathaṃ paṭikūlesu dhammesu appaṭikūlasaññī viharati? Paṭikūlasaññino sabbasekkhā idha kā tedhātuke sabbaloke. Tattha katamo bhūmippatto samādhiphale sacchikato appaṭikūlasaññī viharati? Kiṃ kāraṇaṃ? Na hi taṃ atthi yassa lokassa pahānāya paṭikūlasaññī uppādeyya. 어떻게 혐오스러운 법들에 대해 혐오스럽지 않다는 인식으로 머뭅니까? 모든 유학(sekkhā)들은 이곳 삼계의 모든 세상에서 혐오스럽다는 인식을 가집니다. 거기서 삼매의 과보를 증득한 단계에 도달한 자는 어떻게 혐오스럽지 않다는 인식으로 머뭅니까? 그 이유는 무엇입니까? 참으로 세상을 버리기 위해 혐오스러운 인식을 일으켜야 할 대상이 그에게는 더 이상 존재하지 않기 때문입니다. Kathaṃ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca dhammesu paṭikūlasaññī viharati? Tedhātuke lokasannivāse yāva kāmalokabhūmatā hi rāgānaṃ vītarāgānaṃ paṭikūlasamatā rūpārūpadhātuṃ appaṭikūlasamatā. Tattha ca āyasmā sāriputto paṭikūlasaññī viharati. Evaṃ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca dhammesu paṭikūlasaññī viharati. 어떻게 혐오스러운 법들과 혐오스럽지 않은 법들에 대해 혐오스럽다는 인상(想)을 지니고 머무는가? 삼계의 세상에 거주함에 있어서, 탐욕이 있는 자들에게는 욕계의 지위가 그러하며, 탐욕을 떠난 자들에게는 혐오스러운 것에서의 평등함이 있고, 색계와 무색계의 요소에 대해서는 혐오스럽지 않은 것에서의 평등함이 있다. 거기서 존자 사리불은 혐오스럽다는 인상을 지니고 머문다. 이와 같이 혐오스러운 법들과 혐오스럽지 않은 법들에 대해 혐오스럽다는 인상을 지니고 머문다. Kathaṃ [Pg.297] paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlasaññī viharati? Yaṃ kiñci parato duruttānaṃ durāgatānaṃ vacanapathānaṃ taṃ vacanaṃ appaṭikūlaṃ yāvatā vācaso appatirūpā tathā janassa appaṭikūlasaññā. Tattha āyasmā sāriputto abhiññāya sacchikato appaṭikūlasaññī viharati, evaṃ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlasaññī viharati. 어떻게 혐오스러운 법들과 혐오스럽지 않은 법들에 대해 혐오스럽지 않다는 인상을 지니고 머무는가? 타인으로부터 오는 잘못 말해지거나 나쁘게 전해진 어떠한 언로(言路)라 할지라도, 그 말은 혐오스럽지 않다. 말들이 부적절한 만큼, 그와 같이 사람들에게는 혐오스럽지 않다는 인상이 있다. 거기서 존자 사리불은 수승한 지혜로써 실현하여 혐오스럽지 않다는 인상을 지니고 머문다. 이와 같이 혐오스러운 법들과 혐오스럽지 않은 법들에 대해 혐오스럽지 않다는 인상을 지니고 머문다. 98. Kathaṃ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca dhammesu tadubhayaṃ abhinivajjayitvā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno? Yañca nesaṃ samanupassati ye dhammā duccaritā, te dhammā appaṭikūlā. Tattha āyasmā sāriputto iti paṭisañcikkhati ye dhammā duccaritā, te dhammā aniṭṭhavipākā. Ye dhammā sucaritā, te ācayagāmino. So ca sucaritaṃ ācayagāminiṃ karitvā duccaritaṃ aniṭṭhavipākaṃ karitvā tadubhayaṃ abhinivajjayitvā upekkhako viharati. 98. 어떻게 혐오스러운 법들과 혐오스럽지 않은 법들에 대해 그 두 가지를 모두 피하고 평온하게 마음 챙기고 알아차리며 머무는가? 그들이 관찰하는 바, 어떤 법들이 악행이라면 그 법들은 [그들에게] 혐오스럽지 않다. 거기서 존자 사리불은 이와 같이 숙고한다. '어떤 법들이 악행이라면 그 법들은 원치 않는 결과를 가져온다. 어떤 법들이 선행이라면 그것들은 쌓임(윤회)으로 인도하는 것이다.' 그는 쌓임으로 인도하는 선행을 행하고 원치 않는 결과를 가져오는 악행을 행함에 있어, 그 두 가지를 모두 피하고 평온하게 머문다. Atha paṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlesu ca paṭikūlasaññī viharati. Taṇhā paṭikūladhammā kiṃ kāraṇaṃ? Taṇhāvasena hi sattā dvīhi dhammehi sattā, kabaḷīkāre āhāre rasataṇhāya sattā, phasse sukhasaññāya sattā. Tatthāyasmā sāriputto kabaḷīkāre ca āhāre paṭikūlasaññī viharati, phasse ca dukkhasaññī viharati. Evaṃ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca paṭikūlasaññī viharati. 그리고 혐오스러운 법들과 혐오스럽지 않은 법들에 대해 혐오스럽다는 인상을 지니고 머문다. 갈애는 혐오스러운 법이니, 그 이유는 무엇인가? 갈애의 권능으로 인해 중생들은 두 가지 법에 묶여 있기 때문이다. 즉, 덩어리진 음식(段食)에 대해서는 맛에 대한 갈애로 묶여 있고, 접촉(觸)에 대해서는 즐겁다는 인상으로 묶여 있다. 거기서 존자 사리불은 덩어리진 음식에 대해 혐오스럽다는 인상을 지니고 머물며, 접촉에 대해 괴롭다는 인상을 지니고 머문다. 이와 같이 혐오스러운 법들과 혐오스럽지 않은 법들에 대해 혐오스럽다는 인상을 지니고 머문다. Kathaṃ paṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlasaññī viharati? Taṇhākkhayaṃ anuttaraṃ nibbānaṃ tathā bālaputhujjanānaṃ paṭikūlasaññā pahatasaññā ca. Tatthāyasmato sāriputtassa appaṭikūlasaññā abyāpādasaññā ca sāmaṃ paññāya passitvā evaṃ paṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlasaññī viharati. 어떻게 혐오스러운 법들과 혐오스럽지 않은 법들에 대해 혐오스럽지 않다는 인상을 지니고 머무는가? 갈애가 소멸한 위없는 니바나에 대해 어리석은 범부들에게는 혐오스럽다는 인상과 [즐거움이] 파괴되었다는 인상이 있다. 거기서 존자 사리불은 혐오스럽지 않다는 인상과 해침이 없음(無恚)의 인상을 스스로 지혜로써 관찰하여, 이와 같이 혐오스러운 법들에 대해 혐오스럽지 않다는 인상을 지니고 머문다. Kathaṃ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlasaññī viharati? Tatiye ca nibbāne paṭikūlasaññino yasena ca kittini ca appaṭikūlasaññino. Tatthāyasmā sāriputto assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ sammāpaññāya paṭijānanto paṭikūlañca appaṭikūlañca dhammaṃ tadubhayaṃ abhinivajjayitvā appaṭikūlasaññī viharati. 어떻게 혐오스러운 법들과 혐오스럽지 않은 법들에 대해 혐오스럽지 않다는 인상을 지니고 머무는가? 세 번째로 니바나에 대해 혐오스럽다는 인상을 가진 자와, 명성과 명예에 대해 혐오스럽지 않다는 인상을 가진 자가 있다. 거기서 존자 사리불은 [그것들의] 달콤함과 재난과 벗어남을 있는 그대로 바른 지혜로써 꿰뚫어 알고서, 혐오스러운 법과 혐오스럽지 않은 법의 그 두 가지를 모두 피하여 혐오스럽지 않다는 인상을 지니고 머문다. Kathaṃ [Pg.298] paṭikūlaṃ appaṭikūlañca dhammaṃ tadubhayaṃ abhinivajjayitvā upekkhako viharati? Sato ca sampajāno ca, yañca samanupassati anunayo appaṭikūlo dhammo paṭigho ca paṭikūlo dhammo, tatthāyasmā sāriputto anunayassa paṭighappahīnattā upekkhako viharati sato sampajāno ca. Yañcassa samanupassati ayaṃ pañcavidhā anuttarā indriyabhāvanā. Ayaṃ suttaniddeso. 어떻게 혐오스러운 법과 혐오스럽지 않은 법의 그 두 가지를 모두 피하고 평온하게 머무는가? 마음 챙기고 알아차리며 관찰하는바, 수순함(随順)은 혐오스럽지 않은 법이고 저항함(障碍)은 혐오스러운 법이다. 거기서 존자 사리불은 수순함과 저항함을 제거했기에 평온하게 머물며 마음 챙기고 알아차린다. 그가 관찰하는 이것이 다섯 가지 종류의 위없는 감각 기능의 수행(根修習)이다. 이것이 경의 해설(suttaniddeso)이다. 99. Tattha katamo desanāhāro? Imamhi sutte kiṃ desitabbaṃ? Tattha vuccate, imamhi sutte diṭṭhadhammasukhavihāro desito, tathā vimuttaṃ cittaṃ paccavekkhaṇā ca adhipaññādhammaṃ desitaṃ. 99. 거기서 가르침의 방식(desanāhāro)이란 무엇인가? 이 경에서 설해져야 할 것은 무엇인가? 거기서 말하기를, 이 경에서는 현법낙주(現法樂住)가 설해졌고, 그와 같이 해탈한 마음과 반조(paccavekkhaṇā)와 증득한 지혜의 법(adhipaññādhamma)이 설해졌다. Tattha katamo vicayo? Ye kāye kāyānupassino viharanti, tesaṃ cittaṃ anunayappaṭighena na viharati anunayappaṭighena cābhiramamānassa cittaṃ samaggataṃ bhavissatīti bhāvanāya balametaṃ, ayaṃ vicayo hāro. 거기서 조사(vicayo)란 무엇인가? 몸에서 몸을 관찰하며 머무는 자들의 마음은 수순함과 저항함과 더불어 머물지 않는다. 수순함과 저항함에 즐거워하는 자의 마음은 평등하게 될 것이라는 이것이 수행(bhāvanā)의 힘이다. 이것이 조사의 방식(vicayohāro)이다. Tattha katamo yuttihāro? Kāyabhāvanāya ca cittabhāvanāya ca na kiñci sabrahmacārī atimaññissatīti. Atthi esā yutti, ayaṃ yuttihāro. 거기서 논리(yuttihāro)란 무엇인가? 몸의 수행과 마음의 수행을 통하여 동료 수행자를 조금도 경멸하지 않을 것이라는 점이다. 이러한 논리가 있으니, 이것이 논리의 방식(yuttihāro)이다. Tattha katamo padaṭṭhāno hāro? Kāyabhāvanāya paṭhamassa sati upaṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Yā pathavīsamacittatā, sā aniccānupassanāya padaṭṭhānaṃ. 거기서 근거(padaṭṭhānohāro)란 무엇인가? 몸의 수행은 첫 번째 마음 챙김의 확립(念住)의 근거이다. 대지와 같은 평등한 마음은 무상함을 관찰함(無常隨觀)의 근거이다. Tattha katamo lakkhaṇo? Yaṃ pathavīsamena cetasā viharati attānupassī pathavīsamena gihī viharati. Ko attho pathavīsamenāti? Yathā ye ca selopamatāya akammayuttā evameva pathavīsamo ayaṃ hiriyatāya. Ayaṃ lakkhaṇo. 거기서 특징(lakkhaṇo)이란 무엇인가? 대지와 같은 마음으로 머물며 자신을 관찰하는 것과 대지와 같은 마음으로 재가자가 머무는 것이다. '대지와 같음'의 의미는 무엇인가? 바위산과 같아서 [풍파에] 흔들리지 않는 것처럼, 이와 같이 부끄러움(hiri)이 없음으로 인해 [온갖 행위를 받아들이는] 대지와 같다는 것이다. 이것이 특징의 방식(lakkhaṇohāro)이다. Tattha katamo catubyūho hāro? Imamhi byākaraṇe ko tassa āyasmato adhippāyo? Ye keci arahantā indriyabhāvanaṃ ākaṅkhiyanti, te pathavīsamataṃ uppādayissantīti. Ayaṃ adhippāyo. 거기서 구상의 방식(catubyūhohāro)이란 무엇인가? 이 답변에서 그 존자의 의도는 무엇인가? "어떤 아라한들이든 감각 기능의 수행을 원한다면, 그들은 대지와 같은 평등함을 일으킬 것이다"라는 것이다. 이것이 그 의도이다. Tattha katamo āvaṭṭoti? Natthi āvaṭṭassa bhūmi. 거기서 순환(āvaṭṭo)이란 무엇인가? 순환의 방식이 적용될 바탕이 없다. Tattha [Pg.299] katamo vibhatti? Yo kāyānupassī viharati, so pathavīsamacittataṃ paṭilabhissatīti na ekaṃsena. Kiṃ kāraṇaṃ? Ye khaṇḍakādichinnakādino, na te pathavīsamacittataṃ paṭilabhanti. Sabbā kāyagatāsati sekkhabhāvanāya nibbānaṃ phalaṃ, ayaṃ vibhatti. 거기서 분석(vibhatti)이란 무엇인가? 몸을 관찰하며 머무는 자가 대지와 같은 평등한 마음을 얻을 것이라는 점은 단정적이지 않다. 그 이유는 무엇인가? [계율이] 부서지거나 끊어진 자들은 대지와 같은 평등한 마음을 얻지 못하기 때문이다. 유학(sekkhā)의 수행에서 모든 몸에 대한 마음 챙김(kāyagatāsati)은 니바나를 결과로 한다. 이것이 분석의 방식(vibhattihāro)이다. Tattha katamo parivattano hāro? Ye kāyānupassino viharissanti, tesaṃyeva kāyapaccayā uppajjeyya āsavā vighātapariḷāhā, ayaṃ parivattano hāro. 거기서 전도(parivattanohāro)란 무엇인가? 몸을 관찰하며 머무는 자들에게 바로 그 몸을 반연하여 고통과 번민을 일으키는 번뇌(āsavā)들이 일어날 수 있다는 것이다. 이것이 전도의 방식(parivattanohāro)이다. Tattha katamo otaraṇo? Pañcakkhandhā avitiṇṇā bāvīsatindriyāni, tathā yaṃ manindriyaṃ, taṃ manodhātu manāyatanañca. Yaṃ samādhindriyaṃ, taṃ dhammadhātu dhammāyatanañca. Ayaṃ otaraṇo hāro. 거기서 하강(otaraṇo)이란 무엇인가? 오온은 스물두 가지 감각 기능에 포함된다. 그와 같이 의(意)의 감각 기능(manindriya)은 마노의 요소(意界)이자 마노의 장소(意處)이다. 삼매의 감각 기능(samādhindriya)은 법의 요소(法界)이자 법의 장소(法處)이다. 이것이 하강의 방식(otaraṇohāro)이다. Tattha katamo sodhano hāro? Ye ca manasā cattāro bhāvetabbā, te sabbe bhāvitā yaṃ taṃ manena pahīne pattabbataṃ sabbattha etassa ca atthāya ārambho, so attho suddho. Ayaṃ sodhano hāro. 거기서 청정(sodhanohāro)이란 무엇인가? 마음으로 닦아야 할 네 가지 법이 있는데, 그것들을 모두 마음으로 닦았을 때, 버려야 할 것을 버림으로써 도달해야 할 것(니바나)에 도달하게 된다. 모든 면에서 이것의 목적을 위해 정진을 시작하며, 그 목적은 청정하다. 이것이 청정의 방식(sodhanohāro)이다. Tattha katamo adhiṭṭhāno? Ayaṃ samādhi ekattatāya paññatto, cha kāyā ekattatāya paññattā. Pañcindriyāni rūpīni rūpakāyo. Cha vedanākāyā vedanākāyo. Cha saññākāyā saññākāyo. Cha cetanākāyā cetanākāyo. Cha viññāṇakāyā viññāṇakāyo. Sabbepi ete dhammā dhammakāyotiyeva saṅkhaṃ gacchanti. Ayaṃ adhiṭṭhāno. 그중에서 아디타나(Adhiṭṭhāna, 확립) 하라는 무엇인가? 이 삼매는 단일함(ekattatāya)으로 시설되었고, 여섯 가지 무리(kāyā)도 단일함으로 시설되었다. 물질을 가진 다섯 가지 감관은 루빠가야(rūpakāyo, 색신)라 한다. 여섯 가지 느낌의 무리는 웨다나가야(vedanākāyo, 수신)라 한다. 여섯 가지 인식의 무리는 산냐가야(saññākāyo, 상신)라 한다. 여섯 가지 의도의 무리는 쩨따나가야(cetanākāyo, 사신)라 한다. 여섯 가지 아르마리의 무리는 위냐나가야(viññāṇakāyo, 식신)라 한다. 이 모든 법들은 오직 담마가야(dhammakāya, 법신)라는 명칭으로 불린다. 이것이 아디타나 하라이다. Parikkhāroti samāpattikosallañca vīthikosallañca hetu. Yañca gocarakosallaṃ yañca kallaṃ taṃ kosallaṃ paccayo. Vodānakosallaṃ hetu, kallaṃ paccayo. Sukhaṃ hetu, abyāpajjaṃ paccayo. Ayaṃ parikkhāro. 빠릭카라(Parikkhāra, 보조) 하라란 증득의 능숙함과 과정(vīthi)의 능숙함은 원인(hetu)이 되는 것이다. 대상(gocara)의 능숙함과 적절함(kalla)의 능숙함은 조건(paccayo)이다. 정화(vodāna)의 능숙함은 원인이고, 적절함은 조건이다. 행복(sukha)은 원인이고, 해침이 없음(abyāpajja)은 조건이다. 이것이 빠릭카라 하라이다. Tattha katamo samāropanoti? Yathā pathavī sucimpi nikkhīpante asucimpi nikkhitte tādiseyeva evaṃ kāyo manāpikehipi phassehi amanāpikehipi phassehi tādisoyeva paṭighasamphassena vā sukhāya vedanāya tādisaṃ yo cittaṃ. Idaṃ suttaṃ vibhattaṃ saopammaṃ ugghaṭitaññussa puggalassa vibhāgena. Tattha samāropanāya avakāso natthi. 그중에서 사마로빠나(Samāropanā, 대입) 하라는 무엇인가? 마치 대지가 깨끗한 것을 놓든 더러운 것을 놓든 그와 같듯이, 이와 같이 몸도 즐거운 감촉이나 즐겁지 않은 감촉에 대해 그와 같으며, 저항의 접촉이나 즐거운 느낌에 대해서도 그 마음이 그와 같다. 이 경은 비유와 함께 상세히 설해졌으며, 예리한 지혜를 가진 자(ugghaṭitaññū)를 위해 설해졌다. 거기서 사마로빠나의 여지는 없다. 100. Tattha [Pg.300] katamaṃ suttaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ? Yato ca kusalehi dhammehi na virodhati, na vaḍḍhati, imaṃ ādīnavaṃ bhagavā deseti, tasmā channaṃ vivareyya, vivaṭaṃ nātivassati, tato ādīnavato vivareyyāti taṃ tīhi dhammehi nābhidhaṃsitāti asubhasaññāya rāgena nābhidhaṃsiyati. Mettāya dosena nābhidhaṃsiyati. Vipassanā mohena nābhidhaṃsiyati. Evañcassa yo yo dhammo paṭipakkho tamhi tamhi dhamme paripūrissati. Yo tassa dhammassa akusalo dhammo paṭipakkho, tena nādhivāsiyati. 100. 그중에서 어떤 경이 오염의 부분(saṃkilesabhāgiya)에 속하는가? 어떤 자가 유익한 법들에 어긋나지 않고 그것들을 증장시키지 못할 때 세존께서는 이 재난을 설하신다. 그러므로 덮인 것을 열어야 하며, 열린 것에는 [번뇌의] 비가 내리지 않는다. 그 재난으로부터 열어야 한다. 그것을 세 가지 법으로 파괴하지 않아야 하니, 부정의 인식(asubhasaññā)으로 탐욕(rāga)에 의해 파괴되지 않으며, 위빳사나로 어리석음(moha)에 의해 파괴되지 않아야 한다. 이와 같이 그에게 어떤 법이 반대되는 것이라면, 그는 각각의 법에서 충만해질 것이다. 그 법에 반대되는 해로운 법은 받아들여지지 않는다. Aparo pariyāyo. Ye ime dhammā attanā na sakkoti vuṭṭhānaṃ, te ete dhammā desitā. Channamativassatīti tehi vitakkaṃ yena ca sakkā puna desitaṃ cittaṃ vibhāvetuṃ pariyodāpetuṃ vivekaninnassa vivekapoṇassa vivekapabbhārassa vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullataṃ āpajjati kusalesu dhammesu, seyyathāpi nāma uppalaṃ vā kumudaṃ vā padumaṃ vā udake sukkapakkhe cando yāvaratti yāvadivaso āgacchati, tassa vuddhiyeva pāṭikaṅkhitabbā, na parihāni, evaṃvidhaṃ taṃ cittaṃ nābhidhaṃsiyati. Aparopettha yo akūṭo asaṭho amāyāvī uju puriso yathābhūtaṃ attānaṃ āvikaroti. Tattha yo chādeti tassa akusalā dhammā cittaṃ anudhāvanti. Channamativassatīti yo pana hoti asaṭho akūṭo amāyāvī uju puriso yathābhūtaṃ attānaṃ āvikaroti. Tassa cittaṃ akusalehi dhammehi na viddhaṃsiyati, ayaṃ suttattho. 다른 방식이 있다. 스스로 벗어남(vuṭṭhāna)을 실천할 수 없는 자들에게 이 법들이 설해졌다. '덮인 것에 비가 내린다'는 것은, 그들에 의해 사유(vitakka)를 통해 설해진 마음을 분명하게 하고 정화할 수 있음을 의미한다. 원리(viveka)로 기울고, 원리로 굽고, 원리로 향하는 자는 유익한 법들에서 성장하고 번영하고 충만함에 이른다. 마치 물속의 청연꽃, 황연꽃, 홍연꽃이나 백월광의 달이 밤낮으로 차오르듯, 그의 성장은 기대되어야 하며 쇠퇴는 기대되지 않는다. 이와 같은 마음은 파괴되지 않는다. 또한 여기서 거짓이 없고 속임이 없으며 꾸밈이 없는 정직한 사람은 있는 그대로 자신을 드러낸다. 거기서 숨기는 자에게는 해로운 법들이 그 마음을 따라다닌다. '덮인 것에 비가 내린다'고 하였다. 그러나 속임이 없고 거짓이 없으며 꾸밈이 없는 정직한 사람이 되어 있는 그대로 자신을 드러내면, 그의 마음은 해로운 법들에 의해 파괴되지 않는다. 이것이 경의 의미이다. 101. Tattha katamā desanā? Idha desitā dasa akusalakammapathā adhivassanatāya dasa kusalakammapathā anadhivassanatāya akusalehi na visujjhati. Yathā vuttaṃ bhagavatā ‘‘cittasaṃkilesā, bhikkhave, sattā saṃkilissantī’’ti. 101. 그중에서 데사나(Desanā, 설법) 하라는 무엇인가? 여기서 설해진 열 가지 해로운 업의 길은 번뇌를 받아들이기 때문이며, 열 가지 유익한 업의 길은 받아들이지 않기 때문이다. 해로운 것들로는 정화되지 않는다. 세존께서 '비구들이여, 마음의 오염으로 인해 중생들은 오염된다'라고 말씀하신 것과 같다. Tattha katamo vicayo? Yassevaṃ cittaṃ adhivāsiyati, tassa bujjhitassa yaṃ bhaveyya kūṭeyya, taṃ ānantariyenapi satthari vā guṇānukampanatāya, ayaṃ vicayo. 그중에서 위짜야(Vicayo, 조사) 하라는 무엇인가? 이와 같이 마음이 받아들여질 때, 깨달은 자에게 어떤 거짓됨이 생길지라도, 그것을 지체 없이 스승에 대해서나 덕목에 대한 연민으로 조사하는 것, 이것이 위짜야 하라이다. Tattha katamā yuttīti? Evaṃ anadhivasiyantaṃ cittaṃ vuṭṭhāti. Vuṭṭhitaṃ patiṭṭhahati kusalesu dhammesūti atthi esā yutti. 그중에서 윳띠(Yuttī, 논리) 하라는 무엇인가? 이와 같이 받아들이지 않는 마음은 [해로운 상태에서] 벗어난다. 벗어난 마음은 유익한 법들에 확립된다는 것, 이러한 논리가 있다. 이것이 윳띠 하라이다. Padaṭṭhānanti [Pg.301] channamativassatīti channaṃ asaṃvarānaṃ padaṭṭhānaṃ, vivaṭaṃ nātivassatīti achannaṃ saṃvaraṇānaṃ. Tasmā channaṃ vivareyya vivaṭaṃ nātivassatīti desanāya padaṭṭhānaṃ. 빠다타나(Padaṭṭhāna, 가까운 원인)란 '덮인 것에 비가 내린다'는 것은 덮임이 단속하지 않음(asaṃvara)의 가까운 원인이라는 것이다. '열린 것에는 비가 내리지 않는다'는 것은 덮이지 않음이 단속(saṃvara)의 가까운 원인이라는 것이다. 그러므로 '덮인 것을 열어야 하며, 열린 것에는 비가 내리지 않는다'는 설법의 가까운 원인이다. Lakkhaṇoti channamativassatīti ye keci vicittena channena ekalakkhaṇā dhammā sabbe te aviddhaṃsiyanti. Tasmā channaṃ vivareyya. Vivaṭaṃ nātivassatīti ye keci tena acchannena ekalakkhaṇā dhammā sabbe te nātivassantīti lakkhaṇo hāro. 락카나(Lakkhaṇā, 특징) 하라란 '덮인 것에 비가 내린다'는 것이니, 갖가지 덮인 것과 같은 특징을 가진 법들은 모두 파괴된다. 그러므로 '덮인 것을 열어야 하며, 열린 것에는 비가 내리지 않는다'는 것이니, 그 덮이지 않은 것과 같은 특징을 가진 법들은 모두 비가 내리지 않는다는 것이 락카나 하라이다. Tattha katamo catubyūho hāro? Imamhi sutte bhagavato ko adhippāyo? Yesaṃ kesañci cittaṃ akusalā dhammā adhipaṭidesitā te yathādhammaṃ paṭikarissantīti ayaṃ tattha bhagavato adhippāyo. Ayaṃ catubyūho hāro. 그중에서 짜뚜뷰하(Catubyūho, 네 가지 장엄) 하라는 무엇인가? 이 경에서 세존의 의도는 무엇인가? 어떤 이들의 마음이든 해로운 법들이 설해졌다면 그들은 법에 따라 보충할 것이라는 것, 이것이 거기서 세존의 의도이다. 이것이 짜뚜뷰하 하라이다. Āvaṭṭoti yaṃ channaṃ taṃ duvidhaṃ kampamānaṃ samucchitabbo. Ānantariyasamādhīnaṃ. Tattha passaddhiyañca māno āsave vaḍḍheti, assaddhiyena ca pamādaṃ gacchati, pamādena onamati, unnaḷabhāvaṃ gacchati. Vuttaṃ cetaṃ bhagavatā ‘‘unnaḷānaṃ pamattānaṃ tesaṃ vaḍḍhanti āsavā’’ti cattāri tāni upādānāni, yāni cattāri upādānāni, te pañcupādānakkhandhā bhavanti. Imāni saccāni dukkhañca samudayo ca. Tasmā channaṃ vivareyyāti yena hetunā, te āsavā vaḍḍhanti. Tesaṃ pahīnattā āsavā pahīyante. Tattha appamādena assaddhiyaṃ pahīyati uddhaccakukkuccappahānena oḷārikatā tassa dve dhammā na samatho ca bhāvanā ca pāripūriṃ gacchanti. Yo tesaṃ āsavānaṃ khayo, ayaṃ nirodho. Imāni cattāri saccāni, ayaṃ āvaṭṭo. 아왓따(Āvaṭṭo, 순환) 하라란 덮인 것을 두 가지 방식으로 흔들릴 때 단절해야 함을 의미한다. 무간의 삼매들에 대해서이다. 거기서 평온에 대해 자만(māno)은 번뇌를 증장시키고, 믿음 없음으로 방일함에 이르고, 방일함으로 저열해지고 자만심(unnaḷa)에 이른다. 세존께서는 '교만하고 방일한 자들, 그들에게는 번뇌가 증장한다'라고 말씀하셨다. 네 가지 취착(upādānā)이 있으며, 그 네 가지 취착은 다섯 가지 취착의 무리가 된다. 이것들이 고제와 집제의 진리이다. 그러므로 '덮인 것을 열어야 한다'는 것은 그 원인으로 인해 번뇌가 증장하기 때문이다. 그것들을 버림으로써 번뇌는 버려진다. 거기서 불방일로 믿음 없음을 버리고, 들뜸과 후회를 버림으로써 거친 상태를 버리면, 그의 두 가지 법인 사마타와 바와나는 충만함에 이르지 못한다. 그 번뇌들의 멸진이 멸제(nirodho)이다. 이것이 네 가지 진리이며, 이것이 아왓따 하라이다. Tattha katamo vibhatti hāro? Channamativassatīti na ekaṃso. Kiṃ kāraṇaṃ? Yassa assā nivattanā yathāpi sekkhānaṃ. Yathāvuttaṃ bhagavatā – 그중에서 위밧띠(Vibhatti, 분석) 하라는 무엇인가? '덮인 것에 비가 내린다'는 것은 일방적인(ekaṃso) 것이 아니다. 그 이유는 무엇인가? 유학자(sekha)들에게도 [허물을] 돌이킴이 있을 수 있기 때문이다. 세존께서 다음과 같이 말씀하신 것과 같다. ‘‘Kiñcāpi sekkho pakareyya pāpaṃ, kāyena vācāya uda cetasā vā; Abhabbo hi tassa pariguhanāya, abhabbatā diṭṭhapadassa hotī’’ti. "유학자가 몸이나 말 혹은 마음으로 어떤 잘못을 저지를지라도, 그는 그것을 숨기지 못하니, 진리를 본 자(diṭṭhapada)에게는 숨길 수 없음이 있기 때문이다." Kiñcāpi [Pg.302] tesaṃ nivāraṇaṃ cittaṃ hoti. Api tu appaccayā samāye ca te niddisitabbā, ayaṃ vibhattihāro. 그들에게 장애가 되는 마음이 비록 있을지라도, 조건이 없고 때가 되었을 때 그것들은 지적되어야 한다. 이것이 위밧띠 하라이다. Tattha katamo parivattano hāro. Channamativassatīti yassa ye dhammā sabbaṃ anavivaṭaṃ ativassiyati, vivaṭaṃ nātivassati, avaguṇantaṃ nātivassati. Ayaṃ parivattano hāro. 그중에서 빠리왓따나(Parivattana, 전환) 하라는 무엇인가? '덮인 것에 비가 내린다'는 것은 어떤 이에게 어떤 법들이든 전혀 열리지 않은 상태에서는 [비가] 내리고, 열린 상태에서는 내리지 않으며, 숨기지 않는 자에게도 내리지 않는다는 것이다. 이것이 빠리왓따나 하라이다. Tattha katamo vevacano hāro. Channanti āvutaṃ nivutaṃ pihitaṃ paṭikujjitaṃ sañchannaṃ parodhaṃ, vivaṭaṃ nātivassatīti yassa te dhammā pabbajjitā vinodaṃ nādhivassitā vantikatāti, ayaṃ vevacano hāro. 거기서 동의어 이끌기(Vevacana-hāra)란 무엇인가? '덮인 것'이란 가려진 것, 가로막힌 것, 닫힌 것, 뒤집어씌운 것, 완전히 덮인 것, 차단된 것을 말한다. '열린 것은 비가 새지 않는다'는 것은 출가하여 그러한 법들을 제거하고 몰아내어 머물지 않게 하며 버린 이에게는 [비가] 스며들지 않는다는 것이니, 이것이 동의어 이끌기이다. Tattha katamo paññatti hāro. Channamativassatīti kilesabhāgiyapaññattaṃ vivaṭaṃ nātivassatīti sadhammakiccaṃ yaṃ paṭipadā paññattiyā paññattaṃ, tasmā hi channaṃ vivareyyāti anusāsanapaññattiyā paññattaṃ, vivaṭaṃ nātivassatīti niddhānapaññattiyā paññattaṃ, ayaṃ paññatti hāro. 거기서 개념 규정 이끌기(Paññatti-hāra)란 무엇인가? '덮인 것은 비가 샌다'는 것은 번뇌의 영역에 속하는 것으로 규정된 것이고, '열린 것은 비가 새지 않는다'는 것은 수행의 규정(paṭipadā-paññatti)에 의해 규정된 자기 본연의 의무(sadhammakicca)를 말한다. 그러므로 '덮인 것을 열어야 한다'는 것은 훈계의 규정(anusāsana-paññatti)에 의해 규정된 것이고, '열린 것은 비가 새지 않는다'는 것은 귀결의 규정(niddhāna-paññatti)에 의해 규정된 것이다. 이것이 개념 규정 이끌기이다. Tattha katamo otaraṇo hāro? Channamativassatīti tayo kilesā rāgo doso moho, te khandhesu saṅkhārakkhandho…pe… te purā yathā niddiṭṭhaṃ khandhadhātuāyatanesu, ayaṃ otaraṇo hāro. 거기서 하강 이끌기(Otaraṇa-hāra)란 무엇인가? '덮인 것은 비가 샌다'는 것은 탐욕, 성냄, 어리석음이라는 세 가지 번뇌를 말한다. 그것들은 무더기(khandha)들 중에서 형성의 무더기(saṅkhārakkhandha)에 속한다. ... (중략) ... 그것들은 이전에 제시된 바와 같이 무더기(khandha), 요소(dhātu), 장소(āyatana)들 속으로 내려가 포함된다. 이것이 하강 이끌기이다. Tattha katamo sodhano hāro? Yenārambhena idaṃ suttaṃ bhāsati so ārambho niyutto. 거기서 검토 이끌기(Sodhana-hāra)란 무엇인가? 어떤 발단(ārambha)으로 이 경이 설해졌는지, 그 발단이 [본문과] 적절하게 연결되었는지를 검토하는 것이다. Adhiṭṭhānoti channamativassatīti ekattatāya paññattaṃ. Kiṃkāraṇaṃ? Idaṃ hi ativassatīti imassa ca ativassati evañca ativassatīti ayaṃ vemattatāya yā suṇasādhāraṇehi lakkhaṇehi paññāpiyati, sā ekattapaññatti. 수립 이끌기(Adhiṭṭhāna-hāra)란 '덮인 것은 비가 샌다'는 것을 단일함(ekattatā)으로 규정하는 것이다. 그 이유는 무엇인가? '비가 샌다'는 것은 이 사람에게도 비가 새고, '이와 같이 비가 샌다'는 것은 [법을] 듣는 데 공통되는 특징들에 의해 차별적으로 규정되는 것이니, 그것이 단일함의 규정이다. Tattha katamo parikkhāro? Yañca taṃ ativassiyanti, tassa dve hetū dve paccayā akusalapasuteva vācakattābhirati ca. Ime dve ayonisomanasikāro ca kusalā dhammā vopasaggā ca, ime dve paccayā. 거기서 주변 조건 이끌기(Parikkhāra-hāra)란 무엇인가? [비가] 스며드는 것에는 두 가지 원인(hetu)과 두 가지 조건(paccaya)이 있다. 두 가지 원인은 오직 불선에 전념함과 [말하기의] 표현에 즐거워함이다. 이 두 가지와 지혜롭지 못한 주의(ayoniso-manasikāra) 및 유익한 법들의 장애(vopasagga), 이 두 가지가 조건이다. Tattha katamo samāropano? Channamativassatīti vemati passatīti channaṃ yaṃ pariggahituṃ yaṃ adesituṃ appassutaṃ yaṃ kathaṃkathā vibhūtena akusalamūlena yaṃ taṇhāya ca te vaḍḍhati dosāti sannitvā te appasakkhayena saṅkhārā. Saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ yāva jarāmaraṇaṃ, ayaṃ samāropano[Pg.303]. Yaṃ puna tathā desanā, tasseva akusalā dhammā vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullatamāpajjati tassa saṅkhārā nirodhā, ayaṃ samāropano. 거기서 적용 이끌기(Samāropana-hāra)란 무엇인가? '덮인 것은 비가 샌다'는 것은 차별적으로 본다는 것이다. 덮인 것이란 포섭되어야 할 것, 설해지지 않은 것, 배움이 적은 것, 의구심을 갖는 것이니, 분명한 불선뿌리로 인해, 그리고 갈애로 인해 그대에게 잘못(dosa)이 증장한다. 그렇게 결론짓고서 그 명료함의 결여로 인해 형성(saṅkhārā)들이 증장한다. 형성들을 조건으로 알음알이가 생겨나 늙음과 죽음에 이르는 과정이 증장하니, 이것이 적용 이끌기이다. 또한 다시 그와 같은 설법에 의해 불선법들이 증장하고 번창하며 광대해지거나, 혹은 그에게 형성들이 소멸하는 것, 이것이 적용 이끌기이다. 102. Cattāro puggalā tamo tamaparāyanoti…pe… tattha katamo vuccate tamo nāma? Yo tamo andhakāro, yathā vuttaṃ bhagavatā ‘‘yathā andhakāre tasmiṃ bhayānake sakampidhātupuriso na passati, evameva aññāṇato tamopanandhakāro pāpakasakammasavipākaṃ na saddho hoti. Iti evaṃ lakkhaṇatā aññāṇaṃ tamo avijjā moho, yena sattā yathābhūtaṃ nappajānanti, iti vuccati tamoti. So tiṇṇaṃ cakkhūnaṃ tamo maṃsacakkhuno dibbacakkhuno paññācakkhuno, imesaṃ cakkhūnaṃ idha tamo niddisiyati aññāṇanti. Tattha katamaṃ aññāṇaṃ adassanaṃ? Atha nissaye yaṃ pubbante aññāṇaṃ aparante aññāṇaṃ pubbantāparante aññāṇaṃ hetumhi aññāṇaṃ paccayamhi aññāṇaṃ tassa aññāṇino samādhibhūtassa eso nissando. Yaṃ na jānāti idaṃ sevitabbaṃ idaṃ na manasikātabbanti. So tena tamena niddisiyati tamopi yathā vuccati. Mūḷhoti evaṃ cetanā. Tena tamena so puggalo vuccati. Tamoti so tena tamena asamūhatena asamucchinnena tapparamo bhavati tapparāyano, ayaṃ vuccati puggalo tamo tamaparāyanoti. Parāyanoyeva dhammo manasikātabbo so tamo dahati aññacittaṃ upaṭṭhapeti. Te cassa dhammā nijjhānakkhamanti. So sutamayāya paññāya samanupassati. 102. 네 부류의 사람, 즉 '어둠에서 어둠으로 가는 자' 등... (중략) ... 거기서 무엇을 '어둠'이라 하는가? 어둠은 곧 암흑이다. 세존께서 말씀하시기를 "마치 그 공포스러운 암흑 속에서 떨리는 요소를 지닌 사람이 보지 못하는 것처럼, 이와 같이 무지로 인한 어둠의 암흑은 악한 자가 자신이 지은 업과 그 과보를 믿지 않는 것이다." 이와 같이 특징지어지는 무지가 곧 어둠이며 무명이며 미혹이니, 이것으로 인해 중생들은 있는 그대로 알지 못하므로 '어둠'이라 한다. 그것은 세 가지 눈, 즉 육안, 천안, 혜안을 가리는 어둠이다. 여기서는 이러한 눈들을 가리는 어둠을 무지(aññāṇa)라고 지시한다. 거기서 무지란 무엇인가? 보지 못함(adassana)이다. 또한 의지처에 대하여 과거에 대한 무지, 미래에 대한 무지, 과거와 미래에 대한 무지, 원인에 대한 무지, 조건에 대한 무지가 있으니, 삼매를 이루지 못한 그 무지한 자에게 있는 그러한 무지가 그 결과(nissanda)이다. "이것은 가까이해야 할 것이고 이것은 마음에 잡도리하지 말아야 할 것이다"라고 알지 못하는 것이다. 그는 그 어둠(미혹)으로 인해 지시되니, '미혹된 자(mūḷha)'라고 불리는 것처럼 어둠이라 불린다. 그러한 의도를 가졌으므로 그 어둠으로 인해 그 사람을 '어둠'이라 한다. 그 사람이 그 제거되지 않고 끊어지지 않은 어둠으로 인해 그것을 으뜸으로 삼고 그것을 귀처로 삼으면, 이 사람을 '어둠에서 어둠으로 가는 자'라고 한다. 오직 [해탈로] 향하게 하는 법을 마음에 잡도리해야 하니, 그것이 어둠을 태우고 다른 마음을 확립시킨다. 그에게 그러한 법들이 관찰을 견뎌내면, 그는 들어서 얻는 지혜(sutamayā-paññā)로 관찰한다. Tattha katamo tamo jotiparāyano? So tena paññāvasena iriyati evaṃ tasseva iriyantassa parāyano bhavati. Ayaṃ vuccate puggalo tamo jotiparāyano. 거기서 '어둠에서 빛으로 가는 자'란 무엇인가? 그는 그 지혜의 힘으로 살아가며, 그렇게 살아가는 그에게 [지혜가] 귀처가 된다. 이 사람을 '어둠에서 빛으로 가는 자'라고 한다. Tattha katamo puggalo joti jotiparāyano ? Tattha vuccati joti nāma yaṃ tassa ce tamassa paṭipakkhena ye ca dhamme antamaso ñāṇāloko, so suṇadhammo puggalo tamo jotiparāyano, tattha vuccate, yoyaṃ puggalo tamo jotiparāyano, so yadi tathārūpaṃ kalyāṇamittaṃ paṭilabhati, yo naṃ akusalato ca nivāreti [Pg.304] bhāvitakusalatāva bhāvī niyojetīti. Evañca saddhammaṃ deseti. Ime dhammā kusalā, ime dhammā akusalā. Ime dhammā sāvajjā, ime dhammā anavajjā. Ime dhammā sevitabbā, ime dhammā na sevitabbā. Ime dhammā bhajitabbā, ime dhammā na bhajitabbā. Ime dhammā upasampajja vihātabbā, ime dhammā na upasampajja vihātabbā. Ime dhammā manasikātabbā, ime dhammā na manasikātabbāti. Paccate saññāya yathā saññāyati satindriyāni, so evaṃ pajānāti. Ime dhammā kusalā, ime dhammā akusalā. Ime dhammā sāvajjā, ime dhammā anavajjā. Ime dhammā sevitabbā, ime dhammā na sevitabbā. Ime dhammā bhāvetabbā, ime dhammā na bhāvetabbā. Ime dhammā upasampajja vihātabbā, ime dhammā na upasampajja vihātabbā. Ime dhammā manasikātabbā, ime dhammā na manasikātabbāti. So te dhamme susuyyati, sotaṃ odahati, aññaṃ cittaṃ upaṭṭhapeti, te cassa dhammā nijjhānakkhamanti, so sutamayāya paññāya samannāgato so tena paccayavasena iriyati evaṃ tasseva iriyanti tapparamo bhavati tapparāyano. Ayaṃ vuccate puggalo tamo tamaparāyano. 거기서 '빛에서 빛으로 가는 자'인 사람이란 무엇인가? 거기서 '빛'이란 그 어둠의 반대되는 것으로서, 적어도 지혜의 광명이 있고 법을 듣는 성품을 가진 것이다. 만약 '어둠에서 빛으로 가는 자'인 그 사람이 그러한 선지식(kalyāṇamitta)을 얻는다면, 그는 그를 불선에서 막아주고 이미 닦은 선법을 더욱 닦도록 이끌어준다. 그리고 이와 같이 바른 법을 설해준다. "이 법들은 유익한 것이고, 이 법들은 해로운 것이다. 이 법들은 비난받을 것이고, 이 법들은 비난받지 않을 것이다. 이 법들은 가까이해야 할 것이고, 이 법들은 가까이하지 말아야 할 것이다. 이 법들은 의지해야 할 것이고, 이 법들은 의지하지 말아야 할 것이다. 이 법들은 구족하여 머물러야 할 것이고, 이 법들은 구족하여 머물지 말아야 할 것이다. 이 법들은 마음에 잡도리해야 할 것이고, 이 법들은 마음에 잡도리하지 말아야 할 것이다."라고 한다. 인지함(saññā)에 의해 알려지니, 마음챙김의 기능(satindriya)들이 인지되는 것과 같다. 그는 이와 같이 꿰뚫어 안다. "이 법들은 유익한 것이고, 이 법들은 해로운 것이다. 이 법들은 비난받을 것이고, 이 법들은 비난받지 않을 것이다. 이 법들은 가까이해야 할 것이고, 이 법들은 가까이하지 말아야 할 것이다. 이 법들은 닦아야 할 것이고, 이 법들은 닦지 말아야 할 것이다. 이 법들은 구족하여 머물러야 할 것이고, 이 법들은 구족하여 머물지 말아야 할 것이다. 이 법들은 마음에 잡도리해야 할 것이고, 이 법들은 마음에 잡도리하지 말아야 할 것이다."라고 안다. 그는 그 법들을 잘 듣고 귀를 기울이며 다른 마음을 확립시킨다. 그에게 그러한 법들이 관찰을 견뎌내면, 그는 들어서 얻는 지혜를 갖추게 된다. 그는 그 조건의 힘으로 살아가며, 그렇게 살아가는 그에게 그것이 으뜸이 되고 귀처가 된다. 이 사람을 '어둠에서 어둠으로 가는 자'라고 한다. Tattha katamo puggalo joti tamaparāyano? Joti nāma yā tasseva tamassa paṭipakkhena ye dhammā antamaso ñāṇāloko, so puna dhammo. Katamā uccate? Paññāyato paṇḍitoti vuccate, so evaṃ pajānāti. Ime dhammā kusalā, ime dhammā akusalā. Ime dhammā sāvajjā, ime dhammā anavajjā. Ime dhammā sevitabbā, ime dhammā na sevitabbā. Ime dhammā bhāvitabbā, ime dhammā na bhāvitabbā. Ime dhammā upasampajja vihātabbā, ime dhammā na upasampajja vihātabbā. Ime dhammā manasikātabbā, ime dhammā na manasikātabbā. Idha pana pāpamittasaṃsevano pāpamittavasānugo akusale dhamme abhivaḍḍheti, kusale dhamme pajahati. So tena pamādena paccayasaññā amanasikatvā assatiasampajaññaṃ āsevati. Tayā yo paṭipakkho tamo, so pavaḍḍheti. So tamābhibhūto parāyano tamaparamo ceva bhavati. Ayaṃ vuccati puggalo joti tamaparāyano. 거기서 '광명에서 암흑으로 가는 사람'(joti-tamaparāyano)이란 어떤 사람인가? '광명'이란 바로 그 암흑의 반대인 법들이니, 적어도 지혜의 빛(ñāṇāloko)을 말하며, 그것은 다시 법(punadhammo)이라 한다. 어떻게 말해지는가? '지혜로운 자(paññavato), 현자(paṇḍito)'라고 불리니, 그는 이와 같이 분명히 안다. '이러한 법들은 유익한 것(kusalā)이고, 이러한 법들은 해로운 것(akusalā)이다. 이러한 법들은 비난받을 만한 것(sāvajjā)이고, 이러한 법들은 비난받지 않을 만한 것(anavajjā)이다. 이러한 법들은 닦아야 할 것(sevitabbā)이고, 이러한 법들은 닦지 말아야 할 것(na sevitabbā)이다. 이러한 법들은 실습해야 할 것(bhāvitabbā)이고, 이러한 법들은 실습하지 말아야 할 것(na bhāvitabbā)이다. 이러한 법들은 성취하여 머물러야 할 것(upasampajja vihātabbā)이고, 이러한 법들은 성취하여 머물지 말아야 할 것(na upasampajja vihātabbā)이다. 이러한 법들은 작의해야 할 것(manasikātabbā)이고, 이러한 법들은 작의하지 말아야 할 것(na manasikātabbā)이다.' 그러나 여기에서 나쁜 친구를 사귀고 나쁜 친구의 영향력에 따르는 자는 해로운 법들을 증장시키고 유익한 법들을 버린다. 그는 그 방일함으로 인해 원인에 대한 인식(paccayasaññā)을 작의하지 않고, 마음 챙김 없음(assati)과 알아차림 없음(asampajañña)을 습득한다. 그대(유익함)와 반대되는 암흑을 그는 증장시킨다. 그는 암흑에 압도되고 암흑으로 귀결되며 암흑에 탐닉하게 된다. 이 사람을 '광명에서 암흑으로 가는 사람'이라 한다. 103. Tattha katamo puggalo joti jotiparāyano? Tattha vuccate soyaṃ puggalo kalyāṇamittassa sannissito bhavati sakkā saṃyogī kusalaṃ [Pg.305] gavesī, so kalyāṇamitte upasaṅkamitvā paripucchati, paripañhayati? Kiṃ kusalaṃ, kiṃ akusalaṃ? Kiṃ sāvajjaṃ, kiṃ anavajjaṃ? Kiṃ sevitabbaṃ, kiṃ na sevitabbaṃ? Kiṃ bhāvitabbaṃ, kiṃ na bhāvitabbaṃ? Kiṃ upasampajja vihātabbaṃ, kiṃ na upasampajja vihātabbaṃ? Kiṃ manasikātabbaṃ, kiṃ na manasikātabbaṃ? Kathaṃ saṃkileso hoti, kathaṃ vodānaṃ hoti? Kathaṃ pavatti hoti, kathaṃ nivatti hoti? Kathaṃ bandho hoti, kathaṃ mokkho hoti? Kathaṃ sakkāyasamudayo hoti, kathaṃ sakkāyanirodho hoti? So ettha desitaṃ yathā upaṭṭhitaṃ tathā sampaṭipajjanto so evaṃ pajānāti. Ime dhammā kusalā, ime dhammā akusalā. Evaṃ…pe… yāva kathaṃ sakkāyasamudayo hoti, kathaṃ sakkāyanirodho hotīti vitthārena kātabbaṃ. So te dhamme adhipāṭikaṅkhāti evaṃ lakkhaṇaṃ ñāṇaṃ vijjā ālokaṃ vaḍḍheti. So puggalo tapparamo bhavati tapparāyano, ayaṃ vuccate puggalo joti jotiparāyano. 103. 거기서 '광명에서 광명으로 가는 사람'(joti-jotiparāyano)이란 어떤 사람인가? 이에 대해 말하자면, 그 사람은 선우(kalyāṇamitta)에게 의지하며, 유익함을 구하며 (그것을) 행할 수 있는 능력이 결합된 자이다. 그는 선우들에게 다가가 '무엇이 유익한 것입니까, 무엇이 해로운 것입니까? 무엇이 비난받을 만한 것입니까, 무엇이 비난받지 않을 만한 것입니까? 무엇을 닦아야 합니까, 무엇을 닦지 말아야 합니까? 무엇을 실습해야 합니까, 무엇을 실습하지 말아야 합니까? 무엇을 성취하여 머물러야 합니까, 무엇을 성취하여 머물지 말아야 합니까? 무엇을 작의해야 합니까, 무엇을 작의하지 말아야 합니까? 어떻게 오염(saṃkileso)이 생기고, 어떻게 정화(vodānaṃ)가 됩니까? 어떻게 작용(pavatti)이 생기고, 어떻게 멈춤(nivatti)이 됩니까? 어떻게 결박(bandho)이 생기고, 어떻게 해탈(mokkho)이 됩니까? 어떻게 유신견의 발생(sakkāyasamudayo)이 있고, 어떻게 유신견의 소멸(sakkāyanirodho)이 있습니까?'라고 묻고 탐구한다. 그는 거기서 설해진 대로, 나타난 대로 바르게 실천하며 이와 같이 분명히 안다. '이러한 법들은 유익한 것이고, 이러한 법들은 해로운 것이다... (중략) ... 어떻게 유신견의 발생과 소멸이 있는가'까지 상세히 행해야 한다. 그는 그 법들을 간절히 원하며 이와 같이 특징, 지혜, 명지의 빛(vijjā-āloka)을 증장시킨다. 그 사람은 그것(지혜)에 전념하고 그것으로 귀결되니, 이 사람을 '광명에서 광명으로 가는 사람'이라 한다. Tattha katamo puggalo tamo tamaparāyano? Yo akusalaṃ dhammaṃ dīpeti. Taṃ bhāvanāya hīnāsu gatīsu upapattiṃ dasseti, tapparamo bhavati tapparāyano. Ayaṃ vuccate puggalo tamo tamaparāyano. 거기서 '암흑에서 암흑으로 가는 사람'(tamo-tamaparāyano)이란 어떤 사람인가? 해로운 법을 드러내는 자이다. 그것을 닦음으로써 비천한 곳(hīnāsu gatīsu)에 태어남을 보여주며, 그것에 전념하고 그것으로 귀결된다. 이 사람을 '암흑에서 암흑으로 가는 사람'이라 한다. Tattha yo puggalo tamo jotiparāyano? So tamena akusalassa kammassa vipākaṃ dasseti. Tameti yaṃ cakkhu kalyāṇamittassa yena akusale dhamme pajahati, kusale dhamme abhivaḍḍhati. 거기서 '암흑에서 광명으로 가는 사람'(tamo-jotiparāyano)이란 어떤 사람인가? 그는 암흑으로써 해로운 업의 과보를 보여준다. '어둡게 한다(tameti)'는 것은 선우의 눈(cakkhu)을 통하여 해로운 법들을 버리고 유익한 법들을 증장시키는 것을 말한다. Tattha yo ca paṇītāsu gatīsu upapattiṃ dasseti, tapparamo tena vuccate tamo jotiparāyano. 거기서 또한 수승한 곳(paṇītāsu gatīsu)에 태어남을 보여주며 그것에 전념하는 자를 '암흑에서 광명으로 가는 사람'이라 한다. Tattha yo puggalo joti tamaparāyano? Kusalassa kammavipākaṃ dasseti. Yaṃ cakkhu pāpamittasaṃsaggena pāpamittupasevena pāpamittavasānugo akusalaṃ dhammaṃ abhivaḍḍhati, taṃ bhāvanāya hīnāsu gatīsu upapattiṃ dasseti. Tapparamo tena vuccate joti tamaparāyano. 거기서 '광명에서 암흑으로 가는 사람'(joti-tamaparāyano)이란 어떤 사람인가? 유익한 업의 과보를 보여준다. 어떤 (지혜의) 눈을 가진 자가 나쁜 친구와의 교제와 나쁜 친구를 받듦으로 인해 나쁜 친구의 영향력에 따라 해로운 법을 증장시킨다면, 그것을 닦음으로써 비천한 곳에 태어남을 보여준다. 그것에 전념하므로 '광명에서 암흑으로 가는 사람'이라 한다. Tattha yo puggalo joti jotiparāyano so jotitā pabhātā yāva paṇītāsu gatīsu upapattiṃ dasseti. Tapparamo tenāha joti jotiparāyano. 거기서 '광명에서 광명으로 가는 사람'(joti-jotiparāyano)이란 광명과 밝음이 수승한 곳에 태어남을 보여주는 데까지 이르는 자이다. 그것에 전념하므로 '광명에서 광명으로 가는 사람'이라 하였다. Jotitamaparāyanena [Pg.306] dasa akusalānaṃ kammānaṃ udayaṃ dasseti. Tamena puggalena akusalānaṃ kammānaṃ vipākaṃ dasseti. Na akusalānaṃ dhammānaṃ vipākaṃ dasseti. Tamena aṭṭha micchattāni dasseti. Jotinā aṭṭha sammattāni dasseti. Jotinā tamaparāyanena dasa akusalakammapathe dasseti. Jotinā paṇītattaṃ dasseti. Tamena jotiparāyanena atapanīyaṃ dhammaṃ dasseti. Jotinā tamaparāyanena tapanīyaṃ dhammaṃ dasseti. Ayaṃ suttattho. '광명에서 암흑으로 가는 것'으로는 열 가지 해로운 업(kamma)의 발생을 보여준다. '암흑'인 사람으로는 해로운 업의 과보를 보여준다. 해로운 법의 과보는 보여주지 않는다. '암흑'으로는 여덟 가지 그릇된 길(micchattāni)을 보여준다. '광명'으로는 여덟 가지 바른 길(sammattāni)을 보여준다. '광명에서 암흑으로 가는 것'으로는 열 가지 해로운 업의 길(akusala-kammapatha)을 보여준다. '광명'으로는 수승함(paṇītattaṃ)을 보여준다. '암흑에서 광명으로 가는 것'으로는 괴롭지 않은(atapanīya) 법을 보여준다. '광명에서 암흑으로 가는 것'으로는 괴로운(tapanīya) 법을 보여준다. 이것이 경의 뜻(suttattho)이다. 104. Tattha katamo desanā hāro? Imamhi sutte kiṃ desitaṃ? Tattha vuccate imamhi sutte kusalākusalā dhammā desitā. Kusalākusalānañca dhammānaṃ vipāko desito. Hīnappaṇītānañca sattānaṃ gati nānākāraṇaṃ desitaṃ. Ayaṃ desanā hāro. 104. 거기서 '가르침의 방식'(desanā-hāra)이란 무엇인가? 이 경에서 무엇이 설해졌는가? 이에 대해 말하자면, 이 경에서는 유익하거나 해로운 법들이 설해졌다. 또한 유익하거나 해로운 법들의 과보가 설해졌다. 그리고 비천하거나 수승한 중생들의 태어남(gati)의 차이가 설해졌다. 이것이 가르침의 방식이다. Tattha katamo vicayo hāro? Akusalassa kammassa yo vipākaṃ paccanubhoti. Tattha ṭhito akusale dhamme uppādiyati vicayantaṃ yujjati. Kusalassa kammassa yo vipākaṃ paccanubhoti. Tattha ṭhito kusale dhamme uppādiyati vicayantaṃ yujjati. Ayaṃ vicayo yutti ca. 거기서 '조사의 방식'(vicaya-hāra)이란 무엇인가? 해로운 업의 과보를 겪는 자가, 거기 머물면서 해로운 법들을 일으키는 것에 대해 조사하는 것이 적절하다. 유익한 업의 과보를 겪는 자가, 거기 머물면서 유익한 법들을 일으키는 것에 대해 조사하는 것이 적절하다. 이것이 조사(vicaya)이며 또한 논리(yutti)의 방식이다. Tattha katamo padaṭṭhāno hāro? Yo puggalo joti, so paccavekkhaṇāya padaṭṭhānaṃ. Yo puggalo tamo, so tamādinnaṃ vānupassanāya padaṭṭhānanti dasseti. Tamena jotiparāyanena appamādassa padaṭṭhānaṃ dasseti, tamo avijjāya ca diṭṭhiyā ca padaṭṭhānaṃ dasseti. Jotinā tamaparāyanena pamādassa ca diṭṭhiyā ca padaṭṭhānaṃ dasseti. Ayaṃ padaṭṭhāno. 거기서 '근거의 방식'(padaṭṭhāna-hāra)이란 무엇인가? '광명'인 사람은 반조(paccavekkhaṇā)의 근거(padaṭṭhāna)이다. '암흑'인 사람은 암흑에서 취한 것을 관찰하는 것의 근거임을 보여준다. '암흑에서 광명으로 가는 것'으로는 불방일(appamāda)의 근거를 보여주고, '암흑'은 무명(avijjā)과 사견(diṭṭhi)의 근거임을 보여준다. '광명에서 암흑으로 가는 것'으로는 방일(pamāda)과 사견의 근거를 보여준다. 이것이 근거의 방식이다. Tattha katamo lakkhaṇo hāro? Tamena tamaparāyanena tamoti avijjāya niddiṭṭhāya sabbakilesadhammā niddiṭṭhā honti. Tamena jotiparāyanena jotivijjāya niddiṭṭhāya sabbe bodhipakkhiyadhammā niddiṭṭhā honti. Jotitamaparāyanena pamādo niddiṭṭho hoti. Tamena jotiparāyanena appamādo niddiṭṭho hoti. Ayaṃ lakkhaṇo hāro. 거기서 '특징의 방식'(lakkhaṇa-hāra)이란 무엇인가? '암흑에서 암흑으로 가는 것'에서 '암흑'이라 하여 무명(avijjā)이 지시될 때, 모든 번뇌의 법들(sabbakilesadhammā)이 지시된 것이다. '암흑에서 광명으로 가는 것'에서 '광명'인 명지(vijjā)가 지시될 때, 모든 보리분법(bodhipakkhiyadhammā)이 지시된 것이다. '광명에서 암흑으로 가는 것'으로는 방일(pamāda)이 지시된 것이고, '암흑에서 광명으로 가는 것'으로는 불방일(appamāda)이 지시된 것이다. 이것이 특징의 방식이다. Tattha katamo catubyūho hāro? Imamhi sutte bhagavato ko adhippāyo? Ye sattā nīcakulino, na te imaṃ sutvā kusale dhamme samādāya vattissanti. Ye sattā uccakulino, te imaṃ dhammadesanaṃ sutvā [Pg.307] bhiyyoso mattāya kusale dhamme samādāya vattissantīti. Ayaṃ catubyūho hāro. Bhūmiyaṃ upadeso. 거기서 '네 가지 분석의 방식'(catubyūha-hāra)이란 무엇인가? 이 경에서 세존의 의도는 무엇인가? 비천한 가문에서 태어난 중생들은 이 (법을) 듣고 유익한 법들을 수지하여 행하지 않을 것이나, 고귀한 가문에서 태어난 중생들은 이 법문을 듣고 더욱 넘치게 유익한 법들을 수지하여 행할 것이라는 점이다. 이것이 네 가지 분석의 방식이며, (수행의) 단계(bhūmi)에 대한 가르침(upadesa)이다. Tattha katamo āvaṭṭo hāro? Yā avijjāto pabhūti taṇhā, ayaṃ samudayo. Yo tamo tamaparāyano, idaṃ dukkhaṃ. Imāni dve saccāni dukkhañca samudayo ca joti yena suttena dhammena paññāpiyati, so dhammo paññindriyassa padaṭṭhānaṃ. Tena amohena tīṇi kusalamūlāni pāripūriṃ gacchanti saggassa padaṭṭhānaṃ. 거기서 아왓따 하라(āvaṭṭo hāro, 순환의 분석법)는 무엇인가? 무지로부터 시작되는 갈애, 이것이 집제(samudayo)이다. 어둠이자 어둠을 지향하는 것, 이것이 고제(dukkhaṃ)이다. 이 두 가지 진리인 고제와 집제는 빛(joti)을 밝히는 경전의 법에 의해 알려지며, 그 법은 혜근(paññindriya)의 가까운 원인이다. 그 무치(amohena)에 의해 세 가지 선뿌리가 원만해지며, 그것이 천상의 가까운 원인이다. Tattha katamā vibhatti? Tamo tamaparāyanoti na ekaṃsena. Kiṃ kāraṇaṃ? Atthi tamo ca bhavo aparāpariyavedanīyena ca kusalena jotinā puggalena sahopattibhāve. Atthi joti ca bhavo aparāpariyavedanīyena ca akusalena tamena puggalena sahopattibhāve parivattanā tamesu paṭipakkhoti jotinā tamaparāyano. 거기서 위밧띠(vibhatti, 분류의 분석법)란 무엇인가? '어둠이자 어둠을 지향하는 자'라는 말은 결정적인 것이 아니다. 그 이유는 무엇인가? 차차기 이후에 과보를 받는 선업의 빛을 지닌 사람에게도 태어남에 있어 어둠과 존재(bhava)가 있을 수 있기 때문이며, 또한 차차기 이후에 과보를 받는 불선업의 어둠을 지닌 사람에게도 태어남에 있어 빛과 존재가 있을 수 있기 때문이다. 어둠 속에서의 역전은 그 반대되는 것이니, 빛에 의해서도 어둠을 지향하는 자가 있을 수 있다. Tattha katamo vevacano? Yo tamo, so evaṃ attabyāpādāya paṭipanno, so assaddhāya bālo akusalo abyatto anādīnavadassī. Yo joti, so attahitāya paṭipanno paṇḍito kusalo byatto ādīnavadassī. Ayaṃ vevacano. 거기서 웨와짜나(vevacano, 유의어의 분석법)란 무엇인가? 어둠인 자는 자신을 해치도록 수행하니, 그는 믿음이 없고 어리석으며 능숙하지 못하고 미숙하며 위험을 보지 못하는 자이다. 빛인 자는 자신의 이익을 위해 수행하니, 현명하고 능숙하며 노련하고 위험을 보는 자이다. 이것이 웨와짜나이다. Tattha katamā paññatti? So puggalo vipākapaññattiyā paññāpiyati, akusale pariyādinnatā paññāpiyati. Jotikusaladhammupapattipaññattiyā paññāpiyati kusaladhammavipākapaññattiyā cāti. 거기서 빤냣띠(paññatti, 개념의 분석법)란 무엇인가? 그 개인은 과보의 개념으로 알려지고, 불선법을 완전히 소모함으로 알려진다. 또한 선법의 생겨남이라는 빛의 개념으로 알려지고, 선법의 과보라는 개념으로 알려진다. Otaraṇoti ye avijjāpaccayā saṅkhārā yañca jarāmaraṇaṃ yā ca avijjā, taṃ padaṭṭhānaṃ, niddesena vijjuppādo avijjānirodho yo yāva jarāmaraṇanirodho, ime dve dhammā saṅkhārakkhandhapariyāpannā. Dhammadhātu dhammāyatanañca padaṭṭhānaṃ niddesena dhātūsu. 오따라나(otaraṇo, 귀결의 분석법)란 무지를 조건으로 일어나는 형성들(saṅkhārā), 노사와 무지, 이것이 가까운 원인이다. 설명에 따르면 명지(vijjā)의 일어남은 무지의 소멸이며 노사의 소멸까지 이어지는데, 이 두 가지 법은 행온(saṅkhārakkhandha)에 포함된다. 법계와 법처는 요소들(dhātu)에 관한 설명에서의 가까운 원인이다. Tattha katamo sodhano? Imassa suttassa desitassa ārambho. Adhiṭṭhānoti tamoti bhagavā bravīti, na ekaṃ puggalaṃ deseti. Yāvatā sattānaṃ gati, tattha ye duccaritadhammena upapannā, te bahulādhivacanena tamo niddisati. Yā joti sabbasattesu kusaladhammopapatti sabbaṃ taṃ jotīti abhilapati ayamekatā paccayo yonisomanasikārapaññatti catunnaṃ mahābhūtānaṃ puggalānaṃ. 거기서 소다나(sodhano, 정화의 분석법)는 무엇인가? 설해진 이 경전의 도입이다. 아딧따나(adhiṭṭhāno, 안립의 분석법)란 세존께서 '어둠'이라고 말씀하실 때 단 한 사람만을 가르치시는 것이 아니다. 중생들의 갈 곳이 있는 한, 그곳에서 악행의 법으로 태어난 자들을 집단적인 명칭으로서 '어둠'이라 지칭하신 것이다. 모든 중생에게서 선법이 생겨나는 것을 모두 '빛(joti)'이라 부르신다. 이것이 네 가지 근본 물질로 이루어진 개인들에게 나타나는 체계적 주의(yonisomanasikāra)의 개념이자 일치하는 원인이다. Tattha [Pg.308] katamo parikkhāro? Akusalassa pāpamittatā paccayo, ayoniso manasikāro hetu. Kusalassa kalyāṇamittatā paccayo, yoniso manasikāro hetu. 거기서 빠릭카라(parikkhāro, 보조의 분석법)란 무엇인가? 불선법에는 나쁜 친구가 조건(paccayo)이고 비체계적 주의가 원인(hetu)이다. 선법에는 선한 친구가 조건이고 체계적 주의가 원인이다. Tattha katamā samāropanāti? Idhekacco nīce kule paccājāto hotīti nīce kule paccājāto rūpesu saddesu gandhesu rasesu phassesu, so upapanno sabbamhi mānussake upabhogaparibhoge. Joti paṇītesu kusalesu upapanno sabbamhi mānussake upabhogaparibhoge upapannoti. 거기서 사마로빠나(samāropanā, 설정의 분석법)란 무엇인가? "여기 어떤 자가 낮은 가문에 다시 태어난다" 함은 형색, 소리, 냄새, 맛, 감촉에 있어 낮은 가문에 다시 태어나 온갖 인간 세상의 즐거움 속에 태어나는 것이다. 빛인 자는 수승한 선업들에 태어나 온갖 인간 세상의 즐거움 속에 태어나는 것을 말한다. 105. Tattha katamaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ nibbedhabhāgiyaṃ ca suttaṃ? Na taṃ daḷhaṃ bandhanamāhu dhīrāti gāthā. Kena kāraṇena taṃ bandhanaṃ daḷhaṃ? Catūhi kāraṇehi issariyena sakkā mocetuṃ dhanena vā aññena vā yācanāya vā parāyanena vā. Yesu ca ayaṃ rāgo maṇikuṇḍalesu puttesu dāresu ca yā apekkhā, idamassa cetasikabandhanaṃ. Taṃ na sakkā issariyena vā dhanena vā aññena vā yācanāya vā parāyanena vā mocetuṃ. Na ca tattha koci atthi pāṭibhogo. Iminā bandhanato mocayitthāti devo vā manusso vā tadidaṃ bandhanaṃ rāgānusayena ca chasu bāhiresu ca āyatanesu bandhati. Rūpesu rūpataṇhā bandhati, yāva dhammesu dhammataṇhā. Yo idha loke bandho paralokasmiṃ bandho nīyati. So bandho jāyati, bandho mīyati. Bandho asmā lokā paraṃ lokaṃ gacchati. Na sakkā mocetuṃ aññatra ariyamaggena imañca bandhanaṃ. Maraṇabhāvañca upapattibhāvañca bhayato viditvā chandarāgaṃ pajahati. So imaṃ chandarāgaṃ pajahitvā atikkamati. Ayañca loko ito paraṃ dutiyo. 105. 거기서 오염의 부문(saṃkilesabhāgiya)과 통찰의 부문(nibbedhabhāgiya)의 경전이란 무엇인가? "지혜로운 이들은 그것을 견고한 결박이라 말하지 않는다"는 게송이다. 어떤 이유로 그 결박이 견고한가? 권력이나 재물, 혹은 타인의 간청이나 의지처로도 풀 수 없기 때문이다. 보석 귀걸이, 아들, 아내에 대한 갈망인 이 탐욕은 그에게 정신적 결박(cetasikabandhana)이 된다. 그것은 권력이나 재물, 간청 등으로 풀 수 없다. 거기에는 보증인이 아무도 없으니, 이 결박에서 풀어달라고 할 신이나 인간도 없다. 이 결박은 탐욕의 잠재성향(rāgānusaya)과 여섯 가지 외입처에 결박한다. 형색에는 형색에 대한 갈애가 결박하고, 법에는 법에 대한 갈애가 결박한다. 이 세상에서의 결박은 저 세상의 결박으로 이어진다. 그는 결박된 채 태어나고 결박된 채 죽으며, 이 세상에서 저 세상으로 결박된 채 간다. 성스러운 도(ariya magga)를 제외하고는 이 결박을 풀 수 없다. 죽음과 태어남의 상태를 두려움으로 알고서 욕탐(chandarāga)을 버린다. 그는 이 욕탐을 버리고 윤회를 건넌다. 이 세상 다음에 두 번째 세상(내생)이 있다. Tattha yaṃ bandhanāsaṅkhārānaṃ pahānaṃ idaṃ vuccati ubhayesu ṭhānesu vīriyaṃ, gandhaparivāto sumuni nopalimpati. Tatheva pariggahesu puttesu dāresu ca avūḷho salloti tasseva taṇhāya pahānaṃ dasseti. Ayaṃ taṇhāmūlassa pahānā vare appamattoti kāmo pamādavattati pahānāya nekkhammābhirato appamādavihārī bhavati. Tassa āsayaṃ pahānāya neva imaṃ lokaṃ āsīsati na paralokaṃ. Na idhalokaṃ nissitaṃ, piyarūpaṃ sātarūpaṃ ākaṅkhati. Nāpi paralokaṃ nissitaṃ piyarūpaṃ sātarūpaṃ [Pg.309] ākaṅkhati, tena vuccate ‘‘nāsīsate lokamimaṃ paraṃ lokañcā’’ti. Yaṃ tassa pahānaṃ taṃ chedanaṃ aṭṭhakavaggiyesu muni niddiṭṭho. So idha virodho aṭṭhakavaggiyesu nāsīsanaṃ idha anāthā. Tathāyaṃ taṇhāya tassa pariggahassa vatthukāmassa ekagāthāya ete sabbe kāmā dassitā. Tena bhagavā deseti ‘‘etampi chetvāna paribbajanti anapekkhino sabbakāme pahāyā’’ti. Imissā gāthāya dvidhā niddeso saṃsandananiddeso ca samayaniddeso ca, yathā ayaṃ gāthā saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca, evaṃ tāya gāthāya saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca visajjanā. Evaṃ gāthā sabbagāthāsu byākaraṇesu vā niddiṭṭhaṃ suttaṃ. 거기서 결박된 형성들을 버리는 것, 이것을 양측의 자리에서의 정진(vīriya)이라 한다. 번뇌에 둘러싸인 훌륭한 성자(muni)는 아들이나 아내, 그리고 그와 같이 움켜쥔 것들에 오염되지 않으니, 화살이 뽑혔기 때문이다. 따라서 그에게 갈애를 버렸음을 보여준다. 그는 갈애의 뿌리를 버렸기에 수승한 선법에 방일하지 않는 자이다. 해탈을 원하는 자는 방일함을 버리기 위해 출가에 정진하며 방일하지 않고 머무는 자가 된다. 그는 갈망을 버렸기에 이 세상도 저 세상도 바라지 않는다. 이 세상에 의지한 사랑스럽고 즐거운 형태를 원하지 않으며, 저 세상의 것도 원하지 않는다. 그러므로 "이 세상도 저 세상도 바라지 않는다"라고 한다. 그 버림과 끊어냄을 아타까와까(Atthakavagga)에서 성자께서 보여주셨다. 여기 그 대립함이 있으니, 아타까와까에서는 바라지 않음이요, 여기서는 의지처 없음이다. 그와 같이 갈애로 인해 감각 대상을 움켜쥔 자에 대해 이 한 게송으로 그 모든 욕망들을 보여주셨다. 그러므로 세존께서는 "이것 또한 끊어내고, 모든 욕망을 버리고, 기대 없이 유행한다"라고 설하신 것이다. 이 게송의 명시에는 연결의 명시와 시기의 명시가 있으니, 이 게송이 오염의 부문과 통찰의 부문을 함께 다루듯이, 그 게송에 의해 오염과 통찰의 부문이 해설된다. 이처럼 게송은 모든 게송의 해설에서 경전으로 명시되었다. 106. Tattha katamā desanā? Imaṃ suttaṃ kenādhippāyena desitaṃ. Ye rāgacaritā sattā, te kāme pajahissantīti ayaṃ tattha bhagavato adhippāyo. 106. 거기서 데사나(desanā, 가르침의 분석법)란 무엇인가? 이 경전은 어떤 의도로 설해졌는가? 탐욕의 성향을 가진 중생들이 감각적 욕망을 버리게 하려는 것, 이것이 거기 담긴 세존의 의도이다. Tattha katamo vicayo? Yassa dasavatthukā kilesā uttiṇṇā vantā viditā. Katame dasavidhāti, kilesakāmā ca orambhāgiyauddhambhāgiyā ca saṃyojanā dasavatthukāni āyatanāni, ayaṃ vicayo. 거기서 위짜야(vicayo, 조사의 분석법)란 무엇인가? 열 가지 근거를 가진 번뇌를 건너고, 토해내고, 알아차린 자에 대한 것이다. 열 가지란 욕망의 번뇌, 하분결과 상분결의 결사들(saṃyojanā), 그리고 열 가지 근거가 되는 처(āyatana)들이니, 이것이 위짜야이다. Tattha katamā yutti? Ye sārattā te gāḷhabandhanena bandhanti atthi esā yutti. 거기서 윳띠(yutti, 적합성의 분석법)란 무엇인가? 몹시 탐착하는 자들은 견고한 결박에 묶인다는 것, 이것이 윳띠이다. Tattha katamo padaṭṭhāno? Sāratto maṇikuṇḍalesu mamaṃkārassa padaṭṭhānaṃ. Apekkhāti atītavatthussa sarāgassa padaṭṭhānaṃ. Etampi chetvāti bhāvanāya padaṭṭhānaṃ. 거기서 족처(padaṭṭhāna) 하라는 무엇인가? 보석 귀걸이에 강하게 집착하는 자에게 그것은 '나의 것'이라는 아만의 족처이다. '기대(apekkhā)'라는 것은 지나간 대상에 대한 탐욕(sarāga)의 족처이다. '이것 또한 끊고'라는 것은 수행(bhāvanā)의 족처이다. Tattha katamo lakkhaṇo? Sārattacitto maṇikuṇḍalesu yo ahaṃkāre visatto mamaṃkāre visatto, yo puttadāre sāratto. Khettavatthusmiṃ sāratto. Ayaṃ lakkhaṇo hāro. 거기서 특징(lakkhaṇa) 하라는 무엇인가? 보석 귀걸이에 강하게 집착하는 마음으로 '나'라는 상(ahaṃkāra)에 묶이고 '나의 것'이라는 상(mamaṃkāra)에 묶인 자, 자식과 아내에게 강하게 집착하는 자, 논밭과 집터에 강하게 집착하는 자이다. 이것이 특징 하라이다. Tattha katamo catubyūho hāro? Idha sutte bhagavato ko adhippāyo. Ye nibbānena chandikā bhavissanti, te puttadāre taṇhaṃ pajahissanti. Ayaṃ tattha bhagavato adhippāyo. Imāni cattāri saccāni. 거기서 사분석(catubyūha) 하라는 무엇인가? 이 경에서 세존의 의도는 무엇인가? 열반을 원하는 자들은 자식과 아내에 대한 갈애를 버릴 것이다. 이것이 그 경에서 세존의 의도이다. 이것이 네 가지 성스러운 진리(사성제)이다. Tattha katamo āvaṭṭo? Yā puttadāre taṇhā, ayaṃ samudayo. Ye upādinnakkhandhā, te ye ca bāhiresu rūpesu rūpapariggaho, idaṃ dukkhaṃ, yaṃ [Pg.310] tattha chedanīyaṃ, ayaṃ nirodho. Yena bhijjati, ayaṃ maggo. Vibhattīti natthi vibhattiyā bhūmi, parivattanoti paṭipakkho niddiṭṭho. 거기서 회전(āvaṭṭo) 하라는 무엇인가? 자식과 아내에 대한 갈애, 이것이 집제(samudaya)이다. 오취온과 외부 색법들에 대한 집착인 색의 거둠, 이것이 고제(dukkha)이다. 그 원인을 끊어야 할 것, 이것이 멸제(nirodho)이다. 이것으로써 번뇌가 파괴되는 것, 이것이 도제(maggo)이다. 분류(vibhatti)는 분류 하라의 토대가 없으며, 전도(parivattana)는 반대되는 측면이 제시된 것이다. Tattha katamo vevacano? Niddiṭṭho vevacano. Tattha katamo otaraṇo? Atthi taṇhā eko satto otiṇṇo tappaccayā viññāṇaṃ yāva jarāmaraṇaṃ. Yā tattha vedanā, ayaṃ avijjā vijjuppādā avijjānirodho yāva jarāmaraṇanirodho. 거기서 동의어(vevacano) 하라는 무엇인가? 동의어 하라가 제시되었다. 거기서 유입(otaraṇa) 하라는 무엇인가? 갈애가 있고 한 중생이 윤회에 들어갔으며, 그 조건으로 인해 식(viññāṇa)이 노사와 죽음에 이르기까지 이어진다. 거기서 그 느낌은 무명(avijjā)이다. 명지(vijjā)가 일어나면 무명이 소멸하고 노사까지 소멸한다. Tattha katamo sodhano? Suddho gāthāya ārambho. Tattha katamo adhiṭṭhāno? Na taṃ daḷhaṃ bandhanamāhu dhīrāti ekattatāya paññattā, na vemattatāya. Cattāro rāgā kāmarāgo rūparāgo bhavarāgo diṭṭhirāgo cāti ekattatāya paññattā. 거기서 정화(sodhano) 하라는 무엇인가? 게송의 시작이 청정하다. 거기서 확정(adhiṭṭhāno) 하라는 무엇인가? '현자들은 그것을 강한 결박이라 말하지 않는다'는 것은 단일성(ekattatāya)으로 시설된 것이지 차별성으로 된 것이 아니다. 네 가지 탐욕, 즉 감각적 욕망의 탐욕, 견해의 탐욕 등 네 가지 탐욕은 단일성으로 시설되었다. Tattha katamo parikkhāro? Yesaṃ rāgo maṇikuṇḍalesu tassa subhasaññā hetu, anubyañjanaso ca nimittaggāhitā paccayo. Yāya te chinnāni tassa asubhasaññā hetu, nimittaggahaṇaanubyañjanaggahaṇavinodanaṃ paccayo. 거기서 구비(parikkhāro) 하라는 무엇인가? 보석 귀걸이를 한 자식과 아내에 대해 탐욕이 있는 자들에게는 아름답다는 인식(subhasaññā)이 원인(hetu)이고, 상(nimitta)과 세세한 부분(anubyañjana)을 취함이 조건(paccayo)이다. 그것들을 끊는 자에게는 추하다는 인식(asubhasaññā)이 원인이고, 상을 취함과 세세한 부분을 취함을 물리치는 것이 조건이다. Tattha katamo samāropano? Sāratto maṇikuṇḍalesu sammūḷhavidho duṭṭhātipi etampi chetvāna paribbajantīti taṃ pariññātatthaṃ parivajjitatthaṃ pajahitā, ayaṃ samāropano. 거기서 귀납(samāropano) 하라는 무엇인가? 보석 귀걸이에 강하게 집착하고, 미혹에 빠지고, 오염된 자들이 이것 또한 끊고 수행한다는 것은, 그것을 철저히 알기 위해(pariññātatthaṃ) 그리고 멀리하기 위해(parivajjitatthaṃ) 버리는 것이니, 이것이 귀납 하라이다. 107. Yaṃ cetasikaṃ yaṃ pakappitaṃ vitthārena paccayo, yaṃ vā cetasikaṃ kāyikaṃ cetasikaṃ kammaṃ. Kiṃkāraṇā? Cetasikā hi cetanā manokammāti vuccate, sā cetanākammaṃ, yaṃ cetasikaṃ imaṃ kāyikañca vācasikañca imāni tīṇi kammāni niddiṭṭhāni. Kāyakammaṃ vacīkammañca tāni kusalāni piyaṃ kāyena ca vācāya ca ārabhati parāmasati, ayaṃ vuccati sīlabbataparāmāso. Saṅkappanā te tividhā saṅkhārā puññamayā apuññamayā āneñjamayā, tappaccayā viññāṇaṃ te ārammaṇametaṃ hoti viññāṇassa ṭhitiyā. Yā subhasaññā sukhasaññā attasaññā ca. Idaṃ cetasikaṃ. Yaṃ rūpūpagaṃ viññāṇaṃ tiṭṭhati rūpārammaṇaṃ rūpapatiṭṭhitaṃ nandūpasecanaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullataṃ gacchati, ayaṃ saṅkappanā, iti yaṃ viññāṇaṭṭhitīsu [Pg.311] ṭhitaṃ paṭhamābhinibbattiārammaṇavasena upādānaṃ, idaṃ vuccati cetasikanti. 107. 마음의 작용이고 구상된 것은 상세하게 설명하면 조건(paccayo)이 된다. 마음의 작용 혹은 신체적인 것, 마음의 작용인 업(kamma)이 있다. 그 이유는 무엇인가? 마음을 의지하는 의도(cetanā)를 마노업(manokamma)이라 부르기 때문이다. 그 의도가 곧 업이다. 마음의 작용인 이것은 신체적인 업(kāyika)과 언어적인 업(vācasika)이기도 하니, 이 세 가지 업이 제시되었다. 신체적 업과 언어적 업, 그것들이 선한 것이든, 몸과 말로 시작하고 집착하는 것을 계금취(sīlabbataparāmāso)라 한다. 구상(saṅkappanā)이란 복업(puññamaya), 비복업(apuññamaya), 부동업(āneñjamaya)의 세 가지 행(saṅkhāra)이며, 그것을 조건으로 식이 생기고 그것이 식의 머묾(ṭhiti)을 위한 대상이 된다. 아름답다는 인식, 즐겁다는 인식, 자아라는 인식이 있다. 이것은 마음의 작용이다. 색에 도달한 식이 머물고, 색을 대상으로 하고 색에 안주하여, 환희로 적셔져서 증장하고 번창하고 충만해지니, 이것이 구상(saṅkappanā)이다. 이처럼 식의 머묾(viññāṇaṭṭhiti)에 머무는 최초의 발생이 대상의 힘에 의한 취착(upādāna)이며, 이를 마음의 작용(cetasika)이라 한다. Tattha ṭhitassa arūpassa yā nikanti ajjhosānaṃ, idampi sakampitaṃ manāpikesu rūpesu piyarūpasātarūpesu ābhogo, idaṃ cetasikaṃ. Yaṃ ceteti sattesu manāpikesu abhijjhākāyagantho paṭighānusayesu byāpādakāyagantho sabbe cattāro ganthā, ayaṃ pañcasu kāmaguṇesu paṭhamābhinipāto cittassa yā cetanā yassa tattha assādānupassissa anekā pāpakā akusalā dhammā cittaṃ arūpavatiyo honti. Puggalo rāgānubandhibhūto tehi kilesakāmehi yathā kāmakaraṇīyo, ayaṃ vuccate kāmesu pakappanā. Evaṃ sabbe cattāro oghā. Yaṃ tehi kāmehi saṃyutto viharati bhāvito ajjhosanno, ayaṃ cetanā. Yassa tathāyaṃ avītarāgassa adhigatapemassa tassa vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā dukkhānuparivattitaṃ viññāṇaṃ hoti saritassa vayadhammasamuppādo cittaṃ pariyādiyati, idaṃ vuccati pakappitanti. 거기 머무는 무색(arūpa)의 존재에게 있는 갈망(nikanti)과 탐닉(ajjhosāna), 이것 또한 동요(sakampita)이다. 마음에 드는 색법들, 사랑스럽고 즐거운 색법들에 대한 전념(ābhogo), 이것은 마음의 작용이다. 마음에 드는 중생들에 대해 의도하는 것은 탐욕의 신계(abhijjhākāyagantho)이고, 장애의 잠재성향(paṭighānusaya)에 대해서는 악의의 신계(byāpādakāyagantho)이며, 이 네 가지 계(gantha)가 모두 있다. 이것은 다섯 가지 가닥의 감각적 욕망에 처음으로 떨어지는 마음의 의도이다. 거기서 달콤함을 관찰하는 자에게는 수많은 악하고 불선한 법들이 마음(무색의 존재들)에 일어난다. 탐욕에 묶인 보가라(puggalo)는 그 번뇌의 욕망들에 의해 마음대로 휘둘리니, 이를 욕망들에 대한 구상(pakappanā)이라 한다. 이와 같이 모든 중생에게는 네 가지 폭류(ogha)가 있다. 그 욕망들과 결합하여 억눌리고 탐닉하며 머무는 것, 이것이 의도(cetanā)이다. 탐욕을 떨치지 못하고 깊은 애착이 있는 자에게는 그것들이 변하고 달라짐으로 인해 슬픔, 비탄, 고통, 불만, 절망이 일어난다. 고통을 따라 회전하는 식이 있게 되며, 과거를 기억하는 자에게는 소멸하는 법의 생겨남이 마음을 압도하니, 이를 구상된 것(pakappita)이라 한다. Ekamekassa ceteti ca pakappeti ca viññāṇassa ṭhiti yā hoti, sā ca ṭhiti dvidhā ārammaṇaṭṭhiti ca āhāraṭṭhiti ca. Tattha yā ārammaṇaṭṭhiti, ayaṃ nāmarūpassa paccayo. Yā āhāraṭṭhiti yā punabbhavābhinibbattikā ṭhiti yā ca ponobhavikā ṭhiti, ayaṃ vuccati ārammaṇaṃ. Taṃ hoti viññāṇassa ṭhitiyā tassa viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ yāva jarāmaraṇañca ceteti, atha ca puna patthayate yato na ponobhavikā anāgatavatthumhi, ayaṃ paṭipakkho niddiṭṭho. Na ceteti na patthayati atha ca dūsetīti duvidho niddeso. Assa pubbe hoti taṃ cetasikaṃ taṃ pakappitaṃ asamūhataṃ tappaccayā, ayaṃ viññāṇassa ṭhiti hoti. 하나하나에 대해 의도하고 구상함에 따라 식의 머묾(ṭhiti)이 있게 되는데, 그 머묾은 대상에서의 머묾(ārammaṇaṭṭhiti)과 영양원에서의 머묾(āhāraṭṭhiti)의 두 가지이다. 거기서 대상에서의 머묾은 명색(nāmarūpa)의 조건이 된다. 영양원에서의 머묾은 다시 태어남을 일으키는 머묾이며, 다시 태어남과 관련된 머묾을 대상(ārammaṇa)이라 한다. 그것은 식의 머묾을 위한 것이며, 그 식을 조건으로 명색을 의도하며 노사에 이르게 된다. 또한 다시 태어나지 않음을 위해 미래의 대상에 대해 원하기도 하니, 이것이 반대되는 측면(paṭipakkho)으로 제시된 것이다. 의도하지 않고 원하지 않으며 또한 파괴하는 것, 이와 같이 설시는 두 가지이다. 그에게 예전에 있었던 그 마음의 작용과 구상이 그 원인으로 인해 제거되지 않았을 때, 이것이 식의 머묾이 된다. 108. Atha vā tassa anusayā āvibhavanti tappaccayā tassa punabbhavo nibbattati. Atha vā naṃ saṃkiyate appetu āgāre vā, sukhumā vā santi vā na saṃkiyate kāme taṃ evaṃ niccesupi āgāresu jāto hoti. Taṃ nayati yaṃ no kappetuṃ evaṃ saṅkhārā cetitā pakappitā ca ārammaṇabhūtā [Pg.312] honti, yā ca cetanā yā ca pakappanā yañca vatthu nibbattaṃ, ubhopi ete ārammaṇaṃ viññāṇassa tathā cetanāya ca saṅkappanāya ca patthanāya ca bhūtā sattā ceteti ca saṅkappeti ca. Yaṃ gavesanā na ca ceteti na ca saṅkappeti. Katame ca sattā bhūtā? Ye ca tanujātaaṇḍajāpi aṇḍakā anubhinnā saṃsedajā na ca sambhinnā ime bhūtā. Katame sambhavesino gabbhagatā aṇḍagatā saṃsaranto ime na ceteti na pattheti na ca saṅkappeti. Anusaye na ca punabbhavo nibbattīti? Ye bhūtā sattā ye sambhavesino, te thāvarā. Ye vā sato cetenti patthenti ca ye thāvarā. Te na ca cetenti, na ca patthenti, na ca saṅkappenti, anusayena ca saṃsaranti. 108. 혹은 그에게 잠재성향(anusaya)이 나타나며, 그 원인으로 그에게 다시 새로운 태어남(punabbhava)이 일어납니다. 혹은 그를 집에 머물게 하더라도 칭송받으니, 미세하거나 고요하더라도 감각적 욕망에 있어서는 그를 칭송하지 않으며, 이와 같이 견고한 집들에서 태어난 자가 됩니다. 비구가 의도하지 않는 것을 이끌어 가니, 이와 같이 상카라들이 의도되고 계획되어 대상이 됩니다. 의도(cetanā)와 계획(pakappanā)과 일어난 토대(vatthu), 이 둘 모두는 식(viññāṇa)의 대상입니다. 그와 같이 의도와 계획과 열망(patthanā)에 의해 생겨난 존재(satta)는 의도하고 계획합니다. 추구하는 바가 있으면 의도하지 않고 계획하지 않습니다. '이미 생겨난 존재(bhūta)'란 무엇입니까? 얇은 껍질이나 알에서 태어난 자들, 그리고 알 속에 있는 자들, 습생(saṃsedaja)이면서 아직 껍질을 깨지 않은 자들, 이들이 '이미 생겨난 존재'입니다. '태어남을 찾는 자(sambhavesino)'란 무엇입니까? 모태에 든 자, 알 속에 든 자, 윤회하는 자들이 있습니다. 이들은 의도하지 않고 열망하지 않으며 계획하지 않습니다. 잠재성향으로 인해 다시 새로운 태어남이 일어납니까? 이미 생겨난 존재들과 태어남을 찾는 자들, 그들은 '머무는 자(thāvara)'입니다. 혹은 마음을 챙겨 의도하고 열망하는 자들도 '머무는 자'입니다. 그들은 의도하지 않고 열망하지 않으며 계획하지 않으면서 잠재성향에 의해 윤회합니다. Aparo pariyāyo. Ye ariyapuggalā sekkhā, tattha te na ca cetenti, na ca saṅkappenti, anusayena puna uppajjanti. 또 다른 방법. 유학(sekkhā)인 성자들의 경우, 그 성스러운 경지에서 그들은 의도하지 않고 계획하지 않으나, 잠재성향에 의해 다시 태어납니다. Aparo pariyāyo. Sukhumā pāṇā bhūmigatā udakagatā cakkhuno āpāthaṃ nāgacchanti, te na ca cetenti, na ca saṅkappenti, anusayena ca saṃsaranti. 또 다른 방법. 땅이나 물속에 있는 미세한 생명체들은 눈의 영역에 들어오지 않으니, 그들은 의도하지 않고 계획하지 않으나, 잠재성향에 의해 윤회합니다. Aparo pariyāyo. Bāhikā sabbe bhikkhū abhimānikā, te na ca cetenti, na ca patthayanti, anusayena ca saṃsaranti, na ca cetenti, na ca saṅkappenti, na ca anusenti. Ārammaṇampetaṃ na hoti viññāṇassa ṭhitiyā. 또 다른 방법. 가르침 밖의 모든 자만심 강한 비구들, 그들은 의도하지 않고 열망하지 않으며 잠재성향에 의해 윤회하나, 의도하지 않고 계획하지 않으며 잠재하지도 않습니다. 이 또한 식이 머물기 위한 대상이 되지 않습니다. Na ca cetetīti pariyuṭṭhānasamugghātaṃ dasseti. Na ca anusetīti anusayasamugghātaṃ dasseti. Na ca cetetīti oḷārikānaṃ kilesānaṃ pahānaṃ dasseti. Na ca anusetīti sukhumānaṃ kilesānaṃ pahānaṃ dasseti. Na ca cetetīti yena bhūmi ca na ca patthayantīti sakadāgāmī anāgāmī, na ca anusetīti arahaṃ, na ca cetetīti sīlakkhandhassa paṭipakkhena pahānaṃ dasseti, na ca patthayatīti samādhikkhandhassa paṭipakkhena pahānaṃ dasseti, na ca anusayatīti paññākkhandhassa paṭipakkhena pahānaṃ dasseti, na ca cetetīti apuññamayānaṃ saṅkhārānaṃ pahānaṃ dasseti, na ca patthayatīti puññamayānaṃ saṅkhārānaṃ pahānaṃ dasseti, na ca anusetīti āneñjamayānaṃ saṅkhārānaṃ pahānaṃ dasseti, na ca cetetīti anaññātaññassāmītindriyaṃ, na ca patthayatīti aññindriyaṃ, na ca anusayatīti aññātāvino indriyaṃ. Na ca cetetīti mudukā indriyabhāvanā, na ca patthayatīti [Pg.313] majjhaindriyabhāvanā, na ca anusetīti adhimattā indriyabhāvanā. Ayaṃ suttattho. '의도하지 않는다'는 것은 번뇌의 치성(pariyuṭṭhāna)을 완전히 뿌리 뽑음을 보여줍니다. '잠재하지 않는다'는 것은 잠재성향(anusaya)을 완전히 뿌리 뽑음을 보여줍니다. '의도하지 않는다'는 것은 거친 번뇌들의 버림을 보여주며, '잠재하지 않는다'는 것은 미세한 번뇌들의 버림을 보여줍니다. '의도하지 않는다'는 것은 견해의 단계(dassana-bhūmi)를 보여주고, '열망하지 않는다'는 것은 일래자(sakadāgāmī)와 불환자(anāgāmī)를 보여주며, '잠재하지 않는다'는 것은 아라한을 보여줍니다. '의도하지 않는다'는 것은 계온(sīlakkhandha)과 반대되는 것을 버림을 보여주고, '열망하지 않는다'는 것은 정온(samādhikkhandha)과 반대되는 것을 버림을 보여주며, '잠재성향이 없다'는 것은 혜온(paññākkhandha)과 반대되는 것을 버림을 보여줍니다. '의도하지 않는다'는 것은 비복업(apuñña)으로 이루어진 상카라들의 버림을 보여주고, '열망하지 않는다'는 것은 복업(puñña)으로 이루어진 상카라들의 버림을 보여주며, '잠재하지 않는다'는 것은 부동업(āneñja)으로 이루어진 상카라들의 버림을 보여줍니다. '의도하지 않는다'는 것은 미지당지근을, '열망하지 않는다'는 것은 기지근을, '잠재성향이 없다'는 것은 구지근을 보여줍니다. '의도하지 않는다'는 것은 부드러운 인드라야의 수행을, '열망하지 않는다'는 것은 중간의 인드라야의 수행을, '잠재하지 않는다'는 것은 뛰어난 인드라야의 수행을 보여줍니다. 이것이 경의 의미입니다. 109. Tattha katamā desanā? Idha sutte cattāri saccāni desitāni. Yañca cetayitaṃ yañca pakappitaṃ atthi etaṃ ārammaṇaṃ cittaṃ patiṭṭhati vicinati yujjati. Na ca cetetīti na ca patthayatīti atthi evaṃ ārammaṇaṃ anusaye viññāṇamiti viciniyati yujjati na ca ceteti na ca patthayati. Anusayappahānā viññāṇaṭṭhitiṃ na gavesanti, viciyantaṃ yujjati. Ayaṃ yuttivicayo. 109. 거기서 가르침(desanā)이란 무엇입니까? 이 경에서 사성제가 설해졌습니다. 의도된 것과 계획된 것이 있으면, 그것이 대상이 되어 마음이 머물고 분별하고 결합합니다. '의도하지 않고 열망하지 않는다'는 것은 잠재성향 속의 대상을 식(viññāṇa)이라고 분별하고 결합하며, 의도하지 않고 열망하지 않는다는 것입니다. 잠재성향을 버림으로써 식의 머묾을 구하지 않으니, 분별하는 것이 적절합니다. 이것이 논리적 조사(yutti-vicaya)입니다. Tattha katamo padaṭṭhāno? Cetanā pariyuṭṭhānaṃ cetanāpariyuṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Saṅkappanaṃ upādānassa padaṭṭhānaṃ. Anusayo pariyuṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Tesaṃ chandarāgavināsāya bhāvanā bhavarāgassa pahānaṃ. 거기서 근거(padaṭṭhāna)란 무엇입니까? 의도는 번뇌의 치성(pariyuṭṭhāna)이며, 의도는 번뇌 치성의 가까운 원인입니다. 계획은 취착(upādāna)의 가까운 원인입니다. 잠재성향은 번뇌 치성의 가까운 원인입니다. 그들의 욕탐을 소멸시키기 위한 수행은 존재에 대한 탐욕(bhavarāga)의 버림입니다. Tattha katamo lakkhaṇo? Yaṃ cetasikanti vedayitaṃ pakappitaṃ uggahitaṃ viññātaṃ tabbiññāṇaṃ ārammaṇampi paccayopi. 거기서 특징(lakkhaṇa)이란 무엇입니까? 심소(cetasika)로서 느껴진 것, 계획된 것, 포착된 것, 인식된 것을 알 수 있으며, 그 식은 대상이기도 하고 조건이기도 합니다. Tattha katamo catubyūho? Idha sutte bhagavato ko adhippāyo? Ye punabbhavaṃ na icchanti, te na cetayissanti na ca patthayissantīti, ayaṃ adhippāyo. 거기서 네 가지 배치(catubyūha)란 무엇입니까? 이 경에서 세존의 의도는 무엇입니까? 다시 태어남을 원하지 않는 자들은 의도하지 않을 것이며 열망하지 않을 것이라는 것, 이것이 의도입니다. Āvaṭṭoti yā ca cetanā patthanā ca anusayo ca viññāṇaṭṭhitipahānā ca, imāni dve saccāni. Vibhattīti natthi vibhattiyā bhūmi. Parivattanā pana paṭipakkhaṃ suttaṃ. 회전(āvaṭṭa)이란 의도와 열망과 잠재성향과 식의 머묾의 버림이며, 이것들은 두 가지 성제입니다. 분류(vibhatti)에 대해서는, 분류의 단계가 없습니다. 반전(parivattanā)은 반대되는 경입니다. Tattha katamo vevacano? Cetanā rūpasañcetanā yāvadhammasañcetanā. Yo anusayo, te satta anusayā. 거기서 동의어(vevacana)란 무엇입니까? 의도는 형상에 대한 의도부터 법에 대한 의도까지입니다. 잠재성향은 일곱 가지 잠재성향입니다. Paññattīti cetanāpariyuṭṭhānaṃ paññattiyā paññattā. Saṅkappanaṃ upādānapaññattiyā paññattaṃ. Anusayo hetupaññattiyā paññatto. Viññāṇaṭṭhiti upapattihetupaññattiyā paññattā. Cetanā saṅkappanā anusayo samucchedo chandarāgavinayapaññattiyā paññatto. Paṭhame keci dvīhi parivattakehi paṭiccasamuppādo idappaccayatāya majjhapaññatti. 시설(paññatti)이란 의도는 번뇌 치성의 시설로 알려지고, 계획은 취착의 시설로 알려지며, 잠재성향은 원인의 시설로 알려지고, 식의 머묾은 재생 연결 원인의 시설로 알려집니다. 의도와 계획과 잠재성향과 섬멸은 욕탐을 다스리는 시설로 알려집니다. 첫 번째 부분에서 어떤 이들은 두 가지 회전으로 연기가 이것을 조건으로 함에 의한 중도 시설(majjha-paññatti)이라고 합니다. Otaraṇoti [Pg.314] dvīhi parivattakehi dukkhañca samudayo ca majjhimakehi maggo ca nirodho ca. Sodhanoti sutte suttassa ārambho. 하강(otaraṇa)이란 두 가지 회전으로 괴로움(dukkha)과 발생(samudaya)에 들어가고, 중간의 것들로 도(magga)와 소멸(nirodha)에 들어가는 것입니다. 정화(sodhana)란 경에서 경의 시작을 말합니다. Adhiṭṭhānoti yañcetayitaṃ sabbaṃ adhiṭṭhānena ekattāya paññattaṃ. Saṅkappitanti upādānekattāya paññattaṃ. Viññāṇaṃ ekattāya paññattaṃ. 확정(adhiṭṭhāna)이란 의도된 모든 것을 확정으로써 단일함(ekatta)으로 나타낸 것입니다. 계획된 것은 취착의 단일함으로 나타낸 것입니다. 식은 단일함으로 나타낸 것입니다. Parikkhāroti subhañca ārammaṇaṃ ayoniso manasikāro cetanā hetupaccayatāya paccayo. Viññāṇassa patiṭṭhāno dhammo ārammaṇapaccayatāya paccayo. Tassa manasikāro hetupaccayatāya paccayo. 도구(parikkhāra)란 유익한 대상과 지혜롭지 못한 마음에 잡도리함과 의도는 원인 조건으로서의 조건입니다. 식의 머무는 성질은 대상 조건으로서의 조건입니다. 그 수행자의 마음에 잡도리함은 원인 조건으로서의 조건입니다. Tattha katamo samāropano? Idaṃ suttaṃ saññitaṃ tattha ceteti visajjanā iti niddisitabbā. Tassa diṭṭhiyā viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ yāva jarāmaraṇaṃ, ayaṃ samāropano. Ārammaṇametaṃ na hoti viññāṇassa ṭhitiyā, viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho, nāmarūpanirodhā yāva jarāmaraṇanirodho. 거기서 적용(samāropana)이란 무엇입니까? 이 경은 표시된 것이니, 거기서 '의도한다'는 것은 답변으로 지시되어야 합니다. 그 사람의 견해로 인해 식을 조건으로 명색이 노사(늙음과 죽음)에 이르기까지 일어납니다. 이것이 적용입니다. '그것은 식의 머묾을 위한 대상이 되지 않는다'는 것은 식의 소멸로 인해 명색이 소멸하고, 명색의 소멸로 인해 노사에 이르기까지 소멸하는 것입니다. 110. Tattha katamaṃ saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ? Ayaṃ loko santāpajāto yāva ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā bhavena bhavassa vippamokkhamāhaṃsu. Saṃkilesabhāgiyaṃ upadhiṃ hi paṭicca dukkhamidaṃ sambhoti, yā tā pana taṇhā pahīyanti, bhavaṃ nābhinandatīti nibbedhassa nibbutassa bhikkhuno anupādāya punabbhavo na hoti. Upaccagā sabbabhavāni tādīti asekkhabhāgiyaṃ. 110. 그중에서 오염의 부분(오염분)에 속하고, 통찰의 부분(결택분)에 속하며, 무학의 부분(무학분)에 속하는 경은 무엇인가? 이 세상은 고뇌(열기) 속에 생겨났으며, 어떤 사문이나 바라문들이 존재(유)를 통해 존재로부터의 해탈을 말하는 한 그러하다. 오염의 부분에 속하는 것은 근거(upadhi)를 연하여 이 괴로움이 생겨나는 것이고, 갈애가 버려져 존재를 기뻐하지 않는 것은 통찰(nibbedha)하여 번뇌가 꺼진 비구에게 취착이 없어 다시 태어남이 없는 것이다. 모든 존재를 넘어선 그러한 분(tādi)에 대한 것은 무학의 부분에 속한다. Tattha santāpajātoti rāgajo santāpo dosajo mohajoti. Tesaṃ sattānaṃ ṭhānaṃ dasseti. Loko santāpajātoti phasso tividho sukhavedanīyo dukkhavedanīyo adukkhamasukhavedanīyo. Tattha sukhavedanīyo phasso rāgasantāpo, dukkhavedanīyo dosasantāpo, adukkhamasukhavedanīyo mohasantāpo. Yathā ca bhagavā āha paṭhamakassa valāhakassa gomagge yehi gahapatiputta rāgajehi dosajehi mohajehi santāpehi dukkhaṃ supati, te mama santāpā na santi. 거기서 '고뇌 속에 생겨났다(santāpajāto)'는 것은 탐욕에서 생긴 고뇌, 성냄에서 생긴 고뇌, 어리석음에서 생긴 고뇌를 말한다. 이는 중생들의 상태를 보여준다. '세상은 고뇌 속에 생겨났다'는 것은 감촉(phassa)이 즐거운 느낌을 주는 것, 괴로운 느낌을 주는 것, 괴롭지도 즐겁지도 않은 느낌을 주는 것의 세 가지임을 뜻한다. 그중 즐거운 느낌을 주는 감촉은 탐욕의 고뇌이고, 괴로운 느낌을 주는 감촉은 성냄의 고뇌이며, 괴롭지도 즐겁지도 않은 느낌을 주는 감촉은 어리석음의 고뇌이다. 세존께서 첫 번째 왈라하카(Valāhaka)에게 '장자여, 탐욕과 성냄과 어리석음에서 생긴 고뇌에 의한 괴로움이 잘 제거되었을 때, 나에게는 그러한 고뇌가 없다'고 말씀하신 것과 같다. Rogaṃ [Pg.315] vadati attatoti tehi santāpehi santāpito tividhaṃ vipallāsaṃ paṭilabhati saññāvipallāsaṃ cittavipallāsaṃ diṭṭhivipallāsaṃ. Tattha asubhe subhanti saññāvipallāso. Dukkhe sukhanti cittavipallāso. Anicce niccanti anattani attāti diṭṭhivipallāso. 병(질병)을 자아라고 말하는 것은, 그러한 고뇌에 시달리는 자가 인식의 전도(saññā-vipallāsa), 마음의 전도(citta-vipallāsa), 견해의 전도(diṭṭhi-vipallāsa)라는 세 가지 전도를 얻기 때문이다. 그중 부정(不淨)한 것에 대해 깨끗하다(淨)고 하는 것은 인식의 전도이고, 괴로운 것에 대해 즐겁다(樂)고 하는 것은 마음의 전도이며, 무상한 것에 대해 상주한다(常)고 하고 무아인 것에 대해 자아(我)라고 하는 것은 견해의 전도이다. Yathā cittassa vipallāso saññādiṭṭhite tividhā vitakkā – cittavitakko vipallāso saññāvitakko vipallāso diṭṭhivitakko vipallāsopi. Tattha avijjā vipallāso gocarā gatipateyyabhūmi, yathā hi taṃ sañjānāti yathā vijānāti yathā sañjānāti ca vijānāti ca. Yathā khanti ceteti ime cattāro vipallāsā sattā yehi catubbidhaṃ attabhāvavatthuṃ rogabhūtaṃ gaṇḍabhūtaṃ ‘‘attā’’ti vadanti. Rogaṃ vadati attatoti ayaṃ āvaṭṭo. Yena yena hi maññati tato taṃ hoti aññathāti subhanti maññati na tathā hoti. Evaṃ sukhanti niccaṃ attāti so aññathā bhavameva santaṃ anāgataṃ bhavaṃ patthayati, tena vuccati ‘‘bhavarāgo’’ti. Bhavamevābhinandati, yaṃ abhinandati, taṃ dukkhanti pañcakkhandhe niddisiyati. Yañca tappaccayā sokaparidevadukkhaṃ tassa hi bhāvessati. Ettāvatā saṃkileso hoti. Pahānatthaṃ kho pana brahmacariyaṃ vussati. Tiṇṇaṃ santāpānaṃ chandarāgavinayo hoti. 마음의 전도와 같이 인식과 견해에서도 세 가지 사유(vitakkā)가 있으니, 마음의 사유인 전도, 인식의 사유인 전도, 견해의 사유인 전도이다. 거기서 무지의 전도는 대상이 나타나는 영역(gocara)이 된다. 그것을 인식하는 대로 알고, 아는 대로 인식하기 때문이다. 인용하고 의도하는 바에 따라, 이 네 가지 전도를 가진 중생들은 네 가지 종류의 자아의 토대인 병이 되고 종기가 된 것을 '자아'라고 말한다. 병을 자아라고 말하는 것, 이것이 아와타(āvaṭṭo, 회전) 유도법이다. 어떤 식으로 생각하든 그 생각과는 다르게 되기 때문이다. 깨끗하다고 생각하지만 그렇지 않으며, 즐겁다, 상주한다, 자아라고 생각하지만 그는 다른 식으로 존재하는 상태, 즉 미래의 존재를 열망하게 된다. 그래서 이를 '존재에 대한 탐욕(bhavarāgo)'이라 한다. 존재만을 기뻐하는데, 그 기뻐하는 것이 바로 괴로움이라고 오온(五蘊)을 가리켜 설명한다. 그것을 조건으로 슬픔, 비탄, 고통이 생기며 그것은 증장될 것이다. 이로 인해 오염(saṃkilesa)이 발생한다. 이를 제거하기 위해 범행(brahmacariya)을 닦는다. 세 가지 고뇌에 대한 욕탐을 제어하는 것이다. Upadhiṃ hi paṭicca dukkhamidaṃ bhavatīti ye bhavamevābhinandanti yassa bhāvessati, taṃ dukkhaṃ tassa dukkhassa pahānamāha. Sabbaso upādānañca yaṃ natthi dukkhassa sambhavoti cattāro vipallāsā yathā niddiṭṭhaupādānamāha. Tassa paṭhamo vipallāso kāmupādānaṃ, dutiyaṃ diṭṭhupādānaṃ, tatiyaṃ sīlabbatupādānaṃ, catutthaṃ attavādupādānaṃ, tesaṃ yo khayo natthi dukkhassa sambhavo upadhi nidānaṃ dukkhanirodhamāha. Evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passato vibhavataṇhā na hoti. Vibhavaṃ nābhinandatīti dassanabhūmiṃ manteti sabbaso taṇhakkhayaṃ nibbānanti dve vimuttiyo katheti rāgavirāgañca avijjāvirāgañca. Tassa bhikkhunoti anupādisesanibbānadhātuṃ manteti. Ayaṃ suttassa atthaniddeso. '근거(upadhi)를 연하여 이 괴로움이 생긴다'는 것은 존재만을 기뻐하는 자에게 괴로움이 증장될 것이니, 그 괴로움의 버림을 설하신 것이다. '모든 면에서 취착(upādāna)이 없으면 괴로움의 발생도 없다'는 것은 네 가지 전도에 따라 설해진 취착을 말한다. 첫 번째 전도는 감각적 욕망에 대한 취착(kāmupādāna), 두 번째는 견해에 대한 취착(diṭṭhupādāna), 세 번째는 계율과 의례에 대한 취착(sīlabbatupādāna), 네 번째는 자아의 교설에 대한 취착(attavādupādāna)이다. 이것들이 멸진하면 괴로움의 발생이 없으니, 근거(upadhi)가 원인인 괴로움의 소멸을 설하신 것이다. 이와 같이 있는 그대로 바른 지혜로 관찰하는 자에게는 비존재에 대한 갈애(vibhavataṇhā)가 생기지 않는다. '비존재를 기뻐하지 않는다'는 것은 견해의 단계(dassanabhūmi)를 말하며, 모든 면에서 갈애가 다한 열반을 언급하며 탐욕의 빛바램(rāga-virāga)과 무명의 빛바램(avijjā-virāga)이라는 두 가지 해탈을 설한다. '그 비구에게'라는 것은 무여열반(anupādisesa-nibbāna)을 의미한다. 이것이 이 경의 의미에 대한 해설이다. 111. Tattha katamo vicayo? Yassa yattha pariḷāheti tassa pariḍayhantassa so yathābhūtaṃ natthi nibbindati ca, ayaṃ vicayo ca yutti ca. Padaṭṭhāno [Pg.316] rāgajo pariḷāho sukhindriyassa domanassindriyassa ca padaṭṭhānaṃ. Dosajo pariḷāho sukhindriyassa domanassindriyassa ca padaṭṭhānaṃ. Mohajo pariḷāho upekkhindriyassa domanassindriyassa ca padaṭṭhānaṃ. 111. 거기서 위차야(vicayo, 조사) 유도법은 무엇인가? 어떤 사람이 어디에서 타오를 때, 그 타오르는 자에게 그것들이 있는 그대로 나타나지 않고 혐오(nibbinda)하지도 않는다면, 이것이 조사(vicayo)이자 논리(yutti)이다. 발족처(padaṭṭhāno)를 보면, 탐욕에서 생긴 고뇌는 즐거운 감각기관(sukhindriya)과 근심의 감각기관(domanassindriya)의 발족처이다. 성냄에서 생긴 고뇌는 즐거운 감각기관과 근심의 감각기관의 발족처이다. 어리석음에서 생긴 고뇌는 평온의 감각기관(upekkhindriya)과 근심의 감각기관의 발족처이다. Tattha katamo lakkhaṇo hāro? Phassapareto vedanāpareto saññāparetopi saṅkhāraparetopi yena yena maññati yadi subhanimittena yadi sukhanimittena yadi niccanimittena yadi attanimittena asubhe subhanti maññati, evaṃ sabbaṃ rāgaje pariḷāhe vutte cattāro pariḷāhā vuttā bhavanti. Rāgajo dosajo mohajo diṭṭhijo ca rāgaṃ vadāmīti attato vadati. Sabbāni pannarasa padāni aniccaṃ dukkhanti. 거기서 락카나(lakkhaṇo, 특징) 유도법은 무엇인가? 감촉에 압도되고 느낌에 압도되며 인식에 압도되고 형성(행)에 압도된 자가, 어떤 것을 깨끗한 표상으로, 즐거운 표상으로, 상주하는 표상으로, 혹은 자아의 표상으로 생각하여 부정(不淨)한 것에 대해 깨끗하다고 여긴다면, 이처럼 모든 탐욕에서 생긴 고뇌를 말할 때 네 가지 고뇌가 설해진 것이 된다. 탐욕에서 생긴 것, 성냄에서 생긴 것, 어리석음에서 생긴 것, 견해에서 생긴 것을 나는 탐욕이라 부른진다고 실체로서 말씀하신 것이다. 이 열다섯 가지 구절은 모두 무상하고 괴로운 것이라고 알아야 한다. Tattha katamo catubyūho? Idha sutte bhagavato ko adhippāyo? Ye pariḷāhena na acchanti te bhavaṃ nābhinandanti. Ye bhavaṃ nābhinandanti, te parinibbāyissanti. Ayaṃ adhippāyo. 거기서 짜뚜뷰하(catubyūho, 어법의 정립) 유도법은 무엇인가? 이 경에서 세존의 의도는 무엇인가? 고뇌와 함께 머물지 않는 자들은 존재를 기뻐하지 않는다. 존재를 기뻐하지 않는 자들은 완전한 열반(parinibbāna)에 들 것이다. 이것이 세존의 의도이다. Tattha katamo āvaṭṭo? Saṃkilesabhāgiyena dukkhañca samudayañca niddisati. Nibbedhabhāgiyena maggañca nirodhañca. 거기서 아와타(āvaṭṭo, 회전) 유도법은 무엇인가? 오염의 부분(saṃkilesabhāgiya)을 통해 괴로움(고)과 일어남(집)을 지시하고, 통찰의 부분(nibbedhabhāgiya)을 통해 도(magga)와 소멸(nirodha)을 지시한다. Tattha katamā vibhatti? Santāpajāto rogajāto rogaṃ vadati attato taṃ na ekaṃsena hoti amanasikārā santāpajāto kho na ca rogaṃ attato vadati. 거기서 위밧티(vibhatti, 분류) 유도법은 무엇인가? 고뇌 속에 생겨난 것은 병과 같이 생긴 것이며, 병을 자아라고 말하는 것은 단정적으로 일어나는 것이 아니다. 주의 깊지 못함(amanasikāra)으로 인해 고뇌 속에 생겨난 것일 뿐, 병을 자아라고 말하지는 않는다. Tattha katamo parivattano? Pakkhapaṭipakkhanidassanatthaṃ bhūmi parivattanāya. 거기서 빠리왓따나(parivattano, 전도) 유도법은 무엇인가? 측면과 반대 측면을 보여주기 위해 전도의 단계가 된다. Tattha katamo vevacano hāro? Rogañca attato vadati sallaṃ attato vadati. Pannarasa padāni sabbāni vattabbāni. 거기서 웨와짜나(vevacano, 동의어) 유도법은 무엇인가? 병을 자아라고 말하고, 화살(salla)을 자아라고 말한다. 열다섯 가지 구절 모두를 말해야 한다. Tattha katamā paññatti? Santāpajātoti domanassapadaṭṭhānaṃ. Sabbe vacanapaññattiyā paññapeti. Rogaṃ vadati attato vipallāso saṃkilesapaññattiyā paññapeti. Yaṃ nābhinandati, taṃ dukkhanti vipallāsanikkhepapaññattiyā paññattā. Te akatasattā lokā majjhena vemattatāya paññattā. 거기서 빤냣티(paññatti, 개념/시설) 유도법은 무엇인가? '고뇌 속에 생겨났다'는 것은 근심(domanassa)의 발족처이다. 모든 것을 명칭의 시설(vacanapaññatti)로 알게 한다. 병을 자아라고 말하는 것은 전도이며, 이를 오염의 시설(saṃkilesapaññatti)로 알게 한다. 기뻐하지 않는 것을 괴로움이라 하는 것은 전도를 내려놓는 시설(vipallāsanikkhepapaññatti)로 시설된 것이다. 완성되지 못한 세상 사람들을 중도(majjha)와 차별성(vemattatā)으로 알게 한다. Tattha katamo otaraṇo? Santāpajātoti tīṇi akusalamūlāni, te saṅkhārā saṅkhārakkhandhapariyāpannā, dhātūsu dhammadhātu, āyatanesu dhammāyatanaṃ. Indriyesu itthindriyaṃ purisindriyañca padaṭṭhānaṃ. 거기서 오따라나(otaraṇo, 하강/귀입) 유도법은 무엇인가? '고뇌 속에 생겨났다'는 것은 세 가지 불선뿌리(akusalamūla)이며, 그것들은 형성(행, saṅkhārā)에 속하고 형성온(saṅkhārakkhandha)에 포함된다. 처(dhātu) 중에서는 법처(dhammadhātu)이고, 처(āyatana) 중에서는 법입처(dhammāyatana)이다. 감각기관(indriya) 중에서는 여근(itthindriya)과 남근(purisindriya)이 발족처이다. Tattha [Pg.317] katamo sodhano? Suddho suttassa ārambho. 거기서 소다나(sodhana, 정화/검토) 유도법은 무엇인가? 경의 시작이 청정하다. Tattha katamo adhiṭṭhāno hāro? Pariḷāhoti ye sattā lokā ekattapaññattiyā paññattā, te akatasattā lokā majjhena vemattatāya paññattā. 거기서 확정(adhiṭṭhāna)의 방식이란 무엇인가? '번뇌의 열기(Pariḷāha)'란 단일한 명칭의 규정으로 규정된 중생들의 세상이며, 번뇌의 집착을 만들지 않는 세상들은 중간의 차별성에 의해 규정된 것이다. Tattha katamo parikkhāro? Santāpajātoti ayoniso manasikāro hetu, vipallāsañca paccayo. Tattha dvīhi dhammehi attā abhiniviṭṭhā cittañca cetasikañca dhamme ubhayāni tassa viparītena parāmasato. Aparo pariyāyo, cetasikehi dhammehi attasaññā anattasaññā samugghāteti. Aparo pariyāyo. Aniccasaññā cetasikesu dhammesu, na tu attasaññā. Idaṃ vuccati cittanti vā manoti vā viññāṇanti vā idaṃ dīgharattaṃ abbhuggataṃ etaṃ mama, esohamasmi, eso me attāti. Tattha cetasikā dhammānupassanā esāpi dhammasaññā. Tassa ko hetu, ko paccayo? Ahaṃkāro hetu, mamaṃkāro paccayo. 거기서 구비(parikkhāra)의 방식이란 무엇인가? '고뇌가 생겨남'이란 비체계적인 주의력(ayoniso manasikāro)이 원인(hetu)이고, 전도(vipallāsa)가 조건(paccayo)이다. 거기서 두 가지 법(심왕과 심소)에 의해 자아라고 집착하며, 그 두 법에 대해 전도된 방식으로 움켜쥐는 자에게 그것들은 둘 다 나타난다. 다른 방식으로는, 심소법들에 의해 자아라는 인식과 무아라는 인식을 제거한다. 또 다른 방식으로는, 심소법들에 대해 무상하다는 인식은 일으키나 자아라는 인식은 제거하지 못한다. 이것을 마음(citta)이라 하거나, 의(mano)라 하거나, 식(viññāṇa)이라 하니, 이것은 오랫동안 '이것은 내 것이다, 이것은 나다, 이것은 나의 자아다'라고 치솟아 오른 것이다. 거기서 심소법들에 대한 관찰(dhammānupassanā) 또한 법에 대한 인식(dhammasaññā)이다. 그것의 원인은 무엇이고 조건은 무엇인가? 아만(ahaṃkāra)이 원인이요, 아소희(mamaṃkāra)가 조건이다. Tattha katamo samāropano? Ayaṃ loko santāpajātoti akusalaṃ manteti viññāṇaṃ nāmarūpassa paccayo yāva jarāmaraṇanti, ayaṃ samāropano. 거기서 투영(samāropana)의 방식이란 무엇인가? '이 세상은 고뇌가 생겨난 것이다'라고 해로운 것을 생각하는 것, '식(viññāṇa)은 명색(nāmarūpa)의 조건이며 노사와 죽음에 이른다'는 것, 이것이 투영의 방식이다. 112. Evametaṃ yathābhūtaṃ, sammappaññāya passati akusalamūlānaṃ pahānaṃ. Tattha avijjānirodho avijjānirodhā yāva jarāmaraṇanirodho, ayaṃ samāropano. 112. 이와 같이 이것을 있는 그대로 바른 지혜로써 보아 해로운 뿌리들을 버린다. 거기서 무명의 소멸이 있고, 무명의 소멸로부터 노사의 소멸에 이르는 것, 이것이 투영의 방식이다. Cattāro puggalā – anusotagāmī paṭisotagāmī ṭhitatto, tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇoti. 네 부류의 보충자가 있으니, 흐름을 따르는 자, 흐름을 거스르는 자, (도과에) 머무는 자, 건너가서 저 언덕에 이른 자로서 육지에 서 있는 바라문이다. Tattha yo anusotagāmī ayaṃ kāme sevati. Pāpañca kammaṃ karoti yāva kāme paṭisevati. Idaṃ lobho akusalamūlaṃ, so yeva taṇhā, so tehi kāmehi vuyhati anusotagāmīti vuccati. Yo puggalo tāhi gamito tappaccayā tassa hetu akusalakammaṃ karoti kāyena ca vācāya ca, ayaṃ vuccati pāpakammaṃ karotīti. Tassa tīṇi sotāni sakkāyadiṭṭhi vicikicchā sīlabbataparāmāso. Imehi tīhi sotehi [Pg.318] tividhadhātuyaṃ uppajjati kāmadhātuyaṃ rūpadhātuyaṃ arūpadhātuyaṃ. Tena paṭipakkhena yo kāme na paṭisevati. Yo sīlavataṃ na parāmasati. Yo sakkāyadiṭṭhīnaṃ pahānāya kāmesu yathābhūtaṃ ādīnavaṃ passati. Yena ca te dhamme paṭisevati. Yañca tappaccayā tiṭṭhati brāhmaṇoti arahaṃ kira. Tattha arahaṃ tassa pāraṅgato hoti, pāraṅgatassa thale tiṭṭhati sopādisesā nibbānadhātu. Anusotagāminīti dassanappahātabbānaṃ saṃyojanānaṃ appahānamāha. Paṭisotagāminīti phale diṭṭhekaṭṭhānañca kilesānaṃ pahānamāha, ṭhitattena pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ pahānamāha. Tattha anusotagāminā maggarūpimāha. Paṭisotagāminā ṭhitattena ca maggamitimāha. Pāraṅgatena sāvakā asekkhā ca sammāsambuddhā ca vuttā. Anusotagāminā sakkāyasamudayagāminiṃ paṭipadamāha. Paṭisotagāminā ṭhitattena sakkāyanirodhagāminiṃ paṭipadamāha. Pāraṅgatena dasa asekkhā arahantā dhammā vuttā. Ayaṃ suttattho. 거기서 흐름을 따르는 자란 감각적 욕망(kāme)을 즐기는 자이다. 그는 감각적 욕망을 수용하는 한 악한 업을 짓는다. 이 탐욕이라는 해로운 뿌리가 있으니, 그것이 바로 갈애이다. 그는 그 감각적 욕망들에 의해 휩쓸려 가므로 '흐름을 따르는 자(anusotagāmī)'라 불린다. 그 갈애에 의해 인도된 자는 그 조건으로 인해 몸과 말로 해로운 업을 짓는다. 이를 '악업을 짓는 자'라 한다. 그에게는 유신견, 의심, 계금견이라는 세 가지 흐름(sotāni)이 있다. 이 세 가지 흐름에 의해 욕계, 색계, 무색계라는 세 가지 세계에 태어난다. 그 반대편에서 감각적 욕망을 즐기지 않는 자, 계금견을 거머쥐지 않는 자, 유신견을 버리기 위해 감각적 욕망에서 있는 그대로의 재난을 보는 자, 그리고 그러한 법들을 수용하지 않는 조건으로 인해 머무는 자가 바라문이며 참으로 아라한이다. 거기서 아라한은 저 언덕에 이른 자이니, 저 언덕에 이른 자에게는 유여의열반이라는 육지에 서 있는 것이다. '흐름을 따르는 자'라는 말은 견도(dassana)에 의해 버려져야 할 결박(saṃyojana)들을 버리지 못함을 의미한다. '흐름을 거스르는 자'라는 말은 과(果)를 보아 번뇌를 버리는 단계를 말하며, '머무는 자(ṭhitattena)'는 다섯 가지 하분결을 버린 것을 말한다. 거기서 흐름을 따르는 자는 도(道)의 형상을 가진 자를 말하고, 흐름을 거스르는 자와 머무는 자는 도의 확립을 말한다. 저 언덕에 이른 자는 무학의 법을 가진 제자들과 정등각자들을 말한다. 흐름을 따르는 자는 유신(sakkāya)의 발생으로 가는 실천을 말하고, 흐름을 거스르는 자와 머무는 자는 유신의 소멸로 가는 실천을 말한다. 저 언덕에 이른 자는 열 가지 무학의 법을 갖춘 아라한들을 말한다. 이것이 경의 뜻이다. 113. Tattha katamā desanā? Imasmiṃ hi sutte cattāri ariyasaccāni desitāni. Tedhātukalokasamatikkamanañca. 113. 거기서 가르침(desanā)의 방식이란 무엇인가? 이 경에서 사성제가 설해졌으며, 삼계의 세상을 뛰어넘는 것이 설해졌다. Tattha katamo vicayo hāro? Yo kāme paṭisevati pāpaṃ kareyyāti yo ca kāme na paṭisevati so pāpakammaṃ na kareyyāti yo ca imehi dvīhi bhūmīhi uttiṇṇo pāraṅgatoti yā vīmaṃsā ayaṃ vicayo. 거기서 조사(vicaya)의 방식이란 무엇인가? '감각적 욕망을 즐기는 자는 악을 행할 것이고, 감각적 욕망을 즐기지 않는 자는 악업을 짓지 않을 것이며, 이 두 지지(bhūmi)에서 벗어난 자는 저 언덕에 이른 자이다'라고 검토하는 것, 이것이 조사이다. Yuttīti yujjati suttesu, nāyujjatīti yā vīmaṃsāya, ayaṃ yutti. Padaṭṭhānoti anusotagāminā sattannaṃ saṃyojanānaṃ padaṭṭhānaṃ. Akusalassa kiriyā akusalassa mūlānaṃ padaṭṭhānaṃ. Paṭisotagāminā yathābhūtadassanassa padaṭṭhānaṃ. Ṭhitattena asaṃhāriyāya padaṭṭhānaṃ. Pāraṅgatoti kadāci bhūmiyā padaṭṭhānaṃ. 논리(yutti)란 경전들에 적합한지 아닌지를 검토하는 것이 논리이다. 발처(padaṭṭhāna)의 방식이란 흐름을 따르는 자에게는 일곱 가지 결박이 발처가 되고, 악행에는 해로운 뿌리들의 발처가 된다. 흐름을 거스르는 자에게는 여실지견이 발처가 되고, 머무는 자에게는 흔들리지 않음(asaṃhāriya)이 발처가 되며, 저 언덕에 이른 자에게는 때때로 도달하는 단계가 발처가 된다. Tattha katamo lakkhaṇo hāro? Yo anusotaṃ gacchati taṇhāvasena. Sabbesampi kilesānaṃ vasena gacchati. Yo paṭisotaṃ vāyamati. Taṇhāya sabbesampi so kilesānaṃ vāyamati paṭisotaṃ. Yo [Pg.319] attanā ṭhito kāyenapi so ṭhito vācācittenapi so ṭhito. Ayaṃ lakkhaṇo hāro. 거기서 특징(lakkhaṇa)의 방식이란 무엇인가? 갈애의 힘으로 흐름을 따르는 자는 모든 번뇌의 힘으로 가는 것이다. 흐름을 거스르려 노력하는 자는 갈애에 대해 노력하므로 모든 번뇌에 대해 흐름을 거스르려 노력하는 것이다. 스스로 확립된 자는 몸으로 확립된 것이며, 말과 마음으로도 확립된 것이다. 이것이 특징의 방식이다. Tattha katamo catubyūho? Idha sutte bhagavato ko adhippāyo? Ye anusotagāminiyā paṭipadāya nābhiramissanti, te paṭisotaṃ vāyamissantīti yāva kadāci bhūmiyaṃ, ayaṃ adhippāyo. Āvaṭṭoti idha sutte cattāri suttāni desitāni. 거기서 구문 전개(catubyūha)란 무엇인가? 이 경에서 세존의 의도는 무엇인가? '흐름을 따르는 실천을 즐기지 않는 자들은 흐름을 거스르려 노력할 것이며, 마침내 어느 단계에 이를 것이다'라는 것이 의도이다. 순환(āvaṭṭa)이란 이 경에서 네 가지 경의 내용이 설해진 것이다. Tattha katamo vibhatti hāro? Yo kāme paṭisevati pāpañca kammaṃ karoti. So anusotagāmīti na ekaṃsena sotāpannopi kāme paṭisevati. Taṃ bhāgiyañca pāpakammaṃ karoti. Kiñcāpi sekkhopi kareyya pāpaṃ yathā sutte niddiṭṭho na ca so anusotagāmī, idaṃ vibhajjabyākaraṇīyaṃ. Na ca kāme paṭisevati na ca pāpakammaṃ karoti paṭisotagāmī na ca ekaṃsena sabbe bāhirako kāmesu vītarāgo na ca kāme paṭisevati, tena ca pāpakammaṃ karoti anusotagāmī paṭisotagāmī, ayaṃ vibhatti. 거기서 분석(vibhatti)의 방식이란 무엇인가? '감각적 욕망을 즐기고 악업을 짓는 자가 흐름을 따르는 자이다'라는 것은 일방적인 것이 아니다. 예류자 또한 감각적 욕망을 즐기고 그에 속하는 악업을 짓기도 하기 때문이다. 유학(sekkhā)일지라도 경에 명시된 것처럼 악을 행할 수 있으나, 그가 곧 흐름을 따르는 자인 것은 아니다. 이것은 분석하여 답변해야 할 문제이다. '감각적 욕망을 즐기지 않고 악업을 짓지 않는 자가 흐름을 거스르는 자이다'라는 것도 일방적인 것이 아니다. 외부의 모든 자들이 감각적 욕망에서 이욕(vītarāgo)했다고 해서 감각적 욕망을 즐기지 않는 것은 아니며, 그로 인해 악업을 짓는 자는 흐름을 따르는 자이기도 하고 흐름을 거스르는 자이기도 하다. 이것이 분석이다. Tattha katamo parivattano hāro? Niddiṭṭho paṭipakkho. Vevacanoti kāmesu vatthukāmāpi kilesakāmāpi rūpasaddagandharasaphassaputtadāradāsakammakaraporisañca pariggahā. 거기서 반전(parivattana)의 방식이란 무엇인가? 반대되는 법을 명시하는 것이다. 환언(vevacana)이란 감각적 욕망에 있어 원인으로서의 욕망(vatthukāma)과 번뇌로서의 욕망(kilesakāma)이며, 형색, 소리, 냄새, 맛, 감촉과 자녀, 아내, 노비, 노동자, 인부 등을 거머쥐는 것이다. Paññattīti sabbe puthujjanā ekattāya paññattā. Anusotagāmīti kilesasamudācārapaññattiyā paññattā. Ye pana sekkhā puggalā, te nibbānapaññattiyā paññattā. Ye pana anāgāmī, te asaṃhāriya paññattiyā paññattā, ayaṃ paññatti. 규정(paññatti)이란 모든 범부들을 동일한 상태로 규정하는 것이다. '흐름을 따르는 자'는 번뇌가 치성한 상태로 규정된 것이다. 유학의 보충자들은 열반의 규정으로 규정된 것이며, 아나함은 흔들리지 않는 규정으로 규정된 것이다. 이것이 규정이다. Otaraṇoti yo anusotagāmī, so dukkhaṃ. Ye tassa dhammā, te dukkhassa samudayo. Yaṃ rūpaṃ, ayaṃ rūpakkhandho, evaṃ pañcapi khandhā paṭiccasamuppādo, te kilesā saṅkhārakkhandhapariyāpannā dhammāyatanaṃ dhammadhātu indriyesu ca paññattā. 하강(otaraṇa)의 방식이란 흐름을 따르는 자는 고성제이다. 그에게 있는 법들은 고의 집성제이다. 그 형태는 색온(rūpakkhandho)이며, 이와 같이 오온과 연기가 있다. 그 번뇌들은 행온(saṅkhārakkhandha)에 포함되며, 법처(dhammāyatana)와 법계(dhammadhātu), 그리고 감각기능들로 규정된다. Sodhanoti yenārambhena idaṃ suttaṃ desitaṃ, so ārambho sabbo suddho. 정화(Sodhana)란 어떤 노력(ārambha)으로 이 경이 설해졌는가 하는 것이니, 그 모든 노력은 청정하다. Adhiṭṭhānoti [Pg.320] paṭisotagāminā sabbe sotāpannā ekattena vā niddiṭṭhā rāgānusayapaṭisotagāmino sekkhāva maggo ca sekkho ca puggalo ṭhitattoti. 결정(Adhiṭṭhāna)이란 흐름을 거스르는 자(paṭisotagāmī, 선인범부)에 의해 모든 예류자(sotāpanna)들이 하나의 상태(ekatta)로 나타내어지는 것이다. 탐욕의 잠재성향(rāgānusaya)을 가지고 흐름을 거스르는 유학(sekkhā)들에게 도(magga)와 유학의 보궐(sekkhapuggala)은 신념 등의 기능(indriya)에 확립되어 있다. Vītarāgo ekattāya paññatto. Pāraṅgatoti sabbe arahanto sabbe paccekabuddhā sammāsambuddhā ca ekattāya paññattā. 탐욕을 떠난 자(vītarāga, 아라한)는 하나의 상태(ekatta)로 규정된다. '피안에 도달한 자(pāraṅgata)'란 모든 아라한과 모든 벽지불과 정등각자들이 하나의 상태로 규정된 것을 말한다. Parikkhāroti anusotagāmino pāpamittapaccayo kāmapariyuṭṭhānaṃ hetu. Paṭisotagāmino dve hetū dve paccayā ca yāva sammādiṭṭhiyā uppādāyadiṭṭhi, tassa paṭiladdhamaggo hetu ārambho paccayo kāyiko cetasikassa koṭṭhāso ca. Samāropanoti vibhatti idaṃ suttaṃ natthi samāropanāya bhūmi. 보조(Parikkhāra)란 흐름을 따르는 자(anusotagāmī)에게는 나쁜 친구라는 조건(paccaya)과 감각적 욕망의 치성함(kāmapariyuṭṭhāna)이 원인(hetu)이 되는 것을 말한다. 흐름을 거스르는 자(paṭisotagāmī)에게는 두 가지 원인과 두 가지 조건이 있으니, 바른 견해를 얻을 때까지의 견해가 그것이다. 그가 얻은 도(magga)가 원인이고, 노력(ārambha)과 신체적·정신적 요소의 무더기(koṭṭhāso)가 조건이다. 설정(Samāropana)은 이 경의 상세한 분석(vibhatti)이며, 설정의 단계(bhūmi)는 별도로 존재하지 않는다. 114. Pañcānisaṃsā sotānugatānaṃ dhammānaṃ yāva diṭṭhiyā suppaṭividdhānaṃ suttaṃ vitthārena kātabbaṃ. Yuñjato ghaṭentassa vāyamato gilāno maraṇakāle devabhūto paccekabodhiṃ pāpuṇāti. Sotānugatāti saddhammassavanena kataṃ hoti. Na ca adhipaññādhammavipassanāya tassa cittaṃ tasitaṃ hoti, na ca anibbiddhattaṃ, idaṃ ca suttaṃ pañcannaṃ puggalānaṃ desitaṃ, saddhānusārino mudindriyassa tikkhindriyassa ca dhammānusārino tikkhindriyassa mudindriyassa ca. Yo pana mohacarito puggalo na sakkoti yuñjituṃ ghaṭituṃ vāyamituṃ yathābhūtaṃ yathāsamādhikā vimutti taṃ khaṇaṃ taṃ layaṃ taṃ muhuttaṃ phalaṃ dasseti. Sādhu parihāyati paro taṃ duyhati, no tu sukhaavipākinī bhavati. Tassa diṭṭhe yeva ca dhamme upapajjaaparāpariyavedanīyaṃ. Tattha yo puggalo dhammānusārī tassa yadi sotānugatā dhammā honti so yuñjanto pāpuṇāti. Yo dhammānusārī mudindriyo, so gilāno pāpuṇāti. Yo saddhānusārī tikkhindriyo, so maraṇakālasamaye pāpuṇāti. Yo mudindriyo, so devabhūto pāpuṇāti. Yadā devabhūto na pāpuṇāti, na so teneva dhammarāgena tāya dhammanandiyā paccekabodhiṃ pāpuṇāti. Yo sotānugatesu yuñjati ghaṭeti vāyamati, so pubbāpannena visesaṃ sañjānāti, sañjānanto pāpuṇāti. Sace pana gilānassa manasikāro hoti, tattha yuñjanto pāpuṇāti. Sace panassa maraṇakāle saṃviggo hoti, tattha [Pg.321] yuñjanto pāpuṇāti. Sace pana na katthaci saṃvego hoti, tassa devabhūtassa sukhino dhammabhūtā pādā evaṃ avilapati. So evaṃ jānāti ‘‘ayaṃ so dhammavinayo yattha mayaṃ pubbe manussabhūtā brahmacariyaṃ carimhā’’ti. Atha devabhūto pāpuṇāti. Dibbesu vā pañcasu kāmaguṇesu ajjhosito hoti pamādavihārī, so tena kusalamūlena paccekabodhiṃ pāpuṇāti. 114. 법을 귀로 들어 따르고 견해로 잘 꿰뚫은 자들에게는 다섯 가지 이익이 있으니, 이 경을 상세히 설명해야 한다. 정진하고 노력하며 애쓰는 자가 병들었을 때나 임종 시에, 혹은 천신이 되었을 때 벽지불의 깨달음을 얻는다. '법을 귀로 들어 따름(sotānugata)'이란 정법을 들음으로써 선행을 닦는 것이다. 수승한 지혜와 법에 대한 위빳사나(adhipaññādhammavipassanā)로 인해 그의 마음은 공포(tasita)가 없고 싫증을 내지 않는다(anibbiddhatta). 이 경은 다섯 부류의 사람들, 즉 신념을 따르는 자(saddhānusārī)로서 연약한 기능(mudindriya)을 가진 자와 예리한 기능(tikkhindriya)을 가진 자, 그리고 법을 따르는 자(dhammānusārī)로서 예리한 기능을 가진 자와 연약한 기능을 가진 자에게 설해졌다. 그러나 어리석은 성향(mohacarita)의 사람은 정진하고 노력할 수 없다. 여실하게 삼매로부터 해탈을 얻는 그 찰나, 그 순간, 그 잠시 동안 결과를 보여준다. 한 사람은 퇴보하지만 다른 사람은 그것을 파괴한다. 그러나 그것이 행복의 결과가 없는 것은 아니다. 그에게는 현생이나 내생, 혹은 그 이후에 (결과가) 일어난다. 거기서 법을 따르는 자가 만약 법을 귀로 들어 따른다면 그는 정진하며 도달한다. 연약한 기능을 가진 법을 따르는 자는 병들었을 때 도달한다. 예리한 기능을 가진 신념을 따르는 자는 임종 시에 도달한다. 연약한 기능을 가진 자는 천신이 되어 도달한다. 천신이 되어 도달하지 못하더라도 그 법에 대한 탐착과 법에 대한 기쁨으로 인해 벽지불의 깨달음에 도달한다. 법을 귀로 들어 따르는 데 정진하고 노력하는 자는 이전에 증득한 수승함을 알고, 알면서 도달한다. 만약 병든 자에게 마음챙김(manasikāra)이 있다면 거기서 정진하여 도달한다. 만약 임종 시에 전율(saṃvego)이 있다면 거기서 정진하여 도달한다. 만약 어디에서도 전율이 없다면, 행복한 천신이 된 그에게 법의 토대가 생겨 방황하지 않는다. 그는 '이것이 바로 우리가 예전에 인간이었을 때 청정범행을 닦았던 그 법과 율이다'라고 알게 된다. 그리하여 천신으로서 도달하게 된다. 혹은 다섯 가지 천상의 감각적 욕망에 사로잡혀 방일하게 지내더라도, 그는 그 선뿌리(kusalamūla)로 인해 벽지불의 깨달음에 도달한다. Yā paratoghosena vacasā suparicitā, ayaṃ sutamayī paññā. Ye pana dhammā honti manasā anupekkhitā, ayaṃ cintāmayī paññā. Yaṃ diṭṭhiyā suppaṭividdhā, ayaṃ bhāvanāmayī paññā. Yaṃ sotānugatā vacasā paricitā honti, so ca diṭṭhe yeva dhamme parinibbāyī, ayaṃ arahaṃ puggalo. Yo upapajjati devabhūto pāpuṇāti, tattha ca parinibbāyati, ayaṃ anāgāmī. Yo tena kusalamūlena paccekabodhiṃ pāpuṇāti, ayaṃ pubbayogasambhārasambhūto puggalo. 타인의 소리(paratoghosa)를 통해 말로써 잘 익힌 것이 문소성혜(sutamayī paññā)이다. 마음으로 관찰한 법들은 사소성혜(cintāmayī paññā)이다. 견해로 잘 꿰뚫은 것은 수소성혜(bhāvanāmayī paññā)이다. 법을 귀로 들어 따르고 말로써 익힌 자가 현생에서 바로 반열반하면 그는 아라한(arahaṃ)이다. 천상에 태어나 도달하여 거기서 반열반하면 그는 아나함(anāgāmī)이다. 그 선뿌리로 인해 벽지불의 깨달음에 도달하면 그는 과거의 수행 공덕(pubbayoga-sambhāra)으로 이루어진 사람이다. Sotānugatā dhammāti paṭhamaṃ vimuttāyatanaṃ, vacasā paricitāti dutiyaṃ tatiyañca vimuttāyatanaṃ, manasā anupekkhitāti catutthaṃ vimuttāyatanaṃ diṭṭhiyā suppaṭividdhāti pañcamaṃ vimuttāyatanaṃ. '법을 귀로 들어 따름'은 첫 번째 해탈의 근거(vimuttāyatana)를, '말로써 익힘'은 두 번째와 세 번째 해탈의 근거를, '마음으로 관찰함'은 네 번째 해탈의 근거를, '견해로 잘 꿰뚫음'은 다섯 번째 해탈의 근거를 나타낸다. Sotānugatāya vimuttiyā vacasā yā vācā suppaṭividdhā anupubbadhammassa sotena sutvā sīlakkhandhe paripūreti, manasā anupekkhitā samādhikkhandhaṃ paripūreti, diṭṭhiyā suppaṭividdhā paññākkhandhaṃ paripūreti. 귀로 들어 법을 따르는 해탈에 있어, 말로써 잘 꿰뚫은 말은 전승된 법을 귀로 들어서 계온(sīlakkhandha)을 완성하고, 마음으로 관찰하는 것은 정온(samādhikkhandha)을 완성하며, 견해로 잘 꿰뚫는 것은 혜온(paññākkhandha)을 완성한다. Sotānugatā dhammā bahussutā hontīti vitthārena kātabbaṃ. Idaṃ paṭhamaṃ saddhāpadānaṃ manasā anupekkhitāti paṭisallānabahulo viharati, vitthārena kātabbaṃ. Idaṃ dutiyaṃ saddhāpadānaṃ diṭṭhiyā suppaṭividdhāti anāsavā cetovimuttiyā nāparaṃ itthattāyāti pajānātīti. Idaṃ tatiyaṃ saddhāpadānaṃ. '법을 귀로 들어 따르는 법은 다문(bahussuta)이다'라고 상세히 설명해야 한다. 이것이 첫 번째 신념의 부분(saddhāpadāna)이다. '마음으로 관찰함'은 홀로 머무름(paṭisallāna)을 많이 행하는 것이니, 상세히 설명해야 한다. 이것이 두 번째 신념의 부분이다. '견해로 잘 꿰뚫음'은 '번뇌가 없어 심해탈(cetovimutti)에 머물며 더 이상 이 상태를 위해 할 일이 없다'라고 아는 것이다. 이것이 세 번째 신념의 부분이다. Sotānugatā dhammāti sekkhaṃ satthā dasseti. Manasā anupekkhitāti arahattaṃ satthā dasseti. Diṭṭhiyā suppaṭividdhāti tathāgataṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ satthā dasseti. '법을 귀로 들어 따름'으로 스승께서는 유학(sekkha)을 보여주신다. '마음으로 관찰함'으로 스승께서는 아라한과(arahatta)를 보여주신다. '견해로 잘 꿰뚫음'으로 스승께서는 아라한이신 정등각자 타타가타(Tathāgata)를 보여주신다. Sotānugatā [Pg.322] dhammāti kāmānaṃ nissaraṇaṃ dasseti. Manasā anupekkhitāti rūpadhātuyā nissaraṇaṃ dasseti. Diṭṭhiyā suppaṭividdhāti tedhātukānaṃ nissaraṇaṃ dasseti. Ayaṃ suttattho. '법을 귀로 들어 따름'으로 감각적 욕망(kāma)으로부터의 벗어남을 보여주신다. '마음으로 관찰함'으로 색계(rūpadhātu)로부터의 벗어남을 보여주신다. '견해로 잘 꿰뚫음'으로 삼계(tedhātuka)로부터의 벗어남을 보여주신다. 이것이 경의 의미(suttattha)이다. 115. Tattha katamo desanāhāro? Imamhi sutte tayo esanā desitā sotānugatehi dhammehi vacasā paricitehi kāmesanāya samathamaggo. Diṭṭhiyā suppaṭividdhehi brahmacariyesanāya samathamaggo. 115. 그중 설판(Desanāhāra)이란 무엇인가? 이 경에서는 세 가지 추구(esanā)가 설해졌다. 귀로 들어 따른 법과 말로써 익힌 법에 의해서는 감각적 욕망의 추구(kāmesanā)에 대한 사마타의 도가 된다. 견해로 잘 꿰뚫은 법에 의해서는 청정범행의 추구(brahmacariyesanā)에 대한 사마타의 도가 된다. Vicayoti yathā suttaṃ manasikaronto vicinanto sutamayipaññaṃ paṭilabhati. Yathā ca so manasikarotīti yathā sutadhammā tadā cintāmayipaññaṃ paṭilabhati. Yathā diṭṭheva dhamme manasikaroti tadā bhāvanāmayipaññaṃ paṭilabhati. Ayaṃ vicayo. 조사(Vicaya)란 경의 내용대로 마음을 기울여 조사하는 자가 문소성혜를 얻는 것이다. 그가 마음을 기울이는 방식에 따라 들은 법대로 사소성혜를 얻는다. 현생에서 (법을) 마음으로 기울일 때 수소성혜를 얻는다. 이것이 조사이다. Sutena sutamayipaññaṃ paṭilabhati. Cintāya cintāmayipaññaṃ bhāvanāya bhāvanāmayipaññaṃ paṭilabhati. Atthi esā yutti. 들음으로써 문소성혜를 얻고, 생각함으로써 사소성혜를 얻으며, 수행(견해)함으로써 수소성혜를 얻는다. 이러한 논리(yutti)가 있다. Padaṭṭhānoti sotānugatā dhammāti dhammassavanassa padaṭṭhānaṃ. Vacasā paricitāti yuñjanāya padaṭṭhānaṃ. Manasā anupekkhitāti dhammānudhammāya vipassanāya padaṭṭhānaṃ. Diṭṭhiyā anupekkhitāti paññāyapi anupekkhitā diṭṭhiyāpi anupekkhitā. 발처(Padaṭṭhāna)란 '법을 귀로 들어 따름'은 법을 듣는 것의 발처이고, '말로써 익힘'은 정진의 발처이며, '마음으로 관찰함'은 법에 수순하는 법인 위빳사나의 발처이고, '견해로 관찰함'은 지혜로 관찰함이자 견해로 관찰함의 발처이다. Catubyūhoti imamhi sutte bhagavato ko adhippāyo? Ye imāhi dvīhi paññāhi samannāgatā tehi…. 사분할(Catubyūha) 하라에 대해서, 이 경에서 세존의 의도는 무엇인가? 이 두 가지 지혜를 갖춘 자들에게 있어…. Sa nibbutoti maggaphalaṃ anupādisesañca nibbānadhātuṃ manteti, dānena oḷārikānaṃ kilesānaṃ pahānaṃ manteti. Sīlena majjhimānaṃ, paññāya sukhumakilesānaṃ manteti, rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti katā ca bhūmi. ‘그는 식혀졌다(Sa nibbuto)’는 것은 도의 과보(maggaphala)와 무여열반계(anupādisesa nibbānadhātu)를 의미한다. 보시로 거친 번뇌의 버림을 의미하고, 지계로 중간의 번뇌를, 지혜로 미세한 번뇌의 버림을 의미한다. ‘탐욕과 성냄과 어리석음이 다하여 그는 식혀졌다’는 구절로 (성자의) 단계(bhūmi)가 성립된다. Dadato puññaṃ pavaḍḍhati, saṃyamato veraṃ na cīyati; Kusalo ca jahāti pāpakanti maggo vutto; Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti maggaphalamāha. ‘보시하는 자에게 공덕이 증장하고, 자제하는 자에게 원한이 쌓이지 않으며, 현명한 자는 악을 버린다’는 구절로 도(道, maggo)를 설하셨고, ‘탐욕과 성냄과 어리석음이 다하여 그는 식혀졌다’는 구절로 도의 과보(maggaphala)를 말씀하셨다. Dadato [Pg.323] puññaṃ pavaḍḍhati, saṃyamatoti tīhi padehi lokikaṃ kusalamūlaṃ vuttaṃ. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti lokuttaraṃ kusalamūlaṃ vuttaṃ. ‘보시하는 자에게 공덕이 증장하고, 자제하는 자에게…’라는 세 구절로 세간적인 선근(kusalamūla)을 설하셨다. ‘탐욕과 성냄과 어리석음이 다하여 그는 식혀졌다’는 구절로 출세간적인 선근을 설하셨다. Dadato puññaṃ pavaḍḍhati, saṃyamato veraṃ na cīyatīti puthujjanabhūmiṃ manteti. Kusalo ca jahāti pāpakanti sekkhabhūmiṃ manteti. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti asekkhabhūmi vuttā. ‘보시하는 자에게 공덕이 증장하고, 자제하는 자에게 원한이 쌓이지 않는다’는 구절로 범부의 단계(puthujjanabhūmi)를 의미한다. ‘현명한 자는 악을 버린다’는 구절로 유학의 단계(sekkhabhūmi)를 의미한다. ‘탐욕과 성냄과 어리석음이 다하여 그는 식혀졌다’는 구절로 무학의 단계(asekkhabhūmi)를 설하셨다. Dadato puññaṃ pavaḍḍhati, saṃyamato veraṃ na cīyatīti magganiyā paṭipadā vuttā. Kusalo ca jahāti pāpakanti sekkhavimutti. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti asekkhavimutti. ‘보시하는 자에게 공덕이 증장하고, 자제하는 자에게 원한이 쌓이지 않는다’는 구절로 도에 이르는 수행(magganiyā paṭipadā)을 설하셨다. ‘현명한 자는 악을 버린다’는 구절로 유학의 해탈(sekkhavimutti)을, ‘탐욕과 성냄과 어리석음이 다하여 그는 식혀졌다’는 구절로 무학의 해탈(asekkhavimutti)을 설하셨다. Dadato puññaṃ pavaḍḍhati, saṃyamato veraṃ na cīyatīti dānakathaṃ sīlakathaṃ maggakathaṃ lokikānaṃ dhammānaṃ desanamāha. Kusalo ca jahāti pāpakanti loke ādīnavānupassanā. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti sāmukkaṃsikāya dhammadesanāyapi paṭividdhā. ‘보시하는 자에게 공덕이 증장하고, 자제하는 자에게 원한이 쌓이지 않는다’는 구절로 보시론, 지계론, 도론 등 세간적인 법들의 설법을 말씀하셨다. ‘현명한 자는 악을 버린다’는 구절로 세상에서의 재난에 대한 관찰(ādīnavānupassanā)을 말씀하셨다. ‘탐욕과 성냄과 어리석음이 다하여 그는 식혀졌다’는 구절로 부처님의 수승한 법문(sāmukkaṃsikā dhammadesanā)을 통한 꿰뚫음(통찰)을 말씀하셨다. Dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti pāṇānaṃ abhayadānena pāṇātipātā veramaṇisattānaṃ abhayaṃ deti. Evaṃ sabbāni sikkhāpadāni kātabbāni. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti sīle patiṭṭhāya cittaṃ saṃyameti, tassa saṃyamato pāripūriṃ gacchati. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti dve vimuttiyo. Ayaṃ suttaniddeso. ‘보시하는 자에게 공덕이 증장한다’는 것은 생명들에게 두려움 없음의 보시(abhayadāna)를 함으로써, 살생을 멀리하는 유정들에게 두려움 없음을 주는 것이다. 이와 같이 모든 학습계율을 닦아야 한다. ‘자제하는 자에게 원한이 쌓이지 않는다’는 것은 계율에 머물러 마음을 제어하는 것이니, 그 제어하는 자에게 (수행의) 원만함이 이루어진다. ‘탐욕과 성냄과 어리석음이 다하여 그는 식혀졌다’는 것은 두 가지 해탈을 설한 것이다. 이것이 경의 해설(suttaniddasa)이다. 116. Tattha katamā desanā? Imamhi sutte kiṃ desitaṃ? Dve sugatiyo devā ca manussā ca, dibbā ca pañcakāmaguṇā, mānussakā ca. Dvīhi padehi niddeso. Dadato puññaṃ pavaḍḍhati, saṃyamato veraṃ na cīyati, kusalo ca jahāti pāpakanti maggo vutto. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti dve nibbānadhātuyo desitā sopādisesā ca anupādisesā ca. Ayaṃ desanā. 116. 그중 설법(desanā) 하라란 무엇인가? 이 경에서 무엇이 설해졌는가? 천상과 인간이라는 두 가지 선처(sugati)와 천상의 오욕락 및 인간의 오욕락이 설해졌다. (앞의) 두 구절로 설명된다. ‘보시하는 자에게 공덕이 증장하고, 자제하는 자에게 원한이 쌓이지 않으며, 현명한 자는 악을 버린다’로 도(道)가 설해졌고, ‘탐욕과 성냄과 어리석음이 다하여 그는 식혀졌다’로 유여열반계와 무여열반계라는 두 가지 열반계가 설해졌다. 이것이 설법 하라이다. Vicayoti dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti iminā paṭhamena padena dānamayikapuññakiriyavatthu vuttaṃ. Tenassa ānantariyānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ. Dutiyena padena… yanti, niyyānikaṃ sāsananti, ayaṃ adhippāyo. Assavanena ca amanasikārena ca appaṭivedhena ca sakkāyasamudayagāminī paṭipadā vuttā. Savanena [Pg.324] ca manasikārena ca paṭivedhena ca sakkāyanirodhagāminī paṭipadā vuttā. Ayaṃ āvaṭṭo. 조사(vicaya) 하라란 ‘보시하는 자에게 공덕이 증장한다’는 이 첫 번째 구절로 보시로 이루어지는 복업사(dānamayikapuññakiriyavatthu)를 설한 것이다. 그로 인해 그에게 선한 법들이 뒤따른다. 두 번째 구절로는... 나아가니, 이는 출리(niyyānika)의 가르침이라는 의도이다. 법을 듣지 않음과 숙고하지 않음과 꿰뚫지 못함으로 인해 유신견의 발생으로 이르는 수행이 설해졌고, 법을 들음과 숙고함과 꿰뚫음으로 인해 유신견의 소멸로 이르는 수행이 설해졌다. 이것이 순환(āvaṭṭa) 하라이다. Vibhattīti ekaṃsabyākaraṇīyo. Natthi tattha vibhattiyā bhūmi. Parivattanāti ye pañcānisaṃsā, te pañcādinā paṭipakkhena teneva diṭṭheva dhamme pāpuṇāti, taṃ upapajjamānā aparo pariyāyo. 분별(vibhatti) 하라란 일방적(확정적)인 답변이다. 거기에는 분별의 단계가 따로 없다. 반전(parivattana) 하라란 다섯 가지 공덕이 있다면, 그 반대되는 다섯 가지 등으로 바로 그 현생에서 그것에 도달하는 것이니, 그것이 생겨나는 또 다른 방식이다. Vevacananti sotānugatā dhammāti yaṃ suttaṃ diṭṭhampi paññindriyaṃ viññattampi diṭṭhiyā suppaṭividdhampi vibhāvitampi. 동의어(vevacana) 하라란 ‘귀에 익은 법들(sotānugatā dhammā)’이란 경을 본 것, 혜근(paññindriya), 알려진 것, 통찰로 잘 꿰뚫은 것, 명확해진 것을 말한다. Paññattīti sotānugatādhammāti desanā avijjāpaññattiyā paññattaṃ. Manasikāro pāmojjapaññattiyā paññatto, diṭṭhadhammāpi ānisaṃsapaññattiyā paññattā. 개념(paññatti) 하라란 ‘귀에 익은 법들’이라는 설법은 무명의 개념으로 알려진 것이다. 숙고는 환희의 개념으로 알려진 것이며, 현법의 법들 또한 공덕의 개념으로 알려진 것이다. Otaraṇoti tisso paññā vacasā paricitesu sutamayīpaññā manasā anupekkhitesu cintāmayīpaññā diṭṭhiyā suppaṭividdhāsu bhāvanāmayīpaññā. Imāni ariyasaccāni indriyāni vijjuppādā avijjānirodho paṭiccasamuppādo indriyesu tīṇi indriyāni, āyatanesu dhammāyatanapariyāpannā dhātūsu dhammadhātupariyāpannāti. Sodhanoti yo ārambho suttassa paveso niyutto. 하강(otaraṇa) 하라란 세 가지 지혜이니, 말로 익힌 것들에서의 문혜(sutamayīpaññā), 마음으로 사유한 것들에서의 사혜(cintāmayīpaññā), 통찰로 잘 꿰뚫은 것들에서의 수혜(bhāvanāmayīpaññā)이다. 이것들은 사성제, 이근(indriya), 명지의 발생, 무명의 소멸인 연기이다. 근(indriya) 중에는 세 가지 근에, 처(āyatana) 중에는 법처에 포함되며, 계(dhātu) 중에는 법계에 포함된다고 본다. 정화(sodhana) 하라란 경의 도입부에서 결합된 노력을 말한다. Adhiṭṭhānoti pañcānisaṃsāti vemattatāya paññattā ānisaṃsā sotā anugatāti vemattatāya ariyavohāro paññatto, dhamme ca savananti ekattatāya paññattaṃ. 설정(adhiṭṭhāna) 하라란 ‘다섯 가지 공덕’은 차별성(vemattatā)에 의해 개념화된 공덕이고, ‘귀에 익었다’는 것은 차별성에 의해 성스러운 언어(ariyavohāra)로 개념화된 것이며, ‘법을 들음’은 동일성(ekattatā)에 의해 개념화된 것이다. Parikkhāroti dhammassavanassa payirupāsanā paccayo, saddhā hetu. Manasā anupekkhitāti atthappaṭisaṃveditā paccayo, dhammappaṭisaṃveditā hetu, diṭṭhiyā suppaṭividdhāti saddhammassavanañca manasikāro ca paccayo, sutamayī cintāmayī paññā hetu. Samāropanoti vibhattaṃ suttaṃ aparo pariyāyo nibbatti bale natthi. Tattha samāropanāya bhūmi. 조력(parikkhāra) 하라란 법을 듣는 데 있어서 가까이 모심은 연(paccayo)이 되고 믿음은 인(hetu)이 된다. ‘마음으로 사유함’은 뜻을 체득함에 연이 되고 법을 체득함에 인이 된다. ‘통찰로 잘 꿰뚫음’은 정법을 들음과 숙고함이 연이 되고 문혜와 사혜가 인이 된다. 적용(samāropana) 하라란 분별된 경의 또 다른 방식인데, 발생의 힘에는 (별도의 것이) 없다. 거기에는 적용의 단계가 없다. 117. Tattha katamaṃ vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṃ? Dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti gāthā. Dadatoti dānamayikapuññakiriyavatthu vuttaṃ. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti sīlamayikapuññakiriyavatthu vuttaṃ. Kusalo ca jahāti pāpakanti lobhassa ca mohassa ca byāpādassa ca pahānamāha. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti lobhassa ca mohassa ca byāpādassa [Pg.325] ca chandarāgavinayamāhāti. Dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti gāthā alobho kusalamūlaṃ bhavati. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti adoso kusalamūlaṃ bhavati. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti averā asapattā abyāpādatāya sadā. Kusalo ca jahāti pāpakanti ñāṇuppādā aññāṇanirodho. Catutthapadena rāgadosamohakkhayena rāgavirāgā cetovimuttimohakkhayena avijjāvirāgā paññāvimutti, ayaṃ vicayo. 117. 거기서 습기(vāsanā)에 속하는 것과 관통(nibbedha)에 속하는 경은 무엇인가? ‘보시하는 자에게 공덕이 증장한다’는 게송이다. ‘보시하는 자에게’로 보시로 이루어지는 복업사를 설했다. ‘자제하는 자에게 원한이 쌓이지 않는다’로 지계로 이루어지는 복업사를 설했다. ‘현명한 자는 악을 버린다’로 탐욕과 어리석음과 악의의 버림을 말씀하셨다. ‘탐욕과 성냄과 어리석음이 다하여 그는 식혀졌다’로 탐욕과 어리석음과 악의에 대한 욕탐의 제거를 말씀하신 것이다. 이와 같이 알아야 한다. ‘보시하는 자에게 공덕이 증장한다’는 게송에서 무탐(alobho)이 선근이 된다. ‘자제하는 자에게 원한이 쌓이지 않는다’에서 무진(adoso)이 선근이 된다. ‘자제하는 자에게 원한이 쌓이지 않는다’는 것은 악의 없음(abyāpādatā)으로 인해 항상 원한이 없고 적대자가 없게 되는 것이다. ‘현명한 자는 악을 버린다’는 것은 지혜의 발생으로 무명이 소멸하는 것이다. 네 번째 구절의 탐진치의 다함에 있어서, 탐욕의 빛바램으로 심해탈이, 어리석음의 다함으로 무명의 빛바램에 의한 혜해탈이 있다. 이것이 조사 하라이다. Yuttīti dāne ṭhito ubhayaṃ hi paripūreti. Macchariyañca pajahati. Puññañca pavaḍḍhati. Atthi esā yutti. 타당성(yutti) 하라란 보시에 머무는 자는 참으로 양쪽을 채운다. 인색함을 버리고 공덕이 증장한다. 이러한 타당성이 있다. Padaṭṭhānanti dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti cāgādhiṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti paññādhiṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ kusalo ca jahāti pāpakanti saccādhiṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti upasamādhiṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Ayaṃ padaṭṭhāno. ‘발단(Padaṭṭhāna, 근거)의 방법’이란, “베푸는 자에게 공덕이 증장한다”는 것은 버림의 결단(cāgādhiṭṭhāna)의 발단이며, “절제하는 자에게 원한이 쌓이지 않는다”는 것은 지혜의 결단(paññādhiṭṭhāna)의 발단이며, “선한 자는 악을 버린다”는 것은 진실의 결단(saccādhiṭṭhāna)의 발단이며, “탐욕·성냄·어리석음이 다하여 그는 평온해졌다”는 것은 고요함의 결단(upasamādhiṭṭhāna)의 발단이다. 이것이 발단의 방법이다. Tattha katamo lakkhaṇo? Dadato puññaṃ pavaḍḍhati saṃyamato veraṃ na cīyati. Dadatopi veraṃ na kariyāti kusalo ca jahāti pāpakaṃ rāgadosamohakkhayā sa nibbuto rūpakkhayāpi vedanakkhayāpi, yena rūpena diṭṭhaṃ, tena tathāgato paññapento paññapeyya rūpassa khayā virāganirodhāti evaṃ pañcakkhandhā. 그중에서 ‘특성(Lakkhaṇa)의 방법’이란 무엇인가? 베푸는 자에게 공덕이 증장하고 절제하는 자에게 원한이 쌓이지 않는다. 베푸는 자에게도 원한을 짓지 말아야 한다. 선한 자는 악을 버린다. 탐욕·성냄·어리석음이 다함으로 인해 그는 평온해지고, 물질(rūpa)이 다함으로 인해서도, 느낌(vedanā)이 다함으로 인해서도 평온해진다. 어떤 물질로 보여졌다면, 그것으로써 여래는 알려주면서 알려줄 것이다. 물질이 다함으로 인해 탐욕의 빛바램과 소멸이 있나니, 이와 같이 오온(다섯 무더기)이 그러하다. Catubyūho idha bhagavato ko adhippāyo? Ye mahābhogānaṃ patthayissanti? Te dānaṃ dassanti parissayapahānāya, ye averābhichandakā, te pañca verāni pajahissanti, ye kusalābhichandakā, te aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvessanti aṭṭhannaṃ micchattānaṃ pahānāya. Ye nibbāyitukāmā, te rāgadosamohaṃ pajahissantīti ayaṃ bhagavato adhippāyo. ‘네 가지 전개(Catubyūha)의 방법’에서 여기 세존의 의도는 무엇인가? 큰 재물을 바라는 자들은 위험을 제거하기 위해 보시를 할 것이다. 원한이 없기를 열망하는 자들은 다섯 가지 원한을 버릴 것이다. 선함을 열망하는 자들은 여덟 가지 그릇됨(micchatta)을 버리기 위해 팔정도를 닦을 것이다. 완전한 평온(열반)을 원하는 자들은 탐욕·성냄·어리석음을 버릴 것이다. 이것이 세존의 의도이다. Āvaṭṭoti yañca adadato macchariyaṃ yañca asaṃyamato veraṃ yañca akusalassa pāpassa appahānaṃ, ayaṃ dukkhaniddeso na samudayo. Alobhena ca adosena ca amohena ca kusalena imāni tīṇi kusalamūlāni. Tesaṃ paccayo aṭṭha sammattāni, ayaṃ maggo. Tesaṃ rāgadosamohānaṃ khayā, ayaṃ nirodho. ‘회전(Āvaṭṭa)의 방법’이란, 베풀지 않는 자의 인색함과 절제하지 않는 자의 원한과 불선한 악을 버리지 않음, 이것은 괴로움(dukkha)에 대한 설명이지 집성제(samudaya)가 아니다. 무탐·무진·무치와 선함에 의한 이 세 가지는 선한 뿌리(善根)들이다. 그것들의 조건은 여덟 가지 바름(sammatta)이니, 이것이 도제(magga)이다. 저 탐욕·성냄·어리석음의 다함, 이것이 멸제(nirodha)이다. Vibhattīti dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti na ekaṃsena yo rājadaṇḍabhayena deti, yo ca akappiyassa paribhogena sīlavantesu deti, na tassa puññaṃ [Pg.326] pavaḍḍhatīti so cetaṃ dānaṃ akusalena deti, daṇḍadānaṃ satthadānaṃ apuññamayaṃ pavaḍḍhati, na puññaṃ. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti na ekaṃsena kiṃ kāraṇaṃ yañca yo padaṃ diṭṭhadhammikaṃ passati yadi mama rājāno gahetvā hatthaṃ vā chindeyya…pe… na tena saṃyamena veraṃ na karoti. Yo tu evaṃ samādiyati pāṇātipātassa pāpako vipākoti, diṭṭhe yeva dhamme abhisamparāye ca evaṃ sabbassa akusalassa hetuto ārati. Iminā saṃyamena veraṃ na cīyati. ‘분석(Vibhatti)의 방법’이란, “베푸는 자에게 공덕이 증장한다”는 것은 단정적인 것이 아니다. 왕의 처벌이 두려워 보시하는 자나, 허용되지 않는 물건을 사용하여 지계가 있는 이들에게 보시하는 자는 공덕이 증장하지 않는다. 그는 그 보시를 불선한 마음으로 하는 것이니, 처벌을 내리거나 무기를 주는 것과 같은 공덕이 되지 않는 것들만 늘어날 뿐 공덕은 증장하지 않는다. “절제하는 자에게 원한이 쌓이지 않는다”는 것도 단정적인 것이 아니다. 그 이유는 무엇인가? 어떤 이가 현세의 결과만을 보고서 “만약 왕들이 나를 잡아 손을 자른다면...” 등과 같이 생각한다면, 그런 절제로는 원한을 없애지 못한다. 그러나 “살생은 현세와 내세에 악한 과보를 가져온다”라고 이와 같이 수지하여 모든 불선의 원인으로부터 멀리 여읜다면, 이 절제에 의해서는 원한이 쌓이지 않는다. Parivattanāti dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti adadato puññaṃ na pavaḍḍhati. Yaṃ dānamayaṃ, taṃ saṃyamato veraṃ na cīyati, asaṃyamato veraṃ karīyati. Kusalo ca jahāti pāpakaṃ akusalo na jahāti. Rāgadosamohakkhayā sanibbutoti dūtaṃ pesetvā paṇītaṃ pesetvāpi na pakkosāmi, so sayameva pana mahābhikkhusaṅghaparivāro amhākaṃ vasanaṭṭhānaṃ sampatto amhehi ca santhāgārasālā kāritā, ettha mayaṃ dasabalaṃ ānetvā maṅgalaṃ bhaṇāpemāti cintetvā upasaṅkamiṃsu. Yena santhāgāraṃ tenupasaṅkamiṃsūti taṃ divasaṃ kira santhāgāre cittakammaṃ niṭṭhāpetvā aṭṭakā muttamattā honti. Buddhā nāma araññajjhāsayā araññārāmā antogāme vaseyyuṃ vā no vāti tasmā bhagavato manaṃ jānitvāva paṭijaggissāmāti cintetvā te bhagavantaṃ upasaṅkamiṃsu. Idāni pana manaṃ labhitvā paṭijaggitukāmā yena santhāgāraṃ, tenupasaṅkamiṃsu. Sabbasantharinti yathā sabbaṃ santhataṃ hoti evaṃ yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsūti. Ettha pana te mallarājāno santhāgāraṃ paṭijaggitvā nagaravīthiyopi sammajjāpetvā dhaje ussāpetvā suvaṇṇaghaṭikadaliyo ca ṭhapāpetvā sakalanagaraṃ dīpamālāhi vippakiṇṇatārakaṃ viya katvā khīrapake dārake khīraṃ pāyetha, dahare kumāre lahuṃ lahuṃ bhojāpetvā sayāpetha, uccāsaddaṃ mākari, ajja ekarattiṃ satthā antogāmeva vasissati, buddhā nāma appasaddakāmā hontīti bheriṃ carāpetvā sayaṃ daṇḍakadīpikā ādāya yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu. Bhagavantaṃ yeva purakkhatvāti bhagavantaṃ purato katvā, tattha bhagavā bhikkhūnañceva upāsakānañca majjhe nisinno ativiya virocati. Samantapāsādiko suvaṇṇavaṇṇo abhirūpo dassanīyo puratthimakāyato [Pg.327] suvaṇṇavaṇṇā rasmi uṭṭhahitvā gaganatale asītihatthaṃ ṭhānaṃ gaṇhāti. Pacchimakāyato dakkhiṇahatthato vāmahatthato suvaṇṇavaṇṇā heṭṭhā pādatalehi pavāḷavaṇṇarasmi uṭṭhahitvā ghanapathaviyaṃ asītihatthaṃ ṭhānaṃ gaṇhāti, evaṃ samantā asītihatthamattaṃ ṭhānaṃ chabbaṇṇabuddharasmiyo vijjotamānā vitaṇḍamānā vidhāvanti, sabbe disābhāgā suvaṇṇacampakapupphehi vikiriyamānā viya suvaṇṇaghaṭato nikkhantasuvaṇṇarasadhārāhi siñcamānā viya pasāritasuvaṇṇapaṭaparikkhittā vviya verambhavātasamuṭṭhitakiṃsukakiṃsukārakaṇikārapupphacuṇṇasamokiṇṇā viya vippakasantaṃ asītianubyañjanabyāmappabhā dvattiṃsavaralakkhaṇasamujjalaṃ sarīraṃ samuggatatārakaṃ viya gaganatalaṃ vikasitamiva padumavanaṃ sabbaphāliphullo viya yojanasatiko pāricchattako paṭipāṭiyā ṭhapitānaṃ dvattiṃsacandānaṃ dvattiṃsasūriyānaṃ dvattiṃsacakkavattīnaṃ dvattiṃsadevarājānaṃ dvattiṃsamahābrahmānaṃ nibbuto asekkhassa natthi nibbuti. ‘반전(Parivattanā)의 방법’이란, “베푸는 자에게 공덕이 증장한다”는 것은 베풀지 않는 자에게는 공덕이 증장하지 않는다는 뜻이다. 보시로 이루어진 것이라도, 절제하는 자에게는 원한이 쌓이지 않지만, 절제하지 않는 자에게는 원한이 만들어진다. 선한 자는 악을 버리지만, 불선한 자는 버리지 않는다. “탐욕·성냄·어리석음이 다하여 평온해졌다”는 것과 관련하여, 전령을 보내거나 좋은 선물을 보내어 청하지 않았음에도, 세존께서는 몸소 큰 비구 승가에 둘러싸여 우리가 머무는 곳에 도착하셨고, 우리는 공회당(santhāgāra) 건물을 지었다. “여기서 우리가 십력(Dasabala, 부처님)을 모셔와서 축원의 말씀(maṅgala)을 암송하게 하자”라고 생각하며 다가갔다. 공회당이 있는 곳으로 다가갔는데, 그날 공회당의 장식 작업(cittakamma)을 마치고 비계(aṭṭakā)에서 막 내려온 참이었다고 한다. 부처님들이란 숲을 좋아하고 숲에서 즐거워하시니 마을 안에 머무실지 아닐지 알 수 없었다. 그래서 “세존의 뜻을 살펴서 받들자”라고 생각하며 그들은 세존께 다가갔다. 이제 그 뜻을 얻어 받들고자 공회당이 있는 곳으로 나아갔다. ‘모두 깔았다(Sabbasanthari)’는 것은 모든 것이 다 깔렸다는 뜻으로, 이와 같이 세존께서 계신 곳으로 나아갔다. 여기서 말라(Malla) 왕들은 공회당을 돌보고 성안의 거리들을 청소하게 했으며, 깃발을 세우고 황금 항아리와 바나나 나무를 배치하게 했으며, 온 성안을 등불의 행렬로 흩뿌려진 별들처럼 만들었다. “젖 먹는 아이들에게는 우유를 먹이고, 어린 아이들에게는 얼른 밥을 먹여 재워라. 큰 소리로 울게 하지 마라. 오늘 하룻밤은 스승께서 마을 안에 머무실 것이다. 부처님들이란 소음이 적은 것을 좋아하신다”라고 북을 쳐서 알리고, 스스로 횃불을 들고 세존께서 계신 곳으로 나아갔다. ‘세존만을 앞세우고’라는 것은 세존을 앞세워 모셨다는 것이니, 거기서 세존께서는 비구들과 우바새들의 한가운데 앉으시어 매우 찬란하게 빛나셨다. 모든 면에서 신뢰를 주시고 황금빛으로 아름답고 보기 좋으셨으며, 몸 앞쪽에서 황금빛 광명이 솟아나 허공으로 팔십 팔(80) 규빗에 달했다. 몸 뒤쪽과 오른손, 왼손에서도 황금빛이, 발바닥에서는 산호색 광명이 솟아나 두터운 대지 위로 팔십 규빗에 달했다. 이와 같이 주위 팔십 규빗 정도의 공간에 여섯 가지 색깔의 부처님 광명(chabbaṇṇabuddharasmi)이 번뜩이고 흔들리며 달려 나갔다. 모든 방향이 마치 황금빛 참파꽃들을 뿌려놓은 듯했고, 황금 항아리에서 흘러나오는 황금 수액의 줄기들로 씻어내리는 듯했으며, 펼쳐진 황금 천으로 감싸인 듯했고, 베람바(Verambha) 풍에 실려 온 킨수카 꽃과 카니카라 꽃의 가루들로 뒤덮인 듯이 빛났다. 여든 가지 부수적 특징(anubyañjanā)과 한 길(byāma)의 광명, 서른두 가지 수승한 대인상(lakkhaṇa)으로 찬란한 몸은, 마치 별들이 뜬 허공이나 활짝 핀 연꽃밭 같았고, 백 유순에 달하는 파릿찻타카(Pāricchattaka) 나무가 만개한 듯했다. 차례대로 놓인 서른두 개의 달, 서른두 개의 태양, 서른두 명의 전륜성왕, 서른두 명의 천왕, 서른두 명의 대범천이 빛나는 것과 같았다. 이와 같이 서른두 가지 대인상을 갖추어 크게 평온해지셨으니(nibbuto), 아세가(Asekha, 아라한)에게는 더 이상의 평온함(열반의 실현)이 없다. Vevacananti dadato puññaṃ pavaḍḍhati, anumodatopi puññaṃ pavaḍḍhati. Cittassa samādahatopi veyyāvaccakiriyāyapi puññaṃ pavaḍḍhatīti. ‘동의어(Vevacana)의 방법’이란, 베푸는 자에게 공덕이 증장하고, (남의 선행을) 기뻐하는 자에게도 공덕이 증장한다. 마음을 가다듬는 자에게도, (수행처의) 시중을 드는 자에게도 공덕이 증장한다는 것이다. Paññattīti dadato puññaṃ pavaḍḍhati, alobhassa paṭinissayaghātapaññattiyā paññattaṃ. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti adosassa paṭinissayaghātapaññattiyā paññattaṃ kusalo ca jahāti pāpakanti amohassa paṭinissayaghātapaññattiyā paññattaṃ. '개념(Paññatti)'이란, '베푸는 자에게 공덕이 증장한다'는 것은 무탐(alobha)을 의지하여 (탐욕을) 버리는 개념으로 설명된 것이고, '절제하는 자에게 원한이 쌓이지 않는다'는 것은 무진(adosa)을 의지하여 (성냄을) 버리는 개념으로 설명된 것이며, '선한 자는 악을 버린다'는 것은 무치(amoha)를 의지하여 (어리석음을) 버리는 개념으로 설명된 것이다. Otaraṇoti pañcasu indriyesu dadato puññaṃ pavaḍḍhati, saṃyamato veraṃ na cīyati saṃyamena sīlakkhandho. Otiṇṇo chasu indriyesu saṃvaro, ayaṃ samādhikkhandho, yaṃ kusalo ca jahāti pāpakaṃ, ayaṃ paññākkhandho, rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti vimuttikkhandho. Dhātūsu dhammadhātu, āyatanesu manāyatanaṃ. '하강(Otaraṇa, 포함)'이란, 오근(五根)에 있어서 베푸는 자에게 공덕이 증장하는 것을 계온(戒蘊)으로 보아야 하며, 절제하는 자에게 원한이 쌓이지 않는 것을 육근(六根)의 단속인 삼매온(三昧蘊)으로 보아야 하고, 선한 자가 악을 버리는 것을 혜온(慧蘊)으로 보아야 하며, 탐·진·치의 멸진으로 평온을 얻는 것을 해탈온(解脫蘊)으로 보아야 한다. 요소(dhātu) 중에는 법계(dhammadhātu)에, 처(āyatana) 중에는 의처(manāyatana)에 속한다. Sodhanoti yenārambhena idaṃ suttaṃ desitaṃ so ārambho suddho. '정화(Sodhanā)'란 이 경이 설해진 그 발단(ārambha)이 청정함을 말한다. Adhiṭṭhāno dānanti ekattatāya paññattaṃ. Cāgo pariccāgo dhammadānaṃ āmisadānaṃ, aṭṭha dānāni vitthārena kātabbāni, ayaṃ vemattatā. Na ca dadato [Pg.328] ekattapaññattiyā paññattaṃ. Khantī anavajjanti paññattiyā paññattaṃ. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti rodhavīriyapaññattiyā paññattā. '확립(Adhiṭṭhāna)'이란 보시(dāna)를 단일성(ekattatā)의 개념으로 설명한 것이다. 버림(cāgo), 내어줌(pariccāgo), 법보시, 재보시 등 여덟 가지 보시를 상세히 설명해야 하는데, 이것은 다양성(vemattatā)이다. 그러나 '베푸는 자'를 단일한 개념으로 설명하지는 않았다. 인내(khantī)는 '허물없음'의 개념으로 설명되었고, 탐·진·치의 멸진으로 평온을 얻는 것은 '정진을 통한 억제'의 개념으로 설명되었다. Parikkhāroti dānassa pāmojjaṃ paccayo, alobho hetu. Saṃyamato yoniso manasikāro hetu, pariccāgo paccayo. Kusalo ca jahāti pāpakanti yathābhūtadassanaṃ paccayo, ñāṇappaṭilābho hetu. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti parato ca ghoso ajjhattañca yoniso manasikāro maggo ca hetu ca paccayo ca. '도구(Parikkhāra)'란 보시에 대해서는 환희(pāmojja)가 연(paccayo)이고 무탐(alobho)이 인(hetu)이다. 절제에 대해서는 여리작의(yoniso manasikāro)가 인이고 내어줌(pariccāgo)이 연이다. '선한 자가 악을 버림'에 대해서는 있는 그대로 봄(yathābhūtadassana)이 연이고 지혜의 획득(ñāṇappaṭilābho)이 인이다. 탐·진·치의 멸진으로 평온을 얻는 데 있어서는 타인의 가르침(paratoghosa)과 내적인 여리작의와 도(道)가 인이자 연이다. Samāropanoti dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti gāthā tassa sīlampi vaḍḍhati. Saṃyamopi vaḍḍhati. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti. Aññepi kilesā na cīyanti yepissa tappaccayā uppajjeyyuṃ āsavā vighātā, tepissa na uppajjanti. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti rāgadosassāpi khayā rāgānusayassapi khayā dosassa mohassāpi sa nibbutoti sopādisesā nibbānadhātu anupādisesāpi. Ayaṃ samāropano. '귀납(Samāropanā)'이란 '베푸는 자에게 공덕이 증장한다'는 게송에서 그에게 계(戒)도 증장하고 절제(saṃyama)도 증장함을 의미한다. '절제하는 자에게 원한이 쌓이지 않는다'는 것은 다른 번뇌들도 쌓이지 않는다는 것이며, 그 번뇌를 원인으로 일어날 수 있는 괴로운 번뇌(āsavā vighātā)들도 그에게 일어나지 않음을 뜻한다. 탐·진·치의 멸진으로 평온을 얻는다는 것은 탐·진·치와 그 잠재성향(rāgānusaya 등)까지도 멸진되어 평온해지는 것이니, 이는 유여의열반과 무여의열반 모두를 포함한다. 이것이 귀납이다. Therassa mahākaccāyanassa peṭakopadese 존자 마하깟짜야나의 뻬따꼬빠데사(Petakopadesa) 중에서. Hārassa sampātabhūmi samattā. 하라(Hāra, 전승 방식)의 화합의 장(sampātabhūmi)이 끝났다. 8. Suttavebhaṅgiyaṃ 8. [경의 분석(Suttavebhaṅgiya)] 118. Pubbā koṭi na paññāyati avijjāya ca bhavataṇhāya ca. Tattha avijjānīvaraṇānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ sattānaṃ pubbakoṭi na paññāyati. Tattha ye sattā taṇhāsaṃyojanā, te ajjhosānabahulā mandavipassakā. Ye pana ussannadiṭṭhikā sattā, te vipassanābahulā mandajjhosānā. 118. 무명과 유애(bhavataṇhā)의 이전 끝(시작점)은 알려지지 않는다. 거기서 무명의 장애에 덮이고 가애(渴愛)의 결박에 묶인 중생들의 이전 끝은 알려지지 않는다. 그들 중 가애의 결박에 묶인 중생들은 감각적 즐거움에 깊이 빠져 있고(ajjhosānabahulā) 위빳사나가 약하다. 반면 사견이 강한 중생들은 위빳사나가 강하고 감각적 즐거움에 덜 빠져 있다. Tattha taṇhācaritā sattā sattasaññābhiniviṭṭhā anuppādavayadassino. Te pañcasu khandhesu attānaṃ samanupassanti ‘‘rūpavantaṃ vā attānaṃ, attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attāna’’nti. Evaṃ pañcakkhandhā. Aññehi khandhehi attānaṃ samanupassanti tassa ussannadiṭṭhikā sattā vipassamānā khandhe ujuṃ attato samanupassanti. Te rūpaṃ attako samanupassanti. Yaṃ rūpaṃ, so attā. Yo ahaṃ, taṃ rūpaṃ. So rūpavināsaṃ passati, ayaṃ ucchedavādī[Pg.329]. Iti pañcannaṃ khandhānaṃ paṭhamābhinipātā sakkāyadiṭṭhiyo pañca ucchedaṃ bhajanti ‘‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’nti. Ekamekamhi khandhe tīhi padehi pacchimakehi sassataṃ bhajati ‘‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’’nti. Ito bahiddhāte pabbajitā taṇhācaritā kāmasukhallikānuyogamanuyuttā viharanti. Tena ye ca nissandena diṭṭhicaritā attakilamathānuyogamanuyuttā viharanti. Tena yeva diṭṭhisukhena ettāvatā bāhirako payogo. 그중 애행자(taṇhācarita, 갈애 성향자)인 중생들은 중생이라는 인식에 집착하여 생멸을 보지 못한다. 그들은 오온에서 '색이 자아다', '자아는 색을 가졌다', '자아 안에 색이 있다', '색 안에 자아가 있다'는 식으로 자아를 관찰한다. 이와 같이 오온을 다른 온(蘊)들과 관련지어 자아라고 관찰한다. 반면 견행자(diṭṭhicarita, 견해 성향자)인 중생들은 오온을 통찰하면서 온을 곧바로 자아라고 관찰한다. 그들은 '색인 그것이 곧 자아다', '나인 그것이 곧 색이다'라고 보며 색의 파괴를 보는데, 이것이 단멸론자(ucchedavādī)이다. 이처럼 오온에 대한 첫 번째 오해인 유신견은 다섯 가지 단멸론으로 귀결되는데, 이는 '그 생명이 곧 그 몸이다'라고 여기는 것이다. 각각의 온에 대해 세 가지 구절(앞의 세 유신견 방식)로 집착하며, 마지막 구절(네 번째 방식)로는 '생명은 몸과 다르다'고 여기며 상견(sassata)에 집착한다. 이 가르침 밖으로 출가한 애행자들은 감각적 쾌락에 몰두하며 지낸다. 그 영향으로 견행자들은 스스로를 괴롭히는 고행에 몰두하며 지낸다. 그 사견의 즐거움에 의지하는 이것이 외도의 정진이다. Tattha diṭṭhicaritā sattā ye ariyadhammavinayaṃ otaranti, te dhammānusārino honti. Ye taṇhācaritā sattā ariyaṃ dhammavinayaṃ otaranti, te saddhānusārino honti. 그중 견행자인 중생들이 성스러운 법과 율(Ariyadhammavinaya)에 들어오면 법수행자(dhammānusārī)가 된다. 애행자인 중생들이 성스러운 법과 율에 들어오면 신수행자(saddhānusārī)가 된다. Tattha ye diṭṭhicaritā sattā, te kāmesu dosadiṭṭhī, na ca ye kāmesu anusayā samūhatā, te attakilamathānuyogamanuyuttā viharanti. Tesaṃ satthā dhammaṃ deseti. Añño vā sāvako kāmehi natthi atthoti te ca pubbeyeva kāmehi anatthikā iti kāme appakasirena paṭinissajjanti. Te cetasikena dukkhena anajjhositā. Tena vuccati ‘‘sukhā paṭipadā’’ti. Ye pana taṇhācaritā sattā, te kāmesu ajjhositā, tesaṃ satthā vā dhammaṃ deseti. Aññataro vā bhikkhu kāmehi natthi atthoti, te piyarūpaṃ dukkhena paṭinissajjanti. Tena vuccati ‘‘dukkhā paṭipadā’’ti. Iti ime sabbasattā dvīsu paṭipadāsu samosaraṇaṃ gacchanti dukkhāyañca sukhāyañca. 그중 견행자인 중생들은 감각적 욕망의 과오를 보지만, 욕망의 잠재성향이 완전히 뽑히지 않았기에 스스로를 괴롭히는 고행에 몰두하며 지낸다. 스승이나 다른 제자가 그들에게 '감각적 욕망은 이익이 없다'고 설하면, 그들은 이전부터 욕망에 뜻이 없었기에 어렵지 않게 욕망을 버린다. 그들은 정신적인 고통에 휩쓸리지 않으므로 '즐거운 수행(sukhā paṭipadā)'이라 한다. 반면 애행자인 중생들은 감각적 욕망에 빠져 있는데, 스승이나 다른 비구가 그들에게 '감각적 욕망은 이익이 없다'고 설하면, 그들은 사랑스러운 대상을 고통스럽게 버린다. 그러므로 '괴로운 수행(dukkhā paṭipadā)'이라 한다. 이와 같이 모든 중생은 괴로운 수행과 즐거운 수행이라는 두 가지 수행의 길로 모여든다. Tattha ye diṭṭhicaritā sattā, te dvidhā mudindriyā ca tikkhindriyā ca. Tattha ye diṭṭhicaritā sattā tikkhindriyā sukhena paṭinissajjanti, khippañca abhisamenti, tena vuccati ‘‘khippābhiññā sukhā paṭipadā’’ti. Tattha ye diṭṭhicaritā sattā mudindriyā paṭhamaṃ tikkhindriyaṃ upādāya dandhataraṃ abhisamenti, te sukhena paṭinissajjanti, dandhañca abhisamenti. Tena vuccati ‘‘sukhā paṭipadā dandhābhiññā’’ti. Tattha taṇhācaritā sattā dvidhā tikkhindriyā ca mudindriyā ca. Tattha ye taṇhācaritā sattā tikkhindriyā dukkhena paṭinissajjanti, khippañca abhisamenti. Tena vuccati ‘‘dukkhā paṭipadā khippābhiññā’’ti. Tattha ye taṇhācaritā sattā mudindriyā paṭhamaṃ tikkhindriyaṃ upādāya dandhataraṃ abhisamenti, te dukkhena paṭinissajjanti, dandhañca abhisamenti. Tena vuccati ‘‘dukkhā paṭipadā dandhābhiññā’’ti. Imā catasso paṭipadāyo apañcamā achaṭṭhā. Ye hi keci nibbutā nibbāyissanti [Pg.330] vā imāhi catūhi paṭipadāhi anaññāhi ayaṃ paṭipadācatukkena kilese niddisati. Yā catukkamaggena ariyadhammesu niddisitabbā, ayaṃ vuccati sīhavikkīḷito nāma nayo. 그들 가운데 견행자(見行者)인 중생들은 근기가 약한 자[柔根]와 근기가 날카로운 자[利根]의 두 부류가 있다. 그들 중 근기가 날카로운 견행자들은 즐겁게(수월하게) 번뇌를 버리고 신속하게 꿰뚫어 아는데, 이를 일컬어 ‘속통지 낙행도(速通智 樂行道)’라 한다. 그들 중 근기가 약한 견행자들은 먼저 날카로운 근기에 의지하여(날카로운 근기를 얻기 위해 노력하여) 더디게 꿰뚫어 아는데, 그들은 즐겁게 버리지만 더디게 꿰뚫어 알므로, 이를 일컬어 ‘지통지 낙행도(遲通智 樂行道)’라 한다. 그들 가운데 애행자(愛行者)인 중생들도 근기가 날카로운 자와 근기가 약한 자의 두 부류가 있다. 그들 중 근기가 날카로운 애행자들은 괴롭게(어렵게) 번뇌를 버리면서 신속하게 꿰뚫어 아는데, 이를 일컬어 ‘속통지 고행도(速通智 苦行道)’라 한다. 그들 중 근기가 약한 애행자들은 먼저 날카로운 근기에 의지하여 더디게 꿰뚫어 아는데, 그들은 괴롭게 버리면서 더디게 꿰뚫어 알므로, 이를 일컬어 ‘지통지 고행도(遲通智 苦行道)’라 한다. 이 네 가지 수행방법 외에 다섯 번째나 여섯 번째는 없다. 어떤 이들이든 번뇌가 소멸되었거나 소멸될 자들은 이 네 가지 수행방법에 의해서이지 다른 것에 의해서가 아니다. 이것은 ‘수행의 4법(道四句)’으로써 번뇌를 가리키는 것이다. 4성도(四聖道)를 통해 성스러운 법들에서 가리켜야 할 바를 설명하는 이 방식을 ‘사자유희(師子遊戱, sīhavikkīḷito)’라는 가르침의 방법이라 한다. 119. Tatrime cattāro āhārā. Cattāro vipallāsā upādānā yogā ganthā āsavā oghā sallā viññāṇaṭṭhitiyo agatigamanāti, evaṃ imāni sabbāni dasa padāni. Ayaṃ suttassa saṃsandanā. 119. 거기에는 이 네 가지 음식(āhāra), 네 가지 전도(vipallāsa), 취착(upādāna), 결박(yoga), 매듭(gantha), 번뇌(āsava), 폭류(ogha), 화살(salla), 식의 머묾(viññāṇaṭṭhiti), 잘못된 길로 감(agatigamana)이 있으니, 이와 같이 이들 모두는 열 가지 항목이다. 이것이 경(sutta)의 내용을 대조하여 연결(saṃsandanā)하는 것이다. Cattāro āhārā. Tattha yo ca kabaḷīkāro āhāro yo ca phasso āhāro, ime taṇhācaritena pahātabbā. Tattha yo ca manosañcetanāhāro yo ca viññāṇāhāro, ime diṭṭhicaritena pahātabbā. 네 가지 음식이 있다. 그 가운데 덩어리 먹는 음식(단식, 團食)과 감촉의 음식(촉식, 觸식)은 애행자(愛行者)가 버려야 할 것들이다. 그 가운데 마음의 의도의 음식(의사식, 意思食)과 알음알이의 음식(식식, 識食)은 견행자(見行者)가 버려야 할 것들이다. Paṭhamo āhāro paṭhamo vipallāso, dutiyo āhāro dutiyo vipallāso, tatiyo āhāro tatiyo vipallāso, catuttho āhāro catuttho vipallāso. Ime cattāro vipallāsā apañcamā achaṭṭhā. Idañca pamāṇā cattāro āhārā. 첫 번째 음식은 첫 번째 전도이고, 두 번째 음식은 두 번째 전도이며, 세 번째 음식은 세 번째 전도이고, 네 번째 음식은 네 번째 전도이다. 이들 네 가지 전도 외에 다섯 번째나 여섯 번째는 없다. 그리고 이 수량만큼 네 가지 음식이 있다. Tattha paṭhame vipallāse ṭhito kāme upādiyati, idaṃ kāmupādānaṃ. Dutiye vipallāse ṭhito anāgataṃ bhavaṃ upādiyati, idaṃ sīlabbatupādānaṃ. Tatiye vipallāse ṭhito viparīto diṭṭhiṃ upādiyati, idaṃ diṭṭhupādānaṃ. Catutthe vipallāse ṭhito khandhe attato upādiyati, idaṃ attavādupādānaṃ. 그 가운데 첫 번째 전도에 머무는 자는 감각적 욕망을 취착하니, 이것이 욕취(欲取)이다. 두 번째 전도에 머무는 자는 미래의 존재를 취착하니, 이것이 계금취(戒禁取)이다. 세 번째 전도에 머무는 자는 뒤바뀐 견해를 취착하니, 이것이 견취(見取)이다. 네 번째 전도에 머무는 자는 오온을 자아라고 취착하니, 이것이 아어취(我語取)이다. Tattha kāmupādāne ṭhito kāme abhijjhāyati ganthati, ayaṃ abhijjhākāyagantho. Sīlabbatupādāne ṭhito byāpādaṃ ganthati, ayaṃ byāpādakāyagantho. Diṭṭhupādāne ṭhito parāmāsaṃ ganthati, ayaṃ parāmāsakāyagantho. Attavādupādāne ṭhito papañcanto ganthati, ayaṃ idaṃsaccābhiniveso kāyagantho. 그 가운데 욕취에 머무는 자는 욕망에 대해 탐욕을 일으켜 매듭지으니, 이것이 탐욕의 신결(身結)이다. 계금취에 머무는 자는 성냄으로 매듭지으니, 이것이 악의의 신결이다. 견취에 머무는 자는 집착으로 매듭지으니, 이것이 견해 집착(유신견)의 신결이다. 아어취에 머무는 자는 희론(戱論)하며 매듭지으니, 이것이 ‘이것만이 진리이다’라고 고집하는 신결이다. Tassa ganthitā kilesā āsavanti. Kiñci pana vuccati vippaṭisāro. Ye vippaṭisārā te anusayā. Tattha abhijjhākāyaganthena kāmāsavo, byāpādakāyaganthena bhavāsavo, parāmāsakāyaganthena diṭṭhāsavo, idaṃ saccābhinivesakāyaganthena avijjāsavo. 그에게 이러한 매듭으로 인해 번뇌가 흘러나온다. 또한 어떤 측면에서는 후회(vippaṭisāra)라고도 한다. 후회가 되는 것들은 잠재성향(anusaya)이다. 거기서 탐욕의 신결로 인해 욕루(欲漏)가 생기고, 악의의 신결로 인해 유루(有漏)가 생기며, 견해 집착의 신결로 인해 견루(見漏)가 생기고, ‘이것만이 진리이다’라고 고집하는 신결로 인해 무명루(無明漏)가 생긴다. Te [Pg.331] cattāro āsavā vepullabhāvaṃ gatā oghā honti, tena vuccanti ‘‘oghā’’ti. Tattha kāmāsavo kāmogho, bhavāsavo bhavogho, avijjāsavo avijjogho, diṭṭhāsavo diṭṭhogho. 그 네 가지 번뇌가 치성해지면 폭류(ogha)가 되는데, 그래서 ‘폭류’라 불린다. 그 가운데 욕루는 욕폭류(欲暴流)이고, 유루는 유폭류(有暴流)이며, 무명루는 무명폭류(無明暴流)이고, 견루는 견폭류(見暴流)이다. Te cattāro oghā āsayamanupaviṭṭhā anusayasahagatā vuccanti. Sallāti hadayamāhacca tiṭṭhantā. Tattha kāmogho rāgasallaṃ, bhavogho dosasallaṃ, avijjogho mohasallaṃ, diṭṭhogho diṭṭhisallaṃ. 그 네 가지 폭류가 마음의 성향(āsaya)에 스며든 것을 잠재성향과 함께하는 것이라 한다. 화살(salla)이란 심장을 찔러 머무는 것들이다. 그 가운데 욕폭류는 탐욕의 화살이고, 유폭류는 노여움의 화살이며, 무명폭류는 미혹의 화살이고, 견폭류는 견해의 화살이다. Imehi catūhi sallehi pariyādinnaṃ viññāṇaṃ catūsu dhammesu tiṭṭhati rūpe vedanāya saññāya saṅkhāresu. Imā catasso viññāṇaṭṭhitiyo. Tattha rāgasallena nandūpasecanaṃ rūpūpagaṃ viññāṇaṃ tiṭṭhati. Dosasallena vedanūpagaṃ mohasallena saññūpagaṃ diṭṭhisallena nandūpasecanaṃ saṅkhārūpagaṃ viññāṇaṃ tiṭṭhati. 이들 네 가지 화살에 압도된 알음알이(識)는 네 가지 법, 즉 색(rūpa), 수(vedanā), 상(saññā), 행(saṅkhāra)에 머문다. 이것이 네 가지 식의 머묾(viññāṇaṭṭhiti)이다. 그 가운데 탐욕의 화살로 인해 즐거움에 젖어 형색에 접근한 식이 머문다. 노여움의 화살로는 느낌에 접근하고, 미혹의 화살로는 지각에 접근하며, 견해의 화살로는 즐거움에 젖어 심리현상들(행)에 접근한 알음알이가 머문다. Catūhi viññāṇaṭṭhitīhi catubbidhaṃ agatiṃ gacchanti chandā dosā bhayā mohā. Rāgena chandā agatiṃ gacchati, dosena dosā agatiṃ gacchati, mohena mohā agatiṃ gacchati, diṭṭhiyā bhayā agatiṃ gacchati. Iti idañca kammaṃ ime ca kilesā. Ayaṃ saṃsārassa hetu. 네 가지 식의 머묾으로 인해 네 가지 잘못된 길(agati)인 욕망(chanda), 성냄(dosa), 두려움(bhaya), 미혹(moha)으로 간다. 탐욕으로 인해 욕망으로 잘못된 길에 들고, 성냄으로 인해 노여움으로 잘못된 길에 들며, 미혹으로 인해 어리석음으로 잘못된 길에 들고, 견해로 인해 두려움으로 잘못된 길에 든다. 이와 같이 이 업(kamma)과 이 번뇌들(kilesā)이 윤회의 원인이 된다. 120. Tatthimā catasso disā kabaḷīkārāhāro ‘‘asubhe subha’’nti vipallāso kāmupādānaṃ kāmayogo abhijjhākāyagantho kāmāsavo kāmogho rāgasallaṃ rūpūpagā viññāṇaṭṭhiti chandā agatigamanaṃ. Ayaṃ paṭhamā disā. 120. 거기에는 이와 같은 네 가지 방향(disā)이 있다. 덩어리 먹는 음식, ‘부정한 것에서 깨끗하다’는 전도, 욕취, 욕결, 탐욕의 신결, 욕루, 욕폭류, 탐욕의 화살, 색에 접근한 식의 머묾, 욕망으로 인한 잘못된 길로 감이 있다. 이것이 첫 번째 방향이다. Phasso āhāro ‘‘dukkhe sukha’’nti vipallāso sīlabbatupādānaṃ bhavayogobyāpādo kāyagantho bhavāsavo bhavogho dosasallaṃ vedanūpagā viññāṇaṭṭhiti dosā agatigamanaṃ, ayaṃ dutiyā disā. 감촉의 음식, ‘괴로운 것에서 즐겁다’는 전도, 계금취, 유결, 악의의 신결, 유루, 유폭류, 노여움의 화살, 느낌에 접근한 식의 머묾, 성냄으로 인한 잘못된 길로 감이 있으니, 이것이 두 번째 방향이다. Manosañcetanāhāro ‘‘anattani attā’’ti vipallāso diṭṭhupādānaṃ diṭṭhiyogo parāmāsakāyagantho diṭṭhāsavo diṭṭhogho diṭṭhisallaṃ saññūpagā viññāṇaṭṭhiti bhayā agatigamanaṃ. Ayaṃ tatiyā disā. 마음의 의도의 음식, ‘무아에서 자아다’라는 전도, 견취, 견결, 견해 집착의 신결, 견루, 견폭류, 견해의 화살, 지각에 접근한 식의 머묾, 두려움으로 인한 잘못된 길로 감이 있다. 이것이 세 번째 방향이다. Viññāṇāhāro ‘‘anicce nicca’’nti vipallāso attavādupādānaṃ avijjāyogo idaṃsaccābhiniveso kāyagantho avijjāsavo avijjogho mohasallaṃ saṅkhārūpagā viññāṇaṭṭhiti mohā agatigamanaṃ, ayaṃ [Pg.332] catutthī disā. Iti imesaṃ dasannaṃ suttānaṃ paṭhamena padena paṭhamāya disāya ālokanaṃ. Ayaṃ vuccati disālokanā. 알음알이의 음식, ‘무상한 것에서 상주한다’는 전도, 아어취, 무명결, ‘이것만이 진리이다’라는 신결, 무명루, 무명폭류, 미혹의 화살, 심리현상들에 접근한 식의 머묾, 미혹으로 인한 잘못된 길로 감이 있다. 이것이 네 번째 방향이다. 이와 같이 이들 열 가지 경(sutta)의 내용 중 첫 번째 구절로써 첫 번째 방향의 법을 관찰하는 것이 있다. 이를 ‘방향의 관찰(disālokanā)’이라 한다. Catūhi vipallāsehi akusalapakkhe disāvilokanā kilesaṃ saṃyojetvā ayaṃ akusalapakkhe disāvilokanāya bhūmi pañcannaṃ dasannaṃ suttānaṃ yāni paṭhamāni padāni imesaṃ dhammānaṃ ko attho? Eko attho, byañjanameva nānaṃ. Evaṃ dutiyā evaṃ tatiyā evaṃ catutthī. Ayaṃ paṭhamā saṃsandanā. 네 가지 전도를 통하여 불선(不善)의 측면에서 번뇌를 결합하여 방향의 법을 살피는 것이 있으니, 이것이 불선의 측면에서 방향을 살피는 토대(bhūmi)이다. 열다섯 가지 경들 중 첫 번째 구절들의 의미는 무엇인가? 의미는 하나이고 표현(문자)만 다를 뿐이다. 두 번째, 세 번째, 네 번째 구절들도 이와 같다. 이것이 첫 번째 대조 연결(saṃsandanā)이다. Iminā peyyālena sabbe kilesā catūsu padesu pakkhipitabbā. Tato kusalapakkhe catasso paṭipadā cattāri jhānāni cattāro satipaṭṭhānā cattāro vihārā dibbo brahmā ariyo āneñjo cattāro sammappadhānā cattāro acchariyā abbhutadhammā cattāro adhiṭṭhānā cattāro samādhayo chandasamādhi vīriyasamādhi cittasamādhi vīmaṃsāsamādhi. Cattāro dhammā sukhabhāgiyā nāññatra bojjhaṅgā nāññatra tapasā nāññatindriyasaṃvarā nāññatra sabbanissaggā cattāri appamāṇāni. 이 생략법(peyyāla)에 의해 모든 번뇌(kilesā)는 네 가지 구절(pada)에 포함되어야 한다. 그 뒤에 유익한 측면(kusalapakkha)에서 네 가지 수행법(paṭipadā), 네 가지 선정(jhāna), 네 가지 마음챙김의 확립(satipaṭṭhāna), 네 가지 머묾(vihāra - 천상의, 범천의, 성스러운, 흔들림 없는), 네 가지 바른 노력(sammappadhāna), 네 가지 경이롭고 놀라운 법(acchariya abbhutadhammā), 네 가지 결심(adhiṭṭhāna), 네 가지 삼매(samādhi - 열의의 삼매, 정진의 삼매, 마음의 삼매, 검사의 삼매)가 있다. 보장(bojjhaṅga)을 통하지 않고는, 고행(tapa)을 통하지 않고는, 감관의 단속(indriyasaṃvara)을 통하지 않고는, 모든 집착의 놓음(sabbanissagga)을 통하지 않고는 안온함이 없다. 이와 같이 행복의 부분이 되는 네 가지 법과 네 가지 무량(appamāṇa)이 있다. Tattha dukkhā paṭipadā dandhābhiññā bhāviyamānā bahulīkariyamānā paṭhamaṃ jhānaṃ paripūreti, paṭhamaṃ jhānaṃ paripuṇṇaṃ paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ paripūreti, paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ paripuṇṇaṃ paṭhamaṃ vihāraṃ paripūreti, paṭhamo vihāro paripuṇṇo paṭhamaṃ sammappadhānaṃ paripūreti, paṭhamaṃ sammappadhānaṃ paripuṇṇaṃ paṭhamaṃ acchariyaṃ abbhutadhammaṃ paripūreti, paṭhamo acchariyo abbhuto dhammo paripuṇṇo paṭhamaṃ adhiṭṭhānaṃ paripūreti, paṭhamaṃ adhiṭṭhānaṃ paripuṇṇaṃ chandasamādhiṃ paripūreti, chandasamādhi paripuṇṇo indriyasaṃvaraṃ paripūreti, indriyasaṃvaro paripuṇṇo paṭhamaṃ mettāappamāṇaṃ paripūreti. Evaṃ yāva sabbanissaggo catutthaṃ appamāṇaṃ paripūreti. 그 가운데 고통스러운 수행과 더딘 통찰(dukkhā paṭipadā dandhābhiññā)을 닦고 많이 행하면 첫 번째 선정을 성취하고, 첫 번째 선정이 원만해지면 첫 번째 마음챙김의 확립을 성취하며, 첫 번째 마음챙김의 확립이 원만해지면 첫 번째 머묾을 성취하고, 첫 번째 머묾이 원만해지면 첫 번째 바른 노력을 성취하며, 첫 번째 바른 노력이 원만해지면 첫 번째 경이롭고 놀라운 법을 성취하고, 첫 번째 경이롭고 놀라운 법이 원만해지면 첫 번째 결심을 성취하며, 첫 번째 결심이 원만해지면 열의의 삼매를 성취하고, 열의의 삼매가 원만해지면 감관의 단속을 성취하며, 감관의 단속이 원만해지면 첫 번째 자애의 무량을 성취한다. 이와 같이 모든 집착의 놓음(sabbanissagga)에 이르기까지 네 번째 무량을 성취하게 된다. Tattha paṭhamā ca paṭipadā paṭhamañca jhānaṃ paṭhamañca satipaṭṭhānaṃ paṭhamo ca vihāro paṭhamañca sammappadhānaṃ paṭhamo ca acchariyo abbhuto dhammo saccādhiṭṭhānañca chandasamādhi ca indriyasaṃvaro ca mettā ca appamāṇaṃ. Ayaṃ paṭhamā disā. 거기에는 첫 번째 수행법과 첫 번째 선정, 첫 번째 마음챙김의 확립, 첫 번째 머묾, 첫 번째 바른 노력, 첫 번째 경이롭고 놀라운 법, 진실의 결심(saccādhiṭṭhāna), 열의의 삼매, 감관의 단속, 그리고 자애의 무량이 있다. 이것이 '첫 번째 방향(disā)'이다. Dukkhā ca paṭipadā khippābhiññā dutiyaṃ jhānaṃ dutiyañca satipaṭṭhānaṃ dutiyo ca vihāro dutiyañca sammappadhānaṃ dutiyo ca acchariyo abbhuto [Pg.333] dhammo cāgādhiṭṭhānaṃ cittasamādhi cattāro iddhipādā karuṇā ca appamāṇaṃ, ayaṃ dutiyā disā. 고통스러운 수행과 빠른 통찰(dukkhā paṭipadā khippābhiññā), 두 번째 선정, 두 번째 마음챙김의 확립, 두 번째 머묾, 두 번째 바른 노력, 두 번째 경이롭고 놀라운 법, 버림의 결심(cāgādhiṭṭhāna), 마음의 삼매, 네 가지 성취수단(iddhipāda), 그리고 연민의 무량이 있다. 이것이 '두 번째 방향'이다. Sukhā ca paṭipadā dandhābhiññā tatiyañca jhānaṃ tatiyañca satipaṭṭhānaṃ tatiyo ca vihāro tatiyañca sammappadhānaṃ tatiyo ca acchariyo abbhuto dhammo paññādhiṭṭhānañca vīriyasamādhi ca bojjhaṅgā ca muditā ca appamāṇaṃ. Ayaṃ tatiyā disā. 즐거운 수행과 더딘 통찰(sukhā paṭipadā dandhābhiññā), 세 번째 선정, 세 번째 마음챙김의 확립, 세 번째 머묾, 세 번째 바른 노력, 세 번째 경이롭고 놀라운 법, 지혜의 결심(paññādhiṭṭhāna), 정진의 삼매, 보장(bojjhaṅga), 그리고 기쁨의 무량이 있다. 이것이 '세 번째 방향'이다. Sukhā ca paṭipadā khippābhiññā catutthaṃ jhānaṃ catutthañca satipaṭṭhānaṃ catuttho ca vihāro catutthañca sammappadhānaṃ catuttho ca acchariyo abbhuto dhammo upasamādhiṭṭhānañca vīmaṃsāsamādhi ca sabbanissaggo ca upekkhā appamāṇañca. Ayaṃ catutthī disā. Imāsaṃ catassannaṃ disānaṃ ālokanā. Ayaṃ vuccati disālokano nāma nayo. 즐거운 수행과 빠른 통찰(sukhā paṭipadā khippābhiññā), 네 번째 선정, 네 번째 마음챙김의 확립, 네 번째 머묾, 네 번째 바른 노력, 네 번째 경이롭고 놀라운 법, 고요함의 결심(upasamādhiṭṭhāna), 검사의 삼매, 모든 집착의 놓음, 그리고 평온의 무량이 있다. 이것이 '네 번째 방향'이다. 이 네 가지 방향을 관찰하는 것, 이것을 '디살로카나(disālokana, 방향의 관찰)'라 하는 방법(nayo)이라 부른다. Tatthāyaṃ yojanā. Cattāro ca āhārā catasso ca paṭipadā, cattāro ca vipallāsā cattāro ca satipaṭṭhānā, cattāri ca upādānāni cattāri ca jhānāni cattāro ca yogā vihārā ca, ganthā ca sammappadhānā ca, āsavā ca acchariyā abbhutadhammā ca, oghā ca adhiṭṭhānāni ca, sallā ca samādhayo, viññāṇaṭṭhitiyo cattāro ca sukhabhāgiyā dhammā, cattāri ca agatigamanāni cattāri ca appamāṇāni iti kusalākusalānaṃ paṭipakkhavasena yojanā, ayaṃ vuccati disālokano nayo. 거기서의 결합(yojanā)은 이러하다. 네 가지 음식(āhāra)과 네 가지 수행법, 네 가지 전도(vipallāsa)와 네 가지 마음챙김의 확립, 네 가지 집착(upādāna)과 네 가지 선정, 네 가지 멍에(yoga)와 머묾, 매듭(gantha)과 바른 노력, 번뇌(āsava)와 경이롭고 놀라운 법, 폭류(ogha)와 결심, 화살(salla)과 삼매, 알음알이의 머묾(viññāṇaṭṭhiti)과 행복의 부분이 되는 네 가지 법, 네 가지 그릇된 길(agatigamana)과 네 가지 무량이다. 이와 같이 유익함과 유익하지 않음(kusalākusala)을 대치되는 측면에서 결합하는 것, 이것을 '디살로카나' 방법이라 부른다. Tassa cattāri sāmaññaphalāni pariyosānaṃ, yo ca dhammo kusalākusalaniddese paṭhamo disāniddeso, imassa sotāpattiphalaṃ pariyosānaṃ dutiyaṃ sakadāgāmiphalaṃ, tatiyaṃ anāgāmiphalaṃ, catutthaṃ arahattaphalaṃ. 이 방법의 끝은 네 가지 사문과(sāmaññaphala)이다. 유익함과 유익하지 않음을 설명할 때 첫 번째 방향의 끝은 예류과(sotāpattiphala)이며, 두 번째는 일래과(sakadāgāmiphala), 세 번째는 불환과(anāgāmiphala), 네 번째는 아라한과(arahattaphala)이다. Tattha katamo tipukkhalo nayo? Ye ca dukkhāya paṭipadāya dandhābhiññāya khippābhiññāya ca niyyanti dve puggalā, ye ca sukhāya paṭipadāya dandhābhiññāya khippābhiññāya ca niyyanti dve puggalā. 거기서 '티푹칼로(tipukkhalo)' 방법이란 무엇인가? 고통스러운 수행으로써 더딘 통찰과 빠른 통찰로 벗어나는 두 인물과, 즐거운 수행으로써 더딘 통찰과 빠른 통찰로 벗어나는 두 인물이다. Imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ yo puggalo sukhāya paṭipadāya dandhābhiññāya niyyāti, yo ca puggalo dukkhāya paṭipadāya khippābhiññāya niyyāti. Ime dve puggalā bhavanti. Tattha yo sukhāya paṭipadāya khippābhiññāya niyyāti[Pg.334], ayaṃ ugghaṭitaññū. Yo pacchimo puggalo sādhāraṇo, ayaṃ vipañcitaññū. Yo puggalo dandhābhiññāya dukkhāya paṭipadāya niyyāti, ayaṃ neyyo. Ime cattāro bhavitvā tīṇi honti, tattha ugghaṭitaññussa samathapubbaṅgamā vipassanā, neyyassa vipassanāpubbaṅgamo samatho, vipañcitaññussa samathavipassanā yuganaddhā. Ugghaṭitaññussa mudukā desanā, neyyassa tikkhā desanā, vipañcitaññussa tikkhamudukā desanā. 이 네 인물 중에서 즐거운 수행과 더딘 통찰로 벗어나는 인물과, 고통스러운 수행과 빠른 통찰로 벗어나는 인물, 이 둘이 있다. 그중에서 즐거운 수행과 빠른 통찰로 벗어나는 이는 '우가티탄뉴(ugghaṭitaññū)'이다. 보편적인 마지막 인물은 '위판치탄뉴(vipañcitaññū)'이다. 더딘 통찰과 고통스러운 수행으로 벗어나는 인물은 '네이야(neyyo)'이다. 이 넷이 닦이면 셋이 되는데, 그 가운데 우가티탄뉴에게는 사마타가 앞서고 위빳사나가 뒤따르며, 네이야에게는 위빳사나가 앞서고 사마타가 뒤따르며, 위판치탄뉴에게는 사마타와 위빳사나가 쌍으로(yuganaddha) 함께한다. 우가티탄뉴에게는 부드러운 설법이, 네이야에게는 날카로운 설법이, 위판치탄뉴에게는 날카롭고 부드러운 설법이 행해진다. Ugghaṭitaññussa adhipaññāsikkhā, neyyassa adhicittasikkhā, vipañcitaññussa adhisīlasikkhā. Iti imesaṃ puggalānaṃ catūhi paṭipadāhi niyyānaṃ. 우가티탄뉴에게는 증상혜학(adhipaññāsikkhā)이, 네이야에게는 증상심학(adhicittasikkhā)이, 위판치탄뉴에게는 증상계학(adhisīlasikkhā)이 있다. 이와 같이 이들 인물들이 네 가지 수행법을 통해 벗어남(niyyāna)을 알아야 한다. Tattha ayaṃ saṃkileso, tīṇi akusalamūlāni tayo phassā tisso vedanā tayo upavicārā tayo saṃkilesā tayo vitakkā tayo pariḷāhā tīṇi saṅkhatalakkhaṇāni tisso dukkhatāti. 거기서 오염원(saṃkilesa)이란 이러하니, 세 가지 불선뿌리(akusalamūla), 세 가지 접촉(phassa), 세 가지 느낌(vedanā), 세 가지 방황함(upavicāra), 세 가지 오염(saṃkilesa), 세 가지 생각(vitakka), 세 가지 열뇌(pariḷāha), 세 가지 유위의 특징(saṅkhatalakkhaṇa), 세 가지 고통스러움(dukkhatā)이다. Tīṇi akusalamūlānīti lobho akusalamūlaṃ, doso akusalamūlaṃ, moho akusalamūlaṃ. Tayo phassāti sukhavedanīyo phasso, dukkhavedanīyo phasso, adukkhamasukhavedanīyo phasso. Tisso vedanāti sukhā vedanā dukkhā vedanā adukkhamasukhā vedanā. Tayo upavicārāti somanassopavicāro domanassopavicāro upekkhopavicāro. Tayo saṃkilesāti rāgo doso moho. Tayo vitakkāti kāmavitakko byāpādavitakko vihiṃsāvitakko. Tayo pariḷāhāti rāgajo dosajo mohajo. Tīṇi saṅkhatalakkhaṇānīti uppādo ṭhiti vayo. Tisso dukkhatāti dukkhadukkhatā vipariṇāmadukkhatā saṅkhatadukkhatā. '세 가지 불선뿌리'란 탐욕인 불선뿌리, 성냄인 불선뿌리, 어리석음인 불선뿌리이다. '세 가지 접촉'이란 즐겁게 느껴지는 접촉, 괴롭게 느껴지는 접촉, 괴롭지도 즐겁지도 않게 느껴지는 접촉이다. '세 가지 느낌'이란 즐거운 느낌, 괴로운 느낌, 괴롭지도 즐겁지도 않은 느낌이다. '세 가지 방황함'이란 기쁨의 방황함, 슬픔의 방황함, 평온의 방황함이다. '세 가지 오염'이란 탐욕(rāga), 성냄(dosa), 어리석음(moha)이다. '세 가지 생각'이란 감각적 욕망의 생각, 악의의 생각, 해침의 생각이다. '세 가지 열뇌'란 탐욕에서 생긴 것, 성냄에서 생긴 것, 어리석음에서 생긴 것이다. '세 가지 유위의 특징'이란 일어남(uppāda), 머무름(ṭhiti), 사라짐(vaya)이다. '세 가지 고통스러움'이란 고통 그 자체의 고통(dukkhadukkhatā), 변화로 인한 고통(vipariṇāmadukkhatā), 형성된 것의 고통(saṅkhāradukkhatā)이다. Tattha lobho akusalamūlaṃ kuto samuṭṭhitaṃ? Tividhaṃ ārammaṇaṃ manāpikaṃ amanāpikaṃ upekkhāṭhāniyañca. Tattha manāpikena ārammaṇena lobho akusalamūlaṃ samuṭṭhahati. Iti manāpikā ārammaṇā sukhavedanīyo phasso, sukhavedanīyaṃ phassaṃ paṭicca uppajjate sukhavedanā, sukhavedanaṃ paṭicca uppajjate somanassūpavicāro, somanassūpavicāraṃ paṭicca uppajjate rāgo, rāgaṃ paṭicca uppajjate kāmavitakko, kāmavitakkaṃ paṭicca uppajjate rāgajo pariḷāho rāgajaṃ pariḷāhaṃ paṭicca uppajjate uppādo saṅkhatalakkhaṇo, uppādaṃ saṅkhatalakkhaṇaṃ paṭicca uppajjate vipariṇāmadukkhatā. 거기서 탐욕(lobha)이라는 불선근은 어디에서 일어나는가? 마음에 드는 것(manāpika), 마음에 들지 않는 것(amanāpika), 평온의 토대가 되는 것(upekkhāṭhāniya)이라는 세 가지 대상에 의해서이다. 거기서 마음에 드는 대상에 의해 탐욕이라는 불선근이 일어난다. 이와 같이 마음에 드는 대상으로부터 즐거운 느낌을 주는 접촉이 일어나고, 즐거운 느낌을 주는 접촉을 인연하여 즐거운 느낌이 일어나며, 즐거운 느낌을 인연하여 기쁨의 고찰(somanassūpavicāro)이 일어나고, 기쁨의 고찰을 인연하여 탐착(rāgo)이 일어나며, 탐착을 인연하여 감각적 욕망의 사유(kāmavitakko)가 일어나고, 감각적 욕망의 사유를 인연하여 탐착에서 생긴 열기(pariḷāho)가 일어나며, 탐착에서 생긴 열기를 인연하여 유위의 특징인 일어남(uppādo)이 일어나고, 일어남이라는 유위의 특징을 인연하여 변화의 괴로움(vipariṇāmadukkhatā)이 일어난다. Doso [Pg.335] akusalamūlaṃ kuto samuṭṭhitaṃ? Amanāpikena ārammaṇena doso akusalamūlaṃ samuṭṭhitaṃ. Iti amanāpikā ārammaṇā dukkhavedanīyo phasso, dukkhavedanīyaṃ phassaṃ paṭicca uppajjate dukkhavedanā, dukkhavedanaṃ paṭicca uppajjate domanassūpavicāro, domanassūpavicāraṃ paṭicca uppajjate doso, dosaṃ paṭicca uppajjate byāpādavitakko, byāpādavitakkaṃ paṭicca uppajjate dosajo pariḷāho, dosajaṃ pariḷāhaṃ paṭicca uppajjate ṭhitassa aññathattaṃ saṅkhatalakkhaṇaṃ, ṭhitassa aññathattaṃ saṅkhatalakkhaṇaṃ paṭicca uppajjate dukkhadukkhatā vedanā. 성냄(doso)이라는 불선근은 어디에서 일어나는가? 마음에 들지 않는 대상에 의해 성냄이라는 불선근이 일어난다. 이와 같이 마음에 들지 않는 대상으로부터 괴로운 느낌을 주는 접촉이 일어나고, 괴로운 느낌을 주는 접촉을 인연하여 괴로운 느낌이 일어나며, 괴로운 느낌을 인연하여 슬픔의 고찰(domanassūpavicāro)이 일어나고, 슬픔의 고찰을 인연하여 성냄이 일어나며, 성냄을 인연하여 악의의 사유(byāpādavitakko)가 일어나고, 악의의 사유를 인연하여 성냄에서 생긴 열기가 일어나며, 성냄에서 생긴 열기를 인연하여 유위의 특징인 머무는 것의 변이(ṭhitassa aññathattaṃ)가 일어나고, 머무는 것의 변이라는 유위의 특징을 인연하여 괴로움 그 자체의 괴로움(dukkhadukkhatā)인 느낌이 일어난다. Moho akusalamūlaṃ kuto samuṭṭhitaṃ? Upekkhāṭhāniyena ārammaṇena moho akusalamūlaṃ samuṭṭhitaṃ. Iti upekkhāṭhāniyā ārammaṇā adukkhamasukhavedanīyo phasso, adukkhamasukhavedanīyaṃ phassaṃ paṭicca uppajjate adukkhamasukhā vedanā, adukkhamasukhavedanaṃ paṭicca uppajjate upekkhūpavicāro, upekkhūpavicāraṃ paṭicca uppajjate moho, mohaṃ paṭicca uppajjate vihiṃsāvitakko, vihiṃsāvitakkaṃ paṭicca uppajjate mohajo pariḷāho, mohajaṃ pariḷāhaṃ paṭicca uppajjate vayo saṅkhatalakkhaṇaṃ, vayaṃ saṅkhatalakkhaṇaṃ paṭicca uppajjate saṅkhatadukkhatā, iti ayaṃ tiṇṇaṃ kilesānaṃ niddeso, ayaṃ vuccate kusalapakkhe tipukkhalo nayo. 어리석음(moho)이라는 불선근은 어디에서 일어나는가? 평온의 토대가 되는 대상에 의해 어리석음이라는 불선근이 일어난다. 이와 같이 평온의 토대가 되는 대상으로부터 괴롭지도 즐겁지도 않은 느낌을 주는 접촉이 일어나고, 괴롭지도 즐겁지도 않은 느낌을 주는 접촉을 인연하여 괴롭지도 즐겁지도 않은 느낌이 일어나며, 괴롭지도 즐겁지도 않은 느낌을 인연하여 평온의 고찰(upekkhūpavicāro)이 일어나고, 평온의 고찰을 인연하여 어리석음이 일어나며, 어리석음을 인연하여 해치려는 사유(vihiṃsāvitakko)가 일어나고, 해치려는 사유를 인연하여 어리석음에서 생긴 열기가 일어나며, 어리석음에서 생긴 열기를 인연하여 유위의 특징인 사라짐(vayo)이 일어나고, 사라짐이라는 유위의 특징을 인연하여 유위의 괴로움(saṅkhatadukkhatā)이 일어난다. 이와 같이 이것은 세 가지 번뇌에 대한 해설이며, 이것을 유익한 측면에서 '세 가지 완성된 자의 방법(tipukkhalo nayo)'이라 부른다. Iti tīṇi akusalamūlāni na catutthāni na pañcamāni, tayo phassāti tisso vedanā yāva saṅkhatadukkhatāti, yo koci akusalapakkho, sabbo so tīsu akusalamūlesu samosarati. 이와 같이 세 가지 불선근이 있으며 네 번째나 다섯 번째는 없다. 세 가지 접촉, 세 가지 느낌, 유위의 괴로움에 이르기까지 그러하다. 어떤 불선한 측면이 있더라도 그 모든 것은 이 세 가지 불선근에 포함된다. Tattha katamo kusalapakkho? Tīṇi kusalamūlāni, tisso paññā sutamayī paññā cintāmayī paññā bhāvanāmayī paññā. Tayo samādhī savitakkasavicāro…pe… tisso sikkhā adhisīlasikkhā…pe… sikkhā. Tīṇi nimittāni samathanimittaṃ paggahanimittaṃ upekkhānimittaṃ. Tayo vitakkā nekkhammavitakko…pe… avihiṃsāvitakko. Tīṇi indriyāni anaññātaññassāmītindriyanti vitthāro. Tayo upavicārā nekkhammūpavicāro abyāpādūpavicāro avihiṃsūpavicāro. Tisso esanā kāmesanā bhavesanā brahmacariyesanā. Tayo khandhā sīlakkhandho samādhikkhandho paññākkhandho. 거기서 유익한 측면(kusalapakkho)이란 무엇인가? 세 가지 선근, 세 가지 지혜(문혜, 사혜, 수혜), 세 가지 삼매(유심유사 삼매 등), 세 가지 학습(증상계학 등), 세 가지 표상(사마타 표상, 정진 표상, 평온 표상), 세 가지 사유(출리 사유 등), 세 가지 감관(미지당지근 등 상세한 설명), 세 가지 고찰(출리 고찰, 무해 고찰, 부해 고찰), 세 가지 구함(감각적 욕망의 구함, 존재의 구함, 청정범행의 구함), 세 가지 무더기(계온, 정온, 혜온) 등이다. Tattha [Pg.336] yaṃ alobho kusalamūlaṃ, taṃ sutamayipaññaṃ paripūreti, sutamayī paññā paripuṇṇā savitakkaṃ savicāraṃ samādhiṃ paripūreti, savitakko savicāro samādhi paripuṇṇo adhicittasikkhaṃ paripūreti, adhicittasikkhā paripuṇṇā samathanimittaṃ paripūreti, samathanimittaṃ paripuṇṇaṃ nekkhammavitakkaṃ paripūreti, nekkhammavitakko paripuṇṇo anaññātaññassāmītindriyaṃ paripūreti, anaññātaññassāmītindriyaṃ paripuṇṇaṃ nekkhammūpavicāraṃ paripūreti, nekkhammūpavicāro paripuṇṇo kāmesanaṃ pajahati, kāmesanappahānaṃ samādhikkhandhaṃ paripūreti. 거기서 무탐(alobho)이라는 선근은 문혜(sutamayipaññā)를 성취하게 하고, 문혜가 원만해지면 유심유사 삼매를 성취하게 하며, 유심유사 삼매가 원만해지면 증상심학(adhicittasikkhā)을 성취하게 하고, 증상심학이 원만해지면 사마타 표상(samathanimitta)을 성취하게 하며, 사마타 표상이 원만해지면 출리 사유(nekkhammavitakka)를 성취하게 하고, 출리 사유가 원만해지면 미지당지근(anaññātaññassāmītindriya)을 성취하게 하며, 미지당지근이 원만해지면 출리 고찰(nekkhammūpavicāra)을 성취하게 하고, 출리 고찰이 원만해지면 감각적 욕망의 구함(kāmesana)을 버리게 되며, 감각적 욕망의 구함을 버림으로써 정온(samādhikkhandha)을 성취하게 한다. Adoso kusalamūlaṃ cintāmayipaññaṃ paripūreti, cintāmayī paññā paripuṇṇā avitakkavicāramattaṃ samādhiṃ paripūreti. Avitakkavicāramatto samādhi paripuṇṇo adhisīlasikkhaṃ paripūreti, adhisīlasikkhā paripuṇṇā upekkhānimittaṃ paripūreti, upekkhānimittaṃ paripuṇṇaṃ abyāpādavitakkaṃ paripūreti, abyāpādavitakko paripuṇṇo aññindriyaṃ paripūreti, aññindriyaṃ paripuṇṇaṃ abyāpādūpavicāraṃ paripūreti, abyāpādūpavicāro paripuṇṇo bhavesanaṃ pajahati, bhavesanappahānaṃ sīlakkhandhaṃ paripūreti. 무진(adoso)이라는 선근은 사혜(cintāmayipaññā)를 성취하게 하고, 사혜가 원만해지면 무심유사 삼매(avitakkavicāramattaṃ samādhiṃ)를 성취하게 하며, 무심유사 삼매가 원만해지면 증상계학(adhisīlasikkhā)을 성취하게 하고, 증상계학이 원만해지면 평온 표상(upekkhānimitta)을 성취하게 하며, 평온 표상이 원만해지면 무해 사유(abyāpādavitakka)를 성취하게 하고, 무해 사유가 원만해지면 이근(aññindriya)을 성취하게 하며, 이근이 원만해지면 무해 고찰(abyāpādūpavicāra)을 성취하게 하고, 무해 고찰이 원만해지면 존재의 구함(bhavesana)을 버리게 되며, 존재의 구함을 버림으로써 계온(sīlakkhandha)을 성취하게 한다. Amoho kusalamūlaṃ bhāvanāmayipaññaṃ paripūreti, bhāvanāmayīpaññā paripuṇṇā avitakkaavicāraṃ samādhiṃ paripūreti, avitakko avicāro samādhi paripuṇṇo adhipaññāsikkhaṃ paripūreti, adhipaññāsikkhā paripuṇṇā paggahanimittaṃ paripūreti, paggahanimittaṃ paripuṇṇaṃ aññātāvino indriyaṃ paripūreti, aññātāvino indriyaṃ paripuṇṇaṃ avihiṃsūpavicāraṃ paripūreti, avihiṃsūpavicāro paripuṇṇo brahmacariyesanaṃ paripūreti, brahmacariyesanā paripuṇṇā paññākkhandhaṃ paripūreti. 무치(amoho)라는 선근은 수혜(bhāvanāmayipaññā)를 성취하게 하고, 수혜가 원만해지면 무심무사 삼매(avitakkaavicāraṃ samādhiṃ)를 성취하게 하며, 무심무사 삼매가 원만해지면 증상혜학(adhipaññāsikkhā)을 성취하게 하고, 증상혜학이 원만해지면 정진 표상(paggahanimitta)을 성취하게 하며, 정진 표상이 원만해지면 구지근(aññātāvino indriya)을 성취하게 하고, 구지근이 원만해지면 부해 고찰(avihiṃsūpavicāra)을 성취하게 하며, 부해 고찰이 원만해지면 청정범행의 구함(brahmacariyesana)을 성취하게 하고, 청정범행의 구함이 원만해지면 혜온(paññākkhandha)을 성취하게 한다. Iti ime tayo dhammā kusalapakkhikā sabbe kusalā dhammā tīhi tikaniddesehi niddisiyanti tīṇi vimokkhamukhāni tassa pariyosānaṃ. Tattha paṭhamena appaṇihitaṃ, dutiyena suññataṃ, tatiyena animittaṃ. Ayaṃ vuccati dutiyo tipukkhalo nāma nayo. 이와 같이 이 세 가지 법은 유익한 측면에 속하며, 모든 유익한 법들은 세 가지의 삼법(Tika) 설시로 설명된다. 그 마지막은 세 가지 해탈의 문(vimokkhamukhāni)이다. 거기서 첫 번째에 의해 원함 없음(appaṇihita)이, 두 번째에 의해 공(suññata)이, 세 번째에 의해 표상 없음(animitta)이 성취된다. 이것을 두 번째 '세 가지 완성된 자(tipukkhalo)'의 방법이라 한다. Tattha ye ime tayo puggalā ugghaṭitaññū vipañcitaññū neyyoti. Imesaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ ye ca puggalā sukhāya paṭipadāya khippābhiññāya, sukhāya paṭipadāya dandhābhiññāya ca niyyanti, te dve puggalā. Ye ca dve puggalā dukkhāya paṭipadāya khippābhiññāya, dukkhāya paṭipadāya dandhābhiññāya ca niyyanti[Pg.337], ime cattāro tena visesena dve bhavanti diṭṭhicarito ca taṇhācarito ca. Ime cattāro bhavitvā tayo bhavanti, tayo bhavitvā dve bhavanti. Imesaṃ dvinnaṃ puggalānaṃ ayaṃ saṃkileso, avijjā ca taṇhā ca, ahirikañca anottappañca, assati ca asampajaññañca, nīvaraṇāni ca saṃyojanāni ca, ajjhosānañca abhiniveso ca, ahaṃkāro ca mamaṃkāro ca, assaddhiyañca dovacassañca, kosajjañca ayoniso ca manasikāro, vicikicchā ca abhijjhā ca, asaddhammassavanañca asamāpatti ca. 그곳에는 수다원, 사다함, 아나함의 단계와 같이 직관적으로 이해하는 자(ugghaṭitaññū), 상세한 설명을 통해 이해하는 자(vipañcitaññū), 인도를 받아야 하는 자(neyyo)라는 세 부류의 보특가라(puggala)가 있습니다. 이 세 부류의 보특가라 중에서 즐거운 실천과 빠른 통찰(sukhāya paṭipadāya khippābhiññāya)로 벗어나는 자와 즐거운 실천과 느린 통찰(sukhāya paṭipadāya dandhābhiññāya)로 벗어나는 자, 이 두 부류의 보특가라가 있습니다. 또한 괴로운 실천과 빠른 통찰(dukkhāya paṭipadāya khippābhiññāya)로 벗어나는 자와 괴로운 실천과 느린 통찰(dukkhāya paṭipadāya dandhābhiññāya)로 벗어나는 자, 이 두 부류의 보특가라가 있으니, 이들 넷은 견해를 따르는 자(diṭṭhicarito)와 갈애를 따르는 자(taṇhācarito)라는 차별에 의해 둘이 됩니다. 이들 넷은 결국 셋이 되고, 셋은 다시 둘이 됩니다. 이 두 보특가라에게 있어 오염원(saṃkileso)은 다음과 같습니다. 무명(avijjā)과 갈애(taṇhā), 무참(ahirika)과 무괴(anottappa), 실념(assati)과 부정지(asampajañña), 장애(nīvaraṇāni)와 결박(saṃyojanāni), 집착(ajjhosāna)과 고집(abhiniveso), 아만(ahaṃkāro)과 아소만(mamaṃkāro), 불신(assaddhiya)과 거역함(dovacassa), 게으름(kosajja)과 비리작의(ayoniso manasikāro), 의심(vicikicchā)과 탐욕(abhijjhā), 비법을 들음(asaddhammassavana)과 불성취(asamāpatti)입니다. Tattha avijjā ca ahirikañca assati ca nīvaraṇāni ca ajjhosānañca ahaṃkāro ca assaddhiyañca kosajjañca vicikicchā ca asaddhammassavanañca, ayaṃ ekā disā. 그 오염원들 중에서 무명(avijjā), 무참(ahirika), 실념(assati), 장애들(nīvaraṇāni), 집착(ajjhosāna), 아만(ahaṃkāro), 불신(assaddhiya), 게으름(kosajja), 의심(vicikicchā), 비법을 들음(asaddhammassavana)은 하나의 방면(ekā disā)입니다. Taṇhā ca anottappañca asampajaññañca saṃyojanāni ca abhiniveso ca mamaṃkāro ca dovacassatā ca ayoniso manasikāro ca abhijjhā ca asamāpatti ca, ayaṃ dutiyā disā. Dasannaṃ dukānaṃ dasa padāni paṭhamāni kātabbāni. Saṃkhittena atthaṃ ñāpenti paṭipakkhe kaṇhapakkhassa sabbesaṃ dukānaṃ dasa padāni dutiyakāni, ayaṃ dutiyā disā. 갈애(taṇhā), 무괴(anottappa), 부정지(asampajañña), 결박들(saṃyojanāni), 고집(abhiniveso), 아소만(mamaṃkāro), 거역함(dovacassatā), 비리작의(ayoniso manasikāro), 탐욕(abhijjhā), 불성취(asamāpatti)는 두 번째 방면(dutiyā disā)입니다. 열 가지 쌍(duka) 중에서 앞의 열 가지 구절(pada)을 설정해야 합니다. 그것들은 요약하여 의미를 알려주며, 불선한 부류(kaṇhapakkha)에 대한 대치법이 됩니다. 모든 쌍들 중에서 뒤의 열 가지 구절들이 있으니, 이것이 두 번째 방면입니다. Iti akusalānaṃ dhammānaṃ dukkhaniddeso, ayaṃ samudayo. Yaṃ taṃ dhammaṃ ajjhāvasati nāmañca rūpañca idaṃ dukkhaṃ iti ayañca samudayo, idañca dukkhaṃ, imāni dve saccāni dukkhañca samudayo ca nandiyāvaṭṭassa nayassa paṭhamaniddeso. 이와 같이 불선한 법들에 대한 괴로움의 지표(dukkhaniddeso)가 있으며, 이것이 집제(samudayo)입니다. 명색(nāmarūpa)에 머물며 집착하는 그 성질이 바로 괴로움(dukkha)입니다. 이처럼 이 집제와 이 고제가 있으니, 고제와 집제라는 이 두 성제(saccāni)는 난디야밧타(nandiyāvaṭṭa) 방식의 첫 번째 지표입니다. Tattha katamo kusalapakkho? Samatho ca vipassanā ca, vijjā ca caraṇañca, sati ca sampajaññañca, hirī ca ottappañca, ahaṃkārappahānañca mamaṃkārappahānañca, sammāvāyāmo ca yoniso ca manasikāro, sammāsati ca sammāsamādhi ca, paññā ca nibbidā ca, samāpatti ca saddhammassavanañca, somanassañca dhammānudhammappaṭipatti ca. 그곳에서 유익한 부류(kusalapakkho)란 무엇입니까? 사마타(samatha)와 위빳사나(vipassanā), 명(vijjā)과 행(caraṇa), 마음챙김(sati)과 알아차림(sampajañña), 참(hirī)과 괴(ottappa), 아만의 버림(ahaṃkārappahāna)과 아소만의 버림(mamaṃkārappahāna), 바른 정진(sammāvāyāmo)과 여리작의(yoniso manasikāro), 바른 마음챙김(sammāsati)과 바른 삼매(sammāsamādhi), 통찰지(paññā)와 염오(nibbidā), 성취(samāpatti)와 정법을 들음(saddhammassavana), 희열(somanassa)과 법수법행(dhammānudhammappaṭipatti)입니다. Tattha samatho ca vijjā ca sati ca hirī ca ahaṃkārappahānañca sammāvāyāmo ca sammāsati ca paññā ca samāpatti ca somanassañca, ime dhammā ekā disā. Vipassanā ca caraṇañca sampajaññañca ottappañca mamaṃkārappahānañca yoniso manasikāro ca sammāsamādhi ca nibbidā ca saddhammassavanañca dhammānudhammappaṭipatti ca, ayaṃ dutiyā disā. Iti kusalapakkhe ca akusalapakkhe ca nandiyāvaṭṭassa pana nayassa catasso disā. 그중에서 사마타, 명, 마음챙김, 참, 아만의 버림, 바른 정진, 바른 마음챙김, 통찰지, 성취, 희열의 이 법들은 하나의 방면입니다. 위빳사나, 행, 알아차림, 괴, 아소만의 버림, 여리작의, 바른 삼매, 염오, 정법을 들음, 법수법행은 두 번째 방면입니다. 이와 같이 유익한 부류와 해로운 부류에 있어서 난디야밧타 방식의 네 방면이 성립합니다. Tāsu [Pg.338] yāni akusalapakkhassa paṭhamāni padāni akusalāni kusalehi pahānaṃ gacchanti, tāni kusalapakkhe dutiyehi padehi pahānaṃ gacchanti. Tesaṃ pahānā rāgavirāgā cetovimutti yāni akusalapakkhassa dutiyāni akusalapadāni pahānaṃ gacchanti, tāni kusalapakkhassa paṭhamehi padehi pahānaṃ gacchanti. Tesaṃ pahānā avijjāvirāgā paññāvimutti pariyosānaṃ. Imesaṃ tiṇṇaṃ nayānaṃ paṭhamo nayo sīhavikkīḷito nāma. Aṭṭha padāni cattāri ca kusalāni cattāri ca akusalāni imāni aṭṭha padāni mūlapadāni, atthanayena dutiyo tipukkhalo. So chahi dhammehi neti kusalamūlāni ca neti akusalamūlāni ca, iti imāni cha padāni purimakāni ca aṭṭha mūlapadāni imāni cuddasa padāni aṭṭhārasannaṃ mūlapadānaṃ. Tattha yo pacchimako nayo nandiyāvaṭṭo, so catūhi dhammehi neti. Avijjāya ca taṇhāya ca samathena ca vipassanāya ca, ime cattāro dhammā imāni aṭṭhārasa mūlapadāni tīsu nayesu niddiṭṭhāni. 그 방면들 중에서 불선한 부류의 첫 번째 구절들인 불선법들은 유익한 부류의 두 번째 구절들에 의해 제거됩니다. 그것들의 제거로 인해 탐욕이 빛바랜 심해탈(rāgavirāgā cetovimutti)이 일어납니다. 불선한 부류의 두 번째 구절들인 불선법들은 유익한 부류의 첫 번째 구절들에 의해 제거됩니다. 그것들의 제거로 인해 무명이 빛바랜 혜해탈(avijjāvirāgā paññāvimutti)이 최종 단계가 됩니다. 이 세 가지 방식 중에서 첫 번째 방식은 사자분신(sīhavikkīḷito)이라 합니다. 유익한 구절 넷과 해로운 구절 넷으로 된 이 여덟 구절이 근본 구절(mūlapadāni)입니다. 의미의 전개에 따른 두 번째 방식은 삼정(tipukkhalo)입니다. 그것은 여섯 가지 법으로 이끌며, 선한 근본들과 불선한 근본들을 이끕니다. 이 여섯 구절과 앞의 여덟 근본 구절을 합한 이 열네 구절이 열여덟 근본 구절의 바탕이 됩니다. 그중 마지막 방식인 난디야밧타는 네 가지 법, 즉 무명, 갈애, 사마타, 위빳사나로 이끕니다. 이 네 법과 열여덟 근본 구절들이 세 방식 속에 설해져 있습니다. Tattha yāni nava padāni kusalāni, tattha sabbaṃ kusalaṃ samosarati. Tesañca navannaṃ mūlānaṃ cattāri padāni sīhavikkīḷitanaye tīṇi tipukkhale dve nandiyāvaṭṭe, iccete kusalassa pakkhā. Tattha yāni nava padāni kusalāni, tattha sabbaṃ kusalaṃ yujjati. Tattha sīhavikkīḷite naye cattāri padāni tīṇi tipukkhale dve nandiyāvaṭṭe imāni nava padāni kusalāni niddiṭṭhāni. 그곳에서 아홉 가지 유익한 구절들에는 모든 선법이 모여듭니다. 그 아홉 근본 구절들 중에서 네 구절은 사자분신 방식에, 세 구절은 삼정 방식에, 두 구절은 난디야밧타 방식에 속하니, 이것들이 유익한 부류입니다. 그 아홉 유익한 구절들에는 모든 선법이 결합됩니다. 사자분신 방식에 네 구절, 삼정 방식에 세 구절, 난디야밧타 방식에 두 구절, 이렇게 아홉 가지 유익한 구절이 제시되었습니다. Tattha yāni nandiyāvaṭṭe naye cattāri padāni, tattha aṭṭhārasa mūlapadāni samosaranti. Yathā kathaṃ, samatho ca alobho ca adoso ca asubhasaññā ca dukkhasaññā ca imāni kusalapakkhe pañca padāni samathaṃ bhajanti. Vipassanā ca amoho ca aniccasaññā ca anattasaññā ca imāni cattāri padāni vipassanaṃ bhajanti. Imāni nava padāni kusalāni dvīsu padesu yojitāni, tattha akusalapakkhe navannaṃ akusalamūlapadānaṃ yā ca taṇhā yo ca lobho yo ca doso yā ca subhasaññā yā ca sukhasaññā, imāni pañca padāni taṇhaṃ bhajanti. Yā ca avijjā yo ca moho yā ca niccasaññā yā ca attasaññā, imāni cattāri padāni avijjaṃ bhajanti. Etāni nava padāni akusalāni susaṃkhittāni. Iti tayo nayā ekaṃ nayaṃ na paviṭṭhā. Evaṃ aṭṭhārasa mūlapadāni nandiyāvaṭṭanaye niddisitabbāni. 그중 난디야밧타 방식의 네 구절에는 열여덟 근본 구절이 포함됩니다. 어떻게 그러한가 하면, 사마타, 무탐(alobho), 무진(adoso), 부정상(asubhasaññā), 고상(dukkhasaññā)이라는 유익한 부류의 이 다섯 구절은 사마타의 영역에 속합니다. 위빳사나, 무치(amoho), 무상상(aniccasaññā), 무아상(anattasaññā)의 이 네 구절은 위빳사나의 영역에 속합니다. 이 아홉 유익한 구절은 두 갈래(사마타와 위빳사나)로 배치됩니다. 불선한 부류의 아홉 불선 근본 구절들 중에서 갈애, 탐욕, 성냄, 정적 상(subhasaññā), 즐거운 상(sukhasaññā)의 이 다섯 구절은 갈애의 영역에 속합니다. 무명, 어리석음, 상주한다는 상(niccasaññā), 자아가 있다는 상(attasaññā)의 이 네 구절은 무명의 영역에 속합니다. 이 아홉 불선 구절들은 잘 요약되어 있습니다. 이와 같이 세 가지 방식은 하나의 방식에 어긋남 없이 들어갑니다. 이렇게 열여덟 근본 구절은 난디야밧타 방식 안에서 설명되어야 합니다. Kathaṃ [Pg.339] aṭṭhārasa mūlapadāni, tipukkhale naye yujjanti? Navannaṃ padānaṃ kusalānaṃ, vipassanā ca amoho ca aniccasaññā ca anattasaññā ca, imāni cattāri padāni; amoho ca samatho ca alobho ca asubhasaññā ca, imāni cattāri padāni; lobho ca doso ca, evaṃ imāni nava padāni tīsu kusalesu yojetabbāni. Tattha navannaṃ padānaṃ akusalānaṃ taṇhā ca lobho ca subhasaññā ca sukhasaññā ca, imāni cattāri padāni lobho akusalamūlaṃ; avijjā ca moho ca niccasaññā ca attasaññā ca ayaṃ moho ayaṃ doso, ye ca imāni nava padāni tīsu akusalesu yojitāni. Evaṃ aṭṭhārasa mūlapadāni kusalamūlesu ca yojetvā tipukkhalena nayena niddisitabbāni. 어떻게 18가지 근본 구절이 티푸칼라(Tipukkhala) 방식에 적용되는가? 9가지 유익한(kusala) 구절들인 위빳사나, 어리석음 없음(amoho), 무상 산냐(aniccasaññā), 무아 산냐(anattasaññā)의 네 가지 구절과; 어리석음 없음, 사마타, 탐욕 없음(alobho), 부정 산냐(asubhasaññā)의 네 가지 구절과; 탐욕(lobha)과 성냄(dosa) 등, 이와 같이 이들 9가지 구절은 세 가지 유익한 근본에 적용되어야 한다. 거기서 9가지 해로운(akusala) 구절들인 갈애(taṇhā), 탐욕, 정(淨) 산냐(subhasaññā), 락(樂) 산냐(sukhasaññā)의 이들 네 가지 구절은 탐욕이라는 해로운 근본이며; 무명(avijjā), 어리석음(moho), 상(常) 산냐(niccasaññā), 아(我) 산냐(attasaññā)와 이 어리석음과 이 성냄의 9가지 구절은 세 가지 해로운 근본에 적용된다. 이와 같이 18가지 근본 구절을 유익한 근본들에 적용하여 티푸칼라 방식으로 설명해야 한다. Kathaṃ aṭṭhārasa mūlapadāni sīhavikkīḷite naye yujjanti? Taṇhā ca subhasaññā ca, ayaṃ paṭhamo vipallāso. Lobho ca sukhasaññā ca, ayaṃ dutiyo vipallāso. Avijjā ca niccasaññā ca, ayaṃ tatiyo vipallāso. Moho ca attasaññā ca, ayaṃ catuttho vipallāso. Iti nava padāni akusalamūlāni catūsu padesu yojitāni. Tattha navannaṃ mūlapadānaṃ kusalānaṃ samatho ca asubhasaññā ca, idaṃ paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ. Alobho ca dukkhasaññā ca, idaṃ dutiyaṃ satipaṭṭhānaṃ. Vipassanā ca aniccasaññā ca, idaṃ tatiyaṃ satipaṭṭhānaṃ. Amoho ca anattasaññā ca, idaṃ catutthaṃ satipaṭṭhānaṃ. Imāni aṭṭhārasa mūlapadāni sīhavikkīḷitanayaṃ anupaviṭṭhāni. Imesaṃ tiṇṇaṃ nayānaṃ yā bhūmi ca yo rāgo ca yo doso ca ekaṃ nayaṃ pavisati. Ekassa nayassa akusale vā dhamme kusale vā dhamme viññāte paṭipakkho anvesitabbo, paṭipakkhe anvesitvā so nayo niddisitabbo, tamhi naye niddiṭṭho. Yathā ekamhi naye sabbe nayā paviṭṭhā tathā niddisitabbā. Ekamhi ca naye aṭṭhārasa mūlapadāni paviṭṭhāni, tamhi dhamme viññāte sabbe dhammā viññātā honti. Imesaṃ tiṇṇaṃ nayānaṃ sīhavikkīḷitanayassa cattāri phalāni pariyosānaṃ. Paṭhamāya disāya paṭhamaṃ phalaṃ, dutiyāya disāya dutiyaṃ phalaṃ, tatiyāya disāya tatiyaṃ phalaṃ, catutthāya disāya catutthaṃ phalaṃ. Tipukkhalassa nayassa tīṇi vimokkhamukhāni pariyosānaṃ. Paṭhamāya disāya appaṇihitaṃ, dutiyāya disāya suññataṃ, tatiyāya disāya animittaṃ. Nandiyāvaṭṭassa nayassa rāgavirāgā cetovimutti avijjāvirāgā ca paññāvimutti pariyosānaṃ[Pg.340]. Paṭhamāya disāya rāgavirāgā cetovimutti, dutiyāya disāya avijjāvirāgā paññāvimutti. Ime tayo nayā imesaṃ tiṇṇaṃ nayānaṃ aṭṭhārasannaṃ mūlapadānaṃ ālokanā, ayaṃ vuccati disālokano nayo. Āloketvāna jānāti ‘‘ayaṃ dhammo imaṃ dhammaṃ bhajatī’’ti sammā yojanā. Kusalapakkhe akusalapakkhe ca ayaṃ nayo aṅkuso nāma. Ime pañca nayā. 어떻게 18가지 근본 구절이 시하빅킬리타(Sīhavikkīḷita) 방식에 적용되는가? 갈애와 정(淨) 산냐, 이것은 첫 번째 전도(vipallāsa)이다. 탐욕과 락(樂) 산냐, 이것은 두 번째 전도이다. 무명과 상(常) 산냐, 이것은 세 번째 전도이다. 어리석음과 아(我) 산냐, 이것은 네 번째 전도이다. 이와 같이 9가지 해로운 근본의 구절들이 네 구절에 적용된다. 거기서 9가지 유익한 근본 구절들 가운데, 사마타와 부정(不淨) 산냐, 이것은 첫 번째 마음챙김의 확립(satipaṭṭhāna)이다. 탐욕 없음과 고(苦) 산냐, 이것은 두 번째 마음챙김의 확립이다. 위빳사나와 무상(無常) 산냐, 이것은 세 번째 마음챙김의 확립이다. 어리석음 없음과 무아(無아) 산냐, 이것은 네 번째 마음챙김의 확립이다. 이들 18가지 근본 구절은 시하빅킬리타 방식에 포함된다. 이들 세 가지 방식의 토대와 그 탐욕(rāga)과 성냄(dosa)은 하나의 방식(Suttavebhaṅgiya)으로 들어간다. 한 방식의 해로운 법이나 유익한 법을 알았을 때 대치되는 것(paṭipakkho)을 찾아야 하며, 대치되는 것을 찾아서 그 방식을 설명해야 하니, 그 방식에서 설명된 바와 같다. 마치 하나의 방식에 모든 방식이 포함된 것처럼 그렇게 설명되어야 한다. 하나의 방식에 18가지 근본 구절이 포함되니, 그 법을 알면 모든 법을 알게 된다. 이들 세 가지 방식 중 시하빅킬리타 방식은 네 가지 과보(phala)가 그 끝이다. 첫 번째 방향(disā)으로 첫 번째 과보가, 두 번째 방향으로 두 번째 과보가, 세 번째 방향으로 세 번째 과보가, 네 번째 방향으로 네 번째 과보가 있다. 티푸칼라 방식은 세 가지 해탈의 관문(vimokkhamukha)이 그 끝이다. 첫 번째 방향으로 무원(appaṇihita), 두 번째 방향으로 공(suññata), 세 번째 방향으로 무상(animitta)이다. 난디야왓따(Nandiyāvaṭṭa) 방식은 탐욕의 빛바램을 통한 심해탈(cetovimutti)과 무명의 빛바램을 통한 혜해탈(paññāvimutti)이 그 끝이다. 첫 번째 방향으로 심해탈이, 두 번째 방향으로 혜해탈이 있다. 이 세 가지 방식은 이들 세 방식의 18가지 근본 구절을 살피는 것이니, 이것을 디살로카나(Disālocana) 방식이라 한다. 관찰하여 '이 법은 이 법에 속한다'라고 아는 것이 바른 적용(yojanā)이다. 유익한 측면과 해로운 측면에서의 이 방식이 앙꾸사(Aṅkusa)라 불린다. 이것이 다섯 가지 방식(pañca naya)이다. Tatthimā uddānagāthā 거기에 다음과 같은 요약 게송이 있다. Taṇhā ca avijjāpi ca, lobho doso tatheva moho ca; Cattāro ca vipallāsā, kilesabhūmī nava padāni. 갈애와 무명, 탐욕, 성냄, 그리고 어리석음; 네 가지 전도와 번뇌의 토대인 9가지 구절. Ye ca satipaṭṭhānā, samatho ca vipassanā kusalamūlā; Etaṃ sabbaṃ kusalaṃ, indriyabhūmī nava padāni. 마음챙김의 확립과 사마타와 위빳사나인 유익한 근본들; 이 모든 유익한 것들은 기능(indriya)의 토대인 9가지 구절이다. Sabbakusalaṃ navahi padehi yujjati, navahi ceva akusalaṃ; Ete te mūlapadā, ubhato aṭṭhārasa padāni. 모든 유익한 법은 9가지 구절과 결합하고, 해로운 법 또한 9가지와 결합하니; 이들 근본 구절은 양쪽을 합해 18가지 구절이다. Taṇhā ceva avijjā ca, samatho ca vipassanā; Yo neti sabbesu yogayutto, ayaṃ nayo nandiyāvaṭṭo. 갈애와 무명, 사마타와 위빳사나; 모든 것에서 적용을 이끄는 이 방식이 난디야왓따(Nandiyāvaṭṭa) 방식이다. Yaṃ kusalamūlehi, nayati kusalaakusalamūlehi; Bhūtaṃ tathaṃ avitathaṃ, tipukkhalaṃ taṃ nayaṃ āhu. 유익한 근본들로 이끌고, 유익하고 해로운 근본들로써 사실이고 진실하며 틀림없는 것으로 이끄는 것; 그 방식을 티푸칼라(Tipukkhala)라고 한다. So neti vipallāsehi, kilesaindriyehi ca; Dhamme taṃ nayaṃ vinayamāhu, sīhavikkīḷitaṃ nāma. 그것은 전도들과 번뇌와 기능들로써 법들을 이끄니; 그 방식을 시하빅킬리타(Sīhavikkīḷita)라 이름하는 방식이라 한다. Veyyākaraṇe vutte, kusalatāhi akusalatāhi ca; Tayo ālokayati, ayaṃ nayo disālocano nāma. 해설이 설해졌을 때 유익함과 해로움으로 세 가지 방향을 관찰하니; 이 방식의 이름은 디살로카나(Disālocana)이다. Oloketvā disālocanena, ukkhipiya yaṃ samāneti; Sabbe kusalākusale, ayaṃ nayo aṅkuso nāma. 디살로카나로 관찰하여 들어 올리듯 모든 유익하고 해로운 것들을 하나로 모으는 것; 이 방식의 이름은 앙꾸사(Aṅkusa)이다. Nayasamuṭṭhānaṃ. 방식의 발생. Peṭakopadese mahākaccāyanassa therassa suttavibhaṅgassa 뻬따꼬빠데사(Peṭakopadesa) 중 마하깟짜야나 장자의 경 분류(Suttavibhaṅga)에 대한 Dassanaṃ samattaṃ. 설명이 완료되었다. Yāni [Pg.341] catukkāni akusalāni kusalāni ca sīhavikkīḷite naye niddiṭṭhāni, tikāni kusalāni ca akusalāni ca tipukkhale naye niddiṭṭhāni, dukāni kusalāni ca akusalāni ca nandiyāvaṭṭe naye niddiṭṭhāni. Yesu dvīsu dhammesu kusalesu so attho tikesu vibhajjamānassa bhavabhūmi, atha ca sabbo ca attho tīhi byañjanehi niddisati. Tattakāni vuccati. Yo attho catūhi padehi aṭṭhavīsatibhāgehi natthibhūmi niddisituṃ, avacarantova catūhi padehi niddisati. Iti yaṃ yathāniddiṭṭhassa avikosanā idaṃ pamāṇaṃ. Yathā sabbe samādhayo tīsu samādhīsu pariyesitabbā, savitakkasavicāre avitakkavicāramatte avitakkaavicāre idaṃ pamāṇaṃ, natthi catuttho samādhi. Tathā tisso paññā cintāmayī sutamayī bhāvanāmayī sabbāsu paññāsu niddisati, natthi catutthī paññā na cintāmayī na sutamayī na bhāvanāmayī, paññā nāssa atthi imesaṃ dhammānaṃ yā avikkhepanā, idaṃ vuccati pamāṇanti. 시하빅킬리타 방식에서 설명된 해롭거나 유익한 네 가지 묶음(catukka), 티푸칼라 방식에서 설명된 유익하거나 해로운 세 가지 묶음(tika), 난디야왓따 방식에서 설명된 유익하거나 해로운 두 가지 묶음(duka)이 있다. 두 가지 유익한 법들 중에서, 그 의미가 세 가지 묶음으로 나누어질 때 그것은 유전의 토대(bhavabhūmi)가 되며, 또한 모든 의미는 세 가지 음절(byañjana)로 설명되니, 그것들을 그만큼(tattakāni)이라고 한다. 네 가지 구절과 28가지 부분으로 '없음의 토대(natthibhūmi)'를 설명하기 위해 나아갈 때, 네 가지 구절로써 설명한다. 이와 같이 설명된 바에 어긋나지 않음(avikosanā)이 기준(pamāṇa)이다. 마치 모든 삼매가 세 가지 삼매(유심유사, 무심유사, 무심무사) 안에서 찾아져야 하는 것과 같으니, 이것이 기준이며 네 번째 삼매는 없다. 그와 같이 세 가지 통찰지(사유, 학습, 수행)가 모든 통찰지 중에서 설명되니, 네 번째 통찰지는 없다. 사유로 이루어진 것도, 학습으로 이루어진 것도, 수행으로 이루어진 것도 아니면 그에게 통찰지는 없다. 이들 법들의 흔들림 없음(avikkhepanā)이 있으니, 이것을 기준이라고 한다. Therassa mahākaccāyanassa jambuvanavāsino peṭakopadeso 잠부바나(Jambuvana)에 거주하시는 마하깟짜야나 장자의 뻬따꼬빠데사. Samatto. 완료됨. Peṭakopadesapakaraṇaṃ niṭṭhitaṃ. 뻬따꼬빠데사 논서가 끝났다. | |||
| ອັກສອນລາວ | |||
| ປາລີ | ອັດຖະກະຖາ | ຏີກາ | ອັນຍາ |
| 1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ | 1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ | 1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3 | 1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ |
| 2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ | 2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ | 2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2 | |
| 3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ | 3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ | 3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ | |
| 4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ) | |
| 5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ | 5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ | 5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ | |
| 6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ | 6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ | |
| 7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5 | 7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ | |
| मराठी | |||
| पाळी | अट्ठकथा | टीका | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी | 1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३ | 1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी | 2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२ | |
| 3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५ | 7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी | |
| မြန်မာ | |||
| ပါဠိတော် | အဋ္ဌကထာ | ဋီကာ | အခြား |
| 1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ | 1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ | 1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃ | 1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ |
| 2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ | 2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ | 2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂ | |
| 3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ | 3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ | 3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ | |
| 4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ) | 4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ) | 4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ) | |
| 5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ | 5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ | 5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ | |
| 6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ | 6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ | |
| 7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅ | 7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ | |
| português | |||
| Páli | Aṭṭhakathā | Ṭīkā | Outro |
| 1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra) | 1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya | 1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3 | 1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa |
| 2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha | 2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha | 2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2 | |
| 3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima | 3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores | 3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores | |
| 4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta | 4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta | 4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta | |
| 5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara | 5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc. | 5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc. | |
| 6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa) | 6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia | 6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia | |
| 7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5 | 7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados | 7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma | |
| русский | |||
| Палийский канон | Комментарии | Субкомментарии | Другое |
| 1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали | 1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха | 1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3 | 1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана |
| 2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали | 2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха | 2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2 | |
| 3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали | 3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха | 3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика | |
| 4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта) | 4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта) | 4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта) | |
| 5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали | 5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха | 5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика | |
| 6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали | 6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха | 6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини | |
| 7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5 | 7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха | 7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали | |
| සිංහල | |||
| පාලි කැනනය | විවරණ | අටුවා | වෙනත් |
| 1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි | 1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා | 1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3 | 1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා |
| 2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි | 2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා | 2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2 | |
| 3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි | 3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා | 3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා | |
| 4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත) | 4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත) | 4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත) | |
| 5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි | 5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා | 5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා | |
| 6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි | 6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා | 6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී | |
| 7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5 | 7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා | 7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි | |
| Español | |||
| El Canon Pali | Los Comentarios | Los Subcomentarios | Otros |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| แบบไทย | |||
| บาลีแคน | ข้อคิดเห็น | คำอธิบายย่อย | อื่น |
| 1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ | 1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา | 1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓ | 1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา |
| 2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ | 2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา | 2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒ | |
| 3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ | 3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา | 3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา | |
| 4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต) | 4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต) | 4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต) | |
| 5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ | 5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา | 5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา | |
| 6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ | 6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา | 6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี | |
| 7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕ | 7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา | 7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ | |
| བོད་མི | |||
| པཱ་ལི་གསུང་རབ། | འགྲེལ་བཤད། | འགྲེལ་བཤད་ཕྲན། | གཞན། |
| 1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི། | 1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣ | 1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ། |
| 2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི། | 2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢ | |
| 3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། | 3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | |
| 5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། | 5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི། | 6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི། | |
| 7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥ | 7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། | |
| Tiếng Việt | |||
| Kinh điển Pali | Chú giải | Phụ chú giải | Khác |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra | 1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga | 2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa | 3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ) | 4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | 4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | 5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa | 6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5 | 7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa | 7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |