နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

ခုဒ္ဒကနိကာယေ

ในขุททกนิกาย

ပေဋကောပဒေသပါဠိ

เปฏโกปเทสปาฬิ

၁. အရိယသစ္စပ္ပကာသနပဌမဘူမိ

๑. อริยสัจจัปปกาสนปฐมภูมิ

နမော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါနံ ပရမတ္ထဒဿီနံ

ขอนอบน้อมแด่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลาย ผู้ทรงเห็นอรรถอันประเสริฐ

သီလာဒိဂုဏပါရမိပ္ပတ္တာနံ.

ผู้ถึงที่สุดแห่งคุณมีศีลเป็นต้น

၁. ဒုဝေ [Pg.167] ဟေတူ ဒုဝေ ပစ္စယာ သာဝကဿ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ဥပ္ပာဒါယ – ပရတော စ ဃောသော သစ္စာနုသန္ဓိ, အဇ္ဈတ္တဉ္စ ယောနိသော မနသိကာရော. တတ္ထ ကတမော ပရတော ဃောသော? ယာ ပရတော ဒေသနာ ဩဝါဒေါ အနုသာသနီ သစ္စကထာ သစ္စာနုလောမော. စတ္တာရိ သစ္စာနိ – ဒုက္ခံ သမုဒယော နိရောဓော မဂ္ဂေါ. ဣမေသံ စတုန္နံ သစ္စာနံ ယာ ဒေသနာ သန္ဒဿနာ ဝိဝရဏာ ဝိဘဇနာ ဥတ္တာနီကိရိယာ ပကာသနာ – အယံ ဝုစ္စတိ သစ္စာနုလောမော ဃောသောတိ.

๑. เหตุ ๒ ประการ ปัจจัย ๒ ประการ เพื่อความเกิดขึ้นแห่งสัมมาทิฏฐิของสาวก คือ เสียงจากผู้อื่นที่สืบเนื่องด้วยสัจจะ และการมนสิการโดยแยบคายภายในตน ในบรรดาเหตุและปัจจัยนั้น เสียงจากผู้อื่นคืออะไร? การแสดงธรรม คำสั่งสอน การพร่ำสอน ถ้อยคำเกี่ยวกับสัจจะ หรือญาณอันคล้อยตามสัจจะที่เกิดจากผู้อื่น สัจจะ ๔ ประการ คือ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค การแสดง การชี้แจง การเปิดเผย การจำแนก การทำให้ตื้น (ชัดแจ้ง) การประกาศ ซึ่งสัจจะ ๔ ประการนี้ นี้เรียกว่า เสียงอันคล้อยตามสัจจะ

၂. တတ္ထ ကတမော အဇ္ဈတ္တံ ယောနိသော မနသိကာရော?

๒. ในบรรดาเหตุและปัจจัยนั้น การมนสิการโดยแยบคายภายในตนคืออะไร?

အဇ္ဈတ္တံ ယောနိသော မနသိကာရော နာမ ယော ယထာဒေသိတေ ဓမ္မေ ဗဟိဒ္ဓါ အာရမ္မဏံ အနဘိနီဟရိတွာ ယောနိသော မနသိကာရော – အယံ ဝုစ္စတိ ယောနိသော မနသိကာရော.

ที่ชื่อว่าการมนสิการโดยแยบคายภายในตน คือการมนสิการโดยแยบคายที่ไม่ส่งจิตออกไปสู่อารมณ์ภายนอกในเมื่อธรรมที่แสดงอยู่ นี้เรียกว่า การมนสิการโดยแยบคาย

တံအာကာရော ယောနိသော ဒွါရော ဝိဓိ ဥပါယော. ယထာ ပုရိသော သုက္ခေ ကဋ္ဌေ ဝိဂတသ္နေဟေ သုက္ခာယ ဥတ္တရာရဏိယာ ထလေ အဘိမန္ထမာနံ ဘဗ္ဗော ဇောတိဿ အဓိဂမာယ. တံ ကိဿ ဟေတု. ယောနိသော အဂ္ဂိဿ အဓိဂမာယ. ဧဝမေဝဿ ယမိဒံ ဒုက္ခသမုဒယနိရောဓမဂ္ဂါနံ အဝိပရီတဓမ္မဒေသနံ မနသိကရောတိ – အယံ ဝုစ္စတိ ယောနိသော မနသိကာရော.

อาการนั้นเป็นทาง เป็นวิธี เป็นอุบาย เหมือนบุรุษผู้ควรแก่การได้ไฟ เมื่อเขาวางไม้แห้งที่ปราศจากยางบนไม้สีไฟอันแห้งแล้วสีบนบก ย่อมเป็นผู้ควรแก่การได้ไฟ ข้อนั้นเพราะเหตุไร? เพราะเป็นการได้ไฟโดยถูกวิธี ฉันใด การที่บุคคลมนสิการถึงการแสดงธรรมอันไม่วิปริตแห่งทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค นี้ก็ฉันนั้น นี้เรียกว่า การมนสิการโดยแยบคาย

ယထာ [Pg.168] တိဿော ဥပမာ ပုဗ္ဗေ အဿုတာ စ အဿုတပုဗ္ဗာ စ ပဋိဘန္တိ. ယော ဟိ ကောစိ ကာမေသု အဝီတရာဂေါတိ…ပေ… ဒုဝေ ဥပမာ အယောနိသော ကာတဗ္ဗာ ပစ္ဆိမေသု ဝုတ္တံ. တတ္ထ ယော စ ပရတော ဃောသော ယော စ အဇ္ဈတ္တံ ယောနိသော မနသိကာရော – ဣမေ ဒွေ ပစ္စယာ. ပရတော ဃောသေန ယာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ပညာ – အယံ ဝုစ္စတိ သုတမယီ ပညာ. ယာ အဇ္ဈတ္တံ ယောနိသော မနသိကာရေန ဥပ္ပဇ္ဇတိ ပညာ – အယံ ဝုစ္စတိ စိန္တာမယီ ပညာတိ. ဣမာ ဒွေ ပညာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ပုရိမကာ စ ဒွေ ပစ္စယာ. ဣမေ ဒွေ ဟေတူ ဒွေ ပစ္စယာ သာဝကဿ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ဥပ္ပာဒါယ.

อุปมา ๓ อย่างที่ไม่เคยได้ยินมาก่อน ย่อมปรากฏ (แก่พระองค์) เหมือนอย่างที่ว่า 'บุคคลใดบุคคลหนึ่งยังไม่ปราศจากความกำหนัดในกามทั้งหลาย...' เป็นต้น อุปมา ๒ อย่างที่พึงมนสิการโดยไม่แยบคาย ได้กล่าวไว้ในตอนท้าย ในบรรดาเหตุและปัจจัยนั้น เสียงจากผู้อื่นและการมนสิการโดยแยบคายภายในตน ๒ ประการนี้เป็นปัจจัย ปัญญาที่เกิดขึ้นเพราะเสียงจากผู้อื่น นี้เรียกว่า สุตมยปัญญา ปัญญาที่เกิดขึ้นเพราะการมนสิการโดยแยบคายภายในตน นี้เรียกว่า จินตามยปัญญา ปัญญา ๒ ประการนี้พึงทราบว่าเป็นปัจจัย ๒ ประการในเบื้องต้น เหตุ ๒ ประการ ปัจจัย ๒ ประการนี้ เพื่อความเกิดขึ้นแห่งสัมมาทิฏฐิของสาวก

၃. တတ္ထ ပရတော ဃောသဿ သစ္စာနုသန္ဓိဿ ဒေသိတဿ အတ္ထံ အဝိဇာနန္တော အတ္ထပ္ပဋိသံဝေဒီ ဘဝိဿတီတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ. န စ အတ္ထပ္ပဋိသံဝေဒီ ယောနိသော မနသိကရိဿတီတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ. ပရတော ဃောသဿ သစ္စာနုသန္ဓိဿ ဒေသိတဿ အတ္ထံ ဝိဇာနန္တော အတ္ထပ္ပဋိသံဝေဒီ ဘဝိဿတီတိ ဌာနမေတံ ဝိဇ္ဇတိ. အတ္ထပ္ပဋိသံဝေဒီ စ ယောနိသော မနသိကရိဿတီတိ ဌာနမေတံ ဝိဇ္ဇတိ. ဧသ ဟေတု ဧတံ အာရမ္မဏံ ဧသော ဥပါယော သာဝကဿ နိယျာနဿ, နတ္ထညော. သောယံ န စ သုတ္တဿ အတ္ထဝိဇာနနာယ သဟ ယုတ္တော နာပိ ဃောသာနုယောဂေန ပရတော ဃောသဿ အတ္ထံ အဝိဇာနန္တေန သက္ကာ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မံ အလမရိယဉာဏဒဿနံ အဓိဂန္တုံ, တသ္မာ နိဗ္ဗာယိတုကာမေန သုတမယေန အတ္ထာ ပရိယေသိတဗ္ဗာ. တတ္ထ ပရိယေသနာယ အယံ အနုပုဗ္ဗီ ဘဝတိ သောဠသ ဟာရာ, ပဉ္စ နယာ, အဋ္ဌာရသ မူလပဒါနိ.

๓. ในบรรดาเหตุและปัจจัยนั้น ข้อที่บุคคลไม่รู้อรรถแห่งเสียงจากผู้อื่นที่แสดงแล้วอันสืบเนื่องด้วยสัจจะ แล้วจะเป็นผู้รู้แจ้งอรรถนั้น มิใช่ฐานะที่มีได้ และข้อที่บุคคลไม่เป็นผู้รู้แจ้งอรรถแล้วจะมนสิการโดยแยบคาย มิใช่ฐานะที่มีได้ ส่วนข้อที่บุคคลรู้อรรถแห่งเสียงจากผู้อื่นที่แสดงแล้วอันสืบเนื่องด้วยสัจจะ แล้วจะเป็นผู้รู้แจ้งอรรถนั้น เป็นฐานะที่มีได้ และข้อที่บุคคลเป็นผู้รู้แจ้งอรรถแล้วจะมนสิการโดยแยบคาย เป็นฐานะที่มีได้ นี้เป็นเหตุ นี้เป็นอารมณ์ นี้เป็นอุบายเพื่อความออกไปจากทุกข์ของสาวก ไม่มีอย่างอื่น หากบุคคลนั้นไม่ประกอบด้วยการรู้อรรถแห่งพระสูตร และไม่ประกอบด้วยการฟังธรรม ย่อมไม่สามารถบรรลุอุตตริมนุสสธรรมอันเป็นอริยญาณทัสสนะอันควรแก่พระอริยะได้ด้วยการไม่รู้อรรถแห่งเสียงจากผู้อื่น เพราะฉะนั้น ผู้ปรารถนาจะดับกิเลส พึงแสวงหาอรรถด้วยสุตมยปัญญา ในการแสวงหานั้น ลำดับนี้ย่อมมี คือ หาระ ๑๖ นัย ๕ และมูลบท ๑๘

တတ္ထာယံ ဥဒ္ဒါနဂါထာ

ในคำนั้น มีคาถาหัวข้อดังนี้

သောဠသဟာရာ နေတ္တီ, ပဉ္စနယာ သာသနဿ ပရိယေဋ္ဌိ;

အဋ္ဌာရသမူလပဒါ, ကစ္စာယနဂေါတ္တနိဒ္ဒိဋ္ဌာ.

คัมภีร์เนตติมีหาระ ๑๖ มีนัย ๕ และมีมูลบท ๑๘ เป็นเครื่องแสวงหาอรรถโดยรอบแห่งพระศาสนา อันพระมหากัจจายนโคตรแสดงไว้แล้ว

၄. တတ္ထ ကတမေ သောဠသဟာရာ?

๔. ในบรรดาหาระเหล่านั้น หาระ ๑๖ คืออะไร?

ဒေသနာ ဝိစယော ယုတ္တိ ပဒဋ္ဌာနံ လက္ခဏံ စတုဗျူဟော အာဝဋ္ဋော ဝိဘတ္တိ ပရိဝတ္တနော ဝေဝစနော ပညတ္တိ ဩတရဏော သောဓနော အဓိဋ္ဌာနော ပရိက္ခာရော သမာရောပနော – ဣမေ သောဠသ ဟာရာ.

เทสนาหาระ วิจยหาระ ยุตติหาระ ปทัฏฐานหาระ ลักขณหาระ จตุพยูหหาระ อาวัฏฏหาระ วิภัตติหาระ ปริวัตตนหาระ เววจนหาระ ปัญญัตติหาระ โอตรณหาระ โสธนหาระ อธิฏฐานหาระ ปริกขารหาระ และสมาโรปนหาระ เหล่านี้คือหาระ ๑๖

တတ္ထ ဥဒ္ဒါနဂါထာ

ในคำนั้น มีคาถาหัวข้อดังนี้

ဒေသနာ [Pg.169] ဝိစယော ယုတ္တိ, ပဒဋ္ဌာနော စ လက္ခဏော ;

စတုဗျူဟော စ အာဝဋ္ဋော, ဝိဘတ္တိ ပရိဝတ္တနော.

เทสนา วิจยะ ยุตติ ปทัฏฐานะ และลักขณะ จตุพยูหะ และอาวัฏฏะ วิภัตติ ปริวัตตนะ

ဝေဝစနော စ ပညတ္တိ, ဩတရဏော စ သောဓနော;

အဓိဋ္ဌာနော ပရိက္ခာရော, သမာရောပနော သောဠသော – ;

เววจนะ และปัญญัตติ โอตรณะ และโสธนะ อธิฏฐานะ ปริกขาระ สมาโรปนะ เป็นหาระที่ ๑๖

၅. တတ္ထ ကတမေ ပဉ္စ နယာ?

๕. ในบรรดานัยเหล่านั้น นัย ๕ คืออะไร?

နန္ဒိယာဝဋ္ဋော တိပုက္ခလော သီဟဝိက္ကီဠိတော ဒိသာလောစနော အင်္ကုသောတိ.

นันทิยาวฏฏนัย ติปุกขลนัย สีหวิกกีฬิตนัย ทิสาโลจนนัย และอังกุสนัย

တတ္ထ ဥဒ္ဒါနဂါထာ

ในคำนั้น มีคาถาหัวข้อดังนี้

ပဌမော နန္ဒိယာဝဋ္ဋော, ဒုတိယော စ တိပုက္ခလော;

သီဟဝိက္ကီဠိတော နာမ, တတိယော ဟောတိ သော နယော.

นัยที่ ๑ ชื่อว่า นันทิยาวฏฏะ นัยที่ ๒ ชื่อว่า ติปุกขละ นัยที่ ๓ นั้น ชื่อว่า สีหวิกกีฬิตะ

ဒိသာလောစနမာဟံသု, စတုတ္ထော နယလဉ္ဇကော;

ပဉ္စမော အင်္ကုသော နာမ, သဗ္ဗေ ပဉ္စ နယာ ဂတာ.

นัยที่ ๔ อันเป็นเครื่องแสดงอรรถ ท่านกล่าวว่า ทิสาโลจนนัย นัยที่ ๕ ชื่อว่า อังกุสนัย นัย ๕ ทั้งหมดนี้พึงทราบเถิด

၆. တတ္ထ ကတမာနိ အဋ္ဌာရသ မူလပဒါနိ?

๖. ในบรรดามูลบทเหล่านั้น มูลบท ๑๘ คืออะไร?

အဝိဇ္ဇာ တဏှာ လောဘော ဒေါသော မောဟော သုဘသညာ သုခသညာ နိစ္စသညာ အတ္တသညာ သမထော ဝိပဿနာ အလောဘော အဒေါသော အမောဟော အသုဘသညာ ဒုက္ခသညာ အနိစ္စသညာ အနတ္တသညာ, ဣမာနိ အဋ္ဌာရသ မူလပဒါနိ. တတ္ထ နဝ ပဒါနိ အကုသလာနိ ယတ္ထ သဗ္ဗံ အကုသလံ သမောသရတိ. နဝ ပဒါနိ ကုသလာနိ ယတ္ထ သဗ္ဗံ ကုသလံ သမောသရတိ.

อวิชชา ตัณหา โลภะ โทสะ โมหะ สุภสัญญา สุขสัญญา นิจจสัญญา อัตตสัญญา สมถะ วิปัสสนา อโลภะ อโทสะ อโมหะ อสุภสัญญา ทุกขสัญญา อนิจจสัญญา และอนัตตสัญญา เหล่านี้คือมูลบท ๑๘ ในบรรดามูลบทเหล่านั้น บท ๙ เป็นฝ่ายอกุศล ซึ่งเป็นที่รวมลงแห่งอกุศลทั้งปวง บท ๙ เป็นฝ่ายกุศล ซึ่งเป็นที่รวมลงแห่งกุศลทั้งปวง

ကတမာနိ နဝ ပဒါနိ အကုသလာနိ ယတ္ထ သဗ္ဗံ အကုသလံ သမောသရတိ?

บท ๙ ที่เป็นฝ่ายอกุศล ซึ่งเป็นที่รวมลงแห่งอกุศลทั้งปวงคืออะไร?

အဝိဇ္ဇာ ယာဝ အတ္တသညာ, ဣမာနိ နဝ ပဒါနိ အကုသလာနိ, ယတ္ထ သဗ္ဗံ အကုသလံ သမောသရတိ.

อวิชชา จนถึง อัตตสัญญา บท ๙ เหล่านี้เป็นฝ่ายอกุศล ซึ่งเป็นที่รวมลงแห่งอกุศลทั้งปวง

ကတမာနိ နဝ ပဒါနိ ကုသလာနိ ယတ္ထ သဗ္ဗံ ကုသလံ သမောသရတိ?

บท ๙ ที่เป็นฝ่ายกุศล ซึ่งเป็นที่รวมลงแห่งกุศลทั้งปวงคืออะไร?

သမထော ယာဝ အနတ္တသညာ, ဣမာနိ နဝ ပဒါနိ ကုသလာနိ ယတ္ထ သဗ္ဗံ ကုသလံ သမောသရတိ. ဣမာနိ အဋ္ဌာရသ မူလပဒါနိ.

สมถะ จนถึง อนัตตสัญญา บท ๙ เหล่านี้เป็นฝ่ายกุศล ซึ่งเป็นที่รวมลงแห่งกุศลทั้งปวง เหล่านี้คือมูลบท ๑๘

တတ္ထ ဣမာ ဥဒ္ဒါနဂါထာ

ในคำนั้น คาถาอุทานเหล่านี้ คือ

တဏှာ [Pg.170] စ အဝိဇ္ဇာ လောဘော, ဒေါသော တထေဝ မောဟော စ;

စတ္တာရော စ ဝိပလ္လာသာ, ကိလေသဘူမိ နဝ ပဒါနိ.

ตัณหา อวิชชา โลภะ โทสะ และโมหะเช่นนั้นนั่นเอง และวิปัลลาส ๔ ประการ บททั้ง ๙ เหล่านี้ ชื่อว่ากิเลสภูมิ

ယေ စ သတိပဋ္ဌာနာ သမထော, ဝိပဿနာ ကုသလမူလံ;

ဧတံ သဗ္ဗံ ကုသလံ, ဣန္ဒြိယဘူမိ နဝပဒါနိ.

สติปัฏฐาน สมถะ วิปัสสนา และกุศลมูลใด (มีอยู่) ทั้งหมดนี้เป็นกุศล บททั้ง ๙ เหล่านี้ ชื่อว่าอินทรียภูมิ

သဗ္ဗံ ကုသလံ နဝဟိ ပဒေဟိ ယုဇ္ဇတိ, နဝဟိ စေဝ အကုသလံ;

ဧကကေ နဝ မူလပဒါနိ, ဥဘယတော အဋ္ဌာရသ မူလပဒါနိ.

กุศลทั้งปวงย่อมประกอบด้วยบท ๙ อกุศลทั้งปวงก็ย่อมประกอบด้วยบท ๙ เช่นกัน ในแต่ละอย่างมีมูลบท ๙ รวมทั้งสองฝ่ายเป็นมูลบท ๑๘

ဣမေသံ အဋ္ဌာရသန္နံ မူလပဒါနံ ယာနိ နဝ ပဒါနိ အကုသလာနိ, အယံ ဒုက္ခသမုဒယော; ယာနိ နဝ ပဒါနိ ကုသလာနိ, အယံ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ. ဣတိ သမုဒယဿ ဒုက္ခံ ဖလံ, ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ နိရောဓံ ဖလံ. ဣမာနိ စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ ဘဂဝတာ ဗာရာဏသိယံ ဒေသိတာနိ.

ในมูลบท ๑๘ เหล่านี้ บท ๙ ใดที่เป็นอกุศล นี้คือทุกขสมุทัย บท ๙ ใดที่เป็นกุศล นี้คือทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ผลของสมุทัยคือทุกข์ ผลของทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาคือนิโรธ อริยสัจ ๔ ประการเหล่านี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้วในเมืองพาราณสี

၇. တတ္ထ ဒုက္ခဿ အရိယသစ္စဿ အပရိမာဏာနိ အက္ခရာနိ ပဒါနိ ဗျဉ္ဇနာနိ အာကာရာနိ နိရုတ္တိယော နိဒ္ဒေသာ ဒေသိတာ ဧတဿေဝတ္ထဿ သင်္ကာသနာယ ပကာသနာယ ဝိဝရဏာယ ဝိဘဇနာယ ဥတ္တာနီကမ္မတာယ ပညာပနာယာတိ ယာ ဧဝံ သဗ္ဗေသံ သစ္စာနံ. ဣတိ ဧကမေကံ သစ္စံ အပရိမာဏေဟိ အက္ခရပဒဗျဉ္ဇနအာကာရနိရုတ္တိနိဒ္ဒေသေဟိ ပရိယေသိတဗ္ဗံ, တဉ္စ ဗျဉ္ဇနံ အတ္ထပုထုတ္တေန ပန အတ္ထေဝ ဗျဉ္ဇနပုထုတ္တေန.

๗. ในบรรดาสัจจะเหล่านั้น อักขระ บท พยัญชนะ อาการ นิรุตติ และนิเทศ อันประมาณมิได้แห่งทุกขอริยสัจ พระองค์ทรงแสดงแล้ว เพื่อการแสดงให้แจ้ง เพื่อการประกาศ เพื่อการเปิดเผย เพื่อการจำแนก เพื่อการทำให้ตื้น และเพื่อการทำให้รู้แจ้งซึ่งอรรถแห่งทุกขอริยสัจนั้นนั่นเอง แม้ในสัจจะทั้งปวงก็เป็นเช่นนี้ ด้วยเหตุนี้ สัจจะแต่ละอย่างพึงแสวงหาด้วยอักขระ บท พยัญชนะ อาการ นิรุตติ และนิเทศอันประมาณมิได้ และพยัญชนะนั้นพึงแสวงหาด้วยความต่างแห่งอรรถ ส่วนอรรถพึงแสวงหาด้วยความต่างแห่งพยัญชนะ

ယော ဟိ ကောစိ သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ ဧဝံ ဝဒေယျ ‘‘အဟံ ဣဒံ ဒုက္ခံ ပစ္စက္ခာယ အညံ ဒုက္ခံ ပညပေဿာမီ’’တိ တဿ တံ ဝါစာဝတ္ထုကမေဝဿ ပုစ္ဆိတော စ န သမ္ပာယိဿတိ. ဧဝံ သစ္စာနိ. ယဉ္စ ရတ္တိံ ဘဂဝါ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ, ယဉ္စ ရတ္တိံ အနုပါဒါယ ပရိနိဗ္ဗုတော, ဧတ္ထန္တရေ ယံ ကိဉ္စိ ဘဂဝတာ ဘာသိတံ သုတ္တံ ဂေယျံ ဝေယျာကရဏံ ဂါထာ ဥဒါနံ ဣတိဝုတ္တကံ ဇာတကံ အဗ္ဘုတဓမ္မံ ဝေဒလ္လံ, သဗ္ဗံ တံ ဓမ္မစက္ကံ ပဝတ္တိတံ. န ကိဉ္စိ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ [Pg.171] ဓမ္မဒေသနာယ ဓမ္မစက္ကတော ဗဟိဒ္ဓါ, တဿ သဗ္ဗံ သုတ္တံ အရိယဓမ္မေသု ပရိယေသိတဗ္ဗံ. တတ္ထ ပရိဂ္ဂဏှနာယ အာလောကသဘာနိ စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ ထာဝရာနိ ဣမာနိ.

ด้วยว่าสมณะหรือพราหมณ์ใครก็ตามพึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'เราจักปฏิเสธทุกข์นี้แล้วบัญญัติทุกข์อื่น' คำพูดนั้นของเขาพึงเป็นเพียงเรื่องราวแห่งถ้อยคำเท่านั้น และเมื่อถูกถามก็จักไม่ถึงที่สุด สัจจะทั้งหลายเป็นเช่นนี้ และในราตรีใดที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตรัสรู้ และในราตรีใดที่พระองค์เสด็จปรินิพพานโดยไม่มีเชื้อเหลือ ในระหว่างนี้ สิ่งใดก็ตามที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงภาษิตไว้ คือ สุตตะ เคยยะ เวยยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาดก อัพภูตธรรม และเวทัลละ ทั้งหมดนั้นชื่อว่าธรรมจักรที่ทรงให้เป็นไปแล้ว ในการแสดงธรรมของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคเจ้าทั้งหลาย ไม่มีสิ่งใดอยู่นอกเหนือไปจากธรรมจักร เพราะเหตุนั้น พระสูตรทั้งหมดพึงแสวงหาในอริยธรรมทั้งหลาย ในการกำหนดรู้นั้น อริยสัจ ๔ ประการเหล่านี้เป็นสิ่งที่มั่นคง มีแสงสว่างนับร้อย

တတ္ထ ကတမံ ဒုက္ခံ? ဇာတိ ဇရာ ဗျာဓိ မရဏံ သံခိတ္တေန ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ ဒုက္ခာ. တတ္ထာယံ လက္ခဏနိဒ္ဒေသော, ပါတုဘာဝလက္ခဏာ ဇာတိ, ပရိပါကလက္ခဏာ ဇရာ, ဒုက္ခဒုက္ခတာလက္ခဏော ဗျာဓိ, စုတိလက္ခဏံ မရဏံ, ပိယဝိပ္ပယောဂဝိပရိဏာမပရိတာပနလက္ခဏော သောကော, လာလပ္ပနလက္ခဏော ပရိဒေဝေါ, ကာယသမ္ပီဠနလက္ခဏံ ဒုက္ခံ, စိတ္တသမ္ပီဠနလက္ခဏံ ဒေါမနဿံ, ကိလေသပရိဒဟနလက္ခဏော ဥပါယာသော, အမနာပသမောဓာနလက္ခဏော အပ္ပိယသမ္ပယောဂေါ, မနာပဝိနာဘာဝလက္ခဏော ပိယဝိပ္ပယောဂေါ, အဓိပ္ပာယဝိဝတ္တနလက္ခဏော အလာဘော, အပရိညာလက္ခဏာ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ, ပရိပါကစုတိလက္ခဏံ ဇရာမရဏံ, ပါတုဘာဝစုတိလက္ခဏံ စုတောပပတ္တိ, ပဋိသန္ဓိနိဗ္ဗတ္တနလက္ခဏော သမုဒယော, သမုဒယပရိဇဟနလက္ခဏော နိရောဓော, အနုသယသမုစ္ဆေဒလက္ခဏော မဂ္ဂေါ. ဗျာဓိလက္ခဏံ ဒုက္ခံ, သဉ္ဇာနနလက္ခဏော သမုဒယော, နိယျာနိကလက္ခဏော မဂ္ဂေါ, သန္တိလက္ခဏော နိရောဓော. အပ္ပဋိသန္ဓိဘာဝနိရောဓလက္ခဏာ အနုပါဒိသေသာ နိဗ္ဗာနဓာတု, ဒုက္ခဉ္စ သမုဒယော စ, ဒုက္ခဉ္စ နိရောဓော စ, ဒုက္ခဉ္စ မဂ္ဂေါ စ, သမုဒယော စ ဒုက္ခဉ္စ, သမုဒယော စ နိရောဓော စ, သမုဒယော စ မဂ္ဂေါ စ, နိရောဓော စ သမုဒယော စ, နိရောဓော စ ဒုက္ခဉ္စ, နိရောဓော စ မဂ္ဂေါ စ, မဂ္ဂေါ စ နိရောဓော စ, မဂ္ဂေါ စ သမုဒယော စ, မဂ္ဂေါ စ ဒုက္ခဉ္စ.

ในบรรดาสัจจะเหล่านั้น ทุกข์คืออะไร? คือ ชาติ ชรา พยาธิ มรณะ โดยย่อ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นทุกข์ ในทุกข์เหล่านั้น นี้คือการแสดงลักษณะ ชาติมีลักษณะปรากฏ ชรามีลักษณะแก่หง่อม พยาธิมีลักษณะเป็นทุกข์เพราะทุกข์ มรณะมีลักษณะเคลื่อนไป โสกะมีลักษณะพลัดพรากจากสิ่งที่รัก มีความแปรปรวนและมีความเร่าร้อนเป็นลักษณะ ปริเทวะมีลักษณะคร่ำครวญ ทุกข์มีลักษณะบีบคั้นทางกาย โทมนัสมีลักษณะบีบคั้นทางใจ อุปายาสมีลักษณะเร่าร้อนด้วยกิเลส อัปปิยสัมปโยคมีลักษณะการประสบกับสิ่งไม่เป็นที่รัก ปิยวิปปโยคมีลักษณะการพลัดพรากจากสิ่งที่รัก อลาภะมีลักษณะความผันแปรแห่งความปรารถนา อุปาทานขันธ์ ๕ มีลักษณะการไม่รู้รอบ ชรามรณะมีลักษณะแก่หง่อมและเคลื่อนไป จุติและอุบัติมีลักษณะปรากฏและเคลื่อนไป สมุทัยมีลักษณะการทำให้ปฏิสนธิเกิดขึ้น นิโรธมีลักษณะการละสมุทัย มรรคมีลักษณะการตัดอนุสัย ทุกข์มีลักษณะเป็นพยาธิ สมุทัยมีลักษณะการก่อตัวขึ้น มรรคมีลักษณะนำออกไป นิโรธมีลักษณะสงบระงับ อนุปาทิเสสนิพพานธาตุมีลักษณะไม่มีปฏิสนธิและมีความดับเป็นลักษณะ ทุกข์และสมุทัย ทุกข์และนิโรธ ทุกข์และมรรค สมุทัยและทุกข์ สมุทัยและนิโรธ สมุทัยและมรรค นิโรธและสมุทัย นิโรธและทุกข์ นิโรธและมรรค มรรคและนิโรธ มรรคและสมุทัย มรรคและทุกข์

၈. တတ္ထိမာနိ သုတ္တာနိ.

๘. ในสัจจะเหล่านั้น พระสูตรเหล่านี้ (คือ)

‘‘ယမေကရတ္တိံ ပဌမံ, ဂဗ္ဘေ ဝသတိ မာဏဝေါ;

အဗ္ဘုဋ္ဌိတောဝ သော ယာတိ, သ ဂစ္ဆံ န နိဝတ္တတီ’’တိ.

สัตว์ใดอยู่ในครรภ์คืนแรก สัตว์นั้นย่อมไปเหมือนดวงอาทิตย์ที่ขึ้นแล้ว สัตว์นั้นเมื่อไปอยู่ย่อมไม่กลับคืนมา

အဋ္ဌိမာ, အာနန္ဒ, ဒါနုပပတ္တိယော ဧကုတ္တရိကေ သုတ္တံ – အယံ ဇာတိ.

ดูกรอานนท์ การอุบัติด้วยทาน ๘ ประการเหล่านี้ มีอยู่ในเอกุตตริกสูตร นี้คือชาติ

တတ္ထ ကတမာ ဇရာ?

ในทุกข์เหล่านั้น ชราคืออะไร?

အစရိတွာ ဗြဟ္မစရိယံ, အလဒ္ဓါ ယောဗ္ဗနေ ဓနံ;

ဇိဏ္ဏကောဉ္စာဝ ဈာယန္တိ, ခီဏမစ္ဆေဝ ပလ္လလေ.

เมื่อไม่ได้ประพฤติพรหมจรรย์ ไม่ได้ทรัพย์ในวัยหนุ่มสาว ย่อมซบเซาเหมือนนกกระเรียนแก่ในหนองน้ำที่ปลาหมดแล้ว

ပဉ္စ ပုဗ္ဗနိမိတ္တာနိ ဒေဝေသု – အယံ ဇရာ.

บุพนิมิต ๕ ประการในหมู่เทพ นี้คือชรา

တတ္ထ [Pg.172] ကတမော ဗျာဓိ?

ในทุกข์เหล่านั้น พยาธิคืออะไร?

သာမံ တေန ကုတော ရာဇ, တုဝမ္ပိ ဇရာယန္တိ ဝေဒေသိ;

ခတ္တိယ ကမ္မဿ ဖလော, လောကော န ဟိ ကမ္မံ ပနယတိ.

ข้าแต่พระราชา ชรานี้ท่านทำเองหรือ? แม้ท่านก็กล่าวว่าชราครอบงำอยู่ ดูกรขัตติยะ โลกเป็นผลของกรรม เพราะว่ากรรมย่อมไม่กำจัดไป

တယော ဂိလာနာ – အယံ ဗျာဓိ.

คนไข้ ๓ จำพวก นี้คือพยาธิ

တတ္ထ ကတမံ မရဏံ?

ในทุกข์เหล่านั้น มรณะคืออะไร?

ယထာပိ ကုမ္ဘကာရဿ, ကတံ မတ္တိကဘာဇနံ;

ခုဒ္ဒကဉ္စ မဟန္တဉ္စ, ယံ ပက္ကံ ယဉ္စ အာမကံ;

သဗ္ဗံ ဘေဒနပရိယန္တံ, ဧဝံ မစ္စာန ဇီဝိတံ.

ภาชนะดินที่ช่างหม้อทำไว้ ทั้งใบเล็กและใบใหญ่ ทั้งที่สุกแล้วและยังดิบอยู่ ทั้งหมดล้วนมีความแตกเป็นที่สุดฉันใด ชีวิตของสัตว์ทั้งหลายก็มีความตายเป็นที่สุดฉันนั้น

မမာယိတေ ပဿထ ဖန္ဒမာနေ, မစ္ဆေဝ အပ္ပောဒကေ ခီဏသောတေ;

ဧတမ္ပိ ဒိသွာ အမမော စရေယျ, ဘဝေသု အာသတ္တိမကုဗ္ဗမာနော.

ท่านทั้งหลายจงดูหมู่สัตว์ผู้ยึดถือว่าเป็นของเรา ดิ้นรนอยู่ เหมือนปลาในน้ำน้อยที่กระแสแห้งไป เมื่อเห็นแม้สิ่งนี้แล้ว พึงเป็นผู้ไม่มีความถือว่าเป็นของเราประพฤติไป ไม่กระทำความติดพันในภพทั้งหลาย

ဥဒကပ္ပနသုတ္တံ – ဣဒံ မရဏံ.

อุทกัปปนสูตร นี้คือมรณะ

တတ္ထ ကတမော သောကော?

ในทุกข์เหล่านั้น โสกะคืออะไร?

ဣဓ သောစတိ ပေစ္စ သောစတိ, ပါပကာရီ ဥဘယတ္ထ သောစတိ;

သော သောစတိ သော ဝိဟညတိ, ဒိသွာ ကမ္မကိလိဋ္ဌမတ္တနော.

ผู้ทำบาปย่อมเศร้าโศกในโลกนี้ ย่อมเศร้าโศกในโลกหน้า ย่อมเศร้าโศกในโลกทั้งสอง เขาเศร้าโศก เขาเดือดร้อน เมื่อเห็นกรรมอันเศร้าหมองของตน

တီဏိ ဒုစ္စရိတာနိ – အယံ သောကော.

ทุจริต ๓ ประการ นี้คือโสกะ

တတ္ထ ကတမော ပရိဒေဝေါ?

ในทุกข์เหล่านั้น ปริเทวะคืออะไร?

ကာမေသု ဂိဒ္ဓါ ပသုတာ ပမူဠှာ, အဝဒါနိယာ တေ ဝိသမေ နိဝိဋ္ဌာ;

ဒုက္ခူပနီတာ ပရိဒေဝယန္တိ, ကိံသု ဘဝိဿာမ ဣတော စုတာသေ.

ชนเหล่าใดกำหนัด หมกมุ่น หลงงมงายในกาม เป็นคนตระหนี่ ตั้งอยู่ในอารมณ์ที่ไม่สม่ำเสมอ ชนเหล่านั้นถูกทุกข์นำไปแล้ว ย่อมคร่ำครวญว่า 'เมื่อเราจุติจากโลกนี้ไปแล้ว จักเป็นอะไรหนอ'

တိဿော ဝိပတ္တိယော – အယံ ပရိဒေဝေါ.

วิบัติ ๓ ประการ นี้คือปริเทวะ

တတ္ထ [Pg.173] ကတမံ ဒုက္ခံ?

ในทุกข์เหล่านั้น ทุกข์ (ทางกาย) คืออะไร?

သတံ အာသိ အယောသင်္ကူ, သဗ္ဗေ ပစ္စတ္တဝေဒနာ;

ဇလိတာ ဇာတဝေဒါဝ, အစ္စိသံဃသမာကုလာ.

หลาวเหล็ก ๑๐๐ อัน (ทิ่มแทงอยู่) เวทนาเฉพาะตนทั้งหมด ลุกโพลงดุจไฟป่า เต็มไปด้วยเปลวเพลิง

မဟာ ဝတ သော ပရိဠာဟော သံယုတ္တကေ သုတ္တံ သစ္စသံယုတ္တေသု – ဣဒံ ဒုက္ခံ.

ความเร่าร้อนอันยิ่งใหญ่นั้นแล (มีปรากฏ) ในสูตรแห่งสัจจสังยุต สังยุตตนิกาย — นี้คือทุกข์

တတ္ထ ကတမံ ဒေါမနဿံ?

ในทุกข์เหล่านั้น โทมนัสคืออะไร?

သင်္ကပ္ပေဟိ ပရေတော သော, ကပဏော ဝိယ ဈာယတိ;

သုတွာ ပရေသံ နိဂ္ဃောသံ, မင်္ကု ဟောတိ တထာဝိဓော.

บุคคลนั้นถูกความดำริ (มิจฉาวิตก) ครอบงำ ย่อมซูบซีด (หรือครุ่นคิด) เหมือนคนอนาถา เมื่อได้ยินเสียงกึกก้อง (ของผู้อื่น) บุคคลผู้มีสภาพเช่นนั้นย่อมเป็นผู้เก้อเขิน (หรือมีหน้าไม่เบิกบาน)

ဒွေမေ တပနီယာ ဓမ္မာ – ဣဒံ ဒေါမနဿံ.

ธรรมที่ทำให้เดือดร้อน ๒ ประการนี้ — นี้คือโทมนัส

တတ္ထ ကတမော ဥပါယာသော?

ในทุกข์เหล่านั้น อุปายาสคืออะไร?

ကမ္မာရာနံ ယထာ ဥက္ကာ, အန္တော ဍယှတိ နော ဗဟိ;

ဧဝံ ဍယှတိ မေ ဟဒယံ, သုတွာ နိဗ္ဗတ္တမမ္ဗုဇံ.

เบ้าหลอมของช่างทอง (หรือช่างเหล็ก) ย่อมไหม้อยู่ภายใน ไม่ไหม้ออกมาภายนอก ฉันใด เมื่อได้ยินว่า (ผู้อื่น) มีใจสงบระงับแล้ว หัวใจของข้าพเจ้าก็ย่อมเร่าร้อน ฉันนั้น

တယော အဂ္ဂီ – အယံ ဥပါယာသော.

ไฟ ๓ กองนี้ คืออุปายาส

တတ္ထ ကတမော အပ္ပိယသမ္ပယောဂေါ?

ในทุกข์เหล่านั้น อัปปิยสัมปโยคคืออะไร?

အယသာဝ မလံ သမုဋ္ဌိတံ, တတုဋ္ဌာယ တမေဝ ခါဒတိ;

ဧဝံ အတိဓောနစာရိနံ, သာနိ ကမ္မာနိ နယန္တိ ဒုဂ္ဂတိံ.

สนิมตั้งขึ้นจากเหล็กนั่นเอง ครั้นตั้งขึ้นจากเหล็กนั้นแล้ว ย่อมกัดกินเหล็กนั้นเอง ฉันใด กรรมทั้งหลายของตน ย่อมนำบุคคลผู้ประพฤติล่วงส่วน (ประพฤติชั่วเกินประมาณ) ไปสู่ทุคติ ฉันนั้น

ဒွေမေ တထာဂတံ အဗ္ဘာစိက္ခန္တိ, ဧကုတ္တရိကေ သုတ္တံ ဒုကေသု – အယံ အပ္ပိယသမ္ပယောဂေါ.

บุคคล ๒ จำพวกนี้ย่อมกล่าวตู่พระตถาคต (มีปรากฏในสูตรแห่งทุกนิบาต อังคุตตรนิกาย) — นี้คืออัปปิยสัมปโยค

တတ္ထ ကတမော ပိယဝိပ္ပယောဂေါ?

ในทุกข์เหล่านั้น ปิยวิปปโยคคืออะไร?

သုပိနေန ယထာပိ သင်္ဂတံ, ပဋိဗုဒ္ဓေါ ပုရိသော န ပဿတိ;

ဧဝမ္ပိ ပိယာယိတံ ဇနံ, ပေတံ ကာလင်္ကတံ န ပဿတိ.

บุรุษผู้ตื่นขึ้นแล้ว ย่อมไม่เห็นสิ่งที่มาประจวบกันในฝัน ฉันใด บุคคลย่อมไม่เห็นหมู่ชนที่ตนรักใคร่ ซึ่งตายจากไปแล้ว ฉันนั้น

တေ ဒေဝါ စဝနဓမ္မံ ဝိဒိတွာ တီဟိ ဝါစာဟိ အနုသာသန္တိ. အယံ ပိယဝိပ္ပယောဂေါ.

เทพเหล่านั้นรู้ว่าตนมีอันจะจุติ ย่อมสั่งสอนด้วยวาจา ๓ ประการ นี้คือปิยวิปปโยค

ယမ္ပိစ္ဆံ [Pg.174] န လဘတိ, တိဿော မာရဓီတရော;

တဿ စေ ကာမယာနဿ, ဆန္ဒဇာတဿ ဇန္တုနော;

တေ ကာမာ ပရိဟာယန္တိ, သလ္လဝိဒ္ဓေါဝ ရုပ္ပတိ.

ธิดามารทั้ง ๓ ตน ย่อมไม่ได้สิ่งที่ปรารถนาใดๆ เมื่อกามเหล่านั้นเสื่อมไปจากสัตว์ผู้ปรารถนากาม ผู้มีฉันทะเกิดขึ้นแล้ว สัตว์นั้นย่อมเจ็บปวดเหมือนถูกลูกศรเสียบแทง

သံခိတ္တေန ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ ဒုက္ခာ.

โดยย่อ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นทุกข์

စက္ခု သောတဉ္စ ဃာနဉ္စ, ဇိဝှာ ကာယော တတော မနံ;

ဧတေ လောကာမိသာ ဃောရာ, ယတ္ထ သတ္တာ ပုထုဇ္ဇနာ.

จักษุ หู จมูก ลิ้น กาย และใจ เหล่านี้เป็นเหยื่อในโลกอันน่ากลัว ซึ่งปุถุชนทั้งหลายย่อมติดข้องอยู่

ပဉ္စိမေ ဘိက္ခဝေ ခန္ဓာ – ဣဒံ ဒုက္ခံ.

ภิกษุทั้งหลาย ขันธ์ ๕ เหล่านี้ คือทุกข์

တတ္ထ ကတမာ ဇရာ စ မရဏဉ္စ?

ในทุกข์เหล่านั้น ชราและมรณะคืออะไร?

အပ္ပံ ဝတ ဇီဝိတံ ဣဒံ, ဩရံ ဝဿသတာပိ မီယတေ ;

အထ ဝါပိ အကိစ္ဆံ ဇီဝိတံ, အထ ခေါ သော ဇရသာပိ မီယတေ.

ชีวิตนี้น้อยนักแล สัตว์ย่อมตายแม้ภายในร้อยปี หรือว่าชีวิตเป็นของลำบาก ถึงกระนั้น สัตว์นั้นย่อมตายเพราะความแก่ด้วยเหมือนกัน

သံယုတ္တကေ ပသေနဒိသံယုတ္တကေ သုတ္တံ အယျိကာ မေ ကာလင်္ကတာ – အယံ ဇရာ စ မရဏဉ္စ.

สูตรในปเสนทิสังยุต สังยุตตนิกาย (ความว่า) ยายของข้าพเจ้าตายแล้ว — นี้คือชราและมรณะ

တတ္ထ ကတမာ စုတိ စ ဥပပတ္တိ စ?

ในทุกข์เหล่านั้น จุติและอุปบัติคืออะไร?

‘‘သဗ္ဗေ သတ္တာ မရိဿန္တိ, မရဏန္တံ ဟိ ဇီဝိတံ;

ယထာကမ္မံ ဂမိဿန္တိ, အတ္တကမ္မဖလူပဂါ’’တိ. –

สัตว์ทั้งหลายทั้งปวงจักต้องตาย เพราะชีวิตมีความตายเป็นที่สุด สัตว์ทั้งหลายจักไปตามกรรม เข้าถึงผลแห่งกรรมที่ตนทำไว้

အယံ စုတိ စ ဥပပတ္တိ စ.

นี้คือจุติและอุปบัติ

ဣမေဟိ သုတ္တေဟိ ဧကသဒိသေဟိ စ အညေဟိ နဝဝိဓံ သုတ္တံ တံ အနုပဝိဋ္ဌေဟိ လက္ခဏတော ဒုက္ခံ ဉတွာ သာဓာရဏဉ္စ အသာဓာရဏဉ္စ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗံ. ဂါထာဟိ ဂါထာ အနုမိနိတဗ္ဗာ, ဗျာကရဏေဟိ ဝါ ဗျာကရဏံ – ဣဒံ ဒုက္ခံ.

ด้วยสูตรเหล่านี้และสูตรอื่นๆ ที่มีลักษณะคล้ายคลึงกัน พึงแสดงนวังคสัตถุศาสน์ (หรือสูตร ๙ ประการ) พึงกำหนดรู้ทุกข์โดยลักษณะผ่านสูตรที่รวบรวมไว้นั้น แล้วพึงแสดงทุกขอริยสัจทั้งที่เป็นสาธารณะและอสาธารณะ พึงเทียบเคียงคาถาด้วยคาถา พึงเทียบเคียงไวยากรณ์ด้วยไวยากรณ์ — นี้คือทุกข์

၉. တတ္ထ ကတမော ဒုက္ခသမုဒယော?

๙. ในสัจจะเหล่านั้น ทุกขสมุทัยคืออะไร?

ကာမေသု သတ္တာ ကာမသင်္ဂသတ္တာ, သံယောဇနေ ဝဇ္ဇမပဿမာနာ;

န ဟိ ဇာတု သံယောဇနသင်္ဂသတ္တာ, ဩဃံ တရေယျုံ ဝိပုလံ မဟန္တံ.

สัตว์ทั้งหลายผู้ติดข้องในกาม ผู้ติดข้องด้วยกามสังคะ ไม่เห็นโทษในสังโยชน์ สัตว์ทั้งหลายผู้ติดข้องด้วยเครื่องผูกคือสังโยชน์นั้น ย่อมไม่สามารถข้ามโอฆะอันกว้างใหญ่ไพศาลได้เลย

စတ္တာရော အာသဝါ သုတ္တံ – အယံ ဒုက္ခသမုဒယော.

อาสวะ ๔ ประการ (มีปรากฏในสูตร) — นี้คือทุกขสมุทัย

တတ္ထ [Pg.175] ကတမော ဒုက္ခနိရောဓော?

ในสัจจะเหล่านั้น ทุกขนิโรธคืออะไร?

ယမှိ န မာယာ ဝသတီ န မာနော,ယော ဝီတလောဘော အမမော နိရာသော,ပနုဏ္ဏကောဓော အဘိနိဗ္ဗုတတ္တော;

သော ဗြာဟ္မဏော သော သမဏော သ ဘိက္ခု.

ในผู้ใดไม่มีมายา ไม่มีมานะ ผู้ใดปราศจากโลภะ ไม่มีความถือตัวว่าของเรา ไม่มีความหวัง (ตัณหา) มีโกรธพ้นไปแล้ว มีตนดับกิเลสสนิทแล้ว ผู้นั้นชื่อว่าพราหมณ์ ผู้นั้นชื่อว่าสมณะ ผู้นั้นชื่อว่าภิกษุ

ဒွေမာ ဝိမုတ္တိယော, ရာဂဝိရာဂါ စ စေတောဝိမုတ္တိ; အဝိဇ္ဇာဝိရာဂါ စ ပညာဝိမုတ္တိ – အယံ နိရောဓော.

วิมุตติ ๒ ประการนี้ คือ เจโตวิมุตติเพราะสำรอกราคะ และปัญญาวิมุตติเพราะสำรอกอวิชชา — นี้คือนิโรธ

တတ္ထ ကတမော မဂ္ဂေါ?

ในสัจจะเหล่านั้น มรรคสัจคืออะไร?

ဧသေဝ မဂ္ဂေါ နတ္ထညော, ဒဿနဿ ဝိသုဒ္ဓိယာ;

အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ, မာရဿေတံ ပမောဟနံ.

มรรคนี้เท่านั้น ไม่มีทางอื่น เพื่อความบริสุทธิ์แห่งทัสสนะ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้ ย่อมยังมารให้หลง

သတ္တိမေ, ဘိက္ခဝေ, ဗောဇ္ဈင်္ဂါ – အယံ မဂ္ဂေါ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โพชฌงค์ ๗ ประการเหล่านี้ นี้คือมรรค

တတ္ထ ကတမာနိ စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ?

ในพระธรรมเทศนานั้น อริยสัจ ๔ ประการเป็นไฉน?

‘‘ယေ ဓမ္မာ ဟေတုပ္ပဘဝါ, တေသံ ဟေတုံ တထာဂတော အာဟ;

တေသဉ္စ ယော နိရောဓော, ဧဝံဝါဒီ မဟာသမဏော’’တိ.

ธรรมเหล่าใดเกิดแต่เหตุ พระตถาคตตรัสบอกเหตุแห่งธรรมเหล่านั้น และความดับแห่งธรรมเหล่านั้น พระมหาสมณะมีปกติกล่าวอย่างนี้

ဟေတုပ္ပဘဝါ ဓမ္မာ ဒုက္ခံ, ဟေတုသမုဒယော, ယံ ဘဂဝတော ဝစနံ. အယံ ဓမ္မော ယော နိရောဓော, ယေ ဟိ ကေစိ သံယောဇနိယေသု ဓမ္မေသု အဿဒါနုပဿိနော ဝိဟရန္တိ. ကိလေသာ တဏှာ ပဝဍ္ဎတိ, တဏှာပစ္စယာ ဥပါဒါနံ…ပေ… ဧဝမေတဿ ကေဝလဿ ဒုက္ခက္ခန္ဓဿ သမုဒယော ဟောတိ. တတ္ထ ယံ သံယောဇနံ – အယံ သမုဒယော. ယေ သံယောဇနိယာ ဓမ္မာ ယေ စ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ သမ္ဘဝန္တိ – ဣဒံ ဒုက္ခံ. ယာ သံယောဇနိယေသု ဓမ္မေသု အာဒီနဝါနုပဿနာ – အယံ မဂ္ဂေါ. ပရိမုစ္စတိ ဇာတိယာ ဇရာယ ဗျာဓီဟိ မရဏေဟိ သောကေဟိ ပရိဒေဝေဟိ ယာဝ ဥပါယာသေဟိ – ဣဒံ နိဗ္ဗာနံ. ဣမာနိ စတ္တာရိ သစ္စာနိ.

ธรรมทั้งหลายที่เกิดแต่เหตุเป็นทุกข์ เหตุเป็นสมุทัย ตามพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้า ธรรมนี้คือความดับ (นิโรธ) เมื่อบุคคลใดๆ พิจารณาเห็นความยินดีในธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์อยู่ กิเลสตัณหาย่อมเจริญ เพราะตัณหาเป็นปัจจัย อุปาทานย่อมเจริญ... ฯลฯ ...ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งสิ้นนี้ย่อมมีด้วยอาการอย่างนี้ ในบรรดาธรรมเหล่านั้น สังโยชน์ใดมีอยู่ สังโยชน์นี้คือสมุทัย ธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์เหล่าใด และโสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส อุปายาสเหล่าใดเกิดขึ้น ธรรมนี้คือทุกข์ การพิจารณาเห็นโทษเนืองๆ ในธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์ทั้งหลายใดมีอยู่ การเห็นนี้คือมรรค ย่อมพ้นจากชาติ ชรา พยาธิ มรณะ โสกะ ปริเทวะ จนถึงอุปายาส นี้คือนิพพาน อริยสัจ ๔ ประการเหล่านี้

တတ္ထ ကတမာ အနုပါဒိသေသာ နိဗ္ဗာနဓာတု?

ในพระธรรมเทศนานั้น อนุปาทิเสสนิพพานธาตุเป็นไฉน?

အတ္ထင်္ဂတဿ န ပမာဏမတ္ထိ, တံ ဟိ ဝါ နတ္ထိ ယေန နံ ပညပေယျ;

သဗ္ဗသင်္ဂါနံ သမူဟတတ္တာ ဝိဒူ, သိတာ ဝါဒသတဿု သဗ္ဗေ.

สำหรับผู้ที่ถึงความดับแล้ว ย่อมไม่มีประมาณ ในนิพพานนั้นไม่มีตัณหาเครื่องร้อยรัดที่จะพึงบัญญัติผู้นั้นได้ เพราะถอนความข้องทั้งปวงได้แล้ว บัณฑิตทั้งปวงย่อมไม่อาศัยอยู่ในวาทะตั้งร้อย

သံယုတ္တကေ ဂေါဓိကသံယုတ္တံ.

ในสังยุตตนิกาย คือ โคธิกสังยุต

ဣမာနိ [Pg.176] အသာဓာရဏာနိ သုတ္တာနိ. ယဟိံ ယဟိံ သစ္စာနိ နိဒ္ဒိဋ္ဌာနိ, တဟိံ တဟိံ သစ္စလက္ခဏတော ဩတာရေတွာ အပရိမာဏေဟိ ဗျဉ္ဇနေဟိ သော အတ္ထော ပရိယေသိတဗ္ဗော. တတ္ထ အတ္ထာနုပရိဝတ္တိ ဗျဉ္ဇနေန ပုန ဗျဉ္ဇနာနုပရိဝတ္တိ အတ္ထေန တဿ ဧကမေကဿ အပရိမာဏာနိ ဗျဉ္ဇနာနိ ဣမေဟိ သုတ္တေဟိ ယထာနိက္ခိတ္တေဟိ စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗာနိ. ပဉ္စနိကာယေ အနုပဝိဋ္ဌာဟိ ဂါထာဟိ ဂါထာ အနုမိနိတဗ္ဗာ, ဗျာကရဏေန ဗျာကရဏံ. ဣမာနိ အသာဓာရဏာနိ သုတ္တာနိ.

พระสูตรเหล่านี้เป็นอสาธารณะ ในพระสูตรใดๆ ที่แสดงสัจจะไว้ ในพระสูตรนั้นๆ พึงหยั่งลงพิจารณาตามลักษณะของสัจจะ แล้วแสวงหาอรรถนั้นด้วยพยัญชนะอันประมาณมิได้ ในการแสวงหานั้น พึงแสวงหาอรรถที่คล้อยตามพยัญชนะ และพยัญชนะที่คล้อยตามอรรถอีกครั้งหนึ่ง พึงแสดงอริยสัจ ๔ ประการ และพยัญชนะอันประมาณมิได้ของสัจจะแต่ละอย่างนั้น ด้วยพระสูตรเหล่านี้ตามที่วางไว้แล้ว พึงเทียบเคียงคาถาด้วยคาถา และพยากรณ์ด้วยพยากรณ์ที่เข้าถึงแล้วในปัญจนิกาย พระสูตรเหล่านี้เป็นอสาธารณะ

တေသံ ဣမာ ဥဒ္ဒါနဂါထာ

คาถาอุททานเหล่านี้ เป็นของพระสูตรเหล่านั้น

ယမေကရတ္တိံ ပဌမံ, အဋ္ဌ ဒါနူပပတ္တိယော;

ပဉ္စ ပုဗ္ဗနိမိတ္တာနိ, ခီဏမစ္ဆံဝ ပလ္လလံ.

พระสูตรว่าด้วยการอยู่ในครรภ์คืนแรก, การอุบัติแห่งทาน ๘ ประการ, บุพนิมิต ๕ ประการ, เหมือนหนองน้ำที่ปลาสิ้นไปแล้ว

သာမံ တေန ကုတော ရာဇ, တယော ဒေဝါ ဂိလာနကာ;

ယထာပိ ကုမ္ဘကာရဿ, ယထာ နဒိဒကပ္ပနံ.

ภัยจากพระราชาผู้เป็นสามันตะมาจากไหน, เทวดา ๓ องค์ผู้เจ็บป่วย, เหมือนหม้อของช่างหม้อ, เหมือนแม่น้ำที่ไม่มีน้ำ

ဣဓ သောစတိ ပေစ္စ သောစတိ, တီဏိ ဒုစ္စရိတာနိ စ;

ကာမေသု ဂိဒ္ဓါ ပသုတာ, ယာဝ တိဿော ဝိပတ္တိယော.

ย่อมเศร้าโศกในโลกนี้ ย่อมเศร้าโศกในโลกหน้า, ทุจริต ๓ ประการ, ผู้ที่ติดข้องและหมกมุ่นในกามเพียงใด วิบัติ ๓ ประการก็มีเพียงนั้น

သတံ အာသိ အယောသင်္ကူ, ပရိဠာဟော မဟတ္တရော;

သင်္ကပ္ပေဟိ ပရေတော သော, တတ္ထ တပနိယေဟိ စ.

เหล็กหลาวเหล็กร้อนร้อยอัน, ความเร่าร้อนอันยิ่งใหญ่, ผู้ที่ถูกความดำริครอบงำ ย่อมถูกความเร่าร้อนครอบงำด้วย

ကမ္မာရာနံ ယထာ ဥက္ကာ, တယော အဂ္ဂီ ပကာသိတာ;

အယတော မလမုပ္ပန္နံ, အဗ္ဘက္ခာနံ တထာဂတေ.

เหมือนเตาของช่างเหล็ก, ไฟ ๓ กองที่แสดงไว้, สนิมเกิดจากเหล็ก, การกล่าวตู่ในพระตถาคต

တိဝိဓံ ဒေဝါနုသာသန္တိ, သုပိနေန သင်္ဂမော ယထာ;

တိဿော စေဝ မာရဓီတာ, သလ္လဝိဒ္ဓေါဝ ရုပ္ပတိ.

เทวดาพร่ำสอน ๓ อย่าง, เหมือนการพบกันในฝัน, ธิดามาร ๓ ตน, ย่อมเดือดร้อนเหมือนถูกลูกศรแทง

စက္ခု သောတဉ္စ ဃာနဉ္စ, ပဉ္စက္ခန္ဓာ ပကာသိတာ;

အပ္ပံ ဝတ ဇီဝိတံ ဣဒံ, အယျိကာ မေ မဟလ္လိကာ.

ตา หู และจมูก, ขันธ์ ๕ ที่แสดงไว้, ชีวิตนี้น้อยนักหนอ, ยายของฉันแก่แล้ว

သဗ္ဗေ သတ္တာ မရိဿန္တိ, ဥပပတ္တိ စုတိစယံ;

ကာမေသု သတ္တာ ပသုတာ, အာသဝေဟိ စတူဟိ စ.

สัตว์ทั้งปวงจักตาย, การเกิดและการจุติ, สัตว์ทั้งหลายผู้หมกมุ่นในกาม, และด้วยอาสวะ ๔ ประการ

ယမှိ န မာယာ ဝသတိ, ဒွေမာ စေတောဝိမုတ္တိယော;

ဧသေဝ မဂ္ဂေါ နတ္ထညော, ဗောဇ္ဈင်္ဂါ စ သုဒေသိတာ.

ในผู้ใดไม่มีมายาอยู่, เจโตวิมุตติ ๒ ประการเหล่านี้, มรรคนี้เท่านั้นไม่มีทางอื่น, และโพชฌงค์ที่แสดงไว้ดีแล้ว

အတ္ထင်္ဂတဿ [Pg.177] န ပမာဏမတ္ထိ, ဂေါဓိကော ပရိနိဗ္ဗုတော;

ယေ ဓမ္မာ ဟေတုပ္ပဘဝါ, သံယောဇနာနုပဿိနော.

สำหรับผู้ที่ถึงความดับแล้ว ย่อมไม่มีประมาณ, พระโคธิกะปรินิพพานแล้ว, ธรรมทั้งหลายที่เกิดแต่เหตุ, ผู้พิจารณาเห็นสังโยชน์เนืองๆ

ဣမာ ဒသ တေသံ ဥဒ္ဒါနဂါထာ.

คาถาอุททาน ๑๐ บทเหล่านี้ เป็นของพระสูตรเหล่านั้น

၁၀. တတ္ထိမာနိ သာဓာရဏာနိ သုတ္တာနိ ယေသု သုတ္တေသု သာဓာရဏာနိ သစ္စာနိ ဒေသိတာနိ အနုလောမမ္ပိ ပဋိလောမမ္ပိ ဝေါမိဿကမ္ပိ. တတ္ထ အယံ အာဒိ.

๑๐. ในคาถาอุททานนั้น พระสูตรเหล่านี้เป็นสาธารณะ ในพระสูตรใดๆ ที่แสดงสัจจะอันเป็นสาธารณะไว้ ทั้งโดยอนุโลม ปฏิโลม และผสมกัน ในบรรดาพระสูตรสาธารณะเหล่านั้น นี้คือเบื้องต้น

အဝိဇ္ဇာယ နိဝုတော လောကော, [အဇိတာတိ ဘဂဝါ]ဝိဝိစ္ဆာ ပမာဒါ နပ္ပကာသတိ;

ဇပ္ပာဘိလေပနံ ဗြူမိ, ဒုက္ခမဿ မဟဗ္ဘယံ.

โลกถูกอวิชชาปิดบังไว้ (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า อชิตะ) ย่อมไม่ปรากฏเพราะความสงสัยและความประมาท เรากล่าวตัณหาว่าเป็นเครื่องฉาบไล้ และกล่าวว่าทุกข์เป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น

တတ္ထ ယာ အဝိဇ္ဇာ စ ဝိဝိစ္ဆာ စ, အယံ သမုဒယော. ယံ မဟဗ္ဘယံ, ဣဒံ ဒုက္ခံ. ဣမာနိ ဒွေ သစ္စာနိ – ဒုက္ခဉ္စ သမုဒယော စ. ‘‘သံယောဇနံ သံယောဇနိယာ စ ဓမ္မာ’’တိ သံယုတ္တကေ စိတ္တသံယုတ္တကေသု ဗျာကရဏံ. တတ္ထ ယံ သံယောဇနံ, အယံ သမုဒယော. ယေ သံယောဇနိယာ ဓမ္မာ, ဣဒံ ဒုက္ခံ. ဣမာနိ ဒွေ သစ္စာနိ – ဒုက္ခဉ္စ သမုဒယော စ.

ในพระธรรมเทศนานั้น อวิชชาและความสงสัยนี้คือสมุทัย ภัยใหญ่ใด นั่นคือทุกข์ อริยสัจ ๒ ประการเหล่านี้ คือทุกข์และสมุทัย ในจิตตสังยุตแห่งสังยุตตนิกาย มีคำพยากรณ์ว่า 'สังโยชน์และธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์' ในคำพยากรณ์นั้น สังโยชน์ใดมีอยู่ สังโยชน์นี้คือสมุทัย ธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์เหล่าใดมีอยู่ ธรรมนี้คือทุกข์ อริยสัจ ๒ ประการเหล่านี้ คือทุกข์และสมุทัย

တတ္ထ ကတမံ ဒုက္ခဉ္စ နိရောဓော စ?

ในบรรดาสัจจะเหล่านั้น ทุกข์และนิโรธเป็นไฉน?

ဥစ္ဆိန္နဘဝတဏှဿ, နေတ္တိစ္ဆိန္နဿ ဘိက္ခုနော;

ဝိက္ခီဏော ဇာတိသံသာရော, နတ္ထိ ဒါနိ ပုနဗ္ဘဝေါ.

สำหรับภิกษุผู้มีตัณหาในภพอันตัดขาดแล้ว มีเครื่องร้อยรัดอันตัดขาดแล้ว ชาติสังสารย่อมสิ้นไป บัดนี้ไม่มีภพใหม่อีก

ယံ စိတ္တံ, ဣဒံ ဒုက္ခံ. ယော ဘဝတဏှာယ ဥပစ္ဆေဒေါ, အယံ ဒုက္ခနိရောဓော. ဝိက္ခီဏော ဇာတိသံသာရော, နတ္ထိ ဒါနိ ပုနဗ္ဘဝေါတိ နိဒ္ဒေသော. ဣမာနိ ဒွေ သစ္စာနိ – ဒုက္ခဉ္စ နိရောဓော စ. ဒွေမာ, ဘိက္ခဝေ, ဝိမုတ္တိယော; ရာဂဝိရာဂါ စ စေတောဝိမုတ္တိ, အဝိဇ္ဇာဝိရာဂါ စ ပညာဝိမုတ္တိ. ယံ စိတ္တံ, ဣဒံ ဒုက္ခံ. ယာ ဝိမုတ္တိ, အယံ နိရောဓော. ဣမာနိ ဒွေ သစ္စာနိ – ဒုက္ခဉ္စ နိရောဓော စ.

จิตใดมีอยู่ จิตนี้คือทุกข์ การตัดขาดตัณหาในภพใดมีอยู่ การตัดขาดนี้คือทุกขนิโรธ มีคำระบุว่า 'ชาติสังสารสิ้นไปแล้ว บัดนี้ไม่มีภพใหม่อีก' อริยสัจ ๒ ประการเหล่านี้ คือทุกข์และนิโรธ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วิมุตติ ๒ ประการเหล่านี้ คือเจโตวิมุตติเพราะสำรอกราคะ และปัญญาวิมุตติเพราะสำรอกอวิชชา จิตใดมีอยู่ จิตนี้คือทุกข์ วิมุตติใดมีอยู่ วิมุตตินี้คือนิโรธ อริยสัจ ๒ ประการเหล่านี้ คือทุกข์และนิโรธ

တတ္ထ ကတမံ ဒုက္ခဉ္စ မဂ္ဂေါ စ?

ในบรรดาสัจจะเหล่านั้น ทุกข์และมรรคเป็นไฉน?

ကုမ္ဘူပမံ ကာယမိမံ ဝိဒိတွာ, နဂရူပမံ စိတ္တမိဒံ ဌပေတွာ;

ယောဓေထ မာရံ ပညာဝုဓေန, ဇိတဉ္စ ရက္ခေ အနိဝေသနော သိယာ.

พึงรู้กายนี้ว่าเปรียบเหมือนหม้อ พึงตั้งจิตนี้ให้มั่นเปรียบเหมือนเมือง พึงรบกับมารด้วยอาวุธคือปัญญา และพึงรักษาชัยชนะไว้ พึงเป็นผู้ไม่มีที่อาศัย

တတ္ထ [Pg.178] ယဉ္စ ကုမ္ဘူပမော ကာယော ယဉ္စ နဂရူပမံ စိတ္တံ, ဣဒံ ဒုက္ခံ. ယံ ပညာဝုဓေန မာရံ ယောဓေထာတိ အယံ မဂ္ဂေါ. ဣမာနိ ဒွေ သစ္စာနိ. ယံ, ဘိက္ခဝေ, န တုမှာကံ, တံ ပဇဟိတဗ္ဗံ. ယာ သံယောဇနာ, အယံ မဂ္ဂေါ. ယေ တေ ဓမ္မာ အနတ္တနိယာ ပဟာတဗ္ဗာ, ရူပံ ယာဝ ဝိညာဏံ, ဣဒံ ဒုက္ခဉ္စ မဂ္ဂေါ စ.

ในพระธรรมเทศนานั้น กายใดเปรียบเหมือนหม้อ และจิตใดเปรียบเหมือนเมือง นี้คือทุกข์ การที่พึงรบกับมารด้วยอาวุธคือปัญญา นี้คือมรรค อริยสัจ ๒ ประการเหล่านี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่ใช่ของเธอ สิ่งนั้นพึงละเสีย สังโยชน์ใด นี้คือมรรค ธรรมเหล่าใดที่ไม่ใช่ของตนซึ่งพึงละเสีย คือรูปจนถึงวิญญาณ นี้คือทั้งทุกข์และมรรค

တတ္ထ ကတမံ ဒုက္ခဉ္စ သမုဒယော စ နိရောဓော စ?

ในสัจจะเหล่านั้น ทุกข์ สมุทัย และนิโรธ คืออะไร?

ယေ ကေစိ သောကာ ပရိဒေဝိတာ ဝါ, ဒုက္ခာ စ လောကသ္မိမနေကရူပါ;

ပိယံ ပဋိစ္စပ္ပဘဝန္တိ ဧတေ, ပိယေ အသန္တေ န ဘဝန္တိ ဧတေ.

โสกะ ปริเทวะ หรือทุกข์อันมีหลายอย่างในโลกเหล่าใดเหล่าหนึ่ง ทั้งหมดนั้นย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยสิ่งที่รัก เมื่อไม่มีสิ่งที่รัก สิ่งเหล่านั้นย่อมไม่เกิดขึ้น

ယေ သောကပရိဒေဝါ, ယံ စ အနေကရူပံ ဒုက္ခံ, ယံ ပေမတော ဘဝတိ, ဣဒံ ဒုက္ခံ. ယံ ပေမံ, အယံ သမုဒယော. ယော တတ္ထ ဆန္ဒရာဂဝိနယော ပိယဿ အကိရိယာ, အယံ နိရောဓော. ဣမာနိ တီဏိ သစ္စာနိ. တိမ္ဗရုကော ပရိဗ္ဗာဇကော ပစ္စေတိ ‘‘သယံကတံ ပရံကတ’’န္တိ. ယထေသာ ဝီမံသာ, ဣဒံ ဒုက္ခံ. ယာ ဧတေ ဒွေ အန္တေ အနုပဂမ္မ မဇ္ဈိမာ ပဋိပဒါ အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ ယာဝ ဇာတိပစ္စယာ ဇရာမရဏံ, ဣဒမ္ပိ ဒုက္ခဉ္စ သမုဒယော စ. ဝိညာဏံ နာမရူပံ သဠာယတနံ ဖဿော ဝေဒနာ ဘဝေါ ဇာတိ ဇရာမရဏံ, ဣဒံ ဒုက္ခံ. အဝိဇ္ဇာ သင်္ခါရာ တဏှာ ဥပါဒါနံ, အယံ သမုဒယော. ဣတိ ဣဒံ သယံကတံ ဝီမံသေယျာတိ ယဉ္စ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေ ဒုက္ခံ, ဣဒံ ဧသော သမုဒယော နိဒ္ဒိဋ္ဌော. အဝိဇ္ဇာနိရောဓာ သင်္ခါရနိရောဓော စ ယာဝ စ ဇရာမရဏနိရောဓောတိ အယံ နိရောဓော. ဣမာနိ တီဏိ သစ္စာနိ ဒုက္ခဉ္စ သမုဒယော စ နိရောဓော စ.

โสกะและปริเทวะเหล่าใด และทุกข์อันมีหลายอย่างใดที่เกิดขึ้นจากความรัก นี้คือทุกข์ ความรักใด นี้คือสมุทัย การกำจัดฉันทราคะในสิ่งที่รัก การไม่กระทำในสิ่งที่รักนั้น นี้คือนิโรธ เหล่านี้คืออริยสัจ ๓ ปริพาชกชื่อติมพรุกะย่อมเสวยผล (แห่งทุจริต) ที่ตนทำเองหรือที่ผู้อื่นทำ การพิจารณาเช่นใด นี้คือทุกข์ มัชฌิมาปฏิปทาใดที่ไม่เข้าถึงที่สุดสองอย่างนี้ คือเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารจึงมี จนถึงเพราะชาติเป็นปัจจัย ชราและมรณะจึงมี แม้นี้ก็เป็นทั้งทุกข์และสมุทัย วิญญาณ นามรูป สฬายตนะ ผัสสะ เวทนา ภพ ชาติ ชรามรณะ นี้คือทุกข์ อวิชชา สังขาร ตัณหา อุปาทาน นี้คือสมุทัย พึงพิจารณาปฏิจจสมุปบาทนี้ว่า 'ตนทำเอง' ดังนี้ ทุกข์ใดในปฏิจจสมุปบาทนี้ ทุกข์นั้นถูกระบุว่าเป็นสมุทัย เพราะอวิชชาดับ สังขารจึงดับ จนถึงชรามรณะดับ นี้คือนิโรธ เหล่านี้คืออริยสัจ ๓ คือ ทุกข์ สมุทัย และนิโรธ

၁၁. တတ္ထ ကတမံ ဒုက္ခဉ္စ သမုဒယော စ မဂ္ဂေါ စ?

๑๑. ในสัจจะเหล่านั้น ทุกข์ สมุทัย และมรรค คืออะไร?

‘‘ယော ဒုက္ခမဒ္ဒက္ခိ ယတောနိဒါနံ, ကာမေသု သော ဇန္တု ကထံ နမေယျ;

ကာမာ ဟိ လောကေ သင်္ဂါတိ ဉတွာ, တေသံ သတီမာ ဝိနယာယ သိက္ခေ’’တိ.

สัตว์ใดเห็นทุกข์เพราะเหตุใด สัตว์นั้นจะน้อมไปในกามทั้งหลายได้อย่างไร เพราะรู้ว่ากามทั้งหลายเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวในโลก ผู้มีสติพึงศึกษาเพื่อกำจัดกามเหล่านั้น

ယော [Pg.179] ဒုက္ခမဒ္ဒက္ခိ, ဣဒံ ဒုက္ခံ. ယတော ဘဝတိ, အယံ သမုဒယော. သန္ဒိဋ္ဌံ ယတော ဘဝတိ ယာဝ တဿ ဝိနယာယ သိက္ခာ, အယံ မဂ္ဂေါ. ဣမာနိ တီဏိ သစ္စာနိ.

บทว่า 'ผู้ใดเห็นทุกข์' นี้คือทุกข์ เพราะเหตุใดจึงเกิดขึ้น นี้คือสมุทัย ประโยชน์ที่เห็นแจ้งเกิดขึ้นเพราะเหตุใด ตราบเท่าที่มีการศึกษาเพื่อกำจัดตัณหานั้น นี้คือมรรค เหล่านี้คืออริยสัจ ๓

ဧကာဒသင်္ဂုတ္တရေသု ဂေါပါလကောပမသုတ္တံ.

ในเอกาทสกนิบาต อังคุตตรนิกาย คือ โคปาลกูปมสูตร

တတ္ထ ယာဝ ရူပသညုတ္တာ ယဉ္စ သဠာယတနံ ယထာ ဝဏံ ပဋိစ္ဆာဒေတိ ယဉ္စ တိတ္ထံ ယထာ စ လဘတိ ဓမ္မူပသဉှိတံ ဥဠာရံ ပီတိပါမောဇ္ဇံ စတုဗ္ဗိဓံ စ အတ္တဘာဝတော စ ဝတ္ထု, ဣဒံ ဒုက္ခံ. ယာဝ အာသာဋိကံ ဟာရေတာ ဟောတိ, အယံ သမုဒယော. ရူပသညုတ္တာ အာသာဋကဟရဏံ ဝဏပဋိစ္ဆာဒနံ ဝီထိညုတာ ဂေါစရကုသလဉ္စ, အယံ မဂ္ဂေါ. အဝသေသာ ဓမ္မာ အတ္ထိ ဟေတူ အတ္ထိ ပစ္စယာ အတ္ထိ နိဿယာ သာဝသေသဒေါဟိတာ အနေကပူဇာ စ ကလျာဏမိတ္တတပ္ပစ္စယာ ဓမ္မာ ဝီထိညုတာ စ ဟေတု, ဣမာနိ တီဏိ သစ္စာနိ.

ในพระสูตรนั้น สฬายตนะใดที่ประกอบด้วยรูป และการปกปิดแผลโดยประการใด และการที่ได้รับปีติปราโมทย์อันโอฬาร ๔ ประการที่ประกอบด้วยธรรม และวัตถุ (หทัยวัตถุ) อันเป็นที่อาศัยแห่งอัตภาพ นี้คือทุกข์ ตราบเท่าที่กล่าวถึงกายคือกลุ่มแห่งความปรารถนา นี้คือสมุทัย ความยินดีในความปรารถนาที่ประกอบด้วยรูป การรู้จักวิธีปกปิดแผล และความฉลาดในโคจร (อารมณ์) นี้คือมรรค ธรรมที่เหลือมีอยู่ เหตุมีอยู่ ปัจจัยมีอยู่ อุปนิสสยปัจจัยมีอยู่ ผลที่ต่อเนื่องอันเป็นประโยชน์โดยส่วนที่เหลือ และผลที่ต่อเนื่องอันเกิดจากการบูชามากมาย และความเป็นผู้รู้แจ้งในปรมัตถธรรมเป็นเหตุ เหล่านี้คืออริยสัจ ๓

တတ္ထ ကတမံ ဒုက္ခဉ္စ မဂ္ဂေါ စ နိရောဓော စ?

ในสัจจะเหล่านั้น ทุกข์ มรรค และนิโรธ คืออะไร?

သတိ ကာယဂတာ ဥပဋ္ဌိတာ, ဆသု ဖဿာယတနေသု သံဝုတော ;

သတတံ ဘိက္ခု သမာဟိတော, ဇညာ နိဗ္ဗာနမတ္တနော.

กายคตาสติที่ตั้งมั่นแล้ว ภิกษุผู้สำรวมในผัสสายตนะ ๖ มีจิตตั้งมั่นอยู่เสมอ พึงรู้แจ้งนิพพานของตน

တတ္ထ ယာ စ ကာယဂတာ သတိ ယဉ္စ သဠာယတနံ ယတ္ထ သဗ္ဗဉ္စေတံ ဒုက္ခံ. ယာ စ ကာယဂတာ သတိ ယော စ သီလသံဝရော ယော စ သမာဓိ ယတ္ထ ယာ သတိ, အယံ ပညာက္ခန္ဓော. သဗ္ဗမ္ပိ သီလက္ခန္ဓော သမာဓိက္ခန္ဓော, အယံ မဂ္ဂေါ. ဧဝံဝိဟာရိနာ ဉာတဗ္ဗံ နိဗ္ဗာနံ. အယံ နိရောဓော, ဣမာနိ တီဏိ သစ္စာနိ. သီလေ ပတိဋ္ဌာယ ဒွေ ဓမ္မာ ဘာဝေတဗ္ဗာ သမထော စ ဝိပဿနာ စ. တတ္ထ ယံ စိတ္တသဟဇာတာ ဓမ္မာ, ဣဒံ ဒုက္ခံ. ယော စ သမထော ယာ စ ဝိပဿနာ, အယံ မဂ္ဂေါ. ရာဂဝိရာဂါ စ စေတောဝိမုတ္တိ, အဝိဇ္ဇာဝိရာဂါ စ ပညာဝိမုတ္တိ, အယံ နိရောဓော. ဣမာနိ တီဏိ သစ္စာနိ.

ในพระธรรมเทศนานั้น กายคตาสติในบุคคลใด และสฬายตนะในบุคคลใดมีอยู่ ทั้งหมดนั้นคือทุกข์ กายคตาสติใด การสำรวมในศีลใด และสมาธิใด และสติในบุคคลใดมีอยู่ นี้คือปัญญาขันธ์ แม้ทั้งหมดคือศีลขันธ์และสมาธิขันธ์ นี้คือมรรค นิพพานอันผู้มีปกติอยู่อย่างนี้พึงรู้แจ้ง นี้คือนิโรธ เหล่านี้คืออริยสัจ ๓ พึงเจริญธรรม ๒ ประการ คือ สมถะและวิปัสสนา โดยตั้งมั่นในศีล ในพระธรรมเทศนานั้น ธรรมที่เกิดพร้อมกับจิตมีอยู่ด้วยเหตุใด นี้คือทุกข์ สมถะใดและวิปัสสนาใดมีอยู่ นี้คือมรรค เจโตวิมุตติ (อนาคามิผล) เพราะปราศจากราคะ และปัญญาวิมุตติ (อรหัตตผล) เพราะปราศจากอวิชชา นี้คือนิโรธ เหล่านี้คืออริยสัจ ๓

တတ္ထ [Pg.180] ကတမော သမုဒယော စ နိရောဓော စ?

ในสัจจะเหล่านั้น สมุทัยและนิโรธ คืออะไร?

အာသာ စ ပီဟာ အဘိနန္ဒနာ စ, အနေကဓာတူသု သရာ ပတိဋ္ဌိတာ;

အညာဏမူလပ္ပဘဝါ ပဇပ္ပိတာ, သဗ္ဗာ မယာ ဗျန္တိကတာ သမူလိကာ.

ความหวัง ความรัก และความเพลิดเพลินทั้งหลาย ตั้งมั่นอยู่ในธาตุทั้งหลายเป็นอันมาก อันมีอวิชชาเป็นมูลเกิดพร้อมกับรากเหง้าคือโลภะ ทั้งหมดนั้นเราได้ทำให้สิ้นไปแล้ว

အညာဏမူလပ္ပဘဝါတိ ပုရိမကေဟိ သမုဒယော. သဗ္ဗာ မယာ ဗျန္တိကတာ သမူလိကာတိ နိရောဓော. ဣမာနိ ဒွေ သစ္စာနိ. စတုန္နံ ဓမ္မာနံ အနနုဗောဓာ အပ္ပဋိဝေဓာ ဝိတ္ထာရေန ကာတဗ္ဗံ. အရိယဿ သီလဿ သမာဓိနော ပညာယ ဝိမုတ္တိယာ. တတ္ထ ယော ဣမေသံ စတုန္နံ ဓမ္မာနံ အနနုဗောဓာ အပ္ပဋိဝေဓာ, အယံ သမုဒယော. ပဋိဝေဓော ဘဝနေတ္တိယာ, အယံ နိရောဓော. အယံ သမုဒယော စ နိရောဓော စ.

ด้วยบทก่อนๆ ว่า 'มีอวิชชาเป็นมูล' ตรัสว่าเป็นสมุทัย ด้วยบทว่า 'ทั้งหมดนั้นเราได้ทำให้สิ้นไปแล้วพร้อมด้วยรากเหง้า' ตรัสว่าเป็นนิโรธ เหล่านี้คืออริยสัจ ๒ พึงกระทำโดยพิสดาร (ถึงการเวียนว่ายตายเกิด) เพราะการไม่รู้ตามความเป็นจริงและการไม่แทงตลอดในธรรม ๔ ประการ เพื่อความหลุดพ้นด้วยปัญญาของอริยบุคคลผู้มีศีลและสมาธิ ในพระธรรมเทศนาเหล่านั้น การไม่รู้ตามความเป็นจริงและการไม่แทงตลอดในธรรม ๔ ประการนี้มีอยู่ นี้คือสมุทัย การแทงตลอดในตัณหาเครื่องนำไปสู่ภพมีอยู่ นี้คือนิโรธ นี้คือทั้งสมุทัยและนิโรธ

တတ္ထ ကတမော သမုဒယော စ မဂ္ဂေါ စ?

ในพระธรรมเทศนาเหล่านั้น สมุทัยและมรรค คืออะไร?

ယာနိ သောတာနိ လောကသ္မိံ, [အဇိတာတိ ဘဂဝါ]သတိ တေသံ နိဝါရဏံ;

သောတာနံ သံဝရံ ဗြူမိ, ပညာယေတေ ပိဓီယရေ.

กระแส (ตัณหาเป็นต้น) เหล่าใดในโลก สติเป็นเครื่องกั้นกระแสเหล่านั้น เรากล่าวว่าสติเป็นเครื่องปิดกั้นกระแสทั้งหลาย กระแสเหล่านั้นย่อมถูกปิดกั้นด้วยปัญญา

ယာနိ သောတာနီတိ အယံ သမုဒယော. ယာ စ ပညာ ယာ စ သတိ နိဝါရဏံ ပိဓာနဉ္စ, အယံ မဂ္ဂေါ. ဣမာနိ ဒွေ သစ္စာနိ. သဉ္စေတနိယံ သုတ္တံ ဒဠှနေမိယာနာကာရော ဆဟိ မာသေဟိ နိဒ္ဒိဋ္ဌော. တတ္ထ ယံ ကာယံ ကာယကမ္မံ သဝင်္ကံ သဒေါသံ သကသာဝံ ယာ သဝင်္ကတာ သဒေါသတာ သကသာဝတာ, အယံ သမုဒယော. ဧဝံ ဝစီကမ္မံ မနောကမ္မံ အဝင်္ကံ အဒေါသံ အကသာဝံ, ယာ အဝင်္ကတာ အဒေါသတာ အကသာဝတာ, အယံ မဂ္ဂေါ. ဧဝံ ဝစီကမ္မံ မနောကမ္မံ. ဣမာနိ ဒွေ သစ္စာနိ သမုဒယော စ မဂ္ဂေါ စ.

บทว่า 'กระแสทั้งหลายใดๆ' นี้คือสมุทัย ปัญญาใดและสติใดที่เป็นเครื่องกั้นและเครื่องปิดกั้น นี้คือมรรค เหล่านี้คืออริยสัจ ๒ สัญเจตนียสูตร แสดงถึงอาการเสด็จไปสู่เทวโลกของพระเจ้าทฬหเนมิโดย ๖ เดือน ในพระธรรมเทศนานั้น กายกรรมใดในกายที่มีความคด มีโทษ มีน้ำฝาด (กิเลส) ความเป็นผู้มีความคด ความเป็นผู้มีโทษ ความเป็นผู้มีน้ำฝาดนั้นมีอยู่ นี้คือสมุทัย วจีกรรมและมโนกรรมที่ไม่มีความคด ไม่มีโทษ ไม่มีน้ำฝาด ความเป็นผู้ไม่มีความคด ความเป็นผู้ไม่มีโทษ ความเป็นผู้ไม่มีน้ำฝาดนั้นมีอยู่ นี้คือมรรค วจีกรรมและมโนกรรมก็เช่นเดียวกัน เหล่านี้คืออริยสัจ ๒ คือ สมุทัยและมรรค

တတ္ထ ကတမော သမုဒယော စ နိရောဓော စ မဂ္ဂေါ စ?

ในสัจจะเหล่านั้น สมุทัย นิโรธ และมรรค คืออะไร?

‘‘နိဿိတဿ စလိတံ, အနိဿိတဿ စလိတံ နတ္ထိ, စလိတေ အသတိ ပဿဒ္ဓိ, ပဿဒ္ဓိယာ သတိ နတိ န ဟောတိ, နတိယာ အသတိ အာဂတိဂတိ န ဟောတိ, အာဂတိဂတိယာ အသတိ စုတူပပါတော န ဟောတိ, စုတူပပါတေ အသတိ နေဝိဓ န ဟုရံ န ဥဘယမန္တရေန. ဧသေဝန္တော ဒုက္ခဿာ’’တိ.

ผู้ที่อาศัยย่อมมีความหวั่นไหว ผู้ที่ไม่อาศัยย่อมไม่มีความหวั่นไหว เมื่อไม่มีความหวั่นไหว ความสงบย่อมมี เมื่อมีความสงบ การน้อมไปย่อมไม่มี เมื่อไม่มีการน้อมไป การมาและการไปย่อมไม่มี เมื่อไม่มีการมาและการไป การจุติและอุบัติย่อมไม่มี เมื่อไม่มีการจุติและอุบัติ โลกนี้ก็ไม่มี โลกหน้าก็ไม่มี และในระหว่างโลกทั้งสองก็ไม่มี นี้แหละคือที่สุดแห่งทุกข์

တတ္ထ [Pg.181] ဒွေ နိဿယာ, အယံ သမုဒယော. ယော စ အနိဿယော, ယာ စ အနတိ, အယံ မဂ္ဂေါ. ယာ အာဂတိဂတိ န ဟောတိ စုတူပပါတော စ ယော ဧသေဝန္တော ဒုက္ခဿာတိ, အယံ နိရောဓော. ဣမာနိ တီဏိ သစ္စာနိ. အနုပဋ္ဌိတကာယဂတာ သတိ…ပေ… ယံ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနံ, အယံ သမုဒယော. ဧကာရသဥပနိဿယာ ဝိမုတ္တိယော ယာဝ ဥပနိဿယဥပသမ္ပဒါ ဥပဋ္ဌိတကာယဂတာသတိဿ ဝိဟရတိ. သီလသံဝရော သောသာနိယော ဟောတိ, ယဉ္စ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနံ, အယံ မဂ္ဂေါ. ယာ စ ဝိမုတ္တိ, အယံ နိရောဓော. ဣမာနိ တီဏိ သစ္စာနိ. သမုဒယော စ နိရောဓော စ မဂ္ဂေါ စ.

ในพระสูตรนั้น สิ่งที่อาศัย ๒ อย่างนี้คือสมุทัย การไม่อาศัยและความไม่น้อมไปนี้คือมรรค การที่ไม่มีการมาและการไป และการที่ไม่มีการจุติและอุบัติ นี้คือที่สุดแห่งทุกข์ นี้คือนิโรธ เหล่านี้คืออริยสัจ ๓ สติที่ไม่ได้ตั้งมั่นในกาย... วิมุตติญาณทัสสนะใดมีอยู่ นี้คือสมุทัย วิมุตติ ๑๑ อย่างที่มีอุปนิสัย จนถึงความสมบูรณ์แห่งอุปนิสัย ย่อมมีแก่ผู้มีสติที่ตั้งมั่นในกาย การสำรวมในศีลนั้นเป็นที่อาศัย วิมุตติญาณทัสสนะใดมีอยู่ นี้คือมรรค วิมุตติใดมีอยู่ นี้คือนิโรธ เหล่านี้คืออริยสัจ ๓ คือ สมุทัย นิโรธ และมรรค

၁၂. တတ္ထ ကတမော နိရောဓော စ မဂ္ဂေါ စ?

๑๒. ในสัจจะเหล่านั้น นิโรธและมรรค คืออะไร?

သယံ ကတေန သစ္စေန, တေန အတ္တနာ အဘိနိဗ္ဗာနဂတော ဝိတိဏ္ဏကင်္ခေါ;

ဝိဘဝဉ္စ ဉတွာ လောကသ္မိံ, တာဝ ခီဏပုနဗ္ဘဝေါ သ ဘိက္ခု.

ภิกษุนั้นผู้มีภพใหม่สิ้นแล้วในโลก รู้แจ้งความไม่มีภพแล้ว ย่อมถึงพระนิพพานด้วยสัจจะที่ตนทำเองนั้น เป็นผู้ข้ามพ้นความสงสัยแล้ว

ယံ သစ္စေန, အယံ မဂ္ဂေါ. ယံ ခီဏပုနဗ္ဘဝေါ, အယံ နိရောဓော. ဣမာနိ ဒွေ သစ္စာနိ. ပဉ္စ ဝိမုတ္တာယတနာနိ သတ္ထာ ဝါ ဓမ္မံ ဒေသေသိ အညတရော ဝါ ဝိညူ သဗြဟ္မစာရီတိ ဝိတ္ထာရေန ကာတဗ္ဗာ. တဿ အတ္ထပ္ပဋိသံဝေဒိဿ ပါမောဇ္ဇံ ဇာယတိ, ပမုဒိတဿ ပီတိ ဇာယတိ, ယာဝ နိဗ္ဗိန္ဒန္တော ဝိရဇ္ဇတိ, အယံ မဂ္ဂေါ. ယာ ဝိမုတ္တိ, အယံ နိရောဓော. ဧဝံ ပဉ္စ ဝိမုတ္တာယတနာနိ ဝိတ္ထာရေန. ဣမာနိ ဒွေ သစ္စာနိ နိရောဓော စ မဂ္ဂေါ စ.

คำว่า 'ด้วยสัจจะ' นี้คือมรรค คำว่า 'ผู้มีภพใหม่สิ้นแล้ว' นี้คือนิโรธ เหล่านี้คืออริยสัจ ๒ วิมุตตายตนะ ๕ ประการ พึงกล่าวโดยพิสดารว่า พระศาสดาแสดงธรรม หรือเพื่อนสพรหมจารีผู้รู้แจ้งบางรูปแสดงธรรม ความปราโมทย์ย่อมเกิดแก่ผู้นั้นผู้รู้แจ้งอรรถ เมื่อมีความปราโมทย์ ปีติย่อมเกิด... จนถึงความเบื่อหน่ายและคลายกำหนัด นี้คือมรรค วิมุตติใดมีอยู่ นี้คือนิโรธ วิมุตตายตนะ ๕ ประการโดยพิสดารก็อย่างนี้ เหล่านี้คืออริยสัจ ๒ คือ นิโรธและมรรค

ဣမာနိ သာဓာရဏာနိ သုတ္တာနိ. ဣမေဟိ သာဓာရဏေဟိ သုတ္တေဟိ ယထာနိက္ခိတ္တေဟိ ပဋိဝေဓတော စ လက္ခဏတော စ ဩတာရေတွာ အညာနိ သုတ္တာနိ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗာနိ အပရိဟာယန္တေန. ဂါထာဟိ ဂါထာ အနုမိနိတဗ္ဗာ, ဗျာကရဏေဟိ ဗျာကရဏံ. ဣမေ စ သာဓာရဏာ ဒသ ပရိဝဍ္ဎကာ ဧကော စ စတုက္ကော နိဒ္ဒေသော သာဓာရဏော. အယဉ္စ ပကိဏ္ဏကနိဒ္ဒေသော. ဧကံ ပဉ္စ ဆ စ သဝေကဒေသော သဗ္ဗံ. ဣမေ ဒွေ ပရိဝဇ္ဇနာ ပုရိမကာ စ ဒသ. ဣမေ ဒွါဒသ ပရိဝဍ္ဎကာ သစ္စာနိ. ဧတ္တာဝတာ သဗ္ဗံ သုတ္တံ နတ္ထိ, တံ ဗျာကရဏံ ဝါ ဂါထာ ဝိယ. ဣမေဟိ ဒွါဒသဟိ ပရိဝဍ္ဎကေဟိ န ဩတရိတုံ အပ္ပမတ္တေန ပရိယေသိတွာ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗာ.

พระสูตรเหล่านี้เป็นสาธารณะ พึงแสดงพระสูตรอื่นโดยนำเข้าด้วยการแทงตลอดและโดยลักษณะจากพระสูตรสาธารณะเหล่านี้ที่วางไว้แล้ว โดยไม่ให้บกพร่อง พึงเปรียบเทียบคาถาด้วยคาถา พึงเปรียบเทียบพยากรณ์ด้วยพยากรณ์ พระสูตรสาธารณะ ๑๐ เหล่านี้เป็นเครื่องเจริญ และจตุกกะหนึ่งก็เป็นการแสดงที่เป็นสาธารณะ นี้คือการแสดงแบบเบ็ดเตล็ด ทั้งหมดนั้นเป็นเพียงส่วนหนึ่งที่มีจตุกกะที่ ๕ และ ๖ เว้นการแสดงเบ็ดเตล็ด ๒ อย่างนี้ และพระสูตร ๑๐ อย่างในก่อน สัจจะ ๑๒ เหล่านี้เป็นเครื่องเจริญ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พระสูตรทั้งหมดจึงไม่มีประมาณ พระสูตรนั้นเป็นเช่นกับพยากรณ์หรือคาถา ไม่พึงนำเข้าด้วยพระสูตร ๑๒ อย่างที่เป็นเครื่องเจริญเหล่านี้โดยการค้นคว้าเพียงเล็กน้อยแล้วจึงแสดง

တတ္ထာယံ သင်္ခေပေါ. သဗ္ဗံ ဒုက္ခံ သတ္တဟိ ပဒေဟိ သမောသရဏံ ဂစ္ဆတိ. ကတရေဟိ သတ္တဟိ? အပ္ပိယသမ္ပယောဂေါ စ ပိယဝိပ္ပယောဂေါ စ, ဣမေဟိ ဒွီဟိ [Pg.182] ပဒေဟိ သဗ္ဗံ ဒုက္ခံ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗံ. တဿ ဒွေ နိဿယာ – ကာယော စ စိတ္တဉ္စ. တေန ဝုစ္စတိ ‘‘ကာယိကံ ဒုက္ခံ စေတသိကဉ္စေ’’တိ, နတ္ထိ တံ ဒုက္ခံ န ကာယိကံ ဝါ န စေတသိကံ, သဗ္ဗံ ဒုက္ခံ ဒွီဟိ ဒုက္ခေဟိ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗံ ကာယိကေန စ စေတသိကေန စ. တီဟိ ဒုက္ခတာဟိ သင်္ဂဟိတံ ဒုက္ခဒုက္ခတာယ သင်္ခါရဒုက္ခတာယ ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာယ. ဣတိ တံ သဗ္ဗံ ဒုက္ခံ တီဟိ ဒုက္ခတာဟိ သင်္ဂဟိတံ. ဣတိ ဣဒဉ္စ ဒုက္ခံ တိဝိဓံ. ဒုဝိဓံ ဒုက္ခံ ကာယိကဉ္စ စေတသိကဉ္စ. ဒုဝိဓံ အပ္ပိယသမ္ပယောဂေါ စ ပိယဝိပ္ပယောဂေါ စ. ဣဒံ သတ္တဝိဓံ ဒုက္ခံ.

ในคำนั้น นี้คือโดยย่อ ทุกข์ทั้งปวงย่อมถึงการรวมกันด้วยบท ๗ ประการ ด้วยบท ๗ ประการเหล่าไหน? คือ การประสบกับสิ่งไม่เป็นที่รักและการพลัดพรากจากสิ่งเป็นที่รัก ด้วยบท ๒ ประการนี้ พึงแสดงทุกข์ทั้งปวง ที่อาศัยของทุกข์นั้นมี ๒ ประการ คือ กายและจิต เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ทุกข์ทางกายและทุกข์ทางใจ' ทุกข์ที่มิใช่ทางกายหรือมิใช่ทางใจนั้นไม่มี ทุกข์ทั้งปวงพึงแสดงด้วยทุกข์ ๒ ประการ คือ ทุกข์ทางกายและทุกข์ทางใจ สงเคราะห์ด้วยทุกขตา ๓ ประการ คือ ทุกขทุกขตา สังขารทุกขตา และวิปริณามทุกขตา ดังนั้น ทุกข์ทั้งปวงนั้นจึงสงเคราะห์ด้วยทุกขตา ๓ ประการ ทุกข์นี้จึงมี ๓ อย่าง ทุกข์มี ๒ อย่าง คือ ทุกข์ทางกายและทุกข์ทางใจ ทุกข์มี ๒ อย่าง คือ การประสบกับสิ่งไม่เป็นที่รักและการพลัดพรากจากสิ่งเป็นที่รัก นี้คือทุกข์ ๗ ประการ

တတ္ထ တိဝိဓော သမုဒယော အစတုတ္ထော အပဉ္စမော. ကတမော တိဝိဓော? တဏှာ စ ဒိဋ္ဌိ စ ကမ္မံ. တတ္ထ တဏှာ စ ဘဝသမုဒယော ကမ္မံ. တထာ နိဗ္ဗတ္တဿ ဟီနပဏီတတာ, အယံ သမုဒယော. ဣတိ ယာပိ ဘဝဂတီသု ဟီနတာ စ ပဏီတတာ စ, ယာပိ တီဟိ ဒုက္ခတာဟိ သင်္ဂဟိတာ, ယောပိ ဒွီဟိ မူလေဟိ သမုဒါနီတော အဝိဇ္ဇာယ နိဝုတဿ ဘဝတဏှာသံယုတ္တဿ သဝိညာဏကော ကာယော, သောပိ တီဟိ ဒုက္ခတာဟိ သင်္ဂဟိတော.

ในพระธรรมเทศนานั้น สมุทัยมี ๓ อย่าง ไม่มีอย่างที่ ๔ ไม่มีอย่างที่ ๕ ๓ อย่างนั้นคืออะไร? คือ ตัณหา ทิฏฐิ และกรรม ใน ๓ อย่างนั้น ตัณหาและกรรมเป็นสมุทัยแห่งภพ อีกอย่างหนึ่ง ความเป็นผู้เลวและประณีตของผู้ที่เกิดแล้ว นี้คือสมุทัย ดังนั้น ความเลวและความประณีตใดในภพภูมิ และความสงเคราะห์ใดด้วยทุกขตา ๓ ประการ และกายที่มีวิญญาณใดที่ถูกนำมาด้วยมูล ๒ ประการ ของผู้ที่ถูกอวิชชาปิดบังและประกอบด้วยภวตัณหา กายนั้นก็สงเคราะห์ด้วยทุกขตา ๓ ประการ

တထာ ဝိပလ္လာသတော ဒိဋ္ဌိဘဝဂန္တဗ္ဗာ. သာ သတ္တဝိဓာ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗာ. ဧကော ဝိပလ္လာသော တီဏိ နိဒ္ဒိသီယတိ, စတ္တာရိ ဝိပလ္လာသဝတ္ထူနိ. တတ္ထ ကတမော ဧကော ဝိပလ္လာသော? ယော ဝိပရီတဂ္ဂါဟော ပဋိက္ခေပေန, ဩတရဏံ ယထာ ‘‘အနိစ္စေ နိစ္စ’’မိတိ ဝိပရီတံ ဂဏှာတိ. ဧဝံ စတ္တာရော ဝိပလ္လာသာ. အယမေကော ဝိပလ္လာသီယတိ သညာ စိတ္တံ ဒိဋ္ဌိ. ကတမာနိ စတ္တာရိ ဝိပလ္လာသဝတ္ထူနိ? ကာယော ဝေဒနာ စိတ္တံ ဓမ္မာ. ဧဝံ ဝိပလ္လာသဂတဿ အကုသလဉ္စ ပဝဍ္ဎေတိ. တတ္ထ သညာဝိပလ္လာသော ဒေါသံ အကုသလမူလံ ပဝဍ္ဎေတိ. စိတ္တဝိပလ္လာသော လောဘံ အကုသလမူလံ ပဝဍ္ဎေတိ. ဒိဋ္ဌိဝိပလ္လာသော မောဟံ အကုသလမူလံ ပဝဍ္ဎေတိ. တတ္ထ ဒေါသဿ အကုသလမူလဿ တီဏိ မိစ္ဆတ္တာနိ ဖလံ – မိစ္ဆာဝါစာ မိစ္ဆာကမ္မန္တော မိစ္ဆာအာဇီဝေါ; လောဘဿ အကုသလမူလဿ တီဏိ မိစ္ဆတ္တာနိ ဖလံ – မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပော မိစ္ဆာဝါယာမော မိစ္ဆာသမာဓိ; မောဟဿ အကုသလမူလဿ ဒွေ မိစ္ဆတ္တာနိ ဖလံ – မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ စ မိစ္ဆာသတိ စ. ဧဝံ အကုသလံ သဟေတု သပ္ပစ္စယံ ဝိပလ္လာသာ စ ပစ္စယော, အကုသလမူလာနိ သဟေတူ ဧတေယေဝ ပဋိပက္ခေန အနူနာ အနဓိကာ ဒွီဟိ ပစ္စယေဟိ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗာ. နိရောဓေ စ မဂ္ဂေ စ ဝိပလ္လာသမုပါဒါယ ပရတော ပဋိပက္ခေန စတဿော.

อีกประการหนึ่ง พึงรู้ทิฏฐิโดยความวิปลาส ทิฏฐินั้นพึงแสดง ๗ ประการ วิปลาส ๑ พึงแสดง ๓ วัตถุแห่งวิปลาส ๔ ประการ ในพระธรรมเทศนานั้น วิปลาส ๑ คืออะไร? คือความยึดถือที่ผิดพลาดใด พึงแสดงโดยการปฏิเสธ เช่น การยึดถือผิดพลาดว่า 'ในสิ่งไม่เที่ยงว่าเที่ยง' วิปลาสมี ๔ ประการอย่างนี้ วิปลาสนี้ย่อมวิปลาสด้วยสัญญา จิต และทิฏฐิ วัตถุแห่งวิปลาส ๔ ประการคืออะไร? คือ กาย เวทนา จิต และธรรม เมื่อบุคคลถึงความวิปลาสอย่างนี้ อกุศลย่อมเจริญ ในวิปลาสเหล่านั้น สัญญาวิปลาสย่อมเพิ่มพูนอกุศลมูลคือโทสะ จิตตวิปลาสย่อมเพิ่มพูนอกุศลมูลคือโลภะ ทิฏฐิวิปลาสย่อมเพิ่มพูนอกุศลมูลคือโมหะ ในอกุศลมูลเหล่านั้น ผลของอกุศลมูลคือโทสะมีมิจฉัตตะ ๓ คือ มิจฉาวาจา มิจฉากัมมันตะ มิจฉาอาชีวะ ผลของอกุศลมูลคือโลภะมีมิจฉัตตะ ๓ คือ มิจฉาสังกัปปะ มิจฉาวายามะ มิจฉาสมาธิ ผลของอกุศลมูลคือโมหะมีมิจฉัตตะ ๒ คือ มิจฉาทิฏฐิและมิจฉาสติ อกุศลย่อมมีเหตุและมีปัจจัยอย่างนี้ และวิปลาสทั้งหลายก็เป็นปัจจัย อกุศลมูลทั้งหลายมีเหตุ พึงแสดงอกุศลธรรมเหล่านั้นโดยปฏิปักษ์ด้วยปัจจัย ๒ ประการ โดยไม่ขาดไม่เกิน ในนิโรธและมรรค พึงแสดงโดยปฏิปักษ์ในภายหลังโดยอาศัยวิปลาส ๔ ประการ

တတ္ထိမာ ဥဒ္ဒါနဂါထာ

ในพระธรรมเทศนานั้น คาถาอุทานเหล่านี้มี ๔ ประการ

အဝိဇ္ဇာယ [Pg.183] နိဝုတော လောကော, စိတ္တံ သံယောဇနမ္ပိ;

သာ ပစ္ဆိန္နဘဝတဏှာ, ဒွေမာ စေဝ ဝိမုတ္တိယော.

โลกถูกอวิชชาปิดบัง จิตมีสังโยชน์เครื่องผูกพัน ภิกษุณีนั้นมีภวตัณหาขาดแล้ว วิมุตติเหล่านี้มี ๒ ประการเท่านั้น

ကုမ္ဘူပမံ ကာယမိမံ, ယံ န တုမှာကံ တံ ပဇဟ ;

ယေ ကေစိ သောကပရိဒေဝါ, တိမ္ဗရုကော စ သယံကတံ.

กายนี้เปรียบเหมือนหม้อ สิ่งใดไม่ใช่ของท่าน จงละสิ่งนั้นเสีย; ความโศกและความรำพันใดๆ (และ) ทุกข์อันแรงกล้าที่ตนทำเอง

ဒုက္ခံ ဒိဋ္ဌိ စ ဥပ္ပန္နံ, ယဉ္စ ဂေါပါလကောပမံ;

သတိ ကာယဂတာ မာဟု, သမထော စ ဝိပဿနာ.

ทุกข์และทิฏฐิที่เกิดขึ้นใด และที่เปรียบเหมือนคนเลี้ยงโค; (ท่าน) กล่าวสติที่ไปในกายว่าเป็นทั้งสมถะและวิปัสสนา

အာသာ ပိဟာ စ အဘိနန္ဒနာ စ, စတုန္နမနနုဗောဓနာ;

ယာနိ သောတာနိ လောကသ္မိံ, ဒဠှံ နေမိယာနာကာရော.

ความหวัง ความปรารถนา และความเพลิดเพลิน เพราะไม่รู้แจ้งธรรม ๔ ประการ; กระแสทั้งหลายใดในโลก (ตัณหาเป็นต้นนั้น) เหมือนกงล้อที่ช่างทำยานทำให้มั่นคงแล้ว

ယံ နိဿိတဿ စလိတံ, အနုပဋ္ဌိတကာယဂတာသတိ;

သယံ ကတေန သစ္စေန, ဝိမုတ္တာယတနေဟိ စ.

ความหวั่นไหวใดของผู้ที่อาศัย (วัฏฏะ) ผู้ที่ไม่มีกายคตาสติปรากฏ; (ย่อมทำให้สิ้นไป) ด้วยมรรค (สัจจะ) ที่ตนทำเอง และด้วยวิมุตติอายตนะทั้งหลาย

ပေဋကောပဒေသေ မဟာကစ္စာယနေန ဘာသိတေ ပဌမဘူမိ အရိယသစ္စပ္ပကာသနာ နာတံ ဇီဝတာ ဘဂဝတာ မာဒိသေန သမုဒ္ဒနေန တထာဂတေနာတိ.

ในเปฏโกปเทสที่พระมหากัจจายนะกล่าวไว้ ภูมิที่หนึ่งชื่อว่าการประกาศอริยสัจ ซึ่งพระผู้มีพระภาคผู้เป็นพระตถาคตผู้ทรงสละพระชนม์ชีพได้ทรงแสดงไว้ดีแล้ว (และ) อันผู้เช่นข้าพเจ้า (มหากัจจายนะ) ได้กล่าวไว้

၂. သာသနပဋ္ဌာနဒုတိယဘူမိ

๒. ภูมิที่สอง ชื่อว่าศาสนปัฏฐาน

၁၃. တတ္ထ ကတမံ သာသနပ္ပဋ္ဌာနံ? သံကိလေသဘာဂိယံ သုတ္တံ, ဝါသနာ ဘာဂိယံ သုတ္တံ, နိဗ္ဗေဓဘာဂိယံ သုတ္တံ, အသေက္ခဘာဂိယံ သုတ္တံ, သံကိလေသဘာဂိယဉ္စ ဝါသနာဘာဂိယဉ္စ, သံကိလေသဘာဂိယဉ္စ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယဉ္စ, သံကိလေသဘာဂိယဉ္စ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယဉ္စ အသေက္ခဘာဂိယဉ္စ, ဝါသနာဘာဂိယဉ္စ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယဉ္စ. အာဏတ္တိ, ဖလံ, ဥပါယော, အာဏတ္တိ စ ဖလဉ္စ, ဖလဉ္စ ဥပါယော စ, အာဏတ္တိ စ ဖလဉ္စ ဥပါယော စ. အဿာဒေါ, အာဒီနဝေါ, နိဿရဏံ, အဿာဒေါ စ အာဒီနဝေါ စ, အဿာဒေါ စ နိဿရဏဉ္စ, အာဒီနဝေါ စ နိဿရဏဉ္စ, အဿာဒေါ စ အာဒီနဝေါ စ နိဿရဏဉ္စ. လောကိကံ, လောကုတ္တရံ, လောကိကဉ္စ လောကုတ္တရဉ္စ. ကမ္မံ, ဝိပါကော, ကမ္မဉ္စ ဝိပါကော စ. နိဒ္ဒိဋ္ဌံ, အနိဒ္ဒိဋ္ဌံ, နိဒ္ဒိဋ္ဌဉ္စ အနိဒ္ဒိဋ္ဌဉ္စ. ဉာဏံ, ဉေယျံ, ဉာဏဉ္စ ဉေယျဉ္စ. ဒဿနံ, ဘာဝနာ, ဒဿနဉ္စ ဘာဝနာ စ. ဝိပါကကမ္မံ, န ဝိပါကကမ္မံ, နေဝဝိပါကနဝိပါကကမ္မံ[Pg.184]. သကဝစနံ, ပရဝစနံ, သကဝစနဉ္စ ပရဝစနဉ္စ. သတ္တာဓိဋ္ဌာနံ, ဓမ္မာဓိဋ္ဌာနံ, သတ္တာဓိဋ္ဌာနဉ္စ ဓမ္မာဓိဋ္ဌာနဉ္စ. ထဝေါ, သကဝစနာဓိဋ္ဌာနံ, ပရဝစနာဓိဋ္ဌာနံ, သကဝစနာဓိဋ္ဌာနဉ္စ ပရဝစနာဓိဋ္ဌာနဉ္စ. ကိရိယံ, ဖလံ, ကိရိယဉ္စ ဖလဉ္စ. အနုညာတံ, ပဋိက္ခိတ္တံ, အနုညာတဉ္စ ပဋိက္ခိတ္တဉ္စ. ဣမာနိ ဆ ပဋိက္ခိတ္တာနိ.

๑๓. ในบรรดาหารนยศาสนปัฏฐานนั้น ศาสนปัฏฐานคืออะไร? คือ พระสูตรที่เป็นส่วนแห่งกิเลส, พระสูตรที่เป็นส่วนแห่งวาสนา, พระสูตรที่เป็นส่วนแห่งการแทงตลอด, พระสูตรที่เป็นส่วนแห่งอเสกขะ, พระสูตรที่เป็นส่วนแห่งกิเลสและส่วนแห่งวาสนา, พระสูตรที่เป็นส่วนแห่งกิเลสและส่วนแห่งการแทงตลอด, พระสูตรที่เป็นส่วนแห่งกิเลส ส่วนแห่งการแทงตลอด และส่วนแห่งอเสกขะ, พระสูตรที่เป็นส่วนแห่งวาสนาและส่วนแห่งการแทงตลอด. พระสูตรว่าด้วยอาณัติ, พระสูตรว่าด้วยผล, พระสูตรว่าด้วยอุบาย, พระสูตรว่าด้วยอาณัติและผล, พระสูตรว่าด้วยผลและอุบาย, พระสูตรว่าด้วยอาณัติ ผล และอุบาย. พระสูตรว่าด้วยอัสสาทะ, พระสูตรว่าด้วยอาทีนวะ, พระสูตรว่าด้วยนิสสรณะ, พระสูตรว่าด้วยอัสสาทะและอาทีนวะ, พระสูตรว่าด้วยอัสสาทะและนิสสรณะ, พระสูตรว่าด้วยอาทีนวะและนิสสรณะ, พระสูตรว่าด้วยอัสสาทะ อาทีนวะ และนิสสรณะ. พระสูตรที่เป็นโลกิยะ, พระสูตรที่เป็นโลกุตตระ, พระสูตรที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ. พระสูตรว่าด้วยกรรม, พระสูตรว่าด้วยวิบาก, พระสูตรว่าด้วยกรรมและวิบาก. พระสูตรที่ระบุไว้ (นิททิฏฐะ), พระสูตรที่มิได้ระบุไว้ (อนิททิฏฐะ), พระสูตรที่ระบุไว้และมิได้ระบุไว้. พระสูตรว่าด้วยญาณ, พระสูตรว่าด้วยเญยยะ, พระสูตรว่าด้วยญาณและเญยยะ. พระสูตรว่าด้วยทัสสนะ, พระสูตรว่าด้วยภาวนา, พระสูตรว่าด้วยทัสสนะและภาวนา. พระสูตรว่าด้วยวิบากกรรม, พระสูตรว่าด้วยนวิบากกรรม, พระสูตรว่าด้วยเนววิบากนวิบากกรรม. พระสูตรที่เป็นสากวจนะ, พระสูตรที่เป็นปรวจนะ, พระสูตรที่เป็นสากวจนะและปรวจนะ. พระสูตรที่เป็นสัตตาธิฏฐาน, พระสูตรที่เป็นธรรมาธิฏฐาน, พระสูตรที่เป็นสัตตาธิฏฐานและธรรมาธิฏฐาน. พระสูตรว่าด้วยการสรรเสริญ (ถวะ), พระสูตรที่เป็นสากวจนาธิฏฐาน, พระสูตรที่เป็นปรวจนาธิฏฐาน, พระสูตรที่เป็นสากวจนาธิฏฐานและปรวจนาธิฏฐาน. พระสูตรว่าด้วยกิริยา, พระสูตรว่าด้วยผล, พระสูตรว่าด้วยกิริยาและผล. พระสูตรที่ทรงอนุญาต, พระสูตรที่ทรงห้าม, พระสูตรที่ทรงอนุญาตและทรงห้าม. พระสูตร ๖ ประการเหล่านี้ (หมวดสุดท้าย) ชื่อว่าปฏิกขิตตะ

၁၄. တတ္ထ ကတမံ သံကိလေသဘာဂိယံ သုတ္တံ?

๑๔. ในบรรดาพระสูตรเหล่านั้น พระสูตรที่เป็นส่วนแห่งกิเลส (สังกิเลสภาคิยะ) คืออะไร?

ကာမန္ဓာ ဇာလသဉ္ဆန္နာ, တဏှာဆဒနဆာဒိတာ;

ပမတ္တဗန္ဓုနာ ဗဒ္ဓါ, မစ္ဆာဝ ကုမိနာမုခေ;

ဇရာမရဏမနွေန္တိ, ဝစ္ဆော ခီရပကောဝ မာတရံ.

สัตว์ทั้งหลายผู้มืดบอดด้วยกาม ถูกข่าย (ตัณหา) ปกคลุม ถูกตัณหาเป็นเครื่องมุงบังปิดบังไว้ ถูกมารผู้ผูกมัดไว้ เหมือนปลาในปากลอบ ย่อมติดตามความแก่และความตายไป เหมือนลูกโคผู้ดื่มนมติดตามแม่โคไปฉะนั้น

ပဉ္စိမေ, ဘိက္ခဝေ, နီဝရဏာ.

ภิกษุทั้งหลาย นิวรณ์เหล่านี้มี ๕ ประการ

တတ္ထ ကတမံ ဝါသနာဘာဂိယံ သုတ္တံ?

ในบรรดาพระสูตรเหล่านั้น พระสูตรที่เป็นส่วนแห่งวาสนา (วาสนาภาคิยะ) คืออะไร?

မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဓမ္မာ, မနောသေဋ္ဌာ မနောမယာ;

မနသာ စေ ပသန္နေန, ဘာသတိ ဝါ ကရောတိ ဝါ;

တတော နံ သုခမနွေတိ, ဆာယာဝ အနပါယိနီ.

ธรรมทั้งหลายมีใจเป็นหัวหน้า มีใจเป็นใหญ่ สำเร็จด้วยใจ; ถ้าบุคคลมีใจผ่องใส พูดอยู่ก็ตาม ทำอยู่ก็ตาม; เพราะเหตุนั้น ความสุขย่อมติดตามเขาไป เหมือนเงาที่ไปตามตัวฉะนั้น

သံယုတ္တကေ သုတ္တံ.

พระสูตรในสังยุตตนิกาย

မဟာနာမဿ သက္ကဿ ဣဒံ ဘဂဝါ သကျာနံ ကပိလဝတ္ထုမှိ နဂရေ နယဝိတ္ထာရေန သဒ္ဓါသီလပရိဘာဝိတံ သုတ္တံ ဘာဝညေန ပရိဘာဝိတံ တံ နာမ ပစ္ဆိမေ ကာလေ.

พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงพระสูตรนี้แก่เจ้ามหานามศากยะ ในเมืองกบิลพัสดุ์ของเหล่าศากยะ โดยพิสดารด้วยนัยอันอบรมด้วยศรัทธาและศีล ซึ่งอบรมด้วยการกำหนดส่วน (แห่งธรรม) สิ่งนั้นจักมี (ปรากฏ) ในกาลภายหลัง

တတ္ထ ကတမံ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယံ သုတ္တံ?

ในบรรดาพระสูตรเหล่านั้น พระสูตรที่เป็นส่วนแห่งการแทงตลอด (นิพเพธภาคิยะ) คืออะไร?

ဥဒ္ဓံ အဓော သဗ္ဗဓိ ဝိပ္ပမုတ္တော, အယံ အဟသ္မီတိ အနာနုပဿီ;

ဧဝံ ဝိမုတ္တော ဥဒတာရိ ဩဃံ, အတိဏ္ဏပုဗ္ဗံ အပုနဗ္ဘဝါယ.

พระอรหันต์ผู้ปราศจากราคะในเบื้องบน เบื้องล่าง และในที่ทั้งปวง ไม่พิจารณาเห็นว่า 'นี่คือเรา' ผู้หลุดพ้นแล้วอย่างนี้ ย่อมข้ามโอฆะที่ยังไม่เคยข้ามมาก่อน เพื่อความไม่เกิดอีก

သီလာနိ နု ခေါ ဘဝန္တိ ကိမတ္ထိယာနိ အာနန္ဒော ပုစ္ဆတိ သတ္ထာရံ.

พระอานนท์ทูลถามพระศาสดาว่า 'ศีลทั้งหลายมีประโยชน์อย่างไรหนอ?'

တတ္ထ [Pg.185] ကတမံ အသေက္ခဘာဂိယံ သုတ္တံ?

ในบรรดาพระสูตรเหล่านั้น พระสูตรที่เป็นส่วนแห่งอเสกขะ (อเสกขภาคิยะ) คืออะไร?

‘‘ယဿ သေလူပမံ စိတ္တံ, ဌိတံ နာနုပကမ္ပတိ;

ဝိရတ္တံ ရဇနီယေသု, ကောပနေယျေ န ကုပ္ပတိ;

ယဿေဝံ ဘာဝိတံ စိတ္တံ, ကုတော တံ ဒုက္ခမေဿတီ’’တိ.

จิตของบุคคลใดตั้งมั่นดุจภูเขาศิลา ไม่หวั่นไหว คลายกำหนัดในอารมณ์ที่น่ากำหนัด ไม่โกรธเคืองในอารมณ์ที่น่าโกรธ จิตของบุคคลใดอบรมแล้วอย่างนี้ ทุกข์จะมาถึงบุคคลนั้นได้อย่างไร?

သာရိပုတ္တော နာမ ဘဂဝါ ထေရညတရော သော မံ အာသဇ္ဇ အပ္ပဋိနိဿဇ္ဇ စာရိကံ ပက္ကမတိ, သာရိပုတ္တဿ ဗျာကရဏံ ကာတဗ္ဗံ. ယဿ နူန ဘဂဝါ ကာယဂတာ သတိ အဘာဝိတာ အဿ အဗဟုလီကတာ ဝိတ္ထာရေန ကာတဗ္ဗံ.

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'พระสารีบุตรเถระรูปหนึ่ง เข้ามาหาเราแล้วหลีกไปจาริกโดยมิได้บอกลา พึงทำคำพยากรณ์ (คำตอบ) แก่พระสารีบุตร กายคตาสติของบุคคลใดมิได้อบรม มิได้ทำให้มาก พึงกระทำโดยพิสดาร'

၁၅. တတ္ထ ကတမံ သံကိလေသဘာဂိယဉ္စ ဝါသနာဘာဂိယဉ္စ?

๑๕. ในบรรดาพระสูตรเหล่านั้น พระสูตรที่เป็นทั้งส่วนแห่งกิเลส (สังกิเลสภาคิยะ) และส่วนแห่งวาสนา (วาสนาภาคิยะ) คืออะไร?

ဆန္နမတိဝဿတိ, ဝိဝဋံ နာတိဝဿတိ;

တသ္မာ ဆန္နံ ဝိဝရေထ, ဧဝံ တံ နာတိဝဿတိ.

ฝนย่อมตกรดสิ่งที่ปิดบังไว้ ฝนย่อมไม่ตกรดสิ่งที่เปิดเผยไว้ เพราะฉะนั้น พึงเปิดสิ่งที่ปิดบังไว้เสีย เมื่อเปิดอย่างนี้ ฝนย่อมไม่ตกรดสิ่งนั้น

ဆန္နမတိဝဿတီတိ သံကိလေသော. ဝိဝဋံ နာတိဝဿတီတိ ဝါသနာ. တမော တမပရာယနောတိ ဝိတ္ထာရေန. တတ္ထ ယော စ တမော ယော စ တမပရာယနော, အယံ သံကိလေသော. ယော စ ဇောတိ ယော စ ဇောတိပရာယနော, အယံ ဝါသနာ.

บทว่า 'ฝนย่อมตกรดสิ่งที่ปิดบังไว้' เป็นสังกิเลสภาคิยะ บทว่า 'ฝนย่อมไม่ตกรดสิ่งที่เปิดเผยไว้' เป็นวาสนาภาคิยะ บทว่า 'ผู้มืดมีที่ไปในเบื้องหน้าเป็นที่มืด' เป็นต้น พึงกระทำโดยพิสดาร ในพระสูตรนั้น บุคคลใดเป็นผู้มืดและบุคคลใดมีที่ไปในเบื้องหน้าเป็นที่มืด นี้เป็นสังกิเลสภาคิยะ บุคคลใดเป็นผู้สว่างและบุคคลใดมีที่ไปในเบื้องหน้าเป็นที่สว่าง นี้เป็นวาสนาภาคิยะ

တတ္ထ ကတမံ သံကိလေသဘာဂိယဉ္စ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယဉ္စ သုတ္တံ?

ในบรรดาพระสูตรเหล่านั้น พระสูตรที่เป็นทั้งส่วนแห่งกิเลส (สังกิเลสภาคิยะ) และส่วนแห่งการแทงตลอด (นิพเพธภาคิยะ) คืออะไร?

န တံ ဒဠှံ ဗန္ဓနမာဟု ဓီရာ, ယဒါယသံ ဒါရုဇပဗ္ဗဇဉ္စ ;

သာရတ္တရတ္တာ မဏိကုဏ္ဍလေသု, ပုတ္တေသု ဒါရေသု စ ယာ အပေက္ခာ.

นักปราชญ์ทั้งหลายไม่กล่าวเครื่องผูกที่ทำด้วยเหล็ก ทำด้วยไม้ หรือทำด้วยหญ้าปล้องว่าเป็นเครื่องผูกที่มั่นคง แต่ความกำหนัดยินดีอย่างแรงกล้าในแก้วมณีและต่างหู และความห่วงใยในบุตรและภรรยาใดมีอยู่ นักปราชญ์ทั้งหลายกล่าวเครื่องผูกนั้นว่าเป็นสิ่งที่มั่นคง (และ) แก้ได้ยาก

န တံ ဒဠှံ ဗန္ဓနမာဟု ဓီရာ, ယဒါ ပုတ္တေသု ဒါရေသု စ ယာ အပေက္ခာ, အယံ သံကိလေသော. ဧတမ္ပိ ဆေတွာ ပရိဗ္ဗဇန္တိ ဓီရာ အနပေက္ခိနော သဗ္ဗကာမေ ပဟာယာတိ, အယံ နိဗ္ဗေဓော. ယံ စေတယိတံ ပကပ္ပိတံ ယာ စ နာမရူပဿ အဝက္ကန္တိ ဟောတိ. ဣမေဟိ စတူဟိ ပဒေဟိ သံကိလေသော. ပစ္ဆိမကေဟိ စတူဟိ နိဗ္ဗေဓော.

บทว่า 'นักปราชญ์ทั้งหลายไม่กล่าวเครื่องผูกนั้นว่ามั่นคง ความห่วงใยในบุตรและภรรยาใดมีอยู่' นี้เป็นสังกิเลสภาคิยะ บทว่า 'นักปราชญ์ทั้งหลายตัดเครื่องผูกแม้นั้นแล้ว เป็นผู้ไม่ห่วงใย ละกามทั้งปวงแล้วออกบวช' นี้เป็นนิพเพธภาคิยะ ความจงใจใด ความดำริใด และความหยั่งลงแห่งนามรูปใดมีอยู่ ด้วยบท ๔ เหล่านี้เป็นสังกิเลสภาคิยะ ด้วยบท ๔ หลังเป็นนิพเพธภาคิยะ

တတ္ထ ကတမံ သံကိလေသဘာဂိယဉ္စ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယဉ္စ အသေက္ခဘာဂိယဉ္စ သုတ္တံ?

ในบรรดาพระสูตรเหล่านั้น พระสูตรที่เป็นทั้งส่วนแห่งกิเลส (สังกิเลสภาคิยะ) ส่วนแห่งการแทงตลอด (นิพเพธภาคิยะ) และส่วนแห่งอเสกขะ (อเสกขภาคิยะ) คืออะไร?

အယံ [Pg.186] လောကော သန္တာပဇာတော, ဖဿပရေတော ရောဂံ ဝဒတိ အတ္တတော;

ယေန ယေန ဟိ မညန္တိ, တတော တံ ဟောတိ အညထာ.

โลกนี้เกิดจากความเร่าร้อน ถูกผัสสะครอบงำ ย่อมกล่าวถึงโรคว่าเป็นตน บุคคลทั้งหลายสำคัญด้วยประการใดๆ สิ่งนั้นย่อมเป็นไปโดยประการอื่นจากที่สำคัญนั้น

အညထာဘာဝီ ဘဝသတ္တော လောကော, ဘဝပရေတော ဘဝမေဝါဘိနန္ဒတိ;

ယဒဘိနန္ဒတိ တံ ဘယံ, ယဿ ဘာယတိ တံ ဒုက္ခံ;

ဘဝဝိပ္ပဟာနာယ ခေါ ပနိဒံ ဗြဟ္မစရိယံ ဝုဿတိ.

โลกนี้ติดข้องอยู่ในภพ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ถูกภพครอบงำ ย่อมเพลิดเพลินในภพนั่นเอง สิ่งใดที่เพลิดเพลิน สิ่งนั้นเป็นภัย สิ่งใดที่เขากลัว สิ่งนั้นเป็นทุกข์ แท้จริงแล้ว พรหมจรรย์นี้ย่อมประพฤติเพื่อการละภพ

ယေ ဟိ ကေစိ သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ဘဝေန ဘဝဿ ဝိပ္ပမောက္ခမာဟံသု, သဗ္ဗေတေ ‘‘အဝိပ္ပမုတ္တာ ဘဝသ္မာ’’တိ ဝဒါမိ. ယေ ဝါ ပန ကေစိ သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ဝိဘဝေန ဘဝဿ နိဿရဏမာဟံသု, သဗ္ဗေတေ ‘‘အနိဿဋာ ဘဝသ္မာ’’တိ ဝဒါမိ. ဥပဓိံ ဟိ ပဋိစ္စ ဒုက္ခမိဒံ သမ္ဘောတိ, သဗ္ဗုပါဒါနက္ခယာ နတ္ထိ ဒုက္ခဿ သမ္ဘဝေါ, လောကမိမံ ပဿ, ပုထူ အဝိဇ္ဇာယ ပရေတာ ဘူတာ ဘူတရတာ ဘဝါ အပရိမုတ္တာ. ယေ ဟိ ကေစိ ဘဝါ သဗ္ဗဓိ သဗ္ဗတ္ထတာယ သဗ္ဗေတေ ဘဝါ အနိစ္စာ ဒုက္ခာ ဝိပရိဏာမဓမ္မာတိ.

สมณพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งกล่าวความหลุดพ้นจากภพด้วยภพ (สัสสตทิฏฐิ) เรากล่าวว่าสมณพราหมณ์เหล่านั้นทั้งหมดไม่พ้นไปจากภพ อนึ่ง สมณพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งกล่าวความสลัดออกจากภพด้วยวิภพ (อุจเฉททิฏฐิ) เรากล่าวว่าสมณพราหมณ์เหล่านั้นทั้งหมดไม่สลัดออกไปจากภพ อันที่จริง ทุกข์นี้ย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยอุปธิ เมื่อความสิ้นไปแห่งอุปาทานทั้งปวงมีอยู่ ความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ย่อมไม่มี ท่านจงดูโลกนี้เถิด สัตว์ทั้งหลายถูกอวิชชาครอบงำโดยมาก ยินดีในภพ ยังไม่พ้นไปจากภพ ภพเหล่าใดเหล่าหนึ่งในที่ทั้งปวง โดยประการทั้งปวง ภพเหล่านั้นทั้งหมดเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา

‘‘ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ, သမ္မပ္ပညာယ ပဿတော;

ဘဝတဏှာ ပဟီယတိ, ဝိဘဝံ နာဘိနန္ဒတိ;

သဗ္ဗသော တဏှာနံ ခယာ, အသေသဝိရာဂနိရောဓော နိဗ္ဗာနံ.

เมื่อบุคคลเห็นข้อนั้นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ ภวตัณหาย่อมถูกละไป และไม่เพลิดเพลินในวิภพ เพราะความสิ้นไปแห่งตัณหาทั้งปวงโดยประการทั้งปวง ความดับโดยไม่เหลือเพราะสำรอกออกคือพระนิพพาน

‘‘တဿ နိဗ္ဗုတဿ ဘိက္ခုနော, အနုပါဒါ ပုနဗ္ဘဝေါ န ဟောတိ;

အဘိဘူတော မာရော ဝိဇိတသင်္ဂါမော, ဥပေစ္စဂါ သဗ္ဗဘဝါနိ တာဒီ’’တိ.

ภิกษุผู้ดับกิเลสแล้วนั้น ย่อมไม่มีภพใหม่เพราะไม่ถือมั่น มารถูกครอบงำแล้ว สงครามชนะแล้ว ภิกษุผู้คงที่เช่นนั้นก้าวล่วงภพทั้งปวงได้แล้ว

အယံ လောကော သန္တာပဇာတော ယာဝ ဒုက္ခန္တိ ယံ တဏှာ သံကိလေသော.

บทว่า 'โลกนี้เกิดความเร่าร้อน... จนถึง เป็นทุกข์' นี้คือตัณหาสังเกลส

ယံ ပုနဂ္ဂဟဏံ ယေ ဟိ ကေစိ သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ဘဝေန ဘဝဿ ဝိမောက္ခမာဟံသု, သဗ္ဗေတေ ‘‘အဝိမုတ္တာ ဘဝသ္မာ’’တိ ဝဒါမိ. ယေ ဝါ ပန ကေစိ သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ဝိဘဝေန ဘဝဿ နိဿရဏမာဟံသု ‘‘အနိဿဋာ ဘဝသ္မာ’’တိ ဝဒါမိ. အယံ ဒိဋ္ဌိသံကိလေသော, တံ ဒိဋ္ဌိသံကိလေသော [Pg.187] စ တဏှာသံကိလေသော စ, ဥဘယမေတံ သံကိလေသော. ယံ ပုနဂ္ဂဟဏံ ဘဝဝိပ္ပဟာနာယ ဗြဟ္မစရိယံ ဝုဿတိ, ယာဝ သဗ္ဗသော ဥပါဒါနက္ခယာ သမ္ဘဝါ, ဣဒံ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယံ. တဿ နိဗ္ဗုတဿ ဘိက္ခုနော ယာဝ ဥပစ္စဂါ သဗ္ဗဘဝါနိ တာဒီတိ ဣဒံ အသေက္ခဘာဂိယံ. စတ္တာရော ပုဂ္ဂလာ အနုသောတဂါမီ သံကိလေသော ဌိတတ္တော စ ပဋိသောတဂါမီ စ နိဗ္ဗေဓော. ထလေ တိဋ္ဌတီတိ အသေက္ခဘူမိ.

การยกขึ้นแสดงอีกครั้งหนึ่งว่า 'สมณพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง กล่าวความหลุดพ้นจากภพด้วยภพ เรากล่าวว่าสมณพราหมณ์เหล่านั้นทั้งหมดไม่พ้นไปจากภพ อนึ่ง สมณพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง กล่าวความสลัดออกจากภพด้วยวิภพ เรากล่าวว่าสมณพราหมณ์เหล่านั้นทั้งหมดไม่สลัดออกไปจากภพ' นี้เป็นทิฏฐิสังเกลส ทิฏฐิสังเกลสนั้นและตัณหาสังเกลสนั้น ทั้งสองอย่างนี้เป็นสังเกลส การยกขึ้นแสดงอีกครั้งหนึ่งว่า 'พรหมจรรย์อันบุคคลย่อมประพฤติเพื่อละภพ จนถึงความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ย่อมไม่มีเพราะความสิ้นไปแห่งอุปาทานทั้งปวง' นี้เป็นนิพเพธภาคิยะ บทว่า 'ภิกษุผู้ดับกิเลสแล้วนั้น... จนถึง ก้าวล่วงภพทั้งปวงได้แล้ว' นี้เป็นอเสกขภาคิยะ บุคคล ๔ จำพวก คือ ผู้ตามกระแส เป็นสังเกลส ผู้มีตนตั้งมั่นและผู้ทวนกระแส เป็นนิพเพธภาคิยะ บทว่า 'ยืนอยู่บนบก' เป็นอเสกขภูมิ

၁၆. တတ္ထ ကတမံ ဝါသနာဘာဂိယဉ္စ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယဉ္စ သုတ္တံ?

๑๖. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรที่เป็นวาสนาภาคิยะและนิพเพธภาคิยะเป็นอย่างไร?

‘‘ဒဒတော ပုညံ ပဝဍ္ဎတိ, သံယမတော ဝေရံ န စီယတိ;

ကုသလော စ ဇဟာတိ ပါပကံ, ရာဂဒေါသမောဟက္ခယာ သနိဗ္ဗုတော’’တိ.

เมื่อให้ทาน บุญย่อมเจริญ เมื่อสำรวม เวรย่อมไม่พอกพิง ผู้ฉลาดย่อมละบาป เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ โทสะ และโมหะ ย่อมเป็นผู้ดับกิเลส

‘‘ဒဒတော ပုညံ ပဝဍ္ဎတိ, သံယမတော ဝေရံ န စီယတီ’’တိ ဝါသနာ. ‘‘ကုသလော စ ဇဟာတိ ပါပကံ, ရာဂဒေါသမောဟက္ခယာ သနိဗ္ဗုတော’’တိ နိဗ္ဗေဓော.

บทว่า 'เมื่อให้ทาน บุญย่อมเจริญ เมื่อสำรวม เวรย่อมไม่พอกพิง' เป็นวาสนาภาคิยะ บทว่า 'ผู้ฉลาดย่อมละบาป เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ โทสะ และโมหะ ย่อมเป็นผู้ดับกิเลส' เป็นนิพเพธภาคิยะ

သောတာနုဂတေသု ဓမ္မေသု ဝစသာ ပရိစိတေသု မနသာနုပေက္ခိတေသု ဒိဋ္ဌိယာ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓေသု ပဉ္စာနိသံသာ ပါဋိကင်္ခါ. ဣဓေကစ္စဿ ဗဟုဿုတာ ဓမ္မာ ဟောန္တိ ဓာတာ အပမုဋ္ဌာ ဝစသာ ပရိစိတာ မနသာနုပေက္ခိတာ ဒိဋ္ဌိယာ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓါ, သော ယုဉ္ဇန္တော ဃဋေန္တော ဝါယမန္တော ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ ဝိသေသံ ပပ္ပောတိ. နော စေ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ ဝိသေသံ ပပ္ပောတိ, ဂိလာနော ပပ္ပောတိ. နော စေ ဂိလာနော ပပ္ပောတိ, မရဏကာလသမယေ ပပ္ပောတိ. နော စေ မရဏကာလသမယေ ပပ္ပောတိ, ဒေဝဘူတော ပါပုဏာတိ. နော စေ ဒေဝဘူတော ပါပုဏာတိ, တေန ဓမ္မရာဂေန တာယ ဓမ္မနန္ဒိယာ ပစ္စေကဗောဓိံ ပါပုဏာတိ.

ในธรรมทั้งหลายที่ผ่านหูมา ที่คล่องปาก ที่พิจารณาด้วยใจ ที่แทงตลอดด้วยทิฏฐิ พึงหวังอานิสงส์ ๕ ประการ ในพระศาสนานี้ ธรรมทั้งหลายที่บุคคลบางคนเป็นพหูสูต ทรงจำไว้ ไม่หลงลืม คล่องปาก พิจารณาด้วยใจ แทงตลอดด้วยทิฏฐิ บุคคลนั้นเมื่อประกอบความเพียร พยายาม บากบั่น ย่อมบรรลุคุณวิเศษในปัจจุบัน ถ้าไม่บรรลุคุณวิเศษในปัจจุบัน ย่อมบรรลุเมื่อเจ็บป่วย ถ้าไม่บรรลุเมื่อเจ็บป่วย ย่อมบรรลุในเวลาตาย ถ้าไม่บรรลุในเวลาตาย ย่อมบรรลุเมื่อเป็นเทพบุตร ถ้าไม่บรรลุเมื่อเป็นเทพบุตร ย่อมบรรลุเป็นพระปัจเจกพุทธเจ้าด้วยความกำหนัดในธรรมนั้น ด้วยความเพลิดเพลินในธรรมนั้น

တတ္ထာယံ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ ပါပုဏာတိ, အယံ နိဗ္ဗေဓော. ယံ သမ္ပရာယေ ပစ္စေကဗောဓိံ ပါပုဏာတိ, အယံ ဝါသနာ. ဣမာနိ သောဠသ သုတ္တာနိ သဗ္ဗသာသနံ အတိဂ္ဂဏှန္တော တိဋ္ဌန္တိ. ဣမေဟိ သောဠသဟိ သုတ္တေဟိ နဝဝိဓော သုတ္တန္တော ဝိဘတ္တော ဘဝတိ. သော စ ပညဝတော နော ဒုပ္ပညဿ, ယုတ္တဿ နော အယုတ္တဿ, အကမ္မဿ ဝိဟာရိဿ ပကတိယာ လောကေ သံကိလေသော [Pg.188] စရတိ. သော သံကိလေသော တိဝိဓော – တဏှာသံကိလေသော ဒိဋ္ဌိသံကိလေသော ဒုစ္စရိတသံကိလေသော. တတော သံကိလေသတော ဥဋ္ဌဟန္တော သံကိလေသော ဓမ္မေသု ပတိဋ္ဌဟတိ, လောကိယေသု ပတိဋ္ဌဟတီတိ. တတ္ထာကုသလော ဒိဋ္ဌတော သစေ တံ သီလဉ္စ ဒိဋ္ဌိဉ္စ ပရာမသတိ, တဿ သော တဏှာသံကိလေသော ဟောတိ. သစေ ပနဿ ဧဝံ ဟောတိ ‘‘ဣမိနာဟံ သီလေန ဝါ ဝတေန ဝါ ဗြဟ္မစရိယေန ဝါ ဒေဝေါ ဝါ ဘဝိဿံ ဒေဝညတရော ဝါ’’တိ ယဿ ဟောတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ, ဧတဿ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသံကိလေသော ဘဝတိ. သစေ ပန သီလေ ပတိဋ္ဌိတော အပရာမဋ္ဌဿ ဟိ သီလဝတံ ဟောတိ, တဿ တံ သီလဝတော ယောနိသော ဂဟိတံ အဝိပ္ပဋိသာရံ ဇနေတိ ယာဝ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနံ, တဉ္စ တဿ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ ကာလင်္ကတဿ ဝါ တမှိယေဝ ဝါ ပန အပရာပရိယာယေန ဝါ, အညေသု ခန္ဓေသု ဧဝံ သုတံ ‘‘သုစရိတံ ဝါသနာယ သံဝတ္တတီ’’တိ ဝါသနာဘာဂိယံ သုတ္တံ ဝုစ္စတိ. တတ္ထ သီလေသု ဌိတဿ ဝိနီဝရဏံ စိတ္တံ, တံ တတော သက္ကာယဒိဋ္ဌိပ္ပဟာနာယ ဘဂဝါ ဓမ္မံ ဒေသေတိ. သော အစ္စန္တနိဋ္ဌံ နိဗ္ဗာနံ ပါပုဏာတိ; ယဒိ ဝါ သာသနန္တရေ, အစ္စန္တံ နိဗ္ဗာနံ ပါပုဏာတိ, ယဒိ ဝါ ဧကာသနေ ဆ အဘိညေ. တတ္ထ ဒွေ ပုဂ္ဂလာ အရိယဓမ္မေ ပါပုဏန္တိ သဒ္ဓါနုသာရီ စ ဓမ္မာနုသာရီ စ. တတ္ထ ဓမ္မာနုသာရီ ဥဂ္ဃဋိတညူ, သဒ္ဓါနုသာရီ နေယျော. တတ္ထ ဥဂ္ဃဋိတညူ ဒုဝိဓော – ကောစိ တိက္ခိန္ဒြိယော ကောစိ မုဒိန္ဒြိယော. တတ္ထ နေယျောပိ ဒုဝိဓော – ကောစိ တိက္ခိန္ဒြိယော ကောစိ မုဒိန္ဒြိယော. တတ္ထ ယော စ ဥဂ္ဃဋိတညူ မုဒိန္ဒြိယော, ယော စ နေယျော တိက္ခိန္ဒြိယော, ဣမေ ပုဂ္ဂလာ အသမိန္ဒြိယာ ဟောန္တိ. တတ္ထ ဣမေ ပုဂ္ဂလာ သမိန္ဒြိယာ ပရိဟာယန္တိ စ ဥဂ္ဃဋိတညုတော, ဝိပဉ္စိတညူ နေယျတော, ဣမေ မဇ္ဈိမာ ဘူမိဂတာ ဝိပဉ္စိတညူ ဟောတိ. ဣမေ တယော ပုဂ္ဂလာ.

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรที่ว่า "ย่อมบรรลุในปัจจุบันธรรมนี้เอง" นี้ชื่อว่า นิพเพธภาคิยสูตร สูตรที่ว่า "ย่อมบรรลุพระปัจเจกโพธิในสัมปรายภพ" นี้ชื่อว่า วาสนาภาคิยสูตร สูตร ๑๖ สูตรเหล่านี้ ย่อมตั้งอยู่โดยครอบคลุมพระศาสนาทั้งหมด ด้วยสูตร ๑๖ สูตรเหล่านี้ การจำแนกพระสูตร ๙ อย่าง ย่อมมีขึ้น และการจำแนกนั้น ย่อมมีแก่ผู้มีปัญญา ไม่ใช่แก่ผู้ไร้ปัญญา ย่อมมีแก่ผู้ประกอบความเพียร ไม่ใช่แก่ผู้ไม่ประกอบความเพียร แก่ผู้ที่อยู่โดยไม่มีความเพียร (กรรมฐาน) โดยปกติแล้ว กิเลสย่อมดำเนินไปในโลก กิเลสนั้นมี ๓ อย่าง คือ ตัณหากิเลส ทิฏฐิกิเลส ทุจริตกิเลส กิเลสที่เกิดขึ้นจากกิเลส ๓ อย่างนั้น ย่อมตั้งอยู่ในอกุศลธรรม ย่อมตั้งอยู่ในโลกิยธรรม ในบรรดากิเลสเหล่านั้น หากผู้ฉลาด (ด้วยปัญญา) เห็นแล้ว หากยึดถือศีลนั้นและทิฏฐินั้นผิดพลาด กิเลสตัณหาย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้นั้น หากผู้นั้นมีความเห็นผิดว่า "เราจักเป็นเทพ หรือเป็นเทพองค์ใดองค์หนึ่ง (พรหม) ด้วยศีลนี้ ด้วยวัตรนี้ หรือด้วยพรหมจรรย์นี้" กิเลสทิฏฐิผิดย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้นั้น หากผู้ตั้งมั่นในศีล ไม่ยึดถือผิดพลาด ย่อมเป็นผู้มีศีล การยึดถือ (สัมมาทิฏฐิ) โดยแยบคายของผู้นั้น ย่อมยังความไม่เดือดร้อนใจให้เกิดขึ้น จนถึงวิมุตติญาณทัสสนะ และมรรคญาณปัจจเวกขณญาณนั้น ย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้นั้นในปัจจุบันธรรมนี้เอง หรือแก่ผู้ที่ตายไปแล้ว หรือในภพต่อๆ ไป ในขันธ์อื่นๆ ผลแห่งกรรมดีที่ได้ยินมาอย่างนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อความอบรม (วาสนา) สูตรนี้จึงเรียกว่า วาสนาภาคิยสูตร ในบรรดาสูตรเหล่านั้น จิตของผู้ตั้งมั่นในศีล ย่อมปราศจากนิวรณ์ เพราะปราศจากนิวรณ์นั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงธรรมเพื่อละสักกายทิฏฐิ ผู้นั้นย่อมบรรลุนิพพานอันเป็นที่สุดอย่างแท้จริง หากไม่บรรลุนิพพานอย่างแท้จริงในศาสนานี้ หรือหากไม่บรรลุอภิญญา ๖ ในอาสนะเดียว ในกรณีนั้น บุคคล ๒ ประเภท คือ สัทธานุสารี และธัมมานุสารี ย่อมบรรลุอริยธรรม ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น ธัมมานุสารีชื่อว่า อุคฆฏิตัญญู สัทธานุสารีชื่อว่า เนยยะ ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น อุคฆฏิตัญญูมี ๒ ประเภท คือ บางคนมีอินทรีย์แก่กล้า บางคนมีอินทรีย์อ่อน ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น เนยยะก็มี ๒ ประเภท คือ บางคนมีอินทรีย์แก่กล้า บางคนมีอินทรีย์อ่อน ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น อุคฆฏิตัญญูผู้มีอินทรีย์อ่อน และเนยยะผู้มีอินทรีย์แก่กล้า บุคคลเหล่านี้ย่อมมีอินทรีย์ไม่เสมอกัน บุคคลเหล่านี้ย่อมเสื่อมจากอุคฆฏิตัญญู วิปัญจิตัญญูย่อมเสื่อมจากเนยยะ บุคคลเหล่านี้ที่อยู่ในภูมิปานกลาง ชื่อว่า วิปัญจิตัญญู บุคคลเหล่านี้มี ๓ ประเภท

၁၇. တတ္ထ စတုတ္ထာ ပန ပဉ္စမာ ဥဂ္ဃဋိတညူ ဝိပဉ္စိတညူ နေယျော စ, တတ္ထ ဥဂ္ဃဋိတညူ ပုဂ္ဂလော ဣန္ဒြိယာနိ ပဋိလဘိတွာ ဒဿနဘူမိယံ ဌိတော သောတာပတ္တိဖလဉ္စ ပါပုဏာတိ, ဧကဗီဇီ ဟောတိ ပဌမော သောတာပန္နော. တတ္ထ ဝိပဉ္စိတညူ ပုဂ္ဂလော ဣန္ဒြိယာနိ ပဋိလဘိတွာ ဒဿနဘူမိယံ ဌိတော သောတာပတ္တိဖလဉ္စ ပါပုဏာတိ, ကောလံကောလော စ ဟောတိ ဒုတိယော သောတာပန္နော. တတ္ထ နေယျော ပုဂ္ဂလော ဣန္ဒြိယာနိ ပဋိလဘိတွာ ဒဿနဘူမိယံ ဌိတော သောတာပတ္တိဖလဉ္စ ပါပုဏာတိ, သတ္တက္ခတ္တုပရမော စ ဟောတိ[Pg.189], အယံ တတိယော သောတာပန္နော. ဣမေ တယော ပုဂ္ဂလာ ဣန္ဒြိယဝေမတ္တတာယ သောတာပတ္တိဖလေ ဌိတာ.

๑๗. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลที่ ๔ และที่ ๕ คือ อุคฆฏิตัญญู วิปัญจิตัญญู และเนยยะ ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลอุคฆฏิตัญญู เมื่อได้อินทรีย์แล้ว ตั้งอยู่ในทัสสนภูมิ (โสดาปัตติมรรค) ย่อมบรรลุโสดาปัตติผล โสดาบันประเภทแรกชื่อว่า เอกพีชี ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลวิปัญจิตัญญู เมื่อได้อินทรีย์แล้ว ตั้งอยู่ในทัสสนภูมิ ย่อมบรรลุโสดาปัตติผล โสดาบันประเภทที่สองชื่อว่า โกลังโกละ ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลเนยยะ เมื่อได้อินทรีย์แล้ว ตั้งอยู่ในทัสสนภูมิ ย่อมบรรลุโสดาปัตติผล โสดาบันประเภทที่สามนี้ชื่อว่า สัตตักขัตตุปรมะ บุคคล ๓ ประเภทเหล่านี้ ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผลด้วยความแตกต่างแห่งอินทรีย์

ဥဂ္ဃဋိတညူ ဧကဗီဇီ ဟောတိ, ဝိပဉ္စိတညူ ကောလံကောလော ဟောတိ, နေယျော သတ္တက္ခတ္တုပရမော ဟောတိ. ဣဒံ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယံ သုတ္တံ. သစေ ပန တဒုတ္တရိ ဝါယမတိ, အစ္စန္တနိဋ္ဌံ နိဗ္ဗာနံ ပါပုဏာတိ. တတ္ထ ဥဂ္ဃဋိတညူ ပုဂ္ဂလော ယော တိက္ခိန္ဒြိယော, တေ ဒွေ ပုဂ္ဂလာ ဟောန္တိ – အနာဂါမိဖလံ ပါပုဏိတွာ အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ စ ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီ စ. တတ္ထ ဝိပဉ္စိတညူ ပုဂ္ဂလော ယော တိက္ခိန္ဒြိယော, တေ ဒွေ ပုဂ္ဂလာ ဟောန္တိ – အနာဂါမိဖလံ ပါပုဏန္တိ အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ စ သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ စ. တတ္ထ နေယျော အနာဂါမိဖလံ ပါပုဏန္တော ဥဒ္ဓံသောတော အကနိဋ္ဌဂါမီ ဟောတိ, ဥဂ္ဃဋိတညူ စ ဝိပဉ္စိတညူ စ, ဣန္ဒြိယနာနတ္တေန ဥဂ္ဃဋိတညူ ပုဂ္ဂလော တိက္ခိန္ဒြိယော အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ ဟောတိ, ဥဂ္ဃဋိတညူ မုဒိန္ဒြိယော ဥဒ္ဓံသောတော အကနိဋ္ဌဂါမီ ဟောတိ. ဥဂ္ဃဋိတညူ စ ဝိပဉ္စိတညူ စ ဣန္ဒြိယနာနတ္တေန ဥဂ္ဃဋိတညူ ပုဂ္ဂလော တိက္ခိန္ဒြိယော သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ ဟောတိ, တိက္ခိန္ဒြိယော အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ ဟောတိ, ဥဂ္ဃဋိတညူ မုဒိန္ဒြိယော ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီ ဟောတိ. ဝိပဉ္စိတညူ တိက္ခိန္ဒြိယော အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ ဟောတိ, ဝိပဉ္စိတညူ မုဒိန္ဒြိယော သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ ဟောတိ, နေယျော ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီ ဟောတိ, ဝိပဉ္စိတညူ တိက္ခိန္ဒြိယော အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ ဟောတိ. ဝိပဉ္စိတညူ မုဒိန္ဒြိယော သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ ဟောတိ, နေယျော ဥဒ္ဓံသောတော အကနိဋ္ဌဂါမီ ဟောတိ. ဣတိ ပဉ္စ အနာဂါမိနော, ဆဋ္ဌော သကဒါဂါမီ, တယော စ သောတာပန္နာတိ ဣမေ နဝ သေက္ခာ.

อุคฆฏิตัญญูเป็นเอกพีชี วิปัญจิตัญญูเป็นโกลังโกละ เนยยะเป็นสัตตักขัตตุปรมะ สูตรนี้ชื่อว่า นิพเพธภาคิยสูตร หากพยายามยิ่งกว่านั้น ย่อมบรรลุนิพพานอันเป็นที่สุดอย่างแท้จริง ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลอุคฆฏิตัญญูผู้มีอินทรีย์แก่กล้า ย่อมเป็นบุคคล ๒ ประเภท คือ บรรลุอนาคามิผลแล้วเป็นอันตราปรินิพพายี และอุปหัจจปรินิพพายี ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลวิปัญจิตัญญูผู้มีอินทรีย์แก่กล้า เมื่อบรรลุอนาคามิผลแล้ว ย่อมเป็นบุคคล ๒ ประเภท คือ อสังขารปรินิพพายี และสสังขารปรินิพพายี ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น เนยยะเมื่อบรรลุอนาคามิผลแล้ว ย่อมเป็นอุทธังโสโตอกนิฏฐคามี อุคฆฏิตัญญูและวิปัญจิตัญญู ด้วยความแตกต่างแห่งอินทรีย์ หากบุคคลอุคฆฏิตัญญูมีอินทรีย์แก่กล้า ย่อมเป็นอันตราปรินิพพายี หากบุคคลอุคฆฏิตัญญูมีอินทรีย์อ่อน ย่อมเป็นอุทธังโสโตอกนิฏฐคามี อุคฆฏิตัญญูและวิปัญจิตัญญู ด้วยความแตกต่างแห่งอินทรีย์ หากบุคคลอุคฆฏิตัญญูมีอินทรีย์แก่กล้า ย่อมเป็นสสังขารปรินิพพายี หากมีอินทรีย์อ่อน ย่อมเป็นอันตราปรินิพพายี หากบุคคลอุคฆฏิตัญญูมีอินทรีย์อ่อน ย่อมเป็นอุปหัจจปรินิพพายี หากบุคคลวิปัญจิตัญญูมีอินทรีย์แก่กล้า ย่อมเป็นอสังขารปรินิพพายี หากบุคคลวิปัญจิตัญญูมีอินทรีย์อ่อน ย่อมเป็นสสังขารปรินิพพายี เนยยะย่อมเป็นอุปหัจจปรินิพพายี หากบุคคลวิปัญจิตัญญูมีอินทรีย์แก่กล้า ย่อมเป็นอสังขารปรินิพพายี หากบุคคลวิปัญจิตัญญูมีอินทรีย์อ่อน ย่อมเป็นสสังขารปรินิพพายี เนยยะย่อมเป็นอุทธังโสโตอกนิฏฐคามี อนาคามีมี ๕ ประเภท สกทาคามีเป็นประเภทที่ ๖ และโสดาบันมี ๓ ประเภท รวมเป็นเสกขบุคคล ๙ ประเภท

တတ္ထ ဥဂ္ဃဋိတညူ ပုဂ္ဂလော တိက္ခိန္ဒြိယော အရဟတ္တံ ပါပုဏန္တော ဒွေ ပုဂ္ဂလာ ဟောန္တိ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော ပညာဝိမုတ္တော စ. တတ္ထ ဥဂ္ဃဋိတညူ ပုဂ္ဂလော မုဒိန္ဒြိယော အရဟတ္တံ ပါပုဏန္တော ဒွေ ပုဂ္ဂလာ ဟောန္တိ, ဌိတကပ္ပီ စ ပဋိဝေဓနဘာဝေါ ပုဂ္ဂလော စ တိက္ခိန္ဒြိယော သော အရဟတ္တံ ပါပုဏန္တော ဒွေ ပုဂ္ဂလာ ဟောန္တိ စေတနာဘဗ္ဗော စ ရက္ခဏာဘဗ္ဗော စ. တတ္ထ ဝိပဉ္စိတညူ မုဒိန္ဒြိယော အရဟတ္တံ ပါပုဏန္တော ဒွေ ပုဂ္ဂလာ ဟောန္တိ, သစေ စေတေတိ န ပရိနိဗ္ဗာယီ, နော စေ စေတေတိ ပရိနိဗ္ဗာယီတိ. သစေ အနုရက္ခတိ န ပရိနိဗ္ဗာယီ, နော စေ အနုရက္ခတိ ပရိနိဗ္ဗာယီတိ. တတ္ထ နေယျော ပုဂ္ဂလော ဘာဝနာနုယောဂမနုယုတ္တော ပရိဟာနဓမ္မော [Pg.190] ဟောတိ ကမ္မနိယတော ဝါ သမသီသိ ဝါ, ဣမေ နဝ အရဟန္တော ဣဒံ စတုဗ္ဗိဓံ သုတ္တံ သံကိလေသဘာဂိယံ အသေက္ခဘာဂိယံ. ဣမေသု ပုဂ္ဂလေသု တထာဂတဿ ဒသဝိဓံ ဗလံ ပဝတ္တတိ.

ในบรรดาอริยบุคคลเหล่านั้น บุคคลอุคฆฏิตัญญูผู้มีอินทรีย์แก่กล้า เมื่อบรรลุอรหัตตผลแล้ว ย่อมเป็นบุคคล ๒ ประเภท คือ อุภโตภาควิมุตติ และปัญญาวิมุตติ ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลอุคฆฏิตัญญูผู้มีอินทรีย์อ่อน เมื่อบรรลุอรหัตตผลแล้ว ย่อมเป็นบุคคล ๒ ประเภท คือ ฐิตกัปปี และปฏิเวธนภาวะ บุคคลวิปัญจิตัญญูผู้มีอินทรีย์แก่กล้าก็มีอยู่ บุคคลวิปัญจิตัญญูนั้น เมื่อบรรลุอรหัตตผลแล้ว ย่อมเป็นบุคคล ๒ ประเภท คือ เจตนาภัพพะ และรักขณาภัพพะ ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลวิปัญจิตัญญูผู้มีอินทรีย์อ่อน เมื่อบรรลุอรหัตตผลแล้ว ย่อมเป็นบุคคล ๒ ประเภท คือ หากตั้งใจก็ไม่ปรินิพพาน หากไม่ตั้งใจก็ปรินิพพาน และบุคคล ๒ ประเภท คือ หากรักษาไว้ก็ไม่ปรินิพพาน หากไม่รักษาไว้ก็ปรินิพพาน ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลเนยยะผู้ประกอบด้วยภาวนานุโยค ย่อมเป็นผู้มีธรรมไม่เสื่อม หรือเป็นกรรมนิยตะ หรือเป็นสมสีสี พระอรหันต์เหล่านี้มี ๙ ประเภท สูตร ๔ อย่างนี้ ชื่อว่า สังกิเลสภาคิยสูตร และอเสกขภาคิยสูตร ในบรรดาบุคคลเหล่านี้ พละ ๑๐ ประการของพระตถาคตย่อมดำเนินไป

၁၈. ကတမံ ဒသဝိဓံ? ဣဓ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ အပ္ပဝတ္တိတေ ဓမ္မစက္ကေ မဟေသက္ခာ ဒေဝပုတ္တာ ယာစနာယ အဘိယာတာ ဟောန္တိ ‘‘ဒေသေတု သုဂတော ဓမ္မ’’န္တိ. သော အနုတ္တရေန ဗုဒ္ဓစက္ခုနာ ဝေါလောကေန္တော အဒ္ဒသာသိ သတ္တာနံ တယော ရာသီနံ သမ္မတ္တနိယတော မိစ္ဆတ္တနိယတော အနိယတော. တတ္ထ သမ္မတ္တနိယတော ရာသိ မိစ္ဆာသတိံ အာပဇ္ဇေယျာတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ, အသတ္ထုကော ပရိနိဗ္ဗာယေယျာတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ, သမာပတ္တိံ အာပဇ္ဇေယျာတိ ဌာနမေတံ ဝိဇ္ဇတိ. တတ္ထ မိစ္ဆတ္တနိယတော ရာသိ အရိယသမာပတ္တိံ ပဋိပဇ္ဇိဿတီတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ, အနရိယမိစ္ဆာပဋိပတ္တိံ ပဋိပဇ္ဇိဿတီတိ ဌာနမေတံ ဝိဇ္ဇတိ. တတ္ထ အနိယတော ရာသိ သမ္မာပဋိပဇ္ဇမာနံ သမ္မတ္တနိယတရာသိံ ဂမိဿတီတိ ဌာနမေတံ ဝိဇ္ဇတိ, မိစ္ဆာပဋိပဇ္ဇမာနော သမ္မတ္တနိယတရာသိံ ဂမိဿတီတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ. သမ္မာပဋိပဇ္ဇမာနံ သမ္မတ္တနိယတရာသိံ ဂမိဿတီတိ ဌာနမေတံ ဝိဇ္ဇတိ, မိစ္ဆာပဋိပဇ္ဇမာနံ မိစ္ဆတ္တနိယတရာသိံ ဂမိဿတီတိ ဌာနမေတံ ဝိဇ္ဇတိ. ဣမေ တယော အနုတ္တရေန ဗုဒ္ဓစက္ခုနာ ဝေါလောကေန္တဿ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ မေ သတော ဣမေ ဓမ္မာ အနဘိသမ္ဗုဒ္ဓါတိ ဧတ္တဝတာ မံ ကောစိ သဟဓမ္မေန ပဋိစောဒိဿတီတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ, ဝီတရာဂဿ တေ ပဋိဇာနတော အခီဏာသဝတာယ သဟဓမ္မေန ကောစိ ပဋိစောဒိဿတီတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ. ယတော ပန ဣမဿ အနိယတဿ ရာသိဿ ဓမ္မဒေသနာ, သာ န ဒိဿတိ တက္ကရဿ သမ္မာဒုက္ခက္ခယာယာတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ, တထာ ဩဝဒိတော ယံ ပန မေ အနိယတရာသိ သာဝကော ပုဗ္ဗေနာပရံ ဝိသေသံ န သစ္ဆိကရိဿတီတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ.

๑๘. สิบประการคืออะไร? ในพระศาสนานี้ เทพบุตรผู้มีอานุภาพมาก ได้เข้าไปทูลอาราธนาพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาค ผู้ซึ่งไม่มีใครสามารถให้ธรรมจักรที่ทรงประกาศแล้วหยุดลงได้ ว่า "พระสุคตเจ้า ขอทรงแสดงธรรมเถิด" พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เมื่อทรงตรวจดูด้วยพุทธจักษุอันยอดเยี่ยม ได้ทรงเห็นหมู่สัตว์ ๓ จำพวก คือ สัมมัตตนิยตะ มิจฉัตตนิยตะ และอนิยตะ ในหมู่สัตว์เหล่านั้น หมู่สัตว์สัมมัตตนิยตะจะถึงความระลึกผิดนั้นไม่มี จะปรินิพพานโดยไม่ได้รับการบูชานั้นไม่มี จะเข้าสมาบัตินั้นมี ในหมู่สัตว์เหล่านั้น หมู่สัตว์มิจฉัตตนิยตะจะเข้าอริยสมาบัตินั้นไม่มี จะประพฤติมิจฉาปฏิปทาอันไม่ประเสริฐนั้นมี ในหมู่สัตว์เหล่านั้น หมู่สัตว์อนิยตะเมื่อประพฤติชอบ จะถึงหมู่สัตว์สัมมัตตนิยตะนั้นมี เมื่อประพฤติผิด จะถึงหมู่สัตว์สัมมัตตนิยตะนั้นไม่มี เมื่อประพฤติชอบ จะถึงหมู่สัตว์สัมมัตตนิยตะนั้นมี เมื่อประพฤติผิด จะถึงหมู่สัตว์มิจฉัตตนิยตะนั้นมี พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ทรงตรวจดูด้วยพุทธจักษุอันยอดเยี่ยมนั้น ไม่มีเหตุที่ใครจะมากล่าวหาเราด้วยธรรมว่า "ธรรมเหล่านี้เรายังไม่ตรัสรู้" ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ไม่มีเหตุที่ใครจะมากล่าวหาเราด้วยธรรมว่า "ท่านผู้ปราศจากราคะ ผู้ปฏิญาณตนว่าปราศจากราคะ แต่ยังไม่สิ้นอาสวะ ธรรมเหล่านี้ท่านยังไม่ตรัสรู้" เพราะว่าการแสดงธรรมแก่หมู่สัตว์อนิยตะผู้มีมิจฉาทิฏฐิเป็นปกติ การแสดงธรรมนั้นไม่ปรากฏเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบนั้นไม่มี ไม่มีเหตุที่สาวกในหมู่สัตว์อนิยตะที่เราโอวาทแล้ว จะไม่ทำให้แจ้งซึ่งคุณวิเศษเบื้องสูงยิ่งกว่าอริยมรรคเบื้องต้น

၁၉. ယံ ခေါ မုနိ နာနပ္ပကာရဿ နာနာနိရုတ္တိယော ဒေဝနာဂယက္ခာနံ ဒမေတိ ဓမ္မေ ဝဝတ္ထာနေန ဝတွာ ကာရဏတော အညံ ပါရံ ဂမိဿတီတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ. ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ. ယတော ပနိမာ နိရုတ္တိတော သတ္တ သတ္တ နိရုတ္တိယော နာဘိသမ္ဘုနေယျာတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ. နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါ. နိရုတ္တိ ခေါ ပန အဘိသမဂ္ဂရတာနံ သာဝကာနံ တမတ္ထမဝိညာပယေတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ. အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ. မဟေသက္ခာ ဒေဝပုတ္တာ ဥပသင်္ကမိတွာ ပဉှေ ပုစ္ဆိံသု[Pg.191]. ကာယိကေန ဝါ မာနသိကေန ဝါ ပရိပီဠိတဿ ဟတ္ထကုဏီတိ ဝါ ပါဒေ ဝါ ခဉ္ဇေ ဒန္ဓဿ သော အတ္ထော န ပရိဘာဇိယတီတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ. ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါ. ယမှိ တံ တေသံ ဟောတိ တမှိ အသန္တံ ဘဝတီတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ. ယံ ဟိ နာသံ တေသံ န ဘဝတိ, တမှိ နာသံ တေသံ ဘဝိဿတီတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ. ဧဝံ သမုဒယဿ နိရောဓာယ ဒသ အကုသလကမ္မပထာ. မာရော ဝါ ဣန္ဒော ဝါ ဗြဟ္မာ ဝါ တထာဂတော ဝါ စက္ကဝတ္တီ ဝါ သော ဝတ နာမ မာတုဂါမော ဘဝိဿတီတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ, ပုရိသော အဿ ရာဇာ စက္ကဝတ္တီ သက္ကော ဒေဝါနမိန္ဒော ဘဝိဿတီတိ ဌာနမေတံ ဝိဇ္ဇတိ. ဣတိဿ ဧဝရူပံ ဗလံ ဧဝရူပံ ဉာဏံ, ဣဒံ ဝုစ္စတိ ဌာနာဋ္ဌာနဉာဏံ ပဌမံ တထာဂတဗလံ တံ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗံ. တီဟိ ရာသီဟိ စတူဟိ ဝေသာရဇ္ဇေဟိ စတူဟိ ပဋိသမ္ဘိဒါဟိ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒဿ ပဝတ္တိယံ နိဝတ္တိယံ ဘာဂိယဉ္စ. ကုသလံ ကုသလဝိပါကေသု စ ဥပပဇ္ဇတိ ယဉ္စ ဣတ္ထိပုရိသာနံ. ဣဒံ ပဌမံ ဗလံ တထာဂတော ဧဝံ ဇာနာတိ.

๑๙. ไม่มีเหตุที่พระมุนีจะแสดงธรรมอันมีถ้อยคำและประเภทต่างๆ แก่เทวดา นาค และยักษ์ โดยการจำแนกธรรมแล้ว จะไม่ถึงฝั่งคืออรหัตตผลนั้นไม่มี ธรรมปฏิสัมภิทามีอยู่ ไม่มีเหตุที่ธรรมปฏิสัมภิทาเหล่านี้จะไม่สามารถเข้าถึงนิรุตติ ๗x๗ ได้นั้นไม่มี นิรุตติปฏิสัมภิทามีอยู่ ไม่มีเหตุที่นิรุตติญาณของเหล่าสาวกผู้ยินดีในการรวมกันอย่างยิ่ง จะไม่สามารถทำให้เข้าใจความหมายนั้นได้นั้นไม่มี อัตถปฏิสัมภิทามีอยู่ เทพบุตรผู้มีอานุภาพมากได้เข้าไปทูลถามปัญหา ไม่มีเหตุที่ความหมายนั้นจะไม่ถูกแบ่งปันแก่ผู้ที่ถูกเบียดเบียนด้วยกายทุจริตหรือมโนทุจริต หรือผู้ที่มีมือคด หรือผู้ที่มีเท้าพิการ หรือผู้ที่ปัญญาทื่อนั้นไม่มี ปฏิภาณปฏิสัมภิทามีอยู่ ไม่มีเหตุที่ปัญญาที่ปรากฏแก่ผู้มีปัญญานั้น จะไม่ปรากฏแก่ผู้ที่ไม่มีปัญญานั้น ไม่มีเหตุที่ความเสื่อมจะเกิดขึ้นแก่ผู้ที่ไม่มีความเสื่อมนั้นไม่มี เพื่อความดับแห่งสมุทัย อกุศลกรรมบถ ๑๐ ประการ ไม่มีเหตุที่มาร หรือพระอินทร์ หรือพระพรหม หรือพระตถาคต หรือพระเจ้าจักรพรรดิ จะเป็นสตรีนั้นไม่มี แต่เหตุที่บุรุษจะเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ หรือพระอินทร์นั้นมี พละเช่นนี้ ญาณเช่นนี้ของพระองค์นี้แล เรียกว่า ฐานาฐานญาณ เป็นตถาคตพลข้อที่ ๑ พึงแสดง พึงแสดงถึงการเกิดขึ้น (สมุทัยสัจจะ) การดับไป (นิโรธสัจจะ) และส่วนแห่งมรรค (มรรคสัจจะ) ของปฏิจจสมุปบาท โดยอาศัยหมู่สัตว์ ๓ จำพวก เวสารัชชญาณ ๔ และปฏิสัมภิทา ๔ กุศลและวิบากของกุศลที่เกิดขึ้นแก่หญิงชาย พระตถาคตทรงทราบพละข้อที่ ๑ นี้อย่างนี้

ယေသံ ပန သမ္မတ္တနိယတော ရာသိ, နာယံ သဗ္ဗတ္ထဂါမိနီ ပဋိပဒါ, နိဗ္ဗာနဂါမိနီယေဝါယံ ပဋိပဒါ. တတ္ထ သိယာ မိစ္ဆတ္တနိယတော ရာသိ, ဧသာပိ န သဗ္ဗတ္ထဂါမိနီ ပဋိပဒါ. သက္ကာယသမုဒယဂါမိနီယေဝါယံ ပဋိပဒါ ဟောတု, အယံ တတ္ထ တတ္ထ ပဋိပတ္တိယာ ဌိတော ဂစ္ဆတိ နိဗ္ဗာနံ, ဂစ္ဆတိ အပါယံ, ဂစ္ဆတိ ဒေဝမနုဿဿ. ယံ ယံ ဝါ ပဋိပဒံ ပဋိပဇ္ဇေယျ သဗ္ဗတ္ထ ဂစ္ဆေယျ, အယံ သဗ္ဗတ္ထဂါမိနီ ပဋိပဒါ. ယံ ဧတ္ထ ဉာဏံ ယထာဘူတံ, ဣဒံ ဝုစ္စတိ သဗ္ဗတ္ထဂါမိနီ ပဋိပဒါဉာဏံ ဒုတိယံ တထာဂတဗလံ.

หมู่สัตว์สัมมัตตนิยตะนี้ ไม่ใช่ปฏิปทาที่นำไปสู่ภพทั้งปวง แต่เป็นปฏิปทาที่นำไปสู่นิพพานเท่านั้น ในสองจำพวกนั้น หมู่สัตว์มิจฉัตตนิยตะก็ไม่ใช่ปฏิปทาที่นำไปสู่ภพทั้งปวง ขอให้ปฏิปทานี้เป็นปฏิปทาที่นำไปสู่สักกายสมุทัยเท่านั้น บุคคลนี้ตั้งอยู่ในปฏิปทานั้นๆ ย่อมไปสู่นิพพาน ย่อมไปสู่อบาย ย่อมไปสู่เทวโลกและมนุษยโลก ปฏิปทาใดๆ ที่เขาพึงประพฤติ เขาย่อมไปสู่ภพทั้งปวง ปฏิปทานี้เรียกว่า สัพพัตถคามินีปฏิปทา ญาณตามความเป็นจริงในเรื่องนี้ เรียกว่า สัพพัตถคามินีปฏิปทาญาณ เป็นตถาคตพลข้อที่ ๒

သာ ခေါ ပနာယံ သဗ္ဗတ္ထဂါမိနီ ပဋိပဒါ နာနာဓိမုတ္တာ ကေစိ ကာမေသု ကေစိ ဒုက္ကရကာရိယံ ကေစိ အတ္တကိလမထာနုယောဂမနုယုတ္တာ ကေစိ သံသာရေန သုဒ္ဓိံ ပစ္စေန္တိ ကေစိ အနဇ္ဇာဘာဝနာတိ. တေန တေန စရိတေန ဝိနိဗန္ဓာနံ သတ္တာနံ ယံ ဉာဏံ ယထာဘူတံ နာနာဂတံ လောကဿ အနေကာဓိမုတ္တဂတံ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. ဣဒံ တတိယံ တထာဂတဗလံ.

สัพพัตถคามินีปฏิปทานั้น มีอธิมุตติ (ความน้อมใจเชื่อ) แตกต่างกัน บางพวกประกอบในกาม บางพวกประกอบในการทำสิ่งที่ทำได้ยาก บางพวกประกอบในการประกอบความลำบากแก่ตน (อัตตกิลมถานุโยค) บางพวกถึงความบริสุทธิ์ด้วยสังสารวัฏ บางพวกถึงอนัชฌาภาวนา พระตถาคตทรงทราบญาณตามความเป็นจริงของหมู่สัตว์ที่ผูกพันด้วยจริตนั้นๆ ญาณอันหลากหลาย และญาณตามความเป็นจริงของโลกที่มีอธิมุตติ (ความน้อมใจเชื่อ) แตกต่างกันมากมาย นี้เป็นตถาคตพลข้อที่ 3

တတ္ထ သတ္တာနံ အဓိမုတ္တာ ဘဝန္တိ အာသေဝန္တိ ဘာဝေန္တိ ဗဟုလီကရောန္တိ. တေသံ ကမ္မုပသယာနံ တဒါဓိမုတ္တာနံ. သာ စေဝ ဓာတု သံဝဟတိ. ကတရာ ပနေသာ ဓာတု နေက္ခမ္မဓာတု ဗလဓာတု ကာစိ သမ္ပတ္တိ ကာစိ မိစ္ဆတ္တဉ္စ ဓာတု အဓိမုတ္တာ ဘဝန္တိ. အညတရာ ဥတ္တရိ န သမနုပဿန္တိ. တေ တဒေဝဋ္ဌာနံ မယာ [Pg.192] ဇရာမရဏဿ အဘိနိဝိဿ ဝေါဟရန္တိ ‘‘ဣဒမေဝ သစ္စံ မောဃမည’’န္တိ. ယထာ ဘဂဝါ သက္ကဿ ဒေဝါနမိန္ဒဿ ဘာသိတံ. ယံ တတ္ထ ယထာဘူတံ ဉာဏံ. ဣဒံ ဝုစ္စတိ စတုတ္ထံ တထာဂတဗလံ.

ในญาณตามความเป็นจริงนั้น หมู่สัตว์มีความน้อมใจเชื่อ ย่อมเสพ (ย่อมเจริญ ย่อมกระทำให้มาก) สำหรับหมู่สัตว์เหล่านั้น ผู้มีกรรมเป็นที่พึ่ง ผู้มีความน้อมใจเชื่อในกรรมนั้น ธาตุ (อัธยาศัย) นั้นนั่นแหละย่อมเป็นไป ธาตุนั้นคืออะไร? คือ เนกขัมมธาตุ พลธาตุ สัมปัตติธาตุบางอย่าง และมิจฉัตตธาตุบางอย่าง ย่อมมีความน้อมใจเชื่อ พวกเขาไม่เห็นสิ่งอื่นยิ่งไปกว่าอัธยาศัยอย่างใดอย่างหนึ่ง พวกเขาหน่วงเหนี่ยวเอาอัธยาศัยธาตุนั้นนั่นแหละเพื่อความแก่และความตาย แล้วกล่าวว่า "สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นไร้สาระ" ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสแก่ท้าวสักกะจอมเทพ ญาณตามความเป็นจริงที่มีอยู่ในพระธรรมเทศนานั้น เรียกว่า ตถาคตพลข้อที่ 4

တတ္ထ ယံယေဝ ဓာတု သေဋ္ဌန္တိ တံ တံ ကာယေန စ ဝါစာယ စ အာရမ္ဘန္တိ စေတသိကော. အာရမ္ဘော စေတနာ ကမ္မံ ကာယိကာ ဝါစသိကာ အာရမ္ဘော စေတသိကတ္တာ ကမ္မန္တရံ တထာဂတော ဧဝံ ပဇာနာတိ ‘‘ဣမိနာ သတ္တေန ဧဝံ ဓာတုကေန ဧဝရူပံ ကမ္မံ ကတံ, တံ အတီတမဒ္ဓါနံ ဣမိနာ ဟေတုနာ တဿ ဧဝရူပေါ ဝိပါကော ဝိပစ္စတိ ဧတရဟိ ဝိပစ္စိဿတိ ဝါ အနာဂတမဒ္ဓါန’’န္တိ. ဧဝံ ပစ္စုပ္ပန္နမဒ္ဓါနံ ပဇာနာတိ ‘‘အယံ ပုဂ္ဂလော ဧဝံဓာတုကော ဣဒံ ကမ္မံ ကရောတိ’’. တဏှာယ စ ဒိဋ္ဌိယာ စ ဣမိနာ ဟေတုနာ န တဿ ဝိပါကော ဒိဋ္ဌေယေဝ ဓမ္မေ နိဗ္ဗတ္တိဿတိ, ဥပပဇ္ဇေ ဝါ’’တိ အပရမှိ ဝါ ပရိယာယေ ဧဝံ ပဇာနာတိ ‘‘အယံ ပုဂ္ဂလော ဧဝရူပံ ကမ္မံ ကရိဿတိ အနာဂတမဒ္ဓါနံ, ဣမိနာ ဟေတုနာ တဿ ဧဝရူပေါ ဝိပါကော နိဗ္ဗတ္တိဿတိ, ဣမိနာ ဟေတုနာ ယာနိ စတ္တာရိ ကမ္မဋ္ဌာနာနိ ဣဒံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ပစ္စုပ္ပန္နသုခံ အာယတိံ စ သုခဝိပါကံ’’ …ပေ… ဣတိ အယံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာနံ ကမ္မသမာဒါနာနံ ဟေတုသော ဌာနသော ဝိပါကဝေမတ္တတံ ပဇာနာတိ ဥစ္စာဝစာ ဟီနပဏီတတာ, ဣဒံ ဝုစ္စတိ ကမ္မဝိပါကဉာဏံ ပဉ္စမံ တထာဂတဗလံ.

ในพละเหล่านั้น ญาณที่รู้ธาตุ (อัธยาศัย) ใดนั่นแหละประเสริฐที่สุด เพราะเหตุนั้น พวกเขย่อมปรารภความเพียรทางกาย วาจา และใจในธาตุนั้นๆ การปรารภเจตนากรรม การปรารภความเพียรทางกายและวาจา เพราะความเป็นเจตสิก พระตถาคตผู้ทรงทราบกรรมอันแตกต่างกัน ย่อมทรงทราบอย่างนี้ว่า "สัตว์ผู้มีอัธยาศัยธาตุเช่นนี้ ได้กระทำกรรมเช่นนี้ในอดีตกาล ด้วยเหตุนี้ วิบากเช่นนี้ย่อมให้ผลแก่เขาในปัจจุบัน หรือจะให้ผลในอนาคตกาล" อย่างนี้ พระองค์ทรงทราบกาลปัจจุบันว่า "บุคคลผู้มีอัธยาศัยเช่นนี้ กระทำกรรมนี้" ด้วยตัณหาและทิฏฐิ ด้วยเหตุนี้ วิบากของเขาจะไม่เกิดขึ้นในภพปัจจุบัน หรือในปฏิสนธิในภพที่สอง หรือในภพต่อๆ ไป อย่างนี้ พระองค์ทรงทราบว่า "บุคคลนี้จะกระทำกรรมเช่นนี้ในอนาคตกาล ด้วยเหตุนี้ วิบากเช่นนี้จะเกิดขึ้นแก่เขา" ด้วยเหตุนี้ กรรมฐาน 4 ประการ (จนถึงจตุสัจจกรรมฐาน) มีอยู่ กรรมฐานนี้มีสุขในปัจจุบัน และมีสุขวิบากในอนาคต ...ลฯ... พระองค์ทรงทราบความแตกต่างแห่งวิบากของกรรมที่บุคคลสมาทานแล้วในอดีต อนาคต และปัจจุบัน โดยเหตุและโดยฐานะ ความสูงต่ำ เลวและประณีตนี้มีอยู่ ญาณที่ทราบกรรมวิบากนี้ เรียกว่า ตถาคตพลข้อที่ 5

တထာ သတ္တာ ယံ ဝါ ကမ္မသမာဒါနံ သမာဒိယန္တာ တတ္ထ ဧဝံ ပဇာနာတိ ဣမဿ ပုဂ္ဂလဿ ကမ္မာဓိမုတ္တဿ ရာဂစရိတဿ နေက္ခမ္မဓာတူနံ ပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တိ, တဿ ရာဂါနုဂတေ သုညမာနဿ ပဌမံ ဈာနံ သံကိလိဿတိ, သစေ ပုန ဥတ္တရိ ဝါယာမတော ဈာနဝေါဒါနဂတေ မာနသေ ဝိသေသဘာဂိယံ ပဋိပဒံ အနုယုဉ္ဇိယတိ. တဿ ဟိ ဈာနဘာဂိယံယေဝ ပဌမဇ္ဈာနေ ဌိတဿ ဒုတိယံ ဈာနံ ဝေါဒါနံ ဂစ္ဆတိ, တတိယဉ္စ ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတုကာမဿ သောမနဿိန္ဒြိယံ စိတ္တံ ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌတိ, တဿ သာ ပီတိ အဝိသေသဘာဂိယံ တတိယံ ဈာနံ အာဒိဿ တိဋ္ဌတိ. သစေ တဿ နိဿရဏံ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. တထာဂတဿ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ ဝေါဒါနံ ဂစ္ဆတိယေဝ, စတုတ္ထဿ ဈာနဿ ဟာနဘာဂိယာ ဓမ္မာ, တေ စ ဓမ္မာ ယတ္ထ ပဇာယန္တိ ယေဟိ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ ဝေါဒါနံ ဒိဿတိ. ဧဝံ အဇ္ဈာသယသမာပတ္တိယာ ယာ စတဿော သမာပတ္တိယော တီဏိ ဝိမောက္ခမုခါနိ အဋ္ဌ ဝိမောက္ခဈာနာနီတိ စတ္တာရိ ဈာနာနိ ဝိမောက္ခာတိ. အဋ္ဌ စ ဝိမောက္ခာ တီဏိ စ ဝိမောက္ခမုခါနိ. သမာဓီတိ စတ္တာရော [Pg.193] သမာဓီ – ဆန္ဒသမာဓိ ဝီရိယသမာဓိ စိတ္တသမာဓိ ဝီမံသာသမာဓီတိ. သမာပတ္တိယော စတဿော အဇ္ဈာသယသမာပတ္တိယော ဣတိ ဣမေသံ ဈာနာနံ ဝိမောက္ခသမာပတ္တီတိ ဧဝရူပေါ သံကိလေသော ရာဂစရိတဿ ပုဂ္ဂလဿ. ဧဝံ ဒေါသစရိတဿ. မောဟစရိတဿ. ရာဂစရိတဿ ပုဂ္ဂလဿ ဧဝရူပံ ဝေါဒါနံ ဣတိ ယံ ဧတ္ထ ဉာဏံ ယထာဘူတံ အသာဓာရဏံ သဗ္ဗသတ္တေဟိ. ဣဒံ ဝုစ္စတိ ဆဋ္ဌံ တထာဂတဗလံ.

สัตว์ทั้งหลายนั้น เมื่อสมาทานกรรมใดอยู่ พระตถาคตย่อมทรงทราบในการสมาทานนั้นอย่างนี้ว่า บุคคลผู้มีราคะจริต ผู้มีกรรมเป็นอธิมุตติ ย่อมถึงความเต็มเปี่ยมแห่งเนกขัมมธาตุทั้งหลาย ปฐมฌานของบุคคลนั้นผู้มีจิตว่างจากกรรมฐานเพราะตามราคะไป ย่อมเศร้าหมอง (ด้วยนิวรณ์) ถ้าหากบุคคลนั้นมีความเพียรยิ่งขึ้นไปอีก พึงประกอบปฏิปทาอันเป็นส่วนแห่งวิเศษ (ทุติยฌาน) เพราะจิตถึงความบริสุทธิ์ด้วยฌาน ทุติยฌานของโยคีบุคคลนั้นผู้ตั้งอยู่ในปฐมฌานอันเป็นส่วนแห่งการเผากิเลสเท่านั้น ย่อมถึงความบริสุทธิ์ และโสมนัสสินทรีย์ย่อมตั้งอยู่ครอบงำจิตของโยคีบุคคลผู้ใคร่จะเข้าตติยฌาน ปีติอันนั้นของบุคคลนั้นย่อมตั้งอยู่มุ่งหน้าตติยฌานอันเป็นส่วนแห่งอวิเสส ถ้าหากบุคคลนั้นย่อมรู้ทางออกตามความเป็นจริง จตุตถฌานของโยคีผู้รู้อย่างนั้นย่อมถึงความบริสุทธิ์เท่านั้น ธรรมอันเป็นส่วนแห่งความเสื่อมแห่งจตุตถฌานมีอยู่ และธรรมเหล่านั้นย่อมเกิดในบุคคลใด ด้วยภาวนาทั้งหลายใด ความบริสุทธิ์แห่งจตุตถฌานย่อมปรากฏ อย่างนี้ สมาบัติ 4 วิโมกขมุข 3 วิโมกขฌาน 8 (คือฌาน 4 ชื่อว่าวิโมกข์) วิโมกข์ 8 และวิโมกขมุข 3 สมาธิ 4 คือ ฉันทสมาธิ วิริยสมาธิ จิตตสมาธิ วิมังคสมาธิ สมาบัติ 4 ชื่อว่าอัชฌาสยสมาบัติ สมาบัติเหล่านี้แห่งฌานทั้งหลายชื่อว่าวิโมกขสมาบัติ ความเศร้าหมองมีสภาพอย่างนี้ย่อมเกิดแก่บุคคลผู้มีราคะจริต อย่างนี้ย่อมเกิดแก่บุคคลผู้มีโทสะจริต ผู้มีโมหะจริต ความบริสุทธิ์มีสภาพอย่างนี้ย่อมเกิดแก่บุคคลผู้มีราคะจริต ญาณใดในที่นี้เป็นไปตามความเป็นจริง อันไม่ทั่วไปด้วยสัตว์ทั้งปวง ญาณนี้เรียกว่า ตถาคตพลข้อที่ 6

တတ္ထ တထာဂတော ဧဝံ ပဇာနာတိ လောကိကာ ဓမ္မာ လောကုတ္တရာ ဓမ္မာ ဘာဝနာဘာဂိယံ ဣန္ဒြိယံ နာမံ လဘန္တိ. အာဓိပတေယျဘူမိံ ဥပါဒါယ ဗလံ နာမံ လဘန္တိ ထာမဂတံ မနော မနိန္ဒြိယံ တံ ဥပါဒါယ. ဝီရိယံ နာမံ လဘန္တိ အာရမ္ဘဓာတုံ ဥပါဒါယ. ဣတိဿ ဒေဝ ဧဝရူပံ ဉာဏံ ဣမေဟိ စ ဓမ္မေဟိ ဣမေ ပုဂ္ဂလာ သမန္နာဂတာတိပိ ဓမ္မဒေသနံ အကာသိ. အာကာရတော စ ဝေါကာရတော စ အာသယဇ္ဈာသယဿ အဓိမုတ္တိသမန္နာဂတာနံ. ဣဒံ ဝုစ္စတိ ပရသတ္တာနံ ပရပုဂ္ဂလာနံ ဣန္ဒြိယဗလဝီရိယဝေမတ္တတံ ဉာဏံ သတ္တမံ တထာဂတဗလံ.

ในพระธรรมเทศนาเหล่านั้น พระตถาคตทรงรู้อย่างนี้ว่า โลกิยธรรมและโลกุตรธรรมทั้งหลาย อาศัยภูมิอันเป็นใหญ่ในส่วนแห่งภาวนา ย่อมได้ชื่อว่าอินทรีย์ อาศัยมโนอินทรีย์ที่ถึงความมีกำลัง ย่อมได้ชื่อว่าพละ อาศัยอารัมภธาตุ ย่อมได้ชื่อว่าวิริยะ ญาณมีสภาพอย่างนี้ย่อมมีแก่พระองค์เท่านั้น พระองค์ได้ทรงแสดงธรรมว่า "บุคคลเหล่านี้ถึงพร้อมแล้วด้วยธรรมเหล่านี้" ญาณอันเป็นเครื่องรู้ซึ่งความต่างกันแห่งอินทรีย์ พละ และวิริยะ ของสัตว์อื่นและบุคคลอื่น อันเป็นพระธรรมเทศนาที่มีอยู่แก่บุคคลผู้มีอาสยานุสัย และแก่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยอธิมุตติ (มรรคผล) โดยอาการและโดยความปะปนกัน พระธรรมเทศนานี้เรียกว่า ตถาคตพลข้อที่ 7

တတ္ထ စ တထာဂတော လောကာဒီသု စ ဘူမီသု သံယောဇနာနဉ္စ သေက္ခာနံ ဒွီဟိ ဗလေဟိ ဂတိံ ပဇာနာတိ, ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိယာ အတီတေ သံသာရေ ဧတရဟိ စ ပစ္စုပ္ပန္နေ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ စုတူပပါတံ ဣတိ ဣမာနိ ဒွေ ဗလာနိ ဒိဗ္ဗစက္ခုတော အဘိနီဟိတာနိ. သော အတီတမဒ္ဓါနံ ဒိဗ္ဗဿ စက္ခုနော ဂေါစရော သော ဧတရဟိ သတိ ဂေါစရော ဣတိ အတ္တနော စ ပရေသံ စ ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏံ အနေကဝိဓံ နာနပ္ပကာရကံ ပစ္စုပ္ပန္နမဒ္ဓါနံ ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ ဣမာနိ ဒွေ တထာဂတဗလာနိ, အဋ္ဌမံ ပုဗ္ဗေနိဝါသော, နဝမံ ဒိဗ္ဗစက္ခု.

ในพละเหล่านั้น พระตถาคตทรงรู้คติแห่งสังโยชน์ทั้งหลายและแห่งเสกขบุคคลทั้งหลายในภูมิ 4 มีโลกมนุษย์เป็นต้น ด้วยพละ 2 ประการ คือ ทรงรู้สังสารวัฏในอดีตด้วยปุพเพนิวาสานุสสติญาณ และทรงรู้จุตูปปาตญาณในปัจจุบันด้วยทิพยจักษุ พละ 2 ประการนี้ทรงนำออกมาจากทิพยจักษุ ทิพยจักษุนั้นเป็นโคจร (อารมณ์) ของทิพยจักษุในอดีตกาล และเป็นโคจรของสติในปัจจุบันกาล พระองค์ทรงรู้ปุพเพนิวาสญาณของตนและของผู้อื่นมีประการต่างๆ มากมาย และทรงรู้กาลปัจจุบันด้วยทิพยจักษุ พละ 2 ประการนี้ชื่อว่าตถาคตพล ข้อที่ 8 ชื่อว่าปุพเพนิวาส ข้อที่ 9 ชื่อว่าทิพยจักษุ

ပုန စပရံ တထာဂတော အရိယပုဂ္ဂလာနံ ဈာနံ ဝေါဒါနံ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယံ ပဇာနာတိ အယံ ပုဂ္ဂလော ဣမိနာ မဂ္ဂေန ဣမာယ ပဋိပဒါယ အာသဝါနံ ခယာ အနာသဝံ စေတောဝိမုတ္တိံ ပညာဝိမုတ္တိံ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ သစ္ဆိကတွာ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတီတိ ဣတိ အတ္တနော စ အာသဝါနံ ခယံ ဉာဏံ ဒိဋ္ဌေကဋ္ဌာနံ စတုဘူမိမုပါဒါယ ယာဝ နဝန္နံ အရဟန္တာနံ အာသဝက္ခယော ဩဓိသော သေက္ခာနံ အနောဓိသော အရဟန္တာနံ. တတ္ထ စေတောဝိမုတ္တိ ဒွီဟိ အာသဝေဟိ အနာသဝါ ကာမာသဝေန စ ဘဝါသဝေန စ, ပညာဝိမုတ္တိ ဒွီဟိ အာသဝေဟိ အနာသဝါ ဒိဋ္ဌာသဝေန စ အဝိဇ္ဇာသဝေန စ, ဣမာသံ ဒွိန္နံ ဝိမုတ္တီနံ ယထာဘူတံ ဉာဏံ, ဣဒံ ဝုစ္စတိ အာသဝက္ခယေ ဉာဏံ. ဒသမံ တထာဂတဗလံ.

อีกประการหนึ่ง พระตถาคตเจ้าทรงรู้แจ้งซึ่งฌานอันบริสุทธิ์อันเป็นส่วนแห่งการชำแรกกิเลสของเหล่าอริยบุคคลว่า บุคคลนี้ด้วยมรรคนี้ ด้วยปฏิปทานี้ เพราะความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ย่อมเข้าถึงอนาคามิผลอันเป็นเจโตวิมุตติและอรหัตตผลอันเป็นปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้ กระทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงแล้วแลอยู่ ญาณอันเป็นเครื่องสิ้นไปแห่งอาสวะของตนอันเป็นธรรมที่มีส่วนแห่งการละทิฏฐิเสมอกัน อาศัยภูมิ ๔ ความสิ้นไปแห่งอาสวะของพระเสกขบุคคลทั้งหลายมีขอบเขตเพียงใดในบรรดาพระอริยบุคคล ๙ ท่าน ความสิ้นไปแห่งอาสวะของพระอรหันต์ทั้งหลายไม่มีขอบเขต ในพระธรรมเทศนานั้น เจโตวิมุตติไม่มีอาสวะด้วยอาสวะ ๒ ประการ คือด้วยกามาสวะและภวาสวะ ปัญญาวิมุตติไม่มีอาสวะด้วยอาสวะ ๒ ประการ คือด้วยทิฏฐาสวะและอวิชชาสวะ ญาณอันเป็นเครื่องรู้ตามความเป็นจริงซึ่งนัยแห่งความเป็นไปของทิฏฐิทั้งหลายแห่งวิมุตติทั้งสองนี้มีอยู่ ญาณนี้เรียกว่าอาสวักขยญาณ เป็นตถาคตพลที่ ๑๐

၂၀. ဣမေသု [Pg.194] ဒသသု ဗလေသု ဌိတော တထာဂတော ပဉ္စဝိဓံ သာသနံ ဒေသေတိ သံကိလေသဘာဂိယံ ဝါသနာဘာဂိယံ ဒဿနဘာဂိယံ ဘာဝနာဘာဂိယံ အသေက္ခဘာဂိယံ. တတ္ထ ယော တဏှာသံကိလေသော, ဣမဿ အလောဘော နိဿရဏံ. ယော ဒိဋ္ဌိသံကိလေသော, ဣမဿ အမောဟော နိဿရဏံ. ယော ဒုစ္စရိတသံကိလေသော, ဣမဿ တီဏိ ကုသလာနိ နိဿရဏံ. ကိံ နိဒါနံ? တီဏိ ဣမာနိ မနောဒုစ္စရိတာနိ – အဘိဇ္ဈာ ဗျာပါဒေါ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ. တတ္ထ အဘိဇ္ဈာ မနောဒုစ္စရိတံ ကာယကမ္မံ ဥပဋ္ဌပေတိ, အဒိန္နာဒါနံ သဗ္ဗဉ္စ တဒုပနိဗ္ဗဒ္ဓံ ဝါစာကမ္မံ ဥပဋ္ဌပေတိ, မုသာဝါဒဉ္စ သဗ္ဗဝိတထံ သဗ္ဗံ ဝါစမဘာဝံ သဗ္ဗမက္ခံ ပလာသံ အဘိဇ္ဈာ အကုသလမူလန္တိ, သုစရိတေ သုစရိတံ မုသာဝါဒါ အဒိန္နာဒါနာ အဘိဇ္ဈာယ စေတနာ, တတ္ထ ဗျာပါဒေါ မနောဒုစ္စရိတံ ကာယကမ္မံ ဥပဋ္ဌပေတိ, ပါဏာတိပါတံ သဗ္ဗဉ္စ မေတံ အာကဍ္ဎနံ ပရိကဍ္ဎနံ နိဗ္ဗဒ္ဓံ ရောစနံ ဝါစာကမ္မံ ဥပဋ္ဌပေတိ, ပိသုဏဝါစံ ဖရုသဝါစံ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ မနောဒုစ္စရိတဉ္စ အဘိဇ္ဈံ ဗျာပါဒံ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိံ ပယောဇေတိ, တဿ ယော ကောစိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ စာဂေါ ရာဂဇော ဝါ ဒေါသဇော ဝါ သဗ္ဗသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ သမ္ဘူတော ဣမိနာ ကာရဏေန မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိံ ဥပဋ္ဌပေတိ, ကာမေသုမိစ္ဆာစာရံ ဝစီကမ္မံ ဥပဋ္ဌပေတိ သမ္ဖပ္ပလာပံ. ဣမာနိ တီဏိ ဒုစ္စရိတာနိ အကုသလမူလာနိ.

๒๐. พระตถาคตเจ้าผู้ทรงตั้งอยู่ในกำลัง ๑๐ ประการเหล่านี้ ย่อมทรงแสดงพระศาสนา ๕ ประการ คือ ส่วนแห่งความเศร้าหมอง ส่วนแห่งวาสนา ส่วนแห่งการเห็น ส่วนแห่งการเจริญ และส่วนแห่งพระอเสขะ ในพระธรรมเทศนาเหล่านั้น ความเศร้าหมองคือตัณหาใดมีอยู่ อโลภะเป็นทางออกจากความเศร้าหมองนี้ ความเศร้าหมองคือทิฏฐิใดมีอยู่ อโมหะเป็นทางออกจากความเศร้าหมองนี้ ความเศร้าหมองคือทุจริตใดมีอยู่ กุศล ๓ ประการเป็นทางออกจากความเศร้าหมองนี้ นิทานคืออะไร? คือมโนทุจริต ๓ ประการเหล่านี้ ได้แก่ อภิชฌา พยาบาท มิจฉาทิฏฐิ ในมโนทุจริตเหล่านั้น อภิชฌามโนทุจริตย่อมยังกายกรรมให้ตั้งขึ้น อทินนาทานและวจีกรรมทั้งปวงที่เนื่องด้วยอทินนาทานนั้นย่อมให้ตั้งขึ้น และมุสาวาทอันเป็นเท็จทั้งปวง อันไม่มีคำจริงทั้งปวง อันลบหลู่คุณท่านทั้งปวง อันโอ้อวด มีอภิชฌาเป็นอกุศลมูล เจตนาอันงดเว้นจากมุสาวาท อทินนาทาน และอภิชฌา ชื่อว่าสุจริตในสุจริต ในมโนทุจริตเหล่านั้น พยาบาทย่อมยังกายกรรมอันเป็นมโนทุจริตให้ตั้งขึ้น พยาบาทนั้นย่อมมีการฉุดคร่า การคร่าไปรอบ การผูกพัน และความพอใจในปาณาติบาตทั้งปวง ย่อมยังวจีกรรมให้ตั้งขึ้น คือปิสุณาวาจาและผรุสวาจา มิจฉาทิฏฐิมโนทุจริตย่อมประกอบอภิชฌา พยาบาท และมิจฉาทิฏฐิ การสละที่ผิดใดของบุคคลนั้นอันเกิดจากมิจฉาทิฏฐิโดยประการทั้งปวง อันเกิดจากราคะหรือเกิดจากโทสะก็ตาม ย่อมยังมิจฉาทิฏฐิให้ตั้งขึ้นด้วยเหตุนี้ กาเมสุมิจฉาจารย่อมยังวจีกรรมคือสัมผัปปลาปะให้ตั้งขึ้น ทุจริต ๓ ประการเหล่านี้มีอกุศลมูล

ယာ အဘိဇ္ဈာ, သော လောဘော. ယော ဗျာပါဒေါ, သော ဒေါသော. ယာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ, သော မောဟော. တာနိ အဋ္ဌ မိစ္ဆတ္တာနိ ဥပဋ္ဌပေန္တိ. တေသု ဂဟိတေသု တီသု အကုသလမူလေသု ဒသဝိဓံ အကုသလမူလံ ပါရိပူရိံ ဂစ္ဆတိ, တဿ တိဝိဓဿ ဒုစ္စရိတသံကိလေသဿ ဝါသနာဘာဂိယဉ္စ သုတ္တံ နိဿရဏံ. တတ္ထ ယော ဗဟုသိတော နိဒ္ဒေသော ယထာ လောဘော ဒေါသော မောဟောပိ, တတ္ထ အသိတုံ ဧတ္ထ လောဘော ဥဿဒေါ တေန ကာရဏေန တေသု ဝါ ဓမ္မေသု လောဘော ပညပိယတိ. တတ္ထာယံ မောဟော အကုသလံ မောဟော အယံ အဝိဇ္ဇာ, သာ စတုဗ္ဗိဓာ ရူပေ အဘိနိဝိဋ္ဌာ, ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, အဝိဇ္ဇာဂတော ရူပဝန္တံ အတ္တာနံ, အတ္တနိ ဝါ ရူပံ, ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. တတ္ထ ကတမံ ပဒံ သက္ကာယဒိဋ္ဌိယာ ဥစ္ဆေဒံ ဝဒတိ ‘‘တံ ဇီဝံ တံ သရီရ’’န္တိ နတ္ထိကဒိဋ္ဌိ အဓိစ္စသမုပ္ပန္နဒိဋ္ဌိ စ အညော စ ကရောတိ, အညော ပဋိသံဝေဒိယတိ. ပစ္ဆိမသဋ္ဌိကပ္ပာနံ တီဏိ ပဒါနိ သက္ကာယဒိဋ္ဌိယာ သဿတံ ဘဇန္တိ ‘‘အညံ ဇီဝံ အညံ သရီရ’’န္တိ အကိရိယဉ္စ တံ ဒုက္ခမိစ္ဆတော အဟေတုကာ စ ပတန္တိ အနဇ္ဈာဘာဝေါ စ ကမ္မာနံ သဗ္ဗဉ္စ မာနယိ. တတ္ထ ‘‘ဣဒမေဝ သစ္စံ မောဃမည’’န္တိ သံသာရေန [Pg.195] သုဒ္ဓိ အာဇီဝကာ ဆဠာသီတိ ပညပေန္တိ. ယထာရူပေ သက္ကာယဒိဋ္ဌိယာ စတုဝတ္ထုကာ, ဧဝံ ပဉ္စသု ခန္ဓေသု ဝီသတိဝတ္ထုကာ သက္ကာယဒိဋ္ဌိယာ သဿတံ ဘဇတိ. အညာဇီဝကာ စ သဿတဝါဒိကေ စ သီလဗ္ဗတံ ဘဇန္တိ ပရာမသန္တိ ဣမိနာ ဘဝိဿာမိ ဒေဝေါ ဝါ ဒေဝညတရော ဝါ, အယံ သီလဗ္ဗတပရာမာသော. တတ္ထ သက္ကာယဒိဋ္ဌိယာ သော ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ‘‘တံ ဇီဝံ တံ သရီရ’’မိတိ တံ ကင်္ခတိ ဝိစိကိစ္ဆတိ နာဓိမုစ္စတိ နာဘိပ္ပသီဒတိ ပုဗ္ဗန္တေ အပရန္တေ ပုဗ္ဗန္တာပရန္တေ…ပေ… ဣတိ ဝါသနာဘာဂိယေသု ဌိတဿ အယံ ဥပက္ကိလေသော.

อภิชฌาใด นั่นคือโลภะ พยาบาทใด นั่นคือโทสะ มิจฉาทิฏฐิใด นั่นคือโมหะ ธรรมเหล่านั้นย่อมยังมิจฉัตตะ ๘ ประการให้ตั้งขึ้น เมื่ออกุศลมูล ๓ ประการเหล่านั้นถูกยึดถือแล้ว อกุศลมูล ๑๐ ประการย่อมถึงความบริบูรณ์ และวาสนาภาคิยสูตรเป็นทางออกจากความเศร้าหมองด้วยทุจริต ๓ ประการนั้น ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น การระบุถึงพระสูตรเป็นอันมาก เช่น โลภะ โทสะ และโมหะ ก็มีอยู่ ในที่นั้น โลภะเป็นสิ่งที่พอกพูนขึ้นเพื่อความไม่พึ่งพิงในที่นี้ ด้วยเหตุนั้น โลภะจึงถูกบัญญัติไว้ในธรรมเหล่านั้น ในที่นั้น โมหะนี้เป็นอกุศลโมหะ โมหะนี้คืออวิชชา อวิชชานั้นยึดมั่นในรูปมี ๔ ประการ คือ พิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ผู้ที่ถึงอวิชชาแล้วย่อมพิจารณาเห็นตนมีรูป หรือเห็นรูปในตน หรือเห็นตนในรูป ในที่นั้น บทใดกล่าวถึงการขาดสูญแห่งสักกายทิฏฐิว่า 'ชีวะนั้นคือร่างกายนั้น' นัตถิกทิฏฐิและอธิจจสมุปปันนทิฏฐิก็มีอยู่ และที่ว่า 'คนหนึ่งทำ อีกคนหนึ่งเสวยผล' ในกัปสุดท้าย ๖๐ กัป บท ๓ ประการย่อมเข้าถึงสัสสตทิฏฐิในสักกายทิฏฐิว่า 'ชีวะอย่างหนึ่ง ร่างกายอย่างหนึ่ง' และอักกิริยทิฏฐิย่อมตกไปแก่บุคคลผู้ปรารถนาทุกข์นั้น อเหตุกทิฏฐิก็ตกไป และความไม่มีความพยายามย่อมนำมาซึ่งกรรมทั้งปวง ในทิฏฐิเหล่านั้น พวกอาชีวก ๘๖ พวกย่อมบัญญัติความบริสุทธิ์ด้วยสังสารวัฏว่า 'สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า' สักกายทิฏฐิที่มีวัตถุ ๔ ประการเช่นนั้น ย่อมเข้าถึงสัสสตทิฏฐิในสักกายทิฏฐิที่มีวัตถุ ๒๐ ประการในขันธ์ ๕ เช่นนี้ อาชีวกอื่น ๆ และพวกสัสสตวาที ย่อมเข้าถึงและยึดมั่นในสีลัพพตปรามาสว่า 'ด้วยเหตุนี้ เราจักเป็นเทพ หรือเป็นเทพองค์ใดองค์หนึ่ง' นี่คือสีลัพพตปรามาส ในทิฏฐิเหล่านั้น บุคคลนั้นย่อมพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตาด้วยสักกายทิฏฐิ เขาย่อมสงสัย ลังเล ไม่น้อมใจเชื่อ ไม่เลื่อมใสในสิ่งนั้นว่า 'ชีวะนั้นคือร่างกายนั้น' สงสัยในส่วนอดีต ในส่วนอนาคต ในส่วนอดีตและอนาคต... ความเศร้าหมองนี้ย่อมมีแก่ผู้ที่ตั้งอยู่ในวาสนาภาคิยสูตร

၂၁. တတ္ထ သဒ္ဓိန္ဒြိယေန သဗ္ဗံ ဝိစိကိစ္ဆိတံ ပဇဟတိ, ပညိန္ဒြိယေန ဥဒယဗ္ဗယံ ပဿတိ, သမာဓိန္ဒြိယေန စိတ္တံ ဧကောဒိ ကရောတိ ဝီရိယိန္ဒြိယေန အာရဘတိ. သော ဣမေဟိ ပဉ္စဟိ ဣန္ဒြိယေဟိ သဒ္ဓါနုသာရီ အဝေစ္စပ္ပသာဒေ နိရတော အနန္တရိယံ သမာဓိံ ဥပ္ပာဒေတိ. ဣန္ဒြိယေဟိ သုဒ္ဓေဟိ ဓမ္မာနုသာရီ အပ္ပစ္စယတာယ အနန္တရိယံ သမာဓိံ ဥပ္ပာဒေတိ. သော ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခ’’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. သစ္စာနိ ဣဒံ ဒဿနဘာဂိယံ သုတ္တံ. တဿ ပဉ္စန္နံ ဩရမ္ဘာဂိယာနံ သံယောဇနာနံ တီဏိ သံယောဇနာနိ ဒဿနပဟာတဗ္ဗာနိ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ပဟီနာနိ ဒွေ ပုဂ္ဂလကတာနိ. တတ္ထ တီဏိ အကုသလမူလာနိ ဘာဝနာပဟာတဗ္ဗာနိ ဥပရိက္ခိတ္တာနိ ဆ ဘဝေ နိဗ္ဗတ္တေန္တိ. တတ္ထ တေသု အဘိဇ္ဈာယ စ ဗျာပါဒေသု တနုကတေသု ဆ ဘဝါ ပရိက္ခယာ မရိယာဒံ ဂစ္ဆန္တိ, ဒွေ ဘဝါ အဝသိဋ္ဌာ. တဿ အဘိဇ္ဈာ စ ဗျာပါဒေါ စ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တိ. ဧကော ဘဝေါ အဝသိဋ္ဌော ဟောတိ. သော စ မာနဝသေန နိဗ္ဗတ္တေတိ. ကိဉ္စာပိ ဧတ္ထ အညေပိ စတ္တာရော ကိလေသာ ရူပရာဂေါ ဘဝရာဂေါ အဝိဇ္ဇာ ဥဒ္ဓစ္စံ ကေတုသ္မိမာနဘူတာ နပ္ပဋိဗလာ အသ္မိမာနံ ဝိနိဝတ္တေတုံ, သဗ္ဗေပိ တေ အသ္မိမာနဿ ပဟာနံ အာရဘတေ. ခီဏေသု န စ တေသု ဣဒမုတ္တရိဒဿနဘူမိယံ ပဉ္စသု သေက္ခပုဂ္ဂလေသု တီသု စ ပဋိပ္ပန္နကေသု ဒွီသု စ ဖလဋ္ဌေသု ဘာဝနာဘာဂိယံ သုတ္တံ. တဒုတ္တရိ အသေက္ခဘာဂိယသုတ္တံ, ကတ္ထစိ ဘူမိ နိပီဠိယတိ. ဣဒဉ္စ ပဉ္စမံ သုတ္တံ. တိဏ္ဏံ ပုဂ္ဂလာနံ ဒေသိတံ ပုထုဇ္ဇနဿ သေက္ခဿ အသေက္ခဿ သံကိလေသဘာဂိယံ ဝါသနာဘာဂိယံ. ပုထုဇ္ဇနဿ ဒဿနဘာဂိယံ. ဘာဝနာဘာဂိယံ ပဉ္စန္နံ သေက္ခာနံ. ယံ ပဌမနိဒ္ဒိဋ္ဌံ အသေက္ခဘာဂိယံ သဗ္ဗေသံ အရဟန္တာနံ. သာ ပန ပဉ္စဝိဓာ သတ္တဝီသအာကာရေ ပရိယေသိတဗ္ဗံ. ဧတေသု တဿ ဂတီနံ တတော ဥတ္တရိ. တဉ္စ ခေါ သင်္ခေပေန ပညာသာယ အာကာရေဟိ [Pg.196] သမ္ပတတိ, ယေ ပညာသ အာကာရာ သာသနေ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ, တေ သင်္ခိပိယန္တာ ဒသဟိ အာကာရေဟိ ပတန္တိ. ယေ အရိယသစ္စံ နိက္ခေပေန ဌိတေ သင်္ခိပိယတ္တာ အဋ္ဌသု အာကာရေသု ပတန္တိ. စတူသု စ သာဓာရဏေသု သုတ္တေသု ယာ ဟာရသမ္ပာတဿ ဘူမိ, တေ သင်္ခိပိယန္တာ ပဉ္စသု သုတ္တေသု ပတန္တိ. သံကိလေသဘာဂိယေ ဝါသနာဘာဂိယေ ဘာဝနာဘာဂိယေ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယေ အသေက္ခဘာဂိယေ စ. တေ သင်္ခိပိယန္တာ စတူသု သုတ္တေသု ပတန္တိ. သံကိလေသဘာဂိယေ ဝါသနာဘာဂိယေ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယေ အသေက္ခဘာဂိယေ စ. တေ သင်္ခိပိယမာနာ တီသု သုတ္တေသု ပတန္တိ, ပုထုဇ္ဇနဘာဂိယေ သေက္ခဘာဂိယေ အသေက္ခဘာဂိယေ စ. တေ သင်္ခိပိယန္တာ ဒွီသု သုတ္တေသု ပတန္တိ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယေ စ ပုဗ္ဗယောဂဘာဂိယေ စ. ယထာ ဝုတ္တံ ဘဂဝတာ ဒွေ အတ္ထဝသေ သမ္ပဿမာနာ တထာဂတာ အရဟန္တော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ ဓမ္မံ ဒေသေန္တိ သုတ္တံ ဂေယျံ…ပေ… သတ္ထာ ပုဗ္ဗယောဂသမန္နာဂတေ အပ္ပကသိရေန မညမာနာ ဝသိယန္တိ ပုဗ္ဗယောဂါ စ ဘဝိဿန္တိ သန္တာနံ မညမာနာဓရာယ. တတ္ထ ပညာဝေမတ္တတံ အတ္တနော သမနုပဿမာနေန အဋ္ဌဝိဓေ သုတ္တသင်္ခေပေ, ယတ္ထ ယတ္ထ သက္ကောတိ, တတ္ထ တတ္ထ ယောဇေတဗ္ဗံ. တတ္ထ တတ္ထ ယောဇေတွာ သုတ္တဿ အတ္ထော နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗော. န ဟိ သတိ ဝေဒနာ မနော ဓာရေတွာ သက္ကာ ယေန ကေနစိ သုတ္တဿ အတ္ထော ယထာဘူတံ နိဒ္ဒိသိတုံ.

๒๑. ในความเศร้าหมองเหล่านั้น บุคคลย่อมละความสงสัยทั้งปวงด้วยสัทธินทรีย์ ย่อมเห็นความเกิดและความดับด้วยปัญญินทรีย์ ย่อมทำจิตให้เป็นสมาธิแน่วแน่ด้วยสมาธินทรีย์ ย่อมปรารภความเพียรด้วยวิริยินทรีย์. บุคคลนั้นผู้เป็นสัทธานุสารี ยินดีในความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวด้วยอินทรีย์ ๕ ประการเหล่านี้ ย่อมยังสมาธิอันไม่มีระหว่างคั่นให้เกิดขึ้น. พระอริยบุคคลผู้เป็นธัมมานุสารีด้วยอินทรีย์อันบริสุทธิ์ ย่อมยังสมาธิอันไม่มีระหว่างคั่นให้เกิดขึ้นเพราะความเป็นผู้ไม่มีปัจจัย. พระอริยบุคคลนั้นย่อมรู้แจ้งตามความเป็นจริงว่า "นี่คือทุกข์" อริยสัจทั้งหลายนี้คือทัสสนภาคิยสูตร. สังโยชน์ ๓ ประการในบรรดาสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ประการของพระอริยบุคคลนั้น เป็นสิ่งที่พึงละได้ด้วยการเห็น (ทัสสนะ) ละได้โดยสิ้นเชิง สังโยชน์ ๒ ประการอันบุคคล (๒ จำพวก) กระทำแล้ว. ในบรรดาสังโยชน์ที่พึงละเหล่านั้น อกุศลมูล ๓ ประการเป็นสิ่งที่พึงละได้ด้วยการเจริญ (ภาวนา) เมื่อถูกละทิ้งไปเบื้องบนแล้ว ย่อมยังภพ ๖ ให้เกิดขึ้น. ในบรรดาพระอริยบุคคลเหล่านั้น เมื่ออภิชฌาและพยาบาทถูกทำให้เบาบางลงแล้ว ภพ ๖ ย่อมถึงขอบเขต (ความสิ้นสุด) เพราะความสิ้นไปแห่งกิเลส ภพ ๒ ยังคงเหลืออยู่. อภิชฌาและพยาบาทของพระอริยบุคคลนั้นย่อมสิ้นไปโดยสิ้นเชิง. ภพหนึ่งยังคงเหลืออยู่. และพระอริยบุคคลนั้นย่อมยังภพนั้นให้เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งมานะ. แม้กิเลสอื่นอีก ๔ ประการในที่นี้ คือ รูปราคะ ภวราคะ อวิชชา และอุทธัจจะ แม้จะเป็นดุจยอดธงแห่งมานะ ก็ไม่สามารถกำจัดอัสมิมานะได้. พระอริยบุคคลเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมปรารภการละอัสมิมานะ. เมื่อกิเลสเหล่านั้นสิ้นไปแล้ว กิเลสนี้ย่อมไม่เกิดขึ้นอีกในเบื้องบน ในภูมิแห่งทัสสนะ ในบรรดาเสกขบุคคล ๕ จำพวก คือ ในผู้ปฏิบัติ (มรรคัฏฐะ) ๓ จำพวก และในผู้ตั้งอยู่ในผล (ผลัฏฐะ) ๒ จำพวก พระสูตรนี้คือภาวนาภาคิยสูตร. สูงขึ้นไปจากนั้นคืออเสกขภาคิยสูตร ในบางภูมิย่อมถูกบีบคั้น. และพระสูตรนี้เป็นพระสูตรที่ ๕. ทรงแสดงแก่บุคคล ๓ จำพวก คือ ทรงแสดงสังกิเลสภาคิยสูตรแก่ปุถุชน ทรงแสดงวาสนาภาคิยสูตรแก่เสกขบุคคลและอเสกขบุคคล. ทัสสนภาคิยสูตรสำหรับปุถุชน. ภาวนาภาคิยสูตรสำหรับเสกขบุคคล ๕ จำพวก. อเสกขภาคิยสูตรที่แสดงไว้ก่อนสำหรับพระอรหันต์ทั้งปวง. ก็พระสูตร ๕ ประการนั้น พึงค้นหาในอาการ ๒๗. ในอาการเหล่านั้น การดำเนินไปของอเสกขภาคิยสูตรนั้นย่อมยิ่งกว่านั้น. และพระสูตรนั้นโดยย่อ ย่อมปรากฏในอาการ ๕๐. อาการ ๕๐ ประการใดที่แสดงไว้ในพระศาสนา เมื่อย่อลงแล้ว ย่อมปรากฏในอาการ ๑๐. อาการ ๑๐ ประการใด เมื่อตั้งอยู่ในอริยสัจโดยการวางลงแล้ว เพราะถูกย่อลง ย่อมปรากฏในอาการ ๘. และในพระสูตรทั่วไป ๔ สูตร ภูมิใดเป็นที่รวมแห่งนัย (หารสัมปาตะ) อาการเหล่านั้นเมื่อย่อลงแล้ว ย่อมปรากฏในพระสูตร ๕ สูตร คือ ในสังกิเลสภาคิยสูตร วาสนาภาคิยสูตร ภาวนาภาคิยสูตร นิพเพธภาคิยสูตร และอเสกขภาคิยสูตร. อาการเหล่านั้นเมื่อย่อลงแล้ว ย่อมปรากฏในพระสูตร ๔ สูตร คือ ในสังกิเลสภาคิยสูตร วาสนาภาคิยสูตร นิพเพธภาคิยสูตร และอเสกขภาคิยสูตร. อาการเหล่านั้นเมื่อย่อลงแล้ว ย่อมปรากฏในพระสูตร ๓ สูตร คือ ในปุถุชนภาคิยสูตร เสกขภาคิยสูตร และอเสกขภาคิยสูตร. อาการเหล่านั้นเมื่อย่อลงแล้ว ย่อมปรากฏในพระสูตร ๒ สูตร คือ ในนิพเพธภาคิยสูตร และปุพพโยคภาคิยสูตร. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลาย ทรงเห็นอำนาจประโยชน์ ๒ ประการแล้ว ย่อมแสดงธรรม คือ สุตตะ เคยยะ... พระศาสดาทรงพิจารณาเห็นผู้ที่ประกอบด้วยบุพพโยคะโดยไม่ยากลำบาก ย่อมทรงคุ้นเคย และบุพพโยคะทั้งหลายก็จักมีเพื่อทรงไว้ซึ่งการพิจารณาเห็นของสัตว์ทั้งหลาย. ในพระธรรมเทศนานั้น ผู้ที่พิจารณาเห็นความแตกต่างแห่งปัญญาของตน พึงประกอบในพระสูตรย่อ ๘ อย่าง ในพระสูตรใดที่สามารถทำได้. เมื่อประกอบในพระสูตรนั้น ๆ แล้ว พึงแสดงอรรถแห่งพระสูตร. เพราะเมื่อมีเวทนาแล้ว ไม่สามารถที่จะทรงไว้ซึ่งใจ และแสดงอรรถแห่งพระสูตรตามความเป็นจริงด้วยสิ่งใดสิ่งหนึ่งได้.

တတ္ထ ပုရိမကာနံ သုတ္တာနံ ဣမာ ဥဒ္ဒါနဂါထာ

ในพระธรรมเทศนาเหล่านั้น นี่คืออุททานคาถาของพระสูตรก่อน ๆ.

ကာမန္ဓာ ဇာလသဉ္ဆန္နာ, ပဉ္စ နီဝရဏာနိ စ;

မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဓမ္မာ, မဟာနာမော စ သာကိယော.

ผู้มืดบอดด้วยกาม ถูกปกคลุมด้วยข่าย (แห่งตัณหา) และนิวรณ์ ๕ ประการ, ธรรมทั้งหลายมีใจเป็นประธาน และพระมหานามศากยะ.

ဥဒ္ဓံ အဓော ဝိပ္ပမုတ္တော, ယဉ္စ သီလကိမတ္ထိယာ;

ယဿ သေလူပမံ စိတ္တံ, ဥပတိဿ ပုစ္ဆာဒိကာ.

ผู้หลุดพ้นทั้งเบื้องบนและเบื้องล่าง, ศีลนั้นมีประโยชน์อะไร, จิตของภิกษุใดเปรียบด้วยภูเขาหิน และพระสูตรที่มีคำถามของพระอุปติสสะเป็นต้น.

ယဿ ကာယဂတာသတိ, ဆန္နံ တမောပရာယဏော;

န တံ ဒဠှံ စေတသိကံ, အယံ လောကောတိအာဒိကံ.

สติที่ไปในกายของภิกษุใด, ผู้ถูกกิเลสปกคลุมมีโมหะเป็นที่ไปในเบื้องหน้า, สิ่งนั้นไม่มั่นคง (เครื่องจองจำ), ความเพียรทางใจ และพระสูตรที่ว่า 'โลกนี้' เป็นต้น.

စတ္တာရော စေဝ ပုဂ္ဂလာ, ဒဒတော ပုညံ ပဝဍ္ဎိတံ;

သောတာနုဂတဓမ္မေသု, ဣမာ တေသံ ဥဒ္ဒါနဂါထာ.

บุคคล ๔ จำพวก, บุญของผู้ให้ย่อมเจริญ, ในธรรมที่ไหลไปตามกระแสโสต นี่คืออุททานคาถาของพระสูตรเหล่านั้น.

၂၂. တတ္ထ ကတမာ အာဏတ္တိ?

๒๒. ในพระสูตรเหล่านั้น อาณัติ (คำสั่ง) คืออะไร?

သစေ ဘာယထ ဒုက္ခဿ, သစေ ဝေါ ဒုက္ခမပ္ပိယံ;

မာကတ္ထ ပါပကံ ကမ္မံ, အာဝိ ဝါ ယဒိ ဝါ ရဟော.

หากท่านทั้งหลายกลัวต่อทุกข์ หากทุกข์ไม่เป็นที่รักของท่านทั้งหลายไซร้ ท่านทั้งหลายอย่าทำกรรมชั่ว ทั้งในที่แจ้งหรือในที่ลับ.

‘‘အတီတေ[Pg.197], ရာဓ, ရူပေ အနပေက္ခော ဟောဟီ’’တိ ဝိတ္ထာရေန ကာတဗ္ဗာ. ‘‘သီလဝန္တေန, အာနန္ဒ, ပုဂ္ဂလေန သဒါ ကရဏီယာ ကိန္တိမေ အဝိပ္ပဋိသာရော အဿာ’’တိ. အယံ ဝုစ္စတိ အာဏတ္တိ.

'ราธะ เธอจงเป็นผู้ไม่ห่วงใยในรูปอันเป็นอดีต' พึงกระทำโดยพิสดาร. 'อานนท์ บุคคลผู้มีศีลพึงกระทำอยู่เสมอว่า ความไม่เดือดร้อนใจจะพึงมีแก่เราได้อย่างไรหนอ' นี้เรียกว่าอาณัติ.

တတ္ထ ကတမံ ဖလံ?

ในพระสูตรเหล่านั้น ผลคืออะไร?

ဓမ္မော ဟဝေ ရက္ခတိ ဓမ္မစာရိံ, ဆတ္တံ မဟန္တံ ယထ ဝဿကာလေ;

ဧသာနိသံသော ဓမ္မေ သုစိဏ္ဏေ, န ဒုဂ္ဂတိံ ဂစ္ဆတိ ဓမ္မစာရီ.

ธรรมแลย่อมรักษาผู้ประพฤติธรรม เหมือนร่มคันใหญ่ในฤดูฝน (ย่อมรักษาผู้กั้น). นี่คืออานิสงส์ในธรรมที่ประพฤติดีแล้ว ผู้ประพฤติธรรมย่อมไม่ไปสู่ทุคติ.

ဣဒံ ဖလံ.

นี่คือผล.

တတ္ထ ကတမော ဥပါယော?

ในพระสูตรเหล่านั้น อุบายคืออะไร?

‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တာ’’တိ, ယဒါ ပညာယ ပဿတိ;

အထ နိဗ္ဗိန္ဒတိ ဒုက္ခေ, ဧသ မဂ္ဂေါ ဝိသုဒ္ဓိယာ.

เมื่อใดบุคคลเห็นด้วยปัญญาว่า 'ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา' เมื่อนั้นย่อมหน่ายในทุกข์ นี้เป็นทางแห่งความบริสุทธิ์.

‘‘သတ္တဟင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတော ခေါ, ဘိက္ခု, အပိ ဟိမဝန္တံ ပဗ္ဗတရာဇာနံ စာလေယျ, ကော ပန ဝါဒေါ ဆဝံ အဝိဇ္ဇံ သတ္တကေသု’’ ဝေယျာကရဏံ ကာတဗ္ဗံ. အယံ ဥပါယော.

ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๗ ประการแล พึงยังภูเขาหิมพานต์อันเป็นราชาแห่งภูเขาให้หวั่นไหวได้ จะกล่าวไปไยถึงการทำอวิชชาอันต่ำทรามให้เป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อย (ด้วยมีดคืออรหัตตมรรค) เล่า? นี้เป็นอุบาย.

တတ္ထ ကတမာ အာဏတ္တိ စ ဖလဉ္စ?

ในพระสูตรเหล่านั้น อาณัติและผลคืออะไร?

သစေ ဘာယထ ဒုက္ခဿ, သစေ ဝေါ ဒုက္ခမပ္ပိယံ;

မာကတ္ထ ပါပကံ ကမ္မံ, အာဝိ ဝါ ယဒိ ဝါ ရဟော.

หากท่านทั้งหลายกลัวต่อทุกข์ หากทุกข์ไม่เป็นที่รักของท่านทั้งหลายไซร้ ท่านทั้งหลายอย่าทำกรรมชั่ว ทั้งในที่แจ้งหรือในที่ลับ.

သစေ ဟိ ပါပကံ ကမ္မံ, ကရောထ ဝါ ကရိဿထ;

န ဝေါ ဒုက္ခာ ပမောက္ခာတ္ထိ, ဥပစ္စာပိ ပလာယတံ.

เพราะว่าหากท่านทั้งหลายทำอยู่หรือจักทำกรรมชั่วไซร้ แม้ท่านจะเหาะหนีไป (ในภพ) ก็ไม่มีการพ้นจากทุกข์ได้.

ပုရိမိကာယ ဂါထာယ အာဏတ္တိ ပစ္ဆိမိကာယ ဖလံ. သီလေ ပတိဋ္ဌာယ ဒွေ ဓမ္မာ ဘာဝေတဗ္ဗာ ယာ စ စိတ္တဘာဝနာ ယာ စ ပညာဘာဝနာ ယာ စ အာဏတ္တိ ရာဂဝိရာဂါ စ ဖလံ.

ด้วยคาถาบทแรกเป็นอาณัติ ด้วยคาถาบทหลังเป็นผล. พึงเจริญธรรม ๒ ประการ คือ การเจริญจิตและการเจริญปัญญา โดยตั้งมั่นในศีล นี้เป็นอาณัติ. การปราศจากราคะเป็นผล.

တတ္ထ ကတမံ ဖလဉ္စ ဥပါယော စ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อะไรคือผลและอุบาย?

သီလေ ပတိဋ္ဌာယ နရော သပညော, စိတ္တံ ပညဉ္စ ဘာဝယံ;

အာတာပီ နိပကော ဘိက္ခု, သော ဣမံ ဝိဇဋယေ ဇဋံ.

นรชนผู้มีปัญญา ตั้งมั่นในศีล เจริญจิตและปัญญา เป็นผู้มีความเพียรเผากิเลส มีปัญญาเฉียบแหลม เป็นภิกษุ ย่อมสามารถแก้ความยุ่งเหยิงนี้ได้.

ပုရိမိကာယ အဍ္ဎဂါထာယ ဥပါယော, ပစ္ဆိမိကာယ အဍ္ဎဂါထာယ ဖလံ. နန္ဒိယော သက္ကော ဣသိဝုတ္ထပုရိရိကာမဧကရက္ခေ သုတ္တံ မူလတော ဥပါဒါယ ယာဝ [Pg.198] ဆသု ဓမ္မေသု. ဥတ္တရိ ပဉ္စသု ဓမ္မေသု ယာစယောဂေါ ကရဏီယော, အယံ ဥပါယော. အသဟဂတဿ ကာမာသဝါပိ စိတ္တံ မုစ္စတီတိ. သဗ္ဗာသု ဆသု တီသု. အယံ ဥပါယော စ ဖလဉ္စ.

ด้วยครึ่งคาถาบทแรกเป็นอุบาย ด้วยครึ่งคาถาบทหลังเป็นผล. ฤาษีผู้ปรารถนาบริวารโดยรอบได้กล่าวพระสูตรแก่ยักษ์ตนหนึ่ง ท้าวสักกะทรงบันเทิงใจ. พึงประกอบความเพียรในธรรม ๖ ประการ ตั้งแต่ต้นไป. พึงประกอบความเพียรในธรรม ๕ ประการยิ่งขึ้นไป นี้เป็นอุบาย. จิตย่อมหลุดพ้นจากกามอาสวะแก่บุคคลผู้ไม่ประกอบด้วยกิเลส. พึงทราบในทั้งหมด ใน ๖ และใน ๓. นี้เป็นทั้งอุบายและผล.

တတ္ထ ကတမာ အာဏတ္တိ စ ဖလဉ္စ ဥပါယော စ?

ในบรรดาพระธรรมเทศนาเหล่านั้น อะไรคืออาณัติ ผล และอุบาย?

သုညတော လောကံ အဝေက္ခဿု, မောဃရာဇ သဒါ သတော;

အတ္တာနုဒိဋ္ဌိံ ဥဟစ္စ, ဧဝံ မစ္စုတရော သိယာ.

โมฆราช ท่านจงพิจารณาโลกโดยความเป็นของว่างเปล่า มีสติอยู่เสมอ ถอนอัตตานุทิฏฐิเสียได้ด้วยมรรคญาณแล้ว พึงข้ามพ้นบ่วงแห่งมัจจุราชได้ด้วยประการฉะนี้.

‘‘သုညတော လောကံ အဝေက္ခဿု, မောဃရာဇာ’’တိ အာဏတ္တိ. ‘‘သဒါ သတော’’တိ ဥပါယော. ‘‘အတ္တာနုဒိဋ္ဌိံ ဥဟစ္စ, ဧဝံ မစ္စုတရော သိယာ’’တိ ဖလံ. သမာဓိံ, ဘိက္ခဝေ, ဘာဝေထ, သမာဟိတော, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ရူပံ အနိစ္စန္တိ ပဇာနာတိ. ဧဝံ ပဿံ အရိယသာဝကော ပရိမုစ္စတိ ဇာတိယာပိ…ပေ… ဥပါယာသေဟိပိ ဣဓ တီဏိပိ’’.

พระธรรมเทศนาว่า "โมฆราช ท่านจงพิจารณาโลกโดยความเป็นของว่างเปล่า" เป็นอาณัติ. พระธรรมเทศนาว่า "มีสติอยู่เสมอ" เป็นอุบาย. พระธรรมเทศนาว่า "ถอนอัตตานุทิฏฐิเสียได้ด้วยมรรคญาณแล้ว พึงข้ามพ้นบ่วงแห่งมัจจุราชได้ด้วยประการฉะนี้" เป็นผล. ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงเจริญสมาธิเถิด. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้มีจิตตั้งมั่น ย่อมรู้รูปว่าไม่เที่ยง. อริยสาวกผู้เห็นอย่างนี้ ย่อมพ้นจากชาติ... ย่อมพ้นจากอุปายาสทั้งหลาย. ในสูตรนี้มีทั้ง ๓ ประการ.

၂၃. တတ္ထ ကတမော အဿာဒေါ?

๒๓. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อะไรคืออัสสาทะ?

ကာမံ ကာမယမာနဿ, တဿ စေတံ သမိဇ္ဈတိ. အယံ အဿာဒေါ.

เมื่อบุคคลปรารถนากาม และกามนั้นสำเร็จแก่เขา นี้คืออัสสาทะ.

‘‘ဓမ္မစရိယာ သမစရိယာ ကုသလစရိယာ ဟေတူဟိ, ဗြာဟ္မဏ, ဧဝမိဓေကစ္စေ သတ္တာ ကာယဿ ဘေဒါ သုဂတိံ သဂ္ဂံ လောကံ ဥပပဇ္ဇန္တိ’’. အယံ အဿာဒေါ.

พราหมณ์ สัตว์บางพวกในโลกนี้ เพราะเหตุแห่งการประพฤติธรรม การประพฤติสงบ และการประพฤติกุศล ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์หลังจากกายแตกทำลาย. นี้คืออัสสาทะ.

တတ္ထ ကတမော အာဒီနဝေါ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อะไรคืออาทีนวะ?

ကာမေသု ဝေ ဟညတေ သဗ္ဗာ မုစ္စေဝ – အယံ အာဒီနဝေါ. ပသေနဒိသံယုတ္တကေ သုတ္တေ ပဗ္ဗတောပမာ – အယံ အာဒီနဝေါ.

แท้จริง บุคคลย่อมลำบากในกามทั้งหลาย และย่อมล่วงเลยไป นี้คืออาทีนวะ. ในปเสนาทิสังยุตต์สูตร มีอุปมาด้วยภูเขา นี้คืออาทีนวะ.

တတ္ထ ကတမံ နိဿရဏံ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อะไรคือนิสสรณะ?

ယော ကာမေ ပရိဝဇ္ဇေတိ, သပ္ပဿေဝ ပဒါ သိရော;

သောမံ ဝိသတ္တိကံ လောကေ, သတော သမတိဝတ္တတိ.

ผู้ใดหลีกเลี่ยงกามทั้งหลาย เหมือนหลีกเลี่ยงหัวงู ผู้นั้นมีสติ ย่อมก้าวล่วงตัณหาอันเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวในโลกนี้ได้.

သံယုတ္တကေ သုတ္တံ ပါရိစ္ဆတ္တကော ပဏ္ဍုပလာသော သန္နိပလာသော – ဣဒံ နိဿရဏံ.

ในสังยุตตนิกาย พระสูตรว่าด้วยต้นปาริจฉัตตกะที่มีใบเหลืองและใบซีด นี้คือนิสสรณะ.

တတ္ထ [Pg.199] ကတမော အဿာဒေါ စ အာဒီနဝေါ စ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อะไรคืออัสสาทะและอาทีนวะ?

ယာနိ ကရောတိ ပုရိသော, တာနိ အတ္တနိ ပဿတိ;

ကလျာဏကာရီ ကလျာဏံ, ပါပကာရီ စ ပါပကံ.

บุรุษทำกรรมใดไว้ ย่อมเห็นกรรมนั้นในตน ผู้ทำกรรมดี ย่อมเห็นผลดี ผู้ทำกรรมชั่ว ย่อมเห็นผลชั่ว.

တတ္ထ ယံ ပါပကာရီ ပစ္စနုဘောတိ အယံ အဿာဒေါ. လာဘာလာဘအဋ္ဌကေသု ဗျာကရဏံ, တတ္ထ အလာဘော အယသော နိန္ဒာ ဒုက္ခံ, အယံ အာဒီနဝေါ. လာဘော ယသော သုခံ ပသံသာ, အယံ အဿာဒေါ.

ในบรรดาบุคคลทั้งสองนั้น ผลที่ผู้ทำกรรมชั่วเสวย นี้คืออัสสาทะ. ในการพยากรณ์โลกธรรม ๘ ประการนั้น การไม่ได้ลาภ การไร้ยศ การถูกนินทา ความทุกข์ นี้คืออาทีนวะ. การได้ลาภ การมียศ ความสุข การสรรเสริญ นี้คืออัสสาทะ.

တတ္ထ ကတမံ အဿာဒေါ စ နိဿရဏဉ္စ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อะไรคืออัสสาทะและนิสสรณะ?

‘‘သုခေါ ဝိပါကော ပုညာနံ, အဓိပ္ပာယော စ ဣဇ္ဈတိ;

ခိပ္ပဉ္စ ပရမံ သန္တိံ, နိဗ္ဗာနမဓိဂစ္ဆတီ’’တိ.

"ผลแห่งบุญเป็นสุข ความปรารถนาย่อมสำเร็จ และย่อมบรรลุนิพพานอันเป็นความสงบสูงสุดโดยเร็วพลัน".

ယော စ ဝိပါကော ပုညာနံ ယာ စ အဓိပ္ပာယဿ ဣဇ္ဈနာ, အယံ အဿာဒေါ. ယံ ခိပ္ပဉ္စ ပရမံ သန္တိံ နိဗ္ဗာနမဓိဂစ္ဆတိ, ဣဒံ နိဿရဏံ.

ผลแห่งบุญใด และความสำเร็จแห่งความปรารถนาใด นี้คืออัสสาทะ. การที่บุคคลบรรลุนิพพานอันเป็นความสงบสูงสุดโดยเร็วพลัน นี้คือนิสสรณะ.

ဗာတ္တိံသာယ စေဝ မဟာပုရိသလက္ခဏေဟိ သမန္နာဂတဿ မဟာပုရိသဿ ဒွေယေဝ ဂတိယော ဟောန္တိ, သစေ အဂါရံ အဇ္ဈာဝသတိ, ရာဇာ ဟောတိ စက္ကဝတ္တီ ယာဝ အဘိဝိဇိနိတွာ အဇ္ဈာဝသတိ အယံ အဿာဒေါ. သစေ အဂါရသ္မာ အနဂါရိယံ ပဗ္ဗဇတိ သဗ္ဗေန ဩဃေန နိဿရဏံ အယံ အဿာဒေါ စ နိဿရဏဉ္စ.

มหาบุรุษผู้ประกอบด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ ย่อมมีคติ ๒ ประการเท่านั้น. ถ้าอยู่ครองเรือน ย่อมเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ผู้ทรงชนะแล้วปกครองแผ่นดิน นี้คืออัสสาทะ. ถ้าออกบวชจากเรือนสู่เพศบรรพชิต ย่อมพ้นจากวัฏสงสารด้วยอรหัตตมรรค นี้เป็นทั้งอัสสาทะและนิสสรณะ.

တတ္ထ ကတမော အာဒီနဝေါ စ နိဿရဏဉ္စ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อะไรคืออาทีนวะและนิสสรณะ?

အာဒါနဿ ဘယံ ဉတွာ, ဇာတိမရဏသမ္ဘဝံ;

အနာဒါတုံ နိဗ္ဗတ္တတိ, ဇာတိမရဏသင်္ခယာ.

บุคคลรู้ภัยแห่งการถือเอา (ความยึดมั่น) อันเป็นเหตุแห่งการเกิดและการตายแล้ว ย่อมไม่เกิดเพื่อจะถือเอาอีก เพราะความสิ้นไปแห่งการเกิดและการตาย.

ပုရိမိကာယ အဍ္ဎဂါထာယ ဇာတိမရဏသမ္ဘဝေါ အာဒီနဝေါ. အနာဒါတုံ နိဗ္ဗတ္တတိ ဇာတိမရဏသင်္ခယာတိ နိဿရဏံ.

ด้วยครึ่งคาถาบทแรก การเกิดและการตายเป็นอาทีนวะ. พระธรรมเทศนาว่า "ย่อมไม่เกิดเพื่อจะถือเอาอีก เพราะความสิ้นไปแห่งการเกิดและการตาย" เป็นนิสสรณะ.

ကိစ္ဆံ ဝတာယံ လောကော အာပန္နော ယမိဒံ ဇာယတေ စ မီယတေ စ. ယာဝ ကုဒဿုနာမဿ ဒုက္ခဿ အန္တော ဘဝိဿတိ ပရတော ဝါတိ ဧတ္ထ ယာ ဥပရိက္ခာ, အယံ အာဒီနဝေါ. ယော ဂေဓံ ဉတွာ အဘိနိက္ခမတိ ယာဝ ပုရာဏကာယ ရာဇဓာနိယာ, ဣဒံ နိဿရဏံ. အယံ အာဒီနဝေါ စ နိဿရဏဉ္စ.

โลกนี้หนอ ตกอยู่ในความลำบาก เพราะโลกนี้เกิดแล้วก็ตายแล้ว เมื่อไรหนอความทุกข์นี้จะถึงที่สุด หรือจะถึงที่สุดในภายหลัง การพิจารณาในพระธรรมเทศนานี้ใด นี้คืออาทีนวะ (โทษ) บุคคลใดรู้ความติดข้องในราชธานีอันเก่าแล้วออกบวช นี้คือนิสสรณะ (เครื่องสลัดออก) พระธรรมเทศนานี้เป็นทั้งอาทีนวะและนิสสรณะ.

တတ္ထ [Pg.200] ကတမော အဿာဒေါ စ အာဒီနဝေါ စ နိဿရဏဉ္စ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อัสสาทะ (ความเอร็ดอร่อย) อาทีนวะ (โทษ) และนิสสรณะ (เครื่องสลัดออก) คืออะไร?

ကာမာ ဟိ စိတြာ ဝိဝိဓာ မနောရမာ, ဝိရူပရူပေဟိ မထေန္တိ စိတ္တံ;

တသ္မာ အဟံ ပဗ္ဗဇိတောမှိ ရာဇ, အပဏ္ဏကံ သာမညမေဝ သေယျော.

กามทั้งหลายแลวิจิตร หลากหลาย น่ารื่นรมย์ ย่อมกวนจิตให้ขุ่นมัวด้วยรูปอันวิปริต เพราะเหตุนั้น ข้าพระองค์จึงบวชแล้ว พระเจ้าข้า ความเป็นสมณะที่แน่นอนนั่นแหละประเสริฐกว่า.

ယံ ‘‘ကာမာ ဟိ စိတြာ ဝိဝိဓာ မနောရမာ’’တိ အယံ အဿာဒေါ. ယံ ‘‘ဝိရူပရူပေဟိ မထေန္တိ စိတ္တ’’န္တိ အယံ အာဒီနဝေါ. ယံ အဟံ အဂါရသ္မာ ပဗ္ဗဇိတောမှိ ရာဇ အပဏ္ဏကံ သာမညမေဝ သေယျောတိ ဣဒံ နိဿရဏံ.

พระธรรมเทศนาใดที่ว่า “กามทั้งหลายแลวิจิตร หลากหลาย น่ารื่นรมย์” นี้คืออัสสาทะ. พระธรรมเทศนาใดที่ว่า “ย่อมกวนจิตให้ขุ่นมัวด้วยรูปอันวิปริต” นี้คืออาทีนวะ. พระธรรมเทศนาใดที่ว่า “ข้าพระองค์บวชแล้วจากเรือน พระเจ้าข้า ความเป็นสมณะที่แน่นอนนั่นแหละประเสริฐกว่า” นี้คือนิสสรณะ.

ဗလဝံ ဗာလောပမသုတ္တံ ယံ အာသာယ ဝါ ဝေဒနီယံ ကမ္မံ ဂါဟတိ, တထာ စေပိ ယံ ယံ ပါပကမ္မံ အနုဘောတိ, တတ္ထ ဒုက္ခဝေဒနီယေန ကမ္မေန အဘာဝိတကာယေန စ ယာဝ ပရိတ္တစေတသော စ အာဒီနဝံ ဒဿေတိ သုခဝေဒနီယေန ကမ္မေန အဿာဒေတိ. ယံ ပုရာသဒိသော ဟောတိ. ဘာဝိတစိတ္တော ဘာဝိတကာယော ဘာဝိတပညော မဟာနာမော အပရိတ္တစေတသော, ဣဒံ နိဿရဏံ.

พาลอปมสูตรอันมีกำลัง แสดงอาทีนวะ (โทษ) โดยกล่าวว่า บุคคลใดถือมั่นกรรมที่พึงเสวยด้วยความอยาก และเสวยกรรมชั่วใดๆ ด้วยความรักในกรรมนั้น ด้วยกรรมที่มีทุกขเวทนา และด้วยกายที่ไม่ได้อบรม จิตที่อบรมน้อยเพียงใด ก็แสดงอาทีนวะเพียงนั้น และย่อมเอร็ดอร่อยด้วยกรรมที่มีสุขเวทนา. พระธรรมเทศนาใดที่เหมือนกับที่กล่าวมาแล้ว. มหานามะมีจิตที่อบรมแล้ว มีกายที่อบรมแล้ว มีปัญญาที่อบรมแล้ว มีจิตที่อบรมมาก นี้คือนิสสรณะ.

၂၄. တတ္ထ ကတမံ လောကိကံ သုတ္တံ?

๒๔. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น โลกิยสูตรคืออะไร?

န ဟိ ပါပံ ကတံ ကမ္မံ, သဇ္ဇုခီရံဝ မုစ္စတိ;

ဍဟန္တံ ဗာလမနွေတိ, ဘသ္မစ္ဆန္နောဝ ပါဝကော.

กรรมชั่วที่ทำแล้ว ย่อมยังไม่ให้ผลในทันที เหมือนน้ำนมที่รีดใหม่ๆ ยังไม่แปรไป (เป็นนมส้ม) แต่ย่อมตามเผาผลาญคนพาล (เมื่อให้ผล) เหมือนไฟที่ถูกเถ้าถ่านกลบไว้ ย่อมตามเผาผลาญผู้ที่เหยียบย่ำมัน.

စတ္တာရိ အဂတိဂမနာနိ, ဣဒံ လောကိကံ သုတ္တံ.

อคติ ๔ ประการ นี้คือโลกิยสูตร.

တတ္ထ ကတမံ လောကုတ္တရံ သုတ္တံ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น โลกุตรสูตรคืออะไร?

‘‘ယဿိန္ဒြိယာနိ သမထင်္ဂတာနိ, အဿာ ယထာ သာရထိနာ သုဒန္တာ;

ပဟီနမာနဿ အနာသဝဿ, ဒေဝါပိ တဿ ပိဟယန္တိ တာဒိနော’’တိ.

อินทรีย์ทั้งหลายของพระขีณาสพใด ถึงความสงบแล้ว เหมือนม้าที่สารถีฝึกดีแล้ว แม้เทวดาทั้งหลายก็ย่อมปรารถนาพระขีณาสพผู้มีมานะอันละได้แล้ว ผู้ไม่มีอาสวะ ผู้มีคุณสมบัติเช่นนั้น (ตาทิคุณ).

‘‘အရိယံ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, သမ္မာသမာဓိံ ဒေသေဿာမီ’’တိ ဣဒံ လောကုတ္တရံ သုတ္တံ.

‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอริยสัมมาสมาธิแก่เธอทั้งหลาย’ นี้คือโลกุตรสูตร.

တတ္ထ [Pg.201] ကတမံ လောကိကံ လောကုတ္တရဉ္စ သုတ္တံ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรที่เป็นทั้งโลกิยะและโลกุตระคืออะไร?

သတ္တိယာ ဝိယ ဩမဋ္ဌော, ဒယှမာနောဝ မတ္ထကေ;

ကာမရာဂပ္ပဟာနာယ, သတော ဘိက္ခု ပရိဗ္ဗဇေ.

ภิกษุผู้มีสติพึงประพฤติ (พยายาม) เพื่อละกามราคะ เหมือนถูกหอกแทง หรือเหมือนถูกไฟไหม้บนศีรษะ.

‘‘သတ္တိယာ ဝိယ ဩမဋ္ဌော, ဒယှမာနောဝ မတ္ထကေ’’တိ လောကိကံ;

‘‘ကာမရာဂပ္ပဟာနာယ, သတော ဘိက္ခု ပရိဗ္ဗဇေ’’တိ လောကုတ္တရံ;

บทว่า ‘เหมือนถูกหอกแทง หรือเหมือนถูกไฟไหม้บนศีรษะ’ เป็นโลกิยะ; บทว่า ‘ภิกษุผู้มีสติพึงประพฤติเพื่อละกามราคะ’ เป็นโลกุตระ.

ကဗဠီကာရေ အာဟာရေ အတ္ထိ ဆန္ဒောတိ လောကိကံ. နတ္ထိ ဆန္ဒောတိ လောကုတ္တရံ သုတ္တံ.

ความพอใจในกวฬิงการาหารมีอยู่ เป็นโลกิยะ. ความพอใจไม่มีอยู่ เป็นโลกุตรสูตร.

တတ္ထ ကတမံ ကမ္မံ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น กรรมคืออะไร?

ယော ပါဏမတိပါတေတိ, မုသာဝါဒဉ္စ ဘာသတိ;

လောကေ အဒိန္နံ အာဒိယတိ, ပရဒါရဉ္စ ဂစ္ဆတိ.

ผู้ใดฆ่าสัตว์ พูดเท็จ ถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้ในโลก และประพฤติล่วงละเมิดภรรยาผู้อื่น.

သုရာမေရယပါနဉ္စ, ယော နရော အနုယုဉ္ဇတိ;

အပ္ပဟာယ ပဉ္စ ဝေရာနိ, ဒုဿီလော ဣတိ ဝုစ္စတိ.

และนรชนใดหมั่นดื่มสุราและเมรัย (ไม่ละเวร ๕ ประการ) ผู้นั้นเรียกว่าเป็นผู้ทุศีล นี้คือพระธรรมเทศนาเรื่องกรรม.

တီဏိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, ဒုစ္စရိတာနိ. ဣဒံ ကမ္မံ.

ดูกรภิกษุทั้งหลาย ทุจริต ๓ ประการเหล่านี้ นี้คือกรรม.

တတ္ထ ကတမော ဝိပါကော?

ในบรรดาพระธรรมเทศนาเหล่านั้น วิบากคืออะไร?

သဋ္ဌိဝဿသဟဿာနိ, ယထာရူပီ ဝိပစ္စဂါ.

เป็นเวลาหกหมื่นปี ย่อมเสวยผล (ในผัสสายตนะ ๖) ตามสภาพ.

‘‘ဒိဋ္ဌာ မယာ, ဘိက္ခဝေ, ဆ ဖဿာယတနိကာ နာမ နိရယာ. ဒိဋ္ဌာ မယာ, ဘိက္ခဝေ, ဆ ဖဿာယတနိကာ နာမ သဂ္ဂါ’’. အယံ ဝိပါကော.

‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย เราได้เห็นนรกชื่อว่าฉผัสสายตนิกะแล้ว. ดูกรภิกษุทั้งหลาย เราได้เห็นสวรรค์ชื่อว่าฉผัสสายตนิกะแล้ว’ นี้คือวิบาก.

တတ္ထ ကတမံ ကမ္မဉ္စ ဝိပါကော စ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น กรรมและวิบากคืออะไร?

အယသာဝ မလံ သမုဋ္ဌိတံ, တတုဋ္ဌာယ တမေဝ ခါဒတိ;

ဧဝံ အတိဓောနစာရိနံ, သာနိ ကမ္မာနိ နယန္တိ ဒုဂ္ဂတိံ.

สนิมเกิดจากเหล็ก ย่อมกัดกินเหล็กนั้นเองฉันใด กรรมของตนย่อมนำผู้ประพฤติล่วงเกิน (ในการใช้สอยปัจจัย ๔) ไปสู่ทุคติฉันนั้น.

အယသာဝ မလံ သမုဋ္ဌိတံ, ယာဝ သာနိ ကမ္မာနီတိ ဣဒံ ကမ္မံ. နယန္တိ ဒုဂ္ဂတိန္တိ ဝိပါကော.

บทว่า ‘สนิมเกิดจากเหล็ก...จนถึงกรรมของตน’ นี้คือกรรม. บทว่า ‘ย่อมนำไปสู่ทุคติ’ นี้คือวิบาก.

စတူသု သမ္မာပဋိပဇ္ဇမာနော မာတရိ ပိတရိ တထာဂတေ တထာဂတသာဝကေ ယာ သမ္မာပဋိပတ္တိ, ဣဒံ ကမ္မံ. ယံ ဒေဝေသု ဥပပဇ္ဇတိ, အယံ ဝိပါကော. ဣဒံ ကမ္မဉ္စ ဝိပါကော စ.

การปฏิบัติชอบในบุคคล ๔ คือ มารดา บิดา พระตถาคต และพระสาวกของพระตถาคต การปฏิบัติชอบใดมีอยู่ นี้คือกรรม. การที่บุคคลไปเกิดในหมู่เทพ (เพราะกรรมนั้น) นี้คือวิบาก. นี้เป็นทั้งกรรมและวิบาก.

၂၅. တတ္ထ [Pg.202] ကတမံ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ သုတ္တံ?

๒๕. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น นิทเทสสูตรคืออะไร?

နေလင်္ဂေါ သေတပစ္ဆာဒေါ, ဧကာရော ဝတ္တတီ ရထော;

အနီဃံ ပဿ အာယန္တံ, ဆိန္နသောတံ အဗန္ဓနံ;

ယံ ဝါ စိတ္တံ သမဏေသု, စိတ္တာဂဟပတိ ဒိဿတိ.

รถ (คือร่างกาย) มีองค์ประกอบไม่มีตำหนิ มีผ้าขาวคลุม (คือศีล) มีล้อเดียว (คือสติ) ย่อมเป็นไป. ดูกรจิตตคฤหบดี ท่านจงดูพระขีณาสพผู้ไม่มีกิเลสอันเป็นภัย ผู้มีกระแส (ตัณหา) อันตัดขาดแล้ว ผู้ไม่มีเครื่องผูกพัน ผู้มาอยู่. จิตใดที่ปรากฏในสมณะทั้งหลาย (ย่อมปรากฏแก่ท่าน).

ဧဝံ ဣမာယ ဂါထာယ နိဒ္ဒိဋ္ဌော အတ္ထော.

อรรถะแห่งคาถานี้ได้แสดงไว้แล้วด้วยคาถานี้อย่างนี้.

ဂေါပါလကောပမေ ဧကာဒသ ပဒါနိ. ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ရူပညူ ဟောတိ. ယာ စ အတိရေကပူဇာယ ပူဇေတာ ဟောတီတိ. ဣမာနိ ဧကာဒသ ပဒါနိ ယထာဘာသိတာနိ နိဒ္ဒိဋ္ဌော အတ္ထော.

ในอุปมาด้วยคนเลี้ยงโค มีบท ๑๑ บท. ดูกรภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเป็นผู้รู้รูปอย่างนี้... และการบูชาใดที่เป็นการบูชาอันยิ่งมีอยู่. อรรถะแห่งบท ๑๑ บทเหล่านี้ ได้แสดงไว้แล้วตามที่กล่าวมา.

တတ္ထ ကတမော အနိဒ္ဒိဋ္ဌော အတ္ထော?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อรรถที่ไม่ได้แสดง (อนิทเทสอรรถ) คืออะไร?

သုခေါ ဝိဝေကော တုဋ္ဌဿ, သုတဓမ္မဿ ပဿတော;

အဗျာပဇ္ဇံ သုခံ လောကေ, ပါဏဘူတေသု သံယမောတိ.

ความสงัด (วิเวก) เป็นสุขแก่ผู้ยินดี ผู้ได้สดับธรรมและเห็นธรรม. ความไม่มีความกังวลเป็นสุขในโลก คือความสำรวมในสัตว์ทั้งหลาย.

သုခါ ဝိရာဂတာ လောကေ, ကာမာနံ သမတိက္ကမော;

အသ္မိမာနဿ ယော ဝိနယော, ဧတံ ဝေ ပရမံ သုခန္တိ.

ความคลายกำหนัดเป็นสุขในโลก การก้าวล่วงกามทั้งหลายเป็นสุข. การกำจัดอัสมิมานะ (ความถือตัวว่าเรามี) ใดมีอยู่ นั่นแลเป็นสุขอย่างยิ่ง.

ဣဒံ အနိဒ္ဒိဋ္ဌံ. အဋ္ဌ မဟာပုရိသဝိတက္ကာ. ဣဒံ အနိဒ္ဒိဋ္ဌံ.

นี้คืออนิทเทส (อรรถที่ไม่ได้แสดง). มหาบุรุษวิตก ๘ ประการ นี้คืออนิทเทส.

တတ္ထ ကတမံ နိဒ္ဒိဋ္ဌဉ္စ အနိဒ္ဒိဋ္ဌဉ္စ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรที่เป็นทั้งนิทเทสและอนิทเทสคืออะไร?

ပသန္နနေတ္တော သုမုခေါ, ဗြဟာ ဥဇု ပတာပဝါ;

မဇ္ဈေ သမဏသံဃဿ, အာဒိစ္စောဝ ဝိရောစသိ.

พระผู้มีพระภาคผู้มีพระเนตรผ่องใส มีพระพักตร์งาม มีพระวรกายสูงตรง มีเดช ย่อมรุ่งเรืองดุจพระอาทิตย์ในท่ามกลางหมู่สมณะ

ပသန္နနေတ္တော ယာဝ အာဒိစ္စောဝ ဝိရောစသီတိ နိဒ္ဒိဋ္ဌော. ပသန္နနေတ္တော ယော ဘဂဝါ ကထဉ္စ ပန ပသန္နနေတ္တတာ, ကထံ သုမုခတာ, ကထံ ဗြဟကာယတာ, ကထံ ဥဇုကတာ, ကထံ ပတာပဝတာ, ကထံ ဝိရောစတာတိ အနိဒ္ဒိဋ္ဌော. ဖေဏပိဏ္ဍောပမံ ဝေယျာကရဏံ ယထာ ဖေဏပိဏ္ဍော ဧဝံ ရူပံ ယထာ ပုဗ္ဗုဠော ဧဝံ ဝေဒနာ မာယာ ဝိညာဏံ ပဉ္စက္ခန္ဓာ ပဉ္စဟိ ဥပမာဟိ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ. ကေန ကာရဏေန ဖေဏပိဏ္ဍောပမံ ရူပံ သဗ္ဗဉ္စ စက္ခုဝိညေယျံ ယံ ဝါ စတူဟိ အာယတနေဟိ? ကထံ ဝေဒနာ ပုဗ္ဗုဠူပမာ? ကတရာ စ သာ ဝေဒနာ သုခါ ဒုက္ခာ အဒုက္ခမသုခါ? ဧဝမေသာ အနိဒ္ဒိဋ္ဌာ. ဧဝံ နိဒ္ဒိဋ္ဌဉ္စ အနိဒ္ဒိဋ္ဌဉ္စ.

บทว่า 'ผู้มีพระเนตรผ่องใส... ย่อมรุ่งเรืองดุจพระอาทิตย์' นี้ชื่อว่านิเทส (แสดงแล้ว). พระผู้มีพระภาคผู้มีพระเนตรผ่องใส, ความเป็นผู้มีพระเนตรผ่องใสเป็นอย่างไร? ความเป็นผู้มีพระพักตร์งามเป็นอย่างไร? ความเป็นผู้มีพระวรกายใหญ่เป็นอย่างไร? ความเป็นผู้ตรงเป็นอย่างไร? ความเป็นผู้มีเดชเป็นอย่างไร? ความรุ่งเรืองเป็นอย่างไร? นี้ชื่อว่าอนิเทส (ยังไม่ได้แสดง). การพยากรณ์เปรียบด้วยก้อนฟองน้ำ: รูปพึงเห็นเหมือนก้อนฟองน้ำ, เวทนาพึงเห็นเหมือนฟองน้ำ (ต่อมน้ำ), วิญญาณพึงเห็นเหมือนมายา. ขันธ์ ๕ เหล่านี้แสดงแล้วด้วยอุปมา ๕ ประการ. ด้วยเหตุผลใด รูปจึงเปรียบด้วยก้อนฟองน้ำ? และสิ่งทั้งปวงที่พึงรู้ด้วยจักขุวิญญาณ หรือที่พึงรู้ด้วยอายตนะ ๔ ประการนั้นคืออะไร? เวทนาเปรียบด้วยฟองน้ำอย่างไร? และเวทนานั้นคืออะไร? สุข ทุกข์ หรืออทุกขมสุข? เวทนานี้เป็นอนิเทสอย่างนี้. อรรถที่แสดงแล้วและอรรถที่ยังไม่ได้แสดงเป็นอย่างนี้.

၂၆. တတ္ထ [Pg.203] ကတမံ ဉာဏံ?

๒๖. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น ญาณสูตรเป็นอย่างไร?

ပညာ ဟိ သေဋ္ဌာ လောကသ္မိံ, ယာယံ နိဗ္ဗေဓဂါမိနီ;

ယာယ သမ္မာ ပဇာနာတိ, ဇာတိမရဏသင်္ခယံ.

ปัญญาแลเป็นเลิศในโลก ปัญญานั้นเป็นไปเพื่อการแทงตลอด (กิเลส). ด้วยปัญญานั้น ย่อมรู้แจ้งความสิ้นไปแห่งชาติและมรณะโดยชอบ.

တီဏိမာနိ ဣန္ဒြိယာနိ အနညာတညဿာမီတိန္ဒြိယံ အညိန္ဒြိယံ အညာတာဝိန္ဒြိယံ, ဣဒံ ဉာဏံ.

อินทรีย์ ๓ ประการเหล่านี้คือ อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ อัญญินทรีย์ อัญญาตาวินทรีย์. นี้ชื่อว่าญาณ.

တတ္ထ ကတမံ နေယျံ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น เนยยสูตรเป็นอย่างไร?

ကာမေသု သတ္တာ ကာမသင်္ဂသတ္တာ, သံယောဇနေ ဝဇ္ဇမပဿမာနာ;

န ဟိ ဇာတု သံယောဇနသင်္ဂသတ္တာ, ဩဃံ တရေယျုံ ဝိပုလံ မဟန္တံ.

สัตว์ทั้งหลายผู้ข้องอยู่ในกาม ผู้ติดข้องด้วยความติดใจในกาม ผู้ไม่เห็นโทษในสังโยชน์. สัตว์ทั้งหลายผู้ติดข้องในสังโยชน์ ย่อมไม่ข้ามโอฆะอันกว้างใหญ่ไพศาลได้เลย.

စတူဟိ အင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတာ ကာယဿ ဘေဒါ ဒေဝေသု ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဥဒါနေ ကာပိယံ သုတ္တံ အပဏ္ဏကပသာဒနီယံ – ဣဒံ နေယျံ.

บุคคลผู้ประกอบด้วยองค์ ๔ ประการ เมื่อตายไปย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์. กาปิยสูตรในอุทาน อันเป็นที่ตั้งแห่งความเลื่อมใสในอัปปัณณกธรรม – นี้ชื่อว่าเนยยะ.

တတ္ထ ကတမံ ဉာဏဉ္စ နေယျဉ္စ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น ญาณและเนยยะเป็นอย่างไร?

သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တာတိ, ယဒါ ပညာယ ပဿတိ;

အထ နိဗ္ဗိန္ဒတိ ဒုက္ခေ, ဧသ မဂ္ဂေါ ဝိသုဒ္ဓိယာ.

เมื่อใดเห็นด้วยปัญญาว่า 'ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา', เมื่อนั้นย่อมหน่ายในทุกข์ (ในวัฏฏะ). นั่นคือทางแห่งความบริสุทธิ์.

ယဒါ ပဿတီတိ ဉာဏံ. ယော သဗ္ဗဓမ္မေ အနတ္တာကာရေန ဥပဋ္ဌပေတိ ဣဒံ နေယျံ.

บทว่า 'เมื่อใดเห็นด้วยปัญญา' นี้ชื่อว่าญาณ. การที่บุคคลตั้งมั่นในธรรมทั้งปวงโดยอาการแห่งอนัตตา นี้ชื่อว่าเนยยะ.

စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ, တတ္ထ တီဏိ နေယျာနိ မဂ္ဂသစ္စံ သီလက္ခန္ဓော စ ပညာက္ခန္ဓော စ, ဣဒံ ဉာဏဉ္စ နေယျဉ္စ.

อริยสัจ ๔ ประการ, ในบรรดาอริยสัจเหล่านั้น ๓ ประการชื่อว่าเนยยะ. ส่วนมรรคสัจซึ่งเป็นทั้งศีลขันธ์และปัญญาขันธ์ นี้ชื่อว่าเป็นทั้งญาณและเนยยะ.

၂၇. တတ္ထ ကတမံ ဒဿနံ?

๒๗. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น ทัสสนสูตรเป็นอย่างไร?

ဧသေဝ မဂ္ဂေါ နတ္ထညော, ဒဿနဿ ဝိသုဒ္ဓိယာ;

ဧတဉှိ တုမှေ ပဋိပဇ္ဇထ, မာရဿေတံ ပမောဟနံ.

ทางนี้เท่านั้นไม่มีทางอื่น เพื่อความบริสุทธิ์แห่งการเห็น (ทัสสนะ). ท่านทั้งหลายจงดำเนินตามทางนี้เถิด ทางนี้เป็นที่หลงแห่งมาร (หรือทำมารให้หลง).

စတူဟိ အင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတော အရိယသာဝကော အတ္တနာဝ အတ္တာနံ ဗျာကရေယျ ‘‘ခီဏနိရယောမှိ ယာဝ သောတာပန္နောဟမသ္မိ အဝိနိပါတဓမ္မော နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယဏော’’တိ. ဣဒံ ဒဿနံ.

อริยสาวกผู้ประกอบด้วยองค์ ๔ ประการ พึงพยากรณ์ตนด้วยตนเองได้ว่า 'เรามีนรกสิ้นแล้ว... เป็นพระโสดาบัน มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ มีสัมโพธิเป็นที่ไปในเบื้องหน้า'. นี้ชื่อว่าทัสสนะ.

တတ္ထ [Pg.204] ကတမာ ဘာဝနာ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น ภาวนาสูตรเป็นอย่างไร?

ယဿိန္ဒြိယာနိ သုဘာဝိတာနိ, အဇ္ဈတ္တံ ဗဟိဒ္ဓါ စ သဗ္ဗလောကေ;

သော ပုဂ္ဂလော မတိ စ ရူပသညီ, သုမောဟဂတာ န ဇာနာတိ.

อินทรีย์ทั้งหลายของบุคคลใดอบรมดีแล้ว ทั้งภายในและภายนอกในโลกทั้งปวง. บุคคลนั้นเป็นผู้มีปัญญา แต่เพราะความหลงในรูปสัญญา จึงไม่รู้ (ซึ่งเรา).

စတ္တာရိ ဓမ္မပဒါနိ – အနဘိဇ္ဈာ အဗျာပါဒေါ သမ္မာသတိ သမ္မာသမာဓိ. အယံ ဘာဝနာ.

ธรรมบท ๔ ประการ คือ อนภิชฌา อพยาบาท สัมมาสติ สัมมาสมาธิ. นี้ชื่อว่าภาวนา.

တတ္ထ ကတမံ ဒဿနဉ္စ ဘာဝနာ စ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น ทัสสนะและภาวนาเป็นอย่างไร?

ဝစသာ မနသာထ ကမ္မုနာ စ, အဝိရုဒ္ဓေါ သမ္မာ ဝိဒိတွာ ဓမ္မံ;

နိဗ္ဗာနပဒါဘိပတ္ထယာနော, သမ္မာ သော လောကေ ပရိဗ္ဗဇေယျ.

บุคคลผู้ไม่ขัดแย้งด้วยวาจา ด้วยใจ และด้วยกายกรรม รู้แจ้งธรรมโดยชอบ ปรารถนาบทคือนิพพาน พึงประพฤติชอบในโลก.

သောတာပတ္တိဖလံ သစ္ဆိကာတုကာမေန ကတမေ ဓမ္မာ မနသိကာတဗ္ဗာ, ဘဂဝါ အာဟ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ. ဣဒံ ဒဿနဉ္စ ဘာဝနာ စ.

เมื่อถามว่า 'บุคคลผู้ปรารถนาจะทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล พึงมนสิการธรรมอะไร?' พระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'อุปาทานขันธ์ ๕'. นี้ชื่อว่าเป็นทั้งทัสสนะและภาวนา.

၂၈. တတ္ထ ကတမေ ဝိပါကဓမ္မဓမ္မာ?

๒๘. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น วิปากธรรมธรรมเป็นอย่างไร?

ယာနိ ကရောတိ ပုရိသောတိ ဝိတ္ထာရော. တီဏိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, သုစရိတာနိ. ဣမေ ဝိပါကဓမ္မဓမ္မာ.

บทว่า 'บุรุษย่อมกระทำกรรมเหล่าใด' ดังนี้เป็นต้น มีเนื้อความโดยพิสดาร. ภิกษุทั้งหลาย สุจริต ๓ ประการเหล่านี้ ชื่อว่าวิปากธรรมธรรม.

တတ္ထ ကတမေ နဝိပါကဓမ္မဓမ္မာ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น นวิปากธรรมธรรม (ธรรมที่ไม่ใช่ผลของกรรมและไม่มีผลของกรรม) เป็นอย่างไร?

ရူပံ ဝေဒယိတံ သညာ, ဝိညာဏံ ယာ စေဝ စေတနာ;

နေသောဟမသ္မိ န မေသော အတ္တာ, ဣတိ ဒိဋ္ဌော ဝိရဇ္ဇတိ.

รูป เวทนา สัญญา วิญญาณ และเจตนาใดมีอยู่. สิ่งนั้นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นสิ่งนั้น สิ่งนั้นไม่ใช่ตัวตนของเรา. ผู้เห็นอย่างนี้ย่อมคลายกำหนัด.

ပဉ္စိမေ, ဘိက္ခဝေ, ခန္ဓာ – ဣမေ နဝိပါကဓမ္မဓမ္မာ.

ภิกษุทั้งหลาย ขันธ์ ๕ เหล่านี้ ชื่อว่านวิปากธรรมธรรม.

တတ္ထ ကတမော နေဝဝိပါကော နဝိပါကဓမ္မဓမ္မော?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น เนววิปากนวิปากธรรมธรรมเป็นอย่างไร?

‘‘ယေ ဧဝံ ပဋိပဇ္ဇန္တိ, နယံ ဗုဒ္ဓေန ဒေသိတံ;

တေ ဒုက္ခဿန္တံ ကရိဿန္တိ, သတ္ထုသာသနကာရကာ’’တိ.

ชนเหล่าใดปฏิบัติอย่างนี้ ตามแนวทางที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงไว้ ชนเหล่านั้นผู้ทำตามคำสอนของพระศาสดา จักทำที่สุดแห่งทุกข์ได้.

ဣတိ ယာ စ သမ္မာပဋိပတ္တိ ယော စ နိရောဓော, ဥဘယမေတံ နေဝဝိပါကော နဝိပါကဓမ္မော. ဗြဟ္မစရိယံ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒေသေဿာမိ, ဗြဟ္မစရိယဖလာနိ စ ဗြဟ္မစရိယဉ္စ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ ဗြဟ္မစရိယဖလာနိ သောတာပတ္တိဖလံ ယာဝ အရဟတ္တံ.

ด้วยเหตุนี้ การปฏิบัติชอบใดและนิโรธใด ทั้งสองอย่างนี้ชื่อว่าเนววิปากนวิปากธรรมธรรม. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงพรหมจรรย์และผลแห่งพรหมจรรย์แก่เธอทั้งหลาย. อริยมรรคมีองค์ ๘ ชื่อว่าพรหมจรรย์. ผลตั้งแต่โสดาปัตติผลจนถึงอรหัตตผล ชื่อว่าผลแห่งพรหมจรรย์.

၂၉. တတ္ထ [Pg.205] ကတမံ သကဝစနံ?

๒๙. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สกวจนสูตรเป็นอย่างไร?

သဗ္ဗပါပဿ အကရဏံ, ကုသလဿ ဥပသမ္ပဒါ;

သစိတ္တပရိယောဒပနံ, ဧတံ ဗုဒ္ဓါန သာသနံ.

การไม่ทำบาปทั้งปวง การยังกุศลให้ถึงพร้อม การชำระจิตของตนให้บริสุทธิ์ นี้คือคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย

တီဏိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, ဝိမောက္ခမုခါနိ. ဣဒံ သကဝစနံ.

ภิกษุทั้งหลาย วิโมกขมุข ๓ ประการเหล่านี้ นี้คือสากวจนะ

တတ္ထ ကတမံ ပရဝစနံ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อะไรคือปรวจนะ?

နတ္ထိ ပုတ္တသမံ ပေမံ, နတ္ထိ ဂေါဏသမိတံ ဓနံ;

နတ္ထိ သူရိယသမာ အာဘာ, သမုဒ္ဒပရမာ သရာ.

ความรักเสมอด้วยบุตรไม่มี ทรัพย์เสมอด้วยโคไม่มี รัศมีเสมอด้วยดวงอาทิตย์ไม่มี สระทั้งหลายมีมหาสมุทรเป็นยอด

ဟေတုနာ မာရိသာ ကောသိယာ သုဘာသိတေန သင်္ဂါမဝိဇယော သောပိ နာမ, ဘိက္ခဝေ, သက္ကော ဒေဝါနမိန္ဒော သကံ ဖလံ ပရိဘုဉ္ဇမာနောတိ ဝိတ္ထာရေန ကာတဗ္ဗံ. ဣဒံ ပရဝစနံ.

ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย แม้ท้าวโกสิยะนั้นก็มีชัยชนะในสงครามด้วยเหตุแห่งสุภาษิต ภิกษุทั้งหลาย ท้าวสักกะจอมเทพย่อมเสวยผลของตน ดังนี้ พึงกระทำให้พิสดาร นี้คือปรวจนะ

တတ္ထ ကတမံ သကဝစနဉ္စ ပရဝစနဉ္စ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อะไรคือสากวจนะและปรวจนะ?

‘‘ယံ ပတ္တံ ယဉ္စ ပတ္တဗ္ဗံ, ဥဘယမေတံ ရဇာနုကိဏ္ဏံ;

ယေ ဧဝံဝါဒိနော နတ္ထိ, တေသံ ကာမေသု ဒေါသော’’တိ.

“สิ่งใดที่บรรลุแล้ว และสิ่งใดที่พึงบรรลุ ทั้งสองอย่างนั้นถูกธุลีระคนแล้ว ชนเหล่าใดไม่มีวาทะอย่างนี้ โทษในกามย่อมมีแก่ชนเหล่านั้น”

ဣဒံ ပရဝစနံ. ယေ စ ခေါ တေ ဥဘော အန္တေ အနုပဂမ္မ ဝဋ္ဋံ တေသံ နတ္ထိ ပညာပနာယ. ဣဒံ သကဝစနံ.

นี้คือปรวจนะ ส่วนชนเหล่าใดไม่เข้าถึงที่สุดทั้งสองนั้น วัฏฏะย่อมไม่มีแก่ชนเหล่านั้นเพื่อการบัญญัติ นี้คือสากวจนะ

‘‘နန္ဒတိ ပုတ္တေဟိ ပုတ္တိမာ, ဂေါမာ ဂေါဟိ တထေဝ နန္ဒတိ;

ဥပဓီ ဟိ နရဿ နန္ဒနာ, န ဟိ သော နန္ဒတိ ယော နိရူပဓီ’’တိ – ပရဝစနံ.

“คนมีบุตรย่อมเพลิดเพลินด้วยบุตร คนมีโคย่อมเพลิดเพลินด้วยโคเช่นนั้นเหมือนกัน อุปธิทั้งหลายเป็นความเพลินของนรชน ผู้ใดไม่มีอุปธิ ผู้นั้นย่อมไม่เพลิดเพลิน” นี้คือปรวจนะ

‘‘သောစတိ ပုတ္တေဟိ ပုတ္တိမာ, ဂေါမာ ဂေါဟိ တထေဝ သောစတိ;

ဥပဓီ ဟိ နရဿ သောစနာ, န ဟိ သော သောစတိ ယော နိရူပဓီ’’တိ – သကဝစနံ.

“คนมีบุตรย่อมเศร้าโศกเพราะบุตร คนมีโคย่อมเศร้าโศกเพราะโคเช่นนั้นเหมือนกัน อุปธิทั้งหลายเป็นความเศร้าโศกของนรชน ผู้ใดไม่มีอุปธิ ผู้นั้นย่อมไม่เศร้าโศก” นี้คือสากวจนะ

ဣဒံ သကဝစနံ ပရဝစနဉ္စ.

นี้เป็นทั้งสากวจนะและปรวจนะ

၃၀. တတ္ထ [Pg.206] ကတမံ သတ္တာဓိဋ္ဌာနံ?

๓๐. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อะไรคือสัตตาธิฏฐาน?

ယေ ကေစိ ဘူတာ ဘဝိဿန္တိ ယေ ဝါပိ, သဗ္ဗေ ဂမိဿန္တိ ပဟာယ ဒေဟံ;

တံ သဗ္ဗဇာနိံ ကုသလော ဝိဒိတွာ, ဓမ္မေ ဌိတော ဗြဟ္မစရိယံ စရေယျ.

สัตว์เหล่าใดเหล่าหนึ่งที่มีอยู่ หรือแม้จักมีต่อไป ทั้งหมดจักละทิ้งร่างกายไป ผู้ฉลาดทราบความเสื่อมสิ้นทั้งปวงนั้นแล้ว พึงตั้งอยู่ในธรรม ประพฤติพรหมจรรย์

တယောမေ, ဘိက္ခဝေ, သတ္ထာရော, တထာဂတော အရဟံ သေက္ခော ပဋိပဒေါ. ဣဒံ သတ္တာဓိဋ္ဌာနံ.

ภิกษุทั้งหลาย ศาสดา ๓ จำพวกเหล่านี้ คือ พระตถาคตอรหันต์ และพระเสกขะผู้ปฏิบัติ นี้คือสัตตาธิฏฐาน

တတ္ထ ကတမံ ဓမ္မာဓိဋ္ဌာနံ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อะไรคือธรรมาธิฏฐาน?

ယဉ္စ ကာမသုခံ လောကေ, ယဉ္စိဒံ ဒိဝိယံ သုခံ;

တဏှက္ခယသုခဿေတေ, ကလံ နာဂ္ဃန္တိ သောဠသိံ.

กามสุขใดในโลก และสุขใดที่เป็นทิพย์นี้ สุขเหล่านั้นย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งสุขคือความสิ้นตัณหา

သတ္တိမေ, ဘိက္ခဝေ, ဗောဇ္ဈင်္ဂါ, ဣဒံ ဓမ္မာဓိဋ္ဌာနံ.

ภิกษุทั้งหลาย โพชฌงค์ ๗ ประการเหล่านี้ นี้คือธรรมาธิฏฐาน

တတ္ထ ကတမံ သတ္တာဓိဋ္ဌာနဉ္စ ဓမ္မာဓိဋ္ဌာနဉ္စ? ဒုဒ္ဒသမန္တံ သစ္စံ ဒုဒ္ဒသော ပဋိဝေဓော ဗာလေဟိ, ဇာနတော ပဿတော နတ္ထိ နန္ဒီတိ ဝဒါမိ. ဒုဒ္ဒသမန္တံ သစ္စံ ဒုဒ္ဒသော ပဋိဝေဓော ဗာလေဟီတိ ဓမ္မာဓိဋ္ဌာနံ. ဇာနတော ပဿတော နတ္ထိ နန္ဒီတိ သတ္တာဓိဋ္ဌာနံ. ဒါရုက္ခန္ဓောပမံ ဂင်္ဂါယ တီရိယာ ဩရိမဉ္စ တီရံ ပါရိမဉ္စ တီရံ ထလေ ဝါ န စ ဥဿီဒနံ, မဇ္ဈေ စ န သံသီဒနံ မနုဿဂ္ဂါဟော စ အမနုဿဂ္ဂါဟော စ အန္တောပူတိဘာဝေါ စ, ဣဒံ ဓမ္မာဓိဋ္ဌာနံ. ဧဝံ ပန ဘိက္ခု နိဗ္ဗာနနိန္နော ဘဝိဿတိ နိဗ္ဗာနပရာယဏောတိ သတ္တာဓိဋ္ဌာနံ. ဣဒံ သတ္တာဓိဋ္ဌာနဉ္စ ဓမ္မာဓိဋ္ဌာနဉ္စ.

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อะไรคือสัตตาธิฏฐานและธรรมาธิฏฐาน? สัจจะอันเป็นที่สุดเห็นได้ยาก การแทงตลอดเห็นได้ยากสำหรับคนพาล เรากล่าวว่า ความเพลินย่อมไม่มีแก่ผู้รู้ผู้เห็น. คำว่า “สัจจะอันเป็นที่สุดเห็นได้ยาก การแทงตลอดเห็นได้ยากสำหรับคนพาล” นี้เป็นธรรมาธิฏฐาน. คำว่า “ความเพลินย่อมไม่มีแก่ผู้รู้ผู้เห็น” นี้เป็นสัตตาธิฏฐาน. อุปมาด้วยท่อนไม้ในแม่น้ำคงคา โดยขวาง ไม่ติดฝั่งข้างนี้ ไม่ติดฝั่งข้างโน้น ไม่เกยบก ไม่จมลงในท่ามกลาง ไม่ถูกมนุษย์จับ ไม่ถูกอมนุษย์จับ และไม่เน่าในภายใน นี้เป็นธรรมาธิฏฐาน. ส่วนภิกษุเป็นผู้โน้มไปสู่นิพพาน มีนิพพานเป็นที่ไปในเบื้องหน้าอย่างนี้ นี้เป็นสัตตาธิฏฐาน. นี้เป็นทั้งสัตตาธิฏฐานและธรรมาธิฏฐาน

တတ္ထ ကတမော ထဝေါ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อะไรคือถวะ?

မဂ္ဂါနဋ္ဌင်္ဂိကော သေဋ္ဌော, သစ္စာနံ စတုရော ပဒါ;

ဝိရာဂေါ သေဋ္ဌော ဓမ္မာနံ, ဒွိပဒါနဉ္စ စက္ခုမာ.

ในบรรดามรรคทั้งหลาย มรรคมีองค์ ๘ ประเสริฐที่สุด ในบรรดาสัจจะทั้งหลาย บท ๔ ประเสริฐที่สุด ในบรรดาธรรมทั้งหลาย วิราคะประเสริฐที่สุด และในบรรดาสัตว์สองเท้าทั้งหลาย พระพุทธเจ้าผู้มีจักษุประเสริฐที่สุด

တီဏိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, အဂ္ဂါနိ – ဗုဒ္ဓေါ သတ္တာနံ, ဝိရာဂေါ ဓမ္မာနံ, သံဃော ဂဏာနံ. အယံ ထဝေါ.

ภิกษุทั้งหลาย สิ่งเลิศ ๓ ประการเหล่านี้ คือ พระพุทธเจ้าเลิศที่สุดในหมู่สัตว์ วิราคะเลิศที่สุดในธรรมทั้งหลาย พระสงฆ์เลิศที่สุดในหมู่คณะ นี้คือถวะ

၃၁. တတ္ထ [Pg.207] ကတမံ အနုညာတံ?

๓๑. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อะไรคืออนุญาตสูตร?

ကာယေန သံဝရော သာဓု, သာဓု ဝါစာယ သံဝရော;

မနသာ သံဝရော သာဓု, သာဓု သဗ္ဗတ္ထ သံဝုတော;

သဗ္ဗတ္ထ သံဝုတော ဘိက္ခု, သဗ္ဗဒုက္ခာ ပမုစ္စတိ.

การสำรวมด้วยกายเป็นความดี การสำรวมด้วยวาจาเป็นความดี การสำรวมด้วยใจเป็นความดี การสำรวมในที่ทั้งปวงเป็นความดี ภิกษุผู้สำรวมในที่ทั้งปวง ย่อมพ้นจากทุกข์ทั้งปวง

ဣဒံ ဘဂဝတာ အနုညာတံ.

นี้พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตแล้ว

တီဏိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, ကရဏီယာနိ – ကာယသုစရိတံ ဝစီသုစရိတံ မနောသုစရိတံ. ဣဒံ အနုညာတံ.

ภิกษุทั้งหลาย กิจที่ควรทำ ๓ ประการเหล่านี้ คือ กายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต นี้คืออนุญาตสูตร

တတ္ထ ကတမံ ပဋိက္ခိတ္တံ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อะไรคือปฏิขิตตสูตร?

နတ္ထိ ပုတ္တသမံ ပေမံ. ဝိတ္ထာရော ဣဒံ ပဋိက္ခိတ္တံ.

ความรักเสมอด้วยบุตรไม่มี. พึงทราบโดยพิสดาร นี้คือปฏิขิตตสูตร

တီဏိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, အကရဏီယာနိ သယံ အဘိညာယ ဒေသိတာနိ. ကတမာနိ တီဏိ? ကာယဒုစ္စရိတံ ဝစီဒုစ္စရိတံ မနောဒုစ္စရိတံ. ဣဒံ ပဋိက္ခိတ္တံ.

ภิกษุทั้งหลาย สิ่งที่ไม่ควรทำ ๓ ประการเหล่านี้ อันเราแสดงแล้วด้วยความรู้ยิ่งเอง. ๓ ประการคืออะไร? คือ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต นี้คือปฏิขิตตสูตร

တတ္ထ ကတမံ အနုညာတဉ္စ ပဋိက္ခိတ္တဉ္စ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อะไรคือสูตรที่ทั้งทรงอนุญาตและทรงห้าม?

ကာယေန ကုသလံ ကရေ, အဿ ကာယေန သံဝုတော;

ကာယဒုစ္စရိတံ ဟိတွာ, ကာယသုစရိတံ စရေ.

พึงทำกุศลด้วยกาย พึงเป็นผู้สำรวมด้วยกาย ละกายทุจริตแล้ว พึงประพฤติกายสุจริต

ဒွီဟိ ပဌမပဒေဟိ စတုတ္ထေန စ ပဒေန အနုဇာနာတိ. ကာယဒုစ္စရိတံ ဟိတွာတိ တတိယေန ပဒေန ပဋိက္ခိတ္တန္တိ. မဟာဝိဘင်္ဂေါ အစိရတပါနာဒေါ.

ด้วยบทแรก ๒ บท และบทที่ ๔ ทรงอนุญาต. ด้วยบทที่ ๓ ว่า 'ละกายทุจริตแล้ว' ทรงปฏิเสธ. มหาวิภังค์ และอจิรตปานาทิ (พึงทราบโดยนัยนี้).

တတ္ထိမာ ဥဒ္ဒါနဂါထာ

ในบรรดาพระธรรมเทศนาเหล่านั้น คาถาอุทาน (หัวข้อ) เหล่านี้ คือ

သစေ ဘာယသိ ဒုက္ခဿ, မာဘိနန္ဒိ အနာဂတံ;

ဝဿကာလေ ယထာ ဆတ္တံ, ကုသလာနိ ကမတ္ထကေ.

หากท่านกลัวต่อทุกข์ อย่าเพลิดเพลินในอนาคต; (สูตร) อุปมาด้วยฉัตรในฤดูฝน, กุศลทั้งหลายตามลำดับ.

သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တာတိ, သမာဂတံ ဝိစာလယေ;

န ဝေါ ဒုက္ခာ ပမောက္ခာတ္ထိ, သမထော စ ဝိပဿနာ.

(สูตร) ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา, พึงพิจารณาการประชุมกัน; (สูตร) ความพ้นจากทุกข์ไม่มีแก่พวกเธอ, สมถะและวิปัสสนา (มีอยู่).

ကာမစ္ဆန္ဒံ ဥပါဒါယ, ယော သော ဝိတက္ကေဟိ ခဇ္ဇတိ;

သုဘာဝိတတ္တေ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ, သော ဣမံ ဝိဇဋယေ ဇဋံ.

ยึดถือกามฉันทะ ผู้ใดถูกวิตกทั้งหลายกัดกิน; ในโพชฌงค์ที่อบรมดีแล้ว ผู้นั้นพึงถอนชัฏ (ตัณหา) นี้ออก.

သုညတော လောကံ အဝေက္ခဿု, သမာဓိဘာဝိ ဘာဝသေ;

ကာမံ ကာမယမာနဿ, ဓမ္မစရိယာယ သုဂတိံ.

จงพิจารณาโลกโดยความเป็นของว่าง, พึงเจริญสมาธิให้ปรากฏ; (สูตร) ผู้ปรารถนากาม, (สูตร) สุคติด้วยการประพฤติธรรม.

ဟညတေ သဗ္ဗာ မုစ္စေဝ, နိပ္ပောဌေန္တော စတုဒ္ဒိသာ;

ယော ကာမေ ပရိဝဇ္ဇေတိ, ပါရိဆတ္တောပမေဝ စ.

ถูกเบียดเบียนและพ้นไป (จากภัย) ที่บีบคั้นจากทิศทั้งสี่; ผู้ใดเว้นกามทั้งหลาย, และ (สูตร) อุปมาด้วยต้นปาริฉัตตกะ.

ယာနိ [Pg.208] ကရောတိ ပုရိသော, လောကဓမ္မာ ပကာသိတာ;

သုခေါ ဝိပါကော ပုညာနံ, တတိယံ အညံ န ဝိဇ္ဇတိ.

กรรมใดที่บุรุษกระทำ, โลกธรรมทั้งหลายอันแสดงแล้ว; วิบากแห่งบุญเป็นสุข, อื่นจาก (ผลที่) สาม (คืออรหัตตผล) ไม่มี.

အာဒါနဿ ဘယံ ဉတွာ, ဇာယတေ ဇီယတေပိ စ;

ကာမာ ဟိ စိတြာ ဝိဝိဓာ, အထ လောဏသလ္လောပမံ.

รู้ภัยแห่งการไม่ให้ (ทาน), ย่อมเกิดและย่อมแก่ด้วย; กามทั้งหลายวิจิตรและหลากหลาย, อนึ่ง (สูตร) อุปมาด้วยเกลือและลูกศร.

န ဟိ ပါပံ ကတံ ကမ္မံ, အဂတီဟိ စ ဂစ္ဆတိ;

ယဿိန္ဒြိယာနိ သမထင်္ဂတာနိ, တထေဝ ပဉ္စဉာဏိကော.

กรรมชั่วที่ทำแล้วไม่ดีเลย, และย่อมไปสู่อคติทั้งหลาย; อินทรีย์ทั้งหลายของผู้ใดถึงความสงบแล้ว, เช่นนั้นแล (สูตร) ญาณิกะ ๕.

သတ္တိယာ ဝိယ ဩမဋ္ဌော, ဝိညာဏဉ္စ ပတိဋ္ဌိတာ;

ယော ပါဏမတိပါတေတိ, တီဏိ ဒုစ္စရိတာနိ စ.

(สูตร) ดุจถูกหอกแทง, วิญญาณก็ตั้งมั่นแล้ว; ผู้ใดปลงชีวิตสัตว์, และทุจริต ๓ ประการ.

သဋ္ဌိဝဿသဟဿာနိ, ခဏံ လဒ္ဓါန ဒုလ္လဘံ;

အယသာဝ မလံ သမုဋ္ဌိတံ, စတူသု ပဋိပတ္တိသု.

(สูตร) ๖ หมื่นปี, ได้ขณะที่หาได้ยากแล้ว; (สูตร) สนิมที่เกิดขึ้นจากเหล็ก, ในปฏิปทา ๔.

နေလင်္ဂေါ သေတပစ္ဆာဒေါ, အထ ဂေါပါလကောပမံ;

သုခေါ ဝိဝေကော တုဋ္ဌဿ, ဝိတက္ကာ စ သုဒေသိတာ.

(สูตร) เนลังคะ (มีองค์อันหาโทษมิได้) มีผ้าคลุมขาว, อนึ่ง (สูตร) อุปมาด้วยคนเลี้ยงโค; วิเวกเป็นสุขแก่ผู้สันโดษ, และวิตกทั้งหลายก็แสดงดีแล้ว.

ဖေဏပိဏ္ဍောပမံ ရူပံ, ဗြဟာ ဥဇု ပတာပဝါ;

ပညာ ဟိ သေဋ္ဌာ လောကသ္မိံ, အနညာ တီဏိ ဣန္ဒြိယာနိ.

(สูตร) รูปดุจก้อนฟองน้ำ, (สูตร) พรหมผู้ตรง มีเดช; ปัญญาแลเป็นเลิศในโลก, อินทรีย์ ๓ ประการ (มีอัญญาตาวินทรีย์เป็นต้น).

ကာမေသု သတ္တာ ကာမသင်္ဂသတ္တာ, အထ ဝဏ္ဏော ရဟဿဝါ;

သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တာတိ, အရိယသစ္စဉ္စ ဒေသိတံ.

(สูตร) สัตว์ทั้งหลายผู้ข้องอยู่ในกาม ผู้ข้องด้วยกามสังคะ, อนึ่ง (สูตร) วรรณะอันควรสรรเสริญ; (สูตร) ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา, และอริยสัจก็แสดงแล้ว.

ဧသေဝ မဂ္ဂေါ နတ္ထညော, သောတာပန္နောတိ ဗျာကရေ;

ယဿိန္ဒြိယာနိ သုဘာဝိတာနိ, အထ ဓမ္မပဒေဟိ စ.

(สูตร) หนทางนี้เท่านั้นไม่มีอื่น, พึงพยากรณ์ว่าเป็นโสดาบัน; อินทรีย์ทั้งหลายของผู้ใดอบรมดีแล้ว, อนึ่ง (สูตร) ด้วยบทแห่งธรรมทั้งหลาย.

ဝစသာ မနသာ စေဝ, ပဉ္စက္ခန္ဓာ အနိစ္စတော;

ယာနိ ကရောတိ ပုရိသော, တီဏိ သုစရိတာနိ စ.

(สูตร) ด้วยวาจาและด้วยใจ, (สูตร) ขันธ์ ๕ โดยความเป็นอนิจจัง; กรรมใดที่บุรุษกระทำ, และ (สูตร) สุจริต ๓ ประการ.

ရူပံ ဝေဒယိတံ သညာ, ပဉ္စက္ခန္ဓာ ပကာသိတာ;

ယော ဧဝံ ပဋိပဇ္ဇတိ, ဗြဟ္မာ စေဝ ဖလာနိ စ.

รูป เวทนา สัญญา (และสังขาร วิญญาณ), ขันธ์ ๕ อันแสดงแล้ว; ผู้ใดปฏิบัติอย่างนี้, ผู้นั้นชื่อว่าประพฤติพรหมจรรย์และ (ได้รับ) ผลทั้งหลาย.

သဗ္ဗပါပဿ အကရဏံ, ဝိမောက္ခာ တံ ဟိ ဒေသိတာ;

နတ္ထိ ပုတ္တသမံ ပေမံ, ဒေဝါနံ အသုရာန စ.

(สูตร) การไม่ทำบาปทั้งปวง, วิโมกข์นั้นแลอันแสดงแล้ว; ความรักเสมอด้วยบุตรไม่มี, (สูตร) ของเทวดาและอสูรทั้งหลาย.

ယံ ပတ္တံ ယဉ္စ ပတ္တဗ္ဗံ, နန္ဒတိ သောစတိ နိစ္စံ;

ယေ ကေစိ ဘူတာ ဘဝိဿန္တိ, သတ္ထာရော စ ပကာသိတာ.

(สูตร) สิ่งใดที่ถึงแล้วและสิ่งใดที่พึงถึง, ย่อมเพลิดเพลิน ย่อมเศร้าโศกเป็นนิตย์; สัตว์ทั้งหลายเหล่าใดเหล่าหนึ่งจักมี, และพระศาสดาทั้งหลายก็แสดงแล้ว.

ယဉ္စ [Pg.209] ကာမသုခံ လောကေ, ဗောဇ္ဈင်္ဂါ စ သုဒေသိတာ;

မဂ္ဂါနဋ္ဌင်္ဂိကော သေဋ္ဌော, တယော စ အဂ္ဂပတ္တိယော.

(สูตร) กามสุขใดในโลก, โพชฌงค์ทั้งหลายก็แสดงดีแล้ว; มรรคมีองค์ ๘ ประเสริฐที่สุดในบรรดามรรคทั้งหลาย, และอัคคัปปัตติ (การบรรลุอรหัตตผล) ๓ ประการ.

ကာယေန သံဝရော သာဓု, ကရဏီယဉ္စ ဒေသိတံ;

နတ္ထိ အတ္တသမံ ပေမံ, အရိယာ တီဏိ စ ဒေသိတာ.

การสำรวมด้วยกายเป็นความดี, และสิ่งที่ควรทำก็แสดงแล้ว; ความรักเสมอด้วยตนไม่มี, และอริยะ ๓ ประการก็แสดงแล้ว.

ကာယေန ကုသလံ အဘိရတော, ဝိနယဉ္စ ကာမသုခံ လောကေ;

ဗောဇ္ဈင်္ဂါ စ သုဒေသိတာ, ဒုဒ္ဒသံ အနတံ စေဝ ပရာပရံ စ;

ผู้ยินดีในกุศลด้วยกาย, และการกำจัดกามสุขในโลก; โพชฌงค์ทั้งหลายก็แสดงดีแล้ว, อนันตะ (นิโรธสัจ) ที่เห็นได้ยาก และปรัมปรา (สิ่งที่ปรารถนายิ่ง) ด้วย.

ပေဋကောပဒေသေ သာသနပ္ပဋ္ဌာနံ နာမ ဒုတိယဘူမိ သမတ္တာ.

ในเปฏโกปเทศ ภูมิที่ ๒ ชื่อว่าศาสนปัฏฐาน จบสมบูรณ์แล้ว.

၃. သုတ္တာဓိဋ္ဌာနတတိယဘူမိ

๓. สัตตาธิฏฐานภูมิที่ ๓

၃၂. တတ္ထ ကတမံ သုတ္တာဓိဋ္ဌာနံ?

๓๒. ในบรรดาภูมิเหล่านั้น อะไรคือสัตตาธิฏฐาน?

လောဘာဓိဋ္ဌာနံ ဒေါသာဓိဋ္ဌာနံ မောဟာဓိဋ္ဌာနံ အလောဘာဓိဋ္ဌာနံ အဒေါသာဓိဋ္ဌာနံ အမောဟာဓိဋ္ဌာနံ ကာယကမ္မာဓိဋ္ဌာနံ ဝါစာကမ္မာဓိဋ္ဌာနံ မနောကမ္မာဓိဋ္ဌာနံ သဒ္ဓိန္ဒြိယာဓိဋ္ဌာနံ ဝီရိယိန္ဒြိယာဓိဋ္ဌာနံ သတိန္ဒြိယာဓိဋ္ဌာနံ သမာဓိန္ဒြိယာဓိဋ္ဌာနံ ပညိန္ဒြိယာဓိဋ္ဌာနံ.

โลภาธิฏฐาน โทสาธิฏฐาน โมหาธิฏฐาน อโลภาธิฏฐาน อโทสาธิฏฐาน อโมหาธิฏฐาน กายกัมมาธิฏฐาน วจีกัมมาธิฏฐาน มโนกัมมาธิฏฐาน สัทธินทริยาธิฏฐาน วิริยินทริยาธิฏฐาน สตินทริยาธิฏฐาน สมาธินทริยาธิฏฐาน ปัญญินทริยาธิฏฐาน

တတ္ထ ကတမံ လောဘာဓိဋ္ဌာနံ?

ในบรรดาบทเหล่านั้น อะไรคือโลภาธิฏฐาน?

ဝိတက္ကမထိတဿ ဇန္တုနော, တိဗ္ဗရာဂဿ သုဘာနုပဿိနော;

ဘိယျော တဏှာ ပဝဍ္ဎတိ, ဧသ ခေါ ဂါဠှံ ကရောတိ ဗန္ဓနံ.

ตัณหาย่อมเจริญยิ่งขึ้นแก่สัตว์ผู้ถูกวิตก (กามวิตก) รบกวน ผู้มีราคะกล้า ผู้ตามเห็นอารมณ์ว่างาม ผู้นั้นแลย่อมกระทำเครื่องผูกพันให้มั่นคง

ဝိတက္ကမထိတဿာတိ ကာမရာဂေါ. သုဘာနုပဿိနောတိ ကာမရာဂဝတ္ထု. ဘိယျော တဏှာ ပဝဍ္ဎတီတိ ကာမတဏှာ. ဧသ ဂါဠှံ ကရောတိ ဗန္ဓနန္တိ ရာဂံ, ဣတိ ယော ယော ဓမ္မော မူလနိက္ခိတ္တော, သော ယေဝေတ္ထ ဓမ္မော ဥဂ္ဂါဝဟိတဗ္ဗော. န ဘဂဝါ ဧကံ ဓမ္မံ အာရဗ္ဘ အညံ ဓမ္မံ ဒေသေတိ. ယဿ ဝိတက္ကေတိ ကာမဝိတက္ကော တမေဝ ဝိတက္ကံ ကာမဝိတက္ကေန နိဒ္ဒိသီယတိ. တိဗ္ဗရာဂဿာတိ တဿေဝ ဝိတက္ကဿ ဝတ္ထုံ နိဒ္ဒိသတိ. သုဘာနုပဿိနော ဘိယျော တဏှာ ပဝဍ္ဎတီတိ တမေဝ ရာဂံ ကာမတဏှာတိ နိဒ္ဒိသတိ. ဧသ ဂါဠှံ ကရောတိ ဗန္ဓနန္တိ တမေဝ တဏှာသံယောဇနံ နိဒ္ဒိသတိ. ဧဝံ ဂါထာသု အနုမိနိတဗ္ဗံ. ဧဝံ သဝေယျာကရဏေသု.

บทว่า วิตกฺกมถิตสฺส ได้แก่ กามราคะ. บทว่า สุภานุปสฺสิโน ได้แก่ กามราควัตถุ. บทว่า ภิยฺโย ตณฺหา ปวฑฺฒติ ได้แก่ กามตัณหา. บทว่า เอส โข คาฬฺหํ กโรติ พนฺธนํ ได้แก่ ราคะ. ด้วยประการฉะนี้ ธรรมใดๆ ที่ถูกวางไว้เป็นมูลฐาน ธรรมนั้นนั่นแลพึงถูกยกขึ้น (พิจารณา) ในที่นี้. พระผู้มีพระภาคไม่ทรงปรารภธรรมอย่างหนึ่งแล้วทรงแสดงธรรมอย่างอื่น. กามวิตกที่บุคคลใดตรึกตรองอยู่ กามวิตกนั้นนั่นแลย่อมถูกระบุด้วยกามวิตก. บทว่า ติพฺพราคสฺส ได้แก่ ทรงระบุวัตถุแห่งวิตกนั้นนั่นแล. บทว่า สุภานุปสฺสิโน ภิยฺโย ตณฺหา ปวฑฺฒติ ได้แก่ ทรงระบุราคะนั้นนั่นแลว่าเป็นกามตัณหา. บทว่า เอส คาฬฺหํ กโรติ พนฺธนํ ได้แก่ ทรงระบุตัณหาสังโยชน์นั้นนั่นแล. พึงอนุมานในคาถาทั้งหลายอย่างนี้. พึงอนุมานในเวยยากรณ์ทั้งหลายอย่างนี้.

တတ္ထ [Pg.210] ဘဂဝါ ဧကံ ဓမ္မံ တိဝိဓံ နိဒ္ဒိသတိ, နိဿန္ဒတော ဟေတုတော ဖလတော.

ในพระสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมอย่างหนึ่งไว้ ๓ ประการ คือ โดยผลสืบเนื่อง โดยเหตุ และโดยผล

ဒဒံ ပိယော ဟောတိ ဘဇန္တိ နံ ဗဟူ, ကိတ္တိဉ္စ ပပ္ပောတိ ယသော စ ဝဍ္ဎတိ;

အမင်္ကုဘူတော ပရိသံ ဝိဂါဟတိ, ဝိသာရဒေါ ဟောတိ နရော အမစ္ဆရီ.

ผู้ให้ย่อมเป็นที่รัก ชนเป็นอันมากย่อมคบหาเขา ย่อมถึงซึ่งเกียรติ และยศย่อมเจริญ ผู้ไม่เก้อเขินย่อมเข้าไปสู่บริษัท นรชนผู้ไม่ตระหนี่ย่อมเป็นผู้แกล้วกล้า

ဒဒန္တိ ယံ ယံ ဒါနံ, ဣဒံ ဒါနမယိကံ ပုညကြိယံ. တတ္ထ ဟေတု. ယံ စေတံ. ဘဇန္တိ နံ ဗဟူ, ကိတ္တိန္တိ ယော စ ကလျာဏော ကိတ္တိသဒ္ဒေါ လောကေ အဗ္ဘုဂ္ဂစ္ဆတိ, ယံ ဗဟုကဿ ဇနဿ ပိယော ဘဝတိ မနာပေါ စ. ယဉ္စ အဝိပ္ပဋိသာရီ ကာလင်္ကရောတိ အယံ နိဿန္ဒော. ယံ ကာယဿ ဘေဒါ ဒေဝေသု ဥပပဇ္ဇတီတိ ဣဒံ ဖလံ. ဣဒံ လောဘာဓိဋ္ဌာနံ.

ทานใดๆ ที่บุคคลให้ ทานนี้เป็นบุญกิริยาวัตถุอันสำเร็จด้วยทาน ในบุญกิริยาวัตถุนั้น (อโลภะ) เป็นเหตุ และการที่เสียงเกียรติคุณอันดีงามขจรไปในโลก การที่บุคคลเป็นที่รักที่ชอบใจของชนเป็นอันมาก และการที่บุคคลนั้นไม่เดือดร้อนใจทำกาละ นี้เป็นผลสืบเนื่อง การที่บุคคลนั้นเมื่อกายแตกทำลายย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ นี้เป็นผล นี้คืออโลภาธิฏฐาน

၃၃. တတ္ထ ကတမံ ဒေါသာဓိဋ္ဌာနံ?

๓๓. ในบรรดาบทเหล่านั้น อะไรคือโทสาธิฏฐาน?

ယော ပါဏမတိပါတေတိ, မုသာဝါဒဉ္စ ဘာသတိ;

လောကေ အဒိန္နံ အာဒိယတိ, ပရဒါရဉ္စ ဂစ္ဆတိ;

သုရာမေရယပါနဉ္စ, ယော နရော အနုယုဉ္ဇတိ.

นรชนใดย่อมฆ่าสัตว์ และย่อมกล่าวคำเท็จ ย่อมถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้ในโลก และย่อมประพฤติล่วงภรรยาผู้อื่น และย่อมหมกมุ่นในการดื่มสุราเมรัย

အပ္ပဟာယ ပဉ္စ ဝေရာနိ, ဒုဿီလော ဣတိ ဝုစ္စတိ;

ကာယဿ ဘေဒါ ဒုပ္ပညော, နိရယံ သောပပဇ္ဇတိ.

ผู้ไม่ละเว้นเวร ๕ ประการ ย่อมถูกเรียกว่าเป็นผู้ทุศีล เมื่อกายแตกทำลาย ผู้มีปัญญาทรามนั้นย่อมเข้าถึงนรก

ယော ပါဏမတိပါတေတီတိ ဒုဋ္ဌော ပါဏမတိပါတေတိ. မုသာဝါဒဉ္စ ဘာသတီတိ ဒေါသောပဃာတာယ မုသာဝါဒဉ္စ ဘာသတိ. သုရာမေရယပါနဉ္စ, ယော နရော အနုယုဉ္ဇတီတိ ဒေါသော နိဒါနံ. ယော စ သုရာမေရယပါနံ အနုယုဉ္ဇတိ ယထာပရဒါရဝိဟာရီ အမိတ္တာ ဇနယန္တိ.

บทว่า โย ปาณมาติปาเตติ ได้แก่ ผู้ประทุษร้าย (โกรธ) ย่อมฆ่าสัตว์ บทว่า มุสาวาทญฺจ ภาสติ ได้แก่ ย่อมกล่าวคำเท็จเพื่อกำจัดโทษ บทว่า สุราเมรยปานญฺจ โย นโร อนุยุญฺชติ ได้แก่ โทสะเป็นเหตุ และบุคคลใดย่อมหมกมุ่นในการดื่มสุราเมรัย เหมือนผู้ประพฤติล่วงภรรยาผู้อื่น ศัตรูย่อมทำให้เกิด (ความพินาศ)

ပဉ္စ ဝေရာနိ အပ္ပဟာယာတိ ပဉ္စန္နံ ဘိက္ခာပဒါနံ သမတိက္ကမနံ သဗ္ဗေသံ ဒေါသဇာနံ သာ ပဏ္ဏတ္တိ, တေနေဝ ဒေါသဇနိတေန ကမ္မေန ဒုဿီလော ဣတိ ဝုစ္စတိ သောပိ ဓမ္မော ဟေတုနာ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗော, နိဿန္ဒေန ဖလေန စ.

บทว่า ปญฺจ เวรานิ อปฺปหาย ได้แก่ การล่วงละเมิดสิกขาบท ๕ ประการ เป็นบัญญัติแห่งธรรมที่เกิดจากโทสะทั้งปวง ด้วยกรรมที่เกิดจากโทสะนั้นนั่นแล ย่อมถูกเรียกว่าเป็นผู้ทุศีล ธรรมนั้นก็พึงแสดงโดยเหตุ โดยผลสืบเนื่อง และโดยผล

တီဏိ ဗာလဿ ဗာလလက္ခဏာနိ – ဒုဗ္ဘာသိတဘာသီ စ ဟောတိ, ဒုစ္စိန္တိတစိန္တီ စ ဒုက္ကဋကမ္မကာရီ စ. တတ္ထ ယံ ကာယေန စ ဝါစာယ စ ပရက္ကမတိ, ဣဒမဿ ဒုက္ကဋကမ္မကာရီ. တာယံ ယထာ စ မုသာဝါဒံ ဘာသတိ ယထာ ပုဗ္ဗနိဒ္ဒိဋ္ဌံ[Pg.211], ဣဒမဿ ဒုဗ္ဘာသိတာ. ယဉ္စ သင်္ကပ္ပေတိ မနောဒုစ္စရိတံ ဗျာပါဒံ, ဣဒမဿ ဒုစ္စိန္တိတစိန္တိတာ. ယံ သော ဣမေဟိ တီဟိ ဗာလလက္ခဏေဟိ သမန္နာဂတော တီဏိ တဇ္ဇာနိ ဒုက္ခာနိ ဒေါမနဿာနိ အနုဘဝတိ, သော စ ဟောတိ သဘဂ္ဂတော ဝါ ပရိသဂ္ဂတော ဝါ တဇ္ဇံ ကထံ ကထန္တိ. ယဒါ ဘဝတိ သော စ ပါဏာတိပါတာဒိဒသအကုသလကမ္မပထာ, သော တတောနိဒါနံ ဒုက္ခံ ဒေါမနဿံ ပဋိသံဝေဒေတီတိ. ပုန စပရံ ယဒါ ပဿတိ စောရံ ရာဇာပရာဓိကံ ရညာ ဂဟိတံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေတံ, တဿေဝံ ဘဝတိ သစေ မမမ္ပိ ရာဇာ ဇာနေယျ မမမ္ပိ ရာဇာ ဂါဟာပေတွာ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေယျာတိ, သော တတောနိဒါနံ ဒုက္ခံ ဒေါမနဿံ ပဋိသံဝေဒေတိ. ပုန စပရံ ဗာလော ယဒါ ဘဝတိ အာသနာ သမာရူဠှော ယာဝ ယာ မေ ဂတိ ဘဝိဿတိ ဣတော ပေစ္စ ပရံ မရဏာတိ သော တတောနိဒါနံ ဒုက္ခံ ဒေါမနဿံ ပဋိသံဝေဒေတိ ဣတိ ဗာလလက္ခဏံ ဟေတု. တီဏိ တဇ္ဇာနိ ဒုက္ခာနိ နိဿန္ဒော. ကာယဿ ဘေဒါ နိရယေသု ဥပပဇ္ဇတိ, ဣဒံ ဖလံ. ဣဒံ ဒေါသာဓိဋ္ဌာနံ.

ลักษณะของคนพาลมี ๓ อย่าง คือ เป็นผู้กล่าวคำชั่ว เป็นผู้คิดชั่ว และเป็นผู้กระทำกรรมชั่ว ในบรรดา (ลักษณะ ๓ อย่าง) นั้น การที่บุคคลพยายามด้วยกายและด้วยวาจา นี้เป็นความกระทำกรรมชั่วของเขา การที่บุคคลกล่าวคำเท็จดังที่แสดงไว้ก่อนแล้ว นี้เป็นความกล่าวคำชั่วของเขา การที่บุคคลดำริอกุศลกรรมบถทางใจ คือ พยาบาท นี้เป็นความคิดชั่วของเขา การที่บุคคลนั้นประกอบด้วยลักษณะของคนพาล ๓ อย่างนี้ ย่อมเสวยทุกข์และโทมนัส ๓ อย่างที่สมควรแก่กรรมนั้น และเมื่อเขาเข้าไปสู่สภาหรือบริษัท ชนทั้งหลายย่อมกล่าวถ้อยคำที่สมควรแก่กรรมนั้น เมื่อใดบุคคลนั้นเป็นผู้มีปาณาติบาตเป็นต้น อันเป็นอกุศลกรรมบถ ๑๐ ประการ เขาย่อมเสวยทุกข์และโทมนัสเพราะเหตุนั้น อนึ่ง เมื่อใดบุคคลเห็นโจรผู้กระทำผิดที่พระราชาจับได้แล้วถูกประหารชีวิต เขาย่อมมีความคิดอย่างนี้ว่า ถ้าพระราชาทรงทราบเรื่องของเรา พระราชาก็จะทรงจับเราไปประหารชีวิตเหมือนกัน เขาย่อมเสวยทุกข์และโทมนัสเพราะเหตุนั้น อนึ่ง เมื่อใดคนพาลนั้นขึ้นสู่ที่นั่งแล้วย่อมคิดว่า คติของเราจะเป็นอย่างไรหนอหลังจากตายจากโลกนี้ไปแล้ว เขาย่อมเสวยทุกข์และโทมนัสเพราะเหตุนั้น ลักษณะของคนพาลนี้เป็นเหตุ ทุกข์ ๓ อย่างที่สมควรแก่กรรมนั้นเป็นผลสืบเนื่อง เมื่อกายแตกทำลายย่อมเข้าถึงนรก นี้เป็นผล นี้คือโทสาธิฏฐาน

၃၄. တတ္ထ ကတမံ မောဟာဓိဋ္ဌာနံ?

๓๔. ในบรรดาบทเหล่านั้น อะไรคือโมหาธิฏฐาน?

သတဉ္စေဝ သဟဿာနံ, ကပ္ပာနံ သံသရိဿတိ;

အထဝါ ပိ တတော ဘိယျော, ဂဗ္ဘာ ဂဗ္ဘံ ဂမိဿထ.

ย่อมท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏตลอดกัปเป็นร้อยเป็นพัน หรือยิ่งกว่านั้น ย่อมไปจากครรภ์หนึ่งสู่ครรภ์หนึ่ง

အနုပါဒါယ ဗုဒ္ဓဝစနံ, သင်္ခါရေ အတ္တတော ဥပါဒါယ;

ဒုက္ခဿန္တံ ကရိဿန္တိ, ဌာနမေတံ န ဝိဇ္ဇတိ.

ผู้ไม่ยึดถือพระพุทธพจน์ ยึดถือสังขารว่าเป็นอัตตา ย่อมกระทำที่สุดแห่งทุกข์ ฐานะนี้ย่อมไม่มี

ယော ယံ အနမတဂ္ဂသံသာရံ သမာပန္နော ဇာယတေ စ မီယတေ စ, အယံ အဝိဇ္ဇာဟေတုကာ. ယာနိပိ စ သင်္ခါရာနံ ပယောဇနာနိ, တာနိပိ အဝိဇ္ဇာပစ္စယာနိ, ယံ အဒဿနံ ဗုဒ္ဓဝစနဿ, အယံ အဝိဇ္ဇာသုတ္တေယေဝ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ. ယော စ သင်္ခါရေ အတ္တတော ဟရတိ ပဉ္စက္ခန္ဓေ ပဉ္စ ဒိဋ္ဌိယော ဥပဂစ္ဆတိ. ‘‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’’တိ ဣဒံ သုတ္တံ အဝိဇ္ဇာယ နိက္ခိတ္တံ, အဝိဇ္ဇာယ နိက္ခိပိတံ. ဧဝံ သတ္ထာ သုတ္တေ နယေန ဓမ္မေန နိဒ္ဒိသတိ. အသာဓာရဏေန တံယေဝ တတ္ထ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗံ. န အညံ.

การที่บุคคลใดเข้าถึงสังสารวัฏอันมีเบื้องต้นเบื้องปลายไม่ปรากฏ ย่อมเกิดและย่อมตาย นี้มีอวิชชาเป็นเหตุ และผลใดๆ แห่งสังขารทั้งหลาย ผลเหล่านั้นก็มีอวิชชาเป็นปัจจัย การไม่เห็นพระพุทธพจน์ใด นี้เป็นอวิชชาที่แสดงไว้ในพระสูตรนั่นเอง และบุคคลใดย่อมถือสังขารว่าเป็นอัตตา ย่อมเข้าถึงทิฏฐิ ๕ ประการในขันธ์ ๕ พระสูตรนี้ว่า 'สิ่งนี้ของเรา เราเป็นสิ่งนี้ สิ่งนี้เป็นอัตตาของเรา' ถูกวางไว้ในอวิชชา ถูกวางไว้ด้วยอวิชชา พระศาสดาทรงแสดงไว้ในพระสูตรด้วยนัยและด้วยธรรมอย่างนี้ พึงแสดงธรรมนั้นนั่นแลในพระสูตรนั้นโดยไม่ทั่วไป ไม่พึงแสดงธรรมอื่น

ယေ ဟိ ကေစိ, ဘိက္ခဝေ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခ’’န္တိ နပ္ပဇာနန္တိ စတ္တာရိ သစ္စာနိ ဝိတ္ထာရေန, ယံ တတ္ထ အပ္ပဇာနနာ, ဣဒံ ဒုက္ခံ, အယံ ဟေတု. အပ္ပဇာနန္တော ဝိဝိဓေ သင်္ခါရေ အဘိသင်္ခရောတိ, အယံ နိဿန္ဒော. ယဉ္စ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ ပရာမသတိ ‘‘ဣဒမေဝ သစ္စံ မောဃမည’’န္တိ အယံ နိဿန္ဒော. ယံ [Pg.212] ပုနဗ္ဘဝံ နိဗ္ဗတ္တေတိ, ဣဒံ ဖလံ. အယမ္ပိ ဓမ္မော သနိဒ္ဒိဋ္ဌော ဟေတုတော စ ဖလတော စ နိဿန္ဒတော စ.

ดูกรภิกษุทั้งหลาย สมณพราหมณ์บางพวกใด ย่อมไม่รู้แจ้งอริยสัจ ๔ โดยพิสดารว่า 'นี้คือทุกข์' การไม่รู้แจ้งในทุกข์นั้น นี้เป็นทุกข์ นี้เป็นเหตุ ผู้ไม่รู้แจ้งย่อมปรุงแต่งสังขารต่างๆ นี้เป็นผลสืบเนื่อง การที่บุคคลยึดถือทิฏฐิทั้งหลายว่า 'สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเป็นโมฆะ' นี้เป็นผลสืบเนื่อง การที่บุคคลย่อมยังภพใหม่ให้เกิดขึ้น นี้เป็นผล ธรรมนี้ก็ถูกแสดงไว้ดีแล้วโดยเหตุ โดยผล และโดยผลสืบเนื่อง

ဧတ္ထ ပန ကေစိ ဓမ္မာ သာဓာရဏာ ဘဝန္တိ. ဟေတု ခလု အာဒိတောယေဝ သုတ္တေ နိက္ခိပိဿန္တိ. ယထာ ကိံ ဘဝေ စတ္တာရိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, အဂတိဂမနာနိ. တတ္ထ ယဉ္စ ဆန္ဒာဂတိံ ဂစ္ဆတိ ယဉ္စ ဘယာဂတိံ ဂစ္ဆတိ, အယံ လောဘော အကုသလမူလံ. ယံ ဒေါသာ, အယံ ဒေါသောယေဝ. ယံ မောဟာ, အယံ မောဟောယေဝ. ဧဝံ ဣမာနိ တီဏိ အကုသလမူလာနိ အာဒိတောယေဝ ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗာနိ. ယတ္ထ ဧကံ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗံ, တတ္ထ ဧကံ နိဒ္ဒိသီယတိ. တထာ ဒွေ ယထာ တီဏိ, န ဟိ အာဒီဟိ အနိက္ခိတ္တေ ဟေတု ဝါ နိဿန္ဒော ဝါ ဖလံ ဝါ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗံ.

อนึ่ง ในที่นี้ ธรรมบางอย่างย่อมเป็นสาธารณะ แท้จริง เหตุทั้งหลายย่อมถูกวางไว้ในพระสูตรตั้งแต่ต้นทีเดียว เหมือนอย่างว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย อคติ ๔ ประการเหล่านี้มีอยู่ในภพ ในอคติเหล่านั้น การที่บุคคลย่อมไปสู่อคติเพราะความพอใจ และการที่บุคคลย่อมไปสู่อคติเพราะความกลัว นี้เป็นโลภะอันเป็นอกุศลมูล การที่บุคคลไปเพราะโทสะ นี้เป็นโทสะนั่นเอง การที่บุคคลไปเพราะโมหะ นี้เป็นโมหะนั่นเอง อกุศลมูล ๓ อย่างเหล่านี้ พึงพิจารณาตั้งแต่ต้นทีเดียวอย่างนี้ ในพระสูตรใดพึงแสดงอย่างหนึ่ง ในพระสูตรนั้นย่อมแสดงอย่างหนึ่ง สองอย่างก็เช่นเดียวกับสามอย่าง แท้จริง เมื่อไม่ได้วางไว้ตั้งแต่ต้น ไม่พึงแสดงเหตุ ผลสืบเนื่อง หรือผล

အယဉ္စေတ္ထ ဂါထာ –

และคาถานี้มีอยู่ในที่นี้

ဆန္ဒာ ဒေါသာ ဘယာ မောဟာ, ယော ဓမ္မံ အတိဝတ္တတိ;

နိဟီယတိ တဿ ယသော, ကာဠပက္ခေဝ စန္ဒိမာ.

เพราะฉันทะ เพราะโทสะ เพราะความกลัว เพราะโมหะ บุคคลใดย่อมล่วงธรรม ยศของผู้นั้นย่อมเสื่อมถอย เหมือนพระจันทร์ในข้างแรม

ကတ္ထ ဆန္ဒာ စ အယံ လောဘော ယထာ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ ပုဗ္ဗေ. ဣဒံ မောဟာဓိဋ္ဌာနံ.

ในอคติเหล่านั้น ฉันทะใด และฉันทะนี้เป็นโลภะดังที่แสดงไว้ก่อนแล้ว นี้คือโมหาธิฏฐาน

၃၅. တတ္ထ ကတမံ အလောဘာဓိဋ္ဌာနံ?

๓๕. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อโลภาธิฏฐานคืออะไร?

‘‘အသုဘာနုပဿိံ ဝိဟရန္တံ, ဣန္ဒြိယေသု သုသံဝုတံ;

ဘောဇနမှိ စ မတ္တညုံ, သဒ္ဓံ အာရဒ္ဓဝီရိယံ;

တံ ဝေ နပ္ပသဟတိ မာရော, ဝါတော သေလံဝ ပဗ္ဗတ’’န္တိ.

“มารย่อมไม่อาจครอบงำภิกษุผู้พิจารณาอสุภะอยู่ ผู้สำรวมดีแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย ผู้รู้จักประมาณในโภชนะ ผู้มีศรัทธา มีความเพียรปรารภแล้วได้ เหมือนลมไม่อาจพัดภูเขาหินฉะนั้น”

တတ္ထ ယာ အသုဘာယ ဥပပရိက္ခာ, အယံ ကာမေသု အာဒီနဝဒဿနေန ပရိစ္စာဂေါ. ဣန္ဒြိယေသု သုသံဝုတော တဿေဝ အလောဘဿ ပါရိပူရိယံ မမ အာယတနသောစိတံ အနုပါဒါယ. ဘောဇနမှိ စ မတ္တညုန္တိ ရသတဏှာပဟာနံ. ဣတိ အယံ အလောဘော အသုဘာနုပဿိတာယ ဝတ္ထုတော ဓာရယတိ, သော အလောဘော ဟေတု. ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရတာယ ဂေါစရတော ဓာရယတိ, ဘောဇနေမတ္တညုတာယ ပရတော ဓာရယတိ, အယံ နိဿန္ဒော. တံ ဝေ နပ္ပသဟတိ မာရော, ဝါတော သေလံ ဝ ပဗ္ဗတန္တိ, ဣဒံ ဖလံ. ဣတိ ယောယေဝ ဓမ္မော အာဒိမှိ နိက္ခိတ္တော, သောယေဝ မဇ္ဈေ စေဝ အဝသာနေ စ.

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น การพิจารณาอสุภะนี้ เป็นการสละกามด้วยการเห็นโทษ. การสำรวมดีแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย เพื่อความบริบูรณ์แห่งอโลภะอันนั้นของเรา โดยไม่ยึดมั่นในสิ่งที่สั่งสมไว้โดยอายตนะ. และการรู้จักประมาณในโภชนะ เป็นการละรสตัณหา. อโลภะนี้ย่อมทรงไว้ซึ่งอสุภานุปัสสนาโดยวัตถุ, อโลภะอันนั้นเป็นเหตุ. ย่อมทรงไว้ซึ่งการมีทวารอันคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลายโดยโคจร, ย่อมทรงไว้ซึ่งความปลอดภัยด้วยการรู้จักประมาณในโภชนะ, นี้เป็นผลต่อเนื่อง. “มารย่อมไม่อาจครอบงำได้ เหมือนลมไม่อาจพัดภูเขาหินฉะนั้น” นี้เป็นผล. ธรรมใดที่กล่าวไว้ในเบื้องต้น ธรรมนั้นก็กล่าวไว้ในท่ามกลางและในที่สุดด้วย.

နာဟံ, ဘိက္ခဝေ, အညံ ဧကဓမ္မမ္ပိ သမနုပဿာမိ အသမုပ္ပန္နဿ ကာမစ္ဆန္ဒဿ အနုပ္ပာဒါယ ဥပ္ပန္နဿ ဝါ ပဟာနာယ, ယထယိဒံ အသုဘနိမိတ္တံ. တတ္ထ အသုဘနိမိတ္တံ [Pg.213] မနသိကရောန္တဿ အနုပ္ပန္နော စေဝ ကာမစ္ဆန္ဒော န ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဥပ္ပန္နော စ ကာမစ္ဆန္ဒော ပဟီယတိ. ဣဒံ အလောဘဿ ဝတ္ထု. ယံ ပုန အနုပ္ပန္နော ကာမရာဂေါ ပရိယာဒိယတိ ရူပရာဂံ အရူပရာဂံ, ဣတိ ဖလံ. ဣတိ အယမ္ပိ စ ဓမ္မော နိဒ္ဒိဋ္ဌော ဟေတုတော စ နိဿန္ဒတော စ ဖလတော စ. ဣဒံ အလောဘာဓိဋ္ဌာနံ.

ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ที่จะยังกามฉันทะที่ยังไม่เกิดไม่ให้เกิดขึ้น หรือที่เกิดขึ้นแล้วให้ละไปได้ เหมือนอสุภนิมิตนี้. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น เมื่อมนสิการอสุภนิมิตอยู่ กามฉันทะที่ยังไม่เกิดก็ไม่เกิดขึ้น กามฉันทะที่เกิดขึ้นแล้วก็ย่อมละไป. นี้เป็นวัตถุแห่งอโลภะ. อนึ่ง การที่กามราคะไม่เกิดขึ้นนั้น ย่อมครอบคลุมถึงรูปราคะและอรูปราคะ, นี้เป็นผล. ธรรมนี้ก็แสดงไว้แล้วโดยเหตุ โดยผลต่อเนื่อง และโดยผล. นี้คืออโลภาธิฏฐาน.

တတ္ထ ကတမံ အဒေါသာဓိဋ္ဌာနံ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อโทสาธิฏฐานคืออะไร?

ဧကမ္ပိ စေ ပါဏမဒုဋ္ဌစိတ္တော, မေတ္တာယတိ ကုသလော တေန ဟောတိ;

သဗ္ဗေ စ ပါဏေ မနသာနုကမ္ပံ, ပဟူတမရိယော ပကရောတိ ပုညံ.

“ถ้าบุคคลมีจิตไม่คิดร้าย แผ่เมตตาไปแม้สัตว์ตัวเดียว เขาย่อมเป็นผู้มีกุศลด้วยเมตตานั้น. ผู้มีอริยธรรมมาก ย่อมกระทำบุญอันไพบูลย์ ด้วยการอนุเคราะห์สัตว์ทั้งปวงด้วยใจ.”

ဧကမ္ပိ စေ ပါဏမဒုဋ္ဌစိတ္တော မေတ္တာယတီတိ အယံ အဒေါသော. နိဂ္ဃာတေန အဿာဒေါ, ကုသလော တေန ဟောတီတိ တေန ကုသလေန ဓမ္မေန သံယုတ္တော ဓမ္မပညတ္တိံ ဂစ္ဆတိ. ကုသလောတိ ယထာ ပညာယ ပညော ပဏ္ဍိစ္စေန ပဏ္ဍိတော. ပဟူတမရိယော ပကရောတိ ပုညန္တိ တဿာယေဝ ဝိပါကော အယံ လောကိယဿ, န ဟိ လောကုတ္တရဿ. တတ္ထ ယာ မေတ္တာယနာ, အယံ ဟေတု. ယံ ကုသလော ဘဝတိ အယံ နိဿန္ဒော. ယာဝ အဗျာပဇ္ဇော ဘူမိယံ ဗဟုပုညံ ပသဝတိ, ဣဒံ ဖလံ. ဣတိ အဒေါသော နိဒ္ဒိဋ္ဌော ဟေတုတော စ နိဿန္ဒတော စ ဖလတော စ.

“ถ้าบุคคลมีจิตไม่คิดร้าย แผ่เมตตาไปแม้สัตว์ตัวเดียว” นี้คืออโทสะ. ความยินดีด้วยการไม่ข่มเหง. “เขาย่อมเป็นผู้มีกุศลด้วยเมตตานั้น” คือ ผู้ประกอบด้วยธรรมที่เป็นกุศลนั้น ย่อมถึงการบัญญัติว่าเป็นผู้ทรงธรรม. “กุศล” คือ ผู้มีปัญญาตามปัญญา เป็นบัณฑิตด้วยความเป็นบัณฑิต. “ย่อมกระทำบุญอันไพบูลย์” นี้เป็นวิบากของโลกิยะนั้นเอง ไม่ใช่วิบากของโลกุตตระ. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น เมตตาที่แผ่ไปนี้เป็นเหตุ. การที่เขาเป็นผู้มีกุศลนี้เป็นผลต่อเนื่อง. ย่อมยังบุญอันมากให้เกิดในภูมิที่ไม่มีความเบียดเบียน, นี้เป็นผล. อโทสะนี้แสดงไว้แล้วโดยเหตุ โดยผลต่อเนื่อง และโดยผล.

ဧကာဒသာနိသံသာ မေတ္တာယ စေတောဝိမုတ္တိယာ. တတ္ထ ယာ မေတ္တာစေတောဝိမုတ္တိ, အယံ အရိယဓမ္မေသု ရာဂဝိရာဂါ စေတောဝိမုတ္တိ, လောကိကာယ ဘူမိကာ ဟေတု, ယံ သုခံ အာယတိံ မနာပေါ ဟောတိ မနုဿာနံ, ဣမေ ဧကာဒသ ဓမ္မာ နိဿန္ဒော. ယဉ္စ အကတာဝီ ဗြဟ္မကာယေ ဥပပဇ္ဇတိ. ဣဒံ ဖလံ. ဣဒံ အဒေါသာဓိဋ္ဌာနံ.

อานิสงส์ ๑๑ ประการแห่งเมตตาเจโตวิมุตติ. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น เมตตาเจโตวิมุตติใด, นี้คือเจโตวิมุตติที่ปราศจากราคะในอริยธรรมทั้งหลาย, เป็นเหตุแห่งภูมิโลกีย์, ความสุขใดที่น่าพอใจแก่หมู่มนุษย์ในภายหน้า, ธรรม ๑๑ ประการเหล่านี้เป็นผลต่อเนื่อง. และการที่แม้ยังไม่ได้บรรลุคุณวิเศษที่สูงกว่า ย่อมไปเกิดในพรหมโลก, นี้เป็นผล. นี้คืออโทสาธิฏฐาน.

၃၆. တတ္ထ ကတမံ အမောဟာဓိဋ္ဌာနံ?

๓๖. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อโมหาธิฏฐานคืออะไร?

ပညာ ဟိ သေဋ္ဌာ လောကသ္မိံ, ယာယံ နိဗ္ဗေဓဂါမိနီ ;

ယာယ သမ္မာ ပဇာနာတိ, ဇာတိမရဏသင်္ခယံ.

“ปัญญาแลเป็นเลิศในโลก ซึ่งเป็นไปเพื่อการแทงตลอด. ด้วยปัญญานั้น ย่อมรู้ความสิ้นไปแห่งชาติและมรณะโดยชอบ.”

ပညာ [Pg.214] ဟိ သေဋ္ဌာတိ ဝတ္ထုံ. နိဗ္ဗေဓဂါမိနီတိ နိဗ္ဗာနဂါမိနိယံ ယထာဘူတံ ပဋိဝိဇ္ဈတိ. သမ္မာ ပဇာနာတိ, ဇာတိမရဏသင်္ခယန္တိ အမောဟော. ပညာတိ ဟေတု. ယံ ပဇာနာတိ အယံ နိဿန္ဒော. ယော ဇာတိမရဏသင်္ခယော, ဣဒံ ဖလံ. ဣတိ အမောဟော နိဒ္ဒိဋ္ဌော ဟေတုနာ စ နိဿန္ဒေန စ ဖလေန စ.

“ปัญญาแลเป็นเลิศ” เป็นวัตถุ. “ซึ่งเป็นไปเพื่อการแทงตลอด” คือ ย่อมแทงตลอดนิพพานอันเป็นที่ไปโดยชอบตามความเป็นจริง. “ย่อมรู้ความสิ้นไปแห่งชาติและมรณะโดยชอบ” นี้คืออโมหะ. ปัญญาเป็นเหตุ. การที่ย่อมรู้แจ้งนี้เป็นผลต่อเนื่อง. ความสิ้นไปแห่งชาติและมรณะใด, นี้เป็นผล. อโมหะนี้แสดงไว้แล้วโดยเหตุ โดยผลต่อเนื่อง และโดยผล.

တီဏိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, ဣန္ဒြိယာနိ အနညာတညဿာမီတိန္ဒြိယံ အညိန္ဒြိယံ အညာတာဝိန္ဒြိယံ. တတ္ထ ကတမံ အနညာတညဿာမီတိန္ဒြိယံ? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု အနဘိသမေတဿ ဒုက္ခဿ အရိယသစ္စဿ အဘိသမယာယ ဆန္ဒံ ဇနေတိ ဝါယမတိ, ဝီရိယံ အာရဘတိ, စိတ္တံ ပဂ္ဂဏှာတိ ပဒဟတိ. ဧဝံ စတုန္နံ အရိယသစ္စာနံ ကာတဗ္ဗံ. တတ္ထ ကတမံ အညိန္ဒြိယံ? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စ’’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ, ယာ စ မဂ္ဂေါ, ဣဒံ အညိန္ဒြိယံ. အာသဝက္ခယာ အနာသဝေါ ဟောတိ, ဣဒံ ဝုစ္စတိ အညာတာဝိန္ဒြိယံ. တထာယံ ပညာ, အယံ ဟေတု. ယံ ဆန္ဒံ ဇနေတိ ဝါယမတိ, ယာ ပဇာနာတိ, အယံ နိဿန္ဒော. ယေန သဗ္ဗသော အာသဝါနံ ခယာ ဟေတု, ယံ ခယေ ဉာဏမုပ္ပဇ္ဇတိ, အနုပ္ပာဒေ ဉာဏဉ္စ, အယံ နိဿန္ဒော. ယံ အရဟတ္တံ, ဣဒံ ဖလံ. တတ္ထ ခီဏာ မေ ဇာတိ, ဝုသိတံ ဗြဟ္မစရိယံ, ကတံ ကရဏီယန္တိ, ဣဒံ ခယေ ဉာဏံ. နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာမီတိ ဣဒံ အနုပ္ပာဒေ ဉာဏံ. ဣတိ ဣမာနိ ဣန္ဒြိယာနိ အမောဟော နိဒ္ဒိဋ္ဌော ဟေတုနာ စ နိဿန္ဒေန စ ဖလေန စ. ဣမာနိ အသာဓာရဏာနိ နိဒ္ဒိဋ္ဌာနိ.

ภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์ ๓ ประการเหล่านี้ คือ อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ อัญญินทรีย์ อัญญาตาวินทรีย์. ในบรรดาอินทรีย์เหล่านั้น อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์คืออะไร? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมยังฉันทะให้เกิด ย่อมพยายาม ย่อมปรารภความเพียร ย่อมประคองจิต ย่อมตั้งมั่น เพื่อการแทงตลอดอริยสัจคือทุกข์ที่ยังไม่รู้แจ้ง. พึงกระทำอริยสัจ ๔ ประการอย่างนี้. ในบรรดาอินทรีย์เหล่านั้น อัญญินทรีย์คืออะไร? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้แจ้งตามความเป็นจริงว่า “นี้คือทุกขอริยสัจ” และมรรคใด (ที่รู้แจ้งแล้ว), นี้คืออัญญินทรีย์. เพราะความสิ้นไปแห่งอาสวะ ย่อมเป็นผู้ไม่มีอาสวะ, นี้เรียกว่าอัญญาตาวินทรีย์. ปัญญานี้เป็นเหตุ. การที่ยังฉันทะให้เกิด ย่อมพยายาม, การที่ย่อมรู้แจ้ง, นี้เป็นผลต่อเนื่อง. เพราะความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งปวงโดยประการทั้งปวงเป็นเหตุ, ญาณใดเกิดขึ้นในความสิ้นไป (แห่งอาสวะ), และญาณในความไม่เกิดขึ้น (แห่งอาสวะ), นี้เป็นผลต่อเนื่อง. อรหัตตผลใดมีอยู่, นี้เป็นผล. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น “ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำทำเสร็จแล้ว” นี้คือขยญาณ. “เราย่อมรู้แจ้งว่าไม่มีภพอื่นอีก” นี้คืออนุปปาทญาณ. อินทรีย์เหล่านี้คืออโมหะ แสดงไว้แล้วโดยเหตุ โดยผลต่อเนื่อง และโดยผล. อสาธารณสูตรเหล่านี้แสดงไว้แล้ว.

တတ္ထ ကတမာနိ ကုသလမူလာနိ သာဓာရဏာနိ? ကုသလဉ္စ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒေသေဿာမိ ကုသလမူလဉ္စေဝ. တတ္ထ ကတမံ ကုသလမူလံ? အလောဘော အဒေါသော အမောဟော. တတ္ထ ကတမံ ကုသလံ? အဋ္ဌ သမ္မတ္တာနိ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ယာဝ သမ္မာသမာဓိ. တတ္ထ ယာနိ ကုသလမူလာနိ, အယံ ဟေတု. ယဉ္စ အလောဘော တီဏိ ကမ္မာနိ သမုဋ္ဌာပေတိ သင်္ကပ္ပံ ဝါယာမံ သမာဓိဉ္စ, အယံ အလောဘဿ နိဿန္ဒော. တတ္ထ ယော အဒေါသော, အယံ ဟေတု. ယံ တယော ဓမ္မေ ပဋ္ဌပေတိ သမ္မာဝါစံ သမ္မာကမ္မန္တံ သမ္မာအာဇီဝဉ္စ, အယံ နိဿန္ဒော. တတ္ထ ယော အမောဟော ဟေတု, ယံ ဒွေ ဓမ္မေ ဥပဋ္ဌပေတိ အဝိပရီတဒဿနမ္ပိ စ အနဘိလာပနံ, အယံ နိဿန္ဒော. ဣမဿ ဗြဟ္မစရိယဿ ယံ ဖလံ, တာ ဒွေ ဝိမုတ္တိယော ရာဂဝိရာဂါ စေတောဝိမုတ္တိ အဝိဇ္ဇာ ဝိရာဂါ စ ပညာဝိမုတ္တိ, ဣဒံ ဖလံ. ဣတိ ဣမာနိ တီဏိ ကုသလမူလာနိ နိဒ္ဒိဋ္ဌာနိ ဟေတုတော [Pg.215] စ နိဿန္ဒတော စ ဖလတော စ. ဧဝံ သာဓာရဏာနိ ကုသလာနိ ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗာနိ.

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น กุศลมูลที่เป็นสาธารณะคืออะไร? ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงกุศลและกุศลมูลแก่เธอทั้งหลาย. ในบรรดากุศลมูลเหล่านั้น กุศลมูลคืออะไร? คือ อโลภะ อโทสะ อโมหะ. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น กุศลคืออะไร? คือ สัมมัตตะ ๘ ประการ มีสัมมาทิฏฐิเป็นต้นจนถึงสัมมาสมาธิ. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น กุศลมูลใดมีอยู่ นี้ชื่อว่าเหตุ. และอโลภะใด ย่อมยังกรรม ๓ ประการ คือ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวายามะ และสัมมาสมาธิให้เกิดขึ้น นี้ชื่อว่านิสสันทะ (ผลไหลออก) ของอโลภะ. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อโทสะใดมีอยู่ นี้ชื่อว่าเหตุ. การที่ย่อมตั้งธรรม ๓ ประการ คือ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ และสัมมาอาชีวะให้เกิดขึ้น นี้ชื่อว่านิสสันทะ. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อโมหะใดเป็นเหตุ การที่ย่อมตั้งธรรม ๒ ประการ คือ ความเห็นไม่วิปริต และความไม่หลงลืมให้เกิดขึ้น นี้ชื่อว่านิสสันทะ. ผลแห่งพรหมจรรย์นี้ใดมีอยู่ วิมุตติ ๒ ประการ คือ เจโตวิมุตติเพราะสำรอกราคะ และปัญญาวิมุตติเพราะสำรอกอวิชชา นี้ชื่อว่าผล. กุศลมูล ๓ ประการเหล่านี้ ท่านแสดงไว้แล้วโดยเหตุ โดยนิสสันทะ และโดยผล ด้วยประการฉะนี้. กุศลที่เป็นสาธารณะเหล่านี้พึงแทงตลอดอย่างนี้.

ယတ္ထ ဒုဝေ ယတ္ထ တီဏိ. အယဉ္စေတ္ထ ဂါထာ.

ในสูตรใดมี ๒ ในสูตรใดมี ๓. นี้เป็นคาถาในอรรถนี้.

‘‘တုလမတုလဉ္စ သမ္ဘဝံ, ဘဝသင်္ခါရမဝဿဇိ မုနိ;

အဇ္ဈတ္တရတော သမာဟိတော, အဘိန္ဒိ ကဝစမိဝတ္တသမ္ဘဝ’’န္တိ.

พระมุนีทรงสละเหตุแห่งภพและภวสังขาร ทั้งที่ประมาณได้และประมาณไม่ได้ ทรงยินดีในภายใน มีจิตตั้งมั่นแล้ว ทรงทำลายกิเลสที่เกิดในตน เหมือนทำลายเกราะฉะนั้น.

တုလမတုလဉ္စ သမ္ဘဝန္တိ တုလသင်္ခတံ အတုလသင်္ခတံ. တတ္ထ ယေ သင်္ခတာ တုလံ, တေ ဒွေ ဓမ္မာ အဿာဒေါ စ အာဒီနဝေါ စ တုလိတာ ဘဝန္တိ. ဧတ္တကော ကာမေသု အဿာဒေါ. ဧတ္တကော အာဒီနဝေါ ဣမဿ, ဣဒံ နိဿရဏန္တိ ဣတိ နိဗ္ဗာနံ ပဇာနာတိ. ဒွီဟိ ကာရဏေဟိ အတုလံ န စ သက္ကာ တုလယိတုံ. ဧတ္တကံ ဧတံ နေတံ ပရမတ္ထီတိ တေန အတုလံ. အထ ပါပုဏာ ရတနံ ကရိတွာ အစ္ဆရိယဘာဝေန အတုလံ. တတ္ထ ကုသလဿ စ အဘိသမ္ဘဝါ ဇာနနာ ပဿနာ, အယံ အမောဟော. ယံ တတ္ထ ဉာတာ ဩသိရဏာ ဘဝသင်္ခါရာနံ, အယံ အလောဘော. ယံ အဇ္ဈတ္တရတော သမာဟိတောတိ ဝိက္ခေပပဋိသံဟရဏာ, အယံ အဒေါသော. ဣတိ ဣမာနိ တီဏိ ကုသလမူလာနိ. တုလမတုလသမ္ဘဝန္တိ အယံ အမောဟော. ယော ဘဝသင်္ခါရာနံ သမောသရဏံ လောဘော သမ္မာသမာဓီနံ အဿာဒေါ, အယံ ဟေတု. ယံ အဇ္ဈတ္တရတော အဝိဇ္ဇဏ္ဍကောသံ သမ္ဘေဒေါ, အယံ နိဿန္ဒော. သာ ပဝတ္တိ ဣမာနိ တီဏိ နိဒ္ဒိဋ္ဌာနိ ကုသလမူလာနိ ဟေတုတော စ နိဿန္ဒတော စ ဖလတော စ.

คำว่า Tulamatulañca sambhavaṃ ได้แก่ สังขตธรรมที่ประมาณได้และสังขตธรรมที่ประมาณไม่ได้ ในบรรดาธรรม ๒ ประการนั้น สังขตธรรมเหล่าใดที่ประมาณได้ ธรรมเหล่านั้นคืออัสสาทะและอาทีนวะ ย่อมเป็นสิ่งที่ถูกประมาณ (ด้วยความเป็นของเที่ยงหรือไม่เที่ยงเป็นต้น) ย่อมรู้แจ้งพระนิพพานว่า อัสสาทะในกามมีประมาณเท่านี้ โทษของกามนี้มีประมาณเท่านี้ นี้คือเครื่องสลัดออก (นิสสรณะ) ดังนี้. ด้วยเหตุ ๒ ประการ พระนิพพานจึงชื่อว่าอตุละ (ประมาณไม่ได้) เพราะไม่สามารถจะประมาณได้ว่า พระนิพพานนี้เป็นที่ตั้งแห่งคุณมีประมาณเท่านี้ ธรรมอื่นที่ยิ่งกว่าพระนิพพานนี้ไม่มี เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าอตุละ. อนึ่ง ชนทั้งหลายผู้บรรลุถึงพระนิพพาน กระทำพระนิพพานให้เป็นรัตนะ ด้วยความเป็นของน่าอัศจรรย์ จึงชื่อว่าอตุละ. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น การรู้การเห็นความเกิดขึ้นแห่งกุศล นี้ชื่อว่าอโมหะ. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น การรู้ภวสังขารแล้วไม่ยึดมั่น (osiraṇā) นี้ชื่อว่าอโลภะ. คำว่า Ajjhattarato samāhito ได้แก่ การกำจัดความฟุ้งซ่าน (vikkhepapaṭisaṃharaṇā) นี้ชื่อว่าอโทสะ. กุศลมูล ๓ ประการเหล่านี้เป็นดังนี้. คำว่า Tulamatulasambhavanti นี้ชื่อว่าอโมหะ. โลภะที่เป็นที่รวมแห่งภวสังขาร และอัสสาทะในสัมมาสมาธิใด นี้ชื่อว่าเหตุ. การทำลายเปลือกไข่คืออวิชชาของผู้ยินดีในภายในใด นี้ชื่อว่านิสสันทะ. ความเป็นไปนั้น กุศลมูล ๓ ประการเหล่านี้ ท่านแสดงไว้แล้วโดยเหตุ โดยนิสสันทะ และโดยผล.

ဧတ္တာဝတာ ဧသာ ပဝတ္တိ စ နိဝတ္တိ စ အကုသလမူလေဟိ ပဝတ္တတိ, ကုသလမူလေဟိ နိဝတ္တတီတိ ဣမေဟိ စ တီဟိ သဗ္ဗံ အကုသလမူလံ သမောသရဏံ ဂစ္ဆတိ. သော ဓမ္မေ ဝါ ဝစနတော နိဒ္ဒိဋ္ဌော တဏှာတိ ဝါ ကောဓောတိ ဝါ အသမ္ပဇညန္တိ ဝါ အနုသယောတိ ဝါ မက္ခောတိ ဝါ ပဠာသောတိ ဝါ အဿတီတိ ဝါ ဣဿာတိ ဝါ မစ္ဆရိယန္တိ ဝါ အညာဏန္တိ ဝါ, တေဟိ ယေ စ ဝတ္ထူဟိ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗံ. ယဿိမာနိ ဒွေ ဝစနာနိ ဓမ္မပဒါနိ နိဒ္ဒိဋ္ဌာနိ န သော အတ္ထိ ကိလေသာ, ယော ဣမေသု နဝသု ပဒေသု သမောဓာနံ သမောသရဏံ ဂစ္ဆတိ. အယံ ကိလေသော, န စ လောဘော, န စ ဒေါသော, န စ မောဟော.

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ความเป็นไป (ปวัตติ) นี้และความดับไป (นิวตติ) นี้ ย่อมเป็นไปเพราะอกุศลมูล ย่อมดับไปเพราะกุศลมูล ด้วย ๓ ประการนี้ อกุศลมูลทั้งปวงย่อมถึงการรวมกัน. อกุศลมูลนั้น ท่านแสดงไว้โดยพระดำรัสในธรรมว่า ตัณหาบ้าง โกรธบ้าง ความไม่รู้ตัวบ้าง อนุสัยบ้าง มักขะบ้าง ปฬาสะบ้าง ความไม่มีสติบ้าง ริษยาบ้าง ตระหนี่บ้าง ความไม่รู้บ้าง สิ่งใดที่พึงแสดงด้วยวัตถุเหล่านั้น. กิเลสใดที่ถึงการรวมกันในบท ๙ บทเหล่านี้ กิเลสนั้นไม่มีบทธรรม ๒ บทเหล่านี้แสดงไว้. นี้ชื่อว่ากิเลส ไม่ใช่โลภะ ไม่ใช่โทสะ ไม่ใช่โมหะ.

ယထာ အကုသလမူလာနိ, ဧဝံ ကုသလာနိ ပဋိက္ခေပေန နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗာနိ.

อกุศลมูลทั้งหลายพึงแสดงไว้อย่างไร กุศลมูลทั้งหลายก็พึงแสดงไว้โดยปฏิปักษ์อย่างนั้น.

ဣဒံ အမောဟာဓိဋ္ဌာနံ.

นี้คืออโมหาธิษฐาน.

၃၇. တတ္ထ [Pg.216] ကတမံ ကာယကမ္မာဓိဋ္ဌာနံ?

๓๗. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น กายกรรมอธิษฐานเป็นไฉน?

ကာယေန ကုသလံ ကရေ, အဿ ကာယေန သံဝုတော;

ကာယဒုစ္စရိတံ ဟိတွာ, ကာယေန သုစရိတံ စရေ.

พึงกระทำกุศลด้วยกาย พึงเป็นผู้สำรวมด้วยกาย ละกายทุจริตแล้ว พึงประพฤติสุจริตด้วยกาย.

တီဏိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, သုစရိတာနိ. ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏီ, အဒိန္နာဒါနာ ဝေရမဏီ, ကာမေသုမိစ္ဆာစာရာ ဝေရမဏီ, ဣဒံ ကာယကမ္မာဓိဋ္ဌာနံ.

ภิกษุทั้งหลาย สุจริต ๓ ประการเหล่านี้ คือ การงดเว้นจากปาณาติบาต การงดเว้นจากอทินนาทาน การงดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร นี้ชื่อว่ากายกรรมอธิษฐาน.

တတ္ထ ကတမံ ဝါစာကမ္မာဓိဋ္ဌာနံ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น วจีกรรมอธิษฐานเป็นไฉน?

သုဘာသိတံ ဥတ္တမမာဟု သန္တော, ဓမ္မံ ဘဏေ နာဓမ္မံ တံ ဒုတိယံ;

ပိယံ ဘဏေ နာပ္ပိယံ တံ တတိယံ, သစ္စံ ဘဏေ နာလိကံ တံ စတုတ္ထံ.

สัตบุรุษทั้งหลายกล่าวว่าวาจาสุภาษิตเป็นเลิศ พึงกล่าวธรรม ไม่พึงกล่าวอธรรม นั่นเป็นความดีที่ ๒ พึงกล่าววาจาที่น่ารัก ไม่พึงกล่าววาจาที่ไม่น่ารัก นั่นเป็นความดีที่ ๓ พึงกล่าววาจาสัตย์ ไม่พึงกล่าวคำเท็จ นั่นเป็นความดีที่ ๔.

စတ္တာရိမာနိ စ ဝစီသုစရိတာနိ ဣဒံ ဝါစာကမ္မာဓိဋ္ဌာနံ.

และวจีสุจริต ๔ ประการเหล่านี้ นี้ชื่อว่าวจีกรรมอธิษฐาน.

တတ္ထ ကတမံ မနောကမ္မာဓိဋ္ဌာနံ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น มโนกรรมอธิษฐานเป็นไฉน?

မနေန ကုသလံ ကမ္မံ, မနသာ သံဝုတော ဘဝေ;

မနောဒုစ္စရိတံ ဟိတွာ, မနသာ သုစရိတံ စရေ.

พึงกระทำกุศลกรรมด้วยใจ พึงเป็นผู้สำรวมด้วยใจ ละมโนทุจริตแล้ว พึงประพฤติสุจริตด้วยใจ.

တီဏိမာနိ မနောသုစရိတာနိ, အနဘိဇ္ဈာ, အဗျာပါဒေါ, သမ္မာဒိဋ္ဌိ, ဣဒံ မနောကမ္မာဓိဋ္ဌာနံ. ဣမာနိ အသာဓာရဏာနိ သုတ္တာနိ.

มโนสุจริต ๓ ประการเหล่านี้ คือ อนภิชฌา อพยาบาท สัมมาทิฏฐิ นี้ชื่อว่ามโนกรรมอธิษฐาน. สูตรเหล่านี้เป็นอสาธารณสูตร.

တတ္ထ ကတမာနိ သာဓာရဏာနိ သုတ္တာနိ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สาธารณสูตรเป็นไฉน?

ဝါစာနုရက္ခီ မနသာ သုသံဝုတော, ကာယေန စ နာကုသလံ ကယိရာ ;

ဧတေ တယော ကမ္မပထေ ဝိသောဓယေ, အာရာဓယေ မဂ္ဂမိသိပ္ပဝေဒိတံ.

พึงเป็นผู้รักษาพจี สำรวมดีด้วยใจ และไม่พึงทำอกุศลด้วยกาย พึงชำระกรรมบถ ๓ ประการเหล่านี้ให้บริสุทธิ์ พึงบรรลุมรรคที่พระฤๅษี (พระพุทธเจ้า) ทรงประกาศไว้.

တိဿော ဣမာ, ဘိက္ခဝေ, ပါရိသုဒ္ဓိယော – ကာယကမ္မပါရိသုဒ္ဓိ, ဝါစာကမ္မပါရိသုဒ္ဓိ, မနောကမ္မပါရိသုဒ္ဓိ.

ภิกษุทั้งหลาย ความบริสุทธิ์ ๓ ประการเหล่านี้ คือ กายกรรมปาริสุทธิ วจีกรรมปาริสุทธิ มโนกรรมปาริสุทธิ.

တတ္ထ ကတမာ ကာယကမ္မပါရိသုဒ္ဓိ? ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏီ, အဒိန္နာဒါနာ ဝေရမဏီ, ကာမေသုမိစ္ဆာစာရာ ဝေရမဏီ. တတ္ထ ကတမာ ဝစီကမ္မပါရိသုဒ္ဓိ? မုသာဝါဒါ ဝေရမဏီ…ပေ… သမ္ဖပ္ပလာပါ ဝေရမဏီ. တတ္ထ ကတမာ မနောကမ္မပါရိသုဒ္ဓိ? အနဘိဇ္ဈာ အဗျာပါဒေါ သမ္မာဒိဋ္ဌိ. ဣဒံ သာဓာရဏသုတ္တံ.

ในบรรดาความบริสุทธิ์เหล่านั้น กายกรรมปาริสุทธิเป็นไฉน? คือ การงดเว้นจากปาณาติบาต การงดเว้นจากอทินนาทาน การงดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร. ในบรรดาความบริสุทธิ์เหล่านั้น วจีกรรมปาริสุทธิเป็นไฉน? คือ การงดเว้นจากมุสาวาท... (ละ)... การงดเว้นจากสัมผัปปลาปะ. ในบรรดาความบริสุทธิ์เหล่านั้น มโนกรรมปาริสุทธิเป็นไฉน? คือ อนภิชฌา อพยาบาท สัมมาทิฏฐิ. นี้ชื่อว่าสาธารณสูตร.

ဣတိ [Pg.217] သာဓာရဏာနိ စ သုတ္တာနိ အသာဓာရဏာနိ စ သုတ္တာနိ ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗာနိ. ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ ဝါစာယ ကာယေန စ သုတ္တဿ အတ္ထော နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗော.

สาธารณสูตรและอสาธารณสูตรทั้งหลายพึงแทงตลอดอย่างนี้. เมื่อแทงตลอดแล้ว พึงแสดงอรรถแห่งสูตรด้วยวาจาและด้วยกาย.

၃၈. တတ္ထ ကတမံ သဒ္ဓိန္ဒြိယာဓိဋ္ဌာနံ?

๓๘. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สัทธินทริยาธิษฐานเป็นไฉน?

ယဿ သဒ္ဓါ တထာဂတေ, အစလာ သုပ္ပတိဋ္ဌိတာ;

သီလဉ္စ ယဿ ကလျာဏံ, အရိယကန္တံ ပသံသိတံ.

ศรัทธาของบุคคลใดในพระตถาคตไม่หวั่นไหว ตั้งมั่นดีแล้ว และศีลของบุคคลใดดีงาม เป็นที่รักแห่งพระอริยะ เป็นที่สรรเสริญ.

သံဃေ ပသာဒေါ ယဿတ္ထိ, ဥဇုဘူတဉ္စ ဒဿနံ;

အဒလိဒ္ဒေါတိ တံ အာဟု, အမောဃံ တဿ ဇီဝိတံ.

ความเลื่อมใสในพระสงฆ์ของบุคคลใดมีอยู่ และความเห็นเป็นสิ่งที่ตรงแล้ว ท่านกล่าวเรียกบุคคลนั้นว่าเป็นคนไม่ยากจน ชีวิตของบุคคลนั้นไม่เป็นหมัน.

သဒ္ဓါ ဝေ နန္ဒိကာ အာရာဓိကော, နော တဿ သဒ္ဓေါတိ;

သဗ္ဗံ သိယာတိ ဘဂဝန္တံ, တထာရူပေါ ဓမ္မသမ္ပသာဒေါ.

ศรัทธาเป็นที่ยินดีแท้ ศรัทธาของบุคคลนั้นไม่เป็นที่ยินดี ทุกสิ่งพึงเป็นไปอย่างนี้ ความเลื่อมใสในธรรมที่มีลักษณะเช่นนั้น คือความเลื่อมใสในพระผู้มีพระภาค

ဣဒံ သဒ္ဓိန္ဒြိယာဓိဋ္ဌာနံ.

นี้คือสัทธินทริยาธิษฐาน

တတ္ထ ကတမံ ဝီရိယာဓိဋ္ဌာနံ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น วิริยาธิษฐานเป็นไฉน?

အာရမ္ဘထ နိက္ကမထ, ယုဉ္ဇထ ဗုဒ္ဓသာသနေ;

ဓုနာထ မစ္စုနော သေနံ, နဠာဂါရံဝ ကုဉ္ဇရော.

ท่านทั้งหลายจงปรารภความเพียร จงก้าวออกไป จงประกอบความเพียรในพระศาสนาของพระพุทธเจ้า จงทำลายกองทัพแห่งมัจจุราช เหมือนช้างทำลายเรือนไม้อ้อ

စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, သမ္မပ္ပဓာနာ, ဣဒံ ဝီရိယာဓိဋ္ဌာနံ.

ภิกษุทั้งหลาย สัมมัปปธาน ๔ ประการเหล่านี้ นี้คือวิริยาธิษฐาน

တတ္ထ ကတမံ သတိန္ဒြိယာဓိဋ္ဌာနံ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สตินทริยาธิษฐานเป็นไฉน?

သတီမတော သဒါ ဘဒ္ဒံ, ဘဒ္ဒမတ္ထု သတီမတော;

သတီမတော သဒါ သေယျော, သတီမာ သုခမေဓတိ.

ความเจริญย่อมมีแก่ผู้มีสติเสมอ ขอความเจริญจงมีแก่ผู้มีสติ ความประเสริฐย่อมมีแก่ผู้มีสติเสมอ ผู้มีสติย่อมได้รับความสุข

စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ ဝိတ္ထာရေန ကာတဗ္ဗာ, ဣဒံ သတိန္ဒြိယာဓိဋ္ဌာနံ.

สติปัฏฐาน ๔ ประการ พึงแสดงโดยพิสดาร นี้คือสตินทริยาธิษฐาน

တတ္ထ ကတမံ သမာဓိန္ဒြိယာဓိဋ္ဌာနံ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สมาธินทริยาธิษฐานเป็นไฉน?

အာကင်္ခတော တေ နရဒမ္မသာရထိ, ဒေဝါ မနုဿာ မနသာ ဝိစိန္တိတံ;

သဗ္ဗေန ဇညာ ကသိဏာပိ ပါဏိနော, သန္တံ သမာဓိံ အရဏံ နိသေဝတော.

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นสารถีฝึกนรชน สิ่งที่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายผู้ปรารถนาพระองค์คิดด้วยใจนั้น พึงรู้ได้ทั้งหมด แม้สัตว์ทั้งปวง (พึงรู้) แก่ผู้เสพสมาธิอันสงบ ปราศจากกิเลส

တယောမေ, ဘိက္ခဝေ, သမာဓီ – သဝိတက္ကော သဝိစာရော, အဝိတက္ကော ဝိစာရမတ္တော, အဝိတက္ကော အဝိစာရော. ဣဒံ သမာဓိန္ဒြိယာဓိဋ္ဌာနံ.

ภิกษุทั้งหลาย สมาธิ ๓ อย่างเหล่านี้ คือ สมาธิที่มีทั้งวิตกและวิจาร สมาธิที่ไม่มีวิตกมีเพียงวิจาร สมาธิที่ไม่มีทั้งวิตกและวิจาร นี้คือสมาธินทริยาธิษฐาน

တတ္ထ [Pg.218] ကတမံ ပညိန္ဒြိယာဓိဋ္ဌာနံ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น ปัญญินทริยาธิษฐานเป็นไฉน?

ပညာ ဟိ သေဋ္ဌာ လောကသ္မိန္တိ ဝိတ္ထာရေန.

ปัญญาแลเป็นเลิศในโลก ดังนี้ พึงทราบโดยพิสดาร

တိဿော ဣမာ, ဘိက္ခဝေ, ပညာ – သုတမယီ, စိန္တာမယီ, ဘာဝနာမယီ, ဣဒံ ပညိန္ဒြိယာဓိဋ္ဌာနံ သုတ္တံ, ဣမာနိ ဣန္ဒြိယာဓိဋ္ဌာနာနိ အသာဓာရဏာနိ သုတ္တာနိ.

ภิกษุทั้งหลาย ปัญญา ๓ อย่างเหล่านี้ คือ สุตมยปัญญา จินตามยปัญญา ภาวนามยปัญญา นี้คือปัญญินทริยาธิษฐานสูตร สูตรเหล่านี้เป็นอินทริยาธิษฐานที่ไม่ทั่วไป

၃၉. တတ္ထ ကတမာနိ သာဓာရဏာနိ ဣန္ဒြိယာဓိဋ္ဌာနာနိ သုတ္တာနိ?

๓๙. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรอินทริยาธิษฐานที่เป็นสาธารณะเป็นไฉน?

အဝီတရာဂေါ ကာမေသု, ယဿ ပဉ္စိန္ဒြိယာ မုဒူ;

သဒ္ဓါ သတိ စ ဝီရိယံ, သမထော စ ဝိပဿနာ;

တာဒိသံ ဘိက္ခုမာသဇ္ဇ, ပုဗ္ဗေဝ ဥပဟညတိ.

ผู้ยังไม่ปราศจากราคะในกามทั้งหลาย ผู้มีอินทรีย์ ๕ อ่อน คือ ศรัทธา สติ วิริยะ สมถะ และวิปัสสนา เข้าไปอาศัยภิกษุเช่นนั้นแล้ว ย่อมถูกทำลายเสียก่อน

ပဉ္စိမာနိ ဣန္ဒြိယာနိ. သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒိဣန္ဒြိယံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တီသု အဝေစ္စပ္ပသာဒေ ဝိတ္ထာရေန သုတ္တံ ကာတဗ္ဗံ. ဣမာနိ သာဓာရဏာနိ ဣန္ဒြိယာဓိဋ္ဌာနာနိ သုတ္တာနိ. ယံ ယဿ သမ္ဗန္ဓံ ကုသလဿ ဝါ အကုသလဿ ဝါ တေန တေန အဓိဋ္ဌာနေန တံ သုတ္တံ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗံ, နတ္ထညော ဓမ္မော နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗော. တတ္ထ သာဓာရဏံ ကုသလံ နာပိ ကုသလံ အကုသလံ ယထာ သာဓာရဏာနိ စ ကုသလမူလာနိ သာဓာရဏာနိ စ အကုသလမူလာနိ ဥပ္ပန္နံ ကာမဝိတက္ကံ ပဇဟတိ…ပေ… စတ္တာရော သမ္မပ္ပဓာနာ ကုသလံ အကုသလဉ္စ.

อินทรีย์ ๕ เหล่านี้ พึงทราบอินทรีย์มีสัทธินทรีย์เป็นต้น พึงแสดงสูตรโดยพิสดารในความเลื่อมใสไม่หวั่นไหวในพระรัตนตรัย ๓ ประการ สูตรเหล่านี้เป็นอินทริยาธิษฐานที่เป็นสาธารณะ สูตรใดเกี่ยวข้องกับกุศลหรืออกุศลใด พึงแสดงสูตรนั้นด้วยอธิษฐานนั้นๆ ไม่มีธรรมอื่นที่จะพึงแสดง ในบรรดาสูตรเหล่านั้น กุศลที่เป็นสาธารณะไม่ชื่อว่าเป็นกุศล อกุศลชื่อว่าเป็นอกุศล เหมือนกุศลมูลที่เป็นสาธารณะและอกุศลมูลที่เป็นสาธารณะ ละกามวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว... (ละ) ...สัมมัปปธาน ๔ ทั้งที่เป็นกุศลและอกุศล

တတ္ထိမာ ဥဒ္ဒါနဂါထာ

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น มีอุททานคาถาดังนี้

ဝိတက္ကော ဟိ မမတ္ထိကော, ဒဒံ ပိယော နရော ဣတိ;

ယော ပါဏမတိပါတေတိ, တီဏိ တဿ ဗာလလက္ခဏံ.

สูตรว่าด้วยวิตกเป็นที่ปรารถนาอย่างยิ่ง สูตรว่าด้วยนรชนผู้ให้ย่อมเป็นที่รัก สูตรว่าด้วยผู้ใดฆ่าสัตว์ และสูตรว่าด้วยลักษณะของคนพาล ๓ อย่างของผู้นั้น

သတဉ္စေဝ သဟဿာနံ, ယေ စ သမဏဗြာဟ္မဏာ;

ဆန္ဒာ ဒေါသာ ဘယာ မောဟာ, စတူဟိ အဂတီဟိ စ.

สูตรว่าด้วยร้อยและพัน (กัป) สูตรว่าด้วยสมณพราหมณ์เหล่าใด และสูตรว่าด้วยอคติ ๔ อย่าง คือ ฉันทาคติ โทสาคติ ภยาคติ และโมหาคติ

အသုဘာနုပဿိံ ဝိဟရန္တံ, နိမိတ္တေသု အသုဘာ စ;

ဧကမ္ပိ စေ ပိယံ ပါဏံ, မိတ္တာ သစေ သုဘာသိတာ.

สูตรว่าด้วยผู้พิจารณาเห็นอสุภะอยู่ สูตรว่าด้วยอสุภะในนิมิตทั้งหลาย สูตรว่าด้วยถ้าแม้สัตว์ตัวเดียวเป็นที่รัก และสูตรว่าด้วยถ้ามิตรทั้งหลายกล่าวคำสุภาษิต

ပညာ ဟိ သေဋ္ဌာ လောကသ္မိံ, အနုညာ တီဏိ ဣန္ဒြိယာနိ;

ကုသလာကုသလမူလာနိ စ, တုလမတုလဉ္စ သမ္ဘဝံ.

สูตรว่าด้วยปัญญาเป็นเลิศในโลก สูตรว่าด้วยอินทรีย์ ๓ มีอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์เป็นต้น สูตรว่าด้วยกุศลมูลและอกุศลมูล และสูตรว่าด้วยการเกิดขึ้นแห่งสิ่งที่เปรียบได้และเปรียบไม่ได้

ကာယေန ကုသလံ ကရေ, တီဏိ သုစရိတာနိ စ;

သုဘာသိတံ ဥတ္တမမာဟု, သန္တော ဝစီသုစရိတာနိ စ.

สูตรว่าด้วยพึงทำกุศลด้วยกาย สูตรว่าด้วยสุจริต ๓ อย่าง สูตรว่าด้วยสัตบุรุษกล่าวว่าคำสุภาษิตเป็นเลิศ และสูตรว่าด้วยวจีสุจริตทั้งหลาย

ကာယေန [Pg.219] စ ကုသလံ ကယိရာ, မနောဒုစ္စရိတာနိ စ;

ကာယာနုရက္ခီ စ သဒါ, တိဿော စ ပါရိသုဒ္ဓိယော.

สูตรว่าด้วยพึงทำกุศลด้วยกาย สูตรว่าด้วยมโนทุจริตทั้งหลาย สูตรว่าด้วยผู้รักษากายอยู่เสมอ และสูตรว่าด้วยความบริสุทธิ์ ๓ อย่าง

ယဿ သဒ္ဓါ တထာဂတေ, သမုပ္ပာဒေ စ ဒေသိတော;

အာရမ္ဘထ နိက္ကမထ, ယာ စ သမ္မပ္ပဓာနတာ.

สูตรว่าด้วยผู้มีศรัทธาในพระตถาคต สูตรว่าด้วยการแสดงถึงความเกิดขึ้น สูตรว่าด้วยจงปรารภความเพียร จงก้าวออกไป และสูตรว่าด้วยสัมมัปปธาน

သတီမတော သဒါ ဘဒ္ဒံ, သတိပဋ္ဌာနဘာဝနာ;

အာကင်္ခတော စ အနညာဏံ, ယေ စ တီဏိ သမာဓယော.

สูตรว่าด้วยความเจริญย่อมมีแก่ผู้มีสติเสมอ สูตรว่าด้วยการเจริญสติปัฏฐาน สูตรว่าด้วยพระพุทธเจ้าผู้เป็นที่ปรารถนา สูตรว่าด้วยอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ และสูตรว่าด้วยสมาธิ ๓ อย่างเหล่าใด

ပညာ ဟိ သေဋ္ဌာ လောကသ္မိံ, တိဿော ပညာ ပကာသိတာ;

အဝီတရာဂေါ ကာမေသု, တထေဝ ပဉ္စိန္ဒြိယာ.

สูตรว่าด้วยปัญญาเป็นเลิศในโลก สูตรว่าด้วยปัญญา ๓ อย่างที่ประกาศไว้แล้ว สูตรว่าด้วยผู้ยังไม่ปราศจากราคะในกามทั้งหลาย และสูตรว่าด้วยปัญจินทรีย์ก็เช่นนั้น

ဣတိ ထေရဿ မဟာကစ္စာယနဿ

ด้วยประการฉะนี้ ของพระมหาเถระกัจจายนะ

ဇမ္ဗုဝနဝါသိနော ပေဋကောပဒေသေ

ผู้อยู่ในป่าชมพู ในเปฏโกปเทศ

တတိယဘူမိ သုတ္တာဓိဋ္ဌာနံ နာမ.

ชื่อว่าสุตตาธิฏฐานภูมิที่ ๓

၄. သုတ္တဝိစယစတုတ္ထဘူမိ

๔. สุตตวิจยจตุตถภูมิ

၄၀. တတ္ထ ကတမော သုတ္တဝိစယော?

๔๐. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น สุตตวิจยะเป็นไฉน?

တတ္ထ ကုသလေဟိ ဓမ္မေဟိ အကုသလေဟိ ဓမ္မေဟိ ပုဗ္ဗာပရသော သာဓုကံ ဥပပရိက္ခိယတိ. ကိံနု ခေါ ဣဒံ သုတ္တံ အာရဘိ…ပေ… တေဟိ သုတ္တေဟိ သဟ အဓိသန္နဋ္ဌေဟိ ယုဇ္ဇတိ ဥဒါဟု န ယုဇ္ဇတီတိ?

ในการพิจารณานั้น พึงพิจารณาโดยแยบคายด้วยกุศลธรรมและอกุศลธรรมตามลำดับก่อนหลังว่า สูตรนี้ปรารภอะไรหนอ...เป... สูตรนี้เข้ากันได้กับสูตรเหล่านั้นพร้อมด้วยอรรถแห่งการเทียบเคียงหรือไม่?

ယထာ ဘဂဝါ ကိလေသေ အာဒိမှိ တတ္ထ ဒေသေတိ. ကိံ ဒေသိတံ? တေသံ ကိလေသာနံ ပဟာနံ ဥဒါဟု နော ဒေသိတန္တိ ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗံ. ယဒိ န ဒေသိတံ ဘဂဝတိ တေသံ ကိလေသာနံ ပဟာနံ ကုသလာ ဓမ္မာ ပရိယေသိတဗ္ဗာ ယတ္ထ တေ အကုသလာ ပဟာနံ ဂစ္ဆန္တိ. သစေ သမန္နေဟမာနော န လဘတိ. တတ္ထ အကုသလာ ဓမ္မာ အပကဍ္ဎိတဗ္ဗာ ဝီမံသိတဗ္ဗာ, သံကိလေသဘာဂိယသုတ္တံ, ယဒိ ကိလေသာ အပကဍ္ဎိယန္တာ. ယေ ဝါ န ဒေန္တိ တတ္ထ ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗာ အရိယမဂ္ဂဓမ္မာ တာသု ဘူမီသု ကိလေသာ ပဟာနံ ဂစ္ဆန္တိ, ဥဒါဟု န ဂစ္ဆန္တီတိ. ယတ္တကာ ပန ကိလေသာ ဒေသိတာ. န တတ္တကာ အရိယဓမ္မာ ဒေသိတာ. ယတ္ထ ကိလေသာ ပဟာနံ ဂစ္ဆန္တိ, တတ္ထ ယေ ကိလေသာ အရိယဓမ္မာနံ ပဋိပက္ခေန န ယုဇ္ဇန္တိ, တေ အပကဍ္ဎိတဗ္ဗာ, သစေ အပကဍ္ဎိယန္တာ ယောဇနံ ဒေတိ. တတ္ထ ဧဝံ ဝီမံသိတဗ္ဗံ. ဒွေ တီဏိ ဝါ တဒုတ္တရိ ဝါ ကိလေသာ ဧကေန အရိယမဂ္ဂေန ပဟာနံ ဂစ္ဆန္တီတိ. သစေ ဧဝံ ဝီမံသိယန္တာ ယောဇနံ ဒေတိ, တတ္ထ ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗံ. ပရမ္ပရာယ ဝါ ပိဋကသမ္ပဒါနေန ဝါ သုတ္တဿ အတ္ထော စ နတ္ထော စ. ယံ ဝါ န သက္ကာ သုတ္တံ နိဒ္ဒိသိတုံ နေဝ သုတ္တံ ဝိစိကိစ္ဆိတဗ္ဗံ. ဧဝံ ယထာ အာဒိမှိ ကုသလာ ဓမ္မာ ဟောန္တိ. ယေ ကိလေသာ [Pg.220] တေ ပဟီနေယျာတိ. တေ ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗာ. ပုရော ဝါ ကုသလော ပဋိပက္ခေန ဝါ ပုရော ဒေသနာ, အနူနာ အနဓိကာ ဥဂ္ဂဟေတဗ္ဗာ. ယထာ ပဌမော ဥတ္တိလော ယေသမိဒါနိ ကိလေသာနံ ယေ အရိယဓမ္မာ ဒေသိတာ ဣမေ ကိလေသာ ဣမေဟိ အရိယဓမ္မေဟိ ပဟီယန္တိ, ဥဒါဟု နပ္ပဟီယန္တီတိ ဝိစိနိတဗ္ဗာ. ယဒိ ဥပပရိက္ခိယမာနာ ယုဇ္ဇန္တိ, ဂဟေတဗ္ဗာ. အထ န ယုဇ္ဇန္တိ, ယေ ကိလေသာ အပဋိပက္ခာ ဟောန္တိ, တေ ကိလေသာ အပရိပက္ခိတဗ္ဗာ. ယေ စ အရိယဓမ္မာ ပဋိပက္ခာ ဟောန္တိ, တေ အရိယဓမ္မာ အပကဍ္ဎိတဗ္ဗာ. န ဟိ အရိယဓမ္မာ အနာဂါမိကိလေသပ္ပဟာနံ ဂစ္ဆန္တိ, နာပိ အရိယဓမ္မာ သဗ္ဗကိလေသာနံ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တိ. ယထာ ကုသလာ မေတ္တာ အကုသလော ရာဂေါ န တု ကုသလာ မေတ္တာတိ ကာရေတွာ အကုသလဿ ရာဂဿ ပဟာနာယ သမ္ဘဝတိ ဗျာပါဒေါ မေတ္တာယ ပဟာနံ ဂစ္ဆတိ. တသ္မာ ဥဘော ကိလေသာ ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗာ. ယော ယော စ ဓမ္မော ဥပဒိသိယတိ ကုသလော ဝါ အကုသလော ဝါ သော အပကဍ္ဎိတဗ္ဗော. သစေ တေ ယုဇ္ဇန္တိ အပကဍ္ဎိယမာနော နတ္ထိ ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗံ. ဒွေ ဝါ ကိလေသာ ဧကေန အရိယဓမ္မေန ပဟီနေယျာတိ ဒွီဟိ ဝါ အရိယဓမ္မေဟိ ဧကော ဝါ ကိလေသော ပဟီယတီတိ.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงกิเลสไว้ในเบื้องต้นในสูตรนั้นอย่างไร พึงพิจารณาว่า ทรงแสดงการละกิเลสเหล่านั้นไว้หรือไม่ หรือไม่ได้แสดงไว้? ถ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ได้ทรงแสดงการละกิเลสเหล่านั้นไว้ พึงแสวงหากุศลธรรมที่อกุศลเหล่านั้นถึงซึ่งการละได้ ถ้าเมื่อแสวงหาอยู่ไม่พบ พึงดึงอกุศลธรรมเหล่านั้นออก พึงพิจารณาสังกิเลสภาคิยสูตร ถ้ากิเลสถูกดึงออกไป หรือผู้ใดไม่ให้ (กิเลส) พึงพิจารณาอริยมรรคธรรมในภูมิเหล่านั้นว่า กิเลสถึงซึ่งการละได้หรือไม่ หรือไม่ถึง? กิเลสที่แสดงไว้มีประมาณเท่าใด อริยธรรมที่แสดงไว้ก็มีประมาณไม่เท่านั้น ในสูตรใดกิเลสถึงซึ่งการละได้ กิเลสเหล่าใดไม่เข้ากันกับอริยธรรมโดยความเป็นปฏิปักษ์ในสูตรนั้น พึงดึงกิเลสเหล่านั้นออก ถ้าเมื่อดึงออกแล้วให้ความสอดคล้อง พึงพิจารณาในสูตรนั้นอย่างนี้ว่า กิเลส ๒ หรือ ๓ หรือมากกว่านั้น ถึงซึ่งการละได้ด้วยอริยมรรคเดียวหรือไม่? ถ้าเมื่อพิจารณาอย่างนี้แล้วให้ความสอดคล้อง พึงพิจารณาในสูตรนั้น ด้วยคำสืบต่อกันมา หรือด้วยความสมบูรณ์แห่งพระไตรปิฎก อรรถและวจนัตถะของสูตร หรือสูตรใดไม่สามารถแสดงได้ ก็ไม่พึงสงสัยในสูตรนั้น อย่างนี้ เหมือนกุศลธรรมมีอยู่ในเบื้องต้น กิเลสเหล่าใดมีอยู่ พึงละกิเลสเหล่านั้น พึงพิจารณากิเลสเหล่านั้น กุศลในเบื้องต้น หรือเทศนาในเบื้องต้นโดยความเป็นปฏิปักษ์ พึงเรียนรู้โดยไม่ขาดไม่เกิน เหมือนอุติลคนแรก กิเลสเหล่าใดที่อริยธรรมเหล่าใดแสดงไว้ในบัดนี้ กิเลสเหล่านี้ย่อมถูกละได้ด้วยอริยธรรมเหล่านี้หรือไม่ หรือไม่ถูกละได้ พึงพิจารณา ถ้าเมื่อพิจารณาแล้วเข้ากันได้ พึงถือเอา ถ้าไม่เข้ากันได้ กิเลสเหล่าใดไม่เป็นปฏิปักษ์ กิเลสเหล่านั้นไม่พึงพิจารณา และอริยธรรมเหล่าใดเป็นปฏิปักษ์ อริยธรรมเหล่านั้นพึงดึงออก อริยธรรมทั้งหลายย่อมไม่ถึงซึ่งการละกิเลสของพระอนาคามี และอริยธรรมทั้งหลายก็ไม่เป็นไปเพื่อการละกิเลสทั้งปวง เหมือนเมตตาเป็นกุศล ราคะเป็นอกุศล แต่เมตตาที่เป็นกุศลไม่ชื่อว่าราคะ ดังนี้แล้ว พยาบาทเกิดขึ้นเพื่อละราคะที่เป็นอกุศล พยาบาทนั้นย่อมถึงซึ่งการละได้ด้วยเมตตา เพราะฉะนั้น กิเลสทั้งสองพึงพิจารณา ธรรมใดๆ ที่แสดงไว้ ไม่ว่าจะเป็นกุศลหรืออกุศล ธรรมนั้นพึงดึงออก ถ้าเมื่อดึงออกแล้วเข้ากันได้ ก็ไม่มีอะไรต้องพิจารณา กิเลส ๒ อย่างพึงละได้ด้วยอริยธรรมเดียว หรือกิเลสเดียวพึงละได้ด้วยอริยธรรม ๒ อย่าง ดังนี้

အထ ဝါ ဧဝမ္ပိ ဥပပရိက္ခိယမာနံ ယုဇ္ဇတိ, တတ္ထ ဝီမံသိတဗ္ဗံ ဝါ ယထာ ယုဇ္ဇတိ တတ္ထ ဝီမံသိတဗ္ဗံ ဝါ, ယထာ နနု သက္ကာ သုတ္တံ နိဒ္ဒိသိတုံ, န ဟိ သုတ္တေ ဝိစိကိစ္ဆိတဗ္ဗံ. ကိလေသော မံ အရိယဓမ္မေသု ဒေသိတေသု ဥဘယတော ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗံ. ကိရ ယေ ဝါ ဣမေ ကိလေသာ ဒေသိတာ ယေ စ အရိယဓမ္မာ ဒေသိတာ ဂါထာယ ဝါ ဗျာကရဏေန ဝါ, ကိံ နု ခေါ ဣမေ ကိလေသာ ဣမေဟိ အရိယဓမ္မေဟိ ပဟီယန္တိ, ဥဒါဟု နပ္ပဟီယန္တိ? ဣမေ ဝါ အရိယဓမ္မာ ဣမေသံ ကိလေသာနံ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တီတိ. ကိဉ္စာပိ ကုသလေဟိ ဓမ္မေဟိ အကုသလာ ဓမ္မာ ပဟာနံ ဂစ္ဆန္တိ. န တု သဗ္ဗေဟိ အရိယဓမ္မေဟိ သဗ္ဗာကုသလာ ပဟာနံ ဂစ္ဆန္တိ. ယထာ မေတ္တာ ကုသလော အကုသလော စ ရာဂေါ န တု ကုသလာ မေတ္တာ အကုသလော ရာဂေါတိ ကာရေတွာ မေတ္တာယ ရာဂေါ ပဟာနံ, ဗျာပါဒေါ မေတ္တာယ ပဟာနံ ဂစ္ဆန္တိ. ဧဝံ ကိလေသောတိ ကာရေတွာ သုတ္တေန ပဟာနံ ဂစ္ဆတိ. န သုတ္တော ဓမ္မောတိ ကာရေတွာ သဗ္ဗံ ကိလေသဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တတိ. ယံ တု သုတ္တဿ အရိယဓမ္မော သံကိလေသပဋိပက္ခော, သော တေန ပဟာနံ ဂစ္ဆတီတိ.

อนึ่ง เมื่อพิจารณาอย่างนี้ก็ย่อมสมควร ในพระสูตรนั้นพึงสืบสวน หรือในพระสูตรนั้นพึงสืบสวนอย่างไรจึงจะสมควร หรือไม่สามารถชี้แจงพระสูตรได้ ก็ไม่มีความสงสัยในพระสูตร กิเลสอันเราพึงพิจารณาโดยสองทาง เมื่ออริยธรรมทั้งหลายอันแสดงแล้ว จริงอยู่ กิเลสเหล่านี้อันแสดงแล้ว และอริยธรรมทั้งหลายอันแสดงแล้วด้วยคาถาหรือด้วยพยากรณ์ กิเลสเหล่านี้อันอริยธรรมเหล่านี้พึงละได้ หรือว่าละไม่ได้ หรือว่าอริยธรรมเหล่านี้ย่อมเป็นไปเพื่อละกิเลสเหล่านี้ ถึงแม้ว่าอกุศลธรรมทั้งหลายย่อมถึงซึ่งการละด้วยกุศลธรรมทั้งหลาย แต่ว่าอกุศลทั้งปวงไม่ย่อมถึงซึ่งการละด้วยอริยธรรมทั้งปวง เหมือนอย่างเมตตาเป็นกุศลและราคะเป็นอกุศล แต่ว่าเมตตาที่เป็นกุศลไม่เป็นราคะที่เป็นอกุศล ดังนี้ พึงกำหนดว่าราคะอันเมตตาพึงละได้ พยาบาทอันเมตตาย่อมถึงซึ่งการละ อย่างนี้ พึงกำหนดว่ากิเลส ย่อมถึงซึ่งการละด้วยพระสูตร ไม่ใช่ว่าพึงกำหนดว่าพระสูตรเป็นธรรม ย่อมเป็นไปเพื่อละกิเลสทั้งปวง แต่ว่าอริยธรรมของพระสูตรอันใดเป็นปฏิปักษ์ต่อสังกิเลส อันนั้นย่อมถึงซึ่งการละด้วยอริยธรรมนั้น

၄၁. တတ္ထ ကုသလေ ဒေသိတေ သုတ္တေ ဗျာကရဏေ ဝါ သံကိလေသာ န ယုဇ္ဇန္တိ အရိယဓမ္မာ ဝါ, တေ မဟာပဒေသေ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗာဝယဝေန အပကဍ္ဎိတဗ္ဗာ[Pg.221]. တတ္ထ ကိလေသေဟိ စ ဒေသိတေဟိ အရိယဓမ္မေသု စ ယဒိပိ တေန အရိယဓမ္မေန တေ ကိလေသာ ပဟာနံ ဂစ္ဆန္တိ. တတ္ထပိ ဥတ္တရိ ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗံ. ကေန ကာရဏေန ဧတေ ကိလေသာ ပဇဟိတဗ္ဗာ, ကေန ကာရဏေန အရိယဓမ္မာ ဒေသိတာတိ? ယေန ယေန ဝါ အာကာရေန အရိယဓမ္မာ ဒေသိတာ, တေန တေန ပကာရေန အယံ ကိလေသော ဌိတော. အတ္ထိ ဟိ ဧကော ကိလေသော, တေန ဝါ အရိယဓမ္မာ န အညထာ အညထာ ပဟာတဗ္ဗော, ယထာ ဒိဋ္ဌိ ရာဂေါ အဝိဇ္ဇာ စ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗာ. သာ စေ ဧဝဉ္စ အဝိဇ္ဇာ ဘာဝနာယ ဘူမိ ဝါ ဓမ္မာ ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗာ. သာယေဝ ဥဒ္ဓံဘာဂိယံ အသင်္ခတဒဿနာယ ဝိမုတ္တိယာ အနိမိတ္တေန စေတောသမာဓိနာ အမနသိကာရေန ပဟီယတိ. ဧဝံ သာတ္ထံ သဗျဉ္ဇနံ ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗံ. ယေ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗာ ကိလေသာ ဒဿနာကာရေန အရိယဓမ္မော ဒေသိတော, ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗာ ဘာဝနာကာရေန အရိယဓမ္မော ဒေသိတော, ပတိသေဝနာ ပဟာတဗ္ဗာ ပတိသေဝနာကာရေန အရိယဓမ္မော ဒေသိတော, ဧဝံ ဝိနောဒနပဟာတဗ္ဗာ ယာဝ သတ္တ အာသဝါ ကာတဗ္ဗာ, ယာဝညထာ. အညထာ ဟေသ ဓမ္မော ပဟာတဗ္ဗော အညေနာကာရေန အရိယဓမ္မော ဒေသိတော, သော အရိယဓမ္မော အညထာ ပရိယေသိတဗ္ဗော. ယဒိ အယံ ဓမ္မော ပရိယေသတော ယော စ ဒေသေတိ ယေန ယေနာကာရေန, သော အရိယဓမ္မော ပရိယေသိတဗ္ဗော, တေနာကာရေန ကိလေသော ပဟီယတိ. သော တတ္ထ ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗော. အထ န ယုဇ္ဇတိ ယဒိ ဟိ တေန သုတ္တေန ဝိဟိတံ သုတ္တံ ဝီမံသိတဗ္ဗံ. ယထာ ယုဇ္ဇတိ, တထာ ဂဟေတဗ္ဗံ. ယထာ န ယုဇ္ဇတိ, တထာ န ဂဟေတဗ္ဗံ, အဒ္ဓါ ဧတံ ဘဂဝတာ န ဘာသိတံ, အာယသ္မတာ ဝါ ဒုဂ္ဂဟိတံ, ယထာ မဟာပဒေသေ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗံ, ဘဂဝတာ ယထာဘူတံ ဒေသိတံ, ယော စ ဓမ္မော ဒေသိတော ကုသလော စ အကုသလော စ တဿ ဓမ္မဿ ပစ္စယော ပရိယေသိတဗ္ဗော. န ဟိ ပစ္စယာ ဝိနာ ဓမ္မော အပ္ပစ္စယော ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တတ္ထ ကော အာကာရော ပရိယေသနာယ?

๔๑. ในเทศนานั้น เมื่อกุศลธรรมอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้วในพระสูตรหรือในพยากรณ์ สังกิเลสทั้งหลายย่อมไม่เข้ากัน หรืออริยธรรมทั้งหลายเหล่านั้น พึงชี้แจงในมหาปเทศโดยส่วนย่อย พึงชักออกมา ในเทศนานั้น เมื่อกิเลสทั้งหลายอันทรงแสดงแล้วและในอริยธรรมทั้งหลาย หากว่ากิเลสเหล่านั้นย่อมถึงซึ่งการละด้วยอริยธรรมนั้น ในเทศนานั้นก็พึงพิจารณาให้ยิ่งขึ้นไป พึงพิจารณาอย่างไร? กิเลสเหล่านี้พึงละด้วยเหตุใด อริยธรรมทั้งหลายอันทรงแสดงแล้วด้วยเหตุใด ดังนี้ พึงพิจารณา อริยธรรมทั้งหลายอันทรงแสดงแล้วด้วยอาการใดๆ กิเลสนี้ย่อมตั้งอยู่ด้วยอาการนั้นๆ จริงอยู่ กิเลสอย่างหนึ่งมีอยู่ อันอริยธรรมนั้นพึงละได้ ไม่พึงละโดยอาการอื่น เหมือนอย่างทิฏฐิ ราคะ และอวิชชา อันทัสสนะ (โสดาปัตติมรรค) พึงละได้ และอวิชชานั้นย่อมเป็นภูมิแห่งภาวนา หรือธรรมทั้งหลายอันพึงละได้ด้วยภาวนา อวิชชานั้นเองเป็นอุทธังภาคิยะ ย่อมละได้ด้วยเจโตสมาธิอันไม่มีนิมิต เพื่อการเห็นอสังขตะด้วยวิมุตติ (แต่) ย่อมไม่ละด้วยการไม่มนสิการ อย่างนี้ พึงพิจารณาพร้อมด้วยอรรถและพยัญชนะ กิเลสทั้งหลายอันพึงละได้ด้วยทัสสนะ อริยธรรมอันทรงแสดงแล้วด้วยอาการแห่งทัสสนะ กิเลสทั้งหลายอันพึงละได้ด้วยภาวนา อริยธรรมอันทรงแสดงแล้วด้วยอาการแห่งภาวนา หากว่ากิเลสทั้งหลายอันพึงละได้ด้วยการเสพ อริยธรรมอันทรงแสดงแล้วด้วยอาการแห่งปฏิเสวนะ อย่างนี้ กิเลสทั้งหลายอันพึงบรรเทาและพึงละได้ พึงกระทำไปจนถึงอาสวะ 7 จนถึงโดยประการอื่น แท้จริง ธรรมนี้พึงละได้ด้วยประการอื่น อริยธรรมอันทรงแสดงแล้วด้วยอาการอื่น อริยธรรมนั้นพึงแสวงหาโดยประการอื่น หากว่าเมื่อแสวงหาธรรมนี้ และผู้ใดแสดงด้วยอาการใดๆ อริยธรรมนั้นพึงแสวงหา กิเลสย่อมละได้ด้วยอาการนั้นๆ อริยธรรมนั้นพึงพิจารณาในเทศนานั้น หากว่าไม่เข้ากัน หากว่าพระสูตรอันจัดไว้ด้วยพระสูตรนั้นพึงสืบสวน เมื่อสืบสวนอย่างนี้ เข้ากันอย่างไร พึงถือเอาอย่างนั้น ไม่เข้ากันอย่างไร ไม่พึงถือเอาอย่างนั้น แน่นอนว่า พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ได้ตรัสไว้ หรือท่านผู้มีอายุรับมาผิด พึงชี้แจงตามมหาปเทศ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้ตามความเป็นจริง และธรรมใดอันทรงแสดงแล้ว เป็นกุศลและอกุศล เหตุของธรรมนั้นพึงแสวงหา เพราะธรรมอันไม่มีเหตุย่อมไม่เกิดขึ้นโดยปราศจากเหตุ ในการแสวงหานั้น อาการคืออะไร?

တတ္ထ တထာရူပံ သဟေတု သပ္ပစ္စယံ သောယံ ဓမ္မော ဝုတ္တောတိ ဣဒံ ဝီမံသိတဗ္ဗံ. သော စ ပစ္စယော တိဝိဓော – မုဒု မဇ္ဈော အဓိမတ္တော. တတ္ထ မုဒုမှိ ပစ္စယေ မုဒုဓမ္မော ဂဟေတဗ္ဗော, ဧဝံ သတျေသ ပစ္စယော ဒုဝိဓော ပရံပရာပစ္စယော စ သမနန္တရပစ္စယော စ. သော ပစ္စယော မုဒုတေန ဗျာဓိမတ္တံ ပရိယေသိတဗ္ဗံ. ကိံ ကာရဏံ? အညတရောပိ ပစ္စယော အညေဟိ ပစ္စယေဟိ ပရိယတ္တိံ ဝါ ပါရိပူရိံ ဝါ ဂစ္ဆတိ. တတ္ထ ယော ဓမ္မော ဒေသိတော, တဿ ဓမ္မဿ [Pg.222] ဧတေန ဝါ ကာရဏေန ဝါ ဟေတု ပရိယေသိတဗ္ဗော. ယထာ ပစ္စယော ဟေတုနာ ပစ္စယေန စ, သော တဿ ဓမ္မဿ နိဿန္ဒော ပရိယေသိတဗ္ဗော. ယထာ နိဒ္ဒိဋ္ဌော အဓိဋ္ဌာနေ ပဓာနံ ပရိယေသတိ, သော ပစ္စယော ပရိယေသိတဗ္ဗော. န ဟိ မုဒုဿ ဓမ္မဿ အဓိမတ္တော နိဿန္ဒော အဓိမတ္တဿ ဝါ နိဿန္ဒဿ မုဒုဓမ္မော, အထ မုဒုဿ မုဒု မဇ္ဈာယ မဇ္ဈော အဓိမတ္တဿ အဓိမတ္တော ယုဇ္ဇတိ, တံ ဂဟေတဗ္ဗံ, အထ န ယုဇ္ဇတိ န ဂဟေတဗ္ဗံ. ယဉ္စ ဘဂဝါ အာရဘတိ ဓမ္မံ ဒေသေတုံ, တံယေဝ ဓမ္မံ မဇ္ဈန္တပရိယောသာနံ ဒေသေတိ, ယထာ သုတ္တာဓိဋ္ဌာနေ ဓမ္မာ အာဒိမှိ နိဒ္ဒိသတိ, တံယေဝ ဗဟု တဿ သုတ္တဿ ပရိယောသာနံ. တဿ ဟိ ဓမ္မဿ ဝသေန တံ သုတ္တံ ဟောတိ ဂါထာ ဝါ ဗျာကရဏံ ခုဒ္ဒကံ မဟန္တံ ဝါ, ယထာ ပန ဒုဝိဓာ အနုရူပန္တိ ဝါ ထပနာ စ ဒေသနာထပနာ. ရူပန္တိပိ ဓမ္မဿ ပရိယေသိတဗ္ဗာ. ယထာ စ ဘဂဝတာ ပဉ္စန္နံ ဣန္ဒြိယာနံ သံဝရဏံ ဒေသိတံ တဏှာယ နိဂ္ဂဟဏတ္ထံ ဣစ္ဆာဝ ဟောတိ. ဒေသေတိ ယထာ ဂေါပါလကောပမေ သုတ္တေ အညေဟိပိ သုတ္တေဟိ ဘဂဝါ ဘာသတိ ဣစ္ဆာဝ ဟောတိ မဇ္ဈိမနိကာယေ ဝိတက္ကော အယံ ဘဂဝတော ဒေသနာနုရူပန္တိ ဣတိ သော ဓမ္မော အညေသုပိ ဝေယျာကရဏေသု ပရိယေသိတဗ္ဗော. န ဟိ ဧကံ ဟိ သုတ္တေ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယုဇ္ဇနံ တံ ဂဟေတဗ္ဗံ.

ในเทศนานั้น ธรรมอันเป็นไปตามควรแก่เหตุและปัจจัยนั้น ย่อมกล่าวไว้ ดังนี้ พึงสืบสวน ปัจจัยนั้นมี 3 อย่าง คือ มุทุ มัชฌิมะ และอธิมัตตะ ในปัจจัยที่เป็นมุทุ ธรรมที่เป็นมุทุพึงถือเอา เมื่อเป็นเช่นนี้ ปัจจัยนี้มี 2 อย่าง คือ ปรัมปรปัจจัยและสมนันตรปัจจัย ปัจจัยนั้นพึงแสวงหาตั้งแต่ระดับมุทุไปจนถึงอธิมัตตะ เหตุคืออะไร? ปัจจัยแม้เพียงอย่างเดียว ย่อมถึงซึ่งความแก่กล้าหรือความบริบูรณ์ด้วยปัจจัยอื่น ธรรมใดอันทรงแสดงแล้วในเทศนานั้น เหตุของธรรมนั้นพึงแสวงหาด้วยธรรมนั้นหรือด้วยเหตุนั้น เหมือนอย่างปัจจัยพึงแสวงหาด้วยเหตุ และเหตุพึงแสวงหาด้วยปัจจัย ผลสืบเนื่องของธรรมนั้นพึงแสวงหา เหมือนอย่างที่ชี้แจงไว้ในอธิฏฐาน ย่อมแสวงหาประธาน ปัจจัยนั้นพึงแสวงหา แท้จริง ผลสืบเนื่องอันเป็นอธิมัตตะของธรรมที่เป็นมุทุไม่เป็นผลสืบเนื่อง และธรรมที่เป็นมุทุของผลสืบเนื่องอันเป็นอธิมัตตะก็ไม่เป็นผลสืบเนื่อง แต่หากว่ามุทุเข้ากันได้กับมุทุ มัชฌิมะเข้ากันได้กับมัชฌิมะ อธิมัตตะเข้ากันได้กับอธิมัตตะ พึงถือเอาคำนั้น หากว่าไม่เข้ากัน ไม่พึงถือเอา พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเริ่มแสดงธรรมใด ย่อมทรงแสดงธรรมนั้นไปจนถึงท่ามกลางและที่สุด เหมือนอย่างธรรมทั้งหลายในสุตตาธิฏฐาน ย่อมชี้แจงในเบื้องต้น ธรรมนั้นเองเป็นที่สุดของพระสูตรนั้นเป็นอันมาก จริงอยู่ พระสูตรนั้นย่อมเป็นคาถาหรือพยากรณ์ เป็นส่วนน้อยหรือส่วนมาก โดยอาศัยธรรมนั้น เหมือนอย่างอนุรูปฐปนาและเทสนาฐปนา มี 2 อย่าง พึงแสวงหาธรรมแม้โดยรูป และเหมือนอย่างที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงการสำรวมอินทรีย์ 5 เพื่อประโยชน์แก่การข่มตัณหา ย่อมเป็นไปตามพระประสงค์ เหมือนอย่างที่ทรงแสดงในโคปาลกูปมสูตร พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสในพระสูตรอื่นว่าย่อมเป็นไปตามพระประสงค์ ในมัชฌิมนิกาย พึงพิจารณาว่า ธรรมนี้ย่อมสมควรแก่พระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้า ดังนี้ เพราะฉะนั้น ธรรมนั้นพึงแสวงหาในพยากรณ์อื่นด้วย แท้จริง ไม่พึงหมายเอาธรรมอย่างเดียวในพระสูตร ธรรมอันใดเข้ากันได้ พึงถือเอาธรรมนั้น

၄၂. တတ္ထ ကတမံ အနုညာတံ? ယံ ကိဉ္စိ သုတ္တံ ဘဂဝတာ န ဘာသိတံ တဉ္စ သုတ္တေသုယေဝ န္ဒိဿတိ, ဧဝမေတံ ဓာရေတဗ္ဗံ. ယထာ အသုကေန ဘာသိတန္တိ, တံ သုတ္တံ ဝီမံသိတဗ္ဗံ. ကိံ နု ခေါ ဣမံ သုတ္တံ အနုညာတံ ခမံ ဘဂဝတော ဥဒါဟု နာနုညာတံ ခမံ, ကိဉ္စိ ရူပဉ္စ သုတ္တံ ဘဂဝတော အနုညာတံ ခမံ ကိဉ္စိ ရူပဉ္စ နာနုညာတံ ခမံ? ယံ သဗ္ဗသော အနောတာရေတွာ ဒသဗလော ဂေါစရံ ဒေသေတိ, တံ သဗ္ဗံ သုတ္တံ ဘဂဝတော နာနုညာတံ ခမံ. အတ္ထိပိ သော သာဝကော ဒသဗလာနံ ဂေါစရံ ဇာနာတိ ဩဓိသော အနောဓိသော, တံ ပန ဗလံ သဗ္ဗသော န ဇာနာတိ အညထာ နာမ သဝနေန, ယထာ အာယသ္မတာ သာရိပုတ္တေန ယေန ဗြာဟ္မဏော ဩဝဒိတော, တဿ အာယသ္မတော နတ္ထိ ဣန္ဒြိယဗလဝေမတ္တဉာဏံ, တေန ပုဂ္ဂလပရော ပရဉ္စ တံ အဇာနန္တော သတိ ဥတ္တရိကရဏီယေ ဥပ္ပာဒိတော, သော ဘဂဝတာ အပသာဒိတော. ယထာဝ အာယသ္မာ မဟာကဿပေါ ဘာဂိနေယျံ ဩဝဒတိ အနန္တရိယသမန္နာဂတော ဣဒ္ဓိပါဋိဟီရေန အင်္ဂုလိယော အဒီပေတွာ [Pg.223] ယံ သဗ္ဗေသံ ဓမ္မာနံ ကမ္မသမာဒါနာနံ ဟေတုသော ဌာနသော ယထာဘူတံ ဉာဏံ, တဿ အာယသ္မတော သံဝိဇ္ဇတေ, တေန နံ ဩဝဒတိ, တံ ဘဂဝါ ကရောတိ.

๔๒. ในพระสูตรเหล่านั้น พระสูตรที่ทรงอนุญาตคืออะไร? พระสูตรใดๆ ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ได้ตรัสไว้ แต่ปรากฏอยู่ในพระสูตรทั้งหลายนั่นเอง พึงทรงจำพระสูตรนั้นไว้เช่นนั้น พึงสืบสวนว่าพระสูตรนั้นอันใครกล่าวไว้ ดังนี้ พระสูตรนี้สมควรแก่การอนุญาตของพระผู้มีพระภาคเจ้าหรือไม่ หรือไม่สมควรแก่การอนุญาต? พระสูตรบางอย่างที่มีสภาวะย่อมสมควรแก่การอนุญาตของพระผู้มีพระภาคเจ้า และพระสูตรบางอย่างที่มีสภาวะก็ไม่สมควรแก่การอนุญาต พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทศพลทรงแสดงโคจร (อารมณ์แห่งสัพพัญญุตญาณ) โดยไม่หยั่งลงสู่มิจฉาญาณโดยประการทั้งปวง พระสูตรนั้นทั้งหมดไม่สมควรแก่การอนุญาตของพระผู้มีพระภาคเจ้า มีอยู่ว่าพระสาวกนั้นย่อมรู้โคจรของพระทศพลโดยส่วนหนึ่งและโดยไม่มีส่วน แต่ย่อมไม่รู้พละนั้นโดยประการทั้งปวง ย่อมชื่อว่ารู้ด้วยการฟังจากผู้อื่น เหมือนอย่างพระสารีบุตรเถระโอวาทพราหมณ์ชื่อชยนะ พระเถระนั้นไม่มีญาณอันวิเศษด้วยอินทริยพละ เพราะฉะนั้น พระพุทธเจ้าจึงเป็นผู้ประเสริฐกว่าบุคคลอื่น และเมื่อไม่รู้ความประเสริฐนั้น เมื่อมีกิจที่พึงทำยิ่งขึ้นเกิดขึ้น พระสาวกนั้นจึงถูกพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตำหนิ หรือเหมือนอย่างพระมหากัสสปเถระโอวาทหลานชายผู้ประกอบด้วยอนันตริยสมาบัติ โดยไม่แสดงนิ้วมือด้วยอิทธิปาฏิหาริย์ ญาณใดอันเป็นไปตามความเป็นจริงโดยเหตุและโดยฐานะของธรรมทั้งปวงของผู้สมาทานกรรม ญาณนั้นย่อมปรากฏแก่พระมหากัสสปเถระนั้น ท่านย่อมโอวาทหลานชายนั้นด้วยญาณนั้น การโอวาทนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงยอมรับว่าเป็นการกระทำของพระองค์

‘‘သစေပိ ဒသ ပဇ္ဇောတေ, ဓာရယိဿသိ ကဿပ;

နေဝ ဒက္ခတိ ရူပါနိ, စက္ခု တဿ န ဝိဇ္ဇတီ’’တိ.

“กัสสปะ แม้หากท่านจะถือประทีปสิบดวงไว้ เขาก็ย่อมไม่เห็นรูปทั้งหลาย เพราะจักษุของเขาไม่มี”

အပိ စ ခေါ ယထာ ဒူတော ရာဇဝစနေန သတ္တမနုသာသတိ, ဧဝံ သေသာနုဂေါ အညာတကံ ဃောသံ ပရေသံ ဒေသေတိ. အနုညာတခမသုတ္တံ ဂဟေတဗ္ဗံ. အနနုညာတခမံ န ဂဟေတဗ္ဗံ.

อนึ่ง ทูตย่อมสั่งสอนประชากรด้วยพระราชดำรัสฉันใด บริษัทที่เหลือก็ฉันนั้น ย่อมแสดงธรรมเทศนาเพื่อให้ผู้อื่นรู้ตามสมควรแก่อินทรีย์ พึงถือเอาพระสูตรที่ควรแก่การอนุญาต ไม่พึงถือเอาพระสูตรที่ไม่ควรแก่การอนุญาต

တတ္ထ ကတမော သုတ္တသင်္ကရော? ပဉ္စဝိဓံ သုတ္တံ, သံကိလေသဘာဂိယံ ဝါသနာဘာဂိယံ ဒဿနဘာဂိယံ ဘာဝနာဘာဂိယံ အသေက္ခဘာဂိယံ. အညံ အာရာဓေယျ အညံ ဒေသေတိ အညဿ စ သုတ္တဿ အတ္ထံ အညမှိ သုတ္တေ နိဒ္ဒိသတိ. သုတ္တဿ ဝါ ဟိ အနေကာကာရံ အတ္ထံ နိဒ္ဒိသတိ. အရိယဓမ္မသာဓနေ အတ္ထံ ဝိဝရတိ. ဝါသနာဘာဂိယဿ အတ္ထံ ဒဿနဘာဂိယေသု နိဒ္ဒိသတိ. ဩရမ္ဘာဂိယာနံ သံယောဇနာနံ အတ္ထံ ဥဒ္ဓံဘာဂိယေသု နိဒ္ဒိသတိ. မုဒုမဇ္ဈာနံ ဣန္ဒြိယာနံ အဓိမတ္တေသု သုတ္တေသု နိဒ္ဒိသတိ. ဣတိ အယံ သုတ္တံ သမ္ဘေဒံ ဟေတုနာ စ နိဿန္ဒေန စ ဖလေန စ နိဒ္ဒေသေန စ မုဒုမဇ္ဈာဓိမတ္တတာယပိ စ အတ္ထေန စ ဗျဉ္ဇနေန စ ယော သမ္ဘေဒေါ, အယံ ဝုစ္စတိ သုတ္တသင်္ကရော. ယော အသမ္ဘေဒေါ, အယံ ဝုစ္စတိ သုတ္တဝိစယော.

ในพระสูตรเหล่านั้น การปะปนกันแห่งพระสูตร (สุตตสังกระ) เป็นไฉน? พระสูตรมี 5 อย่าง คือ พระสูตรที่เป็นส่วนแห่งกิเลส พระสูตรที่เป็นส่วนแห่งวาสนา พระสูตรที่เป็นส่วนแห่งทัสสนะ พระสูตรที่เป็นส่วนแห่งภาวนา และพระสูตรที่เป็นส่วนแห่งอเสกขะ พึงบรรลุอรหัตตผลอย่างหนึ่ง แต่ทรงแสดงอรหัตตผลอีกอย่างหนึ่ง และทรงชี้แจงอรรถแห่งพระสูตรหนึ่งในพระสูตรอื่น หรือทรงชี้แจงอรรถแห่งพระสูตรที่มีอาการมาก ทรงเปิดเผยอรรถในการสำเร็จอริยธรรม ทรงชี้แจงอรรถแห่งพระสูตรที่เป็นส่วนแห่งวาสนาในพระสูตรที่เป็นส่วนแห่งทัสสนะ ทรงชี้แจงอรรถแห่งสังโยชน์ทั้งหลายที่เป็นส่วนเบื้องต่ำในพระสูตรที่เป็นส่วนเบื้องบน ทรงชี้แจงอรรถแห่งอินทรีย์ทั้งหลายที่อ่อนและปานกลางในพระสูตรทั้งหลายที่มีอินทรีย์แก่กล้า การปะปนกันแห่งพระสูตรนี้ใด มีอยู่ด้วยเหตุ ด้วยผลไหลออก (นิสสันทะ) ด้วยผลหลัก (ผละ) ด้วยการชี้แจง ด้วยความเป็นอินทรีย์อ่อน ปานกลาง และแก่กล้า ด้วยอรรถ และด้วยพยัญชนะ การปะปนกันนี้เรียกว่า สุตตสังกระ ส่วนความไม่ปะปนกัน เรียกว่า สุตตวิจยะ

တတ္ထာယံ ဥဒ္ဒါနဂါထာ

ในพระสูตรเหล่านั้น คาถาหัวข้อ (อุททานคาถา) นี้มีดังนี้

ပုရိမာနံ အက္ခဏ္ဍံ, ယထာဘူတဿ ပစ္စယော;

နိဿန္ဒော ဝါသနာသဒ္ဓိ, အနုညာ သုတ္တသင်္ကရော.

พระสูตรที่แสดงก่อนไม่ขาดสาย, เหตุแห่งความเป็นจริง, ผลไหลออก, พระสูตรห้าอย่างพร้อมด้วยวาสนาภาคะ, การอนุญาต, และการปะปนกันแห่งพระสูตร

ထေရဿ မဟာကစ္စာယနဿ

ของพระมหาเถระมหากัจจายนะ

သုတ္တဝိစယော နာမ စတုတ္ထဘူမိ.

ภูมิที่ 4 ชื่อว่า สุตตวิจยะ

၅. ပဉ္စမဘူမိ

๕. ภูมิที่ 5

၄၃. တတ္ထ ကတမော ဟာရဝိဘင်္ဂေါ? ယတ္ထ သောဠသ ဟာရာ အက္ခရသော ဘေဒံ ဂစ္ဆန္တိ. တတ္ထ အာဒိမှိ ဒေသနာဟာရော. တတ္ထ အယံ ဂါထာ ကုသလာ ဝါ အကုသလာ ဝါ သစ္စာနိ ဝါ သစ္စေကဒေသော ဝါ. ကိံ ဒေသိတန္တိ? သုတ္တေ ဝီမံသာ ဒေသနာဟာရော. ယထာ အရိယသစ္စာနိ နိက္ခေပေါ စတ္တာရိ သစ္စာနိ [Pg.224] သာဓာရဏာနိ အသာဓာရဏာနိ စ. ယာနိ စ အဋ္ဌာရသ ပဒါနိ ဒုက္ခတော သတ္တ ပဒါနိ သင်္ခေပေန ကာယိကေန စေတသိကေန ဒုက္ခေန, အပ္ပိယသမ္ပယောဂေန ပိယဝိပ္ပယောဂေန စ တီဟိ စ သင်္ခတာဟိ. တတ္ထ တီဏိ သင်္ခတလက္ခဏာနိ တိဿော ဒုက္ခတာ ဥပ္ပာဒေါ သင်္ခတလက္ခဏံ, သင်္ခါရဒုက္ခတာယ ဒုက္ခတာ စ သင်္ခတလက္ခဏံ, ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာယ ဒုက္ခတာတိ အညထတ္ထံ စ သင်္ခတလက္ခဏံ, ဒုက္ခဒုက္ခတာယ စ ဒုက္ခတာ, ဣမေသံ တိဏ္ဏံ သင်္ခတလက္ခဏာနံ တီသု ဝေဒနာဘူမီသု အဒုက္ခမသုခါ ဝေဒနာ ဥပ္ပာဒေါ သင်္ခတလက္ခဏံ, သင်္ခါရဒုက္ခတာယ စ ဒုက္ခတာ တယော သင်္ခတလက္ခဏံ, သုခါ ဝေဒနာယ စ ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာယ စ ဒုက္ခတာတိ အညထတ္တံ သင်္ခတလက္ခဏံ, ဒုက္ခာဝေဒနာ ဒုက္ခဒုက္ခတာ စ ဒုက္ခတာ ဣမမှိ ဣမေသု နဝပဒေသု ပဌမကေသု သတ္တသု ပဒေသု သောဠသသု ပဒေသု ဒုက္ခာ ပရိယေသိတဗ္ဗာ, ဧကာဒသ ဒုက္ခတာယ စ လက္ခဏံ နိဒ္ဒေသေ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ. ပါတုဘာဝလက္ခဏာ ဇာတိယာ စ ပါတုဘာဝစုတိလက္ခဏော စုတောတိ ဝိတ္ထာရေန ပန္နရသပဒါနိ ကတ္တဗ္ဗာနိ, ဧဝံ သာဓာရဏာနိ အသာဓာရဏာနိ စ သတ္တသု ဒသသု ပဒေသု သညာသ တိဝိဓေ စ သာသနပ္ပဋ္ဌာနေ အဋ္ဌာရသဝိဓေသု စ သုတ္တာဓိဋ္ဌာနေသု ဒသဝိဓေသု စ သုတ္တဝိဓေယျေသု သောဠသဝိဓေသု စ ဟာရေသု ဧကဝီသတိဝိဓာယ စ ပဝိစယဝီမံသာယာတိ ဣဒံ ဒေသိတံ. ယထာဘူတဉ္စ ဒေသိတန္တိ, အယံ ဝုစ္စတိ ဒေသနာဟာရော.

๔๓. ในภูมิเหล่านั้น การจำแนกหาร (หารวิภังค์) เป็นไฉน? ในพระสูตรใด หาร 16 อย่างย่อมถึงความต่างกันโดยอักษร ในพระสูตรนั้น เทสนาหารย่อมมีในเบื้องต้น ในพระสูตรนั้น คาถานี้มีอยู่ว่า เป็นกุศลก็ดี เป็นอกุศลก็ดี เป็นสัจจะก็ดี เป็นสัจจะส่วนหนึ่งก็ดี ทรงแสดงอะไร? การสอบสวนในพระสูตรชื่อว่าเทสนาหาร การวางอริยสัจทั้งหลายตามสภาพ สัจจะ 4 อย่างที่เป็นสาธารณะและอสาธารณะ และบท 18 บทโดยทุกข์ บท 7 บทโดยย่อ ด้วยทุกข์ทางกาย ด้วยทุกข์ทางใจ ด้วยทุกข์คือการประสบกับสิ่งไม่เป็นที่รัก ด้วยทุกข์คือการพลัดพรากจากสิ่งเป็นที่รัก และด้วยสังขตธรรม 3 อย่าง ในทุกข์เหล่านั้น สังขตลักษณะ 3 อย่าง และทุกขตา 3 อย่างย่อมมี การเกิดขึ้นชื่อว่าสังขตลักษณะ ทุกขตาในสังขารทุกขตาชื่อว่าสังขตลักษณะ ทุกขตาในวิปริณามทุกขตาคือความเป็นอย่างอื่นชื่อว่าสังขตลักษณะ และทุกขตาในทุกขทุกขตา ทุกขตาแห่งสังขตลักษณะ 3 อย่างเหล่านี้ย่อมมี ในภูมิแห่งเวทนา 3 อย่าง ในอทุกขมสุขเวทนา การเกิดขึ้นชื่อว่าสังขตลักษณะ และในสังขารทุกขตา ทุกขตาสังขตลักษณะ 3 อย่างชื่อว่าทุกขตา และในสุขเวทนา วิปริณามทุกขตาคือความเป็นอย่างอื่นชื่อว่าสังขตลักษณะ ทุกขเวทนาและทุกขทุกขตาในที่นี้ชื่อว่าทุกขตา ดังนี้ ในบท 9 บทเหล่านี้ ในบท 7 บทแรก ในบท 16 บท พึงแสวงหาทุกข์ทั้งหลาย และลักษณะในทุกขตา 11 อย่างย่อมชี้แจงในนิเทศ ชาติมีลักษณะคือการปรากฏ จุติมีลักษณะคือการเคลื่อนจากการปรากฏ ดังนี้ พึงกระทำบท 15 บทโดยพิสดาร อย่างนี้ พระสูตรทั้งหลายที่เป็นสาธารณะและอสาธารณะ ในบท 7 บท ในบท 10 บท และในศาสนปัฏฐานที่มีประเภทแห่งปัญญาและสติ ในสุตตาธิษฐาน 18 อย่าง ในสุตตวิเธยยะ 10 อย่าง ในหาร 16 อย่าง และในการสืบสวนวิจัย 21 อย่าง พระสูตรนี้ทรงแสดงไว้แล้ว และพระสูตรใดทรงแสดงไว้ตามความเป็นจริง พระสูตรนี้ชื่อว่าเทสนาหาร

၄၄. တတ္ထ ကတမော ဝိစယော ဟာရော?

๔๔. ในหารเหล่านั้น วิจยหารเป็นไฉน?

ပဒံ ပဉှာ စ ပုစ္ဆာ စ, ကိံ ပုဗ္ဗံ ကိဉ္စ ပစ္ဆိမံ;

အနုဂီတိ သာ စ ဝိစယော, ဟာရော ဝိစယောတိ နိဒ္ဒိဋ္ဌော.

บท ปัญหา และคำถาม ธรรมที่แสดงก่อนเป็นไฉน และการกล่าวตาม (อนุกีติ) เป็นไฉน การวิจัยนั้นคือวิจยหาร ท่านชี้แจงว่าชื่อว่าวิจยหาร

ပဒန္တိ ပဌမံ ပဒံ. တဿ ကော အတ္ထော? ယံ ဘဂဝါ ပုဋ္ဌော အာယသ္မတာ အဇိတေန တံ ဂဟေတဗ္ဗံ, ကတိပဒါနိ ပုဋ္ဌာနိ ယထာကိံ ကေနဿု နိဝုတော လောကောတိ ဂါထာ, ဣမာနိ ကတိပဒါနိ စတ္တာရိ ဣတိ ဝိသဇ္ဇနာယ ပုစ္ဆာ. ယတ္တကေဟိ ပဒေဟိ ဘဂဝတာ ဝိသဇ္ဇိတာနိ ပဒါနိ ဣတိ ပုစ္ဆာယ စ ယာ ပဒါနံ သင်္ကာသနာ, ဣဒံ ဝုစ္စတိ ပဒန္တိ.

คำว่า บท คือบทแรก อรรถแห่งบทนั้นเป็นไฉน? อรรถใดที่พระผู้มีพระภาคเจ้าถูกพระอชิตะผู้มีอายุทูลถามแล้ว พึงถือเอาอรรถนั้น บทที่ทูลถามแล้วมีเท่าไร เช่น คาถาว่า 'โลกถูกอะไรปิดบังไว้' บทเหล่านี้มีเท่าไร คือ 4 บท นี้คือคำถามเพื่อการวิสัชนา บททั้งหลายที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงวิสัชนาแล้วด้วยบทมีประมาณเท่าใด และการชี้แจงบททั้งหลายในคำถามนั้นใด นี้เรียกว่า บท

ပဉှာတိ ဣမာနိ စတ္တာရိ ပဒါနိ. ကတိ ပဉှာ? ဧကော ဝါ ဒွေ ဝါ တဒုတ္တရိ ဝါ ဣမာနိ စတ္တာရိ ပဒါနိ ဧကော ပဉှော, အတ္ထာနုပရိဝတ္တိ ဗျဉ္ဇနံ ဟောတိ, သမ္ဗဟုလာနိပိ ပဒါနိ ဧကမေဝတ္ထံ ပုစ္ဆတိ. ဣမာနိ စတ္တာရိ ပဒါနိ အနုပရိဝတ္တီနိ တံ ဗျဉ္ဇနေန ဧကော ပဉှောဝ ဟောတိ. ကေနဿု နိဝုတော လောကောတိ [Pg.225] လောကံ သန္ဓာယ ပုစ္ဆတိ, ကေနဿု နပ္ပကာသတိ ကိဿာဘိလေပနံ ဗြူသီတိ တံယေဝ ပုစ္ဆတိ. ကိံသု တဿ မဟဗ္ဘယန္တိ တံယေဝ ပုစ္ဆတိ. ဧဝံ အတ္ထာနုပရိဝတ္တိ ဗျဉ္ဇနံ ဧကော ပဉှော ဟောတိ, သော ပဉှော စတုဗ္ဗိဓော ဧကံသဗျာကရဏီယော ဝိဘဇ္ဇဗျာကရဏီယော ပဋိပုစ္ဆာဗျာကရဏီယော ဌပနိယောတိ. တတ္ထ စက္ခု အနိစ္စန္တိ ဧကံသဗျာကရဏီယော, ယံ အနိစ္စံ တံ ဒုက္ခန္တိ ဝိဘဇ္ဇဗျာကရဏီယော, သိယာ အနိစ္စံ န စက္ခု, ယာနိပိ အာယတနာနိ စ န စက္ခု, တာနိပိ အနိစ္စန္တိ န စက္ခုယေဝ, အယံ ဝိဘဇ္ဇဗျာကရဏီယော, ယံ စက္ခု တံ စက္ခုန္ဒြိယံ နေတိ ပဋိပုစ္ဆာဗျာကရဏီယော, တံ စက္ခု တထာဂတောတိ ဌပနိယော. အညတြ စက္ခုနာတိ ဌပနိယော ပဉှော. ဣဒံ ပဉှံ ဘဂဝါ ကိံ ပုစ္ဆိတော, လောကဿ သံကိလေသော ပုစ္ဆိတော. ကိံ ကာရဏံ? တိဝိဓော ဟိ သံကိလေသော တဏှာသံကိလေသော စ ဒိဋ္ဌိသံကိလေသော စ ဒုစ္စရိတသံကိလေသော စ. တတ္ထ အဝိဇ္ဇာယ နိဝုတောတိ အဝိဇ္ဇံ ဒဿေတိ, ဇပ္ပာတိ တဏှံ ဒဿေတိ, မဟဗ္ဘယန္တိ အကုသလဿ ကမ္မဿ ဝိပါကံ ဒဿေတိ, သောတံ နာမ သုခဝေဒနီယဿ ကမ္မဿ ဒုက္ခဝေဒနီယော ဝိပါကော ဘဝိဿတီတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတီတိ ဘဂဝါ ဝိသဇ္ဇေတိ, စတူဟိ ယော ပဒေဟိ အဝိဇ္ဇာယ နိဝုတော လောကောတိ…ပေ… ဧဝံ ဝုစ္စတိ.

ปัญหาคือบท 4 บทเหล่านี้. ปัญหามีเท่าไร? หนึ่งก็ตาม สองก็ตาม หรือยิ่งกว่านั้นก็ตาม บท 4 บทเหล่านี้เป็นปัญหาเดียว พยัญชนะที่เป็นไปตามอรรถย่อมมี แม้บทเป็นอันมากก็ย่อมถามอรรถอย่างเดียวกันนั่นเอง. บท 4 บทเหล่านี้เป็นไปตาม (อรรถ) ปัญหานั้นเป็นปัญหาเดียวเท่านั้นโดยพยัญชนะ. การถามว่า 'โลกถูกอะไรปิดบังไว้' ย่อมถามโดยหมายถึงโลก. การถามว่า 'โลกไม่ปรากฏเพราะอะไร ท่านจงบอกเครื่องฉาบทาโลกนั้น' ย่อมถามถึงโลก (สัตตโลก) นั้นนั่นเอง. การถามว่า 'อะไรเป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น' ย่อมถามถึงโลกนั้นนั่นเอง. อย่างนี้ พยัญชนะที่เป็นไปตามอรรถย่อมเป็นปัญหาเดียว. ปัญหานั้นมี 4 อย่าง คือ ปัญหาที่พึงพยากรณ์โดยส่วนเดียว ปัญหาที่พึงพยากรณ์โดยการจำแนก ปัญหาที่พึงพยากรณ์โดยการถามกลับ และปัญหาที่พึงงดไว้. ใน 4 อย่างนั้น คำถามว่า 'จักษุไม่เที่ยงหรือ' เป็นปัญหาที่พึงพยากรณ์โดยส่วนเดียว. คำถามว่า 'สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือ' เป็นปัญหาที่พึงพยากรณ์โดยการจำแนก. (คำตอบว่า) พึงมีสิ่งที่ไม่เที่ยงแต่ไม่ใช่จักษุ และอายตนะเหล่าใดที่ไม่ใช่จักษุ อายตนะเหล่านั้นก็ไม่เที่ยง (เมื่อถามว่าอายตนะเหล่านั้นไม่เที่ยงหรือ) คำตอบว่า 'ไม่ใช่จักษุเท่านั้น' นี้เป็นปัญหาที่พึงพยากรณ์โดยการจำแนก. คำถามว่า 'จักษุนั้นนำไปสู่จักษุนทรีย์หรือ' เป็นปัญหาที่พึงพยากรณ์โดยการย้อนถาม. คำถามว่า 'จักษุนั้นเป็นตถาคต (สัตว์) หรือ' เป็นปัญหาที่พึงงดไว้. ปัญหานี้เป็นปัญหาที่พึงงดไว้เพราะถามนอกจากจักษุ. ปัญหานี้พระผู้มีพระภาคทรงถูกถามอย่างไร? ทรงถูกถามถึงความเศร้าหมองของโลก. เพราะเหตุไร? เพราะความเศร้าหมองมี 3 อย่าง คือ ตัณหาสังกิเลส ทิฏฐิสังกิเลส และทุจริตสังกิเลส. ใน 3 อย่างนั้น ด้วยบทว่า 'อวิชชายะ นิวุโต' ทรงแสดงอวิชชา. ด้วยบทว่า 'ชัปปะ' ทรงแสดงตัณหา. ด้วยบทว่า 'มะหัพภะยัง' ทรงแสดงวิบากแห่งอกุศลกรรม. ชื่อว่ากระแส (คือตัณหา) วิบากที่เป็นทุกขเวทนาแห่งกรรมที่ให้เกิดสุขเวทนาจะมีนั้น มิใช่ฐานะที่มีได้ ดังนี้ พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์. พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์ด้วยบท 4 บทว่า 'อวิชชายะ นิวุโต โลโก' เป็นต้น อย่างนี้ย่อมถูกกล่าว.

၄၅. တဒုတ္တရိ ပဋိပုစ္ဆတိ, သဝန္တိ သဗ္ဗဓိ သောတာတိ ဂါထာ, စတ္တာရိ ပဒါနိ ပုစ္ဆတိ တံ ဘဂဝါ ဒွီဟိ ပဒေဟိ ဝိသဇ္ဇေတိ.

๔๕. การถามยิ่งกว่านั้นชื่อว่าการถามกลับ. ด้วยคาถาว่า 'สะวันติ สัพพะธิ โสตา' ย่อมถามบท 4 บท. พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์คำถามนั้นด้วยบท 2 บท.

ယာနိ သောတာနိ လောကသ္မိံ, သတိ တေသံ နိဝါရဏံ;

သောတာနံ သံဝရံ ဗြူမိ, ပညာယေတေ ပိဓီယရေ.

กระแสเหล่าใดมีอยู่ในโลก สติเป็นเครื่องกั้นกระแสเหล่านั้น เรากล่าวความสำรวมกระแสเหล่านั้น กระแสเหล่านั้นย่อมถูกปิดด้วยปัญญา.

ဣမာနိ စတ္တာရိ ပဒါနိ ဒွီဟိ ပဒေဟိ ဝိသဇ္ဇေတိ. ဣဒံ ပဒန္တိ ပုစ္ဆိတော, တဿ သံကိလိဋ္ဌဿ လောကဿ ဝေါဒါနံ ပုစ္ဆိတော, သောတာနိ ဆ တဏှာကာယာ ဗဟုလာဓိဝစနေန နိဒ္ဒိဋ္ဌာ ဘဝန္တိ သဗ္ဗေဟိ အာယတနေဟိ. တာနိ သောတာနိ ကေန နိဝါရိယန္တီတိ ပရိယုဋ္ဌာနပဟာနံ ပုစ္ဆတိ, ကေန သောတာ ပိဓီယရေတိ အနုသယသမုဂ္ဃာတံ ပုစ္ဆတိ. တတ္ထ ဘဂဝါ ဆသု ဒွါရေသု သတိယာ ဒေသေတိ, ယော ဟိ သမ္ပဇာနော ဝိဟရတိ သတိဒေါဝါရိကေ စ တဿ ဣန္ဒြိယာနိ ဂုတ္တာနိ သမ္ဘဝန္တိ. တတ္ထ ဂုတ္တေသု ဣန္ဒြိယေသု ယာ ယာ ဝိပဿနာ, သာ သာ တေသံ တေသံ သောတာနံ တဿာ စ အဝိဇ္ဇာယ ယော လောကော နိဝုတော အစ္စန္တပဟာနာယ သံဝတ္တတိ. ဧဝံ သောတာနိ ပိဟိတာနိပိ ဘဝန္တိ တတော ဥတ္တရိ ပုစ္ဆတိ.

ทรงพยากรณ์บท 4 บทเหล่านี้ด้วยบท 2 บท. เมื่อถูกถามถึงบทนี้ ทรงถูกถามถึงความผ่องแผ้วของโลกที่เศร้าหมองนั้น. กระแสทั้งหลายถูกแสดงไว้โดยเป็นชื่อของตัณหากาย 6 โดยมากด้วยอายตนะทั้งปวง. คำถามว่า 'กระแสเหล่านั้นถูกกั้นด้วยอะไร' ย่อมถามถึงการละปริยุฏฐานกิเลส. คำถามว่า 'กระแสทั้งหลายย่อมถูกปิดด้วยอะไร' ย่อมถามถึงการถอนอาสยานุสัย. ในคาถานั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงด้วยสติในทวารทั้ง 6. เพราะบุคคลใดเป็นผู้มีสัมปชัญญะอยู่ และมีสติเป็นนายประตู อินทรีย์ทั้งหลายของบุคคลนั้นย่อมเป็นธรรมชาติที่คุ้มครองแล้ว. ในอินทรีย์ที่คุ้มครองแล้วเหล่านั้น วิปัสสนาใดๆ มีอยู่ วิปัสสนานั้นๆ ย่อมเป็นไปเพื่อการละกระแสเหล่านั้นๆ และอวิชชานั้นที่โลกถูกปิดบังไว้โดยส่วนเดียว. อย่างนี้ แม้กระแสทั้งหลายก็เป็นอันถูกปิดแล้ว จากนั้นจึงถามยิ่งขึ้นไปอีก.

ပညာ [Pg.226] စ သတိ စ နာမရူပဿ ခေါ တဿ ဘဂဝန္တံ ပုဋ္ဌုမာဂမ္မ ကတ္ထေတံ ဥပသမ္မတိ ဣမာနိ စတ္တာရိ ပဒါနိ ဘဂဝါ ဧကေန ပဒေန ဝိသဇ္ဇေတိ.

ปัญญา สติ และนามรูปนั้นแล อาศัย (การถาม) ถึงนามรูปนั้น ย่อมสงบระงับในที่ไหน? พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์บท 4 บทเหล่านี้ด้วยบทเดียว.

ယမေတံ ပဉှံ အပုစ္ဆိ, အဇိတ တံ ဝဒါမိ တေ…ပေ…;

ဝိညာဏဿ နိရောဓေန, ဧတ္ထေတံ ဥပသမ္မတိ.

อชิตะ ปัญหาใดที่ท่านถามแล้วนั้น เราจะบอกแก่ท่าน... (ละ)... เพราะความดับแห่งวิญญาณ สิ่งนี้ย่อมสงบระงับใน (นิพพาน) นี้.

ဣမိနာ ပဉှေန ကိံ ပုစ္ဆတိ? အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတုံ ပုစ္ဆတိ, တံ ဘဂဝါ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ဝိသဇ္ဇေတိ. တတ္ထ ပဌမေန ပဉှေန သံကိလေသံ ပုစ္ဆတိ. ဒုတိယေန ပဉှေန ဝေါဒါနံ ပုစ္ဆတိ. တတိယေန ပဉှေန သောပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတုံ ပုစ္ဆတိ. စတုတ္ထေန ပဉှေန အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတုံ ပဋိပုစ္ဆတိ တတော ဥတ္တရိ ပဋိပုစ္ဆတိ.

ด้วยปัญหานี้ ถามอะไร? ถามถึงอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ. พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์ด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ. ในปัญหาเหล่านั้น ด้วยปัญหาที่ 1 ถามถึงสังกิเลส. ด้วยปัญหาที่ 2 ถามถึงโวทาน (ความผ่องแผ้ว). ด้วยปัญหาที่ 3 ถามถึงสอุปาทิเสสนิพพานธาตุ. ด้วยปัญหาที่ 4 ถามกลับถึงอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ. จากนั้นจึงถามกลับยิ่งขึ้นไปอีก.

ယေ စ သင်္ခါတဓမ္မာသေ, ယေ စ သေခါ ပုထူ ဣဓ;

တေသံ မေ နိပကော ဣရိယံ, ပုဋ္ဌော ပဗြူဟိ မာရိသ.

ท่านผู้นิรทุกข์ ธรรมทั้งหลายที่เป็นสังขตะใดมีอยู่ และพระเสกขะทั้งหลายผู้มากในโลกนี้ใดมีอยู่ ความเป็นไป (จริยา) ของท่านเหล่านั้นผู้มีปัญญาเครื่องรักษาตน เมื่อถูกข้าพเจ้าถามแล้ว โปรดบอกเถิด.

ဣမာနိ စတ္တာရိ ပဒါနိ ပုစ္ဆတိ. ကတိ စ ပန တေ ပဉှေ သင်္ခါတဓမ္မာ စ အရဟန္တာ သေက္ခာ စ? ကိံ ပုဗ္ဗံ ကိဉ္စ ပစ္ဆိမန္တိ အယမတ္ထော. တတ္ထ ကတရံ ပဌမံ ပုစ္ဆတိ, ကတရံ ပစ္ဆာ? အရဟန္တံ ပဌမံ ပုစ္ဆတိ. သေက္ခဓမ္မေ တတ္ထ ကေန ပဒေန သင်္ခါတဓမ္မာတိ အရဟန္တော ဂဟိတာ, ပုထူတိ သေက္ခာ ဂဟိတာ. တေသံ မေ နိပကောတိ သာဓာရဏံ ပဒံ ဘဂဝန္တံ ပုစ္ဆတိ. တဿ သာဓာရဏာနိ စ အသာဓာရဏာနိ စ ပဉှေသု ပုစ္ဆိတဗ္ဗာနိ. တံ ဘဂဝါ ဝိသဇ္ဇေတိ. န တထာ ပုဋ္ဌံ, ပဌမံ ပုဋ္ဌံ, တံ ပစ္ဆာ ဝိသဇ္ဇေတိ. ယံ ပစ္ဆာ ပုစ္ဆိတံ ပဌမံ ဝိသဇ္ဇေတိ. ကိဉ္စ ဣဒံ ပုစ္ဆိတံ ဝိသုဒ္ဓါနံ ဝိသုဇ္ဈန္တာနဉ္စ ကာ ဣရိယာတိ ဣဒံ ပုစ္ဆိ, တံ ကာမေသု နာဘိဂိဇ္ဈေယျ. မနသာနာဝိလော သိယာတိ ပရိယုဋ္ဌာနာနိ ဝိတက္ကေန စ ဘဂဝါ နိဝါရေတိ, ဒွေ ပန ဝိတက္ကအနာဝိလတာယ ပရိယုဋ္ဌာနံ, ယထာ နီဝရဏေသု နိဒ္ဒိဋ္ဌံ. ကုသလာ သဗ္ဗဓမ္မေသူတိ အရဟန္တံ ဝိသဇ္ဇေတိ.

ย่อมถามบท 4 บทเหล่านี้. และปัญหาเหล่านั้นมีเท่าไร? คือสังขตธรรม (พระอรหันต์) และพระเสกขะ. อะไรเป็นเบื้องต้น อะไรเป็นเบื้องปลาย นี้คือเนื้อความ. ในปัญหาเหล่านั้น ถามถึงใครก่อน ใครหลัง? ถามถึงพระอรหันต์ก่อน. ส่วนธรรมของพระเสกขะ ในที่นั้น ด้วยบทว่า 'สังขาตธัมมา' ทรงถือเอาพระอรหันต์ ด้วยบทว่า 'ปุถู' ทรงถือเอาพระเสกขะ. ด้วยบทว่า 'เตสัง เม นิปะโก' ย่อมถามพระผู้มีพระภาคด้วยบทที่เป็นสาธารณะ. ในปัญหาเหล่านั้น พึงถามถึงสิ่งที่เป็นสาธารณะและอสาธารณะของท่านนั้น. พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์คำถามนั้น. ไม่ทรงพยากรณ์ตามที่ถาม คือสิ่งที่ถามก่อน ทรงพยากรณ์ภายหลัง สิ่งที่ถามภายหลัง ทรงพยากรณ์ก่อน. และที่ถามนี้ ถามว่า 'จริยาของท่านผู้บริสุทธิ์แล้วและท่านผู้กำลังบริสุทธิ์เป็นอย่างไร?' พระผู้มีพระภาคทรงห้ามปริยุฏฐานกิเลสด้วยวิตก ด้วยบทว่า 'ไม่พึงกำหนัดยินดีในกามทั้งหลาย มีใจไม่ขุ่นมัว' วิตก 2 อย่างเป็นไปเพื่อความไม่ขุ่นมัวแห่งปริยุฏฐานกิเลส ตามที่แสดงไว้ในนิวรณ์ทั้งหลาย. ด้วยบทว่า 'กุสลา สัพพะธัมเมสุ' ทรงพยากรณ์ถึงพระอรหันต์.

ကေနဿု တရတိ ဩဃန္တိ ဂါထာ, ဣမာနိ စတ္တာရိ ပဒါနိ. စတ္တာရောယေဝ ပဉှာ. ကိံ ကာရဏံ, န ဟိ ဧတ္ထ အတ္ထာနုပရိဝတ္တိ ဗျဉ္ဇနံ ယထာ ပဌမံ အဇိတပဉှေသု, တဿ န ဧကံသေန ဗဟူနိ ဝိသဇ္ဇနာနိ, ဗဟုကာ ပဉှာ, ဧကောဝ န စာပိ, သဗ္ဗေ ပုစ္ဆတိ, ပုဗ္ဗေ ဝိသဇ္ဇိတော, ယထာ စတုတ္ထော အဇိတောပဉှေ, ယံ [Pg.227] ဧတ္ထ ယထာဘူတံ ပရိယေသနာပဒဗန္ဓေန ဝိသဇ္ဇနာယော ဧဝံ ယထာဘူတံ ပရိယေသတိ. ယော ပုန ဧတ္ထ ယံ ဧဝံ ပုစ္ဆတိ တတ္ထ အယမာကာရော ပုစ္ဆနာယံ အန္တောဇဋာ ဗဟိဇဋာတိ ဂါထာ ပုစ္ဆိတဝိသဇ္ဇနာယ မဂ္ဂိတဗ္ဗာ. ကထံ ဝိသဇ္ဇိတာတိ ဘဂဝါတိ ဝိသဇ္ဇေတိ? သီလေ ပတိဋ္ဌာယ နရော သပညောတိ ဂါထာ. တတ္ထ စိတ္တဘာဝနာယ သမထာ, ပညာဘာဝနာယ ဝိပဿနာ. တတ္ထ ဧဝံ အနုမီယတိ, ယေ ဓမ္မာ သမထေန စ ဝိပဿနာယ စ ပဟီယန္တိ, တေ ဣမေ အန္တောဇဋာ ဗဟိဇဋာ. တတ္ထ ဝိသဇ္ဇနံ သမထေန ရာဂေါ ပဟီယတိ, ဝိပဿနာယ အဝိဇ္ဇာ. အဇ္ဈတ္တဝတ္ထုကော ရာဂေါ အန္တောဇဋာ, ဗာဟိရဝတ္ထုကော ရာဂေါ ဗဟိဇဋာ. အဇ္ဈတ္တဝတ္ထုကာ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ, အယံ အန္တောဇဋာ. ဧကသဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ စ ဗာဟိရဝတ္ထုကာနိ ဗဟိဇဋာ, ယာ ဟိ အဇ္ဈတ္တဝတ္ထုကာ ယာ ဒိဋ္ဌိဘာဂိယေန ဘဝိဿတိ, အယံ ဇဋာ. တထာ သံခိတ္တေန ယာ ကာစိ အဇ္ဈတ္တဝတ္ထုကာ တဏှာ စ ဒိဋ္ဌိ စ, အယံ အန္တောဇဋာ. ယာ ကာစိ ဗာဟိရဝတ္ထုကာ တဏှာ စ ဒိဋ္ဌိ စ, အယံ ဗဟိဇဋာ.

ด้วยพระคาถาว่า "บุคคลย่อมข้ามโอฆะได้อย่างไร" บท ๔ บทเหล่านี้ เป็นปัญหา ๔ ประการนั่นเอง เพราะเหตุไร? เพราะในพระเทศนานี้ พยัญชนะเป็นไปตามเนื้อความ (ตามพระญาณ) เหมือนในปัญหาของอชิตะในเบื้องต้น การวิสัชนาของท่านนั้นมิใช่มีเพียงหนึ่งเดียว แต่มีมาก ปัญหาก็มีมาก มิใช่มีเพียงปัญหาเดียวและคำตอบเดียวเท่านั้น ทรงถามถึงบุคคลทั้งปวง วิสัชนาไว้แล้วในก่อน เหมือนปัญหาที่ ๔ ในอชิตปัญหา การวิสัชนาด้วยการผูกบทที่แสวงหาตามความเป็นจริงในพระเทศนานี้ ย่อมแสวงหาตามความเป็นจริงอย่างนั้น อนึ่ง ในพระเทศนานี้ ผู้ใดถามอย่างนี้ ในคำถามนั้น อาการแห่งการถามนี้คือ พระคาถาว่า "รกชัฏใน รกชัฏนอก" พึงแสวงหาด้วยการถามและการวิสัชนา ถามว่า วิสัชนาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคทรงวิสัชนาว่า พระคาถาว่า "นรชนผู้มีปัญญา ตั้งมั่นอยู่ในศีล" ในพระคาถานั้น สมถะชื่อว่าจิตตภาวนา วิปัสสนาชื่อว่าปัญญาภาวนา ในพระเทศนานี้ พึงสันนิษฐานอย่างนี้ว่า ธรรมเหล่าใดอันสมถะและวิปัสสนาละได้แล้ว ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า รกชัฏในและรกชัฏนอก ในการวิสัชนาในพระเทศนานั้น ราคะอันสมถะละได้ อวิชชาอันวิปัสสนาละได้ ราคะที่มีอัชฌัตตวัตถุเป็นที่อาศัย ชื่อว่า รกชัฏใน ราคะที่มีพหิทธวัตถุเป็นที่อาศัย ชื่อว่า รกชัฏนอก สักกายทิฏฐิที่มีอัชฌัตตวัตถุเป็นที่อาศัย นี้ชื่อว่า รกชัฏใน ทิฏฐิ ๖๑ ประการที่มีพหิทธวัตถุเป็นที่อาศัย ชื่อว่า รกชัฏนอก รกชัฏใดที่มีอัชฌัตตวัตถุเป็นที่อาศัย จักมีโดยส่วนแห่งทิฏฐิ นี้ชื่อว่า รกชัฏ โดยย่อ ตัณหาและทิฏฐิอย่างใดอย่างหนึ่งที่มีอัชฌัตตวัตถุเป็นที่อาศัย นี้ชื่อว่า รกชัฏใน ตัณหาและทิฏฐิอย่างใดอย่างหนึ่งที่มีพหิทธวัตถุเป็นที่อาศัย นี้ชื่อว่า รกชัฏนอก

ယထာ ဒေဝတာ ဘဂဝန္တံ ပုစ္ဆတိ ‘‘စတုစက္ကံ နဝဒွါရ’’န္တိ ဂါထာ. တတ္ထ ဘဂဝါ ဝိသဇ္ဇေတိ ‘‘ဆေတွာ နဒ္ဓိံ ဝရတ္တံ စာ’’တိ ဂါထာ, ဣဒံ ဘဂဝါ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ ဝိသဇ္ဇေတိ. ဣမာယ ဝိသဇ္ဇနာယ ဘဂဝါ အနုမီယတိ ကိလေသေ ဧတ္ထ ပုရိမာယ ဂါထာယ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗေန. တံ ဟိ စတုစက္ကန္တိ စတ္တာရော ဝါ ဟတ္ထပါဒါ. နဝဒွါရန္တိ နဝ ဝဏမုခါနိ. ယထာ စတုစက္ကန္တိ စတ္တာရော ဥပါဒါနာ, ဥပါဒါနပ္ပစ္စယာ ဘဝေါ, ဥပါဒါနနိရောဓာ ဘဝနိရောဓော. နဝဒွါရန္တိ နဝ မာနဝိဓာ, မာနဇာတိကာယ ဟိ ဒုက္ခံ သေယျေနမှိ ပရသော တီဏိ တိကာနိ ပုဏ္ဏံ. တိကေန သံယုတ္တံ ဟိ ပဉ္စကာမဂုဏိကော ရာဂေါ. တတ္ထ နဒ္ဓီတိ တဏှာ ဝိသဇ္ဇီယတိ. ဝရတ္တန္တိ မာနံ ဝိသဇ္ဇေတိ, ဣစ္ဆာ လောဘော စ ပါပကောတိ ပဉ္စကာမဂုဏိကော ရာဂေါ. တတ္ထ ဝိသမလောဘော ပါပကောတိ နိဒ္ဒိသိယတိ သမူလတဏှန္တိ. အညာဏမူလကာ တဏှာတိ အညာဏမူလကာ တဏှာ, တဏှာယ စ ဒိဋ္ဌိယာ စ ပဟာနံ. ယေ စ ပုန အညေပိ ကေစိ စတုစက္ကယောဂေန တေနေဝ ကာရဏေန စ ယုဇ္ဇန္တိ, သံသာရဂါမိနော ဓမ္မာ သဗ္ဗေ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗာ. တတ္ထာယံ ဂါထာ ဝိသဇ္ဇနာ ပုစ္ဆာယ စ ဝိသဇ္ဇနာယ သမေတိ. ယံ ယဒိ သန္ဒေန အထ သဟ ဗျာကရဏေန အနုဂီတိယံ စ သော ဝိစယောတိ ဘဂဝါ ယတ္တကာနိ ပဒါနိ နိက္ခိပတိ, တတ္တကေဟိ အနုဂါယတိ.

เหมือนอย่างที่เทวดาทูลถามพระผู้มีพระภาคด้วยพระคาถาว่า "กายมีล้อ ๔ มีประตู ๙" ในปัญหานั้น พระผู้มีพระภาคทรงวิสัชนาด้วยพระคาถาว่า "ตัดเชือกคือตัณหาและหนังคือมานะได้แล้ว" พระผู้มีพระภาคทรงวิสัชนาข้อปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์นี้ ด้วยการวิสัชนานี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงให้สันนิษฐานถึงกิเลสในพระคาถาก่อนที่พึงระบุถึง คำว่า "ล้อ ๔" นั้น คือ มือ ๒ และเท้า ๒ รวมเป็น ๔ คำว่า "ประตู ๙" คือ ปากแผล ๙ แห่ง อีกนัยหนึ่ง คำว่า "ล้อ ๔" คือ อุปาทาน ๔ เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ภพจึงมี เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ คำว่า "ประตู ๙" คือ มานะ ๙ ประการ เพราะความทุกข์ย่อมมีแก่ผู้มีมานะเป็นกำเนิด ด้วยมานะว่า "เราดีกว่าเขา" เป็นต้น ติกะ ๓ หมวดจึงเต็มบริบูรณ์ เพราะราคะในกามคุณ ๕ ประกอบด้วยติกะ ในพระคาถานั้น ทรงวิสัชนาตัณหาด้วยคำว่า "เชือก" (naddhi) ทรงวิสัชนามานะด้วยคำว่า "หนัง" (varatta) คำว่า "ความปรารถนาและโลภะอันลามก" คือ ราคะในกามคุณ ๕ ในพระคาถานั้น ทรงระบุถึงวิสมโลภะว่า "ลามก" และระบุถึงตัณหาพร้อมด้วยราก (สมูลตัณหา) คำว่า "ตัณหามีอัญญาณเป็นมูล" คือ ตัณหาที่มีอวิชชาเป็นมูล การละตัณหาและทิฏฐิ อนึ่ง บุคคลเหล่าอื่นใดก็ตามที่ประกอบด้วยจักร ๔ (สัจจะ ๔) และประกอบด้วยเหตุนั้นนั่นเอง ธรรมทั้งปวงที่เป็นไปในสังสารวัฏพึงระบุถึง ในพระเทศนานั้น พระคาถาวิสัชนานี้ ย่อมเข้ากันได้กับคำถามและการวิสัชนา หากเข้ากันได้โดยอนุสนธิ ก็ย่อมเข้ากันได้กับไวยากรณ์และอนุคีติ พระผู้มีพระภาคทรงวางบทไว้เท่าใด ก็ทรงกล่าวซ้ำด้วยบทเท่านั้น นั่นคือ วิจยะ

၄၆. အဋ္ဌဟိ[Pg.228], ဘိက္ခဝေ, အင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတော ဘိက္ခု ဒူတေယျံ ဂန္တုမရဟတိ. ဣမာနိ အဋ္ဌ ပဒါနိ နိက္ခိတ္တာနိ. ဆဟိ ပဒေဟိ ဘဂဝါ အနုဂါယတိ.

๔๖. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๘ ย่อมควรเพื่อไปเป็นทูต บท ๘ บทเหล่านี้ถูกวางไว้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงกล่าวซ้ำด้วย ๖ บท

‘‘ယော ဝေ န ဗျထတိ ပတွာ, ပရိသံ ဥဂ္ဂဝါဒိနိံ;

န စ ဟာပေတိ ဝစနံ, န စ ဆာဒေတိ သာသနံ.

ผู้ใดแล เมื่อเข้าไปสู่บริษัทที่กล่าวคำหยาบ ย่อมไม่หวั่นไหว ไม่ทำให้พระดำรัสเสื่อมเสีย และไม่ปกปิดพระศาสนา

‘‘အသန္ဒိဒ္ဓိံ စ ဘဏတိ, ပုစ္ဆိတော န စ ကုပ္ပတိ;

သ ဝေ တာဒိသကော ဘိက္ခု, ဒူတေယျံ ဂန္တုမရဟတီ’’တိ.

และกล่าวคำที่ไม่คลุมเครือ (ชัดเจน) เมื่อถูกถามก็ไม่โกรธ ภิกษุเช่นนั้นแล ย่อมควรเพื่อไปเป็นทูต

တတ္ထ ပန ဘဂဝါ ယတ္တကာနိ ပဒါနိ နိက္ခိပတိ, တတ္တကေဟိ အနုဂါယတိ. သတ္တဟိ, ဘိက္ခဝေ, အင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတော ကလျာဏမိတ္တော ပိယော ဂရုဘာဝနီယောတိ ဝိတ္ထာရေန, ဣဒံ ဘဂဝါ သတ္တဟိ ပဒေဟိ အနုဂါယတိ. ဣတိ ဗဟုဿုတဝါ အနုဂါယတိ, အပ္ပတရကထံ ပဒံ ဝါ နိက္ခေပေါ, ဗဟုဿုတဝါ နဝ ပဒါနိ နိက္ခေပေါ, အပ္ပတရိကာ အနုဂီတိယာ ဗဟုတရိကာ အနုဂါယတိ. အယံ ဝုစ္စတိ တေ အနုဂီတိ စ ဝိစယော, အယံ ဝိစယော နာမ ဟာရော.

ในพระธรรมเทศนานั้น พระผู้มีพระภาคทรงวางบทไว้เท่าใด ก็ทรงกล่าวซ้ำด้วยบทเท่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงกล่าวซ้ำด้วยบท ๗ บท ซึ่งพระธรรมเทศนาว่า "ภิกษุทั้งหลาย มิตรที่ดีงามผู้ประกอบด้วยองค์ ๗ ประการ เป็นที่รัก เป็นที่เคารพ เป็นที่น่าเจริญ" โดยพิสดาร ผู้คงแก่เรียนก็กล่าวซ้ำอย่างนี้ การวางบทหรือคำพูดที่สั้นลง ผู้คงแก่เรียนก็วางบท ๙ บท ธรรมเทศนาที่สั้นก็กล่าวซ้ำ ธรรมเทศนาที่ยาวก็กล่าวซ้ำ ธรรมเทศนานี้จึงเรียกว่า อนุคีติและวิจยะ นี้คือวิจยหาระ

တတ္ထ ကတမော ယုတ္တိဟာရော?

ในหาระเหล่านั้น ยุตติหาระคืออะไร?

သဗ္ဗေသံ ဟာရာနံ, ယာ ဘူမီ ယော စ ဂေါစရော တေသံ;

ယုတ္တာယုတ္တိ ပရိက္ခာ, ဟာရော ယုတ္တီတိ နိဒ္ဒိဋ္ဌော.

หาระใดเป็นภูมิและโคจรของหาระทั้งปวง การพิจารณาความสมควรและไม่สมควร หาระนั้นเรียกว่ายุตติหาระ

ဟာရာနံ သောဠသန္နံ ယထာ ဒေသနာ ယထာ ဝိစယော ယော စ နိဒ္ဒိသိယတိ, အယံ နိဒ္ဒေသော. အယံ ပုစ္ဆာ သုတ္တေသု န ယုဇ္ဇတီတိ ယာ တတ္ထ ဝီမံသာ, အယံ ယုတ္တိ.

การชี้แจงหาระ ๑๖ ประการตามธรรมเทศนาและตามการวิเคราะห์ใด นี้คือการชี้แจง คำถามนี้ไม่สมควรในพระสูตรทั้งหลาย การพิจารณาใดมีอยู่ในพระสูตรนั้น นี้คือยุตติหาระ

ယထာ ဟိ သဟေတူ သပ္ပစ္စယာ သတ္တာ သံကိလိဿန္တိ, အတ္ထိ ဟေတု အတ္ထိ ပစ္စယော သတ္တာနံ သံကိလေသာယ, သဟေတူ သပ္ပစ္စယာ သတ္တာ ဝိသုဇ္ဈန္တိ, အတ္ထိ ဟေတု အတ္ထိ ပစ္စယော သတ္တာနံ ဝိသုဒ္ဓိယာ. သီလဝတာ, အာနန္ဒ, ပုဂ္ဂလေန န ဝေယျာကရဏိယာ ကိန္တိ မေ ဝိပ္ပဋိသာရော ဥပ္ပာဒေယျ…ပေ… အဗျာကရဏံ ကတ္တဗ္ဗံ, အယံ ဝိသုဒ္ဓိယာ မဂ္ဂေါ. တဿ ဟေတု ကော ပစ္စယော, သီလက္ခန္ဓဿ စတ္တာရိ စတ္တာရိ ဟေတု စ ပစ္စယော စ. သပ္ပုရိသသံသေဝေါ ယော စ ပတိရူပဒေသဝါသော စ, အယံ ဥပါဒါပစ္စယတာ သပ္ပစ္စယော. ယံ ပေါရာဏကမ္မံ အဿ ဝိပါကော ပစ္စယော, တာယ ပစ္စယာယ အတ္တသမ္မာပဏိဓိ, အယံ [Pg.229] ဟေတု. ဣတိ သီလက္ခန္ဓော သဟေတု သပ္ပစ္စယောတိ ဣဒံ လောကိကံ သီလံ.

สัตว์ทั้งหลายย่อมเศร้าหมองเพราะมีเหตุและปัจจัยอย่างไร เหตุและปัจจัยเพื่อความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลายมีอยู่ สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์เพราะมีเหตุและปัจจัยอย่างไร เหตุและปัจจัยเพื่อความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลายมีอยู่ อานนท์ บุคคลผู้มีศีลไม่ควรตอบคำถามว่า "อะไรหนอจะทำให้เราเกิดความเดือดร้อนใจ" ... การไม่ตอบพึงกระทำ นี้คือหนทางแห่งความบริสุทธิ์ เหตุและปัจจัยของหนทางนั้นคืออะไร? เหตุและปัจจัยของศีลขันธ์มีอย่างละ ๔ การคบหาสัตบุรุษและการอยู่ในประเทศที่สมควร นี้เป็นปัจจัยเพราะเป็นอุปาทานปัจจัย กรรมเก่าใดเป็นวิบากและปัจจัย เพราะปัจจัยนั้น การตั้งตนไว้ชอบนี้เป็นเหตุ ดังนั้น ศีลขันธ์มีเหตุและปัจจัย นี้คือโลกิยศีล

ယံ ပန လောကုတ္တရံ သီလံ, တဿ တီဏိ ဣန္ဒြိယာနိ ပစ္စယော – သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ဝီရိယိန္ဒြိယံ သမာဓိန္ဒြိယံ – အယံ ပစ္စယော. သတိန္ဒြိယဉ္စ ပညိန္ဒြိယဉ္စ ဟေတု. ပညာယ နိဗ္ဗေဓဂါမိနိယာ, ယံ သီလံ ဇာယတိ. သောတာပန္နဿ စ သီလံ တေနာယံ ဟေတု အယံ ပစ္စယော. ယံ ပုန သမာဓိနော ပဿဒ္ဓိ စ ပီတိ စ ပါမောဇ္ဇံ ပစ္စယော. ယံ သုခံ ဟေတု တေန သမာဓိက္ခန္ဓော သဟေတု သပ္ပစ္စယော. ယံ သမာဟိတော ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ, အယံ ပညာ. တဿ ပရတောဃောသော အဇ္ဈတ္တံ စ ယောနိသော မနသိကာရော ဟေတု စ ပစ္စယော စ, ဣတိ ဣမေ တယော ခန္ဓာ သဟေတူ သပ္ပစ္စယာ ဧဝံ သတ္တ ပညာ. သတ္တဗျာကရဏီသု စ သုတ္တေသု န ယုဇ္ဇတိ. အယံ ယုတ္တိဟာရော. သော စတူသု မဟာပဒေသေသု ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ส่วนศีลที่เป็นโลกุตตระนั้น อินทรีย์ 3 ประการเป็นปัจจัย คือ สัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สมาธินทรีย์ นี้เป็นปัจจัย. สตินทรีย์และปัญญินทรีย์เป็นเหตุ. ศีลใดย่อมเกิดขึ้นด้วยปัญญาที่นำไปสู่การแทงตลอด. และศีลของพระโสดาบันนั้น ด้วยศีลนั้น นี้เป็นเหตุ นี้เป็นปัจจัย. อีกประการหนึ่ง ปัสสัทธิ ปีติ และปราโมทย์ของผู้มีสมาธิเป็นปัจจัย. ความสุขเป็นเหตุ. เพราะเหตุนั้น สมาธิขันธ์จึงมีเหตุและมีปัจจัย. การที่ผู้มีสมาธิรู้ตามความเป็นจริงนี้คือปัญญา. ปัญญานั้นมีปรโตโฆสะและโยนิโสมนสิการภายในตนเป็นทั้งเหตุและปัจจัย. ขันธ์ 3 เหล่านี้มีเหตุและมีปัจจัยด้วยประการฉะนี้ ปัญญา 7 ประการอย่างนี้. ย่อมไม่ขัดแย้งในคำพยากรณ์ 7 ประการและในพระสูตรทั้งหลาย. นี้คือยุตติหาระ. ยุตติหาระนั้นพึงเห็นในมหาปเทส 4.

၄၇. တတ္ထ ကတမံ ပဒဋ္ဌာနံ?

๔๗. ในหาระเหล่านั้น ปทัฏฐานหาระคืออะไร?

ဓမ္မံ ဒေသေတိ ဇိနော, တဿ စ ဓမ္မဿ ယံ ပဒဋ္ဌာနံ;

ဣတိ ယာဝ သဗ္ဗဓမ္မာ, ဧသော ဟာရော ပဒဋ္ဌာနော.

พระชินเจ้าทรงแสดงธรรม, และปทัฏฐานของธรรมนั้นใด, จนถึงธรรมทั้งปวง, หาระนั้นคือปทัฏฐานหาระ.

တတ္ထ ပဉ္စကာမဂုဏာ ကာမရာဂဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ယေသံ ကေသဉ္စိ ကာမရာဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဥပ္ပန္နော ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ ဝါ, ဧတေသု ယေပိ ပဉ္စသု ရူပေသု အာယတနေသု နာညတြ ဧတေဟိ ကာမရာဂဿ ပဒဋ္ဌာနန္တိ. ဝုစ္စတေ, တေန ပဉ္စ ကာမဂုဏာ ကာမရာဂဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ ရူပရာဂဿ ပဒဋ္ဌာနံ. မနိန္ဒြိယံ ဘဝရာဂဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ပဉ္စက္ခန္ဓာ သက္ကာယဒိဋ္ဌိယာ ပဒဋ္ဌာနံ. ဧကသဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ ဒိဋ္ဌိရာဂဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ကာမဓာတု ကာမရာဂဿ ပဒဋ္ဌာနံ. အရူပဓာတု အရူပရာဂဿ ပဒဋ္ဌာနံ. သုခသညာ ကာမရာဂဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ဗျာပါဒသညာ ဗျာပါဒဿ ပဒဋ္ဌာနံ. အသမ္ပဇညတာ သမ္မောဟဿ ပဒဋ္ဌာနံ. နဝ အာဃာတဝတ္ထူနိ ဗျာပါဒဿ ပဒဋ္ဌာနံ. နဝဝိဓံ မာနံ မာနဿ ပဒဋ္ဌာနံ. သုခါ ဝေဒနာ ရာဂါနုသယဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ဒုက္ခာ ဝေဒနာ ပဋိဃာနုသယဿ ပဒဋ္ဌာနံ. အဒုက္ခမသုခါ ဝေဒနာ အဝိဇ္ဇာနုသယဿ ပဒဋ္ဌာနံ. အတ္တဝါဒုပါဒါနဉ္စ မုသာဝါဒေါ စ လောဘဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ပါဏာတိပါတော စ ပိသုဏဝါစာ စ ဖရုသဝါစာ စ ဗျာပါဒဿ ပဒဋ္ဌာနံ. မိစ္ဆတ္တဉ္စ သမ္ဖပ္ပလာပေါ စ မောဟဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ဘဝံ ဘောဂဉ္စ ဝေါကာရော အဟံကာရဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ဗာဟိရာနံ ပရိဂ္ဂဟော [Pg.230] မမံကာရဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ကာယဿ သင်္ဂံ ဒိဋ္ဌိယာ ပဒဋ္ဌာနံ. ကာယိကဒေါသော ဒေါသဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ကာယိကကာသာဝေါ လောဘဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ယော ယော ဝါ ပန ဓမ္မော ယေန ယေန အာရမ္မဏေန ဥပ္ပဇ္ဇတိ သစ္စာဓိဋ္ဌာနေန ဝါ ဓမ္မာဓိဋ္ဌာနေန ဝါ အနုသယနေန ဝါ, သော ဓမ္မော တဿ ပဒဋ္ဌာနံ. တေန သာရမ္မဏေန သော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

ในหาระนั้น กามคุณ 5 เป็นปทัฏฐานของกามราคะ. กามราคะใดเกิดขึ้นอยู่ เกิดขึ้นแล้ว หรือจักเกิดขึ้นแก่ใครก็ตาม, ในรูป 5 ประการและอายตนะเหล่านั้น, กามราคะเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้น เกิดขึ้นแล้ว หรือจักเกิดขึ้น. นอกจากสิ่งเหล่านี้แล้ว ไม่มีปทัฏฐานของกามราคะ. จึงกล่าวว่า กามคุณ 5 เป็นปทัฏฐานของกามราคะ. อินทรีย์ 5 เป็นปทัฏฐานของรูปราคะ. มนินทรีย์เป็นปทัฏฐานของภวราคะ. ขันธ์ 5 เป็นปทัฏฐานของสักกายทิฏฐิ. ทิฏฐิ 61 ประการเป็นปทัฏฐานของทิฏฐิราคะ. กามธาตุเป็นปทัฏฐานของกามราคะ. อรูปธาตุเป็นปทัฏฐานของอรูปราคะ. สุขสัญญาเป็นปทัฏฐานของกามราคะ. พยาบาทสัญญาเป็นปทัฏฐานของพยาบาท. อสัมปชัญญะเป็นปทัฏฐานของความหลง. อาฆาตวัตถุ 9 ประการเป็นปทัฏฐานของพยาบาท. มานะ 9 ประการเป็นปทัฏฐานของวิธมานะ. สุขเวทนาเป็นปทัฏฐานของราคานุสัย. ทุกขเวทนาเป็นปทัฏฐานของปฏิฆานุสัย. อทุกขมสุขเวทนาเป็นปทัฏฐานของอวิชชานุสัย. อัตตวาทุปาทานและมุสาวาทเป็นปทัฏฐานของโลภะ. ปาณาติบาต ปิสุณาวาจา และผรุสวาจาเป็นปทัฏฐานของพยาบาท. มิจฉัตตะและสัมผัปปลาปะเป็นปทัฏฐานของโมหะ. ภพ โภคะ และโวการะเป็นปทัฏฐานของอหังการ. การถือครองสิ่งภายนอกเป็นปทัฏฐานของมมังการ. ความข้องติดในกายเป็นปทัฏฐานของทิฏฐิ. โทษทางกายเป็นปทัฏฐานของโทสะ. กายิกกาสาวะเป็นปทัฏฐานของโลภะ. อนึ่ง ธรรมใดๆ ย่อมเกิดขึ้นด้วยอารมณ์ใดๆ หรือด้วยสัจจาธิษฐาน หรือด้วยธรรมาธิษฐาน หรือด้วยอนุสยนะ, ธรรมนั้นเป็นปทัฏฐานของสิ่งนั้น. ธรรมนั้นย่อมเกิดขึ้นพร้อมด้วยอารมณ์นั้น.

ယထာ မနုဿော ပုရိမဿ ပဒဿ ပဒဋ္ဌာနံ အလဘန္တော ဒုတိယံ ပဒံ ဥဒ္ဓရတိ, သော ပစ္ဆာနုပဒံ သံဟရတိ. ယဒိ ပန ယော န ဒုတိယပဒဿ ပဒဋ္ဌာနံ လဘတိ, အပရံ ပဒံ ဥဒ္ဓရတိ. တဿ ယော စေသော ပစ္စယော ဘဝတိ. ဧဝံ ဓမ္မော ကုသလော ဝါ အကုသလော ဝါ အဗျာကတော ဝါ ပဒဋ္ဌာနံ အလဘန္တော န ပဝတ္တတိ. ယထာ ပယုတ္တဿ ဓမ္မဿ ယောနိလာဘော, အယံ ဝုစ္စတိ ပဒဋ္ဌာနော ဟာရော.

เปรียบเหมือนมนุษย์เมื่อไม่ได้ปทัฏฐานของเท้าหน้า ก็ยกเท้าที่สองขึ้น เขาก็รวบเท้าหลังตามไป. หากเขาไม่ได้ปทัฏฐานของเท้าที่สอง ก็ยกเท้าอื่นขึ้น. ปัจจัยใดมีแก่เขา (อย่างนั้น). ธรรมที่เป็นกุศล อกุศล หรืออัพยากฤต ก็เช่นเดียวกัน เมื่อไม่ได้ปทัฏฐาน ย่อมไม่เป็นไป. การได้ซึ่งโยนิของธรรมที่ประกอบกันโดยประการใด, นี้เรียกว่าปทัฏฐานหาระ.

၄၈. တတ္ထ ကတမော လက္ခဏော ဟာရော?

๔๘. ในหาระเหล่านั้น ลักขณะหาระคืออะไร?

ဝုတ္တမှိ ဧကဓမ္မေ, ယေ ဓမ္မာ ဧကလက္ခဏာ တေန;

သဗ္ဗေ ဘဝန္တိ ဝုတ္တာ, သော ဟာရော လက္ခဏော နာမ.

เมื่อธรรมอย่างหนึ่งถูกกล่าวแล้ว, ธรรมทั้งหลายที่มีลักษณะเดียวกันนั้น, เพราะเหตุนั้น ธรรมทั้งปวงก็ชื่อว่าถูกกล่าวแล้ว, หาระนั้นเรียกว่าลักขณะหาระ.

ယေသဉ္စ သုသမာရဒ္ဓါ, နိစ္စံ ကာယဂတာသတီတိ ဂါထာယ ဝုတ္တာယ ကာယဂတာသတိယာ ဝုတ္တာ ဝေဒနာဂတာ စိတ္တဂတာ ဓမ္မဂတာ စ သတိ စတုန္နံ သတိပဋ္ဌာနာနံ ဧကေန သတိပဋ္ဌာနေန. န ဟိ စိတ္တံ ဧကသ္မိံ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယာ ပဝတ္တတိ, နာနာသု ဂတီသု ပဝတ္တတိ, ကာယဂတာသတိယာ ဝုတ္တာယ ဝုတ္တာ ဝေဒနာဂတာ စိတ္တဓမ္မဂတာ စ. န ဟိ ကာယဂတာသတိယာ ဘာဝိတာယ သတိပဋ္ဌာနာ စတ္တာရော ဘာဝနာပါရိပူရိံ န ဂစ္ဆန္တိ. ဧဝံ တဿဒိသေသု ဓမ္မေသု ဝုတ္တေသု သဗ္ဗဓမ္မာ ဝုတ္တာ စ ဘဝန္တိ.

เมื่อคาถาว่า 'ผู้ใดตั้งกายคตาสติไว้ดีแล้วเป็นนิตย์' ถูกกล่าวแล้ว, เมื่อกายคตาสติถูกกล่าว สติที่มีเวทนาเป็นอารมณ์ สติที่มีจิตเป็นอารมณ์ และสติที่มีธรรมเป็นอารมณ์ ก็ชื่อว่าถูกกล่าวแล้วด้วยสติปัฏฐานหนึ่งในสติปัฏฐาน 4. เพราะว่าจิตย่อมไม่เป็นไปในวิญญาณฐิติเดียว ย่อมเป็นไปในวิญญาณฐิติที่ต่างกัน. เมื่อกายคตาสติถูกกล่าวแล้ว เวทนาคตาสติ จิตตคตาสติ และธัมมคตาสติ ก็ชื่อว่าถูกกล่าวแล้ว. เพราะว่าเมื่อกายคตาสติถูกเจริญแล้ว สติปัฏฐานทั้ง 4 จะไม่ถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนานั้นหามิได้ (ย่อมถึง). เมื่อธรรมทั้งหลายที่คล้ายกันถูกกล่าวแล้วอย่างนี้ ธรรมทั้งปวงก็ชื่อว่าถูกกล่าวแล้ว.

သစိတ္တပရိယောဒါပနံ, ဧတံ ဗုဒ္ဓါန သာသနန္တိ ဂါထာ စေတသိကာ ဓမ္မာ ဝုတ္တာ, စိတ္တေ ရူပံ ဝုတ္တံ. ဣဒံ နာမရူပံ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ. တတော သစိတ္တပရိယောဒါပနာ ယံ ယံ ဩဒပေတိ, တံ ဒုက္ခံ. ယေန ဩဒပေတိ, သော မဂ္ဂေါ. ယတော ဩဒပနာ, သော နိရောဓော. စက္ခုံ စ ပဋိစ္စ ရူပေ စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စက္ခုဝိညာဏံ, တတ္ထ သဟဇာတာ ဝေဒနာ သညာ စေတနာ ဖဿော မနသိကာရော ဧတေ တေ ဓမ္မာ ဧကလက္ခဏာ ဥပ္ပာဒလက္ခဏေန. ယော စ ရူပေ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, ဝေဒနာယ သော နိဗ္ဗိန္ဒတိ, သညာသင်္ခါရဝိညာဏေသုပိ သော နိဗ္ဗိန္ဒတိ. ဣတိ [Pg.231] ယေ ဧကလက္ခဏာ ဓမ္မာ, တေသံ ဧကမှိ ဓမ္မေ နိဒ္ဒိဋ္ဌေ သဗ္ဗေ ဓမ္မာ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ ဟောန္တိ, အယံ ဝုစ္စတိ လက္ခဏော ဟာရော.

เมื่อคาถาว่า 'การทำจิตของตนให้ผ่องแผ้ว นี้เป็นคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย' ถูกกล่าวแล้ว เจตสิกธรรมทั้งหลายก็ชื่อว่าถูกกล่าวแล้ว. เมื่อจิตถูกกล่าวแล้ว รูปก็ชื่อว่าถูกกล่าวแล้ว. นามรูปนี้เป็นทุกขอริยสัจ. ดังนั้น ในการทำจิตของตนให้ผ่องแผ้วนั้น สิ่งใดที่ทำให้ผ่องแผ้ว สิ่งนั้นคือทุกข์. สิ่งใดที่ทำให้ผ่องแผ้ว (มรรคธรรม) สิ่งนั้นคือมรรค. เพราะความผ่องแผ้ว (จากกิเลส) มีอยู่ สิ่งนั้นคือนิโรธ. จักขุวิญญาณย่อมเกิดขึ้นอาศัยจักษุและรูป, ในการเกิดขึ้นนั้น เวทนา สัญญา เจตนา ผัสสะ มนสิการ ที่เกิดร่วมกัน ธรรมเหล่านั้นมีลักษณะเดียวกันด้วยลักษณะแห่งการเกิดขึ้น. ผู้ใดเบื่อหน่ายในรูป ผู้นั้นย่อมเบื่อหน่ายในเวทนา ผู้นั้นย่อมเบื่อหน่ายในสัญญา สังขาร และวิญญาณด้วย. ดังนั้น ธรรมทั้งหลายที่มีลักษณะเดียวกัน เมื่อธรรมอย่างหนึ่งถูกระบุแล้ว ธรรมทั้งปวงก็ชื่อว่าถูกระบุแล้ว นี้เรียกว่าลักขณะหาระ.

တတ္ထ ကတမော စတုဗျူဟော ဟာရော?

ในหาระเหล่านั้น จตุพยูหหาระคืออะไร?

နိရုတ္တိ အဓိပ္ပာယော စ, ဗျဉ္ဇနာ ဒေသနာယ စ;

သုတ္တတ္ထော ပုဗ္ဗာပရသန္ဓိ, ဧသော ဟာရော စတုဗျူဟော.

นิรุตติและอธิปรายะ, พยัญชนะและการแสดงธรรม, อรรถแห่งพระสูตรและการเชื่อมโยงก่อนหลัง, หาระนั้นคือจตุพยูหหาระ.

တတ္ထ ကတမာ နိရုတ္တိ, သာ ကထံ ပရိယေသိတဗ္ဗာ ? ယထာ ဝုတ္တံ ဘဂဝတာ ဧကာဒသဟိ အင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတော ဘိက္ခု ခိပ္ပံ ဓမ္မေသု မဟတ္တံ ပါပုဏာတိ, အတ္ထကုသလော စ ဟောတိ, ဓမ္မကုသလော စ ဟောတိ, နိရုတ္တိကုသလော စ ဟောတိ, ဣတ္ထာဓိဝစနကုသလော စ ဟောတိ, ပုရိသာဓိဝစနကုသလော စ, ဝိပုရိသာဓိဝစနကုသလော စ, အတီတာဓိဝစနကုသလော စ, အနာဂတာဓိဝစနကုသလော စ, ပစ္စုပ္ပန္နာဓိဝစနကုသလော စ. ဧကာဓိပ္ပာယေန ကုသလော နာနာဓိပ္ပာယေန ကုသလော. ကိမှိ ဒေသိတံ, အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ. ဣတ္ထာဓိဝစနေန ပုရိသာဓိဝစနေန ဝိပုရိသာဓိဝစနေန သဗ္ဗံ ယထာသုတ္တံ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ. တံ ဗျဉ္ဇနတော နိရုတ္တိကောသလ္လတော ယော ယံ သုတ္တဿ သုနိရုတ္တိဒုန္နိရုတ္တိတံ အဝေက္ခတိ, ဣဒံ ဧဝံ နိရောပယိတဗ္ဗံ. ဣဒမ္ပိ န နိရောပယိတဗ္ဗံ. ဣဒံ ဝုစ္စတေ နိရုတ္တိကောသလ္လံ.

ในบรรดา (หารเหล่านั้น) นิรุตติ คืออะไร? พึงแสวงหานิรุตตินั้นอย่างไร? ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๑ ย่อมบรรลุความเป็นใหญ่ในธรรมโดยเร็ว คือ เป็นผู้ฉลาดในอรรถ เป็นผู้ฉลาดในธรรม เป็นผู้ฉลาดในนิรุตติ เป็นผู้ฉลาดในคำที่แสดงเพศหญิง เป็นผู้ฉลาดในคำที่แสดงเพศชาย เป็นผู้ฉลาดในคำที่แสดงเพศไม่เป็นหญิงไม่เป็นชาย (นปุงสกลิงค์) เป็นผู้ฉลาดในคำที่แสดงอดีตกาล เป็นผู้ฉลาดในคำที่แสดงอนาคตกาล เป็นผู้ฉลาดในคำที่แสดงปัจจุบันกาล เป็นผู้ฉลาดในความมุ่งหมายเดียว เป็นผู้ฉลาดในความมุ่งหมายต่าง ๆ อดีต อนาคต ปัจจุบัน ตรัสแสดงไว้ในอะไร? ด้วยคำที่แสดงเพศหญิง ด้วยคำที่แสดงเพศชาย ด้วยคำที่แสดงเพศไม่เป็นหญิงไม่เป็นชาย พระสูตรทั้งหมดที่แสดงไว้ตามลำดับ ผู้ใดพิจารณาถึงความที่นิรุตติของพระสูตรนั้นเป็นนิรุตติที่ดีหรือเป็นนิรุตติที่ไม่ดี ด้วยพยัญชนะ ด้วยความฉลาดในนิรุตติ ว่า 'สิ่งนี้พึงประยุกต์ใช้ดังนี้' 'สิ่งนี้ไม่พึงประยุกต์ใช้' ทั้งหมดนี้เรียกว่า นิรุตติกุศล

၄၉. တတ္ထ ကတမံ အဓိပ္ပာယကောသလ္လံ? ယထာဒေသိတဿ သုတ္တဿ သဗ္ဗဿ ဝါရံ ဂစ္ဆတိ ဣမေန ဘဂဝတာ ဒေသိတဗ္ဗန္တိ. ယထာ ကိံ အပ္ပမာဒေါ အမတံ ပဒံ, ပမာဒေါ မစ္စုနော ပဒန္တိ ဂါထာ. ဧတ္ထ ဘဂဝတော ကော အဓိပ္ပာယော? ယေ အသီတိမေဝ အာကင်္ခန္တိ တေ အပ္ပမတ္တာ ဝိဟရိဿန္တိ, အယံ အဓိပ္ပာယော.

๔๙. ในบรรดา (หารเหล่านั้น) อธิปปายกุศล คืออะไร? วาระแห่งพระสูตรทั้งหมดที่แสดงไว้ ย่อมดำเนินไปว่า 'พระผู้มีพระภาคตรัสแสดงไว้ด้วยเหตุนี้' พึงทราบดังนี้ ตัวอย่างเช่น คาถาว่า 'ความไม่ประมาทเป็นทางไม่ตาย ความประมาทเป็นทางแห่งความตาย' เป็นต้น ในคาถานี้ พระผู้มีพระภาคมีพระประสงค์อะไร? ชนเหล่าใดปรารถนา (อายุ) ๘๐ ปีเท่านั้น ชนเหล่านั้นจักอยู่ด้วยความไม่ประมาท นี้คือพระประสงค์

ယောဂဿ ကာလံ န နိဝတ္တတိ ယာ စ, သော န တတ္ထ ပါပိန္တဝေ ဘဝန္တိ;

ဝေဒနာမဂ္ဂဣသိနာ ပဝေဒိတံ, ဓုတရဇာသဝါ ဒုက္ခာ ပမောက္ခာတာ.

สำหรับโยคี กาล (แห่งพุทธุปบาท) ย่อมไม่ล่วงเลยไป โยคีนั้นย่อมไม่มีธรรมอันลามกในกาลนั้น ฤๅษีเวทนามัคคะไม่ได้แสดงไว้ ผู้มีธุลีคือกิเลสอันขจัดแล้ว ย่อมพ้นจากทุกข์คืออาสวะ

ဧတ္ထ ဘဂဝတော ကော အဓိပ္ပာယော? ယေ ဒုက္ခေ နာဿာဒကာ, တေ ဝီရိယမာရဘိဿန္တိ ဒုက္ခက္ခယာယာတိ. အယံ တတ္ထ ဘဂဝတော အဓိပ္ပာယော. ဣတိ ဂါထာယ ဝါ ဗျာကရဏေန ဝါ ဒေသိတေ ဣမိနာ သုတ္တေန သာဓကာ, ယော [Pg.232] ဧဝံ ဓမ္မာနုဓမ္မံ ပဋိပဇ္ဇတီတိ သော အဓိပ္ပာယော, အယံ ဝုစ္စတိ ဒေသနာဓိပ္ပာယော.

ในเรื่องนี้ พระผู้มีพระภาคมีพระประสงค์อะไร? ชนเหล่าใดมีความเสื่อมเสียอย่างยิ่งในทุกข์ ชนเหล่านั้นจักปรารภความเพียรเพื่อความสิ้นทุกข์ นี้คือพระประสงค์ของพระผู้มีพระภาคในเรื่องนั้น เมื่อแสดงหลักฐานด้วยคาถา หรือด้วยพยากรณ์ หรือด้วยพระสูตรนี้ ศิษย์ผู้ใดปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมอย่างนี้ นั่นคือพระประสงค์ นี้เรียกว่า เทสนาธิปปายะ

တတ္ထ ကတမော ပုဗ္ဗာပရသန္ဓိ? ယံ ဂါထာယံ ဝါ သုတ္တေသု ဝါ ပဒါနိ အသီတိ တာနိ ဘဝန္တိ ဧဝံ ဝါ ဧဝမေတိ တဿာ ဂါထာယ သုတ္တဿ ဝါ ယာနိ ပုရိမာနိ ပဒါနိ ယာနိ စ ပစ္ဆိမကာနိ, တာနိ သမောသာရေတဗ္ဗာနိ. ဧဝံ သော ပုဗ္ဗာပရေန သန္ဓိ ဉာယတိ. ယာ ဧကာ သမာရဒ္ဓါ ဂါထာ ဒွေ တီဏိ ဝါ တဿ မေကဒေသေ ဘာသိတာနံ အဘာသိတာဟိ ဂါထာဟိ အနိဒ္ဒိဋ္ဌော အတ္ထော ဘဝတိ တဒုပဓာရိတဗ္ဗံ. ယံဝ သဗ္ဗာ ဣတိဿ ပရိယေသမာနဿ ပရိယေသနာ ကင်္ခါ, တဿ ဝါ ပုဂ္ဂလဿ ပညတ္တီနံ အပရေ ပရိယေသိတဗ္ဗံ. ဣဒံ ဝုစ္စတေ ပုဗ္ဗာပရေန သန္ဓိ. ကောသလ္လန္တိ ဝတ္ထုတော နိဒါနကောသလ္လံ. ဗျဉ္ဇနတော နိရုတ္တိကောသလ္လံ. ဒေသနာဓိပ္ပာယကောသလ္လံ. ပုဗ္ဗာပရေန သန္ဓိကောသလ္လံ. တတ္ထ တဿ ဂါထာ ပရိယေသိတာ နိဒါနံ ဝါ. ဥပလဗ္ဘိတုံ န အတ္ထော နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗော ဝတ္ထုတော နိဒါနကောသလ္လံ အတ္ထကောသလ္လံ ဣမေဟိ စတူဟိ ပဒေဟိ အတ္ထော ပရိယေသိယန္တော ယထာဘူတံ ပရိယိဋ္ဌော ဟောတိ. အထ စ သဗ္ဗော ဝတ္ထုတော ဝါ နိဒါနေန ဝါ ယော အဓိပ္ပာယော ဗျဉ္ဇနော နိရုတ္တိ သန္ဓိ စ အနုတ္တရော ဧသော ပုဗ္ဗာပရေန ဧဝံ သုတ္တတ္ထေန ဒေသိတဗ္ဗံ. အယံ စတုဗျူဟော ဟာရော.

ในบรรดา (หารเหล่านั้น) ปุพพาปรานุสนธิ คืออะไร? บททั้งหลาย ๘๐ บทที่มีอยู่ในคาถาหรือในพระสูตรเหล่านั้น ย่อมเป็นไปอย่างนี้ หรืออย่างนี้ บทเบื้องต้นและบทเบื้องปลายของคาถาหรือพระสูตรนั้น พึงนำมารวมกัน การเชื่อมต่อกันของบทเบื้องต้นและเบื้องปลายนั้น พึงทราบอย่างนี้ คาถาหนึ่งที่เริ่มไว้ดีแล้ว หรือสองสามคาถา ในส่วนหนึ่งของบทที่ตรัสไว้ อรรถที่ไม่ได้แสดงไว้ด้วยคาถาที่ไม่ได้ตรัสไว้ ย่อมมี พึงพิจารณาอรรถนั้น พระสูตรใดมีอยู่ พึงแสวงหาพระสูตรนั้นทั้งหมด สำหรับบุคคลผู้แสวงหา (ความหมาย) พึงแสวงหาความรู้ในพระสูตรอื่น ทั้งหมดนี้เรียกว่า ปุพพาปรานุสนธิ คำว่า กุศล คือ นิทานกุศลโดยวัตถุ นิรุตติกุศลโดยพยัญชนะ เทสนาธิปปายกุศล ปุพพาปรานุสนธิกุศล พึงแสวงหา ในการแสวงหานั้น เมื่อแสวงหาคาถาหรือนิทานของพระสูตรนั้น ไม่ว่าจะพบหรือไม่ก็ตาม พึงแสดงอรรถ พึงแสดงนิทานกุศลโดยวัตถุ และอรรถกุศล เมื่อแสวงหาอรรถด้วยบท ๔ เหล่านี้ ย่อมเป็นการแสวงหาที่ถูกต้องตามความเป็นจริง อีกอย่างหนึ่ง พึงแสวงหาทั้งหมดโดยวัตถุหรือโดยนิทาน อธิปปายะ พยัญชนะ นิรุตติ และอนุสนธิอันยอดเยี่ยมที่เชื่อมโยงกันด้วยบทเบื้องต้นและเบื้องปลาย พึงอธิบายด้วยอรรถแห่งพระสูตรอย่างนี้ ทั้งหมดนี้เรียกว่า จตุพยูหหาร

၅၀. တတ္ထ ကတမော အာဝဋ္ဋော ဟာရော?

๕๐. ในบรรดา (หารเหล่านั้น) อาวฏฏหาร คืออะไร?

ဧကမှိ ပဒဋ္ဌာနေ, ပရိယေသတိ သေသကံ ပဒဋ္ဌာနံ;

အာဝဋ္ဋတိ ပဋိပက္ခေ, အာဝဋ္ဋော နာမ သော ဟာရော.

ในปทัฏฐานหนึ่ง พึงแสวงหาปทัฏฐานที่เหลือ ย่อมหมุนกลับในปฏิปักษ์ หารนั้นเรียกว่า อาวฏฏหาร

ယထာ ကိံ ဥန္နဠာနံ ပမတ္တာနန္တိ ဂါထာယော. ယံ ပမာဒေါ, ဣဒံ ကိဿ ပဒဋ္ဌာနံ? ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဩသဂ္ဂဿ. ကုသလဓမ္မောသဂ္ဂေါ ပန ကိဿ ပဒဋ္ဌာနံ? အကုသလဓမ္မပဋိသေဝနာယ. ကိဿ ပဒဋ္ဌာနံ, ကုသလဓမ္မပဋိသေဝနာယ? ကိဿ ပဒဋ္ဌာနံ, ကိလေသဝတ္ထုပဋိသေဝနာယ? ဣတိ ပမာဒေန မောဟပက္ခိယာ ဒိဋ္ဌိ အဝိဇ္ဇာ ဆန္ဒရာဂပက္ခိယာ. တတ္ထ တဏှာ စ ဒိဋ္ဌိ စတ္တာရော အာသဝါ တဏှာ ကာမာသဝေါ စ ဘဝါသဝေါ စ ဒိဋ္ဌာသဝေါ စ အဝိဇ္ဇာသဝေါ စ. တတ္ထ စိတ္တေ အတ္ထီတိ ဒိဋ္ဌိ စေတသိကေသု နိစ္စန္တိ ပဉ္စသု ကာမဂုဏေသု အဇ္ဈာဝဟနေန ကာမာသဝေါ, ဥပပတ္တီသု အာသတ္တိ ဘဝါသဝေါ. တတ္ထ ရူပကာယော [Pg.233] ကာမာသဝဿ ဘဝါသဝဿ စ ပဒဋ္ဌာနံ. နာမကာယော ဒိဋ္ဌာသဝဿ အဝိဇ္ဇာသဝဿ စ ပဒဋ္ဌာနံ.

ตัวอย่างเช่น คาถาว่า 'ชนผู้คะนอง ผู้ประมาท' เป็นต้น ความประมาทใดมีอยู่ ความประมาทนี้เป็นปทัฏฐานของอะไร? เป็นปทัฏฐานแห่งการละทิ้งกุศลธรรม การละทิ้งกุศลธรรมเล่า เป็นปทัฏฐานของอะไร? เป็นปทัฏฐานแห่งการเสพอกุศลธรรม การเสพอกุศลธรรมเล่า เป็นปทัฏฐานของอะไร? เป็นปทัฏฐานแห่งการเสพวัตถุกิเลส เมื่อถามอย่างนี้ ทิฏฐิในฝ่ายโมหะเป็นปทัฏฐานด้วยความประมาท อวิชชาในฝ่ายฉันทราคะเป็นปทัฏฐาน ในคำนั้น ตัณหาและทิฏฐิ อาสวะ ๔ คือ กามาสวะ ภวาสวะ ทิฏฐาสวะ อวิชชาสวะ ย่อมมี ในบรรดา ๔ อย่างนั้น ทิฏฐิว่า 'มีอยู่ในจิต' ในเจตสิกทั้งหลายว่า 'เที่ยง' ในกามคุณ ๕ ด้วยการนำรสแห่งอารมณ์มา ย่อมเป็นกามาสวะ ความติดข้องในภพ (อุปปัตติภพ) เป็นภวาสวะ ใน ๒ อย่างนั้น รูปกายเป็นปทัฏฐานของกามาสวะและภวาสวะ นามกายเป็นปทัฏฐานของทิฏฐาสวะและอวิชชาสวะ

တတ္ထ အလ္လိယနာယ အဇ္ဈတ္တဝါဟနံ ကာမာသဝဿ လက္ခဏံ. ပတ္ထနဂန္ထနအဘိသင်္ခါရကာယသင်္ခါရဏံ ဘဝါသဝဿ လက္ခဏံ, အဘိနိဝေသော စ ပရာမာသော စ ဒိဋ္ဌာသဝဿ လက္ခဏံ. အပ္ပဋိဝေဓော ဓမ္မေသု အသမ္ပဇညာ စ အဝိဇ္ဇာသဝဿ လက္ခဏံ. ဣမေ စတ္တာရော အာသဝါ စတ္တာရိ ဥပါဒါနာနိ. ကာမာသဝေါ ကာမုပါဒါနံ, ဘဝါသဝေါ ဘဝုပါဒါနံ, ဒိဋ္ဌာသဝေါ ဒိဋ္ဌုပါဒါနံ, အဝိဇ္ဇာသဝေါ အတ္တဝါဒုပါဒါနံ, ဣမေဟိ စတူဟိ ဥပါဒါနေဟိ ပဉ္စက္ခန္ဓာ. တတ္ထ အဝိဇ္ဇာသဝေါ စိတ္တေ ပဟာတဗ္ဗော, သော စိတ္တေ စိတ္တာနုပဿိဿ ပဟီယတိ. ဒိဋ္ဌာသဝေါ ဓမ္မေသု ပဟာတဗ္ဗော, သော ဓမ္မေသု ဓမ္မာနုပဿိဿ ပဟီယတိ. ဘဝါသဝေါ အာသတ္တိယာ ပဟာတဗ္ဗော, သော ဝေဒနာသု ဝေဒနာနုပဿိဿ ပဟီယတိ. ကာမာသဝေါ ပဉ္စသု ကာမဂုဏေသု ပဟာတဗ္ဗော, သော ကာယေ ကာယာနုပဿိဿ ပဟီယတိ. တတ္ထ ကာယာနုပဿနာ ဒုက္ခမရိယသစ္စံ ဘဇတိ. ဝေဒနာနုပဿနာ ပဉ္စန္နံ ဣန္ဒြိယာနံ ပစ္စယော သုခိန္ဒြိယဿ ဒုက္ခိန္ဒြိယဿ သောမနဿိန္ဒြိယဿ ဒေါမနဿိန္ဒြိယဿ ဥပေက္ခိန္ဒြိယဿ, သတ္တကိလေသောပစာရော တေန သမုဒယံ ဘဇတိ. စိတ္တေ စိတ္တာနုပဿနာ နိရောဓံ ဘဇတိ. ဓမ္မေသု ဓမ္မာနုပဿနာ မဂ္ဂံ ဘဇတိ. တေနဿ စတူသု စ ဒဿနေန တဿေဝ သဗ္ဗေ ပဟီယန္တိ, ယေန နိဒ္ဒိဋ္ဌာ ပဌမံ ဥန္နဠာနံ ပမတ္တာနံ တေသံ ဝဍ္ဎန္တိ အာသဝါ. ဇာနတော ဟိ ပဿတော အာသဝါနံ ခယော ဒုက္ခံ သမုဒယော နိရောဓော မဂ္ဂေါ ဟိ အကုသလာ ဓမ္မာ. ဧဝံ ပရိယေသိတဗ္ဗာ. ယာဝ တဿ အကုသလဿ ဂတိ တတော ပဋိပက္ခေန အကုသလေ ဓမ္မေ ပရိယေသတိ တေသံ ကိလေသာနံ ဟာရေန အာဝဋ္ဋတိ. အယံ ဝုစ္စတေ အာဝဋ္ဋော ဟာရော. ဧဝံ သုက္ကာပိ ဓမ္မာ ပရိယေသိတဗ္ဗာ. အကုသလဓမ္မေ အာဂမိဿ.

ในบรรดาอาสวะ ๔ อย่างนั้น การนำอารมณ์ภายในมาด้วยความติดข้อง เป็นลักษณะของกามาสวะ การปรารถนา การผูกพัน และการปรุงแต่งกายสังขาร เป็นลักษณะของภวาสวะ การยึดมั่นผิดและการลูบคลำผิด เป็นลักษณะของทิฏฐาสวะ การไม่แทงตลอดในธรรมทั้งหลายและการไม่มีสัมปชัญญะ เป็นลักษณะของอวิชชาสวะ อาสวะ ๔ เหล่านี้ เป็นอุปาทาน ๔ คือ กามาสวะเป็นกามุปาทาน ภวาสวะเป็นภวุปาทาน ทิฏฐาสวะเป็นทิฏฐุปาทาน อวิชชาสวะเป็นอัตตวาทุปาทาน ขันธ์ ๕ ย่อมมีด้วยอุปาทาน ๔ เหล่านี้ ในบรรดาอาสวะเหล่านั้น อวิชชาสวะพึงละในจิต อวิชชาสวะนั้นย่อมละได้เมื่อพิจารณาจิตเนืองๆ ทิฏฐาสวะพึงละในธรรมทั้งหลาย ทิฏฐาสวะนั้นย่อมละได้เมื่อพิจารณาธรรมเนืองๆ ในธรรมทั้งหลาย ภวาสวะพึงละในความติดใจ ภวาสวะนั้นย่อมละได้เมื่อพิจารณาเวทนาเนืองๆ ในเวทนาทั้งหลาย กามาสวะพึงละในกามคุณ ๕ กามาสวะนั้นย่อมละได้เมื่อพิจารณากายเนืองๆ ในกาย ในบรรดาอนุปัสสนาเหล่านั้น กายานุปัสสนา ย่อมเข้าถึงทุกขอริยสัจ เวทนานุปัสสนา เป็นปัจจัยแก่อินทรีย์ ๕ คือ สุขินทรีย์ ทุกขินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์ โทมนัสสินทรีย์ อุเบกขินทรีย์ เป็นที่เที่ยวไปแห่งกิเลสของสัตว์ทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น ย่อมเข้าถึงสมุทัยสัจ จิตตานุปัสสนาในจิต ย่อมเข้าถึงนิโรธสัจ ธัมมานุปัสสนาในธรรมทั้งหลาย ย่อมเข้าถึงมรรคสัจ เพราะเหตุนั้น ด้วยการเห็นในมรรค ๔ กิเลสทั้งปวงของบุคคลนั้นย่อมละได้ เพราะอาสวะทั้งหลายที่แสดงไว้ก่อน ย่อมเจริญแก่บุคคลผู้คะนอง ผู้ประมาทเหล่านั้น จริงอยู่ ความสิ้นไปแห่งอาสวะ ย่อมมีแก่บุคคลผู้รู้ ผู้เห็นสัจจะเหล่านี้ คือ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค อกุศลธรรมทั้งหลาย พึงแสวงหาอย่างนี้ ตราบเท่าที่อกุศลนั้นถูกยึดไว้ ย่อมหมุนกลับด้วยหารแห่งกิเลสเหล่านั้น โดยการแสวงหาอกุศลธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ นี้เรียกว่า อาวฏฏหาร แม้สุกกธรรมทั้งหลายก็พึงแสวงหาอย่างนี้ การมาพึงมีในอกุศลธรรม

တတ္ထ အာဝဋ္ဋဿ ဟာရဿ အယံ ဘူမိ သတိ ဥပဋ္ဌာနာ စ ဝိပလ္လာသာ စ စတ္တာရိ ဉာဏာနိ သက္ကာယသမုပ္ပာဒါယဂါမိနီ စ ပဋိပဒါ သက္ကာယနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ.

ในคำนั้น ภูมิของอาวฏฏหารนี้ คือ สติปัฏฐาน วิปลาส ญาณ ๔ ปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อการเกิดขึ้นแห่งสักกายะ และปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อความดับแห่งสักกายะ

၅၁. တတ္ထ ကတမော ဝိဘတ္တိ ဟာရော? ယံ ကိဉ္စိ ဝိဘဇ္ဇဗျာကရဏီယံ ဝုစ္စတိ ဝိဘတ္တိ ဟာရော. ယထာ ကိံ အာဂန္တွာ စ ပုန ပုဂ္ဂလော ဟောတိ, နော ဝါဂတံ [Pg.234] န ပရိဘာသတိ ပရိပုစ္ဆတာယ ပဉှာယ အတိယနံ ဧကဿ ကိဉ္စိ – အယံ ဝုစ္စတေ ဝိဘတ္တိ ဟာရော.

๕๑. ในบรรดาหารเหล่านั้น วิภัตติหารคืออะไร? สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่พึงจำแนกแล้วพยากรณ์ สิ่งนั้นเรียกว่า วิภัตติหาร ตัวอย่างเช่น บุคคลมาแล้วอีก ย่อมเป็น หรือไม่มาก็เป็น เมื่อถูกถามปัญหา ย่อมกล่าว การถามและการกล่าวนี้ ไม่ใช่ความประสงค์เพียงเล็กน้อยตามความประสงค์ของคนคนเดียว การจำแนกนี้เรียกว่า วิภัตติหาร

တတ္ထ ကတမော ပရိဝတ္တနော ဟာရော. ယံ ကိဉ္စိ ပဋိပက္ခနိဒ္ဒေသော, အယံ ဝုစ္စတိ ပရိဝတ္တနော ဟာရော. ယထာ ဝုတ္တံ ဘဂဝတာ သမ္မာဒိဋ္ဌိကဿ ပုရိသပုဂ္ဂလဿ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ နိဇ္ဇိဏ္ဏာ ဟောတီတိ ဝိတ္ထာရေန သဗ္ဗာနိ မဂ္ဂင်္ဂါနိ. အယံ ဝုစ္စတေ ပရိဝတ္တနော ဟာရော.

ในบรรดาหารเหล่านั้น ปริวัตตนหารคืออะไร? การแสดงโดยปฏิปักษ์สิ่งใดสิ่งหนึ่ง การแสดงนี้เรียกว่า ปริวัตตนหาร เหมือนอย่างที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "มิจฉาทิฏฐิของบุรุษบุคคลผู้มีสัมมาทิฏฐิ ย่อมเสื่อมสิ้นไป" พึงทราบองค์มรรคทั้งปวงโดยพิสดาร การนำมาโดยปฏิปักษ์นี้เรียกว่า ปริวัตตนหาร

တတ္ထ ကတမော ဝေဝစနော ဟာရော?

ในบรรดาหารเหล่านั้น เววจนหารคืออะไร?

ဝေဝစနေဟိ အနေကေဟိ, ဧကံ ဓမ္မံ ပကာသိတံ;

သုတ္တေ ယော ဇာနာတိ သုတ္တဝိဒူ, ဝေဝစနော နာမ သော ဟာရော.

ธรรมอย่างหนึ่งถูกประกาศไว้ด้วยคำไวพจน์หลายอย่าง ผู้ใดรู้ในพระสูตร ผู้นั้นเป็นผู้รู้พระสูตร หารนั้นชื่อว่าเววจนหาร

ယထာ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ဧကမှိ ဝတ္ထုမှိ ဝေဝစနေန နာနာဝုတ္တေန ဘဂဝတာ ပသံသိတော ‘‘မဟာပညော သာရိပုတ္တော ဟာသပညော ဇဝနပညော’’တိ ဣဒံ ပညာယ ဝေဝစနံ. ယထာ စ မဂ္ဂဝိဘင်္ဂေ နိယျာနတ္ထော ဧကမေကံ မဂ္ဂင်္ဂံ ဝေဝစနေဟိ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ. ဧဝံ အဝိဇ္ဇာယ ဝေဝစနာ. ဧကံ အကုသလမူလံ တဒေဝ သန္တံ တေသု တေသု ဇနပဒေသု တေန တေန ပဇာနန္တိ. န ဟိ အနေန တဒေဝပိ အာလပိယန္တိ အညံ ဘဇတိ. သဗ္ဗကာမဇဟဿ ဘိက္ခုနောတိ ကာမာ အာလပိတာ. ယဿ နိတ္ထိဏ္ဏော သင်္ကောတိ တေယေဝ ကာမေ သင်္ကာတိ အာလပတိ. သုဏမာနဿ ပုရေတရံ ရဇ္ဇန္တိ တေယေဝ ကာမေ ရဇ္ဇန္တိ အာလပတိ. ဧဝံ သုတ္တမှိ ယော ဓမ္မော ဒေသိယတိ တဿ ပရိယေဋ္ဌိ ‘‘ကတမဿ ဓမ္မဿ ဣဒံ နာမံ ကတမဿ ဣဒံ ဝေဝစန’’န္တိ. သဗ္ဗညူ ဟိ ယေသံ ယေသံ ယာ နိရုတ္တိ ဟောတိ, ယထာဂါမိ တေန တေန ဒေသေတီတိ တဿ ဝေဝစနံ ပရိယေသိတဗ္ဗံ. အယံ ဝေဝစနော ဟာရော.

เหมือนอย่างที่พระสารีบุตรผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคทรงสรรเสริญในเรื่องเดียวด้วยคำไวพจน์ที่ตรัสต่างกันว่า "พระสารีบุตรมีปัญญามาก" นี้เป็นคำไวพจน์ของปัญญา และเหมือนอย่างที่ในมรรควิภังค์ อรรถแห่งนิยยานะและองค์มรรคแต่ละอย่างถูกแสดงไว้ด้วยคำไวพจน์ คำไวพจน์ของอวิชชาก็เช่นกัน อกุศลมูลอย่างหนึ่งนั้นเองมีอยู่ในชนบทเหล่านั้นๆ ชนทั้งหลายย่อมรู้ด้วยคำไวพจน์นั้นๆ จริงอยู่ ชนหมู่นี้เรียกสิ่งนั้นนั่นแหละ ไม่เรียกสิ่งอื่น ในบทว่า "สพฺพกามชหสฺส ภิกฺขุโน" (ภิกษุผู้ละกามทั้งปวง) กามทั้งหลายถูกเรียกชื่อไว้ ผู้ใดมีความสงสัยยังไม่ข้ามพ้น ย่อมเรียกกามเหล่านั้นเองว่า "ความสงสัย" แก่ผู้ฟัง ย่อมกำหนัดยินดีก่อน ย่อมเรียกกามเหล่านั้นเองว่า "ย่อมกำหนัดยินดี" อย่างนี้ ธรรมใดถูกแสดงไว้ในพระสูตร การแสวงหาธรรมนั้นคือ "ชื่อนี้เป็นของธรรมอะไร? คำไวพจน์นี้เป็นของศัพท์อะไร?" จริงอยู่ พระสัพพัญญูพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมแสดงด้วยคำไวพจน์นั้นๆ ตามสมควรแก่ความรู้ ซึ่งนิรุตติใดของคำไวพจน์เหล่าใดๆ มีอยู่ เพราะเหตุนั้น พึงแสวงหาคำไวพจน์ของศัพท์นั้น หารนี้ชื่อว่าเววจนหาร

၅၂. တတ္ထ ကတမော ပညတ္တိ ဟာရော? စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနီတိ သုတ္တံ နိဒ္ဒိသတိ, နိက္ခေပပညတ္တိ. ယာ သမုဒယပညတ္တိ. ကဗဠီကာရေ အာဟာရေ အတ္ထိ ဆန္ဒော အတ္ထိ ရာဂေါ ယာဝ ပတိဋ္ဌိတံ. တတ္ထ ဝိညာဏံ ပဘဝပညတ္တိံ ပညပေတိ. ကဗဠီကာရေ အာဟာရေ နတ္ထိ ဆန္ဒော…ပေ… သမုဂ္ဃာတိ ပညတ္တိ.

๕๒. ในบรรดาหารเหล่านั้น ปัญญัติหารคืออะไร? พระสูตรที่ว่า "อริยสัจ ๔" ย่อมแสดงนิกเขปปัญญัติ และสมุทยปัญญัติ ในกวฬิงการาหาร มีฉันทะ มีราคะ ตราบเท่าที่วิญญาณตั้งอยู่ ในวิญญาณฐิตินั้น ย่อมบัญญัติวิญญาณในปราชัยปัญญัติ ในกวฬิงการาหาร ไม่มีฉันทะ... (ละ)... ย่อมถอนบัญญัติ

တဿ ကာမာသဝါပိ စိတ္တံ ဝိမုစ္စတိ, ဘဝါသဝါပိ စိတ္တံ ဝိမုစ္စတိ, အဝိဇ္ဇာသဝါပိ စိတ္တံ ဝိမုစ္စတီတိ ပဟာနပညတ္တိံ ပညပေတိ. တဏှာ ယဿ ပုရက္ခတာ ပညာ [Pg.235] ပရိဝတ္တတိ ဂါထာ မနာပပညတ္တိံ ပညပေတိ. ဧဝံ ပန မနာပပညတ္တီတိ ဧကဓမ္မံ ဘဂဝါ ပညပေတိ. န ဟိ တဏှာ ဒုက္ခသမုဒယောတိ ကာရေတွာ သဗ္ဗတ္ထ တဏှာသမုဒယော နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗော. ယထာ ဥပ္ပန္နံ ကာမဝိတက္ကံ နာဓိဝါသေတိ ဝိနောဒေတိ ပဇဟတီတိ ပဋိက္ခေပပညတ္တိ. ဧဝံ သဗ္ဗေသံ ဓမ္မာနံ ကုသလာနဉ္စ အကုသလာနဉ္စ ယဉ္စဿ ဓမ္မက္ခေတ္တံ ဘဝတိ, သော စေဝ ဓမ္မော တတ္ထ ပဝတ္တတိ. တဒဝသိဋ္ဌာ ဓမ္မာ တဿာနုဝတ္တကာ ဟောန္တိ. သာ ဒုဝိဓာ ပညတ္တိ – ပရာဓီနပညတ္တိ စ သာဓီနပညတ္တိ စ. ကတမာ သာဓီနပညတ္တိ? သမာဓိံ, ဘိက္ခဝေ, ဘာဝေထ, သမာဟိတော, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. ‘‘ရူပံ အနိစ္စ’’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ, အယံ သာဓီနပညတ္တိ ပရာဓီနပညတ္တိ စ, သာ ပညတ္တိ ပညာယ စ သီလဿ စ, ယထာ စတ္တာရိ ဈာနာနိ ဘာဝေထ. တဿ အတ္ထိ သမာဓိန္ဒြိယံ မုဒူနိ စတ္တာရိ ဣန္ဒြိယာနိ တာနိ စတုပရာဓီနာနိ, တီဏိ အဝေစ္စပ္ပသာဒေတိ ပရာဓီနံ သမာဓိန္ဒြိယံ စတ္တာရိ ဣန္ဒြိယာနိ ပရာဓီနာတိ စတူသု အရိယသစ္စေသု အပရာဓီနံ ပညိန္ဒြိယံ သတိပဋ္ဌာနေသု သမ္မပ္ပဓာနေသု ဝီရိယိန္ဒြိယံ. ဣတိ သကေ ပဒဋ္ဌာနေ သကေ ခေတ္တသာဓီနော သော ဓမ္မော, သော စ တတ္ထ ပညာပေတဗ္ဗော. တဿ ပဋိပက္ခာ နိဃာတော နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗော. ဧတ္ထာယံ အနေကာကာရပညတ္တိ ကေန ကာရဏေန အယံ ဓမ္မော ပညတ္တောတိ. အယံ ဝုစ္စတေ ပညတ္တိ.

จิตของบุคคลนั้นย่อมหลุดพ้นจากกามาสวะด้วย, ย่อมหลุดพ้นจากภวาสวะด้วย, ย่อมหลุดพ้นจากอวิชชาสวะด้วย ดังนี้ ย่อมบัญญัติปหานปัญญัติ (บัญญัติแห่งการละ). คาถาที่ว่า "ปัญญาของผู้ใดมีตัณหานำหน้า ย่อมหมุนไป" ย่อมบัญญัติมนาปปัญญัติ (บัญญัติแห่งความพอใจ). ดังนี้ พระผู้มีพระภาคย่อมบัญญัติธรรมอย่างหนึ่งด้วยบทว่า "เอวัมปะนะ มะนาปะปัญญัตติ". จริงอยู่ ไม่พึงตัดสินว่าตัณหาเป็นเหตุเกิดแห่งทุกข์, แต่พึงแสดงตัณหาว่าเป็นสมุทัยในที่ทั้งปวง. เหมือนอย่างที่ไม่อดทน ย่อมบรรเทา ย่อมละกามวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว ดังนี้ เป็นปฏิเขปปัญญัติ (บัญญัติแห่งการปฏิเสธ). อย่างนี้ ในบรรดาธรรมทั้งปวง ทั้งที่เป็นกุศลและอกุศล เขตแห่งธรรมใดมีอยู่ ธรรมนั้นเองย่อมเป็นไปในที่นั้น. ธรรมที่เหลือจากธรรมนั้นย่อมเป็นไปตามธรรมนั้น. บัญญัตินั้นมีสองอย่าง คือ ปราธินปัญญัติ (บัญญัติที่อาศัยผู้อื่น) และสาธินปัญญัติ (บัญญัติที่อาศัยตนเอง). สาธินปัญญัติคืออะไร? ดูกรภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงเจริญสมาธิ. ดูกรภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้มีจิตตั้งมั่นย่อมรู้ตามความเป็นจริง. ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า "รูปไม่เที่ยง" บัญญัตินี้ชื่อว่าสาธินปัญญัติ. และปราธินปัญญัติ, บัญญัตินั้นเป็นของปัญญาด้วย เป็นของศีลด้วย, เหมือนอย่างที่พวกเธอจงเจริญฌานสี่. แก่บุคคลนั้นมีสมาธินทรีย์. อินทรีย์สี่ที่อ่อนโยนเหล่านั้นมีความเกี่ยวข้องกับอริยสัจสี่. อินทรีย์สามมีความเกี่ยวข้องในความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหว. สมาธินทรีย์มีความเกี่ยวข้อง. อินทรีย์สี่มีความเกี่ยวข้องในอริยสัจสี่. ปัญญินทรีย์ชื่อว่าอปราธินะ. วิริยินทรีย์ในสติปัฏฐาน ในสัมมัปปธานชื่อว่าอปราธินะ. ดังนี้ ธรรมนั้นเป็นเจ้าของในปทัฏฐานของตน ในเขตของตน, และธรรมนั้นพึงบัญญัติในที่นั้น. การกำจัดธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ของธรรมนั้นพึงแสดง. ในเรื่องนี้ บัญญัติที่มีอาการหลายอย่างนี้ ธรรมนี้ถูกบัญญัติไว้ด้วยเหตุอะไร? นี้เรียกว่าปัญญัติหาร.

၅၃. တတ္ထ ကတမော ဩတရဏော ဟာရော? ဆသု ဓမ္မေသု ဩတာရေတဗ္ဗံ. ကတမေသု ဆသု? ခန္ဓေသု ဓာတူသု အာယတနေသု ဣန္ဒြိယေသု သစ္စေသု ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေသု. နတ္ထိ တံ သုတ္တံ ဝါ ဂါထာ ဝါ ဗျာကရဏံ ဝါ. ဣမေသု ဆန္နံ ဓမ္မာနံ အညတရသ္မိံ န သန္ဒိဿတိ. ဧတ္တာဝတာ ဧသ သဗ္ဗာ ဒေသနာ ယာ တာ ခန္ဓာ ဝါ ဓာတုယော ဝါ အာယတနာနိ ဝါ သစ္စာနိ ဝါ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေါ ဝါ, တတ္ထ ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံ ဝေဒနာက္ခန္ဓော ရာဂဒေါသမောဟာနံ ပဒဋ္ဌာနံ. တတ္ထ တိဿော ဝေဒနာယော တဿ သုခါယ ဝေဒနာယ သောမနဿော သဝိစာရော, ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ ဒေါမနဿော သဝိစာရော, အဒုက္ခမသုခါယ ဝေဒနာယ ဥပေက္ခော သဝိစာရော. ယံ ပုန တတ္ထ ဝေဒယိတံ ဣဒံ ဒုက္ခသစ္စံ, ခန္ဓေသု သင်္ခါရက္ခန္ဓော တတ္ထ ကာယော ပမတ္တံ သဥပဝတ္တတိ, တဉ္စ သင်္ခါရဂတော ဒွိဓာ စ ဘဝင်္ဂေါတရဏံ ကမ္မံ တီဏိ စ သင်္ခါရာနိ ပုညာဘိသင်္ခါရာ ဝါ အပုညာ ဝါ အာနေဉ္ဇာ ဝါ ဟေတု သဗ္ဗသရာဂဿ နော ဝီတရာဂဿ, ဒေါသဿ အဘိသင်္ခါရာနိ စ အဝီတရာဂေါ စေတေတိ စ ပကပ္ပေတိ စ, ဝီတရာဂေါ [Pg.236] ပန စေတေတိ စ နော အဘိသင်္ခရောတိ, ယံ ဥဏှံ ဝဇိရံ ကဋ္ဌေ ဝါ ရုက္ခေ ဝါ အညတ္ထ ဝါ ပတန္တံ ဘိန္ဒတိ စ ဍဟတိ စ, ဧဝံ သရာဂစေတနာ စေတေတိ စ အဘိသင်္ခရောတိ စ. ယထာ သတံ ဝဇိရံ န ဘိန္ဒတိ န စ ဍဟတိ, ဧဝံ ဝီတရာဂစေတနာ စေတေတိ န စ အဘိသင်္ခရောတိ. တတ္ထ ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံ ဧကော ခန္ဓော အနိန္ဒြိယသရီရံ သညာက္ခန္ဓော.

๕๓. ในบรรดาหารเหล่านั้น โอตารณหารคืออะไร? พึงนำลงในธรรมหกอย่าง. ในหกอย่างอะไรบ้าง? พึงนำลงในขันธ์ทั้งหลาย, ในธาตุทั้งหลาย, ในอายตนะทั้งหลาย, ในอินทรีย์ทั้งหลาย, ในสัจจะทั้งหลาย, ในปฏิจจสมุปบาททั้งหลาย. พระสูตรก็ดี คาถาก็ดี พยากรณ์ก็ดี ไม่มี (ที่ว่า) ย่อมไม่ปรากฏในธรรมหกอย่างเหล่านี้อย่างใดอย่างหนึ่ง. ด้วยประมาณเท่านี้ เทศนาทั้งปวงนี้คือขันธ์ทั้งหลายก็ดี ธาตุทั้งหลายก็ดี อายตนะทั้งหลายก็ดี สัจจะทั้งหลายก็ดี ปฏิจจสมุปบาทก็ดี, ในเทศนานั้น เวทนาขันธ์เป็นปทัฏฐานของราคะ โทสะ โมหะ ในบรรดาขันธ์ห้า. ในเทศนานั้น เวทนามีสามอย่าง. ในบรรดาเวทนาสามนั้น ในสุขเวทนามีโสมนัสพร้อมด้วยวิจาร, ในทุกขเวทนามีโทมนัสพร้อมด้วยวิจาร, ในอทุกขมสุขเวทนามีอุเบกขาพร้อมด้วยวิจาร. อนึ่ง การเสวยอารมณ์ใดมีอยู่ในเวทนาเหล่านั้น การเสวยอารมณ์นี้ชื่อว่าทุกขสัจ. ในบรรดาขันธ์ทั้งหลาย ชื่อว่าสังขารขันธ์. ในสังขารขันธ์นั้น กายย่อมเกิดร่วมกับผู้ประมาท. และกายนั้นเมื่อถึงสังขารแล้ว มีสองอย่าง คือ กรรมที่นำลงสู่ภวังค์ และสังขารสามอย่าง คือ ปุญญาภิสังขาร อปุญญาภิสังขาร หรืออาเนญชาภิสังขาร เป็นเหตุแก่บุคคลผู้มีราคะทั้งปวง แต่ไม่เป็นเหตุแก่บุคคลผู้ปราศจากราคะ. และมีการปรุงแต่งของโทสะ. ผู้ที่ราคะยังไม่ปราศจาก ย่อมคิดด้วย ย่อมดำริด้วย. แต่ผู้ปราศจากราคะย่อมคิด แต่ไม่ปรุงแต่ง. เพชรร้อนใดเมื่อตกลงในไม้ก็ดี ในต้นไม้ก็ดี ในที่อื่นใดก็ดี ย่อมทำลายด้วย ย่อมเผาด้วย, อย่างนี้ เจตนาของผู้มีราคะย่อมคิดด้วย ย่อมปรุงแต่งด้วย. เหมือนอย่างที่เพชรเย็นไม่ทำลายและไม่เผา, อย่างนี้ เจตนาของผู้ปราศจากราคะย่อมคิด แต่ไม่ปรุงแต่ง. ในคำนั้น ในบรรดาขันธ์ห้า เจตนาเป็นขันธ์อย่างหนึ่ง. ขันธ์ที่ไม่เกี่ยวข้องกับอินทรีย์คือสัญญาขันธ์.

တတ္ထ ဓာတူနံ အဋ္ဌာရသ ဓာတုယော. တတ္ထ ယာ ရူပီ ဒသ ဓာတုယော, တာသု ဒေသိယမာနာသု ရူပက္ခန္ဓော နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗော, ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ. ယေပိ စ ဆ ဝိညာဏကာယာ မနောဓာတုသတ္တမာ, တတ္ထ ဝိညာဏက္ခန္ဓော စ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗော, ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ. ဓမ္မဓာတု ပန ဓမ္မသမောသရဏာ, သော ဓမ္မော ဟေတုနာ စ နိဿန္ဒေန စ ဖလေန စ ကိစ္စေန စ ဝေဝစနေန စ ယေန ယေန ဥပလဗ္ဘတိ, တေန တေန နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗော. ယဒိ ဝါ ကုသလာ ယဒိ ဝါ အကုသလာ ယဒိ ဝါ အဗျာကတာ ယဒိ ဝါ အသင်္ခတာ. ဒွါဒသန္နံ အာယတနာနံ ဒသ အာယတနာနိ ရူပါနိ တံ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗံ. ရူပက္ခန္ဓော စ မနာယတနဉ္စ ဝိညာဏက္ခန္ဓေန နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗံ, ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ. ဓမ္မာယတနံ နာနာဓမ္မသမောသရဏံ. တတ္ထ ယေ ဓမ္မာ ဣန္ဒြိယာနံ ဣန္ဒြိယေသု နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗာ, ယေ အနိန္ဒြိယာနံ အနိန္ဒြိယေသု နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗာ. ပရိယာယတော စ ဩတာရေတဗ္ဗာ. ယထာ သာ ဓမ္မဓာတု တထာ ဓမ္မာယတနံ ပရိယေသိတဗ္ဗံ. ယာယေဝ ဟိ ဓမ္မဓာတု တဒေဝ ဓမ္မာယတနံ အနူနံ အနဓိကံ.

ในคำนั้น ธาตุมีสิบแปดอย่าง. ในธาตุเหล่านั้น ธาตุที่เป็นรูปสิบอย่างเหล่าใดมีอยู่ เมื่อแสดงธาตุเหล่านั้น พึงแสดงรูปขันธ์ว่าเป็นทุกขอริยสัจ. และวิญญาณกายหกอย่างและมโนธาตุเป็นที่เจ็ด, ในธาตุเหล่านั้น พึงแสดงวิญญาณขันธ์ว่าเป็นทุกขอริยสัจ. ส่วนธรรมธาตุมีการรวมกันในธัมมายตนะ. ธรรมนั้นพึงแสดงด้วยเหตุ, ด้วยผลสืบเนื่อง, ด้วยผล, ด้วยกิจ, ด้วยคำไวพจน์, ด้วยเหตุใดๆ ที่ย่อมได้. ถ้าเป็นกุศลก็ดี อกุศลก็ดี อัพยากฤตก็ดี อสังขตะก็ดี พึงแสดง. ในบรรดาอายตนะสิบสอง อายตนะสิบอย่างเป็นรูป. พึงแสดงรูปอายตนะนั้นว่าเป็นทุกขอริยสัจ. และพึงแสดงรูปขันธ์และมนายตนะด้วยวิญญาณขันธ์ว่าเป็นทุกขอริยสัจ. ธัมมายตนะมีการรวมกันในธรรมที่ต่างกัน. ในคำนั้น ธรรมเหล่าใดพึงแสดงในอินทรีย์ทั้งหลาย, ธรรมเหล่าใดพึงแสดงในอนินทรีย์ทั้งหลาย. และพึงนำลงโดยปริยาย. เหมือนอย่างที่ธรรมธาตุนั้น พึงแสวงหาธัมมายตนะเช่นนั้น. จริงอยู่ ธรรมธาตุใดมีอยู่ ธรรมธาตุนั้นเองชื่อว่าธัมมายตนะ ไม่ขาดไม่เกิน.

တတ္ထ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေါ အတ္ထိ တိဝိဓော, အတ္ထိ စတုဗ္ဗိဓော, အတ္ထိ ဒုဝိဓော. တတ္ထ တိဝိဓော ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေါ ဟေတုဖလနိဿန္ဒော. အဝိဇ္ဇာ သင်္ခါရာ တဏှာ ဥပါဒါနံ စ အယံ ဟေတု, ဝိညာဏံ နာမရူပံ သဠာယတနံ ဖဿော ဝေဒနာ စ အယံ ပစ္စယော, ယော ဘဝေါ အယံ ဝိပါကော, ယာ ဇာတိ မရဏံ အယံ နိဿန္ဒော.

ในพระธรรมเทศนานั้น ปฏิจจสมุปบาทมี ๓ อย่าง มี ๔ อย่าง มี ๒ อย่าง. ในคำนั้น ปฏิจจสมุปบาทมี ๓ อย่าง คือ เหตุ ผล และผลสืบเนื่อง. อวิชชา สังขาร ตัณหา และอุปาทานนี้เป็นเหตุ. วิญญาณ นามรูป สฬายตนะ ผัสสะ และเวทนานี้เป็นปัจจัย. ภพใด ภพนี้เป็นวิบาก. ชาติใด มรณะใด ชาติและมรณะนี้เป็นผลสืบเนื่อง.

ကထံ စတုဗ္ဗိဓော ဟေတု ပစ္စယော ဝိပါကော နိဿန္ဒော စ? အဝိဇ္ဇာ စ တဏှာသင်္ခါရာ စ ဥပါဒါနံ စ – အယံ ဟေတု. ဝိညာဏံ နာမရူပဿ ပစ္စယော. နာမရူပံ ဥပပဇ္ဇတိ, တထာ ဥပပန္နဿ သဠာယတနံ ဖဿော ဝေဒနာ စ – အယံ ပစ္စယော. ယော ဘဝေါ အယံ ဝိပါကော. ယာ ဇာတိ ယာ စ ဇရာမရဏံ – အယံ နိဿန္ဒော.

ปฏิจจสมุปบาทมี ๔ อย่างเป็นอย่างไร คือ เหตุ ปัจจัย วิบาก และผลสืบเนื่อง? อวิชชา ตัณหา สังขาร และอุปาทานนี้เป็นเหตุ. วิญญาณเป็นปัจจัยแก่นามรูป. นามรูปย่อมเกิดขึ้น, เช่นนั้น สฬายตนะ ผัสสะ และเวทนาเป็นปัจจัยแก่บุคคลผู้เกิดแล้วนี้เป็นปัจจัย. ภพใด ภพนี้เป็นวิบาก. ชาติใด ชราและมรณะใด ชาติเป็นต้นนี้เป็นผลสืบเนื่อง.

ကထံ ဒုဝိဓော ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေါ? အဝိဇ္ဇာ သင်္ခါရာ တဏှာ ဥပါဒါနံ – အယံ သမုဒယော. ဝိညာဏံ နာမရူပံ သဠာယတနံ ဖဿော ဝေဒနာ ဘဝေါ ဇာတိ မရဏဉ္စ [Pg.237] – ဣဒံ ဒုက္ခံ. ယံ ပန အဝိဇ္ဇာနိရောဓာ သင်္ခါရနိရောဓော ဣမာနိ တပ္ပဋိပက္ခေန ဒွေ သစ္စာနိ. တသ္မာ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေါ ယေန အာကာရေန နိဒ္ဒိဋ္ဌော, တေန တေန နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗော.

ปฏิจจสมุปบาทมี ๒ อย่าง เป็นอย่างไร? อวิชชา สังขาร ตัณหา อุปาทาน นี้เป็นสมุทัย. วิญญาณ นามรูป สฬายตนะ ผัสสะ เวทนา ภพ ชาติ และมรณะ นี้เป็นทุกข์. อนึ่ง ความดับแห่งสังขารใดมีอยู่เพราะความดับแห่งอวิชชา ความดับเหล่านี้เป็นสัจจะ ๒ อย่างโดยความเป็นปฏิปักษ์ต่ออวิชชาเป็นต้นนั้น. เพราะเหตุนั้น ปฏิจจสมุปบาทอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้ด้วยอาการใด พึงแสดงด้วยอาการนั้นๆ.

တထာ ဗာဝီသတိ ဣန္ဒြိယာနိ. ဒွါဒသ ဣန္ဒြိယာနိ စက္ခုန္ဒြိယာနိ စက္ခုန္ဒြိယံ ယေန ဒေါမနဿိန္ဒြိယံ, ဣဒံ ဒုက္ခံ. ပုရိသိန္ဒြိယံ စ ဒိဋ္ဌိယာ စ တဏှာပဒဋ္ဌာနံ. ယတော ပုရိသော ပုရိသကာနံ တံ ဧဝံ ကာတဗ္ဗတာ. အထ အဇ္ဈတ္တံ သာရဇ္ဇတိ. အယံ အဟံကာရော တံ ယသာ သာရတ္တော ဗဟိဒ္ဓါ ပရိယေသတိ, အယံ မမံကာရော ဧဝံ ဣတ္ထီ, တတ္ထ သုခိန္ဒြိယံ စ သောမနဿိန္ဒြိယံ စ ပုရိသိန္ဒြိယဿာနုဝတ္တကာ ဟောန္တိ. တဿ အဓိပ္ပာယပရိပုဏ္ဏာ လောဘဓမ္မာ ကုသလမူလေ ပဝဍ္ဎေန္တိ. တဿ စေ အယမဓိပ္ပာယော န ပါရိပူရိံ ဂစ္ဆတိ. တဿ ဒုက္ခိန္ဒြိယံ စ ဒေါမနဿိန္ဒြိယံ စ ဝတ္တတိ. ဒေါသော စ အကုသလမူလံ ပဝဍ္ဎတိ. သစေ ပန ဥပေက္ခာ ဘာဝေတိ ဥပေက္ခိန္ဒြိယဿ အနုဝတ္တကာမာ ဘဝတိ. အမောဟော စ ကုသလမူလံ ပဝဍ္ဎတိ. ဣတိ သတ္တ ဣန္ဒြိယာနိ ကိလေသဝတ္ထုမုပါဒါယ အနနွေမာနိ အဝမာနိ သဗ္ဗဿ ဝေဒနာ ဣတ္ထိန္ဒြိယံ ပုရိသိန္ဒြိယံ. တတ္ထ အဋ္ဌ ဣန္ဒြိယာနိ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ယာဝ အညာတာဝိနော ဣန္ဒြိယံ, အယံ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ. ဒသန္နံ ပညိန္ဒြိယာနံ ကာမရာဂဿ ပဒဋ္ဌာနံ. မနိန္ဒြိယံ ဘဝရာဂဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ပညိန္ဒြိယာနိ ရူပရာဂဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ဣတ္ထိန္ဒြိယံ စ ပုရိသိန္ဒြိယံ စ သတ္တ ပညတ္တိယာ ပဒဋ္ဌာနံ. တတ္ထ ယေန ယေန ဣန္ဒြိယေန ယုတ္တံ ဝါ ဂါထာယ ဩတာရေတုံ သက္ကောတိ, တေန တေန နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗော. ဧဝံ ခန္ဓေသု ဓာတူသု အာယတနေသု သစ္စေသု ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေသု အယံ ဩတရဏော ဟာရော.

เช่นนั้น อินทรีย์ ๒๒ อย่าง. อินทรีย์ ๑๒ อย่าง มีจักขุนทรีย์เป็นต้น. โทมนัสสินทรีย์ใดมีอยู่ อินทรีย์นี้เป็นทุกข์. ตัณหาเป็นเหตุใกล้แห่งปุริสินทรีย์และทิฏฐิ. เพราะเหตุใด บุรุษย่อมยินดีในสันดานภายในว่า 'สิ่งนี้เป็นสิ่งที่ควรทำสำหรับบุรุษทั้งหลายอย่างนั้น'. ความเมาด้วยมานะว่าเรา (อหังการ) นั้น ผู้ยินดีในยศย่อมแสวงหาอารมณ์ภายนอก ความเมาด้วยมานะว่าของเรา (มมังการ) นี้ สตรีก็เช่นนี้. ในอินทรีย์เหล่านั้น สุขินทรีย์และโสมนัสสินทรีย์ย่อมเป็นไปตามปุริสินทรีย์. ธรรมอันเป็นโลภะอันเป็นเครื่องให้ความปรารถนาเต็มเปี่ยมของบุรุษนั้น ย่อมทำให้อกุศลมูลเจริญขึ้น. ถ้าความปรารถนานี้ของบุรุษนั้นไม่ถึงความเต็มเปี่ยม ทุกขินทรีย์และโทมนัสสินทรีย์ย่อมเป็นไปแก่บุรุษนั้น. โทสะย่อมทำให้อกุศลมูลเจริญขึ้น. อนึ่ง ถ้าเจริญอุเบกขา ย่อมมีความปรารถนาที่จะเป็นไปตามอุเบกขินทรีย์. อโมหะย่อมทำให้กุศลมูลเจริญขึ้น. ดังนี้ อินทรีย์ ๗ อย่างอาศัยวัตถุแห่งกิเลสย่อมมี ไม่มีความยิ่งหย่อน. อิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์อาศัยเวทนาของสัตว์ทั้งปวงย่อมมี. ในอินทรีย์เหล่านั้น อินทรีย์ ๘ อย่าง คือ สัทธินทรีย์จนถึงอัญญาตาวินทรีย์ อินทรีย์ ๘ อย่างนี้ชื่อว่ามรรคสัจจะอันเป็นปฏิปทาเครื่องถึงความดับทุกข์. ปัญญินทรีย์ในอินทรีย์ ๑๐ อย่างเป็นเหตุใกล้แห่งกามราคะ. มนินทรีย์เป็นเหตุใกล้แห่งภวราคะ. ปัญญินทรีย์เป็นเหตุใกล้แห่งรูปราคะ. อิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์เป็นเหตุใกล้แห่งปัญญา ๗ อย่าง. ในพระธรรมเทศนานนั้น พึงแสดงด้วยอินทรีย์ใดๆ ที่สามารถจะนำลงในคาถาที่ประกอบแล้วด้วยอินทรีย์นั้นๆ. อย่างนี้ ในขันธ์ทั้งหลาย ในธาตุทั้งหลาย ในอายตนะทั้งหลาย ในสัจจะทั้งหลาย ในปฏิจจสมุปบาททั้งหลาย นี้ชื่อว่าโอตรณหาร.

၅၄. တတ္ထ ကတမော သောဓနော ဟာရော? ယော ဂါထာ ဧကေန အာရမ္ဘော ဘာသိဿန္တိ. တတ္ထ ဧကိဿာ ဘာသိတာယ အဝသိဋ္ဌာသု ဘာသိတာသု သော အတ္ထော န နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗော. ကိံ ကာရဏံ? န ဟိ တာဝ သော အတ္ထော ဘာသိတော, သော အဘာသိတော န သက္ကာ နိဒ္ဒိသိတုံ. ယထာ ကိံ အပ္ပမာဒေါ အမတံ ပဒန္တိ ဂါထာ အယမေကာ ဂါထာ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗာ. ကိံ ကာရဏံ, အတ္ထိက္ခာတာဝ ဣမဿ အာရမ္ဘဿ အနဘာသိတံ?

๕๔. ในหารเหล่านั้น โสธนหารเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคเจ้าใดจักตรัสคาถาที่ทรงปรารภด้วยบทหนึ่ง. ในคาถานั้น เมื่อตรัสพระธรรมเทศนาบทหนึ่งแล้ว อรรถนั้นไม่พึงแสดงในพระธรรมเทศนาที่เหลือที่ตรัสแล้ว. เหตุเป็นอย่างไร? เพราะว่าอรรถนั้นยังไม่ได้ตรัส อรรถที่ไม่ได้ตรัสไม่สามารถจะแสดงได้. อุทาหรณ์เป็นอย่างไร คือ คาถาว่า 'อัปปมาโท อมตํ ปทํ' นี้เป็นคาถาบทหนึ่งที่พึงแสดง. เหตุเป็นอย่างไร? เพราะพระธรรมเทศนาที่ตรัสแล้วเท่านั้นมีอยู่ ส่วนพระธรรมเทศนาที่ปรารภแล้วนี้ยังไม่ได้ตรัส.

ဧဝံ ဝိသေသတော ဉတွာ, အပ္ပမာဒမှိ ပဏ္ဍိတာ;

အပ္ပမာဒေ ပမောဒန္တိ, အရိယာနံ ဂေါစရေ ရတာတိ.

บัณฑิตทั้งหลายรู้ความพิเศษนี้อย่างนี้แล้ว ย่อมยินดีในความไม่ประมาท ยินดีในโคจรของพระอริยะทั้งหลาย.

ဣဒံ [Pg.238] အဘာသိတံ. ဣမိဿာပိ ဂါထာယ ဘာသိတာယ အတ္ထော နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗော. ကိံ ကာရဏံ, အတ္ထိ တတ္ထ အဝသိဋ္ဌံ? တေ ဈာယိနော သာတတိကာ, နိစ္စံ ဒဠှပရက္ကမာတိ ဂါထာ, ဧဝံ ဣမာ ဂါထာယော ဥပဓာရိတာ ယဒါ ဘဝန္တိ, တဒါ အတ္ထော နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗော. ဧဝံ အဿုတပုဗ္ဗေသု သုတ္တေသု ဗျာကရဏေသု ဝါ ဧကုဒ္ဒေသော ဘာသိတော. ယာ ဝီမံသာ တုလနာ ဣဒံ အတ္ထိ ကိစ္စံ, ဣဒံ သုတ္တံ ဘာသိတံ တဿ ဝေဝစနံ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ ဝါ န ဝါတိ. တတ္ထ ယာ ဝီမံသာ, အယံ ဝုစ္စတေ သောဓနော ဟာရော.

นี้เป็นอภาสิตเทศนา. เมื่อคาถานี้ตรัสแล้ว อรรถก็พึงแสดง. เหตุเป็นอย่างไร? เพราะในพระธรรมเทศนานั้นมีส่วนที่เหลืออยู่. คาถาว่า 'เต ฌายิโน สาตติกา, นิจฺจํ ทฬฺหปรกฺกมา' มีอยู่. อย่างนี้ เมื่อคาถาเหล่านี้ถูกทรงไว้ในกาลใด ในกาลนั้นอรรถพึงแสดง. อย่างนี้ ในสูตรทั้งหลายที่ไม่เคยได้ยินมาก่อน หรือในไวยากรณ์ทั้งหลาย พระธรรมเทศนาที่มีการแสดงเหมือนกันตรัสแล้ว. การสอบสวนใด การเปรียบเทียบใดมีอยู่ นี้ชื่อว่ากิจ. สูตรนี้ตรัสแล้ว คำพ้องของสูตรนั้นแสดงไว้แล้วหรือไม่แสดงไว้แล้ว. ในสูตรนั้น การสอบสวนใดมีอยู่ การสอบสวนนี้เรียกว่าโสธนหาร.

၅၅. တတ္ထ ကတမော အဓိဋ္ဌာနော ဟာရော? ဧကတ္တတာ စ ဝေမတ္တတာ စ. တတ္ထ ကိတပညတ္တိ စ ကိစ္စပညတ္တိ စ. သာ ဧကတ္တတာ စ ဝေမတ္တတာ စ ယထာ ပညတ္တိ ဧကဝေဝစနေန ဝေမတ္တတာ ပဇာနာတီတိ ပညာ, သာ စ အာဓိပတေယျဋ္ဌေန ပညတ္တိ. ယံ အနောမတ္တိယဋ္ဌေန ပညတ္တန္တိ. တံ အနောမတ္တိယဋ္ဌေန ပညာဗလံ. တနုဘူတာ ဂေါစရတ္တဝသာ သေဝသတိ တီသု ရတနေသု အနုဿတိ ဗုဒ္ဓါနုဿတိ ဓမ္မာနုဿတိ သံဃာနုဿတိ အဝိပရီတာနုဿရဏတာယ. သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဓမ္မာနံ ပဝိစယေန ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ အဘိနီဟာရတော အဘိညာတိ. သင်္ခေပေန မဂ္ဂါ ကာ ဝတ္ထု အဝိကောပနတာယ ဧကတ္တာ, ယထာ ဥဏှေန သံသဋ္ဌံ ဥဏှောဒကံ, သီတေန သံသဋ္ဌံ သီတောဒကံ ခါရောဒကံ ဂုဠှောဒကန္တိ, ဣဒံ ဧကတ္တတာ ဝေမတ္တတာ စ.

๕๕. ในหารเหล่านั้น อธิฏฐานหารเป็นอย่างไร? ความเป็นอันเดียวกัน (เอกัตตตา) และความเป็นต่างกัน (เวมัตตตา) มีอยู่. ในพระธรรมเทศนานั้น กิจบัญญัติก็มีอยู่. กิจบัญญัตินั้นมีความเป็นอันเดียวกันและความเป็นต่างกัน ปัญญาย่อมรู้ความเป็นต่างกันด้วยคำพ้องบทหนึ่งตามบัญญัติ เพราะเหตุนั้นชื่อว่าปัญญา. ปัญญานั้นชื่อว่าบัญญัติเพราะอรรถว่าครอบงำ (เป็นใหญ่). ปัญญาใดชื่อว่าบัญญัติเพราะอรรถว่าไม่ต่ำทราม เพราะเหตุนั้นปัญญานั้นชื่อว่าปัญญาผลเพราะอรรถว่าไม่ต่ำทราม. อนุสสติในพระรัตนตรัย ๓ อย่าง คือ พุทธานุสสติ ธัมมานุสสติ สังฆานุสสติ มีอยู่เพราะความเป็นผู้ระลึกเนืองๆ โดยไม่ผิดพลาด และเพราะความเป็นไปตามอารมณ์ ชื่อว่าสติ. สัมมาทิฏฐิด้วยการเลือกเฟ้นธรรมทั้งหลายชื่อว่าธัมมวิจยสัมโพชฌงค์. ชื่อว่าอภิญญาเพราะการนำไปสู่เบื้องหน้าเป็นต้น. โดยย่อ มรรคทั้งหลายชื่อว่าเอกัตตาเพราะความเป็นอันเดียวกันแห่งวัตถุที่ไม่กำเริบ. อุปมาเป็นอย่างไร คือ น้ำเย็นที่ผสมด้วยน้ำร้อนเป็นน้ำร้อน น้ำร้อนที่ผสมด้วยน้ำเย็นเป็นน้ำเย็น เป็นน้ำเค็ม เป็นน้ำหวาน ที่กล่าวมานี้ชื่อว่าความเป็นเอกัตตาและความเป็นเวมัตตาก็มีอยู่.

အတ္ထိ ပုန ဓမ္မော နာနာဓမ္မသံဃတော ဧကတော ယထာရူပံ စတ္တာရော ဝါရေတဗ္ဗာ, တဉ္စ ရူပန္တိ ဧကတ္တတာ. ပထဝီဓာတု အာပေါ တေဇော ဝါယောဓာတူတိ ဝေမတ္တတာ. ဧဝံ သဗ္ဗာ စတဿော ဓာတုယော ရူပန္တိ ဧကတ္တတာ, ပထဝီဓာတု အာပေါ တေဇော ဝါယောဓာတူတိ ဝေမတ္တတာ. ပထဝီဓာတူတိ လက္ခဏတော ဧကတ္တတာ, သံကိဏ္ဏဝတ္ထုတော ဝေမတ္တတာ. ယံ ကိဉ္စိ ကက္ခဠလက္ခဏံ, သဗ္ဗံ တံ ပထဝီဓာတူတိ ဧကတ္တတာ. ကေသာ လောမာ နခါ ဒန္တာ ဆဝိ စမ္မန္တိ ဝေမတ္တတာ. ဧဝံ သဗ္ဗံ စတဿော ဓာတုယော ရူပန္တိ ဧကတ္တံ. သဒ္ဒါ ဂန္ဓာ ရသာ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာတိ ဝေမတ္တတာ.

อีกอย่างหนึ่ง ธรรมทั้งหลายจากหมู่แห่งธรรมต่างๆ รวมกัน ๔ อย่างพึงกำหนดตามสมควร ธรรมชาตินั้นชื่อว่ารูป ดังนี้เป็นความเป็นอันเดียวกัน. ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ นี้เป็นความเป็นต่างกัน. อย่างนี้ ธาตุ ๔ อย่างทั้งหมดชื่อว่ารูป ดังนี้เป็นความเป็นอันเดียวกัน ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ นี้เป็นความเป็นต่างกัน. ปฐวีธาตุนั้นโดยลักษณะเป็นความเป็นอันเดียวกัน โดยวัตถุที่ปะปนกันเป็นความเป็นต่างกัน. วัตถุใดๆ มีลักษณะหยาบกระด้าง ทั้งหมดนั้นชื่อว่าปฐวีธาตุ ดังนี้เป็นความเป็นอันเดียวกัน. ผม ขน เล็บ ฟัน หนังบาง หนังหนา นี้เป็นความเป็นต่างกัน. อย่างนี้ ธาตุ ๔ อย่างทั้งหมดชื่อว่ารูป นี้ชื่อว่าความเป็นอันเดียวกัน. สัททารมณ์ คันธารมณ์ รสารมณ์ โผฏฐัพพารมณ์ นี้เป็นความเป็นต่างกันมีอยู่.

အတ္ထိ ပုန ဓမ္မော ဝေမတ္တတာ အညော နာမံ လဘတိ. ယထာ ကာယာနုပဿနာယ နဝသညာ ဝိနီလကသညာ ဥဒ္ဓုမာတကသညာ, အယံ အသုဘသညာ, ယာ ဧကတ္တတာ အာရမ္မဏတော ဝေမတ္တတော, သာ ဧဝံ သညာဝေဒနာသု အာဒီနဝံ သမနုပဿတော တထာဓိဋ္ဌာနံ သမာဓိန္ဒြိယံ စ သာယေဝ [Pg.239] ဓမ္မေသု တတ္ထ သညာဘာဝနာ ဝီရိယိန္ဒြိယံ စ ဓမ္မေသု ဓမ္မာနုပဿနာ စိတ္တေ အတ္တသညံ ပဇဟတော ပညိန္ဒြိယံ စ စိတ္တေ စိတ္တာနုပဿနာ. (ဣတိ) ယော ကောစိ ဉာဏပစာရော သဗ္ဗသော ပညာယ ဂေါစရော ပညာ, အယံ ဝေမတ္တတာ, ယထာ ကာမရာဂေါ ဘဝရာဂေါ ဒိဋ္ဌိရာဂေါတိ ဝေမတ္တတာ တဏှာယ. ဣတိ ယံ ဧကတ္တတာယ စ ဝေမတ္တတာယ စ ဉာဏံ ဝီမံသနာ တုလနာ. အယံ အဓိဋ္ဌာနော ဟာရော.

อีกอย่างหนึ่ง ธรรมคือเวมัตตตา (ความต่างกัน) ย่อมได้ชื่ออื่น เช่น ในกายานุปัสสนา สัญญา ๙ อย่าง มีวินีลกสัญญาและอุทธุมาตกสัญญาเป็นต้น ย่อมได้ (ชื่อเหล่านี้) นี้คืออสุภสัญญา. ความเป็นเอกัตตตา (ความเป็นอันเดียวกัน) ใดมีอยู่โดยอารมณ์จากความเป็นเวมัตตตา (ความต่างกัน), ความเป็นเอกัตตตานั้นเป็นอย่างนี้ แก่บุคคลผู้พิจารณาเห็นโทษในสัญญาและเวทนาทั้งหลาย, การตั้งมั่นเช่นนั้นชื่อว่าสมาธินทรีย์. สมาธินทรีย์นั้นเองในการเจริญสัญญาในธรรมเหล่านั้นชื่อว่าวิริยินทรีย์. ธัมมานุปัสสนาในธรรมทั้งหลาย. ปัญญินทรีย์แก่บุคคลผู้ละอัตตสัญญาในจิต. จิตตานุปัสสนาในจิต. (ดังนี้) การเที่ยวไปแห่งญาณใดๆ อันเป็นอารมณ์ของปัญญาโดยประการทั้งปวง คือปัญญา, นี้คือเวมัตตตา. เช่น กามราคะ ภวราคะ ทิฏฐิราคะ เป็นเวมัตตตาของตัณหา. ดังนี้ ญาณใด การพิจารณา (วีมังสา) ใด การเปรียบเทียบ (ตุลนา) ใด มีอยู่ในความเป็นเอกัตตตาและความเป็นเวมัตตตา, นี้คืออธิฏฐานหาร.

၅၆. တတ္ထ ကတမော ပရိက္ခာရော ဟာရော? သဟေတု သပ္ပစ္စယံ ဝေါဒါနဉ္စ သံကိလေသော စ, ယံ တဒုဘယံ ပရိယေဋ္ဌိ, သ ပရိက္ခာရော ဟာရော. ဣတိ ဓမ္မာနံ သဟေတုကာနံ ဟေတု ပရိယေသိတဗ္ဗော, သပ္ပစ္စယာနံ ပစ္စယော ပရိယေသိတဗ္ဗော.

๕๖. ในหารเหล่านั้น ปริกขารหารเป็นอย่างไร? ความผ่องแผ้วและความเศร้าหมองที่เป็นไปกับด้วยเหตุและเป็นไปกับด้วยปัจจัยมีอยู่, การแสวงหาธรรมทั้งสองนั้นใด, การแสวงหานั้นชื่อว่าปริกขารหาร. ดังนี้ เหตุของธรรมทั้งหลายที่มีเหตุพึงแสวงหา, ปัจจัยของธรรมทั้งหลายที่มีปัจจัยพึงแสวงหา.

တတ္ထ ကိံ နာနာကရဏံ, ဟေတုဿ စ ပစ္စယဿ စ? သဘာဝေါ ဟေတု, ပရဘာဝေါ ပစ္စယော. ပရဘာဝဿ ပစ္စယော ဟေတုပိ, သဘာဝဿ ဟေတုယာ ပရဘာဝဿ ကဿစိ ပစ္စယော အဝုတ္တော ဟေတု, ဝုတ္တော ပစ္စယော. အဇ္ဈတ္တိကော ဟေတု, ဗာဟိရော ပစ္စယော. သဘာဝေါ ဟေတု, ပရဘာဝေါ ပစ္စယော. နိဗ္ဗတ္တကော ဟေတု, ပဋိဂ္ဂါဟကော ပစ္စယော. နေဝါသိကော ဟေတု, အာဂန္တုကော ပစ္စယော. အသာဓာရဏော ဟေတု, သာဓာရဏော ပစ္စယော. ဧကောယေဝ ဟေတု, အပရာပရော ပစ္စယော.

ในสองอย่างนั้น อะไรคือความแตกต่างกันระหว่างเหตุและปัจจัย? สภาวะคือเหตุ, ภาวะอื่นคือปัจจัย. ปัจจัยพึงเป็นภาวะอื่น, แม้เหตุพึงเป็นสภาวะ. ในบางกรณี ปัจจัยของสภาวะที่เป็นเหตุซึ่งเป็นภาวะอื่น ท่านไม่เรียกว่าเหตุ แต่เรียกว่าปัจจัย. สิ่งที่เป็นภายในคือเหตุ, สิ่งที่เป็นภายนอกคือปัจจัย. สภาวะคือเหตุ, ภาวะอื่นคือปัจจัย. สิ่งที่ทำให้เกิดคือเหตุ, สิ่งที่รองรับคือปัจจัย. สิ่งที่อยู่ประจำคือเหตุ, สิ่งที่มาเยือนคือปัจจัย. สิ่งที่ไม่ทั่วไปคือเหตุ, สิ่งที่ทั่วไปคือปัจจัย. เหตุมีเพียงหนึ่ง, ปัจจัยมีสืบๆ กันไป.

ဟေတုဿ ဥပကရဏံ သမုဒါနေတဗ္ဗော. သမုဒါနံ ဟေတု, တတ္ထ ဒုဝိဓော ဟေတု. ဒုဝိဓော ပစ္စယော – သမနန္တရပစ္စယော စ ပရမ္ပရပစ္စယော စ. ဟေတုပိ ဒုဝိဓော – သမနန္တရဟေတု စ ပရမ္ပရဟေတု စ. တတ္ထ ကတမော ပရမ္ပရပစ္စယော? အဝိဇ္ဇာ နာမရူပဿ ပရမ္ပရပစ္စယော, ဝိညာဏံ သမနန္တရပစ္စယတာယ ပစ္စယော. ယဒိ အာဒိမှိ အဝိဇ္ဇာနိရောဓော ဘဝတိ နာမရူပဿ နိရောဓောပိ. တတ္ထ သမနန္တရံ ကိံ ကာရဏံ ပရမ္ပရပစ္စယော သမနန္တရပစ္စယော သမုဒ္ဒါနိတော, အယံ ပစ္စယတော. တတ္ထ ကတမော ပရမ္ပရဟေတု? ဝိဇာနန္တဿ ပရမ္ပရဟေတုတာယ ဟေတု, အညာကာရော သမနန္တရဟေတုတာယ ဟေတု. ယဿ ဟိ ယံ သမနန္တရံ နိဗ္ဗတ္တတိ, သော တဿ ဟေတုပိ ဇာတိနိရောဓာ ဗဟိ အာကာရနိရောဓော, အာကာရနိရောဓာ ဒဏ္ဍနိရောဓော, ဒဏ္ဍနိရောဓာ ခဏ္ဍနိရောဓော. ဧဝံ ဟေတုပိ ဒွိဓာ သော တာဟိ ပဿိတဗ္ဗော.

พึงรวบรวมอุปการะของเหตุ. นี้คือสมุดานเหตุ. ในสองอย่างนั้น เหตุมี ๒ ชนิด. ปัจจัยมี ๒ ชนิด คือ สมนันตรปัจจัย และ ปรัมปรปัจจัย. แม้เหตุก็มี ๒ ชนิด คือ สมนันตรเหตุ และ ปรัมปรเหตุ. ในสองอย่างนั้น ปรัมปรปัจจัยเป็นอย่างไร? อวิชชาเป็นปรัมปรปัจจัยแก่นามรูป, วิญญาณเป็นปัจจัยโดยความเป็นสมนันตรปัจจัย. หากในเบื้องต้นมีการดับอวิชชา การดับนามรูปก็ย่อมมี. ในสองอย่างนั้น อะไรคือเหตุที่เป็นสมนันตระ? ปรัมปรปัจจัยที่ถูกรวบรวมเป็นสมนันตรปัจจัย นี้คือโดยปัจจัย. ในสองอย่างนั้น ปรัมปรเหตุเป็นอย่างไร? เหตุโดยความเป็นปรัมปรเหตุแก่ผู้รู้, เหตุที่มีอาการอื่นโดยความเป็นสมนันตรเหตุ. แท้จริง สิ่งใดเกิดขึ้นโดยสมนันตระแก่บุคคลใด, สิ่งนั้นก็เป็นเหตุแก่บุคคลนั้นด้วย. เพราะชาติดับ อาการภายนอกจึงดับ, เพราะอาการดับ ท่อนไม้จึงดับ, เพราะท่อนไม้ดับ ชิ้นส่วนจึงดับ. แม้เหตุนั้นพึงเห็นเป็น ๒ อย่างด้วยประการฉะนี้.

ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေါ [Pg.240] ယထာ အဝိဇ္ဇာပစ္စယော တဿ ပုန ကိံပစ္စယော, အယောနိသော မနသိကာရော. သော ကဿ ပစ္စယော သင်္ခါရာနံ, ဣတိ ပစ္စယော စ သမုပ္ပန္နံ စ တဿ ကော ဟေတု အဝိဇ္ဇာယေဝ. တထာ ဟိ ပုရိမာ ကောဋိ န ပညာယတိ. တတ္ထ အဝိဇ္ဇာနုသယော အဝိဇ္ဇာပရိယုဋ္ဌာနဿ ဟေတု ပုရိမာ ဟေတု ပစ္ဆာ ပစ္စယော, သာပိ အဝိဇ္ဇာသင်္ခါရာနံ ပစ္စယော စတူဟိ ကာရဏေဟိ သဟဇာတပစ္စယတာယ သမနန္တရပစ္စယတာယ အဘိသန္ဒနပစ္စယတာယ ပတိဋ္ဌာနပစ္စယတာယ.

ปฏิจจสมุปบาท เช่น อวิชชาเป็นปัจจัย, ปัจจัยของอวิชชานั้นอีกคืออะไร? คืออโยนิโสมนสิการ. อโยนิโสมนสิการนั้นเป็นปัจจัยของอะไร? เป็นปัจจัยของสังขารทั้งหลาย. ดังนี้ สิ่งที่เป็นปัจจัยและสิ่งที่เกิดขึ้นพร้อมกันนั้น อะไรเป็นเหตุ? คืออวิชชานั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ที่สุดเบื้องต้นจึงไม่ปรากฏ. ใน (เทศนา) นั้น อวิชชานุสัยเป็นเหตุของอวิชชาปริยุฏฐาน. เหตุในเบื้องต้นเป็นปัจจัยในภายหลัง. แม้อวิชชานั้นก็เป็นปัจจัยของสังขารทั้งหลายด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ โดยความเป็นสหชาตปัจจัย, โดยความเป็นสมนันตรปัจจัย, โดยความเป็นอภิสันธนปัจจัย, โดยความเป็นปฏิฏฐานปัจจัย.

၅၇. ကထံ သဟဇာတပစ္စယတာယ အဝိဇ္ဇာသင်္ခါရာနံ ပစ္စယော? ယံ စိတ္တံ ရာဂပရိယုဋ္ဌံ, တတ္ထ အဝိဇ္ဇာပရိယုဋ္ဌာနေန သဗ္ဗံ ပညာယ ဂေါစရံ ဟန္တိ. တတ္ထ သင်္ခါရာ တိပစ္စယဋ္ဌိကာ အဒ္ဓါဘူမိကာရမဟတ္တဿ အယံ အဝိဇ္ဇာသဟသမုပ္ပန္နံ ဝုဒ္ဓိံ ဝိရူဠှိံ ဝေပုလ္လတမာပဇ္ဇန္တီ စတူဟိ ကာရဏေဟိ ပညာ ပဟီယတိ. ကတမေဟိ စတူဟိ? အနုသယော ပရိယုဋ္ဌာနံ သံယောဇနံ ဥပါဒါနံ. တတ္ထ အနုသယော ပရိယုဋ္ဌာနံ ဇာတိ ပရိယုဋ္ဌိတာ သံယုဇ္ဇတိ သံယုတ္တာ ဥပါဒိယတိ ဥပါဒါနပစ္စယာ ဘဝေါ. ဧဝံ တေ သင်္ခါရာ တိဝိဓာ ဥပ္ပန္နာ ဘူမိဂတာ နာသညတ္ထ အယံ မဂ္ဂေန ဝိနီတတ္တာယာတိ တေ ထာမဂတာ အပတိဝိနီတာတိပိ တေ သင်္ခါရာတိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ သဟေတုသမုပ္ပန္နဋ္ဌေန အတ္ထိ မေဝ ပစ္စယာ သင်္ခါရာနံ ပစ္စယော နိဒ္ဒိဋ္ဌံ အပနေတွာ ကုသလံ အကုသလံ ကုသလော စ အကုသလော စ ပက္ခိပိတဗ္ဗော, ဝိပါကဓမ္မာ အပနေတွာ ဝစနီယံ အဝစနီယံ ဝစနီယဉ္စ အဝစနီယဉ္စ ပက္ခိပိတဗ္ဗံ, ဘဝအပေဝိရိတ္တာ, သဗ္ဗသုတ္တံ ပရိက္ခိပိတဗ္ဗံ.

๕๗. อวิชชาเป็นปัจจัยของสังขารทั้งหลายโดยความเป็นสหชาตปัจจัยได้อย่างไร? จิตใดที่ถูกราคะกลุ้มรุม, ในจิตนั้น อวิชชาปริยุฏฐานย่อมทำลายอารมณ์ทั้งหมดของปัญญา. ใน (เทศนา) นั้น สังขารทั้งหลายที่เกิดขึ้นพร้อมกับอวิชชานี้ ย่อมถึงความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ เพราะความเป็นใหญ่แห่งอาการของภูมิที่เป็นที่ตั้งแห่งปัจจัย ๓ ประการ. ปัญญาย่อมเสื่อมไปด้วยเหตุ ๔ ประการ. ๔ ประการคืออะไร? คือ อนุสัย, ปริยุฏฐาน, สังโยชน์, อุปาทาน. ใน ๔ อย่างนั้น อนุสัยย่อมประกอบกับปริยุฏฐานที่ถูกครอบงำโดยชาติ, เมื่อประกอบแล้วย่อมยึดมั่น, เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ภพย่อมเกิดขึ้น. สังขารเหล่านั้นที่เกิดขึ้นแล้วถึงภูมิย่อมมี ๓ ชนิด ไม่เป็นอย่างอื่น. สังขารนี้ย่อมเป็นไปเพื่อการถูกกำจัดด้วยมรรค, สังขารเหล่านั้นที่ถึงความแข็งแกร่งและยังไม่ถูกกำจัด ท่านจึงเรียกว่าสังขาร. ด้วยเหตุนี้ โดยความหมายว่าเกิดขึ้นพร้อมกับเหตุ ปัจจัยจึงมีอยู่แน่นอน, ปัจจัยย่อมเป็นปัจจัยแก่สังขารทั้งหลาย. พึงนำกุศลและอกุศลที่แสดงไว้ออกแล้วใส่กุศลและอกุศลเข้าไป, พึงนำวิปากธรรมออกแล้วใส่สิ่งที่ควรกล่าวและไม่ควรกล่าวเข้าไป, พึงรวบรวมสูตรทั้งหมดจนกว่าจะปราศจากภพ.

ဒသ တထာဂတဗလာနိ စတ္တာရိ ဝေသာရဇ္ဇာနိ ပုညာနိ အနညာကတံ အဝိဇ္ဇာ သမနန္တရပစ္စယတာယ သင်္ခါရာနံ ပစ္စယော ယေန စိတ္တေန သဟ သမုပ္ပန္နာ အဝိဇ္ဇာ တဿ စိတ္တဿ သမနန္တရစိတ္တံ သမုပ္ပန္နန္တိ, တဿ ယံ သမနန္တရစိတ္တံ သမုပ္ပန္နန္တိ, တဿ ပစ္ဆိမဿ စိတ္တဿ ပုရိမစိတ္တံ ဟေတုပစ္စယတာယ ပစ္စယော, တေန အဝိဇ္ဇာ ဟေတု တေန စိတ္တေန ဥပါဒါနံ အနောကာသကတာ ဉာဏံ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ယာ တဿ အပ္ပမာဒါ ဓာတု အဘိဇ္ဈာဘိသန္ဒိတာ တဟိံ ဝိပလ္လာသာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ ‘‘အသုဘေ သုဘ’’န္တိ ‘‘ဒုက္ခေ သုခ’’န္တိ, တတ္ထ သင်္ခါရာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ ရတ္တာ ဒုဋ္ဌာ မူလဿ စေတနာ ရာဂပရိယုဋ္ဌာနေန ဗျာပါဒပရိယုဋ္ဌာနေန အဝိဇ္ဇာပရိယုဋ္ဌာနေန ဒိဋ္ဌိဝိပလ္လာသော ဝတ္ထုနိဒ္ဒေသေ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗော[Pg.241], ယံ ဝိပရီတစိတ္တော ဝိဇာနာတိ အယံ စိတ္တဝိပလ္လာသော, ယာ ဝိပရီတသညာ ဥပဂ္ဂဏှာတိ အယံ သညာဝိပလ္လာသော. ယံ ဝိပရီတဒိဋ္ဌိ အဘိနိဝိသတိ အယံ ဒိဋ္ဌိဝိပလ္လာသော. အဋ္ဌ မိစ္ဆတ္တာနိ ဝဍ္ဎန္တိ, တီဏိ အကုသလာနိ အယောနိသော မနသိကာရေ ဥပ္ပန္နံ ဝိညာဏဉ္စ ဝိဇ္ဇဉ္စ ကရောန္တိ. ဣတိ ပုဗ္ဗာပရန္တေ အကုသလာနာတရိတရော သင်္ခါရာ ဝုဒ္ဓိံ ဝေပုလ္လတံ ဂစ္ဆန္တိ. တေ စ မဟတာ စ အပ္ပဋိဝိဒိတာ ပေါနောဘဝိကာ သင်္ခါရာ ဘဝန္တိ. ဣတိ ဧဝံ အဝိဇ္ဇာ သဟဇာတပစ္စယတာယ သင်္ခါရာနံ ပစ္စယော သမနန္တရပစ္စယတာယ စ.

ทศพลญาณ ๑๐ ประการ และเวสารัชญาณ ๔ ประการ เป็นบุญที่ปัจจัยอื่นไม่ได้ทำขึ้น. อวิชชาเป็นปัจจัยแก่สังขารทั้งหลายโดยความเป็นสมนันตรปัจจัย. อวิชชาที่เกิดขึ้นพร้อมกับจิตใด, จิตที่เป็นสมนันตรจิตแห่งจิตนั้นย่อมเกิดขึ้น. จิตที่เป็นสมนันตรจิตใดเกิดขึ้น, จิตก่อนหน้าย่อมเป็นปัจจัยโดยความเป็นเหตุปัจจัยแก่จิตที่เกิดขึ้นภายหลังนั้น. เพราะเหตุนั้น อวิชชาจึงเป็นเหตุ. เพราะจิตนั้น อุปาทานย่อมเกิดขึ้น, ญาณย่อมไม่เกิดขึ้นเพราะความเป็นสภาวะที่ไม่มีโอกาส. ธรรมธาตุแห่งความไม่ประมาทใดของบุคคลนั้นที่ถูกความเพ่งเล็งหล่อเลี้ยงแล้ว, ในธรรมธาตุนั้น วิปลาสย่อมเกิดขึ้นว่า “ในสิ่งไม่งามว่างาม” และ “ในทุกข์ว่าสุข”. ในวิปลาสเหล่านั้น สังขารทั้งหลายย่อมเกิดขึ้น เจตนาที่เป็นมูลซึ่งถูกราคะครอบงำ ถูกพยาบาทครอบงำ ถูกอวิชชาครอบงำ ย่อมกำหนัด ย่อมประทุษร้าย. ทิฏฐิวิปลาสพึงแสดงไว้ในวัตถุนิเทศ. สิ่งใดที่ผู้มีจิตวิปลาสรู้แจ้ง, นี้คือจิตตวิปลาส. สัญญาอันวิปลาสใดยึดมั่น, นี้คือสัญญาวิปลาส. ทิฏฐิอันวิปลาสใดยึดถือมั่น, นี้คือทิฏฐิวิปลาส. มิจฉัตตะ ๘ ประการย่อมเจริญ. อกุศล ๓ ประการย่อมทำวิญญาณและวิชชาที่เกิดขึ้นในอโยนิโสมนสิการ. ด้วยประการฉะนี้ สังขารทั้งหลายที่ไม่ล่วงพ้นอกุศลในเบื้องต้นและเบื้องปลายย่อมเจริญงอกงามไพบูลย์. สังขารเหล่านั้นเป็นสังขารที่นำไปสู่ภพใหม่ ซึ่งไม่ถูกรู้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งใหญ่. ด้วยประการฉะนี้ อวิชชาจึงเป็นปัจจัยแก่สังขารทั้งหลายโดยความเป็นสหชาตปัจจัย และโดยความเป็นสมนันตรปัจจัย.

၅၈. ကထံ အဘိသန္ဒနာကာရေန အဝိဇ္ဇာ သင်္ခါရာနံ ပစ္စယော? သာ အဝိဇ္ဇာ တေ သင်္ခါရေ အဘိသန္နေတိ ပရိပ္ဖရတိ. သေယျထာပိ နာမ ဥပ္ပလံ ဝါ ပဒုမံ ဝါ တံ ဥဒကေ ဝဍ္ဎံ အဿ, သီတေန ဝါရိနာ အဘိသန္နံ ပရိသန္ဒနံ ဝုဒ္ဓိံ ဝိရူဠှိံ ဝေပုလ္လတံ အာပဇ္ဇတိ. ဧဝံ အဘိသန္ဒနဋ္ဌေန အဝိဇ္ဇာ သင်္ခါရာနံ ပစ္စယော.

๕๘. อวิชชาเป็นปัจจัยแก่สังขารทั้งหลายโดยอาการแห่งการหล่อเลี้ยงได้อย่างไร? อวิชชานั้นย่อมหล่อเลี้ยง ย่อมแผ่ซ่านไปในสังขารเหล่านั้น. เปรียบเหมือนดอกอุบลหรือดอกปทุมที่เจริญอยู่ในน้ำ, เมื่อถูกน้ำเย็นหล่อเลี้ยงและรดรดแล้ว ย่อมถึงความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ฉันใด, อวิชชาก็เป็นปัจจัยแก่สังขารทั้งหลายโดยความเป็นสภาวะที่หล่อเลี้ยงฉันนั้น.

ကထံ ပတိဋ္ဌဟနဋ္ဌေန အဝိဇ္ဇာ သင်္ခါရာနံ ပစ္စယော? တေ သင်္ခါရာ အဝိဇ္ဇာယံ နိဿာယ ဝုဒ္ဓိံ ဝိရူဠှိံ ဝေပုလ္လတံ အာပဇ္ဇန္တိ. သေယျထာပိ နာမ ဥပ္ပလံ ဝါ ပဒုမံ ဝါ ပထဝိံ နိဿာယ ပထဝိံ ပတိဋ္ဌာယ ဝုဒ္ဓိံ ဝိရူဠှိံ ဝေပုလ္လတံ အာပဇ္ဇတိ. ဧတေ သင်္ခါရာ အဝိဇ္ဇာယံ ပတိဋ္ဌိတာ အဝိဇ္ဇာယံ နိဿာယ ဝုဒ္ဓိံ ဝိရူဠှိံ ဝေပုလ္လတံ ဂစ္ဆန္တိ. ဧဝံ ပတိဋ္ဌဟနဋ္ဌေန အဝိဇ္ဇာ သင်္ခါရာနံ ပစ္စယော.

อวิชชาเป็นปัจจัยแก่สังขารทั้งหลายโดยความหมายแห่งการเป็นที่ตั้งได้อย่างไร? สังขารเหล่านั้นอาศัยอวิชชาแล้ว ย่อมถึงความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์. เปรียบเหมือนดอกอุบลหรือดอกปทุมอาศัยแผ่นดิน ตั้งอยู่บนแผ่นดินแล้ว ย่อมถึงความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ฉันใด, สังขารเหล่านั้นก็ตั้งอยู่ในอวิชชา อาศัยอวิชชาแล้ว ย่อมถึงความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ฉันนั้น. ด้วยประการฉะนี้ อวิชชาจึงเป็นปัจจัยแก่สังขารทั้งหลายโดยความหมายแห่งการเป็นที่ตั้ง.

ပုန ရာဂသဟဂတဿ ကမ္မဿ ဝိပါကေန ပဋိသန္ဓိမှိ ဘဝေါ နိဗ္ဗတ္တတိ, တံ ကမ္မဿ သဗ္ဗံ အဘိနိဝိဋ္ဌံ အညာဏဝသေန ပေါနောဘဝိကာ သင်္ခါရာတိ ဝုစ္စန္တိ, ဧဝမ္ပိ အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ အတ္ထိ. ပုန ပဉ္စသု ယေ စ သေက္ခာ ပုဂ္ဂလာ, ယေ စ အသညိသမာပတ္တိံ သမာပန္နာ, ယေ စ ဘဝဂတာ, ယေ စ အန္တောဂတာယေဝ သံသေဒဇာ, ယေ စ ဝါ ပန အညော ဟိ ကောစိ အနာဂါမိဘူတာ န စေတေန္တိ န စ ပတ္ထေန္တိ, တေသံ ကိံ ပစ္စယာ သင်္ခါရာ. ပုန ရာဂါ အတ္ထိ တေသံ သင်္ခါရာနိ ဥပါဒါနာနိ စိတ္တမနုဿရန္တိယေဝ အဝိပက္ကဝိပါကသမူဟတာ အသမုစ္ဆိန္နပစ္စယာ တေသံ ပုန စ ဂတော ဘဝတိ. ဧဝမ္ပိ ဟိ အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ. ပုန သာ တေ န ဥပါဒါနာ နပိ သင်္ခါရာ အတ္ထိ, ပုန တေသံ သတ္တ အနုသယာ အသမူဟတာ အသမုစ္ဆိန္နာ တဒါရမ္မဏံ ဘဝတိ. ဝိညာဏဿ ပတိဋ္ဌာယ ဝိညာဏပစ္စယာ နာမရူပံ. ဧဝမ္ပိ အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ. ပုန သာ ယံ ကိဉ္စိ ကမ္မံ အာစယဂါမိ သဗ္ဗံ တံ အဝိဇ္ဇာဝသေန အဘိသင်္ခရိယတိ [Pg.242] တဏှာဝသေန စ အလ္လီယတိ အညာဏဝသေန စ တတ္ထ အာဒီနဝမ္ပိ န ဇာနာတိ. တဒေဝ ဝိညာဏဗီဇံ ဘဝတိ, သာယေဝ တဏှာသိနေဟော ဘဝတိ. သာယေဝ အဝိဇ္ဇာ သမ္မောဟောတိ. ဧဝမ္ပိ အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ ဝတ္တဗ္ဗာ. ဣတိ ဣမေဟိ အာကာရေဟိ အဝိဇ္ဇာ သင်္ခါရာနံ ပစ္စယော.

อีกอย่างหนึ่ง ด้วยวิบากแห่งกรรมที่ประกอบด้วยราคะ ภพย่อมเกิดขึ้นในการปฏิสนธิ. กรรมทั้งหมดนั้นที่เข้าไปตั้งมั่นแล้ว เพราะความไม่รู้ ย่อมถูกเรียกว่า สังขารอันเป็นไปเพื่อภพใหม่. แม้ด้วยประการฉะนี้ สังขารทั้งหลายที่เกิดขึ้นเพราะอวิชชา ย่อมมีอยู่. อีกอย่างหนึ่ง ในบรรดาบุคคล ๕ จำพวกนั้น บุคคลเหล่าใดเป็นเสกขะก็ดี บุคคลเหล่าใดเข้าอสัญญาภาวนาสมาบัติก็ดี บุคคลเหล่าใดเข้าถึงภพก็ดี บุคคลเหล่าใดเป็นสังเสทชะที่อยู่ในภายในก็ดี หรืออนาคามีบุคคลอื่นบางพวกก็ดี ย่อมไม่คิด ย่อมไม่ปรารถนา. สังขารทั้งหลายมีอะไรเป็นปัจจัยแก่บุคคลเหล่านั้น? อีกอย่างหนึ่ง ราคะย่อมมีอยู่. สังขาร อุปาทาน และจิตของบุคคลเหล่านั้น ย่อมระลึกถึงกันและกันอยู่เสมอ เพราะความที่หมู่แห่งวิบากที่ยังไม่ให้ผลยังไม่ถูกถอนออก เพราะปัจจัยที่ยังไม่ขาด บุคคลเหล่านั้นย่อมไปสู่ภพอีก. แม้ด้วยประการฉะนี้ สังขารทั้งหลายย่อมมีเพราะอวิชชา. อีกอย่างหนึ่ง สังขารและอุปาทานเหล่านั้นย่อมไม่มีเพราะความยินดี. อีกอย่างหนึ่ง เพราะอนุสัย ๗ ประการของบุคคลเหล่านั้นยังไม่ถูกถอนออก ยังไม่ถูกตัดขาด อนุสัยนั้นย่อมมีสังขารนั้นเป็นอารมณ์. นามรูปย่อมมีเพราะวิญญาณเป็นปัจจัย เพื่อการตั้งอยู่ของวิญญาณ. แม้ด้วยประการฉะนี้ สังขารทั้งหลายย่อมมีเพราะอวิชชา. อีกอย่างหนึ่ง กรรมใดๆ ที่นำไปสู่การสั่งสม กรรมทั้งหมดนั้นย่อมถูกปรุงแต่งด้วยอำนาจแห่งอวิชชา และย่อมติดข้องด้วยอำนาจแห่งตัณหา และย่อมไม่รู้โทษในสังขารนั้นด้วยอำนาจแห่งความไม่รู้. วิญญาณนั้นเองย่อมเป็นพืช ตัณหานั้นเองย่อมเป็นยางเหนียว อวิชชานั้นเองย่อมเป็นความหลง. แม้ด้วยประการฉะนี้ สังขารทั้งหลายย่อมควรกล่าวว่ามีเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย. ด้วยอาการเหล่านี้ อวิชชาย่อมเป็นปัจจัยแก่สังขารทั้งหลาย.

တတ္ထ အဝိဇ္ဇာယ ဟေတု အယောနိသော မနသိကာရော ပစ္စယော ဟောတိ. တတ္ထ အဘိစ္ဆေဒေါ အယံ တတ္ထ တတိယံ ဗလံ နိဝတ္တိ, အယံ ပဋိသန္ဓိ. တတ္ထ ပုနဗ္ဘဝေါ ယော အဝေစ္ဆေဒေါ အသမုဂ္ဃာတနဋ္ဌေန အယံ အနုသယော. ယထာ ပဋာကံ ဝါ သာဋကံ ဝါ ဒွေ ဇနာ ပီဠေသု စ ဧကာ ဝါ ဗလံ ဝါ အဿ နိဝါဋဿေသု, န ပန ပီဠေသု သောသေယျ. တတ္ထ ယံ သိနေဟာ အာပေါဓာတု အနုပုလ္လနာ သောသေတဗ္ဗာ. ဥဏှဓာတုမာဂမ္မ သစေ ပုန တံ အာကာသေ နိက္ခိပေယျ တံ ဥဿာဝေန ယေဘုယျတရံ သိနေဟမာပဇ္ဇေယျ, န ဟိ အနာဂမ္မ တေဇောဓာတုံ ပရိသေသံ ဂစ္ဆေယျ. ဧဝမေဝ ဘဝဂ္ဂပရမာပိ သမာပတ္တိ န အနုရူပဿ သမုဂ္ဃာတာယ သံဝတ္တတိ. တေ ဟိ အာလယန္တိ သမ္မသန္တိ, န စ တဏှာယ တဏှာပဟာနံ ဂစ္ဆန္တိ. တတ္ထ သော အသမုဂ္ဃာတော. အဝိဇ္ဇာယ အနုသယော စ စိတ္တဿ သမ္ပလိဗောဓော, ဣဒံ ပရိယုဋ္ဌာနံ. ယထာဘူတံ ဝိညာဏဿ အပ္ပဋိဝေဓော အယံ အဝိဇ္ဇာအာသဝေါ အဝိဇ္ဇာဝိညာဏဗီဇံ ဘဝတိ. ယံ ဗီဇံ သော ဟေတု န သမုစ္ဆိဇ္ဇတိ, အသမုစ္ဆိဇ္ဇန္တော ပဋိသန္ဒေဟတိ. ပဋိသန္ဒဟန္တော န သမုဂ္ဃာတံ ဂစ္ဆတိ. အသမုဂ္ဃာတံ စိတ္တံ ပရိယောနဟတိ, ပရိယောနဒ္ဓစိတ္တော ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ, ဣတိ သညာဏဿ သာသဝတ္ထော, အဝိဇ္ဇတ္ထော, ဟေတုအတ္ထော, အဝစ္ဆေဒတ္ထော, အနိဝတ္တိအတ္ထော, ဖလတ္ထော ပဋိသန္ဓိအတ္ထော, ပုနဗ္ဘဝတ္ထော, အသမုဂ္ဃာတတ္ထော, အနုသယတ္ထော, ပရိယုဋ္ဌာနတ္ထော, အပဋိဝေဓနတ္ထော. ဧတ္တာဝတာ အဝိဇ္ဇာယ ခေတ္တံ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ ဘဝတိ. အယံ ဝုစ္စတေ ပရိက္ခာရော နာမ ဟာရော.

ในคำนั้น อวิชชาเป็นเหตุ อโยนิโสมนสิการเป็นปัจจัย. การตัดขาดแห่งวัฏฏะนี้ย่อมมีอยู่. ในนิพพานนั้น กำลังที่สามย่อมจมลง. นี้คือปฏิสนธิ. ในพระธรรมเทศนานั้น ภพใหม่ใดที่ยังไม่ถูกตัดขาด เพราะสภาพที่ยังไม่ถูกถอนด้วยมรรค การไม่ถูกตัดขาดนี้คืออนุสัย. เปรียบเหมือนอะไร? เมื่อคนสองคนบีบผ้าหรือผืนผ้าที่ควรบีบพร้อมด้วยน้ำ ย่อมมีรอยพับหรือรอยย่นอันหนึ่ง. เมื่อบีบผ้าที่ควรบีบพร้อมด้วยน้ำแล้ว ย่อมไม่แห้ง. ในผ้านั้น เพราะเหตุใด น้ำธาตุที่ประกอบด้วยยางเหนียวจึงควรทำให้แห้งด้วยการทำให้แข็ง. หากวางผ้านั้นไว้ในอากาศอีก โดยอาศัยเตโชธาตุ ผ้านั้นย่อมถึงความชุ่มชื้นด้วยน้ำค้างเป็นส่วนมาก. เพราะหากไม่อาศัยเตโชธาตุ ย่อมไม่ถึงความแห้ง. ฉันใด แม้เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติอันเป็นที่สุดแห่งภพ ก็ย่อมไม่เป็นไปเพื่อการถอนอรูปราคะที่เหมาะสม. พรหมทั้งหลายที่อยู่ในเนวสัญญานาสัญญายตนะเหล่านั้น ย่อมติดข้อง ย่อมพิจารณา แต่ย่อมไม่ถึงการละตัณหาด้วยตัณหา. ในคำนั้น การตัดขาดนั้นย่อมมีอยู่. อนุสัยแห่งอวิชชาย่อมเป็นเครื่องกั้นจิต นี้คือปริยุฏฐาน. การไม่แทงตลอดวิญญาณตามความเป็นจริงนี้คืออวิชชาสวะ. อวิชชาย่อมเป็นพืชแห่งวิญญาณ. พืชใด เหตุนั้นย่อมไม่ถูกตัดขาด. เมื่อไม่ถูกตัดขาด ย่อมปฏิสนธิ. เมื่อปฏิสนธิ ย่อมไม่ถึงการถอน. เมื่อยังไม่ถูกถอน จิตย่อมถูกห่อหุ้ม. ผู้มีจิตถูกห่อหุ้มแล้ว ย่อมไม่รู้ตามความเป็นจริง. ด้วยประการฉะนี้ อรรถแห่งสาสวะ อรรถแห่งอวิชชา อรรถแห่งเหตุ อรรถแห่งการตัดขาด อรรถแห่งการไม่กลับ อรรถแห่งผล อรรถแห่งปฏิสนธิ อรรถแห่งภพใหม่ อรรถแห่งการไม่ถอน อรรถแห่งอนุสัย อรรถแห่งปริยุฏฐาน และอรรถแห่งการไม่แทงตลอด. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ เขตแห่งอวิชชาย่อมถูกแสดงแล้ว. นี้เรียกว่า ปริกขารหาร.

၅၉. တတ္ထ ကတမော သမာရောပနော ဟာရော? ဥဂ္ဃဋိတမှိ တမှိ သန္တဉ္စေဝ စ နံ ဝိတ္ထာရံ ပန ဝတ္တဗ္ဗံ. ဝိတ္ထာရဝိဓံ စိတ္တညာ အယံ သမာရောပနော ဟာရော. တတ္ထ နာမနိဒ္ဒေသော ဥပဃဋကာ ဝတ္ထုနိဒ္ဒေသော ဝေဝစနံ ဝတ္ထုဘူတော ဝိတ္ထာရော. ယထာ ကိံ, ယာ ဘိက္ခူနံ ဝတ္တတော ပဟာတဗ္ဗော, အယံ ဥပဃဋနာ.

๕๙. ในบรรดาหารเหล่านั้น สมาโรปนหารคืออะไร? หากจะกล่าวถึงพระธรรมเทศนาที่ปรากฏเป็นไปโดยพิสดารในบุคคลผู้รู้แจ้งโดยฉับพลัน พึงรู้จิตที่มีความพิสดารหลายอย่าง. นี้คือสมาโรปนหาร. ในหารนั้น การแสดงชื่อก็ดี การแสดงวัตถุที่เป็นอุปฆาตกะก็ดี เป็นไวพจน์. การแสดงที่เป็นวัตถุเป็นความพิสดาร. ตัวอย่างเช่นอะไร? สิ่งที่ภิกษุทั้งหลายพึงละจากวัตร นี้คืออุปฆาตนา.

တတ္ထ [Pg.243] ကတမော သမာရောပနော? ကိဉ္စိ န ဝတ္တဗ္ဗံ, ရူပရာဂံ ဝါ နာမဝန္တပဟာတဗ္ဗံ. ယာဝ ဝိညာဏန္တိ ဝိတ္ထာရေန ကာတဗ္ဗာနိ. အဝိဇ္ဇာ တာ ဩပမ္မေန ပညာပေတဗ္ဗာ, အယံ သမာရောပနော. နိဿိတစိတ္တဿ စ မတ္တိကော စ နိဿယော တဏှာ စ ဒိဋ္ဌိ စ. တတ္ထ ဒိဋ္ဌိ အဝိဇ္ဇာ တဏှာ သင်္ခါရာ. တတ္ထ ဒိဋ္ဌိပစ္စယာ တဏှာ ဣမေ အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ. တတ္ထ နိဿိတံ ဝိညာဏံ ဣဒံ သင်္ခါရပစ္စယာ ဝိညာဏံ ယာဝ ဇရာမရဏံ, ဣဒံ သံခိတ္တေန ဘာသိတေ အဝသိဋ္ဌံ ပရောပယတိ.

ในคำนั้น การยกขึ้นคืออะไร? ไม่มีสิ่งใดควรกล่าว. พึงละรูปราคะว่าเป็นที่สุดแห่งนาม. พึงกระทำโดยพิสดารจนถึงวิญญาณ. อวิชชาพึงแสดงด้วยอุปมา. นี้คือสมาโรปนะ. ตัณหาและทิฏฐิเป็นที่อาศัยของจิตที่อาศัยอวิชชา และธรรมที่มีประมาณ. ในธรรม ๔ ประการนั้น คือ ทิฏฐิ อวิชชา ตัณหา สังขาร. ในธรรมเหล่านั้น ตัณหาย่อมเกิดขึ้นเพราะทิฏฐิเป็นปัจจัย สังขารเหล่านี้ย่อมเกิดขึ้นเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย. ในพระธรรมเทศนานั้น วิญญาณที่อาศัยอวิชชา และวิญญาณนี้ที่เกิดขึ้นเพราะสังขารเป็นปัจจัย ย่อมเกิดขึ้นจนถึงชรามรณะ. เมื่อปฏิจจสมุปบาทนี้ถูกแสดงโดยย่อ ย่อมยกส่วนที่เหลือขึ้น.

အနိဿိတဿ စလိတံ နတ္ထီတိ တဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိယာ တဏှာယ စ ပဟာနံ တတ္ထ ဒိဋ္ဌိအဝိဇ္ဇာနိရောဓာယ ဘူတံ ဝိညာဏံ သရာဂဋ္ဌာနိယေသု ဓမ္မေသု တံ တံ ဓမ္မံ ဥပေစ္စ အညံ ဓမ္မံ ဓာဝတိ မက္ကဋောပမတာယ, အထ ခွဿ ပရိတ္တေသု ဓမ္မေသု သရာဂဋ္ဌာနိယေသု ဆန္ဒရာဂေါ နတ္ထိ ကုတော တတော စလနာ, အဓိမတ္တေသု သတ္တေသု စိတ္တံ နိဝေဿယတိ တံ အပတိဋ္ဌိတံ ဝိညာဏံ အနာဟာရံ နိရုဇ္ဈတိ ဝိညာဏနိရောဓာ နာမရူပနိရောဓော ယာဝ ဇရာမရဏနိရောဓော. အယံ သမာရောပနော.

การเคลื่อนไหวของอาสวะแห่งจิตที่ไม่อาศัยอวิชชา ย่อมไม่มี เพราะฉะนั้นจึงมีการละทิฏฐิและตัณหา. ในคำนั้น วิญญาณที่เกิดขึ้นเพื่อความดับแห่งทิฏฐิและอวิชชา ย่อมไม่ติดข้องในธรรมที่เป็นอารมณ์แห่งราคะนั้นๆ แต่ย่อมแล่นไปสู่ธรรมอื่น เปรียบเหมือนลิง. แต่ว่า ฉันทราคะย่อมไม่มีในธรรมอันเป็นอารมณ์แห่งราคะอันเป็นส่วนน้อยของบุคคลนั้น. เพราะอานุภาพนั้น การเคลื่อนไหวของอาสวะจะมีมาแต่ไหน? วิญญาณที่ไม่มีที่ตั้งอาศัยที่ถูกทำให้เกิดขึ้นโดยอาศัยจิตในสัตว์ทั้งหลายผู้มีอธิมัตตะ ย่อมดับไปโดยไม่มีอาหาร. เพราะวิญญาณดับ นามรูปย่อมดับไป จนถึงชรามรณะดับไป. นี้คือการยกขึ้นในปฏิจจสมุปบาท.

တတ္ထ ရာဂဝသေန ဝိညာဏဿ စလိတံ သပရိဂ္ဂဟော, တသ္မိံ စလိတေ အသတိ ယော ပရိကိလေသောပစာရော တိဝိဓော အဂ္ဂိ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓေါ ဘဝတိ. တေနာဟ စလိတေ အသန္တေ ပဿဒ္ဓိ ဟောတိ. တတ္ထ ယံ သမာရောပနာ ပဿဒ္ဓကာယော သုခံ ဝေဒေတိ, သုခိနော စိတ္တံ သမာဓိယတိ. ယာဝ ဝိမုတ္တိတမိတိ ဉာဏဒဿနံ ဘဝတိ. သော အာသဝါနံ ခယာ စ ဝိမုတ္တိ နော ဥပပဇ္ဇတိ. တဿ ဥပပတ္တိဿ အာဂတိဂတိယာ အသန္တိယာ နေဝိဓ န ဟုရံ န ဥဘယမန္တရေန. ဧသေဝန္တော ဒုက္ခဿာတိ အနုပါဒိသေသာ နိဗ္ဗာနဓာတု. ဣဒမဿ သုတ္တဿ မဇ္ဈေ သမာရောပိတံ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေ စ ဝိမုတ္တိယံ စ ယောဂေါ န စ ဧတံ တဿ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ ဝိဘဇ္ဇန္တိ. အယံ ဝုစ္စတေ သမာရောပနော ဟာရော. န စ သံကိလေသဘာဂိယေန သုတ္တေန သံကိလေသဘာဂိယော ယေ စ ဓမ္မာ သမာရောပယိတဗ္ဗာ နာညေ. ဧဝံ ဝါသနာဘာဂိယေ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယေ, အယံ သမာရောပနော ဟာရော. ဣမေ သောဠသ ဟာရာ.

ในคำนั้น การเคลื่อนไหวของวิญญาณด้วยอำนาจแห่งราคะ ย่อมประกอบด้วยการยึดถือ. เมื่อการเคลื่อนไหวของอาสวะนั้นไม่มี กิเลสใดที่เกิดขึ้น ย่อมสงบระงับ ไฟ ๓ อย่างย่อมสงบระงับ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า เมื่อการเคลื่อนไหวไม่มี ความสงบย่อมมี. ในคำนั้น การยกขึ้นนี้คืออะไร? ผู้มีกายสงบแล้วย่อมเสวยสุข. จิตของผู้มีสุขย่อมตั้งมั่น. ญาณทัสสนะย่อมเกิดขึ้นจนถึงวิมุตติ. บุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยอรหัตตผลนั้น ย่อมเข้าถึงนิพพานเพราะความสิ้นไปแห่งอาสวะ. การเข้าถึงนิพพานของบุคคลนั้น ย่อมไม่มีในคติ. ย่อมไม่มีในภพนี้ ย่อมไม่มีในภพหน้า ย่อมไม่มีในระหว่างทั้งสอง. นี้คือที่สุดแห่งทุกข์ คืออนุปาทิเสสนิพพานธาตุ. อนุปาทิเสสนิพพานธาตุนี้ถูกยกขึ้นไว้ในท่ามกลางพระสูตรนี้. การประกอบในปฏิจจสมุปบาทและวิมุตติย่อมเป็นไป. อรรถนั้นของพระสูตรที่แสดงโดยย่อนี้ ย่อมไม่ถูกจำแนกโดยพิสดาร. การยกขึ้นนี้เรียกว่า สมาโรปนหาร. ธรรมเหล่าใดที่เป็นส่วนแห่งสังโยชน์ ย่อมไม่ควรยกขึ้นด้วยสังโยชน์ภาคนิยสูตร. ธรรมเหล่าอื่นก็เช่นกัน ย่อมไม่ควรยกขึ้นในวาสนาภาคนิยสูตรและนิพเพธภาคนิยสูตร. นี้คือสมาโรปนหาร. เหล่านี้คือหาร ๑๖ ประการ.

သုဝီရဿ မဟာကစ္စာယနဿ ဇမ္ဗုဝနဝါသိနော ပေဋကောပဒေသေ

ในพระเปฏโกปเทศปาฬิ ของพระมหากัจจายนะเถระ ผู้มีความเพียรดี ผู้มีปกติอยู่ ณ ป่าชมพู.

ပဉ္စမာ ဘူမိ.

ภูมิที่ห้า.

၆. သုတ္တတ္ထသမုစ္စယဘူမိ

๖. ภูมิแห่งการรวบรวมอรรถแห่งสูตร

၆၀. ဗုဒ္ဓါနံ [Pg.244] ဘဂဝန္တာနံ သာသနံ တိဝိဓေန သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆတိ, ခန္ဓေသု ဓာတူသု အာယတနေသု စ. တတ္ထ ပဉ္စက္ခန္ဓာ ရူပက္ခန္ဓော ယာဝ ဝိညာဏက္ခန္ဓော. ဒသ ရူပအာယတနာနိ စက္ခု ရူပါ စ ယာဝ ကာယော ဖောဋ္ဌဗ္ဗာ စ, အယံ ရူပက္ခန္ဓော. တတ္ထ ဆ ဝေဒနာကာယာ ဝေဒနာက္ခန္ဓော စက္ခုသမ္ဖဿဇာ ဝေဒနာ ယာဝ မနောသမ္ဖဿဇာ ဝေဒနာ, အယံ ဝေဒနာက္ခန္ဓော. တတ္ထ ဆ သညာကာယာ သညာက္ခန္ဓော, ရူပသညာ ယာဝ ဓမ္မသညာ ဣမေ ဆ သညာကာယာ, အယံ သညာက္ခန္ဓော. တတ္ထ ဆ စေတနာကာယာ သင်္ခါရက္ခန္ဓော, ရူပသဉ္စေတနာ ယာဝ ဓမ္မသဉ္စေတနာ ဣမေ ဆ စေတနာကာယာ, အယံ သင်္ခါရက္ခန္ဓော. တတ္ထ ဆ ဝိညာဏကာယာ ဝိညာဏက္ခန္ဓော, စက္ခုဝိညာဏံ ယာဝ မနောဝိညာဏံ ဣမေ ဆ ဝိညာဏကာယာ, အယံ ဝိညာဏက္ခန္ဓော. ဣမေ ပဉ္စက္ခန္ဓာ.

๖๐. พระศาสนาของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมถึงการสงเคราะห์ด้วยอาการ ๓ อย่าง คือ ด้วยขันธ์ ด้วยธาตุ และด้วยอายตนะ. ในบรรดาสามอย่างนั้น ขันธ์ ๕ คือ รูปขันธ์ จนถึงวิญญาณขันธ์. รูปอายตนะ ๑๐ คือ จักขุ รูป จนถึงกาย โผฏฐัพพะ นี้คือรูปขันธ์. ในบรรดาขันธ์และอายตนะเหล่านั้น เวทนากาย ๖ คือ เวทนาขันธ์ เวทนาที่เกิดจากจักขุสัมผัส จนถึงเวทนาที่เกิดจากมโนสัมผัส นี้คือเวทนาขันธ์. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สัญญากาย ๖ คือ สัญญาขันธ์ รูปสัญญา จนถึงธรรมสัญญา สัญญากาย ๖ เหล่านี้ นี้คือสัญญาขันธ์. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น เจตนากาย ๖ คือ สังขารขันธ์ รูปสัญเจตนา จนถึงธรรมสัญเจตนา เจตนากาย ๖ เหล่านี้ นี้คือสังขารขันธ์. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น วิญญาณกาย ๖ คือ วิญญาณขันธ์ จักขุวิญญาณ จนถึงมโนวิญญาณ วิญญาณกาย ๖ เหล่านี้ นี้คือวิญญาณขันธ์. ขันธ์ ๕ เหล่านี้แล.

တေသံ ကာ ပရိညာ? အနိစ္စံ ဒုက္ခံ သညာ အနတ္တာတိ ဧသာ ဧတေသံ ပရိညာ. တတ္ထ ကတမော ခန္ဓတ္ထော? သမူဟတ္ထော ခန္ဓတ္ထော, ပုဉ္ဇတ္ထော ခန္ဓတ္ထော, ရာသတ္ထော ခန္ဓတ္ထော. တံ ယထာ ဒဗ္ဗက္ခန္ဓော ဝနက္ခန္ဓော ဒါရုက္ခန္ဓော အဂ္ဂိက္ခန္ဓော ဥဒကက္ခန္ဓော ဝါယုက္ခန္ဓော ဣတိ ဧဝံ ခန္ဓေသု သဗ္ဗသင်္ဂဟောဝ ဧဝံ ခန္ဓတ္ထော.

การกำหนดรู้ธรรมเหล่านั้นคืออะไร? การกำหนดรู้ว่าไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นสัญญา เป็นอนัตตา นี้คือการกำหนดรู้ธรรมเหล่านั้น. ในคำนั้น อรรถว่าขันธ์คืออะไร? อรรถว่าการรวมกันคืออรรถว่าขันธ์, อรรถว่ากองคืออรรถว่าขันธ์, อรรถว่ากลุ่มคืออรรถว่าขันธ์. ข้อนั้นเปรียบเหมือน กองวัตถุ กองป่า กองไม้ กองไฟ กองน้ำ กองลม. การสงเคราะห์ทั้งหมดในขันธ์ทั้งหลายเป็นอรรถว่าขันธ์อย่างนี้.

တတ္ထ အဋ္ဌာရသ ဓာတုယော စက္ခုဓာတု ရူပဓာတု စက္ခုဝိညာဏဓာတု…ပေ… မနောဓာတု ဓမ္မဓာတု မနောဝိညာဏဓာတု. ဧတာယော အဋ္ဌာရသ ဓာတုယော. တာသံ ပရိညာ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ သညာ အနတ္တာတိ ဧသာ ဧတာသံ ပရိညာ. တတ္ထ ကော ဓာတုအတ္ထော? ဝုစ္စတေ အဝယဝတ္ထော ဓာတုအတ္ထော. အဝယဝေါတိ စက္ခု နော ပသာဒေါ စက္ခုဓာတု. ဧဝံ ပဉ္စသု ဓာတူသု ပုန ရာဂဝဝစ္ဆေဒတ္ထော ဓာတုအတ္ထော. ဝဝစ္ဆိန္နာ ဟိ စက္ခုဓာတု. ဧဝံ ပဉ္စသု ပုနရာဟ ဧကန္တိပကတျတ္ထေန ဓာတုအတ္ထောတိ ဝုစ္စတေ. တံ ယထာ, ပကတိယာ အယံ ပုရိသော ပိတ္တိကော သေမှိကော ဝါတိကော သန္နိပါတိကောတိ ဧဝံ ပကတိစက္ခုဓာတု ဒသန္နံ ပိယာ စ သဗ္ဗေသု ဣန္ဒြိယေသု…ပေ… ဝိသဘာဂတ္ထော ဓာတုအတ္ထော.

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ธาตุ ๑๘ คือ จักขุธาตุ รูปธาตุ จักขุวิญญาณธาตุ... (ละไว้)... มโนธาตุ ธรรมธาตุ มโนวิญญาณธาตุ. ธาตุ ๑๘ เหล่านี้แล. การกำหนดรู้ธาตุเหล่านั้นคืออะไร? การกำหนดรู้ว่าไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นสัญญา เป็นอนัตตา นี้คือการกำหนดรู้ธาตุเหล่านั้น. ในคำนั้น อรรถว่าธาตุคืออะไร? กล่าวว่า อรรถว่าส่วนย่อยคืออรรถว่าธาตุ. ส่วนย่อยคือจักขุปสาทะ ชื่อว่าจักขุธาตุ. ในธาตุ ๕ อย่างนี้ อรรถว่าธาตุคือการตัดราคะอีกด้วย. เพราะจักขุธาตุถูกตัดแล้ว. ในธาตุ ๕ อย่างนั้น กล่าวอีกว่า อรรถว่าธาตุกล่าวโดยความเป็นธรรมชาติอย่างเดียว. ข้อนั้นเปรียบเหมือน โดยธรรมชาติ บุรุษนี้มีดี มีเสมหะ มีลม มีการประชุมกันของธาตุ. จักขุธาตุโดยธรรมชาติอย่างนี้ ในอินทรีย์ทั้ง ๑๐... (ละไว้)... อรรถว่าธาตุคืออรรถว่ามีความต่างกัน.

တတ္ထ ဒွါဒသာယတနာနိ ကတမာနိ? ဆ အဇ္ဈတ္တိကာနိ ဆ ဗာဟိရာနိ. စက္ခာယတနံ ယာဝ မနာယတနန္တိ အဇ္ဈတ္တိကံ, ရူပါယတနံ ယာဝ ဓမ္မာယတနန္တိ ဗာဟိရံ. ဧတာနိ ဒွါဒသ အာယတနာနိ. ဧတေသံ ကာ ပရိညာ? အနိစ္စံ ဒုက္ခံ သညာ အနတ္တာတိ, ဧသာ ဧတေသံ ပရိညာ. အပိ [Pg.245] စ ဒွိဓာ ပရိညာ ဉာတပရိညာ စ ပဟာနပရိညာ စ. တတ္ထ ဉာတပရိညာ နာမ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ သညာ အနတ္တာတိ, ဧသာ ဉာတပရိညာ. ပဟာနပရိညာ ပန ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနာ, ဧသာ ပဟာနပရိညာ. တတ္ထ ကတမော အာယတနတ္ထော? ဝုစ္စတေ အာကာရတ္ထော အာယတနတ္ထော. ယထာ သုဝဏ္ဏာကရော ဒုဗ္ဗဏ္ဏာကရော, ယထာ ဒွီဟိ တေဟိ အာကာရေဟိ တေ တေ ဂါဝါ ဥတ္တိဋ္ဌန္တိ. ဧဝံ ဧတေဟိ စိတ္တစေတသိကာ ဂါဝါ ဥတ္တိဋ္ဌန္တိ ကမ္မကိလေသာ ဒုက္ခဓမ္မာ စ. ပုနရာဟ အာယဒါနတ္ထော အာယတနတ္ထော. ယထာ ရညော အာယဒါနေဟိ အာယော ဘဝတိ, ဧဝံ အာယဒါနတ္ထော အာယတနတ္ထော.

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น อายตนะ ๑๒ คืออะไร? อายตนะภายใน ๖ อายตนะภายนอก ๖. จักขุอายตนะ จนถึงมโนอายตนะ นี้คืออายตนะภายใน, รูปายตนะ จนถึงธัมมายตนะ นี้คืออายตนะภายนอก. อายตนะ ๑๒ เหล่านี้แล. การกำหนดรู้อายตนะเหล่านั้นคืออะไร? การกำหนดรู้ว่าไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นสัญญา เป็นอนัตตา นี้คือการกำหนดรู้อายตนะเหล่านั้น. อนึ่ง ปริญญามี ๒ อย่าง คือ ญาตปริญญา และปหานปริญญา. ในบรรดาสองอย่างนั้น การกำหนดรู้ว่าไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นสัญญา เป็นอนัตตา ชื่อว่าญาตปริญญา. นี้คือญาตปริญญา. ส่วนปหานปริญญาคือการละฉันทราคะ. นี้คือปหานปริญญา. ในคำนั้น อรรถว่าอายตนะคืออะไร? กล่าวว่า อรรถว่าบ่อเกิดคืออรรถว่าอายตนะ. เหมือนอย่างบ่อทอง บ่อแห่งสิ่งไม่ดี. เหมือนอย่างที่โคเหล่านั้นตั้งอยู่ด้วยอาการ ๒ อย่างนั้น. จิตและเจตสิกอันเปรียบเหมือนโคทั้งหลายย่อมตั้งอยู่ด้วยอายตนะเหล่านี้, กรรม กิเลส และธรรมที่เป็นทุกข์ก็ย่อมตั้งอยู่. กล่าวอีกว่า อรรถว่าที่มาแห่งรายได้คืออรรถว่าอายตนะ. เหมือนอย่างที่รายได้ย่อมมีในที่เก็บภาษีของพระราชา, อรรถว่าที่มาแห่งรายได้ก็เป็นอรรถว่าอายตนะอย่างนั้น.

၆၁. စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ ဒုက္ခံ သမုဒယော နိရောဓော မဂ္ဂေါ စ. ဒုက္ခံ ယထာ သမာသေန ဓမ္မာစရိယံ မာနသဉ္စ, သမုဒယော သမာသေန အဝိဇ္ဇာ စ တဏှာ စ, နိရောဓော သမာသေန ဝိဇ္ဇာ စ ဝိမုတ္တိ စ, မဂ္ဂေါ သမာသေန သမထော စ ဝိပဿနာ စ.

๖๑. อริยสัจ ๔ คือ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ และมรรค. ทุกข์โดยย่อคือ ธรรมจริยาและใจ, สมุทัยโดยย่อคือ อวิชชาและตัณหา, นิโรธโดยย่อคือ วิชชาและวิมุตติ, มรรคโดยย่อคือ สมถะและวิปัสสนา.

တတ္ထ သတ္တတိံသ ဗောဓိပက္ခိကာ ဓမ္မာ ကတမေ? စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ ယာဝ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ, ဧဝမေတေ သတ္တတိံသ ဗောဓိပက္ခိကာ ဓမ္မာ. ယေ ဓမ္မာ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာနံ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ သာဝကာနံ စ နိဗ္ဗာနာယ သံဝတ္တန္တီတိ, သော မဂ္ဂေါ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ ဘိက္ခု ကာယေ ကာယာနုပဿီ ဝိဟရတိ, သမ္မပ္ပဓာနံ…ပေ… ဣဒ္ဓိပါဒံ…ပေ… ဣန္ဒြိယာနိ…ပေ… ဗလာနိ…ပေ… တတ္ထ ကော ဣန္ဒြိယတ္ထော? ဣန္ဒတ္ထော ဣန္ဒြိယတ္ထော, အာဓိပတေယျတ္ထော ဣန္ဒြိယတ္ထော, ပသာဒတ္ထော ဣန္ဒြိယတ္ထော, အသာဓာရဏံ ကဿ ကိရိယတ္ထော ဣန္ဒြိယတ္ထော အနဝပရိယတ္ထော ဗလတ္ထော, ထာမတ္ထော ဗလတ္ထော, ဥပါဒါယတ္ထော ဗလတ္ထော, ဥပတ္ထမ္ဘနတ္ထော ဗလတ္ထော.

ในมรรคสัจนั้น โพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการคืออะไร? สติปัฏฐาน ๔ จนถึงอริยมรรคมีองค์ ๘. โพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการเหล่านี้แล. ธรรมเหล่าใดเป็นไปเพื่อพระนิพพานของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาค ของพระปัจเจกพุทธเจ้า และของพระสาวกทั้งหลาย, มรรคนั้นคือสติปัฏฐาน ๔. สี่อย่างคืออะไร? ในพระศาสนานี้ ภิกษุพิจารณากายในกายอยู่, สัมมัปปธาน... (ละไว้)... อิทธิบาท... (ละไว้)... อินทรีย์... (ละไว้)... พละ... (ละไว้)... ในคำนั้น อรรถว่าอินทรีย์คืออะไร? อรรถว่าความเป็นใหญ่คืออรรถว่าอินทรีย์, อรรถว่าความเป็นอธิบดีคืออรรถว่าอินทรีย์, อรรถว่าความผ่องใสคืออรรถว่าอินทรีย์, อรรถว่าการกระทำที่ไม่ทั่วไปแก่ใครคืออรรถว่าอินทรีย์, อรรถว่าความไม่ท้อถอยคืออรรถว่าพละ, อรรถว่ากำลังคืออรรถว่าพละ, อรรถว่าการยึดถือคืออรรถว่าพละ, อรรถว่าการค้ำจุนคืออรรถว่าพละ.

တတ္ထ ကတမေ သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ? သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ ယာဝ ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ. တတ္ထ ကတမော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ? သမ္မာဒိဋ္ဌိ ယာဝ သမ္မာသမာဓိ. တတ္ထ အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါတိ ခန္ဓော သီလက္ခန္ဓော စ သမာဓိက္ခန္ဓော စ ပညာက္ခန္ဓော စ. တတ္ထ ယာ စ သမ္မာဝါစာ ယော စ သမ္မာကမ္မန္တော ယော စ သမ္မာအာဇီဝေါ, အယံ သီလက္ခန္ဓော. ယာ စ သမ္မာသတိ ယော စ သမ္မာဝါယာမော ယော စ သမ္မာသမာဓိ, အယံ သမာဓိက္ခန္ဓော. ယော စ သမ္မာသင်္ကပ္ပော ယာ စ သမ္မာဒိဋ္ဌိ, အယံ ပညာက္ခန္ဓော. ဧဝံ တာယော တိဿော သိက္ခာ. ဧဝံ တီဟာကာရေဟိ ဒသ ပဒါနိ…ပေ….

ในบรรดาโพธิปักขิยธรรมเหล่านั้น โพชฌงค์ ๗ คืออะไร? สติสัมโพชฌงค์ จนถึงอุเบกขาสัมโพชฌงค์. ในบรรดาโพธิปักขิยธรรมเหล่านั้น อริยมรรคมีองค์ ๘ คืออะไร? สัมมาทิฏฐิ จนถึงสัมมาสมาธิ. ในคำนั้น อริยมรรคมีองค์ ๘ คือ ขันธ์ ๓ คือ สีลขันธ์ สมาธิขันธ์ และปัญญาขันธ์. ในบรรดาสามอย่างนั้น สัมมาวาจาใด สัมมากัมมันตะใด สัมมาอาชีวะใดมีอยู่, นี้คือสีลขันธ์. สัมมาสติใด สัมมาวายามะใด สัมมาสมาธิใดมีอยู่, นี้คือสมาธิขันธ์. สัมมาสังกัปปะใด สัมมาททิฏฐิใดมีอยู่, นี้คือปัญญาขันธ์. สิกขา ๓ เหล่านี้เป็นอย่างนั้น. บททั้ง ๑๐ ด้วยอาการ ๓ อย่างนี้... (ละไว้)...

တတ္ထ [Pg.246] ယောဂါဝစရော သီလက္ခန္ဓေ ဌိတော ဒေါသံ အကုသလံ န ဥပါဒိယတိ, ဒေါသာနုသယံ သမူဟနတိ, ဒေါသသလ္လံ ဥဒ္ဓရတိ, ဒုက္ခဝေဒနံ ပရိဇာနာတိ, ကာမဓာတုံ သမတိက္ကမတိ. သမာဓိက္ခန္ဓေ ဌိတော လောဘံ အကုသလံ န ဥပါဒိယတိ, ရာဂါနုသယံ သမူဟနတိ, လောဘသလ္လံ ဥဒ္ဓရတိ, သုခဝေဒနံ ပရိဇာနာတိ, ရူပဓာတုံ သမတိက္ကမတိ. ပညာက္ခန္ဓေ ဌိတော မောဟံ အကုသလံ န ဥပါဒိယတိ, အဝိဇ္ဇာနုသယံ သမူဟနတိ, မောဟသလ္လံ ဒိဋ္ဌိသလ္လဉ္စ ဥဒ္ဓရတိ, အဒုက္ခမသုခဝေဒနံ ပရိဇာနာတိ, အရူပဓာတုံ သမတိက္ကမတိ. ဣတိ တီဟိ ခန္ဓေဟိ တီဏိ အကုသလမူလာနိ န ဥပါဒိယတိ, စတ္တာရိ သလ္လာနိ ဥဒ္ဓရတိ, တိဿော ဝေဒနာ ပရိဇာနာတိ, တေဓာတုကံ သမတိက္ကမတိ.

ในบรรดาบททั้ง ๑๐ นั้น โยคาวจรผู้ตั้งอยู่ในสีลขันธ์ ย่อมไม่ยึดถืออกุศลคือโทสะ, ย่อมกำจัดอนุสัยคือโทสะ, ย่อมถอนเสี้ยนคือโทสะ, ย่อมกำหนดรู้ทุกขเวทนา, ย่อมก้าวล่วงกามธาตุ. ผู้ตั้งอยู่ในสมาธิขันธ์ ย่อมไม่ยึดถืออกุศลคือโลภะ, ย่อมกำจัดอนุสัยคือราคะ, ย่อมถอนเสี้ยนคือโลภะ, ย่อมกำหนดรู้สุขเวทนา, ย่อมก้าวล่วงรูปธาตุ. ผู้ตั้งอยู่ในปัญญาขันธ์ ย่อมไม่ยึดถืออกุศลคือโมหะ, ย่อมกำจัดอนุสัยคืออวิชชา, ย่อมถอนเสี้ยนคือโมหะและเสี้ยนคือทิฏฐิ, ย่อมกำหนดรู้อทุกขมสุขเวทนา, ย่อมก้าวล่วงอรูปธาตุ. ด้วยขันธ์ ๓ อย่างนี้ ย่อมไม่ยึดถืออกุศลมูล ๓, ย่อมถอนเสี้ยน ๔, ย่อมกำหนดรู้เวทนา ๓, ย่อมก้าวล่วงไตรธาตุ.

၆၂. တတ္ထ ကတမာ အဝိဇ္ဇာ? ယံ စတူသု အရိယသစ္စေသု အညာဏန္တိ ဝိတ္ထာရေန ယထာ သော ပါဏသဇ္ဇေသု ကထံကထာ ကာတဗ္ဗံ. တတ္ထ ကတမံ ဝိညာဏံ? ဆ ဝိညာဏကာယာ ဝေဒနာ သညာ စေတနာ ဖဿော မနသိကာရော, ဣဒံ နာမံ. တတ္ထ ကတမံ ရူပံ? စာတုမဟာဘူတိကံ စတုန္နံ မဟာဘူတာနံ ဥပါဒါယရူပဿ ပညတ္တိံ. ဣတိ ပုရိမကဉ္စ နာမံ ဣဒဉ္စ ရူပံ တဒုဘယံ နာမရူပန္တိ ဝုစ္စတိ. တတ္ထ ဆဠာယတနန္တိ ဆ အဇ္ဈတ္တိကာနိ အာယတနာနိ, စက္ခု အဇ္ဈတ္တိကံ အာယတနံ ယာဝ မနော အဇ္ဈတ္တိကံ အာယတနံ. ဖဿောတိ ဆ ဖဿကာယာ စက္ခုသမ္ဖဿော ယာဝ မနောသမ္ဖဿောတိ ဖဿော. ဆ ဝေဒနာကာယာ ဝေဒနာ. တဏှာတိ ဆ တဏှာကာယာ တဏှာ. ဥပါဒါနန္တိ စတ္တာရိ ဥပါဒါနာနိ ကာမုပါဒါနံ ဒိဋ္ဌုပါဒါနံ သီလဗ္ဗတုပါဒါနံ အတ္တဝါဒုပါဒါနန္တိ ဥပါဒါနံ. ဘဝေါတိ တယော ဘဝါ ကာမဘဝေါ ရူပဘဝေါ အရူပဘဝေါ. တတ္ထ ကတမာ ဇာတိ? ယာ ပဌမံ ခန္ဓာနံ ပဌမံ ဓာတူနံ ပဌမံ အာယတနာနံ ဥပ္ပတ္တိ ဇာတိ သဉ္ဇာတိ ဩက္ကန္တိ အဘိနိဗ္ဗတ္တိ ခန္ဓာနံ ပါတုဘာဝေါ, အယံ ဇာတိ. တတ္ထ ကတမာ ဇရာ? ဇရာ နာမ ယံ တံ ခဏ္ဍိစ္စံ ပါလိစ္စံ ဝလိတ္တစတာ ပဝိဝိတ္တံ စတုန္နံ မဟာဘူတာနံ ဝိဝဏ္ဏတံ ဘဂ္ဂေါ တံ ဇရာ ဟီယနာ ပဟီယနာ အာယုနော ဟာနိ သံဟာနိ ဣန္ဒြိယာနံ ပရိဘေဒေါ ဥပနာဟော ပရိပါကော, အယံ ဇရာ. တတ္ထ ကတမံ မရဏံ? မရဏံ နာမ ယံ တသ္မိံ တသ္မိံ သတ္တနိကာယေ တေသံ တေသံ သတ္တာနံ စုတိ စဝနတာ မရဏံ ကာလင်္ကိရိယာ ဥဒ္ဓုမာတကာနံ ဘေဒေါ ကာယဿ ဇီဝိတိန္ဒြိယဿ ဥပစ္ဆေဒေါ, ဣဒံ မရဏံ. ဣတိ ပုရိမိကာ စ ဇရာ ဣဒဉ္စ မရဏံ တဒုဘယံ ဇရာမရဏံ.

๖๒. ในบรรดา (กุศลมูล) เหล่านั้น อวิชชาคืออะไร? คือการไม่รู้ในอริยสัจ ๔ พึงแสดงโดยพิสดาร เหมือนความสงสัยในการจัดทำบันได ในบรรดา (สัจจะ) เหล่านั้น วิญญาณคืออะไร? วิญญาณกาย ๖ เวทนา สัญญา เจตนา ผัสสะ มนสิการ นี้เรียกว่านาม ในบรรดา (นามรูป) เหล่านั้น รูปคืออะไร? มหาภูตรูป ๔ และการบัญญัติรูปที่อาศัยมหาภูตรูป ๔ นามที่กล่าวมาแล้วนี้และรูปนี้ ทั้งสองอย่างนี้เรียกว่านามรูป ในบรรดา (นามรูป) เหล่านั้น สฬายตนะคืออายตนะภายใน ๖ ได้แก่ จักขุอายตนะภายในไปจนถึงมนายตนะภายใน ผัสสะคือผัสสกาย ๖ ได้แก่ จักขุสัมผัสไปจนถึงมโนสัมผัส นี้เรียกว่าผัสสะ เวทนากาย ๖ เรียกว่าเวทนา ตัณหากาย ๖ เรียกว่าตัณหา อุปาทานคืออุปาทาน ๔ ได้แก่ กามุปาทาน ทิฏฐุปาทาน สีลัพพตุปาทาน อัตตวาทุปาทาน นี้เรียกว่าอุปาทาน ภพคือภพ ๓ ได้แก่ กามภพ รูปภพ อรูปภพ ใน (พระสูตร) นั้น ชาติคืออะไร? การเกิดขึ้นครั้งแรกของขันธ์ การเกิดขึ้นครั้งแรกของธาตุ การเกิดขึ้นครั้งแรกของอายตนะ การเกิด การบังเกิด การหยั่งลง การปรากฏ การปรากฏขึ้นแห่งขันธ์ นี้เรียกว่าชาติ ใน (พระสูตร) นั้น ชราคืออะไร? ชราคือการที่ฟันหัก ผมหงอก หนังเหี่ยว การที่มหาภูตรูป ๔ เสื่อมสภาพ การแตกสลาย การเสื่อม การเสื่อมไป การที่อายุลดลง การที่อายุเสื่อมลง การที่อินทรีย์แตกสลาย การที่ถูกบีบคั้น การที่แก่หง่อม นี้เรียกว่าชรา ใน (พระสูตร) นั้น มรณะคืออะไร? มรณะคือการเคลื่อน การจุติ การตาย การทำกาละ การแตกสลายของกาย (ของผู้พองขึ้น) การขาดแห่งชีวิตินทรีย์ของสัตว์ทั้งหลายในหมู่สัตว์นั้นๆ นี้เรียกว่ามรณะ ชราที่กล่าวมาแล้วนี้และมรณะนี้ ทั้งสองอย่างนี้เรียกว่าชรามรณะ

တတ္ထ [Pg.247] အန္ဓကာရတိမိသာ ယထာဘူတံ အပ္ပဇာနနလက္ခဏာ အဝိဇ္ဇာ သင်္ခါရာနံ ပဒဋ္ဌာနံ ဟ. အဘိသင်္ခရဏလက္ခဏာ သင်္ခါရာ, ဥပစယပုနဗ္ဘဝါဘိရောပနပစ္စုပဋ္ဌာနာ. တေ ဝိညာဏဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ဝတ္ထု သဝိညတ္တိလက္ခဏံ ဝိညာဏံ, တံ နာမရူပဿ ပဒဋ္ဌာနံ. အနေကသန္နိဿယလက္ခဏံ နာမရူပံ, တံ သဠာယတနဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ဣန္ဒြိယဝဝတ္ထာပနလက္ခဏံ သဠာယတနံ, တံ ဖဿဿ ပဒဋ္ဌာနံ. သန္နိပါတလက္ခဏော ဖဿော, သော ဝေဒနာယ ပဒဋ္ဌာနံ. အနုဘဝနလက္ခဏာ ဝေဒနာ, သာ တဏှာယ ပဒဋ္ဌာနံ. အဇ္ဈောသာနလက္ခဏာ တဏှာ, သာ ဥပါဒါနဿ ပဒဋ္ဌာနံ. အာဒါနပရိဟနနလက္ခဏံ ဥပါဒါနံ, တံ ဘဝဿ ပဒဋ္ဌာနံ. နာနာဂတိဝိက္ခေပလက္ခဏော ဘဝေါ, သော ဇာတိယာ ပဒဋ္ဌာနံ. ခန္ဓာနံ ပါတုဘာဝလက္ခဏာ ဇာတိ, သာ ဇရာယ ပဒဋ္ဌာနံ. ဥပနယပရိပါကလက္ခဏာ ဇရာ, သာ မရဏဿ ပဒဋ္ဌာနံ. အာယုက္ခယဇီဝိတဥပရောဓလက္ခဏံ မရဏံ, တံ ဒုက္ခဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ကာယသမ္ပီဠနလက္ခဏံ ဒုက္ခံ, တံ ဒေါမနဿဿ ပဒဋ္ဌာနံ. စိတ္တသမ္ပီဠနလက္ခဏံ ဒေါမနဿံ, တံ သောကဿ ပဒဋ္ဌာနံ. သောစနလက္ခဏော သောကော, သော ပရိဒေဝဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ဝစီနိစ္ဆာရဏလက္ခဏော ပရိဒေဝေါ, သော ဥပါယာသဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ယေ အာယာသာ တေ ဥပါယာသာ.

ใน (ปฏิจจสมุปบาท) นั้น อวิชชามีลักษณะคือการไม่รู้ตามความเป็นจริงอันมืดมิด เป็นเหตุใกล้ให้เกิดสังขาร สังขารมีลักษณะคือการปรุงแต่ง มีการสั่งสมและการนำไปสู่ภพใหม่เป็นอาการปรากฏ สังขารเหล่านั้นเป็นเหตุใกล้ให้เกิดวิญญาณ วิญญาณมีลักษณะคือการรู้แจ้งอารมณ์โดยอาศัยวัตถุ วิญญาณนั้นเป็นเหตุใกล้ให้เกิดนามรูป นามรูปมีลักษณะคือการอาศัยกันและกันหลายอย่าง นามรูปนั้นเป็นเหตุใกล้ให้เกิดสฬายตนะ สฬายตนะมีลักษณะคือการกำหนดอินทรีย์ สฬายตนะนั้นเป็นเหตุใกล้ให้เกิดผัสสะ ผัสสะมีลักษณะคือการประชุมกัน ผัสสะนั้นเป็นเหตุใกล้ให้เกิดเวทนา เวทนามีลักษณะคือการเสวยอารมณ์ เวทนานั้นเป็นเหตุใกล้ให้เกิดตัณหา ตัณหามีลักษณะคือความสยบมัวเมา ตัณหานั้นเป็นเหตุใกล้ให้เกิดอุปาทาน อุปาทานมีลักษณะคือการถือมั่นและความเสื่อมรอบ อุปาทานนั้นเป็นเหตุใกล้ให้เกิดภพ ภพมีลักษณะคือการเหวี่ยงไปสู่คติที่ต่างกัน ภพนั้นเป็นเหตุใกล้ให้เกิดชาติ ชาติมีลักษณะคือการปรากฏขึ้นแห่งขันธ์ ชาตินั้นเป็นเหตุใกล้ให้เกิดชรา ชรามีลักษณะคือการนำไปสู่ความเสื่อมและการแก่หง่อม ชรานั้นเป็นเหตุใกล้ให้เกิดมรณะ มรณะมีลักษณะคือการสิ้นอายุและการขัดขวางชีวิตินทรีย์ มรณะนั้นเป็นเหตุใกล้ให้เกิดทุกข์ ทุกข์มีลักษณะคือการบีบคั้นกาย ทุกข์นั้นเป็นเหตุใกล้ให้เกิดโทมนัส โทมนัสมีลักษณะคือการบีบคั้นใจ โทมนัสนั้นเป็นเหตุใกล้ให้เกิดโสกะ โสกะมีลักษณะคือการเศร้าโศก โสกะนั้นเป็นเหตุใกล้ให้เกิดปริเทวะ ปริเทวะมีลักษณะคือการเปล่งเสียงร้องไห้ ปริเทวะนั้นเป็นเหตุใกล้ให้เกิดอุปายาสะ ความลำบากใจใดๆ เหล่านั้นคืออุปายาสะ

နဝ ပဒါနိ ယတ္ထ သဗ္ဗော အကုသလပက္ခော သင်္ဂဟံ သမောသရဏံ ဂစ္ဆတိ. ကတမာနိ နဝ ပဒါနိ? ဒွေ မူလကိလေသာ, တီဏိ အကုသလမူလာနိ, စတ္တာရော ဝိပလ္လာသာ. တတ္ထ ဒွေ မူလကိလေသာ အဝိဇ္ဇာ စ ဘဝတဏှာ စ, တီဏိ အကုသလမူလာနိ လောဘော ဒေါသော မောဟော စ. စတ္တာရော ဝိပလ္လာသာ – ‘‘အနိစ္စေ နိစ္စ’’န္တိ သညာဝိပလ္လာသော စိတ္တဝိပလ္လာသော ဒိဋ္ဌိဝိပလ္လာသော, ‘‘ဒုက္ခေ သုခ’’န္တိ သညာဝိပလ္လာသော စိတ္တဝိပလ္လာသော ဒိဋ္ဌိဝိပလ္လာသော, ‘‘အနတ္တနိ အတ္တာ’’တိ သညာဝိပလ္လာသော စိတ္တဝိပလ္လာသော ဒိဋ္ဌိဝိပလ္လာသော, ‘‘အသုဘေ သုဘ’’န္တိ သညာဝိပလ္လာသော စိတ္တဝိပလ္လာသော ဒိဋ္ဌိဝိပလ္လာသော.

บท ๙ ประการที่อกุศลฝ่ายทั้งปวงรวมเข้าด้วยกัน บท ๙ ประการคืออะไร? คือ กิเลสมูล ๒ อกุศลมูล ๓ วิปลาส ๔ ในบรรดา (บท) เหล่านั้น กิเลสมูล ๒ คือ อวิชชาและภวตัณหา อกุศลมูล ๓ คือ โลภะ โทสะ โมหะ วิปลาส ๔ คือ สัญญาวิปลาส จิตตวิปลาส ทิฏฐิวิปลาส ในสิ่งไม่เที่ยงว่าเป็นของเที่ยง, สัญญาวิปลาส จิตตวิปลาส ทิฏฐิวิปลาส ในสิ่งเป็นทุกข์ว่าเป็นสุข, สัญญาวิปลาส จิตตวิปลาส ทิฏฐิวิปลาส ในสิ่งที่ไม่ใช่ตนว่าเป็นตน, สัญญาวิปลาส จิตตวิปลาส ทิฏฐิวิปลาส ในสิ่งไม่งามว่าเป็นของงาม

၆၃. တတ္ထ အဝိဇ္ဇာ နာမ စတူသု အရိယသစ္စေသု ယထာဘူတံ အညာဏံ, အယံ အဝိဇ္ဇာ. ဘဝတဏှာ နာမ ယော ဘဝေသု ရာဂေါ သာရာဂေါ ဣစ္ဆာ မုစ္ဆာ ပတ္ထနာ နန္ဒီ အဇ္ဈောသာနံ အပရိစ္စာဂေါ, အယံ ဘဝတဏှာ.

๖๓. ใน (ปฏิจจสมุปบาท) นั้น อวิชชาคือการไม่รู้ตามความเป็นจริงในอริยสัจ ๔ นี้คืออวิชชา ภวตัณหาคือความกำหนัด ความกำหนัดอย่างแรงกล้า ความอยาก ความลุ่มหลง ความปรารถนา ความเพลิดเพลิน ความสยบมัวเมา ความไม่สละคืนในภพทั้งหลาย นี้คือภวตัณหา

တတ္ထ ကတမော လောဘော အကုသလမူလံ?

ในบรรดา (อกุศลมูล) เหล่านั้น โลภะที่เป็นอกุศลมูลคืออะไร?

လောဘော နာမ သော တေသု တေသု ပရဝတ္ထူသု ပရဒဗ္ဗေသု ပရဋ္ဌာနေသု ပရသာပတေယျေသု ပရပရိဂ္ဂဟိတေသု [Pg.248] လောဘော လုဗ္ဘနာ ဣစ္ဆာ မုစ္ဆာ ပတ္ထနာ နန္ဒီ အဇ္ဈောသာနံ အပရိစ္စာဂေါ, အယံ လောဘော အကုသလမူလံ. ကဿေတံ မူလံ? လောဘော လောဘဇဿ အကုသလဿ ကာယကမ္မဿ ဝစီကမ္မဿ မနောကမ္မဿ စ, တထာ ယထာ တံသမ္ပယုတ္တာနံ စိတ္တစေတသိကာနံ ဓမ္မာနံ မူလံ.

โลภะคือความกำหนัด ความติดใจ ความอยาก ความลุ่มหลง ความปรารถนา ความเพลิดเพลิน ความสยบมัวเมา ความไม่สละคืนในวัตถุของผู้อื่น ในทรัพย์ของผู้อื่น ในฐานะของผู้อื่น ในสมบัติของผู้อื่น ในสิ่งที่ผู้อื่นครอบครองเหล่านั้น นี้คือโลภะที่เป็นอกุศลมูล โลภะนี้เป็นมูลของอะไร? โลภะเป็นมูลของอกุศลกรรมอันเกิดจากโลภะ ได้แก่ กายกรรม วจีกรรม มโนกรรม และเป็นมูลของจิตและเจตสิกธรรมที่สัมปยุตด้วย (อกุศลกรรม) เหล่านั้น

တတ္ထ ကတမော ဒေါသော အကုသလမူလံ?

ในบรรดา (อกุศลมูล) เหล่านั้น โทสะที่เป็นอกุศลมูลคืออะไร?

သော သတ္တေသု အာဃာတော အက္ခန္တိ အပ္ပစ္စယော ဗျာပါဒေါ ပဒေါသော အနတ္ထကာမတာ စေတသော ပဋိဃာတော, အယံ ဒေါသော အကုသလမူလံ.

โทสะนั้นคือความอาฆาต ความไม่อดทน ความไม่พอใจ ความพยาบาท ความประทุษร้าย ความไม่ปรารถนาประโยชน์ ความขัดเคืองแห่งจิตในสัตว์ทั้งหลาย นี้คือโทสะที่เป็นอกุศลมูล

ကဿေတံ မူလံ?

มูลนี้เป็นมูลของอะไร?

ဒေါသဇဿ ကာယကမ္မဿ ဝစီကမ္မဿ မနောကမ္မဿ သမ္ပယုတ္တာနဉ္စ စိတ္တစေတသိကာနံ ဓမ္မာနံ မူလံ.

เป็นมูลของกายกรรม วจีกรรม มโนกรรมอันเกิดจากโทสะ และเป็นมูลของจิตและเจตสิกธรรมที่สัมปยุตด้วย (โทสะ) นั้น

တတ္ထ ကတမော မောဟော အကုသလမူလံ?

ในบรรดา (อกุศลมูล) เหล่านั้น โมหะที่เป็นอกุศลมูลคืออะไร?

ယံ စတူသု အရိယသစ္စေသု အနဘိသမယော အသမ္ပဇ္ဇဂ္ဂါဟော အပ္ပဋိဝေဓော မောဟော မုယှနာ သမ္မောဟော သမ္မုယှနာ အဝိဇ္ဇာ တမော အန္ဓကာရော အာဝရဏံ နီဝရဏံ ဆဒနံ အစ္ဆဒနံ အပသစ္ဆာဂမနံ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ, အယံ မောဟော အကုသလမူလံ.

ความไม่รู้แจ้ง ความไม่ถือเอาโดยชอบ ความไม่แทงตลอด ความหลง ความหลงใหล ความหลงผิด ความหลงใหลผิด ความไม่รู้ ความมืด ความมืดมน เครื่องกั้น เครื่องขัดขวาง เครื่องปกคลุม เครื่องมุงบัง การไม่บรรลุถึงกุศลธรรมทั้งหลายในอริยสัจ ๔ นี้คือโมหะที่เป็นอกุศลมูล

ကဿေတံ မူလံ?

โมหะที่เป็นมูลนี้ เป็นมูลของอะไร?

မောဟဇဿ အကုသလဿ ကာယကမ္မဿ ဝစီကမ္မဿ မနောကမ္မဿ စ တံသမ္ပယုတ္တကာနဉ္စ စိတ္တစေတသိကာနံ ဓမ္မာနံ မူလံ.

เป็นมูลของอกุศลกรรมอันเกิดจากโมหะ คือ กายกรรม วจีกรรม และมโนกรรม และเป็นมูลของธรรมคือจิตและเจตสิกที่สัมปยุตด้วยอกุศลกรรมนั้น

တတ္ထ ဝိပလ္လာသာ ဇာနိတဗ္ဗာ, ဝိပလ္လာသာနံ ဝတ္ထု ဇာနိတဗ္ဗံ. ယံ ဝိပလ္လာသံ သိယာ, တံ ဇာနိတဗ္ဗံ. တတ္ထ ဧကော ဝိပလ္လာသော တီဏိ ဝိပလ္လာသာနိ စတ္တာရိ ဝိပလ္လာသဝတ္ထူနိ. ကတမော ဧကော ဝိပလ္လာသော စ, ယေန ပဋိပက္ခေန ဝိပလ္လာသိတံ ဂဏှာတိ?

ในพระธรรมเทศนานั้น พึงทราบวิปลาสทั้งหลาย พึงทราบวัตถุแห่งวิปลาสทั้งหลาย พึงทราบธรรมที่เป็นวิปลาส ในบรรดาวิปลาสเหล่านั้น วิปลาสหนึ่ง วิปลาสสาม และวัตถุแห่งวิปลาสสี่ พึงทราบเถิด วิปลาสหนึ่งคืออะไร ที่ยึดถือโดยความเป็นปฏิปักษ์?

‘‘အနိစ္စေ နိစ္စ’’န္တိ, ‘‘ဒုက္ခေ သုခ’’န္တိ, ‘‘အနတ္တနိ အတ္တာ’’တိ, ‘‘အသုဘေ သုဘ’’န္တိ, အယံ ဧကော ဝိပလ္လာသော.

การยึดถือว่า 'ในสิ่งที่ไม่เที่ยง ว่าเที่ยง' ว่า 'ในสิ่งที่เป็นทุกข์ ว่าเป็นสุข' ว่า 'ในสิ่งที่ไม่ใช่ตัวตน ว่าเป็นตัวตน' ว่า 'ในสิ่งที่ไม่สวยงาม ว่าสวยงาม' นี้คือวิปลาสหนึ่ง

ကတမာနိ စတ္တာရိ ဝိပလ္လာသဝတ္ထူနိ?

วัตถุแห่งวิปลาส ๔ คืออะไร?

ကာယော ဝေဒနာ စိတ္တံ ဓမ္မာ စ. ဣမာနိ စတ္တာရိ ဝိပလ္လာသဝတ္ထူနိ.

คือ กาย เวทนา จิต และธรรม เหล่านี้คือวัตถุแห่งวิปลาส ๔

ကတမာနိ တီဏိ ဝိပလ္လာသာနိ?

วิปลาส ๓ คืออะไร?

သညာ စိတ္တံ ဒိဋ္ဌိ စ. ဣမာနိ တီဏိ ဝိပလ္လာသာနိ.

คือ สัญญา จิต และทิฏฐิ เหล่านี้คือวิปลาส ๓

တတ္ထ မနာပိကေ ဝတ္ထုမှိ ဣန္ဒြိယဝတ္ထေ ဝဏ္ဏာယတနေ ဝါ ယော နိမိတ္တဿ ဥဂ္ဂါဟော, အယံ သညာဝိပလ္လာသော. တတ္ထ ဝိပရီတစိတ္တဿ ဝတ္ထုမှိ သတိ ဝိညတ္တိ, အယံ စိတ္တဝိပလ္လာသော. တတ္ထ ဝိပရီတစိတ္တဿ တမှိ ရူပေ ‘‘အသုဘေ သုဘ’’န္တိ ယာ ခန္တိ ရုစိ ဥပေက္ခနာ နိစ္ဆယော ဒိဋ္ဌိ နိဒဿနံ သန္တီရဏာ, အယံ ဒိဋ္ဌိဝိပလ္လာသော. တတ္ထ ဝတ္ထုဘေဒေန ကာယေသု ဒွါဒသ ဝိပလ္လာသာ ဘဝန္တိ. တယော [Pg.249] ကာယေ တယော ဝေဒနာယ တယော စိတ္တေ တယော ဓမ္မေ, စတ္တာရော သညာဝိပလ္လာသာ စတ္တာရော စိတ္တဝိပလ္လာသာ စတ္တာရော ဒိဋ္ဌိဝိပလ္လာသာ, အာယတနူပစယတော စက္ခုဝိညာဏသညာသမင်္ဂိဿ ရူပေသု ဒွါဒသ ဝိပလ္လာသာ ယာဝ မနော သညာသမင်္ဂိဿ, ဓမ္မေသု ဒွါဒသ ဝိပလ္လာသာ ဆ ဒွါဒသကာ စတ္တာရိ ဝိပလ္လာသာ ဘဝန္တိ. အာရမ္မဏနာနတ္တတော ဟိ အပရိမိတသင်္ခေယျာနံ သတ္တာနံ အပရိမိတမသင်္ခေယျာ ဝိပလ္လာသာ ဘဝန္တိ ဟီနုက္ကဋ္ဌမဇ္ဈိမတာယ.

ในบรรดาวิปลาสเหล่านั้น การยึดถือนิมิตในวัตถุอันน่าพึงพอใจ ในอารมณ์แห่งอินทรีย์ ในวรรณายตนะ นี้คือสัญญาวิปลาส ในบรรดาวิปลาสเหล่านั้น เมื่อมีวัตถุแห่งจิตที่วิปลาสอยู่ การแสดงออก (วิญญัติ) มีอยู่ นี้คือจิตตวิปลาส ในบรรดาวิปลาสเหล่านั้น ความยอมรับ ความยินดี ความเพ่งเล็ง การตัดสินใจ ทิฏฐิ การเห็น การพิจารณา ในรูปนั้นของผู้มีจิตวิปลาสว่า 'ในสิ่งที่ไม่สวยงาม ว่าสวยงาม' นี้คือทิฏฐิวิปลาส ในบรรดาวิปลาสเหล่านั้น วิปลาส ๑๒ ย่อมมีในกายโดยความต่างแห่งวัตถุ คือ ในกาย ๓ ในเวทนา ๓ ในจิต ๓ ในธรรม ๓ รวมเป็น ๑๒ สัญญาวิปลาส ๔ จิตตวิปลาส ๔ ทิฏฐิวิปลาส ๔ รวมเป็น ๑๒ วิปลาส ๑๒ ย่อมมีในรูปทั้งหลายของผู้ประกอบด้วยจักขุวิญญาณสัญญาที่ถึงซึ่งความเกิดขึ้นแห่งอายตนะ จนถึงผู้ประกอบด้วยมโนสัญญา วิปลาส ๑๒ ย่อมมีในธรรมทั้งหลาย รวมเป็นหมวด ๑๒ จำนวน ๖ หมวด วิปลาส ๔ ย่อมมีอยู่ เพราะความต่างกันแห่งอารมณ์ วิปลาสอันนับไม่ถ้วนย่อมมีแก่สัตว์ทั้งหลายอันนับไม่ถ้วน เพราะความเป็นของเลว ของประณีต และของปานกลาง

၆၄. တတ္ထ ပဉ္စက္ခန္ဓာ စတ္တာရိ အတ္တဘာဝဝတ္ထူနိ ဘဝန္တိ. ယော ရူပက္ခန္ဓော, သော ကာယော အတ္တဘာဝဝတ္ထု. ယော ဝေဒနာက္ခန္ဓော, သော ဝေဒနာ အတ္တဘာဝဝတ္ထု. ယော သညာက္ခန္ဓော စ သင်္ခါရက္ခန္ဓော စ, တေ ဓမ္မာ အတ္တဘာဝဝတ္ထု. ယော ဝိညာဏက္ခန္ဓော, သော စိတ္တံ အတ္တဘာဝဝတ္ထု. ဣတိ ပဉ္စက္ခန္ဓာ စတ္တာရိ အတ္တဘာဝဝတ္ထူနိ. တတ္ထ ကာယေ ‘‘အသုဘေ သုဘ’’န္တိ ဝိပလ္လာသော ဘဝတိ. ဧဝံ ဝေဒနာသု…ပေ… စိတ္တေ…ပေ… ဓမ္မေသု စ အတ္တဝိပလ္လာသော ဘဝတိ. တတ္ထ စတုန္နံ ဝိပလ္လာသာနံ သမုဂ္ဃာတနတ္ထံ ဘဂဝါ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနေ ဒေသေတိ ပညပေတိ ကာယေ ကာယာနုပဿီ ဝိဟရတော ‘‘အသုဘေ သုဘ’’န္တိ ဝိပလ္လာသံ သမုဂ္ဃာတေတိ, ဧဝံ ဝေဒနာသု, စိတ္တေ, ဓမ္မေသု စ ကာတဗ္ဗံ.

๖๔. ในบรรดาวิปลาสเหล่านั้น ขันธ์ ๕ ย่อมเป็นวัตถุแห่งอัตภาพ ๔ อย่าง รูปขันธ์ใด รูปขันธ์นั้นคือกายที่เป็นวัตถุแห่งอัตภาพ เวทนาขันธ์ใด เวทนาขันธ์นั้นคือเวทนาที่เป็นวัตถุแห่งอัตภาพ สัญญาขันธ์และสังขารขันธ์ใด สัญญาขันธ์และสังขารขันธ์นั้นคือธรรมที่เป็นวัตถุแห่งอัตภาพ วิญญาณขันธ์ใด วิญญาณขันธ์นั้นคือจิตที่เป็นวัตถุแห่งอัตภาพ ด้วยประการฉะนี้ ขันธ์ ๕ จึงเป็นวัตถุแห่งอัตภาพ ๔ อย่าง ในบรรดาวัตถุแห่งอัตภาพเหล่านั้น วิปลาสว่า 'ในสิ่งที่ไม่สวยงาม ว่าสวยงาม' ย่อมมีในกาย ในเวทนา ในจิต และในธรรมทั้งหลาย อัตตวิปลาสย่อมมีอย่างนี้ ในพระธรรมเทศนานั้น เพื่อถอนวิปลาส ๔ อย่าง พระผู้มีพระภาคทรงแสดง ทรงบัญญัติสติปัฏฐาน ๔ เมื่อบุคคลพิจารณากายในกายอยู่ ย่อมถอนวิปลาสว่า 'ในสิ่งที่ไม่สวยงาม ว่าสวยงาม' เสียได้ พึงกระทำอย่างนี้ในเวทนา ในจิต และในธรรมทั้งหลาย

တတ္ထ အန္ဓကာရတိမိသာ အပ္ပဋိဝေဓလက္ခဏာ အဝိဇ္ဇာ, တဿာ ဝိပလ္လာသပဒဋ္ဌာနံ. အဇ္ဈောသာနလက္ခဏာ တဏှာ, တဿာ ပိယရူပသာတရူပံ ပဒဋ္ဌာနံ. အတ္တာသယဝဉ္စနာလက္ခဏော လောဘော, တဿ အဒိန္နာဒါနံ ပဒဋ္ဌာနံ. ဣဓ ဝိဝါဒလက္ခဏော ဒေါသော, တဿ ပါဏာတိပါတော ပဒဋ္ဌာနံ. ဝတ္ထုဝိပ္ပဋိပတ္တိလက္ခဏော မောဟော, တဿ မိစ္ဆာပဋိပတ္တိ ပဒဋ္ဌာနံ. သင်္ခတာနံ ဓမ္မာနံ အဝိနာသဂ္ဂဟဏလက္ခဏာ နိစ္စသညာ, တဿာ သဗ္ဗသင်္ခါရာ ပဒဋ္ဌာနံ. သာသဝဖဿောပဂမနလက္ခဏာ သုခသညာ, တဿာ မမင်္ကာရော ပဒဋ္ဌာနံ. ဓမ္မေသု ဥပဂမနလက္ခဏာ အတ္တသညာ, တဿာ အဟင်္ကာရော ပဒဋ္ဌာနံ. ဝဏ္ဏသင်္ဂဟဏလက္ခဏာ သုဘသညာ, တဿာ ဣန္ဒြိယအသံဝရော ပဒဋ္ဌာနံ. ဧတေဟိ နဝဟိ ပဒေဟိ ဥဒ္ဒိဋ္ဌေဟိ သဗ္ဗော အကုသလပက္ခော နိဒ္ဒိဋ္ဌော ဘဝတိ, သော စ ခေါ ဗဟုဿုတေန သက္ကာ ဇာနိတုံ နော အပ္ပဿုတေန, ပညဝတာ နော ဒုပ္ပညေန, ယုတ္တေန နော အယုတ္တေန.

ในบรรดาธรรมที่พึงละเหล่านั้น อวิชชา มีความมืดมนเป็นสภาวะ มีการไม่แทงตลอดเป็นลักษณะ มีวิปลาสเป็นเหตุใกล้ ตัณหา มีการสยบมัวเมาเป็นลักษณะ มีปิยรูปและสาตรูปเป็นเหตุใกล้ โลภะ มีการหลอกลวงด้วยความปรารถนาของตนเป็นลักษณะ มีอทินนาทานเป็นเหตุใกล้ โทสะ มีการทะเลาะวิวาทในโลกนี้เป็นลักษณะ มีปาณาติบาตเป็นเหตุใกล้ โมหะ มีความผิดพลาดในวัตถุเป็นลักษณะ มีมิจฉาปฏิบัติเป็นเหตุใกล้ นิจจสัญญา มีการยึดถือความไม่พินาศแห่งสังขตธรรมทั้งหลายเป็นลักษณะ มีสังขารทั้งปวงเป็นเหตุใกล้ สุขสัญญา มีการเข้าถึงผัสสะที่ยังมีอาสวะเป็นลักษณะ มีมมังการเป็นเหตุใกล้ อัตตสัญญา มีการเข้าถึงในธรรมทั้งหลายเป็นลักษณะ มีอหังการเป็นเหตุใกล้ สุภสัญญา มีการยึดถือวรรณะเป็นลักษณะ มีความไม่สำรวมอินทรีย์เป็นเหตุใกล้ ด้วยบท ๙ ประการที่ระบุไว้นี้ อกุศลฝ่ายดำทั้งหมดเป็นอันระบุไว้แล้ว และอกุศลฝ่ายดำทั้งหมดนั้น พหูสูตพึงรู้ได้ ผู้มีสุตะน้อยรู้ไม่ได้ ผู้มีปัญญาพึงรู้ได้ ผู้มีปัญญาทรามรู้ไม่ได้ ผู้ประกอบด้วยปัญญาพึงรู้ได้ ผู้ไม่ประกอบด้วยปัญญารู้ไม่ได้

နဝ [Pg.250] ပဒါနိ ကုသလာနိ ယတ္ထ သဗ္ဗော ကုသလပက္ခော သင်္ဂဟော သမောသရဏံ ဂစ္ဆန္တိ. ကတမာနိ နဝ ပဒါနိ? သမထော ဝိပဿနာ အလောဘော အဒေါသော အမောဟော အနိစ္စသညာ ဒုက္ခသညာ အနတ္တသညာ အသုဘသညာ စ.

บทกุศล ๙ ประการ ซึ่งกุศลฝ่ายขาวทั้งหมดรวมลงและสงเคราะห์เข้าไว้ บท ๙ ประการคืออะไรบ้าง? คือ สมถะ วิปัสสนา อโลภะ อโทสะ อโมหะ อนิจจสัญญา ทุกขสัญญา อนัตตสัญญา และอสุภสัญญา

တတ္ထ ကတမော သမထော? ယာ စိတ္တဿ ဌိတိ သဏ္ဌိတိ အဝဋ္ဌိတိ ဌာနံ ပဋ္ဌာနံ ဥပဋ္ဌာနံ သမာဓိ သမာဓာနံ အဝိက္ခေပေါ အဝိပ္ပဋိသာရော ဝူပသမော မာနသော ဧကဂ္ဂံ စိတ္တဿ, အယံ သမထော.

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น สมถะคืออะไร? คือความตั้งอยู่ ความตั้งอยู่ด้วยดี ความตั้งอยู่มั่น การตั้งอยู่ การประดิษฐาน การปรากฏ สมาธิ ความดำรงมั่น ความไม่ฟุ้งซ่าน ความไม่เดือดร้อน ความสงบแห่งใจ ความมีอารมณ์เดียวแห่งจิต นี้คือสมถะ

တတ္ထ ကတမာ ဝိပဿနာ? ခန္ဓေသု ဝါ ဓာတူသု ဝါ အာယတနေသု ဝါ နာမရူပေသု ဝါ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေသု ဝါ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နေသု ဝါ ဓမ္မေသု ဒုက္ခေသု ဝါ သမုဒယေသု ဝါ နိရောဓေ ဝါ မဂ္ဂေ ဝါ ကုသလာကုသလေသု ဝါ ဓမ္မေသု သာဝဇ္ဇအနဝဇ္ဇေသု ဝါ ကဏှသုက္ကေသု ဝါ သေဝိတဗ္ဗအသေဝိတဗ္ဗေသု ဝါ သော ယထာဘူတံ ဝိစယော ပဝိစယော ဝီမံသာ ပရဝီမံသာ ဂါဟနာ အဂ္ဂါဟနာ ပရိဂ္ဂါဟနာ စိတ္တေန ပရိစိတနာ တုလနာ ဥပပရိက္ခာ ဉာဏံ ဝိဇ္ဇာ ဝါ စက္ခု ဗုဒ္ဓိ မေဓာ ပညာ ဩဘာသော အာလောကော အာဘာ ပဘာ ခဂ္ဂေါ နာရာစော ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ သမ္မာဒိဋ္ဌိ မဂ္ဂင်္ဂံ, အယံ ဝိပဿနာ. တေနေသာ ဝိပဿနာ ဣတိ ဝုစ္စတိ ဝိဝိဓာ ဝါ ဧသာ ဝိပဿနာတိ, တသ္မာ ဧသာ ဝိပဿနာတိ ဝုစ္စတိ. ဒွိဓာ စေသာ ဟိ ဝိပဿနာ ဓမ္မဝိပဿနာတိ ဝုစ္စတိ, ဒွိဓာ ဣမာယ ပဿတိ သုဘဉ္စ အသုဘဉ္စ ကဏှဉ္စ သုက္ကဉ္စ သေဝိတဗ္ဗဉ္စ အသေဝိတဗ္ဗဉ္စ ကမ္မဉ္စ ဝိပါကဉ္စ ဗန္ဓဉ္စ ဝိမောက္ခဉ္စ အာစယဉ္စ အပစယဉ္စ ပဝတ္တိဉ္စ နိဝတ္တိဉ္စ သံကိလေသဉ္စ ဝေါဒါနဉ္စ, ဧဝံ ဝိပဿနာတိ ဝုစ္စတိ. အထ ဝါ ဝိဣတိ ဥပသဂ္ဂေါ ပဿနာတိ အတ္ထော တသ္မာ ဝိပဿနာတိ ဝုစ္စတေ, အယံ ဝိပဿနာ.

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น วิปัสสนาคืออะไร? คือการพิจารณา การพิจารณาโดยรอบ การสอบสวน การสอบสวนอย่างยิ่ง การยึดถือ การประคองไว้ การกำหนด การเลือกเฟ้นด้วยจิต การเปรียบเทียบ การพิจารณาอย่างถี่ถ้วน ญาณ วิชชา จักขุ พุทธิ เมธา ปัญญา โอภาส แสงสว่าง รัศมี ความรุ่งเรือง ดาบ ลูกศร ธรรมวิจยสัมโพชฌงค์ สัมมาทิฏฐิที่เป็นองค์มรรค ที่มีอยู่ในขันธ์ ธาตุ อายตนะ นามรูป ปฏิจจสมุปบาท ธรรมที่เกิดจากปฏิจจสมุปบาท ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค กุศล อกุศล ธรรมที่มีโทษและไม่มีโทษ ธรรมดำและธรรมขาว ธรรมที่ควรเสพและไม่ควรเสพ ตามความเป็นจริงนั้น ทั้งหมดนี้คือวิปัสสนา เพราะเหตุนั้น วิปัสสนานี้จึงเรียกว่าวิปัสสนา หรือวิปัสสนานี้มีหลายประการ เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่าวิปัสสนา อนึ่ง วิปัสสนานี้มี ๒ ประการ เรียกว่าธรรมวิปัสสนา ด้วยวิปัสสนาปัญญานี้ ย่อมเห็นธรรม ๒ อย่าง คือ งามและไม่งาม ดำและขาว ควรเสพและไม่ควรเสพ กรรมและวิบาก เครื่องผูกและเครื่องหลุดพ้น การสั่งสมและการไม่สั่งสม ความเป็นไปและการไม่เป็นไป ความเศร้าหมองและความบริสุทธิ์ ด้วยประการฉะนี้ จึงเรียกว่าวิปัสสนา อีกนัยหนึ่ง คำว่า วิ เป็นอุปสรรค คำว่า ปัสสนา มีความหมายว่า การเห็น เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่าวิปัสสนา นี้คือวิปัสสนา

၆၅. တတ္ထ ဒွေ ရောဂါ သတ္တာနံ အဝိဇ္ဇာ စ ဘဝတဏှာ စ, ဧတေသံ ဒွိန္နံ ရောဂါနံ နိဃာတာယ ဘဂဝတာ ဒွေ ဘေသဇ္ဇာနိ ဝုတ္တာနိ သမထော စ ဝိပဿနာ စ. ဣမာနိ ဒွေ ဘေသဇ္ဇာနိ ပဋိသေဝေန္တော ဒွေ အရောဂေ သစ္ဆိကရောတိ ရာဂဝိရာဂံ စေတောဝိမုတ္တိံ အဝိဇ္ဇာဝိရာဂဉ္စ ပညာဝိမုတ္တိံ. တတ္ထ တဏှာရောဂဿ သမထော ဘေသဇ္ဇံ, ရာဂဝိရာဂါ စေတောဝိမုတ္တိ အရောဂံ. အဝိဇ္ဇာရောဂဿ ဝိပဿနာဘေသဇ္ဇံ အဝိဇ္ဇာဝိရာဂါ ပညာဝိမုတ္တိ အရောဂံ. ဧဝဉှိ ဘဂဝါ စာဟ, ‘‘ဒွေ ဓမ္မာ ပရိညေယျာ နာမဉ္စ ရူပဉ္စ, ဒွေ ဓမ္မာ ပဟာတဗ္ဗာ အဝိဇ္ဇာ စ ဘဝတဏှာ စ, ဒွေ ဓမ္မာ ဘာဝေတဗ္ဗာ သမထော စ ဝိပဿနာ [Pg.251] စ, ဒွေ ဓမ္မာ သစ္ဆိကာတဗ္ဗာ ဝိဇ္ဇာ စ ဝိမုတ္တိ စာ’’တိ. တတ္ထ သမထံ ဘာဝေန္တော ရူပံ ပရိဇာနာတိ, ရူပံ ပရိဇာနန္တော တဏှံ ပဇဟတိ, တဏှံ ပဇဟန္တော ရာဂဝိရာဂါ စေတောဝိမုတ္တိံ သစ္ဆိကရောတိ, ဝိပဿနံ ဘာဝေန္တော နာမံ ပရိဇာနာတိ, နာမံ ပရိဇာနန္တော အဝိဇ္ဇံ ပဇဟတိ, အဝိဇ္ဇံ ပဇဟန္တော အဝိဇ္ဇာဝိရာဂါ ပညာဝိမုတ္တိံ သစ္ဆိကရောတိ. ယဒါ ဘိက္ခုနော ဒွေ ဓမ္မာ ပရိညာတာ ဘဝန္တိ နာမဉ္စ ရူပဉ္စ, တထာဿ ဒွေ ဓမ္မာ ပဟီနာ ဘဝန္တိ အဝိဇ္ဇာ စ ဘဝတဏှာ စ. ဒွေ ဓမ္မာ ဘာဝိတာ ဘဝန္တိ သမထော စ ဝိပဿနာ စ, ဒွေ ဓမ္မာ သစ္ဆိကာတဗ္ဗာ ဘဝန္တိ ဝိဇ္ဇာ စ ဝိမုတ္တိ စ. ဧတ္တာဝတာ ဘိက္ခု ကတကိစ္စော ဘဝတိ. ဧသာ သောပါဒိသေသာ နိဗ္ဗာနဓာတု. တဿ အာယုပရိယာဒါနာ ဇီဝိတိန္ဒြိယဿ ဥပရောဓာ ဣဒဉ္စ ဒုက္ခံ နိရုဇ္ဈတိ, အညဉ္စ ဒုက္ခံ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တတ္ထ ယော ဣမေသံ ခန္ဓာနံ ဓာတုအာယတနာနံ နိရောဓော ဝူပသမော အညေသဉ္စ ခန္ဓဓာတုအာယတနာနံ အပ္ပဋိသန္ဓိ အပါတုဘာဝေါ, အယံ အနုပါဒိသေသာ နိဗ္ဗာနဓာတု.

๖๕. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น โรคของสัตว์ทั้งหลายมี ๒ อย่าง คือ อวิชชาและภวตัณหา เพื่อกำจัดโรค ๒ อย่างนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสยา ๒ อย่าง คือ สมถะและวิปัสสนา ผู้ที่เสพยา ๒ อย่างนี้ ย่อมทำให้แจ้งซึ่งความไม่มีโรค ๒ อย่าง คือ เจโตวิมุตติอันเป็นเครื่องคลายราคะ (คืออนาคามิผล) และปัญญาวิมุตติอันเป็นเครื่องคลายอวิชชา (คืออรหัตตผล) ในธรรมเหล่านั้น สมถะเป็นยาสำหรับโรคคือตัณหา เจโตวิมุตติอันเป็นเครื่องคลายราคะคือความไม่มีโรค (จากตัณหา) วิปัสสนาเป็นยาสำหรับโรคคืออวิชชา ปัญญาวิมุตติอันเป็นเครื่องคลายอวิชชาคือความไม่มีโรค (จากอวิชชา) พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้อย่างนี้ว่า 'ธรรม ๒ อย่างที่พึงกำหนดรู้ คือ นามและรูป ธรรม ๒ อย่างที่พึงละ คือ อวิชชาและภวตัณหา ธรรม ๒ อย่างที่พึงเจริญ คือ สมถะและวิปัสสนา ธรรม ๒ อย่างที่พึงทำให้แจ้ง คือ วิชชาและวิมุตติ' ในธรรมเหล่านั้น ผู้เจริญสมถะย่อมกำหนดรู้รูป เมื่อกำหนดรู้รูปแล้วย่อมละตัณหา เมื่อละตัณหาแล้วย่อมทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติอันเป็นเครื่องคลายราคะ ผู้เจริญวิปัสสนาย่อมกำหนดรู้นาม เมื่อกำหนดรู้นามแล้วย่อมละอวิชชา เมื่อละอวิชชาแล้วย่อมทำให้แจ้งซึ่งปัญญาวิมุตติอันเป็นเครื่องคลายอวิชชา เมื่อใดธรรม ๒ อย่างคือ นามและรูป เป็นธรรมที่ภิกษุกำหนดรู้แล้ว เมื่อนั้นอวิชชาและภวตัณหา ๒ อย่างนี้ก็เป็นธรรมที่ภิกษุละได้แล้ว สมถะและวิปัสสนา ๒ อย่างนี้ก็เป็นธรรมที่ภิกษุเจริญแล้ว วิชชาและวิมุตติ ๒ อย่างนี้ก็เป็นธรรมที่ภิกษุทำให้แจ้งแล้ว ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ภิกษุชื่อว่าได้ทำกิจเสร็จแล้ว นี้คือสอุปาทิเสสนิพพานธาตุ เพราะความสิ้นไปแห่งอายุ เพราะความดับไปแห่งชีวิตินทรีย์ ทุกข์ในปัจจุบันนี้ย่อมดับไป และทุกข์อื่นย่อมไม่เกิดขึ้น ในธรรมเหล่านั้น การดับและความสงบแห่งขันธ์ ธาตุ และอายตนะเหล่านี้ และการไม่ปฏิสนธิและการไม่ปรากฏแห่งขันธ์ ธาตุ และอายตนะอื่น ๆ นี้คืออนุปาทิเสสนิพพานธาตุ

တတ္ထ ကတမံ အလောဘော ကုသလမူလံ? ယံဓာတုကော အလောဘော အလုဗ္ဘနာ အလုဗ္ဘိတတ္တံ အနိစ္ဆာ အပတ္ထနာ အကန္တာ အနဇ္ဈောသာနံ. အယံ အလောဘော ကုသလမူလံ. ကဿေတံ မူလံ? အလောဘဇဿ ကုသလဿ ကာယကမ္မဿ ဝစီကမ္မဿ မနောကမ္မဿ တံသမ္ပယုတ္တာနဉ္စ စိတ္တစေတသိကာနံ ဓမ္မာနံ မူလံ. အထ ဝါ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ ကုသလန္တိ ဝုစ္စတိ, သော တိဏ္ဏံ မဂ္ဂင်္ဂါနံ မူလံ. ကတမေသံ တိဏ္ဏံ, သမ္မာသင်္ကပ္ပဿ သမ္မာဝါယာမဿ သမ္မာသမာဓိဿ စ ဣမေသံ မူလန္တိ, တသ္မာ ကုသလမူလန္တိ ဝုစ္စတိ.

ในบรรดากุศลมูลเหล่านั้น อโลภะที่เป็นกุศลมูลคืออะไร? คืออโลภะใดที่มีธาตุเป็นที่อาศัย ความไม่โลภ กิริยาที่ไม่โลภ ภาวะที่ไม่โลภ ความไม่ปรารถนา ความไม่ทะยานอยาก ความไม่พอใจ ความไม่สยบมัวเมา ทั้งหมดนี้คืออโลภะที่เป็นกุศลมูล อโลภะนี้เป็นมูลของอะไร? เป็นมูลของกายกรรม วจีกรรม และมโนกรรมที่เป็นกุศลอันเกิดจากอโลภะ และเป็นมูลของจิตและเจตสิกธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตต์กับกรรมเหล่านั้น อีกนัยหนึ่ง อริยมรรคมีองค์ ๘ เรียกว่ากุศล อโลภะนั้นเป็นมูลขององค์มรรค ๓ ประการ องค์มรรค ๓ ประการนั้นคืออะไร? คือสัมมาสังกัปปะ สัมมาวายามะ และสัมมาสมาธิ เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่ากุศลมูล

တတ္ထ ကတမံ အဒေါသော ကုသလမူလံ? ယာ သတ္တေသု ဝါ သင်္ခါရေသု ဝါ အနဃာတော အပ္ပဋိဃာတော အဗျာပတ္တိ အဗျာပါဒေါ အဒေါသော မေတ္တာ မေတ္တာယနာ အတ္ထကာမတာ ဟိတကာမတာ စေတသော ပသာဒေါ, အယံ အဒေါသော ကုသလမူလံ. ကဿေတံ မူလံ? အဒေါသဇဿ ကုသလဿ ကာယကမ္မဿ ဝစီကမ္မဿ မနောကမ္မဿ တံသမ္ပယုတ္တာနဉ္စ စိတ္တစေတသိကာနံ ဓမ္မာနံ မူလံ. အထ ဝါ တိဏ္ဏံ မဂ္ဂင်္ဂါနံ မူလံ. ကတမေသံ တိဏ္ဏံ? သမ္မာဝါစာယ သမ္မာကမ္မန္တဿ သမ္မာအာဇီဝဿ စ ဣမေသံ တိဏ္ဏံ မဂ္ဂင်္ဂါနံ မူလံ, တသ္မာ ကုသလမူလန္တိ ဝုစ္စတိ.

ในบรรดากุศลมูลเหล่านั้น อโทสะที่เป็นกุศลมูลคืออะไร? คือความไม่จองเวร ความไม่กระทบกระทั่ง ความไม่พยาบาท ความไม่ปองร้าย ความไม่ประทุษร้าย เมตตา กิริยาที่เมตตา ความปรารถนาประโยชน์ ความปรารถนาความเกื้อกูล ความผ่องใสแห่งจิต ในสัตว์ทั้งหลายหรือในสังขารทั้งหลาย ทั้งหมดนี้คืออโทสะที่เป็นกุศลมูล อโทสะนี้เป็นมูลของอะไร? เป็นมูลของกายกรรม วจีกรรม และมโนกรรมที่เป็นกุศลอันเกิดจากอโทสะ และเป็นมูลของจิตและเจตสิกธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตต์กับกรรมเหล่านั้น อีกนัยหนึ่ง เป็นมูลขององค์มรรค ๓ ประการ องค์มรรค ๓ ประการนั้นคืออะไร? คือสัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ และสัมมาอาชีวะ เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่ากุศลมูล

တတ္ထ ကတမံ အမောဟော ကုသလမူလံ? ယံ စတူသု အရိယသစ္စေသု ယထာဘူတံ ဉာဏဒဿနံ အဘိသမယော သမ္မာ စ ပစ္စာဂမော ပဋိဝေဓော အမောဟော အသမ္မုယှနာ အသမ္မောဟော ဝိဇ္ဇာပကာသော အာလောကော အနာဝရဏံ [Pg.252] သေက္ခာနံ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ, အယံ အမောဟော ကုသလမူလံ. ကဿေတံ မူလံ? အမောဟဇဿ ကုသလဿ ကာယကမ္မဿ ဝစီကမ္မဿ မနောကမ္မဿ တံသမ္ပယုတ္တာနဉ္စ စိတ္တစေတသိကာနံ ဓမ္မာနံ မူလံ. အထ ဝါ ဒွိန္နံ မဂ္ဂင်္ဂါနံ ဧတံ မူလံ. ကတမေသံ ဒွိန္နံ? သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ စ သမ္မာသတိယာ စ ဣမေသံ ဒွိန္နံ မဂ္ဂင်္ဂါနံ မူလံ, တသ္မာ ကုသလမူလန္တိ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ ဣမေသံ တီဟိ ကုသလမူလေဟိ အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ ယောဇေတဗ္ဗော.

ในบรรดากุศลมูลเหล่านั้น อโมหะที่เป็นกุศลมูลคืออะไร? คือญาณทัสสนะใดในอริยสัจ ๔ ตามความเป็นจริง การตรัสรู้ การบรรลุโดยชอบ การแทงตลอด ความไม่หลง กิริยาที่ไม่หลง ความไม่หลงอย่างยิ่ง วิชชา ความสว่าง แสงสว่าง ความไม่เป็นเครื่องกั้นแห่งกุศลธรรมของพระเสกขะทั้งหลาย ทั้งหมดนี้คืออโมหะที่เป็นกุศลมูล อโมหะนี้เป็นมูลของอะไร? เป็นมูลของกายกรรม วจีกรรม และมโนกรรมที่เป็นกุศลอันเกิดจากอโมหะ และเป็นมูลของจิตและเจตสิกธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตต์กับกรรมเหล่านั้น อีกนัยหนึ่ง อโมหะนี้เป็นมูลขององค์มรรค ๒ ประการ องค์มรรค ๒ ประการนั้นคืออะไร? คือสัมมาทิฏฐิและสัมมาสติ เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่ากุศลมูล พึงประกอบอริยมรรคมีองค์ ๘ ด้วยกุศลมูล ๓ ประการเหล่านี้ด้วยประการฉะนี้

၆၆. တတ္ထ ကတမာ အနိစ္စသညာ? ‘‘သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ ဥပ္ပာဒဝယဓမ္မိနော’’တိ စ ယာ သညာ သဉ္ဇာနနာ ဝဝတ္ထပနာ ဥဂ္ဂါဟော, အယံ အနိစ္စသညာ. တဿာ ကော နိဿန္ဒော? အနိစ္စသညာယ ဘာဝိတာယ ဗဟုလီကတာယ အဋ္ဌသု လောကဓမ္မေသု စိတ္တံ နာနုသန္ဓတိ န သန္ဓတိ န သဏ္ဌဟတိ, ဥပေက္ခာ ဝါ ပဋိက္ကူလတာ ဝါ သဏ္ဌဟတိ, အယမဿာ နိဿန္ဒော.

๖๖. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น อนิจจสัญญาคืออะไร? คือสัญญาใด ความจำหมาย การกำหนดหมาย การยึดถือ ในพระธรรมเทศนาที่ว่า 'สังขารทั้งปวงมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' นี้คืออนิจจสัญญา. ผลของอนิจจสัญญานั้นคืออะไร? เมื่ออนิจจสัญญาอันบุคคลเจริญแล้ว กระทำแล้วให้มาก จิตย่อมไม่สืบต่อ ไม่เชื่อมโยง ไม่ตั้งมั่นในโลกธรรม ๘ ประการ. อุเบกขาหรือความเป็นของปฏิกูลย่อมตั้งมั่น. นี้คือผลของอนิจจสัญญานั้น.

တတ္ထ ကတမာ ဒုက္ခသညာ? ‘‘သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ ဒုက္ခာ’’တိ ယာ သညာ သဉ္ဇာနနာ ဝဝတ္ထပနာ ဥဂ္ဂါဟော, အယံ ဒုက္ခသညာ. တဿာ ကော နိဿန္ဒော? ဒုက္ခသညာယ ဘာဝိတာယ ဗဟုလီကတာယ အာလဿေ သံပမာဒေ ဝိမှယေ စ စိတ္တံ နာနုသန္ဓတိ န သန္ဓတိ န သဏ္ဌဟတိ, ဥပေက္ခာ ဝါ ပဋိက္ကူလတာ ဝါ သဏ္ဌဟတိ, အယမဿာ နိဿန္ဒော.

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ทุกขสัญญาคืออะไร? คือสัญญาใด ความจำหมาย การกำหนดหมาย การยึดถือ ในพระธรรมเทศนาที่ว่า 'สังขารทั้งปวงเป็นทุกข์' นี้คือทุกขสัญญา. ผลของทุกขสัญญานั้นคืออะไร? เมื่อทุกขสัญญาอันบุคคลเจริญแล้ว กระทำแล้วให้มาก จิตย่อมไม่สืบต่อ ไม่เชื่อมโยง ไม่ตั้งมั่นในความเกียจคร้าน ความประมาทมัวเมา และความพิศวง. อุเบกขาหรือความเป็นของปฏิกูลย่อมตั้งมั่น. นี้คือผลของทุกขสัญญานั้น.

တတ္ထ ကတမာ အနတ္တသညာ? ‘‘သဗ္ဗေသု ဓမ္မေသု အနတ္တာ’’တိ ယာ သညာ သဉ္ဇာနနာ ဝဝတ္ထပနာ ဥဂ္ဂါဟော, အယံ အနတ္တသညာ. တဿာ ကော နိဿန္ဒော, အနတ္တသညာယ ဘာဝိတာယ ဗဟုလီကတာယ အဟင်္ကာရော စိတ္တံ နာနုသန္ဓတိ န သန္ဓတိ, မမင်္ကာရော န သဏ္ဌဟတိ, ဥပေက္ခာ ဝါ ပဋိက္ကူလတာ ဝါ သဏ္ဌဟတိ, အယမဿာ နိဿန္ဒော.

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น อนัตตสัญญาคืออะไร? คือสัญญาใด ความจำหมาย การกำหนดหมาย การยึดถือ ในพระธรรมเทศนาที่ว่า 'ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา' นี้คืออนัตตสัญญา. ผลของอนัตตสัญญานั้นคืออะไร? เมื่ออนัตตสัญญาอันบุคคลเจริญแล้ว กระทำแล้วให้มาก จิตย่อมไม่สืบต่อ ไม่เชื่อมโยงในอหังการ (ความถือตัวว่าเรา) มมังการ (ความถือตัวว่าเป็นของเรา) ย่อมไม่ตั้งมั่น. อุเบกขาหรือความเป็นของปฏิกูลย่อมตั้งมั่น. นี้คือผลของอนัตตสัญญานั้น.

တတ္ထ ကတမာ အသုဘသညာ? ‘‘သတ္တ သင်္ခါရာ အသုဘာ’’တိ ယာ သညာ သဉ္ဇာနနာ ဝဝတ္ထပနာ ဥဂ္ဂါဟော, အယံ အသုဘသညာ. တဿာ ကော နိဿန္ဒော? အသုဘသညာယ ဘာဝိတာယ ဗဟုလီကတာယ သုဘနိမိတ္တေ စိတ္တံ နာနုသန္ဓတိ န သန္ဓတိ န သဏ္ဌဟတိ, ဥပေက္ခာ ဝါ ပဋိက္ကူလတာ ဝါ သဏ္ဌဟတိ, အယမဿာ နိဿန္ဒော.

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น อสุภสัญญาคืออะไร? คือสัญญาใด ความจำหมาย การกำหนดหมาย การยึดถือ ในพระธรรมเทศนาที่ว่า 'สัตว์และสังขารทั้งหลายไม่งดงาม' นี้คืออสุภสัญญา. ผลของอสุภสัญญานั้นคืออะไร? เมื่ออสุภสัญญาอันบุคคลเจริญแล้ว กระทำแล้วให้มาก จิตย่อมไม่สืบต่อ ไม่เชื่อมโยง ไม่ตั้งมั่นในสุภนิมิต. อุเบกขาหรือความเป็นของปฏิกูลย่อมตั้งมั่น. นี้คือผลของอสุภสัญญานั้น.

တတ္ထ ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံ ပရိညာ ဘဂဝတာ ဒေသိတာ, ယော တတ္ထ အသုဘသညာ ရူပက္ခန္ဓဿ ပရိညတ္တံ, ဒုက္ခသညာ ဝေဒနာက္ခန္ဓဿ ပရိညတ္တံ, အနတ္တသညာ သညာက္ခန္ဓဿ သင်္ခါရက္ခန္ဓဿ ပရိညတ္တံ, အနိစ္စသညာ ဝိညာဏက္ခန္ဓဿ ပရိညတ္တံ. တတ္ထ သမထေန တဏှံ သမုဂ္ဃာတေတိ, ဝိပဿနာ အဝိဇ္ဇံ [Pg.253] သမုဂ္ဃာတေတိ, အဒေါသေန ဒေါသံ သမုဂ္ဃာတေတိ, အမောဟေန မောဟံ သမုဂ္ဃာတေတိ, အနိစ္စသညာယ နိစ္စသညံ သမုဂ္ဃာတေတိ, ဒုက္ခသညာယ သုခသညံ သမုဂ္ဃာတေတိ, အနတ္တသညာယ အတ္တသညံ သမုဂ္ဃာတေတိ, အသုဘသညာယ သုဘသညံ သမုဂ္ဃာတေတိ.

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงการกำหนดรู้ขันธ์ ๕ ไว้. ในการกำหนดรู้นั้น อสุภสัญญาเป็นความกำหนดรู้รูปขันธ์, ทุกขสัญญาเป็นความกำหนดรู้เวทนาขันธ์, อนัตตสัญญาเป็นความกำหนดรู้สัญญาขันธ์และสังขารขันธ์, อนิจจสัญญาเป็นความกำหนดรู้วิญญาณขันธ์. ในธรรมเหล่านั้น บุคคลย่อมกำจัดตัณหาด้วยสมถะ, กำจัดอวิชชาด้วยวิปัสสนา, กำจัดโทสะด้วยอโทสะ, กำจัดโมหะด้วยอโมหะ, กำจัดนิจจสัญญาด้วยอนิจจสัญญา, กำจัดสุขสัญญาด้วยทุกขสัญญา, กำจัดอัตตสัญญาด้วยอนัตตสัญญา, กำจัดสุภสัญญาด้วยอสุภสัญญา.

စိတ္တဝိက္ခေပပဋိသံဟရဏလက္ခဏော သမထော, တဿ ဈာနာနိ ပဒဋ္ဌာနံ. သဗ္ဗဓမ္မံ ယထာဘူတံ ပဋိဝေဓလက္ခဏာ ဝိပဿနာ, တဿာ သဗ္ဗနေယျံ ပဒဋ္ဌာနံ. ဣစ္ဆာပဋိသံဟရဏလက္ခဏော အလောဘော, တဿ အဒိန္နာဒါနာ ဝေရမဏီ ပဒဋ္ဌာနံ. အဗျာပါဒလက္ခဏော အဒေါသော, တဿ ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏီ ပဒဋ္ဌာနံ. ဝတ္ထုအပ္ပဋိဟတလက္ခဏော အမောဟော, တဿ သမ္မာပဋိပတ္တိ ပဒဋ္ဌာနံ. သင်္ခတာနံ ဓမ္မာနံ ဝိနာသဂ္ဂဟဏလက္ခဏာ အနိစ္စသညာ, တဿာ ဥဒယဗ္ဗယော ပဒဋ္ဌာနံ. သာသဝဖဿသဉ္ဇာနနလက္ခဏာ ဒုက္ခသညာ, တဿာ ဝေဒနာ ပဒဋ္ဌာနံ. သဗ္ဗဓမ္မအနုပဂမနလက္ခဏာ အနတ္တသညာ, တဿာ ဓမ္မသညာ ပဒဋ္ဌာနံ. ဝိနီလကဝိပုဗ္ဗကဥဒ္ဓုမာတကသမုဂ္ဂဟဏလက္ခဏာ အသုဘသညာ, တဿာ နိဗ္ဗိဒါ ပဒဋ္ဌာနံ. ဣမေသု နဝသု ပဒေသု ဥပဒိဋ္ဌေသု သဗ္ဗော ကုသလပက္ခော ဥပဒိဋ္ဌော ဘဝတိ, သော စ ဗဟုဿုတေန သက္ကာ ဇာနိတုံ နော အပ္ပဿုတေန, ပညဝတာ နော ဒုပ္ပညေန, ယုတ္တေန နော အယုတ္တေနာတိ.

สมถะมีลักษณะคือการกำจัดความฟุ้งซ่านแห่งจิต มีฌานทั้งหลายเป็นเหตุใกล้. วิปัสสนามีลักษณะคือการแทงตลอดธรรมทั้งปวงตามความเป็นจริง มีสัพพเนยยธรรมเป็นเหตุใกล้. อโลภะมีลักษณะคือการกำจัดความปรารถนา มีการงดเว้นจากการถือเอาสิ่งของที่เจ้าของไม่ได้ให้เป็นเหตุใกล้. อโทสะมีลักษณะคือความไม่พยาบาท มีการงดเว้นจากการทำชีวิตสัตว์ให้ตกล่วงเป็นเหตุใกล้. อโมหะมีลักษณะคือความไม่ติดขัดในวัตถุ มีสัมมาปฏิบัติเป็นเหตุใกล้. อนิจจสัญญามีลักษณะคือการถือเอาความพินาศแห่งสังขตธรรมทั้งหลาย มีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นเหตุใกล้. ทุกขสัญญามีลักษณะคือการรู้แจ้งผัสสะที่ประกอบด้วยอาสวะ มีเวทนาเป็นเหตุใกล้. อนัตตสัญญามีลักษณะคือการไม่เข้าไปยึดถือธรรมทั้งปวง มีธรรมสัญญาเป็นเหตุใกล้. อสุภสัญญามีลักษณะคือการถือเอาซากศพที่เขียวคล้ำ มีหนองไหล และพองขึ้น มีความเบื่อหน่ายเป็นเหตุใกล้. เมื่อบท ๙ ประการเหล่านี้ถูกแสดงแล้ว กุศลปักษ์ทั้งหมดก็เป็นอันแสดงแล้ว และกุศลปักษ์นั้น ผู้เป็นพหูสูตย่อมรู้ได้ ผู้มีสุตะน้อยรู้ไม่ได้ ผู้มีปัญญาย่อมรู้ได้ ผู้มีปัญญาทรามรู้ไม่ได้ ผู้ประกอบด้วยเหตุผลย่อมรู้ได้ ผู้ไม่ประกอบด้วยเหตุผลรู้ไม่ได้.

၆၇. တတ္ထ နိစ္စသညာဓိမုတ္တဿ အပရာပရံ စိတ္တံ ပဏာမေန္တော သတိမပစ္စဝေက္ခတော အနိစ္စသညာ န ဥပဋ္ဌာတိ, ပဉ္စသု ကာမဂုဏေသု သုခဿာဒါဓိမုတ္တဿ ဣရိယာပထဿ အဂတိမပစ္စဝေက္ခတော ဒုက္ခသညာ န ဥပဋ္ဌာတိ, ခန္ဓဓာတုအာယတနေသု အတ္တာဓိမုတ္တဿ နာနာဓာတုအနေကဓာတုဝိနိဗ္ဘောဂမပစ္စဝေက္ခတော အနတ္တသညာ န ဥပဋ္ဌာတိ, ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနာဘိရတဿ ကာယေ သုဘာဓိမုတ္တဿ စ ဝိပ္ပဋိစ္ဆန္နာ အသုဘသညာ န ဥပဋ္ဌာတိ.

๖๗. ในบรรดาบทเหล่านั้น อนิจจสัญญาไม่ปรากฏแก่บุคคลผู้โน้มจิตไปในอารมณ์ต่างๆ เพราะน้อมใจไปในนิจจสัญญา และเพราะไม่พิจารณาด้วยสติ. ทุกขสัญญาไม่ปรากฏแก่บุคคลผู้น้อมใจไปในความสำราญจากสุขในกามคุณ ๕ เพราะไม่พิจารณาความไม่เป็นไปแห่งอิริยาบถ. อนัตตสัญญาไม่ปรากฏแก่บุคคลผู้น้อมใจไปในอัตตาในขันธ์ ธาตุ และอายตนะ เพราะไม่พิจารณาการจำแนกธาตุต่างๆ และธาตุมากมาย. อสุภสัญญาไม่ปรากฏแก่บุคคลผู้ยินดีในวรรณะและสัณฐานในกาย และผู้น้อมใจไปในความงาม เพราะถูกปกปิดไว้.

အဝိပ္ပဋိသာရလက္ခဏာ သဒ္ဓါ, သဒ္ဒဟနာ ပစ္စုပဋ္ဌာနံ. တဿ စတ္တာရိ သောတာပတ္တိယင်္ဂါနိ ပဒဋ္ဌာနံ. ဧဝဉှိ ဝုတ္တံ ဘဂဝတာ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ဘိက္ခဝေ, ကုဟိံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, စတူသု သောတာပတ္တိယင်္ဂေသု ကုသလေသု ဓမ္မေသု.

ศรัทธามีลักษณะคือความไม่เดือดร้อนใจ มีความเชื่อมั่นเป็นอาการปรากฏ มีโสตาปัตติยังคะ ๔ เป็นเหตุใกล้. ด้วยว่าพระผู้มีพระภาคทรงภาษิตไว้ดังนี้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย สัทธินทรีย์พึงเห็นได้ในที่ไหน? พึงเห็นได้ในกุศลธรรมคือโสตาปัตติยังคะ ๔ ประการ'.

သူရာအပဋိက္ခေပနလက္ခဏံ ဝီရိယိန္ဒြိယံ, ဝီရိယိန္ဒြိယာရမ္ဘော ပစ္စုပဋ္ဌာနံ. တဿ အတီတာ စတ္တာရော သမ္မပ္ပဓာနာ ပဒဋ္ဌာနံ. ယထာ ဝုတ္တံ ဘဂဝတာ ဝီရိယိန္ဒြိယံ, ဘိက္ခဝေ, ကုဟိံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, စတူသု သမ္မပ္ပဓာနေသု.

วิริยินทรีย์มีลักษณะคือความไม่ละทิ้งความแกล้วกล้า มีการปรารภวิริยินทรีย์เป็นอาการปรากฏ มีสัมมัปปธาน ๔ ในอดีตเป็นเหตุใกล้. ดังที่พระผู้มีพระภาคทรงภาษิตไว้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย วิริยินทรีย์พึงเห็นได้ในที่ไหน? พึงเห็นได้ในสัมมัปปธาน ๔ ประการ'.

သတိ [Pg.254] သရဏလက္ခဏာ, အသမ္မောဟပစ္စုပဋ္ဌာနာ. တဿ အတီတာ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ ပဒဋ္ဌာနံ. ယထာ ဝုတ္တံ ဘဂဝတာ သတိန္ဒြိယံ ဘိက္ခဝေ, ကုဟိံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, စတူသု သတိပဋ္ဌာနေသု.

สติมีลักษณะคือการระลึก มีความไม่หลงลืมเป็นอาการปรากฏ มีสติปัฏฐาน ๔ ในอดีตเป็นเหตุใกล้. ดังที่พระผู้มีพระภาคทรงภาษิตไว้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย สตินทรีย์พึงเห็นได้ในที่ไหน? พึงเห็นได้ในสติปัฏฐาน ๔ ประการ'.

ဧကဂ္ဂလက္ခဏော သမာဓိ, အဝိက္ခေပပစ္စုပဋ္ဌာနော, တဿ စတ္တာရိ ဉာဏာနိ ပဒဋ္ဌာနံ. ယထာ ဝုတ္တံ ဘဂဝတာ သမာဓိန္ဒြိယံ, ဘိက္ခဝေ, ကုဟိံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, စတူသု ဈာနေသု.

สมาธิมีลักษณะคือความมีอารมณ์เดียว มีความไม่ฟุ้งซ่านเป็นอาการปรากฏ มีญาณ ๔ เป็นเหตุใกล้. ดังที่พระผู้มีพระภาคทรงภาษิตไว้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย สมาธินทรีย์พึงเห็นได้ในที่ไหน? พึงเห็นได้ในฌาน ๔ ประการ'.

ပဇာနနလက္ခဏာ ပညာ, ဘူတတ္ထသန္တီရဏာ ပစ္စုပဋ္ဌာနာ, တဿ စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ ပဒဋ္ဌာနံ. ယထာ ဝုတ္တံ ဘဂဝတာ ပညိန္ဒြိယံ, ဘိက္ခဝေ, ကုဟိံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, စတူသု အရိယသစ္စေသု.

ปัญญามีลักษณะคือการรู้ทั่ว มีการพิจารณาเนื้อความตามความเป็นจริงเป็นอาการปรากฏ มีอริยสัจ ๔ เป็นเหตุใกล้. ดังที่พระผู้มีพระภาคทรงภาษิตไว้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ปัญญินทรีย์พึงเห็นได้ในที่ไหน? พึงเห็นได้ในอริยสัจ ๔ ประการ'.

စတ္တာရိ စက္ကာနိ ပတိရူပဒေသဝါသော စက္ကံ, သပ္ပုရိသူပနိဿယော စက္ကံ, အတ္တသမ္မာပဏိဓာနံ စက္ကံ, ပုဗ္ဗေ ကတပုညတာ စက္ကံ. တတ္ထ အရိယသန္နိဿယလက္ခဏော ပတိရူပဒေသဝါသော, သော သပ္ပုရိသူပနိဿယဿ ပဒဋ္ဌာနံ. အရိယသန္နိဿယလက္ခဏော သပ္ပုရိဿူပနိဿယော, သော အတ္တသမ္မာပဏိဓာနဿ ပဒဋ္ဌာနံ. သမ္မာပဋိပတ္တိလက္ခဏံ အတ္တသမ္မာပဏိဓာနံ, တံ ပုညာနံ ပဒဋ္ဌာနံ. ကုသလဓမ္မောပစယလက္ခဏံ ပုညံ, တံ သဗ္ဗသမ္ပတ္တီနံ ပဒဋ္ဌာနံ.

จักร ๔ คือ จักรคือการอยู่ในประเทศที่สมควร, จักรคือการอาศัยสัตบุรุษ, จักรคือการตั้งตนไว้ชอบ, จักรคือความเป็นผู้มีบุญอันทำไว้ก่อน. ในจักร ๔ นั้น การอยู่ในประเทศที่สมควร มีลักษณะคือการอาศัยพระอริยะ, การอยู่ในประเทศที่สมควรนั้นเป็นเหตุใกล้ของการอาศัยสัตบุรุษ. การอาศัยสัตบุรุษ มีลักษณะคือการอาศัยพระอริยะ, การอาศัยสัตบุรุษนั้นเป็นเหตุใกล้ของการตั้งตนไว้ชอบ. การตั้งตนไว้ชอบ มีลักษณะคือการปฏิบัติชอบ, การตั้งตนไว้ชอบนั้นเป็นเหตุใกล้ของบุญทั้งหลาย. บุญ มีลักษณะคือการสั่งสมกุศลธรรม, บุญนั้นเป็นเหตุใกล้ของสมบัติทั้งปวง.

ဧကာဒသသီလမူလကာ ဓမ္မာ သီလဝတော အဝိပ္ပဋိသာရော ဘဝတိ…ပေ… သော ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနံ ‘‘နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာ’’တိ ပဇာနနာ. တတ္ထ ဝေရမဏိလက္ခဏံ သီလံ, တံ အဝိပ္ပဋိသာရဿ ပဒဋ္ဌာနံ. န အတ္တာနုဝါဒလက္ခဏော အဝိပ္ပဋိသာရော, သော ပါမောဇ္ဇဿ ပဒဋ္ဌာနံ. အဘိပ္ပမောဒနလက္ခဏံ ပါမောဇ္ဇံ, တံ ပီတိယာ ပဒဋ္ဌာနံ. အတ္တမနလက္ခဏာ ပီတိ, သာ ပဿဒ္ဓိယာ ပဒဋ္ဌာနံ. ကမ္မနိယလက္ခဏာ ပဿဒ္ဓိ, သာ သုခဿ ပဒဋ္ဌာနံ. အဗျာပါဒလက္ခဏံ သုခံ, တံ သမာဓိနော ပဒဋ္ဌာနံ. အဝိက္ခေပနလက္ခဏော သမာဓိ, သော ယထာဘူတဉာဏဒဿနဿ ပဒဋ္ဌာနံ. အဝိပရီတသန္တီရဏလက္ခဏာ ပညာ, သာ နိဗ္ဗိဒါယ ပဒဋ္ဌာနံ အနာလယနလက္ခဏာ နိဗ္ဗိဒါ, သာ ဝိရာဂဿ ပဒဋ္ဌာနံ. အသံကိလေသလက္ခဏော ဝိရာဂေါ, သော ဝိမုတ္တိယာ ပဒဋ္ဌာနံ. အကုသလဓမ္မဝိဝေကလက္ခဏာ ဝိမုတ္တိ, သာ ဝိမုတ္တိနော ဝေါဒါနဿ ပဒဋ္ဌာနံ.

ธรรมมีศีลเป็นมูล ๑๑ ประการ คือ ความไม่เดือดร้อนใจย่อมมีแก่ผู้มีศีล... (ละไว้)... ผู้นั้นย่อมถึงวิมุตติญาณทัสสนะ คือการรู้แจ้งว่า “ไม่มีกิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้อีก”. ในธรรมเหล่านั้น ศีลมีลักษณะคือการงดเว้น, ศีลนั้นเป็นเหตุใกล้ของความไม่เดือดร้อนใจ. ความไม่เดือดร้อนใจมีลักษณะคือการไม่ตำหนิตนเอง, ความไม่เดือดร้อนใจนั้นเป็นเหตุใกล้ของปราโมทย์. ปราโมทย์มีลักษณะคือความยินดีอย่างยิ่ง, ปราโมทย์นั้นเป็นเหตุใกล้ของปีติ. ปีติมีลักษณะคือความอิ่มใจ, ปีตินั้นเป็นเหตุใกล้ของปัสสัทธิ. ปัสสัทธิมีลักษณะคือความควรแก่การงาน, ปัสสัทธินั้นเป็นเหตุใกล้ของสุข. สุขมีลักษณะคือความไม่พยาบาท, สุขนั้นเป็นเหตุใกล้ของสมาธิ. สมาธิมีลักษณะคือความไม่ฟุ้งซ่าน, สมาธินั้นเป็นเหตุใกล้ของญาณทัสสนะตามความเป็นจริง. ปัญญามีลักษณะคือการพิจารณาโดยไม่ผิดพลาด, ปัญญานั้นเป็นเหตุใกล้ของนิพพิทา. นิพพิทามีลักษณะคือความไม่ติดข้อง, นิพพิทานั้นเป็นเหตุใกล้ของวิราคะ. วิราคะมีลักษณะคือความไม่เศร้าหมอง, วิราคะนั้นเป็นเหตุใกล้ของวิมุตติ. วิมุตติมีลักษณะคือความสงัดจากอกุศลธรรม, วิมุตตินั้นเป็นเหตุใกล้ของความบริสุทธิ์แห่งวิมุตติ.

၆၈. စတဿော အရိယဘူမိယော စတ္တာရိ သာမညဖလာနိ. တတ္ထ ယော ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ, ဧသာ ဒဿနဘူမိ. သောတာပတ္တိဖလဉ္စ သော ယထာဘူတံ [Pg.255] ပဇာနိတွာ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, ဣဒံ တနုကာမရာဂဿ ပဒဋ္ဌာနံ ဗျာပါဒါနံ. သကဒါဂါမိဖလဉ္စ သဏှံ ဝိရဇ္ဇတိ, အယံ ရာဂဝိရာဂါ စေတောဝိမုတ္တိ. အနာဂါမိဖလဉ္စ ယံ အဝိဇ္ဇာဝိရာဂါ ဝိမုစ္စတိ, အယံ ကတာဘူမိ. အရဟတ္တဉ္စ သာမညဖလာနီတိ ကော ဝစနတ္ထော, အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ သာမညံ, တဿေတာနိ ဖလာနိ သာမညဖလာနီတိ ဝုစ္စတိ. ကိဿ ဗြဟ္မညဖလာနီတိ ဝုစ္စန္တေ? ဗြဟ္မညအရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ, တဿ တာနိ ဖလာနီတိ ဗြဟ္မညဖလာနီတိ ဝုစ္စန္တေ.

๖๘. อริยภูมิ ๔ และสามัญญผล ๔. ในอริยภูมิและสามัญญผลเหล่านั้น บุคคลใดรู้แจ้งตามความเป็นจริง, การรู้แจ้งนี้ชื่อว่าทัสสนภูมิ. และโสดาปัตติผล บุคคลนั้นรู้แจ้งตามความเป็นจริงแล้วย่อมเบื่อหน่าย, การเบื่อหน่ายนี้เป็นเหตุใกล้ของกามราคะที่เบาบางและพยาบาท. และสกทาคามิผล ย่อมคลายกำหนัดในกิเลสที่ละเอียด, การคลายกำหนัดในราคะนี้เป็นเจโตวิมุตติ. และอนาคามิผล ที่หลุดพ้นเพราะคลายกำหนัดในอวิชชา, การหลุดพ้นนี้ชื่อว่ากตภูมิ. และอรหัตตผล ชื่อว่าสามัญญผล, คำนี้มีความหมายว่าอย่างไร? อริยมรรคมีองค์ ๘ ชื่อว่าสามัญญะ, ผลเหล่านั้นของมรรคนั้นชื่อว่าสามัญญผล. เหตุใดจึงเรียกว่าพรหมัญญผล? อริยมรรคมีองค์ ๘ อันประเสริฐยิ่งกว่าศีลและสมาธิทางโลก, ผลเหล่านั้นของมรรคนั้นจึงเรียกว่าพรหมัญญผล.

တတ္ထ သောတာပန္နော ကထံ ဟောတိ? သဟ သစ္စာဘိသမယာ အရိယသာဝကဿ တီဏိ သံယောဇနာနိ ပဟီယန္တိ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဝိစိကိစ္ဆာ သီလဗ္ဗတပရာမာသော စ, ဣမေသံ တိဏ္ဏံ သံယောဇနာနံ ပဟာနာ ပရိက္ခယာ အရိယသာဝကော ဟောတိ သောတာပန္နော အဝိနိပါတဓမ္မော ယာဝ ဒုက္ခဿန္တံ ကရောတိ.

ในอริยบุคคล ๔ นั้น พระโสดาบันเป็นอย่างไร? พร้อมกับการแทงตลอดอริยสัจ สังโยชน์ ๓ คือ สักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา และสีลัพพตปรามาส ย่อมละได้แก่อริยสาวก. เพราะละและสิ้นไปแห่งสังโยชน์ ๓ เหล่านี้ อริยสาวกผู้เป็นพระโสดาบันย่อมมีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา และย่อมกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้.

တတ္ထ ကတမာ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ? အဿုတဝါ ဗာလော ပုထုဇ္ဇနော ယာဝ အရိယဓမ္မေ အကောဝိဒေါ, သော ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ ယာဝ ဝိညာဏသ္မိံ အတ္တာနံ, သော ဣမေသု ပဉ္စသု ခန္ဓေသု အတ္တဂ္ဂါဟော ဝါ အတ္တနိယဂ္ဂါဟော ဝါ ဧသောဟမသ္မိ ဧကသ္မိံ ဝသဝတ္တိကော ပက္ခိတ္တော အနုဂ္ဂဟော အနုသယန္တော အင်္ဂမင်္ဂန္တိ ပရတိ. ယာ တထာဘူတဿ ခန္တိ ရုစိ ပေက္ခနာ အာကာရပရိဝိတက္ကော ဒိဋ္ဌိနိဇ္ဈာယနာ အဘိပ္ပသန္နာ, အယံ ဝုစ္စတေ သက္ကာယဒိဋ္ဌီတိ.

ในสังโยชน์ ๓ นั้น สักกายทิฏฐิเป็นไฉน? ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ เป็นคนพาล ไม่ฉลาดในอริยธรรม ย่อมพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา... จนถึงย่อมพิจารณาเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา. ปุถุชนนั้นย่อมยึดถือในขันธ์ ๕ เหล่านี้ว่า เป็นอัตตา หรือเป็นของอัตตา, ย่อมยึดถือว่า “นี่คือเรา, เราเป็นนี่, เราเป็นผู้มีอำนาจในสิ่งนี้, เราถูกซัดไปในสิ่งนี้, เราได้รับการอนุเคราะห์จากสิ่งนี้, เราคล้อยตามสิ่งนี้, เรายึดถือว่าเป็นอวัยวะน้อยใหญ่”. ความพอใจ ความชอบใจ ความเพ่งเล็ง ความตรึกตรองด้วยอาการ ความเห็น ความเพ่งพินิจ ความเลื่อมใสอย่างยิ่ง ของบุคคลผู้เป็นเช่นนั้น ทั้งหมดนี้เรียกว่าสักกายทิฏฐิ.

တတ္ထ ပဉ္စ ဒိဋ္ဌိယော ဥစ္ဆေဒံ ဘဇန္တိ. ကတမာယော ပဉ္စ? ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ယာဝ ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ဣမာယော ပဉ္စ ဥစ္ဆေဒံ ဘဇန္တိ, အဝသေသာယော ပန္နရသ သဿတံ ဘဇန္တိ. ဣတိ သက္ကာယဒိဋ္ဌိပဟာနာ ဒွါသဋ္ဌိဒိဋ္ဌိဂတာနိ ပဟီယန္တိ. ပဟာနာ ဥစ္ဆေဒံ သဿတဉ္စ န ဘဇတိ. ဣတိ ဥစ္ဆေဒသဿတပ္ပဟာနာ အရိယသာဝကဿ န ကိဉ္စိ ဒိဋ္ဌိဂတံ ဘဝတိ, အညာ ဝါ လောကုတ္တရာယ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ. ကထံ ပန သက္ကာယဒိဋ္ဌိ န ဘဝတိ? ဣဓ အရိယသာဝကော သုတဝါ ဟောတိ, သဗ္ဗော သုက္ကပက္ခော ကာတဗ္ဗော, ယာဝ အရိယဓမ္မေသု ကောဝိဒေါ ရူပံ အနတ္တတော သမနုပဿတိ, ယာဝ ဝိညာဏံ…ပေ… ဧဝမဿ သမနုပဿန္တဿ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ န ဘဝတိ.

ในสักกายทิฏฐินั้น ทิฏฐิ ๕ ย่อมเข้าถึงอุจเฉททิฏฐิ. ทิฏฐิ ๕ เป็นไฉน? คือ ย่อมพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา... จนถึงย่อมพิจารณาเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา. ทิฏฐิ ๕ เหล่านี้ย่อมเข้าถึงอุจเฉททิฏฐิ. ทิฏฐิที่เหลือ ๑๕ ย่อมเข้าถึงสัสสตทิฏฐิ. เพราะละสักกายทิฏฐิ ทิฏฐิ ๖๒ ย่อมละได้. เพราะละอุจเฉททิฏฐิ ย่อมไม่เข้าถึงสัสสตทิฏฐิ. เพราะละอุจเฉททิฏฐิและสัสสตทิฏฐิ อริยสาวกย่อมไม่มีทิฏฐิใดๆ หรือด้วยสัมมาทิฏฐิอันเป็นโลกุตตระ. สักกายทิฏฐิย่อมไม่มีได้อย่างไร? ในศาสนานี้ อริยสาวกเป็นผู้ได้สดับ, ฝ่ายขาว (กุศล) ทั้งปวงพึงกระทำ, จนถึงเป็นผู้ฉลาดในอริยธรรม. ย่อมพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอนัตตา... จนถึงวิญญาณ... เมื่อบุคคลนั้นพิจารณาเห็นอยู่อย่างนี้ สักกายทิฏฐิย่อมไม่มี.

ကထံ [Pg.256] ဝိစိကိစ္ဆာ န ဘဝတိ? ဣဓ အရိယသာဝကော ဗုဒ္ဓေ န ကင်္ခတိ, န ဝိစိကိစ္ဆတိ အဘိပ္ပသီဒတိ, ဣတိပိ သော ဘဂဝါတိ သဗ္ဗံ. ဓမ္မေ န ကင်္ခတိ န ဝိစိကိစ္ဆတိ သဗ္ဗံ. ယာဝ တဏှက္ခယော ဝိရာဂေါ နိရောဓော နိဗ္ဗာနန္တိ, ဣမိနာ ဒုတိယေန အာကင်္ခိယေန ဓမ္မေန သမန္နာဂတော ဟောတိ. သံဃေ န ကင်္ခတိ…ပေ… ယာဝ ပူဇာ ဒေဝါနဉ္စ မနုဿာနဉ္စာတိ, ဣမိနာ တတိယေန အာကင်္ခိယေန ဓမ္မေန သမန္နာဂတော ဟောတိ.

วิจิกิจฉาย่อมไม่มีได้อย่างไร? ในศาสนานี้ อริยสาวกย่อมไม่สงสัย ไม่ลังเลในพระพุทธเจ้า ย่อมเลื่อมใสอย่างยิ่งว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นเป็นพระอรหันต์ด้วยเหตุนี้” พึงรู้คุณของพระพุทธเจ้าทั้งหมด. ย่อมไม่สงสัย ไม่ลังเลในพระธรรม พึงรู้คุณของพระธรรมทั้งหมด. จนถึงความสิ้นตัณหา ความคลายกำหนัด ความดับ ความสงบกิเลส คือพระนิพพาน, ย่อมประกอบด้วยธรรมอันเป็นที่ปรารถนาประการที่สองนี้. ย่อมไม่สงสัยในพระสงฆ์... (ละไว้)... จนถึงเป็นผู้ควรแก่การบูชาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย, ย่อมประกอบด้วยธรรมอันเป็นที่ปรารถนาประการที่สามนี้.

သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ ဒုက္ခာတိ န ကင်္ခတိ န ဝိစိကိစ္ဆတိ အဓိမုစ္စတိ အဘိပ္ပသီဒတိ. တဏှာ ဒုက္ခသမုဒယောတိ န ကင်္ခတိ န ဝိစိကိစ္ဆတိ. တဏှာနိရောဓာ ဒုက္ခနိရောဓောတိ န ကင်္ခတိ န ဝိစိကိစ္ဆတိ. အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါတိ န ကင်္ခတိ န ဝိစိကိစ္ဆတိ အဓိမုစ္စတိ အဘိပ္ပသီဒတိ. ယာဝ ဗုဒ္ဓေ ဝါ ဓမ္မေ ဝါ သံဃေ ဝါ ဒုက္ခေ ဝါ သမုဒယေ ဝါ နိရောဓေ ဝါ မဂ္ဂေ ဝါ ကင်္ခါယနာ ဝိမတိ ဝိစိကိစ္ဆာ ဒွေဓာပထာ အာသပ္ပနာ ပရိသပ္ပနာ အနဝဋ္ဌာနံ အဓိဋ္ဌာဂမနံ အနေကံသော အနေကံသိကတာ, တေ တဿ ပဟီနာ ဘဝန္တိ ပဏုန္နာ ဥစ္ဆိန္နမူလာ တာလာဝတ္ထုကတာ အနဘာဝံကတာ အာယတိံ အနုပ္ပာဒဓမ္မာ.

“สังขารทั้งปวงเป็นทุกข์” ดังนี้ ย่อมไม่สงสัย ไม่ลังเล ย่อมน้อมใจเชื่อ ย่อมเลื่อมใสอย่างยิ่ง. “ตัณหาเป็นสมุทัยแห่งทุกข์” ดังนี้ ย่อมไม่สงสัย ไม่ลังเล. “เพราะความดับแห่งตัณหา ความดับแห่งทุกข์ย่อมมี” ดังนี้ ย่อมไม่สงสัย ไม่ลังเล. “อริยมรรคมีองค์ ๘ เป็นปฏิปทาให้ถึงความดับทุกข์” ดังนี้ ย่อมไม่สงสัย ไม่ลังเล ย่อมน้อมใจเชื่อ ย่อมเลื่อมใสอย่างยิ่ง. ความสงสัย ความลังเล วิจิกิจฉา ความสองจิตสองใจ ความสอดส่ายไป ความสอดส่ายมา ความไม่ตั้งมั่น ความไม่ถึงซึ่งการตั้งมั่น ความไม่แน่นอน ความเป็นผู้ไม่แน่นอน ในพระพุทธเจ้า พระธรรม พระสงฆ์ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค เหล่านั้นของอริยสาวกนั้น ย่อมละได้แล้ว ย่อมกำจัดได้แล้ว ย่อมถอนรากถอนโคนได้แล้ว ย่อมทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ย่อมทำให้ไม่มีอีกต่อไป มีอันไม่เกิดขึ้นอีกในอนาคตเป็นธรรมดา.

၆၉. တတ္ထ သီလဗ္ဗတပရာမာသော ဒွိဓာ – သီလဿ ဝါ သုဒ္ဓဿ ဝါ. တတ္ထ သီလဿ သီလဗ္ဗတပရာမာသော ဣမိနာဟံ သီလေန ဝါ ဝတေန ဝါ တပေန ဝါ ဗြဟ္မစရိယေန ဝါ ဒေဝေါ ဝါ ဘဝိဿာမိ ဒေဝညတရော ဝါ တတ္ထ ကပေါတပါဒါဟိ အစ္ဆရာဟိ သဒ္ဓိံ ကီဠိဿာမိ ရမိဿာမိ ပရိစရိဿာမီတိ. ယထာဘူတဒဿနန္တိ ရုစိဝိမုတ္တိ ရာဂေါ ရာဂပရိဝတ္တကာ ဒိဋ္ဌိရူပနာ ပဿနာ အသန္တုဿိတဿ သီလဗ္ဗတပရာမာသော. တတ္ထ ကတမော သုဒ္ဓဿ သီလဗ္ဗတပရာမာသော? ဣဓေကစ္စော သီလံ ပရာမသတိ, သီလေန သုဇ္ဈတိ, သီလေန နီယတိ, သီလေန မုစ္စတိ, သုခံ ဝီတိက္ကမတိ, ဒုက္ခံ ဝီတိက္ကမတိ, သုခဒုက္ခံ ဝီတိက္ကမတိ အနုပါပုဏာတိ ဥပရိမေန. တဒုဘယံ သီလဝတံ ပရာမသတိ တဒုဘယေန သီလဝတေန သုဇ္ဈန္တိ မုစ္စန္တိ နီယန္တိ, သုခံ ဝီတိက္ကမန္တိ, ဒုက္ခံ ဝီတိက္ကမန္တိ, သုခဒုက္ခံ ဝီတိက္ကမန္တိ, အနုပါပုဏန္တီတိ အဝိသုစိကရံ ဓမ္မံ အဝိမုတ္တိကရံ ဓမ္မံ ဝိသုစိတော ဝိမုတ္တိတော ပစ္စာဂစ္ဆန္တဿ ယာ တထာဘူတဿ ခန္တိ ရုစိ မုတ္တိ ပေက္ခနာ အာကာရပရိဝိတက္ကော ဒိဋ္ဌိနိဇ္ဈာယနာ ပဿနာ, အယံ သုဒ္ဓဿ သီလဗ္ဗတပရာမာသော. ဧတေ ဥဘော ပရာမာသာ အရိယသာဝကဿ ပဟီနာ [Pg.257] ဘဝန္တိ ယာဝ အာယတိံ အနုပ္ပာဒဓမ္မာ, သော သီလဝါ ဘဝတိ အရိယကန္တေဟိ သီလေဟိ သမန္နာဂတော အက္ခဏ္ဍေဟိ ယာဝ ဥပသမသံဝတ္တနိကေဟိ. ဣမေသံ တိဏ္ဏံ သံယောဇနာနံ ပဟာနာ သုတဝါ အရိယသာဝကော ဘဝတိ သောတာပန္နော အဝိနိပါတဓမ္မော, သဗ္ဗံ.

๖๙. ในบรรดาสังโยชน์สามประการนั้น สิลัพพตปรามาสมีสองอย่าง คือ สิลัพพตปรามาสในศีล หรือในความบริสุทธิ์. ในบรรดาสองอย่างนั้น สิลัพพตปรามาสในศีล คือการยึดมั่นผิดในวัตรปฏิบัติว่า 'เราจักเป็นเทพ หรือเป็นเทพองค์ใดองค์หนึ่ง ด้วยศีลนี้ ด้วยวัตรนี้ ด้วยตบะนี้ หรือด้วยพรหมจรรย์นี้. ในภพนั้น เราจักเล่น จักรื่นรมย์ จักบำเรออยู่กับเหล่านางอัปสรผู้มีเท้าดุจเท้าของนกพิราบ'. การเห็นตามความเป็นจริง, ความยินดีเช่นนี้, ราคะที่หมุนเวียนไป, ทิฏฐิ, การเห็นรูปนาม, ความไม่สันโดษ, ทั้งหมดนี้เป็นสิลัพพตปรามาส. ในบรรดาสองอย่างนั้น สิลัพพตปรามาสในความบริสุทธิ์คืออะไร? ในโลกนี้ บางคนยึดมั่นในศีลผิดๆ ว่า 'บุคคลย่อมบริสุทธิ์ด้วยศีล, ย่อมนำไปสู่พระนิพพานด้วยศีล, ย่อมหลุดพ้นด้วยศีล, ย่อมล่วงพ้นสุขด้วยศีล, ย่อมล่วงพ้นทุกข์ด้วยศีล, ย่อมล่วงพ้นสุขและทุกข์ด้วยศีล, ย่อมบรรลุถึงศีลเบื้องบนโดยลำดับ'. ย่อมยึดมั่นในศีลและวัตรทั้งสองนั้นผิดๆ ว่า 'บุคคลย่อมบริสุทธิ์ด้วยศีลและวัตรทั้งสองนั้น, ย่อมหลุดพ้น, ย่อมนำไปสู่พระนิพพาน, ย่อมล่วงพ้นสุข, ย่อมล่วงพ้นทุกข์, ย่อมล่วงพ้นสุขและทุกข์, ย่อมบรรลุโดยลำดับ'. สำหรับบุคคลผู้กลับมาพิจารณาธรรมที่ไม่ทำให้บริสุทธิ์ ธรรมที่ไม่ทำให้หลุดพ้นจากกิเลส ว่าเป็นธรรมที่บริสุทธิ์ เป็นธรรมที่นำไปสู่ความหลุดพ้น, ความอดทน, ความยินดี, ความหลุดพ้น, การเพ่งพิจารณา, การตรึกตรองในอาการ, ทิฏฐิ, การเพ่ง, การเห็น, ทั้งหมดนี้เป็นสิลัพพตปรามาสในความบริสุทธิ์. ปรามาสทั้งสองนี้ อริยสาวกละได้แล้ว ย่อมไม่เกิดขึ้นอีกในอนาคต. อริยสาวกนั้นเป็นผู้มีศีล ประกอบด้วยศีลอันเป็นที่รักของพระอริยะ ไม่ขาด ไม่ทะลุ ไม่ด่าง ไม่พร้อย เป็นไปเพื่อความสงบ. เพราะละสังโยชน์สามประการนี้ได้ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว ย่อมเป็นพระโสดาบัน มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา พึงรู้ทั้งหมด.

သဟသစ္စာဘိသမယာ, ဣတိ ကော ဝစနတ္ထော? စတ္တာရော အဘိသမယာ, ပရိညာဘိသမယော ပဟာနာဘိသမယော သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယော ဘာဝနာဘိသမယော.

ในบทว่า 'สหัสสัจจาภิสมัยา' นี้ ความหมายของคำคืออะไร? อภิสมัยมีสี่อย่าง คือ ปริญญาภิสมัย, ปหานาภิสมัย, สัจฉิกิริยาภิสมัย, ภาวนาภิสมัย.

တတ္ထ အရိယသာဝကော ဒုက္ခံ ပရိညာဘိသမယေန အဘိသမေတိ, သမုဒယံ ပဟာနာဘိသမယေန အဘိသမေတိ, နိရောဓံ သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယေန အဘိသမေတိ, မဂ္ဂံ ဘာဝနာဘိသမယေန အဘိသမေတိ. ကိံ ကာရဏံ? ဒုက္ခဿ ပရိညာဘိသမယော, သမုဒယဿ ပဟာနာဘိသမယော, နိရောဓဿ သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယော, မဂ္ဂဿ ဘာဝနာဘိသမယော. သမထဝိပဿနာယ ကထံ အဘိသမေတိ? အာရမ္မဏေ စိတ္တံ ဥပနိဗန္ဓေတွာ ပဉ္စက္ခန္ဓေ ဒုက္ခတော ပဿတိ. တတ္ထ ယော ဥပနိဗန္ဓော, အယံ သမထော. ယာ ပရိယောဂါဟနာ, အယံ ဝိပဿနာ. ပဉ္စက္ခန္ဓေ ဒုက္ခာတိ ပဿတော ယော ပဉ္စက္ခန္ဓေသု အာလယော နိကန္တိ ဥပဂမနံ အဇ္ဈောသာနာ ဣစ္ဆာ မုစ္ဆာ ပဏိဓိ ပတ္ထနာ ပဟီယတိ. တတ္ထ ပဉ္စက္ခန္ဓာ ဒုက္ခံ. ယော တတ္ထ အာလယော နိကန္တိ ဥပဂမနံ အဇ္ဈောသာနံ ဣစ္ဆာ မုစ္ဆာ ပဏိဓိ ပတ္ထနာ, အယံ သမုဒယော. ယံ တဿ ပဟာနံ, သော နိရောဓော သမထော ဝိပဿနာ စ မဂ္ဂေါ, ဧဝံ တေသံ စတုန္နံ အရိယသစ္စာနံ ဧကကာလေ ဧကက္ခဏေ ဧကစိတ္တေ အပုဗ္ဗံ အစရိမံ အဘိသမယော ဘဝတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘သဟသစ္စာဘိသမယာ အရိယသာဝကဿ တီဏိ သံယောဇနာနိ ပဟီယန္တီ’’တိ.

ในบรรดาสี่อย่างนั้น อริยสาวกย่อมรู้ทุกขสัจด้วยปริญญาภิสมัย, ย่อมรู้สมุทยสัจด้วยปหานาภิสมัย, ย่อมรู้นิโรธสัจด้วยสัจฉิกิริยาภิสมัย, ย่อมรู้มรรคสัจด้วยภาวนาภิสมัย. เหตุผลคืออะไร? คือการรู้ทุกขสัจด้วยการกำหนดรู้, การรู้สมุทยสัจด้วยการละ, การรู้นิโรธสัจด้วยการทำให้แจ้ง, การรู้มรรคสัจด้วยการเจริญ. อริยสาวกย่อมรู้ด้วยสมถะและวิปัสสนาอย่างไร? คือผูกจิตไว้ในอารมณ์ แล้วพิจารณาเห็นขันธ์ห้าว่าเป็นทุกข์. ในสมถะและวิปัสสนาสองอย่างนั้น การผูกจิตไว้ (การยับยั้งนิวรณ์) นี้เรียกว่าสมถะ. การหยั่งลงสู่กุศลโดยรอบนี้เรียกว่าวิปัสสนา. สำหรับบุคคลผู้พิจารณาเห็นขันธ์ห้าว่าเป็นทุกข์, ความอาลัย, ความยินดี, การเข้าถึง, การยึดมั่น, ความอยาก, ความมัวเมา, ความปรารถนาในขันธ์ห้า ย่อมถูกละได้. ในพระธรรมเทศนานั้น ขันธ์ห้าเรียกว่าทุกขสัจ. ความอาลัย, ความยินดี, การเข้าถึง, การยึดมั่น, ความอยาก, ความมัวเมา, ความปรารถนาใดๆ ในขันธ์ห้า, ทั้งหมดนี้เรียกว่าสมุทัย. การละสมุทัยนั้นเรียกว่านิโรธสัจ. สมถะและวิปัสสนาเรียกว่ามรรคสัจ. การรู้แจ้งอริยสัจสี่เหล่านี้ ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกันในขณะจิตเดียว ไม่ก่อนไม่หลัง. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'เมื่ออริยสาวกรู้แจ้งอริยสัจพร้อมกัน สังโยชน์สามย่อมถูกละได้'.

၇၀. တတ္ထ သမထဝိပဿနာ ယုဂနဒ္ဓါ ဝတ္တမာနာ ဧကကာလေ ဧကက္ခဏေ ဧကစိတ္တေ စတ္တာရိ ကိစ္စာနိ ကရောတိ, ဒုက္ခံ ပရိညာဘိသမယေန အဘိသမေတိ, ယာဝ မဂ္ဂံ ဘာဝနာဘိသမယေန အဘိသမေတိ. ကိံ ကာရဏာ? ဒုက္ခံ ပရိညာဘိသမယော, ယာဝ မဂ္ဂံ ဘာဝနာဘိသမယော. ဧဝံ ဒိဋ္ဌန္တော ယထာ နာဝါ ဇလံ ဂစ္ဆန္တီ စတ္တာရိ ကိစ္စာနိ ကရောတိ, ပါရိမံ တီရံ ပါပေတိ, ဩရိမံ တီရံ ဇဟတိ, ဘာရံ ဝဟတိ, သောတံ ဆိန္ဒတိ; ဧဝမေဝ သမထဝိပဿနာ ယုဂနဒ္ဓါ ဝတ္တမာနာ ဧကကာလေ ဧကက္ခဏေ ဧကစိတ္တေ စတ္တာရိ ကိစ္စာနိ ကရောတိ[Pg.258], ဒုက္ခံ ပရိညာဘိသမယေန အဘိသမေတိ, ယာဝ မဂ္ဂံ ဘာဝနာဘိသမယေန အဘိသမေတိ. ယထာ ဝါ သူရိယော ဥဒယန္တော ဧကကာလေ အပုဗ္ဗံ အစရိမံ စတ္တာရိ ကိစ္စာနိ ကရောတိ, အန္ဓကာရံ ဝိဓမတိ, အာလောကံ ပါတုကရောတိ, ရူပံ နိဒဿီယတိ, သီတံ ပရိယာဒိယတိ; ဧဝမေဝ သမထဝိပဿနာ ယုဂနဒ္ဓါ ဝတ္တမာနာ ဧကကာလေ…ပေ… ယထာ ပဒီပေါ ဇလန္တော ဧကကာလေ အပုဗ္ဗံ အစရိမံ စတ္တာရိ ကိစ္စာနိ ကရောတိ, အန္ဓကာရံ ဝိဓမတိ, အာလောကံ ပါတုကရောတိ, ရူပံ နိဒဿီယတိ, ဥပါဒါနံ ပရိယာဒိယတိ; ဧဝမေဝ သမထဝိပဿနာ ယုဂနဒ္ဓါ ဝတ္တမာနာ ဧကကာလေ…ပေ….

๗๐. ในพระธรรมเทศนานั้น เมื่อสมถะและวิปัสสนาดำเนินไปพร้อมกัน ย่อมกระทำกิจสี่อย่างในขณะจิตเดียว ไม่ก่อนไม่หลัง. ย่อมรู้ทุกขสัจด้วยปริญญาภิสมัย, และย่อมรู้มรรคสัจด้วยภาวนาภิสมัย. เหตุผลคืออะไร? คือการรู้ทุกขสัจด้วยการกำหนดรู้, และการรู้มรรคสัจด้วยการเจริญ. อุปมาเหมือนเรือที่แล่นไปในน้ำ ย่อมกระทำกิจสี่อย่าง คือ ย่อมนำไปถึงฝั่งโน้น, ย่อมละฝั่งนี้, ย่อมแบกภาระ, ย่อมตัดกระแสน้ำ. ฉันใดก็ฉันนั้น เมื่อสมถะและวิปัสสนาดำเนินไปพร้อมกัน ย่อมกระทำกิจสี่อย่างในขณะจิตเดียว ไม่ก่อนไม่หลัง. ย่อมรู้ทุกขสัจด้วยปริญญาภิสมัย, และย่อมรู้มรรคสัจด้วยภาวนาภิสมัย. อีกอุปมาหนึ่ง เหมือนดวงอาทิตย์เมื่อขึ้น ย่อมกระทำกิจสี่อย่างพร้อมกัน ไม่ก่อนไม่หลัง คือ ย่อมขจัดความมืด, ย่อมทำให้แสงสว่างปรากฏ, ย่อมแสดงรูป, ย่อมกำจัดความหนาวเย็น. ฉันใดก็ฉันนั้น เมื่อสมถะและวิปัสสนาดำเนินไปพร้อมกันในขณะจิตเดียว... เหมือนประทีปเมื่อจุดขึ้น ย่อมกระทำกิจสี่อย่างพร้อมกัน ไม่ก่อนไม่หลัง คือ ย่อมขจัดความมืด, ย่อมทำให้แสงสว่างปรากฏ, ย่อมแสดงรูป, ย่อมเผาผลาญเชื้อเพลิง. ฉันใดก็ฉันนั้น เมื่อสมถะและวิปัสสนาดำเนินไปพร้อมกันในขณะจิตเดียว...

ယဒါ အရိယသာဝကော သောတာပန္နော ဘဝတိ အဝိနိပါတဓမ္မော နိယတော ယာဝ ဒုက္ခဿန္တံ ကရောတိ, အယံ ဒဿနဘူမိ. သောတာပတ္တိဖလဉ္စ သောတာပတ္တိဖလေ ဌိတော ဥတ္တရိ သမထဝိပဿနံ ဘာဝေန္တော ယုဂနဒ္ဓါ ဝတ္တမာနာ ကာမရာဂဗျာပါဒါနံ ယေဘုယျေန ပဟာနာ အရိယသာဝကော ဟောတိ. သကဒါဂါမိ ပရိနိဋ္ဌိတတ္တာ သကိဒေဝ ဣမံ လောကံ အာဂန္တွာ ဒုက္ခဿန္တံ ကရောတိ, အယံ တနုဘူမိ.

เมื่อใดอริยสาวกเป็นพระโสดาบัน ย่อมมีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ ย่อมกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้, นี้เรียกว่าทัสสนภูมิ. พระโสดาบันผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล เจริญสมถะและวิปัสสนาต่อไป เมื่อดำเนินไปพร้อมกัน ย่อมละกามราคะและพยาบาทได้โดยมาก, อริยสาวกนั้นย่อมเป็นพระสกทาคามี. เพราะความเป็นผู้มีกิจสำเร็จแล้ว ย่อมมาสู่โลกนี้เพียงครั้งเดียว แล้วย่อมกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้, นี้เรียกว่าตนุภูมิ (ภูมิที่กิเลสเบาบาง).

သကဒါဂါမိဖလဉ္စ ယော သကဒါဂါမိဖလေ ဌိတော ဝိပဿနံ ဘာဝေန္တော ကာမရာဂဗျာပါဒေ သာနုသယေ အနဝသေသံ ပဇဟတိ, ကာမရာဂဗျာပါဒေသု အနဝသေသံ ပဟီနေသု ပဉ္စောရမ္ဘာဂိယာနိ သံယောဇနာနိ ပဟီနာနိ ဘဝန္တိ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ သီလဗ္ဗတပရာမာသော ဝိစိကိစ္ဆာ ကာမစ္ဆန္ဒော ဗျာပါဒေါ စ, ဣမေသံ ပဉ္စန္နံ ဩရမ္ဘာဂိယာနံ သံယောဇနာနံ ပဟာနာ အရိယသာဝကော ဟောတိ အနာဂါမီ တတ္ထ ပရိနိဗ္ဗာယီ အနာဝတ္တိဓမ္မော တသ္မာ လောကာ, အယံ ဝီတရာဂဘူမိ.

พระสกทาคามีผู้ตั้งอยู่ในสกทาคามิผล เมื่อเจริญวิปัสสนา ย่อมละกามราคะและพยาบาทพร้อมด้วยอนุสัยได้โดยไม่เหลือ. เมื่อกามราคะและพยาบาทถูกละได้โดยไม่เหลือ สังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ประการ คือ สักกายทิฏฐิ สิลัพพตปรามาส วิจิกิจฉา กามฉันทะ และพยาบาท ย่อมเป็นอันถูกละได้. เพราะละสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ประการเหล่านี้ อริยสาวกจึงเป็นพระอนาคามี เป็นผู้ปรินิพพานในภพนั้น (สุทธาวาส) มีอันไม่กลับมาจากโลกนั้นเป็นธรรมดา ย่อมปรินิพพานในรูปภพและอรูปภพนั้น นี้คือวีตราคภูมิ.

အနာဂါမိဖလဉ္စ အနာဂါမိဖလေ ဌိတော ဥတ္တရိ သမထဝိပဿနံ ဘာဝေန္တော ပဉ္စ ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယာနိ သံယောဇနာနိ ပဇဟတိ ရူပရာဂအရူပရာဂမာနဥဒ္ဓစ္စအဝိဇ္ဇဉ္စ. ဣမေသံ ပဉ္စန္နံ ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယာနံ သံယောဇနာနံ ပဟာနာ အရိယသာဝကော အရဟာ ဘဝတိ, ခီဏာသဝေါ ဝုသိတဝါ သမ္မဒညာ ဝိမုတ္တော ပရိက္ခီဏဘဝသံယောဇနော အနုပ္ပတ္တသဒတ္ထော, အယံ ကတာဘူမိ.

พระอนาคามีผู้ตั้งอยู่ในอนาคามิผล เมื่อเจริญสมถะและวิปัสสนาให้ยิ่งขึ้นไป ย่อมละสังโยชน์เบื้องสูง ๕ ประการ คือ รูปราคะ อรูปราคะ (ภวราคะ) มานะ อุทธัจจะ และอวิชชา. เพราะละสังโยชน์เบื้องสูง ๕ ประการเหล่านี้ อริยสาวกจึงเป็นพระอรหันต์ เป็นพระขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว มีปัญญาเครื่องรู้โดยชอบ หลุดพ้นแล้ว มีสังโยชน์ในภพสิ้นรอบแล้ว บรรลุประโยชน์ตนแล้ว นี้คือกตภูมิ (หรืออเสกขภูมิ).

အရဟန္တောဝ အယံ သောပါဒိသေသာ နိဗ္ဗာနဓာတု. တဿ အာယုက္ခယာ ဇီဝိတိန္ဒြိယာပရောဓာ ဣဒဉ္စ ဒုက္ခံ နိရုဇ္ဈတိ, အညဉ္စ ဒုက္ခံ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ယော ဣမဿ ဒုက္ခဿ နိရောဓော ဝူပသမော, အညဿ စ အပါတုဘာဝေါ, အယံ [Pg.259] အနုပါဒိသေသာ နိဗ္ဗာနဓာတု. ဣမာ ဒွေ နိဗ္ဗာနဓာတုယော. ဣတိ သစ္စာနိ ဝုတ္တာနိ. သစ္စာဘိသမယော ဝုတ္တော, ကိလေသဝဝတ္ထာနံ ဝုတ္တံ, ပဟာနံ ဝုတ္တံ, ဘူမိယော ဝုတ္တာ, ဖလာနိ ဝုတ္တာနိ, နိဗ္ဗာနဓာတုယော ဝုတ္တာ. ဧဝမိမေသု ဝုတ္တေသု သဗ္ဗဗောဓိ ဝုတ္တာ ဘဝတိ. ဧတ္ထ ယောဂေါ ကရဏီယော.

พระอรหันต์นี้แล คือสอุปาทิเสสนิพพานธาตุ. เมื่อพระอรหันต์นั้นสิ้นอายุ เพราะความดับไปแห่งชีวิตินทรีย์ ทุกข์นี้ย่อมดับไป และทุกข์อื่นย่อมไม่เกิดขึ้น. ความดับ ความสงบระงับแห่งทุกข์นี้ และความไม่ปรากฏแห่งทุกข์อื่น นี้คืออนุปาทิเสสนิพพานธาตุ. นิพพานธาตุมี ๒ ประการนี้. อริยสัจทั้งหลายอันพระองค์ตรัสแล้ว. การตรัสรู้อริยสัจอันพระองค์ตรัสแล้ว การกำหนดกิเลสอันพระองค์ตรัสแล้ว การละอันพระองค์ตรัสแล้ว ภูมิทั้งหลายอันพระองค์ตรัสแล้ว ผลทั้งหลายอันพระองค์ตรัสแล้ว นิพพานธาตุทั้งหลายอันพระองค์ตรัสแล้ว. เมื่อธรรมมีอริยสัจเป็นต้นเหล่านี้อันพระองค์ตรัสแล้ว สัมโพธิทั้งปวงก็เป็นอันพระองค์ตรัสแล้ว. ในธรรมนี้ พึงประกอบความเพียร.

၇၁. တတ္ထ ကတမာယော နဝ အနုပုဗ္ဗသမာပတ္တိယော? စတ္တာရိ ဈာနာနိ စတဿော စ အရူပသမာပတ္တိယော နိရောဓသမာပတ္တိ စ. တတ္ထ စတ္တာရိ ဈာနာနိ ကတမာနိ? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟီတိ ဝိတ္ထာရေန ကာတဗ္ဗာနိ. တတ္ထ ကတမာ စတ္တာရော အရူပသမာပတ္တိယော? ဝိရာဂိနော ဝတ ဝတ္တဗ္ဗော, ယာဝ နိရောဓသမာပတ္တိ ဝိတ္ထာရေန ကာတဗ္ဗာ. ဣမာယော နဝ အနုပုဗ္ဗသမာပတ္တိယော.

๗๑. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น อนุปุพพสมาบัติ ๙ คืออะไรบ้าง? คือ ฌาน ๔ อรูปสมาบัติ ๔ และนิโรธสมาบัติ. ในบรรดาสมาบัติเหล่านั้น ฌาน ๔ คืออะไรบ้าง? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ สงัดแล้วจากกามทั้งหลาย... ดังนี้เป็นต้น พึงแสดงโดยพิสดาร. ในบรรดาสมาบัติเหล่านั้น อรูปสมาบัติ ๔ คืออะไรบ้าง? พึงกล่าวแก่ผู้ปราศจากราคะโดยพิสดาร จนถึงนิโรธสมาบัติ. เหล่านี้คืออนุปุพพสมาบัติ ๙.

တတ္ထ ကတမံ ပဌမံ ဈာနံ? ပဉ္စင်္ဂဝိပ္ပယုတ္တံ ပဉ္စင်္ဂသမန္နာဂတံ. ကတမေဟိ ပဉ္စဟိ အင်္ဂေဟိ ဝိပ္ပယုတ္တံ? ပဉ္စဟိ နီဝရဏေဟိ. တတ္ထ ကတမာနိ ပဉ္စ နီဝရဏာနိ? ကာမစ္ဆန္ဒောတိ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗော. တတ္ထ ကတမော ကာမစ္ဆန္ဒော? ယော ပဉ္စသု ကာမဂုဏေသု ဆန္ဒရာဂေါ ပေမံ နိကန္တိ အဇ္ဈောသာနံ ဣစ္ဆာ မုစ္ဆာ ပတ္ထနာ အပရိစ္စာဂေါ အနုသယော ပရိယုဋ္ဌာနံ, အယံ ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏံ. တတ္ထ ကတမံ ဗျာပါဒနီဝရဏံ? ယော သတ္တေသု သင်္ခါရေသု စ အာဃာတော…ပေ… ယထာ ဒေါသေ တထာ နိဩဋ္ဌာနာ, အယံ ဗျာပါဒေါ နီဝရဏံ. တတ္ထ ကတမံ မိဒ္ဓံ? ယာ စိတ္တဿ ဇဠတာ စိတ္တဿ ဂရုတ္တံ စိတ္တဿ အကမ္မနီယတာ စိတ္တဿ နိက္ခေပေါ နိဒ္ဒါယနာ ပစလိကတာ ပစလာယနာ ပစလာယနံ, ဣဒံ မိဒ္ဓံ. တတ္ထ ကတမံ ထိနံ ? ယာ ကာယဿ ထိနတာ ဇဠတာ ကာယဿ ဂရုတ္တာ ကာယဿ အပ္ပဿဒ္ဓိ, ဣဒံ ထိနံ. ဣတိ ဣဒဉ္စ ထိနံ ပုရိမကဉ္စ မိဒ္ဓံ တဒုဘယံ ထိနမိဒ္ဓနီဝရဏန္တိ ဝုစ္စတိ. တတ္ထ ကတမံ ဥဒ္ဓစ္စံ? ယော အဝူပသမော စိတ္တဿ, ဣဒံ ဥဒ္ဓစ္စံ. တတ္ထ ကတမံ ကုက္ကုစ္စံ? ယော စေတသော ဝိလေခေါ အလဉ္စနာ ဝိလဉ္စနာ ဟဒယလေခေါ ဝိပ္ပဋိသာရော, ဣဒံ ကုက္ကုစ္စံ. ဣတိ ဣဒဉ္စ ကုက္ကုစ္စံ ပုရိမကဉ္စ ဥဒ္ဓစ္စံ တဒုဘယံ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စနီဝရဏန္တိ ဝုစ္စတိ. တတ္ထ ကတမံ ဝိစိကိစ္ဆာနီဝရဏံ? ယော ဗုဒ္ဓေ ဝါ ဓမ္မေ ဝါ သံဃေ ဝါ…ပေ… အယံ ဝိစိကိစ္ဆာ. အပိ စ ခေါ ပန ပဉ္စ ဝိစိကိစ္ဆာယော သမနန္တရာယိကာ ဒေသန္တရာယိကာ သမာပတ္တန္တရာယိကာ မဂ္ဂန္တရာယိကာ သဂ္ဂန္တရာယိကာ, ဣမာယော ပဉ္စ ဝိစိကိစ္ဆာယော[Pg.260]. ဣဓ ပန သမာပတ္တန္တရာယိကာ ဝိစိကိစ္ဆာ အဓိပ္ပေတာ. ဣမေ ပဉ္စ နီဝရဏာ.

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ปฐมฌานคืออะไร? คือฌานที่ปราศจากองค์ ๕ และประกอบด้วยองค์ ๕. ปราศจากองค์ ๕ คืออะไรบ้าง? คือปราศจากนิวรณ์ ๕. ในนิวรณ์เหล่านั้น นิวรณ์ ๕ คืออะไรบ้าง? พึงขยายความกามฉันทะเป็นต้น. ในกามฉันทะเป็นต้นนั้น กามฉันทะคืออะไร? ความพอใจและความกำหนัด ความรัก ความเพลิดเพลิน ความหมกมุ่น ความอยาก ความมัวเมา ความปรารถนา ความไม่สละคืน อนุสัย และความกลุ้มรุม ในกามคุณ ๕ ประการใด นี้คือ กามฉันทนิวรณ์. ในนิวรณ์เหล่านั้น พยาบาทนิวรณ์คืออะไร? ความอาฆาตในสัตว์ทั้งหลายและในสังขารทั้งหลายใด... ฯลฯ ...ความขัดเคืองมีในโทสะฉันใด ความไม่ยินดีก็มีฉันนั้น นี้คือพยาบาทนิวรณ์. ในนิวรณ์เหล่านั้น มิทธะคืออะไร? ความทื่อแห่งจิต ความหนักแห่งจิต ความไม่ควรแก่การงานแห่งจิต ความทอดทิ้งแห่งจิต ความง่วงเหงา ความสัปหงก ความโงกง่วง ความหลบเลี่ยงไปแห่งจิต นี้คือมิทธะ. ในนิวรณ์เหล่านั้น ถีนคืออะไร? ความหดหู่แห่งกาย ความทื่อแห่งกาย ความหนักแห่งกาย ความไม่สงบแห่งกาย นี้คือถีน. ถีนนี้และมิทธะก่อนหน้านี้ ทั้งสองอย่างนี้เรียกว่า ถีนมิทธนิวรณ์. ในนิวรณ์เหล่านั้น อุทธัจจะคืออะไร? ความไม่สงบแห่งจิตใด นี้คืออุทธัจจะ. ในนิวรณ์เหล่านั้น กุกกุจจะคืออะไร? ความรำคาญใจ ความไม่จดจำ ความจำไม่ได้ ความขีดเขียนในใจ ความเดือดร้อนใจใด นี้คือกุกกุจจะ. กุกกุจจะนี้และอุทธัจจะก่อนหน้านี้ ทั้งสองอย่างนี้เรียกว่า อุทธัจจกุกกุจจนิวรณ์. ในนิวรณ์เหล่านั้น วิจิกิจฉานิวรณ์คืออะไร? ความสงสัยในพระพุทธเจ้า หรือในพระธรรม หรือในพระสงฆ์... ฯลฯ ...นี้คือวิจิกิจฉา. อนึ่ง วิจิกิจฉามี ๕ อย่าง คือ วิจิกิจฉาที่เป็นอันตรายแก่การบรรลุ วิจิกิจฉาที่เป็นอันตรายแก่ถิ่นที่อยู่ วิจิกิจฉาที่เป็นอันตรายแก่สมาบัติ วิจิกิจฉาที่เป็นอันตรายแก่มรรค วิจิกิจฉาที่เป็นอันตรายแก่สวรรค์. เหล่านี้คือวิจิกิจฉา ๕ อย่าง. แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาวิจิกิจฉาที่เป็นอันตรายแก่สมาบัติ. เหล่านี้คือนิวรณ์ ๕.

တတ္ထ နီဝရဏာနီတိ ကော ဝစနတ္ထော, ကုတော နိဝါရယန္တီတိ? သဗ္ဗတော ကုသလပက္ခိကာ နိဝါရယန္တိ. ကထံ နိဝါရယန္တိ? ကာမစ္ဆန္ဒော အသုဘတော နိဝါရယတိ, ဗျာပါဒေါ မေတ္တာယ နိဝါရယတိ, ထိနံ ပဿဒ္ဓိတော နိဝါရယတိ, မိဒ္ဓံ ဝီရိယာရမ္ဘတော နိဝါရယတိ, ဥဒ္ဓစ္စံ သမထတော နိဝါရယတိ, ကုက္ကုစ္စံ အဝိပ္ပဋိသာရတော နိဝါရယတိ, ဝိစိကိစ္ဆာ ပညာတော ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒတော နိဝါရယတိ.

ในบรรดานิวรณ์เหล่านั้น คำว่า นิวรณ์ มีวิเคราะห์ศัพท์ว่าอย่างไร? ย่อมกั้นจากอะไร? เมื่อมีคำถามเช่นนี้ (ตอบว่า) ย่อมห้ามจากกุศลธรรมทั้งปวง. ย่อมห้ามอย่างไร? กามฉันทะ ย่อมห้ามจากอสุภะ, พยาบาท ย่อมห้ามจากเมตตา, ถีน ย่อมห้ามจากปัสสัทธิ, มิทธะ ย่อมห้ามจากการปรารภความเพียร, อุทธัจจะ ย่อมห้ามจากสมถะ, กุกกุจจะ ย่อมห้ามจากความไม่เดือดร้อนใจ, วิจิกิจฉา ย่อมห้ามจากปัญญาและปฏิจจสมุปบาท.

အပရော ပရိယာယော. ကာမစ္ဆန္ဒော အလောဘတော ကုသလမူလတော နိဝါရယတိ, ဗျာပါဒေါ အဒေါသတော နိဝါရယတိ, ထိနမိဒ္ဓံ သမာဓိတော နိဝါရယတိ, ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စံ သတိပဋ္ဌာနေဟိ နိဝါရယတိ, ဝိစိကိစ္ဆာ အမောဟတော ကုသလမူလတော နိဝါရယတိ.

อีกนัยหนึ่ง กามฉันทะ ย่อมห้ามจากกุศลมูลคืออโลภะ, พยาบาท ย่อมห้ามจากอโทสะ, ถีนมิทธะ ย่อมห้ามจากสมาธิ, อุทธัจจกุกกุจจะ ย่อมห้ามจากสติปัฏฐาน, วิจิกิจฉา ย่อมห้ามจากกุศลมูลคืออโมหะ.

အပရော ပရိယာယော. တယော ဝိဟာရာ ဒိဗ္ဗဝိဟာရော ဗြဟ္မဝိဟာရော အရိယဝိဟာရော. ဒိဗ္ဗဝိဟာရော စတ္တာရိ ဈာနာနိ, ဗြဟ္မဝိဟာရော စတ္တာရိ အပ္ပမာဏာနိ, အရိယဝိဟာရော သတ္တတိံသ ဗောဓိပက္ခိယာ ဓမ္မာ. တတ္ထ ကာမစ္ဆန္ဒော ဥဒ္ဓစ္စံ ကုက္ကုစ္စဉ္စ ဒိဗ္ဗဝိဟာရံ နိဝါရယတိ, ဗျာပါဒေါ ဗြဟ္မဝိဟာရံ နိဝါရယတိ, ထိနမိဒ္ဓံ ဝိစိကိစ္ဆာ စ အရိယဝိဟာရံ နိဝါရယတိ.

อีกนัยหนึ่ง วิหารมี ๓ อย่าง คือ ทิพยวิหาร พรหมวิหาร และอริยวิหาร. ฌาน ๔ คือทิพยวิหาร, อัปปมัญญา ๔ คือพรหมวิหาร, โพธิปักขิยธรรม ๓๗ คืออริยวิหาร. ในวิหาร ๓ อย่างนั้น กามฉันทะ อุทธัจจะ และกุกกุจจะ ย่อมห้ามทิพยวิหาร, พยาบาท ย่อมห้ามพรหมวิหาร, ถีนมิทธะ และวิจิกิจฉา ย่อมห้ามอริยวิหาร.

အပရော ပရိယာယော. ကာမစ္ဆန္ဒော ဗျာပါဒေါ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စဉ္စ သမထံ နိဝါရယန္တိ, ထိနမိဒ္ဓံ ဝိစိကိစ္ဆာ စ ဝိပဿနံ နိဝါရယန္တိ, အတော နီဝရဏန္တိ ဝုစ္စန္တေ. ဣမေဟိ ပဉ္စဟိ အင်္ဂေဟိ ဝိပ္ပယုတ္တံ ပဌမံ ဈာနံ.

อีกนัยหนึ่ง กามฉันทะ พยาบาท และอุทธัจจกุกกุจจะ ย่อมกั้นสมถะ, ถีนมิทธะ และวิจิกิจฉา ย่อมกั้นวิปัสสนา. เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า นิวรณ์. ปฐมฌานไม่ประกอบด้วยองค์ ๕ เหล่านี้.

ကတမေဟိ ပဉ္စဟိ အင်္ဂေဟိ သမ္ပယုတ္တံ ပဌမံ ဈာနံ? ဝိတက္ကဝိစာရေဟိ ပီတိယာ သုခေန စ စိတ္တေကဂ္ဂတာယ စ. ဣမေသံ ပဉ္စန္နံ အင်္ဂါနံ ဥပ္ပာဒပဋိလာဘသမန္နာဂမော သစ္ဆိကိရိယံ ပဌမံ ဈာနံ ပဋိလဒ္ဓန္တိ ဝုစ္စတိ. ဣမာနိ ပဉ္စ အင်္ဂါနိ ဥပ္ပာဒေတွာ ဝိဟရတီတိ, တေန ဝုစ္စတေ ပဌမံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတီတိ ဒိဗ္ဗေန ဝိဟာရေန.

ปฐมฌานประกอบด้วยองค์ ๕ คืออะไรบ้าง? คือประกอบด้วยวิตก วิจาร ปีติ สุข และเอกัคคตา. เพราะการเกิดขึ้น การได้มา และการประกอบพร้อมแห่งองค์ ๕ เหล่านี้ จึงเรียกว่า ปฐมฌานอันบุคคลทำให้แจ้งแล้ว ได้แล้ว. ภิกษุยังองค์ ๕ เหล่านี้ให้เกิดขึ้นแล้วย่อมอยู่, เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ย่อมเข้าถึงปฐมฌานอยู่ด้วยทิพยวิหาร.

တတ္ထ ဒုတိယံ ဈာနံ စတုရင်္ဂသမန္နာဂတံ ပီတိသုခေန စိတ္တေကဂ္ဂတာယ အဇ္ဈတ္တံ သမ္ပသာဒနေန ဣမာနိ စတ္တာရိ အင်္ဂါနိ ဥပ္ပာဒေတွာ သမ္ပာဒေတွာ ဝိဟရတိ, တေန ဝုစ္စတိ ဒုတိယံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတီတိ.

ในบรรดาฌานเหล่านั้น ทุติยฌานประกอบด้วยองค์ ๔ คือ ด้วยปีติและสุข ด้วยเอกัคคตา และด้วยความผ่องใสภายใน. ภิกษุยังองค์ ๔ เหล่านี้ให้เกิดขึ้นแล้ว ให้บริบูรณ์แล้วย่อมอยู่, เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ย่อมเข้าถึงทุติยฌานอยู่.

တတ္ထ [Pg.261] ပဉ္စင်္ဂသမန္နာဂတံ တတိယံ ဈာနံ သတိယာ သမ္ပဇညေ သုခေန စိတ္တေကဂ္ဂတာယ ဥပေက္ခာယ ဣမာနိ ပဉ္စင်္ဂါနိ ဥပ္ပာဒေတွာ သမ္ပာဒေတွာ ဝိဟရတိ, တေန ဝုစ္စတိ တတိယံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတီတိ.

ในบรรดาฌานเหล่านั้น ตติยฌานประกอบด้วยองค์ ๕ คือ ด้วยสติ ด้วยสัมปชัญญะ ด้วยสุข ด้วยเอกัคคตา และด้วยอุเบกขา. ภิกษุยังองค์ ๕ เหล่านี้ให้เกิดขึ้นแล้ว ให้บริบูรณ์แล้วย่อมอยู่, เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ย่อมเข้าถึงตติยฌานอยู่.

တတ္ထ စတုတ္ထံ ဈာနံ စတုရင်္ဂသမန္နာဂတံ ဥပေက္ခာယ သတိပါရိသုဒ္ဓိယာ အဒုက္ခမသုခါယ ဝေဒနာယ စိတ္တေကဂ္ဂတာ စ, ဣမေဟိ စတူဟင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတံ စတုတ္ထံ ဈာနံ. ဣတိ ဣမေသံ စတုန္နံ အင်္ဂါနံ ဥပ္ပာဒေါ ပဋိလာဘော သမန္နာဂမော သစ္ဆိကိရိယာ စတုတ္ထံ ဈာနံ ပဋိလဒ္ဓန္တိ ဝုစ္စတိ. ဣမာနိ စတ္တာရိ ဈာနာနိ ဥပ္ပာဒေတွာ သမ္ပာဒေတွာ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ, တေန ဝုစ္စတိ ဒိဗ္ဗေန ဝိဟာရေန ဝိဟရတီတိ.

ในบรรดาฌานเหล่านั้น จตุตถฌานประกอบด้วยองค์ ๔ คือ ด้วยอุเบกขา ด้วยความบริสุทธิ์แห่งสติ ด้วยเวทนาที่ไม่ทุกข์ไม่สุข และด้วยเอกัคคตา. จตุตถฌานประกอบด้วยองค์ ๔ เหล่านี้. เพราะการเกิดขึ้น การได้มา การประกอบพร้อม และการทำให้แจ้งซึ่งองค์ ๔ เหล่านี้ จึงเรียกว่า จตุตถฌานอันบุคคลได้แล้ว. ภิกษุยังฌาน ๔ เหล่านี้ให้เกิดขึ้นแล้ว ให้บริบูรณ์แล้ว เข้าถึงแล้วย่อมอยู่, เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ย่อมอยู่ด้วยทิพยวิหาร.

တတ္ထ ကတမော အနိစ္စဋ္ဌော? ပီဠနဋ္ဌော အနိစ္စဋ္ဌော ပဘင်္ဂဋ္ဌော သမ္ပာပနဋ္ဌော ဝိဝေကဋ္ဌော အနိစ္စဋ္ဌော, အယံ အနိစ္စဋ္ဌော.

ในบรรดาสัจจะเหล่านั้น อนิจจัตถะ (อรรถว่าไม่เที่ยง) คืออะไร? อรรถว่าบีบคั้น เป็นอนิจจัตถะ. อรรถว่าแตกสลาย อรรถว่าถึงพร้อม อรรถว่าสงัด เป็นอนิจจัตถะ. นี้คืออนิจจัตถะ.

တတ္ထ ကတမော ဒုက္ခဋ္ဌော? ပီဠနဋ္ဌော ဒုက္ခဋ္ဌော သမ္ပီဠနဋ္ဌော သံဝေဂဋ္ဌော ဗျာဓိနဋ္ဌော, အယံ ဒုက္ခဋ္ဌော.

ในบรรดาสัจจะเหล่านั้น ทุกขัตถะ (อรรถว่าทุกข์) คืออะไร? อรรถว่าบีบคั้น เป็นทุกขัตถะ. อรรถว่าบีบคั้นอย่างยิ่ง อรรถว่าน่าสังเวช อรรถว่ามีความเจ็บไข้เป็นที่สุด เป็นทุกขัตถะ. นี้คือทุกขัตถะ.

တတ္ထ ကတမော သုညဋ္ဌော? အနုပလိတ္တော သုညဋ္ဌော, အသမ္ဘာဇနဋ္ဌော ဂတပဋ္ဌော ဝိဝဋ္ဋဋ္ဌော, အယံ သုညဋ္ဌော.

ในบรรดาทุกข์เหล่านั้น สุญญัตถะ (อรรถว่าว่าง) คืออะไร? อรรถว่าไม่แปดเปื้อน เป็นสุญญัตถะ. อรรถว่าไม่ปรุงแต่ง อรรถว่าปราศจากไป อรรถว่าวิวัฏฏะ เป็นสุญญัตถะ. นี้คือสุญญัตถะ.

တတ္ထ ကတမော အနတ္တဋ္ဌော? အနိဿရိယဋ္ဌော အနတ္တဋ္ဌော, အဝသဝတ္တနဋ္ဌော, အကာမကာရိဋ္ဌော ပရိဝိဒဋ္ဌော, အယံ အနတ္တဋ္ဌောတိ.

ในบรรดาสัจจะเหล่านั้น อนัตตัตถะ (อรรถว่าไม่ใช่ตัวตน) คืออะไร? อรรถว่าไม่มีความเป็นใหญ่ เป็นอนัตตัตถะ. อรรถว่าไม่เป็นไปตามอำนาจ อรรถว่าไม่เป็นไปตามความปรารถนา อรรถว่าถูกรู้แจ้ง เป็นอนัตตัตถะ. นี้คืออนัตตัตถะ.

သုတ္တတ္ထသမုစ္စယော နာမ သံဝတ္တိသန္တိကာ ပေဋကဘူမိ သမတ္တာ.

เปฏกภูมิชื่อสุตตัตถสมุจจัย อันเป็นไปในสำนักแห่งสันติ จบแล้ว.

၇. ဟာရသမ္ပာတဘူမိ

๗. หารสัมปาตภูมิ

၇၂. ဈာနံ ဝိရာဂေါ. စတ္တာရိ ဈာနာနိ ဝိတ္ထာရေန ကာတဗ္ဗာနိ. တာနိ ဒုဝိဓာနိ; ဗောဇ္ဈင်္ဂဝိပ္ပယုတ္တာနိ စ ဗောဇ္ဈင်္ဂသမ္ပယုတ္တာနိ စ. တတ္ထ ဗောဇ္ဈင်္ဂဝိပ္ပယုတ္တာနိ ဗာဟိရကာနိ, ဗောဇ္ဈင်္ဂသမ္ပယုတ္တာနိ အရိယပုဂ္ဂလာနိ. တတ္ထ ယေန ဆ ပုဂ္ဂလမူလာနိ တေသံ နိက္ခိပေတွာ ရာဂစရိတော, ဒေါသစရိတော, မောဟစရိတော, ရာဂဒေါသစရိတော, ရာဂမောဟစရိတော, ဒေါသမောဟစရိတော, သမဘာဂစရိတော, ဣတိ ဣမေသံ ပုဂ္ဂလာနံ ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတာနံ ပဉ္စ နီဝရဏာနိ ပဋိပက္ခော တေသံ ပဋိဃာတာယ ယထာ အသမတ္ထော တီဏိ အကုသလမူလာနိ [Pg.262] နိဂ္ဂဏှာတိ. လောဘေန အကုသလမူလေန အဘိဇ္ဈာ စ ဥဒ္ဓစ္စဉ္စ ဥပ္ပိလဝတံ အလောဘေန ကုသလမူလေန နိဂ္ဂဏှာတိ, ကုက္ကုစ္စဉ္စ ဝိစိကိစ္ဆာ စ မောဟပက္ခော, တံ အမောဟေန နိဂ္ဂဏှာတိ. ဒေါသော စ ထိနမိဒ္ဓဉ္စ ဒေါသပက္ခော, တံ အဒေါသေန နိဂ္ဂဏှာတိ.

๗๒. ฌานคือวิราคะ. ฌาน ๔ พึงกระทำโดยพิสดาร. ฌานเหล่านั้นมี ๒ อย่าง คือ ฌานที่ไม่ประกอบด้วยโพชฌงค์ และฌานที่ประกอบด้วยโพชฌงค์. ใน ๒ อย่างนั้น ฌานที่ไม่ประกอบด้วยโพชฌงค์เป็นของภายนอก, ฌานที่ประกอบด้วยโพชฌงค์เป็นของพระอริยบุคคล. ในฌานนั้น บุคคลผู้มีพื้นเพแห่งจริต ๖ คือ ผู้มีราคะจริต, ผู้มีโทสะจริต, ผู้มีโมหะจริต, ผู้มีราคะโทสะจริต, ผู้มีราคะโมหะจริต, ผู้มีโทสะโมหะจริต, ผู้มีจริตอันส่วนเสมอกัน, บุคคลเหล่านี้เมื่อเข้าถึงฌานแล้ว (ฌานนั้น) เป็นปฏิปักษ์ต่อนิวรณ์ ๕. เพราะไม่สามารถจะกำจัดนิวรณ์เหล่านั้นได้ (โดยตรง) จึงข่มอกุศลมูล ๓ อย่าง. ย่อมข่มอภิชฌา อุทธัจจะ และความฟุ้งขึ้น (อันเกิดจาก) อกุศลมูลคือโลภะ ด้วยกุศลมูลคืออโลภะ. กุกกุจจะและวิจิกิจฉาเป็นฝ่ายแห่งโมหะ ย่อมข่มสิ่งนั้นด้วยอโมหะ. โทสะและถีนมิทธะเป็นฝ่ายแห่งโทสะ ย่อมข่มสิ่งนั้นด้วยอโทสะ.

တတ္ထ အလောဘဿ ပါရိပူရိယာ နေက္ခမ္မဝိတက္ကံ ဝိတက္ကေတိ. တတ္ထ အဒေါသဿ ပါရိပူရိယာ အဗျာပါဒဝိတက္ကံ ဝိတက္ကေတိ. တတ္ထ အမောဟဿ ပါရိပူရိယာ အဝိဟိံသာဝိတက္ကံ ဝိတက္ကေတိ. တတ္ထ အလောဘဿ ပါရိပူရိယာ ဝိဝိတ္တော ဟောတိ ကာမေဟိ. တတ္ထ အဒေါသဿ ပါရိပူရိယာ အမောဟဿ ပါရိပူရိယာ စ ဝိဝိတ္တော ဟောတိ ပါပကေဟိ အကုသလေဟိ ဓမ္မေဟိ, သဝိတက္ကံ သဝိစာရံ ဝိဝေကဇံ ပီတိသုခံ ပဌမံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ.

ในบรรดามูลเหล่านั้น เพื่อความบริบูรณ์แห่งอโลภะ ย่อมตรึกเนกขัมมวิตก. เพื่อความบริบูรณ์แห่งอโทสะ ย่อมตรึกอัพยาปาทวิตก. เพื่อความบริบูรณ์แห่งอโมหะ ย่อมตรึกอวิหิงสาวิตก. เพื่อความบริบูรณ์แห่งอโลภะ ย่อมเป็นผู้สงัดจากกามทั้งหลาย. เพื่อความบริบูรณ์แห่งอโทสะและเพื่อความบริบูรณ์แห่งอโมหะ ย่อมเป็นผู้สงัดจากอกุศลธรรมอันลามกทั้งหลาย เข้าถึงปฐมฌานอันมีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่วิเวกแล้วแลอยู่.

ဝိတက္ကာတိ တယော ဝိတက္ကာ – နေက္ခမ္မဝိတက္ကော အဗျာပါဒဝိတက္ကော အဝိဟိံသာဝိတက္ကော. တတ္ထ ပဌမာဘိနိပါတော ဝိတက္ကော, ပဋိလဒ္ဓဿ ဝိစရဏံ ဝိစာရော. ယထာ ပုရိသော ဒူရတော ပုရိသံ ပဿတိ အာဂစ္ဆန္တံ, န စ တာဝ ဇာနာတိ ဧသော ဣတ္ထီတိ ဝါ ပုရိသောတိ ဝါ ယဒါ တု ပဋိလဘတိ ဣတ္ထီတိ ဝါ ပုရိသောတိ ဝါ ဧဝံ ဝဏ္ဏောတိ ဝါ ဧဝံ သဏ္ဌာနောတိ ဝါ ဣမေ ဝိတက္ကယန္တော ဥတ္တရိ ဥပပရိက္ခန္တိ ကိံ နု ခေါ အယံ သီလဝါ ဥဒါဟု ဒုဿီလော အဍ္ဎော ဝါ ဒုဂ္ဂတောတိ ဝါ. ဧဝံ ဝိစာရော ဝိတက္ကေ အပ္ပေတိ, ဝိစာရော စရိယတိ စ အနုဝတ္တတိ စ. ယထာ ပက္ခီ ပုဗ္ဗံ အာယူဟတိ ပစ္ဆာ နာယူဟတိ ယထာ အာယူဟနာ ဧဝံ ဝိတက္ကော, ယထာ ပက္ခာနံ ပသာရဏံ ဧဝံ ဝိစာရော အနုပါလတိ ဝိတက္ကေတိ ဝိစရတိ ဝိစာရေတိ. ဝိတက္ကယတိ ဝိတက္ကေတိ, အနုဝိစရတိ ဝိစာရေတိ. ကာမသညာယ ပဋိပက္ခော ဝိတက္ကော, ဗျာပါဒသညာယ ဝိဟိံသသညာယ စ ပဋိပက္ခော ဝိစာရော. ဝိတက္ကာနံ ကမ္မံ အကုသလဿ အမနသိကာရော, ဝိစာရာနံ ကမ္မံ ဇေဋ္ဌာနံ သံဝါရဏာ. ယထာ ပလိကော တုဏှိကော သဇ္ဈာယံ ကရောတိ ဧဝံ ဝိတက္ကော, ယထာ တံယေဝ အနုပဿတိ ဧဝံ ဝိစာရော. ယထာ အပရိညာ ဧဝံ ဝိတက္ကော. ယထာ ပရိညာ ဧဝံ ဝိစာရော. နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါယဉ္စ ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါယဉ္စ ဝိတက္ကော, ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါယဉ္စ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါယဉ္စ ဝိစာရော. ကလ္လိတာ ကောသလ္လတ္တံ စိတ္တဿ ဝိတက္ကော, အဘိနီဟာရကောသလ္လံ စိတ္တဿ ဝိစာရော. ဣဒံ ကုသလံ ဣဒံ အကုသလံ ဣဒံ ဘာဝေတဗ္ဗံ ဣဒံ ပဟာတဗ္ဗံ ဣဒံ သစ္ဆိကာတဗ္ဗန္တိ ဝိတက္ကော, ယထာ ပဟာနဉ္စ ဘာဝနာ စ သစ္ဆိကိရိယာ စ ဧဝံ ဝိစာရော. ဣမေသု ဝိတက္ကဝိစာရေသု ဌိတဿ ဒုဝိဓံ ဒုက္ခံ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ ကာယိကဉ္စ စေတသိကဉ္စ; ဒုဝိဓံ သုခံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ကာယိကဉ္စ [Pg.263] စေတသိကဉ္စ. ဣတိ ဝိတက္ကဇနိတံ စေတသိကံ သုခံ ပီတိ ကာယိကံ သုခံ ကာယိကောယေဝ. ယာ တတ္ထ စိတ္တဿ ဧကဂ္ဂတာ, အယံ သမာဓိ. ဣတိ ပဌမံ ဈာနံ ပဉ္စင်္ဂဝိပ္ပဟီနံ ပဉ္စင်္ဂသမန္နာဂတံ.

ในบทว่า วิตก นี้ วิตกมี ๓ อย่าง คือ เนกขัมมวิตก อัพยาปาทวิตก อวิหิงสาวิตก. ในวิตก ๓ นั้น การจรดอารมณ์เป็นครั้งแรกชื่อว่าวิตก, การพิจารณาอารมณ์ที่ได้แล้วชื่อว่าวิจาร. เหมือนบุรุษเห็นบุรุษผู้มาแต่ไกล ยังไม่รู้ว่าผู้นี้เป็นหญิงหรือเป็นชาย แต่เมื่อใดรู้ได้ว่าเป็นหญิงหรือเป็นชาย มีผิวพรรณอย่างนี้ มีสัณฐานอย่างนี้ บุคคลผู้ตรึกถึงสิ่งเหล่านี้ ย่อมพิจารณาต่อไปว่า ผู้นี้มีศีลหรือไม่มีศีล เป็นคนมั่งมีหรือยากจน. วิจารย่อมเข้าไปในวิตกอย่างนี้, วิจารย่อมพิจารณาและย่อมเป็นไปตาม. เหมือนนกเมื่อจะบิน ย่อมพยายามก่อนแล้วจึงบินไป ไม่พยายามในภายหลัง วิตกพึงทราบเหมือนการพยายามบินนั้น, วิจารพึงทราบเหมือนการกางปีกของนกนั้น. ย่อมรักษา ย่อมตรึก ย่อมพิจารณา. วิตกเป็นปฏิปักษ์ต่อกามสัญญา, วิจารเป็นปฏิปักษ์ต่อพยาบาทสัญญาและวิหิงสาสัญญา. กิจของวิตกคือการไม่มนสิการอกุศล, กิจของวิจารคือการสำรวมอินทรีย์. เหมือนคนขยันเงียบๆ สาธยาย วิตกพึงทราบอย่างนั้น, เหมือนการพิจารณาสิ่งนั้น วิจารพึงทราบอย่างนั้น. เหมือนการไม่กำหนดรู้ วิตกพึงทราบอย่างนั้น. เหมือนการกำหนดรู้ วิจารพึงทราบอย่างนั้น. วิตกย่อมมีในนิรุตติปฏิสัมภิทาและปฏิภาณปฏิสัมภิทา, วิจารย่อมมีในธัมมปฏิสัมภิทาและอัตถปฏิสัมภิทา. ความเหมาะสม ความฉลาดแห่งจิตมีวิตกเป็นเหตุ, ความฉลาดในการน้อมจิตไปสู่อารมณ์มีวิจารเป็นเหตุ. การตรึกว่า นี้เป็นกุศล นี้เป็นอกุศล นี้พึงเจริญ นี้พึงละ นี้พึงทำให้แจ้ง ชื่อว่าวิตก, การละ การเจริญ และการทำให้แจ้ง ย่อมเป็นไปตามเหตุอย่างนี้ ชื่อว่าวิจาร. แก่บุคคลผู้ตั้งอยู่ในวิตกและวิจารเหล่านี้ ทุกข์ ๒ อย่าง คือ กายิกทุกข์และเจตสิกทุกข์ ย่อมไม่เกิดขึ้น; สุข ๒ อย่าง คือ กายิกสุขและเจตสิกสุข ย่อมเกิดขึ้น. ปีติเป็นเจตสิกสุขที่เกิดจากวิตก, กายิกสุขเป็นกายิกสุขนั่นเอง. ความที่จิตมีอารมณ์เป็นหนึ่งในฌานนั้น ชื่อว่าสมาธิ. ปฐมฌานนี้ละองค์ ๕ และประกอบด้วยองค์ ๕.

တေသံယေဝ ဝိတက္ကဝိစာရာနံ အဘိက္ခဏံ အာသေဝနာယ တဿ တပ္ပောဏမာနသံ ဟောတိ. တဿ ဝိတက္ကဝိစာရာ ဩဠာရိကာ ခါယန္တိ. ယဉ္စ ပီတိသုခဉ္စ နေက္ခမ္မဉ္စ ဩဠာရိကံ ဘဝတိ. အပိ စ သမာဓိဇာ ပီတိ ရတိ စ ဇာယတိ. တဿ ဝိစာရာရမ္မဏံ. တေသံ ဝူပသမာ အဇ္ဈတ္တံ စေတော သမ္ပသီဒတိ. ယေ ဝိတက္ကဝိစာရာ ဒွေ ဓမ္မာနုဿရိတဗ္ဗာ. ပစ္စုပ္ပန္နာ ဒရဏိတဗ္ဗံ. တေသံ ဝူပသမာ ဧကောဒိဘာဝံ စိတ္တေကဂ္ဂတံ ဟောတိ. တဿ ဧကောဒိဘာဝေန ပီတိ ပါရိပူရိံ ဂစ္ဆတိ. ယာ ပီတိ, တံ သောမနဿိန္ဒြိယံ, ယံ သုခံ, တံ သုခိန္ဒြိယံ. ယာ စိတ္တေကဂ္ဂတာ, အယံ သမာဓိ. တံ ဒုတိယံ ဈာနံ စတုရင်္ဂသမန္နာဂတံ. သော ပီတိယာ ဝိရာဂါ ယာတိ ဩဇဟိ ဇလ္လသဟဂတံ.

เพราะเสพวิตกและวิจารเหล่านั้นเนืองๆ จิตย่อมน้อมไปในวิตกและวิจารนั้น. วิตกและวิจารย่อมปรากฏหยาบแก่บุคคลนั้น. ปีติ สุข และเนกขัมมะใด ย่อมเป็นของหยาบ. อีกอย่างหนึ่ง ปีติและความยินดีที่เกิดจากสมาธิย่อมเกิดขึ้น. ฌานนั้นมีวิจารเป็นอารมณ์. เพราะความสงบแห่งวิตกและวิจารเหล่านั้น จิตย่อมผ่องใสภายใน. ธรรม ๒ อย่าง คือ วิตกและวิจาร พึงระลึกถึง. นิมิตที่ปรากฏพึงใส่ใจด้วยความเคารพ. เพราะความสงบแห่งวิตกและวิจารเหล่านั้น ความเป็นเอกัคคตาแห่งจิตย่อมเกิดขึ้น. ด้วยความเป็นเอกัคคตาแห่งฌานนั้น ปีติย่อมถึงความบริบูรณ์. ปีติใด ปีตินั้นชื่อว่าโสมนัสสินทรีย์, สุขใด สุขนั้นชื่อว่าสุขินทรีย์. ความที่จิตมีอารมณ์เป็นหนึ่งใด ความที่จิตมีอารมณ์เป็นหนึ่งนี้ชื่อว่าสมาธิ. ทุติยฌานนั้นประกอบด้วยองค์ ๔. บุคคลนั้นเพราะปราศจากปีติ ย่อมไป (สู่ฌานที่ ๓) ละนิวรณ์อันต่ำทรามที่ประกอบด้วยตัณหา.

၇၃. တတ္ထ သောမနဿစိတ္တမုပါဒါနန္တိ စ သော တံ ဝိစိနန္တော ဥပေက္ခမေဝ မနသိကရောတိ. သော ပီတိယာ ဝိရာဂါ ဥပေက္ခကော ဝိဟရတိ. ယထာ စ ပီတိယာ သုခမာနိတံ, တံ ကာယေန ပဋိသံဝေဒေတိ သမ္ပဇာနော ဝိဟရတိ. ယေန သတိသမ္ပဇညေန ဥပေက္ခာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆတိ. ဣဒံ တတိယံ ဈာနံ စတုရင်္ဂသမန္နာဂတံ.

๗๓. ในทุติยฌานนั้น จิตที่เป็นโสมนัสมีการยึดมั่น, เพราะเหตุนั้น โยคีนั้นเมื่อพิจารณาฌานนั้นอยู่ ย่อมมนสิการอุเบกขาเท่านั้น. โยคีบุคคลนั้นเพราะปราศจากปีติ ย่อมเป็นผู้วางเฉยอยู่. และสุขเวทนาที่ได้รับด้วยปีติใด ย่อมเสวยสุขนั้นด้วยกาย เป็นผู้มีสัมปชัญญะอยู่. ด้วยสติสัมปชัญญะใด ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งอุเบกขา. ตติยฌานนี้ประกอบด้วยองค์ ๔.

တထာ ကာယိကဿ သုခဿ ပဟာနာယ ပဌမေ ဈာနေ သောမနဿိန္ဒြိယံ နိရုဇ္ဈတိ. ဒုတိယေ ဈာနေ ဒုက္ခိန္ဒြိယံ နိရုဇ္ဈတိ. သော သုခဿ စ ပဟာနာ ဒုက္ခဿ စ ပဟာနာ ပုဗ္ဗေဝ သောမနဿဒေါမနဿာနံ အတ္ထင်္ဂမာ အဒုက္ခမသုခံ ဥပေက္ခာသတိပါရိသုဒ္ဓိံ စတုတ္ထံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ. တတ္ထ စတူဟိ ဣန္ဒြိယေဟိ ဥပေက္ခာ ပသာဒါ ဟောတိ, ဒုက္ခိန္ဒြိယေန ဒေါမနဿိန္ဒြိယေန သုခိန္ဒြိယေန သောမနဿိန္ဒြိယေန စ. တေသံ နိရောဓာ ဥပေက္ခာသမ္ပဇညံ ဟောတိ, တတ္ထ သုခိန္ဒြိယေန သောမနဿိန္ဒြိယေန စ အသတိ ဟောတိ, တေသံ နိရောဓာ သတိမာ ဟောတိ, ဒုက္ခိန္ဒြိယေန ဒေါမနဿိန္ဒြိယေန စ အသမ္ပဇညံ, တေသံ နိရောဓာ သမ္ပဇညံ ဟောတိ, ဣတိ ဥပေက္ခာယ စ သညာ, သတော သမ္ပဇာနော စိတ္တေကဂ္ဂတာ စ ဣဒံ ဝုစ္စတေ စ စတုတ္ထံ ဈာနံ.

เช่นนั้น เพราะละกายิกสุข โสมนัสสินทรีย์ย่อมดับในปฐมฌาน. ทุกขินทรีย์ย่อมดับในทุติยฌาน. โยคีบุคคลนั้นเพราะละสุขและละทุกข์ และเพราะโสมนัสและโทมนัสดับไปก่อนแล้ว ย่อมเข้าถึงจตุตถฌานอันไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีอุเบกขาเป็นเหตุให้สติบริสุทธิ์แล้วแลอยู่. ในจตุตถฌานนั้น อุเบกขาย่อมผ่องใสด้วยอินทรีย์ ๔ คือ ด้วยทุกขินทรีย์ โทมนัสสินทรีย์ สุขินทรีย์ และโสมนัสสินทรีย์. เพราะความดับแห่งอินทรีย์เหล่านั้น อุเบกขาและสัมปชัญญะย่อมเกิดขึ้น. ในฌานนั้น เพราะสุขินทรีย์และโสมนัสสินทรีย์ สติย่อมไม่มี; เพราะความดับแห่งสุขและโสมนัสเหล่านั้น ย่อมเป็นผู้มีสติ. เพราะทุกขินทรีย์และโทมนัสสินทรีย์ สัมปชัญญะย่อมไม่มี; เพราะความดับแห่งทุกข์และโทมนัสเหล่านั้น ย่อมเป็นผู้มีสัมปชัญญะ. เพราะความรู้ในอุเบกขา, เป็นผู้มีสติ มีสัมปชัญญะ และมีความที่จิตมีอารมณ์เป็นหนึ่ง, นี้เรียกว่าจตุตถฌาน.

တတ္ထ ယော ရာဂစရိတော ပုဂ္ဂလော တဿ သုခိန္ဒြိယဉ္စ သောမနဿိန္ဒြိယဉ္စ; ယော ဒေါသစရိတော ပုဂ္ဂလော တဿ ဒုက္ခိန္ဒြိယဉ္စ ဒေါမနဿိန္ဒြိယဉ္စ; ယော မောဟစရိတော ပုဂ္ဂလော တဿ အသတိ စ အသမ္ပဇညဉ္စ.

ในบรรดาบุคคลผู้ได้ฌานเหล่านั้น บุคคลใดมีราคะเป็นปกติ แก่บุคคลนั้นสุขินทรีย์และโสมนัสสินทรีย์ย่อมเกิดขึ้น. บุคคลใดมีโทสะเป็นปกติ แก่บุคคลนั้นทุกขินทรีย์และโทมนัสสินทรีย์ย่อมเกิดขึ้น. บุคคลใดมีโมหะเป็นปกติ แก่บุคคลนั้นความไม่มีสติและความไม่มีสัมปชัญญะย่อมเกิดขึ้น.

တတ္ထ [Pg.264] ရာဂစရိတဿ ပုဂ္ဂလဿ တတိယေ ဈာနေ စတုတ္ထေ စ အနုနယော နိရုဇ္ဈတိ, ဒေါသစရိတဿ ပဌမေ ဈာနေ ဒုတိယေ စ ပဋိဃံ နိရုဇ္ဈတိ, မောဟစရိတဿ ပုဂ္ဂလဿ ပဌမေ ဈာနေ ဒုတိယေ စ အသမ္ပဇညံ နိရုဇ္ဈတိ. တတိယေ ဈာနေ စတုတ္ထေ စ အသတိ နိရုဇ္ဈတိ, ဧဝမေဝ တေသံ တိဏ္ဏံ ပုဂ္ဂလာနံ စတ္တာရိ ဈာနာနိ ဝေါဒါနံ ဂမိဿန္တိ.

ในฌานเหล่านั้น แก่บุคคลผู้มีราคะเป็นปกติ อนุนัยย่อมดับในตติยฌานและจตุตถฌาน. แก่บุคคลผู้มีโทสะเป็นปกติ ปฏิฆะย่อมดับในปฐมฌานและทุติยฌาน. แก่บุคคลผู้มีโมหะเป็นปกติ ความไม่มีสัมปชัญญะย่อมดับในปฐมฌานและทุติยฌาน. ความไม่มีสติย่อมดับในตติยฌานและจตุตถฌาน. ด้วยประการฉะนี้ ฌาน ๔ อย่างของบุคคล ๓ จำพวกเหล่านั้นย่อมถึงความบริสุทธิ์.

တတ္ထ ရာဂဒေါသစရိတဿ ပုဂ္ဂလဿ အသမ္ပဇညဉ္စ အနုနယော စ ပဋိဃဉ္စ, တေန ဟာနဘာဂိယံ ဈာနံ ဟောတိ. တတ္ထ ရာဂမောဟစရိတဿ ပုဂ္ဂလဿ အနုနယတ္တံ စ အာဒီနဝံ ဒဿိတာ, တံ တဿ ဟာနဘာဂိယံ ဈာနံ ဟောတိ. တတ္ထ ဒေါသမောဟစရိတဿ ပုဂ္ဂလဿ ပဋိဃော စ အသတိ စ အသမ္ပဇညဉ္စ အာဒီနဝံ ဒဿိတာ တေန တဿ ဟာနဘာဂိယံ ဈာနံ ဟောတိ.

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ความไม่มีสัมปชัญญะ ความยินดี และความขัดเคือง ย่อมมีแก่บุคคลผู้มีราคะและโทสะเป็นปกติ เพราะเหตุนั้น ฌานนั้นจึงเป็นหานภาคิยฌาน. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ความเป็นผู้มีความยินดีและโทษย่อมแสดงแก่บุคคลผู้มีราคะและโมหะเป็นปกติ ฌานนั้นจึงเป็นหานภาคิยฌานของบุคคลนั้น. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ความขัดเคือง ความไม่มีสติ และความไม่มีสัมปชัญญะ และโทษย่อมแสดงแก่บุคคลผู้มีโทสะและโมหะเป็นปกติ เพราะเหตุนั้น ฌานนั้นจึงเป็นหานภาคิยฌานของบุคคลนั้น.

တတ္ထ ရာဂဒေါသမောဟသမဘာဂစရိတဿ ပုဂ္ဂလဿ ဝိသေသဘာဂိယံ ဈာနံ ဟောတိ, ဣမာနိ စတ္တာရိ ဈာနာနိ သတ္တသု ပုဂ္ဂလေသု နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗာနိ. စတူသု စ သမာဓီသု ဆန္ဒသမာဓိနာ ပဌမံ ဈာနံ, ဝီရိယသမာဓိနာ ဒုတိယံ ဈာနံ, စိတ္တသမာဓိနာ တတိယံ ဈာနံ, ဝီမံသာသမာဓိနာ စတုတ္ထံ ဈာနံ. အပ္ပဏိဟိတေန ပဌမံ ဈာနံ, သုညတာယ ဒုတိယံ ဈာနံ, အနိမိတ္တေန တတိယံ ဈာနံ, အာနာပါနဿတိယာ စတုတ္ထံ ဈာနံ. ကာမဝိတက္ကဗျာပါဒါနဉ္စ တံ တံ ဝူပသမေန ပဌမံ ဈာနံ ဟောတိ, ဝိတက္ကဝိစာရာနံ ဝူပသမေန ဒုတိယံ ဈာနံ, သုခိန္ဒြိယသောမနဿိန္ဒြိယာနံ ဝူပသမေန တတိယံ ဈာနံ, ကာယသင်္ခါရာနံ ဝူပသမေန စတုတ္ထံ ဈာနဉ္စ. စာဂါဓိဋ္ဌာနေန ပဌမံ ဈာနံ, သစ္စာဓိဋ္ဌာနေန ဒုတိယံ ဈာနံ, ပညာဓိဋ္ဌာနေန တတိယံ ဈာနံ, ဥပသမာဓိဋ္ဌာနေန စတုတ္ထံ ဈာနံ. ဣမာနိ စတ္တာရိ ဈာနာနိ သင်္ခေပနိဒ္ဒေသေန နိဒ္ဒိဋ္ဌာနိ, တတ္ထ သမာဓိန္ဒြိယံ ပါရိပူရိံ ဂစ္ဆတိ. အနုဝတ္တနကာနိ စတ္တာရိ, တတ္ထ ယော ပဌမံ ဈာနံ နိဿာယ အာသဝက္ခယံ ပါပုဏာတိ, သော သုခါယ ပဋိပဒါယ ဒန္ဓာဘိညာယ ဒေါမနဿိန္ဒြိယပဋိပက္ခေန. ယော ဒုတိယံ ဈာနံ နိဿာယ အာသဝါနံ ခယံ ပါပုဏာတိ, သော သုခါယ ပဋိပဒါယ ခိပ္ပာဘိညာယ ဒုက္ခိန္ဒြိယပဋိပက္ခေန. ယော တတိယံ ဈာနံ နိဿာယ အာသဝါနံ ခယံ ပါပုဏာတိ, သော သုခါယ ပဋိပဒါယ ဒန္ဓာဘိညာယ သောမနဿိန္ဒြိယပဋိပက္ခေန. ယော စတုတ္ထံ ဈာနံ နိဿာယ အာသဝါနံ ခယံ ပါပုဏာတိ, သော သုခါယ ပဋိပဒါယ ခိပ္ပာဘိညာယ သုခိန္ဒြိယပဋိပက္ခေန ဂတော.

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ฌานย่อมเป็นวิเสสภาคิยฌานแก่บุคคลผู้มีราคะ โทสะ และโมหะเสมอกันเป็นปกติ. ฌาน ๔ เหล่านี้พึงแสดงในบุคคล ๗ จำพวก. และในสมาธิ ๔ อย่าง พึงแสดงปฐมฌานด้วยฉันทสมาธิ, ทุติยฌานด้วยวิริยสมาธิ, ตติยฌานด้วยจิตตสมาธิ, จตุตถฌานด้วยวิมังสาสมาธิ. พึงแสดงปฐมฌานด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์, ทุติยฌานด้วยสุญญตวิโมกข์, ตติยฌานด้วยอนิมิตตวิโมกข์, จตุตถฌานด้วยอานาปานสติ. ปฐมฌานย่อมมีได้ด้วยความสงบระงับแห่งกามวิตกและพยาบาทนั้นๆ, ทุติยฌานด้วยความสงบระงับแห่งวิตกและวิจาร, ตติยฌานด้วยความสงบระงับแห่งสุขินทรีย์และโสมนัสสินทรีย์, และจตุตถฌานด้วยความสงบระงับแห่งกายสังขาร. พึงแสดงปฐมฌานด้วยจาคาธิษฐาน, ทุติยฌานด้วยสัจจาธิษฐาน, ตติยฌานด้วยปัญญาธิษฐาน, จตุตถฌานด้วยอุปสมาธิษฐาน. ฌาน ๔ เหล่านี้แสดงไว้โดยสังเขปนิทเทส, ในบรรดาฌานเหล่านั้น สมาธินทรีย์ย่อมถึงความบริบูรณ์. อินทรีย์ ๔ ย่อมเป็นไปตาม. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลใดอาศัยปฐมฌานแล้วย่อมถึงความสิ้นอาสวะ บุคคลนั้นชื่อว่าไปแล้วด้วยปฏิปทาอันเป็นสุข ด้วยอภิญญาอันช้า ด้วยความเป็นปฏิปักษ์ต่อโทมนัสสินทรีย์. บุคคลใดอาศัยทุติยฌานแล้วย่อมถึงความสิ้นอาสวะ บุคคลนั้นชื่อว่าไปแล้วด้วยปฏิปทาอันเป็นสุข ด้วยอภิญญาอันเร็ว ด้วยความเป็นปฏิปักษ์ต่อทุกขินทรีย์. บุคคลใดอาศัยตติยฌานแล้วย่อมถึงความสิ้นอาสวะ บุคคลนั้นชื่อว่าไปแล้วด้วยปฏิปทาอันเป็นสุข ด้วยอภิญญาอันช้า ด้วยความเป็นปฏิปักษ์ต่อโสมนัสสินทรีย์. บุคคลใดอาศัยจตุตถฌานแล้วย่อมถึงความสิ้นอาสวะ บุคคลนั้นชื่อว่าไปแล้วด้วยปฏิปทาอันเป็นสุข ด้วยอภิญญาอันเร็ว ด้วยความเป็นปฏิปักษ์ต่อสุขินทรีย์.

ပကိဏ္ဏကနိဒ္ဒေသော.

ปกิณณกนิทเทส.

၇၄. ယာနိ [Pg.265] စတ္တာရိ ဈာနာနိ, တေသံ ဈာနာနံ ဣမာနိ အင်္ဂါနိ, တေသံ အင်္ဂါနံ သမူဟော အဿ အင်္ဂါ, အယံ ဈာနဘူမိ ကော ဝိသေသောတိ အဿ ဝိသေသော. ဣမေ သမ္ဘာရာ တေဟိ အယံ သမုဒါဂမော, တဿ သမုဒါဂမဿ အယံ ဥပနိသာ, တာယ ဥပနိသာယ အယံ ဘာဝနာ. တဿာ ဘာဝနာယ အယံ အာဒီနဝေါ. တေန အယံ ပရိဟာနိ. ကဿ ပရိဟာနီတိ တဒုပဂဇ္ဈာယိနော. တံ ယထာ ဘဏိတံ ပစ္စဝေက္ခန္တော အယံ ဝိသေသော. တေန ဝိသေသေန အယံ အဿာဒေါ, သော ကဿ အဿာဒေါ အဈာနိယာ ဈာယိနော, တဿာ အဈာနိယာ ဈာယိနော, ဣဒံ ကလ္လိတာ ကောသလ္လေ ဌိတဇ္ဈာနံ အနောမဒ္ဒိယတံ ဂစ္ဆတိ ဈာနဗလံ, ဈာနဗလေ ဌိတဿ အယံ ပါရမိပ္ပတ္တဿ ဣမာနိ ဈာနင်္ဂါနိ အနာဝိလသင်္ကပ္ပော ပဌမေ ဈာနေ ဈာနင်္ဂါနိ ဘာဝီ. သော ပီတိ တဒနုသာရိတ္တာဝ ပဌမေ ဈာနေ ဈာနင်္ဂံ တဿင်္ဂုနော စ ဓမ္မာ တဒဘိသန္နိတာယ စ. ပီတိ ဒုတိယေ ဈာနေ ဈာနင်္ဂဓမ္မတာ ခေါ ပန တထာ ပဝတ္တဿ သဟဂတံ ဈာနင်္ဂဓမ္မံ သသုခတာယ အဇ္ဈတ္တံ သမ္ပသာဒေါ ဒုတိယေ ဈာနေ ဈာနင်္ဂံ မနောသမ္ပသာဒနတာယ တဒဘိသန္နိတာယ စ. ပီတိ ဒုတိယေ ဈာနေ ဈာနင်္ဂံ အဇ္ဈတ္တံ သမ္ပသာဒနံ သမာဓိတာ ပီတိ ဒုတိယေ ဈာနေ ဈာနင်္ဂံ, စေတသော ဧကောဒိဘာဝေါ ဒုတိယေ ဈာနေ ဈာနင်္ဂံ, ဥပေက္ခာ ဖဿတာ တတိယေ ဈာနေ ဈာနင်္ဂံ, သုခံ တဿ အင်္ဂန္တိ စ. စေတသော ဧကောဒိဘာဝေါ စတုတ္ထေ ဈာနေ ဈာနင်္ဂံ, ဥပေက္ခာ အဒုက္ခမသုခါ စတုတ္ထေ ဈာနေ ဈာနင်္ဂံ, အဘိနိသာဘူမိ ဥပေက္ခာသတိပါရိသုဒ္ဓိ စတုတ္ထေ ဈာနေ ဈာနင်္ဂံ. သတိပါရိသုဒ္ဓိ စ အနေကဇ္ဈာဘူမီသု ဈာနင်္ဂသမာယုတ္တာ ပီတိ စေတသော ဧကောဒိဘာဝေါ စတုတ္ထေ ဈာနေ ဈာနင်္ဂံ.

๗๔. ฌาน ๔ เหล่าใดมีอยู่ องค์เหล่านี้เป็นองค์ของฌานเหล่านั้น. หมู่แห่งองค์เหล่านั้นเป็นองค์ของฌานนั้น. ความพิเศษของฌานภูมินี้คืออะไร? ความพิเศษนั้นพึงมีแก่ฌานนั้น. สัมภาระเหล่านี้ (มีอยู่) การบรรลุนี้ย่อมมีด้วยสัมภาระเหล่านั้น. อุปนิสัยนี้เป็นของสมุทาคมนั้น. ภาวนานี้ย่อมเกิดขึ้นด้วยอุปนิสัยนั้น. โทษนี้ย่อมเกิดขึ้นด้วยภาวนานั้น. เพราะเหตุนั้น ความเสื่อมนี้ (จึงมี). ถามว่า ความเสื่อมของใคร? ตอบว่า ของผู้เข้าถึงฌานนั้น. ความพิเศษนี้คือการพิจารณาตามที่กล่าวไว้เป็นต้น. อัสสาทะนี้พึงมีด้วยความพิเศษนั้น. อัสสาทะนั้นเป็นของใคร? เป็นของผู้เพ่งแม้จะยังไม่มีฌาน, เป็นของผู้เพ่งที่ยังไม่มีฌานนั้น. ฌานที่ตั้งอยู่ในความฉลาดอันเหมาะสมนี้ ย่อมถึงความเป็นฌานพละอันไม่อาจข่มขี่ได้. แก่ผู้ตั้งอยู่ในฌานพละ ผู้ถึงความสำเร็จสูงสุดนี้ องค์ฌานเหล่านี้คือความดำริอันไม่ขุ่นมัวย่อมปรากฏในปฐมฌาน. ปีตินั้นเพราะเป็นไปตามองค์ฌานนั้นนั่นเอง จึงเป็นองค์ฌานในปฐมฌาน และธรรมที่เป็นองค์ของฌานนั้นย่อมมีแก่เขา และเพราะความที่ธรรมเหล่านั้นเป็นที่พึ่งอาศัย. ส่วนปีติในทุติยฌานเป็นสภาวะแห่งองค์ฌาน. ธรรมที่เป็นองค์ฌานที่เกิดร่วมกันสำหรับผู้เป็นไปอย่างนั้น ด้วยความเป็นสุข ความผ่องใสภายในเป็นองค์ฌานในทุติยฌาน เพราะความเป็นเครื่องยังใจให้ผ่องใส และเพราะความที่ธรรมนั้นเป็นที่พึ่งอาศัย. ปีติเป็นองค์ฌานในทุติยฌาน เป็นเครื่องยังใจให้ผ่องใสภายใน. ปีติที่เป็นสมาธิเป็นองค์ฌานในทุติยฌาน. ความที่จิตมีสภาวะเป็นหนึ่งเป็นองค์ฌานในทุติยฌาน. อุเบกขาที่สัมผัสเป็นองค์ฌานในตติยฌาน และสุขเป็นองค์ของฌานนั้น. ความที่จิตมีสภาวะเป็นหนึ่งเป็นองค์ฌานในจตุตถฌาน. อุเบกขาอันไม่ใช่ทุกข์ไม่ใช่สุขเป็นองค์ฌานในจตุตถฌาน. อุเบกขาและสติบริสุทธิ์อันเป็นภูมิที่อาศัยเป็นองค์ฌานในจตุตถฌาน. และสติบริสุทธิ์ที่ประกอบด้วยองค์ฌานในฌานภูมิหลายอย่าง. ปีติและความที่จิตมีสภาวะเป็นหนึ่งเป็นองค์ฌานในจตุตถฌาน.

တတ္ထ ကတမာ ဈာနဘူမိ? သဝိတက္ကေ သဝိစာရေ ဝိဝေကာ အနုဂတာ ပဌမေ ဈာနေ ဈာနဘူမိ. အဝိတက္ကေ အဝိစာရေ အဇ္ဈတ္တံ သမ္ပသာဒနံ ဇနိတံ ပီတိမနုဂတာ ဒုတိယေ ဈာနေ ဈာနဘူမိ. သုခသာတသမောဟိတာ သပ္ပီတိကာ တတိယေ ဈာနေ ဈာနဘူမိ. တဿ သုခဒုက္ခသဟဂတာ အဘိနီဟာရသဟဂတာ စတုတ္ထေ ဈာနေ ဈာနဘူမိ. အပ္ပမာဏသဟဂတာ သတ္တာရမ္မဏာ ပဌမေ ဈာနေ ဈာနဘူမိ. အဘိဘူမိအာယတနသဟဂတာ ရူပသညီသု ဒုတိယေ ဈာနေ ဈာနဘူမိ. ဝိမောက္ခသဟဂတာနံ ဝိမောက္ခေသု တတိယေ ဈာနေ ဈာနဘူမိ. အနုပဿနာသဟဂတာ ကာယသင်္ခါရာ သမ္မာ စတုတ္ထဿ ဈာနဿ ဘူမိ.

ในบรรดาฌานเหล่านั้น ฌานภูมิคืออะไร? สภาวะที่คล้อยตามวิเวกในธรรมที่มีวิตกและวิจาร เป็นฌานภูมิในปฐมฌาน. สภาวะที่คล้อยตามปีติที่ยังความผ่องใสภายในให้เกิดขึ้นในธรรมที่ไม่มีวิตกไม่มีวิจาร เป็นฌานภูมิในทุติยฌาน. ธรรมที่มีปีติอันรวบรวมไว้ด้วยความยินดีในสุข เป็นฌานภูมิในตติยฌาน. ธรรมที่เกิดร่วมกับสุขและทุกข์ และเกิดร่วมกับการน้อมนำไป เป็นฌานภูมิในจตุตถฌาน. สภาวะที่เกิดร่วมกับอัปปมาณะที่มีสัตว์เป็นอารมณ์ เป็นฌานภูมิในปฐมฌาน. สภาวะที่เกิดร่วมกับอภิภายตนะในผู้มีรูปสัญญา เป็นฌานภูมิในทุติยฌาน. สภาวะในวิโมกข์ทั้งหลายของธรรมที่เกิดร่วมกับวิโมกข์ เป็นฌานภูมิในตติยฌาน. กายสังขารที่เกิดร่วมกับอนุปัสนาโดยชอบ เป็นภูมิของจตุตถฌาน.

၇၅. တတ္ထ [Pg.266] ကတမေ ဈာနဝိသေသာ? ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟိ ဝိဝိစ္စ ပါပကေဟိ အကုသလေဟိ ဓမ္မေဟိ စိတ္တစေတသိကသဟဂတာ ကာမဓာတုသမတိက္ကမနတာပိ, အယံ ဈာနဝိသေသော. အဝိတက္ကာ စေဝ အဝိစာရာ စ သပ္ပီတိကာယ သတိသဟဂတာယ ပီတိသဟဂတာ သညာမနသိကာရာ သမုဒါစရန္တိ. အယံ ဈာနဝိသေသော. အဝိတက္ကာယ ဘူမိယာ အဝိစာရေယေဝ သတိ အနုဂတာ ဥပေက္ခာသဟဂတာ မနသိကာရာ သမုဒါစရန္တိ. တဒနုဓမ္မတာယ စ သတိ သဏ္ဍဟတိ. တဉ္စ ဘူမိံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ, အယံ ဈာနဝိသေသော. သတိပါရိသုဒ္ဓိသဟဂတာ သညာမနသိကာရာ သမုဒါစရန္တိ, တဉ္စ ဘူမိံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ, အယံ ဈာနဝိသေသော. ဝိညာဏဉ္စာယတနသဟဂတာယ ဘူမိယံ အာကိဉ္စညာယတနသဟဂတာ သညာမနသိကာရာ သမုဒါစရန္တိ, တဉ္စ ဘူမိံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ, အယံ ဈာနဝိသေသော.

๗๕. ในบรรดาฌานเหล่านั้น ฌานพิเศษทั้งหลายคืออะไร? ความสงัดจากกามทั้งหลายนั่นเทียว ความสงัดจากอกุศลธรรมอันลามกทั้งหลาย ที่เกิดร่วมกับจิตและเจตสิก และแม้ความเป็นผู้ก้าวล่วงกามธาตุ นี้ชื่อว่าฌานพิเศษ. สัญญาและมนสิการที่ประกอบด้วยปีติ ทั้งที่ไม่มีวิตกและไม่มีวิจาร เพราะความเป็นผู้มีปีติและเพราะความเป็นผู้ประกอบด้วยสติ ย่อมเป็นไป. นี้ชื่อว่าฌานพิเศษ. ในภูมิที่ไม่มีวิตกและไม่มีวิจารนั่นเทียว มนสิการที่ประกอบด้วยอุเบกขาอันเป็นไปตามสติย่อมเป็นไป. และสติย่อมตั้งมั่นโดยความเป็นธรรมที่คล้อยตามนั้น. และย่อมเข้าถึงภูมินั้นอยู่. นี้ชื่อว่าฌานพิเศษ. สัญญาและมนสิการที่ประกอบด้วยความบริสุทธิ์แห่งสติย่อมเป็นไป และย่อมเข้าถึงภูมินั้นอยู่. นี้ชื่อว่าฌานพิเศษ. ในภูมิที่ประกอบด้วยวิญญาณัญจายตนะ สัญญาและมนสิการที่ประกอบด้วยอากิญจัญญายตนะย่อมเป็นไป และย่อมเข้าถึงภูมินั้นอยู่. นี้ชื่อว่าฌานพิเศษ.

ဈာနသမ္ဘာရာ နေက္ခမ္မဝိတက္ကော သမ္ဘာရော ကာမဝိတက္ကဝိနောဒနာဓိပ္ပာယတာ. အဗျာပါဒဝိတက္ကော သမ္ဘာရော ဗျာပါဒဝိတက္ကပဋိဝိနောဒနာဓိပ္ပာယတာ. အဝိဟိံသာဝိတက္ကော သမ္ဘာရော ဝိဟိံသာဝိတက္ကပဋိဝိနောဒနာဓိပ္ပာယတာ. ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရတာ အပ္ပိစ္ဆတာ သမ္ဘာရော ပရိသုဒ္ဓါဇီဝေါ စတုန္နံ သမာပတ္တီနံ သမ္ဘာရော အကမ္မဿ ဝိဟာရိတာ. မဂ္ဂသမ္ဘာရော သမာပတ္တိပဇ္ဇနတာ. ဖလသမ္ဘာရော ဈာနနိဗ္ဗတ္တိတာယ ဈာနသမုဒါဂမော. ကုသလဟေတု ယံ ဈာနံ သမုဒယံ ဂစ္ဆန္တိ ကော စ န ကုတောစိ နေက္ခမ္မပ္ပတ္တာ သမုဒါဂစ္ဆန္တိ. အာလမ္ဗနိရောဓသမာဓိ သန္တော သမုဒါဂစ္ဆန္တိ. အဝီတိက္ကန္တာ သမုဒါဂစ္ဆန္တိ. သုခိန္ဒြိယံ သောမနဿိန္ဒြိယံ ပဟာနာယ တေ စ အဗျာပဇ္ဇတာယ သမုဒါဂစ္ဆန္တိ. တံ ပန သန္ဓာယ သမုဒါဂစ္ဆန္တိ. အပရိဒါဟနာယ သမုဒါဂစ္ဆန္တိ. အယံ ဉာဏသမုဒါဂမော.

สัมภาระแห่งฌานทั้งหลาย. สัมภาระคือเนกขัมมวิตก ชื่อว่าความเป็นผู้มีความประสงค์เพื่อกำจัดกามวิตก. สัมภาระคืออพยาบาทวิตก ชื่อว่าความเป็นผู้มีความประสงค์เพื่อกำจัดพยาบาทวิตก. สัมภาระคืออวิหิงสาวิตก ชื่อว่าความเป็นผู้มีความประสงค์เพื่อกำจัดวิหิงสาวิตก. ความเป็นผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย ความเป็นผู้มักน้อย สัมภาระคือการเลี้ยงชีพที่บริสุทธิ์ และสัมภาระแห่งสมาบัติ ๔ คือความเป็นผู้เข้าถึงสมาบัติโดยไม่ประกอบกิจ. สัมภาระคือมรรค คือความเป็นผู้เข้าถึงสมาบัติ. สัมภาระคือผล ชื่อว่าการบรรลุฌาน เพราะความเป็นผู้ยังฌานให้บังเกิด. ฌานย่อมถึงความเกิดขึ้นในกุศลเหตุ. ใครเล่าที่ถึงเนกขัมมะแล้วย่อมไม่ถึงความเกิดขึ้นจากเหตุใดเหตุหนึ่ง. สมาธิที่เป็นเครื่องดับอารมณ์เมื่อปรากฏอยู่ ย่อมถึงความเกิดขึ้น. ผู้ไม่ล่วงละเมิดย่อมถึงความเกิดขึ้น. เพราะการละสุขินทรีย์และโสมนัสสินทรีย์ และอินทรีย์เหล่านั้นย่อมถึงความเกิดขึ้นด้วยความเป็นผู้ไม่มีความพยาบาท. มุ่งหมายถึงการละนั้นนั่นเทียว ย่อมถึงความเกิดขึ้น. ย่อมถึงความเกิดขึ้นเพื่อความไม่เร่าร้อนโดยรอบ. นี้ชื่อว่าการบรรลุญาณ.

၇၆. တတ္ထ ကတမာ ဥပနိသာ? ကလျာဏမိတ္တတာ ဈာနဿ ဥပနိသာ. ကလျာဏသမ္ပဝင်္ကတာ ဈာနဿ ဥပနိသာ. ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရတာ ဈာနဿ ဥပနိသာ. အသန္တုဋ္ဌိတာ ကုသလေသု ဓမ္မေသု ဈာနဿ ဥပနိသာ. သဒ္ဓမ္မဿဝနံ ဈာနဿ ဥပနိသာ. သံဝေဇနိယေ ဌာနေ သံဝိဂ္ဂဿ ယောနိသော ပဓာနံ. အယံ ဈာနောပနိသာ.

๗๖. ในคำนั้น อุปนิสัยคืออะไร? ความเป็นผู้มีมิตรดี เป็นอุปนิสัยของฌาน. ความเป็นผู้โน้มเอียงไปในทางที่ดี เป็นอุปนิสัยของฌาน. ความเป็นผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย เป็นอุปนิสัยของฌาน. ความไม่สันโดษในกุศลธรรมทั้งหลาย เป็นอุปนิสัยของฌาน. การฟังพระสัทธรรม เป็นอุปนิสัยของฌาน. การตั้งความเพียรโดยแยบคายของผู้มีความสังเวชในฐานะอันน่าสังเวชมีอยู่. นี้ชื่อว่าอุปนิสัยแห่งฌาน.

တတ္ထ [Pg.267] ကတမာ ဘာဝနာ? မေတ္တာသေဝနာ အဗျာပါဒဝိတက္ကဘာဝနာ. ကရုဏာသေဝနာ အဝိဟိံသာဝိတက္ကဘာဝနာ. မုဒိတာဘာဝနာ ပီတိသုခသမ္ပဇညာ ကာရိတာ. ဥပေက္ခာဘာဝနာ ပဿဝတာ ဥပေက္ခာဘာဝနာ အပဿဝတာ ဥပေက္ခာ စ အဇ္ဈုပေက္ခာ စ, အသုဘသညာဘာဝနာ ဒုက္ခာပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာ ဘဝသန္ဓာဘိညာ ဘဝသန္ဓာနံ, သာ ဆဗ္ဗိဓာ ဘာဝနာ ဘာဝိတာ ဗဟုလီကတာ အနုဋ္ဌိတာ ဝတ္ထုကတာ ယာနီကတာ ပရိစိတာ သုသမာရဒ္ဓါ. အယံ ဘာဝနာ.

ในบรรดาวิปัสสนาเหล่านั้น ภาวนาคืออะไร? การเสพเมตตา ชื่อว่าการเจริญอพยาบาทวิตก. การเสพกรุณา ชื่อว่าการเจริญอวิหิงสาวิตก. การเจริญมุทิตา ชื่อว่าการกระทำปีติ สุข และสัมปชัญญะ. การเจริญอุเบกขาด้วยความเป็นผู้พิจารณาเห็น, การเจริญอุเบกขาด้วยความเป็นผู้ไม่พิจารณาเห็น, ทั้งอุเบกขาและอัชฌุเปกขา. การเจริญอสุภสัญญา คือปฏิบัติลำบากและรู้ได้ช้า เป็นอภิญญาที่เชื่อมต่อภพ ย่อมเชื่อมต่อภพ. ภาวนา ๖ ประการนั้น อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เกิดขึ้นเนืองๆ แล้ว ทำให้เป็นที่ตั้งแล้ว ทำให้เป็นดุจยานแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว มีอยู่. นี้ชื่อว่าภาวนา.

ဧဝံ ဘာဝယန္တဿ အယံ အာဒီနဝေါ. ပဌမေ ဈာနေ သင်္ခါရသမန္နာဂတော ဧသော ဓမ္မော အဿုတော သာသဝေါ. သစေ ဧသ ဓမ္မော အယံ သီလော အာသန္နပဋိပက္ခော စ ဧသ ဓမ္မော ကာမော ပတိစာရော ပတိဝိစာရော သမာပတ္တီနံ စ သဗ္ဗောဠာရိကော ဧသ ဓမ္မော ဝိတက္ကဝိစာရော စ. တတ္ထ စိတ္တံ ခေါဘေန္တိ, ကာယော စေတ္ထ ကိလမတိ, ကာယမှိ စေတ္ထ ကိလန္တေ စိတ္တံ ဝိဟညတိ. အနဘိနီဟာရက္ခမောဝ အဘိညာနံ ဣမေ အာဒီနဝါ ပဌမေ ဈာနေ.

เมื่อบุคคลเจริญอย่างนี้ โทษนี้ย่อมมี. ในปฐมฌาน ธรรมนี้ประกอบด้วยสังขาร ชื่อว่าอสุภะ และมีอาสวะ. หากธรรมนี้มีอยู่ ศีลนี้ (ที่ประกอบด้วยสมาธิ) เป็นปฏิปักษ์ใกล้ และธรรมนี้คือความใคร่ คือการพิจารณาซ้ำๆ และการพิจารณาโดยละเอียด เป็นความหยาบทั้งหมดของสมาบัติทั้งหลาย ธรรมนี้คือวิตกและวิจาร. ในที่นั้น ย่อมทำให้จิตหวั่นไหว. ในที่นี้ กายย่อมลำบาก. เมื่อกายในที่นี้ลำบาก จิตย่อมเดือดร้อน. ไม่ควรแก่การน้อมไปเพื่ออภิญญาทั้งหลายนั่นเทียว. ธรรมเหล่านี้ชื่อว่าโทษในปฐมฌาน.

ဒုတိယေ ဈာနေ ဣမေ အာဒီနဝါ ပီတိဖရဏသဟဂတော စ ဧသော ဓမ္မော, န သမုဒါစာရဿေတိ စိတ္တံ. အသောဓယံ ဥပဂမော စေသ ဓမ္မော ဥပဂမိပရိဿယော ဒေါမနဿပစ္စတ္ထိကော စေသ ဓမ္မော. တတ္ထ တတ္ထ ယုတ္တီနံ ပီတိ ပရဇ္ဇတော စေသ ဓမ္မော ဒုက္ကရံ ဟောတိ, အဝတ္တသန္တာသဘူမိပရိဝဇ္ဇယန္တော စတူသု ဒုက္ခတာသု ဧသ ဓမ္မော အနုဝိဒ္ဓါပနသဒ္ဓါယ ဒုက္ခတာယ စ န ပလိဗောဓဒုက္ခတာယ စ အဘိညာဒုက္ခတာယ စ ရောဂဒုက္ခတာယ စ, ဣမေ အာဒီနဝါ ဒုတိယေ ဈာနေ.

ในทุติยฌาน โทษเหล่านี้คือ ธรรมนี้เกิดร่วมกับการแผ่ซ่านแห่งปีติ จิตจักไม่เป็นไป. หากการเข้าถึงโดยไม่ชำระมีอยู่ ธรรมนี้ชื่อว่าเป็นศัตรูแห่งอุปธิ ธรรมนี้ชื่อว่าเป็นศัตรูแห่งโดมนัส. เพราะปีติเป็นศัตรูแก่ธรรมทั้งหลายที่ประกอบในฌานนั้นๆ ธรรมนี้จึงเป็นสิ่งที่ทำได้ยาก. เมื่อเว้นจากภูมิที่มีความหวาดกลัวอันไม่เกิดขึ้น ธรรมนี้ย่อมมีในความเป็นทุกข์ ๔ ประการ ด้วยศรัทธาที่แทรกซึมเข้าไป คือ ความเป็นทุกข์, ความเป็นทุกข์เพราะเครื่องกังวล, ความเป็นทุกข์แห่งอภิญญา, และความเป็นทุกข์เพราะโรค. ธรรมเหล่านี้ชื่อว่าโทษในทุติยฌาน.

တတ္ထ ကတမေ အာဒီနဝါ တတိယေ ဈာနေ? ဥပေက္ခာသုခသဟဂတာယ တတ္ထ သာတာဝီနံ ပဉ္စန္နံ ဥပေက္ခာသုခံ ပရိဝတ္တိတော ဧသ ဓမ္မော တေန နိစ္စသညိတာနဉ္စ ယံ ဟောတိ. ဒုက္ခောပနိယံ သုခံ စိတ္တဿ သင်္ခေါဘတံ ဥပါဒါယ သုခဒုက္ခာယ ဂတော သဝတိ. သုခဒုက္ခာနုကတဉ္စ ဥပါဒါယ အနဘိဟာရက္ခမံ စိတ္တံ ဟောတိ. အဘိညာယ သစ္ဆိကိရိယာသု သဗ္ဗေပိ စေတေ ဓမ္မာ တီသု ဈာနသမာပတ္တီသု စတူဟိ စ ဒုက္ခတာဟိ အနုဝိဒ္ဓါနံ သာ ဘယာ ဒုက္ခတာယ ပလိဗောဓဒုက္ခတာယ စ အဘိညာယ ဒုက္ခတာယ စ ဣမေ အာဒီနဝါ တတိယေ ဈာနေ.

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อะไรคือโทษในตติยฌาน? ในธรรมที่เกิดร่วมกับอุเบกขาสุขนั้น ในบรรดาเวทนา ๕ อย่างของผู้มีความยินดี อุเบกขาสุขย่อมกลับกลายไป ธรรมนี้ย่อมมีแก่ผู้มีสัญญาว่าเที่ยงด้วยเหตุนั้น. สุขที่นำไปสู่ทุกข์ อาศัยความหวั่นไหวแห่งจิต ย่อมไหลไปสู่สุขและทุกข์. และเพราะอาศัยการกระทำตามสุขและทุกข์ จิตย่อมไม่ควรแก่การน้อมไป. ในการทำให้แจ้งด้วยอภิญญา ธรรมเหล่านี้ทั้งหมดในฌานสมาบัติ ๓ และด้วยความเป็นทุกข์ ๔ ประการ ของผู้แทรกซึมเข้าไป คือ ความเป็นทุกข์, ความเป็นทุกข์เพราะเครื่องกังวล, และความเป็นทุกข์แห่งอภิญญา มีอยู่. ธรรมเหล่านี้ชื่อว่าโทษในตติยฌาน.

တတ္ထ [Pg.268] ကတမေ အာဒီနဝါ စတုတ္ထေ ဈာနေ? အာကိဉ္စညာသမာပတ္တိကာ တေ ဓမ္မာနုသမာပတ္တိကာ ဧတိဿာ စ ဘူမိယံ သာတာနံ ဗာလပုထုဇ္ဇနာနံ အနေကဝိဓာနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဩဠာရိကာ သုခုမေဟိ စ ရူပသညာဟိ အနုဝိဓာနိ ဧတာနိ ဈာနာနိ သဒါ အနုဒယမေတ္တာဈာနကလာနုဒနုကလာယ သာဓာရဏာ, ဒုက္ကရာ စ သဗ္ဗေ စတ္တာရော မဟာသမ္ဘာရာ သမုဒါဂတာနိ စ ဧတာနိ ဈာနာနိ အညမညံ နိဿာယ သမုဒါဂစ္ဆန္တိ. ဧတ္ထ သမုဒါဂတာ စ ဧတေ ဓမ္မာ န သမတ္တာ ဟောန္တိ. အသမုဂ္ဂဟိတနိမိတ္တာ စ ဧတေ ဓမ္မာ ပရိဟာယန္တိ. နိရုဇ္ဈန္တိ စ ဧတေ ဓမ္မာ န ဥပါဒိယန္တိ နိရုဇ္ဈင်္ဂါနိ စ, ဧတေသံ ဓမ္မာနံ ဈာနာနိ နိမိတ္တာနိ န ဈာနနိမိတ္တသညာ ဝေါကိရတိ. အပ္ပဋိလဒ္ဓပုဗ္ဗာ စ ဈာယီဝသေန စ ဘဝတိ. ဣမေဟိ အာဒီနဝေဟိ အယံ ဈာနပရိဟာနိ.

ในจตุตถฌาน อะไรคือโทษ? ประการแรก ธรรมเหล่านั้นที่เข้าถึงอากิญจัญญายตนะสมาบัติ และเป็นไปตามสมาบัติ ย่อมเกิดทิฏฐิหลายประการแก่ปุถุชนผู้เขลาที่ยินดีในภูมินั้น. ฌานเหล่านี้เป็นไปตามรูปสัญญาที่หยาบและละเอียดเสมอ และทั่วไปกับอานุทยเมตตาในส่วนย่อยของส่วนแห่งฌาน. สัมภาระทั้ง 4 ประการทั้งหมดเป็นสิ่งที่ทำได้ยาก. ฌานเหล่านั้นที่เกิดขึ้นแล้ว ย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยซึ่งกันและกัน. ในที่นี้ ธรรมเหล่านั้นที่เกิดขึ้นแล้ว ย่อมไม่บริบูรณ์. ธรรมเหล่านั้นที่มีนิมิตที่ไม่ได้กำหนดไว้ดี ย่อมเสื่อมไป. ธรรมเหล่านั้นย่อมดับไป และไม่ยึดถือไว้ และเป็นเหตุแห่งการดับ. ฌานทั้งหลายเป็นนิมิตของธรรมเหล่านั้น สัญญาในนิมิตแห่งฌานย่อมไม่ปะปน. และเพราะไม่เคยได้มาก่อน และโดยอำนาจของผู้เข้าฌาน ย่อมเป็นไป. เพราะโทษเหล่านี้ การเสื่อมแห่งฌานนี้ย่อมมี.

၇၇. နိရောဓသမာပတ္တိယာ အပဋိသင်္ခါယ အဝသေသသညိနော အာကိဉ္စညာယတနသဟဂတာ သညာမနသိကာရာ သမုဒါစရန္တိ, သော နိရောဓသမာပတ္တိတော ပရိဟာယတိ. အာနေဉ္ဇသညိနော အသညာယတနံ သမာပန္နဿ အာကိဉ္စညာယတနသဟဂတာ မနသိကာရာ သမုဒါစရန္တိ, တဉ္စ ဘူမိံ န ပဇာနာတိ, သော တတော ပရိဟာယတိ. အာကိဉ္စညာယတနံ သမာပန္နဿ ဝိညာဏဉ္စာယတနသညာ မနသိကာရာ သမုဒါစရန္တိ, တဉ္စ ဘူမိံ န ပဇာနာတိ, သော တတော ပရိဟာယတိ. ဝိညာဏဉ္စာယတနံ သမာပန္နဿ ရူပသညာသဟဂတာ. ဝိတ္ထာရေန…ပေ… ယာဝ ပဌမေ ဈာနေ ကာမသညာသဟဂတာ ကာတဗ္ဗာ. သကဿ ပရိဟာယတိ, ကလင်္ကဇ္ဈာနေ ကလင်္ကံ ဈာယတိ, ပရိသမန္တတော ဈာယတိ, ဘိန္ဒန္တော ဈာယတိ, န သဇ္ဈာယတိ, အာယူဟန္တော ဈာယတိ, ကိဉ္စိ စ နိပရိစိတော ဈာယတိ. အတိဝိဓာဝန္တော ဈာယတိ, အတိမညန္တော ဈာယတိ, ကာယသင်္ခါရေ အပ္ပဋိသမ္ဘာရေ ဈာယတိ, ပရိယုဋ္ဌာနဿ နိဿရဏံ အဇာနန္တော ဈာယတိ, နီဝရဏာဘိဘူတော ဈာယတိ, အဿာပတ္တိမနသိကရောန္တော ဈာနဿ အဿာဒေါ ကာမရာဂပရိယုဋ္ဌာနံ ပဟာနံ ဈာနဿ အဿာဒေါ ကာမရာဂဟေတူနံ ဓမ္မာနံ ဥဒယန္တိ, နိရုဇ္ဈင်္ဂါနိ ဧတေသံ ဓမ္မာနံ ဈာနာနိ ဥပရိမာ သုခုပေက္ခာ ကာမကမ္မကိလေသာနံ ပဟာနံ အဿာဒေါ, ဧဝံ ခေါ ပုန ဈာနဿ အဿာဒေါ မဟာသံဝါသမပ္ပီဠိတေ လောကသံနိဝါသေ အသမ္ဗောဓောကာသာ ဝိဂမေဿမိဒံ ဈာနပ္ပဟာနာ. အယံ ပလိရောဓမပ္ပလိရောဓလောကသန္နိဝါသေ ဧသနိဓမိဒံ ဈာနံ အနမတဂ္ဂသံသာရသမာပန္နာနံ သတ္တာနံ သံသာရပ္ပဟာနနာ အာနိသံသော, ယမိဒံ ဈာနဿ [Pg.269] အဿာဒေါ ကာယဿ အဈာနိယဈာယိနော ဘဝတိ. အဈာနိယဈာနိယဈာယီဟိ အပရာမသန္တော အဈာနိယဈာယိတံ ဈာယတိ, ယာနိ ကလင်္ကဇ္ဈာယိနော ပဒါနိ, တာနိ အနုဓိတာနိ ပဋိပက္ခေ.

๗๗. เพราะไม่พิจารณานิโรธสมาบัติ สัญญามนสิการที่ประกอบด้วยอากิญจัญญายตนะย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้มีสัญญาที่เหลือ. บุคคลนั้นย่อมเสื่อมจากนิโรธสมาบัติ. แก่ผู้มีอาเนญชสัญญา และแก่ผู้เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะ มนสิการที่ประกอบด้วยอากิญจัญญายตนะย่อมเกิดขึ้น. บุคคลนั้นไม่รู้ภูมิที่นั้น ย่อมเสื่อมจากภูมินั้น. แก่ผู้เข้าถึงอากิญจัญญายตนะ สัญญามนสิการที่ประกอบด้วยวิญญาณัญจายตนะย่อมเกิดขึ้น. บุคคลนั้นไม่รู้ภูมิที่นั้น ย่อมเสื่อมจากภูมินั้น. แก่ผู้เข้าถึงวิญญาณัญจายตนะ สัญญาที่ประกอบด้วยรูปสัญญา (ย่อมเกิดขึ้น). โดยพิสดาร... จนถึงปฐมฌาน สัญญาที่ประกอบด้วยกามสัญญา พึงกระทำ. ย่อมเสื่อมจากฌานของตน. ในฌานที่ขาดๆ วิ่นๆ ย่อมเข้าฌานที่ขาดๆ วิ่นๆ. ย่อมเข้าฌานโดยพิจารณารอบด้าน. ย่อมเข้าฌานโดยทำลาย (นิวรณ์). ไม่ติดข้อง. ย่อมเข้าฌานโดยพยายาม. ย่อมเข้าฌานโดยคุ้นเคยกับธรรมบางอย่าง. ย่อมเข้าฌานโดยวิ่งเลยไป. ย่อมเข้าฌานโดยดูหมิ่น. ย่อมเข้าฌานในกายสังขารที่ไม่ใช่สัมภาระ. ย่อมเข้าฌานโดยไม่รู้การสลัดออกจากปริยุฏฐาน. ย่อมเข้าฌานโดยถูกนิวรณ์ครอบงำ. การมนสิการถึงการเข้าถึงฌานนั้นเป็นอัสสาทะของฌาน. การละปริยุฏฐานแห่งกามราคะเป็นอัสสาทะของฌาน. ธรรมทั้งหลายที่มีกามราคะเป็นเหตุย่อมเกิดขึ้น. ฌานทั้งหลายที่มีองค์แห่งการดับของธรรมเหล่านั้น และอุเบกขาอันเป็นสุขเบื้องบน การละกามกรรมกิเลส เป็นอัสสาทะ. อย่างนี้อีก อัสสาทะของฌานย่อมมี. ในโลกสันนิวาสที่ไม่มีการเบียดเบียนด้วยการอยู่ร่วมกันอย่างใหญ่หลวง ย่อมพ้นจากโอกาสที่ไม่รู้. นี้คือการละฌาน. นี้คือการแสวงหาในโลกสันนิวาสที่มีการขัดขวางและไม่มีการขัดขวาง. ในพระศาสนานี้ ฌานนี้เป็นอานิสงส์ของการละสังสารวัฏสำหรับสัตว์ทั้งหลายที่เข้าถึงสังสารวัฏอันหาเบื้องต้นเบื้องปลายมิได้. อานิสงส์นี้เป็นอัสสาทะของฌาน ย่อมเป็นไปแก่ผู้มีฌานที่กายไม่รู้. ผู้มีฌานที่ไม่ได้เข้าถึง ย่อมเข้าฌานที่ไม่ได้เข้าถึงโดยไม่พิจารณา. บททั้งหลายของผู้เข้าฌานที่ขาดๆ วิ่นๆ ย่อมเป็นปฏิปักษ์โดยชอบ.

၇၈. တတ္ထ ကတမံ ဈာနကောသလ္လံ? သမာပတ္တိကောသလ္လံ ဈာနကောသလ္လံ, ဈာနဝိသေသကောသလ္လံ ဈာနကောသလ္လံ, ဈာနန္တရိကကောသလ္လံ ဈာနကောသလ္လံ, သမာပတ္တိဝုဋ္ဌာနကောသလ္လံ ဈာနကောသလ္လံ, ဈာနေ သဘာဝကောသလ္လံ ဈာနကောသလ္လံ, ဈာနေ အာဒီနဝကောသလ္လံ ဈာနကောသလ္လံ, ဈာနေ နိဿရဏကောသလ္လံ ဈာနကောသလ္လံ, ဈာနဖလေန ဥပါဒါယ ကောသလ္လံ, ဈာနဖလေန ပဋိသင်္ခါနဖလေ အပရိဟာနဓမ္မတာ နိဗ္ဗတ္တိဈာနေ စ ကီဠိတာပိ ဝိသေသဘာဂိယံ ဈာနံ ပဋိလဗ္ဘတိ. ဣဒံ ပနဿာတိ ဘဝဟာရိတာ စ အာရမ္မဏာနိမိတ္တဂ္ဂါဟော အနဘိနီဟာရဗလံ, စိတ္တေကဂ္ဂတာ နိမိတ္တာသု ဂတိသဟိတာ သမထဗလေန အသံသီဒနဉ္စ ဈာနေ မဂ္ဂဖလံ သမထံ ပဝတ္တေ သမာဓိနော ဥပေက္ခာပလိပုဗ္ဗာပရနိမိတ္တာသယော ပဂ္ဂါဟိနော သတိဗလံ တံ ပဝတ္တိတာနဉ္စ ဝိပဿနာနံ သမညာဗလေ.

๗๘. ในฌานเหล่านั้น อะไรคือฌานโกศล? ความฉลาดในสมาบัติเป็นฌานโกศล. ความฉลาดในความพิเศษของฌานเป็นฌานโกศล. ความฉลาดในระหว่างแห่งฌานเป็นฌานโกศล. ความฉลาดในการออกจากสมาบัติเป็นฌานโกศล. ความฉลาดในสภาวะของฌานเป็นฌานโกศล. ความฉลาดในการเห็นโทษในฌานเป็นฌานโกศล. ความฉลาดในทางสลัดออกจากฌานเป็นฌานโกศล. ความฉลาดโดยอาศัยผลของฌาน. ความไม่เสื่อมแห่งธรรมในผลแห่งการพิจารณาด้วยผลของฌาน. และฌานที่เกิดขึ้นแล้ว แม้เล่นอยู่ก็ย่อมได้ฌานอันเป็นส่วนพิเศษ. แต่ฌานนี้ย่อมเป็นไปเพื่อการนำไปสู่ภพที่ยิ่งใหญ่ และการยึดถือนิมิตอันเป็นอารมณ์ ไม่ใช่กำลังแห่งการน้อมไป. ความเป็นเอกัคคตาแห่งจิตย่อมประกอบด้วยการยึดถือนิมิตอันดี. และความไม่เสื่อมด้วยกำลังแห่งสมถะ. เมื่อสมถะอันเป็นมรรคผลในฌานเป็นไป อุเบกขาของสมาธิย่อมขัดขวาง. กำลังแห่งสติที่ยกขึ้นซึ่งเป็นที่ตั้งของนิมิตก่อนและหลัง. และวิปัสสนาทั้งหลายที่ทำให้เกิดกำลังแห่งสตินั้น ย่อมได้ในกำลังที่เสมอกัน.

တတ္ထ ကတမာ ဈာနပါရမိတာ? သုပါရမိတာ မေတ္တာ ကာမေသု သတ္တာ ကာမသင်္ဂသတ္တာတိ ယမှိ သုတ္တေ ဒေသနာယ ဝေါဟာရေန ဒွေ သစ္စာနိ နိဒ္ဒိဋ္ဌာနိ, ဒုက္ခဉ္စ သမုဒယော စ, ဝိစယေန ဟာရေန ယေ သံယောဇနီယေသု ဓမ္မေသု ဝဇ္ဇံ န ပဿန္တိ, တေ ဩဃံ တရိဿန္တီတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ. န တရိဿန္တီတိ အတ္ထိ ဧသာ ယုတ္တိ စ ဝိစယော စ ဣဒံ နု ကိဿ ပဒဋ္ဌာနံ, ကာမေသု သတ္တာတိ ပဉ္စ ကာမဂုဏာ, တံ ကာမတဏှာယ ပဒဋ္ဌာနံ. သံယောဇနေ ဝဇ္ဇမပဿမာနာတိ အဝိဇ္ဇာယ ပဒဋ္ဌာနံ, န ဟိ ဇာတု သံယောဇနသင်္ဂသတ္တာ ဩဃံ တရေယျုံ ဝိပုလံ မဟန္တန္တိ ဥပါဒါနဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ကာမေသု သတ္တာတိ ကာမာ ဒွိဓာ – ဝတ္ထုကာမာ စ ကိလေသကာမာ စ, တတ္ထ ကိလေသကာမာ ကာမတဏှာ ကာမတဏှာယ ယုတ္တာ ဘဝန္တိ ရူပတဏှာ ဘဝတဏှာ လက္ခဏေန ဟာရေန, သံယောဇနေ ဝဇ္ဇမပဿမာနာတိ သံယောဇနဿ. ယော တတ္ထ ဆန္ဒရာဂေါ တဿ ကိံ ပဒဋ္ဌာနံ? သုခါ ဝေဒနာ ဒွေ စ ဣန္ဒြိယာနိ – သုခိန္ဒြိယဉ္စ သောမနဿိန္ဒြိယဉ္စ. ဣတိ သုခါယ ဝေဒနာယ ဂဟိတာယ တယောပိ ဝေဒနာ ဂဟိတာ ဟောန္တိ. ဝေဒနာက္ခန္ဓေ ဂဟိတေ သဗ္ဗေ ပဉ္စက္ခန္ဓာ ဂဟိတာ ဟောန္တိ. ရူပသဒ္ဒဂန္ဓရသဖောဋ္ဌဗ္ဗာ ဂဟိတာ, ဝတ္ထုကာမေသု [Pg.270] ဂဟိတေသု သဗ္ဗာနိ ဆ ဗာဟိရာနိ အာယတနာနိ ဂဟိတာနိ ဟောန္တိ. အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရေသု အာယတနေသု ယော သတော, အယံ ဝုစ္စတေ လက္ခဏော ဟာရော, တတ္ထ ယော ဩဠာရိကမှိ ကိလေသေ အဇ္ဈာဝသိတော သဗ္ဗကိလေသေသု ယော န တတော သုခုမတရေသု န ဝီတရာဂေါ ဘဝတိ. တတ္ထ ဗာဟိရသံယောဇနံ မမန္တိ အဇ္ဈတ္တသံယောဇနံ အဟန္တိ. တတ္ထ ဘဂဝတော ကော အဓိပ္ပာယော? ယေ ဩဃံ တရိတုကာမာ တေ သံယောဇနီယေသု ဓမ္မေသု အာဒီနဝါနုပဿိနော ဝိဟရိဿန္တီတိ အယမေတ္ထ ဘဂဝတော အဓိပ္ပာယော. ကာမေသု သတ္တာတိ ယေသု စ သတ္တာ ယေန စ သတ္တာ ယေသဉ္စ သတ္တာ အယံ စတုဗ္ဗိဓော အာကာရော သဗ္ဗေသံ ဟာရဘာဂိယော.

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ฌานบารมีเป็นไฉน? เมตตาที่เป็นบารมีอันดี ในพระสูตรใดที่แสดงสัจจะ ๒ ประการ คือ ทุกข์และสมุทัย ด้วยโวหารแห่งเทศนาในคำว่า "สัตว์ทั้งหลายข้องอยู่ในกาม สัตว์ทั้งหลายติดข้องในกาม" ด้วยวิจยหาร ชนเหล่าใดไม่เห็นโทษในธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์ ชนเหล่านั้นจักข้ามโอฆะได้ ข้อนั้นหามิได้ ข้อที่ว่าจักข้ามไม่ได้นั้นมีอยู่ นี้เป็นทั้งยุติหารและวิจยหาร ข้อนี้เป็นปทัฏฐานของอะไร? คำว่า "สัตว์ทั้งหลายข้องอยู่ในกาม" คือ กามคุณ ๕ กามคุณนั้นเป็นปทัฏฐานแห่งกามตัณหา คำว่า "ไม่เห็นโทษในสังโยชน์" เป็นปทัฏฐานแห่งอวิชชา เพราะว่าสัตว์ทั้งหลายผู้ติดข้องในสังโยชน์ย่อมข้ามโอฆะไม่ได้เลย คำว่า "อันไพบูลย์ใหญ่หลวง" เป็นปทัฏฐานแห่งอุปาทาน กามทั้งหลายในคำว่า "สัตว์ทั้งหลายข้องอยู่ในกาม" มี ๒ อย่าง คือ วัตถุกามและกิเลสกาม ในบรรดากามทั้งสองนั้น กิเลสกามคือกามตัณหา ย่อมประกอบด้วยกามตัณหา รูปตัณหา และภวตัณหา ด้วยลักขณหาร คำว่า "ไม่เห็นโทษในสังโยชน์" เป็นของสังโยชน์ ฉันทราคะใดมีอยู่ในสังโยชน์นั้น ปทัฏฐานของฉันทราคะนั้นคืออะไร? คือ สุขเวทนา และอินทรีย์ ๒ อย่าง คือ สุขินทรีย์และโสมนัสสินทรีย์ เมื่อสุขเวทนาถูกถือเอาแล้ว เวทนาทั้ง ๓ ก็ชื่อว่าถูกถือเอาแล้ว เมื่อเวทนาขันธ์ถูกถือเอาแล้ว ขันธ์ ๕ ทั้งหมดก็ชื่อว่าถูกถือเอาแล้ว รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ถูกถือเอาแล้ว เมื่อวัตถุกามถูกถือเอาแล้ว อายตนะภายนอก ๖ ทั้งหมดก็ชื่อว่าถูกถือเอาแล้ว สติใดมีอยู่ในอายตนะภายในและภายนอก นี้เรียกว่า ลักขณหาร ในลักขณหารนั้น ผู้ใดหมกมุ่นอยู่ในกิเลสอันหยาบ และผู้ใดหมกมุ่นอยู่ในกิเลสทั้งปวง ผู้นั้นย่อมไม่เป็นผู้ปราศจากราคะในกิเลสที่ละเอียดกว่านั้น ในลักขณหารนั้น สังโยชน์ภายนอกคือ "ของฉัน" สังโยชน์ภายในคือ "ตัวฉัน" ในลักขณหารนั้น พระผู้มีพระภาคมีพระประสงค์อะไร? ชนเหล่าใดปรารถนาจะข้ามโอฆะ ชนเหล่านั้นจักอยู่โดยพิจารณาเห็นโทษในธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์ นี้เป็นพระประสงค์ของพระผู้มีพระภาคในข้อนี้ คำว่า "สัตว์ทั้งหลายข้องอยู่ในกาม" คือ สัตว์ทั้งหลายข้องอยู่ในกามใด ข้องด้วยกามใด และข้องในกามของใคร อาการ ๔ อย่างนี้เป็นส่วนแห่งหาระของสัตว์ทั้งปวง

၇၉. တတ္ထ ကတမာနိ တီဏိ ဝိပလ္လာသာနိ ပဒဋ္ဌာနာနိ စ? စိတ္တဝိပလ္လာသဿ ဒိဋ္ဌိဝိပလ္လာသဿ သညာဝိပလ္လာသဿ တယော ဝိပလ္လာသာ တီဏိ အကုသလမူလာနိ ပဒဋ္ဌာနံ. တီဏိ အကုသလမူလာနိ ဟီနပ္ပဏီတကာရိယကမ္မဿ ပဒဋ္ဌာနံ. စတုန္နဉ္စ ဥပါဒါနာနံ ဒေါသော အကုသလမူလံ ဒိဿတိ. ဟီနပ္ပဏီတကာရိယကမ္မဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ယထာ မာတုယာ ဝါ ပိတုနော ဝါ အညတရဿ ဝါ ပုန ဥဠာရဿ ဘိက္ခုနော အဘယံ ဒေတိ. တတ္ထ အညော မိစ္ဆာ ပဋိပဇ္ဇေယျ ကာယေန ဝါ ဝါစာယ ဝါ. တတ္ထ သော ဗျာပါဒမုပါဒါယ တေသံ ဥဠာရာနံ ရက္ခာဝရဏဂုတ္တိယာ အနုပါလယန္တော ယော ဥဠာရာနံ အဘယံ ဒေတိ. တေသံ အဘယေ ဒိန္နေ ယော တတ္ထ မိစ္ဆာ ပဋိပဇ္ဇေယျ. တတ္ထ သော ဗျာပါဒံ ဥပါဒါယန္တော ဒေါသဇံ ကမ္မံ ကရောတိ. ယော တတ္ထ အသာဓု ဣန္ဒြိယာ နီဝရဏံ ယံ တေသံ အဘယံ ဒက္ခိဏတော သညံ ဣဒံ ပဏီတံ ကာရဏံ မယာ ပုန တတ္ထ မိစ္ဆာပဋိပတ္တိ အယံ ဗျာပါဒေါ ဟီနဂမိဝကမ္မံ လောဘော မောဟော စ ဣမာနိ နီဝရဏာနိ ဝစနာနိ တာနိ စတ္တာရိ ဥပါဒါနာနိ တေဟိ စတူဟိ ဥပါဒါနေဟိ ယော သော ဥပါဒါနော ဣတ္ထီ ဝါ ပုရိသော ဝါ တေသံ ပဉ္စက္ခန္ဓာနံ တေယေဝ ဥပါဒါနော သမုဒယော ဣဒံ ဒုက္ခဉ္စ သမုဒယော စ သောယေဝ ဒေသနာဟာရော.

๗๙. ในปาฐะนั้น วิปัลลาส ๓ และปทัฏฐานเป็นไฉน? วิปัลลาส ๓ คือ จิตตวิปัลลาส ทิฏฐิวิปัลลาส สัญญาวิปัลลาส และอกุศลมูล ๓ เป็นปทัฏฐาน อกุศลมูล ๓ เป็นปทัฏฐานแห่งกรรมที่ทำแล้วทั้งอย่างเลวและอย่างประณีต โทสะซึ่งเป็นอกุศลมูลย่อมปรากฏแก่อุปาทาน ๔ เป็นปทัฏฐานแห่งกรรมที่ทำแล้วทั้งอย่างเลวและอย่างประณีต เหมือนอย่างว่า บุคคลย่อมให้ความไม่มีภัยแก่มารดา บิดา หรือบุคคลอื่น หรือพระภิกษุผู้ประเสริฐ ในข้อนั้น บุคคลอื่นพึงปฏิบัติผิดด้วยกายหรือด้วยวาจา ในข้อนั้น บุคคลนั้นอาศัยความพยาบาท คอยรักษาคุ้มครองป้องกันบุคคลผู้ประเสริฐเหล่านั้น ผู้ใดให้ความไม่มีภัยแก่บุคคลผู้ประเสริฐ เมื่อความไม่มีภัยถูกให้แล้วแก่บุคคลเหล่านั้น ผู้ใดพึงปฏิบัติผิดในข้อนั้น ในข้อนั้น บุคคลนั้นอาศัยความพยาบาท ย่อมทำกรรมอันเกิดจากโทสะ ผู้ใดในกรรมนั้น ย่อมทำนิวรณ์อันไม่ดีจากอินทรีย์ ซึ่งเป็นความไม่มีภัยแก่บุคคลเหล่านั้น ด้วยความสำคัญว่าเป็นเหตุอันประณีตที่ข้าพเจ้าทำอีก ในข้อนั้น การปฏิบัติผิดนี้เป็นพยาบาท เป็นกรรมที่นำไปสู่ที่ต่ำ โลภะและโมหะเหล่านี้เป็นนิวรณ์ คำกล่าวเหล่านั้นเป็นอุปาทาน ๔ อุปาทานใดมีอยู่ด้วยอุปาทาน ๔ เหล่านั้น ไม่ว่าหญิงหรือชาย อุปาทานนั้นแหละเป็นสมุทัยแห่งขันธ์ ๕ เหล่านั้น นี้เป็นทุกข์และสมุทัย อุปาทานนั้นแหละเป็นเทศนาหาร

တတ္ထ ကာမေသု ယေ န ပဇ္ဇန္တိ, တေ အာဒီနဝါနုပဿနာယ ပဇ္ဇန္တိ. ဣတိဿာ ကာမဓာတုယာ နိက္ခမိတုကာမတာ, အယံ ဝုစ္စတိ နေက္ခမ္မစ္ဆန္ဒော. ယော တတ္ထ အနဘိသင်္ခါရာနံ ကိဉ္စိ ဝိသောဓေတိ တဿ ဓာဝရာ ဝါ, အယံ အဗျာပါဒစ္ဆန္ဒော. ကိဉ္စိ ဝိဟိံသတိ, အယံ ဝိဟိံသာဆန္ဒော. ဣတိ နေက္ခမ္မာဘိနီဟတာ တယော ဆန္ဒာ – နေက္ခမ္မစ္ဆန္ဒော အဗျာပါဒစ္ဆန္ဒော အဝိဟိံသာဆန္ဒော. တတ္ထ [Pg.271] နေက္ခမ္မစ္ဆန္ဒော အလောဘော; အဗျာပါဒစ္ဆန္ဒော အဒေါသော; အဝိဟိံသာဆန္ဒော အမောဟော. ဣမာနိ တီဏိ ကုသလမူလာနိ အဋ္ဌသု သမ္ပတ္တေသု ပရဟိတာနိ, တေသံယေဝ စတုန္နံ ဥပါဒါနာနံ နိရောဓာယ သံဝတ္တန္တိ. သစေ ဝါ ပုန ကမ္မံ ကရေယျ ကဏှံ ဝါ သုက္ကံ ဝါ တဿ ဝိပါကဟာနာယ သံဝတ္တန္တိ. ဣဒံ ကမ္မံ အကဏှံ အသုက္ကံ ကမ္မက္ခယာယ သံဝတ္တတိ. တတ္ထ ယော တိဏ္ဏံ အကုသလမူလာနံ နိရောဓော, အယံ နိရောဓော. သောယေဝ မဂ္ဂေါ တတ္ထ ပဋိပဒါနိ ဣမာနိ ဒွေ သစ္စာနိ ဣမာနိ စတ္တာရိ သစ္စာနိ အာဝဋ္ဋော ဟာရော.

ในหาระนั้น ชนเหล่าใดไม่ประพฤติในกาม ชนเหล่านั้นย่อมประพฤติในการพิจารณาเห็นโทษ ความปรารถนาที่จะออกจากกามธาตุนั้น นี้เรียกว่า เนกขัมมฉันทะ ผู้ใดในเนกขัมมฉันทะนั้น ชำระสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ไม่ได้ปรุงแต่งให้บริสุทธิ์ ความเพียรที่ยั่งยืนของผู้นั้น นี้เป็นอัพยาปาทฉันทะ สิ่งใดสิ่งหนึ่งเบียดเบียน นี้เป็นวิหิงสาฉันทะ ฉันทะ ๓ อย่างที่น้อมไปในเนกขัมมะ คือ เนกขัมมฉันทะ อัพยาปาทฉันทะ อวิหิงสาฉันทะ ในฉันทะ ๓ นั้น เนกขัมมฉันทะคืออโลภะ อัพยาปาทฉันทะคืออโทสะ อวิหิงสาฉันทะคืออโมหะ กุศลมูล ๓ เหล่านี้เป็นประโยชน์แก่ผู้อื่นในสัมปัตติ ๘ ย่อมเป็นไปเพื่อความดับแห่งอุปาทาน ๔ เหล่านั้นเอง ถ้าหากบุคคลพึงทำกรรมอีก ไม่ว่ากรรมดำหรือกรรมขาว ย่อมเป็นไปเพื่อละวิบากของกรรมนั้น กรรมนี้ไม่ดำไม่ขาว ย่อมเป็นไปเพื่อความสิ้นกรรม ในกุศลมูลเหล่านั้น ความดับแห่งอกุศลมูล ๓ ใด นี้คือนิโรธสัจจะ มรรคมีองค์ ๘ นั้นแหละเป็นมรรคสัจจะ ในมรรคสัจจะนั้น ปฏิปทาเหล่านี้เป็นสัจจะ ๒ สัจจะ ๔ เหล่านี้เป็นอาวัฏฏหาร

ကာမေသု သတ္တာတိ ယေ သေက္ခာ, တေ ဧကေနေဝါကာရေန သတ္တာ. ယေ ပုထုဇ္ဇနာ, တေ ဒွီဟာကာရေဟိ သတ္တာ, တဿာယံ ပဉှော ဝိဘဇ္ဇဗျာကရဏီယော ဝတ္တဗ္ဗော. ကိဉ္စာပိ သောတာပန္နော ပဋိသေဝနာယ, နော စ ခေါ အဘိနိဝေသေ သတ္တော ယော ဟိ အပစယာယ ပဒဟတိ, န ဥပစယာယ. သေက္ခော ဟိ ကိလေသဝသေန ကာမေ ပဋိသေဝတိ. ပုထုဇ္ဇနော ပန ကိလေသသမုဋ္ဌာနာယ ကာမေ ပဋိသေဝတိ. တတ္ထ ကာမေသု သတ္တာနံ စတုဩဃံ တရိဿတီတိ ဝိဘဇ္ဇဗျာကရဏီယော, အယံ ဝိဘတ္တိ.

ในคำว่า "สัตว์ทั้งหลายข้องอยู่ในกาม" พระเสกขะเหล่าใด พระเสกขะเหล่านั้นข้องอยู่ด้วยอาการอย่างหนึ่ง ปุถุชนเหล่าใด ปุถุชนเหล่านั้นข้องอยู่ด้วยอาการ ๒ อย่าง ปัญหาข้อนี้พึงพยากรณ์โดยการจำแนกตอบ แม้พระโสดาบันก็ยังเสพกาม แต่ไม่ติดข้องด้วยการยึดมั่น เพราะว่าพระเสกขะย่อมเพียรเพื่อความลดน้อยลง ไม่เพียรเพื่อความพอกพูน พระเสกขะย่อมเสพกามด้วยอำนาจแห่งกิเลส ส่วนปุถุชนย่อมเสพกามเพื่อให้กิเลสเกิดขึ้น ในข้อนั้น คำว่า "สัตว์ทั้งหลายข้องอยู่ในกาม จักข้ามโอฆะ ๔ ได้" พึงพยากรณ์โดยการจำแนกตอบ นี้เป็นวิภัตติหาร

၈၀. ပရိဝတ္တနောတိ ကာမေ ယေ နေဝ သဇ္ဇန္တိ န စ သံယောဇနေဟိ သံယုတ္တာ, တေ ဩဃံ တရိဿန္တိ ဝိပုလံ မဟန္တန္တိ. အယံ သုတ္တဿ ပဋိပက္ခော.

๘๐. คำว่า "ปริวัตตนะ" คือ ชนเหล่าใดไม่ติดข้องในกาม และไม่ประกอบด้วยสังโยชน์ ชนเหล่านั้นจักข้ามโอฆะอันไพบูลย์ใหญ่หลวงได้ นี้เป็นส่วนที่ตรงกันข้ามของพระสูตร

ဝေဝစနန္တိ ယော ကာမေသု သတ္တော ယော စ တတ္ထ ကာမာနံ ဂုဏော, တတ္ထ ဝိသော သတ္တော. ယေပိ ကာမာနံ အာဟာရာ ဓမ္မာ, တတ္ထ ဝိသော သတ္တော. တတ္ထိမံ ကာမာနံ ဝေဝစနံ ပါကော ရဇော သလ္လံ ဂဏ္ဍော ဤတိ ဥပဒ္ဒဝေါတိ. ယာနိ ဝါ ပန အညာနိ ဝေဝစနာနိ တတ္ထ ဝိသော သတ္တောတိ ဝေဝစနံ. သတ္တော ဗန္ဓော မုစ္ဆိတော ဂဓိတော အဇ္ဈောသိတော ကာမေ အဇ္ဈာပန္နာ ပရိမုတ္တော တဗ္ဗဟုလဝိဟာရီတိ. ယာနိ ဝါ ပန အညာနိ ဝေဝစနာနိ, အယံ ဝေဝစနော နာမ. ကာမပ္ပစာရပညတ္တိယာ ကိလေသဂေါစရပညတ္တိယာ ပညတ္တာ စိတ္တန္တိ ဝေဝစနံ. သတ္တော တဗ္ဗဟုလဝိဟာရီတိ ယာနိ ဝါ ပန အညာနိ. ဣမေ ကာမပ္ပစာရပညတ္တိယာ ကိလေသဂေါစရ ပညတ္တိယာ ပညတ္တာ, ဗီဇပညတ္တိယာ ပညတ္တာ, သင်္ခါရာ သံယောဇနပညတ္တိယာ ပညတ္တာ, ဥပါဒါနံ ဟေတုပညတ္တိယာ ပညတ္တံ, ပုဂ္ဂလော ပုထုပညတ္တိယာ ပညတ္တော.

คำว่า เววจนะ คือ ความติดข้องในกามใด และคุณของกามใดมีอยู่ในกามนั้น ความติดข้องดุจยาพิษมีอยู่ในคุณนั้น แม้ธรรมที่เป็นอาหารของกามเหล่าใดมีอยู่ ความติดข้องดุจยาพิษก็มีอยู่ในธรรมที่เป็นอาหารนั้น ในข้อนั้น คำไวพจน์ของกามเหล่านี้คือ ปากะ (ความสุกงอม) รโช (ธุลี) สัลละ (ลูกศร) คัณฑะ (ฝี) อิติ (ภัย) อุปัททวะ (อันตราย) หรือคำไวพจน์อื่นใดมีอยู่ คำว่า วิโสสัตโต เป็นคำไวพจน์ คำว่า สัตโต (ติดข้อง) พันธะ (ผูกพัน) มุจฉิโต (มัวเมา) คถิโต (ยึดถือ) อัชโฌสิโต (หมกมุ่น) อัชฌาปันโน (เข้าถึง) ปริมุตโต (พ้น) ตัพพหุลวิหารี (ผู้มักอยู่ด้วยสิ่งนั้น) หรือคำไวพจน์อื่นใดมีอยู่ นี้เรียกว่า เววจนหาร จิตที่บัญญัติไว้ด้วยกามปจารบัญญัติ ด้วยกิเลสโคจรบัญญัติ เป็นคำไวพจน์ คำว่า สัตโต ตัพพหุลวิหารี หรือคำอื่นใด สิ่งเหล่านี้ถูกบัญญัติไว้ด้วยกามปจารบัญญัติ ด้วยกิเลสโคจรบัญญัติ ถูกบัญญัติไว้ด้วยพีชบัญญัติ สังขารถูกบัญญัติไว้ด้วยสังโยชน์บัญญัติ อุปาทานถูกบัญญัติไว้ด้วยเหตุบัญญัติ บุคคลถูกบัญญัติไว้ด้วยปุถุบัญญัติ (บัญญัติโดยความหลากหลาย)

ဩတရဏောတိ ဣမာယ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေါ ဒုက္ခဉ္စ သမုဒယော စ. ယေ ကိလေသာ ယေ သင်္ခါရာ သံယောဇနာနိ စ ပဉ္စသု ခန္ဓေသု သင်္ခါရက္ခန္ဓော ဓမ္မာယတနေသု [Pg.272] အကုသလာ ဓမ္မာယတနာနိ ဣန္ဒြိယေသု သုခိန္ဒြိယဉ္စ, သောမနဿိန္ဒြိယဉ္စ, အယံ ဣန္ဒြိယောတရဏော.

คำว่า โอตรณะ คือ ด้วยบทนี้ (พึงหยั่งลงสู่) ปฏิจจสมุปบาท คือ ทุกข์และสมุทัย กิเลสเหล่าใด สังขารเหล่าใด และสังโยชน์ทั้งหลายในขันธ์ ๕ คือ สังขารขันธ์ ในธัมมายตนะ คือ อกุศลธัมมายตนะ ในอินทรีย์ คือ สุขินทรีย์และโสมนัสสินทรีย์ นี้คืออินทริโยตรณะ

သောဓနောတိ ဧတ္တကော. ဧသေဝ အာရမ္ဘော နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗော သုတ္တတ္ထော.

คำว่า โสธนะ คือ (การชำระ) มีประมาณเท่านี้ พึงแสดงอารัมภะ (การเริ่มต้น) นี้เท่านั้น (ส่วน) อรรถแห่งสูตร (พึงแสดงด้วยบทว่า...)

အဓိဋ္ဌာနောတိ ဣမေ ဓမ္မာ အတ္ထိ ဧကတ္တတာယ ပညတ္တာ အတ္ထိ ဝေမတ္တတာယ. ယေ သညာ ဗာဟိရော ကာမေ, တေ ဝေမတ္တတာယ ပညတ္တာ. ပဉ္စသု ကာမဂုဏေသု သတ္တာတိ ပရိယုဋ္ဌာနဝိပလ္လာသာ ဝေမတ္တတာယ ပညတ္တာ ဩဃံ တရေယျုံ. ဝိပုလံ မဟန္တန္တိ အဝိဇ္ဇာ ဧကတ္တတာယ ပညတ္တာ.

คำว่า อธิษฐานะ คือ ธรรมเหล่านี้มีอยู่ ที่บัญญัติไว้โดยความเป็นอันเดียวกันก็มี ที่บัญญัติไว้โดยความต่างกันก็มี สัญญาและกามภายนอกเหล่าใดมีอยู่ สัญญาและกามเหล่านั้นบัญญัติไว้โดยความต่างกัน บทว่า ปญฺจสุ กามคุเณสุ สตฺตา (สัตว์ผู้ติดข้องในกามคุณ ๕) บัญญัติปริยุฏฐานะและวิปัลลาสไว้โดยความต่างกัน บทว่า โอฆํ ตเรยฺยุํ วิปุลํ มหนฺตํ (พึงข้ามโอฆะอันไพบูลย์ใหญ่หลวง) บัญญัติอวิชชาไว้โดยความเป็นอันเดียวกัน

ပရိက္ခာရောတိ တဿ ကော ဟေတု ကော ပစ္စယော? အာရမ္မဏပစ္စယတာယ ပစ္စယော. အယောနိသော စ မနသိကာရော သန္နိဿယဿ ပစ္စယတာယ ပစ္စယော. အဝိဇ္ဇာ သမနန္တရပစ္စယတာယ ပစ္စယော. ရာဂါနုသယော ဟေတုပစ္စယတာယ ပစ္စယော. အယံ ဟေတု, အယံ ပစ္စယော.

คำว่า ปริกขาร คือ อะไรเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัยของอวิชชานั้น? (อารมณ์) เป็นปัจจัยโดยความเป็นอารัมมณปัจจัย อโยนิโสมนสิการเป็นปัจจัยโดยความเป็นที่อาศัยแห่งอารมณ์นั้น อวิชชาเป็นปัจจัยโดยความเป็นสมนันตรปัจจัย ราคานุสัยเป็นปัจจัยโดยความเป็นเหตุปัจจัย นี้คือเหตุ นี้คือปัจจัย

သမာရောပနော ပစ္စယောတိ ယေ ကာမေသု သတ္တာ သုဂတာ သုရူပါတိ အယံ ကာမဓာတုယာ ဆန္ဒော ရာဂေါ တေ အပုညမယာ သင်္ခါရာ. တေ ကိံ ပစ္စယာ? အဝိဇ္ဇာ ပစ္စယာ. တေ ကိဿ ပစ္စယာ? ဝိညာဏဿ ပစ္စယာ. ဣတိ အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ. သင်္ခါရပစ္စယာ ဝိညာဏံ ယာဝ ဇရာမရဏံ ဧဝမေတဿ ကေဝလဿ မဟတော ဒုက္ခက္ခန္ဓဿ သမုဒယော ဟောတိ ဧကံ သုတ္တံ ဂတံ. ပဉ္စနီဝရဏိကံ သုတ္တံ ကာတဗ္ဗံ.

คำว่า สมาโรปนปัจจัย คือ รูปเหล่าใดที่เป็นไปในกามทั้งหลายที่สัตว์ติดข้องแล้ว นี้คือฉันทราคะในกามธาตุ สังขารเหล่านั้นเป็นอปุญญาภิสังขาร สังขารเหล่านั้นมีอะไรเป็นปัจจัย? มีอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารเหล่านั้นเป็นปัจจัยแก่อะไร? เป็นปัจจัยแก่วิญญาณ ด้วยเหตุนี้ เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารจึงปรากฏ เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงปรากฏ... จนถึงชรามรณะ การเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ใหญ่ล้วนๆ นี้ย่อมมีด้วยประการฉะนี้ จบพระสูตรหนึ่ง พึงทำพระสูตรที่ประกอบด้วยนิวรณ์ ๕

၈၁. တတ္ထ ကတမော ဒေသနာဟာရော နာမ? ယာ စ အဘိဇ္ဈာ ယော စ ဗျာပါဒေါ ယဉ္စ ဥဒ္ဓစ္စံ, အယံ တဏှာ. ယဉ္စ ထိနမိဒ္ဓံ, ယဉ္စ ကုက္ကုစ္စံ ယာ စ ဝိစိကိစ္ဆာ, အယံ ဒိဋ္ဌိ. ယာ ပန ကာယဿ အကမ္မနိယတာ ကိဉ္စာပိ တံ မိဒ္ဓံ နော တု သဘာဝကိလေသတာယ ကိလေသော, ဣတိ ယာ စ စိတ္တသလ္လီယနာ ယာ စ ကာယာကမ္မနိယတာ, အယံ ပက္ခောပကိလေသော န တု သဘာဝကိလေသော. တတ္ထ အတ္တသညာနုပစိတ္တံ ကိလမထော ကုက္ကုစ္စာနုပစိတ္တံ ထိနံ ယာ စိတ္တဿ လီယနာ, ဣတိ ဣမေ ပဉ္စ နီဝရဏာ စတ္တာရိ နီဝရဏာနိ သဘာဝကိလေသာ ထိနမိဒ္ဓံ နီဝရဏပက္ခောပကိလေသော. ယထာ စတ္တာရော အာသဝါ သဘာဝအာသဝတာယ အာသဝါ နော တု စိတ္တသာသဝတာယ အာသဝါ. သဘာဝတာယ အာသဝါ. ပက္ခေ အာသဝတာယ အာသဝါ. အထ ပနာဟ သုတ္တန္တံ ယေန တေ သမ္ပယုတ္တာ ဝါ ဝိပ္ပယုတ္တာ ဝါ အာသဝါ, တေယေဝ ဧတေ ဝတ္တဗ္ဗာ သာသဝါ ဝါ အနာသဝါ ဝါ.

๘๑. ในบรรดาหาระเหล่านั้น เทสนาหาระเป็นอย่างไร? อภิชฌาใด พยาบาทใด และอุทธัจจะใด นี้คือตัณหา ถีนมิทธะใด กุกกุจจะใด และวิจิกิจฉาใด นี้คือทิฏฐิ อนึ่ง ความไม่ควรแก่การงานของกายใดมีอยู่ แม้สิ่งนั้นจะเป็นมิทธะ แต่ก็ไม่ชื่อว่าเป็นกิเลสโดยความเป็นสภาวกิเลส ความหดหู่ของจิตใดและความไม่ควรแก่การงานของกายใด นี้เป็นกิเลสฝ่ายข้าง (ปกขูปกิเลส) ไม่ใช่สภาวกิเลส ในบรรดากิเลสเหล่านั้น จิตที่ติดข้องด้วยอัตตสัญญาเป็นความลำบาก จิตที่ติดข้องด้วยกุกกุจจะเป็นถีนะ ความหดหู่ของจิตใดมีอยู่ นิวรณ์ ๕ เหล่านี้ (หรือ) นิวรณ์ ๔ เป็นสภาวกิเลส ถีนมิทธะเป็นกิเลสฝ่ายข้างของนิวรณ์ เหมือนอาสวะ ๔ เป็นอาสวะโดยความเป็นสภาวะอาสวะ ไม่ใช่อาสวะโดยความเป็นอาสวะของจิต (แต่) เป็นอาสวะโดยสภาวะ เป็นอาสวะโดยฝ่ายข้าง อนึ่ง พระสูตรกล่าวว่า อาสวะเหล่าใดที่ธรรมเหล่านั้นประกอบหรือไม่ได้ประกอบก็ตาม ธรรมเหล่านั้นนั่นแหละพึงเรียกว่า เป็นสาสวะหรืออนาสวะ

တတ္ထ [Pg.273] ကတမော ဝိစယော. အဘိဇ္ဈာ ကာမတဏှာ ရူပတဏှာ ဘဝတဏှာ. ယံ ဝါ ပန ကိဉ္စိ အဇ္ဈောသာနဂတံ သာသဝါ အဘိဇ္ဈိတဿ မေတ္တာနုပဿိယ ယော အနတ္ထံ စရတိ. တတ္ထ ယော ဗျာပါဒံ ဥပ္ပာဒေတိ, အစရိ စရိဿတီတိ. ဧဝံ နဝ အာဃာတဝတ္ထူနိ ကတ္တဗ္ဗာနိ, တဿေဝံ ဗျာပါဒါနုပဿိဿ ကိလေသော ယော ပရိဒါဟော ကာယကိလမထော အကမ္မနိယတာ မိဒ္ဓံ. စိတ္တာနုပဿိဿ ပဋိဃာတေန ခိယနာ, ဣဒံ ထိနမိဒ္ဓံ. တတ္ထ အဓိကရဏအဝူပသမော, ဣဒံ ဥဒ္ဓစ္စံ. ယံ ကိံ ကသထမီတိ ဣဒံ ကုက္ကုစ္စံ. ယံ ယထာ ဣဒံ သန္တီရဏံ, အယံ ဝိစိကိစ္ဆာ. တတ္ထ အဝိဇ္ဇာ စ တဏှာ စ အတ္ထိ, ဣဒံ ပရိယုဋ္ဌာနံ. အာဝရဏံ နီဝရဏံ ဆဒနံ ဥပက္ကိလေသော စ အတ္ထိ, ဣဒံ ကာမစ္ဆန္ဒော ကာမရာဂပရိယုဋ္ဌာနဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ဗျာပါဒေါ ဗျာပါဒပရိယုဋ္ဌာနဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ထိနမိဒ္ဓံ ထိနမိဒ္ဓပရိယုဋ္ဌာနဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စံ အဝိဇ္ဇာပရိယုဋ္ဌာနဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ဝိစိကိစ္ဆာ ဝိစိကိစ္ဆာပရိယုဋ္ဌာနဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ကာမရာဂပရိယုဋ္ဌာနံ အနုသယသံယောဇနဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ဗျာပါဒပရိယုဋ္ဌာနံ ပဋိဃသံယောဇနဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ထိနမိဒ္ဓပရိယုဋ္ဌာနံ မာနသံယောဇနဿ ပဒဋ္ဌာနံ. အဝိဇ္ဇာပရိယုဋ္ဌာနဉ္စ ဝိစိကိစ္ဆာပရိယုဋ္ဌာနဉ္စ ဒိဋ္ဌိသံယောဇနဿ ပဒဋ္ဌာနံ.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น วิจยหาระเป็นอย่างไร? อภิชฌา กามตัณหา รูปตัณหา ภวตัณหา หรือสิ่งใดก็ตามที่เข้าถึงการหมกมุ่น เป็นสาสวะ เมื่อบุคคลเพ่งอภิชฌาอยู่ (แต่) พิจารณาเมตตา ประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ในการประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์นั้น ผู้ใดยังพยาบาทให้เกิดขึ้น ได้ประพฤติแล้ว หรือจักประพฤติ พึงทำอาฆาตวัตถุ ๙ อย่างด้วยประการฉะนี้ กิเลสของผู้พิจารณาพยาบาทนั้น คือความเร่าร้อน ความลำบากกาย และความไม่ควรแก่การงาน นี้คือมิทธะ ความหดหู่ด้วยการกระทบกระทั่งของผู้พิจารณาจิต นี้คือถีนมิทธะ ในบรรดากิเลสเหล่านั้น ความไม่สงบแห่งอธิกรณ์ นี้คืออุทธัจจะ ความกังวล (การขีดเขียน) ใดมีอยู่ นี้คือกุกกุจจะ การพิจารณา (สืบสวน) อย่างไร นี้คือวิจิกิจฉา ในบรรดานิวรณ์เหล่านั้น อวิชชาและตัณหามีอยู่ นี้คือปริยุฏฐาน อาวรณะ นิวรณ์ ฉัททนะ และอุปกิเลสมีอยู่ นี้คือกามฉันทะ เป็นปทัฏฐานของกามราคปริยุฏฐาน พยาบาทเป็นปทัฏฐานของพยาบาทปริยุฏฐาน ถีนมิทธะเป็นปทัฏฐานของถีนมิทธปริยุฏฐาน อุทธัจจกุกกุจจะเป็นปทัฏฐานของอวิชชาปริยุฏฐาน วิจิกิจฉาเป็นปทัฏฐานของวิจิกิจฉาปริยุฏฐาน กามราคปริยุฏฐานเป็นปทัฏฐานของสังโยชน์ (คืออนุสัย) พยาบาทปริยุฏฐานเป็นปทัฏฐานของปฏิฆสังโยชน์ ถีนมิทธปริยุฏฐานเป็นปทัฏฐานของมานสังโยชน์ อวิชชาปริยุฏฐานและวิจิกิจฉาปริยุฏฐานเป็นปทัฏฐานของทิฏฐิสังโยชน์

တတ္ထ ကတမော လက္ခဏော ဟာရော? ကာမရာဂပရိယုဋ္ဌာနေ ဝုတ္တေ သဗ္ဗာနိ ပရိယုဋ္ဌာနာနိ ဝုတ္တာနိ ဟောန္တီတိ. သံယောဇနေသု ဝုတ္တေသု သဗ္ဗသံယောဇနာနိ ဝုတ္တာနိ ဟောန္တိ. အယံ လက္ခဏော ဟာရော.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น ลักขณหาระเป็นอย่างไร? เมื่อกล่าวถึงกามราคปริยุฏฐาน ปริยุฏฐานทั้งปวงก็เป็นอันกล่าวแล้ว เมื่อกล่าวถึงสังโยชน์ทั้งหลาย สังโยชน์ทั้งปวงก็เป็นอันกล่าวแล้ว นี้คือลักขณหาระ

၈၂. တတ္ထ ကတမော စတုဗျူဟော ဟာရော? ယေ ဣမေ ပဉ္စ နီဝရဏာ ဈာနပဋိပက္ခော သော ဒုက္ခသမုဒယော. ယံ ဖလံ, ဣဒံ ဒုက္ခံ. တတ္ထ ကာမစ္ဆန္ဒဿ နေက္ခမ္မဝိတက္ကော ပဋိပက္ခော; ဗျာပါဒဿ အဗျာပါဒဝိတက္ကော ပဋိပက္ခော; တိဏ္ဏံ နီဝရဏာနံ အဝိဟိံသာဝိတက္ကော ပဋိပက္ခော. ဣတိ ဣမေ တယော ဝိတက္ကာ. နေက္ခမ္မဝိတက္ကော သမာဓိက္ခန္ဓံ ဘဇတိ. အဗျာပါဒဝိတက္ကော သီလက္ခန္ဓံ ဘဇတိ. အဝိဟိံသာဝိတက္ကော ပညာက္ခန္ဓံ ဘဇတိ. ဣမေ တယော ခန္ဓာ. အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ နီဝရဏပ္ပဟာနာယ သံဝတ္တတိ. ယံ နီဝရဏပ္ပဟာနံ, အယံ နိရောဓော. ဣမာနိ စတ္တာရိ သစ္စာနိ. အယံ စတုဗျူဟော ဟာရော.

๘๒. ในบรรดาหาระเหล่านั้น อะไรคือจตุพยูหหาระ? นิวรณ์ ๕ เหล่าใด เป็นปฏิปักษ์ต่อฌาน นิวรณ์นั้นเป็นทุกขสมุทัย ผลใดมีอยู่ ผลนี้คือทุกข์ ในการแสดงนั้น เนกขัมมวิตกเป็นปฏิปักษ์ต่อกามฉันทะ อัพยาปาทวิตกเป็นปฏิปักษ์ต่อพยาบาท อวิหิงสาวิตกเป็นปฏิปักษ์ต่อนิวรณ์ ๓ วิตก ๓ เหล่านี้ เนกขัมมวิตกย่อมเข้าถึงสมาธิขันธ์ อัพยาปาทวิตกย่อมเข้าถึงสีลขันธ์ อวิหิงสาวิตกย่อมเข้าถึงปัญญาขันธ์ ขันธ์ ๓ เหล่านี้ อริยมรรคมีองค์ ๘ ย่อมเป็นไปเพื่อละนิวรณ์ การละนิวรณ์ใดมีอยู่ การละนิวรณ์นี้คือนิโรธ สัจจะ ๔ เหล่านี้ นี้คือจตุพยูหหาระ

တတ္ထ ကတမော အာဝဋ္ဋော ဟာရော? ပဉ္စ နီဝရဏာနိ ဒသ ဘဝန္တိ. ယဒပိ အဇ္ဈတ္တံ သာရဇ္ဇတိ, တဒပိ နီဝရဏံ. ယဒပိ ဗဟိဒ္ဓါ သာရဇ္ဇတိ, တဒပိ နီဝရဏံ, ဧဝံ [Pg.274] ယာဝ ဝိစိကိစ္ဆာ ဣမေ ဒသ နီဝရဏာ. အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါ ကိလေသာ ဣမာနိ ဒွေ သံယောဇနာနိ အဇ္ဈတ္တသံယောဇနဉ္စ ဗဟိဒ္ဓါသံယောဇနဉ္စ. တတ္ထ အဟန္တိ အဇ္ဈတ္တံ, မမန္တိ ဗဟိဒ္ဓါ. သက္ကာယဒိဋ္ဌိ အဇ္ဈတ္တံ, ဧကသဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ ဗဟိဒ္ဓါ. ယော အဇ္ဈတ္တံ ဆန္ဒရာဂေါ ရူပေသု အဝီတရာဂေါ ဘဝတိ အဝီတစ္ဆန္ဒော. ဧဝံ ယာဝ ဝိညာဏေ, အယံ အဇ္ဈတ္တာ တဏှာ. ယံ ဆသု ဗာဟိရေသု အာယတနေသု တီသု စ ဘဝေသု အဇ္ဈောသာနံ, အယံ ဗဟိဒ္ဓါ တဏှာ. ဣမာနိ ဒွေ သစ္စာနိ သံယောဇနာနိ သံယောဇနီယာ စ ဓမ္မာ. တတ္ထ သံယောဇနေသု ဓမ္မေသု ယာ နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာ စ, အယံ မဂ္ဂေါ. ယံ သံယောဇနပ္ပဟာနံ, အယံ နိရောဓော. အယံ အာဝဋ္ဋော ဟာရော.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น อะไรคืออาวัฏฏหาระ? นิวรณ์ ๕ ย่อมเป็น ๑๐ อย่าง แม้ความกำหนัดยินดีในภายใน นิวรณ์นั้นก็เป็นนิวรณ์ แม้ความกำหนัดยินดีในภายนอก นิวรณ์นั้นก็เป็นนิวรณ์ ด้วยประการฉะนี้ จนถึงวิจิกิจฉา นิวรณ์ ๑๐ เหล่านี้ กิเลสภายในและภายนอก สังโยชน์ ๒ เหล่านี้ คือ อัชฌัตตสังโยชน์และพหิทธาสังโยชน์ ในสังโยชน์เหล่านั้น ความสำคัญว่า "เรา" เป็นอัชฌัตตะ ความสำคัญว่า "ของเรา" เป็นพหิทธะ สักกายทิฏฐิเป็นอัชฌัตตะ ทิฏฐิคติ ๖๑ เป็นพหิทธะ ฉันทะราคะภายในใดในรูปทั้งหลาย ที่ยังไม่ปราศจากราคะ ยังไม่ปราศจากฉันทะ ย่อมเป็นไป ด้วยประการฉะนี้ จนถึงวิญญาณ นี้คือตัณหาภายใน ความยึดมั่นใดในอายตนะภายนอก ๖ และในภพ ๓ นี้คือตัณหาภายนอก สัจจะ ๒ เหล่านี้ เป็นสังโยชน์และเป็นสังโยชน์ธรรม ในสังโยชน์ธรรมเหล่านั้น การพิจารณาเห็นความเบื่อหน่ายใดมีอยู่ นี้คือมรรค การละสังโยชน์ใดมีอยู่ การละสังโยชน์นี้คือนิโรธ นี้คืออาวัฏฏหาระ

တတ္ထ ကတမော ဝိဘတ္တိဟာရော? သံယောဇနန္တိ န ဧတံ ဧကံသေန. မာနသံယောဇနံ ဒိဋ္ဌိဘာဂိယန္တိ န တံ ဧကံသေန အဒိဋ္ဌမာနံ နိဿာယမာနံ န ပဇဟတိ. ယော ပဉ္စ ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယော မာနော ကိဉ္စာပိ သော ဒိဋ္ဌိပက္ခေ သိယာ. န တု ဩရမ္ဘာဂိယံ သံယောဇနံ တဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တတီတိ. ယော စ အဟံကာရော န ပဝိဒ္ဓေါယံ ပနဿ ဧဝံ ဟောတိ. ကဒါသု နာမာဟံ တံ သန္တံ အာယတနံ သစ္ဆိကတွာ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရိဿာမိ, ယံ အရိယာ သန္တံ အာယတနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရိဿန္တီတိ, အယံ အဘိဇ္ဈာ န စ တံ နီဝရဏံ. အတ္ထိ ပန အရဟတော ကာယကိလေသမိဒ္ဓဉ္စ ဩက္ကမတိ န စ တံ နီဝရဏံ တဿ ထိနမိဒ္ဓံ နီဝရဏန္တိ. န ဧကံသေန. အယံ ဝိဘတ္တိဟာရော.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น อะไรคือวิภัตติหาระ? คำว่า สังโยชน์ นี้ไม่ใช่โดยส่วนเดียว มานสังโยชน์เป็นทิฏฐิภาค (ส่วนแห่งทิฏฐิ) นี้ไม่ใช่โดยส่วนเดียว (เพราะ) ย่อมไม่ละมานะที่ยังไม่ได้แทงตลอดและมานะที่อาศัยอยู่ มานะใดเป็นอุทธัมภาคิยสังโยชน์ ๕ แม้ว่ามานะนั้นจะอยู่ในฝ่ายทิฏฐิ แต่โอรัมภาคิยสังโยชน์ก็ไม่เป็นไปเพื่อละมานะนั้น อนึ่ง อหังการใดที่ยังไม่ถูกกำจัด ความคิดของผู้นั้นย่อมเป็นไปอย่างนี้ว่า เมื่อไรหนอ เราจักทำให้แจ้งซึ่งอายตนะอันสงบนั้น เข้าถึงแล้วอยู่ได้ เหมือนอย่างที่พระอริยบุคคลทั้งหลายเข้าถึงอายตนะอันสงบแล้วอยู่กัน อภิชฌานี้ไม่ใช่นิวรณ์ อนึ่ง ความเหน็ดเหนื่อยทางกายและมิทธะย่อมครอบงำพระอรหันต์ได้ แต่สิ่งนั้นไม่ใช่นิวรณ์ ถีนมิทธะของพระอรหันต์นั้นไม่ใช่นิวรณ์โดยส่วนเดียว นี้คือวิภัตติหาระ

ပရိဝတ္တနောတိ ပဉ္စ နီဝရဏာ ပဉ္စင်္ဂိကေန ဈာနေန ပဟာနံ ဂစ္ဆန္တိ. အယံ တေသံ ပဋိပက္ခော နီဝရဏော အသုကဿ ပဟီနာတိ န အညာနုမိနိတဗ္ဗံ, ပရမတ္ထမဇ္ဈတ္တံ, အယံ ပရိဝတ္တနာ.

คำว่า ปริวัตตนหาระ คือ นิวรณ์ ๕ ย่อมถึงการละด้วยฌานมีองค์ ๕ นิวรณ์นี้เป็นปฏิปักษ์ต่อฌานเหล่านั้น ไม่พึงอนุมานอย่างอื่นว่านิวรณ์ของผู้นั้นละได้แล้ว ปรมัตถ์เป็นอัชฌัตตะ นี้คือปริวัตตนหาระ

တတ္ထ ကတမော ဝေဝစနော? ကာမစ္ဆန္ဒော ဆန္ဒရာဂေါ ပေမံ နိကန္တီတိ ဝေဝစနံ. နီဝရဏံ ဆဒနံ ဥပက္ကိလေသော ပရိယုဋ္ဌာနန္တိ ဝေဝစနံ.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น อะไรคือเววจนหาระ? กามฉันทะ ฉันทะราคะ เปมะ นิกกันติ นี้เป็นไวพจน์ นิวรณ์ ฉทนะ อุปกิเลส ปริยุฏฐาน นี้เป็นไวพจน์

ပညတ္တီတိ အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ ကိစ္စပညတ္တိယာ ပညတ္တိ, ဗျာပါဒေါ ဝိက္ခေပပညတ္တိယာ ပညတ္တိ, ထိနမိဒ္ဓံ အသမုဂ္ဃာတပညတ္တိယာ ပညတ္တိ. ဧဝံ သဗ္ဗေပိ ဧတေ ပဉ္စ နီဝရဏာ ဣမမှိ သုတ္တေ ဝိက္ခေပပညတ္တိယာ ပညတ္တိ.

ปัญญัติ คือ อวิชชาเป็นการบัญญัติในกิจปัญญัติ พยาบาทเป็นการบัญญัติในวิกเขปปัญญัติ ถีนมิทธะเป็นการบัญญัติในอสมุคฆาตปัญญัติ ด้วยประการฉะนี้ นิวรณ์ ๕ เหล่านี้ทั้งหมดในพระสูตรนี้ ท่านบัญญัติไว้ในวิกเขปปัญญัติ

တတ္ထ ကတမော ဩတရဏော? ဣမေ ပဉ္စ နီဝရဏာ အဝိဇ္ဇာ စ တဏှာ စ တတ္ထ အဝိဇ္ဇာမူလာ နီဝရဏာ. ယာ တဏှာ ဣမေ သင်္ခါရာ, တေ အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ ဣမေ [Pg.275] ဒွေ ဓမ္မာ ပဉ္စသု ခန္ဓေသု သင်္ခါရက္ခန္ဓပရိယာပန္နာ, အာယတနေသု ဓမ္မာယတနံ, ဓာတူသု ဓမ္မဓာတု, ဣန္ဒြိယေသု ဣမေသံ ဓမ္မာနံ ပဒဋ္ဌာနံ သုခိန္ဒြိယဿ စ သောမနဿိန္ဒြိယဿ စ ဣတ္ထိန္ဒြိယဿ စ ပုရိသိန္ဒြိယဿ စ.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น อะไรคือโอตรณหาระ? นิวรณ์ ๕ เหล่านี้ อวิชชาและตัณหา ในบรรดานิวรณ์เหล่านั้น นิวรณ์มีอวิชชาเป็นมูล ตัณหาใดและสังขารเหล่านี้ ตัณหาและสังขารเหล่านั้นมีอวิชชาเป็นปัจจัย ธรรม ๒ ประการนี้ นับเนื่องในสังขารขันธ์ในบรรดาขันธ์ ๕ ในบรรดาอายตนะเป็นธัมมายตนะ ในบรรดาธาตุเป็นธัมมธาตุ ในบรรดาอินทรีย์เป็นปทัฏฐานของธรรมเหล่านี้ คือ สุขินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์ อิตถินทรีย์ และปุริสินทรีย์

တတ္ထ ကတမော သောဓနော ဟာရော? ဣဒံ သုတ္တံ ယထာ အာရဗ္ဘ နိက္ခိတ္တံ သော အတ္ထော ဘာသိတော ဣမေဟိ ပဉ္စဟိ ပဒေဟိ.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น อะไรคือโสธนหาระ? พระสูตรนี้ถูกวางไว้โดยปรารภเหตุใด อรรถนั้นถูกกล่าวไว้ด้วยบท ๕ เหล่านี้

တတ္ထ ကာမစ္ဆန္ဒော စ ဗျာပါဒေါ စ ဝိစိကိစ္ဆာ စ န ဧကတ္တတာယ ပညတ္တာ, ကာမာတိ န ဧကတ္တတာယ ပညတ္တာ, အထ ခလု ဝေမတ္တတာယ ပညတ္တာ. အယံ အဓိဋ္ဌာနော ဟာရော.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น กามฉันทะ พยาบาท และวิจิกิจฉา ไม่ได้บัญญัติโดยความเป็นอย่างเดียวกัน แม้กามทั้งหลายก็ไม่ได้บัญญัติโดยความเป็นอย่างเดียวกัน แต่บัญญัติโดยความต่างกัน นี้คืออธิฏฐานหาระ

တတ္ထ ကတမော ပရိက္ခာရော? ကာမစ္ဆန္ဒဿ အယောနိသော မနသိကာရော သုဘာရမ္မဏပစ္စယော; သုဘနိမိတ္တဉ္စ ဟေတု. ဗျာပါဒဿ အယောနိသော မနသိကာရော အာဃာတဝတ္ထူနိ စ ပစ္စယော; ပဋိဃာနုသယော ဟေတု. ထိနမိဒ္ဓဿ ပဋိသံဟာရော ပစ္စယော; ပဝတ္တိယာ ကိလမထာ စလနာ တဉ္စ ဟေတု. ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စဿ ရဇနီယံ အာရမ္မဏိယံ အဿာဒိယာကိန္ဒြိယံ တာဝ အပရိပုဏ္ဏဉ္စ ဉာဏံ ပစ္စယော; ကာမသညာ စ ဒိဋ္ဌိအနုသယော စ ဟေတု. ဝိစိကိစ္ဆာယ နဝ မာနဝိဓာ အာရမ္မဏံ မာနာနုသယော, သောဝ ပစ္စယော; ဝိစိကိစ္ဆာနုသယော ဟေတု. ဧတေ ပဉ္စ ဓမ္မာ သဟေတု သပ္ပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น อะไรคือปริกขารหาระ? อโยนิโสมนสิการของกามฉันทะมีอารมณ์ที่สวยงามเป็นปัจจัย และมีสุภนิมิตเป็นเหตุ อโยนิโสมนสิการและอาฆาตวัตถุทั้งหลายของพยาบาทเป็นปัจจัย มีปฏิฆานุสัยเป็นเหตุ การถดถอยของถีนมิทธะเป็นปัจจัย ความเหน็ดเหนื่อยและความหวั่นไหวในความเป็นไปเป็นเหตุ อารมณ์ที่น่ากำหนัด อารมณ์ที่น่าเพลิดเพลิน และอินทรีย์ที่น่าชื่นชมของอุทธัจจกุกกุจจะ อีกทั้งญาณที่ยังไม่บริบูรณ์เป็นปัจจัย มีกามสัญญาและทิฏฐานุสัยเป็นเหตุ มานะ ๙ ประการเป็นอารมณ์ของวิจิกิจฉา มานานุสัยนั้นเองเป็นปัจจัย มีวิจิกิจฉานุสัยเป็นเหตุ ธรรม ๕ ประการเหล่านี้ ย่อมเกิดขึ้นพร้อมด้วยเหตุและพร้อมด้วยปัจจัย

တတ္ထ ကတမော သမာရောပနော ဟာရော? ဣမေ ပဉ္စ နီဝရဏာ စတ္တာရောပိ ဧတေ အာသဝါ ဂဏ္ဍာပိ ဧတေ သလ္လာပိ ဧတေ ဥပါဒါနာနိ ဧတေ. တေသု ဧဝ ဗာဟိရေသု ဓမ္မေသု သံကိလေသဘာဂိယံ သုတ္တန္တိ ပညတ္တိံ ဂစ္ဆတိ. အယံ သမာရောပနော ဟာရော.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น อะไรคือสมาโรปนหาระ? นิวรณ์ ๕ เหล่านี้ แม้อาสวะ ๔ เหล่านี้ แม้ฝีเหล่านี้ แม้ลูกศรเหล่านี้ แม้อุปาทานเหล่านี้ ย่อมถึงการบัญญัติว่าเป็นสังกิเลสภาคิยสูตรในธรรมภายนอกเหล่านั้นนั่นเอง นี้คือสมาโรปนหาระ

နိဒ္ဒိဋ္ဌံ သံကိလေသိကဘာဂိယံ သုတ္တံ.

สังกิเลสิกภาคิยสูตร ท่านแสดงไว้แล้ว

၈၃. မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဓမ္မာတိ ဂါထာ.

๘๓. คาถาว่า "มโนปุพพังคมา ธัมมา" มีอยู่

တတ္ထ ကတမော ဒေသနာ ဟာရော? ဣမမှိ သုတ္တေ ကော အတ္ထော ခန္ဓဝဝတ္ထာနေန ဝိညာဏက္ခန္ဓံ ဒေသေတိ, ဓာတုဝဝတ္ထာနေန မနောဝိညာဏဓာတုံ, အာယတနဝဝတ္ထာနေန မနာယတနံ, ဣန္ဒြိယဝဝတ္ထာနေန မနိန္ဒြိယံ. တဿ ကိံ ပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဓမ္မာ? သံခိတ္တေန ဆ ဓမ္မာ ပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဓမ္မာ ကုသလမူလာနိ စ အကုသလမူလာနိ စ အနိမိတ္တံ ဣမမှိ သုတ္တေ ကုသလမူလံ ဒေသိတံ. တတ္ထ ကတမာ မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဓမ္မာ? မနော တေသံ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, ယထာပိ ဗလဿ ရာဇာ ပုဗ္ဗင်္ဂမော, ဧဝမေဝ [Pg.276] ဓမ္မာနံ မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ. တတ္ထ တိဝိဓာနံ ပုဗ္ဗင်္ဂမာနံ နေက္ခမ္မစ္ဆန္ဒေန အဗျာပါဒစ္ဆန္ဒေန အဝိဟိံသာဆန္ဒေန. အလောဘဿ နေက္ခမ္မစ္ဆန္ဒေန ပုဗ္ဗင်္ဂမာ. အဒေါသဿ အဗျာပါဒစ္ဆန္ဒေန ပုဗ္ဗင်္ဂမာ. အမောဟဿ အဝိဟိံသာဆန္ဒေန ပုဗ္ဗင်္ဂမာ. တတ္ထ မနောသေဋ္ဌာတိ မနသာ ဣမေ ဓမ္မာ ဥဿဋာ မနေန ဝါ နိမ္မိတာ. မနောဝ ဣမေသံ ဓမ္မာနံ သေဋ္ဌောတိ မနောဝ ဣမေသံ ဓမ္မာနံ သေဋ္ဌဇေဋ္ဌောတိ မနောဝ ဣမေသံ ဓမ္မာနံ အာဓိပစ္စံ ကရောတီတိ မနောသေဋ္ဌာ. မနောဇဝါတိ ယတ္ထ မနော ဂစ္ဆတိ. တတ္ထ ဣမေ ဓမ္မာ ဂစ္ဆန္တီတိ မနောဇဝါ. ယထာ ဝါတော သီဃံ ဂစ္ဆတိ အညော ဝါ ကောစိ သီဃံ ဂါမကော ဝုစ္စတေ ဝါတဇဝေါတိ ပက္ခိဂါမိကောတိ, ဧဝမေဝ ဣမေ ဓမ္မာ မနေန သမ္ပဇာယမာနာ ဂစ္ဆန္တိ, တတ္ထ ဣမေ ဓမ္မာ ဂစ္ဆန္တီတိ မနောဇဝါတိ. တေ တိဝိဓာ ဆန္ဒသမုဒါနိတာ အနာဝိလတာ စ သင်္ကပ္ပော. သတ္တဝိဓာ စ ကာယိကံ သုစရိတံ ဝါစသိကံ သုစရိတံ, တေ ဒသ ကုသလကမ္မပထာ. တတ္ထ မနသာ စေ ပသန္နေနာတိ မနောကမ္မံ. ဘာသတိ ဝါတိ ဝစီကမ္မံ. ကရောတိ ဝါတိ ကာယကမ္မံ. ဣမေဟိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဒသ ကုသလကမ္မပထာ ပရမာပိ သန္တာ သီလဝတာ ပရမာ. သော ဘဝတိ ဝိဝတ္တိယံ န လောကနိယျာနာယ ဝါသနာဘာဂိယံ သုတ္တံ ဘဝတိ. အယံ ဒေသနာ.

ในบรรดาหารเหล่านั้น เทสนาหารคืออะไร? ในสูตรนี้ อรรถคืออะไร? โดยการกำหนดขันธ์ ทรงแสดงวิญญาณขันธ์ โดยการกำหนดธาตุ ทรงแสดงมโนวิญญาณธาตุ โดยการกำหนดอายตนะ ทรงแสดงมนายตนะ โดยการกำหนดอินทรีย์ ทรงแสดงมนินทรีย์. ธรรมที่เป็นประธานของคาถานั้นคืออะไร? โดยย่อ ธรรม 6 ประการเป็นธรรมที่เป็นประธาน คือกุศลมูลและอกุศลมูลที่ไม่มีนิมิต ในสูตรนี้ทรงแสดงกุศลมูลไว้แล้ว. ในสูตรนั้น ธรรมทั้งหลายมีใจเป็นประธานคืออะไร? ใจเป็นประธานของธรรมเหล่านั้น เหมือนพระราชาเป็นประธานในหมู่พล ฉันใด ใจก็เป็นประธานในธรรมทั้งหลาย ฉันนั้นนั่นเอง. ในเทสนานั้น ในบรรดาธรรมที่เป็นประธาน 3 อย่าง คือด้วยเนกขัมมฉันทะ ด้วยอัพยาปาทฉันทะ ด้วยอวิหิงสาฉันทะ. ของอโลภะ เป็นธรรมที่มีความเป็นประธานด้วยเนกขัมมฉันทะ. ของอโทสะ เป็นธรรมที่มีความเป็นประธานด้วยอัพยาปาทฉันทะ. ของอโมหะ เป็นธรรมที่มีความเป็นประธานด้วยอวิหิงสาฉันทะ. ในคาถานั้น คำว่า "มโนเสฏฐา" คือ ธรรมเหล่านี้มากมายด้วยใจ หรือเนรมิตแล้วด้วยใจ. ใจนั่นเองประเสริฐในบรรดาธรรมเหล่านี้ ดังนี้บ้าง. ใจนั่นเองประเสริฐ เป็นใหญ่ ยิ่งกว่าธรรมเหล่านี้ ดังนี้บ้าง. ใจนั่นเองกระทำความเป็นอธิบดีในธรรมเหล่านี้ เพราะเหตุนั้น ใจจึงประเสริฐ. คำว่า "มโนชวา" คือ ในอารมณ์ใดใจย่อมไป ในอารมณ์นั้นธรรมเหล่านี้ย่อมไป (เกิดขึ้นอย่างรวดเร็ว) เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่ามโนชวะ. เหมือนลมย่อมไปอย่างรวดเร็ว หรือใครอื่นบางคนผู้ไปอย่างรวดเร็ว ย่อมถูกกล่าวว่าเป็นผู้เร็วเหมือนลม หรือเป็นผู้เร็วเหมือนนก ฉันใด ธรรมเหล่านี้เกิดขึ้นพร้อมเพราะใจ ย่อมแล่นไปสู่อารมณ์ ในอารมณ์นั้นธรรมเหล่านี้ย่อมแล่นไป เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่ามโนชวะ ฉันนั้นนั่นเอง. ธรรมเหล่านั้นมี 3 อย่าง คือความเป็นเหตุแห่งฉันทะ ความไม่ขุ่นมัว และความดำริ. และมี 7 อย่าง คือกายสุจริตและวจีสุจริต ธรรมเหล่านั้นคือ กุศลกรรมบถ 10. ในคาถานั้น คำว่า "มนสา เจ ปสันเนน" คือมโนกรรม. คำว่า "ภาสติ วา" คือวจีกรรม. คำว่า "กโรติ วา" คือกายกรรม. ด้วยกรรมเหล่านี้ ในสูตรนี้ กุศลกรรมบถ 10 แม้เป็นธรรมที่ประเสริฐ ความเป็นผู้มีศีลก็ประเสริฐ. ความเป็นผู้มีศีลนั้นย่อมเป็นไปในวัฏฏะ ไม่ใช่เพื่อการออกจากโลก เป็นสูตรที่เป็นวาสนาภาคิยะ. นี้คือเทสนาหาร.

တတ္ထ ကတမော ဝိစယော ဟာရော? မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဓမ္မာတိ ကုသလမူလာနိ စ အဋ္ဌင်္ဂသမ္မတ္တာနိ. ဣဒံ သုတ္တံ.

ในบรรดาหารเหล่านั้น วิชยหารคืออะไร? คำว่า "มโนปุพพังคมา ธัมมา" คือ กุศลมูลและสัมมัตตธรรม 8 ประการ. นี้คือวิชยหารสูตร.

ယုတ္တီတိ ဒသန္နံ ကုသလကမ္မပထာနံ ယော ဝိပါကော, သော သုခဝေဒနီယော အဗျာပါဒဿင်္ဂမာနော. ဆာယာဝ အနပါယိနီတိ အနုဂစ္ဆတိ အတ္ထိ ဧသာ ယုတ္တိ.

ยุตติหาร คือ วิบากใดของกุศลกรรมบถ 10 วิบากนั้นเป็นสุขเวทนีย์ มีความไม่พยาบาทเป็นเหตุ. คำว่า "ฉายาวะ อนุปายินี" คือ การติดตามไปมีอยู่. นี้คือยุตติหาร.

ပဒဋ္ဌာနန္တိ အဋ္ဌာရသန္နံ မနောပဝိစာရာနံ ပဒဋ္ဌာနံ. မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဓမ္မာတိ သဗ္ဗကုသလပက္ခဿ ဣမေ ဓမ္မာ ပဒဋ္ဌာနံ. မနသာ စေ ပသန္နေနာတိ ယော စေတသော ပသာဒေါ, ဣဒံ သဒ္ဓိန္ဒြိယဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ဘာသတိ ဝါတိ သမ္မာဝါစာယ. ကရောတိ ဝါတိ သမ္မာကမ္မန္တဿ စ သမ္မာဝါယာမဿ စ ပဒဋ္ဌာနံ.

ปทัฏฐานหาร คือ เป็นปทัฏฐานของมโนปวิจาร 18 ประการ. คำว่า "มโนปุพพังคมา ธัมมา" คือ ธรรมเหล่านี้เป็นปทัฏฐานของฝ่ายกุศลทั้งปวง. คำว่า "มนสา เจ ปสันเนน" คือ ความเลื่อมใสแห่งจิตนี้เป็นปทัฏฐานของสัทธินทรีย์. คำว่า "ภาสติ วา" คือ (เป็นปทัฏฐาน) ของสัมมาวาจา. คำว่า "กโรติ วา" คือ เป็นปทัฏฐานของสัมมากัมมันตะและสัมมาวายามะ.

လက္ခဏောတိ ဣတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဓမ္မာတိ ဝေဒနာပုဗ္ဗင်္ဂမာပိ ဧတေ, သညာပုဗ္ဗင်္ဂမာပိ ဧတေ, သင်္ခါရပုဗ္ဗင်္ဂမာပိ ဧတေ. ယေ ကေစိ ဓမ္မာ သဟဇာတာ သဗ္ဗေ ပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဧတေသံ ဓမ္မာနံ. တတော နံ သုခမနွေတီတိ သောမနဿမပိ နံ အနွေတိ ယံ သုသုခစ္ဆာယာ တဒါပိ နံ သုခံ တဒပိ အနွေတိ.

ลักขณหาร คือ ในการที่ตรัสว่า "ปุพพังคมา ธัมมา" ธรรมเหล่านี้มีเวทนาเป็นประธานด้วย ธรรมเหล่านี้มีสัญญาเป็นประธานด้วย ธรรมเหล่านี้มีสังขารเป็นประธานด้วย. ธรรมใดๆ ทั้งหมดที่เกิดร่วมกัน ธรรมเหล่านั้นเป็นประธานของธรรมเหล่านั้น. คำว่า "ตโต นัง สุขะมะเนวติ" คือ แม้โสมนัสก็ติดตามบุคคลนั้นไป เงาคือความสุขใด แม้ความสุขนั้นก็ติดตามบุคคลนั้นไป.

၈၄. တတ္ထ [Pg.277] ကတမော စတုဗျူဟော ဟာရော? မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာတိ န ဣဒံ ဧကာဒိဝစနံ. ကိံ ကာရဏာ? သဗ္ဗေ ယေဝ ဣမေ ဆဝိညာဏကာယာ, ဣမမှိ ဘဂဝတော ကော အဓိပ္ပာယော? ယေ သုခေန အတ္ထိကာ, တေ မနံ ပသာဒေန္တီတိ အယံ ဣမမှိ သုတ္တေ ဘဂဝတော အဓိပ္ပာယော. အတ္ထော ပုဗ္ဗေယေဝ နိဒ္ဒိဋ္ဌော.

๘๔. ในบรรดาหารเหล่านั้น จตุพยูหหารคืออะไร? คำว่า "มโนปุพพังคมา" นี้ไม่ใช่คำที่กล่าวถึงสิ่งเดียวเป็นต้น. เพราะเหตุไร? เพราะธรรมเหล่านี้ทั้งหมดนั่นเองคือวิญญาณกาย 6. ในสูตรนี้ความประสงค์ของพระผู้มีพระภาคคืออะไร? ชนเหล่าใดต้องการความสุข ชนเหล่านั้นจงยังใจให้เลื่อมใส นี้คือความประสงค์ของพระผู้มีพระภาคในสูตรนี้. อรรถได้แสดงไว้แล้วในกาลก่อน.

ယာနိ ဟိ ကုသလမူလာနိ, တာနိ အဋ္ဌာနိသံသမတ္တာ ဟေတု, အယံ အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ. ဒသ ဌာနာနိ ဒေသနာဟေတူနိ ဒေသနာပစ္စယာ နိဒ္ဒေသနာ စ. တတ္ထ ယံ မညေ ဒုက္ခေန သဟ နာမရူပံ ဝိညာဏသစ္စန္တိ အင်္ဂေန ကုသလမူလံ ပဟီယတိ, အယံ အပ္ပဟီနဘူမိယံ သမုဒယော. ယံ တေသံ ပဟာနာ, အယံ နိရောဓော. ဣမာနိ စတ္တာရိ သစ္စာနိ. အယံ အာဝဋ္ဋော ဟာရော.

จะแสดงต่อไป. กุศลมูลเหล่าใดมีอยู่ กุศลมูลเหล่านั้นมีอานิสงส์ 8 ประการเป็นเหตุ นี้คือมรรคมีองค์ 8. กุศลกรรมบถ 10 เป็นเหตุแห่งเทสนาและเป็นการแสดงปัจจัยแห่งเทสนา. ในเทสนานั้น กุศลมูลใดถูกละด้วยองค์ว่า "เราสำคัญว่านามรูปและวิญญาณเป็นสัจจะพร้อมด้วยทุกข์" การละนี้ในภูมิที่ยังไม่ละชื่อว่าสมุทัยสัจจะ. การละเหตุเหล่านั้นใดมีอยู่ การละนี้ชื่อว่านิโรธสัจจะ. 4 ประการเหล่านี้ชื่อว่าสัจจะ. นี้คืออาวฏฏหาร.

ဝိဘတ္တီတိ –

วิภัตติ คือ –

မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဓမ္မာ, မနောသေဋ္ဌာ မနောမယာ;

မနသာ စေ ပသန္နေန, ဘာသတိ ဝါ ကရောတိ ဝါ;

တတော နံ သုခမနွေတိ, ဆာယာဝ အနပါယိနီတိ.

ธรรมทั้งหลายมีใจเป็นประธาน มีใจเป็นใหญ่ สำเร็จด้วยใจ; ถ้าบุคคลมีใจผ่องใส ย่อมกล่าวหรือกระทำ; เพราะเหตุนั้น สุขย่อมติดตามเขาไป เหมือนเงาที่ไม่พรากไป.

တံ န ဧကံသေန သမဏဿ ဝါ ဗြာဟ္မဏဿ ဝါ ပန ဟောတိ. တဿ ဝါ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကဿ သကသတ္ထေ စိတ္တံ ပသာဒေတိ, တေန စ ပသန္နေန စိတ္တေန ဘာသတိ ဗျာကရောတိ န တံ သုခမနွေတိ န ဆာယာဝ အနုဂါမိနီ, ဒုက္ခမေဝ တံ အနွေတိ. ယထာ ဝဟန္တံ စက္ကံ ပဒမနွေတိ, ဣဒံ တံ ဝိဘဇ္ဇဗျာကရဏီယံ. မနသာ စေ ပသန္နေန ကာယကမ္မံ ဝစီကမ္မံ သုခဝေဒနီယန္တိ သမဂ္ဂတေ သုခဝေဒနီယံ မိစ္ဆဂ္ဂတေ ဒုက္ခဝေဒနီယံ, အယံ ဝိဘတ္တိ.

ดำรัสเข้านั้นย่อมไม่เป็นของสมณะหรือพราหมณ์โดยส่วนเดียว. บุคคลผู้มีความเห็นผิดนั้นยังจิตให้เลื่อมใสในทิฏฐิอันเป็นของตน ด้วยจิตที่เลื่อมใสแล้วนั้นย่อมกล่าว ย่อมพยากรณ์ ความสุขย่อมไม่ติดตามเขาไป เหมือนเงาไม่ติดตามไป ความทุกข์เท่านั้นย่อมติดตามเขาไป เหมือนล้อเกวียนย่อมติดตามรอยเท้า (โค) ผู้ลากไป นี้คือสิ่งที่ควรจำแนกตอบ. หากด้วยใจที่เลื่อมใส กายกรรม วจีกรรม เป็นสุขเวทนีย์ ในกรรมที่ดำเนินไปชอบ เป็นสุขเวทนีย์ ในกรรมที่ดำเนินไปผิด เป็นทุกขเวทนีย์ นี้คือวิภัตติหาร.

တတ္ထ ကတမော ပရိဝတ္တနော ဟာရော? မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဓမ္မာတိ ယံ မနသာ ပဒုဋ္ဌေန ဘာသတိ ဝါ ကရောတိ ဝါ ဒုက္ခမဿာနုဂါမိနီ, ဧတာနိယေဝ ဒွေ သုတ္တာနိ ဘာသိတာနိ ဧသ ဧဝ စ ပဋိပက္ခော. ဝေဝစနန္တိ ယဒိဒံ မနောစိတ္တံ ဝိညာဏံ မနိန္ဒြိယံ မနောဝိညာဏဓာတု.

ในบรรดาหารเหล่านั้น ปริวัตตนาหารคืออะไร? คำว่า "มโนปุพพังคมา ธัมมา" คือ สิ่งใดที่บุคคลกล่าวหรือกระทำด้วยใจที่ประทุษร้าย ความทุกข์ย่อมติดตามเขาไป พระสูตรสองบทนี้เท่านั้นที่ตรัสไว้ และสิ่งนี้เองเป็นปฏิปักษ์. เววจนหาร คือ สิ่งใดคือ มโน จิต วิญญาณ มนินทรีย์ มโนวิญญาณธาตุ.

ပညတ္တီတိ မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဓမ္မာတိ အယံ မနော ကိဉ္စိ ပညတ္တိယာ ပညတ္တံ. ဓမ္မာတိ ကုသလကမ္မပထပညတ္တိယာ ပညတ္တံ. မနောသေဋ္ဌာတိ ဝိသိဋ္ဌပညတ္တိယာ ပညတ္တံ. မနောဇဝါတိ သဟပညတ္တိယာ ပညတ္တံ. စိတ္တန္တိ နေက္ခမ္မပညတ္တိယာ ပညတ္တံ. မနသာ စေ ပသန္နေနာတိ သဒ္ဓိန္ဒြိယပညတ္တိယာ ပညတ္တံ. မနသာ စေ ပသန္နေနာတိ အနာဝိလသင်္ကပ္ပဒုတိယဇ္ဈာနပညတ္တိယာ ပညတ္တံ. မနသာ စေ ပသန္နေနာတိ [Pg.278] အဿဒ္ဓါနံ ပဋိပက္ခပညတ္တိယာ ပညတ္တံ. ဘာသတိ ဝါတိ သမ္မာဝါစာပညတ္တိယာ ပညတ္တံ. ကရောတိ ဝါတိ သမ္မာကမ္မန္တပညတ္တိယာ ပညတ္တံ. တတော နံ သုခမနွေတီတိ ဈာနသမာဓာနံ. ဣန္ဒြိယေသု မနိန္ဒြိယံ. ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေ ဝိညာဏံ. မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဓမ္မာတိ မေတ္တာ စ မုဒုတာ စ ဈာနေသု ဒုတိယံ ဈာနံ တတိယဉ္စ. ခန္ဓေသု သင်္ခါရက္ခန္ဓပရိယာပန္နော. ဓာတူသု ဓမ္မဓာတု, အာယတနေသု ဓမ္မာယတနံ. ယံ ကုသလံ ဣန္ဒြိယေသု သုခိန္ဒြိယဉ္စ သောမနဿိန္ဒြိယဉ္စ ပဒဋ္ဌာနံ. ဣမေသံ ဓမ္မာနံ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နာနံ ဖဿပစ္စယာ သုခဝေဒနီယော ဖဿော သုခဝေဒနာ မနောပဝိစာရေသု သောမနဿဝိစာရော ဆတ္တိံသေသု ပဌမပဒေသု ဆ သောမနဿနေက္ခမ္မဿိတာ. ဣတိ အယံ ဩတရဏော ဟာရော.

ปัญญัตติหารคืออะไร? บทว่า มโนปุพพังคมา ธัมมา คือ มโนนี้ บัญญัติไว้ในบัญญัติบางอย่าง บทว่า ธัมมา บัญญัติไว้ในกุศลกรรมบถบัญญัติ บทว่า มโนเสฏฐา บัญญัติไว้ในวิเสสบัญญัติ บทว่า มโนชวา บัญญัติไว้ในสหบัญญัติ บทว่า จิตตัง บัญญัติไว้ในเนกขัมมบัญญัติ บทว่า มนสา เจ ปสันเนน บัญญัติไว้ในสัทธินทริยบัญญัติ บทว่า มนสา เจ ปสันเนน บัญญัติไว้ในอนาวิลสังกับปทุติยฌานบัญญัติ บทว่า มนสา เจ ปสันเนน บัญญัติไว้ในปฏิปักษ์บัญญัติของผู้ไม่มีศรัทธา บทว่า ภาสติ วา บัญญัติไว้ในสัมมาวาจาบัญญัติ บทว่า กโรติ วา บัญญัติไว้ในสัมมากัมมันตบัญญัติ บทว่า ตโต นัง สุขะมันเวติ บัญญัติไว้ในฌานสมาทาน ในอินทรีย์ทั้งหลาย คือ มนินทรีย์ ในปฏิจจสมุปบาท คือ วิญญาณ บทว่า มโนปุพพังคมา ธัมมา คือ เมตตาและมุทิตา ในฌานทั้งหลาย คือ ทุติยฌานและตติยฌาน ในขันธ์ทั้งหลาย สงเคราะห์เข้าในสังขารขันธ์ ในธาตุทั้งหลาย คือ ธัมมธาตุ ในอายตนะทั้งหลาย คือ ธัมมายตนะ กุศลใด ในอินทรีย์ทั้งหลาย คือ สุขินทรีย์และโสมนัสสินทรีย์ เป็นปทัฏฐาน ในธรรมเหล่านี้ที่เกิดขึ้นโดยอาศัยปัจจัย เพราะผัสสะเป็นปัจจัย ย่อมเป็นสุขเวทนีย์ ผัสสะ สุขเวทนา มโน ในสวิจารธรรมทั้งหลาย คือ โสมนัสสวิจาร ในบทปฐม ๓๖ บท มี ๖ บทที่อาศัยโสมนัสเนกขัมมะ นี้ชื่อว่า โอตรณหาร

တတ္ထ ကတမော သောဓနော ဟာရော? ယံ အတ္ထံ အာရဗ္ဘ ဣဒံ သုတ္တံ ဘာသိတံ. သော အတ္ထော နိယုတ္တော ဧတမတ္ထံ အာရဗ္ဘ သုတ္တံ. အယံ သောဓနော ဟာရော.

ในบรรดาหารเหล่านั้น โสธนหารคืออะไร? พระสูตรนี้ตรัสไว้โดยปรารภอรรถใด อรรถนั้นย่อมประกอบแล้ว พระสูตรตรัสไว้โดยปรารภอรรถนี้ นี้ชื่อว่า โสธนหาร

၈၅. တတ္ထ ကတမော အဓိဋ္ဌာနော ဟာရော? မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဓမ္မာတိ ဝေဝစနပညတ္တိ, န ဧကတ္တပညတ္တိ. ဓမ္မာတိ ဧကတော န ဝေဝစနပညတ္တိ. မနသာ စေ ပသန္နေနာတိ သော ပသာဒေါ ဒွိဓော အဇ္ဈတ္တဉ္စ အဗျာပါဒါဝိက္ခမ္ဘနဗဟိဒ္ဓါ စ ဩကပ္ပနတော. သော အဇ္ဈတ္တပသာဒေါ ဒွိဓော. သမုဂ္ဃာတပသာဒေါ စ ဝိက္ခမ္ဘနပသာဒေါ စ ဗျာပါဒပရိယုဋ္ဌာနံ. ဝိဃာတော န မူလပသာဒေါ ဇာတမူလမ္ပိ ဝါ. ပသာဒေါ သဗျာပါဒံ ဝိဃာတေန. တတော နံ သုခမနွေတီတိ သုခံ ကာယိကဉ္စ စေတသိကဉ္စ အပ္ပိယဝိပ္ပယောဂေါပိ ပိယသမ္ပယောဂေါပိ နေက္ခမ္မသုခမ္ပိ ပုထုဇ္ဇနသုခမ္ပိ ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂမ္ပိ စေတသိကံ သုခံ. ယမ္ပိ ပဿဒ္ဓကာယော သုခံ ဝေဒေတိ, တမ္ပိ ကာယိကံ သုခံ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ စ စေတသိကံ သုခံ. ယမ္ပိ ပဿဒ္ဓကာယော သုခံ ဝေဒေသိ, တမ္ပိ တဉ္စ သုခပဒဋ္ဌာနံ ပညတ္တိယာ ယထာဝုတ္တံ တံ အပရာမဋ္ဌံ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ. အနွေတီတိ အပ္ပနာ သန္ဒိဿတိ န စာယံ ဝါ ပတ္တဘူတော အနွေတိ. တဒိဒံ သုတ္တံ ဒွီဟိ အာကာရေဟိ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗံ. ဟေတုနာ စ ယော ပသန္နမာနသော ဝိပါကေန စ ယော ဒုက္ခဝေဒနီယော.

๘๕. ในบรรดาหารเหล่านั้น อธิฏฐานหารคืออะไร? บทว่า มโนปุพพังคมา ธัมมา คือ เววจนบัญญัติ (บัญญัติที่เป็นไวพจน์) ไม่ใช่อัตถบัญญัติ (บัญญัติที่เป็นอรรถเดียว) บทว่า ธัมมา คือ เอกัตถบัญญัติ (บัญญัติที่เป็นอรรถเดียว) ไม่ใช่เววจนบัญญัติ บทว่า มนสา เจ ปสันเนน คือ ความเลื่อมใสนั้นมี ๒ อย่าง คือ อัชฌัตตะ (ภายใน) และพหิทธะ (ภายนอก) โดยการดำริที่ปราศจากความพยาบาท ความเลื่อมใสภายในนั้นมี ๒ อย่าง คือ สัมมุคฆาตปสาทะ (ความเลื่อมใสที่ถอนรากถอนโคน) และวิกขัมภนปสาทะ (ความเลื่อมใสที่ข่มไว้) ซึ่งเป็นเครื่องขจัดพยาบาทปริยุฏฐาน การขจัดไม่ใช่ความเลื่อมใสที่เป็นมูล หรือมีมูลเกิดแล้ว ความเลื่อมใสย่อมมีได้ด้วยการขจัดธรรมที่มีความพยาบาท บทว่า ตโต นัง สุขะมันเวติ คือ สุขที่เป็นกายิกะและเจตสิกะ การพลัดพรากจากสิ่งไม่เป็นที่รัก การได้อยู่ร่วมกับสิ่งเป็นที่รัก เนกขัมมสุข ปุถุชนสุข ปีติสัมโพชฌงค์ สุขที่เป็นเจตสิกะ ย่อมมี สุขใดที่บุคคลผู้มีกายสงบระงับเสวยอยู่ สุขนั้นเป็นกายิกะ และโพชฌงค์ทั้งหลาย สุขที่เป็นเจตสิกะ ย่อมมี สุขใดที่บุคคลผู้มีกายสงบระงับเสวยอยู่ สุขนั้นและกายที่สงบระงับนั้น เป็นปทัฏฐานแห่งสุข ในปัญญัตติหารดังที่กล่าวมาแล้วนั้น ย่อมเป็นธรรมที่ไม่ถูกยึดมั่นของกุศลธรรมทั้งหลาย บทว่า อันเวติ คือ อัปปนาปรากฏอยู่ และอัปปนานี้ไม่ติดตามไป หรือไม่ถึงซึ่งความสำเร็จ พระสูตรนี้พึงอธิษฐานด้วยอาการสองอย่าง คือ โดยเหตุที่บุคคลผู้มีใจเลื่อมใส และโดยวิบากที่บุคคลผู้เสวยทุกข์

ပရိက္ခာရောတိ ဘဂဝါ ပဉ္စသတေန ဘိက္ခုသံဃေန နဂရံ ပဝိသတိ ရာဇဂဟံ. တတ္ထ မနုဿော ပုဂ္ဂလော ဘဂဝန္တံ ပရိဝိသတိ, တဿ ပသာဒေါ ဥပ္ပန္နော ကုသလမူလပုဗ္ဗယောဂါဝစရောပိ. သော အညေသဉ္စ အက္ခာတိ, ဣဒံ ဝါစံ ဘာသတိ [Pg.279] လာဘာ တေသံ, ယေသံ နိဝေသနံ ဘဂဝါ ပဝိသတိ, အမှာကမ္ပိ ယဒိ ဘဝေယျ မယမ္ပိ ဘဂဝတော သံပသာဒံ လစ္ဆမှာတိ. ယေန ဘဂဝါ တေနဉ္ဇလိံ ပဏာမေတွာ ‘‘နမော ဘဂဝတော နမော ဘဂဝတော’’တိ အဗျာပါဒမာနော ဧကမန္တေ အဋ္ဌာသိ. တဒနန္တရေ ဘဂဝါ ဣမံ သုတ္တံ အဘာသိတ္ထ ‘‘မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဓမ္မာ’’တိ. သဗ္ဗံ သုတ္တံ တထာ ယံ ပရေသံ ဘာသတိ ဣဒံ ဝါစာကမ္မံ. ယံ အဉ္ဇလိံ ပဏာမေတိ, ဣဒံ ကာယကမ္မံ. ယော မနောပသာဒေါ, ဣဒံ မနောကမ္မံ. တတ္ထ ယံ ပရေသံ ပကာသေတိ ဘာသတိ ဝဏ္ဏံ. ယေသံ ဘဂဝါ နိဝေသနံ ဂစ္ဆတီတိ. သဗ္ဗံ တဿ အလောဘော ကုသလမူလံ. ယံ ဘဂဝတိ မေတ္တစိတ္တော, တဿ အဒေါသော ကုသလမူလံ. ယံ အဉ္ဇလိံ ပဏာမေတိ မာနဉ္စ နိဂ္ဂဏှာတိ, တတ္ထဿ အမောဟော ကုသလမူလံ ပါတုဘဝတိ. ယံ ဥဠာရပညံ ပဋိလဘတိ, ဣဒမဿ ဒိဋ္ဌိဝိပလ္လာသပ္ပဟာနံ. ယံ တထာယေဝ သံဝရော ဟောတိ, ဣဒမဿ သညာဝိပလ္လာသပ္ပဟာနံ. ယံ မနဿ ပသာဒနံ, ဣဒမဿ စိတ္တဝိပလ္လာသပ္ပဟာနန္တိ အကုသလဝိပလ္လာသာနံ ဝိက္ခမ္ဘနံ ပဟာနံ ပစ္စယော. တီဏိ ကုသလမူလာနိ ယော အနာဝိလစိတ္တသင်္ကပ္ပော, သော တဿ မနသိကာရောတိ ဝုစ္စတိ. ယံ ကိလေသေဟိ ဝိက္ခမ္ဘနံ ဣတိ ဝိပလ္လာသာ စ အာရမ္မဏာ သပ္ပစ္စယတာယ ပစ္စယော ကုသလမူလာနိ စ သန္ဒိဿယတာယ ပစ္စယော, သော စ မနသိကာရော ဟေတုနာ ဣမိနာ ပစ္စယေန စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ. တတ္ထ ယံ သသတ္ထာရမ္မဏံ စိတ္တံ ပဝတ္တံ အယံ ဗုဒ္ဓါနုဿတိ. ယမ္ပိ ဘဂဝတော ဂုဏေ မနသိ ကရောတိ, အယမဿ ဓမ္မာနုဿတိ. တတ္ထ သတိသမ္ပဇညံ ဟေတု, အယဉ္စ ပစ္စယော. ဝါစာ ပညာ ဟေတု ဝိတက္ကဝိစာရာ ပစ္စယော. ကာယသင်္ခါရာ ကမ္မဿ အဘိသင်္ခါရော နာမ ဟေတု ဝါ အပ္ပစ္စယော သုခဝေဒနီယဿ ကမ္မဿ ဥပစယော ဟေတုကာ ကမ္မဿ ပစ္စယော.

ปริกขารหารคืออะไร? พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าสู่เมืองราชคฤห์พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ ๕๐๐ รูป ในที่นั้น บุคคลผู้เป็นมนุษย์ได้บำรุงพระผู้มีพระภาคเจ้า ความเลื่อมใสของเขย่อมเกิดขึ้น และเขาย่อมเป็นผู้มีบุญกุศลอันเป็นมูลฐานแห่งบุญที่เคยสั่งสมมาแต่ก่อน เขาจึงบอกแก่ผู้อื่นว่า 'เป็นลาภของท่านเหล่านั้นหนอ ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าสู่เรือนของท่านเหล่านั้น หากพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าสู่เรือนของเราบ้าง เราทั้งหลายก็จักได้ความเลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคเจ้า' เขาได้กล่าววาจานี้ ในที่ใดที่พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ เขาประนมมือไปทางนั้นแล้วกล่าวว่า 'ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า' ด้วยใจที่ปราศจากความพยาบาท แล้วยืนอยู่ ณ ที่อันสมควร หลังจากนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระสูตรนี้ว่า 'มโนปุพพังคมา ธัมมา' ด้วยอาการนั้น พระสูตรทั้งหมดที่ตรัสแก่ผู้อื่น นี้ชื่อว่า วจีกรรม การประนมมือใด นี้ชื่อว่า กายกรรม ความเลื่อมใสแห่งใจใด นี้ชื่อว่า มโนกรรม ในกรรมสามอย่างนั้น การประกาศ การกล่าวสรรเสริญคุณของพระพุทธเจ้าแก่ผู้อื่นใด พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จไปสู่เรือนของท่านเหล่านั้น กุศลทั้งหมดของเขานั้นมีอโลภะเป็นกุศลมูล ด้วยเหตุใดที่เขามีจิตประกอบด้วยเมตตาในพระผู้มีพระภาคเจ้า กุศลทั้งหมดของเขานั้นมีอโทสะเป็นกุศลมูล ด้วยเหตุใดที่เขาประนมมือและข่มมานะของตน ในคำสอนนั้น อโมหะอันเป็นกุศลมูลย่อมปรากฏแก่เขา ปัญญาอันประเสริฐใดที่เขาได้ นี้ชื่อว่า การละทิฏฐิวิปัลลาส (ความคลาดเคลื่อนแห่งทิฏฐิ) ของเขา ด้วยเหตุนั้น การสำรวมใดมีอยู่ นี้ชื่อว่า การละสัญญา วิปัลลาส (ความคลาดเคลื่อนแห่งสัญญา) ของเขา ความเลื่อมใสแห่งใจใดมีอยู่ นี้ชื่อว่า การละจิตตวิปัลลาส (ความคลาดเคลื่อนแห่งจิต) ของเขา ดังนี้ การข่ม การละวิปัลลาสอันเป็นอกุศล ย่อมเป็นปัจจัย กุศลมูลสามประการใด และความดำริแห่งจิตที่ไม่ขุ่นมัวใดมีอยู่ สิ่งนั้นเรียกว่า มนสิการของเขา การข่มกิเลสใด และวิปัลลาสเหล่านี้ ย่อมเป็นปัจจัยโดยความเป็นอารัมมณปัจจัย และกุศลมูลทั้งหลายย่อมเป็นปัจจัยโดยความเป็นปัจจัยที่ปรากฏ และมนสิการนั้น ย่อมเป็นเหตุ และด้วยปัจจัยนี้ จิตย่อมเกิดขึ้น ในคำสอนนั้น จิตใดที่เกิดขึ้นโดยมีพระศาสดาเป็นอารมณ์ นี้ชื่อว่า พุทธานุสสติ การมนสิการในคุณของพระผู้มีพระภาคเจ้าใด นี้ชื่อว่า ธัมมานุสสติของเขา ในคำสอนนั้น สติสัมปชัญญะเป็นเหตุ และสิ่งนี้เป็นปัจจัย วาจาปัญญาเป็นเหตุ วิตกวิจารเป็นปัจจัย กายสังขารทั้งหลาย และอภิสังขารของกรรม ย่อมเป็นเหตุ หรือเป็นอปัจจัย อุปจยะ (การสั่งสม) ของกรรมที่เป็นสุขเวทนีย์เป็นเหตุ อุปจยะของกายกรรมเป็นปัจจัย

၈၆. တတ္ထ ကတမော သမာရောပနော ဟာရော? မနသာယေဝ ပသန္နေန သတောယေဝေတ္ထ ပသန္နော အပိ စ စိတ္တဝေါဒါနာ သတ္တာ ဝိမုစ္စန္တီတိ တေန သတ္တာ စိတ္တပုဗ္ဗင်္ဂမာ စိတ္တေန ပသန္နေန စေတနာပိ တတ္ထ စိတ္တဘူတာ ဘဝန္တီတိ ပဋိဃာ အယံ စေတနာနံ ပသာဒေန ကာယော စဿ ပသာဒေါ, သော စ အာရဘတိ ပသာဒေန ပသန္နော သညာနန္တိ စဿ အဝိပရီတာ, သော ပဉ္စဝိဓော ဝိက္ခမ္ဘနာ, ကာယပဿမ္ဘနာယေဝါ ပသာဒေါ စိတ္တသိတော စိတ္တံ ပန ပုဗ္ဗံယေဝ ပသန္နံ. အယံ သမာရောပနာ. ဧဝံ ပဉ္စန္နမ္ပိ ပသာဒေါ. တတော နံ သုခမနွေတီတိ ကတမံ ဘဂဝါ နိဒ္ဒိသတိ? န ဟိ အတ္တသစ္စံ တဿ ကမ္မဿ ဝိပါကော အနွေတိ. တဿ ဥပါယော အနုဂစ္ဆတိ ယဒါ သိတပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇတေ [Pg.280] သောမနဿံ အဝိပ္ပဋိသာရောပိ အနွေတိ. အယံ သမာရောပနော ဟာရော.

๘๖. ในบรรดาหารเหล่านั้น สมาโรปนหารคืออะไร? บุคคลย่อมเลื่อมใสในพระรัตนตรัยนี้ด้วยใจที่ผ่องใสเท่านั้น และด้วยความเป็นผู้มีสติเท่านั้น อีกอย่างหนึ่ง สัตว์ทั้งหลายย่อมหลุดพ้นเพราะความบริสุทธิ์แห่งจิต ด้วยความบริสุทธิ์นั้น สัตว์ทั้งหลายมีจิตเป็นประธาน ด้วยจิตที่ผ่องใส แม้เจตนาก็เป็นไปตามจิตในเรื่องนั้น เพราะเหตุนั้น กายของผู้นั้นก็ผ่องใสด้วยความผ่องใสแห่งเจตนาทั้งหลายที่พ้นจากความโกรธ และผู้นั้นก็ปรารภความเพียรด้วยความเลื่อมใส ความผ่องใสชื่อว่าสัญญา และความไม่วิปลาสพึงมีแก่ผู้นั้น การข่มไว้ 5 ประการนั้น ความผ่องใสคือความสงบกายเท่านั้นอาศัยจิต ส่วนจิตนั้นผ่องใสอยู่ก่อนแล้ว นี้ชื่อว่าสมาโรปนหาร ความผ่องใสของธรรม 5 ประการ (มีศรัทธาเจตสิกเป็นต้น) ท่านกล่าวไว้แล้วอย่างนี้ คำว่า "จากนั้นความสุขย่อมติดตามเขาไป" พระผู้มีพระภาคทรงแสดงถึงอะไร? แท้จริง ทรงแสดงถึงอัตตสัจจะ วิบากของกรรมนั้นย่อมติดตามไป อุบายของกรรมนั้นย่อมติดตามไป เมื่อใด โสมนัสย่อมเกิดขึ้นเพราะเหตุคือการแย้มสรวล แม้ความไม่เดือดร้อนใจก็ย่อมติดตามไป นี้ชื่อว่าสมาโรปนหาร

မဟာနာမ သက္ကဿ သုတ္တံ. တသ္မိံ စေ သမယေ အဿတော အသမ္ပဇာနော ကာလံ ကရေယျ ကာမေ ဘဝတိ. အဿတော အဘိသမာဟာရော ယော မာ ဘာယိ, မဟာနာမ, ယံ တံ စိတ္တံ ဒီဃရတ္တံ သဒ္ဓါပရိဘာဝိတံ သီလပရိဘာဝိတံ သုတစာဂပရိဘာဝိတန္တိ ဝိတ္ထာရေန ကာတဗ္ဗံ. စာဂေန စ ပညာယ စ ကိံ ဒဿေတိ? ယာ သဒ္ဓါ, သာ စေတသော ပသာဒေါ. ယာ အနာဝိလသင်္ကပ္ပိတာ, သာ သဒ္ဓါ. ကိံ ကာရဏာ? အနာဝိလလက္ခဏာ. အနာဝိလလက္ခဏာ ဟိ သဒ္ဓါ. အပရေ အာဟု ဂုဏပရိသုဒ္ဓိနိဋ္ဌာဂမနလက္ခဏာ, ယဉ္စ အပရေ ဝါ ဝစနပဋိဂ္ဂဟလက္ခဏာ သဒ္ဓါ. အပရော ပရိယာယော အတ္တာနံ ယဒိ ဧဝံ ဩကပ္ပေတိ ‘‘နာဟံ ကိဉ္စိ ဇာနာမီတိ ဧသာ အဟံ တတ္ထ အနုညတ္တာ အနညတာ’’တိ. အယံ သဒ္ဓါတိ. အပရော ပရိယာယော ဧကသဋ္ဌိယာ ဒိဋ္ဌိဂတာနံ အာဒီနဝါနုပဿနာ အနိစ္စံ ဒုက္ခမနတ္တာတိ. တေန စ ပဒိဋ္ဌံ ဘဝတိ ယထာ ဂမ္ဘီရေ ဥဒပါနေ ဥဒကံ စက္ခုနာ ပဿတိ န စ ကာယေန အဘိသမ္ဘုနာတိ. ဧဝမဿ အရိယာ နိဇ္ဈာနက္ခန္တိယာ ဒိဋ္ဌိ ဘဝတိ, န စ သစ္ဆိကတာ. အယံ ဝုစ္စတိ သဒ္ဓါ. သာ စ လောကိကာ. အပရော ပရိယာယော ခမတိ ပုထုဇ္ဇနဘူတဿ ဝီသတိ စာတိ ကော သက္ကာယာဓီနာ န နိဝေသော. န ဧတံ ဧကန္တိ နယသညာ ယထာဘူတံ ဒိဋ္ဌိယာ တု ခလု မုဒူဟိ ပဉ္စဟိ ဣန္ဒြိယေဟိ ဒဿနမဂ္ဂေန ပဟီနာ ဘဝန္တိ. ဒိဋ္ဌေကဋ္ဌာ စ ကိလေသာ, အယံ သဒ္ဓါ.

มีพระสูตรของพระเจ้ามหานามศากยะ ในพระสูตรนั้น หากในเวลาใกล้ตาย บุคคลไม่มีสติ ไม่มีสัมปชัญญะ กระทำกาละ ย่อมไปเกิดในกามภพ ผู้ใดไม่มีสติแล้วนึกถึง (อภิสมาหาระ) มหานาม อย่ากลัวเลย จิตใดที่อบรมด้วยศรัทธา อบรมด้วยศีล อบรมด้วยสุตะและจาคะมาเป็นเวลานาน พึงกระทำโดยพิสดารอย่างนี้ ด้วยจาคะและด้วยปัญญา แสดงอะไร? ศรัทธาใดมีอยู่ ศรัทธานั้นชื่อว่าความผ่องใสแห่งจิต ความดำริที่ไม่ขุ่นมัวใดมีอยู่ ความดำรินั้นชื่อว่าศรัทธา เพราะเหตุไรจึงมีลักษณะไม่ขุ่นมัว? แท้จริง ศรัทธามีลักษณะไม่ขุ่นมัว อาจารย์เหล่าอื่นกล่าวว่า มีลักษณะคือการถึงที่สุดแห่งความบริสุทธิ์แห่งคุณ และอาจารย์เหล่าอื่นก็กล่าวว่า ศรัทธามีลักษณะคือการรับถือเอาคำสอน อีกนัยหนึ่ง หากบุคคลปลงใจในตนเองอย่างนี้ว่า "เราไม่รู้อะไรเลย" ศรัทธานี้ชื่อว่าศรัทธา เพราะศรัทธานั้นได้รับการยอมรับในเรื่องความผ่องใสนี้และไม่เป็นอย่างอื่น อาจารย์ทั้งหลายกล่าวอย่างนี้ อีกนัยหนึ่ง การพิจารณาเห็นโทษในทิฏฐิ 61 อย่างว่า "ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา" ย่อมรู้ดังนี้ เพราะเหตุนั้นจึงเห็นแล้ว เหมือนอย่างที่บุคคลเห็นน้ำในบ่อน้ำลึกด้วยตา แต่ไม่สามารถเข้าถึงด้วยกาย ฉันใด ฉันนั้น ทิฏฐิย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้นั้นด้วยความอดทนในการพิจารณาอริยสัจ แต่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้ชื่อว่าศรัทธา และศรัทธานั้นเป็นโลกิยะ อีกนัยหนึ่ง ปุถุชนย่อมพอใจในทิฏฐิ 20 อย่าง แล้วอะไรคือการไม่ตั้งมั่นอยู่ด้วยอำนาจแห่งสักกายะ? คำนี้ไม่ใช่สิ่งเดียว สัญญาที่เป็นนัยว่า "ไม่ใช่สิ่งเดียว" ย่อมละทิฏฐิได้ตามความเป็นจริงด้วยอินทรีย์ 5 ที่อ่อน และด้วยทัสสนมรรค กิเลสทั้งหลายที่มีฐานะเดียวกับทิฏฐิมีอยู่ นี้ชื่อว่าศรัทธา

သောတာပတ္တင်္ဂမဒုက္ခာယံ ဘူမိယံ ပရိပုဏ္ဏာ ဝုစ္စတိ. တသ္မိံယေဝ ဘူမိယံ သေက္ခသီလံ အရိယာ ဓာရန္တိ ဝုစ္စတိ. တသ္မိံယေဝ ဘူမိယံ မုဒုပညာ ပညိန္ဒြိယန္တိ ဝုစ္စတိ. တသ္မိံယေဝ ဘူမိယံ ခန္ဓေဟိ အနတ္ထိကတာ, အယံ စာဂေါ. တသ္မာ သဒ္ဓါ စာဂါဓိဋ္ဌာနေန နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗာ. ယတိကေန ဘိယျော မနေန သာ ဟိဿ ဝိပရီတာ ဒိဋ္ဌိကာ အဿဒ္ဓါ, သာ နယနဥပဓီသု ပမတ္တာ သမာဒိန္နာ. တတ္ထ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ယော ကာမံ ပရိဝိဿန္တိ ဣတိ သန္တပါပပဋိနိဿဂ္ဂါ န စာဂါဓိဋ္ဌာနံ ပညိန္ဒြိယေန ပညာဓိဋ္ဌာနံ, သီလေန ဥပသမာဓိဋ္ဌာနံ. ဣမေ စတ္တာရော ဓမ္မာ သီလံ ပရိဘာဝယန္တိ သဒ္ဓါ သီလံ စာဂေါ စ ပညာတိ. တတ္ထ သဒ္ဓါယ ဩဃံ တရတိ. ယံ သီလံ, အယံ အပ္ပမာဒေါ. ယော စာဂေါ, ဣဒံ ပညာယ ကမ္မံ. ယာ ပညာ, ဣဒံ ပညိန္ဒြိယံ, တတ္ထ ယံ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ. တံ တီသု အဝေစ္စပ္ပသာဒေသု. ယံ သီလံ, တံ သဒ္ဓိန္ဒြိယေသု. ယော စာဂေါ, သော စတူသု [Pg.281] ဈာနေသု. ယာ ပညာ, သာ သစ္စေသု, သတိ သဗ္ဗတ္ထဂါမိနီ. တဿ သေက္ခဿ ဘဒ္ဒိကာ ဘတိ, ဘဒ္ဒိကော အဘိသမ္ပရာယော. တဿ သမ္မုဋ္ဌဿတိကဿ သီလံ ကရောန္တဿ န ကာယသမ္မုဋ္ဌဿတိတာယ တာနိ ဝါ ဣန္ဒြိယာနိ တံ ဝါ ကုသလမူလံ ကမ္မဝိပါကံ ဘဝတိ. တဿ တိကဿ အတ္ထနိဒ္ဒေသော. တတ္ထ သဒ္ဓါ သီလံ စာဂေါ ပညာ စတ္တာရော ဓမ္မာ. ယာ သဒ္ဓါ ယာ စ ပညာ, ဣဒံ မနောသုစရိတံ. ယံ သီလံ, ဣဒံ ကာယိကံ ဝါစသိကံ သုစရိတံ. ယော စာဂေါ, ဣဒံ စေတသိကံ အလောဘော သုစရိတံ. ဣတိ စိတ္တေ ဂဟိတေ ပဉ္စက္ခန္ဓာ ဂဟိတာ ဘဝန္တိ. ဣမေဟိ ဓမ္မေဟိ သုစရိတံ ဣဒံ ဒုက္ခဉ္စ အရိယသစ္စံ ပဒဋ္ဌာနံ မဂ္ဂဿ.

องค์แห่งพระโสดาบันชื่อว่าบริบูรณ์ในภูมิที่ไม่มีทุกข์ ในภูมินั้นนั่นเอง พระอริยบุคคลทั้งหลายชื่อว่าทรงไว้ซึ่งเสกขศีล ในภูมินั้นนั่นเอง ปัญญาที่อ่อนชื่อว่าปัญญินทรีย์ ในภูมินั้นนั่นเอง ความไม่ยึดมั่นในขันธ์ทั้งหลายมีอยู่ นี้ชื่อว่าจาคะ เพราะเหตุนั้น ศรัทธาพึงแสดงด้วยจาคอธิษฐาน ความไม่เชื่อที่เป็นทิฏฐิวิปลาสเพราะความเป็นผู้มีภพมากของภิกษุนั้น พึงเป็นทิฏฐินั้นเอง ทิฏฐินั้นถูกยึดมั่นไว้เพราะความประมาทในนัยและอุปธิ ในเรื่องนั้น สัทธินทรีย์ ผู้ใดจะบำเรอกามเช่นนี้ การสละคืนบาปที่ปรากฏไม่ใช่จาคอธิษฐาน ด้วยปัญญินทรีย์ ย่อมเป็นปัญญาธิษฐาน ด้วยศีล ย่อมเป็นอุปสมอธิษฐาน ธรรม 4 ประการนี้คือ ศรัทธา ศีล จาคะ และปัญญา ย่อมเจริญศีล ในบรรดาธรรมเหล่านั้น บุคคลย่อมข้ามโอฆะได้ด้วยศรัทธา ศีลใดมีอยู่ ศีลนี้ชื่อว่าอัปปมาทะ จาคะใดมีอยู่ จาคะนี้ชื่อว่าเป็นกิจของปัญญา ปัญญาใดมีอยู่ ปัญญานี้ชื่อว่าปัญญินทรีย์ ในบรรดาธรรมเหล่านั้น สัทธินทรีย์ใดมีอยู่ สัทธินทรีย์นั้นย่อมมีในความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหว 3 ประการ ศีลใดมีอยู่ ศีลนั้นย่อมมีในผู้ไม่มีศรัทธา จาคะใดมีอยู่ จาคะนั้นย่อมมีในฌาน 4 ปัญญาใดมีอยู่ ปัญญานั้นย่อมมีในสัจจะทั้งหลาย สติย่อมเป็นไปในที่ทั้งปวง เสกขบุคคลนั้นมีเสบียงบุญที่ดี มีคติเบื้องหน้าดี สำหรับบุคคลผู้มีสติหลงลืมมากเมื่อรักษาศีล เพราะความที่สติหลงลืมในกาย อินทรีย์เหล่านั้น หรือกุศลมูลนั้น หรือวิบากของกรรม ย่อมไม่เป็นไป การแสดงอรรถของติกะนั้นพึงมี ในพระสูตรนั้น ศรัทธา ศีล จาคะ ปัญญา เป็นธรรม 4 ประการ ศรัทธาใดและปัญญาใดมีอยู่ นี้ชื่อว่ามโนสุจริต ศีลใดมีอยู่ นี้ชื่อว่ากายสุจริตและวจีสุจริต จาคะใดมีอยู่ นี้ชื่อว่าเจตสิกคืออโลภสุจริต เมื่อจิตถูกถือเอาแล้ว ขันธ์ 5 ก็ชื่อว่าถูกถือเอาแล้วด้วย ด้วยธรรมเหล่านี้ชื่อว่าสุจริต และทุกข์ในไตรภูมินี้ชื่อว่าอริยสัจ เป็นปทัฏฐานของมรรค

၈၇. တတ္ထ ကတမော ဝိစယော ဟာရော? ယာ စ သဒ္ဓါ ယဉ္စ သီလံ. တံ ကိဿ ကရောတိ? ယာ သဒ္ဓါ တာယ ဘဂဝန္တံ အနုဿရတိ မတ္တေနပိ ဟတ္ထိနာ သမာဂတာ, အဿ ဘော ကုက္ကုရာ သဗ္ဗံ သီလေန နပ္ပဋိပဇ္ဇတိ ကာယေန ဝါ ဝါစာယ ဝါ ဌာနံ ဝိသာရဒေါ ဘဝတီတိ အဝိပ္ပဋိသာရီ ပညာ ယဿ ပညတ္တံ ဥပဋ္ဌပေတိ. တဿ အခဏ္ဍဿ သီလံ ယံ န ပစ္ဆိ တဿံ မောဟဿ အကုသလစိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသဟဂတံ ဝါ, အယံ ဝိစယော ဟာရော. ဓမ္မဝါဒိနော ဘဒ္ဒိကာရာတိ ဘဝိဿတိ အတ္ထိ ဧသာ ယုတ္တိ.

๘๗. ในบรรดาหารเหล่านั้น วิจยหารคืออะไร? ศรัทธาใดและศีลใดมีอยู่ ศรัทธาและศีลนั้นกระทำอะไร? ศรัทธาใดมีอยู่ ด้วยศรัทธานั้น บุคคลย่อมนึกถึงพระผู้มีพระภาค แม้เมื่อเผชิญกับช้างตกมัน ดูก่อนสุนัขทั้งหลาย (เป็นคำเปรียบเปรย) พึงเป็นไปในภูมิแห่งหารสัมปัตติ ไม่ประพฤติทุกสิ่งด้วยศีล ด้วยกายหรือด้วยวาจา ความเป็นผู้แกล้วกล้าด้วยเหตุย่อมมี ด้วยเหตุนี้ ผู้ไม่เดือดร้อนใจย่อมตั้งปัญญาให้เกิดขึ้นแก่พระสูตรนั้นด้วยปัญญา ศีลที่ไม่ขาดของผู้นั้น ศีลใดไม่ขาด อกุศลจิตที่ประกอบด้วยมิจฉาทิฏฐิย่อมเกิดขึ้นแก่โมหะของผู้นั้น นี้ชื่อว่าวิจยหาร ธรรมวาทีทั้งหลายเป็นผู้กระทำสิ่งที่เจริญ ยุตติหารเช่นนี้มีอยู่

တတ္ထ ကတမော ပဒဋ္ဌာနော ဟာရော? ယမိဒံ စိတ္တံ ဒီဃရတ္တံ ပရိဘာဝိတံ သဒ္ဓါယ သီလေန စာဂေန ပညာယ သမာဓိနာ ပဌမဇ္ဈာနဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ယာ သဒ္ဓါ အဿ အနာဝိလသင်္ကပ္ပော, တံ ဒုတိယဇ္ဈာနဿ ပဒဋ္ဌာနံ. တီဏိ စ အဝေစ္စပ္ပသာဒါ ယံ သီလံ, တံ အရိယကန္တံ, တံ သီလက္ခန္ဓဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ယာ ပညာ, သာ ပညာက္ခန္ဓဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ဣမေ စ ဓမ္မာ ဣဒဉ္စ စိတ္တံ ဧကောဒိဘူတသမာဓိဿ ပဒဋ္ဌာနံ. သဒ္ဓါ သဒ္ဓိန္ဒြိယဿ ပဒဋ္ဌာနံ. စာဂေါ သမာဓိန္ဒြိယဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ပညာ ပညိန္ဒြိယဿ ပဒဋ္ဌာနံ. သဒ္ဓါ စ ပညာ စ ဝိပဿနာ ပဒဋ္ဌာနံ. သီလဉ္စ စာဂေါ စ သမထဿ ပဒဋ္ဌာနံ. သဒ္ဓါ စ ပညာ စ အဝိဇ္ဇာ ဝိရာဂါယ ပညာဝိမုတ္တိယာ ပဒဋ္ဌာနံ. သီလဉ္စ စာဂေါ စ ရာဂဝိရာဂါယ စေတောဝိမုတ္တိယာ ပဒဋ္ဌာနံ.

ในบรรดาหารเหล่านั้น ปทัฏฐานหารคืออะไร? จิตใดนี้ที่อบรมมาตลอดกาลนานด้วยศรัทธา ศีล จาคะ ปัญญา และสมาธิ จิตนั้นเป็นปทัฏฐานของปฐมฌาน ศรัทธาใดพึงมี (แก่ผู้นั้น) ความดำริที่ไม่ขุ่นมัวนั้นเป็นปทัฏฐานของทุติยฌาน ศีลใดมีอยู่ด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระรัตนตรัย ๓ ประการ ศีลนั้นเป็นที่รักของพระอริยะ ความเลื่อมใสนั้นเป็นปทัฏฐานของสีลขันธ์ ปัญญาใดมีอยู่ ปัญญานั้นเป็นปทัฏฐานของปัญญากขันธ์ ธรรมเหล่านี้และจิตนี้เป็นปทัฏฐานของสมาธิอันเป็นธรรมเอกผุดขึ้น ศรัทธาเป็นปทัฏฐานของสัทธินทรีย์ จาคะเป็นปทัฏฐานของสมาธินทรีย์ ปัญญาเป็นปทัฏฐานของปัญญินทรีย์ ศรัทธาและปัญญาเป็นปทัฏฐานของวิปัสสนา ศีลและจาคะเป็นปทัฏฐานของสมถะ ศรัทธาและปัญญาเป็นปทัฏฐานของปัญญาวิมุตติเพื่อความสำรอกอวิชชา ศีลและจาคะเป็นปทัฏฐานของเจโตวิมุตติเพื่อความสำรอกราคะ

တတ္ထ ကတမော လက္ခဏော ဟာရော? ဝိညာဏေ ဝုတ္တေ သဒ္ဓါသတိဘာဝိတေ သဗ္ဗေ ပဉ္စက္ခန္ဓာ ဝုတ္တာ ဘဝန္တိ. သဒ္ဓါယ ဘဏိတာယ သဗ္ဗာနိ သတ္တ ဓနာနိ ဘဏိတာနိ ဟောန္တိ သဒ္ဓါဓနံ…ပေ… သီလက္ခန္ဓေ ဝုတ္တေ သမာဓိက္ခန္ဓော စ ပညာက္ခန္ဓော စ ဝုတ္တာ ဘဝန္တိ. ယံ တံ စိတ္တံ ဒီဃရတ္တံ ပရိဘာဝိတံ ပစ္ဆိမကေ [Pg.282] ကာလေ န တဒနုပရိဝတ္တိ ဘဝိဿတီတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ. တတ္ထ သညာပိ တဒနုပရိဝတ္တိနီ ဘဝတိ. ယေပိ တဇ္ဇာတိကာ ဓမ္မာ, တေပိ တဒနုပရိဝတ္တိနော ဘဝန္တိ. ရူပသညာ ရူပသဉ္စေတနာနုပဿနမနသိကာရော ဧဝံ ဆန္နံ အာယတနာနံ ဝိညာဏကာယေ, အယံ လက္ခဏော ဟာရော.

ในบรรดาหารเหล่านั้น ลักขณหารเป็นไฉน? เมื่อกล่าวถึงวิญญาณ เมื่อเจริญศรัทธาและสติ ขันธ์ 5 ทั้งหมดก็ชื่อว่าถูกกล่าวถึงแล้ว เมื่อกล่าวถึงศรัทธา อริยทรัพย์ 7 ประการทั้งหมดก็ชื่อว่าถูกกล่าวถึงแล้ว คือ ศรัทธาธนะ... เป็นต้น เมื่อกล่าวถึงศีลขันธ์ สมาธิขันธ์และปัญญาขันธ์ก็ชื่อว่าถูกกล่าวถึงแล้ว ข้อที่ว่า จิตใดที่อบรมมาเป็นเวลานาน ในกาลภายหลัง (จิตนั้น) จักไม่เป็นไปตาม (การอบรม) นั้น มิใช่ฐานะที่มีได้ ในพระธรรมเทศนานั้น แม้สัญญาก็ย่อมเป็นไปตาม (จิต) นั้น แม้ธรรมเหล่าใดที่มีกำเนิดเช่นเดียวกัน (กับจิตนั้น) ธรรมเหล่านั้นก็ย่อมเป็นไปตาม (จิต) นั้น รูปสัญญา รูปสัญเจตนา และการมนสิการพิจารณาเนืองๆ ย่อมเป็นไปตามวิญญาณกายของอายตนะ 6 อย่างนี้ นี้ชื่อว่าลักขณหาร

တတ္ထ ကတမော စတုဗျူဟော ဟာရော? ဣဓ သုတ္တေ ဘဂဝတော ကော အဓိပ္ပာယော? ယေ ဘဒ္ဒိကံ ဘတိံ အာကင်္ခေယျ ဘဒ္ဒိကဉ္စ အဘိသမ္ပရာယံ, တေ သဒ္ဓံ သီလံ စာဂံ ပညဉ္စ မနသိ ကရိဿန္တိ, အယံ အဓိပ္ပာယော. ယေ စညေပိ သတ္တာ တထာဂတဿ သမ္မုခံ န ပဋိယုဇ္ဈန္တေ, ဣမံ ဓမ္မံ သောတာ အဝိပ္ပဋိသာရတော ကာလံ ကရိဿန္တီတိ, အယံ အဓိပ္ပာယော.

ในบรรดาหารเหล่านั้น จตุพยูหหารเป็นไฉน? ในพระสูตรนี้ พระประสงค์ของพระผู้มีพระภาคคืออะไร? ชนเหล่าใดพึงปรารถนาเสบียงคือบุญที่เจริญ และพึงปรารถนาสัมปรายภพที่เจริญ ชนเหล่านั้นจักมนสิการศรัทธา ศีล จาคะ และปัญญา นี้คือพระประสงค์ และสัตว์เหล่าอื่นเหล่าใดไม่คัดค้านต่อหน้าพระตถาคต เมื่อได้ฟังธรรมนี้แล้ว จักทำกาละด้วยความไม่เดือดร้อนใจ นี้คือพระประสงค์

၈၈. တတ္ထ ကတမော အာဝဋ္ဋော ဟာရော? ဣဒမ္ပိ စတ္တာရော ဓမ္မာ သဒ္ဓါ စ ပညာ စ အဿဒ္ဓိယဉ္စ အဝိဇ္ဇဉ္စ ဟနန္တိ. သီလဉ္စ စာဂေါ စ တဏှာ စ ဒေါသဉ္စ ဟနန္တိ. တဿ ဒွေ မူလာနိ ပဟီယန္တိ. ဒုက္ခံ နိဝတ္တေတိ အပ္ပဟီနဘူမိယဉ္စ ဒွိမူလာနိ ပဉ္စက္ခန္ဓာ. ဒွေ အရိယသစ္စာနိ သမထော စ ဝိပဿနာ စ. ဒွိန္နံ မူလာနံ ပဟာနံ. ဣမာနိ ဒွေ သစ္စာနိ နိရောဓော စ မဂ္ဂေါ စ. အယံ အာဝဋ္ဋော ဟာရော.

๘๘. ในบรรดาหารเหล่านั้น อาวฏฏะหารเป็นไฉน? แม้ในพระสูตรนี้ ธรรม ๔ ประการคือ ศรัทธาและปัญญา ย่อมฆ่าความไม่เชื่อและอวิชชา. ศีลและจาคะ ย่อมฆ่าตัณหาและโทสะ. มูล ๒ ประการของอนาคามีบุคคลนั้นย่อมละได้. ย่อมให้ทุกขสัจกลับ. และในภูมิที่ยังไม่ละ มูล ๒ ประการสงเคราะห์เข้าในขันธ์ ๕. อริยสัจ ๒ ประการคือ สมถะและวิปัสสนา. การละมูล ๒ ประการย่อมมี. สัจจะ ๒ ประการเหล่านี้คือ นิโรธและมรรค. นี้คืออาวฏฏะหาร.

တတ္ထ ကတမော ဝိဘတ္တိ? ယံ တံ စိတ္တံ သဒ္ဓါပရိဘာဝိတံ…ပေ… သစေ ပုထုဇ္ဇနဿ တဿပိ ဘဒ္ဒိကာ ဘတိ ဘဝိဿတီတိ န ဧကံသေန တဿ ကမ္မံ ဒိဋ္ဌေယေဝ ဓမ္မေ ဝိပါကန္တိ ပစ္စေဿတိ, အပရမှိ ဝါ ပရိယာယေ ဘဝိဿတိ. ယံ ဝါ အတီတံ ဝိပါကာယ ပစ္စုပဋ္ဌိတံ, တပ္ပစ္စယာနိ စေတာနိ, ယေ ယထာ မဟာကမ္မဝိဘင်္ဂေ ‘‘တေနာယံ ဝိဘဇ္ဇဗျာကရဏိယော နိဒ္ဒေသော ဓမ္မစာရိနော ယာ ဘဒ္ဒိကာ ဘတီ’’တိ.

ในบรรดาหารเหล่านั้น วิภัตติหารเป็นไฉน? จิตใดอันศรัทธาอบรมแล้ว... (ละไว้)... ถ้าเสบียงคือบุญที่ดีจักมีแก่ปุถุชนนั้น เขาย่อมไม่เชื่อโดยส่วนเดียวว่า กรรมของเขานั้นเป็นวิบากในธรรมที่เห็นแล้วนั่นเอง หรือจักมีในภพอื่น. หรือกรรมใดที่เป็นอดีตตั้งอยู่เฉพาะเพื่อวิบาก วิบากเหล่านั้นมีกรรมนั้นเป็นปัจจัย. พระสูตรเหล่าใดที่ตรัสไว้ในมหากัมมวิภังค์โดยอาการใด เพราะเหตุนั้น การแสดงนี้ว่า 'เสบียงที่ดีของธรรมจารี' นี้จึงชื่อว่าวิภัชชัพยากรณีย์.

တတ္ထ ကတမာ ပရိဝတ္တနာ? အဿဒ္ဓိယံ ဒုဿီလျံ ယံ မစ္ဆေရံ ဒုပ္ပညံ စ ယဉ္စ ပဋိပက္ခေန ပဟီနာ ဘဝန္တိ, အယံ ပရိဝတ္တနာ.

ในบรรดาหารเหล่านั้น ปริวัตตะหารเป็นไฉน? ความไม่เชื่อ ความไม่มีศีล ความตระหนี่ และความไม่มีปัญญาใดๆ ที่ละได้ด้วยธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ นี้คือปริวัตตะหาร.

တတ္ထ ကတမံ ဝေဝစနံ? ယံ တံ စိတ္တံ ဒီဃရတ္တံ ပရိဘာဝိတံ စိတ္တံ မနောဝိညာဏံ…ပေ… ယံ သဒ္ဓါဗလံ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ, ယံ သီလံ တံ သုစရိတံ, သံယမော နိယမော ဒမော ခန္ဓတာ ဣမာနိ တဿ ဝေဝစနာနိ. ယော စာဂေါ သော ပဋိနိဿဂ္ဂေါ အလောဘော ဝေါသဂ္ဂေါ စာဂေါယိဋ္ဌာနံ. ယာ ပညာ သာ ပညတ္တာ ပညပ္ပဘာ ပညိန္ဒြိယံ ပညာဗလံ.

ในบรรดาหารเหล่านั้น เววจนะหารคืออะไร? จิตใดอันอบรมแล้วตลอดกาลนาน จิตนั้นชื่อว่ามโนวิญญาณ... (ละไว้)... สัทธาพละ สัทธินทรีย์ ศีลใดมีอยู่ สิ่งนั้นชื่อว่าสุจริต ความสำรวม ความระเบียบ ความข่ม ความเป็นขันธ์ เหล่านี้เป็นไวพจน์ของจิตนั้น จาคะใดมีอยู่ จาคะนั้นชื่อว่าปฏินิสสัคคะ อโลภะ โวสสัคคะ จาคะ ยิฏฐานะ ปัญญาใดมีอยู่ ปัญญานั้นชื่อว่าปัญญัตตา ปัญญาปภา ปัญญินทรีย์ ปัญญาพละ

တတ္ထ [Pg.283] ကတမာ ပညတ္တိ? ယံ တံ စိတ္တံ ဗီဇံ ပညတ္တိယာ ပညတ္တံ. ပရိဘာဝနာ ဝါသနာ ပညတ္တိယာ ပညတ္တိ. သဒ္ဓါ ပသာဒပညတ္တိယာ ပညတ္တာ. သီလံ သုစရိတပညတ္တိယာ ပညတ္တံ. စာဂေါ ပုညကိရိယပညတ္တိယာ ပညတ္တော. ပညာ ဝီမံသပညတ္တိယာ ပညတ္တာ. ဣမေ တယော ဓမ္မာ သဒ္ဓါ သီလံ စာဂေါ ပညဝတော ပါရိသုဒ္ဓိံ ဂစ္ဆန္တိ.

ในบรรดาหารเหล่านั้น ปัญญัตติหารคืออะไร? จิตอันเป็นพืชนั้น อันท่านบัญญัติไว้ด้วยบัญญัติ การอบรมอันท่านบัญญัติไว้ด้วยวาสนาบัญญัติ ศรัทธาอันท่านบัญญัติไว้ด้วยปสาทบัญญัติ ศีลอันท่านบัญญัติไว้ด้วยสุจริตบัญญัติ จาคะอันท่านบัญญัติไว้ด้วยปุญญกิริยาบัญญัติ ปัญญาอันท่านบัญญัติไว้ด้วยวิมังสาบัญญัติ ธรรม ๓ ประการเหล่านี้คือ ศรัทธา ศีล จาคะ ย่อมถึงความบริสุทธิ์แก่ผู้มีปัญญา

တတ္ထ ကတမော ဩတရဏော? ယံ စိတ္တံ, တံ ခန္ဓေသု ဝိညာဏက္ခန္ဓော, ဓာတူသု မနောဝိညာဏဓာတု, အာယတနေသု မနာယတနံ. ယေ စတ္တာရော ဓမ္မာ, တေ ခန္ဓေသု သင်္ခါရက္ခန္ဓေ ပရိယာပန္နာ…ပေ… ဓာတူသု အာယတနေသု.

ในบรรดาหารเหล่านั้น โอตรณะหารคืออะไร? จิตใดมีอยู่ จิตนั้นในขันธ์ทั้งหลายเป็นวิญญาณขันธ์ ในธาตุทั้งหลายเป็นมโนวิญญาณธาตุ ในอายตนะทั้งหลายเป็นมนายตนะ ธรรม ๔ ประการเหล่าใดมีอยู่ ธรรมเหล่านั้นในขันธ์ทั้งหลายนับเนื่องในสังขารขันธ์... (ละไว้)... ในธาตุทั้งหลายและในอายตนะทั้งหลายก็นับเนื่องในธัมมายตนะ

တတ္ထ ကတမော သောဓနော ဟာရော? ဣဒံ ဘဂဝတော ဘာသိတံ မဟာနာမေန သက္ကေန ပုစ္ဆိတေန သဗ္ဗံ တံ နိယုတ္တံ.

ในบรรดาหารเหล่านั้น โสธนะหารคืออะไร? พระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสแล้วแก่พระมหานามะศากยะผู้ทูลถาม ข้อความทั้งหมดนั้นย่อมสอดคล้องกัน

တတ္ထ ကတမော အဓိဋ္ဌာနော? ဣဒံ စိတ္တံ ဝေမတ္တတာယ ပညတ္တံ အကုသလေဟိ စိတ္တေဟိ အပရိဘာဝိတေဟိ ပရိဘာဝိတန္တိ ယာနိ ပုန ပရိဘာဝိတာနိ အညေသမ္ပိ တတ္ထ ဥပါဒါယ ပညတ္တံ သဗ္ဗေပိမေ စတ္တာရော ဓမ္မာ ဧကတ္တတာယ ပညတ္တာ. ဘဒ္ဒိကာ ဘတီတိ ကာမဘောဂိနော တေဝ ရူပဓာတု အရူပဓာတု မနုဿာတိ သဗ္ဗာ ဘဒ္ဒိကာ ဘတိ တဒေဝ ကထာယ ပညတ္တံ, အယံ ပညတ္တိ.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น อธิฏฐานหาระเป็นอย่างไร? จิตนี้ถูกบัญญัติไว้โดยความต่างกันว่า จิตที่ถูกอบรมแล้วด้วยอกุศลจิตทั้งหลายที่ยังไม่ได้อบรม อนึ่ง อกุศลจิตเหล่าใดที่ถูกอบรมแล้ว ในอธิฏฐานหาระนั้น แม้ธรรมเหล่าอื่นก็ถูกบัญญัติไว้โดยอาศัยธรรมเหล่านั้น ธรรมทั้ง ๔ เหล่านี้ทั้งหมดถูกบัญญัติไว้โดยความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. คำว่า ภัททิกา ภติ ได้แก่ ผู้บริโภคกามเหล่านั้นนั่นเอง ทั้งรูปธาตุ อรูปธาตุ และมนุษย์ ทั้งหมดคือภัททิกาภติ สิ่งนั้นนั่นเองถูกบัญญัติไว้ด้วยคำกล่าว นี้คือปัญญัตติหาระ

တတ္ထ ကတမော ပရိက္ခာရော? စိတ္တဿ ဣန္ဒြိယာနိ ပစ္စယော အာဓိပတေယျပစ္စယတာယ မနသိကာရော. ဟေတုပစ္စယတာယ ပစ္စယော. သဒ္ဓါယ လောကိကာ ပညာ ဟေတုပစ္စယတာယ ပစ္စယော. ယောနိသော စ မနသိကာရော ပစ္စယော. သီလဿ ပတိရူပဒေသဝါသော ပစ္စယော. အတ္တသမ္မာပဏိဓာနဉ္စ ဟေတု. စာဂဿ အလောဘော ဟေတု. အဝိပ္ပဋိသာရော စ ဟေတုပစ္စယော. ပညာ ပရတော စ ဃောသော အဇ္ဈတ္တဉ္စ ယောနိသော မနသိကာရော ဟေတုပစ္စယော စ.

ในบรรดาหารเหล่านั้น ปริกขาระหารคืออะไร? อินทรีย์ทั้งหลายเป็นปัจจัยของจิตด้วยความเป็นอธิปติปัจจัย. มนสิการเป็นปัจจัยด้วยความเป็นเหตุปัจจัย. โลกิยปัญญาด้วยศรัทธาเป็นปัจจัยด้วยความเป็นเหตุปัจจัย. และการมนสิการโดยแยบคายเป็นปัจจัย. การอยู่ในประเทศที่สมควรเป็นปัจจัยของศีล. และการตั้งตนไว้ชอบเป็นเหตุ. อโลภะเป็นเหตุของจาคะ. และความไม่เดือดร้อนใจเป็นเหตุปัจจัย. ปัญญาก็ดี เสียงจากผู้อื่นก็ดี และการมนสิการโดยแยบคายในภายในก็ดี เป็นทั้งเหตุและปัจจัย.

တတ္ထ ကတမော သမာရောပနော? ယံ တံ စိတ္တံ ဒီဃရတ္တံ ပရိဘာဝိတန္တိ စေတသိကာပိ. ဧတ္ထ သဗ္ဗေ ဓမ္မာ ပရိဘာဝိတာ ဘဒ္ဒိကာ တေ ဘတိ ဘဝိဿတိ, ဘဒ္ဒိကာ ဥပပတ္တိကော အဘိသမ္ပရာယော. ဣတိ ယေ ကေစိ မနုဿကာ ဥပဘောဂပရိဘောဂါ သဗ္ဗေ ဘဒ္ဒိကာ ဘတိယေဝ, အယံ သမာရောပနော.

ในบรรดาหารเหล่านั้น สมาโรปนะหารคืออะไร? จิตใดอันอบรมแล้วตลอดกาลนาน แม้เจตสิกทั้งหลายก็อันอบรมแล้ว (ดังนี้). ในพระสูตรนี้ เมื่อธรรมทั้งหลายทั้งปวงอันอบรมแล้ว เสบียงที่ดีจักมีแก่ท่าน, ปฏิสนธิที่ดีและภพหน้าอันดีจักมี. ดังนี้. เครื่องอุปโภคบริโภคของมนุษย์อย่างใดอย่างหนึ่งที่มีอยู่ ทั้งหมดชื่อว่าเป็นเสบียงที่ดีนั่นเอง. นี้คือสมาโรปนะหาร.

၈၉. ဥဒ္ဓံ [Pg.284] အဓော သဗ္ဗဓိ ဝီတရာဂေါတိ ဂါထာ. တတ္ထ ကိံ ဥဒ္ဓံ နာမ? ယံ ဣတော ဥဒ္ဓံ ဘဝိဿတိ အနာဂါမီ, ဣဒံ ဥဒ္ဓံ. အဓော နာမ ယမတိက္ကန္တမတီတံ, ဣဒမဝေါစ အပဒါနတန္တိ ဥဒ္ဓံ. တတ္ထ အတီတေန သဿတဒိဋ္ဌိ ပုဗ္ဗန္တာကပ္ပိကာနံ အပရန္တဒိဋ္ဌိ ကေသဉ္စိ, ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိံ ယံ ဝုတ္တကပ္ပိကာနံ ဣမာ စေဝ ဒိဋ္ဌိယော ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ စ သဿတဒိဋ္ဌိ စ. တတ္ထာယံ သဿတဒိဋ္ဌိ ဣမာနိ ပန္နရသ ပဒါနိ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ သဿတံ ဘဇန္တိ. ရူပဝန္တံ မေ အတ္တာ, အတ္တနိ မေ ရူပံ, ရူပံ မေ အတ္တာတိ ယဒုစ္စတေ ပညံ ပရိဒဟန္တိ. ယာ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ သာ ပဉ္စသတာနိ ဥစ္ဆေဒံ ဘဇန္တိ. တေ ‘‘တံ ဇီဝံ တံ သရီရ’’န္တိ ပဿန္တိ, ရူပံ မေ အတ္တာတိ တထာရူပါ စတုဗ္ဗိဓာ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဥစ္ဆေဒေန စ သဿတေန စ. ဧဝံ ပဉ္စသု ခန္ဓေသု ဝီသတိဝတ္ထုကာယ ဒိဋ္ဌိယာ ပန္နရသ ပဒါနိ ပုဗ္ဗန္တံ ဘဇန္တိ. သဿတဒိဋ္ဌိယာ ပဉ္စ ပဒါနိ အပရန္တံ ဘဇန္တိ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိယာ. တတ္ထ ‘‘အယမဟမသ္မီ’’တိ ပဿန္တာ ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, သော ဥစ္ဆေဒဝါဒီ ရူပဝန္တဉ္စ အတ္တာနံ, အတ္တနိ စ ရူပံ, ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာတိ သော ပဿတိ စာတိ ဣတိ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ စ, အတ္တတော ပဋိဿရတိ သဿတဒိဋ္ဌိ ပုဗ္ဗန္တတော စ ပဋိဿရတိ. ‘‘အယမဟမသ္မီ’’တိ န သမနုပဿတိ. တဿ ဒိဋ္ဌာသဝါ ပဟာနံ ဂစ္ဆန္တိ. ယော တီသု အဒ္ဓါသု ပုဗ္ဗန္တေ စ အပရန္တေ စ တေန တေန နိဒ္ဒိဋ္ဌာနေန ဥဒ္ဓံ အဓော သဗ္ဗဓိ ဝီတရာဂေါ ‘‘အဟမသ္မီ’’တိ န အနုပဿတီတိ ဣမိနာ ဒွါရေန ဣမိနာ ပယောဂေန ဣမိနာ ဥပါယေန ဣဒံ ဒဿနဘူမိ စ သောတာပတ္တိဖလဉ္စ သော အရိယော ပယောဂေါ အနဘာဝံဂတေန သံသာရေန အပုနဗ္ဘဝါတိ ယော ကောစိ အရိယော ပယောဂေါ ပုနဗ္ဘဝါယ မုဒူနိ ဝါ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ မဇ္ဈာနိ အဓိမတ္တာနိ ဝါ သဗ္ဗံ အပုနဗ္ဘဝပ္ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တိ. အဟန္တိ ဒိဋ္ဌောဃော ကာမောဃော ဘဝေါဃော အဝိဇ္ဇောဃော စ ဩဓိသော. တတ္ထ ဒေသနာဟာရေန စတ္တာရိ သစ္စာနိ ပဉ္စဟိ ဣန္ဒြိယေဟိ သောတာပတ္တိဖလေန စ ဒွေ သစ္စာနိ မဂ္ဂေါ စ နိရောဓော စ. သက္ကာယသမုဒယေန ဒွေ သစ္စာနိ ဒုက္ခဉ္စ သမုဒယော စ, အယံ ဒေသနာ ဟာရော.

๘๙. คาถาว่า 'อุทธัง อโธ สัพพธิ วีตราโค' (เบื้องบน เบื้องล่าง ในที่ทั้งปวง ปราศจากราคะ) มีอยู่. ในคาถานั้น อะไรชื่อว่าอุทธัง? สภาวะใดจักมีในเบื้องหน้า (อนาคต) จากปัจจุบันนี้ที่ยังไม่ถึง นี้ชื่อว่าอุทธัง. ที่ชื่อว่าอโธ (เบื้องล่าง) คือสภาวะใดที่เป็นอดีตล่วงไปแล้ว คำนี้ (พระผู้มีพระภาค) ได้ตรัสไว้แล้ว. อปทานปาฬิชื่อว่าอุทธัง. ในคาถานั้น ด้วยสภาวะที่เป็นอดีต สัสสตทิฏฐิย่อมมีแก่พวกปุพพันตากัปปิกะ (ผู้กำหนดส่วนเบื้องต้น). อปรันตทิฏฐิย่อมมีแก่ชนบางพวก. อุจเฉททิฏฐิใดที่พวกวุตตกัปปิกะยึดถือ. ทิฏฐิเหล่านี้คืออุจเฉททิฏฐิและสัสสตทิฏฐิย่อมมี. ในบรรดาทิฏฐิเหล่านั้น สัสสตทิฏฐินี้ก็ดี บท ๑๕ ประการเหล่านี้ก็ดี สักกายทิฏฐิก็ดี ย่อมเข้าถึงสัสสตทิฏฐิ (ความเห็นว่าเที่ยง). ที่กล่าวว่า 'อัตตาของเรามีรูป, อัตตาของเราคือรูป, รูปของเราคืออัตตา' ดังนี้ ย่อมแผดเผาปัญญา. อุจเฉททิฏฐิใดมีอยู่ อุจเฉททิฏฐินั้นก็ดี ทิฏฐิ ๕ ประการก็ดี ย่อมเข้าถึงอุจเฉททิฏฐิ (ความเห็นว่าขาดสูญ). มิจฉาทิฏฐิเหล่านั้นย่อมเห็นว่า 'นั่นคือชีวะ นั่นคือสรีระ' ดังนี้. 'รูปคืออัตตาของเรา' ดังนี้ สักกายทิฏฐิที่มีลักษณะเช่นนั้นมี ๔ ประการ ด้วยอำนาจอุจเฉททิฏฐิและสัสสตทิฏฐิ. อย่างนี้ ในขันธ์ ๕ ในทิฏฐิที่มีวัตถุ ๒๐ บท ๑๕ ประการย่อมเข้าถึงส่วนเบื้องต้น (ปุพพันตะ). บท ๕ ประการในสัสสตทิฏฐิย่อมเข้าถึงส่วนเบื้องปลาย (อปรันตะ). บท ๕ ประการในอุจเฉททิฏฐิย่อมเข้าถึงส่วนเบื้องปลาย. ในบรรดามิจฉาทิฏฐินั้น ชนผู้เห็นว่า 'เราเป็นนี่' ดังนี้ ย่อมพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา. บุคคลนั้นเป็นอุจเฉทวาที ย่อมเห็นว่าอัตตามีรูป, และในอัตตามีรูป, หรือในรูปมีอัตตา ดังนี้. เขาย่อมเห็นด้วยอุจเฉททิฏฐิ และระลึกโดยความเป็นอัตตา ส่วนสัสสตทิฏฐิย่อมระลึกโดยความเป็นส่วนเบื้องต้น. บุคคลผู้ไม่พิจารณาเห็นว่า 'เราเป็นนี่' ดังนี้ ทิฏฐาสวะทั้งหลายของบุคคลนั้นย่อมถึงการละ. บุคคลใดในกาลทั้ง ๓ คือในส่วนเบื้องต้นก็ดี ในส่วนเบื้องปลายก็ดี ในส่วนเบื้องต้นและส่วนเบื้องปลายก็ดี ด้วยการแสดงนั้นๆ เป็นผู้ปราศจากราคะทั้งในเบื้องบน (อนาคต) เบื้องล่าง (อดีต) และในที่ทั้งปวง (ปัจจุบัน) ไม่พิจารณาเห็นเนืองๆ ว่า 'เราเป็น' ดังนี้ ด้วยทวารนี้ ด้วยความเพียรนี้ ด้วยอุบายนี้ ทัสสนภูมินี้ก็ดี และโสดาปัตติผลก็ดี พระอริยะนั้นผู้มีความเพียร เพราะสังสารวัฏถึงความไม่มีอีก จึงไม่มีการเกิดอีก ดังนี้. พระอริยะผู้มีความเพียรอย่างใดอย่างหนึ่ง เพื่อความไม่มีภพใหม่ อินทรีย์ทั้งหลายที่อ่อนก็ดี ที่ยิ่งก็ดี ทั้งหมดเป็นไปเพื่อการละภพใหม่. ในบทว่า 'อหัง' (เรา) โอฆะคือทิฏฐิ โอฆคือกาม โอฆะคือภพ และโอฆะคืออวิชชา มี ๔ ส่วน. ในบรรดาหารเหล่านั้น ด้วยเทศนาหาร (ทรงแสดง) อริยสัจ ๔ ด้วยอินทรีย์ ๕ และด้วยโสดาปัตติผล (ทรงแสดง) สัจจะ ๒ คือมรรคและนิโรธ. ด้วยเหตุแห่งสักกายะ (ทรงแสดง) สัจจะ ๒ คือทุกข์และสมุทัย. นี้คือเทศนาหาร.

တတ္ထ ကတမော ဝိစယော? ‘‘အယမဟမသ္မီ’’တိ အသမနုပဿန္တော တီဏိ ဒဿနပ္ပဟာတဗ္ဗာနိ သံယောဇနာနိ ပဇဟတိ. အယံ ဝိစယော.

ในบรรดาหารเหล่านั้น วิจยะหารคืออะไร? บุคคลผู้ไม่พิจารณาเห็นว่า 'เราเป็นนี่' ดังนี้ ย่อมละสังโยชน์ ๓ ประการที่พึงละด้วยทัสสนะ (โสดาปัตติมรรค). นี้คือวิจยะหาร.

တတ္ထ ကတမာ ယုတ္တိ? တိဝိဓာ ပုဂ္ဂလာ ကောစိ ဥဂ္ဃဋိတညူ ကောစိ ဝိပဉ္စိတညူ ကောစိ နေယျော. ဥဂ္ဃဋိတညူ တိက္ခိန္ဒြိယော စ တတော ဝိပဉ္စိတညူ မုဒိန္ဒြိယော တတော မုဒိန္ဒြိယေဟိ နေယျော. တတ္ထ ဥဂ္ဃဋိတညူ တိက္ခိန္ဒြိယတာယ ဒဿနဘူမိမာဂမ္မ [Pg.285] သောတာပတ္တိဖလံ ပါပုဏာတိ, ဧကဗီဇကော ဘဝတိ. အယံ ပဌမော သောတာပန္နော. ဝိပဉ္စိတညူ မုဒူဟိ ဣန္ဒြိယေဟိ ဒဿနဘူမိမာဂမ္မ သောတာပတ္တိဖလံ ပါပုဏာတိ, ကောလံကောလော စ ဟောတိ. အယံ ဒုတိယော သောတာပန္နော. တတ္ထ နေယျော ဒဿနဘူမိမာဂမ္မ သောတာပတ္တိဖလံ ပါပုဏာတိ, သတ္တက္ခတ္တုပရမော စ ဘဝတိ. အယံ တတိယော သောတာပန္နော.

ในบรรดาหารเหล่านั้น ยุตติหารคืออะไร? บุคคลมี ๓ ประเภท คือ อุคฆฏิตัญญู วิปจิตัญญู และเนยยะ. อุคฆฏิตัญญูมีอินทรีย์แก่กล้า, รองลงมาคือวิปจิตัญญูมีอินทรีย์อ่อน, รองลงมาคือเนยยะผู้มีอินทรีย์อ่อน. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น อุคฆฏิตัญญูเพราะความเป็นผู้มีอินทรีย์แก่กล้า อาศัยทัสสนภูมิ ย่อมบรรลุโสดาปัตติผล เป็นเอกพีชี. นี้คือโสดาบันประเภทที่หนึ่ง. วิปจิตัญญูอาศัยทัสสนภูมิด้วยอินทรีย์ทั้งหลายที่อ่อน ย่อมบรรลุโสดาปัตติผล และเป็นโกลังโกละ. นี้คือโสดาบันประเภทที่สอง. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น เนยยะอาศัยทัสสนภูมิ ย่อมบรรลุโสดาปัตติผล และเป็นสัตตักขัตตุปรมะ. นี้คือโสดาบันประเภทที่สาม.

အတ္ထိ ဧသာ ယုတ္တိ မုဒုမဇ္ဈာဓိမတ္တေဟိ ဣန္ဒြိယေဟိ မုဒုမဇ္ဈာဓိမတ္တံ ဘူမိံ သစ္ဆိကရေယျ သက္ကာယဒိဋ္ဌိပ္ပဟာနေန ဝါ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ ပဇဟတိ. အယံ ယုတ္တိ.

ยุตติหารนี้มีอยู่ (คือ) พึงทำให้แจ้งซึ่งภูมิที่อ่อน ปานกลาง และยิ่ง ด้วยอินทรีย์ที่อ่อน ปานกลาง และยิ่ง หรือย่อมละทิฏฐิทั้งหลายด้วยการละสักกายทิฏฐิ. นี้คือยุตติหาร.

တတ္ထ ကတမော ပဒဋ္ဌာနော? တတ္ထ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ သဗ္ဗမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ ပဒဋ္ဌာနံ. သက္ကာယော နာမရူပဿ ပဒဋ္ဌာနံ. နာမရူပံ သက္ကာယဒိဋ္ဌိယာ ပဒဋ္ဌာနံ. ပဉ္စ ဣန္ဒြိယာနိ ရူပီနိ ရူပရာဂဿ ပဒဋ္ဌာနံ. သဠာယတနံ အဟံကာရဿ ပဒဋ္ဌာနံ. တတ္ထ ကတမော လက္ခဏော? ဒွီသု ဒိဋ္ဌီသု ပဟီနာသု တတ္ထ ဧကာ ဒိဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ ပဟာနံ ဂစ္ဆန္တိ. ဥဒ္ဓံ စ အဓော စ ဝီတရာဂေါ သဗ္ဗရဇနီယေသု ဝီတရာဂေါ ဟောတိ. တဇ္ဇာ ပရဘူမိယံ, ဣဒံ ပစ္စယန္တိ ယထာဘူတံ ပဿတိ. သော သဗ္ဗပဋိစ္စသမုပ္ပာဒံ အာမသတိ. အယံ လက္ခဏော ဟာရော.

ในบรรดาหารเหล่านั้น ปทัฏฐานหารคืออะไร? ในสูตรนั้น สักกายทิฏฐิเป็นปทัฏฐานของมิจฉาทิฏฐิทั้งปวง. สักกายะเป็นปทัฏฐานของนามรูป. นามรูปเป็นปทัฏฐานของสักกายทิฏฐิ. อินทรีย์ ๕ ที่เป็นรูปเป็นปทัฏฐานของรูปราคะ. สฬายตนะเป็นปทัฏฐานของอหังการ. ในบรรดาหารเหล่านั้น ลักขณหารคืออะไร? เมื่อทิฏฐิ ๒ อย่างถูกละแล้ว ในการละนั้น ทิฏฐิหนึ่งและทิฏฐิทั้งหลายย่อมถึงการละ. บุคคลผู้ปราศจากราคะทั้งเบื้องบนและเบื้องล่าง ย่อมเป็นผู้ปราศจากราคะในอารมณ์ที่น่ากำหนัดทั้งปวง. ในภูมิอื่นที่เกิดจากกิเลสนั้น ย่อมเห็นตามความเป็นจริงว่า 'สิ่งนี้มีปัจจัย' ดังนี้. เขาย่อมพิจารณาปฏิจจสมุปบาททั้งปวง. นี้คือลักขณหาร.

၉၀. တတ္ထ ကတမော စတုဗျူဟော ဟာရော? ဣမမှိ သုတ္တေ ဘဂဝတော ကော အဓိပ္ပာယော? ယေ သတ္တာ ယေ နာဘိရမိဿန္တိ, တေ ဒိဋ္ဌိပ္ပဟာနာယ ဝါယမိဿန္တိ. အယမေတ္ထ ဘဂဝတော အဓိပ္ပာယော. အယံ စတုဗျူဟော ဟာရော.

๙๐. ในบรรดาหารเหล่านั้น จตุพยูหหารคืออะไร? ในพระสูตรนี้ พระประสงค์ของพระผู้มีพระภาคคืออะไร? สัตว์เหล่าใดจักยินดีด้วยธรรมเทศนาใด สัตว์เหล่านั้นจักพยายามเพื่อละทิฏฐิ. นี้คือพระประสงค์ของพระผู้มีพระภาคในเรื่องนี้. นี้คือจตุพยูหหาร.

တတ္ထ ကတမော အာဝဋ္ဋော ဟာရော? ယာနိမာနိ မုဒူနိ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ တာနိ ဩရမ္ဘာဂိယာနိ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ. သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ သမူဟနန္တိ အဘိဇ္ဈာဗျာပါဒေါ စ ဘာဝနာကာရေန သေက္ခာယ ဝိမုတ္တိယာ ဗလံ သဒ္ဓါ, ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယာနိ ဒိဋ္ဌိဝသေန ဗလံ သဒ္ဓါ, ဝီရိယိန္ဒြိယံ အာရဘိတတ္တာ သတိန္ဒြိယံ ပဂ္ဂဟိတတ္တာ အစ္စန္တံ နိဋ္ဌံ ဂစ္ဆန္တိ. တတ္ထ ယာနိ ဣန္ဒြိယာနိ, အယံ မဂ္ဂေါ သံကိလေသပ္ပဟာနံ. အယံ နိရောဓော အာယတိံ အနုပ္ပာဒဓမ္မော, ဣဒံ ဒုက္ခံ. အယံ အာဝဋ္ဋော ဟာရော.

ในบรรดาหารเหล่านั้น อาวฏฏหารคืออะไร? อินทรีย์ ๕ ที่อ่อนเหล่านี้ เป็นอินทรีย์ ๕ ที่เป็นส่วนเบื้องต่ำ (โอรัมภาคิยะ). ย่อมถอนอภิชฌาและพยาบาทออกทั้งหมด. ศรัทธาเป็นกำลังในวิมุตติของพระเสขะโดยอาการแห่งภาวนา. ศรัทธาเป็นกำลังโดยอำนาจทิฏฐิในอุทธัมภาคิยสังโยชน์. สัตว์ทั้งหลายย่อมถึงความสำเร็จอย่างยิ่งเพราะความที่วิริยินทรีย์อันปรารภแล้วและเพราะความที่สติอินทรีย์อันประคองแล้ว. ในธรรมเทศนานั้น อินทรีย์ทั้งหลายใดมีอยู่ นี้คือมรรค คือการละกิเลส. นี้คือนิโรธ คือธรรมที่ไม่เกิดขึ้นอีกในภายหน้า. นี้คือทุกข์. นี้คืออาวฏฏหาร.

တတ္ထ ကတမော ဝိဘတ္တိ ဟာရော? ‘‘အယမဟမသ္မီ’’တိ ယော သမနုပဿတိ, သော စ ခေါ အဓိမတ္တေန လောကိကာ ယံ ဘူမိယံ န တု အရိယေန ပယောဂေန သော သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ပဇဟတိ. ယံ ဝုစ္စတိ တဇ္ဇာယ ဘူမိယာ အဓိမတ္တာယ. တတ္ထ တဇ္ဇာယ ဘူမိယံ ပဉ္စဟိ အာကာရေဟိ အဓိမတ္တတံ ပဋိလဘတိ သီလေန ဝတေန ဗာဟုဿစ္စေန သမာဓိနာ နေက္ခမ္မသုခေန. တတ္ထ အပ္ပတ္တေ ပတ္တသညီ [Pg.286] အဓိမာနံ ဂဏှာတိ. ဧတသ္မိံယေဝ ဝတ္ထုပ္ပတ္တိယံ ဘဂဝါ ဣဒံ သုတ္တံ ဘာသတိ. သီလဝါ ဝတမတ္တေနာတိ. တတ္ထ ယော အပ္ပတ္တေ ပတ္တသညီ တဿ ယော သမာဓိ, သော သာမိသော ကာပုရိသသေဝိတော ပန သော ကာပုရိသာ ဝုစ္စန္တိ ပုထုဇ္ဇနာ. အာမိသံ ယဉ္စ အရိယမဂ္ဂမာဂမ္မ လောကိကာ အနရိယံ တေန သမာဓိ ဟောတိ အနရိယော ကာပုရိသသေဝိတော. ယော ပန အရိယာကာရေန ယထာဘူတံ န ဇာနာတိ န ပဿတိ, သော အဓိဂမနံ ပဇဟတိ ယော အရိယေန သမာဓိနာ အကာပုရိသသေဝိတေန နိရာမိသေန နီယတိ, တတ္ထ အကာပုရိသာ ဝုစ္စန္တိ အရိယပုဂ္ဂလာ. ယော တေဟိ သေဝိတော သမာဓိ, သော အကာပုရိသသေဝိတော. တသ္မာ ဧကံ ဝိဘဇ္ဇဗျာကရဏီယံ ‘‘အယမဟမသ္မီ’’တိ အသမနုပဿန္တော တထာ ပါတေတိ.

ในบรรดาหารเหล่านั้น วิภัตติหารคืออะไร? ผู้ใดพิจารณาเห็นเนืองๆ ว่า 'นี้คือเรา เราเป็น' ผู้นั้นย่อมอยู่ในภูมิที่เป็นโลกีย์ด้วยอินทรีย์อันยิ่ง แต่ไม่ใช่ด้วยความเพียรของพระอริยะ เขาจึงละสักกายทิฏฐิ (ไม่ได้). ที่กล่าวว่า 'ด้วยความเป็นผู้มีอินทรีย์ยิ่งในภูมิที่สมควรแก่การเกิดนั้น' ในภูมิที่สมควรแก่การเกิดนั้น ย่อมได้ความเป็นผู้มีอินทรีย์ยิ่งด้วยอาการ ๕ อย่าง คือ ด้วยศีล ด้วยวัตร ด้วยความเป็นพหูสูต ด้วยสมาธิ ด้วยเนกขัมมสุข. ในธรรมเทศนานั้น ผู้ที่ยังไม่บรรลุแต่สำคัญว่าบรรลุ ย่อมยึดถืออธิมานะ. ในเรื่องที่เกิดขึ้นนี้เอง พระผู้มีพระภาคจึงตรัสพระสูตรนี้ว่า 'สีลวา วตมัตเตนะ' (เป็นผู้มีศีลเพียงด้วยวัตร). ในธรรมเทศนานั้น สมาธิใดของผู้ที่ยังไม่บรรลุแต่สำคัญว่าบรรลุ สมาธินั้นเป็นสมาธิที่มีอามิส อันคนเลวเสพแล้ว อนึ่ง ปุถุชนทั้งหลายท่านเรียกว่า 'กาปุริสะ' (คนเลว). สมาธิที่เป็นโลกีย์และไม่ใช่อริยะ เพราะอาศัยอามิสและอริยมรรค (ที่เข้าใจผิด) สมาธินั้นจึงไม่ใช่อริยะ อันคนเลวเสพแล้ว. ส่วนผู้ใดไม่รู้ไม่เห็นตามความเป็นจริงด้วยอาการของพระอริยะ ผู้นั้นย่อมละการบรรลุ. ผู้ใดถูกนำไปด้วยสมาธิของพระอริยะ อันคนไม่เลวเสพแล้ว ปราศจากอามิส ในธรรมเทศนานั้น พระอริยบุคคลทั้งหลายท่านเรียกว่า 'อกาปุริสะ' (คนไม่เลว). สมาธิใดที่พระอริยะเหล่านั้นเสพแล้ว สมาธินั้นชื่อว่า 'อกาปุริสเสวิตะ' (อันคนไม่เลวเสพแล้ว). เพราะเหตุนั้น ผู้ที่ไม่พิจารณาเห็นเนืองๆ ว่า 'นี้คือเรา เราเป็น' ซึ่งเป็นสิ่งที่ควรจำแนกตอบอย่างหนึ่ง ย่อมละเสียได้เช่นนั้น.

တတ္ထ ကတမာ ပရိဝတ္တနာ? ဣမာယ ဒဿနဘူမိယာ ကိလေသာ ပဟာတဗ္ဗာ, တေဟိ ပဟီယန္တိ အနိဒ္ဒိဋ္ဌာပိ ဘဂဝတာ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗာ ယော.

ในบรรดาหารเหล่านั้น ปริวัตตนหารคืออะไร? ในทัสสนภูมินี้ กิเลสเหล่าใดที่พึงละ กิเลสเหล่านั้นย่อมถูกละไป. แม้พระผู้มีพระภาคไม่ได้แสดงไว้ แต่อรรถใดที่พึงแสดง (ก็พึงแสดงอรรถนั้น).

တတ္ထ ကတမံ ဝေဝစနံ? ယာ သက္ကာယဒိဋ္ဌိယာ အတ္တဒိဋ္ဌိယာ. အယံ ဘူမိ. ယေ ကိလေသာ ပဟာတဗ္ဗာ. တေ အပ္ပဟီယန္တိ အနိဒ္ဒိဋ္ဌာပိ ဘဂဝတာ သဿတဒိဋ္ဌိ စ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ စ, သာ ပရိယန္တဒိဋ္ဌိ စ. ယာ အပရိယန္တဒိဋ္ဌိ စ, သာ သဿတဒိဋ္ဌိ စ. ယာ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ, သာ နတ္ထိကာ ဒိဋ္ဌိ. ယာ သဿတဒိဋ္ဌိ, သာ အကိရိယဒိဋ္ဌိ. ဣဒံ ဝေဝစနံ.

ในบรรดาหารเหล่านั้น เววจนหารคืออะไร? ทิฏฐิใดที่มีอยู่ในสักกายทิฏฐิและในอัตตทิฏฐิ ทิฏฐินี้คือภูมิ. กิเลสเหล่าใดที่พึงละ กิเลสเหล่านั้นย่อมไม่ถูกละ. แม้พระผู้มีพระภาคไม่ได้แสดงไว้ แต่สัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิก็มีอยู่ ทิฏฐินั้นชื่อว่าปริยันตทิฏฐิด้วย. อปริยันตทิฏฐิใดที่มีอยู่ อปริยันตทิฏฐินั้นชื่อว่าสัสสตทิฏฐิด้วย. อุจเฉททิฏฐิใดที่มีอยู่ อุจเฉททิฏฐินั้นชื่อว่านัตถิกทิฏฐิ. สัสสตทิฏฐิใดที่มีอยู่ สัสสตทิฏฐินั้นชื่อว่าอกิริยทิฏฐิ. นี้คือเววจนหาร.

တတ္ထ ကတမာ ပညတ္တိ? တဏှာ သံယောဇနပညတ္တိယာ ပညတ္တာ. မဂ္ဂေါ ပဋိလာဘပညတ္တိယာ ပညတ္တော. ဣန္ဒြိယာ ပဋိလာဘပညတ္တိယာ ပညတ္တာတိ. တတ္ထ ကတမော ဩတရဏော? သက္ကာယော ဒုက္ခံ ဒဿနပ္ပဟာတဗ္ဗော. သမုဒယော မဂ္ဂေါ. ဣန္ဒြိယာနိ တာနိ စ နိဒ္ဒိဋ္ဌာနိ ခန္ဓဓာတုအာယတနေသု.

ในบรรดาหารเหล่านั้น ปัญญัติหารคืออะไร? ตัณหาถูกบัญญัติไว้ในสังโยชน์บัญญัติ. มรรคถูกบัญญัติไว้ในปฏิลาภบัญญัติ. อินทรีย์ทั้งหลายถูกบัญญัติไว้ในปฏิลาภบัญญัติ. พึงทราบดังนี้. ในบรรดาหารเหล่านั้น โอตตรณหารคืออะไร? สักกายะคือทุกขสัจ พึงละด้วยทัสสนะ (โสดาปัตติมรรค). สมุทัยสัจและมรรคสัจ. และอินทรีย์เหล่านั้นถูกแสดงไว้ในขันธ์ ธาตุ และอายตนะ.

တတ္ထ ကတမော သောဓနော ဟာရော? ယဉှိ အာရဗ္ဘ ဘဂဝတာ ဣဒံ သုတ္တံ ဘာသိတံ, သော အာရဗ္ဘ နိဒ္ဒိဋ္ဌော. တတ္ထ ကတမော ပရိက္ခာရော? နာမရူပဿ ဟေတုပစ္စယောပိ ဝိညာဏံ ဟေတု ဗီဇံ. တေန အဝိဇ္ဇာ စ သင်္ခါရာ စ ပစ္စယော. နိဝတ္တိနယော န အပရော ပရိယာယော သဗ္ဗဘဝေါ, ယေ စ သဗ္ဗဘဝဿ ဟေတု ပရဘဏ္ဍပစ္စယော ဣတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ပရတော စ ဃောသော ယောနိသော စ မနသိကာရော ပစ္စယော. ယာ ပညာ ဥပ္ပာဒေတိ, ဧသာ ဟေတု သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ သမ္မာသင်္ကပ္ပော ဘဝတိ, ယာ သမ္မာသမာဓိ, အယံ ပရိက္ခာရော.

ในบรรดาหารเหล่านั้น โสธนหารคืออะไร? พระผู้มีพระภาคทรงปรารภธรรมเทศนาใดจึงตรัสพระสูตรนี้ ธรรมเทศนานั้นถูกแสดงโดยปรารภธรรมนั้น. ในบรรดาหารเหล่านั้น ปริกขารหารคืออะไร? เหตุของนามรูปเป็นปัจจัย (อุปนิสสยปัจจัย). วิญญาณเป็นเหตุคือพืช. เพราะเหตุนั้น อวิชชาและสังขารจึงเป็นปัจจัย. ไม่มีปริยายอื่นนอกจากนิวัตตินัย (วิธีที่จมลง). ภพทั้งปวงและเหตุแห่งภพทั้งปวงเป็นปัจจัยแห่งปรภัณฑ์. สัมมาทิฏฐิมีเสียงจากผู้อื่นและโยนิโสมนสิการเป็นปัจจัย. ปัญญาใดที่เกิดขึ้น ปัญญานั้นเป็นเหตุ. สัมมาสังกัปปะย่อมมีในสัมมาทิฏฐิ. สัมมาสมาธิใดที่มีอยู่ นี้คือปริกขารหาร.

တတ္ထ [Pg.287] ကတမော သမာရောပနော? ‘‘အယမဟမသ္မီ’’တိ အသမနုပဿီ ဒုက္ခတော ရောဂတော…ပေ… ပန္နရသ ပဒါနိ. သီလာနိ ဘဂဝါ ကိမတ္ထိယာနိ ကိမာနိသံသာနိ. သီလာနိ, အာနန္ဒ, အဝိပ္ပဋိသာရတ္ထာနိ ယာဝ ဝိမုတ္တိ. တတ္ထ ဒုဝိဓော အတ္ထော – ပုရိသတ္ထော စ ဝစနတ္ထော စ.

ในบรรดาหารเหล่านั้น สมาโรปนหารคืออะไร? ผู้ที่ไม่พิจารณาเห็นเนืองๆ ว่า 'นี้คือเรา เราเป็น' ย่อมพิจารณาเห็น (ขันธ์) โดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นโรค... (ละไว้)... ๑๕ บท. ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ศีลทั้งหลายมีประโยชน์อะไร มีอานิสงส์อะไร? ดูกรอานนท์ ศีลทั้งหลายมีความไม่เดือดร้อนใจเป็นประโยชน์ มีอานิสงส์จนถึงวิมุตติ. ในธรรมเทศนานั้น อัตถะมี ๒ อย่าง คือ ปุริสัตถะและวจนัตถะ.

၉၁. တတ္ထ ကတမော ပုရိသတ္ထော? ယာယံ န ပစ္ဆာနုတာပိတာ အယံ အဝိပ္ပဋိသာရော, အယံ ပုရိသတ္ထော. ယထာ ကောစိ ဗြူဟယတိ ဣမတ္ထမာသေဝတိ သော ဘဏေယျ, ကိဉ္စိ မမေတ္ထ အဓီနံ တဿတ္ထာယ ဣဒံ ကိရိယံ အာရဘာမီတိ. အယံ ပုရိသတ္ထော.

๙๑. ใน ๒ อย่างนั้น ปุริสัตถะคืออะไร? ความไม่เดือดร้อนใจในภายหลังนี้มีอยู่ นี้คืออวิปปฏิสาร (ความไม่เดือดร้อนใจ). ความไม่เดือดร้อนใจนี้คือปุริสัตถะ. เหมือนอย่างว่า บุคคลบางคนย่อมทำให้งอกงาม ย่อมเสพซึ่งอรรถนี้ เขาพึงกล่าวว่า 'สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่สืบเนื่องกับเราในเรื่องนี้ เราปรารภการกระทำนี้เพื่อประโยชน์แห่งสิ่งนั้น' ดังนี้ นี้คือปุริสัตถะ.

တတ္ထ ကတမော ဝစနတ္ထော? သီလာနိ ကာယိကံ ဝါ ဝါစသိကံ ဝါ သုစရိတံ အဝိပ္ပဋိသာရောတိ. တတ္ထ သီလဿ ဝတဿ စ ဘာသောယေဝ. အနညာ သုဂတကမ္မတာ သုစရိတံ အယံ အဝိပ္ပဋိသာရော. ဧဝံ ယာဝ ဝိမုတ္တီတိ ဧကမေကသ္မိံ ပဒေ ဒွေ အတ္ထာ – ပုရိသတ္ထော စ ဝစနတ္ထော စ, ယထာ ဣမမှိ သုတ္တေ ဧဝံ သဗ္ဗေသု သုတ္တေသု ဒွေ ဒွေ အတ္ထာ. အယံ ဟိ ပရမတ္ထော ဥတ္တမတ္ထော စ. ယံ နိဗ္ဗာနသစ္ဆိကံ နိဿာယ ယံ သကံ သစ္ဆိကာတဗ္ဗံ ဘဝတိ, သော ဝုစ္စတိ ကတဿ ကတ္ထောတိ. အယံ ပုန ဝေဝစနံ သမ္ပဇာနာတိ. ဣမိနာ နိယုတ္တတ္ထမဘိလဗ္ဘန္တိ ဝစနတ္ထော. တတ္ထ ယံ အတ္ထံ သာဝကော အဘိကင်္ခတိ. တဿ ယော ပဋိလာဘော, အယံ ပုရိသတ္ထော. ယံ ယံ ဘဂဝါ ဓမ္မံ ဒေသေတိ, တဿ တဿ ဓမ္မဿ ယာ အတ္ထဝိညတ္တိ. အယံ အတ္ထော, တတ္ထ သီလာနံ အဝိပ္ပဋိသာရော အတ္ထောပိ အာနိသံသောပိ. ဧသော စ အာနိသံသော ယံ ဒုဂ္ဂတိံ န ဂစ္ဆတိ. ယထာ တံ ဘဂဝတာ ဧသာနိသံသော ဓမ္မေ သုစိဏ္ဏေ န ဒုဂ္ဂတိံ ဂစ္ဆတိ ဓမ္မစာရီ, အယံ အတ္ထော.

ในบรรดาธรรมเทศนานั้น วจนัตถะคืออะไร? ศีลทั้งหลาย คือสุจริตทางกายหรือทางวาจา เป็นเหตุแห่งความไม่เดือดร้อนใจ. ในพระสูตรนั้น เป็นเพียงรัศมีแห่งศีลและวัตรเท่านั้น. สุจริตคือธรรมที่ไม่ต่างจากพระกรณียกิจของพระสุคต นี้คือความไม่เดือดร้อนใจ. อย่างนี้จนถึงวิมุตติ ในแต่ละบทมีอรรถ ๒ อย่าง คือ ปุริสัตถะและวจนัตถะ ในพระสูตรนี้มีอรรถอย่างละ ๒ ฉันใด ในพระสูตรทั้งปวงก็มีอรรถอย่างละ ๒ ฉันนั้น. นี้คือปรมัตถ์และอุตตมัตถ์. บุคคลใดอาศัยการทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน พึงทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์ของตน บุคคลนั้นเรียกว่า สตัสสกัตถะ. อีกอย่างหนึ่ง บุคคลย่อมรู้ดีซึ่งเววจนะนี้. ด้วยเววจนะนี้ ย่อมได้อรรถที่ประกอบกัน เรียกว่า วจนัตถะ. ในพระสูตรนั้น พระสาวกย่อมปรารถนาอรรถใด การได้อรรถนั้นชื่อว่า ปุริสัตถะ. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมใดๆ ความรู้แจ้งอรรถแห่งธรรมนั้นๆ มีอยู่ ความรู้แจ้งอรรถนี้ชื่อว่าอรรถ. ในคำนั้น ความไม่เดือดร้อนใจในศีลทั้งหลายเป็นทั้งประโยชน์และเป็นทั้งอานิสงส์. และอานิสงส์นั้นคือการไม่ไปสู่ทุคติ. ตามที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'ผู้ประพฤติธรรมย่อมไม่ไปสู่ทุคติ' นี้เป็นอานิสงส์ในธรรมที่ประพฤติดีแล้ว นี้คืออรรถ.

ယံ ပုရိသော ဘာဝနာဘူမိယံ သီလာနိ အာရဗ္ဘ သီလေန သံယုတ္တော ဟောတိ ဧဝံ ယာဝ ဝိမုတ္တိ တထာ သီလက္ခန္ဓော. တတ္ထ ယော စ အဝိပ္ပဋိသာရော အနုသယဝသေန နိဒ္ဒိဋ္ဌော, တဉ္စ သီလံ အယံ သီလက္ခန္ဓော. ပါမောဇ္ဇပီတိပဿဒ္ဓီတိ စ သမာဓိန္ဒြိယေန, အယံ သမာဓိက္ခန္ဓော. ယံ သမာဟိတော ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ, အယံ ပညာက္ခန္ဓော. ဣမေ တယော ခန္ဓာ သီလံ သမာဓိ ပညာ စ တထာ သီလံ ပရိပူရေတိ ယံ ဝီရိယိန္ဒြိယံ တေန ကာရဏေန သော သီလံ ပရိပူရေတိ, အနုပ္ပန္နဿ စ အကုသလဿ အနုပ္ပာဒါယ ဝါယမတိ, ဥပ္ပန္နဿ စ ပဟာနာယ အနုပ္ပန္နဿ စ ကုသလဿ ဥပ္ပာဒါယ, ဥပ္ပန္နဿ စ ကုသလဿ ဘိယျောဘာဝါယ [Pg.288] ဣတိ ဝီရိယိန္ဒြိယံ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ. တတ္ထ ယော သမာဓိက္ခန္ဓော, ဣဒံ သမာဓိန္ဒြိယံ. ပညာက္ခန္ဓော ပညိန္ဒြိယံ, တံ စတူသု သမ္မပ္ပဓာနေသု ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တထာ ယော အနုပ္ပန္နဿ စ အကုသလဿ အနုပ္ပာဒါယ ဝါယမတိ, ဣဒံ ပဌမံ သမ္မပ္ပဓာနံ. ယံ ဥပ္ပန္နဿ, ဣဒံ ဒုတိယံ. စတ္တာရိ သမ္မပ္ပဓာနာနိ စတူသု ဈာနေသု ပဿိတဗ္ဗာနိ. တထာ သီလက္ခန္ဓေန နေက္ခမ္မဓာတု စ အဓိကာ, တယော စ ဝိတက္ကာ နေက္ခမ္မဝိတက္ကော အဗျာပါဒဝိတက္ကော အဝိဟိံသာဝိတက္ကော စ. သာဓာရဏဘူတာ. ယာ ပိယာယမာနဿ ပါမောဇ္ဇေန ဣဒံ ကာယိကံ သုခံ အာနိတံ အနိယမီတိပေမေန, ဣဒံ ဒုက္ခံ. ယော တတ္ထ အဝိက္ခေပေါ, အယံ သမာဓိ. ဣဒံ ပဉ္စင်္ဂိကံ ပဌမံ ဈာနံ. ယာ စေတသိကာ ပဿဒ္ဓိ သဝိတက္ကံ သဝိစာရံ ဝိရောဓနံ, ယော ကိလေသော စ ပရိဒါဟော, သော ပဌမေ ဈာနေ နိရုဒ္ဓေါ. တထာ ယာ စ ကိလေသပဿဒ္ဓိ ယာ စ ဝိတက္ကဝိစာရာနံ ပဿဒ္ဓိ, ဥဘယေပိ ဧတေ ဓမ္မေ ပဿဒ္ဓါယံ. တတ္ထ ကာယဿ စိတ္တဿ စ သုခံ သုခါယနာ, ဣဒံ ပီတိသုခိနော ပဿဒ္ဓိ. ယောပိ ဧကောဒိဘာဝေါ စိတ္တဿ, တေန ဧကောဒိဘာဝေန ယံ စိတ္တဿ အဇ္ဈတ္တံ သမ္ပသာဒနံ, ဣဒံ စတုတ္ထံ ဈာနင်္ဂံ. ဣတိ အဇ္ဈတ္တဉ္စ သမ္ပသာဒေါ စေတသော စ ဧကောဒိဘာဝေါ ပီတိ စ သုခဉ္စ, ဣဒံ ဒုတိယံ ဈာနံ စတုရင်္ဂိကံ. ယော ပဿဒ္ဓကာယော သုခံ ဝေဒေတိ, တေန အဓိမတ္တေန သုခေန ဖရိတွာ သုခံ စေတသိကံ ယံ, သော ပီတိဝီတရာဂေါ ဧဝံ တဿ ပီတိဝီတရာဂတာယ ဥပေက္ခံ ပဋိလဘတိ. သော ပီတိယာ စ ဝိရာဂါ ဥပေက္ခံ ပဋိလဘတိ. သုခဉ္စ ပဋိသံဝေဒေတိ. သတိ စ သမ္မာ ပညာယ ပဋိလဘတိ. သစေ သတိ ဧကဂ္ဂတာ ဣဒံ ပဉ္စင်္ဂိကံ တတိယံ ဈာနံ. ယံ သုခိနော စိတ္တံ သမာဓိယတိ, အယံ ဧကဂ္ဂတာယ ပရာဝိဓာနဘာဂိယာ, ပဌမေ ဈာနေ အတ္ထိ စိတ္တေကဂ္ဂတာ နော စက္ခုဿ ဝေဒနာ သဗ္ဗံ ပါရိပူရိံ ဂစ္ဆတိ. ယထာ စတုတ္ထေ ဈာနေ, တထာ ယာ ဥပေက္ခာ ပဿမ္ဘယံ သတိသမ္ပဇညံ စိတ္တေကဂ္ဂတာ စ, ဣဒံ စတုတ္ထံ ဈာနံ.

เพราะเหตุใด บุรุษปรารภศีลทั้งหลายในวสีภูมิ ประกอบด้วยกำลัง ย่อมเป็นไปอย่างนี้จนถึงวิมุตติ (อรหัตตผล) ฉันนั้น ศีลขันธ์ย่อมเป็น. ในคำนั้น ความไม่เดือดร้อนใจใดอันแสดงแล้วโดยอำนาจแห่งอนุสัย, ความไม่เดือดร้อนใจนั้นชื่อว่าศีล. ศีลนี้เป็นศีลขันธ์. ความปราโมทย์ ปีติ และความสงบมีอยู่ด้วยสมาธินทรีย์, นี้ชื่อว่าสมาธิขันธ์. ผู้มีจิตตั้งมั่นย่อมรู้แจ้งตามความเป็นจริงเพราะเหตุใด, ความรู้แจ้งนี้ชื่อว่าปัญญาขันธ์. ธรรมสามอย่างเหล่านี้ คือ ศีล สมาธิ และปัญญา ชื่อว่าขันธ์ทั้งหลาย. ฉันนั้น ศีลย่อมบำเพ็ญวิริยินทรีย์ใดให้บริบูรณ์, เพราะเหตุแห่งวิริยะนั้น บุคคลนั้นย่อมบำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์. ย่อมพยายามเพื่อความไม่เกิดขึ้นแห่งอกุศลที่ยังไม่เกิด, ย่อมพยายามเพื่อละอกุศลที่เกิดแล้ว, ย่อมพยายามเพื่อความเกิดขึ้นแห่งกุศลที่ยังไม่เกิด, และย่อมพยายามเพื่อความเจริญยิ่งแห่งกุศลที่เกิดแล้ว. ดังนี้ วิริยินทรีย์อันแสดงแล้ว. ในพระสูตรนั้น สมาธิขันธ์ใดมีอยู่, สมาธิขันธ์นี้ชื่อว่าสมาธินทรีย์. ปัญญาขันธ์ชื่อว่าปัญญินทรีย์, ปัญญินทรีย์นั้นอันพึงเห็นในสัมมัปปธานสี่. ฉันนั้น บุคคลใดย่อมพยายามเพื่อความไม่เกิดขึ้นแห่งอกุศลที่ยังไม่เกิด, ความพยายามนี้ชื่อว่าสัมมัปปธานที่หนึ่ง. การละอกุศลที่เกิดแล้วใดมีอยู่, การละนี้ชื่อว่าสัมมัปปธานที่สอง. สัมมัปปธานสี่อันพึงเห็นในฌานสี่. ฉันนั้น ด้วยศีลขันธ์พึงเห็นเนกขัมมธาตุด้วย, วิตกสามอย่างอันยิ่ง คือ เนกขัมมวิตก อัพยาปาทวิตก และอวิหิงสาวิตก ย่อมเป็นธรรมดาร่วมกัน. ความรักใคร่ใดอันเป็นไปอยู่ด้วยความปราโมทย์, นี้คือสุขทางกาย. การนำมาด้วยความรักที่ไม่มีกำหนดมีอยู่, นี้คือทุกข์. ความไม่ฟุ้งซ่านใดมีอยู่ในพระธรรมเทศนานั้น, ความไม่ฟุ้งซ่านนี้ชื่อว่าสมาธิ. นี้คือปฐมฌานมีองค์ห้า. ความสงบแห่งจิตคืออะไร คือความขัดแย้งกับนิวรณ์, กิเลสและความเร่าร้อนใดมีอยู่, ความเร่าร้อนนั้นย่อมดับในปฐมฌาน. ฉันนั้น ความสงบแห่งกิเลสใดก็ดี ความสงบแห่งวิตกและวิจารใดก็ดี, ธรรมทั้งสองอย่างเหล่านั้นย่อมกล่าวไว้ในความสงบ. ในพระสูตรนั้น สุขแห่งกายและจิตย่อมตั้งอยู่ด้วยอาการแห่งความสุข, นี้คือความสงบแห่งปีติและสุข. ความเป็นเอกัคคตาแห่งจิตใดมีอยู่, ด้วยความเป็นเอกัคคตานั้น ความผ่องใสแห่งจิตในภายในใดมีอยู่, ความผ่องใสนี้เป็นองค์แห่งฌานที่สี่. ดังนี้ ความผ่องใสในภายในก็ดี ความเป็นเอกัคคตาแห่งจิตก็ดี ปีติก็ดี สุขก็ดี มีอยู่, นี้คือทุติยฌานมีองค์สี่. บุคคลใดมีกายสงบแล้วย่อมเสวยสุข, บุคคลนั้นแผ่ไปแล้วด้วยสุขนั้นอันยิ่ง ย่อมเสวยสุขทางใจ, บุคคลนั้นเพราะปราศจากราคะในปีติ ย่อมได้อุเบกขา. บุคคลนั้นเพราะปราศจากราคะในปีติ ย่อมได้อุเบกขา. ย่อมเสวยสุข. สติย่อมได้ด้วยปัญญาอันดี. ถ้าสติเอกัคคตามีอยู่, นี้คือตติยฌานมีองค์ห้า. จิตแห่งบุคคลผู้มีสุขใดตั้งมั่น, ความตั้งมั่นแห่งจิตนี้มีส่วนแห่งการกระทำอันยิ่งด้วยอย่างอื่น, ในปฐมฌานมีความตั้งมั่นแห่งจิตนี้. เวทนาแห่งจักขุวิญญาณทั้งปวงย่อมไม่ถึงความบริบูรณ์. เหมือนในจตุตถฌาน, ฉันนั้น อุเบกขาอันยังให้สงบ สติสัมปชัญญะ และจิตเตกัคคตาใดมีอยู่, นี้คือจตุตถฌาน.

၉၂. ယထာ သမာဓိ ဒဿယိတဗ္ဗံ, တထာ ပညိန္ဒြိယံ တံ စတူသု အရိယသစ္စေသု ပဿိတဗ္ဗံ. ယံ သမာဟိတော ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ, သာ ပဇာနနာ စတုဗ္ဗိဓာ အသုဘတော ဒုက္ခတော အနတ္တတော စ, ယဒါရမ္မဏံ တံ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ, ယံ ပဇာနန္တော နိဗ္ဗိန္ဒတိ ဝိမုစ္စတိ တထာ ယံ ကာမာသဝဿ ပဟာနံ ဘဝါသဝဿ ဒိဋ္ဌာသဝဿ အဝိဇ္ဇာသဝဿ, အယံ နိရောဓော အပ္ပဟီနဘူမိယံ [Pg.289] အာသဝသမုဒယော. ဣမာနိ စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ ယထာ ပညိန္ဒြိယံ ပဿိတဗ္ဗံ. ယထာယံ သမာဟိတော ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ, အယံ ဒဿနဘူမိ. သောတာပတ္တိဖလဉ္စ ယထာဘူတံ ပဇာနန္တော နိဗ္ဗိန္ဒတီတိ, ဣဒံ တနုကဉ္စ. ကာမရာဂဗျာပါဒံ သကဒါဂါမိဖလဉ္စ ယံ နိဗ္ဗိန္ဒတိ ဝိရဇ္ဇတိ, အယံ ပဌမဇ္ဈာနဘာဝနာဘူမိ စ ရာဂဝိရာဂါ စေတောဝိမုတ္တိ အနာဂါမိဖလဉ္စ. ယံ ဝိမုတ္တိ ဝိမုစ္စတိ, အယံ အဝိဇ္ဇာဝိရာဂါ ပညာဝိမုတ္တိ အရဟတ္တဉ္စ. ဣမေ အဝိပ္ပဋိသာရာ စ ဝီရိယိန္ဒြိယဉ္စ စတ္တာရော သမ္မပ္ပဓာနာ အဝိပ္ပဋိသာရာ တဉ္စ ဥပရိ ယာဝ သမာဓိ, ဧဝံ တေ စတ္တာရိ ဈာနာနိ သမာဓိန္ဒြိယဉ္စ ယံ သမာဟိတော ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. ဣမေ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ သီလပါရိပူရိမုပါဒါယ စာဂသံဟိတေန စ နိဗ္ဗေဓိကာနဉ္စ နိမိတ္တာနံ အနာဝိလမနာ, ဣဒံ သတိန္ဒြိယံ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ. ယံ ပုန ဣမာယ ဓမ္မဒေသနာယ တီသု ဌာနေသု ဒိဋ္ဌောဂမနကိန္ဒြိယံ ကိလေသပဟာနေန စ သေက္ခသီလံ, ဣဒံ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ. စတ္တာရိ စ သောတာပတ္တိယင်္ဂါနိ ဖလာနိ. သမာဓိန္ဒြိယာနိ သောပနိယာဟာရီနိ သဗ္ဗသုတ္တေသု နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗာနိ. ယံ ဈာနံ ပဋိလဘနံ ဝီရိယဂဟိတံယေဝ ဉာဏံ ပဋိဿရတော, အယံ သုတမယီ ပညာ. ယော သမာဓိ ပုဗ္ဗာပရနိမိတ္တာဘာသော အနောမဂတိတာယ ယထာကာမော, အယံ စိန္တာမယီ ပညာ, ယံ တထာသမာဟိတော ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ, အယံ ဘာဝနာမယီ ပညာ. အယံ သုတ္တနိဒ္ဒေသော.

๙๒. สมาธิอันพึงแสดงฉันใด, ฉันนั้น ปัญญินทรีย์มีอยู่. ปัญญินทรีย์นั้นอันพึงเห็นในอริยสัจสี่. ผู้มีจิตตั้งมั่นย่อมรู้แจ้งตามความเป็นจริงเพราะเหตุใด, ความรู้แจ้งนั้นมีสี่อย่าง คือ โดยความเป็นอสุภะ โดยความเป็นทุกข์ และโดยความเป็นอนัตตา. อารมณ์ใดเป็นทุกขอริยสัจนั้น, บุคคลผู้รู้แจ้งย่อมหน่าย ย่อมหลุดพ้น. ฉันนั้น การละกามสวะ ภวาสวะ ทิฏฐาสวะ และอวิชชาสวะใด, นี้คือนิโรธ อาสวสมุทัยในภูมิที่ยังไม่ละ. อริยสัจสี่เหล่านี้อันพึงเห็นด้วยปัญญินทรีย์ฉันใด. ผู้มีจิตตั้งมั่นย่อมรู้แจ้งตามความเป็นจริงฉันใด, นี้คือทัสสนภูมิ. บุคคลผู้รู้แจ้งโสดาปัตติผลตามความเป็นจริงย่อมหน่ายดังนี้, นี้เป็นของเบาบาง. บุคคลย่อมหน่าย ย่อมคลายกำหนัดในกามราคะและพยาบาทและในสกทาคามิผลใด, นี้คือปฐมฌานภาวนาภูมิและเจโตวิมุตติอันปราศจากราคะและอนาคามิผล. บุคคลย่อมหลุดพ้นด้วยวิมุตติใด, นี้คือปัญญาวิมุตติอันปราศจากอวิชชาและอรหัตตผล. ความไม่เดือดร้อนเหล่านี้ก็ดี วิริยินทรีย์ก็ดี สัมมัปปธานสี่ก็ดี ความไม่เดือดร้อนนั้นก็ดี จนถึงสมาธิเบื้องบน. อย่างนี้ ฌานสี่เหล่านั้นก็ดี สมาธินทรีย์ก็ดี ผู้มีจิตตั้งมั่นย่อมรู้แจ้งตามความเป็นจริง. สติปัฏฐานสี่เหล่านี้ อาศัยความบริบูรณ์แห่งศีล. ด้วยการสละอันประกอบแล้ว และด้วยนิมิตทั้งหลายอันเป็นเหตุแห่งการแทงตลอดของผู้มีจิตไม่ขุ่นมัว, นี้ชื่อว่าสตินทรีย์ สติปัฏฐานสี่. อีกอย่างหนึ่ง ในพระธรรมเทศนานี้ ในฐานะสามประการ อินทรีย์อันเป็นไปสู่ทิฏฐิก็ดี ด้วยการละกิเลสก็ดี ศีลของพระเสขะใดมีอยู่, นี้ชื่อว่าสัทธินทรีย์. และองค์แห่งโสดาปัตติสี่เป็นผลทั้งหลาย. สมาธินทรีย์ทั้งหลายมีอยู่ สมาธินทรีย์นั้นอันพึงนำไปเบื้องบน อันพึงแสดงในพระสูตรทั้งปวง. ฌานใดอันได้แล้ว การได้นั้น บุคคลผู้ระลึกถึงซึ่งญาณอันวิริยะยึดถือไว้แล้วมีอยู่, ญาณนี้ชื่อว่าสุตมยปัญญา. สมาธิใดมีแสงแห่งนิมิตอันเป็นไปก่อนและหลัง เพราะมีคติอันไม่เลวทราม อันสามารถทำให้สำเร็จตามปรารถนามีอยู่, สมาธินี้ชื่อว่าจินตามยปัญญา. ผู้มีจิตตั้งมั่นย่อมรู้แจ้งตามความเป็นจริงด้วยอาการนั้น, ความรู้แจ้งนี้ชื่อว่าภาวนามยปัญญา. นี้คือการแสดงพระสูตร.

ဣမံ သုတ္တံ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယံ ဗုဇ္ဈကာရဓိကံ ဗုဇ္ဈိတဗ္ဗံ. ယေဟိ အင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတံ တံ ဗုဇ္ဈိဿန္တိ တဿ အင်္ဂါနိ ဗုဇ္ဈိဿန္တိ, တေန ဗောဇ္ဈင်္ဂါ. တထာ အာဒိတော ယာဝ သီလံ ဝတံ စေတနာ ကရဏီယာ, ကိဿ သီလာနိ ပါရိပူရေတိ. အနုပ္ပန္နဿ စ အကုသလဿ အနုပ္ပာဒါယ ဥပ္ပန္နဿ စ အကုသလဿ ပဟာနာယ အနုပ္ပန္နဿ ကုသလဿ ဥပ္ပာဒါယ ဥပ္ပန္နဿ စ ကုသလဿ ဘိယျောဘာဝါယ, ဣဒံ ဝီရိယံ တဿ တဿ ဗုဇ္ဈိတဿ အင်္ဂန္တိ. အယံ ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ. ဣမိနာ ဝီရိယေန ဒွေ ဓမ္မာ အာဒိတော အဝိပ္ပဋိသာရော ပါမောဇ္ဇဉ္စ ယာ ပုန ပီတိ အဝိပ္ပဋိသာရပစ္စယာ ပါမောဇ္ဇပစ္စယာ, အယံ ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ. ယံ ပီတိမနဿ ကာယော ပဿမ္ဘတိ. အယံ ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ. တေန ကာယိကသုခမာနိတံ ယံ သုခိနော စိတ္တံ သမာဓိယတိ, အယံ သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ. ယံ သမာဟိတော ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ, အယံ ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ. ယာ သီလမုပါဒါယ ပဉ္စန္နံ ဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ ဥပါဒါယာနုလောမတာ နိမိတ္တာယနာ ပီတိဘာဂိယာနဉ္စ ဝိသေသဘာဂိယာနဉ္စ [Pg.290] အပိလာပနတာ သဟဂတာ ဟောတိ အနဝမဂ္ဂေါ, အယံ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ. ယံ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ, အစ္စာရဒ္ဓဝီရိယံ ကရောတိ. ဥဒ္ဓစ္စဘူမီတိ ကတာ အဘိပတ္ထိတံ ပေသေတိ. ကောသဇ္ဇဘူမီတိ ဂရဟိတော ရဟိတေဟိ အင်္ဂေဟိ ဗုဇ္ဈတိ ယံ စက္ခုသမထပထံ, သာ ဥပေက္ခာတိ. တေန သာ ဥပေက္ခာ တဿ ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ အင်္ဂန္တိ ကရိတွာ ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါတိ ဝုစ္စတေ. ဧသော သုတ္တနိဒ္ဒေသော.

พระสูตรนี้พึงทราบว่าเป็นส่วนแห่งการแทงตลอด มีการรู้แจ้งเป็นสำคัญ. ชนทั้งหลายผู้ประกอบด้วยองค์ใด ย่อมรู้พระสูตรนั้น ย่อมรู้ซึ่งองค์ทั้งหลายของพระสูตรนั้น ด้วยเหตุนั้นจึงชื่อว่าโพชฌงค์. อีกประการหนึ่ง พึงทำเจตนาตั้งแต่ต้นจนถึงศีลและวัตร. เพื่ออะไรจึงบำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์? เพื่อไม่ให้อกุศลที่ยังไม่เกิดเกิดขึ้น เพื่อละอกุศลที่เกิดขึ้นแล้ว เพื่อให้กุศลที่ยังไม่เกิดเกิดขึ้น เพื่อให้กุศลที่เกิดขึ้นแล้วเจริญยิ่งขึ้น. ความเพียรนี้เป็นองค์แห่งการรู้แจ้งนั้นๆ. นี้คือวิริยสัมโพชฌงค์. ด้วยความเพียรนี้ ธรรมสองประการคือความไม่เดือดร้อนใจและความปราโมทย์ย่อมมีตั้งแต่ต้น. อีกทั้งปีติที่เกิดจากความไม่เดือดร้อนใจและจากความปราโมทย์นี้คือปีติสัมโพชฌงค์. กายของผู้มีปีติย่อมสงบระงับ. นี้คือปัสสัทธิสัมโพชฌงค์. ด้วยปัสสัทธิสัมโพชฌงค์นั้น กายิกสุขย่อมนำมาซึ่งความสุข. จิตของผู้มีความสุขย่อมตั้งมั่น. นี้คือสมาธิสัมโพชฌงค์. ผู้มีจิตตั้งมั่นย่อมรู้แจ้งตามความเป็นจริง. นี้คือธัมมวิจยสัมโพชฌงค์. สติสัมโพชฌงค์คือความสอดคล้อง ความเป็นเหตุ และความไม่หลงลืมที่เกิดจากศีลและโพชฌงค์ทั้งห้า ซึ่งเป็นส่วนแห่งปีติและส่วนแห่งวิเศษ เป็นทางที่ไม่ผิด. ผู้ใดรู้แจ้งตามความเป็นจริง ย่อมทำความเพียรที่ตึงเครียดเกินไป. ภาวะแห่งอุทธัจจะ (ความฟุ้งซ่าน) ย่อมเกิดขึ้น ย่อมส่งไปสู่ความปรารถนาที่เกินเลย. ภาวะแห่งโกสัชชะ (ความเกียจคร้าน) ย่อมถูกตำหนิ. ผู้ใดรู้แจ้งทางแห่งความสงบของจักขุปสาทด้วยองค์ที่ปราศจากความตำหนิ. อุเบกขานั้นเป็นองค์แห่งโพชฌงค์นั้น. ด้วยเหตุนั้นจึงเรียกว่าอุเบกขาสัมโพชฌงค์. นี้คือการแสดงพระสูตร.

၉၃. တတ္ထ ကတမာ ဒေသနာ? အသ္မိံ သုတ္တေ စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ ဒေသိတာနိ. တတ္ထ ကတမော ဝိစယော? သီလဝတော အဝိပ္ပဋိသာရော ယာဝ ဝိမုတ္တိ ဣမိဿာယ ပုစ္ဆာယ မိနိကိမတ္ထဿမီတိ ဒွေ ပဒါနိ ပုစ္ဆာ ဒွေ ပဒါနိ ဝိသဇ္ဇနာနိ ဒွီဟိ ပဒေဟိ ဒွေ အဘိညံ ဒွီဟိ စေဝ ပဒေဟိ ဝိသဇ္ဇနာ ကိံ ပုစ္ဆတိ နိဗ္ဗာဓိကံ ကာယဘူမိံ ကမ္မဿ တထာ ဟိ ပတိဋ္ဌာ စ အသေက္ခေ ဓမ္မေ ဥပ္ပာဒေတိ. တတ္ထ ကတမာ ယုတ္တိ? သီလဝတော အဝိပ္ပဋိသာရော ဘဝတိ ကိံ နိစ္ဆန္ဒဿ စ ဝိရာဂေါ အတ္ထိ ဧသာ ယုတ္တိ. တတ္ထ ကတမံ ပဒဋ္ဌာနံ? ဝီရိယံ ဝီရိယိန္ဒြိယဿ ပဒဋ္ဌာနံ. သမာဓိ သမာဓိန္ဒြိယဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ပညာ ပညိန္ဒြိယဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ဝီရိယံ အဒေါသဿ ပဒဋ္ဌာနံ. သမာဓိ အလောဘဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ပညာ အမောဟဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ဝီရိယိန္ဒြိယံ တိဏ္ဏံ မဂ္ဂင်္ဂါနံ ပဒဋ္ဌာနံ, သမ္မာဝါစာယ သမ္မာကမ္မန္တဿ သမ္မာအာဇီဝဿ. သမာဓိန္ဒြိယံ တိဏ္ဏံ မဂ္ဂင်္ဂါနံ ပဒဋ္ဌာနံ, သမ္မာသင်္ကပ္ပဿ သမ္မာဝါစာယ သမ္မာသမာဓိနော. ပညိန္ဒြိယံ ဒွိန္နံ မဂ္ဂင်္ဂါနံ ပဒဋ္ဌာနံ, သမ္မာသတိယာ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ စ.

๙๓. ในบรรดาหาระเหล่านั้น เทศนาหาระคืออะไร? ในพระสูตรนี้ อริยสัจสี่ประการได้ถูกแสดงไว้. ในบรรดาหาระเหล่านั้น วิจยหาระคืออะไร? ความไม่เดือดร้อนใจของผู้มีศีลจนถึงวิมุตติ. ด้วยคำถามนี้ว่า 'เปรียบเทียบความหมายอะไร?' คำสองบทเป็นคำถาม คำสองบทเป็นคำตอบ. พึงรู้คำถามสองอย่างด้วยคำสองบท และพึงรู้คำตอบด้วยคำสองบท. ถามอะไร? ถามถึงกายภูมิที่กิเลสศัตรูไม่เบียดเบียน. เพราะเหตุนั้น การตั้งมั่นแห่งกรรมภาวนาย่อมยังธรรมอันเป็นอเสกขะให้เกิดขึ้น. ในบรรดาหาระเหล่านั้น ยุติหาระคืออะไร? ความไม่เดือดร้อนใจย่อมมีแก่ผู้มีศีล. อะไรเกิดขึ้น? ความคลายกำหนัดย่อมมีแก่ผู้ไม่มีฉันทะ. นี้คือยุติหาระ. ในบรรดาหาระเหล่านั้น ปทัฏฐานหาระคืออะไร? วิริยะเป็นปทัฏฐานของวิริยินทรีย์. สมาธิเป็นปทัฏฐานของสมาธินทรีย์. ปัญญาเป็นปทัฏฐานของปัญญินทรีย์. วิริยะเป็นปทัฏฐานของอโทสะ. สมาธิเป็นปทัฏฐานของอโลภะ. ปัญญาเป็นปทัฏฐานของอโมหะ. วิริยินทรีย์เป็นปทัฏฐานของมรรคมีองค์สาม คือ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ. สมาธินทรีย์เป็นปทัฏฐานของมรรคมีองค์สาม คือ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมาสมาธิ. ปัญญินทรีย์เป็นปทัฏฐานของมรรคมีองค์สอง คือ สัมมาสติและสัมมาทิฏฐิ.

တတ္ထ ကတမော လက္ခဏော? သီလက္ခန္ဓေ ဝုတ္တေ သဗ္ဗေ တယော ခန္ဓာ ဝုတ္တာ ဘဝန္တိ, သီလမေဝ ဟိ သေလောပမတာ ယထာ သေလော သဗ္ဗပစ္စတ္ထိကေဟိ အကရဏီယော ဧဝံ တံ စိတ္တံ သဗ္ဗကိလေသေဟိ န ကမ္ပတီတိ, အယံ အမောဟော. ဝိရတ္တံ ရဇနီယေသူတိ အယံ အလောဘော. ကောပနေယျေ န ကုပ္ပတီတိ အယံ အဒေါသော. တတ္ထ ပညာ အမောဟော ကုသလမူလံ, အလောဘော အလောဘောယေဝ, အဒေါသော အဒေါသောယေဝ. ဣမေဟိ တီဟိ ကုသလမူလေဟိ သေက္ခဘူမိယံ ဌိတော အသေက္ခမဂ္ဂံ ဥပ္ပာဒေတိ. သေက္ခဘူမိ သမ္ပတ္တိကမ္မဓမ္မေ ဥပ္ပာဒေတိ, သာ စ သမ္မာဝိမုတ္တိ, ယဉ္စ ဝိမုတ္တိရသဉာဏဒဿနံ ဣမေ ဒသ အသေက္ခာနံ အရဟတ္တံ ဓမ္မာ. တတ္ထ အဋ္ဌင်္ဂိကေန မဂ္ဂေန စတုဗ္ဗိဓာ ဘာဝနာပိ လဗ္ဘတိ. သီလဘာဝနာ ကာယဘာဝနာ စိတ္တဘာဝနာ [Pg.291] ပညာဘာဝနာ စ. တတ္ထ သမ္မာကမ္မန္တေန သမ္မာအာဇီဝေန စ ကာယော ဘာဝိတော. သမ္မာဝါစာယ သမ္မာဝါယာမေန စ သီလံ ဘာဝိတံ. သမ္မာသင်္ကပ္ပေန သမ္မာသမာဓိနာ စ စိတ္တံ ဘာဝိတံ. သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ သမ္မာသတိယာ စ ပညာ ဘာဝိတာ. ဣမာယ စတုဗ္ဗိဓာယ ဘာဝနာယ ဒွေ ဓမ္မာ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တိ စိတ္တံ ပညဉ္စ. စိတ္တံ ဘာဝနာယ သမထော, ပညာ ဘာဝနာယ ဝိပဿနာ. တတ္ထ ပညာ အဝိဇ္ဇာပဟာနေန စိတ္တံ ဥပက္ကိလေသေဟိ အမိဿီကတန္တိ. ပညာ ဘာဝနာယ စိတ္တဘာဝနံယေဝ ပရိပူရေတိ. ဧဝံ ယဿ သုဘာဝိတံ စိတ္တံ ကုတော တံ ဒုက္ခမေဿတီတိ. အပိ စ ခေါ ပန တဿ အာယသ္မတော အဗျာပါဒဓာတု အဓိမုတ္တာ, န သော ပေတံ သမာပန္နော တဿ သင်္ခါပဟာရံ ဒေတိ, သင်္ခါဝိတက္ကိတေ သရီရေ ဒုက္ခံ န ဝေဒိယတိ, အယံ သုတ္တတ္ထော.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น ลักขณหาระคืออะไร? เมื่อกล่าวถึงศีลขันธ์ ขันธ์ทั้งสามทั้งหมดก็ถูกกล่าวถึงด้วย. แท้จริง ศีลเท่านั้นเปรียบเหมือนภูเขา. ภูเขาไม่ถูกศัตรูทั้งปวงทำลายฉันใด จิตนั้นก็ไม่หวั่นไหวด้วยกิเลสทั้งปวงฉันนั้น. นี้คืออโมหะ. ความคลายกำหนัดในอารมณ์ที่น่ากำหนัด นี้คืออโลภะ. ไม่โกรธในสิ่งที่น่าโกรธ นี้คืออโทสะ. ในเทศนานั้น ปัญญาคืออโมหะอันเป็นกุศลมูล. อโลภะก็คืออโลภะนั่นเอง. อโทสะก็คืออโทสะนั่นเอง. ผู้ตั้งอยู่ในภูมิแห่งเสกขะด้วยกุศลมูลสามประการนี้ ย่อมยังอเสกขมรรคให้เกิดขึ้น. ภูมิแห่งเสกขะย่อมยังธรรมอันเป็นกรรมที่สมบูรณ์ให้เกิดขึ้น. และสัมมาวิมุตตินั้น กับญาณทัสสนะอันเป็นรสแห่งวิมุตติใด ธรรมแห่งอรหัตต์สิบประการเหล่านี้เป็นของอเสกขะ. ในเทศนานั้น การเจริญภาวนาสี่ประการย่อมได้ด้วยมรรคมีองค์แปด คือ สีลภาวนา กายภาวนา จิตตภาวนา และปัญญาภาวนา. ในบรรดาภาวนาเหล่านั้น กายย่อมได้รับการเจริญด้วยสัมมากัมมันตะและสัมมาอาชีวะ. ศีลย่อมได้รับการเจริญด้วยสัมมาวาจาและสัมมาวายามะ. จิตย่อมได้รับการเจริญด้วยสัมมาสังกัปปะและสัมมาสมาธิ. ปัญญาย่อมได้รับการเจริญด้วยสัมมาทิฏฐิและสัมมาสติ. ด้วยภาวนาสี่ประการนี้ ธรรมสองประการคือจิตและปัญญาย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา. จิตคือสมถะแห่งภาวนา. ปัญญาคือวิปัสสนาแห่งภาวนา. ในเทศนานั้น ปัญญาด้วยการละอวิชชา ย่อมทำให้จิตไม่ปะปนกับอุปกิเลส. ด้วยปัญญาภาวนา ย่อมบำเพ็ญจิตตภาวนาให้บริบูรณ์เท่านั้น. จิตที่เจริญดีแล้วของบุคคลใด ทุกข์จะมาจากไหน? อนึ่ง ธาตุแห่งอัพยาบาท (ความไม่พยาบาท) ของพระผู้มีอายุนั้นเป็นสิ่งที่อธิษฐานไว้. ท่านนั้นเข้าถึงธาตุนั้นแล้ว. ในกายที่ปราศจากการกระทบกระทั่งแห่งสังขาร ย่อมไม่เสวยทุกข์. นี้คืออรรถแห่งพระสูตร.

၉၄. တတ္ထ ကတမာ ဒေသနာ? ဣမမှိ သုတ္တေ ဒသ အသေက္ခာ အရဟတ္တဓမ္မာ ဒေသိတာ အပ္ပမာဏာ စ သမ္မာ ဝိဘာဝနာ. တတ္ထ ကတမော ဝိစယော? သေလောပမတာ ယေ ယေ ဓမ္မာ ဝေဒနီယသုခဒုက္ခောပဂတာ, တေ သဗ္ဗေ နိရူပံ ဝါနုပဿန္တာနံ ဝူပဂတာ ကာယတော ဝေဒယိတပရိက္ခာရော အပ္ပဝတ္တိတော ဒုက္ခံ န ဝေဒိယတိ. တတ္ထ ကတမာ ယုတ္တိ, ယဿေဝံ ဘာဝိတံ စိတ္တံ ကုတော တံ ဒုက္ခမေဿတီတိ. တီသု ဘာဝနာသု ဒုက္ခံ နက္ခမတိ စိတ္တံ စိတ္တဘာဝနာယ စ. နိရောဓဘာဝနာယ စ အာနန္တရိကာ သမာဓိဘာဝနာယ စ. ဣတိ ယဿေဝံ ဘာဝိတံ စိတ္တန္တိ သမာဓိ ဖလဿ ပဒဋ္ဌာနံ.

๙๔. ในบรรดาหาระเหล่านั้น เทศนาหาระคืออะไร? ในพระสูตรนี้ อรหัตตธรรมสิบประการของอเสกขะ ซึ่งเป็นอัปปมาณะและมีการเจริญดีแล้ว ได้ถูกแสดงไว้. ในบรรดาหาระเหล่านั้น วิจยหาระคืออะไร? ธรรมทั้งหลายใดที่เปรียบเหมือนภูเขา ได้เข้าถึงสุขและทุกข์ที่พึงเสวย ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดเมื่อผู้พิจารณาเห็นว่าไม่มีรูป ย่อมสงบระงับไป. เพราะการปรุงแต่งแห่งเวทนาไม่เกิดขึ้นจากกาย ทุกข์จึงไม่ถูกเสวย. ในบรรดาหาระเหล่านั้น ยุติหาระคืออะไร? จิตที่เจริญดีแล้วของบุคคลใด ทุกข์จะมาจากไหน? ในภาวนาสามประการคือ จิตตภาวนา นิโรธภาวนา และอนันตริกสมาธิภาวนา ทุกข์ย่อมไม่ทนอยู่. จิตที่เจริญดีแล้วของบุคคลใดเป็นเช่นนี้ สมาธิย่อมเป็นปทัฏฐานแห่งผล.

တတ္ထ ကတမော လက္ခဏော? ယဿေဝံ ဘာဝိတံ စိတ္တန္တိ စိတ္တာနိ ဘာဝိတာနိ ယထာ ပဌမံ နိဒ္ဒိဋ္ဌာနိ ပညာ သီလံ ကာယော စိတ္တံ, သီလမ္ပိ သုဘာဝိတံ ကာယိကစေတသိကဉ္စ ဌိတတ္တာ နာနုပကမ္ပတီတိ ဝေဒနာပိ တထာ သညာပိ သင်္ခါရာပိ. ကုတော တံ ဒုက္ခမေဿတီတိ သုခမ္ပိ နာနုဂစ္ဆတိ, အဒုက္ခမသုခမ္ပိ နာဂတန္တိ.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น ลักขณหาระคืออะไร? ในบทว่า 'ยสฺเสวํ ภาวิตํ จิตฺตํ' (จิตที่เจริญแล้วอย่างนี้ของบุคคลใด) จิตทั้งหลายที่เจริญแล้วตามที่ระบุไว้ในเบื้องต้น คือ ปัญญา ศีล กาย (นามกาย) และจิต. แม้ศีลที่เจริญดีแล้ว (ก็ชื่อว่าเจริญ) กายิกสุขและเจตสิกสุขด้วย. ในบทว่า 'ฐิตตฺตา นานุปกมฺปติ' (เพราะเป็นผู้มีตนตั้งมั่น จึงไม่หวั่นไหว) แม้เวทนา สัญญา และสังขาร ก็เช่นเดียวกัน. ในบทว่า 'กุโต ตํ ทุกฺขเมสฺสติ' (ทุกข์นั้นจะมาจากไหนถึงเขา) แม้สุขเวทนาก็ไม่ติดตามไป แม้อทุกขมสุขเวทนาก็ไม่มาถึง.

တတ္ထ ကတမော စတုဗျူဟော ဟာရော? ဣဓ ဘဂဝတော ကော အဓိပ္ပာယော? ယေ ဒုက္ခေန အဓိကာ ဘဝိဿန္တိ, တေ ဧဝရူပါဟိ သမာပတ္တီဟိ ဝိရဟိဿန္တိ. အယမေတ္ထ ဘဂဝတော အဓိပ္ပာယော. ယေ စ အပ္ပသန္နာ, တေ ဟိ ဘဝိဿန္တိ, ပသန္နာနဉ္စ [Pg.292] ပီတိပါမောဇ္ဇံ ဘဝိဿတိ, အယံ တတ္ထ ဘဂဝတော အဓိပ္ပာယော. အာဝဋ္ဋောတိ နတ္ထိ အာဝဋ္ဋနဿ ဘူမိ.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น จตุพยูหหาระคืออะไร? ในพระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคมีพระประสงค์อะไร? ชนทั้งหลายเหล่าใดจักเป็นผู้มากด้วยทุกข์ ชนเหล่านั้นจักอยู่ด้วยสมาบัติมีรูปอย่างนี้ นี้เป็นพระประสงค์ของพระผู้มีพระภาคในเรื่องนี้. และชนทั้งหลายเหล่าใดที่ไม่เลื่อมใส ชนเหล่านั้นก็จักเลื่อมใส และปีติปราโมทย์จักมีแก่ชนทั้งหลายผู้เลื่อมใส นี้เป็นพระประสงค์ของพระผู้มีพระภาคในพระสูตรนั้น. บทว่า 'อาวฏฺโฏ' (อาวัฏฏะ) คือไม่มีภูมิแห่งอาวัฏฏนหาระ.

ဝိဘတ္တီတိ ယဿေဝံ ဘာဝိတံ စိတ္တံ ကုတော တံ ဒုက္ခမေဿတီတိ ဒုဝိဓော နိဒ္ဒေသော – ဒုက္ခဟေတုနိဒ္ဒေသော စ ပဋိပက္ခနိဒ္ဒေသော စ. ကော သော ဒုက္ခဟေတု? ယတော ဒုက္ခံ အာဂစ္ဆတိ ပဋိပက္ခေ ဝုတ္တေ သေသဓမ္မာနံ သီလံ ဟေတု စ ပစ္စယော စ, တေ သဗ္ဗေ ဓမ္မာ ဝုတ္တာ ဟောန္တိ. ဧကဗောဓိပက္ခိယေ ဓမ္မေ ဝုတ္တေ သဗ္ဗေ ဗောဓဂမနီယာ ဓမ္မာ ဝုတ္တာ ဘဝန္တိ.

บทว่า 'วิภัตติ' ในบทว่า 'ยสฺเสวํ ภาวิตํ จิตฺตํ กุโต ตํ ทุกฺขเมสฺสติ' นี้ มีการระบุ ๒ อย่าง คือ การระบุเหตุแห่งทุกข์ และการระบุสภาวะที่เป็นปฏิปักษ์. เหตุแห่งทุกข์นั้นคืออะไร? คือสิ่งที่ทุกข์ย่อมมาถึง. เมื่อกล่าวถึงสภาวะที่เป็นปฏิปักษ์ ศีลเป็นทั้งเหตุและปัจจัยของธรรมที่เหลือ ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดชื่อว่าถูกกล่าวถึงแล้ว. เมื่อกล่าวถึงโพธิปักขิยธรรมข้อหนึ่ง ธรรมทั้งปวงที่นำไปสู่การตรัสรู้ก็ชื่อว่าถูกกล่าวถึงแล้ว.

တတ္ထ ကတမော စတုဗျူဟော ဟာရော? ဣမမှိ သုတ္တေ ဘဂဝတော ကော အဓိပ္ပာယော? ယေ အဝိပ္ပဋိသာရေန ဆန္ဒိကာ, တေ သီလပါရိပူရီ ဘဝန္တိ ပါမောဇ္ဇဆန္ဒိကာ အဝိပ္ပဋိသာရီပါရိပူရီ, အယမေတ္ထ ဘဂဝတော အဓိပ္ပာယော…ပေ… အယံ စတုဗျူဟော ဟာရော.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น จตุพยูหหาระคืออะไร? ในพระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคมีพระประสงค์อะไร? ผลเหล่าใดที่มีความพอใจด้วยความไม่เดือดร้อนใจ ผลเหล่านั้นย่อมเป็นความบริบูรณ์แห่งศีล ความพอใจในปราโมทย์ย่อมเป็นความบริบูรณ์แห่งความไม่เดือดร้อนใจเป็นต้น นี้เป็นพระประสงค์ของพระผู้มีพระภาคในเรื่องนี้...ฯลฯ... นี้คือจตุพยูหหาระ.

တတ္ထ ကတမော အာဝဋ္ဋော? ဣဒံ သုတ္တံ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယံ. ယော နိဗ္ဗေဓော, အယံ နိရောဓော. ယေန နိဗ္ဗိဇ္ဈတိ, သော မဂ္ဂေါ. ယံ နိဗ္ဗိဇ္ဈတိ, တံ ဒုက္ခံ. ယံ နိဗ္ဗေဓဂါမိနာ မဂ္ဂေန ပဟီယတိ, သမုဒယောယံ ဝုတ္တော.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น อาวัฏฏหาระคืออะไร? พระสูตรนี้เป็นนิพเพธภาคิยสูตร (พระสูตรที่เป็นไปในส่วนแห่งการแทงตลอด). การแทงตลอดใด (การทำลายกิเลส) นี้คือนิโรธ. สิ่งใดที่ใช้แทงตลอด (ทำลาย) สิ่งนั้นคือมรรค. สิ่งใดที่ถูกแทงตลอด (ถูกทำลาย) สิ่งนั้นคือทุกข์. สิ่งใดที่ถูกละด้วยมรรคที่นำไปสู่การแทงตลอด สิ่งนี้เรียกว่าสมุทัย.

တတ္ထ ကတမာ ဝိဘတ္တိ? သီလဝတော အဝိပ္ပဋိသာရောတိ ဝိဘဇ္ဇဗျာကရဏီယံ, ပရာမသန္တဿ နတ္ထိ အဝိပ္ပဋိသာရော ယာဝ ဒေါသကတံ ကာယေန ဝါ ဝါစာယ ဝါ အကုသလံ အာရဘတိ. ကိဉ္စိပိဿ ဧဝံ ဟောတိ ‘‘သုကတမေတံ သုစရိတမေတံ နော စဿ တေန အဝိပ္ပဋိသာရေန ပါမောဇ္ဇံ ဇာယတိ ယာဝ ဝိမုတ္တိ, တဿ သီလဝတော အဝိပ္ပဋိသာရော’’တိ ဝိဘဇ္ဇဗျာကရဏီယံ, အယံ ဝိဘတ္တိဟာရော.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น วิภัตติหาระคืออะไร? บทว่า 'สีลวโต อวิปฺปฏิสาโร' (ความไม่เดือดร้อนใจย่อมมีแก่ผู้มีศีล) เป็นสิ่งที่ควรจำแนกตอบ. สำหรับผู้ที่พิจารณา (ความผิด) ย่อมไม่มีความไม่เดือดร้อนใจ ตราบเท่าที่เขายังปรารภอกุศลที่ทำด้วยโทสะทางกายหรือทางวาจา. แม้ว่าสุจริตนี้จะเป็นสิ่งที่เขาทำดีแล้วก็ตาม แต่ความปราโมทย์ย่อมไม่เกิดขึ้นแก่เขาด้วยความไม่เดือดร้อนใจนั้นจนถึงวิมุตติ. บทว่า 'ความไม่เดือดร้อนใจย่อมมีแก่ผู้มีศีลนั้น' เป็นสิ่งที่ควรจำแนกตอบ นี้คือวิภัตติหาระ.

တတ္ထ ကတမာ ပရိဝတ္တနာ? ဣမေဟိ သတ္တဟိ ဥပနိသာသမ္ပတ္တီဟိ ဧကာဒသ ဥပနိသာ ဝိဘတ္တိယံ ပဇဟာနံ ပဇဟန္တိ, အယံ ပရိဝတ္တနာ.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น ปริวัตตนหาระคืออะไร? ด้วยความสมบูรณ์แห่งอุปนิสัย ๗ ประการเหล่านี้ อุปนิสัย ๑๑ ประการในการจำแนก ย่อมละธรรมที่ควรละ นี้คือปริวัตตนหาระ.

တတ္ထ ကတမာ ဝေဝစနာ? ဣမေသံ အရိယဓမ္မာနံ ဗလဗောဇ္ဈင်္ဂဝိမောက္ခသမာဓိသမာပတ္တီနံ ဣမာနိ ဝေဝစနာနိ.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น เววจนหาระคืออะไร? คำเหล่านี้เป็นไวพจน์ของอริยธรรมทั้งหลาย คือ พละ โพชฌงค์ วิโมกข์ สมาธิ และสมาบัติเหล่านี้.

တတ္ထ ကတမာ ပညတ္တိ? သီလဝတော အဝိပ္ပဋိသာရောတိ သီလက္ခန္ဓေ နေက္ခမ္မပညတ္တိယာ ပညတ္တံ, နိသဇ္ဇပညတ္တိ စ ဧဝံ ဒသ အင်္ဂါနိ ဒွီဟိ ဒွီဟိ အင်္ဂေဟိ ပညတ္တာနိ.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น ปัญญัตติหาระคืออะไร? ในบทว่า 'สีลวโต อวิปฺปฏิสาโร' บัญญัติไว้ในศีลขันธ์ด้วยเนกขัมมบัญญัติ และบัญญัติด้วยนิสสัชชบัญญัติ. องค์ ๑๐ ประการในพระสูตรนี้ บัญญัติไว้ด้วยองค์อย่างละ ๒ อย่างละ ๒ อย่างนี้.

တတ္ထ ကတမော ဩတရဏော? ဣဒံ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယသုတ္တံ ပဉ္စသု ဩတိဏ္ဏံ ယထာ ယံ ပဌမံ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ ဧဝမိန္ဒြိယာဒိခန္ဓဓာတုအာယတနေသု နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗာနိ.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น โอตรณหาระคืออะไร? พระสูตรนิพเพธภาคิยะนี้ หยั่งลงในพระสูตร ๕ หมวด. ตามที่ระบุไว้ในเบื้องต้นอย่างไร ก็พึงระบุไว้ในอินทรีย์เป็นต้น ขันธ์ ธาตุ และอายตนะ อย่างนั้น.

တတ္ထ [Pg.293] ကတမော သောဓနော ဟာရော? သီလဝတော အဝိပ္ပဋိသာရောတိ န တာဝ သုဒ္ဓေါ အာရမ္ဘော အဝိပ္ပဋိသာရိနော ပါမောဇ္ဇန္တိ န တာဝ သုဒ္ဓေါ အာရမ္ဘော ယာနိ ဧကာဒသ ပဒါနိ ဒေသိတာနိ ယဒါ တဒါ သုဒ္ဓေါ အာရမ္ဘော, အယံ သောဓနော.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น โสธนหาระคืออะไร? การเริ่มต้นว่า 'ความไม่เดือดร้อนใจย่อมมีแก่ผู้มีศีล' ยังไม่บริสุทธิ์ก่อน. การเริ่มต้นว่า 'ความปราโมทย์ย่อมมีแก่ผู้ไม่เดือดร้อนใจ' ยังไม่บริสุทธิ์ก่อน. เมื่อใดที่บททั้ง ๑๑ ได้แสดงไว้แล้ว เมื่อนั้นการเริ่มต้นจึงบริสุทธิ์ นี้คือโสธนหาระ.

တတ္ထ ကတမော အဓိဋ္ဌာနော? သီလဝေမတ္တတာယ ပညတ္တံ ဧဝံ ဒသ ပဒါနိ သဗ္ဗာနိ သီလက္ခန္ဓဿ အာနိသံသော, တေ စ ပတိရူပဒေသဝါသော စ ပစ္စယော အတ္တသမ္မာပဏိဓာနဉ္စ ဟေတု, သမာဓိက္ခန္ဓဿ သုခံ ဟေတု ပဿဒ္ဓိ ပစ္စယော, ယေန ဈာနသဟဇာတိ စ ဌာနန္တိ ဈာနင်္ဂါ အပရော ပရိယာယော ကာမေသု အာဒီနဝါနုပဿနာ သမာဓိနော ပစ္စယော နေက္ခမ္မေ အာနိသံသဒဿာဝိတာ ဟေတု.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น อธิฏฐานหาระคืออะไร? บัญญัติไว้ด้วยความเป็นศีลเวมัตตะ (ความต่างแห่งศีล). บททั้ง ๑๐ ประการนี้ทั้งหมดเป็นอานิสงส์ของศีลขันธ์. และการอยู่ในปฏิรูปเทสเป็นปัจจัย การตั้งตนไว้ชอบเป็นเหตุ. สุขเป็นเหตุแห่งสมาธิขันธ์ ปัสสัทธิเป็นปัจจัย. การเกิดพร้อมด้วยฌานเป็นที่ตั้ง (เหตุ) ด้วยเหตุใด องค์ฌานจึงมี ๓. อีกนัยหนึ่ง การเห็นโทษในกามทั้งหลายเป็นปัจจัยแห่งสมาธิ การเห็นอานิสงส์ในเนกขัมมะเป็นเหตุ.

တတ္ထ ကတမာ သမာရောပနာ? ယံ ဝီရိယိန္ဒြိယံ, သော သီလက္ခန္ဓော. ယံ သီလံ, တေ စတ္တာရော ဓမ္မာ ပဓာနာ. ယံ ဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပတ္တိ, သော ပါတိမောက္ခသံဝရော.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น สมาโรปนหาระคืออะไร? วิริยินทรีย์ใด วิริยินทรีย์นั้นคือกองศีล. ศีลใด ธรรม ๔ ประการเหล่านั้นเป็นประธาน. การปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมใด การปฏิบัตินั้นคือปาติโมกขสังวร.

၉၅. ယဿ သေလောပမံ စိတ္တန္တိ ဂါထာ, သေလောပမန္တိ ဥပမာ ယထာ သေလော ဝါတေန န ကမ္ပတိ န ဥဏှေန န သီတေန သံကမ္ပတိ. ယထာ အနေကာ အစေတနာ, တေ ဥဏှေန မိလာယန္တိ, သီတေန အဝသုဿန္တိ, ဝါတေန ဘဇန္တိ. န ဧဝံ သေလော ဝိရတ္တံ ရဇနီယေသု ဒေါသနီယေ န ဒုဿတီတိ ကာရဏံ ဒေါသနီယေ ဒေါမနဿန္တံ, န ဒုဋ္ဌေန ဝါ ကမ္ပတိ ဥဏှေန ဝါ, သော မိလာယတိ သီတေန ဝါ အဝသုဿတိ, ဧဝံ စိတ္တံ ရာဂေန နာနုဿတိ သီတေန ကမ္ပတီတိ. ကိံ ကာရဏံ? ဝိရတ္တံ ရဇနီယေသု ဒေါသနီယေ န ဒုဿတိ. ကိံ ကာရဏံ? ဒေါသနီယေ ပနဿန္တိ န ဒုဿတိ, အဒုဋ္ဌံ တံ န ကောသိဿန္တိ, တေန ကုပ္ပနီယေ န ကုပ္ပတိ, ယဿေဝံ ဘာဝိတံ စိတ္တံ ကုတော တံ ဒုက္ခနိဒ္ဒေသော စ ကုတော ဧဝရူပဿ ဒုက္ခံ အာဂမိဿတီတိ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ.

๙๕. บทว่า 'ยสฺส เสโลปมํ จิตฺตํ' เป็นคาถา. บทว่า 'เสโลปมํ' เป็นอุปมา เหมือนภูเขาหินไม่หวั่นไหวด้วยลม ไม่หวั่นไหวด้วยความร้อน ไม่หวั่นไหวด้วยความเย็น. เหมือนสิ่งไม่มีเจตนาหลายอย่าง ย่อมเหี่ยวแห้งด้วยความร้อน แห้งกรอบด้วยความเย็น แตกสลายด้วยลม. ภูเขาหินไม่เป็นอย่างนั้น (คือ) ไม่กำหนัดในอารมณ์ที่น่ากำหนัด ไม่ประทุษร้ายในอารมณ์ที่น่าประทุษร้าย นี้เป็นเหตุ. ในอารมณ์ที่น่าประทุษร้าย ย่อมมีความประทุษร้ายเป็นที่สุด. ไม่หวั่นไหวด้วยความโกรธ หรือด้วยความร้อน. เขาเหี่ยวแห้งหรือแห้งกรอบด้วยความเย็น. จิตย่อมไม่ระลึกถึงด้วยราคะอย่างนี้ ย่อมหวั่นไหวด้วยความเย็น. อะไรเป็นเหตุ? คือไม่กำหนัดในอารมณ์ที่น่ากำหนัด ไม่ประทุษร้ายในอารมณ์ที่น่าประทุษร้าย. อะไรเป็นเหตุ? คือในอารมณ์ที่น่าประทุษร้ายนั้น ย่อมไม่ประทุษร้าย. บุคคลผู้ไม่ประทุษร้ายนั้น (คนอื่น) จักไม่โกรธเคือง. ด้วยเหตุนั้น ย่อมไม่โกรธในสิ่งที่ควรโกรธ. บทว่า 'ยสฺเสวํ ภาวิตํ จิตฺตํ กุโต นํ ทุกฺขเมสฺสติ' เป็นการระบุว่า ทุกข์เช่นนี้จะมาถึงบุคคลผู้มีจิตที่อบรมแล้วอย่างนี้ได้อย่างไร.

ပရိဝတ္တနာတိ ကုတော တံ ဒုက္ခမေဿတီတိ ယံ စေတသိကံ သုခံ အနုပါဒိသေသာ အယံ နတ္ထိ သောပါဒိသေသာ အယံ အတ္ထိ. ပုန ဧဝမာဟံသု တံ ခဏံ တံ မုဟုတ္တံ ဥဘယမေဝ အဝေဒယိတံ သောပါဒိသေသံ ယဉ္စ အနုပါဒိသေသံ ယဉ္စ တံ ခဏံ တံ မုဟုတ္တံ အနုပါဒိသေသံ ယဉ္စ သောပါဒိသေသံ စ အဝေဒယိတံ. သုခမာပန္နဿ အနာဝတ္တိကန္တိ အယမေတ္ထ ဝိသေသော ပရိဝတ္တနာ.

บทว่า 'ปริวตฺตนา' คือ 'ทุกข์นั้นจะมาจากไหนถึงเขา' สุขทางใจใด อนุปาทิเสสนิพพานธาตุนี้ไม่มี สอุปาทิเสสนิพพานธาตุนี้มี. อีกนัยหนึ่ง ท่านกล่าวว่า ในขณะนั้น ในครู่ยามนั้น ทั้งสอุปาทิเสสนิพพานธาตุและอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ เป็นสิ่งที่เสวยแล้ว. ในขณะนั้น ในครู่ยามนั้น ทั้งอนุปาทิเสสนิพพานธาตุและสอุปาทิเสสนิพพานธาตุ เป็นสิ่งที่เสวยแล้ว. สำหรับผู้ที่ถึงสุขแล้ว ย่อมไม่มีการกลับมาอีก นี้เป็นความพิเศษแห่งปริวัตตนหาระในเรื่องนี้.

တတ္ထ [Pg.294] ကတမော ဝေဝစနော? ယဿေဝံ ဘာဝိတံ စိတ္တံ ဝါ ဘာဝိတံ သုဘာဝိတံ အနုဋ္ဌိတံ ဝတ္ထုကတံ သုသမာရဒ္ဓံ. စိတ္တန္တိ မနော ဝိညာဏံ မနိန္ဒြိယံ မနောဝိညာဏဓာတု.

ในบรรดาหารเหล่านั้น เววจนหารคืออะไร? จิตของบุคคลใดที่อบรมแล้วอย่างนี้ อบรมรอบแล้ว อบรมดีแล้ว ให้เกิดขึ้นแล้ว กระทำให้เป็นที่ตั้งแล้ว ปรารภดีแล้ว. คำว่า “จิต” คือ มโนวิญญาณ มนินทรีย์ มโนวิญญาณธาตุ.

တတ္ထ ကတမာ ပညတ္တိ? စိတ္တံ မနော သင်္ခါရာ ဝူပသမပညတ္တိယာ ပညတ္တံ. သမာဓိ အသေက္ခပညတ္တိယာ ပညတ္တော. ဒုက္ခံ ဥစ္ဆိန္နပညတ္တိယာ ပညတ္တံ.

ในบรรดาหารเหล่านั้น ปัญญัตติหารคืออะไร? จิตได้บัญญัติไว้ด้วยการบัญญัติความสงบระงับแห่งมโนสังขาร. สมาธิได้บัญญัติไว้ด้วยอเสกขบัญญัติ. ทุกข์ได้บัญญัติไว้ด้วยอุจฉินนบัญญัติ.

တတ္ထ ကတမော ဩတရဏော? စိတ္တေ နိဒ္ဒိဋ္ဌေ ပဉ္စက္ခန္ဓာ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ ဟောန္တိ, အယံ ခန္ဓေသု ဩတရဏော, မနောဝိညာဏဓာတုယာ နိဒ္ဒိဋ္ဌာယ အဋ္ဌာရသ ဓာတုယော နိဒ္ဒိဋ္ဌာ ဟောန္တိ, အယံ ဓာတူသု ဩတရဏော. မနာယတနေ နိဒ္ဒိဋ္ဌေ သဗ္ဗာနိ အာယတနာနိ နိဒ္ဒိဋ္ဌာနိ ဟောန္တိ. တတ္ထ မနာယတနံ နာမရူပဿ ပဒဋ္ဌာနံ. နာမရူပပစ္စယာ သဠာယတနံ. တထာ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေ. အယံ ဩတရဏော. တတ္ထ ကတမော သောဓနော သုဒ္ဓေါယေဝ အာရမ္ဘော.

ในบรรดาหารเหล่านั้น โอตรณหารคืออะไร? เมื่อระบุถึงจิต ขันธ์ ๕ ย่อมเป็นอันระบุถึงแล้ว นี้คือการหยั่งลงในขันธ์. เมื่อระบุมโนวิญญาณธาตุ ธาตุ ๑๘ ย่อมเป็นอันระบุถึงแล้ว นี้คือการหยั่งลงในธาตุ. เมื่อระบุมนายตนะ อายตนะทั้งหมด ย่อมเป็นอันระบุถึงแล้ว. ในการแสดงนั้น มนายตนะเป็นปทัฏฐานของนามรูป. เพราะนามรูปเป็นปัจจัย สฬายตนะจึงมี. ในปฏิจจสมุปบาทก็เช่นกัน. นี้คือโอตรณหาร. ในบรรดาหารเหล่านั้น โสธนหารคืออะไร? ความปรารภที่บริสุทธิ์เท่านั้น.

တတ္ထ ကတမော အဓိဋ္ဌာနော? ဆဠိန္ဒြိယံ ဘာဝနာ ဧကတ္တာယံ ပညတ္တိ ဆဋ္ဌိတေန ကာယော ဧကတ္တာယ ပညတ္တော.

ในบรรดาหารเหล่านั้น อธิฏฐานหารคืออะไร? การเจริญอินทรีย์ ๖ เป็นการบัญญัติเพื่อความเป็นหนึ่ง. กายที่ตั้งอยู่ในอินทรีย์ที่ ๖ ได้บัญญัติไว้เพื่อความเป็นหนึ่ง.

တတ္ထ ကတမော ပရိက္ခာရော? စိတ္တဿ ပုဗ္ဗဟေတု သမုပ္ပာဒါယ မနသိကာရော စ တပ္ပောဏတာ စ ယံ အသမာဟိတဘူမိယံ စ ဝိသေသဓမ္မာနံ အဘာဝိတတ္တာ စိတ္တသတတံ ဂစ္ဆတိ, သစေ သမာဓိနော သုခံ ဟေတု အဝိပ္ပဋိသာရော ပစ္စယော, အယံ ဟေတု အယံ ပစ္စယော ပရိက္ခာရော.

ในบรรดาหารเหล่านั้น ปริกขารหารคืออะไร? การมนสิการและความน้อมไปในเหตุในก่อนเพื่อการเกิดขึ้นแห่งจิต. เพราะไม่ได้เจริญวิเศษธรรมในภูมิที่จิตไม่ตั้งมั่น จิตย่อมถึงความสืบต่อ. หากสุขเป็นเหตุแห่งสมาธิ ความไม่เดือดร้อนใจเป็นปัจจัย. นี้คือเหตุ นี้คือปัจจัย ปริกขารหาร.

တတ္ထ ကတမာ သမာရောပနာ? ယဿေဝံ ဘာဝိတန္တိ တဿ ဓမ္မာ သမာရောပယိတဗ္ဗာ. ကာယော သီလံ ပညာ ဘာဝိတစိတ္တန္တိ အနဘိရတံ အနပဏတံ အနေကံ အနုတံ အနာပဇ္ဇာသတ္တံ အယံ သမညာယတနာ န တဿ သေက္ခဿ သမ္မာသမာဓိ သဗ္ဗေ အသေက္ခာ ဒသ အရဟန္တဓမ္မာ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ ဟောန္တိ. အသေက္ခဘာဂိယာနိ သုတ္တာနိ.

ในบรรดาหารเหล่านั้น สมาโรปนหารคืออะไร? ในคำสอนว่า “จิตของบุคคลใดที่อบรมแล้วอย่างนี้” ธรรมทั้งหลายของบุคคลนั้นพึงยกขึ้นประกอบ. กาย ศีล ปัญญา จิตที่อบรมแล้ว คือ ไม่ยินดี ไม่น้อมไป ไม่เป็นอย่างอื่น ไม่สรรเสริญ ไม่ติดข้อง. สมาธินี้ไม่เป็นสัมมาสมาธิของพระเสกขะนั้น เพื่ออายตนะคือความสงบ. อรหันตธรรม ๑๐ ประการที่เป็นอเสกขะทั้งหมด ย่อมถูกระบุไว้. พระสูตรที่เป็นส่วนแห่งอเสกขะ.

၉၆. ယဿ နူန, ဘန္တေ, ကာယဂတာသတိ အဘာဝိတာ, အယံ သော အညတရံ သဗြဟ္မစာရိံ အာသဇ္ဇ သမာပဇ္ဇ အပ္ပဋိနိသဇ္ဇ ဇနပဒစာရိကံ ပက္ကမေယျ, သော အာယသ္မာ ဣမသ္မိံ ဝိပ္ပဋိဇာနာတိ ဒွေ ပဇာနိ ပဋိဇာနာတိ စိတ္တဘာဝနာယဉ္စ ဒိဋ္ဌိယာ ပဟာနံ, ကာယဘာဝနာယဉ္စ ဒိဋ္ဌိပ္ပဟာနံ, ကာယဘာဝနာယဉ္စ တဏှာပဟာနံ, ယံ ပဌမံ ဥပမံ ကရောတိ. အသုစိနာပိ သုစိနာပိ ပထဝီ နေဝ အဋ္ဋိယတိ န ဇိဂုစ္ဆတိ န ပီတိပါမောဇ္ဇံ ပဋိလဘတိ, ဧဝမေဝ [Pg.295] ဟိ ပထဝီသမေန သော စေတသာ အနွယေန အပ္ပကေန အဝေရေန အဗျာပဇ္ဇေန ဝိဟရာမီတိ. ဣတိ သော အာယသ္မာ ကိံ ပဋိဇာနာတိ, ကာယဘာဝနာယ သုခိန္ဒြိယပဟာနံ ပဋိဇာနာတိ, စိတ္တဘာဝနာယ သောမနဿိန္ဒြိယပဟာနံ ပဋိဇာနာတိ. ကာယိကာ ဝေဒနာ ရာဂါနုသယမနုဂတာနံ သုခိန္ဒြိယံ ပဋိက္ခိပတိ. န ဟိ ဝေဒနာက္ခန္ဓံ ယာ စေတသိကာ သုခဝေဒနာ တတ္ထ အယံ ပဋိလာဘပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သုခံ သောမနဿံ. သောတံ ပဋိက္ခိပတိ, န ဟိ မနောသမ္ဖဿဇံ ဝေဒနံ. တတ္ထ စတူသု မဟာဘူတေသု ရူပက္ခန္ဓဿ အနုသယပဋိဃပဟာနံ ဘဏတိ. ကာမေ ရူပဉ္စ တဉ္စ အသေက္ခဘူမိယံ. ကာယေ ကာယာနုပဿနာ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရဉ္စ. ဗလေန စ ဥဿာဟေန စ သဗ္ဗံ မနသိ ကတတ္တာနံ ပဟာနံ မေဒံ ကတာလိကာယ စ ပုရိသေန စ မဏ္ဍနကဇာတိကေန စ, ဧတေဟိ ဣမဿ မာတာပိတုသမ္ဘူတံ ပစ္စဝေက္ခဏံ, သော ကာယေန စ ကာယာနုပဿနာယ စ စိတ္တေန စ စိတ္တာနုပဿနာယ စ ဒွေ ဓမ္မေ ဓာရေတိ. ကာယကိလေသဝတ္ထုံ စိတ္တေန စ စိတ္တသန္နိဿယေ စိတ္တေန သုဘာဝိတေန သတ္တန္နံ စ သမာပတ္တီနံ ဝိဟရိတုံ ပဋိဇာနာတိ.

๙๖. ข้าแต่พระคุณเจ้าผู้เจริญ หากบุคคลใดไม่ได้เจริญกายคตาสติ บุคคลนั้นพึงกระทบกระทั่งเพื่อนพรหมจารีรูปใดรูปหนึ่งแล้วไม่สละคืน พึงหลีกไปสู่ที่จาริกในชนบท พระเถระนั้นย่อมปฏิญญาในเรื่องนี้เป็นสองประการ คือ การละทิฏฐิด้วยจิตตภาวนา และการละตัณหาด้วยกายภาวนา ซึ่งเป็นอุปมาที่กระทำไว้ก่อนว่า แผ่นดินย่อมไม่ระอา ไม่รังเกียจ ไม่ได้ความยินดีและความปราโมทย์ ด้วยวัตถุที่ไม่สะอาดก็ดี ด้วยวัตถุที่สะอาดก็ดี ฉันใด พระเถระนั้นย่อมอยู่ด้วยจิตอันเสมอด้วยแผ่นดิน อันเป็นไปตาม อันน้อย ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน ฉันนั้น. พระเถระนั้นย่อมปฏิญญาอะไร? ย่อมปฏิญญาการละสุขินทรีย์ด้วยกายภาวนา ย่อมปฏิญญาการละโสมนัสสินทรีย์ด้วยจิตภาวนา. กายิกเวทนาย่อมคัดค้านสุขินทรีย์แก่บุคคลผู้ไปตามราคานุสัย. คำนั้นจริง สุขเวทนาอันเป็นเจตสิกใดมีอยู่ในเวทนาขันธ์ เวทนานี้ย่อมเกิดขึ้นเพราะปัจจัยคือปฏิลาภ สุขอันเป็นโสมนัสย่อมคัดค้านกระแส จริงอยู่ ย่อมไม่คัดค้านเวทนาอันเกิดจากมโนสัมผัส. ในการแสดงนั้น ย่อมกล่าวถึงการละปฏิฆานุสัยแห่งรูปขันธ์ในมหาภูตรูป ๔. รูปมีอยู่ในกามภพและรูปนั้นมีอยู่ในอเสกขภูมิ. ในกายมีกายานุปัสสนาและการอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน. การละทั้งหมดที่กระทำไว้ในใจด้วยกำลังและความพยายามนั้น เป็นการละที่กระทำโดยบุรุษผู้มีความผิดพลาดและบุรุษผู้มีปกติประดับตกแต่ง ด้วยการมนสิการเหล่านี้ ชื่อว่าการพิจารณากายอันเกิดจากมารดาและบิดาของบุคคลนี้ บุคคลนั้นย่อมทรงไว้ซึ่งธรรมสองอย่างด้วยกายและด้วยกายานุปัสสนา ด้วยจิตและด้วยจิตตานุปัสสนา. ย่อมปฏิญญาเพื่ออยู่ด้วยการเข้าถึงสมาบัติ ๗ ด้วยจิตอันอบรมดีแล้วในที่อาศัยแห่งจิตและด้วยจิตซึ่งวัตถุอันเป็นกายกิเลส.

ဂဟပတိပုတ္တောပမတာယ စ ယထာ ဂဟပတိပုတ္တဿ နာနာရင်္ဂါနံ ဝတ္ထကရဏ္ဍကော ပုဏ္ဏော ဘဝေယျ, သော ယံ ယဒေဝ ဝတ္ထယုဂံ ပုဗ္ဗဏှသမယေ အာကင်္ခတိ, ပုဗ္ဗဏှသမယေ နိဗ္ဗာပေတိ, ဧဝံ မဇ္ဈနှိကသမယေ, သာယနှသမယေ, ဧဝမေဝ သော အာယသ္မာ စိတ္တဿ သုဘာဝိတတ္တာ ယထာရူပေန ဝိဟာရေန အာကင်္ခတိ ပုဗ္ဗဏှသမယံ ဝိဟရိတုံ, တထာရူပေန ပုဗ္ဗဏှသမယံ ဝိဟရတိ, မဇ္ဈနှိကသမယေ, သာယနှသမယေ. တေန ဝေသ အာယသ္မတာ ဥပမာယ မေ အာသိတာယ ပထဝီ ဝါ အနုတ္တရာ ဣန္ဒြိယဘာဝနာ ဘာဝိတစိတ္တေန. တေန သော အာယသ္မာ ဣဒံ အဋ္ဌဝိဓံ ဘာဝနံ ပဋိဇာနာတိ စတူသု မဟာဘူတေသု, ကာယဘာဝနံ ဥပကစဏ္ဍာလံ ပုရိသမေတကံ ဘဝတလာကာသု စိတ္တဘာဝနံ, ဣမာဟိ ဘာဝနာဟိ တာယ ဘာဝနာယ စ သမထာ ပါရိပူရိမန္တေဟိ. ဣမေဟိ စတူဟိ ပညာပါရိပူရိမန္တေဟိ.

พึงทราบด้วยอุปมาด้วยบุตรเศรษฐี หีบใส่ผ้าของบุตรเศรษฐีอันเต็มด้วยผ้าที่ย้อมด้วยสีต่างๆ พึงมี บุตรเศรษฐีนั้นปรารถนาผ้าคู่ใดๆ ในเวลาเช้า ย่อมนำออกใช้ในเวลาเช้า ในเวลาเที่ยง ในเวลาเย็น ก็ฉันนั้น พระเถระนั้นเพราะความเป็นผู้มีจิตอบรมดีแล้ว ย่อมปรารถนาเพื่ออยู่ด้วยวิหารธรรมเช่นใดในเวลาเช้า ย่อมอยู่ด้วยวิหารธรรมเช่นนั้นในเวลาเช้า ในเวลาเที่ยง ในเวลาเย็น. เพราะเหตุนั้น ด้วยอุปมาของเราที่พระเถระกล่าวแล้วนี้ แผ่นดินก็ดี การเจริญอินทรีย์อันไม่มีอะไรยิ่งกว่าด้วยจิตที่อบรมแล้วก็ดี มีอยู่. เพราะเหตุนั้น พระเถระนั้นย่อมปฏิญญาภาวนา ๘ ประการนี้ ในมหาภูตรูป ๔ คือ การเจริญกาย อุปกจัณฑละ ปุริสเมตกะ ในพื้นแห่งภพคือการเจริญจิต สมถะทั้งหลายย่อมถึงความบริบูรณ์ในที่สุดด้วยภาวนาเหล่านี้และด้วยภาวนานั้น ปัญญาย่อมถึงความบริบูรณ์ในที่สุดด้วย ๔ อย่างเหล่านี้.

၉၇. ကထံ ဥပကစဏ္ဍာလံ ပဋိကူလေသု ဓမ္မေသု အပ္ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ? ကာယော ပကတိယာ အပ္ပဋိကူလံ ကာယေ ဥဒ္ဓုမာတကသညာ သံခိတ္တေန နဝ သညာ ဣမေ ပဋိကူလာ ဓမ္မာ စေသော အာယသ္မာ ပဋိကူလတော အဇိဂုစ္ဆိတော ကာယဂတာသတိယာ ဘာဝနာနုယောဂမနုယုတ္တော ဝိဟရတိ, န ဟိ တဿ ဇိဂုစ္ဆပ္ပဟာယ စိတ္တံ ပဋိကူလတိ.

๙๗. อุปกจัณฑละย่อมอยู่ด้วยความสำคัญว่าไม่ปฏิกูลในธรรมทั้งหลายอันปฏิกูลได้อย่างไร? กายโดยปกติไม่ปฏิกูล ในกายมีอุทธุมตกสัญญา (ความสำคัญว่าพองขึ้น) โดยย่อมีความสำคัญ ๙ อย่าง ธรรมเหล่านี้ชื่อว่าเป็นธรรมอันปฏิกูล พระเถระนั้นย่อมอยู่โดยประกอบความเพียรในภาวนาในกายคตาสติ โดยความเป็นของปฏิกูลและไม่รังเกียจ คำนั้นจริง ในการละความรังเกียจนั้น จิตย่อมไม่ปฏิกูล.

ကထံ [Pg.296] အပ္ပဋိကူလေသု ဓမ္မေသု ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတီတိ? ကာယော သဗ္ဗလောကဿ အပ္ပဋိကူလော တံ သော အာယသ္မာ အသုဘသညာယ ဝိဟရတိ. ဧဝံ အပ္ပဋိကူလေသု ဓမ္မေသု ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ.

ย่อมอยู่ด้วยความสำคัญว่าปฏิกูลในธรรมทั้งหลายอันไม่ปฏิกูลได้อย่างไร? กายไม่เป็นที่ปฏิกูลของโลกทั้งปวง พระเถระนั้นย่อมอยู่ด้วยอสุภสัญญาในกายนั้น อย่างนี้ ย่อมอยู่ด้วยความสำคัญว่าปฏิกูลในธรรมทั้งหลายอันไม่ปฏิกูล.

ကထံ ပဋိကူလေသု စ အပ္ပဋိကူလေသု စ အပ္ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတီတိ အပိ သဗ္ဗောယံ လောကဿ ယမိဒံ မုဏ္ဍော ပတ္တပါဏီ ကုလေသု ပိဏ္ဍာယ ဝိစရတိ, တေန စ သော အာယသ္မာ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏေန အပ္ပဋိကူလသညီ စိတ္တေန စ ကာယေန နိဗ္ဗိဒါသဟဂတေန အပ္ပဋိကူလသညီ, ဧဝံ ပဋိကူလေသု အပ္ပဋိကူလေသု စ ဓမ္မေသု အပ္ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ.

ย่อมอยู่ด้วยมีความสำคัญว่าไม่น่ารังเกียจในธรรมทั้งหลายอันน่ารังเกียจและไม่น่ารังเกียจได้อย่างไร? เมื่อถามดังนี้ แท้จริงแล้ว การที่บุคคลผู้มีศีรษะโล้น ถือบาตรในมือ เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตในตระกูลทั้งหลายของชาวโลกทั้งหมดนั้น เพราะเหตุนั้น พระเถระนั้นจึงมีความสำคัญว่าไม่น่ารังเกียจในก้อนข้าวที่มีสีดีและสีไม่ดี ด้วยจิตและด้วยกายอันเป็นไปพร้อมด้วยความหน่าย อย่างนี้แล ย่อมอยู่ด้วยมีความสำคัญว่าไม่น่ารังเกียจในธรรมทั้งหลายอันน่ารังเกียจและไม่น่ารังเกียจ

ကထံ ပဋိကူလေသု စ ဓမ္မေသု အပ္ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ? ပဋိကူလေသု စ ဓမ္မေသု သုဘသညိနော ဣတ္ထိရူပေ ပဋိကူလေသု စ ဇိဂုစ္ဆိနော ဝိနီလကဝိပုဗ္ဗကေ တတ္ထ သော အာယသ္မာ ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ.

ย่อมอยู่ด้วยมีความสำคัญว่าไม่น่ารังเกียจในธรรมทั้งหลายอันน่ารังเกียจได้อย่างไร? ในธรรมทั้งหลายอันน่ารังเกียจ มีความสำคัญว่าสวยงามในรูปหญิง และในธรรมทั้งหลายอันน่ารังเกียจอันมีสภาพเขียวคล้ำและมีหนองไหลอันน่าเกลียด ในอารมณ์นั้น พระเถระนั้นย่อมอยู่ด้วยมีความสำคัญว่าน่ารังเกียจ

ကထံ ပဋိကူလေသု ဓမ္မေသု တဒုဘယံ အဘိနိဝဇ္ဇယိတွာ ဥပေက္ခကော ဝိဟရတိ သတော စ သမ္ပဇာနော စ? အပ္ပဋိကူလေသု စ ဓမ္မေသု သုဘသညိနော ဣတ္ထိရူပေ ပဋိကူလေသု စ ဇိဂုစ္ဆိနော ဝိနီလကဝိပုဗ္ဗကေ တဒုဘယံ အဘိနိဝဇ္ဇယိတွာ ‘နေတံ မမ’‘နေသောဟမသ္မိ’‘နေသော မေ’ အတ္တာတိ ဝိဟရတိ. ဧဝံ တဒုဘယံ အဘိနိဝဇ္ဇယိတွာ ဥပေက္ခကော ဝိဟရတိ သတော သမ္ပဇာနော.

ย่อมอยู่ด้วยความเป็นผู้มีอุเบกขา มีสติและสัมปชัญญะ โดยเว้นเสียซึ่งทั้งสองอย่างนั้นในธรรมทั้งหลายอันน่ารังเกียจได้อย่างไร? ในธรรมทั้งหลายอันไม่น่ารังเกียจก็ดี ในรูปหญิงอันน่ารังเกียจที่มีสภาพเขียวคล้ำและมีหนองไหลอันมีความสำคัญว่าสวยงามมีอยู่ พระเถระนั้นเว้นเสียซึ่งทั้งสองอย่างนั้นแล้ว ย่อมอยู่ด้วยการพิจารณาว่า 'นั่นไม่ใช่ของเรา นั่นไม่เป็นเรา นั่นไม่ใช่ตัวตนของเรา' อย่างนี้แล ย่อมอยู่ด้วยความเป็นผู้มีอุเบกขา มีสติและสัมปชัญญะ โดยเว้นเสียซึ่งทั้งสองอย่างนั้น

အပရော ပရိယာယော. တေဓာတုကော လောကသန္နိဝါသော သဗ္ဗဗာလပုထုဇ္ဇနာနံ အပ္ပဋိကူလသညာ. တတ္ထ စ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော အပ္ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ. ဧဝံ အပ္ပဋိကူလေသု ဓမ္မေသု ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ.

อีกนัยหนึ่ง ในโลกสันนิวาสอันประกอบด้วยธาตุ ๓ ปุถุชนผู้เขลาทั้งหลายย่อมมีความสำคัญว่าไม่น่ารังเกียจ ในอารมณ์นั้น พระสารีบุตรเถระย่อมอยู่ด้วยมีความสำคัญว่าไม่น่ารังเกียจ อย่างนี้แล ย่อมอยู่ด้วยมีความสำคัญว่าน่ารังเกียจในธรรมทั้งหลายอันไม่น่ารังเกียจ

ကထံ ပဋိကူလေသု ဓမ္မေသု အပ္ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ? ပဋိကူလသညိနော သဗ္ဗသေက္ခာ ဣဓ ကာ တေဓာတုကေ သဗ္ဗလောကေ. တတ္ထ ကတမော ဘူမိပ္ပတ္တော သမာဓိဖလေ သစ္ဆိကတော အပ္ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ? ကိံ ကာရဏံ? န ဟိ တံ အတ္ထိ ယဿ လောကဿ ပဟာနာယ ပဋိကူလသညီ ဥပ္ပာဒေယျ.

ย่อมอยู่ด้วยมีความสำคัญว่าไม่น่ารังเกียจในธรรมทั้งหลายอันน่ารังเกียจได้อย่างไร? พระเสกขะทั้งปวงย่อมมีความสำคัญว่าน่ารังเกียจในโลกทั้งปวงอันประกอบด้วยธาตุ ๓ นี้ ในธรรมเทศนานั้น ภูมิที่บรรลุคืออะไร? คือผู้กระทำให้แจ้งในสมาธิผล ย่อมอยู่ด้วยมีความสำคัญว่าไม่น่ารังเกียจ เพราะเหตุไร? เพราะสมาธินั้นมีอยู่เพื่อละโลกใด ความสำคัญว่าน่ารังเกียจย่อมไม่เกิดขึ้นในโลกนั้น

ကထံ ပဋိကူလေသု စ အပ္ပဋိကူလေသု စ ဓမ္မေသု ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ? တေဓာတုကေ လောကသန္နိဝါသေ ယာဝ ကာမလောကဘူမတာ ဟိ ရာဂါနံ ဝီတရာဂါနံ ပဋိကူလသမတာ ရူပါရူပဓာတုံ အပ္ပဋိကူလသမတာ. တတ္ထ စ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ. ဧဝံ ပဋိကူလေသု စ အပ္ပဋိကူလေသု စ ဓမ္မေသု ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ.

ย่อมอยู่ด้วยมีความสำคัญว่าน่ารังเกียจในธรรมทั้งหลายอันน่ารังเกียจและไม่น่ารังเกียจได้อย่างไร? ในโลกสันนิวาสอันประกอบด้วยธาตุ ๓ ตราบเท่าที่ความเป็นกามโลกมีอยู่แก่ผู้ยังมีราคะ ความเป็นผู้สม่ำเสมอในของน่ารังเกียจมีอยู่แก่ผู้ปราศจากราคะ และความเป็นผู้สม่ำเสมอในของไม่น่ารังเกียจในรูปธาตุและอรูปธาตุมีอยู่ ในอารมณ์นั้น พระสารีบุตรเถระย่อมอยู่ด้วยมีความสำคัญว่าน่ารังเกียจ อย่างนี้แล ย่อมอยู่ด้วยมีความสำคัญว่าน่ารังเกียจในธรรมทั้งหลายอันน่ารังเกียจและไม่น่ารังเกียจ

ကထံ [Pg.297] ပဋိကူလေသု စ အပ္ပဋိကူလေသု စ ဓမ္မေသု အပ္ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ? ယံ ကိဉ္စိ ပရတော ဒုရုတ္တာနံ ဒုရာဂတာနံ ဝစနပထာနံ တံ ဝစနံ အပ္ပဋိကူလံ ယာဝတာ ဝါစသော အပ္ပတိရူပါ တထာ ဇနဿ အပ္ပဋိကူလသညာ. တတ္ထ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော အဘိညာယ သစ္ဆိကတော အပ္ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ, ဧဝံ ပဋိကူလေသု စ အပ္ပဋိကူလေသု စ ဓမ္မေသု အပ္ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ.

ย่อมอยู่ด้วยมีความสำคัญว่าไม่น่ารังเกียจในธรรมทั้งหลายอันน่ารังเกียจและไม่น่ารังเกียจได้อย่างไร? บรรดาทางแห่งถ้อยคำที่ผู้อื่นกล่าวไม่ดีแล้ว หรือเกิดขึ้นไม่ดีแล้ว คำพูดใดๆ มีอยู่ คำพูดนั้นไม่น่ารังเกียจ ตราบเท่าที่ถ้อยคำมีประมาณน้อย ด้วยอาการเช่นนั้น ความสำคัญว่าไม่น่ารังเกียจย่อมมีแก่หมู่ชน ในอารมณ์นั้น พระสารีบุตรเถระรู้ยิ่งแล้วกระทำให้แจ้งแล้ว ย่อมอยู่ด้วยมีความสำคัญว่าไม่น่ารังเกียจ อย่างนี้แล ย่อมอยู่ด้วยมีความสำคัญว่าไม่น่ารังเกียจในธรรมทั้งหลายอันน่ารังเกียจและไม่น่ารังเกียจ

၉၈. ကထံ ပဋိကူလေသု စ အပ္ပဋိကူလေသု စ ဓမ္မေသု တဒုဘယံ အဘိနိဝဇ္ဇယိတွာ ဥပေက္ခကော စ ဝိဟရတိ သတော စ သမ္ပဇာနော? ယဉ္စ နေသံ သမနုပဿတိ ယေ ဓမ္မာ ဒုစ္စရိတာ, တေ ဓမ္မာ အပ္ပဋိကူလာ. တတ္ထ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတိ ယေ ဓမ္မာ ဒုစ္စရိတာ, တေ ဓမ္မာ အနိဋ္ဌဝိပါကာ. ယေ ဓမ္မာ သုစရိတာ, တေ အာစယဂါမိနော. သော စ သုစရိတံ အာစယဂါမိနိံ ကရိတွာ ဒုစ္စရိတံ အနိဋ္ဌဝိပါကံ ကရိတွာ တဒုဘယံ အဘိနိဝဇ္ဇယိတွာ ဥပေက္ခကော ဝိဟရတိ.

๙๘. ย่อมอยู่ด้วยความเป็นผู้มีอุเบกขา มีสติและสัมปชัญญะ โดยเว้นเสียซึ่งทั้งสองอย่างนั้นในธรรมทั้งหลายอันน่ารังเกียจและไม่น่ารังเกียจได้อย่างไร? อารมณ์ใดที่บุคคลเหล่านั้นพิจารณาเห็นว่า ธรรมเหล่าใดเป็นทุจริต ธรรมเหล่านั้นไม่น่ารังเกียจ ในอารมณ์นั้น พระสารีบุตรเถระย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ธรรมเหล่าใดเป็นทุจริต ธรรมเหล่านั้นมีวิบากอันไม่น่าปรารถนา ธรรมเหล่าใดเป็นสุจริต ธรรมเหล่านั้นเป็นเหตุให้ถึงการสั่งสม บุคคลนั้นกระทำสุจริตอันเป็นเหตุให้ถึงการสั่งสมก็ดี กระทำทุจริตอันมีวิบากอันไม่น่าปรารถนาก็ดี แล้วเว้นเสียซึ่งทั้งสองอย่างนั้น ย่อมอยู่ด้วยความเป็นผู้มีอุเบกขา

အထ ပဋိကူလေသု စ ဓမ္မေသု အပ္ပဋိကူလေသု စ ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ. တဏှာ ပဋိကူလဓမ္မာ ကိံ ကာရဏံ? တဏှာဝသေန ဟိ သတ္တာ ဒွီဟိ ဓမ္မေဟိ သတ္တာ, ကဗဠီကာရေ အာဟာရေ ရသတဏှာယ သတ္တာ, ဖဿေ သုခသညာယ သတ္တာ. တတ္ထာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ကဗဠီကာရေ စ အာဟာရေ ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ, ဖဿေ စ ဒုက္ခသညီ ဝိဟရတိ. ဧဝံ ပဋိကူလေသု စ အပ္ပဋိကူလေသု စ ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ.

ลำดับนั้น ย่อมอยู่ด้วยมีความสำคัญว่าน่ารังเกียจในธรรมทั้งหลายอันน่ารังเกียจและไม่น่ารังเกียจ ตัณหาชื่อว่าเป็นธรรมที่น่ารังเกียจ เพราะเหตุไร? เพราะว่าสัตว์ทั้งหลายย่อมติดข้องด้วยอำนาจแห่งตัณหาด้วยธรรม ๒ ประการ คือ ย่อมติดข้องในกวฬิงการาหารด้วยรสตัณหา และย่อมติดข้องในผัสสะด้วยสุขสัญญา ในอารมณ์นั้น พระสารีบุตรเถระย่อมอยู่ด้วยมีความสำคัญว่าน่ารังเกียจในกวฬิงการาหาร และย่อมอยู่ด้วยมีความสำคัญว่าเป็นทุกข์ในผัสสะ อย่างนี้แล ย่อมอยู่ด้วยมีความสำคัญว่าน่ารังเกียจในธรรมทั้งหลายอันน่ารังเกียจและไม่น่ารังเกียจ

ကထံ ပဋိကူလေသု စ ဓမ္မေသု အပ္ပဋိကူလေသု စ ဓမ္မေသု အပ္ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ? တဏှာက္ခယံ အနုတ္တရံ နိဗ္ဗာနံ တထာ ဗာလပုထုဇ္ဇနာနံ ပဋိကူလသညာ ပဟတသညာ စ. တတ္ထာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ အပ္ပဋိကူလသညာ အဗျာပါဒသညာ စ သာမံ ပညာယ ပဿိတွာ ဧဝံ ပဋိကူလေသု စ ဓမ္မေသု အပ္ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ.

ย่อมอยู่ด้วยมีความสำคัญว่าไม่น่ารังเกียจในธรรมทั้งหลายอันน่ารังเกียจและไม่น่ารังเกียจได้อย่างไร? พระนิพพานอันเป็นที่สิ้นไปแห่งตัณหาอันไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่านั้น ปุถุชนผู้เขลาย่อมมีความสำคัญว่าน่ารังเกียจ ในพระนิพพานนั้น พระสารีบุตรเถระเห็นด้วยปัญญาของตนเองซึ่งความสำคัญว่าไม่น่ารังเกียจและความสำคัญว่าไม่พยาบาท อย่างนี้แล ย่อมอยู่ด้วยมีความสำคัญว่าไม่น่ารังเกียจในธรรมทั้งหลายอันน่ารังเกียจและไม่น่ารังเกียจ

ကထံ ပဋိကူလေသု စ အပ္ပဋိကူလေသု စ ဓမ္မေသု အပ္ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ? တတိယေ စ နိဗ္ဗာနေ ပဋိကူလသညိနော ယသေန စ ကိတ္တိနိ စ အပ္ပဋိကူလသညိနော. တတ္ထာယသ္မာ သာရိပုတ္တော အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ သမ္မာပညာယ ပဋိဇာနန္တော ပဋိကူလဉ္စ အပ္ပဋိကူလဉ္စ ဓမ္မံ တဒုဘယံ အဘိနိဝဇ္ဇယိတွာ အပ္ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ.

ย่อมอยู่ด้วยมีความสำคัญว่าไม่น่ารังเกียจในธรรมทั้งหลายอันน่ารังเกียจและไม่น่ารังเกียจได้อย่างไร? ในพระนิพพานที่สาม สำหรับผู้มีความสำคัญว่าน่ารังเกียจ และสำหรับผู้มีความสำคัญว่าไม่น่ารังเกียจในยศและเกียรติคุณ ในอารมณ์นั้น พระสารีบุตรเถระรู้แจ้งตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบซึ่งรสอร่อย โทษ และการสลัดออก แล้วเว้นเสียซึ่งธรรมทั้งสองคือธรรมที่น่ารังเกียจและไม่น่ารังเกียจนั้น ย่อมอยู่ด้วยมีความสำคัญว่าไม่น่ารังเกียจ

ကထံ [Pg.298] ပဋိကူလံ အပ္ပဋိကူလဉ္စ ဓမ္မံ တဒုဘယံ အဘိနိဝဇ္ဇယိတွာ ဥပေက္ခကော ဝိဟရတိ? သတော စ သမ္ပဇာနော စ, ယဉ္စ သမနုပဿတိ အနုနယော အပ္ပဋိကူလော ဓမ္မော ပဋိဃော စ ပဋိကူလော ဓမ္မော, တတ္ထာယသ္မာ သာရိပုတ္တော အနုနယဿ ပဋိဃပ္ပဟီနတ္တာ ဥပေက္ခကော ဝိဟရတိ သတော သမ္ပဇာနော စ. ယဉ္စဿ သမနုပဿတိ အယံ ပဉ္စဝိဓာ အနုတ္တရာ ဣန္ဒြိယဘာဝနာ. အယံ သုတ္တနိဒ္ဒေသော.

ย่อมอยู่ด้วยความเป็นผู้มีอุเบกขา โดยเว้นเสียซึ่งธรรมทั้งสองคือธรรมที่น่ารังเกียจและไม่น่ารังเกียจได้อย่างไร? เป็นผู้มีสติและสัมปชัญญะ และพิจารณาเห็นว่า อนุนัยเป็นธรรมที่ไม่น่ารังเกียจ และปฏิฆะเป็นธรรมที่น่ารังเกียจ ในอารมณ์นั้น พระสารีบุตรเถระเพราะละอนุนัยและปฏิฆะได้แล้ว ย่อมอยู่ด้วยความเป็นผู้มีอุเบกขา มีสติและสัมปชัญญะ สิ่งใดที่ท่านพิจารณาเห็นอยู่นี้ คือการเจริญอินทรีย์อันไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า ๕ ประการ นี้คือการแสดงเนื้อความแห่งพระสูตร

၉၉. တတ္ထ ကတမော ဒေသနာဟာရော? ဣမမှိ သုတ္တေ ကိံ ဒေသိတဗ္ဗံ? တတ္ထ ဝုစ္စတေ, ဣမမှိ သုတ္တေ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရော ဒေသိတော, တထာ ဝိမုတ္တံ စိတ္တံ ပစ္စဝေက္ခဏာ စ အဓိပညာဓမ္မံ ဒေသိတံ.

๙๙. ในบรรดาหาระเหล่านั้น เทศนาหาระเป็นอย่างไร? ในพระสูตรนี้มีอะไรที่ควรแสดง? ในพระสูตรนั้นกล่าวว่า ในพระสูตรนี้ได้แสดงทิฏฐธรรมสุขวิหาร อีกทั้งได้แสดงจิตที่หลุดพ้น การพิจารณา และอธิปัญญาธรรม

တတ္ထ ကတမော ဝိစယော? ယေ ကာယေ ကာယာနုပဿိနော ဝိဟရန္တိ, တေသံ စိတ္တံ အနုနယပ္ပဋိဃေန န ဝိဟရတိ အနုနယပ္ပဋိဃေန စာဘိရမမာနဿ စိတ္တံ သမဂ္ဂတံ ဘဝိဿတီတိ ဘာဝနာယ ဗလမေတံ, အယံ ဝိစယော ဟာရော.

ในหาระเหล่านั้น วิจยหาระคืออะไร? ชนเหล่าใดพิจารณากายในกายอยู่ จิตของชนเหล่านั้นย่อมไม่อยู่ด้วยอนุนยปฏิฆะ (ความยินดีและปฏิฆะ) และจิตของบุคคลผู้ยินดีอย่างยิ่งด้วยอนุนยปฏิฆะจักเป็นสภาวะที่สม่ำเสมอ กำลังแห่งภาวนานี้มีอยู่ด้วยประการฉะนี้ นี้คือวิจยหาระ

တတ္ထ ကတမော ယုတ္တိဟာရော? ကာယဘာဝနာယ စ စိတ္တဘာဝနာယ စ န ကိဉ္စိ သဗြဟ္မစာရီ အတိမညိဿတီတိ. အတ္ထိ ဧသာ ယုတ္တိ, အယံ ယုတ္တိဟာရော.

ในหาระเหล่านั้น ยุตติหาระคืออะไร? เพื่อนพรหมจารีจักไม่ดูหมิ่นด้วยเหตุไรๆ เพราะการเจริญกายและการเจริญจิต ความสมเหตุสมผลนี้มีอยู่ นี้คือยุตติหาระ

တတ္ထ ကတမော ပဒဋ္ဌာနော ဟာရော? ကာယဘာဝနာယ ပဌမဿ သတိ ဥပဋ္ဌာနဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ယာ ပထဝီသမစိတ္တတာ, သာ အနိစ္စာနုပဿနာယ ပဒဋ္ဌာနံ.

ในหาระเหล่านั้น ปทัฏฐานหาระคืออะไร? การเจริญกายเป็นเหตุใกล้แห่งสติปัฏฐานแรก ความเป็นผู้มีจิตเสมอด้วยแผ่นดินใดมีอยู่ ความเป็นผู้มีจิตเสมอด้วยแผ่นดินนั้นเป็นเหตุใกล้แห่งอนิจจานุปัสสนา (การพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงเนืองๆ)

တတ္ထ ကတမော လက္ခဏော? ယံ ပထဝီသမေန စေတသာ ဝိဟရတိ အတ္တာနုပဿီ ပထဝီသမေန ဂိဟီ ဝိဟရတိ. ကော အတ္ထော ပထဝီသမေနာတိ? ယထာ ယေ စ သေလောပမတာယ အကမ္မယုတ္တာ ဧဝမေဝ ပထဝီသမော အယံ ဟိရိယတာယ. အယံ လက္ခဏော.

ในหาระเหล่านั้น ลักขณหาระคืออะไร? การที่บุคคลผู้พิจารณาเห็นตนเนืองๆ อยู่ด้วยจิตเสมอด้วยแผ่นดิน คฤหัสถ์ก็อยู่ด้วยจิตเสมอด้วยแผ่นดิน. คำว่า 'ด้วยจิตเสมอด้วยแผ่นดิน' มีความหมายว่าอย่างไร? ชนเหล่าใดไม่ประกอบในกรรมเพราะความเป็นผู้มีอุปมาเหมือนภูเขาหินฉันใด บุคคลนี้ก็เสมอด้วยแผ่นดินเพราะความละอาย (ความไม่หวั่นไหว) ฉันนั้น นี้คือลักขณหาระ

တတ္ထ ကတမော စတုဗျူဟော ဟာရော? ဣမမှိ ဗျာကရဏေ ကော တဿ အာယသ္မတော အဓိပ္ပာယော? ယေ ကေစိ အရဟန္တာ ဣန္ဒြိယဘာဝနံ အာကင်္ခိယန္တိ, တေ ပထဝီသမတံ ဥပ္ပာဒယိဿန္တီတိ. အယံ အဓိပ္ပာယော.

ในหาระเหล่านั้น จตุพยูหหาระคืออะไร? ในการพยากรณ์นี้ ความประสงค์ของพระผู้มีอายุนั้นคืออะไร? คือพระอรหันต์เหล่าใดก็ตามที่ปรารถนาการเจริญอินทรีย์ พระอรหันต์เหล่านั้นจักยังความเป็นผู้เสมอด้วยแผ่นดินให้เกิดขึ้น นี้คือความประสงค์

တတ္ထ ကတမော အာဝဋ္ဋောတိ? နတ္ထိ အာဝဋ္ဋဿ ဘူမိ.

ในหาระเหล่านั้น อาวัฏฏหาระคืออะไร? ภูมิแห่งอาวัฏฏหาระไม่มี

တတ္ထ [Pg.299] ကတမော ဝိဘတ္တိ? ယော ကာယာနုပဿီ ဝိဟရတိ, သော ပထဝီသမစိတ္တတံ ပဋိလဘိဿတီတိ န ဧကံသေန. ကိံ ကာရဏံ? ယေ ခဏ္ဍကာဒိဆိန္နကာဒိနော, န တေ ပထဝီသမစိတ္တတံ ပဋိလဘန္တိ. သဗ္ဗာ ကာယဂတာသတိ သေက္ခဘာဝနာယ နိဗ္ဗာနံ ဖလံ, အယံ ဝိဘတ္တိ.

ในหาระเหล่านั้น วิภัตติหาระคืออะไร? ผู้ใดพิจารณากายเนืองๆ อยู่ ผู้นั้นจักได้ความเป็นผู้มีจิตเสมอด้วยแผ่นดิน ดังนี้ไม่เป็นการแน่นอนโดยส่วนเดียว. เพราะเหตุไร? เพราะชนเหล่าใดมีศีลขาดและศีลทะลุเป็นต้น ชนเหล่านั้นย่อมไม่ได้จิตที่เสมอด้วยแผ่นดิน. พระนิพพานเป็นผลแห่งเสกขภาวนาด้วยกายคตาสติทั้งปวง นี้คือวิภัตติหาระ

တတ္ထ ကတမော ပရိဝတ္တနော ဟာရော? ယေ ကာယာနုပဿိနော ဝိဟရိဿန္တိ, တေသံယေဝ ကာယပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ အာသဝါ ဝိဃာတပရိဠာဟာ, အယံ ပရိဝတ္တနော ဟာရော.

ในหาระเหล่านั้น ปริวัตตนหาระคืออะไร? ชนเหล่าใดจักพิจารณากายเนืองๆ อยู่ อาสวะทั้งหลายอันมีความคับแค้นและความเร่าร้อนพึงเกิดขึ้นแก่ชนเหล่านั้นนั่นแลเพราะมีกายเป็นปัจจัย นี้คือปริวัตตนหาระ

တတ္ထ ကတမော ဩတရဏော? ပဉ္စက္ခန္ဓာ အဝိတိဏ္ဏာ ဗာဝီသတိန္ဒြိယာနိ, တထာ ယံ မနိန္ဒြိယံ, တံ မနောဓာတု မနာယတနဉ္စ. ယံ သမာဓိန္ဒြိယံ, တံ ဓမ္မဓာတု ဓမ္မာယတနဉ္စ. အယံ ဩတရဏော ဟာရော.

ในหาระเหล่านั้น โอตตรณหาระคืออะไร? อินทรีย์ ๒๒ ประการย่อมไม่ก้าวล่วงไปจากขันธ์ ๕ อีกอย่างหนึ่ง มนินทรีย์ใดมีอยู่ มนินทรีย์นั้นเป็นทั้งมโนธาตุและมนายตนะ สมาธินทรีย์ใดมีอยู่ สมาธินทรีย์นั้นเป็นทั้งธรรมธาตุและธัมมายตนะ นี้คือโอตตรณหาระ

တတ္ထ ကတမော သောဓနော ဟာရော? ယေ စ မနသာ စတ္တာရော ဘာဝေတဗ္ဗာ, တေ သဗ္ဗေ ဘာဝိတာ ယံ တံ မနေန ပဟီနေ ပတ္တဗ္ဗတံ သဗ္ဗတ္ထ ဧတဿ စ အတ္ထာယ အာရမ္ဘော, သော အတ္ထော သုဒ္ဓေါ. အယံ သောဓနော ဟာရော.

ในหาระเหล่านั้น โโสธนหาระคืออะไร? ธรรม ๔ ประการเหล่าใดที่ควรเจริญด้วยใจ เมื่อธรรมเหล่านั้นทั้งหมดถูกเจริญแล้ว สภาวะที่พึงบรรลุในการละด้วยใจมีอยู่ ความปรารภความเพียรในที่ทั้งปวงก็เพื่อประโยชน์แห่งสภาวะนั้น ประโยชน์นั้นบริสุทธิ์ นี้คือโโสธนหาระ

တတ္ထ ကတမော အဓိဋ္ဌာနော? အယံ သမာဓိ ဧကတ္တတာယ ပညတ္တော, ဆ ကာယာ ဧကတ္တတာယ ပညတ္တာ. ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ ရူပီနိ ရူပကာယော. ဆ ဝေဒနာကာယာ ဝေဒနာကာယော. ဆ သညာကာယာ သညာကာယော. ဆ စေတနာကာယာ စေတနာကာယော. ဆ ဝိညာဏကာယာ ဝိညာဏကာယော. သဗ္ဗေပိ ဧတေ ဓမ္မာ ဓမ္မကာယောတိယေဝ သင်္ခံ ဂစ္ဆန္တိ. အယံ အဓိဋ္ဌာနော.

ในหาระเหล่านั้น อธิฏฐานหาระคืออะไร? สมาธินี้บัญญัติไว้โดยความเป็นหนึ่งเดียว (เอกัตตตา) กาย ๖ บัญญัติไว้โดยความเป็นหนึ่งเดียว อินทรีย์ ๕ ที่มีรูปเป็นรูปกาย กองแห่งเวทนา ๖ เป็นเวทนากาย กองแห่งสัญญา ๖ เป็นสัญญากาย กองแห่งเจตนา ๖ เป็นเจตนากาย กองแห่งวิญญาณ ๖ เป็นวิญญาณกาย แม้ธรรมเหล่านี้ทั้งหมดก็ย่อมถึงการนับว่าเป็นธรรมกายเท่านั้น นี้คืออธิฏฐานหาระ

ပရိက္ခာရောတိ သမာပတ္တိကောသလ္လဉ္စ ဝီထိကောသလ္လဉ္စ ဟေတု. ယဉ္စ ဂေါစရကောသလ္လံ ယဉ္စ ကလ္လံ တံ ကောသလ္လံ ပစ္စယော. ဝေါဒါနကောသလ္လံ ဟေတု, ကလ္လံ ပစ္စယော. သုခံ ဟေတု, အဗျာပဇ္ဇံ ပစ္စယော. အယံ ပရိက္ခာရော.

ปริกขารหาระคือ ความฉลาดในสมาบัติและความฉลาดในวิถีเป็นเหตุ ความฉลาดในโคจรใดและความฉลาดในความเหมาะสม (กัลละ) ใด ความฉลาดนั้นเป็นปัจจัย ความฉลาดในการชำระให้บริสุทธิ์ (โวทานะ) เป็นเหตุ ความเหมาะสมเป็นปัจจัย สุขเป็นเหตุ ความไม่เบียดเบียน (อพยาปัชฌะ) เป็นปัจจัย นี้คือปริกขารหาระ

တတ္ထ ကတမော သမာရောပနောတိ? ယထာ ပထဝီ သုစိမ္ပိ နိက္ခီပန္တေ အသုစိမ္ပိ နိက္ခိတ္တေ တာဒိသေယေဝ ဧဝံ ကာယော မနာပိကေဟိပိ ဖဿေဟိ အမနာပိကေဟိပိ ဖဿေဟိ တာဒိသောယေဝ ပဋိဃသမ္ဖဿေန ဝါ သုခါယ ဝေဒနာယ တာဒိသံ ယော စိတ္တံ. ဣဒံ သုတ္တံ ဝိဘတ္တံ သဩပမ္မံ ဥဂ္ဃဋိတညုဿ ပုဂ္ဂလဿ ဝိဘာဂေန. တတ္ထ သမာရောပနာယ အဝကာသော နတ္ထိ.

ในหาระเหล่านั้น สมาโรปนหาระคืออะไร? แผ่นดินเมื่อเขาวางของสะอาดลงก็ตาม หรือวางของไม่สะอาดลงก็ตาม ย่อมเป็นสภาพเช่นนั้นนั่นแลฉันใด กายก็เป็นสภาพเช่นนั้นนั่นแลด้วยผัสสะที่น่าพอใจและผัสสะที่ไม่น่าพอใจฉันนั้น หรือด้วยปฏิฆสัมผัส หรือด้วยสุขเวทนา จิตก็เป็นสภาพเช่นนั้นนั่นแล พระสูตรนี้พร้อมทั้งอุปมาถูกจำแนกไว้แล้วด้วยการจำแนกเพื่อบุคคลผู้อุคฆฏิตัญญู ในหาระเหล่านั้นโอกาสแห่งสมาโรปนหาระไม่มี

၁၀၀. တတ္ထ [Pg.300] ကတမံ သုတ္တံ သံကိလေသဘာဂိယံ? ယတော စ ကုသလေဟိ ဓမ္မေဟိ န ဝိရောဓတိ, န ဝဍ္ဎတိ, ဣမံ အာဒီနဝံ ဘဂဝါ ဒေသေတိ, တသ္မာ ဆန္နံ ဝိဝရေယျ, ဝိဝဋံ နာတိဝဿတိ, တတော အာဒီနဝတော ဝိဝရေယျာတိ တံ တီဟိ ဓမ္မေဟိ နာဘိဓံသိတာတိ အသုဘသညာယ ရာဂေန နာဘိဓံသိယတိ. မေတ္တာယ ဒေါသေန နာဘိဓံသိယတိ. ဝိပဿနာ မောဟေန နာဘိဓံသိယတိ. ဧဝဉ္စဿ ယော ယော ဓမ္မော ပဋိပက္ခော တမှိ တမှိ ဓမ္မေ ပရိပူရိဿတိ. ယော တဿ ဓမ္မဿ အကုသလော ဓမ္မော ပဋိပက္ခော, တေန နာဓိဝါသိယတိ.

๑๐๐. ในพระสูตรเหล่านั้น สังขิเลสภาคิยะคืออะไร? และเพราะเหตุใด พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงโทษนี้ว่า ย่อมไม่ขัดแย้งกับกุศลธรรมและไม่เจริญ เพราะเหตุนั้นพึงเปิดสิ่งที่มุงบังไว้ สิ่งที่เปิดแล้วฝนย่อมไม่รด เพราะเหตุนั้นพึงเปิดจากโทษนั้น ธรรมนั้นย่อมไม่ถูกทำลายด้วยธรรม ๓ ประการ คือ ย่อมไม่ถูกทำลายด้วยอสุภสัญญาโดยราคะ ย่อมไม่ถูกทำลายด้วยเมตตาโดยโทสะ ย่อมไม่ถูกทำลายด้วยวิปัสสนาโดยโมหะ และเมื่อเป็นเช่นนี้ ธรรมใดที่เป็นปฏิปักษ์ ธรรมนั้นจักบริบูรณ์ในธรรมนั้นๆ อกุศลธรรมใดที่เป็นปฏิปักษ์ต่อกุศลธรรมนั้น บุคคลย่อมไม่อดกลั้นต่ออกุศลธรรมนั้น

အပရော ပရိယာယော. ယေ ဣမေ ဓမ္မာ အတ္တနာ န သက္ကောတိ ဝုဋ္ဌာနံ, တေ ဧတေ ဓမ္မာ ဒေသိတာ. ဆန္နမတိဝဿတီတိ တေဟိ ဝိတက္ကံ ယေန စ သက္ကာ ပုန ဒေသိတံ စိတ္တံ ဝိဘာဝေတုံ ပရိယောဒါပေတုံ ဝိဝေကနိန္နဿ ဝိဝေကပေါဏဿ ဝိဝေကပဗ္ဘာရဿ ဝုဒ္ဓိံ ဝိရူဠှိံ ဝေပုလ္လတံ အာပဇ္ဇတိ ကုသလေသု ဓမ္မေသု, သေယျထာပိ နာမ ဥပ္ပလံ ဝါ ကုမုဒံ ဝါ ပဒုမံ ဝါ ဥဒကေ သုက္ကပက္ခေ စန္ဒော ယာဝရတ္တိ ယာဝဒိဝသော အာဂစ္ဆတိ, တဿ ဝုဒ္ဓိယေဝ ပါဋိကင်္ခိတဗ္ဗာ, န ပရိဟာနိ, ဧဝံဝိဓံ တံ စိတ္တံ နာဘိဓံသိယတိ. အပရောပေတ္ထ ယော အကူဋော အသဌော အမာယာဝီ ဥဇု ပုရိသော ယထာဘူတံ အတ္တာနံ အာဝိကရောတိ. တတ္ထ ယော ဆာဒေတိ တဿ အကုသလာ ဓမ္မာ စိတ္တံ အနုဓာဝန္တိ. ဆန္နမတိဝဿတီတိ ယော ပန ဟောတိ အသဌော အကူဋော အမာယာဝီ ဥဇု ပုရိသော ယထာဘူတံ အတ္တာနံ အာဝိကရောတိ. တဿ စိတ္တံ အကုသလေဟိ ဓမ္မေဟိ န ဝိဒ္ဓံသိယတိ, အယံ သုတ္တတ္ထော.

อีกนัยหนึ่ง ธรรมเหล่านี้ที่บุคคลไม่สามารถออกจาก (กิเลส) ได้ด้วยตนเอง ธรรมเหล่านั้นจึงถูกแสดงแก่บุคคลเหล่านั้น คำว่า 'ฝนย่อมรดสิ่งที่มุงบังไว้' คือบุคคลเหล่านั้นสามารถทำให้จิตที่ถูกแสดงแล้วด้วยการตรึกนั้นปรากฏชัดและบริสุทธิ์ได้ ย่อมถึงความเจริญ ความงอกงาม และความไพบูลย์ในกุศลธรรมทั้งหลายแก่ผู้ที่น้อมไปในวิเวก โน้มไปในวิเวก และมุ่งไปในวิเวก เปรียบเหมือนดอกอุบล ดอกกุมุท หรือดอกปทุมในน้ำ ในข้างขึ้นพระจันทร์ย่อมมาตลอดคืนตลอดวัน ความเจริญของพระจันทร์นั้นเท่านั้นที่พึงหวังได้ ไม่ใช่ความเสื่อมฉันใด จิตเช่นนั้นย่อมไม่ถูกทำลายฉันนั้น อีกนัยหนึ่งในเรื่องนี้ บุรุษผู้ไม่คดโกง ไม่หลอกลวง ไม่มีมายา เป็นคนซื่อตรง ย่อมเปิดเผยตนตามความเป็นจริง ในเรื่องนั้น ผู้ใดปกปิด อกุศลธรรมย่อมติดตามจิตของผู้นั้น คำว่า 'ฝนย่อมรดสิ่งที่มุงบังไว้' ส่วนผู้ใดเป็นคนไม่หลอกลวง ไม่คดโกง ไม่มีมายา เป็นคนซื่อตรง ย่อมเปิดเผยตนตามความเป็นจริง จิตของผู้นั้นย่อมไม่ถูกทำลายด้วยอกุศลธรรม นี้คืออรรถแห่งพระสูตร

၁၀၁. တတ္ထ ကတမာ ဒေသနာ? ဣဓ ဒေသိတာ ဒသ အကုသလကမ္မပထာ အဓိဝဿနတာယ ဒသ ကုသလကမ္မပထာ အနဓိဝဿနတာယ အကုသလေဟိ န ဝိသုဇ္ဈတိ. ယထာ ဝုတ္တံ ဘဂဝတာ ‘‘စိတ္တသံကိလေသာ, ဘိက္ခဝေ, သတ္တာ သံကိလိဿန္တီ’’တိ.

๑๐๑. ในหาระเหล่านั้น เทศนาหาระคืออะไร? ในพระสูตรนี้ อกุศลกรรมบถ ๑๐ ที่ทรงแสดงไว้ เพราะความเป็นสภาพที่ฝน (กิเลส) รดได้ กุศลกรรมบถ ๑๐ เพราะความเป็นสภาพที่ฝน (กิเลส) รดไม่ได้ ย่อมไม่บริสุทธิ์ด้วยอกุศลทั้งหลาย ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เพราะความเศร้าหมองแห่งจิต สัตว์ทั้งหลายย่อมเศร้าหมอง'

တတ္ထ ကတမော ဝိစယော? ယဿေဝံ စိတ္တံ အဓိဝါသိယတိ, တဿ ဗုဇ္ဈိတဿ ယံ ဘဝေယျ ကူဋေယျ, တံ အာနန္တရိယေနပိ သတ္ထရိ ဝါ ဂုဏာနုကမ္ပနတာယ, အယံ ဝိစယော.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น วิจยหาระเป็นอย่างไร? จิตของบุคคลใดย่อมยอมรับอย่างนี้ ความเป็นไปหรือความคดโกงใดพึงมีแก่บุคคลผู้รู้นั้น ความเป็นไปนั้นพึงมีแม้ในพระศาสดาโดยไม่มีอันตราย ด้วยความเป็นผู้เอ็นดูในพระคุณ นี้คือวิจยหาระ

တတ္ထ ကတမာ ယုတ္တီတိ? ဧဝံ အနဓိဝသိယန္တံ စိတ္တံ ဝုဋ္ဌာတိ. ဝုဋ္ဌိတံ ပတိဋ္ဌဟတိ ကုသလေသု ဓမ္မေသူတိ အတ္ထိ ဧသာ ယုတ္တိ.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น ยุตติหาระเป็นอย่างไร? จิตที่ไม่ยอมรับอยู่อย่างนี้ ย่อมตั้งขึ้น จิตที่ตั้งขึ้นแล้ว ย่อมตั้งมั่นในกุศลธรรมทั้งหลาย การแสดงธรรมนี้มีอยู่ นี้คือยุตติหาระ

ပဒဋ္ဌာနန္တိ [Pg.301] ဆန္နမတိဝဿတီတိ ဆန္နံ အသံဝရာနံ ပဒဋ္ဌာနံ, ဝိဝဋံ နာတိဝဿတီတိ အဆန္နံ သံဝရဏာနံ. တသ္မာ ဆန္နံ ဝိဝရေယျ ဝိဝဋံ နာတိဝဿတီတိ ဒေသနာယ ပဒဋ္ဌာနံ.

คำว่า ปทัฏฐาน คือ คำว่า 'ฝนย่อมรั่วรดสิ่งที่ปิดบัง' สิ่งที่ปิดบังเป็นปทัฏฐานแห่งความไม่สำรวมทั้งหลาย คำว่า 'ฝนย่อมไม่รั่วรดสิ่งที่เปิดเผย' สิ่งที่ไม่ปิดบังเป็นปทัฏฐานแห่งความสำรวมทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น คำว่า 'พึงเปิดสิ่งที่ปิดบัง ฝนย่อมไม่รั่วรดสิ่งที่เปิดเผย' จึงเป็นปทัฏฐานแห่งเทศนา

လက္ခဏောတိ ဆန္နမတိဝဿတီတိ ယေ ကေစိ ဝိစိတ္တေန ဆန္နေန ဧကလက္ခဏာ ဓမ္မာ သဗ္ဗေ တေ အဝိဒ္ဓံသိယန္တိ. တသ္မာ ဆန္နံ ဝိဝရေယျ. ဝိဝဋံ နာတိဝဿတီတိ ယေ ကေစိ တေန အစ္ဆန္နေန ဧကလက္ခဏာ ဓမ္မာ သဗ္ဗေ တေ နာတိဝဿန္တီတိ လက္ခဏော ဟာရော.

คำว่า ลักขณหาระ คือ คำว่า 'ฝนย่อมรั่วรดสิ่งที่ปิดบัง' ธรรมเหล่าใดก็ตามที่มีลักษณะอย่างเดียวกันกับสิ่งที่ปิดบังอันวิจิตร ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดไม่ถูกทำลาย เพราะเหตุนั้น พึงเปิดสิ่งที่ปิดบัง คำว่า 'ฝนย่อมไม่รั่วรดสิ่งที่เปิดเผย' ธรรมเหล่าใดก็ตามที่มีลักษณะอย่างเดียวกันกับสิ่งที่เปิดเผยนั้น ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดฝน (กิเลส) ย่อมไม่รั่วรด นี้คือลักขณหาระ

တတ္ထ ကတမော စတုဗျူဟော ဟာရော? ဣမမှိ သုတ္တေ ဘဂဝတော ကော အဓိပ္ပာယော? ယေသံ ကေသဉ္စိ စိတ္တံ အကုသလာ ဓမ္မာ အဓိပဋိဒေသိတာ တေ ယထာဓမ္မံ ပဋိကရိဿန္တီတိ အယံ တတ္ထ ဘဂဝတော အဓိပ္ပာယော. အယံ စတုဗျူဟော ဟာရော.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น จตุพยูหหาระเป็นอย่างไร? ในพระสูตรนี้ พระประสงค์ของพระผู้มีพระภาคคืออะไร? อกุศลธรรมทั้งหลายถูกแสดงยิ่งแก่จิตของบุคคลเหล่าใดเหล่าหนึ่ง บุคคลเหล่านั้นจักแก้ไขตามธรรม นี้คือพระประสงค์ของพระผู้มีพระภาคในพระสูตรนั้น นี้คือจตุพยูหหาระ

အာဝဋ္ဋောတိ ယံ ဆန္နံ တံ ဒုဝိဓံ ကမ္ပမာနံ သမုစ္ဆိတဗ္ဗော. အာနန္တရိယသမာဓီနံ. တတ္ထ ပဿဒ္ဓိယဉ္စ မာနော အာသဝေ ဝဍ္ဎေတိ, အဿဒ္ဓိယေန စ ပမာဒံ ဂစ္ဆတိ, ပမာဒေန ဩနမတိ, ဥန္နဠဘာဝံ ဂစ္ဆတိ. ဝုတ္တံ စေတံ ဘဂဝတာ ‘‘ဥန္နဠာနံ ပမတ္တာနံ တေသံ ဝဍ္ဎန္တိ အာသဝါ’’တိ စတ္တာရိ တာနိ ဥပါဒါနာနိ, ယာနိ စတ္တာရိ ဥပါဒါနာနိ, တေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ ဘဝန္တိ. ဣမာနိ သစ္စာနိ ဒုက္ခဉ္စ သမုဒယော စ. တသ္မာ ဆန္နံ ဝိဝရေယျာတိ ယေန ဟေတုနာ, တေ အာသဝါ ဝဍ္ဎန္တိ. တေသံ ပဟီနတ္တာ အာသဝါ ပဟီယန္တေ. တတ္ထ အပ္ပမာဒေန အဿဒ္ဓိယံ ပဟီယတိ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စပ္ပဟာနေန ဩဠာရိကတာ တဿ ဒွေ ဓမ္မာ န သမထော စ ဘာဝနာ စ ပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တိ. ယော တေသံ အာသဝါနံ ခယော, အယံ နိရောဓော. ဣမာနိ စတ္တာရိ သစ္စာနိ, အယံ အာဝဋ္ဋော.

คำว่า อาวฏฏะ คือ สิ่งที่ปิดบังใดมีอยู่ สิ่งที่ปิดบังนั้นที่หวั่นไหวอยู่ ๒ อย่าง พึงตัดเสีย ในบรรดาอนันตริยสมาธิทั้งหลาย ในพระสูตรนั้น มานะย่อมเพิ่มพูนอาสวะแม้ในปัสสัทธิ และด้วยความไม่มีศรัทธา ย่อมถึงความประมาท ด้วยความประมาท ย่อมน้อมลง ย่อมถึงความเป็นคนหัวสูง (เย่อหยิ่ง) และคำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'อาสวะทั้งหลายย่อมเจริญแก่บุคคลผู้หัวสูง ผู้ประมาทเหล่านั้น' อุปาทาน ๔ เหล่านั้นย่อมเจริญ อุปาทาน ๔ เหล่าใดมีอยู่ อุปาทานเหล่านั้นย่อมเป็นปัญจุปาทานขันธ์ ธรรมเหล่านี้คือสัจจะ คือ ทุกข์และสมุทัย เพราะเหตุนั้น คำว่า 'พึงเปิดสิ่งที่ปิดบัง' คือ ด้วยเหตุใด อาสวะเหล่านั้นย่อมเจริญ เพราะความเป็นผู้ละอาสวะเหล่านั้นได้ อาสวะทั้งหลายย่อมถูกละ ในพระสูตรนั้น ความไม่มีศรัทธาย่อมถูกละด้วยความไม่ประมาท เพราะความเป็นของหยาบด้วยการละอุทธัจจกุกกุจจะ ธรรม ๒ ประการคือสมถะและภาวนา ย่อมไม่ถึงความบริบูรณ์แก่บุคคลนั้น ความสิ้นไปแห่งอาสวะเหล่านั้นใดมีอยู่ ความสิ้นไปนี้คือนิโรธ สัจจะ ๔ เหล่านี้ นี้คืออาวฏฏหาระ

တတ္ထ ကတမော ဝိဘတ္တိ ဟာရော? ဆန္နမတိဝဿတီတိ န ဧကံသော. ကိံ ကာရဏံ? ယဿ အဿာ နိဝတ္တနာ ယထာပိ သေက္ခာနံ. ယထာဝုတ္တံ ဘဂဝတာ –

ในบรรดาหาระเหล่านั้น วิภัตติหาระเป็นอย่างไร? คำว่า 'ฝนย่อมรั่วรดสิ่งที่ปิดบัง' ไม่ใช่โดยส่วนเดียว เหตุผลคืออะไร? เพราะการงดเว้นพึงมีแก่บุคคลใด เหมือนอย่างพระเสกขะทั้งหลาย ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘ကိဉ္စာပိ သေက္ခော ပကရေယျ ပါပံ, ကာယေန ဝါစာယ ဥဒ စေတသာ ဝါ;

အဘဗ္ဗော ဟိ တဿ ပရိဂုဟနာယ, အဘဗ္ဗတာ ဒိဋ္ဌပဒဿ ဟောတီ’’တိ.

"แม้พระเสกขะพึงทำบาปด้วยกาย ด้วยวาจา หรือด้วยใจก็ตาม เพราะพระเสกขะนั้นเป็นผู้ไม่ควรเพื่อจะปกปิดบาปนั้น ความเป็นผู้ไม่ควร (ปกปิดบาป) ย่อมมีแก่บุคคลผู้มีบทอันเห็นแล้ว (เห็นพระนิพพานแล้ว)" ดังนี้

ကိဉ္စာပိ [Pg.302] တေသံ နိဝါရဏံ စိတ္တံ ဟောတိ. အပိ တု အပ္ပစ္စယာ သမာယေ စ တေ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗာ, အယံ ဝိဘတ္တိဟာရော.

แม้จิตที่มีนิวรณ์ของบุคคลเหล่านั้นพึงมีอยู่ แต่ถึงกระนั้น เพราะไม่มีปัจจัย และในสมัยนั้น ธรรมเหล่านั้นพึงระบุไว้ นี้คือวิภัตติหาระ

တတ္ထ ကတမော ပရိဝတ္တနော ဟာရော. ဆန္နမတိဝဿတီတိ ယဿ ယေ ဓမ္မာ သဗ္ဗံ အနဝိဝဋံ အတိဝဿိယတိ, ဝိဝဋံ နာတိဝဿတိ, အဝဂုဏန္တံ နာတိဝဿတိ. အယံ ပရိဝတ္တနော ဟာရော.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น ปริวัตตนหาระเป็นอย่างไร? คำว่า 'ฝนย่อมรั่วรดสิ่งที่ปิดบัง' คือ ธรรมเหล่าใดของบุคคลใด ย่อมรั่วรดบุคคลผู้ยังไม่พ้นวัฏฏะทั้งหมด ย่อมไม่รั่วรดบุคคลผู้พ้นวัฏฏะแล้ว ย่อมไม่รั่วรดคุณที่ปกปิดไว้ นี้คือปริวัตตนหาระ

တတ္ထ ကတမော ဝေဝစနော ဟာရော. ဆန္နန္တိ အာဝုတံ နိဝုတံ ပိဟိတံ ပဋိကုဇ္ဇိတံ သဉ္ဆန္နံ ပရောဓံ, ဝိဝဋံ နာတိဝဿတီတိ ယဿ တေ ဓမ္မာ ပဗ္ဗဇ္ဇိတာ ဝိနောဒံ နာဓိဝဿိတာ ဝန္တိကတာတိ, အယံ ဝေဝစနော ဟာရော.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น เววจนหาระเป็นอย่างไร? คำว่า 'ปิดบัง' คือ การล้อม การกั้น การปิด การคว่ำ การมุงอย่างดี การขัดขวาง คำว่า 'ฝนย่อมไม่รั่วรดสิ่งที่เปิดเผย' คือ ธรรมเหล่านั้นของบุคคลใดผู้มีความเป็นบรรพชิต ถูกทำให้เป็นสภาพที่ไม่รั่วรด นี้คือเววจนหาระ

တတ္ထ ကတမော ပညတ္တိ ဟာရော. ဆန္နမတိဝဿတီတိ ကိလေသဘာဂိယပညတ္တံ ဝိဝဋံ နာတိဝဿတီတိ သဓမ္မကိစ္စံ ယံ ပဋိပဒါ ပညတ္တိယာ ပညတ္တံ, တသ္မာ ဟိ ဆန္နံ ဝိဝရေယျာတိ အနုသာသနပညတ္တိယာ ပညတ္တံ, ဝိဝဋံ နာတိဝဿတီတိ နိဒ္ဓါနပညတ္တိယာ ပညတ္တံ, အယံ ပညတ္တိ ဟာရော.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น ปัญญัติหาระเป็นอย่างไร? คำว่า 'ฝนย่อมรั่วรดสิ่งที่ปิดบัง' ถูกบัญญัติไว้ในส่วนแห่งกิเลส คำว่า 'ฝนย่อมไม่รั่วรดสิ่งที่เปิดเผย' ถูกบัญญัติไว้ด้วยปฏิปทาบัญญัติซึ่งเป็นกิจแห่งธรรมของตน เพราะเหตุนั้น คำว่า 'พึงเปิดสิ่งที่ปิดบัง' ถูกบัญญัติไว้ด้วยอนุสาสนีบัญญัติ คำว่า 'ฝนย่อมไม่รั่วรดสิ่งที่เปิดเผย' ถูกบัญญัติไว้ด้วยนิธานบัญญัติ นี้คือปัญญัติหาระ

တတ္ထ ကတမော ဩတရဏော ဟာရော? ဆန္နမတိဝဿတီတိ တယော ကိလေသာ ရာဂေါ ဒေါသော မောဟော, တေ ခန္ဓေသု သင်္ခါရက္ခန္ဓော…ပေ… တေ ပုရာ ယထာ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ ခန္ဓဓာတုအာယတနေသု, အယံ ဩတရဏော ဟာရော.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น โอตรณหาระเป็นอย่างไร? คำว่า 'ฝนย่อมรั่วรดสิ่งที่ปิดบัง' คือ กิเลส ๓ อย่าง คือ ราคะ โทสะ โมหะ กิเลสเหล่านั้นในขันธ์ทั้งหลายคือสังขารขันธ์...ละ... กิเลสเหล่านั้นถูกแสดงไว้ในขันธ์ ธาตุ และอายตนะ เหมือนอย่างที่แสดงไว้ก่อนแล้ว นี้คือโอตรณหาระ

တတ္ထ ကတမော သောဓနော ဟာရော? ယေနာရမ္ဘေန ဣဒံ သုတ္တံ ဘာသတိ သော အာရမ္ဘော နိယုတ္တော.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น โสธนหาระเป็นอย่างไร? ด้วยการปรารภใดที่พระองค์ตรัสพระสูตรนี้ การปรารภนั้นถูกประกอบไว้แล้ว

အဓိဋ္ဌာနောတိ ဆန္နမတိဝဿတီတိ ဧကတ္တတာယ ပညတ္တံ. ကိံကာရဏံ? ဣဒံ ဟိ အတိဝဿတီတိ ဣမဿ စ အတိဝဿတိ ဧဝဉ္စ အတိဝဿတီတိ အယံ ဝေမတ္တတာယ ယာ သုဏသာဓာရဏေဟိ လက္ခဏေဟိ ပညာပိယတိ, သာ ဧကတ္တပညတ္တိ.

คำว่า อธิฏฐานหาระ คือ คำว่า 'ฝนย่อมรั่วรดสิ่งที่ปิดบัง' ถูกบัญญัติไว้โดยความเป็นเอกัตตะ เหตุผลคืออะไร? เพราะคำว่า 'ย่อมรั่วรด' นี้ ย่อมรั่วรดแก่บุคคลนี้ และคำว่า 'ย่อมรั่วรด' อย่างนี้ ถูกบัญญัติไว้โดยความเป็นเวมัตตะ ด้วยลักษณะทั้งหลายที่ทั่วไปแก่การฟัง การบัญญัตินั้นคือเอกัตตบัญญัติ

တတ္ထ ကတမော ပရိက္ခာရော? ယဉ္စ တံ အတိဝဿိယန္တိ, တဿ ဒွေ ဟေတူ ဒွေ ပစ္စယာ အကုသလပသုတေဝ ဝါစကတ္တာဘိရတိ စ. ဣမေ ဒွေ အယောနိသောမနသိကာရော စ ကုသလာ ဓမ္မာ ဝေါပသဂ္ဂါ စ, ဣမေ ဒွေ ပစ္စယာ.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น ปริกขารหาระเป็นอย่างไร? กิเลสเหล่านั้นย่อมรั่วรดแก่บุคคลใด แก่บุคคลนั้นมีเหตุ ๒ ปัจจัย ๒ คือ ความเป็นผู้ขวนขวายในอกุศลนั่นเอง และความยินดีในความเป็นผู้กล่าว นี้คือเหตุ ๒ ประการ อโยนิโสมนสิการ และความเสื่อมจากกุศลธรรมทั้งหลาย นี้คือปัจจัย ๒ ประการ

တတ္ထ ကတမော သမာရောပနော? ဆန္နမတိဝဿတီတိ ဝေမတိ ပဿတီတိ ဆန္နံ ယံ ပရိဂ္ဂဟိတုံ ယံ အဒေသိတုံ အပ္ပဿုတံ ယံ ကထံကထာ ဝိဘူတေန အကုသလမူလေန ယံ တဏှာယ စ တေ ဝဍ္ဎတိ ဒေါသာတိ သန္နိတွာ တေ အပ္ပသက္ခယေန သင်္ခါရာ. သင်္ခါရပစ္စယာ ဝိညာဏံ ယာဝ ဇရာမရဏံ, အယံ သမာရောပနော[Pg.303]. ယံ ပုန တထာ ဒေသနာ, တဿေဝ အကုသလာ ဓမ္မာ ဝုဒ္ဓိံ ဝိရူဠှိံ ဝေပုလ္လတမာပဇ္ဇတိ တဿ သင်္ခါရာ နိရောဓာ, အယံ သမာရောပနော.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น สมาโรปนหาระเป็นอย่างไร? ในคำว่า 'ฝนย่อมรั่วรดสิ่งที่ปิดบัง' คำว่า 'ย่อมเห็นด้วยความสงสัย' คือ สิ่งที่ปิดบังใดที่พึงยึดถือไว้ บุคคลผู้มีสุตะน้อยใดที่ไม่พึงแสดง ความสงสัยใดที่ปรากฏชัดด้วยอกุศลมูล ด้วยเหตุใด ตัณหาและโทสะย่อมเจริญแก่ท่าน เมื่อวินิจฉัยแล้ว สังขารทั้งหลายเหล่านั้นย่อมเจริญเพราะความเป็นผู้มีฤทธิ์น้อย เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณย่อมเจริญไปจนถึงชราและมรณะ นี้คือสมาโรปนหาระ อีกประการหนึ่ง การแสดงธรรมโดยอาการนั้น อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมถึงความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์แก่บุคคลนั้นนั่นเอง สังขารทั้งหลายของบุคคลนั้นย่อมดับไป นี้คือสมาโรปนหาระ

၁၀၂. စတ္တာရော ပုဂ္ဂလာ တမော တမပရာယနောတိ…ပေ… တတ္ထ ကတမော ဝုစ္စတေ တမော နာမ? ယော တမော အန္ဓကာရော, ယထာ ဝုတ္တံ ဘဂဝတာ ‘‘ယထာ အန္ဓကာရေ တသ္မိံ ဘယာနကေ သကမ္ပိဓာတုပုရိသော န ပဿတိ, ဧဝမေဝ အညာဏတော တမောပနန္ဓကာရော ပါပကသကမ္မသဝိပါကံ န သဒ္ဓေါ ဟောတိ. ဣတိ ဧဝံ လက္ခဏတာ အညာဏံ တမော အဝိဇ္ဇာ မောဟော, ယေန သတ္တာ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနန္တိ, ဣတိ ဝုစ္စတိ တမောတိ. သော တိဏ္ဏံ စက္ခူနံ တမော မံသစက္ခုနော ဒိဗ္ဗစက္ခုနော ပညာစက္ခုနော, ဣမေသံ စက္ခူနံ ဣဓ တမော နိဒ္ဒိသိယတိ အညာဏန္တိ. တတ္ထ ကတမံ အညာဏံ အဒဿနံ? အထ နိဿယေ ယံ ပုဗ္ဗန္တေ အညာဏံ အပရန္တေ အညာဏံ ပုဗ္ဗန္တာပရန္တေ အညာဏံ ဟေတုမှိ အညာဏံ ပစ္စယမှိ အညာဏံ တဿ အညာဏိနော သမာဓိဘူတဿ ဧသော နိဿန္ဒော. ယံ န ဇာနာတိ ဣဒံ သေဝိတဗ္ဗံ ဣဒံ န မနသိကာတဗ္ဗန္တိ. သော တေန တမေန နိဒ္ဒိသိယတိ တမောပိ ယထာ ဝုစ္စတိ. မူဠှောတိ ဧဝံ စေတနာ. တေန တမေန သော ပုဂ္ဂလော ဝုစ္စတိ. တမောတိ သော တေန တမေန အသမူဟတေန အသမုစ္ဆိန္နေန တပ္ပရမော ဘဝတိ တပ္ပရာယနော, အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော တမော တမပရာယနောတိ. ပရာယနောယေဝ ဓမ္မော မနသိကာတဗ္ဗော သော တမော ဒဟတိ အညစိတ္တံ ဥပဋ္ဌပေတိ. တေ စဿ ဓမ္မာ နိဇ္ဈာနက္ခမန္တိ. သော သုတမယာယ ပညာယ သမနုပဿတိ.

๑๐๒. บุคคล ๔ จำพวก คือ ตมบุคคล (บุคคลผู้มืด) และตมปรายนบุคคล (บุคคลผู้มีทางไปสู่ความมืด) เป็นต้น ในบรรดาบุคคล ๔ จำพวกนั้น บุคคลชื่อว่าตม คือใคร? ตมนั้นคือความมืด ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ในความมืดที่น่าสะพรึงกลัวนั้น บุรุษผู้มีธาตุสั่นสะเทือนย่อมมองไม่เห็นฉันใด เพราะความไม่รู้ โมหะจึงเป็นความมืด บุคคลย่อมไม่ศรัทธาในวิบากแห่งกรรมชั่วของตนฉันนั้น” ด้วยลักษณะเช่นนี้ อวิชชา โมหะ ที่สัตว์ทั้งหลายไม่รู้ตามความเป็นจริงนั้น ชื่อว่าตม โมหะนั้นเป็นตมของจักษุ ๓ คือ มังสจักษุ ทิพพจักษุ และปัญญาจักษุ ในศาสนานี้ ตมของจักษุเหล่านี้ถูกระบุว่าเป็นอวิชชา ในคำนั้น อวิชชาคืออะไร? คือการไม่เห็น อีกประการหนึ่ง อวิชชาใดในส่วนเบื้องต้น อวิชชาใดในส่วนเบื้องปลาย อวิชชาใดในส่วนเบื้องต้นและเบื้องปลาย อวิชชาใดในเหตุ อวิชชาใดในปัจจัย อวิชชาของบุคคลผู้ไม่มีสมาธินั้น เป็นผลสืบเนื่องมาจากการไม่รู้ว่า “สิ่งนี้ควรเสพ สิ่งนี้ไม่ควรใส่ใจ” บุคคลนั้นถูกระบุด้วยตมนั้น ชื่อว่าตมก็มี ดังที่กล่าวว่า “เป็นผู้หลง” ด้วยเจตนาเช่นนี้ บุคคลนั้นถูกเรียกว่าตม บุคคลนั้นด้วยตมที่ยังไม่ถูกถอนออกโดยสิ้นเชิง ยังไม่ถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิง ย่อมเป็นผู้ยินดีในตมนั้น มีตมนั้นเป็นทางไป บุคคลนี้ถูกเรียกว่า ตโมตมปรายนะ ธรรมที่เป็นทางไปเท่านั้นที่ควรใส่ใจ ธรรมนั้นย่อมเผาผลาญตมนั้น ย่อมตั้งจิตอื่น (คืออรหัตตผลจิต) ขึ้น ธรรมเหล่านั้นย่อมควรแก่การพิจารณาแก่บุคคลนั้น บุคคลนั้นย่อมพิจารณาด้วยปัญญาที่เกิดจากการฟัง

တတ္ထ ကတမော တမော ဇောတိပရာယနော? သော တေန ပညာဝသေန ဣရိယတိ ဧဝံ တဿေဝ ဣရိယန္တဿ ပရာယနော ဘဝတိ. အယံ ဝုစ္စတေ ပုဂ္ဂလော တမော ဇောတိပရာယနော.

ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลชื่อว่า ตโมโชติปรายนะ คือใคร? บุคคลนั้นย่อมดำเนินไปโดยอาศัยปัญญานั้น ทางไปของบุคคลผู้ดำเนินไปเช่นนั้น ย่อมเป็นปัญญานั้น บุคคลนี้ถูกเรียกว่า ตโมโชติปรายนะ

တတ္ထ ကတမော ပုဂ္ဂလော ဇောတိ ဇောတိပရာယနော ? တတ္ထ ဝုစ္စတိ ဇောတိ နာမ ယံ တဿ စေ တမဿ ပဋိပက္ခေန ယေ စ ဓမ္မေ အန္တမသော ဉာဏာလောကော, သော သုဏဓမ္မော ပုဂ္ဂလော တမော ဇောတိပရာယနော, တတ္ထ ဝုစ္စတေ, ယောယံ ပုဂ္ဂလော တမော ဇောတိပရာယနော, သော ယဒိ တထာရူပံ ကလျာဏမိတ္တံ ပဋိလဘတိ, ယော နံ အကုသလတော စ နိဝါရေတိ [Pg.304] ဘာဝိတကုသလတာဝ ဘာဝီ နိယောဇေတီတိ. ဧဝဉ္စ သဒ္ဓမ္မံ ဒေသေတိ. ဣမေ ဓမ္မာ ကုသလာ, ဣမေ ဓမ္မာ အကုသလာ. ဣမေ ဓမ္မာ သာဝဇ္ဇာ, ဣမေ ဓမ္မာ အနဝဇ္ဇာ. ဣမေ ဓမ္မာ သေဝိတဗ္ဗာ, ဣမေ ဓမ္မာ န သေဝိတဗ္ဗာ. ဣမေ ဓမ္မာ ဘဇိတဗ္ဗာ, ဣမေ ဓမ္မာ န ဘဇိတဗ္ဗာ. ဣမေ ဓမ္မာ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟာတဗ္ဗာ, ဣမေ ဓမ္မာ န ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟာတဗ္ဗာ. ဣမေ ဓမ္မာ မနသိကာတဗ္ဗာ, ဣမေ ဓမ္မာ န မနသိကာတဗ္ဗာတိ. ပစ္စတေ သညာယ ယထာ သညာယတိ သတိန္ဒြိယာနိ, သော ဧဝံ ပဇာနာတိ. ဣမေ ဓမ္မာ ကုသလာ, ဣမေ ဓမ္မာ အကုသလာ. ဣမေ ဓမ္မာ သာဝဇ္ဇာ, ဣမေ ဓမ္မာ အနဝဇ္ဇာ. ဣမေ ဓမ္မာ သေဝိတဗ္ဗာ, ဣမေ ဓမ္မာ န သေဝိတဗ္ဗာ. ဣမေ ဓမ္မာ ဘာဝေတဗ္ဗာ, ဣမေ ဓမ္မာ န ဘာဝေတဗ္ဗာ. ဣမေ ဓမ္မာ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟာတဗ္ဗာ, ဣမေ ဓမ္မာ န ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟာတဗ္ဗာ. ဣမေ ဓမ္မာ မနသိကာတဗ္ဗာ, ဣမေ ဓမ္မာ န မနသိကာတဗ္ဗာတိ. သော တေ ဓမ္မေ သုသုယျတိ, သောတံ ဩဒဟတိ, အညံ စိတ္တံ ဥပဋ္ဌပေတိ, တေ စဿ ဓမ္မာ နိဇ္ဈာနက္ခမန္တိ, သော သုတမယာယ ပညာယ သမန္နာဂတော သော တေန ပစ္စယဝသေန ဣရိယတိ ဧဝံ တဿေဝ ဣရိယန္တိ တပ္ပရမော ဘဝတိ တပ္ပရာယနော. အယံ ဝုစ္စတေ ပုဂ္ဂလော တမော တမပရာယနော.

ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลชื่อว่า โชติโชติปรายนะ คือใคร? ในคำนั้น แสงสว่าง (โชติ) คือธรรมใดที่ตรงกันข้ามกับตมนั้น อย่างน้อยที่สุดคือแสงสว่างแห่งญาณ บุคคลผู้มีธรรมที่ได้ฟังแล้วนั้น ชื่อว่าตโมโชติปรายนะ ในคำนั้น มีคำตอบว่า บุคคลใดชื่อว่าตโมโชติปรายนะ บุคคลนั้นหากได้กัลยาณมิตรผู้เช่นนั้น ผู้ที่ห้ามเขาจากอกุศล และชักนำให้เขาบำเพ็ญกุศลที่ได้บำเพ็ญแล้วเท่านั้น พระสัทธรรมก็ถูกแสดงเช่นนี้ว่า “ธรรมเหล่านี้เป็นกุศล ธรรมเหล่านี้เป็นอกุศล ธรรมเหล่านี้มีโทษ ธรรมเหล่านี้ไม่มีโทษ ธรรมเหล่านี้ควรเสพ ธรรมเหล่านี้ไม่ควรเสพ ธรรมเหล่านี้ควรคบหา ธรรมเหล่านี้ไม่ควรคบหา ธรรมเหล่านี้ควรเข้าถึงและอยู่ด้วย ธรรมเหล่านี้ไม่ควรเข้าถึงและอยู่ด้วย ธรรมเหล่านี้ควรใส่ใจ ธรรมเหล่านี้ไม่ควรใส่ใจ” บุคคลนั้นย่อมรู้ด้วยสัญญา ดังที่สติอินทรีย์ย่อมรู้ด้วยสัญญา บุคคลนั้นย่อมรู้เช่นนี้ว่า “ธรรมเหล่านี้เป็นกุศล ธรรมเหล่านี้เป็นอกุศล ธรรมเหล่านี้มีโทษ ธรรมเหล่านี้ไม่มีโทษ ธรรมเหล่านี้ควรเสพ ธรรมเหล่านี้ไม่ควรเสพ ธรรมเหล่านี้ควรเจริญ ธรรมเหล่านี้ไม่ควรเจริญ ธรรมเหล่านี้ควรเข้าถึงและอยู่ด้วย ธรรมเหล่านี้ไม่ควรเข้าถึงและอยู่ด้วย ธรรมเหล่านี้ควรใส่ใจ ธรรมเหล่านี้ไม่ควรใส่ใจ” บุคคลนั้นย่อมฟังธรรมเหล่านั้นอย่างดี ย่อมตั้งใจฟัง ย่อมตั้งจิตอื่น (คืออรหัตตผลจิต) ขึ้น ธรรมเหล่านั้นย่อมควรแก่การพิจารณาแก่บุคคลนั้น บุคคลนั้นเป็นผู้ประกอบด้วยปัญญาที่เกิดจากการฟัง บุคคลนั้นย่อมดำเนินไปโดยอาศัยปัจจัยนั้น ทางไปของบุคคลผู้ดำเนินไปเช่นนั้น ย่อมเป็นปัญญานั้น บุคคลนั้นย่อมยินดีในปัญญานั้น มีปัญญานั้นเป็นทางไป บุคคลนี้ถูกเรียกว่า ตโมตมปรายนะ

တတ္ထ ကတမော ပုဂ္ဂလော ဇောတိ တမပရာယနော? ဇောတိ နာမ ယာ တဿေဝ တမဿ ပဋိပက္ခေန ယေ ဓမ္မာ အန္တမသော ဉာဏာလောကော, သော ပုန ဓမ္မော. ကတမာ ဥစ္စတေ? ပညာယတော ပဏ္ဍိတောတိ ဝုစ္စတေ, သော ဧဝံ ပဇာနာတိ. ဣမေ ဓမ္မာ ကုသလာ, ဣမေ ဓမ္မာ အကုသလာ. ဣမေ ဓမ္မာ သာဝဇ္ဇာ, ဣမေ ဓမ္မာ အနဝဇ္ဇာ. ဣမေ ဓမ္မာ သေဝိတဗ္ဗာ, ဣမေ ဓမ္မာ န သေဝိတဗ္ဗာ. ဣမေ ဓမ္မာ ဘာဝိတဗ္ဗာ, ဣမေ ဓမ္မာ န ဘာဝိတဗ္ဗာ. ဣမေ ဓမ္မာ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟာတဗ္ဗာ, ဣမေ ဓမ္မာ န ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟာတဗ္ဗာ. ဣမေ ဓမ္မာ မနသိကာတဗ္ဗာ, ဣမေ ဓမ္မာ န မနသိကာတဗ္ဗာ. ဣဓ ပန ပါပမိတ္တသံသေဝနော ပါပမိတ္တဝသာနုဂေါ အကုသလေ ဓမ္မေ အဘိဝဍ္ဎေတိ, ကုသလေ ဓမ္မေ ပဇဟတိ. သော တေန ပမာဒေန ပစ္စယသညာ အမနသိကတွာ အဿတိအသမ္ပဇညံ အာသေဝတိ. တယာ ယော ပဋိပက္ခော တမော, သော ပဝဍ္ဎေတိ. သော တမာဘိဘူတော ပရာယနော တမပရမော စေဝ ဘဝတိ. အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော ဇောတိ တမပရာယနော.

ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลชื่อว่า โชติตมปรายนะ คือใคร? แสงสว่าง (โชติ) คือธรรมใดที่ตรงกันข้ามกับตมนั้น อย่างน้อยที่สุดคือแสงสว่างแห่งญาณ ธรรมนั้นชื่อว่าปุนะธรรมะ (ธรรมที่กลับมา) อะไรถูกเรียกว่าปุนะธรรมะ? บุคคลผู้มีปัญญาถูกเรียกว่าบัณฑิต บุคคลนั้นย่อมรู้เช่นนี้ว่า “ธรรมเหล่านี้เป็นกุศล ธรรมเหล่านี้เป็นอกุศล ธรรมเหล่านี้มีโทษ ธรรมเหล่านี้ไม่มีโทษ ธรรมเหล่านี้ควรเสพ ธรรมเหล่านี้ไม่ควรเสพ ธรรมเหล่านี้ควรเจริญ ธรรมเหล่านี้ไม่ควรเจริญ ธรรมเหล่านี้ควรเข้าถึงและอยู่ด้วย ธรรมเหล่านี้ไม่ควรเข้าถึงและอยู่ด้วย ธรรมเหล่านี้ควรใส่ใจ ธรรมเหล่านี้ไม่ควรใส่ใจ” แต่ในโลกนี้ บุคคลผู้คบมิตรชั่ว ผู้คล้อยตามมิตรชั่วย่อมเพิ่มพูนอกุศลธรรม และละทิ้งกุศลธรรม บุคคลนั้นด้วยความประมาทนั้น ย่อมไม่ใส่ใจในสัญญาที่เป็นปัจจัย ย่อมเสพความไม่มีสติและความไม่รู้ตัว ตมใดที่เป็นปฏิปักษ์ (ต่อกุศล) นั้น ย่อมเพิ่มพูน บุคคลนั้นถูกตมครอบงำ ย่อมมีตมเป็นทางไป และยินดีในตมนั้น บุคคลนี้ถูกเรียกว่า โชติตมปรายนะ

၁၀၃. တတ္ထ ကတမော ပုဂ္ဂလော ဇောတိ ဇောတိပရာယနော? တတ္ထ ဝုစ္စတေ သောယံ ပုဂ္ဂလော ကလျာဏမိတ္တဿ သန္နိဿိတော ဘဝတိ သက္ကာ သံယောဂီ ကုသလံ [Pg.305] ဂဝေသီ, သော ကလျာဏမိတ္တေ ဥပသင်္ကမိတွာ ပရိပုစ္ဆတိ, ပရိပဉှယတိ? ကိံ ကုသလံ, ကိံ အကုသလံ? ကိံ သာဝဇ္ဇံ, ကိံ အနဝဇ္ဇံ? ကိံ သေဝိတဗ္ဗံ, ကိံ န သေဝိတဗ္ဗံ? ကိံ ဘာဝိတဗ္ဗံ, ကိံ န ဘာဝိတဗ္ဗံ? ကိံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟာတဗ္ဗံ, ကိံ န ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟာတဗ္ဗံ? ကိံ မနသိကာတဗ္ဗံ, ကိံ န မနသိကာတဗ္ဗံ? ကထံ သံကိလေသော ဟောတိ, ကထံ ဝေါဒါနံ ဟောတိ? ကထံ ပဝတ္တိ ဟောတိ, ကထံ နိဝတ္တိ ဟောတိ? ကထံ ဗန္ဓော ဟောတိ, ကထံ မောက္ခော ဟောတိ? ကထံ သက္ကာယသမုဒယော ဟောတိ, ကထံ သက္ကာယနိရောဓော ဟောတိ? သော ဧတ္ထ ဒေသိတံ ယထာ ဥပဋ္ဌိတံ တထာ သမ္ပဋိပဇ္ဇန္တော သော ဧဝံ ပဇာနာတိ. ဣမေ ဓမ္မာ ကုသလာ, ဣမေ ဓမ္မာ အကုသလာ. ဧဝံ…ပေ… ယာဝ ကထံ သက္ကာယသမုဒယော ဟောတိ, ကထံ သက္ကာယနိရောဓော ဟောတီတိ ဝိတ္ထာရေန ကာတဗ္ဗံ. သော တေ ဓမ္မေ အဓိပါဋိကင်္ခါတိ ဧဝံ လက္ခဏံ ဉာဏံ ဝိဇ္ဇာ အာလောကံ ဝဍ္ဎေတိ. သော ပုဂ္ဂလော တပ္ပရမော ဘဝတိ တပ္ပရာယနော, အယံ ဝုစ္စတေ ပုဂ္ဂလော ဇောတိ ဇောတိပရာယနော.

๑๐๓. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลผู้เป็นโชติโชติปรายนะ คือใคร? ในคำนั้น มีคำตอบว่า บุคคลนั้นเป็นผู้พึ่งพิงกัลยาณมิตร เป็นผู้ประกอบด้วยกุศล แสวงหากุศล สามารถกระทำได้ บุคคลนั้นเข้าหากัลยาณมิตรแล้วสอบถาม ไต่ถามว่า “อะไรคือกุศล อะไรคืออกุศล? อะไรคือสิ่งที่มีโทษ อะไรคือสิ่งที่ไม่มีโทษ? อะไรคือสิ่งที่ควรเสพ อะไรคือสิ่งที่ไม่ควรเสพ? อะไรคือสิ่งที่ควรเจริญ อะไรคือสิ่งที่ไม่ควรเจริญ? อะไรคือสิ่งที่ควรเข้าถึงและอยู่ด้วย อะไรคือสิ่งที่ไม่ควรเข้าถึงและอยู่ด้วย? อะไรคือสิ่งที่ควรใส่ใจ อะไรคือสิ่งที่ไม่ควรใส่ใจ? ความเศร้าหมองเกิดขึ้นได้อย่างไร ความบริสุทธิ์เกิดขึ้นได้อย่างไร? การดำเนินไปเกิดขึ้นได้อย่างไร การหยุดยั้งเกิดขึ้นได้อย่างไร? การผูกมัดเกิดขึ้นได้อย่างไร การหลุดพ้นเกิดขึ้นได้อย่างไร? การเกิดขึ้นแห่งสักกายะเกิดขึ้นได้อย่างไร การดับแห่งสักกายะเกิดขึ้นได้อย่างไร?” ในที่นี้ ธรรมที่แสดงไว้แล้วนั้น บุคคลนั้นผู้ปฏิบัติชอบตามที่ปรากฏ ย่อมรู้เช่นนี้ว่า “ธรรมเหล่านี้เป็นกุศล ธรรมเหล่านี้เป็นอกุศล” เป็นต้น จนถึง “การเกิดขึ้นแห่งสักกายะเกิดขึ้นได้อย่างไร การดับแห่งสักกายะเกิดขึ้นได้อย่างไร” ควรทำโดยพิสดาร บุคคลนั้นย่อมปรารถนาธรรมเหล่านั้นอย่างยิ่ง ด้วยลักษณะเช่นนี้ ย่อมเพิ่มพูนญาณ วิชชา และแสงสว่าง บุคคลนั้นย่อมยินดีในปัญญานั้น มีปัญญานั้นเป็นทางไป บุคคลนี้เรียกว่า บุคคลผู้เป็นโชติโชติปรายนะ

တတ္ထ ကတမော ပုဂ္ဂလော တမော တမပရာယနော? ယော အကုသလံ ဓမ္မံ ဒီပေတိ. တံ ဘာဝနာယ ဟီနာသု ဂတီသု ဥပပတ္တိံ ဒဿေတိ, တပ္ပရမော ဘဝတိ တပ္ပရာယနော. အယံ ဝုစ္စတေ ပုဂ္ဂလော တမော တမပရာယနော.

ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลผู้เป็นตโมตมปรายนะ คือใคร? คือผู้ที่แสดงอกุศลธรรม ย่อมแสดงการเกิดในทุคติด้วยการเจริญอกุศลธรรมนั้น บุคคลนั้นย่อมยินดีในอกุศลธรรมนั้นอย่างยิ่ง มีอกุศลธรรมนั้นเป็นทางไป บุคคลนี้เรียกว่า บุคคลผู้เป็นตโมตมปรายนะ

တတ္ထ ယော ပုဂ္ဂလော တမော ဇောတိပရာယနော? သော တမေန အကုသလဿ ကမ္မဿ ဝိပါကံ ဒဿေတိ. တမေတိ ယံ စက္ခု ကလျာဏမိတ္တဿ ယေန အကုသလေ ဓမ္မေ ပဇဟတိ, ကုသလေ ဓမ္မေ အဘိဝဍ္ဎတိ.

ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลใดเป็นตโมโชติปรายนะ? บุคคลนั้นย่อมแสดงวิบากของอกุศลกรรมด้วยความมืด จักษุใดที่ทำให้กัลยาณมิตรเป็นผู้มืด ด้วยธรรมอันดีงามใดที่ละอกุศลธรรม และเพิ่มพูนกุศลธรรม

တတ္ထ ယော စ ပဏီတာသု ဂတီသု ဥပပတ္တိံ ဒဿေတိ, တပ္ပရမော တေန ဝုစ္စတေ တမော ဇောတိပရာယနော.

ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลใดแสดงการเกิดในคติอันประณีต ย่อมยินดีในคติอันประณีตนั้น ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่า ตโมโชติปรายนะ

တတ္ထ ယော ပုဂ္ဂလော ဇောတိ တမပရာယနော? ကုသလဿ ကမ္မဝိပါကံ ဒဿေတိ. ယံ စက္ခု ပါပမိတ္တသံသဂ္ဂေန ပါပမိတ္တုပသေဝေန ပါပမိတ္တဝသာနုဂေါ အကုသလံ ဓမ္မံ အဘိဝဍ္ဎတိ, တံ ဘာဝနာယ ဟီနာသု ဂတီသု ဥပပတ္တိံ ဒဿေတိ. တပ္ပရမော တေန ဝုစ္စတေ ဇောတိ တမပရာယနော.

ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลใดเป็นโชติตมปรายนะ? ย่อมแสดงวิบากของกุศลกรรม จักษุใดที่บุคคลผู้มีปัญญา จักษุนั้นด้วยการคบมิตรชั่ว ด้วยการเสพมิตรชั่ว ด้วยการคล้อยตามมิตรชั่ว ย่อมเพิ่มพูนอกุศลธรรม ย่อมแสดงการเกิดในทุคติด้วยการเจริญอกุศลธรรมนั้น บุคคลนั้นย่อมยินดีในทุคตินั้น ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่า โชติตมปรายนะ

တတ္ထ ယော ပုဂ္ဂလော ဇောတိ ဇောတိပရာယနော သော ဇောတိတာ ပဘာတာ ယာဝ ပဏီတာသု ဂတီသု ဥပပတ္တိံ ဒဿေတိ. တပ္ပရမော တေနာဟ ဇောတိ ဇောတိပရာယနော.

ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลใดเป็นโชติโชติปรายนะ บุคคลนั้นย่อมแสดงการเกิดในคติอันประณีตด้วยความสว่างและความรุ่งเรืองเพียงใด บุคคลนั้นย่อมยินดีในคติอันประณีตนั้น เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า โชติโชติปรายนะ

ဇောတိတမပရာယနေန [Pg.306] ဒသ အကုသလာနံ ကမ္မာနံ ဥဒယံ ဒဿေတိ. တမေန ပုဂ္ဂလေန အကုသလာနံ ကမ္မာနံ ဝိပါကံ ဒဿေတိ. န အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဝိပါကံ ဒဿေတိ. တမေန အဋ္ဌ မိစ္ဆတ္တာနိ ဒဿေတိ. ဇောတိနာ အဋ္ဌ သမ္မတ္တာနိ ဒဿေတိ. ဇောတိနာ တမပရာယနေန ဒသ အကုသလကမ္မပထေ ဒဿေတိ. ဇောတိနာ ပဏီတတ္တံ ဒဿေတိ. တမေန ဇောတိပရာယနေန အတပနီယံ ဓမ္မံ ဒဿေတိ. ဇောတိနာ တမပရာယနေန တပနီယံ ဓမ္မံ ဒဿေတိ. အယံ သုတ္တတ္ထော.

ด้วยบุคคลผู้เป็นโชติตมปรายนะ ย่อมแสดงการเกิดขึ้นแห่งอกุศลกรรม ๑๐ ประการ ด้วยบุคคลผู้มีความมืดนั้น ย่อมแสดงวิบากแห่งอกุศลกรรม ไม่แสดงวิบากแห่งอกุศลธรรม ด้วยความมืดนั้น ย่อมแสดงมิจฉัตตะ ๘ ประการ ด้วยแสงสว่าง ย่อมแสดงสัมมัตตะ ๘ ประการ ด้วยบุคคลผู้เป็นโชติตมปรายนะ ย่อมแสดงอกุศลกรรมบถ ๑๐ ประการ ด้วยแสงสว่าง ย่อมแสดงความเป็นผู้ประณีต ด้วยบุคคลผู้เป็นตโมโชติปรายนะ ย่อมแสดงธรรมที่ไม่ทำให้เดือดร้อน ด้วยบุคคลผู้เป็นโชติตมปรายนะ ย่อมแสดงธรรมที่ทำให้เดือดร้อน นี้คืออรรถแห่งสูตร

၁၀၄. တတ္ထ ကတမော ဒေသနာ ဟာရော? ဣမမှိ သုတ္တေ ကိံ ဒေသိတံ? တတ္ထ ဝုစ္စတေ ဣမမှိ သုတ္တေ ကုသလာကုသလာ ဓမ္မာ ဒေသိတာ. ကုသလာကုသလာနဉ္စ ဓမ္မာနံ ဝိပါကော ဒေသိတော. ဟီနပ္ပဏီတာနဉ္စ သတ္တာနံ ဂတိ နာနာကာရဏံ ဒေသိတံ. အယံ ဒေသနာ ဟာရော.

๑๐๔. ในบรรดาหารเหล่านั้น เทศนาหารคืออะไร? ในสูตรนี้ทรงแสดงอะไรไว้? ในเรื่องนั้นมีคำตอบว่า ในสูตรนี้ ทรงแสดงกุศลธรรมและอกุศลธรรมไว้ ทรงแสดงวิบากแห่งกุศลธรรมและอกุศลธรรมไว้ และทรงแสดงความแตกต่างกันแห่งคติของสัตว์ทั้งหลายผู้เลวและประณีตไว้ นี้คือเทศนาหาร

တတ္ထ ကတမော ဝိစယော ဟာရော? အကုသလဿ ကမ္မဿ ယော ဝိပါကံ ပစ္စနုဘောတိ. တတ္ထ ဌိတော အကုသလေ ဓမ္မေ ဥပ္ပာဒိယတိ ဝိစယန္တံ ယုဇ္ဇတိ. ကုသလဿ ကမ္မဿ ယော ဝိပါကံ ပစ္စနုဘောတိ. တတ္ထ ဌိတော ကုသလေ ဓမ္မေ ဥပ္ပာဒိယတိ ဝိစယန္တံ ယုဇ္ဇတိ. အယံ ဝိစယော ယုတ္တိ စ.

ในบรรดาหารเหล่านั้น วิจยหารคืออะไร? บุคคลใดเสวยวิบากแห่งอกุศลกรรม เมื่อตั้งอยู่ในวิบากนั้น ย่อมยังอกุศลธรรมให้เกิดขึ้น การพิจารณาอกุศลธรรมนั้นย่อมสมควร บุคคลใดเสวยวิบากแห่งกุศลกรรม เมื่อตั้งอยู่ในวิบากนั้น ย่อมยังกุศลธรรมให้เกิดขึ้น การพิจารณากุศลธรรมนั้นย่อมสมควร นี้คือวิจยหารและยุตติหาร

တတ္ထ ကတမော ပဒဋ္ဌာနော ဟာရော? ယော ပုဂ္ဂလော ဇောတိ, သော ပစ္စဝေက္ခဏာယ ပဒဋ္ဌာနံ. ယော ပုဂ္ဂလော တမော, သော တမာဒိန္နံ ဝါနုပဿနာယ ပဒဋ္ဌာနန္တိ ဒဿေတိ. တမေန ဇောတိပရာယနေန အပ္ပမာဒဿ ပဒဋ္ဌာနံ ဒဿေတိ, တမော အဝိဇ္ဇာယ စ ဒိဋ္ဌိယာ စ ပဒဋ္ဌာနံ ဒဿေတိ. ဇောတိနာ တမပရာယနေန ပမာဒဿ စ ဒိဋ္ဌိယာ စ ပဒဋ္ဌာနံ ဒဿေတိ. အယံ ပဒဋ္ဌာနော.

ในบรรดาหารเหล่านั้น ปทัฏฐานหารคืออะไร? บุคคลใดมีแสงสว่าง บุคคลนั้นเป็นปทัฏฐานแห่งการพิจารณา บุคคลใดมีความมืด บุคคลนั้นย่อมแสดงว่าเป็นปทัฏฐานแห่งการพิจารณาเห็นตามซึ่งสิ่งที่ถือเอาด้วยความมืด ด้วยบุคคลผู้เป็นตโมโชติปรายนะ ย่อมแสดงปทัฏฐานแห่งความไม่ประมาท ความมืด ย่อมแสดงปทัฏฐานแห่งอวิชชาและทิฏฐิ ด้วยบุคคลผู้เป็นโชติตมปรายนะ ย่อมแสดงปทัฏฐานแห่งความประมาทและทิฏฐิ นี้คือปทัฏฐานหาร

တတ္ထ ကတမော လက္ခဏော ဟာရော? တမေန တမပရာယနေန တမောတိ အဝိဇ္ဇာယ နိဒ္ဒိဋ္ဌာယ သဗ္ဗကိလေသဓမ္မာ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ ဟောန္တိ. တမေန ဇောတိပရာယနေန ဇောတိဝိဇ္ဇာယ နိဒ္ဒိဋ္ဌာယ သဗ္ဗေ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ ဟောန္တိ. ဇောတိတမပရာယနေန ပမာဒေါ နိဒ္ဒိဋ္ဌော ဟောတိ. တမေန ဇောတိပရာယနေန အပ္ပမာဒေါ နိဒ္ဒိဋ္ဌော ဟောတိ. အယံ လက္ခဏော ဟာရော.

ในบรรดาหารเหล่านั้น ลักขณหารคืออะไร? เมื่อความมืดถูกแสดงว่าเป็นอวิชชาด้วยบุคคลผู้เป็นตโมตมปรายนะ กิเลสธรรมทั้งปวงก็ชื่อว่าถูกแสดงแล้ว เมื่อแสงสว่างถูกแสดงว่าเป็นวิชชาด้วยบุคคลผู้เป็นตโมโชติปรายนะ โพธิปักขิยธรรมทั้งปวงก็ชื่อว่าถูกแสดงแล้ว ด้วยบุคคลผู้เป็นโชติตมปรายนะ ความประมาทก็ชื่อว่าถูกแสดงแล้ว ด้วยบุคคลผู้เป็นตโมโชติปรายนะ ความไม่ประมาทก็ชื่อว่าถูกแสดงแล้ว นี้คือลักขณหาร

တတ္ထ ကတမော စတုဗျူဟော ဟာရော? ဣမမှိ သုတ္တေ ဘဂဝတော ကော အဓိပ္ပာယော? ယေ သတ္တာ နီစကုလိနော, န တေ ဣမံ သုတွာ ကုသလေ ဓမ္မေ သမာဒါယ ဝတ္တိဿန္တိ. ယေ သတ္တာ ဥစ္စကုလိနော, တေ ဣမံ ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ [Pg.307] ဘိယျောသော မတ္တာယ ကုသလေ ဓမ္မေ သမာဒါယ ဝတ္တိဿန္တီတိ. အယံ စတုဗျူဟော ဟာရော. ဘူမိယံ ဥပဒေသော.

ในบรรดาหารเหล่านั้น จตุพยูหหารคืออะไร? ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคมีพระประสงค์อย่างไร? สัตว์เหล่าใดมีตระกูลต่ำ สัตว์เหล่านั้นเมื่อได้ฟังธรรมนี้แล้ว จักไม่สมาทานกุศลธรรมประพฤติ สัตว์เหล่าใดมีตระกูลสูง สัตว์เหล่านั้นเมื่อได้ฟังพระธรรมเทศนานี้แล้ว จักสมาทานกุศลธรรมประพฤติยิ่งๆ ขึ้นไป นี้คือจตุพยูหหาร เป็นคำแนะนำในภูมิ

တတ္ထ ကတမော အာဝဋ္ဋော ဟာရော? ယာ အဝိဇ္ဇာတော ပဘူတိ တဏှာ, အယံ သမုဒယော. ယော တမော တမပရာယနော, ဣဒံ ဒုက္ခံ. ဣမာနိ ဒွေ သစ္စာနိ ဒုက္ခဉ္စ သမုဒယော စ ဇောတိ ယေန သုတ္တေန ဓမ္မေန ပညာပိယတိ, သော ဓမ္မော ပညိန္ဒြိယဿ ပဒဋ္ဌာနံ. တေန အမောဟေန တီဏိ ကုသလမူလာနိ ပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တိ သဂ္ဂဿ ပဒဋ္ဌာနံ.

ในบรรดาหารเหล่านั้น อาวฏฏหารคืออะไร? ตัณหาใดที่มีอวิชชาเป็นต้น นี้คือสมุทัย ความมืดใดที่เป็นตโมตมปรายนะ นี้คือทุกข์ สัจจะสองประการนี้คือทุกข์และสมุทัย แสงสว่างที่ถูกบัญญัติด้วยพระสูตรและธรรมใด ธรรมนั้นเป็นปทัฏฐานแห่งปัญญินทรีย์ ด้วยอโมหะนั้น กุศลมูล ๓ ประการย่อมถึงความบริบูรณ์ เป็นปทัฏฐานแห่งสวรรค์

တတ္ထ ကတမာ ဝိဘတ္တိ? တမော တမပရာယနောတိ န ဧကံသေန. ကိံ ကာရဏံ? အတ္ထိ တမော စ ဘဝေါ အပရာပရိယဝေဒနီယေန စ ကုသလေန ဇောတိနာ ပုဂ္ဂလေန သဟောပတ္တိဘာဝေ. အတ္ထိ ဇောတိ စ ဘဝေါ အပရာပရိယဝေဒနီယေန စ အကုသလေန တမေန ပုဂ္ဂလေန သဟောပတ္တိဘာဝေ ပရိဝတ္တနာ တမေသု ပဋိပက္ခောတိ ဇောတိနာ တမပရာယနော.

ในบรรดาหารเหล่านั้น วิภัตติหารคืออะไร? คำว่า “ผู้มีความมืดเป็นที่ไปในเบื้องหน้า” ไม่ได้หมายถึงโดยส่วนเดียว อะไรคือเหตุผล? เพราะมีความมืดและภพในการอุบัติร่วมกับบุคคลผู้มีแสงสว่างอันเป็นกุศลและมีวิบากที่จะพึงเสวยในภพต่อๆ ไป มีทั้งแสงสว่างและภพในการอุบัติร่วมกับบุคคลผู้มีความมืดอันเป็นอกุศลและมีวิบากที่จะพึงเสวยในภพต่อๆ ไป การผันแปรนั้นเป็นปฏิปักษ์ในความมืดทั้งหลาย ดังนั้น บุคคลผู้มีแสงสว่าง (แต่) มีความมืดเป็นที่ไปในเบื้องหน้าจึงมีอยู่

တတ္ထ ကတမော ဝေဝစနော? ယော တမော, သော ဧဝံ အတ္တဗျာပါဒါယ ပဋိပန္နော, သော အဿဒ္ဓါယ ဗာလော အကုသလော အဗျတ္တော အနာဒီနဝဒဿီ. ယော ဇောတိ, သော အတ္တဟိတာယ ပဋိပန္နော ပဏ္ဍိတော ကုသလော ဗျတ္တော အာဒီနဝဒဿီ. အယံ ဝေဝစနော.

ในบรรดาหารเหล่านั้น เววจนหารคืออะไร? ความมืดใดมีอยู่ ความมืดนั้นคือการปฏิบัติเพื่อเบียดเบียนตนเองอย่างนี้ บุคคลนั้นเป็นคนเขลาเพราะไม่มีศรัทธา เป็นผู้ไม่ฉลาด ไม่เฉลียวฉลาด ไม่เห็นโทษ แสงสว่างใดมีอยู่ แสงสว่างนั้นคือการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตน เป็นบัณฑิต ฉลาด เฉลียวฉลาด เห็นโทษ นี้คือเววจนหาร

တတ္ထ ကတမာ ပညတ္တိ? သော ပုဂ္ဂလော ဝိပါကပညတ္တိယာ ပညာပိယတိ, အကုသလေ ပရိယာဒိန္နတာ ပညာပိယတိ. ဇောတိကုသလဓမ္မုပပတ္တိပညတ္တိယာ ပညာပိယတိ ကုသလဓမ္မဝိပါကပညတ္တိယာ စာတိ.

ในบรรดาหารเหล่านั้น ปัญญัติหารคืออะไร? บุคคลนั้นถูกบัญญัติด้วยวิบากบัญญัติ ถูกบัญญัติด้วยความเป็นผู้ถูกอกุศลครอบงำ แสงสว่างถูกบัญญัติด้วยการบัญญัติการเกิดขึ้นแห่งกุศลธรรม และถูกบัญญัติด้วยการบัญญัติวิบากแห่งกุศลธรรม

ဩတရဏောတိ ယေ အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ ယဉ္စ ဇရာမရဏံ ယာ စ အဝိဇ္ဇာ, တံ ပဒဋ္ဌာနံ, နိဒ္ဒေသေန ဝိဇ္ဇုပ္ပာဒေါ အဝိဇ္ဇာနိရောဓော ယော ယာဝ ဇရာမရဏနိရောဓော, ဣမေ ဒွေ ဓမ္မာ သင်္ခါရက္ခန္ဓပရိယာပန္နာ. ဓမ္မဓာတု ဓမ္မာယတနဉ္စ ပဒဋ္ဌာနံ နိဒ္ဒေသေန ဓာတူသု.

โอตรณหารคือ สังขารทั้งหลายที่เกิดขึ้นเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย และชรามรณะใด อวิชชาใด สิ่งนั้นเป็นปทัฏฐาน ด้วยการแสดง การเกิดขึ้นแห่งวิชชา การดับแห่งอวิชชา การดับใดจนถึงชรามรณะ ธรรมสองประการนี้สงเคราะห์เข้าในสังขารขันธ์ ธัมมธาตุและธัมมายตนะเป็นปทัฏฐาน ด้วยการแสดงในธาตุทั้งหลาย

တတ္ထ ကတမော သောဓနော? ဣမဿ သုတ္တဿ ဒေသိတဿ အာရမ္ဘော. အဓိဋ္ဌာနောတိ တမောတိ ဘဂဝါ ဗြဝီတိ, န ဧကံ ပုဂ္ဂလံ ဒေသေတိ. ယာဝတာ သတ္တာနံ ဂတိ, တတ္ထ ယေ ဒုစ္စရိတဓမ္မေန ဥပပန္နာ, တေ ဗဟုလာဓိဝစနေန တမော နိဒ္ဒိသတိ. ယာ ဇောတိ သဗ္ဗသတ္တေသု ကုသလဓမ္မောပပတ္တိ သဗ္ဗံ တံ ဇောတီတိ အဘိလပတိ အယမေကတာ ပစ္စယော ယောနိသောမနသိကာရပညတ္တိ စတုန္နံ မဟာဘူတာနံ ပုဂ္ဂလာနံ.

ในบรรดาหารเหล่านั้น โสธนหารคืออะไร? คือการเริ่มต้นแห่งสูตรที่แสดงไว้นี้ อธิฏฐานหารคือ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ความมืด” มิได้ทรงแสดงถึงบุคคลเพียงคนเดียว คติของสัตว์ทั้งหลายมีอยู่เพียงใด ในคตินั้น สัตว์เหล่าใดอุบัติด้วยทุจริตธรรม พระองค์ทรงแสดงสัตว์เหล่านั้นด้วยชื่อที่เป็นส่วนมากว่า “ความมืด” การอุบัติแห่งกุศลธรรมใดในสัตว์ทั้งปวง สิ่งนั้นทั้งหมดเรียกว่า “แสงสว่าง” นี้คือปัจจัยแห่งความเป็นอันเดียวกัน เป็นโยนิโสมนสิการบัญญัติของบุคคลผู้มีมหาภูตรูป ๔

တတ္ထ [Pg.308] ကတမော ပရိက္ခာရော? အကုသလဿ ပါပမိတ္တတာ ပစ္စယော, အယောနိသော မနသိကာရော ဟေတု. ကုသလဿ ကလျာဏမိတ္တတာ ပစ္စယော, ယောနိသော မနသိကာရော ဟေတု.

ในบรรดาหารเหล่านั้น ปริกขารหารคืออะไร? ความเป็นผู้มีมิตรชั่วเป็นปัจจัยแห่งอกุศล อโยนิโสมนสิการเป็นเหตุ ความเป็นผู้มีมิตรดีเป็นปัจจัยแห่งกุศล โยนิโสมนสิการเป็นเหตุ

တတ္ထ ကတမာ သမာရောပနာတိ? ဣဓေကစ္စော နီစေ ကုလေ ပစ္စာဇာတော ဟောတီတိ နီစေ ကုလေ ပစ္စာဇာတော ရူပေသု သဒ္ဒေသု ဂန္ဓေသု ရသေသု ဖဿေသု, သော ဥပပန္နော သဗ္ဗမှိ မာနုဿကေ ဥပဘောဂပရိဘောဂေ. ဇောတိ ပဏီတေသု ကုသလေသု ဥပပန္နော သဗ္ဗမှိ မာနုဿကေ ဥပဘောဂပရိဘောဂေ ဥပပန္နောတိ.

ในบรรดาหารเหล่านั้น สมาโรปนหารคืออะไร? คำว่า “บุคคลบางคนในโลกนี้เกิดในตระกูลต่ำ” หมายถึง ผู้ที่เกิดในตระกูลต่ำ ในรูป เสียง กลิ่น รส สัมผัส บุคคลนั้นอุบัติในโลกมนุษย์ทั้งหมดซึ่งเป็นที่บริโภคใช้สอย บุคคลผู้มีแสงสว่างอุบัติในกุศลอันประณีต อุบัติในโลกมนุษย์ทั้งหมดซึ่งเป็นที่บริโภคใช้สอย

၁၀၅. တတ္ထ ကတမံ သံကိလေသဘာဂိယံ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယံ စ သုတ္တံ? န တံ ဒဠှံ ဗန္ဓနမာဟု ဓီရာတိ ဂါထာ. ကေန ကာရဏေန တံ ဗန္ဓနံ ဒဠှံ? စတူဟိ ကာရဏေဟိ ဣဿရိယေန သက္ကာ မောစေတုံ ဓနေန ဝါ အညေန ဝါ ယာစနာယ ဝါ ပရာယနေန ဝါ. ယေသု စ အယံ ရာဂေါ မဏိကုဏ္ဍလေသု ပုတ္တေသု ဒါရေသု စ ယာ အပေက္ခာ, ဣဒမဿ စေတသိကဗန္ဓနံ. တံ န သက္ကာ ဣဿရိယေန ဝါ ဓနေန ဝါ အညေန ဝါ ယာစနာယ ဝါ ပရာယနေန ဝါ မောစေတုံ. န စ တတ္ထ ကောစိ အတ္ထိ ပါဋိဘောဂေါ. ဣမိနာ ဗန္ဓနတော မောစယိတ္ထာတိ ဒေဝေါ ဝါ မနုဿော ဝါ တဒိဒံ ဗန္ဓနံ ရာဂါနုသယေန စ ဆသု ဗာဟိရေသု စ အာယတနေသု ဗန္ဓတိ. ရူပေသု ရူပတဏှာ ဗန္ဓတိ, ယာဝ ဓမ္မေသု ဓမ္မတဏှာ. ယော ဣဓ လောကေ ဗန္ဓော ပရလောကသ္မိံ ဗန္ဓော နီယတိ. သော ဗန္ဓော ဇာယတိ, ဗန္ဓော မီယတိ. ဗန္ဓော အသ္မာ လောကာ ပရံ လောကံ ဂစ္ဆတိ. န သက္ကာ မောစေတုံ အညတြ အရိယမဂ္ဂေန ဣမဉ္စ ဗန္ဓနံ. မရဏဘာဝဉ္စ ဥပပတ္တိဘာဝဉ္စ ဘယတော ဝိဒိတွာ ဆန္ဒရာဂံ ပဇဟတိ. သော ဣမံ ဆန္ဒရာဂံ ပဇဟိတွာ အတိက္ကမတိ. အယဉ္စ လောကော ဣတော ပရံ ဒုတိယော.

๑๐๕. ในบรรดาหารเหล่านั้น สูตรที่เป็นสังขิเลสภาคิยะและนิพเพธภาคิยะคืออะไร? คาถาว่า “บัณฑิตทั้งหลายไม่กล่าวเครื่องผูกนั้นว่ามั่นคง” ด้วยเหตุผลอะไร เครื่องผูกนั้นจึงมั่นคง? ด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ สามารถปลดปล่อยได้ด้วยอำนาจ ด้วยทรัพย์ หรือด้วยสิ่งอื่น หรือด้วยการวิงวอน หรือด้วยการพึ่งพา ราคะใด ความอาลัยใดมีอยู่ในแก้วมณีและตุ้มหู ในบุตรและภรรยาของบุคคลใด สิ่งนี้เป็นเครื่องผูกทางใจของบุคคลนั้น เครื่องผูกนั้นไม่สามารถปลดปล่อยได้ด้วยอำนาจ ด้วยทรัพย์ ด้วยสิ่งอื่น ด้วยการวิงวอน หรือด้วยการพึ่งพา และไม่มีผู้ค้ำประกันใดๆ ในเรื่องนั้น เทวดาหรือมนุษย์ใดๆ ก็ไม่สามารถกล่าวว่า “จงปลดปล่อยจากเครื่องผูกนี้เถิด” เครื่องผูกนั้นย่อมผูกด้วยราคานุสัยในอายตนะภายนอก ๖ ในรูป ตัณหาในรูปย่อมผูก จนถึงในธรรม ตัณหาในธรรมย่อมผูก เครื่องผูกใดในโลกนี้ เป็นเครื่องผูกที่นำไปสู่โลกหน้า บุคคลนั้นเกิดด้วยเครื่องผูก ตายด้วยเครื่องผูก ไปจากโลกนี้สู่โลกหน้าด้วยเครื่องผูก ไม่สามารถปลดปล่อยเครื่องผูกนี้ได้ นอกจากด้วยอริยมรรค เมื่อรู้ความเป็นแห่งความตายและความเป็นแห่งการอุบัติว่าเป็นภัย ย่อมละฉันทราคะ บุคคลนั้นละฉันทราคะนี้แล้วย่อมก้าวล่วงไป และโลกนี้ (เป็นที่หนึ่ง) โลกหน้าจากนี้เป็นที่สอง

တတ္ထ ယံ ဗန္ဓနာသင်္ခါရာနံ ပဟာနံ ဣဒံ ဝုစ္စတိ ဥဘယေသု ဌာနေသု ဝီရိယံ, ဂန္ဓပရိဝါတော သုမုနိ နောပလိမ္ပတိ. တထေဝ ပရိဂ္ဂဟေသု ပုတ္တေသု ဒါရေသု စ အဝူဠှော သလ္လောတိ တဿေဝ တဏှာယ ပဟာနံ ဒဿေတိ. အယံ တဏှာမူလဿ ပဟာနာ ဝရေ အပ္ပမတ္တောတိ ကာမော ပမာဒဝတ္တတိ ပဟာနာယ နေက္ခမ္မာဘိရတော အပ္ပမာဒဝိဟာရီ ဘဝတိ. တဿ အာသယံ ပဟာနာယ နေဝ ဣမံ လောကံ အာသီသတိ န ပရလောကံ. န ဣဓလောကံ နိဿိတံ, ပိယရူပံ သာတရူပံ အာကင်္ခတိ. နာပိ ပရလောကံ နိဿိတံ ပိယရူပံ သာတရူပံ [Pg.309] အာကင်္ခတိ, တေန ဝုစ္စတေ ‘‘နာသီသတေ လောကမိမံ ပရံ လောကဉ္စာ’’တိ. ယံ တဿ ပဟာနံ တံ ဆေဒနံ အဋ္ဌကဝဂ္ဂိယေသု မုနိ နိဒ္ဒိဋ္ဌော. သော ဣဓ ဝိရောဓော အဋ္ဌကဝဂ္ဂိယေသု နာသီသနံ ဣဓ အနာထာ. တထာယံ တဏှာယ တဿ ပရိဂ္ဂဟဿ ဝတ္ထုကာမဿ ဧကဂါထာယ ဧတေ သဗ္ဗေ ကာမာ ဒဿိတာ. တေန ဘဂဝါ ဒေသေတိ ‘‘ဧတမ္ပိ ဆေတွာန ပရိဗ္ဗဇန္တိ အနပေက္ခိနော သဗ္ဗကာမေ ပဟာယာ’’တိ. ဣမိဿာ ဂါထာယ ဒွိဓာ နိဒ္ဒေသော သံသန္ဒနနိဒ္ဒေသော စ သမယနိဒ္ဒေသော စ, ယထာ အယံ ဂါထာ သံကိလေသဘာဂိယဉ္စ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယဉ္စ, ဧဝံ တာယ ဂါထာယ သံကိလေသဘာဂိယဉ္စ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယဉ္စ ဝိသဇ္ဇနာ. ဧဝံ ဂါထာ သဗ္ဗဂါထာသု ဗျာကရဏေသု ဝါ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ သုတ္တံ.

ในคำนั้น การละสังขารอันเป็นเครื่องผูกพันนั้น ชื่อว่าความเพียรในสถานทั้งสอง พระมุนีผู้บริสุทธิ์ยิ่ง แม้ถูกเครื่องผูก (กิเลส) ห้อมล้อม ย่อมไม่ติด เมื่อยังยึดถือบุตรและภรรยาอยู่เช่นนั้น ย่อมมีลูกศร (คือตัณหา) เสียบแทงอยู่ เพราะเหตุนั้น จึงแสดงการละตัณหาแก่ผู้นั้นเท่านั้น ผู้นี้ชื่อว่าไม่ประมาทในกุศลอันประเสริฐ เพราะละรากเหง้าแห่งตัณหาแล้ว ผู้ปรารถนา (จะพ้นจากวัฏฏะ) อย่างนี้ ย่อมยินดีในการออกบวชเพื่อละความประมาท และเป็นผู้มีปกติอยู่ด้วยความไม่ประมาท เพราะละความปรารถนาแล้ว ย่อมไม่หวังทั้งโลกนี้และโลกหน้า ย่อมไม่ปรารถนารูปอันเป็นที่รัก รูปอันเป็นที่พอใจที่อาศัยโลกนี้ และไม่ปรารถนารูปอันเป็นที่รัก รูปอันเป็นที่พอใจที่อาศัยโลกหน้า เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ย่อมไม่ปรารถนาโลกนี้และโลกหน้า” การละนั้นและการตัดนั้น พระมุนีทรงแสดงไว้ในอัฏฐกวัคค์ทั้งหลาย ความขัดแย้งนั้นในอัฏฐกวัคค์ทั้งหลายคือความไม่ปรารถนา ในพระศาสนานี้คือความเป็นผู้ไม่มีที่พึ่ง เช่นนั้น กามทั้งปวงเหล่านั้นอันเป็นวัตถุกามที่บุคคลยึดถือด้วยตัณหา ทรงแสดงไว้ด้วยคาถาบทหนึ่ง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงว่า “บุคคลเหล่านั้นตัดตัณหานั้นแล้ว ละกามทั้งปวงแล้ว ย่อมประพฤติโดยไม่มีความอาลัย” การแสดงในคาถานี้มีสองอย่าง คือการแสดงการเทียบเคียงและการแสดงตามสมัย คาถานี้เป็นส่วนแห่งความเศร้าหมองและเป็นส่วนแห่งการแทงตลอด การแก้ด้วยคาถานั้นก็เป็นส่วนแห่งความเศร้าหมองและเป็นส่วนแห่งการแทงตลอดอย่างนี้ คาถาหรือสูตรที่ทรงแสดงไว้ในการพยากรณ์ในคาถาทั้งปวง

၁၀၆. တတ္ထ ကတမာ ဒေသနာ? ဣမံ သုတ္တံ ကေနာဓိပ္ပာယေန ဒေသိတံ. ယေ ရာဂစရိတာ သတ္တာ, တေ ကာမေ ပဇဟိဿန္တီတိ အယံ တတ္ထ ဘဂဝတော အဓိပ္ပာယော.

๑๐๖. ในบรรดาหารเหล่านั้น เทศนาหารคืออะไร? สูตรนี้ทรงแสดงด้วยความประสงค์อันใด? สัตว์ทั้งหลายเหล่าใดมีราคะเป็นปกติ สัตว์เหล่านั้นจักละกามทั้งหลาย นี้เป็นความประสงค์ของพระผู้มีพระภาคในสูตรนั้น

တတ္ထ ကတမော ဝိစယော? ယဿ ဒသဝတ္ထုကာ ကိလေသာ ဥတ္တိဏ္ဏာ ဝန္တာ ဝိဒိတာ. ကတမေ ဒသဝိဓာတိ, ကိလေသကာမာ စ ဩရမ္ဘာဂိယဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယာ စ သံယောဇနာ ဒသဝတ္ထုကာနိ အာယတနာနိ, အယံ ဝိစယော.

ในบรรดาหารเหล่านั้น วิจยหารคืออะไร? กิเลสมีวัตถุสิบประการของบุคคลใด อันข้ามพ้นแล้ว อันคายแล้ว อันรู้แล้ว กิเลสสิบอย่างเป็นไฉน? คือ กิเลสกามทั้งหลาย สังโยชน์ทั้งหลายที่เป็นโอรัมภาคิยะและอุทธัมภาคิยะ และอายตนะมีวัตถุสิบประการ นี้ชื่อว่าวิจยหาระ

တတ္ထ ကတမာ ယုတ္တိ? ယေ သာရတ္တာ တေ ဂါဠှဗန္ဓနေန ဗန္ဓန္တိ အတ္ထိ ဧသာ ယုတ္တိ.

ในหาระเหล่านั้น ยุตติหาระเป็นไฉน? ชนทั้งหลายเหล่าใดมีความกำหนัดอย่างแรงกล้า ชนทั้งหลายเหล่านั้นย่อมผูกด้วยเครื่องผูกอันมั่นคง ยุตติหาระนี้มีอยู่

တတ္ထ ကတမော ပဒဋ္ဌာနော? သာရတ္တော မဏိကုဏ္ဍလေသု မမံကာရဿ ပဒဋ္ဌာနံ. အပေက္ခာတိ အတီတဝတ္ထုဿ သရာဂဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ဧတမ္ပိ ဆေတွာတိ ဘာဝနာယ ပဒဋ္ဌာနံ.

ในหาระเหล่านั้น ปทัฏฐานหาระเป็นไฉน? ผู้มีความกำหนัดอย่างแรงกล้าในต่างหูแก้วมณี เป็นเหตุใกล้แห่งมมังการ (ความถือว่าเป็นของเรา) อเปกขา (ความอาลัย) เป็นเหตุใกล้แห่งความมีราคะในวัตถุอันเป็นอดีต "เอตสฺมึเฉตฺวา" (ตัดสิ่งนี้แล้ว) เป็นเหตุใกล้แห่งภาวนา

တတ္ထ ကတမော လက္ခဏော? သာရတ္တစိတ္တော မဏိကုဏ္ဍလေသု ယော အဟံကာရေ ဝိသတ္တော မမံကာရေ ဝိသတ္တော, ယော ပုတ္တဒါရေ သာရတ္တော. ခေတ္တဝတ္ထုသ္မိံ သာရတ္တော. အယံ လက္ခဏော ဟာရော.

ในหาระเหล่านั้น ลักขณหาระเป็นไฉน? ชนใดมีจิตกำหนัดอย่างแรงกล้าในต่างหูแก้วมณี ผู้ติดข้องในอหังการ (ความถือตัว) ติดข้องในมมังการ (ความถือว่าเป็นของเรา) ความกำหนัดอย่างแรงกล้าใดมีอยู่ในบุตรภรรยา ความกำหนัดอย่างแรงกล้าใดมีอยู่ในไร่นา นี้ชื่อว่าลักขณหาระ

တတ္ထ ကတမော စတုဗျူဟော ဟာရော? ဣဓ သုတ္တေ ဘဂဝတော ကော အဓိပ္ပာယော. ယေ နိဗ္ဗာနေန ဆန္ဒိကာ ဘဝိဿန္တိ, တေ ပုတ္တဒါရေ တဏှံ ပဇဟိဿန္တိ. အယံ တတ္ထ ဘဂဝတော အဓိပ္ပာယော. ဣမာနိ စတ္တာရိ သစ္စာနိ.

ในหาระเหล่านั้น จตุพยูหหาระเป็นไฉน? ความประสงค์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าในสูตรนี้เป็นไฉน? ชนทั้งหลายเหล่าใดจักมีความพอใจในพระนิพพาน ชนทั้งหลายเหล่านั้นจักละตัณหาในบุตรภรรยา นี้เป็นความประสงค์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าในสูตรนั้น สัจจะสี่ประการเหล่านี้

တတ္ထ ကတမော အာဝဋ္ဋော? ယာ ပုတ္တဒါရေ တဏှာ, အယံ သမုဒယော. ယေ ဥပါဒိန္နက္ခန္ဓာ, တေ ယေ စ ဗာဟိရေသု ရူပေသု ရူပပရိဂ္ဂဟော, ဣဒံ ဒုက္ခံ, ယံ [Pg.310] တတ္ထ ဆေဒနီယံ, အယံ နိရောဓော. ယေန ဘိဇ္ဇတိ, အယံ မဂ္ဂေါ. ဝိဘတ္တီတိ နတ္ထိ ဝိဘတ္တိယာ ဘူမိ, ပရိဝတ္တနောတိ ပဋိပက္ခော နိဒ္ဒိဋ္ဌော.

ในหาระเหล่านั้น อาวฏฏหาระเป็นไฉน? ตัณหาใดมีอยู่ในบุตรภรรยา ตัณหานี้เป็นสมุทัย อุปาทานขันธ์ทั้งหลายเหล่าใดมีอยู่ และการยึดถือรูปในรูปภายนอกทั้งหลายอันใดมีอยู่ ทั้งหมดนี้เป็นทุกข์ การตัดอันใดมีอยู่ในเหตุแห่งทุกข์นั้น การตัดอย่างนี้เป็นนิโรธ มรรคมีองค์อันใดที่กิเลสย่อมแตก การแตกแห่งกิเลสอย่างนี้เป็น mรรค วิภัตติ คือไม่มีภูมิแห่งวิภัตติหาระ ปริวัตตนหาระ คือทรงแสดงฝ่ายตรงข้าม

တတ္ထ ကတမော ဝေဝစနော? နိဒ္ဒိဋ္ဌော ဝေဝစနော. တတ္ထ ကတမော ဩတရဏော? အတ္ထိ တဏှာ ဧကော သတ္တော ဩတိဏ္ဏော တပ္ပစ္စယာ ဝိညာဏံ ယာဝ ဇရာမရဏံ. ယာ တတ္ထ ဝေဒနာ, အယံ အဝိဇ္ဇာ ဝိဇ္ဇုပ္ပာဒါ အဝိဇ္ဇာနိရောဓော ယာဝ ဇရာမရဏနိရောဓော.

ในหาระเหล่านั้น เววจนหาระเป็นไฉน? ทรงแสดงคำไวพจน์แล้ว ในหาระเหล่านั้น โอตรณหาระเป็นไฉน? ตัณหามีอยู่ สัตว์ผู้ประเสริฐข้ามพ้นแล้ว เพราะเหตุคือตัณหานั้น วิญญาณข้ามพ้นแล้วจนถึงชรามรณะ เวทนาใดมีอยู่ในวัฏฏทุกข์นั้น เวทนานี้ชื่อว่าอวิชชา เพราะเหตุแห่งการเกิดขึ้นแห่งวิชชา อวิชชาย่อมดับ ย่อมดับจนถึงชรามรณะ

တတ္ထ ကတမော သောဓနော? သုဒ္ဓေါ ဂါထာယ အာရမ္ဘော. တတ္ထ ကတမော အဓိဋ္ဌာနော? န တံ ဒဠှံ ဗန္ဓနမာဟု ဓီရာတိ ဧကတ္တတာယ ပညတ္တာ, န ဝေမတ္တတာယ. စတ္တာရော ရာဂါ ကာမရာဂေါ ရူပရာဂေါ ဘဝရာဂေါ ဒိဋ္ဌိရာဂေါ စာတိ ဧကတ္တတာယ ပညတ္တာ.

ในหาระเหล่านั้น โสธนหาระเป็นไฉน? การปรารภในคาถาบริสุทธิ์ ในหาระเหล่านั้น อธิฏฐานหาระเป็นไฉน? ในคาถาที่ว่า "บัณฑิตทั้งหลายไม่กล่าวเครื่องผูกนั้นว่ามั่นคง" ราคะสี่ประการถูกบัญญัติด้วยความเป็นอันเดียวกัน ไม่ใช่ด้วยความเป็นต่างกัน ราคะสี่ประการ คือ กามราคะ รูปราคะ ภวราคะ และทิฏฐิราคะ ถูกบัญญัติด้วยความเป็นอันเดียวกัน

တတ္ထ ကတမော ပရိက္ခာရော? ယေသံ ရာဂေါ မဏိကုဏ္ဍလေသု တဿ သုဘသညာ ဟေတု, အနုဗျဉ္ဇနသော စ နိမိတ္တဂ္ဂါဟိတာ ပစ္စယော. ယာယ တေ ဆိန္နာနိ တဿ အသုဘသညာ ဟေတု, နိမိတ္တဂ္ဂဟဏအနုဗျဉ္ဇနဂ္ဂဟဏဝိနောဒနံ ပစ္စယော.

ในหาระเหล่านั้น ปริกขารหาระเป็นไฉน? ราคะของชนเหล่าใดมีอยู่ในต่างหูแก้วมณี สุภสัญญาของผู้นั้นเป็นเหตุเกิด อนุพยัญชนะและการยึดถือนิมิตเป็นปัจจัยอุปนิสัย ด้วยธรรมอันใด กิเลสเหล่านั้นอันตัดแล้ว อสุภสัญญาของผู้นั้นเป็นเหตุเกิด การบรรเทาการยึดถือนิมิตและการยึดถืออนุพยัญชนะเป็นปัจจัยอุปนิสัย

တတ္ထ ကတမော သမာရောပနော? သာရတ္တော မဏိကုဏ္ဍလေသု သမ္မူဠှဝိဓော ဒုဋ္ဌာတိပိ ဧတမ္ပိ ဆေတွာန ပရိဗ္ဗဇန္တီတိ တံ ပရိညာတတ္ထံ ပရိဝဇ္ဇိတတ္ထံ ပဇဟိတာ, အယံ သမာရောပနော.

ในหาระเหล่านั้น สมาโรปนหาระเป็นไฉน? ความกำหนัดอย่างแรงกล้าในผู้สวมต่างหูแก้วมณี ความหลงผิด ความประทุษร้าย อย่างนี้ด้วย แม้อย่างนี้ด้วย ตัดแล้วย่อมประพฤติ เพราะเหตุนี้ ราคะเป็นต้นนั้นอันละแล้ว เพื่อกำหนดรู้ เพื่อเว้น นี้ชื่อว่าสมาโรปนหาระ

၁၀၇. ယံ စေတသိကံ ယံ ပကပ္ပိတံ ဝိတ္ထာရေန ပစ္စယော, ယံ ဝါ စေတသိကံ ကာယိကံ စေတသိကံ ကမ္မံ. ကိံကာရဏာ? စေတသိကာ ဟိ စေတနာ မနောကမ္မာတိ ဝုစ္စတေ, သာ စေတနာကမ္မံ, ယံ စေတသိကံ ဣမံ ကာယိကဉ္စ ဝါစသိကဉ္စ ဣမာနိ တီဏိ ကမ္မာနိ နိဒ္ဒိဋ္ဌာနိ. ကာယကမ္မံ ဝစီကမ္မဉ္စ တာနိ ကုသလာနိ ပိယံ ကာယေန စ ဝါစာယ စ အာရဘတိ ပရာမသတိ, အယံ ဝုစ္စတိ သီလဗ္ဗတပရာမာသော. သင်္ကပ္ပနာ တေ တိဝိဓာ သင်္ခါရာ ပုညမယာ အပုညမယာ အာနေဉ္ဇမယာ, တပ္ပစ္စယာ ဝိညာဏံ တေ အာရမ္မဏမေတံ ဟောတိ ဝိညာဏဿ ဌိတိယာ. ယာ သုဘသညာ သုခသညာ အတ္တသညာ စ. ဣဒံ စေတသိကံ. ယံ ရူပူပဂံ ဝိညာဏံ တိဋ္ဌတိ ရူပါရမ္မဏံ ရူပပတိဋ္ဌိတံ နန္ဒူပသေစနံ ဝုဒ္ဓိံ ဝိရူဠှိံ ဝေပုလ္လတံ ဂစ္ဆတိ, အယံ သင်္ကပ္ပနာ, ဣတိ ယံ ဝိညာဏဋ္ဌိတီသု [Pg.311] ဌိတံ ပဌမာဘိနိဗ္ဗတ္တိအာရမ္မဏဝသေန ဥပါဒါနံ, ဣဒံ ဝုစ္စတိ စေတသိကန္တိ.

๑๐๗. กรรมอันเป็นไปทางใจอันใด อันดำริแล้วโดยพิสดาร เป็นปัจจัยอุปนิสัย กรรมอันเป็นไปทางใจ กายกรรมอันเป็นไปทางใจ หรือกรรมอันเป็นไปทางใจอันใดมีอยู่ เพราะเหตุไร? เพราะเจตนาอันเป็นไปทางใจ ย่อมกล่าวว่ามโนกรรม เจตนานั้นชื่อว่ากรรม กรรมอันเป็นไปทางใจอันใดมีอยู่ กรรมอันเป็นไปทางใจนี้ชื่อว่ากายิกะด้วย ชื่อว่าวาจาสิกะด้วย กรรมสามประการเหล่านี้ทรงแสดงแล้ว กายกรรมและวจีกรรมเหล่านั้น แม้เป็นกุศล อันบุคคลปรารภแล้วด้วยกายและวาจา ยึดถือด้วยความลูบคลำ การยึดถือนี้ชื่อว่าสีลัพพตปรามาส สังขารสามอย่างเหล่านั้น คือ บุญญมัย อปุญญมัย และอเนญชามัย อันดำริแล้วมีอยู่ เพราะเหตุคือสังขารนั้น วิญญาณย่อมเป็นอารมณ์นั้น เพื่อความตั้งอยู่ของวิญญาณ สุภสัญญา สุขสัญญา และอัตตสัญญาอันใดมีอยู่ สัญญานี้เป็นเจตสิก วิญญาณอันใดตั้งอยู่โดยเข้าถึงรูป มีรูปเป็นอารมณ์ ตั้งอยู่โดยอาศัยรูป อันตัณหาชื่นชมแล้ว ย่อมถึงความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ นี้ชื่อว่าสังกับปนา การเกิดขึ้นครั้งแรกอันใดที่ตั้งอยู่ในวิญญาณฐิติทั้งหลาย โดยอำนาจแห่งอารมณ์ ชื่อว่าอุปาทาน การยึดถือนี้ย่อมกล่าวว่าเจตสิก

တတ္ထ ဌိတဿ အရူပဿ ယာ နိကန္တိ အဇ္ဈောသာနံ, ဣဒမ္ပိ သကမ္ပိတံ မနာပိကေသု ရူပေသု ပိယရူပသာတရူပေသု အာဘောဂေါ, ဣဒံ စေတသိကံ. ယံ စေတေတိ သတ္တေသု မနာပိကေသု အဘိဇ္ဈာကာယဂန္ထော ပဋိဃာနုသယေသု ဗျာပါဒကာယဂန္ထော သဗ္ဗေ စတ္တာရော ဂန္ထာ, အယံ ပဉ္စသု ကာမဂုဏေသု ပဌမာဘိနိပါတော စိတ္တဿ ယာ စေတနာ ယဿ တတ္ထ အဿာဒါနုပဿိဿ အနေကာ ပါပကာ အကုသလာ ဓမ္မာ စိတ္တံ အရူပဝတိယော ဟောန္တိ. ပုဂ္ဂလော ရာဂါနုဗန္ဓိဘူတော တေဟိ ကိလေသကာမေဟိ ယထာ ကာမကရဏီယော, အယံ ဝုစ္စတေ ကာမေသု ပကပ္ပနာ. ဧဝံ သဗ္ဗေ စတ္တာရော ဩဃာ. ယံ တေဟိ ကာမေဟိ သံယုတ္တော ဝိဟရတိ ဘာဝိတော အဇ္ဈောသန္နော, အယံ စေတနာ. ယဿ တထာယံ အဝီတရာဂဿ အဓိဂတပေမဿ တဿ ဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ ဒုက္ခာနုပရိဝတ္တိတံ ဝိညာဏံ ဟောတိ သရိတဿ ဝယဓမ္မသမုပ္ပာဒေါ စိတ္တံ ပရိယာဒိယတိ, ဣဒံ ဝုစ္စတိ ပကပ္ပိတန္တိ.

ในวิญญาณฐิตินั้น ความกำหนัดใด การหมกมุ่นใดมีอยู่แก่บุคคลผู้ตั้งอยู่ด้วยนาม แม้นี้ก็ชื่อว่าความดำริ การมนสิการใดมีอยู่ในรูปอันเป็นที่พอใจ รูปอันเป็นที่รักและเป็นที่สำราญ การมนสิการนี้ชื่อว่าเจตสิก อภิชฌากายคันถ์ในสัตว์ทั้งหลายอันเป็นที่พอใจ พยาบาทกายคันถ์ในปฏิฆานุสัยทั้งหลาย เจตนาใดที่บุคคลย่อมคิด คันถะสี่ประการทั้งหมดมีอยู่ นี้คือการตกไปครั้งแรกแห่งจิตในกามคุณห้าประการ เจตนาใดมีอยู่ อกุศลธรรมอันลามกมากมายย่อมเป็นไปตามนามแก่จิตของบุคคลนั้นผู้มีปกติพิจารณาความเพลินในอัตภาพนั้น บุคคลผู้ถูกราคะผูกพันตามไป ย่อมกระทำตามความปรารถนาด้วยกิเลสกามทั้งหลายเหล่านั้น การกระทำนี้ย่อมกล่าวว่าความดำริในกามทั้งหลาย โอฆะสี่ประการทั้งหมดมีอยู่ด้วยประการฉะนี้ เจตนาใดที่บุคคลประกอบแล้ว ถูกครอบงำแล้ว หมกมุ่นแล้ว ย่อมอยู่ด้วยกามทั้งหลายเหล่านั้น เจตนานี้ ความแปรปรวนและความเป็นอย่างอื่นย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใดผู้มีราคะยังไม่ไปปราศ ผู้มีความรักอันได้แล้วอย่างนั้น ความโศก ความร่ำไห้ ความทุกข์ ความไม่สบายใจ และความคับแค้นใจย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้น วิญญาณย่อมเป็นไปตามทุกข์ การเกิดขึ้นพร้อมแห่งธรรมอันมีความเสื่อมย่อมครอบงำจิตของผู้มีความระลึกถึง ทั้งหมดนี้ย่อมกล่าวว่าความดำริ

ဧကမေကဿ စေတေတိ စ ပကပ္ပေတိ စ ဝိညာဏဿ ဌိတိ ယာ ဟောတိ, သာ စ ဌိတိ ဒွိဓာ အာရမ္မဏဋ္ဌိတိ စ အာဟာရဋ္ဌိတိ စ. တတ္ထ ယာ အာရမ္မဏဋ္ဌိတိ, အယံ နာမရူပဿ ပစ္စယော. ယာ အာဟာရဋ္ဌိတိ ယာ ပုနဗ္ဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တိကာ ဌိတိ ယာ စ ပေါနောဘဝိကာ ဌိတိ, အယံ ဝုစ္စတိ အာရမ္မဏံ. တံ ဟောတိ ဝိညာဏဿ ဌိတိယာ တဿ ဝိညာဏပစ္စယာ နာမရူပံ ယာဝ ဇရာမရဏဉ္စ စေတေတိ, အထ စ ပုန ပတ္ထယတေ ယတော န ပေါနောဘဝိကာ အနာဂတဝတ္ထုမှိ, အယံ ပဋိပက္ခော နိဒ္ဒိဋ္ဌော. န စေတေတိ န ပတ္ထယတိ အထ စ ဒူသေတီတိ ဒုဝိဓော နိဒ္ဒေသော. အဿ ပုဗ္ဗေ ဟောတိ တံ စေတသိကံ တံ ပကပ္ပိတံ အသမူဟတံ တပ္ပစ္စယာ, အယံ ဝိညာဏဿ ဌိတိ ဟောတိ.

บุคคลย่อมคิดและย่อมดำริถึงอารมณ์แต่ละอย่าง การตั้งอยู่ของวิญญาณนั้นมีอยู่ และการตั้งอยู่นั้นมีสองอย่าง คือ การตั้งอยู่ในอารมณ์ และการตั้งอยู่ในอาหาร ในสองอย่างนั้น การตั้งอยู่ในอารมณ์นี้เป็นปัจจัยแก่นามรูป ส่วนการตั้งอยู่ในอาหารนั้น คือ การตั้งอยู่ซึ่งการเกิดขึ้นในภพใหม่ และการตั้งอยู่ซึ่งการเกิดขึ้นอีกในภพใหม่ นี้เรียกว่าอารมณ์ อารมณ์นั้นย่อมเป็นไปเพื่อความตั้งอยู่ของวิญญาณ เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปย่อมคิดไปจนถึงความแก่และความตาย และอีกอย่างหนึ่ง ย่อมปรารถนาในวัตถุอันเป็นอนาคตซึ่งไม่เกิดขึ้นอีกในภพใหม่ นี้คือปฏิปักษ์ที่แสดงไว้ การไม่คิด ไม่ปรารถนา และการทำลาย ดังนี้ การแสดงมีสองอย่าง ในกาลก่อน เจตสิกนั้นและการดำรินั้นไม่ถูกถอนออกเพราะปัจจัยนั้น การตั้งอยู่ของวิญญาณนี้ย่อมมี

၁၀၈. အထ ဝါ တဿ အနုသယာ အာဝိဘဝန္တိ တပ္ပစ္စယာ တဿ ပုနဗ္ဘဝေါ နိဗ္ဗတ္တတိ. အထ ဝါ နံ သံကိယတေ အပ္ပေတု အာဂါရေ ဝါ, သုခုမာ ဝါ သန္တိ ဝါ န သံကိယတေ ကာမေ တံ ဧဝံ နိစ္စေသုပိ အာဂါရေသု ဇာတော ဟောတိ. တံ နယတိ ယံ နော ကပ္ပေတုံ ဧဝံ သင်္ခါရာ စေတိတာ ပကပ္ပိတာ စ အာရမ္မဏဘူတာ [Pg.312] ဟောန္တိ, ယာ စ စေတနာ ယာ စ ပကပ္ပနာ ယဉ္စ ဝတ္ထု နိဗ္ဗတ္တံ, ဥဘောပိ ဧတေ အာရမ္မဏံ ဝိညာဏဿ တထာ စေတနာယ စ သင်္ကပ္ပနာယ စ ပတ္ထနာယ စ ဘူတာ သတ္တာ စေတေတိ စ သင်္ကပ္ပေတိ စ. ယံ ဂဝေသနာ န စ စေတေတိ န စ သင်္ကပ္ပေတိ. ကတမေ စ သတ္တာ ဘူတာ? ယေ စ တနုဇာတအဏ္ဍဇာပိ အဏ္ဍကာ အနုဘိန္နာ သံသေဒဇာ န စ သမ္ဘိန္နာ ဣမေ ဘူတာ. ကတမေ သမ္ဘဝေသိနော ဂဗ္ဘဂတာ အဏ္ဍဂတာ သံသရန္တော ဣမေ န စေတေတိ န ပတ္ထေတိ န စ သင်္ကပ္ပေတိ. အနုသယေ န စ ပုနဗ္ဘဝေါ နိဗ္ဗတ္တီတိ? ယေ ဘူတာ သတ္တာ ယေ သမ္ဘဝေသိနော, တေ ထာဝရာ. ယေ ဝါ သတော စေတေန္တိ ပတ္ထေန္တိ စ ယေ ထာဝရာ. တေ န စ စေတေန္တိ, န စ ပတ္ထေန္တိ, န စ သင်္ကပ္ပေန္တိ, အနုသယေန စ သံသရန္တိ.

๑๐๘. อีกอย่างหนึ่ง อนุสัยทั้งหลายย่อมปรากฏแก่บุคคลนั้น เพราะอนุสัยนั้นเป็นปัจจัย การเกิดขึ้นในภพใหม่ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้น อีกอย่างหนึ่ง บุคคลนั้นแม้จะนำเข้าไปในเรือน ก็ย่อมได้รับการสรรเสริญ แต่ในกามที่ละเอียดหรือสงบนั้น บุคคลนั้นไม่ได้รับการสรรเสริญ อย่างนี้ บุคคลนั้นย่อมเกิดในเรือนที่มั่นคงทั้งหลาย พระภิกษุไม่สรรเสริญความเจริญของเรือนนั้น ซึ่งไม่สามารถดำริได้ อย่างนี้ สังขารทั้งหลายที่ถูกคิดและถูกดำริแล้ว ย่อมเป็นอารมณ์ เจตนาใด การดำริใด และวัตถุใดที่เกิดขึ้น ทั้งสองอย่างนี้เป็นอารมณ์ของวิญญาณ เช่นเดียวกัน สัตว์ทั้งหลายที่เกิดขึ้นด้วยเจตนา ด้วยการดำริ และด้วยความปรารถนา ย่อมคิดและย่อมดำริ การแสวงหาใดที่ไม่คิดและไม่ดำริ สัตว์ทั้งหลายที่เป็นภูตะคืออะไรบ้าง? สัตว์ทั้งหลายที่เกิดในเปลือกไข่บางและที่อยู่ในไข่ที่ฟักออกมาอย่างเหมาะสม และสัตว์ทั้งหลายที่เกิดจากเหงื่อไคลที่ไม่ฟักออกมา สัตว์เหล่านี้เรียกว่าภูตะ ผู้เกิดในครรภ์คืออะไรบ้าง? สัตว์ทั้งหลายที่อยู่ในครรภ์มารดา ที่ฟักออกจากไข่ และที่ท่องเที่ยวไป สัตว์เหล่านี้ไม่คิด ไม่ปรารถนา และไม่ดำริ เพราะอนุสัย การเกิดขึ้นในภพใหม่ย่อมเกิดขึ้น สัตว์ทั้งหลายที่เป็นภูตะและผู้ที่อยู่ในครรภ์มารดาเหล่านั้น เรียกว่าถาวร ส่วนผู้ใดมีสติ ย่อมคิดและย่อมปรารถนา ผู้ที่เรียกว่าถาวรเหล่านั้น ไม่คิด ไม่ปรารถนา และไม่ดำริ แต่ย่อมท่องเที่ยวไปด้วยอนุสัย

အပရော ပရိယာယော. ယေ အရိယပုဂ္ဂလာ သေက္ခာ, တတ္ထ တေ န စ စေတေန္တိ, န စ သင်္ကပ္ပေန္တိ, အနုသယေန ပုန ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ.

อีกนัยหนึ่ง พระอริยบุคคลที่เป็นเสกขะเหล่านั้น ไม่คิด ไม่ดำริ และย่อมเกิดขึ้นอีกด้วยอนุสัย

အပရော ပရိယာယော. သုခုမာ ပါဏာ ဘူမိဂတာ ဥဒကဂတာ စက္ခုနော အာပါထံ နာဂစ္ဆန္တိ, တေ န စ စေတေန္တိ, န စ သင်္ကပ္ပေန္တိ, အနုသယေန စ သံသရန္တိ.

อีกนัยหนึ่ง สัตว์ทั้งหลายที่ละเอียดอ่อน ที่อยู่ในดิน ที่อยู่ในน้ำ ไม่ปรากฏแก่ตา สัตว์เหล่านั้นไม่คิด ไม่ดำริ และย่อมท่องเที่ยวไปด้วยอนุสัย

အပရော ပရိယာယော. ဗာဟိကာ သဗ္ဗေ ဘိက္ခူ အဘိမာနိကာ, တေ န စ စေတေန္တိ, န စ ပတ္ထယန္တိ, အနုသယေန စ သံသရန္တိ, န စ စေတေန္တိ, န စ သင်္ကပ္ပေန္တိ, န စ အနုသေန္တိ. အာရမ္မဏမ္ပေတံ န ဟောတိ ဝိညာဏဿ ဌိတိယာ.

อีกนัยหนึ่ง พระภิกษุทั้งปวงที่อยู่นอกพระศาสนา ผู้มีมานะมากเหล่านั้น ไม่คิด ไม่ปรารถนา และย่อมท่องเที่ยวไปด้วยอนุสัย ไม่คิด ไม่ดำริ และไม่นอนเนื่อง อารมณ์นั้นไม่เป็นไปเพื่อการตั้งอยู่ของวิญญาณ

န စ စေတေတီတိ ပရိယုဋ္ဌာနသမုဂ္ဃာတံ ဒဿေတိ. န စ အနုသေတီတိ အနုသယသမုဂ္ဃာတံ ဒဿေတိ. န စ စေတေတီတိ ဩဠာရိကာနံ ကိလေသာနံ ပဟာနံ ဒဿေတိ. န စ အနုသေတီတိ သုခုမာနံ ကိလေသာနံ ပဟာနံ ဒဿေတိ. န စ စေတေတီတိ ယေန ဘူမိ စ န စ ပတ္ထယန္တီတိ သကဒါဂါမီ အနာဂါမီ, န စ အနုသေတီတိ အရဟံ, န စ စေတေတီတိ သီလက္ခန္ဓဿ ပဋိပက္ခေန ပဟာနံ ဒဿေတိ, န စ ပတ္ထယတီတိ သမာဓိက္ခန္ဓဿ ပဋိပက္ခေန ပဟာနံ ဒဿေတိ, န စ အနုသယတီတိ ပညာက္ခန္ဓဿ ပဋိပက္ခေန ပဟာနံ ဒဿေတိ, န စ စေတေတီတိ အပုညမယာနံ သင်္ခါရာနံ ပဟာနံ ဒဿေတိ, န စ ပတ္ထယတီတိ ပုညမယာနံ သင်္ခါရာနံ ပဟာနံ ဒဿေတိ, န စ အနုသေတီတိ အာနေဉ္ဇမယာနံ သင်္ခါရာနံ ပဟာနံ ဒဿေတိ, န စ စေတေတီတိ အနညာတညဿာမီတိန္ဒြိယံ, န စ ပတ္ထယတီတိ အညိန္ဒြိယံ, န စ အနုသယတီတိ အညာတာဝိနော ဣန္ဒြိယံ. န စ စေတေတီတိ မုဒုကာ ဣန္ဒြိယဘာဝနာ, န စ ပတ္ထယတီတိ [Pg.313] မဇ္ဈဣန္ဒြိယဘာဝနာ, န စ အနုသေတီတိ အဓိမတ္တာ ဣန္ဒြိယဘာဝနာ. အယံ သုတ္တတ္ထော.

ด้วยบทว่า 'ไม่คิด' ย่อมแสดงการถอนปริยุตฐานโดยสิ้นเชิง ด้วยบทว่า 'ไม่นอนเนื่อง' ย่อมแสดงการถอนอนุสัยโดยสิ้นเชิง ด้วยบทว่า 'ไม่คิด' ย่อมแสดงการละกิเลสอย่างหยาบ ด้วยบทว่า 'ไม่นอนเนื่อง' ย่อมแสดงการละกิเลสอย่างละเอียด ด้วยบทว่า 'ไม่คิด' ย่อมแสดงทัสสนภูมิ และด้วยบทว่า 'ไม่ปรารถนา' ย่อมแสดงพระสกทาคามีและพระอนาคามี ด้วยบทว่า 'ไม่นอนเนื่อง' ย่อมแสดงพระอรหันต์ ด้วยบทว่า 'ไม่คิด' ย่อมแสดงการละปฏิปักษ์ของสีลขันธ์ ด้วยบทว่า 'ไม่ปรารถนา' ย่อมแสดงการละปฏิปักษ์ของสมาธิขันธ์ ด้วยบทว่า 'ไม่นอนเนื่อง' ย่อมแสดงการละปฏิปักษ์ของปัญญาขันธ์ ด้วยบทว่า 'ไม่คิด' ย่อมแสดงการละสังขารอันเป็นอกุศล ด้วยบทว่า 'ไม่ปรารถนา' ย่อมแสดงการละสังขารอันเป็นกุศล ด้วยบทว่า 'ไม่นอนเนื่อง' ย่อมแสดงการละสังขารอันเป็นอานัญชะ ด้วยบทว่า 'ไม่คิด' ย่อมแสดงอนาญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ ด้วยบทว่า 'ไม่ปรารถนา' ย่อมแสดงอัญญินทรีย์ ด้วยบทว่า 'ไม่นอนเนื่อง' ย่อมแสดงอัญญตาวินทรีย์ ด้วยบทว่า 'ไม่คิด' ย่อมแสดงการเจริญอินทรีย์ที่อ่อน ด้วยบทว่า 'ไม่ปรารถนา' ย่อมแสดงการเจริญอินทรีย์ที่เป็นกลาง ด้วยบทว่า 'ไม่นอนเนื่อง' ย่อมแสดงการเจริญอินทรีย์ที่ยิ่ง นี้คืออรรถแห่งพระสูตร

၁၀၉. တတ္ထ ကတမာ ဒေသနာ? ဣဓ သုတ္တေ စတ္တာရိ သစ္စာနိ ဒေသိတာနိ. ယဉ္စ စေတယိတံ ယဉ္စ ပကပ္ပိတံ အတ္ထိ ဧတံ အာရမ္မဏံ စိတ္တံ ပတိဋ္ဌတိ ဝိစိနတိ ယုဇ္ဇတိ. န စ စေတေတီတိ န စ ပတ္ထယတီတိ အတ္ထိ ဧဝံ အာရမ္မဏံ အနုသယေ ဝိညာဏမိတိ ဝိစိနိယတိ ယုဇ္ဇတိ န စ စေတေတိ န စ ပတ္ထယတိ. အနုသယပ္ပဟာနာ ဝိညာဏဋ္ဌိတိံ န ဂဝေသန္တိ, ဝိစိယန္တံ ယုဇ္ဇတိ. အယံ ယုတ္တိဝိစယော.

๑๐๙. ในหาระเหล่านั้น เทศนาหาระคืออะไร? ในพระสูตรนี้ สัจจะสี่ได้ถูกแสดงไว้ เจตนาใดและการดำริใดมีอยู่ อารมณ์นั้น จิตย่อมตั้งอยู่ในจิต ย่อมเลือกเฟ้นพิจารณา ย่อมประกอบ ด้วยบทว่า 'ไม่คิด' และ 'ไม่ปรารถนา' มีอยู่ อย่างนี้ อารมณ์ในอนุสัย ย่อมเลือกเฟ้นพิจารณาและย่อมประกอบด้วยบทว่า 'วิญญาณ' ไม่คิด ไม่ปรารถนา เพราะการละอนุสัย ย่อมไม่แสวงหาวิญญาณฐิติ การเลือกเฟ้นพิจารณาก็ย่อมประกอบ นี้คือยุตติวิจยะ

တတ္ထ ကတမော ပဒဋ္ဌာနော? စေတနာ ပရိယုဋ္ဌာနံ စေတနာပရိယုဋ္ဌာနဿ ပဒဋ္ဌာနံ. သင်္ကပ္ပနံ ဥပါဒါနဿ ပဒဋ္ဌာနံ. အနုသယော ပရိယုဋ္ဌာနဿ ပဒဋ္ဌာနံ. တေသံ ဆန္ဒရာဂဝိနာသာယ ဘာဝနာ ဘဝရာဂဿ ပဟာနံ.

ในหาระเหล่านั้น ปทัฏฐานหาระคืออะไร? เจตนาเป็นปริยุตฐาน เจตนาเป็นปัจจัยใกล้ของปริยุตฐาน การดำริเป็นปัจจัยใกล้ของอุปาทาน อนุสัยเป็นปัจจัยใกล้ของปริยุตฐาน การเจริญเพื่อทำลายฉันทราคะของบุคคลเหล่านั้น เป็นการละภวราคะ

တတ္ထ ကတမော လက္ခဏော? ယံ စေတသိကန္တိ ဝေဒယိတံ ပကပ္ပိတံ ဥဂ္ဂဟိတံ ဝိညာတံ တဗ္ဗိညာဏံ အာရမ္မဏမ္ပိ ပစ္စယောပိ.

ในหาระเหล่านั้น ลักขณหาระคืออะไร? ด้วยบทว่า 'เจตสิก' การเสวยอารมณ์ใด การดำริใด การยึดถือใดที่ถูกรู้แล้ว วิญญาณนั้นเป็นทั้งอารมณ์และปัจจัย

တတ္ထ ကတမော စတုဗျူဟော? ဣဓ သုတ္တေ ဘဂဝတော ကော အဓိပ္ပာယော? ယေ ပုနဗ္ဘဝံ န ဣစ္ဆန္တိ, တေ န စေတယိဿန္တိ န စ ပတ္ထယိဿန္တီတိ, အယံ အဓိပ္ပာယော.

ในหาระเหล่านั้น จตุพยูหหาระคืออะไร? ในพระสูตรนี้ ความประสงค์ของพระผู้มีพระภาคคืออะไร? ผู้ใดไม่ปรารถนาการเกิดขึ้นในภพใหม่ ผู้นั้นจักไม่คิดและจักไม่ปรารถนา นี้คือความประสงค์

အာဝဋ္ဋောတိ ယာ စ စေတနာ ပတ္ထနာ စ အနုသယော စ ဝိညာဏဋ္ဌိတိပဟာနာ စ, ဣမာနိ ဒွေ သစ္စာနိ. ဝိဘတ္တီတိ နတ္ထိ ဝိဘတ္တိယာ ဘူမိ. ပရိဝတ္တနာ ပန ပဋိပက္ခံ သုတ္တံ.

อาวัฏฏหาระคือ เจตนาใด ความปรารถนาใด อนุสัยใด การตั้งอยู่ของวิญญาณใด และการละใดมีอยู่ สิ่งเหล่านี้เป็นสัจจะสอง วิภัตติหาระคือ ภูมิของวิภัตติหาระไม่มี ส่วนปริวัตตนหาระคือพระสูตรที่เป็นปฏิปักษ์

တတ္ထ ကတမော ဝေဝစနော? စေတနာ ရူပသဉ္စေတနာ ယာဝဓမ္မသဉ္စေတနာ. ယော အနုသယော, တေ သတ္တ အနုသယာ.

ในหาระเหล่านั้น เววจนหาระคืออะไร? เจตนาที่คิดในรูปารมณ์ และเจตนาที่คิดในธัมมารมณ์ อนุสัยนั้นมีเจ็ดอย่าง

ပညတ္တီတိ စေတနာပရိယုဋ္ဌာနံ ပညတ္တိယာ ပညတ္တာ. သင်္ကပ္ပနံ ဥပါဒါနပညတ္တိယာ ပညတ္တံ. အနုသယော ဟေတုပညတ္တိယာ ပညတ္တော. ဝိညာဏဋ္ဌိတိ ဥပပတ္တိဟေတုပညတ္တိယာ ပညတ္တာ. စေတနာ သင်္ကပ္ပနာ အနုသယော သမုစ္ဆေဒေါ ဆန္ဒရာဂဝိနယပညတ္တိယာ ပညတ္တော. ပဌမေ ကေစိ ဒွီဟိ ပရိဝတ္တကေဟိ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေါ ဣဒပ္ပစ္စယတာယ မဇ္ဈပညတ္တိ.

ปัญญัตติหาระคือ เจตนาถูกบัญญัติในปริยุตฐานปัญญัติ การดำริถูกบัญญัติในอุปาทานปัญญัติ อนุสัยถูกบัญญัติในเหตุปัญญัติ วิญญาณฐิติถูกบัญญัติในปัญญัติที่มีปฏิสนธิเป็นเหตุ เจตนา การดำริ อนุสัย การตัดขาด ถูกบัญญัติในปัญญัติที่ตัดฉันทราคะ ในเบื้องต้น บางคนกล่าวว่าปฏิจจสมุปบาทด้วยการหมุนเวียนสองอย่างนี้ เป็นมัชฌัตตปัญญัติด้วยความเป็นปัจจัยนี้

ဩတရဏောတိ [Pg.314] ဒွီဟိ ပရိဝတ္တကေဟိ ဒုက္ခဉ္စ သမုဒယော စ မဇ္ဈိမကေဟိ မဂ္ဂေါ စ နိရောဓော စ. သောဓနောတိ သုတ္တေ သုတ္တဿ အာရမ္ဘော.

โอตารณหาระคือ ด้วยการหมุนเวียนสองอย่าง ย่อมนำเข้าซึ่งทุกข์และสมุทัย ด้วยมัชฌิมปฏิปทา ย่อมนำเข้าซึ่งมรรคสัจจะและนิโรธสัจจะ โสธนหาระคือ การเริ่มต้นพระสูตรในพระสูตร

အဓိဋ္ဌာနောတိ ယဉ္စေတယိတံ သဗ္ဗံ အဓိဋ္ဌာနေန ဧကတ္တာယ ပညတ္တံ. သင်္ကပ္ပိတန္တိ ဥပါဒါနေကတ္တာယ ပညတ္တံ. ဝိညာဏံ ဧကတ္တာယ ပညတ္တံ.

อธิฏฐานหาระคือ สิ่งที่ถูกคิดทั้งหมดใด ถูกบัญญัติเพื่อความเป็นอันเดียวกันด้วยอธิฏฐาน ด้วยบทว่า 'สังกัปปิตัง' ถูกบัญญัติเพื่อความเป็นอันเดียวกันในการยึดมั่น วิญญาณถูกบัญญัติเพื่อความเป็นอันเดียวกัน

ပရိက္ခာရောတိ သုဘဉ္စ အာရမ္မဏံ အယောနိသော မနသိကာရော စေတနာ ဟေတုပစ္စယတာယ ပစ္စယော. ဝိညာဏဿ ပတိဋ္ဌာနော ဓမ္မော အာရမ္မဏပစ္စယတာယ ပစ္စယော. တဿ မနသိကာရော ဟေတုပစ္စယတာယ ပစ္စယော.

ปริกขารหาระ คือ อารมณ์ที่สวยงาม การมนสิการโดยไม่แยบคาย และเจตนา เป็นปัจจัยโดยความเป็นเหตุปัจจัย ธรรมที่เป็นที่ตั้งของวิญญาณ เป็นปัจจัยโดยความเป็นอารัมมณปัจจัย การมนสิการของบุคคลนั้น เป็นปัจจัยโดยความเป็นเหตุปัจจัย

တတ္ထ ကတမော သမာရောပနော? ဣဒံ သုတ္တံ သညိတံ တတ္ထ စေတေတိ ဝိသဇ္ဇနာ ဣတိ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗာ. တဿ ဒိဋ္ဌိယာ ဝိညာဏပစ္စယာ နာမရူပံ ယာဝ ဇရာမရဏံ, အယံ သမာရောပနော. အာရမ္မဏမေတံ န ဟောတိ ဝိညာဏဿ ဌိတိယာ, ဝိညာဏနိရောဓာ နာမရူပနိရောဓော, နာမရူပနိရောဓာ ယာဝ ဇရာမရဏနိရောဓော.

ในหาระเหล่านั้น สมาโรปนหาระเป็นอย่างไร? พระสูตรนี้พึงกำหนดไว้ ในพระสูตรนั้น พึงระบุว่าบทว่า 'เจเตติ' เป็นคำวิสัชนา ด้วยทิฏฐิของบุคคลนั้น เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปย่อมเป็นไปจนถึงชรามรณะ นี้คือสมาโรปนหาระ อารมณ์นั้นไม่เป็นไปเพื่อความตั้งอยู่ของวิญญาณ เพราะวิญญาณดับ นามรูปย่อมดับ เพราะนามรูปดับ ชรามรณะย่อมดับ

၁၁၀. တတ္ထ ကတမံ သံကိလေသဘာဂိယဉ္စ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယဉ္စ အသေက္ခဘာဂိယဉ္စ သုတ္တံ? အယံ လောကော သန္တာပဇာတော ယာဝ ယေ ဟိ ကေစိ သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ဘဝေန ဘဝဿ ဝိပ္ပမောက္ခမာဟံသု. သံကိလေသဘာဂိယံ ဥပဓိံ ဟိ ပဋိစ္စ ဒုက္ခမိဒံ သမ္ဘောတိ, ယာ တာ ပန တဏှာ ပဟီယန္တိ, ဘဝံ နာဘိနန္ဒတီတိ နိဗ္ဗေဓဿ နိဗ္ဗုတဿ ဘိက္ခုနော အနုပါဒါယ ပုနဗ္ဘဝေါ န ဟောတိ. ဥပစ္စဂါ သဗ္ဗဘဝါနိ တာဒီတိ အသေက္ခဘာဂိယံ.

๑๑๐. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรที่เป็นส่วนแห่งความเศร้าหมอง เป็นส่วนแห่งการแทงตลอด และเป็นส่วนแห่งอเสขะ เป็นอย่างไร? โลกนี้มีความเร่าร้อนเกิดขึ้นแล้ว ตราบเท่าที่สมณพราหมณ์บางพวกได้กล่าวถึงความหลุดพ้นจากภพด้วยภพ ทุกข์นี้ย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยอุปธิที่เป็นส่วนแห่งความเศร้าหมอง ก็ตัณหาเหล่านั้นถูกละได้แล้ว ภพย่อมไม่เพลิดเพลิน เพราะเหตุนั้น การเกิดในภพใหม่ย่อมไม่มีแก่ภิกษุผู้แทงตลอด ผู้สงบระงับแล้ว เพราะไม่ยึดมั่น ผู้ล่วงพ้นภพทั้งปวงนั้น ชื่อว่าอเสกขภาคิยะ

တတ္ထ သန္တာပဇာတောတိ ရာဂဇော သန္တာပေါ ဒေါသဇော မောဟဇောတိ. တေသံ သတ္တာနံ ဌာနံ ဒဿေတိ. လောကော သန္တာပဇာတောတိ ဖဿော တိဝိဓော သုခဝေဒနီယော ဒုက္ခဝေဒနီယော အဒုက္ခမသုခဝေဒနီယော. တတ္ထ သုခဝေဒနီယော ဖဿော ရာဂသန္တာပေါ, ဒုက္ခဝေဒနီယော ဒေါသသန္တာပေါ, အဒုက္ခမသုခဝေဒနီယော မောဟသန္တာပေါ. ယထာ စ ဘဂဝါ အာဟ ပဌမကဿ ဝလာဟကဿ ဂေါမဂ္ဂေ ယေဟိ ဂဟပတိပုတ္တ ရာဂဇေဟိ ဒေါသဇေဟိ မောဟဇေဟိ သန္တာပေဟိ ဒုက္ခံ သုပတိ, တေ မမ သန္တာပါ န သန္တိ.

ในสูตรนั้น คำว่า 'สันตาปะชาโต' คือความเร่าร้อนที่เกิดจากราคะ ที่เกิดจากโทสะ และที่เกิดจากโมหะ ย่อมแสดงเหตุของสัตว์เหล่านั้น คำว่า 'โลกสันตาปะชาโต' นั้น ผัสสะมี ๓ อย่าง คือ ผัสสะที่ให้เกิดสุขเวทนา ผัสสะที่ให้เกิดทุกขเวทนา และผัสสะที่ให้เกิดอทุกขมสุขเวทนา ในผัสสะเหล่านั้น ผัสสะที่ให้เกิดสุขเวทนา คือความเร่าร้อนที่เกิดจากราคะ ผัสสะที่ให้เกิดทุกขเวทนา คือความเร่าร้อนที่เกิดจากโทสะ ผัสสะที่ให้เกิดอทุกขมสุขเวทนา คือความเร่าร้อนที่เกิดจากโมหะ เหมือนที่พระผู้มีพระภาคตรัสแก่บุตรคฤหบดีวลาหกะผู้เป็นที่หนึ่งในหนทางโคว่า 'ดูกรบุตรคฤหบดี ด้วยความเร่าร้อนที่เกิดจากราคะ ที่เกิดจากโทสะ และที่เกิดจากโมหะเหล่าใด ย่อมนอนเป็นทุกข์ ความเร่าร้อนเหล่านั้นย่อมไม่มีแก่เรา'

ရောဂံ [Pg.315] ဝဒတိ အတ္တတောတိ တေဟိ သန္တာပေဟိ သန္တာပိတော တိဝိဓံ ဝိပလ္လာသံ ပဋိလဘတိ သညာဝိပလ္လာသံ စိတ္တဝိပလ္လာသံ ဒိဋ္ဌိဝိပလ္လာသံ. တတ္ထ အသုဘေ သုဘန္တိ သညာဝိပလ္လာသော. ဒုက္ခေ သုခန္တိ စိတ္တဝိပလ္လာသော. အနိစ္စေ နိစ္စန္တိ အနတ္တနိ အတ္တာတိ ဒိဋ္ဌိဝိပလ္လာသော.

ย่อมกล่าวโรคว่าเป็นอัตตา ผู้ถูกความเร่าร้อนเหล่านั้นแผดเผา ย่อมประสบวิปลาส ๓ อย่าง คือ สัญญาวิปลาส จิตตวิปลาส และทิฏฐิวิปลาส ในวิปลาสเหล่านั้น การสำคัญว่าสวยงามในสิ่งที่ไม่สวยงาม คือสัญญาวิปลาส การสำคัญว่าสุขในทุกข์ คือจิตตวิปลาส การสำคัญว่าเที่ยงในสิ่งที่ไม่เที่ยง และสำคัญว่าตัวตนในสิ่งที่ไม่ใช่ตัวตน คือทิฏฐิวิปลาส

ယထာ စိတ္တဿ ဝိပလ္လာသော သညာဒိဋ္ဌိတေ တိဝိဓာ ဝိတက္ကာ – စိတ္တဝိတက္ကော ဝိပလ္လာသော သညာဝိတက္ကော ဝိပလ္လာသော ဒိဋ္ဌိဝိတက္ကော ဝိပလ္လာသောပိ. တတ္ထ အဝိဇ္ဇာ ဝိပလ္လာသော ဂေါစရာ ဂတိပတေယျဘူမိ, ယထာ ဟိ တံ သဉ္ဇာနာတိ ယထာ ဝိဇာနာတိ ယထာ သဉ္ဇာနာတိ စ ဝိဇာနာတိ စ. ယထာ ခန္တိ စေတေတိ ဣမေ စတ္တာရော ဝိပလ္လာသာ သတ္တာ ယေဟိ စတုဗ္ဗိဓံ အတ္တဘာဝဝတ္ထုံ ရောဂဘူတံ ဂဏ္ဍဘူတံ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဝဒန္တိ. ရောဂံ ဝဒတိ အတ္တတောတိ အယံ အာဝဋ္ဋော. ယေန ယေန ဟိ မညတိ တတော တံ ဟောတိ အညထာတိ သုဘန္တိ မညတိ န တထာ ဟောတိ. ဧဝံ သုခန္တိ နိစ္စံ အတ္တာတိ သော အညထာ ဘဝမေဝ သန္တံ အနာဂတံ ဘဝံ ပတ္ထယတိ, တေန ဝုစ္စတိ ‘‘ဘဝရာဂေါ’’တိ. ဘဝမေဝါဘိနန္ဒတိ, ယံ အဘိနန္ဒတိ, တံ ဒုက္ခန္တိ ပဉ္စက္ခန္ဓေ နိဒ္ဒိသိယတိ. ယဉ္စ တပ္ပစ္စယာ သောကပရိဒေဝဒုက္ခံ တဿ ဟိ ဘာဝေဿတိ. ဧတ္တာဝတာ သံကိလေသော ဟောတိ. ပဟာနတ္ထံ ခေါ ပန ဗြဟ္မစရိယံ ဝုဿတိ. တိဏ္ဏံ သန္တာပါနံ ဆန္ဒရာဂဝိနယော ဟောတိ.

ความวิปลาสของจิต สัญญา และทิฏฐิเหล่านั้นย่อมมีฉันใด วิตก ๓ อย่าง คือ จิตตวิตกวิปลาส สัญญาวิตกวิปลาส และทิฏฐิวิตกวิปลาส ก็มีฉันนั้น ใน ๓ อย่างนั้น อวิชชาวิปลาสมีที่เกิดคือการเข้าไปยึดอารมณ์ จริงอยู่ เหมือนที่บุคคลนั้นจำได้อย่างใด รู้อย่างใด และทั้งจำได้ทั้งรู้อย่างใด ด้วยความพอใจอย่างใด ย่อมคิด สัตว์ทั้งหลายผู้มีวิปลาส ๔ อย่างเหล่านี้ ด้วยวิปลาสเหล่าใด ย่อมกล่าวอัตภาพวัตถุ ๔ ประการ ซึ่งเป็นดังโรค เป็นดังฝี ว่าเป็น 'อัตตา' การกล่าวโรคว่าเป็นอัตตานี้ ชื่อว่าอาวัฏฏะ จริงอยู่ เพราะเหตุที่บุคคลสำคัญด้วยประการใด สิ่งนั้นย่อมเป็นอย่างอื่นไปจากที่สำคัญนั้น คือสำคัญว่าสวยงาม แต่สิ่งนั้นไม่เป็นเช่นนั้น อย่างนี้คือสำคัญว่าสุข ว่าเที่ยง ว่าอัตตา บุคคลนั้นย่อมปรารถนาภพที่ปรากฏอยู่และภพในอนาคตโดยอาการเป็นอย่างอื่น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า 'ภวราคะ' ย่อมเพลิดเพลินในภพเท่านั้น สิ่งใดที่เพลิดเพลิน สิ่งนั้นเป็นทุกข์ ดังนี้ ย่อมระบุถึงขันธ์ ๕ และความโศก ความคร่ำครวญ ความทุกข์ใดที่มีเพราะเหตุนั้น ย่อมเจริญแก่บุคคลนั้น ความเศร้าหมองย่อมมีด้วยเหตุเพียงเท่านี้ แต่เพื่อการละความเศร้าหมองนั้นแล จึงประพฤติพรหมจรรย์ การกำจัดฉันทราคะในความเร่าร้อน ๓ อย่างย่อมมี

ဥပဓိံ ဟိ ပဋိစ္စ ဒုက္ခမိဒံ ဘဝတီတိ ယေ ဘဝမေဝါဘိနန္ဒန္တိ ယဿ ဘာဝေဿတိ, တံ ဒုက္ခံ တဿ ဒုက္ခဿ ပဟာနမာဟ. သဗ္ဗသော ဥပါဒါနဉ္စ ယံ နတ္ထိ ဒုက္ခဿ သမ္ဘဝေါတိ စတ္တာရော ဝိပလ္လာသာ ယထာ နိဒ္ဒိဋ္ဌဥပါဒါနမာဟ. တဿ ပဌမော ဝိပလ္လာသော ကာမုပါဒါနံ, ဒုတိယံ ဒိဋ္ဌုပါဒါနံ, တတိယံ သီလဗ္ဗတုပါဒါနံ, စတုတ္ထံ အတ္တဝါဒုပါဒါနံ, တေသံ ယော ခယော နတ္ထိ ဒုက္ခဿ သမ္ဘဝေါ ဥပဓိ နိဒါနံ ဒုက္ခနိရောဓမာဟ. ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ပဿတော ဝိဘဝတဏှာ န ဟောတိ. ဝိဘဝံ နာဘိနန္ဒတီတိ ဒဿနဘူမိံ မန္တေတိ သဗ္ဗသော တဏှက္ခယံ နိဗ္ဗာနန္တိ ဒွေ ဝိမုတ္တိယော ကထေတိ ရာဂဝိရာဂဉ္စ အဝိဇ္ဇာဝိရာဂဉ္စ. တဿ ဘိက္ခုနောတိ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတုံ မန္တေတိ. အယံ သုတ္တဿ အတ္ထနိဒ္ဒေသော.

ทุกข์นี้ย่อมมีเพราะอาศัยอุปธิ ชนเหล่าใดเพลิดเพลินในภพเท่านั้น พระผู้มีพระภาคตรัสการละทุกข์นั้นแก่บุคคลผู้จะเจริญมรรคเพื่อละทุกข์นั้น อุปาทานใดไม่มีโดยประการทั้งปวง การเกิดขึ้นแห่งทุกข์ย่อมไม่มี พระผู้มีพระภาคตรัสอุปาทานตามที่ระบุไว้ด้วยวิปลาส ๔ อย่าง ในวิปลาสเหล่านั้น อย่างที่ ๑ คือกามุปาทาน อย่างที่ ๒ คือทิฏฐุปาทาน อย่างที่ ๓ คือสีลัพพตุปาทาน อย่างที่ ๔ คืออัตตวาทุปาทาน ความสิ้นไปแห่งอุปาทานเหล่านั้นมีอยู่ การเกิดขึ้นแห่งทุกข์ย่อมไม่มี พระผู้มีพระภาคตรัสความดับทุกข์ซึ่งมีอุปธิเป็นเหตุ เมื่อบุคคลเห็นสิ่งนี้ตามความเป็นจริงด้วยปัญญาโดยชอบ วิภวตัณหาย่อมไม่มี ไม่เพลิดเพลินในวิภพ ดังนี้ ย่อมกล่าวถึงทัสสนภูมิว่า นิพพานคือความสิ้นไปแห่งตัณหาโดยประการทั้งปวง ย่อมตรัสวิมุตติ ๒ อย่าง คือ ราควิราคะ และอวิชชาวิราคะ คำว่า 'แก่ภิกษุนั้น' ย่อมหมายถึงอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ นี้คือการแสดงอรรถแห่งพระสูตร

၁၁၁. တတ္ထ ကတမော ဝိစယော? ယဿ ယတ္ထ ပရိဠာဟေတိ တဿ ပရိဍယှန္တဿ သော ယထာဘူတံ နတ္ထိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ စ, အယံ ဝိစယော စ ယုတ္တိ စ. ပဒဋ္ဌာနော [Pg.316] ရာဂဇော ပရိဠာဟော သုခိန္ဒြိယဿ ဒေါမနဿိန္ဒြိယဿ စ ပဒဋ္ဌာနံ. ဒေါသဇော ပရိဠာဟော သုခိန္ဒြိယဿ ဒေါမနဿိန္ဒြိယဿ စ ပဒဋ္ဌာနံ. မောဟဇော ပရိဠာဟော ဥပေက္ခိန္ဒြိယဿ ဒေါမနဿိန္ဒြိယဿ စ ပဒဋ္ဌာနံ.

๑๑๑. ในหาระเหล่านั้น วิจยหาระเป็นอย่างไร? บุคคลใดเร่าร้อนในวัฏสงสารใด เมื่อบุคคลนั้นถูกแผดเผาอยู่ ความเบื่อหน่ายตามความเป็นจริงในธรรมนั้นย่อมไม่มี นี้คือวิจยะและยุตติ ปทัฏฐานคือ ความเร่าร้อนที่เกิดจากราคะเป็นเหตุใกล้แห่งสุขินทรีย์และโทมนัสสินทรีย์ ความเร่าร้อนที่เกิดจากโทสะเป็นเหตุใกล้แห่งสุขินทรีย์และโทมนัสสินทรีย์ ความเร่าร้อนที่เกิดจากโมหะเป็นเหตุใกล้แห่งอุเบกขินทรีย์และโทมนัสสินทรีย์

တတ္ထ ကတမော လက္ခဏော ဟာရော? ဖဿပရေတော ဝေဒနာပရေတော သညာပရေတောပိ သင်္ခါရပရေတောပိ ယေန ယေန မညတိ ယဒိ သုဘနိမိတ္တေန ယဒိ သုခနိမိတ္တေန ယဒိ နိစ္စနိမိတ္တေန ယဒိ အတ္တနိမိတ္တေန အသုဘေ သုဘန္တိ မညတိ, ဧဝံ သဗ္ဗံ ရာဂဇေ ပရိဠာဟေ ဝုတ္တေ စတ္တာရော ပရိဠာဟာ ဝုတ္တာ ဘဝန္တိ. ရာဂဇော ဒေါသဇော မောဟဇော ဒိဋ္ဌိဇော စ ရာဂံ ဝဒါမီတိ အတ္တတော ဝဒတိ. သဗ္ဗာနိ ပန္နရသ ပဒါနိ အနိစ္စံ ဒုက္ခန္တိ.

ในหาระเหล่านั้น ลักขณหาระเป็นอย่างไร? ผู้ถูกผัสสะครอบงำ ผู้ถูกเวทนาครอบงำ ผู้ถูกสัญญาครอบงำ หรือผู้ถูกสังขารครอบงำก็ตาม ด้วยอาการใดๆ ที่สำคัญ หากสำคัญด้วยสุภนิมิต หากสำคัญด้วยสุขนิมิต หากสำคัญด้วยนิจจนิมิต หรือหากสำคัญด้วยอัตตนิมิต ย่อมสำคัญว่าสวยงามในสิ่งที่ไม่สวยงาม เมื่อกล่าวถึงความเร่าร้อนที่เกิดจากราคะทั้งหมดอย่างนี้ ความเร่าร้อน ๔ อย่างย่อมเป็นอันกล่าวถึงแล้ว เรากล่าวว่าราคะที่เกิดจากราคะ ที่เกิดจากโทสะ ที่เกิดจากโมหะ และที่เกิดจากทิฏฐิ ว่าเป็นราคะ ดังนี้ ย่อมกล่าวโดยความเป็นอัตตา บททั้ง ๑๕ บททั้งหมด พึงทราบว่าเป็นอนิจจัง เป็นทุกข์

တတ္ထ ကတမော စတုဗျူဟော? ဣဓ သုတ္တေ ဘဂဝတော ကော အဓိပ္ပာယော? ယေ ပရိဠာဟေန န အစ္ဆန္တိ တေ ဘဝံ နာဘိနန္ဒန္တိ. ယေ ဘဝံ နာဘိနန္ဒန္တိ, တေ ပရိနိဗ္ဗာယိဿန္တိ. အယံ အဓိပ္ပာယော.

ในหาระเหล่านั้น จตุพยูหหาระเป็นอย่างไร? ในพระสูตรนี้ พระประสงค์ของพระผู้มีพระภาคคืออะไร? ชนเหล่าใดไม่อยู่ด้วยความเร่าร้อน ชนเหล่านั้นย่อมไม่เพลิดเพลินในภพ ชนเหล่าใดไม่เพลิดเพลินในภพ ชนเหล่านั้นย่อมปรินิพพาน นี้คือพระประสงค์

တတ္ထ ကတမော အာဝဋ္ဋော? သံကိလေသဘာဂိယေန ဒုက္ခဉ္စ သမုဒယဉ္စ နိဒ္ဒိသတိ. နိဗ္ဗေဓဘာဂိယေန မဂ္ဂဉ္စ နိရောဓဉ္စ.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น อาวัฏฏหาระคืออะไร? ด้วยสูตรที่เป็นส่วนแห่งความเศร้าหมอง ย่อมแสดงซึ่งทุกข์และซึ่งสมุทัย ด้วยสูตรที่เป็นส่วนแห่งการแทงตลอด ย่อมแสดงซึ่งมรรคและซึ่งนิโรธ.

တတ္ထ ကတမာ ဝိဘတ္တိ? သန္တာပဇာတော ရောဂဇာတော ရောဂံ ဝဒတိ အတ္တတော တံ န ဧကံသေန ဟောတိ အမနသိကာရာ သန္တာပဇာတော ခေါ န စ ရောဂံ အတ္တတော ဝဒတိ.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น วิภัตติหาระคืออะไร? ความเร่าร้อนที่เกิดขึ้นเกิดจากโรค ย่อมกล่าวโรคว่าเป็นอัตตา โรคนั้นย่อมไม่เป็นโดยส่วนเดียว เพราะการไม่มนสิการ ความเร่าร้อนที่เกิดขึ้นเท่านั้นย่อมไม่กล่าวโรคว่าเป็นอัตตา.

တတ္ထ ကတမော ပရိဝတ္တနော? ပက္ခပဋိပက္ခနိဒဿနတ္ထံ ဘူမိ ပရိဝတ္တနာယ.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น ปริวัตตนหาระคืออะไร? เป็นภูมิเพื่อแสดงฝ่ายและฝ่ายตรงข้าม เพื่อการหมุนกลับ.

တတ္ထ ကတမော ဝေဝစနော ဟာရော? ရောဂဉ္စ အတ္တတော ဝဒတိ သလ္လံ အတ္တတော ဝဒတိ. ပန္နရသ ပဒါနိ သဗ္ဗာနိ ဝတ္တဗ္ဗာနိ.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น เววจนหาระคืออะไร? ย่อมกล่าวโรคว่าเป็นอัตตา และย่อมกล่าวลูกศรว่าเป็นอัตตา บทสิบห้าบททั้งหมดพึงกล่าว.

တတ္ထ ကတမာ ပညတ္တိ? သန္တာပဇာတောတိ ဒေါမနဿပဒဋ္ဌာနံ. သဗ္ဗေ ဝစနပညတ္တိယာ ပညပေတိ. ရောဂံ ဝဒတိ အတ္တတော ဝိပလ္လာသော သံကိလေသပညတ္တိယာ ပညပေတိ. ယံ နာဘိနန္ဒတိ, တံ ဒုက္ခန္တိ ဝိပလ္လာသနိက္ခေပပညတ္တိယာ ပညတ္တာ. တေ အကတသတ္တာ လောကာ မဇ္ဈေန ဝေမတ္တတာယ ပညတ္တာ.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น ปัญญัตติหาระคืออะไร? คำว่า สันตาปชาโต นั้นเป็นเหตุใกล้แห่งโทมนัส ย่อมให้รู้ทั้งหมดด้วยวจนบัญญัติ ความวิปลาสย่อมบัญญัติโรคว่าเป็นอัตตาด้วยสังกิเลสบัญญัติ ความไม่เพลิดเพลินใดมีอยู่ ความไม่เพลิดเพลินนั้นชื่อว่าทุกข์ ดังนี้ ถูกบัญญัติแล้วด้วยวิปลาสนิกเขปบัญญัติ โลกเหล่านั้นที่ไม่มีสัตว์ผู้ทำ (กิเลส) ถูกบัญญัติแล้วด้วยความเป็นเวมัตตะที่เป็นกลาง.

တတ္ထ ကတမော ဩတရဏော? သန္တာပဇာတောတိ တီဏိ အကုသလမူလာနိ, တေ သင်္ခါရာ သင်္ခါရက္ခန္ဓပရိယာပန္နာ, ဓာတူသု ဓမ္မဓာတု, အာယတနေသု ဓမ္မာယတနံ. ဣန္ဒြိယေသု ဣတ္ထိန္ဒြိယံ ပုရိသိန္ဒြိယဉ္စ ပဒဋ္ဌာနံ.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น โอตรณหาระคืออะไร? คำว่า สันตาปชาโต นั้นคืออกุศลมูล ๓ อย่าง อกุศลมูลเหล่านั้นชื่อว่าสังขารทั้งหลาย นับเนื่องในสังขารขันธ์ ในธาตุทั้งหลาย ชื่อว่าธรรมธาตุ ในอายตนะทั้งหลาย ชื่อว่าธัมมายตนะ ในอินทรีย์ทั้งหลาย อิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์ชื่อว่าเป็นเหตุใกล้.

တတ္ထ [Pg.317] ကတမော သောဓနော? သုဒ္ဓေါ သုတ္တဿ အာရမ္ဘော.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น โโสธนหาระคืออะไร? การเริ่มต้นแห่งสูตรบริสุทธิ์.

တတ္ထ ကတမော အဓိဋ္ဌာနော ဟာရော? ပရိဠာဟောတိ ယေ သတ္တာ လောကာ ဧကတ္တပညတ္တိယာ ပညတ္တာ, တေ အကတသတ္တာ လောကာ မဇ္ဈေန ဝေမတ္တတာယ ပညတ္တာ.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น อธิฏฐานหาระคืออะไร? คำว่า ปริฬาหะ นั้นคือโลกเหล่าใดที่ถูกบัญญัติว่าเป็นสัตว์ด้วยเอกัตตบัญญัติ โลกเหล่านั้นที่ไม่มีสัตว์ผู้ทำ (กิเลส) ถูกบัญญัติแล้วด้วยความเป็นเวมัตตะที่เป็นกลาง.

တတ္ထ ကတမော ပရိက္ခာရော? သန္တာပဇာတောတိ အယောနိသော မနသိကာရော ဟေတု, ဝိပလ္လာသဉ္စ ပစ္စယော. တတ္ထ ဒွီဟိ ဓမ္မေဟိ အတ္တာ အဘိနိဝိဋ္ဌာ စိတ္တဉ္စ စေတသိကဉ္စ ဓမ္မေ ဥဘယာနိ တဿ ဝိပရီတေန ပရာမသတော. အပရော ပရိယာယော, စေတသိကေဟိ ဓမ္မေဟိ အတ္တသညာ အနတ္တသညာ သမုဂ္ဃာတေတိ. အပရော ပရိယာယော. အနိစ္စသညာ စေတသိကေသု ဓမ္မေသု, န တု အတ္တသညာ. ဣဒံ ဝုစ္စတိ စိတ္တန္တိ ဝါ မနောတိ ဝါ ဝိညာဏန္တိ ဝါ ဣဒံ ဒီဃရတ္တံ အဗ္ဘုဂ္ဂတံ ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာတိ. တတ္ထ စေတသိကာ ဓမ္မာနုပဿနာ ဧသာပိ ဓမ္မသညာ. တဿ ကော ဟေတု, ကော ပစ္စယော? အဟံကာရော ဟေတု, မမံကာရော ပစ္စယော.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น ปริกขารหาระคืออะไร? คำว่า สันตาปชาโต นั้น การมนสิการโดยไม่แยบคายเป็นเหตุ และความวิปลาสเป็นปัจจัย ในพระธรรมเทศนานั้น มีการยึดมั่นในตนด้วยธรรมสองประการคือ จิตและเจตสิก เพราะการยึดถืออัตภาพนั้นด้วยความวิปลาส บุคคลนั้นย่อมได้ธรรมทั้งสอง อีกนัยหนึ่ง ด้วยธรรมทั้งหลายอันเป็นเจตสิก ย่อมถอนอัตตสัญญาและอนัตตสัญญาออก อีกนัยหนึ่ง ย่อมถอนอนิจจสัญญาในธรรมทั้งหลายอันเป็นเจตสิกออก แต่ไม่ถอนอัตตสัญญา สิ่งนี้เรียกว่า จิตบ้าง มโนบ้าง วิญญาณบ้าง สิ่งนี้ปรากฏขึ้นตลอดกาลนานว่า นี่ของเรา เราเป็นนี่ นี่เป็นตนของเรา ในพระธรรมเทศนานั้น การพิจารณาเห็นธรรมทั้งหลายอันเป็นเจตสิกนี้ก็ชื่อว่าธรรมสัญญา เหตุของธรรมสัญญานั้นคืออะไร ปัจจัยคืออะไร? อหังการเป็นเหตุ มมังการเป็นปัจจัย.

တတ္ထ ကတမော သမာရောပနော? အယံ လောကော သန္တာပဇာတောတိ အကုသလံ မန္တေတိ ဝိညာဏံ နာမရူပဿ ပစ္စယော ယာဝ ဇရာမရဏန္တိ, အယံ သမာရောပနော.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น สมาโรปนหาระคืออะไร? โลกนี้มีความเร่าร้อนเกิดขึ้น ดังนี้ ย่อมสำคัญว่าวิญญาณเป็นปัจจัยของนามรูปจนถึงชรามรณะ นี้คือสมาโรปนหาระ.

၁၁၂. ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ, သမ္မပ္ပညာယ ပဿတိ အကုသလမူလာနံ ပဟာနံ. တတ္ထ အဝိဇ္ဇာနိရောဓော အဝိဇ္ဇာနိရောဓာ ယာဝ ဇရာမရဏနိရောဓော, အယံ သမာရောပနော.

๑๑๒. บุคคลย่อมเห็นการละอกุศลมูลทั้งหลายตามความเป็นจริงด้วยปัญญาโดยชอบอย่างนี้ ในพระสูตรนั้น การดับอวิชชาย่อมมี เพราะการดับอวิชชา การดับชรามรณะย่อมมีเป็นที่สุด นี้คือสมาโรปนหาระ.

စတ္တာရော ပုဂ္ဂလာ – အနုသောတဂါမီ ပဋိသောတဂါမီ ဌိတတ္တော, တိဏ္ဏော ပါရင်္ဂတော ထလေ တိဋ္ဌတိ ဗြာဟ္မဏောတိ.

บุคคล ๔ จำพวก คือ อนุโสตคามี ปฏิโสตคามี ฐิตัตตะ และพราหมณ์ผู้ข้ามพ้นแล้ว ถึงฝั่งแล้ว ตั้งอยู่บนบก.

တတ္ထ ယော အနုသောတဂါမီ အယံ ကာမေ သေဝတိ. ပါပဉ္စ ကမ္မံ ကရောတိ ယာဝ ကာမေ ပဋိသေဝတိ. ဣဒံ လောဘော အကုသလမူလံ, သော ယေဝ တဏှာ, သော တေဟိ ကာမေဟိ ဝုယှတိ အနုသောတဂါမီတိ ဝုစ္စတိ. ယော ပုဂ္ဂလော တာဟိ ဂမိတော တပ္ပစ္စယာ တဿ ဟေတု အကုသလကမ္မံ ကရောတိ ကာယေန စ ဝါစာယ စ, အယံ ဝုစ္စတိ ပါပကမ္မံ ကရောတီတိ. တဿ တီဏိ သောတာနိ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဝိစိကိစ္ဆာ သီလဗ္ဗတပရာမာသော. ဣမေဟိ တီဟိ သောတေဟိ [Pg.318] တိဝိဓဓာတုယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ကာမဓာတုယံ ရူပဓာတုယံ အရူပဓာတုယံ. တေန ပဋိပက္ခေန ယော ကာမေ န ပဋိသေဝတိ. ယော သီလဝတံ န ပရာမသတိ. ယော သက္ကာယဒိဋ္ဌီနံ ပဟာနာယ ကာမေသု ယထာဘူတံ အာဒီနဝံ ပဿတိ. ယေန စ တေ ဓမ္မေ ပဋိသေဝတိ. ယဉ္စ တပ္ပစ္စယာ တိဋ္ဌတိ ဗြာဟ္မဏောတိ အရဟံ ကိရ. တတ္ထ အရဟံ တဿ ပါရင်္ဂတော ဟောတိ, ပါရင်္ဂတဿ ထလေ တိဋ္ဌတိ သောပါဒိသေသာ နိဗ္ဗာနဓာတု. အနုသောတဂါမိနီတိ ဒဿနပ္ပဟာတဗ္ဗာနံ သံယောဇနာနံ အပ္ပဟာနမာဟ. ပဋိသောတဂါမိနီတိ ဖလေ ဒိဋ္ဌေကဋ္ဌာနဉ္စ ကိလေသာနံ ပဟာနမာဟ, ဌိတတ္တေန ပဉ္စန္နံ ဩရမ္ဘာဂိယာနံ သံယောဇနာနံ ပဟာနမာဟ. တတ္ထ အနုသောတဂါမိနာ မဂ္ဂရူပိမာဟ. ပဋိသောတဂါမိနာ ဌိတတ္တေန စ မဂ္ဂမိတိမာဟ. ပါရင်္ဂတေန သာဝကာ အသေက္ခာ စ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ စ ဝုတ္တာ. အနုသောတဂါမိနာ သက္ကာယသမုဒယဂါမိနိံ ပဋိပဒမာဟ. ပဋိသောတဂါမိနာ ဌိတတ္တေန သက္ကာယနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒမာဟ. ပါရင်္ဂတေန ဒသ အသေက္ခာ အရဟန္တာ ဓမ္မာ ဝုတ္တာ. အယံ သုတ္တတ္ထော.

ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลอนุโสตคามีใดมีอยู่ บุคคลนี้ย่อมเสพกามทั้งหลาย และย่อมกระทำอกุศลกรรม ตราบเท่าที่ย่อมเสพกามทั้งหลาย โลภะอันเป็นอกุศลมูลนี้มีอยู่ โลภะนั้นนั่นแหละคือตัณหา บุคคลนั้นย่อมไหลไปตามกามทั้งหลายเหล่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่าอนุโสตคามี บุคคลใดย่อมถึงด้วยตัณหาเหล่านั้น เพราะเหตุนั้นบุคคลนั้นย่อมกระทำอกุศลกรรมด้วยกายและวาจา บุคคลนี้เรียกว่ากระทำบาปกรรม แก่บุคคลนั้นมีกระแสสามประการคือ สักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส ด้วยกระแสสามประการเหล่านี้ ย่อมเกิดขึ้นในธาตุสามประการคือ กามธาตุ รูปธาตุ อรูปธาตุ โดยปฏิปักษ์ บุคคลใดไม่เสพกามทั้งหลาย บุคคลใดไม่ยึดมั่นในศีลพรต บุคคลใดเห็นโทษในกามทั้งหลายตามความเป็นจริงเพื่อละสักกายทิฏฐิทั้งหลาย และเพราะเหตุใด ย่อมเสพธรรมทั้งหลายเหล่านั้น และเพราะเหตุนั้น ย่อมตั้งอยู่ในอรหัตตผล พระอรหันต์ผู้มีบาปอันลอยแล้วนั้น ควรแก่การบูชาอย่างยิ่ง ในพระธรรมเทศนานั้น พระอรหันต์ย่อมเป็นผู้ถึงฝั่ง แก่บุคคลผู้ถึงฝั่งแล้ว สอุปาทิเสสนิพพานธาตุย่อมตั้งอยู่บนบก คำว่า อนุโสตคามินี นั้น ย่อมกล่าวถึงการไม่ละสังโยชน์ทั้งหลายอันพึงละด้วยทัศนะ คำว่า ปฏิโสตคามินี นั้น ย่อมกล่าวถึงการละกิเลสทั้งหลายที่มีส่วนเดียวกับทิฏฐิในผล ด้วยบุคคลฐิตัตตะ ย่อมกล่าวถึงการละสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ประการ ในพระสูตรเหล่านั้น ด้วยบุคคลอนุโสตคามี ย่อมกล่าวถึงสภาพแห่งมรรค ด้วยบุคคลปฏิโสตคามีและด้วยบุคคลฐิตัตตะ ย่อมกล่าวถึงความตั้งมั่นแห่งมรรค ด้วยบุคคลผู้ถึงฝั่ง ย่อมกล่าวถึงพระสาวกผู้เป็นอเสขะและพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลาย ด้วยบุคคลอนุโสตคามี ย่อมกล่าวถึงปฏิปทาอันเป็นไปเพื่อความเกิดขึ้นแห่งสักกายะ ด้วยบุคคลปฏิโสตคามีและด้วยบุคคลฐิตัตตะ ย่อมกล่าวถึงปฏิปทาอันเป็นไปเพื่อความดับแห่งสักกายะ ด้วยบุคคลผู้ถึงฝั่ง ย่อมกล่าวถึงธรรมของพระอเสขะและพระอรหันต์ ๑๐ ประการ นี้คืออรรถแห่งพระสูตร.

၁၁၃. တတ္ထ ကတမာ ဒေသနာ? ဣမသ္မိံ ဟိ သုတ္တေ စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ ဒေသိတာနိ. တေဓာတုကလောကသမတိက္ကမနဉ္စ.

๑๑๓. ในบรรดาหาระเหล่านั้น เทสนาหาระคืออะไร? ในพระสูตรนี้ อริยสัจ ๔ ประการและการก้าวล่วงโลกธาตุ ๓ ประการ ตรัสแสดงไว้แล้ว.

တတ္ထ ကတမော ဝိစယော ဟာရော? ယော ကာမေ ပဋိသေဝတိ ပါပံ ကရေယျာတိ ယော စ ကာမေ န ပဋိသေဝတိ သော ပါပကမ္မံ န ကရေယျာတိ ယော စ ဣမေဟိ ဒွီဟိ ဘူမီဟိ ဥတ္တိဏ္ဏော ပါရင်္ဂတောတိ ယာ ဝီမံသာ အယံ ဝိစယော.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น วิจยหาระคืออะไร? บุคคลใดย่อมเสพกามทั้งหลาย พึงกระทำบาป ดังนี้บ้าง และบุคคลใดไม่เสพกามทั้งหลาย ไม่พึงกระทำบาปกรรม ดังนี้บ้าง บุคคลผู้ข้ามพ้นแล้วจากภูมิสองประการเหล่านี้ ผู้ถึงฝั่งแล้ว ดังนี้บ้าง การพิจารณาใดมีอยู่ การพิจารณานี้ชื่อว่าวิจยหาระ.

ယုတ္တီတိ ယုဇ္ဇတိ သုတ္တေသု, နာယုဇ္ဇတီတိ ယာ ဝီမံသာယ, အယံ ယုတ္တိ. ပဒဋ္ဌာနောတိ အနုသောတဂါမိနာ သတ္တန္နံ သံယောဇနာနံ ပဒဋ္ဌာနံ. အကုသလဿ ကိရိယာ အကုသလဿ မူလာနံ ပဒဋ္ဌာနံ. ပဋိသောတဂါမိနာ ယထာဘူတဒဿနဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ဌိတတ္တေန အသံဟာရိယာယ ပဒဋ္ဌာနံ. ပါရင်္ဂတောတိ ကဒါစိ ဘူမိယာ ပဒဋ္ဌာနံ.

คำว่า ยุตติ คือ การพิจารณาว่า ย่อมสมควรในพระสูตรทั้งหลาย หรือไม่สมควร ดังนี้ การพิจารณานี้ชื่อว่ายุตติ คำว่า ปทัฏฐาน คือ ด้วยบุคคลอนุโสตคามี เป็นเหตุใกล้ของสังโยชน์ ๗ ประการ การกระทำอกุศลเป็นเหตุใกล้ของอกุศลมูลทั้งหลาย ด้วยบุคคลปฏิโสตคามี เป็นเหตุใกล้ของการเห็นตามความเป็นจริง ด้วยบุคคลฐิตัตตะ เป็นเหตุใกล้ของความไม่คลอนแคลน คำว่า ผู้ถึงฝั่ง คือ เป็นเหตุใกล้ของภูมิบางอย่าง.

တတ္ထ ကတမော လက္ခဏော ဟာရော? ယော အနုသောတံ ဂစ္ဆတိ တဏှာဝသေန. သဗ္ဗေသမ္ပိ ကိလေသာနံ ဝသေန ဂစ္ဆတိ. ယော ပဋိသောတံ ဝါယမတိ. တဏှာယ သဗ္ဗေသမ္ပိ သော ကိလေသာနံ ဝါယမတိ ပဋိသောတံ. ယော [Pg.319] အတ္တနာ ဌိတော ကာယေနပိ သော ဌိတော ဝါစာစိတ္တေနပိ သော ဌိတော. အယံ လက္ခဏော ဟာရော.

ในบรรดาหารเหล่านั้น ลักขณหารคืออะไร? บุคคลใดไปตามกระแสด้วยอำนาจแห่งตัณหา บุคคลนั้นย่อมไปตามกระแสด้วยอำนาจแห่งกิเลสทั้งปวง บุคคลใดพยายามทวนกระแส บุคคลนั้นย่อมพยายามทวนกระแสแห่งกิเลสทั้งปวงด้วยตัณหา บุคคลใดตั้งอยู่ด้วยตนเองแม้ด้วยกาย บุคคลนั้นย่อมตั้งอยู่แม้ด้วยวาจาและจิต นี้คือลักขณหาร

တတ္ထ ကတမော စတုဗျူဟော? ဣဓ သုတ္တေ ဘဂဝတော ကော အဓိပ္ပာယော? ယေ အနုသောတဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ နာဘိရမိဿန္တိ, တေ ပဋိသောတံ ဝါယမိဿန္တီတိ ယာဝ ကဒါစိ ဘူမိယံ, အယံ အဓိပ္ပာယော. အာဝဋ္ဋောတိ ဣဓ သုတ္တေ စတ္တာရိ သုတ္တာနိ ဒေသိတာနိ.

ในบรรดาหารเหล่านั้น จตุพยูหหารคืออะไร? ในพระสูตรนี้ พระประสงค์ของพระผู้มีพระภาคคืออะไร? บุคคลเหล่าใดจักไม่ยินดีในปฏิปทาอันเป็นไปตามกระแส บุคคลเหล่านั้นจักพยายามทวนกระแสจนถึงภูมิบางอย่าง นี้คือพระประสงค์ ส่วนอาวัฏฏหารนั้น ในพระสูตรนี้ พระสูตร ๔ ประการ ทรงแสดงไว้แล้ว

တတ္ထ ကတမော ဝိဘတ္တိ ဟာရော? ယော ကာမေ ပဋိသေဝတိ ပါပဉ္စ ကမ္မံ ကရောတိ. သော အနုသောတဂါမီတိ န ဧကံသေန သောတာပန္နောပိ ကာမေ ပဋိသေဝတိ. တံ ဘာဂိယဉ္စ ပါပကမ္မံ ကရောတိ. ကိဉ္စာပိ သေက္ခောပိ ကရေယျ ပါပံ ယထာ သုတ္တေ နိဒ္ဒိဋ္ဌော န စ သော အနုသောတဂါမီ, ဣဒံ ဝိဘဇ္ဇဗျာကရဏီယံ. န စ ကာမေ ပဋိသေဝတိ န စ ပါပကမ္မံ ကရောတိ ပဋိသောတဂါမီ န စ ဧကံသေန သဗ္ဗေ ဗာဟိရကော ကာမေသု ဝီတရာဂေါ န စ ကာမေ ပဋိသေဝတိ, တေန စ ပါပကမ္မံ ကရောတိ အနုသောတဂါမီ ပဋိသောတဂါမီ, အယံ ဝိဘတ္တိ.

ในบรรดาหารเหล่านั้น วิภัตติหารคืออะไร? บุคคลใดเสพกามและกระทำกรรมชั่ว บุคคลนั้นชื่อว่าอนุโสตคามี (ผู้ไปตามกระแส) ข้อนี้ไม่แน่นอนโดยส่วนเดียว เพราะแม้พระโสดาบันก็เสพกามและกระทำกรรมชั่วอันเป็นส่วนของตน แม้พระเสกขะก็พึงกระทำบาปบ้าง ดังที่แสดงไว้ในพระสูตร แต่ท่านไม่ใช่ผู้ไปตามกระแส นี้คือปัญหาที่พึงพยากรณ์โดยจำแนก บุคคลผู้ทวนกระแส (ปฏิโสตคามี) ไม่เสพกามและไม่กระทำกรรมชั่ว ข้อนี้ก็ไม่แน่นอนโดยส่วนเดียว เพราะบุคคลทั้งปวงที่ปราศจากราคะในกามภายนอกก็ไม่ใช่ว่าจะไม่เสพกาม และเพราะเหตุนั้น ทั้งผู้ไปตามกระแสและผู้ทวนกระแสย่อมกระทำกรรมชั่ว นี้คือวิภัตติหาร

တတ္ထ ကတမော ပရိဝတ္တနော ဟာရော? နိဒ္ဒိဋ္ဌော ပဋိပက္ခော. ဝေဝစနောတိ ကာမေသု ဝတ္ထုကာမာပိ ကိလေသကာမာပိ ရူပသဒ္ဒဂန္ဓရသဖဿပုတ္တဒါရဒါသကမ္မကရပေါရိသဉ္စ ပရိဂ္ဂဟာ.

ในบรรดาหารเหล่านั้น ปริวัตตนหารคืออะไร? สภาวะที่เป็นปฏิปักษ์กันทรงแสดงไว้แล้ว ส่วนเววจนหารนั้น ในกามทั้งหลาย การถือครองรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ บุตร ภรรยา ทาส กรรมกร และคนใช้ ชื่อว่าวัตถุกามบ้าง กิเลสกามบ้าง

ပညတ္တီတိ သဗ္ဗေ ပုထုဇ္ဇနာ ဧကတ္တာယ ပညတ္တာ. အနုသောတဂါမီတိ ကိလေသသမုဒါစာရပညတ္တိယာ ပညတ္တာ. ယေ ပန သေက္ခာ ပုဂ္ဂလာ, တေ နိဗ္ဗာနပညတ္တိယာ ပညတ္တာ. ယေ ပန အနာဂါမီ, တေ အသံဟာရိယ ပညတ္တိယာ ပညတ္တာ, အယံ ပညတ္တိ.

คำว่า ปัญญัติหาร นั้น ปุถุชนทั้งปวงทรงบัญญัติไว้โดยความเป็นอันเดียวกัน คำว่า อนุโสตคามี ทรงบัญญัติไว้ด้วยการบัญญัติถึงการเกิดขึ้นแห่งกิเลส ส่วนบุคคลผู้เป็นพระเสกขะทั้งหลาย ทรงบัญญัติไว้ด้วยนิฏฐานบัญญัติ (การบัญญัติถึงที่หมาย) ส่วนพระอนาคามีทั้งหลาย ทรงบัญญัติไว้ด้วยอสังหาริยบัญญัติ (การบัญญัติถึงความไม่กลับคืน) นี้คือปัญญัติหาร

ဩတရဏောတိ ယော အနုသောတဂါမီ, သော ဒုက္ခံ. ယေ တဿ ဓမ္မာ, တေ ဒုက္ခဿ သမုဒယော. ယံ ရူပံ, အယံ ရူပက္ခန္ဓော, ဧဝံ ပဉ္စပိ ခန္ဓာ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေါ, တေ ကိလေသာ သင်္ခါရက္ခန္ဓပရိယာပန္နာ ဓမ္မာယတနံ ဓမ္မဓာတု ဣန္ဒြိယေသု စ ပညတ္တာ.

คำว่า โอตรณหาร นั้น บุคคลผู้ไปตามกระแสใดมีอยู่ บุคคลนั้นคือทุกข์ ธรรมทั้งหลายเหล่าใดของบุคคลนั้นมีอยู่ ธรรมเหล่านั้นคือทุกขสมุทัย รูปใดมีอยู่ รูปนี้คือรูปขันธ์ ขันธ์ ๕ และปฏิจจสมุปบาทก็อย่างนั้น กิเลสเหล่านั้นนับเนื่องในสังขารขันธ์ ทรงบัญญัติไว้ในธัมมายตนะ ในธรรมธาตุ และในอินทรีย์ทั้งหลาย

သောဓနောတိ ယေနာရမ္ဘေန ဣဒံ သုတ္တံ ဒေသိတံ, သော အာရမ္ဘော သဗ္ဗော သုဒ္ဓေါ.

คำว่า โสธนหาร นั้น การปรารภใดที่ทรงแสดงพระสูตรนี้ การปรารภนั้นทั้งหมดหมดจดดีแล้ว

အဓိဋ္ဌာနောတိ [Pg.320] ပဋိသောတဂါမိနာ သဗ္ဗေ သောတာပန္နာ ဧကတ္တေန ဝါ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ ရာဂါနုသယပဋိသောတဂါမိနော သေက္ခာဝ မဂ္ဂေါ စ သေက္ခော စ ပုဂ္ဂလော ဌိတတ္တောတိ.

คำว่า อธิฏฐานหาร นั้น ทรงแสดงพระโสดาบันทั้งปวงโดยความเป็นอันเดียวกันกับบุคคลผู้ทวนกระแส ส่วนบุคคลผู้ทวนกระแสที่มีราคานุสัยและเป็นพระเสกขะ มรรคและบุคคลผู้เป็นพระเสกขะ ชื่อว่าตั้งอยู่ (ในอินทรีย์)

ဝီတရာဂေါ ဧကတ္တာယ ပညတ္တော. ပါရင်္ဂတောတိ သဗ္ဗေ အရဟန္တော သဗ္ဗေ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ စ ဧကတ္တာယ ပညတ္တာ.

ผู้ปราศจากราคะ ทรงบัญญัติไว้โดยความเป็นอันเดียวกัน คำว่า ปารังคโต (ผู้ถึงฝั่ง) นั้น พระอรหันต์ทั้งปวง พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งปวง และพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งปวง ทรงบัญญัติไว้โดยความเป็นอันเดียวกัน

ပရိက္ခာရောတိ အနုသောတဂါမိနော ပါပမိတ္တပစ္စယော ကာမပရိယုဋ္ဌာနံ ဟေတု. ပဋိသောတဂါမိနော ဒွေ ဟေတူ ဒွေ ပစ္စယာ စ ယာဝ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ဥပ္ပာဒါယဒိဋ္ဌိ, တဿ ပဋိလဒ္ဓမဂ္ဂေါ ဟေတု အာရမ္ဘော ပစ္စယော ကာယိကော စေတသိကဿ ကောဋ္ဌာသော စ. သမာရောပနောတိ ဝိဘတ္တိ ဣဒံ သုတ္တံ နတ္ထိ သမာရောပနာယ ဘူမိ.

คำว่า ปริกขารหาร นั้น สำหรับบุคคลผู้ไปตามกระแส มีมิตรชั่วเป็นปัจจัย มีกามปริยุฏฐานเป็นเหตุ สำหรับบุคคลผู้ทวนกระแส มีเหตุ ๒ และปัจจัย ๒ จนถึงการเกิดขึ้นแห่งสัมมาทิฏฐิ มรรคที่บุคคลนั้นได้แล้วเป็นเหตุ การปรารภทางกายและส่วนของเจตสิกเป็นปัจจัย คำว่า สมาโรปนหาร นั้น พระสูตรนี้เป็นการจำแนก ภูมิแห่งสมาโรปนะไม่มี

၁၁၄. ပဉ္စာနိသံသာ သောတာနုဂတာနံ ဓမ္မာနံ ယာဝ ဒိဋ္ဌိယာ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓါနံ သုတ္တံ ဝိတ္ထာရေန ကာတဗ္ဗံ. ယုဉ္ဇတော ဃဋေန္တဿ ဝါယမတော ဂိလာနော မရဏကာလေ ဒေဝဘူတော ပစ္စေကဗောဓိံ ပါပုဏာတိ. သောတာနုဂတာတိ သဒ္ဓမ္မဿဝနေန ကတံ ဟောတိ. န စ အဓိပညာဓမ္မဝိပဿနာယ တဿ စိတ္တံ တသိတံ ဟောတိ, န စ အနိဗ္ဗိဒ္ဓတ္တံ, ဣဒံ စ သုတ္တံ ပဉ္စန္နံ ပုဂ္ဂလာနံ ဒေသိတံ, သဒ္ဓါနုသာရိနော မုဒိန္ဒြိယဿ တိက္ခိန္ဒြိယဿ စ ဓမ္မာနုသာရိနော တိက္ခိန္ဒြိယဿ မုဒိန္ဒြိယဿ စ. ယော ပန မောဟစရိတော ပုဂ္ဂလော န သက္ကောတိ ယုဉ္ဇိတုံ ဃဋိတုံ ဝါယမိတုံ ယထာဘူတံ ယထာသမာဓိကာ ဝိမုတ္တိ တံ ခဏံ တံ လယံ တံ မုဟုတ္တံ ဖလံ ဒဿေတိ. သာဓု ပရိဟာယတိ ပရော တံ ဒုယှတိ, နော တု သုခအဝိပါကိနီ ဘဝတိ. တဿ ဒိဋ္ဌေ ယေဝ စ ဓမ္မေ ဥပပဇ္ဇအပရာပရိယဝေဒနီယံ. တတ္ထ ယော ပုဂ္ဂလော ဓမ္မာနုသာရီ တဿ ယဒိ သောတာနုဂတာ ဓမ္မာ ဟောန္တိ သော ယုဉ္ဇန္တော ပါပုဏာတိ. ယော ဓမ္မာနုသာရီ မုဒိန္ဒြိယော, သော ဂိလာနော ပါပုဏာတိ. ယော သဒ္ဓါနုသာရီ တိက္ခိန္ဒြိယော, သော မရဏကာလသမယေ ပါပုဏာတိ. ယော မုဒိန္ဒြိယော, သော ဒေဝဘူတော ပါပုဏာတိ. ယဒါ ဒေဝဘူတော န ပါပုဏာတိ, န သော တေနေဝ ဓမ္မရာဂေန တာယ ဓမ္မနန္ဒိယာ ပစ္စေကဗောဓိံ ပါပုဏာတိ. ယော သောတာနုဂတေသု ယုဉ္ဇတိ ဃဋေတိ ဝါယမတိ, သော ပုဗ္ဗာပန္နေန ဝိသေသံ သဉ္ဇာနာတိ, သဉ္ဇာနန္တော ပါပုဏာတိ. သစေ ပန ဂိလာနဿ မနသိကာရော ဟောတိ, တတ္ထ ယုဉ္ဇန္တော ပါပုဏာတိ. သစေ ပနဿ မရဏကာလေ သံဝိဂ္ဂေါ ဟောတိ, တတ္ထ [Pg.321] ယုဉ္ဇန္တော ပါပုဏာတိ. သစေ ပန န ကတ္ထစိ သံဝေဂေါ ဟောတိ, တဿ ဒေဝဘူတဿ သုခိနော ဓမ္မဘူတာ ပါဒါ ဧဝံ အဝိလပတိ. သော ဧဝံ ဇာနာတိ ‘‘အယံ သော ဓမ္မဝိနယော ယတ္ထ မယံ ပုဗ္ဗေ မနုဿဘူတာ ဗြဟ္မစရိယံ စရိမှာ’’တိ. အထ ဒေဝဘူတော ပါပုဏာတိ. ဒိဗ္ဗေသု ဝါ ပဉ္စသု ကာမဂုဏေသု အဇ္ဈောသိတော ဟောတိ ပမာဒဝိဟာရီ, သော တေန ကုသလမူလေန ပစ္စေကဗောဓိံ ပါပုဏာတိ.

๑๑๔. อานิสงส์ ๕ ประการของธรรมที่โสตานุคตะ (ไหลไปตามกระแส) จนถึงผู้ที่แทงตลอดด้วยทิฏฐิ พึงทำพระสูตรโดยพิสดาร สำหรับผู้ประกอบ ผู้พยายาม ผู้บากบั่น ย่อมบรรลุพระปัจเจกโพธิเมื่อป่วย เมื่อเวลาตาย หรือเมื่อเป็นเทพ คำว่า โสตานุคตา นั้น คือการกระทำด้วยการฟังพระสัทธรรม จิตของผู้นั้นย่อมไม่สะดุ้งและไม่ท้อถอยด้วยอธิปัญญาธรรมวิปัสสนา และพระสูตรนี้ทรงแสดงแก่บุคคล ๕ จำพวก คือ สัทธานุสารีผู้มีอินทรีย์อ่อนและอินทรีย์แก่กล้า และธัมมานุสารีผู้มีอินทรีย์แก่กล้าและอินทรีย์อ่อน ส่วนบุคคลผู้มีโมหจริต ไม่สามารถประกอบ พยายาม หรือบากบั่นได้ตามความเป็นจริง วิมุตติจากสมาธิย่อมแสดงผลในขณะนั้น ในครู่ยามนั้น (หาก) เสื่อมไป ผู้อื่นย่อมกำจัด (อกุศล) นั้นเสีย แต่ไม่เป็นสุขวิบาก ของผู้นั้นย่อมเป็นทิฏฐธรรมเวทนียกรรม อุปปัชชเวทนียกรรม และอปราปริยเวทนียกรรม ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลใดเป็นธัมมานุสารี หากมีธรรมที่โสตานุคตะอยู่ ผู้นั้นย่อมบรรลุได้ด้วยการประกอบความเพียร บุคคลใดเป็นธัมมานุสารีผู้มีอินทรีย์อ่อน ผู้นั้นย่อมบรรลุได้เมื่อป่วย บุคคลใดเป็นสัทธานุสารีผู้มีอินทรีย์แก่กล้า ผู้นั้นย่อมบรรลุได้ในเวลาตาย บุคคลใดมีอินทรีย์อ่อน ผู้นั้นย่อมบรรลุได้เมื่อเป็นเทพ เมื่อเป็นเทพแล้วยังไม่บรรลุ ผู้นั้นย่อมบรรลุพระปัจเจกโพธิด้วยธรรมราคะและธรรมนันทินั้น บุคคลใดประกอบ พยายาม บากบั่นในธรรมที่โสตานุคตะ ผู้นั้นย่อมรู้แจ้งคุณวิเศษด้วยการบรรลุถึงก่อน เมื่อรู้แจ้งแล้วย่อมบรรลุ หากผู้ป่วยมีการมนสิการ ย่อมบรรลุได้ด้วยการประกอบความเพียรในขณะนั้น หากในเวลาตายมีความสลดใจ ย่อมบรรลุได้ด้วยการประกอบความเพียรในขณะนั้น หากไม่มีความสลดใจในที่ใดๆ เทพผู้นั้นผู้มีความสุข มีส่วนแห่งธรรม ย่อมไม่คร่ำครวญอย่างนี้ ผู้นั้นย่อมรู้ว่า 'นี้คือพระธรรมวินัยที่เราเคยประพฤติพรหมจรรย์มาแล้วเมื่อครั้งเป็นมนุษย์ในกาลก่อน' จากนั้นเมื่อเป็นเทพแล้วย่อมบรรลุ หรือแม้จะเป็นผู้หมกมุ่นในกามคุณ ๕ อันเป็นทิพย์ เป็นผู้ประมาทอยู่ ผู้นั้นย่อมบรรลุพระปัจเจกโพธิด้วยกุศลมูลนั้น

ယာ ပရတောဃောသေန ဝစသာ သုပရိစိတာ, အယံ သုတမယီ ပညာ. ယေ ပန ဓမ္မာ ဟောန္တိ မနသာ အနုပေက္ခိတာ, အယံ စိန္တာမယီ ပညာ. ယံ ဒိဋ္ဌိယာ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓါ, အယံ ဘာဝနာမယီ ပညာ. ယံ သောတာနုဂတာ ဝစသာ ပရိစိတာ ဟောန္တိ, သော စ ဒိဋ္ဌေ ယေဝ ဓမ္မေ ပရိနိဗ္ဗာယီ, အယံ အရဟံ ပုဂ္ဂလော. ယော ဥပပဇ္ဇတိ ဒေဝဘူတော ပါပုဏာတိ, တတ္ထ စ ပရိနိဗ္ဗာယတိ, အယံ အနာဂါမီ. ယော တေန ကုသလမူလေန ပစ္စေကဗောဓိံ ပါပုဏာတိ, အယံ ပုဗ္ဗယောဂသမ္ဘာရသမ္ဘူတော ပုဂ္ဂလော.

ปัญญาใดที่ฝึกฝนมาดีแล้วด้วยคำพูดที่ได้ยินจากผู้อื่น นี้คือสุตมยปัญญา. อนึ่ง ธรรมทั้งหลายใดที่พิจารณาด้วยใจ นี้คือจินตามยปัญญา. ธรรมใดที่แทงตลอดด้วยทิฏฐิ นี้คือภาวนามยปัญญา. ธรรมใดที่ดำเนินไปตามกระแส ฝึกฝนด้วยคำพูด และผู้นั้นย่อมปรินิพพานในปัจจุบันชาตินั่นเอง บุคคลนี้คือพระอรหันต์. บุคคลใดบังเกิดเป็นเทพแล้วย่อมถึง และปรินิพพานในภพนั้น บุคคลนี้คือพระอนาคามี. บุคคลใดถึงความเป็นพระปัจเจกพุทธเจ้าด้วยกุศลมูลนั้น บุคคลนี้คือผู้ที่สั่งสมบุญบารมีมาแต่ปางก่อน.

သောတာနုဂတာ ဓမ္မာတိ ပဌမံ ဝိမုတ္တာယတနံ, ဝစသာ ပရိစိတာတိ ဒုတိယံ တတိယဉ္စ ဝိမုတ္တာယတနံ, မနသာ အနုပေက္ခိတာတိ စတုတ္ထံ ဝိမုတ္တာယတနံ ဒိဋ္ဌိယာ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓါတိ ပဉ္စမံ ဝိမုတ္တာယတနံ.

ด้วยบทว่า โสตานุคตา ธัมมา เป็นวิมุตตายตนะที่หนึ่ง, ด้วยบทว่า วจสา ปริจิตา เป็นวิมุตตายตนะที่สองและที่สาม, ด้วยบทว่า มนสา อนุเปกขิตา เป็นวิมุตตายตนะที่สี่, ด้วยบทว่า ทิฏฐิยา สุปปฏิวิทธา เป็นวิมุตตายตนะที่ห้า.

သောတာနုဂတာယ ဝိမုတ္တိယာ ဝစသာ ယာ ဝါစာ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓါ အနုပုဗ္ဗဓမ္မဿ သောတေန သုတွာ သီလက္ခန္ဓေ ပရိပူရေတိ, မနသာ အနုပေက္ခိတာ သမာဓိက္ခန္ဓံ ပရိပူရေတိ, ဒိဋ္ဌိယာ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓါ ပညာက္ခန္ဓံ ပရိပူရေတိ.

ด้วยวิมุตติที่ดำเนินไปตามกระแส คำพูดใดที่แทงตลอดด้วยคำพูด ฟังธรรมที่เกิดขึ้นตามลำดับด้วยหู ย่อมบำเพ็ญศีลขันธ์ให้บริบูรณ์. การพิจารณาด้วยใจ ย่อมบำเพ็ญสมาธิขันธ์ให้บริบูรณ์. การแทงตลอดด้วยทิฏฐิ ย่อมบำเพ็ญปัญญาขันธ์ให้บริบูรณ์.

သောတာနုဂတာ ဓမ္မာ ဗဟုဿုတာ ဟောန္တီတိ ဝိတ္ထာရေန ကာတဗ္ဗံ. ဣဒံ ပဌမံ သဒ္ဓါပဒါနံ မနသာ အနုပေက္ခိတာတိ ပဋိသလ္လာနဗဟုလော ဝိဟရတိ, ဝိတ္ထာရေန ကာတဗ္ဗံ. ဣဒံ ဒုတိယံ သဒ္ဓါပဒါနံ ဒိဋ္ဌိယာ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓါတိ အနာသဝါ စေတောဝိမုတ္တိယာ နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီတိ. ဣဒံ တတိယံ သဒ္ဓါပဒါနံ.

ธรรมทั้งหลายที่ดำเนินไปตามกระแส ย่อมเป็นพหูสูต พึงกระทำโดยพิสดารอย่างนี้. ส่วนแห่งศรัทธานี้ที่หนึ่ง พิจารณาด้วยใจ เป็นผู้มากด้วยการหลีกเร้นอยู่ พึงกระทำโดยพิสดาร. ส่วนแห่งศรัทธานี้ที่สอง แทงตลอดด้วยทิฏฐิ ย่อมรู้ว่า "ไม่มีกิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้อีกแล้วด้วยเจโตวิมุตติอันปราศจากอาสวะ". นี้คือส่วนแห่งศรัทธาที่สาม.

သောတာနုဂတာ ဓမ္မာတိ သေက္ခံ သတ္ထာ ဒဿေတိ. မနသာ အနုပေက္ခိတာတိ အရဟတ္တံ သတ္ထာ ဒဿေတိ. ဒိဋ္ဌိယာ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓါတိ တထာဂတံ အရဟန္တံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ သတ္ထာ ဒဿေတိ.

ด้วยบทว่า โสตานุคตา ธัมมา พระศาสดาทรงแสดงถึงพระเสขะ. ด้วยบทว่า มนสา อนุเปกขิตา พระศาสดาทรงแสดงถึงพระอรหัต. ด้วยบทว่า ทิฏฐิยา สุปปฏิวิทธา พระศาสดาทรงแสดงถึงพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า.

သောတာနုဂတာ [Pg.322] ဓမ္မာတိ ကာမာနံ နိဿရဏံ ဒဿေတိ. မနသာ အနုပေက္ခိတာတိ ရူပဓာတုယာ နိဿရဏံ ဒဿေတိ. ဒိဋ္ဌိယာ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓါတိ တေဓာတုကာနံ နိဿရဏံ ဒဿေတိ. အယံ သုတ္တတ္ထော.

ด้วยบทว่า โสตานุคตา ธัมมา ย่อมแสดงการออกไปจากกามทั้งหลาย. ด้วยบทว่า มนสา อนุเปกขิตา ย่อมแสดงการออกไปจากรูปธาตุ. ด้วยบทว่า ทิฏฐิยา สุปปฏิวิทธา ย่อมแสดงการออกไปจากไตรธาตุ. นี้คืออรรถแห่งพระสูตร.

၁၁၅. တတ္ထ ကတမော ဒေသနာဟာရော? ဣမမှိ သုတ္တေ တယော ဧသနာ ဒေသိတာ သောတာနုဂတေဟိ ဓမ္မေဟိ ဝစသာ ပရိစိတေဟိ ကာမေသနာယ သမထမဂ္ဂေါ. ဒိဋ္ဌိယာ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓေဟိ ဗြဟ္မစရိယေသနာယ သမထမဂ္ဂေါ.

๑๑๕. ในบรรดาหารเหล่านั้น เทสนาหารคืออะไร? ในพระสูตรนี้ ทรงแสดงการแสวงหา ๓ อย่าง. ด้วยธรรมทั้งหลายที่ดำเนินไปตามกระแส และด้วยธรรมทั้งหลายที่ฝึกฝนด้วยคำพูด เป็นสมถะมรรคเพื่อการแสวงหากาม. ด้วยธรรมทั้งหลายที่แทงตลอดด้วยทิฏฐิ เป็นสมถะมรรคเพื่อการแสวงหาพรหมจรรย์.

ဝိစယောတိ ယထာ သုတ္တံ မနသိကရောန္တော ဝိစိနန္တော သုတမယိပညံ ပဋိလဘတိ. ယထာ စ သော မနသိကရောတီတိ ယထာ သုတဓမ္မာ တဒါ စိန္တာမယိပညံ ပဋိလဘတိ. ယထာ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ မနသိကရောတိ တဒါ ဘာဝနာမယိပညံ ပဋိလဘတိ. အယံ ဝိစယော.

คำว่า วิจยะ นั้น ผู้มนสิการและพิจารณาพระสูตรตามที่ทรงแสดง ย่อมได้สุตมยปัญญา. และผู้นั้นมนสิการอย่างไร ธรรมที่ได้ยินมาแล้วก็เป็นอย่างนั้น ในขณะนั้นย่อมได้จินตามยปัญญา. อย่างไร มนสิการในปัจจุบันชาตินั่นเอง ในขณะนั้นย่อมได้ภาวนามยปัญญา. นี้คือวิจยหาร.

သုတေန သုတမယိပညံ ပဋိလဘတိ. စိန္တာယ စိန္တာမယိပညံ ဘာဝနာယ ဘာဝနာမယိပညံ ပဋိလဘတိ. အတ္ထိ ဧသာ ယုတ္တိ.

ด้วยการฟัง ย่อมได้สุตมยปัญญา. ด้วยการตรึก ย่อมได้จินตามยปัญญา. ด้วยภาวนา ย่อมได้ภาวนามยปัญญา. ยุตตินี้มีอยู่.

ပဒဋ္ဌာနောတိ သောတာနုဂတာ ဓမ္မာတိ ဓမ္မဿဝနဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ဝစသာ ပရိစိတာတိ ယုဉ္ဇနာယ ပဒဋ္ဌာနံ. မနသာ အနုပေက္ခိတာတိ ဓမ္မာနုဓမ္မာယ ဝိပဿနာယ ပဒဋ္ဌာနံ. ဒိဋ္ဌိယာ အနုပေက္ခိတာတိ ပညာယပိ အနုပေက္ခိတာ ဒိဋ္ဌိယာပိ အနုပေက္ခိတာ.

คำว่า ปทัฏฐานะ คือ โสตานุคตา ธัมมา นั้น เป็นปทัฏฐานะของการฟังธรรม. คำว่า วจสา ปริจิตา นั้น เป็นปทัฏฐานะของการประกอบ. คำว่า มนสา อนุเปกขิตา นั้น เป็นปทัฏฐานะของวิปัสสนาที่อนุโลมตามธรรม. คำว่า ทิฏฐิยา อนุเปกขิตา นั้น คือการพิจารณาด้วยปัญญา และการพิจารณาด้วยทิฏฐิ ซึ่งเป็นปทัฏฐานะ.

စတုဗျူဟောတိ ဣမမှိ သုတ္တေ ဘဂဝတော ကော အဓိပ္ပာယော? ယေ ဣမာဟိ ဒွီဟိ ပညာဟိ သမန္နာဂတာ တေဟိ….

คำว่า จตุพยูหะ นั้น ในพระสูตรนี้ พระประสงค์ของพระผู้มีพระภาคคืออะไร? ผู้ใดประกอบด้วยปัญญา ๒ อย่างนี้ ด้วยปัญญาเหล่านั้น...

သ နိဗ္ဗုတောတိ မဂ္ဂဖလံ အနုပါဒိသေသဉ္စ နိဗ္ဗာနဓာတုံ မန္တေတိ, ဒါနေန ဩဠာရိကာနံ ကိလေသာနံ ပဟာနံ မန္တေတိ. သီလေန မဇ္ဈိမာနံ, ပညာယ သုခုမကိလေသာနံ မန္တေတိ, ရာဂဒေါသမောဟက္ခယာ သ နိဗ္ဗုတောတိ ကတာ စ ဘူမိ.

คำว่า สงบแล้ว นั้น ย่อมหมายถึงมรรคผลและอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ. ย่อมหมายถึงการละกิเลสอย่างหยาบด้วยทาน. ด้วยศีล ย่อมหมายถึงกิเลสอย่างกลาง. ด้วยปัญญา ย่อมหมายถึงการละกิเลสอย่างละเอียด. ด้วยบทว่า ราคะ โทสะ โมหะ สิ้นไปแล้ว เป็นผู้สงบแล้ว เป็นภูมิที่กระทำแล้ว.

ဒဒတော ပုညံ ပဝဍ္ဎတိ, သံယမတော ဝေရံ န စီယတိ;

ကုသလော စ ဇဟာတိ ပါပကန္တိ မဂ္ဂေါ ဝုတ္တော;

ရာဂဒေါသမောဟက္ခယာ သ နိဗ္ဗုတောတိ မဂ္ဂဖလမာဟ.

ด้วยบทว่า ผู้ให้บุญย่อมเจริญ ผู้สำรวมเวรย่อมไม่สั่งสม ผู้ฉลาดย่อมละบาป กล่าวถึงมรรค. ด้วยบทว่า ราคะ โทสะ โมหะ สิ้นไปแล้ว เป็นผู้สงบแล้ว กล่าวถึงมรรคผล.

ဒဒတော [Pg.323] ပုညံ ပဝဍ္ဎတိ, သံယမတောတိ တီဟိ ပဒေဟိ လောကိကံ ကုသလမူလံ ဝုတ္တံ. ရာဂဒေါသမောဟက္ခယာ သ နိဗ္ဗုတောတိ လောကုတ္တရံ ကုသလမူလံ ဝုတ္တံ.

ด้วยบท ๓ บทว่า ผู้ให้บุญย่อมเจริญ ผู้สำรวม กล่าวถึงโลกียกุศลมูล. ด้วยบทว่า ราคะ โทสะ โมหะ สิ้นไปแล้ว เป็นผู้สงบแล้ว กล่าวถึงโลกุตตรกุศลมูล.

ဒဒတော ပုညံ ပဝဍ္ဎတိ, သံယမတော ဝေရံ န စီယတီတိ ပုထုဇ္ဇနဘူမိံ မန္တေတိ. ကုသလော စ ဇဟာတိ ပါပကန္တိ သေက္ခဘူမိံ မန္တေတိ. ရာဂဒေါသမောဟက္ခယာ သ နိဗ္ဗုတောတိ အသေက္ခဘူမိ ဝုတ္တာ.

ด้วยบทว่า ผู้ให้บุญย่อมเจริญ ผู้สำรวมเวรย่อมไม่สั่งสม ย่อมหมายถึงภูมิของปุถุชน. ด้วยบทว่า ผู้ฉลาดย่อมละบาป ย่อมหมายถึงภูมิของพระเสขะ. ด้วยบทว่า ราคะ โทสะ โมหะ สิ้นไปแล้ว เป็นผู้สงบแล้ว กล่าวถึงภูมิของพระอเสขะ.

ဒဒတော ပုညံ ပဝဍ္ဎတိ, သံယမတော ဝေရံ န စီယတီတိ မဂ္ဂနိယာ ပဋိပဒါ ဝုတ္တာ. ကုသလော စ ဇဟာတိ ပါပကန္တိ သေက္ခဝိမုတ္တိ. ရာဂဒေါသမောဟက္ခယာ သ နိဗ္ဗုတောတိ အသေက္ခဝိမုတ္တိ.

ด้วยบทว่า ผู้ให้บุญย่อมเจริญ ผู้สำรวมเวรย่อมไม่สั่งสม กล่าวถึงปฏิปทาที่นำไปสู่มรรค. ด้วยบทว่า ผู้ฉลาดย่อมละบาป กล่าวถึงเสกขวิมุตติ. ด้วยบทว่า ราคะ โทสะ โมหะ สิ้นไปแล้ว เป็นผู้สงบแล้ว กล่าวถึงอเสกขวิมุตติ.

ဒဒတော ပုညံ ပဝဍ္ဎတိ, သံယမတော ဝေရံ န စီယတီတိ ဒါနကထံ သီလကထံ မဂ္ဂကထံ လောကိကာနံ ဓမ္မာနံ ဒေသနမာဟ. ကုသလော စ ဇဟာတိ ပါပကန္တိ လောကေ အာဒီနဝါနုပဿနာ. ရာဂဒေါသမောဟက္ခယာ သ နိဗ္ဗုတောတိ သာမုက္ကံသိကာယ ဓမ္မဒေသနာယပိ ပဋိဝိဒ္ဓါ.

ด้วยบทว่า ผู้ให้บุญย่อมเจริญ ผู้สำรวมเวรย่อมไม่สั่งสม กล่าวถึงการแสดงธรรมที่เป็นโลกีย์ คือ ทานกถา ศีลกถา มรรคกถา. ด้วยบทว่า ผู้ฉลาดย่อมละบาป กล่าวถึงการพิจารณาเห็นโทษในโลก. ด้วยบทว่า ราคะ โทสะ โมหะ สิ้นไปแล้ว เป็นผู้สงบแล้ว กล่าวถึงการแทงตลอดด้วยพระธรรมเทศนาอันเป็นของพระพุทธเจ้าโดยเฉพาะ.

ဒဒတော ပုညံ ပဝဍ္ဎတီတိ ပါဏာနံ အဘယဒါနေန ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏိသတ္တာနံ အဘယံ ဒေတိ. ဧဝံ သဗ္ဗာနိ သိက္ခာပဒါနိ ကာတဗ္ဗာနိ. သံယမတော ဝေရံ န စီယတီတိ သီလေ ပတိဋ္ဌာယ စိတ္တံ သံယမေတိ, တဿ သံယမတော ပါရိပူရိံ ဂစ္ဆတိ. ရာဂဒေါသမောဟက္ခယာ သ နိဗ္ဗုတောတိ ဒွေ ဝိမုတ္တိယော. အယံ သုတ္တနိဒ္ဒေသော.

ด้วยบทว่า 'เมื่อให้ บุญย่อมเจริญ' คือ ด้วยการให้ความไม่มีภัยแก่สัตว์ทั้งหลาย ย่อมให้ความไม่มีภัยแก่สัตว์ทั้งหลายผู้เว้นจากการฆ่าสัตว์. สิกขาบททั้งปวงพึงกระทำอย่างนี้. ด้วยบทว่า 'เมื่อสำรวม เวรย่อมไม่ก่อขึ้น' คือ ตั้งมั่นในศีลแล้ว ย่อมสำรวมจิต. เพราะการสำรวมนั้น ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งมรรค. ด้วยบทว่า 'เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ โทสะ โมหะ จึงสงบระงับ' คือ วิมุตติสองอย่างถูกกล่าวไว้. นี้คือการชี้แจงพระสูตร.

၁၁၆. တတ္ထ ကတမာ ဒေသနာ? ဣမမှိ သုတ္တေ ကိံ ဒေသိတံ? ဒွေ သုဂတိယော ဒေဝါ စ မနုဿာ စ, ဒိဗ္ဗာ စ ပဉ္စကာမဂုဏာ, မာနုဿကာ စ. ဒွီဟိ ပဒေဟိ နိဒ္ဒေသော. ဒဒတော ပုညံ ပဝဍ္ဎတိ, သံယမတော ဝေရံ န စီယတိ, ကုသလော စ ဇဟာတိ ပါပကန္တိ မဂ္ဂေါ ဝုတ္တော. ရာဂဒေါသမောဟက္ခယာ သ နိဗ္ဗုတောတိ ဒွေ နိဗ္ဗာနဓာတုယော ဒေသိတာ သောပါဒိသေသာ စ အနုပါဒိသေသာ စ. အယံ ဒေသနာ.

๑๑๖. ในบรรดาหาระเหล่านั้น เทศนาหาระเป็นอย่างไร? ในพระสูตรนี้ทรงแสดงอะไรไว้? ทรงแสดงคติ ๒ อย่างคือเทวคติและมนุสสคติ, กามคุณ ๕ อย่างที่เป็นทิพย์และที่เป็นของมนุษย์. การระบุด้วยบท ๒ บท. ด้วยบทว่า 'เมื่อให้ บุญย่อมเจริญ, เมื่อสำรวม เวรย่อมไม่ก่อขึ้น, และผู้ฉลาดย่อมละบาป' ทรงกล่าวถึงมรรค. ด้วยบทว่า 'เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ โทสะ และโมหะ ผู้นั้นจึงดับรอบแล้ว' ทรงแสดงนิพพานธาตุ ๒ อย่างคือ สอุปาทิเสสนิพพานธาตุและอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ. นี้คือเทศนาหาระ.

ဝိစယောတိ ဒဒတော ပုညံ ပဝဍ္ဎတီတိ ဣမိနာ ပဌမေန ပဒေန ဒါနမယိကပုညကိရိယဝတ္ထု ဝုတ္တံ. တေနဿ အာနန္တရိယာနံ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ. ဒုတိယေန ပဒေန… ယန္တိ, နိယျာနိကံ သာသနန္တိ, အယံ အဓိပ္ပာယော. အဿဝနေန စ အမနသိကာရေန စ အပ္ပဋိဝေဓေန စ သက္ကာယသမုဒယဂါမိနီ ပဋိပဒါ ဝုတ္တာ. သဝနေန [Pg.324] စ မနသိကာရေန စ ပဋိဝေဓေန စ သက္ကာယနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ ဝုတ္တာ. အယံ အာဝဋ္ဋော.

วิจยหาระคือ ด้วยบทแรกนี้ว่า 'เมื่อให้ บุญย่อมเจริญ' ทรงกล่าวถึงทานมัยบุญกิริยาวัตถุ. ด้วยบทนั้น ทรงแสดงกุศลธรรมทั้งหลายที่เกิดในลำดับแก่ผู้นั้น. ด้วยบทที่ ๒... ย่อมไปสู่พระศาสนาที่เป็นเครื่องนำออกจากทุกข์, นี้คือความประสงค์. ปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อเหตุเกิดแห่งสักกายะ ทรงกล่าวไว้ด้วยการไม่ฟัง การไม่มนสิการ และการไม่แทงตลอด. ปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อความดับแห่งสักกายะ ทรงกล่าวไว้ด้วยการฟัง การมนสิการ และการแทงตลอด. นี้คืออาวฏฏหาระ.

ဝိဘတ္တီတိ ဧကံသဗျာကရဏီယော. နတ္ထိ တတ္ထ ဝိဘတ္တိယာ ဘူမိ. ပရိဝတ္တနာတိ ယေ ပဉ္စာနိသံသာ, တေ ပဉ္စာဒိနာ ပဋိပက္ခေန တေနေဝ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ ပါပုဏာတိ, တံ ဥပပဇ္ဇမာနာ အပရော ပရိယာယော.

วิภัตติหาระคือ การพยากรณ์โดยส่วนเดียว. ในหาระนั้นไม่มีภูมิแห่งการจำแนก. ปริวัตตนหาระคือ อานิสงส์ ๕ ประการใดมีอยู่, บุคคลย่อมบรรลุอานิสงส์เหล่านั้นด้วยสภาวะที่ตรงกันข้ามมี ๕ เป็นต้นนั้นเองในทิฏฐธรรม (ปัจจุบัน) เมื่ออานิสงส์นั้นเกิดขึ้น. นี้เป็นอีกนัยหนึ่งแห่งเทศนา.

ဝေဝစနန္တိ သောတာနုဂတာ ဓမ္မာတိ ယံ သုတ္တံ ဒိဋ္ဌမ္ပိ ပညိန္ဒြိယံ ဝိညတ္တမ္ပိ ဒိဋ္ဌိယာ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓမ္ပိ ဝိဘာဝိတမ္ပိ.

เววจนหาระคือ บทว่า 'ธรรมทั้งหลายที่ตามกระแสเสียงไป' หมายถึงพระสูตรใดที่เห็นแล้วก็ดี ทรงแสดงปัญญินทรีย์ก็ดี วิญญัติก็ดี การแทงตลอดดีแล้วด้วยทิฏฐิก็ดี ความปรากฏชัดก็ดี.

ပညတ္တီတိ သောတာနုဂတာဓမ္မာတိ ဒေသနာ အဝိဇ္ဇာပညတ္တိယာ ပညတ္တံ. မနသိကာရော ပါမောဇ္ဇပညတ္တိယာ ပညတ္တော, ဒိဋ္ဌဓမ္မာပိ အာနိသံသပညတ္တိယာ ပညတ္တာ.

ปัญญัตติหาระคือ เทศนาว่า 'ธรรมทั้งหลายที่ตามกระแสเสียงไป' ทรงบัญญัติไว้ในอวิชชาบัญญัติ. การมนสิการ ทรงบัญญัติไว้ในปราโมทย์บัญญัติ. แม้ธรรมที่เห็นแล้ว ทรงบัญญัติไว้ในอานิสงส์บัญญัติ.

ဩတရဏောတိ တိဿော ပညာ ဝစသာ ပရိစိတေသု သုတမယီပညာ မနသာ အနုပေက္ခိတေသု စိန္တာမယီပညာ ဒိဋ္ဌိယာ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓါသု ဘာဝနာမယီပညာ. ဣမာနိ အရိယသစ္စာနိ ဣန္ဒြိယာနိ ဝိဇ္ဇုပ္ပာဒါ အဝိဇ္ဇာနိရောဓော ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေါ ဣန္ဒြိယေသု တီဏိ ဣန္ဒြိယာနိ, အာယတနေသု ဓမ္မာယတနပရိယာပန္နာ ဓာတူသု ဓမ္မဓာတုပရိယာပန္နာတိ. သောဓနောတိ ယော အာရမ္ဘော သုတ္တဿ ပဝေသော နိယုတ္တော.

โอตรณหาระคือ ปัญญา ๓ ประการ ได้แก่ สุตมยปัญญาในธรรมที่คล่องปาก, จินตามยปัญญาในธรรมที่พิจารณาด้วยใจ, ภาวนามยปัญญาในธรรมที่แทงตลอดดีแล้วด้วยทิฏฐิ. อริยสัจเหล่านี้คืออินทรีย์ทั้งหลาย. การเกิดขึ้นแห่งวิชชาคือปฏิจจสมุปบาทที่เรียกว่าความดับแห่งอวิชชา. ในอินทรีย์ทั้งหลาย สงเคราะห์เข้าในอินทรีย์ ๓. ในอายตนะทั้งหลาย สงเคราะห์เข้าในธัมมายตนะ. ในธาตุทั้งหลาย สงเคราะห์เข้าในธรรมธาตุ. พึงทราบอย่างนี้. โสธนหาระคือ การปรารภความเพียรใดที่ประกอบเข้ากับการนำเข้าสู่พระสูตร.

အဓိဋ္ဌာနောတိ ပဉ္စာနိသံသာတိ ဝေမတ္တတာယ ပညတ္တာ အာနိသံသာ သောတာ အနုဂတာတိ ဝေမတ္တတာယ အရိယဝေါဟာရော ပညတ္တော, ဓမ္မေ စ သဝနန္တိ ဧကတ္တတာယ ပညတ္တံ.

อธิฏฐานหาระคือ บทว่า 'อานิสงส์ ๕ ประการ' ทรงบัญญัติไว้ด้วยความเป็นเวมัตตะ (ความต่างกัน). บทว่า 'อานิสงส์ที่ตามกระแสเสียงไป' ทรงบัญญัติอริยโวหารด้วยความเป็นเวมัตตะ. บทว่า 'การฟังธรรม' ทรงบัญญัติไว้ด้วยความเป็นเอกัตตะ (ความเหมือนกัน).

ပရိက္ခာရောတိ ဓမ္မဿဝနဿ ပယိရုပါသနာ ပစ္စယော, သဒ္ဓါ ဟေတု. မနသာ အနုပေက္ခိတာတိ အတ္ထပ္ပဋိသံဝေဒိတာ ပစ္စယော, ဓမ္မပ္ပဋိသံဝေဒိတာ ဟေတု, ဒိဋ္ဌိယာ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓါတိ သဒ္ဓမ္မဿဝနဉ္စ မနသိကာရော စ ပစ္စယော, သုတမယီ စိန္တာမယီ ပညာ ဟေတု. သမာရောပနောတိ ဝိဘတ္တံ သုတ္တံ အပရော ပရိယာယော နိဗ္ဗတ္တိ ဗလေ နတ္ထိ. တတ္ထ သမာရောပနာယ ဘူမိ.

ปริกขารหาระคือ การเข้าไปนั่งใกล้เป็นปัจจัยแก่การฟังธรรม, ศรัทธาเป็นเหตุ. บทว่า 'พิจารณาด้วยใจ' คือ ความเป็นผู้รู้แจ้งอรรถเป็นปัจจัย, ความเป็นผู้รู้แจ้งธรรมเป็นเหตุ. บทว่า 'แทงตลอดดีแล้วด้วยทิฏฐิ' คือ การฟังพระสัทธรรมและการมนสิการเป็นปัจจัย, สุตมยปัญญาและจินตามยปัญญาเป็นเหตุ. สมาโรปนหาระคือ พระสูตรถูกจำแนกไว้. อีกนัยหนึ่งคือไม่มีในกำลังแห่งการบังเกิด. ในพระสูตรนั้นไม่มีภูมิแห่งการยกขึ้น.

၁၁၇. တတ္ထ ကတမံ ဝါသနာဘာဂိယဉ္စ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယဉ္စ သုတ္တံ? ဒဒတော ပုညံ ပဝဍ္ဎတီတိ ဂါထာ. ဒဒတောတိ ဒါနမယိကပုညကိရိယဝတ္ထု ဝုတ္တံ. သံယမတော ဝေရံ န စီယတီတိ သီလမယိကပုညကိရိယဝတ္ထု ဝုတ္တံ. ကုသလော စ ဇဟာတိ ပါပကန္တိ လောဘဿ စ မောဟဿ စ ဗျာပါဒဿ စ ပဟာနမာဟ. ရာဂဒေါသမောဟက္ခယာ သ နိဗ္ဗုတောတိ လောဘဿ စ မောဟဿ စ ဗျာပါဒဿ [Pg.325] စ ဆန္ဒရာဂဝိနယမာဟာတိ. ဒဒတော ပုညံ ပဝဍ္ဎတီတိ ဂါထာ အလောဘော ကုသလမူလံ ဘဝတိ. သံယမတော ဝေရံ န စီယတီတိ အဒေါသော ကုသလမူလံ ဘဝတိ. သံယမတော ဝေရံ န စီယတီတိ အဝေရာ အသပတ္တာ အဗျာပါဒတာယ သဒါ. ကုသလော စ ဇဟာတိ ပါပကန္တိ ဉာဏုပ္ပာဒါ အညာဏနိရောဓော. စတုတ္ထပဒေန ရာဂဒေါသမောဟက္ခယေန ရာဂဝိရာဂါ စေတောဝိမုတ္တိမောဟက္ခယေန အဝိဇ္ဇာဝိရာဂါ ပညာဝိမုတ္တိ, အယံ ဝိစယော.

๑๑๗. ในบรรดาพระสูตรเหล่านั้น พระสูตรที่เป็นวาสนาภาคิยะและนิพเพธภาคิยะเป็นอย่างไร? คือคาถาว่า 'เมื่อให้ บุญย่อมเจริญ' เป็นต้น. บทว่า 'เมื่อให้' ทรงกล่าวถึงทานมัยบุญกิริยาวัตถุ. บทว่า 'เมื่อสำรวม เวรย่อมไม่ก่อขึ้น' ทรงกล่าวถึงศีลมัยบุญกิริยาวัตถุ. บทว่า 'และผู้ฉลาดย่อมละบาป' ทรงกล่าวถึงการละโลภะ โมหะ และพยาบาท. บทว่า 'เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ โทสะ และโมหะ ผู้นั้นจึงดับรอบแล้ว' ทรงกล่าวถึงการกำจัดฉันทราคะในโลภะ โมหะ และพยาบาท. พึงทราบอย่างนี้. ในคาถาว่า 'เมื่อให้ บุญย่อมเจริญ' อโลภะย่อมเป็นกุศลมูล. ในบทว่า 'เมื่อสำรวม เวรย่อมไม่ก่อขึ้น' อโทสะย่อมเป็นกุศลมูล. แก่ผู้สำรวม เวรย่อมไม่ก่อขึ้น อย่างนี้ เพราะความเป็นผู้ไม่มีความเบียดเบียน จึงเป็นผู้ไม่มีเวรไม่มีศัตรูตลอดกาล. บทว่า 'และผู้ฉลาดย่อมละบาป' เพราะการเกิดขึ้นแห่งญาณ อวิชชาจึงดับไป. ด้วยบทที่ ๔ เพราะความสิ้นไปแห่งราคะและโทสะ จึงเป็นเจโตวิมุตติเพราะสำรอกราคะ, เพราะความสิ้นไปแห่งโมหะ จึงเป็นปัญญาวิมุตติเพราะสำรอกอวิชชา. นี้คือวิจยหาระ.

ယုတ္တီတိ ဒါနေ ဌိတော ဥဘယံ ဟိ ပရိပူရေတိ. မစ္ဆရိယဉ္စ ပဇဟတိ. ပုညဉ္စ ပဝဍ္ဎတိ. အတ္ထိ ဧသာ ယုတ္တိ.

ยุตติหาระคือ ผู้ตั้งมั่นในทานย่อมทำประโยชน์ทั้งสองให้บริบูรณ์ ย่อมละความตระหนี่ และบุญย่อมเจริญ. ยุตติหาระนี้มีอยู่.

ပဒဋ္ဌာနန္တိ ဒဒတော ပုညံ ပဝဍ္ဎတီတိ စာဂါဓိဋ္ဌာနဿ ပဒဋ္ဌာနံ. သံယမတော ဝေရံ န စီယတီတိ ပညာဓိဋ္ဌာနဿ ပဒဋ္ဌာနံ ကုသလော စ ဇဟာတိ ပါပကန္တိ သစ္စာဓိဋ္ဌာနဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ရာဂဒေါသမောဟက္ခယာ သ နိဗ္ဗုတောတိ ဥပသမာဓိဋ္ဌာနဿ ပဒဋ္ဌာနံ. အယံ ပဒဋ္ဌာနော.

ปทัฏฐานหาระคือ บทว่า 'เมื่อให้ บุญย่อมเจริญ' เป็นเหตุใกล้แห่งจาคาธิษฐาน. บทว่า 'เมื่อสำรวม เวรย่อมไม่ก่อขึ้น' เป็นเหตุใกล้แห่งปัญญาธิษฐาน. บทว่า 'และผู้ฉลาดย่อมละบาป' เป็นเหตุใกล้แห่งสัจจาธิษฐาน. บทว่า 'เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ โทสะ และโมหะ ผู้นั้นจึงดับรอบแล้ว' เป็นเหตุใกล้แห่งอุปสมาธิษฐาน. นี้คือปทัฏฐานหาระ.

တတ္ထ ကတမော လက္ခဏော? ဒဒတော ပုညံ ပဝဍ္ဎတိ သံယမတော ဝေရံ န စီယတိ. ဒဒတောပိ ဝေရံ န ကရိယာတိ ကုသလော စ ဇဟာတိ ပါပကံ ရာဂဒေါသမောဟက္ခယာ သ နိဗ္ဗုတော ရူပက္ခယာပိ ဝေဒနက္ခယာပိ, ယေန ရူပေန ဒိဋ္ဌံ, တေန တထာဂတော ပညပေန္တော ပညပေယျ ရူပဿ ခယာ ဝိရာဂနိရောဓာတိ ဧဝံ ပဉ္စက္ခန္ဓာ.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น ลักขณหาระเป็นอย่างไร? เมื่อให้ บุญย่อมเจริญ เมื่อสำรวม เวรย่อมไม่ก่อขึ้น. แม้แก่ผู้ให้ ก็ไม่พึงก่อเวร. อย่างนี้ กุศลย่อมละบาป. เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ โทสะ และโมหะ ผู้นั้นจึงดับรอบแล้ว. แม้เพราะความสิ้นไปแห่งรูป เพราะความสิ้นไปแห่งเวทนา ผู้นั้นก็ชื่อว่าดับรอบแล้ว. พระตถาคตเมื่อจะทรงบัญญัติ พึงทรงบัญญัติด้วยรูปใดที่ถูกเห็นแล้วนั้น. เพราะความสิ้นไปแห่งรูป เพราะความสำรอกและความดับไป ขันธ์ ๕ ย่อมดับไปอย่างนี้.

စတုဗျူဟော ဣဓ ဘဂဝတော ကော အဓိပ္ပာယော? ယေ မဟာဘောဂါနံ ပတ္ထယိဿန္တိ? တေ ဒါနံ ဒဿန္တိ ပရိဿယပဟာနာယ, ယေ အဝေရာဘိဆန္ဒကာ, တေ ပဉ္စ ဝေရာနိ ပဇဟိဿန္တိ, ယေ ကုသလာဘိဆန္ဒကာ, တေ အဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ ဘာဝေဿန္တိ အဋ္ဌန္နံ မိစ္ဆတ္တာနံ ပဟာနာယ. ယေ နိဗ္ဗာယိတုကာမာ, တေ ရာဂဒေါသမောဟံ ပဇဟိဿန္တီတိ အယံ ဘဂဝတော အဓိပ္ပာယော.

จตุพยูหหาระคือ ในพระสูตรนี้พระประสงค์ของพระผู้มีพระภาคเป็นอย่างไร? ชนเหล่าใดจักปรารถนาโภคทรัพย์อันมาก ชนเหล่านั้นจักให้ทาน. เพื่อการละภัยอันตราย ชนเหล่าใดมีความปรารถนาความไม่มีเวรอย่างยิ่ง ชนเหล่านั้นจักละเวร ๕ ประการ. ชนเหล่าใดมีความปรารถนากุศลอย่างยิ่ง ชนเหล่านั้นจักเจริญมรรคมีองค์ ๘ เพื่อละมิจฉัตตะ ๘ ประการ. ชนเหล่าใดปรารถนาเพื่อจะดับรอบ ชนเหล่านั้นจักละราคะ โทสะ และโมหะ. นี้คือพระประสงค์ของพระผู้มีพระภาค.

အာဝဋ္ဋောတိ ယဉ္စ အဒဒတော မစ္ဆရိယံ ယဉ္စ အသံယမတော ဝေရံ ယဉ္စ အကုသလဿ ပါပဿ အပ္ပဟာနံ, အယံ ဒုက္ခနိဒ္ဒေသော န သမုဒယော. အလောဘေန စ အဒေါသေန စ အမောဟေန စ ကုသလေန ဣမာနိ တီဏိ ကုသလမူလာနိ. တေသံ ပစ္စယော အဋ္ဌ သမ္မတ္တာနိ, အယံ မဂ္ဂေါ. တေသံ ရာဂဒေါသမောဟာနံ ခယာ, အယံ နိရောဓော.

อาวฏฏหาระคือ ความตระหนี่ใดของผู้ไม่ให้ เวรใดของผู้ไม่สำรวม และการไม่ละบาปที่เป็นอกุศลใดที่มีอยู่ ทั้งหมดนี้คือการระบุถึงทุกข์ ไม่ใช่สมุทัย. ด้วยอโลภะ อโทสะ และอโมหะที่เป็นกุศล ธรรม ๓ ประการนี้ชื่อว่ากุศลมูล. สัมมัตตะ ๘ ประการเป็นปัจจัยแก่กุศลมูลเหล่านั้น นี้คือมรรคสัจจะ. ความสิ้นไปแห่งราคะ โทสะ และโมหะเหล่านั้นมีอยู่ นี้คือนิโรธสัจจะ.

ဝိဘတ္တီတိ ဒဒတော ပုညံ ပဝဍ္ဎတီတိ န ဧကံသေန ယော ရာဇဒဏ္ဍဘယေန ဒေတိ, ယော စ အကပ္ပိယဿ ပရိဘောဂေန သီလဝန္တေသု ဒေတိ, န တဿ ပုညံ [Pg.326] ပဝဍ္ဎတီတိ သော စေတံ ဒါနံ အကုသလေန ဒေတိ, ဒဏ္ဍဒါနံ သတ္ထဒါနံ အပုညမယံ ပဝဍ္ဎတိ, န ပုညံ. သံယမတော ဝေရံ န စီယတီတိ န ဧကံသေန ကိံ ကာရဏံ ယဉ္စ ယော ပဒံ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကံ ပဿတိ ယဒိ မမ ရာဇာနော ဂဟေတွာ ဟတ္ထံ ဝါ ဆိန္ဒေယျ…ပေ… န တေန သံယမေန ဝေရံ န ကရောတိ. ယော တု ဧဝံ သမာဒိယတိ ပါဏာတိပါတဿ ပါပကော ဝိပါကောတိ, ဒိဋ္ဌေ ယေဝ ဓမ္မေ အဘိသမ္ပရာယေ စ ဧဝံ သဗ္ဗဿ အကုသလဿ ဟေတုတော အာရတိ. ဣမိနာ သံယမေန ဝေရံ န စီယတိ.

วิภัตติหาระ คือ บทว่า 'เมื่อให้ บุญย่อมเจริญ' นี้ ไม่ใช่โดยส่วนเดียว. ผู้ใดให้เพราะกลัวราชทัณฑ์ก็ดี ผู้ใดให้สิ่งของที่ไม่ควรแก่การบริโภคแก่ผู้มีศีลก็ดี บุญของผู้นั้นย่อมไม่เจริญ. ผู้นั้นให้ทานนั้นด้วยอกุศลจิต. การให้ทัณฑ์ การให้ศาสตรา อันเป็นอกุศลมัยย่อมเจริญ แต่บุญย่อมไม่เจริญ. บทว่า 'เมื่อสำรวม เวรย่อมไม่ก่อขึ้น' นี้ ก็ไม่ใช่โดยส่วนเดียว. เหตุผลคืออะไร? ผู้ใดเห็นบท (สภาวะ) ในปัจจุบันว่า 'หากพระราชาทั้งหลายจับเราแล้วพึงตัดมือเป็นต้น' ด้วยการสำรวม (เพราะกลัว) นั้น ย่อมไม่ใช่ว่าไม่กระทำเวร. ส่วนผู้ใดสมาทานอย่างนี้ว่า 'วิบากของปาณาติบาตเป็นของชั่ว' ทั้งในปัจจุบันและในสัมปรายภพ ย่อมงดเว้นจากเหตุแห่งอกุศลทั้งปวงอย่างนี้. ด้วยการสำรวมนี้ เวรย่อมไม่ก่อขึ้น.

ပရိဝတ္တနာတိ ဒဒတော ပုညံ ပဝဍ္ဎတီတိ အဒဒတော ပုညံ န ပဝဍ္ဎတိ. ယံ ဒါနမယံ, တံ သံယမတော ဝေရံ န စီယတိ, အသံယမတော ဝေရံ ကရီယတိ. ကုသလော စ ဇဟာတိ ပါပကံ အကုသလော န ဇဟာတိ. ရာဂဒေါသမောဟက္ခယာ သနိဗ္ဗုတောတိ ဒူတံ ပေသေတွာ ပဏီတံ ပေသေတွာပိ န ပက္ကောသာမိ, သော သယမေဝ ပန မဟာဘိက္ခုသံဃပရိဝါရော အမှာကံ ဝသနဋ္ဌာနံ သမ္ပတ္တော အမှေဟိ စ သန္ထာဂါရသာလာ ကာရိတာ, ဧတ္ထ မယံ ဒသဗလံ အာနေတွာ မင်္ဂလံ ဘဏာပေမာတိ စိန္တေတွာ ဥပသင်္ကမိံသု. ယေန သန္ထာဂါရံ တေနုပသင်္ကမိံသူတိ တံ ဒိဝသံ ကိရ သန္ထာဂါရေ စိတ္တကမ္မံ နိဋ္ဌာပေတွာ အဋ္ဋကာ မုတ္တမတ္တာ ဟောန္တိ. ဗုဒ္ဓါ နာမ အရညဇ္ဈာသယာ အရညာရာမာ အန္တောဂါမေ ဝသေယျုံ ဝါ နော ဝါတိ တသ္မာ ဘဂဝတော မနံ ဇာနိတွာဝ ပဋိဇဂ္ဂိဿာမာတိ စိန္တေတွာ တေ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိံသု. ဣဒါနိ ပန မနံ လဘိတွာ ပဋိဇဂ္ဂိတုကာမာ ယေန သန္ထာဂါရံ, တေနုပသင်္ကမိံသု. သဗ္ဗသန္ထရိန္တိ ယထာ သဗ္ဗံ သန္ထတံ ဟောတိ ဧဝံ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိံသူတိ. ဧတ္ထ ပန တေ မလ္လရာဇာနော သန္ထာဂါရံ ပဋိဇဂ္ဂိတွာ နဂရဝီထိယောပိ သမ္မဇ္ဇာပေတွာ ဓဇေ ဥဿာပေတွာ သုဝဏ္ဏဃဋိကဒလိယော စ ဌပါပေတွာ သကလနဂရံ ဒီပမာလာဟိ ဝိပ္ပကိဏ္ဏတာရကံ ဝိယ ကတွာ ခီရပကေ ဒါရကေ ခီရံ ပါယေထ, ဒဟရေ ကုမာရေ လဟုံ လဟုံ ဘောဇာပေတွာ သယာပေထ, ဥစ္စာသဒ္ဒံ မာကရိ, အဇ္ဇ ဧကရတ္တိံ သတ္ထာ အန္တောဂါမေဝ ဝသိဿတိ, ဗုဒ္ဓါ နာမ အပ္ပသဒ္ဒကာမာ ဟောန္တီတိ ဘေရိံ စရာပေတွာ သယံ ဒဏ္ဍကဒီပိကာ အာဒါယ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိံသု. ဘဂဝန္တံ ယေဝ ပုရက္ခတွာတိ ဘဂဝန္တံ ပုရတော ကတွာ, တတ္ထ ဘဂဝါ ဘိက္ခူနဉ္စေဝ ဥပါသကာနဉ္စ မဇ္ဈေ နိသိန္နော အတိဝိယ ဝိရောစတိ. သမန္တပါသာဒိကော သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏော အဘိရူပေါ ဒဿနီယော ပုရတ္ထိမကာယတော [Pg.327] သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏာ ရသ္မိ ဥဋ္ဌဟိတွာ ဂဂနတလေ အသီတိဟတ္ထံ ဌာနံ ဂဏှာတိ. ပစ္ဆိမကာယတော ဒက္ခိဏဟတ္ထတော ဝါမဟတ္ထတော သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏာ ဟေဋ္ဌာ ပါဒတလေဟိ ပဝါဠဝဏ္ဏရသ္မိ ဥဋ္ဌဟိတွာ ဃနပထဝိယံ အသီတိဟတ္ထံ ဌာနံ ဂဏှာတိ, ဧဝံ သမန္တာ အသီတိဟတ္ထမတ္တံ ဌာနံ ဆဗ္ဗဏ္ဏဗုဒ္ဓရသ္မိယော ဝိဇ္ဇောတမာနာ ဝိတဏ္ဍမာနာ ဝိဓာဝန္တိ, သဗ္ဗေ ဒိသာဘာဂါ သုဝဏ္ဏစမ္ပကပုပ္ဖေဟိ ဝိကိရိယမာနာ ဝိယ သုဝဏ္ဏဃဋတော နိက္ခန္တသုဝဏ္ဏရသဓာရာဟိ သိဉ္စမာနာ ဝိယ ပသာရိတသုဝဏ္ဏပဋပရိက္ခိတ္တာ ဝွိယ ဝေရမ္ဘဝါတသမုဋ္ဌိတကိံသုကကိံသုကာရကဏိကာရပုပ္ဖစုဏ္ဏသမောကိဏ္ဏာ ဝိယ ဝိပ္ပကသန္တံ အသီတိအနုဗျဉ္ဇနဗျာမပ္ပဘာ ဒွတ္တိံသဝရလက္ခဏသမုဇ္ဇလံ သရီရံ သမုဂ္ဂတတာရကံ ဝိယ ဂဂနတလံ ဝိကသိတမိဝ ပဒုမဝနံ သဗ္ဗဖာလိဖုလ္လော ဝိယ ယောဇနသတိကော ပါရိစ္ဆတ္တကော ပဋိပါဋိယာ ဌပိတာနံ ဒွတ္တိံသစန္ဒာနံ ဒွတ္တိံသသူရိယာနံ ဒွတ္တိံသစက္ကဝတ္တီနံ ဒွတ္တိံသဒေဝရာဇာနံ ဒွတ္တိံသမဟာဗြဟ္မာနံ နိဗ္ဗုတော အသေက္ခဿ နတ္ထိ နိဗ္ဗုတိ.

ปริวัตตนาหาระ คือ ในบทว่า 'เมื่อให้ บุญย่อมเจริญ' นั้น (โดยปริวัตตนะคือ) เมื่อไม่ให้ บุญย่อมไม่เจริญ. ทานมัยใดมีอยู่ ทานมัยนั้นย่อมไม่ก่อเวรแก่ผู้สำรวม แต่ย่อมก่อเวรแก่ผู้ไม่สำรวม. ผู้ฉลาดย่อมละบาป ผู้ไม่ฉลาดย่อมไม่ละบาป. บทว่า 'ความดับไปแห่งราคะ โทสะ และโมหะ เป็นความสงบ' นั้น คือ เราไม่ได้นิมนต์แม้ด้วยการส่งทูตไป หรือส่งของประณีตไป แต่พระองค์นั้นเอง แวดล้อมด้วยหมู่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ เสด็จมาถึงที่อยู่ของพวกเราแล้ว และพวกเราก็ได้สร้างสัณฐาคารศาลาไว้แล้ว. พวกเราคิดว่า 'ในที่นี้ พวกเราจะอัญเชิญพระทศพลมา และจะให้สวดมงคล' แล้วจึงเข้าไปเฝ้า. บทว่า 'เข้าไปเฝ้า ณ ที่ใดมีโรงฉัน' นั้น คือ ในวันนั้น ได้ยินว่า งานจิตรกรรมในโรงฉันเสร็จสิ้นแล้ว และเพิ่งจะรื้อนั่งร้านออก. พระพุทธเจ้าทั้งหลายมีอัธยาศัยในป่า ยินดีในป่า จะประทับอยู่ในหมู่บ้านหรือไม่หนอ เพราะเหตุนั้น พวกเขาจึงคิดว่า 'พวกเราจะบำรุงพระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อรู้พระทัยของพระองค์เท่านั้น' แล้วจึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า. บัดนี้ เมื่อได้ทราบพระทัยแล้ว และปรารถนาจะบำรุง จึงเข้าไปเฝ้า ณ ที่ใดมีโรงฉัน. บทว่า 'สัพพสันถริ' นั้น คือ ปูลาดไว้ทุกอย่างแล้ว พวกเขาก็เข้าไปเฝ้า ณ ที่ใดมีพระผู้มีพระภาคเจ้า. ในที่นี้ พวกกษัตริย์มัลละเหล่านั้น ได้ทำความสะอาดโรงฉัน และให้กวาดถนนหนทางในเมือง ให้ปักธง ให้ตั้งหม้อทองคำและต้นกล้วย แล้วทำให้เมืองทั้งเมืองเหมือนมีดวงดาวกระจัดกระจายด้วยพวงประทีป แล้วประกาศว่า 'จงให้เด็กทารกดื่มนม จงให้เด็กเล็กกินข้าวโดยเร็วแล้วให้นอน อย่าส่งเสียงดัง วันนี้เพียงคืนเดียวพระศาสดาจะประทับอยู่ในหมู่บ้านเท่านั้น เพราะพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมปรารถนาเสียงน้อย' แล้วให้ตีกลองประกาศ แล้วพวกเขาก็ถือคบเพลิงด้วยตนเอง เข้าไปเฝ้า ณ ที่ใดมีพระผู้มีพระภาคเจ้า. บทว่า 'โดยมีพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นประธาน' นั้น คือ โดยมีพระผู้มีพระภาคเจ้าอยู่ข้างหน้า. ในที่นั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งท่ามกลางภิกษุและอุบาสกทั้งหลาย ทรงรุ่งเรืองยิ่งนัก. ทรงน่าเลื่อมใสโดยรอบ มีพระฉวีวรรณดุจทองคำ มีพระรูปงามน่าทัศนา. จากพระวรกายด้านหน้า พระรัศมีสีทองเปล่งออกมาแผ่ไปในอากาศเป็นระยะ ๘๐ ศอก. จากพระวรกายด้านหลัง จากพระหัตถ์ขวา จากพระหัตถ์ซ้าย เป็นสีทอง และจากฝ่าพระบาทเบื้องล่าง พระรัศมีสีปะการังเปล่งออกมาแผ่ไปบนพื้นปฐพีอันหนาเป็นระยะ ๘๐ ศอก. อย่างนี้ พระพุทธรัศมี ๖ ประการ ย่อมส่องแสง สั่นไหว และแผ่ไปโดยรอบเป็นระยะประมาณ ๘๐ ศอก. ทิศทั้งปวงเหมือนถูกโปรยด้วยดอกจำปาทองคำ เหมือนถูกรดด้วยสายธารน้ำทองคำที่ไหลออกจากหม้อทองคำ เหมือนถูกห่อหุ้มด้วยผ้าทองคำที่แผ่กางออก เหมือนถูกโปรยด้วยผงดอกไม้กิมสุกะ กิมสุกาละ และกณิการะ ที่เกิดจากลมเวรัมภา. พระวรกายอันรุ่งเรืองด้วย mหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ และมีพระรัศมีแผ่ไปหนึ่งวาพร้อมด้วยอนุพยัญชนะ ๘๐ ประการนั้น เหมือนท้องฟ้าที่มีดวงดาวขึ้นเต็ม เหมือนป่าดอกบัวที่บานสะพรั่ง เหมือนต้นปาริฉัตตกะสูงร้อยโยชน์ที่ออกดอกบานสะพรั่งทั้งต้น เหมือนความรุ่งเรืองของพระจันทร์ ๓๒ ดวง พระอาทิตย์ ๓๒ ดวง พระจักรพรรดิ ๓๒ พระองค์ ท้าวเทวราช ๓๒ พระองค์ และมหาพรหม ๓๒ องค์ ที่จัดเรียงไว้เป็นลำดับ ทรงดับกิเลสแล้ว สำหรับพระอเสขะไม่มีการดับกิเลส (อีก).

ဝေဝစနန္တိ ဒဒတော ပုညံ ပဝဍ္ဎတိ, အနုမောဒတောပိ ပုညံ ပဝဍ္ဎတိ. စိတ္တဿ သမာဒဟတောပိ ဝေယျာဝစ္စကိရိယာယပိ ပုညံ ပဝဍ္ဎတီတိ.

เววจนาหาระ คือ บทว่า 'เมื่อให้ บุญย่อมเจริญ' นั้น หมายความว่า บุญย่อมเจริญแม้แก่ผู้ที่อนุโมทนา. บุญย่อมเจริญแม้แก่ผู้ที่ตั้งจิตไว้ดี และแม้แก่ผู้ที่กระทำไวยาวัจจะ.

ပညတ္တီတိ ဒဒတော ပုညံ ပဝဍ္ဎတိ, အလောဘဿ ပဋိနိဿယဃာတပညတ္တိယာ ပညတ္တံ. သံယမတော ဝေရံ န စီယတီတိ အဒေါသဿ ပဋိနိဿယဃာတပညတ္တိယာ ပညတ္တံ ကုသလော စ ဇဟာတိ ပါပကန္တိ အမောဟဿ ပဋိနိဿယဃာတပညတ္တိယာ ပညတ္တံ.

ปัญญัติหาระ คือ บทว่า 'เมื่อให้ บุญย่อมเจริญ' นั้น ถูกบัญญัติไว้ในปฏินิสสยฆาตปัญญัติของอโลภะ. บทว่า 'เวรย่อมไม่ก่อขึ้นแก่ผู้สำรวม' นั้น ถูกบัญญัติไว้ในปฏินิสสยฆาตปัญญัติของอโทสะ. บทว่า 'ผู้ฉลาดย่อมละบาป' นั้น ถูกบัญญัติไว้ในปฏินิสสยฆาตปัญญัติของอโมหะ.

ဩတရဏောတိ ပဉ္စသု ဣန္ဒြိယေသု ဒဒတော ပုညံ ပဝဍ္ဎတိ, သံယမတော ဝေရံ န စီယတိ သံယမေန သီလက္ခန္ဓော. ဩတိဏ္ဏော ဆသု ဣန္ဒြိယေသု သံဝရော, အယံ သမာဓိက္ခန္ဓော, ယံ ကုသလော စ ဇဟာတိ ပါပကံ, အယံ ပညာက္ခန္ဓော, ရာဂဒေါသမောဟက္ခယာ သ နိဗ္ဗုတောတိ ဝိမုတ္တိက္ခန္ဓော. ဓာတူသု ဓမ္မဓာတု, အာယတနေသု မနာယတနံ.

โอตรณาหาระ คือ (หยั่งลง) ในอินทรีย์ ๕ บทว่า 'เมื่อให้ บุญย่อมเจริญ' และ 'เมื่อสำรวม เวรย่อมไม่ก่อขึ้น' ด้วยการสำรวมนี้ พึงเห็นว่าเป็นสีลขันธ์. การสำรวมในอินทรีย์ ๖ เป็นการหยั่งลง นี้คือสมาธิขันธ์. การที่กุศลละบาปได้ นี้คือปัญญาขันธ์. บทว่า 'ความดับไปแห่งราคะ โทสะ และโมหะ เป็นความสงบ' นี้คือวิมุตติขันธ์. ในธาตุทั้งหลาย คือธรรมธาตุ. ในอายตนะทั้งหลาย คือมนาายตนะ.

သောဓနောတိ ယေနာရမ္ဘေန ဣဒံ သုတ္တံ ဒေသိတံ သော အာရမ္ဘော သုဒ္ဓေါ.

โสธนาหาระ คือ การเริ่มต้นใดที่พระสูตรนี้ถูกแสดง การเริ่มต้นนั้นบริสุทธิ์.

အဓိဋ္ဌာနော ဒါနန္တိ ဧကတ္တတာယ ပညတ္တံ. စာဂေါ ပရိစ္စာဂေါ ဓမ္မဒါနံ အာမိသဒါနံ, အဋ္ဌ ဒါနာနိ ဝိတ္ထာရေန ကာတဗ္ဗာနိ, အယံ ဝေမတ္တတာ. န စ ဒဒတော [Pg.328] ဧကတ္တပညတ္တိယာ ပညတ္တံ. ခန္တီ အနဝဇ္ဇန္တိ ပညတ္တိယာ ပညတ္တံ. ရာဂဒေါသမောဟက္ခယာ သ နိဗ္ဗုတောတိ ရောဓဝီရိယပညတ္တိယာ ပညတ္တာ.

อธิฏฐานาหาระ คือ ทานถูกบัญญัติโดยความเป็นอย่างเดียวกัน. จาคะ ปริจจาคะ ธรรมทาน อามิสทาน ทาน ๘ อย่าง พึงกระทำโดยพิสดาร นี้คือความต่างกัน. และไม่ได้บัญญัติไว้ในเอกัตตปัญญัติสำหรับผู้ให้. ขันติถูกบัญญัติไว้ในอนวัชชปัญญัติ. บทว่า 'ความดับไปแห่งราคะ โทสะ และโมหะ เป็นความสงบ' นั้น ถูกบัญญัติไว้ในโรธวิริยปัญญัติ.

ပရိက္ခာရောတိ ဒါနဿ ပါမောဇ္ဇံ ပစ္စယော, အလောဘော ဟေတု. သံယမတော ယောနိသော မနသိကာရော ဟေတု, ပရိစ္စာဂေါ ပစ္စယော. ကုသလော စ ဇဟာတိ ပါပကန္တိ ယထာဘူတဒဿနံ ပစ္စယော, ဉာဏပ္ပဋိလာဘော ဟေတု. ရာဂဒေါသမောဟက္ခယာ သ နိဗ္ဗုတောတိ ပရတော စ ဃောသော အဇ္ဈတ္တဉ္စ ယောနိသော မနသိကာရော မဂ္ဂေါ စ ဟေတု စ ပစ္စယော စ.

ปริกขาราหาร นั้น คือ ความปราโมทย์เป็นปัจจัย (อุปนิสสยปัจจัย) ของทาน อโลภะเป็นเหตุ (ชนกเหตุ). โยนิโสมนสิการของผู้สำรวมเป็นเหตุ (ชนกเหตุ) การบริจาคเป็นปัจจัย (อุปนิสสยปัจจัย). บทว่า "ผู้ฉลาดย่อมละบาป" นั้น คือ การเห็นตามความเป็นจริงเป็นปัจจัย การได้มาซึ่งญาณเป็นเหตุ. บทว่า "ความสิ้นไปแห่งราคะ โทสะ โมหะ เป็นความสงบ" นั้น คือ เสียงจากผู้อื่น (ปรโตโฆสะ) และโยนิโสมนสิการภายในตน และมรรค เป็นทั้งเหตุและปัจจัย.

သမာရောပနောတိ ဒဒတော ပုညံ ပဝဍ္ဎတီတိ ဂါထာ တဿ သီလမ္ပိ ဝဍ္ဎတိ. သံယမောပိ ဝဍ္ဎတိ. သံယမတော ဝေရံ န စီယတီတိ. အညေပိ ကိလေသာ န စီယန္တိ ယေပိဿ တပ္ပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ အာသဝါ ဝိဃာတာ, တေပိဿ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ရာဂဒေါသမောဟက္ခယာ သ နိဗ္ဗုတောတိ ရာဂဒေါသဿာပိ ခယာ ရာဂါနုသယဿပိ ခယာ ဒေါသဿ မောဟဿာပိ သ နိဗ္ဗုတောတိ သောပါဒိသေသာ နိဗ္ဗာနဓာတု အနုပါဒိသေသာပိ. အယံ သမာရောပနော.

สมาโรปนาหาร นั้น คือ บทว่า "บุญย่อมเจริญแก่ผู้ให้" นี้เป็นคาถา ศีลของผู้นั้นก็เจริญ การสำรวมก็เจริญ. บทว่า "เวรย่อมไม่สั่งสมแก่ผู้สำรวม" นั้น พึงทราบว่า กิเลสอื่น ๆ ก็ไม่สั่งสม. อาสวะและความเร่าร้อนทั้งหลายที่พึงเกิดขึ้นแก่ผู้นั้นเพราะกิเลสนั้นเป็นปัจจัย ก็ไม่เกิดขึ้นแก่ผู้นั้น. บทว่า "ความสิ้นไปแห่งราคะ โทสะ โมหะ เป็นความสงบ" นั้น คือ เพราะความสิ้นไปแห่งราคะและโทสะ เพราะความสิ้นไปแห่งราคานุสัย เพราะความสิ้นไปแห่งโทสะและโมหะ จึงเป็นความสงบ. นี้เป็นสอุปาทิเสสนิพพานธาตุ และเป็นอนุปาทิเสสนิพพานธาตุด้วย. นี้คือสมาโรปนาหาร.

ထေရဿ မဟာကစ္စာယနဿ ပေဋကောပဒေသေ

ในเปฏโกปเทสของพระเถระมหากัจจายนะ.

ဟာရဿ သမ္ပာတဘူမိ သမတ္တာ.

ภูมิแห่งการรวมลงของหาระทั้งหลายจบลงแล้ว.

၈. သုတ္တဝေဘင်္ဂိယံ

๘. สุตตเวภังคิยะ.

၁၁၈. ပုဗ္ဗာ ကောဋိ န ပညာယတိ အဝိဇ္ဇာယ စ ဘဝတဏှာယ စ. တတ္ထ အဝိဇ္ဇာနီဝရဏာနံ တဏှာသံယောဇနာနံ သတ္တာနံ ပုဗ္ဗကောဋိ န ပညာယတိ. တတ္ထ ယေ သတ္တာ တဏှာသံယောဇနာ, တေ အဇ္ဈောသာနဗဟုလာ မန္ဒဝိပဿကာ. ယေ ပန ဥဿန္နဒိဋ္ဌိကာ သတ္တာ, တေ ဝိပဿနာဗဟုလာ မန္ဒဇ္ဈောသာနာ.

๑๑๘. เงื่อนต้นย่อมไม่ปรากฏแห่งอวิชชาและภวตัณหา. ในที่นั้น เงื่อนต้นของสัตว์ทั้งหลายผู้ถูกอวิชชาครอบงำ มีตัณหาเป็นเครื่องผูก ย่อมไม่ปรากฏ. ในที่นั้น สัตว์เหล่าใดมีตัณหาเป็นเครื่องผูก สัตว์เหล่านั้นย่อมมากด้วยความสยบ (ความหมกมุ่นในอารมณ์) มีวิปัสสนาอ่อน. ส่วนสัตว์เหล่าใดมีทิฏฐิหนาแน่น สัตว์เหล่านั้นย่อมมากด้วยวิปัสสนา มีความสยบอ่อน.

တတ္ထ တဏှာစရိတာ သတ္တာ သတ္တသညာဘိနိဝိဋ္ဌာ အနုပ္ပာဒဝယဒဿိနော. တေ ပဉ္စသု ခန္ဓေသု အတ္တာနံ သမနုပဿန္တိ ‘‘ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ, အတ္တနိ ဝါ ရူပံ, ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာန’’န္တိ. ဧဝံ ပဉ္စက္ခန္ဓာ. အညေဟိ ခန္ဓေဟိ အတ္တာနံ သမနုပဿန္တိ တဿ ဥဿန္နဒိဋ္ဌိကာ သတ္တာ ဝိပဿမာနာ ခန္ဓေ ဥဇုံ အတ္တတော သမနုပဿန္တိ. တေ ရူပံ အတ္တကော သမနုပဿန္တိ. ယံ ရူပံ, သော အတ္တာ. ယော အဟံ, တံ ရူပံ. သော ရူပဝိနာသံ ပဿတိ, အယံ ဥစ္ဆေဒဝါဒီ[Pg.329]. ဣတိ ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံ ပဌမာဘိနိပါတာ သက္ကာယဒိဋ္ဌိယော ပဉ္စ ဥစ္ဆေဒံ ဘဇန္တိ ‘‘တံ ဇီဝံ တံ သရီရ’’န္တိ. ဧကမေကမှိ ခန္ဓေ တီဟိ ပဒေဟိ ပစ္ဆိမကေဟိ သဿတံ ဘဇတိ ‘‘အညံ ဇီဝံ အညံ သရီရ’’န္တိ. ဣတော ဗဟိဒ္ဓါတေ ပဗ္ဗဇိတာ တဏှာစရိတာ ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂမနုယုတ္တာ ဝိဟရန္တိ. တေန ယေ စ နိဿန္ဒေန ဒိဋ္ဌိစရိတာ အတ္တကိလမထာနုယောဂမနုယုတ္တာ ဝိဟရန္တိ. တေန ယေဝ ဒိဋ္ဌိသုခေန ဧတ္တာဝတာ ဗာဟိရကော ပယောဂေါ.

ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น สัตว์ทั้งหลายผู้มีตัณหาจริต ย่อมยึดมั่นในสัตตสัญญา (ความสำคัญว่าเป็นสัตว์) มีการเห็นว่าไม่มีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป (ด้วยมิจฉาญาณ) สัตว์เหล่านั้นย่อมพิจารณาเห็นตนในขันธ์ ๕ ว่า "มีตน" หรือเห็น "ตนว่ามีรูป" หรือเห็น "รูปในตน" หรือเห็น "ตนในรูป" ขันธ์ ๕ อย่างนี้ ย่อมพิจารณาเห็นตนด้วยบัญญัติอื่นจากขันธ์ สัตว์ทั้งหลายผู้มีทิฏฐิหนาแน่นนั้น เมื่อพิจารณาเห็นขันธ์ ย่อมเห็นโดยตรงว่าเป็นอัตตา สัตว์เหล่านั้นย่อมเห็นรูปว่าเป็นอัตตา รูปใด รูปนั้นคืออัตตา เราใด เรานั้นคือรูป เขาเห็นความพินาศแห่งรูป นี้เรียกว่าอุจเฉทวาที สักกายทิฏฐิที่ตกไปในอารมณ์ครั้งแรกในขันธ์ ๕ เหล่านี้ ย่อมเข้าถึงอุจเฉททิฏฐิ ๕ ประการว่า "ชีพนั้นคือสรีระนั้น" ในขันธ์แต่ละอย่าง ย่อมเข้าถึงสัสสตทิฏฐิด้วยบท ๓ บทในส่วนหลังว่า "ชีพอื่น สรีระอื่น" บรรดาผู้ที่ออกบวชนอกพระศาสนานี้ ผู้มีตัณหาจริต ย่อมอยู่ด้วยการประกอบตนในกามสุขัลลิกานุโยค ด้วยผลไหลออก (วิบาก) นั้น ผู้มีทิฏฐิจริต ย่อมอยู่ด้วยการประกอบตนในอัตตกิลมถานุโยค ด้วยความสุขที่เกิดจากทิฏฐินั้นเท่านั้น ความเพียรภายนอกพระศาสนาจึงมีเพียงเท่านี้

တတ္ထ ဒိဋ္ဌိစရိတာ သတ္တာ ယေ အရိယဓမ္မဝိနယံ ဩတရန္တိ, တေ ဓမ္မာနုသာရိနော ဟောန္တိ. ယေ တဏှာစရိတာ သတ္တာ အရိယံ ဓမ္မဝိနယံ ဩတရန္တိ, တေ သဒ္ဓါနုသာရိနော ဟောန္တိ.

ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น สัตว์ทั้งหลายผู้มีทิฏฐิจริต ผู้หยั่งลงสู่พระธรรมวินัยของพระอริยะ สัตว์เหล่านั้นย่อมเป็นธัมมานุสารี สัตว์ทั้งหลายผู้มีตัณหาจริต ผู้หยั่งลงสู่พระธรรมวินัยของพระอริยะ สัตว์เหล่านั้นย่อมเป็นสัทธานุสารี

တတ္ထ ယေ ဒိဋ္ဌိစရိတာ သတ္တာ, တေ ကာမေသု ဒေါသဒိဋ္ဌီ, န စ ယေ ကာမေသု အနုသယာ သမူဟတာ, တေ အတ္တကိလမထာနုယောဂမနုယုတ္တာ ဝိဟရန္တိ. တေသံ သတ္ထာ ဓမ္မံ ဒေသေတိ. အညော ဝါ သာဝကော ကာမေဟိ နတ္ထိ အတ္ထောတိ တေ စ ပုဗ္ဗေယေဝ ကာမေဟိ အနတ္ထိကာ ဣတိ ကာမေ အပ္ပကသိရေန ပဋိနိဿဇ္ဇန္တိ. တေ စေတသိကေန ဒုက္ခေန အနဇ္ဈောသိတာ. တေန ဝုစ္စတိ ‘‘သုခါ ပဋိပဒါ’’တိ. ယေ ပန တဏှာစရိတာ သတ္တာ, တေ ကာမေသု အဇ္ဈောသိတာ, တေသံ သတ္ထာ ဝါ ဓမ္မံ ဒေသေတိ. အညတရော ဝါ ဘိက္ခု ကာမေဟိ နတ္ထိ အတ္ထောတိ, တေ ပိယရူပံ ဒုက္ခေန ပဋိနိဿဇ္ဇန္တိ. တေန ဝုစ္စတိ ‘‘ဒုက္ခာ ပဋိပဒါ’’တိ. ဣတိ ဣမေ သဗ္ဗသတ္တာ ဒွီသု ပဋိပဒါသု သမောသရဏံ ဂစ္ဆန္တိ ဒုက္ခာယဉ္စ သုခါယဉ္စ.

ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น สัตว์ทั้งหลายผู้มีทิฏฐิจริต สัตว์เหล่านั้นย่อมเห็นโทษในกามทั้งหลาย แต่กามนุสัยยังไม่ถูกถอนขึ้น สัตว์เหล่านั้นย่อมอยู่ด้วยการประกอบตนในอัตตกิลมถานุโยค พระศาสดาทรงแสดงธรรมแก่สัตว์เหล่านั้น หรือสาวกอื่นก็แสดงว่า "ประโยชน์ในกามทั้งหลายไม่มี" และสัตว์เหล่านั้นก็เป็นผู้ไม่มีความต้องการในกามทั้งหลายมาแต่ก่อนแล้ว จึงสละคืนกามทั้งหลายได้โดยไม่ยาก สัตว์เหล่านั้นไม่สยบด้วยทุกข์ทางใจ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "สุขาปฏิปทา" ส่วนสัตว์ทั้งหลายผู้มีตัณหาจริต สัตว์เหล่านั้นย่อมสยบในกามทั้งหลาย พระศาสดาหรือภิกษุรูปใดรูปหนึ่งก็แสดงธรรมแก่สัตว์เหล่านั้นว่า "ประโยชน์ในกามทั้งหลายไม่มี" สัตว์เหล่านั้นย่อมสละคืนรูปอันเป็นที่รักได้ด้วยความยากลำบาก เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "ทุกขาปฏิปทา" สัตว์ทั้งปวงเหล่านี้ย่อมเข้าถึงปฏิปทา ๒ อย่าง คือ ทุกขาปฏิปทาและสุขาปฏิปทา

တတ္ထ ယေ ဒိဋ္ဌိစရိတာ သတ္တာ, တေ ဒွိဓာ မုဒိန္ဒြိယာ စ တိက္ခိန္ဒြိယာ စ. တတ္ထ ယေ ဒိဋ္ဌိစရိတာ သတ္တာ တိက္ခိန္ဒြိယာ သုခေန ပဋိနိဿဇ္ဇန္တိ, ခိပ္ပဉ္စ အဘိသမေန္တိ, တေန ဝုစ္စတိ ‘‘ခိပ္ပာဘိညာ သုခါ ပဋိပဒါ’’တိ. တတ္ထ ယေ ဒိဋ္ဌိစရိတာ သတ္တာ မုဒိန္ဒြိယာ ပဌမံ တိက္ခိန္ဒြိယံ ဥပါဒါယ ဒန္ဓတရံ အဘိသမေန္တိ, တေ သုခေန ပဋိနိဿဇ္ဇန္တိ, ဒန္ဓဉ္စ အဘိသမေန္တိ. တေန ဝုစ္စတိ ‘‘သုခါ ပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာ’’တိ. တတ္ထ တဏှာစရိတာ သတ္တာ ဒွိဓာ တိက္ခိန္ဒြိယာ စ မုဒိန္ဒြိယာ စ. တတ္ထ ယေ တဏှာစရိတာ သတ္တာ တိက္ခိန္ဒြိယာ ဒုက္ခေန ပဋိနိဿဇ္ဇန္တိ, ခိပ္ပဉ္စ အဘိသမေန္တိ. တေန ဝုစ္စတိ ‘‘ဒုက္ခာ ပဋိပဒါ ခိပ္ပာဘိညာ’’တိ. တတ္ထ ယေ တဏှာစရိတာ သတ္တာ မုဒိန္ဒြိယာ ပဌမံ တိက္ခိန္ဒြိယံ ဥပါဒါယ ဒန္ဓတရံ အဘိသမေန္တိ, တေ ဒုက္ခေန ပဋိနိဿဇ္ဇန္တိ, ဒန္ဓဉ္စ အဘိသမေန္တိ. တေန ဝုစ္စတိ ‘‘ဒုက္ခာ ပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာ’’တိ. ဣမာ စတဿော ပဋိပဒါယော အပဉ္စမာ အဆဋ္ဌာ. ယေ ဟိ ကေစိ နိဗ္ဗုတာ နိဗ္ဗာယိဿန္တိ [Pg.330] ဝါ ဣမာဟိ စတူဟိ ပဋိပဒါဟိ အနညာဟိ အယံ ပဋိပဒါစတုက္ကေန ကိလေသေ နိဒ္ဒိသတိ. ယာ စတုက္ကမဂ္ဂေန အရိယဓမ္မေသု နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗာ, အယံ ဝုစ္စတိ သီဟဝိက္ကီဠိတော နာမ နယော.

ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น สัตว์ทั้งหลายผู้มีทิฏฐิจริต มี ๒ ประเภท คือ ผู้มีอินทรีย์อ่อนและผู้มีอินทรีย์แก่กล้า ในบรรดาคนสองพวกนั้น สัตว์ทั้งหลายผู้มีทิฏฐิจริต ผู้มีอินทรีย์แก่กล้า ย่อมสละคืนได้โดยง่าย และย่อมตรัสรู้ได้โดยเร็ว เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "สุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา" ในบรรดาคนสองพวกนั้น สัตว์ทั้งหลายผู้มีทิฏฐิจริต ผู้มีอินทรีย์อ่อน เมื่อเทียบกับผู้มีอินทรีย์แก่กล้าในตอนแรก ย่อมตรัสรู้ได้ช้ากว่า สัตว์เหล่านั้นย่อมสละคืนได้โดยง่าย และย่อมตรัสรู้ได้ช้า เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "สุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา" ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น สัตว์ทั้งหลายผู้มีตัณหาจริต มี ๒ ประเภท คือ ผู้มีอินทรีย์แก่กล้าและผู้มีอินทรีย์อ่อน ในบรรดาคนสองพวกนั้น สัตว์ทั้งหลายผู้มีตัณหาจริต ผู้มีอินทรีย์แก่กล้า ย่อมสละคืนได้ด้วยความยากลำบาก และย่อมตรัสรู้ได้โดยเร็ว เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "ทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา" ในบรรดาคนสองพวกนั้น สัตว์ทั้งหลายผู้มีตัณหาจริต ผู้มีอินทรีย์อ่อน เมื่อเทียบกับผู้มีอินทรีย์แก่กล้าในตอนแรก ย่อมตรัสรู้ได้ช้ากว่า สัตว์เหล่านั้นย่อมสละคืนได้ด้วยความยากลำบาก และย่อมตรัสรู้ได้ช้า เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา" ปฏิปทา ๔ อย่างเหล่านี้ ไม่มีปฏิปทาที่ ๕ ไม่มีปฏิปทาที่ ๖ ผู้ใดผู้หนึ่งที่ดับกิเลสแล้ว หรือจักดับกิเลส ย่อมดับได้ด้วยปฏิปทา ๔ อย่างเหล่านี้เท่านั้น ไม่ใช่ด้วยปฏิปทาอื่น นี้แสดงกิเลสด้วยหมวด ๔ แห่งปฏิปทา ซึ่งพึงแสดงในอริยธรรมด้วยมรรค ๔ นี้เรียกว่า "สีหวิกกีฬิตนัย"

၁၁၉. တတြိမေ စတ္တာရော အာဟာရာ. စတ္တာရော ဝိပလ္လာသာ ဥပါဒါနာ ယောဂါ ဂန္ထာ အာသဝါ ဩဃာ သလ္လာ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယော အဂတိဂမနာတိ, ဧဝံ ဣမာနိ သဗ္ဗာနိ ဒသ ပဒါနိ. အယံ သုတ္တဿ သံသန္ဒနာ.

๑๑๙. ในคำนั้น อาหาร ๔ อย่างเหล่านี้ วิปลาส อุปาทาน โยคะ คันถะ อาสวะ โอฆะ สัลละ วิญญาณฐิติ และอคติ รวมเป็นบท ๑๐ เหล่านี้ทั้งหมด นี้คือการเทียบเคียงพระสูตร

စတ္တာရော အာဟာရာ. တတ္ထ ယော စ ကဗဠီကာရော အာဟာရော ယော စ ဖဿော အာဟာရော, ဣမေ တဏှာစရိတေန ပဟာတဗ္ဗာ. တတ္ထ ယော စ မနောသဉ္စေတနာဟာရော ယော စ ဝိညာဏာဟာရော, ဣမေ ဒိဋ္ဌိစရိတေန ပဟာတဗ္ဗာ.

อาหารมี ๔ อย่าง ในบรรดาอาหารเหล่านั้น กวฬิงการาหารใด และผัสสาหารใด อาหาร ๒ อย่างนี้ อันผู้มีตัณหาจริตพึงละ ในบรรดาอาหารเหล่านั้น มโนสัญเจตนาหารใด และวิญญาณาหารใด อาหาร ๒ อย่างนี้ อันผู้มีทิฏฐิจริตพึงละ

ပဌမော အာဟာရော ပဌမော ဝိပလ္လာသော, ဒုတိယော အာဟာရော ဒုတိယော ဝိပလ္လာသော, တတိယော အာဟာရော တတိယော ဝိပလ္လာသော, စတုတ္ထော အာဟာရော စတုတ္ထော ဝိပလ္လာသော. ဣမေ စတ္တာရော ဝိပလ္လာသာ အပဉ္စမာ အဆဋ္ဌာ. ဣဒဉ္စ ပမာဏာ စတ္တာရော အာဟာရာ.

อาหารที่ ๑ คือวิปลาสที่ ๑ อาหารที่ ๒ คือวิปลาสที่ ๒ อาหารที่ ๓ คือวิปลาสที่ ๓ อาหารที่ ๔ คือวิปลาสที่ ๔ วิปลาส ๔ อย่างเหล่านี้ ไม่มีวิปลาสที่ ๕ ไม่มีวิปลาสที่ ๖ อาหาร ๔ อย่างมีประมาณเท่านี้

တတ္ထ ပဌမေ ဝိပလ္လာသေ ဌိတော ကာမေ ဥပါဒိယတိ, ဣဒံ ကာမုပါဒါနံ. ဒုတိယေ ဝိပလ္လာသေ ဌိတော အနာဂတံ ဘဝံ ဥပါဒိယတိ, ဣဒံ သီလဗ္ဗတုပါဒါနံ. တတိယေ ဝိပလ္လာသေ ဌိတော ဝိပရီတော ဒိဋ္ဌိံ ဥပါဒိယတိ, ဣဒံ ဒိဋ္ဌုပါဒါနံ. စတုတ္ထေ ဝိပလ္လာသေ ဌိတော ခန္ဓေ အတ္တတော ဥပါဒိယတိ, ဣဒံ အတ္တဝါဒုပါဒါနံ.

ในบรรดาวิปลาสเหล่านั้น ผู้ตั้งอยู่ในวิปลาสที่ ๑ ย่อมยึดมั่นในกามทั้งหลาย นี้คือกามุปาทาน ผู้ตั้งอยู่ในวิปลาสที่ ๒ ย่อมยึดมั่นในภพที่จะมาถึง นี้คือสีลัพพัตตุปาทาน ผู้ตั้งอยู่ในวิปลาสที่ ๓ ย่อมยึดมั่นในมิจฉาทิฏฐิโดยวิปลาส นี้คือทิฏฐุปาทาน ผู้ตั้งอยู่ในวิปลาสที่ ๔ ย่อมยึดมั่นในขันธ์ว่าเป็นอัตตา นี้คืออัตตวาทุปาทาน

တတ္ထ ကာမုပါဒါနေ ဌိတော ကာမေ အဘိဇ္ဈာယတိ ဂန္ထတိ, အယံ အဘိဇ္ဈာကာယဂန္ထော. သီလဗ္ဗတုပါဒါနေ ဌိတော ဗျာပါဒံ ဂန္ထတိ, အယံ ဗျာပါဒကာယဂန္ထော. ဒိဋ္ဌုပါဒါနေ ဌိတော ပရာမာသံ ဂန္ထတိ, အယံ ပရာမာသကာယဂန္ထော. အတ္တဝါဒုပါဒါနေ ဌိတော ပပဉ္စန္တော ဂန္ထတိ, အယံ ဣဒံသစ္စာဘိနိဝေသော ကာယဂန္ထော.

ในบรรดาอุปาทาน ๔ อย่างนั้น ผู้ตั้งอยู่ในกามุปาทาน ย่อมเพ่งเล็งในกามทั้งหลายและผูกพันไว้ นี้คืออภิชฌากายคันถะ ผู้ตั้งอยู่ในสีลัพพัตตุปาทาน ย่อมผูกพันพยาบาทไว้ นี้คือพยาปาทกายคันถะ ผู้ตั้งอยู่ในทิฏฐุปาทาน ย่อมผูกพันการลูบคลำผิดไว้ นี้คือปรามาสกายคันถะ ผู้ตั้งอยู่ในอัตตวาทุปาทาน ย่อมผูกพันตนที่ยังขยายภพไว้ นี้คืออิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ

တဿ ဂန္ထိတာ ကိလေသာ အာသဝန္တိ. ကိဉ္စိ ပန ဝုစ္စတိ ဝိပ္ပဋိသာရော. ယေ ဝိပ္ပဋိသာရာ တေ အနုသယာ. တတ္ထ အဘိဇ္ဈာကာယဂန္ထေန ကာမာသဝေါ, ဗျာပါဒကာယဂန္ထေန ဘဝါသဝေါ, ပရာမာသကာယဂန္ထေန ဒိဋ္ဌာသဝေါ, ဣဒံ သစ္စာဘိနိဝေသကာယဂန္ထေန အဝိဇ္ဇာသဝေါ.

กิเลสทั้งหลายย่อมไหลออกเพราะการผูกพันนั้น บางส่วนเรียกว่าความเดือดร้อนใจ ความเดือดร้อนใจใดมีอยู่ ความเดือดร้อนใจเหล่านั้นคืออนุสัย ในบรรดากิเลสเหล่านั้น เพราะอภิชฌากายคันถะ จึงเป็นกามอาสวะ เพราะพยาปาทกายคันถะ จึงเป็นภวาสวะ เพราะปรามาสกายคันถะ จึงเป็นทิฏฐาสวะ เพราะอิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ จึงเป็นอวิชชาสวะ

တေ [Pg.331] စတ္တာရော အာသဝါ ဝေပုလ္လဘာဝံ ဂတာ ဩဃာ ဟောန္တိ, တေန ဝုစ္စန္တိ ‘‘ဩဃာ’’တိ. တတ္ထ ကာမာသဝေါ ကာမောဃော, ဘဝါသဝေါ ဘဝေါဃော, အဝိဇ္ဇာသဝေါ အဝိဇ္ဇောဃော, ဒိဋ္ဌာသဝေါ ဒိဋ္ဌောဃော.

อาสวะ ๔ อย่างเหล่านั้น เมื่อถึงความเป็นผู้แพร่หลาย ย่อมเป็นโอฆะ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "โอฆะ" ในบรรดาอาสวะเป็นต้นเหล่านั้น กามอาสวะ คือ กามโอฆะ ภวาสวะ คือ ภวโอฆะ อวิชชาอาสวะ คือ อวิชชาโอฆะ ทิฏฐาสวะ คือ ทิฏฐิโอฆะ

တေ စတ္တာရော ဩဃာ အာသယမနုပဝိဋ္ဌာ အနုသယသဟဂတာ ဝုစ္စန္တိ. သလ္လာတိ ဟဒယမာဟစ္စ တိဋ္ဌန္တာ. တတ္ထ ကာမောဃော ရာဂသလ္လံ, ဘဝေါဃော ဒေါသသလ္လံ, အဝိဇ္ဇောဃော မောဟသလ္လံ, ဒိဋ္ဌောဃော ဒိဋ္ဌိသလ္လံ.

โอฆะ ๔ อย่างเหล่านั้น เมื่อเข้าถึงอาสยะ ย่อมเรียกว่าเป็นไปพร้อมกับอนุสัย สัลละทั้งหลาย คือสิ่งที่ตั้งอยู่โดยกระทบหัวใจ ในข้อนั้น กามโอฆะ คือ ราคะสัลละ ภวโอฆะ คือ โทสะสัลละ อวิชชาโอฆะ คือ โมหสัลละ ทิฏฐิโอฆะ คือ ทิฏฐิสัลละ

ဣမေဟိ စတူဟိ သလ္လေဟိ ပရိယာဒိန္နံ ဝိညာဏံ စတူသု ဓမ္မေသု တိဋ္ဌတိ ရူပေ ဝေဒနာယ သညာယ သင်္ခါရေသု. ဣမာ စတဿော ဝိညာဏဋ္ဌိတိယော. တတ္ထ ရာဂသလ္လေန နန္ဒူပသေစနံ ရူပူပဂံ ဝိညာဏံ တိဋ္ဌတိ. ဒေါသသလ္လေန ဝေဒနူပဂံ မောဟသလ္လေန သညူပဂံ ဒိဋ္ဌိသလ္လေန နန္ဒူပသေစနံ သင်္ခါရူပဂံ ဝိညာဏံ တိဋ္ဌတိ.

วิญญาณที่ถูกครอบงำด้วยสัลละ ๔ อย่างเหล่านี้ ย่อมตั้งอยู่ในธรรม ๔ อย่าง คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณฐิติ ๔ อย่างเหล่านี้ ในบรรดาสัลละเหล่านั้น วิญญาณที่อาศัยรูป ซึ่งถูกหล่อเลี้ยงด้วยความเพลิน ย่อมตั้งอยู่ด้วยราคะสัลละ ด้วยโทสะสัลละ ย่อมอาศัยเวทนา ด้วยโมหสัลละ ย่อมอาศัยสัญญา วิญญาณที่อาศัยสังขาร ซึ่งถูกหล่อเลี้ยงด้วยความเพลิน ย่อมตั้งอยู่ด้วยทิฏฐิสัลละ

စတူဟိ ဝိညာဏဋ္ဌိတီဟိ စတုဗ္ဗိဓံ အဂတိံ ဂစ္ဆန္တိ ဆန္ဒာ ဒေါသာ ဘယာ မောဟာ. ရာဂေန ဆန္ဒာ အဂတိံ ဂစ္ဆတိ, ဒေါသေန ဒေါသာ အဂတိံ ဂစ္ဆတိ, မောဟေန မောဟာ အဂတိံ ဂစ္ဆတိ, ဒိဋ္ဌိယာ ဘယာ အဂတိံ ဂစ္ဆတိ. ဣတိ ဣဒဉ္စ ကမ္မံ ဣမေ စ ကိလေသာ. အယံ သံသာရဿ ဟေတု.

ด้วยวิญญาณฐิติ ๔ อย่าง ย่อมเข้าถึงอคติ ๔ อย่าง คือ ฉันทาคติ โทสาคติ ภยาคติ โมหาคติ ด้วยราคะ ย่อมเข้าถึงฉันทาคติ ด้วยโทสะ ย่อมเข้าถึงโทสาคติ ด้วยโมหะ ย่อมเข้าถึงโมหาคติ ด้วยทิฏฐิ ย่อมเข้าถึงภยาคติ กรรมนี้และกิเลสเหล่านี้มีอยู่ กรรมและกิเลสเหล่านี้เป็นเหตุแห่งสังสารวัฏ

၁၂၀. တတ္ထိမာ စတဿော ဒိသာ ကဗဠီကာရာဟာရော ‘‘အသုဘေ သုဘ’’န္တိ ဝိပလ္လာသော ကာမုပါဒါနံ ကာမယောဂေါ အဘိဇ္ဈာကာယဂန္ထော ကာမာသဝေါ ကာမောဃော ရာဂသလ္လံ ရူပူပဂါ ဝိညာဏဋ္ဌိတိ ဆန္ဒာ အဂတိဂမနံ. အယံ ပဌမာ ဒိသာ.

๑๒๐. ในที่นั้น ทิศทั้งสี่เหล่านี้คือ กวฬิงการาหาร, ความวิปลาสว่า “งาม” ในสิ่งไม่งาม, กามุปาทาน, กามโยคะ, อภิชฌากายคันถะ, กามาสวะ, กาโมฆะ, สัลละคือราคะ, วิญญาณฐิติที่เข้าถึงรูป, การไปในที่ไม่ควรไปเพราะความพอใจ. นี้คือทิศที่หนึ่ง.

ဖဿော အာဟာရော ‘‘ဒုက္ခေ သုခ’’န္တိ ဝိပလ္လာသော သီလဗ္ဗတုပါဒါနံ ဘဝယောဂေါဗျာပါဒေါ ကာယဂန္ထော ဘဝါသဝေါ ဘဝေါဃော ဒေါသသလ္လံ ဝေဒနူပဂါ ဝိညာဏဋ္ဌိတိ ဒေါသာ အဂတိဂမနံ, အယံ ဒုတိယာ ဒိသာ.

ผัสสาหาร, ความวิปลาสว่า “สุข” ในทุกข์, สีลัพพตุปาทาน, ภวโยคะ, พยาปาทกายคันถะ, ภวาสวะ, ภโวฆะ, สัลละคือโทสะ, วิญญาณฐิติที่เข้าถึงเวทนา, การไปในที่ไม่ควรไปเพราะความโกรธ. นี้คือทิศที่สอง.

မနောသဉ္စေတနာဟာရော ‘‘အနတ္တနိ အတ္တာ’’တိ ဝိပလ္လာသော ဒိဋ္ဌုပါဒါနံ ဒိဋ္ဌိယောဂေါ ပရာမာသကာယဂန္ထော ဒိဋ္ဌာသဝေါ ဒိဋ္ဌောဃော ဒိဋ္ဌိသလ္လံ သညူပဂါ ဝိညာဏဋ္ဌိတိ ဘယာ အဂတိဂမနံ. အယံ တတိယာ ဒိသာ.

มโนสัญเจตนาหาร, ความวิปลาสว่า “ตน” ในสิ่งที่ไม่ใช่ตน, ทิฏฐุปาทาน, ทิฏฐิโยคะ, ปรามาสกายคันถะ, ทิฏฐาสวะ, ทิฏโฐฆะ, สัลละคือทิฏฐิ, วิญญาณฐิติที่เข้าถึงสัญญา, การไปในที่ไม่ควรไปเพราะความกลัว. นี้คือทิศที่สาม.

ဝိညာဏာဟာရော ‘‘အနိစ္စေ နိစ္စ’’န္တိ ဝိပလ္လာသော အတ္တဝါဒုပါဒါနံ အဝိဇ္ဇာယောဂေါ ဣဒံသစ္စာဘိနိဝေသော ကာယဂန္ထော အဝိဇ္ဇာသဝေါ အဝိဇ္ဇောဃော မောဟသလ္လံ သင်္ခါရူပဂါ ဝိညာဏဋ္ဌိတိ မောဟာ အဂတိဂမနံ, အယံ [Pg.332] စတုတ္ထီ ဒိသာ. ဣတိ ဣမေသံ ဒသန္နံ သုတ္တာနံ ပဌမေန ပဒေန ပဌမာယ ဒိသာယ အာလောကနံ. အယံ ဝုစ္စတိ ဒိသာလောကနာ.

วิญญาณาหาร, ความวิปลาสว่า “เที่ยง” ในสิ่งไม่เที่ยง, อัตตวาทุปาทาน, อวิชชาโยคะ, อิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ, อวิชชาสวะ, อวิชโชฆะ, สัลละคือโมหะ, วิญญาณฐิติที่เข้าถึงสังขาร, การไปในที่ไม่ควรไปเพราะความหลง. นี้คือทิศที่สี่. ด้วยประการฉะนี้ การพิจารณาในทิศที่หนึ่งด้วยบทแรกของสูตรสิบเหล่านี้. การพิจารณานี้เรียกว่า ทิสาโลกนา.

စတူဟိ ဝိပလ္လာသေဟိ အကုသလပက္ခေ ဒိသာဝိလောကနာ ကိလေသံ သံယောဇေတွာ အယံ အကုသလပက္ခေ ဒိသာဝိလောကနာယ ဘူမိ ပဉ္စန္နံ ဒသန္နံ သုတ္တာနံ ယာနိ ပဌမာနိ ပဒါနိ ဣမေသံ ဓမ္မာနံ ကော အတ္ထော? ဧကော အတ္ထော, ဗျဉ္ဇနမေဝ နာနံ. ဧဝံ ဒုတိယာ ဧဝံ တတိယာ ဧဝံ စတုတ္ထီ. အယံ ပဌမာ သံသန္ဒနာ.

การพิจารณาทิศธรรมในฝ่ายอกุศลโดยประกอบกิเลสด้วยวิปลาสสี่. นี้คือภูมิแห่งการพิจารณาทิศธรรมในฝ่ายอกุศล. บทแรกทั้งหลายที่มีอยู่ในบรรดาสูตรสิบห้าเหล่านี้ อรรถของธรรมเหล่านี้คืออะไร? อรรถมีหนึ่ง พยัญชนะเท่านั้นที่ต่างกัน. อรรถที่สองก็เช่นนี้ อรรถที่สามก็เช่นนี้ อรรถที่สี่ก็เช่นนี้. นี้คือการเทียบเคียงที่หนึ่ง.

ဣမိနာ ပေယျာလေန သဗ္ဗေ ကိလေသာ စတူသု ပဒေသု ပက္ခိပိတဗ္ဗာ. တတော ကုသလပက္ခေ စတဿော ပဋိပဒါ စတ္တာရိ ဈာနာနိ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ စတ္တာရော ဝိဟာရာ ဒိဗ္ဗော ဗြဟ္မာ အရိယော အာနေဉ္ဇော စတ္တာရော သမ္မပ္ပဓာနာ စတ္တာရော အစ္ဆရိယာ အဗ္ဘုတဓမ္မာ စတ္တာရော အဓိဋ္ဌာနာ စတ္တာရော သမာဓယော ဆန္ဒသမာဓိ ဝီရိယသမာဓိ စိတ္တသမာဓိ ဝီမံသာသမာဓိ. စတ္တာရော ဓမ္မာ သုခဘာဂိယာ နာညတြ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ နာညတြ တပသာ နာညတိန္ဒြိယသံဝရာ နာညတြ သဗ္ဗနိဿဂ္ဂါ စတ္တာရိ အပ္ပမာဏာနိ.

ด้วยเปยยาลนี้ กิเลสทั้งปวงพึงบรรจุลงในบทสี่. หลังจากนั้น ในฝ่ายกุศล ปฏิปทาสี่, ฌานสี่, สติปัฏฐานสี่, วิหาร ๔ คือ ทิพยวิหาร พรหมวิหาร อริยวิหาร และอาเนญชวิหาร, สัมมัปปธานสี่, อัจฉริยอัพภูตธรรมสี่, อธิษฐานสี่, สมาธิสี่ คือ ฉันทสมาธิ, วิริยสมาธิ, จิตตสมาธิ, วิมังศาสมาธิ. ธรรมที่เป็นส่วนแห่งสุขมีสี่ประการ: เว้นโพชฌงค์เสีย ความสุขย่อมไม่มี, เว้นตบะเสีย ความสุขย่อมไม่มี, เว้นอินทรียสังวรเสีย ความสุขย่อมไม่มี, เว้นสัพพนิสสัคคะเสีย ความสุขย่อมไม่มี. อัปปมัญญาสี่.

တတ္ထ ဒုက္ခာ ပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာ ဘာဝိယမာနာ ဗဟုလီကရိယမာနာ ပဌမံ ဈာနံ ပရိပူရေတိ, ပဌမံ ဈာနံ ပရိပုဏ္ဏံ ပဌမံ သတိပဋ္ဌာနံ ပရိပူရေတိ, ပဌမံ သတိပဋ္ဌာနံ ပရိပုဏ္ဏံ ပဌမံ ဝိဟာရံ ပရိပူရေတိ, ပဌမော ဝိဟာရော ပရိပုဏ္ဏော ပဌမံ သမ္မပ္ပဓာနံ ပရိပူရေတိ, ပဌမံ သမ္မပ္ပဓာနံ ပရိပုဏ္ဏံ ပဌမံ အစ္ဆရိယံ အဗ္ဘုတဓမ္မံ ပရိပူရေတိ, ပဌမော အစ္ဆရိယော အဗ္ဘုတော ဓမ္မော ပရိပုဏ္ဏော ပဌမံ အဓိဋ္ဌာနံ ပရိပူရေတိ, ပဌမံ အဓိဋ္ဌာနံ ပရိပုဏ္ဏံ ဆန္ဒသမာဓိံ ပရိပူရေတိ, ဆန္ဒသမာဓိ ပရိပုဏ္ဏော ဣန္ဒြိယသံဝရံ ပရိပူရေတိ, ဣန္ဒြိယသံဝရော ပရိပုဏ္ဏော ပဌမံ မေတ္တာအပ္ပမာဏံ ပရိပူရေတိ. ဧဝံ ယာဝ သဗ္ဗနိဿဂ္ဂေါ စတုတ္ထံ အပ္ပမာဏံ ပရိပူရေတိ.

ในบรรดาสี่นั้น ปฏิปทาที่ลำบากและรู้ช้า เมื่อเจริญอยู่ กระทำให้มากอยู่ ย่อมยังปฐมฌานให้บริบูรณ์. เมื่อปฐมฌานบริบูรณ์แล้ว ย่อมยังสติปัฏฐานที่หนึ่งให้บริบูรณ์. เมื่อสติปัฏฐานที่หนึ่งบริบูรณ์แล้ว ย่อมยังวิหารที่หนึ่งให้บริบูรณ์. เมื่อวิหารที่หนึ่งบริบูรณ์แล้ว ย่อมยังสัมมัปปธานที่หนึ่งให้บริบูรณ์. เมื่อสัมมัปปธานที่หนึ่งบริบูรณ์แล้ว ย่อมยังอัจฉริยอัพภูตธรรมที่หนึ่งให้บริบูรณ์. เมื่ออัจฉริยอัพภูตธรรมที่หนึ่งบริบูรณ์แล้ว ย่อมยังอธิษฐานที่หนึ่งให้บริบูรณ์. เมื่ออธิษฐานที่หนึ่งบริบูรณ์แล้ว ย่อมยังฉันทสมาธิให้บริบูรณ์. เมื่อฉันทสมาธิบริบูรณ์แล้ว ย่อมยังอินทรียสังวรให้บริบูรณ์. เมื่ออินทรียสังวรบริบูรณ์แล้ว ย่อมยังเมตตาอัปปมัญญาที่หนึ่งให้บริบูรณ์. อย่างนี้จนถึงสัพพนิสสัคคะ ย่อมยังอัปปมัญญาที่สี่ให้บริบูรณ์.

တတ္ထ ပဌမာ စ ပဋိပဒါ ပဌမဉ္စ ဈာနံ ပဌမဉ္စ သတိပဋ္ဌာနံ ပဌမော စ ဝိဟာရော ပဌမဉ္စ သမ္မပ္ပဓာနံ ပဌမော စ အစ္ဆရိယော အဗ္ဘုတော ဓမ္မော သစ္စာဓိဋ္ဌာနဉ္စ ဆန္ဒသမာဓိ စ ဣန္ဒြိယသံဝရော စ မေတ္တာ စ အပ္ပမာဏံ. အယံ ပဌမာ ဒိသာ.

ในบรรดาสี่นั้น ปฏิปทาที่หนึ่ง ปฐมฌาน สติปัฏฐานที่หนึ่ง วิหารที่หนึ่ง สัมมัปปธานที่หนึ่ง อัจฉริยอัพภูตธรรมที่หนึ่ง สัจจาธิษฐาน ฉันทสมาธิ อินทรียสังวร และเมตตาอัปปมัญญา มีอยู่. นี้คือทิศที่หนึ่ง.

ဒုက္ခာ စ ပဋိပဒါ ခိပ္ပာဘိညာ ဒုတိယံ ဈာနံ ဒုတိယဉ္စ သတိပဋ္ဌာနံ ဒုတိယော စ ဝိဟာရော ဒုတိယဉ္စ သမ္မပ္ပဓာနံ ဒုတိယော စ အစ္ဆရိယော အဗ္ဘုတော [Pg.333] ဓမ္မော စာဂါဓိဋ္ဌာနံ စိတ္တသမာဓိ စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါ ကရုဏာ စ အပ္ပမာဏံ, အယံ ဒုတိယာ ဒိသာ.

ปฏิปทาที่ลำบากและรู้เร็ว ทุติยฌาน สติปัฏฐานที่สอง วิหารที่สอง สัมมัปปธานที่สอง อัจฉริยอัพภูตธรรมที่สอง จาคาธิษฐาน จิตตสมาธิ อิทธิบาทสี่ และกรุณาอัปปมัญญา มีอยู่. นี้คือทิศที่สอง.

သုခါ စ ပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာ တတိယဉ္စ ဈာနံ တတိယဉ္စ သတိပဋ္ဌာနံ တတိယော စ ဝိဟာရော တတိယဉ္စ သမ္မပ္ပဓာနံ တတိယော စ အစ္ဆရိယော အဗ္ဘုတော ဓမ္မော ပညာဓိဋ္ဌာနဉ္စ ဝီရိယသမာဓိ စ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ စ မုဒိတာ စ အပ္ပမာဏံ. အယံ တတိယာ ဒိသာ.

ปฏิปทาที่สบายและรู้ช้า ตติยฌาน สติปัฏฐานที่สาม วิหารที่สาม สัมมัปปธานที่สาม อัจฉริยอัพภูตธรรมที่สาม ปัญญาธิษฐาน วิริยสมาธิ โพชฌงค์ และมุทิตาอัปปมัญญา มีอยู่. นี้คือทิศที่สาม.

သုခါ စ ပဋိပဒါ ခိပ္ပာဘိညာ စတုတ္ထံ ဈာနံ စတုတ္ထဉ္စ သတိပဋ္ဌာနံ စတုတ္ထော စ ဝိဟာရော စတုတ္ထဉ္စ သမ္မပ္ပဓာနံ စတုတ္ထော စ အစ္ဆရိယော အဗ္ဘုတော ဓမ္မော ဥပသမာဓိဋ္ဌာနဉ္စ ဝီမံသာသမာဓိ စ သဗ္ဗနိဿဂ္ဂေါ စ ဥပေက္ခာ အပ္ပမာဏဉ္စ. အယံ စတုတ္ထီ ဒိသာ. ဣမာသံ စတဿန္နံ ဒိသာနံ အာလောကနာ. အယံ ဝုစ္စတိ ဒိသာလောကနော နာမ နယော.

ปฏิปทาที่สบายและรู้เร็ว จตุตถฌาน สติปัฏฐานที่สี่ วิหารที่สี่ สัมมัปปธานที่สี่ อัจฉริยอัพภูตธรรมที่สี่ อุปสมาธิษฐาน วิมังคาสมาธิ สัพพนิสสัคคะ และอุเบกขาอัปปมัญญา มีอยู่. นี้คือทิศที่สี่. การพิจารณาในบรรดาทิศสี่เหล่านี้มีอยู่. การพิจารณานี้เรียกว่า ทิสาโลกนวิธี.

တတ္ထာယံ ယောဇနာ. စတ္တာရော စ အာဟာရာ စတဿော စ ပဋိပဒါ, စတ္တာရော စ ဝိပလ္လာသာ စတ္တာရော စ သတိပဋ္ဌာနာ, စတ္တာရိ စ ဥပါဒါနာနိ စတ္တာရိ စ ဈာနာနိ စတ္တာရော စ ယောဂါ ဝိဟာရာ စ, ဂန္ထာ စ သမ္မပ္ပဓာနာ စ, အာသဝါ စ အစ္ဆရိယာ အဗ္ဘုတဓမ္မာ စ, ဩဃာ စ အဓိဋ္ဌာနာနိ စ, သလ္လာ စ သမာဓယော, ဝိညာဏဋ္ဌိတိယော စတ္တာရော စ သုခဘာဂိယာ ဓမ္မာ, စတ္တာရိ စ အဂတိဂမနာနိ စတ္တာရိ စ အပ္ပမာဏာနိ ဣတိ ကုသလာကုသလာနံ ပဋိပက္ခဝသေန ယောဇနာ, အယံ ဝုစ္စတိ ဒိသာလောကနော နယော.

ในวิธีนั้น นี้คือการประกอบ: อาหาร ๔ ปฏิปทา ๔ วิปลาส ๔ สติปัฏฐาน ๔ อุปาทาน ๔ ฌาน ๔ โยคะ ๔ วิหาร ๔ คันถะ ๔ สัมมัปปธาน ๔ อาสวะ ๔ อัจฉริยอัพภูตธรรม ๔ โอฆะ ๔ อธิษฐาน ๔ สัลละและสมาธิทั้งหลาย วิญญาณฐิติ ๔ ธรรมที่เป็นส่วนแห่งสุข ๔ อคติ ๔ และอัปปมัญญา ๔. นี้คือการประกอบโดยความเป็นปฏิปักษ์ของกุศลและอกุศล. การประกอบนี้เรียกว่า ทิสาโลกนวิธี.

တဿ စတ္တာရိ သာမညဖလာနိ ပရိယောသာနံ, ယော စ ဓမ္မော ကုသလာကုသလနိဒ္ဒေသေ ပဌမော ဒိသာနိဒ္ဒေသော, ဣမဿ သောတာပတ္တိဖလံ ပရိယောသာနံ ဒုတိယံ သကဒါဂါမိဖလံ, တတိယံ အနာဂါမိဖလံ, စတုတ္ထံ အရဟတ္တဖလံ.

สามัญญผล ๔ เป็นที่สุดของวิธีนั้น. ธรรมใดคือการแสดงทิศที่หนึ่งในการแสดงกุศลและอกุศล โสดาปัตติผลเป็นที่สุดของการแสดงทิสาโลกนวิธีนี้. ทิศที่สองมีสกทาคามิผลเป็นที่สุด ทิศที่สามมีอนาคามิผลเป็นที่สุด ทิศที่สี่มีอรหัตตผลเป็นที่สุด.

တတ္ထ ကတမော တိပုက္ခလော နယော? ယေ စ ဒုက္ခာယ ပဋိပဒါယ ဒန္ဓာဘိညာယ ခိပ္ပာဘိညာယ စ နိယျန္တိ ဒွေ ပုဂ္ဂလာ, ယေ စ သုခါယ ပဋိပဒါယ ဒန္ဓာဘိညာယ ခိပ္ပာဘိညာယ စ နိယျန္တိ ဒွေ ပုဂ္ဂလာ.

ในวิธีนั้น ไตรบุคคลวิธีคืออะไร? บุคคล ๒ จำพวกย่อมหลุดพ้นจากวัฏฏะด้วยปฏิปทาที่ลำบาก ทั้งด้วยอภิญญาที่ช้าและด้วยอภิญญาที่เร็ว. และบุคคล ๒ จำพวกย่อมหลุดพ้นจากวัฏฏะด้วยปฏิปทาที่สบาย ทั้งด้วยอภิญญาที่ช้าและด้วยอภิญญาที่เร็ว.

ဣမေသံ စတုန္နံ ပုဂ္ဂလာနံ ယော ပုဂ္ဂလော သုခါယ ပဋိပဒါယ ဒန္ဓာဘိညာယ နိယျာတိ, ယော စ ပုဂ္ဂလော ဒုက္ခာယ ပဋိပဒါယ ခိပ္ပာဘိညာယ နိယျာတိ. ဣမေ ဒွေ ပုဂ္ဂလာ ဘဝန္တိ. တတ္ထ ယော သုခါယ ပဋိပဒါယ ခိပ္ပာဘိညာယ နိယျာတိ[Pg.334], အယံ ဥဂ္ဃဋိတညူ. ယော ပစ္ဆိမော ပုဂ္ဂလော သာဓာရဏော, အယံ ဝိပဉ္စိတညူ. ယော ပုဂ္ဂလော ဒန္ဓာဘိညာယ ဒုက္ခာယ ပဋိပဒါယ နိယျာတိ, အယံ နေယျော. ဣမေ စတ္တာရော ဘဝိတွာ တီဏိ ဟောန္တိ, တတ္ထ ဥဂ္ဃဋိတညုဿ သမထပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဝိပဿနာ, နေယျဿ ဝိပဿနာပုဗ္ဗင်္ဂမော သမထော, ဝိပဉ္စိတညုဿ သမထဝိပဿနာ ယုဂနဒ္ဓါ. ဥဂ္ဃဋိတညုဿ မုဒုကာ ဒေသနာ, နေယျဿ တိက္ခာ ဒေသနာ, ဝိပဉ္စိတညုဿ တိက္ခမုဒုကာ ဒေသနာ.

ในบรรดาบุคคล ๔ จำพวกเหล่านี้ บุคคลใดหลุดพ้นจากวัฏฏะด้วยปฏิปทาที่สบายและอภิญญาที่ช้า และบุคคลใดหลุดพ้นจากวัฏฏะด้วยปฏิปทาที่ลำบากและอภิญญาที่เร็ว. บุคคล ๒ จำพวกนี้ย่อมมี. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลใดหลุดพ้นจากวัฏฏะด้วยปฏิปทาที่สบายและอภิญญาที่เร็ว บุคคลนี้ชื่อว่า อุคฆฏิตัญญู. บุคคลสุดท้ายที่เป็นสาธารณะ บุคคลนี้ชื่อว่า วิปัญจิตัญญู. บุคคลใดหลุดพ้นจากวัฏฏะด้วยอภิญญาที่ช้าและปฏิปทาที่ลำบาก บุคคลนี้ชื่อว่า เนยยะ. บุคคล ๔ จำพวกนี้เมื่อเจริญแล้วย่อมเป็น ๓. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น วิปัสสนาของอุคฆฏิตัญญูมีสมถะเป็นประธาน. สมถะของเนยยะมีวิปัสสนาเป็นประธาน. สมถะและวิปัสสนาของวิปัญจิตัญญูเป็นคู่กัน. อุคฆฏิตัญญูมีการแสดงธรรมที่อ่อนโยน. เนยยะมีการแสดงธรรมที่คมคาย. วิปัญจิตัญญูมีการแสดงธรรมที่คมคายและอ่อนโยน.

ဥဂ္ဃဋိတညုဿ အဓိပညာသိက္ခာ, နေယျဿ အဓိစိတ္တသိက္ခာ, ဝိပဉ္စိတညုဿ အဓိသီလသိက္ခာ. ဣတိ ဣမေသံ ပုဂ္ဂလာနံ စတူဟိ ပဋိပဒါဟိ နိယျာနံ.

อุคฆฏิตัญญูมีการศึกษาในอธิปัญญาสิกขา. เนยยะมีการศึกษาในอธิจิตตสิกขา. วิปัญจิตัญญูมีการศึกษาในอธิสีลสิกขา. ด้วยประการฉะนี้ การหลุดพ้นจากวัฏฏะของบุคคลเหล่านี้ด้วยปฏิปทา ๔ พึงทราบ.

တတ္ထ အယံ သံကိလေသော, တီဏိ အကုသလမူလာနိ တယော ဖဿာ တိဿော ဝေဒနာ တယော ဥပဝိစာရာ တယော သံကိလေသာ တယော ဝိတက္ကာ တယော ပရိဠာဟာ တီဏိ သင်္ခတလက္ခဏာနိ တိဿော ဒုက္ခတာတိ.

ในบรรดาอกุศลปักษ์เหล่านั้น ความเศร้าหมองนี้คือ อกุศลมูล ๓ ผัสสะ ๓ เวทนา ๓ อุปวิจาร ๓ สังกิเลส ๓ วิตก ๓ ปริฬาหะ (ความเร่าร้อน) ๓ สังขตลักษณะ ๓ และทุกขตา ๓.

တီဏိ အကုသလမူလာနီတိ လောဘော အကုသလမူလံ, ဒေါသော အကုသလမူလံ, မောဟော အကုသလမူလံ. တယော ဖဿာတိ သုခဝေဒနီယော ဖဿော, ဒုက္ခဝေဒနီယော ဖဿော, အဒုက္ခမသုခဝေဒနီယော ဖဿော. တိဿော ဝေဒနာတိ သုခါ ဝေဒနာ ဒုက္ခာ ဝေဒနာ အဒုက္ခမသုခါ ဝေဒနာ. တယော ဥပဝိစာရာတိ သောမနဿောပဝိစာရော ဒေါမနဿောပဝိစာရော ဥပေက္ခောပဝိစာရော. တယော သံကိလေသာတိ ရာဂေါ ဒေါသော မောဟော. တယော ဝိတက္ကာတိ ကာမဝိတက္ကော ဗျာပါဒဝိတက္ကော ဝိဟိံသာဝိတက္ကော. တယော ပရိဠာဟာတိ ရာဂဇော ဒေါသဇော မောဟဇော. တီဏိ သင်္ခတလက္ခဏာနီတိ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ ဝယော. တိဿော ဒုက္ခတာတိ ဒုက္ခဒုက္ခတာ ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာ သင်္ခတဒုက္ခတာ.

อกุศลมูล ๓ คือ โลภะอกุศลมูล, โทสะอกุศลมูล, โมหะอกุศลมูล. ผัสสะ ๓ คือ สุขเวทนีย์ผัสสะ, ทุกขเวทนีย์ผัสสะ, อทุกขมสุขเวทนีย์ผัสสะ. เวทนา ๓ คือ สุขเวทนา, ทุกขเวทนา, อทุกขมสุขเวทนา. อุปวิจาร ๓ คือ โสมนัสสูปวิจาร, โทมนัสสูปวิจาร, อุเปกขูปวิจาร. สังกิเลส ๓ คือ ราคะ, โทสะ, โมหะ. วิตก ๓ คือ กามวิตก, พยาบาทวิตก, วิหิงสาวิตก. ปริฬาหะ ๓ คือ ราคชะ, โทสชะ, โมหชะ. สังขตลักษณะ ๓ คือ อุปปาทะ (ความเกิดขึ้น), ฐิติ (ความตั้งอยู่), วยะ (ความเสื่อมไป). ทุกขตา ๓ คือ ทุกขทุกขตา, วิปริณามทุกขตา, สังขตทุกขตา.

တတ္ထ လောဘော အကုသလမူလံ ကုတော သမုဋ္ဌိတံ? တိဝိဓံ အာရမ္မဏံ မနာပိကံ အမနာပိကံ ဥပေက္ခာဌာနိယဉ္စ. တတ္ထ မနာပိကေန အာရမ္မဏေန လောဘော အကုသလမူလံ သမုဋ္ဌဟတိ. ဣတိ မနာပိကာ အာရမ္မဏာ သုခဝေဒနီယော ဖဿော, သုခဝေဒနီယံ ဖဿံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတေ သုခဝေဒနာ, သုခဝေဒနံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတေ သောမနဿူပဝိစာရော, သောမနဿူပဝိစာရံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတေ ရာဂေါ, ရာဂံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတေ ကာမဝိတက္ကော, ကာမဝိတက္ကံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတေ ရာဂဇော ပရိဠာဟော ရာဂဇံ ပရိဠာဟံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတေ ဥပ္ပာဒေါ သင်္ခတလက္ခဏော, ဥပ္ပာဒံ သင်္ခတလက္ခဏံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတေ ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာ.

ในบรรดาอกุศลมูลเหล่านั้น โลภะอกุศลมูลเกิดขึ้นจากอะไร? อารมณ์มี ๓ อย่าง คือ อารมณ์ที่น่าพอใจ, อารมณ์ที่ไม่น่าพอใจ และอารมณ์ที่เป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขา. ในบรรดาอารมณ์ ๓ อย่างนั้น โลภะอกุศลมูลเกิดขึ้นจากอารมณ์ที่น่าพอใจ. ด้วยเหตุนี้ ผัสสะที่ให้สุขเวทนาจึงเกิดขึ้นจากอารมณ์ที่น่าพอใจ. สุขเวทนาเกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะที่ให้สุขเวทนา. โสมนัสสูปวิจารเกิดขึ้นเพราะอาศัยสุขเวทนา. ราคะเกิดขึ้นเพราะอาศัยโสมนัสสูปวิจาร. กามวิตกเกิดขึ้นเพราะอาศัยราคะ. ปริฬาหะที่เกิดจากราคะเกิดขึ้นเพราะอาศัยกามวิตก. สังขตลักษณะคืออุปปาทะเกิดขึ้นเพราะอาศัยปริฬาหะที่เกิดจากราคะ. วิปริณามทุกขตาเกิดขึ้นเพราะอาศัยสังขตลักษณะคืออุปปาทะ.

ဒေါသော [Pg.335] အကုသလမူလံ ကုတော သမုဋ္ဌိတံ? အမနာပိကေန အာရမ္မဏေန ဒေါသော အကုသလမူလံ သမုဋ္ဌိတံ. ဣတိ အမနာပိကာ အာရမ္မဏာ ဒုက္ခဝေဒနီယော ဖဿော, ဒုက္ခဝေဒနီယံ ဖဿံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတေ ဒုက္ခဝေဒနာ, ဒုက္ခဝေဒနံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတေ ဒေါမနဿူပဝိစာရော, ဒေါမနဿူပဝိစာရံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတေ ဒေါသော, ဒေါသံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတေ ဗျာပါဒဝိတက္ကော, ဗျာပါဒဝိတက္ကံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတေ ဒေါသဇော ပရိဠာဟော, ဒေါသဇံ ပရိဠာဟံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတေ ဌိတဿ အညထတ္တံ သင်္ခတလက္ခဏံ, ဌိတဿ အညထတ္တံ သင်္ခတလက္ခဏံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတေ ဒုက္ခဒုက္ခတာ ဝေဒနာ.

โทสะอกุศลมูลเกิดขึ้นจากอะไร? โทสะอกุศลมูลเกิดขึ้นจากอารมณ์ที่ไม่น่าพอใจ. ด้วยเหตุนี้ ผัสสะที่ให้ทุกขเวทนาจึงเกิดขึ้นจากอารมณ์ที่ไม่น่าพอใจ. ทุกขเวทนาเกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะที่ให้ทุกขเวทนา. โทมนัสสูปวิจารเกิดขึ้นเพราะอาศัยทุกขเวทนา. โทสะเกิดขึ้นเพราะอาศัยโทมนัสสูปวิจาร. พยาบาทวิตกเกิดขึ้นเพราะอาศัยโทสะ. ปริฬาหะที่เกิดจากโทสะเกิดขึ้นเพราะอาศัยพยาบาทวิตก. สังขตลักษณะคือความแปรปรวนแห่งความตั้งอยู่ (ฐิตัสสัญญถัตตะ) เกิดขึ้นเพราะอาศัยปริฬาหะที่เกิดจากโทสะ. ทุกขทุกขตาเวทนาเกิดขึ้นเพราะอาศัยสังขตลักษณะคือความแปรปรวนแห่งความตั้งอยู่.

မောဟော အကုသလမူလံ ကုတော သမုဋ္ဌိတံ? ဥပေက္ခာဌာနိယေန အာရမ္မဏေန မောဟော အကုသလမူလံ သမုဋ္ဌိတံ. ဣတိ ဥပေက္ခာဌာနိယာ အာရမ္မဏာ အဒုက္ခမသုခဝေဒနီယော ဖဿော, အဒုက္ခမသုခဝေဒနီယံ ဖဿံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတေ အဒုက္ခမသုခါ ဝေဒနာ, အဒုက္ခမသုခဝေဒနံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတေ ဥပေက္ခူပဝိစာရော, ဥပေက္ခူပဝိစာရံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတေ မောဟော, မောဟံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတေ ဝိဟိံသာဝိတက္ကော, ဝိဟိံသာဝိတက္ကံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတေ မောဟဇော ပရိဠာဟော, မောဟဇံ ပရိဠာဟံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတေ ဝယော သင်္ခတလက္ခဏံ, ဝယံ သင်္ခတလက္ခဏံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတေ သင်္ခတဒုက္ခတာ, ဣတိ အယံ တိဏ္ဏံ ကိလေသာနံ နိဒ္ဒေသော, အယံ ဝုစ္စတေ ကုသလပက္ခေ တိပုက္ခလော နယော.

โมหะอกุศลมูลเกิดขึ้นจากอะไร? โมหะอกุศลมูลเกิดขึ้นจากอารมณ์ที่เป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขา. ด้วยเหตุนี้ ผัสสะที่ให้เวทนาอันไม่เป็นทุกข์ไม่เป็นสุขจึงเกิดขึ้นจากอารมณ์ที่เป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขา. เวทนาอันไม่เป็นทุกข์ไม่เป็นสุขเกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะที่ให้เวทนาอันไม่เป็นทุกข์ไม่เป็นสุข. อุเปกขูปวิจารเกิดขึ้นเพราะอาศัยเวทนาอันไม่เป็นทุกข์ไม่เป็นสุข. โมหะเกิดขึ้นเพราะอาศัยอุเปกขูปวิจาร. วิหิงสาวิตกเกิดขึ้นเพราะอาศัยโมหะ. ปริฬาหะที่เกิดจากโมหะเกิดขึ้นเพราะอาศัยวิหิงสาวิตก. สังขตลักษณะคือวยะ (ความเสื่อมไป) เกิดขึ้นเพราะอาศัยปริฬาหะที่เกิดจากโมหะ. สังขตทุกขตาเกิดขึ้นเพราะอาศัยสังขตลักษณะคือวยะ. นี้คือการแสดงกิเลส ๓ อย่าง. นี้เรียกว่านัยแห่งติปุคคละในฝ่ายกุศล.

ဣတိ တီဏိ အကုသလမူလာနိ န စတုတ္ထာနိ န ပဉ္စမာနိ, တယော ဖဿာတိ တိဿော ဝေဒနာ ယာဝ သင်္ခတဒုက္ခတာတိ, ယော ကောစိ အကုသလပက္ခော, သဗ္ဗော သော တီသု အကုသလမူလေသု သမောသရတိ.

ดังนี้ อกุศลมูลมี ๓ อย่าง ไม่ใช่ ๔ ไม่ใช่ ๕. ผัสสะ ๓, เวทนา ๓, จนถึงสังขตทุกขตา ๓. อกุศลปักษ์ใดๆ ก็ตาม ทั้งหมดนั้นย่อมรวมอยู่ในอกุศลมูล ๓ อย่าง.

တတ္ထ ကတမော ကုသလပက္ခော? တီဏိ ကုသလမူလာနိ, တိဿော ပညာ သုတမယီ ပညာ စိန္တာမယီ ပညာ ဘာဝနာမယီ ပညာ. တယော သမာဓီ သဝိတက္ကသဝိစာရော…ပေ… တိဿော သိက္ခာ အဓိသီလသိက္ခာ…ပေ… သိက္ခာ. တီဏိ နိမိတ္တာနိ သမထနိမိတ္တံ ပဂ္ဂဟနိမိတ္တံ ဥပေက္ခာနိမိတ္တံ. တယော ဝိတက္ကာ နေက္ခမ္မဝိတက္ကော…ပေ… အဝိဟိံသာဝိတက္ကော. တီဏိ ဣန္ဒြိယာနိ အနညာတညဿာမီတိန္ဒြိယန္တိ ဝိတ္ထာရော. တယော ဥပဝိစာရာ နေက္ခမ္မူပဝိစာရော အဗျာပါဒူပဝိစာရော အဝိဟိံသူပဝိစာရော. တိဿော ဧသနာ ကာမေသနာ ဘဝေသနာ ဗြဟ္မစရိယေသနာ. တယော ခန္ဓာ သီလက္ခန္ဓော သမာဓိက္ခန္ဓော ပညာက္ခန္ဓော.

ในบรรดานั้น ฝ่ายกุศลคืออะไร? กุศลมูล ๓, ปัญญา ๓ คือ สุตมยปัญญา, จินตามยปัญญา, ภาวนามยปัญญา. สมาธิ ๓ คือ สวิตักกสวิจารสมาธิ... ฯลฯ... สิกขา ๓ คือ อธิสีลสิกขา... ฯลฯ... สิกขา. นิมิต ๓ คือ สมถนิมิต, ปัคคาหนิมิต, อุเปกขานิมิต. วิตก ๓ คือ เนกขัมมวิตก... ฯลฯ... อวิหิงสาวิตก. อินทรีย์ ๓ คือ อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์... ฯลฯ... ดังนี้เป็นการขยายความ. อุปวิจาร ๓ คือ เนกขัมมูปวิจาร, อัพยาปาทูปวิจาร, อวิหิงสูปวิจาร. เอสนา ๓ คือ กาเมสนา, ภเวสนา, พรหมจริเยสนา. ขันธ์ ๓ คือ สีลขันธ์, สมาธิขันธ์, ปัญญาขันธ์.

တတ္ထ [Pg.336] ယံ အလောဘော ကုသလမူလံ, တံ သုတမယိပညံ ပရိပူရေတိ, သုတမယီ ပညာ ပရိပုဏ္ဏာ သဝိတက္ကံ သဝိစာရံ သမာဓိံ ပရိပူရေတိ, သဝိတက္ကော သဝိစာရော သမာဓိ ပရိပုဏ္ဏော အဓိစိတ္တသိက္ခံ ပရိပူရေတိ, အဓိစိတ္တသိက္ခာ ပရိပုဏ္ဏာ သမထနိမိတ္တံ ပရိပူရေတိ, သမထနိမိတ္တံ ပရိပုဏ္ဏံ နေက္ခမ္မဝိတက္ကံ ပရိပူရေတိ, နေက္ခမ္မဝိတက္ကော ပရိပုဏ္ဏော အနညာတညဿာမီတိန္ဒြိယံ ပရိပူရေတိ, အနညာတညဿာမီတိန္ဒြိယံ ပရိပုဏ္ဏံ နေက္ခမ္မူပဝိစာရံ ပရိပူရေတိ, နေက္ခမ္မူပဝိစာရော ပရိပုဏ္ဏော ကာမေသနံ ပဇဟတိ, ကာမေသနပ္ပဟာနံ သမာဓိက္ခန္ဓံ ပရိပူရေတိ.

ในบรรดากุศลมูลเป็นต้นเหล่านั้น อโลภะกุศลมูลใดมีอยู่ กุศลมูลนั้นย่อมยังสุตมยปัญญาให้บริบูรณ์. เมื่อสุตมยปัญญาบริบูรณ์แล้ว ย่อมยังสวิตักกสวิจารสมาธิให้บริบูรณ์. เมื่อสวิตักกสวิจารสมาธิบริบูรณ์แล้ว ย่อมยังอธิจิตตสิกขาให้บริบูรณ์. เมื่ออธิจิตตสิกขาบริบูรณ์แล้ว ย่อมยังสมถนิมิตให้บริบูรณ์. เมื่อสมถนิมิตบริบูรณ์แล้ว ย่อมยังเนกขัมมวิตกให้บริบูรณ์. เมื่อเนกขัมมวิตกบริบูรณ์แล้ว ย่อมยังอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ให้บริบูรณ์. เมื่ออนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์บริบูรณ์แล้ว ย่อมยังเนกขัมมูปวิจารให้บริบูรณ์. เมื่อเนกขัมมูปวิจารบริบูรณ์แล้ว ย่อมละกาเมสนาได้. เมื่อละกาเมสนาได้แล้ว ย่อมยังสมาธิขันธ์ให้บริบูรณ์.

အဒေါသော ကုသလမူလံ စိန္တာမယိပညံ ပရိပူရေတိ, စိန္တာမယီ ပညာ ပရိပုဏ္ဏာ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တံ သမာဓိံ ပရိပူရေတိ. အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တော သမာဓိ ပရိပုဏ္ဏော အဓိသီလသိက္ခံ ပရိပူရေတိ, အဓိသီလသိက္ခာ ပရိပုဏ္ဏာ ဥပေက္ခာနိမိတ္တံ ပရိပူရေတိ, ဥပေက္ခာနိမိတ္တံ ပရိပုဏ္ဏံ အဗျာပါဒဝိတက္ကံ ပရိပူရေတိ, အဗျာပါဒဝိတက္ကော ပရိပုဏ္ဏော အညိန္ဒြိယံ ပရိပူရေတိ, အညိန္ဒြိယံ ပရိပုဏ္ဏံ အဗျာပါဒူပဝိစာရံ ပရိပူရေတိ, အဗျာပါဒူပဝိစာရော ပရိပုဏ္ဏော ဘဝေသနံ ပဇဟတိ, ဘဝေသနပ္ပဟာနံ သီလက္ခန္ဓံ ပရိပူရေတိ.

อโทสะกุศลมูลย่อมยังจินตามยปัญญาให้บริบูรณ์. เมื่อจินตามยปัญญาบริบูรณ์แล้ว ย่อมยังสมาธิที่มีแต่วิจารไม่มีวิตกให้บริบูรณ์. เมื่อสมาธิที่มีแต่วิจารไม่มีวิตกบริบูรณ์แล้ว ย่อมยังอธิสีลสิกขาให้บริบูรณ์. เมื่ออธิสีลสิกขาบริบูรณ์แล้ว ย่อมยังอุเปกขานิมิตให้บริบูรณ์. เมื่ออุเปกขานิมิตบริบูรณ์แล้ว ย่อมยังอัพยาบาทวิตกให้บริบูรณ์. เมื่ออัพยาบาทวิตกบริบูรณ์แล้ว ย่อมยังอัญญินทรีย์ให้บริบูรณ์. เมื่ออัญญินทรีย์บริบูรณ์แล้ว ย่อมยังอัพยาปาทูปวิจารให้บริบูรณ์. เมื่ออัพยาปาทูปวิจารบริบูรณ์แล้ว ย่อมละภเวสนาได้. เมื่อละภเวสนาได้แล้ว ย่อมยังสีลขันธ์ให้บริบูรณ์.

အမောဟော ကုသလမူလံ ဘာဝနာမယိပညံ ပရိပူရေတိ, ဘာဝနာမယီပညာ ပရိပုဏ္ဏာ အဝိတက္ကအဝိစာရံ သမာဓိံ ပရိပူရေတိ, အဝိတက္ကော အဝိစာရော သမာဓိ ပရိပုဏ္ဏော အဓိပညာသိက္ခံ ပရိပူရေတိ, အဓိပညာသိက္ခာ ပရိပုဏ္ဏာ ပဂ္ဂဟနိမိတ္တံ ပရိပူရေတိ, ပဂ္ဂဟနိမိတ္တံ ပရိပုဏ္ဏံ အညာတာဝိနော ဣန္ဒြိယံ ပရိပူရေတိ, အညာတာဝိနော ဣန္ဒြိယံ ပရိပုဏ္ဏံ အဝိဟိံသူပဝိစာရံ ပရိပူရေတိ, အဝိဟိံသူပဝိစာရော ပရိပုဏ္ဏော ဗြဟ္မစရိယေသနံ ပရိပူရေတိ, ဗြဟ္မစရိယေသနာ ပရိပုဏ္ဏာ ပညာက္ခန္ဓံ ပရိပူရေတိ.

อโมหกุศลมูลย่อมยังภาวนามยปัญญาให้บริบูรณ์. เมื่อภาวนามยปัญญาบริบูรณ์แล้ว ย่อมยังอวิตักกอวิจารสมาธิให้บริบูรณ์. เมื่ออวิตักกอวิจารสมาธิบริบูรณ์แล้ว ย่อมยังอธิปัญญาสิกขาให้บริบูรณ์. เมื่ออธิปัญญาสิกขาบริบูรณ์แล้ว ย่อมยังปัคคาหนิมิตให้บริบูรณ์. เมื่อปัคคาหนิมิตบริบูรณ์แล้ว ย่อมยังอัญญาตาวินทรีย์ให้บริบูรณ์. เมื่ออัญญาตาวินทรีย์บริบูรณ์แล้ว ย่อมยังอวิหิงสูปวิจารให้บริบูรณ์. เมื่ออวิหิงสูปวิจารบริบูรณ์แล้ว ย่อมยังพรหมจริเยสนาให้บริบูรณ์. เมื่อพรหมจริเยสนาบริบูรณ์แล้ว ย่อมยังปัญญาขันธ์ให้บริบูรณ์.

ဣတိ ဣမေ တယော ဓမ္မာ ကုသလပက္ခိကာ သဗ္ဗေ ကုသလာ ဓမ္မာ တီဟိ တိကနိဒ္ဒေသေဟိ နိဒ္ဒိသိယန္တိ တီဏိ ဝိမောက္ခမုခါနိ တဿ ပရိယောသာနံ. တတ္ထ ပဌမေန အပ္ပဏိဟိတံ, ဒုတိယေန သုညတံ, တတိယေန အနိမိတ္တံ. အယံ ဝုစ္စတိ ဒုတိယော တိပုက္ခလော နာမ နယော.

ดังนี้ ธรรม ๓ ประการเหล่านี้เป็นฝ่ายกุศล. กุศลธรรมทั้งปวงย่อมถูกแสดงด้วยติกนิเทศ ๓ อย่าง. วิโมกขมุข ๓ เป็นที่สุดของกุศลปักษ์นั้น. ในกุศลปักษ์นั้น ด้วยบทที่หนึ่งคืออัปปณิหิตะ, ด้วยบทที่สองคือสุญญตะ, ด้วยบทที่สามคืออนิมิตตะ. นี้เรียกว่านัยที่สองชื่อว่าติปุกขละ.

တတ္ထ ယေ ဣမေ တယော ပုဂ္ဂလာ ဥဂ္ဃဋိတညူ ဝိပဉ္စိတညူ နေယျောတိ. ဣမေသံ တိဏ္ဏံ ပုဂ္ဂလာနံ ယေ စ ပုဂ္ဂလာ သုခါယ ပဋိပဒါယ ခိပ္ပာဘိညာယ, သုခါယ ပဋိပဒါယ ဒန္ဓာဘိညာယ စ နိယျန္တိ, တေ ဒွေ ပုဂ္ဂလာ. ယေ စ ဒွေ ပုဂ္ဂလာ ဒုက္ခာယ ပဋိပဒါယ ခိပ္ပာဘိညာယ, ဒုက္ခာယ ပဋိပဒါယ ဒန္ဓာဘိညာယ စ နိယျန္တိ[Pg.337], ဣမေ စတ္တာရော တေန ဝိသေသေန ဒွေ ဘဝန္တိ ဒိဋ္ဌိစရိတော စ တဏှာစရိတော စ. ဣမေ စတ္တာရော ဘဝိတွာ တယော ဘဝန္တိ, တယော ဘဝိတွာ ဒွေ ဘဝန္တိ. ဣမေသံ ဒွိန္နံ ပုဂ္ဂလာနံ အယံ သံကိလေသော, အဝိဇ္ဇာ စ တဏှာ စ, အဟိရိကဉ္စ အနောတ္တပ္ပဉ္စ, အဿတိ စ အသမ္ပဇညဉ္စ, နီဝရဏာနိ စ သံယောဇနာနိ စ, အဇ္ဈောသာနဉ္စ အဘိနိဝေသော စ, အဟံကာရော စ မမံကာရော စ, အဿဒ္ဓိယဉ္စ ဒေါဝစဿဉ္စ, ကောသဇ္ဇဉ္စ အယောနိသော စ မနသိကာရော, ဝိစိကိစ္ဆာ စ အဘိဇ္ဈာ စ, အသဒ္ဓမ္မဿဝနဉ္စ အသမာပတ္တိ စ.

ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคล ๓ จำพวก คือ อุคฆฏิตัญญู วิปจิตัญญู และเนยยบุคคล. ในบรรดาบุคคล ๓ จำพวกนี้ บุคคลเหล่าใดที่หลุดพ้นด้วยปฏิปทาอันเป็นสุขและตรัสรู้ได้เร็วพลัน และบุคคลเหล่าใดที่หลุดพ้นด้วยปฏิปทาอันเป็นสุขและตรัสรู้ได้ช้า บุคคลเหล่านั้นมี ๒ จำพวก. และบุคคล ๒ จำพวกเหล่าใดที่หลุดพ้นด้วยปฏิปทาอันเป็นทุกข์และตรัสรู้ได้เร็วพลัน และบุคคลเหล่าใดที่หลุดพ้นด้วยปฏิปทาอันเป็นทุกข์และตรัสรู้ได้ช้า บุคคล ๔ จำพวกนี้ โดยความต่างกันย่อมเป็น ๒ จำพวก คือ ทิฏฐิจริตบุคคล และตัณหาจริตบุคคล. บุคคล ๔ จำพวกนี้เป็นแล้วย่อมเป็น ๓ จำพวก, ๓ จำพวกเป็นแล้วย่อมเป็น ๒ จำพวก. เครื่องเศร้าหมองของบุคคล ๒ จำพวกนี้ คือ อวิชชา ตัณหา อหิริกะ อโนตตัปปะ อสติ อสัมปชัญญะ นิวรณ์ สังโยชน์ อัชโฌสานะ อภินิเวส อหังการ มมังการ อสัทธียะ โทวจัสสะ โกสัชชะ อโยนิโสมนสิการ วิจิกิจฉา อภิชฌา อสัทธรรมสวนะ และอสมาบัติ.

တတ္ထ အဝိဇ္ဇာ စ အဟိရိကဉ္စ အဿတိ စ နီဝရဏာနိ စ အဇ္ဈောသာနဉ္စ အဟံကာရော စ အဿဒ္ဓိယဉ္စ ကောသဇ္ဇဉ္စ ဝိစိကိစ္ဆာ စ အသဒ္ဓမ္မဿဝနဉ္စ, အယံ ဧကာ ဒိသာ.

ในบรรดาอวิชชาเป็นต้นเหล่านั้น อวิชชา อหิริกะ อสติ นิวรณ์ทั้งหลาย อัชโฌสานะ อหังการ อสัทธียะ โกสัชชะ วิจิกิจฉา และอสัทธรรมสวนะ นี้เป็นทิสาธรรมหนึ่ง.

တဏှာ စ အနောတ္တပ္ပဉ္စ အသမ္ပဇညဉ္စ သံယောဇနာနိ စ အဘိနိဝေသော စ မမံကာရော စ ဒေါဝစဿတာ စ အယောနိသော မနသိကာရော စ အဘိဇ္ဈာ စ အသမာပတ္တိ စ, အယံ ဒုတိယာ ဒိသာ. ဒသန္နံ ဒုကာနံ ဒသ ပဒါနိ ပဌမာနိ ကာတဗ္ဗာနိ. သံခိတ္တေန အတ္ထံ ဉာပေန္တိ ပဋိပက္ခေ ကဏှပက္ခဿ သဗ္ဗေသံ ဒုကာနံ ဒသ ပဒါနိ ဒုတိယကာနိ, အယံ ဒုတိယာ ဒိသာ.

ตัณหา อโนตตัปปะ อสัมปชัญญะ สังโยชน์ทั้งหลาย อภินิเวส มมังการ โทวจัสสตา อโยนิโสมนสิการ อภิชฌา และอสมาบัติ นี้เป็นทิสาธรรมที่สอง. บท ๑๐ เบื้องต้นในทุกะ ๑๐ อย่าง พึงกระทำ. ย่อมให้รู้อรรถโดยย่อ. ในธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อกัณหปักษ์ (ฝ่ายดำ) บท ๑๐ ที่เป็นทุติยะในทุกะทั้งปวงมีอยู่ นี้เป็นทิสาธรรมที่สอง.

ဣတိ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဒုက္ခနိဒ္ဒေသော, အယံ သမုဒယော. ယံ တံ ဓမ္မံ အဇ္ဈာဝသတိ နာမဉ္စ ရူပဉ္စ ဣဒံ ဒုက္ခံ ဣတိ အယဉ္စ သမုဒယော, ဣဒဉ္စ ဒုက္ခံ, ဣမာနိ ဒွေ သစ္စာနိ ဒုက္ခဉ္စ သမုဒယော စ နန္ဒိယာဝဋ္ဋဿ နယဿ ပဌမနိဒ္ဒေသော.

ดังนี้ การแสดงทุกข์ของอกุศลธรรมทั้งหลาย นี้เป็นสมุทัย. ธรรมใดที่ยึดมั่นในรสแห่งอารมณ์ นามและรูปทั้งหมดนี้เป็นทุกข์. ดังนี้ สมุทัยสัจจะนี้และทุกขสัจจะนี้มีอยู่. สัจจะทั้งสองนี้ คือ ทุกขสัจจะและสมุทัยสัจจะ เป็นการแสดงเบื้องต้นของนันทิยาวฏฏนัย.

တတ္ထ ကတမော ကုသလပက္ခော? သမထော စ ဝိပဿနာ စ, ဝိဇ္ဇာ စ စရဏဉ္စ, သတိ စ သမ္ပဇညဉ္စ, ဟိရီ စ ဩတ္တပ္ပဉ္စ, အဟံကာရပ္ပဟာနဉ္စ မမံကာရပ္ပဟာနဉ္စ, သမ္မာဝါယာမော စ ယောနိသော စ မနသိကာရော, သမ္မာသတိ စ သမ္မာသမာဓိ စ, ပညာ စ နိဗ္ဗိဒါ စ, သမာပတ္တိ စ သဒ္ဓမ္မဿဝနဉ္စ, သောမနဿဉ္စ ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပတ္တိ စ.

ในนันทิยาวฏฏนัยนั้น ฝ่ายกุศลเป็นไฉน? คือ สมถะและวิปัสสนา, วิชชาและจรณะ, สติและสัมปชัญญะ, หิริและโอตตัปปะ, การละอหังการและการละมมังการ, สัมมาวายามะและโยนิโสมนสิการ, สัมมาสติและสัมมาสมาธิ, ปัญญาและนิพพิทา, สมาบัติและสัทธรรมสวนะ, โสมนัสและธรรมานุธรรมปฏิปัตติ.

တတ္ထ သမထော စ ဝိဇ္ဇာ စ သတိ စ ဟိရီ စ အဟံကာရပ္ပဟာနဉ္စ သမ္မာဝါယာမော စ သမ္မာသတိ စ ပညာ စ သမာပတ္တိ စ သောမနဿဉ္စ, ဣမေ ဓမ္မာ ဧကာ ဒိသာ. ဝိပဿနာ စ စရဏဉ္စ သမ္ပဇညဉ္စ ဩတ္တပ္ပဉ္စ မမံကာရပ္ပဟာနဉ္စ ယောနိသော မနသိကာရော စ သမ္မာသမာဓိ စ နိဗ္ဗိဒါ စ သဒ္ဓမ္မဿဝနဉ္စ ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပတ္တိ စ, အယံ ဒုတိယာ ဒိသာ. ဣတိ ကုသလပက္ခေ စ အကုသလပက္ခေ စ နန္ဒိယာဝဋ္ဋဿ ပန နယဿ စတဿော ဒိသာ.

ในสมถะเป็นต้นเหล่านั้น สมถะ วิชชา สติ หิริ การละอหังการ สัมมาวายามะ สัมมาสติ ปัญญา สมาบัติ และโสมนัส ธรรมเหล่านี้เป็นทิสาธรรมหนึ่ง. วิปัสสนา จรณะ สัมปชัญญะ โอตตัปปะ การละมมังการ โยนิโสมนสิการ สัมมาสมาธิ นิพพิทา สัทธรรมสวนะ และธรรมานุธรรมปฏิปัตติ นี้เป็นทิสาธรรมที่สอง. ดังนี้ ในฝ่ายกุศลและในฝ่ายอกุศล ของนันทิยาวฏฏนัย ชื่อว่าทิสา ๔.

တာသု [Pg.338] ယာနိ အကုသလပက္ခဿ ပဌမာနိ ပဒါနိ အကုသလာနိ ကုသလေဟိ ပဟာနံ ဂစ္ဆန္တိ, တာနိ ကုသလပက္ခေ ဒုတိယေဟိ ပဒေဟိ ပဟာနံ ဂစ္ဆန္တိ. တေသံ ပဟာနာ ရာဂဝိရာဂါ စေတောဝိမုတ္တိ ယာနိ အကုသလပက္ခဿ ဒုတိယာနိ အကုသလပဒါနိ ပဟာနံ ဂစ္ဆန္တိ, တာနိ ကုသလပက္ခဿ ပဌမေဟိ ပဒေဟိ ပဟာနံ ဂစ္ဆန္တိ. တေသံ ပဟာနာ အဝိဇ္ဇာဝိရာဂါ ပညာဝိမုတ္တိ ပရိယောသာနံ. ဣမေသံ တိဏ္ဏံ နယာနံ ပဌမော နယော သီဟဝိက္ကီဠိတော နာမ. အဋ္ဌ ပဒါနိ စတ္တာရိ စ ကုသလာနိ စတ္တာရိ စ အကုသလာနိ ဣမာနိ အဋ္ဌ ပဒါနိ မူလပဒါနိ, အတ္ထနယေန ဒုတိယော တိပုက္ခလော. သော ဆဟိ ဓမ္မေဟိ နေတိ ကုသလမူလာနိ စ နေတိ အကုသလမူလာနိ စ, ဣတိ ဣမာနိ ဆ ပဒါနိ ပုရိမကာနိ စ အဋ္ဌ မူလပဒါနိ ဣမာနိ စုဒ္ဒသ ပဒါနိ အဋ္ဌာရသန္နံ မူလပဒါနံ. တတ္ထ ယော ပစ္ဆိမကော နယော နန္ဒိယာဝဋ္ဋော, သော စတူဟိ ဓမ္မေဟိ နေတိ. အဝိဇ္ဇာယ စ တဏှာယ စ သမထေန စ ဝိပဿနာယ စ, ဣမေ စတ္တာရော ဓမ္မာ ဣမာနိ အဋ္ဌာရသ မူလပဒါနိ တီသု နယေသု နိဒ္ဒိဋ္ဌာနိ.

ในวิธีเหล่านั้น อกุศลบทเบื้องต้นของฝ่ายอกุศลเหล่าใด ย่อมถึงการละด้วยกุศลทั้งหลาย อกุศลเหล่านั้นย่อมถึงการละด้วยบทที่สองในฝ่ายกุศล เพราะการละอกุศลเหล่านั้น เจโตวิมุตติอันปราศจากราคะ (ราควิราคะ) บทอกุศลที่สองของฝ่ายอกุศลเหล่าใดย่อมถึงการละ อกุศลเหล่านั้นย่อมถึงการละด้วยบทเบื้องต้นของฝ่ายกุศล เพราะการละอกุศลเหล่านั้น ปัญญาวิมุตติอันปราศจากอวิชชา (อวิชชาวิราคะ) เป็นที่สุด. ในนัย ๓ อย่างนี้ นัยที่หนึ่งชื่อว่าสีหวิกกีฬิตนัย. บท ๘ คือ กุศล ๔ และอกุศล ๔ บท ๘ เหล่านี้เป็นมูลบท. นัยที่สองโดยอรรถนัยชื่อว่าติปุกขละ. นัยติปุกขละนั้นย่อมนำไปด้วยธรรม ๖ ย่อมนำไปด้วยกุศลมูล และย่อมนำไปด้วยอกุศลมูล. ดังนี้ บท ๖ เหล่านี้และมูลบท ๘ ที่มีมาก่อน รวมเป็นบท ๑๔ เหล่านี้ของมูลบท ๑๘. ในนัยเหล่านั้น นัยสุดท้ายชื่อว่านันทิยาวฏฏนัย. นันทิยาวฏฏนัยนั้นย่อมนำไปด้วยธรรม ๔ คือ ด้วยอวิชชา ด้วยตัณหา ด้วยสมถะ และด้วยวิปัสสนา. ธรรม ๔ เหล่านี้และมูลบท ๑๘ เหล่านี้ ได้แสดงไว้แล้วในนัย ๓.

တတ္ထ ယာနိ နဝ ပဒါနိ ကုသလာနိ, တတ္ထ သဗ္ဗံ ကုသလံ သမောသရတိ. တေသဉ္စ နဝန္နံ မူလာနံ စတ္တာရိ ပဒါနိ သီဟဝိက္ကီဠိတနယေ တီဏိ တိပုက္ခလေ ဒွေ နန္ဒိယာဝဋ္ဋေ, ဣစ္စေတေ ကုသလဿ ပက္ခာ. တတ္ထ ယာနိ နဝ ပဒါနိ ကုသလာနိ, တတ္ထ သဗ္ဗံ ကုသလံ ယုဇ္ဇတိ. တတ္ထ သီဟဝိက္ကီဠိတေ နယေ စတ္တာရိ ပဒါနိ တီဏိ တိပုက္ခလေ ဒွေ နန္ဒိယာဝဋ္ဋေ ဣမာနိ နဝ ပဒါနိ ကုသလာနိ နိဒ္ဒိဋ္ဌာနိ.

ในนัยเหล่านั้น บท ๙ เหล่าใดเป็นกุศล กุศลทั้งปวงย่อมรวมลงในบท ๙ นั้น ในมูลบท ๙ เหล่านั้น บท ๔ ในสีหวิกกีฬิตนัย บท ๓ ในติปุคคละนัย บท ๒ ในนันทิยาวฏฏนัย บทเหล่านี้ชื่อว่าเป็นฝ่ายกุศล ในนัยเหล่านั้น บท ๙ เหล่าใดเป็นกุศล อกุศลทั้งปวงย่อมประกอบในบท ๙ นั้น ในนัยเหล่านั้น บท ๔ แสดงไว้ในสีหวิกกีฬิตนัย บท ๓ แสดงไว้ในติปุคคละนัย บท ๒ แสดงไว้ในนันทิยาวฏฏนัย กุศลบท ๙ เหล่านี้ท่านแสดงไว้แล้ว

တတ္ထ ယာနိ နန္ဒိယာဝဋ္ဋေ နယေ စတ္တာရိ ပဒါနိ, တတ္ထ အဋ္ဌာရသ မူလပဒါနိ သမောသရန္တိ. ယထာ ကထံ, သမထော စ အလောဘော စ အဒေါသော စ အသုဘသညာ စ ဒုက္ခသညာ စ ဣမာနိ ကုသလပက္ခေ ပဉ္စ ပဒါနိ သမထံ ဘဇန္တိ. ဝိပဿနာ စ အမောဟော စ အနိစ္စသညာ စ အနတ္တသညာ စ ဣမာနိ စတ္တာရိ ပဒါနိ ဝိပဿနံ ဘဇန္တိ. ဣမာနိ နဝ ပဒါနိ ကုသလာနိ ဒွီသု ပဒေသု ယောဇိတာနိ, တတ္ထ အကုသလပက္ခေ နဝန္နံ အကုသလမူလပဒါနံ ယာ စ တဏှာ ယော စ လောဘော ယော စ ဒေါသော ယာ စ သုဘသညာ ယာ စ သုခသညာ, ဣမာနိ ပဉ္စ ပဒါနိ တဏှံ ဘဇန္တိ. ယာ စ အဝိဇ္ဇာ ယော စ မောဟော ယာ စ နိစ္စသညာ ယာ စ အတ္တသညာ, ဣမာနိ စတ္တာရိ ပဒါနိ အဝိဇ္ဇံ ဘဇန္တိ. ဧတာနိ နဝ ပဒါနိ အကုသလာနိ သုသံခိတ္တာနိ. ဣတိ တယော နယာ ဧကံ နယံ န ပဝိဋ္ဌာ. ဧဝံ အဋ္ဌာရသ မူလပဒါနိ နန္ဒိယာဝဋ္ဋနယေ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗာနိ.

ในนัยเหล่านั้น บท ๔ เหล่าใดมีอยู่ในนันทิยาวฏฏนัย มูลบท ๑๘ ย่อมรวมลงในบท ๔ นั้น อย่างไร? คือ สมถะ อโลภะ อโทสะ อสุภสัญญา และทุกขสัญญา บท ๕ เหล่านี้ในฝ่ายกุศลย่อมเข้าถึงสมถะ วิปัสสนา อโมหะ อนิจจสัญญา และอนัตตสัญญา บท ๔ เหล่านี้ย่อมเข้าถึงวิปัสสนา กุศลบท ๙ เหล่านี้ประกอบไว้แล้วในบท ๒ ในนัยเหล่านั้น ในฝ่ายอกุศล มูลบทอกุศล ๙ ได้ประกอบไว้แล้ว คือ ตัณหาใด โลภะใด โทสะใด สุภสัญญาใด และสุขสัญญาใดมีอยู่ บท ๕ เหล่านี้ย่อมเข้าถึงตัณหา อวิชชาใด โมหะใด นิจจสัญญาใด และอัตตสัญญาใดมีอยู่ บท ๔ เหล่านี้ย่อมเข้าถึงอวิชชา อกุศลบท ๙ เหล่านั้นสรุปรวบรวมไว้ดีแล้ว ดังนี้ นัย ๓ ไม่ได้เข้าสู่นัยหนึ่ง อย่างนี้ มูลบท ๑๘ พึงแสดงในนันทิยาวฏฏนัย

ကထံ [Pg.339] အဋ္ဌာရသ မူလပဒါနိ, တိပုက္ခလေ နယေ ယုဇ္ဇန္တိ? နဝန္နံ ပဒါနံ ကုသလာနံ, ဝိပဿနာ စ အမောဟော စ အနိစ္စသညာ စ အနတ္တသညာ စ, ဣမာနိ စတ္တာရိ ပဒါနိ; အမောဟော စ သမထော စ အလောဘော စ အသုဘသညာ စ, ဣမာနိ စတ္တာရိ ပဒါနိ; လောဘော စ ဒေါသော စ, ဧဝံ ဣမာနိ နဝ ပဒါနိ တီသု ကုသလေသု ယောဇေတဗ္ဗာနိ. တတ္ထ နဝန္နံ ပဒါနံ အကုသလာနံ တဏှာ စ လောဘော စ သုဘသညာ စ သုခသညာ စ, ဣမာနိ စတ္တာရိ ပဒါနိ လောဘော အကုသလမူလံ; အဝိဇ္ဇာ စ မောဟော စ နိစ္စသညာ စ အတ္တသညာ စ အယံ မောဟော အယံ ဒေါသော, ယေ စ ဣမာနိ နဝ ပဒါနိ တီသု အကုသလေသု ယောဇိတာနိ. ဧဝံ အဋ္ဌာရသ မူလပဒါနိ ကုသလမူလေသု စ ယောဇေတွာ တိပုက္ခလေန နယေန နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗာနိ.

มูลบท ๑๘ ย่อมประกอบในติปุคคละนัยอย่างไร? ในกุศลบท ๙ คือ วิปัสสนา อโมหะ อนิจจสัญญา และอนัตตสัญญา บท ๔ เหล่านี้; อโมหะ สมถะ อโลภะ และอสุภสัญญา บท ๔ เหล่านี้; โลภะและโทสะ อย่างนี้ บท ๙ เหล่านี้พึงประกอบในกุศล ๓ ในนัยเหล่านั้น ในอกุศลบท ๙ คือ ตัณหา โลภะ สุภสัญญา และสุขสัญญา บท ๔ เหล่านี้ โลภะเป็นอกุศลมูล; อวิชชา โมหะ นิจจสัญญา และอัตตสัญญา โมหะนี้ โทสะนี้ และธรรมเหล่าใด บท ๙ เหล่านี้ประกอบไว้แล้วในอกุศล ๓ อย่างนี้ มูลบท ๑๘ พึงแสดงด้วยติปุคคละนัย โดยประกอบไว้ในกุศลมูลทั้งหลาย

ကထံ အဋ္ဌာရသ မူလပဒါနိ သီဟဝိက္ကီဠိတေ နယေ ယုဇ္ဇန္တိ? တဏှာ စ သုဘသညာ စ, အယံ ပဌမော ဝိပလ္လာသော. လောဘော စ သုခသညာ စ, အယံ ဒုတိယော ဝိပလ္လာသော. အဝိဇ္ဇာ စ နိစ္စသညာ စ, အယံ တတိယော ဝိပလ္လာသော. မောဟော စ အတ္တသညာ စ, အယံ စတုတ္ထော ဝိပလ္လာသော. ဣတိ နဝ ပဒါနိ အကုသလမူလာနိ စတူသု ပဒေသု ယောဇိတာနိ. တတ္ထ နဝန္နံ မူလပဒါနံ ကုသလာနံ သမထော စ အသုဘသညာ စ, ဣဒံ ပဌမံ သတိပဋ္ဌာနံ. အလောဘော စ ဒုက္ခသညာ စ, ဣဒံ ဒုတိယံ သတိပဋ္ဌာနံ. ဝိပဿနာ စ အနိစ္စသညာ စ, ဣဒံ တတိယံ သတိပဋ္ဌာနံ. အမောဟော စ အနတ္တသညာ စ, ဣဒံ စတုတ္ထံ သတိပဋ္ဌာနံ. ဣမာနိ အဋ္ဌာရသ မူလပဒါနိ သီဟဝိက္ကီဠိတနယံ အနုပဝိဋ္ဌာနိ. ဣမေသံ တိဏ္ဏံ နယာနံ ယာ ဘူမိ စ ယော ရာဂေါ စ ယော ဒေါသော စ ဧကံ နယံ ပဝိသတိ. ဧကဿ နယဿ အကုသလေ ဝါ ဓမ္မေ ကုသလေ ဝါ ဓမ္မေ ဝိညာတေ ပဋိပက္ခော အနွေသိတဗ္ဗော, ပဋိပက္ခေ အနွေသိတွာ သော နယော နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗော, တမှိ နယေ နိဒ္ဒိဋ္ဌော. ယထာ ဧကမှိ နယေ သဗ္ဗေ နယာ ပဝိဋ္ဌာ တထာ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗာ. ဧကမှိ စ နယေ အဋ္ဌာရသ မူလပဒါနိ ပဝိဋ္ဌာနိ, တမှိ ဓမ္မေ ဝိညာတေ သဗ္ဗေ ဓမ္မာ ဝိညာတာ ဟောန္တိ. ဣမေသံ တိဏ္ဏံ နယာနံ သီဟဝိက္ကီဠိတနယဿ စတ္တာရိ ဖလာနိ ပရိယောသာနံ. ပဌမာယ ဒိသာယ ပဌမံ ဖလံ, ဒုတိယာယ ဒိသာယ ဒုတိယံ ဖလံ, တတိယာယ ဒိသာယ တတိယံ ဖလံ, စတုတ္ထာယ ဒိသာယ စတုတ္ထံ ဖလံ. တိပုက္ခလဿ နယဿ တီဏိ ဝိမောက္ခမုခါနိ ပရိယောသာနံ. ပဌမာယ ဒိသာယ အပ္ပဏိဟိတံ, ဒုတိယာယ ဒိသာယ သုညတံ, တတိယာယ ဒိသာယ အနိမိတ္တံ. နန္ဒိယာဝဋ္ဋဿ နယဿ ရာဂဝိရာဂါ စေတောဝိမုတ္တိ အဝိဇ္ဇာဝိရာဂါ စ ပညာဝိမုတ္တိ ပရိယောသာနံ[Pg.340]. ပဌမာယ ဒိသာယ ရာဂဝိရာဂါ စေတောဝိမုတ္တိ, ဒုတိယာယ ဒိသာယ အဝိဇ္ဇာဝိရာဂါ ပညာဝိမုတ္တိ. ဣမေ တယော နယာ ဣမေသံ တိဏ္ဏံ နယာနံ အဋ္ဌာရသန္နံ မူလပဒါနံ အာလောကနာ, အယံ ဝုစ္စတိ ဒိသာလောကနော နယော. အာလောကေတွာန ဇာနာတိ ‘‘အယံ ဓမ္မော ဣမံ ဓမ္မံ ဘဇတီ’’တိ သမ္မာ ယောဇနာ. ကုသလပက္ခေ အကုသလပက္ခေ စ အယံ နယော အင်္ကုသော နာမ. ဣမေ ပဉ္စ နယာ.

มูลบท ๑๘ ประการ ย่อมประกอบในนัยสีหวิกกีฬิตอย่างไร? ตัณหาและสุภสัญญา นี้เป็นวิปัลลาสที่หนึ่ง โลภะและสุขสัญญา นี้เป็นวิปัลลาสที่สอง อวิชชาและนิจจสัญญา นี้เป็นวิปัลลาสที่สาม โมหะและอัตตสัญญา นี้เป็นวิปัลลาสที่สี่ อกุศลมูล ๙ บทเหล่านี้ ย่อมประกอบในบท ๔ ในบรรดามูลบท ๙ ประการที่เป็นกุศลนั้น สมถะและอสุภสัญญา นี้คือสติปัฏฐานที่หนึ่ง อโลภะและทุกขสัญญา นี้คือสติปัฏฐานที่สอง วิปัสสนาและอนิจจสัญญา นี้คือสติปัฏฐานที่สาม อโมหะและอนัตตสัญญา นี้คือสติปัฏฐานที่สี่ มูลบท ๑๘ ประการเหล่านี้ ย่อมเข้าสู่นัยสีหวิกกีฬิต ภูมิใด ราคะใด และโทสะใด ของนัย ๓ ประการเหล่านี้ ย่อมเข้าสู่นัยหนึ่ง เมื่อธรรมที่เป็นอกุศลหรือธรรมที่เป็นกุศลของนัยหนึ่งถูกรู้แล้ว พึงแสวงหาปฏิปักษ์ เมื่อแสวงหาปฏิปักษ์แล้ว พึงแสดงนัยนั้น นัยนั้นถูกแสดงแล้ว เหมือนอย่างที่นัยทั้งปวงเข้าสู่นัยหนึ่งแล้ว พึงแสดงเช่นนั้น และในนัยหนึ่ง มูลบท ๑๘ ประการย่อมเข้าอยู่ เมื่อธรรมนั้นถูกรู้แล้ว ธรรมทั้งปวงย่อมถูกรู้ ผล ๔ ประการเป็นที่สุดของนัยสีหวิกกีฬิตในบรรดานัย ๓ ประการเหล่านี้ ด้วยทิศแรก เป็นปฐมผล ด้วยทิศที่สอง เป็นทุติยผล ด้วยทิศที่สาม เป็นตติยผล ด้วยทิศที่สี่ เป็นจตุตถผล วิโมกข์ ๓ ประการเป็นที่สุดของนัยติปุคคล ด้วยทิศแรก เป็นอัปปณิหิตะ ด้วยทิศที่สอง เป็นสุญญตะ ด้วยทิศที่สาม เป็นอนิมิตตะ เจโตวิมุตติอันปราศจากราคะ และปัญญาวิมุตติอันปราศจากอวิชชา เป็นที่สุดของนัยนันทิยาวฏฏะ ด้วยทิศแรก เป็นเจโตวิมุตติอันปราศจากราคะ ด้วยทิศที่สอง เป็นปัญญาวิมุตติอันปราศจากอวิชชา นัย ๓ ประการเหล่านี้ เป็นการพิจารณามูลบท ๑๘ ประการของนัย ๓ ประการเหล่านี้ นัยนี้เรียกว่า ทิสาโลกนัย การประกอบโดยชอบว่า “ธรรมนี้ย่อมเข้าถึงธรรมนี้” ย่อมรู้โดยการพิจารณา นัยนี้เรียกว่า อังกุสนัย ในกุศลปักษ์และอกุศลปักษ์ นัย ๕ ประการเหล่านี้

တတ္ထိမာ ဥဒ္ဒါနဂါထာ

ในนัย ๕ ประการนั้น มีอุทานคาถาเหล่านี้

တဏှာ စ အဝိဇ္ဇာပိ စ, လောဘော ဒေါသော တထေဝ မောဟော စ;

စတ္တာရော စ ဝိပလ္လာသာ, ကိလေသဘူမီ နဝ ပဒါနိ.

ตัณหา อวิชชา โลภะ โทสะ และโมหะ วิปัลลาส ๔ ประการ เป็นกิเลสภูมิ ๙ บท

ယေ စ သတိပဋ္ဌာနာ, သမထော စ ဝိပဿနာ ကုသလမူလာ;

ဧတံ သဗ္ဗံ ကုသလံ, ဣန္ဒြိယဘူမီ နဝ ပဒါနိ.

สติปัฏฐาน สมถะ วิปัสสนา และกุศลมูลทั้งหลาย กุศลทั้งหมดนี้เป็นอินทริยภูมิ ๙ บท

သဗ္ဗကုသလံ နဝဟိ ပဒေဟိ ယုဇ္ဇတိ, နဝဟိ စေဝ အကုသလံ;

ဧတေ တေ မူလပဒါ, ဥဘတော အဋ္ဌာရသ ပဒါနိ.

กุศลทั้งหมดประกอบด้วย ๙ บท และอกุศลก็ประกอบด้วย ๙ บท มูลบทเหล่านั้นรวมกันเป็น ๑๘ บท

တဏှာ စေဝ အဝိဇ္ဇာ စ, သမထော စ ဝိပဿနာ;

ယော နေတိ သဗ္ဗေသု ယောဂယုတ္တော, အယံ နယော နန္ဒိယာဝဋ္ဋော.

ตัณหา อวิชชา สมถะ และวิปัสสนา นัยใดนำไปซึ่งการประกอบในธรรมทั้งปวง นัยนี้เรียกว่า นันทิยาวฏฏนัย

ယံ ကုသလမူလေဟိ, နယတိ ကုသလအကုသလမူလေဟိ;

ဘူတံ တထံ အဝိတထံ, တိပုက္ခလံ တံ နယံ အာဟု.

นัยใดนำไปซึ่งกุศลมูล และนำไปซึ่งกุศลมูลและอกุศลมูล ซึ่งเป็นจริง แท้ ไม่ผิดพลาด นัยนั้นเรียกว่า ติปุคคลนัย

သော နေတိ ဝိပလ္လာသေဟိ, ကိလေသဣန္ဒြိယေဟိ စ;

ဓမ္မေ တံ နယံ ဝိနယမာဟု, သီဟဝိက္ကီဠိတံ နာမ.

นัยใดนำไปซึ่งธรรมทั้งหลายด้วยวิปัลลาสทั้งหลายและด้วยกิเลสอินทรีย์ทั้งหลาย ท่านเรียกนัยนั้นว่า สีหวิกกีฬิตนัย

ဝေယျာကရဏေ ဝုတ္တေ, ကုသလတာဟိ အကုသလတာဟိ စ;

တယော အာလောကယတိ, အယံ နယော ဒိသာလောစနော နာမ.

เมื่อกล่าวไวยากรณ์ (คำพยากรณ์) แล้ว ย่อมพิจารณาทิศทั้ง ๓ ด้วยความเป็นกุศลและด้วยความเป็นอกุศล นัยนี้ชื่อว่า ทิสาโลจนนัย

ဩလောကေတွာ ဒိသာလောစနေန, ဥက္ခိပိယ ယံ သမာနေတိ;

သဗ္ဗေ ကုသလာကုသလေ, အယံ နယော အင်္ကုသော နာမ.

นัยใดพิจารณาด้วยทิสาโลจนนัยแล้ว ยกขึ้นรวบรวมกุศลและอกุศลทั้งปวง นัยนี้ชื่อว่า อังกุสนัย

နယသမုဋ္ဌာနံ.

นยสมุฏฐาน

ပေဋကောပဒေသေ မဟာကစ္စာယနဿ ထေရဿ သုတ္တဝိဘင်္ဂဿ

การจำแนกพระสูตรของพระมหากัจจายนเถระ ในเปฏโกปเทศ

ဒဿနံ သမတ္တံ.

การแสดงจบแล้ว

ယာနိ [Pg.341] စတုက္ကာနိ အကုသလာနိ ကုသလာနိ စ သီဟဝိက္ကီဠိတေ နယေ နိဒ္ဒိဋ္ဌာနိ, တိကာနိ ကုသလာနိ စ အကုသလာနိ စ တိပုက္ခလေ နယေ နိဒ္ဒိဋ္ဌာနိ, ဒုကာနိ ကုသလာနိ စ အကုသလာနိ စ နန္ဒိယာဝဋ္ဋေ နယေ နိဒ္ဒိဋ္ဌာနိ. ယေသု ဒွီသု ဓမ္မေသု ကုသလေသု သော အတ္ထော တိကေသု ဝိဘဇ္ဇမာနဿ ဘဝဘူမိ, အထ စ သဗ္ဗော စ အတ္ထော တီဟိ ဗျဉ္ဇနေဟိ နိဒ္ဒိသတိ. တတ္တကာနိ ဝုစ္စတိ. ယော အတ္ထော စတူဟိ ပဒေဟိ အဋ္ဌဝီသတိဘာဂေဟိ နတ္ထိဘူမိ နိဒ္ဒိသိတုံ, အဝစရန္တောဝ စတူဟိ ပဒေဟိ နိဒ္ဒိသတိ. ဣတိ ယံ ယထာနိဒ္ဒိဋ္ဌဿ အဝိကောသနာ ဣဒံ ပမာဏံ. ယထာ သဗ္ဗေ သမာဓယော တီသု သမာဓီသု ပရိယေသိတဗ္ဗာ, သဝိတက္ကသဝိစာရေ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တေ အဝိတက္ကအဝိစာရေ ဣဒံ ပမာဏံ, နတ္ထိ စတုတ္ထော သမာဓိ. တထာ တိဿော ပညာ စိန္တာမယီ သုတမယီ ဘာဝနာမယီ သဗ္ဗာသု ပညာသု နိဒ္ဒိသတိ, နတ္ထိ စတုတ္ထီ ပညာ န စိန္တာမယီ န သုတမယီ န ဘာဝနာမယီ, ပညာ နာဿ အတ္ထိ ဣမေသံ ဓမ္မာနံ ယာ အဝိက္ခေပနာ, ဣဒံ ဝုစ္စတိ ပမာဏန္တိ.

จตุกกะที่เป็นอกุศลและกุศลเหล่าใด ถูกแสดงไว้ในสีหวิกกีฬิตนัย, ติกะที่เป็นกุศลและอกุศลเหล่าใด ถูกแสดงไว้ในติปุคขลนัย, ทุกะที่เป็นกุศลและอกุศลเหล่าใด ถูกแสดงไว้ในนันทิยาวฏฏนัย. ในกุศลธรรม ๒ ประการ (วิสุทธิ ๒) เหล่าใด อรรถนั้นเป็นภวภูมิของผู้จำแนกในติกะทั้งหลาย, อนึ่ง อรรถทั้งปวงย่อมแสดงด้วยพยัญชนะ ๓ ประการ เรียกว่า ตัตตกะ. อรรถใดที่ท่องเที่ยวไปเพื่อแสดงนัตติภูมิด้วยบท ๔ และส่วน ๒๘ ย่อมแสดงด้วยบท ๔. การไม่คลาดเคลื่อนตามที่แสดงไว้อย่างนี้ นี้เป็นประมาณ. เหมือนอย่างว่าสมาธิทั้งปวงพึงแสวงหาในสมาธิ ๓ ประการ คือ ในสวิตักกสวิจารสมาธิ ในอวิตักกวิจารมัตตสมาธิ และในอวิตักกอวิจารสมาธิ นี้เป็นประมาณ สมาธิที่ ๔ ไม่มี. เช่นเดียวกัน ปัญญา ๓ ประการ คือ จินตามยปัญญา สุตมยปัญญา ภาวนามยปัญญา ย่อมแสดงในปัญญาทั้งปวง ปัญญาที่ ๔ ไม่มี. (หาก) ไม่ใช่จินตามยปัญญา ไม่ใช่สุตมยปัญญา ไม่ใช่ภาวนามยปัญญา ปัญญาย่อมไม่มีแก่ผู้นั้น. ความไม่ซัดส่ายแห่งธรรมเหล่านี้ใดมีอยู่ นี้เรียกว่า ประมาณ

ထေရဿ မဟာကစ္စာယနဿ ဇမ္ဗုဝနဝါသိနော ပေဋကောပဒေသော

เปฏโกปเทศของพระมหากัจจายนเถระ ผู้อยู่ในชมพูวัน

သမတ္တော.

จบแล้ว

ပေဋကောပဒေသပကရဏံ နိဋ္ဌိတံ.

เปฏโกปเทศปกรณ์จบสมบูรณ์