Tipiṭaka Translation

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

ขุทฺทกนิกาเย

ในขุททกนิกาย

เนตฺติปฺปกรณปาฬิ

เนตติปกรณ์บาลี

๑. สงฺคหวาโร

๑. สังคหวาร

ยํ [Pg.1] โลโก ปูชยเต, สโลกปาโล สทา นมสฺสติ จ;

ตสฺเสต สาสนวรํ, วิทูหิ เญยฺยํ นรวรสฺส.

โลกพร้อมทั้งโลกบาลบูชาและนอบน้อมพระนรวรใดอยู่เสมอ, พระสัทธรรมอันประเสริฐนี้ของพระนรวรนั้น อันบัณฑิตพึงทราบ

ทฺวาทส ปทานิ สุตฺตํ, ตํ สพฺพํ พฺยญฺชนญฺจ อตฺโถ จ;

ตํ วิญฺเญยฺยํ อุภยํ, โก อตฺโถ พฺยญฺชนํ กตมํ.

พระสูตรมี ๑๒ บท ทั้งหมดนั้นคือพยัญชนะและอัตถะ พึงทราบทั้งสองอย่างนั้นว่า อะไรคืออัตถะ อะไรคือพยัญชนะ

โสฬสหารา เนตฺติ, ปญฺจนยา สาสนสฺส ปริเยฏฺฐิ;

อฏฺฐารสมูลปทา, มหกจฺจาเนน นิทฺทิฏฺฐา.

คัมภีร์เนตติมี ๑๖ หาร ๕ นัย และ ๑๘ มูลบท เป็นเครื่องแสวงหาเนื้อความแห่งพระศาสนา อันพระมหากัจจานะแสดงไว้แล้ว

หารา พฺยญฺชนวิจโย, สุตฺตสฺส นยา ตโย จ สุตฺตตฺโถ;

อุภยํ ปริคฺคหีตํ, วุจฺจติ สุตฺตํ ยถาสุตฺตํ.

หารทั้งหลายเป็นเครื่องเลือกเฟ้นพยัญชนะแห่งพระสูตร และนัย ๓ ประการเป็นเครื่องเลือกเฟ้นอัตถะแห่งพระสูตร ทั้งสองอย่างนั้นท่านประมวลไว้แล้ว เนตติย่อมกล่าวพระสูตรตามสมควรแก่พระสูตร

ยา เจว เทสนา ยญฺจ, เทสิตํ อุภยเมว วิญฺเญยฺยํ;

ตตฺรายมานุปุพฺพี, นววิธสุตฺตนฺตปริเยฏฺฐีติ.

เทศนาใดและสิ่งที่ทรงแสดงแล้วใด พึงทราบทั้งสองอย่างนั้นนั่นเทียว ในบรรดาเทศนาและสิ่งที่ทรงแสดงแล้วนั้น นี้เป็นลำดับแห่งการแสวงหาพระสุตตันตะ ๙ ประการ

สงฺคหวาโร.

จบสังคหวาร

๒. อุทฺเทสวาโร

๒. อุเทสวาร

๑. ตตฺถ กตเม โสฬส หารา? เทสนา วิจโย ยุตฺติ ปทฏฺฐาโน ลกฺขโณ จตุพฺยูโห อาวฏฺโฏ วิภตฺติ ปริวตฺตโน เววจโน ปญฺญตฺติ [Pg.2] โอตรโณ โสธโน อธิฏฺฐาโน ปริกฺขาโร สมาโรปโน อิติ.

๑. ในบรรดาหารเหล่านั้น หาร ๑๖ เป็นไฉน? คือ เทสนา วิจยะ ยุตติ ปทัฏฐาน ลักขณะ จตุพยูหะ อาวฏฏะ วิภัตติ ปริวรรตนะ เววจนะ ปัญญัตติ โอตรณะ โสธนะ อธิฏฐานะ ปริกขาระ สมาโรปนะ

ตสฺสานุคีติ

คาถาอนุคีติของอุทเทสนั้น

เทสนา วิจโย ยุตฺติ, ปทฏฺฐาโน จ ลกฺขโณ;

จตุพฺยูโห จ อาวฏฺโฏ, วิภตฺติ ปริวตฺตโน.

เทสนา วิจยะ ยุตติ ปทัฏฐานและลักขณะ จตุพยูหะ อาวฏฏะ วิภัตติ และปริวรรตนะ

เววจโน จ ปญฺญตฺติ, โอตรโณ จ โสธโน;

อธิฏฺฐาโน ปริกฺขาโร, สมาโรปโน โสฬโส.

เววจนะ ปัญญัตติ โอตรณะและโสธนะ อธิฏฐานะ ปริกขาระ สมาโรปนะ รวมเป็น ๑๖ ประการ

เอเต โสฬส หารา, ปกิตฺติตา อตฺถโต อสํกิณฺณา;

เอเตสญฺเจว ภวติ, วิตฺถารตยา นยวิภตฺตีติ.

หาร ๑๖ เหล่านี้ เรากล่าวจำแนกไว้แล้วโดยอรรถะ ไม่ปะปนกัน การจำแนกนัยของหารเหล่านี้นั่นแหละ ย่อมมีได้โดยพิสดาร

๒. ตตฺถ กตเม ปญฺจ นยา? นนฺทิยาวฏฺโฏ ติปุกฺขโล สีหวิกฺกีฬิโต ทิสาโลจโน องฺกุโส อิติ.

๒. ในบรรดานัยเหล่านั้น นัย ๕ เป็นไฉน? คือ นันทิยาวัฏฏะ ติปุกขละ สีหวิกกีฬิตะ ทิสาโลจนะ และอังกุสะ

ตสฺสานุคีติ

คาถาอนุคีติของอุทเทสนั้น

ปฐโม นนฺทิยาวฏฺโฏ, ทุติโย จ ติปุกฺขโล;

สีหวิกฺกีฬิโต นาม, ตติโย นยลญฺชโก.

นัยที่หนึ่งชื่อนันทิยาวัฏฏะ นัยที่สองชื่อติปุกขละ นัยที่สามผู้ชักนำนัยไป ชื่อสีหวิกกีฬิตะ

ทิสาโลจนมาหํสุ, จตุตฺถํ นยมุตฺตมํ;

ปญฺจโม องฺกุโส นาม, สพฺเพ ปญฺจ นยา คตาติ.

ท่านกล่าวถึงนัยที่สี่อันสูงสุดว่า ทิสาโลจนะ นัยที่ห้าชื่ออังกุสะ นัยทั้งห้าทั้งหมดเป็นอันทราบกันแล้ว

๓. ตตฺถ กตมานิ อฏฺฐารส มูลปทานิ? นว ปทานิ กุสลานิ นว ปทานิ อกุสลานิ. ตตฺถ กตมานิ นว ปทานิ อกุสลานิ, ตณฺหา อวิชฺชา โลโภ โทโส โมโห สุภสญฺญา สุขสญฺญา นิจฺจสญฺญา อตฺตสญฺญาติ, อิมานิ นว ปทานิ อกุสลานิ, ยตฺถ สพฺโพ อกุสลปกฺโข สงฺคหํ สโมสรณํ คจฺฉติ.

๓. ในบรรดามูลบทเหล่านั้น มูลบท ๑๘ เป็นไฉน? คือ บทที่เป็นกุศล ๙ บท บทที่เป็นอกุศล ๙ บท. ในบทเหล่านั้น บทที่เป็นอกุศล ๙ บท เป็นไฉน? คือ ตัณหา อวิชชา โลภะ โทสะ โมหะ สุภสัญญา สุขสัญญา นิจจสัญญา และอัตตสัญญา. เหล่านี้คือบทที่เป็นอกุศล ๙ บท ซึ่งเป็นที่ประชุมรวมลงแห่งฝ่ายอกุศลทั้งหมด

ตตฺถ กตมานิ นว ปทานิ กุสลานิ? สมโถ วิปสฺสนา อโลโภ อโทโส อโมโห อสุภสญฺญา ทุกฺขสญฺญา อนิจฺจสญฺญา อนตฺตสญฺญาติ, อิมานิ นว ปทานิ กุสลานิ, ยตฺถ สพฺโพ กุสลปกฺโข สงฺคหํ สโมสรณํ คจฺฉติ.

ในบทเหล่านั้น บทที่เป็นกุศล ๙ บท เป็นไฉน? คือ สมถะ วิปัสสนา อโลภะ อโทสะ อโมหะ อสุภสัญญา ทุกขสัญญา อนิจจสัญญา และอนัตตสัญญา. เหล่านี้คือบทที่เป็นกุศล ๙ บท ซึ่งเป็นที่ประชุมรวมลงแห่งฝ่ายกุศลทั้งหมด

ตตฺริทํ อุทฺทานํ

ในมูลบท ๑๘ นั้น นี้เป็นอุทานคาถา

ตณฺหา [Pg.3] จ อวิชฺชาปิ จ, โลโภ โทโส ตเถว โมโห จ;

จตุโร จ วิปลฺลาสา, กิเลสภูมี นว ปทานิ.

ตัณหาและอวิชชา โลภะ โทสะ และโมหะด้วยเช่นกัน และวิปลาส ๔, บท ๙ เหล่านี้เป็นภูมิแห่งกิเลส

สมโถ จ วิปสฺสนา จ, กุสลานิ จ ยานิ ตีณิ มูลานิ;

จตุโร สติปฏฺฐานา, อินฺทฺริยภูมี นว ปทานิ.

สมถะและวิปัสสนา กุศลมูล ๓ และสติปัฏฐาน ๔, บท ๙ เหล่านี้เป็นภูมิแห่งอินทรีย์

นวหิ จ ปเทหิ กุสลา, นวหิ จ ยุชฺชนฺติ อกุสลปกฺขา;

เอเต โข มูลปทา, ภวนฺติ อฏฺฐารส ปทานีติ.

กุศลธรรมทั้งหลายย่อมประกอบกันด้วยบท ๙ และฝ่ายอกุศลย่อมประกอบกันด้วยบท ๙ บท ๑๘ เหล่านี้แล ชื่อว่ามูลบท

อุทฺเทสวาโร.

จบอุเทสวาร

๓. นิทฺเทสวาโร

๓. นิทเทสวาร

๔. ตตฺถ สงฺเขปโต เนตฺติ กิตฺติตา.

๔. ในอุทเทสนั้น คัมภีร์เนตติอันเรากล่าวแล้วโดยสังเขป

หารสงฺเขโป

หารสังเขป

๑.

อสฺสาทาทีนวตา, นิสฺสรณมฺปิ จ ผลํ อุปาโย จ;

อาณตฺตี จ ภควโต, โยคีนํ เทสนาหาโร.

อัสสาทะ อาทีนวะ นิสสรณะ ผล อุปายะ และอาณัติของพระผู้มีพระภาคเพื่อประโยชน์แก่โยคี ชื่อว่า เทสนาหาระ

๒.

ยํ ปุจฺฉิตญฺจ วิสฺสชฺชิตญฺจ, สุตฺตสฺส ยา จ อนุคีติ;

สุตฺตสฺส โย ปวิจโย, หาโร วิจโยติ นิทฺทิฏฺโฐ.

ปุจฉา วิสัชนา อนุคีติแห่งสูตร และการเลือกเฟ้นแห่งสูตร ท่านแสดงไว้ว่าชื่อ วิจยหาระ

๓.

สพฺเพสํ หารานํ, ยา ภูมี โย จ โคจโร เตสํ;

ยุตฺตายุตฺตปริกฺขา, หาโร ยุตฺตีติ นิทฺทิฏฺโฐ.

ภูมิและโคจรแห่งหาระทั้งปวงเหล่านั้น การพิจารณาความสมควรและไม่สมควร ท่านแสดงไว้ว่าชื่อ ยุตติหาระ

๔.

ธมฺมํ เทเสติ ชิโน, ตสฺส จ ธมฺมสฺส ยํ ปทฏฺฐานํ;

อิติ ยาว สพฺพธมฺมา, เอโส หาโร ปทฏฺฐาโน.

พระชินเจ้าทรงแสดงธรรม ปทัฏฐานแห่งธรรมนั้นเป็นเช่นใด ธรรมทั้งปวงก็เป็นเช่นนั้น หาระนี้คือ ปทัฏฐานหาระ

๕.

วุตฺตมฺหิ เอกธมฺเม, เย ธมฺมา เอกลกฺขณา เกจิ;

วุตฺตา ภวนฺติ สพฺเพ, โส หาโร ลกฺขโณ นาม.

เมื่อธรรมอย่างหนึ่งถูกกล่าวไว้ ธรรมเหล่าใดบางพวกมีลักษณะเป็นอันเดียวกัน ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดก็ชื่อว่าถูกกล่าวไว้ด้วย หาระนั้นชื่อว่า ลักขณหาระ

๖.

เนรุตฺตมธิปฺปาโย, พฺยญฺชนมถ เทสนานิทานญฺจ;

ปุพฺพาปรานุสนฺธี, เอโส หาโร จตุพฺยูโห.

นิรุตติ อธิปปายะ พยัญชนะ เทสนานิทาน และปุพพปรสนธิ หาระนี้คือ จตุพยูหหาระ

๗.

เอกมฺหิ ปทฏฺฐาเน, ปริเยสติ เสสกํ ปทฏฺฐานํ;

อาวฏฺฏติ ปฏิปกฺเข, อาวฏฺโฏ นาม โส หาโร.

เมื่อปทัฏฐานอย่างหนึ่งถูกแสดงแล้ว ย่อมแสวงหาปทัฏฐานที่เหลือ และย่อมหมุนไปสู่ฝ่ายตรงข้าม หาระนั้นชื่อว่า อาวัฏฏหาระ

๘.

ธมฺมญฺจ [Pg.4] ปทฏฺฐานํ, ภูมิญฺจ วิภชฺชเต อยํ หาโร;

สาธารเณ อสาธารเณ จ เนยฺโย วิภตฺตีติ.

หาระนี้จำแนกธรรม ปทัฏฐาน และภูมิ ทั้งที่เป็นสาธารณะและอสาธารณะ พึงทราบเถิดว่าชื่อ วิภัตติหาระ

๙.

กุสลากุสเล ธมฺเม, นิทฺทิฏฺเฐ ภาวิเต ปหีเน จ;

ปริวตฺตติ ปฏิปกฺเข, หาโร ปริวตฺตโน นาม.

เมื่อกุศลธรรมและอกุศลธรรมที่พึงอบรมและพึงละ ถูกแสดงไว้แล้ว หาระที่หมุนไปสู่ฝ่ายตรงข้าม ชื่อว่า ปริวัตนหาระ

๑๐.

๑๐.

เววจนานิ พหูนิ ตุ, สุตฺเต วุตฺตานิ เอกธมฺมสฺส;

โย ชานาติ สุตฺตวิทู, เววจโน นาม โส หาโร.

ผู้ฉลาดในสูตรใดย่อมรู้เววจนะเป็นอันมากของธรรมอย่างหนึ่งที่กล่าวไว้ในสูตร หาระนั้นชื่อว่า เววจนหาระ

๑๑.

๑๑.

เอกํ ภควา ธมฺมํ, ปญฺญตฺตีหิ วิวิธาหิ เทเสติ;

โส อากาโร เญยฺโย, ปญฺญตฺตี นาม หาโรติ.

พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมอย่างหนึ่งด้วยบัญญัติต่างๆ อาการนั้นพึงทราบเถิดว่าชื่อ ปัญญัตติหาระ

๑๒.

๑๒.

โย จ ปฏิจฺจุปฺปาโท, อินฺทฺริยขนฺธา จ ธาตุ อายตนา;

เอเตหิ โอตรติ โย, โอตรโณ นาม โส หาโร.

ปฏิจจสมุปบาท อินทรีย์ ขันธ์ ธาตุ และอายตนะ หาระใดหยั่งลงด้วยธรรมเหล่านี้ หาระนั้นชื่อว่า โอตรณหาระ

๑๓.

๑๓.

วิสฺสชฺชิตมฺหิ ปญฺเห, คาถายํ ปุจฺฉิตายมารพฺภ;

สุทฺธาสุทฺธปริกฺขา, หาโร โส โสธโน นาม.

เมื่อปัญหาที่ถูกถามในคาถาได้รับการวิสัชนาแล้ว การตรวจสอบความบริสุทธิ์และไม่บริสุทธิ์ หาระนั้นชื่อว่า โสธนหาระ

๑๔.

๑๔.

เอกตฺตตาย ธมฺมา, เยปิ จ เวมตฺตตาย นิทฺทิฏฺฐา;

เตน วิกปฺปยิตพฺพา, เอโส หาโร อธิฏฺฐาโน.

ธรรมเหล่าใดที่ถูกแสดงไว้โดยความเป็นอันเดียวกันและโดยความต่างกัน ธรรมเหล่านั้นพึงถูกจำแนกโดยหาระนั้น หาระนี้คือ อธิฏฐานหาระ

๑๕.

๑๕.

เย ธมฺมา ยํ ธมฺมํ, ชนยนฺติปฺปจฺจยา ปรมฺปรโต;

เหตุมวกฑฺฒยิตฺวา, เอโส หาโร ปริกฺขาโร.

ธรรมเหล่าใดเป็นปัจจัยให้เกิดธรรมใดสืบต่อกันไป หาระที่นำเอาเหตุนั้นออกมาแสดง หาระนี้คือ ปริกขารหาระ

๑๖.

๑๖.

เย ธมฺมา ยํ มูลา, เย เจกตฺถา ปกาสิตา มุนินา;

เต สมโรปยิตพฺพา, เอส สมาโรปโน หาโร.

ธรรมเหล่าใดเป็นรากเหง้าของธรรมใด และศัพท์เหล่าใดมีอรรถเป็นอันเดียวกันอันพระมุนีทรงประกาศไว้ ธรรมและศัพท์เหล่านั้นพึงถูกยกขึ้นแสดง หาระนี้คือ สมาโรปนหาระ

นยสงฺเขโป

นยสังเขป

๑๗.

๑๗.

ตณฺหญฺจ อวิชฺชมฺปิ จ, สมเถน วิปสฺสนา โย เนติ;

สจฺเจหิ โยชยิตฺวา, อยํ นโย นนฺทิยาวฏฺโฏ.

นัยใดประกอบตัณหาและอวิชชา สมถะและวิปัสสนา เข้ากับสัจจะทั้งหลายแล้วนำไป นัยนี้คือ นันทิยาวัฏฏะ

๑๘.

๑๘.

โย อกุสเล สมูเลหิ, เนติ กุสเล จ กุสลมูเลหิ;

ภูตํ ตถํ อวิตถํ, ติปุกฺขลํ ตํ นยํ อาหุ.

นัยใดนำอกุศลพร้อมทั้งมูล และกุศลพร้อมทั้งกุศลมูล ทำให้เป็นของจริง ของแท้ ไม่ผิดพลาด ท่านเรียกนัยนั้นว่า ติปุกขละ

๑๙.

๑๙.

โย เนติ วิปลฺลาเสหิ, กิเลเส อินฺทฺริเยหิ สทฺธมฺเม;

เอตํ นยํ นยวิทู, สีหวิกฺกีฬิตํ อาหุ.

นัยใดนำวิปลาส กิเลส อินทรีย์ และสัทธรรม ผู้ฉลาดในนัยกล่าวถึงนัยนี้ว่า สีหวิกกีฬิตะ

๒๐.

๒๐.

เวยฺยากรเณสุ [Pg.5] หิ เย, กุสลากุสลา ตหึ ตหึ วุตฺตา;

มนสา โวโลกยเต, ตํ ขุ ทิสาโลจนํ อาหุ.

กุศลและอกุศลเหล่าใดที่ถูกกล่าวไว้ในไวยากรณ์นั้นๆ บัณฑิตย่อมพิจารณาด้วยใจ ท่านเรียกการพิจารณานั้นว่า ทิสาโลจนะ

๒๑.

๒๑.

โอโลเกตฺวา ทิสโลจเนน, อุกฺขิปิย ยํ สมาเนติ;

สพฺเพ กุสลากุสเล, อยํ นโย องฺกุโส นาม.

นัยใดพิจารณาด้วยทิสาโลจนะแล้ว ยกขึ้นรวบรวมกุศลและอกุศลทั้งปวง นัยนี้ชื่อว่า อังกุสะ

๒๒.

๒๒.

โสฬส หารา ปฐมํ, ทิสโลจนโต ทิสา วิโลเกตฺวา;

สงฺขิปิย องฺกุเสน หิ, นเยหิ ตีหิ นิทฺทิเส สุตฺตํ.

เบื้องต้นพึงประกอบหาระ ๑๖ พิจารณาทิสาด้วยทิสาโลจนะแล้ว รวบรวมด้วยอังกุสะ พึงแสดงสูตรด้วยนัย ๓ ประการ

ทฺวาทสปท

ทวาทสบท

๒๓.

๒๓.

อกฺขรํ ปทํ พฺยญฺชนํ, นิรุตฺติ ตเถว นิทฺเทโส;

อาการฉฏฺฐวจนํ, เอตฺตาว พฺยญฺชนํ สพฺพํ.

อักขระ บท พยัญชนะ นิรุตติ นิเทศ และอาการเป็นที่ ๖ พยัญชนะทั้งหมดมีเพียงเท่านี้

๒๔.

๒๔.

สงฺกาสนา ปกาสนา, วิวรณา วิภชนุตฺตานีกมฺมปญฺญตฺติ;

เอเตหิ ฉหิ ปเทหิ, อตฺโถ กมฺมญฺจ นิทฺทิฏฺฐํ.

สังกาสนา ปกาสนา วิวรณา วิภัชนา อุตตานีกัมมะ และปัญญัตติ ด้วยบท ๖ ประการเหล่านี้ อรรถและกรรมถูกแสดงไว้แล้ว

๒๕.

๒๕.

ตีณิ จ นยา อนูนา, อตฺถสฺส จ ฉปฺปทานิ คณิตานิ;

นวหิ ปเทหิ ภควโต, วจนสฺสตฺโถ สมายุตฺโต.

นัย ๓ ประการและบทแห่งอรรถ ๖ ประการที่ไม่หย่อน ท่านนับไว้แล้ว อรรถแห่งพระดำรัสของพระผู้มีพระภาค ประกอบพร้อมแล้วด้วยบท ๙ ประการ

๒๖.

๒๖.

อตฺถสฺส นวปฺปทานิ, พฺยญฺชนปริเยฏฺฐิยา จตุพฺพีส;

อุภยํ สงฺกลยิตฺวา, เตตฺตึสา เอตฺติกา เนตฺตีติ.

บทแห่งอรรถ ๙ ประการ และหาระ ๒๔ เพื่อการแสวงหาพยัญชนะ เมื่อรวมทั้งสองอย่างเข้าด้วยกันเป็น ๓๓ เนตติมีเท่านี้

นิทฺเทสวาโร.

นิทเทสวาร

๔. ปฏินิทฺเทสวาโร

๔. ปฏินิทเทสวาร

๑. เทสนาหารวิภงฺโค

๑. เทศนาหารวิภังค์

๕. ตตฺถ กตโม เทสนาหาโร? ‘‘อสฺสาทาทีนวตา’’ติ คาถา อยํ เทสนาหาโร. กึ เทสยติ? อสฺสาทํ อาทีนวํ นิสฺสรณํ ผลํ อุปายํ อาณตฺตึ. ธมฺมํ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสสฺสามีติ.

๕. บรรดาหารเหล่านั้น เทศนาหารเป็นไฉน? คาถาว่า “อัสสาทาทีนวตา” นี้เป็นเทศนาหาร. (เทศนาหารนั้น) แสดงอะไร? แสดงอัสสาทะ อาทีนวะ นิสสรณะ ผล อุบาย และอาณัติ. (ดังที่ตรัสว่า) “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมแก่เธอทั้งหลาย อันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด จักประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถ พร้อมทั้งพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง” ดังนี้.

ตตฺถ [Pg.6] กตโม อสฺสาโท?

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น อัสสาทะเป็นไฉน?

‘‘กามํ กามยมานสฺส, ตสฺส เจตํ สมิชฺฌติ;

อทฺธา ปีติมโน โหติ, ลทฺธา มจฺโจ ยทิจฺฉตี’’ติ.

“เมื่อบุคคลผู้ปรารถนากามอยู่ หากกามนั้นของเขาย่อมสำเร็จ, สัตว์ผู้จะต้องตายได้สิ่งที่ตนปรารถนาแล้ว ย่อมมีใจปรีดาโดยแท้” ดังนี้.

อยํ อสฺสาโท.

นี้คืออัสสาทะ.

ตตฺถ กตโม อาทีนโว?

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น อาทีนวะเป็นไฉน?

‘‘ตสฺส เจ กามยานสฺส, ฉนฺทชาตสฺส ชนฺตุโน;

เต กามา ปริหายนฺติ, สลฺลวิทฺโธว รุปฺปตี’’ติ.

“หากกามทั้งหลายของสัตว์นั้น ผู้มีความปรารถนา มีฉันทะเกิดขึ้นแล้ว เสื่อมไป, เขาย่อมเดือดร้อนเหมือนถูกลูกศรเสียบ” ดังนี้.

อยํ อาทีนโว.

นี้คืออาทีนวะ.

ตตฺถ กตมํ นิสฺสรณํ?

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น นิสสรณะเป็นไฉน?

‘‘โย กาเม ปริวชฺเชติ, สปฺปสฺเสว ปทา สิโร;

โสมํ วิสตฺติกํ โลเก, สโต สมติวตฺตตี’’ติ.

“ผู้ใดเว้นกามทั้งหลายเสีย เหมือนบุคคลใช้เท้าเว้นศีรษะของงู, ผู้นั้นมีสติ ย่อมก้าวล่วงตัณหาอันเป็นเครื่องข้องนี้ในโลกได้” ดังนี้.

อิทํ นิสฺสรณํ.

นี้คือนิสสรณะ.

ตตฺถ กตโม อสฺสาโท?

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น อัสสาทะเป็นไฉน?

‘‘เขตฺตํ วตฺถุํ หิรญฺญํ วา, ควาสฺสํ ทาสโปริสํ;

ถิโย พนฺธู ปุถู กาเม, โย นโร อนุคิชฺฌตี’’ติ.

“นรชนใดย่อมกำหนัดนักในนา ที่ดิน หรือทองคำ, ในโคและม้า ทาสและคนงาน, ในสตรี ญาติ และกามวัตถุมากมาย” ดังนี้.

อยํ อสฺสาโท.

นี้คืออัสสาทะ.

ตตฺถ กตโม อาทีนโว?

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น อาทีนวะเป็นไฉน?

‘‘อพลา นํ พลียนฺติ, มทฺทนฺเต นํ ปริสฺสยา;

ตโต นํ ทุกฺขมนฺเวติ, นาวํ ภินฺนมิโวทก’’นฺติ.

“กิเลสอันอ่อนแอ ย่อมครอบงำบุคคลผู้อ่อนแอนั้น, ภัยอันตรายทั้งหลายย่อมย่ำยีเขา, แต่นั้นทุกข์ย่อมติดตามเขาไป เหมือนน้ำไหลเข้าเรือที่แตกรั่ว” ดังนี้.

อยํ อาทีนโว.

นี้คืออาทีนวะ.

ตตฺถ กตมํ นิสฺสรณํ?

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น นิสสรณะเป็นไฉน?

‘‘ตสฺมา ชนฺตุ สทา สโต, กามานิ ปริวชฺชเย;

เต ปหาย ตเร โอฆํ, นาวํ สิตฺวาว ปารคู’’ติ.

“เพราะเหตุนั้น สัตว์พึงมีสติทุกเมื่อ เว้นกามทั้งหลายเสีย, ละกามเหล่านั้นแล้ว พึงข้ามโอฆะ เหมือนผู้ถึงฝั่งวิดน้ำออกจากเรือแล้ว” ดังนี้.

อิทํ นิสฺสรณํ.

นี้คือนิสสรณะ.

ตตฺถ [Pg.7] กตมํ ผลํ?

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ผลเป็นไฉน?

‘‘ธมฺโม หเว รกฺขติ ธมฺมจารึ, ฉตฺตํ มหนฺตํ ยถ วสฺสกาเล;

เอสานิสํโส ธมฺเม สุจิณฺเณ, น ทุคฺคตึ คจฺฉติ ธมฺมจารี’’ติ.

“ธรรมแล ย่อมรักษาผู้ประพฤติธรรม เหมือนร่มคันใหญ่ในฤดูฝน, นี้เป็นอานิสงส์ในธรรมที่ประพฤติดีแล้ว คือ ผู้ประพฤติธรรมย่อมไม่ไปสู่ทุคติ” ดังนี้.

อิทํ ผลํ.

นี้คือผล.

ตตฺถ กตโม อุปาโย?

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น อุบายเป็นไฉน?

‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ…เป…‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ…เป…‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ, ยทา ปญฺญาย ปสฺสติ;

อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข, เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา’’ติ.

“เมื่อใดบุคคลเห็นด้วยปัญญาว่า ‘สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง’... ‘สังขารทั้งปวงเป็นทุกข์’... ‘ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา’, เมื่อนั้น เขาย่อมเบื่อหน่ายในทุกข์, นี้เป็นทางแห่งความบริสุทธิ์” ดังนี้.

อยํ อุปาโย.

นี้คืออุบาย.

ตตฺถ กตมา อาณตฺติ?

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น อาณัติเป็นไฉน?

‘‘จกฺขุมา วิสมานีว, วิชฺชมาเน ปรกฺกเม;

ปณฺฑิโต ชีวโลกสฺมึ, ปาปานิ ปริวชฺชเย’’ติ.

“เมื่อทางมีอยู่ บุรุษผู้มีจักษุย่อมเว้นที่อันไม่สม่ำเสมอเสียฉันใด, บัณฑิตในชีวโลก พึงเว้นบาปทั้งหลายฉันนั้น” ดังนี้.

อยํ อาณตฺติ.

นี้คืออาณัติ.

‘‘‘สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขสฺสุ,โมฆราชา’ติ อาณตฺติ, ‘สทา สโต’ติ อุปาโย;

‘อตฺตานุทิฏฺฐึ อูหจฺจ, เอวํ มจฺจุตโร สิยา’’’.

“คำว่า ‘โมฆราช เธอจงพิจารณาเห็นโลกโดยความเป็นของว่าง’ นี้เป็นอาณัติ, คำว่า ‘มีสติทุกเมื่อ’ นี้เป็นอุบาย, (แล้ว) ‘ถอนอัตตานุทิฏฐิเสีย, พึงเป็นผู้ข้ามมัจจุได้ด้วยอาการอย่างนี้’”

อิทํ ผลํ.

นี้เป็นผล

๖. ตตฺถ ภควา อุคฺฆฏิตญฺญุสฺส ปุคฺคลสฺส นิสฺสรณํ เทสยติ, วิปญฺจิตญฺญุสฺส ปุคฺคลสฺส อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ เทสยติ, เนยฺยสฺส ปุคฺคลสฺส อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ เทสยติ.

๖. ในธรรมเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคย่อมทรงแสดงนิสสรณะแก่บุคคลผู้เป็นอุคฆฏิตัญญู, ย่อมทรงแสดงทั้งอาทีนพทั้งนิสสรณะแก่บุคคลผู้เป็นวิปัญจิตัญญู, ย่อมทรงแสดงทั้งอัสสาทะ ทั้งอาทีนพ ทั้งนิสสรณะแก่บุคคลผู้เป็นไนยยะ

ตตฺถ จตสฺโส ปฏิปทา, จตฺตาโร ปุคฺคลา. ตณฺหาจริโต มนฺโท สตินฺทฺริเยน ทุกฺขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย นิยฺยาติ สติปฏฺฐาเนหิ นิสฺสเยหิ. ตณฺหาจริโต อุทตฺโต สมาธินฺทฺริเยน ทุกฺขาย ปฏิปทาย ขิปฺปาภิญฺญาย [Pg.8] นิยฺยาติ ฌาเนหิ นิสฺสเยหิ. ทิฏฺฐิจริโต มนฺโท วีริยินฺทฺริเยน สุขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย นิยฺยาติ สมฺมปฺปธาเนหิ นิสฺสเยหิ. ทิฏฺฐิจริโต อุทตฺโต ปญฺญินฺทฺริเยน สุขาย ปฏิปทาย ขิปฺปาภิญฺญาย นิยฺยาติ สจฺเจหิ นิสฺสเยหิ.

ในเทศนานั้น มีปฏิปทา ๔, มีบุคคล ๔ จำพวก. บุคคลผู้มีตัณหาจริต มีปัญญาทราม ย่อมออกไปได้ด้วยสตินทรีย์ ด้วยทุกขปฏิปทา ด้วยทักธาอภิญญา ด้วยนิสัยคือสติปัฏฐานทั้งหลาย. บุคคลผู้มีตัณหาจริต มีปัญญาหลักแหลม ย่อมออกไปได้ด้วยสมาธินทรีย์ ด้วยทุกขปฏิปทา ด้วยขิปปาอภิญญา ด้วยนิสัยคือฌานทั้งหลาย. บุคคลผู้มีทิฏฐิจริต มีปัญญาทราม ย่อมออกไปได้ด้วยวิริยินทรีย์ ด้วยสุขาปฏิปทา ด้วยทักธาอภิญญา ด้วยนิสัยคือสัมมัปปธานทั้งหลาย. บุคคลผู้มีทิฏฐิจริต มีปัญญาหลักแหลม ย่อมออกไปได้ด้วยปัญญินทรีย์ ด้วยสุขาปฏิปทา ด้วยขิปปาอภิญญา ด้วยนิสัยคือสัจจะทั้งหลาย.

อุโภ ตณฺหาจริตา สมถปุพฺพงฺคมาย วิปสฺสนา นิยฺยนฺติ ราควิราคาย เจโตวิมุตฺติยา. อุโภ ทิฏฺฐิจริตา วิปสฺสนาปุพฺพงฺคเม สมเถน นิยฺยนฺติ อวิชฺชาวิราคาย ปญฺญาวิมุตฺติยา.

บุคคลผู้มีตัณหาจริตทั้งสอง ย่อมออกไปได้ด้วยวิปัสสนาอันมีสมถะเป็นเบื้องหน้า ด้วยเจโตวิมุตติอันเป็นเหตุปราศจากราคะ. บุคคลผู้มีทิฏฐิจริตทั้งสอง ย่อมออกไปได้ด้วยสมถะอันมีวิปัสสนาเป็นเบื้องหน้า ด้วยปัญญาวิมุตติอันเป็นเหตุปราศจากอวิชชา.

ตตฺถ เย สมถปุพฺพงฺคมาหิ ปฏิปทาหิ นิยฺยนฺติ, เต นนฺทิยาวฏฺเฏน นเยน หาตพฺพา, เย วิปสฺสนาปุพฺพงฺคมาหิ ปฏิปทาหิ นิยฺยนฺติ, เต สีหวิกฺกีฬิเตน นเยน หาตพฺพา.

ในบุคคลเหล่านั้น บุคคลเหล่าใด ย่อมออกไปได้ด้วยปฏิปทาทั้งหลายอันมีสมถะเป็นเบื้องหน้า, บุคคลเหล่านั้น พึงนำไปด้วยนัยชื่อนันทิยาวัฏฏะ, บุคคลเหล่าใด ย่อมออกไปได้ด้วยปฏิปทาทั้งหลายอันมีวิปัสสนาเป็นเบื้องหน้า, บุคคลเหล่านั้น พึงนำไปด้วยนัยชื่อสีหวิกกีฬิตะ.

๗. สฺวายํ หาโร กตฺถ สมฺภวติ, ยสฺส สตฺถา วา ธมฺมํ เทสยติ อญฺญตโร วา ครุฏฺฐานีโย สพฺรหฺมจารี, โส ตํ ธมฺมํ สุตฺวา สทฺธํ ปฏิลภติ. ตตฺถ ยา วีมํสา อุสฺสาหนา ตุลนา อุปปริกฺขา, อยํ สุตมยี ปญฺญา. ตถา สุเตน นิสฺสเยน ยา วีมํสา ตุลนา อุปปริกฺขา มนสานุเปกฺขณา, อยํ จินฺตามยี ปญฺญา. อิมาหิ ทฺวีหิ ปญฺญาหิ มนสิการสมฺปยุตฺตสฺส ยํ ญาณํ อุปฺปชฺชติ ทสฺสนภูมิยํ วา ภาวนาภูมิยํ วา, อยํ ภาวนามยี ปญฺญา.

๗. หาระนี้นั้น ย่อมเกิดขึ้นในที่ไหน? ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใดที่พระศาสดา หรือเพื่อนพรหมจารีผู้ควรแก่การเคารพรูปใดรูปหนึ่งแสดงธรรม, บุคคลนั้นฟังธรรมนั้นแล้ว ย่อมได้ศรัทธา. ในธรรมนั้น การสอบสวน การพยายาม การชั่งใจ การพิจารณาใด, นี้ชื่อว่าสุตมยปัญญา. อาศัยการฟังนั้น การสอบสวน การชั่งใจ การพิจารณา การพิจารณาเนืองๆ ด้วยใจใด, นี้ชื่อว่าจินตามยปัญญา. ญาณใด ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ประกอบด้วยมนสิการด้วยปัญญาสองอย่างนี้ ในทัสสนภูมิหรือในภาวนาภูมิ, นี้ชื่อว่าภาวนามยปัญญา.

๘. ปรโตโฆสา สุตมยี ปญฺญา. ปจฺจตฺตสมุฏฺฐิตา โยนิโส มนสิการา จินฺตามยี ปญฺญา. ยํ ปรโต จ โฆเสน ปจฺจตฺตสมุฏฺฐิเตน จ โยนิโสมนสิกาเรน ญาณํ อุปฺปชฺชติ, อยํ ภาวนามยี ปญฺญา. ยสฺส อิมา ทฺเว ปญฺญา อตฺถิ สุตมยี จินฺตามยี จ, อยํ อุคฺฆฏิตญฺญู. ยสฺส สุตมยี ปญฺญา อตฺถิ, จินฺตามยี นตฺถิ, อยํ วิปญฺจิตญฺญู. ยสฺส เนว สุตมยี ปญฺญา อตฺถิ น จินฺตามยี, อยํ เนยฺโย.

๘. ปัญญาที่เกิดจากเสียงของผู้อื่น ชื่อว่าสุตมยปัญญา. ปัญญาที่เกิดจากโยนิโสมนสิการอันเกิดขึ้นเฉพาะตน ชื่อว่าจินตามยปัญญา. ญาณใดย่อมเกิดขึ้นด้วยเสียงของผู้อื่นด้วย และด้วยโยนิโสมนสิการอันเกิดขึ้นเฉพาะตนด้วย, นี้ชื่อว่าภาวนามยปัญญา. บุคคลใดมีปัญญาสองอย่างนี้ คือ สุตมยปัญญาและจินตามยปัญญา, ผู้นี้ชื่อว่าอุคฆฏิตัญญู. บุคคลใดมีสุตมยปัญญา แต่ไม่มีจินตามยปัญญา, ผู้นี้ชื่อว่าวิปัญจิตัญญู. บุคคลใดไม่มีทั้งสุตมยปัญญาและจินตามยปัญญา, ผู้นี้ชื่อว่าไนยยะ.

๙. สายํ ธมฺมเทสนา กึ เทสยติ? จตฺตาริ สจฺจานิ ทุกฺขํ สมุทยํ นิโรธํ มคฺคํ. อาทีนโว จ ผลญฺจ ทุกฺขํ, อสฺสาโท สมุทโย, นิสฺสรณํ นิโรโธ, อุปาโย อาณตฺติ จ มคฺโค. อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ. อิทํ ธมฺมจกฺกํ.

๙. พระธรรมเทศนานั้นแสดงอะไร? แสดงสัจจะ ๔ คือ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค. อาทีนพและผล ชื่อว่าทุกข์, อัสสาทะ ชื่อว่าสมุทัย, นิสสรณะ ชื่อว่านิโรธ, อุปายะและอาณัติ ชื่อว่ามรรค. เหล่านี้คือสัจจะ ๔. นี้คือธัมมจักกะ.

ยถาห [Pg.9] ภควา – ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ เม, ภิกฺขเว, พาราณสิยํ อิสิปตเน มิคทาเย อนุตฺตรํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺติตํ อปฺปฏิวตฺติยํ สมเณน วา พฺราหฺมเณน วา เทเวน วา มาเรน วา พฺรหฺมุนา วา เกนจิ วา โลกสฺมึ, สพฺพํ ธมฺมจกฺกํ.

ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย, อนุตตรธัมมจักกะ อันเราให้เป็นไปแล้ว ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้กรุงพาราณสี ว่า ‘นี้ทุกข์’ อันใครๆ ในโลก คือ สมณะ พราหมณ์ เทวดา มาร หรือพรหม หรือใครๆ ก็ตาม ให้เป็นไปไม่ได้”, (พึงนำ) ธัมมจักกะทั้งหมด (มากล่าว).

ตตฺถ อปริมาณา ปทา, อปริมาณา อกฺขรา, อปริมาณา พฺยญฺชนา, อปริมาณา อาการา เนรุตฺตา นิทฺเทสา. เอตสฺเสว อตฺถสฺส สงฺกาสนา ปกาสนา วิวรณา วิภชนา อุตฺตานีกมฺมํ ปญฺญตฺติ, อิติปิทํ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ.

ในเทศนานั้น มีบทไม่มีประมาณ, มีอักษรไม่มีประมาณ, มีพยัญชนะไม่มีประมาณ, มีอาการ นิรุตติ นิเทศ ไม่มีประมาณ. แห่งอรรถนั้นนั่นเทียว มีการประกาศ การแสดง การเปิดเผย การจำแนก การทำให้ตื้น การบัญญัติ, ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบว่า นี้ทุกขอริยสัจ.

‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ เม, ภิกฺขเว, พาราณสิยํ อิสิปตเน มิคทาเย อนุตฺตรํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺติตํ…เป… ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ เม, ภิกฺขเว…เป… ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ เม, ภิกฺขเว, พาราณสิยํ อิสิปตเน มิคทาเย อนุตฺตรํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺติตํ อปฺปฏิวตฺติยํ สมเณน วา พฺราหฺมเณน วา เทเวน วา มาเรน วา พฺรหฺมุนา วา เกนจิ วา โลกสฺมึ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย, อนุตตรธัมมจักกะ อันเราให้เป็นไปแล้ว ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้กรุงพาราณสี ว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’...ฯลฯ... ‘นี้ทุกขนิโรธ’...ฯลฯ... ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ อันใครๆ ในโลก คือ สมณะ พราหมณ์ เทวดา มาร หรือพรหม หรือใครๆ ก็ตาม ให้เป็นไปไม่ได้”.

ตตฺถ อปริมาณา ปทา, อปริมาณา อกฺขรา, อปริมาณา พฺยญฺชนา, อปริมาณา อาการา เนรุตฺตา นิทฺเทสา. เอตสฺเสว อตฺถสฺส สงฺกาสนา ปกาสนา วิวรณา วิภชนา อุตฺตานีกมฺมํ ปญฺญตฺติ อิติปิทํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา อริยสจฺจํ.

ตตฺถ ภควา อกฺขเรหิ สงฺกาเสติ, ปเทหิ ปกาเสติ, พฺยญฺชเนหิ วิวรติ, อากาเรหิ วิภชติ, นิรุตฺตีหิ อุตฺตานีกโรติ, นิทฺเทเสหิ ปญฺญเปติ. ตตฺถ ภควา อกฺขเรหิ จ ปเทหิ จ อุคฺฆเฏติ, พฺยญฺชเนหิ จ อากาเรหิ จ วิปญฺจยติ, นิรุตฺตีหิ จ นิทฺเทเสหิ จ วิตฺถาเรติ. ตตฺถ อุคฺฆฏนา อาทิ, วิปญฺจนา มชฺเฌ, วิตฺถารณา ปริโยสานํ. โสยํ ธมฺมวินโย อุคฺฆฏียนฺโต อุคฺฆฏิตญฺญูปุคฺคลํ วิเนติ, เตน นํ อาหุ ‘‘อาทิกลฺยาโณ’’ติ. วิปญฺจียนฺโต วิปญฺจิตญฺญูปุคฺคลํ วิเนติ, เตน นํ อาหุ ‘‘มชฺเฌกลฺยาโณ’’ติ. วิตฺถารียนฺโต เนยฺยํ ปุคฺคลํ วิเนติ, เตน นํ อาหุ ‘‘ปริโยสานกลฺยาโณ’’ติ.

ในบทพยัญชนะเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคย่อมทรงประกาศด้วยอักษรทั้งหลาย, ย่อมทรงแสดงด้วยบททั้งหลาย, ย่อมทรงเปิดเผยด้วยพยัญชนะทั้งหลาย, ย่อมทรงจำแนกด้วยอาการทั้งหลาย, ย่อมทรงทำให้ตื้นด้วยนิรุตติทั้งหลาย, ย่อมทรงบัญญัติด้วยนิเทศทั้งหลาย. ในบทพยัญชนะเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคย่อมทรงแสดงโดยย่อด้วยอักษรและบททั้งหลาย, ย่อมทรงแสดงโดยไม่ย่อยไม่พิสดารด้วยพยัญชนะและอาการทั้งหลาย, ย่อมทรงแสดงโดยพิสดารด้วยนิรุตติและนิเทศทั้งหลาย. ในการแสดงเหล่านั้น การแสดงโดยย่อเป็นเบื้องต้น, การแสดงโดยไม่ย่อยไม่พิสดารเป็นท่ามกลาง, การแสดงโดยพิสดารเป็นที่สุด. พระธรรมวินัยนั้น เมื่อแสดงโดยย่อ ย่อมแนะนำบุคคลผู้เป็นอุคฆฏิตัญญู, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวพระธรรมวินัยนั้นว่า “งามในเบื้องต้น”. เมื่อแสดงโดยไม่ย่อยไม่พิสดาร ย่อมแนะนำบุคคลผู้เป็นวิปัญจิตัญญู, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวพระธรรมวินัยนั้นว่า “งามในท่ามกลาง”. เมื่อแสดงโดยพิสดาร ย่อมแนะนำบุคคลผู้เป็นไนยยะ, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวพระธรรมวินัยนั้นว่า “งามในที่สุด”.

๑๐. ตตฺถ [Pg.10] ฉปฺปทานิ อตฺโถ สงฺกาสนา ปกาสนา วิวรณา วิภชนา อุตฺตานีกมฺมํ ปญฺญตฺติ, อิมานิ ฉปฺปทานิ อตฺโถ. ฉปฺปทานิ พฺยญฺชนํ อกฺขรํ ปทํ พฺยญฺชนํ อากาโร นิรุตฺติ นิทฺเทโส, อิมานิ ฉปฺปทานิ พฺยญฺชนํ. เตนาห ภควา ‘‘ธมฺมํ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชน’’นฺติ.

๑๐. ในเทศนานั้น บท ๖ เป็นอรรถ คือ สังกาสนา ปกาสนา วิวรณา วิภชนา อุตตานีกัมมะ ปัญญัตติ, บท ๖ เหล่านี้เป็นอรรถ. บท ๖ เป็นพยัญชนะ คือ อักขระ บท พยัญชนะ อาการ นิรุตติ นิเทศ, บท ๖ เหล่านี้เป็นพยัญชนะ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมแก่เธอทั้งหลาย อันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด พร้อมทั้งอรรถ พร้อมทั้งพยัญชนะ”.

เกวลนฺติ โลกุตฺตรํ, น มิสฺสํ โลกิเยหิ ธมฺเมหิ. ปริปุณฺณนฺติ ปริปูรํ อนูนํ อนติเรกํ. ปริสุทฺธนฺติ นิมฺมลํ สพฺพมลาปคตํ ปริโยทาตํ อุปฏฺฐิตํ สพฺพวิเสสานํ, อิทํ วุจฺจติ ตถาคตปทํอิติปิ ตถาคตนิเสวิตํอิติปิ ตถาคตารญฺชิตํอิติปิ, อโตเจตํ พฺรหฺมจริยํ ปญฺญายติ. เตนาห ภควา ‘‘เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสสฺสามี’’ติ.

คำว่า เกวลํ คือ โลกุตตระ ไม่เจือปนด้วยโลกิยธรรมทั้งหลาย คำว่า ปริปุณฺณํ คือ บริบูรณ์ ไม่พร่อง ไม่ยิ่ง คำว่า ปริสุทฺธํ คือ ไม่มีมลทิน ปราศจากมลทินทั้งปวง ผ่องแผ้ว เป็นที่ตั้งแห่งคุณวิเศษทั้งปวง นี้เรียกว่า ตถาคตบท บ้าง ตถาคตเสวิตะ บ้าง ตถาคตารัญชิตะ บ้าง เพราะเหตุนั้น พรหมจรรย์นี้จึงปรากฏ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'เราจักประกาศพรหมจรรย์ที่บริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง'

เกสํ อยํ ธมฺมเทสนา, โยคีนํ. เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน –

พระธรรมเทศนานี้ (มี) เพื่อประโยชน์แก่ใคร? (มี) เพื่อประโยชน์แก่พระโยคีทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น ท่านพระมหากัจจายนะจึงกล่าวว่า

‘‘อสฺสาทาทีนวตา, นิสฺสรณมฺปิ จ ผลํ อุปาโย จ;

อาณตฺตี จ ภควโต, โยคีนํ เทสนาหาโร’’ติ.

อัสสาทะ อาทีนวะ นิสสรณะ ผล อุบาย และอาณัติของพระผู้มีพระภาค (เหล่านี้) เป็นเทศนาหารเพื่อพระโยคีทั้งหลาย

นิยุตฺโต เทสนาหาโร.

เทศนาหาร จบ

๒. วิจยหารวิภงฺโค

๒. วิภังค์แห่งวิจยหาร

๑๑. ตตฺถ กตโม วิจโย หาโร? ‘‘ยํ ปุจฺฉิตญฺจ วิสฺสชฺชิตญฺจา’’ติ คาถา, อยํ วิจโย หาโร.

๑๑. บรรดาหารเหล่านั้น วิจยหารเป็นไฉน? คาถาว่า "สิ่งใดที่ถูกถามและถูกตอบ" นี้คือวิจยหาร

กึ วิจินติ? ปทํ วิจินติ, ปญฺหํ วิจินติ, วิสชฺชนํ วิจินติ, ปุพฺพาปรํ วิจินติ, อสฺสาทํ วิจินติ, อาทีนวํ วิจินติ, นิสฺสรณํ วิจินติ, ผลํ วิจินติ, อุปายํ วิจินติ, อาณตฺตึ วิจินติ, อนุคีตึ วิจินติ, สพฺเพ นว สุตฺตนฺเต วิจินติ. ยถา กึ ภเว, ยถา อายสฺมา อชิโต ปารายเน ภควนฺตํ ปญฺหํ ปุจฺฉติ –

(วิจยหาร) ใคร่ครวญอะไร? ใคร่ครวญบท ใคร่ครวญปัญหา ใคร่ครวญการตอบ ใคร่ครวญเบื้องหน้าเบื้องหลัง ใคร่ครวญอัสสาทะ ใคร่ครวญอาทีนวะ ใคร่ครวญนิสสรณะ ใคร่ครวญผล ใคร่ครวญอุบาย ใคร่ครวญอาณัติ ใคร่ครวญอนุคีติ ใคร่ครวญสุตตันตะ ๙ ทั้งหมด เป็นอย่างไร? เหมือนดังที่ท่านพระอชิตะทูลถามปัญหาพระผู้มีพระภาคในปารายนวรรคว่า

‘‘เกนสฺสุ นิวุโต โลโก, [อิจฺจายสฺมา อชิโต,]เกนสฺสุ นปฺปกาสติ;

กิสฺสาภิเลปนํ พฺรูสิ, กึ สุ ตสฺส มหพฺภย’’นฺติ.

(ท่านพระอชิตะทูลถามว่า) "โลกถูกอะไรหนอหุ้มห่อไว้? เพราะอะไรหนอจึงไม่ปรากฏ? พระองค์ตรัสอะไรว่าเป็นเครื่องฉาบทา? อะไรเป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น?"

อิมานิ [Pg.11] จตฺตาริ ปทานิ ปุจฺฉิตานิ, โส เอโก ปญฺโห. กสฺมา? เอกวตฺถุ ปริคฺคหา, เอวญฺหิ อาห ‘‘เกนสฺสุ นิวุโต โลโก’’ติ โลกาธิฏฺฐานํ ปุจฺฉติ, ‘‘เกนสฺสุ นปฺปกาสตี’’ติ โลกสฺส อปฺปกาสนํ ปุจฺฉติ, ‘‘กิสฺสาภิเลปนํ พฺรูสี’’ติ โลกสฺส อภิเลปนํ ปุจฺฉติ, ‘‘กึสุ ตสฺส มหพฺภย’’นฺติ ตสฺเสว โลกสฺส มหาภยํ ปุจฺฉติ. โลโก ติวิโธ กิเลสโลโก ภวโลโก อินฺทฺริยโลโก.

บท ๔ บทเหล่านี้ถูกถามแล้ว เป็นปัญหาข้อเดียว เพราะเหตุไร? เพราะยึดถือวัตถุเดียว จริงอยู่ ท่านกล่าวว่า "โลกถูกอะไรหนอหุ้มห่อไว้" เป็นการถามถึงที่ตั้งของโลก, "เพราะอะไรหนอจึงไม่ปรากฏ" เป็นการถามถึงความไม่ปรากฏของโลก, "พระองค์ตรัสอะไรว่าเป็นเครื่องฉาบทา" เป็นการถามถึงเครื่องฉาบทาของโลก, "อะไรเป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น" เป็นการถามถึงภัยใหญ่ของโลกนั้นนั่นเอง โลกมี ๓ อย่าง คือ กิเลสโลก ภวโลก อินทริยโลก

ตตฺถ วิสชฺชนา –

การตอบในปัญหานั้นมีดังนี้

‘‘อวิชฺชาย นิวุโต โลโก, [อชิตาติ ภควา,]วิวิจฺฉา ปมาทา นปฺปกาสติ;

ชปฺปาภิเลปนํ พฺรูมิ, ทุกฺขมสฺส มหพฺภย’’นฺติ.

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) "ดูก่อนอชิตะ โลกถูกอวิชชาหุ้มห่อไว้ ไม่ปรากฏเพราะความลังเลและความประมาท เรากล่าวว่าตัณหาเป็นเครื่องฉาบทา ทุกข์เป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น"

อิมานิ จตฺตาริ ปทานิ อิเมหิ จตูหิ ปเทหิ วิสชฺชิตานิ ปฐมํ ปฐเมน, ทุติยํ ทุติเยน, ตติยํ ตติเยน, จตุตฺถํ จตุตฺเถน.

บท ๔ บทเหล่านี้ พระผู้มีพระภาคทรงตอบด้วยบท ๔ บทเหล่านี้ คือ บทที่หนึ่งด้วยบทที่หนึ่ง, บทที่สองด้วยบทที่สอง, บทที่สามด้วยบทที่สาม, บทที่สี่ด้วยบทที่สี่

‘‘เกนสฺสุ นิวุโต โลโก’’ติ ปญฺเห ‘‘อวิชฺชาย นิวุโต โลโก’’ติ วิสชฺชนา. นีวรเณหิ นิวุโต โลโก, อวิชฺชานีวรณา หิ สพฺเพ สตฺตา. ยถาห ภควา ‘‘สพฺพสตฺตานํ, ภิกฺขเว, สพฺพปาณานํ สพฺพภูตานํ ปริยายโต เอกเมว นีวรณํ วทามิ ยทิทํ อวิชฺชา, อวิชฺชานีวรณา หิ สพฺเพ สตฺตา. สพฺพโสว, ภิกฺขเว, อวิชฺชาย นิโรธา จาคา ปฏินิสฺสคฺคา นตฺถิ สตฺตานํ นีวรณนฺติ วทามี’’ติ. เตน จ ปฐมสฺส ปทสฺส วิสชฺชนา ยุตฺตา.

ในปัญหาว่า "โลกถูกอะไรหนอหุ้มห่อไว้" มีการตอบว่า "โลกถูกอวิชชาหุ้มห่อไว้" โลกถูกนิวรณ์หุ้มห่อไว้ จริงอยู่ สัตว์ทั้งปวงมีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวถึงนิวรณ์โดยปริยายเพียงอย่างเดียวของสัตว์ทั้งปวง ของปาณะทั้งปวง ของภูตะทั้งปวง ได้แก่อวิชชานี้ จริงอยู่ สัตว์ทั้งปวงมีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะความดับ ความสละ ความสลัดคืนซึ่งอวิชชาโดยสิ้นเชิง นิวรณ์ของสัตว์ทั้งหลายจึงไม่มี เรากล่าวอย่างนี้" เพราะเหตุนั้น การตอบปัญหาบทที่หนึ่งจึงสมควร

‘‘เกนสฺสุ นปฺปกาสตี’’ติ ปญฺเห ‘‘วิวิจฺฉา ปมาทา นปฺปกาสตี’’ติ วิสชฺชนา. โย ปุคฺคโล นีวรเณหิ นิวุโต, โส วิวิจฺฉติ. วิวิจฺฉา นาม วุจฺจติ วิจิกิจฺฉา. โส วิจิกิจฺฉนฺโต นาภิสทฺทหติ, น อภิสทฺทหนฺโต วีริยํ นารภติ อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานาย กุสลานํ ธมฺมานํ สจฺฉิกิริยาย. โส อิธปฺปมาทมนุยุตฺโต วิหรติ ปมตฺโต, สุกฺเก ธมฺเม น อุปฺปาทิยติ, ตสฺส เต อนุปฺปาทิยมานา นปฺปกาสนฺติ, ยถาห ภควา –

ในปัญหาว่า "เพราะอะไรหนอจึงไม่ปรากฏ" มีการตอบว่า "ไม่ปรากฏเพราะความลังเลและความประมาท" บุคคลใดถูกนิวรณ์หุ้มห่อไว้ บุคคลนั้นย่อมลังเล ความลังเลเรียกว่า วิจิกิจฉา เขาย่อมไม่เชื่อมั่นเมื่อลังเล เมื่อไม่เชื่อมั่น ย่อมไม่ปรารภความเพียรเพื่อละอกุศลธรรม เพื่อทำให้แจ้งซึ่งกุศลธรรม เขาผู้นั้นย่อมอยู่ประกอบด้วยความประมาทในศาสนานี้ ผู้ประมาทย่อมไม่ยังธรรมฝ่ายขาวให้เกิดขึ้น เมื่อธรรมเหล่านั้นไม่เกิดขึ้น ย่อมไม่ปรากฏแก่เขา ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า

‘‘ทูเร [Pg.12] สนฺโต ปกาสนฺติ, หิมวนฺโตว ปพฺพโต;

อสนฺเตตฺถ น ทิสฺสนฺติ, รตฺตึ ขิตฺตา ยถา สรา;

เต คุเณหิ ปกาสนฺติ, กิตฺติยา จ ยเสน จา’’ติ.

"สัตบุรุษทั้งหลายย่อมปรากฏในที่ไกล ดุจภูเขาหิมพานต์ อสัตบุรุษทั้งหลายย่อมไม่ปรากฏในที่นี้ แม้อยู่ใกล้ ดุจลูกศรที่ยิงไปในเวลากลางคืน ท่านเหล่านั้นย่อมปรากฏด้วยคุณ ด้วยเกียรติและยศ"

เตน จ ทุติยสฺส ปทสฺส วิสชฺชนา ยุตฺตา.

เพราะเหตุนั้น การตอบปัญหาบทที่สองจึงสมควร

‘‘กิสฺสาภิเลปนํ พฺรูสี’’ติ ปญฺเห ‘‘ชปฺปาภิเลปนํ พฺรูมี’’ติ วิสชฺชนา. ชปฺปา นาม วุจฺจติ ตณฺหา. สา กถํ อภิลิมฺปติ? ยถาห ภควา –

ในปัญหาว่า "พระองค์ตรัสอะไรว่าเป็นเครื่องฉาบทา" มีการตอบว่า "เรากล่าวว่าตัณหาเป็นเครื่องฉาบทา" ตัณหาเรียกว่า ชัปปา ตัณหานั้นฉาบทาอย่างไร? ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า

‘‘รตฺโต อตฺถํ น ชานาติ, รตฺโต ธมฺมํ น ปสฺสติ;

อนฺธนฺตมํ ตทา โหติ, ยํ ราโค สหเต นร’’นฺติ.

"ผู้กำหนัดย่อมไม่รู้อรรถ ผู้กำหนัดย่อมไม่เห็นธรรม ความมืดมนย่อมมีในกาลนั้น ในกาลที่ราคะครอบงำนรชน"

สายํ ตณฺหา อาสตฺติพหุลสฺส ปุคฺคลสฺส ‘‘เอวํ อภิชปฺปา’’ติ กริตฺวา ตตฺถ โลโก อภิลิตฺโต นาม ภวติ, เตน จ ตติยสฺส ปทสฺส วิสชฺชนา ยุตฺตา.

ตัณหานั้นย่อมกระซิบกระซาบอย่างนี้แก่บุคคลผู้มีความข้องเกี่ยวมาก เพราะเหตุนั้น โลกจึงชื่อว่าถูกฉาบทาในอารมณ์นั้น เพราะเหตุนั้น การตอบปัญหาบทที่สามจึงสมควร

‘‘กึ สุ ตสฺส มหพฺภย’’นฺติ ปญฺเห ‘‘ทุกฺขมสฺส มหพฺภย’’นฺติ วิสชฺชนา. ทุวิธํ ทุกฺขํ – กายิกญฺจ เจตสิกญฺจ. ยํ กายิกํ อิทํ ทุกฺขํ, ยํ เจตสิกํ อิทํ โทมนสฺสํ. สพฺเพ สตฺตา หิ ทุกฺขสฺส อุพฺพิชฺชนฺติ, นตฺถิ ภยํ ทุกฺเขน สมสมํ, กุโต วา ปน ตสฺส อุตฺตริตรํ? ติสฺโส ทุกฺขตา – ทุกฺขทุกฺขตา สงฺขารทุกฺขตา วิปริณามทุกฺขตา. ตตฺถ โลโก โอธโส กทาจิ กรหจิ ทุกฺขทุกฺขตาย มุจฺจติ. ตถา วิปริณามทุกฺขตาย. ตํ กิสฺส เหตุ? โหนฺติ โลเก อปฺปาพาธาปิ ทีฆายุกาปิ. สงฺขารทุกฺขตาย ปน โลโก อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา มุจฺจติ, ตสฺมา สงฺขารทุกฺขตา ทุกฺขํ โลกสฺสาติ กตฺวา ทุกฺขมสฺส มหพฺภยนฺติ. เตน จ จตุตฺถสฺส ปทสฺส วิสชฺชนา ยุตฺตา. เตนาห ภควา ‘‘อวิชฺชาย นิวุโต โลโก’’ติ.

ในปัญหาว่า "อะไรเป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น" มีการตอบว่า "ทุกข์เป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น" ทุกข์มี ๒ อย่าง คือ ทุกข์ทางกายและทุกข์ทางใจ ทุกข์ทางกายนั้นคือทุกข์ ทุกข์ทางใจนั้นคือโทมนัส จริงอยู่ สัตว์ทั้งปวงย่อมหวาดเสียวต่อทุกข์ ภัยที่เสมอด้วยทุกข์ไม่มี ภัยที่ยิ่งกว่านั้นจะมีแต่ที่ไหน? ทุกขตา (ความเป็นทุกข์) มี ๓ อย่าง คือ ทุกขทุกขตา สังขารทุกขตา วิปริณามทุกขตา บรรดาทุกขตาเหล่านั้น โลกย่อมพ้นจากทุกขทุกขตาได้เป็นบางครั้งบางคราวโดยส่วนเดียว และพ้นจากวิปริณามทุกขตาได้เช่นกัน ข้อนั้นเพราะเหตุไร? เพราะในโลกมีผู้มีอาพาธน้อยและมีอายุยืนอยู่บ้าง แต่โลกย่อมพ้นจากสังขารทุกขตาได้ด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า "สังขารทุกขตาเป็นทุกข์ของโลก" จึงตรัสว่า "ทุกข์เป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น" เพราะเหตุนั้น การตอบปัญหาบทที่สี่จึงสมควร เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "โลกถูกอวิชชาหุ้มห่อไว้"

สวนฺติ สพฺพธิ โสตา, [อิจฺจายสฺมา อชิโต,]โสตานํ กึ นิวารณํ;

โสตานํ สํวรํ พฺรูหิ, เกน โสตา ปิธียเร.

(ท่านพระอชิตะทูลถามว่า) "กระแสทั้งหลายย่อมไหลไปในอารมณ์ทั้งปวง อะไรเป็นเครื่องกั้นกระแสทั้งหลาย? ขอพระองค์จงตรัสบอกเครื่องป้องกันกระแสทั้งหลาย กระแสทั้งหลายย่อมถูกปิดกั้นด้วยอะไร?"

อิมานิ จตฺตาริ ปทานิ ปุจฺฉิตานิ. เต ทฺเว ปญฺหา. กสฺมา? อิเมหิ พตฺวาธิวจเนน ปุจฺฉิตา. เอวํ สมาปนฺนสฺส โลกสฺส เอวํ สํกิลิฏฺฐสฺส กึ โลกสฺส โวทานํ วุฏฺฐานมิติ, เอวญฺหิ อาห.

บท ๔ บทเหล่านี้ ถูกถามแล้ว (บทเหล่านั้น) เป็นปัญหา ๒ ข้อ เพราะเหตุไร เพราะบทเหล่านี้ถูกถามด้วยศัพท์ที่เป็นพหูพจน์ (ท่านอชิตะ) ได้ทูลถามอย่างนี้ว่า อะไรเป็นเครื่องชำระโลกให้หมดจด อะไรเป็นเครื่องออกจากภพ ของโลกผู้ประสบแล้วอย่างนี้ ผู้เศร้าหมองแล้วอย่างนี้

สวนฺติ [Pg.13] สพฺพธิ โสตาติ. อสมาหิตสฺส สวนฺติ อภิชฺฌาพฺยาปาทปฺปมาทพหุลสฺส. ตตฺถ ยา อภิชฺฌา อยํ โลโภ อกุสลมูลํ, โย พฺยาปาโท อยํ โทโส อกุสลมูลํ, โย ปมาโท อยํ โมโห อกุสลมูลํ. ตสฺเสวํ อสมาหิตสฺส ฉสุ อายตเนสุ ตณฺหา สวนฺติ รูปตณฺหา สทฺทตณฺหา คนฺธตณฺหา รสตณฺหา โผฏฺฐพฺพตณฺหา ธมฺมตณฺหา, ยถาห ภควา –

(บทว่า) สวนฺติ สพฺพธิ โสตา (กระแสทั้งหลายย่อมไหลไปในที่ทั้งปวง) กระแสทั้งหลายย่อมไหลไปแก่ผู้มีจิตไม่ตั้งมั่น ผู้มากไปด้วยอภิชฌา พยาบาท และปมาทะ ในธรรม ๓ อย่างนั้น อภิชฌาใด อภิชฌานี้คือโลภะอกุศลมูล พยาบาทใด พยาบาทนี้คือโทสะอกุศลมูล ปมาทะใด ปมาทะนี้คือโมหะอกุศลมูล ตัณหาย่อมไหลไปในอายตนะ ๖ คือ รูปตัณหา สัททตัณหา คันธตัณหา รสตัณหา โผฏฐัพพตัณหา ธรรมตัณหา แก่ผู้นั้นผู้มีจิตไม่ตั้งมั่นอย่างนี้ สมดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘สวตี’’ติ จ โข, ภิกฺขเว, ฉนฺเนตํ อชฺฌตฺติกานํ อายตนานํ อธิวจนํ. จกฺขุ สวติ มนาปิเกสุ รูเปสุ, อมนาปิเกสุ ปฏิหญฺญตีติ. โสตํ…เป… ฆานํ… ชิวฺหา… กาโย… มโน สวติ มนาปิเกสุ ธมฺเมสุ อมนาปิเกสุ ปฏิหญฺญตีติ. อิติ สพฺพา จ สวติ, สพฺพถา จ สวติ. เตนาห ‘‘สวนฺติ สพฺพธิ โสตา’’ติ.

ภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘ย่อมไหลไป’ นี้แล เป็นชื่อของอายตนะภายใน ๖ จักษุย่อมไหลไปในรูปทั้งหลายที่น่าพอใจ ย่อมกระทบกระทั่งในรูปทั้งหลายที่ไม่น่าพอใจ โสตะ...ฯลฯ...ฆานะ...ชิวหา...กาย...มโน ย่อมไหลไปในธรรมารมณ์ทั้งหลายที่น่าพอใจ ย่อมกระทบกระทั่งในธรรมารมณ์ทั้งหลายที่ไม่น่าพอใจ ด้วยประการฉะนี้ (กระแส) ย่อมไหลไปในทวารทั้งปวงด้วย ย่อมไหลไปโดยอาการทั้งปวงด้วย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘สวนฺติ สพฺพธิ โสตา’

‘‘โสตานํ กึ นิวารณ’’นฺติ ปริยุฏฺฐานวิฆาตํ ปุจฺฉติ, อิทํ โวทานํ. ‘‘โสตานํ สํวรํ พฺรูหิ, เกน โสตา ปิธียเร’’ติ อนุสยสมุคฺฆาตํ ปุจฺฉติ, อิทํ วุฏฺฐานํ.

(ท่านอชิตะ) ทูลถามถึงการกำจัดปริยุฏฐานกิเลส ด้วยบทว่า ‘อะไรเป็นเครื่องกั้นกระแสทั้งหลาย’ นี้คือโวทาน (ความหมดจด) ทูลถามถึงการถอนอนุสัยกิเลส ด้วยบทว่า ‘ขอพระองค์จงตรัสบอกเครื่องสังวรแห่งกระแสทั้งหลาย กระแสทั้งหลายย่อมถูกปิดกั้นได้ด้วยอะไร’ นี้คือวุฏฐาน (การออกจากภพ)

ตตฺถ วิสชฺชนา –

ในปัญหานั้น มีคำวิสัชนาดังนี้ –

‘‘ยานิ โสตานิ โลกสฺมึ, [อชิตาติ ภควา,]สติ เตสํ นิวารณํ;

โสตานํ สํวรํ พฺรูมิ, ปญฺญาเยเต ปิธียเร’’ติ.

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า อชิตะ) กระแสเหล่าใดมีอยู่ในโลก สติเป็นเครื่องกั้นกระแสเหล่านั้น เรากล่าวสติว่าเป็นเครื่องสังวรแห่งกระแสทั้งหลาย กระแสเหล่านั้นย่อมถูกปิดกั้นได้ด้วยปัญญา ดังนี้

กายคตาย สติยา ภาวิตาย พหุลีกตาย จกฺขุ นาวิญฺฉติ มนาปิเกสุ รูเปสุ, อมนาปิเกสุ น ปฏิหญฺญติ, โสตํ…เป… ฆานํ… ชิวฺหา… กาโย… มโน นาวิญฺฉติ มนาปิเกสุ ธมฺเมสุ, อมนาปิเกสุ น ปฏิหญฺญติ. เกน การเณน? สํวุตนิวาริตตฺตา อินฺทฺริยานํ. เกน เต สํวุตนิวาริตา? สติอารกฺเขน. เตนาห ภควา – ‘‘สติ เตสํ นิวารณ’’นฺติ.

เมื่อกายคตาสติอันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว จักษุย่อมไม่ถูกดึงไปในรูปทั้งหลายที่น่าพอใจ ย่อมไม่กระทบกระทั่งในรูปทั้งหลายที่ไม่น่าพอใจ โสตะ...ฯลฯ...ฆานะ...ชิวหา...กาย...มโน ย่อมไม่ถูกดึงไปในธรรมารมณ์ทั้งหลายที่น่าพอใจ ย่อมไม่กระทบกระทั่งในธรรมารมณ์ทั้งหลายที่ไม่น่าพอใจ เพราะเหตุไร เพราะอินทรีย์ทั้งหลายอันตนสังวรและห้ามไว้แล้ว อินทรีย์เหล่านั้นอันตนสังวรและห้ามไว้แล้วด้วยอะไร ด้วยสติเป็นเครื่องรักษา เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘สติเป็นเครื่องกั้นกระแสเหล่านั้น’

ปญฺญาย อนุสยา ปหียนฺติ, อนุสเยสุ ปหีเนสุ ปริยุฏฺฐานา ปหียนฺติ. กิสฺส, อนุสยสฺส ปหีนตฺตา? ตํ ยถา ขนฺธวนฺตสฺส รุกฺขสฺส อนวเสสมูลุทฺธรเณ กเต ปุปฺผผลปลฺลวงฺกุรสนฺตติ สมุจฺฉินฺนา ภวติ. เอวํ [Pg.14] อนุสเยสุ ปหีเนสุ ปริยุฏฺฐานสนฺตติ สมุจฺฉินฺนา ภวติ ปิทหิตา ปฏิจฺฉนฺนา. เกน? ปญฺญาย. เตนาห ภควา ‘‘ปญฺญาเยเต ปิธียเร’’ติ.

อนุสัยกิเลสทั้งหลายย่อมถูกละได้ด้วยปัญญา เมื่ออนุสัยกิเลสทั้งหลายถูกละได้แล้ว ปริยุฏฐานกิเลสทั้งหลายย่อมถูกละได้ เพราะเหตุไร เพราะอนุสัยกิเลสถูกละได้แล้ว เปรียบเหมือนเมื่อบุคคลถอนรากของต้นไม้มีลำต้นขึ้นโดยไม่เหลือแล้ว การสืบต่อแห่งดอก ผล ใบอ่อน และหน่อ ย่อมถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิง ฉันใด เมื่ออนุสัยกิเลสทั้งหลายถูกละได้แล้ว การสืบต่อแห่งปริยุฏฐานกิเลสย่อมถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิง ถูกปิดกั้น ถูกปกปิดไว้ ฉันนั้น ด้วยอะไร ด้วยปัญญา เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘กระแสเหล่านั้นย่อมถูกปิดกั้นได้ด้วยปัญญา’

‘‘ปญฺญา เจว สติ จ, [อิจฺจายสฺมา อชิโต,]นามรูปญฺจ มาริส;

เอตํ เม ปุฏฺโฐ ปพฺรูหิ, กตฺเถตํ อุปรุชฺฌตี’’ติ.

(พระอชิตะทูลถามว่า) ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ปัญญาและสติ และนามรูป ข้าพระองค์ทูลถามแล้ว ขอพระองค์จงตรัสบอกเรื่องนี้แก่ข้าพระองค์ ธรรมเหล่านี้ย่อมดับไปในที่ไหน ดังนี้

‘‘ยเมตํ ปญฺหํ อปุจฺฉิ, อชิต ตํ วทามิ เต;

ยตฺถ นามญฺจ รูปญฺจ, อเสสํ อุปรุชฺฌติ;

วิญฺญาณสฺส นิโรเธน, เอตฺเถตํ อุปรุชฺฌตี’’ติ.

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) อชิตะ เธอได้ถามปัญหานั้นใด เราจะบอกปัญหานั้นแก่เธอ นามและรูปย่อมดับไปโดยไม่เหลือในที่ใด นามและรูปนั้นย่อมดับไปในที่นี้ เพราะวิญญาณดับ ดังนี้

อยํ ปญฺเห อนุสนฺธึ ปุจฺฉติ. อนุสนฺธึ ปุจฺฉนฺโต กึ ปุจฺฉติ? อนุปาทิเสสํ นิพฺพานธาตุํ. ตีณิ จ สจฺจานิ สงฺขตานิ นิโรธธมฺมานิ ทุกฺขํ สมุทโย มคฺโค, นิโรโธ อสงฺขโต. ตตฺถ สมุทโย ทฺวีสุ ภูมีสุ ปหียติ ทสฺสนภูมิยา จ ภาวนาภูมิยา จ. ทสฺสเนน ตีณิ สํโยชนานิ ปหียนฺติ สกฺกายทิฏฺฐิ วิจิกิจฺฉา สีลพฺพตปรามาโส, ภาวนาย สตฺต สํโยชนานิ ปหียนฺติ กามจฺฉนฺโท พฺยาปาโท รูปราโค อรูปราโค มาโน อุทฺธจฺจํ อวิชฺชาวเสสา. เตธาตุเก อิมานิ ทส สํโยชนานิ ปญฺโจรมฺภาคิยานิ ปญฺจุทฺธมฺภาคิยานิ.

ท่านอชิตะนี้ ทูลถามถึงความสืบต่อในปัญหา เมื่อทูลถามถึงความสืบต่อ ท่านทูลถามถึงอะไร ทูลถามถึงอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ก็สัจจะ ๓ คือ ทุกข์ สมุทัย มรรค เป็นสังขตะ มีความดับเป็นธรรมดา, นิโรธเป็นอสังขตะ ในสัจจะเหล่านั้น สมุทัยสัจจะย่อมถูกละได้ในภูมิ ๒ คือ ในทัสสนภูมิและในภาวนาภูมิ สังโยชน์ ๓ คือ สักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส ย่อมถูกละได้ด้วยทัสสนะ (โสดาปัตติมรรค) สังโยชน์ ๗ คือ กามฉันทะ พยาบาท รูปราคะ อรูปราคะ มานะ อุทธัจจะ และอวิชชาที่เหลือ ย่อมถูกละได้ด้วยภาวนา (มรรคเบื้องสูง ๓) สังโยชน์ ๑๐ เหล่านี้ คือ โอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ อุทธัมภาคิยสังโยชน์ ๕ มีในภูมิ ๓

๑๒. ตตฺถ ตีณิ สํโยชนานิ สกฺกายทิฏฺฐิ วิจิกิจฺฉา สีลพฺพตปรามาโส อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ อธิฏฺฐาย นิรุชฺฌนฺติ. สตฺต สํโยชนานิ กามจฺฉนฺโท พฺยาปาโท รูปราโค อรูปราโค มาโน อุทฺธจฺจํ อวิชฺชาวเสสา อญฺญินฺทฺริยํ อธิฏฺฐาย นิรุชฺฌนฺติ. ยํ ปน เอวํ ชานาติ ‘‘ขีณา เม ชาตี’’ติ, อิทํ ขเย ญาณํ. ‘‘นาปรํ อิตฺถตฺตายา’’ติ ปชานาติ, อิทํ อนุปฺปาเท ญาณํ. อิมานิ ทฺเว ญาณานิ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ. ตตฺถ ยญฺจ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ ยญฺจ อญฺญินฺทฺริยํ, อิมานิ อคฺคผลํ อรหตฺตํ ปาปุณนฺตสฺส นิรุชฺฌนฺติ, ตตฺถ ยญฺจ ขเย ญาณํ ยญฺจ อนุปฺปาเท ญาณํ, อิมานิ ทฺเว ญาณานิ เอกปญฺญา.

๑๒. ในสังโยชน์เหล่านั้น สังโยชน์ ๓ คือ สักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส อาศัยอนัญญตัญญัสสามีตินทรีย์จึงดับไป สังโยชน์ ๗ คือ กามฉันทะ พยาบาท รูปราคะ อรูปราคะ มานะ อุทธัจจะ และอวิชชาที่เหลือ อาศัยอัญญินทรีย์จึงดับไป ก็บุคคลย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ชาติของเราสิ้นแล้ว’ นี้คือ ขยญาณ ย่อมรู้ชัดว่า ‘กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี’ นี้คือ อนุปปาทญาณ ญาณ ๒ อย่างนี้คือ อัญญาตาวินทรีย์ ในอินทรีย์เหล่านั้น อนัญญตัญญัสสามีตินทรีย์และอัญญินทรีย์ อินทรีย์เหล่านี้ย่อมดับไปแก่ผู้บรรลุอัคผลคืออรหัตตผล ในญาณเหล่านั้น ขยญาณและอนุปปาทญาณ ญาณ ๒ อย่างนี้เป็นปัญญาอันเดียวกัน

อปิ จ อารมฺมณสงฺเกเตน ทฺเว นามานิ ลพฺภนฺติ, ‘‘ขีณา เม ชาตี’’ติ ปชานนฺตสฺส ขเย ญาณนฺติ นามํ ลภติ, ‘‘นาปรํ อิตฺถตฺตายา’’ติ ปชานนฺตสฺส [Pg.15] อนุปฺปาเท ญาณนฺติ นามํ ลภติ. สา ปชานนฏฺเฐน ปญฺญา, ยถาทิฏฺฐํ อปิลาปนฏฺเฐน สติ.

อีกอย่างหนึ่ง (ปัญญานั้น) ย่อมได้ชื่อ ๒ อย่างตามเครื่องหมายแห่งอารมณ์ ปัญญาของผู้รู้ชัดว่า ‘ชาติของเราสิ้นแล้ว’ ย่อมได้ชื่อว่า ขยญาณ ปัญญาของผู้รู้ชัดว่า ‘กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี’ ย่อมได้ชื่อว่า อนุปปาทญาณ ปัญญานั้นชื่อว่าปัญญา เพราะอรรถว่ารู้ชัด สติชื่อว่าสติ เพราะอรรถว่าไม่ลืมเลือนตามที่เห็นแล้ว

๑๓. ตตฺถ เย ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา, อิทํ นามรูปํ. ตตฺถ เย ผสฺสปญฺจมกา ธมฺมา, อิทํ นามํ. ยานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ รูปานิ, อิทํ รูปํ. ตทุภยํ นามรูปํ วิญฺญาณสมฺปยุตฺตํ ตสฺส นิโรธํ ภควนฺตํ ปุจฺฉนฺโต อายสฺมา อชิโต ปารายเน เอวมาห –

๑๓. ในธรรมเหล่านั้น อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่าใดมีอยู่ นี้คือนามรูป ในอุปาทานขันธ์เหล่านั้น ธรรมทั้งหลายมีผัสสะเป็นที่ ๕ เหล่าใดมีอยู่ นี้คือนาม อินทรีย์ ๕ ที่เป็นรูปเหล่าใดมีอยู่ นี้คือรูป นามรูปทั้งสองนั้นสัมปยุตด้วยวิญญาณ ท่านพระอชิตะเมื่อทูลถามพระผู้มีพระภาคถึงความดับแห่งนามรูปนั้น ได้กราบทูลในปารายนวรรคอย่างนี้ว่า –

‘‘ปญฺญา เจว สติ จ, นามรูปญฺจ มาริส;

เอตํ เม ปุฏฺโฐ ปพฺรูหิ, กตฺเถตํ อุปรุชฺฌตี’’ติ.

ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ปัญญาและสติ และนามรูป ข้าพระองค์ทูลถามแล้ว ขอพระองค์จงตรัสบอกเรื่องนี้แก่ข้าพระองค์ ธรรมเหล่านี้ย่อมดับไปในที่ไหน ดังนี้

ตตฺถ สติ จ ปญฺญา จ จตฺตาริ อินฺทฺริยานิ, สติ ทฺเว อินฺทฺริยานิ สตินฺทฺริยญฺจ สมาธินฺทฺริยญฺจ, ปญฺญา ทฺเว อินฺทฺริยานิ ปญฺญินฺทฺริยญฺจ วีริยินฺทฺริยญฺจ. ยา อิเมสุ จตูสุ อินฺทฺริเยสุ สทฺทหนา โอกปฺปนา, อิทํ สทฺธินฺทฺริยํ. ตตฺถ ยา สทฺธาธิปเตยฺยา จิตฺเตกคฺคตา, อยํ ฉนฺทสมาธิ. สมาหิเต จิตฺเต กิเลสานํ วิกฺขมฺภนตาย ปฏิสงฺขานพเลน วา ภาวนาพเลน วา, อิทํ ปหานํ. ตตฺถ เย อสฺสาสปสฺสาสา วิตกฺกวิจารา สญฺญาเวทยิตา สรสงฺกปฺปา, อิเม สงฺขารา. อิติ ปุริมโก จ ฉนฺทสมาธิ, กิเลสวิกฺขมฺภนตาย จ ปหานํ อิเม จ สงฺขารา, ตทุภยํ ฉนฺทสมาธิปฺปธานสงฺขารสมนฺนาคตํ อิทฺธิปาทํ ภาเวติ วิเวกนิสฺสิตํ วิราคนิสฺสิตํ นิโรธนิสฺสิตํ โวสฺสคฺคปริณามึ. ตตฺถ ยา วีริยาธิปเตยฺยา จิตฺเตกคฺคตา, อยํ วีริยสมาธิ…เป… ตตฺถ ยา จิตฺตาธิปเตยฺยา จิตฺเตกคฺคตา, อยํ จิตฺตสมาธิ…เป… ตตฺถ ยา วีมํสาธิปเตยฺยา จิตฺเตกคฺคตา, อยํ วีมํสาสมาธิ. สมาหิเต จิตฺเต กิเลสานํ วิกฺขมฺภนตาย ปฏิสงฺขานพเลน วา ภาวนาพเลน วา, อิทํ ปหานํ. ตตฺถ เย อสฺสาสปสฺสาสา วิตกฺกวิจารา สญฺญาเวทยิตา สรสงฺกปฺปา, อิเม สงฺขารา. อิติ ปุริมโก จ วีมํสาสมาธิ, กิเลสวิกฺขมฺภนตาย จ ปหานํ อิเม จ สงฺขารา, ตทุภยํ วีมํสาสมาธิปฺปธานสงฺขารสมนฺนาคตํ อิทฺธิปาทํ ภาเวติ วิเวกนิสฺสิตํ วิราคนิสฺสิตํ นิโรธนิสฺสิตํ โวสฺสคฺคปริณามึ.

ในธรรมเหล่านั้น สติและปัญญาเป็นอินทรีย์ ๔ คือ สติเป็นอินทรีย์ ๒ ได้แก่ สตินทรีย์และสมาธินทรีย์ ปัญญาเป็นอินทรีย์ ๒ ได้แก่ ปัญญินทรีย์และวิริยินทรีย์ ความเชื่อ ความน้อมใจเชื่อในอินทรีย์ ๔ เหล่านี้ใด นี้คือสัทธินทรีย์ ในอินทรีย์เหล่านั้น เอกัคคตาจิตที่มีฉันทะเป็นอธิบดีใด นี้คือฉันทสมาธิ เมื่อจิตตั้งมั่นแล้ว การละย่อมมีได้ด้วยอำนาจการพิจารณาหรือด้วยอำนาจการเจริญภาวนา เพราะข่มกิเลสไว้ได้ ในธรรมเหล่านั้น อัสสาสะ ปัสสาสะ วิตก วิจาร สัญญา เวทนา สังกัปป์อันเป็นไปกับด้วยกิจเสมอกันเหล่าใด เหล่านี้คือสังขาร ด้วยเหตุนั้น ฉันทสมาธิในเบื้องต้น การละเพราะข่มกิเลสไว้ได้ และสังขารเหล่านี้ ทั้ง ๒ ส่วนนั้น ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิปธานสังขาร อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อโวสสัคคะ ในธรรมเหล่านั้น เอกัคคตาจิตที่มีวิริยะเป็นอธิบดีใด นี้คือวิริยสมาธิ...ฯลฯ... ในธรรมเหล่านั้น เอกัคคตาจิตที่มีจิตเป็นอธิบดีใด นี้คือจิตตสมาธิ...ฯลฯ... ในธรรมเหล่านั้น เอกัคคตาจิตที่มีวิมังสาเป็นอธิบดีใด นี้คือวิมังสาสมาธิ เมื่อจิตตั้งมั่นแล้ว การละย่อมมีได้ด้วยอำนาจการพิจารณาหรือด้วยอำนาจการเจริญภาวนา เพราะข่มกิเลสไว้ได้ ในธรรมเหล่านั้น อัสสาสะ ปัสสาสะ วิตก วิจาร สัญญา เวทนา สังกัปป์อันเป็นไปกับด้วยกิจเสมอกันเหล่าใด เหล่านี้คือสังขาร ด้วยเหตุนั้น วิมังสาสมาธิในเบื้องต้น การละเพราะข่มกิเลสไว้ได้ และสังขารเหล่านี้ ทั้ง ๒ ส่วนนั้น ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิมังสาสมาธิปธานสังขาร อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อโวสสัคคะ

๑๔. สพฺโพ สมาธิ ญาณมูลโก ญาณปุพฺพงฺคโม ญาณานุปริวตฺติ.

๑๔. สมาธิทั้งหมดมีญาณเป็นมูล มีญาณนำหน้า เป็นไปตามญาณ

ยถา ปุเร ตถา ปจฺฉา, ยถา ปจฺฉา ตถา ปุเร;

ยถา ทิวา ตถา รตฺตึ, ยถา รตฺตึ ตถา ทิวา.

ในกาลก่อนเป็นฉันใด ในกาลภายหลังก็เป็นฉันนั้น ในกาลภายหลังเป็นฉันใด ในกาลก่อนก็เป็นฉันนั้น ในกลางวันเป็นฉันใด ในกลางคืนก็เป็นฉันนั้น ในกลางคืนเป็นฉันใด ในกลางวันก็เป็นฉันนั้น

อิติ [Pg.16] วิวเฏน เจตสา อปริโยนทฺเธน สปฺปภาสํ จิตฺตํ ภาเวติ. ปญฺจินฺทฺริยานิ กุสลานิ จิตฺตสหภูนิ จิตฺเต อุปฺปชฺชมาเน อุปฺปชฺชนฺติ, จิตฺเต นิรุชฺฌมาเน นิรุชฺฌนฺติ. นามรูปญฺจ วิญฺญาณเหตุกํ วิญฺญาณปจฺจยา นิพฺพตฺตํ, ตสฺส มคฺเคน เหตุ อุปจฺฉินฺโน, วิญฺญาณํ อนาหารํ อนภินนฺทิตํ อปฺปฏิสนฺธิกํ ตํ นิรุชฺฌติ. นามรูปมปิ อเหตุ อปฺปจฺจยํ ปุนพฺภวํ น นิพฺพตฺตยติ. เอวํ วิญฺญาณสฺส นิโรธา ปญฺญา จ สติ จ นามรูปญฺจ นิรุชฺฌติ. เตนาห ภควา –

ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุย่อมเจริญจิตให้มีแสงสว่าง ด้วยจิตอันเปิดเผย ไม่ถูกอะไรๆ หุ้มห่อ อินทรีย์ ๕ ที่เป็นกุศล เกิดพร้อมกับจิต เมื่อจิตเกิดขึ้นก็เกิดขึ้น เมื่อจิตดับก็ดับไป แม้นามรูปก็มีวิญญาณเป็นเหตุ มีวิญญาณเป็นปัจจัยจึงเกิดขึ้น เหตุแห่งวิญญาณนั้นถูกตัดขาดด้วยมรรค วิญญาณนั้นไม่มีอาหาร ไม่เพลิดเพลิน ไม่สืบต่อ ย่อมดับไป แม้นามรูปก็ไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย ย่อมไม่เกิดในภพใหม่อีก เพราะวิญญาณดับไปอย่างนี้ ปัญญา สติ และนามรูปจึงดับไป เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า

‘‘ยเมตํ ปญฺหํ อปุจฺฉิ, อชิต ตํ วทามิ เต;

ยตฺถ นามญฺจ รูปญฺจ, อเสสํ อุปรุชฺฌติ;

วิญฺญาณสฺส นิโรเธน, เอตฺเถตํ อุปรุชฺฌตี’’ติ.

ดูก่อนอชิตะ ท่านได้ถามปัญหาใด เราจะบอกปัญหานั้นแก่ท่าน นามและรูปย่อมดับไปไม่เหลือในที่ใด นามและรูปนั้นย่อมดับไปในที่นี้ เพราะวิญญาณดับไป

‘‘เย จ สงฺขาตธมฺมาเส, [อิจฺจายสฺมา อชิโต]เย จ เสกฺขา ปุถู อิธ;

เตสํ เม นิปโก อิริยํ, ปุฏฺโฐ ปพฺรูหิ มาริสา’’ติ.

ท่านผู้เจริญ ผู้มีปัญญา ข้าพเจ้าขอทูลถามถึงจริยาของท่านผู้มีธรรมอันพิจารณาแล้ว และของพระเสขะทั้งหลายเป็นอันมากในโลกนี้ ขอพระองค์โปรดตรัสบอกด้วยเถิด

๑๕. อิมานิ ตีณิ ปทานิ ปุจฺฉิตานิ, เต ตโย ปญฺหา. กิสฺส? เสขาเสขวิปสฺสนาปุพฺพงฺคมปฺปหานโยเคน, เอวญฺหิ อาห. ‘‘เย จ สงฺขาตธมฺมาเส’’ติ อรหตฺตํ ปุจฺฉติ, ‘‘เย จ เสขา ปุถู อิธา’’ติ เสขํ ปุจฺฉติ, ‘‘เตสํ เม นิปโก อิริยํ, ปุฏฺโฐ ปพฺรูหิ มาริสา’’ติ วิปสฺสนาปุพฺพงฺคมํ ปหานํ ปุจฺฉติ.

๑๕. บท ๓ บทเหล่านี้ ท่านอชิตะได้ทูลถามแล้ว เป็นปัญหา ๓ ข้อ เพราะเหตุไร เพราะประกอบด้วยการละที่มีวิปัสสนาเป็นเบื้องหน้าของพระเสขะและพระอเสขะ จริงอย่างนั้น ท่านอชิตะได้กล่าวไว้ว่า บทว่า เย จ สงฺขาตธมฺมาเส ท่านทูลถามถึงพระอรหัต บทว่า เย จ เสกฺขา ปุถู อิธา ท่านทูลถามถึงพระเสขะ บทว่า เตสํ เม นิปโก อิริยํ ปุฏฺโฐ ปพฺรูหิ มาริสา ท่านทูลถามถึงการละที่มีวิปัสสนาเป็นเบื้องหน้า

ตตฺถ วิสชฺชนา –

คำตอบในปัญหานั้นมีดังนี้

‘‘กาเมสุ นาภิคิชฺเฌยฺย, [อชิตาติ ภควา]มนสานาวิโล สิยา;

กุสโล สพฺพธมฺมานํ, สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช’’ติ.

พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า ดูก่อนอชิตะ ภิกษุไม่พึงกำหนัดในกามทั้งหลาย พึงเป็นผู้มีใจไม่ขุ่นมัว ฉลาดในธรรมทั้งปวง มีสติ พึงเที่ยวไป

ภควโต สพฺพํ กายกมฺมํ ญาณปุพฺพงฺคมํ ญาณานุปริวตฺติ, สพฺพํ วจีกมฺมํ ญาณปุพฺพงฺคมํ ญาณานุปริวตฺติ, สพฺพํ มโนกมฺมํ ญาณปุพฺพงฺคมํ ญาณานุปริวตฺติ. อตีเต อํเส อปฺปฏิหตญาณทสฺสนํ, อนาคเต อํเส อปฺปฏิหตญาณทสฺสนํ, ปจฺจุปฺปนฺเน อํเส อปฺปฏิหตญาณทสฺสนํ.

กายกรรมทั้งหมดของพระผู้มีพระภาคมีญาณนำหน้า เป็นไปตามญาณ วจีกรรมทั้งหมดมีญาณนำหน้า เป็นไปตามญาณ มโนกรรมทั้งหมดมีญาณนำหน้า เป็นไปตามญาณ ญาณทัสสนะของพระผู้มีพระภาคในส่วนอดีตไม่มีอะไรติดขัด ในส่วนอนาคตไม่มีอะไรติดขัด ในส่วนปัจจุบันไม่มีอะไรติดขัด

โก [Pg.17] จ ญาณทสฺสนสฺส ปฏิฆาโต? ยํ อนิจฺเจ ทุกฺเข อนตฺตนิ จ อญฺญาณํ อทสฺสนํ, อยํ ญาณทสฺสนสฺส ปฏิฆาโต. ยถา อิธ ปุริโส ตารกรูปานิ ปสฺเสยฺย, โน จ คณนสงฺเกเตน ชาเนยฺย, อยํ ญาณทสฺสนสฺส ปฏิฆาโต.

อะไรเป็นเครื่องขัดขวางญาณทัสสนะ ความไม่รู้ ความไม่เห็นในสิ่งที่ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตาใด นี้เป็นเครื่องขัดขวางญาณทัสสนะ เปรียบเหมือนบุรุษในโลกนี้พึงเห็นดวงดาวทั้งหลาย แต่ไม่พึงรู้ด้วยการนับหรือเครื่องหมาย นี้เป็นเครื่องขวางญาณทัสสนะ

ภควโต ปน อปฺปฏิหตญาณทสฺสนํ, อนาวรณญาณทสฺสนา หิ พุทฺธา ภควนฺโต. ตตฺถ เสเขน ทฺวีสุ ธมฺเมสุ จิตฺตํ รกฺขิตพฺพํ เคธา จ รชนีเยสุ ธมฺเมสุ, โทสา จ ปริยุฏฺฐานีเยสุ. ตตฺถ ยา อิจฺฉา มุจฺฉา ปตฺถนา ปิยายนา กีฬนา, ตํ ภควา นิวาเรนฺโต เอวมาห ‘‘กาเมสุ นาภิคิชฺเฌยฺยา’’ติ.

ส่วนพระผู้มีพระภาคทรงมีญาณทัสสนะที่ไม่มีอะไรติดขัด จริงอยู่ พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลายทรงมีญาณทัสสนะที่ไม่มีเครื่องกั้น ในธรรมเหล่านั้น พระเสขะพึงรักษาจิตในธรรม ๒ อย่าง คือ จากความอยากในธรรมเป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด และจากโทสะในธรรมเป็นที่ตั้งแห่งความฟุ้งซ่าน ในธรรมเหล่านั้น ความอยาก ความหมกมุ่น ความปรารถนา ความรักใคร่ ความเพลิดเพลินใดมีอยู่ พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงห้ามความอยากนั้น จึงตรัสอย่างนี้ว่า ไม่พึงกำหนัดในกามทั้งหลาย

‘‘มนสานาวิโล สิยา’’ติ ปริยุฏฺฐานวิฆาตํ อาห. ตถา หิ เสโข อภิคิชฺฌนฺโต อสมุปฺปนฺนญฺจ กิเลสํ อุปฺปาเทติ, อุปฺปนฺนญฺจ กิเลสํ ผาตึ กโรติ. โย ปน อนาวิลสงฺกปฺโป อนภิคิชฺฌนฺโต วายมติ, โส อนุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ อนุปฺปาทาย ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วีริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ. โส อุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานาย ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วีริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ. โส อนุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ อุปฺปาทาย ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วีริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ. โส อุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ ฐิติยา อสมฺโมสาย ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย ภาวนาย ปาริปูริยา ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วีริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ.

พระผู้มีพระภาคตรัสการกำจัดปริยุฏฐานกิเลสด้วยบทว่า ‘มนสานาวิโล สิยา’ (ไม่พึงมีความขุ่นมัวทางใจ) จริงอย่างนั้น พระเสขะเมื่อกำหนัดยินดียิ่ง ย่อมทำกิเลสที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น และทำกิเลสที่เกิดขึ้นแล้วให้เจริญไพบูลย์ ส่วนพระเสขะใดผู้มีความดำริไม่ขุ่นมัว ไม่กำหนัดยินดียิ่ง พากเพียรอยู่ พระเสขะผู้นั้นย่อมปลูกฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต ตั้งจิตไว้ เพื่อไม่ให้อกุศลธรรมอันลามกที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้นได้ พระเสขะผู้นั้นย่อมปลูกฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต ตั้งจิตไว้ เพื่อละอกุศลธรรมอันลามกที่เกิดขึ้นแล้ว พระเสขะผู้นั้นย่อมปลูกฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต ตั้งจิตไว้ เพื่อให้กุศลธรรมที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้น พระเสขะผู้นั้นย่อมปลูกฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต ตั้งจิตไว้ เพื่อความตั้งอยู่ เพื่อความไม่เลือนหาย เพื่อความเจริญยิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว

๑๖. กตเม อนุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา? กามวิตกฺโก พฺยาปาทวิตกฺโก วิหึสาวิตกฺโก, อิเม อนุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา. กตเม อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา? อนุสยา อกุสลมูลานิ, อิเม อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา. กตเม อนุปฺปนฺนา กุสลา ธมฺมา? ยานิ โสตาปนฺนสฺส อินฺทฺริยานิ, อิเม อนุปฺปนฺนา กุสลา ธมฺมา. กตเม อุปฺปนฺนา กุสลา ธมฺมา? ยานิ อฏฺฐมกสฺส อินฺทฺริยานิ, อิเม อุปฺปนฺนา กุสลา ธมฺมา.

๑๖. อกุศลธรรมอันลามกที่ยังไม่เกิดเป็นไฉน? ได้แก่ กามวิตก พยาบาทวิตก วิหิงสาวิตก เหล่านี้คืออกุศลธรรมอันลามกที่ยังไม่เกิด อกุศลธรรมอันลามกที่เกิดขึ้นแล้วเป็นไฉน? ได้แก่ อนุสัยและอกุศลมูล เหล่านี้คืออกุศลธรรมอันลามกที่เกิดขึ้นแล้ว กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดเป็นไฉน? ได้แก่ อินทรีย์ทั้งหลายของพระโสดาบัน เหล่านี้คือกุศลธรรมที่ยังไม่เกิด กุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วเป็นไฉน? ได้แก่ อินทรีย์ทั้งหลายของอัฏฐมกบุคคล (ผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรค) เหล่านี้คือกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว

เยน กามวิตกฺกํ วาเรติ, อิทํ สตินฺทฺริยํ. เยน พฺยาปาทวิตกฺกํ วาเรติ, อิทํ สมาธินฺทฺริยํ. เยน วิหึสาวิตกฺกํ วาเรติ, อิทํ วีริยินฺทฺริยํ.

บุคคลย่อมห้ามกามวิตกได้ด้วยอินทรีย์ใด อินทรีย์นี้คือสติินทรีย์ บุคคลย่อมห้ามพยาบาทวิตกได้ด้วยอินทรีย์ใด อินทรีย์นี้คือสมาธินทรีย์ บุคคลย่อมห้ามวิหิงสาวิตกได้ด้วยอินทรีย์ใด อินทรีย์นี้คือวิริยินทรีย์

เยน [Pg.18] อุปฺปนฺนุปฺปนฺเน ปาปเก อกุสเล ธมฺเม ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมติ นาธิวาเสติ, อิทํ ปญฺญินฺทฺริยํ. ยา อิเมสุ จตูสุ อินฺทฺริเยสุ สทฺทหนา โอกปฺปนา, อิทํ สทฺธินฺทฺริยํ.

บุคคลย่อมละ บรรเทา ทำให้สิ้นสุด นำไปสู่ความไม่มี และไม่ทนอยู่ต่ออกุศลธรรมอันลามกที่เกิดขึ้นแล้วๆ ด้วยอินทรีย์ใด อินทรีย์นี้คือปัญญินทรีย์ ความเชื่อ ความน้อมใจเชื่อในอินทรีย์ ๔ เหล่านี้ใด อินทรีย์นี้คือสัทธินทรีย์

ตตฺถ สทฺธินฺทฺริยํ กตฺถ ทฏฺฐพฺพํ? จตูสุ โสตาปตฺติยงฺเคสุ. วีริยินฺทฺริยํ กตฺถ ทฏฺฐพฺพํ? จตูสุ สมฺมปฺปธาเนสุ. สตินฺทฺริยํ กตฺถ ทฏฺฐพฺพํ? จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ. สมาธินฺทฺริยํ กตฺถ ทฏฺฐพฺพํ? จตูสุ ฌาเนสุ. ปญฺญินฺทฺริยํ กตฺถ ทฏฺฐพฺพํ? จตูสุ อริยสจฺเจสุ. เอวํ เสโข สพฺเพหิ กุสเลหิ ธมฺเมหิ อปฺปมตฺโต วุตฺโต ภควตา อนาวิลตาย มนสา. เตนาห ภควา ‘‘มนสานาวิโลสิยา’’ติ.

ในอินทรีย์เหล่านั้น สัทธินทรีย์พึงเห็นในที่ไหน? พึงเห็นในโสตาปัตติยังคะ ๔ วิริยินทรีย์พึงเห็นในที่ไหน? พึงเห็นในสัมมัปปธาน ๔ สตินทรีย์พึงเห็นในที่ไหน? พึงเห็นในสติปัฏฐาน ๔ สมาธินทรีย์พึงเห็นในที่ไหน? พึงเห็นในฌาน ๔ ปัญญินทรีย์พึงเห็นในที่ไหน? พึงเห็นในอริยสัจ ๔ ด้วยประการฉะนี้ พระเสขะผู้ไม่ประมาทในกุศลธรรมทั้งปวง พระผู้มีพระภาคตรัสว่า เป็นผู้มีความไม่ขุ่นมัวทางใจ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘มนสานาวิโล สิยา’

๑๗. ‘‘กุสโล สพฺพธมฺมาน’’นฺติ โลโก นาม ติวิโธ กิเลสโลโก ภวโลโก อินฺทฺริยโลโก. ตตฺถ กิเลสโลเกน ภวโลโก สมุทาคจฺฉติ, โส อินฺทฺริยานิ นิพฺพตฺเตติ, อินฺทฺริเยสุ ภาวิยมาเนสุ เนยฺยสฺส ปริญฺญา ภวติ. สา ทุวิเธน อุปปริกฺขิตพฺพา ทสฺสนปริญฺญาย จ ภาวนาปริญฺญาย จ. ยทา หิ เสโข เญยฺยํ ปริชานาติ, ตทา นิพฺพิทาสหคเตหิ สญฺญามนสิกาเรหิ เนยฺยํ ปริญฺญาตํ ภวติ. ตสฺส ทฺเว ธมฺมา โกสลฺลํ คจฺฉนฺติ – ทสฺสนโกสลฺลญฺจ ภาวนาโกสลฺลญฺจ.

๑๗. ในบทว่า ‘กุสโล สพฺพธมฺมานํ’ (เป็นผู้ฉลาดในธรรมทั้งปวง) นั้น คำว่า โลก มี ๓ อย่าง คือ กิเลสโลก ภวโลก อินทริยโลก ใน ๓ อย่างนั้น ภวโลกย่อมเกิดขึ้นด้วยกิเลสโลก บุคคลนั้นย่อมยังอินทรีย์ให้เกิด เมื่ออินทรีย์ทั้งหลายอันบุคคลเจริญแล้ว ปริญญาในสิ่งที่ควรรู้ย่อมมี ปริญญานั้นพึงพิจารณาโดย ๒ อย่าง คือ ทัสนปริญญา และภาวนาปริญญา ก็เมื่อใด พระเสขะย่อมกำหนดรู้สิ่งที่ควรรู้ เมื่อนั้น สิ่งที่ควรรู้ย่อมเป็นอันบุคคลกำหนดรู้แล้วด้วยสัญญาและมนสิการอันสัมปยุตด้วยความเบื่อหน่าย ธรรม ๒ อย่าง คือ ทัสนโกศล และภาวนาโกศล ย่อมถึงความฉลาดแก่พระเสขะนั้น

ตํ ญาณํ ปญฺจวิเธน เวทิตพฺพํः อภิญฺญา ปริญฺญา ปหานํ ภาวนา สจฺฉิกิริยา. ตตฺถ กตมา อภิญฺญา? ยํ ธมฺมานํ สลกฺขเณ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา จ อตฺถปฏิสมฺภิทา จ, อยํ อภิญฺญา.

ญาณนั้นพึงทราบโดย ๕ ประการ คือ อภิญญา ปริญญา ปหานะ ภาวนา สัจฉิกิริยา ใน ๕ อย่างนั้น อภิญญาเป็นไฉน? ญาณในสภาวลักษณะของธรรมทั้งหลายที่เป็นธัมมปฏิสัมภิทาและอัตถปฏิสัมภิทาใด ญาณนี้ชื่อว่าอภิญญา

ตตฺถ กตมา ปริญฺญา? เอวํ อภิชานิตฺวา ยา ปริชานนา ‘‘อิทํ กุสลํ, อิทํ อกุสลํ, อิทํ สาวชฺชํ, อิทํ อนวชฺชํ, อิทํ กณฺหํ, อิทํ สุกฺกํ, อิทํ เสวิตพฺพํ, อิทํ น เสวิตพฺพํ, อิเม ธมฺมา เอวํคหิตา, อิทํ ผลํ นิพฺพตฺเตนฺติ, เตสํ เอวํคหิตานํ อยํ อตฺโถ’’ติ, อยํ ปริญฺญา.

ใน ๕ อย่างนั้น ปริญญาเป็นไฉน? เมื่อรู้ยิ่งอย่างนี้แล้ว การกำหนดรู้ว่า ‘นี้เป็นกุศล นี้เป็นอกุศล นี้มีโทษ นี้ไม่มีโทษ นี้เป็นธรรมดำ นี้เป็นธรรมขาว นี้ควรเสพ นี้ไม่ควรเสพ ธรรมเหล่านี้ที่ยึดถืออย่างนี้ ย่อมให้เกิดผลนี้ นี้เป็นประโยชน์ของธรรมเหล่านั้นที่ยึดถืออย่างนั้น’ ใด การกำหนดรู้นี้ชื่อว่าปริญญา

เอวํ ปริชานิตฺวา ตโย ธมฺมา อวสิฏฺฐา ภวนฺติ ปหาตพฺพา ภาเวตพฺพา สจฺฉิกาตพฺพา จ. ตตฺถ กตเม ธมฺมา ปหาตพฺพา? เย อกุสลา. ตตฺถ กตเม ธมฺมา ภาเวตพฺพา? เย กุสลา. ตตฺถ กตเม ธมฺมา สจฺฉิกาตพฺพา? ยํ อสงฺขตํ. โย เอวํ ชานาติ อยํ วุจฺจติ อตฺถกุสโล ธมฺมกุสโล [Pg.19] กลฺยาณตากุสโล ผลตากุสโล, อายกุสโล อปายกุสโล อุปายกุสโล มหตา โกสลฺเลน สมนฺนาคโตติ, เตนาห ภควา ‘‘กุสโล สพฺพธมฺมาน’’นฺติ.

เมื่อกำหนดรู้อย่างนี้แล้ว ธรรม ๓ อย่างย่อมเหลืออยู่ คือ ธรรมที่พึงละ ธรรมที่พึงเจริญ และธรรมที่พึงทำให้แจ้ง ใน ๓ อย่างนั้น ธรรมที่พึงละเป็นไฉน? ได้แก่ ธรรมที่เป็นอกุศล ใน ๓ อย่างนั้น ธรรมที่พึงเจริญเป็นไฉน? ได้แก่ ธรรมที่เป็นกุศล ใน ๓ อย่างนั้น ธรรมที่พึงทำให้แจ้งเป็นไฉน? ได้แก่ ธรรมที่เป็นอสังขตะ ผู้ใดรู้อย่างนี้ ผู้นั้นเรียกว่าเป็นผู้ฉลาดในอรรถ ฉลาดในธรรม ฉลาดในความเป็นกัลยาณะ ฉลาดในความเป็นผล ฉลาดในความเจริญ ฉลาดในความเสื่อม ฉลาดในอุบาย เป็นผู้ประกอบด้วยความฉลาดอย่างยิ่ง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘กุสโล สพฺพธมฺมานํ’

‘‘สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช’’ติ เตน ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารตฺถํ อภิกฺกนฺเต ปฏิกฺกนฺเต อาโลกิเต วิโลกิเต สมิญฺชิเต ปสาริเต สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารเณ อสิเต ปีเต ขายิเต สายิเต อุจฺจารปสฺสาวกมฺเม คเต ฐิเต นิสินฺเน สุตฺเต ชาคริเต ภาสิเต ตุณฺหิภาเว สเตน สมฺปชาเนน วิหาตพฺพํ. อิมา ทฺเว จริยา อนุญฺญาตา ภควตา เอกา วิสุทฺธานํ, เอกา วิสุชฺฌนฺตานํ. เก วิสุทฺธา? อรหนฺโต. เก วิสุชฺฌนฺตา? เสกฺขา. กตกิจฺจานิ หิ อรหโต อินฺทฺริยานิ. ยํ โพชฺฌํ, ตํ จตุพฺพิธํ ทุกฺขสฺส ปริญฺญาภิสมเยน สมุทยสฺส ปหานาภิสมเยน มคฺคสฺส ภาวนาภิสมเยน นิโรธสฺส สจฺฉิกิริยาภิสมเยน, อิทํ จตุพฺพิธํ โพชฺฌํ โย เอวํ ชานาติ, อยํ วุจฺจติ สโต อภิกฺกมติ สโต ปฏิกฺกมติ ขยา ราคสฺส ขยา โทสสฺส ขยา โมหสฺส. เตนาห ภควา ‘‘สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช’’ติ, เตนาห –

ในบทว่า ‘สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช’ (ภิกษุผู้มีสติพึงเที่ยวไป) นั้น ภิกษุนั้นพึงเป็นผู้มีสติสัมปชัญญะอยู่ เพื่อการอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน ในการก้าวไปข้างหน้า การถอยกลับ การแลดู การเหลียวดู การคู้เข้า การเหยียดออก การทรงสังฆาฏิ บาตร และจีวร การฉัน การดื่ม การเคี้ยว การลิ้ม การถ่ายอุจจาระปัสสาวะ การไป การยืน การนั่ง การหลับ การตื่น การพูด การนิ่ง พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตจริยา ๒ อย่างนี้ คือ อย่างหนึ่งสำหรับผู้บริสุทธิ์แล้ว อย่างหนึ่งสำหรับผู้กำลังบริสุทธิ์อยู่ ใครชื่อว่าผู้บริสุทธิ์แล้ว? ได้แก่ พระอรหันต์ทั้งหลาย ใครชื่อว่าผู้กำลังบริสุทธิ์อยู่? ได้แก่ พระเสขะทั้งหลาย จริงอยู่ อินทรีย์ของพระอรหันต์มีกิจทำเสร็จแล้ว สิ่งที่พึงรู้มี ๔ อย่าง คือ พึงรู้ด้วยอภิสมัยคือการกำหนดรู้ทุกข์ ด้วยอภิสมัยคือการละสมุทัย ด้วยอภิสมัยคือการเจริญมรรค ด้วยอภิสมัยคือการทำให้แจ้งซึ่งนิโรธ ผู้ใดรู้อย่างนี้ ผู้นี้เรียกว่า เป็นผู้มีสติ ก้าวไป เป็นผู้มีสติ ถอยกลับ เพราะสิ้นราคะ เพราะสิ้นโทสะ เพราะสิ้นโมหะ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช’ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า –

‘‘กาเมสุ นาภิคิชฺเฌยฺย, [อชิตาติ ภควา]มนสานาวิโล สิยา;

กุสโล สพฺพธมฺมานํ, สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช’’ติ.

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า อชิตะ) ภิกษุไม่พึงกำหนัดในกามทั้งหลาย พึงเป็นผู้มีใจไม่ขุ่นมัว เป็นผู้ฉลาดในธรรมทั้งปวง มีสติ พึงเที่ยวไป

เอวํ ปุจฺฉิตพฺพํ, เอวํ วิสชฺชิตพฺพํ. สุตฺตสฺส จ อนุคีติ อตฺถโต จ พฺยญฺชนโต จ สมาเนตพฺพา. อตฺถาปคตํ หิ พฺยญฺชนํ สมฺผปฺปลาปํ ภวติ. ทุนฺนิกฺขิตฺตสฺส ปทพฺยญฺชนสฺส อตฺโถปิ ทุนฺนโย ภวติ, ตสฺมา อตฺถพฺยญฺชนูเปตํ สงฺคายิตพฺพํ. สุตฺตญฺจ ปวิจินิตพฺพํ. กึ อิทํ สุตฺตํ อาหจฺจ วจนํ อนุสนฺธิวจนํ นีตตฺถํ เนยฺยตฺถํ สํกิเลสภาคิยํ นิพฺเพธภาคิยํ อเสกฺขภาคิยํ? กุหึ อิมสฺส สุตฺตสฺส สพฺพานิ สจฺจานิ ปสฺสิตพฺพานิ, อาทิมชฺฌปริโยสาเนติ? เอวํ สุตฺตํ ปวิเจตพฺพํ. เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน – ‘‘ยํ ปุจฺฉิตญฺจ วิสฺสชฺชิตญฺจ, สุตฺตสฺส ยา จ อนุคีตี’’ติ.

พึงถามอย่างนี้ พึงแก้อย่างนี้ และพึงนำมาซึ่งอนุคีติของพระสูตรให้สมกันทั้งโดยอรรถและโดยพยัญชนะ เพราะพยัญชนะที่ปราศจากอรรถย่อมเป็นคำพูดที่ไร้สาระ แม้อรรถแห่งบทและพยัญชนะที่วางไว้ไม่ดี ก็เป็นอรรถที่รู้ได้ยาก เพราะฉะนั้น พึงสังคายนาพระสูตรที่พร้อมด้วยอรรถและพยัญชนะ และพึงเลือกเฟ้นพระสูตร (ว่า) พระสูตรนี้เป็นอาหัจจวจนะ (คำที่ตรัสขึ้นเอง) หรืออนุสันธิวจนะ (คำที่ตรัสเชื่อมความ) เป็นนีตัตถะ (มีอรรถที่ทรงแสดงไว้แล้ว) หรือเนยยัตถะ (มีอรรถที่ต้องแนะนำ) เป็นสังกิเลสภาคิยะ (มีส่วนในกิเลส) หรือนิพเพธภาคิยะ (มีส่วนในการแทงตลอด) หรืออเสกขภาคิยะ (มีส่วนในพระอเสขะ)? พึงเห็นสัจจะทั้งหมดของพระสูตรนี้ได้ที่ไหน คือ ที่เบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุด? พึงเลือกเฟ้นพระสูตรอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านพระมหากัจจายนะจึงกล่าวว่า “สิ่งที่ถามและสิ่งที่แก้ และอนุคีติของพระสูตร”

นิยุตฺโต วิจโย หาโร.

วิจยหาร จบแล้ว

๓. ยุตฺติหารวิภงฺโค

๓. ยุตติหารวิภังค์

๑๘. ตตฺถ [Pg.20] กตโม ยุตฺติหาโร? ‘‘สพฺเพสํ หาราน’’นฺติ, อยํ ยุตฺติหาโร. กึ โยชยติ ? จตฺตาโร มหาปเทสา พุทฺธาปเทโส สงฺฆาปเทโส สมฺพหุลตฺเถราปเทโส เอกตฺเถราปเทโส. อิเม จตฺตาโร มหาปเทสา, ตานิ ปทพฺยญฺชนานิ สุตฺเต โอตารยิตพฺพานิ, วินเย สนฺทสฺสยิตพฺพานิ, ธมฺมตายํ อุปนิกฺขิปิตพฺพานิ.

๑๘. ในหารเหล่านั้น ยุตติหารเป็นอย่างไร? (คาถาว่า) “สัพเพสัง หารานัง” นี้คือยุตติหาร. ยุตติหารประกอบอะไร? คือ มหาปเทส ๔ ได้แก่ พุทธาปเทส สังฆาปเทส สัมพหุลัตเถราปเทส และเอกัตเถราปเทส. เหล่านี้คือมหาปเทส ๔. บทและพยัญชนะเหล่านั้น พึงหยั่งลงในพระสูตร พึงเทียบเคียงในพระวินัย พึงน้อมเข้าไปในธัมมตา.

กตมสฺมึ สุตฺเต โอตารยิตพฺพานิ? จตูสุ อริยสจฺเจสุ. กตมสฺมึ วินเย สนฺทสฺสยิตพฺพานิ? ราควินเย โทสวินเย โมหวินเย. กตมิสฺสํ ธมฺมตายํ อุปนิกฺขิปิตพฺพานิ? ปฏิจฺจสมุปฺปาเท. ยทิ จตูสุ อริยสจฺเจสุ อวตรติ, กิเลสวินเย สนฺทิสฺสติ, ธมฺมตญฺจ น วิโลเมติ, เอวํ อาสเว น ชเนติ. จตูหิ มหาปเทเสหิ ยํ ยํ ยุชฺชติ, เยน เยน ยุชฺชติ, ยถา ยถา ยุชฺชติ, ตํ ตํ คเหตพฺพํ.

พึงหยั่งลงในพระสูตรไหน? ในอริยสัจ ๔. พึงเทียบเคียงในพระวินัยไหน? ในราคาวินัย โทสวินัย โมหวินัย. พึงน้อมเข้าไปในธัมมตาไหน? ในปฏิจจสมุปบาท. ถ้าหยั่งลงในอริยสัจ ๔ เทียบเคียงได้ในกิเลสวินัย และไม่ขัดแย้งกับธัมมตา อย่างนี้ย่อมไม่ก่อให้เกิดอาสวะ. สิ่งใดๆ ควรกับมหาปเทส ๔ โดยเหตุใดๆ โดยประการใดๆ พึงถือเอาสิ่งนั้นๆ.

๑๙. ปญฺหํ ปุจฺฉิเตน กติ ปทานิ ปญฺเหติ ปทโส ปริโยคาหิตพฺพํ วิเจตพฺพํ? ยทิ สพฺพานิ ปทานิ เอกํ อตฺถํ อภิวทนฺติ, เอโก ปญฺโห. อถ จตฺตาริ ปทานิ เอกํ อตฺถํ อภิวทนฺติ, เอโก ปญฺโห. อถ ตีณิ ปทานิ เอกํ อตฺถํ อภิวทนฺติ, เอโก ปญฺโห. อถ ทฺเว ปทานิ เอกํ อตฺถํ อภิวทนฺติ, เอโก ปญฺโห. อถ เอกํ ปทํ เอกํ อตฺถํ อภิวทติ, เอโก ปญฺโห. ตํ อุปปริกฺขมาเนน อญฺญาตพฺพํ กึ อิเม ธมฺมา นานตฺถา นานาพฺยญฺชนา, อุทาหุ อิเมสํ ธมฺมานํ เอโก อตฺโถ พฺยญฺชนเมว นานนฺติ. ยถา กึ ภเว? ยถา สา เทวตา ภควนฺตํ ปญฺหํ ปุจฺฉติ.

๑๙. ผู้ถามปัญหา พึงกำหนดพิจารณาโดยบทว่า มีกี่บทเป็นปัญหา? ถ้าบททั้งหมดกล่าวถึงอรรถเดียว ก็เป็นปัญหาเดียว. ถ้า ๔ บทกล่าวถึงอรรถเดียว ก็เป็นปัญหาเดียว. ถ้า ๓ บทกล่าวถึงอรรถเดียว ก็เป็นปัญหาเดียว. ถ้า ๒ บทกล่าวถึงอรรถเดียว ก็เป็นปัญหาเดียว. ถ้าบทเดียวกล่าวถึงอรรถเดียว ก็เป็นปัญหาเดียว. ผู้พิจารณาอยู่นั้นพึงทราบว่า ธรรมเหล่านี้มีอรรถต่างกัน มีพยัญชนะต่างกัน หรือว่าธรรมเหล่านี้มีอรรถเดียว แต่พยัญชนะต่างกัน. จะเป็นเหมือนอะไร? เหมือนดังเทวดาทูลถามปัญหาพระผู้มีพระภาค.

‘‘เกนสฺสุพฺภาหโต โลโก, เกนสฺสุ ปริวาริโต;

เกน สลฺเลน โอติณฺโณ, กิสฺส ธูปายิโต สทา’’ติ.

โลกถูกอะไรครอบงำ ถูกอะไรแวดล้อม ถูกลูกศรคืออะไรเสียบแทง และเร่าร้อนอยู่เสมอเพราะอะไร?

อิมานิ จตฺตาริ ปทานิ ปุจฺฉิตานิ. เต ตโย ปญฺหา กถํ ญายติ? ภควา หิ เทวตาย วิสชฺเชติ.

บท ๔ บทเหล่านี้ถูกถามแล้ว. ปัญหานั้นเป็น ๓ ปัญหา จะทราบได้อย่างไร? เพราะพระผู้มีพระภาคทรงแก้แก่เทวดา.

‘‘มจฺจุนาพฺภาหโต โลโก, ชราย ปริวาริโต;

ตณฺหาสลฺเลน โอติณฺโณ, อิจฺฉาธูปายิโต สทา’’ติ.

โลกถูกมัจจุครอบงำ ถูกชราแวดล้อม ถูกลูกศรคือตัณหาเสียบแทง และเร่าร้อนอยู่เสมอเพราะอิจฉา.

๒๐. ตตฺถ [Pg.21] ชรา จ มรณญฺจ อิมานิ ทฺเว สงฺขตสฺส สงฺขตลกฺขณานิ. ชรายํ ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ, มรณํ วโย. ตตฺถ ชราย จ มรณสฺส จ อตฺถโต นานตฺตํ. เกน การเณน, คพฺภคตาปิ หิ มียนฺติ, น จ เต ชิณฺณา ภวนฺติ. อตฺถิ จ เทวานํ มรณํ, น จ เตสํ สรีรานิ ชีรนฺติ. สกฺกเตว ชราย ปฏิกมฺมํ กาตุํ, น ปน สกฺกเต มรณสฺส ปฏิกมฺมํ กาตุํ อญฺญตฺเรว อิทฺธิมนฺตานํ อิทฺธิวิสยา. ยํ ปนาห ตณฺหาสลฺเลน โอติณฺโณติ ทิสฺสนฺติ วีตราคา ชีรนฺตาปิ มียนฺตาปิ. ยทิ จ ยถา ชรามรณํ, เอวํ ตณฺหาปิ สิยา. เอวํ สนฺเต สพฺเพ โยพฺพนฏฺฐาปิ วิคตตณฺหา สิยุํ. ยถา จ ตณฺหา ทุกฺขสฺส สมุทโย, เอวํ ชรามรณมฺปิ สิยา ทุกฺขสฺส สมุทโย, น จ สิยา ตณฺหา ทุกฺขสฺส สมุทโย, น หิ ชรามรณํ ทุกฺขสฺส สมุทโย, ตณฺหา ทุกฺขสฺส สมุทโย. ยถา จ ตณฺหา มคฺควชฺฌา, เอวํ ชรามรณมฺปิ สิยา มคฺควชฺฌํ. อิมาย ยุตฺติยา อญฺญมญฺเญหิ การเณหิ คเวสิตพฺพํ. ยทิ จ สนฺทิสฺสติ ยุตฺติสมารูฬฺหํ อตฺถโต จ อญฺญตฺตํ, พฺยญฺชนโตปิ คเวสิตพฺพํ.

๒๐. ในบทเหล่านั้น ชราและมรณะ ทั้งสองนี้เป็นสังขตลักษณะของสังขตธรรม. ความแปรไปของผู้ที่ดำรงอยู่คือชรา, ความสิ้นไปคือมรณะ. ในบทเหล่านั้น ชราและมรณะมีความต่างกันโดยอรรถ. ด้วยเหตุอะไร? เพราะแม้สัตว์ที่อยู่ในครรภ์ก็ตาย แต่สัตว์เหล่านั้นยังไม่แก่. และความตายของเทวดาก็มีอยู่ แต่สรีระของเทวดาเหล่านั้นไม่แก่. อนึ่ง สามารถทำการเยียวยาชราได้ แต่ไม่สามารถทำการเยียวยามรณะได้ เว้นไว้แต่ด้วยอิทธิวิสัยของผู้มีฤทธิ์. ส่วนที่ตรัสว่า “ถูกลูกศรคือตัณหาเสียบแทง” นั้น, ท่านผู้ปราศจากราคะ แม้แก่และตายอยู่ก็มีปรากฏ. และถ้าตัณหาเป็นเหมือนชรามรณะ, เมื่อเป็นเช่นนั้น คนหนุ่มสาวทั้งหมดก็จะพึงเป็นผู้ปราศจากตัณหา. และเหมือนอย่างที่ตัณหาเป็นสมุทัยแห่งทุกข์, ชรามรณะก็พึงเป็นสมุทัยแห่งทุกข์, และตัณหาก็ไม่พึงเป็นสมุทัยแห่งทุกข์, แต่ชรามรณะไม่ใช่สมุทัยแห่งทุกข์, ตัณหาเป็นสมุทัยแห่งทุกข์. และเหมือนอย่างที่ตัณหาเป็นสิ่งที่พึงละด้วยมรรค, ชรามรณะก็พึงเป็นสิ่งที่พึงละด้วยมรรค. ด้วยยุตตินี้ พึงแสวงหา (ความต่างกัน) ด้วยเหตุอื่นๆ จากกันและกัน. และถ้าเทียบเคียงได้ว่าเข้ากันกับยุตติแล้ว พึงแสวงหาความต่างกันทั้งโดยอรรถและโดยพยัญชนะ.

สลฺโลติ วา ธูปายนนฺติ วา อิเมสํ ธมฺมานํ อตฺถโต เอกตฺตํ. น หิ ยุชฺชติ อิจฺฉาย จ ตณฺหาย จ อตฺถโต อญฺญตฺตํ. ตณฺหาย อธิปฺปาเย อปริปูรมาเน นวสุ อาฆาตวตฺถูสุ โกโธ จ อุปนาโห จ อุปฺปชฺชติ. อิมาย ยุตฺติยา ชราย จ มรณสฺส จ ตณฺหาย จ อตฺถโต อญฺญตฺตํ.

ธรรมเหล่านี้ คือ สัลละ (ลูกศร) หรือ ธูปายนะ (ความเร่าร้อน) มีความเป็นอันเดียวกันโดยอรรถ. เพราะความต่างกันโดยอรรถของอิจฉาและตัณหาย่อมไม่ควร. เมื่อความประสงค์อันเกิดจากตัณหาไม่เต็มเปี่ยม, โกธะและอุปนาหะย่อมเกิดขึ้นในอาฆาตวัตถุ ๙. ด้วยยุตตินี้ ชรา มรณะ และตัณหา จึงมีความต่างกันโดยอรรถ.

ยํ ปนิทํ ภควตา ทฺวีหิ นาเมหิ อภิลปิตํ อิจฺฉาติปิ ตณฺหาติปิ, อิทํ ภควตา พาหิรานํ วตฺถูนํ อารมฺมณวเสน ทฺวีหิ นาเมหิ อภิลปิตํ อิจฺฉาติปิ ตณฺหาติปิ, สพฺพา หิ ตณฺหา อชฺโฌสานลกฺขเณน เอกลกฺขณา. ยถา สพฺโพ อคฺคิ อุณฺหตฺตลกฺขเณน เอกลกฺขโณ, อปิ จ อุปาทานวเสน อญฺญมญฺญานิ นามานิ ลภติ, กฏฺฐคฺคีติปิ ติณคฺคีติปิ สกลิกคฺคีติปิ โคมยคฺคีติปิ ถุสคฺคีติปิ สงฺการคฺคีติปิ, สพฺโพ หิ อคฺคิ อุณฺหตฺตลกฺขโณว. เอวํ สพฺพา ตณฺหา อชฺโฌสานลกฺขเณน เอกลกฺขณา, อปิ ตุ อารมฺมณอุปาทานวเสน อญฺญมญฺเญหิ นาเมหิ อภิลปิตา อิจฺฉาอิติปิ ตณฺหาอิติปิ สลฺโลอิติปิ ธูปายนาอิติปิ สริตาอิติปิ วิสตฺติกาอิติปิ สิเนโหอิติปิ กิลมโถอิติปิ ลตาอิติปิ มญฺญนาอิติปิ พนฺโธอิติปิ อาสาอิติปิ ปิปาสาอิติปิ อภินนฺทนาอิติปิ, อิติ สพฺพา ตณฺหา อชฺโฌสานลกฺขเณน เอกลกฺขณา. ยถา จ เววจเน วุตฺตา.

อนึ่ง คำสอนนี้ใดที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดย ๒ ชื่อว่า อิจฉา บ้าง ตัณหา บ้าง คำสอนนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดย ๒ ชื่อว่า อิจฉา บ้าง ตัณหา บ้าง โดยอำนาจแห่งอารมณ์คือวัตถุภายนอกทั้งหลาย จริงอยู่ ตัณหาทั้งปวงมีลักษณะเป็นอันเดียวกันโดยมีลักษณะกลืนกินอารมณ์ เปรียบเหมือนไฟทั้งปวงมีลักษณะเป็นอันเดียวกันโดยมีลักษณะคือความร้อน แต่ว่าย่อมได้ชื่อต่าง ๆ กันโดยอำนาจแห่งเชื้อเพลิง คือ ไฟไม้ บ้าง ไฟหญ้า บ้าง ไฟสะเก็ดไม้ บ้าง ไฟมูลโค บ้าง ไฟแกลบ บ้าง ไฟหยากเยื่อ บ้าง จริงอยู่ ไฟทั้งปวงมีลักษณะคือความร้อนเท่านั้น ฉันใด ตัณหาทั้งปวงก็มีลักษณะเป็นอันเดียวกันโดยมีลักษณะกลืนกินอารมณ์ ฉันนั้น แต่ว่า ตรัสเรียกโดยชื่อต่าง ๆ กันโดยอำนาจแห่งอารมณ์และอุปาทานว่า อิจฉา บ้าง ตัณหา บ้าง สัลละ (ลูกศร) บ้าง ธูปายนา (ความร้อนรุ่ม) บ้าง สริตา (ห้วงน้ำ) บ้าง วิสัตติกา (ความซ่านไป) บ้าง สิเนหะ (ความเยื่อใย) บ้าง กิลมถะ (ความลำบาก) บ้าง ลตา (เถาวัลย์) บ้าง มัญญนา (ความสำคัญ) บ้าง พันธะ (เครื่องผูก) บ้าง อาสา (ความหวัง) บ้าง ปิปาสา (ความกระหาย) บ้าง อภินันทนา (ความเพลิดเพลิน) บ้าง ด้วยเหตุนี้ ตัณหาทั้งปวงจึงมีลักษณะเป็นอันเดียวกันโดยมีลักษณะกลืนกินอารมณ์ และเหมือนดังที่ตรัสไว้ในเววจนะ

‘‘อาสา [Pg.22] จ ปิหา อภินนฺทนา จ, อเนกธาตูสุ สรา ปติฏฺฐิตา;

อญฺญาณมูลปฺปภวา ปชปฺปิตา, สพฺพา มยา พฺยนฺติกตา สมูลกา’’ติ.

ความหวัง ความปรารถนา และความเพลิดเพลินยิ่ง เป็นดุจแม่น้ำตั้งอยู่ในธาตุหลายอย่าง มีอวิชชาเป็นแดนเกิด อันบุคคลพร่ำเพ้อถึง ตัณหาทั้งหมดนั้น เราทำให้สิ้นไปแล้วพร้อมทั้งราก ดังนี้

ตณฺหาเยตํ เววจนํ. ยถาห ภควา – รูเป ติสฺส อวิคตราคสฺส อวิคตจฺฉนฺทสฺส อวิคตเปมสฺส อวิคตปิปาสสฺส อวิคตปริฬาหสฺส. เอวํ เวทนาย สญฺญาย สงฺขาเรสุ วิญฺญาเณ อวิคตราคสฺส อวิคตจฺฉนฺทสฺส อวิคตเปมสฺส อวิคตปิปาสสฺส อวิคตปริฬาหสฺส สพฺพํ สุตฺตํ วิตฺถาเรตพฺพํ. ตณฺหาเยตํ เววจนํ. เอวํ ยุชฺชติ.

คำนี้เป็นไวพจน์ของตัณหา เหมือนดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า – ดูก่อนติสสะ สำหรับผู้ที่ยังไม่ปราศจากราคะ ยังไม่ปราศจากฉันทะ ยังไม่ปราศจากความรัก ยังไม่ปราศจากความกระหาย ยังไม่ปราศจากความเร่าร้อนในรูป อย่างเดียวกัน ในเวทนา ในสัญญา ในสังขารทั้งหลาย ในวิญญาณ สำหรับผู้ที่ยังไม่ปราศจากราคะ ยังไม่ปราศจากฉันทะ ยังไม่ปราศจากความรัก ยังไม่ปราศจากความกระหาย ยังไม่ปราศจากความเร่าร้อน พึงขยายความพระสูตรทั้งหมด คำนี้เป็นไวพจน์ของตัณหา อย่างนี้จึงจะสมควร

๒๑. สพฺโพ ทุกฺขูปจาโร กามตณฺหาสงฺขารมูลโก, น ปน ยุชฺชติ สพฺโพ นิพฺพิทูปจาโร กามตณฺหาปริกฺขารมูลโก. อิมาย ยุตฺติยา อญฺญมญฺเญหิ การเณหิ คเวสิตพฺพํ.

๒๑. ความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ทั้งหมดมีกามตัณหาและสังขารเป็นรากเหง้า แต่การกล่าวว่า ความเกิดขึ้นแห่งความเบื่อหน่ายทั้งหมดมีกามตัณหาและบริขารเป็นรากเหง้านั้น ไม่สมควร ด้วยเหตุผลนี้ พึงแสวงหาโดยเหตุต่าง ๆ กัน

ยถา หิ ภควา ราคจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อสุภํ เทสยติ, โทสจริตสฺส ภควา ปุคฺคลสฺส เมตฺตํ เทสยติ. โมหจริตสฺส ภควา ปุคฺคลสฺส ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ เทสยติ. ยทิ หิ ภควา ราคจริตสฺส ปุคฺคลสฺส เมตฺตํ เจโตวิมุตฺตึ เทเสยฺย. สุขํ วา ปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ สุขํ วา ปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ วิปสฺสนาปุพฺพงฺคมํ วา ปหานํ เทเสยฺย, น ยุชฺชติ เทสนา. เอวํ ยํ กิญฺจิ ราคสฺส อนุโลมปฺปหานํ โทสสฺส อนุโลมปฺปหานํ โมหสฺส อนุโลมปฺปหานํ. สพฺพํ ตํ วิจเยน หาเรน วิจินิตฺวา ยุตฺติหาเรน โยเชตพฺพํ. ยาวติกา ญาณสฺส ภูมิ.

จริงอยู่ เหมือนดังที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงอสุภะแก่บุคคลผู้มีราคจริต พระผู้มีพระภาคทรงแสดงเมตตาแก่บุคคลผู้มีโทสจริต พระผู้มีพระภาคทรงแสดงปฏิจจสมุปบาทแก่บุคคลผู้มีโมหจริต จริงอยู่ หากพระผู้มีพระภาคพึงทรงแสดงเมตตาเจโตวิมุตติ หรือพึงทรงแสดงสุขาปฏิปทาทันธาภิญญา สุขาปฏิปทาขิปปาภิญญา หรือวิปัสสนาปุพพังคมปหาน แก่บุคคลผู้มีราคจริต เทศนานั้นก็ไม่สมควร อย่างนี้ อะไรก็ตามที่เป็นไปโดยอนุโลมเพื่อการละราคะ เป็นไปโดยอนุโลมเพื่อการละโทสะ เป็นไปโดยอนุโลมเพื่อการละโมหะ ทั้งหมดนั้น พึงเลือกเฟ้นด้วยวิจยหาร แล้วประกอบเข้าด้วยยุติหาร เพียงใดที่เป็นภูมิแห่งญาณ

เมตฺตาวิหาริสฺส สโต พฺยาปาโท จิตฺตํ ปริยาทาย ฐสฺสตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, พฺยาปาโท ปหานํ อพฺภตฺถํ คจฺฉตีติ ยุชฺชติ เทสนา. กรุณาวิหาริสฺส สโต วิเหสา จิตฺตํ ปริยาทาย ฐสฺสตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, วิเหสา ปหานํ อพฺภตฺถํ คจฺฉตีติ ยุชฺชติ เทสนา. มุทิตา วิหาริสฺส สโต อรติ จิตฺตํ ปริยาทาย ฐสฺสตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, อรติ ปหานํ อพฺภตฺถํ คจฺฉตีติ ยุชฺชติ เทสนา. อุเปกฺขาวิหาริสฺส สโต ราโค จิตฺตํ ปริยาทาย ฐสฺสตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, ราโค ปหานํ อพฺภตฺถํ คจฺฉตีติ ยุชฺชติ เทสนา. อนิมิตฺตวิหาริสฺส สโต นิมิตฺตานุสารี เตน เตเนว วิญฺญาณํ ปวตฺตตีติ น ยุชฺชติ เทสนา[Pg.23], นิมิตฺตํ ปหานํ อพฺภตฺถํ คจฺฉตีติ ยุชฺชติ เทสนา. อสฺมีติ วิคตํ อยมหมสฺมีติ น สมนุปสฺสามิ. อถ จ ปน เม กิสฺมีติ กถสฺมีติ วิจิกิจฺฉา กถํกถาสลฺลํ จิตฺตํ ปริยาทาย ฐสฺสตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, วิจิกิจฺฉา กถํกถาสลฺลํ ปหานํ อพฺภตฺถํ คจฺฉตีติ ยุชฺชติ เทสนา.

สำหรับผู้มีเมตตาวิหารอยู่ พยาบาทจะครอบงำจิตตั้งอยู่ได้ ดังนี้ เทศนานี้ไม่สมควร พยาบาทถึงการละ ถึงการตั้งอยู่ไม่ได้ ดังนี้ เทศนานี้สมควร สำหรับผู้มีกรุณาวิหารอยู่ วิหิงสาจะครอบงำจิตตั้งอยู่ได้ ดังนี้ เทศนานี้ไม่สมควร วิหิงสาถึงการละ ถึงการตั้งอยู่ไม่ได้ ดังนี้ เทศนานี้สมควร สำหรับผู้มีมุทิตาวิหารอยู่ อรติจะครอบงำจิตตั้งอยู่ได้ ดังนี้ เทศนานี้ไม่สมควร อรติถึงการละ ถึงการตั้งอยู่ไม่ได้ ดังนี้ เทศนานี้สมควร สำหรับผู้มีอุเบกขาวิหารอยู่ ราคะจะครอบงำจิตตั้งอยู่ได้ ดังนี้ เทศนานี้ไม่สมควร ราคะถึงการละ ถึงการตั้งอยู่ไม่ได้ ดังนี้ เทศนานี้สมควร สำหรับผู้มีอนิมิตตวิหารอยู่ วิญญาณที่แล่นไปตามนิมิตจะเกิดขึ้นด้วยนิมิตนั้น ๆ ดังนี้ เทศนานี้ไม่สมควร นิมิตถึงการละ ถึงการตั้งอยู่ไม่ได้ ดังนี้ เทศนานี้สมควร 'ความถือว่าเรามี' ของเราหมดไปแล้ว เราย่อมไม่พิจารณาเห็นว่า 'นี้คือเรา' แต่ถึงกระนั้น วิจิกิจฉาคือลูกศรคือความสงสัยว่า 'เรามีในอะไรหนอ อย่างไรหนอ' จะครอบงำจิตตั้งอยู่ได้ ดังนี้ เทศนานี้ไม่สมควร วิจิกิจฉาคือลูกศรคือความสงสัยถึงการละ ถึงการตั้งอยู่ไม่ได้ ดังนี้ เทศนานี้สมควร

ยถา วา ปน ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส สโต กามราคพฺยาปาทา วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, หานาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา. วิตกฺกสหคตา วา สญฺญามนสิการา หานาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา. ทุติยํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส สโต วิตกฺกวิจารสหคตา สญฺญามนสิการา วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, หานาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา. อุเปกฺขาสุขสหคตา วา สญฺญามนสิการา หานาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา. ตติยํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส สโต ปีติสุขสหคตา สญฺญามนสิการา วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, หานาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา, อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธิสหคตา วา สญฺญามนสิการา หานาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา. จตุตฺถํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส สโต อุเปกฺขาสหคตา สญฺญามนสิการา วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, หานาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา. อากาสานญฺจายตนสหคตา วา สญฺญามนสิการา หานาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา.

อีกอย่างหนึ่ง สำหรับผู้เข้าปฐมฌานอยู่ กามราคะและพยาบาทจะเกิดขึ้นเพื่อความวิเศษ ดังนี้ เทศนานี้ไม่สมควร จะเกิดขึ้นเพื่อความเสื่อม ดังนี้ เทศนานี้สมควร หรือ สัญญามนสิการที่สหรคตด้วยวิตกจะเกิดขึ้นเพื่อความเสื่อม ดังนี้ เทศนานี้ไม่สมควร จะเกิดขึ้นเพื่อความวิเศษ ดังนี้ เทศนานี้สมควร สำหรับผู้เข้าทุติยฌานอยู่ สัญญามนสิการที่สหรคตด้วยวิตกและวิจารจะเกิดขึ้นเพื่อความวิเศษ ดังนี้ เทศนานี้ไม่สมควร จะเกิดขึ้นเพื่อความเสื่อม ดังนี้ เทศนานี้สมควร หรือ สัญญามนสิการที่สหรคตด้วยอุเบกขาและสุขจะเกิดขึ้นเพื่อความเสื่อม ดังนี้ เทศนานี้ไม่สมควร จะเกิดขึ้นเพื่อความวิเศษ ดังนี้ เทศนานี้สมควร สำหรับผู้เข้าตติยฌานอยู่ สัญญามนสิการที่สหรคตด้วยปีติและสุขจะเกิดขึ้นเพื่อความวิเศษ ดังนี้ เทศนานี้ไม่สมควร จะเกิดขึ้นเพื่อความเสื่อม ดังนี้ เทศนานี้สมควร หรือ สัญญามนสิการที่สหรคตด้วยอุเบกขาและความบริสุทธิ์แห่งสติจะเกิดขึ้นเพื่อความเสื่อม ดังนี้ เทศนานี้ไม่สมควร จะเกิดขึ้นเพื่อความวิเศษ ดังนี้ เทศนานี้สมควร สำหรับผู้เข้าจตุตถฌานอยู่ สัญญามนสิการที่สหรคตด้วยอุเบกขาจะเกิดขึ้นเพื่อความวิเศษ ดังนี้ เทศนานี้ไม่สมควร จะเกิดขึ้นเพื่อความเสื่อม ดังนี้ เทศนานี้สมควร หรือ สัญญามนสิการที่สหรคตด้วยอากาสานัญจายตนะจะเกิดขึ้นเพื่อความเสื่อม ดังนี้ เทศนานี้ไม่สมควร จะเกิดขึ้นเพื่อความวิเศษ ดังนี้ เทศนานี้สมควร

อากาสานญฺจายตนํ สมาปนฺนสฺส สโต รูปสหคตา สญฺญามนสิการา วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, หานาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา. วิญฺญาณญฺจายตนสหคตา วา สญฺญามนสิการา หานาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา. วิญฺญาณญฺจายตนํ สมาปนฺนสฺส สโต อากาสานญฺจายตนสหคตา สญฺญามนสิการา วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, หานาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา. อากิญฺจญฺญายตนสหคตา วา สญฺญามนสิการา หานาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา.

สำหรับผู้เข้าอากาสานัญจายตนะอยู่ สัญญามนสิการที่สหรคตด้วยรูปฌาน ย่อมเป็นไปเพื่อความวิเศษ เทศนานี้ไม่ควร, ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อม เทศนานี้ควร. หรือว่า สัญญามนสิการที่สหรคตด้วยวิญญาณัญจายตนะ ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อม เทศนานี้ไม่ควร, ย่อมเป็นไปเพื่อความวิเศษ เทศนานี้ควร. สำหรับผู้เข้าวิญญาณัญจายตนะอยู่ สัญญามนสิการที่สหรคตด้วยอากาสานัญจายตนะ ย่อมเป็นไปเพื่อความวิเศษ เทศนานี้ไม่ควร, ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อม เทศนานี้ควร. หรือว่า สัญญามนสิการที่สหรคตด้วยอากิญจัญญายตนะ ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อม เทศนานี้ไม่ควร, ย่อมเป็นไปเพื่อความวิเศษ เทศนานี้ควร.

อากิญฺจญฺญายตนํ [Pg.24] สมาปนฺนสฺส สโต วิญฺญาณญฺจายตนสหคตา สญฺญามนสิการา วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, หานาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา. เนวสญฺญานาสญฺญายตนสหคตา วา สญฺญามนสิการา หานาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา. เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมาปนฺนสฺส สโต สญฺญูปจารา วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, หานาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา. สญฺญาเวทยิตนิโรธสหคตา วา สญฺญามนสิการา หานาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา. กลฺลตาปริจิตํ จิตฺตํ น จ อภินีหารํ ขมตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, กลฺลตาปริจิตํ จิตฺตํ อถ จ อภินีหารํ ขมตีติ ยุชฺชติ เทสนา.

สำหรับผู้เข้าอากิญจัญญายตนะอยู่ สัญญามนสิการที่สหรคตด้วยวิญญาณัญจายตนะ ย่อมเป็นไปเพื่อความวิเศษ เทศนานี้ไม่ควร, ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อม เทศนานี้ควร. หรือว่า สัญญามนสิการที่สหรคตด้วยเนวสัญญานาสัญญายตนะ ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อม เทศนานี้ไม่ควร, ย่อมเป็นไปเพื่อความวิเศษ เทศนานี้ควร. สำหรับผู้เข้าเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่ สัญญูปจารทั้งหลาย ย่อมเป็นไปเพื่อความวิเศษ เทศนานี้ไม่ควร, ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อม เทศนานี้ควร. หรือว่า สัญญามนสิการที่สหรคตด้วยสัญญาเวทยิตนิโรธ ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อม เทศนานี้ไม่ควร, ย่อมเป็นไปเพื่อความวิเศษ เทศนานี้ควร. จิตที่คุ้นเคยและชำนาญในสมาบัติ ย่อมไม่สามารถเพื่ออภินีหาร เทศนานี้ไม่ควร, จิตที่คุ้นเคยและชำนาญในสมาบัติ แต่ว่าย่อมสามารถเพื่ออภินีหาร เทศนานี้ควร.

เอวํ สพฺเพ นวสุตฺตนฺตา ยถาธมฺมํ ยถาวินยํ ยถาสตฺถุสาสนํ สพฺพโต วิจเยน หาเรน วิจินิตฺวา ยุตฺติหาเรน โยเชตพฺพาติ. เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน ‘‘สพฺเพสํ หารานํ ยา ภูมิ โย จ โคจโร เตส’’นฺติ.

พึงเลือกเฟ้นสุตตันตะมีองค์ ๙ ทั้งหมด โดยวิจยหาระ จากทุกด้าน ตามธรรม ตามวินัย ตามสัตถุศาสน์ แล้วพึงประกอบเข้ากับยุตติหาระ ด้วยประการฉะนี้. เพราะเหตุนั้น พระมหากัจจายนผู้มีอายุจึงกล่าวไว้ว่า ‘ภูมิและโคจรใดของหาระทั้งปวง’ ดังนี้.

นิยุตฺโต ยุตฺติ หาโร.

ยุตติหาระ จบ.

๔. ปทฏฺฐานหารวิภงฺโค

๔. ปทัฏฐานหารวิภังค์

๒๒. ตตฺถ กตโม ปทฏฺฐาโน หาโร? ‘‘ธมฺมํ เทเสติ ชิโน’’ติ, อยํ ปทฏฺฐาโน หาโร. กึ เทเสติ? สพฺพธมฺมยาถาวอสมฺปฏิเวธลกฺขณา อวิชฺชา, ตสฺสา วิปลฺลาสา ปทฏฺฐานํ. อชฺโฌสานลกฺขณา ตณฺหา, ตสฺสา ปิยรูปํ สาตรูปํ ปทฏฺฐานํ. ปตฺถนลกฺขโณ โลโภ, ตสฺส อทินฺนาทานํ ปทฏฺฐานํ. วณฺณสณฺฐานพฺยญฺชนคฺคหณลกฺขณา สุภสญฺญา, ตสฺสา อินฺทฺริยา สํวโร ปทฏฺฐานํ. สาสวผสฺสอุปคมนลกฺขณา สุขสญฺญา, ตสฺสา อสฺสาโท ปทฏฺฐานํ. สงฺขตลกฺขณานํ ธมฺมานํ อสมนุปสฺสนลกฺขณา นิจฺจสญฺญา, ตสฺสา วิญฺญาณํ ปทฏฺฐานํ. อนิจฺจสญฺญาทุกฺขสญฺญาอสมนุปสฺสนลกฺขณา อตฺตสญฺญา, ตสฺสา นามกาโย ปทฏฺฐานํ. สพฺพธมฺมสมฺปฏิเวธลกฺขณา วิชฺชา, ตสฺสา สพฺพํ เนยฺยํ ปทฏฺฐานํ. จิตฺตวิกฺเขปปฏิสํหรณลกฺขโณ สมโถ, ตสฺส อสุภา ปทฏฺฐานํ. อิจฺฉาวจรปฏิสํหรณลกฺขโณ อโลโภ, ตสฺส อทินฺนาทานา เวรมณี ปทฏฺฐานํ. อพฺยาปชฺชลกฺขโณ [Pg.25] อโทโส, ตสฺส ปาณาติปาตา เวรมณี ปทฏฺฐานํ. วตฺถุอวิปฺปฏิปตฺติลกฺขโณ อโมโห, ตสฺส สมฺมาปฏิปตฺติ ปทฏฺฐานํ. วินีลกวิปุพฺพกคหณลกฺขณา อสุภสญฺญา, ตสฺสา นิพฺพิทา ปทฏฺฐานํ. สาสวผสฺสปริชานนลกฺขณา ทุกฺขสญฺญา, ตสฺสา เวทนา ปทฏฺฐานํ. สงฺขตลกฺขณานํ ธมฺมานํ สมนุปสฺสนลกฺขณา อนิจฺจสญฺญา, ตสฺสา อุปฺปาทวยา ปทฏฺฐานํ. สพฺพธมฺมอภินิเวสลกฺขณา อนตฺตสญฺญา, ตสฺสา ธมฺมสญฺญา ปทฏฺฐานํ.

๒๒. ในหาระเหล่านั้น ปทัฏฐานหาระเป็นไฉน? ‘พระชินเจ้าทรงแสดงธรรม’ นี้คือปทัฏฐานหาระ. ทรงแสดงอะไร? อวิชชา มีการไม่รู้แจ้งตามความเป็นจริงในธรรมทั้งปวงเป็นลักษณะ, วิปลาสทั้งหลายเป็นปทัฏฐานของอวิชชานั้น. ตัณหา มีการกลืนกินอารมณ์เป็นลักษณะ, ปิยรูปสาตรูปเป็นปทัฏฐานของตัณหานั้น. โลภะ มีความปรารถนาอารมณ์เป็นลักษณะ, อทินนาทานเป็นปทัฏฐานของโลภะนั้น. สุภสัญญา มีการยึดถือวรรณะสัณฐานและพยัญชนะเป็นลักษณะ, ความไม่สำรวมอินทรีย์เป็นปทัฏฐานของสุภสัญญานั้น. สุขสัญญา มีการเข้าถึงผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งอาสวะเป็นลักษณะ, อัสสาทะเป็นปทัฏฐานของสุขสัญญานั้น. นิจจสัญญา มีการไม่พิจารณาเห็นธรรมทั้งหลายที่มีสังขตลักษณะเป็นลักษณะ, วิญญาณเป็นปทัฏฐานของนิจจสัญญานั้น. อัตตสัญญา มีการไม่พิจารณาเห็นอนิจจสัญญาและทุกขสัญญาเป็นลักษณะ, นามกายเป็นปทัฏฐานของอัตตสัญญานั้น. วิชชา มีการรู้แจ้งธรรมทั้งปวงเป็นลักษณะ, เนยยธรรมทั้งหมดเป็นปทัฏฐานของวิชชานั้น. สมถะ มีการระงับความฟุ้งซ่านแห่งจิตเป็นลักษณะ, อสุภะเป็นปทัฏฐานของสมถะนั้น. อโลภะ มีการระงับความอยากเป็นลักษณะ, การงดเว้นจากอทินนาทานเป็นปทัฏฐานของอโลภะนั้น. อโทสะ มีการไม่ประทุษร้ายเป็นลักษณะ, การงดเว้นจากปาณาติบาตเป็นปทัฏฐานของอโทสะนั้น. อโมหะ มีการไม่ปฏิบัติผิดในสภาวะแห่งอารมณ์เป็นลักษณะ, สัมมาปฏิบัติเป็นปทัฏฐานของอโมหะนั้น. อสุภสัญญา มีการยึดถือนิมิตมีสีเขียวคล้ำและมีหนองเป็นต้นเป็นลักษณะ, นิพพิทาเป็นปทัฏฐานของอสุภสัญญานั้น. ทุกขสัญญา มีการกำหนดรู้ผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งอาสวะเป็นลักษณะ, เวทนาเป็นปทัฏฐานของทุกขสัญญานั้น. อนิจจสัญญา มีการพิจารณาเห็นธรรมทั้งหลายที่มีสังขตลักษณะเป็นลักษณะ, ความเกิดขึ้นและความดับไปเป็นปทัฏฐานของอนิจจสัญญานั้น. อนัตตสัญญา มีการไม่ยึดมั่นในธรรมทั้งปวงเป็นลักษณะ, ธรรมสัญญาเป็นปทัฏฐานของอนัตตสัญญานั้น.

ปญฺจ กามคุณา กามราคสฺส ปทฏฺฐานํ, ปญฺจินฺทฺริยานิ รูปีนิ รูปราคสฺส ปทฏฺฐานํ, ฉฏฺฐายตนํ ภวราคสฺส ปทฏฺฐานํ, นิพฺพตฺตภวานุปสฺสิตา ปญฺจนฺนํ อุปาทานกฺขนฺธานํ ปทฏฺฐานํ, ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณทสฺสนสฺส ปทฏฺฐานํ. โอกปฺปนลกฺขณา สทฺธา อธิมุตฺติปจฺจุปฏฺฐานา จ, อนาวิลลกฺขโณ ปสาโท สมฺปสีทนปจฺจุปฏฺฐาโน จ. อภิปตฺถิยนลกฺขณา สทฺธา, ตสฺสา อเวจฺจปสาโท ปทฏฺฐานํ. อนาวิลลกฺขโณ ปสาโท, ตสฺส สทฺธา ปทฏฺฐานํ. อารมฺภลกฺขณํ วีริยํ, ตสฺส สมฺมปฺปธานํ ปทฏฺฐานํ. อปิลาปนลกฺขณา สติ, ตสฺสา สติปฏฺฐานํ ปทฏฺฐานํ. เอกคฺคลกฺขโณ สมาธิ, ตสฺส ฌานานิ ปทฏฺฐานํ. ปชานนลกฺขณา ปญฺญา, ตสฺสา สจฺจานิ ปทฏฺฐานํ.

กามคุณ ๕ เป็นปทัฏฐานของกามราคะ, อินทรีย์ ๕ ที่เป็นรูป เป็นปทัฏฐานของรูปราคะ, อายตนะที่ ๖ เป็นปทัฏฐานของภวราคะ, การตามเห็นภพที่บังเกิดแล้ว เป็นปทัฏฐานของอุปาทานขันธ์ ๕, ปุพเพกตปุญญตา เป็นปทัฏฐานของญาณทัสสนะ. ศรัทธา มีความน้อมใจเชื่อเป็นลักษณะ และมีน้อมใจในอารมณ์เป็นอาการปรากฏ, ปสาทะ มีความไม่ขุ่นมัวเป็นลักษณะ และมีความผ่องใสเป็นอาการปรากฏ. อเวจจัปปสาทเป็นปทัฏฐานของศรัทธานั้น. ศรัทธาเป็นปทัฏฐานของปสาทะนั้น. วิริยะ มีความปรารภความเพียรเป็นลักษณะ, สัมมัปปธานเป็นปทัฏฐานของวิริยะนั้น. สติ มีการไม่ลืมเลือนเป็นลักษณะ, สติปัฏฐานเป็นปทัฏฐานของสตินั้น. สมาธิ มีความมีอารมณ์เป็นหนึ่งเป็นลักษณะ, ฌานทั้งหลายเป็นปทัฏฐานของสมาธินั้น. ปัญญา มีการรู้โดยประการต่างๆ เป็นลักษณะ, สัจจะทั้งหลายเป็นปทัฏฐานของปัญญานั้น.

อปโร นโย, อสฺสาทมนสิการลกฺขโณ อโยนิโสมนสิกาโร, ตสฺส อวิชฺชา ปทฏฺฐานํ. สจฺจสมฺโมหนลกฺขณา อวิชฺชา, สา สงฺขารานํ ปทฏฺฐานํ. ปุนพฺภววิโรหณลกฺขณา สงฺขารา, เต วิญฺญาณสฺส ปทฏฺฐานํ. โอปปจฺจยิกนิพฺพตฺติลกฺขณํ วิญฺญาณํ, ตํ นามรูปสฺส ปทฏฺฐานํ. นามกายรูปกายสงฺฆาตลกฺขณํ นามรูปํ, ตํ ฉฬายตนสฺส ปทฏฺฐานํ. อินฺทฺริยววตฺถานลกฺขณํ ฉฬายตนํ, ตํ ผสฺสสฺส ปทฏฺฐานํ. จกฺขุรูปวิญฺญาณสนฺนิปาตลกฺขโณ ผสฺโส, โส เวทนาย ปทฏฺฐานํ. อิฏฺฐานิฏฺฐอนุภวนลกฺขณา เวทนา, สา ตณฺหาย ปทฏฺฐานํ. อชฺโฌสานลกฺขณา ตณฺหา, สา อุปาทานสฺส ปทฏฺฐานํ. โอปปจฺจยิกํ อุปาทานํ, ตํ ภวสฺส ปทฏฺฐานํ. นามกายรูปกายสมฺภวนลกฺขโณ ภโว, โส ชาติยา ปทฏฺฐานํ. ขนฺธปาตุภวนลกฺขณา ชาติ, สา ชราย ปทฏฺฐานํ. อุปธิปริปากลกฺขณา ชรา, สา มรณสฺส ปทฏฺฐานํ. ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทลกฺขณํ มรณํ, ตํ โสกสฺส ปทฏฺฐานํ. อุสฺสุกฺกการโก โสโก, โส ปริเทวสฺส ปทฏฺฐานํ[Pg.26]. ลาลปฺปการโก ปริเทโว, โส ทุกฺขสฺส ปทฏฺฐานํ. กายสํปีฬนํ ทุกฺขํ, ตํ โทมนสฺสสฺส ปทฏฺฐานํ. จิตฺตสํปีฬนํ โทมนสฺสํ, ตํ อุปายาสสฺส ปทฏฺฐานํ. โอทหนการโก อุปายาโส, โส ภวสฺส ปทฏฺฐานํ. อิมานิ ภวงฺคานิ ยทา สมคฺคานิ นิพฺพตฺตานิ ภวนฺติ โส ภโว, ตํ สํสารสฺส ปทฏฺฐานํ. นิยฺยานิกลกฺขโณ มคฺโค, โส นิโรธสฺส ปทฏฺฐานํ.

นัยอื่นอีก อโยนิโสมนสิการมีการทำไว้ในใจโดยความเป็นของน่ายินดีเป็นลักษณะ อวิชชาเป็นปทัฏฐานของอโยนิโสมนสิการนั้น อวิชชามีการยังให้หลงในสัจจะเป็นลักษณะ อวิชชานั้นเป็นปทัฏฐานของสังขารทั้งหลาย สังขารทั้งหลายมีการงอกขึ้นในภพใหม่เป็นลักษณะ สังขารเหล่านั้นเป็นปทัฏฐานของวิญญาณ วิญญาณมีการเกิดขึ้นแห่งโอปปาติกะเป็นลักษณะ วิญญาณนั้นเป็นปทัฏฐานของนามรูป นามรูปมีการรวมกันแห่งนามกายและรูปกายเป็นลักษณะ นามรูปนั้นเป็นปทัฏฐานของอายตนะ ๖ อายตนะ ๖ มีการจำแนกอินทรีย์เป็นลักษณะ อายตนะ ๖ นั้นเป็นปทัฏฐานของผัสสะ ผัสสะมีการประชุมพร้อมแห่งจักขุ รูป และวิญญาณเป็นลักษณะ ผัสสะนั้นเป็นปทัฏฐานของเวทนา เวทนามีการเสวยอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาเป็นลักษณะ เวทนานั้นเป็นปทัฏฐานของตัณหา ตัณหามีการกลืนกินอารมณ์เป็นลักษณะ ตัณหานั้นเป็นปทัฏฐานของอุปาทาน อุปาทานเป็นโอปปัจจยิกะ อุปาทานนั้นเป็นปทัฏฐานของภพ ภพมีการเกิดขึ้นแห่งนามกายและรูปกายเป็นลักษณะ ภพนั้นเป็นปทัฏฐานของชาติ ชาติมีการปรากฏแห่งขันธ์เป็นลักษณะ ชาตินั้นเป็นปทัฏฐานของชรา ชรามีความสุกงอมแห่งอุปธิเป็นลักษณะ ชรานั้นเป็นปทัฏฐานของมรณะ มรณะมีการขาดแห่งชีวิตินทรีย์เป็นลักษณะ มรณะนั้นเป็นปทัฏฐานของโสกะ โสกะกระทำความแห้งใจ โสกะนั้นเป็นปทัฏฐานของปริเทวะ ปริเทวะกระทำการคร่ำครวญ ปริเทวะนั้นเป็นปทัฏฐานของทุกข์ ทุกข์คือการบีบคั้นทางกาย ทุกข์นั้นเป็นปทัฏฐานของโทมนัส โทมนัสคือการบีบคั้นทางจิต โทมนัสนั้นเป็นปทัฏฐานของอุปายาส อุปายาสกระทำการแผดเผา อุปายาสนั้นเป็นปทัฏฐานของภพ เมื่อใด องค์แห่งภพเหล่านี้ประชุมพร้อมกันสำเร็จแล้ว เมื่อนั้นชื่อว่าภพ ภพนั้นเป็นปทัฏฐานของสังสาระ มรรคมีการนำออกเป็นลักษณะ มรรคนั้นเป็นปทัฏฐานของนิโรธ

ติตฺถญฺญุตา ปีตญฺญุตาย ปทฏฺฐานํ, ปีตญฺญุตา ปตฺตญฺญุตาย ปทฏฺฐานํ, ปตฺตญฺญุตา อตฺตญฺญุตาย ปทฏฺฐานํ, อตฺตญฺญุตา ปุพฺเพกตปุญฺญตาย ปทฏฺฐานํ, ปุพฺเพกตปุญฺญตา ปติรูปเทสวาสสฺส ปทฏฺฐานํ, ปติรูปเทสวาโส สปฺปุริสูปนิสฺสยสฺส ปทฏฺฐานํ, สปฺปุริสูปนิสฺสโย อตฺตสมฺมาปณิธานสฺส ปทฏฺฐานํ, อตฺตสมฺมาปณิธานํ สีลานํ ปทฏฺฐานํ, สีลานิ อวิปฺปฏิสารสฺส ปทฏฺฐานํ, อวิปฺปฏิสาโร ปาโมชฺชสฺส ปทฏฺฐานํ, ปาโมชฺชํ ปีติยา ปทฏฺฐานํ, ปีติ ปสฺสทฺธิยา ปทฏฺฐานํ, ปสฺสทฺธิ สุขสฺส ปทฏฺฐานํ, สุขํ สมาธิสฺส ปทฏฺฐานํ, สมาธิ ยถาภูตญาณทสฺสนสฺส ปทฏฺฐานํ, ยถาภูตญาณทสฺสนํ นิพฺพิทาย ปทฏฺฐานํ, นิพฺพิทา วิราคสฺส ปทฏฺฐานํ, วิราโค วิมุตฺติยา ปทฏฺฐานํ. วิมุตฺติ วิมุตฺติญาณทสฺสนสฺส ปทฏฺฐานํ. เอวํ โย โกจิ อุปนิสฺสโย โย โกจิ ปจฺจโย, สพฺโพ โส ปทฏฺฐานํ. เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน ‘‘ธมฺมํ เทเสติ ชิโน’’ติ.

ความเป็นผู้รู้ท่าน้ำเป็นปทัฏฐานแก่ความเป็นผู้รู้สิ่งที่ดื่มแล้ว, ความเป็นผู้รู้สิ่งที่ดื่มแล้วเป็นปทัฏฐานแก่ความเป็นผู้รู้สิ่งที่ถึงแล้ว, ความเป็นผู้รู้สิ่งที่ถึงแล้วเป็นปทัฏฐานแก่ความเป็นผู้รู้ตน, ความเป็นผู้รู้ตนเป็นปทัฏฐานแก่ความเป็นผู้มีบุญทำไว้ในปางก่อน, ความเป็นผู้มีบุญทำไว้ในปางก่อนเป็นปทัฏฐานแก่การอยู่ในประเทศอันสมควร, การอยู่ในประเทศอันสมควรเป็นปทัฏฐานแก่การคบสัตบุรุษ, การคบสัตบุรุษเป็นปทัฏฐานแก่การตั้งตนไว้ชอบ, การตั้งตนไว้ชอบเป็นปทัฏฐานแก่ศีลทั้งหลาย, ศีลทั้งหลายเป็นปทัฏฐานแก่ความไม่เดือดร้อนใจ, ความไม่เดือดร้อนใจเป็นปทัฏฐานแก่ความปราโมทย์, ความปราโมทย์เป็นปทัฏฐานแก่ปีติ, ปีติเป็นปทัฏฐานแก่ปัสสัทธิ, ปัสสัทธิเป็นปทัฏฐานแก่สุข, สุขเป็นปทัฏฐานแก่สมาธิ, สมาธิเป็นปทัฏฐานแก่ยถาภูตญาณทัสสนะ, ยถาภูตญาณทัสสนะเป็นปทัฏฐานแก่นิพพิทา, นิพพิทาเป็นปทัฏฐานแก่วิราคะ, วิราคะเป็นปทัฏฐานแก่วิมุตติ, วิมุตติเป็นปทัฏฐานแก่วิมุตติญาณทัสสนะ ด้วยประการฉะนี้ อุปนิสัยอย่างใดอย่างหนึ่ง หรือปัจจัยอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งหมดนั้นเป็นปทัฏฐาน เพราะเหตุนั้น ท่านพระมหากัจจายนะจึงกล่าวว่า ‘พระชินเจ้าทรงแสดงธรรม’ ดังนี้

นิยุตฺโต ปทฏฺฐาโน หาโร.

ปทัฏฐานหาระ จบ

๕. ลกฺขณหารวิภงฺโค

๕. การจำแนกลักขณหาร

๒๓. ตตฺถ กตโม ลกฺขโณ หาโร? ‘‘วุตฺตมฺหิ เอกธมฺเม’’ติ, อยํ ลกฺขโณ หาโร. กึ ลกฺขยติ? เย ธมฺมา เอกลกฺขณา, เตสํ ธมฺมานํ เอกสฺมึ ธมฺเม วุตฺเต อวสิฏฺฐา ธมฺมา วุตฺตา ภวนฺติ. ยถา กึ ภเว? ยถาห ภควา –

๕. บรรดาหาระเหล่านั้น ลักขณหาระเป็นไฉน? หาระนี้คือ “เมื่อธรรมอย่างหนึ่งถูกกล่าว” ชื่อว่าลักขณหาระ (หาระนี้) กำหนดรู้อะไร? ธรรมเหล่าใดมีลักษณะอย่างเดียวกัน ในบรรดาธรรมเหล่านั้น เมื่อธรรมอย่างหนึ่งถูกกล่าวแล้ว ธรรมที่เหลือทั้งหลายก็เป็นอันถูกกล่าวแล้วด้วย เหมือนดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘จกฺขุํ, ภิกฺขเว, อนวฏฺฐิตํ อิตฺตรํ ปริตฺตํ ปภงฺคุ ปรโต ทุกฺขํ พฺยสนํ จลนํ กุกฺกุฬํ สงฺขารํ วธกํ อมิตฺตมชฺเฌ. อิมสฺมึ จกฺขุสฺมึ วุตฺเต อวสิฏฺฐานิ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ วุตฺตานิ ภวนฺติ. เกน การเณน? สพฺพานิ หิ ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ วธกฏฺเฐน เอกลกฺขณานิ. ยถา จาห ภควา –

๒๓. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุไม่ตั้งมั่น ชั่วคราว เล็กน้อย แตกสลายง่าย เป็นดังของผู้อื่น เป็นทุกข์ เป็นความพินาศ มีความหวั่นไหว เป็นดังถ่านเพลิง เป็นสังขาร เป็นดังเพชฌฆาต อยู่ท่ามกลางศัตรู เมื่อจักษุนี้ถูกตรัสแล้ว อายตนะภายในที่เหลือก็เป็นอันถูกตรัสแล้วด้วย เพราะเหตุไร? เพราะว่าอายตนะภายในทั้ง ๖ ทั้งหมด มีลักษณะอย่างเดียวกันโดยความเป็นดังเพชฌฆาต และเหมือนดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘อตีเต[Pg.27], ราธ, รูเป อนเปกฺโข โหหิ, อนาคตํ รูปํ มา อภินนฺทิ, ปจฺจุปฺปนฺนสฺส รูปสฺส นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย จาคาย ปฏินิสฺสคฺคาย ปฏิปชฺช. อิมสฺมึ รูปกฺขนฺเธ วุตฺเต อวสิฏฺฐา ขนฺธา วุตฺตา ภวนฺติ. เกน การเณน? สพฺเพ หิ ปญฺจกฺขนฺธา ยมโกวาทสุตฺเต วธกฏฺเฐน เอกลกฺขณา วุตฺตา. ยถา จาห ภควา –

ดูก่อนราธะ เธอจงเป็นผู้ไม่มีความเยื่อใยในรูปที่เป็นอดีต, อย่าเพลิดเพลินรูปที่เป็นอนาคต, จงปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสละ เพื่อความสลัดคืน ซึ่งรูปที่เป็นปัจจุบัน เมื่อรูปขันธ์นี้ถูกตรัสแล้ว ขันธ์ที่เหลือก็เป็นอันถูกตรัสแล้วด้วย เพราะเหตุไร? เพราะว่าขันธ์ ๕ ทั้งหมด พระองค์ตรัสไว้ในยมโกวาทสูตรว่ามีลักษณะอย่างเดียวกันโดยความเป็นดังเพชฌฆาต และเหมือนดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘เยสญฺจ สุสมารทฺธา, นิจฺจํ กายคตาสติ;

อกิจฺจํ เต น เสวนฺติ, กิจฺเจ สาตจฺจการิโน’’.

กายคตาสติอันบุคคลเหล่าใดปรารภดีแล้วเป็นนิตย์, บุคคลเหล่านั้นย่อมไม่เสพสิ่งที่ไม่ใช่กิจ, ย่อมเป็นผู้กระทำเนืองๆ ในกิจ

อิติ กายคตาย สติยา วุตฺตาย วุตฺตา ภวนฺติ เวทนาคตา สติ จิตฺตคตา ธมฺมคตา จ. ตถา ยํ กิญฺจิ ทิฏฺฐํ วา สุตํ วา มุตํ วาติ วุตฺเต วุตฺตํ ภวติ วิญฺญาตํ. ยถา จาห ภควา –

ด้วยเหตุนั้น เมื่อกายคตาสติถูกตรัสแล้ว เวทนาคตาสติ จิตตคตาสติ และธัมมคตาสติ ก็เป็นอันถูกตรัสแล้วด้วย ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อตรัสว่า “สิ่งใดก็ตามที่เห็นแล้ว หรือได้ยินแล้ว หรือรับรู้แล้ว” สิ่งที่รู้แจ้งแล้วก็เป็นอันถูกตรัสแล้วด้วย และเหมือนดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

ตสฺมาติห ตฺวํ ภิกฺขุ กาเย กายานุปสฺสี วิหราหิ อาตาปี สมฺปชาโน สติมา วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺสํ. ‘‘อาตาปี’’ติ วีริยินฺทฺริยํ, ‘‘สมฺปชาโน’’ติ ปญฺญินฺทฺริยํ, ‘‘สติมา’’ติ สตินฺทฺริยํ, ‘‘วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺส’’นฺติ สมาธินฺทฺริยํ, เอวํ กาเย กายานุปสฺสิโน วิหรโต จตฺตาโร สติปฏฺฐานา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ. เกน การเณน, เอกลกฺขณตฺตา จตุนฺนํ อินฺทฺริยานํ.

เพราะเหตุนั้น ภิกษุ เธอในศาสนานี้ จงเป็นผู้พิจารณาเห็นกายในกายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสีย คำว่า “มีความเพียร” หมายถึงวิริยินทรีย์, คำว่า “มีสัมปชัญญะ” หมายถึงปัญญินทรีย์, คำว่า “มีสติ” หมายถึงสตินทรีย์, คำว่า “กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสีย” หมายถึงสมาธินทรีย์ เมื่อภิกษุผู้พิจารณาเห็นกายในกายอยู่อย่างนี้ สติปัฏฐาน ๔ ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา เพราะเหตุไร? เพราะความเป็นผู้มีลักษณะอย่างเดียวกันแห่งอินทรีย์ ๔

๒๔. จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ ภาวิยมาเนสุ จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ, จตูสุ สมฺมปฺปธาเนสุ ภาวิยมาเนสุ จตฺตาโร อิทฺธิปาทา ภาวิยมาเนสุ ปญฺจินฺทฺริยานิ ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ, จตูสุ อิทฺธิปาเทสุ ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ, ปญฺจสุ อินฺทฺริเยสุ ภาวิยมาเนสุ ปญฺจ พลานิ ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ, ปญฺจสุ พเลสุ ภาวิยมาเนสุ สตฺต โพชฺฌงฺคา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ, สตฺตสุ โพชฺฌงฺเคสุ ภาวิยมาเนสุ อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉติ, สพฺเพว โพธงฺคมา ธมฺมา โพธิปกฺขิยา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ. เกน การเณน, สพฺเพ หิ โพธงฺคมา โพธิปกฺขิยา เนยฺยานิกลกฺขเณน เอกลกฺขณา, เต เอกลกฺขณตฺตา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ.

๒๔. เมื่อสติปัฏฐาน ๔ อันบุคคลเจริญแล้ว สัมมัปปธาน ๔ ย่อมถึงความเต็มเปี่ยมแห่งภาวนา, เมื่อสัมมัปปธาน ๔ อันบุคคลเจริญแล้ว อิทธิบาท ๔ ย่อมถึงความเต็มเปี่ยมแห่งภาวนา, เมื่ออิทธิบาท ๔ อันบุคคลเจริญแล้ว อินทรีย์ ๕ ย่อมถึงความเต็มเปี่ยมแห่งภาวนา, เมื่ออินทรีย์ ๕ อันบุคคลเจริญแล้ว พละ ๕ ย่อมถึงความเต็มเปี่ยมแห่งภาวนา, เมื่อพละ ๕ อันบุคคลเจริญแล้ว โพชฌงค์ ๗ ย่อมถึงความเต็มเปี่ยมแห่งภาวนา, เมื่อโพชฌงค์ ๗ อันบุคคลเจริญแล้ว อริยมรรคมีองค์ ๘ ย่อมถึงความเต็มเปี่ยมแห่งภาวนา, โพธิปักขิยธรรมทั้งปวงที่เป็นไปเพื่อการตรัสรู้ ย่อมถึงความเต็มเปี่ยมแห่งภาวนา. เพราะเหตุไร, เพราะว่าโพธิปักขิยธรรมทั้งปวงที่เป็นไปเพื่อการตรัสรู้ มีลักษณะเป็นอันเดียวกันโดยลักษณะที่เป็นเครื่องนำออก, ธรรมเหล่านั้นย่อมถึงความเต็มเปี่ยมแห่งภาวนา เพราะมีลักษณะเป็นอันเดียวกัน.

เอวํ อกุสลาปิ ธมฺมา เอกลกฺขณตฺตา ปหานํ อพฺภตฺถํ คจฺฉนฺติ. จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ ภาวิยมาเนสุ วิปลฺลาสา ปหียนฺติ, อาหารา [Pg.28] จสฺส ปริญฺญํ คจฺฉนฺติ, อุปาทาเนหิ อนุปาทาโน ภวติ, โยเคหิ จ วิสํยุตฺโต ภวติ, คนฺเถหิ จ วิปฺปยุตฺโต ภวติ, อาสเวหิ จ อนาสโว ภวติ, โอเฆหิ จ นิตฺถิณฺโณ ภวติ, สลฺเลหิ จ วิสลฺโล ภวติ, วิญฺญาณฏฺฐิติโย จสฺส ปริญฺญํ คจฺฉนฺติ, อคติคมเนหิ น อคตึ คจฺฉติ, เอวํ อกุสลาปิ ธมฺมา เอกลกฺขณตฺตา ปหานํ อพฺภตฺถํ คจฺฉนฺติ.

แม้อกุศลธรรมทั้งหลายก็ย่อมถึงการละ การตั้งอยู่ไม่ได้ เพราะมีลักษณะเป็นอันเดียวกัน ฉันนั้นเหมือนกัน. เมื่อสติปัฏฐาน ๔ อันบุคคลเจริญแล้ว วิปลาสทั้งหลายย่อมถูกละ, อาหารทั้งหลายของบุคคลนั้นย่อมถึงความกำหนดรู้, บุคคลย่อมเป็นผู้ไม่ยึดมั่นในอุปาทานทั้งหลาย, ย่อมเป็นผู้ไม่ประกอบด้วยโยคะทั้งหลาย, ย่อมเป็นผู้พรากจากคันถะทั้งหลาย, ย่อมเป็นผู้ไม่มีอาสวะเพราะอาสวะทั้งหลาย, ย่อมเป็นผู้ข้ามพ้นโอฆะทั้งหลาย, ย่อมเป็นผู้ไม่มีลูกศรเพราะสละลูกศรได้, วิญญาณฐิติทั้งหลายของบุคคลนั้นย่อมถึงความกำหนดรู้, บุคคลย่อมไม่ถึงอคติเพราะอคติคมนะ, แม้อกุศลธรรมทั้งหลายก็ย่อมถึงการละ การตั้งอยู่ไม่ได้ เพราะมีลักษณะเป็นอันเดียวกัน ฉันนั้น.

ยตฺถ วา ปน รูปินฺทฺริยํ เทสิตํ, เทสิตา ตตฺเถว รูปธาตุ รูปกฺขนฺโธ รูปญฺจายตนํ. ยตฺถ วา ปน สุขา เวทนา เทสิตา, เทสิตํ ตตฺถ สุขินฺทฺริยํ โสมนสฺสินฺทฺริยํ ทุกฺขสมุทโย จ อริยสจฺจํ. ยตฺถ วา ปน ทุกฺขา เวทนา เทสิตา, เทสิตํ ตตฺถ ทุกฺขินฺทฺริยํ โทมนสฺสินฺทฺริยํ ทุกฺขญฺจ อริยสจฺจํ. ยตฺถ วา ปน อทุกฺขมสุขา เวทนา เทสิตา, เทสิตํ ตตฺถ อุเปกฺขินฺทฺริยํ สพฺโพ จ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท. เกน การเณน, อทุกฺขมสุขาย หิ เวทนาย อวิชฺชา อนุเสติ. อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา, สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ, วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปํ, นามรูปปจฺจยา สฬายตนํ, สฬายตนปจฺจยา ผสฺโส, ผสฺสปจฺจยา เวทนา, เวทนาปจฺจยา ตณฺหา, ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานํ, อุปาทานปจฺจยา ภโว, ภวปจฺจยา ชาติ, ชาติปจฺจยา ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา สมฺภวนฺติ, เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหติ. โส จ สราคสโทสสโมหสํกิเลสปกฺเขน หาตพฺโพ, วีตราควีตโทสวีตโมหอริยธมฺเมหิ หาตพฺโพ.

ก็ในเทศนาใด รูปินทรีย์อันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว, ในเทศนานั้นนั่นเทียว รูปธาตุ รูปขันธ์ และรูปายตนะ ก็เป็นอันตรัสไว้แล้ว. ก็ในเทศนาใด สุขเวทนาอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว, ในเทศนานั้น สุขินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์ และทุกขสมุทัยอริยสัจ ก็เป็นอันตรัสไว้แล้ว. ก็ในเทศนาใด ทุกขเวทนาอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว, ในเทศนานั้น ทุกขินทรีย์ โทมนัสสินทรีย์ และทุกขอริยสัจ ก็เป็นอันตรัสไว้แล้ว. ก็ในเทศนาใด อทุกขมสุขเวทนาอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว, ในเทศนานั้น อุเบกขินทรีย์ และปฏิจจสมุปบาททั้งหมด ก็เป็นอันตรัสไว้แล้ว. เพราะเหตุไร, เพราะว่าอวิชชาย่อมนอนเนื่องในอทุกขมสุขเวทนา. เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี, เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี, เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปจึงมี, เพราะนามรูปเป็นปัจจัย สฬายตนะจึงมี, เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี, เพราะผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี, เพราะเวทนาเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี, เพราะตัณหาเป็นปัจจัย อุปาทานจึงมี, เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ภพจึงมี, เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี, เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรามรณะ โสกะปริเทวะทุกขะโทมนัสอุปายาสทั้งหลายจึงมีพร้อม, ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้. และปฏิจจสมุปบาทนั้นพึงทราบโดยฝ่ายสังกิเลสที่มีราคะ โทสะ โมหะ, พึงทราบโดยอริยธรรมที่ปราศจากราคะ โทสะ โมหะ.

เอวํ เย ธมฺมา เอกลกฺขณา กิจฺจโต จ ลกฺขณโต จ สามญฺญโต จ จุตูปปาตโต จ, เตสํ ธมฺมานํ เอกสฺมึ ธมฺเม วุตฺเต อวสิฏฺฐา ธมฺมา วุตฺตา ภวนฺติ. เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน ‘‘วุตฺตมฺหิ เอกธมฺเม’’ติ.

ด้วยประการฉะนี้ ธรรมเหล่าใดมีลักษณะเป็นอันเดียวกัน โดยกิจ โดยลักษณะ โดยสามัญลักษณะ และโดยการเกิดดับ, เมื่อธรรมหนึ่งในธรรมเหล่านั้นถูกกล่าวแล้ว ธรรมที่เหลือทั้งหลายก็เป็นอันถูกกล่าวแล้ว. เพราะเหตุนั้น ท่านพระมหากัจจายนะจึงกล่าวว่า ‘‘vuttamhi ekadhamme’’ (เมื่อธรรมหนึ่งถูกกล่าวแล้ว) ดังนี้.

นิยุตฺโต ลกฺขโณ หาโร.

ลักขณหาระ จบ.

๖. จตุพฺยูหหารวิภงฺโค

๖. ๖. จตุพยูหหารวิภังค์

๒๕. ตตฺถ กตโม จตุพฺยูโห หาโร? ‘‘เนรุตฺตมธิปฺปาโย’’ติ อยํ. พฺยญฺชเนน สุตฺตสฺส เนรุตฺตญฺจ อธิปฺปาโย จ นิทานญฺจ ปุพฺพาปรสนฺธิ จ คเวสิตพฺโพ[Pg.29]. ตตฺถ กตมํ เนรุตฺตํ, ยา นิรุตฺติปทสํหิตา, ยํ ธมฺมานํ นามโส ญาณํ. ยทา หิ ภิกฺขุ อตฺถสฺส จ นามํ ชานาติ, ธมฺมสฺส จ นามํ ชานาติ, ตถา ตถา นํ อภินิโรเปติ. อยญฺจ วุจฺจติ อตฺถกุสโล ธมฺมกุสโล พฺยญฺชนกุสโล นิรุตฺติกุสโล ปุพฺพาปรกุสโล เทสนากุสโล อตีตาธิวจนกุสโล อนาคตาธิวจนกุสโล ปจฺจุปฺปนฺนาธิวจนกุสโล อิตฺถาธิวจนกุสโล ปุริสาธิวจนกุสโล นปุํสกาธิวจนกุสโล เอกาธิวจนกุสโล อเนกาธิวจนกุสโล, เอวํ สพฺพานิ กาตพฺพานิ ชนปทนิรุตฺตานิ สพฺพา จ ชนปทนิรุตฺติโย. อยํ นิรุตฺติปทสํหิตา.

๒๕. ในหาระเหล่านั้น จตุพยูหหาระเป็นไฉน? หาระนี้คือ เนรุตติและอธิปราย. พึงค้นหานิรุตติ อธิปราย นิทาน และปุพพปรสนธิ ของสูตรโดยพยัญชนะ. ใน ๔ อย่างนั้น นิรุตติเป็นไฉน? นิรุตติใดเป็นการเชื่อมต่อบท, ความรู้ในธรรมทั้งหลายโดยชื่อใดมีอยู่. เพราะเมื่อใดภิกษุรู้ชื่อของทั้งอรรถและธรรม, เมื่อนั้นเธอย่อมสถาปนาชื่อนั้นไว้โดยประการนั้นๆ. และภิกษุนี้ย่อมถูกเรียกว่าเป็นผู้ฉลาดในอรรถ ฉลาดในธรรม ฉลาดในพยัญชนะ ฉลาดในนิรุตติ ฉลาดในเบื้องต้นและเบื้องปลาย ฉลาดในเทศนา ฉลาดในอดีตาธิวจนะ ฉลาดในอนาคตาธิวจนะ ฉลาดในปัจจุบันนาธิวจนะ ฉลาดในอิตถีอธิวจนะ ฉลาดในปุริสาธิวจนะ ฉลาดในนปุงสกาธิวจนะ ฉลาดในเอกาธิวจนะ ฉลาดในอเนกาธิวจนะ, พึงทำนิรุตติของชนบททั้งหมดและนิรุตติของชนบททั้งปวงอย่างนี้. นี้คือการเชื่อมต่อบทแห่งนิรุตติ.

๒๖. ตตฺถ กตโม อธิปฺปาโย?

๒๖. ใน ๔ อย่างนั้น อธิปรายเป็นไฉน?

‘‘ธมฺโม หเว รกฺขติ ธมฺมจารึ, ฉตฺตํ มหนฺตํ ยถ วสฺสกาเล ;

เอสานิสํโส ธมฺเม สุจิณฺเณ, น ทุคฺคตึ คจฺฉติ ธมฺมจารี’’ติ.

ธรรมแล ย่อมรักษาผู้ประพฤติธรรม, เหมือนร่มคันใหญ่ในฤดูฝน; นี้เป็นอานิสงส์ในธรรมที่ประพฤติดีแล้ว, ผู้ประพฤติธรรมย่อมไม่ไปสู่ทุคติ.

อิธ ภควโต โก อธิปฺปาโย? เย อปาเยหิ ปริมุจฺจิตุกามา ภวิสฺสนฺติ, เต ธมฺมจาริโน ภวิสฺสนฺตีติ อยํ เอตฺถ ภควโต อธิปฺปาโย.

ในคาถานี้ พระผู้มีพระภาคมีอธิปรายอย่างไร? คือ ชนเหล่าใดจักเป็นผู้ใคร่จะพ้นจากอบายทั้งหลาย, ชนเหล่านั้นจักเป็นผู้ประพฤติธรรม, นี้เป็นอธิปรายของพระผู้มีพระภาคในคาถานี้.

‘‘โจโร ยถา สนฺธิมุเข คหีโต, สกมฺมุนา หญฺญติ พชฺฌเต จ;

เอวํ อยํ เปจฺจ ปชา ปรตฺถ, สกมฺมุนา หญฺญติ พชฺฌเต จา’’ติ.

โจรผู้ถูกจับได้ที่ช่องซึ่งตนเจาะ, ย่อมถูกฆ่าและถูกจองจำเพราะกรรมของตนฉันใด; หมู่สัตว์นี้ละไปแล้วในโลกอื่น, ย่อมถูกฆ่าและถูกจองจำเพราะกรรมของตนฉันนั้น.

อิธ ภควโต โก อธิปฺปาโย? สญฺเจตนิกานํ กตานํ กมฺมานํ อุปจิตานํ ทุกฺขเวทนียานํ อนิฏฺฐํ อสาตํ วิปากํ ปจฺจนุภวิสฺสตีติ อยํ เอตฺถ ภควโต อธิปฺปาโย.

ในคาถานี้ พระผู้มีพระภาคมีอธิปรายอย่างไร? คือ (ผู้ทำบาป) จักเสวยวิบากอันไม่น่าปรารถนา ไม่น่าพอใจ ของกรรมทั้งหลายที่ทำไว้โดยเจตนา ที่สั่งสมไว้ อันจะพึงเสวยเป็นทุกข์, นี้เป็นอธิปรายของพระผู้มีพระภาคในคาถานี้.

‘‘สุขกามานิ ภูตานิ, โย ทณฺเฑน วิหึสติ;

อตฺตโน สุขเมสาโน, เปจฺจ โส น ลภเต สุข’’นฺติ.

สัตว์ทั้งหลายเป็นผู้ใคร่สุข, นรชนใดแสวงหาสุขเพื่อตน แต่เบียดเบียนสัตว์เหล่านั้นด้วยท่อนไม้; นรชนนั้นละไปแล้ว ย่อมไม่ได้สุข.

อิธ ภควโต โก อธิปฺปาโย? เย สุเขน อตฺถิกา ภวิสฺสนฺติ, เต ปาปกมฺมํ น กริสฺสนฺตีติ อยํ เอตฺถ ภควโต อธิปฺปาโย.

ในคาถานี้ พระผู้มีพระภาคมีอธิปรายอย่างไร? คือ ชนเหล่าใดจักเป็นผู้ต้องการความสุข, ชนเหล่านั้นจักไม่ทำบาปกรรม, นี้เป็นอธิปรายของพระผู้มีพระภาคในคาถานี้.

‘‘มิทฺธี [Pg.30] ยทา โหติ มหคฺฆโส จ, นิทฺทายิตา สมฺปริวตฺตสายี;

มหาวราโหว นิวาปปุฏฺโฐ, ปุนปฺปุนํ คพฺภมุเปติ มนฺโท’’ติ.

เมื่อใดนรชนเป็นผู้มึนซึม กินจุ เป็นคนนอนหลับ กลิ้งเกลือกนอน, เหมือนสุกรใหญ่ที่เขาเลี้ยงด้วยอาหาร; เมื่อนั้นนรชนผู้เขลา ย่อมเข้าถึงครรภ์บ่อยๆ.

อิธ ภควโต โก อธิปฺปาโย? เย ชรามรเณน อฏฺฏิยิตุกามา ภวิสฺสนฺติ, เต ภวิสฺสนฺติ โภชเน มตฺตญฺญุโน อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารา ปุพฺพรตฺตาปรรตฺตํ ชาคริยานุโยคมนุยุตฺตา วิปสฺสกา กุสเลสุ ธมฺเมสุ สคารวา จ สพฺรหฺมจารีสุ เถเรสุ นเวสุ มชฺฌิเมสูติ อยํ เอตฺถ ภควโต อธิปฺปาโย.

ในข้อนี้ พระผู้มีพระภาคมีพระประสงค์อะไร? ชนเหล่าใดจักเป็นผู้ใคร่จะเบื่อหน่ายในชราและมรณะ ชนเหล่านั้นจักเป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ เป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย ประกอบความเพียรเครื่องตื่นอยู่ตลอดปฐมยามและปัจฉิมยาม เป็นผู้เห็นแจ้งในกุศลธรรมทั้งหลาย และเป็นผู้มีความเคารพในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ทั้งที่เป็นเถระ เป็นนวกะ และเป็นมัชฌิมะ นี้เป็นพระประสงค์ของพระผู้มีพระภาคในข้อนี้

‘‘อปฺปมาโท อมตปทํ, ปมาโท มจฺจุโน ปทํ;

อปฺปมตฺตา น มียนฺติ, เย ปมตฺตา ยถา มตา’’ติ.

ความไม่ประมาทเป็นทางแห่งอมตะ ความประมาทเป็นทางแห่งความตาย ผู้ไม่ประมาทย่อมไม่ตาย ส่วนผู้ที่ประมาทแล้วก็เหมือนคนที่ตายแล้ว

อิธ ภควโต โก อธิปฺปาโย? เย อมตปริเยสนํ ปริเยสิตุกามา ภวิสฺสนฺติ, เต อปฺปมตฺตา วิหริสฺสนฺตีติ อยํ เอตฺถ ภควโต อธิปฺปาโย. อยํ อธิปฺปาโย.

ในข้อนี้ พระผู้มีพระภาคมีพระประสงค์อะไร? ชนเหล่าใดจักเป็นผู้ใคร่จะแสวงหาอมตธรรม ชนเหล่านั้นจักเป็นผู้ไม่ประมาทอยู่ นี้เป็นพระประสงค์ของพระผู้มีพระภาคในข้อนี้ นี้คือพระประสงค์

๒๗. ตตฺถ กตมํ นิทานํ? ยถา โส ธนิโย โคปาลโก ภควนฺตํ อาห –

๒๗. ในข้อนั้น อะไรเป็นเหตุ? เหมือนดังที่ธนิยโคบาลกราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า –

‘‘นนฺทติ ปุตฺเตหิ ปุตฺติมา, โคมา โคหิ ตเถว นนฺทติ;

อุปธี หิ นรสฺส นนฺทนา, น หิ โส นนฺทติ โย นิรูปธี’’ติ.

ผู้มีบุตรย่อมเพลิดเพลินเพราะบุตรทั้งหลาย ผู้มีโคก็ย่อมเพลิดเพลินเพราะโคทั้งหลายฉันนั้นเหมือนกัน เพราะอุปธิเป็นความเพลิดเพลินของคน ผู้ใดไม่มีอุปธิ ผู้นั้นย่อมไม่เพลิดเพลิน

ภควา อาห –

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า –

‘‘โสจติ ปุตฺเตหิ ปุตฺติมา, โคปิโก โคหิ ตเถว โสจติ;

อุปธี หิ นรสฺส โสจนา, น หิ โส โสจติ โย นิรูปธี’’ติ.

ผู้มีบุตรย่อมเศร้าโศกเพราะบุตรทั้งหลาย ผู้มีโคก็ย่อมเศร้าโศกเพราะโคทั้งหลายฉันนั้นเหมือนกัน เพราะอุปธิเป็นความเศร้าโศกของคน ผู้ใดไม่มีอุปธิ ผู้นั้นย่อมไม่เศร้าโศก

อิมินา [Pg.31] วตฺถุนา อิมินา นิทาเนน เอวํ ญายติ ‘‘อิธ ภควา พาหิรํ ปริคฺคหํ อุปธิ อาหา’’ติ. ยถา จ มาโร ปาปิมา คิชฺฌกูฏา ปพฺพตา ปุถุสิลํ ปาเตสิ, ภควา อาห –

พึงทราบได้อย่างนี้ ด้วยเรื่องนี้ ด้วยเหตุนี้ว่า 'ในข้อนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกสมบัติภายนอกว่าเป็นอุปธิ' และเหมือนดังที่มารผู้มีบาปทุ่มแผ่นศิลาใหญ่ลงมาจากภูเขาคิชฌกูฏ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า –

‘‘สเจปิ เกวลํ สพฺพํ, คิชฺฌกูฏํ จเลสฺสสิ ;

เนว สมฺมาวิมุตฺตานํ, พุทฺธานํ อตฺถิ อิญฺชิตํ.

ถึงแม้ท่านจะพึงยังภูเขาคิชฌกูฏทั้งหมดให้หวั่นไหวได้ ความหวั่นไหวก็ย่อมไม่มีแก่พระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้หลุดพ้นโดยชอบแล้วเลย

นภํ ผเลยฺยปฺปถวี จเลยฺย, สพฺเพว ปาณา อุท สนฺตเสยฺยุํ;

สลฺลมฺปิ เจ อุรสิ กมฺปเยยฺยุํ, อุปธีสุ ตาณํ น กโรนฺติ พุทฺธา’’ติ.

ท้องฟ้าพึงแตก แผ่นดินพึงหวั่นไหว สัตว์ทั้งปวงทั้งสิ้นพึงสะดุ้งกลัว ถึงแม้ลูกศรจะพึงเสียบสั่นอยู่ที่อก พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่ทรงกระทำที่พึ่งในอุปธิทั้งหลาย

อิมินา วตฺถุนา อิมินา นิทาเนน เอวํ ญายติ ‘‘อิธ ภควา กายํ อุปธึ อาหา’’ติ. ยถา จาห –

พึงทราบได้อย่างนี้ ด้วยเรื่องนี้ ด้วยเหตุนี้ว่า 'ในข้อนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกกายว่าเป็นอุปธิ' และเหมือนดังที่พระองค์ตรัสว่า –

‘‘น ตํ ทฬฺหํ พนฺธนมาหุ ธีรา, ยทายสํ ทารุชปพฺพชญฺจ ;

สารตฺตรตฺตา มณิกุณฺฑเลสุ, ปุตฺเตสุ ทาเรสุ จ ยา อเปกฺขา’’ติ.

นักปราชญ์ทั้งหลายไม่กล่าวเครื่องผูกที่ทำด้วยเหล็ก ทำด้วยไม้ และทำด้วยหญ้าปล้อง ว่าเป็นเครื่องผูกที่มั่นคง แต่ความเยื่อใยใดที่กำหนัดยินดีอย่างยิ่งในแก้วมณีและตุ้มหู ในบุตรและภรรยาทั้งหลาย (นักปราชญ์ทั้งหลายกล่าวเครื่องผูกนั้นว่าเป็นเครื่องผูกที่มั่นคง)

อิมินา วตฺถุนา อิมินา นิทาเนน เอวํ ญายติ ‘‘อิธ ภควา พาหิเรสุ วตฺถูสุ ตณฺหํ อาหา’’ติ. ยถา จาห –

พึงทราบได้อย่างนี้ ด้วยเรื่องนี้ ด้วยเหตุนี้ว่า 'ในข้อนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกตัณหาในวัตถุภายนอกทั้งหลาย (ว่าเป็นอุปธิ)' และเหมือนดังที่พระองค์ตรัสว่า –

‘‘เอตํ ทฬฺหํ พนฺธนมาหุ ธีรา, โอหารินํ สิถิลํ ทุปฺปมุญฺจํ;

เอตมฺปิ เฉตฺวาน ปริพฺพชนฺติ, อนเปกฺขิโน กามสุขํ ปหายา’’ติ.

นักปราชญ์ทั้งหลายกล่าวเครื่องผูกนั้นว่าเป็นเครื่องผูกที่มั่นคง ซึ่งเป็นเครื่องฉุดลงมา ดูประหนึ่งว่าหย่อน แต่แก้ได้ยาก บัณฑิตทั้งหลายตัดเครื่องผูกแม้เช่นนั้นแล้ว ละกามสุข เป็นผู้ไม่มีเยื่อใย ออกบวช

อิมินา วตฺถุนา อิมินา นิทาเนน เอวํ ญายติ ‘‘อิธ ภควา พาหิรวตฺถุกาย ตณฺหาย ปหานํ อาหา’’ติ. ยถา จาห –

พึงทราบได้อย่างนี้ ด้วยเรื่องนี้ ด้วยเหตุนี้ว่า 'ในข้อนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงการละตัณหาที่มีวัตถุภายนอกเป็นอารมณ์' และเหมือนดังที่พระองค์ตรัสว่า –

‘‘อาตุรํ อสุจึ ปูตึ, ทุคฺคนฺธํ เทหนิสฺสิตํ;

ปคฺฆรนฺตํ ทิวา รตฺตึ, พาลานํ อภินนฺทิต’’นฺติ.

(กายนี้) มีแต่ความเจ็บไข้ ไม่สะอาด เน่าเปื่อย มีกลิ่นเหม็น อาศัยอยู่ในร่างกาย ไหลออกอยู่ทั้งกลางวันกลางคืน เป็นที่เพลิดเพลินของคนพาลทั้งหลาย

อิมินา วตฺถุนา อิมินา นิทาเนน เอวํ ญายติ ‘‘อิธ ภควา อชฺฌตฺติกวตฺถุกาย ตณฺหาย ปหานํ อาหา’’ติ. ยถา จาห –

พึงทราบได้อย่างนี้ ด้วยเรื่องนี้ ด้วยเหตุนี้ว่า 'ในข้อนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงการละตัณหาที่มีวัตถุภายในเป็นอารมณ์' และเหมือนดังที่พระองค์ตรัสว่า –

‘‘อุจฺฉินฺท [Pg.32] สิเนหมตฺตโน, กุมุทํ สารทิกํว ปาณินา;

สนฺติมคฺคเมว พฺรูหย, นิพฺพานํ สุคเตน เทสิต’’นฺติ.

จงตัดความรักของตนเสีย เหมือนบุคคลถอนดอกโกมุทในสารทกาลด้วยมือ จงพอกพูนทางแห่งความสงบเท่านั้น พระนิพพานอันพระสุคตทรงแสดงไว้แล้ว

อิมินา วตฺถุนา อิมินา นิทาเนน เอวํ ญายติ ‘‘อิธ ภควา อชฺฌตฺติกวตฺถุกาย ตณฺหาย ปหานํ อาหา’’ติ. อิทํ นิทานํ.

พึงทราบได้อย่างนี้ ด้วยเรื่องนี้ ด้วยเหตุนี้ว่า 'ในข้อนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงการละตัณหาที่มีวัตถุภายในเป็นอารมณ์' นี้คือเหตุ

ตตฺถ กตโม ปุพฺพาปรสนฺธิ. ยถาห –

ในข้อนั้น อะไรคือความเชื่อมต่อระหว่างบทก่อนกับบทหลัง? เหมือนดังที่พระองค์ตรัสว่า –

‘‘กามนฺธา ชาลสญฺฉนฺนา, ตณฺหาฉทนฉาทิตา;

ปมตฺตพนฺธนา พทฺธา, มจฺฉาว กุมินามุเข;

ชรามรณมนฺเวนฺติ, วจฺโฉ ขีรปโกว มาตร’’นฺติ.

สัตว์ทั้งหลายมืดบอดเพราะกาม ถูกข่ายคือตัณหาปกคลุมไว้ ถูกหลังคาคือตัณหาปิดบังไว้ ถูกเครื่องผูกคือความประมาทผูกไว้ เหมือนปลาที่ติดเบ็ด ย่อมไปตามชราและมรณะ เหมือนลูกโคที่ยังดื่มนมตามแม่โคไป

อยํ กามตณฺหา วุตฺตา. สา กตเมน ปุพฺพาปเรน ยุชฺชติ? ยถาห –

กามตัณหานี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว กามตัณหานั้น ย่อมเชื่อมกับเทศนาก่อนและหลังบทไหน? เหมือนดังที่พระองค์ตรัสว่า –

‘‘รตฺโต อตฺถํ น ชานาติ, รตฺโต ธมฺมํ น ปสฺสติ;

อนฺธนฺตมํ ตทา โหติ, ยํ ราโค สหเต นร’’นฺติ.

ผู้กำหนัดแล้ว ย่อมไม่รู้อรรถ ผู้กำหนัดแล้ว ย่อมไม่เห็นธรรม เมื่อใดราคะครอบงำคน เมื่อนั้นความมืดมิดย่อมมี

อิติ อนฺธตาย จ สญฺฉนฺนตาย จ สาเยว ตณฺหา อภิลปิตา. ยญฺจาห กามนฺธา ชาลสญฺฉนฺนา, ตณฺหาฉทนฉาทิตาติ. ยญฺจาห รตฺโต อตฺถํ น ชานาติ, รตฺโต ธมฺมํ น ปสฺสตีติ, อิเมหิ ปเทหิ ปริยุฏฺฐาเนหิ สาเยว ตณฺหา อภิลปิตา. ยํ อนฺธการํ, อยํ ทุกฺขสมุทโย, ยา จ ตณฺหา โปโนภวิกา, ยญฺจาห กามาติ อิเม กิเลสกามา. ยญฺจาห ชาลสญฺฉนฺนาติ เตสํ เยว กามานํ ปโยเคน ปริยุฏฺฐานํ ทสฺเสติ, ตสฺมา กิเลสวเสน จ ปริยุฏฺฐานวเสน จ ตณฺหาพนฺธนํ วุตฺตํ. เย เอทิสิกา, เต ชรามรณํ อนฺเวนฺติ, อยํ ภควตา ยถานิกฺขิตฺตคาถาพเลน ทสฺสิตา ชรามรณมนฺเวนฺตีติ.

ด้วยเหตุนี้ ตัณหานั่นเองที่ถูกกล่าวถึงโดยความเป็นของมืดบอดและโดยความเป็นของปกคลุมไว้ ที่พระองค์ตรัสว่า 'มืดบอดเพราะกาม ถูกข่ายคือตัณหาปกคลุมไว้ ถูกหลังคาคือตัณหาปิดบังไว้' และที่พระองค์ตรัสว่า 'ผู้กำหนัดแล้ว ย่อมไม่รู้อรรถ ผู้กำหนัดแล้ว ย่อมไม่เห็นธรรม' ด้วยบทและกิเลสเครื่องครอบงำเหล่านี้ ตัณหานั่นเองที่ถูกกล่าวถึง สิ่งที่ทำความมืดบอดนั้น นี่คือทุกขสมุทัย และตัณหาที่เป็นเหตุให้เกิดในภพใหม่ และที่พระองค์ตรัสว่ากาม เหล่านี้คือกิเลสกาม ที่พระองค์ตรัสว่า 'ถูกข่ายคือตัณหาปกคลุมไว้' นั้น ทรงแสดงถึงกิเลสเครื่องครอบงำโดยการประกอบกามเหล่านั้นนั่นเอง เพราะฉะนั้น เครื่องผูกคือตัณหาจึงถูกกล่าวไว้โดยอำนาจแห่งกิเลสและโดยอำนาจแห่งกิเลสเครื่องครอบงำ สัตว์เหล่าใดเป็นเช่นนี้ สัตว์เหล่านั้นย่อมไปตามชราและมรณะ ข้อนี้พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้แล้วด้วยกำลังแห่งคาถาที่ทรงตั้งไว้ว่า 'ย่อมไปตามชราและมรณะ'

‘‘ยสฺส ปปญฺจา ฐิตี จ นตฺถิ, สนฺทานํ ปลิฆญฺจ วีติวตฺโต;

ตํ นิตฺตณฺหํ มุนึ จรนฺตํ, น วิชานาติ สเทวโกปิ โลโก’’ติ.

มุนีใดไม่มีปปัญจธรรมและฐิติธรรม ก้าวล่วงเครื่องผูกและลิ่มสลักได้แล้ว โลกพร้อมทั้งเทวดาก็ย่อมไม่รู้มุนีนั้นผู้หมดตัณหา เที่ยวไปอยู่

ปปญฺจา นาม ตณฺหาทิฏฺฐิมานา, ตทภิสงฺขตา จ สงฺขารา. ฐิติ นาม อนุสยา. สนฺทานํ นาม ตณฺหาย ปริยุฏฺฐานํ, ยานิ ฉตฺตึสตณฺหาย ชาลินิยา [Pg.33] วิจริตานิ. ปลิโฆ นาม โมโห. เย จ ปปญฺจา สงฺขารา ยา จ ฐิติ ยํ สนฺทานญฺจ ยํ ปลิฆญฺจ โย เอตํ สพฺพํ สมติกฺกนฺโต, อยํ วุจฺจติ นิตฺตณฺโห อิติ.

ชื่อว่าปปัญจธรรม ได้แก่ ตัณหา ทิฏฐิ มานะ และสังขารทั้งหลายที่ถูกธรรมเหล่านั้นปรุงแต่ง ชื่อว่าฐิติธรรม ได้แก่ อนุสัยกิเลส ชื่อว่าเครื่องผูก ได้แก่ กิเลสเครื่องครอบงำคือตัณหา คือวิจริต ๓๖ อย่างของตัณหาผู้มีข่าย ชื่อว่าลิ่มสลัก ได้แก่ โมหะ ผู้ใดก้าวล่วงปปัญจสังขาร ฐิติธรรม เครื่องผูก และลิ่มสลักทั้งหมดนี้ได้ ผู้นี้เรียกว่า ผู้หมดตัณหา

๒๘. ตตฺถ ปริยุฏฺฐานสงฺขารา ทิฏฺฐธมฺมเวทนียา วา อุปปชฺชเวทนียา วา อปราปริยเวทนียา วา, เอวํ ตณฺหา ติวิธํ ผลํ เทติ ทิฏฺเฐ วา ธมฺเม อุปปชฺเช วา อปเร วา ปริยาเย. เอวํ ภควา อาห ‘‘ยํ โลภปกตํ กมฺมํ กโรติ กาเยน วา วาจาย วา มนสา วา, ตสฺส วิปากํ อนุโภติ ทิฏฺเฐ วา ธมฺเม อุปปชฺเช วา อปเร วา ปริยาเย’’ติ. อิทํ ภควโต ปุพฺพาปเรน ยุชฺชติ. ตตฺถ ปริยุฏฺฐานํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ วา กมฺมํ อุปปชฺชเวทนียํ วา กมฺมํ อปราปริยายเวทนียํ วา กมฺมํ, เอวํ กมฺมํ ติธา วิปจฺจติ ทิฏฺเฐ วา ธมฺเม อุปปชฺเช วา อปเร วา ปริยาเย. ยถาห –

๒๘. ในคำนั้น สังขารคือกิเลสที่กลุ้มรุมจิต เป็นทิฏฐธรรมเวทนียะบ้าง เป็นอุปปัชชเวทนียะบ้าง เป็นอปราปริยเวทนียะบ้าง, ตัณหาย่อมให้ผล ๓ อย่าง คือในทิฏฐธรรมบ้าง ในอุปปัชชะบ้าง ในอปราปริยะบ้าง อย่างนี้. พระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้ว่า “บุคคลทำกรรมที่โลภะปรุงแต่งด้วยกายก็ตาม ด้วยวาจาก็ตาม ด้วยใจก็ตาม, เขาย่อมเสวยวิบากของกรรมนั้นในทิฏฐธรรมบ้าง ในอุปปัชชะบ้าง ในอปราปริยะบ้าง”. คำนี้ของพระผู้มีพระภาคย่อมสมกันกับคำก่อนและคำหลัง. ในคำนั้น กิเลสที่กลุ้มรุมจิตเป็นทิฏฐธรรมเวทนียกรรมบ้าง เป็นอุปปัชชเวทนียกรรมบ้าง เป็นอปราปริยเวทนียกรรมบ้าง, กรรมย่อมให้ผล ๓ อย่าง คือในทิฏฐธรรมบ้าง ในอุปปัชชะบ้าง ในอปราปริยะบ้าง อย่างนี้. ดังที่พระองค์ตรัสว่า –

‘‘ยญฺเจ พาโล อิธ ปาณาติปาตี โหติ…เป… มิจฺฉาทิฏฺฐิ โหติ, ตสฺส ทิฏฺเฐ วา ธมฺเม วิปากํ ปฏิสํเวเทติ อุปปชฺเช วา อปเร วา ปริยาเย’’ติ. อิทํ ภควโต ปุพฺพาปเรน ยุชฺชติ. ตตฺถ ปริยุฏฺฐานํ ปฏิสงฺขานพเลน ปหาตพฺพํ, สงฺขารา ทสฺสนพเลน, ฉตฺตึส ตณฺหาวิจริตานิ ภาวนาพเลน ปหาตพฺพานีติ เอวํ ตณฺหาปิ ติธา ปหียติ. ยา นิตฺตณฺหาตา อยํ สอุปาทิเสสา นิพฺพานธาตุ. เภทา กายสฺส อยํ อนุปาทิเสสา นิพฺพานธาตุ.

“ถ้าคนพาลในโลกนี้เป็นผู้ทำปาณาติบาต...ฯลฯ... เป็นมิจฉาทิฏฐิ, เขาย่อมเสวยวิบากของกรรมนั้นในทิฏฐธรรมบ้าง ในอุปปัชชะบ้าง ในอปราปริยะบ้าง”. คำนี้ของพระผู้มีพระภาคย่อมสมกันกับคำก่อนและคำหลัง. ในคำนั้น พึงละกิเลสที่กลุ้มรุมจิตด้วยกำลังแห่งการพิจารณา, พึงละสังขารด้วยกำลังแห่งทัสสนะ, พึงละตัณหาวิจริต ๓๖ ด้วยกำลังแห่งภาวนา, แม้ตัณหาก็เป็นอันละได้ ๓ อย่าง อย่างนี้. ความเป็นผู้หมดตัณหาใด นี้คือสอุปาทิเสสนิพพานธาตุ. เพราะกายแตก นี้คืออนุปาทิเสสนิพพานธาตุ.

ปปญฺโจ นาม วุจฺจติ อนุพนฺโธ. ยญฺจาห ภควา ‘‘ปปญฺเจติ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ จกฺขุวิญฺเญยฺยํ รูปํ อารพฺภา’’ติ. ยญฺจาห ภควา – ‘‘อตีเต, ราธ, รูเป อนเปกฺโข โหหิ, อนาคตํ รูปํ มา อภินนฺทิ, ปจฺจุปฺปนฺนสฺส รูปสฺส นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏินิสฺสคฺคาย ปฏิปชฺชา’’ติ. อิทํ ภควโต ปุพฺพาปเรน ยุชฺชติ. โย จาปิ ปปญฺโจ เย จ สงฺขารา ยา จ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนสฺส อภินนฺทนา, อิทํ เอกตฺถํ. อปิ จ อญฺญมญฺเญหิ ปเทหิ อญฺญมญฺเญหิ อกฺขเรหิ อญฺญมญฺเญหิ พฺยญฺชเนหิ อปริมาณา ธมฺมเทสนา วุตฺตา ภควตา. เอวํ สุตฺเตน สุตฺตํ สํสนฺทยิตฺวา ปุพฺพาปเรน สทฺธึ โยชยิตฺวา สุตฺตํ นิทฺทิฏฺฐํ ภวติ.

ธรรมเครื่องเนิ่นช้า ท่านเรียกว่า ปปัญจะ. และพระผู้มีพระภาคตรัสว่า “บุคคลย่อมทำให้เนิ่นช้าเพราะปรารภรูปอันจะพึงรู้ด้วยจักษุที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน”. และพระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ราธะ เธอจงเป็นผู้ไม่เยื่อใยในรูปที่เป็นอดีต, อย่าเพลิดเพลินรูปที่เป็นอนาคต, จงปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสละทิ้งรูปที่เป็นปัจจุบัน”. คำนี้ของพระผู้มีพระภาคย่อมสมกันกับคำก่อนและคำหลัง. ปปัญจะก็ตาม สังขารก็ตาม ความเพลิดเพลินในอดีต อนาคต และปัจจุบันก็ตาม นี้เป็นอันเดียวกัน. อนึ่ง พระผู้มีพระภาคตรัสพระธรรมเทศนาหาประมาณมิได้ด้วยบทต่างๆ กัน ด้วยอักษรต่างๆ กัน ด้วยพยัญชนะต่างๆ กัน. พระสูตรเป็นอันท่านแสดงแล้วโดยเทียบเคียงพระสูตรกับพระสูตร ประกอบเข้ากับคำก่อนและคำหลัง อย่างนี้.

โส จายํ ปุพฺพาปโร สนฺธิ จตุพฺพิโธ อตฺถสนฺธิ พฺยญฺชนสนฺธิ เทสนาสนฺธิ นิทฺเทสสนฺธีติ.

สนธิคือความเชื่อมต่อคำก่อนและคำหลังนั้นมี ๔ อย่าง คือ อัตถสนธิ พยัญชนสนธิ เทสนาสนธิ และนิทเทสสนธิ.

ตตฺถ [Pg.34] อตฺถสนฺธิ ฉปฺปทานิ สงฺกาสนา ปกาสนา วิวรณา วิภชนา อุตฺตานีกมฺมตา ปญฺญตฺตีติ.

ในสนธิ ๔ อย่างนั้น อัตถสนธิมี ๖ บท คือ สังกาสนา ปกาสนา วิวรณา วิภชนา อุตตานีกัมมตา และปัญญัตติ.

พฺยญฺชนสนฺธิ ฉปฺปทานิ อกฺขรํ ปทํ พฺยญฺชนํ อากาโร นิรุตฺติ นิทฺเทโสติ.

พยัญชนสนธิมี ๖ บท คือ อักขระ ปทะ พยัญชนะ อาการ นิรุตติ และนิทเทส.

เทสนาสนฺธิ น จ ปถวึ นิสฺสาย ฌายติ ฌายี ฌายติ จ. น จ อาปํ นิสฺสาย ฌายติ ฌายี ฌายติ จ, น จ เตชํ นิสฺสาย ฌายติ ฌายี ฌายติ จ, น จ วายุํ นิสฺสาย ฌายติ ฌายี ฌายติ จ. น จ อากาสานญฺจายตนํ นิสฺสาย…เป… น จ วิญฺญาณญฺจายตนํ นิสฺสาย…เป… น จ อากิญฺจญฺญายตนํ นิสฺสาย…เป… น จ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ นิสฺสาย…เป… น จ อิมํ โลกํ นิสฺสาย…เป… น จ ปรโลกํ นิสฺสาย ฌายติ ฌายี ฌายติ จ. ยมิทํ อุภยมนฺตเรน ทิฏฺฐํ สุตํ มุตํ วิญฺญาตํ ปตฺตํ ปริเยสิตํ วิตกฺกิตํ วิจาริตํ มนสานุจินฺติตํ, ตมฺปิ นิสฺสาย น ฌายติ ฌายี ฌายติ จ. อยํ สเทวเก โลเก สมารเก สพฺรหฺมเก สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย อนิสฺสิเตน จิตฺเตน น ญายติ ฌายนฺโต.

เทสนาสนธิ คือ ผู้เพ่งฌานไม่อาศัยปฐวีเพ่งฌาน แต่ก็เพ่งฌาน. ผู้เพ่งฌานไม่อาศัยอาโปเพ่งฌาน แต่ก็เพ่งฌาน, ผู้เพ่งฌานไม่อาศัยเตโชเพ่งฌาน แต่ก็เพ่งฌาน, ผู้เพ่งฌานไม่อาศัยวาโยเพ่งฌาน แต่ก็เพ่งฌาน. ผู้เพ่งฌานไม่อาศัยอากาสานัญจายตนะ...ฯลฯ... ผู้เพ่งฌานไม่อาศัยวิญญาณัญจายตนะ...ฯลฯ... ผู้เพ่งฌานไม่อาศัยอากิญจัญญายตนะ...ฯลฯ... ผู้เพ่งฌานไม่อาศัยเนวสัญญานาสัญญายตนะ...ฯลฯ... ผู้เพ่งฌานไม่อาศัยโลกนี้...ฯลฯ... ผู้เพ่งฌานไม่อาศัยปรโลกเพ่งฌาน แต่ก็เพ่งฌาน. สิ่งที่เห็นแล้ว ฟังแล้ว ทราบแล้ว รู้แจ้งแล้ว ถึงแล้ว แสวงหาแล้ว ตรึกแล้ว ตรองแล้ว ใคร่ครวญแล้วด้วยใจในระหว่างโลกทั้งสองนั้น, ผู้เพ่งฌานไม่อาศัยแม้สิ่งนั้นเพ่งฌาน แต่ก็เพ่งฌาน. โลกพร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก หมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ ย่อมไม่รู้ผู้ที่กำลังเพ่งฌานอยู่ด้วยจิตที่ไม่อาศัยอะไรๆ นี้.

ยถา มาโร ปาปิมา โคธิกสฺส กุลปุตฺตสฺส วิญฺญาณํ สมนฺเวสนฺโต น ชานาติ น ปสฺสติ. โส หิ ปปญฺจาตีโต ตณฺหาปหาเนน ทิฏฺฐินิสฺสโยปิสฺส นตฺถิ. ยถา จ โคธิกสฺส, เอวํ วกฺกลิสฺส สเทวเกน โลเกน สมารเกน สพฺรหฺมเกน สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย อนิสฺสิตจิตฺตา น ญายนฺติ ฌายมานา. อยํ เทสนาสนฺธิ.

เหมือนดังว่ามารผู้มีบาปแสวงหาวิญญาณของโคธิกกุลบุตรอยู่ แต่ไม่รู้ไม่เห็น. เพราะท่านล่วงปปัญจะแล้ว และเพราะละตัณหาได้ ที่อาศัยแห่งทิฏฐิของท่านจึงไม่มี. เหมือนกรณีของพระโคธิกะ ฉันใด กรณีของพระวักกลิก็ฉันนั้น โลกพร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก หมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ ย่อมไม่รู้ผู้มีจิตไม่อาศัยอะไรๆ กำลังเพ่งฌานอยู่. นี้คือเทสนาสนธิ.

ตตฺถ กตมา นิทฺเทสสนฺธิ? นิสฺสิตจิตฺตา อกุสลปกฺเขน นิทฺทิสิตพฺพา, อนิสฺสิตจิตฺตา กุสลปกฺเขน นิทฺทิสิตพฺพา. นิสฺสิตจิตฺตา กิเลเสน นิทฺทิสิตพฺพา, อนิสฺสิตจิตฺตา โวทาเนน นิทฺทิสิตพฺพา. นิสฺสิตจิตฺตา สํสารปฺปวตฺติยา นิทฺทิสิตพฺพา, อนิสฺสิตจิตฺตา สํสารนิวตฺติยา นิทฺทิสิตพฺพา. นิสฺสิตจิตฺตา ตณฺหาย จ อวิชฺชาย จ นิทฺทิสิตพฺพา, อนิสฺสิตจิตฺตา สมเถน จ วิปสฺสนาย จ นิทฺทิสิตพฺพา. นิสฺสิตจิตฺตา อหิริเกน จ อโนตฺตปฺเปน จ นิทฺทิสิตพฺพา, อนิสฺสิตจิตฺตา หิริยา จ โอตฺตปฺเปน จ นิทฺทิสิตพฺพา. นิสฺสิตจิตฺตา อสติยา จ อสมฺปชญฺเญน จ นิทฺทิสิตพฺพา, อนิสฺสิตจิตฺตา สติยา จ สมฺปชญฺเญน จ นิทฺทิสิตพฺพา. นิสฺสิตจิตฺตา อโยนิยา [Pg.35] จ อโยนิโสมนสิกาเรน จ นิทฺทิสิตพฺพา, อนิสฺสิตจิตฺตา โยนิยา จ โยนิโสมนสิกาเรน จ นิทฺทิสิตพฺพา. นิสฺสิตจิตฺตา โกสชฺเชน จ โทวจสฺเสน จ นิทฺทิสิตพฺพา, อนิสฺสิตจิตฺตา วีริยารมฺเภน จ โสวจสฺเสน จ นิทฺทิสิตพฺพา. นิสฺสิตจิตฺตา อสฺสทฺธิเยน จ ปมาเทน จ นิทฺทิสิตพฺพา, อนิสฺสิตจิตฺตา สทฺธาย จ อปฺปมาเทน จ นิทฺทิสิตพฺพา. นิสฺสิตจิตฺตา อสทฺธมฺมสฺสวเนน จ อสํวรเณน จ นิทฺทิสิตพฺพา, อนิสฺสิตจิตฺตา สทฺธมฺมสฺสวเนน จ สํวเรน จ นิทฺทิสิตพฺพา. นิสฺสิตจิตฺตา อภิชฺฌาย จ พฺยาปาเทน จ นิทฺทิสิตพฺพา, อนิสฺสิตจิตฺตา อนภิชฺฌาย จ อพฺยาปาเทน จ นิทฺทิสิตพฺพา. นิสฺสิตจิตฺตา นีวรเณหิ จ สํโยชนิเยหิ จ นิทฺทิสิตพฺพา, อนิสฺสิตจิตฺตา ราควิราคาย จ เจโตวิมุตฺติยา อวิชฺชาวิราคาย จ ปญฺญาวิมุตฺติยา นิทฺทิสิตพฺพา. นิสฺสิตจิตฺตา อุจฺเฉททิฏฺฐิยา จ สสฺสตทิฏฺฐิยา จ นิทฺทิสิตพฺพา, อนิสฺสิตจิตฺตา สอุปาทิเสสาย จ อนุปาทิเสสาย จ นิพฺพานธาตุยา นิทฺทิสิตพฺพา. อยํ นิทฺเทสสนฺธิ. เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน ‘‘เนรุตฺตมธิปฺปาโย’’ติ.

บรรดาหาระเหล่านั้น นิทเทสสันธิเป็นไฉน? บุคคลผู้มีจิตอาศัย พึงแสดงโดยฝ่ายอกุศล, บุคคลผู้มีจิตไม่อาศัย พึงแสดงโดยฝ่ายกุศล. บุคคลผู้มีจิตอาศัย พึงแสดงโดยกิเลส, บุคคลผู้มีจิตไม่อาศัย พึงแสดงโดยความบริสุทธิ์. บุคคลผู้มีจิตอาศัย พึงแสดงโดยความสืบต่อในสงสาร, บุคคลผู้มีจิตไม่อาศัย พึงแสดงโดยความสิ้นสุดในสงสาร. บุคคลผู้มีจิตอาศัย พึงแสดงโดยตัณหาและอวิชชา, บุคคลผู้มีจิตไม่อาศัย พึงแสดงโดยสมถะและวิปัสสนา. บุคคลผู้มีจิตอาศัย พึงแสดงโดยอหิริกะและอโนตตัปปะ, บุคคลผู้มีจิตไม่อาศัย พึงแสดงโดยหิริและโอตตัปปะ. บุคคลผู้มีจิตอาศัย พึงแสดงโดยอสติและอสัมปชัญญะ, บุคคลผู้มีจิตไม่อาศัย พึงแสดงโดยสติและสัมปชัญญะ. บุคคลผู้มีจิตอาศัย พึงแสดงโดยอโยนิและอโยนิโสมนสิการ, บุคคลผู้มีจิตไม่อาศัย พึงแสดงโดยโยนิและโยนิโสมนสิการ. บุคคลผู้มีจิตอาศัย พึงแสดงโดยโกสัชชะและโทวจัสสะ, บุคคลผู้มีจิตไม่อาศัย พึงแสดงโดยวิริยารัมภะและโสวจัสสะ. บุคคลผู้มีจิตอาศัย พึงแสดงโดยอัสสัทธิยะและปมาทะ, บุคคลผู้มีจิตไม่อาศัย พึงแสดงโดยศรัทธาและอัปปมาทะ. บุคคลผู้มีจิตอาศัย พึงแสดงโดยการไม่ฟังอสัทธรรมและการไม่สำรวม, บุคคลผู้มีจิตไม่อาศัย พึงแสดงโดยการฟังพระสัทธรรมและการสำรวม. บุคคลผู้มีจิตอาศัย พึงแสดงโดยอภิชฌาและพยาบาท, บุคคลผู้มีจิตไม่อาศัย พึงแสดงโดยอนภิชฌาและอพยาบาท. บุคคลผู้มีจิตอาศัย พึงแสดงโดยนิวรณ์และสังโยชน์, บุคคลผู้มีจิตไม่อาศัย พึงแสดงโดยเจโตวิมุตติเพราะคลายราคะ และปัญญาวิมุตติเพราะคลายอวิชชา. บุคคลผู้มีจิตอาศัย พึงแสดงโดยอุจเฉททิฏฐิและสัสสตทิฏฐิ, บุคคลผู้มีจิตไม่อาศัย พึงแสดงโดยสอุปาทิเสสนิพพานธาตุและอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ. นี้คือ นิทเทสสันธิ. เพราะเหตุนั้น พระมหากัจจายนเถระผู้มีอายุจึงกล่าวว่า “เป็นอธิบายในเนรุตติ”

นิยุตฺโต จตุพฺยูโห หาโร.

จตุพยูหหาระ ประกอบแล้ว

๗. อาวฏฺฏหารวิภงฺโค

๗. อาวัฏฏหารวิภังค์

๒๙. ตตฺถ กตโม อาวฏฺโฏ หาโร? ‘‘เอกมฺหิ ปทฏฺฐาเน’’ติ อยํ.

๒๙. บรรดาหาระเหล่านั้น อาวัฏฏหาระเป็นไฉน? คือหาระนี้ว่า “ในปทัฏฐานหนึ่ง”

‘‘อารมฺภถ นิกฺกมถ, ยุญฺชถ พุทฺธสาสเน;

ธุนาถ มจฺจุโน เสนํ, นฬาคารํว กุญฺชโร’’ติ.

เธอทั้งหลายจงปรารภ จงออกไป จงประกอบในพระพุทธศาสนา จงกำจัดเสนาแห่งมัจจุ เหมือนช้างทำลายเรือนแฝก ฉะนั้น

‘‘อารมฺภถ นิกฺกมถา’’ติ วีริยสฺส ปทฏฺฐานํ. ‘‘ยุญฺชถ พุทฺธสาสเน’’ติ สมาธิสฺส ปทฏฺฐานํ. ‘‘ธุนาถ มจฺจุโน เสนํ, นฬาคารํว กุญฺชโร’’ติ ปญฺญาย ปทฏฺฐานํ. ‘‘อารมฺภถ นิกฺกมถา’’ติ วีริยินฺทฺริยสฺส ปทฏฺฐานํ. ‘‘ยุญฺชถ พุทฺธสาสเน’’ติ สมาธินฺทฺริยสฺส ปทฏฺฐานํ. ‘‘ธุนาถ มจฺจุโน เสนํ, นฬาคารํว กุญฺชโร’’ติ ปญฺญินฺทฺริยสฺส ปทฏฺฐานํ. อิมานิ ปทฏฺฐานานิ เทสนา.

คำว่า “เธอทั้งหลายจงปรารภ จงออกไป” เป็นปทัฏฐานแห่งวิริยะ. คำว่า “จงประกอบในพระพุทธศาสนา” เป็นปทัฏฐานแห่งสมาธิ. คำว่า “จงกำจัดเสนาแห่งมัจจุ เหมือนช้างทำลายเรือนแฝก ฉะนั้น” เป็นปทัฏฐานแห่งปัญญา. คำว่า “เธอทั้งหลายจงปรารภ จงออกไป” เป็นปทัฏฐานแห่งวิริยินทรีย์. คำว่า “จงประกอบในพระพุทธศาสนา” เป็นปทัฏฐานแห่งสมาธินทรีย์. คำว่า “จงกำจัดเสนาแห่งมัจจุ เหมือนช้างทำลายเรือนแฝก ฉะนั้น” เป็นปทัฏฐานแห่งปัญญินทรีย์. ปทัฏฐานเหล่านี้เป็นเทศนา.

อยุญฺชนฺตานํ วา สตฺตานํ โยเค, ยุญฺชนฺตานํ วา อารมฺโภ.

การปรารภนี้ เป็นไปเพื่อสัตว์ทั้งหลายผู้ยังไม่ประกอบในโยคะ หรือเพื่อสัตว์ทั้งหลายผู้ประกอบอยู่

ตตฺถ เย น ยุญฺชนฺติ, เต ปมาทมูลกา น ยุญฺชนฺติ. โส ปมาโท ทุวิโธ ตณฺหามูลโก อวิชฺชามูลโก จ. ตตฺถ อวิชฺชามูลโก เยน [Pg.36] อญฺญาเณน นิวุโต เญยฺยฏฺฐานํ นปฺปชานาติ ปญฺจกฺขนฺธา อุปฺปาทวยธมฺมาติ, อยํ อวิชฺชามูลโก. โย ตณฺหามูลโก, โส ติวิโธ อนุปฺปนฺนานํ โภคานํ อุปฺปาทาย ปริเยสนฺโต ปมาทํ อาปชฺชติ, อุปฺปนฺนานํ โภคานํ อารกฺขนิมิตฺตํ ปริโภคนิมิตฺตญฺจ ปมาทํ อาปชฺชติ อยํ โลเก จตุพฺพิโธ ปมาโท เอกวิโธ อวิชฺชาย ติวิโธ ตณฺหาย. ตตฺถ อวิชฺชาย นามกาโย ปทฏฺฐานํ. ตณฺหาย รูปกาโย ปทฏฺฐานํ. ตํ กิสฺส เหตุ, รูปีสุ ภเวสุ อชฺโฌสานํ, อรูปีสุ สมฺโมโห? ตตฺถ รูปกาโย รูปกฺขนฺโธ นามกาโย จตฺตาโร อรูปิโน ขนฺธา. อิเม ปญฺจกฺขนฺธา กตเมน อุปาทาเนน สอุปาทานา, ตณฺหาย จ อวิชฺชาย จ? ตตฺถ ตณฺหา ทฺเว อุปาทานานิ กามุปาทานญฺจ สีลพฺพตุปาทานญฺจ. อวิชฺชา ทฺเว อุปาทานานิ ทิฏฺฐุปาทานญฺจ อตฺตวาทุปาทานญฺจ. อิเมหิ จตูหิ อุปาทาเนหิ เย สอุปาทานา ขนฺธา, อิทํ ทุกฺขํ. จตฺตาริ อุปาทานานิ, อยํ สมุทโย. ปญฺจกฺขนฺธา ทุกฺขํ. เตสํ ภควา ปริญฺญาย ปหานาย จ ธมฺมํ เทเสติ ทุกฺขสฺส ปริญฺญาย สมุทยสฺส ปหานาย.

บรรดาสัตว์เหล่านั้น สัตว์เหล่าใดไม่ประกอบ สัตว์เหล่านั้นมีปมาทะเป็นมูลจึงไม่ประกอบ. ปมาทะนั้นมี ๒ อย่าง คือ มีตัณหาเป็นมูล และมีอวิชชาเป็นมูล. ใน ๒ อย่างนั้น ปมาทะมีอวิชชาเป็นมูลเป็นไฉน? คือ บุคคลถูกอัญญูาณใดหุ้มห่อไว้ ย่อมไม่รู้ชัดซึ่งฐานะที่ควรรู้ว่า “ขันธ์ ๕ มีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา” นี้คือปมาทะมีอวิชชาเป็นมูล. ปมาทะใดมีตัณหาเป็นมูล ปมาทะนั้นมี ๓ อย่าง คือ เมื่อแสวงหาเพื่อความเกิดขึ้นแห่งโภคะที่ยังไม่เกิด ย่อมถึงความประมาท, ย่อมถึงความประมาทเพราะเหตุแห่งการรักษาและเพราะเหตุแห่งการบริโภคโภคะที่เกิดขึ้นแล้ว. ปมาทะในโลกนี้มี ๔ อย่าง คือ มีอย่างหนึ่งโดยอวิชชา มีสามอย่างโดยตัณหา. ในปมาทะ ๔ อย่างนั้น นามกายเป็นปทัฏฐานของอวิชชา, รูปกายเป็นปทัฏฐานของตัณหา. ข้อนั้นเพราะเหตุไร? เพราะความสยบอยู่ในภพที่มีรูป และความหลงใหลในภพที่ไม่มีรูป. ใน ๒ อย่างนั้น รูปกายคือรูปขันธ์, นามกายคืออรูปขันธ์ ๔. ขันธ์ ๕ เหล่านี้ เป็นสอุปาทานะด้วยอุปาทานอะไร? คือด้วยตัณหาและอวิชชา. ใน ๒ อย่างนั้น ตัณหาเป็นอุปาทาน ๒ อย่าง คือ กามุปาทานและสีลัพพตุปาทาน. อวิชชาเป็นอุปาทาน ๒ อย่าง คือ ทิฏฐุปาทานและอัตตวาทุปาทาน. ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นสอุปาทานะด้วยอุปาทาน ๔ เหล่านี้ นี้คือทุกข์. อุปาทาน ๔ นี้คือสมุทัย. ขันธ์ ๕ เป็นทุกข์. พระผู้มีพระภาคย่อมทรงแสดงธรรมเพื่อการกำหนดรู้และเพื่อการละขันธ์ ๕ เหล่านั้น คือ เพื่อกำหนดรู้ทุกข์ และเพื่อละสมุทัย.

๓๐. ตตฺถ โย ติวิโธ ตณฺหามูลโก ปมาโท อนุปฺปนฺนานํ โภคานํ อุปฺปาทาย ปริเยสติ, อุปฺปนฺนานํ โภคานํ อารกฺขณญฺจ กโรติ ปริโภคนิมิตฺตญฺจ, ตสฺส สมฺปฏิเวเธน รกฺขณา ปฏิสํหรณา, อยํ สมโถ.

๓๐. ในปมาทะ ๒ อย่างนั้น ปมาทะมีตัณหาเป็นมูล ๓ อย่างใด ที่บุคคลย่อมแสวงหาเพื่อความเกิดขึ้นแห่งโภคะที่ยังไม่เกิด ย่อมกระทำการรักษาโภคะที่เกิดขึ้นแล้ว และเป็นเหตุแห่งการบริโภค, การรักษาและการสงบระงับด้วยการแทงตลอดปมาทะนั้น นี้คือสมถะ.

โส กถํ ภวติ? ยทา ชานาติ กามานํ อสฺสาทญฺจ อสฺสาทโต อาทีนวญฺจ อาทีนวโต นิสฺสรณญฺจ นิสฺสรณโต โอการญฺจ สํกิเลสญฺจ โวทานญฺจ เนกฺขมฺเม จ อานิสํสํ. ตตฺถ ยา วีมํสา อุปปริกฺขา อยํ วิปสฺสนา. อิเม ทฺเว ธมฺมา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ สมโถ จ วิปสฺสนา จ. อิเมสุ ทฺวีสุ ธมฺเมสุ ภาวิยมาเนสุ ทฺเว ธมฺมา ปหียนฺติ ตณฺหา จ อวิชฺชา จ, อิเมสุ ทฺวีสุ ธมฺเมสุ ปหีเนสุ จตฺตาริ อุปาทานานิ นิรุชฺฌนฺติ. อุปาทานนิโรธา ภวนิโรโธ, ภวนิโรธา ชาตินิโรโธ, ชาตินิโรธา ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา นิรุชฺฌนฺติ. เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหติ. อิติ ปุริมกานิ จ ทฺเว สจฺจานิ ทุกฺขํ สมุทโย จ, สมโถ จ วิปสฺสนา จ มคฺโค. ภวนิโรโธ นิพฺพานํ อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ. เตนาห ภควา ‘‘อารมฺภถ นิกฺกมถา’’ติ.

สมถะนั้นย่อมมีได้อย่างไร? (ย่อมมีได้) ในกาลใด บุคคลย่อมรู้คุณของกามทั้งหลายโดยความเป็นคุณ โทษโดยความเป็นโทษ และอุบายเครื่องสลัดออกโดยความเป็นอุบายเครื่องสลัดออก ทั้งความเลวทราม ความเศร้าหมอง ความผ่องแผ้ว และอานิสงส์ในเนกขัมมะ ในสมถะนั้น การพิจารณาใคร่ครวญใด นี้คือวิปัสสนา ธรรม ๒ ประการนี้ คือ สมถะและวิปัสสนา ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา เมื่อธรรม ๒ ประการนี้อันบุคคลเจริญอยู่ ธรรม ๒ ประการคือตัณหาและอวิชชาย่อมถูกละ เมื่อธรรม ๒ ประการนี้อันบุคคลละได้แล้ว อุปาทาน ๔ ย่อมดับ เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ เพราะภพดับ ชาติจึงดับ เพราะชาติดับ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาสจึงดับ ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งสิ้นนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้ ด้วยเหตุนั้น สัจจะ ๒ ประการเบื้องต้น คือ ทุกข์และสมุทัย และสมถะและวิปัสสนาเป็นมรรค ความดับแห่งภพคือนิพพาน เหล่านี้คือสัจจะ ๔ ประการ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ท่านทั้งหลายจงปรารภความเพียร จงออกจากทุกข์เถิด”

ยถาปิ [Pg.37] มูเล อนุปทฺทเว ทฬฺเห, ฉินฺโนปิ รุกฺโข ปุนเรว รูหติ;

เอวมฺปิ ตณฺหานุสเย อนูหเต, นิพฺพตฺตตี ทุกฺขมิทํ ปุนปฺปุนํ.

เหมือนอย่างว่า เมื่อรากยังไม่ถูกทำลายและมั่นคงอยู่ แม้ต้นไม้จะถูกตัดแล้ว ก็ย่อมงอกขึ้นได้อีก ฉันใด เมื่อตัณหานุสัยยังไม่ถูกถอนขึ้นแล้ว ทุกข์นี้ก็ย่อมเกิดขึ้นร่ำไป ฉันนั้นเหมือนกัน

อยํ ตณฺหานุสโย. กตมสฺสา ตณฺหาย? ภวตณฺหาย. โย เอตสฺส ธมฺมสฺส ปจฺจโย อยํ อวิชฺชา. อวิชฺชาปจฺจยา หิ ภวตณฺหา. อิเม ทฺเว กิเลสา ตณฺหา จ อวิชฺชา จ. ตานิ จตฺตาริ อุปาทานานิ เตหิ จตูหิ อุปาทาเนหิ เย สอุปาทานา ขนฺธา, อิทํ ทุกฺขํ. จตฺตาริ อุปาทานานิ อยํ สมุทโย. ปญฺจกฺขนฺธา ทุกฺขํ. เตสํ ภควา ปริญฺญาย จ ปหานาย จ ธมฺมํ เทเสติ ทุกฺขสฺส ปริญฺญาย สมุทยสฺส ปหานาย.

นี้คือตัณหานุสัย (เป็นอนุสัย) ของตัณหาอะไร? ของภวตัณหา ธรรมใดเป็นปัจจัยของธรรมนี้ ธรรมนี้คืออวิชชา จริงอยู่ ภวตัณหาย่อมมีเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย กิเลส ๒ ประการเหล่านี้คือ ตัณหาและอวิชชา เหล่านั้นคืออุปาทาน ๔ ขันธ์เหล่าใดเป็นสอุปาทาน (มีอุปาทาน) ด้วยอุปาทาน ๔ เหล่านั้น ขันธ์นี้เป็นทุกข์ อุปาทาน ๔ นี้เป็นสมุทัย ปัญจขันธ์เป็นทุกข์ พระผู้มีพระภาคย่อมทรงแสดงธรรมเพื่อกำหนดรู้และเพื่อละขันธ์เหล่านั้น คือ เพื่อกำหนดรู้ทุกข์ เพื่อละสมุทัย

เยน ตณฺหานุสยํ สมูหนติ, อยํ สมโถ. เยน ตณฺหานุสยสฺส ปจฺจยํ อวิชฺชํ วารยติ, อยํ วิปสฺสนา. อิเม ทฺเว ธมฺมา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ สมโถ จ วิปสฺสนา จ. ตตฺถ สมถสฺส ผลํ ราควิราคา เจโตวิมุตฺติ, วิปสฺสนาย ผลํ อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺติ. อิติ ปุริมกานิ จ ทฺเว สจฺจานิ ทุกฺขํ สมุทโย จ, สมโถ วิปสฺสนา จ มคฺโค, ทฺเว จ วิมุตฺติโย นิโรโธ. อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ. เตนาห ภควา ‘‘ยถาปิ มูเล’’ติ.

บุคคลย่อมถอนตัณหานุสัยด้วยธรรมใด ธรรมนี้คือสมถะ บุคคลย่อมห้ามอวิชชาซึ่งเป็นปัจจัยของตัณหานุสัยด้วยธรรมใด ธรรมนี้คือวิปัสสนา ธรรม ๒ ประการนี้ คือ สมถะและวิปัสสนา ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา ในธรรม ๒ ประการนั้น ผลของสมถะคือเจโตวิมุตติเพราะความคลายราคะ ผลของวิปัสสนาคือปัญญาวิมุตติเพราะความคลายอวิชชา ด้วยเหตุนั้น สัจจะ ๒ ประการเบื้องต้น คือ ทุกข์และสมุทัย และสมถะและวิปัสสนาเป็นมรรค และวิมุตติ ๒ เป็นนิโรธ เหล่านี้คือสัจจะ ๔ ประการ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสพระคาถาว่า “เหมือนอย่างว่า เมื่อรากยัง...”

‘‘สพฺพปาปสฺส อกรณํ, กุสลสฺส อุปสมฺปทา;

สจิตฺตปริโยทาปนํ, เอตํ พุทฺธาน สาสน’’นฺติ.

“การไม่ทำบาปทั้งปวง การยังกุศลให้ถึงพร้อม การทำจิตของตนให้ผ่องแผ้ว นี้เป็นคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย”

สพฺพปาปํ นาม ตีณิ ทุจฺจริตานิ กายทุจฺจริตํ วจีทุจฺจริตํ มโนทุจฺจริตํ, เต ทส อกุสลกมฺมปถา ปาณาติปาโต อทินฺนาทานํ กาเมสุมิจฺฉาจาโร มุสาวาโท ปิสุณา วาจา ผรุสา วาจา สมฺผปฺปลาโป อภิชฺฌา พฺยาปาโท มิจฺฉาทิฏฺฐิ, ตานิ ทฺเว กมฺมานิ เจตนา เจตสิกญฺจ. ตตฺถ โย จ ปาณาติปาโต ยา จ ปิสุณา วาจา ยา จ ผรุสา วาจา, อิทํ โทสสมุฏฺฐานํ. ยญฺจ อทินฺนาทานํ โย จ กาเมสุมิจฺฉาจาโร โย จ มุสาวาโท, อิทํ โลภสมุฏฺฐานํ, โย สมฺผปฺปลาโป, อิทํ โมหสมุฏฺฐานํ. อิมานิ สตฺต การณานิ เจตนากมฺมํ. ยา อภิชฺฌา, อยํ โลโภ อกุสลมูลํ. โย พฺยาปาโท, อยํ โทโส อกุสลมูลํ. ยา [Pg.38] มิจฺฉาทิฏฺฐิ, อยํ มิจฺฉามคฺโค. อิมานิ ตีณิ การณานิ เจตสิกกมฺมํ. เตนาห ‘‘เจตนากมฺมํ เจตสิกกมฺม’’นฺติ.

คำว่า บาปทั้งปวง ได้แก่ ทุจริต ๓ คือ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ทุจริตเหล่านั้นคือ อกุศลกรรมบถ ๑๐ ได้แก่ ปาณาติบาต อทินนาทาน กาเมสุมิจฉาจาร มุสาวาท ปิสุณาวาจา ผรุสวาจา สัมผัปปลาปะ อภิชฌา พยาบาท มิจฉาทิฏฐิ กรรมเหล่านั้นมี ๒ อย่าง คือ เจตนากรรม และเจตสิกกรรม ในกรรมเหล่านั้น ปาณาติบาตก็ดี ปิสุณาวาจาก็ดี ผรุสวาจาก็ดี นี้มีโทสะเป็นสมุฏฐาน อทินนาทานก็ดี กาเมสุมิจฉาจารก็ดี มุสาวาทก็ดี นี้มีโลภะเป็นสมุฏฐาน สัมผัปปลาปะ นี้มีโมหะเป็นสมุฏฐาน เหตุ ๗ ประการเหล่านี้เป็นเจตนากรรม อภิชฌา นี้คือโลภะ เป็นอกุศลมูล พยาบาท นี้คือโทสะ เป็นอกุศลมูล มิจฉาทิฏฐิ นี้คือมิจฉามรรค เหตุ ๓ ประการเหล่านี้เป็นเจตสิกกรรม เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เจตนากรรมและเจตสิกกรรม”

อกุสลมูลํ ปโยคํ คจฺฉนฺตํ จตุพฺพิธํ อคตึ คจฺฉติ ฉนฺทา โทสา ภยา โมหา. ตตฺถ ยํ ฉนฺทา อคตึ คจฺฉติ, อิทํ โลภสมุฏฺฐานํ. ยํ โทสา อคตึ คจฺฉติ, อิทํ โทสสมุฏฺฐานํ. ยํ ภยา จ โมหา จ อคตึ คจฺฉติ, อิทํ โมหสมุฏฺฐานํ. ตตฺถ โลโภ อสุภาย ปหียติ. โทโส เมตฺตาย. โมโห ปญฺญาย. ตถา โลโภ อุเปกฺขาย ปหียติ. โทโส เมตฺตาย จ กรุณาย จ. โมโห มุทิตาย ปหานํ อพฺภตฺถํ คจฺฉติ. เตนาห ภควา ‘‘สพฺพปาปสฺส อกรณ’’นฺติ.

อกุศลมูลเมื่อถึงซึ่งประโยค ย่อมถึงอคติ ๔ ประการ คือ ฉันทาคติ โทสาคติ ภยาคติ โมหาคติ ในอคติเหล่านั้น การถึงอคติเพราะฉันทะ นี้มีโลภะเป็นสมุฏฐาน การถึงอคติเพราะโทสะ นี้มีโทสะเป็นสมุฏฐาน การถึงอคติเพราะภยะและโมหะ นี้มีโมหะเป็นสมุฏฐาน ในอกุศลมูลเหล่านั้น โลภะย่อมถูกละด้วยอสุภะ โทสะย่อมถูกละด้วยเมตตา โมหะย่อมถูกละด้วยปัญญา อีกอย่างหนึ่ง โลภะย่อมถูกละด้วยอุเบกขา โทสะย่อมถูกละด้วยเมตตาและกรุณา โมหะย่อมถึงการละได้ด้วยมุทิตา เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “การไม่ทำบาปทั้งปวง”

๓๑. สพฺพปาปํ นาม อฏฺฐ มิจฺฉตฺตานิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ มิจฺฉาสงฺกปฺโป มิจฺฉาวาจา มิจฺฉากมฺมนฺโต มิจฺฉาอาชีโว มิจฺฉาวายาโม มิจฺฉาสติ มิจฺฉาสมาธิ, อิทํ วุจฺจติ สพฺพปาปํ. อิเมสํ อฏฺฐนฺนํ มิจฺฉตฺตานํ ยา อกิริยา อกรณํ อนชฺฌาจาโร, อิทํ วุจฺจติ สพฺพปาปสฺส อกรณํ.

๓๑. คำว่า บาปทั้งปวง ได้แก่ มิจฉัตตะ ๘ คือ มิจฉาทิฏฐิ มิจฉาสังกัปปะ มิจฉาวาจา มิจฉากัมมันตะ มิจฉาอาชีวะ มิจฉาวายามะ มิจฉาสติ มิจฉาสมาธิ นี้เรียกว่า บาปทั้งปวง การไม่กระทำ การไม่ทำ การไม่ประพฤติล่วง ซึ่งมิจฉัตตะ ๘ เหล่านี้ นี้เรียกว่า การไม่ทำบาปทั้งปวง

อฏฺฐสุ มิจฺฉตฺเตสุ ปหีเนสุ อฏฺฐ สมฺมตฺตานิ สมฺปชฺชนฺติ. อฏฺฐนฺนํ สมฺมตฺตานํ ยา กิริยา กรณํ สมฺปาทนํ, อยํ วุจฺจติ กุสลสฺส อุปสมฺปทา. สจิตฺตปริโยทาปนนฺติ อตีตสฺส มคฺคสฺส ภาวนากิริยํ ทสฺสยติ, จิตฺเต ปริโยทาปิเต ปญฺจกฺขนฺธา ปริโยทาปิตา ภวนฺติ, เอวญฺหิ ภควา อาห ‘‘เจโตวิสุทฺธตฺถํ, ภิกฺขเว, ตถาคเต พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตี’’ติ. ทุวิธา หิ ปริโยทาปนา นีวรณปฺปหานญฺจ อนุสยสมุคฺฆาโต จ. ทฺเว ปริโยทาปนภูมิโย ทสฺสนภูมิ จ, ภาวนาภูมิ จ, ตตฺถ ยํ ปฏิเวเธน ปริโยทาเปติ, อิทํ ทุกฺขํ. ยโต ปริโยทาเปติ, อยํ สมุทโย. เยน ปริโยทาเปติ, อยํ มคฺโค. ยํ ปริโยทาปิตํ, อยํ นิโรโธ. อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ. เตนาห ภควา ‘‘สพฺพปาปสฺส อกรณ’’นฺติ.

เมื่อมิจฉัตตะ ๘ ถูกละแล้ว สัมมัตตะ ๘ ย่อมถึงพร้อม การกระทำ การทำ การยังให้ถึงพร้อม ซึ่งสัมมัตตะ ๘ นี้เรียกว่า การยังกุศลให้ถึงพร้อม คำว่า การทำจิตของตนให้ผ่องแผ้ว ย่อมแสดงถึงการเจริญและการกระทำซึ่งมรรคที่ล่วงไปแล้ว เมื่อจิตผ่องแผ้วแล้ว ปัญจขันธ์ย่อมเป็นสิ่งที่ผ่องแผ้ว จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย พรหมจรรย์อันบุคคลย่อมอยู่ประพฤติในตถาคต เพื่อความบริสุทธิ์แห่งจิต” จริงอยู่ การทำให้ผ่องแผ้วมี ๒ อย่าง คือ การละนิวรณ์ และการถอนอนุสัย ภูมิแห่งการทำให้ผ่องแผ้วมี ๒ คือ ทัสสนภูมิ และภาวนาภูมิ ในภูมินั้น สิ่งที่บุคคลทำให้ผ่องแผ้วด้วยการแทงตลอด นี้คือทุกข์ สิ่งที่บุคคลทำให้ผ่องแผ้วจากไป นี้คือสมุทัย สิ่งที่บุคคลใช้เป็นเครื่องมือทำให้ผ่องแผ้ว นี้คือมรรค สิ่งที่ถูกทำให้ผ่องแผ้วแล้ว นี้คือทุกขนิโรธ เหล่านี้คือสัจจะ ๔ ประการ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “การไม่ทำบาปทั้งปวง”

‘‘ธมฺโม หเว รกฺขติ ธมฺมจารึ, ฉตฺตํ มหนฺตํ ยถ วสฺสกาเล;

เอสานิสํโส ธมฺเม สุจิณฺเณ, น ทุคฺคตึ คจฺฉติ ธมฺมจารี’’ติ.

ธรรมแล ย่อมรักษาผู้ประพฤติธรรม เหมือนร่มคันใหญ่ (ย่อมรักษาผู้กาง) ในฤดูฝน นี้เป็นอานิสงส์ในธรรมที่ประพฤติดีแล้ว ผู้ประพฤติธรรมย่อมไม่ไปสู่ทุคติ

ธมฺโม [Pg.39] นาม ทุวิโธ อินฺทฺริยสํวโร มคฺโค จ. ทุคฺคติ นาม ทุวิธา เทวมนุสฺเส วา อุปนิธาย อปายา ทุคฺคติ, นิพฺพานํ วา อุปนิธาย สพฺพา อุปปตฺติโย ทุคฺคติ. ตตฺถ ยา สํวรสีเล อขณฺฑการิตา, อยํ ธมฺโม สุจิณฺโณ อปาเยหิ รกฺขติ. เอวํ ภควา อาห – ทฺเวมา, ภิกฺขเว, สีลวโต คติโย เทวา จ มนุสฺสา จ. เอวญฺจ นาฬนฺทายํ นิคเม อสิพนฺธกปุตฺโต คามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ –

ชื่อว่าธรรมมี ๒ อย่าง คือ อินทรียสังวรและมรรค ชื่อว่าทุคติมี ๒ อย่าง คือ เมื่อเทียบกับเทวดาและมนุษย์ อบายชื่อว่าทุคติ หรือเมื่อเทียบกับพระนิพพาน ภพทั้งหมดชื่อว่าทุคติ ในธรรม ๒ อย่างนั้น การกระทำไม่ให้ขาดในสังวรศีลใด ธรรมที่ประพฤติดีแล้วนี้ ย่อมรักษาจากอบายทั้งหลาย สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้อย่างนี้ว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คติของผู้มีศีลมี ๒ อย่างเหล่านี้ คือ เทวดาและมนุษย์ และนายคามณีผู้เป็นบุตรของคนถือกระบี่ ได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาคเจ้าในนิคมชื่อนาฬันทาว่า

‘‘พฺราหฺมณา, ภนฺเต, ปจฺฉาภูมกา กามณฺฑลุกา เสวาลมาลิกา อุทโกโรหกา อคฺคิปริจารกา, เต มตํ กาลงฺกตํ อุยฺยาเปนฺติ นาม, สญฺญาเปนฺติ นาม, สคฺคํ นาม โอกฺกาเมนฺติ. ภควา ปน, ภนฺเต, อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปโหติ ตถา กาตุํ, ยถา สพฺโพ โลโก กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺเชยฺยา’’ติ.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกพราหมณ์ชาวปัจฉาภูมกะ ถือคนโทน้ำ ทัดทรงมาลัยสาหร่าย ลงน้ำ บูชาไฟ พวกเขาย่อมส่งคนที่ตายแล้ว ทำกาละแล้วไปสวรรค์ได้ ให้ไปดีได้ นำขึ้นสวรรค์ได้ ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเล่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์ทรงสามารถเพื่อจะกระทำอย่างนั้น ซึ่งเมื่อทรงกระทำแล้ว สัตว์โลกทั้งหมดเบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก พึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ได้บ้างไหม พระเจ้าข้า

‘‘เตน หิ, คามณิ, ตญฺเญเวตฺถ ปฏิปุจฺฉิสฺสามิ, ยถา เต ขเมยฺย, ตถา นํ พฺยากเรยฺยาสีติ.

ดูก่อนนายคามณี ถ้าอย่างนั้น ในเรื่องนี้ เราจักสอบถามท่านนั่นแหละ ท่านพึงพยากรณ์ข้อนั้นแก่เราตามที่ท่านชอบใจเถิด

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, อิธสฺส ปุริโส ปาณาติปาตี อทินฺนาทายี กาเมสุมิจฺฉาจารี มุสาวาที ปิสุณวาโจ ผรุสวาโจ สมฺผปฺปลาปี อภิชฺฌาลุ พฺยาปนฺนจิตฺโต มิจฺฉาทิฏฺฐิโก, ตเมนํ มหาชนกาโย สงฺคมฺม สมาคมฺม อายาเจยฺย โถเมยฺย ปญฺชลิโก อนุปริสกฺเกยฺย ‘อยํ ปุริโส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชตู’ติ. ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, อปิ นุ โส ปุริโส มหโต ชนกายสฺส อายาจนเหตุ วา โถมนเหตุวา ปญฺชลิกํ อนุปริสกฺกนเหตุ วา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺเชยฺยา’’ติ. ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

ดูก่อนนายคามณี ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน บุรุษในโลกนี้เป็นผู้ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ประพฤติผิดในกาม พูดเท็จ พูดส่อเสียด พูดคำหยาบ พูดเพ้อเจ้อ มีความโลภเพ่งเล็ง มีจิตพยาบาท มีความเห็นผิด มหาชนประชุมกันแล้ว พึงอ้อนวอน สรรเสริญ ประนมมือเดินตามว่า ขอให้บุรุษนี้เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก จงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์เถิด ดูก่อนนายคามณี ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน บุรุษนั้นพึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก เพราะเหตุแห่งการอ้อนวอน เพราะเหตุแห่งการสรรเสริญ หรือเพราะเหตุแห่งการประนมมือเดินตามของมหาชนได้บ้างไหมหนอ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า

‘‘เสยฺยถาปิ, คามณิ, ปุริโส มหตึ ปุถุสิลํ คมฺภีเร อุทกรหเท ปกฺขิเปยฺย, ตเมนํ มหาชนกาโย สงฺคมฺม สมาคมฺม อายาเจยฺย โถเมยฺย ปญฺชลิโก อนุปริสกฺเกยฺย ‘อุมฺมุชฺช, โภ, ปุถุสิเล, อุปฺลว โภ ปุถุสิเล, ถลมุปฺลว, โภ ปุถุสิเล’ติ. ตํ กึ มญฺญสิ คามณิ, อปิ นุ สา มหตี ปุถุสิลา มหโต ชนกายสฺส อายาจนเหตุ วา โถมนเหตุ วา ปญฺชลิกํ อนุปริสกฺกนเหตุ วา อุมฺมุชฺเชยฺย วา อุปฺลเวยฺย วา ถลํ วา อุปฺลเวยฺยา’’ติ. ‘‘โน เหตํ[Pg.40], ภนฺเต’’. ‘‘เอวเมว โข, คามณิ, โย โส ปุริโส ปาณาติปาตี…เป… มิจฺฉาทิฏฺฐิโก, กิญฺจาปิ นํ มหาชนกาโย สงฺคมฺม สมาคมฺม อายาเจยฺย โถเมยฺย ปญฺชลิโก อนุปริสกฺเกยฺย ‘อยํ ปุริโส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชตู’ติ. อถ โข โส ปุริโส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺเชยฺย.

ดูก่อนนายคามณี เปรียบเหมือนบุรุษพึงทิ้งแผ่นหินหนาใหญ่ลงในห้วงน้ำลึก มหาชนประชุมกันแล้ว พึงอ้อนวอน สรรเสริญ ประนมมือเดินตามว่า ขอท่านแผ่นหินจงโผล่ขึ้น ขอท่านแผ่นหินจงลอยขึ้น ขอท่านแผ่นหินจงลอยขึ้นบกเถิด ดูก่อนนายคามณี ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน แผ่นหินหนาใหญ่นั้นพึงโผล่ขึ้น พึงลอยขึ้น หรือพึงลอยขึ้นบก เพราะเหตุแห่งการอ้อนวอน เพราะเหตุแห่งการสรรเสริญ หรือเพราะเหตุแห่งการประนมมือเดินตามของมหาชนได้บ้างไหมหนอ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า ดูก่อนนายคามณี ฉันนั้นเหมือนกันแล บุรุษใดเป็นผู้ฆ่าสัตว์ ฯลฯ มีความเห็นผิด ถึงแม้ว่ามหาชนจะประชุมกันแล้ว อ้อนวอน สรรเสริญ ประนมมือเดินตามว่า ขอให้บุรุษนี้เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก จงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์เถิด ถึงกระนั้น บุรุษนั้นเบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ก็พึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, อิธสฺส ปุริโส ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต กาเมสุมิจฺฉาจารา ปฏิวิรโต มุสาวาทา ปฏิวิรโต ปิสุณาย วาจาย ปฏิวิรโต ผรุสาย วาจาย ปฏิวิรโต สมฺผปฺปลาปา ปฏิวิรโต อนภิชฺฌาลุ อพฺยาปนฺนจิตฺโต สมฺมาทิฏฺฐิโก, ตเมนํ มหาชนกาโย สงฺคมฺม สมาคมฺม อายาเจยฺย โถเมยฺย ปญฺชลิโก อนุปริสกฺเกยฺย ‘อยํ ปุริโส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชตู’ติ. ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, อปิ นุ โส ปุริโส มหโต ชนกายสฺส อายาจนเหตุ วา โถมนเหตุ วา ปญฺชลิกํ อนุปริสกฺกนเหตุ วา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺเชยฺยา’’ติ. ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

ดูก่อนนายคามณี ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน บุรุษในโลกนี้เป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต งดเว้นจากอทินนาทาน งดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร งดเว้นจากมุสาวาท งดเว้นจากปิสุณาวาจา งดเว้นจากผรุสวาจา งดเว้นจากสัมผัปปลาปะ ไม่มีความโลภเพ่งเล็ง มีจิตไม่พยาบาท มีความเห็นชอบ มหาชนประชุมกันแล้ว พึงอ้อนวอน สรรเสริญ ประนมมือเดินตามว่า ขอให้บุรุษนี้เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก จงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรกเถิด ดูก่อนนายคามณี ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน บุรุษนั้นพึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก เพราะเหตุแห่งการอ้อนวอน เพราะเหตุแห่งการสรรเสริญ หรือเพราะเหตุแห่งการประนมมือเดินตามของมหาชนได้บ้างไหมหนอ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า

‘‘เสยฺยถาปิ, คามณิ, ปุริโส สปฺปิกุมฺภํ วา เตลกุมฺภํ วา คมฺภีเร อุทกรหเท โอคาเหตฺวา ภินฺเทยฺย. ตตฺร ยาสฺส สกฺขรา วา กฐลา, สา อโธคามี อสฺส. ยญฺจ ขฺวสฺส ตตฺร สปฺปิ วา เตลํ วา, ตํ อุทฺธํคามิ อสฺส. ตเมนํ มหาชนกาโย สงฺคมฺม สมาคมฺม อายาเจยฺย โถเมยฺย ปญฺชลิโก อนุปริสกฺเกยฺย ‘โอสีท, โภ สปฺปิเตล, สํสีท, โภ สปฺปิเตล, อโธ คจฺฉ ‘โภ สปฺปิเตลา’ติ. ตํ กึ มญฺญสิ คามณิ, อปิ นุ ตํ สปฺปิเตลํ มหโต ชนกายสฺส อายาจนเหตุ วา โถมนเหตุ วา ปญฺชลิกํ อนุปริสกฺกนเหตุ วา ‘โอสีเทยฺย วา สํสีเทยฺย วา อโธ วา คจฺเฉยฺยา’ติ. ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

ดูก่อนนายคามณี เปรียบเหมือนบุรุษหย่อนหม้อเนยใสหรือหม้อน้ำมันลงในห้วงน้ำลึกแล้วทุบให้แตก ในหม้อนั้น กรวดหรือกระเบื้องใดของหม้อนั้นพึงจมลง ส่วนเนยใสหรือน้ำมันใดในหม้อนั้น พึงลอยขึ้นเบื้องบน มหาชนประชุมกันแล้ว พึงอ้อนวอน สรรเสริญ ประนมมือเดินตามว่า ขอท่านเนยใสและน้ำมันจงจมลง ขอท่านเนยใสและน้ำมันจงจมลงสนิท ขอท่านเนยใสและน้ำมันจงไปในเบื้องต่ำเถิด ดูก่อนนายคามณี ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เนยใสและน้ำมันนั้นพึงจมลง พึงจมลงสนิท หรือพึงไปในเบื้องต่ำ เพราะเหตุแห่งการอ้อนวอน เพราะเหตุแห่งการสรรเสริญ หรือเพราะเหตุแห่งการประนมมือเดินตามของมหาชนได้บ้างไหมหนอ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า

‘‘เอวเมว โข, คามณิ, โย โส ปุริโส ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต…เป… สมฺมาทิฏฺฐิโก, กิญฺจาปิ นํ มหาชนกาโย สงฺคมฺม สมาคมฺม อายาเจยฺย โถเมยฺย ปญฺชลิโก อนุปริสกฺเกยฺย ‘อยํ ปุริโส กายสฺส [Pg.41] เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชตู’’’ติ. อถ โข โส ปุริโส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺเชยฺย. อิติ ธมฺโม สุจิณฺโณ อปาเยหิ รกฺขติ. ตตฺถ ยา มคฺคสฺส ติกฺขตา อธิมตฺตตา, อยํ ธมฺโม สุจิณฺโณ สพฺพาหิ อุปปตฺตีหิ รกฺขติ. เอวํ ภควา อาห –

ดูก่อนนายคามณี ฉันนั้นเหมือนกันแล บุรุษใดเป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต ฯลฯ มีความเห็นชอบ ถึงแม้ว่ามหาชนจะประชุมกันแล้ว อ้อนวอน สรรเสริญ ประนมมือเดินตามว่า ขอให้บุรุษนี้เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก จงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรกเถิด ถึงกระนั้น บุรุษนั้นเบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ก็พึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ด้วยประการฉะนี้ ธรรมที่ประพฤติดีแล้วย่อมรักษาจากอบายทั้งหลาย ในธรรม ๒ อย่างนั้น ความที่มรรคเป็นธรรมคมกล้า เป็นธรรมยิ่งขึ้นไปใดมีอยู่ ธรรมที่ประพฤติดีแล้วนี้ ย่อมรักษาจากภพทั้งปวง สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้อย่างนี้ว่า

‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร;

สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโร, ญตฺวาน อุทยพฺพยํ;

ถินมิทฺธาภิภู ภิกฺขุ, สพฺพา ทุคฺคติโย ชเห’’ติ.

เพราะเหตุนั้น ภิกษุผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว มีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร มีสัมมาทิฏฐิเป็นเบื้องหน้า รู้ความเกิดและความดับ ครอบงำถีนมิทธะได้ พึงละทุคติทั้งปวงได้ ดังนี้

๓๒. ตตฺถ ทุคฺคตีนํ เหตุ ตณฺหา จ อวิชฺชา จ, ตานิ จตฺตาริ อุปาทานานิ, เตหิ จตูหิ อุปาทาเนหิ เย สอุปาทานา ขนฺธา, อิทํ ทุกฺขํ. จตฺตาริ อุปาทานานิ, อยํ สมุทโย. ปญฺจกฺขนฺธา ทุกฺขํ, เตสํ ภควา ปริญฺญาย จ ปหานาย จ ธมฺมํ เทเสติ ทุกฺขสฺส ปริญฺญาย สมุทยสฺส ปหานาย. ตตฺถ ตณฺหาย ปญฺจินฺทฺริยานิ รูปีนิ ปทฏฺฐานํ. อวิชฺชาย มนินฺทฺริยํ ปทฏฺฐานํ. ปญฺจินฺทฺริยานิ รูปีนิ รกฺขนฺโต สมาธึ ภาวยติ, ตณฺหญฺจ นิคฺคณฺหาติ. มนินฺทฺริยํ รกฺขนฺโต วิปสฺสนํ ภาวยติ, อวิชฺชญฺจ นิคฺคณฺหาติ. ตณฺหานิคฺคเหน ทฺเว อุปาทานานิ ปหียนฺติ กามุปาทานญฺจ สีลพฺพตุปาทานญฺจ. อวิชฺชานิคฺคเหน ทฺเว อุปาทานานิ ปหียนฺติ ทิฏฺฐุปาทานญฺจ อตฺตวาทุปาทานญฺจ. จตูสุ อุปาทาเนสุ ปหีเนสุ ทฺเว ธมฺมา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ สมโถ จ วิปสฺสนา จ. อิทํ วุจฺจติ พฺรหฺมจริยนฺติ.

๓๒. ในคำนั้น เหตุแห่งทุคติคือตัณหาและอวิชชา ธรรมเหล่านั้นคืออุปาทาน ๔ ขันธ์ที่มีอุปาทานซึ่งเกิดจากอุปาทาน ๔ เหล่านั้น นี้คือทุกข์ อุปาทาน ๔ นี้คือสมุทัย ขันธ์ ๕ เป็นทุกข์ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมเพื่อกำหนดรู้และเพื่อละขันธ์ ๕ เหล่านั้น คือเพื่อกำหนดรู้ทุกข์ เพื่อละสมุทัย ในธรรมเหล่านั้น รูปินทรีย์ ๕ เป็นปัจจัยใกล้ของตัณหา มนินทรีย์เป็นปัจจัยใกล้ของอวิชชา ผู้คุ้มครองรูปินทรีย์ ๕ ย่อมเจริญสมาธิ และย่อมข่มตัณหาได้ ผู้คุ้มครองมนินทรีย์ ย่อมเจริญวิปัสสนา และย่อมข่มอวิชชาได้ เพราะข่มตัณหาได้ อุปาทาน ๒ คือ กามุปาทานและสีลัพพตุปาทาน ย่อมถูกละได้ เพราะข่มอวิชชาได้ อุปาทาน ๒ คือ ทิฏฐุปาทานและอัตตวาทุปาทาน ย่อมถูกละได้ เมื่ออุปาทาน ๔ ถูกละได้แล้ว ธรรม ๒ อย่าง คือ สมถะและวิปัสสนา ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา นี้เรียกว่าพรหมจรรย์

ตตฺถ พฺรหฺมจริยสฺส ผลํ จตฺตาริ สามญฺญผลานิ โสตาปตฺติผลํ สกทาคามิผลํ อนาคามิผลํ อรหตฺตํ อคฺคผลํ. อิมานิ จตฺตาริ พฺรหฺมจริยสฺส ผลานิ. อิติ ปุริมกานิ จ ทฺเว สจฺจานิ ทุกฺขํ สมุทโย จ. สมโถ จ วิปสฺสนา จ พฺรหฺมจริยญฺจ มคฺโค, พฺรหฺมจริยสฺส ผลานิ จ ตทารมฺมณา จ อสงฺขตาธาตุ นิโรโธ. อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ. เตนาห ภควา ‘‘ธมฺโม หเว รกฺขตี’’ติ.

ในพรหมจรรย์นั้น ผลของพรหมจรรย์คือสามัญผล ๔ ได้แก่ โสดาปัตติผล สกทาคามิผล อนาคามิผล อรหัตตผลอันเป็นผลเลิศ สามัญผล ๔ เหล่านี้เป็นผลของพรหมจรรย์ ด้วยประการฉะนี้ สัจจะ ๒ ข้อแรก คือ ทุกข์และสมุทัย สมถะ วิปัสสนา และพรหมจรรย์ เป็นมรรค ผลของพรหมจรรย์และอสังขตธาตุซึ่งเป็นอารมณ์ของผลนั้น เป็นนิโรธ เหล่านี้คือสัจจะ ๔ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ธรรมแล ย่อมรักษา’ ดังนี้

ตตฺถ ยํ ปฏิเวเธน รกฺขติ, อิทํ ทุกฺขํ. ยโต รกฺขติ, อยํ สมุทโย. เยน รกฺขติ, อยํ มคฺโค. ยํ รกฺขติ, อยํ นิโรโธ. อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ. เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน ‘‘เอกมฺหิ ปทฏฺฐาเน’’ติ.

ในคำนั้น ธรรมที่บุคคลคุ้มครอง (คือรู้แจ้ง) ด้วยการแทงตลอด ธรรมนั้นคือทุกข์ ธรรมที่บุคคลป้องกันตนจากไป ธรรมนั้นคือสมุทัย ธรรมที่บุคคลใช้ป้องกัน ธรรมนั้นคือมรรค ธรรมที่ย่อมคุ้มครอง ธรรมนั้นคือนิโรธ เหล่านี้คือสัจจะ ๔ เพราะเหตุนั้น ท่านพระมหากัจจายนะจึงกล่าวว่า ‘ในปัจจัยใกล้ประการหนึ่ง’ ดังนี้

นิยุตฺโต อาวฏฺโฏ หาโร.

อาวัฏฏหาระ ได้ถูกประกอบไว้แล้ว

๘. วิภตฺติหารวิภงฺโค

๘. การจำแนกวิภัตติหาระ

๓๓. ตตฺถ [Pg.42] กตโม วิภตฺติหาโร? ‘‘ธมฺมญฺจ ปทฏฺฐานํ ภูมิญฺจา’’ติ.

๓๓. ในหาระเหล่านั้น วิภัตติหาระเป็นไฉน? คือ ธรรม ปัจจัยใกล้ และภูมิ ดังนี้

ทฺเว สุตฺตานิ วาสนาภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ. ทฺเว ปฏิปทา ปุญฺญภาคิยา จ ผลภาคิยา จ. ทฺเว สีลานิ สํวรสีลญฺจ ปหานสีลญฺจ, ตตฺถ ภควา วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ ปุญฺญภาคิยาย ปฏิปทาย เทสยติ, โส สํวรสีเล ฐิโต เตน พฺรหฺมจริเยน พฺรหฺมจารี ภวติ, ตตฺถ ภควา นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ ผลภาคิยาย ปฏิปทาย เทสยติ, โส ปหานสีเล ฐิโต เตน พฺรหฺมจริเยน พฺรหฺมจารี ภวติ.

สูตรมี ๒ อย่าง คือ วาสนาภาคิยสูตรและนิพเพธภาคิยสูตร ปฏิปทามี ๒ อย่าง คือ ปุญญภาคิยาปฏิปทาและผลภาคิยาปฏิปทา ศีลมี ๒ อย่าง คือ สังวรศีลและปหานศีล ในธรรมเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงวาสนาภาคิยสูตรด้วยปุญญภาคิยาปฏิปทา บุคคลนั้นตั้งอยู่ในสังวรศีล ย่อมเป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์ด้วยพรหมจรรย์นั้น ในธรรมเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงนิพเพธภาคิยสูตรด้วยผลภาคิยาปฏิปทา บุคคลนั้นตั้งอยู่ในปหานศีล ย่อมเป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์ด้วยพรหมจรรย์นั้น

ตตฺถ กตมํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ? วาสนาภาคิยํ นาม สุตฺตํ ทานกถา สีลกถา สคฺคกถา กามานํ อาทีนโว เนกฺขมฺเม อานิสํโสติ.

ในสูตร ๒ อย่างนั้น วาสนาภาคิยสูตรเป็นไฉน? ที่ชื่อว่าวาสนาภาคิยสูตร ได้แก่ ทานกถา สีลกถา สัคคกถา โทษของกามทั้งหลาย อานิสงส์ในเนกขัมมะ ดังนี้

ตตฺถ กตมํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ? นิพฺเพธภาคิยํ นาม สุตฺตํ ยา จตุสจฺจปฺปกาสนา, วาสนาภาคิเย สุตฺเต นตฺถิ ปชานนา, นตฺถิ มคฺโค, นตฺถิ ผลํ. นิพฺเพธภาคิเย สุตฺเต อตฺถิ ปชานนา, อตฺถิ มคฺโค, อตฺถิ ผลํ. อิมานิ จตฺตาริ สุตฺตานิ. อิเมสํ จตุนฺนํ สุตฺตานํ เทสนาย ผเลน สีเลน พฺรหฺมจริเยน สพฺพโต วิจเยน หาเรน วิจินิตฺวา ยุตฺติหาเรน โยชยิตพฺพา ยาวติกา ญาณสฺส ภูมิ.

ในสูตร ๒ อย่างนั้น นิพเพธภาคิยสูตรเป็นไฉน? ที่ชื่อว่านิพเพธภาคิยสูตร ได้แก่ การประกาศสัจจะ ๔ ในวาสนาภาคิยสูตร ไม่มีการรู้แจ้ง ไม่มีมรรค ไม่มีผล ในนิพเพธภาคิยสูตร มีการรู้แจ้ง มีมรรค มีผล เหล่านี้คือสูตร ๔ สูตร ๔ เหล่านี้ อันบุคคลพึงเลือกเฟ้นด้วยวิจยหาระ แล้วประกอบด้วยยุตติหาระ โดยนัยแห่งเทศนา ผล ศีล พรหมจรรย์ โดยประการทั้งปวง ตราบเท่าที่ยังเป็นภูมิแห่งญาณ

๓๔. ตตฺถ กตเม ธมฺมา สาธารณา? ทฺเว ธมฺมา สาธารณา นามสาธารณา วตฺถุสาธารณา จ. ยํ วา ปน กิญฺจิ อญฺญมฺปิ เอวํ ชาติยํ, มิจฺฉตฺตนิยตานํ สตฺตานํ อนิยตานญฺจ สตฺตานํ ทสฺสนปฺปหาตพฺพา กิเลสา สาธารณา, ปุถุชฺชนสฺส โสตาปนฺนสฺส จ กามราคพฺยาปาทา สาธารณา, ปุถุชฺชนสฺส อนาคามิสฺส จ อุทฺธํภาคิยา สํโยชนา สาธารณา, ยํ กิญฺจิ อริยสาวโก โลกิยํ สมาปตฺตึ สมาปชฺชติ, สพฺพา สา อวีตราเคหิ สาธารณา, สาธารณา หิ ธมฺมา เอวํ อญฺญมญฺญํ ปรํ ปรํ สกํ สกํ วิสยํ นาติวตฺตนฺติ. โยปิ อิเมหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต น โส ตํ ธมฺมํ อุปาติวตฺตติ. อิเม ธมฺมา สาธารณา.

๓๔. ในธรรมเหล่านั้น ธรรมเหล่าไหนเป็นสาธารณะ? ธรรม ๒ อย่างเป็นสาธารณะ คือ สาธารณะโดยชื่อ และสาธารณะโดยวัตถุ อนึ่ง ธรรมอื่นใดแม้ที่มีประเภทเช่นนี้ (ก็พึงทราบว่าเป็นสาธารณะ) กิเลสที่พึงละด้วยทัสสนะ เป็นธรรมสาธารณะแก่สัตว์ผู้เป็นมิจฉัตตนิยตะและอนิยตะ กามราคะและพยาบาท เป็นธรรมสาธารณะแก่ปุถุชนและพระโสดาบัน อุทธัมภาคิยสังโยชน์ เป็นธรรมสาธารณะแก่ปุถุชนและพระอนาคามี อริยสาวกเข้าสมาบัติที่เป็นโลกีย์อย่างใดอย่างหนึ่ง สมาบัตินั้นทั้งหมดเป็นธรรมสาธารณะแก่ผู้ที่ยังไม่ปราศจากราคะ จริงอยู่ ธรรมที่เป็นสาธารณะ ย่อมไม่ล่วงเกินวิสัยของตนๆ ของกันและกัน และของผู้อื่นโดยประการฉะนี้ แม้บุคคลใดประกอบด้วยธรรมเหล่านี้ บุคคลนั้นก็ไม่ล่วงเกินธรรมนั้น ธรรมเหล่านี้เป็นสาธารณะ

ตตฺถ กตเม ธมฺมา อสาธารณา? ยาว เทสนํ อุปาทาย คเวสิตพฺพา เสกฺขาเสกฺขา ภพฺพาภพฺพาติ, อฏฺฐมกสฺส โสตาปนฺนสฺส จ กามราคพฺยาปาทา สาธารณา ธมฺมตา อสาธารณา, อฏฺฐมกสฺส อนาคามิสฺส จ อุทฺธมฺภาคิยา [Pg.43] สํโยชนา สาธารณา ธมฺมตา อสาธารณา. สพฺเพสํ เสกฺขานํ นามํ สาธารณํ ธมฺมตา อสาธารณา. สพฺเพสํ ปฏิปนฺนกานํ นามํ สาธารณํ ธมฺมตา อสาธารณา. สพฺเพสํ เสกฺขานํ เสกฺขสีลํ สาธารณํ ธมฺมตา อสาธารณา. เอวํ วิเสสานุปสฺสินา หีนุกฺกฏฺฐมชฺฌิมํ อุปาทาย คเวสิตพฺพํ.

ในธรรมเหล่านั้น ธรรมเหล่าไหนเป็นอสาธารณะ? พึงแสวงหา (ธรรมอสาธารณะ) โดยอาศัยเทศนา ในบุคคลเหล่านี้ คือ เสขะ อเสขะ ภัพพะ และอภัพพะ กามราคะและพยาบาท เป็นธรรมสาธารณะแก่อัฏฐมกบุคคลและพระโสดาบัน แต่สภาวะธรรมเป็นอสาธารณะ อุทธัมภาคิยสังโยชน์ เป็นธรรมสาธารณะแก่อัฏฐมกบุคคลและพระอนาคามี แต่สภาวะธรรมเป็นอสาธารณะ ชื่อของเสขะทั้งปวงเป็นสาธารณะ แต่สภาวะธรรมเป็นอสาธารณะ ชื่อของผู้ปฏิบัติทั้งปวงเป็นสาธารณะ แต่สภาวะธรรมเป็นอสาธารณะ เสขศีลของเสขะทั้งปวงเป็นสาธารณะ แต่สภาวะธรรมเป็นอสาธารณะ พึงแสวงหา (ธรรมอสาธารณะ) โดยอาศัยธรรมที่เลว ประณีต และปานกลาง ด้วยการพิจารณาเห็นความพิเศษอย่างนี้

ทสฺสนภูมิ นิยามาวกฺกนฺติยา ปทฏฺฐานํ, ภาวนาภูมิ อุตฺตริกานํ ผลานํ ปตฺติยา ปทฏฺฐานํ, ทุกฺขา ปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา สมถสฺส ปทฏฺฐานํ, สุขา ปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา วิปสฺสนาย ปทฏฺฐานํ, ทานมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ ปรโต โฆสสฺส สาธารณํ ปทฏฺฐานํ, สีลมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ จินฺตามยิยา ปญฺญาย สาธารณํ ปทฏฺฐานํ, ภาวนามยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ ภาวนามยิยา ปญฺญาย สาธารณํ ปทฏฺฐานํ. ทานมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ ปรโต จ โฆสสฺส สุตมยิยา จ ปญฺญาย สาธารณํ ปทฏฺฐานํ สีลมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ จินฺตามยิยา จ ปญฺญาย โยนิโส จ มนสิการสฺส สาธารณํ ปทฏฺฐานํ, ภาวนามยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ ภาวนามยิยา จ ปญฺญาย สมฺมาทิฏฺฐิยา จ สาธารณํ ปทฏฺฐานํ. ปติรูปเทสวาโส วิเวกสฺส จ สมาธิสฺส จ สาธารณํ ปทฏฺฐานํ, สปฺปุริสูปนิสฺสโย ติณฺณญฺจ อเวจฺจปฺปสาทานํ สมถสฺส จ สาธารณํ ปทฏฺฐานํ, อตฺตสมฺมาปณิธานํ หิริยา จ วิปสฺสนาย จ สาธารณํ ปทฏฺฐานํ, อกุสลปริจฺจาโค กุสลวีมํสาย จ สมาธินฺทฺริยสฺส จ สาธารณํ ปทฏฺฐานํ, ธมฺมสฺวากฺขาตตา กุสลมูลโรปนาย จ ผลสมาปตฺติยา จ สาธารณํ ปทฏฺฐานํ, สงฺฆสุปฺปฏิปนฺนตา สงฺฆสุฏฺฐุตาย สาธารณํ ปทฏฺฐานํ, สตฺถุสมฺปทา อปฺปสนฺนานญฺจ ปสาทาย ปสนฺนานญฺจ ภิยฺโยภาวาย สาธารณํ ปทฏฺฐานํ, อปฺปฏิหตปาติโมกฺขตา ทุมฺมงฺกูนญฺจ ปุคฺคลานํ นิคฺคหาย เปสลานญฺจ ปุคฺคลานํ ผาสุวิหาราย สาธารณํ ปทฏฺฐานํ. เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน ‘‘ธมฺมญฺจ ปทฏฺฐาน’’นฺติ.

ทัสสนภูมิเป็นปทัฏฐานแห่งการหยั่งลงสู่นิยามะ, ภาวนาภูมิเป็นปทัฏฐานแห่งการบรรลุผลที่สูงขึ้นไป, ทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญาเป็นปทัฏฐานแห่งสมถะ, สุขาปฏิปทาขิปปาภิญญาเป็นปทัฏฐานแห่งวิปัสสนา, ทานมัยบุญกิริยาวัตถุเป็นปทัฏฐานทั่วไปแห่งปรโตโฆสะ, สีลมัยบุญกิริยาวัตถุเป็นปทัฏฐานทั่วไปแห่งจินตามยปัญญา, ภาวนามัยบุญกิริยาวัตถุเป็นปทัฏฐานทั่วไปแห่งภาวนามยปัญญา. ทานมัยบุญกิริยาวัตถุเป็นปทัฏฐานทั่วไปแห่งปรโตโฆสะและสุตมยปัญญา, สีลมัยบุญกิริยาวัตถุเป็นปทัฏฐานทั่วไปแห่งจินตามยปัญญาและโยนิโสมนสิการ, ภาวนามัยบุญกิริยาวัตถุเป็นปทัฏฐานทั่วไปแห่งภาวนามยปัญญาและสัมมาทิฏฐิ. ปฏิรูปเทสวาสเป็นปทัฏฐานทั่วไปแห่งวิเวกและสมาธิ, สัปปุริสูปนิสสัยเป็นปทัฏฐานทั่วไปแห่งอเวจจัปปสาทะ ๓ และสมถะ, อัตตสัมมาปณิธิเป็นปทัฏฐานทั่วไปแห่งหิริและวิปัสสนา, อกุศลปริจจาคะเป็นปทัฏฐานทั่วไปแห่งกุศลวิมังสาและสมาธินทรีย์, ธรรมสวากขาตตาเป็นปทัฏฐานทั่วไปแห่งการปลูกฝังรากเหง้าแห่งกุศลและผลสมาบัติ, สังฆสุปฏิปันนตาเป็นปทัฏฐานทั่วไปแห่งสังฆสุฏฐุตา, สัตถุสัมปทาเป็นปทัฏฐานทั่วไปเพื่อความเลื่อมใสของเหล่าผู้ยังไม่เลื่อมใสและเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของเหล่าผู้เลื่อมใสแล้ว, อัปปฏิหตปาติโมกขตาเป็นปทัฏฐานทั่วไปเพื่อข่มบุคคลผู้ทุศีลและเพื่อความอยู่ผาสุกของบุคคลผู้มีศีลเป็นที่รัก. เพราะเหตุนั้น ท่านพระมหากัจจายนะจึงกล่าวว่า "ธรรมและปทัฏฐาน" ดังนี้.

นิยุตฺโต วิภตฺติ หาโร.

วิภัตติหาระ ท่านประกอบไว้แล้ว.

๙. ปริวตฺตนหารวิภงฺโค

๙. ปริวรรตนหารวิภังค์

๓๕. ตตฺถ [Pg.44] กตโม ปริวตฺตโน หาโร? ‘‘กุสลากุสเล ธมฺเม’’ติ. สมฺมาทิฏฺฐิสฺส ปุริสปุคฺคลสฺส มิจฺฉาทิฏฺฐิ นิชฺชิณฺณา ภวติ. เย จสฺส มิจฺฉาทิฏฺฐิปจฺจยา อุปฺปชฺเชยฺยุํ อเนเก ปาปกา อกุสลา ธมฺมา, เต จสฺส นิชฺชิณฺณา โหนฺติ. สมฺมาทิฏฺฐิปจฺจยา จสฺส อเนเก กุสลา ธมฺมา สมฺภวนฺติ, เต จสฺส ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ. สมฺมาสงฺกปฺปสฺส ปุริสปุคฺคลสฺส มิจฺฉาสงฺกปฺโป นิชฺชิณฺโณ ภวติ. เย จสฺส มิจฺฉาสงฺกปฺปปจฺจยา อุปฺปชฺเชยฺยุํ อเนเก ปาปกา อกุสลา ธมฺมา, เต จสฺส นิชฺชิณฺณา โหนฺติ. สมฺมาสงฺกปฺปปจฺจยา จสฺส อเนเก กุสลา ธมฺมา สมฺภวนฺติ. เต จสฺส ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ. เอวํ สมฺมาวาจสฺส สมฺมากมฺมนฺตสฺส สมฺมาอาชีวสฺส สมฺมาวายามสฺส สมฺมาสติสฺส สมฺมาสมาธิสฺส สมฺมาวิมุตฺตสฺส สมฺมาวิมุตฺติญาณทสฺสนสฺส ปุริสปุคฺคลสฺส มิจฺฉาวิมุตฺติญาณทสฺสนํ นิชฺชิณฺณํ ภวติ. เย จสฺส มิจฺฉาวิมุตฺติญาณทสฺสนปจฺจยา อุปฺปชฺเชยฺยุํ อเนเก ปาปกา อกุสลา ธมฺมา, เต จสฺส นิชฺชิณฺณา โหนฺติ. สมฺมาวิมุตฺติญาณทสฺสนปจฺจยา จสฺส อเนเก กุสลา ธมฺมา สมฺภวนฺติ, เต จสฺส ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ.

๓๕. ในบรรดาหาระเหล่านั้น ปริวรรตนหาระเป็นไฉน? คือ "กุศลธรรมและอกุศลธรรม" ดังนี้. มิจฉาทิฏฐิย่อมสิ้นไปสำหรับบุรุษบุคคลผู้มีสัมมาทิฏฐิ. อกุศลธรรมอันลามกเป็นอันมากเหล่าใดพึงเกิดขึ้นแก่เขาเพราะมิจฉาทิฏฐิเป็นปัจจัย อกุศลธรรมเหล่านั้นก็ย่อมสิ้นไปแก่เขา. และกุศลธรรมเป็นอันมากย่อมเกิดขึ้นแก่เขาเพราะสัมมาทิฏฐิเป็นปัจจัย กุศลธรรมเหล่านั้นย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนาแก่เขา. มิจฉาสังกัปปะย่อมสิ้นไปสำหรับบุรุษบุคคลผู้มีสัมมาสังกัปปะ. อกุศลธรรมอันลามกเป็นอันมากเหล่าใดพึงเกิดขึ้นแก่เขาเพราะมิจฉาสังกัปปะเป็นปัจจัย อกุศลธรรมเหล่านั้นก็ย่อมสิ้นไปแก่เขา. และกุศลธรรมเป็นอันมากย่อมเกิดขึ้นแก่เขาเพราะสัมมาสังกัปปะเป็นปัจจัย กุศลธรรมเหล่านั้นย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนาแก่เขา. อย่างนี้เหมือนกัน สำหรับบุรุษบุคคลผู้มีสัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ สัมมาวิมุตติ สัมมาวิมุตติญาณทัสสนะ มิจฉาวิมุตติญาณทัสสนะย่อมสิ้นไป. อกุศลธรรมอันลามกเป็นอันมากเหล่าใดพึงเกิดขึ้นแก่เขาเพราะมิจฉาวิมุตติญาณทัสสนะเป็นปัจจัย อกุศลธรรมเหล่านั้นก็ย่อมสิ้นไปแก่เขา. และกุศลธรรมเป็นอันมากย่อมเกิดขึ้นแก่เขาเพราะสัมมาวิมุตติญาณทัสสนะเป็นปัจจัย กุศลธรรมเหล่านั้นย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนาแก่เขา.

๓๖. ยสฺส วา ปาณาติปาตา ปฏิวิรตสฺส ปาณาติปาโต ปหีโน โหติ. อทินฺนาทานา ปฏิวิรตสฺส อทินฺนาทานํ ปหีนํ โหติ. พฺรหฺมจาริสฺส อพฺรหฺมจริยํ ปหีนํ โหติ. สจฺจวาทิสฺส มุสาวาโท ปหีโน โหติ. อปิสุณวาจสฺส ปิสุณา วาจา ปหีนา โหติ. สณฺหวาจสฺส ผรุสา วาจา ปหีนา โหติ. กาลวาทิสฺส สมฺผปฺปลาโป ปหีโน โหติ. อนภิชฺฌาลุสฺส อภิชฺฌา ปหีนา โหติ. อพฺยาปนฺนจิตฺตสฺส พฺยาปาโท ปหีโน โหติ. สมฺมาทิฏฺฐิสฺส มิจฺฉาทิฏฺฐิ ปหีนา โหติ.

๓๖. อีกอย่างหนึ่ง ปาณาติบาตย่อมเป็นอันละได้แล้วสำหรับผู้ที่งดเว้นจากปาณาติบาต. อทินนาทานย่อมเป็นอันละได้แล้วสำหรับผู้ที่งดเว้นจากอทินนาทาน. อพรหมจรรย์ย่อมเป็นอันละได้แล้วสำหรับผู้ประพฤติพรหมจรรย์. มุสาวาทย่อมเป็นอันละได้แล้วสำหรับผู้กล่าวคำสัตย์. ปิสุณาวาจาย่อมเป็นอันละได้แล้วสำหรับผู้ไม่กล่าวคำส่อเสียด. ผรุสวาจาย่อมเป็นอันละได้แล้วสำหรับผู้มีวาจาอ่อนหวาน. สัมผัปปลาปะย่อมเป็นอันละได้แล้วสำหรับผู้กล่าวถูกกาล. อภิชฌาย่อมเป็นอันละได้แล้วสำหรับผู้ไม่มีใจเพ่งเล็ง. พยาบาทย่อมเป็นอันละได้แล้วสำหรับผู้มีจิตไม่พยาบาท. มิจฉาทิฏฐิย่อมเป็นอันละได้แล้วสำหรับผู้มีสัมมาทิฏฐิ.

เย จ โข เกจิ อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ครหนฺติ, เนสํ สนฺทิฏฺฐิกา สหธมฺมิกา คารยฺหา วาทานุวาทา อาคจฺฉนฺติ. สมฺมาทิฏฺฐิญฺจ เต ภวนฺโต ธมฺมํ ครหนฺติ. เตน หิ เย มิจฺฉาทิฏฺฐิกา, เตสํ ภวนฺตานํ ปุชฺชา จ ปาสํสา จ. เอวํ สมฺมาสงฺกปฺปํ สมฺมาวาจํ สมฺมากมฺมนฺตํ สมฺมาอาชีวํ สมฺมาวายามํ สมฺมาสตึ สมฺมาสมาธึ สมฺมาวิมุตฺตึ สมฺมาวิมุตฺติญาณทสฺสนญฺจ เต ภวนฺโต ธมฺมํ ครหนฺติ. เตน หิ เย มิจฺฉาวิมุตฺติญาณทสฺสนา, เตสํ ภวนฺตานํ ปุชฺชา จ ปาสํสา จ.

ก็ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งย่อมติเตียนอริยมรรคมีองค์ ๘, วาทะและอนุวาทะที่เห็นได้ในปัจจุบัน ประกอบด้วยเหตุ อันน่าตำหนิ ย่อมมาถึงแก่ชนเหล่านั้น. ท่านผู้เจริญเหล่านั้นย่อมติเตียนธรรมคือสัมมาทิฏฐิด้วย. ด้วยเหตุนั้น ท่านผู้เจริญเหล่าใดเป็นมิจฉาทิฏฐิ ท่านผู้เจริญเหล่านั้นย่อมเป็นที่บูชาและสรรเสริญ. อย่างนี้เหมือนกัน ท่านผู้เจริญเหล่านั้นย่อมติเตียนธรรมคือสัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ สัมมาวิมุตติ และสัมมาวิมุตติญาณทัสสนะด้วย. ด้วยเหตุนั้น ท่านผู้เจริญเหล่าใดเป็นมิจฉาวิมุตติญาณทัสสนะ ท่านผู้เจริญเหล่านั้นย่อมเป็นที่บูชาและสรรเสริญ.

เย [Pg.45] จ โข เกจิ เอวมาหํสุ ‘‘ภุญฺชิตพฺพา กามา, ปริภุญฺชิตพฺพา กามา, อาเสวิตพฺพา กามา, นิเสวิตพฺพา กามา, ภาวยิตพฺพา กามา, พหุลีกาตพฺพา กามา’’ติ. กาเมหิ เวรมณี เตสํ อธมฺโม.

ก็ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งกล่าวแล้วอย่างนี้ว่า "กามทั้งหลายอันบุคคลพึงบริโภค, กามทั้งหลายอันบุคคลพึงใช้สอย, กามทั้งหลายอันบุคคลพึงเสพ, กามทั้งหลายอันบุคคลพึงเสพเนืองๆ, กามทั้งหลายอันบุคคลพึงให้เจริญ, กามทั้งหลายอันบุคคลพึงกระทำให้มาก" ดังนี้. การงดเว้นจากกามทั้งหลายเป็นอธรรมสำหรับชนเหล่านั้น.

เย วา ปน เกจิ เอวมาหํสุ ‘‘อตฺตกิลมถานุโยโค ธมฺโม’’ติ. นิยฺยานิโก เตสํ ธมฺโม อธมฺโม. เย จ โข เกจิ เอวมาหํสุ ‘‘ทุกฺโข ธมฺโม’’ติ. สุโข เตสํ ธมฺโม อธมฺโม. ยถา วา ปน ภิกฺขุโน สพฺพสงฺขาเรสุ อสุภานุปสฺสิโน วิหรโต สุภสญฺญา ปหียนฺติ. ทุกฺขานุปสฺสิโน วิหรโต สุขสญฺญา ปหียนฺติ. อนิจฺจานุปสฺสิโน วิหรโต นิจฺจสญฺญา ปหียนฺติ. อนตฺตานุปสฺสิโน วิหรโต อตฺตสญฺญา ปหียนฺติ. ยํ ยํ วา ปน ธมฺมํ โรจยติ วา อุปคจฺฉติ วา, ตสฺส ตสฺส ธมฺมสฺส โย ปฏิปกฺโข, สฺวสฺส อนิฏฺฐโต อชฺฌาปนฺโน ภวติ. เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน ‘‘กุสลากุสลธมฺเม’’ติ.

อนึ่ง ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งกล่าวแล้วอย่างนี้ว่า ‘การประกอบความลำบากแก่ตนเป็นธรรม’ ธรรมที่นำออกจากทุกข์ของชนเหล่านั้น ไม่ใช่ธรรม ก็แล ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งกล่าวแล้วอย่างนี้ว่า ‘ทุกข์เป็นธรรม’ สุขธรรมของชนเหล่านั้น ไม่ใช่ธรรม อีกอย่างหนึ่ง สุภสัญญาของภิกษุผู้พิจารณาเห็นความไม่งามในสังขารทั้งปวงอยู่ ย่อมถูกละ สุขสัญญาของภิกษุผู้พิจารณาเห็นเป็นทุกข์อยู่ ย่อมถูกละ นิจจสัญญาของภิกษุผู้พิจารณาเห็นความไม่เที่ยงอยู่ ย่อมถูกละ อัตตสัญญาของภิกษุผู้พิจารณาเห็นความเป็นอนัตตาอยู่ ย่อมถูกละ อีกอย่างหนึ่ง บุคคลย่อมชอบใจหรือยึดถือธรรมใดๆ ธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อธรรมนั้นๆ ย่อมเป็นสิ่งที่ไม่น่าปรารถนาสำหรับบุคคลนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านพระมหากัจจายนะจึงกล่าวว่า ‘กุสลากุสลธรรม’

นิยุตฺโต ปริวตฺตโน หาโร.

ปริวรรตนหาระ จบ

๑๐. เววจนหารวิภงฺโค

๑๐. เววจนหารวิภังค์

๓๗. ตตฺถ กตโม เววจโน หาโร? ‘‘เววจนานิ พหูนี’’ติ. ยถา เอกํ ภควา ธมฺมํ อญฺญมญฺเญหิ เววจเนหิ นิทฺทิสติ. ยถาห ภควา –

๓๗. ในหาระเหล่านั้น เววจนหาระเป็นไฉน? คือ (การรู้) ‘เววจนะทั้งหลายมีมาก’ เหมือนดังที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมอย่างหนึ่งด้วยเววจนะต่างๆ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘อาสา จ ปิหา อภินนฺทนา จ, อเนกธาตูสุ สรา ปติฏฺฐิตา;

อญฺญาณมูลปฺปภวา ปชปฺปิตา, สพฺพา มยา พฺยนฺติกตา สมูลิกา’’ติ.

ความหวัง ๑ ความปรารถนา ๑ ความเพลิดเพลิน ๑ ความกำหนัดที่ท่องเที่ยวไปในธาตุหลายอย่าง ๑ ความดำริที่ตั้งมั่นแล้ว มีอวิชชาเป็นรากเหง้าให้เกิด ๑ ตัณหาทั้งหมดพร้อมทั้งราก เราทำให้สิ้นไปแล้ว

อาสา นาม วุจฺจติ ยา ภวิสฺสสฺส อตฺถสฺส อาสีสนา อวสฺสํ อาคมิสฺสตีติ อาสาสฺส อุปฺปชฺชติ. ปิหา นาม ยา วตฺตมานสฺส อตฺถสฺส ปตฺถนา, เสยฺยตรํ วา ทิสฺวา ‘‘เอทิโส ภเวยฺย’’นฺติ ปิหาสฺส อุปฺปชฺชติ. อตฺถนิปฺผตฺติปฏิปาลนา อภินนฺทนา นาม, ปิยํ วา ญาตึ อภินนฺทติ, ปิยํ วา ธมฺมํ อภินนฺทติ, อปฺปฏิกูลโต วา อภินนฺทติ.

ความหวังในสิ่งที่จะมีในอนาคต ชื่อว่า อาสา ความหวังย่อมเกิดขึ้นแก่เขาว่า ‘สิ่งนั้นจักมาถึงแก่เราอย่างแน่นอน’ ความปรารถนาในสิ่งที่มีอยู่ในปัจจุบัน ชื่อว่า ปิหา หรือเมื่อเห็นสิ่งที่ประเสริฐกว่า ความปรารถนาย่อมเกิดขึ้นแก่เขาว่า ‘ขอสิ่งเช่นนี้พึงมีแก่เรา’ การเฝ้ารอความสำเร็จประโยชน์ ชื่อว่า อภินันทนา คือ ย่อมเพลิดเพลินในญาติที่รัก หรือย่อมเพลิดเพลินในธรรมที่รัก หรือย่อมเพลิดเพลินโดยความไม่ปฏิกูล

อเนกธาตูติ [Pg.46] จกฺขุธาตุ รูปธาตุ จกฺขุวิญฺญาณธาตุ, โสตธาตุ สทฺทธาตุ โสตวิญฺญาณธาตุ, ฆานธาตุ คนฺธธาตุ ฆานวิญฺญาณธาตุ, ชิวฺหาธาตุ รสธาตุ ชิวฺหาวิญฺญาณธาตุ, กายธาตุ โผฏฺฐพฺพธาตุ กายวิญฺญาณธาตุ, มโนธาตุ ธมฺมธาตุ มโนวิญฺญาณธาตุ.

คำว่า ธาตุหลายอย่าง คือ จักขุธาตุ รูปธาตุ จักขุวิญญาณธาตุ, โสตธาตุ สัททธาตุ โสตวิญญาณธาตุ, ฆานธาตุ คันธธาตุ ฆานวิญญาณธาตุ, ชิวหาธาตุ รสธาตุ ชิวหาวิญญาณธาตุ, กายธาตุ โผฏฐัพพธาตุ กายวิญญาณธาตุ, มโนธาตุ ธัมมธาตุ มโนวิญญาณธาตุ

สราติ เกจิ รูปาธิมุตฺตา เกจิ สทฺทาธิมุตฺตา เกจิ คนฺธาธิมุตฺตา เกจิ รสาธิมุตฺตา เกจิ โผฏฺฐพฺพาธิมุตฺตา เกจิ ธมฺมาธิมุตฺตา. ตตฺถ ยานิ ฉ เคหสิตานิ โทมนสฺสานิ ยานิ จ ฉ เคหสิตานิ โสมนสฺสานิ ยานิ จ ฉ เนกฺขมฺมสิตานิ โทมนสฺสานิ ยานิ จ ฉ เนกฺขมฺมสิตานิ โสมนสฺสานิ, อิมานิ จตุวีสปทานิ ตณฺหาปกฺโข, ตณฺหาย เอตํ เววจนํ. ยา ฉ อุเปกฺขา เคหสิตา, อยํ ทิฏฺฐิปกฺโข.

คำว่า สรา คือ บางพวกน้อมไปในรูป บางพวกน้อมไปในเสียง บางพวกน้อมไปในกลิ่น บางพวกน้อมไปในรส บางพวกน้อมไปในโผฏฐัพพะ บางพวกน้อมไปในธรรมารมณ์ ในอารมณ์ ๖ นั้น โทมนัสที่อาศัยเรือน ๖ อย่าง โสมนัสที่อาศัยเรือน ๖ อย่าง โทมนัสที่อาศัยเนกขัมมะ ๖ อย่าง และโสมนัสที่อาศัยเนกขัมมะ ๖ อย่าง บท ๒๔ เหล่านี้เป็นฝ่ายตัณหา นี้เป็นเววจนะของตัณหา อุเบกขาที่อาศัยเรือน ๖ อย่างใด นี้เป็นฝ่ายทิฏฐิ

๓๘. สาเยว ปตฺถนากาเรน ธมฺมนนฺที ธมฺมเปมํ ธมฺมชฺโฌสานนฺติ ตณฺหาย เอตํ เววจนํ. จิตฺตํ มโน วิญฺญาณนฺติ จิตฺตสฺส เอตํ เววจนํ. มนินฺทฺริยํ มโนธาตุ มนายตนํ วิชานนาติ มนสฺเสตํ เววจนํ. ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ อธิปญฺญา สิกฺขา ปญฺญา ปญฺญากฺขนฺโธ ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค ญาณํ สมฺมาทิฏฺฐิ ตีรณา วิปสฺสนา ธมฺเม ญาณํ อตฺเถ ญาณํ อนฺวเย ญาณํ ขเย ญาณํ อนุปฺปาเท ญาณํ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ อญฺญินฺทฺริยํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ จกฺขุ วิชฺชา พุทฺธิ ภูริ เมธา อาโลโก, ยํ วา ปน ยํ กิญฺจิ อญฺญํปิ เอวํ ชาติยํ, ปญฺญาย เอตํ เววจนํ. ปญฺจินฺทฺริยานิ โลกุตฺตรานิ, สพฺพา ปญฺญา. อปิ จ อาธิปเตยฺยฏฺเฐน สทฺธา, อารมฺภฏฺเฐน วีริยํ, อปิลาปนฏฺเฐน สติ, อวิกฺเขปฏฺเฐน สมาธิ, ปชานนฏฺเฐน ปญฺญา.

๓๘. ตัณหานั่นเองโดยอาการแห่งความปรารถนา (เรียกว่า) ธัมมนันที ธัมมเปมะ ธัมมัชโฌสานะ นี้เป็นเววจนะของตัณหา จิต มโน วิญญาณ นี้เป็นเววจนะของจิต มนินทรีย์ มโนธาตุ มนายตนะ วิชานนา นี้เป็นเววจนะของมโน ปัญญินทรีย์ ปัญญาพละ อธิปัญญาสิกขา ปัญญา ปัญญักขันธ์ ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ ญาณ สัมมาทิฏฐิ ตีรณา วิปัสสนา ธัมเมญาณ อัตเถญาณ อันวเยญาณ ขเยญาณ อนุปปาเทญาณ อนัญญাতัญญัสสามีตินทรีย์ อัญญินทรีย์ อัญญาตาวินทรีย์ จักษุ วิชชา พุทธิ ภูริ เมธา อาโลกะ หรือบทอื่นใดแม้บางอย่างที่เป็นเช่นนี้ นี้เป็นเววจนะของปัญญา ปัญจินทรีย์เป็นโลกุตตระ, ปัญญาทั้งหมด อีกอย่างหนึ่ง โดยอรรถว่าเป็นใหญ่ ชื่อว่า สัทธา โดยอรรถว่าปรารภความเพียร ชื่อว่า วิริยะ โดยอรรถว่าไม่เลือนหาย ชื่อว่า สติ โดยอรรถว่าไม่ฟุ้งซ่าน ชื่อว่า สมาธิ โดยอรรถว่ารู้ทั่ว ชื่อว่า ปัญญา

ยถา จ พุทฺธานุสฺสติยํ วุตฺตํ อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา. พลนิปฺผตฺติคโต เวสารชฺชปฺปตฺโต อธิคตปฺปฏิสมฺภิโท จตุโยควิปฺปหีโน อคติคมนวีติวตฺโต อุทฺธฏสลฺโล นิรูฬฺหวโณ มทฺทิตกณฺฑโก นิพฺพาปิตปริยุฏฺฐาโน พนฺธนาตีโต คนฺถวินิเวฐโน อชฺฌาสยวีติวตฺโต ภินฺนนฺธกาโร จกฺขุมา โลกธมฺมสมติกฺกนฺโต อนุโรธวิโรธวิปฺปยุตฺโต อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ ธมฺเมสุ อสงฺเขปคโต พนฺธนาติวตฺโต ฐปิตสงฺคาโม อภิกฺกนฺตตโร อุกฺกาธโร อาโลกกโร ปชฺโชตกโร ตโมนุโท รณญฺชโห อปริมาณวณฺโณ อปฺปเมยฺยวณฺโณ อสงฺเขยฺยวณฺโณ อาภํกโร ปภํกโร ธมฺโมภาสปชฺโชตกโรติ [Pg.47] จ พุทฺธา ภควนฺโตติ จ พุทฺธานุสฺสติยา เอตํ เววจนํ.

และดังที่กล่าวไว้ในพุทธานุสสติว่า แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระอรหันต์ เป็นผู้ตรัสรู้โดยชอบด้วยพระองค์เอง เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เป็นผู้เสด็จไปดีแล้ว เป็นผู้รู้แจ้งโลก เป็นสารถีผู้ฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีใครยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้มีโชค เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยพระพลญาณ เป็นผู้ถึงแล้วซึ่งเวสารัชชญาณ เป็นผู้บรรลุแล้วซึ่งปฏิสัมภิทา เป็นผู้ละโยคะ ๔ ได้แล้ว เป็นผู้ล่วงพ้นการไปในอกติ เป็นผู้ถอนลูกศรขึ้นได้แล้ว เป็นผู้มีแผลหายสนิท เป็นผู้ย่ำยีหนามได้แล้ว เป็นผู้ดับปริยุฏฐานได้แล้ว เป็นผู้ล่วงพ้นเครื่องผูก เป็นผู้แก้ปมคือคันถะได้แล้ว เป็นผู้ล่วงพ้นอัธยาศัย เป็นผู้ทำลายความมืดได้แล้ว เป็นผู้มีจักษุ เป็นผู้ก้าวล่วงโลกธรรม เป็นผู้ปราศจากความยินดียินร้ายในธรรมที่เป็นอิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์ เป็นผู้ถึงแล้วซึ่งคุณอันย่อมิได้ เป็นผู้ก้าวล่วงเครื่องผูก เป็นผู้ตั้งมั่นในสงคราม เป็นผู้ก้าวล่วงยิ่งกว่า เป็นผู้ทรงไว้ซึ่งคบเพลิง เป็นผู้ทำแสงสว่าง เป็นผู้ทำปัญญาให้รุ่งเรือง เป็นผู้กำจัดความมืด เป็นผู้ละกิเลสธุลี เป็นผู้มีพระคุณหาประมาณมิได้ เป็นผู้มีพระคุณประมาณมิได้ เป็นผู้มีพระคุณนับมิได้ เป็นผู้ทำรัศมี เป็นผู้ทำแสงสว่าง เป็นผู้ทำแสงสว่างคือธรรมให้รุ่งเรือง และคำว่า พุทฺธา ภควนฺโต นี้เป็นเววจนะในพุทธานุสสติ

ยถา จ ธมฺมานุสฺสติยํ วุตฺตํ สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม สนฺทิฏฺฐิโก อกาลิโก เอหิปสฺสิโก โอปเนยฺยิโก ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหิ. ยทิทํ มทนิมฺมทโน ปิปาสวินโย อาลยสมุคฺฆาโฏ วฏฺฏูปจฺเฉโท สุญฺญโต อติทุลฺลโภ ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพานํ.

และดังที่กล่าวไว้ในธัมมานุสสติว่า พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว อันผู้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามา อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน ได้แก่ธรรมที่เป็นเครื่องบรรเทาความเมา เป็นเครื่องกำจัดความกระหาย เป็นเครื่องถอนอาลัย เป็นเครื่องตัดวัฏฏะ คือ สุญญตะ ที่ได้แสนยาก คือ ความสิ้นตัณหา วิราคะ นิโรธ นิพพาน

‘‘อสงฺขตํ อนตํ อนาสวญฺจ, สจฺจญฺจ ปารํ นิปุณํ สุทุทฺทสํ;

อชชฺชรํ ธุวํ อปโลกิตํ, อนิทสฺสนํ นิปฺปปญฺจ สนฺตํ.

นิพพานเป็นธรรมที่ปัจจัยไม่ปรุงแต่ง ไม่มีที่สุด ไม่มีอาสวะ เป็นสัจจะ เป็นฝั่ง เป็นธรรมละเอียด เห็นได้ยากยิ่ง ไม่คร่ำคร่า ยั่งยืน ไม่บุบสลาย ไม่ปรากฏ ไม่มีปปัญจะ และสงบ

‘‘อมตํ ปณีตญฺจ สิวญฺจ เขมํ, ตณฺหากฺขโย อจฺฉริยญฺจ อพฺภุตํ;

อนีติกํ อนีติกธมฺมํ, นิพฺพานเมตํ สุคเตน เทสิตํ.

นิพพานเป็นอมตะ ประณีต เป็นสิวะ และเกษม เป็นที่สิ้นตัณหา น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ ไม่มีเสนียดจัญไร เป็นธรรมที่ไม่มีเสนียดจัญไร นิพพานนี้พระสุคตทรงแสดงไว้แล้ว

‘‘อชาตํ อภูตํ อนุปทฺทวญฺจ, อกตํ อโสกญฺจ อโถ วิโสกํ;

อนูปสคฺคํนุปสคฺคธมฺมํ, นิพฺพานเมตํ สุคเตน เทสิตํ.

นิพพานไม่เกิด ไม่เป็น ไม่มีอุปัทวะ ปัจจัยไม่ทำ ไม่โศก และปราศจากโศก ไม่มีอุปสรรค เป็นธรรมที่ไม่มีอุปสรรค นิพพานนี้พระสุคตทรงแสดงไว้แล้ว

‘‘คมฺภีรญฺเจว ทุปฺปสฺสํ, อุตฺตรญฺจ อนุตฺตรํ;

อสมํ อปฺปฏิสมํ, เชฏฺฐํ เสฏฺฐนฺติ วุจฺจติ.

(พระนิพพานนั้น) บัณฑิตกล่าวว่า เป็นธรรมลึกซึ้งและเห็นได้ยาก เป็นธรรมสูงกว่าและไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า เป็นธรรมไม่มีใครเสมอและไม่มีใครเปรียบ เป็นธรรมประเสริฐสุดและยอดเยี่ยม

‘‘เลณญฺจ ตาณํ อรณํ อนงฺคณํ, อกาจ เมตํ วิมลนฺติ วุจฺจติ;

ทีโป สุขํ อปฺปมาณํ ปติฏฺฐา, อกิญฺจนํ อปฺปปญฺจนฺติ วุตฺต’’นฺติ.

พระนิพพานนั้น บัณฑิตกล่าวว่า เป็นที่หลีกเร้น เป็นที่ต้านทาน เป็นที่เกษม ไม่มีกิเลสเพียงดังเนิน ไม่มีโทษ ปราศจากมลทิน และกล่าวว่า เป็นเกาะ เป็นสุข หาประมาณมิได้ เป็นที่พึ่งพา ไม่มีกิเลสเครื่องกังวล และไม่มีกิเลสเครื่องเนิ่นช้า

ธมฺมานุสฺสติยา เอตํ เววจนํ.

นี้เป็นไวพจน์ในธัมมานุสสติ

ยถา [Pg.48] จ สงฺฆานุสฺสติยํ วุตฺตํ สุปฺปฏิปนฺโน อุชุปฺปฏิปนฺโน ญายปฺปฏิปนฺโน สามีจิปฺปฏิปนฺโน ยทิทํ จตฺตาริ ปุริสยุคานิ อฏฺฐ ปุริสปุคฺคลา เอส ภควโต สาวกสงฺโฆ อาหุเนยฺโย ปาหุเนยฺโย ทกฺขิเณยฺโย อญฺชลิกรณีโย อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺส, สีลสมฺปนฺโน สมาธิสมฺปนฺโน ปญฺญาสมฺปนฺโน วิมุตฺติสมฺปนฺโน วิมุตฺติญาณทสฺสนสมฺปนฺโน สตฺตานํ สาโร สตฺตานํ มณฺโฑ สตฺตานํ อุทฺธาโร สตฺตานํ เอสิกา สตฺตานํ สุรภิปสูนํ ปุชฺโช เทวานญฺจ มนุสฺสานญฺจาติ สงฺฆานุสฺสติยา เอตํ เววจนํ.

และเหมือนดังที่ตรัสไว้ในสังฆานุสสติว่า พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว เป็นผู้ปฏิบัติตรง เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อญายธรรม เป็นผู้ปฏิบัติสมควร คือ คู่แห่งบุรุษ ๔ บุรุษบุคคล ๘ นี่คือพระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ควรแก่ของคำนับ เป็นผู้ควรแก่ของต้อนรับ เป็นผู้ควรแก่ทักษิณา เป็นผู้ควรแก่การทำอัญชลี เป็นนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก, เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีล ถึงพร้อมด้วยสมาธิ ถึงพร้อมด้วยปัญญา ถึงพร้อมด้วยวิมุตติ ถึงพร้อมด้วยวิมุตติญาณทัสสนะ เป็นสาระของสัตว์ทั้งหลาย เป็นมณฑลของสัตว์ทั้งหลาย เป็นผู้อันสัตว์ทั้งหลายพึงเชิดชู เป็นหลักชัยของสัตว์ทั้งหลาย เป็นดุจดอกไม้มีกลิ่นหอมของสัตว์ทั้งหลาย เป็นที่บูชาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย นี้เป็นไวพจน์ในสังฆานุสสติ

ยถา จ สีลานุสฺสติยํ วุตฺตํ ยานิ ตานิ สีลานิ อขณฺฑานิ อจฺฉิทฺทานิ อสพลานิ อกมฺมาสานิ อริยานิ อริยกนฺตานิ ภุชิสฺสานิ วิญฺญุปฺปสตฺถานิ อปรามฏฺฐานิ สมาธิสํวตฺตนิกานิ, อลงฺกาโร จ สีลํ อุตฺตมงฺโคปโสภณตาย, นิธานญฺจ สีลํ สพฺพโทภคฺคสมติกฺกมนฏฺเฐน, สิปฺปญฺจ สีลํ อกฺขณเวธิตาย, เวลา จ สีลํ อนติกฺกมนฏฺเฐน, ธญฺญญฺจ สีลํ ทลิทฺโทปจฺเฉทนฏฺเฐน, อาทาโส จ สีลํ ธมฺมโวโลกนตาย, ปาสาโท จ สีลํ โวโลกนฏฺเฐน, สพฺพภูมานุปริวตฺติ จ สีลํ อมตปริโยสานนฺติ สีลานุสฺสติยา เอตํ เววจนํ.

และเหมือนดังที่ตรัสไว้ในสีลานุสสติว่า ศีลทั้งหลายเหล่านั้นใด ไม่ขาด ไม่ทะลุ ไม่ด่าง ไม่พร้อย เป็นไท อันพระอริยเจ้าพอใจ อันวิญญูชนสรรเสริญ อันตัณหาและทิฏฐิไม่ลูบคลำ เป็นไปเพื่อสมาธิ, และศีลเป็นเครื่องประดับเพราะทำให้งาม, และศีลเป็นขุมทรัพย์เพราะก้าวล่วงความขัดสนทั้งปวง, และศีลเป็นศิลปะเพราะแทงตลอดได้ในขณะที่ไม่เนิ่นช้า, และศีลเป็นฝั่งเพราะไม่ล่วงละเมิด, และศีลเป็นพืชพันธุ์เพราะตัดความยากจน, และศีลเป็นแว่นส่องเพราะใช้ดูธรรม, และศีลเป็นปราสาทเพราะใช้ดู (โลก), และศีลย่อมหมุนไปในภูมิทั้งปวง มีอมตะเป็นที่สุด นี้เป็นไวพจน์ในสีลานุสสติ

ยถา จ จาคานุสฺสติยํ วุตฺตํ ยสฺมึ สมเย อริยสาวโก อคารํ อชฺฌาวสติ มุตฺตจาโค ปยตปาณิ โวสฺสคฺครโต ยาจโยโค ทานสํวิภาครโตติ จาคานุสฺสติยา เอตํ เววจนํ. เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน ‘‘เววจนานิ พหูนี’’ติ.

และเหมือนดังที่ตรัสไว้ในจาคานุสสติว่า ในสมัยใด อริยสาวกครองเรือน มีจาคะอันสละแล้ว มีฝ่ามืออันชุ่ม (พร้อมจะให้) ยินดีในการสละ ควรแก่การขอ ยินดีในการให้และการแบ่งปัน นี้เป็นไวพจน์ในจาคานุสสติ เพราะเหตุนั้น ท่านพระมหากัจจายนะจึงกล่าวว่า 'ไวพจน์มีมาก' ดังนี้

นิยุตฺโต เววจโน หาโร.

เววจนหาร จบ

๑๑. ปญฺญตฺติหารวิภงฺโค

๑๑. การจำแนกบัญญัติหาร

๓๙. ตตฺถ กตโม ปญฺญตฺติหาโร? ‘‘เอกํ ภควา ธมฺมํ ปญฺญตฺตีหิ วิวิธาหิ เทเสตี’’ติ.

๑๑. ในหาระเหล่านั้น ปัญญัตติหารเป็นไฉน? คือ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมอย่างหนึ่งด้วยบัญญัติต่างๆ

ยา ปกติกถาย เทสนา. อยํ นิกฺเขปปญฺญตฺติ. กา จ ปกติกถาย เทสนา, จตฺตาริ สจฺจานิ. ยถา ภควา อาห ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ อยํ ปญฺญตฺติ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ ฉนฺนํ ธาตูนํ อฏฺฐารสนฺนํ ธาตูนํ ทฺวาทสนฺนํ อายตนานํ ทสนฺนํ อินฺทฺริยานํ นิกฺเขปปญฺญตฺติ.

๓๙. เทศนาโดยปกติกถา นี้ชื่อว่านิกเขปบัญญัติ ก็เทศนาโดยปกติกถาเป็นไฉน? คือ สัจจะ ๔ เหมือนดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'นี้ทุกข์' บัญญัตินี้เป็นนิกเขปบัญญัติของขันธ์ ๕ ธาตุ ๖ ธาตุ ๑๘ อายตนะ ๑๒ อินทรีย์ ๑๐

กพฬีกาเร [Pg.49] เจ, ภิกฺขเว, อาหาเร อตฺถิ ราโค อตฺถิ นนฺที อตฺถิ ตณฺหา, ปติฏฺฐิตํ ตตฺถ วิญฺญาณํ วิรูฬฺหํ. ยตฺถ ปติฏฺฐิตํ วิญฺญาณํ วิรูฬฺหํ, อตฺถิ ตตฺถ นามรูปสฺส อวกฺกนฺติ. ยตฺถ อตฺถิ นามรูปสฺส อวกฺกนฺติ, อตฺถิ ตตฺถ สงฺขารานํ วุทฺธิ. ยตฺถ อตฺถิ สงฺขารานํ วุทฺธิ, อตฺถิ ตตฺถ อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ. ยตฺถ อตฺถิ อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ, อตฺถิ ตตฺถ อายตึ ชาติชรามรณํ. ยตฺถ อตฺถิ อายตึ ชาติชรามรณํ, สโสกํ ตํ, ภิกฺขเว, สทรํ สอุปายาสนฺติ วทามิ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้ามีความกำหนัด มีความเพลิดเพลิน มีความทะยานอยากในกวฬิงการาหาร, วิญญาณก็ตั้งมั่น งอกงามในอารมณ์นั้น ในที่ใดวิญญาณตั้งมั่น งอกงาม, การหยั่งลงแห่งนามรูปก็มีในที่นั้น ในที่ใดการหยั่งลงแห่งนามรูปมี, ความเจริญแห่งสังขารทั้งหลายก็มีในที่นั้น ในที่ใดความเจริญแห่งสังขารทั้งหลายมี, การบังเกิดในภพใหม่ต่อไปก็มีในที่นั้น ในที่ใดการบังเกิดในภพใหม่ต่อไปมี, ชาติ ชรา และมรณะต่อไปก็มีในที่นั้น ในที่ใดมีชาติ ชรา และมรณะต่อไป, เรากล่าวว่า ที่นั้นมีความโศก มีความเดือดร้อน มีความคับแค้นใจ

ผสฺเส เจ…เป… มโนสญฺเจตนาย เจ, ภิกฺขเว, อาหาเร. วิญฺญาเณ เจ, ภิกฺขเว, อาหาเร อตฺถิ ราโค อตฺถิ นนฺที อตฺถิ ตณฺหา, ปติฏฺฐิตํ ตตฺถ วิญฺญาณํ วิรูฬฺหํ. ยตฺถ ปติฏฺฐิตํ วิญฺญาณํ วิรูฬฺหํ, อตฺถิ ตตฺถ นามรูปสฺส อวกฺกนฺติ. ยตฺถ อตฺถิ นามรูปสฺส อวกฺกนฺติ, อตฺถิ ตตฺถ สงฺขารานํ วุทฺธิ. ยตฺถ อตฺถิ สงฺขารานํ วุทฺธิ, อตฺถิ ตตฺถ อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ. ยตฺถ อตฺถิ อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ, อตฺถิ ตตฺถ อายตึ ชาติชรามรณํ. ยตฺถ อตฺถิ อายตึ ชาติชรามรณํ, สโสกํ ตํ, ภิกฺขเว, สทรํ สอุปายาสนฺติ วทามิ. อยํ ปภวปญฺญตฺติ ทุกฺขสฺส จ สมุทยสฺส จ.

ถ้าในผัสสาหาร...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าในมโนสัญเจตนาหาร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าในวิญญาณาหาร มีความกำหนัด มีความเพลิดเพลิน มีความทะยานอยาก, วิญญาณก็ตั้งมั่น งอกงามในอารมณ์นั้น ในที่ใดวิญญาณตั้งมั่น งอกงาม, การหยั่งลงแห่งนามรูปก็มีในที่นั้น ในที่ใดการหยั่งลงแห่งนามรูปมี, ความเจริญแห่งสังขารทั้งหลายก็มีในที่นั้น ในที่ใดความเจริญแห่งสังขารทั้งหลายมี, การบังเกิดในภพใหม่ต่อไปก็มีในที่นั้น ในที่ใดการบังเกิดในภพใหม่ต่อไปมี, ชาติ ชรา และมรณะต่อไปก็มีในที่นั้น ในที่ใดมีชาติ ชรา และมรณะต่อไป, เรากล่าวว่า ที่นั้นมีความโศก มีความเดือดร้อน มีความคับแค้นใจ นี้เป็นปภวบัญญัติแห่งทุกข์และสมุทัย

กพฬีกาเร เจ, ภิกฺขเว, อาหาเร นตฺถิ ราโค นตฺถิ นนฺที นตฺถิ ตณฺหา, อปฺปติฏฺฐิตํ ตตฺถ วิญฺญาณํ อวิรูฬฺหํ. ยตฺถ อปฺปติฏฺฐิตํ วิญฺญาณํ อวิรูฬฺหํ, นตฺถิ ตตฺถ นามรูปสฺส อวกฺกนฺติ. ยตฺถ นตฺถิ นามรูปสฺส อวกฺกนฺติ, นตฺถิ ตตฺถ สงฺขารานํ วุทฺธิ. ยตฺถ นตฺถิ สงฺขารานํ วุทฺธิ, นตฺถิ ตตฺถ อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ. ยตฺถ นตฺถิ อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ, นตฺถิ ตตฺถ อายตึ ชาติชรามรณํ. ยตฺถ นตฺถิ อายตึ ชาติชรามรณํ, อโสกํ ตํ, ภิกฺขเว, อทรํ อนุปายาสนฺติ วทามิ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าไม่มีความกำหนัด ไม่มี ความเพลิดเพลิน ไม่มี ความทะยานอยากในกวฬิงการาหาร, วิญญาณก็ไม่ตั้งมั่น ไม่งอกงามในอารมณ์นั้น ในที่ใดวิญญาณไม่ตั้งมั่น ไม่งอกงาม, การหยั่งลงแห่งนามรูปก็ไม่มีในที่นั้น ในที่ใดการหยั่งลงแห่งนามรูปไม่มี, ความเจริญแห่งสังขารทั้งหลายก็ไม่มีในที่นั้น ในที่ใดความเจริญแห่งสังขารทั้งหลายไม่มี, การบังเกิดในภพใหม่ต่อไปก็ไม่มีในที่นั้น ในที่ใดการบังเกิดในภพใหม่ต่อไปไม่มี, ชาติ ชรา และมรณะต่อไปก็ไม่มีในที่นั้น ในที่ใดไม่มีชาติ ชรา และมรณะต่อไป, เรากล่าวว่า ที่นั้นไม่มีความโศก ไม่มีความเดือดร้อน ไม่มีความคับแค้นใจ

ผสฺเส เจ…เป… มโนสญฺเจตนาย เจ, ภิกฺขเว, อาหาเร. วิญฺญาเณ เจ, ภิกฺขเว, อาหาเร นตฺถิ ราโค นตฺถิ นนฺที นตฺถิ ตณฺหา, อปฺปติฏฺฐิตํ ตตฺถ วิญฺญาณํ อวิรูฬฺหํ. ยตฺถ อปฺปติฏฺฐิตํ วิญฺญาณํ อวิรูฬฺหํ, นตฺถิ ตตฺถ นามรูปสฺส อวกฺกนฺติ. ยตฺถ นตฺถิ นามรูปสฺส อวกฺกนฺติ, นตฺถิ ตตฺถ สงฺขารานํ วุทฺธิ. ยตฺถ นตฺถิ สงฺขารานํ วุทฺธิ, นตฺถิ ตตฺถ อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ. ยตฺถ นตฺถิ อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ, นตฺถิ ตตฺถ อายตึ ชาติชรามรณํ. ยตฺถ นตฺถิ อายตึ ชาติชรามรณํ, อโสกํ ตํ, ภิกฺขเว, อทรํ อนุปายาสนฺติ วทามิ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าในผัสสาหาร...ฯลฯ... ถ้าในมโนสัญเจตนาหาร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าในวิญญาณาหาร ไม่มีราคะ ไม่มีความเพลิดเพลิน ไม่มีตัณหา วิญญาณก็ไม่ตั้งอยู่ ไม่เจริญงอกงามในที่นั้น ในที่ใด วิญญาณไม่ตั้งอยู่ ไม่เจริญงอกงาม ในที่นั้น การหยั่งลงแห่งนามรูปย่อมไม่มี ในที่ใด การหยั่งลงแห่งนามรูปไม่มี ในที่นั้น ความเจริญแห่งสังขารทั้งหลายย่อมไม่มี ในที่ใด ความเจริญแห่งสังขารทั้งหลายไม่มี ในที่นั้น การบังเกิดในภพใหม่ต่อไปย่อมไม่มี ในที่ใด การบังเกิดในภพใหม่ต่อไปไม่มี ในที่นั้น ชาติ ชรา และมรณะต่อไปย่อมไม่มี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในที่ใด ชาติ ชรา และมรณะต่อไปไม่มี เรากล่าวว่า ที่นั้นไม่มีความโศก ไม่มีความเดือดร้อน ไม่มีความคับแค้นใจ

อยํ [Pg.50] ปริญฺญาปญฺญตฺติ ทุกฺขสฺส, ปหานปญฺญตฺติ สมุทยสฺส, ภาวนาปญฺญตฺติ มคฺคสฺส, สจฺฉิกิริยาปญฺญตฺติ นิโรธสฺส.

นี้เป็นบัญญัติเรื่องการกำหนดรู้ทุกข์ เป็นบัญญัติเรื่องการละสมุทัย เป็นบัญญัติเรื่องการเจริญมรรค เป็นบัญญัติเรื่องการทำให้แจ้งซึ่งนิโรธ

๔๐. สมาธึ, ภิกฺขเว, ภาเวถ. อปฺปมตฺโต นิปโก สโต, สมาหิโต, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ยถาภูตํ ปชานาติ. กิญฺจ ยถาภูตํ ปชานาติ? ‘‘จกฺขุ อนิจฺจ’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ‘‘รูปา อนิจฺจา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ ‘‘จกฺขุวิญฺญาณํ อนิจฺจ’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ‘‘จกฺขุสมฺผสฺโส อนิจฺโจ’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา, ตมฺปิ อนิจฺจนฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ.

๔๐. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเจริญสมาธิ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ไม่ประมาท มีปัญญา มีสติ ตั้งมั่นดีแล้ว ย่อมรู้ตามความเป็นจริง ย่อมรู้อะไรตามความเป็นจริง คือ ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘จักษุไม่เที่ยง’ ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘รูปทั้งหลายไม่เที่ยง’ ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘จักขุวิญญาณไม่เที่ยง’ ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘จักขุสัมผัสไม่เที่ยง’ แม้เวทนาใดที่เกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ตาม เป็นทุกข์ก็ตาม หรือไม่ใช่ทุกข์ไม่ใช่สุขก็ตาม แม้เวทนานั้นก็ไม่เที่ยง’

โสตํ …เป… ฆานํ…เป… ชิวฺหา…เป… กาโย…เป… ‘‘มโน อนิจฺโจ’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ‘‘ธมฺมา อนิจฺจา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ‘‘มโนวิญฺญาณํ อนิจฺจ’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ‘‘มโนสมฺผสฺโส อนิจฺโจ’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา, ตมฺปิ อนิจฺจนฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ.

โสตะ...ฯลฯ... ฆานะ...ฯลฯ... ชิวหา...ฯลฯ... กายะ...ฯลฯ... ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘ใจไม่เที่ยง’ ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘ธรรมารมณ์ทั้งหลายไม่เที่ยง’ ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘มโนวิญญาณไม่เที่ยง’ ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘มโนสัมผัสไม่เที่ยง’ แม้เวทนาใดที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ตาม เป็นทุกข์ก็ตาม หรือไม่ใช่ทุกข์ไม่ใช่สุขก็ตาม แม้เวทนานั้นก็ไม่เที่ยง’

อยํ ภาวนาปญฺญตฺติ มคฺคสฺส, ปริญฺญาปญฺญตฺติ ทุกฺขสฺส, ปหานปญฺญตฺติ สมุทยสฺส, สจฺฉิกิริยาปญฺญตฺติ นิโรธสฺส.

นี้เป็นบัญญัติเรื่องการเจริญมรรค เป็นบัญญัติเรื่องการกำหนดรู้ทุกข์ เป็นบัญญัติเรื่องการละสมุทัย เป็นบัญญัติเรื่องการทำให้แจ้งซึ่งนิโรธ

รูปํ, ราธ, วิกิรถ วิธมถ วิทฺธํเสถ วิกีฬนิยํ กโรถ, ปญฺญาย ตณฺหกฺขยาย ปฏิปชฺชถ. ตณฺหกฺขยา ทุกฺขกฺขโย, ทุกฺขกฺขยา นิพฺพานํ. เวทนํ…เป…. สญฺญํ…เป… สงฺขาเร วิญฺญาณํ วิกิรถ วิธมถ วิทฺธํเสถ วิกีฬนิยํ กโรถ, ปญฺญาย ตณฺหกฺขยาย ปฏิปชฺชถ. ตณฺหกฺขยา ทุกฺขกฺขโย, ทุกฺขกฺขยา นิพฺพานํ.

ดูก่อนราธะ เธอจงกำจัด จงขจัด จงทำลาย จงทำให้ย่อยยับซึ่งรูป จงปฏิบัติเพื่อความสิ้นตัณหาด้วยปัญญา เพราะความสิ้นตัณหา จึงมีความสิ้นทุกข์ เพราะความสิ้นทุกข์ จึงมีนิพพาน เธอจงกำจัด...ซึ่งเวทนา...ฯลฯ...สัญญา...ฯลฯ...สังขาร...ฯลฯ...วิญญาณ จงขจัด จงทำลาย จงทำให้ย่อยยับ จงปฏิบัติเพื่อความสิ้นตัณหาด้วยปัญญา เพราะความสิ้นตัณหา จึงมีความสิ้นทุกข์ เพราะความสิ้นทุกข์ จึงมีนิพพาน

อยํ นิโรธปญฺญตฺติ นิโรธสฺส, นิพฺพิทาปญฺญตฺติ อสฺสาทสฺส, ปริญฺญาปญฺญตฺติ ทุกฺขสฺส, ปหานปญฺญตฺติ สมุทยสฺส, ภาวนาปญฺญตฺติ มคฺคสฺส, สจฺฉิกิริยาปญฺญตฺติ นิโรธสฺส.

นี้เป็นบัญญัติเรื่องความดับแห่งนิโรธ เป็นบัญญัติเรื่องความเบื่อหน่ายในรสอร่อย เป็นบัญญัติเรื่องการกำหนดรู้ทุกข์ เป็นบัญญัติเรื่องการละสมุทัย เป็นบัญญัติเรื่องการเจริญมรรค เป็นบัญญัติเรื่องการทำให้แจ้งซึ่งนิโรธ

‘‘โส อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ.

อริยสาวกนั้นย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’ ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’ ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’ ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’

อยํ [Pg.51] ปฏิเวธปญฺญตฺติ สจฺจานํ, นิกฺเขปปญฺญตฺติ ทสฺสนภูมิยา, ภาวนาปญฺญตฺติ มคฺคสฺส, สจฺฉิกิริยาปญฺญตฺติ โสตาปตฺติผลสฺส. ‘‘โส อิเม อาสวา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ อาสวสมุทโย’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ อาสวนิโรโธ’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ‘‘อยํ อาสวนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ‘‘อิเม อาสวา อเสสํ นิรุชฺฌนฺตี’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ.

นี้เป็นบัญญัติเรื่องการแทงตลอดสัจจะทั้งหลาย เป็นบัญญัติเรื่องการตั้งลงในทัสสนภูมิ เป็นบัญญัติเรื่องการเจริญมรรค เป็นบัญญัติเรื่องการทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล อริยสาวกนั้นย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘เหล่านี้คืออาสวะ’ ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘นี้คือเหตุเกิดแห่งอาสวะ’ ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘นี้คือความดับแห่งอาสวะ’ ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘นี้คือข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งอาสวะ’ ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘อาสวะเหล่านี้ย่อมดับไปโดยไม่เหลือ’

อยํ อุปฺปาทปญฺญตฺติ ขเย ญาณสฺส, โอกาสปญฺญตฺติ อนุปฺปาเท ญาณสฺส, ภาวนาปญฺญตฺติ มคฺคสฺส, ปริญฺญาปญฺญตฺติ ทุกฺขสฺส, ปหานปญฺญตฺติ สมุทยสฺส, อารมฺภปญฺญตฺติ วีริยินฺทฺริยสฺส, อาสาฏนปญฺญตฺติ อาสาฏิกานํ, นิกฺเขปปญฺญตฺติ ภาวนาภูมิยา, อภินิฆาตปญฺญตฺติ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ.

นี้เป็นบัญญัติเรื่องการเกิดขึ้นแห่งญาณในความสิ้นไป เป็นบัญญัติเรื่องโอกาสแห่งญาณในความไม่เกิดขึ้น เป็นบัญญัติเรื่องการเจริญมรรค เป็นบัญญัติเรื่องการกำหนดรู้ทุกข์ เป็นบัญญัติเรื่องการละสมุทัย เป็นบัญญัติเรื่องการปรารภวิริยินทรีย์ เป็นบัญญัติเรื่องการกำจัดกิเลสที่เบียดเบียน เป็นบัญญัติเรื่องการตั้งลงในภาวนาภูมิ เป็นบัญญัติเรื่องการกำจัดบาปอกุศลธรรมทั้งหลาย

๔๑. อิทํ ‘‘ทุกฺข’’นฺติ เม, ภิกฺขเว, ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ, ญาณํ อุทปาทิ, ปญฺญา อุทปาทิ, วิชฺชา อุทปาทิ, อาโลโก อุทปาทิ. อยํ ‘‘ทุกฺขสมุทโย’’ติ เม, ภิกฺขเว…เป… อยํ ‘‘ทุกฺขนิโรโธ’’ติ เม, ภิกฺขเว…เป…. อยํ ‘‘ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ เม, ภิกฺขเว, ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ, ญาณํ อุทปาทิ, ปญฺญา อุทปาทิ, วิชฺชา อุทปาทิ, อาโลโก อุทปาทิ.

๔๑. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุเกิดขึ้นแล้ว ญาณเกิดขึ้นแล้ว ปัญญาเกิดขึ้นแล้ว วิชชาเกิดขึ้นแล้ว แสงสว่างเกิดขึ้นแล้วแก่เรา ในธรรมทั้งหลายที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘นี้ทุกข์’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย...ฯลฯ...ว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’...ฯลฯ...ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย...ฯลฯ...ว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’...ฯลฯ...ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุเกิดขึ้นแล้ว ญาณเกิดขึ้นแล้ว ปัญญาเกิดขึ้นแล้ว วิชชาเกิดขึ้นแล้ว แสงสว่างเกิดขึ้นแล้วแก่เรา ในธรรมทั้งหลายที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’

อยํ เทสนาปญฺญตฺติ สจฺจานํ, นิกฺเขปปญฺญตฺติ สุตมยิยา ปญฺญาย สจฺฉิกิริยาปญฺญตฺติ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยสฺส, ปวตฺตนาปญฺญตฺติ ธมฺมจกฺกสฺส.

นี้เป็นบัญญัติเรื่องการแสดงสัจจะทั้งหลาย เป็นบัญญัติเรื่องการตั้งลงซึ่งสุตมยปัญญา เป็นบัญญัติเรื่องการทำให้แจ้งซึ่งอนัญญตัญญัสสามีตินทรีย์ เป็นบัญญัติเรื่องการให้ธรรมจักรเป็นไป

‘‘ตํ โข ปนิทํ ทุกฺขํ ปริญฺเญยฺย’’นฺติ เม, ภิกฺขเว, ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ, ญาณํ อุทปาทิ, ปญฺญา อุทปาทิ, วิชฺชา อุทปาทิ, อาโลโก อุทปาทิ. ‘‘โส โข ปนายํ ทุกฺขสมุทโย ปหาตพฺโพ’’ติ เม, ภิกฺขเว…เป… ‘‘โส โข ปนายํ ทุกฺขนิโรโธ สจฺฉิกาตพฺโพ’’ติ เม, ภิกฺขเว…เป… ‘‘สา โข ปนายํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา ภาเวตพฺพา’’ติ เม, ภิกฺขเว ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ, ญาณํ อุทปาทิ, ปญฺญา อุทปาทิ, วิชฺชา อุทปาทิ, อาโลโก อุทปาทิ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุเกิดขึ้นแล้ว ญาณเกิดขึ้นแล้ว ปัญญาเกิดขึ้นแล้ว วิชชาเกิดขึ้นแล้ว แสงสว่างเกิดขึ้นแล้วแก่เรา ในธรรมทั้งหลายที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘ก็ทุกข์นี้นั้นแล ควรกำหนดรู้’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย...ฯลฯ...ว่า ‘ก็ทุกขสมุทัยนี้นั้นแล ควรละ’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย...ฯลฯ...ว่า ‘ก็ทุกขนิโรธนี้นั้นแล ควรทำให้แจ้ง’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุเกิดขึ้นแล้ว ญาณเกิดขึ้นแล้ว ปัญญาเกิดขึ้นแล้ว วิชชาเกิดขึ้นแล้ว แสงสว่างเกิดขึ้นแล้วแก่เรา ในธรรมทั้งหลายที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘ก็ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทานี้นั้นแล ควรเจริญ’

อยํ ภาวนาปญฺญตฺติ มคฺคสฺส, นิกฺเขปปญฺญตฺติ จินฺตามยิยา ปญฺญาย, สจฺฉิกิริยาปญฺญตฺติ อญฺญินฺทฺริยสฺส.

นี้เป็นภาวนาบัญญัติแห่งมรรค เป็นนิกเขปบัญญัติแห่งจินตามยปัญญา เป็นสัจฉิกิริยาบัญญัติแห่งอัญญินทรีย์

‘‘ตํ [Pg.52] โข ปนิทํ ทุกฺขํ ปริญฺญาต’’นฺติ เม, ภิกฺขเว, ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ, ญาณํ อุทปาทิ, ปญฺญา อุทปาทิ, วิชฺชา อุทปาทิ, อาโลโก อุทปาทิ. ‘‘โส โข ปนายํ ทุกฺขสมุทโย ปหีโน’’ติ เม, ภิกฺขเว…เป… ‘‘โส โข ปนายํ ทุกฺขนิโรโธ สจฺฉิกโต’’ติ เม, ภิกฺขเว…เป… ‘‘สา โข ปนายํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา ภาวิตา’’ติ เม, ภิกฺขเว ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ, ญาณํ อุทปาทิ, ปญฺญา อุทปาทิ, วิชฺชา อุทปาทิ, อาโลโก อุทปาทิ. อยํ ภาวนาปญฺญตฺติ มคฺคสฺส, นิกฺเขปปญฺญตฺติ ภาวนามยิยา ปญฺญาย, สจฺฉิกิริยาปญฺญตฺติ อญฺญาตาวิโน อินฺทฺริยสฺส, ปวตฺตนาปญฺญตฺติ ธมฺมจกฺกสฺส.

“ภิกษุทั้งหลาย จักษุเกิดขึ้นแล้ว ญาณเกิดขึ้นแล้ว ปัญญาเกิดขึ้นแล้ว วิชชาเกิดขึ้นแล้ว แสงสว่างเกิดขึ้นแล้วแก่เรา ในธรรมทั้งหลายที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘ทุกขอริยสัจนี้แล เราได้กำหนดรู้แล้ว’ ภิกษุทั้งหลาย... ‘ทุกขสมุทัยอริยสัจนี้แล เราได้ละแล้ว’... ภิกษุทั้งหลาย... ‘ทุกขนิโรธอริยสัจนี้แล เราได้ทำให้แจ้งแล้ว’... ภิกษุทั้งหลาย... ‘ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจนี้แล เราได้เจริญแล้ว’ ดังนี้ จักษุเกิดขึ้นแล้ว ญาณเกิดขึ้นแล้ว ปัญญาเกิดขึ้นแล้ว วิชชาเกิดขึ้นแล้ว แสงสว่างเกิดขึ้นแล้วแก่เรา ในธรรมทั้งหลายที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อน นี้เป็นภาวนาบัญญัติแห่งมรรค เป็นนิกเขปบัญญัติแห่งภาวนามยปัญญา เป็นสัจฉิกิริยาบัญญัติแห่งอัญญาตาวินทรีย์ เป็นปวัตตนาบัญญัติแห่งธรรมจักร

‘‘ตุลมตุลญฺจ สมฺภวํ, ภวสงฺขารมวสฺสชิ มุนิ;

อชฺฌตฺตรโต สมาหิโต, อภินฺทิ กวจมิวตฺตสมฺภว’’นฺติ.

“พระมุนีทรงสละตุละและอตุละอันเป็นเหตุเกิด และภวสังขารแล้ว ทรงยินดีในภายใน มีพระทัยมั่นคง ทรงทำลายกิเลสที่เกิดในตน เหมือนทำลายเกราะ ฉะนั้น”

‘‘ตุล’’นฺติ สงฺขารธาตุ. ‘‘อตุล’’นฺติ นิพฺพานธาตุ, ‘‘ตุลมตุลญฺจ สมฺภว’’นฺติ อภิญฺญาปญฺญตฺติ สพฺพธมฺมานํ. นิกฺเขปปญฺญตฺติ ธมฺมปฏิสมฺภิทาย. ‘‘ภวสงฺขารมวสฺสชิ มุนี’’ติ ปริจฺจาคปญฺญตฺติ สมุทยสฺส. ปริญฺญาปญฺญตฺติ ทุกฺขสฺส. ‘‘อชฺฌตฺตรโต สมาหิโต’’ติ ภาวนาปญฺญตฺติ กายคตาย สติยา. ฐิติปญฺญตฺติ จิตฺเตกคฺคตาย. ‘‘อภินฺทิ กวจมิวตฺตสมฺภว’’นฺติ อภินิพฺพิทาปญฺญตฺติ จิตฺตสฺส, อุปาทานปญฺญตฺติ สพฺพญฺญุตาย, ปทาลนาปญฺญตฺติ อวิชฺชณฺฑโกสานํ. เตนาห ภควา ‘‘ตุลมตุลญฺจ สมฺภว’’นฺติ.

คำว่า ตุละ หมายถึง สังขารธาตุ คำว่า อตุละ หมายถึง นิพพานธาตุ บทว่า ตุลมตุลญฺจ สมฺภวํ เป็นอภิญญาบัญญัติแห่งธรรมทั้งปวง เป็นนิกเขปบัญญัติแห่งธัมมปฏิสัมภิทา บทว่า ภวสงฺขารมวสฺสชิ มุนี เป็นปริจจาคบัญญัติแห่งสมุทัย เป็นปริญญาบัญญัติแห่งทุกข์ บทว่า อชฺฌตฺตรโต สมาหิโต เป็นภาวนาบัญญัติแห่งกายคตาสติ เป็นฐิติบัญญัติแห่งจิตเตกัคคตา บทว่า อภินฺทิ กวจมิวตฺตสมฺภวํ เป็นอภินิพพิทาบัญญัติแห่งจิต เป็นอุปาทานบัญญัติแห่งสัพพัญญุตญาณ เป็นปทาลนบัญญัติแห่งกระเปาะฟองคืออวิชชา เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ตุลมตุลญฺจ สมฺภวํ ดังนี้

โย ทุกฺขมทฺทกฺขิ ยโตนิทานํ, กาเมสุ โส ชนฺตุ กถํ นเมยฺย;

กามา หิ โลเก สงฺโคติ ญตฺวา, เตสํ สตีมา วินยาย สิกฺเขติ.

ผู้ใดเห็นทุกข์และเหตุเป็นแดนเกิดแห่งทุกข์นั้น ผู้นั้นจะพึงน้อมไปในกามทั้งหลายได้อย่างไร เพราะรู้ว่ากามทั้งหลายเป็นเครื่องข้องในโลก ผู้นั้นเป็นผู้มีสติ พึงศึกษาเพื่อกำจัดกามเหล่านั้น

‘‘โย ทุกฺข’’นฺติ เววจนปญฺญตฺติ จ ทุกฺขสฺส ปริญฺญาปญฺญตฺติ จ. ‘‘ยโตนิทาน’’นฺติ ปภวปญฺญตฺติ จ สมุทยสฺส ปหานปญฺญตฺติ จ. ‘‘อทฺทกฺขี’’ติ เววจนปญฺญตฺติ จ ญาณจกฺขุสฺส ปฏิเวธปญฺญตฺติ จ. ‘‘กาเมสุ โส ชนฺตุกถํ นเมยฺยา’’ติ เววจนปญฺญตฺติ จ กามตณฺหาย อภินิเวสปญฺญตฺติ จ. ‘‘กามา หิ โลเก สงฺโคติ ญตฺวา’’ติ ปจฺจตฺถิกโต ทสฺสนปญฺญตฺติ กามานํ. กามา หิ องฺคารกาสูปมา มํสเปสูปมา ปาวกกปฺปา ปปาตอุรโคปมา จ. ‘‘เตสํ สตีมา’’ติ อปจยปญฺญตฺติ ปหานาย, นิกฺเขปปญฺญตฺติ กายคตาย [Pg.53] สติยา, ภาวนาปญฺญตฺติ มคฺคสฺส. ‘‘วินยาย สิกฺเข’’ติ ปฏิเวธปญฺญตฺติ ราควินยสฺส โทสวินยสฺส โมหวินยสฺส. ‘‘ชนฺตู’’ติ เววจนปญฺญตฺติ โยคิสฺส. ยทา หิ โยคี กามา สงฺโคติ ปชานาติ. โส กามานํ อนุปฺปาทาย กุสเล ธมฺเม อุปฺปาทยติ, โส อนุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ อุปฺปาทาย วายมติ. อยํ วายามปญฺญตฺติ อปฺปตฺตสฺส ปตฺติยา. นิกฺเขปปญฺญตฺติ โอรมตฺติกาย อสนฺตุฏฺฐิยา. ตตฺถ โส อุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ ฐิติยา วายมตีติ อยํ อปฺปมาทปญฺญตฺติ ภาวนาย, นิกฺเขปปญฺญตฺติ วีริยินฺทฺริยสฺส, อารกฺขปญฺญตฺติ กุสลานํ ธมฺมานํ, ฐิติปญฺญตฺติ อธิจิตฺตสิกฺขาย. เตนาห ภควา ‘‘โย ทุกฺขมทฺทกฺขิ ยโตนิทาน’’นฺติ.

บทว่า โย ทุกฺขํ เป็นเววจนบัญญัติและปริญญาบัญญัติแห่งทุกข์ บทว่า ยโตนิทานํ เป็นปภวบัญญัติและปหานบัญญัติแห่งสมุทัย บทว่า อทฺทกฺขิ เป็นเววจนบัญญัติและปฏิเวธบัญญัติแห่งญาณจักษุ บทว่า กาเมสุ โส ชนฺตุ กถํ นเมยฺย เป็นเววจนบัญญัติและอภินิเวสบัญญัติแห่งกามตัณหา บทว่า กามา หิ โลเก สงฺโคติ ญตฺวา เป็นปัจจัตถิกโตทัสนบัญญัติแห่งกามทั้งหลาย จริงอยู่ กามทั้งหลายเปรียบด้วยหลุมถ่านเพลิง เปรียบด้วยชิ้นเนื้อ เปรียบด้วยกองไฟ เปรียบด้วยเหวและอสรพิษ บทว่า เตสํ สติมา เป็นอปจยบัญญัติเพื่อการละ เป็นนิกเขปบัญญัติแห่งกายคตาสติ เป็นภาวนาบัญญัติแห่งมรรค บทว่า วินยาย สิกฺเข เป็นปฏิเวธบัญญัติแห่งการกำจัดราคะ การกำจัดโทสะ การกำจัดโมหะ บทว่า ชนฺตุ เป็นเววจนบัญญัติแห่งโยคีบุคคล จริงอยู่ เมื่อใด โยคีบุคคลรู้ชัดว่า ‘กามทั้งหลายเป็นเครื่องข้อง’ เมื่อนั้น โยคีบุคคลนั้นย่อมยังกุศลธรรมให้เกิดขึ้น เพื่อความไม่เกิดแห่งกามทั้งหลาย เธอย่อมพยายามเพื่อยังกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น นี้เป็นวายามบัญญัติเพื่อการบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เป็นนิกเขปบัญญัติแห่งความไม่สันโดษในคุณเพียงเล็กน้อย ในธรรมเหล่านั้น เธอย่อมพยายามเพื่อความตั้งมั่นแห่งกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว นี้เป็นอัปปมาทบัญญัติในภาวนา เป็นนิกเขปบัญญัติแห่งวิริยินทรีย์ เป็นอารักขบัญญัติแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย เป็นฐิติบัญญัติแห่งอธิจิตตสิกขา เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า โย ทุกฺขมทฺทกฺขิ ยโตนิทานํ ดังนี้

‘‘โมหสมฺพนฺธโน โลโก, ภพฺพรูโปว ทิสฺสติ;

อุปธิพนฺธโน พาโล, ตมสา ปริวาริโต;

อสฺสิรี วิย ขายติ, ปสฺสโต นตฺถิ กิญฺจน’’นฺติ.

“โลกมีโมหะเป็นเครื่องผูกพัน ปรากฏประดุจว่าเจริญ คนพาลมีอุปธิเป็นเครื่องผูกพัน ถูกความมืดหุ้มห่อไว้ ย่อมปรากฏประดุจผู้ไม่มีสิริ สำหรับผู้เห็นอยู่ ไม่มีเครื่องกังวลอะไร”

‘‘โมหสมฺพนฺธโน โลโก’’ติ เทสนาปญฺญตฺติ วิปลฺลาสานํ. ‘‘ภพฺพรูโปว ทิสฺสตี’’ติ วิปรีตปญฺญตฺติ โลกสฺส. ‘‘อุปธิพนฺธโน พาโล’’ติ ปภวปญฺญตฺติ ปาปกานํ อิจฺฉาวจรานํ, กิจฺจปญฺญตฺติ ปริยุฏฺฐานานํ. พลวปญฺญตฺติ กิเลสานํ. วิรูหนาปญฺญตฺติ สงฺขารานํ. ‘‘ตมสา ปริวาริโต’’ติ เทสนาปญฺญตฺติ อวิชฺชนฺธการสฺส เววจนปญฺญตฺติ จ. ‘‘อสฺสิรี วิย ขายตี’’ติ ทสฺสนปญฺญตฺติ ทิพฺพจกฺขุสฺส, นิกฺเขปปญฺญตฺติ ปญฺญาจกฺขุสฺส. ‘‘ปสฺสโต นตฺถิ กิญฺจน’’นฺติ ปฏิเวธปญฺญตฺติ สตฺตานํ, ราโค กิญฺจนํ โทโส กิญฺจนํ โมโห กิญฺจนํ. เตนาห ภควา ‘‘โมหสมฺพนฺธโน โลโก’’ติ.

บทว่า โมหสมฺพนฺธโน โลโก เป็นเทศนาบัญญัติแห่งวิปลาสทั้งหลาย บทว่า ภพฺพรูโปว ทิสฺสติ เป็นวิปรีตบัญญัติแห่งโลก บทว่า อุปธิพนฺธโน พาโล เป็นปภวบัญญัติแห่งอสัทธรรมที่น่าปรารถนาอันเลวทราม เป็นกิจจบัญญัติแห่งปริยุฏฐานกิเลส เป็นพลวบัญญัติแห่งกิเลสทั้งหลาย เป็นวิรูหนาบัญญัติแห่งสังขารทั้งหลาย บทว่า ตมสา ปริวาริโต เป็นเทศนาบัญญัติและเววจนบัญญัติแห่งความมืดคืออวิชชา บทว่า อสฺสิรี วิย ขายติ เป็นทัสนบัญญัติแห่งทิพพจักขุ เป็นนิกเขปบัญญัติแห่งปัญญาจักษุ บทว่า ปสฺสโต นตฺถิ กิญฺจนํ เป็นปฏิเวธบัญญัติแห่งสัตว์ทั้งหลาย ราคะเป็นเครื่องกังวล โทสะเป็นเครื่องกังวล โมหะเป็นเครื่องกังวล เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า โมหสมฺพนฺธโน โลโก ดังนี้

‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อชาตํ อภูตํ อกตํ อสงฺขตํ, โน เจตํ, ภิกฺขเว, อภวิสฺส อชาตํ อภูตํ อกตํ อสงฺขตํ. นยิธ ชาตสฺส ภูตสฺส กตสฺส สงฺขตสฺส นิสฺสรณํ ปญฺญาเยถ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ อชาตํ อภูตํ อกตํ อสงฺขตํ, ตสฺมา ชาตสฺส ภูตสฺส กตสฺส สงฺขตสฺส นิสฺสรณํ ปญฺญายตี’’ติ.

“ภิกษุทั้งหลาย สิ่งที่ไม่เกิด ไม่เป็น ไม่ถูกทำ ไม่ถูกปรุงแต่ง มีอยู่ ภิกษุทั้งหลาย ถ้าสิ่งที่ไม่เกิด ไม่เป็น ไม่ถูกทำ ไม่ถูกปรุงแต่ง จักไม่มีแล้วไซร้ การสลัดออกจากสิ่งที่เกิด ที่เป็น ที่ถูกทำ ที่ถูกปรุงแต่ง ก็จะไม่พึงปรากฏในโลกนี้เลย แต่เพราะสิ่งที่ไม่เกิด ไม่เป็น ไม่ถูกทำ ไม่ถูกปรุงแต่ง มีอยู่ ฉะนั้น การสลัดออกจากสิ่งที่เกิด ที่เป็น ที่ถูกทำ ที่ถูกปรุงแต่ง จึงปรากฏ”

‘‘โน เจตํ, ภิกฺขเว, อภวิสฺส อชาตํ อภูตํ อกตํ อสงฺขต’’นฺติ เทสนาปญฺญตฺติ นิพฺพานสฺส เววจนปญฺญตฺติ จ. ‘‘นยิธ ชาตสฺส ภูตสฺส กตสฺส สงฺขตสฺส นิสฺสรณํ ปญฺญาเยถา’’ติ เววจนปญฺญตฺติ สงฺขตสฺส อุปนยนปญฺญตฺติ [Pg.54] จ. ‘‘ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ อชาตํ อภูตํ อกตํ อสงฺขต’’นฺติ เววจนปญฺญตฺติ นิพฺพานสฺส โชตนาปญฺญตฺติ จ. ‘‘ตสฺมา ชาตสฺส ภูตสฺส กตสฺส สงฺขตสฺส นิสฺสรณํ ปญฺญายตี’’ติ อยํ เววจนปญฺญตฺติ นิพฺพานสฺส, นิยฺยานิกปญฺญตฺติ มคฺคสฺส, นิสฺสรณปญฺญตฺติ สํสารโต. เตนาห ภควา ‘‘โน เจตํ, ภิกฺขเว, อภวิสฺสา’’ติ. เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน ‘‘เอกํ ภควา ธมฺมํ, ปญฺญตฺตีหิ วิวิธาหิ เทเสตี’’ติ.

คำว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากสภาวะที่ไม่เกิด ไม่เป็น ไม่ถูกทำ ไม่ถูกปรุงแต่ง จักไม่มี” นี้เป็นเทศนาบัญญัติ และเป็นเววจนบัญญัติของนิพพาน. คำว่า “การสลัดออกจากสภาวะที่เกิด ที่เป็น ที่ถูกทำ ที่ถูกปรุงแต่ง จะไม่ปรากฏในโลกนี้” นี้เป็นเววจนบัญญัติ และเป็นอุปนยนบัญญัติของสังขตธรรม. คำว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะเหตุที่สภาวะที่ไม่เกิด ไม่เป็น ไม่ถูกทำ ไม่ถูกปรุงแต่ง มีอยู่” นี้เป็นเววจนบัญญัติ และเป็นโชตนาบัญญัติของนิพพาน. คำว่า “เพราะเหตุนั้น การสลัดออกจากสภาวะที่เกิด ที่เป็น ที่ถูกทำ ที่ถูกปรุงแต่ง จึงปรากฏ” นี้เป็นเววจนบัญญัติของนิพพาน, เป็นนิยยานิกบัญญัติของมรรค, เป็นนิสสรณบัญญัติจากสงสาร. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากสภาวะนั้นจักไม่มี”. เพราะเหตุนั้น ท่านพระมหากัจจายนะจึงกล่าวว่า “พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมอย่างหนึ่ง ด้วยบัญญัติต่างๆ”.

นิยุตฺโต ปญฺญตฺติ หาโร.

ปัญญัตติหาระ จบ.

๑๒. โอตรณหารวิภงฺโค

๑๒. โอตระณหารวิภังค์

๔๒. ตตฺถ กตโม โอตรโณ หาโร? ‘‘โย จ ปฏิจฺจุปฺปาโท’’ติ.

๔๒. ในหาระเหล่านั้น โอตระณหาระเป็นไฉน? [คือพระบาลี] ว่า “และปฏิจจุปบาทใด” ดังนี้.

‘‘อุทฺธํ อโธ สพฺพธิ วิปฺปมุตฺโต, อยํ อหสฺมีติ อนานุปสฺสี;

เอวํ วิมุตฺโต อุทตาริ โอฆํ, อติณฺณปุพฺพํ อปุนพฺภวายา’’ติ.

“ผู้หลุดพ้นแล้วในเบื้องบน เบื้องต่ำ และในที่ทั้งปวง ไม่ตามเห็นว่า ‘นี้คือเรา’ บุคคลผู้หลุดพ้นแล้วอย่างนี้ ข้ามโอฆะที่ยังไม่เคยข้ามได้แล้ว เพื่อความไม่มีภพอีก” ดังนี้.

‘‘อุทฺธ’’นฺติ รูปธาตุ จ อรูปธาตุ จ. ‘‘อโธ’’ติ กามธาตุ. ‘‘สพฺพธิ วิปฺปมุตฺโต’’ติ เตธาตุเก อยํ อเสกฺขาวิมุตฺติ. ตานิเยว อเสกฺขานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ, อยํ อินฺทฺริเยหิ โอตรณา.

คำว่า “เบื้องบน” หมายถึงรูปธาตุและอรูปธาตุ. คำว่า “เบื้องต่ำ” หมายถึงกามธาตุ. คำว่า “หลุดพ้นแล้วในที่ทั้งปวง” หมายถึงอเสกขวิมุตตินี้ในธาตุ ๓. อินทรีย์ ๕ ที่เป็นอเสกขะเหล่านั้นนั่นแหละ [คือวิมุตติ]. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยอินทรีย์ทั้งหลาย.

ตานิเยว อเสกฺขานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ วิชฺชา, วิชฺชุปฺปาทา อวิชฺชานิโรโธ, อวิชฺชานิโรธา สงฺขารนิโรโธ, สงฺขารนิโรธา วิญฺญาณนิโรโธ, วิญฺญาณนิโรธา นามรูปนิโรโธ, นามรูปนิโรธา สฬายตนนิโรโธ, สฬายตนนิโรธา ผสฺสนิโรโธ, ผสฺสนิโรธา เวทนานิโรโธ, เวทนานิโรธา ตณฺหานิโรโธ, ตณฺหานิโรธา อุปาทานนิโรโธ, อุปาทานนิโรธา ภวนิโรโธ, ภวนิโรธา ชาตินิโรโธ, ชาตินิโรธา ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา นิรุชฺฌนฺติ. เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหติ. อยํ ปฏิจฺจสมุปฺปาเทหิ โอตรณา.

อินทรีย์ ๕ ที่เป็นอเสกขะเหล่านั้นนั่นแหละคือวิชชา, เพราะวิชชาเกิดขึ้น อวิชชาจึงดับ, เพราะอวิชชาดับ สังขารจึงดับ, เพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ, เพราะวิญญาณดับ นามรูปจึงดับ, เพราะนามรูปดับ สฬายตนะจึงดับ, เพราะสฬายตนะดับ ผัสสะจึงดับ, เพราะผัสสะดับ เวทนาจึงดับ, เพราะเวทนาดับ ตัณหาจึงดับ, เพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับ, เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ, เพราะภพดับ ชาติจึงดับ, เพราะชาติดับ ชรามรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาสจึงดับ. ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยปฏิจจสมุปบาททั้งหลาย.

ตานิเยว [Pg.55] อเสกฺขานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ ตีหิ ขนฺเธหิ สงฺคหิตานิ – สีลกฺขนฺเธน สมาธิกฺขนฺเธน ปญฺญากฺขนฺเธน, อยํ ขนฺเธหิ โอตรณา.

อินทรีย์ ๕ ที่เป็นอเสกขะเหล่านั้นนั่นแหละ สงเคราะห์เข้าได้ด้วยขันธ์ ๓ คือ สีลขันธ์ สมาธิขันธ์ ปัญญขันธ์. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยขันธ์ทั้งหลาย.

ตานิเยว อเสกฺขานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ สงฺขารปริยาปนฺนานิ เย สงฺขารา อนาสวา, โน จ ภวงฺคา, เต สงฺขารา ธมฺมธาตุสงฺคหิตา. อยํ ธาตูหิ โอตรณา.

อินทรีย์ ๕ ที่เป็นอเสกขะเหล่านั้นนั่นแหละ นับเนื่องในสังขารขันธ์. สังขารเหล่าใดไม่มีอาสวะ และไม่เป็นปัจจัยแห่งภพ, สังขารเหล่านั้นสงเคราะห์เข้าในธัมมธาตุ. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยธาตุทั้งหลาย.

สา ธมฺมธาตุ ธมฺมายตนปริยาปนฺนา, ยํ อายตนํ อนาสวํ, โน จ ภวงฺคํ. อยํ อายตเนหิ โอตรณา.

ธัมมธาตุนั้นนับเนื่องในธัมมายตนะ. อายตนะใดไม่มีอาสวะ และไม่เป็นปัจจัยแห่งภพ. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยอายตนะทั้งหลาย.

‘‘อยํ อหสฺมีติ อนานุปสฺสี’’ติ อยํ สกฺกายทิฏฺฐิยา สมุคฺฆาโต, สา เสกฺขาวิมุตฺติ, ตานิเยว เสกฺขานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ. อยํ อินฺทฺริเยหิ โอตรณา.

คำว่า “ไม่ตามเห็นว่า นี้คือเรา” นี้เป็นการถอนสักกายทิฏฐิ. การถอนนั้นเป็นเสกขวิมุตติ. อินทรีย์ ๕ ที่เป็นเสกขะเหล่านั้นนั่นแหละ [คือวิมุตติ]. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยอินทรีย์ทั้งหลาย.

ตานิเยว เสกฺขานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ วิชฺชา, วิชฺชุปฺปาทา อวิชฺชานิโรโธ, อวิชฺชานิโรธา สงฺขารนิโรโธ, เอวํ สพฺโพ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท. อยํ ปฏิจฺจสมุปฺปาเทหิ โอตรณา.

อินทรีย์ ๕ ที่เป็นเสกขะเหล่านั้นนั่นแหละคือวิชชา, เพราะวิชชาเกิดขึ้น อวิชชาจึงดับ, เพราะอวิชชาดับ สังขารจึงดับ, ปฏิจจสมุปบาททั้งหมด [ย่อมเป็นไป] อย่างนี้. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยปฏิจจสมุปบาททั้งหลาย.

สาเยว วิชฺชา ปญฺญากฺขนฺโธ. อยํ ขนฺเธหิ โอตรณา.

วิชชานั้นนั่นแหละคือปัญญขันธ์. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยขันธ์ทั้งหลาย.

สาเยว วิชฺชา สงฺขารปริยาปนฺนา, เย สงฺขารา อนาสวา, โน จ ภวงฺคา, เต สงฺขารา ธมฺมธาตุสงฺคหิตา, อยํ ธาตูหิ โอตรณา.

วิชชานั้นนั่นแหละนับเนื่องในสังขารขันธ์. สังขารเหล่าใดไม่มีอาสวะ และไม่เป็นปัจจัยแห่งภพ, สังขารเหล่านั้นสงเคราะห์เข้าในธัมมธาตุ. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยธาตุทั้งหลาย.

สา ธมฺมธาตุ ธมฺมายตนปริยาปนฺนา, ยํ อายตนํ อนาสวํ, โน จ ภวงฺคํ, อยํ อายตเนหิ โอตรณา.

เสกฺขาย จ วิมุตฺติยา อเสกฺขาย จ วิมุตฺติยา วิมุตฺโต อุทตาริ โอฆํ อติณฺณปุพฺพํ อปุนพฺภวาย. เตนาห ภควา ‘‘อุทฺธํ อโธ’’ติ.

ผู้หลุดพ้นแล้วด้วยเสกขวิมุตติและอเสกขวิมุตติ ข้ามโอฆะที่ยังไม่เคยข้ามได้แล้ว เพื่อความไม่มีภพอีก. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “เบื้องบน เบื้องต่ำ” ดังนี้.

๔๓. ‘‘นิสฺสิตสฺส จลิตํ, อนิสฺสิตสฺส จลิตํ นตฺถิ, จลิเต อสติ ปสฺสทฺธิ, ปสฺสทฺธิยา สติ นติ น โหติ, นติยา อสติ อาคติคติ น โหติ, อาคติคติยา อสติ จุตูปปาโต น โหติ, จุตูปปาเต อสติ เนวิธ น หุรํ น อุภยมนฺตเรน เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺสา’’ติ.

๔๓. “ความหวั่นไหวย่อมมีแก่ผู้มีที่อิงอาศัย, ความหวั่นไหวย่อมไม่มีแก่ผู้ไม่มีที่อิงอาศัย, เมื่อความหวั่นไหวไม่มี, ปัสสัทธิย่อมมี, เมื่อปัสสัทธิมี, ความน้อมไปย่อมไม่มี, เมื่อความน้อมไปไม่มี, การมาและการไปย่อมไม่มี, เมื่อการมาและการไปไม่มี, การจุติและการอุบัติย่อมไม่มี, เมื่อการจุติและการอุบัติไม่มี, โลกนี้ก็ไม่มี โลกหน้าก็ไม่มี ในระหว่างโลกทั้งสองก็ไม่มี, นี้แหละคือที่สุดแห่งทุกข์” ดังนี้.

‘‘นิสฺสิตสฺส จลิต’’นฺติ นิสฺสโย นาม ทุวิโธ ตณฺหานิสฺสโย จ ทิฏฺฐินิสฺสโย จ. ตตฺถ ยา รตฺตสฺส เจตนา, อยํ ตณฺหานิสฺสโย; ยา มูฬฺหสฺส เจตนา, อยํ ทิฏฺฐินิสฺสโย. เจตนา ปน สงฺขารา, สงฺขารปจฺจยา [Pg.56] วิญฺญาณํ, วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปํ, เอวํ สพฺโพ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท. อยํ ปฏิจฺจสมุปฺปาเทหิ โอตรณา.

คำว่า “ความหวั่นไหวย่อมมีแก่ผู้มีที่อิงอาศัย” นั้น, ที่อิงอาศัยมี ๒ อย่าง คือ ตัณหานิสสัย และทิฏฐินิสสัย. ใน ๒ อย่างนั้น เจตนาของผู้กำหนัดยินดี นี้คือตัณหานิสสัย; เจตนาของผู้หลง นี้คือทิฏฐินิสสัย. ก็เจตนานั้นคือสังขาร, เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี, เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปจึงมี, ปฏิจจสมุปบาททั้งหมด [ย่อมเป็นไป] อย่างนี้. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยปฏิจจสมุปบาททั้งหลาย.

ตตฺถ ยา รตฺตสฺส เวทนา, อยํ สุขา เวทนา. ยา สมฺมูฬฺหสฺส เวทนา, อยํ อทุกฺขมสุขา เวทนา, อิมา ทฺเว เวทนา เวทนากฺขนฺโธ. อยํ ขนฺเธหิ โอตรณา.

ใน ๒ อย่างนั้น เวทนาของผู้กำหนัดยินดี นี้คือสุขเวทนา. เวทนาของผู้หลงงมงาย นี้คืออทุกขมสุขเวทนา, เวทนา ๒ อย่างนี้คือเวทนขันธ์. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยขันธ์ทั้งหลาย.

ตตฺถ สุขา เวทนา ทฺเว อินฺทฺริยานิ สุขินฺทฺริยํ โสมนสฺสินฺทฺริยญฺจ, อทุกฺขมสุขา เวทนา อุเปกฺขินฺทฺริยํ. อยํ อินฺทฺริเยหิ โอตรณา.

ในเวทนาเหล่านั้น สุขเวทนาเป็นอินทรีย์ ๒ อย่าง คือ สุขินทรีย์และโสมนัสสินทรีย์, อทุกขมสุขเวทนาเป็นอุเบกขินทรีย์. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยอินทรีย์ทั้งหลาย.

ตานิเยว อินฺทฺริยานิ สงฺขารปริยาปนฺนานิ, เย สงฺขารา สาสวา ภวงฺคา, เต สงฺขารา ธมฺมธาตุสงฺคหิตา. อยํ ธาตูหิ โอตรณา.

อินทรีย์เหล่านั้นนั่นแหละนับเนื่องในสังขารขันธ์. สังขารเหล่าใดมีอาสวะ เป็นปัจจัยแห่งภพ, สังขารเหล่านั้นสงเคราะห์เข้าในธัมมธาตุ. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยธาตุทั้งหลาย.

สา ธมฺมธาตุ ธมฺมายตนปริยาปนฺนา, ยํ อายตนํ สาสวํ ภวงฺคํ, อยํ อายตเนหิ โอตรณา.

ธัมมธาตุนั้นนับเนื่องในธัมมายตนะ. อายตนะใดมีอาสวะ เป็นปัจจัยแห่งภพ. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยอายตนะทั้งหลาย.

‘‘อนิสฺสิตสฺส จลิตํ นตฺถี’’ติ สมถวเสน วา ตณฺหาย อนิสฺสิโต วิปสฺสนาวเส วา ทิฏฺฐิยา อนิสฺสิโต. ยา วิปสฺสนา อยํ วิชฺชา, วิชฺชุปฺปาทา อวิชฺชานิโรโธ, อวิชฺชานิโรธา สงฺขารนิโรโธ, สงฺขารนิโรธา วิญฺญาณนิโรโธ, เอวํ สพฺโพ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท. อยํ ปฏิจฺจสมุปฺปาเทหิ โอตรณา.

คำว่า “ความหวั่นไหวย่อมไม่มีแก่ผู้ไม่มีที่อิงอาศัย” นั้น, คือ ผู้ไม่ยึดถือตัณหาด้วยอำนาจสมถะ หรือผู้ไม่ยึดถือทิฏฐิด้วยอำนาจวิปัสสนา. วิปัสสนาใด นี้คือวิชชา, เพราะวิชชาเกิดขึ้น อวิชชาจึงดับ, เพราะอวิชชาดับ สังขารจึงดับ, เพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ, ปฏิจจสมุปบาททั้งหมด [ย่อมเป็นไป] อย่างนี้. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยปฏิจจสมุปบาททั้งหลาย.

สาเยว วิปสฺสนา ปญฺญากฺขนฺโธ. อยํ ขนฺเธหิ โอตรณา.

วิปัสสนานั่นแหละ ชื่อว่าปัญญักขันธ์ นี้เป็นการหยั่งลงด้วยขันธ์ทั้งหลาย

สาเยว วิปสฺสนา ทฺเว อินฺทฺริยานิ – วีริยินฺทฺริยญฺจ ปญฺญินฺทฺริยญฺจ. อยํ อินฺทฺริเยหิ โอตรณา.

วิปัสสนานั่นแหละ เป็นอินทรีย์ ๒ อย่าง คือ วิริยินทรีย์และปัญญินทรีย์ นี้เป็นการหยั่งลงด้วยอินทรีย์ทั้งหลาย

สาเยว วิปสฺสนา สงฺขารปริยาปนฺนา, เย สงฺขารา อนาสวา, โน จ ภวงฺคา, เต สงฺขารา ธมฺมธาตุสงฺคหิตา. อยํ ธาตูหิ โอตรณา.

วิปัสสนานั่นแหละ นับเนื่องในสังขาร, สังขารเหล่าใดเป็นอนาสวะ และไม่เป็นปัจจัยแห่งภพ, สังขารเหล่านั้น สงเคราะห์เข้าด้วยธัมมธาตุ. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยธาตุทั้งหลาย

ธัมมธาตุนั้น นับเนื่องในธัมมายตนะ, อายตนะใดเป็นอนาสวะ และไม่เป็นปัจจัยแห่งภพ. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยอายตนะทั้งหลาย

‘‘ปสฺสทฺธิยา สตี’’ติ ทุวิธา ปสฺสทฺธิ กายิกา จ เจตสิกา จ. ยํ กายิกํ สุขํ, อยํ กายปสฺสทฺธิ. ยํ เจตสิกํ สุขํ, อยํ เจตสิกา ปสฺสทฺธิ. ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวทิยติ, สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยติ, สมาหิโต ยถาภูตํ ปชานาติ, ยถาภูตํ ปชานนฺโต นิพฺพินฺทติ, นิพฺพินฺทนฺโต [Pg.57] วิรชฺชติ, วิราคา วิมุจฺจติ, วิมุตฺตสฺมึ ‘‘วิมุตฺต’’มิติ ญาณํ โหติ, ‘‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’’ติ ปชานาติ. โส น นมติ รูเปสุ, น สทฺเทสุ, น คนฺเธสุ, น รเสสุ, น โผฏฺฐพฺเพสุ, น ธมฺเมสุ ขยา ราคสฺส ขยา โทสสฺส ขยา โมหสฺส เยน รูเปน ตถาคตํ ติฏฺฐนฺตํ จรนฺตํ ปญฺญาปยมาโน ปญฺญาเปยฺย, ตสฺส รูปสฺส ขยา วิราคา นิโรธา จาคา ปฏินิสฺสคฺคา รูปสงฺขเย วิมุตฺโต, ตถาคโต อตฺถีติปิ น อุเปติ, นตฺถีติปิ น อุเปติ, อตฺถิ นตฺถีติปิ น อุเปติ, เนวตฺถิ โน นตฺถีติปิ น อุเปติ. อถ โข คมฺภีโร อปฺปเมยฺโย อสงฺเขยฺโย นิพฺพุโตติเยว สงฺขํ คจฺฉติ ขยา ราคสฺส, ขยา โทสสฺส, ขยา โมหสฺส.

ในบทว่า “ปัสสัทธิยา สติ” ดังนี้ ปัสสัทธิมี ๒ อย่าง คือ กายิกปัสสัทธิและเจตสิกปัสสัทธิ สุขทางกายใด นี้คือกายปัสสัทธิ สุขทางใจใด นี้คือเจตสิกปัสสัทธิ ผู้มีกายสงบระงับ ย่อมเสวยสุข จิตของผู้มีสุขย่อมตั้งมั่น ผู้มีจิตตั้งมั่นแล้ว ย่อมรู้ตามความเป็นจริง เมื่อรู้ตามความเป็นจริง ย่อมเบื่อหน่าย เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณว่า “หลุดพ้นแล้ว” ย่อมรู้ชัดว่า “ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี” ท่านผู้นั้นย่อมไม่น้อมไปในรูปทั้งหลาย ไม่น้อมไปในเสียงทั้งหลาย ไม่น้อมไปในกลิ่นทั้งหลาย ไม่น้อมไปในรสทั้งหลาย ไม่น้อมไปในโผฏฐัพพะทั้งหลาย ไม่น้อมไปในธรรมทั้งหลาย เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ เพราะความสิ้นไปแห่งโทสะ เพราะความสิ้นไปแห่งโมหะ บุคคลเมื่อจะบัญญัติตถาคตผู้ยืนอยู่ ผู้เที่ยวไปอยู่ พึงบัญญัติด้วยรูปใด เพราะความสิ้นไป ความคลายกำหนัด ความดับ ความสละ ความสลัดคืนซึ่งรูปนั้น (พระอรหันต์) ผู้หลุดพ้นแล้วในเพราะความสิ้นไปแห่งรูป ย่อมไม่เข้าถึง (ทิฏฐิ) ว่า ตถาคตมีอยู่, ว่า ตถาคตไม่มีอยู่, ว่า ตถาคตมีอยู่และไม่มีอยู่, ว่า ตถาคตมีอยู่ก็ไม่ใช่ ไม่มีอยู่ก็ไม่ใช่ แต่โดยที่แท้ ย่อมถึงการนับว่า เป็นผู้ลึกซึ้ง ประมาณไม่ได้ หยั่งไม่ได้ ดับสนิทแล้ว เท่านั้น เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ เพราะความสิ้นไปแห่งโทสะ เพราะความสิ้นไปแห่งโมหะ

ยาย เวทนาย…เป… ยาย สญฺญาย. เยหิ สงฺขาเรหิ. เยน วิญฺญาเณน ตถาคตํ ติฏฺฐนฺตํ จรนฺตํ ปญฺญาปยมาโน ปญฺญาเปยฺย, ตสฺส วิญฺญาณสฺส ขยา วิราคา นิโรธา จาคา ปฏินิสฺสคฺคา วิญฺญาณสงฺขเย วิมุตฺโต, ตถาคโต อตฺถีติปิ น อุเปติ, นตฺถีติปิ น อุเปติ, อตฺถิ นตฺถีติปิ น อุเปติ, เนวตฺถิ โน นตฺถีติปิ น อุเปติ. อถ โข คมฺภีโร อปฺปเมยฺโย อสงฺเขยฺโย นิพฺพุโตติเยว สงฺขํ คจฺฉติ ขยา ราคสฺส, ขยา โทสสฺส, ขยา โมหสฺส. ‘‘อาคตี’’ติ อิธาคติ. ‘‘คตี’’ติ เปจฺจภโว. อาคติคตีปิ น ภวนฺติ, ‘‘เนวิธา’’ติ ฉสุ อชฺฌตฺติเกสุ อายตเนสุ. ‘‘น หุร’’นฺติ ฉสุ พาหิเรสุ อายตเนสุ. ‘‘น อุภยมนฺตเรนา’’ติ ผสฺสสมุทิเตสุ ธมฺเมสุ อตฺตานํ น ปสฺสติ. ‘‘เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺสา’’ติ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท. โส ทุวิโธ โลกิโย จ โลกุตฺตโร จ. ตตฺถ โลกิโย อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา, ยาว ชรามรณา. โลกุตฺตโร สีลวโต อวิปฺปฏิสาโร ชายติ, ยาว นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาติ. เตนาห ภควา ‘‘นิสฺสิตสฺส จลิตํ อนิสฺสิตสฺส จลิตํ นตฺถิ…เป… เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺสา’’ติ.

ด้วยเวทนาใด...ฯลฯ...ด้วยสัญญาใด ด้วยสังขารเหล่าใด ด้วยวิญญาณใด บุคคลเมื่อจะบัญญัติตถาคตผู้ยืนอยู่ ผู้เที่ยวไปอยู่ พึงบัญญัติ, เพราะความสิ้นไป ความคลายกำหนัด ความดับ ความสละ ความสลัดคืนซึ่งวิญญาณนั้น (พระอรหันต์) ผู้หลุดพ้นแล้วในเพราะความสิ้นไปแห่งวิญญาณ ย่อมไม่เข้าถึง (ทิฏฐิ) ว่า ตถาคตมีอยู่, ว่า ตถาคตไม่มีอยู่, ว่า ตถาคตมีอยู่และไม่มีอยู่, ว่า ตถาคตมีอยู่ก็ไม่ใช่ ไม่มีอยู่ก็ไม่ใช่ แต่โดยที่แท้ ย่อมถึงการนับว่า เป็นผู้ลึกซึ้ง ประมาณไม่ได้ หยั่งไม่ได้ ดับสนิทแล้ว เท่านั้น เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ เพราะความสิ้นไปแห่งโทสะ เพราะความสิ้นไปแห่งโมหะ บทว่า “อาคติ” คือ การมาในภพนี้ บทว่า “คติ” คือ ภพหน้า แม้การมาและการไป ย่อมไม่มี บทว่า “เนวิธา” คือ ในอายตนะภายใน ๖ บทว่า “น หุรํ” คือ ในอายตนะภายนอก ๖ บทว่า “น อุภยมนฺตเรนา” คือ ไม่เห็นอัตตาในธรรมทั้งหลายที่เกิดร่วมกับผัสสะ บทว่า “เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺสา” คือ ปฏิจจสมุปบาท ปฏิจจสมุปบาทนั้นมี ๒ อย่าง คือ โลกิยะและโลกุตตระ ใน ๒ อย่างนั้น โลกิยปฏิจจสมุปบาท (เริ่ม) ตั้งแต่ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา จนถึง ชรามรณะ โลกุตตรปฏิจจสมุปบาท (เริ่ม) ตั้งแต่ สีลวโต อวิปฺปฏิสาโร ชายติ จนถึง นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาติ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ความหวั่นไหวมีแก่ผู้มีตัณหาและทิฏฐิอาศัย ความหวั่นไหวไม่มีแก่ผู้ไม่มีตัณหาและทิฏฐิอาศัย...ฯลฯ... นี้แหละเป็นที่สุดแห่งทุกข์” ดังนี้

๔๔.

๔๔.

‘‘เย เกจิ โสกา ปริเทวิตา วา, ทุกฺขา จ โลกสฺมิมเนกรูปา;

ปิยํ ปฏิจฺจปฺปภวนฺติ เอเต, ปิเย อสนฺเต น ภวนฺติ เอเต.

“ความโศกก็ดี ความร่ำไรก็ดี หรือความทุกข์นานาชนิดในโลก มีอยู่เท่าใด สิ่งเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยสิ่งเป็นที่รัก เมื่อสิ่งเป็นที่รักไม่มี สิ่งเหล่านั้นย่อมไม่มี”

ตสฺมา [Pg.58] หิ เต สุขิโน วีตโสกา, เยสํ ปิยํ นตฺถิ กุหิญฺจิ โลเก;

ตสฺมา อโสกํ วิรชํ ปตฺถยาโน, ปิยํ น กยิราถ กุหิญฺจิ โลเก’’ติ.

“เพราะเหตุนั้นแล ท่านเหล่าใดไม่มีสิ่งเป็นที่รักในโลกไหนๆ ท่านเหล่านั้นจึงเป็นผู้มีความสุข ปราศจากความโศก เพราะเหตุนั้น ผู้ปรารถนาสภาวะที่ไม่มีความโศก ปราศจากธุลี ไม่พึงทำสิ่งเป็นที่รักในโลกไหนๆ เลย” ดังนี้

‘‘เย เกจิ โสกา ปริเทวิตา วา, ทุกฺขา จ โลกสฺมิมเนกรูปา ปิยํ ปฏิจฺจปฺปภวนฺติ เอเต’’ติ – อยํ ทุกฺขา เวทนา. ‘‘ปิเย อสนฺเต น ภวนฺติ เอเต’’ติ – อยํ สุขา เวทนา. เวทนา เวทนากฺขนฺโธ. อยํ ขนฺเธหิ โอตรณา.

บทว่า “ความโศกก็ดี ความร่ำไรก็ดี หรือความทุกข์นานาชนิดในโลก มีอยู่เท่าใด สิ่งเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยสิ่งเป็นที่รัก” ดังนี้ นี้คือทุกขเวทนา บทว่า “เมื่อสิ่งเป็นที่รักไม่มี สิ่งเหล่านั้นย่อมไม่มี” ดังนี้ นี้คือสุขเวทนา เวทนา ชื่อว่าเวทนากขันธ์ นี้เป็นการหยั่งลงด้วยขันธ์ทั้งหลาย

เวทนาปจฺจยา ตณฺหา, ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานํ, อุปาทานปจฺจยา ภโว, ภวปจฺจยา ชาติ, ชาติปจฺจยา ชรามรณํ, เอวํ สพฺพํ. อยํ ปฏิจฺจสมุปฺปาเทหิ โอตรณา.

เพราะเวทนาเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี, เพราะตัณหาเป็นปัจจัย อุปาทานจึงมี, เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ภพจึงมี, เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี, เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรามรณะจึงมี, พึงทราบทั้งหมดอย่างนี้ นี้เป็นการหยั่งลงด้วยปฏิจจสมุปบาททั้งหลาย

ตตฺถ สุขา เวทนา ทฺเว อินฺทฺริยานิ – สุขินฺทฺริยํ โสมนสฺสินฺทฺริยญฺจ. ทุกฺขา เวทนา ทฺเว อินฺทฺริยานิ – ทุกฺขินฺทฺริยํ โทมนสฺสินฺทฺริยญฺจ. อยํ อินฺทฺริเยหิ โอตรณา.

ในเวทนาเหล่านั้น สุขเวทนาเป็นอินทรีย์ ๒ อย่าง คือ สุขินทรีย์และโสมนัสสินทรีย์ ทุกขเวทนาเป็นอินทรีย์ ๒ อย่าง คือ ทุกขินทรีย์และโทมนัสสินทรีย์ นี้เป็นการหยั่งลงด้วยอินทรีย์ทั้งหลาย

อินทรีย์เหล่านั้นนั่นแหละ นับเนื่องในสังขาร, สังขารเหล่าใดเป็นสาสวะ เป็นปัจจัยแห่งภพ, สังขารเหล่านั้น สงเคราะห์เข้าด้วยธัมมธาตุ. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยธาตุทั้งหลาย

สา ธมฺมธาตุ ธมฺมายตนปริยาปนฺนา, ยํ อายตนํ สาสวํ ภวงฺคํ. อยํ อายตเนหิ โอตรณา.

ธัมมธาตุนั้น นับเนื่องในธัมมายตนะ, อายตนะใดเป็นสาสวะ เป็นปัจจัยแห่งภพ. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยอายตนะทั้งหลาย

ตสฺมา หิ เต สุขิโน วีตโสกา, เยสํ ปิยํ นตฺถิ กุหิญฺจิ โลเก;

ตสฺมา อโสกํ วิรชํ ปตฺถยาโน, ปิยํ น กยิราถ กุหิญฺจิ โลเกติ.

อิทํ ตณฺหาปหานํ. ตณฺหานิโรธา อุปาทานนิโรโธ, อุปาทานนิโรธา ภวนิโรโธ, เอวํ สพฺพํ. อยํ ปฏิจฺจสมุปฺปาเทหิ โอตรณา.

นี้คือการละตัณหา เพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับ, เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ, พึงทราบทั้งหมดอย่างนี้ นี้เป็นการหยั่งลงด้วยปฏิจจสมุปบาททั้งหลาย

ตํเยว ตณฺหาปหานํ สมโถ. โส สมโถ ทฺเว อินฺทฺริยานิ สตินฺทฺริยํ สมาธินฺทฺริยญฺจ. อยํ อินฺทฺริเยหิ โอตรณา.

การละตัณหานั่นแหละ ชื่อว่าสมถะ สมถะนั้นเป็นอินทรีย์ ๒ อย่าง คือ สตินทรีย์และสมาธินทรีย์ นี้เป็นการหยั่งลงด้วยอินทรีย์ทั้งหลาย

โสเยว สมโถ สมาธิกฺขนฺโธ. อยํ ขนฺเธหิ โอตรณา.

สมถะนั้นนั่นแหละ ชื่อว่าสมาธิกขันธ์ นี้เป็นการหยั่งลงด้วยขันธ์ทั้งหลาย

โสเยว สมโถ สงฺขารปริยาปนฺโน, เย สงฺขารา อนาสวา, โน จ ภวงฺคา, เต สงฺขารา ธมฺมธาตุสงฺคหิตา. อยํ ธาตูหิ โอตรณา.

สมถะนั้นนั่นแหละ นับเนื่องในสังขาร, สังขารเหล่าใดเป็นอนาสวะ และไม่เป็นปัจจัยแห่งภพ, สังขารเหล่านั้น สงเคราะห์เข้าด้วยธัมมธาตุ. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยธาตุทั้งหลาย

สา [Pg.59] ธมฺมธาตุ ธมฺมายตนปริยาปนฺนา, ยํ อายตนํ อนาสวํ, โน จ ภวงฺคํ. อยํ อายตเนหิ โอตรณา. เตนาห ภควา ‘‘เย เกจิ โสกา’’ติ.

ธัมมธาตุนั้น นับเนื่องในธัมมายตนะ, อายตนะใดเป็นอนาสวะ และไม่เป็นปัจจัยแห่งภพ. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยอายตนะทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัส (คาถา) ว่า “เย เกจิ โสกา” ดังนี้

กามํ กามยมานสฺส, ตสฺส เจ ตํ สมิชฺฌติ;

อทฺธา ปีติมโน โหติ, ลทฺธา มจฺโจ ยทิจฺฉติ.

เมื่อสัตว์ผู้ปรารถนากามอยู่ หากกามนั้นของเขาย่อมสำเร็จ, สัตว์นั้นได้สิ่งที่ตนปรารถนาแล้วย่อมมีใจยินดีโดยแท้.

ตสฺส เจ กามยานสฺส, ฉนฺทชาตสฺส ชนฺตุโน;

เต กามา ปริหายนฺติ, สลฺลวิทฺโธว รุปฺปติ.

หากกามทั้งหลายของสัตว์นั้นผู้มีความใคร่ มีฉันทะเกิดขึ้นแล้ว เสื่อมไป, เขาย่อมเดือดร้อนเหมือนถูกลูกศรเสียบ.

โย กาเม ปริวชฺเชติ, สปฺปสฺเสว ปทา สิโร;

โสมํ วิสตฺติกํ โลเก, สโต สมติวตฺตตีติ.

ภิกษุใดในโลกย่อมเว้นกาม เหมือนคนเว้นศีรษะงูด้วยเท้า, ภิกษุนั้นมีสติ ย่อมก้าวล่วงตัณหาอันซ่านไปในอารมณ์ต่างๆ นี้ได้ ดังนี้.

ตตฺถ ยา ปีติมนตา, อยํ อนุนโย. ยทาห สลฺลวิทฺโธว รุปฺปตีติ, อิทํ ปฏิฆํ. อนุนยํ ปฏิฆญฺจ ปน ตณฺหาปกฺโข, ตณฺหาย จ ปน ทสรูปีนิ อายตนานิ ปทฏฺฐานํ. อยํ อายตเนหิ โอตรณา.

ในคาถานั้น ความที่ใจยินดีใด นี้คืออนุนัย. ที่ตรัสว่า เขาย่อมเดือดร้อนเหมือนถูกลูกศรเสียบ ดังนี้ นี้คือปฏิฆะ. อนึ่ง อนุนัยและปฏิฆะเป็นฝ่ายตัณหา, และอายตนะที่เป็นรูป ๑๐ เป็นปทัฏฐานของตัณหา. นี้คือโอตระณะด้วยอายตนะทั้งหลาย.

ตานิเยว ทส รูปีนิ รูปกาโย นามสมฺปยุตฺโต, ตทุภยํ นามรูปํ, นามรูปปจฺจยา สฬายตนํ, สฬายตนปจฺจยา ผสฺโส, ผสฺสปจฺจยา เวทนา, เวทนาปจฺจยา ตณฺหา, เอวํ สพฺพํ. อยํ ปฏิจฺจสมุปฺปาเทหิ โอตรณา.

อายตนะที่เป็นรูป ๑๐ เหล่านั้นนั่นเทียวเป็นรูปกาย สัมปยุตด้วยนาม, ทั้งสองนั้นเป็นนามรูป, เพราะนามรูปเป็นปัจจัย สฬายตนะจึงมี, เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี, เพราะผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี, เพราะเวทนาเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี, พึงทราบทั้งหมดอย่างนี้. นี้คือโอตระณะด้วยปฏิจจสมุปบาททั้งหลาย.

ตเทว นามรูปํ ปญฺจกฺขนฺโธ;

อยํ ขนฺเธหิ โอตรณา;

ตเทว นามรูปํ อฏฺฐารส ธาตุโย;

อยํ ธาตูหิ โอตรณา;

นามรูปนั้นนั่นเทียวเป็นปัญจขันธ์; นี้คือโอตระณะด้วยขันธ์ทั้งหลาย; นามรูปนั้นนั่นเทียวเป็นธาตุ ๑๘; นี้คือโอตระณะด้วยธาตุทั้งหลาย.

ตตฺถ โย รูปกาโย อิมานิ ปญฺจ รูปีนิ อินฺทฺริยานิ, โย นามกาโย อิมานิ ปญฺจ อรูปีนิ อินฺทฺริยานิ, อิมานิ ทส อินฺทฺริยานิ. อยํ อินฺทฺริเยหิ โอตรณา.

ในนามรูปนั้น รูปกายใด อินทรีย์ที่เป็นรูป ๕ เหล่านี้ (เป็นรูปกายนั้น), นามกายใด อินทรีย์ที่เป็นอรูป ๕ เหล่านี้ (เป็นนามกายนั้น), เหล่านี้คืออินทรีย์ ๑๐. นี้คือโอตระณะด้วยอินทรีย์ทั้งหลาย.

ตตฺถ ยทาห –

ในข้อนั้น ที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า –

‘‘โย กาเม ปริวชฺเชติ, สปฺปสฺเสว ปทา สิโร;

โสมํ วิสตฺติกํ โลเก, สโต สมติวตฺตตี’’ติ.

อยํ สอุปาทิเสสา นิพฺพานธาตุ, อยํ ธาตูหิ โอตรณา.

นี้คือสอุปาทิเสสนิพพานธาตุ, นี้คือโอตระณะด้วยธาตุทั้งหลาย.

สาเยว สอุปาทิเสสา นิพฺพานธาตุ วิชฺชา, วิชฺชุปฺปาทา อวิชฺชานิโรโธ, อวิชฺชานิโรธา สงฺขารนิโรโธ, เอวํ สพฺพํ. อยํ ปฏิจฺจสมุปฺปาเทหิ โอตรณา.

สอุปาทิเสสนิพพานธาตุนั้นนั่นเทียวคือวิชชา, เพราะวิชชาเกิดขึ้น อวิชชาจึงดับ, เพราะอวิชชาดับ สังขารจึงดับ, พึงทราบทั้งหมดอย่างนี้. นี้คือโอตระณะด้วยปฏิจจสมุปบาททั้งหลาย.

สาเยว [Pg.60] วิชฺชา ปญฺญากฺขนฺโธ. อยํ ขนฺเธหิ โอตรณา.

วิชชานั้นนั่นเทียวคือปัญญักขันธ์. นี้คือโอตระณะด้วยขันธ์ทั้งหลาย.

สาเยว วิชฺชา ทฺเว อินฺทฺริยานิ – วีริยินฺทฺริยํ ปญฺญินฺทฺริยญฺจ. อยํ อินฺทฺริเยหิ โอตรณา.

วิชชานั้นนั่นเทียวคืออินทรีย์ ๒ ได้แก่ วิริยินทรีย์และปัญญินทรีย์. นี้คือโอตระณะด้วยอินทรีย์ทั้งหลาย.

สาเยว วิชฺชา สงฺขารปริยาปนฺนา, เย สงฺขารา อนาสวา, โน จ ภวงฺคา, เต สงฺขารา ธมฺมธาตุสงฺคหิตา. อยํ ธาตูหิ โอตรณา.

วิชชานั้นนั่นเทียวสงเคราะห์เข้าในสังขาร, สังขารเหล่าใดไม่มีอาสวะ และไม่ใช่ภวังค์, สังขารเหล่านั้นสงเคราะห์เข้าในธัมมธาตุ. นี้คือโอตระณะด้วยธาตุทั้งหลาย.

สา ธมฺมธาตุ ธมฺมายตนปริยาปนฺนา, ยํ อายตนํ อนาสวํ, โน จ ภวงฺคํ. อยํ อายตเนหิ โอตรณา. เตนาห ภควา ‘‘กามํ กามยมานสฺสา’’ติ.

ธัมมธาตุนั้นสงเคราะห์เข้าในธัมมายตนะ, อายตนะใดไม่มีอาสวะ และไม่ใช่ภวังค์. นี้คือโอตระณะด้วยอายตนะทั้งหลาย. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “กามํ กามยมานสฺส” ดังนี้.

เอตฺตาวตา ปฏิจฺจ อินฺทฺริยขนฺธธาตุอายตนานิ สโมสรโณตรณานิ ภวนฺติ. เอวํ ปฏิจฺจ อินฺทฺริยขนฺธธาตุอายตนานิ โอตาเรตพฺพานิ. เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน ‘‘โย จ ปฏิจฺจุปฺปาโท’’ติ.

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ปฏิจจสมุปบาท อินทรีย์ ขันธ์ ธาตุ อายตนะ ย่อมเป็นที่ประชุมลงและเป็นที่หยั่งลง. พึงหยั่งลงซึ่งปฏิจจสมุปบาท อินทรีย์ ขันธ์ ธาตุ อายตนะ อย่างนี้. เพราะเหตุนั้น ท่านพระมหากัจจายนะจึงกล่าวว่า “โย จ ปฏิจฺจุปฺปาโท” ดังนี้.

นิยุตฺโต โอตรโณ หาโร.

โอตระณหาร จบ.

๑๓. โสธนหารวิภงฺโค

๑๓. โสธนหารวิภังค์

๔๕. ตตฺถ กตโม โสธโน หาโร? ‘‘วิสฺสชฺชิตมฺหิ ปญฺเห’’ติคาถา. ยถา อายสฺมา อชิโต ปารายเน ภควนฺตํ ปญฺหํ ปุจฺฉติ –

๔๕. ในหาระเหล่านั้น โสธนหารเป็นไฉน? คาถาว่า “วิสฺสชฺชิตมฺหิ ปญฺเห” ดังนี้. เหมือนอย่างที่ท่านพระอชิตะในปารายนวรรคทูลถามปัญหาพระผู้มีพระภาคว่า –

‘‘เกนสฺสุ นิวุโต โลโก, เกนสฺสุ นปฺปกาสติ;

กิสฺสาภิเลปนํ พฺรูสิ, กึสุ ตสฺส มหพฺภย’’นฺติ.

โลกถูกอะไรหนอหุ้มห่อไว้, เพราะอะไรหนอจึงไม่ปรากฏ; พระองค์ตรัสอะไรว่าเป็นเครื่องฉาบทาของโลกนั้น, อะไรเป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น.

‘‘อวิชฺชาย นิวุโต โลโก, [อชิตาติ ภควา]วิวิจฺฉา ปมาทา นปฺปกาสติ;

ชปฺปาภิเลปนํ พฺรูมิ, ทุกฺขมสฺส มหพฺภย’’นฺติ.

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า:) อชิตะ โลกถูกอวิชชาหุ้มห่อไว้, ไม่ปรากฏเพราะวิจิกิจฉาและความประมาท; เรากล่าวตัณหาว่าเป็นเครื่องฉาบทา, ทุกข์เป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น.

‘‘เกนสฺสุ นิวุโต โลโก’’ติ ปญฺเห ‘‘อวิชฺชาย นิวุโต โลโก’’ติ ภควา ปทํ โสเธติ, โน จ อารมฺภํ. ‘‘เกนสฺสุ นปฺปกาสตี’’ติ ปญฺเห ‘‘วิวิจฺฉา ปมาทา นปฺปกาสตี’’ติ ภควา ปทํ โสเธติ, โน จ อารมฺภํ. ‘‘กิสฺสาภิเลปนํ พฺรูสี’’ติ ปญฺเห ‘‘ชปฺปาภิเลปนํ พฺรูมี’’ติ ภควา ปทํ โสเธติ, โน จ อารมฺภํ. ‘‘กึสุ ตสฺส มหพฺภย’’นฺติ ปญฺเห ‘‘ทุกฺขมสฺส มหพฺภย’’นฺติ สุทฺโธ อารมฺโภ. เตนาห ภควา ‘‘อวิชฺชาย นิวุโต โลโก’’ติ.

ในปัญหาว่า “โลกถูกอะไรหนอหุ้มห่อไว้” ดังนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “โลกถูกอวิชชาหุ้มห่อไว้” ดังนี้ เป็นการทรงชำระบท แต่ยังไม่ทรงชำระอารัมภะ. ในปัญหาว่า “เพราะอะไรหนอจึงไม่ปรากฏ” ดังนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ไม่ปรากฏเพราะวิจิกิจฉาและความประมาท” ดังนี้ เป็นการทรงชำระบท แต่ยังไม่ทรงชำระอารัมภะ. ในปัญหาว่า “พระองค์ตรัสอะไรว่าเป็นเครื่องฉาบทา” ดังนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “เรากล่าวตัณหาว่าเป็นเครื่องฉาบทา” ดังนี้ เป็นการทรงชำระบท แต่ยังไม่ทรงชำระอารัมภะ. ในปัญหาว่า “อะไรเป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น” ดังนี้ (เมื่อตรัสว่า) “ทุกข์เป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น” ดังนี้ อารัมภะเป็นอันถูกชำระแล้ว. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “โลกถูกอวิชชาหุ้มห่อไว้” ดังนี้.

‘‘สวนฺติ [Pg.61] สพฺพธิ โสตา, [อิจฺจายสฺมา อชิโต]โสตานํ กึ นิวารณํ;

โสตานํ สํวรํ พฺรูหิ, เกน โสตา ปิธียเร’’ติ.

(ท่านพระอชิตะทูลถามว่า:) กระแสทั้งหลายย่อมไหลไปในอารมณ์ทั้งปวง, อะไรเป็นเครื่องกั้นกระแสทั้งหลาย; ขอพระองค์จงตรัสบอกเครื่องสังวรแห่งกระแสทั้งหลาย, กระแสทั้งหลายย่อมถูกปิดกั้นด้วยอะไร.

‘‘ยานิ โสตานิ โลกสฺมึ, [อชิตาติ ภควา]สติ เตสํ นิวารณํ;

โสตานํ สํวรํ พฺรูมิ, ปญฺญาเยเต ปิธียเร’’ติ.

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า:) อชิตะ กระแสเหล่าใดมีในโลก, สติเป็นเครื่องกั้นกระแสเหล่านั้น; เรากล่าวสติว่าเป็นเครื่องสังวรแห่งกระแสทั้งหลาย, กระแสเหล่านั้นย่อมถูกปิดกั้นด้วยปัญญา.

‘‘สวนฺติ สพฺพธิ โสตา, โสตานํ กึ นิวารณ’’นฺติ ปญฺเห ‘‘ยานิ โสตานิ โลกสฺมึ, สติ เตสํ นิวารณ’’นฺติ ภควา ปทํ โสเธติ, โน จ อารมฺภํ. ‘‘โสตานํ สํวรํ พฺรูหิ, เกน โสตา ปิธียเร’’ติ ปญฺเห ‘‘โสตานํ สํวรํ พฺรูมิ, ปญฺญาเยเต ปิธียเร’’ติ สุทฺโธ อารมฺโภ. เตนาห ภควา ‘‘ยานิ โสตานิ โลกสฺมิ’’นฺติ.

ในปัญหาว่า “กระแสทั้งหลายย่อมไหลไปในอารมณ์ทั้งปวง, อะไรเป็นเครื่องกั้นกระแสทั้งหลาย” ดังนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “กระแสเหล่าใดมีในโลก, สติเป็นเครื่องกั้นกระแสเหล่านั้น” ดังนี้ เป็นการทรงชำระบท แต่ยังไม่ทรงชำระอารัมภะ. ในปัญหาว่า “ขอพระองค์จงตรัสบอกเครื่องสังวรแห่งกระแสทั้งหลาย, กระแสทั้งหลายย่อมถูกปิดกั้นด้วยอะไร” ดังนี้ (เมื่อตรัสว่า) “เรากล่าวสติว่าเป็นเครื่องสังวรแห่งกระแสทั้งหลาย, กระแสเหล่านั้นย่อมถูกปิดกั้นด้วยปัญญา” ดังนี้ อารัมภะเป็นอันถูกชำระแล้ว. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “กระแสเหล่าใดมีในโลก” ดังนี้.

‘‘ปญฺญา เจว สติ จ, [อิจฺจายสฺมา อชิโต]นามรูปญฺจ มาริส;

เอตํ เม ปุฏฺโฐ ปพฺรูหิ, กตฺเถตํ อุปรุชฺฌตี’’ติ.

(ท่านพระอชิตะทูลถามว่า:) ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ ปัญญา สติ และนามรูป, ข้าพระองค์ทูลถามแล้ว ขอพระองค์จงตรัสบอกเรื่องนี้, ธรรมนี้ย่อมดับไปที่ไหน.

ปญฺเห –

ในปัญหานั้น (ตรัสตอบว่า) –

‘‘ยเมตํ ปญฺหํ อปุจฺฉิ, อชิต ตํ วทามิ เต;

ยตฺถ นามญฺจ รูปญฺจ, อเสสํ อุปรุชฺฌติ;

วิญฺญาณสฺส นิโรเธน, เอตฺเถตํ อุปรุชฺฌตี’’ติ.

อชิตะ ท่านถามปัญหานั้นใด เราจะบอกปัญหานั้นแก่ท่าน; นามและรูปย่อมดับไปไม่มีส่วนเหลือในที่ใด; เพราะวิญญาณดับ นามและรูปนั้นย่อมดับไปในที่นี้.

สุทฺโธ อารมฺโภ. เตนาห ภควา ‘‘ยเมตํ ปญฺหํ อปุจฺฉี’’ติ. ยตฺถ เอวํ สุทฺโธ อารมฺโภ, โส ปญฺโห วิสชฺชิโต ภวติ. ยตฺถ ปน อารมฺโภ อสุทฺโธ, น ตาว โส ปญฺโห วิสชฺชิโต ภวติ. เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน ‘‘วิสฺสชฺชิตมฺหิ ปญฺเห’’ติ.

อารัมภะเป็นอันถูกชำระแล้ว. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ยเมตํ ปญฺหํ อปุจฺฉิ” ดังนี้. ในปัญหาใด อารัมภะถูกชำระแล้วอย่างนี้ ปัญหานั้นย่อมเป็นอันถูกวิสัชนาแล้ว. แต่ในปัญหาใด อารัมภะยังไม่ถูกชำระ ปัญหานั้นย่อมยังไม่เป็นอันถูกวิสัชนาเพียงนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านพระมหากัจจายนะจึงกล่าวว่า “วิสฺสชฺชิตมฺหิ ปญฺเห” ดังนี้.

นิยุตฺโต โสธโน หาโร.

โสธนหาร จบ.

๑๔. อธิฏฺฐานหารวิภงฺโค

๑๔. อธิษฐานหารวิภังค์

๔๖. ตตฺถ กตโม อธิฏฺฐาโน หาโร? ‘‘เอกตฺตตาย ธมฺมา, เยปิ จ เวมตฺตตาย นิทฺทิฏฺฐา’’ติ.

๔๖. บรรดาหารเหล่านั้น อธิษฐานหารเป็นไฉน? คือ ธรรมทั้งหลายที่ทรงแสดงไว้โดยความเป็นอันเดียวกันบ้าง โดยความต่างกันบ้าง (ชื่อว่าอธิษฐานหาร)

เย ตตฺถ นิทฺทิฏฺฐา, ตถา เต ธารยิตพฺพา.

ธรรมเหล่าใดที่ทรงแสดงไว้ในเทศนานั้น ธรรมเหล่านั้นพึงทรงจำไว้ (เข้าใจ) อย่างนั้น

‘‘ทุกฺข’’นฺติ [Pg.62] เอกตฺตตา. ตตฺถ กตมํ ทุกฺขํ? ชาติ ทุกฺขา, ชรา ทุกฺขา, พฺยาธิ ทุกฺโข, มรณํ ทุกฺขํ, อปฺปิเยหิ สมฺปโยโค ทุกฺโข, ปิเยหิ วิปฺปโยโค ทุกฺโข, ยมฺปิจฺฉํ น ลภติ ตมฺปิ ทุกฺขํ, สํขิตฺเตน ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา ทุกฺขา, รูปา ทุกฺขา, เวทนา ทุกฺขา, สญฺญา ทุกฺขา, สงฺขารา ทุกฺขา, วิญฺญาณํ ทุกฺขํ. อยํ เวมตฺตตา.

คำว่า “ทุกข์” นี้เป็นเอกัตตตา (ธรรมที่เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน) ในคำนั้น ทุกข์เป็นไฉน? คือ ชาติเป็นทุกข์ ชราเป็นทุกข์ พยาธิเป็นทุกข์ มรณะเป็นทุกข์ ความประสบกับสิ่งไม่เป็นที่รักเป็นทุกข์ ความพลัดพรากจากสิ่งเป็นที่รักเป็นทุกข์ ปรารถนาสิ่งใดไม่ได้ แม้นั้นก็เป็นทุกข์ ว่าโดยย่อ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นทุกข์ คือ รูปเป็นทุกข์ เวทนาเป็นทุกข์ สัญญาเป็นทุกข์ สังขารเป็นทุกข์ วิญญาณเป็นทุกข์ นี้เป็นเวมัตตตา (ธรรมที่ต่างกัน)

‘‘ทุกฺขสมุทโย’’ติ เอกตฺตตา. ตตฺถ กตโม ทุกฺขสมุทโย? ยายํ ตณฺหา โปโนภวิกา นนฺทีราคสหคตา ตตฺรตตฺราภินนฺทินี. เสยฺยถิทํ, กามตณฺหา ภวตณฺหา วิภวตณฺหา. อยํ เวมตฺตตา.

คำว่า “ทุกขสมุทัย” นี้เป็นเอกัตตตา ในคำนั้น ทุกขสมุทัยเป็นไฉน? คือ ตัณหานี้ใดที่ทำให้มีภพอีก มีความกำหนัดด้วยอำนาจความเพลิน ยินดียิ่งในภพหรืออารมณ์นั้นๆ ได้แก่ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา นี้เป็นเวมัตตตา

‘‘ทุกฺขนิโรโธ’’ติ เอกตฺตตา. ตตฺถ กตโม ทุกฺขนิโรโธ? โย ตสฺสาเยว ตณฺหาย อเสสวิราคนิโรโธ จาโค ปฏินิสฺสคฺโค มุตฺติ อนาลโย. อยํ เวมตฺตตา.

คำว่า “ทุกขนิโรธ” นี้เป็นเอกัตตตา ในคำนั้น ทุกขนิโรธเป็นไฉน? คือ ความดับโดยไม่เหลือแห่งตัณหานั้นนั่นแหละด้วยวิราคะ ความสละ ความสละคืน ความปล่อย ความไม่อาลัย นี้เป็นเวมัตตตา

‘‘ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ เอกตฺตตา. ตตฺถ กตมา ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา? อยเมว อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค. เสยฺยถิทํ, สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ. อยํ เวมตฺตตา.

คำว่า “ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา” นี้เป็นเอกัตตตา ในคำนั้น ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาเป็นไฉน? คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ นี้เป็นเวมัตตตา

‘‘มคฺโค’’ติ เอกตฺตตา. ตตฺถ กตโม มคฺโค? นิรยคามี มคฺโค ติรจฺฉานโยนิคามี มคฺโค เปตฺติวิสยคามี มคฺโค อสุรโยนิโย มคฺโค สคฺคคามิโย มคฺโค มนุสฺสคามี มคฺโค นิพฺพานคามี มคฺโค. อยํ เวมตฺตตา.

คำว่า “มรรค” นี้เป็นเอกัตตตา ในคำนั้น มรรคเป็นไฉน? คือ มรรคเป็นทางไปสู่นรก มรรคเป็นทางไปสู่กำเนิดดิรัจฉาน มรรคเป็นทางไปสู่เปรตวิสัย มรรคเป็นทางไปสู่กำเนิดอสูร มรรคเป็นทางไปสู่สวรรค์ มรรคเป็นทางไปสู่มนุษย์ มรรคเป็นทางไปสู่นิพพาน นี้เป็นเวมัตตตา

‘‘นิโรโธ’’ติ เอกตฺตตา. ตตฺถ กตโม นิโรโธ? ปฏิสงฺขานิโรโธ อปฺปฏิสงฺขานิโรโธ อนุนยนิโรโธ ปฏิฆนิโรโธ มานนิโรโธ มกฺขนิโรโธ ปฬาสนิโรโธ อิสฺสานิโรโธ มจฺฉริยนิโรโธ สพฺพกิเลสนิโรโธ. อยํ เวมตฺตตา.

คำว่า “นิโรธ” นี้เป็นเอกัตตตา ในคำนั้น นิโรธเป็นไฉน? คือ ปฏิสังขานิโรธ (ความดับด้วยปัญญา) อปฏิสังขานิโรธ (ความดับไปเอง) อนุนยนิโรธ (ความดับแห่งความยินดี) ปฏิฆนิโรธ (ความดับแห่งความกระทบกระทั่ง) มานนิโรธ (ความดับแห่งมานะ) มักขนิโรธ (ความดับแห่งการลบหลู่คุณท่าน) ปลาสนิโรธ (ความดับแห่งการตีเสมอ) อิสสานิโรธ (ความดับแห่งความริษยา) มัจฉริยนิโรธ (ความดับแห่งความตระหนี่) สัพพกิเลสนิโรธ (ความดับแห่งกิเลสทั้งปวง) นี้เป็นเวมัตตตา

‘‘รูป’’นฺติ เอกตฺตตา. ตตฺถ กตมํ รูปํ? จาตุมหาภูติกํ รูปํ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย รูปสฺส ปญฺญตฺติ. ตตฺถ กตมานิ จตฺตาริ มหาภูตานิ? ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ.

คำว่า “รูป” นี้เป็นเอกัตตตา ในคำนั้น รูปเป็นไฉน? คือ รูปที่ประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔ และบัญญัติแห่งอุปาทายรูปของมหาภูตรูป ๔ ในมหาภูตรูป ๔ นั้น มหาภูตรูป ๔ เป็นไฉน? คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ

๔๗. ทฺวีหิ อากาเรหิ ธาตุโย ปริคฺคณฺหาติ สงฺเขเปน จ วิตฺถาเรน จ. กถํ วิตฺถาเรน ธาตุโย ปริคฺคณฺหาติ? วีสติยา อากาเรหิ ปถวีธาตุํ [Pg.63] วิตฺถาเรน ปริคฺคณฺหาติ, ทฺวาทสหิ อากาเรหิ อาโปธาตุํ วิตฺถาเรน ปริคฺคณฺหาติ, จตูหิ อากาเรหิ เตโชธาตุํ วิตฺถาเรน ปริคฺคณฺหาติ, ฉหิ อากาเรหิ วาโยธาตุํ วิตฺถาเรน ปริคฺคณฺหาติ.

๔๗. บัณฑิตย่อมกำหนดธาตุทั้งหลายโดยอาการ ๒ อย่าง คือ โดยย่อและโดยพิสดาร บัณฑิตย่อมกำหนดธาตุทั้งหลายโดยพิสดารอย่างไร? คือ ย่อมกำหนดปฐวีธาตุโดยพิสดารโดยอาการ ๒๐ ย่อมกำหนดอาโปธาตุโดยพิสดารโดยอาการ ๑๒ ย่อมกำหนดเตโชธาตุโดยพิสดารโดยอาการ ๔ ย่อมกำหนดวาโยธาตุโดยพิสดารโดยอาการ ๖

กตเมหิ วีสติยา อากาเรหิ ปถวีธาตุํ วิตฺถาเรน ปริคฺคณฺหาติ? อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย เกสา โลมา นขา ทนฺตา ตโจ, มํสํ นฺหารุ อฏฺฐิ อฏฺฐิมิญฺชํ วกฺกํ, หทยํ ยกนํ กิโลมกํ ปิหกํ ปปฺผาสํ, อนฺตํ อนฺตคุณํ อุทริยํ กรีสํ มตฺถเก มตฺถลุงฺคนฺติ อิเมหิ วีสติยา อากาเรหิ ปถวีธาตุํ วิตฺถาเรน ปริคฺคณฺหาติ.

บัณฑิตย่อมกำหนดปฐวีธาตุโดยพิสดารโดยอาการ ๒๐ เป็นไฉน? คือ ในกายนี้มี ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก เยื่อในกระดูก ไต หัวใจ ตับ พังผืด ม้าม ปอด ไส้ใหญ่ ไส้น้อย อาหารใหม่ อาหารเก่า สมองในกะโหลกศีรษะ บัณฑิตย่อมกำหนดปฐวีธาตุโดยพิสดารโดยอาการ ๒๐ เหล่านี้

กตเมหิ ทฺวาทสหิ อากาเรหิ อาโปธาตุํ วิตฺถาเรน ปริคฺคณฺหาติ? อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย ปิตฺตํ เสมฺหํ ปุพฺโพ โลหิตํ เสโท เมโท อสฺสุ วสา เขโฬ สิงฺฆาณิกา ลสิกา มุตฺตนฺติ อิเมหิ ทฺวาทสหิ อากาเรหิ อาโปธาตุํ วิตฺถาเรน ปริคฺคณฺหาติ.

บัณฑิตย่อมกำหนดอาโปธาตุโดยพิสดารโดยอาการ ๑๒ เป็นไฉน? คือ ในกายนี้มี ดี เสมหะ หนอง เลือด เหงื่อ มันข้น น้ำตา เปลวมัน น้ำลาย น้ำมูก ไขข้อ ปัสสาวะ บัณฑิตย่อมกำหนดอาโปธาตุโดยพิสดารโดยอาการ ๑๒ เหล่านี้

กตเมหิ จตูหิ อากาเรหิ เตโชธาตุํ วิตฺถาเรน ปริคฺคณฺหาติ? เยน จ สนฺตปฺปติ, เยน จ ชีรียติ, เยน จ ปริฑยฺหติ, เยน จ อสิตปีตขายิตสายิตํ สมฺมา ปริณามํ คจฺฉติ, อิเมหิ จตูหิ อากาเรหิ เตโชธาตุํ วิตฺถาเรน ปริคฺคณฺหาติ.

บัณฑิตย่อมกำหนดเตโชธาตุโดยพิสดารโดยอาการ ๔ เป็นไฉน? คือ เตโชธาตุที่ทำให้ร่างกายอบอุ่น ๑ เตโชธาตุที่ทำให้ร่างกายทรุดโทรม ๑ เตโชธาตุที่ทำให้ร่างกายกระวนกระวาย ๑ เตโชธาตุที่ย่อยอาหารที่กิน ดื่ม เคี้ยว ลิ้ม ให้ย่อยไปด้วยดี ๑ บัณฑิตย่อมกำหนดเตโชธาตุโดยพิสดารโดยอาการ ๔ เหล่านี้

กตเมหิ ฉหิ อากาเรหิ วาโยธาตุํ วิตฺถาเรน ปริคฺคณฺหาติ? อุทฺธงฺคมา วาตา, อโธคมา วาตา, กุจฺฉิสยา วาตา, โกฏฺฐาสยา วาตา, องฺคมงฺคานุสาริโน วาตา, อสฺสาโส ปสฺสาโส อิติ, อิเมหิ ฉหิ อากาเรหิ วาโยธาตุํ วิตฺถาเรน ปริคฺคณฺหาติ.

บัณฑิตย่อมกำหนดวาโยธาตุโดยพิสดารโดยอาการ ๖ เป็นไฉน? คือ ลมพัดขึ้นเบื้องบน ๑ ลมพัดลงเบื้องต่ำ ๑ ลมในท้อง ๑ ลมในไส้ ๑ ลมพัดไปตามอวัยวะน้อยใหญ่ ๑ ลมหายใจเข้าออก ๑ บัณฑิตย่อมกำหนดวาโยธาตุโดยพิสดารโดยอาการ ๖ เหล่านี้

เอวํ อิเมหิ ทฺวาจตฺตาลีสาย อากาเรหิ วิตฺถาเรน ธาตุโย สภาวโต อุปลกฺขยนฺโต ตุลยนฺโต ปริวีมํสนฺโต ปริโยคาหนฺโต ปจฺจเวกฺขนฺโต น กิญฺจิ คยฺหูปคํ ปสฺสติ กายํ วา กายปเทสํ วา, ยถา จนฺทนิกํ ปวิจินนฺโต น กิญฺจิ คยฺหูปคํ ปสฺเสยฺย, ยถา สงฺการฏฺฐานํ ปวิจินนฺโต น กิญฺจิ คยฺหูปคํ ปสฺเสยฺย, ยถา วจฺจกุฏึ ปวิจินนฺโต น กิญฺจิ คยฺหูปคํ ปสฺเสยฺย, ยถา สิวถิกํ ปวิจินนฺโต น กิญฺจิ คยฺหูปคํ ปสฺเสยฺย. เอวเมว อิเมหิ ทฺวาจตฺตาลีสาย อากาเรหิ เอวํ วิตฺถาเรน ธาตุโย สภาวโต [Pg.64] อุปลกฺขยนฺโต ตุลยนฺโต ปริวีมํสนฺโต ปริโยคาหนฺโต ปจฺจเวกฺขนฺโต น กิญฺจิ คยฺหูปคํ ปสฺสติ กายํ วา กายปเทสํ วา. เตนาห ภควา ยา เจว โข ปน อชฺฌตฺติกา ปถวีธาตุ, ยา จ พาหิรา ปถวีธาตุ, ปถวีธาตุเรเวสา. ตํ ‘‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ, เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทิสฺวา ปถวีธาตุยา นิพฺพินฺทติ, ปถวีธาตุยา จิตฺตํ วิราเชติ. ยา เจว โข ปน อชฺฌตฺติกา อาโปธาตุ, ยา จ พาหิรา อาโปธาตุ…เป… ยา เจว โข ปน อชฺฌตฺติกา เตโชธาตุ, ยา จ พาหิรา เตโชธาตุ…เป… ยา เจว โข ปน อชฺฌตฺติกา วาโยธาตุ, ยา จ พาหิรา วาโยธาตุ, วาโยธาตุเรเวสา. ตํ ‘‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ, เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทิสฺวา วาโยธาตุยา นิพฺพินฺทติ, วาโยธาตุยา จิตฺตํ วิราเชติ. อยํ เวมตฺตตา.

เมื่อกำหนดหมาย เทียบเคียง ใคร่ครวญ หยั่งลง พิจารณาธาตุทั้งหลายโดยพิสดาร โดยสภาวะ ด้วยอาการ ๔๒ เหล่านี้อย่างนี้ ย่อมไม่เห็นสิ่งอะไร ๆ ที่ควรถือเอา คือ กาย หรือส่วนแห่งกาย เหมือนอย่างบุคคลเมื่อค้นหาซากศพที่เน่าพอง ก็ไม่พึงเห็นสิ่งอะไร ๆ ที่ควรถือเอา ฉันใด, เหมือนอย่างบุคคลเมื่อค้นหาที่ทิ้งขยะ ก็ไม่พึงเห็นสิ่งอะไร ๆ ที่ควรถือเอา ฉันใด, เหมือนอย่างบุคคลเมื่อค้นหาวัจจกุฎี ก็ไม่พึงเห็นสิ่งอะไร ๆ ที่ควรถือเอา ฉันใด, เหมือนอย่างบุคคลเมื่อค้นหาป่าช้า ก็ไม่พึงเห็นสิ่งอะไร ๆ ที่ควรถือเอา ฉันนั้น. ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อกำหนดหมาย เทียบเคียง ใคร่ครวญ หยั่งลง พิจารณาธาตุทั้งหลายโดยพิสดาร โดยสภาวะ ด้วยอาการ ๔๒ เหล่านี้อย่างนี้ ย่อมไม่เห็นสิ่งอะไร ๆ ที่ควรถือเอา คือ กาย หรือส่วนแห่งกาย. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า ปฐวีธาตุที่เป็นภายในก็ดี ปฐวีธาตุที่เป็นภายนอกก็ดี นั่นเป็นเพียงปฐวีธาตุเท่านั้น. พึงเห็นธาตุนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ครั้นเห็นธาตุนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้แล้ว ย่อมเบื่อหน่ายในปฐวีธาตุ ย่อมคลายความกำหนัดในปฐวีธาตุ. อาโปธาตุที่เป็นภายในก็ดี อาโปธาตุที่เป็นภายนอกก็ดี...เป... เตโชธาตุที่เป็นภายในก็ดี เตโชธาตุที่เป็นภายนอกก็ดี...เป... วาโยธาตุที่เป็นภายในก็ดี วาโยธาตุที่เป็นภายนอกก็ดี นั่นเป็นเพียงวาโยธาตุเท่านั้น. พึงเห็นธาตุนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ครั้นเห็นธาตุนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้แล้ว ย่อมเบื่อหน่ายในวาโยธาตุ ย่อมคลายความกำหนัดในวาโยธาตุ. นี้เป็นความแตกต่างกัน.

๔๘. ‘‘อวิชฺชา’’ติ เอกตฺตตา. ตตฺถ กตมา อวิชฺชา? ทุกฺเข อญฺญาณํ, ทุกฺขสมุทเย อญฺญาณํ, ทุกฺขนิโรเธ อญฺญาณํ, ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย อญฺญาณํ, ปุพฺพนฺเต อญฺญาณํ, อปรนฺเต อญฺญาณํ, ปุพฺพนฺตาปรนฺเต อญฺญาณํ, อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ อญฺญาณํ, ยํ เอวรูปํ อญฺญาณํ อทสฺสนํ อนภิสมโย อนนุโพโธ อสมฺโพโธ อปฺปฏิเวโธ อสลฺลกฺขณา อนุปลกฺขณา อปจฺจุปลกฺขณา อสมเวกฺขณํ อปจฺจกฺขกมฺมํ ทุมฺเมชฺฌํ พาลฺยํ อสมฺปชญฺญํ โมโห ปโมโห สมฺโมโห อวิชฺชา อวิชฺโชโฆ อวิชฺชาโยโค อวิชฺชานุสโย อวิชฺชาปริยุฏฺฐานํ อวิชฺชาลงฺคี โมโห อกุสลมูลํ. อยํ เวมตฺตตา.

๔๘. คำว่า “อวิชชา” เป็นชื่อของภาวะที่เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. ในคำนั้น อวิชชาเป็นไฉน? คือ ความไม่รู้ในทุกข์, ความไม่รู้ในทุกขสมุทัย, ความไม่รู้ในทุกขนิโรธ, ความไม่รู้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา, ความไม่รู้ในส่วนอดีต, ความไม่รู้ในส่วนอนาคต, ความไม่รู้ทั้งในส่วนอดีตและส่วนอนาคต, ความไม่รู้ในธรรมทั้งหลายที่อาศัยกันเกิดขึ้นคือปฏิจจสมุปบาท. ความไม่รู้ ความไม่เห็น ความไม่ตรัสรู้ ความไม่รู้ตาม ความไม่รู้พร้อม ความไม่แทงตลอด ความไม่กำหนดหมาย ความไม่เข้าไปกำหนดหมาย ความไม่เข้าไปกำหนดหมายเฉพาะหน้า ความไม่พิจารณา การไม่ทำให้ประจักษ์ ความมีปัญญาทราม ความเป็นพาล ความไม่รู้ทั่วพร้อม ความหลง ความหลงใหล ความหลงใหลอย่างยิ่ง อวิชชา โอฆะคืออวิชชา โยคะคืออวิชชา อนุสัยคืออวิชชา ปริยุฏฐานคืออวิชชา กลอนคืออวิชชา โมหะอันเป็นอกุศลมูล ใด ที่มีลักษณะเช่นนี้. นี้เป็นความแตกต่างกัน.

‘‘วิชฺชา’’ติ เอกตฺตตา. ตตฺถ กตมา วิชฺชา? ทุกฺเข ญาณํ, ทุกฺขสมุทเย ญาณํ, ทุกฺขนิโรเธ ญาณํ, ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย ญาณํ, ปุพฺพนฺเต ญาณํ, อปรนฺเต ญาณํ, ปุพฺพนฺตาปรนฺเต ญาณํ, อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ ญาณํ, ยา เอวรูปา ปญฺญา ปชานนา วิจโย ปวิจโย ธมฺมวิจโย สํลกฺขณา อุปลกฺขณา ปจฺจุปลกฺขณา ปณฺฑิจฺจํ โกสลฺลํ เนปุญฺญํ เวภพฺยา จินฺตา อุปปริกฺขา ภูรี เมธา ปริณายิกา วิปสฺสนา สมฺปชญฺญํ ปโตโท ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ ปญฺญาสตฺถํ ปญฺญาปาสาโท ปญฺญาอาโลโก [Pg.65] ปญฺญาโอภาโส ปญฺญาปชฺโชโต ปญฺญารตนํ อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค มคฺคงฺคํ มคฺคปริยาปนฺนํ. อยํ เวมตฺตตา.

คำว่า “วิชชา” เป็นชื่อของภาวะที่เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. ในคำนั้น วิชชาเป็นไฉน? คือ ความรู้ในทุกข์, ความรู้ในทุกขสมุทัย, ความรู้ในทุกขนิโรธ, ความรู้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา, ความรู้ในส่วนอดีต, ความรู้ในส่วนอนาคต, ความรู้ทั้งในส่วนอดีตและส่วนอนาคต, ความรู้ในธรรมทั้งหลายที่อาศัยกันเกิดขึ้นคือปฏิจจสมุปบาท. ปัญญา ความรู้ทั่ว ความวิจัย ความเลือกเฟ้น ความวิจัยในธรรม ความกำหนดหมาย ความเข้าไปกำหนดหมาย ความเข้าไปกำหนดหมายเฉพาะหน้า ความเป็นบัณฑิต ความฉลาด ความละเอียด ความแจ่มแจ้ง ความคิด ความพิจารณา ปัญญาดุจแผ่นดิน ปัญญา(ทรงจำ) ปัญญาเป็นเครื่องนำไป วิปัสสนา สัมปชัญญะ ปัญญาดุจปฏัก ปัญญา ปัญญินทรีย์ ปัญญาพละ ศัสตราคือปัญญา ปราสาทคือปัญญา แสงสว่างคือปัญญา แสงโอภาสคือปัญญา ประทีปคือปัญญา รัตนะคือปัญญา ความไม่หลง ความวิจัยในธรรม สัมมาทิฏฐิ ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ องค์แห่งมรรค อันนับเนื่องในมรรค ใด ที่มีลักษณะเช่นนี้. นี้เป็นความแตกต่างกัน.

‘‘สมาปตฺตี’’ติ เอกตฺตตา. ตตฺถ กตมา สมาปตฺติ? สญฺญาสมาปตฺติ อสญฺญาสมาปตฺติ, เนวสญฺญานาสญฺญาสมาปตฺติ. วิภูตสญฺญาสมาปตฺติ นิโรธสมาปตฺตีติ. อยํ เวมตฺตตา.

คำว่า “สมาบัติ” เป็นชื่อของภาวะที่เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. ในคำนั้น สมาบัติเป็นไฉน? คือ สัญญาสมาบัติ, อสัญญาสมาบัติ, เนวสัญญานาสัญญาสมาบัติ, วิภูตสัญญาสมาบัติ, และนิโรธสมาบัติ. นี้เป็นความแตกต่างกัน.

‘‘ฌายี’’ติ เอกตฺตตา. ตตฺถ กตโม ฌายี? อตฺถิ เสกฺโข ฌายี, อตฺถิ อเสกฺโข ฌายี, เนวเสกฺขนาเสกฺโข ฌายี, อาชานิโย ฌายี, อสฺสขลุงฺโก ฌายี, ทิฏฺฐุตฺตโร ฌายี, ตณฺหุตฺตโร ฌายี, ปญฺญุตฺตโร ฌายี. อยํ เวมตฺตตา.

คำว่า “ผู้เข้าฌาน” เป็นชื่อของภาวะที่เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. ในคำนั้น ผู้เข้าฌานเป็นไฉน? คือ ผู้เข้าฌานที่เป็นเสขะ มีอยู่, ผู้เข้าฌานที่เป็นอเสขะ มีอยู่, ผู้เข้าฌานที่ไม่ใช่ทั้งเสขะและอเสขะ มีอยู่, ผู้เข้าฌานที่เป็นอาชาไนย มีอยู่, ผู้เข้าฌานที่เป็นม้าพยศ มีอยู่, ผู้เข้าฌานผู้มีทิฏฐิเป็นอย่างยิ่ง มีอยู่, ผู้เข้าฌานผู้มีตัณหาเป็นอย่างยิ่ง มีอยู่, ผู้เข้าฌานผู้มีปัญญาเป็นอย่างยิ่ง มีอยู่. นี้เป็นความแตกต่างกัน.

‘‘สมาธี’’ติ เอกตฺตตา. ตตฺถ กตโม สมาธิ? สรโณ สมาธิ, อรโณ สมาธิ, สเวโร สมาธิ, อเวโร สมาธิ, สพฺยาปชฺโช สมาธิ, อพฺยาปชฺโช สมาธิ, สปฺปีติโก สมาธิ, นิปฺปีติโก สมาธิ, สามิโส สมาธิ, นิรามิโส สมาธิ, สสงฺขาโร สมาธิ, อสงฺขาโร สมาธิ, เอกํสภาวิโต สมาธิ, อุภยํสภาวิโต สมาธิ, อุภยโต ภาวิตภาวโน สมาธิ, สวิตกฺกสวิจาโร สมาธิ, อวิตกฺกวิจารมตฺโต สมาธิ, อวิตกฺกอวิจาโร สมาธิ, หานภาคิโย สมาธิ, ฐิติภาคิโย สมาธิ, วิเสสภาคิโย สมาธิ, นิพฺเพธภาคิโย สมาธิ, โลกิโย สมาธิ, โลกุตฺตโร สมาธิ, มิจฺฉาสมาธิ, สมฺมาสมาธิ. อยํ เวมตฺตตา.

คำว่า “สมาธิ” เป็นชื่อของภาวะที่เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. ในคำนั้น สมาธิเป็นไฉน? คือ สรณสมาธิ, อรณสมาธิ, สเวรสมาธิ, อเวรสมาธิ, สัพยาปัชฌสมาธิ, อัพยาปัชฌสมาธิ, สัปปีติกสมาธิ, นิปปีติกสมาธิ, สามิสสมาธิ, นิรามิสสมาธิ, สสังขารสมาธิ, อสังขารสมาธิ, เอกังสภาวิตสมาธิ, อุภยังสภาวิตสมาธิ, อุภยโตภาวิตภาวโนสมาธิ, สวิตักกสวิจารสมาธิ, อวิตักกวิจารมัตตสมาธิ, อวิตักกอวิจารสมาธิ, หานภาคิยสมาธิ, ฐิติภาคิยสมาธิ, วิเสสภาคิยสมาธิ, นิพเพธภาคิยสมาธิ, โลกิยสมาธิ, โลกุตตรสมาธิ, มิจฉาสมาธิ, สัมมาสมาธิ. นี้เป็นความแตกต่างกัน.

‘‘ปฏิปทา’’ติ เอกตฺตตา. ตตฺถ กตมา ปฏิปทา? อาคาฬฺหปฏิปทา, นิชฺฌามปฏิปทา, มชฺฌิมปฏิปทา, อกฺขมา ปฏิปทา, ขมา ปฏิปทา, สมา ปฏิปทา, ทมา ปฏิปทา, ทุกฺขา ปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา, ทุกฺขา ปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา, สุขา ปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา, สุขา ปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญาติ. อยํ เวมตฺตตา.

คำว่า “ปฏิปทา” เป็นชื่อของภาวะที่เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. ในคำนั้น ปฏิปทาเป็นไฉน? คือ อาคาฬหปฏิปทา, นิชฌามปฏิปทา, มัชฌิมาปฏิปทา, อักขมาปฏิปทา, ขมาปฏิปทา, สมาปฏิปทา, ทมาปฏิปทา, ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา, ทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา, สุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา, และสุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา. นี้เป็นความแตกต่างกัน.

‘‘กาโย’’ติ เอกตฺตตา. ตตฺถ กตโม กาโย? นามกาโย รูปกาโย จ. ตตฺถ กตโม รูปกาโย? เกสา โลมา นขา ทนฺตา ตโจ มํสํ นฺหารุ อฏฺฐิ อฏฺฐิมิญฺชํ วกฺกํ หทยํ ยกนํ กิโลมกํ ปิหกํ ปปฺผาสํ อนฺตํ อนฺตคุณํ อุทริยํ กรีสํ ปิตฺตํ เสมฺหํ ปุพฺโพ โลหิตํ เสโท เมโท [Pg.66] อสฺสุ วสา เขโฬ สิงฺฆาณิกา ลสิกา มุตฺตํ มตฺถลุงฺคนฺติ – อยํ รูปกาโย. นามกาโย นาม เวทนา สญฺญา เจตนา จิตฺตํ ผสฺโส มนสิกาโรติ – อยํ นามกาโยติ. อยํ เวมตฺตตา.

คำว่า กาย ได้แก่ ความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. ในคำนั้น กายคืออะไร? คือ นามกายและรูปกาย. ในกายทั้งสองนั้น รูปกายคืออะไร? คือ ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก เยื่อในกระดูก ไต หัวใจ ตับ พังผืด ม้าม ปอด ไส้ใหญ่ ไส้น้อย อาหารใหม่ อาหารเก่า ดี เสมหะ หนอง เลือด เหงื่อ มันข้น น้ำตา มันเหลว น้ำลาย น้ำมูก ไขข้อ มูตร เยื่อในสมอง - นี้คือรูปกาย. ที่ชื่อว่านามกาย คือ เวทนา สัญญา เจตนา จิต ผัสสะ มนสิการ - นี้คือนามกาย. นี้คือความแตกต่างกัน.

เอวํ โย ธมฺโม ยสฺส ธมฺมสฺส สมานภาโว, โส ธมฺโม ตสฺส ธมฺมสฺส เอกตฺตตาย เอกี ภวติ. เยน เยน วา ปน วิลกฺขโณ, เตน เตน เวมตฺตํ คจฺฉติ. เอวํ สุตฺเต วา เวยฺยากรเณ วา คาถายํ วา ปุจฺฉิเตน วีมํสยิตพฺพํ, กึ เอกตฺตตาย ปุจฺฉติ, อุทาหุ เวมตฺตตายาติ. ยทิ เอกตฺตตาย ปุจฺฉิตํ, เอกตฺตตาย วิสชฺชยิตพฺพํ. ยทิ เวมตฺตตาย ปุจฺฉิตํ, เวมตฺตตาย วิสชฺชยิตพฺพํ. ยทิ สตฺตาธิฏฺฐาเนน ปุจฺฉิตํ, สตฺตาธิฏฺฐาเนน วิสชฺชยิตพฺพํ. ยทิ ธมฺมาธิฏฺฐาเนน ปุจฺฉิตํ, ธมฺมาธิฏฺฐาเนน วิสชฺชยิตพฺพํ. ยถา ยถา วา ปน ปุจฺฉิตํ, ตถา ตถา วิสชฺชยิตพฺพํ. เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน ‘‘เอกตฺตตาย ธมฺมา’’ติ.

ด้วยประการฉะนี้ ธรรมใดมีความเป็นสภาพเสมอกันกับธรรมใด ธรรมนั้นย่อมเป็นอันเดียวกันกับธรรมนั้นโดยความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. แต่ธรรมใดมีลักษณะต่างกันโดยประการใดๆ ธรรมนั้นย่อมถึงความแตกต่างกันโดยประการนั้นๆ. ด้วยประการฉะนี้ ผู้ถูกถามพึงพิจารณาในสูตรก็ดี ในไวยากรณ์ก็ดี ในคาถาก็ดี ว่า เขาถามโดยความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน หรือว่าถามโดยความแตกต่างกัน. ถ้าเขาถามโดยความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ก็พึงตอบโดยความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. ถ้าเขาถามโดยความแตกต่างกัน ก็พึงตอบโดยความแตกต่างกัน. ถ้าเขาถามโดยสัตตาธิษฐาน ก็พึงตอบโดยสัตตาธิษฐาน. ถ้าเขาถามโดยธรรมาธิษฐาน ก็พึงตอบโดยธรรมาธิษฐาน. หรือว่า เขาถามโดยประการใดๆ ก็พึงตอบโดยประการนั้นๆ. เพราะเหตุนั้น ท่านพระมหากัจจายนะจึงกล่าวว่า "ธรรมทั้งหลายโดยความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน".

นิยุตฺโต อธิฏฺฐาโน หาโร.

อธิษฐานหาร จบแล้ว.

๑๕. ปริกฺขารหารวิภงฺโค

๑๕. การจำแนกบริขารหาร

๔๙. ตตฺถ กตโม ปริกฺขาโร หาโร? ‘‘เย ธมฺมา ยํ ธมฺมํ ชนยนฺตี’’ติ.

๑๕. ในหารเหล่านั้น ปริกขารหารคืออะไร? คือ (หารที่กล่าวไว้ว่า) "ธรรมเหล่าใดให้เกิดธรรมใด".

โย ธมฺโม ยํ ธมฺมํ ชนยติ, ตสฺส โส ปริกฺขาโร. กึลกฺขโณ ปริกฺขาโร? ชนกลกฺขโณ ปริกฺขาโร. ทฺเว ธมฺมา ชนยนฺติ เหตุ จ ปจฺจโย จ. ตตฺถ กึลกฺขโณ เหตุ, กึลกฺขโณ ปจฺจโย? อสาธารณลกฺขโณ เหตุ, สาธารณลกฺขโณ ปจฺจโย. ยถา กึ ภเว? ยถา องฺกุรสฺส นิพฺพตฺติยา พีชํ อสาธารณํ, ปถวี อาโป จ สาธารณา. องฺกุรสฺส หิ ปถวี อาโป จ ปจฺจโย สภาโว เหตุ. ยถา วา ปน ฆเฏ ทุทฺธํ ปกฺขิตฺตํ ทธิ ภวติ, น จตฺถิ เอกกาลสมวธานํ ทุทฺธสฺส จ ทธิสฺส จ. เอวเมวํ นตฺถิ เอกกาลสมวธานํ เหตุสฺส จ ปจฺจยสฺส จ.

๔๙. ธรรมใดให้เกิดธรรมใด ธรรมนั้นชื่อว่าเป็นปริกขารของธรรมนั้น. ปริกขารมีลักษณะอย่างไร? ปริกขารมีลักษณะให้เกิด. ธรรม ๒ อย่างย่อมให้เกิด คือ เหตุและปัจจัย. ในธรรม ๒ อย่างนั้น อะไรมีลักษณะเป็นเหตุ อะไรมีลักษณะเป็นปัจจัย? เหตุมีลักษณะไม่ทั่วไป ปัจจัยมีลักษณะทั่วไป. เป็นอย่างไร? เหมือนอย่างว่า ในการเกิดขึ้นแห่งหน่อ พืชเป็นสิ่งไม่ทั่วไป ส่วนดินและน้ำเป็นสิ่งทั่วไป. จริงอยู่ ดินและน้ำเป็นปัจจัยของหน่อ สภาวะ (คือพืช) เป็นเหตุ. หรืออีกอย่างหนึ่ง เหมือนนมที่ใส่ไว้ในหม้อย่อมกลายเป็นนมส้ม การอยู่พร้อมกันในกาลเดียวกันของนมและนมส้มย่อมไม่มี. ฉันใดก็ฉันนั้น การอยู่พร้อมกันในกาลเดียวกันของเหตุและปัจจัยย่อมไม่มี.

อยญฺหิ สํสาโร สเหตุ สปฺปจฺจโย นิพฺพตฺโต. วุตฺตํ หิ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา, สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ, เอวํ สพฺโพ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท. อิติ อวิชฺชา อวิชฺชาย เหตุ อโยนิโส มนสิกาโร ปจฺจโย. ปุริมิกา อวิชฺชา ปจฺฉิมิกาย อวิชฺชาย เหตุ. ตตฺถ ปุริมิกา อวิชฺชา อวิชฺชานุสโย [Pg.67] ปจฺฉิมิกา อวิชฺชา อวิชฺชาปริยุฏฺฐานํ, ปุริมิโก อวิชฺชานุสโย ปจฺฉิมิกสฺส อวิชฺชาปริยุฏฺฐานสฺส เหตุภูโต ปริพฺรูหนาย, พีชงฺกุโร วิย สมนนฺตรเหตุตาย. ยํ ปน ยตฺถ ผลํ นิพฺพตฺตติ, อิทมสฺส ปรมฺปรเหตุตาย เหตุภูตํ. ทุวิโธ หิ เหตุ สมนนฺตรเหตุ ปรมฺปรเหตุ จ, เอวํ อวิชฺชายปิ ทุวิโธ เหตุ สมนนฺตรเหตุ ปรมฺปรเหตุ จ.

จริงอยู่ สังสารวัฏนี้เกิดขึ้นมีเหตุมีปัจจัย. ดังที่ตรัสไว้ว่า เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี ปฏิจจสมุปบาททั้งหมดก็เป็นเช่นนี้. ดังนั้น อวิชชาเป็นเหตุของอวิชชา อโยนิโสมนสิการเป็นปัจจัย. อวิชชาที่เกิดก่อนเป็นเหตุของอวิชชาที่เกิดหลัง. ในอวิชชาทั้งสองนั้น อวิชชาที่เกิดก่อนคืออวิชชานุสัย อวิชชาที่เกิดหลังคืออวิชชาปริยุฏฐาน, อวิชชานุสัยที่เกิดก่อนเป็นเหตุเพื่อความเจริญแก่อวิชชาปริยุฏฐานที่เกิดหลัง, เป็นเหตุในลำดับติดต่อกันเหมือนพืชและหน่อ. ส่วนผลใดเกิดขึ้นในที่ใด นี้เป็นเหตุของผลนั้นโดยความเป็นเหตุสืบต่อกันไป. จริงอยู่ เหตุมี ๒ อย่าง คือ สมนันตรเหตุ และปรัมปรเหตุ. แม้ในอวิชชาก็ฉันนั้น เหตุมี ๒ อย่าง คือ สมนันตรเหตุ และปรัมปรเหตุ.

ยถา วา ปน ถาลกญฺจ วฏฺฏิ จ เตลญฺจ ปทีปสฺส ปจฺจยภูตํ น สภาวเหตุ, น หิ สกฺกา ถาลกญฺจ วฏฺฏิญฺจ เตลญฺจ อนคฺคิกํ ทีเปตุํ ปทีปสฺส ปจฺจยภูตํ. ปทีโป วิย สภาโว เหตุ โหติ. อิติ สภาโว เหตุ, ปรภาโว ปจฺจโย. อชฺฌตฺติโก เหตุ, พาหิโร ปจฺจโย. ชนโก เหตุ, ปริคฺคาหโก ปจฺจโย. อสาธารโณ เหตุ, สาธารโณ ปจฺจโย.

หรืออีกอย่างหนึ่ง เหมือนอย่างว่า ถาดประทีป ไส้ และน้ำมัน เป็นปัจจัยของดวงประทีป แต่ไม่ใช่สภาวเหตุ, จริงอยู่ ใครๆ ไม่สามารถจุดถาดประทีป ไส้ และน้ำมันที่ไม่มีไฟให้ลุกโพลงได้ ซึ่งเป็นปัจจัยของดวงประทีป. สภาวะที่เป็นเช่นเดียวกับดวงประทีปย่อมเป็นเหตุ. ดังนั้น สภาวะเป็นเหตุ ปรภาวะเป็นปัจจัย. สิ่งภายในเป็นเหตุ สิ่งภายนอกเป็นปัจจัย. สิ่งที่ให้เกิดเป็นเหตุ สิ่งที่อุปถัมภ์เป็นปัจจัย. สิ่งที่ไม่ทั่วไปเป็นเหตุ สิ่งที่ทั่วไปเป็นปัจจัย.

อวุปจฺเฉทตฺโถ สนฺตติ อตฺโถ, นิพฺพตฺติ อตฺโถ ผลตฺโถ, ปฏิสนฺธิ อตฺโถ ปุนพฺภวตฺโถ, ปลิโพธตฺโถ ปริยุฏฺฐานตฺโถ, อสมุคฺฆาตตฺโถ อนุสยตฺโถ, อสมฺปฏิเวธตฺโถ อวิชฺชตฺโถ, อปริญฺญาตตฺโถ วิญฺญาณสฺส พีชตฺโถ. ยตฺถ อวุปจฺเฉโท ตตฺถ สนฺตติ, ยตฺถ สนฺตติ ตตฺถ นิพฺพตฺติ, ยตฺถ นิพฺพตฺติ ตตฺถ ผลํ, ยตฺถ ผลํ ตตฺถ ปฏิสนฺธิ, ยตฺถ ปฏิสนฺธิ ตตฺถ ปุนพฺภโว, ยตฺถ ปุนพฺภโว ตตฺถ ปลิโพโธ, ยตฺถ ปลิโพโธ ตตฺถ ปริยุฏฺฐานํ, ยตฺถ ปริยุฏฺฐานํ ตตฺถ อสมุคฺฆาโต. ยตฺถ อสมุคฺฆาโต ตตฺถ อนุสโย, ยตฺถ อนุสโย ตตฺถ อสมฺปฏิเวโธ, ยตฺถ อสมฺปฏิเวโธ ตตฺถ อวิชฺชา, ยตฺถ อวิชฺชา ตตฺถ สาสวํ วิญฺญาณํ อปริญฺญาตํ, ยตฺถ สาสวํ วิญฺญาณํ อปริญฺญาตํ ตตฺถ พีชตฺโถ.

อรรถว่าความไม่ขาดสาย คืออรรถว่าความสืบต่อ. อรรถว่าการเกิดขึ้น คืออรรถว่าผล. อรรถว่าการปฏิสนธิ คืออรรถว่าภพใหม่. อรรถว่าความกังวล คืออรรถว่าการครอบงำ. อรรถว่าการที่ยังกำจัดไม่ได้ คืออรรถว่าอนุสัย. อรรถว่าการไม่รู้แจ้ง คืออรรถว่าอวิชชา. อรรถว่าการที่ยังไม่ได้กำหนดรู้ คืออรรถของความเป็นพืชเชื้อแห่งวิญญาณ. ในที่ใดมีความไม่ขาดสาย ในที่นั้นมีความสืบต่อ, ในที่ใดมีความสืบต่อ ในที่นั้นมีการเกิดขึ้น, ในที่ใดมีการเกิดขึ้น ในที่นั้นมีผล, ในที่ใดมีผล ในที่นั้นมีการปฏิสนธิ, ในที่ใดมีการปฏิสนธิ ในที่นั้นมีภพใหม่, ในที่ใดมีภพใหม่ ในที่นั้นมีความกังวล, ในที่ใดมีความกังวล ในที่นั้นมีการครอบงำ, ในที่ใดมีการครอบงำ ในที่นั้นมีการที่ยังกำจัดไม่ได้. ในที่ใดมีการที่ยังกำจัดไม่ได้ ในที่นั้นมีอนุสัย, ในที่ใดมีอนุสัย ในที่นั้นมีการไม่รู้แจ้ง, ในที่ใดมีการไม่รู้แจ้ง ในที่นั้นมีอวิชชา, ในที่ใดมีอวิชชา ในที่นั้นมีสาสววิญญาณที่ยังไม่ได้กำหนดรู้, ในที่ใดมีสาสววิญญาณที่ยังไม่ได้กำหนดรู้ ในที่นั้นมีอรรถของความเป็นพืชเชื้อ.

สีลกฺขนฺโธ สมาธิกฺขนฺธสฺส ปจฺจโย, สมาธิกฺขนฺโธ ปญฺญากฺขนฺธสฺส ปจฺจโย, ปญฺญากฺขนฺโธ วิมุตฺติกฺขนฺธสฺส ปจฺจโย, วิมุตฺติกฺขนฺโธ วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺธสฺส ปจฺจโย. ติตฺถญฺญุตา ปีตญฺญุตาย ปจฺจโย, ปีตญฺญุตา ปตฺตญฺญุตาย ปจฺจโย, ปตฺตญฺญุตา อตฺตญฺญุตาย ปจฺจโย.

ศีลขันธ์เป็นปัจจัยของสมาธิขันธ์, สมาธิขันธ์เป็นปัจจัยของปัญญาขันธ์, ปัญญาขันธ์เป็นปัจจัยของวิมุตติขันธ์, วิมุตติขันธ์เป็นปัจจัยของวิมุตติญาณทัสสนขันธ์. ติตถัญญุตาเป็นปัจจัยของปีตัญญุตา, ปีตัญญุตาเป็นปัจจัยของปัตตัญญุตา, ปัตตัญญุตาเป็นปัจจัยของอัตตัญญุตา.

ยถา วา ปน จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณํ. ตตฺถ จกฺขุ อาธิปเตยฺยปจฺจยตาย ปจฺจโย, รูปา อารมฺมณปจฺจยตาย ปจฺจโย. อาโลโก สนฺนิสฺสยตาย ปจฺจโย, มนสิกาโร สภาโว เหตุ[Pg.68]. สงฺขารา วิญฺญาณสฺส ปจฺจโย, สภาโว เหตุ. วิญฺญาณํ นามรูปสฺส ปจฺจโย, สภาโว เหตุ. นามรูปํ สฬายตนสฺส ปจฺจโย, สภาโว เหตุ. สฬายตนํ ผสฺสสฺส ปจฺจโย, สภาโว เหตุ. ผสฺโส เวทนาย ปจฺจโย, สภาโว เหตุ. เวทนา ตณฺหาย ปจฺจโย, สภาโว เหตุ. ตณฺหา อุปาทานสฺส ปจฺจโย, สภาโว เหตุ. อุปาทานํ ภวสฺส ปจฺจโย, สภาโว เหตุ. ภโว ชาติยา ปจฺจโย, สภาโว เหตุ. ชาติ ชรามรณสฺส ปจฺจโย, สภาโว เหตุ. ชรามรณํ โสกสฺส ปจฺจโย, สภาโว เหตุ. โสโก ปริเทวสฺส ปจฺจโย, สภาโว เหตุ. ปริเทโว ทุกฺขสฺส ปจฺจโย, สภาโว เหตุ. ทุกฺขํ โทมนสฺสสฺส ปจฺจโย, สภาโว เหตุ. โทมนสฺสํ อุปายาสสฺส ปจฺจโย, สภาโว เหตุ. เอวํ โย โกจิ อุปนิสฺสโย สพฺโพ โส ปริกฺขาโร. เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน ‘‘เย ธมฺมา ยํ ธมฺมํ ชนยนฺตี’’ติ.

อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนจักขุวิญญาณย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยจักขุและรูป ในคำนั้น จักขุเป็นปัจจัยโดยความเป็นอธิปติปัจจัย รูปเป็นปัจจัยโดยความเป็นอารัมมณปัจจัย แสงสว่างเป็นปัจจัยโดยความเป็นอุปนิสสยปัจจัย มนสิการเป็นสภาวะ เป็นเหตุ สังขารเป็นปัจจัยแก่วิญญาณ เป็นสภาวะ เป็นเหตุ วิญญาณเป็นปัจจัยแก่นามรูป เป็นสภาวะ เป็นเหตุ นามรูปเป็นปัจจัยแก่สฬายตนะ เป็นสภาวะ เป็นเหตุ สฬายตนะเป็นปัจจัยแก่ผัสสะ เป็นสภาวะ เป็นเหตุ ผัสสะเป็นปัจจัยแก่เวทนา เป็นสภาวะ เป็นเหตุ เวทนาเป็นปัจจัยแก่ตัณหา เป็นสภาวะ เป็นเหตุ ตัณหาเป็นปัจจัยแก่อุปาทาน เป็นสภาวะ เป็นเหตุ อุปาทานเป็นปัจจัยแก่ภพ เป็นสภาวะ เป็นเหตุ ภพเป็นปัจจัยแก่ชาติ เป็นสภาวะ เป็นเหตุ ชาติเป็นปัจจัยแก่ชรามรณะ เป็นสภาวะ เป็นเหตุ ชรามรณะเป็นปัจจัยแก่โสกะ เป็นสภาวะ เป็นเหตุ โสกะเป็นปัจจัยแก่ปริเทวะ เป็นสภาวะ เป็นเหตุ ปริเทวะเป็นปัจจัยแก่ทุกข์ เป็นสภาวะ เป็นเหตุ ทุกข์เป็นปัจจัยแก่โทมนัส เป็นสภาวะ เป็นเหตุ โทมนัสเป็นปัจจัยแก่อุปายาส เป็นสภาวะ เป็นเหตุ ด้วยประการฉะนี้ อุปนิสสยปัจจัยอย่างใดอย่างหนึ่งทั้งหมดนั้น ชื่อว่าปริกขาร เพราะเหตุนั้น พระมหากัจจายนเถระจึงกล่าวว่า “ธรรมเหล่าใดย่อมยังธรรมเหล่าใดให้เกิด” ดังนี้

นิยุตฺโต ปริกฺขาโร หาโร.

ปริกขารหาระ จบ

๑๖. สมาโรปนหารวิภงฺโค

๑๖. สมารอปนหารวิภังค์

๕๐. ตตฺถ กตโม สมาโรปโน หาโร? ‘‘เย ธมฺมา ยํมูลา, เย เจกตฺถา ปกาสิตา มุนินา’’ติ.

๕๐. ในหาระเหล่านั้น สมารอปนหาระเป็นไฉน? คือ ธรรมเหล่าใดมีธรรมใดเป็นมูล และธรรมเหล่าใดมีอรรถเป็นอันเดียวกัน อันพระมุนีทรงประกาศไว้แล้ว ดังนี้

เอกสฺมึ ปทฏฺฐาเน ยตฺตกานิ ปทฏฺฐานานิ โอตรนฺติ, สพฺพานิ ตานิ สมาโรปยิตพฺพานิ. ยถา อาวฏฺเฏ หาเร พหุกานิ ปทฏฺฐานานิ โอตรนฺตีติ. ตตฺถ สมาโรปนา จตุพฺพิธา ปทฏฺฐานํ, เววจนํ, ภาวนา, ปหานมิติ.

ในปทัฏฐานหนึ่ง ปทัฏฐานทั้งหลายมีประมาณเท่าใดหยั่งลง ปทัฏฐานเหล่านั้นทั้งหมดพึงยกขึ้นแสดง เหมือนอย่างที่ปทัฏฐานจำนวนมากหยั่งลงในอาวัฏฏหาระ ในหาระนั้น สมารอปนามี ๔ อย่าง คือ ปทัฏฐาน เววจนะ ภาวนา ปหานะ

ตตฺถ กตมา ปทฏฺฐาเนน สมาโรปนา?

ใน ๔ อย่างนั้น สมารอปนาโดยปทัฏฐานเป็นไฉน?

‘‘สพฺพปาปสฺส อกรณํ, กุสลสฺส อุปสมฺปทา;

สจิตฺตปริโยทปนํ, เอตํ พุทฺธาน สาสน’’นฺติ.

การไม่ทำบาปทั้งปวง, การยังกุศลให้ถึงพร้อม, การทำจิตของตนให้ผ่องแผ้ว, นี้เป็นคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ดังนี้

ตสฺส กึ ปทฏฺฐานํ? ตีณิ สุจริตานิ – กายสุจริตํ วจีสุจริตํ มโนสุจริตํ – อิทํ ปทฏฺฐานํ; ตตฺถ ยํ กายิกญฺจ วาจสิกญฺจ สุจริตํ, อยํ สีลกฺขนฺโธ. มโนสุจริเต ยา อนภิชฺฌา อพฺยาปาโท จ, อยํ สมาธิกฺขนฺโธ. ยา สมฺมาทิฏฺฐิ, อยํ ปญฺญากฺขนฺโธ. อิทํ ปทฏฺฐานํ, ตตฺถ สีลกฺขนฺโธ [Pg.69] จ สมาธิกฺขนฺโธ จ สมโถ, ปญฺญากฺขนฺโธ วิปสฺสนา. อิทํ ปทฏฺฐานํ, ตตฺถ สมถสฺส ผลํ ราควิราคา เจโตวิมุตฺติ, วิปสฺสนา ผลํ อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺติ. อิทํ ปทฏฺฐานํ.

อะไรเป็นปทัฏฐานของพระศาสนานั้น? สุจริต ๓ คือ กายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต นี้เป็นปทัฏฐาน ในสุจริต ๓ นั้น สุจริตที่เป็นไปทางกายและวาจา นี้คือสีลขันธ์ ในมโนสุจริต อนภิชฌาและอัพยาบาท นี้คือสมาธิขันธ์ สัมมาทิฏฐิ นี้คือปัญญาขันธ์ นี้เป็นปทัฏฐาน ในขันธ์ ๓ นั้น สีลขันธ์และสมาธิขันธ์เป็นสมถะ ปัญญาขันธ์เป็นวิปัสสนา นี้เป็นปทัฏฐาน ในสมถะและวิปัสสนานั้น ผลของสมถะคือเจโตวิมุตติเพราะคลายราคะ ผลของวิปัสสนาคือปัญญาวิมุตติเพราะคลายอวิชชา นี้เป็นปทัฏฐาน

วนํ วนถสฺส ปทฏฺฐานํ. กิญฺจ วนํ? โก จ วนโถ? วนํ นาม ปญฺจ กามคุณา, ตณฺหา วนโถ. อิทํ ปทฏฺฐานํ. วนํ นาม นิมิตฺตคฺคาโห ‘‘อิตฺถี’’ติ วา ‘‘ปุริโส’’ติ วา. วนโถ นาม เตสํ เตสํ องฺคปจฺจงฺคานํ อนุพฺยญฺชนคฺคาโห ‘‘อโห จกฺขุ, อโห โสตํ, อโห ฆานํ, อโห ชิวฺหา, อโห กาโย, อิติ. อิทํ ปทฏฺฐานํ. วนํ นาม ฉ อชฺฌตฺติกพาหิรานิ อายตนานิ อปริญฺญาตานิ. ยํ ตทุภยํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สํโยชนํ, อยํ วนโถ. อิทํ ปทฏฺฐานํ. วนํ นาม อนุสโย. วนโถ นาม ปริยุฏฺฐานํ. อิทํ ปทฏฺฐานํ. เตนาห ภควา ‘‘เฉตฺวา วนญฺจ วนถญฺจา’’ติ. อยํ ปทฏฺฐาเนน สมาโรปนา.

วนะเป็นปทัฏฐานของวนถะ ก็อะไรเล่าชื่อว่าวนะ? อะไรเล่าชื่อว่าวนถะ? กามคุณ ๕ ชื่อว่าวนะ ตัณหาชื่อว่าวนถะ นี้เป็นปทัฏฐาน การถือนิมิตว่า ‘หญิง’ หรือ ‘ชาย’ ชื่อว่าวนะ การถืออนุพยัญชนะในอวัยวะน้อยใหญ่เหล่านั้นว่า ‘โอหนอ จักขุ, โอหนอ โสตะ, โอหนอ ฆานะ, โอหนอ ชิวหา, โอหนอ กาย’ ดังนี้ ชื่อว่าวนถะ นี้เป็นปทัฏฐาน อายตนะภายในและภายนอก ๖ ที่ยังไม่ได้กำหนดรู้ ชื่อว่าวนะ สังโยชน์ที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยอายตนะทั้งสองนั้น นี้ชื่อว่าวนถะ นี้เป็นปทัฏฐาน อนุสัยชื่อว่าวนะ ปริยุฏฐานชื่อว่าวนถะ นี้เป็นปทัฏฐาน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ตัดวนะและวนถะ’ ดังนี้ นี้คือสมารอปนาโดยปทัฏฐาน

๕๑. ตตฺถ กตมา เววจเนน สมาโรปนา? ราควิราคา เจโตวิมุตฺติ เสกฺขผลํ; อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺติ อเสกฺขผลํ. อิทํ เววจนํ. ราควิราคา เจโตวิมุตฺติ อนาคามิผลํ; อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺติ อคฺคผลํ อรหตฺตํ. อิทํ เววจนํ. ราควิราคา เจโตวิมุตฺติ กามธาตุสมติกฺกมนํ; อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺติ เตธาตุสมติกฺกมนํ. อิทํ เววจนํ. ปญฺญินฺทฺริยํ, ปญฺญาพลํ, อธิปญฺญาสิกฺขา, ปญฺญากฺขนฺโธ, ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค, อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค, ญาณํ, สมฺมาทิฏฺฐิ, ตีรณา, สนฺตีรณา, หิรี, วิปสฺสนา, ธมฺเม ญาณํ, สพฺพํ, อิทํ เววจนํ. อยํ เววจเนน สมาโรปนา.

๕๑. ใน ๔ อย่างนั้น สมารอปนาโดยเววจนะเป็นไฉน? เจโตวิมุตติเพราะคลายราคะ คือ เสกขผล, ปัญญาวิมุตติเพราะคลายอวิชชา คือ อเสกขผล นี้เป็นเววจนะ เจโตวิมุตติเพราะคลายราคะ คือ อนาคามิผล, ปัญญาวิมุตติเพราะคลายอวิชชา คือ อัคคผล, อรหัตต์ นี้เป็นเววจนะ เจโตวิมุตติเพราะคลายราคะ คือ การก้าวล่วงกามธาตุ, ปัญญาวิมุตติเพราะคลายอวิชชา คือ การก้าวล่วงธาตุ ๓ นี้เป็นเววจนะ ปัญญินทรีย์, ปัญญาพละ, อธิปัญญาสิกขา, ปัญญาขันธ์, ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์, อุเบกขาสัมโพชฌงค์, ญาณ, สัมมาทิฏฐิ, ตีรณา, สันตีรณา, หิริ, วิปัสสนา, ญาณในธรรม, ทั้งหมดนี้เป็นเววจนะ นี้คือสมารอปนาโดยเววจนะ

ตตฺถ กตมา ภาวนาย สมาโรปนา? ยถาห ภควา ‘‘ตสฺมาติห ตฺวํ ภิกฺขุ กาเย กายานุปสฺสี วิหราหิ, อาตาปี สมฺปชาโน สติมา วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺสํ’’. อาตาปีติ วีริยินฺทฺริยํ. สมฺปชาโนติ ปญฺญินฺทฺริยํ. สติมาติ สตินฺทฺริยํ. วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺสนฺติ สมาธินฺทฺริยํ. เอวํ กาเย กายานุปสฺสิโน วิหรโต จตฺตาโร สติปฏฺฐานา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ. เกน การเณน? เอกลกฺขณตฺตา จตุนฺนํ อินฺทฺริยานํ. จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ ภาวิยมาเนสุ จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ. จตูสุ สมฺมปฺปธาเนสุ ภาวิยมาเนสุ จตฺตาโร อิทฺธิปาทา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ. จตูสุ อิทฺธิปาเทสุ ภาวิยมาเนสุ ปญฺจินฺทฺริยานิ ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ. เอวํ สพฺเพ[Pg.70]. เกน การเณน? สพฺเพ หิ โพธงฺคมา ธมฺมา โพธิปกฺขิยา นิยฺยานิกลกฺขเณน เอกลกฺขณา, เต เอกลกฺขณตฺตา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ. อยํ ภาวนาย สมาโรปนา.

ใน ๔ อย่างนั้น สมารอปนาโดยภาวนาเป็นไฉน? เหมือนดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ภิกษุ เพราะเหตุนั้น เธอในศาสนานี้ จงเป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นกายในกาย มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสีย อยู่เถิด’ ดังนี้ คำว่า มีความเพียร คือ วิริยินทรีย์ คำว่า มีสัมปชัญญะ คือ ปัญญินทรีย์ คำว่า มีสติ คือ สตินทรีย์ คำว่า กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสีย คือ สมาธินทรีย์ เมื่อภิกษุผู้มีปกติพิจารณาเห็นกายในกายอยู่อย่างนี้ สติปัฏฐาน ๔ ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา เพราะเหตุไร? เพราะอินทรีย์ ๔ มีลักษณะเป็นอันเดียวกัน เมื่อสติปัฏฐาน ๔ อันบุคคลเจริญแล้ว สัมมัปปธาน ๔ ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา เมื่อสัมมัปปธาน ๔ อันบุคคลเจริญแล้ว อิทธิบาท ๔ ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา เมื่ออิทธิบาท ๔ อันบุคคลเจริญแล้ว อินทรีย์ ๕ ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา แม้ธรรมทั้งหมดก็ฉันนั้น เพราะเหตุไร? เพราะว่าธรรมที่เป็นโพธิปักขิยะทั้งหมด ซึ่งเป็นไปเพื่อการตรัสรู้ มีลักษณะเป็นอันเดียวกันโดยมีลักษณะเป็นเครื่องนำออก เพราะธรรมเหล่านั้นมีลักษณะเป็นอันเดียวกัน จึงย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา นี้คือสมารอปนาโดยภาวนา

ตตฺถ กตมา ปหาเนน สมาโรปนา? กาเย กายานุปสฺสี วิหรนฺโต ‘‘อสุเภ สุภ’’นฺติ วิปลฺลาสํ ปชหติ, กพฬีกาโร จสฺส อาหาโร ปริญฺญํ คจฺฉติ, กามุปาทาเนน จ อนุปาทาโน ภวติ, กามโยเคน จ วิสํยุตฺโต ภวติ, อภิชฺฌากายคนฺเถน จ วิปฺปยุชฺชติ, กามาสเวน จ อนาสโว ภวติ, กาโมฆญฺจ อุตฺติณฺโณ ภวติ, ราคสลฺเลน จ วิสลฺโล ภวติ, รูปูปิกา จสฺส วิญฺญาณฏฺฐิติ ปริญฺญํ คจฺฉติ, รูปธาตุยํ จสฺส ราโค ปหีโน ภวติ, น จ ฉนฺทาคตึ คจฺฉติ.

บรรดาสมาโรปนะเหล่านั้น สมาโรปนะด้วยการละเป็นไฉน? บุคคลผู้พิจารณาเห็นกายในกายอยู่ ย่อมละวิปลาสว่า ‘งาม’ ในสิ่งไม่งาม, กวฬิงการาหารของบุคคลนั้นย่อมถึงความกำหนดรู้, ย่อมเป็นผู้ไม่มีอุปาทานคือละกามุปาทานได้, ย่อมเป็นผู้ไม่ประกอบด้วยกามโยคะ, ย่อมพ้นจากอภิชฌากายคันถะ, ย่อมเป็นผู้ไม่มีอาสวะคือละกามาสวะได้, ย่อมข้ามกาโมฆะได้, ย่อมเป็นผู้ไม่มีลูกศรคือราคะ, รูปูปิกาวิญญาณัฏฐิติของบุคคลนั้นย่อมถึงความกำหนดรู้, ราคะในรูปธาตุของบุคคลนั้นย่อมเป็นอันละได้แล้ว และย่อมไม่ถึงฉันทาคติ

เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรนฺโต ‘‘ทุกฺเข สุข’’นฺติ วิปลฺลาสํ ปชหติ, ผสฺโส จสฺส อาหาโร ปริญฺญํ คจฺฉติ, ภวูปาทาเนน จ อนุปาทาโน ภวติ, ภวโยเคน จ วิสํยุตฺโต ภวติ, พฺยาปาทกายคนฺเถน จ วิปฺปยุชฺชติ, ภวาสเวน จ อนาสโว ภวติ, ภโวฆญฺจ อุตฺติณฺโณ ภวติ, โทสสลฺเลน จ วิสลฺโล ภวติ, เวทนูปิกา จสฺส วิญฺญาณฏฺฐิติ ปริญฺญํ คจฺฉติ, เวทนาธาตุยํ จสฺส ราโค ปหีโน ภวติ, น จ โทสาคตึ คจฺฉติ.

บุคคลผู้พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่ ย่อมละวิปลาสว่า ‘สุข’ ในทุกข์, ผัสสาหารของบุคคลนั้นย่อมถึงความกำหนดรู้, ย่อมเป็นผู้ไม่มีอุปาทานคือละภวุปาทานได้, ย่อมเป็นผู้ไม่ประกอบด้วยภวโยคะ, ย่อมพ้นจากพยาปาทกายคันถะ, ย่อมเป็นผู้ไม่มีอาสวะคือละภวาสวะได้, ย่อมข้ามภโวฆะได้, ย่อมเป็นผู้ไม่มีลูกศรคือโทสะ, เวทนูปิกาวิญญาณัฏฐิติของบุคคลนั้นย่อมถึงความกำหนดรู้, ราคะในเวทนาธาตุของบุคคลนั้นย่อมเป็นอันละได้แล้ว และย่อมไม่ถึงโทสาคติ

จิตฺเต จิตฺตานุปสฺสี วิหรนฺโต ‘‘อนิจฺเจ นิจฺจ’’นฺติ วิปลฺลาสํ ปชหติ, วิญฺญาณํ จสฺส อาหาโร ปริญฺญํ คจฺฉติ, ทิฏฺฐุปาทาเนน จ อนุปาทาโน ภวติ, ทิฏฺฐิโยเคน จ วิสํยุตฺโต ภวติ, สีลพฺพตปรามาสกายคนฺเถน จ วิปฺปยุชฺชติ, ทิฏฺฐาสเวน จ อนาสโว ภวติ, ทิฏฺโฐฆญฺจ อุตฺติณฺโณ ภวติ, มานสลฺเลน จ วิสลฺโล ภวติ, สญฺญูปิกา จสฺส วิญฺญาณฏฺฐิติ ปริญฺญํ คจฺฉติ, สญฺญาธาตุยํ จสฺส ราโค ปหีโน ภวติ, น จ ภยาคตึ คจฺฉติ.

บุคคลผู้พิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ ย่อมละวิปลาสว่า ‘เที่ยง’ ในสิ่งไม่เที่ยง, วิญญาณาหารของบุคคลนั้นย่อมถึงความกำหนดรู้, ย่อมเป็นผู้ไม่มีอุปาทานคือละทิฏฐุปาทานได้, ย่อมเป็นผู้ไม่ประกอบด้วยทิฏฐิโยคะ, ย่อมพ้นจากสีลัพพตปรามาสกายคันถะ, ย่อมเป็นผู้ไม่มีอาสวะคือละทิฏฐาสวะได้, ย่อมข้ามทิฏโฐฆะได้, ย่อมเป็นผู้ไม่มีลูกศรคือมานะ, สัญญูปิกาวิญญาณัฏฐิติของบุคคลนั้นย่อมถึงความกำหนดรู้, ราคะในสัญญาธาตุของบุคคลนั้นย่อมเป็นอันละได้แล้ว และย่อมไม่ถึงภยาคติ

ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี วิหรนฺโต ‘‘อนตฺตนิ อตฺตา’’ติ วิปลฺลาสํ ปชหติ, มโนสญฺเจตนา จสฺส อาหาโร ปริญฺญํ คจฺฉติ, อตฺตวาทุปาทาเนน จ อนุปาทาโน ภวติ, อวิชฺชาโยเคน จ วิสํยุตฺโต ภวติ, อิทํสจฺจาภินิเวสกายคนฺเถน จ วิปฺปยุชฺชติ, อวิชฺชาสเวน จ อนาสโว ภวติ, อวิชฺโชฆญฺจ อุตฺติณฺโณ ภวติ, โมหสลฺเลน จ วิสลฺโล ภวติ[Pg.71], สงฺขารูปิกา จสฺส วิญฺญาณฏฺฐิติ ปริญฺญํ คจฺฉติ, สงฺขารธาตุยํ จสฺส ราโค ปหีโน ภวติ, น จ โมหาคตึ คจฺฉติ. อยํ ปหาเนน สมาโรปนา.

บุคคลผู้พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ ย่อมละวิปลาสว่า ‘อัตตา’ ในสิ่งไม่ใช่อัตตา, มโนสัญเจตนาหารของบุคคลนั้นย่อมถึงความกำหนดรู้, ย่อมเป็นผู้ไม่มีอุปาทานคือละอัตตวาทุปาทานได้, ย่อมเป็นผู้ไม่ประกอบด้วยอวิชชาโยคะ, ย่อมพ้นจากอิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ, ย่อมเป็นผู้ไม่มีอาสวะคือละอวิชชาสวะได้, ย่อมข้ามอวิชโชฆะได้, ย่อมเป็นผู้ไม่มีลูกศรคือโมหะ, สังขารูปิกาวิญญาณัฏฐิติของบุคคลนั้นย่อมถึงความกำหนดรู้, ราคะในสังขารธาตุของบุคคลนั้นย่อมเป็นอันละได้แล้ว และย่อมไม่ถึงโมหาคติ. นี้คือสมาโรปนะด้วยการละ

เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน –

เพราะเหตุนั้น ท่านพระมหากัจจายนะจึงกล่าวว่า –

‘‘เย ธมฺมา ยํ มูลา, เย เจกตฺถา ปกาสิตา มุนินา;

เต สมาโรปยิตพฺพา, เอส สมาโรปโน หาโร’’ติ.

ธรรมเหล่าใดมีธรรมใดเป็นมูล และธรรมเหล่าใดมีอรรถเป็นอันเดียวกัน อันพระมุนีทรงประกาศไว้แล้ว พึงยกธรรมเหล่านั้นขึ้นเทียบเคียงกัน นี้คือสมาโรปนหาร

นิยุตฺโต สมาโรปโน หาโร.

จบสมาโรปนหาร

นิฏฺฐิโต จ หารวิภงฺโค.

หารวิภังค์ จบแล้ว

๑. เทสนาหารสมฺปาโต

๑. เทสนาหารสัมปาตะ

๕๒.

๕๒.

‘‘โสฬส หารา ปฐมํ, ทิสโลจนโต ทิสา วิโลเกตฺวา;

สงฺขิปิย องฺกุเสน หิ, นเยหิ ตีหิ นิทฺทิเส สุตฺต’’นฺติ.

เบื้องต้น พึงประกอบหาร 16 ประการ, ครั้นพิจารณาทิศด้วยทิสาโลจนะ และย่อความด้วยอังกุสะแล้ว พึงแสดงสูตรด้วยนัย 3 ประการ

วุตฺตา, ตสฺสา นิทฺเทโส กุหึ ทฏฺฐพฺโพ? หารสมฺปาเต. ตตฺถ กตโม เทสนาหารสมฺปาโต?

คาถาเรากล่าวแล้ว, พึงเห็นนิเทศของคาถานั้นได้ที่ไหน? พึงเห็นได้ในหารสัมปาตะ. บรรดาหารสัมปาตะเหล่านั้น เทสนาหารสัมปาตะเป็นไฉน?

‘‘อรกฺขิเตน จิตฺเตน, มิจฺฉาทิฏฺฐิหเตน จ;

ถินมิทฺธาภิภูเตน, วสํ มารสฺส คจฺฉตี’’ติ.

บุคคลย่อมตกอยู่ในอำนาจของมาร ด้วยจิตที่ไม่ได้คุ้มครอง อันมิจฉาทิฏฐิประทุษร้ายแล้ว และอันถีนมิทธะครอบงำแล้ว

อรกฺขิเตน จิตฺเตนาติ กึ เทสยติ, ปมาทํ ตํ มจฺจุโน ปทํ. มิจฺฉาทิฏฺฐิหเตน จาติ มิจฺฉาทิฏฺฐิหตํ นาม วุจฺจติ ยทา ‘‘อนิจฺเจ นิจฺจ’’นฺติ ปสฺสติ, โส วิปลฺลาโส. โส ปน วิปลฺลาโส กึลกฺขโณ? วิปรีตคฺคาหลกฺขโณ วิปลฺลาโส. โส กึ วิปลฺลาสยติ? ตโย ธมฺเม สญฺญํ จิตฺตํ ทิฏฺฐิมิติ. โส กุหึ วิปลฺลาสยติ? จตูสุ อตฺตภาววตฺถูสุ, รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, รูปวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา รูปํ, รูปสฺมึ วา อตฺตานํ. เอวํ เวทนํ…เป… สญฺญํ…เป… สงฺขาเร…เป… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, วิญฺญาณวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา วิญฺญาณํ, วิญฺญาณสฺมึ วา อตฺตานํ.

บทว่า อรักขิเตน จิตฺเตน ทรงแสดงอะไร? ทรงแสดงความประมาท, ความประมาทนั้นเป็นทางแห่งความตาย. บทว่า มิจฺฉาทิฏฺฐิหเตน จ ชื่อว่าอันมิจฉาทิฏฐิประทุษร้ายแล้ว คือเมื่อใดบุคคลเห็นว่า ‘เที่ยง’ ในสิ่งไม่เที่ยง, การเห็นนั้นเป็นวิปลาส. ก็วิปลาสนั้นมีลักษณะอย่างไร? วิปลาสมีลักษณะคือการยึดถือโดยวิปรีต. วิปลาสนั้นทำให้วิปลาสซึ่งอะไร? ทำให้ธรรม 3 ประการวิปลาส คือ สัญญา จิต และทิฏฐิ. วิปลาสนั้นทำให้วิปลาสในที่ไหน? ทำให้วิปลาสในวัตถุแห่งอัตภาพ 4 อย่าง คือ ย่อมพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา, หรือเห็นอัตตาว่ามีรูป, หรือเห็นรูปในอัตตา, หรือเห็นอัตตาในรูป. อย่างนี้... ย่อมพิจารณาเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณโดยความเป็นอัตตา, หรือเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ, หรือเห็นวิญญาณในอัตตา, หรือเห็นอัตตาในวิญญาณ

ตตฺถ [Pg.72] รูปํ ปฐมํ วิปลฺลาสวตฺถุ ‘‘อสุเภ สุภ’’นฺติ. เวทนา ทุติยํ วิปลฺลาสวตฺถุ ‘‘ทุกฺเข สุข’’นฺติ. สญฺญา สงฺขารา จ ตติยํ วิปลฺลาสวตฺถุ ‘‘อนตฺตนิ อตฺตา’’ติ. วิญฺญาณํ จตุตฺถํ วิปลฺลาสวตฺถุ ‘‘อนิจฺเจ นิจฺจ’’นฺติ. ทฺเว ธมฺมา จิตฺตสฺส สํกิเลสา – ตณฺหา จ อวิชฺชา จ. ตณฺหานิวุตํ จิตฺตํ ทฺวีหิ วิปลฺลาเสหิ วิปลฺลาสียติ ‘‘อสุเภ สุภ’’นฺติ ‘‘ทุกฺเข สุข’’นฺติ. ทิฏฺฐินิวุตํ จิตฺตํ ทฺวีหิ วิปลฺลาเสหิ วิปลฺลาสียติ ‘‘อนิจฺเจ นิจฺจ’’นฺติ ‘‘อนตฺตนิ อตฺตา’’ติ.

บรรดาขันธ์ 5 นั้น รูปเป็นวัตถุแห่งวิปลาสที่ 1 ว่า ‘งาม’ ในสิ่งไม่งาม. เวทนาเป็นวัตถุแห่งวิปลาสที่ 2 ว่า ‘สุข’ ในทุกข์. สัญญาและสังขารเป็นวัตถุแห่งวิปลาสที่ 3 ว่า ‘อัตตา’ ในสิ่งไม่ใช่อัตตา. วิญญาณเป็นวัตถุแห่งวิปลาสที่ 4 ว่า ‘เที่ยง’ ในสิ่งไม่เที่ยง. ธรรม 2 ประการเป็นสังกิเลสของจิต คือ ตัณหาและอวิชชา. จิตอันตัณหานิวรณ์ครอบงำแล้ว ย่อมวิปลาสด้วยวิปลาส 2 ประการ คือ ว่า ‘งาม’ ในสิ่งไม่งาม และว่า ‘สุข’ ในทุกข์. จิตอันทิฏฐินิวรณ์ครอบงำแล้ว ย่อมวิปลาสด้วยวิปลาส 2 ประการ คือ ว่า ‘เที่ยง’ ในสิ่งไม่เที่ยง และว่า ‘อัตตา’ ในสิ่งไม่ใช่อัตตา

ตตฺถ โย ทิฏฺฐิวิปลฺลาโส, โส อตีตํ รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, อตีตํ เวทนํ…เป… อตีตํ สญฺญํ, อตีเต สงฺขาเร…เป… อตีตํ วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตตฺถ โย ตณฺหาวิปลฺลาโส, โส อนาคตํ รูปํ อภินนฺทติ, อนาคตํ เวทนํ…เป… อนาคตํ สญฺญํ, อนาคเต สงฺขาเร, อนาคตํ วิญฺญาณํ อภินนฺทติ. ทฺเว ธมฺมา จิตฺตสฺส อุปกฺกิเลสา – ตณฺหา จ อวิชฺชา จ. ตาหิ วิสุชฺฌนฺตํ จิตฺตํ วิสุชฺฌติ. เตสํ อวิชฺชานีวรณานํ ตณฺหาสํโยชนานํ ปุพฺพา โกฏิ น ปญฺญายติ สนฺธาวนฺตานํ สํสรนฺตานํ สกึ นิรยํ สกึ ติรจฺฉานโยนึ สกึ เปตฺติวิสยํ สกึ อสุรกายํ สกึ เทเว สกึ มนุสฺเส.

บรรดาวิปลาสเหล่านั้น ทิฏฐิวิปลาสใด, ทิฏฐิวิปลาสนั้นย่อมพิจารณาเห็นรูปในอดีตโดยความเป็นอัตตา, เห็นเวทนาในอดีต... เห็นสัญญาในอดีต, เห็นสังขารในอดีต... เห็นวิญญาณในอดีตโดยความเป็นอัตตา. บรรดาวิปลาสเหล่านั้น ตัณหาวิปลาสใด, ตัณหาวิปลาสนั้นย่อมเพลิดเพลินรูปในอนาคต, เวทนาในอนาคต... สัญญาในอนาคต, สังขารในอนาคต, วิญญาณในอนาคต. ธรรม 2 ประการเป็นอุปกิเลสของจิต คือ ตัณหาและอวิชชา. จิตย่อมบริสุทธิ์เพราะบริสุทธิ์จากธรรม 2 ประการนั้น. เบื้องต้นที่สุดของสัตว์ทั้งหลายผู้มีอวิชชาเป็นนิวรณ์ มีตัณหาเป็นสังโยชน์ ผู้แล่นไปท่องเที่ยวไปสู่ นรกบ้าง กำเนิดดิรัจฉานบ้าง เปตติวิสัยบ้าง อสูรกายบ้าง เทวโลกบ้าง มนุษยโลกบ้าง ย่อมไม่ปรากฏ

ถินมิทฺธาภิภูเตนาติ. ถินํ นาม ยา จิตฺตสฺส อกลฺลตา อกมฺมนิยตา; มิทฺธํ นาม ยํ กายสฺส ลีนตฺตํ. วสํ มารสฺส คจฺฉตีติ กิเลสมารสฺส จ สตฺตมารสฺส จ วสํ คจฺฉติ, โส หิ นิวุโต สํสาราภิมุโข โหติ. อิมานิ ภควตา ทฺเว สจฺจานิ เทสิตานิ ทุกฺขํ สมุทโย จ. เตสํ ภควา ปริญฺญาย จ ปหานาย จ ธมฺมํ เทเสติ ทุกฺขสฺส ปริญฺญาย สมุทยสฺส ปหานาย. เยน จ ปริชานาติ เยน จ ปชหติ, อยํ มคฺโค. ยํ ตณฺหาย อวิชฺชาย จ ปหานํ, อยํ นิโรโธ. อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ. เตนาห ภควา ‘‘อรกฺขิเตน จิตฺเตนา’’ติ. เตนาหายสฺมา มหากจฺจายโน ‘‘อสฺสาทาทีนวตา’’ติ.

บทว่า ถีนมิทฺธาภิภูเตน ความว่า ความที่จิตไม่ควร ไม่เหมาะแก่การงาน ชื่อว่าถีนะ, ความที่กายหดหู่ ชื่อว่ามิทธะ. บทว่า วสํ มารสฺส คจฺฉติ ความว่า ย่อมไปสู่อำนาจของกิเลสมารและสัตตมาร, จริงอยู่ ผู้นั้นถูกนิวรณ์หุ้มห่อแล้ว ย่อมมีหน้าต่อสงสาร. สัจจะ ๒ อย่างเหล่านี้ คือ ทุกข์และสมุทัย พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมเพื่อกำหนดรู้และเพื่อละสัจจะเหล่านั้น คือ เพื่อกำหนดรู้ทุกข์ เพื่อละสมุทัย. และบุคคลย่อมกำหนดรู้และย่อมละด้วยมรรคใด, นี้คือมรรค. การละตัณหาและอวิชชาใด, นี้คือนิโรธ. เหล่านี้คือสัจจะ ๔. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “อรกฺขิเตน จิตฺเตน”. เพราะเหตุนั้น ท่านพระมหากัจจายนะจึงกล่าวว่า “อสฺสาทาทีนวตา”.

นิยุตฺโต เทสนา หารสมฺปาโต.

เทสนาหารสัมปาตะ จบ.

๒. วิจยหารสมฺปาโต

๒. วิจยหารสัมปาตะ

๕๓. ตตฺถ [Pg.73] กตโม วิจโย หารสมฺปาโต? ตตฺถ ตณฺหา ทุวิธา กุสลาปิ อกุสลาปิ. อกุสลา สํสารคามินี, กุสลา อปจยคามินี ปหานตณฺหา. มาโนปิ ทุวิโธ กุสโลปิ อกุสโลปิ. ยํ มานํ นิสฺสาย มานํ ปชหติ, อยํ มาโน กุสโล. โย ปน มาโน ทุกฺขํ นิพฺพตฺตยติ, อยํ มาโน อกุสโล. ตตฺถ ยํ เนกฺขมฺมสิตํ โทมนสฺสํ กุทาสฺสุนามาหํ ตํ อายตนํ สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสํ ยํ อริยา สนฺตํ อายตนํ สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรนฺตีติ ตสฺส อุปฺปชฺชติ ปิหา, ปิหาปจฺจยา โทมนสฺสํ, อยํ ตณฺหา กุสลา ราควิราคา เจโตวิมุตฺติ, ตทารมฺมณา กุสลา อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺติ.

๕๓. ในหาระเหล่านั้น วิจยหารสัมปาตะเป็นไฉน? ในหาระนั้น ตัณหามี ๒ อย่าง คือ ที่เป็นกุศลและที่เป็นอกุศล. ตัณหาที่เป็นอกุศลย่อมนำไปสู่สงสาร, ตัณหาที่เป็นกุศลย่อมนำไปสู่ความสิ้นไป คือตัณหาเพื่อการละ. แม้มานะก็มี ๒ อย่าง คือ ที่เป็นกุศลและที่เป็นอกุศล. บุคคลอาศัยมานะใด ย่อมละมานะได้, มานะนี้เป็นกุศล. ส่วนมานะใดทำให้เกิดทุกข์, มานะนี้เป็นอกุศล. ในมานะ ๒ อย่างนั้น โทมนัสที่อาศัยเนกขัมมะใดเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นว่า “เมื่อไรหนอ เราจักทำให้แจ้ง เข้าถึงอายตนะอันสงบที่พระอริยเจ้าทั้งหลายทรงทำให้แจ้ง เข้าถึงอยู่” ดังนี้ ความปรารถนาย่อมเกิดขึ้น, เพราะความปรารถนาเป็นปัจจัย โทมนัสจึงเกิดขึ้น, ตัณหานี้เป็นกุศล. เจโตวิมุตติเพราะคลายราคะ, ตัณหาที่มีเจโตวิมุตตินั้นเป็นอารมณ์เป็นกุศล, ปัญญาวิมุตติเพราะคลายอวิชชา.

ตสฺสา โก ปวิจโย? อฏฺฐ มคฺคงฺคานิ สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ. โส กตฺถ ทฏฺฐพฺโพ? จตุตฺเถ ฌาเน ปารมิตาย. จตุตฺเถ หิ ฌาเน อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ จิตฺตํ ภาวยติ ปริสุทฺธํ ปริโยทาตํ อนงฺคณํ วิคตูปกฺกิเลสํ มุทุ กมฺมนิยํ ฐิตํ อาเนญฺชปฺปตฺตํ. โส ตตฺถ อฏฺฐวิธํ อธิคจฺฉติ ฉ อภิญฺญา ทฺเว จ วิเสเส, ตํ จิตฺตํ ยโต ปริสุทฺธํ, ตโต ปริโยทาตํ, ยโต ปริโยทาตํ, ตโต อนงฺคณํ, ยโต อนงฺคณํ, ตโต วิคตูปกฺกิเลสํ, ยโต วิคตูปกฺกิเลสํ, ตโต มุทุ, ยโต มุทุ, ตโต กมฺมนิยํ, ยโต กมฺมนิยํ, ตโต ฐิตํ, ยโต ฐิตํ, ตโต อาเนญฺชปฺปตฺตํ. ตตฺถ องฺคณา จ อุปกฺกิเลสา จ ตทุภยํ ตณฺหาปกฺโข. ยา จ อิญฺชนา ยา จ จิตฺตสฺส อฏฺฐิติ, อยํ ทิฏฺฐิปกฺโข.

การวิจัยปัญญาวิมุตตินั้นเป็นไฉน? คือ มรรคมีองค์ ๘ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ. สัมมาสมาธินั้นพึงเห็นในที่ไหน? พึงเห็นในจตุตถฌานด้วยความเป็นปารมิตา. จริงอยู่ ในจตุตถฌาน บุคคลย่อมเจริญจิตที่ประกอบด้วยองค์ ๘ คือ บริสุทธิ์ ผุดผ่อง ไม่มีกิเลสเพียงดังเนิน ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ถึงความไม่หวั่นไหว. ในจตุตถฌานนั้น เธอย่อมบรรลุคุณ ๘ อย่าง คือ อภิญญา ๖ และวิเสส ๒. จิตนั้นบริสุทธิ์เพราะเหตุใด จึงผุดผ่องเพราะเหตุนั้น, ผุดผ่องเพราะเหตุใด จึงไม่มีกิเลสเพียงดังเนินเพราะเหตุนั้น, ไม่มีกิเลสเพียงดังเนินเพราะเหตุใด จึงปราศจากอุปกิเลสเพราะเหตุนั้น, ปราศจากอุปกิเลสเพราะเหตุใด จึงอ่อนเพราะเหตุนั้น, อ่อนเพราะเหตุใด จึงควรแก่การงานเพราะเหตุนั้น, ควรแก่การงานเพราะเหตุใด จึงตั้งมั่นเพราะเหตุนั้น, ตั้งมั่นเพราะเหตุใด จึงถึงความไม่หวั่นไหวเพราะเหตุนั้น. ในคุณเหล่านั้น อังคณะและอุปกิเลสทั้งสองนั้นเป็นฝ่ายตัณหา. ความหวั่นไหวและความไม่ตั้งมั่นของจิตใด, นี้เป็นฝ่ายทิฏฐิ.

จตฺตาริ อินฺทฺริยานิ ทุกฺขินฺทฺริยํ โทมนสฺสินฺทฺริยํ สุขินฺทฺริยํ โสมนสฺสินฺทฺริยญฺจ จตุตฺถชฺฌาเน นิรุชฺฌนฺติ, ตสฺส อุเปกฺขินฺทฺริยํ อวสิฏฺฐํ ภวติ. โส อุปริมํ สมาปตฺตึ สนฺตโต มนสิกโรติ, ตสฺส อุปริมํ สมาปตฺตึ สนฺตโต มนสิกโรโต จตุตฺถชฺฌาเน โอฬาริกา สญฺญา สณฺฐหติ อุกฺกณฺฐา จ ปฏิฆสญฺญา, โส สพฺพโส รูปสญฺญานํ สมติกฺกมา ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมา นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการา ‘‘อนนฺตํ อากาส’’นฺติ อากาสานญฺจายตนสมาปตฺตึ สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อภิญฺญาภินีหาโร รูปสญฺญา โวกาโร นานตฺตสญฺญา สมติกฺกมติ ปฏิฆสญฺญา จสฺส อพฺภตฺถํ คจฺฉติ, เอวํ สมาธิ ตสฺส สมาหิตสฺส โอภาโส อนฺตรธายติ ทสฺสนญฺจ รูปานํ, โส สมาธิ ฉฬงฺคสมนฺนาคโต ปจฺจเวกฺขิตพฺโพ[Pg.74]. อนภิชฺฌาสหคตํ เม มานสํ สพฺพโลเก, อพฺยาปนฺนํ เม จิตฺตํ สพฺพสตฺเตสุ, อารทฺธํ เม วีริยํ ปคฺคหิตํ, ปสฺสทฺโธ เม กาโย อสารทฺโธ, สมาหิตํ เม จิตฺตํ อวิกฺขิตฺตํ, อุปฏฺฐิตา เม สติ อสมฺมุฏฺฐา, ตตฺถ ยญฺจ อนภิชฺฌาสหคตํ มานสํ สพฺพโลเก ยญฺจ อพฺยาปนฺนํ จิตฺตํ สพฺพสตฺเตสุ ยญฺจ อารทฺธํ วีริยํ ปคฺคหิตํ ยญฺจ สมาหิตํ จิตฺตํ อวิกฺขิตฺตํ, อยํ สมโถ. โย ปสฺสทฺโธ กาโย อสารทฺโธ, อยํ สมาธิปริกฺขาโร. ยา อุปฏฺฐิตา สติ อสมฺมุฏฺฐา อยํ วิปสฺสนา.

อินทรีย์ ๔ คือ ทุกขินทรีย์ โทมนัสสินทรีย์ สุขินทรีย์ และโสมนัสสินทรีย์ ย่อมดับในจตุตถฌาน, อุเบกขินทรีย์ย่อมเหลืออยู่แก่โยคีนั้น. เธอย่อมมนสิการสมาบัติเบื้องบนโดยความเป็นของสงบ. เมื่อเธอมนสิการสมาบัติเบื้องบนโดยความเป็นของสงบ สัญญาที่หยาบคือความรำคาญและปฏิฆสัญญาในจตุตถฌานย่อมตั้งอยู่. เธอเข้าถึงอากาสานัญจายตนสมาบัติโดยมนสิการว่า “อากาสไม่มีที่สุด” เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาทั้งปวง เพราะปฏิฆสัญญาดับไป เพราะไม่มนสิการนานัตตสัญญา. การน้อมไปเพื่ออภิญญา การเรียกชื่อว่ารูปสัญญา ย่อมก้าวล่วงนานัตตสัญญา และปฏิฆสัญญาของเธอย่อมถึงความตั้งอยู่ไม่ได้. เมื่อโยคีนั้นมีจิตตั้งมั่นแล้วอย่างนี้ โอภาสและการเห็นรูปทั้งหลายย่อมหายไป. สมาธินั้นอันประกอบด้วยองค์ ๖ พึงพิจารณา. คือ จิตของเราประกอบด้วยอนภิชฌาในโลกทั้งปวง, จิตของเราไม่พยาบาทในสัตว์ทั้งปวง, วิริยะของเราปรารภแล้ว ประคองไว้แล้ว, กายของเราสงบ ไม่กระสับกระส่าย, จิตของเราตั้งมั่น ไม่ฟุ้งซ่าน, สติของเราตั้งมั่น ไม่หลงลืม. ในองค์ ๖ นั้น จิตที่ประกอบด้วยอนภิชฌาในโลกทั้งปวง จิตที่ไม่พยาบาทในสัตว์ทั้งปวง วิริยะที่ปรารภแล้ว ประคองไว้แล้ว และจิตที่ตั้งมั่น ไม่ฟุ้งซ่าน, ทั้งหมดนี้เป็นสมถะ. กายที่สงบ ไม่กระสับกระส่าย, นี้เป็นบริขารของสมาธิ. สติที่ตั้งมั่น ไม่หลงลืม, นี้เป็นวิปัสสนา.

๕๔. โส สมาธิ ปญฺจวิเธน เวทิตพฺโพ. อยํ สมาธิ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนสุโข’’ติ อิติสฺส ปจฺจตฺตเมว ญาณทสฺสนํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ ภวติ, อยํ สมาธิ ‘‘อายตึ สุขวิปาโก’’ติ อิติสฺส ปจฺจตฺตเมว ญาณทสฺสนํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ ภวติ, อยํ สมาธิ ‘‘อริโย นิรามิโส’’ติ อิติสฺส ปจฺจตฺตเมว ญาณทสฺสนํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ ภวติ, อยํ สมาธิ ‘‘อกาปุริสเสวิโต’’ติ อิติสฺส ปจฺจตฺตเมว ญาณทสฺสนํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ ภวติ, อยํ สมาธิ ‘‘สนฺโต เจว ปณีโต จ ปฏิปฺปสฺสทฺธิลทฺโธ จ เอโกทิภาวาธิคโต จ น สสงฺขารนิคฺคยฺหวาริตคโต จา’’ติ อิติสฺส ปจฺจตฺตเมว ญาณทสฺสนํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ ภวติ. ตํ โข ปนิมํ สมาธึ ‘‘สโต สมาปชฺชามิ สโต วุฏฺฐหามี’’ติ อิติสฺส ปจฺจตฺตเมว ญาณทสฺสนํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ ภวติ. ตตฺถ โย จ สมาธิ ปจฺจุปฺปนฺนสุโข โย จ สมาธิ อายตึ สุขวิปาโก อยํ สมโถ. โย จ สมาธิ อริโย นิรามิโส, โย จ สมาธิ อกาปุริสเสวิโต, โย จ สมาธิ สนฺโต เจว ปณีโต ปฏิปฺปสฺสทฺธิลทฺโธ จ เอโกทิภาวาธิคโต จ น สสงฺขารนิคฺคยฺหวาริตคโต จ ยญฺจาหํ ตํ โข ปนิมํ สมาธึ สโต สมาปชฺชามิ สโต วุฏฺฐหามีติ, อยํ วิปสฺสนา.

๕๔. สมาธินั้นพึงทราบโดย ๕ ประการ คือ ญาณทัสสนะย่อมปรากฏแก่โยคีบุคคลนั้นเฉพาะตนว่า ‘สมาธินี้เป็นสุขในปัจจุบัน’ ญาณทัสสนะย่อมปรากฏแก่โยคีบุคคลนั้นเฉพาะตนว่า ‘สมาธินี้มีสุขเป็นวิบากในภายหน้า’ ญาณทัสสนะย่อมปรากฏแก่โยคีบุคคลนั้นเฉพาะตนว่า ‘สมาธินี้เป็นสมาธิอันประเสริฐ ปราศจากอามิส’ ญาณทัสสนะย่อมปรากฏแก่โยคีบุคคลนั้นเฉพาะตนว่า ‘สมาธินี้อันสัตบุรุษเสพ’ ญาณทัสสนะย่อมปรากฏแก่โยคีบุคคลนั้นเฉพาะตนว่า ‘สมาธินี้สงบด้วย ประณีตด้วย ได้มาด้วยความสงบระงับด้วย ได้มาด้วยความเป็นหนึ่งด้วย และไม่ใช่สมาธิที่ได้มาด้วยการข่มธรรมเป็นข้าศึกด้วยความเพียร’ ญาณทัสสนะย่อมปรากฏแก่โยคีบุคคลนั้นเฉพาะตนว่า ‘ก็เรามีสติเข้าสมาธินี้ มีสติออกจากสมาธินี้’ ในบรรดาสมาธิเหล่านั้น สมาธิใดเป็นสุขในปัจจุบัน และสมาธิใดมีสุขเป็นวิบากในภายหน้า นี้เป็นสมถะ ส่วนสมาธิใดเป็นสมาธิอันประเสริฐ ปราศจากอามิส สมาธิใดอันสัตบุรุษเสพ สมาธิใดสงบด้วย ประณีตด้วย ได้มาด้วยความสงบระงับด้วย ได้มาด้วยความเป็นหนึ่งด้วย และไม่ใช่สมาธิที่ได้มาด้วยการข่มธรรมเป็นข้าศึกด้วยความเพียร และที่เรามีสติเข้าสมาธินี้ มีสติออกจากสมาธินี้ นี้เป็นวิปัสสนา

โส สมาธิ ปญฺจวิเธน เวทิตพฺโพ ปีติผรณตา สุขผรณตา เจโตผรณตา อาโลกผรณตา ปจฺจเวกฺขณานิมิตฺตํ. ตตฺถ โย จ ปีติผรโณ โย จ สุขผรโณ โย จ เจโตผรโณ, อยํ สมโถ. โย จ อาโลกผรโณ ยญฺจ ปจฺจเวกฺขณานิมิตฺตํ. อยํ วิปสฺสนา.

สมาธินั้นพึงทราบโดย ๕ ประการ คือ ความแผ่ไปแห่งปีติ ๑ ความแผ่ไปแห่งสุข ๑ ความแผ่ไปแห่งจิต ๑ ความแผ่ไปแห่งแสงสว่าง ๑ นิมิตคือการพิจารณา ๑ ใน ๕ ประการนั้น ความแผ่ไปแห่งปีติก็ดี ความแผ่ไปแห่งสุขก็ดี ความแผ่ไปแห่งจิตก็ดี นี้เป็นสมถะ ความแผ่ไปแห่งแสงสว่างก็ดี นิมิตคือการพิจารณาก็ดี นี้เป็นวิปัสสนา

๕๕. ทส [Pg.75] กสิณายตนานิ ปถวีกสิณํ อาโปกสิณํ เตโชกสิณํ วาโยกสิณํ นีลกสิณํ ปีตกสิณํ โลหิตกสิณํ โอทาตกสิณํ อากาสกสิณํ วิญฺญาณกสิณํ. ตตฺถ ยญฺจ ปถวีกสิณํ ยญฺจ อาโปกสิณํ เอวํ สพฺพํ, ยญฺจ โอทาตกสิณํ. อิมานิ อฏฺฐ กสิณานิ สมโถ. ยญฺจ อากาสกสิณํ ยญฺจ วิญฺญาณกสิณํ, อยํ วิปสฺสนา. เอวํ สพฺโพ อริโย มคฺโค เยน เยน อากาเรน วุตฺโต, เตน เตน สมถวิปสฺสเนน โยชยิตพฺโพ. เต ตีหิ ธมฺเมหิ สงฺคหิตา อนิจฺจตาย ทุกฺขตาย อนตฺตตาย. โส สมถวิปสฺสนํ ภาวยมาโน ตีณิ วิโมกฺขมุขานิ ภาวยติ. ตีณิ วิโมกฺขมุขานิ ภาวยนฺโต ตโย ขนฺเธ ภาวยติ. ตโย ขนฺเธ ภาวยนฺโต อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ภาวยติ.

๕๕. กสิณายตนะ ๑๐ คือ ปฐวีกสิณ อาโปกสิณ เตโชกสิณ วาโยกสิณ นีลกสิณ ปีตกสิณ โลหิตกสิณ โอทาตกสิณ อากาสกสิณ วิญญาณกสิณ ในกสิณ ๑๐ นั้น ปฐวีกสิณก็ดี อาโปกสิณก็ดี อย่างนี้ทั้งหมด จนถึงโอทาตกสิณก็ดี กสิณ ๘ เหล่านี้เป็นสมถะ ส่วนอากาสกสิณก็ดี วิญญาณกสิณก็ดี นี้เป็นวิปัสสนา อริยมรรคทั้งหมดที่กล่าวไว้โดยอาการใดๆ พึงประกอบด้วยสมถะและวิปัสสนาโดยอาการนั้นๆ อย่างนี้ ธรรมเหล่านั้นสงเคราะห์เข้าด้วยธรรม ๓ ประการ คือ โดยความเป็นของไม่เที่ยง โดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นอนัตตา โยคีบุคคลนั้นเมื่อเจริญสมถะและวิปัสสนา ย่อมเจริญวิโมกขมุข ๓ เมื่อเจริญวิโมกขมุข ๓ ย่อมเจริญขันธ์ ๓ เมื่อเจริญขันธ์ ๓ ย่อมเจริญอริยมรรคมีองค์ ๘

ราคจริโต ปุคฺคโล อนิมิตฺเตน วิโมกฺขมุเขน นิยฺยาติ อธิจิตฺตสิกฺขาย สิกฺขนฺโต โลภํ อกุสลมูลํ ปชหนฺโต สุขเวทนียํ ผสฺสํ อนุปคจฺฉนฺโต สุขํ เวทนํ ปริชานนฺโต ราคมลํ ปวาเหนฺโต ราครชํ นิทฺธุนนฺโต ราควิสํ วเมนฺโต ราคคฺคึ นิพฺพาเปนฺโต ราคสลฺลํ อุปฺปาเฏนฺโต ราคชฏํ วิชเฏนฺโต. โทสจริโต ปุคฺคโล อปฺปณิหิเตน วิโมกฺขมุเขน นิยฺยาติ อธิสีลสิกฺขาย สิกฺขนฺโต โทสํ อกุสลมูลํ ปชหนฺโต ทุกฺขเวทนียํ ผสฺสํ อนุปคจฺฉนฺโต ทุกฺขเวทนํ ปริชานนฺโต โทสมลํ ปวาเหนฺโต โทสรชํ นิทฺธุนนฺโต โทสวิสํ วเมนฺโต โทสคฺคึ นิพฺพาเปนฺโต โทสสลฺลํ อุปฺปาเฏนฺโต โทสชฏํ วิชเฏนฺโต. โมหจริโต ปุคฺคโล สุญฺญตวิโมกฺขมุเขน นิยฺยาติ อธิปญฺญาสิกฺขาย สิกฺขนฺโต โมหํ อกุสลมูลํ ปชหนฺโต อทุกฺขมสุขเวทนียํ ผสฺสํ อนุปคจฺฉนฺโต อทุกฺขมสุขํ เวทนํ ปริชานนฺโต โมหมลํ ปวาเหนฺโต โมหรชํ นิทฺธุนนฺโต โมหวิสํ วเมนฺโต โมหคฺคึ นิพฺพาเปนฺโต โมหสลฺลํ อุปฺปาเฏนฺโต โมหชฏํ วิชเฏนฺโต.

บุคคลผู้มีราคะเป็นจริต ย่อมออกจากวัฏฏะด้วยอนิมิตตวิโมกขมุข เมื่อศึกษาอยู่ในอธิจิตตสิกขา ละโลภะอันเป็นอกุศลมูล ไม่เข้าถึงผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งสุขเวทนา กำหนดรู้สุขเวทนา ลอยมลทินคือราคะ สลัดธุลีคือราคะ สำรอกพิษคือราคะ ดับไฟคือราคะ ถอนลูกศรคือราคะ คลายปมคือราคะ บุคคลผู้มีโทสะเป็นจริต ย่อมออกจากวัฏฏะด้วยอัปปณิหิตวิโมกขมุข เมื่อศึกษาอยู่ในอธิสีลสิกขา ละโทสะอันเป็นอกุศลมูล ไม่เข้าถึงผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งทุกขเวทนา กำหนดรู้ทุกขเวทนา ลอยมลทินคือโทสะ สลัดธุลีคือโทสะ สำรอกพิษคือโทสะ ดับไฟคือโทสะ ถอนลูกศรคือโทสะ คลายปมคือโทสะ บุคคลผู้มีโมหะเป็นจริต ย่อมออกจากวัฏฏะด้วยสุญญตวิโมกขมุข เมื่อศึกษาอยู่ในอธิปัญญาสิกขา ละโมหะอันเป็นอกุศลมูล ไม่เข้าถึงผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งอทุกขมสุขเวทนา กำหนดรู้อทุกขมสุขเวทนา ลอยมลทินคือโมหะ สลัดธุลีคือโมหะ สำรอกพิษคือโมหะ ดับไฟคือโมหะ ถอนลูกศรคือโมหะ คลายปมคือโมหะ

ตตฺถ สุญฺญตวิโมกฺขมุขํ ปญฺญากฺขนฺโธ, อนิมิตฺตวิโมกฺขมุขํ สมาธิกฺขนฺโธ, อปฺปณิหิตวิโมกฺขมุขํ สีลกฺขนฺโธ. โส ตีณิ วิโมกฺขมุขานิ ภาวยนฺโต ตโย ขนฺเธ ภาวยติ, ตโย ขนฺเธ ภาวยนฺโต อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ภาวยติ. ตตฺถ ยา จ สมฺมาวาจา โย จ สมฺมากมฺมนฺโต โย จ สมฺมาอาชีโว, อยํ สีลกฺขนฺโธ, โย จ สมฺมาวายาโม [Pg.76] ยา จ สมฺมาสติ โย จ สมฺมาสมาธิ, อยํ สมาธิกฺขนฺโธ, ยา จ สมฺมาทิฏฺฐิ โย จ สมฺมาสงฺกปฺโป, อยํ ปญฺญากฺขนฺโธ.

ในวิโมกขมุข ๓ นั้น สุญญตวิโมกขมุขเป็นปัญญากขันธ์ อนิมิตตวิโมกขมุขเป็นสมาธิขันธ์ อัปปณิหิตวิโมกขมุขเป็นสีลขันธ์ โยคีบุคคลนั้นเมื่อเจริญวิโมกขมุข ๓ ย่อมเจริญขันธ์ ๓ เมื่อเจริญขันธ์ ๓ ย่อมเจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ ในอริยมรรคนั้น สัมมาวาจาก็ดี สัมมากัมมันตะก็ดี สัมมาอาชีวะก็ดี นี้เป็นสีลขันธ์ สัมมาวายามะก็ดี สัมมาสติก็ดี สัมมาสมาธิก็ดี นี้เป็นสมาธิขันธ์ สัมมาทิฏฐิก็ดี สัมมาสังกัปปะก็ดี นี้เป็นปัญญากขันธ์

ตตฺถ สีลกฺขนฺโธ จ สมาธิกฺขนฺโธ จ สมโถ, ปญฺญากฺขนฺโธ วิปสฺสนา. โย สมถวิปสฺสนํ ภาเวติ, ตสฺส ทฺเว ภวงฺคานิ ภาวนํ คจฺฉนฺติ กาโย จิตฺตญฺจ, ภวนิโรธคามินี ปฏิปทา ทฺเว ปทานิ สีลํ สมาธิ จ. โส โหติ ภิกฺขุ ภาวิตกาโย ภาวิตสีโล ภาวิตจิตฺโต ภาวิตปญฺโญ. กาเย ภาวิยมาเน ทฺเว ธมฺมา ภาวนํ คจฺฉนฺติ สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาวายาโม จ, สีเล ภาวิยมาเน ทฺเว ธมฺมา ภาวนํ คจฺฉนฺติ สมฺมาวาจา สมฺมาอาชีโว จ, จิตฺเต ภาวิยมาเน ทฺเว ธมฺมา ภาวนํ คจฺฉนฺติ สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ จ, ปญฺญาย ภาวิยมานาย ทฺเว ธมฺมา ภาวนํ คจฺฉนฺติ สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป จ.

ในขันธ์ ๓ นั้น สีลขันธ์และสมาธิขันธ์เป็นสมถะ ปัญญากขันธ์เป็นวิปัสสนา ภิกษุใดเจริญสมถะและวิปัสสนา องค์แห่งภพ ๒ คือ กายและจิต ย่อมถึงความเจริญแก่ภิกษุนั้น ปฏิปทาอันยังสัตว์ให้ถึงความดับแห่งภพ คือ ศีลและสมาธิ ปฏิปทา ๒ เหล่านี้ ย่อมถึงความเจริญ ภิกษุนั้นย่อมเป็นผู้มีกายอันอบรมแล้ว มีศีลอันอบรมแล้ว มีจิตอันอบรมแล้ว มีปัญญาอันอบรมแล้ว เมื่อกายอันบุคคลอบรมอยู่ ธรรม ๒ ประการ คือ สัมมากัมมันตะและสัมมาวายามะ ย่อมถึงความเจริญ เมื่อศีลอันบุคคลอบรมอยู่ ธรรม ๒ ประการ คือ สัมมาวาจาและสัมมาอาชีวะ ย่อมถึงความเจริญ เมื่อจิตอันบุคคลอบรมอยู่ ธรรม ๒ ประการ คือ สัมมาสติและสัมมาสมาธิ ย่อมถึงความเจริญ เมื่อปัญญาอันบุคคลอบรมอยู่ ธรรม ๒ ประการ คือ สัมมาทิฏฐิและสัมมาสังกัปปะ ย่อมถึงความเจริญ

ตตฺถ โย จ สมฺมากมฺมนฺโต โย จ สมฺมาวายาโม สิยา กายิโก สิยา เจตสิโก, ตตฺถ โย กายสงฺคโห, โส กาเย ภาวิเต ภาวนํ คจฺฉติ, โย จิตฺตสงฺคโห, โส จิตฺเต ภาวิเต ภาวนํ คจฺฉติ. โส สมถวิปสฺสนํ ภาวยนฺโต ปญฺจวิธํ อธิคมํ คจฺฉติ ขิปฺปาธิคโม จ โหติ, วิมุตฺตาธิคโม จ โหติ, มหาธิคโม จ โหติ, วิปุลาธิคโม จ โหติ, อนวเสสาธิคโม จ โหติ. ตตฺถ สมเถน ขิปฺปาธิคโม จ มหาธิคโม จ วิปุลาธิคโม จ โหติ, วิปสฺสนาย วิมุตฺตาธิคโม จ อนวเสสาธิคโม จ โหติ.

บรรดาสัมมากัมมันตะและสัมมาวายามะนั้น สัมมากัมมันตะและสัมมาวายามะใด พึงเป็นไปทางกายบ้าง พึงเป็นไปทางใจบ้าง บรรดาสัมมากัมมันตะและสัมมาวายามะ ๒ อย่างนั้น สัมมากัมมันตะและสัมมาวายามะใด สงเคราะห์เข้ากับกาย สัมมากัมมันตะและสัมมาวายามะนั้น เมื่อกายเจริญแล้ว ย่อมถึงความเจริญ สัมมากัมมันตะและสัมมาวายามะใด สงเคราะห์เข้ากับจิต สัมมากัมมันตะและสัมมาวายามะนั้น เมื่อจิตเจริญแล้ว ย่อมถึงความเจริญ บุคคลนั้นเมื่อเจริญสมถะและวิปัสสนา ย่อมบรรลุคุณวิเศษ ๕ ประการ คือ ย่อมบรรลุได้ฉับพลัน ๑ ย่อมบรรลุด้วยความหลุดพ้น ๑ ย่อมบรรลุคุณอันยิ่งใหญ่ ๑ ย่อมบรรลุคุณอันไพบูลย์ ๑ ย่อมบรรลุคุณโดยไม่มีส่วนเหลือ ๑ บรรดาคุณวิเศษ ๕ ประการนั้น การบรรลุได้ฉับพลัน การบรรลุคุณอันยิ่งใหญ่ และการบรรลุคุณอันไพบูลย์ ย่อมมีได้ด้วยสมถะ การบรรลุด้วยความหลุดพ้น และการบรรลุคุณโดยไม่มีส่วนเหลือ ย่อมมีได้ด้วยวิปัสสนา

๕๖. ตตฺถ โย เทสยติ, โส ทสพลสมนฺนาคโต สตฺถา โอวาเทน สาวเก น วิสํวาทยติ. โส ติวิธํ อิทํ กโรถ อิมินา อุปาเยน กโรถ อิทํ โว กุรุมานานํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ, โส ตถา โอวทิโต ตถานุสิฏฺโฐ ตถากโรนฺโต ตถาปฏิปชฺชนฺโต ตํ ภูมึ น ปาปุณิสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. โส ตถา โอวทิโต ตถานุสิฏฺโฐ สีลกฺขนฺธํ อปริปูรยนฺโต ตํ ภูมึ อนุปาปุณิสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. โส ตถา โอวทิโต ตถานุสิฏฺโฐ สีลกฺขนฺธํ ปริปูรยนฺโต ตํ ภูมึ อนุปาปุณิสฺสตีติ ฐานเมตํ วิชฺชติ.

๕๖. ในเรื่องนั้น พระศาสดาผู้ทรงแสดงธรรม เป็นผู้ทรงประกอบด้วยทศพลญาณ ย่อมไม่ทรงลวงสาวกด้วยพระโอวาท พระองค์ย่อมทรงสั่งสอนโดย ๓ ประการว่า ท่านทั้งหลายจงทำสิ่งนี้ จงทำด้วยอุบายนี้ สิ่งนี้จักเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่ท่านทั้งหลายผู้ทำอยู่ สาวกนั้นผู้อันพระศาสดาทรงสั่งสอนอย่างนั้น ทรงพร่ำสอนอย่างนั้น ทำตามอย่างนั้น ปฏิบัติตามอย่างนั้น จักไม่บรรลุภูมิธรรมนั้น ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ สาวกนั้นผู้อันพระศาสดาทรงสั่งสอนอย่างนั้น ทรงพร่ำสอนอย่างนั้น ไม่บำเพ็ญสีลขันธ์ให้บริบูรณ์ จักบรรลุภูมิธรรมนั้น ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ สาวกนั้นผู้อันพระศาสดาทรงสั่งสอนอย่างนั้น ทรงพร่ำสอนอย่างนั้น บำเพ็ญสีลขันธ์ให้บริบูรณ์ จักบรรลุภูมิธรรมนั้น ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้

สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เต สโต อิเม ธมฺมา อนภิสมฺพุทฺธาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. สพฺพาสวปริกฺขีณสฺส เต สโต อิเม อาสวา อปริกฺขีณาติ เนตํ [Pg.77] ฐานํ วิชฺชติ. ยสฺส เต อตฺถาย ธมฺโม เทสิโต, โส น นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส สมฺมา ทุกฺขกฺขยายาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. สาวโก โข ปน เต ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโน สามีจิปฺปฏิปนฺโน อนุธมฺมจารี โส ปุพฺเพน อปรํ อุฬารํ วิเสสาธิคมํ น สจฺฉิกริสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ.

การที่ใครๆ จะพึงทักท้วงพระองค์ผู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ว่า ธรรมเหล่านี้พระองค์ยังมิได้ตรัสรู้ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ การที่ใครๆ จะพึงทักท้วงพระองค์ผู้มีอาสวะสิ้นแล้วได้ว่า อาสวะเหล่านี้ของพระองค์ยังไม่สิ้น ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ การที่ใครๆ จะพึงทักท้วงได้ว่า ธรรมที่พระองค์ทรงแสดงเพื่อประโยชน์แก่การละสิ่งใด ธรรมนั้นย่อมไม่นำผู้ทำตามออกจากทุกข์เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ การที่ใครๆ จะพึงทักท้วงได้ว่า สาวกของพระองค์ผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ประพฤติตามธรรมอยู่ จักไม่ทำให้แจ้งซึ่งคุณวิเศษอันยิ่งใหญ่กว่าที่ได้บรรลุในกาลก่อน ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้

เย โข ปน ธมฺมา อนฺตรายิกา, เต ปฏิเสวโต นาลํ อนฺตรายายาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. เย โข ปน ธมฺมา อนิยฺยานิกา, เต นิยฺยนฺติ ตกฺกรสฺส สมฺมา ทุกฺขกฺขยายาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. เย โข ปน ธมฺมา นิยฺยานิกา, เต นิยฺยนฺติ ตกฺกรสฺส สมฺมา ทุกฺขกฺขยายาติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. สาวโก โข ปน เต สอุปาทิเสโส อนุปาทิเสสํ นิพฺพานธาตุํ อนุปาปุณิสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ.

การที่ใครๆ จะพึงทักท้วงได้ว่า ธรรมทั้งหลายที่พระองค์ตรัสว่าเป็นอันตรายิกธรรม ธรรมเหล่านั้นไม่สามารถทำอันตรายแก่ผู้เสพได้จริง ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ การที่ใครๆ จะพึงทักท้วงได้ว่า ธรรมทั้งหลายที่ไม่ใช่ธรรมเครื่องนำออกจากทุกข์ ธรรมเหล่านั้นย่อมนำผู้ทำตามออกจากทุกข์เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ ธรรมทั้งหลายที่เป็นธรรมเครื่องนำออกจากทุกข์ ธรรมเหล่านั้นย่อมนำผู้ทำตามออกจากทุกข์เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ การที่ใครๆ จะพึงทักท้วงได้ว่า สาวกของพระองค์ผู้เป็นพระอรหันต์สอุปาทิเสส จักไม่บรรลุอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้

ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน มาตรํ ชีวิตา โวโรเปยฺย หตฺเถหิ วา ปาเทหิ วา สุหตํ กเรยฺยาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, ปุถุชฺชโน มาตรํ ชีวิตา โวโรเปยฺย หตฺเถหิ วา ปาเทหิ วา สุหตํ กเรยฺยาติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. เอวํ ปิตรํ, อรหนฺตํ, ภิกฺขุํ. ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล สงฺฆํ ภินฺเทยฺย สงฺเฆ วา สงฺฆราชึ ชเนยฺยาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, ปุถุชฺชโน สงฺฆํ ภินฺเทยฺย สงฺเฆ วา สงฺฆราชึ ชเนยฺยาติ ฐานเมตํ วิชฺชติ, ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ตถาคตสฺส ทุฏฺฐจิตฺโต โลหิตํ อุปฺปาเทยฺย, ปรินิพฺพุตสฺส วา ตถาคตสฺส ทุฏฺฐจิตฺโต ถูปํ ภินฺเทยฺยาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส ทุฏฺฐจิตฺโต โลหิตํ อุปฺปาเทยฺย, ปรินิพฺพุตสฺส วา ตถาคตสฺส ทุฏฺฐจิตฺโต ถูปํ ภินฺเทยฺยาติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน อญฺญํ สตฺถารํ อปทิเสยฺย อปิ ชีวิตเหตูติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, ปุถุชฺชโน อญฺญํ สตฺถารํ อปทิเสยฺยาติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน อิโต พหิทฺธา อญฺญํ ทกฺขิเณยฺยํ ปริเยเสยฺยาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, ปุถุชฺชโน อิโต พหิทฺธา อญฺญํ ทกฺขิเณยฺยํ ปริเยเสยฺยาติ ฐานเมตํ วิชฺชติ, ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน กุตูหลมงฺคเลน สุทฺธึ ปจฺเจยฺยาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ปุถุชฺชโน กุตูหลมงฺคเลน สุทฺธึ ปจฺเจยฺยาติ ฐานเมตํ วิชฺชติ.

บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ (พระโสดาบัน) จะพึงปลงมารดาจากชีวิต หรือจะพึงประหารอย่างหนักด้วยมือหรือเท้า ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ แต่ปุถุชนจะพึงปลงมารดาจากชีวิต หรือจะพึงประหารอย่างหนักด้วยมือหรือเท้า ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ พึงปลงบิดา พระอรหันต์ ภิกษุจากชีวิต ก็อย่างนั้น บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะพึงทำสงฆ์ให้แตกกัน หรือพึงก่อความแตกร้าวในสงฆ์ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ แต่ปุถุชนจะพึงทำสงฆ์ให้แตกกัน หรือพึงก่อความแตกร้าวในสงฆ์ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิมีจิตประทุษร้ายจะพึงทำพระโลหิตของพระตถาคตให้ห้อขึ้น หรือเมื่อพระตถาคตปรินิพพานแล้ว มีจิตประทุษร้ายจะพึงทำลายพระสถูป ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ แต่ปุถุชนมีจิตประทุษร้ายจะพึงทำพระโลหิตของพระตถาคตให้ห้อขึ้น หรือเมื่อพระตถาคตปรินิพพานแล้ว มีจิตประทุษร้ายจะพึงทำลายพระสถูป ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะพึงอ้างศาสดาอื่น แม้เพราะเหตุแห่งชีวิต ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ แต่ปุถุชนจะพึงอ้างศาสดาอื่น ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะพึงแสวงหาทักขิไณยบุคคลอื่นนอกพระศาสนานี้ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ แต่ปุถุชนจะพึงแสวงหาทักขิไณยบุคคลอื่นนอกพระศาสนานี้ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะพึงเชื่อความบริสุทธิ์ด้วยมงคลตื่นข่าว ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ แต่ปุถุชนจะพึงเชื่อความบริสุทธิ์ด้วยมงคลตื่นข่าว ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้

๕๗. อิตฺถี ราชา จกฺกวตฺตี สิยาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, ปุริโส ราชา จกฺกวตฺตี สิยาติ ฐานเมตํ วิชฺชติ; อิตฺถี สกฺโก เทวานมินฺโท สิยาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, ปุริโส สกฺโก เทวานมินฺโท สิยาติ ฐานเมตํ วิชฺชติ; อิตฺถี มาโร ปาปิมา สิยาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, ปุริโส มาโร ปาปิมา [Pg.78] สิยาติ ฐานเมตํ วิชฺชติ; อิตฺถี มหาพฺรหฺมา สิยาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, ปุริโส มหาพฺรหฺมา สิยาติ ฐานเมตํ วิชฺชติ; อิตฺถี ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ สิยาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, ปุริโส ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ สิยาติ ฐานเมตํ วิชฺชติ.

๕๗. การที่สตรีจะพึงเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ แต่บุรุษจะพึงเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ การที่สตรีจะพึงเป็นท้าวสักกะจอมเทพ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ แต่บุรุษจะพึงเป็นท้าวสักกะจอมเทพ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ การที่สตรีจะพึงเป็นมารผู้มีบาป ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ แต่บุรุษจะพึงเป็นมารผู้มีบาป ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ การที่สตรีจะพึงเป็นมหาพรหม ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ แต่บุรุษจะพึงเป็นมหาพรหม ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ การที่สตรีจะพึงเป็นพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ แต่บุรุษจะพึงเป็นพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้

ทฺเว ตถาคตา อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา อปุพฺพํ อจริมํ เอกิสฺสา โลกธาตุยา อุปฺปชฺเชยฺยุํ วา ธมฺมํ วา เทเสยฺยุนฺติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, เอโกว ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ เอกิสฺสา โลกธาตุยา อุปฺปชฺชิสฺสติ วา ธมฺมํ วา เทเสสฺสตีติ ฐานเมตํ วิชฺชติ.

การที่พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ๒ พระองค์ จะพึงเสด็จอุบัติขึ้นไม่ก่อนไม่หลังกันในโลกธาตุเดียวกัน หรือจะพึงทรงแสดงธรรม ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ แต่พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์เดียวเท่านั้น จะพึงเสด็จอุบัติขึ้นในโลกธาตุเดียวกัน หรือจะพึงทรงแสดงธรรม ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้

ติณฺณํ ทุจฺจริตานํ อิฏฺโฐ กนฺโต ปิโย มนาโป วิปาโก ภวิสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, ติณฺณํ ทุจฺจริตานํ อนิฏฺโฐ อกนฺโต อปฺปิโย อมนาโป วิปาโก ภวิสฺสตีติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. ติณฺณํ สุจริตานํ อนิฏฺโฐ อกนฺโต อปฺปิโย อมนาโป วิปาโก ภวิสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, ติณฺณํ สุจริตานํ อิฏฺโฐ กนฺโต ปิโย มนาโป วิปาโก ภวิสฺสตีติ ฐานเมตํ วิชฺชติ.

ข้อที่ว่า ‘วิบากที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ น่าชอบใจ ของทุจริต ๓ จักมี’ นี้ ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้, ข้อที่ว่า ‘วิบากที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ ไม่น่าชอบใจ ของทุจริต ๓ จักมี’ นี้ เป็นฐานะที่จะมีได้. ข้อที่ว่า ‘วิบากที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ ไม่น่าชอบใจ ของสุจริต ๓ จักมี’ นี้ ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้, ข้อที่ว่า ‘วิบากที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ น่าชอบใจ ของสุจริต ๓ จักมี’ นี้ เป็นฐานะที่จะมีได้.

อญฺญตโร สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา กุหโก ลปโก เนมิตฺตโก กุหนลปนเนมิตฺตกตฺตํ ปุพฺพงฺคมํ กตฺวา ปญฺจ นีวรเณ อปฺปหาย เจตโส อุปกฺกิเลเส ปญฺญาย ทุพฺพลีกรเณ จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ อนุปฏฺฐิตสฺสติ วิหรนฺโต สตฺต โพชฺฌงฺเค อภาวยิตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌิสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, อญฺญตโร สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา สพฺพโทสาปคโต ปญฺจ นีวรเณ ปหาย เจตโส อุปกฺกิเลเส ปญฺญาย ทุพฺพลีกรเณ จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ อุปฏฺฐิตสฺสติ วิหรนฺโต สตฺต โพชฺฌงฺเค ภาวยิตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌิสฺสตีติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. ยํ เอตฺถ ญาณํ เหตุโส ฐานโส อโนธิโส อิทํ วุจฺจติ ฐานาฏฺฐานญาณํ ปฐมํ ตถาคตพลํ.

ข้อที่ว่า ‘สมณะหรือพราหมณ์คนใดคนหนึ่ง เป็นคนหลอกลวง พูดเลียบเคียง ทำนิมิต กระทำการหลอกลวง การพูดเลียบเคียง การทำนิมิตให้เป็นเบื้องหน้า ยังละนิวรณ์ ๕ อันเป็นอุปกิเลสของจิต ทำปัญญาให้ทุรพลไม่ได้ มีสติไม่ตั้งมั่นในสติปัฏฐาน ๔ อยู่ ไม่เจริญโพชฌงค์ ๗ แล้วจักตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งสัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม’ นี้ ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้, ข้อที่ว่า ‘สมณะหรือพราหมณ์คนใดคนหนึ่ง ปราศจากโทษทั้งปวง ละนิวรณ์ ๕ อันเป็นอุปกิเลสของจิต ทำปัญญาให้ทุรพลได้แล้ว มีสติตั้งมั่นในสติปัฏฐาน ๔ อยู่ เจริญโพชฌงค์ ๗ แล้วจักตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งสัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม’ นี้ เป็นฐานะที่จะมีได้. พระญาณใดในฐานะและอฐานะนี้ เป็นไปโดยเหตุ โดยฐานะ โดยไม่มีส่วนเหลือ พระญาณนี้เรียกว่า ฐานาฐานญาณ เป็นพระตถาคตพลข้อที่ ๑.

อิติ ฐานาฏฺฐานคตา สพฺเพ ขยธมฺมา วยธมฺมา วิราคธมฺมา นิโรธธมฺมา เกจิ สคฺคูปคา เกจิ อปายูปคา เกจิ นิพฺพานูปคา, เอวํ ภควา อาห –

ด้วยประการฉะนี้ ธรรมทั้งปวงอันถึงซึ่งความเป็นฐานะและอฐานะ ล้วนมีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา, บางพวกย่อมเข้าถึงสวรรค์ บางพวกย่อมเข้าถึงอบาย บางพวกย่อมเข้าถึงนิพพาน, พระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้ว่า –

๕๘.

๕๘.

สพฺเพ [Pg.79] สตฺตา มริสฺสนฺติ, มรณนฺตํ หิ ชีวิตํ;

ยถากมฺมํ คมิสฺสนฺติ, ปุญฺญปาปผลูปคา;

นิรยํ ปาปกมฺมนฺตา, ปุญฺญกมฺมา จ สุคฺคตึ;

อปเร จ มคฺคํ ภาเวตฺวา, ปรินิพฺพนฺตินาสวาติ.

สัตว์ทั้งหลายทั้งปวงจักตาย เพราะว่าชีวิตมีความตายเป็นที่สุด, สัตว์ผู้เข้าถึงผลแห่งบุญและบาป จักไปตามกรรม, ผู้ทำกรรมชั่วจักไปนรก และผู้ทำกรรมดีจักไปสู่สุคติ, ส่วนชนเหล่าอื่นเจริญมรรคแล้ว ไม่มีอาสวะ ย่อมปรินิพพาน.

สพฺเพ สตฺตาติ อริยา จ อนริยา จ สกฺกายปริยาปนฺนา จ สกฺกายวีติวตฺตา จ. มริสฺสนฺตีติ ทฺวีหิ มรเณหิ ทนฺธมรเณน จ อทนฺธมรเณน จ, สกฺกายปริยาปนฺนานํ อทนฺธมรณํ สกฺกายวีติวตฺตานํ ทนฺธมรณํ. มรณนฺตํ หิ ชีวิตนฺติ ขยา อายุสฺส อินฺทฺริยานํ อุปโรธา ชีวิตปริยนฺโต มรณปริยนฺโต. ยถากมฺมํ คมิสฺสนฺตีติ กมฺมสฺสกตา. ปุญฺญปาปผลูปคาติ กมฺมานํ ผลทสฺสาวิตา จ อวิปฺปวาโส จ.

คำว่า สัตว์ทั้งปวง ได้แก่ พระอริยะและปุถุชน ผู้ยังรวมอยู่ในสักกายะและผู้ก้าวล่วงสักกายะแล้ว. คำว่า จักตาย ได้แก่ จักตายด้วยมรณะ ๒ อย่างคือ ความตายอย่างชักช้าและความตายอย่างไม่ชักช้า, ความตายอย่างไม่ชักช้ามีแก่ผู้ยังรวมอยู่ในสักกายะ ความตายอย่างชักช้ามีแก่ผู้ก้าวล่วงสักกายะแล้ว. คำว่า ชีวิตมีความตายเป็นที่สุด ได้แก่ เพราะความสิ้นไปแห่งอายุ เพราะความดับแห่งอินทรีย์ ที่สุดแห่งชีวิตคือที่สุดแห่งความตาย. คำว่า จักไปตามกรรม ได้แก่ ความเป็นผู้มีกรรมเป็นของตน. คำว่า ผู้เข้าถึงผลแห่งบุญและบาป ได้แก่ ความเป็นผู้เห็นผลแห่งกรรม และความไม่พรากจากผลแห่งกรรม.

นิรยํ ปาปกมฺมนฺตาติ อปุญฺญสงฺขารา. ปุญฺญกมฺมา จ สุคฺคตินฺติ ปุญฺญสงฺขารา สุคตึ คมิสฺสนฺติ. อปเร จ มคฺคํ ภาเวตฺวา, ปรินิพฺพนฺตินาสวาติ สพฺพสงฺขารานํ สมติกฺกมนํ. เตนาห ภควา – ‘‘สพฺเพ…เป… นาสวา’’ติ.

คำว่า ผู้ทำกรรมชั่วจักไปนรก ได้แก่ ผู้มีอภิสังขารคือบาป. คำว่า และผู้ทำกรรมดีจักไปสู่สุคติ ได้แก่ ผู้มีอภิสังขารคือบุญจักไปสู่สุคติ. คำว่า ส่วนชนเหล่าอื่นเจริญมรรคแล้ว ไม่มีอาสวะ ย่อมปรินิพพาน ได้แก่ การก้าวล่วงสังขารทั้งปวง. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า – “สัตว์ทั้งหลาย...ฯลฯ...ไม่มีอาสวะ ย่อมปรินิพพาน” ดังนี้.

‘‘สพฺเพ สตฺตา มริสฺสนฺติ, มรณนฺตํ หิ ชีวิตํ. ยถากมฺมํ คมิสฺสนฺติ, ปุญฺญปาปผลูปคา. นิรยํ ปาปกมฺมนฺตา’’ติ อาคาฬฺหา จ นิชฺฌามา จ ปฏิปทา. ‘‘อปเร จ มคฺคํ ภาเวตฺวา, ปรินิพฺพนฺตินาสวา’’ติ มชฺฌิมา ปฏิปทา. ‘‘สพฺเพ สตฺตา มริสฺสนฺติ, มรณนฺตํ หิ ชีวิตํ, ยถากมฺมํ คมิสฺสนฺติ, ปุญฺญปาปผลูปคา, นิรยํ ปาปกมฺมนฺตา’’ติ อยํ สํกิเลโส. เอวํ สํสารํ นิพฺพตฺตยติ. ‘‘สพฺเพ สตฺตา มริสฺสนฺติ…เป… นิรยํ ปาปกมฺมนฺตา’’ติ อิเม ตโย วฏฺฏา ทุกฺขวฏฺโฏ กมฺมวฏฺโฏ กิเลสวฏฺโฏ. ‘‘อปเร จ มคฺคํ ภาเวตฺวา, ปรินิพฺพนฺตินาสวา’’ติ ติณฺณํ วฏฺฏานํ วิวฏฺฏนา. ‘‘สพฺเพ สตฺตา มริสฺสนฺติ…เป… นิรยํ ปาปกมฺมนฺตา’’ติ อาทีนโว, ‘‘ปุญฺญกมฺมา จ สุคฺคติ’’นฺติ อสฺสาโท, ‘‘อปเร จ มคฺคํ ภาเวตฺวา, ปรินิพฺพนฺตินาสวา’’ติ นิสฺสรณํ. ‘‘สพฺเพ สตฺตา มริสฺสนฺติ…เป… นิรยํ ปาปกมฺมนฺตา’’ติ เหตุ จ ผลญฺจ, ปญฺจกฺขนฺธา ผลํ, ตณฺหา เหตุ, ‘‘อปเร จ มคฺคํ ภาเวตฺวา, ปรินิพฺพนฺตินาสวา’’ติ มคฺโค จ ผลญฺจ. ‘‘สพฺเพ สตฺตา มริสฺสนฺติ, มรณนฺตํ หิ ชีวิตํ. ยถากมฺมํ คมิสฺสนฺติ, ปุญฺญปาปผลูปคา, นิรยํ ปาปกมฺมนฺตา’’ติ อยํ สํกิเลโส, โส สํกิเลโส ติวิโธ ตณฺหาสํกิเลโส ทิฏฺฐิสํกิเลโส ทุจฺจริตสํกิเลโสติ.

ด้วยบทว่า “สัตว์ทั้งหลายทั้งปวงจักตาย เพราะว่าชีวิตมีความตายเป็นที่สุด, สัตว์ผู้เข้าถึงผลแห่งบุญและบาป จักไปตามกรรม, ผู้ทำกรรมชั่วจักไปนรก” ทรงแสดงปฏิปทาที่น่ากลัวและปฏิปทาที่เร่าร้อน. ด้วยบทว่า “ส่วนชนเหล่าอื่นเจริญมรรคแล้ว ไม่มีอาสวะ ย่อมปรินิพพาน” ทรงแสดงมัชฌิมาปฏิปทา. ด้วยบทว่า “สัตว์ทั้งหลายทั้งปวงจักตาย เพราะว่าชีวิตมีความตายเป็นที่สุด, สัตว์ผู้เข้าถึงผลแห่งบุญและบาป จักไปตามกรรม, ผู้ทำกรรมชั่วจักไปนรก” นี้เป็นสังกิเลส, ย่อมยังสังสารวัฏให้เป็นไปอย่างนี้. ด้วยบทว่า “สัตว์ทั้งหลายทั้งปวงจักตาย...ฯลฯ...ผู้ทำกรรมชั่วจักไปนรก” ทรงแสดงวัฏฏะ ๓ เหล่านี้คือ ทุกขวัฏฏ์ กรรมวัฏฏ์ กิเลสวัฏฏ์. ด้วยบทว่า “ส่วนชนเหล่าอื่นเจริญมรรคแล้ว ไม่มีอาสวะ ย่อมปรินิพพาน” ทรงแสดงการออกจากวัฏฏะ ๓. ด้วยบทว่า “สัตว์ทั้งหลายทั้งปวงจักตาย...ฯลฯ...ผู้ทำกรรมชั่วจักไปนรก” ทรงแสดงโทษ, ด้วยบทว่า “และผู้ทำกรรมดีจักไปสู่สุคติ” ทรงแสดงคุณ, ด้วยบทว่า “ส่วนชนเหล่าอื่นเจริญมรรคแล้ว ไม่มีอาสวะ ย่อมปรินิพพาน” ทรงแสดงอุบายเครื่องสลัดออก. ด้วยบทว่า “สัตว์ทั้งหลายทั้งปวงจักตาย...ฯลฯ...ผู้ทำกรรมชั่วจักไปนรก” ทรงแสดงเหตุและผล, ขันธ์ ๕ เป็นผล ตัณหาเป็นเหตุ, ด้วยบทว่า “ส่วนชนเหล่าอื่นเจริญมรรคแล้ว ไม่มีอาสวะ ย่อมปรินิพพาน” ตรัสถึงมรรคและผล. ด้วยบทว่า “สัตว์ทั้งหลายทั้งปวงจักตาย เพราะว่าชีวิตมีความตายเป็นที่สุด, สัตว์ผู้เข้าถึงผลแห่งบุญและบาป จักไปตามกรรม, ผู้ทำกรรมชั่วจักไปนรก” นี้เป็นสังกิเลส, สังกิเลสนั้นมี ๓ อย่างคือ ตัณหาสังกิเลส ทิฏฐิสังกิเลส ทุจริตสังกิเลส.

๕๙. ตตฺถ [Pg.80] ตณฺหาสํกิเลโส ตีหิ ตณฺหาหิ นิทฺทิสิตพฺโพ – กามตณฺหาย ภวตณฺหาย วิภวตณฺหาย. เยน เยน วา ปน วตฺถุนา อชฺโฌสิโต, เตน เตเนว นิทฺทิสิตพฺโพ, ตสฺสา วิตฺถาโร ฉตฺตึสาย ตณฺหาย ชาลินิยา วิจริตานิ. ตตฺถ ทิฏฺฐิสํกิเลโส อุจฺเฉทสสฺสเตน นิทฺทิสิตพฺโพ, เยน เยน วา ปน วตฺถุนา ทิฏฺฐิวเสน อภินิวิสติ, ‘‘อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ เตน เตเนว นิทฺทิสิตพฺโพ, ตสฺสา วิตฺถาโร ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ. ตตฺถ ทุจฺจริตสํกิเลโส เจตนา เจตสิกกมฺเมน นิทฺทิสิตพฺโพ, ตีหิ ทุจฺจริเตหิ กายทุจฺจริเตน วจีทุจฺจริเตน มโนทุจฺจริเตน, ตสฺสา วิตฺถาโร ทส อกุสลกมฺมปถา. อปเร จ มคฺคํ ภาเวตฺวา, ปรินิพฺพนฺตินาสวาติ อิทํ โวทานํ.

๕๙. ในสังกิเลส ๓ อย่างนั้น พึงแสดงตัณหาสังกิเลสด้วยตัณหา ๓ อย่างคือ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา. หรือพึงแสดงด้วยวัตถุใดๆ ที่บุคคลข้องอยู่แล้ว ก็พึงแสดงด้วยวัตถุนั้นๆ นั่นแหละ, โดยพิสดาร ได้แก่ ตัณหา ๓๖ มีอาการซ่านไปดุจตาข่าย. ในสังกิเลสเหล่านั้น พึงแสดงทิฏฐิสังกิเลสด้วยอุจเฉททิฏฐิและสัสสตทิฏฐิ, หรือบุคคลยึดมั่นด้วยอำนาจทิฏฐิในวัตถุใดๆ ว่า ‘ทิฏฐินี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเปล่า’ ก็พึงแสดงด้วยวัตถุนั้นๆ นั่นแหละ, โดยพิสดาร ได้แก่ ทิฏฐิ ๖๒. ในสังกิเลสเหล่านั้น พึงแสดงทุจริตสังกิเลสด้วยเจตนาเจตสิกกรรม, ด้วยทุจริต ๓ คือ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต, โดยพิสดาร ได้แก่ อกุศลกรรมบถ ๑๐. ด้วยบทว่า ‘ส่วนชนเหล่าอื่นเจริญมรรคแล้ว ไม่มีอาสวะ ย่อมปรินิพพาน’ นี้คือโวทาน (ความบริสุทธิ์).

ตยิทํ โวทานํ ติวิธํ; ตณฺหาสํกิเลโส สมเถน วิสุชฺฌติ, โส สมโถ สมาธิกฺขนฺโธ, ทิฏฺฐิสํกิเลโส วิปสฺสนาย วิสุชฺฌติ, สา วิปสฺสนา ปญฺญากฺขนฺโธ, ทุจฺจริตสํกิเลโส สุจริเตน วิสุชฺฌติ, ตํ สุจริตํ สีลกฺขนฺโธ.

โวทานนั้นมี ๓ อย่าง; ตัณหาสังกิเลสย่อมบริสุทธิ์ด้วยสมถะ, สมถะนั้นคือสมาธิขันธ์, ทิฏฐิสังกิเลสย่อมบริสุทธิ์ด้วยวิปัสสนา, วิปัสสนานั้นคือปัญญาขันธ์, ทุจริตสังกิเลสย่อมบริสุทธิ์ด้วยสุจริต, สุจริตนั้นคือสีลขันธ์.

‘‘สพฺเพ สตฺตา มริสฺสนฺติ, มรณนฺตํ หิ ชีวิตํ, ยถากมฺมํ คมิสฺสนฺติ, ปุญฺญปาปผลูปคา, นิรยํ ปาปกมฺมนฺตา’’ติ อปุญฺญปฺปฏิปทา, ‘‘ปุญฺญกมฺมา จ สุคฺคติ’’นฺติ ปุญฺญปฺปฏิปทา, ‘‘อปเร จ มคฺคํ ภาเวตฺวา, ปรินิพฺพนฺตินาสวา’’ติ ปุญฺญปาปสมติกฺกมปฺปฏิปทา, ตตฺถ ยา จ ปุญฺญปฺปฏิปทา ยา จ อปุญฺญปฺปฏิปทา, อยํ เอกา ปฏิปทา สพฺพตฺถคามินี เอกา อปาเยสุ, เอกา เทเวสุ, ยา จ ปุญฺญปาปสมติกฺกมา ปฏิปทา อยํ ตตฺถ ตตฺถ คามินี ปฏิปทา.

“สัตว์ทั้งหลายทั้งปวงจักตาย เพราะชีวิตมีความตายเป็นที่สุด สัตว์เหล่านั้นเข้าถึงผลแห่งบุญและบาปแล้ว จักไปตามกรรม ผู้มีกรรมชั่วจักไปนรก” ดังนี้ เป็นอปุญญปฏิปทา, “ส่วนผู้มีกรรมดีจักไปสู่สุคติ” ดังนี้ เป็นปุญญปฏิปทา, “และชนเหล่าอื่นเจริญมรรคแล้ว ไม่มีอาสวะ ย่อมปรินิพพาน” ดังนี้ เป็นปุญญปาปสมติกกมปฏิปทา, บรรดาปฏิปทาเหล่านั้น ปุญญปฏิปทาและอปุญญปฏิปทา นี้เป็นปฏิปทาอย่างหนึ่งที่นำไปในภพทั้งปวง ส่วนหนึ่งนำไปในอบาย ส่วนหนึ่งนำไปในเทวโลก, ส่วนปฏิปทาที่ก้าวล่วงบุญและบาป นี้เป็นปฏิปทาที่นำไปในที่นั้นๆ

ตโย ราสี – มิจฺฉตฺตนิยโต ราสิ, สมฺมตฺตนิยโต ราสิ, อนิยโต ราสิ, ตตฺถ โย จ มิจฺฉตฺตนิยโต ราสิ โย จ สมฺมตฺตนิยโต ราสิ เอกา ปฏิปทา ตตฺถ ตตฺถ คามินี, ตตฺถ โย อนิยโต ราสิ, อยํ สพฺพตฺถคามินี ปฏิปทา. เกน การเณน? ปจฺจยํ ลภนฺโต นิรเย อุปปชฺเชยฺย, ปจฺจยํ ลภนฺโต ติรจฺฉานโยนีสุ อุปปชฺเชยฺย, ปจฺจยํ ลภนฺโต เปตฺติวิสเยสุ อุปปชฺเชยฺย, ปจฺจยํ ลภนฺโต อสุเรสุ อุปปชฺเชยฺย, ปจฺจยํ ลภนฺโต เทเวสุ อุปปชฺเชยฺย, ปจฺจยํ ลภนฺโต มนุสฺเสสุ อุปปชฺเชยฺย, ปจฺจยํ ลภนฺโต ปรินิพฺพาเยยฺย, ตสฺมายํ สพฺพตฺถคามินี ปฏิปทา, ยํ เอตฺถ ญาณํ เหตุโส ฐานโส อโนธิโส, อิทํ วุจฺจติ สพฺพตฺถคามินี ปฏิปทา ญาณํ ทุติยํ ตถาคตพลํ.

ธรรมราสี ๓ อย่าง คือ มิจฉัตตนิยตราสี, สัมมัตตนิยตราสี, อนิยตราสี, บรรดาธรรมราสีเหล่านั้น มิจฉัตตนิยตราสีและสัมมัตตนิยตราสี เป็นปฏิปทาอย่างหนึ่งที่นำไปในที่นั้นๆ, ส่วนอนิยตราสี นี้เป็นสัพพัตถคามินีปฏิปทา. เพราะเหตุไร? เพราะเมื่อได้ปัจจัย ก็พึงเข้าถึงนรก, เมื่อได้ปัจจัย ก็พึงเข้าถึงกำเนิดเดรัจฉาน, เมื่อได้ปัจจัย ก็พึงเข้าถึงเปรตวิสัย, เมื่อได้ปัจจัย ก็พึงเข้าถึงอสูร, เมื่อได้ปัจจัย ก็พึงเข้าถึงเทวโลก, เมื่อได้ปัจจัย ก็พึงเข้าถึงมนุสสโลก, เมื่อได้ปัจจัย ก็พึงปรินิพพานได้, เพราะเหตุนั้น ปฏิปทานี้จึงเป็นสัพพัตถคามินีปฏิปทา, ญาณในเรื่องนี้ ที่เป็นไปโดยเหตุ โดยฐานะ และโดยไม่มีขอบเขต นี้เรียกว่า สัพพัตถคามินีปฏิปทาญาณ เป็นทศพลญาณข้อที่ ๒ ของพระตถาคต

อิติ [Pg.81] สพฺพตฺถคามินี ปฏิปทา อเนกธาตุโลโก, ตตฺถ ตตฺถ คามินี ปฏิปทา นานาธาตุโลโก. ตตฺถ กตโม อเนกธาตุโลโก? จกฺขุธาตุ รูปธาตุ จกฺขุวิญฺญาณธาตุ, โสตธาตุ สทฺทธาตุ โสตวิญฺญาณธาตุ, ฆานธาตุ คนฺธธาตุ ฆานวิญฺญาณธาตุ, ชิวฺหาธาตุ รสธาตุ ชิวฺหาวิญฺญาณธาตุ, กายธาตุ โผฏฺฐพฺพธาตุ กายวิญฺญาณธาตุ, มโนธาตุ ธมฺมธาตุ มโนวิญฺญาณธาตุ, ปถวีธาตุ, อาโปธาตุ, เตโชธาตุ, วาโยธาตุ, อากาสธาตุ, วิญฺญาณธาตุ, กามธาตุ, พฺยาปาทธาตุ, วิหึสาธาตุ, เนกฺขมฺมธาตุ, อพฺยาปาทธาตุ, อวิหึสาธาตุ, ทุกฺขธาตุ, โทมนสฺสธาตุ, อวิชฺชาธาตุ, สุขธาตุ, โสมนสฺสธาตุ, อุเปกฺขาธาตุ, รูปธาตุ, อรูปธาตุ, นิโรธธาตุ, สงฺขารธาตุ, นิพฺพานธาตุ, อยํ อเนกธาตุโลโก.

ดังนี้ สัพพัตถคามินีปฏิปทา เป็นโลกที่มีธาตุมาก (อเนกธาตุโลก), ตัตถะ ตัตถะ คามินีปฏิปทา เป็นโลกที่มีธาตุต่างๆ กัน (นานาธาตุโลก). บรรดาโลกทั้งสองนั้น อเนกธาตุโลกเป็นไฉน? คือ จักขุธาตุ รูปธาตุ จักขุวิญญาณธาตุ, โสตธาตุ สัททธาตุ โสตวิญญาณธาตุ, ฆานธาตุ คันธธาตุ ฆานวิญญาณธาตุ, ชิวหาธาตุ รสธาตุ ชิวหาวิญญาณธาตุ, กายธาตุ โผฏฐัพพธาตุ กายวิญญาณธาตุ, มโนธาตุ ธัมมธาตุ มโนวิญญาณธาตุ, ปฐวีธาตุ, อาโปธาตุ, เตโชธาตุ, วาโยธาตุ, อากาสธาตุ, วิญญาณธาตุ, กามธาตุ, พยาบาทธาตุ, วิหิงสาธาตุ, เนกขัมมธาตุ, อพยาบาทธาตุ, อวิหิงสาธาตุ, ทุกขธาตุ, โทมนัสสธาตุ, อวิชชาธาตุ, สุขธาตุ, โสมนัสสธาตุ, อุเบกขาธาตุ, รูปธาตุ, อรูปธาตุ, นิโรธธาตุ, สังขารธาตุ, นิพพานธาตุ, นี้คืออเนกธาตุโลก

ตตฺถ กตโม นานาธาตุโลโก? อญฺญา จกฺขุธาตุ, อญฺญา รูปธาตุ, อญฺญา จกฺขุวิญฺญาณธาตุ. เอวํ สพฺพา. อญฺญา นิพฺพานธาตุ. ยํ เอตฺถ ญาณํ เหตุโส ฐานโส อโนธิโส, อิทํ วุจฺจติ อเนกธาตุ นานาธาตุ ญาณํ ตติยํ ตถาคตพลํ.

บรรดาโลกทั้งสองนั้น นานาธาตุโลกเป็นไฉน? จักขุธาตุเป็นอย่างอื่น, รูปธาตุเป็นอย่างอื่น, จักขุวิญญาณธาตุเป็นอย่างอื่น. แม้ธาตุทั้งหมดก็ฉันนั้น. นิพพานธาตุเป็นอย่างอื่น. ญาณในเรื่องนี้ ที่เป็นไปโดยเหตุ โดยฐานะ และโดยไม่มีขอบเขต นี้เรียกว่า อเนกธาตุนานาธาตุญาณ เป็นทศพลญาณข้อที่ ๓ ของพระตถาคต

๖๐. อิติ อเนกธาตุ นานาธาตุกสฺส โลกสฺส ยํ ยเทว ธาตุํ สตฺตา อธิมุจฺจนฺติ, ตํ ตเทว อธิฏฺฐหนฺติ อภินิวิสนฺติ, เกจิ รูปาธิมุตฺตา, เกจิ สทฺทาธิมุตฺตา, เกจิ คนฺธาธิมุตฺตา, เกจิ รสาธิมุตฺตา, เกจิ โผฏฺฐพฺพาธิมุตฺตา, เกจิ ธมฺมาธิมุตฺตา, เกจิ อิตฺถาธิมุตฺตา, เกจิ ปุริสาธิมุตฺตา, เกจิ จาคาธิมุตฺตา, เกจิ หีนาธิมุตฺตา, เกจิ ปณีตาธิมุตฺตา, เกจิ เทวาธิมุตฺตา, เกจิ มนุสฺสาธิมุตฺตา, เกจิ นิพฺพานาธิมุตฺตา. ยํ เอตฺถ ญาณํ เหตุโส ฐานโส อโนธิโส, อยํ เวเนยฺโย, อยํ น เวเนยฺโย, อยํ สคฺคคามี, อยํ ทุคฺคติคามีติ, อิทํ วุจฺจติ สตฺตานํ นานาธิมุตฺติกตา ญาณํ จตุตฺถํ ตถาคตพลํ.

๖๐. ดังนี้ สัตว์ทั้งหลายน้อมใจเชื่อในธาตุใดๆ ของโลกที่มีธาตุมากและธาตุต่างๆ กัน ก็จะยึดมั่นถือมั่นในธาตุนั้นๆ บางพวกน้อมใจในรูป, บางพวกน้อมใจในเสียง, บางพวกน้อมใจในกลิ่น, บางพวกน้อมใจในรส, บางพวกน้อมใจในโผฏฐัพพะ, บางพวกน้อมใจในธรรม, บางพวกน้อมใจในสตรี, บางพวกน้อมใจในบุรุษ, บางพวกน้อมใจในการสละ, บางพวกน้อมใจในสิ่งเลว, บางพวกน้อมใจในสิ่งประณีต, บางพวกน้อมใจในความเป็นเทวดา, บางพวกน้อมใจในความเป็นมนุษย์, บางพวกน้อมใจในนิพพาน. ญาณในเรื่องนี้ ที่เป็นไปโดยเหตุ โดยฐานะ และโดยไม่มีขอบเขต ว่า 'สัตว์นี้พึงแนะนำได้, สัตว์นี้ไม่พึงแนะนำได้, สัตว์นี้จะไปสวรรค์, สัตว์นี้จะไปทุคติ' ดังนี้ นี้เรียกว่า นานาธิมุตติกตาญาณของสัตว์ทั้งหลาย เป็นทศพลญาณข้อที่ ๔ ของพระตถาคต

อิติ เต ยถาธิมุตฺตา จ ภวนฺติ, ตํ ตํ กมฺมสมาทานํ สมาทิยนฺติ. เต ฉพฺพิธํ กมฺมํ สมาทิยนฺติ – เกจิ โลภวเสน, เกจิ โทสวเสน, เกจิ โมหวเสน, เกจิ สทฺธาวเสน, เกจิ วีริยวเสน, เกจิ ปญฺญาวเสน. ตํ วิภชฺชมานํ ทุวิธํ – สํสารคามิ จ นิพฺพานคามิ จ.

ดังนี้ สัตว์เหล่านั้นเป็นผู้มีอัธยาศัยฉันใด ก็สมาทานกรรมสมาทานนั้นๆ ฉันนั้น. สัตว์เหล่านั้นย่อมสมาทานกรรม ๖ อย่าง คือ บางพวก (สมาทานกรรม) ด้วยอำนาจโลภะ, บางพวกด้วยอำนาจโทสะ, บางพวกด้วยอำนาจโมหะ, บางพวกด้วยอำนาจศรัทธา, บางพวกด้วยอำนาจวิริยะ, บางพวกด้วยอำนาจปัญญา. กรรมนั้น เมื่อจำแนกแล้วมี ๒ อย่าง คือ กรรมที่นำไปในสังสารวัฏ และกรรมที่นำไปสู่นิพพาน

ตตฺถ ยํ โลภวเสน โทสวเสน โมหวเสน จ กมฺมํ กโรติ, อิทํ กมฺมํ กณฺหํ กณฺหวิปากํ. ตตฺถ ยํ สทฺธาวเสน กมฺมํ กโรติ, อิทํ กมฺมํ สุกฺกํ [Pg.82] สุกฺกวิปากํ. ตตฺถ ยํ โลภวเสน โทสวเสน โมหวเสน สทฺธาวเสน จ กมฺมํ กโรติ, อิทํ กมฺมํ กณฺหสุกฺกํ กณฺหสุกฺกวิปากํ. ตตฺถ ยํ วีริยวเสน ปญฺญาวเสน จ กมฺมํ กโรติ, อิทํ กมฺมํ อกณฺหํ อสุกฺกํ อกณฺหอสุกฺกวิปากํ กมฺมุตฺตมํ กมฺมเสฏฺฐํ กมฺมกฺขยาย สํวตฺตติ.

บรรดากรรมเหล่านั้น บุคคลทำกรรมใดด้วยอำนาจโลภะ โทสะ และโมหะ กรรมนี้เป็นกรรมดำ มีวิบากดำ. บรรดากรรมเหล่านั้น บุคคลทำกรรมใดด้วยอำนาจศรัทธา กรรมนี้เป็นกรรมขาว มีวิบากขาว. บรรดากรรมเหล่านั้น บุคคลทำกรรมใดด้วยอำนาจโลภะ โทสะ โมหะ และศรัทธา กรรมนี้เป็นกรรมทั้งดำทั้งขาว มีวิบากทั้งดำทั้งขาว. บรรดากรรมเหล่านั้น บุคคลทำกรรมใดด้วยอำนาจวิริยะและปัญญา กรรมนี้เป็นกรรมไม่ดำไม่ขาว มีวิบากไม่ดำไม่ขาว เป็นกรรมอันสูงสุด เป็นกรรมอันประเสริฐ ย่อมเป็นไปเพื่อความสิ้นกรรม

จตฺตาริ กมฺมสมาทานานิ. อตฺถิ กมฺมสมาทานํ ปจฺจุปฺปนฺนสุขํ อายตึ ทุกฺขวิปากํ, อตฺถิ กมฺมสมาทานํ ปจฺจุปฺปนฺนทุกฺขํ อายตึ สุขวิปากํ, อตฺถิ กมฺมสมาทานํ ปจฺจุปฺปนฺนทุกฺขญฺเจว อายตึ จ ทุกฺขวิปากํ, อตฺถิ กมฺมสมาทานํ ปจฺจุปฺปนฺนสุขญฺเจว อายตึ จ สุขวิปากํ. ยํ เอวํ ชาติยํ กมฺมสมาทานํ, อิมินา ปุคฺคเลน อกุสลกมฺมสมาทานํ อุปจิตํ อวิปกฺกํ วิปากาย ปจฺจุปฏฺฐิตํ น จ ภพฺโพ อภินิพฺพิธา คนฺตุนฺติ ตํ ภควา น โอวทติ. ยถา เทวทตฺตํ โกกาลิกํ สุนกฺขตฺตํ ลิจฺฉวิปุตฺตํ, เย วา ปนญฺเญปิ สตฺตา มิจฺฉตฺตนิยตา อิเมสญฺจ ปุคฺคลานํ อุปจิตํ อกุสลํ น จ ตาว ปาริปูรึ คตํ, ปุรา ปาริปูรึ คจฺฉติ. ปุรา ผลํ นิพฺพตฺตยติ, ปุรา มคฺคมาวารยติ, ปุรา เวเนยฺยตฺตํ สมติกฺกมตีติ เต ภควา อสมตฺเต โอวทติ. ยถา ปุณฺณญฺจ โควติกํ อเจลญฺจ กุกฺกุรวติกํ.

การสมาทานกรรม ๔ อย่าง คือ การสมาทานกรรมที่เป็นสุขในปัจจุบัน แต่มีวิบากเป็นทุกข์ในภายหน้าก็มี การสมาทานกรรมที่เป็นทุกข์ในปัจจุบัน แต่มีวิบากเป็นสุขในภายหน้าก็มี การสมาทานกรรมที่เป็นทุกข์ทั้งในปัจจุบันและมีวิบากเป็นทุกข์ในภายหน้าก็มี การสมาทานกรรมที่เป็นสุขทั้งในปัจจุบันและมีวิบากเป็นสุขในภายหน้าก็มี การสมาทานกรรมอย่างใดอย่างหนึ่งเช่นนี้ อันบุคคลนี้สมาทานแล้ว เป็นอกุศลกรรมที่สั่งสมไว้ ยังไม่ให้ผล ปรากฏพร้อมเพื่อจะให้ผล และบุคคลนั้นไม่ควรเพื่อจะบรรลุอภินิพพิทา พระผู้มีพระภาคจึงไม่ทรงสั่งสอนบุคคลนั้น เหมือนอย่างพระเทวทัต พระโกกาลิกะ สุนักขัตตะลิจฉวิบุตร หรือสัตว์เหล่าอื่นใดที่เป็นมิจฉัตตนิยตะ และอกุศลที่บุคคลเหล่านี้สั่งสมไว้ยังไม่บริบูรณ์ ก่อนที่จะบริบูรณ์ ก่อนที่จะให้ผล ก่อนที่จะปิดกั้นมรรค ก่อนที่จะล่วงเลยภาวะแห่งบุคคลที่พึงแนะนำได้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงสั่งสอนบุคคลเหล่านั้นผู้มีกรรมยังไม่บริบูรณ์ เหมือนอย่างปุณณะผู้ประพฤติโควัตร และอเจลกะผู้ประพฤติสุนัขวัตร

๖๑. อิมสฺส จ ปุคฺคลสฺส อกุสลกมฺมสมาทานํ ปริปูรมานํ มคฺคํ อาวารยิสฺสติ ปุรา ปาริปูรึ คจฺฉติ, ปุรา ผลํ นิพฺพตฺตยติ, ปุรา มคฺคมาวารยติ, ปุรา เวเนยฺยตฺตํ สมติกฺกมตีติ ตํ ภควา อสมตฺตํ โอวทติ. ยถา อายสฺมนฺตํ องฺคุลิมาลํ.

๖๑. ก็อกุศลกรรมสมาทานของบุคคลนี้ เมื่อบริบูรณ์แล้ว จักปิดกั้นมรรค (เพราะฉะนั้น) ก่อนที่กรรมจะบริบูรณ์ ก่อนที่กรรมจะให้ผล ก่อนที่กรรมจะปิดกั้นมรรค ก่อนที่กรรมจะล่วงเลยภาวะแห่งบุคคลที่พึงแนะนำได้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงสั่งสอนบุคคลนั้นผู้มีกรรมยังไม่บริบูรณ์ เหมือนอย่างท่านพระองคุลิมาล

สพฺเพสํ มุทุมชฺฌาธิมตฺตตา. ตตฺถ มุทุ อาเนญฺชาภิสงฺขารา มชฺฌํ อวเสสกุสลสงฺขารา, อธิมตฺตํ อกุสลสงฺขารา, ยํ เอตฺถ ญาณํ เหตุโส ฐานโส อโนธิโส, อิทํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ, อิทํ อุปปชฺชเวทนียํ, อิทํ อปราปริยเวทนียํ, อิทํ นิรยเวทนียํ, อิทํ ติรจฺฉานเวทนียํ, อิทํ เปตฺติวิสยเวทนียํ, อิทํ อสุรเวทนียํ, อิทํ เทวเวทนียํ, อิทํ มนุสฺสเวทนียนฺติ, อิทํ วุจฺจติ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ กมฺมสมาทานานํ เหตุโส ฐานโส อโนธิโส วิปากเวมตฺตตา ญาณํ ปญฺจมํ ตถาคตพลํ.

ความที่กรรมทั้งปวงเป็นอย่างอ่อน อย่างกลาง และอย่างยิ่งมีอยู่ ในกรรมเหล่านั้น อาเนญชาภิสังขารเป็นอย่างอ่อน กุศลสังขารที่เหลือเป็นอย่างกลาง อกุศลสังขารเป็นอย่างยิ่ง พระญาณในกรรมนั้นโดยเหตุ โดยฐานะ โดยไม่มีส่วนเหลือว่า นี้เป็นทิฏฐธรรมเวทนียกรรม นี้เป็นอุปปัชชเวทนียกรรม นี้เป็นอปราปริยเวทนียกรรม นี้เป็นกรรมให้ผลในนรก นี้เป็นกรรมให้ผลในกำเนิดดิรัจฉาน นี้เป็นกรรมให้ผลในเปรตวิสัย นี้เป็นกรรมให้ผลในอสูรกาย นี้เป็นกรรมให้ผลในเทวโลก นี้เป็นกรรมให้ผลในมนุษยโลก พระญาณนี้เรียกว่า วิปากเวมัตตตาญาณ คือพระญาณในความต่างแห่งวิบากของการสมาทานกรรมทั้งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน โดยเหตุ โดยฐานะ โดยไม่มีส่วนเหลือ เป็นพระตถาคตพลข้อที่ ๕

๖๒. อิติ ตถา สมาทินฺนานํ กมฺมานํ สมาทินฺนานํ ฌานานํ วิโมกฺขานํ สมาธีนํ สมาปตฺตีนํ อยํ สํกิเลโส, อิทํ โวทานํ, อิทํ วุฏฺฐานํ, เอวํ สํกิลิสฺสติ, เอวํ โวทายติ, เอวํ วุฏฺฐหตีติ ญาณํ อนาวรณํ.

๖๒. พระญาณที่ไม่มีเครื่องกั้นว่า นี้เป็นความเศร้าหมอง นี้เป็นความผ่องแผ้ว นี้เป็นการออก แห่งกรรม ฌาน วิโมกข์ สมาธิ สมาบัติ ที่สมาทานแล้วอย่างนั้นๆ (ย่อม) เศร้าหมองอย่างนี้ (ย่อม) ผ่องแผ้วอย่างนี้ (ย่อม) ออกอย่างนี้

ตตฺถ [Pg.83] กติ ฌานานิ? จตฺตาริ ฌานานิ. กติ วิโมกฺขา? เอกาทส จ อฏฺฐ จ สตฺต จ ตโย จ ทฺเว จ. กติ สมาธี? ตโย สมาธี – สวิตกฺโก สวิจาโร สมาธิ, อวิตกฺโก วิจารมตฺโต สมาธิ, อวิตกฺโก อวิจาโร สมาธิ. กติ สมาปตฺติโย? ปญฺจ สมาปตฺติโย – สญฺญาสมาปตฺติ อสญฺญาสมาปตฺติ เนวสญฺญานาสญฺญาสมาปตฺติ วิภูตสญฺญาสมาปตฺติ นิโรธสมาปตฺติ.

ในข้อนั้น ฌานมีเท่าไร? ฌานมี ๔. วิโมกข์มีเท่าไร? วิโมกข์มี ๑๑, ๘, ๗, ๓, และ ๒. สมาธิมีเท่าไร? สมาธิมี ๓ คือ สวิตักกสวิจารสมาธิ อวิตักกวิจารมัตตสมาธิ อวิตักกอวิจารสมาธิ. สมาบัติมีเท่าไร? สมาบัติมี ๕ คือ สัญญาสมาบัติ อสัญญาสมาบัติ เนวสัญญานาสัญญาสมาบัติ วิภูตสัญญาสมาบัติ นิโรธสมาบัติ.

ตตฺถ กตโม สํกิเลโส? ปฐมชฺฌานสฺส กามราคพฺยาปาทา สํกิเลโส. เย จ กุกฺกุฏฌายี ทฺเว ปฐมกา โย วา ปน โกจิ หานภาคิโย สมาธิ, อยํ สํกิเลโส. ตตฺถ กตมํ โวทานํ, นีวรณปาริสุทฺธิ, ปฐมสฺส ฌานสฺส เย จ กุกฺกุฏฌายี ทฺเว ปจฺฉิมกา โย วา ปน โกจิ วิเสสภาคิโย สมาธิ, อิทํ โวทานํ. ตตฺถ กตมํ วุฏฺฐานํ? ยํ สมาปตฺติวุฏฺฐานโกสลฺลํ, อิทํ วุฏฺฐานํ. ยํ เอตฺถ ญาณํ เหตุโส ฐานโส อโนธิโส, อิทํ วุจฺจติ สพฺเพสํ ฌานวิโมกฺขสมาธิสมาปตฺตีนํ สํกิเลสโวทานวุฏฺฐานญาณํ ฉฏฺฐํ ตถาคตพลํ.

ในข้อนั้น อะไรคือความเศร้าหมอง? กามราคะและพยาบาทเป็นความเศร้าหมองของปฐมฌาน และกุกกุฏฌายี ๒ จำพวกแรก หรือสมาธิใดๆ ที่เป็นหานภาคิยะ นี้คือความเศร้าหมอง. ในข้อนั้น อะไรคือความผ่องแผ้ว? ความบริสุทธิ์จากนิวรณ์เป็นความผ่องแผ้วของปฐมฌาน และกุกกุฏฌายี ๒ จำพวกหลัง หรือสมาธิใดๆ ที่เป็นวิเสสภาคิยะ นี้คือความผ่องแผ้ว. ในข้อนั้น อะไรคือการออก? ความฉลาดในการออกจากสมาบัติ นี้คือการออก. พระญาณในข้อนั้นโดยเหตุ โดยฐานะ โดยไม่มีส่วนเหลือ นี้เรียกว่า สังกิเลสโวทานวุฏฐานญาณ คือพระญาณในความเศร้าหมอง ความผ่องแผ้ว และการออกแห่งฌาน วิโมกข์ สมาธิ สมาบัติทั้งปวง เป็นพระตถาคตพลข้อที่ ๖.

๖๓. อิติ ตสฺเสว สมาธิสฺส ตโย ธมฺมา ปริวารา อินฺทฺริยานิ พลานิ วีริยมิติ, ตานิเยว อินฺทฺริยานิ วีริยวเสน พลานิ ภวนฺติ, อาธิปเตยฺยฏฺเฐน อินฺทฺริยานิ, อกมฺปิยฏฺเฐน พลานิ, อิติ เตสํ มุทุมชฺฌาธิมตฺตตา อยํ มุทินฺทฺริโย อยํ มชฺฌินฺทฺริโย อยํ ติกฺขินฺทฺริโยติ. ตตฺถ ภควา ติกฺขินฺทฺริยํ สํขิตฺเตน โอวาเทน โอวทติ, มชฺฌินฺทฺริยํ ภควา สํขิตฺตวิตฺถาเรน โอวทติ, มุทินฺทฺริยํ ภควา วิตฺถาเรน โอวทติ. ตตฺถ ภควา ติกฺขินฺทฺริยสฺส มุทุกํ ธมฺมเทสนํ อุปทิสติ, มชฺฌินฺทฺริยสฺส ภควา มุทุติกฺขธมฺมเทสนํ อุปทิสติ, มุทินฺทฺริยสฺส ภควา ติกฺขํ ธมฺมเทสนํ อุปทิสติ. ตตฺถ ภควา ติกฺขินฺทฺริยสฺส สมถํ อุปทิสติ, มชฺฌินฺทฺริยสฺส ภควา สมถวิปสฺสนํ อุปทิสติ, มุทินฺทฺริยสฺส ภควา วิปสฺสนํ อุปทิสติ. ตตฺถ ภควา ติกฺขินฺทฺริยสฺส นิสฺสรณํ อุปทิสติ, มชฺฌินฺทฺริยสฺส ภควา อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ อุปทิสติ, มุทินฺทฺริยสฺส ภควา อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ อุปทิสติ. ตตฺถ ภควา ติกฺขินฺทฺริยสฺส อธิปญฺญาสิกฺขาย ปญฺญาปยติ, มชฺฌินฺทฺริยสฺส ภควา อธิจิตฺตสิกฺขาย ปญฺญาปยติ, มุทินฺทฺริยสฺส ภควา อธิสีลสิกฺขาย ปญฺญาปยติ.

๖๓. ธรรม ๓ ประการ คือ อินทรีย์ พละ และวิริยะ เป็นบริวารของสมาธินั้น อินทรีย์เหล่านั้นนั่นเองเป็นพละโดยความหมายว่าเป็นวิริยะ เป็นอินทรีย์โดยความหมายว่าเป็นใหญ่ เป็นพละโดยความหมายว่าไม่หวั่นไหว ดังนั้น อินทรีย์เหล่านั้นจึงมีความเป็นอย่างอ่อน อย่างกลาง และอย่างยิ่ง คือ ผู้นี้มีอินทรีย์อ่อน ผู้นี้มีอินทรีย์ปานกลาง ผู้นี้มีอินทรีย์แก่กล้า. ในบุคคลเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงสั่งสอนผู้มีอินทรีย์แก่กล้าด้วยโอวาทโดยย่อ ทรงสั่งสอนผู้มีอินทรีย์ปานกลางด้วยโอวาทโดยย่อและพิสดาร ทรงสั่งสอนผู้มีอินทรีย์อ่อนด้วยโอวาทโดยพิสดาร. ในบุคคลเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมเทศนาที่อ่อนโยนแก่ผู้มีอินทรีย์แก่กล้า ทรงแสดงธรรมเทศนาที่ทั้งอ่อนโยนและเข้มข้นแก่ผู้มีอินทรีย์ปานกลาง ทรงแสดงธรรมเทศนาที่เข้มข้นแก่ผู้มีอินทรีย์อ่อน. ในบุคคลเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงสมถะแก่ผู้มีอินทรีย์แก่กล้า ทรงแสดงสมถวิปัสสนาแก่ผู้มีอินทรีย์ปานกลาง ทรงแสดงวิปัสสนาแก่ผู้มีอินทรีย์อ่อน. ในบุคคลเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงนิสสรณะแก่ผู้มีอินทรีย์แก่กล้า ทรงแสดงอาทีนพและนิสสรณะแก่ผู้มีอินทรีย์ปานกลาง ทรงแสดงอัสสาทะ อาทีนพ และนิสสรณะแก่ผู้มีอินทรีย์อ่อน. ในบุคคลเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติอธิปัญญาสิกขาแก่ผู้มีอินทรีย์แก่กล้า ทรงบัญญัติอธิจิตตสิกขาแก่ผู้มีอินทรีย์ปานกลาง ทรงบัญญัติอธิสีลสิกขาแก่ผู้มีอินทรีย์อ่อน.

ยํ [Pg.84] เอตฺถ ญาณํ เหตุโส ฐานโส อโนธิโส อยํ อิมํ ภูมึ ภาวนญฺจ คโต, อิมาย เวลาย อิมาย อนุสาสนิยา เอวํ ธาตุโก จายํ อยํ จสฺส อาสโย อยญฺจ อนุสโย อิติ, อิทํ วุจฺจติ ปรสตฺตานํ ปรปุคฺคลานํ อินฺทฺริยปโรปริยตฺตเวมตฺตตา ญาณํ สตฺตมํ ตถาคตพลํ.

พระญาณในข้อนั้นโดยเหตุ โดยฐานะ โดยไม่มีส่วนเหลือว่า บุคคลนี้ได้บรรลุภูมิและภาวนานี้ ในเวลานี้ ด้วยอนุสาสนีย์นี้ บุคคลนี้มีธาตุอย่างนี้ มีอาสยะอย่างนี้ และมีอนุสัยอย่างนี้ พระญาณนี้เรียกว่า อินทริยปโรปริยัตติเวมัตตตาญาณ คือพระญาณในความต่างแห่งความยิ่งและหย่อนแห่งอินทรีย์ของสัตว์และบุคคลอื่น เป็นพระตถาคตพลข้อที่ ๗.

อิติ ตตฺถ ยํ อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ. เสยฺยถิทํ, เอกมฺปิ ชาตึ ทฺเวปิ ชาติโย ติสฺโสปิ ชาติโย จตสฺโสปิ ชาติโย ปญฺจปิ ชาติโย ทสปิ ชาติโย วีสมฺปิ ชาติโย ตึสมฺปิ ชาติโย จตฺตารีสมฺปิ ชาติโย ปญฺญาสมฺปิ ชาติโย ชาติสตมฺปิ ชาติสหสฺสมฺปิ ชาติสตสหสฺสมฺปิ อเนกานิปิ ชาติสตานิ อเนกานิปิ ชาติสหสฺสานิ อเนกานิปิ ชาติสตสหสฺสานิ อเนเกปิ สํวฏฺฏกปฺเป อเนเกปิ วิวฏฺฏกปฺเป อเนเกปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏกปฺเป. อมุตฺราสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อมุตฺร อุทปาทึ. ตตฺราปาสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อิธูปปนฺโนติ, อิติ สาการํ สอุทฺเทสํ อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ.

บรรดาญาณเหล่านั้น พระองค์ทรงระลึกถึงบุพเพนิวาสอันมีประการต่าง ๆ ได้ คือ ระลึกได้ชาติหนึ่งบ้าง สองชาติบ้าง สามชาติบ้าง สี่ชาติบ้าง ห้าชาติบ้าง สิบชาติบ้าง ยี่สิบชาติบ้าง สามสิบชาติบ้าง สี่สิบชาติบ้าง ห้าสิบชาติบ้าง ร้อยชาติบ้าง พันชาติบ้าง แสนชาติบ้าง หลายร้อยชาติบ้าง หลายพันชาติบ้าง หลายแสนชาติบ้าง ตลอดสังวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดสังวัฏฏวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ว่า ในภพโน้น เราได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีวรรณะอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขเสวยทุกข์อย่างนั้น มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้ว ได้ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพนั้น เราก็ได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีวรรณะอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขเสวยทุกข์อย่างนั้น มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้ว จึงมาเกิดในภพนี้ ดังนี้ พระองค์ทรงระลึกถึงบุพเพนิวาสอันมีประการต่าง ๆ พร้อมทั้งอาการ พร้อมทั้งอุเทศ ด้วยประการฉะนี้

๖๔. ตตฺถ สคฺคูปเคสุ จ สตฺเตสุ มนุสฺสูปเคสุ จ สตฺเตสุ อปายูปเคสุ จ สตฺเตสุ อิมสฺส ปุคฺคลสฺส โลภาทโย อุสฺสนฺนา อโลภาทโย มนฺทา, อิมสฺส ปุคฺคลสฺส อโลภาทโย อุสฺสนฺนา โลภาทโย มนฺทา, เย วา ปน อุสฺสนฺนา เย วา ปน มนฺทา อิมสฺส ปุคฺคลสฺส อิมานิ อินฺทฺริยานิ อุปจิตานิ อิมสฺส ปุคฺคลสฺส อิมานิ อินฺทฺริยานิ อนุปจิตานิ อมุกาย วา กปฺปโกฏิยํ กปฺปสตสหสฺเส วา กปฺปสหสฺเส วา กปฺปสเต วา กปฺเป วา อนฺตรกปฺเป วา อุปฑฺฒกปฺเป วา สํวจฺฉเร วา อุปฑฺฒสํวจฺฉเร วา มาเส วา ปกฺเข วา ทิวเส วา มุหุตฺเต วา อิมินา ปมาเทน วา ปสาเทน วาติ. ตํ ตํ ภวํ ภควา อนุสฺสรนฺโต อเสสํ ชานาติ, ตตฺถ ยํ ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน สตฺเต ปสฺสติ จวมาเน อุปปชฺชมาเน หีเน ปณีเต สุวณฺเณ ทุพฺพณฺเณ สุคเต ทุคฺคเต ยถากมฺมูปเค สตฺเต ปชานาติ อิเม วต โภนฺโต สตฺตา กายทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา วจีทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา มโนทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา อริยานํ อุปวาทกา มิจฺฉาทิฏฺฐิกา [Pg.85] มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานา, เต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปนฺนา.

๖๔. ในบรรดาสัตว์เหล่านั้น ทั้งในหมู่สัตว์ผู้เข้าถึงสวรรค์ ทั้งในหมู่สัตว์ผู้เข้าถึงความเป็นมนุษย์ และทั้งในหมู่สัตว์ผู้เข้าถึงอบาย พระผู้มีพระภาคทรงทราบชัดว่า บุคคลนี้มีโลภะเป็นต้นกล้า มีอโลภะเป็นต้นอ่อน บุคคลนี้มีอโลภะเป็นต้นกล้า มีโลภะเป็นต้นอ่อน หรือธรรมเหล่าใดมีกำลัง ธรรมเหล่าใดอ่อนกำลัง บุคคลนี้ได้สั่งสมอินทรีย์เหล่านี้ บุคคลนี้ไม่ได้สั่งสมอินทรีย์เหล่านี้ ในกัปป์โกฏิหรือในแสนกัปป์ หรือในพันกัปป์ หรือในร้อยกัปป์ หรือในกัปป์หนึ่ง หรือในอันตรกัปป์ หรือในกึ่งกัปป์ หรือในปี หรือในครึ่งปี หรือในเดือน หรือในปักษ์ หรือในวัน หรือในขณะหนึ่งโน้น ด้วยความประมาทหรือด้วยความเลื่อมใสนี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงระลึกถึงภพนั้น ๆ ย่อมทรงทราบได้สิ้นเชิง ในบรรดาญาณเหล่านั้น พระองค์ทรงเห็นหมู่สัตว์ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ ล่วงจักษุของมนุษย์ คือทรงเห็นสัตว์ทั้งหลายผู้กำลังจุติ กำลังเกิด ทั้งชั้นต่ำและชั้นสูง ทั้งผิวพรรณดีและผิวพรรณทราม ทั้งไปดีและไปร้าย ทรงทราบชัดหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมว่า ท่านผู้เจริญ สัตว์เหล่านี้หนอ ประกอบด้วยกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต เป็นผู้กล่าวร้ายพระอริยเจ้า เป็นมิจฉาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยมิจฉาทิฏฐิ พวกเขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก

อิเม วา ปน โภนฺโต สตฺตา กายสุจริเตน สมนฺนาคตา วจีสุจริเตน สมนฺนาคตา มโนสุจริเตน สมนฺนาคตา อริยานํ อนุปวาทกา สมฺมาทิฏฺฐิกา สมฺมาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานา, เต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปนฺนา, ตตฺถ สคฺคูปเคสุ จ สตฺเตสุ มนุสฺสูปเคสุ จ สตฺเตสุ อปายูปเคสุ จ สตฺเตสุ อิมินา ปุคฺคเลน เอวรูปํ กมฺมํ อมุกาย กปฺปโกฏิยํ อุปจิตํ กปฺปสตสหสฺเส วา กปฺปสหสฺเส วา กปฺปสเต วา กปฺเป วา อนฺตรกปฺเป วา อุปฑฺฒกปฺเป วา สํวจฺฉเร วา อุปฑฺฒสํวจฺฉเร วา มาเส วา ปกฺเข วา ทิวเส วา มุหุตฺเต วา อิมินา ปมาเทน วา ปสาเทน วาติ. อิมานิ ภควโต ทฺเว ญาณานิ – ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณญฺจ ทิพฺพจกฺขุ จ อฏฺฐมํ นวมํ ตถาคตพลํ.

ส่วนท่านผู้เจริญ สัตว์เหล่านี้หนอ ประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ไม่กล่าวร้ายพระอริยเจ้า เป็นสัมมาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยสัมมาทิฏฐิ พวกเขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ในบรรดาสัตว์เหล่านั้น ทั้งในหมู่สัตว์ผู้เข้าถึงสวรรค์ ทั้งในหมู่สัตว์ผู้เข้าถึงความเป็นมนุษย์ และทั้งในหมู่สัตว์ผู้เข้าถึงอบาย พระองค์ทรงเห็นด้วยทิพยจักษุว่า บุคคลนี้ได้สั่งสมกรรมเช่นนี้ไว้ในกัปป์โกฏิ หรือในแสนกัปป์ หรือในพันกัปป์ หรือในร้อยกัปป์ หรือในกัปป์หนึ่ง หรือในอันตรกัปป์ หรือในกึ่งกัปป์ หรือในปี หรือในครึ่งปี หรือในเดือน หรือในปักษ์ หรือในวัน หรือในขณะหนึ่งโน้น ด้วยความประมาทหรือด้วยความเลื่อมใสนี้ ญาณ ๒ ประการของพระผู้มีพระภาคเหล่านี้ คือ บุพเพนิวาสานุสสติญาณและทิพพจักขุ เป็นตถาคตพลญาณที่ ๘ และที่ ๙

อิติ ตตฺถ ยํ สพฺพญฺญุตา ปตฺตา วิทิตา สพฺพธมฺมา วิรชํ วีตมลํ อุปฺปนฺนํ สพฺพญฺญุตญาณํ นิหโต มาโร โพธิมูเล, อิทํ ภควโต ทสมํ พลํ สพฺพาสวปริกฺขยํ ญาณํ. ทสพลสมนฺนาคตา หิ พุทฺธา ภควนฺโตติ.

ด้วยประการฉะนี้ ในบรรดาญาณเหล่านั้น การบรรลุสัพพัญญุตญาณใด ที่ทรงทราบธรรมทั้งปวง สัพพัญญุตญาณอันปราศจากธุลี ปราศจากมลทินได้เกิดขึ้นแล้ว มารถูกกำจัดแล้ว ณ โพธิมณฑล ญาณคือความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งปวงนี้ เป็นพละข้อที่ ๑๐ ของพระผู้มีพระภาค จริงอยู่ พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลาย ทรงประกอบด้วยทศพลญาณ ด้วยประการฉะนี้

นิยุตฺโต วิจโย หารสมฺปาโต.

วิจยหารสัมปาตะ จบแล้ว

๓. ยุตฺติหารสมฺปาโต

๓. ยุตติหารสัมปาตะ

๖๕.

๖๕.

ตตฺถ กตโม ยุตฺติหารสมฺปาโต?‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร;

สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโร, ญตฺวาน อุทยพฺพยํ;

ถินมิทฺธาภิภู ภิกฺขุ, สพฺพา ทุคฺคติโย ชเห’’ติ.

ในหาระเหล่านั้น ยุตติหารสัมปาตะเป็นไฉน? "เพราะเหตุนั้น ภิกษุผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว มีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร มีสัมมาทิฏฐิเป็นเบื้องหน้า รู้แล้วซึ่งความเกิดและความดับ ครอบงำถีนมิทธะได้ พึงละทุคติทั้งปวงเสีย"

‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ รกฺขิตจิตฺตสฺส สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร ภวิสฺสตีติ ยุชฺชติ, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร สมฺมาทิฏฺฐิ ภวิสฺสตีติ ยุชฺชติ, สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโร วิหรนฺโต อุทยพฺพยํ ปฏิวิชฺฌิสฺสตีติ ยุชฺชติ, อุทยพฺพยํ ปฏิวิชฺฌนฺโต สพฺพา ทุคฺคติโย ชหิสฺสตีติ ยุชฺชติ. สพฺพา ทุคฺคติโย ชหนฺโต สพฺพานิ ทุคฺคติวินิปาตภยานิ สมติกฺกมิสฺสตีติ ยุชฺชตีติ.

ในคาถานั้น บทว่า "ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร" ความว่า ผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว จักมีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร ดังนี้ ย่อมสมควร, ผู้มีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร จักเป็นสัมมาทิฏฐิ ดังนี้ ย่อมสมควร, ผู้มีสัมมาทิฏฐิเป็นเบื้องหน้าอยู่ จักแทงตลอดซึ่งความเกิดและความดับ ดังนี้ ย่อมสมควร, ผู้แทงตลอดซึ่งความเกิดและความดับ จักละทุคติทั้งปวงได้ ดังนี้ ย่อมสมควร, ผู้ละทุคติทั้งปวงอยู่ จักก้าวล่วงภัยคือทุคติและวินิบาตทั้งปวงได้ ดังนี้ ย่อมสมควร

นิยุตฺโต ยุตฺติหารสมฺปาโต.

ยุตติหารสัมปาตะ จบแล้ว

๔. ปทฏฺฐานหารสมฺปาโต

๔. ปทัฏฐานหารสัมปาตะ

๖๖. ตตฺถ [Pg.86] กตโม ปทฏฺฐาโน หารสมฺปาโต?

๖๖. ในหาระเหล่านั้น ปทัฏฐานหารสัมปาตะเป็นไฉน?

‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ คาถา. ‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺสา’’ติ ติณฺณํ สุจริตานํ ปทฏฺฐานํ. ‘‘สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ สมถสฺส ปทฏฺฐานํ. ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโร’’ติ วิปสฺสนาย ปทฏฺฐานํ. ‘‘ญตฺวาน อุทยพฺพย’’นฺติ ทสฺสนภูมิยา ปทฏฺฐานํ. ‘‘ถินมิทฺธาภิภู ภิกฺขู’’ติ วีริยสฺส ปทฏฺฐานํ. ‘‘สพฺพา ทุคฺคติโย ชเห’’ติ ภาวนาย ปทฏฺฐานํ.

คาถาว่า "ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร" เป็นต้น. บทว่า "ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส" เป็นปทัฏฐานของสุจริต ๓. บทว่า "สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร" เป็นปทัฏฐานของสมถะ. บทว่า "สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโร" เป็นปทัฏฐานของวิปัสสนา. บทว่า "ญตฺวาน อทยพฺพยํ" เป็นปทัฏฐานของทัสสนภูมิ. บทว่า "ถีนมิทฺธาภิภู ภิกฺขุ" เป็นปทัฏฐานของวิริยะ. บทว่า "สพฺพา ทุคฺคติโย ชเห" เป็นปทัฏฐานของภาวนา

นิยุตฺโต ปทฏฺฐาโน หารสมฺปาโต.

ปทัฏฐานหารสัมปาตะ จบแล้ว

๕. ลกฺขณหารสมฺปาโต

๕. ลักขณหารสัมปาตะ

๖๗. ตตฺถ กตโม ลกฺขโณ หารสมฺปาโต?

๖๗. ในหาระเหล่านั้น ลักขณหารสัมปาตะเป็นไฉน?

‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ คาถา. ‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ อิทํ สตินฺทฺริยํ, สตินฺทฺริเย คหิเต คหิตานิ ภวนฺติ ปญฺจินฺทฺริยานิ. ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโร’’ติ สมฺมาทิฏฺฐิยา คหิตาย คหิโต ภวติ อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค. ตํ กิสฺส เหตุ? สมฺมาทิฏฺฐิโต หิ สมฺมาสงฺกปฺโป ปภวติ, สมฺมาสงฺกปฺปโต สมฺมาวาจา ปภวติ, สมฺมาวาจาโต สมฺมากมฺมนฺโต ปภวติ, สมฺมากมฺมนฺตโต สมฺมาอาชีโว ปภวติ, สมฺมาอาชีวโต สมฺมาวายาโม ปภวติ, สมฺมาวายามโต สมฺมาสติ ปภวติ, สมฺมาสติโต สมฺมาสมาธิ ปภวติ, สมฺมาสมาธิโต สมฺมาวิมุตฺติ ปภวติ, สมฺมาวิมุตฺติโต สมฺมาวิมุตฺติญาณทสฺสนํ ปภวติ.

คาถาว่า “เพราะเหตุนั้น ผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว มีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร” ดังนี้ บทว่า “เพราะเหตุนั้น ผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว มีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร” นี้คือสติณทรีย์ เมื่อสติณทรีย์ถูกถือเอาแล้ว อินทรีย์ ๕ ก็เป็นอันถูกถือเอาด้วย บทว่า “มีสัมมาทิฏฐิเป็นเบื้องหน้า” คือ เมื่อสัมมาทิฏฐิถูกถือเอาแล้ว อริยมรรคมีองค์ ๘ ก็เป็นอันถูกถือเอาด้วย ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่า สัมมาสังกัปปะย่อมเกิดจากสัมมาทิฏฐิ สัมมาวาจาย่อมเกิดจากสัมมาสังกัปปะ สัมมากัมมันตะย่อมเกิดจากสัมมาวาจา สัมมาอาชีวะย่อมเกิดจากสัมมากัมมันตะ สัมมาวายามะย่อมเกิดจากสัมมาอาชีวะ สัมมาสติย่อมเกิดจากสัมมาวายามะ สัมมาสมาธิย่อมเกิดจากสัมมาสติ สัมมาวิมุตติย่อมเกิดจากสัมมาสมาธิ สัมมาวิมุตติญาณทัสสนะย่อมเกิดจากสัมมาวิมุตติ

นิยุตฺโต ลกฺขโณ หารสมฺปาโต.

ลักขณะหารสัมปาตะ ท่านนิยุตต์ไว้แล้ว

๖. จตุพฺยูหหารสมฺปาโต

๖. จตุพยูหหารสัมปาตะ

๖๘. ตตฺถ กตโม จตุพฺยูโห หารสมฺปาโต.

๖๘. บรรดาหาระเหล่านั้น จตุพยูหหารสัมปาตะเป็นไฉน

‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ คาถา. ‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺสา’’ติ รกฺขิตํ ปริปาลียตีติ เอสา นิรุตฺติ. อิธ ภควโต โก อธิปฺปาโย? เย ทุคฺคตีหิ ปริมุจฺจิตุกามา ภวิสฺสนฺติ, เต ธมฺมจาริโน ภวิสฺสนฺตีติ อยํ เอตฺถ ภควโต อธิปฺปาโย. โกกาลิโก หิ สาริปุตฺตโมคฺคลฺลาเนสุ [Pg.87] เถเรสุ จิตฺตํ ปโทสยิตฺวา มหาปทุมนิรเย อุปปนฺโน. ภควา จ สติอารกฺเขน เจตสา สมนฺนาคโต, สุตฺตมฺหิ วุตฺตํ ‘‘สติยา จิตฺตํ รกฺขิตพฺพ’’นฺติ.

คาถาว่า “เพราะเหตุนั้น ผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว มีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร” ดังนี้ บทว่า “ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺสาติ” นิรุตติคือวิเคราะห์ว่า รกฺขิตํ ปริปาลียติ ดังนี้ ในคาถานี้ พระผู้มีพระภาคทรงมีพระประสงค์อะไร คือ ชนเหล่าใดจักเป็นผู้ใคร่จะพ้นจากทุคติ ชนเหล่านั้นจักเป็นผู้ประพฤติธรรม นี้เป็นพระประสงค์ของพระผู้มีพระภาคในคาถานี้ เพราะว่า โกกาลิกภิกษุประทุษร้ายจิตในพระเถระทั้งสองคือพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะแล้ว บังเกิดในมหาปทุมนรก ส่วนพระผู้มีพระภาคทรงประกอบด้วยพระทัยอันมีสติเป็นเครื่องรักษา และในพระสูตร พระองค์ตรัสไว้ว่า “พึงรักษาจิตด้วยสติ” ดังนี้

นิยุตฺโต จตุพฺยูโห หารสมฺปาโต.

จตุพยูหหารสัมปาตะ ท่านนิยุตต์ไว้แล้ว

๗. อาวฏฺฏหารสมฺปาโต

๗. อาวฏัฏหารสัมปาตะ

๖๙. ตตฺถ กตโม อาวฏฺโฏ หารสมฺปาโต?

๖๙. บรรดาหาระเหล่านั้น อาวฏัฏหารสัมปาตะเป็นไฉน

‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ คาถา. ‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ สมโถ. ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโร’’ติ วิปสฺสนา. ‘‘ญตฺวาน อุทยพฺพย’’นฺติ ทุกฺขปริญฺญา. ‘‘ถินมิทฺธาภิภู ภิกฺขู’’ติ สมุทยปหานํ. ‘‘สพฺพา ทุคฺคติโย ชเห’’ติ นิโรโธ. อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ.

คาถาว่า “เพราะเหตุนั้น ผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว มีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร” ดังนี้ บทว่า “เพราะเหตุนั้น ผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว มีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร” คือสมถะ บทว่า “มีสัมมาทิฏฐิเป็นเบื้องหน้า” คือวิปัสสนา บทว่า “รู้ความเกิดและความดับ” คือทุกขปริญญา บทว่า “ภิกษุผู้ครอบงำถีนมิทธะ” คือสมุทยปหานะ บทว่า “พึงละทุคติทั้งปวง” คือนิโรธ เหล่านี้คือสัจจะ ๔

นิยุตฺโต อาวฏฺโฏ หารสมฺปาโต.

อาวฏัฏหารสัมปาตะ ท่านนิยุตต์ไว้แล้ว

๘. วิภตฺติหารสมฺปาโต

๘. วิภัตติหารสัมปาตะ

๗๐. ตตฺถ กตโม วิภตฺติหารสมฺปาโต?

๗๐. บรรดาหาระเหล่านั้น วิภัตติหารสัมปาตะเป็นไฉน

‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ คาถา. กุสลปกฺโข กุสลปกฺเขน นิทฺทิสิตพฺโพ. อกุสลปกฺโข อกุสลปกฺเขน นิทฺทิสิตพฺโพ.

คาถาว่า “เพราะเหตุนั้น ผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว มีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร” ดังนี้ กุศลปักษ์พึงแสดงด้วยกุศลปักษ์ อกุศลปักษ์พึงแสดงด้วยอกุศลปักษ์

นิยุตฺโต วิภตฺติหารสมฺปาโต.

วิภัตติหารสัมปาตะ ท่านนิยุตต์ไว้แล้ว

๙. ปริวตฺตนหารสมฺปาโต

๙. ปริวรรตนหารสัมปาตะ

๗๑. ตตฺถ กตโม ปริวตฺตโน หารสมฺปาโต?

๗๑. บรรดาหาระเหล่านั้น ปริวรรตนหารสัมปาตะเป็นไฉน

‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ คาถา. สมถวิปสฺสนาย ภาวิตาย นิโรโธ ผลํ, ปริญฺญาตํ ทุกฺขํ, สมุทโย ปหีโน, มคฺโค ภาวิโต ปฏิปกฺเขน.

คาถาว่า “เพราะเหตุนั้น ผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว มีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร” ดังนี้ เมื่อสมถวิปัสสนาอันบุคคลเจริญแล้ว นิโรธเป็นผล ทุกข์เป็นอันกำหนดรู้แล้ว สมุทัยเป็นอันละได้แล้ว มรรคเป็นอันเจริญแล้วโดยธรรมฝ่ายตรงข้าม

นิยุตฺโต ปริวตฺตโน หารสมฺปาโต.

ปริวรรตนหารสัมปาตะ ท่านนิยุตต์ไว้แล้ว

๑๐. เววจนหารสมฺปาโต

๑๐. เววจนหารสัมปาตะ

๗๒. ตตฺถ [Pg.88] กตโม เววจโน หารสมฺปาโต?

๗๒. บรรดาหาระเหล่านั้น เววจนหารสัมปาตะเป็นไฉน

‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ คาถา. ‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺสา’’ติ จิตฺตํ มโน วิญฺญาณํ มนินฺทฺริยํ มนายตนํ วิชานนา วิชานิตตฺตํ, อิทํ เววจนํ. ‘‘สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ เนกฺขมฺมสงฺกปฺโป อพฺยาปาทสงฺกปฺโป อวิหึสาสงฺกปฺโป, อิทํ เววจนํ. ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโร’’ติ สมฺมาทิฏฺฐิ นาม ปญฺญาสตฺถํ ปญฺญาขคฺโค ปญฺญารตนํ ปญฺญาปชฺโชโต ปญฺญาปโตโท ปญฺญาปาสาโท, อิทํ เววจนํ.

คาถาว่า “เพราะเหตุนั้น ผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว มีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร” ดังนี้ บทว่า “ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺสาติ” คำว่า จิต มโน วิญญาณ มนินทรีย์ มนายตนะ วิชานนา วิชานิตัตตะ นี้เป็นเววจนะ บทว่า “สมฺมาสงฺกปฺปโคจโรติ” คำว่า เนกขัมมสังกัปปะ อัพยาปาทสังกัปปะ อวิหิงสาสังกัปปะ นี้เป็นเววจนะ บทว่า “สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโรติ” คำว่า สัมมาทิฏฐิ ได้แก่ ปัญญาสัตถะ (ปัญญาเหมือนศัสตรา) ปัญญาขัคคะ (ปัญญาเหมือนดาบ) ปัญญารัตนะ (ปัญญาเหมือนแก้ว) ปัญญาปัชโชตะ (ปัญญาเหมือนประทีป) ปัญญาปะโตทะ (ปัญญาเหมือนปฏัก) ปัญญาปาสาทะ (ปัญญาเหมือนปราสาท) นี้เป็นเววจนะ

นิยุตฺโต เววจโน หารสมฺปาโต.

เววจนหารสัมปาตะ ท่านนิยุตต์ไว้แล้ว

๑๑. ปญฺญตฺติหารสมฺปาโต

๑๑. ปัญญัตติหารสัมปาตะ

๗๓. ตตฺถ กตโม ปญฺญตฺติหารสมฺปาโต?

๗๓. บรรดาหาระเหล่านั้น ปัญญัตติหารสัมปาตะเป็นไฉน

‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ คาถา. ‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺสา’’ติ ปทฏฺฐานปญฺญตฺติ สติยา. ‘‘สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ ภาวนาปญฺญตฺติ สมถสฺส. ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโร, ญตฺวาน อุทยพฺพย’’นฺติ ทสฺสนภูมิยา นิกฺเขปปญฺญตฺติ. ‘‘ถินมิทฺธาภิภู ภิกฺขู’’ติ สมุทยสฺส อนวเสสปฺปหานปญฺญตฺติ, ‘‘สพฺพา ทุคฺคติโย ชเห’’ติ ภาวนาปญฺญตฺติ มคฺคสฺส.

คาถาว่า “เพราะเหตุนั้น ผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว มีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร” ดังนี้ บทว่า “ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺสาติ” เป็นปทัฏฐานบัญญัติแห่งสติ บทว่า “สมฺมาสงฺกปฺปโคจโรติ” เป็นภาวนาบัญญัติแห่งสมถะ บทว่า “สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโร ญตฺวาน อุทฺยพฺพยนฺติ” เป็นนิกเขปบัญญัติแห่งทัสสนภูมิ บทว่า “ถินมิทฺธาภิภู ภิกฺขูติ” เป็นอนวเสสัปปหานบัญญัติแห่งสมุทัย บทว่า “สพฺพา ทุคฺคติโย ชเหติ” เป็นภาวนาบัญญัติแห่งมรรค

นิยุตฺโต ปญฺญตฺติหารสมฺปาโต.

ปัญญัตติหารสัมปาตะ ท่านนิยุตต์ไว้แล้ว

๑๒. โอตรณหารสมฺปาโต

๑๒. โอตรณหารสัมปาตะ

๗๔. ตตฺถ กตโม โอตรโณ หารสมฺปาโต?

๗๔. บรรดาหาระเหล่านั้น โอตรณหารสัมปาตะเป็นไฉน

‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ คาถา. ‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’. ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโร’’ติ สมฺมาทิฏฺฐิยา คหิตาย คหิตานิ ภวนฺติ ปญฺจินฺทฺริยานิ, อยํ อินฺทฺริเยหิ โอตรณา.

คาถาว่า “เพราะเหตุนั้น ผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว มีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร” ดังนี้ บทว่า “เพราะเหตุนั้น ผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว มีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร” และบทว่า “มีสัมมาทิฏฐิเป็นเบื้องหน้า” คือ เมื่อสัมมาทิฏฐิถูกถือเอาแล้ว อินทรีย์ ๕ ก็เป็นอันถูกถือเอาด้วย นี้เป็นการหยั่งลงด้วยอินทรีย์ทั้งหลาย

ตานิเยว อินฺทฺริยานิ วิชฺชา, วิชฺชุปฺปาทา อวิชฺชานิโรโธ, อวิชฺชานิโรธา สงฺขารนิโรโธ, สงฺขารนิโรธา วิญฺญาณนิโรโธ, เอวํ สพฺพํ, อยํ ปฏิจฺจสมุปฺปาเทน โอตรณา.

อินทรีย์เหล่านั้นนั่นแหละคือวิชชา เพราะวิชชาเกิดขึ้น อวิชชาจึงดับ เพราะอวิชชาดับ สังขารจึงดับ เพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ พึงทราบทั้งหมดโดยนัยนี้ นี้เป็นการหยั่งลงด้วยปฏิจจสมุปบาท

ตานิเยว ปญฺจินฺทฺริยานิ ตีหิ ขนฺเธหิ สงฺคหิตานิ – สีลกฺขนฺเธน สมาธิกฺขนฺเธน ปญฺญากฺขนฺเธน. อยํ ขนฺเธหิ โอตรณา.

อินทรีย์ ๕ เหล่านั้นนั่นแหละ สงเคราะห์เข้าได้ด้วยขันธ์ ๓ คือ สีลขันธ์ สมาธิขันธ์ ปัญญาขันธ์ นี้คือการหยั่งลงด้วยขันธ์ทั้งหลาย

ตานิ [Pg.89] เยว ปญฺจินฺทฺริยานิ สงฺขารปริยาปนฺนานิ. เย สงฺขารา อนาสวา โน จ ภวงฺคา, เต สงฺขารา ธมฺมธาตุสงฺคหิตา, อยํ ธาตูหิ โอตรณา.

อินทรีย์ ๕ เหล่านั้นนั่นแหละ นับเนื่องในสังขาร สังขารเหล่าใดเป็นอนาสวะ แต่ไม่เป็นภวังค์ สังขารเหล่านั้นสงเคราะห์เข้าได้ด้วยธรรมธาตุ นี้คือการหยั่งลงด้วยธาตุทั้งหลาย

สา ธมฺมธาตุ ธมฺมายตนปริยาปนฺนา, ยํ อายตนํ อนาสวํ โน จ ภวงฺคํ, อยํ อายตเนหิ โอตรณา.

ธรรมธาตุนั้นนับเนื่องในธัมมายตนะ อายตนะใดเป็นอนาสวะ แต่ไม่เป็นภวังค์ นี้คือการหยั่งลงด้วยอายตนะทั้งหลาย

นิยุตฺโต โอตรโณ หารสมฺปาโต.

โอตรณหารสัมปาตะ จบ

๑๓. โสธนหารสมฺปาโต

๑๓. โสธนหารสัมปาตะ

๗๕. ตตฺถ กตโม โสธโน หารสมฺปาโต?

๗๕. บรรดาหาระเหล่านั้น โสธนหารสัมปาตะ เป็นไฉน

‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ คาถา. ยตฺถ อารมฺโภ สุทฺโธ, โส ปญฺโห วิสชฺชิโต ภวติ. ยตฺถ ปน อารมฺโภ น สุทฺโธ, น ตาว โส ปญฺโห วิสชฺชิโต ภวติ.

คาถาว่า "เพราะเหตุนั้น ผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว จึงมีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร" ในปัญหาใด เนื้อความเริ่มต้นบริสุทธิ์แล้ว ปัญหานั้นย่อมเป็นอันวิสัชนาแล้ว แต่ในปัญหาใด เนื้อความเริ่มต้นยังไม่บริสุทธิ์ ปัญหานั้นก็ยังไม่เป็นอันวิสัชนาแล้วตราบนั้น

นิยุตฺโต โสธโน หารสมฺปาโต.

โสธนหารสัมปาตะ จบ

๑๔. อธิฏฺฐานหารสมฺปาโต

๑๔. อธิษฐานหารสัมปาตะ

๗๖. ตตฺถ กตโม อธิฏฺฐาโน หารสมฺปาโต?

๗๖. บรรดาหาระเหล่านั้น อธิษฐานหารสัมปาตะ เป็นไฉน

ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโรติ คาถา. ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺสาติ เอกตฺตตา. จิตฺตํ มโน วิญฺญาณํ, อยํ เวมตฺตตา. สมฺมาสงฺกปฺปโคจโรติ เอกตฺตตา. เนกฺขมฺมสงฺกปฺโป อพฺยาปาทสงฺกปฺโป อวิหึสาสงฺกปฺโป อยํ เวมตฺตตา. สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโรติ เอกตฺตตา. สมฺมาทิฏฺฐิ นาม ยํ ทุกฺเข ญาณํ ทุกฺขสมุทเย ญาณํ ทุกฺขนิโรเธ ญาณํ ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย ญาณํ มคฺเค ญาณํ เหตุมฺหิ ญาณํ เหตุสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ ญาณํ ปจฺจเย ญาณํ ปจฺจยสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ ญาณํ, ยํ ตตฺถ ตตฺถ ยถาภูตํ ญาณทสฺสนํ อภิสมโย สมฺปฏิเวโธ สจฺจาคมนํ, อยํ เวมตฺตตา. ญตฺวาน อุทยพฺพยนฺติ เอกตฺตตา, อุทเยน อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา, สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ, เอวํ สพฺพํ สมุทโย ภวติ. วเยน อวิชฺชานิโรธา สงฺขารนิโรโธ, เอวํ สพฺพํ นิโรโธ โหติ, อยํ เวมตฺตตา. ถินมิทฺธาภิภู ภิกฺขูติ เอกตฺตตา, ถินํ นาม ยา จิตฺตสฺส อกลฺลตา อกมฺมนิยตา, มิทฺธํ นาม ยํ กายสฺส ลีนตฺตํ, อยํ เวมตฺตตา. สพฺพา ทุคฺคติโย ชเหติ เอกตฺตตา, เทวมนุสฺเส วา อุปนิธาย [Pg.90] อปายา ทุคฺคติ, นิพฺพานํ วา อุปนิธาย สพฺพา อุปปตฺติโย ทุคฺคติ, อยํ เวมตฺตตา.

คาถาว่า "เพราะเหตุนั้น ผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว จึงมีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร" บทว่า ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส เป็นเอกัตตตา จิต มโน วิญญาณ นี้เป็นเวมัตตตา บทว่า สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร เป็นเอกัตตตา เนกขัมมสังกัปป์ อพยาบาทสังกัปป์ อวิหิงสาสังกัปป์ นี้เป็นเวมัตตตา บทว่า สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโร เป็นเอกัตตตา ชื่อว่าสัมมาทิฏฐิ คือ ญาณในทุกข์ ญาณในทุกขสมุทัย ญาณในทุกขนิโรธ ญาณในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ญาณในมรรค ญาณในเหตุ ญาณในธรรมทั้งหลายที่เกิดแต่เหตุ ญาณในปัจจัย ญาณในธรรมทั้งหลายที่เกิดแต่ปัจจัย ญาณทัสสนะตามความเป็นจริงในธรรมนั้นๆ ใด อภิสมัย สัมปฏิเวธ สัจจาคมนะใด นี้เป็นเวมัตตตา บทว่า ตฺวาน อทยพฺพยํ เป็นเอกัตตตา โดยความเกิด คือ เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี ความเกิดขึ้นทั้งหมด ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้ โดยความดับ คือ เพราะอวิชชาดับ สังขารจึงดับ ความดับทั้งหมด ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้ นี้เป็นเวมัตตตา บทว่า ถีนมิทฺธาภิภู ภิกฺขุ เป็นเอกัตตตา ชื่อว่าถีนะ คือ ความที่จิตไม่สมประกอบ ไม่ควรแก่การงานใด ชื่อว่ามิทธะ คือ ความหดหู่แห่งกายใด นี้เป็นเวมัตตตา บทว่า สพฺพา ทุคฺคติโย ชเห เป็นเอกัตตตา เมื่อเทียบกับเทวดาและมนุษย์ อบายชื่อว่าทุคคติ หรือเมื่อเทียบกับนิพพาน อุปปัตติทั้งหมดชื่อว่าทุคคติ นี้เป็นเวมัตตตา

นิยุตฺโต อธิฏฺฐาโน หารสมฺปาโต.

อธิษฐานหารสัมปาตะ จบ

๑๕. ปริกฺขารหารสมฺปาโต

๑๕. ปริกขารหารสัมปาตะ

๗๗. ตตฺถ กตโม ปริกฺขาโร หารสมฺปาโต?

๗๗. บรรดาหาระเหล่านั้น ปริกขารหารสัมปาตะ เป็นไฉน

‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ คาถา. อยํ สมถวิปสฺสนาย ปริกฺขาโร.

คาถาว่า "เพราะเหตุนั้น ผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว จึงมีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร" นี้เป็นบริขารของสมถวิปัสสนา

นิยุตฺโต ปริกฺขาโร หารสมฺปาโต.

ปริกขารหารสัมปาตะ จบ

๑๖. สมาโรปนหารสมฺปาโต

๑๖. สมาโรปนหารสัมปาตะ

๗๘. ตตฺถ กตโม สมาโรปโน หารสมฺปาโต?

๗๘. บรรดาหาระเหล่านั้น สมาโรปนหารสัมปาตะ เป็นไฉน

‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร;

สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโร, ญตฺวาน อุทยพฺพยํ;

ถินมิทฺธาภิภู ภิกฺขุ, สพฺพา ทุคฺคติโย ชเห’’ติ.

เพราะเหตุนั้น พึงเป็นผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว มีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร มีสัมมาทิฏฐิเป็นเบื้องหน้า ทราบความเกิดและความดับแล้ว ภิกษุผู้ครอบงำถีนมิทธะ พึงละทุคคติทั้งปวงได้

ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺสาติ ติณฺณํ สุจริตานํ ปทฏฺฐานํ, จิตฺเต รกฺขิเต ตํ รกฺขิตํ ภวติ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ มโนกมฺมํ. สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโรติ สมฺมาทิฏฺฐิยา ภาวิตาย ภาวิโต ภวติ อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค. เกน การเณน? สมฺมาทิฏฺฐิโต หิ สมฺมาสงฺกปฺโป ปภวติ, สมฺมาสงฺกปฺปโต สมฺมาวาจา ปภวติ, สมฺมาวาจาโต สมฺมากมฺมนฺโต ปภวติ, สมฺมากมฺมนฺตโต สมฺมาอาชีโว ปภวติ, สมฺมาอาชีวโต สมฺมาวายาโม ปภวติ, สมฺมาวายามโต สมฺมาสติ ปภวติ, สมฺมาสติโต สมฺมาสมาธิ ปภวติ, สมฺมาสมาธิโต สมฺมาวิมุตฺติ ปภวติ, สมฺมาวิมุตฺติโต สมฺมาวิมุตฺติญาณทสฺสนํ ปภวติ. อยํ อนุปาทิเสโส ปุคฺคโล อนุปาทิเสสา จ นิพฺพานธาตุ.

บทว่า ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส เป็นปทัฏฐานของสุจริต ๓ เมื่อจิตอันบุคคลคุ้มครองแล้ว กายกรรม วจีกรรม มโนกรรม ก็เป็นอันคุ้มครองแล้ว บทว่า สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโร คือ เมื่อสัมมาทิฏฐิอันบุคคลเจริญแล้ว อริยมรรคมีองค์ ๘ ก็เป็นอันเจริญแล้ว เพราะเหตุไร เพราะสัมมาสังกัปปะย่อมเกิดจากสัมมาทิฏฐิ สัมมาวาจาย่อมเกิดจากสัมมาสังกัปปะ สัมมากัมมันตะย่อมเกิดจากสัมมาวาจา สัมมาอาชีวะย่อมเกิดจากสัมมากัมมันตะ สัมมาวายามะย่อมเกิดจากสัมมาอาชีวะ สัมมาสติย่อมเกิดจากสัมมาวายามะ สัมมาสมาธิย่อมเกิดจากสัมมาสติ สัมมาวิมุตติย่อมเกิดจากสัมมาสมาธิ สัมมาวิมุตติญาณทัสสนะย่อมเกิดจากสัมมาวิมุตติ นี้คือบุคคลผู้เป็นอนุปาทิเสส และอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ

นิยุตฺโต สมาโรปโน หารสมฺปาโต.

สมาโรปนหารสัมปาตะ จบ

เตนาห [Pg.91] อายสฺมา มหากจฺจายโน –

เพราะเหตุนั้น พระมหากัจจายนผู้มีอายุจึงกล่าวว่า –

‘‘โสฬส หารา ปฐมํ, ทิสโลจนโต ทิสา วิโลเกตฺวา;

สงฺขิปิย องฺกุเสน หิ, นเยหิ ตีหิ นิทฺทิเส สุตฺต’’นฺติ.

พึงแสดงพระสูตรด้วยนัย ๓ ประการ โดยย่อด้วยอังกุสนัย หลังจากพิจารณาทิศาด้วยทิสาโลจนนัยก่อนแล้ว จึงประกอบหาระ ๑๖ ในเบื้องต้น

นิยุตฺโต หารสมฺปาโต.

หารสัมปาตะ จบ

นยสมุฏฺฐานํ

นยสมุฏฐาน

๗๙. ตตฺถ กตมํ นยสมุฏฺฐานํ? ปุพฺพา โกฏิ น ปญฺญายติ อวิชฺชายจ ภวตณฺหาย จ, ตตฺถ อวิชฺชานีวรณํ ตณฺหาสํโยชนํ. อวิชฺชานีวรณา สตฺตา อวิชฺชาสํยุตฺตา อวิชฺชาปกฺเขน วิจรนฺติ, เต วุจฺจนฺติ ทิฏฺฐิจริตาติ. ตณฺหาสํโยชนา สตฺตา ตณฺหาสํยุตฺตา ตณฺหาปกฺเขน วิจรนฺติ, เต วุจฺจนฺติ ตณฺหาจริตาติ. ทิฏฺฐิจริตา อิโต พหิทฺธา ปพฺพชิตา อตฺตกิลมถานุโยคมนุยุตฺตา วิหรนฺติ. ตณฺหาจริตา อิโต พหิทฺธา ปพฺพชิตา กาเมสุ กามสุขลฺลิกานุโยคมนุยุตฺตา วิหรนฺติ.

๗๙. บรรดาหาระเหล่านั้น นยสมุฏฐาน เป็นไฉน ที่สุดเบื้องต้นของอวิชชาและภวตัณหาย่อมไม่ปรากฏ ในธรรมทั้งสองนั้น อวิชชาเป็นนิวรณ์ ตัณหาเป็นสังโยชน์ สัตว์ทั้งหลายผู้มีอวิชชาเป็นนิวรณ์ ประกอบด้วยอวิชชา ย่อมประพฤติไปโดยส่วนแห่งอวิชชา สัตว์เหล่านั้นเรียกว่า ทิฏฐิจริต สัตว์ทั้งหลายผู้มีตัณหาเป็นสังโยชน์ ประกอบด้วยตัณหา ย่อมประพฤติไปโดยส่วนแห่งตัณหา สัตว์เหล่านั้นเรียกว่า ตัณหาจริต บุคคลผู้เป็นทิฏฐิจริต บวชเป็นนักบวชนอกศาสนานี้แล้ว ย่อมประกอบอัตตกิลมถานุโยคอยู่ บุคคลผู้เป็นตัณหาจริต บวชเป็นนักบวชนอกศาสนานี้แล้ว ย่อมประกอบกามสุขัลลิกานุโยคในกามทั้งหลายอยู่

ตตฺถ กึการณํ ยํ ทิฏฺฐิจริตา อิโต พหิทฺธา ปพฺพชิตา อตฺตกิลมถานุโยคมนุยุตฺตา วิหรนฺติ, ตณฺหาจริตา อิโต พหิทฺธา ปพฺพชิตา กาเมสุ กามสุขลฺลิกานุโยคมนุยุตฺตา วิหรนฺติ? อิโต พหิทฺธา นตฺถิ สจฺจววตฺถานํ, กุโต จตุสจฺจปฺปกาสนา วา สมถวิปสฺสนาโกสลฺลํ วา อุปสมสุขปฺปตฺติ วา! เต อุปสมสุขสฺส อนภิญฺญา วิปรีตเจตา เอวมาหํสุ ‘‘นตฺถิ สุเขน สุขํ, ทุกฺเขน นาม สุขํ อธิคนฺตพฺพ’’นฺติ. โย กาเม ปฏิเสวติ, โส โลกํ วฑฺฒยติ, โย โลกํ วฑฺฒยติ, โส พหุํ ปุญฺญํ ปสวตีติ เต เอวํสญฺญี เอวํทิฏฺฐี ทุกฺเขน สุขํ ปตฺถยมานา กาเมสุ ปุญฺญสญฺญี อตฺตกิลมถานุโยคมนุยุตฺตา จ วิหรนฺติ กามสุขลฺลิกานุโยคมนุยุตฺตา จ, เต ตทภิญฺญา สนฺตา โรคเมว วฑฺฒยนฺติ, คณฺฑเมว วฑฺฒยนฺติ, สลฺลเมว วฑฺฒยนฺติ, เต โรคาภิตุนฺนา คณฺฑปฏิปีฬิตา สลฺลานุวิทฺธา นิรยติรจฺฉานโยนิเปตาสุเรสุ อุมฺมุชฺชนิมุชฺชานิ กโรนฺตา อุคฺฆาตนิคฺฆาตํ ปจฺจนุโภนฺตา โรคคณฺฑสลฺลเภสชฺชํ น วินฺทนฺติ. ตตฺถ อตฺตกิลมถานุโยโค กามสุขลฺลิกานุโยโค จ สํกิเลโส, สมถวิปสฺสนา โวทานํ. อตฺตกิลมถานุโยโค กามสุขลฺลิกานุโยโค จ โรโค, สมถวิปสฺสนา โรคนิคฺฆาตกเภสชฺชํ. อตฺตกิลมถานุโยโค กามสุขลฺลิกานุโยโค จ คณฺโฑ, สมถวิปสฺสนา คณฺฑนิคฺฆาตกเภสชฺชํ[Pg.92]. อตฺตกิลมถานุโยโค กามสุขลฺลิกานุโยโค จ สลฺโล, สมถวิปสฺสนา สลฺลุทฺธรณเภสชฺชํ.

ในข้อนั้น อะไรเป็นเหตุ ที่พวกทิฏฐิจริตบวชภายนอกศาสนานี้แล้ว ประกอบอัตตกิลมถานุโยคอยู่, ที่พวกตัณหาจริตบวชภายนอกศาสนานี้แล้ว ประกอบกามสุขัลลิกานุโยคในกามทั้งหลายอยู่? เพราะภายนอกศาสนานี้ ไม่มีการกำหนดสัจจะ, การประกาศสัจจะ ๔ หรือ, ความฉลาดในสมถวิปัสสนา หรือ, การบรรลุความสงบสุข จะมีแต่ที่ไหน! พวกเขานั้นไม่รู้แจ้งซึ่งความสงบสุข มีจิตวิปริต จึงกล่าวอย่างนี้ว่า “สุขไม่มีได้ด้วยสุข, อันบุคคลพึงบรรลุสุขด้วยทุกข์ต่างหาก” และกล่าวว่า “ผู้ใดเสพกาม ผู้นั้นย่อมยังโลกให้เจริญ, ผู้ใดยังโลกให้เจริญ ผู้นั้นย่อมประสบบุญเป็นอันมาก” พวกเขามีความสำคัญอย่างนี้ มีความเห็นอย่างนี้ ปรารถนาสุขด้วยทุกข์ มีความสำคัญในกามทั้งหลายว่าเป็นบุญ จึงประกอบอัตตกิลมถานุโยคและกามสุขัลลิกานุโยคอยู่, พวกเขาเมื่อเป็นผู้มีความรู้แจ้งอย่างนั้น ย่อมยังโรคให้เจริญ, ย่อมยังฝีให้เจริญ, ย่อมยังลูกศรให้เจริญ, พวกเขาถูกโรคเบียดเบียน ถูกฝีบีบคั้น ถูกลูกศรเสียบแทง ทำการผุดขึ้นและจมลงในนรก กำเนิดเดรัจฉาน เปรตวิสัย และอสูรกาย ประสบความสูงและความต่ำ ย่อมไม่พบยาแก้โรค ฝี และลูกศร. ในข้อนั้น อัตตกิลมถานุโยคและกามสุขัลลิกานุโยคเป็นสังกิเลส, สมถวิปัสสนาเป็นโวทาน. อัตตกิลมถานุโยคและกามสุขัลลิกานุโยคเป็นโรค, สมถวิปัสสนาเป็นยาที่กำจัดโรค. อัตตกิลมถานุโยคและกามสุขัลลิกานุโยคเป็นฝี, สมถวิปัสสนาเป็นยาที่กำจัดฝี. อัตตกิลมถานุโยคและกามสุขัลลิกานุโยคเป็นลูกศร, สมถวิปัสสนาเป็นยาที่ถอนลูกศร.

ตตฺถ สํกิเลโส ทุกฺขํ, ตทภิสงฺโค ตณฺหา สมุทโย, ตณฺหานิโรโธ ทุกฺขนิโรโธ, สมถวิปสฺสนา ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา, อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ. ทุกฺขํ ปริญฺเญยฺยํ, สมุทโย ปหาตพฺโพ, มคฺโค ภาเวตพฺโพ, นิโรโธ สจฺฉิกาตพฺโพ.

ในข้อนั้น สังกิเลสเป็นทุกข์, ตัณหาอันเป็นเครื่องข้องในสังกิเลสนั้นเป็นสมุทัย, ความดับแห่งตัณหาเป็นทุกขนิโรธ, สมถวิปัสสนาเป็นทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา, เหล่านี้คือสัจจะ ๔. ทุกข์ควรกำหนดรู้, สมุทัยควรละ, มรรคควรเจริญ, นิโรธควรทำให้แจ้ง.

๘๐. ตตฺถ ทิฏฺฐิจริตา รูปํ อตฺตโต อุปคจฺฉนฺติ. เวทนํ…เป… สญฺญํ…เป… สงฺขาเร…เป… วิญฺญาณํ อตฺตโต อุปคจฺฉนฺติ. ตณฺหาจริตา รูปวนฺตํ อตฺตานํ อุปคจฺฉนฺติ. อตฺตนิ วา รูปํ, รูปสฺมึ วา อตฺตานํ, เวทนาวนฺตํ…เป… สญฺญาวนฺตํ…เป… สงฺขารวนฺตํ…เป… วิญฺญาณวนฺตํ อตฺตานํ อุปคจฺฉนฺติ, อตฺตนิ วา วิญฺญาณํ, วิญฺญาณสฺมึ วา อตฺตานํ, อยํ วุจฺจติ วีสติวตฺถุกา สกฺกายทิฏฺฐิ.

๘๐. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น พวกทิฏฐิจริตย่อมยึดถือรูปโดยความเป็นอัตตา. ย่อมยึดถือเวทนา...ฯลฯ... สัญญา...ฯลฯ... สังขาร...ฯลฯ... วิญญาณโดยความเป็นอัตตา. พวกตัณหาจริตย่อมยึดถืออัตตาว่ามีรูป. หรือยึดถือรูปในอัตตา, หรืออัตตาในรูป, ย่อมยึดถืออัตตาว่ามีเวทนา...ฯลฯ... ว่ามีสัญญา...ฯลฯ... ว่ามีสังขาร...ฯลฯ... ว่ามีวิญญาณ, หรือยึดถือวิญญาณในอัตตา, หรืออัตตาในวิญญาณ, นี้เรียกว่า สักกายทิฏฐิมีวัตถุ ๒๐.

ตสฺสา ปฏิปกฺโข โลกุตฺตรา สมฺมาทิฏฺฐิ, อนฺวายิกา สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ, อยํ อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค. เต ตโย ขนฺธา สีลกฺขนฺโธ สมาธิกฺขนฺโธ ปญฺญากฺขนฺโธ. สีลกฺขนฺโธ สมาธิกฺขนฺโธ จ สมโถ, ปญฺญากฺขนฺโธ วิปสฺสนา. ตตฺถ สกฺกาโย ทุกฺขํ, สกฺกายสมุทโย ทุกฺขสมุทโย, สกฺกายนิโรโธ ทุกฺขนิโรโธ, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา, อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ. ทุกฺขํ ปริญฺเญยฺยํ, สมุทโย ปหาตพฺโพ, มคฺโค ภาเวตพฺโพ, นิโรโธ สจฺฉิกาตพฺโพ.

ฝ่ายตรงข้ามของสักกายทิฏฐินั้น คือ โลกุตตรสัมมาทิฏฐิ, ธรรมที่เกิดตามมาคือ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ, นี้คืออริยมรรคมีองค์ ๘. องค์มรรคเหล่านั้นเป็นขันธ์ ๓ คือ สีลขันธ์ สมาธิขันธ์ ปัญญาขันธ์. สีลขันธ์และสมาธิขันธ์เป็นสมถะ. ในข้อนั้น สักกายะเป็นทุกข์, เหตุเกิดแห่งสักกายะเป็นทุกขสมุทัย, ความดับแห่งสักกายะเป็นทุกขนิโรธ, อริยมรรคมีองค์ ๘ เป็นทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา, เหล่านี้คือสัจจะ ๔. ทุกข์ควรกำหนดรู้, สมุทัยควรละ, มรรคควรเจริญ, นิโรธควรทำให้แจ้ง.

ตตฺถ เย รูปํ อตฺตโต อุปคจฺฉนฺติ. เวทนํ…เป… สญฺญํ…เป… สงฺขาเร…เป… วิญฺญาณํ อตฺตโต อุปคจฺฉนฺติ. อิเม วุจฺจนฺติ ‘‘อุจฺเฉทวาทิโน’’ติ. เย รูปวนฺตํ อตฺตานํ อุปคจฺฉนฺติ. อตฺตนิ วา รูปํ, รูปสฺมึ วา อตฺตานํ. เย เวทนาวนฺตํ…เป… เย สญฺญาวนฺตํ…เป… เย สงฺขารวนฺตํ…เป… เย วิญฺญาณวนฺตํ อตฺตานํ อุปคจฺฉนฺติ, อตฺตนิ วา วิญฺญาณํ, วิญฺญาณสฺมึ วา อตฺตานํ. อิเม วุจฺจนฺติ ‘‘สสฺสตวาทิโน’’ติ, ตตฺถ อุจฺเฉทสสฺสตวาทา อุโภ อนฺตา, อยํ สํสารปวตฺติ. ตสฺส ปฏิปกฺโข มชฺฌิมา ปฏิปทา อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, อยํ สํสารนิวตฺติ. ตตฺถ ปวตฺติ ทุกฺขํ, ตทภิสงฺโค ตณฺหา สมุทโย, ตณฺหานิโรโธ ทุกฺขนิโรโธ, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ทุกฺขนิโรธคามินี [Pg.93] ปฏิปทา, อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ. ทุกฺขํ ปริญฺเญยฺยํ, สมุทโย ปหาตพฺโพ, มคฺโค ภาเวตพฺโพ, นิโรโธ สจฺฉิกาตพฺโพ.

ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น ชนเหล่าใด ยึดถือรูปโดยความเป็นอัตตา, ยึดถือเวทนา...ฯลฯ... สัญญา...ฯลฯ... สังขาร...ฯลฯ... วิญญาณโดยความเป็นอัตตา, ชนเหล่านี้เรียกว่า “อุจเฉทวาท”. ชนเหล่าใด ยึดถืออัตตาว่ามีรูป, หรือยึดถือรูปในอัตตา, หรืออัตตาในรูป, ชนเหล่าใด ยึดถืออัตตาว่ามีเวทนา...ฯลฯ... ว่ามีสัญญา...ฯลฯ... ว่ามีสังขาร...ฯลฯ... ว่ามีวิญญาณ, หรือยึดถือวิญญาณในอัตตา, หรืออัตตาในวิญญาณ, ชนเหล่านี้เรียกว่า “สัสสตวาท”. ในข้อนั้น อุจเฉทวาทและสัสสตวาทเป็นส่วนสุดทั้งสอง, นี้คือความดำเนินไปแห่งสังสารวัฏ. ฝ่ายตรงข้ามของวาทะนั้น คือ มัชฌิมาปฏิปทา ได้แก่ อริยมรรคมีองค์ ๘, นี้คือความหยุดแห่งสังสารวัฏ. ในข้อนั้น ความดำเนินไปเป็นทุกข์, ตัณหาอันเป็นเครื่องข้องในความดำเนินไปนั้นเป็นสมุทัย, ความดับแห่งตัณหาเป็นทุกขนิโรธ, อริยมรรคมีองค์ ๘ เป็นทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา, เหล่านี้คือสัจจะ ๔. ทุกข์ควรกำหนดรู้, สมุทัยควรละ, มรรคควรเจริญ, นิโรธควรทำให้แจ้ง.

ตตฺถ อุจฺเฉทสสฺสตํ สมาสโต วีสติวตฺถุกา สกฺกายทิฏฺฐิ, วิตฺถารโต ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ, เตสํ ปฏิปกฺโข เตจตฺตาลีสํ โพธิปกฺขิยา ธมฺมา อฏฺฐ วิโมกฺขา ทส กสิณายตนานิ. ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ โมหชาลํ อนาทิอนิธนปฺปวตฺตํ. เตจตฺตาลีสํ โพธิปกฺขิยา ธมฺมา ญาณวชิรํ โมหชาลปฺปทาลนํ. ตตฺถ โมโห อวิชฺชา, ชาลํ ภวตณฺหา, เตน วุจฺจติ ‘‘ปุพฺพา โกฏิ น ปญฺญายติ อวิชฺชาย จ ภวตณฺหาย จา’’ติ.

ในข้อนั้น อุจเฉทวาทและสัสสตวาท โดยย่อคือสักกายทิฏฐิมีวัตถุ ๒๐, โดยพิสดารคือทิฏฐิ ๖๒. ฝ่ายตรงข้ามของทิฏฐิเหล่านั้น คือ โพธิปักขิยธรรม ๔๓, วิโมกข์ ๘, กสิณายตนะ ๑๐. ทิฏฐิ ๖๒ เป็นข่ายคือโมหะ ดำเนินไปไม่มีเบื้องต้นไม่มีที่สุด. โพธิปักขิยธรรม ๔๓ เป็นญาณวชิระ ทำลายข่ายคือโมหะ. ในข้อนั้น โมหะคืออวิชชา, ข่ายคือภวตัณหา, เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “เบื้องต้นย่อมไม่ปรากฏ เพราะอวิชชาและภวตัณหา”.

๘๑. ตตฺถ ทิฏฺฐิจริโต อสฺมึ สาสเน ปพฺพชิโต สลฺเลขานุสนฺตตวุตฺติ ภวติ สลฺเลเข ติพฺพคารโว. ตณฺหาจริโต อสฺมึ สาสเน ปพฺพชิโต สิกฺขานุสนฺตตวุตฺติ ภวติ สิกฺขาย ติพฺพคารโว. ทิฏฺฐิจริโต สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกมนฺโต ธมฺมานุสารี ภวติ. ตณฺหาจริโต สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกมนฺโต สทฺธานุสารี ภวติ, ทิฏฺฐิจริโต สุขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย ขิปฺปาภิญฺญาย จ นิยฺยาติ. ตณฺหาจริโต ทุกฺขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย ขิปฺปาภิญฺญาย จ นิยฺยาติ.

๘๑. บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลผู้มีทิฏฐิจริต บวชในพระศาสนานี้แล้ว ย่อมเป็นผู้มีวัตรปฏิบัติขัดเกลาอย่างต่อเนื่อง เพราะมีความเคารพอย่างแรงกล้าในการขัดเกลา. บุคคลผู้มีตัณหาจริต บวชในพระศาสนานี้แล้ว ย่อมเป็นผู้มีวัตรปฏิบัติในสิกขาอย่างต่อเนื่อง เพราะมีความเคารพอย่างแรงกล้าในสิกขา. บุคคลผู้มีทิฏฐิจริต เมื่อย่างลงสู่สัมมัตตนิยาม ย่อมเป็นธัมมานุสารี. บุคคลผู้มีตัณหาจริต เมื่อย่างลงสู่สัมมัตตนิยาม ย่อมเป็นสัทธานุสารี. บุคคลผู้มีทิฏฐิจริต ย่อมออกจากทุกข์ได้ด้วยสุขาปฏิปทา ทั้งที่มีอภิญญาเชื่องช้าและที่มีอภิญญารวดเร็ว. บุคคลผู้มีตัณหาจริต ย่อมออกจากทุกข์ได้ด้วยทุกขาปฏิปทา ทั้งที่มีอภิญญาเชื่องช้าและที่มีอภิญญารวดเร็ว.

ตตฺถ กึการณํ, ยํ ตณฺหาจริโต ทุกฺขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย ขิปฺปาภิญฺญาย จ นิยฺยาติ, ตสฺส หิ กามา อปริจฺจตฺตา ภวนฺติ, โส กาเมหิ วิเวจิยมาโน ทุกฺเขน ปฏินิสฺสรติ ทนฺธญฺจ ธมฺมํ อาชานาติ? โย ปนายํ ทิฏฺฐิจริโต อยํ อาทิโตเยว กาเมหิ อนตฺถิโก ภวติ. โส ตโต วิเวจิยมาโน ขิปฺปญฺจ ปฏินิสฺสรติ, ขิปฺปญฺจ ธมฺมํ อาชานาติ. ทุกฺขาปิ ปฏิปทา ทุวิธา ทนฺธาภิญฺญา จ ขิปฺปาภิญฺญา จ. สุขาปิ ปฏิปทา ทุวิธา ทนฺธาภิญฺญา จ ขิปฺปาภิญฺญา จ. สตฺตาปิ ทุวิธา มุทินฺทฺริยาปิ ติกฺขินฺทฺริยาปิ. เย มุทินฺทฺริยา, เต ทนฺธญฺจ ปฏินิสฺสรนฺติ ทนฺธญฺจ ธมฺมํ อาชานนฺติ. เย ติกฺขินฺทฺริยา, เต ขิปฺปญฺจ ปฏินิสฺสรนฺติ, ขิปฺปญฺจ ธมฺมํ อาชานนฺติ, อิมา จตสฺโส ปฏิปทา. เย หิ เกจิ นิยฺยึสุ วา นิยฺยนฺติ วา นิยฺยิสฺสนฺติ วา, เต อิมาหิ เอว จตูหิ ปฏิปทาหิ. เอวํ อริยา จตุกฺกมคฺคํ ปญฺญาเปนฺติ อพุธชนเสวิตาย พาลกนฺตาย รตฺตวาสินิยา นนฺทิยา ภวตณฺหาย อวฏฺฏนตฺถํ. อยํ วุจฺจติ นนฺทิยาวฏฺฏสฺส นยสฺส ภูมีติ, เตนาห ‘‘ตณฺหญฺจ อวิชฺชมฺปิ จ สมเถนา’’ติ.

ในข้อนั้น อะไรเป็นเหตุ ที่บุคคลผู้มีตัณหาจริตย่อมออกจากทุกข์ได้ด้วยทุกขาปฏิปทา ทั้งที่มีอภิญญาเชื่องช้าและที่มีอภิญญารวดเร็ว? เพราะว่า กามทั้งหลายของบุคคลนั้นยังไม่ได้สละละวาง เขาเมื่อถูกให้แยกออกจากกามทั้งหลาย ย่อมสลัดออกได้โดยยาก และย่อมรู้ธรรมได้ช้า. ส่วนบุคคลผู้มีทิฏฐิจริตนี้ ย่อมเป็นผู้ไม่ต้องการกามทั้งหลายตั้งแต่ต้นทีเดียว เขาเมื่อถูกให้แยกออกจากกามนั้น ย่อมสลัดออกได้เร็ว และย่อมรู้ธรรมได้เร็ว. แม้ทุกขาปฏิปทาก็มี ๒ อย่าง คือ มีอภิญญาเชื่องช้า และมีอภิญญารวดเร็ว. แม้สุขาปฏิปทาก็มี ๒ อย่าง คือ มีอภิญญาเชื่องช้า และมีอภิญญารวดเร็ว. แม้สัตว์ทั้งหลายก็มี ๒ อย่าง คือ มีอินทรีย์อ่อน และมีอินทรีย์แก่กล้า. ผู้ใดมีอินทรีย์อ่อน ผู้นั้นย่อมสลัดออกได้ช้า และย่อมรู้ธรรมได้ช้า. ผู้ใดมีอินทรีย์แก่กล้า ผู้นั้นย่อมสลัดออกได้เร็ว และย่อมรู้ธรรมได้เร็ว. เหล่านี้คือปฏิปทา ๔. ก็ ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่ง ออกไปแล้วก็ดี กำลังออกไปก็ดี จักออกไปก็ดี ชนเหล่านั้น (ย่อมออกไป) ด้วยปฏิปทา ๔ เหล่านี้เท่านั้น. ด้วยประการฉะนี้ พระอริยเจ้าทั้งหลายย่อมบัญญัติจตุกกมรรค เพื่อความไม่เป็นไปในภวตัณหา คือ นันทิ อันคนเขลาเสพ อันคนพาลปรารถนา อันอาศัยอยู่ในผู้กำหนัดแล้ว. นี้เรียกว่า ภูมิแห่งนัยของนันทิยาวัฏฏะ ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ด้วยการสงบระงับตัณหาและอวิชชา”.

๘๒. เวยฺยากรเณสุ [Pg.94] หิ เย กุสลากุสลาติ เต ทุวิธา อุปปริกฺขิตพฺพา – โลกวฏฺฏานุสารี จ โลกวิวฏฺฏานุสารี จ. วฏฺฏํ นาม สํสาโร. วิวฏฺฏํ นิพฺพานํ. กมฺมกิเลสา เหตุ สํสารสฺส. ตตฺถ กมฺมํ เจตนา เจตสิกญฺจ นิทฺทิสิตพฺพํ. ตํ กถํ ทฏฺฐพฺพํ? อุปจเยน สพฺเพปิ กิเลสา จตูหิ วิปลฺลาเสหิ นิทฺทิสิตพฺพา. เต กตฺถ ทฏฺฐพฺพา? ทส วตฺถุเก กิเลสปุญฺเช. กตมานิ ทส วตฺถูนิ? จตฺตาโร อาหารา, จตฺตาโร วิปลฺลาสา, จตฺตาริ อุปาทานานิ, จตฺตาโร โยคา, จตฺตาโร คนฺถา, จตฺตาโร อาสวา, จตฺตาโร โอฆา, จตฺตาโร สลฺลา, จตสฺโส วิญฺญาณฏฺฐิติโย จตฺตาริ อคติคมนานิ. ปฐเม อาหาเร ปฐโม วิปลฺลาโส, ทุติเย อาหาเร ทุติโย วิปลฺลาโส, ตติเย อาหาเร ตติโย วิปลฺลาโส, จตุตฺเถ อาหาเร จตุตฺโถ วิปลฺลาโส. ปฐเม วิปลฺลาเส ปฐมํ อุปาทานํ. ทุติเย วิปลฺลาเส ทุติยํ อุปาทานํ, ตติเย วิปลฺลาเส ตติยํ อุปาทานํ, จตุตฺเถ วิปลฺลาเส จตุตฺถํ อุปาทานํ. ปฐเม อุปาทาเน ปฐโม โยโค, ทุติเย อุปาทาเน ทุติโย โยโค, ตติเย อุปาทาเน ตติโย โยโค, จตุตฺเถ อุปาทาเน จตุตฺโถ โยโค. ปฐเม โยเค ปฐโม คนฺโถ, ทุติเย โยเค ทุติโย คนฺโถ, ตติเย โยเค ตติโย คนฺโถ, จตุตฺเถ โยเค จตุตฺโถ คนฺโถ, ปฐเม คนฺเถ ปฐโม อาสโว, ทุติเย คนฺเถ ทุติโย อาสโว, ตติเย คนฺเถ ตติโย อาสโว, จตุตฺเถ คนฺเถ จตุตฺโถ อาสโว. ปฐเม อาสเว ปฐโม โอโฆ, ทุติเย อาสเว ทุติโย โอโฆ, ตติเย อาสเว ตติโย โอโฆ, จตุตฺเถ อาสเว จตุตฺโถ โอโฆ. ปฐเม โอเฆ ปฐโม สลฺโล, ทุติเย โอเฆ ทุติโย สลฺโล, ตติเย โอเฆ ตติโย สลฺโล, จตุตฺเถ โอเฆ จตุตฺโถ สลฺโล. ปฐเม สลฺเล ปฐมา วิญฺญาณฏฺฐิติ, ทุติเย สลฺเล ทุติยา วิญฺญาณฏฺฐิติ, ตติเย สลฺเล ตติยา วิญฺญาณฏฺฐิติ, จตุตฺเถ สลฺเล จตุตฺถี วิญฺญาณฏฺฐิติ, ปฐมายํ วิญฺญาณฏฺฐิติยํ ปฐมํ อคติคมนํ. ทุติยายํ วิญฺญาณฏฺฐิติยํ ทุติยํ อคติคมนํ. ตติยายํ วิญฺญาณฏฺฐิติยํ ตติยํ อคติคมนํ, จตุตฺถิยํ วิญฺญาณฏฺฐิติยํ จตุตฺถํ อคติคมนํ.

๘๒. ในเวยยากรณ์ทั้งหลายแล ธรรมที่เป็นกุศลและอกุศลเหล่าใด ธรรมเหล่านั้นพึงพิจารณาโดย ๒ อย่าง คือ เป็นไปตามโลกวัฏฏ์ และเป็นไปตามโลกวิวัฏฏ์. ที่ชื่อว่า วัฏฏะ คือ สังสารวัฏ. ที่ชื่อว่า วิวัฏฏะ คือ นิพพาน. กรรมและกิเลสเป็นเหตุแห่งสังสารวัฏ. ในกรรมและกิเลสเหล่านั้น กรรมพึงแสดงว่าเป็นเจตนาและเจตสิก. กรรมนั้นพึงเห็นได้อย่างไร? พึงเห็นโดยการสั่งสม. กิเลสทั้งปวงพึงแสดงด้วยวิปลาส ๔. วิปลาสเหล่านั้นพึงเห็นในที่ไหน? พึงเห็นในกองกิเลสที่มีวัตถุ ๑๐. วัตถุ ๑๐ เป็นไฉน? คือ อาหาร ๔, วิปลาส ๔, อุปาทาน ๔, โยคะ ๔, คันถะ ๔, อาสวะ ๔, โอฆะ ๔, สัลละ ๔, วิญญาณัฏฐิติ ๔, อคติคมนะ ๔. ในอาหารที่ ๑ มีวิปลาสที่ ๑, ในอาหารที่ ๒ มีวิปลาสที่ ๒, ในอาหารที่ ๓ มีวิปลาสที่ ๓, ในอาหารที่ ๔ มีวิปลาสที่ ๔. ในวิปลาสที่ ๑ มีอุปาทานที่ ๑, ในวิปลาสที่ ๒ มีอุปาทานที่ ๒, ในวิปลาสที่ ๓ มีอุปาทานที่ ๓, ในวิปลาสที่ ๔ มีอุปาทานที่ ๔. ในอุปาทานที่ ๑ มีโยคะที่ ๑, ในอุปาทานที่ ๒ มีโยคะที่ ๒, ในอุปาทานที่ ๓ มีโยคะที่ ๓, ในอุปาทานที่ ๔ มีโยคะที่ ๔. ในโยคะที่ ๑ มีคันถะที่ ๑, ในโยคะที่ ๒ มีคันถะที่ ๒, ในโยคะที่ ๓ มีคันถะที่ ๓, ในโยคะที่ ๔ มีคันถะที่ ๔. ในคันถะที่ ๑ มีอาสวะที่ ๑, ในคันถะที่ ๒ มีอาสวะที่ ๒, ในคันถะที่ ๓ มีอาสวะที่ ๓, ในคันถะที่ ๔ มีอาสวะที่ ๔. ในอาสวะที่ ๑ มีโอฆะที่ ๑, ในอาสวะที่ ๒ มีโอฆะที่ ๒, ในอาสวะที่ ๓ มีโอฆะที่ ๓, ในอาสวะที่ ๔ มีโอฆะที่ ๔. ในโอฆะที่ ๑ มีสัลละที่ ๑, ในโอฆะที่ ๒ มีสัลละที่ ๒, ในโอฆะที่ ๓ มีสัลละที่ ๓, ในโอฆะที่ ๔ มีสัลละที่ ๔. ในสัลละที่ ๑ มีวิญญาณัฏฐิติที่ ๑, ในสัลละที่ ๒ มีวิญญาณัฏฐิติที่ ๒, ในสัลละที่ ๓ มีวิญญาณัฏฐิติที่ ๓, ในสัลละที่ ๔ มีวิญญาณัฏฐิติที่ ๔. ในวิญญาณัฏฐิติที่ ๑ มีอคติคมนะที่ ๑, ในวิญญาณัฏฐิติที่ ๒ มีอคติคมนะที่ ๒, ในวิญญาณัฏฐิติที่ ๓ มีอคติคมนะที่ ๓, ในวิญญาณัฏฐิติที่ ๔ มีอคติคมนะที่ ๔.

๘๓. ตตฺถ [Pg.95] โย จ กพฬีกาโร อาหาโร ผสฺโส อาหาโร, อิเม ตณฺหาจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. โย จ มโนสญฺเจตนาหาโร โย จ วิญฺญาณาหาโร, อิเม ทิฏฺฐิจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. ตตฺถ โย จ ‘‘อสุเภ สุภ’’นฺติ วิปลฺลาโส, โย จ ‘‘ทุกฺเข สุข’’นฺติ วิปลฺลาโส, อิเม ตณฺหาจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. โย จ ‘‘อนิจฺเจ นิจฺจ’’นฺติ วิปลฺลาโส, โย จ ‘‘อนตฺตนิ อตฺตา’’ติ วิปลฺลาโส, อิเม ทิฏฺฐิจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. ตตฺถ ยญฺจ กามุปาทานํ ยญฺจ ภวุปาทานํ, อิเม ตณฺหาจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. ยญฺจ ทิฏฺฐุปาทานํ ยญฺจ อตฺตวาทุปาทานํ, อิเม ทิฏฺฐิจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. ตตฺถ โย จ กามโยโค, โย จ ภวโยโค, อิเม ตณฺหาจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. โย จ ทิฏฺฐิโยโค, โย จ อวิชฺชาโยโค, อิเม ทิฏฺฐิจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. ตตฺถ โย จ อภิชฺฌากายคนฺโถ, โย จ พฺยาปาโท กายคนฺโถ, อิเม ตณฺหาจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. โย จ ปรามาสกายคนฺโถ, โย จ อิทํสจฺจาภินิเวสกายคนฺโถ, อิเม ทิฏฺฐิจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. ตตฺถ โย จ กามาสโว, โย จ ภวาสโว, อิเม ตณฺหาจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. โย จ ทิฏฺฐาสโว, โย จ อวิชฺชาสโว, อิเม ทิฏฺฐิจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. ตตฺถ โย จ กาโมโฆ, โย จ ภโวโฆ, อิเม ตณฺหาจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. โย จ ทิฏฺโฐโฆ, โย จ อวิชฺโชโฆ, อิเม ทิฏฺฐิจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. ตตฺถ โย จ ราคสลฺโล, โย จ โทสสลฺโล, อิเม ตณฺหาจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. โย จ มานสลฺโล, โย จ โมหสลฺโล, อิเม ทิฏฺฐิจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. ตตฺถ ยา จ รูปูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ, ยา จ เวทนูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ, อิเม ตณฺหาจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. ยา จ สญฺญูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ, ยา จ สงฺขารูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ, อิเม ทิฏฺฐิจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. ตตฺถ ยญฺจ ฉนฺทา อคติคมนํ ยญฺจ โทสา อคติคมนํ, อิเม ตณฺหาจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. ยญฺจ ภยา อคติคมนํ, ยญฺจ โมหา อคติคมนํ, อิเม ทิฏฺฐิจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา.

๘๓. บรรดาธรรมเหล่านั้น กวฬิงการาหารและผัสสาหารใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีตัณหาจริต, มโนสัญเจตนาหารและวิญญาณาหารใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีทิฏฐิจริต. บรรดาวิปลาสเหล่านั้น วิปลาสว่า “งาม” ในสิ่งไม่งามใด และวิปลาสว่า “สุข” ในสิ่งที่เป็นทุกข์ใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีตัณหาจริต, วิปลาสว่า “เที่ยง” ในสิ่งไม่เที่ยงใด และวิปลาสว่า “อัตตา” ในสิ่งที่ไม่ใช่อัตตาใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีทิฏฐิจริต. บรรดาอุปาทานเหล่านั้น กามุปาทานและภวุปาทานใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีตัณหาจริต, ทิฏฐุปาทานและอัตตวาทุปาทานใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีทิฏฐิจริต. บรรดาโยคะเหล่านั้น กามโยคะและภวโยคะใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีตัณหาจริต, ทิฏฐิโยคะและอวิชชาโยคะใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีทิฏฐิจริต. บรรดาคันถะเหล่านั้น อภิชฌากายคันถะและพยาบาทกายคันถะใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีตัณหาจริต, ปรามาสกายคันถะและอิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีทิฏฐิจริต. บรรดาอาสวะเหล่านั้น กามาสวะและภวาสวะใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีตัณหาจริต, ทิฏฐาสวะและอวิชชาสวะใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีทิฏฐิจริต. บรรดาโอฆะเหล่านั้น กาโมฆะและภโวฆะใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีตัณหาจริต, ทิฏโฐฆะและอวิชโชฆะใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีทิฏฐิจริต. บรรดาสัลละเหล่านั้น ราคสัลละและโทสสัลละใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีตัณหาจริต, มานสัลละและโมหสัลละใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีทิฏฐิจริต. บรรดาวิญญาณัฏฐิติเหล่านั้น วิญญาณัฏฐิติที่เข้าถึงรูปและวิญญาณัฏฐิติที่เข้าถึงเวทนาใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีตัณหาจริต, วิญญาณัฏฐิติที่เข้าถึงสัญญาและวิญญาณัฏฐิติที่เข้าถึงสังขารใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีทิฏฐิจริต. บรรดาอคติคมนะเหล่านั้น การถึงอคติเพราะฉันทะและการถึงอคติเพราะโทสะใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีตัณหาจริต, การถึงอคติเพราะภยะและการถึงอคติเพราะโมหะใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีทิฏฐิจริต.

๘๔. ตตฺถ กพฬีกาเร อาหาเร ‘‘อสุเภ สุภ’’นฺติ วิปลฺลาโส, ผสฺเส อาหาเร ‘‘ทุกฺเข สุข’’นฺติ วิปลฺลาโส, วิญฺญาเณ อาหาเร ‘‘อนิจฺเจ [Pg.96] นิจฺจ’’นฺติ วิปลฺลาโส, มโนสญฺเจตนาย อาหาเร ‘‘อนตฺตนิ อตฺตา’’ติ วิปลฺลาโส. ปฐเม วิปลฺลาเส ฐิโต กาเม อุปาทิยติ, อิทํ วุจฺจติ กามุปาทานํ; ทุติเย วิปลฺลาเส ฐิโต อนาคตํ ภวํ อุปาทิยติ, อิทํ วุจฺจติ ภวุปาทานํ; ตติเย วิปลฺลาเส ฐิโต สํสาราภินนฺทินึ ทิฏฺฐึ อุปาทิยติ, อิทํ วุจฺจติ ทิฏฺฐุปาทานํ; จตุตฺเถ วิปลฺลาเส ฐิโต อตฺตานํ กปฺปิยํ อุปาทิยติ, อิทํ วุจฺจติ อตฺตวาทุปาทานํ.

๘๔. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ในกวฬิงการาหาร มีวิปลาสว่า “งาม” ในสิ่งไม่งาม, ในผัสสาหาร มีวิปลาสว่า “สุข” ในสิ่งที่เป็นทุกข์, ในวิญญาณาหาร มีวิปลาสว่า “เที่ยง” ในสิ่งไม่เที่ยง, ในมโนสัญเจตนาหาร มีวิปลาสว่า “อัตตา” ในสิ่งที่ไม่ใช่อัตตา. ผู้ตั้งอยู่ในวิปลาสที่ ๑ ย่อมยึดมั่นกามทั้งหลาย นี้เรียกว่า กามุปาทาน. ผู้ตั้งอยู่ในวิปลาสที่ ๒ ย่อมยึดมั่นภพในอนาคต นี้เรียกว่า ภวุปาทาน. ผู้ตั้งอยู่ในวิปลาสที่ ๓ ย่อมยึดมั่นทิฏฐิอันเป็นที่เพลิดเพลินยิ่งในสงสาร นี้เรียกว่า ทิฏฐุปาทาน. ผู้ตั้งอยู่ในวิปลาสที่ ๔ ย่อมยึดมั่นอัตตาที่ตนดำริขึ้น นี้เรียกว่า อัตตวาทุปาทาน.

กามุปาทาเนน กาเมหิ สํยุชฺชติ, อยํ วุจฺจติ กามโยโค; ภวุปาทาเนน ภเวหิ สํยุชฺชติ, อยํ วุจฺจติ ภวโยโค; ทิฏฺฐุปาทาเนน ปาปิกาย ทิฏฺฐิยา สํยุชฺชติ, อยํ วุจฺจติ ทิฏฺฐิโยโค; อตฺตวาทุปาทาเนน อวิชฺชาย สํยุชฺชติ, อยํ วุจฺจติ อวิชฺชาโยโค.

สัตว์ย่อมประกอบด้วยกามทั้งหลายด้วยกามุปาทาน นี้เรียกว่า กามโยคะ. สัตว์ย่อมประกอบด้วยภพทั้งหลายด้วยภวุปาทาน นี้เรียกว่า ภวโยคะ. สัตว์ย่อมประกอบด้วยทิฏฐิอันลามกด้วยทิฏฐุปาทาน นี้เรียกว่า ทิฏฐิโยคะ. สัตว์ย่อมประกอบด้วยอวิชชาด้วยอัตตวาทุปาทาน นี้เรียกว่า อวิชชาโยคะ.

ปฐเม โยเค ฐิโต อภิชฺฌาย กายํ คนฺถติ, อยํ วุจฺจติ อภิชฺฌากายคนฺโถ; ทุติเย โยเค ฐิโต พฺยาปาเทน กายํ คนฺถติ, อยํ วุจฺจติ พฺยาปาทกายคนฺโถ; ตติเย โยเค ฐิโต ปรามาเสน กายํ คนฺถติ, อยํ วุจฺจติ ปรามาสกายคนฺโถ; จตุตฺเถ โยเค ฐิโต อิทํสจฺจาภินิเวเสน กายํ คนฺถติ, อยํ วุจฺจติ อิทํสจฺจาภินิเวสกายคนฺโถ.

ผู้ตั้งอยู่ในโยคะที่ ๑ ย่อมร้อยรัดกายด้วยอภิชฌา นี้เรียกว่า อภิชฌากายคันถะ. ผู้ตั้งอยู่ในโยคะที่ ๒ ย่อมร้อยรัดกายด้วยพยาบาท นี้เรียกว่า พยาบาทกายคันถะ. ผู้ตั้งอยู่ในโยคะที่ ๓ ย่อมร้อยรัดกายด้วยปรามาส นี้เรียกว่า ปรามาสกายคันถะ. ผู้ตั้งอยู่ในโยคะที่ ๔ ย่อมร้อยรัดกายด้วยอิทังสัจจาภินิเวส นี้เรียกว่า อิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ.

ตสฺส เอวํคนฺถิตา กิเลสา อาสวนฺติ. กุโต จ วุจฺจติ อาสวนฺตีติ? อนุสยโต วา ปริยุฏฺฐานโต วา. ตตฺถ อภิชฺฌากายคนฺเถน กามาสโว, พฺยาปาทกายคนฺเถน ภวาสโว, ปรามาสกายคนฺเถน ทิฏฺฐาสโว, อิทํสจฺจาภินิเวสกายคนฺเถน อวิชฺชาสโว.

กิเลสทั้งหลายที่ถูกร้อยรัดไว้อย่างนั้นของบุคคลนั้น ย่อมไหลไป. ก็เพราะเหตุไรจึงเรียกว่า ไหลไป? เพราะเป็นอนุสัยบ้าง เพราะเป็นปริยุฏฐานบ้าง. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น กามาสวะสำเร็จด้วยอภิชฌากายคันถะ, ภวาสวะสำเร็จด้วยพยาบาทกายคันถะ, ทิฏฐาสวะสำเร็จด้วยปรามาสกายคันถะ, อวิชชาสวะสำเร็จด้วยอิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ.

ตสฺส อิเม จตฺตาโร อาสวา เวปุลฺลํ คตา โอฆา ภวนฺติ. อิติ อาสวเวปุลฺลา โอฆเวปุลฺลํ. ตตฺถ กามาสเวน กาโมโฆ, ภวาสเวน ภโวโฆ, ทิฏฺฐาสเวน ทิฏฺโฐโฆ, อวิชฺชาสเวน อวิชฺโชโฆ.

อาสวะทั้ง ๔ เหล่านี้ของบุคคลนั้น ถึงความไพบูลย์แล้ว ย่อมเป็นโอฆะ. ดังนี้ ความไพบูลย์แห่งอาสวะ คือความไพบูลย์แห่งโอฆะ. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น กาโมฆะสำเร็จด้วยกามาสวะ, ภโวฆะสำเร็จด้วยภวาสวะ, ทิฏโฐฆะสำเร็จด้วยทิฏฐาสวะ, อวิชโชฆะสำเร็จด้วยอวิชชาสวะ.

ตสฺส อิเม จตฺตาโร โอฆา อนุสยสหคตา อชฺฌาสยํ อนุปวิฏฺฐา หทยํ อาหจฺจ ติฏฺฐนฺติ, เตน วุจฺจนฺติ สลฺลาอิติ. ตตฺถ กาโมเฆน ราคสลฺโล, ภโวเฆน โทสสลฺโล, ทิฏฺโฐเฆน มานสลฺโล, อวิชฺโชเฆน โมหสลฺโล.

โอฆะทั้ง ๔ เหล่านี้ของบุคคลนั้น ที่เป็นไปกับด้วยอนุสัย เข้าไปสู่อัธยาศัย กระทบหทัยแล้วตั้งอยู่ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า สัลละ (ลูกศร). ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ราคสัลละสำเร็จด้วยกาโมฆะ, โทสสัลละสำเร็จด้วยภโวฆะ, มานสัลละสำเร็จด้วยทิฏโฐฆะ, โมหสัลละสำเร็จด้วยอวิชโชฆะ.

ตสฺส [Pg.97] อิเมหิ จตูหิ สลฺเลหิ ปริยาทินฺนํ วิญฺญาณํ จตูสุ ธมฺเมสุ สณฺฐหติ รูเป เวทนาย สญฺญาย สงฺขาเรสุ. ตตฺถ ราคสลฺเลน นนฺทูปเสจเนน วิญฺญาเณน รูปูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ, โทสสลฺเลน นนฺทูปเสจเนน วิญฺญาเณน เวทนูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ, มานสลฺเลน นนฺทูปเสจเนน วิญฺญาเณน สญฺญูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ, โมหสลฺเลน นนฺทูปเสจเนน วิญฺญาเณน สงฺขารูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ.

วิญญาณของบุคคลนั้น อันลูกศรทั้ง ๔ เหล่านี้ครอบงำแล้ว ย่อมตั้งอยู่ในธรรม ๔ ประการ คือ ในรูป ในเวทนา ในสัญญา ในสังขารทั้งหลาย. ในธรรมเหล่านั้น วิญญาณัฏฐิติที่เข้าถึงรูปย่อมมีด้วยราคสัลละและด้วยวิญญาณอันนันทิรดริน, วิญญาณัฏฐิติที่เข้าถึงเวทนาย่อมมีด้วยโทสสัลละและด้วยวิญญาณอันนันทิรดริน, วิญญาณัฏฐิติที่เข้าถึงสัญญาย่อมมีด้วยมานสัลละและด้วยวิญญาณอันนันทิรดริน, วิญญาณัฏฐิติที่เข้าถึงสังขารย่อมมีด้วยโมหสัลละและด้วยวิญญาณอันนันทิรดริน.

ตสฺส อิมาหิ จตูหิ วิญฺญาณฏฺฐิตีหิ อุปตฺถทฺธํ วิญฺญาณํ จตูหิ ธมฺเมหิ อคตึ คจฺฉติ ฉนฺทา โทสา ภยา โมหา. ตตฺถ ราเคน ฉนฺทาคตึ คจฺฉติ, โทเสน โทสาคตึ คจฺฉติ, ภเยน ภยาคตึ คจฺฉติ, โมเหน โมหาคตึ คจฺฉติ. อิติ โข ตญฺจ กมฺมํ อิเม จ กิเลสา, เอส เหตุ สํสารสฺส, เอวํ สพฺเพ กิเลสา จตูหิ วิปลฺลาเสหิ นิทฺทิสิตพฺพา.

วิญญาณของบุคคลนั้น อันวิญญาณัฏฐิติ ๔ เหล่านี้ค้ำจุนแล้ว ย่อมถึงอคติด้วยธรรม ๔ ประการ คือ เพราะฉันทะ เพราะโทสะ เพราะความกลัว เพราะโมหะ. ในอคติ ๔ นั้น บุคคลย่อมถึงฉันทาคติเพราะราคะ ย่อมถึงโทสาคติเพราะโทสะ ย่อมถึงภยาคติเพราะความกลัว ย่อมถึงโมหาคติเพราะโมหะ. ด้วยประการฉะนี้แล กรรมนั้นด้วย กิเลสเหล่านี้ด้วย นี้เป็นเหตุแห่งสงสาร, กิเลสทั้งปวงพึงแสดงด้วยวิปลาส ๔ อย่างนี้.

๘๕. ตตฺถ อิมา จตสฺโส ทิสา กพฬีกาโร อาหาโร ‘‘อสุเภ สุภ’’นฺติ วิปลฺลาโส, กามุปาทานํ, กามโยโค, อภิชฺฌากายคนฺโถ, กามาสโว, กาโมโฆ, ราคสลฺโล, รูปูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ, ฉนฺทา อคติคมนนฺติ ปฐมา ทิสา.

๘๕. ในธรรมเหล่านั้น พึงทราบทิศ ๔ เหล่านี้. กวฬิงการาหาร, วิปลาสว่า “งาม” ในสิ่งไม่งาม, กามุปาทาน, กามโยคะ, อภิชฌากายคันถะ, กามาสวะ, กาโมฆะ, ราคสัลละ, รูปูปคาวิญญาณัฏฐิติ, การถึงอคติเพราะฉันทะ ชื่อว่าทิศที่ ๑.

ผสฺโส อาหาโร, ‘‘ทุกฺเข สุข’’นฺติ วิปลฺลาโส, ภวุปาทานํ, ภวโยโค, พฺยาปาทกายคนฺโถ, ภวาสโว, ภโวโฆ, โทสสลฺโล, เวทนูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ, โทสา อคติคมนนฺติ ทุติยา ทิสา.

ผัสสาหาร, วิปลาสว่า “สุข” ในสิ่งที่เป็นทุกข์, ภวุปาทาน, ภวโยคะ, พยาบาทกายคันถะ, ภวาสวะ, ภโวฆะ, โทสสัลละ, เวทนูปคาวิญญาณัฏฐิติ, การถึงอคติเพราะโทสะ ชื่อว่าทิศที่ ๒.

วิญฺญาณาหาโร ‘‘อนิจฺเจ นิจฺจ’’นฺติ วิปลฺลาโส, ทิฏฺฐุปาทานํ, ทิฏฺฐิโยโค ปรามาสกายคนฺโถ, ทิฏฺฐาสโว, ทิฏฺโฐโฆ, มานสลฺโล, สญฺญูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ, ภยา อคติคมนนฺติ ตติยา ทิสา.

วิญญาณาหาร, วิปลาสว่า “เที่ยง” ในสิ่งไม่เที่ยง, ทิฏฐุปาทาน, ทิฏฐิโยคะ, ปรามาสกายคันถะ, ทิฏฐาสวะ, ทิฏโฐฆะ, มานสัลละ, สัญญูปคาวิญญาณัฏฐิติ, การถึงอคติเพราะความกลัว ชื่อว่าทิศที่ ๓.

มโนสญฺเจตนาหาโร ‘‘อนตฺตนิ อตฺตา’’ติ วิปลฺลาโส, อตฺตวาทุปาทานํ, อวิชฺชาโยโค, อิทํสจฺจาภินิเวสกายคนฺโถ, อวิชฺชาสโว, อวิชฺโชโฆ, โมหสลฺโล, สงฺขารูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ, โมหา อคติคมนนฺติ จตุตฺถี ทิสา.

มโนสัญเจตนาหาร, วิปลาสว่า “เป็นอัตตา” ในสิ่งที่เป็นอนัตตา, อัตตวาทุปาทาน, อวิชชาโยคะ, อิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ, อวิชชาสวะ, อวิชโชฆะ, โมหสัลละ, สังขารูปคาวิญญาณัฏฐิติ, การถึงอคติเพราะโมหะ ชื่อว่าทิศที่ ๔.

ตตฺถ โย จ กพฬีกาโร อาหาโร โย จ ‘‘อสุเภ สุภ’’นฺติ วิปลฺลาโส, กามุปาทานํ, กามโยโค, อภิชฺฌากายคนฺโถ, กามาสโว[Pg.98], กาโมโฆ, ราคสลฺโล, รูปูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ ฉนฺทา อคติคมนนฺติ, อิเมสํ ทสนฺนํ สุตฺตานํ เอโก อตฺโถ, พฺยญฺชนเมว นานํ. อิเม ราคจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา.

ในธรรม ๔ ทิศนั้น กวฬิงการาหารก็ดี วิปลาสว่า “งาม” ในสิ่งไม่งามก็ดี กามุปาทาน กามโยคะ อภิชฌากายคันถะ กามาสวะ กาโมฆะ ราคสัลละ รูปูปคาวิญญาณัฏฐิติ การถึงอคติเพราะฉันทะก็ดี, เนื้อความแห่งสุตตะ ๑๐ บทนี้เป็นอันเดียวกัน, ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น. ธรรมเหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีราคจริต.

ตตฺถ โย จ ผสฺโส อาหาโร โย จ ‘‘ทุกฺเข สุข’’นฺติ วิปลฺลาโส, ภวุปาทานํ, ภวโยโค, พฺยาปาทกายคนฺโถ, ภวาสโว, ภโวโฆ, โทสสลฺโล, เวทนูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ, โทสา อคติคมนนฺติ อิเมสํ ทสนฺนํ สุตฺตานํ เอโก อตฺโถ พฺยญฺชนเมว นานํ, อิเม โทสจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา.

ในธรรม ๔ ทิศนั้น ผัสสาหารก็ดี วิปลาสว่า “สุข” ในสิ่งที่เป็นทุกข์ก็ดี ภวุปาทาน ภวโยคะ พยาบาทกายคันถะ ภวาสวะ ภโวฆะ โทสสัลละ เวทนูปคาวิญญาณัฏฐิติ การถึงอคติเพราะโทสะก็ดี, เนื้อความแห่งสุตตะ ๑๐ บทนี้เป็นอันเดียวกัน, ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น, ธรรมเหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีโทสจริต.

ตตฺถ โย จ วิญฺญาณาหาโร โย จ ‘‘อนิจฺเจ นิจฺจ’’นฺติ วิปลฺลาโส, ทิฏฺฐุปาทานํ, ทิฏฺฐิโยโค, ปรามาสกายคนฺโถ, ทิฏฺฐาสโว, ทิฏฺโฐโฆ, มานสลฺโล, สญฺญูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ, ภยา อคติคมนนฺติ อิเมสํ ทสนฺนํ สุตฺตานํ เอโก อตฺโถ, พฺยญฺชนเมว นานํ. อิเม ทิฏฺฐิจริตสฺส มนฺทสฺส อุปกฺกิเลสา.

ในธรรม ๔ ทิศนั้น วิญญาณาหารก็ดี วิปลาสว่า “เที่ยง” ในสิ่งไม่เที่ยงก็ดี ทิฏฐุปาทาน ทิฏฐิโยคะ ปรามาสกายคันถะ ทิฏฐาสวะ ทิฏโฐฆะ มานสัลละ สัญญูปคาวิญญาณัฏฐิติ การถึงอคติเพราะความกลัวก็ดี, เนื้อความแห่งสุตตะ ๑๐ บทนี้เป็นอันเดียวกัน, ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น. ธรรมเหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีทิฏฐิจริตและเป็นคนเขลา.

ตตฺถ โย จ มโนสญฺเจตนาหาโร โย จ ‘‘อนตฺตนิ อตฺตา’’ติ วิปลฺลาโส, อตฺตวาทุปาทานํ, อวิชฺชาโยโค, อิทํสจฺจาภินิเวสกายคนฺโถ, อวิชฺชาสโว, อวิชฺโชโฆ, โมหสลฺโล, สงฺขารูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ, โมหา อคติคมนนฺติ, อิเมสํ ทสนฺนํ สุตฺตานํ เอโก อตฺโถ, พฺยญฺชนเมว นานํ. อิเม ทิฏฺฐิจริตสฺส อุทตฺตสฺส อุปกฺกิเลสา.

ในธรรม ๔ ทิศนั้น มโนสัญเจตนาหารก็ดี วิปลาสว่า “เป็นอัตตา” ในสิ่งที่เป็นอนัตตาก็ดี อัตตวาทุปาทาน อวิชชาโยคะ อิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ อวิชชาสวะ อวิชโชฆะ โมหสัลละ สังขารูปคาวิญญาณัฏฐิติ การถึงอคติเพราะโมหะก็ดี, เนื้อความแห่งสุตตะ ๑๐ บทนี้เป็นอันเดียวกัน, ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น. ธรรมเหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีทิฏฐิจริตและฟุ้งซ่าน.

ตตฺถ โย จ กพฬีกาโร อาหาโร โย จ ผสฺโส อาหาโร, อิเม อปฺปณิหิเตน วิโมกฺขมุเขน ปริญฺญํ คจฺฉนฺติ, วิญฺญาณาหาโร สุญฺญตาย, มโนสญฺเจตนาหาโร อนิมิตฺเตน, ตตฺถ โย จ ‘‘อสุเภ สุภ’’นฺติ วิปลฺลาโส, โย จ ‘‘ทุกฺเข สุข’’นฺติ วิปลฺลาโส, อิเม อปฺปณิหิเตน วิโมกฺขมุเขน ปหานํ อพฺภตฺถํ คจฺฉนฺติ. ‘‘อนิจฺเจ นิจฺจ’’นฺติ วิปลฺลาโส สุญฺญตาย, ‘‘อนตฺตนิ อตฺตา’’ติ วิปลฺลาโส อนิมิตฺเตน. ตตฺถ กามุปาทานญฺจ ภวุปาทานญฺจ อปฺปณิหิเตน วิโมกฺขมุเขน ปหานํ คจฺฉนฺติ. ทิฏฺฐุปาทานํ สุญฺญตาย, อตฺตวาทุปาทานํ อนิมิตฺเตน. ตตฺถ กามโยโค จ ภวโยโค จ อปฺปณิหิเตน วิโมกฺขมุเขน ปหานํ คจฺฉนฺติ, ทิฏฺฐิโยโค สุญฺญตาย, อวิชฺชาโยโค อนิมิตฺเตน. ตตฺถ อภิชฺฌากายคนฺโถ จ พฺยาปาทกายคนฺโถ จ อปฺปณิหิเตน [Pg.99] วิโมกฺขมุเขน ปหานํ คจฺฉนฺติ, ปรามาสกายคนฺโถ สุญฺญตาย, อิทํสจฺจาภินิเวสกายคนฺโถ อนิมิตฺเตน.

ในธรรมเหล่านั้น กวฬิงการาหารและผัสสาหาร ธรรม ๒ อย่างนี้ ย่อมถึงซึ่งการกำหนดรู้ด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์, วิญญาณาหาร (ย่อมถึงซึ่งการกำหนดรู้) ด้วยสุญญตวิโมกข์, มโนสัญเจตนาหาร (ย่อมถึงซึ่งการกำหนดรู้) ด้วยอนิมิตตวิโมกข์. ในธรรมเหล่านั้น วิปลาสว่า “งาม” ในสิ่งไม่งาม และวิปลาสว่า “สุข” ในสิ่งที่เป็นทุกข์ ธรรม ๒ อย่างนี้ ย่อมถึงซึ่งการละและดับไป ด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์. วิปลาสว่า “เที่ยง” ในสิ่งไม่เที่ยง (ย่อมถึงซึ่งการละ) ด้วยสุญญตวิโมกข์, วิปลาสว่า “เป็นอัตตา” ในสิ่งที่เป็นอนัตตา (ย่อมถึงซึ่งการละ) ด้วยอนิมิตตวิโมกข์. ในธรรมเหล่านั้น กามุปาทานและภวุปาทาน ย่อมถึงซึ่งการละด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์. ทิฏฐุปาทาน (ย่อมถึงซึ่งการละ) ด้วยสุญญตวิโมกข์, อัตตวาทุปาทาน (ย่อมถึงซึ่งการละ) ด้วยอนิมิตตวิโมกข์. ในธรรมเหล่านั้น กามโยคะและภวโยคะ ย่อมถึงซึ่งการละด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์, ทิฏฐิโยคะ (ย่อมถึงซึ่งการละ) ด้วยสุญญตวิโมกข์, อวิชชาโยคะ (ย่อมถึงซึ่งการละ) ด้วยอนิมิตตวิโมกข์. ในธรรมเหล่านั้น อภิชฌากายคันถะและพยาบาทกายคันถะ ย่อมถึงซึ่งการละด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์, ปรามาสกายคันถะ (ย่อมถึงซึ่งการละ) ด้วยสุญญตวิโมกข์, อิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ (ย่อมถึงซึ่งการละ) ด้วยอนิมิตตวิโมกข์.

ตตฺถ กามาสโว จ ภวาสโว จ อปฺปณิหิเตน วิโมกฺขมุเขน ปหานํ คจฺฉนฺติ, ทิฏฺฐาสโว สุญฺญตาย, อวิชฺชาสโว อนิมิตฺเตน. ตตฺถ กาโมโฆ จ ภโวโฆ จ อปฺปณิหิเตน วิโมกฺขมุเขน ปหานํ คจฺฉนฺติ, ทิฏฺโฐโฆ สุญฺญตาย, อวิชฺโชโฆ อนิมิตฺเตน. ตตฺถ ราคสลฺโล จ โทสสลฺโล จ อปฺปณิหิเตน วิโมกฺขมุเขน ปหานํ คจฺฉนฺติ, มานสลฺโล สุญฺญตาย, โมหสลฺโล อนิมิตฺเตน. ตตฺถ รูปูปคา จ วิญฺญาณฏฺฐิติ เวทนูปคา จ วิญฺญาณฏฺฐิติ อปฺปณิหิเตน วิโมกฺขมุเขน ปริญฺญํ คจฺฉนฺติ, สญฺญูปคา สุญฺญตาย, สงฺขารูปคา อนิมิตฺเตน.

ในธรรมเหล่านั้น กามาสวะและภวาสวะ ย่อมถึงซึ่งการละด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์, ทิฏฐาสวะ (ย่อมถึงซึ่งการละ) ด้วยสุญญตวิโมกข์, อวิชชาสวะ (ย่อมถึงซึ่งการละ) ด้วยอนิมิตตวิโมกข์. ในธรรมเหล่านั้น กาโมฆะและภโวฆะ ย่อมถึงซึ่งการละด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์, ทิฏโฐฆะ (ย่อมถึงซึ่งการละ) ด้วยสุญญตวิโมกข์, อวิชโชฆะ (ย่อมถึงซึ่งการละ) ด้วยอนิมิตตวิโมกข์. ในธรรมเหล่านั้น ราคสัลละและโทสสัลละ ย่อมถึงซึ่งการละด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์, มานสัลละ (ย่อมถึงซึ่งการละ) ด้วยสุญญตวิโมกข์, โมหสัลละ (ย่อมถึงซึ่งการละ) ด้วยอนิมิตตวิโมกข์. ในธรรมเหล่านั้น รูปูปคาวิญญาณัฏฐิติและเวทนูปคาวิญญาณัฏฐิติ ย่อมถึงซึ่งการกำหนดรู้ด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์, สัญญูปคาวิญญาณัฏฐิติ (ย่อมถึงซึ่งการกำหนดรู้) ด้วยสุญญตวิโมกข์, สังขารูปคาวิญญาณัฏฐิติ (ย่อมถึงซึ่งการกำหนดรู้) ด้วยอนิมิตตวิโมกข์.

ตตฺถ ฉนฺทา จ อคติคมนํ โทสา จ อคติคมนํ อปฺปณิหิเตน วิโมกฺขมุเขน ปหานํ คจฺฉนฺติ, ภยา อคติคมนํ สุญฺญตาย, โมหา อคติคมนํ อนิมิตฺเตน วิโมกฺขมุเขน ปหานํ คจฺฉนฺติ. อิติ สพฺเพ โลกวฏฺฏานุสาริโน ธมฺมา นิยฺยนฺติ. เต โลกา ตีหิ วิโมกฺขมุเขหิ.

ในธรรมเหล่านั้น การถึงอคติเพราะฉันทะและการถึงอคติเพราะโทสะ ย่อมถึงซึ่งการละด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์, การถึงอคติเพราะความกลัว (ย่อมถึงซึ่งการละ) ด้วยสุญญตวิโมกข์, การถึงอคติเพราะโมหะ ย่อมถึงซึ่งการละด้วยอนิมิตตวิโมกข์. ด้วยประการฉะนี้ ธรรมทั้งปวงอันเป็นไปตามโลกวัฏ ย่อมออกจากโลกวัฏนั้นได้ด้วยวิโมกขมุข ๓ ประการ.

๘๖. ตตฺริทํ นิยฺยานํ –

๘๖. ในคำว่า “ย่อมออก” นั้น การออกคือดังนี้ –

จตสฺโส ปฏิปทา, จตฺตาโร สติปฏฺฐานา, จตฺตาริ ฌานานิ, จตฺตาโร วิหารา, จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา, จตฺตาโร อจฺฉริยา อพฺภุตา ธมฺมา, จตฺตาริ อธิฏฺฐานานิ, จตสฺโส สมาธิภาวนา, จตฺตาโร สุขภาคิยา ธมฺมา, จตสฺโส อปฺปมาณา.

ปฏิปทา 4, สติปัฏฐาน 4, ฌาน 4, วิหารธรรม 4, สัมมัปปธาน 4, อัจฉริยอัพภูตธรรม 4, อธิษฐาน 4, สมาธิภาวนา 4, สุขภาคิยธรรม 4, อัปปมัญญา 4

ปฐมา ปฏิปทา ปฐมํ สติปฏฺฐานํ, ทุติยา ปฏิปทา ทุติยํ สติปฏฺฐานํ, ตติยา ปฏิปทา ตติยํ สติปฏฺฐานํ, จตุตฺถี ปฏิปทา จตุตฺถํ สติปฏฺฐานํ. ปฐมํ สติปฏฺฐานํ ปฐมํ ฌานํ, ทุติยํ สติปฏฺฐานํ ทุติยํ ฌานํ, ตติยํ สติปฏฺฐานํ ตติยํ ฌานํ. จตุตฺถํ สติปฏฺฐานํ จตุตฺถํ ฌานํ. ปฐมํ ฌานํ ปฐโม วิหาโร, ทุติยํ ฌานํ ทุติโย วิหาโร, ตติยํ ฌานํ ตติโย วิหาโร, จตุตฺถํ ฌานํ จตุตฺโถ วิหาโร. ปฐโม วิหาโร ปฐมํ สมฺมปฺปธานํ, ทุติโย วิหาโร ทุติยํ สมฺมปฺปธานํ, ตติโย วิหาโร ตติยํ สมฺมปฺปธานํ, จตุตฺโถ วิหาโร จตุตฺถํ สมฺมปฺปธานํ. ปฐมํ สมฺมปฺปธานํ ปฐโม อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม, ทุติยํ ทุติโย, ตติยํ ตติโย, จตุตฺถํ สมฺมปฺปธานํ จตุตฺโถ อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม. ปฐโม อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม ปฐมํ [Pg.100] อธิฏฺฐานํ, ทุติโย อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม ทุติยํ อธิฏฺฐานํ, ตติโย อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม ตติยํ อธิฏฺฐานํ, จตุตฺโถ อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม จตุตฺถํ อธิฏฺฐานํ. ปฐมํ อธิฏฺฐานํ ปฐมา สมาธิภาวนา, ทุติยํ อธิฏฺฐานํ ทุติยา สมาธิภาวนา, ตติยํ อธิฏฺฐานํ ตติยา สมาธิภาวนา, จตุตฺถํ อธิฏฺฐานํ จตุตฺถี สมาธิภาวนา. ปฐมา สมาธิภาวนา ปฐโม สุขภาคิโย ธมฺโม, ทุติยา สมาธิภาวนา ทุติโย สุขภาคิโย ธมฺโม, ตติยา สมาธิภาวนา ตติโย สุขภาคิโย ธมฺโม, จตุตฺถี สมาธิภาวนา จตุตฺโถ สุขภาคิโย ธมฺโม. ปฐโม สุขภาคิโย ธมฺโม ปฐมํ อปฺปมาณํ, ทุติโย สุขภาคิโย ธมฺโม ทุติยํ อปฺปมาณํ, ตติโย สุขภาคิโย ธมฺโม ตติยํ อปฺปมาณํ, จตุตฺโถ สุขภาคิโย ธมฺโม จตุตฺถํ อปฺปมาณํ. ปฐมา ปฏิปทา ภาวิตา พหุลีกตา ปฐมํ สติปฏฺฐานํ ปริปูเรติ, ทุติยา ปฏิปทา ภาวิตา พหุลีกตา ทุติยํ สติปฏฺฐานํ ปริปูเรติ, ตติยา ปฏิปทา ภาวิตา พหุลีกตา ตติยํ สติปฏฺฐานํ ปริปูเรติ, จตุตฺถี ปฏิปทา ภาวิตา พหุลีกตา จตุตฺถํ สติปฏฺฐานํ ปริปูเรติ. ปฐโม สติปฏฺฐาโน ภาวิโต พหุลีกโต ปฐมํ ฌานํ ปริปูเรติ, ทุติโย สติปฏฺฐาโน ภาวิโต พหุลีกโต ทุติยํ ฌานํ ปริปูเรติ, ตติโย สติปฏฺฐาโน ภาวิโต พหุลีกโต ตติยํ ฌานํ ปริปูเรติ, จตุตฺโถ สติปฏฺฐาโน ภาวิโต พหุลีกโต จตุตฺถํ ฌานํ ปริปูเรติ.

ปฏิปทาที่ 1 เป็นสติปัฏฐานที่ 1, ปฏิปทาที่ 2 เป็นสติปัฏฐานที่ 2, ปฏิปทาที่ 3 เป็นสติปัฏฐานที่ 3, ปฏิปทาที่ 4 เป็นสติปัฏฐานที่ 4. สติปัฏฐานที่ 1 เป็นฌานที่ 1, สติปัฏฐานที่ 2 เป็นฌานที่ 2, สติปัฏฐานที่ 3 เป็นฌานที่ 3, สติปัฏฐานที่ 4 เป็นฌานที่ 4. ฌานที่ 1 เป็นวิหารธรรมที่ 1, ฌานที่ 2 เป็นวิหารธรรมที่ 2, ฌานที่ 3 เป็นวิหารธรรมที่ 3, ฌานที่ 4 เป็นวิหารธรรมที่ 4. วิหารธรรมที่ 1 เป็นสัมมัปปธานที่ 1, วิหารธรรมที่ 2 เป็นสัมมัปปธานที่ 2, วิหารธรรมที่ 3 เป็นสัมมัปปธานที่ 3, วิหารธรรมที่ 4 เป็นสัมมัปปธานที่ 4. สัมมัปปธานที่ 1 เป็นอัจฉริยอัพภูตธรรมที่ 1, สัมมัปปธานที่ 2 เป็นอัจฉริยอัพภูตธรรมที่ 2, สัมมัปปธานที่ 3 เป็นอัจฉริยอัพภูตธรรมที่ 3, สัมมัปปธานที่ 4 เป็นอัจฉริยอัพภูตธรรมที่ 4. อัจฉริยอัพภูตธรรมที่ 1 เป็นอธิษฐานที่ 1, อัจฉริยอัพภูตธรรมที่ 2 เป็นอธิษฐานที่ 2, อัจฉริยอัพภูตธรรมที่ 3 เป็นอธิษฐานที่ 3, อัจฉริยอัพภูตธรรมที่ 4 เป็นอธิษฐานที่ 4. อธิษฐานที่ 1 เป็นสมาธิภาวนาที่ 1, อธิษฐานที่ 2 เป็นสมาธิภาวนาที่ 2, อธิษฐานที่ 3 เป็นสมาธิภาวนาที่ 3, อธิษฐานที่ 4 เป็นสมาธิภาวนาที่ 4. สมาธิภาวนาที่ 1 เป็นสุขภาคิยธรรมที่ 1, สมาธิภาวนาที่ 2 เป็นสุขภาคิยธรรมที่ 2, สมาธิภาวนาที่ 3 เป็นสุขภาคิยธรรมที่ 3, สมาธิภาวนาที่ 4 เป็นสุขภาคิยธรรมที่ 4. สุขภาคิยธรรมที่ 1 เป็นอัปปมัญญาที่ 1, สุขภาคิยธรรมที่ 2 เป็นอัปปมัญญาที่ 2, สุขภาคิยธรรมที่ 3 เป็นอัปปมัญญาที่ 3, สุขภาคิยธรรมที่ 4 เป็นอัปปมัญญาที่ 4. ปฏิปทาที่ 1 ที่เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังสติปัฏฐานที่ 1 ให้บริบูรณ์, ปฏิปทาที่ 2 ที่เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังสติปัฏฐานที่ 2 ให้บริบูรณ์, ปฏิปทาที่ 3 ที่เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังสติปัฏฐานที่ 3 ให้บริบูรณ์, ปฏิปทาที่ 4 ที่เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังสติปัฏฐานที่ 4 ให้บริบูรณ์. สติปัฏฐานที่ 1 ที่เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังฌานที่ 1 ให้บริบูรณ์, สติปัฏฐานที่ 2 ที่เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังฌานที่ 2 ให้บริบูรณ์, สติปัฏฐานที่ 3 ที่เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังฌานที่ 3 ให้บริบูรณ์, สติปัฏฐานที่ 4 ที่เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังฌานที่ 4 ให้บริบูรณ์.

ปฐมํ ฌานํ ภาวิตํ พหุลีกตํ ปฐมํ วิหารํ ปริปูเรติ, ทุติยํ ฌานํ ภาวิตํ พหุลีกตํ ทุติยํ วิหารํ ปริปูเรติ, ตติยํ ฌานํ ภาวิตํ พหุลีกตํ ตติยํ วิหารํ ปริปูเรติ, จตุตฺถํ ฌานํ ภาวิตํ พหุลีกตํ จตุตฺถํ วิหารํ ปริปูเรติ. ปฐโม วิหาโร ภาวิโต พหุลีกโต อนุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ อนุปฺปาทํ ปริปูเรติ, ทุติโย วิหาโร ภาวิโต พหุลีกโต อุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานํ ปริปูเรติ, ตติโย วิหาโร ภาวิโต พหุลีกโต อนุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ อุปฺปาทํ ปริปูเรติ, จตุตฺโถ วิหาโร ภาวิโต พหุลีกโต อุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ ฐิตึ อสมฺโมสํ ภิยฺโยภาวํ ปริปูเรติ. ปฐมํ สมฺมปฺปธานํ ภาวิตํ พหุลีกตํ มานปฺปหานํ [Pg.101] ปริปูเรติ, ทุติยํ สมฺมปฺปธานํ ภาวิตํ พหุลีกตํ อาลยสมุคฺฆาตํ ปริปูเรติ, ตติยํ สมฺมปฺปธานํ ภาวิตํ พหุลีกตํ อวิชฺชาปหานํ ปริปูเรติ, จตุตฺถํ สมฺมปฺปธานํ ภาวิตํ พหุลีกตํ ภวูปสมํ ปริปูเรติ. มานปฺปหานํ ภาวิตํ พหุลีกตํ สจฺจาธิฏฺฐานํ ปริปูเรติ, อาลยสมุคฺฆาโต ภาวิโต พหุลีกโต จาคาธิฏฺฐานํ ปริปูเรติ, อวิชฺชาปหานํ ภาวิตํ พหุลีกตํ ปญฺญาธิฏฺฐานํ ปริปูเรติ, ภวูปสโม ภาวิโต พหุลีกโต อุปสมาธิฏฺฐานํ ปริปูเรติ. สจฺจาธิฏฺฐานํ ภาวิตํ พหุลีกตํ ฉนฺทสมาธึ ปริปูเรติ, จาคาธิฏฺฐานํ ภาวิตํ พหุลีกตํ วีริยสมาธึ ปริปูเรติ, ปญฺญาธิฏฺฐานํ ภาวิตํ พหุลีกตํ จิตฺตสมาธึ ปริปูเรติ, อุปสมาธิฏฺฐานํ ภาวิตํ พหุลีกตํ วีมํสาสมาธึ ปริปูเรติ. ฉนฺทสมาธิ ภาวิโต พหุลีกโต อินฺทฺริยสํวรํ ปริปูเรติ, วีริยสมาธิ ภาวิโต พหุลีกโต ตปํ ปริปูเรติ, จิตฺตสมาธิ ภาวิโต พหุลีกโต พุทฺธึ ปริปูเรติ, วีมํสาสมาธิ ภาวิโต พหุลีกโต สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺคํ ปริปูเรติ. อินฺทฺริยสํวโร ภาวิโต พหุลีกโต เมตฺตํ ปริปูเรติ, ตโป ภาวิโต พหุลีกโต กรุณํ ปริปูเรติ, พุทฺธิ ภาวิตา พหุลีกตา มุทิตํ ปริปูเรติ, สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค ภาวิโต พหุลีกโต อุเปกฺขํ ปริปูเรติ.

ปฐมฌานที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังวิหารธรรมที่ ๑ ให้บริบูรณ์, ทุติยฌานที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังวิหารธรรมที่ ๒ ให้บริบูรณ์, ตติยฌานที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังวิหารธรรมที่ ๓ ให้บริบูรณ์, จตุตถฌานที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังวิหารธรรมที่ ๔ ให้บริบูรณ์. วิหารธรรมที่ ๑ ที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังความไม่เกิดแห่งอกุศลธรรมอันลามกที่ยังไม่เกิด ให้บริบูรณ์, วิหารธรรมที่ ๒ ที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังการละอกุศลธรรมอันลามกที่เกิดขึ้นแล้ว ให้บริบูรณ์, วิหารธรรมที่ ๓ ที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังความเกิดแห่งกุศลธรรมที่ยังไม่เกิด ให้บริบูรณ์, วิหารธรรมที่ ๔ ที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังความตั้งมั่น ความไม่เลอะเลือน ความเจริญยิ่งแห่งกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว ให้บริบูรณ์. สัมมัปปธานที่ ๑ ที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังการละมานะให้บริบูรณ์, สัมมัปปธานที่ ๒ ที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังการถอนขึ้นซึ่งอาลัยให้บริบูรณ์, สัมมัปปธานที่ ๓ ที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังการละอวิชชาให้บริบูรณ์, สัมมัปปธานที่ ๔ ที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังความสงบแห่งภพให้บริบูรณ์. การละมานะที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังสัจจาธิษฐานให้บริบูรณ์, การถอนขึ้นซึ่งอาลัยที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังจาคาธิษฐานให้บริบูรณ์, การละอวิชชาที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังปัญญาธิษฐานให้บริบูรณ์, ความสงบแห่งภพที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังอุปสมาธิษฐานให้บริบูรณ์. สัจจาธิษฐานที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังฉันทสมาธิให้บริบูรณ์, จาคาธิษฐานที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังวิริยสมาธิให้บริบูรณ์, ปัญญาธิษฐานที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังจิตตสมาธิให้บริบูรณ์, อุปสมาธิษฐานที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังวิมังสาสมาธิให้บริบูรณ์. ฉันทสมาธิที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังอินทรียสังวรให้บริบูรณ์, วิริยสมาธิที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังตบะให้บริบูรณ์, จิตตสมาธิที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังโพธิให้บริบูรณ์, วิมังสาสมาธิที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังการสละคืนอุปธิทั้งปวงให้บริบูรณ์. อินทรียสังวรที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังเมตตาให้บริบูรณ์, ตบะที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังกรุณาให้บริบูรณ์, โพธิที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังมุทิตาให้บริบูรณ์, การสละคืนอุปธิทั้งปวงที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังอุเบกขาให้บริบูรณ์.

๘๗. ตตฺถ อิมา จตสฺโส ทิสา ปฐมา ปฏิปทา ปฐโม สติปฏฺฐาโน ปฐมํ ฌานํ ปฐโม วิหาโร ปฐโม สมฺมปฺปธาโน ปฐโม อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม สจฺจาธิฏฺฐานํ ฉนฺทสมาธิ อินฺทฺริยสํวโร เมตฺตา อิติ ปฐมา ทิสา.

๘๗. ในธรรมเหล่านั้น พึงเห็นทิศ ๔ เหล่านี้ คือ ปฏิปทาที่ ๑, สติปัฏฐานที่ ๑, ฌานที่ ๑, วิหารธรรมที่ ๑, สัมมัปปธานที่ ๑, ธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏที่ ๑, สัจจาธิษฐาน, ฉันทสมาธิ, อินทรียสังวร, เมตตา ธรรมเหล่านี้คือทิศที่ ๑.

ทุติยา ปฏิปทา ทุติโย สติปฏฺฐาโน ทุติโย วิหาโร ทุติโย สมฺมปฺปธาโน ทุติโย อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม ภวาธิฏฺฐานํ วีริยสมาธิ ตโป กรุณา อิติ ทุติยา ทิสา.

ปฏิปทาที่ ๒, สติปัฏฐานที่ ๒, ฌานที่ ๒, วิหารธรรมที่ ๒, สัมมัปปธานที่ ๒, ธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏที่ ๒, จาคาธิษฐาน, วิริยสมาธิ, ตบะ, กรุณา ธรรมเหล่านี้คือทิศที่ ๒.

ตติยา ปฏิปทา ตติโย สติปฏฺฐาโน ตติยํ ฌานํ ตติโย วิหาโร ตติโย สมฺมปฺปธาโน ตติโย อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม ปญฺญาธิฏฺฐานํ จิตฺตสมาธิ พุทฺธิ มุทิตา อิติ ตติยา ทิสา.

ปฏิปทาที่ ๓, สติปัฏฐานที่ ๓, ฌานที่ ๓, วิหารธรรมที่ ๓, สัมมัปปธานที่ ๓, ธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏที่ ๓, ปัญญาธิษฐาน, จิตตสมาธิ, โพธิ, มุทิตา ธรรมเหล่านี้คือทิศที่ ๓.

จตุตฺถี ปฏิปทา จตุตฺโถ สติปฏฺฐาโน จตุตฺถํ ฌานํ จตุตฺโถ วิหาโร จตุตฺโถ สมฺมปฺปธาโน จตุตฺโถ อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม อุปสมาธิฏฺฐานํ วีมํสาสมาธิ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค อุเปกฺขา อิติ จตุตฺถี ทิสา.

ตตฺถ [Pg.102] ปฐมา ปฏิปทา ปฐโม สติปฏฺฐาโน ปฐมํ ฌานํ ปฐโม วิหาโร ปฐโม สมฺมปฺปธาโน ปฐโม อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม สจฺจาธิฏฺฐานํ ฉนฺทสมาธิ อินฺทฺริยสํวโร, เมตฺตา อิติ อิเมสํ ทสนฺนํ สุตฺตานํ เอโก อตฺโถ, พฺยญฺชนเมว นานํ. อิทํ ราคจริตสฺส ปุคฺคลสฺส เภสชฺชํ.

ในธรรมเหล่านั้น ปฏิปทาที่ ๑, สติปัฏฐานที่ ๑, ฌานที่ ๑, วิหารธรรมที่ ๑, สัมมัปปธานที่ ๑, ธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏที่ ๑, สัจจาธิษฐาน, ฉันทสมาธิ, อินทรียสังวร, เมตตา สูตร ๑๐ สูตรเหล่านี้ มีอรรถเป็นอันเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น นี้เป็นยาสำหรับบุคคลผู้มีราคจริต.

ทุติยา ปฏิปทา ทุติโย สติปฏฺฐาโน ทุติยํ ฌานํ ทุติโย วิหาโร ทุติโย สมฺมปฺปธาโน ทุติโย อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม จาคาธิฏฺฐานํ วีริยสมาธิ ตโป กรุณา อิติ อิเมสํ ทสนฺนํ สุตฺตานํ เอโก อตฺโถ, พฺยญฺชนเมว นานํ. อิทํ โทสจริตสฺส ปุคฺคลสฺส เภสชฺชํ.

ปฏิปทาที่ ๒, สติปัฏฐานที่ ๒, ฌานที่ ๒, วิหารธรรมที่ ๒, สัมมัปปธานที่ ๒, ธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏที่ ๒, จาคาธิษฐาน, วิริยสมาธิ, ตบะ, กรุณา สูตร ๑๐ สูตรเหล่านี้ มีอรรถเป็นอันเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น นี้เป็นยาสำหรับบุคคลผู้มีโทสจริต.

ตติยา ปฏิปทา ตติโย สติปฏฺฐาโน ตติยํ ฌานํ ตติโย วิหาโร ตติโย สมฺมปฺปธาโน ตติโย อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม ปญฺญาธิฏฺฐานํ จิตฺตสมาธิ พุทฺธิ มุทิตา อิติ อิเมสํ ทสนฺนํ สุตฺตานํ เอโก อตฺโถ, พฺยญฺชนเมว นานํ. อิทํ ทิฏฺฐิจริตสฺส มนฺทสฺส เภสชฺชํ.

ปฏิปทาที่ ๓, สติปัฏฐานที่ ๓, ฌานที่ ๓, วิหารธรรมที่ ๓, สัมมัปปธานที่ ๓, ธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏที่ ๓, ปัญญาธิษฐาน, จิตตสมาธิ, โพธิ, มุทิตา สูตร ๑๐ สูตรเหล่านี้ มีอรรถเป็นอันเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น นี้เป็นยาสำหรับบุคคลผู้มีทิฏฐิจริต ผู้มีปัญญาทราม.

ปฏิปทาที่ ๔, สติปัฏฐานที่ ๔, ฌานที่ ๔, วิหารธรรมที่ ๔, สัมมัปปธานที่ ๔, ธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏที่ ๔, อุปสมาธิษฐาน, วิมังสาสมาธิ, การสละคืนอุปธิทั้งปวง, อุเบกขา สูตร ๑๐ สูตรเหล่านี้ มีอรรถเป็นอันเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น นี้เป็นยาสำหรับบุคคลผู้มีทิฏฐิจริต ผู้ฟุ้งซ่าน.

ตตฺถ ทุกฺขา จ ปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา ทุกฺขา จ ปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุขํ, สุขา ปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา สุญฺญตํ วิโมกฺขมุขํ, สุขา ปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา อนิมิตฺตํ วิโมกฺขมุขํ.

ในปฏิปทาเหล่านั้น ทั้งทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา และทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา เป็นอัปปณิหิตวิโมกขมุข, สุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา เป็นสุญญตวิโมกขมุข, สุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา เป็นอนิมิตตวิโมกขมุข.

ตตฺถ กาเย กายานุปสฺสิตา สติปฏฺฐานญฺจ เวทนาสุ เวทนานุปสฺสิตา สติปฏฺฐานญฺจ อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุขํ, จิตฺเต จิตฺตานุปสฺสิตา สุญฺญตํ วิโมกฺขมุขํ. ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสิตา อนิมิตฺตํ วิโมกฺขมุขํ.

บรรดาสติปัฏฐาน ๔ นั้น กายานุปัสสนาสติปัฏฐานในกาย และเวทนานุปัสสนาสติปัฏฐานในเวทนาทั้งหลาย เป็นอัปปณิหิตวิโมกขมุข, จิตตานุปัสสนาในจิต เป็นสุญญตวิโมกขมุข, ธัมมานุปัสสนาในธรรมทั้งหลาย เป็นอนิมิตตวิโมกขมุข

ตตฺถ ปฐมญฺจ ฌานํ ทุติยญฺจ ฌานํ อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุขํ, ตติยํ ฌานํ สุญฺญตํ วิโมกฺขมุขํ, จตุตฺถํ ฌานํ อนิมิตฺตํ วิโมกฺขมุขํ.

บรรดาฌาน ๔ นั้น ปฐมฌานและทุติยฌาน เป็นอัปปณิหิตวิโมกขมุข, ตติยฌาน เป็นสุญญตวิโมกขมุข, จตุตถฌาน เป็นอนิมิตตวิโมกขมุข

ตตฺถ ปฐโม จ วิหาโร ทุติโย จ วิหาโร อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุขํ, ตติโย วิหาโร สุญฺญตํ วิโมกฺขมุขํ, จตุตฺโถ วิหาโร อนิมิตฺตํ วิโมกฺขมุขํ.

บรรดาวิหาร ๔ นั้น วิหารข้อที่ ๑ และวิหารข้อที่ ๒ เป็นอัปปณิหิตวิโมกขมุข, วิหารข้อที่ ๓ เป็นสุญญตวิโมกขมุข, วิหารข้อที่ ๔ เป็นอนิมิตตวิโมกขมุข

ยตฺถ [Pg.103] ปฐมญฺจ สมฺมปฺปธานํ ทุติยญฺจ สมฺมปฺปธานํ อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุขํ, ตติยํ สมฺมปฺปธานํ สุญฺญตํ วิโมกฺขมุขํ, จตุตฺถํ สมฺมปฺปธานํ อนิมิตฺตํ วิโมกฺขมุขํ.

ในสัมมัปปธาน ๔ นั้น สัมมัปปธานข้อที่ ๑ และสัมมัปปธานข้อที่ ๒ เป็นอัปปณิหิตวิโมกขมุข, สัมมัปปธานข้อที่ ๓ เป็นสุญญตวิโมกขมุข, สัมมัปปธานข้อที่ ๔ เป็นอนิมิตตวิโมกขมุข

ตตฺถ มานปฺปหานญฺจ อาลยสมุคฺฆาโต จ อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุขํ, อวิชฺชาปหานํ สุญฺญตํ วิโมกฺขมุขํ, ภวูปสโม อนิมิตฺตํ วิโมกฺขมุขํ.

บรรดาอัจฉริยัพภูตธรรม ๔ นั้น การละมานะและการถอนอาลัย เป็นอัปปณิหิตวิโมกขมุข, การละอวิชชา เป็นสุญญตวิโมกขมุข, ความสงบภพ เป็นอนิมิตตวิโมกขมุข

ตตฺถ สจฺจาธิฏฺฐานญฺจ จาคาธิฏฺฐานญฺจ อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุขํ, ปญฺญาธิฏฺฐานํ สุญฺญตํ วิโมกฺขมุขํ, อุปสมาธิฏฺฐานํ อนิมิตฺตํ วิโมกฺขมุขํ.

บรรดาอธิษฐาน ๔ นั้น สัจจาธิษฐานและจาคาธิษฐาน เป็นอัปปณิหิตวิโมกขมุข, ปัญญาธิษฐาน เป็นสุญญตวิโมกขมุข, อุปสมาธิษฐาน เป็นอนิมิตตวิโมกขมุข

ตตฺถ ฉนฺทสมาธิ จ วีริยสมาธิ จ อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุขํ, จิตฺตสมาธิ สุญฺญตํ วิโมกฺขมุขํ, วีมํสาสมาธิ อนิมิตฺตํ วิโมกฺขมุขํ.

บรรดาสมาธิภาวนา ๔ นั้น ฉันทสมาธิและวิริยสมาธิ เป็นอัปปณิหิตวิโมกขมุข, จิตตสมาธิ เป็นสุญญตวิโมกขมุข, วิมังสาสมาธิ เป็นอนิมิตตวิโมกขมุข

ตตฺถ อินฺทฺริยสํวโร จ ตโป จ อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุขํ, พุทฺธิ สุญฺญตํ วิโมกฺขมุขํ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค อนิมิตฺตํ วิโมกฺขมุขํ.

บรรดาสุขภาคิยธรรม ๔ นั้น อินทรียสังวรและตบะ เป็นอัปปณิหิตวิโมกขมุข, โพธิ เป็นสุญญตวิโมกขมุข, สัพพูปธิปฏินิสสัคคะ เป็นอนิมิตตวิโมกขมุข

ตตฺถ เมตฺตา จ กรุณา จ อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุขํ, มุทิตา สุญฺญตํ วิโมกฺขมุขํ อุเปกฺขา อนิมิตฺตํ วิโมกฺขมุขํ.

บรรดาอัปปมัญญา ๔ นั้น เมตตาและกรุณา เป็นอัปปณิหิตวิโมกขมุข, มุทิตา เป็นสุญญตวิโมกขมุข, อุเบกขา เป็นอนิมิตตวิโมกขมุข

เตสํ วิกฺกีฬิตํ. จตฺตาโร อาหารา เตสํ ปฏิปกฺโข จตสฺโส ปฏิปทา…เป… จตฺตาโร วิปลฺลาสา เตสํ ปฏิปกฺโข จตฺตาโร สติปฏฺฐานา. จตฺตาริ อุปาทานานิ เตสํ ปฏิปกฺโข จตฺตาริ ฌานานิ. จตฺตาโร โยคา เตสํ ปฏิปกฺโข จตฺตาโร วิหารา. จตฺตาโร คนฺถา เตสํ ปฏิปกฺโข จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา. จตฺตาโร อาสวา เตสํ ปฏิปกฺโข จตฺตาโร อจฺฉริยา อพฺภุตา ธมฺมา. จตฺตาโร โอฆา เตสํ ปฏิปกฺโข จตฺตาริ อธิฏฺฐานานิ. จตฺตาโร สลฺลา เตสํ ปฏิปกฺโข จตสฺโส สมาธิภาวนา. จตสฺโส วิญฺญาณฏฺฐิติโย ตาสํ ปฏิปกฺโข จตฺตาโร สุขภาคิยา ธมฺมา. จตฺตาริ อคติคมนานิ เตสํ ปฏิปกฺโข จตสฺโส อปฺปมาณา.

การเล่นของท่านเหล่านั้น (เป็นดังนี้) ปฏิปักษ์ของอาหาร ๔ คือ ปฏิปทา ๔...ฯลฯ... ปฏิปักษ์ของวิปลาส ๔ คือ สติปัฏฐาน ๔, ปฏิปักษ์ของอุปาทาน ๔ คือ ฌาน ๔, ปฏิปักษ์ของโยคะ ๔ คือ วิหาร ๔, ปฏิปักษ์ของคันถะ ๔ คือ สัมมัปปธาน ๔, ปฏิปักษ์ของอาสวะ ๔ คือ อัจฉริยัพภูตธรรม ๔, ปฏิปักษ์ของโอฆะ ๔ คือ อธิษฐาน ๔, ปฏิปักษ์ของสัลละ ๔ คือ สมาธิภาวนา ๔, ปฏิปักษ์ของวิญญาณัฏฐิติ ๔ คือ สุขภาคิยธรรม ๔, ปฏิปักษ์ของอคติคมนะ ๔ คือ อัปปมัญญา ๔

สีหา พุทฺธา ปจฺเจกพุทฺธา สาวกา จ หตราคโทสโมหา, เตสํ วิกฺกีฬิตํ ภาวนา สจฺฉิกิริยา พฺยนฺตีกิริยา จ. วิกฺกีฬิตํ อินฺทฺริยาธิฏฺฐานํ วิกฺกีฬิตํ วิปริยาสานธิฏฺฐานญฺจ. อินฺทฺริยานิ สทฺธมฺมโคจโร วิปริยาสา กิเลสโคจโร. อยํ วุจฺจติ สีหวิกฺกีฬิตสฺส จ นยสฺส ทิสาโลจนสฺส จ นยสฺส ภูมีติ. เตนาห ‘‘โย เนติ วิปลฺลาเสหิ สํกิเลเส’’ติ. เวยฺยากรเณสุ หิ เย ‘‘กุสลากุสลา’’ติ จ.

พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสาวกทั้งหลาย ผู้ทรงกำจัดราคะ โทสะ โมหะได้แล้ว เป็นดุจราชสีห์, การเล่นของท่านเหล่านั้น คือ ภาวนา สัจฉิกิริยา และพยันตีกิริยา. การเล่น คือ การตั้งมั่นแห่งอินทรีย์ และการไม่ตั้งมั่นแห่งวิปลาส. อินทรีย์ทั้งหลายมีสัทธรรมเป็นโคจร วิปลาสทั้งหลายมีกิเลสเป็นโคจร. นี้เรียกว่า ภูมิแห่งสีหวิกกีฬิตนัยและทิสาโลจนนัย. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “โย เนติ วิปลฺลาเสหิ สํกิเลเส” และในไวยากรณ์ทั้งหลายว่า “กุสลากุสลา” ดังนี้.

ตตฺถ [Pg.104] เย ทุกฺขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย ขิปฺปาภิญฺญาย จ นิยฺยนฺติ, อิเม ทฺเว ปุคฺคลา; เย สุขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย ขิปฺปาภิญฺญาย จ นิยฺยนฺติ, อิเม ทฺเว ปุคฺคลา. เตสํ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ อยํ สํกิเลโส, จตฺตาโร อาหารา, จตฺตาโร วิปลฺลาสา, จตฺตาริ อุปาทานานิ, จตฺตาโร โยคา, จตฺตาโร คนฺถา, จตฺตาโร อาสวา, จตฺตาโร โอฆา, จตฺตาโร สลฺลา, จตสฺโส วิญฺญาณฏฺฐิติโย, จตฺตาริ อคติคมนานีติ. เตสํ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ อิทํ โวทานํ, จตสฺโส ปฏิปทา, จตฺตาโร สติปฏฺฐานา, จตฺตาริ ฌานานิ, จตฺตาโร วิหารา, จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา, จตฺตาโร อจฺฉริยา อพฺภุตา ธมฺมา, จตฺตาริ อธิฏฺฐานานิ, จตสฺโส สมาธิภาวนา, จตฺตาโร สุขภาคิยา ธมฺมา, จตสฺโส อปฺปมาณา อิติ.

บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคล ๒ จำพวกเหล่านี้ คือ ผู้ที่หลุดพ้นด้วยทุกขาปฏิปทา ทั้งที่มีอภิญญารู้ช้าและรู้เร็ว, และบุคคล ๒ จำพวกเหล่านี้ คือ ผู้ที่หลุดพ้นด้วยสุขาปฏิปทา ทั้งที่มีอภิญญารู้ช้าและรู้เร็ว. นี้คือสังกิเลสของบุคคล ๔ จำพวกนั้น ได้แก่ อาหาร ๔, วิปลาส ๔, อุปาทาน ๔, โยคะ ๔, คันถะ ๔, อาสวะ ๔, โอฆะ ๔, สัลละ ๔, วิญญาณัฏฐิติ ๔, อคติคมนะ ๔ ดังนี้. นี้คือโวทานของบุคคล ๔ จำพวกนั้น ได้แก่ ปฏิปทา ๔, สติปัฏฐาน ๔, ฌาน ๔, วิหาร ๔, สัมมัปปธาน ๔, อัจฉริยัพภูตธรรม ๔, อธิษฐาน ๔, สมาธิภาวนา ๔, สุขภาคิยธรรม ๔, อัปปมัญญา ๔ ดังนี้.

๘๘. ตตฺถ เย ทุกฺขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย ขิปฺปาภิญฺญาย จ นิยฺยนฺติ อิเม ทฺเว ปุคฺคลา. เย สุขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย ขิปฺปาภิญฺญาย จ นิยฺยนฺติ, อิเม ทฺเว ปุคฺคลา. ตตฺถ โย สุขาย ปฏิปทาย ขิปฺปาภิญฺญาย นิยฺยาติ, อยํ อุคฺฆฏิตญฺญู. โย สาธารณาย, อยํ วิปญฺจิตญฺญู. โย ทุกฺขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย นิยฺยาติ, อยํ เนยฺโย.

๘๘. บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคล ๒ จำพวกเหล่านี้ คือ ผู้ที่หลุดพ้นด้วยทุกขาปฏิปทา ทั้งที่มีอภิญญารู้ช้าและรู้เร็ว. บุคคล ๒ จำพวกเหล่านี้ คือ ผู้ที่หลุดพ้นด้วยสุขาปฏิปทา ทั้งที่มีอภิญญารู้ช้าและรู้เร็ว. บรรดาบุคคลเหล่านั้น ผู้ใดหลุดพ้นด้วยสุขาปฏิปทาและขิปปาภิญญา ผู้นี้คืออุคฆฏิตัญญู, ผู้ใดหลุดพ้นด้วยปฏิปทาสาธารณะ ผู้นี้คือวิปัญจิตัญญู, ผู้ใดหลุดพ้นด้วยทุกขาปฏิปทาและทันธาภิญญา ผู้นี้คือเนยยะ.

ตตฺถ ภควา อุคฺฆฏิตญฺญุสฺส ปุคฺคลสฺส สมถํ อุปทิสติ, เนยฺยสฺส วิปสฺสนํ, สมถวิปสฺสนํ วิปญฺจิตญฺญุสฺส. ตตฺถ ภควา อุคฺฆฏิตญฺญุสฺส ปุคฺคลสฺส มุทุกํ ธมฺมเทสนํ อุปทิสติ, ติกฺขํ เนยฺยสฺส, มุทุติกฺขํ วิปญฺจิตญฺญุสฺส, ตตฺถ ภควา อุคฺฆฏิตญฺญุสฺส ปุคฺคลสฺส สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทสยติ, สํขิตฺตวิตฺถาเรน วิปญฺจิตญฺญุสฺส, วิตฺถาเรน เนยฺยสฺส. ตตฺถ ภควา อุคฺฆฏิตญฺญุสฺส ปุคฺคลสฺส นิสฺสรณํ อุปทิสติ, วิปญฺจิตญฺญุสฺส อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ อุปทิสติ, เนยฺยสฺส อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ อุปทิสติ. ตตฺถ ภควา อุคฺฆฏิตญฺญุสฺส อธิปญฺญาสิกฺขํ ปญฺญาปยติ, อธิจิตฺตํ วิปญฺจิตญฺญุสฺส, อธิสีลํ เนยฺยสฺส.

บรรดาบุคคล ๓ จำพวกนั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงสมถะแก่บุคคลผู้เป็นอุคฆฏิตัญญู ทรงแสดงวิปัสสนาแก่บุคคลผู้เป็นเนยยะ ทรงแสดงสมถวิปัสสนาแก่บุคคลผู้เป็นวิปัญจิตัญญู. บรรดาบุคคล ๓ จำพวกนั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมเทศนาอย่างอ่อนแก่บุคคลผู้เป็นอุคฆฏิตัญญู ทรงแสดงธรรมเทศนาอย่างเข้มแก่บุคคลผู้เป็นเนยยะ ทรงแสดงธรรมเทศนาทั้งอย่างอ่อนและอย่างเข้มแก่บุคคลผู้เป็นวิปัญจิตัญญู. บรรดาบุคคล ๓ จำพวกนั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมโดยย่อแก่บุคคลผู้เป็นอุคฆฏิตัญญู ทรงแสดงธรรมโดยย่อและพิสดารแก่บุคคลผู้เป็นวิปัญจิตัญญู ทรงแสดงธรรมโดยพิสดารแก่บุคคลผู้เป็นเนยยะ. บรรดาบุคคล ๓ จำพวกนั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงนิสสรณะแก่บุคคลผู้เป็นอุคฆฏิตัญญู ทรงแสดงทั้งโทษและนิสสรณะแก่บุคคลผู้เป็นวิปัญจิตัญญู ทรงแสดงทั้งคุณ โทษ และนิสสรณะแก่บุคคลผู้เป็นเนยยะ. บรรดาบุคคล ๓ จำพวกนั้น พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติอธิปัญญาสิกขาแก่บุคคลผู้เป็นอุคฆฏิตัญญู ทรงบัญญัติอธิจิตตสิกขาแก่บุคคลผู้เป็นวิปัญจิตัญญู ทรงบัญญัติอธิสีลสิกขาแก่บุคคลผู้เป็นเนยยะ.

ตตฺถ เย ทุกฺขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย ขิปฺปาภิญฺญาย จ นิยฺยนฺติ, อิเม ทฺเว ปุคฺคลา. เย สุขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย ขิปฺปาภิญฺญาย จ นิยฺยนฺติ. อิเม ทฺเว ปุคฺคลา. อิติ โข จตฺตาริ หุตฺวา ตีณิ ภวนฺติ อุคฺฆฏิตญฺญู วิปญฺจิตญฺญู เนยฺโยติ.

บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลเหล่าใด ย่อมออกจากทุกข์ได้ด้วยทุกขปฏิปทา คือ ทันธาภิญญาและขิปปาภิญญา บุคคลเหล่านี้เป็น ๒ จำพวก. บุคคลเหล่าใด ย่อมออกจากทุกข์ได้ด้วยสุขาปฏิปทา คือ ทันธาภิญญาและขิปปาภิญญา บุคคลเหล่านี้เป็น ๒ จำพวก. ด้วยประการฉะนี้แล บุคคล ๔ จำพวก รวมเป็น ๓ จำพวก คือ อุคฆฏิตัญญู วิปัญจิตัญญู และเนยยะ.

เตสํ ติณฺณํ ปุคฺคลานํ อยํ สํกิเลโส, ตีณิ อกุสลมูลานิ โลโภ อกุสลมูลํ โทโส อกุสลมูลํ โมโห อกุสลมูลํ, ตีณิ [Pg.105] ทุจฺจริตานิ – กายทุจฺจริตํ วจีทุจฺจริตํ มโนทุจฺจริตํ; ตโย อกุสลวิตกฺกา – กามวิตกฺโก พฺยาปาทวิตกฺโก วิหึสาวิตกฺโก; ติสฺโส อกุสลสญฺญา – กามสญฺญา พฺยาปาทสญฺญา วิหึสาสญฺญา; ติสฺโส วิปรีตสญฺญา – นิจฺจสญฺญา สุขสญฺญา อตฺตสญฺญา; ติสฺโส เวทนา – สุขา เวทนา ทุกฺขา เวทนา อทุกฺขมสุขา เวทนา; ติสฺโส ทุกฺขตา – ทุกฺขทุกฺขตา สงฺขารทุกฺขตา วิปริณามทุกฺขตา; ตโย อคฺคี – ราคคฺคิ โทสคฺคิ โมหคฺคิ; ตโย สลฺลา – ราคสลฺโล โทสสลฺโล โมหสลฺโล; ติสฺโส ชฏา – ราคชฏา โทสชฏา โมหชฏา; ติสฺโส อกุสลูปปริกฺขา – อกุสลํ กายกมฺมํ อกุสลํ วจีกมฺมํ อกุสลํ มโนกมฺมํ. ติสฺโส วิปตฺติโย – สีลวิปตฺติ ทิฏฺฐิวิปตฺติ อาจารวิปตฺตีติ. เตสํ ติณฺณํ ปุคฺคลานํ อิทํ โวทานํ. ตีณิ กุสลมูลานิ – อโลโภ กุสลมูลํ อโทโส กุสลมูลํ อโมโห กุสลมูลํ. ตีณิ สุจริตานิ – กายสุจริตํ วจีสุจริตํ มโนสุจริตํ. ตโย กุสลวิตกฺกา – เนกฺขมฺมวิตกฺโก อพฺยาปาทวิตกฺโก อวิหึสาวิตกฺโก. ตโย สมาธี – สวิตกฺโก สวิจาโร สมาธิ อวิตกฺโก วิจารมตฺโต สมาธิ อวิตกฺโก อวิจาโร สมาธิ. ติสฺโส กุสลสญฺญา – เนกฺขมฺมสญฺญา อพฺยาปาทสญฺญา อวิหึสาสญฺญา. ติสฺโส อวิปรีตสญฺญา – อนิจฺจสญฺญา ทุกฺขสญฺญา อนตฺตสญฺญา. ติสฺโส กุสลูปปริกฺขา – กุสลํ กายกมฺมํ กุสลํ วจีกมฺมํ กุสลํ มโนกมฺมํ. ตีณิ โสเจยฺยานิ – กายโสเจยฺยํ วจีโสเจยฺยํ มโนโสเจยฺยํ; ติสฺโส สมฺปตฺติโย – สีลสมฺปตฺติ สมาธิสมฺปตฺติ ปญฺญาสมฺปตฺติ. ติสฺโส สิกฺขา – อธิสีลสิกฺขา อธิจิตฺตสิกฺขา อธิปญฺญาสิกฺขา; ตโย ขนฺธา – สีลกฺขนฺโธ สมาธิกฺขนฺโธ ปญฺญากฺขนฺโธ. ตีณิ วิโมกฺขมุขานิ – สุญฺญตํ อนิมิตฺตํ อปฺปณิหิตนฺติ.

เครื่องเศร้าหมองของบุคคล ๓ จำพวกเหล่านั้นมีดังนี้ คือ อกุศลมูล ๓ ได้แก่ โลภะเป็นอกุศลมูล โทสะเป็นอกุศลมูล โมหะเป็นอกุศลมูล, ทุจริต ๓ ได้แก่ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต; อกุศลวิตก ๓ ได้แก่ กามวิตก พยาบาทวิตก วิหิงสาวิตก; อกุศลสัญญา ๓ ได้แก่ กามสัญญา พยาบาทสัญญา วิหิงสาสัญญา; วิปรีตสัญญา ๓ ได้แก่ นิจจสัญญา สุขสัญญา อัตตสัญญา; เวทนา ๓ ได้แก่ สุขเวทนา ทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา; ทุกขตา ๓ ได้แก่ ทุกขทุกขตา สังขารทุกขตา วิปริณามทุกขตา; ไฟ ๓ กอง ได้แก่ ราคัคคิ โทสัคคิ โมหัคคิ; ลูกศร ๓ อย่าง ได้แก่ ราคสัลละ โทสสัลละ โมหสัลละ; ป่าชัฏ ๓ อย่าง ได้แก่ ราคชฏา โทสชฏา โมหชฏา; อกุศลูปปริกขา ๓ ได้แก่ อกุศลกายกรรม อกุศลวจีกรรม อกุศลมโนกรรม. วิบัติ ๓ อย่าง ได้แก่ สีลวิบัติ ทิฏฐิวิบัติ อาจารวิบัติ. ธรรมเครื่องหมดจดของบุคคล ๓ จำพวกเหล่านั้นมีดังนี้. กุศลมูล ๓ ได้แก่ อโลภะเป็นกุศลมูล อโทสะเป็นกุศลมูล อโมหะเป็นกุศลมูล. สุจริต ๓ ได้แก่ กายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต. กุศลวิตก ๓ ได้แก่ เนกขัมมวิตก อพยาบาทวิตก อวิหิงสาวิตก. สมาธิ ๓ ได้แก่ สวิตักกสวิจารสมาธิ อวิตักกวิจารมัตตสมาธิ อวิตักกอวิจารสมาธิ. กุศลสัญญา ๓ ได้แก่ เนกขัมมสัญญา อพยาบาทสัญญา อวิหิงสาสัญญา. อวิปรีตสัญญา ๓ ได้แก่ อนิจจสัญญา ทุกขสัญญา อนัตตสัญญา. กุศลูปปริกขา ๓ ได้แก่ กุศลกายกรรม กุศลวจีกรรม กุศลมโนกรรม. โสเจยยะ ๓ ได้แก่ กายโสเจยยะ วจีโสเจยยะ มโนโสเจยยะ; สัมปทา ๓ ได้แก่ สีลสัมปทา สมาธิสัมปทา ปัญญาสัมปทา. สิกขา ๓ ได้แก่ อธิสีลสิกขา อธิจิตตสิกขา อธิปัญญาสิกขา; ขันธ์ ๓ ได้แก่ สีลขันธ์ สมาธิขันธ์ ปัญญาขันธ์. วิโมกขมุข ๓ ได้แก่ สุญญตะ อนิมิตตะ และอัปปณิหิตะ.

อิติ โข จตฺตาริ หุตฺวา ตีณิ ภวนฺติ, ตีณิ หุตฺวา ทฺเว ภวนฺติ ตณฺหาจริโต จ ทิฏฺฐิจริโต จ.

ด้วยประการฉะนี้แล บุคคล ๔ จำพวก รวมเป็น ๓ จำพวก, ๓ จำพวก รวมเป็น ๒ จำพวก คือ ตัณหาจริต และทิฏฐิจริต.

เตสํ ทฺวินฺนํ ปุคฺคลานํ อยํ สํกิเลโส, ตณฺหา จ อวิชฺชา จ อหิริกญฺจ อโนตฺตปฺปญฺจ อสฺสติ จ อสมฺปชญฺญญฺจ อโยนิโส มนสิกาโร จ โกสชฺชญฺจ โทวจสฺสญฺจ อหํกาโร จ มมํกาโร จ อสฺสทฺธา จ ปมาโท จ อสทฺธมฺมสฺสวนญฺจ อสํวโร จ อภิชฺฌา จ พฺยาปาโท จ นีวรณญฺจ สํโยชนญฺจ โกโธ จ อุปนาโห จ มกฺโข จ ปลาโส จ อิสฺสา จ มจฺเฉรญฺจ มายา จ สาเฐยฺยญฺจ สสฺสตทิฏฺฐิ จ อุจฺเฉททิฏฺฐิจาติ.

เครื่องเศร้าหมองของบุคคล ๒ จำพวกเหล่านั้นมีดังนี้ คือ ตัณหาและอวิชชา, อหิริกะและอโนตตัปปะ, อสติและอสัมปชัญญะ, อโยนิโสมนสิการ, โกสัชชะ, โทวจัสสตา, อหังการและมมังการ, อสัทธา, ปมาทะ, อสัทธัมมัสสวนะ, อสังวร, อภิชฌา, พยาบาท, นิวรณ์, สังโยชน์, โกธะ, อุปนาหะ, มักขะ, ปลาสะ, อิสสา, มัจฉริยะ, มายา, สาเถยยะ, สัสสตทิฏฐิ และอุจเฉททิฏฐิ.

เตสํ [Pg.106] ทฺวินฺนํ ปุคฺคลานํ อิทํ โวทานํ, สมโถ จ วิปสฺสนา จ หิรี จ โอตฺตปฺปญฺจ สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ โยนิโส มนสิกาโร จ วีริยารมฺโภ จ โสวจสฺสญฺจ ธมฺเม ญาณญฺจ อนฺวเย ญาณญฺจ ขเย ญาณญฺจ อนุปฺปาเท ญาณญฺจ สทฺธา จ อปฺปมาโท จ สทฺธมฺมสฺสวนญฺจ สํวโร จ อนภิชฺฌา จ อพฺยาปาโท จ ราควิราคา จ เจโตวิมุตฺติ อวิชฺชาวิราคา จ ปญฺญาวิมุตฺติ อภิสมโย จ อปฺปิจฺฉตา จ สนฺตุฏฺฐิ จ อกฺโกโธ จ อนุปนาโห จ อมกฺโข จ อปลาโส จ อิสฺสาปหานญฺจ มจฺฉริยปฺปหานญฺจ วิชฺชา จ วิมุตฺติ จ สงฺขตารมฺมโณ จ วิโมกฺโข อสงฺขตารมฺมโณ จ วิโมกฺโข สอุปาทิเสสา จ นิพฺพานธาตุ อนุปาทิเสสา จ นิพฺพานธาตูติ.

ธรรมเครื่องหมดจดของบุคคล ๒ จำพวกเหล่านั้นมีดังนี้ คือ สมถะและวิปัสสนา, หิริและโอตตัปปะ, สติและสัมปชัญญะ, โยนิโสมนสิการ, วิริยารัมภะ, โสวจัสสตา, ธัมเมญาณ, อันวเยญาณ, ขเยญาณ, อนุปปาเทญาณ, สัทธา, อัปปมาทะ, สัทธัมมัสสวนะ, สังวร, อนภิชฌา, อพยาบาท, ราควิราคะคือเจโตวิมุตติ และอวิชชาวิราคะคือปัญญาวิมุตติ, อภิสมัย, อัปปิจฉตา, สันตุฏฐิ, อักโกธะ, อนุปนาหะ, อมักขะ, อปลาสะ, อิสสาปหานะ, มัจฉริยัปปหานะ, วิชชาและวิมุตติ, สังขตารัมมณวิโมกข์และอสังขตารัมมณวิโมกข์, สอุปาทิเสสนิพพานธาตุ และอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ.

อยํ วุจฺจติ ติปุกฺขลสฺส จ นยสฺส องฺกุสสฺส จ นยสฺส ภูมีติ. เตนาห ‘‘โย อกุสเล สมูเลหิ เนตี’’ติ ‘‘โอโลเกตฺวา ทิสโลจเนนา’’ติ จ.

นี้เรียกว่าเป็นภูมิของติปุคคลนัยและอังกุสนัย. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “โย อกุสเล สมูเลหิ เนติ” ดังนี้ และ “โอโลเกตฺวา ทิสาโลจะเนน” ดังนี้.

นิยุตฺตํ นยสมุฏฺฐานํ.

นยสมุฏฐาน จบ.

สาสนปฏฺฐานํ

สาสนปัฏฐาน

๘๙. ตตฺถ อฏฺฐารส มูลปทา กุหึ ทฏฺฐพฺพา? สาสนปฏฺฐาเน. ตตฺถ กตมํ สาสนปฏฺฐานํ? สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ, วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ, นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ, อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ, สํกิเลสภาคิยญฺจ วาสนาภาคิยญฺจ สุตฺตํ, สํกิเลสภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ สุตฺตํ, สํกิเลสภาคิยญฺจ อเสกฺขภาคิยญฺจ สุตฺตํ, สํกิเลสภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ อเสกฺขภาคิยญฺจ สุตฺตํ, สํกิเลสภาคิยญฺจ วาสนาภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ สุตฺตํ, วาสนาภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ สุตฺตํ, ตณฺหาสํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ, ทิฏฺฐิสํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ, ทุจฺจริตสํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ, ตณฺหาโวทานภาคิยํ สุตฺตํ, ทิฏฺฐิโวทานภาคิยํ สุตฺตํ, ทุจฺจริตโวทานภาคิยํ สุตฺตํ.

๘๙. บรรดาบทเหล่านั้น มูลบท ๑๘ บท พึงเห็นในที่ไหน? ในศาสนปัฏฐาน. ในศาสนปัฏฐานนั้น ศาสนปัฏฐานเป็นไฉน? คือ สังกิเลสภาคิยสูตร วาสนาภาคิยสูตร นิพเพธภาคิยสูตร อเสกขภาคิยสูตร สังกิเลสภาคิยสูตรและวาสนาภาคิยสูตร สังกิเลสภาคิยสูตรและนิพเพธภาคิยสูตร สังกิเลสภาคิยสูตรและอเสกขภาคิยสูตร สังกิเลสภาคิยสูตรและนิพเพธภาคิยสูตรและอเสกขภาคิยสูตร สังกิเลสภาคิยสูตรและวาสนาภาคิยสูตรและนิพเพธภาคิยสูตร วาสนาภาคิยสูตรและนิพเพธภาคิยสูตร ตัณหาสังกิเลสภาคิยสูตร ทิฏฐิสังกิเลสภาคิยสูตร ทุจริตสังกิเลสภาคิยสูตร ตัณหาโวทานภาคิยสูตร ทิฏฐิโวทานภาคิยสูตร ทุจริตโวทานภาคิยสูตร.

ตตฺถ สํกิเลโส ติวิโธ – ตณฺหาสํกิเลโส ทิฏฺฐิสํกิเลโส ทุจฺจริตสํกิเลโส. ตตฺถ ตณฺหาสํกิเลโส สมเถน วิสุชฺฌติ, โส สมโถ สมาธิกฺขนฺโธ. ทิฏฺฐิสํกิเลโส วิปสฺสนาย วิสุชฺฌติ, สา [Pg.107] วิปสฺสนา ปญฺญากฺขนฺโธ. ทุจฺจริตสํกิเลโส สุจริเตน วิสุชฺฌติ, ตํ สุจริตํ สีลกฺขนฺโธ. ตสฺส สีเล ปติฏฺฐิตสฺส ยทิ อาสตฺติ อุปฺปชฺชติ ภเวสุ, เอวํ สายํ สมถวิปสฺสนา ภาวนามยํ ปุญฺญกฺริยวตฺถุ ภวติ ตตฺรูปปตฺติยา สํวตฺตติ. อิมานิ จตฺตาริ สุตฺตานิ, สาธารณานิ กตานิ อฏฺฐ ภวนฺติ, ตานิเยว อฏฺฐ สุตฺตานิ สาธารณานิ กตานิ โสฬส ภวนฺติ.

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สังกิเลสมี ๓ อย่าง คือ ตัณหาสังกิเลส ทิฏฐิสังกิเลส ทุจริตสังกิเลส. ในสังกิเลส ๓ อย่างนั้น ตัณหาสังกิเลสย่อมหมดจดด้วยสมถะ สมถะนั้นคือสมาธิขันธ์. ทิฏฐิสังกิเลสย่อมหมดจดด้วยวิปัสสนา วิปัสสนานั้นคือปัญญาขันธ์. ทุจริตสังกิเลสย่อมหมดจดด้วยสุจริต สุจริตนั้นคือศีลขันธ์. เมื่อบุคคลนั้นผู้ตั้งมั่นแล้วในศีล หากความข้องติดในภพทั้งหลายเกิดขึ้น, เมื่อเป็นเช่นนี้ สมถวิปัสสนานั้นย่อมเป็นบุญกิริยาวัตถุสำเร็จด้วยภาวนา ย่อมเป็นไปเพื่ออุบัติในภพนั้นๆ. สูตร ๔ สูตรเหล่านี้ เมื่อทำให้สาธารณะกัน ย่อมเป็น ๘ สูตร, สูตร ๘ สูตรเหล่านั้นนั่นแหละ เมื่อทำให้สาธารณะกัน ย่อมเป็น ๑๖ สูตร.

อิเมหิ โสฬสหิ สุตฺเตหิ ภินฺเนหิ นววิธํ สุตฺตํ ภินฺนํ ภวติ. คาถาย คาถา อนุมินิตพฺพา, เวยฺยากรเณน เวยฺยากรณํ อนุมินิตพฺพํ. สุตฺเตน สุตฺตํ อนุมินิตพฺพํ.

สุตตะ ๙ อย่าง ย่อมจำแนกไป ด้วยสูตร ๑๖ สูตรเหล่านี้ที่จำแนกแล้ว. พึงอนุมานคาถาด้วยคาถา, พึงอนุมานไวยากรณ์ด้วยไวยากรณ์, พึงอนุมานสุตตะด้วยสุตตะ.

๙๐. ตตฺถ กตมํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ?

๙๐. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนชื่อว่าสังกิเลสภาคิยสูตร?

‘‘กามนฺธา ชาลสญฺฉนฺนา, ตณฺหาฉทนฉาทิตา;

ปมตฺตพนฺธนา พทฺธา, มจฺฉาว กุมินามุเข;

ชรามรณมนฺเวนฺติ, วจฺโฉ ขีรปโกว มาตร’’นฺติ.

สัตว์ทั้งหลายผู้มืดบอดเพราะความใคร่ อันข่ายคือตัณหาปกคลุมแล้ว อันเครื่องมุงบังคือตัณหาปิดบังไว้ ถูกเครื่องผูกคือความประมาทผูกรัดไว้ เหมือนปลาในปากไซ ย่อมไปตามชราและมรณะ เหมือนลูกโคดื่มนมติดตามแม่โคไป ฉะนั้น.

อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ.

นี้คือสังกิเลสภาคิยสูตร.

จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, อคติคมนานิ. กตมานิ จตฺตาริ? ฉนฺทาคตึ คจฺฉติ, โทสาคตึ คจฺฉติ, โมหาคตึ คจฺฉติ, ภยาคตึ คจฺฉติ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, จตฺตาริ อคติคมนานิ. อิทมโวจ ภควา, อิทํ วตฺวาน สุคโต, อถาปรํ เอตทโวจ สตฺถา –

ภิกษุทั้งหลาย การถึงอคติ ๔ ประการเหล่านี้. ๔ ประการเป็นไฉน? คือ ย่อมถึงอคติเพราะฉันทะ ย่อมถึงอคติเพราะโทสะ ย่อมถึงอคติเพราะโมหะ ย่อมถึงอคติเพราะภยะ. ภิกษุทั้งหลาย การถึงอคติ ๔ ประการเหล่านี้แล. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้, พระสุคตครั้นตรัสคำนี้แล้ว พระศาสดาจึงได้ตรัสคำนี้ต่อไปอีกว่า

‘‘ฉนฺทา โทสา ภยา โมหา, โย ธมฺมํ อติวตฺตติ;

นิหียติ ตสฺส ยโส, กาฬปกฺเขว จนฺทิมา’’ติ.

บุคคลใด ย่อมล่วงละเมิดธรรม เพราะฉันทะ เพราะโทสะ เพราะภยะ เพราะโมหะ, ยศของบุคคลนั้นย่อมเสื่อม เหมือนพระจันทร์ในกาฬปักษ์ ฉะนั้น.

อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ.

นี้คือสังกิเลสภาคิยสูตร.

‘‘มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา, มโนเสฏฺฐา มโนมยา;

มนสา เจ ปทุฏฺเฐน, ภาสติ วา กโรติ วา;

ตโต นํ ทุกฺขมนฺเวติ, จกฺกํว วหโต ปท’’นฺติ.

ธรรมทั้งหลายมีใจเป็นหัวหน้า มีใจเป็นใหญ่ สำเร็จแล้วด้วยใจ, ถ้าบุคคลมีใจประทุษร้ายแล้ว พูดอยู่ก็ดี ทำอยู่ก็ดี, เพราะการพูดและการทำนั้น ทุกข์ย่อมติดตามบุคคลนั้นไป เหมือนล้อหมุนตามรอยเท้าโคผู้ลากเกวียนไปอยู่ ฉะนั้น.

อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ.

นี้คือสังกิเลสภาคิยสูตร.

‘‘มิทฺธี [Pg.108] ยทา โหติ มหคฺฆโส จ, นิทฺทายิตา สมฺปริวตฺตสายี;

มหาวราโหว นิวาปปุฏฺโฐ, ปุนปฺปุนํ คพฺภมุเปติ มนฺโท’’ติ.

ในกาลใด บุคคลเป็นผู้มักง่วงเหงาและกินจุ เป็นผู้มักหลับ เป็นผู้นอนกลิ้งเกลือกไปมา เหมือนสุกรใหญ่ที่เขาเลี้ยงให้อ้วน, ในกาลนั้น บุคคลนั้นผู้มีปัญญาทราม ย่อมเข้าถึงครรภ์บ่อยๆ.

อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ.

นี้คือสังกิเลสภาคิยสูตร.

‘‘อยสาว มลํ สมุฏฺฐิตํ, ตตุฏฺฐาย ตเมว ขาทติ;

เอวํ อติโธนจารินํ, สานิ กมฺมานิ นยนฺติ ทุคฺคติ’’นฺติ.

เหมือนสนิมที่เกิดแต่เหล็ก เกิดจากเหล็กนั้นแล้ว ย่อมกัดกินเหล็กนั้นนั่นเอง ฉันใด, กรรมของตนเอง ย่อมนำบุคคลผู้มีปกติประพฤติล่วงปัญญาเครื่องพิจารณา ไปสู่ทุคติ ฉันนั้น.

อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ.

นี้คือสังกิเลสภาคิยสูตร.

‘‘โจโร ยถา สนฺธิมุเข คหีโต, สกมฺมุนา หญฺญติ พชฺฌเต จ;

เอวํ อยํ เปจฺจ ปชา ปรตฺถ, สกมฺมุนา หญฺญติ พชฺฌเต จา’’ติ.

เหมือนโจรผู้ถูกจับที่ปากช่อง ย่อมถูกฆ่าและถูกจองจำเพราะกรรมของตน ฉันใด, หมู่สัตว์นี้ละโลกนี้ไปแล้วในโลกอื่น ย่อมถูกฆ่าและถูกจองจำเพราะกรรมของตน ฉันนั้น.

อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ.

นี้คือสังกิเลสภาคิยสูตร.

‘‘สุขกามานิ ภูตานิ, โย ทณฺเฑน วิหึสติ;

อตฺตโน สุขเมสาโน, เปจฺจ โส น ลภเต สุข’’นฺติ.

บุคคลใด แสวงหาสุขเพื่อตน ย่อมเบียดเบียนสัตว์ทั้งหลายผู้ใคร่สุขด้วยท่อนไม้, บุคคลนั้นละโลกนี้ไปแล้ว ย่อมไม่ได้สุข.

อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ.

นี้คือสังกิเลสภาคิยสูตร.

‘‘คุนฺนํ เจ ตรมานานํ, ชิมฺหํ คจฺฉติ ปุงฺคโว;

สพฺพา ตา ชิมฺหํ คจฺฉนฺติ, เนตฺเต ชิมฺหํ คเต สติ.

ถ้าโคจ่าฝูงของฝูงโคที่กำลังข้ามฟากไปคด, เมื่อผู้นำไปคด โคเหล่านั้นทั้งหมดก็ไปคดตาม.

‘‘เอวเมว มนุสฺเสสุ, โย โหติ เสฏฺฐสมฺมโต;

โส เจ อธมฺมํ จรติ, ปเคว อิตรา ปชา;

สพฺพํ รฏฺฐํ ทุกฺขํ เสติ, ราชา เจ โหติ อธมฺมิโก’’ติ.

ในหมู่มนุษย์ก็ฉันนั้น ผู้ใดอันเขาสมมติว่าเป็นผู้ประเสริฐที่สุด, ถ้าผู้นั้นประพฤติอธรรม, จะป่วยกล่าวไปไยถึงประชาชนนอกนี้. ถ้าพระราชาเป็นผู้ไม่ตั้งอยู่ในธรรม, แว่นแคว้นทั้งสิ้นย่อมอยู่เป็นทุกข์.

อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ.

นี้คือสังกิเลสภาคิยสูตร.

‘‘สุกิจฺฉรูปาวติเม มนุสฺสา, กโรนฺติ ปาปํ อุปธีสุ รตฺตา;

คจฺฉนฺติ เต พหุชนสนฺนิวาสํ, นิรยํ อวีจึ กฏุกํ ภยานก’’นฺติ.

มนุษย์เหล่านี้มีสภาพถึงความลำบากยิ่งนัก, ยินดีแล้วในอุปธิทั้งหลาย, ย่อมทำบาป. มนุษย์เหล่านั้นย่อมไปสู่อเวจีนรก อันเป็นที่อยู่ของหมู่ชนเป็นอันมาก มีทุกข์เผ็ดร้อน น่าสะพรึงกลัว.

อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ.

นี้คือสังกิเลสภาคิยสูตร.

‘‘ผลํ [Pg.109] เว กทลึ หนฺติ, ผลํ เวฬุํ ผลํ นฬํ;

สกฺกาโร กาปุริสํ หนฺติ, คพฺโภ อสฺสตรึ ยถา’’ติ.

ผลย่อมฆ่าต้นกล้วย, ผลย่อมฆ่าต้นไผ่, ผลย่อมฆ่าต้นอ้อ, เหมือนลูกในท้องฆ่าแม่อัสดร ฉันใด, สักการะย่อมฆ่าบุรุษชั่ว ฉันนั้น.

อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ.

นี้คือสังกิเลสภาคิยสูตร.

‘‘โกธมกฺขครุ ภิกฺขุ, ลาภสกฺการคารโว ;

สุเขตฺเต ปูติพีชํว, สทฺธมฺเม น วิรูหตี’’ติ.

ภิกษุผู้หนักในความโกรธและการลบหลู่คุณท่าน, ผู้หนักในลาภและสักการะ, ย่อมไม่งอกงามในพระสัทธรรม, เหมือนพืชที่เน่าในนาดี ฉะนั้น.

อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ.

นี้คือสังกิเลสภาคิยสูตร.

๙๑. ‘‘อิธาหํ, ภิกฺขเว, เอกจฺจํ ปุคฺคลํ ปทุฏฺฐจิตฺตํ เอวํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานามิ, (ยถา โข อยํ ปุคฺคโล อิริยติ, ยญฺจ ปฏิปทํ ปฏิปนฺโน, ยญฺจ มคฺคํ สมารูฬฺโห). อิมมฺหิ จายํ สมเย กาลํ กเรยฺย, ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต, เอวํ นิรเย. ตํ กิสฺส เหตุ? จิตฺตํ หิสฺส, ภิกฺขเว, ปทุฏฺฐํ, เจโตปโทสเหตุ โข ปน, ภิกฺขเว, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ, ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

๙๑. ภิกษุทั้งหลาย ในโลกนี้ เราย่อมกำหนดรู้ใจของบุคคลบางคนผู้มีจิตประทุษร้ายด้วยใจของเราอย่างนี้ว่า (บุคคลนี้ประพฤติอย่างไร, ดำเนินปฏิปทาใด, ขึ้นสู่หนทางใด). ถ้าบุคคลนี้พึงทำกาละในสมัยนี้, เขาเป็นดุจของที่เขานำมาเก็บไว้แล้ว ฉันใด ก็จะถูกเก็บไว้ในนรก ฉันนั้น. ข้อนั้นเพราะเหตุไร? ภิกษุทั้งหลาย เพราะว่าจิตของเขาประทุษร้ายแล้ว. ภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะเหตุที่จิตประทุษร้ายแล สัตว์บางพวกในโลกนี้ เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้, ในเนื้อความนั้น คำนี้ท่านกล่าวไว้ดังนี้

‘‘ปทุฏฺฐจิตฺตํ ญตฺวาน, เอกจฺจํ อิธ ปุคฺคลํ;

เอตมตฺถญฺจ พฺยากาสิ, พุทฺโธ ภิกฺขูน สนฺติเก;

พระพุทธเจ้าทรงทราบว่าบุคคลบางคนในโลกนี้มีจิตประทุษร้ายแล้ว จึงทรงประกาศเนื้อความนั้นในสำนักของภิกษุทั้งหลาย

อิมมฺหิ จายํ สมเย, กาลํ กยิราถ ปุคฺคโล;

นิรยํ อุปปชฺเชยฺย, จิตฺตํ หิสฺส ปทูสิตํ;

เจโตปโทสเหตุ หิ, สตฺตา คจฺฉนฺติ ทุคฺคตึ.

หากบุคคลนี้จะพึงทำกาละในสมัยนี้ไซร้ เขาพึงเข้าถึงนรก เพราะว่าจิตของเขาประทุษร้ายแล้ว ก็เพราะเหตุแห่งความประทุษร้ายแห่งจิต สัตว์ทั้งหลายจึงไปสู่ทุคติ

ยถาภตํ นิกฺขิเปยฺย, เอวเมว ตถาวิโธ;

กายสฺส เภทา ทุปฺปญฺโญ, นิรยํ โสปปชฺชตี’’ติ.

บุคคลพึงวางของที่นำมาไว้อย่างไร บุคคลผู้มีปัญญาทรามนั้น ก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน เขาหลังจากกายแตก ย่อมเข้าถึงนรก

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา อิติ เม สุตนฺติ.

ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า แม้เนื้อความนี้ พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้แล้ว

อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ.

สูตรนี้เป็นฝ่ายสังกิเลส

‘‘สเจ ภายถ ทุกฺขสฺส, สเจ โว ทุกฺขมปฺปิยํ;

มากตฺถ ปาปกํ กมฺมํ, อาวิ วา ยทิ วา รโห.

ถ้าท่านทั้งหลายกลัวต่อทุกข์ ถ้าทุกข์ไม่เป็นที่รักของท่านทั้งหลาย ก็อย่าได้ทำกรรมชั่ว ทั้งในที่แจ้งหรือในที่ลับ

‘‘สเจ [Pg.110] จ ปาปกํ กมฺมํ, กริสฺสถ กโรถ วา;

น โว ทุกฺขา ปมุตฺยตฺถิ, อุเปจฺจปิ ปลายต’’นฺติ.

ก็ถ้าท่านทั้งหลายจักทำหรือกำลังทำกรรมชั่วอยู่ไซร้ ท่านทั้งหลายจะหนีไป ก็ไม่มีการพ้นจากทุกข์ได้

อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ.

สูตรนี้เป็นฝ่ายสังกิเลส

‘‘อธมฺเมน ธนํ ลทฺธา, มุสาวาเทน จูภยํ;

มเมติ พาลา มญฺญนฺติ, ตํ กถํ นุ ภวิสฺสติ.

คนพาลทั้งหลายได้ทรัพย์มาโดยอธรรมและโดยมุสาวาท ทั้งสองอย่างแล้ว ย่อมสำคัญว่า ‘นี่เป็นของเรา’ ทรัพย์นั้นจักเป็นของเขาได้อย่างไรหนอ

‘‘อนฺตรายา สุ ภวิสฺสนฺติ, สมฺภตสฺส วินสฺสติ;

มตา สคฺคํ น คจฺฉนฺติ, นนุ เอตฺตาวตา หตา’’ติ.

อันตรายทั้งหลายจักมี ทรัพย์ที่สะสมไว้ก็ย่อมพินาศไป ตายแล้วก็ไม่ไปสู่สวรรค์ พวกเขาไม่ถูกทำลายแล้วด้วยเหตุเพียงเท่านี้หรือ

อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ.

สูตรนี้เป็นฝ่ายสังกิเลส

‘‘กถํ ขณติ อตฺตานํ, กถํ มิตฺเตหิ ชีรติ;

กถํ วิวฏฺฏเต ธมฺมา, กถํ สคฺคํ น คจฺฉติ.

บุคคลขุดตนเองอย่างไร ย่อมเสื่อมจากมิตรอย่างไร ย่อมคลาดจากธรรมอย่างไร ย่อมไม่ไปสู่สวรรค์อย่างไร

‘‘โลภา ขณติ อตฺตานํ, ลุทฺโธ มิตฺเตหิ ชีรติ;

โลภา วิวฏฺฏเต ธมฺมา, โลภา สคฺคํ น คจฺฉตี’’ติ.

บุคคลขุดตนเองเพราะความโลภ ผู้โลภย่อมเสื่อมจากมิตร ย่อมคลาดจากธรรมเพราะความโลภ ย่อมไม่ไปสู่สวรรค์เพราะความโลภ

อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ.

สูตรนี้เป็นฝ่ายสังกิเลส

‘‘จรนฺติ พาลา ทุมฺเมธา, อมิตฺเตเนว อตฺตนา;

กโรนฺตา ปาปกํ กมฺมํ, ยํ โหติ กฏุกปฺผลํ.

คนพาลผู้มีปัญญาทราม มีตนเป็นดังศัตรู เที่ยวทำกรรมชั่วซึ่งมีผลเผ็ดร้อน

‘‘น ตํ กมฺมํ กตํ สาธุ, ยํ กตฺวา อนุตปฺปติ;

ยสฺส อสฺสุมุโข โรทํ, วิปากํ ปฏิเสวตี’’ติ.

กรรมที่ทำแล้วย่อมเดือดร้อนในภายหลัง กรรมที่ผู้ทำมีหน้านองด้วยน้ำตา ร้องไห้เสวยวิบากอยู่ กรรมนั้นทำแล้วไม่ดี

อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ.

สูตรนี้เป็นฝ่ายสังกิเลส

‘‘ทุกฺกรํ ทุตฺติติกฺขญฺจ, อพฺยตฺเตน จ สามญฺญํ;

พหู หิ ตตฺถ สมฺพาธา, ยตฺถ พาโล วิสีทติ.

ความเป็นสมณะอันบุคคลผู้ไม่ฉลาดทำได้ยากและทนได้ยาก เพราะในความเป็นสมณะนั้นมีเครื่องขัดข้องมาก ซึ่งเป็นที่ๆ คนพาลจมลง

‘‘โย หิ อตฺถญฺจ ธมฺมญฺจ, ภาสมาเน ตถาคเต;

มนํ ปโทสเย พาโล, โมฆํ โข ตสฺส ชีวิตํ.

ก็คนพาลใด เมื่อพระตถาคตกำลังตรัสอรรถและธรรมอยู่ พึงประทุษร้ายจิต ชีวิตของเขานั้นเปล่าประโยชน์หนอ

‘‘เอตญฺจาหํ อรหามิ, ทุกฺขญฺจ อิโต จ ปาปิยตรํ ภนฺเต;

โย อปฺปเมยฺเยสุ ตถาคเตสุ, จิตฺตํ ปโทเสมิ อวีตราโค’’ติ.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ผู้ยังไม่ปราศจากราคะ ประทุษร้ายจิตในพระตถาคตทั้งหลายผู้ประมาณมิได้ ย่อมควรแก่ทุกข์นี้และทุกข์ที่เลวร้ายกว่านี้

อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ.

สูตรนี้เป็นฝ่ายสังกิเลส

‘‘อปฺปเมยฺยํ [Pg.111] ปมินนฺโต, โกธ วิทฺวา วิกปฺปเย;

อปฺปเมยฺยํ ปมายินํ, นิวุตํ ตํ มญฺเญ อกิสฺสว’’นฺติ.

บัณฑิตไหนในโลกนี้เล่า เมื่อจะประมาณผู้ที่ประมาณมิได้ พึงจะกำหนดได้ เราย่อมสำคัญบุคคลผู้ประมาณผู้ที่ประมาณมิได้นั้น ว่าเป็นผู้ถูกกิเลสขวางกั้น เป็นผู้ไม่มีกังวล

อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ.

สูตรนี้เป็นฝ่ายสังกิเลส

‘‘ปุริสสฺส หิ ชาตสฺส, กุฐารี ชายเต มุเข;

ยาย ฉินฺทติ อตฺตานํ, พาโล ทุพฺภาสิตํ ภณํ.

ขวานเกิดในปากของบุรุษผู้เกิดมาแล้ว คนพาลกล่าวคำทุพภาษิต ย่อมใช้ขวานนั้นตัดตนเอง

‘‘น หิ สตฺถํ สุนิสิตํ, วิสํ หลาหลํ อิว;

เอวํ วิรทฺธํ ปาเตติ, วาจา ทุพฺภาสิตา ยถา’’ติ.

วาจาทุพภาษิตย่อมยังผู้ประทุษร้ายให้ตกไปฉันใด ศัสตราที่ลับดีแล้วหรือยาพิษร้ายแรงก็ยังให้ตกไปฉันนั้นไม่ได้

อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ.

สูตรนี้เป็นฝ่ายสังกิเลส

๙๒.

๙๒.

‘‘โย นินฺทิยํ ปสํสติ, ตํ วา นินฺทติ โย ปสํสิโย;

วิจินาติ มุเขน โส กลึ, กลินา เตน สุขํ น วินฺทติ.

ผู้ใดสรรเสริญคนที่ควรนินทา หรือนินทาคนที่ควรสรรเสริญ ผู้นั้นย่อมเก็บโทษด้วยปาก เพราะโทษนั้น เขาย่อมไม่ประสบสุข

‘‘อปฺปมตฺโต อยํ กลิ, โย อกฺเขสุ ธนปราชโย;

สพฺพสฺสาปิ สหาปิ อตฺตนา, อยเมว มหนฺตตโร กลิ;

โย สุคเตสุ มนํ ปโทสเย.

โทษคือการเสียทรัพย์เพราะการพนัน พร้อมทั้งเสียตนเองและของทั้งหมดนั้น เป็นโทษเล็กน้อย ส่วนโทษที่บุคคลประทุษร้ายจิตในพระสุคตเจ้าทั้งหลาย นี้แหละเป็นโทษที่ใหญ่กว่า

‘‘สตํ สหสฺสานํ นิรพฺพุทานํ, ฉตฺตึสตี ปญฺจ จ อพฺพุทานิ;

ยมริยครหี นิรยํ อุเปติ, วาจํ มนญฺจ ปณิธาย ปาปก’’นฺติ.

ผู้ติเตียนพระอริยเจ้า ตั้งวาจาและใจอันชั่วไว้ ย่อมเข้าถึงนรกตลอดแสนนิรัพพุทะ และอีกสามสิบหกนิรัพพุทะ กับอีกห้าอัพพุทะ

อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ.

สูตรนี้เป็นฝ่ายสังกิเลส

‘‘โย โลภคุเณ อนุยุตฺโต, โส วจสา ปริภาสติ อญฺเญ;

อสฺสทฺโธ กทริโย อวทญฺญู, มจฺฉริ เปสุณิยํ อนุยุตฺโต.

บุคคลใดประกอบเนืองๆ ในโทษคือโลภะ บุคคลนั้นย่อมบริภาษชนเหล่าอื่นด้วยวาจา เป็นผู้ไม่มีศรัทธา เป็นคนตระหนี่ ไม่รู้จักคุณ มีความตระหนี่ ประกอบเนืองๆ ในคำส่อเสียด

‘‘มุขทุคฺค [Pg.112] วิภูต อนริย, ภูนหุ ปาปก ทุกฺกฏการิ;

ปุริสนฺต กลี อวชาตปุตฺต, มา พหุภาณิธ เนรยิโกสิ.

ดูก่อนผู้มีวาจาทราม ผู้ปราศจากความจริง ผู้ไม่ใช่อริยะ ผู้ทำลายคุณความดี ผู้มีบาป ผู้ทำแต่กรรมชั่ว บุรุษชั้นต่ำ คนกาลกิณี บุตรที่เลวทราม เธออย่าพูดมากในที่นี้เลย เธอเป็นสัตว์นรก

‘‘รชมากิรสี อหิตาย, สนฺเต ครหสิ กิพฺพิสการี;

พหูนิ ทุจฺจริตานิ จริตฺวา, คจฺฉสิ โข ปปตํ จิรรตฺต’’นฺติ.

ดูก่อนผู้ทำบาป เธอย่อมเกลี่ยธุลี (คือกิเลส) ไว้เพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เธอย่อมติเตียนสัตบุรุษทั้งหลายผู้สงบ เธอประพฤติทุจริตไว้เป็นอันมากแล้ว ย่อมไปสู่เหว (คือนรก) ตลอดกาลนานโดยแท้

อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ.

สูตรนี้เป็นฝ่ายสังกิเลส

ตตฺถ กตมํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนเป็นฝ่ายวาสนา (ฝ่ายกุศล)

‘‘มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา, มโนเสฏฺฐา มโนมยา;

มนสา เจ ปสนฺเนน, ภาสติ วา กโรติ วา;

ตโต นํ สุขมนฺเวติ, ฉายาว อนปายินี’’ติ.

ธรรมทั้งหลายมีใจเป็นหัวหน้า มีใจเป็นใหญ่ สำเร็จแล้วด้วยใจ ถ้าบุคคลมีใจผ่องใสแล้ว พูดอยู่ก็ดี ทำอยู่ก็ดี เพราะการนั้น ความสุขย่อมติดตามเขาไป เหมือนเงาที่ไม่ละไป ฉะนั้น

อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ.

สูตรนี้เป็นฝ่ายวาสนา (ฝ่ายกุศล)

๙๓. มหานาโม สกฺโก ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อิทํ, ภนฺเต, กปิลวตฺถุ อิทฺธญฺเจว ผีตญฺจ พาหุชญฺญํ อากิณฺณมนุสฺสํ สมฺพาธพฺยูหํ, โส โข อหํ, ภนฺเต, ภควนฺตํ วา ปยิรุปาสิตฺวา มโนภาวนีเย วา ภิกฺขู สายนฺหสมยํ กปิลวตฺถุํ ปวิสนฺโต ภนฺเตนปิ หตฺถินา สมาคจฺฉามิ, ภนฺเตนปิ อสฺเสน สมาคจฺฉามิ, ภนฺเตนปิ รเถน สมาคจฺฉามิ, ภนฺเตนปิ สกเฏน สมาคจฺฉามิ, ภนฺเตนปิ ปุริเสน สมาคจฺฉามิ, ตสฺส มยฺหํ, ภนฺเต, ตสฺมึ สมเย มุสฺสเตว ภควนฺตํ อารพฺภ สติ, มุสฺสติ ธมฺมํ อารพฺภ สติ, มุสฺสติ สงฺฆํ อารพฺภ สติ. ตสฺส มยฺหํ, ภนฺเต, เอวํ โหติ ‘อิมมฺหิ จาหํ สายนฺหสมเย กาลํ กเรยฺยํ, กา มยฺหํ คติ, โก อภิสมฺปราโย’’’ติ.

๙๓. เจ้าศากยะพระนามว่ามหานามะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กรุงกบิลพัสดุ์นี้มั่งคั่งด้วย เจริญด้วย มีคนมาก มีมนุษย์หนาแน่น มีทางคับแคบ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์นั้นแล เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค หรือภิกษุทั้งหลายผู้เป็นที่เจริญใจแล้ว ในเวลาเย็น เมื่อกำลังเข้าไปสู่กรุงกบิลพัสดุ์ ย่อมประสบกับช้างที่กำลังตกมันบ้าง กับม้าที่กำลังคะนองบ้าง กับรถที่กำลังวิ่งบ้าง กับเกวียนที่กำลังวิ่งบ้าง กับคนที่กำลังรีบเดินบ้าง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในสมัยนั้น สติของข้าพระองค์ที่ปรารภพระผู้มีพระภาคย่อมหลงลืมไป สติที่ปรารภพระธรรมย่อมหลงลืมไป สติที่ปรารภพระสงฆ์ย่อมหลงลืมไป ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์นั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ถ้าเราพึงทำกาละในเวลาเย็นนี้ คติของเราจะเป็นอย่างไร สัมปรายภพจะเป็นอย่างไร’

‘‘มา ภายิ, มหานาม, มา ภายิ, มหานาม, อปาปกํ เต มรณํ ภวิสฺสติ, อปาปิกา กาลงฺกิริยา. จตูหิ โข, มหานาม, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต [Pg.113] อริยสาวโก นิพฺพานนินฺโน โหติ นิพฺพานโปโณ นิพฺพานปพฺภาโร. กตเมหิ จตูหิ? อิธ, มหานาม, อริยสาวโก พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคโต โหติ, อิติปิ โส ภควา อรหํ…เป… พุทฺโธ ภควาติ. ธมฺเม…เป… สงฺเฆ…เป… อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคโต โหติ อขณฺเฑหิ…เป… สมาธิสํวตฺตนิเกหิ. เสยฺยถาปิ, มหานาม, รุกฺโข ปาจีนนินฺโน ปาจีนโปโณ ปาจีนปพฺภาโร, โส มูลจฺฉินฺโน กตเมน ปปเตยฺยา’’ติ? ‘‘เยน, ภนฺเต, นินฺโน เยน โปโณ เยน ปพฺภาโร’’ติ. ‘‘เอวเมว โข, มหานาม, อิเมหิ จตูหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต อริยสาวโก นิพฺพานนินฺโน โหติ นิพฺพานโปโณ นิพฺพานปพฺภาโร. มา ภายิ, มหานาม, มา ภายิ, มหานาม, อปาปกํ เต มรณํ ภวิสฺสติ, อปาปิกา กาลงฺกิริยา’’ติ.

ดูก่อนมหานามะ ท่านอย่ากลัวเลย ดูก่อนมหานามะ ท่านอย่ากลัวเลย ความตายของท่านจักไม่เลวทราม การทำกาละจักไม่เลวทราม ดูก่อนมหานามะ อริยสาวกผู้ประกอบด้วยธรรม ๔ ประการแล ย่อมเป็นผู้น้อมไปสู่นิพพาน โน้มไปสู่นิพพาน โอนไปสู่นิพพาน ธรรม ๔ ประการอะไรบ้าง? ดูก่อนมหานามะ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้าว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระอรหันต์... (ฯลฯ)... เป็นพระพุทธเจ้า เป็นพระผู้มีพระภาค’ ในพระธรรม... (ฯลฯ)... ในพระสงฆ์... (ฯลฯ)... เป็นผู้ประกอบด้วยศีลที่พระอริยเจ้าพอใจ ไม่ขาด... (ฯลฯ)... เป็นไปเพื่อสมาธิ ดูก่อนมหานามะ เปรียบเหมือนต้นไม้ที่น้อมไปทางทิศตะวันออก โน้มไปทางทิศตะวันออก โอนไปทางทิศตะวันออก ต้นไม้นั้นเมื่อถูกตัดที่โคนแล้ว พึงล้มไปทางไหน' 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ต้นไม้นั้นน้อมไปทางใด โน้มไปทางใด โอนไปทางใด ก็พึงล้มไปทางนั้น' 'ดูก่อนมหานามะ ฉันนั้นเหมือนกันแล อริยสาวกผู้ประกอบด้วยธรรม ๔ ประการนี้ ย่อมเป็นผู้น้อมไปสู่นิพพาน โน้มไปสู่นิพพาน โอนไปสู่นิพพาน ดูก่อนมหานามะ ท่านอย่ากลัวเลย ดูก่อนมหานามะ ท่านอย่ากลัวเลย ความตายของท่านจักไม่เลวทราม การทำกาละจักไม่เลวทราม'

อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ.

สูตรนี้เป็นฝ่ายวาสนา (ฝ่ายกุศล)

‘‘สุขกามานิ ภูตานิ, โย ทณฺเฑน น หึสติ;

อตฺตโน สุขเมสาโน, เปจฺจ โส ลภเต สุข’’นฺติ.

นรชนใดแสวงหาความสุขเพื่อตน แต่ไม่เบียดเบียนสัตว์ทั้งหลายผู้ใคร่ความสุขด้วยท่อนไม้ นรชนนั้นละไปแล้ว (จากโลกนี้) ย่อมได้ความสุข

อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ.

สูตรนี้เป็นฝ่ายวาสนา (ฝ่ายกุศล)

‘‘คุนฺนญฺเจ ตรมานานํ, อุชุํ คจฺฉติ ปุงฺคโว;

สพฺพา ตา อุชุํ คจฺฉนฺติ, เนตฺเต อุชุํ คเต สติ.

ในฝูงโคที่กำลังข้ามฟาก ถ้าโคจ่าฝูงไปตรง โคทั้งหมดนั้นก็ย่อมไปตรง เมื่อผู้นำไปตรง

‘‘เอวเมว มนุสฺเสสุ, โย โหติ เสฏฺฐสมฺมโต;

โส สเจ ธมฺมํ จรติ, ปเคว อิตรา ปชา;

สพฺพํ รฏฺฐํ สุขํ เสติ, ราชา เจ โหติ ธมฺมิโก’’ติ.

ในหมู่มนุษย์ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ผู้ใดที่เขาสมมติว่าเป็นผู้ประเสริฐสุด ถ้าผู้นั้นประพฤติธรรม จะกล่าวไปไยถึงประชาชาติที่เหลือเล่า แว่นแคว้นทั้งสิ้นย่อมอยู่เป็นสุข ถ้าพระราชาเป็นผู้ทรงธรรม

อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ.

สูตรนี้เป็นฝ่ายวาสนา (ฝ่ายกุศล)

๙๔. ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. เตน โข ปน สมเยน สมฺพหุลา ภิกฺขู ภควโต จีวรกมฺมํ กโรนฺติ ‘‘นิฏฺฐิตจีวโร ภควา เตมาสจฺจเยน จาริกํ ปกฺกมิสฺสตี’’ติ. เตน โข ปน สมเยน อิสิทตฺตปุราณา ถปตโย สาเกเต ปฏิวสนฺติ เกนจิ เทว กรณีเยน. อสฺโสสุํ โข อิสิทตฺตปุราณา ถปตโย ‘‘สมฺพหุลา กิร ภิกฺขู ภควโต จีวรกมฺมํ กโรนฺติ. นิฏฺฐิตจีวโร ภควา เตมาสจฺจเยน จาริกํ ปกฺกมิสฺสตี’’ติ.

๙๔. พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี ในกรุงสาวัตถี ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุจำนวนมากกำลังทำจีวรกรรมถวายพระผู้มีพระภาค ด้วยคิดว่า 'พระผู้มีพระภาคมีจีวรสำเร็จแล้ว จักเสด็จจาริกไปโดยล่วงสามเดือน' ก็โดยสมัยนั้นแล นายช่างชื่ออิสิทัตตะและปุราณะอาศัยอยู่ในเมืองสาเกตด้วยกรณียกิจบางอย่าง นายช่างชื่ออิสิทัตตะและปุราณะได้สดับข่าวว่า 'ได้ยินว่า ภิกษุจำนวนมากกำลังทำจีวรกรรมถวายพระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคมีจีวรสำเร็จแล้ว จักเสด็จจาริกไปโดยล่วงสามเดือน'

อถ [Pg.114] โข อิสิทตฺตปุราณา ถปตโย มคฺเค ปุริสํ ฐเปสุํ ‘‘ยทา ตฺวํ อมฺโภ ปุริส ปสฺเสยฺยาสิ ภควนฺตํ อาคจฺฉนฺตํ อรหนฺตํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ, อถ อมฺหากํ อาโรเจยฺยาสี’’ติ. ทฺวีหตีหํ ฐิโต โข โส ปุริโส อทฺทส ภควนฺตํ ทูรโตว อาคจฺฉนฺตํ, ทิสฺวาน เยน อิสิทตฺตปุราณา ถปตโย เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา อิสิทตฺตปุราเณ ถปตโย เอตทโวจ ‘‘อยํ โส ภนฺเต ภควา อาคจฺฉติ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ, ยสฺสทานิ กาลํ มญฺญถา’’ติ.

ครั้งนั้นแล นายช่างชื่ออิสิทัตตะและปุราณะได้วางบุรุษไว้ในหนทาง (พร้อมสั่งว่า) 'ดูก่อนบุรุษผู้เจริญ เมื่อใดท่านพึงเห็นพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จมา เมื่อนั้นพึงบอกแก่เราทั้งหลาย' บุรุษนั้นยืนอยู่สองสามวัน ได้เห็นพระผู้มีพระภาคเสด็จมาแต่ไกล ครั้นเห็นแล้ว จึงเข้าไปหานายช่างชื่ออิสิทัตตะและปุราณะถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะนายช่างชื่ออิสิทัตตะและปุราณะว่า 'ข้าแต่ท่านทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นเสด็จมาแล้ว บัดนี้ ท่านทั้งหลายจงทราบกาลอันควรเถิด'

อถ โข อิสิทตฺตปุราณา ถปตโย เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ, อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ภควนฺตํ ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต อนุพนฺธึสุ. อถ โข ภควา มคฺคา โอกฺกมฺม เยน อญฺญตรํ รุกฺขมูลํ เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. อิสิทตฺตปุราณา ถปตโย ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ, เอกมนฺตํ นิสินฺนา โข อิสิทตฺตปุราณา ถปตโย ภควนฺตํ เอตทโวจุํ –

ครั้งนั้นแล นายช่างชื่ออิสิทัตตะและปุราณะได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้ติดตามพระผู้มีพระภาคไปข้างหลังๆ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเสด็จแวะออกจากทาง แล้วเสด็จเข้าไปยังโคนต้นไม้แห่งหนึ่ง ครั้นเสด็จเข้าไปแล้ว ได้ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ นายช่างชื่ออิสิทัตตะและปุราณะได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง นายช่างชื่ออิสิทัตตะและปุราณะผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาคว่า –

‘‘ยทา มยํ ภนฺเต ภควนฺตํ สุโณม ‘สาวตฺถิยา โกสเลสุ จาริกํ ปกฺกมิสฺสตี’ติ, โหติ โน ตสฺมึ สมเย อนตฺตมนตา โหติ โทมนสฺสํ ‘ทูเร โน ภควา ภวิสฺสตี’ติ. ยทา ปน มยํ ภนฺเต ภควนฺตํ สุโณม ‘สาวตฺถิยา โกสเลสุ จาริกํ ปกฺกนฺโต’ติ, โหติ โน ตสฺมึ สมเย อนตฺตมนตา โหติ โทมนสฺสํ ‘ทูเร โน ภควา’ติ…เป….

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อใด ข้าพระองค์ทั้งหลายได้ฟังข่าวว่า ‘พระผู้มีพระภาคจักเสด็จจาริกไปในแคว้นโกศลจากกรุงสาวัตถี’ ในสมัยนั้น ข้าพระองค์ทั้งหลายก็เกิดความไม่พอใจ เกิดความโทมนัสว่า ‘พระผู้มีพระภาคจักประทับอยู่ไกลจากพวกเรา’ ก็เมื่อใด ข้าพระองค์ทั้งหลายได้ฟังข่าวว่า ‘พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปในแคว้นโกศลจากกรุงสาวัตถีแล้ว’ ในสมัยนั้น ข้าพระองค์ทั้งหลายก็เกิดความไม่พอใจ เกิดความโทมนัสว่า ‘พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ไกลจากพวกเรา’ ...ฯลฯ...

‘‘ยทา ปน มยํ ภนฺเต ภควนฺตํ สุโณม ‘กาสีสุ มคเธสุ จาริกํ ปกฺกมิสฺสตี’ติ, โหติ โน ตสฺมึ สมเย อนตฺตมนตา โหติ โทมนสฺสํ ‘ทูเร โน ภควา ภวิสฺสตี’ติ. ยทา ปน มยํ ภนฺเต ภควนฺตํ สุโณม ‘กาสีสุ มคเธสุ จาริกํ ปกฺกนฺโต’ติ, อนปฺปกา โน ตสฺมึ สมเย อนตฺตมนตา โหติ อนปฺปกํ โทมนสฺสํ ‘ทูเร โน ภควา’ติ.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็เมื่อใด ข้าพระองค์ทั้งหลายได้ฟังข่าวว่า ‘พระผู้มีพระภาคจักเสด็จจาริกไปในแคว้นมคธจากแคว้นกาสี’ ในสมัยนั้น ข้าพระองค์ทั้งหลายก็เกิดความไม่พอใจ เกิดความโทมนัสว่า ‘พระผู้มีพระภาคจักประทับอยู่ไกลจากพวกเรา’ ก็เมื่อใด ข้าพระองค์ทั้งหลายได้ฟังข่าวว่า ‘พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปในแคว้นมคธจากแคว้นกาสีแล้ว’ ในสมัยนั้น ข้าพระองค์ทั้งหลายก็เกิดความไม่พอใจเป็นอันมาก เกิดความโทมนัสเป็นอันมากว่า ‘พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ไกลจากพวกเรา’

‘‘ยทา ปน มยํ ภนฺเต ภควนฺตํ สุโณม ‘มคเธสุ กาสีสุ จาริกํ ปกฺกมิสฺสตี’ติ, โหติ โน ตสฺมึ สมเย อตฺตมนตา โหติ โสมนสฺสํ ‘อาสนฺเน โน ภควา ภวิสฺสตี’ติ. ยทา ปน มยํ ภนฺเต ภควนฺตํ สุโณม ‘มคเธสุ กาสีสุ จาริกํ ปกฺกนฺโต’ติ, โหติ โน [Pg.115] ตสฺมึ สมเย อตฺตมนตา โหติ โสมนสฺสํ ‘อาสนฺเน โน ภควา’ติ…เป….

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็เมื่อใด ข้าพระองค์ทั้งหลายได้ฟังข่าวว่า ‘พระผู้มีพระภาคจักเสด็จจาริกไปในแคว้นกาสีจากแคว้นมคธ’ ในสมัยนั้น ข้าพระองค์ทั้งหลายก็เกิดความพอใจ เกิดความโสมนัสว่า ‘พระผู้มีพระภาคจักประทับอยู่ใกล้พวกเรา’ ก็เมื่อใด ข้าพระองค์ทั้งหลายได้ฟังข่าวว่า ‘พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปในแคว้นกาสีจากแคว้นมคธแล้ว’ ในสมัยนั้น ข้าพระองค์ทั้งหลายก็เกิดความพอใจ เกิดความโสมนัสว่า ‘พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ใกล้พวกเรา’ ...ฯลฯ...

‘‘ยทา ปน มยํ ภนฺเต ภควนฺตํ สุโณม ‘โกสเลสุ สาวตฺถึ จาริกํ ปกฺกมิสฺสตี’ติ. โหติ โน ตสฺมึ สมเย อตฺตมนตา โหติ โสมนสฺสํ ‘อาสนฺเน โน ภควา ภวิสฺสตี’ติ.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็เมื่อใด ข้าพระองค์ทั้งหลายได้ฟังข่าวว่า ‘พระผู้มีพระภาคจักเสด็จจาริกมายังกรุงสาวัตถีจากแคว้นโกศล’ ในสมัยนั้น ข้าพระองค์ทั้งหลายก็เกิดความพอใจ เกิดความโสมนัสว่า ‘พระผู้มีพระภาคจักประทับอยู่ใกล้พวกเรา’

‘‘ยทา ปน มยํ ภนฺเต ภควนฺตํ สุโณม ‘สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม’ติ โหติ อนปฺปกา โน ตสฺมึ สมเย อตฺตมนตา, โหติ อนปฺปกํ โสมนสฺสํ ‘อาสนฺเน โน ภควา’’’ติ.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็เมื่อใด ข้าพระองค์ทั้งหลายได้ฟังข่าวว่า ‘พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี ในกรุงสาวัตถี’ ในสมัยนั้น ข้าพระองค์ทั้งหลายก็เกิดความพอใจเป็นอันมาก เกิดความโสมนัสเป็นอันมากว่า ‘พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ใกล้พวกเรา’

‘‘ตสฺมาติห, ถปตโย, สมฺพาโธ ฆราวาโส รชาปโถ, อพฺโภกาโส ปพฺพชฺชา, อลญฺจ ปน โว, ถปตโย, อปฺปมาทายา’’ติ. ‘‘อตฺถิ โข โน, ภนฺเต, เอตมฺหา สมฺพาธา อญฺโญ สมฺพาโธ สมฺพาธตโร เจว สมฺพาธสงฺขาตตโร จา’’ติ? ‘‘กตโม ปน โว, ถปตโย, เอตมฺหา สมฺพาธา อญฺโญ สมฺพาโธ สมฺพาธตโร เจว สมฺพาธสงฺขาตตโร จา’’ติ?

“ดูกรนายช่างทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น การอยู่ครองเรือนเป็นสิ่งคับแคบ เป็นทางมาแห่งธุลี บรรพชาเป็นดังที่แจ้ง ก็การที่ท่านทั้งหลายจะทำความไม่ประมาทนั้น สมควรทีเดียว” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ความคับแคบอื่นที่คับแคบกว่าและนับว่าคับแคบกว่าความคับแคบนี้ ยังมีอยู่แก่ข้าพระองค์ทั้งหลาย” “ดูกรนายช่างทั้งหลาย ก็ความคับแคบอื่นที่คับแคบกว่าและนับว่าคับแคบกว่าความคับแคบนี้ของท่านทั้งหลายเป็นไฉน”

‘‘อิธ มยํ, ภนฺเต, ยทา ราชา ปเสนทิ โกสโล อุยฺยานภูมึ นิยฺยาตุกาโม โหติ, เย เต รญฺโญ ปเสนทิสฺส โกสลสฺส นาคา โอปวยฺหา, เต กปฺเปตฺวา ยา ตา รญฺโญ ปเสนทิสฺส โกสลสฺส ปชาปติโย ปิยา มนาปา, ตา เอกํ ปุรโต เอกํ ปจฺฉโต นิสีทาเปม, ตาสํ โข ปน, ภนฺเต, ภคินีนํ เอวรูโป คนฺโธ โหติ. เสยฺยถาปิ นาม คนฺธกรณฺฑกสฺส ตาวเทว วิวริยมานสฺส, ยถา ตํ ราชกญฺญานํ คนฺเธน วิภูสิตานํ. ตาสํ โข ปน, ภนฺเต, ภคินีนํ เอวรูโป กายสมฺผสฺโส โหติ, เสยฺยถาปิ นาม ตูลปิจุโน วา กปฺปาหปิจุโน วา, ยถา ตํ ราชกญฺญานํ สุเขธิตานํ. ตสฺมึ โข ปน, ภนฺเต, สมเย นาโคปิ รกฺขิตพฺโพ โหติ. ตาปิ ภคินิโย รกฺขิตพฺพา โหติ. อตฺตาปิ รกฺขิตพฺพา โหติ. น โข ปน มยํ, ภนฺเต, อภิชานาม ตาสุ ภคีนิสุ ปาปกํ จิตฺตํ ญปฺปาเทนฺตา, อยํ โข โน, ภนฺเต, เอตมฺหา สมฺพาธา อญฺโญ สมฺพาโธ สมฺพาธตโร เจว สมฺพาธสงฺฆาตตโร จาติ.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในเรื่องนี้ เมื่อใด พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงมีพระประสงค์จะเสด็จไปยังภูมิอุทยาน ข้าพระองค์ทั้งหลายก็จะประดับช้างพระที่นั่งของพระเจ้าปเสนทิโกศลเหล่านั้น แล้วให้พระชายาผู้เป็นที่รักที่พอพระทัยของพระเจ้าปเสนทิโกศลพระองค์หนึ่งประทับข้างหน้า พระองค์หนึ่งประทับข้างหลัง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็กลิ่นกายของพระขนิษฐาเหล่านั้นเป็นเช่นนี้ คือ เปรียบเหมือนกลิ่นจากผอบเครื่องหอมที่เพิ่งเปิดอยู่ทีเดียว เหมือนกลิ่นของราชกัญญาที่ประพรมด้วยของหอม ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็กายสัมผัสของพระขนิษฐาเหล่านั้นเป็นเช่นนี้ คือ เปรียบเหมือนสัมผัสแห่งปุยนุ่นหรือปุยฝ้าย เหมือนสัมผัสของราชกัญญาผู้เจริญในความสุข ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ในสมัยนั้น ช้างก็ต้องรักษา พระขนิษฐาเหล่านั้นก็ต้องรักษา แม้ตนเองก็ต้องรักษา ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลายไม่รู้สึกตัวเลยว่าได้ยังจิตอันเป็นบาปให้เกิดขึ้นในพระขนิษฐาเหล่านั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้แล คือความคับแคบอื่นของข้าพระองค์ทั้งหลาย ที่คับแคบกว่าและนับว่าคับแคบกว่าความคับแคบนั้น”

‘‘ตสฺมาติห[Pg.116], ถปตโย, สมฺพาโธ ฆราวาโส รชาปโถ, อพฺโภกาโส ปพฺพชฺชา. อลญฺจ ปน โว, ถปตโย, อปฺปมาทาย. จตูหิ โข ถปตโย, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต อริยสาวโก โสตาปนฺโน โหติ อวินิปาตธมฺโม นิยโต สมฺโพธิปรายโณ.

“ดูกรนายช่างทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น การอยู่ครองเรือนเป็นสิ่งคับแคบ เป็นทางมาแห่งธุลี บรรพชาเป็นดังที่แจ้ง ก็การที่ท่านทั้งหลายจะทำความไม่ประมาทนั้น สมควรทีเดียว ดูกรนายช่างทั้งหลาย อริยสาวกผู้ประกอบด้วยธรรม ๔ ประการ เป็นพระโสดาบัน มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีการตรัสรู้ในเบื้องหน้า”

‘‘กตเมหิ จตูหิ? อิธ, ถปตโย, สุตวา อริยสาวโก พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคโต โหติ อิติปิ โส ภควา อรหํ…เป… พุทฺโธ ภควาติ, ธมฺเม…เป… สงฺเฆ…เป… วิคตมลมจฺเฉเรน เจตสา อคารํ อชฺฌาวสติ, มุตฺตจาโค ปยตปาณิ โวสฺสคฺครโต ยาจโยโค ทานสํวิภาครโต อปฺปฏิวิภตฺตํ. อิเมหิ โข, ถปตโย, จตูหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต อริยสาวโก โสตาปนฺโน โหติ อวินิปาตธมฺโม นิยโต สมฺโพธิปรายโณ.

“ด้วยธรรม ๔ ประการเป็นไฉน? ดูกรนายช่างทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้าว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระอรหันต์...ฯลฯ...เป็นพระพุทธเจ้า เป็นพระผู้มีพระภาค’ ในพระธรรม...ฯลฯ...ในพระสงฆ์...ฯลฯ... มีใจปราศจากมลทินคือความตระหนี่ อยู่ครองเรือน มีการสละอันปล่อยแล้ว มีฝ่ามืออันล้างแล้ว ยินดีในการสละ ควรแก่การขอ ยินดีในการให้และการแบ่งปัน ไม่แบ่งแยก ดูกรนายช่างทั้งหลาย อริยสาวกผู้ประกอบด้วยธรรม ๔ ประการเหล่านี้แล เป็นพระโสดาบัน มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีการตรัสรู้ในเบื้องหน้า”

‘‘ตุมฺเห โข, ถปตโย, พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคตา อิติปิ โส ภควา อรหํ…เป… พุทฺโธ ภควาติ, ธมฺเม…เป… สงฺเฆ…เป… ยํ โข ปน กิญฺจิ กุเล เทยฺยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ อปฺปฏิวิภตฺตํ สีลวนฺเตหิ กลฺยาณธมฺเมหิ, ตํ กึ มญฺญถ, ถปตโย, กติวิธา เต โกสเลสุ มนุสฺสา เย ตุมฺหากํ สมสมา ยทิทํ ทานสํวิภาเคหี’’ติ? ‘‘ลาภา โน, ภนฺเต, สุลทฺธํ โน, ภนฺเต, เยสํ โน ภควา เอวํ ปชานาตี’’ติ.

“ดูกรนายช่างทั้งหลาย ท่านทั้งหลายแล เป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้าว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระอรหันต์...ฯลฯ...เป็นพระพุทธเจ้า เป็นพระผู้มีพระภาค’ ในพระธรรม...ฯลฯ...ในพระสงฆ์...ฯลฯ... ก็ไทยธรรมใดๆ ที่มีอยู่ในตระกูล ไทยธรรมทั้งหมดนั้น ท่านทั้งหลายก็ไม่แบ่งแยกแก่ผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม ท่านทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ดูกรนายช่างทั้งหลาย มนุษย์ในแคว้นโกศลผู้ที่เสมอกับท่านทั้งหลาย โดยการให้และการแบ่งปันนี้ มีประมาณเท่าไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นลาภของข้าพระองค์ทั้งหลายหนอ ข้าพระองค์ทั้งหลายได้ดีแล้วหนอ ที่พระผู้มีพระภาคทรงทราบข้าพระองค์ทั้งหลายอย่างนี้”

อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ.

วาสนาภาคิยสูตรนี้

๙๕.

๙๕.

‘‘เอกปุปฺผํ จชิตฺวาน, สหสฺสํ กปฺปโกฏิโย;

เทเว เจว มนุสฺเส จ, เสเสน ปรินิพฺพุโต’’ติ.

“บุคคลสละดอกไม้ดอกหนึ่งแล้ว (ท่องเที่ยวอยู่ใน) เทวโลกและมนุษยโลกสิ้นพันโกฏิกัปป์ ด้วยผลบุญที่เหลือ จึงได้ปรินิพพาน”

อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ.

วาสนาภาคิยสูตรนี้

‘‘อสฺสตฺเถ หริโตภาเส, สํวิรูฬฺหมฺหิ ปาทเป;

เอกํ พุทฺธคตํ สญฺญํ, อลภึตฺถํ ปติสฺสโต.

“ที่ต้นโพธิ์อันมีสีเขียวสดใส เป็นต้นไม้งอกงามดี เราผู้มีสติระลึกเนืองๆ ได้แล้วซึ่งสัญญาหนึ่งอันมีพระพุทธเจ้าเป็นอารมณ์”

‘‘อชฺช ตึสํ ตโต กปฺปา, นาภิชานามิ ทุคฺคตึ;

ติสฺโส วิชฺชา สจฺฉิกตา, ตสฺสา สญฺญาย วาสนา’’ติ.

“ในกัปที่ ๓๐ แต่กัปนั้นมา เราไม่รู้จักทุคติเลย วิชชา ๓ เราทำให้แจ้งแล้ว นี้เป็นอานุภาพแห่งสัญญานั้น”

อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ.

วาสนาภาคิยสูตรนี้

‘‘ปิณฺฑาย [Pg.117] โกสลํ ปุรํ, ปาวิสิ อคฺคปุคฺคโล;

อนุกมฺปโก ปุเรภตฺตํ, ตณฺหานิฆาตโก มุนิ.

พระมุนีผู้เป็นอัครบุคคล ผู้ทรงอนุเคราะห์ ผู้ทรงกำจัดตัณหา ได้เสด็จเข้าไปยังเมืองโกศลเพื่อบิณฑบาตในเวลาเช้า

‘‘ปุริสสฺส วฏํสโก หตฺเถ, สพฺพปุปฺเผหิลงฺกโต;

โส อทฺทสาสิ สมฺพุทฺธํ, ภิกฺขุสงฺฆปุรกฺขตํ.

เครื่องประดับศีรษะที่ประดับด้วยดอกไม้นานาพรรณอยู่ในมือของบุรุษ บุรุษนั้นได้เห็นพระสัมพุทธเจ้าผู้มีหมู่ภิกษุสงฆ์แวดล้อมเป็นบริวาร

‘‘ปวิสนฺตํ ราชมคฺเคน, เทวมานุสปูชิตํ;

หฏฺโฐ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, สมฺพุทฺธมุปสงฺกมิ.

บุรุษนั้นเห็นพระสัมพุทธเจ้าผู้ที่เทวดาและมนุษย์บูชาแล้ว กำลังเสด็จเข้าไปทางราชมรรคา ก็มีใจยินดี ยังจิตให้เลื่อมใสแล้ว เข้าไปเฝ้าพระสัมพุทธเจ้า

‘‘โส ตํ วฏํสกํ สุรภึ, วณฺณวนฺตํ มโนรมํ;

สมฺพุทฺธสฺสุปนาเมสิ, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ.

บุรุษนั้นผู้มีใจเลื่อมใสแล้ว ได้น้อมนำเครื่องประดับศีรษะอันมีกลิ่นหอม มีสีสันงดงาม น่ารื่นรมย์ใจนั้น เข้าไปถวายแด่พระสัมพุทธเจ้าด้วยมือของตน

‘‘ตโต อคฺคิสิขา วณฺณา, พุทฺธสฺส ลปนนฺตรา;

สหสฺสรํสิ วิชฺชุริว, โอกฺกา นิกฺขมิ อานนา.

ลำดับนั้น พระรัศมีมีสีดังเปลวไฟ มีรัศมีพันหนึ่ง ประดุจสายฟ้า ได้ออกจากพระพักตร์จากระหว่างพระโอษฐ์ของพระพุทธเจ้า

‘‘ปทกฺขิณํ กริตฺวาน, สีเส อาทิจฺจพนฺธุโน;

ติกฺขตฺตุํ ปริวฏฺเฏตฺวา, มุทฺธนนฺตรธายถ.

พระรัศมีนั้นได้กระทำประทักษิณพระเศียรของพระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ วนเวียน ๓ รอบแล้ว หายไปที่ยอดพระเศียร

‘‘อิทํ ทิสฺวา อจฺฉริยํ, อพฺภุตํ โลมหํสนํ;

เอกํสํ จีวรํ กตฺวา, อานนฺโท เอตทพฺรวิ.

พระอานนท์เห็นเหตุอัศจรรย์ซึ่งไม่เคยมีมา น่าขนพองสยองเกล้านี้แล้ว จึงกระทำจีวรเฉวียงบ่า ได้กราบทูลคำนี้

‘‘‘โก เหตุ สิตกมฺมสฺส, พฺยากโรหิ มหามุเน;

ธมฺมาโลโก ภวิสฺสติ, กงฺขํ วิตร โน มุเน.

อะไรเป็นเหตุแห่งการแย้มพระโอษฐ์ ข้าแต่พระมหามุนี ขอพระองค์จงทรงพยากรณ์ แสงสว่างแห่งธรรมจักบังเกิด ข้าแต่พระมุนี ขอพระองค์จงทรงบรรเทาความสงสัยของข้าพระองค์ทั้งหลายเถิด

‘‘‘ยสฺส ตํ สพฺพธมฺเมสุ, สทา ญาณํ ปวตฺตติ;

กงฺขึ เวมติกํ เถรํ, อานนฺทํ เอตทพฺรวิ.

พระพุทธเจ้าผู้มีพระญาณเป็นไปในธรรมทั้งปวงทุกเมื่อ ได้ตรัสคำนี้กะพระอานนทเถระผู้มีความสงสัยเคลือบแคลง

‘‘‘โย โส อานนฺท ปุริโส, มยิ จิตฺตํ ปสาทยิ;

จตุราสีติกปฺปานิ, ทุคฺคตึ น คมิสฺสติ.

ดูก่อนอานนท์ บุรุษใดนั้นยังจิตให้เลื่อมใสในเรา บุรุษนั้นจักไม่ไปสู่ทุคติตลอดแปดหมื่นสี่พันกัป

‘‘‘เทเวสุ เทวโสภคฺคํ, ทิพฺพํ รชฺชํ ปสาสิย;

มนุเชสุ มนุชินฺโท, ราชา รฏฺเฐ ภวิสฺสติ.

เขาจักเสวยความเป็นผู้มีโชคดีในหมู่เทวดา ครองราชสมบัติทิพย์แล้ว ในหมู่มนุษย์ จักเป็นพระราชาผู้เป็นใหญ่กว่านรชนในแว่นแคว้น

‘‘‘โส จริมํ ปพฺพชิตฺวา, สจฺฉิกตฺวาน ธมฺมตํ;

ปจฺเจกพุทฺโธ ธุตราโค, วฏํสโก นาม ภวิสฺสติ.

ในภพสุดท้าย บุรุษนั้นจักออกบวช กระทำให้แจ้งซึ่งสภาวธรรมแล้ว มีราคะอันขจัดแล้ว จักเป็นพระปัจเจกพุทธเจ้า นามว่า วฏังสกะ

‘‘‘นตฺถิ จิตฺเต ปสนฺนมฺหิ, อปฺปกา นาม ทกฺขิณา;

ตถาคเต วา สมฺพุทฺเธ, อถ วา ตสฺส สาวเก.

เมื่อจิตเลื่อมใสในพระตถาคตสัมพุทธเจ้า หรือในสาวกของพระองค์แล้ว ทักษิณาชื่อว่าเล็กน้อยย่อมไม่มี

‘‘‘เอวํ [Pg.118] อจินฺติยา พุทฺธา, พุทฺธธมฺมา อจินฺติยา;

อจินฺติเย ปสนฺนานํ, วิปาโก โหติ อจินฺติโย’’’ติ.

พระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นอจินไตย (คือเหนือความคิด) พระพุทธธรรมทั้งหลายก็เป็นอจินไตย วิบากของผู้ที่เลื่อมใสในสิ่งที่เป็นอจินไตย ย่อมเป็นอจินไตยเช่นนี้

อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ.

นี้คือวาสนาภาคิยสูตร

๙๖. ‘‘อิธาหํ, ภิกฺขเว, เอกจฺจํ ปุคฺคลํ ปสนฺนจิตฺตํ เอวํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานามิ ‘‘(ยถา โข อยํ ปุคฺคโล อิริยติ, ยญฺจ ปฏิปทํ ปฏิปนฺโน, ยญฺจ มคฺคํ สมารูฬฺโห). อิมมฺหิ จายํ สมเย กาลํ กเรยฺย, ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต เอวํ สคฺเค. ตํ กิสฺส เหตุ? จิตฺตํ หิสฺส, ภิกฺขเว, ปสนฺนํ, เจโตปสาทเหตุ โข ปน เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ, ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

๙๖. ภิกษุทั้งหลาย ในโลกนี้ เราย่อมกำหนดรู้ใจของบุคคลบางคนผู้มีจิตเลื่อมใสด้วยใจของเราอย่างนี้ว่า ‘ถ้าบุคคลนี้พึงทำกาละในสมัยนี้ เขาพึงตั้งอยู่ในสวรรค์เหมือนของที่เขานำมาตั้งไว้’ ข้อนั้นเพราะเหตุไร? ภิกษุทั้งหลาย เพราะจิตของเขาเลื่อมใสแล้ว ก็เพราะเหตุแห่งความเลื่อมใสแห่งจิตนั่นแล สัตว์บางพวกในโลกนี้ เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น ท่านกล่าวคำนี้ไว้ดังนี้ว่า

‘‘ปสนฺนจิตฺตํ ญตฺวาน, เอกจฺจํ อิธ ปุคฺคลํ;

เอตมตฺถญฺจ พฺยากาสิ, พุทฺโธ ภิกฺขูน สนฺติเก.

พระพุทธเจ้าทรงทราบบุคคลบางคนในโลกนี้ผู้มีจิตเลื่อมใสแล้ว จึงทรงพยากรณ์เนื้อความนั้นในสำนักของภิกษุทั้งหลาย

‘‘อิมมฺหิ จายํ สมเย, กาลํ กยิราถ ปุคฺคโล;

สคฺคมฺหิ อุปปชฺเชยฺย, จิตฺตํ หิสฺส ปสาทิตํ.

ถ้าบุคคลนี้พึงทำกาละในสมัยนี้ เขาพึงบังเกิดในสวรรค์ เพราะจิตของเขาเลื่อมใสแล้ว

‘‘เจโตปสาทเหตุ หิ, สตฺตา คจฺฉนฺติ สุคฺคตึ;

ยถาภตํ นิกฺขิเปยฺย, เอวเมวํ ตถาวิโธ;

กายสฺส เภทา สปฺปญฺโญ, สคฺคํ โส อุปปชฺชตี’’ติ.

เพราะเหตุแห่งความเลื่อมใสแห่งจิตนั่นแล สัตว์ทั้งหลายย่อมไปสู่สุคติ เหมือนของที่เขานำมาตั้งไว้ ฉันใด ผู้มีปัญญานั้นก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน เบื้องหน้าแต่กายแตก ย่อมเข้าถึงสวรรค์ ฉันนั้น

‘‘อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา อิติ เม สุต’’นฺติ.

เนื้อความแม้นี้ พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้

อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ.

นี้คือวาสนาภาคิยสูตร

‘‘สุวณฺณจฺฉทนํ นาวํ, นาริ อารุยฺห ติฏฺฐสิ;

โอคาหสิ โปกฺขรณึ, ปทฺมํ ฉินฺทสิ ปาณินา.

ดูก่อนนารี เธอขึ้นยืนอยู่บนเรือที่มีหลังคาทอง เธอกำลังลงไปในสระโบกขรณี และเด็ดดอกบัวด้วยมือ

‘‘เกน เต ตาทิโส วณฺโณ, อานุภาโว ชุติ จ เต;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนสิจฺฉิตา.

วรรณะของเธอจึงเป็นเช่นนี้เพราะเหตุอะไร อานุภาพและรัศมีของเธอ (เป็นเช่นนี้เพราะเหตุอะไร) และโภคะทั้งหลายของเธอ ซึ่งเป็นสิ่งที่ใจปรารถนาทั้งหมด ย่อมเกิดขึ้นเพราะเหตุอะไร

‘‘ปุจฺฉิตา เทวเต สํส, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ;

สา เทวตา อตฺตมนา, เทวราเชน ปุจฺฉิตา.

ดูก่อนเทวดา เธอถูกเราถามแล้ว โปรดบอกเถิดว่า นี้เป็นผลของกรรมอะไร เทวดาองค์นั้นมีใจยินดี เมื่อถูกท้าวเทวราชตรัสถามแล้ว

‘‘ปญฺหํ [Pg.119] ปุฏฺฐา วิยากาสิ, สกฺกสฺส อิติ เม สุตํ;

อทฺธานํ ปฏิปนฺนาหํ, ทิสฺวา ถูปํ มโนรมํ.

เทวดาองค์นั้นถูกถามปัญหาแล้ว ได้พยากรณ์แก่ท้าวสักกะว่า (ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้) เมื่อดิฉันเดินทางไกล ได้เห็นพระสถูปอันน่ารื่นรมย์

‘‘ตตฺถ จิตฺตํ ปสาเทสึ, กสฺสปสฺส ยสสฺสิโน;

ปทฺธปุปฺเผหิ ปูเชสึ, ปสนฺนา เสหิ ตสฺเสว;

กมฺมสฺส ผลํ วิปาโก, เอตาทิสํ กตปุญฺญา ลภนฺตี’’ติ.

ณ ที่นั้น ดิฉันได้ยังจิตให้เลื่อมใสในพระสถูปของพระกัสสปพุทธเจ้าผู้มียศ ครั้นเลื่อมใสแล้ว ได้บูชาด้วยดอกบัวด้วยมือของตน นี้เป็นผล เป็นวิบากของกรรมนั้นนั่นเทียว ผู้ทำบุญไว้แล้วย่อมได้ผลเช่นนี้

อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ.

นี้คือวาสนาภาคิยสูตร

‘‘ทานกถา สีลกถา สคฺคกถา ปุญฺญกถา ปุญฺญวิปากกถา’’ติ;

ถ้อยคำเรื่องทาน ถ้อยคำเรื่องศีล ถ้อยคำเรื่องสวรรค์ ถ้อยคำเรื่องบุญ ถ้อยคำเรื่องวิบากของบุญ

อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ.

นี้คือวาสนาภาคิยสูตร

‘‘อปิจาปิ ปํสุถูเปสุ อุทฺทิสฺสกเตสุ ทสพลธรานํ ตตฺถปิ การํ กตฺวา สคฺเคสุ นรา ปโมทนฺตี’’ติ.

อนึ่ง นรชนทั้งหลายได้กระทำการบูชาแม้ในพระสถูปที่ทำด้วยฝุ่น ซึ่งบุคคลอุทิศแด่พระพุทธเจ้าผู้ทรงทศพลญาณทั้งหลายแล้ว ย่อมบันเทิงอยู่ในสวรรค์

อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ.

พระสูตรนี้เป็นส่วนแห่งบุญวาสนา

๙๗.

๙๗.

‘‘เทวปุตฺตสรีรวณฺณา, สพฺเพ สุภคสณฺฐิตี;

อุทเกน ปํสุํ เตเมตฺวา, ถูปํ วฑฺเฒถ กสฺสปํ.

ท่านทั้งปวงผู้มีวรรณะแห่งสรีระเพียงดังเทวบุตร มีสัณฐานงาม จงเอาน้ำทำให้ดินเปียกแล้วพอกพูนพระสถูปของพระกัสสปพุทธเจ้าเถิด

‘‘อยํ สุคตฺเต สุคตสฺส ถูโป, มเหสิโน ทสพลธมฺมธาริโน;

ตสฺมึ อิเม เทวมนุชา ปสนฺนา, การํ กโรนฺตา ชรามรณา ปมุจฺจเร’’ติ.

ดูก่อนนางผู้มีรูปงาม พระสถูปนี้เป็นของพระสุคตผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ผู้ทรงไว้ซึ่งธรรมคือพระทศพลญาณ เทวดาและมนุษย์เหล่านี้เลื่อมใสแล้วในพระสถูปนั้น กระทำการบูชาอยู่ ย่อมหลุดพ้นจากความแก่และความตาย ดังนี้

อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ.

พระสูตรนี้เป็นส่วนแห่งบุญวาสนา

‘‘อุฬารํ วต ตํ อาสิ, ยาหํ ถูปํ มเหสิโน;

อุปฺปลานิ จ จตฺตาริ, มาลญฺจ อภิโรปยึ.

บุญนั้นของเรามากมายหนอ คือเราได้ยกดอกอุบล ๔ ดอกและพวงดอกไม้ขึ้นบูชาพระสถูปของพระผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่

‘‘อชฺช ตึสํ ตโต กปฺปา, นาภิชานามิ ทุคฺคตึ;

วินิปาตํ น คจฺฉามิ, ถูปํ ปูเชตฺว สตฺถุโน’’ติ.

ในกัปที่ ๓๐ แต่กัปนั้นมา เราไม่รู้จักทุคติเลย เราไม่ไปสู่วินิบาต นี้เป็นผลแห่งการบูชาพระสถูปของพระศาสดา ดังนี้

อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ.

พระสูตรนี้เป็นส่วนแห่งบุญวาสนา

‘‘พาตฺตึสลกฺขณธรสฺส, วิชิตวิชยสฺส โลกนาถสฺส;

สตสหสฺสํ กปฺเป, มุทิโต ถูปํ อปูเชสิ.

เราเป็นผู้บันเทิงใจ ได้บูชาพระสถูปของพระโลกนาถ ผู้ทรงไว้ซึ่งพระลักษณะ ๓๒ ประการ ผู้มีชัยชนะอันทรงชนะแล้ว ตลอดแสนกัป

‘‘ยํ [Pg.120] มยา ปสุตํ ปุญฺญํ, เตน จ ปุญฺเญน เทว โสภคฺคํ;

รชฺชานิ จ การิตานิ, อนาคนฺตุน วินิปาตํ.

บุญใดที่เราได้ขวนขวายแล้ว ด้วยบุญนั้นแล เราไม่ไปสู่วินิบาต ได้สร้างความเป็นผู้มีรูปงามในเทวโลกและความเป็นพระราชาไว้แล้ว

‘‘ยํ จกฺขุ อทนฺตทมกสฺส, สาสเน ปณิหิตํ ตถา;

จิตฺตํ ตํ เม สพฺพํ, ลทฺธํ วิมุตฺตจิตฺตมฺหิ วิธูตลโต’’ติ.

ดวงตาใดที่เราตั้งไว้แล้วในพระศาสนาของพระองค์ผู้ทรงฝึกคนที่ยังไม่ได้ฝึก จิตก็ฉันนั้น ทั้งหมดนั้นเราได้แล้ว เรามีจิตหลุดพ้นแล้ว มีตัณหาดุจเถาวัลย์อันเรากำจัดแล้ว ดังนี้

อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ.

พระสูตรนี้เป็นส่วนแห่งบุญวาสนา

๙๘.

๙๘.

‘‘สามากปตฺโถทนมตฺตเมว หิ, ปจฺเจกพุทฺธมฺหิ อทาสิ ทกฺขิณํ;

วิมุตฺตจิตฺเต อขิเล อนาสเว, อรณวิหาริมฺหิ อสงฺคมานเส.

เราได้ถวายทักษิณาเพียงข้าวสุกที่หุงด้วยข้าวฟ่างหนึ่งทะนานเท่านั้นแด่พระปัจเจกพุทธเจ้า ผู้มีจิตหลุดพ้นแล้ว ผู้ไม่มีกิเลสดุจตะปูตรึงใจ ผู้ไม่มีอาสวะ ผู้อยู่โดยไม่มีกิเลสดุจธุลี ผู้มีใจไม่ข้องอยู่

‘‘ตสฺมิญฺจ โอกปฺปยิ ธมฺมมุตฺตมํ, ตสฺมิญฺจ ธมฺเม ปณิเธสึ มานสํ;

เอวํ วิหารีหิ เม สงฺคโม สิยา, ภเว กุทาสุปิ จ มา อเปกฺขวา.

และในพระปัจเจกพุทธเจ้านั้น เราได้น้อมใจเชื่อในธรรมอันสูงสุด และในธรรมนั้น เราได้ตั้งจิตไว้ว่า ขอการสมาคมของเราพึงมีกับท่านผู้อยู่อย่างนี้ แม้ในภพไหนๆ เราอย่าได้เป็นผู้มีความเยื่อใยเลย

‘‘ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากโต อหํ, สหสฺสกฺขตฺตุํ กุรุสูปปชฺชถ ;

ทีฆายุเกสุ อมเมสุ ปาณิสุ, วิเสสคามีสุ อหีนคามิสุ.

เพราะวิบากแห่งกรรมนั้นนั่นเทียว เราได้บังเกิดพันครั้งในหมู่สัตว์ชาวอุตตรกุรุ ผู้มีอายุยืน ผู้ไม่มีความยึดถือว่าเป็นของเรา ผู้เข้าถึงคุณวิเศษ ผู้ไม่เสื่อมจากคุณวิเศษ

‘‘ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากโต อหํ, สหสฺสกฺขตฺตุํ ติทโสปปชฺชถ;

วิจิตฺรมาลาภรณานุเลปิสุ, วิสิฏฺฐกายูปคโต ยสสฺสิสุ.

เพราะวิบากแห่งกรรมนั้นนั่นเทียว เราได้บังเกิดเป็นชาวไตรทิพย์พันครั้ง เป็นผู้เข้าถึงกายอันประเสริฐในหมู่เทพผู้มียศ ผู้มีระเบียบดอกไม้เครื่องประดับและเครื่องลูบไล้อันวิจิตร

‘‘ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากโต อหํ, วิมุตฺตจิตฺโต อขิโล อนาสโว;

อิเมหิ เม อนฺติมเทหธาริภิ, สมาคโม อาสิหิ ตาหิ ตาสิหิ.

เพราะวิบากแห่งกรรมนั้นนั่นเทียว เราเป็นผู้มีจิตหลุดพ้นแล้ว ไม่มีกิเลสดุจตะปูตรึงใจ ไม่มีอาสวะ การสมาคมของเราได้มีแล้วกับท่านเหล่านี้ผู้ทรงไว้ซึ่งอัตภาพสุดท้าย ผู้แสวงหาการก้าวล่วงสิ่งที่เป็นประโยชน์และมิใช่ประโยชน์

‘‘ปจฺจกฺขํ [Pg.121] ขฺวิมํ อวจ ตถาคโต ชิโน, สมิชฺฌเต สีลวโต ยทิจฺฉติ;

ยถา ยถา เม มนสา วิจินฺติตํ, ตถา สมิทฺธํ อยมนฺติโม ภโว’’ติ.

พระตถาคตผู้ชนะมารได้ตรัสพระดำรัสนี้อันเป็นประจักษ์แท้ว่า ผู้มีศีลปรารถนาสิ่งใดย่อมสำเร็จสิ่งนั้น เราคิดแล้วด้วยใจโดยประการใดๆ ก็สำเร็จแล้วโดยประการนั้นๆ ภพนี้เป็นภพสุดท้ายของเรา ดังนี้

อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ.

พระสูตรนี้เป็นส่วนแห่งบุญวาสนา

‘‘เอกตึสมฺหิ กปฺปมฺหิ ชิโน อเนโช, อนนฺตทสฺสี ภควา สิขีติ;

ตสฺสาปิ ราชา ภาตา สิขิทฺเธ, พุทฺเธ จ ธมฺเม จ อภิปฺปสนฺโน.

ในกัปที่ ๓๑ พระผู้มีพระภาคพระนามว่าสิขี ผู้ชนะมาร ผู้ไม่มีตัณหา ผู้มีทัศนะหาที่สุดมิได้ ได้อุบัติขึ้นแล้ว แม้พระราชาผู้เป็นพระอนุชาของพระองค์พระนามว่าสิขี ก็ทรงเลื่อมใสยิ่งในพระพุทธเจ้าและพระธรรม

‘‘ปรินิพฺพุเต โลกวินายกมฺหิ, ถูปํ สกาสิ วิปุลํ มหนฺตํ;

สมนฺตโต คาวุติกํ มเหสิโน, เทวาติเทวสฺส นรุตฺตมสฺส.

เมื่อพระโลกนายกปรินิพพานแล้ว พระราชาได้ทรงสร้างพระสถูปอันกว้างใหญ่ มีคาวุตหนึ่งโดยรอบ ของพระผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ผู้เป็นเทวดายิ่งกว่าเทวดา ผู้สูงสุดกว่านรชน

‘‘ตสฺมึ มนุสฺโส พลิมาภิหารี, ปคฺคยฺห ชาติสุมนํ ปหฏฺโฐ;

วาเตน ปุปฺผํ ปติตสฺส เอกํ, ตาหํ คเหตฺวาน ตสฺเสว ทาสิ.

ในกาลนั้น บุรุษคนหนึ่งมีใจร่าเริง ถือดอกมะลิซ้อนนำเครื่องบูชาเข้าไปยังพระสถูปนั้น ดอกไม้ดอกหนึ่งของเขาตกลงเพราะลม เราหยิบดอกไม้นั้นแล้วได้ให้แก่เขาผู้นั้นนั่นเทียว

‘‘โส มํ อโวจาภิปสนฺนจิตฺโต, ตุยฺหเมว เอตํ ปุปฺผํ ททามิ;

ตาหํ คเหตฺวา อภิโรปเยสึ, ปุนปฺปุนํ พุทฺธมนุสฺสรนฺโต.

บุรุษนั้นมีจิตเลื่อมใสยิ่ง ได้กล่าวกะเราว่า เราให้ดอกไม้นี้แก่ท่านนั่นเทียว เรานั้นรับดอกไม้นั้นแล้ว ระลึกถึงพระพุทธเจ้าเนืองๆ ได้ยกขึ้นบูชา ณ พระสถูปนั้น

‘‘อชฺช ตึสํ ตโต กปฺปา, นาภิชานามิ ทุคฺคตึ;

วินิปาตญฺจ น คจฺฉามิ, ถูปปูชายิทํ ผล’’นฺติ.

ในกัปที่ ๓๐ แต่กัปนั้นมา เราไม่รู้จักทุคติเลย และเราไม่ไปสู่วินิบาต นี้เป็นผลแห่งการบูชาพระสถูป ดังนี้

อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ.

พระสูตรนี้เป็นส่วนแห่งบุญวาสนา

‘‘กปิลํ นาม นครํ, สุวิภตฺตํ มหาปถํ;

อากิณฺณมิทฺธํ ผีตญฺจ, พฺรหฺมทตฺตสฺส ราชิโน.

ได้มีเมืองชื่อว่ากบิลพัสดุ์ของพระเจ้าพรหมทัต มีการแบ่งส่วนดี มีถนนใหญ่ คลาคล่ำด้วยผู้คน รุ่งเรืองและมั่งคั่ง

‘‘กุมฺมาสํ [Pg.122] วิกฺกิณึ ตตฺถ, ปญฺจาลานํ ปุรุตฺตเม;

โสหํ อทฺทสึ สมฺพุทฺธํ, อุปริฏฺฐํ ยสสฺสินํ.

ในเมืองอันสูงสุดของชาวปัญจาละนั้น เราได้ขายขนมกุมมาส เรานั้นได้เห็นพระสัมพุทธเจ้า (พระปัจเจกพุทธเจ้า) ผู้มียศ เสด็จอยู่ในเบื้องบน

‘‘หฏฺโฐ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, นิมนฺเตสึ นรุตฺตมํ;

อริฏฺฐํ ธุวภตฺเตน, ยํ เม เคหมฺหิ วิชฺชถ.

เราเป็นผู้ร่าเริงแล้ว ยังจิตให้เลื่อมใสแล้ว ได้นิมนต์พระนรอุดมพระนามว่าอริฏฐะด้วยธุวภัตตามแต่จะมีในเรือนของเรา

‘‘ตโต จ กตฺติโก ปุณฺโณ, ปุณฺณมาสี อุปฏฺฐิตา;

นวํ ทุสฺสยุคํ คยฺห, อริฏฺฐสฺโสปนามยึ.

ต่อจากนั้น เมื่อเดือนกัตติกะเต็มเปี่ยม วันเพ็ญปรากฏขึ้น เราถือเอาคู่ผ้าใหม่น้อมเข้าไปถวายแด่พระอริฏฐะ

‘‘ปสนฺนจิตฺตํ ญตฺวาน, ปฏิคฺคณฺหิ นรุตฺตโม;

อนุกมฺปโก การุณิโก, ตณฺหานิฆาตโก มุนิ.

พระมุนีผู้สูงสุดกว่านรชน ผู้ทรงอนุเคราะห์ มีพระกรุณา ผู้กำจัดตัณหา ทรงทราบว่าเรามีจิตเลื่อมใสแล้ว จึงได้ทรงรับไว้

‘‘ตาหํ กมฺมํ กริตฺวาน, กลฺยาณํ พุทฺธวณฺณิตํ;

เทเว เจว มนุสฺเส จ, สนฺธาวิตฺวา ตโต จุโต.

เรานั้นกระทำกรรมอันงามที่พระพุทธเจ้าทรงสรรเสริญแล้ว ท่องเที่ยวไปในเทวโลกและมนุษยโลก จุติจากอัตภาพนั้นแล้ว

‘‘พาราณสิยํ นคเร, เสฏฺฐิสฺส เอกปุตฺตโก;

อฑฺเฒ กุลสฺมึ อุปฺปชฺชึ, ปาเณหิ จ ปิยตโร.

เราเป็นบุตรคนเดียวของเศรษฐีในกรุงพาราณสี เกิดในตระกูลที่มั่งคั่ง เป็นที่รักยิ่งกว่าชีวิต

‘‘ตโต จ วิญฺญุตํ ปตฺโต, เทวปุตฺเตน โจทิโต;

ปาสาทา โอรูหิตฺวาน, สมฺพุทฺธมุปสงฺกมึ.

ครั้นเรานั้นเจริญวัยแล้ว อันเทวบุตรตักเตือนแล้ว ได้ลงจากปราสาทเข้าไปเฝ้าพระสัมพุทธเจ้า

‘‘โส เม ธมฺมมเทสยิ, อนุกมฺปาย โคตโม;

ทุกฺขํ ทุกฺขสมุปฺปาทํ, ทุกฺขสฺส จ อติกฺกมํ.

พระโคดมพุทธเจ้านั้นทรงอนุเคราะห์เราแล้ว ได้ทรงแสดงธรรม คือ ทุกข์ ทุกขสมุทัย และความก้าวล่วงทุกข์

‘‘อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ, ทุกฺขูปสมคามินํ;

จตฺตาริ อริยสจฺจานิ, มุนิ ธมฺมมเทสยิ.

พระมุนีได้ทรงแสดงอริยมรรคมีองค์ ๘ อันเป็นทางให้ถึงความสงบระงับทุกข์ และได้ทรงแสดงธรรมคืออริยสัจ ๔

‘‘ตสฺสาหํ วจนํ สุตฺวา, วิหรึ สาสเน รโต;

สมถํ ปฏิวิชฺฌาหํ, รตฺตินฺทิวมตนฺทิโต.

เราได้ฟังพระดำรัสของพระองค์แล้ว ยินดีในพระศาสนาอยู่ เป็นผู้ไม่เกียจคร้านทั้งกลางวันกลางคืน ได้แทงตลอดสมถะแล้ว

‘‘อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ, เย เม วิชฺชึสุ อาสวา;

สพฺเพ อาสุํ สมุจฺฉินฺนา, น จ อุปฺปชฺชเร ปุน.

อาสวะทั้งหลายทั้งภายในและภายนอกที่เคยมีแก่เรา อาสวะเหล่านั้นทั้งหมดถูกตัดขาดแล้ว และย่อมไม่เกิดขึ้นอีก

‘‘ปริยนฺตกตํ ทุกฺขํ, จริโมยํ สมุสฺสโย;

ชาติมรณสํสาโร, นตฺถิทานิ ปุนพฺภโว’’ติ.

ทุกข์เราได้ทำให้มีที่สุดแล้ว อัตภาพนี้เป็นอัตภาพสุดท้าย สังสารวัฏคือชาติและมรณะ บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีกต่อไป

อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ.

นี้คือวาสนาภาคิยสูตร

๙๙. ตตฺถ [Pg.123] กตมํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ?

๙๙. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนคือ นิพเพธภาคิยสูตร

‘‘อุทฺธํ อโธ สพฺพธิ วิปฺปมุตฺโต, อยํ อหสฺมีติ อนานุปสฺสี;

เอวํ วิมุตฺโต อุทตาริ โอฆํ, อติณฺณปุพฺพํ อปุนพฺภวายา’’ติ.

ผู้หลุดพ้นแล้วในเบื้องบน เบื้องต่ำ และในที่ทั้งปวง ไม่ตามเห็นว่า ‘นี้คือเรา’ ผู้นั้นหลุดพ้นแล้วอย่างนี้ ได้ข้ามโอฆะที่ยังไม่เคยข้าม เพื่อความไม่มีภพใหม่

อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ.

นี้คือ นิพเพธภาคิยสูตร

‘‘สีลวโต, อานนฺท, น เจตนา กรณียา ‘กินฺติ เม อวิปฺปฏิสาโร ชาเยยฺยา’ติ. ธมฺมตา เอสา, อานนฺท, ยํ สีลวโต อวิปฺปฏิสาโร ชาเยยฺย. อวิปฺปฏิสารินา, อานนฺท, น เจตนา กรณียา ‘กินฺติ เม ปาโมชฺชํ ชาเยยฺยา’ติ. ธมฺมตา เอสา, อานนฺท, ยํ อวิปฺปฏิสาริโน ปาโมชฺชํ ชาเยยฺย. ปมุทิเตน, อานนฺท, น เจตนา กรณียา ‘กินฺติ เม ปีติ ชาเยยฺยา’ติ. ธมฺมตา เอสา, อานนฺท, ยํ ปมุทิตสฺส ปีติ ชาเยยฺย. ปีติมนสฺส, อานนฺท, น เจตนา กรณียา ‘กินฺติ เม กาโย ปสฺสมฺเภยฺยา’ติ. ธมฺมตา เอสา, อานนฺท, ยํ ปีติมนสฺส กาโย ปสฺสมฺเภยฺย. ปสฺสทฺธกายสฺส อานนฺท, น เจตนา กรณียา ‘กินฺตาหํ สุขํ เวทิเยยฺย’นฺติ. ธมฺมตา เอสา, อานนฺท, ยํ ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวทิเยยฺย. สุขิโน อานนฺท, น เจตนา กรณียา ‘กินฺติ เม สมาธิ ชาเยยฺยา’ติ. ธมฺมตา เอสา, อานนฺท, ยํ สุขิโน สมาธิ ชาเยยฺย. สมาหิตสฺส อานนฺท, น เจตนา กรณียา ‘กินฺตาหํ ยถาภูตํ ปชาเนยฺย’นฺติ. ธมฺมตา เอสา, อานนฺท, ยํ สมาหิโต ยถาภูตํ ปชาเนยฺย. ยถาภูตํ ปชานตา, อานนฺท, น เจตนา กรณียา ‘กินฺติ เม นิพฺพิทา ชาเยยฺยา’ติ. ธมฺมตา เอสา, อานนฺท, ยํ ยถาภูตํ ปชานนฺโต นิพฺพินฺเทยฺย. นิพฺพินฺทนฺเตน, อานนฺท, น เจตนา กรณียา ‘กินฺติ เม วิราโค ชาเยยฺยา’ติ. ธมฺมตา เอสา, อานนฺท, ยํ นิพฺพินฺทนฺโต วิรชฺเชยฺย. วิรชฺชนฺเตน อานนฺท น เจตนา กรณียา ‘กินฺติ เม วิมุตฺติ ชาเยยฺยา’ติ. ธมฺมตา เอสา, อานนฺท, ยํ วิรชฺชนฺโต วิมุจฺเจยฺย. วิมุตฺเตน, อานนฺท, น เจตนา กรณียา ‘กินฺติ เม วิมุตฺติญาณทสฺสนํ อุปฺปชฺเชยฺยา’ติ. ธมฺมตา เอสา, อานนฺท, ยํ วิมุตฺตสฺส วิมุตฺติญาณทสฺสนํ อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติ.

ดูก่อนอานนท์ ผู้มีศีล ไม่ต้องตั้งเจตนาว่า ‘ขอความไม่เดือดร้อนจงเกิดแก่เรา’ ดูก่อนอานนท์ นี้เป็นธรรมดาที่ความไม่เดือดร้อนย่อมเกิดแก่ผู้มีศีล ดูก่อนอานนท์ ผู้ไม่มีความเดือดร้อน ไม่ต้องตั้งเจตนาว่า ‘ขอความปราโมทย์จงเกิดแก่เรา’ ดูก่อนอานนท์ นี้เป็นธรรมดาที่ความปราโมทย์ย่อมเกิดแก่ผู้ไม่มีความเดือดร้อน ดูก่อนอานนท์ ผู้มีความปราโมทย์ ไม่ต้องตั้งเจตนาว่า ‘ขอปีติจงเกิดแก่เรา’ ดูก่อนอานนท์ นี้เป็นธรรมดาที่ปีติย่อมเกิดแก่ผู้มีความปราโมทย์ ดูก่อนอานนท์ ผู้มีใจประกอบด้วยปีติ ไม่ต้องตั้งเจตนาว่า ‘ขอกายของเราจงสงบ’ ดูก่อนอานนท์ นี้เป็นธรรมดาที่กายย่อมสงบสำหรับผู้มีใจประกอบด้วยปีติ ดูก่อนอานนท์ ผู้มีกายสงบแล้ว ไม่ต้องตั้งเจตนาว่า ‘ขอเราจงเสวยสุข’ ดูก่อนอานนท์ นี้เป็นธรรมดาที่ผู้มีกายสงบแล้วย่อมเสวยสุข ดูก่อนอานนท์ ผู้มีสุข ไม่ต้องตั้งเจตนาว่า ‘ขอจิตของเราจงตั้งมั่น’ ดูก่อนอานนท์ นี้เป็นธรรมดาที่จิตย่อมตั้งมั่นสำหรับผู้มีสุข ดูก่อนอานนท์ ผู้มีจิตตั้งมั่นแล้ว ไม่ต้องตั้งเจตนาว่า ‘ขอเราจงรู้เห็นตามความเป็นจริง’ ดูก่อนอานนท์ นี้เป็นธรรมดาที่ผู้มีจิตตั้งมั่นแล้วย่อมรู้เห็นตามความเป็นจริง ดูก่อนอานนท์ ผู้รู้เห็นตามความเป็นจริง ไม่ต้องตั้งเจตนาว่า ‘ขอเราจงเบื่อหน่าย’ ดูก่อนอานนท์ นี้เป็นธรรมดาที่ผู้รู้เห็นตามความเป็นจริงย่อมเบื่อหน่าย ดูก่อนอานนท์ ผู้เบื่อหน่าย ไม่ต้องตั้งเจตนาว่า ‘ขอเราจงคลายกำหนัด’ ดูก่อนอานนท์ นี้เป็นธรรมดาที่ผู้เบื่อหน่ายย่อมคลายกำหนัด ดูก่อนอานนท์ ผู้คลายกำหนัดแล้ว ไม่ต้องตั้งเจตนาว่า ‘ขอเราจงหลุดพ้น’ ดูก่อนอานนท์ นี้เป็นธรรมดาที่ผู้คลายกำหนัดแล้วย่อมหลุดพ้น ดูก่อนอานนท์ ผู้หลุดพ้นแล้ว ไม่ต้องตั้งเจตนาว่า ‘ขอวิมุตติญาณทัสสนะจงเกิดแก่เรา’ ดูก่อนอานนท์ นี้เป็นธรรมดาที่วิมุตติญาณทัสสนะย่อมเกิดแก่ผู้หลุดพ้นแล้ว

อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ.

นี้คือ นิพเพธภาคิยสูตร

๑๐๐.

๑๐๐.

‘‘ยทา [Pg.124] หเว ปาตุภวนฺติ ธมฺมา, อาตาปิโน ฌายโต พฺราหฺมณสฺส;

อถสฺส กงฺขา วปยนฺติ สพฺพา, ยโต ปชานาติ สเหตุธมฺม’’นฺติ.

ในกาลใดแล ธรรมทั้งหลายปรากฏแก่พราหมณ์ผู้มีความเพียร เพ่งพินิจอยู่ ในกาลนั้น ความสงสัยทั้งปวงของพราหมณ์นั้นย่อมสิ้นไป เพราะมารู้ชัดซึ่งธรรมพร้อมทั้งเหตุ

อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ.

นี้คือ นิพเพธภาคิยสูตร

‘‘ยทา หเว ปาตุภวนฺติ ธมฺมา, อาตาปิโน ฌายโต พฺราหฺมณสฺส;

อถสฺส กงฺขา วปยนฺติ สพฺพา, ยโต ขยํ ปจฺจยานํ อเวที’’ติ.

ในกาลใดแล ธรรมทั้งหลายปรากฏแก่พราหมณ์ผู้มีความเพียร เพ่งพินิจอยู่ ในกาลนั้น ความสงสัยทั้งปวงของพราหมณ์นั้นย่อมสิ้นไป เพราะได้รู้แล้วซึ่งความสิ้นไปแห่งปัจจัยทั้งหลาย

อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ.

นี้คือ นิพเพธภาคิยสูตร

‘‘กึนุ กุชฺฌสิ มา กุชฺฌิ, อกฺโกโธ ติสฺส เต วรํ;

โกธมานมกฺขวินยตฺถํ หิ, ติสฺส พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตี’’ติ.

ดูก่อนติสสะ ท่านโกรธไปทำไม อย่าโกรธเลย ความไม่โกรธเป็นสิ่งประเสริฐสำหรับท่าน ดูก่อนติสสะ พรหมจรรย์นี้บุคคลย่อมอยู่เพื่อฝึกฝนกำจัดความโกรธ มานะ และมักขะ

อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ.

นี้คือ นิพเพธภาคิยสูตร

‘‘กทาหํ นนฺทํ ปสฺเสยฺยํ, อารญฺญํ ปํสุกูลิกํ;

อญฺญาตุญฺเฉน ยาเปนฺตํ, กาเมสุ อนเปกฺขิน’’นฺติ.

เมื่อไรหนอ เราจักได้เห็นพระนันทะผู้อยู่ป่า ผู้ทรงผ้าบังสุกุล ผู้ยังชีพด้วยการเที่ยวภิกขาจารในสกุลที่ไม่ปรากฏ ผู้ไม่เยื่อใยในกามทั้งหลาย

อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ.

นี้คือ นิพเพธภาคิยสูตร

‘‘กึสุ เฉตฺวา สุขํ เสติ, กึสุ เฉตฺวา น โสจติ;

กิสฺสสฺสุ เอกธมฺมสฺส, วธํ โรเจสิ โคตมาติ.

บุคคลฆ่าอะไรหนอจึงอยู่เป็นสุข ฆ่าอะไรหนอจึงไม่เศร้าโศก ข้าแต่พระโคดม พระองค์ทรงพอพระทัยการฆ่าธรรมอันหนึ่งคืออะไร

‘‘โกธํ เฉตฺวา สุขํ เสติ, โกธํ เฉตฺวา น โสจติ;

โกธสฺส วิสมูลสฺส, มธุรคฺคสฺส พฺราหฺมณ;

วธํ อริยา ปสํสนฺติ, ตํ หิ เฉตฺวา น โสจตี’’ติ.

บุคคลฆ่าความโกรธได้จึงอยู่เป็นสุข ฆ่าความโกรธได้จึงไม่เศร้าโศก ดูก่อนพราหมณ์ พระอริยเจ้าทั้งหลายสรรเสริญการฆ่าความโกรธซึ่งมีรากเป็นพิษ มียอดหวาน เพราะบุคคลฆ่าความโกรธนั้นได้แล้วย่อมไม่เศร้าโศก

อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ.

นี้คือ นิพเพธภาคิยสูตร

‘‘กึสุ หเน อุปฺปติตํ, กึสุ ชาตํ วิโนทเย;

กิญฺจสฺสุ ปชเห ธีโร, กิสฺสาภิสมโย สุโข.

บัณฑิตพึงฆ่าอะไรที่เกิดขึ้น พึงบรรเทาอะไรที่เกิดแล้ว พึงละอะไร และการตรัสรู้อะไรเป็นความสุข

‘‘โกธํ [Pg.125] หเน อุปฺปติตํ, ราคํ ชาตํ วิโนทเย;

อวิชฺชํ ปชเห ธีโร, สจฺจาภิสมโย สุโข’’ติ.

บัณฑิตพึงฆ่าความโกรธที่เกิดขึ้น พึงบรรเทาราคะที่เกิดแล้ว พึงละอวิชชา การตรัสรู้สัจจะเป็นความสุข

อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ.

นี้คือ นิพเพธภาคิยสูตร

๑๐๑.

๑๐๑.

‘‘สตฺติยา วิย โอมฏฺโฐ, ฑยฺหมาโนว มตฺถเก;

กามราคปฺปหานาย, สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช.

ภิกษุผู้มีสติ พึงเที่ยวไปเพื่อละกามราคะ เหมือนถูกหอกแทง หรือเหมือนถูกไฟไหม้บนศีรษะ

‘‘สตฺติยา วิย โอมฏฺโฐ, ฑยฺหมาโนว มตฺถเก;

สกฺกายทิฏฺฐิปฺปหานาย, สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช’’ติ.

ภิกษุผู้มีสติ พึงเที่ยวไปเพื่อละสักกายทิฏฐิ เหมือนถูกหอกแทง หรือเหมือนถูกไฟไหม้บนศีรษะ

อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ.

นี้คือ นิพเพธภาคิยสูตร

‘‘สพฺเพ ขยนฺตา นิจยา, ปตนนฺตา สมุสฺสยา;

สพฺเพสํ มรณมาคมฺม, สพฺเพสํ ชีวิตมทฺธุวํ;

เอตํ ภยํ มรเณ เปกฺขมาโน, ปุญฺญานิ กยิราถ สุขาวหานิ.

การสั่งสมทั้งปวงมีความสิ้นไปเป็นที่สุด การพูนขึ้นทั้งหลายมีความตกไปเป็นที่สุด ชีวิตของสัตว์ทั้งปวงไม่ยั่งยืน เพราะต้องประสบกับความตาย เมื่อเล็งเห็นภัยในความตายนี้ พึงทำบุญทั้งหลายอันนำความสุขมาให้

‘‘สพฺเพ ขยนฺตา นิจยา, ปตนนฺตา สมุสฺสยา;

สพฺเพสํ มรณมาคมฺม, สพฺเพสํ ชีวิตมทฺธุวํ;

เอตํ ภยํ มรเณ เปกฺขมาโน, โลกามิสํ ปชเห สนฺติเปกฺโข’’ติ.

การสั่งสมทั้งปวงมีความสิ้นไปเป็นที่สุด การพูนขึ้นทั้งหลายมีความตกไปเป็นที่สุด ชีวิตของสัตว์ทั้งปวงไม่ยั่งยืน เพราะต้องประสบกับความตาย ผู้เล็งเห็นสันติ เมื่อเล็งเห็นภัยในความตายนี้ พึงละโลกามิสเสีย

อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ.

สูตรนี้เป็นนิพเพธภาคิยสูตร

‘‘สุขํ สยนฺติ มุนโย, น เต โสจนฺติ มาวิธ;

เยสํ ฌานรตํ จิตฺตํ, ปญฺญวา สุสมาหิโต;

อารทฺธวีริโย ปหิตตฺโต, โอฆํ ตรติ ทุตฺตรํ.

พระมุนีทั้งหลายย่อมอยู่เป็นสุข ท่านเหล่านั้นย่อมไม่เศร้าโศกในศาสนานี้ ส่วนพระมุนีผู้มีปัญญา มีจิตตั้งมั่นดี มีจิตยินดีในฌาน มีความเพียรปรารภแล้ว มีตนส่งไปแล้ว ย่อมข้ามโอฆะที่ข้ามได้ยาก

‘‘วิรโต กามสญฺญาย, สพฺพสํโยชนาตีโต ;

นนฺทิภวปริกฺขีโณ, โส คมฺภีเร น สีทตี’’ติ.

พระมุนีผู้เว้นขาดจากกามสัญญา ก้าวล่วงสังโยชน์ทั้งปวง มีความเพลิดเพลินในภพสิ้นแล้ว ท่านนั้นย่อมไม่จมลงในห้วงน้ำลึก (คือสังสารวัฏ)

อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ.

สูตรนี้เป็นนิพเพธภาคิยสูตร

‘‘สทฺทหาโน อรหตํ, ธมฺมํ นิพฺพานปตฺติยา;

สุสฺสูสํ ลภเต ปญฺญํ, อปฺปมตฺโต วิจกฺขโณ.

ผู้ไม่ประมาท มีปัญญาพิจารณา เชื่อธรรมของพระอรหันต์ทั้งหลายเพื่อการบรรลุนิพพาน และใคร่ในการฟัง ย่อมได้ปัญญา

ปติรูปการี [Pg.126] ธุรวา, อุฏฺฐาตา วินฺทเต ธนํ;

สจฺเจน กิตฺตึ ปปฺโปติ, ททํ มิตฺตานิ คนฺถติ;

อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ, เอวํ เปจฺจ น โสจตี’’ติ.

ผู้ทำการงานที่เหมาะสม มีธุระเป็นปกติ ขยันหมั่นเพียร ย่อมหาทรัพย์ได้, ย่อมได้เกียรติเพราะความสัตย์, ผู้ให้ย่อมผูกมิตรไว้ได้, บุคคลนั้นละโลกนี้ไปสู่โลกหน้าแล้ว ย่อมไม่เศร้าโศกด้วยอาการอย่างนี้

อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ.

สูตรนี้เป็นนิพเพธภาคิยสูตร

‘‘สพฺพคนฺถปหีนสฺส, วิปฺปมุตฺตสฺส เต สโต;

สมณสฺส น ตํ สาธุ, ยทญฺญมนุสาสสีติ.

สำหรับท่านผู้มีสติ การพร่ำสอนสมณะผู้ละเครื่องร้อยรัดทั้งปวง ผู้หลุดพ้นแล้วนั้น ไม่ดีเลย

‘‘เยน เกนจิ วณฺเณน, สํวาโส สกฺก ชายติ;

น ตํ อรหติ สปฺปญฺโญ, มนสา อนุกมฺปิตุํ.

ดูก่อนท้าวสักกะ การอยู่ร่วมกันย่อมเกิดขึ้นได้ด้วยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง ผู้มีปัญญาไม่ควรที่จะไม่อนุเคราะห์บุคคลนั้นด้วยใจ

‘‘มนสา เจ ปสนฺเนน, ยทญฺญมนุสาสติ;

น เตน โหติ สํยุตฺโต, ยานุกมฺปา อนุทฺทยา’’ติ.

ถ้าบุคคลพร่ำสอนผู้อื่นด้วยใจอันเลื่อมใส เขาย่อมไม่ชื่อว่าถูกผูกมัดไว้ด้วยการพร่ำสอนนั้น เพราะมีความอนุเคราะห์และความเอ็นดู

อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ.

สูตรนี้เป็นนิพเพธภาคิยสูตร

๑๐๒.

๑๐๒.

‘‘ราโค จ โทโส จ กุโตนิทานา, อรตี รตี โลมหํโส กุโตชา;

กุโต สมุฏฺฐาย มโนวิตกฺกา, กุมารกา ธงฺกมิโวสฺสชนฺติ.

ราคะและโทสะมีอะไรเป็นแดนเกิด ความไม่ยินดี ความยินดี และความขนพองสยองเกล้า เกิดจากอะไร มโนวิตกทั้งหลายเกิดขึ้นจากอะไร แล้วจึงปล่อยจิตไป เหมือนเด็กๆ ปล่อยกา

‘‘ราโค จ โทโส จ อิโตนิทานา, อรตี รตี โลมหํโส อิโตชา;

อิโต สมุฏฺฐาย มโนวิตกฺกา, กุมารกา ธงฺกมิโวสฺสชนฺติ.

ราคะและโทสะมีสิ่งนี้ (อัตภาพ) เป็นแดนเกิด ความไม่ยินดี ความยินดี และความขนพองสยองเกล้า เกิดจากสิ่งนี้ มโนวิตกทั้งหลายเกิดขึ้นจากสิ่งนี้ แล้วจึงปล่อยจิตไป เหมือนเด็กๆ ปล่อยกา

‘‘สฺเนหชา อตฺตสมฺภูตา, นิคฺโรธสฺเสว ขนฺธชา;

ปุถุ วิสตฺตา กาเมสุ, มาลุวาว วิตตา วเน.

ธรรมเหล่านี้เกิดจากความรัก เกิดจากตน เหมือนพันธุ์ไม้ที่เกิดจากลำต้นของต้นไทร กิเลสเหล่านั้นมีมากมาย เกาะเกี่ยวอยู่ในกามทั้งหลาย เหมือนเถามาลุวาที่แผ่ไปในป่า

‘‘เย นํ ปชานนฺติ ยโตนิทานํ, เต นํ วิโนเทนฺติ สุโณหิ ยกฺข;

เต ทุตฺตรํ โอฆมิมํ ตรนฺติ, อติณฺณปุพฺพํ อปุนพฺภวายา’’ติ.

ดูก่อนยักษ์ ท่านจงฟัง ชนเหล่าใดรู้ชัดถึงธรรมนั้นว่ามีอะไรเป็นแดนเกิด ชนเหล่านั้นย่อมบรรเทาธรรมนั้นได้ ท่านเหล่านั้นย่อมข้ามโอฆะนี้ที่ข้ามได้ยาก ซึ่งไม่เคยข้ามได้มาก่อน เพื่อความไม่มีภพอีก

อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ.

สูตรนี้เป็นนิพเพธภาคิยสูตร

‘‘ทุกฺกรํ [Pg.127] ภควา สุทุกฺกรํ ภควา’’ติ;

ข้าแต่พระผู้มีพระภาค การกระทำ (สมณธรรม) เป็นสิ่งที่ทำได้ยาก ข้าแต่พระผู้มีพระภาค เป็นสิ่งที่ทำได้ยากอย่างยิ่ง

‘‘ทุกฺกรํ วาปิ กโรนฺติ, [กามทาติ ภควา]เสกฺขา สีลสมาหิตา;

ฐิตตฺตา อนคาริยุเปตสฺส, ตุฏฺฐิ โหติ สุขาวหา’’ติ.

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ดูก่อนกามทเทวบุตร) พระเสขะทั้งหลายผู้มีศีลสมบูรณ์ ถึงจะทำได้ยาก ก็ย่อมทำได้ สำหรับผู้มีตนตั้งมั่น ผู้ถึงความเป็นผู้ไม่มีเรือนแล้ว ความสันโดษย่อมนำสุขมาให้

‘‘ทุลฺลภา ภควา ยทิทํ ตุฏฺฐี’’ติ;

‘‘ทุลฺลภํ วาปิ ลภนฺติ, [กามทาติ ภควา]จิตฺตวูปสเม รตา;

เยสํ ทิวา จ รตฺโต จ, ภาวนาย รโต มโน’’ติ.

(เทวบุตรกราบทูลว่า) ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ความสันโดษนี้แล หาได้ยาก (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ดูก่อนกามทเทวบุตร) ท่านผู้มีใจยินดีในภาวนาทั้งกลางวันและกลางคืน ยินดีในความสงบแห่งจิต ถึงจะหาได้ยาก ก็ย่อมได้ความสันโดษนั้น

‘‘ทุสฺสมาทหํ ภควา ยทิทํ จิตฺต’’นฺติ;

‘‘ทุสฺสมาทหํ วาปิ สมาทหนฺติ, [กามทาติ ภควา]อินฺทฺริยูปสเม รตา;

เต เฉตฺวา มจฺจุโน ชาลํ, อริยา คจฺฉนฺติ กามทา’’ติ.

(เทวบุตรกราบทูลว่า) ข้าแต่พระผู้มีพระภาค จิตนี้แล ตั้งมั่นได้ยาก (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ดูก่อนกามทเทวบุตร) ท่านผู้ยินดีในความสงบแห่งอินทรีย์ ถึงจะตั้งมั่นได้ยาก ก็ย่อมตั้งมั่นได้ ดูก่อนกามทเทวบุตร พระอริยะเหล่านั้นตัดบ่วงแห่งมัจจุแล้วย่อมไป

‘‘ทุคฺคโม ภควา วิสโม มคฺโค’’ติ;

‘‘ทุคฺคเม วิสเม วาปิ, อริยา คจฺฉนฺติ กามท ;

อนริยา วิสเม มคฺเค, ปปตนฺติ อวํสิรา;

อริยานํ สโม มคฺโค, อริยา หิ วิสเม สมา’’ติ.

(เทวบุตรกราบทูลว่า) ข้าแต่พระผู้มีพระภาค หนทางไปได้ยาก ไม่สม่ำเสมอ (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ดูก่อนกามทเทวบุตร พระอริยะทั้งหลายย่อมไปได้ แม้ในหนทางที่ไปได้ยากและไม่สม่ำเสมอ ส่วนอนารยชนย่อมตกหัวทิ่มในหนทางที่ไม่สม่ำเสมอ หนทางสำหรับพระอริยะทั้งหลายย่อมสม่ำเสมอ เพราะพระอริยะทั้งหลายย่อมสม่ำเสมอในที่ไม่สม่ำเสมอ

อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ.

สูตรนี้เป็นนิพเพธภาคิยสูตร

๑๐๓.

๑๐๓.

‘‘อิทํ หิ ตํ เชตวนํ, อิสิสงฺฆนิเสวิตํ;

อาวุตฺถํ ธมฺมราเชน, ปีติสญฺชนนํ มม.

นี้คือพระเชตวันนั้นแล อันเป็นที่อยู่ของหมู่ฤาษี เป็นที่ประทับของพระธรรมราชา และเป็นที่เกิดแห่งปีติของข้าพเจ้า

‘‘กมฺมํ วิชฺชา จ ธมฺโม จ, สีลํ ชีวิตมุตฺตมํ;

เอเตน มจฺจา สุชฺฌนฺติ, น โคตฺเตน ธเนน วา.

กรรม วิชชา ธรรม ศีล และชีวิตอันสูงสุด สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์ได้ด้วยธรรมเหล่านี้ หาใช่บริสุทธิ์ได้ด้วยโคตรหรือด้วยทรัพย์ไม่

‘‘ตสฺมา หิ ปณฺฑิโต โปโส, สมฺปสฺสํ อตฺถมตฺตโน;

โยนิโส วิจิเน ธมฺมํ, เอวํ ตตฺถ วิสุชฺฌติ.

เพราะเหตุนั้นแล บัณฑิตเมื่อเห็นประโยชน์ของตน พึงเลือกเฟ้นธรรมโดยแยบคาย ย่อมบริสุทธิ์ในธรรมนั้นได้ด้วยอาการอย่างนี้

‘‘สาริปุตฺโตว [Pg.128] ปญฺญาย, สีเลน อุปสเมน จ;

โยปิ ปารงฺคโต ภิกฺขุ, เอตาวปรโม สิยา’’ติ.

พระสารีบุตรเป็นผู้เสมอ (ด้วยเรา) ด้วยปัญญา ด้วยศีล และด้วยความสงบ ภิกษุใดแม้ผู้ถึงฝั่ง (คือนิพพาน) แล้ว ก็พึงมีพระสารีบุตรนั้นเป็นอย่างยิ่ง

อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ.

สูตรนี้เป็นนิพเพธภาคิยสูตร

‘‘อตีตํ นานฺวาคเมยฺย, นปฺปฏิกงฺเข อนาคตํ;

ยทตีตํ ปหีนํ ตํ, อปฺปตฺตญฺจ อนาคตํ.

ไม่พึงตามคิดถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้ว ไม่พึงหวังสิ่งที่ยังไม่มาถึง สิ่งใดล่วงไปแล้ว สิ่งนั้นก็ถูกละไปแล้ว และสิ่งที่ยังไม่มาถึง ก็ยังมาไม่ถึง

‘‘ปจฺจุปฺปนฺนญฺจ โย ธมฺมํ, ตตฺถ ตตฺถ วิปสฺสติ;

อสํหีรํ อสํกุปฺปํ, ตํ วิทฺวา มนุพฺรูหเย.

ผู้ใดเห็นแจ้งธรรมที่เป็นปัจจุบันในธรรมนั้นๆ ผู้รู้พึงเจริญวิปัสสนานั้นอันไม่หวั่นไหว ไม่คลอนแคลน

‘‘อชฺเชว กิจฺจมาตปฺปํ, โก ชญฺญา มรณํ สุเว;

น หิ โน สงฺครํ เตน, มหาเสเนน มจฺจุนา.

พึงทำความเพียรในวันนี้เทียว ใครเล่าจะรู้ความตายในวันพรุ่ง เพราะการผัดเพี้ยนกับมัจจุราชผู้มีเสนาใหญ่นั้น ย่อมไม่มีแก่เราเลย

‘‘เอวํ วิหารึ อาตาปึ, อโหรตฺตมตนฺทิตํ;

ตํ เว ‘‘ภทฺเทกรตฺโต’’ติ, สนฺโต อาจิกฺขเต มุนี’’ติ.

พระมุนีผู้สงบย่อมกล่าวเรียกผู้มีความเพียร ไม่เกียจคร้านทั้งกลางวันกลางคืน อยู่อย่างนั้นแลว่า ‘ผู้มีราตรีเดียวเจริญ’

อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ.

สูตรนี้เป็นนิพเพธภาคิยสูตร

‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, สจฺฉิกาตพฺพานิ. กตมานิ จตฺตาริ? อตฺถิ, ภิกฺขเว, ธมฺมา จกฺขุนา ปญฺญาย จ สจฺฉิกาตพฺพา, อตฺถิ ธมฺมา สติยา ปญฺญาย จ สจฺฉิกาตพฺพา, อตฺถิ ธมฺมา กาเยน ปญฺญาย จ สจฺฉิกาตพฺพา, อตฺถิ ธมฺมา ปญฺญาย เวทิตพฺพา, ปญฺญาย จ สจฺฉิกาตพฺพา.

ภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่พึงทำให้แจ้ง ๔ ประการนี้ ๔ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่พึงทำให้แจ้งด้วยจักษุและปัญญามีอยู่ ธรรมที่พึงทำให้แจ้งด้วยสติและปัญญามีอยู่ ธรรมที่พึงทำให้แจ้งด้วยกายและปัญญามีอยู่ ธรรมที่พึงรู้ด้วยปัญญาและพึงทำให้แจ้งด้วยปัญญามีอยู่

‘‘กตเม จ, ภิกฺขเว, ธมฺมา จกฺขุนา ปญฺญาย จ สจฺฉิกาตพฺพา? ทิพฺพจกฺขุ สุวิสุทฺธํ อติกฺกนฺตมานุสกํ จกฺขุนา ปญฺญาย จ สจฺฉิกาตพฺพํ.

ภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่พึงทำให้แจ้งด้วยจักษุและปัญญาเป็นไฉน ทิพพจักขุอันบริสุทธิ์ยิ่ง ล่วงจักษุของมนุษย์ พึงทำให้แจ้งด้วยจักษุและปัญญา

‘‘กตเม จ, ภิกฺขเว, ธมฺมา สติยา ปญฺญาย จ สจฺฉิกาตพฺพา? ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติ สติยา ปญฺญาย จ สจฺฉิกาตพฺพา.

ภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่พึงทำให้แจ้งด้วยสติและปัญญาเป็นไฉน ปุพเพนิวาสานุสติ พึงทำให้แจ้งด้วยสติและปัญญา

‘‘กตเม จ, ภิกฺขเว, ธมฺมา กาเยน ปญฺญาย จ สจฺฉิกาตพฺพา? อิทฺธิวิธา นิโรธา กาเยน ปญฺญาย จ สจฺฉิกาตพฺพา.

ภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่พึงทำให้แจ้งด้วยกายและปัญญาเป็นไฉน อิทธิวิธาและนิโรธ พึงทำให้แจ้งด้วยกายและปัญญา

‘‘กตเม จ, ภิกฺขเว, ธมฺมา ปญฺญาย เวทิตพฺพา, ปญฺญาย สจฺฉิกาตพฺพา? อาสวานํ ขเย ญาณํ ปญฺญาย เวทิตพฺพํ, ปญฺญาย จ สจฺฉิกาตพฺพ’’นฺติ.

ภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่พึงรู้ด้วยปัญญาและพึงทำให้แจ้งด้วยปัญญาเป็นไฉน ญาณในความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย พึงรู้ได้ด้วยปัญญาและพึงทำให้แจ้งด้วยปัญญา

อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ.

สูตรนี้เป็นนิพเพธภาคิยสูตร

๑๐๔. ตตฺถ [Pg.129] กตมํ อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ?

๑๐๔. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนเป็นอเสกขภาคิยสูตร

‘‘ยสฺส เสลูปมํ จิตฺตํ, ฐิตํ นานุปกมฺปติ;

วิรตฺตํ รชนีเยสุ, โกปเนยฺเย น กุปฺปติ;

ยสฺเสวํ ภาวิตํ จิตฺตํ, กุโต นํ ทุกฺขเมสฺสตี’’ติ.

จิตของผู้ใดตั้งมั่น ไม่หวั่นไหว ดุจศิลา ปราศจากความกำหนัดในอารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด ไม่โกรธในอารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งความโกรธ จิตของผู้ใดอบรมแล้วอย่างนี้ ความทุกข์จะมาถึงผู้นั้นแต่ที่ไหน

อิทํ อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ.

สูตรนี้เป็นอเสกขภาคิยสูตร

อายสฺมโต จ สาริปุตฺตสฺส จาริกาทสมํ เวยฺยากรณํ กาตพฺพนฺติ.

และพึงทำเวยยากรณ์ที่ ๑๐ ว่าด้วยจาริกของท่านพระสารีบุตร

อิทํ อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ.

สูตรนี้เป็นอเสกขภาคิยสูตร

‘‘โย พฺราหฺมโณ พาหิตปาปธมฺโม, นิหุํหุงฺโก นิกฺกสาโว ยตตฺโต;

เวทนฺตคู วูสิตพฺรหฺมจริโย, ธมฺเมน โส พฺรหฺมวาทํ วเทยฺย;

ยสฺสุสฺสทา นตฺถิ กุหิญฺจิ โลเก’’ติ.

พราหมณ์ใดมีบาปธรรมอันลอยเสียแล้ว ปราศจากมานะ ปราศจากกิเลสดุจน้ำฝาด มีใจสำรวมแล้ว ถึงที่สุดแห่งเวท อยู่จบพรหมจรรย์ ผู้ใดไม่มีกิเลสเครื่องฟูขึ้นในโลกไหนๆ ผู้นั้นพึงกล่าวถ้อยคำว่า ‘เราเป็นพราหมณ์’ ได้โดยธรรม

อิทํ อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ.

สูตรนี้เป็นอเสกขภาคิยสูตร

‘‘พาหิตฺวา ปาปเก ธมฺเม, เย จรนฺติ สทา สตา;

ขีณสํโยชนา พุทฺธา, เต เว โลกสฺมิ พฺราหฺมณา’’ติ.

ท่านผู้รู้ทั้งหลายใด ลอยบาปธรรมทั้งหลายแล้ว เป็นผู้มีสติทุกเมื่อ ประพฤติอยู่ เป็นผู้สิ้นสังโยชน์แล้ว ท่านเหล่านั้นแลชื่อว่าเป็นพราหมณ์ในโลก

อิทํ อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ.

สูตรนี้เป็นอเสกขภาคิยสูตร

‘‘ยตฺถ อาโป จ ปถวี, เตโช วาโย น คาธติ;

น ตตฺถ สุกฺกา โชตนฺติ, อาทิจฺโจ นปฺปกาสติ;

น ตตฺถ จนฺทิมา ภาติ, ตโม ตตฺถ น วิชฺชติ.

ในที่ใด ธาตุน้ำ ดิน ไฟ และลม ย่อมตั้งอยู่ไม่ได้ ในที่นั้น ดาวนักษัตรทั้งหลายย่อมไม่ส่องแสง พระอาทิตย์ก็ไม่ปรากฏ ในที่นั้น พระจันทร์ก็ไม่สว่าง ความมืดก็ย่อมไม่มีในที่นั้น

‘‘ยทา จ อตฺตนาเวทิ, มุนิ โมเนน พฺราหฺมโณ;

อถ รูปา อรูปา จ, สุขทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติ.

ก็เมื่อใด พราหมณ์ผู้เป็นมุนี รู้แจ้งได้ด้วยตนเอง ด้วยญาณอันเป็นเครื่องรู้ เมื่อนั้น เขาย่อมหลุดพ้นจากรูปและอรูป จากสุขและทุกข์

อิทํ อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ.

สูตรนี้เป็นอเสกขภาคิยสูตร

‘‘ยทา สเกสุ ธมฺเมสุ, ปารคู โหติ พฺราหฺมโณ;

อถ เอตํ ปิสาจญฺจ, ปกฺกุลญฺจาติวตฺตตี’’ติ.

เมื่อใด พราหมณ์เป็นผู้ถึงฝั่งในธรรมทั้งหลายของตน เมื่อนั้น เขาย่อมก้าวล่วงปีศาจและปักกุละนี้ได้

อิทํ อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ.

สูตรนี้เป็นอเสกขภาคิยสูตร

‘‘นาภินนฺทติ [Pg.130] อายนฺตึ, ปกฺกมนฺตึ น โสจติ;

สงฺคา สงฺคามชึ มุตฺตํ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณ’’นฺติ.

ผู้ใดไม่เพลิดเพลินต่อสิ่งที่กำลังมา ไม่เศร้าโศกถึงสิ่งที่กำลังจากไป เราเรียกผู้นั้นผู้พ้นจากกิเลสเครื่องข้อง ผู้ชนะสงคราม ว่าเป็นพราหมณ์

อิทํ อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ.

สูตรนี้เป็นอเสกขภาคิยสูตร

‘‘น อุทเกน สุจี โหติ, พหฺเวตฺถ นฺหายตี ชโน;

ยมฺหิ สจฺจญฺจ ธมฺโม จ, โส สุจี โส จ พฺราหฺมโณ’’ติ.

คนย่อมบริสุทธิ์ด้วยน้ำก็หาไม่ ชนเป็นอันมากอาบน้ำในที่นี้ ในผู้ใดมีทั้งสัจจะและธรรมะ ผู้นั้นเป็นผู้บริสุทธิ์ และผู้นั้นเป็นพราหมณ์

อิทํ อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ.

สูตรนี้เป็นอเสกขภาคิยสูตร

‘‘ยทา หเว ปาตุภวนฺติ ธมฺมา, อาตาปิโน ฌายโต พฺราหฺมณสฺส;

วิธูปยํ ติฏฺฐติ มารเสนํ, สูริโยว โอภาสยมนฺตลิกฺข’’นฺติ.

เมื่อใดแล ธรรมทั้งหลายปรากฏแก่พราหมณ์ผู้มีความเพียร เพ่งพินิจอยู่ เขาย่อมกำจัดเสนาแห่งมารตั้งอยู่ ดุจพระอาทิตย์ส่องสว่างอยู่ในอากาศฉะนั้น

อิทํ อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ.

สูตรนี้เป็นอเสกขภาคิยสูตร

‘‘สนฺตินฺทฺริยํ ปสฺสถ อิริยมานํ, เตวิชฺชปตฺตํ อปหานธมฺมํ;

สพฺพานิ โยคานิ อุปาติวตฺโต, อกิญฺจโน อิริยติ ปํสุกูลิโก.

เธอทั้งหลายจงดูท่านผู้มีอินทรีย์สงบ ผู้บรรลุวิชชา ๓ มีธรรมที่ไม่เสื่อม ประพฤติอยู่ ท่านผู้ก้าวล่วงโยคะทั้งปวง ไม่มีกิเลสเครื่องกังวล ทรงผ้าบังสุกุลเที่ยวไปอยู่

‘‘ตํ เทวตา สมฺพหุลา อุฬารา, พฺรหฺมวิมานํ อุปสงฺกมิตฺวา;

อาชานิยํ ชาติพลํ นิเสธํ, นิธ นมสฺสนฺติ ปสนฺนจิตฺตา.

เทวดาจำนวนมากผู้ประเสริฐ เข้าไปสู่พรหมวิมานแล้ว มีจิตเลื่อมใส ย่อมนอบน้อมบุรุษอาชาไนยนั้น ผู้ห้ามกำลังคือชาติ ในพรหมวิมานนี้

‘‘นโม เต ปุริสาชญฺญ, นโม เต ปุริสุตฺตม;

ยสฺส เต นาภิชานาม, กึ ตฺวํ นิสฺสาย ฌายสี’’ติ.

ข้าแต่บุรุษอาชาไนย ขอนอบน้อมแด่ท่าน ข้าแต่บุรุษสูงสุด ขอนอบน้อมแด่ท่าน พวกข้าพเจ้าไม่รู้ชัดถึงท่านเลยว่า ท่านอาศัยอะไรจึงเพ่งฌานอยู่ ดังนี้

อิทํ อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ.

สูตรนี้เป็นอเสกขภาคิยสูตร

‘‘สหายา วติเม ภิกฺขู, จิรรตฺตํ สเมติกา;

สเมติ เนสํ สทฺธมฺโม, ธมฺเม พุทฺธปฺปเวทิเต’’.

ภิกษุเหล่านี้เป็นสหายกัน คบหากันมานาน สัทธรรมของท่านเหล่านั้นย่อมพร้อมเพรียงกัน ในธรรมที่พระพุทธเจ้าทรงประกาศแล้ว

‘‘สุวินีตา [Pg.131] กปฺปิเนน, ธมฺเม อริยปฺปเวทิเต;

ธาเรนฺติ อนฺติมํ เทหํ, เชตฺวา มารํ สวาหินิ’’นฺติ.

ท่านเหล่านั้นได้รับการแนะนำดีแล้วโดยท่านกัปปินะ ในธรรมที่พระอริยเจ้าประกาศแล้ว ชนะมารพร้อมทั้งพาหนะแล้ว ย่อมทรงไว้ซึ่งร่างกายสุดท้าย ดังนี้

อิทํ อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ.

สูตรนี้เป็นอเสกขภาคิยสูตร

‘‘นยิทํ สิถิลมารพฺภ, นยิทํ อปฺเปน ถามสา;

นิพฺพานํ อธิคนฺตพฺพํ, สพฺพทุกฺขปฺปโมจนํ.

พระนิพพานอันเป็นที่พ้นจากทุกข์ทั้งปวงนี้ ไม่พึงบรรลุได้ด้วยการปรารภความเพียรที่ย่อหย่อน ไม่พึงบรรลุได้ด้วยกำลังเล็กน้อย

‘‘อยญฺจ ทหโร ภิกฺขุ, อยมุตฺตมปุริโส;

ธาเรติ อนฺติมํ เทหํ, เชตฺวา มารํ สวาหินิ’’นฺติ.

ภิกษุหนุ่มรูปนี้เป็นบุรุษสูงสุด ชนะมารพร้อมทั้งพาหนะแล้ว ย่อมทรงไว้ซึ่งร่างกายสุดท้าย ดังนี้

อิทํ อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ.

สูตรนี้เป็นอเสกขภาคิยสูตร

‘‘ทุพฺพณฺณโก ลูขจีวโร, โมฆราชา สทา สโต;

ขีณาสโว วิสํยุตฺโต, กตกิจฺโจ อนาสโว.

ท่านโมฆราชมีผิวพรรณไม่งาม มีจีวรเศร้าหมอง มีสติทุกเมื่อ เป็นผู้สิ้นอาสวะแล้ว ไม่ประกอบด้วยกิเลส มีกิจที่ทำเสร็จแล้ว ไม่มีอาสวะ

‘‘เตวิชฺโช อิทฺธิปฺปตฺโต จ, เจโตปริยโกวิโท ;

ธาเรติ อนฺติมํ เทหํ, เชตฺวา มารํ สวาหินิ’’นฺติ.

เป็นผู้มีวิชชา ๓ ถึงแล้วซึ่งฤทธิ์ ฉลาดในเจโตปริยญาณ ชนะมารพร้อมทั้งพาหนะแล้ว ย่อมทรงไว้ซึ่งร่างกายสุดท้าย ดังนี้

อิทํ อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ.

สูตรนี้เป็นอเสกขภาคิยสูตร

๑๐๕. ‘‘ตถาคโต, ภิกฺขเว, อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ รูปสฺส นิพฺพิทา วิราคา นิโรธา อนุปาทา วิมุตฺโต สมฺมาสมฺพุทฺโธติ วุจฺจติ. ภิกฺขุปิ, ภิกฺขเว, ปญฺญาวิมุตฺโต รูปสฺส นิพฺพิทา วิราคา นิโรธา อนุปาทา วิมุตฺโต ปญฺญาวิมุตฺโตติ วุจฺจติ.

๑๐๕. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า หลุดพ้นแล้วเพราะเบื่อหน่ายในรูป เพราะคลายกำหนัด เพราะดับ และเพราะไม่ยึดมั่น จึงเรียกว่า สัมมาสัมพุทธะ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ภิกษุผู้หลุดพ้นด้วยปัญญา ก็หลุดพ้นแล้วเพราะเบื่อหน่ายในรูป เพราะคลายกำหนัด เพราะดับ และเพราะไม่ยึดมั่น จึงเรียกว่า ปัญญาวิมุต

‘‘ตถาคโต, ภิกฺขเว, อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ เวทนาย…เป… สญฺญาย…เป… สงฺขารานํ…เป… วิญฺญาณสฺส นิพฺพิทา วิราคา นิโรธา อนุปาทา วิมุตฺโต สมฺมาสมฺพุทฺโธติ วุจฺจติ. ภิกฺขุปิ, ภิกฺขเว, ปญฺญาวิมุตฺโต วิญฺญาณสฺส นิพฺพิทา วิราคา นิโรธา อนุปาทา วิมุตฺโต ปญฺญาวิมุตฺโตติ วุจฺจติ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า หลุดพ้นแล้วเพราะเบื่อหน่ายในเวทนา...ฯลฯ...สัญญา...ฯลฯ...สังขาร...ฯลฯ...วิญญาณ เพราะคลายกำหนัด เพราะดับ และเพราะไม่ยึดมั่น จึงเรียกว่า สัมมาสัมพุทธะ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ภิกษุผู้หลุดพ้นด้วยปัญญา ก็หลุดพ้นแล้วเพราะเบื่อหน่ายในวิญญาณ เพราะคลายกำหนัด เพราะดับ และเพราะไม่ยึดมั่น จึงเรียกว่า ปัญญาวิมุต

‘‘ตตฺร โข, ภิกฺขเว, โก วิเสโส โก อธิปฺปยาโส กึ นานากรณํ ตถาคตสฺส อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปญฺญาวิมุตฺเตน ภิกฺขุนาติ? ภควํมูลกา โน, ภนฺเต, ธมฺมา…เป…

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในกรณีนั้น อะไรคือความพิเศษ อะไรคือความยิ่ง อะไรคือความแตกต่าง แห่งตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า กับภิกษุผู้เป็นปัญญาวิมุตเล่า? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล...ฯลฯ...

‘‘ตถาคโต, ภิกฺขเว, อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ อนุปฺปนฺนสฺส มคฺคสฺส อุปฺปาเทตา, อสญฺชาตสฺส มคฺคสฺส สญฺชเนตา, อนกฺขาตสฺส มคฺคสฺส อกฺขาตา[Pg.132], มคฺคญฺญู มคฺควิทู มคฺคโกวิโท, มคฺคานุคา จ, ภิกฺขเว, เอตรหิ สาวกา วิหรนฺติ ปจฺฉาสมนฺนาคตา. อยํ โข, ภิกฺขเว, วิเสโส, อยํ อธิปฺปยาโส, อิทํ นานากรณํ ตถาคตสฺส อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปญฺญาวิมุตฺเตน ภิกฺขุนา’’ติ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นผู้ให้มรรคที่ยังไม่เกิด ให้เกิดขึ้น เป็นผู้ให้มรรคที่ยังไม่เกิดพร้อม ให้เกิดพร้อม เป็นผู้บอกมรรคที่ยังไม่มีใครบอก เป็นผู้รู้มรรค รู้แจ้งมรรค ฉลาดในมรรค. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนสาวกทั้งหลายในบัดนี้ เป็นผู้ดำเนินตามมรรค สมบูรณ์แล้วในภายหลัง. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้แลคือความพิเศษ คือความยิ่ง คือความแตกต่าง แห่งตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า กับภิกษุผู้เป็นปัญญาวิมุต ดังนี้

อิทํ อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ.

สูตรนี้เป็นอเสกขภาคิยสูตร

๑๐๖. ตตฺถ กตมํ สํกิเลสภาคิยญฺจ วาสนาภาคิยญฺจ สุตฺตํ?

๑๐๖. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนเป็นสังกิเลสภาคิยสูตรและวาสนาภาคิยสูตร?

‘‘ฉนฺนมติวสฺสติ, วิวฏํ นาติวสฺสติ;

ตสฺมา ฉนฺนํ วิวเรถ, เอวํ ตํ นาติวสฺสตี’’ติ.

ฝนย่อมรั่วรดสิ่งที่มุงบังไว้ ย่อมไม่รั่วรดสิ่งที่เปิดอยู่ เพราะฉะนั้น ท่านทั้งหลายจงเปิดสิ่งที่มุงบังไว้นั้นเสีย ฝนจักไม่รั่วรดท่านได้อย่างนี้ ดังนี้

‘‘ฉนฺนมติวสฺสตี’’ติ สํกิเลโส, ‘‘วิวฏํ นาติวสฺสตี’’ติ วาสนา, ‘‘ตสฺมา ฉนฺนํ วิวเรถ, เอวํ ตํ นาติวสฺสตี’’ติ อยํ สํกิเลโส จ วาสนา จ. อิทํ สํกิเลสภาคิยญฺจ วาสนาภาคิยญฺจ สุตฺตํ.

คำว่า 'ฝนย่อมรั่วรดสิ่งที่มุงบังไว้' นี้คือสังกิเลส, คำว่า 'ย่อมไม่รั่วรดสิ่งที่เปิดอยู่' นี้คือวาสนา, คำว่า 'เพราะฉะนั้น ท่านทั้งหลายจงเปิดสิ่งที่มุงบังไว้นั้นเสีย ฝนจักไม่รั่วรดท่านได้อย่างนี้' นี้คือทั้งสังกิเลสและวาสนา. สูตรนี้เป็นสังกิเลสภาคิยสูตรและวาสนาภาคิยสูตร

‘‘จตฺตาโรเม, มหาราช, ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม จตฺตาโร? ตโม ตมปรายโณ ตโม โชติปรายโณ โชติ ตมปรายโณ โชติ โชติปรายโณ’’ติ. ตตฺถ โย จ ปุคฺคโล โชติ ตมปรายโณ โย จ ปุคฺคโล ตโม ตมปรายโณ, อิเม ทฺเว ปุคฺคลา สํกิเลสภาคิยา, โย จ ปุคฺคโล ตโม โชติปรายโณ โย จ ปุคฺคโล โชติ โชติปรายโณ, อิเม ทฺเว ปุคฺคลา วาสนาภาคิยา. อิทํ สํกิเลสภาคิยญฺจ วาสนาภาคิยญฺจ สุตฺตํ.

ขอถวายพระพร มหาบพิตร บุคคล ๔ จำพวกนี้ มีอยู่ ปรากฏอยู่ในโลก. ๔ จำพวกไหนบ้าง? คือ บุคคลผู้มืดมาแล้วมีมืดเป็นเบื้องหน้า, บุคคลผู้มืดมาแล้วมีสว่างเป็นเบื้องหน้า, บุคคลผู้สว่างมาแล้วมีมืดเป็นเบื้องหน้า, บุคคลผู้สว่างมาแล้วมีสว่างเป็นเบื้องหน้า. ในบุคคล ๔ จำพวกนั้น บุคคลผู้สว่างมาแล้วมีมืดเป็นเบื้องหน้า และบุคคลผู้มืดมาแล้วมีมืดเป็นเบื้องหน้า บุคคล ๒ จำพวกนี้เป็นสังกิเลสภาคิยะ, ส่วนบุคคลผู้มืดมาแล้วมีสว่างเป็นเบื้องหน้า และบุคคลผู้สว่างมาแล้วมีสว่างเป็นเบื้องหน้า บุคคล ๒ จำพวกนี้เป็นวาสนาภาคิยะ. สูตรนี้เป็นสังกิเลสภาคิยสูตรและวาสนาภาคิยสูตร

ตตฺถ กตมํ สํกิเลสภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ สุตฺตํ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนเป็นสังกิเลสภาคิยสูตรและนิพเพธภาคิยสูตร?

‘‘น ตํ ทฬฺหํ พนฺธนมาหุ ธีรา, ยทายสํ ทารุชปพฺพชญฺจ ;

สารตฺตรตฺตา มณิกุณฺฑเลสุ, ปุตฺเตสุ ทาเรสุ จ ยา อเปกฺขา’’ติ;

อยํ สํกิเลโส.

ปราชญ์ทั้งหลายไม่กล่าวเครื่องผูกที่ทำด้วยเหล็ก ทำด้วยไม้ และทำด้วยหญ้าปล้องนั้น ว่าเป็นเครื่องผูกที่มั่นคง แต่ความกำหนัดยินดีและความเยื่อใยในแก้วมณีและตุ้มหู ในบุตรและภรรยาทั้งหลาย (นั่นแลเป็นเครื่องผูกที่มั่นคง) ดังนี้. นี้คือสังกิเลส

‘‘เอตํ ทฬฺหํ พนฺธนมาหุ ธีรา, โอหารินํ สิถิลํ ทุปฺปมุญฺจํ;

เอตมฺปิ เฉตฺวาน ปริพฺพชนฺติ, อนเปกฺขิโน กามสุขํ ปหายา’’ติ.

ปราชญ์ทั้งหลายกล่าวเครื่องผูกนั้นว่าเป็นเครื่องผูกที่มั่นคง ซึ่งเป็นเครื่องผูกที่ฉุดลงมา ดูประหนึ่งว่าหย่อน แต่แก้ได้ยาก. ท่านเหล่านั้นตัดเครื่องผูกแม้เช่นนั้นได้แล้ว เป็นผู้ไม่มีเยื่อใย ละกามสุขเสีย ย่อมออกบวช ดังนี้

อยํ นิพฺเพโธ[Pg.133]. อิทํ สํกิเลสภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ สุตฺตํ.

นี้คือนิพเพธะ. สูตรนี้เป็นสังกิเลสภาคิยสูตรและนิพเพธภาคิยสูตร

๑๐๗. ‘‘ยญฺจ, ภิกฺขเว, เจเตติ, ยญฺจ ปกปฺเปติ, ยญฺจ อนุเสติ. อารมฺมณเมตํ โหติ วิญฺญาณสฺส ฐิติยา, อารมฺมเณ สติ ปติฏฺฐา วิญฺญาณสฺส โหติ, ตสฺมึ ปติฏฺฐิเต วิญฺญาเณ วิรูฬฺเห อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ โหติ, อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติยา สติ อายตึ ชาติชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา สมฺภวนฺติ, เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหติ.

๑๐๗. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลย่อมจงใจในสิ่งใด ย่อมดำริในสิ่งใด และย่อมนอนเนื่องอยู่ในสิ่งใด สิ่งนั้นย่อมเป็นอารมณ์เพื่อความตั้งอยู่แห่งวิญญาณ. เมื่ออารมณ์มีอยู่ ความตั้งมั่นแห่งวิญญาณย่อมมี. เมื่อวิญญาณนั้นตั้งมั่นแล้ว เจริญงอกงามแล้ว การบังเกิดแห่งภพใหม่ในอนาคตย่อมมี. เมื่อการบังเกิดแห่งภพใหม่ในอนาคตมีอยู่ ชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาสในอนาคตจึงเกิดขึ้นพร้อม. ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้

‘‘โน เจ, ภิกฺขเว, เจเตติ, โน เจ ปกปฺเปติ, อถ เจ อนุเสติ. อารมฺมณเมตํ โหติ วิญฺญาณสฺส ฐิติยา, อารมฺมเณ สติ ปติฏฺฐา วิญฺญาณสฺส โหติ, ตสฺมึ ปติฏฺฐิเต วิญฺญาเณ วิรูฬฺเห อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ โหติ, อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติยา สติ อายตึ ชาติชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา สมฺภวนฺติ, เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหตี’’ติ. อยํ สํกิเลโส.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าบุคคลไม่จงใจ ไม่ดำริ แต่ยังนอนเนื่องอยู่ สิ่งนั้นย่อมเป็นอารมณ์เพื่อความตั้งอยู่แห่งวิญญาณ. เมื่ออารมณ์มีอยู่ ความตั้งมั่นแห่งวิญญาณย่อมมี. เมื่อวิญญาณนั้นตั้งมั่นแล้ว เจริญงอกงามแล้ว การบังเกิดแห่งภพใหม่ในอนาคตย่อมมี. เมื่อการบังเกิดแห่งภพใหม่ในอนาคตมีอยู่ ชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาสในอนาคตจึงเกิดขึ้นพร้อม. ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้ ดังนี้. นี้คือสังกิเลส

‘‘ยโต จ โข, ภิกฺขเว, โน เจว เจเตติ, โน จ ปกปฺเปติ, โน จ อนุเสติ. อารมฺมณเมตํ น โหติ วิญฺญาณสฺส ฐิติยา, อารมฺมเณ อสติ ปติฏฺฐา วิญฺญาณสฺส น โหติ, ตสฺมึ อปฺปติฏฺฐิเต วิญฺญาเณ อวิรูฬฺเห อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ น โหติ, อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติยา อสติ อายตึ ชาติชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา นิรุชฺฌนฺติ. เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหตี’’ติ, อยํ นิพฺเพโธ. อิทํ สํกิเลสภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ สุตฺตํ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แต่เพราะเหตุใด จิตย่อมไม่เจตนา ไม่ครุ่นคิด และไม่มีอนุสัยนอนเนื่องอยู่เลย เหตุนั้นจึงไม่เป็นอารมณ์เพื่อความตั้งอยู่แห่งวิญญาณ เมื่ออารมณ์ไม่มี ที่ตั้งแห่งวิญญาณก็ไม่มี เมื่อวิญญาณนั้นไม่มีที่ตั้ง ไม่เจริญงอกงามแล้ว การบังเกิดแห่งภพใหม่ต่อไปย่อมไม่มี เมื่อการบังเกิดแห่งภพใหม่ต่อไปไม่มี ชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาสต่อไปย่อมดับไป ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้ นี้คือนิพเพธะ นี้เป็นสูตรฝ่ายสังกิเลสและฝ่ายนิพเพธะ

๑๐๘. ตตฺถ กตมํ สํกิเลสภาคิยญฺจ อเสกฺขภาคิยญฺจ สุตฺตํ?

๑๐๘. ในสูตรเหล่านั้น สูตรที่เป็นฝ่ายสังกิเลสและฝ่ายอเสกขะเป็นไฉน?

‘‘‘สมุทฺโท สมุทฺโท’ติ โข, ภิกฺขเว, อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน ภาสติ, เนโส, ภิกฺขเว, อริยสฺส วินเย สมุทฺโท, มหา เอโส ภิกฺขเว, อุทกราสิ มหาอุทกณฺณโว. จกฺขุ, ภิกฺขเว, ปุริสสฺส สมุทฺโท, ตสฺส รูปมโย เวโค. อยํ สํกิเลโส.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ย่อมกล่าวว่า 'สมุทร สมุทร' ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นั่นหาใช่สมุทรในวินัยของพระอริยะไม่ นั่นเป็นเพียงกองน้ำใหญ่ เป็นห้วงน้ำใหญ่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุเป็นสมุทรของบุรุษ มีรูปเป็นกำลัง นี้คือสังกิเลส

‘‘โย [Pg.134] ตํ รูปมยํ เวคํ สหติ อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อตริ จกฺขุสมุทฺทํ สอูมึ สาวฏฺฏํ สคหํ สรกฺขสํ ติณฺโณ ปารงฺคโต ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณ’’ติ. อยํ อเสกฺโข.

ภิกษุใดทนทานต่อกำลังคือรูปนั้นได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เราเรียกว่า ข้ามจักษุสมุทรที่มีคลื่น มีน้ำวน มีสัตว์ร้าย มีรากษสได้แล้ว เป็นผู้ข้ามได้ถึงฝั่ง ยืนอยู่บนบก เป็นพราหมณ์ นี้คืออเสกขะ

‘‘‘โสตํ, ภิกฺขเว…เป… ฆานํ…เป… ชิวฺหา…เป… กาโย…เป… มโน, ภิกฺขเว, ปุริสสฺส สมุทฺโท ตสฺส ธมฺมมโย เวโคติ. อยํ สํกิเลโส.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โสตะ...ฯลฯ... ฆานะ...ฯลฯ... ชิวหา...ฯลฯ... กาย...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มโนเป็นสมุทรของบุรุษ มีธรรมารมณ์เป็นกำลัง นี้คือสังกิเลส

‘‘โย ตํ ธมฺมมยํ เวคํ สหติ, อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อตริ มโนสมุทฺทํ สอูมึ สาวฏฺฏํ สคหํ สรกฺขสํ ติณฺโณ ปารงฺคโต ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณ’’ติ. อยํ อเสกฺโข. อิทมโวจ ภควา, อิทํ วตฺวาน สุคโต, อถาปรํ เอตทโวจ สตฺถา –

ภิกษุใดทนทานต่อกำลังคือธรรมารมณ์นั้นได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เราเรียกว่า ข้ามมโนสมุทรที่มีคลื่น มีน้ำวน มีสัตว์ร้าย มีรากษสได้แล้ว เป็นผู้ข้ามได้ถึงฝั่ง ยืนอยู่บนบก เป็นพราหมณ์ นี้คืออเสกขะ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว พระสุคตครั้นตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว พระศาสดาจึงได้ตรัสพระคาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า

‘‘โย อิมํ สมุทฺทํ สคหํ สรกฺขสํ,สอูมึ สาวฏฺฏํ สภยํ ทุตฺตรํ อจฺจตริ;

ส เวทนฺตคู วุสิตพฺรหฺมจริโย, โลกนฺตคู ปารคโตติ วุจฺจตี’’ติ.

ภิกษุใดข้ามสมุทรนี้ ซึ่งมีสัตว์ร้าย มีรากษส มีคลื่นเป็นภยันตราย มีน้ำวน อันข้ามได้ยากยิ่งนัก ภิกษุนั้นเรียกว่า เป็นผู้ถึงที่สุดแห่งเวท อยู่จบพรหมจรรย์ ถึงที่สุดแห่งโลก เป็นผู้ถึงฝั่ง

อยํ อเสกฺโข. อิทํ สํกิเลสภาคิยญฺจ อเสกฺขภาคิยญฺจ สุตฺตํ.

นี้คืออเสกขะ นี้เป็นสูตรฝ่ายสังกิเลสและฝ่ายอเสกขะ

‘‘ฉยิเม, ภิกฺขเว, พฬิสา โลกสฺมึ อนยาย สตฺตานํ พฺยาพาธาย ปาณีนํ. กตเม ฉ? สนฺติ, ภิกฺขเว, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา, ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ, อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ คิลิตพฬิโส มารสฺส อนยํ อาปนฺโน, พฺยสนํ อาปนฺโน, ยถากามํ กรณีโย ปาปิมโต.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เบ็ด ๖ อย่างเหล่านี้มีอยู่ในโลก เพื่อความฉิบหายแก่สัตว์ทั้งหลาย เพื่อความเบียดเบียนแก่สัตว์ทั้งหลาย ๖ อย่างเป็นไฉน? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ น่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ถ้าภิกษุย่อมเพลิดเพลิน กล่าวสรรเสริญ สยบอยู่ซึ่งรูปนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เราเรียกว่า เป็นผู้กลืนเบ็ดของมาร ถึงความฉิบหาย ถึงความพินาศ เป็นผู้ที่มารใจบาปพึงกระทำได้ตามความปรารถนา

‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, โสตวิญฺเญยฺยา สทฺทา…เป… ฆานวิญฺเญยฺยา คนฺธา…เป… ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา…เป… กายวิญฺเญยฺยา โผฏฺฐพฺพา…เป… มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา, ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ คิลิตพฬิโส มารสฺส อนยํ อาปนฺโน, พฺยสนํ อาปนฺโน, ยถากามํ กรณีโย ปาปิมโต’’ติ. อยํ สํกิเลโส.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เสียงอันจะพึงรู้แจ้งด้วยโสตะ...ฯลฯ... กลิ่นอันจะพึงรู้แจ้งด้วยฆานะ...ฯลฯ... รสอันจะพึงรู้แจ้งด้วยชิวหา...ฯลฯ... โผฏฐัพพะอันจะพึงรู้แจ้งด้วยกาย...ฯลฯ... ธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยมโน อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ น่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ถ้าภิกษุย่อมเพลิดเพลิน กล่าวสรรเสริญ สยบอยู่ซึ่งธรรมารมณ์นั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เราเรียกว่า เป็นผู้กลืนเบ็ดของมาร ถึงความฉิบหาย ถึงความพินาศ เป็นผู้ที่มารใจบาปพึงกระทำได้ตามความปรารถนา นี้คือสังกิเลส

‘‘สนฺติ [Pg.135] จ, ภิกฺขเว, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา, ตญฺเจ ภิกฺขุ นาภินนฺทติ นาภิวทติ นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ, อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ น คิลิตพฬิโส มารสฺส, อเภทิ พฬิสํ, ปริเภทิ พฬิสํ, น อนยํ อาปนฺโน, น พฺยสนํ อาปนฺโน, น ยถากามํ กรณีโย ปาปิมโต.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ น่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ถ้าภิกษุไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวสรรเสริญ ไม่สยบอยู่ซึ่งรูปนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เราเรียกว่า เป็นผู้ไม่กลืนเบ็ดของมาร ทำลายเบ็ด หักเบ็ดเสียแล้ว ไม่ถึงความฉิบหาย ไม่ถึงความพินาศ เป็นผู้ที่มารใจบาปจะพึงกระทำตามความปรารถนาไม่ได้

‘‘สนฺติ จ, ภิกฺขเว, โสตวิญฺเญยฺยา สทฺทา…เป… มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา, ตญฺเจ ภิกฺขุ นาภินนฺทติ นาภิวทติ, นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ น คิลิตพฬิโส มารสฺส, อเภทิ พฬิสํ, ปริเภทิ พฬิสํ, น อนยํ อาปนฺโน, น พฺยสนํ อาปนฺโน, น ยถากามํ กรณีโย ปาปิมโต’’ติ. อยํ อเสกฺโข. อิทํ สํกิเลสภาคิยญฺจ อเสกฺขภาคิยญฺจ สุตฺตํ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เสียงอันจะพึงรู้แจ้งด้วยโสตะ...ฯลฯ... ธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยมโน อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ น่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ถ้าภิกษุไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวสรรเสริญ ไม่สยบอยู่ซึ่งธรรมารมณ์นั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เราเรียกว่า เป็นผู้ไม่กลืนเบ็ดของมาร ทำลายเบ็ด หักเบ็ดเสียแล้ว ไม่ถึงความฉิบหาย ไม่ถึงความพินาศ เป็นผู้ที่มารใจบาปจะพึงกระทำตามความปรารถนาไม่ได้ นี้คืออเสกขะ นี้เป็นสูตรฝ่ายสังกิเลสและฝ่ายอเสกขะ

๑๐๙. ตตฺถ กตมํ สํกิเลสภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ อเสกฺขภาคิยญฺจ สุตฺตํ?

๑๐๙. ในสูตรเหล่านั้น สูตรที่เป็นฝ่ายสังกิเลส ฝ่ายนิพเพธะ และฝ่ายอเสกขะเป็นไฉน?

‘‘อยํ โลโก สนฺตาปชาโต, ผสฺสปเรโต โรคํ วทติ อตฺตโต ;

เยน เยน หิ มญฺญติ, ตโต ตํ โหติ อญฺญถา.

โลกนี้เกิดความเดือดร้อน ถูกผัสสะครอบงำ ย่อมกล่าวซึ่งโรคโดยความเป็นตน สัตว์โลกย่อมสำคัญสิ่งใดๆ โดยประการใดๆ สิ่งนั้นๆ ย่อมเป็นไปโดยประการอื่นจากที่สำคัญนั้น

‘‘อญฺญถาภาวี ภวสตฺโต โลโก, ภวปเรโต ภวเมวาภินนฺทติ;

ยทภินนฺทติ ตํ ภยํ;

ยสฺส ภายติ ตํ ทุกฺข’’นฺติ;

อยํ สํกิเลโส.

โลกมีความเป็นอย่างอื่น ข้องอยู่ในภพ ถูกภพครอบงำ ย่อมเพลิดเพลินแต่ภพนั้นๆ สัตว์โลกเพลิดเพลินสิ่งใด สิ่งนั้นเป็นภัย สัตว์โลกกลัวสิ่งใด สิ่งนั้นเป็นทุกข์ นี้คือสังกิเลส

‘‘ภววิปฺปหานาย โข ปนิทํ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตี’’ติ;

อยํ นิพฺเพโธ;

ก็พรหมจรรย์นี้ อันบุคคลย่อมอยู่ เพื่อละภพ นี้คือนิพเพธะ

‘‘เย หิ เกจิ สมณา วา พฺราหฺมณา วา ภเวน ภวสฺส วิปฺปโมกฺขมาหํสุ, สพฺเพ เต ‘อวิปฺปมุตฺตา ภวสฺมา’ติ วทามิ. เย วา ปน เกจิ สมณา วา พฺราหฺมณา วา วิภเวน ภวสฺส นิสฺสรณมาหํสุ, สพฺเพ เต ‘อนิสฺสฏา ภวสฺมา’ติ วทามิ. อุปธึ หิ ปฏิจฺจ ทุกฺขมิทํ สมฺโภตี’’ติ. อยํ สํกิเลโส.

สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง กล่าวความหลุดพ้นจากภพเพราะภพ เรากล่าวว่า สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นทั้งหมด ยังไม่หลุดพ้นไปจากภพ ก็สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง กล่าวความสลัดออกจากภพเพราะวิภพ เรากล่าวว่า สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นทั้งหมด ยังสลัดออกไม่ได้จากภพ เพราะทุกข์นี้ย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยอุปธิ นี้คือสังกิเลส

‘‘สพฺพุปาทานกฺขยา [Pg.136] นตฺถิ ทุกฺขสฺส สมฺภโว’’ติ. อยํ นิพฺเพโธ.

เพราะความสิ้นไปแห่งอุปาทานทั้งปวง ความเกิดขึ้นแห่งทุกข์จึงไม่มี นี้คือนิพเพธะ

‘‘โลกมิมํ ปสฺส, ปุถู อวิชฺชาย ปเรตา ภูตา ภูตรตา, ภวา อปริมุตฺตา, เย หิ เกจิ ภวา สพฺพธิ สพฺพตฺถตาย, สพฺเพ เต ภวา อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา’’ติ. อยํ สํกิเลโส.

ท่านจงดูโลกนี้เถิด หมู่สัตว์ผู้ถูกอวิชชาครอบงำ ยินดีในสัตว์ผู้เกิดแล้ว ยังไม่หลุดพ้นไปจากภพ ภพทั้งหลายเหล่าใดเหล่าหนึ่ง ในที่ทั้งปวง โดยประการทั้งปวง ภพเหล่านั้นทั้งหมดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา นี้คือสังกิเลส

‘‘เอวเมตํ ยถาภูตํ, สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสโต;

ภวตณฺหา ปหียติ, วิภวํ นาภินนฺทติ;

สพฺพโส ตณฺหานํ ขยา, อเสสวิราคนิโรโธ นิพฺพาน’’นฺติ;

อยํ นิพฺเพโธ.

เมื่อบุคคลเห็นภพนั้นตามความเป็นจริง ด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ ภวตัณหาย่อมถูกละเสียได้ บุคคลย่อมไม่เพลิดเพลินในวิภวะ เพราะความสิ้นไปแห่งตัณหาทั้งปวงโดยประการทั้งปวง นิพพานคือความดับเพราะความสำรอกโดยไม่เหลือ นี้คือนิพเพธะ

‘‘ตสฺส นิพฺพุตสฺส ภิกฺขุโน, อนุปาทา ปุนพฺภโว น โหติ;

อภิภูโต มาโร วิชิตสงฺคาโม, อุปจฺจคา สพฺพภวานิ ตาที’’ติ.

ภพใหม่ย่อมไม่มีแก่ภิกษุนั้นผู้ดับกิเลสแล้ว เพราะไม่มีอุปาทาน ภิกษุนั้นเป็นผู้ครอบงำมารได้แล้ว ชนะสงครามแล้ว ล่วงพ้นภพทั้งปวง เป็นผู้คงที่

อยํ อเสกฺโข. อิทํ สํกิเลสภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ อเสกฺขภาคิยญฺจ สุตฺตํ.

นี้คือพระอเสขะ สูตรนี้เป็นสังกิเลสภาคิยะด้วย เป็นนิพเพธภาคิยะด้วย เป็นอเสกขภาคิยะด้วย

‘‘จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, ปุคฺคลา. กตเม จตฺตาโร? อนุโสตคามี ปฏิโสตคามี ฐิตตฺโต ติณฺโณ ปารงฺคโต ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณ’’ติ. ตตฺถ โยยํ ปุคฺคโล อนุโสตคามี, อยํ ปุคฺคโล สํกิเลสภาคิโย. ตตฺถ โยยํ ปุคฺคโล ปฏิโสตคามี โย จ ฐิตตฺโต, อิเม ทฺเว ปุคฺคลา นิพฺเพธภาคิยา. ตตฺถ โยยํ ปุคฺคโล ติณฺโณ ปารงฺคโต ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณ, อยํ อเสกฺโข. อิทํ สํกิเลสภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ อเสกฺขภาคิยญฺจ สุตฺตํ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกเป็นไฉน คือ บุคคลผู้ไปตามกระแส ๑ บุคคลผู้ไปทวนกระแส ๑ บุคคลผู้มีตนตั้งมั่นแล้ว ๑ บุคคลผู้ข้ามถึงฝั่งแล้ว เป็นพราหมณ์ยืนอยู่บนบก ๑ ในบุคคล ๔ จำพวกนั้น บุคคลใดเป็นผู้ไปตามกระแส บุคคลนี้เป็นสังกิเลสภาคิยะ ในบุคคล ๔ จำพวกนั้น บุคคลใดเป็นผู้ไปทวนกระแส และบุคคลใดเป็นผู้มีตนตั้งมั่นแล้ว บุคคล ๒ จำพวกนี้เป็นนิพเพธภาคิยะ ในบุคคล ๔ จำพวกนั้น บุคคลใดข้ามถึงฝั่งแล้ว เป็นพราหมณ์ยืนอยู่บนบก บุคคลนี้เป็นอเสขะ สูตรนี้เป็นสังกิเลสภาคิยะด้วย เป็นนิพเพธภาคิยะด้วย เป็นอเสกขภาคิยะด้วย

๑๑๐. ตตฺถ กตมํ สํกิเลสภาคิยญฺจ วาสนาภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ สุตฺตํ?

๑๑๐. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนเป็นสังกิเลสภาคิยะด้วย เป็นวาสนาภาคิยะด้วย เป็นนิพเพธภาคิยะด้วย

ฉฬาภิชาติโก อตฺถิ ปุคฺคโล กณฺโห กณฺหาภิชาติโก กณฺหํ ธมฺมํ อภิชายติ, อตฺถิ ปุคฺคโล กณฺโห กณฺหาภิชาติโก สุกฺกํ ธมฺมํ อภิชายติ, อตฺถิ ปุคฺคโล กณฺโห กณฺหาภิชาติโก อกณฺหํ อสุกฺกํ อกณฺหอสุกฺกวิปากํ อจฺจนฺตทิฏฺฐํ นิพฺพานํ อาราเธติ, อตฺถิ [Pg.137] ปุคฺคโล สุกฺโก สุกฺกาภิชาติโก กณฺหํ ธมฺมํ อภิชายติ, อตฺถิ ปุคฺคโล สุกฺโก สุกฺกาภิชาติโก สุกฺกํ ธมฺมํ อภิชายติ, อตฺถิ ปุคฺคโล สุกฺโก สุกฺกาภิชาติโก อกณฺหํ อสุกฺกํ อกณฺหอสุกฺกวิปากํ อจฺจนฺตทิฏฺฐํ นิพฺพานํ อาราเธติ.

มีบุคคล ๖ อภิชาติ คือ มีบุคคลดำ เกิดในตระกูลดำ ยังธรรมดำให้เจริญ, มีบุคคลดำ เกิดในตระกูลดำ ยังธรรมขาวให้เจริญ, มีบุคคลดำ เกิดในตระกูลดำ ย่อมทำนิพพานอันไม่ดำไม่ขาว มีวิบากไม่ดำไม่ขาว อันประจักษ์แจ้ง ให้สำเร็จ, มีบุคคลขาว เกิดในตระกูลขาว ยังธรรมดำให้เจริญ, มีบุคคลขาว เกิดในตระกูลขาว ยังธรรมขาวให้เจริญ, มีบุคคลขาว เกิดในตระกูลขาว ย่อมทำนิพพานอันไม่ดำไม่ขาว มีวิบากไม่ดำไม่ขาว อันประจักษ์แจ้ง ให้สำเร็จ

ตตฺถ โย จ ปุคฺคโล กณฺโห กณฺหาภิชาติโก กณฺหํ ธมฺมํ อภิชายติ, โย จ ปุคฺคโล สุกฺโก สุกฺกาภิชาติโก กณฺหํ ธมฺมํ อภิชายติ, อิเม ทฺเว ปุคฺคลา สํกิเลสภาคิยา.

ในบุคคลเหล่านั้น บุคคลใดเป็นคนดำ เกิดในตระกูลดำ ยังธรรมดำให้เจริญ และบุคคลใดเป็นคนขาว เกิดในตระกูลขาว ยังธรรมดำให้เจริญ บุคคล ๒ จำพวกนี้เป็นสังกิเลสภาคิยะ

ตตฺถ โย จ ปุคฺคโล กณฺโห กณฺหาภิชาติโก สุกฺกํ ธมฺมํ อภิชายติ, โย จ ปุคฺคโล สุกฺโก สุกฺกาภิชาติโก สุกฺกํ ธมฺมํ อภิชายติ, อิเม ทฺเว ปุคฺคลา วาสนาภาคิยา.

ในบุคคลเหล่านั้น บุคคลใดเป็นคนดำ เกิดในตระกูลดำ ยังธรรมขาวให้เจริญ และบุคคลใดเป็นคนขาว เกิดในตระกูลขาว ยังธรรมขาวให้เจริญ บุคคล ๒ จำพวกนี้เป็นวาสนาภาคิยะ

ตตฺถ โย จ ปุคฺคโล กณฺโห กณฺหาภิชาติโก อกณฺหํ อสุกฺกํ อกณฺหอสุกฺกวิปากํ อจฺจนฺตทิฏฺฐํ นิพฺพานํ อาราเธติ, โย จ ปุคฺคโล สุกฺโก สุกฺกาภิชาติโก อกณฺหํ อสุกฺกํ อกณฺหอสุกฺกวิปากํ อจฺจนฺตทิฏฺฐํ นิพฺพานํ อาราเธติ, อิเม ทฺเว ปุคฺคลา นิพฺเพธภาคิยา, อิทํ สํกิเลสภาคิยญฺจ วาสนาภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ สุตฺตํ.

ในบุคคลเหล่านั้น บุคคลใดเป็นคนดำ เกิดในตระกูลดำ ย่อมทำนิพพานอันไม่ดำไม่ขาว มีวิบากไม่ดำไม่ขาว อันประจักษ์แจ้ง ให้สำเร็จ และบุคคลใดเป็นคนขาว เกิดในตระกูลขาว ย่อมทำนิพพานอันไม่ดำไม่ขาว มีวิบากไม่ดำไม่ขาว อันประจักษ์แจ้ง ให้สำเร็จ บุคคล ๒ จำพวกนี้เป็นนิพเพธภาคิยะ สูตรนี้เป็นสังกิเลสภาคิยะด้วย เป็นวาสนาภาคิยะด้วย เป็นนิพเพธภาคิยะด้วย

‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, กมฺมานิ. กตมานิ จตฺตาริ? อตฺถิ กมฺมํ กณฺหํ กณฺหวิปากํ, อตฺถิ กมฺมํ สุกฺกํ สุกฺกวิปากํ, อตฺถิ กมฺมํ กณฺหสุกฺกํ กณฺหสุกฺกวิปากํ, อตฺถิ กมฺมํ อกณฺหํ อสุกฺกํ อกณฺหอสุกฺกวิปากํ กมฺมุตฺตมํ กมฺมเสฏฺฐํ กมฺมกฺขยาย สํวตฺตติ’’.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กรรม ๔ ประการนี้ ๔ ประการเป็นไฉน คือ กรรมดำมีวิบากดำมีอยู่, กรรมขาวมีวิบากขาวมีอยู่, กรรมทั้งดำทั้งขาวมีวิบากทั้งดำทั้งขาวมีอยู่, กรรมไม่ดำไม่ขาวมีวิบากไม่ดำไม่ขาว เป็นกรรมสูงสุด เป็นกรรมประเสริฐสุด ย่อมเป็นไปเพื่อความสิ้นกรรม

ตตฺถ ยญฺจ กมฺมํ กณฺหํ กณฺหวิปากํ, ยญฺจ กมฺมํ กณฺหสุกฺกํ กณฺหสุกฺกวิปากํ, อยํ สํกิเลโส. ยญฺจ กมฺมํ สุกฺกํ สุกฺกวิปากํ, อยํ วาสนา. ยญฺจ กมฺมํ อกณฺหํ อสุกฺกํ อกณฺหอสุกฺกวิปากํ กมฺมุตฺตมํ กมฺมเสฏฺฐํ กมฺมกฺขยาย สํวตฺตติ, อยํ นิพฺเพโธ. อิทํ สํกิเลสภาคิยญฺจ วาสนาภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ สุตฺตํ.

ในกรรม ๔ ประการนั้น กรรมใดดำมีวิบากดำ และกรรมใดทั้งดำทั้งขาวมีวิบากทั้งดำทั้งขาว นี้เป็นสังกิเลส กรรมใดขาวมีวิบากขาว นี้เป็นวาสนา กรรมใดไม่ดำไม่ขาวมีวิบากไม่ดำไม่ขาว เป็นกรรมสูงสุด เป็นกรรมประเสริฐสุด ย่อมเป็นไปเพื่อความสิ้นกรรม นี้เป็นนิพเพธะ สูตรนี้เป็นสังกิเลสภาคิยะด้วย เป็นวาสนาภาคิยะด้วย เป็นนิพเพธภาคิยะด้วย

๑๑๑. ตตฺถ กตมํ วาสนาภาคิยญฺจ, นิพฺเพธภาคิยญฺจ สุตฺตํ?

๑๑๑. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนเป็นวาสนาภาคิยะด้วย เป็นนิพเพธภาคิยะด้วย

‘‘ลทฺธาน มานุสตฺตํ ทฺเว, กิจฺจํ อกิจฺจเมว จ;

สุกิจฺจํ เจว ปุญฺญานิ, สํโยชนวิปฺปหานํ วา’’ติ.

บุคคลได้ความเป็นมนุษย์แล้ว มีกิจ ๒ อย่าง คือ กิจและอกิจ และกิจที่ทำดีคือกุศลกรรม หรือการละสังโยชน์

‘‘สุกิจฺจํ [Pg.138] เจว ปุญฺญานี’’ติ วาสนา. ‘‘สํโยชนวิปฺปหานํ วา’’ติ นิพฺเพโธ.

คำว่า กิจที่ทำดีคือกุศลกรรม นี้เป็นวาสนา คำว่า หรือการละสังโยชน์ นี้เป็นนิพเพธะ

‘‘ปุญฺญานิ กริตฺวาน, สคฺคา สคฺคํ วชนฺติ กตปุญฺญา;

สํโยชนปฺปหานา, ชรามรณา วิปฺปมุจฺจนฺตี’’ติ.

ผู้ทำบุญไว้แล้ว ครั้นทำบุญแล้ว ย่อมไปจากสวรรค์สู่สวรรค์ ผู้ที่ละสังโยชน์ได้แล้ว ย่อมพ้นจากชราและมรณะ

‘‘ปุญฺญานิ กริตฺวาน, สคฺคา สคฺคํ วชนฺติ กตปุญฺญา’’ติ วาสนา. ‘‘สํโยชนปฺปหานา ชรามรณา วิปฺปมุจฺจนฺตี’’ติ นิพฺเพโธ. อิทํ วาสนาภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ สุตฺตํ.

คำว่า ผู้ทำบุญไว้แล้ว ครั้นทำบุญแล้ว ย่อมไปจากสวรรค์สู่สวรรค์ นี้เป็นวาสนา คำว่า ผู้ที่ละสังโยชน์ได้แล้ว ย่อมพ้นจากชราและมรณะ นี้เป็นนิพเพธะ สูตรนี้เป็นวาสนาภาคิยะด้วย เป็นนิพเพธภาคิยะด้วย

‘‘ทฺเวมานิ, ภิกฺขเว, ปธานานิ. กตมานิ ทฺเว? โย จ อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิเตสุ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ ปริจฺจชติ, โย จ อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิเตสุ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพาน’’นฺติ. ตตฺถ โย อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิเตสุ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ ปริจฺจชติ, อยํ วาสนา.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปธาน ๒ ประการนี้ ๒ ประการเป็นไฉน คือ การสละจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร ในบรรดาผู้บวชจากเรือนเป็นผู้ไม่มีเรือน ๑ และนิพพานอันเป็นที่สละคืนอุปธิทั้งปวง เป็นที่สิ้นตัณหา เป็นที่คลายกำหนัด เป็นที่ดับกิเลส ในบรรดาผู้บวชจากเรือนเป็นผู้ไม่มีเรือน ๑ ในปธาน ๒ ประการนั้น การสละจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร ในบรรดาผู้บวชจากเรือนเป็นผู้ไม่มีเรือน นี้เป็นวาสนา

โย อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิเตสุ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพานํ, อยํ นิพฺเพโธ. อิทํ วาสนาภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ สุตฺตํ.

นิพพานอันเป็นที่สละคืนอุปธิทั้งปวง เป็นที่สิ้นตัณหา เป็นที่คลายกำหนัด เป็นที่ดับกิเลส ในบรรดาผู้บวชจากเรือนเป็นผู้ไม่มีเรือน นี้เป็นนิพเพธะ สูตรนี้เป็นวาสนาภาคิยะด้วย เป็นนิพเพธภาคิยะด้วย

ตตฺถ ตณฺหาสํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ ตณฺหาปกฺเขเนว นิทฺทิสิตพฺพํ ตีหิ ตณฺหาหิ – กามตณฺหาย ภวตณฺหาย วิภวตณฺหาย. เยน เยน วา ปน วตฺถุนา อชฺโฌสิตา, เตน เตเนว นิทฺทิสิตพฺพํ, ตสฺสา วิตฺถาโร ฉตฺตึสตณฺหาชาลินิยาวิจริตานิ.

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรที่เป็นตัณหาสังกิเลสภาคิยะ พึงแสดงโดยส่วนแห่งตัณหานั่นเทียว คือ พึงแสดงด้วยตัณหา ๓ ประการ ได้แก่ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา หรืออีกนัยหนึ่ง บุคคลหมกมุ่นอยู่ในวัตถุใดๆ พึงแสดงด้วยวัตถุนั้นๆ นั่นเทียว คำอธิบายโดยพิสดารของตัณหานั้น พึงแสดงถึงตัณหา ๓๖ ที่ท่องเที่ยวไปในข่าย

ตตฺถ ทิฏฺฐิสํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ ทิฏฺฐิปกฺเขเนว นิทฺทิสิตพฺพํ อุจฺเฉทสสฺสเตน, เยน เยน วา ปน วตฺถุนา ทิฏฺฐิวเสน อภินิวิสติ ‘‘อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ, เตน เตเนว นิทฺทิสิตพฺพํ, ตสฺสา วิตฺถาโร ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคตานิ.

บรรดาสุตตันตะเหล่านั้น สุตตันตะที่เป็นส่วนแห่งความเศร้าหมองเพราะทิฏฐิ พึงแสดงด้วยส่วนแห่งทิฏฐิเท่านั้น คือด้วยอุจเฉททิฏฐิและสัสสตทิฏฐิ หรืออีกอย่างหนึ่ง บุคคลย่อมน้อมใจเชื่อด้วยอำนาจทิฏฐิโดยวัตถุอย่างใดๆ ว่า ‘ทิฏฐินี้เท่านั้นจริง ทิฏฐิอื่นเปล่า’ พึงแสดงด้วยวัตถุอย่างนั้นๆ นั่นแหละ ส่วนการขยายความแห่งทิฏฐิสังกิเลสนั้น คือ ทิฏฐิคตะ ๖๒.

ตตฺถ ทุจฺจริตสํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ เจตนาย เจตสิกกมฺเมน นิทฺทิสิตพฺพํ ตีหิ ทุจฺจริเตหิ – กายทุจฺจริเตน วจีทุจฺจริเตน มโนทุจฺจริเตน, ตสฺส วิตฺถาโร ทสอกุสลกมฺมปถา.

บรรดาสุตตันตะเหล่านั้น สุตตันตะที่เป็นส่วนแห่งความเศร้าหมองเพราะทุจริต พึงแสดงด้วยเจตนาคือเจตสิกกรรม พึงแสดงด้วยทุจริต ๓ ประการ คือ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ส่วนการขยายความแห่งทุจริตสังกิเลสนั้น คือ อกุศลกรรมบถ ๑๐.

ตตฺถ [Pg.139] ตณฺหาโวทานภาคิยํ สุตฺตํ สมเถน นิทฺทิสิตพฺพํ, ทิฏฺฐิโวทานภาคิยํ สุตฺตํ วิปสฺสนา นิทฺทิสิตพฺพํ, ทุจฺจริตโวทานภาคิยํ สุตฺตํ สุจริเตน นิทฺทิสิตพฺพํ. ตีณิ อกุสลมูลานิ. ตํ กิสฺส เหตุ? สํสารสฺส นิพฺพตฺติยา. ตถา นิพฺพตฺเต สํสาเร กายทุจฺจริตํ กายสุจริตํ วจีทุจฺจริตํ วจีสุจริตํ มโนทุจฺจริตํ มโนสุจริตํ อิมินา อสุเภน กมฺมวิปาเกน อิทํ พาลลกฺขณํ นิพฺพตฺตตีติ. อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ.

บรรดาสุตตันตะเหล่านั้น สุตตันตะที่เป็นส่วนแห่งความบริสุทธิ์จากตัณหา พึงแสดงด้วยสมถะ, สุตตันตะที่เป็นส่วนแห่งความบริสุทธิ์จากทิฏฐิ พึงแสดงด้วยวิปัสสนา, สุตตันตะที่เป็นส่วนแห่งความบริสุทธิ์จากทุจริต พึงแสดงด้วยสุจริต. อกุศลมูลมี ๓ อย่าง. ข้อนั้นเพราะเหตุไร? เพราะการเกิดขึ้นแห่งสังสารวัฏ. เมื่อสังสารวัฏเกิดขึ้นอย่างนั้น กายทุจริต กายสุจริต วจีทุจริต วจีสุจริต มโนทุจริต มโนสุจริต ย่อมเกิดขึ้น. พาลลักษณะนี้ย่อมเกิดขึ้นด้วยวิบากแห่งกรรมอันไม่งามนี้. นี้คือสุตตันตะที่เป็นส่วนแห่งความเศร้าหมอง.

อิมินา สุเภน กมฺมวิปาเกน อิทํ มหาปุริสลกฺขณํ นิพฺพตฺตตีติ. อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ.

มหาปุริสลักษณะนี้ย่อมเกิดขึ้นด้วยวิบากแห่งกรรมอันงามนี้. นี้คือสุตตันตะที่เป็นส่วนแห่งวาสนา.

ตตฺถ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ จตูหิ กิเลสภูมีหิ นิทฺทิสิตพฺพํ – อนุสยภูมิยา ปริยุฏฺฐานภูมิยา สํโยชนภูมิยา อุปาทานภูมิยา. สานุสยสฺส ปริยุฏฺฐานํ ชายติ, ปริยุฏฺฐิโต สํยุชฺชติ, สํยุชฺชนฺโต อุปาทิยติ, อุปาทานปจฺจยา ภโว, ภวปจฺจยา ชาติ, ชาติปจฺจยา ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา สมฺภวนฺติ, เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหติ. อิมาหิ จตูหิ กิเลสภูมีหิ สพฺเพ กิเลสา สงฺคหํ สโมสรณํ คจฺฉนฺติ, อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ.

บรรดาสุตตันตะเหล่านั้น สุตตันตะที่เป็นส่วนแห่งความเศร้าหมอง พึงแสดงด้วยภูมิแห่งกิเลส ๔ ประการ คือ อนุสยภูมิ ปริยุฏฐานภูมิ สังโยชนภูมิ อุปาทานภูมิ. ปริยุฏฐานกิเลสย่อมเกิดแก่ผู้มีอนุสัย, เมื่อถูกปริยุฏฐานกิเลสครอบงำ ย่อมประกอบด้วยสังโยชน์, เมื่อประกอบด้วยสังโยชน์ ย่อมยึดมั่น, เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ภพจึงมี, เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี, เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาส จึงเกิดขึ้น, ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้. กิเลสทั้งปวงย่อมถึงการสงเคราะห์ การประชุมพร้อมกัน ด้วยภูมิแห่งกิเลส ๔ ประการเหล่านี้, นี้คือสุตตันตะที่เป็นส่วนแห่งความเศร้าหมอง.

วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ ตีหิ สุจริเตหิ นิทฺทิสิตพฺพํ, นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ จตูหิ สจฺเจหิ นิทฺทิสิตพฺพํ, อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ ตีหิ ธมฺเมหิ นิทฺทิสิตพฺพํ – พุทฺธธมฺเมหิ ปจฺเจกพุทฺธธมฺเมหิ สาวกภูมิยา. ฌายิวิสเย นิทฺทิสิตพฺพนฺติ.

สุตตันตะที่เป็นส่วนแห่งวาสนา พึงแสดงด้วยสุจริต ๓ ประการ, สุตตันตะที่เป็นส่วนแห่งการแทงตลอด พึงแสดงด้วยสัจจะ ๔ ประการ, สุตตันตะที่เป็นส่วนแห่งพระอเสขะ พึงแสดงด้วยธรรม ๓ ประการ คือ พุทธธรรม ปัจเจกพุทธธรรม สาวกภูมิ. พึงแสดงในวิสัยของผู้เข้าฌาน.

๑๑๒. ตตฺถ กตเม อฏฺฐารส มูลปทา? โลกิยํ โลกุตฺตรํ โลกิยญฺจ โลกุตฺตรญฺจ, สตฺตาธิฏฺฐานํ ธมฺมาธิฏฺฐานํ สตฺตาธิฏฺฐานญฺจ ธมฺมาธิฏฺฐานญฺจ, ญาณํ เญยฺยํ ญาณญฺจ เญยฺยญฺจ, ทสฺสนํ ภาวนา ทสฺสนญฺจ ภาวนา จ, สกวจนํ ปรวจนํ สกวจนญฺจ ปรวจนญฺจ, วิสชฺชนียํ อวิสชฺชนียํ วิสชฺชนียญฺจ อวิสชฺชนียญฺจ, กมฺมํ วิปาโก กมฺมญฺจ วิปาโก จ, กุสลํ อกุสลํ กุสลญฺจ อกุสลญฺจ, อนุญฺญาตํ ปฏิกฺขิตฺตํ อนุญฺญาตญฺจ ปฏิกฺขิตฺตญฺจ, ถโว จาติ.

๑๑๒. บรรดาบทเหล่านั้น มูลบท ๑๘ เป็นไฉน? คือ โลกิยะ โลกุตตระ โลกิยะและโลกุตตระ, สัตตาธิฏฐานะ ธรรมาธิฏฐานะ สัตตาธิฏฐานะและธรรมาธิฏฐานะ, ญาณะ เญยยะ ญาณะและเญยยะ, ทัสสนะ ภาวนา ทัสสนะและภาวนา, สักกวจนะ ปรวจนะ สักกวจนะและปรวจนะ, วิสัชชนียะ อวิสัชชนียะ วิสัชชนียะและอวิสัชชนียะ, กรรม วิบาก กรรมและวิบาก, กุศล อกุศล กุศลและอกุศล, อนุญาต ปฏิกขิตตะ อนุญาตและปฏิกขิตตะ, และถวะ.

ตตฺถ [Pg.140] กตมํ โลกิยํ?

บรรดาบทเหล่านั้น โลกิยะ เป็นไฉน?

‘‘น หิ ปาปํ กตํ กมฺมํ, สชฺชุขีรํว มุจฺจติ;

ฑหนฺตํ พาลมนฺเวติ, ภสฺมจฺฉนฺโนว ปาวโกติ.

“กรรมชั่วที่ทำแล้วไม่ให้ผลทันที เหมือนนมสดที่รีดในขณะนั้นยังไม่แปรไป, แต่จะตามเผาคนพาล เหมือนไฟที่เถ้าร้อนกลบไว้.”

อิทํ โลกิยํ.

นี้คือโลกิยะ.

‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, อคติคมนานิ สพฺพํ…เป… นิหียเต ตสฺส ยโส กาฬปกฺเขว จนฺทิมา’’ติ. อิทํ โลกิยํ.

“ภิกษุทั้งหลาย อคติคมนะ ๔ ประการนี้ ...ฯลฯ... ยศของผู้นั้นย่อมเสื่อม เหมือนพระจันทร์ในกาฬปักษ์.” นี้คือโลกิยะ.

‘‘อฏฺฐิเม, ภิกฺขเว, โลกธมฺมา. กตเม อฏฺฐ? ลาโภ อลาโภ, ยโส อยโส, นินฺทา ปสํสา, สุขํ ทุกฺขํ. อิเม โข, ภิกฺขเว, อฏฺฐ โลกธมฺมา’’ติ. อิทํ โลกิยํ.

“ภิกษุทั้งหลาย โลกธรรม ๘ ประการนี้. ๘ ประการเป็นไฉน? คือ ลาภ เสื่อมลาภ, ยศ เสื่อมยศ, นินทา สรรเสริญ, สุข ทุกข์. ภิกษุทั้งหลาย โลกธรรม ๘ ประการนี้แล.” นี้คือโลกิยะ.

ตตฺถ กตมํ โลกุตฺตรํ?

บรรดาบทเหล่านั้น โลกุตตระ เป็นไฉน?

‘‘ยสฺสินฺทฺริยานิ สมถงฺคตานิ ;

อสฺสา ยถา สารถินา สุทนฺตา;

ปหีนมานสฺส อนาสวสฺส, เทวาปิ ตสฺส ปิหยนฺติ ตาทิโน’’ติ.

“อินทรีย์ของท่านผู้ใดสงบระงับแล้ว เหมือนม้าที่นายสารถีฝึกดีแล้ว, แม้เทวดาทั้งหลายก็ย่อมรักใคร่ท่านผู้นั้น ผู้มีมานะละได้แล้ว ไม่มีอาสวะ ผู้คงที่.”

อิทํ โลกุตฺตรํ.

นี้คือโลกุตตระ.

‘‘ปญฺจิมานิ, ภิกฺขเว, อินฺทฺริยานิ โลกุตฺตรานิ. กตมานิ ปญฺจ? สทฺธินฺทฺริยํ วีริยินฺทฺริยํ สตินฺทฺริยํ สมาธินฺทฺริยํ ปญฺญินฺทฺริยํ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจินฺทฺริยานิ โลกุตฺตรานี’’ติ. อิทํ โลกุตฺตรํ.

“ภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์ ๕ ประการนี้เป็นโลกุตตระ. ๕ ประการเป็นไฉน? คือ สัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์. ภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์ ๕ ประการนี้แลเป็นโลกุตตระ.” นี้คือโลกุตตระ.

ตตฺถ กตมํ โลกิยญฺจ โลกุตฺตรญฺจ?

บรรดาบทเหล่านั้น โลกิยะและโลกุตตระ เป็นไฉน?

‘‘ลทฺธาน มานุสตฺตํ ทฺเว, กิจฺจํ อกิจฺจเมว จา’’ติ ทฺเว คาถา. ยํ อิห ‘‘สุกิจฺจํ เจว ปุญฺญานี’’ติ จ ‘‘ปุญฺญานิ กริตฺวาน, สคฺคา สคฺคํ วชนฺติ กตปุญฺญา’’ติ จ. อิทํ โลกิยํ.

คาถา ๒ บทว่า “บุคคลได้ความเป็นมนุษย์แล้ว มีกิจและอกิจ ๒ อย่าง” ดังนี้. ในคาถาเหล่านั้น สุตตันตะใดที่กล่าวว่า “กรรมดีและบุญ” และ “คนทำบุญแล้วย่อมไปจากสวรรค์สู่สวรรค์” ดังนี้. นี้คือโลกิยะ.

ยํ อิห ‘‘สํโยชนวิปฺปหานํ วา’’ติ จ ‘‘สํโยชนปฺปหานา, ชรามรณา วิปฺปมุจฺจนฺตี’’ติ จ, อิทํ โลกุตฺตรํ. อิทํ โลกิยญฺจ โลกุตฺตรญฺจ.

สุตตันตะใดที่กล่าวว่า “หรือการละสังโยชน์” และ “เพราะละสังโยชน์ได้ ย่อมพ้นจากชราและมรณะ” ดังนี้, นี้คือโลกุตตระ. นี้คือโลกิยะและโลกุตตระ.

‘‘วิญฺญาเณ [Pg.141] เจ, ภิกฺขเว, อาหาเร สติ นามรูปสฺส อวกฺกนฺติ โหติ, นามรูปสฺส อวกฺกนฺติยา สติ ปุนพฺภโว โหติ, ปุนพฺภเว สติ ชาติ โหติ, ชาติยา สติ ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา สมฺภวนฺติ. เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหติ. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, มหารุกฺโข, ตสฺส ยานิ เจว มูลานิ อโธคมานิ ยานิ จ ติริยํ คมานิ, สพฺพานิ ตานิ อุทฺธํ โอชํ อภิหรนฺติ. เอวํ หิ โส, ภิกฺขเว, มหารุกฺโข ตทาหาโร ตทุปาทาโน จิรํ ทีฆมทฺธานํ ติฏฺเฐยฺย. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, วิญฺญาเณ อาหาเร สติ นามรูปสฺส อวกฺกนฺติ โหติ สพฺพํ…เป… เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหตี’’ติ. อิทํ โลกิยํ.

“ภิกษุทั้งหลาย เมื่อวิญญาณาหารมีอยู่ การก้าวลงแห่งนามรูปย่อมมี, เมื่อการก้าวลงแห่งนามรูปมีอยู่ ภพใหม่ย่อมมี, เมื่อภพใหม่มีอยู่ ชาติย่อมมี, เมื่อชาติมีอยู่ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาส ย่อมเกิดขึ้น. ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนต้นไม้ใหญ่, รากของต้นไม้นั้นที่หยั่งลงข้างล่างและที่ทอดไปด้านข้างทั้งหมด ย่อมนำโอชะขึ้นไปเบื้องบน. ภิกษุทั้งหลาย ด้วยเหตุนั้น ต้นไม้ใหญ่นั้นมีโอชะนั้นเป็นอาหาร มีโอชะนั้นเป็นเครื่องหล่อเลี้ยง พึงตั้งอยู่ได้ตลอดกาลนาน. ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล เมื่อวิญญาณาหารมีอยู่ การก้าวลงแห่งนามรูปย่อมมี ...ฯลฯ... ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้.” นี้คือโลกิยะ.

‘‘วิญฺญาเณ เจ, ภิกฺขเว, อาหาเร อสติ นามรูปสฺส อวกฺกนฺติ น โหติ, นามรูปสฺส อวกฺกนฺติยา อสติ ปุนพฺภโว น โหติ, ปุนพฺภเว อสติ ชาติ น โหติ, ชาติยา อสติ ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา นิรุชฺฌนฺติ. เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหติ. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, มหารุกฺโข อถ ปุริโส อาคจฺเฉยฺย กุทฺทาลปิฏกํ อาทาย, โส ตํ รุกฺขํ มูเล ฉินฺเทยฺย, มูเล เฉตฺวา ปลิขเณยฺย, ปลิขณิตฺวา มูลานิ อุทฺธเรยฺย อนฺตมโส อุสีรนาฬิมตฺตานิปิ. โส ตํ รุกฺขํ ขณฺฑาขณฺฑิกํ ฉินฺเทยฺย, ขณฺฑาขณฺฑิกํ ฉินฺทิตฺวา ผาเลยฺย, ผาเลตฺวา สกลิกํ สกลิกํ กเรยฺย, สกลิกํ สกลิกํ กริตฺวา วาตาตเป วิโสเสยฺย, วาตาตเป วิโสเสตฺวา อคฺคินา ฑเหยฺย, อคฺคินา ฑเหตฺวา มสึ กเรยฺย, มสึ กริตฺวา มหาวาเต วา โอผุเนยฺย, นทิยา วา สีฆโสตาย ปวาเหยฺย, เอวํ หิ โส, ภิกฺขเว, มหารุกฺโข อุจฺฉินฺนมูโล อสฺส ตาลาวตฺถุกโต อนภาวํกโต อายตึ อนุปฺปาทธมฺโม. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, วิญฺญาเณ อาหาเร อสติ นามรูปสฺส อวกฺกนฺติ น โหติ, นามรูปสฺส อวกฺกนฺติยา อสติ สพฺพํ…เป… เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหตี’’ติ. อิทํ โลกุตฺตรํ. อิทํ โลกิยญฺจ โลกุตฺตรญฺจ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อวิญญาณาหารไม่มี การหยั่งลงแห่งนามรูปย่อมไม่มี เมื่อการหยั่งลงแห่งนามรูปไม่มี ภพใหม่ย่อมไม่มี เมื่อภพใหม่ไม่มี ชาติย่อมไม่มี เมื่อชาติไม่มี ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส อุปายาส ย่อมดับไป ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งสิ้นนี้ ย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนต้นไม้ใหญ่ บุรุษถือจอบและตะกร้ามา เขาพึงตัดต้นไม้นั้นที่โคน ครั้นตัดที่โคนแล้ว พึงขุดลงไป ครั้นขุดลงไปแล้ว พึงถอนรากทั้งหลายออก แม้ที่สุดเพียงเท่าแฝกหอม เขาพึงตัดต้นไม้นั้นเป็นท่อนเล็กท่อนน้อย ครั้นตัดเป็นท่อนเล็กท่อนน้อยแล้ว พึงผ่า ครั้นผ่าแล้ว พึงทำเป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อย ครั้นทำเป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อยแล้ว พึงผึ่งลมและแดดให้แห้ง ครั้นผึ่งลมและแดดให้แห้งแล้ว พึงเผาด้วยไฟ ครั้นเผาด้วยไฟแล้ว พึงทำให้เป็นเถ้า ครั้นทำให้เป็นเถ้าแล้ว พึงโปรยไปในลมแรง หรือลอยไปในแม่น้ำที่มีกระแสเชี่ยว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยอาการอย่างนี้ ต้นไม้ใหญ่นั้น พึงเป็นต้นไม้มีรากอันตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอตาล ทำให้ถึงความไม่มี มีความไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ฉันนั้นเหมือนกันแล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อวิญญาณาหารไม่มี การหยั่งลงแห่งนามรูปย่อมไม่มี เมื่อการหยั่งลงแห่งนามรูปไม่มี...ฯลฯ... ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งสิ้นนี้ ย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้ พระสูตรนี้เป็นโลกุตตระ พระสูตรนี้เป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระ

๑๑๓. ตตฺถ [Pg.142] กตมํ สตฺตาธิฏฺฐานํ?

๑๑๓. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สัตตาธิฏฐานสูตร เป็นไฉน?

‘‘สพฺพา ทิสา อนุปริคมฺม เจตสา, เนวชฺฌคา ปิยตรมตฺตนา กฺวจิ;

เอวํ ปิโย ปุถุ อตฺตา ปเรสํ, ตสฺมา น หึเส ปรมตฺตกาโม’’ติ.

บุคคลเที่ยวไปทั่วทุกทิศด้วยใจแล้ว ไม่พบใครที่ไหนซึ่งเป็นที่รักยิ่งกว่าตนเลย สัตว์เหล่าอื่นก็มีตนเป็นที่รักอย่างยิ่งเหมือนกัน ฉะนั้น ผู้รักตนจึงไม่ควรเบียดเบียนผู้อื่น

อิทํ สตฺตาธิฏฺฐานํ.

นี้คือสัตตาธิฏฐานสูตร

‘‘เย เกจิ ภูตา ภวิสฺสนฺติ เย วาปิ, สพฺเพ คมิสฺสนฺติ ปหาย เทหํ;

ตํ สพฺพชานึ กุสโล วิทิตฺวา, อาตาปิโย พฺรหฺมจริยํ จเรยฺยา’’ติ.

สัตว์เหล่าใดเหล่าหนึ่งที่เกิดแล้ว หรือจักเกิด สัตว์เหล่านั้นทั้งหมด จักละร่างกายไป ผู้ฉลาดรู้ความสิ้นไปแห่งสัตว์ทั้งปวงนั้นแล้ว มีความเพียร พึงประพฤติพรหมจรรย์

อิทํ สตฺตาธิฏฺฐานํ.

นี้คือสัตตาธิฏฐานสูตร

‘‘สตฺตหิ, ภิกฺขเว, องฺเคหิ สมนฺนาคตํ กลฺยาณมิตฺตํ อปิ วิเวจิยมาเนน ปณามิยมาเนน คเล ปิสนมชฺชมาเนน ยาวชีวํ น วิชหิตพฺพํ. กตเมหิ สตฺตหิ? ปิโย จ โหติ มนาโป จ ครุ จ ภาวนีโย จ วตฺตา จ วจนกฺขโม จ คมฺภีรญฺจ กถํ กตฺตา โหติ, โน จ อฏฺฐาเน นิโยเชติ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, สตฺตหิ…เป… น วิชหิตพฺพํ. อิทมโวจ ภควา, อิทํ วตฺวาน สุคโต. อถาปรํ เอตทโวจ สตฺถา –

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กัลยาณมิตรผู้ประกอบด้วยองค์ ๗ ประการ แม้จะถูกขับไล่ไสส่ง หรือถูกบีบคั้นที่คอ ก็ไม่ควรละทิ้งตลอดชีวิต องค์ ๗ ประการเป็นไฉน? คือ เป็นที่รัก เป็นที่พอใจ เป็นที่เคารพ เป็นที่ยกย่อง เป็นผู้กล่าวสอน เป็นผู้อดทนต่อถ้อยคำ กล่าวถ้อยคำลึกซึ้งได้ และไม่ชักนำในทางที่ไม่ใช่ฐานะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย...ฯลฯ... ไม่ควรละทิ้ง พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้แล้ว พระสุคตครั้นตรัสคำนี้แล้ว พระศาสดาจึงได้ตรัสคำนี้ต่อไปอีกว่า

‘‘ปิโย ครุ ภาวนีโย, วตฺตา จ วจนกฺขโม;

คมฺภีรญฺจ กถํ กตฺตา, น จฏฺฐาเน นิโยชโก;

ตํ มิตฺตํ มิตฺตกาเมน, ยาวชีวมฺปิ เสวิย’’นฺติ.

มิตรใดเป็นที่รัก เป็นที่เคารพ เป็นที่ยกย่อง เป็นผู้กล่าวสอน อดทนต่อถ้อยคำ กล่าวถ้อยคำลึกซึ้งได้ และไม่ชักนำในทางที่ไม่ใช่ฐานะ ผู้ต้องการมิตร พึงคบหามิตรนั้นตลอดชีวิต

อิทํ สตฺตาธิฏฺฐานํ.

นี้คือสัตตาธิฏฐานสูตร

ตตฺถ กตมํ ธมฺมาธิฏฺฐานํ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น ธัมมาธิฏฐานสูตร เป็นไฉน?

‘‘ยญฺจ กามสุขํ โลเก, ยญฺจิทํ ทิวิยํ สุขํ;

ตณฺหกฺขยสุขสฺเสเต, กลํ นาคฺฆนฺติ โสฬสิ’’นฺติ.

กามสุขใดในโลก และสุขทิพย์ใดนี้ สุขเหล่านั้น ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งสุขเพราะสิ้นตัณหา

อิทํ ธมฺมาธิฏฺฐานํ.

นี้คือธัมมาธิฏฐานสูตร

‘‘สุสุขํ [Pg.143] วต นิพฺพานํ, สมฺมาสมฺพุทฺธเทสิตํ;

อโสกํ วิรชํ เขมํ, ยตฺถ ทุกฺขํ นิรุชฺฌตี’’ติ.

พระนิพพานที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงแล้ว เป็นสุขอย่างยิ่งหนอ เป็นแดนที่ทุกข์ดับไป ไม่มีโศก ปราศจากธุลี เกษม

อิทํ ธมฺมาธิฏฺฐานํ.

นี้คือธัมมาธิฏฐานสูตร

ตตฺถ กตมํ สตฺตาธิฏฺฐานญฺจ ธมฺมาธิฏฺฐานญฺจ

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรที่เป็นทั้งสัตตาธิฏฐานและธัมมาธิฏฐาน เป็นไฉน?

‘‘มาตรํ ปิตรํ หนฺตฺวา, ราชาโน ทฺเว จ ขตฺติเย;

รฏฺฐํ สานุจรํ หนฺตฺวา’’ติ อิทํ ธมฺมาธิฏฺฐานํ.

บุคคลฆ่ามารดาและบิดา ฆ่าพระราชาผู้เป็นกษัตริย์ ๒ พระองค์ และฆ่าแว่นแคว้นพร้อมทั้งเจ้าพนักงานเก็บส่วยแล้ว นี้คือธัมมาธิฏฐานสูตร

‘‘อนีโฆ ยาติ พฺราหฺมโณ’’ติ;

อิทํ สตฺตาธิฏฺฐานํ;

อิทํ สตฺตาธิฏฺฐานญฺจ ธมฺมาธิฏฺฐานญฺจ.

พราหมณ์ผู้ไม่มีทุกข์ ย่อมไป นี้คือสัตตาธิฏฐานสูตร นี้คือสูตรที่เป็นทั้งสัตตาธิฏฐานและธัมมาธิฏฐาน

‘‘จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, อิทฺธิปาทา. กตเม จตฺตาโร? ฉนฺทสมาธิปธานสงฺขารสมนฺนาคโต อิทฺธิปาโท, วีริย…เป… จิตฺต. วีมํสาสมาธิปธานสงฺขารสมนฺนาคโต อิทฺธิปาโท’’ติ. อิทํ ธมฺมาธิฏฺฐานํ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อิทธิบาท ๔ เหล่านี้ ๔ ประการเป็นไฉน? คือ อิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิปธานสังขาร, วิริย...ฯลฯ... จิตต... วิมังสาสมาธิปธานสังขาร นี้คือธัมมาธิฏฐานสูตร

โส กาเยปิ จิตฺตํ สโมทหติ, จิตฺเตปิ กายํ สโมทหติ, กาเย สุขสญฺญญฺจ ลหุสญฺญญฺจ โอกฺกมิตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทํ สตฺตาธิฏฺฐานํ, อิทํ สตฺตาธิฏฺฐานญฺจ ธมฺมาธิฏฺฐานญฺจ.

ภิกษุนั้นย่อมตั้งจิตไว้ในกาย และตั้งกายไว้ในจิต เข้าถึงสุขสัญญาและลหุสัญญาในกายอยู่ นี้คือสัตตาธิฏฐานสูตร นี้คือสูตรที่เป็นทั้งสัตตาธิฏฐานและธัมมาธิฏฐาน

๑๑๔. ตตฺถ กตมํ ญาณํ?

๑๑๔. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น ญาณสูตร เป็นไฉน?

‘‘ยํ ตํ โลกุตฺตรํ ญาณํ, สพฺพญฺญู เยน วุจฺจติ;

น ตสฺส ปริหานตฺถิ, สพฺพกาเล ปวตฺตตี’’ติ.

ญาณใดที่เป็นโลกุตตระ ที่บุคคลถูกเรียกว่าเป็นสัพพัญญูเพราะญาณนั้น ญาณนั้นไม่มีความเสื่อม ย่อมเป็นไปในกาลทุกเมื่อ

อิทํ ญาณํ.

นี้คือญาณสูตร

‘‘ปญฺญา หิ เสฏฺฐา โลกสฺมึ, ยายํ นิพฺพานคามินี ;

ยาย สมฺมา ปชานาติ, ชาติมรณสงฺขย’’นฺติ.

ปัญญาแลเป็นสิ่งประเสริฐที่สุดในโลก คือปัญญาที่เป็นไปเพื่อถึงพระนิพพาน ที่บุคคลย่อมรู้ชัดซึ่งความสิ้นไปแห่งชาติและมรณะด้วยปัญญานั้น

อิทํ ญาณํ.

นี้คือญาณสูตร

ตตฺถ กตมํ เญยฺยํ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น เญยยสูตร เป็นไฉน?

‘‘กิตฺตยิสฺสามิ เต สนฺตึ, [โธตกาติ ภควา,]ทิฏฺเฐ ธมฺเม อนีติหํ;

ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ, ตเร โลเก วิสตฺติกํ.

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า โธตกะ) เราจักบอกสันติบทแก่เธอ ซึ่งเป็นธรรมที่ประจักษ์แจ้ง ไม่ใช่โดยได้ยินได้ฟังมา ที่บุคคลรู้แล้ว มีสติประพฤติอยู่ พึงข้ามตัณหาเครื่องข้องในโลกได้

‘‘ตญฺจาหํ [Pg.144] อภินนฺทามิ, มเหสิ สนฺติมุตฺตมํ;

ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ, ตเร โลเก วิสตฺติกํ.

ข้าแต่พระมหรรษี ข้าพระองค์ขออนุโมทนาสันติบทอันสูงสุดนั้น ที่บุคคลรู้แล้ว มีสติประพฤติอยู่ พึงข้ามตัณหาเครื่องข้องในโลกได้

‘‘ยํ กิญฺจิ สมฺปชานาสิ, [โธตกาติ ภควา]อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาปิ มชฺเฌ;

เอตํ วิทิตฺวา สงฺโคติ โลเก,ภวาภวาย มากาสิ ตณฺห’’นฺติ.

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า โธตกะ) เธอรู้สิ่งใดสิ่งหนึ่ง ทั้งในเบื้องบน เบื้องต่ำ และเบื้องขวางในท่ามกลางแล้ว พึงรู้สิ่งนั้นว่าเป็นเครื่องข้องในโลก แล้วอย่าทำตัณหาเพื่อภพน้อยภพใหญ่เลย

อิทํ เญยฺยํ.

นี้คือเญยยสูตร

‘‘จตุนฺนํ, ภิกฺขเว, อริยสจฺจานํ อนนุโพธา อปฺปฏิเวธา เอวมิทํ ทีฆมทฺธานํ สนฺธาวิตํ สํสริตํ มมญฺเจว ตุมฺหากญฺจ…เป… ตยิทํ, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ อริยสจฺจํ อนุพุทฺธํ ปฏิวิทฺธํ, ทุกฺขสมุทยํ อริยสจฺจํ อนุพุทฺธํ ปฏิวิทฺธํ, ทุกฺขนิโรธํ อริยสจฺจํ อนุพุทฺธํ ปฏิวิทฺธํ, ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา อริยสจฺจํ อนุพุทฺธํ ปฏิวิทฺธํ. อุจฺฉินฺนา ภวตณฺหา, ขีณา ภวเนตฺติ, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว’’ติ. อิทมโวจ ภควา, อิทํ วตฺวาน สุคโต, อถาปรํ เอตทโวจ สตฺถา –

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะไม่ตรัสรู้ ไม่แทงตลอดอริยสัจ ๔ เราและเธอทั้งหลายจึงต้องท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏตลอดกาลนานเช่นนี้...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทุกขอริยสัจนั้น เราได้ตรัสรู้แล้ว แทงตลอดแล้ว ทุกขสมุทัยอริยสัจนั้น เราได้ตรัสรู้แล้ว แทงตลอดแล้ว ทุกขนิโรธอริยสัจนั้น เราได้ตรัสรู้แล้ว แทงตลอดแล้ว ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจนั้น เราได้ตรัสรู้แล้ว แทงตลอดแล้ว ภวตัณหาถูกตัดขาดแล้ว ภวเนตติสิ้นแล้ว บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้แล้ว พระสุคตครั้นตรัสคำนี้แล้ว พระศาสดาจึงได้ตรัสคำนี้ต่อไปอีกว่า

‘‘จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ, ยถาภูตํ อทสฺสนา;

สํสิตํ ทีฆมทฺธานํ, ตาสุ ตาสฺเวว ชาติสุ.

เพราะไม่เห็นอริยสัจ ๔ ตามความเป็นจริง จึงต้องท่องเที่ยวไปสิ้นกาลนาน ในชาตินั้นๆ นั่นเทียว

‘‘ตานิ เอตานิ ทิฏฺฐานิ, ภวเนตฺติ สมูหตา;

อุจฺฉินฺนํ มูลํ ทุกฺขสฺส, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว’’ติ.

อริยสัจเหล่านั้น เราเห็นแล้ว ตัณหาเครื่องนำไปสู่ภพ เราถอนขึ้นได้แล้ว รากแห่งทุกข์ เราตัดขาดแล้ว บัดนี้ ภพใหม่ไม่มีอีก

อิทํ เญยฺยํ.

นี้คือเญยยธรรม

ตตฺถ กตมํ ญาณญฺจ เญยฺยญฺจ? รูปํ อนิจฺจํ, เวทนา อนิจฺจา, สญฺญา อนิจฺจา, สงฺขารา อนิจฺจา, วิญฺญาณํ อนิจฺจนฺติ. อิทํ เญยฺยํ.

ในสูตรเหล่านั้น ญาณและเญยยธรรมเป็นไฉน? คือ รูปไม่เที่ยง เวทนาไม่เที่ยง สัญญาไม่เที่ยง สังขารไม่เที่ยง วิญญาณไม่เที่ยง นี้คือเญยยธรรม

เอวํ ชานํ เอวํ ปสฺสํ อริยสาวโก ‘‘รูปํ อนิจฺจ’’นฺติ ปสฺสติ, ‘‘เวทนา อนิจฺจา’’ติ ปสฺสติ, ‘‘สญฺญํ…เป… สงฺขาเร…เป… วิญฺญาณํ อนิจฺจ’’นฺติ ปสฺสตีติ. อิทํ ญาณํ.

อริยสาวกเมื่อรู้อย่างนี้ เห็นอย่างนี้ ย่อมเห็นว่า ‘รูปไม่เที่ยง’ ย่อมเห็นว่า ‘เวทนาไม่เที่ยง’ ... สัญญา ... สังขาร ... ย่อมเห็นว่า ‘วิญญาณไม่เที่ยง’ นี้คือญาณ

โส ปริมุจฺจติ รูเปน, ปริมุจฺจติ เวทนาย, ปริมุจฺจติ สญฺญาย, ปริมุจฺจติ สงฺขาเรหิ, ปริมุจฺจติ วิญฺญาณมฺหา, ปริมุจฺจติ ทุกฺขสฺมาติ วทามีติ. อิทํ ญาณญฺจ เญยฺยญฺจ.

เรากล่าวว่า อริยสาวกนั้นย่อมหลุดพ้นจากรูป ย่อมหลุดพ้นจากเวทนา ย่อมหลุดพ้นจากสัญญา ย่อมหลุดพ้นจากสังขาร ย่อมหลุดพ้นจากวิญญาณ ย่อมหลุดพ้นจากทุกข์ นี้คือญาณและเญยยธรรม

‘‘สพฺเพ [Pg.145] สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ อิทํ เญยฺยํ. ‘‘ยทา ปญฺญาย ปสฺสตี’’ติ อิทํ ญาณํ. ‘‘อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา’’ติ อิทํ ญาณญฺจ เญยฺยญฺจ.

บทว่า ‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’ นี้คือเญยยธรรม บทว่า ‘ยทา ปญฺญาย ปสฺสติ’ นี้คือญาณ บทว่า ‘อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา’ นี้คือญาณและเญยยธรรม

‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ อิทํ เญยฺยํ. ‘‘ยทา ปญฺญาย ปสฺสตี’’ติ อิทํ ญาณํ. ‘‘อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา’’ติ อิทํ ญาณญฺจ เญยฺยญฺจ.

บทว่า ‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’ นี้คือเญยยธรรม บทว่า ‘ยทา ปญฺญาย ปสฺสติ’ นี้คือญาณ บทว่า ‘อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา’ นี้คือญาณและเญยยธรรม

‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ อิทํ เญยฺยํ. ‘‘ยทา ปญฺญาย ปสฺสตี’’ติ อิทํ ญาณํ. ‘‘อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา’’ติ อิทํ ญาณญฺจ เญยฺยญฺจ.

บทว่า ‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’ นี้คือเญยยธรรม บทว่า ‘ยทา ปญฺญาย ปสฺสติ’ นี้คือญาณ บทว่า ‘อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา’ นี้คือญาณและเญยยธรรม

‘‘เย หิ เกจิ, โสณ, สมณา วา พฺราหฺมณา วา อนิจฺเจน รูเปน ทุกฺเขน วิปริณามธมฺเมน ‘เสยฺโยหมสฺมี’ติ วา สมนุปสฺสนฺติ, ‘สทิโสหมสฺมี’ติ วา สมนุปสฺสนฺติ, ‘หีโนหมสฺมี’ติ วา สมนุปสฺสนฺติ. กิมญฺญตฺร ยถาภูตสฺส อทสฺสนา. อนิจฺจาย เวทนาย…เป… อนิจฺจาย สญฺญาย…เป… อนิจฺเจหิ สงฺขาเรหิ…เป… อนิจฺเจน วิญฺญาเณน ทุกฺเขน วิปริณามธมฺเมน ‘เสยฺโยหมสฺมี’ติ วา สมนุปสฺสนฺติ, ‘สทิโสหมสฺมี’ติ วา สมนุปสฺสนฺติ, ‘หีโนหมสฺมี’ติ วา สมนุปสฺสนฺติ, กิมญฺญตฺร ยถาภูตสฺส อทสฺสนา’’ติ. อิทํ เญยฺยํ.

ดูก่อนโสณะ สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง ย่อมพิจารณาเห็นด้วยรูปอันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดาว่า ‘เราดีกว่าเขา’ บ้าง ‘เราเสมอกับเขา’ บ้าง ‘เราเลวกว่าเขา’ บ้าง จะเป็นเพราะเหตุอื่นนอกจากไม่เห็นตามความเป็นจริงได้หรือ เวทนาอันไม่เที่ยง... สัญญาอันไม่เที่ยง... สังขารอันไม่เที่ยง... วิญญาณอันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดาว่า ‘เราดีกว่าเขา’ บ้าง ‘เราเสมอกับเขา’ บ้าง ‘เราเลวกว่าเขา’ บ้าง จะเป็นเพราะเหตุอื่นนอกจากไม่เห็นตามความเป็นจริงได้หรือ นี้คือเญยยธรรม

‘‘เย จ โข เกจิ, โสณ, สมณา วา พฺราหฺมณา วา อนิจฺเจน รูเปน ทุกฺเขน วิปริณามธมฺเมน ‘เสยฺโยหมสฺมี’ติปิ น สมนุปสฺสนฺติ, ‘สทิโสหมสฺมี’ติปิ น สมนุปสฺสนฺติ, ‘หีโนหมสฺมี’ติปิ น สมนุปสฺสนฺติ, กิมญฺญตฺร ยถาภูตสฺส ทสฺสนา. อนิจฺจาย เวทนาย…เป… อนิจฺจาย สญฺญาย…เป… อนิจฺเจหิ สงฺขาเรหิ…เป… อนิจฺเจน วิญฺญาเณน ทุกฺเขน วิปริณามธมฺเมน ‘เสยฺโยหมสฺมี’ติปิ น สมนุปสฺสนฺติ, ‘สทิโสหมสฺมี’ติปิ น สมนุปสฺสนฺติ, ‘หีโนหมสฺมี’ติปิ น สมนุปสฺสนฺติ, กิมญฺญตฺร ยถาภูตสฺส ทสฺสนาติ. อิทํ ญาณํ.

ดูก่อนโสณะ ก็สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง ย่อมไม่พิจารณาเห็นด้วยรูปอันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดาว่า ‘เราดีกว่าเขา’ บ้าง ‘เราเสมอกับเขา’ บ้าง ‘เราเลวกว่าเขา’ บ้าง จะเป็นเพราะเหตุอื่นนอกจากเห็นตามความเป็นจริงได้หรือ เวทนาอันไม่เที่ยง... สัญญาอันไม่เที่ยง... สังขารอันไม่เที่ยง... วิญญาณอันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดาว่า ‘เราดีกว่าเขา’ บ้าง ‘เราเสมอกับเขา’ บ้าง ‘เราเลวกว่าเขา’ บ้าง จะเป็นเพราะเหตุอื่นนอกจากเห็นตามความเป็นจริงได้หรือ นี้คือญาณ

อิทํ ญาณญฺจ เญยฺยญฺจ.

นี้คือญาณและเญยยธรรม

ตตฺถ กตมํ ทสฺสนํ?

ในสูตรเหล่านั้น ทัสสนะเป็นไฉน?

๑๑๕.

๑๑๕.

‘‘เย อริยสจฺจานิ วิภาวยนฺติ, คมฺภีรปญฺเญน สุเทสิตานิ;

กิญฺจาปิ เต โหนฺติ ภุสํ ปมตฺตา, น เต ภวํ อฏฺฐมมาทิยนฺตี’’ติ.

พระอริยบุคคลเหล่าใด ทำให้แจ้งซึ่งอริยสัจทั้งหลาย ที่พระผู้มีปัญญาลึกซึ้งทรงแสดงไว้ดีแล้ว ถึงแม้พระอริยบุคคลเหล่านั้นจะยังประมาทอย่างยิ่ง ก็ไม่ยึดถือภพที่ ๘

อิทํ ทสฺสนํ.

นี้คือทัสสนะ

‘‘ยถินฺทขีโล [Pg.146] ปถวิสฺสิโต สิยา, จตุพฺภิ วาเตหิ อสมฺปกมฺปิโย;

ตถูปมํ สปฺปุริสํ วทามิ, โย อริยสจฺจานิ อเวจฺจ ปสฺสตี’’ติ.

เสาเขื่อนที่ฝังลงในดิน ไม่หวั่นไหวด้วยลม ๔ ทิศ ฉันใด เรากล่าวว่า สัตบุรุษผู้พิจารณาเห็นอริยสัจทั้งหลาย ก็มีอุปมาฉันนั้น

อิทํ ทสฺสนํ.

นี้คือทัสสนะ

‘‘จตูหิ, ภิกฺขเว, โสตาปตฺติยงฺเคหิ สมนฺนาคโต อริยสาวโก อากงฺขมาโน อตฺตนาว อตฺตานํ พฺยากเรยฺย ‘ขีณนิรโยมฺหิ, ขีณติรจฺฉานโยนิ, ขีณเปตฺติวิสโย, ขีณาปายทุคฺคติวินิปาโต, โสตาปนฺโนหมสฺมิ อวินิปาตธมฺโม นิยโต สมฺโพธิปรายโณ, สตฺตกฺขตฺตุปรมํ เทเว จ มนุสฺเส จ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสามี’ติ. กตเมหิ จตูหิ? อิธ, ภิกฺขเว, อริยสาวกสฺส ตถาคเต สทฺธา นิวิฏฺฐา ปติฏฺฐิตา วิรูฬฺหา มูลชาตา อสํหาริยา สมเณน วา พฺราหฺมเณน วา เทเวน วา มาเรน วา พฺรหฺมุนา วา เกนจิ วา โลกสฺมึ สห ธมฺเมน, ธมฺเม โข ปน นิฏฺฐํ คโต โหติ, สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม สนฺทิฏฺฐิโก อกาลิโก เอหิปสฺสิโก โอปเนยฺยิโก ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหิ, ยทิทํ มทนิมฺมทโน…เป… นิโรโธ นิพฺพานํ, สห ธมฺมิยา โข ปนสฺส โหนฺติ อิฏฺฐา กนฺตา ปิยา มนาปา คิหี เจว ปพฺพชิตา จ. อริยกนฺเตหิ โข ปน สีเลหิ สมนฺนาคโต โหติ อขณฺเฑหิ อจฺฉิทฺเทหิ อสพเลหิ อกมฺมาเสหิ ภุชิสฺเสหิ วิญฺญุปฺปสฏฺเฐหิ อปรามฏฺเฐหิ สมาธิสํวตฺตนิเกหิ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, จตูหิ โสตาปตฺติยงฺเคหิ สมนฺนาคโต อริยสาวโก อากงฺขมาโน อตฺตนาว อตฺตานํ พฺยากเรยฺย ‘ขีณนิรโยมฺหิ, ขีณติรจฺฉานโยนิ, ขีณเปตฺติวิสโย, ขีณาปายทุคฺคติวินิปาโต, โสตาปนฺโนหมสฺมิ อวินิปาตธมฺโม นิยโต สมฺโพธิปรายโณ, สตฺตกฺขตฺตุปรมํ เทเว จ มนุสฺเส จ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสามี’’’ติ.

ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ประกอบด้วยองค์แห่งโสดาปัตติ ๔ ประการ เมื่อหวังอยู่ พึงพยากรณ์ตนด้วยตนนั่นแหละว่า ‘เราเป็นผู้มีนรกสิ้นแล้ว มีกำเนิดสัตว์ดิรัจฉานสิ้นแล้ว มีเปรตวิสัยสิ้นแล้ว มีอบาย ทุคติ วินิบาตสิ้นแล้ว เราเป็นโสดาบัน มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีอันจะตรัสรู้ในเบื้องหน้า มีการท่องเที่ยวไปในเทวดาและมนุษย์ ๗ ครั้งเป็นอย่างยิ่ง แล้วจักทำที่สุดแห่งทุกข์’ องค์ ๔ ประการเป็นไฉน? คือ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ มีศรัทธาในพระตถาคต ตั้งมั่น หยั่งลง เกิดขึ้นแล้ว มีรากตั้งมั่น อันสมณะ พราหมณ์ เทวดา มาร พรหม หรือใครๆ ในโลกร่วมกับธรรมจะนำไปไม่ได้ อนึ่ง เขาเป็นผู้ถึงความแน่นอนในพระธรรมว่า ‘พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว อันผู้ได้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามา อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน’ คือ นิพพานอันเป็นที่สร่างเมา ...ฯลฯ... เป็นที่ดับทุกข์ อนึ่ง คฤหัสถ์และบรรพชิตผู้ประพฤติธรรมร่วมกันของเขา เป็นที่รักใคร่ พอใจ เป็นที่รัก เป็นที่เจริญใจ อนึ่ง เขาเป็นผู้ประกอบด้วยศีลที่พระอริยเจ้าพอใจ ไม่ขาด ไม่ทะลุ ไม่ด่าง ไม่พร้อย เป็นไท อันวิญญูชนสรรเสริญ อันทิฏฐิไม่ลูบคลำ เป็นไปเพื่อสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ประกอบด้วยองค์แห่งโสดาปัตติ ๔ ประการนี้แล เมื่อหวังอยู่ พึงพยากรณ์ตนด้วยตนนั่นแหละว่า ‘เราเป็นผู้มีนรกสิ้นแล้ว มีกำเนิดสัตว์ดิรัจฉานสิ้นแล้ว มีเปรตวิสัยสิ้นแล้ว มีอบาย ทุคติ วินิบาตสิ้นแล้ว เราเป็นโสดาบัน มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีอันจะตรัสรู้ในเบื้องหน้า มีการท่องเที่ยวไปในเทวดาและมนุษย์ ๗ ครั้งเป็นอย่างยิ่ง แล้วจักทำที่สุดแห่งทุกข์’

อิทํ ทสฺสนํ.

นี้คือทัสสนะ

ตตฺถ [Pg.147] กตมา ภาวนา?

ในสูตรเหล่านั้น ภาวนาเป็นไฉน?

‘‘ยสฺสินฺทฺริยานิ ภาวิตานิ, อชฺฌตฺตํ พหิทฺธา จ สพฺพโลเก;

นิพฺพิชฺฌ อิมํ ปรญฺจ โลกํ, กาลํ กงฺขติ ภาวิโต สทนฺโต’’ติ.

ผู้ใดมีอินทรีย์อบรมดีแล้ว ทั้งภายใน ภายนอก และในโลกทั้งปวง ทะลุปรุโปร่งโลกนี้และโลกหน้า เป็นผู้อบรมตนแล้ว ฝึกตนดีแล้ว รอคอยเวลา (ปรินิพพาน)

อยํ ภาวนา.

นี้คือภาวนา

‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, ธมฺมปทานิ. กตมานิ จตฺตาริ? อนภิชฺฌา ธมฺมปทํ, อพฺยาปาโท ธมฺมปทํ, สมฺมาสติ ธมฺมปทํ, สมฺมาสมาธิ ธมฺมปทํ, อิมานิ โข, ภิกฺขเว, จตฺตาริ ธมฺมปทานี’’ติ. อยํ ภาวนา.

ภิกษุทั้งหลาย ธรรมบท ๔ ประการนี้ ๔ ประการ อะไรบ้าง คือ อนภิชฌาธรรมบท อัพยาปาทธรรมบท สัมมาสติธรรมบท สัมมาสมาธิธรรมบท ภิกษุทั้งหลาย นี้แล ธรรมบท ๔ ประการ นี้คือภาวนา

ตตฺถ กตมํ ทสฺสนญฺจ ภาวนา จ? ‘‘ปญฺจ ฉินฺเท ปญฺจ ชเห’’ติ อิทํ ทสฺสนํ. ‘‘ปญฺจ จุตฺตริ ภาวเย. ปญฺจ สงฺคาติโค ภิกฺขุ, โอฆติณฺโณติ วุจฺจตี’’ติ อยํ ภาวนา. อิทํ ทสฺสนญฺจ ภาวนา จ.

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนคือทัสสนะและภาวนา? บาลีว่า ‘พึงตัด ๕ พึงละ ๕’ นี้คือทัสสนะ บาลีว่า ‘พึงเจริญอินทรีย์ ๕ ให้ยิ่งขึ้นไป ภิกษุผู้ก้าวล่วงสังคะ ๕ ได้ ท่านเรียกว่า ผู้ข้ามโอฆะได้แล้ว’ นี้คือภาวนา นี้คือทัสสนะและภาวนา

‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, อินฺทฺริยานิ. กตมานิ ตีณิ, อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ อญฺญินฺทฺริยํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อนภิสเมตสฺส ทุกฺขสฺส อริยสจฺจสฺส อภิสมยาย ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วีริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ, อนภิสเมตสฺส ทุกฺขสมุทยสฺส อริยสจฺจสฺส…เป… ทุกฺขนิโรธสฺส…เป… ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย อริยสจฺจสฺส อภิสมยาย ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วีริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ. อิทํ, ภิกฺขเว, อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริย’’นฺติ. อิทํ ทสฺสนํ.

ภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์ ๓ ประการนี้ ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ อนัญญাতัญญัสสามีตินทรีย์ อัญญินทรีย์ อัญญาตาวินทรีย์ ภิกษุทั้งหลาย อนัญญাতัญญัสสามีตินทรีย์ เป็นอย่างไร? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมทำฉันทะให้เกิด ย่อมพยายาม ย่อมปรารภความเพียร ย่อมประคองจิต ย่อมตั้งจิตไว้ เพื่อรู้แจ้งอริยสัจคือทุกข์ที่ยังไม่รู้แจ้ง เพื่อรู้แจ้งอริยสัจคือทุกขสมุทัยที่ยังไม่รู้แจ้ง... เพื่อรู้แจ้งอริยสัจคือทุกขนิโรธ... เพื่อรู้แจ้งอริยสัจคือทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาที่ยังไม่รู้แจ้ง ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า อนัญญাতัญญัสสามีตินทรีย์ นี้คือทัสสนะ

‘‘กตมญฺจ, ภิกฺขเว, อญฺญินฺทฺริยํ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ‘อิทํ ทุกฺข’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’ติ…เป… ‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. อิทํ, ภิกฺขเว, อญฺญินฺทฺริยํ.

ภิกษุทั้งหลาย อัญญินทรีย์ เป็นอย่างไร? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’... ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า อัญญินทรีย์

‘‘กตมญฺจ, ภิกฺขเว, อญฺญาตาวินฺทฺริยํ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ, ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ [Pg.148] นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาติ. อิทํ, ภิกฺขเว, อญฺญาตาวินฺทฺริย’’นฺติ. อยํ ภาวนา.

ภิกษุทั้งหลาย อัญญาตาวินทรีย์ เป็นอย่างไร? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เพราะสิ้นอาสวะทั้งหลาย จึงทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า อัญญาตาวินทรีย์ นี้คือภาวนา

อิทํ ทสฺสนญฺจ ภาวนา จ.

นี้คือทัสสนะและภาวนา

๑๑๖. ตตฺถ กตมํ สกวจนํ?

๑๑๖. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนคือสกวจนะ?

‘‘สพฺพปาปสฺส อกรณํ, กุสลสฺส อุปสมฺปทา;

สจิตฺตปริโยทาปนํ, เอตํ พุทฺธาน สาสน’’นฺติ.

การไม่ทำบาปทั้งปวง การยังกุศลให้ถึงพร้อม การทำจิตของตนให้ผ่องใส นี้เป็นคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย

อิทํ สกวจนํ.

นี้คือสกวจนะ

‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, พาลสฺส พาลลกฺขณานิ พาลนิมิตฺตานิ พาลาปทานานิ, เยหิ พาลํ พาโลติ ปเร สญฺชานนฺติ. กตมานิ ตีณิ? พาโล, ภิกฺขเว, ทุจฺจินฺติตจินฺตี จ โหติ, ทุพฺภาสิตภาสี จ โหติ, ทุกฺกฏกมฺมการี จ โหติ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ พาลสฺส พาลลกฺขณานิ พาลนิมิตฺตานิ พาลาปทานานิ.

ภิกษุทั้งหลาย ลักษณะของคนพาล นิมิตของคนพาล เหตุของคนพาล ๓ ประการนี้ ที่คนอื่นรู้ได้ว่า ‘ผู้นี้เป็นคนพาล’ ๓ ประการ อะไรบ้าง? ภิกษุทั้งหลาย คนพาลเป็นผู้มีความคิดชั่ว เป็นผู้มีวาจาชั่ว เป็นผู้มีการกระทำชั่ว ภิกษุทั้งหลาย นี้แล ลักษณะของคนพาล นิมิตของคนพาล เหตุของคนพาล ๓ ประการ

‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, ปณฺฑิตสฺส ปณฺฑิตลกฺขณานิ ปณฺฑิตนิมิตฺตานิ ปณฺฑิตาปทานานิ, เยหิ ปณฺฑิตํ ปณฺฑิโตติ ปเร สญฺชานนฺติ. กตมานิ ตีณิ? ปณฺฑิโต, ภิกฺขเว, สุจินฺติตจินฺตี จ โหติ, สุภาสิตภาสี จ โหติ, สุกตกมฺมการี จ โหติ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ ปณฺฑิตสฺส ปณฺฑิตลกฺขณานิ ปณฺฑิตนิมิตฺตานิ ปณฺฑิตาปทานานี’’ติ.

ภิกษุทั้งหลาย ลักษณะของบัณฑิต นิมิตของบัณฑิต เหตุของบัณฑิต ๓ ประการนี้ ที่คนอื่นรู้ได้ว่า ‘ผู้นี้เป็นบัณฑิต’ ๓ ประการ อะไรบ้าง? ภิกษุทั้งหลาย บัณฑิตเป็นผู้มีความคิดดี เป็นผู้มีวาจาดี เป็นผู้มีการกระทำดี ภิกษุทั้งหลาย นี้แล ลักษณะของบัณฑิต นิมิตของบัณฑิต เหตุของบัณฑิต ๓ ประการ

อิทํ สกวจนํ.

นี้คือสกวจนะ

ตตฺถ กตมํ ปรวจนํ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนคือปรวจนะ?

‘‘ปถวีสโม นตฺถิ วิตฺถโต, นินฺโน ปาตาลสโม น วิชฺชติ;

เมรุสโม นตฺถิ อุนฺนโต, จกฺกวตฺติสทิโส นตฺถิ โปริโส’’ติ.

สิ่งที่กว้างเสมอด้วยแผ่นดินไม่มี ที่ลุ่มเสมอด้วยบาดาลไม่มี ที่สูงเสมอด้วยภูเขาเมรุไม่มี บุรุษเสมอด้วยพระเจ้าจักรพรรดิไม่มี

อิทํ ปรวจนํ.

นี้คือปรวจนะ

‘‘‘โหตุ, เทวานมินฺท, สุภาสิเตน ชโยติ. โหตุ, เวปจิตฺติ สุภาสิเตน ชโยติ. ภณ, เวปจิตฺติ, คาถ’นฺติ. อถ โข, ภิกฺขเว, เวปจิตฺติ อสุรินฺโท อิมํ คาถํ อภาสิ –

‘ข้าแต่ท้าวเทวานมินทะ ขอชัยชนะจงมีด้วยสุภาษิตเถิด’ ‘ข้าแต่เวปจิตติ ขอชัยชนะจงมีด้วยสุภาษิตเถิด’ ‘ท่านเวปจิตติ จงกล่าวคาถาเถิด’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล ท้าวเวปจิตติอสูรินทร์ได้กล่าวคาถานี้ว่า

‘‘ภิยฺโย [Pg.149] พาลา ปภิชฺเชยฺยุํ, โน จสฺส ปฏิเสธโก;

ตสฺมา ภุเสน ทณฺเฑน, ธีโร พาลํ นิเสธเย’’ติ.

คนพาลทั้งหลายพึงแตกแยกกันยิ่งขึ้น หากไม่มีผู้ห้ามปราม เพราะฉะนั้น บัณฑิตพึงห้ามคนพาลด้วยอาชญาที่รุนแรง

‘‘ภาสิตาย โข ปน, ภิกฺขเว, เวปจิตฺตินา อสุรินฺเทน คาถาย อสุรา อนุโมทึสุ, เทวา ตุณฺหี อเหสุํ. อถ โข, ภิกฺขเว, เวปจิตฺติ อสุรินฺโท สกฺกํ เทวานมินฺทํ เอตทโวจ ‘ภณ, เทวานมินฺท, คาถ’นฺติ. เอวํ วุตฺเต, ภิกฺขเว, สกฺโก เทวานมินฺโท อิมํ คาถํ อภาสิ –

ภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อท้าวเวปจิตติอสูรินทร์กล่าวคาถานี้แล้ว พวกอสูรก็อนุโมทนา พวกเทพก็นิ่งเฉยอยู่ ครั้งนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย ท้าวเวปจิตติอสูรินทร์ได้กล่าวกะท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทพว่า ‘ข้าแต่ท้าวเทวานมินทะ ขอพระองค์จงกล่าวคาถาเถิด’ เมื่อท้าวเวปจิตติกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุทั้งหลาย ท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทพได้กล่าวคาถานี้ว่า

‘‘เอตเทว อหํ มญฺเญ, พาลสฺส ปฏิเสธนํ;

ปรํ สงฺกุปิตํ ญตฺวา, โย สโต อุปสมฺมตี’’ติ.

เราย่อมเห็นว่า การห้ามคนพาลนั้น คือ ผู้ใดรู้ว่าคนอื่นโกรธแล้ว มีสติ สงบระงับอยู่ได้

‘‘ภาสิตาย โข ปน, ภิกฺขเว, สกฺเกน เทวานมินฺเทน คาถาย เทวา อนุโมทึสุ, อสุรา ตุณฺหี อเหสุํ. อถ โข, ภิกฺขเว, สกฺโก เทวานมินฺโท เวปจิตฺตึ อสุรินฺทํ เอตทโวจ ‘ภณ, เวปจิตฺติ, คาถ’นฺติ. เอวํ วุตฺเต, ภิกฺขเว, เวปจิตฺติ อสุรินฺโท อิมํ คาถํ อภาสิ –

ภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทพกล่าวคาถานี้แล้ว พวกเทพก็อนุโมทนา พวกอสูรก็ก็นิ่งเฉยอยู่ ครั้งนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย ท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทพได้กล่าวกะท้าวเวปจิตติอสูรินทร์ว่า ‘ท่านเวปจิตติ จงกล่าวคาถาเถิด’ เมื่อท้าวสักกะกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุทั้งหลาย ท้าวเวปจิตติอสูรินทร์ได้กล่าวคาถานี้ว่า

‘‘เอตเทว ติติกฺขาย, วชฺชํ ปสฺสามิ วาสว;

ยทา นํ มญฺญติ พาโล, ภยา มฺยายํ ติติกฺขติ;

อชฺฌารุหติ ทุมฺเมโธ, โคว ภิยฺโย ปลายิน’’นฺติ.

ข้าแต่วาสวะ ข้าพเจ้าเห็นโทษในความอดทนนี้แหละ คือ เมื่อใดคนพาลย่อมเข้าใจผู้นั้นว่า ‘ผู้นี้อดทนต่อเราเพราะความกลัว’ เมื่อนั้น คนพาลผู้มีปัญญาทรามนั้นย่อมข่มขี่ยิ่งขึ้นไป เหมือนโคข่มขี่โคที่หนีไปยิ่งขึ้น

‘‘ภาสิตาย โข ปน, ภิกฺขเว, เวปจิตฺตินา อสุรินฺเทน คาถาย อสุรา อนุโมทึสุ, เทวา ตุณฺหี อเหสุํ. อถ โข เวปจิตฺติ อสุรินฺโท สกฺกํ เทวานมินฺทํ เอตทโวจ ‘ภณ, เทวานมินฺท, คาถ’นฺติ. เอวํ วุตฺเต, ภิกฺขเว, สกฺโก เทวานมินฺโท อิมา คาถาโย อภาสิ –

ภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อท้าวเวปจิตติอสูรินทร์กล่าวคาถานี้แล้ว พวกอสูรก็อนุโมทนา พวกเทพก็นิ่งเฉยอยู่ ครั้งนั้นแล ท้าวเวปจิตติอสูรินทร์ได้กล่าวกะท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทพว่า ‘ข้าแต่ท้าวเทวานมินทะ ขอพระองค์จงกล่าวคาถาเถิด’ เมื่อท้าวเวปจิตติกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุทั้งหลาย ท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทพได้กล่าวคาถาเหล่านี้ว่า

‘‘กามํ มญฺญตุ วา มา วา, ภยา มฺยายํ ติติกฺขติ;

สทตฺถปรมา อตฺถา, ขนฺตา ภิยฺโย น วิชฺชติ.

จะเข้าใจหรือไม่เข้าใจก็ตามว่า ‘ผู้นี้อดทนต่อเราเพราะความกลัว’ ประโยชน์ทั้งหลายมีประโยชน์ตนเป็นอย่างยิ่ง ประโยชน์ที่ยิ่งกว่าขันติไม่มี

‘‘โย หเว พลวา สนฺโต, ทุพฺพลสฺส ติติกฺขติ;

ตมาหุ ปรมํ ขนฺตึ, นิจฺจํ ขมติ ทุพฺพโล.

ผู้ใดมีกำลัง อดทนต่อผู้ที่อ่อนแอกว่าได้ ท่านกล่าวว่าความอดทนนั้นเป็นความอดทนอย่างยิ่ง ส่วนคนอ่อนแอย่อมต้องอดทนอยู่เป็นนิตย์

‘‘อพลํ ตํ พลํ อาหุ, ยสฺส พาลพลํ พลํ;

พลสฺส ธมฺมคุตฺตสฺส, ปฏิวตฺตา น วิชฺชติ.

บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า กำลังของผู้ใดเป็นกำลังของคนพาล กำลังนั้นเป็นกำลังที่ไม่มีกำลัง สำหรับผู้มีกำลังอันธรรมคุ้มครองแล้ว ไม่มีผู้ใดจะกลับมาต่อสู้ได้

‘‘ตสฺเสว เตน ปาปิโย, โย กุทฺธํ ปฏิกุชฺฌติ;

กุทฺธํ อปฺปฏิกุชฺฌนฺโต, สงฺคามํ เชติ ทุชฺชยํ.

ผู้ใดโกรธตอบผู้ที่โกรธ ผู้นั้นเป็นคนเลวทรามกว่าผู้นั้นเพราะการโกรธตอบนั้น ผู้ที่ไม่โกรธตอบผู้ที่โกรธ ย่อมชื่อว่าชนะสงครามที่ชนะได้ยาก

‘‘อุภินฺนมตฺถํ [Pg.150] จรติ, อตฺตโน จ ปรสฺส จ;

ปรํ สงฺกุปิตํ ญตฺวา, โย สโต อุปสมฺมติ.

ผู้ใดรู้ว่าผู้อื่นโกรธแล้ว มีสติ สงบระงับได้ ผู้นั้นชื่อว่าบำเพ็ญประโยชน์แก่คนทั้งสองฝ่าย คือ ทั้งแก่ตนและแก่ผู้อื่น

‘‘อุภินฺนํ ติกิจฺฉนฺตานํ, อตฺตโน จ ปรสฺส จ;

ชนา มญฺญนฺติ พาโลติ, เย ธมฺมสฺส อโกวิทา’’ติ.

ชนเหล่าใดไม่ฉลาดในธรรม ชนเหล่านั้นย่อมสำคัญบุคคลผู้เยียวยาประโยชน์ของคนทั้งสองฝ่าย คือ ทั้งของตนและของผู้อื่น ว่าเป็นคนเขลา

‘‘ภาสิตาสุ โข ปน, ภิกฺขเว, สกฺเกน เทวานมินฺเทน คาถาสุ เทวา อนุโมทึสุ, อสุรา ตุณฺหี อเหสุ’’นฺติ. อิทํ ปรวจนํ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อท้าวสักกะจอมเทพได้ตรัสคาถาเหล่านี้แล้ว พวกเทวดาได้อนุโมทนา พวกอสูรได้นิ่งเฉย นี้เป็นปรวจนะ

๑๑๗. ตตฺถ กตมํ สกวจนญฺจ ปรวจนญฺจ?

๑๑๗. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนเป็นสกวจนะและปรวจนะ

ยญฺจ ปตฺตํ ยญฺจ ปตฺตพฺพํ อุภยเมตํ รชานุกิณฺณํ อาตุรสฺสานุสิกฺขโต. เย จ สิกฺขาสารา สีลํ วตํ ชีวิตํ พฺรหฺมจริยํ อุปฏฺฐานสารา, อยเมโก อนฺโต. เย จ เอวํวาทิโน เอวํทิฏฺฐิโน ‘‘นตฺถิ กาเมสุ โทโส’’ติ, อยํ ทุติโย อนฺโต. อิจฺเจเต อุโภ อนฺตา กฏสิวฑฺฒนา กฏสิโย ทิฏฺฐึ วฑฺเฒนฺติ. เอเต อุโภ อนฺเต อนภิญฺญาย โอลียนฺติ เอเก อติธาวนฺติ เอเกติ. อิทํ ปรวจนํ.

ทั้งกามคุณที่ได้แล้วและที่พึงได้ ทั้งสองอย่างนั้นเป็นสิ่งที่เกลือกกลั้วด้วยกิเลสธุลีของผู้ป่วยกิเลสผู้ศึกษาตามอยู่ ส่วนผู้ใดถือสิกขา ศีล พรต ชีวิต พรหมจรรย์ และการบำรุงเป็นสาระ นี้เป็นส่วนสุดอย่างหนึ่ง ส่วนผู้ใดมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘โทษในกามทั้งหลายไม่มี’ นี้เป็นส่วนสุดอย่างที่สอง ส่วนสุดทั้งสองนี้ย่อมเพิ่มป่าช้า คือเพิ่มทิฏฐิ ชนบางพวกไม่รู้ยิ่งซึ่งส่วนสุดทั้งสองนี้ ย่อมย่อหย่อน บางพวกย่อมแล่นเลยไป นี้เป็นปรวจนะ

เย จ โข เต อุโภ อนฺเต อภิญฺญาย ตตฺร จ น อเหสุํ, เตน จ อมญฺญึสุ, วฏฺฏํ เตสํ นตฺถิ ปญฺญาปนายาติ. อิทํ สกวจนํ. อยํ อุทาโน สกวจนญฺจ ปรวจนญฺจ.

ส่วนผู้ใดรู้ยิ่งซึ่งส่วนสุดทั้งสองนั้นแล้ว ไม่เป็นไปในส่วนสุดนั้น และไม่สำคัญมั่นหมายด้วยส่วนสุดนั้น วัฏฏะเพื่อการบัญญัติย่อมไม่มีแก่ผู้นั้น นี้เป็นสกวจนะ อุทานนี้เป็นทั้งสกวจนะและปรวจนะ

ราชา ปเสนทิ โกสโล ภควนฺตํ เอตทโวจ – อิธ มยฺหํ, ภนฺเต, รโหคตสฺส ปฏิสลฺลีนสฺส เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ ‘‘เกสํ นุ โข ปิโย อตฺตา, เกสํ อปฺปิโย อตฺตา’’ติ. ตสฺส มยฺหํ, ภนฺเต, เอตทโหสิ ‘‘เย จ โข เกจิ กาเยน ทุจฺจริตํ จรนฺติ, วาจาย ทุจฺจริตํ จรนฺติ, มนสา ทุจฺจริตํ จรนฺติ, เตสํ อปฺปิโย อตฺตา. กิญฺจาปิ เต เอวํ วเทยฺยุํ ‘ปิโย โน อตฺตา’ติ, อถ โข เตสํ อปฺปิโย อตฺตา. ตํ กิสฺส เหตุ? ยํ หิ อปฺปิโย อปฺปิยสฺส กเรยฺย, ตํ เต อตฺตนาว อตฺตโน กโรนฺติ, ตสฺมา เตสํ อปฺปิโย อตฺตา. เย จ โข เกจิ กาเยน สุจริตํ จรนฺติ, วาจาย สุจริตํ จรนฺติ, มนสา สุจริตํ จรนฺติ, เตสํ ปิโย อตฺตา. กิญฺจาปิ เต เอวํ วเทยฺยุํ ‘อปฺปิโย โน อตฺตา’ติ, อถ โข เตสํ ปิโย อตฺตา. ตํ กิสฺส เหตุ? ยํ หิ ปิโย ปิยสฺส กเรยฺย[Pg.151]. ตํ เต อตฺตนาว อตฺตโน กโรนฺติ. ตสฺมา เตสํ ปิโย อตฺตา’’ติ.

พระเจ้าปเสนทิโกศลได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์หลีกเร้นอยู่ในที่ลับ ความปริวิตกแห่งใจได้เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘ใครหนอรักตน ใครไม่รักตน’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘คนเหล่าใดประพฤติทุจริตด้วยกาย วาจา ใจ คนเหล่านั้นไม่รักตน แม้พวกเขาจะกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เรารักตน’ แต่ถึงกระนั้นพวกเขาก็ไม่รักตน ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะสิ่งที่คนไม่เป็นที่รักจะพึงทำแก่คนไม่เป็นที่รัก เขาก็ทำสิ่งนั้นแก่ตนด้วยตนเอง ฉะนั้นพวกเขาจึงไม่รักตน ส่วนคนเหล่าใดประพฤติสุจริตด้วยกาย วาจา ใจ คนเหล่านั้นรักตน แม้พวกเขาจะกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราไม่รักตน’ แต่ถึงกระนั้นพวกเขาก็รักตน ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะสิ่งที่คนเป็นที่รักจะพึงทำแก่คนเป็นที่รัก เขาก็ทำสิ่งนั้นแก่ตนด้วยตนเอง ฉะนั้นพวกเขาจึงรักตน’ ดังนี้

‘‘เอวเมตํ, มหาราช, เอวเมตํ, มหาราช, เย หิ เกจิ, มหาราช, กาเยน ทุจฺจริตํ จรนฺติ, วาจาย ทุจฺจริตํ จรนฺติ, มนสา ทุจฺจริตํ จรนฺติ ตสฺมา เตสํ อปฺปิโย อตฺตา. กิญฺจาปิ เต เอวํ วเทยฺยุํ ‘ปิโย โน อตฺตา’ติ, อถ โข เตสํ อปฺปิโย อตฺตา. ตํ กิสฺส เหตุ? ยํ หิ, มหาราช, อปฺปิโย อปฺปิยสฺส กเรยฺย, ตํ เต อตฺตนาว อตฺตโน กโรนฺติ, ตสฺมา เตสํ อปฺปิโย อตฺตา. เย จ โข เกจิ มหาราช กาเยน สุจริตํ จรนฺติ, วาจาย สุจริตํ จรนฺติ, มนสา สุจริตํ จรนฺติ, เตสํ ปิโย อตฺตา. กิญฺจาปิ เต เอวํ วเทยฺยุํ ‘อปฺปิโย โน อตฺตา’ติ, อถ โข เตสํ ปิโย อตฺตา. ตํ กิสฺส เหตุ? ยํ หิ, มหาราช, ปิโย ปิยสฺส กเรยฺย, ตํ เต อตฺตนาว อตฺตโน กโรนฺติ, ตสฺมา เตสํ ปิโย อตฺตาติ. อิทมโวจ ภควา…เป… สตฺถา –

‘มหาบพิตร ข้อนี้เป็นอย่างนั้น มหาบพิตร ข้อนี้เป็นอย่างนั้น มหาบพิตร คนเหล่าใดประพฤติทุจริตด้วยกาย วาจา ใจ ฉะนั้นคนเหล่านั้นจึงไม่รักตน แม้พวกเขาจะกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เรารักตน’ แต่ถึงกระนั้นพวกเขาก็ไม่รักตน ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะสิ่งที่คนไม่เป็นที่รักจะพึงทำแก่คนไม่เป็นที่รัก เขาก็ทำสิ่งนั้นแก่ตนด้วยตนเอง ฉะนั้นพวกเขาจึงไม่รักตน มหาบพิตร ส่วนคนเหล่าใดประพฤติสุจริตด้วยกาย วาจา ใจ คนเหล่านั้นรักตน แม้พวกเขาจะกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราไม่รักตน’ แต่ถึงกระนั้นพวกเขาก็รักตน ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะสิ่งที่คนเป็นที่รักจะพึงทำแก่คนเป็นที่รัก เขาก็ทำสิ่งนั้นแก่ตนด้วยตนเอง ฉะนั้นพวกเขาจึงรักตน’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัส...พระศาสดาได้ตรัสว่า –

‘‘อตฺตานญฺเจ ปิยํ ชญฺญา, น นํ ปาเปน สํยุเช;

น หิ ตํ สุลภํ โหติ, สุขํ ทุกฺกฏการินา.

ถ้าบุคคลพึงรู้ว่าตนเป็นที่รัก ก็ไม่ควรประกอบตนนั้นด้วยความชั่ว เพราะว่าความสุขนั้น ผู้ทำความชั่วจะหาได้ง่ายหามิได้

‘‘อนฺตเกนาธิปนฺนสฺส, ชหโต มานุสํ ภวํ;

กึ หิ ตสฺส สกํ โหติ, กิญฺจ อาทาย คจฺฉติ;

กิญฺจสฺส อนุคํ โหติ, ฉายาว อนปายินี.

เมื่อสัตว์ผู้ถูกมัจจุราชครอบงำ ละภพมนุษย์ไป อะไรเล่าจะเป็นของของเขา เขาจะเอาอะไรไปได้ และอะไรเล่าจะติดตามเขาไป เหมือนเงาที่ไม่ละไปฉะนั้น

‘‘อุโภ ปุญฺญญฺจ ปาปญฺจ, ยํ มจฺโจ กุรุเต อิธ;

ตญฺหิ ตสฺส สกํ โหติ, ตํว อาทาย คจฺฉติ;

ตํวสฺส อนุคํ โหติ, ฉายาว อนปายินี.

ทั้งบุญและบาปที่สัตว์ทำไว้ในโลกนี้ นั่นแหละเป็นของของเขา เขาย่อมนำบุญและบาปนั้นไป และบุญและบาปนั้นย่อมติดตามเขาไป เหมือนเงาที่ไม่ละไปฉะนั้น

‘‘ตสฺมา กเรยฺย กลฺยาณํ, นิจยํ สมฺปรายิกํ;

ปุญฺญานิ ปรโลกสฺมึ, ปติฏฺฐา โหนฺติ ปาณิน’’นฺติ.

เพราะฉะนั้น บุคคลพึงทำความดี สั่งสมไว้เพื่อสัมปรายภพ บุญทั้งหลายย่อมเป็นที่พึ่งของสัตว์ทั้งหลายในปรโลก

อิทํ สุตฺตํ ปรวจนํ. อนุคีติ สกวจนํ. อิทํ สกวจนญฺจ ปรวจนญฺจ.

พระสูตรนี้เป็นปรวจนะ คาถาที่ตรัสตามมาเป็นสกวจนะ พระสูตรนี้เป็นทั้งสกวจนะและปรวจนะ

๑๑๘. ตตฺถ กตมํ วิสชฺชนียํ?

๑๑๘. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนเป็นวิสัชชนียะ

ปญฺเห ปุจฺฉิเต อิทํ อภิญฺเญยฺยํ, อิทํ ปริญฺเญยฺยํ, อิทํ ปหาตพฺพํ, อิทํ ภาเวตพฺพํ, อิทํ สจฺฉิกาตพฺพํ, อิเม ธมฺมา เอวํคหิตา อิทํ ผลํ นิพฺพตฺตยนฺติ. เตสํ [Pg.152] เอวํคหิตานํ อยมตฺโถ อิติ อิทํ วิสชฺชนียํ. ‘‘อุฬาโร พุทฺโธ ภควา’’ติ พุทฺธอุฬารตํ ธมฺมสฺวากฺขาตตํ สงฺฆสุปฺปฏิปตฺติญฺจ เอกํเสเนว นิทฺทิเส. ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ ‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ เอกํเสเนว นิทฺทิเส. ยํ วา ปนญฺญมฺปิ เอวํ ชาติยํ. อิทํ วิสชฺชนียํ.

เมื่อมีผู้ถามปัญหา พึงตอบว่า สิ่งนี้พึงรู้ยิ่ง สิ่งนี้พึงกำหนดรู้ สิ่งนี้พึงละ สิ่งนี้พึงเจริญ สิ่งนี้พึงทำให้แจ้ง ธรรมเหล่านี้เมื่อถือเอาอย่างนี้ ย่อมให้เกิดผลนี้ นี้เป็นประโยชน์ของธรรมเหล่านั้นที่ถือเอาอย่างนี้ นี้เป็นวิสัชชนียะ พึงแสดงความเป็นผู้เลิศของพระพุทธเจ้า ความที่ธรรมเป็นสิ่งที่ตรัสไว้ดีแล้ว และความที่สงฆ์เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว โดยส่วนเดียวว่า ‘พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงเป็นผู้เลิศ’ พึงแสดงโดยส่วนเดียวว่า ‘สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง’ ‘สังขารทั้งปวงเป็นทุกข์’ ‘ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา’ หรือสูตรอื่นใดที่มีลักษณะเช่นนี้ นี้เป็นวิสัชชนียะ

ตตฺถ กตมํ อวิสชฺชนียํ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนเป็นอวิสัชชนียะ

‘‘อากงฺขโต เต นรทมฺมสารถิ, เทวา มนุสฺสา มนสา วิจินฺติตํ;

สพฺเพ น ชญฺญา กสิณาปิ ปาณิโน, สนฺตํ สมาธึ อรณํ นิเสวโต;

กินฺตํ ภควา อากงฺขตี’’ติ.

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นสารถีฝึกนรชน สิ่งที่พระองค์ผู้ทรงเสพสมาธิอันสงบปราศจากกิเลส ทรงหวัง ทรงดำริด้วยพระทัย เทวดา มนุษย์ และสัตว์ทั้งปวงทั้งหมดก็ไม่สามารถรู้ได้ พระผู้มีพระภาคทรงหวังอะไรหนอ

อิทํ อวิสชฺชนียํ.

นี้เป็นอวิสัชชนียะ

เอตฺตโก ภควา สีลกฺขนฺเธ สมาธิกฺขนฺเธ ปญฺญากฺขนฺเธ วิมุตฺติกฺขนฺเธ วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺเธ อิริยายํ ปภาเว หิเตสิตายํ กรุณายํ อิทฺธิยนฺติ. อิทํ อวิสชฺชนียํ.

พระผู้มีพระภาคทรงมีประมาณเท่านี้ในศีลขันธ์ สมาธิขันธ์ ปัญญาขันธ์ วิมุตติขันธ์ วิมุตติญาณทัสสนขันธ์ ในอิริยาบถ ในอานุภาพ ในความเป็นผู้แสวงหาประโยชน์เกื้อกูล ในกรุณา ในฤทธิ์ นี้เป็นอวิสัชชนียะ

‘‘ตถาคตสฺส, ภิกฺขเว, อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส โลเก อุปฺปาทา ติณฺณํ รตนานํ อุปฺปาโท พุทฺธรตนสฺส ธมฺมรตนสฺส สงฺฆรตนสฺส’’. กึ ปมาณานิ ตีณิ รตนานีติ? อิทํ อวิสชฺชนียํ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะการอุบัติขึ้นในโลกแห่งพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า จึงมีการอุบัติขึ้นแห่งรัตนะ ๓ ประการ คือ พุทธรัตนะ ธรรมรัตนะ สังฆรัตนะ” ถามว่า รัตนะ ๓ มีประมาณเท่าไร? นี้เป็นอวิสัชชนียะ (ปัญหาที่ไม่ควรตอบ)

พุทฺธวิสโย อวิสชฺชนีโย. ปุคฺคลปโรปรญฺญุตา อวิสชฺชนียา. ‘‘ปุพฺพา, ภิกฺขเว, โกฏิ น ปญฺญายติ อวิชฺชานีวรณานํ สตฺตานํ ตณฺหาสํโยชนานํ สกึ นิรยํ สกึ ติรจฺฉานโยนึ สกึ เปตฺติวิสยํ สกึ อสุรโยนึ สกึ เทเว สกึ มนุสฺเส สนฺธาวิตํ สํสริตํ’’. กตมา ปุพฺพา โกฏีติ อวิสชฺชนียํ. น ปญฺญายตีติ สาวกานํ ญาณเวกลฺเลน. ทุวิธา พุทฺธานํ ภควนฺตานํ เทสนา อตฺตูปนายิกา จ ปรูปนายิกา จ. น ปญฺญายตีติ ปรูปนายิกา. นตฺถิ พุทฺธานํ ภควนฺตานํ อวิชานนาติ อตฺตูปนายิกา. ยถา ภควา โกกาลิกํ ภิกฺขุํ อารพฺภ อญฺญตรํ ภิกฺขุํ เอวมาห –

พุทธวิสัยเป็นอวิสัชชนียะ (ไม่ควรตอบ) ปุคคลปโรปรัญญุตา (ความเป็นผู้รู้ความยิ่งและหย่อนแห่งอินทรีย์ของบุคคล) เป็นอวิสัชชนียะ “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เบื้องต้นแห่งสังสารวัฏย่อมไม่ปรากฏแก่สัตว์ทั้งหลายผู้มีอวิชชาเป็นเครื่องกางกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องผูกพัน ท่องเที่ยวไปมาอยู่ บางคราวก็ไปสู่นรก บางคราวก็ไปสู่กำเนิดเดรัจฉาน บางคราวก็ไปสู่เปรตวิสัย บางคราวก็ไปสู่อสูรกาย บางคราวก็ไปสู่เทวโลก บางคราวก็ไปสู่มนุษยโลก” ถามว่า เบื้องต้นคืออะไร? นี้เป็นอวิสัชชนียะ คำว่า “ย่อมไม่ปรากฏ” หมายถึง ไม่ปรากฏแก่พระสาวกเพราะมีญาณบกพร่อง เทศนาของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคมี ๒ อย่าง คือ อัตตูปนายิกา (เทศนาที่น้อมเข้ามาหาตน) และปรูปนายิกา (เทศนาที่น้อมไปหาผู้อื่น) คำว่า “ย่อมไม่ปรากฏ” เป็นปรูปนายิกา คำว่า “การไม่รู้ของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคไม่มี” เป็นอัตตูปนายิกา เหมือนดังที่พระผู้มีพระภาคทรงปรารภโกกาลิกภิกษุแล้วตรัสกับภิกษุรูปหนึ่งว่า

‘‘เสยฺยถาปิ[Pg.153], ภิกฺขุ, วีสติขาริโก โกสลโก ติลวาโห…เป… น ตฺเวว เอโก อพฺพุโท นิรโย. เสยฺยถาปิ ภิกฺขุ, วีสติ อพฺพุทา นิรยา, เอวเมโก นิรพฺพุโท นิรโย. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขุ, วีสติ นิรพฺพุทา นิรยา, เอวเมโก อพโพ นิรโย. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขุ, วีสติ อพพา นิรยา, เอวเมโก อฏโฏ นิรโย. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขุ, วีสติ อฏฏา นิรยา, เอวเมโก อหโห นิรโย. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขุ, วีสติ อหหา นิรยา, เอวเมโก กุมุโท นิรโย. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขุ, วีสติ กุมุทา นิรยา, เอวเมโก โสคนฺธิโก นิรโย. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขุ, วีสติ โสคนฺธิกา นิรยา, เอวเมโก อุปฺปลโก นิรโย. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขุ, วีสติ อุปฺปลกา นิรยา, เอวเมโก ปุณฺฑรีโก นิรโย. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขุ, วีสติ ปุณฺฑรีกา นิรยา, เอวเมโก ปทุโม นิรโย. ปทุเม ปน, ภิกฺขุ, นิรเย โกกาลิโก ภิกฺขุ อุปปนฺโน สาริปุตฺตโมคฺคลฺลาเนสุ จิตฺตํ อาฆาเตตฺวา’’ติ. ยํ วา ปน กิญฺจิ ภควา อาห ‘‘อยํ อปฺปเมยฺโย อสงฺขฺเยโย’’ติ. สพฺพํ ตํ อวิสชฺชนียํ. อิทํ อวิสชฺชนียํ.

“ดูก่อนภิกษุ เปรียบเหมือนเกวียนงาของชาวโกศลบรรทุกงา ๒๐ ขารี...ฯลฯ... อัพพุทะนรกหนึ่งยังไม่สิ้นสุดเลย ดูก่อนภิกษุ ๒๐ อัพพุทะนรกเป็น ๑ นิรัพพุทะนรก ๒๐ นิรัพพุทะนรกเป็น ๑ อพพนรก ๒๐ อพพนรกเป็น ๑ อฏฏนรก ๒๐ อฏฏนรกเป็น ๑ อหหนรก ๒๐ อหหนรกเป็น ๑ กุมุทนรก ๒๐ กุมุทนรกเป็น ๑ โสคันธิกนรก ๒๐ โสคันธิกนรกเป็น ๑ อุปปลกนรก ๒๐ อุปปลกนรกเป็น ๑ ปุณฑรีกนรก ๒๐ ปุณฑรีกนรกเป็น ๑ ปทุมนรก ดูก่อนภิกษุ โกกาลิกภิกษุบังเกิดในปทุมนรก เพราะผูกอาฆาตในพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ” อนึ่ง พระผู้มีพระภาคตรัสสิ่งใดก็ตามว่า “สิ่งนี้ประมาณมิได้ นับมิได้” ทั้งหมดนั้นเป็นอวิสัชชนียะ นี้คืออวิสัชชนียะ

๑๑๙. ตตฺถ กตมํ วิสชฺชนียญฺจ อวิสชฺชนียญฺจ, ยทา โส อุปโก อาชีวโก ภควนฺตํ อาห ‘‘กุหึ, อาวุโส โคตม, คมิสฺสสี’’ติ. ภควา อาห –

๑๑๙. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรที่เป็นทั้งวิสัชชนียะและอวิสัชชนียะเป็นไฉน? คือเมื่ออุปกาชีวกได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า “ท่านโคตมะ ท่านจะไปไหน?” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า

‘‘พาราณสึ คมิสฺสามิ, อหํ ตํ อมตทุนฺทุภึ;

ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตตุํ, โลเก อปฺปฏิวตฺติย’’นฺติ.

“เราจักไปยังเมืองพาราณสี เพื่อจะประกาศธรรมจักรที่ไม่มีใครต้านทานได้ในโลก เราจักตีกลองอมฤตธรรมนั้น”

อุปโก อาชีวโก อาห ‘‘‘ชิโน’ติ โข อาวุโส, โภ โคตม, ปฏิชานาสี’’ติ. ภควา อาห –

อุปกาชีวกทูลว่า “ท่านโคตมะ ท่านปฏิญญาว่าเป็น ‘ชินะ’ (ผู้ชนะ) หรือ?” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า

‘‘มาทิสา เว ชินา โหนฺติ, เย ปตฺตา อาสวกฺขยํ;

ชิตา เม ปาปกา ธมฺมา, ตสฺมาหํ อุปกา ชิโน’’ติ.

“ผู้เช่นเราแลชื่อว่าเป็นชินะ ผู้ที่ถึงความสิ้นอาสวะแล้ว เราชนะธรรมอันเป็นบาปแล้ว ดูก่อนอุปกะ เพราะเหตุนั้น เราจึงเป็นชินะ”

กถํ ชิโน เกน ชิโนติ วิสชฺชนียํ. กตโม ชิโนติ อวิสชฺชนียํ. กตโม อาสวกฺขโย, ราคกฺขโย โทสกฺขโย โมหกฺขโยติ วิสชฺชนียํ. กิตฺตโก อาสวกฺขโยติ อวิสชฺชนียํ. อิทํ วิสชฺชนียญฺจ อวิสชฺชนียญฺจ.

ถามว่า เป็นชินะอย่างไร? ชนะด้วยอะไร? นี้เป็นวิสัชชนียะ (ควรตอบ) ถามว่า ใครคือชินะ? นี้เป็นอวิสัชชนียะ ถามว่า ความสิ้นอาสวะคืออะไร? คือความสิ้นราคะ ความสิ้นโทสะ ความสิ้นโมหะใช่ไหม? นี้เป็นวิสัชชนียะ ถามว่า ความสิ้นอาสวะมีประมาณเท่าไร? นี้เป็นอวิสัชชนียะ นี้คือสูตรที่เป็นทั้งวิสัชชนียะและอวิสัชชนียะ

อตฺถิ [Pg.154] ตถาคโตติ วิสชฺชนียํ. อตฺถิ รูปนฺติ วิสชฺชนียํ. รูปํ ตถาคโตติ อวิสชฺชนียํ. รูปวา ตถาคโตติ อวิสชฺชนียํ. รูเป ตถาคโตติ อวิสชฺชนียํ. ตถาคเต รูปนฺติ อวิสชฺชนียํ. เอวํ อตฺถิ เวทนา…เป… สญฺญา…เป… สงฺขารา…เป… อตฺถิ วิญฺญาณนฺติ วิสชฺชนียํ. วิญฺญาณํ ตถาคโตติ อวิสชฺชนียํ. วิญฺญาณวา ตถาคโตติ อวิสชฺชนียํ. วิญฺญาเณ ตถาคโตติ อวิสชฺชนียํ. ตถาคเต วิญฺญาณนฺติ อวิสชฺชนียํ. อญฺญตฺร รูเปน ตถาคโตติ อวิสชฺชนียํ. อญฺญตฺร เวทนาย…เป… สญฺญาย…เป… สงฺขาเรหิ…เป… วิญฺญาเณน ตถาคโตติ อวิสชฺชนียํ. อยํ โส ตถาคโต อรูปโก…เป… อเวทนโก…เป… อสญฺญโก…เป… อสงฺขารโก…เป… อวิญฺญาณโกติ อวิสชฺชนียํ. อิทํ วิสชฺชนียญฺจ อวิสชฺชนียญฺจ.

ถามว่า ตถาคต (สัตว์) มีอยู่หรือ? นี้เป็นวิสัชชนียะ ถามว่า รูปมีอยู่หรือ? นี้เป็นวิสัชชนียะ ถามว่า รูปคือตถาคตหรือ? นี้เป็นอวิสัชชนียะ ถามว่า ตถาคตมีรูปหรือ? นี้เป็นอวิสัชชนียะ ถามว่า ตถาคตมีในรูปหรือ? นี้เป็นอวิสัชชนียะ ถามว่า รูปมีในตถาคตหรือ? นี้เป็นอวิสัชชนียะ อย่างนี้ เวทนามีอยู่หรือ...ฯลฯ... สัญญามีอยู่หรือ...ฯลฯ... สังขารมีอยู่หรือ...ฯลฯ... วิญญาณมีอยู่หรือ? นี้เป็นวิสัชชนียะ ถามว่า วิญญาณคือตถาคตหรือ? นี้เป็นอวิสัชชนียะ ถามว่า ตถาคตมีวิญญาณหรือ? นี้เป็นอวิสัชชนียะ ถามว่า ตถาคตมีในวิญญาณหรือ? นี้เป็นอวิสัชชนียะ ถามว่า วิญญาณมีในตถาคตหรือ? นี้เป็นอวิสัชชนียะ ถามว่า ตถาคตมีอยู่ต่างหากจากรูปหรือ? นี้เป็นอวิสัชชนียะ ถามว่า ตถาคตมีอยู่ต่างหากจากเวทนา...ฯลฯ... จากสัญญา...ฯลฯ... จากสังขาร...ฯลฯ... จากวิญญาณหรือ? นี้เป็นอวิสัชชนียะ ถามว่า ตถาคตนั้นไม่มีรูป...ฯลฯ... ไม่มีเวทนา...ฯลฯ... ไม่มีสัญญา...ฯลฯ... ไม่มีสังขาร...ฯลฯ... ไม่มีวิญญาณหรือ? นี้เป็นอวิสัชชนียะ นี้คือสูตรที่เป็นทั้งวิสัชชนียะและอวิสัชชนียะ

ปสฺสติ ภควา ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน สตฺเต จวมาเน อุปปชฺชมาเน เอวํ สพฺพํ…เป… ยถากมฺมูปเค สตฺเต ปชานาตีติ วิสชฺชนียํ. กตเม สตฺตา, กตโม ตถาคโตติ อวิสชฺชนียํ. อิทํ วิสชฺชนียญฺจ อวิสชฺชนียญฺจ.

ถามว่า พระผู้มีพระภาคทรงเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ ล่วงจักษุของมนุษย์...ฯลฯ... ทรงรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมหรือ? นี้เป็นวิสัชชนียะ ถามว่า สัตว์ทั้งหลายคืออะไร? ตถาคตคืออะไร? นี้เป็นอวิสัชชนียะ นี้คือสูตรที่เป็นทั้งวิสัชชนียะและอวิสัชชนียะ

อตฺถิ ตถาคโตติ วิสชฺชนียํ. อตฺถิ ตถาคโต ปรํ มรณาติ อวิสชฺชนียํ. อิทํ วิสชฺชนียญฺจ อวิสชฺชนียญฺจ.

ถามว่า ตถาคต (สัตว์) มีอยู่หรือ? นี้เป็นวิสัชชนียะ ถามว่า ตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายมีอยู่หรือ? นี้เป็นอวิสัชชนียะ นี้คือสูตรที่เป็นทั้งวิสัชชนียะและอวิสัชชนียะ

๑๒๐. ตตฺถ กตมํ กมฺมํ?

๑๒๐. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น กัมมสูตรเป็นไฉน?

‘‘อนฺตเกนาธิปนฺนสฺส, ชหโต มานุสํ ภวํ;

กึ หิ ตสฺส สกํ โหติ, กิญฺจ อาทาย คจฺฉติ;

กิญฺจสฺส อนุคํ โหติ, ฉายาว อนปายินี.

“เมื่อบุคคลถูกมัจจุราชครอบงำ ละภพมนุษย์ไป อะไรเล่าเป็นของของเขา? เขาเอาอะไรไปได้? และอะไรเล่าติดตามเขาไป เหมือนเงาที่ไม่ละไปฉะนั้น?”

‘‘อุโภ ปุญฺญญฺจ ปาปญฺจ, ยํ มจฺโจ กุรุเต อิธ;

ตญฺหิ ตสฺส สกํ โหติ, ตํว อาทาย คจฺฉติ;

ตํวสฺส อนุคํ โหติ, ฉายาว อนปายินี’’ติ.

“สัตว์ทำบุญและบาปใดไว้ในโลกนี้ ทั้งสองอย่างนั้นแลเป็นของของเขา เขาย่อมนำบุญและบาปนั้นไป และบุญและบาปนั้นย่อมติดตามเขาไป เหมือนเงาที่ไม่ละไปฉะนั้น”

อิทํ กมฺมํ.

นี้คือกัมมสูตร

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, พาลํ ปีฐสมารูฬฺหํ วา มญฺจสมารูฬฺหํ วา ฉมายํ วา เสมานํ ยานิสฺส ปุพฺเพ ปาปกานิ กมฺมานิ กตานิ กาเยน ทุจฺจริตานิ วาจาย ทุจฺจริตานิ มนสา ทุจฺจริตานิ, ตานิสฺส ตมฺหิ สมเย โอลมฺพนฺติ อชฺโฌลมฺพนฺติ [Pg.155] อภิปฺปลมฺพนฺติ. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, มหตํ ปพฺพตกูฏานํ ฉายา สายนฺหสมยํ ปถวิยํ โอลมฺพนฺติ อชฺโฌลมฺพนฺติ อภิปฺปลมฺพนฺติ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, พาลํ ปีฐสมารูฬฺหํ วา มญฺจสมารูฬฺหํ วา ฉมายํ วา เสมานํ ยานิสฺส ปุพฺเพ ปาปกานิ กมฺมานิ กตานิ กาเยน ทุจฺจริตานิ วาจาย ทุจฺจริตานิ มนสา ทุจฺจริตานิ, ตานิสฺส ตมฺหิ สมเย โอลมฺพนฺติ อชฺโฌลมฺพนฺติ อภิปฺปลมฺพนฺติ. ตตฺร, ภิกฺขเว, พาลสฺส เอวํ โหติ ‘อกตํ วต เม กลฺยาณํ, อกตํ กุสลํ, อกตํ ภีรุตฺตาณํ. กตํ ปาปํ, กตํ ลุทฺทํ, กตํ กิพฺพิสํ, ยาวตา โภ อกตกลฺยาณานํ อกตกุสลานํ อกตภีรุตฺตาณานํ กตปาปานํ กตลุทฺทานํ กตกิพฺพิสานํ คติ, ตํ คตึ เปจฺจ คจฺฉามี’ติ, โส โสจติ กิลมติ ปริเทวติ อุรตฺตาฬึ กนฺทติ สมฺโมหํ อาปชฺชตี’’ติ.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง กรรมชั่วที่คนพาลทำไว้แล้วในกาลก่อน คือ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ย่อมปรากฏทับถมครอบงำคนพาลนั้นผู้นอนอยู่บนตั่งบ้าง บนเตียงบ้าง หรือนอนอยู่บนพื้นดินบ้าง ในสมัยนั้น เปรียบเหมือนเงาของยอดภูเขาใหญ่ ย่อมปรากฏทับถมครอบงำแผ่นดินในเวลาเย็น ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย กรรมชั่วที่คนพาลทำไว้แล้วในกาลก่อน คือ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ย่อมปรากฏทับถมครอบงำคนพาลนั้นผู้นอนอยู่บนตั่งบ้าง บนเตียงบ้าง หรือนอนอยู่บนพื้นดินบ้าง ในสมัยนั้น ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย ในสมัยนั้น คนพาลนั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราไม่ได้ทำกรรมดีไว้เลยหนอ ไม่ได้ทำกุศลไว้ ไม่ได้ทำกรรมเป็นที่ต้านทานภัยไว้ ทำแต่บาป ทำแต่กรรมหยาบช้า ทำแต่กรรมเลวทราม คติของคนผู้ไม่ได้ทำกรรมดี ไม่ได้ทำกุศล ไม่ได้ทำกรรมเป็นที่ต้านทานภัยไว้ ทำแต่บาป ทำแต่กรรมหยาบช้า ทำแต่กรรมเลวทราม มีอยู่เพียงใด เราละโลกนี้ไปแล้ว จักต้องไปสู่คตินั้น’ เขาย่อมเศร้าโศก ลำบาก ร่ำไรรำพัน ทุบอกคร่ำครวญ ถึงความหลงใหล

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ปณฺฑิตํ ปีฐสมารูฬฺหํ วา มญฺจสมารูฬฺหํ วา ฉมายํ วา เสมานํ ยานิสฺส ปุพฺเพ กลฺยาณานิ กมฺมานิ กตานิ กาเยน สุจริตานิ วาจาย สุจริตานิ มนสา สุจริตานิ, ตานิสฺส ตมฺหิ สมเย โอลมฺพนฺติ อชฺโฌลมฺพนฺติ อภิปฺปลมฺพนฺติ. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, มหตํ ปพฺพตกูฏานํ ฉายา สายนฺหสมยํ ปถวิยํ โอลมฺพนฺติ อชฺโฌลมฺพนฺติ อภิปฺปลมฺพนฺติ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ปณฺฑิตํ ปีฐสมารูฬฺหํ วา มญฺจสมารูฬฺหํ วา ฉมายํ วา เสมานํ ยานิสฺส ปุพฺเพ กลฺยาณานิ กมฺมานิ กตานิ กาเยน สุจริตานิ วาจาย สุจริตานิ มนสา สุจริตานิ, ตานิสฺส ตมฺหิ สมเย โอลมฺพนฺติ อชฺโฌลมฺพนฺติ อภิปฺปลมฺพนฺติ. ตตฺร, ภิกฺขเว, ปณฺฑิตสฺส ‘เอวํ โหติ อกตํ วต เม ปาปํ, อกตํ ลุทฺทํ, อกตํ กิพฺพิสํ. กตํ กลฺยาณํ, กตํ กุสลํ, กตํ ภีรุตฺตาณํ, ยาวตา โภ อกตปาปานํ อกตลุทฺทานํ อกตกิพฺพิสานํ กตกลฺยาณานํ กตกุสลานํ กตภีรุตฺตาณานํ คติ, ตํ คตึ เปจฺจ คจฺฉามี’ติ, โส น โสจติ น กิลมติ น ปริเทวติ น อุรตฺตาฬึ กนฺทติ น สมฺโมหํ อาปชฺชติ, ‘กตํ เม ปุญฺญํ, อกตํ ปาปํ, ยา ภวิสฺสติ คติ อกตปาปสฺส อกตลุทฺทสฺส อกตกิพฺพิสสฺส กตปุญฺญสฺส กตกุสลสฺส กตภีรุตฺตาณสฺส, ตํ เปจฺจ ภเว คตึ ปจฺจนุภวิสฺสามี’ติ วิปฺปฏิสาโร น ชายติ. อวิปฺปฏิสาริโน โข, ภิกฺขเว, อิตฺถิยา วา ปุริสสฺส วา คิหิโน วา ปพฺพชิตสฺส วา ภทฺทกํ มรณํ ภทฺทิกา กาลงฺกิริยาติ วทามี’’ติ. อิทํ กมฺมํ.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง กรรมดีที่บัณฑิตทำไว้แล้วในกาลก่อน คือ กายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ย่อมปรากฏทับถมครอบงำบัณฑิตนั้นผู้นอนอยู่บนตั่งบ้าง บนเตียงบ้าง หรือนอนอยู่บนพื้นดินบ้าง ในสมัยนั้น เปรียบเหมือนเงาของยอดภูเขาใหญ่ ย่อมปรากฏทับถมครอบงำแผ่นดินในเวลาเย็น ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย กรรมดีที่บัณฑิตทำไว้แล้วในกาลก่อน คือ กายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ย่อมปรากฏทับถมครอบงำบัณฑิตนั้นผู้นอนอยู่บนตั่งบ้าง บนเตียงบ้าง หรือนอนอยู่บนพื้นดินบ้าง ในสมัยนั้น ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย ในสมัยนั้น บัณฑิตนั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราไม่ได้ทำบาปไว้เลยหนอ ไม่ได้ทำกรรมหยาบช้า ไม่ได้ทำกรรมเลวทราม ทำแต่กรรมดี ทำแต่กุศล ทำแต่กรรมเป็นที่ต้านทานภัยไว้ คติของคนผู้ไม่ได้ทำบาป ไม่ได้ทำกรรมหยาบช้า ไม่ได้ทำกรรมเลวทราม ทำแต่กรรมดี ทำแต่กุศล ทำแต่กรรมเป็นที่ต้านทานภัยไว้ มีอยู่เพียงใด เราละโลกนี้ไปแล้ว จักต้องไปสู่คตินั้น’ เขาย่อมไม่เศร้าโศก ไม่ลำบาก ไม่ร่ำไรรำพัน ไม่ทุบอกคร่ำครวญ ไม่ถึงความหลงใหล ความเดือดร้อนใจย่อมไม่เกิดมีว่า ‘เราทำบุญไว้แล้ว ไม่ได้ทำบาปไว้ คติของคนผู้ไม่ได้ทำบาป ไม่ได้ทำกรรมหยาบช้า ไม่ได้ทำกรรมเลวทราม ทำแต่บุญ ทำแต่กุศล ทำแต่กรรมเป็นที่ต้านทานภัยไว้ จักมีอย่างใด เราละโลกนี้ไปแล้ว จักเสวยคตินั้นในภพหน้า’ ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวว่า การตายดี การทำกาละดี ย่อมมีแก่สตรีหรือบุรุษ คฤหัสถ์หรือบรรพชิต ผู้ไม่มีความเดือดร้อนใจ นี้คือ กัมมสูตร

‘‘ตีณิมานิ[Pg.156], ภิกฺขเว, ทุจฺจริตานิ. กตมานิ ตีณิ, กายทุจฺจริตํ วจีทุจฺจริตํ มโนทุจฺจริตํ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ ทุจฺจริตานิ. ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, สุจริตานิ. กตมานิ ตีณิ? กายสุจริตํ วจีสุจริตํ มโนสุจริตํ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ สุจริตานิ. อิทํ กมฺมํ.

ภิกษุทั้งหลาย ทุจริต ๓ ประการนี้ ทุจริต ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ภิกษุทั้งหลาย ทุจริต ๓ ประการนี้แล ภิกษุทั้งหลาย สุจริต ๓ ประการนี้ สุจริต ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ กายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ภิกษุทั้งหลาย สุจริต ๓ ประการนี้แล นี้คือ กัมมสูตร

ตตฺถ กตโม วิปาโก?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น วิปากสูตร เป็นอย่างไร

‘‘ลาภา โว, ภิกฺขเว, สุลทฺธํ โว, ภิกฺขเว, ขโณ โว, ภิกฺขเว, ปฏิลทฺโธ พฺรหฺมจริยวาสาย. ทิฏฺฐา มยา, ภิกฺขเว, ฉ ผสฺสายตนิกา นาม นิรยา. ตตฺถ ยํ กิญฺจิ จกฺขุนา รูปํ ปสฺสติ อนิฏฺฐรูปํเยว ปสฺสติ, โน อิฏฺฐรูปํ. อกนฺตรูปํเยว ปสฺสติ, โน กนฺตรูปํ. อมนาปรูปํเยว ปสฺสติ, โน มนาปรูปํ.

ภิกษุทั้งหลาย เป็นลาภของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายได้ดีแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายได้ขณะเพื่ออยู่ประพฤติพรหมจรรย์แล้ว ภิกษุทั้งหลาย เราได้เห็นนรกชื่อผัสสายตนิกะ ๖ ขุมแล้ว ในนรกนั้น สัตว์นรกเห็นรูปอะไรๆ ด้วยตา ก็เห็นแต่รูปที่ไม่น่าปรารถนา ไม่เห็นรูปที่น่าปรารถนา เห็นแต่รูปที่ไม่น่าใคร่ ไม่เห็นรูปที่น่าใคร่ เห็นแต่รูปที่ไม่น่าพอใจ ไม่เห็นรูปที่น่าพอใจ

ยํ กิญฺจิ โสเตน สทฺทํ สุณาติ…เป… ฆาเนน…เป… ชิวฺหาย…เป… กาเยน…เป… ยํ กิญฺจิ มนสา ธมฺมํ วิชานาติ อนิฏฺฐธมฺมํเยว วิชานาติ, โน อิฏฺฐธมฺมํ. อกนฺตธมฺมํเยว วิชานาติ, โน กนฺตธมฺมํ. อมนาปธมฺมํเยว วิชานาติ, โน มนาปธมฺมํ. ลาภา โว, ภิกฺขเว, สุลทฺธํ โว, ภิกฺขเว, ขโณ โว, ภิกฺขเว, ปฏิลทฺโธ พฺรหฺมจริยวาสาย.

สัตว์นรกได้ยินเสียงอะไรๆ ด้วยหู ฯลฯ ดมกลิ่น... ฯลฯ ลิ้มรส... ฯลฯ ถูกต้องโผฏฐัพพะ... ฯลฯ รู้ธรรมารมณ์อะไรๆ ด้วยใจ ก็รู้แต่ธรรมารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนา ไม่รู้ธรรมารมณ์ที่น่าปรารถนา รู้แต่ธรรมารมณ์ที่ไม่น่าใคร่ ไม่รู้ธรรมารมณ์ที่น่าใคร่ รู้แต่ธรรมารมณ์ที่ไม่น่าพอใจ ไม่รู้ธรรมารมณ์ที่น่าพอใจ ภิกษุทั้งหลาย เป็นลาภของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายได้ดีแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายได้ขณะเพื่ออยู่ประพฤติพรหมจรรย์แล้ว

‘‘ทิฏฺฐา มยา, ภิกฺขเว, ฉ ผสฺสายตนิกา นาม สคฺคา. ตตฺถ ยํ กิญฺจิ จกฺขุนา รูปํ ปสฺสติ อิฏฺฐรูปํเยว ปสฺสติ, โน อนิฏฺฐรูปํ. กนฺตรูปํเยว ปสฺสติ, โน อกนฺตรูปํ. มนาปรูปํเยว ปสฺสติ, โน อมนาปรูปํ. ยํ กิญฺจิ โสเตน สทฺทํ สุณาติ…เป… ฆาเนน …เป… ชิวฺหาย…เป… กาเยน…เป… มนสา ธมฺมํ วิชานาติ อิฏฺฐธมฺมํเยว วิชานาติ, โน อนิฏฺฐธมฺมํ. กนฺตธมฺมํเยว วิชานาติ, โน อกนฺตธมฺมํ. มนาปธมฺมํเยว วิชานาติ, โน อมนาปธมฺมํ. ลาภา โว, ภิกฺขเว, สุลทฺธํ โว, ภิกฺขเว, ขโณ โว, ภิกฺขเว, ปฏิลทฺโธ พฺรหฺมจริยวาสายา’’ติ. อยํ วิปาโก.

ภิกษุทั้งหลาย เราได้เห็นสวรรค์ชื่อผัสสายตนิกะ ๖ ชั้นแล้ว ในสวรรค์นั้น เทพเห็นรูปอะไรๆ ด้วยตา ก็เห็นแต่รูปที่น่าปรารถนา ไม่เห็นรูปที่ไม่น่าปรารถนา เห็นแต่รูปที่น่าใคร่ ไม่เห็นรูปที่ไม่น่าใคร่ เห็นแต่รูปที่น่าพอใจ ไม่เห็นรูปที่ไม่น่าพอใจ เทพได้ยินเสียงอะไรๆ ด้วยหู ฯลฯ ดมกลิ่น... ฯลฯ ลิ้มรส... ฯลฯ ถูกต้องโผฏฐัพพะ... ฯลฯ รู้ธรรมารมณ์อะไรๆ ด้วยใจ ก็รู้แต่ธรรมารมณ์ที่น่าปรารถนา ไม่รู้ธรรมารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนา รู้แต่ธรรมารมณ์ที่ไม่น่าใคร่ ไม่รู้ธรรมารมณ์ที่ไม่น่าใคร่ รู้แต่ธรรมารมณ์ที่ไม่น่าพอใจ ไม่รู้ธรรมารมณ์ที่ไม่น่าพอใจ ภิกษุทั้งหลาย เป็นลาภของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายได้ดีแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายได้ขณะเพื่ออยู่ประพฤติพรหมจรรย์แล้ว นี้คือ วิปากสูตร

‘‘สฏฺฐิวสฺสสหสฺสานิ, ปริปุณฺณานิ สพฺพโส;

นิรเย ปจฺจมานานํ, กทา อนฺโต ภวิสฺสติ.

สัตว์ทั้งหลายผู้กำลังไหม้อยู่ในนรกตลอด ๖๐,๐๐๐ ปีเต็มโดยประการทั้งปวง เมื่อไร ที่สุดจักมี

‘‘นตฺถิ อนฺโต กุโต อนฺโต, น อนฺโต ปฏิทิสฺสติ ;

ตทา หิ ปกตํ ปาปํ, ตุยฺหํ มยฺหญฺจ มาริสา’’ติ.

ที่สุดไม่มี ที่สุดจักมีแต่ที่ไหน ที่สุดไม่ปรากฏ เพราะว่าในกาลนั้น ท่านและเราได้ทำบาปไว้แล้ว แน่ะท่านผู้เจริญ

อยํ วิปาโก.

นี้คือวิปากสูตร

๑๒๑. ตตฺถ [Pg.157] กตมํ กมฺมญฺจ วิปาโก จ?

๑๒๑. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนชื่อว่า กรรมและวิบาก?

‘‘อธมฺมจารี หิ นโร ปมตฺโต, ยหึ ยหึ คจฺฉติ ทุคฺคตึ โย;

โส นํ อธมฺโม จริโต หนาติ, สยํ คหีโต ยถา กณฺหสปฺโป.

นรชนใดผู้ประพฤติอธรรม เป็นผู้ประมาท ย่อมไปสู่ทุคติในที่ใดๆ อธรรมที่ตนประพฤติแล้วนั้น ย่อมฆ่านรชนนั้นในทุคตินั้นๆ เหมือนงูเห่าที่ตนจับไว้ (ย่อมฆ่าผู้จับ) ฉะนั้น

‘‘น หิ ธมฺโม อธมฺโม จ, อุโภ สมวิปากิโน;

อธมฺโม นิรยํ เนติ, ธมฺโม ปาเปติ สุคฺคติ’’นฺติ.

ธรรมและอธรรมทั้งสองอย่าง ย่อมไม่มีวิบากเสมอกัน (เพราะ) อธรรมย่อมนำไปสู่นรก ส่วนธรรมย่อมให้ถึงสุคติ

อิทํ กมฺมญฺจ วิปาโก จ.

นี้คือสูตรชื่อว่า กรรมและวิบาก

‘‘มา, ภิกฺขเว, ปุญฺญานํ ภายิตฺถ, สุขสฺเสตํ, ภิกฺขเว, อธิวจนํ อิฏฺฐสฺส กนฺตสฺส ปิยสฺส มนาปสฺส ยทิทํ ปุญฺญานิ. อภิชานามิ โข ปนาหํ, ภิกฺขเว, ทีฆรตฺตํ กตานํ ปุญฺญานํ อิฏฺฐํ กนฺตํ ปิยํ มนาปํ วิปากํ ปจฺจนุภูตํ, สตฺต วสฺสานิ เมตฺตจิตฺตํ ภาเวตฺวา สตฺต สํวฏฺฏวิวฏฺฏกปฺเป น อิมํ โลกํ ปุนราคมาสึ. สํวฏฺฏมาเน สุทาหํ, ภิกฺขเว, กปฺเป อาภสฺสรูปโค โหมิ. วิวฏฺฏมาเน กปฺเป สุญฺญํ พฺรหฺมวิมานํ อุปปชฺชามิ. ตตฺร สุทาหํ, ภิกฺขเว, พฺรหฺมา โหมิ มหาพฺรหฺมา อภิภู อนภิภูโต อญฺญทตฺถุทโส วสวตฺตี. ฉตฺตึสกฺขตฺตุํ โข ปนาหํ, ภิกฺขเว, สกฺโก อโหสึ เทวานมินฺโท, อเนกสตกฺขตฺตุํ ราชา อโหสึ จกฺกวตฺตี ธมฺมิโก ธมฺมราชา จาตุรนฺโต วิชิตาวี ชนปทตฺถาวริยปฺปตฺโต สตฺตรตนสมนฺนาคโต, โก ปน วาโท ปเทสรชฺชสฺส? ตสฺส มยฺหํ, ภิกฺขเว, เอตทโหสิ ‘กิสฺส นุ โข เม อิทํ กมฺมสฺส ผลํ, กิสฺส กมฺมสฺส วิปาโก, เยนาหํ เอตรหิ เอวํมหิทฺธิโก เอวํมหานุภาโว’ติ. ตสฺส มยฺหํ, ภิกฺขเว, เอตทโหสิ ‘ติณฺณํ โข เม อิทํ กมฺมานํ ผลํ, ติณฺณํ กมฺมานํ วิปาโก. เยนาหํ เอตรหิ เอวํมหิทฺธิโก เอวํมหานุภาโว’ติ. เสยฺยถิทํ, ทานสฺส ทมสฺส สํยมสฺสา’’ติ. ตตฺถ ยญฺจ ทานํ โย จ ทโม โย จ สํยโม, อิทํ กมฺมํ. โย ตปฺปจฺจยา วิปาโก ปจฺจนุภูโต, อยํ วิปาโก. ตถา จูฬกมฺมวิภงฺโค วตฺตพฺโพ.

ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายอย่ากลัวบุญเลย ภิกษุทั้งหลาย คำว่า บุญ นี้ เป็นชื่อของความสุข อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ภิกษุทั้งหลาย เราย่อมรู้ชัดซึ่งวิบากอันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ที่ได้เสวยแล้วแห่งบุญทั้งหลายที่ทำไว้ตลอดกาลนาน (คือ) เราเจริญเมตตาจิตตลอด ๗ ปี จึงไม่มาสู่โลกนี้อีกตลอด ๗ สังวัฏฏวิวัฏฏกัป ภิกษุทั้งหลาย เมื่อกัปกำลังพินาศ เราย่อมเข้าถึงชั้นอาภัสสรพรหม เมื่อกัปกำลังเจริญ เราย่อมเข้าถึงพรหมวิมานที่ว่างเปล่า ภิกษุทั้งหลาย ในพรหมวิมานนั้น เราได้เป็นท้าวมหาพรหม ผู้ยิ่งใหญ่ ไม่มีใครครอบงำได้ เห็นแจ้งเรื่องต่างๆ เป็นผู้ยังอำนาจให้เป็นไปได้ ภิกษุทั้งหลาย เราได้เป็นท้าวสักกะจอมเทพ ๓๖ ครั้ง ได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงธรรม เป็นธรรมราชา มีมหาสมุทร ๔ เป็นขอบเขต ทรงชนะแล้ว มีชนบทอันมั่นคง ประกอบด้วยรัตนะ ๗ ประการ หลายร้อยครั้ง จะกล่าวไปไยถึงการเป็นพระราชาในประเทศเล่า ภิกษุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความคิดปริวิตกอย่างนี้ว่า ‘นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไรหนอ เป็นวิบากแห่งกรรมอะไร ที่ทำให้เรามีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากอย่างนี้ในบัดนี้’ ภิกษุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความคิดปริวิตกอย่างนี้ว่า ‘นี้เป็นผลแห่งกรรม ๓ อย่างของเรา เป็นวิบากแห่งกรรม ๓ อย่าง ที่ทำให้เรามีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากอย่างนี้ในบัดนี้ ได้แก่ ทาน ทมะ และสัญญมะ’ ในข้อนั้น ทาน ทมะ และสัญญมะ นี้ชื่อว่ากรรม วิบากที่ได้เสวยแล้วเพราะกรรมนั้นเป็นปัจจัย นี้ชื่อว่าวิบาก จูฬกัมมวิภังคสูตรก็พึงกล่าวไว้เช่นนั้น

ยํ [Pg.158] สุภสฺส มาณวสฺส โตเทยฺยปุตฺตสฺส เทสิตํ. ตตฺถ เย ธมฺมา อปฺปายุกทีฆายุกตาย สํวตฺตนฺติ พหฺวาพาธอปฺปาพาธตาย อปฺเปสกฺขมเหสกฺขตาย ทุพฺพณฺณสุวณฺณตาย นีจกุลิกอุจฺจกุลิกตาย อปฺปโภคมหาโภคตาย ทุปฺปญฺญปญฺญวนฺตตาย จ สํวตฺตนฺติ, อิทํ กมฺมํ. ยา ตตฺถ อปฺปายุกทีฆายุกตา…เป… ทุปฺปญฺญปญฺญวนฺตตา, อยํ วิปาโก. อิทํ กมฺมญฺจ วิปาโก จ.

สูตรที่ทรงแสดงแก่สุภมาณพ โตเทยยบุตร ในสูตรนั้น ธรรมเหล่าใด ย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นผู้มีอายุน้อยและมีอายุยืน เพื่อความเป็นผู้มีอาพาธมากและมีอาพาธน้อย เพื่อความเป็นผู้มีศักดิ์น้อยและมีศักดิ์ใหญ่ เพื่อความเป็นผู้มีผิวพรรณทรามและมีผิวพรรณงาม เพื่อความเป็นผู้เกิดในสกุลต่ำและเกิดในสกุลสูง เพื่อความเป็นผู้มีโภคะน้อยและมีโภคะมาก และเพื่อความเป็นผู้มีปัญญาทรามและมีปัญญามาก ธรรมชาตินี้ชื่อว่ากรรม ในสูตรนั้น ความเป็นผู้มีอายุน้อยและมีอายุยืน...ฯลฯ...ความเป็นผู้มีปัญญาทรามและมีปัญญามาก นี้ชื่อว่าวิบาก นี้คือสูตรชื่อว่า กรรมและวิบาก

๑๒๒. ตตฺถ กตมํ กุสลํ?

๑๒๒. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนชื่อว่า กุศล?

‘‘วาจานุรกฺขี มนสา สุสํวุโต, กาเยน จ นากุสลํ กยิรา ;

เอเต ตโย กมฺมปเถ วิโสธเย, อาราธเย มคฺคมิสิปฺปเวทิต’’นฺติ.

พึงเป็นผู้ตามรักษาวาจา สำรวมดีแล้วด้วยใจ และไม่พึงทำอกุศลด้วยกาย พึงชำระกรรมบถ ๓ ประการนี้ให้หมดจด พึงบำเพ็ญมรรคที่พระฤษีประกาศไว้ให้สำเร็จ

อิทํ กุสลํ.

นี้คือ กุศลสูตร

‘‘ยสฺส กาเยน วาจาย, มนสา นตฺถิ ทุกฺกฏํ;

สํวุตํ ตีหิ ฐาเนหิ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณ’’นฺติ.

ผู้ใดไม่มีกรรมชั่วที่ทำด้วยกาย วาจา ใจ สำรวมแล้วในฐานะ ๓ ประการ เราเรียกผู้นั้นว่าเป็นพราหมณ์

อิทํ กุสลํ.

นี้คือ กุศลสูตร

‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, กุสลมูลานิ. กตมานิ ตีณิ? อโลโภ กุสลมูลํ, อโทโส กุสลมูลํ, อโมโห กุสลมูลํ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ กุสลมูลานิ. อิทํ กุสลํ. ‘‘วิชฺชา, ภิกฺขเว, ปุพฺพงฺคมา กุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา อนุเทว หิรี โอตฺตปฺปญฺจา’’ติ. อิทํ กุสลํ.

ภิกษุทั้งหลาย กุศลมูล ๓ ประการนี้ ๓ ประการคืออะไรบ้าง คือ อโลภะเป็นกุศลมูล อโทสะเป็นกุศลมูล อโมหะเป็นกุศลมูล ภิกษุทั้งหลาย กุศลมูล ๓ ประการนี้แล นี้คือ กุศลสูตร ภิกษุทั้งหลาย วิชชาย่อมเป็นไปก่อนเพื่อความถึงพร้อมแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย หิริและโอตตัปปะย่อมเป็นไปตามลำดับ นี้คือ กุศลสูตร

ตตฺถ กตมํ อกุสลํ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนชื่อว่า อกุศล?

‘‘ยสฺส อจฺจนฺต ทุสฺสีลฺยํ, มาลุวา สาลมิโวตฺถตํ;

กโรติ โส ตถตฺตานํ, ยถา นํ อิจฺฉตี ทิโส’’ติ.

ความเป็นผู้ทุศีลอย่างยิ่งของผู้ใด แผ่ปกคลุม (อัตภาพ) ไว้ เหมือนเถามาลุวาพันต้นสาละ ผู้นั้นย่อมทำตนเหมือนที่ศัตรูปรารถนาจะทำให้แก่ตน ฉะนั้น

อิทํ อกุสลํ.

นี้คือ อกุศลสูตร

‘‘อตฺตนา หิ กตํ ปาปํ, อตฺตชํ อตฺตสมฺภวํ;

อภิมตฺถติ ทุมฺเมธํ, วชิรํวสฺมมยํ มณิ’’นฺติ.

บาปที่ตนทำเอง เกิดจากตน มีตนเป็นแดนเกิด ย่อมย่ำยีคนมีปัญญาทราม เหมือนเพชรย่ำยีแก้วมณีที่ทำด้วยหิน ฉะนั้น

อิทํ อกุสลํ.

นี้คือ อกุศลสูตร

‘‘ทส [Pg.159] กมฺมปเถ นิเสวิย, อกุสลากุสเลหิ วิวชฺชิตา;

ครหา จ ภวนฺติ เทวเต, พาลมตี นิรเยสุ ปจฺจเร’’ติ.

ข้าแต่เทวดา ชนผู้ไม่ฉลาด เสพอกุศลกรรมบถ ๑๐ ประการ ย่อมเป็นผู้อันคนฉลาดเว้นแล้ว และถูกติเตียน คนมีปัญญาทรามย่อมไหม้ในนรกทั้งหลาย

อิทํ อกุสลํ.

นี้คือ อกุศลสูตร

‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, อกุสลมูลานิ, กตมานิ ตีณิ? โลโภ อกุสลมูลํ, โทโส อกุสลมูลํ, โมโห อกุสลมูลํ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ อกุสลมูลานิ’’. อิทํ อกุสลํ.

ภิกษุทั้งหลาย อกุศลมูล ๓ ประการนี้แล ๓ ประการคืออะไรบ้าง คือ โลภะเป็นอกุศลมูล โทสะเป็นอกุศลมูล โมหะเป็นอกุศลมูล ภิกษุทั้งหลาย อกุศลมูล ๓ ประการนี้แล นี้คือ อกุศลสูตร

ตตฺถ กตมํ กุสลญฺจ อกุสลญฺจ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนชื่อว่า กุศลและอกุศล?

‘‘ยาทิสํ วปเต พีชํ, ตาทิสํ หรเต ผลํ;

กลฺยาณการี กลฺยาณํ, ปาปการี จ ปาปก’’นฺติ.

บุคคลหว่านพืชเช่นใด ย่อมเก็บเกี่ยวผลเช่นนั้น ผู้ทำกรรมดี ย่อมได้ผลดี ผู้ทำกรรมชั่ว ย่อมได้ผลชั่ว

ตตฺถ ยํ อาห ‘‘กลฺยาณการี กลฺยาณ’’นฺติ, อิทํ กุสลํ. ยํ อาห ‘‘ปาปการี จ ปาปก’’นฺติ, อิทํ อกุสลํ. อิทํ กุสลญฺจ อกุสลญฺจ.

ในคาถานั้น คำที่กล่าวว่า ‘ผู้ทำกรรมดี ย่อมได้ผลดี’ นี้ชื่อว่า กุศล คำที่กล่าวว่า ‘ผู้ทำกรรมชั่ว ย่อมได้ผลชั่ว’ นี้ชื่อว่า อกุศล นี้คือสูตรชื่อว่า กุศลและอกุศล

‘‘สุเภน กมฺเมน วชนฺติ สุคฺคตึ, อปายภูมึ อสุเภน กมฺมุนา;

ขยา จ กมฺมสฺส วิมุตฺตเจตโส, นิพฺพนฺติ เต โชติริวินฺธนกฺขยา’’.

สัตว์ทั้งหลายย่อมไปสู่สุคติด้วยกรรมดี ย่อมไปสู่แดนอบายด้วยกรรมชั่ว และเพราะความสิ้นไปแห่งกรรม ท่านผู้มีจิตหลุดพ้นแล้ว ย่อมดับไปเหมือนเปลวไฟดับไปเพราะสิ้นเชื้อ ฉะนั้น

ตตฺถ ยํ อาห ‘‘สุเภน กมฺเมน วชนฺติ สุคฺคติ’’นฺติ, อิทํ กุสลํ. ยํ อาห ‘‘อปายภูมึ อสุเภน กมฺมุนา’’ติ, อิทํ อกุสลํ. อิทํ กุสลญฺจ อกุสลญฺจ.

ในคาถานั้น คำที่กล่าวว่า ‘สัตว์ทั้งหลายย่อมไปสู่สุคติด้วยกรรมดี’ นี้ชื่อว่า กุศล คำที่กล่าวว่า ‘ย่อมไปสู่แดนอบายด้วยกรรมชั่ว’ นี้ชื่อว่า อกุศล นี้คือสูตรชื่อว่า กุศลและอกุศล

๑๒๓. ตตฺถ กตมํ อนุญฺญาตํ?

๑๒๓. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนชื่อว่า อนุญาต?

‘‘ยถาปิ ภมโร ปุปฺผํ, วณฺณคนฺธมเหฐยํ ;

ปเลติ รสมาทาย, เอวํ คาเม มุนี จเร’’ติ.

ภมรไม่ทำลายสีและกลิ่นของดอกไม้ แต่เก็บเอารสแล้วบินไป ฉันใด มุนีก็พึงเที่ยวไปในบ้าน ฉันนั้น

อิทํ อนุญฺญาตํ.

นี้คือ อนุญาตสูตร

‘‘ตีณิมานิ[Pg.160], ภิกฺขเว, ภิกฺขูนํ กรณียานิ. กตมานิ ตีณิ, อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต วิหรติ อาจารโคจรสมฺปนฺโน อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวี, สมาทาย สิกฺขติ สิกฺขาปเทสุ, กายกมฺมวจีกมฺเมน สมนฺนาคโต กุสเลน ปริสุทฺธาชีโว. อารทฺธวีริโย โข ปน โหติ ถามวา ทฬฺหปรกฺกโม อนิกฺขิตฺตธุโร อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานาย กุสลานํ ธมฺมานํ ภาวนาย สจฺฉิกิริยาย. ปญฺญวา โข ปน โหติ อุทยตฺถคามินิยา ปญฺญาย สมนฺนาคโต อริยาย นิพฺเพธิกาย สมฺมา ทุกฺขกฺขยคามินิยา. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขูนํ ตีณิ กรณียานี’’ติ. อิทํ อนุญฺญาตํ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กิจที่ภิกษุพึงกระทำ ๓ ประการนี้ ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ๑. เป็นผู้สำรวมด้วยปาติโมกขสังวร ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร มีปกติเห็นภัยในโทษแม้เพียงเล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย เป็นผู้ประกอบด้วยกายกรรมและวจีกรรมอันเป็นกุศล มีอาชีวะบริสุทธิ์ ๒. เป็นผู้ปรารภความเพียร มีกำลัง มีความบากบั่นมั่นคง ไม่ทอดธุระเพื่อละอกุศลธรรม เพื่อเจริญกุศลธรรม เพื่อทำให้แจ้ง ๓. เป็นผู้มีปัญญา ประกอบด้วยปัญญาอันหยั่งถึงความเกิดและความดับ เป็นอริยะ ชำแรกกิเลส ให้ถึงความสิ้นทุกข์โดยชอบ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กิจที่ภิกษุพึงกระทำ ๓ ประการนี้แล” นี้คืออนุญาตสูตร

‘‘ทสยิเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา ปพฺพชิเตน อภิณฺหํ ปจฺจเวกฺขิตพฺพา. กตเม ทส? ‘เววณฺณิยมฺหิ อชฺฌุปคโต’ติ ปพฺพชิเตน อภิณฺหํ ปจฺจเวกฺขิตพฺพํ…เป… อิเม โข ภิกฺขเว ทส ธมฺมา ปพฺพชิเตน อภิณฺหํ ปจฺจเวกฺขิตพฺพา’’ติ. อิทํ อนุญฺญาตํ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๑๐ ประการนี้ บรรพชิตพึงพิจารณาเนืองๆ ๑๐ ประการ อะไรบ้าง คือ บรรพชิตพึงพิจารณาเนืองๆ ว่า ‘เราถึงความมีเพศต่างจากคฤหัสถ์แล้ว’...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๑๐ ประการนี้แล บรรพชิตพึงพิจารณาเนืองๆ” นี้คืออนุญาตสูตร

‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, กรณียานิ. กตมานิ ตีณิ? กายสุจริตํ วจีสุจริตํ มโนสุจริตนฺติ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ กรณียานี’’ติ. อิทํ อนุญฺญาตํ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กิจที่พึงกระทำ ๓ ประการนี้ ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ กายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กิจที่พึงกระทำ ๓ ประการนี้แล” นี้คืออนุญาตสูตร

ตตฺถ กตมํ ปฏิกฺขิตฺตํ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น ปฏิกขิตตสูตร เป็นไฉน

‘‘นตฺถิ ปุตฺตสมํ เปมํ, นตฺถิ โคสมิตํ ธนํ;

นตฺถิ สูริยสมา อาภา, สมุทฺทปรมา สรา’’ติ.

“ความรักเสมอด้วยบุตรไม่มี ทรัพย์เสมอด้วยโคไม่มี แสงสว่างเสมอด้วยดวงอาทิตย์ไม่มี สระทั้งหลายมีสมุทรเป็นอย่างยิ่ง”

ภควา อาห –

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า

‘‘นตฺถิ อตฺตสมํ เปมํ, นตฺถิ ธญฺญสมํ ธนํ;

นตฺถิ ปญฺญาสมา อาภา, วุฏฺฐิเวปรมา สรา’’ติ.

“ความรักเสมอด้วยตนไม่มี ทรัพย์เสมอด้วยข้าวเปลือกไม่มี แสงสว่างเสมอด้วยปัญญาไม่มี ฝนแลเป็นสระอย่างยิ่ง”

เอตฺถ ยํ ปุริมกํ, อิทํ ปฏิกฺขิตฺตํ.

ในคาถา ๒ บทนั้น คาถาบทแรกเป็นปฏิกขิตตะ

‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเวऋ อกรณียานิ. กตมานิ ตีณิ? กายทุจฺจริตํ วจีทุจฺจริตํ มโนทุจฺจริตนฺติ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ อกรณียานี’’ติ. อิทํ ปฏิกฺขิตฺตํ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อกรณียะ ๓ ประการนี้ ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อกรณียะ ๓ ประการนี้แล” นี้คือปฏิกขิตตสูตร

๑๒๔. ตตฺถ [Pg.161] กตมํ อนุญฺญาตญฺจ ปฏิกฺขิตฺตญฺจ?

๑๒๔. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรที่เป็นทั้งอนุญาตและปฏิกขิตตะ เป็นไฉน

‘‘กึสูธ ภีตา ชนตา อเนกา, มคฺโค จเนกายตโน ปวุตฺโต ;

ปุจฺฉามิ ตํ โคตม ภูริปญฺญ, กิสฺมึ ฐิโต ปรโลกํ น ภาเยติ.

“หมู่ชนเป็นอันมากในโลกนี้กลัวอะไรหนอแล และทางอันมีเหตุเป็นอันมากก็มีผู้กล่าวไว้ ข้าพระองค์ขอทูลถามพระองค์ผู้โคดม ผู้มีปัญญากว้างขวางดุจแผ่นดินว่า คนตั้งอยู่ในธรรมอะไร จึงจะไม่กลัวปรโลก”

‘‘วาจํ มนญฺจ ปณิธาย สมฺมา, กาเยน ปาปานิ อกุพฺพมาโน;

พหฺวนฺนปานํ ฆรมาวสนฺโต, สทฺโธ มุทู สํวิภาคี วทญฺญู;

เอเตสุ ธมฺเมสุ ฐิโต จตูสุ, ธมฺเม ฐิโต ปรโลกํ น ภาเย’’ติ.

“คนตั้งวาจาและใจไว้โดยชอบ ไม่ทำบาปด้วยกาย อยู่ครองเรือนมีข้าวและน้ำมาก เป็นผู้มีศรัทธา อ่อนโยน รู้จักจำแนกทาน เป็นผู้รู้ถ้อยคำ ตั้งอยู่ในธรรม ๔ ประการนี้แล้ว ตั้งอยู่ในธรรม จึงไม่กลัวปรโลก”

ตตฺถ ยํ อาห ‘‘วาจํ มนญฺจ ปณิธาย สมฺมา’’ติ, อิทํ อนุญฺญาตํ. ‘‘กาเยน ปาปานิ อกุพฺพมาโน’’ติ, อิทํ ปฏิกฺขิตฺตํ. ‘‘พหฺวนฺนปานํ ฆรมาวสนฺโต, สทฺโธ มุทู สํวิภาคี วทญฺญู. เอเตสุ ธมฺเมสุ ฐิโต จตูสุ, ธมฺเม ฐิโต ปรโลกํ น ภาเย’’ติ, อิทํ อนุญฺญาตํ. อิทํ อนุญฺญาตญฺจ ปฏิกฺขิตฺตญฺจ.

ในคาถานั้น คำที่ตรัสว่า ‘ตั้งวาจาและใจไว้โดยชอบ’ นี้เป็นอนุญาต คำที่ตรัสว่า ‘ไม่ทำบาปด้วยกาย’ นี้เป็นปฏิกขิตตะ คำที่ตรัสว่า ‘อยู่ครองเรือนมีข้าวและน้ำมาก เป็นผู้มีศรัทธา อ่อนโยน รู้จักจำแนกทาน เป็นผู้รู้ถ้อยคำ ตั้งอยู่ในธรรม ๔ ประการนี้แล้ว ตั้งอยู่ในธรรม จึงไม่กลัวปรโลก’ นี้เป็นอนุญาต นี้เป็นทั้งอนุญาตและปฏิกขิตตะ

‘‘สพฺพปาปสฺส อกรณํ, กุสลสฺส อุปสมฺปทา;

สจิตฺตปริโยทาปนํ, เอตํ พุทฺธานสาสนํ’’.

“การไม่ทำบาปทั้งปวง การทำกุศลให้ถึงพร้อม การชำระจิตของตนให้ผ่องใส นี้เป็นคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย”

ตตฺถ ยํ อาห ‘‘สพฺพปาปสฺส อกรณ’’นฺติ, อิทํ ปฏิกฺขิตฺตํ, ยํ อาห ‘‘กุสลสฺส อุปสมฺปทา’’ติ, อิทํ อนุญฺญาตํ. อิทํ อนุญฺญาตญฺจ ปฏิกฺขิตฺตญฺจ.

ในคาถานั้น คำที่ตรัสว่า ‘การไม่ทำบาปทั้งปวง’ นี้เป็นปฏิกขิตตะ คำที่ตรัสว่า ‘การทำกุศลให้ถึงพร้อม’ นี้เป็นอนุญาต นี้เป็นทั้งอนุญาตและปฏิกขิตตะ

‘‘กายสมาจารมฺปาหํ, เทวานมินฺท, ทุวิเธน วทามิ เสวิตพฺพมฺปิ อเสวิตพฺพมฺปิ. วจีสมาจารมฺปาหํ, เทวานมินฺท, ทุวิเธน วทามิ เสวิตพฺพมฺปิ อเสวิตพฺพมฺปิ. มโนสมาจารมฺปาหํ เทวานมินฺท, ทุวิเธน วทามิ…เป… ปริเยสนมฺปาหํ, เทวานมินฺท, ทุวิเธน วทามิ เสวิตพฺพมฺปิ อเสวิตพฺพมฺปิ’’.

“ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ เรากล่าวสมจารทางกายโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ เรากล่าวสมจารทางวาจาโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ เรากล่าวสมจารทางใจโดยส่วน ๒...ฯลฯ... ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ เรากล่าวการแสวงหาโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี”

‘‘กายสมาจารมฺปาหํ, เทวานมินฺท, ทุวิเธน วทามิ เสวิตพฺพมฺปิ อเสวิตพฺพมฺปี’’ติ อิติ โข ปเนตํ วุตฺตํ, กิญฺเจตํ ปฏิจฺจ วุตฺตํ. ยถารูปญฺจ โข กายสมาจารํ เสวโต อกุสลา ธมฺมา อภิวฑฺฒนฺติ, กุสลา ธมฺมา ปริหายนฺติ, เอวรูโป กายสมาจาโร น เสวิตพฺโพ. ตตฺถ ยํ ชญฺญา กายสมาจารํ [Pg.162] ‘‘อิมํ โข เม กายสมาจารํ เสวโต อกุสลา ธมฺมา ปริหายนฺติ, กุสลา ธมฺมา อภิวฑฺฒนฺตี’’ติ, เอวรูโป กายสมาจาโร เสวิตพฺโพ. ‘‘กายสมาจารมฺปาหํ เทวานมินฺท, ทุวิเธน วทามิ เสวิตพฺพมฺปิ อเสวิตพฺพมฺปี’’ติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺตํ. ‘‘วจีสมาจารํ…เป… ‘‘ปริเยสนมฺปาหํ, เทวานมินฺท, ทุวิเธน วทามิ เสวิตพฺพมฺปิ อเสวิตพฺพมฺปี’’ติ อิติ โข ปเนตํ วุตฺตํ, กิญฺเจตํ ปฏิจฺจ วุตฺตํ. ยถารูปญฺจ โข ปริเยสนํ เสวโต อกุสลา ธมฺมา อภิวฑฺฒนฺติ, กุสลา ธมฺมา ปริหายนฺติ, เอวรูปา ปริเยสนา น เสวิตพฺพา. ตตฺถ ยํ ชญฺญา ปริเยสนํ ‘‘อิมํ โข เม ปริเยสนํ เสวโต อกุสลา ธมฺมา ปริหายนฺติ, กุสลา ธมฺมา อภิวฑฺฒนฺตี’’ติ, เอวรูปา ปริเยสนา เสวิตพฺพา. ‘‘ปริเยสนมฺปาหํ, เทวานมินฺท, ทุวิเธน วทามิ เสวิตพฺพมฺปิ อเสวิตพฺพมฺปี’’ติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺตํ.

“ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ คำที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘เรากล่าวสมจารทางกายโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี’ คำนั้นเราอาศัยอะไรกล่าว คือ เมื่อบุคคลเสพสมจารทางกายเช่นใดอยู่ อกุศลธรรมเจริญขึ้น กุศลธรรมเสื่อมไป สมจารทางกายเช่นนี้ไม่ควรเสพ ในข้อนั้น บุคคลพึงรู้สมจารทางกายว่า ‘เมื่อเราเสพสมจารทางกายนี้อยู่ อกุศลธรรมเสื่อมไป กุศลธรรมเจริญขึ้น’ สมจารทางกายเช่นนี้ควรเสพ ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ คำที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘เรากล่าวสมจารทางกายโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี’ คำนั้นเราอาศัยเหตุนี้กล่าว วจีสมาจาร...ฯลฯ... ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ คำที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘เรากล่าวการแสวงหาโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี’ คำนั้นเราอาศัยอะไรกล่าว คือ เมื่อบุคคลเสพการแสวงหาเช่นใดอยู่ อกุศลธรรมเจริญขึ้น กุศลธรรมเสื่อมไป การแสวงหาเช่นนี้ไม่ควรเสพ ในข้อนั้น บุคคลพึงรู้การแสวงหาว่า ‘เมื่อเราเสพการแสวงหานี้อยู่ อกุศลธรรมเสื่อมไป กุศลธรรมเจริญขึ้น’ การแสวงหาเช่นนี้ควรเสพ ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ คำที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘เรากล่าวการแสวงหาโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี’ คำนั้นเราอาศัยเหตุนี้กล่าว”

ตตฺถ ยํ อาห ‘‘เสวิตพฺพมฺปี’’ติ, อิทํ อนุญฺญาตํ. ยํ อาห ‘‘น เสวิตพฺพมฺปี’’ติ, อิทํ ปฏิกฺขิตฺตํ. อิทํ อนุญฺญาตญฺจ ปฏิกฺขิตฺตญฺจ.

ในพระสูตรนั้น คำที่ตรัสว่า ‘ที่ควรเสพก็มี’ นี้เป็นอนุญาต คำที่ตรัสว่า ‘ที่ไม่ควรเสพก็มี’ นี้เป็นปฏิกขิตตะ นี้เป็นทั้งอนุญาตและปฏิกขิตตะ

๑๗๐. ตตฺถ กตโม ถโว?

๑๗๐. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น ถวสูตร เป็นไฉน

‘‘มคฺคานฏฺฐงฺคิโก เสฏฺโฐ, สจฺจานํ จตุโร ปทา;

วิราโค เสฏฺโฐ ธมฺมานํ, ทฺวิปทานญฺจ จกฺขุมา’’ติ.

“บรรดาทางทั้งหลาย ทางมีองค์ ๘ ประเสริฐที่สุด บรรดาสัจจะทั้งหลาย บท ๔ ประเสริฐที่สุด บรรดาธรรมทั้งหลาย วิราคะ ประเสริฐที่สุด บรรดาสัตว์ ๒ เท้าทั้งหลาย พระผู้มีพระจักษุ ประเสริฐที่สุด”

อยํ ถโว.

นี้คือถวสูตร

‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, อคฺคานิ. กตมานิ ตีณิ? ยาวตา, ภิกฺขเว, สตฺตา อปทา วา ทฺวิปทา วา จตุปฺปทา วา พหุปฺปทา วา รูปิโน วา อรูปิโน วา สญฺญิโน วา อสญฺญิโน วา เนวสญฺญีนาสญฺญิโน วา, ตถาคโต เตสํ อคฺคมกฺขายติ เสฏฺฐมกฺขายติ ปวรมกฺขายติ, ยทิทํ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ. ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมานํ ปณฺณตฺติสงฺขตานํ วา อสงฺขตานํ วา, วิราโค เตสํ ธมฺมานํ อคฺคมกฺขายติ เสฏฺฐมกฺขายติ ปวรมกฺขายติ, ยทิทํ มทนิมฺมทโน…เป… นิโรโธ นิพฺพานํ. ยาวตา, ภิกฺขเว, สงฺฆานํ ปณฺณตฺติ คณานํ ปณฺณตฺติ มหาชนสนฺนิปาตานํ ปณฺณตฺติ, ตถาคตสาวกสงฺโฆ เตสํ อคฺคมกฺขายติ เสฏฺฐมกฺขายติ ปวรมกฺขายติ, ยทิทํ จตฺตาริ ปุริสยุคานิ อฏฺฐ ปุริสปุคฺคลา…เป… ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสาติ.

ภิกษุทั้งหลาย สิ่งเลิศ ๓ ประการนี้ ๓ ประการ อะไรบ้าง ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายมีประมาณเท่าใด คือ ไม่มีเท้าบ้าง มี ๒ เท้าบ้าง มี ๔ เท้าบ้าง มีเท้ามากบ้าง มีรูปบ้าง ไม่มีรูปบ้าง มีสัญญาบ้าง ไม่มีสัญญาบ้าง มีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่บ้าง บรรดาสัตว์เหล่านั้น พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า บัณฑิตกล่าวว่าเป็นผู้เลิศ เป็นผู้ประเสริฐ เป็นผู้ยอดเยี่ยม ภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายที่เป็นสังขตะหรืออสังขตะที่บัญญัติไว้มีประมาณเท่าใด บรรดาธรรมเหล่านั้น วิราคะ คือ ธรรมเป็นที่สร่างเมา...ฯลฯ...ความดับ คือ นิพพาน บัณฑิตกล่าวว่าเป็นธรรมเลิศ เป็นธรรมประเสริฐ เป็นธรรมยอดเยี่ยม ภิกษุทั้งหลาย สงฆ์ หมู่ คณะ หรือที่ประชุมใหญ่ของมหาชนที่บัญญัติไว้มีประมาณเท่าใด บรรดาหมู่คณะเหล่านั้น พระสงฆ์สาวกของพระตถาคต คือ คู่แห่งบุรุษ ๔ คู่ บุรุษบุคคล ๘...ฯลฯ...เป็นนาบุญของโลก บัณฑิตกล่าวว่าเป็นหมู่ที่เลิศ เป็นหมู่ที่ประเสริฐ เป็นหมู่ที่ยอดเยี่ยม

‘‘สพฺพโลกุตฺตโร [Pg.163] สตฺถา, ธมฺโม จ กุสลกฺขโต ;

คโณ จ นรสีหสฺส, ตานิ ตีณิ วิสฺสิสฺสเร.

พระศาสดาผู้ประเสริฐกว่าโลกทั้งปวง, พระธรรมที่ตรัสไว้ดีอันไม่มีโทษ, และพระสงฆ์หมู่แห่งพระนรสีห์, รัตนะ ๓ ประการนั้นยอดเยี่ยม

‘‘สมณปทุมสญฺจโย คโณ, ธมฺมวโร จ วิทูนํ สกฺกโต;

นรวรทมโก จ จกฺขุมา, ตานิ ตีณิ โลกสฺส อุตฺตริ.

พระสงฆ์หมู่ผู้เป็นที่ประชุมแห่งสมณปทุม, พระธรรมอันประเสริฐที่บัณฑิตสักการะ, และพระพุทธเจ้าผู้มีพระจักษุ ผู้ทรงฝึกนรชนที่ประเสริฐ, รัตนะ ๓ ประการนั้นเป็นสิ่งที่ล้ำเลิศของโลก

‘‘สตฺถา จ อปฺปฏิสโม, ธมฺโม จ สพฺโพ นิรุปทาโห;

อริโย จ คณวโร, ตานิ ขลุ วิสฺสิสฺสเร ตีณิ.

พระศาสดาผู้ไม่มีใครเปรียบ, พระธรรมทั้งสิ้นที่ไม่มีอุปัทวะ, และพระอริยสงฆ์หมู่ผู้ประเสริฐ, รัตนะ ๓ ประการนั้นยอดเยี่ยมโดยแท้

‘‘สจฺจนาโม ชิโน เขโม สพฺพาภิภู, สจฺจธมฺโม นตฺถญฺโญ ตสฺส อุตฺตริ;

อริยสงฺโฆ นิจฺจํ วิญฺญูนํ ปูชิโต, ตานิ ตีณิ โลกสฺส อุตฺตริ.

พระชินเจ้าผู้มีพระนามว่าสัจจะ ผู้เกษม ผู้ครอบงำได้ทั้งหมด, พระสัจธรรมที่ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า, พระอริยสงฆ์ที่วิญญูชนบูชาอยู่เป็นนิตย์, รัตนะ ๓ ประการนั้นเป็นสิ่งที่ล้ำเลิศของโลก

‘‘เอกายนํ ชาติขยนฺตทสฺสี, มคฺคํ ปชานาติ หิตานุกมฺปี;

เอเตน มคฺเคน ตรึสุ ปุพฺเพ, ตริสฺสนฺติ เย จ ตรนฺติ โอฆํ.

พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงเห็นที่สุดแห่งชาติ ผู้ทรงอนุเคราะห์ด้วยประโยชน์ ทรงทราบหนทางเอก, ชนทั้งหลายในกาลก่อนข้ามโอฆะได้แล้วด้วยหนทางนี้, ชนเหล่าใดจักข้าม และกำลังข้ามอยู่ (ก็ด้วยหนทางนี้)

‘‘ตํ ตาทิสํ เทวมนุสฺสเสฏฺฐํ;

สตฺตา นมสฺสนฺติ วิสุทฺธิเปกฺขา’’ติ.

สัตว์ทั้งหลายผู้มุ่งหวังความบริสุทธิ์ ย่อมนอบน้อมพระองค์ผู้เช่นนั้น ผู้ประเสริฐกว่าเทวดาและมนุษย์

อยํ ถโวติ.

นี้คือถวะ

ตตฺถ โลกิยํ สุตฺตํ ทฺวีหิ สุตฺเตหิ นิทฺทิสิตพฺพํ สํกิเลสภาคิเยน จ วาสนาภาคิเยน จ. โลกุตฺตรํปิ สุตฺตํ ตีหิ สุตฺเตหิ นิทฺทิสิตพฺพํ ทสฺสนภาคิเยน จ ภาวนาภาคิเยน จ อเสกฺขภาคิเยน จ. โลกิยญฺจ โลกุตฺตรญฺจ. ยสฺมึ สุตฺเต ยํ ยํ ปทํ ทิสฺสติ สํกิเลสภาคิยํ วา วาสนาภาคิยํ วา, เตน เตน โลกิยนฺติ นิทฺทิสิตพฺพํ, ทสฺสนภาคิยํ วา ภาวนาภาคิยํ วา อเสกฺขภาคิยํ วา ยํ ยํ ปทํ ทิสฺสติ เตน เตน โลกุตฺตรนฺติ นิทฺทิสิตพฺพํ.

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น พึงแสดงโลกิยสูตรด้วยสูตร ๒ สูตร คือ สังกิเลสภาคิยสูตรและวาสนาภาคิยสูตร แม้โลกุตรสูตรก็พึงแสดงด้วยสูตร ๓ สูตร คือ ทัสสนภาคิยสูตร ภาวนาภาคิยสูตร และอเสกขภาคิยสูตร ทั้งโลกิยะและโลกุตระ ในสูตรใดปรากฏบทใดๆ ว่าเป็นสังกิเลสภาคิยะหรือวาสนาภาคิยะ พึงแสดงบทนั้นๆ ว่าเป็นโลกิยะ ปรากฏบทใดๆ ว่าเป็นทัสสนภาคิยะ ภาวนาภาคิยะ หรืออเสกขภาคิยะ พึงแสดงบทนั้นๆ ว่าเป็นโลกุตระ

วาสนาภาคิยํ [Pg.164] สุตฺตํ สํกิเลสภาคิยสฺส สุตฺตสฺส นิคฺฆาตาย, ทสฺสนภาคิยํ สุตฺตํ วาสนาภาคิยสฺส สุตฺตสฺส นิคฺฆาตาย, ภาวนาภาคิยํ สุตฺตํ ทสฺสนภาคิยสฺส สุตฺตสฺส ปฏินิสฺสคฺคาย, อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ ภาวนาภาคิยสฺส สุตฺตสฺส ปฏินิสฺสคฺคาย, อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารตฺถํ.

วาสนาภาคิยสูตรเป็นไปเพื่อข่มสังกิเลสภาคิยสูตร, ทัสสนภาคิยสูตรเป็นไปเพื่อข่มวาสนาภาคิยสูตร, ภาวนาภาคิยสูตรเป็นไปเพื่อสละทัสสนภาคิยสูตร, อเสกขภาคิยสูตรเป็นไปเพื่อสละภาวนาภาคิยสูตร, อเสกขภาคิยสูตรเป็นไปเพื่อการอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน

โลกุตฺตรํ สุตฺตํ สตฺตาธิฏฺฐานํ ฉพฺพีสติยา ปุคฺคเลหิ นิทฺทิสิตพฺพํ, เต ตีหิ สุตฺเตหิ สมนฺเวสิตพฺพา ทสฺสนภาคิเยน ภาวนาภาคิเยน อเสกฺขภาคิเยน จาติ.

พึงแสดงโลกุตรสูตรอันเป็นที่ตั้งแห่งสัตว์ ด้วยบุคคล ๒๖ จำพวก, บุคคลเหล่านั้นพึงสืบสวนด้วยสูตร ๓ สูตร คือ ทัสสนภาคิยสูตร ภาวนาภาคิยสูตร และอเสกขภาคิยสูตร

ตตฺถ ทสฺสนภาคิยํ สุตฺตํ ปญฺจหิ ปุคฺคเลหิ นิทฺทิสิตพฺพํ เอกพีชินา โกลํโกเลน สตฺตกฺขตฺตุปรเมน สทฺธานุสารินา ธมฺมานุสารินา จาติ, ทสฺสนภาคิยํ สุตฺตํ อิเมหิ ปญฺจหิ ปุคฺคเลหิ นิทฺทิสิตพฺพํ. ภาวนาภาคิยํ สุตฺตํ ทฺวาทสหิ ปุคฺคเลหิ นิทฺทิสิตพฺพํ สกทาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺเนน, สกทาคามินา, อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺเนน, อนาคามินา, อนฺตรา ปรินิพฺพายินา, อุปหจฺจ ปรินิพฺพายินา, อสงฺขารปรินิพฺพายินา, สสงฺขารปรินิพฺพายินา, อุทฺธํโสเตน อกนิฏฺฐคามินา, สทฺธาวิมุตฺเตน, ทิฏฺฐิปฺปตฺเตน, กายสกฺขินา จาติ, ภาวนาภาคิยํ สุตฺตํ อิเมหิ ทฺวาทสหิ ปุคฺคเลหิ นิทฺทิสิตพฺพํ. อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ นวหิ ปุคฺคเลหิ นิทฺทิสิตพฺพํ สทฺธาวิมุตฺเตน, ปญฺญาวิมุตฺเตน, สุญฺญตวิมุตฺเตน, อนิมิตฺตวิมุตฺเตน, อปฺปณิหิตวิมุตฺเตน, อุภโตภาควิมุตฺเตน สมสีสินา ปจฺเจกพุทฺธสมฺมาสมฺพุทฺเธหิ จาติ, อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ อิเมหิ นวหิ ปุคฺคเลหิ นิทฺทิสิตพฺพํ. เอวํ โลกุตฺตรํ สุตฺตํ สตฺตาธิฏฺฐานํ อิเมหิ ฉพฺพีสติยา ปุคฺคเลหิ นิทฺทิสิตพฺพํ.

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น พึงแสดงทัสสนภาคิยสูตรด้วยบุคคล ๕ จำพวก คือ เอกพีชี โกลังโกละ สัตตักขัตตุปรมะ สัทธานุสารี และธัมมานุสารี, พึงแสดงทัสสนภาคิยสูตรด้วยบุคคล ๕ จำพวกนี้. พึงแสดงภาวนาภาคิยสูตรด้วยบุคคล ๑๒ จำพวก คือ ผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งสกทาคามิผล, พระสกทาคามี, ผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งอนาคามิผล, พระอนาคามี, อันตราปรินิพพายี, อุปหัจจปรินิพพายี, อสังขารปรินิพพายี, สสังขารปรินิพพายี, อุทธังโสโตอกนิฏฐคามี, สัทธาวิมุต, ทิฏฐิปปัตตะ, และกายสักขี, พึงแสดงภาวนาภาคิยสูตรด้วยบุคคล ๑๒ จำพวกนี้. พึงแสดงอเสกขภาคิยสูตรด้วยบุคคล ๙ จำพวก คือ สัทธาวิมุต, ปัญญาวิมุต, สุญญตวิมุต, อนิมิตตวิมุต, อัปปณิหิตวิมุต, อุภโตภาควิมุต, สมสีสี, พระปัจเจกพุทธเจ้า, และพระสัมมาสัมพุทธเจ้า, พึงแสดงอเสกขภาคิยสูตรด้วยบุคคล ๙ จำพวกนี้. พึงแสดงโลกุตรสูตรอันเป็นที่ตั้งแห่งสัตว์ ด้วยบุคคล ๒๖ จำพวกนี้ ด้วยประการฉะนี้

โลกิยํ สุตฺตํ สตฺตาธิฏฺฐานํ เอกูนวีสติยา ปุคฺคเลหิ นิทฺทิสิตพฺพํ. เต จริเตหิ นิทฺทิฏฺฐา สมนฺเวสิตพฺพา เกจิ ราคจริตา, เกจิ โทสจริตา, เกจิ โมหจริตา, เกจิ ราคจริตา จ โทสจริตา จ, เกจิ ราคจริตา จ โมหจริตา จ, เกจิ โทสจริตา จ โมหจริตา จ, เกจิ ราคจริตา จ โทสจริตา จ โมหจริตา จ, ราคมุเข ฐิโต ราคจริโต, ราคมุเข ฐิโต โทสจริโต, ราคมุเข ฐิโต โมหจริโต, ราคมุเข ฐิโต ราคจริโต จ โทสจริโต จ โมหจริโต จ, โทสมุเข ฐิโต โทสจริโต, โทสมุเข ฐิโต โมหจริโต, โทสมุเข ฐิโต ราคจริโต, โทสมุเข ฐิโต ราคจริโต จ โทสจริโต [Pg.165] จ โมหจริโต จ, โมหมุเข ฐิโต โมหจริโต, โมหมุเข ฐิโต ราคจริโต โมหมุเข ฐิโต โทสจริโต, โมหมุเข ฐิโต ราคจริโต จ โทสจริโต จ โมหจริโต จาติ, โลกิยํ สุตฺตํ สตฺตาธิฏฺฐานํ อิเมหิ เอกูนวีสติยา ปุคฺคเลหิ นิทฺทิสิตพฺพํ.

โลกิยสูตรมีสัตวบัญญัติเป็นที่ตั้ง พึงแสดงด้วยบุคคล ๑๙ จำพวก บุคคลเหล่านั้นที่แสดงไว้ด้วยจริต พึงสืบสวนหา คือ บางพวกเป็นราคจริต บางพวกเป็นโทสจริต บางพวกเป็นโมหจริต บางพวกเป็นทั้งราคจริตและโทสจริต บางพวกเป็นทั้งราคจริตและโมหจริต บางพวกเป็นทั้งโทสจริตและโมหจริต บางพวกเป็นทั้งราคจริต โทสจริต และโมหจริต, บุคคลผู้เป็นราคจริต ตั้งอยู่ในราคะเป็นเบื้องหน้า, บุคคลผู้เป็นโทสจริต ตั้งอยู่ในราคะเป็นเบื้องหน้า, บุคคลผู้เป็นโมหจริต ตั้งอยู่ในราคะเป็นเบื้องหน้า, บุคคลผู้เป็นทั้งราคจริต โทสจริต และโมหจริต ตั้งอยู่ในราคะเป็นเบื้องหน้า, บุคคลผู้เป็นโทสจริต ตั้งอยู่ในโทสะเป็นเบื้องหน้า, บุคคลผู้เป็นโมหจริต ตั้งอยู่ในโทสะเป็นเบื้องหน้า, บุคคลผู้เป็นราคจริต ตั้งอยู่ในโทสะเป็นเบื้องหน้า, บุคคลผู้เป็นทั้งราคจริต โทสจริต และโมหจริต ตั้งอยู่ในโทสะเป็นเบื้องหน้า, บุคคลผู้เป็นโมหจริต ตั้งอยู่ในโมหะเป็นเบื้องหน้า, บุคคลผู้เป็นราคจริต ตั้งอยู่ในโมหะเป็นเบื้องหน้า, บุคคลผู้เป็นโทสจริต ตั้งอยู่ในโมหะเป็นเบื้องหน้า, บุคคลผู้เป็นทั้งราคจริต โทสจริต และโมหจริต ตั้งอยู่ในโมหะเป็นเบื้องหน้า ดังนี้ โลกิยสูตรมีสัตวบัญญัติเป็นที่ตั้ง พึงแสดงด้วยบุคคล ๑๙ จำพวกเหล่านี้

วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ สีลวนฺเตหิ นิทฺทิสิตพฺพํ, เต สีลวนฺโต ปญฺจ ปุคฺคลา ปกติสีลํ สมาทานสีลํ จิตฺตปฺปสาโท สมโถ วิปสฺสนา จาติ, วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ อิเมหิ ปญฺจหิ ปุคฺคเลหิ นิทฺทิสิตพฺพํ.

วาสนาภาคิยสูตร พึงแสดงด้วยบุคคลผู้มีศีล, บุคคลผู้มีศีลเหล่านั้นมี ๕ จำพวก คือ ปกติศีล, สมาทานศีล, จิตตัปปสาทะ, สมถะ และวิปัสสนา. วาสนาภาคิยสูตร พึงแสดงด้วยบุคคล ๕ จำพวกเหล่านี้

โลกุตฺตรํ สุตฺตํ ธมฺมาธิฏฺฐานํ ตีหิ สุตฺเตหิ นิทฺทิสิตพฺพํ ทสฺสนภาคิเยน ภาวนาภาคิเยน อเสกฺขภาคิเยน จ.

โลกุตตรสูตรมีธรรมเป็นที่ตั้ง พึงแสดงด้วยสูตร ๓ สูตร คือ ทัสสนภาคิยสูตร ภาวนาภาคิยสูตร และอเสกขภาคิยสูตร

โลกิยญฺจ โลกุตฺตรญฺจ สตฺตาธิฏฺฐานญฺจ ธมฺมาธิฏฺฐานญฺจ อุภเยน นิทฺทิสิตพฺพํ, ญาณํ ปญฺญาย นิทฺทิสิตพฺพํ ปญฺญินฺทฺริเยน ปญฺญาพเลน อธิปญฺญาสิกฺขาย ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺเคน สมฺมาทิฏฺฐิยา ตีรณาย สนฺตีรณาย ธมฺเม ญาเณน อนฺวเย ญาเณน ขเย ญาเณน อนุปฺปาเท ญาเณน อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริเยน อญฺญินฺทฺริเยน อญฺญาตาวินฺทฺริเยน จกฺขุนา วิชฺชาย พุทฺธิยา ภูริยา เมธาย, ยํ ยํ วา ปน ลพฺภติ, เตน เตน ปญฺญาธิวจเนน นิทฺทิสิตพฺพํ.

โลกิยสูตรและโลกุตตรสูตร ทั้งที่มีสัตวบัญญัติเป็นที่ตั้งและมีธรรมเป็นที่ตั้ง พึงแสดงด้วยทั้งสองอย่าง ญาณพึงแสดงด้วยปัญญา คือ ด้วยปัญญินทรีย์ ปัญญาพละ อธิปัญญาสิกขา ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ สัมมาทิฏฐิ ตีรณา สันตีรณา ธัมมญาณ อnvayaญาณ ขยญาณ อนุปปาทญาณ อนัญญাতัญญัสสามีตินทรีย์ อัญญินทรีย์ อัญญาตาวินทรีย์ จักขุ วิชชา พุทธิ ภูริ เมธา หรืออีกอย่างหนึ่ง พึงแสดงด้วยชื่อของปัญญาชื่อใดๆ ที่จะพึงได้ ด้วยชื่อของปัญญานั้นๆ

เญยฺยํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺเนหิ อชฺฌตฺติกพาหิเรหิ หีนปฺปณีเตหิ ทูรสนฺติเกหิ สงฺขตาสงฺขเตหิ กุสลากุสลาพฺยากเตหิ สงฺเขปโต วา ฉหิ อารมฺมเณหิ นิทฺทิสิตพฺพํ. ญาณญฺจ เญยฺยญฺจ ตทุภเยน นิทฺทิสิตพฺพํ, ปญฺญาปิ อารมฺมณภูตา เญยฺยํ, ยํ กิญฺจิ อารมฺมณภูตํ อชฺฌตฺติกํ วา พาหิรํ วา, สพฺพํ ตํ สงฺขเตน อสงฺขเตน จ นิทฺทิสิตพฺพํ.

เญยยธรรม พึงแสดงด้วยธรรมที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน, ที่เป็นภายในและภายนอก, ที่เลวและประณีต, ที่ไกลและใกล้, ที่เป็นสังขตะและอสังขตะ, ที่เป็นกุศล อกุศล และอัพยากฤต หรือโดยย่อ พึงแสดงด้วยอารมณ์ ๖. ญาณและเญยยธรรม พึงแสดงด้วยทั้งสองอย่างนั้น แม้ปัญญาที่เป็นอารมณ์ก็ชื่อว่าเญยยธรรม สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่เป็นอารมณ์ เป็นภายในหรือภายนอกก็ตาม ทั้งหมดนั้นพึงแสดงด้วยสังขตธรรมและอสังขตธรรม

ทสฺสนํ ภาวนา สกวจนํ ปรวจนํ วิสชฺชนียํ อวิสชฺชนียํ กมฺมํ วิปาโกติ สพฺพตฺถ ตทุภยํ สุตฺเต ยถา นิทฺทิฏฺฐํ, ตถา อุปธารยิตฺวา ลพฺภมานโต นิทฺทิสิตพฺพํ, ยํ วา ปน กิญฺจิ ภควา อญฺญตรวจนํ ภาสติ, สพฺพํ ตํ ยถานิทฺทิฏฺฐํ ธารยิตพฺพํ.

ในสูตรทั้งปวง คือ ทัสสนะ ภาวนา สกวจนะ ปรวจนะ วิสัชชนียะ อวิสัชชนียะ กรรม วิบาก เป็นต้น พึงพิจารณาแล้วแสดงธรรมทั้งสองอย่าง (สังขตะและอสังขตะ) ตามที่แสดงไว้แล้ว ตามที่จะพึงได้ หรืออีกอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคตรัสพระดำรัสอื่นใดไว้ก็ตาม ทั้งหมดนั้นพึงทรงจำไว้ตามที่ทรงแสดงแล้ว

ทุวิโธ เหตุ ยญฺจ กมฺมํ เย จ กิเลสา, สมุทโย กิเลสา. ตตฺถ กิเลสา สํกิเลสภาคิเยน สุตฺเตน นิทฺทิสิตพฺพา. สมุทโย สํกิเลสภาคิเยน [Pg.166] จ วาสนาภาคิเยน จ สุตฺเตน นิทฺทิสิตพฺโพ. ตตฺถ กุสลํ จตูหิ สุตฺเตหิ นิทฺทิสิตพฺพํ วาสนาภาคิเยน ทสฺสนภาคิเยน ภาวนาภาคิเยน อเสกฺขภาคิเยน จ. อกุสลํ สํกิเลสภาคิเยน สุตฺเตน นิทฺทิสิตพฺพํ. กุสลญฺจ อกุสลญฺจ ตทุภเยน นิทฺทิสิตพฺพํ. อนุญฺญาตํ ภควโต อนุญฺญาตาย นิทฺทิสิตพฺพํ, ตํ ปญฺจวิธํ สํวโร ปหานํ ภาวนา สจฺฉิกิริยา กปฺปิยานุโลโมติ, ยํ ทิสฺสติ ตาสุ ตาสุ ภูมีสุ, ตํ กปฺปิยานุโลเมน นิทฺทิสิตพฺพํ. ปฏิกฺขิตฺตํ ภควตา ปฏิกฺขิตฺตการเณน นิทฺทิสิตพฺพํ. อนุญฺญาตญฺจ ปฏิกฺขิตฺตญฺจ ตทุภเยน นิทฺทิสิตพฺพํ. ถโว ปสํสาย นิทฺทิสิตพฺโพ. โส ปญฺจวิเธน เวทิตพฺโพ ภควโต ธมฺมสฺส อริยสงฺฆสฺส อริยธมฺมานํ สิกฺขาย โลกิยคุณสมฺปตฺติยาติ. เอวํ ถโว ปญฺจวิเธน นิทฺทิสิตพฺโพ.

เหตุมี ๒ อย่าง คือ กรรมและกิเลส, สมุทัยคือกิเลส. ในกรรมและกิเลสเหล่านั้น กิเลสพึงแสดงด้วยสังกิเลสภาคิยสูตร. สมุทัยพึงแสดงด้วยสังกิเลสภาคิยสูตรและวาสนาภาคิยสูตร. ในกุศลและอกุศลนั้น กุศลพึงแสดงด้วยสูตร ๔ สูตร คือ วาสนาภาคิยสูตร ทัสสนภาคิยสูตร ภาวนาภาคิยสูตร และอเสกขภาคิยสูตร. อกุศลพึงแสดงด้วยสังกิเลสภาคิยสูตร. กุศลและอกุศลพึงแสดงด้วยทั้งสองอย่างนั้น. สิ่งที่ทรงอนุญาต พึงแสดงด้วยสิ่งที่พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาต, สิ่งนั้นมี ๕ อย่าง คือ สังวร ประหาณ ภาวนา สัจฉิกิริยา กัปปิยานุโลม. สิ่งใดปรากฏในภูมินั้นๆ สิ่งนั้นพึงแสดงด้วยกัปปิยานุโลม. สิ่งที่พระผู้มีพระภาคทรงห้าม พึงแสดงด้วยเหตุที่ทรงห้าม. สิ่งที่ทรงอนุญาตและสิ่งที่ทรงห้าม พึงแสดงด้วยทั้งสองอย่างนั้น. ถวะ พึงแสดงด้วยการสรรเสริญ. ถวะนั้นพึงทราบว่ามี ๕ อย่าง คือ การสรรเสริญพระผู้มีพระภาค, พระธรรม, พระอริยสงฆ์, อริยธรรมทั้งหลาย, สิกขา และโลกิยคุณสมบัติ. ถวะพึงแสดงด้วย ๕ อย่างดังนี้

อินฺทฺริยภูมิ นวหิ ปเทหิ นิทฺทิสิตพฺพา, กิเลสภูมิ นวหิ ปเทหิ นิทฺทิสิตพฺพา, เอวเมตานิ อฏฺฐารส ปทานิ โหนฺติ นว ปทานิ กุสลานิ นว ปทานิ อกุสลานีติ, ตถาหิ วุตฺตํ ‘‘อฏฺฐารส มูลปทา กุหึ ทฏฺฐพฺพา, สาสนปฺปฏฺฐาเน’’ติ. เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน –

อินทริยภูมิ พึงแสดงด้วยบท ๙ บท, กิเลสภูมิ พึงแสดงด้วยบท ๙ บท, ด้วยประการฉะนี้ บทเหล่านี้จึงเป็น ๑๘ บท คือ บทที่เป็นกุศล ๙ บท บทที่เป็นอกุศล ๙ บท. จริงอย่างนั้น ท่านกล่าวไว้ว่า “มูลบท ๑๘ บท พึงเห็นในที่ไหน? พึงเห็นในสาสนปัฏฐาน” เพราะเหตุนั้น ท่านพระมหากัจจายนะจึงกล่าวว่า –

‘‘นวหิ จ ปเทหิ กุสลา, นวหิ จ ยุชฺชนฺติ อกุสลปฺปกฺขา;

เอเต ขลุ มูลปทา, ภวนฺติ อฏฺฐารส ปทานี’’ติ.

“กุศลธรรมประกอบด้วยบท ๙ บท และฝ่ายอกุศลก็ประกอบด้วยบท ๙ บท, มูลบทเหล่านี้แล เป็นบท ๑๘ บท” ดังนี้

นิยุตฺตํ สาสนปฺปฏฺฐานํ.

สาสนปัฏฐาน ท่านประกอบไว้แล้ว

เอตฺตาวตา สมตฺตา เนตฺติ ยา อายสฺมตา มหากจฺจายเนน ภาสิตา ภควตา อนุโมทิตา มูลสงฺคีติยํ สงฺคีตาติ.

คัมภีร์เนตติที่ท่านพระมหากัจจายนะภาษิตไว้ ที่พระผู้มีพระภาคทรงอนุโมทนา ที่พระเถระทั้งหลายสังคายนาไว้ในปฐมสังคายนา ก็สำเร็จลงด้วยเหตุเพียงเท่านี้

เนตฺติปฺปกรณํ นิฏฺฐิตํ.

เนตติปกรณ์ จบแล้ว

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ
นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ขุทฺทกนิกาเย ในขุททกนิกาย เนตฺติปฺปกรณปาฬิ เนตติปกรณ์บาลี ๑. สงฺคหวาโร ๑. สังคหวาร ยํ [Pg.1] โลโก ปูชยเต, สโลกปาโล สทา นมสฺสติ จ; ตสฺเสต สาสนวรํ, วิทูหิ เญยฺยํ นรวรสฺส. โลกพร้อมทั้งโลกบาลบูชาและนอบน้อมพระนรวรใดอยู่เสมอ, พระสัทธรรมอันประเสริฐนี้ของพระนรวรนั้น อันบัณฑิตพึงทราบ ทฺวาทส ปทานิ สุตฺตํ, ตํ สพฺพํ พฺยญฺชนญฺจ อตฺโถ จ; ตํ วิญฺเญยฺยํ อุภยํ, โก อตฺโถ พฺยญฺชนํ กตมํ. พระสูตรมี ๑๒ บท ทั้งหมดนั้นคือพยัญชนะและอัตถะ พึงทราบทั้งสองอย่างนั้นว่า อะไรคืออัตถะ อะไรคือพยัญชนะ โสฬสหารา เนตฺติ, ปญฺจนยา สาสนสฺส ปริเยฏฺฐิ; อฏฺฐารสมูลปทา, มหกจฺจาเนน นิทฺทิฏฺฐา. คัมภีร์เนตติมี ๑๖ หาร ๕ นัย และ ๑๘ มูลบท เป็นเครื่องแสวงหาเนื้อความแห่งพระศาสนา อันพระมหากัจจานะแสดงไว้แล้ว หารา พฺยญฺชนวิจโย, สุตฺตสฺส นยา ตโย จ สุตฺตตฺโถ; อุภยํ ปริคฺคหีตํ, วุจฺจติ สุตฺตํ ยถาสุตฺตํ. หารทั้งหลายเป็นเครื่องเลือกเฟ้นพยัญชนะแห่งพระสูตร และนัย ๓ ประการเป็นเครื่องเลือกเฟ้นอัตถะแห่งพระสูตร ทั้งสองอย่างนั้นท่านประมวลไว้แล้ว เนตติย่อมกล่าวพระสูตรตามสมควรแก่พระสูตร ยา เจว เทสนา ยญฺจ, เทสิตํ อุภยเมว วิญฺเญยฺยํ; ตตฺรายมานุปุพฺพี, นววิธสุตฺตนฺตปริเยฏฺฐีติ. เทศนาใดและสิ่งที่ทรงแสดงแล้วใด พึงทราบทั้งสองอย่างนั้นนั่นเทียว ในบรรดาเทศนาและสิ่งที่ทรงแสดงแล้วนั้น นี้เป็นลำดับแห่งการแสวงหาพระสุตตันตะ ๙ ประการ สงฺคหวาโร. จบสังคหวาร ๒. อุทฺเทสวาโร ๒. อุเทสวาร ๑. ตตฺถ กตเม โสฬส หารา? เทสนา วิจโย ยุตฺติ ปทฏฺฐาโน ลกฺขโณ จตุพฺยูโห อาวฏฺโฏ วิภตฺติ ปริวตฺตโน เววจโน ปญฺญตฺติ [Pg.2] โอตรโณ โสธโน อธิฏฺฐาโน ปริกฺขาโร สมาโรปโน อิติ. ๑. ในบรรดาหารเหล่านั้น หาร ๑๖ เป็นไฉน? คือ เทสนา วิจยะ ยุตติ ปทัฏฐาน ลักขณะ จตุพยูหะ อาวฏฏะ วิภัตติ ปริวรรตนะ เววจนะ ปัญญัตติ โอตรณะ โสธนะ อธิฏฐานะ ปริกขาระ สมาโรปนะ ตสฺสานุคีติ คาถาอนุคีติของอุทเทสนั้น เทสนา วิจโย ยุตฺติ, ปทฏฺฐาโน จ ลกฺขโณ; จตุพฺยูโห จ อาวฏฺโฏ, วิภตฺติ ปริวตฺตโน. เทสนา วิจยะ ยุตติ ปทัฏฐานและลักขณะ จตุพยูหะ อาวฏฏะ วิภัตติ และปริวรรตนะ เววจโน จ ปญฺญตฺติ, โอตรโณ จ โสธโน; อธิฏฺฐาโน ปริกฺขาโร, สมาโรปโน โสฬโส. เววจนะ ปัญญัตติ โอตรณะและโสธนะ อธิฏฐานะ ปริกขาระ สมาโรปนะ รวมเป็น ๑๖ ประการ เอเต โสฬส หารา, ปกิตฺติตา อตฺถโต อสํกิณฺณา; เอเตสญฺเจว ภวติ, วิตฺถารตยา นยวิภตฺตีติ. หาร ๑๖ เหล่านี้ เรากล่าวจำแนกไว้แล้วโดยอรรถะ ไม่ปะปนกัน การจำแนกนัยของหารเหล่านี้นั่นแหละ ย่อมมีได้โดยพิสดาร ๒. ตตฺถ กตเม ปญฺจ นยา? นนฺทิยาวฏฺโฏ ติปุกฺขโล สีหวิกฺกีฬิโต ทิสาโลจโน องฺกุโส อิติ. ๒. ในบรรดานัยเหล่านั้น นัย ๕ เป็นไฉน? คือ นันทิยาวัฏฏะ ติปุกขละ สีหวิกกีฬิตะ ทิสาโลจนะ และอังกุสะ ตสฺสานุคีติ คาถาอนุคีติของอุทเทสนั้น ปฐโม นนฺทิยาวฏฺโฏ, ทุติโย จ ติปุกฺขโล; สีหวิกฺกีฬิโต นาม, ตติโย นยลญฺชโก. นัยที่หนึ่งชื่อนันทิยาวัฏฏะ นัยที่สองชื่อติปุกขละ นัยที่สามผู้ชักนำนัยไป ชื่อสีหวิกกีฬิตะ ทิสาโลจนมาหํสุ, จตุตฺถํ นยมุตฺตมํ; ปญฺจโม องฺกุโส นาม, สพฺเพ ปญฺจ นยา คตาติ. ท่านกล่าวถึงนัยที่สี่อันสูงสุดว่า ทิสาโลจนะ นัยที่ห้าชื่ออังกุสะ นัยทั้งห้าทั้งหมดเป็นอันทราบกันแล้ว ๓. ตตฺถ กตมานิ อฏฺฐารส มูลปทานิ? นว ปทานิ กุสลานิ นว ปทานิ อกุสลานิ. ตตฺถ กตมานิ นว ปทานิ อกุสลานิ, ตณฺหา อวิชฺชา โลโภ โทโส โมโห สุภสญฺญา สุขสญฺญา นิจฺจสญฺญา อตฺตสญฺญาติ, อิมานิ นว ปทานิ อกุสลานิ, ยตฺถ สพฺโพ อกุสลปกฺโข สงฺคหํ สโมสรณํ คจฺฉติ. ๓. ในบรรดามูลบทเหล่านั้น มูลบท ๑๘ เป็นไฉน? คือ บทที่เป็นกุศล ๙ บท บทที่เป็นอกุศล ๙ บท. ในบทเหล่านั้น บทที่เป็นอกุศล ๙ บท เป็นไฉน? คือ ตัณหา อวิชชา โลภะ โทสะ โมหะ สุภสัญญา สุขสัญญา นิจจสัญญา และอัตตสัญญา. เหล่านี้คือบทที่เป็นอกุศล ๙ บท ซึ่งเป็นที่ประชุมรวมลงแห่งฝ่ายอกุศลทั้งหมด ตตฺถ กตมานิ นว ปทานิ กุสลานิ? สมโถ วิปสฺสนา อโลโภ อโทโส อโมโห อสุภสญฺญา ทุกฺขสญฺญา อนิจฺจสญฺญา อนตฺตสญฺญาติ, อิมานิ นว ปทานิ กุสลานิ, ยตฺถ สพฺโพ กุสลปกฺโข สงฺคหํ สโมสรณํ คจฺฉติ. ในบทเหล่านั้น บทที่เป็นกุศล ๙ บท เป็นไฉน? คือ สมถะ วิปัสสนา อโลภะ อโทสะ อโมหะ อสุภสัญญา ทุกขสัญญา อนิจจสัญญา และอนัตตสัญญา. เหล่านี้คือบทที่เป็นกุศล ๙ บท ซึ่งเป็นที่ประชุมรวมลงแห่งฝ่ายกุศลทั้งหมด ตตฺริทํ อุทฺทานํ ในมูลบท ๑๘ นั้น นี้เป็นอุทานคาถา ตณฺหา [Pg.3] จ อวิชฺชาปิ จ, โลโภ โทโส ตเถว โมโห จ; จตุโร จ วิปลฺลาสา, กิเลสภูมี นว ปทานิ. ตัณหาและอวิชชา โลภะ โทสะ และโมหะด้วยเช่นกัน และวิปลาส ๔, บท ๙ เหล่านี้เป็นภูมิแห่งกิเลส สมโถ จ วิปสฺสนา จ, กุสลานิ จ ยานิ ตีณิ มูลานิ; จตุโร สติปฏฺฐานา, อินฺทฺริยภูมี นว ปทานิ. สมถะและวิปัสสนา กุศลมูล ๓ และสติปัฏฐาน ๔, บท ๙ เหล่านี้เป็นภูมิแห่งอินทรีย์ นวหิ จ ปเทหิ กุสลา, นวหิ จ ยุชฺชนฺติ อกุสลปกฺขา; เอเต โข มูลปทา, ภวนฺติ อฏฺฐารส ปทานีติ. กุศลธรรมทั้งหลายย่อมประกอบกันด้วยบท ๙ และฝ่ายอกุศลย่อมประกอบกันด้วยบท ๙ บท ๑๘ เหล่านี้แล ชื่อว่ามูลบท อุทฺเทสวาโร. จบอุเทสวาร ๓. นิทฺเทสวาโร ๓. นิทเทสวาร ๔. ตตฺถ สงฺเขปโต เนตฺติ กิตฺติตา. ๔. ในอุทเทสนั้น คัมภีร์เนตติอันเรากล่าวแล้วโดยสังเขป หารสงฺเขโป หารสังเขป ๑. ๑. อสฺสาทาทีนวตา, นิสฺสรณมฺปิ จ ผลํ อุปาโย จ; อาณตฺตี จ ภควโต, โยคีนํ เทสนาหาโร. อัสสาทะ อาทีนวะ นิสสรณะ ผล อุปายะ และอาณัติของพระผู้มีพระภาคเพื่อประโยชน์แก่โยคี ชื่อว่า เทสนาหาระ ๒. ๒. ยํ ปุจฺฉิตญฺจ วิสฺสชฺชิตญฺจ, สุตฺตสฺส ยา จ อนุคีติ; สุตฺตสฺส โย ปวิจโย, หาโร วิจโยติ นิทฺทิฏฺโฐ. ปุจฉา วิสัชนา อนุคีติแห่งสูตร และการเลือกเฟ้นแห่งสูตร ท่านแสดงไว้ว่าชื่อ วิจยหาระ ๓. ๓. สพฺเพสํ หารานํ, ยา ภูมี โย จ โคจโร เตสํ; ยุตฺตายุตฺตปริกฺขา, หาโร ยุตฺตีติ นิทฺทิฏฺโฐ. ภูมิและโคจรแห่งหาระทั้งปวงเหล่านั้น การพิจารณาความสมควรและไม่สมควร ท่านแสดงไว้ว่าชื่อ ยุตติหาระ ๔. ๔. ธมฺมํ เทเสติ ชิโน, ตสฺส จ ธมฺมสฺส ยํ ปทฏฺฐานํ; อิติ ยาว สพฺพธมฺมา, เอโส หาโร ปทฏฺฐาโน. พระชินเจ้าทรงแสดงธรรม ปทัฏฐานแห่งธรรมนั้นเป็นเช่นใด ธรรมทั้งปวงก็เป็นเช่นนั้น หาระนี้คือ ปทัฏฐานหาระ ๕. ๕. วุตฺตมฺหิ เอกธมฺเม, เย ธมฺมา เอกลกฺขณา เกจิ; วุตฺตา ภวนฺติ สพฺเพ, โส หาโร ลกฺขโณ นาม. เมื่อธรรมอย่างหนึ่งถูกกล่าวไว้ ธรรมเหล่าใดบางพวกมีลักษณะเป็นอันเดียวกัน ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดก็ชื่อว่าถูกกล่าวไว้ด้วย หาระนั้นชื่อว่า ลักขณหาระ ๖. ๖. เนรุตฺตมธิปฺปาโย, พฺยญฺชนมถ เทสนานิทานญฺจ; ปุพฺพาปรานุสนฺธี, เอโส หาโร จตุพฺยูโห. นิรุตติ อธิปปายะ พยัญชนะ เทสนานิทาน และปุพพปรสนธิ หาระนี้คือ จตุพยูหหาระ ๗. ๗. เอกมฺหิ ปทฏฺฐาเน, ปริเยสติ เสสกํ ปทฏฺฐานํ; อาวฏฺฏติ ปฏิปกฺเข, อาวฏฺโฏ นาม โส หาโร. เมื่อปทัฏฐานอย่างหนึ่งถูกแสดงแล้ว ย่อมแสวงหาปทัฏฐานที่เหลือ และย่อมหมุนไปสู่ฝ่ายตรงข้าม หาระนั้นชื่อว่า อาวัฏฏหาระ ๘. ๘. ธมฺมญฺจ [Pg.4] ปทฏฺฐานํ, ภูมิญฺจ วิภชฺชเต อยํ หาโร; สาธารเณ อสาธารเณ จ เนยฺโย วิภตฺตีติ. หาระนี้จำแนกธรรม ปทัฏฐาน และภูมิ ทั้งที่เป็นสาธารณะและอสาธารณะ พึงทราบเถิดว่าชื่อ วิภัตติหาระ ๙. ๙. กุสลากุสเล ธมฺเม, นิทฺทิฏฺเฐ ภาวิเต ปหีเน จ; ปริวตฺตติ ปฏิปกฺเข, หาโร ปริวตฺตโน นาม. เมื่อกุศลธรรมและอกุศลธรรมที่พึงอบรมและพึงละ ถูกแสดงไว้แล้ว หาระที่หมุนไปสู่ฝ่ายตรงข้าม ชื่อว่า ปริวัตนหาระ ๑๐. ๑๐. เววจนานิ พหูนิ ตุ, สุตฺเต วุตฺตานิ เอกธมฺมสฺส; โย ชานาติ สุตฺตวิทู, เววจโน นาม โส หาโร. ผู้ฉลาดในสูตรใดย่อมรู้เววจนะเป็นอันมากของธรรมอย่างหนึ่งที่กล่าวไว้ในสูตร หาระนั้นชื่อว่า เววจนหาระ ๑๑. ๑๑. เอกํ ภควา ธมฺมํ, ปญฺญตฺตีหิ วิวิธาหิ เทเสติ; โส อากาโร เญยฺโย, ปญฺญตฺตี นาม หาโรติ. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมอย่างหนึ่งด้วยบัญญัติต่างๆ อาการนั้นพึงทราบเถิดว่าชื่อ ปัญญัตติหาระ ๑๒. ๑๒. โย จ ปฏิจฺจุปฺปาโท, อินฺทฺริยขนฺธา จ ธาตุ อายตนา; เอเตหิ โอตรติ โย, โอตรโณ นาม โส หาโร. ปฏิจจสมุปบาท อินทรีย์ ขันธ์ ธาตุ และอายตนะ หาระใดหยั่งลงด้วยธรรมเหล่านี้ หาระนั้นชื่อว่า โอตรณหาระ ๑๓. ๑๓. วิสฺสชฺชิตมฺหิ ปญฺเห, คาถายํ ปุจฺฉิตายมารพฺภ; สุทฺธาสุทฺธปริกฺขา, หาโร โส โสธโน นาม. เมื่อปัญหาที่ถูกถามในคาถาได้รับการวิสัชนาแล้ว การตรวจสอบความบริสุทธิ์และไม่บริสุทธิ์ หาระนั้นชื่อว่า โสธนหาระ ๑๔. ๑๔. เอกตฺตตาย ธมฺมา, เยปิ จ เวมตฺตตาย นิทฺทิฏฺฐา; เตน วิกปฺปยิตพฺพา, เอโส หาโร อธิฏฺฐาโน. ธรรมเหล่าใดที่ถูกแสดงไว้โดยความเป็นอันเดียวกันและโดยความต่างกัน ธรรมเหล่านั้นพึงถูกจำแนกโดยหาระนั้น หาระนี้คือ อธิฏฐานหาระ ๑๕. ๑๕. เย ธมฺมา ยํ ธมฺมํ, ชนยนฺติปฺปจฺจยา ปรมฺปรโต; เหตุมวกฑฺฒยิตฺวา, เอโส หาโร ปริกฺขาโร. ธรรมเหล่าใดเป็นปัจจัยให้เกิดธรรมใดสืบต่อกันไป หาระที่นำเอาเหตุนั้นออกมาแสดง หาระนี้คือ ปริกขารหาระ ๑๖. ๑๖. เย ธมฺมา ยํ มูลา, เย เจกตฺถา ปกาสิตา มุนินา; เต สมโรปยิตพฺพา, เอส สมาโรปโน หาโร. ธรรมเหล่าใดเป็นรากเหง้าของธรรมใด และศัพท์เหล่าใดมีอรรถเป็นอันเดียวกันอันพระมุนีทรงประกาศไว้ ธรรมและศัพท์เหล่านั้นพึงถูกยกขึ้นแสดง หาระนี้คือ สมาโรปนหาระ นยสงฺเขโป นยสังเขป ๑๗. ๑๗. ตณฺหญฺจ อวิชฺชมฺปิ จ, สมเถน วิปสฺสนา โย เนติ; สจฺเจหิ โยชยิตฺวา, อยํ นโย นนฺทิยาวฏฺโฏ. นัยใดประกอบตัณหาและอวิชชา สมถะและวิปัสสนา เข้ากับสัจจะทั้งหลายแล้วนำไป นัยนี้คือ นันทิยาวัฏฏะ ๑๘. ๑๘. โย อกุสเล สมูเลหิ, เนติ กุสเล จ กุสลมูเลหิ; ภูตํ ตถํ อวิตถํ, ติปุกฺขลํ ตํ นยํ อาหุ. นัยใดนำอกุศลพร้อมทั้งมูล และกุศลพร้อมทั้งกุศลมูล ทำให้เป็นของจริง ของแท้ ไม่ผิดพลาด ท่านเรียกนัยนั้นว่า ติปุกขละ ๑๙. ๑๙. โย เนติ วิปลฺลาเสหิ, กิเลเส อินฺทฺริเยหิ สทฺธมฺเม; เอตํ นยํ นยวิทู, สีหวิกฺกีฬิตํ อาหุ. นัยใดนำวิปลาส กิเลส อินทรีย์ และสัทธรรม ผู้ฉลาดในนัยกล่าวถึงนัยนี้ว่า สีหวิกกีฬิตะ ๒๐. ๒๐. เวยฺยากรเณสุ [Pg.5] หิ เย, กุสลากุสลา ตหึ ตหึ วุตฺตา; มนสา โวโลกยเต, ตํ ขุ ทิสาโลจนํ อาหุ. กุศลและอกุศลเหล่าใดที่ถูกกล่าวไว้ในไวยากรณ์นั้นๆ บัณฑิตย่อมพิจารณาด้วยใจ ท่านเรียกการพิจารณานั้นว่า ทิสาโลจนะ ๒๑. ๒๑. โอโลเกตฺวา ทิสโลจเนน, อุกฺขิปิย ยํ สมาเนติ; สพฺเพ กุสลากุสเล, อยํ นโย องฺกุโส นาม. นัยใดพิจารณาด้วยทิสาโลจนะแล้ว ยกขึ้นรวบรวมกุศลและอกุศลทั้งปวง นัยนี้ชื่อว่า อังกุสะ ๒๒. ๒๒. โสฬส หารา ปฐมํ, ทิสโลจนโต ทิสา วิโลเกตฺวา; สงฺขิปิย องฺกุเสน หิ, นเยหิ ตีหิ นิทฺทิเส สุตฺตํ. เบื้องต้นพึงประกอบหาระ ๑๖ พิจารณาทิสาด้วยทิสาโลจนะแล้ว รวบรวมด้วยอังกุสะ พึงแสดงสูตรด้วยนัย ๓ ประการ ทฺวาทสปท ทวาทสบท ๒๓. ๒๓. อกฺขรํ ปทํ พฺยญฺชนํ, นิรุตฺติ ตเถว นิทฺเทโส; อาการฉฏฺฐวจนํ, เอตฺตาว พฺยญฺชนํ สพฺพํ. อักขระ บท พยัญชนะ นิรุตติ นิเทศ และอาการเป็นที่ ๖ พยัญชนะทั้งหมดมีเพียงเท่านี้ ๒๔. ๒๔. สงฺกาสนา ปกาสนา, วิวรณา วิภชนุตฺตานีกมฺมปญฺญตฺติ; เอเตหิ ฉหิ ปเทหิ, อตฺโถ กมฺมญฺจ นิทฺทิฏฺฐํ. สังกาสนา ปกาสนา วิวรณา วิภัชนา อุตตานีกัมมะ และปัญญัตติ ด้วยบท ๖ ประการเหล่านี้ อรรถและกรรมถูกแสดงไว้แล้ว ๒๕. ๒๕. ตีณิ จ นยา อนูนา, อตฺถสฺส จ ฉปฺปทานิ คณิตานิ; นวหิ ปเทหิ ภควโต, วจนสฺสตฺโถ สมายุตฺโต. นัย ๓ ประการและบทแห่งอรรถ ๖ ประการที่ไม่หย่อน ท่านนับไว้แล้ว อรรถแห่งพระดำรัสของพระผู้มีพระภาค ประกอบพร้อมแล้วด้วยบท ๙ ประการ ๒๖. ๒๖. อตฺถสฺส นวปฺปทานิ, พฺยญฺชนปริเยฏฺฐิยา จตุพฺพีส; อุภยํ สงฺกลยิตฺวา, เตตฺตึสา เอตฺติกา เนตฺตีติ. บทแห่งอรรถ ๙ ประการ และหาระ ๒๔ เพื่อการแสวงหาพยัญชนะ เมื่อรวมทั้งสองอย่างเข้าด้วยกันเป็น ๓๓ เนตติมีเท่านี้ นิทฺเทสวาโร. นิทเทสวาร ๔. ปฏินิทฺเทสวาโร ๔. ปฏินิทเทสวาร ๑. เทสนาหารวิภงฺโค ๑. เทศนาหารวิภังค์ ๕. ตตฺถ กตโม เทสนาหาโร? ‘‘อสฺสาทาทีนวตา’’ติ คาถา อยํ เทสนาหาโร. กึ เทสยติ? อสฺสาทํ อาทีนวํ นิสฺสรณํ ผลํ อุปายํ อาณตฺตึ. ธมฺมํ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสสฺสามีติ. ๕. บรรดาหารเหล่านั้น เทศนาหารเป็นไฉน? คาถาว่า “อัสสาทาทีนวตา” นี้เป็นเทศนาหาร. (เทศนาหารนั้น) แสดงอะไร? แสดงอัสสาทะ อาทีนวะ นิสสรณะ ผล อุบาย และอาณัติ. (ดังที่ตรัสว่า) “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมแก่เธอทั้งหลาย อันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด จักประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถ พร้อมทั้งพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง” ดังนี้. ตตฺถ [Pg.6] กตโม อสฺสาโท? ในบรรดาธรรมเหล่านั้น อัสสาทะเป็นไฉน? ‘‘กามํ กามยมานสฺส, ตสฺส เจตํ สมิชฺฌติ; อทฺธา ปีติมโน โหติ, ลทฺธา มจฺโจ ยทิจฺฉตี’’ติ. “เมื่อบุคคลผู้ปรารถนากามอยู่ หากกามนั้นของเขาย่อมสำเร็จ, สัตว์ผู้จะต้องตายได้สิ่งที่ตนปรารถนาแล้ว ย่อมมีใจปรีดาโดยแท้” ดังนี้. อยํ อสฺสาโท. นี้คืออัสสาทะ. ตตฺถ กตโม อาทีนโว? ในบรรดาธรรมเหล่านั้น อาทีนวะเป็นไฉน? ‘‘ตสฺส เจ กามยานสฺส, ฉนฺทชาตสฺส ชนฺตุโน; เต กามา ปริหายนฺติ, สลฺลวิทฺโธว รุปฺปตี’’ติ. “หากกามทั้งหลายของสัตว์นั้น ผู้มีความปรารถนา มีฉันทะเกิดขึ้นแล้ว เสื่อมไป, เขาย่อมเดือดร้อนเหมือนถูกลูกศรเสียบ” ดังนี้. อยํ อาทีนโว. นี้คืออาทีนวะ. ตตฺถ กตมํ นิสฺสรณํ? ในบรรดาธรรมเหล่านั้น นิสสรณะเป็นไฉน? ‘‘โย กาเม ปริวชฺเชติ, สปฺปสฺเสว ปทา สิโร; โสมํ วิสตฺติกํ โลเก, สโต สมติวตฺตตี’’ติ. “ผู้ใดเว้นกามทั้งหลายเสีย เหมือนบุคคลใช้เท้าเว้นศีรษะของงู, ผู้นั้นมีสติ ย่อมก้าวล่วงตัณหาอันเป็นเครื่องข้องนี้ในโลกได้” ดังนี้. อิทํ นิสฺสรณํ. นี้คือนิสสรณะ. ตตฺถ กตโม อสฺสาโท? ในบรรดาธรรมเหล่านั้น อัสสาทะเป็นไฉน? ‘‘เขตฺตํ วตฺถุํ หิรญฺญํ วา, ควาสฺสํ ทาสโปริสํ; ถิโย พนฺธู ปุถู กาเม, โย นโร อนุคิชฺฌตี’’ติ. “นรชนใดย่อมกำหนัดนักในนา ที่ดิน หรือทองคำ, ในโคและม้า ทาสและคนงาน, ในสตรี ญาติ และกามวัตถุมากมาย” ดังนี้. อยํ อสฺสาโท. นี้คืออัสสาทะ. ตตฺถ กตโม อาทีนโว? ในบรรดาธรรมเหล่านั้น อาทีนวะเป็นไฉน? ‘‘อพลา นํ พลียนฺติ, มทฺทนฺเต นํ ปริสฺสยา; ตโต นํ ทุกฺขมนฺเวติ, นาวํ ภินฺนมิโวทก’’นฺติ. “กิเลสอันอ่อนแอ ย่อมครอบงำบุคคลผู้อ่อนแอนั้น, ภัยอันตรายทั้งหลายย่อมย่ำยีเขา, แต่นั้นทุกข์ย่อมติดตามเขาไป เหมือนน้ำไหลเข้าเรือที่แตกรั่ว” ดังนี้. อยํ อาทีนโว. นี้คืออาทีนวะ. ตตฺถ กตมํ นิสฺสรณํ? ในบรรดาธรรมเหล่านั้น นิสสรณะเป็นไฉน? ‘‘ตสฺมา ชนฺตุ สทา สโต, กามานิ ปริวชฺชเย; เต ปหาย ตเร โอฆํ, นาวํ สิตฺวาว ปารคู’’ติ. “เพราะเหตุนั้น สัตว์พึงมีสติทุกเมื่อ เว้นกามทั้งหลายเสีย, ละกามเหล่านั้นแล้ว พึงข้ามโอฆะ เหมือนผู้ถึงฝั่งวิดน้ำออกจากเรือแล้ว” ดังนี้. อิทํ นิสฺสรณํ. นี้คือนิสสรณะ. ตตฺถ [Pg.7] กตมํ ผลํ? ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ผลเป็นไฉน? ‘‘ธมฺโม หเว รกฺขติ ธมฺมจารึ, ฉตฺตํ มหนฺตํ ยถ วสฺสกาเล; เอสานิสํโส ธมฺเม สุจิณฺเณ, น ทุคฺคตึ คจฺฉติ ธมฺมจารี’’ติ. “ธรรมแล ย่อมรักษาผู้ประพฤติธรรม เหมือนร่มคันใหญ่ในฤดูฝน, นี้เป็นอานิสงส์ในธรรมที่ประพฤติดีแล้ว คือ ผู้ประพฤติธรรมย่อมไม่ไปสู่ทุคติ” ดังนี้. อิทํ ผลํ. นี้คือผล. ตตฺถ กตโม อุปาโย? ในบรรดาธรรมเหล่านั้น อุบายเป็นไฉน? ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ…เป…‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ…เป…‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ, ยทา ปญฺญาย ปสฺสติ; อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข, เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา’’ติ. “เมื่อใดบุคคลเห็นด้วยปัญญาว่า ‘สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง’... ‘สังขารทั้งปวงเป็นทุกข์’... ‘ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา’, เมื่อนั้น เขาย่อมเบื่อหน่ายในทุกข์, นี้เป็นทางแห่งความบริสุทธิ์” ดังนี้. อยํ อุปาโย. นี้คืออุบาย. ตตฺถ กตมา อาณตฺติ? ในบรรดาธรรมเหล่านั้น อาณัติเป็นไฉน? ‘‘จกฺขุมา วิสมานีว, วิชฺชมาเน ปรกฺกเม; ปณฺฑิโต ชีวโลกสฺมึ, ปาปานิ ปริวชฺชเย’’ติ. “เมื่อทางมีอยู่ บุรุษผู้มีจักษุย่อมเว้นที่อันไม่สม่ำเสมอเสียฉันใด, บัณฑิตในชีวโลก พึงเว้นบาปทั้งหลายฉันนั้น” ดังนี้. อยํ อาณตฺติ. นี้คืออาณัติ. ‘‘‘สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขสฺสุ,โมฆราชา’ติ อาณตฺติ, ‘สทา สโต’ติ อุปาโย; ‘อตฺตานุทิฏฺฐึ อูหจฺจ, เอวํ มจฺจุตโร สิยา’’’. “คำว่า ‘โมฆราช เธอจงพิจารณาเห็นโลกโดยความเป็นของว่าง’ นี้เป็นอาณัติ, คำว่า ‘มีสติทุกเมื่อ’ นี้เป็นอุบาย, (แล้ว) ‘ถอนอัตตานุทิฏฐิเสีย, พึงเป็นผู้ข้ามมัจจุได้ด้วยอาการอย่างนี้’” อิทํ ผลํ. นี้เป็นผล ๖. ตตฺถ ภควา อุคฺฆฏิตญฺญุสฺส ปุคฺคลสฺส นิสฺสรณํ เทสยติ, วิปญฺจิตญฺญุสฺส ปุคฺคลสฺส อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ เทสยติ, เนยฺยสฺส ปุคฺคลสฺส อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ เทสยติ. ๖. ในธรรมเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคย่อมทรงแสดงนิสสรณะแก่บุคคลผู้เป็นอุคฆฏิตัญญู, ย่อมทรงแสดงทั้งอาทีนพทั้งนิสสรณะแก่บุคคลผู้เป็นวิปัญจิตัญญู, ย่อมทรงแสดงทั้งอัสสาทะ ทั้งอาทีนพ ทั้งนิสสรณะแก่บุคคลผู้เป็นไนยยะ ตตฺถ จตสฺโส ปฏิปทา, จตฺตาโร ปุคฺคลา. ตณฺหาจริโต มนฺโท สตินฺทฺริเยน ทุกฺขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย นิยฺยาติ สติปฏฺฐาเนหิ นิสฺสเยหิ. ตณฺหาจริโต อุทตฺโต สมาธินฺทฺริเยน ทุกฺขาย ปฏิปทาย ขิปฺปาภิญฺญาย [Pg.8] นิยฺยาติ ฌาเนหิ นิสฺสเยหิ. ทิฏฺฐิจริโต มนฺโท วีริยินฺทฺริเยน สุขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย นิยฺยาติ สมฺมปฺปธาเนหิ นิสฺสเยหิ. ทิฏฺฐิจริโต อุทตฺโต ปญฺญินฺทฺริเยน สุขาย ปฏิปทาย ขิปฺปาภิญฺญาย นิยฺยาติ สจฺเจหิ นิสฺสเยหิ. ในเทศนานั้น มีปฏิปทา ๔, มีบุคคล ๔ จำพวก. บุคคลผู้มีตัณหาจริต มีปัญญาทราม ย่อมออกไปได้ด้วยสตินทรีย์ ด้วยทุกขปฏิปทา ด้วยทักธาอภิญญา ด้วยนิสัยคือสติปัฏฐานทั้งหลาย. บุคคลผู้มีตัณหาจริต มีปัญญาหลักแหลม ย่อมออกไปได้ด้วยสมาธินทรีย์ ด้วยทุกขปฏิปทา ด้วยขิปปาอภิญญา ด้วยนิสัยคือฌานทั้งหลาย. บุคคลผู้มีทิฏฐิจริต มีปัญญาทราม ย่อมออกไปได้ด้วยวิริยินทรีย์ ด้วยสุขาปฏิปทา ด้วยทักธาอภิญญา ด้วยนิสัยคือสัมมัปปธานทั้งหลาย. บุคคลผู้มีทิฏฐิจริต มีปัญญาหลักแหลม ย่อมออกไปได้ด้วยปัญญินทรีย์ ด้วยสุขาปฏิปทา ด้วยขิปปาอภิญญา ด้วยนิสัยคือสัจจะทั้งหลาย. อุโภ ตณฺหาจริตา สมถปุพฺพงฺคมาย วิปสฺสนา นิยฺยนฺติ ราควิราคาย เจโตวิมุตฺติยา. อุโภ ทิฏฺฐิจริตา วิปสฺสนาปุพฺพงฺคเม สมเถน นิยฺยนฺติ อวิชฺชาวิราคาย ปญฺญาวิมุตฺติยา. บุคคลผู้มีตัณหาจริตทั้งสอง ย่อมออกไปได้ด้วยวิปัสสนาอันมีสมถะเป็นเบื้องหน้า ด้วยเจโตวิมุตติอันเป็นเหตุปราศจากราคะ. บุคคลผู้มีทิฏฐิจริตทั้งสอง ย่อมออกไปได้ด้วยสมถะอันมีวิปัสสนาเป็นเบื้องหน้า ด้วยปัญญาวิมุตติอันเป็นเหตุปราศจากอวิชชา. ตตฺถ เย สมถปุพฺพงฺคมาหิ ปฏิปทาหิ นิยฺยนฺติ, เต นนฺทิยาวฏฺเฏน นเยน หาตพฺพา, เย วิปสฺสนาปุพฺพงฺคมาหิ ปฏิปทาหิ นิยฺยนฺติ, เต สีหวิกฺกีฬิเตน นเยน หาตพฺพา. ในบุคคลเหล่านั้น บุคคลเหล่าใด ย่อมออกไปได้ด้วยปฏิปทาทั้งหลายอันมีสมถะเป็นเบื้องหน้า, บุคคลเหล่านั้น พึงนำไปด้วยนัยชื่อนันทิยาวัฏฏะ, บุคคลเหล่าใด ย่อมออกไปได้ด้วยปฏิปทาทั้งหลายอันมีวิปัสสนาเป็นเบื้องหน้า, บุคคลเหล่านั้น พึงนำไปด้วยนัยชื่อสีหวิกกีฬิตะ. ๗. สฺวายํ หาโร กตฺถ สมฺภวติ, ยสฺส สตฺถา วา ธมฺมํ เทสยติ อญฺญตโร วา ครุฏฺฐานีโย สพฺรหฺมจารี, โส ตํ ธมฺมํ สุตฺวา สทฺธํ ปฏิลภติ. ตตฺถ ยา วีมํสา อุสฺสาหนา ตุลนา อุปปริกฺขา, อยํ สุตมยี ปญฺญา. ตถา สุเตน นิสฺสเยน ยา วีมํสา ตุลนา อุปปริกฺขา มนสานุเปกฺขณา, อยํ จินฺตามยี ปญฺญา. อิมาหิ ทฺวีหิ ปญฺญาหิ มนสิการสมฺปยุตฺตสฺส ยํ ญาณํ อุปฺปชฺชติ ทสฺสนภูมิยํ วา ภาวนาภูมิยํ วา, อยํ ภาวนามยี ปญฺญา. ๗. หาระนี้นั้น ย่อมเกิดขึ้นในที่ไหน? ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใดที่พระศาสดา หรือเพื่อนพรหมจารีผู้ควรแก่การเคารพรูปใดรูปหนึ่งแสดงธรรม, บุคคลนั้นฟังธรรมนั้นแล้ว ย่อมได้ศรัทธา. ในธรรมนั้น การสอบสวน การพยายาม การชั่งใจ การพิจารณาใด, นี้ชื่อว่าสุตมยปัญญา. อาศัยการฟังนั้น การสอบสวน การชั่งใจ การพิจารณา การพิจารณาเนืองๆ ด้วยใจใด, นี้ชื่อว่าจินตามยปัญญา. ญาณใด ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ประกอบด้วยมนสิการด้วยปัญญาสองอย่างนี้ ในทัสสนภูมิหรือในภาวนาภูมิ, นี้ชื่อว่าภาวนามยปัญญา. ๘. ปรโตโฆสา สุตมยี ปญฺญา. ปจฺจตฺตสมุฏฺฐิตา โยนิโส มนสิการา จินฺตามยี ปญฺญา. ยํ ปรโต จ โฆเสน ปจฺจตฺตสมุฏฺฐิเตน จ โยนิโสมนสิกาเรน ญาณํ อุปฺปชฺชติ, อยํ ภาวนามยี ปญฺญา. ยสฺส อิมา ทฺเว ปญฺญา อตฺถิ สุตมยี จินฺตามยี จ, อยํ อุคฺฆฏิตญฺญู. ยสฺส สุตมยี ปญฺญา อตฺถิ, จินฺตามยี นตฺถิ, อยํ วิปญฺจิตญฺญู. ยสฺส เนว สุตมยี ปญฺญา อตฺถิ น จินฺตามยี, อยํ เนยฺโย. ๘. ปัญญาที่เกิดจากเสียงของผู้อื่น ชื่อว่าสุตมยปัญญา. ปัญญาที่เกิดจากโยนิโสมนสิการอันเกิดขึ้นเฉพาะตน ชื่อว่าจินตามยปัญญา. ญาณใดย่อมเกิดขึ้นด้วยเสียงของผู้อื่นด้วย และด้วยโยนิโสมนสิการอันเกิดขึ้นเฉพาะตนด้วย, นี้ชื่อว่าภาวนามยปัญญา. บุคคลใดมีปัญญาสองอย่างนี้ คือ สุตมยปัญญาและจินตามยปัญญา, ผู้นี้ชื่อว่าอุคฆฏิตัญญู. บุคคลใดมีสุตมยปัญญา แต่ไม่มีจินตามยปัญญา, ผู้นี้ชื่อว่าวิปัญจิตัญญู. บุคคลใดไม่มีทั้งสุตมยปัญญาและจินตามยปัญญา, ผู้นี้ชื่อว่าไนยยะ. ๙. สายํ ธมฺมเทสนา กึ เทสยติ? จตฺตาริ สจฺจานิ ทุกฺขํ สมุทยํ นิโรธํ มคฺคํ. อาทีนโว จ ผลญฺจ ทุกฺขํ, อสฺสาโท สมุทโย, นิสฺสรณํ นิโรโธ, อุปาโย อาณตฺติ จ มคฺโค. อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ. อิทํ ธมฺมจกฺกํ. ๙. พระธรรมเทศนานั้นแสดงอะไร? แสดงสัจจะ ๔ คือ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค. อาทีนพและผล ชื่อว่าทุกข์, อัสสาทะ ชื่อว่าสมุทัย, นิสสรณะ ชื่อว่านิโรธ, อุปายะและอาณัติ ชื่อว่ามรรค. เหล่านี้คือสัจจะ ๔. นี้คือธัมมจักกะ. ยถาห [Pg.9] ภควา – ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ เม, ภิกฺขเว, พาราณสิยํ อิสิปตเน มิคทาเย อนุตฺตรํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺติตํ อปฺปฏิวตฺติยํ สมเณน วา พฺราหฺมเณน วา เทเวน วา มาเรน วา พฺรหฺมุนา วา เกนจิ วา โลกสฺมึ, สพฺพํ ธมฺมจกฺกํ. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย, อนุตตรธัมมจักกะ อันเราให้เป็นไปแล้ว ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้กรุงพาราณสี ว่า ‘นี้ทุกข์’ อันใครๆ ในโลก คือ สมณะ พราหมณ์ เทวดา มาร หรือพรหม หรือใครๆ ก็ตาม ให้เป็นไปไม่ได้”, (พึงนำ) ธัมมจักกะทั้งหมด (มากล่าว). ตตฺถ อปริมาณา ปทา, อปริมาณา อกฺขรา, อปริมาณา พฺยญฺชนา, อปริมาณา อาการา เนรุตฺตา นิทฺเทสา. เอตสฺเสว อตฺถสฺส สงฺกาสนา ปกาสนา วิวรณา วิภชนา อุตฺตานีกมฺมํ ปญฺญตฺติ, อิติปิทํ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ. ในเทศนานั้น มีบทไม่มีประมาณ, มีอักษรไม่มีประมาณ, มีพยัญชนะไม่มีประมาณ, มีอาการ นิรุตติ นิเทศ ไม่มีประมาณ. แห่งอรรถนั้นนั่นเทียว มีการประกาศ การแสดง การเปิดเผย การจำแนก การทำให้ตื้น การบัญญัติ, ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบว่า นี้ทุกขอริยสัจ. ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ เม, ภิกฺขเว, พาราณสิยํ อิสิปตเน มิคทาเย อนุตฺตรํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺติตํ…เป… ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ เม, ภิกฺขเว…เป… ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ เม, ภิกฺขเว, พาราณสิยํ อิสิปตเน มิคทาเย อนุตฺตรํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺติตํ อปฺปฏิวตฺติยํ สมเณน วา พฺราหฺมเณน วา เทเวน วา มาเรน วา พฺรหฺมุนา วา เกนจิ วา โลกสฺมึ. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย, อนุตตรธัมมจักกะ อันเราให้เป็นไปแล้ว ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้กรุงพาราณสี ว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’...ฯลฯ... ‘นี้ทุกขนิโรธ’...ฯลฯ... ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ อันใครๆ ในโลก คือ สมณะ พราหมณ์ เทวดา มาร หรือพรหม หรือใครๆ ก็ตาม ให้เป็นไปไม่ได้”. ตตฺถ อปริมาณา ปทา, อปริมาณา อกฺขรา, อปริมาณา พฺยญฺชนา, อปริมาณา อาการา เนรุตฺตา นิทฺเทสา. เอตสฺเสว อตฺถสฺส สงฺกาสนา ปกาสนา วิวรณา วิภชนา อุตฺตานีกมฺมํ ปญฺญตฺติ อิติปิทํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา อริยสจฺจํ. ในเทศนานั้น มีบทไม่มีประมาณ, มีอักษรไม่มีประมาณ, มีพยัญชนะไม่มีประมาณ, มีอาการ นิรุตติ นิเทศ ไม่มีประมาณ. แห่งอรรถนั้นนั่นเทียว มีการประกาศ การแสดง การเปิดเผย การจำแนก การทำให้ตื้น การบัญญัติ, ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบว่า นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ. ตตฺถ ภควา อกฺขเรหิ สงฺกาเสติ, ปเทหิ ปกาเสติ, พฺยญฺชเนหิ วิวรติ, อากาเรหิ วิภชติ, นิรุตฺตีหิ อุตฺตานีกโรติ, นิทฺเทเสหิ ปญฺญเปติ. ตตฺถ ภควา อกฺขเรหิ จ ปเทหิ จ อุคฺฆเฏติ, พฺยญฺชเนหิ จ อากาเรหิ จ วิปญฺจยติ, นิรุตฺตีหิ จ นิทฺเทเสหิ จ วิตฺถาเรติ. ตตฺถ อุคฺฆฏนา อาทิ, วิปญฺจนา มชฺเฌ, วิตฺถารณา ปริโยสานํ. โสยํ ธมฺมวินโย อุคฺฆฏียนฺโต อุคฺฆฏิตญฺญูปุคฺคลํ วิเนติ, เตน นํ อาหุ ‘‘อาทิกลฺยาโณ’’ติ. วิปญฺจียนฺโต วิปญฺจิตญฺญูปุคฺคลํ วิเนติ, เตน นํ อาหุ ‘‘มชฺเฌกลฺยาโณ’’ติ. วิตฺถารียนฺโต เนยฺยํ ปุคฺคลํ วิเนติ, เตน นํ อาหุ ‘‘ปริโยสานกลฺยาโณ’’ติ. ในบทพยัญชนะเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคย่อมทรงประกาศด้วยอักษรทั้งหลาย, ย่อมทรงแสดงด้วยบททั้งหลาย, ย่อมทรงเปิดเผยด้วยพยัญชนะทั้งหลาย, ย่อมทรงจำแนกด้วยอาการทั้งหลาย, ย่อมทรงทำให้ตื้นด้วยนิรุตติทั้งหลาย, ย่อมทรงบัญญัติด้วยนิเทศทั้งหลาย. ในบทพยัญชนะเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคย่อมทรงแสดงโดยย่อด้วยอักษรและบททั้งหลาย, ย่อมทรงแสดงโดยไม่ย่อยไม่พิสดารด้วยพยัญชนะและอาการทั้งหลาย, ย่อมทรงแสดงโดยพิสดารด้วยนิรุตติและนิเทศทั้งหลาย. ในการแสดงเหล่านั้น การแสดงโดยย่อเป็นเบื้องต้น, การแสดงโดยไม่ย่อยไม่พิสดารเป็นท่ามกลาง, การแสดงโดยพิสดารเป็นที่สุด. พระธรรมวินัยนั้น เมื่อแสดงโดยย่อ ย่อมแนะนำบุคคลผู้เป็นอุคฆฏิตัญญู, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวพระธรรมวินัยนั้นว่า “งามในเบื้องต้น”. เมื่อแสดงโดยไม่ย่อยไม่พิสดาร ย่อมแนะนำบุคคลผู้เป็นวิปัญจิตัญญู, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวพระธรรมวินัยนั้นว่า “งามในท่ามกลาง”. เมื่อแสดงโดยพิสดาร ย่อมแนะนำบุคคลผู้เป็นไนยยะ, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวพระธรรมวินัยนั้นว่า “งามในที่สุด”. ๑๐. ตตฺถ [Pg.10] ฉปฺปทานิ อตฺโถ สงฺกาสนา ปกาสนา วิวรณา วิภชนา อุตฺตานีกมฺมํ ปญฺญตฺติ, อิมานิ ฉปฺปทานิ อตฺโถ. ฉปฺปทานิ พฺยญฺชนํ อกฺขรํ ปทํ พฺยญฺชนํ อากาโร นิรุตฺติ นิทฺเทโส, อิมานิ ฉปฺปทานิ พฺยญฺชนํ. เตนาห ภควา ‘‘ธมฺมํ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชน’’นฺติ. ๑๐. ในเทศนานั้น บท ๖ เป็นอรรถ คือ สังกาสนา ปกาสนา วิวรณา วิภชนา อุตตานีกัมมะ ปัญญัตติ, บท ๖ เหล่านี้เป็นอรรถ. บท ๖ เป็นพยัญชนะ คือ อักขระ บท พยัญชนะ อาการ นิรุตติ นิเทศ, บท ๖ เหล่านี้เป็นพยัญชนะ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมแก่เธอทั้งหลาย อันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด พร้อมทั้งอรรถ พร้อมทั้งพยัญชนะ”. เกวลนฺติ โลกุตฺตรํ, น มิสฺสํ โลกิเยหิ ธมฺเมหิ. ปริปุณฺณนฺติ ปริปูรํ อนูนํ อนติเรกํ. ปริสุทฺธนฺติ นิมฺมลํ สพฺพมลาปคตํ ปริโยทาตํ อุปฏฺฐิตํ สพฺพวิเสสานํ, อิทํ วุจฺจติ ตถาคตปทํอิติปิ ตถาคตนิเสวิตํอิติปิ ตถาคตารญฺชิตํอิติปิ, อโตเจตํ พฺรหฺมจริยํ ปญฺญายติ. เตนาห ภควา ‘‘เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสสฺสามี’’ติ. คำว่า เกวลํ คือ โลกุตตระ ไม่เจือปนด้วยโลกิยธรรมทั้งหลาย คำว่า ปริปุณฺณํ คือ บริบูรณ์ ไม่พร่อง ไม่ยิ่ง คำว่า ปริสุทฺธํ คือ ไม่มีมลทิน ปราศจากมลทินทั้งปวง ผ่องแผ้ว เป็นที่ตั้งแห่งคุณวิเศษทั้งปวง นี้เรียกว่า ตถาคตบท บ้าง ตถาคตเสวิตะ บ้าง ตถาคตารัญชิตะ บ้าง เพราะเหตุนั้น พรหมจรรย์นี้จึงปรากฏ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'เราจักประกาศพรหมจรรย์ที่บริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง' เกสํ อยํ ธมฺมเทสนา, โยคีนํ. เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน – พระธรรมเทศนานี้ (มี) เพื่อประโยชน์แก่ใคร? (มี) เพื่อประโยชน์แก่พระโยคีทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น ท่านพระมหากัจจายนะจึงกล่าวว่า ‘‘อสฺสาทาทีนวตา, นิสฺสรณมฺปิ จ ผลํ อุปาโย จ; อาณตฺตี จ ภควโต, โยคีนํ เทสนาหาโร’’ติ. อัสสาทะ อาทีนวะ นิสสรณะ ผล อุบาย และอาณัติของพระผู้มีพระภาค (เหล่านี้) เป็นเทศนาหารเพื่อพระโยคีทั้งหลาย นิยุตฺโต เทสนาหาโร. เทศนาหาร จบ ๒. วิจยหารวิภงฺโค ๒. วิภังค์แห่งวิจยหาร ๑๑. ตตฺถ กตโม วิจโย หาโร? ‘‘ยํ ปุจฺฉิตญฺจ วิสฺสชฺชิตญฺจา’’ติ คาถา, อยํ วิจโย หาโร. ๑๑. บรรดาหารเหล่านั้น วิจยหารเป็นไฉน? คาถาว่า "สิ่งใดที่ถูกถามและถูกตอบ" นี้คือวิจยหาร กึ วิจินติ? ปทํ วิจินติ, ปญฺหํ วิจินติ, วิสชฺชนํ วิจินติ, ปุพฺพาปรํ วิจินติ, อสฺสาทํ วิจินติ, อาทีนวํ วิจินติ, นิสฺสรณํ วิจินติ, ผลํ วิจินติ, อุปายํ วิจินติ, อาณตฺตึ วิจินติ, อนุคีตึ วิจินติ, สพฺเพ นว สุตฺตนฺเต วิจินติ. ยถา กึ ภเว, ยถา อายสฺมา อชิโต ปารายเน ภควนฺตํ ปญฺหํ ปุจฺฉติ – (วิจยหาร) ใคร่ครวญอะไร? ใคร่ครวญบท ใคร่ครวญปัญหา ใคร่ครวญการตอบ ใคร่ครวญเบื้องหน้าเบื้องหลัง ใคร่ครวญอัสสาทะ ใคร่ครวญอาทีนวะ ใคร่ครวญนิสสรณะ ใคร่ครวญผล ใคร่ครวญอุบาย ใคร่ครวญอาณัติ ใคร่ครวญอนุคีติ ใคร่ครวญสุตตันตะ ๙ ทั้งหมด เป็นอย่างไร? เหมือนดังที่ท่านพระอชิตะทูลถามปัญหาพระผู้มีพระภาคในปารายนวรรคว่า ‘‘เกนสฺสุ นิวุโต โลโก, [อิจฺจายสฺมา อชิโต,]เกนสฺสุ นปฺปกาสติ; กิสฺสาภิเลปนํ พฺรูสิ, กึ สุ ตสฺส มหพฺภย’’นฺติ. (ท่านพระอชิตะทูลถามว่า) "โลกถูกอะไรหนอหุ้มห่อไว้? เพราะอะไรหนอจึงไม่ปรากฏ? พระองค์ตรัสอะไรว่าเป็นเครื่องฉาบทา? อะไรเป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น?" อิมานิ [Pg.11] จตฺตาริ ปทานิ ปุจฺฉิตานิ, โส เอโก ปญฺโห. กสฺมา? เอกวตฺถุ ปริคฺคหา, เอวญฺหิ อาห ‘‘เกนสฺสุ นิวุโต โลโก’’ติ โลกาธิฏฺฐานํ ปุจฺฉติ, ‘‘เกนสฺสุ นปฺปกาสตี’’ติ โลกสฺส อปฺปกาสนํ ปุจฺฉติ, ‘‘กิสฺสาภิเลปนํ พฺรูสี’’ติ โลกสฺส อภิเลปนํ ปุจฺฉติ, ‘‘กึสุ ตสฺส มหพฺภย’’นฺติ ตสฺเสว โลกสฺส มหาภยํ ปุจฺฉติ. โลโก ติวิโธ กิเลสโลโก ภวโลโก อินฺทฺริยโลโก. บท ๔ บทเหล่านี้ถูกถามแล้ว เป็นปัญหาข้อเดียว เพราะเหตุไร? เพราะยึดถือวัตถุเดียว จริงอยู่ ท่านกล่าวว่า "โลกถูกอะไรหนอหุ้มห่อไว้" เป็นการถามถึงที่ตั้งของโลก, "เพราะอะไรหนอจึงไม่ปรากฏ" เป็นการถามถึงความไม่ปรากฏของโลก, "พระองค์ตรัสอะไรว่าเป็นเครื่องฉาบทา" เป็นการถามถึงเครื่องฉาบทาของโลก, "อะไรเป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น" เป็นการถามถึงภัยใหญ่ของโลกนั้นนั่นเอง โลกมี ๓ อย่าง คือ กิเลสโลก ภวโลก อินทริยโลก ตตฺถ วิสชฺชนา – การตอบในปัญหานั้นมีดังนี้ ‘‘อวิชฺชาย นิวุโต โลโก, [อชิตาติ ภควา,]วิวิจฺฉา ปมาทา นปฺปกาสติ; ชปฺปาภิเลปนํ พฺรูมิ, ทุกฺขมสฺส มหพฺภย’’นฺติ. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) "ดูก่อนอชิตะ โลกถูกอวิชชาหุ้มห่อไว้ ไม่ปรากฏเพราะความลังเลและความประมาท เรากล่าวว่าตัณหาเป็นเครื่องฉาบทา ทุกข์เป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น" อิมานิ จตฺตาริ ปทานิ อิเมหิ จตูหิ ปเทหิ วิสชฺชิตานิ ปฐมํ ปฐเมน, ทุติยํ ทุติเยน, ตติยํ ตติเยน, จตุตฺถํ จตุตฺเถน. บท ๔ บทเหล่านี้ พระผู้มีพระภาคทรงตอบด้วยบท ๔ บทเหล่านี้ คือ บทที่หนึ่งด้วยบทที่หนึ่ง, บทที่สองด้วยบทที่สอง, บทที่สามด้วยบทที่สาม, บทที่สี่ด้วยบทที่สี่ ‘‘เกนสฺสุ นิวุโต โลโก’’ติ ปญฺเห ‘‘อวิชฺชาย นิวุโต โลโก’’ติ วิสชฺชนา. นีวรเณหิ นิวุโต โลโก, อวิชฺชานีวรณา หิ สพฺเพ สตฺตา. ยถาห ภควา ‘‘สพฺพสตฺตานํ, ภิกฺขเว, สพฺพปาณานํ สพฺพภูตานํ ปริยายโต เอกเมว นีวรณํ วทามิ ยทิทํ อวิชฺชา, อวิชฺชานีวรณา หิ สพฺเพ สตฺตา. สพฺพโสว, ภิกฺขเว, อวิชฺชาย นิโรธา จาคา ปฏินิสฺสคฺคา นตฺถิ สตฺตานํ นีวรณนฺติ วทามี’’ติ. เตน จ ปฐมสฺส ปทสฺส วิสชฺชนา ยุตฺตา. ในปัญหาว่า "โลกถูกอะไรหนอหุ้มห่อไว้" มีการตอบว่า "โลกถูกอวิชชาหุ้มห่อไว้" โลกถูกนิวรณ์หุ้มห่อไว้ จริงอยู่ สัตว์ทั้งปวงมีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวถึงนิวรณ์โดยปริยายเพียงอย่างเดียวของสัตว์ทั้งปวง ของปาณะทั้งปวง ของภูตะทั้งปวง ได้แก่อวิชชานี้ จริงอยู่ สัตว์ทั้งปวงมีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะความดับ ความสละ ความสลัดคืนซึ่งอวิชชาโดยสิ้นเชิง นิวรณ์ของสัตว์ทั้งหลายจึงไม่มี เรากล่าวอย่างนี้" เพราะเหตุนั้น การตอบปัญหาบทที่หนึ่งจึงสมควร ‘‘เกนสฺสุ นปฺปกาสตี’’ติ ปญฺเห ‘‘วิวิจฺฉา ปมาทา นปฺปกาสตี’’ติ วิสชฺชนา. โย ปุคฺคโล นีวรเณหิ นิวุโต, โส วิวิจฺฉติ. วิวิจฺฉา นาม วุจฺจติ วิจิกิจฺฉา. โส วิจิกิจฺฉนฺโต นาภิสทฺทหติ, น อภิสทฺทหนฺโต วีริยํ นารภติ อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานาย กุสลานํ ธมฺมานํ สจฺฉิกิริยาย. โส อิธปฺปมาทมนุยุตฺโต วิหรติ ปมตฺโต, สุกฺเก ธมฺเม น อุปฺปาทิยติ, ตสฺส เต อนุปฺปาทิยมานา นปฺปกาสนฺติ, ยถาห ภควา – ในปัญหาว่า "เพราะอะไรหนอจึงไม่ปรากฏ" มีการตอบว่า "ไม่ปรากฏเพราะความลังเลและความประมาท" บุคคลใดถูกนิวรณ์หุ้มห่อไว้ บุคคลนั้นย่อมลังเล ความลังเลเรียกว่า วิจิกิจฉา เขาย่อมไม่เชื่อมั่นเมื่อลังเล เมื่อไม่เชื่อมั่น ย่อมไม่ปรารภความเพียรเพื่อละอกุศลธรรม เพื่อทำให้แจ้งซึ่งกุศลธรรม เขาผู้นั้นย่อมอยู่ประกอบด้วยความประมาทในศาสนานี้ ผู้ประมาทย่อมไม่ยังธรรมฝ่ายขาวให้เกิดขึ้น เมื่อธรรมเหล่านั้นไม่เกิดขึ้น ย่อมไม่ปรากฏแก่เขา ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘‘ทูเร [Pg.12] สนฺโต ปกาสนฺติ, หิมวนฺโตว ปพฺพโต; อสนฺเตตฺถ น ทิสฺสนฺติ, รตฺตึ ขิตฺตา ยถา สรา; เต คุเณหิ ปกาสนฺติ, กิตฺติยา จ ยเสน จา’’ติ. "สัตบุรุษทั้งหลายย่อมปรากฏในที่ไกล ดุจภูเขาหิมพานต์ อสัตบุรุษทั้งหลายย่อมไม่ปรากฏในที่นี้ แม้อยู่ใกล้ ดุจลูกศรที่ยิงไปในเวลากลางคืน ท่านเหล่านั้นย่อมปรากฏด้วยคุณ ด้วยเกียรติและยศ" เตน จ ทุติยสฺส ปทสฺส วิสชฺชนา ยุตฺตา. เพราะเหตุนั้น การตอบปัญหาบทที่สองจึงสมควร ‘‘กิสฺสาภิเลปนํ พฺรูสี’’ติ ปญฺเห ‘‘ชปฺปาภิเลปนํ พฺรูมี’’ติ วิสชฺชนา. ชปฺปา นาม วุจฺจติ ตณฺหา. สา กถํ อภิลิมฺปติ? ยถาห ภควา – ในปัญหาว่า "พระองค์ตรัสอะไรว่าเป็นเครื่องฉาบทา" มีการตอบว่า "เรากล่าวว่าตัณหาเป็นเครื่องฉาบทา" ตัณหาเรียกว่า ชัปปา ตัณหานั้นฉาบทาอย่างไร? ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘‘รตฺโต อตฺถํ น ชานาติ, รตฺโต ธมฺมํ น ปสฺสติ; อนฺธนฺตมํ ตทา โหติ, ยํ ราโค สหเต นร’’นฺติ. "ผู้กำหนัดย่อมไม่รู้อรรถ ผู้กำหนัดย่อมไม่เห็นธรรม ความมืดมนย่อมมีในกาลนั้น ในกาลที่ราคะครอบงำนรชน" สายํ ตณฺหา อาสตฺติพหุลสฺส ปุคฺคลสฺส ‘‘เอวํ อภิชปฺปา’’ติ กริตฺวา ตตฺถ โลโก อภิลิตฺโต นาม ภวติ, เตน จ ตติยสฺส ปทสฺส วิสชฺชนา ยุตฺตา. ตัณหานั้นย่อมกระซิบกระซาบอย่างนี้แก่บุคคลผู้มีความข้องเกี่ยวมาก เพราะเหตุนั้น โลกจึงชื่อว่าถูกฉาบทาในอารมณ์นั้น เพราะเหตุนั้น การตอบปัญหาบทที่สามจึงสมควร ‘‘กึ สุ ตสฺส มหพฺภย’’นฺติ ปญฺเห ‘‘ทุกฺขมสฺส มหพฺภย’’นฺติ วิสชฺชนา. ทุวิธํ ทุกฺขํ – กายิกญฺจ เจตสิกญฺจ. ยํ กายิกํ อิทํ ทุกฺขํ, ยํ เจตสิกํ อิทํ โทมนสฺสํ. สพฺเพ สตฺตา หิ ทุกฺขสฺส อุพฺพิชฺชนฺติ, นตฺถิ ภยํ ทุกฺเขน สมสมํ, กุโต วา ปน ตสฺส อุตฺตริตรํ? ติสฺโส ทุกฺขตา – ทุกฺขทุกฺขตา สงฺขารทุกฺขตา วิปริณามทุกฺขตา. ตตฺถ โลโก โอธโส กทาจิ กรหจิ ทุกฺขทุกฺขตาย มุจฺจติ. ตถา วิปริณามทุกฺขตาย. ตํ กิสฺส เหตุ? โหนฺติ โลเก อปฺปาพาธาปิ ทีฆายุกาปิ. สงฺขารทุกฺขตาย ปน โลโก อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา มุจฺจติ, ตสฺมา สงฺขารทุกฺขตา ทุกฺขํ โลกสฺสาติ กตฺวา ทุกฺขมสฺส มหพฺภยนฺติ. เตน จ จตุตฺถสฺส ปทสฺส วิสชฺชนา ยุตฺตา. เตนาห ภควา ‘‘อวิชฺชาย นิวุโต โลโก’’ติ. ในปัญหาว่า "อะไรเป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น" มีการตอบว่า "ทุกข์เป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น" ทุกข์มี ๒ อย่าง คือ ทุกข์ทางกายและทุกข์ทางใจ ทุกข์ทางกายนั้นคือทุกข์ ทุกข์ทางใจนั้นคือโทมนัส จริงอยู่ สัตว์ทั้งปวงย่อมหวาดเสียวต่อทุกข์ ภัยที่เสมอด้วยทุกข์ไม่มี ภัยที่ยิ่งกว่านั้นจะมีแต่ที่ไหน? ทุกขตา (ความเป็นทุกข์) มี ๓ อย่าง คือ ทุกขทุกขตา สังขารทุกขตา วิปริณามทุกขตา บรรดาทุกขตาเหล่านั้น โลกย่อมพ้นจากทุกขทุกขตาได้เป็นบางครั้งบางคราวโดยส่วนเดียว และพ้นจากวิปริณามทุกขตาได้เช่นกัน ข้อนั้นเพราะเหตุไร? เพราะในโลกมีผู้มีอาพาธน้อยและมีอายุยืนอยู่บ้าง แต่โลกย่อมพ้นจากสังขารทุกขตาได้ด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า "สังขารทุกขตาเป็นทุกข์ของโลก" จึงตรัสว่า "ทุกข์เป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น" เพราะเหตุนั้น การตอบปัญหาบทที่สี่จึงสมควร เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "โลกถูกอวิชชาหุ้มห่อไว้" สวนฺติ สพฺพธิ โสตา, [อิจฺจายสฺมา อชิโต,]โสตานํ กึ นิวารณํ; โสตานํ สํวรํ พฺรูหิ, เกน โสตา ปิธียเร. (ท่านพระอชิตะทูลถามว่า) "กระแสทั้งหลายย่อมไหลไปในอารมณ์ทั้งปวง อะไรเป็นเครื่องกั้นกระแสทั้งหลาย? ขอพระองค์จงตรัสบอกเครื่องป้องกันกระแสทั้งหลาย กระแสทั้งหลายย่อมถูกปิดกั้นด้วยอะไร?" อิมานิ จตฺตาริ ปทานิ ปุจฺฉิตานิ. เต ทฺเว ปญฺหา. กสฺมา? อิเมหิ พตฺวาธิวจเนน ปุจฺฉิตา. เอวํ สมาปนฺนสฺส โลกสฺส เอวํ สํกิลิฏฺฐสฺส กึ โลกสฺส โวทานํ วุฏฺฐานมิติ, เอวญฺหิ อาห. บท ๔ บทเหล่านี้ ถูกถามแล้ว (บทเหล่านั้น) เป็นปัญหา ๒ ข้อ เพราะเหตุไร เพราะบทเหล่านี้ถูกถามด้วยศัพท์ที่เป็นพหูพจน์ (ท่านอชิตะ) ได้ทูลถามอย่างนี้ว่า อะไรเป็นเครื่องชำระโลกให้หมดจด อะไรเป็นเครื่องออกจากภพ ของโลกผู้ประสบแล้วอย่างนี้ ผู้เศร้าหมองแล้วอย่างนี้ สวนฺติ [Pg.13] สพฺพธิ โสตาติ. อสมาหิตสฺส สวนฺติ อภิชฺฌาพฺยาปาทปฺปมาทพหุลสฺส. ตตฺถ ยา อภิชฺฌา อยํ โลโภ อกุสลมูลํ, โย พฺยาปาโท อยํ โทโส อกุสลมูลํ, โย ปมาโท อยํ โมโห อกุสลมูลํ. ตสฺเสวํ อสมาหิตสฺส ฉสุ อายตเนสุ ตณฺหา สวนฺติ รูปตณฺหา สทฺทตณฺหา คนฺธตณฺหา รสตณฺหา โผฏฺฐพฺพตณฺหา ธมฺมตณฺหา, ยถาห ภควา – (บทว่า) สวนฺติ สพฺพธิ โสตา (กระแสทั้งหลายย่อมไหลไปในที่ทั้งปวง) กระแสทั้งหลายย่อมไหลไปแก่ผู้มีจิตไม่ตั้งมั่น ผู้มากไปด้วยอภิชฌา พยาบาท และปมาทะ ในธรรม ๓ อย่างนั้น อภิชฌาใด อภิชฌานี้คือโลภะอกุศลมูล พยาบาทใด พยาบาทนี้คือโทสะอกุศลมูล ปมาทะใด ปมาทะนี้คือโมหะอกุศลมูล ตัณหาย่อมไหลไปในอายตนะ ๖ คือ รูปตัณหา สัททตัณหา คันธตัณหา รสตัณหา โผฏฐัพพตัณหา ธรรมตัณหา แก่ผู้นั้นผู้มีจิตไม่ตั้งมั่นอย่างนี้ สมดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – ‘‘สวตี’’ติ จ โข, ภิกฺขเว, ฉนฺเนตํ อชฺฌตฺติกานํ อายตนานํ อธิวจนํ. จกฺขุ สวติ มนาปิเกสุ รูเปสุ, อมนาปิเกสุ ปฏิหญฺญตีติ. โสตํ…เป… ฆานํ… ชิวฺหา… กาโย… มโน สวติ มนาปิเกสุ ธมฺเมสุ อมนาปิเกสุ ปฏิหญฺญตีติ. อิติ สพฺพา จ สวติ, สพฺพถา จ สวติ. เตนาห ‘‘สวนฺติ สพฺพธิ โสตา’’ติ. ภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘ย่อมไหลไป’ นี้แล เป็นชื่อของอายตนะภายใน ๖ จักษุย่อมไหลไปในรูปทั้งหลายที่น่าพอใจ ย่อมกระทบกระทั่งในรูปทั้งหลายที่ไม่น่าพอใจ โสตะ...ฯลฯ...ฆานะ...ชิวหา...กาย...มโน ย่อมไหลไปในธรรมารมณ์ทั้งหลายที่น่าพอใจ ย่อมกระทบกระทั่งในธรรมารมณ์ทั้งหลายที่ไม่น่าพอใจ ด้วยประการฉะนี้ (กระแส) ย่อมไหลไปในทวารทั้งปวงด้วย ย่อมไหลไปโดยอาการทั้งปวงด้วย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘สวนฺติ สพฺพธิ โสตา’ ‘‘โสตานํ กึ นิวารณ’’นฺติ ปริยุฏฺฐานวิฆาตํ ปุจฺฉติ, อิทํ โวทานํ. ‘‘โสตานํ สํวรํ พฺรูหิ, เกน โสตา ปิธียเร’’ติ อนุสยสมุคฺฆาตํ ปุจฺฉติ, อิทํ วุฏฺฐานํ. (ท่านอชิตะ) ทูลถามถึงการกำจัดปริยุฏฐานกิเลส ด้วยบทว่า ‘อะไรเป็นเครื่องกั้นกระแสทั้งหลาย’ นี้คือโวทาน (ความหมดจด) ทูลถามถึงการถอนอนุสัยกิเลส ด้วยบทว่า ‘ขอพระองค์จงตรัสบอกเครื่องสังวรแห่งกระแสทั้งหลาย กระแสทั้งหลายย่อมถูกปิดกั้นได้ด้วยอะไร’ นี้คือวุฏฐาน (การออกจากภพ) ตตฺถ วิสชฺชนา – ในปัญหานั้น มีคำวิสัชนาดังนี้ – ‘‘ยานิ โสตานิ โลกสฺมึ, [อชิตาติ ภควา,]สติ เตสํ นิวารณํ; โสตานํ สํวรํ พฺรูมิ, ปญฺญาเยเต ปิธียเร’’ติ. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า อชิตะ) กระแสเหล่าใดมีอยู่ในโลก สติเป็นเครื่องกั้นกระแสเหล่านั้น เรากล่าวสติว่าเป็นเครื่องสังวรแห่งกระแสทั้งหลาย กระแสเหล่านั้นย่อมถูกปิดกั้นได้ด้วยปัญญา ดังนี้ กายคตาย สติยา ภาวิตาย พหุลีกตาย จกฺขุ นาวิญฺฉติ มนาปิเกสุ รูเปสุ, อมนาปิเกสุ น ปฏิหญฺญติ, โสตํ…เป… ฆานํ… ชิวฺหา… กาโย… มโน นาวิญฺฉติ มนาปิเกสุ ธมฺเมสุ, อมนาปิเกสุ น ปฏิหญฺญติ. เกน การเณน? สํวุตนิวาริตตฺตา อินฺทฺริยานํ. เกน เต สํวุตนิวาริตา? สติอารกฺเขน. เตนาห ภควา – ‘‘สติ เตสํ นิวารณ’’นฺติ. เมื่อกายคตาสติอันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว จักษุย่อมไม่ถูกดึงไปในรูปทั้งหลายที่น่าพอใจ ย่อมไม่กระทบกระทั่งในรูปทั้งหลายที่ไม่น่าพอใจ โสตะ...ฯลฯ...ฆานะ...ชิวหา...กาย...มโน ย่อมไม่ถูกดึงไปในธรรมารมณ์ทั้งหลายที่น่าพอใจ ย่อมไม่กระทบกระทั่งในธรรมารมณ์ทั้งหลายที่ไม่น่าพอใจ เพราะเหตุไร เพราะอินทรีย์ทั้งหลายอันตนสังวรและห้ามไว้แล้ว อินทรีย์เหล่านั้นอันตนสังวรและห้ามไว้แล้วด้วยอะไร ด้วยสติเป็นเครื่องรักษา เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘สติเป็นเครื่องกั้นกระแสเหล่านั้น’ ปญฺญาย อนุสยา ปหียนฺติ, อนุสเยสุ ปหีเนสุ ปริยุฏฺฐานา ปหียนฺติ. กิสฺส, อนุสยสฺส ปหีนตฺตา? ตํ ยถา ขนฺธวนฺตสฺส รุกฺขสฺส อนวเสสมูลุทฺธรเณ กเต ปุปฺผผลปลฺลวงฺกุรสนฺตติ สมุจฺฉินฺนา ภวติ. เอวํ [Pg.14] อนุสเยสุ ปหีเนสุ ปริยุฏฺฐานสนฺตติ สมุจฺฉินฺนา ภวติ ปิทหิตา ปฏิจฺฉนฺนา. เกน? ปญฺญาย. เตนาห ภควา ‘‘ปญฺญาเยเต ปิธียเร’’ติ. อนุสัยกิเลสทั้งหลายย่อมถูกละได้ด้วยปัญญา เมื่ออนุสัยกิเลสทั้งหลายถูกละได้แล้ว ปริยุฏฐานกิเลสทั้งหลายย่อมถูกละได้ เพราะเหตุไร เพราะอนุสัยกิเลสถูกละได้แล้ว เปรียบเหมือนเมื่อบุคคลถอนรากของต้นไม้มีลำต้นขึ้นโดยไม่เหลือแล้ว การสืบต่อแห่งดอก ผล ใบอ่อน และหน่อ ย่อมถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิง ฉันใด เมื่ออนุสัยกิเลสทั้งหลายถูกละได้แล้ว การสืบต่อแห่งปริยุฏฐานกิเลสย่อมถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิง ถูกปิดกั้น ถูกปกปิดไว้ ฉันนั้น ด้วยอะไร ด้วยปัญญา เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘กระแสเหล่านั้นย่อมถูกปิดกั้นได้ด้วยปัญญา’ ‘‘ปญฺญา เจว สติ จ, [อิจฺจายสฺมา อชิโต,]นามรูปญฺจ มาริส; เอตํ เม ปุฏฺโฐ ปพฺรูหิ, กตฺเถตํ อุปรุชฺฌตี’’ติ. (พระอชิตะทูลถามว่า) ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ปัญญาและสติ และนามรูป ข้าพระองค์ทูลถามแล้ว ขอพระองค์จงตรัสบอกเรื่องนี้แก่ข้าพระองค์ ธรรมเหล่านี้ย่อมดับไปในที่ไหน ดังนี้ ‘‘ยเมตํ ปญฺหํ อปุจฺฉิ, อชิต ตํ วทามิ เต; ยตฺถ นามญฺจ รูปญฺจ, อเสสํ อุปรุชฺฌติ; วิญฺญาณสฺส นิโรเธน, เอตฺเถตํ อุปรุชฺฌตี’’ติ. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) อชิตะ เธอได้ถามปัญหานั้นใด เราจะบอกปัญหานั้นแก่เธอ นามและรูปย่อมดับไปโดยไม่เหลือในที่ใด นามและรูปนั้นย่อมดับไปในที่นี้ เพราะวิญญาณดับ ดังนี้ อยํ ปญฺเห อนุสนฺธึ ปุจฺฉติ. อนุสนฺธึ ปุจฺฉนฺโต กึ ปุจฺฉติ? อนุปาทิเสสํ นิพฺพานธาตุํ. ตีณิ จ สจฺจานิ สงฺขตานิ นิโรธธมฺมานิ ทุกฺขํ สมุทโย มคฺโค, นิโรโธ อสงฺขโต. ตตฺถ สมุทโย ทฺวีสุ ภูมีสุ ปหียติ ทสฺสนภูมิยา จ ภาวนาภูมิยา จ. ทสฺสเนน ตีณิ สํโยชนานิ ปหียนฺติ สกฺกายทิฏฺฐิ วิจิกิจฺฉา สีลพฺพตปรามาโส, ภาวนาย สตฺต สํโยชนานิ ปหียนฺติ กามจฺฉนฺโท พฺยาปาโท รูปราโค อรูปราโค มาโน อุทฺธจฺจํ อวิชฺชาวเสสา. เตธาตุเก อิมานิ ทส สํโยชนานิ ปญฺโจรมฺภาคิยานิ ปญฺจุทฺธมฺภาคิยานิ. ท่านอชิตะนี้ ทูลถามถึงความสืบต่อในปัญหา เมื่อทูลถามถึงความสืบต่อ ท่านทูลถามถึงอะไร ทูลถามถึงอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ก็สัจจะ ๓ คือ ทุกข์ สมุทัย มรรค เป็นสังขตะ มีความดับเป็นธรรมดา, นิโรธเป็นอสังขตะ ในสัจจะเหล่านั้น สมุทัยสัจจะย่อมถูกละได้ในภูมิ ๒ คือ ในทัสสนภูมิและในภาวนาภูมิ สังโยชน์ ๓ คือ สักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส ย่อมถูกละได้ด้วยทัสสนะ (โสดาปัตติมรรค) สังโยชน์ ๗ คือ กามฉันทะ พยาบาท รูปราคะ อรูปราคะ มานะ อุทธัจจะ และอวิชชาที่เหลือ ย่อมถูกละได้ด้วยภาวนา (มรรคเบื้องสูง ๓) สังโยชน์ ๑๐ เหล่านี้ คือ โอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ อุทธัมภาคิยสังโยชน์ ๕ มีในภูมิ ๓ ๑๒. ตตฺถ ตีณิ สํโยชนานิ สกฺกายทิฏฺฐิ วิจิกิจฺฉา สีลพฺพตปรามาโส อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ อธิฏฺฐาย นิรุชฺฌนฺติ. สตฺต สํโยชนานิ กามจฺฉนฺโท พฺยาปาโท รูปราโค อรูปราโค มาโน อุทฺธจฺจํ อวิชฺชาวเสสา อญฺญินฺทฺริยํ อธิฏฺฐาย นิรุชฺฌนฺติ. ยํ ปน เอวํ ชานาติ ‘‘ขีณา เม ชาตี’’ติ, อิทํ ขเย ญาณํ. ‘‘นาปรํ อิตฺถตฺตายา’’ติ ปชานาติ, อิทํ อนุปฺปาเท ญาณํ. อิมานิ ทฺเว ญาณานิ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ. ตตฺถ ยญฺจ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ ยญฺจ อญฺญินฺทฺริยํ, อิมานิ อคฺคผลํ อรหตฺตํ ปาปุณนฺตสฺส นิรุชฺฌนฺติ, ตตฺถ ยญฺจ ขเย ญาณํ ยญฺจ อนุปฺปาเท ญาณํ, อิมานิ ทฺเว ญาณานิ เอกปญฺญา. ๑๒. ในสังโยชน์เหล่านั้น สังโยชน์ ๓ คือ สักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส อาศัยอนัญญตัญญัสสามีตินทรีย์จึงดับไป สังโยชน์ ๗ คือ กามฉันทะ พยาบาท รูปราคะ อรูปราคะ มานะ อุทธัจจะ และอวิชชาที่เหลือ อาศัยอัญญินทรีย์จึงดับไป ก็บุคคลย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ชาติของเราสิ้นแล้ว’ นี้คือ ขยญาณ ย่อมรู้ชัดว่า ‘กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี’ นี้คือ อนุปปาทญาณ ญาณ ๒ อย่างนี้คือ อัญญาตาวินทรีย์ ในอินทรีย์เหล่านั้น อนัญญตัญญัสสามีตินทรีย์และอัญญินทรีย์ อินทรีย์เหล่านี้ย่อมดับไปแก่ผู้บรรลุอัคผลคืออรหัตตผล ในญาณเหล่านั้น ขยญาณและอนุปปาทญาณ ญาณ ๒ อย่างนี้เป็นปัญญาอันเดียวกัน อปิ จ อารมฺมณสงฺเกเตน ทฺเว นามานิ ลพฺภนฺติ, ‘‘ขีณา เม ชาตี’’ติ ปชานนฺตสฺส ขเย ญาณนฺติ นามํ ลภติ, ‘‘นาปรํ อิตฺถตฺตายา’’ติ ปชานนฺตสฺส [Pg.15] อนุปฺปาเท ญาณนฺติ นามํ ลภติ. สา ปชานนฏฺเฐน ปญฺญา, ยถาทิฏฺฐํ อปิลาปนฏฺเฐน สติ. อีกอย่างหนึ่ง (ปัญญานั้น) ย่อมได้ชื่อ ๒ อย่างตามเครื่องหมายแห่งอารมณ์ ปัญญาของผู้รู้ชัดว่า ‘ชาติของเราสิ้นแล้ว’ ย่อมได้ชื่อว่า ขยญาณ ปัญญาของผู้รู้ชัดว่า ‘กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี’ ย่อมได้ชื่อว่า อนุปปาทญาณ ปัญญานั้นชื่อว่าปัญญา เพราะอรรถว่ารู้ชัด สติชื่อว่าสติ เพราะอรรถว่าไม่ลืมเลือนตามที่เห็นแล้ว ๑๓. ตตฺถ เย ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา, อิทํ นามรูปํ. ตตฺถ เย ผสฺสปญฺจมกา ธมฺมา, อิทํ นามํ. ยานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ รูปานิ, อิทํ รูปํ. ตทุภยํ นามรูปํ วิญฺญาณสมฺปยุตฺตํ ตสฺส นิโรธํ ภควนฺตํ ปุจฺฉนฺโต อายสฺมา อชิโต ปารายเน เอวมาห – ๑๓. ในธรรมเหล่านั้น อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่าใดมีอยู่ นี้คือนามรูป ในอุปาทานขันธ์เหล่านั้น ธรรมทั้งหลายมีผัสสะเป็นที่ ๕ เหล่าใดมีอยู่ นี้คือนาม อินทรีย์ ๕ ที่เป็นรูปเหล่าใดมีอยู่ นี้คือรูป นามรูปทั้งสองนั้นสัมปยุตด้วยวิญญาณ ท่านพระอชิตะเมื่อทูลถามพระผู้มีพระภาคถึงความดับแห่งนามรูปนั้น ได้กราบทูลในปารายนวรรคอย่างนี้ว่า – ‘‘ปญฺญา เจว สติ จ, นามรูปญฺจ มาริส; เอตํ เม ปุฏฺโฐ ปพฺรูหิ, กตฺเถตํ อุปรุชฺฌตี’’ติ. ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ปัญญาและสติ และนามรูป ข้าพระองค์ทูลถามแล้ว ขอพระองค์จงตรัสบอกเรื่องนี้แก่ข้าพระองค์ ธรรมเหล่านี้ย่อมดับไปในที่ไหน ดังนี้ ตตฺถ สติ จ ปญฺญา จ จตฺตาริ อินฺทฺริยานิ, สติ ทฺเว อินฺทฺริยานิ สตินฺทฺริยญฺจ สมาธินฺทฺริยญฺจ, ปญฺญา ทฺเว อินฺทฺริยานิ ปญฺญินฺทฺริยญฺจ วีริยินฺทฺริยญฺจ. ยา อิเมสุ จตูสุ อินฺทฺริเยสุ สทฺทหนา โอกปฺปนา, อิทํ สทฺธินฺทฺริยํ. ตตฺถ ยา สทฺธาธิปเตยฺยา จิตฺเตกคฺคตา, อยํ ฉนฺทสมาธิ. สมาหิเต จิตฺเต กิเลสานํ วิกฺขมฺภนตาย ปฏิสงฺขานพเลน วา ภาวนาพเลน วา, อิทํ ปหานํ. ตตฺถ เย อสฺสาสปสฺสาสา วิตกฺกวิจารา สญฺญาเวทยิตา สรสงฺกปฺปา, อิเม สงฺขารา. อิติ ปุริมโก จ ฉนฺทสมาธิ, กิเลสวิกฺขมฺภนตาย จ ปหานํ อิเม จ สงฺขารา, ตทุภยํ ฉนฺทสมาธิปฺปธานสงฺขารสมนฺนาคตํ อิทฺธิปาทํ ภาเวติ วิเวกนิสฺสิตํ วิราคนิสฺสิตํ นิโรธนิสฺสิตํ โวสฺสคฺคปริณามึ. ตตฺถ ยา วีริยาธิปเตยฺยา จิตฺเตกคฺคตา, อยํ วีริยสมาธิ…เป… ตตฺถ ยา จิตฺตาธิปเตยฺยา จิตฺเตกคฺคตา, อยํ จิตฺตสมาธิ…เป… ตตฺถ ยา วีมํสาธิปเตยฺยา จิตฺเตกคฺคตา, อยํ วีมํสาสมาธิ. สมาหิเต จิตฺเต กิเลสานํ วิกฺขมฺภนตาย ปฏิสงฺขานพเลน วา ภาวนาพเลน วา, อิทํ ปหานํ. ตตฺถ เย อสฺสาสปสฺสาสา วิตกฺกวิจารา สญฺญาเวทยิตา สรสงฺกปฺปา, อิเม สงฺขารา. อิติ ปุริมโก จ วีมํสาสมาธิ, กิเลสวิกฺขมฺภนตาย จ ปหานํ อิเม จ สงฺขารา, ตทุภยํ วีมํสาสมาธิปฺปธานสงฺขารสมนฺนาคตํ อิทฺธิปาทํ ภาเวติ วิเวกนิสฺสิตํ วิราคนิสฺสิตํ นิโรธนิสฺสิตํ โวสฺสคฺคปริณามึ. ในธรรมเหล่านั้น สติและปัญญาเป็นอินทรีย์ ๔ คือ สติเป็นอินทรีย์ ๒ ได้แก่ สตินทรีย์และสมาธินทรีย์ ปัญญาเป็นอินทรีย์ ๒ ได้แก่ ปัญญินทรีย์และวิริยินทรีย์ ความเชื่อ ความน้อมใจเชื่อในอินทรีย์ ๔ เหล่านี้ใด นี้คือสัทธินทรีย์ ในอินทรีย์เหล่านั้น เอกัคคตาจิตที่มีฉันทะเป็นอธิบดีใด นี้คือฉันทสมาธิ เมื่อจิตตั้งมั่นแล้ว การละย่อมมีได้ด้วยอำนาจการพิจารณาหรือด้วยอำนาจการเจริญภาวนา เพราะข่มกิเลสไว้ได้ ในธรรมเหล่านั้น อัสสาสะ ปัสสาสะ วิตก วิจาร สัญญา เวทนา สังกัปป์อันเป็นไปกับด้วยกิจเสมอกันเหล่าใด เหล่านี้คือสังขาร ด้วยเหตุนั้น ฉันทสมาธิในเบื้องต้น การละเพราะข่มกิเลสไว้ได้ และสังขารเหล่านี้ ทั้ง ๒ ส่วนนั้น ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิปธานสังขาร อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อโวสสัคคะ ในธรรมเหล่านั้น เอกัคคตาจิตที่มีวิริยะเป็นอธิบดีใด นี้คือวิริยสมาธิ...ฯลฯ... ในธรรมเหล่านั้น เอกัคคตาจิตที่มีจิตเป็นอธิบดีใด นี้คือจิตตสมาธิ...ฯลฯ... ในธรรมเหล่านั้น เอกัคคตาจิตที่มีวิมังสาเป็นอธิบดีใด นี้คือวิมังสาสมาธิ เมื่อจิตตั้งมั่นแล้ว การละย่อมมีได้ด้วยอำนาจการพิจารณาหรือด้วยอำนาจการเจริญภาวนา เพราะข่มกิเลสไว้ได้ ในธรรมเหล่านั้น อัสสาสะ ปัสสาสะ วิตก วิจาร สัญญา เวทนา สังกัปป์อันเป็นไปกับด้วยกิจเสมอกันเหล่าใด เหล่านี้คือสังขาร ด้วยเหตุนั้น วิมังสาสมาธิในเบื้องต้น การละเพราะข่มกิเลสไว้ได้ และสังขารเหล่านี้ ทั้ง ๒ ส่วนนั้น ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิมังสาสมาธิปธานสังขาร อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อโวสสัคคะ ๑๔. สพฺโพ สมาธิ ญาณมูลโก ญาณปุพฺพงฺคโม ญาณานุปริวตฺติ. ๑๔. สมาธิทั้งหมดมีญาณเป็นมูล มีญาณนำหน้า เป็นไปตามญาณ ยถา ปุเร ตถา ปจฺฉา, ยถา ปจฺฉา ตถา ปุเร; ยถา ทิวา ตถา รตฺตึ, ยถา รตฺตึ ตถา ทิวา. ในกาลก่อนเป็นฉันใด ในกาลภายหลังก็เป็นฉันนั้น ในกาลภายหลังเป็นฉันใด ในกาลก่อนก็เป็นฉันนั้น ในกลางวันเป็นฉันใด ในกลางคืนก็เป็นฉันนั้น ในกลางคืนเป็นฉันใด ในกลางวันก็เป็นฉันนั้น อิติ [Pg.16] วิวเฏน เจตสา อปริโยนทฺเธน สปฺปภาสํ จิตฺตํ ภาเวติ. ปญฺจินฺทฺริยานิ กุสลานิ จิตฺตสหภูนิ จิตฺเต อุปฺปชฺชมาเน อุปฺปชฺชนฺติ, จิตฺเต นิรุชฺฌมาเน นิรุชฺฌนฺติ. นามรูปญฺจ วิญฺญาณเหตุกํ วิญฺญาณปจฺจยา นิพฺพตฺตํ, ตสฺส มคฺเคน เหตุ อุปจฺฉินฺโน, วิญฺญาณํ อนาหารํ อนภินนฺทิตํ อปฺปฏิสนฺธิกํ ตํ นิรุชฺฌติ. นามรูปมปิ อเหตุ อปฺปจฺจยํ ปุนพฺภวํ น นิพฺพตฺตยติ. เอวํ วิญฺญาณสฺส นิโรธา ปญฺญา จ สติ จ นามรูปญฺจ นิรุชฺฌติ. เตนาห ภควา – ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุย่อมเจริญจิตให้มีแสงสว่าง ด้วยจิตอันเปิดเผย ไม่ถูกอะไรๆ หุ้มห่อ อินทรีย์ ๕ ที่เป็นกุศล เกิดพร้อมกับจิต เมื่อจิตเกิดขึ้นก็เกิดขึ้น เมื่อจิตดับก็ดับไป แม้นามรูปก็มีวิญญาณเป็นเหตุ มีวิญญาณเป็นปัจจัยจึงเกิดขึ้น เหตุแห่งวิญญาณนั้นถูกตัดขาดด้วยมรรค วิญญาณนั้นไม่มีอาหาร ไม่เพลิดเพลิน ไม่สืบต่อ ย่อมดับไป แม้นามรูปก็ไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย ย่อมไม่เกิดในภพใหม่อีก เพราะวิญญาณดับไปอย่างนี้ ปัญญา สติ และนามรูปจึงดับไป เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘‘ยเมตํ ปญฺหํ อปุจฺฉิ, อชิต ตํ วทามิ เต; ยตฺถ นามญฺจ รูปญฺจ, อเสสํ อุปรุชฺฌติ; วิญฺญาณสฺส นิโรเธน, เอตฺเถตํ อุปรุชฺฌตี’’ติ. ดูก่อนอชิตะ ท่านได้ถามปัญหาใด เราจะบอกปัญหานั้นแก่ท่าน นามและรูปย่อมดับไปไม่เหลือในที่ใด นามและรูปนั้นย่อมดับไปในที่นี้ เพราะวิญญาณดับไป ‘‘เย จ สงฺขาตธมฺมาเส, [อิจฺจายสฺมา อชิโต]เย จ เสกฺขา ปุถู อิธ; เตสํ เม นิปโก อิริยํ, ปุฏฺโฐ ปพฺรูหิ มาริสา’’ติ. ท่านผู้เจริญ ผู้มีปัญญา ข้าพเจ้าขอทูลถามถึงจริยาของท่านผู้มีธรรมอันพิจารณาแล้ว และของพระเสขะทั้งหลายเป็นอันมากในโลกนี้ ขอพระองค์โปรดตรัสบอกด้วยเถิด ๑๕. อิมานิ ตีณิ ปทานิ ปุจฺฉิตานิ, เต ตโย ปญฺหา. กิสฺส? เสขาเสขวิปสฺสนาปุพฺพงฺคมปฺปหานโยเคน, เอวญฺหิ อาห. ‘‘เย จ สงฺขาตธมฺมาเส’’ติ อรหตฺตํ ปุจฺฉติ, ‘‘เย จ เสขา ปุถู อิธา’’ติ เสขํ ปุจฺฉติ, ‘‘เตสํ เม นิปโก อิริยํ, ปุฏฺโฐ ปพฺรูหิ มาริสา’’ติ วิปสฺสนาปุพฺพงฺคมํ ปหานํ ปุจฺฉติ. ๑๕. บท ๓ บทเหล่านี้ ท่านอชิตะได้ทูลถามแล้ว เป็นปัญหา ๓ ข้อ เพราะเหตุไร เพราะประกอบด้วยการละที่มีวิปัสสนาเป็นเบื้องหน้าของพระเสขะและพระอเสขะ จริงอย่างนั้น ท่านอชิตะได้กล่าวไว้ว่า บทว่า เย จ สงฺขาตธมฺมาเส ท่านทูลถามถึงพระอรหัต บทว่า เย จ เสกฺขา ปุถู อิธา ท่านทูลถามถึงพระเสขะ บทว่า เตสํ เม นิปโก อิริยํ ปุฏฺโฐ ปพฺรูหิ มาริสา ท่านทูลถามถึงการละที่มีวิปัสสนาเป็นเบื้องหน้า ตตฺถ วิสชฺชนา – คำตอบในปัญหานั้นมีดังนี้ ‘‘กาเมสุ นาภิคิชฺเฌยฺย, [อชิตาติ ภควา]มนสานาวิโล สิยา; กุสโล สพฺพธมฺมานํ, สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช’’ติ. พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า ดูก่อนอชิตะ ภิกษุไม่พึงกำหนัดในกามทั้งหลาย พึงเป็นผู้มีใจไม่ขุ่นมัว ฉลาดในธรรมทั้งปวง มีสติ พึงเที่ยวไป ภควโต สพฺพํ กายกมฺมํ ญาณปุพฺพงฺคมํ ญาณานุปริวตฺติ, สพฺพํ วจีกมฺมํ ญาณปุพฺพงฺคมํ ญาณานุปริวตฺติ, สพฺพํ มโนกมฺมํ ญาณปุพฺพงฺคมํ ญาณานุปริวตฺติ. อตีเต อํเส อปฺปฏิหตญาณทสฺสนํ, อนาคเต อํเส อปฺปฏิหตญาณทสฺสนํ, ปจฺจุปฺปนฺเน อํเส อปฺปฏิหตญาณทสฺสนํ. กายกรรมทั้งหมดของพระผู้มีพระภาคมีญาณนำหน้า เป็นไปตามญาณ วจีกรรมทั้งหมดมีญาณนำหน้า เป็นไปตามญาณ มโนกรรมทั้งหมดมีญาณนำหน้า เป็นไปตามญาณ ญาณทัสสนะของพระผู้มีพระภาคในส่วนอดีตไม่มีอะไรติดขัด ในส่วนอนาคตไม่มีอะไรติดขัด ในส่วนปัจจุบันไม่มีอะไรติดขัด โก [Pg.17] จ ญาณทสฺสนสฺส ปฏิฆาโต? ยํ อนิจฺเจ ทุกฺเข อนตฺตนิ จ อญฺญาณํ อทสฺสนํ, อยํ ญาณทสฺสนสฺส ปฏิฆาโต. ยถา อิธ ปุริโส ตารกรูปานิ ปสฺเสยฺย, โน จ คณนสงฺเกเตน ชาเนยฺย, อยํ ญาณทสฺสนสฺส ปฏิฆาโต. อะไรเป็นเครื่องขัดขวางญาณทัสสนะ ความไม่รู้ ความไม่เห็นในสิ่งที่ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตาใด นี้เป็นเครื่องขัดขวางญาณทัสสนะ เปรียบเหมือนบุรุษในโลกนี้พึงเห็นดวงดาวทั้งหลาย แต่ไม่พึงรู้ด้วยการนับหรือเครื่องหมาย นี้เป็นเครื่องขวางญาณทัสสนะ ภควโต ปน อปฺปฏิหตญาณทสฺสนํ, อนาวรณญาณทสฺสนา หิ พุทฺธา ภควนฺโต. ตตฺถ เสเขน ทฺวีสุ ธมฺเมสุ จิตฺตํ รกฺขิตพฺพํ เคธา จ รชนีเยสุ ธมฺเมสุ, โทสา จ ปริยุฏฺฐานีเยสุ. ตตฺถ ยา อิจฺฉา มุจฺฉา ปตฺถนา ปิยายนา กีฬนา, ตํ ภควา นิวาเรนฺโต เอวมาห ‘‘กาเมสุ นาภิคิชฺเฌยฺยา’’ติ. ส่วนพระผู้มีพระภาคทรงมีญาณทัสสนะที่ไม่มีอะไรติดขัด จริงอยู่ พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลายทรงมีญาณทัสสนะที่ไม่มีเครื่องกั้น ในธรรมเหล่านั้น พระเสขะพึงรักษาจิตในธรรม ๒ อย่าง คือ จากความอยากในธรรมเป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด และจากโทสะในธรรมเป็นที่ตั้งแห่งความฟุ้งซ่าน ในธรรมเหล่านั้น ความอยาก ความหมกมุ่น ความปรารถนา ความรักใคร่ ความเพลิดเพลินใดมีอยู่ พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงห้ามความอยากนั้น จึงตรัสอย่างนี้ว่า ไม่พึงกำหนัดในกามทั้งหลาย ‘‘มนสานาวิโล สิยา’’ติ ปริยุฏฺฐานวิฆาตํ อาห. ตถา หิ เสโข อภิคิชฺฌนฺโต อสมุปฺปนฺนญฺจ กิเลสํ อุปฺปาเทติ, อุปฺปนฺนญฺจ กิเลสํ ผาตึ กโรติ. โย ปน อนาวิลสงฺกปฺโป อนภิคิชฺฌนฺโต วายมติ, โส อนุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ อนุปฺปาทาย ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วีริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ. โส อุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานาย ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วีริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ. โส อนุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ อุปฺปาทาย ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วีริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ. โส อุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ ฐิติยา อสมฺโมสาย ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย ภาวนาย ปาริปูริยา ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วีริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ. พระผู้มีพระภาคตรัสการกำจัดปริยุฏฐานกิเลสด้วยบทว่า ‘มนสานาวิโล สิยา’ (ไม่พึงมีความขุ่นมัวทางใจ) จริงอย่างนั้น พระเสขะเมื่อกำหนัดยินดียิ่ง ย่อมทำกิเลสที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น และทำกิเลสที่เกิดขึ้นแล้วให้เจริญไพบูลย์ ส่วนพระเสขะใดผู้มีความดำริไม่ขุ่นมัว ไม่กำหนัดยินดียิ่ง พากเพียรอยู่ พระเสขะผู้นั้นย่อมปลูกฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต ตั้งจิตไว้ เพื่อไม่ให้อกุศลธรรมอันลามกที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้นได้ พระเสขะผู้นั้นย่อมปลูกฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต ตั้งจิตไว้ เพื่อละอกุศลธรรมอันลามกที่เกิดขึ้นแล้ว พระเสขะผู้นั้นย่อมปลูกฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต ตั้งจิตไว้ เพื่อให้กุศลธรรมที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้น พระเสขะผู้นั้นย่อมปลูกฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต ตั้งจิตไว้ เพื่อความตั้งอยู่ เพื่อความไม่เลือนหาย เพื่อความเจริญยิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว ๑๖. กตเม อนุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา? กามวิตกฺโก พฺยาปาทวิตกฺโก วิหึสาวิตกฺโก, อิเม อนุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา. กตเม อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา? อนุสยา อกุสลมูลานิ, อิเม อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา. กตเม อนุปฺปนฺนา กุสลา ธมฺมา? ยานิ โสตาปนฺนสฺส อินฺทฺริยานิ, อิเม อนุปฺปนฺนา กุสลา ธมฺมา. กตเม อุปฺปนฺนา กุสลา ธมฺมา? ยานิ อฏฺฐมกสฺส อินฺทฺริยานิ, อิเม อุปฺปนฺนา กุสลา ธมฺมา. ๑๖. อกุศลธรรมอันลามกที่ยังไม่เกิดเป็นไฉน? ได้แก่ กามวิตก พยาบาทวิตก วิหิงสาวิตก เหล่านี้คืออกุศลธรรมอันลามกที่ยังไม่เกิด อกุศลธรรมอันลามกที่เกิดขึ้นแล้วเป็นไฉน? ได้แก่ อนุสัยและอกุศลมูล เหล่านี้คืออกุศลธรรมอันลามกที่เกิดขึ้นแล้ว กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดเป็นไฉน? ได้แก่ อินทรีย์ทั้งหลายของพระโสดาบัน เหล่านี้คือกุศลธรรมที่ยังไม่เกิด กุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วเป็นไฉน? ได้แก่ อินทรีย์ทั้งหลายของอัฏฐมกบุคคล (ผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรค) เหล่านี้คือกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว เยน กามวิตกฺกํ วาเรติ, อิทํ สตินฺทฺริยํ. เยน พฺยาปาทวิตกฺกํ วาเรติ, อิทํ สมาธินฺทฺริยํ. เยน วิหึสาวิตกฺกํ วาเรติ, อิทํ วีริยินฺทฺริยํ. บุคคลย่อมห้ามกามวิตกได้ด้วยอินทรีย์ใด อินทรีย์นี้คือสติินทรีย์ บุคคลย่อมห้ามพยาบาทวิตกได้ด้วยอินทรีย์ใด อินทรีย์นี้คือสมาธินทรีย์ บุคคลย่อมห้ามวิหิงสาวิตกได้ด้วยอินทรีย์ใด อินทรีย์นี้คือวิริยินทรีย์ เยน [Pg.18] อุปฺปนฺนุปฺปนฺเน ปาปเก อกุสเล ธมฺเม ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมติ นาธิวาเสติ, อิทํ ปญฺญินฺทฺริยํ. ยา อิเมสุ จตูสุ อินฺทฺริเยสุ สทฺทหนา โอกปฺปนา, อิทํ สทฺธินฺทฺริยํ. บุคคลย่อมละ บรรเทา ทำให้สิ้นสุด นำไปสู่ความไม่มี และไม่ทนอยู่ต่ออกุศลธรรมอันลามกที่เกิดขึ้นแล้วๆ ด้วยอินทรีย์ใด อินทรีย์นี้คือปัญญินทรีย์ ความเชื่อ ความน้อมใจเชื่อในอินทรีย์ ๔ เหล่านี้ใด อินทรีย์นี้คือสัทธินทรีย์ ตตฺถ สทฺธินฺทฺริยํ กตฺถ ทฏฺฐพฺพํ? จตูสุ โสตาปตฺติยงฺเคสุ. วีริยินฺทฺริยํ กตฺถ ทฏฺฐพฺพํ? จตูสุ สมฺมปฺปธาเนสุ. สตินฺทฺริยํ กตฺถ ทฏฺฐพฺพํ? จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ. สมาธินฺทฺริยํ กตฺถ ทฏฺฐพฺพํ? จตูสุ ฌาเนสุ. ปญฺญินฺทฺริยํ กตฺถ ทฏฺฐพฺพํ? จตูสุ อริยสจฺเจสุ. เอวํ เสโข สพฺเพหิ กุสเลหิ ธมฺเมหิ อปฺปมตฺโต วุตฺโต ภควตา อนาวิลตาย มนสา. เตนาห ภควา ‘‘มนสานาวิโลสิยา’’ติ. ในอินทรีย์เหล่านั้น สัทธินทรีย์พึงเห็นในที่ไหน? พึงเห็นในโสตาปัตติยังคะ ๔ วิริยินทรีย์พึงเห็นในที่ไหน? พึงเห็นในสัมมัปปธาน ๔ สตินทรีย์พึงเห็นในที่ไหน? พึงเห็นในสติปัฏฐาน ๔ สมาธินทรีย์พึงเห็นในที่ไหน? พึงเห็นในฌาน ๔ ปัญญินทรีย์พึงเห็นในที่ไหน? พึงเห็นในอริยสัจ ๔ ด้วยประการฉะนี้ พระเสขะผู้ไม่ประมาทในกุศลธรรมทั้งปวง พระผู้มีพระภาคตรัสว่า เป็นผู้มีความไม่ขุ่นมัวทางใจ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘มนสานาวิโล สิยา’ ๑๗. ‘‘กุสโล สพฺพธมฺมาน’’นฺติ โลโก นาม ติวิโธ กิเลสโลโก ภวโลโก อินฺทฺริยโลโก. ตตฺถ กิเลสโลเกน ภวโลโก สมุทาคจฺฉติ, โส อินฺทฺริยานิ นิพฺพตฺเตติ, อินฺทฺริเยสุ ภาวิยมาเนสุ เนยฺยสฺส ปริญฺญา ภวติ. สา ทุวิเธน อุปปริกฺขิตพฺพา ทสฺสนปริญฺญาย จ ภาวนาปริญฺญาย จ. ยทา หิ เสโข เญยฺยํ ปริชานาติ, ตทา นิพฺพิทาสหคเตหิ สญฺญามนสิกาเรหิ เนยฺยํ ปริญฺญาตํ ภวติ. ตสฺส ทฺเว ธมฺมา โกสลฺลํ คจฺฉนฺติ – ทสฺสนโกสลฺลญฺจ ภาวนาโกสลฺลญฺจ. ๑๗. ในบทว่า ‘กุสโล สพฺพธมฺมานํ’ (เป็นผู้ฉลาดในธรรมทั้งปวง) นั้น คำว่า โลก มี ๓ อย่าง คือ กิเลสโลก ภวโลก อินทริยโลก ใน ๓ อย่างนั้น ภวโลกย่อมเกิดขึ้นด้วยกิเลสโลก บุคคลนั้นย่อมยังอินทรีย์ให้เกิด เมื่ออินทรีย์ทั้งหลายอันบุคคลเจริญแล้ว ปริญญาในสิ่งที่ควรรู้ย่อมมี ปริญญานั้นพึงพิจารณาโดย ๒ อย่าง คือ ทัสนปริญญา และภาวนาปริญญา ก็เมื่อใด พระเสขะย่อมกำหนดรู้สิ่งที่ควรรู้ เมื่อนั้น สิ่งที่ควรรู้ย่อมเป็นอันบุคคลกำหนดรู้แล้วด้วยสัญญาและมนสิการอันสัมปยุตด้วยความเบื่อหน่าย ธรรม ๒ อย่าง คือ ทัสนโกศล และภาวนาโกศล ย่อมถึงความฉลาดแก่พระเสขะนั้น ตํ ญาณํ ปญฺจวิเธน เวทิตพฺพํः อภิญฺญา ปริญฺญา ปหานํ ภาวนา สจฺฉิกิริยา. ตตฺถ กตมา อภิญฺญา? ยํ ธมฺมานํ สลกฺขเณ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา จ อตฺถปฏิสมฺภิทา จ, อยํ อภิญฺญา. ญาณนั้นพึงทราบโดย ๕ ประการ คือ อภิญญา ปริญญา ปหานะ ภาวนา สัจฉิกิริยา ใน ๕ อย่างนั้น อภิญญาเป็นไฉน? ญาณในสภาวลักษณะของธรรมทั้งหลายที่เป็นธัมมปฏิสัมภิทาและอัตถปฏิสัมภิทาใด ญาณนี้ชื่อว่าอภิญญา ตตฺถ กตมา ปริญฺญา? เอวํ อภิชานิตฺวา ยา ปริชานนา ‘‘อิทํ กุสลํ, อิทํ อกุสลํ, อิทํ สาวชฺชํ, อิทํ อนวชฺชํ, อิทํ กณฺหํ, อิทํ สุกฺกํ, อิทํ เสวิตพฺพํ, อิทํ น เสวิตพฺพํ, อิเม ธมฺมา เอวํคหิตา, อิทํ ผลํ นิพฺพตฺเตนฺติ, เตสํ เอวํคหิตานํ อยํ อตฺโถ’’ติ, อยํ ปริญฺญา. ใน ๕ อย่างนั้น ปริญญาเป็นไฉน? เมื่อรู้ยิ่งอย่างนี้แล้ว การกำหนดรู้ว่า ‘นี้เป็นกุศล นี้เป็นอกุศล นี้มีโทษ นี้ไม่มีโทษ นี้เป็นธรรมดำ นี้เป็นธรรมขาว นี้ควรเสพ นี้ไม่ควรเสพ ธรรมเหล่านี้ที่ยึดถืออย่างนี้ ย่อมให้เกิดผลนี้ นี้เป็นประโยชน์ของธรรมเหล่านั้นที่ยึดถืออย่างนั้น’ ใด การกำหนดรู้นี้ชื่อว่าปริญญา เอวํ ปริชานิตฺวา ตโย ธมฺมา อวสิฏฺฐา ภวนฺติ ปหาตพฺพา ภาเวตพฺพา สจฺฉิกาตพฺพา จ. ตตฺถ กตเม ธมฺมา ปหาตพฺพา? เย อกุสลา. ตตฺถ กตเม ธมฺมา ภาเวตพฺพา? เย กุสลา. ตตฺถ กตเม ธมฺมา สจฺฉิกาตพฺพา? ยํ อสงฺขตํ. โย เอวํ ชานาติ อยํ วุจฺจติ อตฺถกุสโล ธมฺมกุสโล [Pg.19] กลฺยาณตากุสโล ผลตากุสโล, อายกุสโล อปายกุสโล อุปายกุสโล มหตา โกสลฺเลน สมนฺนาคโตติ, เตนาห ภควา ‘‘กุสโล สพฺพธมฺมาน’’นฺติ. เมื่อกำหนดรู้อย่างนี้แล้ว ธรรม ๓ อย่างย่อมเหลืออยู่ คือ ธรรมที่พึงละ ธรรมที่พึงเจริญ และธรรมที่พึงทำให้แจ้ง ใน ๓ อย่างนั้น ธรรมที่พึงละเป็นไฉน? ได้แก่ ธรรมที่เป็นอกุศล ใน ๓ อย่างนั้น ธรรมที่พึงเจริญเป็นไฉน? ได้แก่ ธรรมที่เป็นกุศล ใน ๓ อย่างนั้น ธรรมที่พึงทำให้แจ้งเป็นไฉน? ได้แก่ ธรรมที่เป็นอสังขตะ ผู้ใดรู้อย่างนี้ ผู้นั้นเรียกว่าเป็นผู้ฉลาดในอรรถ ฉลาดในธรรม ฉลาดในความเป็นกัลยาณะ ฉลาดในความเป็นผล ฉลาดในความเจริญ ฉลาดในความเสื่อม ฉลาดในอุบาย เป็นผู้ประกอบด้วยความฉลาดอย่างยิ่ง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘กุสโล สพฺพธมฺมานํ’ ‘‘สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช’’ติ เตน ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารตฺถํ อภิกฺกนฺเต ปฏิกฺกนฺเต อาโลกิเต วิโลกิเต สมิญฺชิเต ปสาริเต สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารเณ อสิเต ปีเต ขายิเต สายิเต อุจฺจารปสฺสาวกมฺเม คเต ฐิเต นิสินฺเน สุตฺเต ชาคริเต ภาสิเต ตุณฺหิภาเว สเตน สมฺปชาเนน วิหาตพฺพํ. อิมา ทฺเว จริยา อนุญฺญาตา ภควตา เอกา วิสุทฺธานํ, เอกา วิสุชฺฌนฺตานํ. เก วิสุทฺธา? อรหนฺโต. เก วิสุชฺฌนฺตา? เสกฺขา. กตกิจฺจานิ หิ อรหโต อินฺทฺริยานิ. ยํ โพชฺฌํ, ตํ จตุพฺพิธํ ทุกฺขสฺส ปริญฺญาภิสมเยน สมุทยสฺส ปหานาภิสมเยน มคฺคสฺส ภาวนาภิสมเยน นิโรธสฺส สจฺฉิกิริยาภิสมเยน, อิทํ จตุพฺพิธํ โพชฺฌํ โย เอวํ ชานาติ, อยํ วุจฺจติ สโต อภิกฺกมติ สโต ปฏิกฺกมติ ขยา ราคสฺส ขยา โทสสฺส ขยา โมหสฺส. เตนาห ภควา ‘‘สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช’’ติ, เตนาห – ในบทว่า ‘สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช’ (ภิกษุผู้มีสติพึงเที่ยวไป) นั้น ภิกษุนั้นพึงเป็นผู้มีสติสัมปชัญญะอยู่ เพื่อการอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน ในการก้าวไปข้างหน้า การถอยกลับ การแลดู การเหลียวดู การคู้เข้า การเหยียดออก การทรงสังฆาฏิ บาตร และจีวร การฉัน การดื่ม การเคี้ยว การลิ้ม การถ่ายอุจจาระปัสสาวะ การไป การยืน การนั่ง การหลับ การตื่น การพูด การนิ่ง พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตจริยา ๒ อย่างนี้ คือ อย่างหนึ่งสำหรับผู้บริสุทธิ์แล้ว อย่างหนึ่งสำหรับผู้กำลังบริสุทธิ์อยู่ ใครชื่อว่าผู้บริสุทธิ์แล้ว? ได้แก่ พระอรหันต์ทั้งหลาย ใครชื่อว่าผู้กำลังบริสุทธิ์อยู่? ได้แก่ พระเสขะทั้งหลาย จริงอยู่ อินทรีย์ของพระอรหันต์มีกิจทำเสร็จแล้ว สิ่งที่พึงรู้มี ๔ อย่าง คือ พึงรู้ด้วยอภิสมัยคือการกำหนดรู้ทุกข์ ด้วยอภิสมัยคือการละสมุทัย ด้วยอภิสมัยคือการเจริญมรรค ด้วยอภิสมัยคือการทำให้แจ้งซึ่งนิโรธ ผู้ใดรู้อย่างนี้ ผู้นี้เรียกว่า เป็นผู้มีสติ ก้าวไป เป็นผู้มีสติ ถอยกลับ เพราะสิ้นราคะ เพราะสิ้นโทสะ เพราะสิ้นโมหะ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช’ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า – ‘‘กาเมสุ นาภิคิชฺเฌยฺย, [อชิตาติ ภควา]มนสานาวิโล สิยา; กุสโล สพฺพธมฺมานํ, สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช’’ติ. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า อชิตะ) ภิกษุไม่พึงกำหนัดในกามทั้งหลาย พึงเป็นผู้มีใจไม่ขุ่นมัว เป็นผู้ฉลาดในธรรมทั้งปวง มีสติ พึงเที่ยวไป เอวํ ปุจฺฉิตพฺพํ, เอวํ วิสชฺชิตพฺพํ. สุตฺตสฺส จ อนุคีติ อตฺถโต จ พฺยญฺชนโต จ สมาเนตพฺพา. อตฺถาปคตํ หิ พฺยญฺชนํ สมฺผปฺปลาปํ ภวติ. ทุนฺนิกฺขิตฺตสฺส ปทพฺยญฺชนสฺส อตฺโถปิ ทุนฺนโย ภวติ, ตสฺมา อตฺถพฺยญฺชนูเปตํ สงฺคายิตพฺพํ. สุตฺตญฺจ ปวิจินิตพฺพํ. กึ อิทํ สุตฺตํ อาหจฺจ วจนํ อนุสนฺธิวจนํ นีตตฺถํ เนยฺยตฺถํ สํกิเลสภาคิยํ นิพฺเพธภาคิยํ อเสกฺขภาคิยํ? กุหึ อิมสฺส สุตฺตสฺส สพฺพานิ สจฺจานิ ปสฺสิตพฺพานิ, อาทิมชฺฌปริโยสาเนติ? เอวํ สุตฺตํ ปวิเจตพฺพํ. เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน – ‘‘ยํ ปุจฺฉิตญฺจ วิสฺสชฺชิตญฺจ, สุตฺตสฺส ยา จ อนุคีตี’’ติ. พึงถามอย่างนี้ พึงแก้อย่างนี้ และพึงนำมาซึ่งอนุคีติของพระสูตรให้สมกันทั้งโดยอรรถและโดยพยัญชนะ เพราะพยัญชนะที่ปราศจากอรรถย่อมเป็นคำพูดที่ไร้สาระ แม้อรรถแห่งบทและพยัญชนะที่วางไว้ไม่ดี ก็เป็นอรรถที่รู้ได้ยาก เพราะฉะนั้น พึงสังคายนาพระสูตรที่พร้อมด้วยอรรถและพยัญชนะ และพึงเลือกเฟ้นพระสูตร (ว่า) พระสูตรนี้เป็นอาหัจจวจนะ (คำที่ตรัสขึ้นเอง) หรืออนุสันธิวจนะ (คำที่ตรัสเชื่อมความ) เป็นนีตัตถะ (มีอรรถที่ทรงแสดงไว้แล้ว) หรือเนยยัตถะ (มีอรรถที่ต้องแนะนำ) เป็นสังกิเลสภาคิยะ (มีส่วนในกิเลส) หรือนิพเพธภาคิยะ (มีส่วนในการแทงตลอด) หรืออเสกขภาคิยะ (มีส่วนในพระอเสขะ)? พึงเห็นสัจจะทั้งหมดของพระสูตรนี้ได้ที่ไหน คือ ที่เบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุด? พึงเลือกเฟ้นพระสูตรอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านพระมหากัจจายนะจึงกล่าวว่า “สิ่งที่ถามและสิ่งที่แก้ และอนุคีติของพระสูตร” นิยุตฺโต วิจโย หาโร. วิจยหาร จบแล้ว ๓. ยุตฺติหารวิภงฺโค ๓. ยุตติหารวิภังค์ ๑๘. ตตฺถ [Pg.20] กตโม ยุตฺติหาโร? ‘‘สพฺเพสํ หาราน’’นฺติ, อยํ ยุตฺติหาโร. กึ โยชยติ ? จตฺตาโร มหาปเทสา พุทฺธาปเทโส สงฺฆาปเทโส สมฺพหุลตฺเถราปเทโส เอกตฺเถราปเทโส. อิเม จตฺตาโร มหาปเทสา, ตานิ ปทพฺยญฺชนานิ สุตฺเต โอตารยิตพฺพานิ, วินเย สนฺทสฺสยิตพฺพานิ, ธมฺมตายํ อุปนิกฺขิปิตพฺพานิ. ๑๘. ในหารเหล่านั้น ยุตติหารเป็นอย่างไร? (คาถาว่า) “สัพเพสัง หารานัง” นี้คือยุตติหาร. ยุตติหารประกอบอะไร? คือ มหาปเทส ๔ ได้แก่ พุทธาปเทส สังฆาปเทส สัมพหุลัตเถราปเทส และเอกัตเถราปเทส. เหล่านี้คือมหาปเทส ๔. บทและพยัญชนะเหล่านั้น พึงหยั่งลงในพระสูตร พึงเทียบเคียงในพระวินัย พึงน้อมเข้าไปในธัมมตา. กตมสฺมึ สุตฺเต โอตารยิตพฺพานิ? จตูสุ อริยสจฺเจสุ. กตมสฺมึ วินเย สนฺทสฺสยิตพฺพานิ? ราควินเย โทสวินเย โมหวินเย. กตมิสฺสํ ธมฺมตายํ อุปนิกฺขิปิตพฺพานิ? ปฏิจฺจสมุปฺปาเท. ยทิ จตูสุ อริยสจฺเจสุ อวตรติ, กิเลสวินเย สนฺทิสฺสติ, ธมฺมตญฺจ น วิโลเมติ, เอวํ อาสเว น ชเนติ. จตูหิ มหาปเทเสหิ ยํ ยํ ยุชฺชติ, เยน เยน ยุชฺชติ, ยถา ยถา ยุชฺชติ, ตํ ตํ คเหตพฺพํ. พึงหยั่งลงในพระสูตรไหน? ในอริยสัจ ๔. พึงเทียบเคียงในพระวินัยไหน? ในราคาวินัย โทสวินัย โมหวินัย. พึงน้อมเข้าไปในธัมมตาไหน? ในปฏิจจสมุปบาท. ถ้าหยั่งลงในอริยสัจ ๔ เทียบเคียงได้ในกิเลสวินัย และไม่ขัดแย้งกับธัมมตา อย่างนี้ย่อมไม่ก่อให้เกิดอาสวะ. สิ่งใดๆ ควรกับมหาปเทส ๔ โดยเหตุใดๆ โดยประการใดๆ พึงถือเอาสิ่งนั้นๆ. ๑๙. ปญฺหํ ปุจฺฉิเตน กติ ปทานิ ปญฺเหติ ปทโส ปริโยคาหิตพฺพํ วิเจตพฺพํ? ยทิ สพฺพานิ ปทานิ เอกํ อตฺถํ อภิวทนฺติ, เอโก ปญฺโห. อถ จตฺตาริ ปทานิ เอกํ อตฺถํ อภิวทนฺติ, เอโก ปญฺโห. อถ ตีณิ ปทานิ เอกํ อตฺถํ อภิวทนฺติ, เอโก ปญฺโห. อถ ทฺเว ปทานิ เอกํ อตฺถํ อภิวทนฺติ, เอโก ปญฺโห. อถ เอกํ ปทํ เอกํ อตฺถํ อภิวทติ, เอโก ปญฺโห. ตํ อุปปริกฺขมาเนน อญฺญาตพฺพํ กึ อิเม ธมฺมา นานตฺถา นานาพฺยญฺชนา, อุทาหุ อิเมสํ ธมฺมานํ เอโก อตฺโถ พฺยญฺชนเมว นานนฺติ. ยถา กึ ภเว? ยถา สา เทวตา ภควนฺตํ ปญฺหํ ปุจฺฉติ. ๑๙. ผู้ถามปัญหา พึงกำหนดพิจารณาโดยบทว่า มีกี่บทเป็นปัญหา? ถ้าบททั้งหมดกล่าวถึงอรรถเดียว ก็เป็นปัญหาเดียว. ถ้า ๔ บทกล่าวถึงอรรถเดียว ก็เป็นปัญหาเดียว. ถ้า ๓ บทกล่าวถึงอรรถเดียว ก็เป็นปัญหาเดียว. ถ้า ๒ บทกล่าวถึงอรรถเดียว ก็เป็นปัญหาเดียว. ถ้าบทเดียวกล่าวถึงอรรถเดียว ก็เป็นปัญหาเดียว. ผู้พิจารณาอยู่นั้นพึงทราบว่า ธรรมเหล่านี้มีอรรถต่างกัน มีพยัญชนะต่างกัน หรือว่าธรรมเหล่านี้มีอรรถเดียว แต่พยัญชนะต่างกัน. จะเป็นเหมือนอะไร? เหมือนดังเทวดาทูลถามปัญหาพระผู้มีพระภาค. ‘‘เกนสฺสุพฺภาหโต โลโก, เกนสฺสุ ปริวาริโต; เกน สลฺเลน โอติณฺโณ, กิสฺส ธูปายิโต สทา’’ติ. โลกถูกอะไรครอบงำ ถูกอะไรแวดล้อม ถูกลูกศรคืออะไรเสียบแทง และเร่าร้อนอยู่เสมอเพราะอะไร? อิมานิ จตฺตาริ ปทานิ ปุจฺฉิตานิ. เต ตโย ปญฺหา กถํ ญายติ? ภควา หิ เทวตาย วิสชฺเชติ. บท ๔ บทเหล่านี้ถูกถามแล้ว. ปัญหานั้นเป็น ๓ ปัญหา จะทราบได้อย่างไร? เพราะพระผู้มีพระภาคทรงแก้แก่เทวดา. ‘‘มจฺจุนาพฺภาหโต โลโก, ชราย ปริวาริโต; ตณฺหาสลฺเลน โอติณฺโณ, อิจฺฉาธูปายิโต สทา’’ติ. โลกถูกมัจจุครอบงำ ถูกชราแวดล้อม ถูกลูกศรคือตัณหาเสียบแทง และเร่าร้อนอยู่เสมอเพราะอิจฉา. ๒๐. ตตฺถ [Pg.21] ชรา จ มรณญฺจ อิมานิ ทฺเว สงฺขตสฺส สงฺขตลกฺขณานิ. ชรายํ ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ, มรณํ วโย. ตตฺถ ชราย จ มรณสฺส จ อตฺถโต นานตฺตํ. เกน การเณน, คพฺภคตาปิ หิ มียนฺติ, น จ เต ชิณฺณา ภวนฺติ. อตฺถิ จ เทวานํ มรณํ, น จ เตสํ สรีรานิ ชีรนฺติ. สกฺกเตว ชราย ปฏิกมฺมํ กาตุํ, น ปน สกฺกเต มรณสฺส ปฏิกมฺมํ กาตุํ อญฺญตฺเรว อิทฺธิมนฺตานํ อิทฺธิวิสยา. ยํ ปนาห ตณฺหาสลฺเลน โอติณฺโณติ ทิสฺสนฺติ วีตราคา ชีรนฺตาปิ มียนฺตาปิ. ยทิ จ ยถา ชรามรณํ, เอวํ ตณฺหาปิ สิยา. เอวํ สนฺเต สพฺเพ โยพฺพนฏฺฐาปิ วิคตตณฺหา สิยุํ. ยถา จ ตณฺหา ทุกฺขสฺส สมุทโย, เอวํ ชรามรณมฺปิ สิยา ทุกฺขสฺส สมุทโย, น จ สิยา ตณฺหา ทุกฺขสฺส สมุทโย, น หิ ชรามรณํ ทุกฺขสฺส สมุทโย, ตณฺหา ทุกฺขสฺส สมุทโย. ยถา จ ตณฺหา มคฺควชฺฌา, เอวํ ชรามรณมฺปิ สิยา มคฺควชฺฌํ. อิมาย ยุตฺติยา อญฺญมญฺเญหิ การเณหิ คเวสิตพฺพํ. ยทิ จ สนฺทิสฺสติ ยุตฺติสมารูฬฺหํ อตฺถโต จ อญฺญตฺตํ, พฺยญฺชนโตปิ คเวสิตพฺพํ. ๒๐. ในบทเหล่านั้น ชราและมรณะ ทั้งสองนี้เป็นสังขตลักษณะของสังขตธรรม. ความแปรไปของผู้ที่ดำรงอยู่คือชรา, ความสิ้นไปคือมรณะ. ในบทเหล่านั้น ชราและมรณะมีความต่างกันโดยอรรถ. ด้วยเหตุอะไร? เพราะแม้สัตว์ที่อยู่ในครรภ์ก็ตาย แต่สัตว์เหล่านั้นยังไม่แก่. และความตายของเทวดาก็มีอยู่ แต่สรีระของเทวดาเหล่านั้นไม่แก่. อนึ่ง สามารถทำการเยียวยาชราได้ แต่ไม่สามารถทำการเยียวยามรณะได้ เว้นไว้แต่ด้วยอิทธิวิสัยของผู้มีฤทธิ์. ส่วนที่ตรัสว่า “ถูกลูกศรคือตัณหาเสียบแทง” นั้น, ท่านผู้ปราศจากราคะ แม้แก่และตายอยู่ก็มีปรากฏ. และถ้าตัณหาเป็นเหมือนชรามรณะ, เมื่อเป็นเช่นนั้น คนหนุ่มสาวทั้งหมดก็จะพึงเป็นผู้ปราศจากตัณหา. และเหมือนอย่างที่ตัณหาเป็นสมุทัยแห่งทุกข์, ชรามรณะก็พึงเป็นสมุทัยแห่งทุกข์, และตัณหาก็ไม่พึงเป็นสมุทัยแห่งทุกข์, แต่ชรามรณะไม่ใช่สมุทัยแห่งทุกข์, ตัณหาเป็นสมุทัยแห่งทุกข์. และเหมือนอย่างที่ตัณหาเป็นสิ่งที่พึงละด้วยมรรค, ชรามรณะก็พึงเป็นสิ่งที่พึงละด้วยมรรค. ด้วยยุตตินี้ พึงแสวงหา (ความต่างกัน) ด้วยเหตุอื่นๆ จากกันและกัน. และถ้าเทียบเคียงได้ว่าเข้ากันกับยุตติแล้ว พึงแสวงหาความต่างกันทั้งโดยอรรถและโดยพยัญชนะ. สลฺโลติ วา ธูปายนนฺติ วา อิเมสํ ธมฺมานํ อตฺถโต เอกตฺตํ. น หิ ยุชฺชติ อิจฺฉาย จ ตณฺหาย จ อตฺถโต อญฺญตฺตํ. ตณฺหาย อธิปฺปาเย อปริปูรมาเน นวสุ อาฆาตวตฺถูสุ โกโธ จ อุปนาโห จ อุปฺปชฺชติ. อิมาย ยุตฺติยา ชราย จ มรณสฺส จ ตณฺหาย จ อตฺถโต อญฺญตฺตํ. ธรรมเหล่านี้ คือ สัลละ (ลูกศร) หรือ ธูปายนะ (ความเร่าร้อน) มีความเป็นอันเดียวกันโดยอรรถ. เพราะความต่างกันโดยอรรถของอิจฉาและตัณหาย่อมไม่ควร. เมื่อความประสงค์อันเกิดจากตัณหาไม่เต็มเปี่ยม, โกธะและอุปนาหะย่อมเกิดขึ้นในอาฆาตวัตถุ ๙. ด้วยยุตตินี้ ชรา มรณะ และตัณหา จึงมีความต่างกันโดยอรรถ. ยํ ปนิทํ ภควตา ทฺวีหิ นาเมหิ อภิลปิตํ อิจฺฉาติปิ ตณฺหาติปิ, อิทํ ภควตา พาหิรานํ วตฺถูนํ อารมฺมณวเสน ทฺวีหิ นาเมหิ อภิลปิตํ อิจฺฉาติปิ ตณฺหาติปิ, สพฺพา หิ ตณฺหา อชฺโฌสานลกฺขเณน เอกลกฺขณา. ยถา สพฺโพ อคฺคิ อุณฺหตฺตลกฺขเณน เอกลกฺขโณ, อปิ จ อุปาทานวเสน อญฺญมญฺญานิ นามานิ ลภติ, กฏฺฐคฺคีติปิ ติณคฺคีติปิ สกลิกคฺคีติปิ โคมยคฺคีติปิ ถุสคฺคีติปิ สงฺการคฺคีติปิ, สพฺโพ หิ อคฺคิ อุณฺหตฺตลกฺขโณว. เอวํ สพฺพา ตณฺหา อชฺโฌสานลกฺขเณน เอกลกฺขณา, อปิ ตุ อารมฺมณอุปาทานวเสน อญฺญมญฺเญหิ นาเมหิ อภิลปิตา อิจฺฉาอิติปิ ตณฺหาอิติปิ สลฺโลอิติปิ ธูปายนาอิติปิ สริตาอิติปิ วิสตฺติกาอิติปิ สิเนโหอิติปิ กิลมโถอิติปิ ลตาอิติปิ มญฺญนาอิติปิ พนฺโธอิติปิ อาสาอิติปิ ปิปาสาอิติปิ อภินนฺทนาอิติปิ, อิติ สพฺพา ตณฺหา อชฺโฌสานลกฺขเณน เอกลกฺขณา. ยถา จ เววจเน วุตฺตา. อนึ่ง คำสอนนี้ใดที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดย ๒ ชื่อว่า อิจฉา บ้าง ตัณหา บ้าง คำสอนนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดย ๒ ชื่อว่า อิจฉา บ้าง ตัณหา บ้าง โดยอำนาจแห่งอารมณ์คือวัตถุภายนอกทั้งหลาย จริงอยู่ ตัณหาทั้งปวงมีลักษณะเป็นอันเดียวกันโดยมีลักษณะกลืนกินอารมณ์ เปรียบเหมือนไฟทั้งปวงมีลักษณะเป็นอันเดียวกันโดยมีลักษณะคือความร้อน แต่ว่าย่อมได้ชื่อต่าง ๆ กันโดยอำนาจแห่งเชื้อเพลิง คือ ไฟไม้ บ้าง ไฟหญ้า บ้าง ไฟสะเก็ดไม้ บ้าง ไฟมูลโค บ้าง ไฟแกลบ บ้าง ไฟหยากเยื่อ บ้าง จริงอยู่ ไฟทั้งปวงมีลักษณะคือความร้อนเท่านั้น ฉันใด ตัณหาทั้งปวงก็มีลักษณะเป็นอันเดียวกันโดยมีลักษณะกลืนกินอารมณ์ ฉันนั้น แต่ว่า ตรัสเรียกโดยชื่อต่าง ๆ กันโดยอำนาจแห่งอารมณ์และอุปาทานว่า อิจฉา บ้าง ตัณหา บ้าง สัลละ (ลูกศร) บ้าง ธูปายนา (ความร้อนรุ่ม) บ้าง สริตา (ห้วงน้ำ) บ้าง วิสัตติกา (ความซ่านไป) บ้าง สิเนหะ (ความเยื่อใย) บ้าง กิลมถะ (ความลำบาก) บ้าง ลตา (เถาวัลย์) บ้าง มัญญนา (ความสำคัญ) บ้าง พันธะ (เครื่องผูก) บ้าง อาสา (ความหวัง) บ้าง ปิปาสา (ความกระหาย) บ้าง อภินันทนา (ความเพลิดเพลิน) บ้าง ด้วยเหตุนี้ ตัณหาทั้งปวงจึงมีลักษณะเป็นอันเดียวกันโดยมีลักษณะกลืนกินอารมณ์ และเหมือนดังที่ตรัสไว้ในเววจนะ ‘‘อาสา [Pg.22] จ ปิหา อภินนฺทนา จ, อเนกธาตูสุ สรา ปติฏฺฐิตา; อญฺญาณมูลปฺปภวา ปชปฺปิตา, สพฺพา มยา พฺยนฺติกตา สมูลกา’’ติ. ความหวัง ความปรารถนา และความเพลิดเพลินยิ่ง เป็นดุจแม่น้ำตั้งอยู่ในธาตุหลายอย่าง มีอวิชชาเป็นแดนเกิด อันบุคคลพร่ำเพ้อถึง ตัณหาทั้งหมดนั้น เราทำให้สิ้นไปแล้วพร้อมทั้งราก ดังนี้ ตณฺหาเยตํ เววจนํ. ยถาห ภควา – รูเป ติสฺส อวิคตราคสฺส อวิคตจฺฉนฺทสฺส อวิคตเปมสฺส อวิคตปิปาสสฺส อวิคตปริฬาหสฺส. เอวํ เวทนาย สญฺญาย สงฺขาเรสุ วิญฺญาเณ อวิคตราคสฺส อวิคตจฺฉนฺทสฺส อวิคตเปมสฺส อวิคตปิปาสสฺส อวิคตปริฬาหสฺส สพฺพํ สุตฺตํ วิตฺถาเรตพฺพํ. ตณฺหาเยตํ เววจนํ. เอวํ ยุชฺชติ. คำนี้เป็นไวพจน์ของตัณหา เหมือนดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า – ดูก่อนติสสะ สำหรับผู้ที่ยังไม่ปราศจากราคะ ยังไม่ปราศจากฉันทะ ยังไม่ปราศจากความรัก ยังไม่ปราศจากความกระหาย ยังไม่ปราศจากความเร่าร้อนในรูป อย่างเดียวกัน ในเวทนา ในสัญญา ในสังขารทั้งหลาย ในวิญญาณ สำหรับผู้ที่ยังไม่ปราศจากราคะ ยังไม่ปราศจากฉันทะ ยังไม่ปราศจากความรัก ยังไม่ปราศจากความกระหาย ยังไม่ปราศจากความเร่าร้อน พึงขยายความพระสูตรทั้งหมด คำนี้เป็นไวพจน์ของตัณหา อย่างนี้จึงจะสมควร ๒๑. สพฺโพ ทุกฺขูปจาโร กามตณฺหาสงฺขารมูลโก, น ปน ยุชฺชติ สพฺโพ นิพฺพิทูปจาโร กามตณฺหาปริกฺขารมูลโก. อิมาย ยุตฺติยา อญฺญมญฺเญหิ การเณหิ คเวสิตพฺพํ. ๒๑. ความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ทั้งหมดมีกามตัณหาและสังขารเป็นรากเหง้า แต่การกล่าวว่า ความเกิดขึ้นแห่งความเบื่อหน่ายทั้งหมดมีกามตัณหาและบริขารเป็นรากเหง้านั้น ไม่สมควร ด้วยเหตุผลนี้ พึงแสวงหาโดยเหตุต่าง ๆ กัน ยถา หิ ภควา ราคจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อสุภํ เทสยติ, โทสจริตสฺส ภควา ปุคฺคลสฺส เมตฺตํ เทสยติ. โมหจริตสฺส ภควา ปุคฺคลสฺส ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ เทสยติ. ยทิ หิ ภควา ราคจริตสฺส ปุคฺคลสฺส เมตฺตํ เจโตวิมุตฺตึ เทเสยฺย. สุขํ วา ปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ สุขํ วา ปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ วิปสฺสนาปุพฺพงฺคมํ วา ปหานํ เทเสยฺย, น ยุชฺชติ เทสนา. เอวํ ยํ กิญฺจิ ราคสฺส อนุโลมปฺปหานํ โทสสฺส อนุโลมปฺปหานํ โมหสฺส อนุโลมปฺปหานํ. สพฺพํ ตํ วิจเยน หาเรน วิจินิตฺวา ยุตฺติหาเรน โยเชตพฺพํ. ยาวติกา ญาณสฺส ภูมิ. จริงอยู่ เหมือนดังที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงอสุภะแก่บุคคลผู้มีราคจริต พระผู้มีพระภาคทรงแสดงเมตตาแก่บุคคลผู้มีโทสจริต พระผู้มีพระภาคทรงแสดงปฏิจจสมุปบาทแก่บุคคลผู้มีโมหจริต จริงอยู่ หากพระผู้มีพระภาคพึงทรงแสดงเมตตาเจโตวิมุตติ หรือพึงทรงแสดงสุขาปฏิปทาทันธาภิญญา สุขาปฏิปทาขิปปาภิญญา หรือวิปัสสนาปุพพังคมปหาน แก่บุคคลผู้มีราคจริต เทศนานั้นก็ไม่สมควร อย่างนี้ อะไรก็ตามที่เป็นไปโดยอนุโลมเพื่อการละราคะ เป็นไปโดยอนุโลมเพื่อการละโทสะ เป็นไปโดยอนุโลมเพื่อการละโมหะ ทั้งหมดนั้น พึงเลือกเฟ้นด้วยวิจยหาร แล้วประกอบเข้าด้วยยุติหาร เพียงใดที่เป็นภูมิแห่งญาณ เมตฺตาวิหาริสฺส สโต พฺยาปาโท จิตฺตํ ปริยาทาย ฐสฺสตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, พฺยาปาโท ปหานํ อพฺภตฺถํ คจฺฉตีติ ยุชฺชติ เทสนา. กรุณาวิหาริสฺส สโต วิเหสา จิตฺตํ ปริยาทาย ฐสฺสตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, วิเหสา ปหานํ อพฺภตฺถํ คจฺฉตีติ ยุชฺชติ เทสนา. มุทิตา วิหาริสฺส สโต อรติ จิตฺตํ ปริยาทาย ฐสฺสตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, อรติ ปหานํ อพฺภตฺถํ คจฺฉตีติ ยุชฺชติ เทสนา. อุเปกฺขาวิหาริสฺส สโต ราโค จิตฺตํ ปริยาทาย ฐสฺสตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, ราโค ปหานํ อพฺภตฺถํ คจฺฉตีติ ยุชฺชติ เทสนา. อนิมิตฺตวิหาริสฺส สโต นิมิตฺตานุสารี เตน เตเนว วิญฺญาณํ ปวตฺตตีติ น ยุชฺชติ เทสนา[Pg.23], นิมิตฺตํ ปหานํ อพฺภตฺถํ คจฺฉตีติ ยุชฺชติ เทสนา. อสฺมีติ วิคตํ อยมหมสฺมีติ น สมนุปสฺสามิ. อถ จ ปน เม กิสฺมีติ กถสฺมีติ วิจิกิจฺฉา กถํกถาสลฺลํ จิตฺตํ ปริยาทาย ฐสฺสตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, วิจิกิจฺฉา กถํกถาสลฺลํ ปหานํ อพฺภตฺถํ คจฺฉตีติ ยุชฺชติ เทสนา. สำหรับผู้มีเมตตาวิหารอยู่ พยาบาทจะครอบงำจิตตั้งอยู่ได้ ดังนี้ เทศนานี้ไม่สมควร พยาบาทถึงการละ ถึงการตั้งอยู่ไม่ได้ ดังนี้ เทศนานี้สมควร สำหรับผู้มีกรุณาวิหารอยู่ วิหิงสาจะครอบงำจิตตั้งอยู่ได้ ดังนี้ เทศนานี้ไม่สมควร วิหิงสาถึงการละ ถึงการตั้งอยู่ไม่ได้ ดังนี้ เทศนานี้สมควร สำหรับผู้มีมุทิตาวิหารอยู่ อรติจะครอบงำจิตตั้งอยู่ได้ ดังนี้ เทศนานี้ไม่สมควร อรติถึงการละ ถึงการตั้งอยู่ไม่ได้ ดังนี้ เทศนานี้สมควร สำหรับผู้มีอุเบกขาวิหารอยู่ ราคะจะครอบงำจิตตั้งอยู่ได้ ดังนี้ เทศนานี้ไม่สมควร ราคะถึงการละ ถึงการตั้งอยู่ไม่ได้ ดังนี้ เทศนานี้สมควร สำหรับผู้มีอนิมิตตวิหารอยู่ วิญญาณที่แล่นไปตามนิมิตจะเกิดขึ้นด้วยนิมิตนั้น ๆ ดังนี้ เทศนานี้ไม่สมควร นิมิตถึงการละ ถึงการตั้งอยู่ไม่ได้ ดังนี้ เทศนานี้สมควร 'ความถือว่าเรามี' ของเราหมดไปแล้ว เราย่อมไม่พิจารณาเห็นว่า 'นี้คือเรา' แต่ถึงกระนั้น วิจิกิจฉาคือลูกศรคือความสงสัยว่า 'เรามีในอะไรหนอ อย่างไรหนอ' จะครอบงำจิตตั้งอยู่ได้ ดังนี้ เทศนานี้ไม่สมควร วิจิกิจฉาคือลูกศรคือความสงสัยถึงการละ ถึงการตั้งอยู่ไม่ได้ ดังนี้ เทศนานี้สมควร ยถา วา ปน ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส สโต กามราคพฺยาปาทา วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, หานาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา. วิตกฺกสหคตา วา สญฺญามนสิการา หานาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา. ทุติยํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส สโต วิตกฺกวิจารสหคตา สญฺญามนสิการา วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, หานาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา. อุเปกฺขาสุขสหคตา วา สญฺญามนสิการา หานาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา. ตติยํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส สโต ปีติสุขสหคตา สญฺญามนสิการา วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, หานาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา, อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธิสหคตา วา สญฺญามนสิการา หานาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา. จตุตฺถํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส สโต อุเปกฺขาสหคตา สญฺญามนสิการา วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, หานาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา. อากาสานญฺจายตนสหคตา วา สญฺญามนสิการา หานาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา. อีกอย่างหนึ่ง สำหรับผู้เข้าปฐมฌานอยู่ กามราคะและพยาบาทจะเกิดขึ้นเพื่อความวิเศษ ดังนี้ เทศนานี้ไม่สมควร จะเกิดขึ้นเพื่อความเสื่อม ดังนี้ เทศนานี้สมควร หรือ สัญญามนสิการที่สหรคตด้วยวิตกจะเกิดขึ้นเพื่อความเสื่อม ดังนี้ เทศนานี้ไม่สมควร จะเกิดขึ้นเพื่อความวิเศษ ดังนี้ เทศนานี้สมควร สำหรับผู้เข้าทุติยฌานอยู่ สัญญามนสิการที่สหรคตด้วยวิตกและวิจารจะเกิดขึ้นเพื่อความวิเศษ ดังนี้ เทศนานี้ไม่สมควร จะเกิดขึ้นเพื่อความเสื่อม ดังนี้ เทศนานี้สมควร หรือ สัญญามนสิการที่สหรคตด้วยอุเบกขาและสุขจะเกิดขึ้นเพื่อความเสื่อม ดังนี้ เทศนานี้ไม่สมควร จะเกิดขึ้นเพื่อความวิเศษ ดังนี้ เทศนานี้สมควร สำหรับผู้เข้าตติยฌานอยู่ สัญญามนสิการที่สหรคตด้วยปีติและสุขจะเกิดขึ้นเพื่อความวิเศษ ดังนี้ เทศนานี้ไม่สมควร จะเกิดขึ้นเพื่อความเสื่อม ดังนี้ เทศนานี้สมควร หรือ สัญญามนสิการที่สหรคตด้วยอุเบกขาและความบริสุทธิ์แห่งสติจะเกิดขึ้นเพื่อความเสื่อม ดังนี้ เทศนานี้ไม่สมควร จะเกิดขึ้นเพื่อความวิเศษ ดังนี้ เทศนานี้สมควร สำหรับผู้เข้าจตุตถฌานอยู่ สัญญามนสิการที่สหรคตด้วยอุเบกขาจะเกิดขึ้นเพื่อความวิเศษ ดังนี้ เทศนานี้ไม่สมควร จะเกิดขึ้นเพื่อความเสื่อม ดังนี้ เทศนานี้สมควร หรือ สัญญามนสิการที่สหรคตด้วยอากาสานัญจายตนะจะเกิดขึ้นเพื่อความเสื่อม ดังนี้ เทศนานี้ไม่สมควร จะเกิดขึ้นเพื่อความวิเศษ ดังนี้ เทศนานี้สมควร อากาสานญฺจายตนํ สมาปนฺนสฺส สโต รูปสหคตา สญฺญามนสิการา วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, หานาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา. วิญฺญาณญฺจายตนสหคตา วา สญฺญามนสิการา หานาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา. วิญฺญาณญฺจายตนํ สมาปนฺนสฺส สโต อากาสานญฺจายตนสหคตา สญฺญามนสิการา วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, หานาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา. อากิญฺจญฺญายตนสหคตา วา สญฺญามนสิการา หานาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา. สำหรับผู้เข้าอากาสานัญจายตนะอยู่ สัญญามนสิการที่สหรคตด้วยรูปฌาน ย่อมเป็นไปเพื่อความวิเศษ เทศนานี้ไม่ควร, ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อม เทศนานี้ควร. หรือว่า สัญญามนสิการที่สหรคตด้วยวิญญาณัญจายตนะ ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อม เทศนานี้ไม่ควร, ย่อมเป็นไปเพื่อความวิเศษ เทศนานี้ควร. สำหรับผู้เข้าวิญญาณัญจายตนะอยู่ สัญญามนสิการที่สหรคตด้วยอากาสานัญจายตนะ ย่อมเป็นไปเพื่อความวิเศษ เทศนานี้ไม่ควร, ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อม เทศนานี้ควร. หรือว่า สัญญามนสิการที่สหรคตด้วยอากิญจัญญายตนะ ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อม เทศนานี้ไม่ควร, ย่อมเป็นไปเพื่อความวิเศษ เทศนานี้ควร. อากิญฺจญฺญายตนํ [Pg.24] สมาปนฺนสฺส สโต วิญฺญาณญฺจายตนสหคตา สญฺญามนสิการา วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, หานาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา. เนวสญฺญานาสญฺญายตนสหคตา วา สญฺญามนสิการา หานาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา. เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมาปนฺนสฺส สโต สญฺญูปจารา วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, หานาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา. สญฺญาเวทยิตนิโรธสหคตา วา สญฺญามนสิการา หานาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา. กลฺลตาปริจิตํ จิตฺตํ น จ อภินีหารํ ขมตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, กลฺลตาปริจิตํ จิตฺตํ อถ จ อภินีหารํ ขมตีติ ยุชฺชติ เทสนา. สำหรับผู้เข้าอากิญจัญญายตนะอยู่ สัญญามนสิการที่สหรคตด้วยวิญญาณัญจายตนะ ย่อมเป็นไปเพื่อความวิเศษ เทศนานี้ไม่ควร, ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อม เทศนานี้ควร. หรือว่า สัญญามนสิการที่สหรคตด้วยเนวสัญญานาสัญญายตนะ ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อม เทศนานี้ไม่ควร, ย่อมเป็นไปเพื่อความวิเศษ เทศนานี้ควร. สำหรับผู้เข้าเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่ สัญญูปจารทั้งหลาย ย่อมเป็นไปเพื่อความวิเศษ เทศนานี้ไม่ควร, ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อม เทศนานี้ควร. หรือว่า สัญญามนสิการที่สหรคตด้วยสัญญาเวทยิตนิโรธ ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อม เทศนานี้ไม่ควร, ย่อมเป็นไปเพื่อความวิเศษ เทศนานี้ควร. จิตที่คุ้นเคยและชำนาญในสมาบัติ ย่อมไม่สามารถเพื่ออภินีหาร เทศนานี้ไม่ควร, จิตที่คุ้นเคยและชำนาญในสมาบัติ แต่ว่าย่อมสามารถเพื่ออภินีหาร เทศนานี้ควร. เอวํ สพฺเพ นวสุตฺตนฺตา ยถาธมฺมํ ยถาวินยํ ยถาสตฺถุสาสนํ สพฺพโต วิจเยน หาเรน วิจินิตฺวา ยุตฺติหาเรน โยเชตพฺพาติ. เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน ‘‘สพฺเพสํ หารานํ ยา ภูมิ โย จ โคจโร เตส’’นฺติ. พึงเลือกเฟ้นสุตตันตะมีองค์ ๙ ทั้งหมด โดยวิจยหาระ จากทุกด้าน ตามธรรม ตามวินัย ตามสัตถุศาสน์ แล้วพึงประกอบเข้ากับยุตติหาระ ด้วยประการฉะนี้. เพราะเหตุนั้น พระมหากัจจายนผู้มีอายุจึงกล่าวไว้ว่า ‘ภูมิและโคจรใดของหาระทั้งปวง’ ดังนี้. นิยุตฺโต ยุตฺติ หาโร. ยุตติหาระ จบ. ๔. ปทฏฺฐานหารวิภงฺโค ๔. ปทัฏฐานหารวิภังค์ ๒๒. ตตฺถ กตโม ปทฏฺฐาโน หาโร? ‘‘ธมฺมํ เทเสติ ชิโน’’ติ, อยํ ปทฏฺฐาโน หาโร. กึ เทเสติ? สพฺพธมฺมยาถาวอสมฺปฏิเวธลกฺขณา อวิชฺชา, ตสฺสา วิปลฺลาสา ปทฏฺฐานํ. อชฺโฌสานลกฺขณา ตณฺหา, ตสฺสา ปิยรูปํ สาตรูปํ ปทฏฺฐานํ. ปตฺถนลกฺขโณ โลโภ, ตสฺส อทินฺนาทานํ ปทฏฺฐานํ. วณฺณสณฺฐานพฺยญฺชนคฺคหณลกฺขณา สุภสญฺญา, ตสฺสา อินฺทฺริยา สํวโร ปทฏฺฐานํ. สาสวผสฺสอุปคมนลกฺขณา สุขสญฺญา, ตสฺสา อสฺสาโท ปทฏฺฐานํ. สงฺขตลกฺขณานํ ธมฺมานํ อสมนุปสฺสนลกฺขณา นิจฺจสญฺญา, ตสฺสา วิญฺญาณํ ปทฏฺฐานํ. อนิจฺจสญฺญาทุกฺขสญฺญาอสมนุปสฺสนลกฺขณา อตฺตสญฺญา, ตสฺสา นามกาโย ปทฏฺฐานํ. สพฺพธมฺมสมฺปฏิเวธลกฺขณา วิชฺชา, ตสฺสา สพฺพํ เนยฺยํ ปทฏฺฐานํ. จิตฺตวิกฺเขปปฏิสํหรณลกฺขโณ สมโถ, ตสฺส อสุภา ปทฏฺฐานํ. อิจฺฉาวจรปฏิสํหรณลกฺขโณ อโลโภ, ตสฺส อทินฺนาทานา เวรมณี ปทฏฺฐานํ. อพฺยาปชฺชลกฺขโณ [Pg.25] อโทโส, ตสฺส ปาณาติปาตา เวรมณี ปทฏฺฐานํ. วตฺถุอวิปฺปฏิปตฺติลกฺขโณ อโมโห, ตสฺส สมฺมาปฏิปตฺติ ปทฏฺฐานํ. วินีลกวิปุพฺพกคหณลกฺขณา อสุภสญฺญา, ตสฺสา นิพฺพิทา ปทฏฺฐานํ. สาสวผสฺสปริชานนลกฺขณา ทุกฺขสญฺญา, ตสฺสา เวทนา ปทฏฺฐานํ. สงฺขตลกฺขณานํ ธมฺมานํ สมนุปสฺสนลกฺขณา อนิจฺจสญฺญา, ตสฺสา อุปฺปาทวยา ปทฏฺฐานํ. สพฺพธมฺมอภินิเวสลกฺขณา อนตฺตสญฺญา, ตสฺสา ธมฺมสญฺญา ปทฏฺฐานํ. ๒๒. ในหาระเหล่านั้น ปทัฏฐานหาระเป็นไฉน? ‘พระชินเจ้าทรงแสดงธรรม’ นี้คือปทัฏฐานหาระ. ทรงแสดงอะไร? อวิชชา มีการไม่รู้แจ้งตามความเป็นจริงในธรรมทั้งปวงเป็นลักษณะ, วิปลาสทั้งหลายเป็นปทัฏฐานของอวิชชานั้น. ตัณหา มีการกลืนกินอารมณ์เป็นลักษณะ, ปิยรูปสาตรูปเป็นปทัฏฐานของตัณหานั้น. โลภะ มีความปรารถนาอารมณ์เป็นลักษณะ, อทินนาทานเป็นปทัฏฐานของโลภะนั้น. สุภสัญญา มีการยึดถือวรรณะสัณฐานและพยัญชนะเป็นลักษณะ, ความไม่สำรวมอินทรีย์เป็นปทัฏฐานของสุภสัญญานั้น. สุขสัญญา มีการเข้าถึงผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งอาสวะเป็นลักษณะ, อัสสาทะเป็นปทัฏฐานของสุขสัญญานั้น. นิจจสัญญา มีการไม่พิจารณาเห็นธรรมทั้งหลายที่มีสังขตลักษณะเป็นลักษณะ, วิญญาณเป็นปทัฏฐานของนิจจสัญญานั้น. อัตตสัญญา มีการไม่พิจารณาเห็นอนิจจสัญญาและทุกขสัญญาเป็นลักษณะ, นามกายเป็นปทัฏฐานของอัตตสัญญานั้น. วิชชา มีการรู้แจ้งธรรมทั้งปวงเป็นลักษณะ, เนยยธรรมทั้งหมดเป็นปทัฏฐานของวิชชานั้น. สมถะ มีการระงับความฟุ้งซ่านแห่งจิตเป็นลักษณะ, อสุภะเป็นปทัฏฐานของสมถะนั้น. อโลภะ มีการระงับความอยากเป็นลักษณะ, การงดเว้นจากอทินนาทานเป็นปทัฏฐานของอโลภะนั้น. อโทสะ มีการไม่ประทุษร้ายเป็นลักษณะ, การงดเว้นจากปาณาติบาตเป็นปทัฏฐานของอโทสะนั้น. อโมหะ มีการไม่ปฏิบัติผิดในสภาวะแห่งอารมณ์เป็นลักษณะ, สัมมาปฏิบัติเป็นปทัฏฐานของอโมหะนั้น. อสุภสัญญา มีการยึดถือนิมิตมีสีเขียวคล้ำและมีหนองเป็นต้นเป็นลักษณะ, นิพพิทาเป็นปทัฏฐานของอสุภสัญญานั้น. ทุกขสัญญา มีการกำหนดรู้ผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งอาสวะเป็นลักษณะ, เวทนาเป็นปทัฏฐานของทุกขสัญญานั้น. อนิจจสัญญา มีการพิจารณาเห็นธรรมทั้งหลายที่มีสังขตลักษณะเป็นลักษณะ, ความเกิดขึ้นและความดับไปเป็นปทัฏฐานของอนิจจสัญญานั้น. อนัตตสัญญา มีการไม่ยึดมั่นในธรรมทั้งปวงเป็นลักษณะ, ธรรมสัญญาเป็นปทัฏฐานของอนัตตสัญญานั้น. ปญฺจ กามคุณา กามราคสฺส ปทฏฺฐานํ, ปญฺจินฺทฺริยานิ รูปีนิ รูปราคสฺส ปทฏฺฐานํ, ฉฏฺฐายตนํ ภวราคสฺส ปทฏฺฐานํ, นิพฺพตฺตภวานุปสฺสิตา ปญฺจนฺนํ อุปาทานกฺขนฺธานํ ปทฏฺฐานํ, ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณทสฺสนสฺส ปทฏฺฐานํ. โอกปฺปนลกฺขณา สทฺธา อธิมุตฺติปจฺจุปฏฺฐานา จ, อนาวิลลกฺขโณ ปสาโท สมฺปสีทนปจฺจุปฏฺฐาโน จ. อภิปตฺถิยนลกฺขณา สทฺธา, ตสฺสา อเวจฺจปสาโท ปทฏฺฐานํ. อนาวิลลกฺขโณ ปสาโท, ตสฺส สทฺธา ปทฏฺฐานํ. อารมฺภลกฺขณํ วีริยํ, ตสฺส สมฺมปฺปธานํ ปทฏฺฐานํ. อปิลาปนลกฺขณา สติ, ตสฺสา สติปฏฺฐานํ ปทฏฺฐานํ. เอกคฺคลกฺขโณ สมาธิ, ตสฺส ฌานานิ ปทฏฺฐานํ. ปชานนลกฺขณา ปญฺญา, ตสฺสา สจฺจานิ ปทฏฺฐานํ. กามคุณ ๕ เป็นปทัฏฐานของกามราคะ, อินทรีย์ ๕ ที่เป็นรูป เป็นปทัฏฐานของรูปราคะ, อายตนะที่ ๖ เป็นปทัฏฐานของภวราคะ, การตามเห็นภพที่บังเกิดแล้ว เป็นปทัฏฐานของอุปาทานขันธ์ ๕, ปุพเพกตปุญญตา เป็นปทัฏฐานของญาณทัสสนะ. ศรัทธา มีความน้อมใจเชื่อเป็นลักษณะ และมีน้อมใจในอารมณ์เป็นอาการปรากฏ, ปสาทะ มีความไม่ขุ่นมัวเป็นลักษณะ และมีความผ่องใสเป็นอาการปรากฏ. อเวจจัปปสาทเป็นปทัฏฐานของศรัทธานั้น. ศรัทธาเป็นปทัฏฐานของปสาทะนั้น. วิริยะ มีความปรารภความเพียรเป็นลักษณะ, สัมมัปปธานเป็นปทัฏฐานของวิริยะนั้น. สติ มีการไม่ลืมเลือนเป็นลักษณะ, สติปัฏฐานเป็นปทัฏฐานของสตินั้น. สมาธิ มีความมีอารมณ์เป็นหนึ่งเป็นลักษณะ, ฌานทั้งหลายเป็นปทัฏฐานของสมาธินั้น. ปัญญา มีการรู้โดยประการต่างๆ เป็นลักษณะ, สัจจะทั้งหลายเป็นปทัฏฐานของปัญญานั้น. อปโร นโย, อสฺสาทมนสิการลกฺขโณ อโยนิโสมนสิกาโร, ตสฺส อวิชฺชา ปทฏฺฐานํ. สจฺจสมฺโมหนลกฺขณา อวิชฺชา, สา สงฺขารานํ ปทฏฺฐานํ. ปุนพฺภววิโรหณลกฺขณา สงฺขารา, เต วิญฺญาณสฺส ปทฏฺฐานํ. โอปปจฺจยิกนิพฺพตฺติลกฺขณํ วิญฺญาณํ, ตํ นามรูปสฺส ปทฏฺฐานํ. นามกายรูปกายสงฺฆาตลกฺขณํ นามรูปํ, ตํ ฉฬายตนสฺส ปทฏฺฐานํ. อินฺทฺริยววตฺถานลกฺขณํ ฉฬายตนํ, ตํ ผสฺสสฺส ปทฏฺฐานํ. จกฺขุรูปวิญฺญาณสนฺนิปาตลกฺขโณ ผสฺโส, โส เวทนาย ปทฏฺฐานํ. อิฏฺฐานิฏฺฐอนุภวนลกฺขณา เวทนา, สา ตณฺหาย ปทฏฺฐานํ. อชฺโฌสานลกฺขณา ตณฺหา, สา อุปาทานสฺส ปทฏฺฐานํ. โอปปจฺจยิกํ อุปาทานํ, ตํ ภวสฺส ปทฏฺฐานํ. นามกายรูปกายสมฺภวนลกฺขโณ ภโว, โส ชาติยา ปทฏฺฐานํ. ขนฺธปาตุภวนลกฺขณา ชาติ, สา ชราย ปทฏฺฐานํ. อุปธิปริปากลกฺขณา ชรา, สา มรณสฺส ปทฏฺฐานํ. ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทลกฺขณํ มรณํ, ตํ โสกสฺส ปทฏฺฐานํ. อุสฺสุกฺกการโก โสโก, โส ปริเทวสฺส ปทฏฺฐานํ[Pg.26]. ลาลปฺปการโก ปริเทโว, โส ทุกฺขสฺส ปทฏฺฐานํ. กายสํปีฬนํ ทุกฺขํ, ตํ โทมนสฺสสฺส ปทฏฺฐานํ. จิตฺตสํปีฬนํ โทมนสฺสํ, ตํ อุปายาสสฺส ปทฏฺฐานํ. โอทหนการโก อุปายาโส, โส ภวสฺส ปทฏฺฐานํ. อิมานิ ภวงฺคานิ ยทา สมคฺคานิ นิพฺพตฺตานิ ภวนฺติ โส ภโว, ตํ สํสารสฺส ปทฏฺฐานํ. นิยฺยานิกลกฺขโณ มคฺโค, โส นิโรธสฺส ปทฏฺฐานํ. นัยอื่นอีก อโยนิโสมนสิการมีการทำไว้ในใจโดยความเป็นของน่ายินดีเป็นลักษณะ อวิชชาเป็นปทัฏฐานของอโยนิโสมนสิการนั้น อวิชชามีการยังให้หลงในสัจจะเป็นลักษณะ อวิชชานั้นเป็นปทัฏฐานของสังขารทั้งหลาย สังขารทั้งหลายมีการงอกขึ้นในภพใหม่เป็นลักษณะ สังขารเหล่านั้นเป็นปทัฏฐานของวิญญาณ วิญญาณมีการเกิดขึ้นแห่งโอปปาติกะเป็นลักษณะ วิญญาณนั้นเป็นปทัฏฐานของนามรูป นามรูปมีการรวมกันแห่งนามกายและรูปกายเป็นลักษณะ นามรูปนั้นเป็นปทัฏฐานของอายตนะ ๖ อายตนะ ๖ มีการจำแนกอินทรีย์เป็นลักษณะ อายตนะ ๖ นั้นเป็นปทัฏฐานของผัสสะ ผัสสะมีการประชุมพร้อมแห่งจักขุ รูป และวิญญาณเป็นลักษณะ ผัสสะนั้นเป็นปทัฏฐานของเวทนา เวทนามีการเสวยอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาเป็นลักษณะ เวทนานั้นเป็นปทัฏฐานของตัณหา ตัณหามีการกลืนกินอารมณ์เป็นลักษณะ ตัณหานั้นเป็นปทัฏฐานของอุปาทาน อุปาทานเป็นโอปปัจจยิกะ อุปาทานนั้นเป็นปทัฏฐานของภพ ภพมีการเกิดขึ้นแห่งนามกายและรูปกายเป็นลักษณะ ภพนั้นเป็นปทัฏฐานของชาติ ชาติมีการปรากฏแห่งขันธ์เป็นลักษณะ ชาตินั้นเป็นปทัฏฐานของชรา ชรามีความสุกงอมแห่งอุปธิเป็นลักษณะ ชรานั้นเป็นปทัฏฐานของมรณะ มรณะมีการขาดแห่งชีวิตินทรีย์เป็นลักษณะ มรณะนั้นเป็นปทัฏฐานของโสกะ โสกะกระทำความแห้งใจ โสกะนั้นเป็นปทัฏฐานของปริเทวะ ปริเทวะกระทำการคร่ำครวญ ปริเทวะนั้นเป็นปทัฏฐานของทุกข์ ทุกข์คือการบีบคั้นทางกาย ทุกข์นั้นเป็นปทัฏฐานของโทมนัส โทมนัสคือการบีบคั้นทางจิต โทมนัสนั้นเป็นปทัฏฐานของอุปายาส อุปายาสกระทำการแผดเผา อุปายาสนั้นเป็นปทัฏฐานของภพ เมื่อใด องค์แห่งภพเหล่านี้ประชุมพร้อมกันสำเร็จแล้ว เมื่อนั้นชื่อว่าภพ ภพนั้นเป็นปทัฏฐานของสังสาระ มรรคมีการนำออกเป็นลักษณะ มรรคนั้นเป็นปทัฏฐานของนิโรธ ติตฺถญฺญุตา ปีตญฺญุตาย ปทฏฺฐานํ, ปีตญฺญุตา ปตฺตญฺญุตาย ปทฏฺฐานํ, ปตฺตญฺญุตา อตฺตญฺญุตาย ปทฏฺฐานํ, อตฺตญฺญุตา ปุพฺเพกตปุญฺญตาย ปทฏฺฐานํ, ปุพฺเพกตปุญฺญตา ปติรูปเทสวาสสฺส ปทฏฺฐานํ, ปติรูปเทสวาโส สปฺปุริสูปนิสฺสยสฺส ปทฏฺฐานํ, สปฺปุริสูปนิสฺสโย อตฺตสมฺมาปณิธานสฺส ปทฏฺฐานํ, อตฺตสมฺมาปณิธานํ สีลานํ ปทฏฺฐานํ, สีลานิ อวิปฺปฏิสารสฺส ปทฏฺฐานํ, อวิปฺปฏิสาโร ปาโมชฺชสฺส ปทฏฺฐานํ, ปาโมชฺชํ ปีติยา ปทฏฺฐานํ, ปีติ ปสฺสทฺธิยา ปทฏฺฐานํ, ปสฺสทฺธิ สุขสฺส ปทฏฺฐานํ, สุขํ สมาธิสฺส ปทฏฺฐานํ, สมาธิ ยถาภูตญาณทสฺสนสฺส ปทฏฺฐานํ, ยถาภูตญาณทสฺสนํ นิพฺพิทาย ปทฏฺฐานํ, นิพฺพิทา วิราคสฺส ปทฏฺฐานํ, วิราโค วิมุตฺติยา ปทฏฺฐานํ. วิมุตฺติ วิมุตฺติญาณทสฺสนสฺส ปทฏฺฐานํ. เอวํ โย โกจิ อุปนิสฺสโย โย โกจิ ปจฺจโย, สพฺโพ โส ปทฏฺฐานํ. เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน ‘‘ธมฺมํ เทเสติ ชิโน’’ติ. ความเป็นผู้รู้ท่าน้ำเป็นปทัฏฐานแก่ความเป็นผู้รู้สิ่งที่ดื่มแล้ว, ความเป็นผู้รู้สิ่งที่ดื่มแล้วเป็นปทัฏฐานแก่ความเป็นผู้รู้สิ่งที่ถึงแล้ว, ความเป็นผู้รู้สิ่งที่ถึงแล้วเป็นปทัฏฐานแก่ความเป็นผู้รู้ตน, ความเป็นผู้รู้ตนเป็นปทัฏฐานแก่ความเป็นผู้มีบุญทำไว้ในปางก่อน, ความเป็นผู้มีบุญทำไว้ในปางก่อนเป็นปทัฏฐานแก่การอยู่ในประเทศอันสมควร, การอยู่ในประเทศอันสมควรเป็นปทัฏฐานแก่การคบสัตบุรุษ, การคบสัตบุรุษเป็นปทัฏฐานแก่การตั้งตนไว้ชอบ, การตั้งตนไว้ชอบเป็นปทัฏฐานแก่ศีลทั้งหลาย, ศีลทั้งหลายเป็นปทัฏฐานแก่ความไม่เดือดร้อนใจ, ความไม่เดือดร้อนใจเป็นปทัฏฐานแก่ความปราโมทย์, ความปราโมทย์เป็นปทัฏฐานแก่ปีติ, ปีติเป็นปทัฏฐานแก่ปัสสัทธิ, ปัสสัทธิเป็นปทัฏฐานแก่สุข, สุขเป็นปทัฏฐานแก่สมาธิ, สมาธิเป็นปทัฏฐานแก่ยถาภูตญาณทัสสนะ, ยถาภูตญาณทัสสนะเป็นปทัฏฐานแก่นิพพิทา, นิพพิทาเป็นปทัฏฐานแก่วิราคะ, วิราคะเป็นปทัฏฐานแก่วิมุตติ, วิมุตติเป็นปทัฏฐานแก่วิมุตติญาณทัสสนะ ด้วยประการฉะนี้ อุปนิสัยอย่างใดอย่างหนึ่ง หรือปัจจัยอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งหมดนั้นเป็นปทัฏฐาน เพราะเหตุนั้น ท่านพระมหากัจจายนะจึงกล่าวว่า ‘พระชินเจ้าทรงแสดงธรรม’ ดังนี้ นิยุตฺโต ปทฏฺฐาโน หาโร. ปทัฏฐานหาระ จบ ๕. ลกฺขณหารวิภงฺโค ๕. การจำแนกลักขณหาร ๒๓. ตตฺถ กตโม ลกฺขโณ หาโร? ‘‘วุตฺตมฺหิ เอกธมฺเม’’ติ, อยํ ลกฺขโณ หาโร. กึ ลกฺขยติ? เย ธมฺมา เอกลกฺขณา, เตสํ ธมฺมานํ เอกสฺมึ ธมฺเม วุตฺเต อวสิฏฺฐา ธมฺมา วุตฺตา ภวนฺติ. ยถา กึ ภเว? ยถาห ภควา – ๕. บรรดาหาระเหล่านั้น ลักขณหาระเป็นไฉน? หาระนี้คือ “เมื่อธรรมอย่างหนึ่งถูกกล่าว” ชื่อว่าลักขณหาระ (หาระนี้) กำหนดรู้อะไร? ธรรมเหล่าใดมีลักษณะอย่างเดียวกัน ในบรรดาธรรมเหล่านั้น เมื่อธรรมอย่างหนึ่งถูกกล่าวแล้ว ธรรมที่เหลือทั้งหลายก็เป็นอันถูกกล่าวแล้วด้วย เหมือนดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – ‘‘จกฺขุํ, ภิกฺขเว, อนวฏฺฐิตํ อิตฺตรํ ปริตฺตํ ปภงฺคุ ปรโต ทุกฺขํ พฺยสนํ จลนํ กุกฺกุฬํ สงฺขารํ วธกํ อมิตฺตมชฺเฌ. อิมสฺมึ จกฺขุสฺมึ วุตฺเต อวสิฏฺฐานิ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ วุตฺตานิ ภวนฺติ. เกน การเณน? สพฺพานิ หิ ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ วธกฏฺเฐน เอกลกฺขณานิ. ยถา จาห ภควา – ๒๓. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุไม่ตั้งมั่น ชั่วคราว เล็กน้อย แตกสลายง่าย เป็นดังของผู้อื่น เป็นทุกข์ เป็นความพินาศ มีความหวั่นไหว เป็นดังถ่านเพลิง เป็นสังขาร เป็นดังเพชฌฆาต อยู่ท่ามกลางศัตรู เมื่อจักษุนี้ถูกตรัสแล้ว อายตนะภายในที่เหลือก็เป็นอันถูกตรัสแล้วด้วย เพราะเหตุไร? เพราะว่าอายตนะภายในทั้ง ๖ ทั้งหมด มีลักษณะอย่างเดียวกันโดยความเป็นดังเพชฌฆาต และเหมือนดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – ‘‘อตีเต[Pg.27], ราธ, รูเป อนเปกฺโข โหหิ, อนาคตํ รูปํ มา อภินนฺทิ, ปจฺจุปฺปนฺนสฺส รูปสฺส นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย จาคาย ปฏินิสฺสคฺคาย ปฏิปชฺช. อิมสฺมึ รูปกฺขนฺเธ วุตฺเต อวสิฏฺฐา ขนฺธา วุตฺตา ภวนฺติ. เกน การเณน? สพฺเพ หิ ปญฺจกฺขนฺธา ยมโกวาทสุตฺเต วธกฏฺเฐน เอกลกฺขณา วุตฺตา. ยถา จาห ภควา – ดูก่อนราธะ เธอจงเป็นผู้ไม่มีความเยื่อใยในรูปที่เป็นอดีต, อย่าเพลิดเพลินรูปที่เป็นอนาคต, จงปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสละ เพื่อความสลัดคืน ซึ่งรูปที่เป็นปัจจุบัน เมื่อรูปขันธ์นี้ถูกตรัสแล้ว ขันธ์ที่เหลือก็เป็นอันถูกตรัสแล้วด้วย เพราะเหตุไร? เพราะว่าขันธ์ ๕ ทั้งหมด พระองค์ตรัสไว้ในยมโกวาทสูตรว่ามีลักษณะอย่างเดียวกันโดยความเป็นดังเพชฌฆาต และเหมือนดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – ‘‘เยสญฺจ สุสมารทฺธา, นิจฺจํ กายคตาสติ; อกิจฺจํ เต น เสวนฺติ, กิจฺเจ สาตจฺจการิโน’’. กายคตาสติอันบุคคลเหล่าใดปรารภดีแล้วเป็นนิตย์, บุคคลเหล่านั้นย่อมไม่เสพสิ่งที่ไม่ใช่กิจ, ย่อมเป็นผู้กระทำเนืองๆ ในกิจ อิติ กายคตาย สติยา วุตฺตาย วุตฺตา ภวนฺติ เวทนาคตา สติ จิตฺตคตา ธมฺมคตา จ. ตถา ยํ กิญฺจิ ทิฏฺฐํ วา สุตํ วา มุตํ วาติ วุตฺเต วุตฺตํ ภวติ วิญฺญาตํ. ยถา จาห ภควา – ด้วยเหตุนั้น เมื่อกายคตาสติถูกตรัสแล้ว เวทนาคตาสติ จิตตคตาสติ และธัมมคตาสติ ก็เป็นอันถูกตรัสแล้วด้วย ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อตรัสว่า “สิ่งใดก็ตามที่เห็นแล้ว หรือได้ยินแล้ว หรือรับรู้แล้ว” สิ่งที่รู้แจ้งแล้วก็เป็นอันถูกตรัสแล้วด้วย และเหมือนดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – ตสฺมาติห ตฺวํ ภิกฺขุ กาเย กายานุปสฺสี วิหราหิ อาตาปี สมฺปชาโน สติมา วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺสํ. ‘‘อาตาปี’’ติ วีริยินฺทฺริยํ, ‘‘สมฺปชาโน’’ติ ปญฺญินฺทฺริยํ, ‘‘สติมา’’ติ สตินฺทฺริยํ, ‘‘วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺส’’นฺติ สมาธินฺทฺริยํ, เอวํ กาเย กายานุปสฺสิโน วิหรโต จตฺตาโร สติปฏฺฐานา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ. เกน การเณน, เอกลกฺขณตฺตา จตุนฺนํ อินฺทฺริยานํ. เพราะเหตุนั้น ภิกษุ เธอในศาสนานี้ จงเป็นผู้พิจารณาเห็นกายในกายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสีย คำว่า “มีความเพียร” หมายถึงวิริยินทรีย์, คำว่า “มีสัมปชัญญะ” หมายถึงปัญญินทรีย์, คำว่า “มีสติ” หมายถึงสตินทรีย์, คำว่า “กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสีย” หมายถึงสมาธินทรีย์ เมื่อภิกษุผู้พิจารณาเห็นกายในกายอยู่อย่างนี้ สติปัฏฐาน ๔ ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา เพราะเหตุไร? เพราะความเป็นผู้มีลักษณะอย่างเดียวกันแห่งอินทรีย์ ๔ ๒๔. จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ ภาวิยมาเนสุ จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ, จตูสุ สมฺมปฺปธาเนสุ ภาวิยมาเนสุ จตฺตาโร อิทฺธิปาทา ภาวิยมาเนสุ ปญฺจินฺทฺริยานิ ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ, จตูสุ อิทฺธิปาเทสุ ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ, ปญฺจสุ อินฺทฺริเยสุ ภาวิยมาเนสุ ปญฺจ พลานิ ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ, ปญฺจสุ พเลสุ ภาวิยมาเนสุ สตฺต โพชฺฌงฺคา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ, สตฺตสุ โพชฺฌงฺเคสุ ภาวิยมาเนสุ อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉติ, สพฺเพว โพธงฺคมา ธมฺมา โพธิปกฺขิยา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ. เกน การเณน, สพฺเพ หิ โพธงฺคมา โพธิปกฺขิยา เนยฺยานิกลกฺขเณน เอกลกฺขณา, เต เอกลกฺขณตฺตา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ. ๒๔. เมื่อสติปัฏฐาน ๔ อันบุคคลเจริญแล้ว สัมมัปปธาน ๔ ย่อมถึงความเต็มเปี่ยมแห่งภาวนา, เมื่อสัมมัปปธาน ๔ อันบุคคลเจริญแล้ว อิทธิบาท ๔ ย่อมถึงความเต็มเปี่ยมแห่งภาวนา, เมื่ออิทธิบาท ๔ อันบุคคลเจริญแล้ว อินทรีย์ ๕ ย่อมถึงความเต็มเปี่ยมแห่งภาวนา, เมื่ออินทรีย์ ๕ อันบุคคลเจริญแล้ว พละ ๕ ย่อมถึงความเต็มเปี่ยมแห่งภาวนา, เมื่อพละ ๕ อันบุคคลเจริญแล้ว โพชฌงค์ ๗ ย่อมถึงความเต็มเปี่ยมแห่งภาวนา, เมื่อโพชฌงค์ ๗ อันบุคคลเจริญแล้ว อริยมรรคมีองค์ ๘ ย่อมถึงความเต็มเปี่ยมแห่งภาวนา, โพธิปักขิยธรรมทั้งปวงที่เป็นไปเพื่อการตรัสรู้ ย่อมถึงความเต็มเปี่ยมแห่งภาวนา. เพราะเหตุไร, เพราะว่าโพธิปักขิยธรรมทั้งปวงที่เป็นไปเพื่อการตรัสรู้ มีลักษณะเป็นอันเดียวกันโดยลักษณะที่เป็นเครื่องนำออก, ธรรมเหล่านั้นย่อมถึงความเต็มเปี่ยมแห่งภาวนา เพราะมีลักษณะเป็นอันเดียวกัน. เอวํ อกุสลาปิ ธมฺมา เอกลกฺขณตฺตา ปหานํ อพฺภตฺถํ คจฺฉนฺติ. จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ ภาวิยมาเนสุ วิปลฺลาสา ปหียนฺติ, อาหารา [Pg.28] จสฺส ปริญฺญํ คจฺฉนฺติ, อุปาทาเนหิ อนุปาทาโน ภวติ, โยเคหิ จ วิสํยุตฺโต ภวติ, คนฺเถหิ จ วิปฺปยุตฺโต ภวติ, อาสเวหิ จ อนาสโว ภวติ, โอเฆหิ จ นิตฺถิณฺโณ ภวติ, สลฺเลหิ จ วิสลฺโล ภวติ, วิญฺญาณฏฺฐิติโย จสฺส ปริญฺญํ คจฺฉนฺติ, อคติคมเนหิ น อคตึ คจฺฉติ, เอวํ อกุสลาปิ ธมฺมา เอกลกฺขณตฺตา ปหานํ อพฺภตฺถํ คจฺฉนฺติ. แม้อกุศลธรรมทั้งหลายก็ย่อมถึงการละ การตั้งอยู่ไม่ได้ เพราะมีลักษณะเป็นอันเดียวกัน ฉันนั้นเหมือนกัน. เมื่อสติปัฏฐาน ๔ อันบุคคลเจริญแล้ว วิปลาสทั้งหลายย่อมถูกละ, อาหารทั้งหลายของบุคคลนั้นย่อมถึงความกำหนดรู้, บุคคลย่อมเป็นผู้ไม่ยึดมั่นในอุปาทานทั้งหลาย, ย่อมเป็นผู้ไม่ประกอบด้วยโยคะทั้งหลาย, ย่อมเป็นผู้พรากจากคันถะทั้งหลาย, ย่อมเป็นผู้ไม่มีอาสวะเพราะอาสวะทั้งหลาย, ย่อมเป็นผู้ข้ามพ้นโอฆะทั้งหลาย, ย่อมเป็นผู้ไม่มีลูกศรเพราะสละลูกศรได้, วิญญาณฐิติทั้งหลายของบุคคลนั้นย่อมถึงความกำหนดรู้, บุคคลย่อมไม่ถึงอคติเพราะอคติคมนะ, แม้อกุศลธรรมทั้งหลายก็ย่อมถึงการละ การตั้งอยู่ไม่ได้ เพราะมีลักษณะเป็นอันเดียวกัน ฉันนั้น. ยตฺถ วา ปน รูปินฺทฺริยํ เทสิตํ, เทสิตา ตตฺเถว รูปธาตุ รูปกฺขนฺโธ รูปญฺจายตนํ. ยตฺถ วา ปน สุขา เวทนา เทสิตา, เทสิตํ ตตฺถ สุขินฺทฺริยํ โสมนสฺสินฺทฺริยํ ทุกฺขสมุทโย จ อริยสจฺจํ. ยตฺถ วา ปน ทุกฺขา เวทนา เทสิตา, เทสิตํ ตตฺถ ทุกฺขินฺทฺริยํ โทมนสฺสินฺทฺริยํ ทุกฺขญฺจ อริยสจฺจํ. ยตฺถ วา ปน อทุกฺขมสุขา เวทนา เทสิตา, เทสิตํ ตตฺถ อุเปกฺขินฺทฺริยํ สพฺโพ จ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท. เกน การเณน, อทุกฺขมสุขาย หิ เวทนาย อวิชฺชา อนุเสติ. อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา, สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ, วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปํ, นามรูปปจฺจยา สฬายตนํ, สฬายตนปจฺจยา ผสฺโส, ผสฺสปจฺจยา เวทนา, เวทนาปจฺจยา ตณฺหา, ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานํ, อุปาทานปจฺจยา ภโว, ภวปจฺจยา ชาติ, ชาติปจฺจยา ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา สมฺภวนฺติ, เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหติ. โส จ สราคสโทสสโมหสํกิเลสปกฺเขน หาตพฺโพ, วีตราควีตโทสวีตโมหอริยธมฺเมหิ หาตพฺโพ. ก็ในเทศนาใด รูปินทรีย์อันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว, ในเทศนานั้นนั่นเทียว รูปธาตุ รูปขันธ์ และรูปายตนะ ก็เป็นอันตรัสไว้แล้ว. ก็ในเทศนาใด สุขเวทนาอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว, ในเทศนานั้น สุขินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์ และทุกขสมุทัยอริยสัจ ก็เป็นอันตรัสไว้แล้ว. ก็ในเทศนาใด ทุกขเวทนาอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว, ในเทศนานั้น ทุกขินทรีย์ โทมนัสสินทรีย์ และทุกขอริยสัจ ก็เป็นอันตรัสไว้แล้ว. ก็ในเทศนาใด อทุกขมสุขเวทนาอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว, ในเทศนานั้น อุเบกขินทรีย์ และปฏิจจสมุปบาททั้งหมด ก็เป็นอันตรัสไว้แล้ว. เพราะเหตุไร, เพราะว่าอวิชชาย่อมนอนเนื่องในอทุกขมสุขเวทนา. เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี, เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี, เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปจึงมี, เพราะนามรูปเป็นปัจจัย สฬายตนะจึงมี, เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี, เพราะผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี, เพราะเวทนาเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี, เพราะตัณหาเป็นปัจจัย อุปาทานจึงมี, เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ภพจึงมี, เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี, เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรามรณะ โสกะปริเทวะทุกขะโทมนัสอุปายาสทั้งหลายจึงมีพร้อม, ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้. และปฏิจจสมุปบาทนั้นพึงทราบโดยฝ่ายสังกิเลสที่มีราคะ โทสะ โมหะ, พึงทราบโดยอริยธรรมที่ปราศจากราคะ โทสะ โมหะ. เอวํ เย ธมฺมา เอกลกฺขณา กิจฺจโต จ ลกฺขณโต จ สามญฺญโต จ จุตูปปาตโต จ, เตสํ ธมฺมานํ เอกสฺมึ ธมฺเม วุตฺเต อวสิฏฺฐา ธมฺมา วุตฺตา ภวนฺติ. เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน ‘‘วุตฺตมฺหิ เอกธมฺเม’’ติ. ด้วยประการฉะนี้ ธรรมเหล่าใดมีลักษณะเป็นอันเดียวกัน โดยกิจ โดยลักษณะ โดยสามัญลักษณะ และโดยการเกิดดับ, เมื่อธรรมหนึ่งในธรรมเหล่านั้นถูกกล่าวแล้ว ธรรมที่เหลือทั้งหลายก็เป็นอันถูกกล่าวแล้ว. เพราะเหตุนั้น ท่านพระมหากัจจายนะจึงกล่าวว่า ‘‘vuttamhi ekadhamme’’ (เมื่อธรรมหนึ่งถูกกล่าวแล้ว) ดังนี้. นิยุตฺโต ลกฺขโณ หาโร. ลักขณหาระ จบ. ๖. จตุพฺยูหหารวิภงฺโค ๖. ๖. จตุพยูหหารวิภังค์ ๒๕. ตตฺถ กตโม จตุพฺยูโห หาโร? ‘‘เนรุตฺตมธิปฺปาโย’’ติ อยํ. พฺยญฺชเนน สุตฺตสฺส เนรุตฺตญฺจ อธิปฺปาโย จ นิทานญฺจ ปุพฺพาปรสนฺธิ จ คเวสิตพฺโพ[Pg.29]. ตตฺถ กตมํ เนรุตฺตํ, ยา นิรุตฺติปทสํหิตา, ยํ ธมฺมานํ นามโส ญาณํ. ยทา หิ ภิกฺขุ อตฺถสฺส จ นามํ ชานาติ, ธมฺมสฺส จ นามํ ชานาติ, ตถา ตถา นํ อภินิโรเปติ. อยญฺจ วุจฺจติ อตฺถกุสโล ธมฺมกุสโล พฺยญฺชนกุสโล นิรุตฺติกุสโล ปุพฺพาปรกุสโล เทสนากุสโล อตีตาธิวจนกุสโล อนาคตาธิวจนกุสโล ปจฺจุปฺปนฺนาธิวจนกุสโล อิตฺถาธิวจนกุสโล ปุริสาธิวจนกุสโล นปุํสกาธิวจนกุสโล เอกาธิวจนกุสโล อเนกาธิวจนกุสโล, เอวํ สพฺพานิ กาตพฺพานิ ชนปทนิรุตฺตานิ สพฺพา จ ชนปทนิรุตฺติโย. อยํ นิรุตฺติปทสํหิตา. ๒๕. ในหาระเหล่านั้น จตุพยูหหาระเป็นไฉน? หาระนี้คือ เนรุตติและอธิปราย. พึงค้นหานิรุตติ อธิปราย นิทาน และปุพพปรสนธิ ของสูตรโดยพยัญชนะ. ใน ๔ อย่างนั้น นิรุตติเป็นไฉน? นิรุตติใดเป็นการเชื่อมต่อบท, ความรู้ในธรรมทั้งหลายโดยชื่อใดมีอยู่. เพราะเมื่อใดภิกษุรู้ชื่อของทั้งอรรถและธรรม, เมื่อนั้นเธอย่อมสถาปนาชื่อนั้นไว้โดยประการนั้นๆ. และภิกษุนี้ย่อมถูกเรียกว่าเป็นผู้ฉลาดในอรรถ ฉลาดในธรรม ฉลาดในพยัญชนะ ฉลาดในนิรุตติ ฉลาดในเบื้องต้นและเบื้องปลาย ฉลาดในเทศนา ฉลาดในอดีตาธิวจนะ ฉลาดในอนาคตาธิวจนะ ฉลาดในปัจจุบันนาธิวจนะ ฉลาดในอิตถีอธิวจนะ ฉลาดในปุริสาธิวจนะ ฉลาดในนปุงสกาธิวจนะ ฉลาดในเอกาธิวจนะ ฉลาดในอเนกาธิวจนะ, พึงทำนิรุตติของชนบททั้งหมดและนิรุตติของชนบททั้งปวงอย่างนี้. นี้คือการเชื่อมต่อบทแห่งนิรุตติ. ๒๖. ตตฺถ กตโม อธิปฺปาโย? ๒๖. ใน ๔ อย่างนั้น อธิปรายเป็นไฉน? ‘‘ธมฺโม หเว รกฺขติ ธมฺมจารึ, ฉตฺตํ มหนฺตํ ยถ วสฺสกาเล ; เอสานิสํโส ธมฺเม สุจิณฺเณ, น ทุคฺคตึ คจฺฉติ ธมฺมจารี’’ติ. ธรรมแล ย่อมรักษาผู้ประพฤติธรรม, เหมือนร่มคันใหญ่ในฤดูฝน; นี้เป็นอานิสงส์ในธรรมที่ประพฤติดีแล้ว, ผู้ประพฤติธรรมย่อมไม่ไปสู่ทุคติ. อิธ ภควโต โก อธิปฺปาโย? เย อปาเยหิ ปริมุจฺจิตุกามา ภวิสฺสนฺติ, เต ธมฺมจาริโน ภวิสฺสนฺตีติ อยํ เอตฺถ ภควโต อธิปฺปาโย. ในคาถานี้ พระผู้มีพระภาคมีอธิปรายอย่างไร? คือ ชนเหล่าใดจักเป็นผู้ใคร่จะพ้นจากอบายทั้งหลาย, ชนเหล่านั้นจักเป็นผู้ประพฤติธรรม, นี้เป็นอธิปรายของพระผู้มีพระภาคในคาถานี้. ‘‘โจโร ยถา สนฺธิมุเข คหีโต, สกมฺมุนา หญฺญติ พชฺฌเต จ; เอวํ อยํ เปจฺจ ปชา ปรตฺถ, สกมฺมุนา หญฺญติ พชฺฌเต จา’’ติ. โจรผู้ถูกจับได้ที่ช่องซึ่งตนเจาะ, ย่อมถูกฆ่าและถูกจองจำเพราะกรรมของตนฉันใด; หมู่สัตว์นี้ละไปแล้วในโลกอื่น, ย่อมถูกฆ่าและถูกจองจำเพราะกรรมของตนฉันนั้น. อิธ ภควโต โก อธิปฺปาโย? สญฺเจตนิกานํ กตานํ กมฺมานํ อุปจิตานํ ทุกฺขเวทนียานํ อนิฏฺฐํ อสาตํ วิปากํ ปจฺจนุภวิสฺสตีติ อยํ เอตฺถ ภควโต อธิปฺปาโย. ในคาถานี้ พระผู้มีพระภาคมีอธิปรายอย่างไร? คือ (ผู้ทำบาป) จักเสวยวิบากอันไม่น่าปรารถนา ไม่น่าพอใจ ของกรรมทั้งหลายที่ทำไว้โดยเจตนา ที่สั่งสมไว้ อันจะพึงเสวยเป็นทุกข์, นี้เป็นอธิปรายของพระผู้มีพระภาคในคาถานี้. ‘‘สุขกามานิ ภูตานิ, โย ทณฺเฑน วิหึสติ; อตฺตโน สุขเมสาโน, เปจฺจ โส น ลภเต สุข’’นฺติ. สัตว์ทั้งหลายเป็นผู้ใคร่สุข, นรชนใดแสวงหาสุขเพื่อตน แต่เบียดเบียนสัตว์เหล่านั้นด้วยท่อนไม้; นรชนนั้นละไปแล้ว ย่อมไม่ได้สุข. อิธ ภควโต โก อธิปฺปาโย? เย สุเขน อตฺถิกา ภวิสฺสนฺติ, เต ปาปกมฺมํ น กริสฺสนฺตีติ อยํ เอตฺถ ภควโต อธิปฺปาโย. ในคาถานี้ พระผู้มีพระภาคมีอธิปรายอย่างไร? คือ ชนเหล่าใดจักเป็นผู้ต้องการความสุข, ชนเหล่านั้นจักไม่ทำบาปกรรม, นี้เป็นอธิปรายของพระผู้มีพระภาคในคาถานี้. ‘‘มิทฺธี [Pg.30] ยทา โหติ มหคฺฆโส จ, นิทฺทายิตา สมฺปริวตฺตสายี; มหาวราโหว นิวาปปุฏฺโฐ, ปุนปฺปุนํ คพฺภมุเปติ มนฺโท’’ติ. เมื่อใดนรชนเป็นผู้มึนซึม กินจุ เป็นคนนอนหลับ กลิ้งเกลือกนอน, เหมือนสุกรใหญ่ที่เขาเลี้ยงด้วยอาหาร; เมื่อนั้นนรชนผู้เขลา ย่อมเข้าถึงครรภ์บ่อยๆ. อิธ ภควโต โก อธิปฺปาโย? เย ชรามรเณน อฏฺฏิยิตุกามา ภวิสฺสนฺติ, เต ภวิสฺสนฺติ โภชเน มตฺตญฺญุโน อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารา ปุพฺพรตฺตาปรรตฺตํ ชาคริยานุโยคมนุยุตฺตา วิปสฺสกา กุสเลสุ ธมฺเมสุ สคารวา จ สพฺรหฺมจารีสุ เถเรสุ นเวสุ มชฺฌิเมสูติ อยํ เอตฺถ ภควโต อธิปฺปาโย. ในข้อนี้ พระผู้มีพระภาคมีพระประสงค์อะไร? ชนเหล่าใดจักเป็นผู้ใคร่จะเบื่อหน่ายในชราและมรณะ ชนเหล่านั้นจักเป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ เป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย ประกอบความเพียรเครื่องตื่นอยู่ตลอดปฐมยามและปัจฉิมยาม เป็นผู้เห็นแจ้งในกุศลธรรมทั้งหลาย และเป็นผู้มีความเคารพในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ทั้งที่เป็นเถระ เป็นนวกะ และเป็นมัชฌิมะ นี้เป็นพระประสงค์ของพระผู้มีพระภาคในข้อนี้ ‘‘อปฺปมาโท อมตปทํ, ปมาโท มจฺจุโน ปทํ; อปฺปมตฺตา น มียนฺติ, เย ปมตฺตา ยถา มตา’’ติ. ความไม่ประมาทเป็นทางแห่งอมตะ ความประมาทเป็นทางแห่งความตาย ผู้ไม่ประมาทย่อมไม่ตาย ส่วนผู้ที่ประมาทแล้วก็เหมือนคนที่ตายแล้ว อิธ ภควโต โก อธิปฺปาโย? เย อมตปริเยสนํ ปริเยสิตุกามา ภวิสฺสนฺติ, เต อปฺปมตฺตา วิหริสฺสนฺตีติ อยํ เอตฺถ ภควโต อธิปฺปาโย. อยํ อธิปฺปาโย. ในข้อนี้ พระผู้มีพระภาคมีพระประสงค์อะไร? ชนเหล่าใดจักเป็นผู้ใคร่จะแสวงหาอมตธรรม ชนเหล่านั้นจักเป็นผู้ไม่ประมาทอยู่ นี้เป็นพระประสงค์ของพระผู้มีพระภาคในข้อนี้ นี้คือพระประสงค์ ๒๗. ตตฺถ กตมํ นิทานํ? ยถา โส ธนิโย โคปาลโก ภควนฺตํ อาห – ๒๗. ในข้อนั้น อะไรเป็นเหตุ? เหมือนดังที่ธนิยโคบาลกราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า – ‘‘นนฺทติ ปุตฺเตหิ ปุตฺติมา, โคมา โคหิ ตเถว นนฺทติ; อุปธี หิ นรสฺส นนฺทนา, น หิ โส นนฺทติ โย นิรูปธี’’ติ. ผู้มีบุตรย่อมเพลิดเพลินเพราะบุตรทั้งหลาย ผู้มีโคก็ย่อมเพลิดเพลินเพราะโคทั้งหลายฉันนั้นเหมือนกัน เพราะอุปธิเป็นความเพลิดเพลินของคน ผู้ใดไม่มีอุปธิ ผู้นั้นย่อมไม่เพลิดเพลิน ภควา อาห – พระผู้มีพระภาคตรัสว่า – ‘‘โสจติ ปุตฺเตหิ ปุตฺติมา, โคปิโก โคหิ ตเถว โสจติ; อุปธี หิ นรสฺส โสจนา, น หิ โส โสจติ โย นิรูปธี’’ติ. ผู้มีบุตรย่อมเศร้าโศกเพราะบุตรทั้งหลาย ผู้มีโคก็ย่อมเศร้าโศกเพราะโคทั้งหลายฉันนั้นเหมือนกัน เพราะอุปธิเป็นความเศร้าโศกของคน ผู้ใดไม่มีอุปธิ ผู้นั้นย่อมไม่เศร้าโศก อิมินา [Pg.31] วตฺถุนา อิมินา นิทาเนน เอวํ ญายติ ‘‘อิธ ภควา พาหิรํ ปริคฺคหํ อุปธิ อาหา’’ติ. ยถา จ มาโร ปาปิมา คิชฺฌกูฏา ปพฺพตา ปุถุสิลํ ปาเตสิ, ภควา อาห – พึงทราบได้อย่างนี้ ด้วยเรื่องนี้ ด้วยเหตุนี้ว่า 'ในข้อนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกสมบัติภายนอกว่าเป็นอุปธิ' และเหมือนดังที่มารผู้มีบาปทุ่มแผ่นศิลาใหญ่ลงมาจากภูเขาคิชฌกูฏ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า – ‘‘สเจปิ เกวลํ สพฺพํ, คิชฺฌกูฏํ จเลสฺสสิ ; เนว สมฺมาวิมุตฺตานํ, พุทฺธานํ อตฺถิ อิญฺชิตํ. ถึงแม้ท่านจะพึงยังภูเขาคิชฌกูฏทั้งหมดให้หวั่นไหวได้ ความหวั่นไหวก็ย่อมไม่มีแก่พระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้หลุดพ้นโดยชอบแล้วเลย นภํ ผเลยฺยปฺปถวี จเลยฺย, สพฺเพว ปาณา อุท สนฺตเสยฺยุํ; สลฺลมฺปิ เจ อุรสิ กมฺปเยยฺยุํ, อุปธีสุ ตาณํ น กโรนฺติ พุทฺธา’’ติ. ท้องฟ้าพึงแตก แผ่นดินพึงหวั่นไหว สัตว์ทั้งปวงทั้งสิ้นพึงสะดุ้งกลัว ถึงแม้ลูกศรจะพึงเสียบสั่นอยู่ที่อก พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่ทรงกระทำที่พึ่งในอุปธิทั้งหลาย อิมินา วตฺถุนา อิมินา นิทาเนน เอวํ ญายติ ‘‘อิธ ภควา กายํ อุปธึ อาหา’’ติ. ยถา จาห – พึงทราบได้อย่างนี้ ด้วยเรื่องนี้ ด้วยเหตุนี้ว่า 'ในข้อนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกกายว่าเป็นอุปธิ' และเหมือนดังที่พระองค์ตรัสว่า – ‘‘น ตํ ทฬฺหํ พนฺธนมาหุ ธีรา, ยทายสํ ทารุชปพฺพชญฺจ ; สารตฺตรตฺตา มณิกุณฺฑเลสุ, ปุตฺเตสุ ทาเรสุ จ ยา อเปกฺขา’’ติ. นักปราชญ์ทั้งหลายไม่กล่าวเครื่องผูกที่ทำด้วยเหล็ก ทำด้วยไม้ และทำด้วยหญ้าปล้อง ว่าเป็นเครื่องผูกที่มั่นคง แต่ความเยื่อใยใดที่กำหนัดยินดีอย่างยิ่งในแก้วมณีและตุ้มหู ในบุตรและภรรยาทั้งหลาย (นักปราชญ์ทั้งหลายกล่าวเครื่องผูกนั้นว่าเป็นเครื่องผูกที่มั่นคง) อิมินา วตฺถุนา อิมินา นิทาเนน เอวํ ญายติ ‘‘อิธ ภควา พาหิเรสุ วตฺถูสุ ตณฺหํ อาหา’’ติ. ยถา จาห – พึงทราบได้อย่างนี้ ด้วยเรื่องนี้ ด้วยเหตุนี้ว่า 'ในข้อนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกตัณหาในวัตถุภายนอกทั้งหลาย (ว่าเป็นอุปธิ)' และเหมือนดังที่พระองค์ตรัสว่า – ‘‘เอตํ ทฬฺหํ พนฺธนมาหุ ธีรา, โอหารินํ สิถิลํ ทุปฺปมุญฺจํ; เอตมฺปิ เฉตฺวาน ปริพฺพชนฺติ, อนเปกฺขิโน กามสุขํ ปหายา’’ติ. นักปราชญ์ทั้งหลายกล่าวเครื่องผูกนั้นว่าเป็นเครื่องผูกที่มั่นคง ซึ่งเป็นเครื่องฉุดลงมา ดูประหนึ่งว่าหย่อน แต่แก้ได้ยาก บัณฑิตทั้งหลายตัดเครื่องผูกแม้เช่นนั้นแล้ว ละกามสุข เป็นผู้ไม่มีเยื่อใย ออกบวช อิมินา วตฺถุนา อิมินา นิทาเนน เอวํ ญายติ ‘‘อิธ ภควา พาหิรวตฺถุกาย ตณฺหาย ปหานํ อาหา’’ติ. ยถา จาห – พึงทราบได้อย่างนี้ ด้วยเรื่องนี้ ด้วยเหตุนี้ว่า 'ในข้อนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงการละตัณหาที่มีวัตถุภายนอกเป็นอารมณ์' และเหมือนดังที่พระองค์ตรัสว่า – ‘‘อาตุรํ อสุจึ ปูตึ, ทุคฺคนฺธํ เทหนิสฺสิตํ; ปคฺฆรนฺตํ ทิวา รตฺตึ, พาลานํ อภินนฺทิต’’นฺติ. (กายนี้) มีแต่ความเจ็บไข้ ไม่สะอาด เน่าเปื่อย มีกลิ่นเหม็น อาศัยอยู่ในร่างกาย ไหลออกอยู่ทั้งกลางวันกลางคืน เป็นที่เพลิดเพลินของคนพาลทั้งหลาย อิมินา วตฺถุนา อิมินา นิทาเนน เอวํ ญายติ ‘‘อิธ ภควา อชฺฌตฺติกวตฺถุกาย ตณฺหาย ปหานํ อาหา’’ติ. ยถา จาห – พึงทราบได้อย่างนี้ ด้วยเรื่องนี้ ด้วยเหตุนี้ว่า 'ในข้อนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงการละตัณหาที่มีวัตถุภายในเป็นอารมณ์' และเหมือนดังที่พระองค์ตรัสว่า – ‘‘อุจฺฉินฺท [Pg.32] สิเนหมตฺตโน, กุมุทํ สารทิกํว ปาณินา; สนฺติมคฺคเมว พฺรูหย, นิพฺพานํ สุคเตน เทสิต’’นฺติ. จงตัดความรักของตนเสีย เหมือนบุคคลถอนดอกโกมุทในสารทกาลด้วยมือ จงพอกพูนทางแห่งความสงบเท่านั้น พระนิพพานอันพระสุคตทรงแสดงไว้แล้ว อิมินา วตฺถุนา อิมินา นิทาเนน เอวํ ญายติ ‘‘อิธ ภควา อชฺฌตฺติกวตฺถุกาย ตณฺหาย ปหานํ อาหา’’ติ. อิทํ นิทานํ. พึงทราบได้อย่างนี้ ด้วยเรื่องนี้ ด้วยเหตุนี้ว่า 'ในข้อนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงการละตัณหาที่มีวัตถุภายในเป็นอารมณ์' นี้คือเหตุ ตตฺถ กตโม ปุพฺพาปรสนฺธิ. ยถาห – ในข้อนั้น อะไรคือความเชื่อมต่อระหว่างบทก่อนกับบทหลัง? เหมือนดังที่พระองค์ตรัสว่า – ‘‘กามนฺธา ชาลสญฺฉนฺนา, ตณฺหาฉทนฉาทิตา; ปมตฺตพนฺธนา พทฺธา, มจฺฉาว กุมินามุเข; ชรามรณมนฺเวนฺติ, วจฺโฉ ขีรปโกว มาตร’’นฺติ. สัตว์ทั้งหลายมืดบอดเพราะกาม ถูกข่ายคือตัณหาปกคลุมไว้ ถูกหลังคาคือตัณหาปิดบังไว้ ถูกเครื่องผูกคือความประมาทผูกไว้ เหมือนปลาที่ติดเบ็ด ย่อมไปตามชราและมรณะ เหมือนลูกโคที่ยังดื่มนมตามแม่โคไป อยํ กามตณฺหา วุตฺตา. สา กตเมน ปุพฺพาปเรน ยุชฺชติ? ยถาห – กามตัณหานี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว กามตัณหานั้น ย่อมเชื่อมกับเทศนาก่อนและหลังบทไหน? เหมือนดังที่พระองค์ตรัสว่า – ‘‘รตฺโต อตฺถํ น ชานาติ, รตฺโต ธมฺมํ น ปสฺสติ; อนฺธนฺตมํ ตทา โหติ, ยํ ราโค สหเต นร’’นฺติ. ผู้กำหนัดแล้ว ย่อมไม่รู้อรรถ ผู้กำหนัดแล้ว ย่อมไม่เห็นธรรม เมื่อใดราคะครอบงำคน เมื่อนั้นความมืดมิดย่อมมี อิติ อนฺธตาย จ สญฺฉนฺนตาย จ สาเยว ตณฺหา อภิลปิตา. ยญฺจาห กามนฺธา ชาลสญฺฉนฺนา, ตณฺหาฉทนฉาทิตาติ. ยญฺจาห รตฺโต อตฺถํ น ชานาติ, รตฺโต ธมฺมํ น ปสฺสตีติ, อิเมหิ ปเทหิ ปริยุฏฺฐาเนหิ สาเยว ตณฺหา อภิลปิตา. ยํ อนฺธการํ, อยํ ทุกฺขสมุทโย, ยา จ ตณฺหา โปโนภวิกา, ยญฺจาห กามาติ อิเม กิเลสกามา. ยญฺจาห ชาลสญฺฉนฺนาติ เตสํ เยว กามานํ ปโยเคน ปริยุฏฺฐานํ ทสฺเสติ, ตสฺมา กิเลสวเสน จ ปริยุฏฺฐานวเสน จ ตณฺหาพนฺธนํ วุตฺตํ. เย เอทิสิกา, เต ชรามรณํ อนฺเวนฺติ, อยํ ภควตา ยถานิกฺขิตฺตคาถาพเลน ทสฺสิตา ชรามรณมนฺเวนฺตีติ. ด้วยเหตุนี้ ตัณหานั่นเองที่ถูกกล่าวถึงโดยความเป็นของมืดบอดและโดยความเป็นของปกคลุมไว้ ที่พระองค์ตรัสว่า 'มืดบอดเพราะกาม ถูกข่ายคือตัณหาปกคลุมไว้ ถูกหลังคาคือตัณหาปิดบังไว้' และที่พระองค์ตรัสว่า 'ผู้กำหนัดแล้ว ย่อมไม่รู้อรรถ ผู้กำหนัดแล้ว ย่อมไม่เห็นธรรม' ด้วยบทและกิเลสเครื่องครอบงำเหล่านี้ ตัณหานั่นเองที่ถูกกล่าวถึง สิ่งที่ทำความมืดบอดนั้น นี่คือทุกขสมุทัย และตัณหาที่เป็นเหตุให้เกิดในภพใหม่ และที่พระองค์ตรัสว่ากาม เหล่านี้คือกิเลสกาม ที่พระองค์ตรัสว่า 'ถูกข่ายคือตัณหาปกคลุมไว้' นั้น ทรงแสดงถึงกิเลสเครื่องครอบงำโดยการประกอบกามเหล่านั้นนั่นเอง เพราะฉะนั้น เครื่องผูกคือตัณหาจึงถูกกล่าวไว้โดยอำนาจแห่งกิเลสและโดยอำนาจแห่งกิเลสเครื่องครอบงำ สัตว์เหล่าใดเป็นเช่นนี้ สัตว์เหล่านั้นย่อมไปตามชราและมรณะ ข้อนี้พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้แล้วด้วยกำลังแห่งคาถาที่ทรงตั้งไว้ว่า 'ย่อมไปตามชราและมรณะ' ‘‘ยสฺส ปปญฺจา ฐิตี จ นตฺถิ, สนฺทานํ ปลิฆญฺจ วีติวตฺโต; ตํ นิตฺตณฺหํ มุนึ จรนฺตํ, น วิชานาติ สเทวโกปิ โลโก’’ติ. มุนีใดไม่มีปปัญจธรรมและฐิติธรรม ก้าวล่วงเครื่องผูกและลิ่มสลักได้แล้ว โลกพร้อมทั้งเทวดาก็ย่อมไม่รู้มุนีนั้นผู้หมดตัณหา เที่ยวไปอยู่ ปปญฺจา นาม ตณฺหาทิฏฺฐิมานา, ตทภิสงฺขตา จ สงฺขารา. ฐิติ นาม อนุสยา. สนฺทานํ นาม ตณฺหาย ปริยุฏฺฐานํ, ยานิ ฉตฺตึสตณฺหาย ชาลินิยา [Pg.33] วิจริตานิ. ปลิโฆ นาม โมโห. เย จ ปปญฺจา สงฺขารา ยา จ ฐิติ ยํ สนฺทานญฺจ ยํ ปลิฆญฺจ โย เอตํ สพฺพํ สมติกฺกนฺโต, อยํ วุจฺจติ นิตฺตณฺโห อิติ. ชื่อว่าปปัญจธรรม ได้แก่ ตัณหา ทิฏฐิ มานะ และสังขารทั้งหลายที่ถูกธรรมเหล่านั้นปรุงแต่ง ชื่อว่าฐิติธรรม ได้แก่ อนุสัยกิเลส ชื่อว่าเครื่องผูก ได้แก่ กิเลสเครื่องครอบงำคือตัณหา คือวิจริต ๓๖ อย่างของตัณหาผู้มีข่าย ชื่อว่าลิ่มสลัก ได้แก่ โมหะ ผู้ใดก้าวล่วงปปัญจสังขาร ฐิติธรรม เครื่องผูก และลิ่มสลักทั้งหมดนี้ได้ ผู้นี้เรียกว่า ผู้หมดตัณหา ๒๘. ตตฺถ ปริยุฏฺฐานสงฺขารา ทิฏฺฐธมฺมเวทนียา วา อุปปชฺชเวทนียา วา อปราปริยเวทนียา วา, เอวํ ตณฺหา ติวิธํ ผลํ เทติ ทิฏฺเฐ วา ธมฺเม อุปปชฺเช วา อปเร วา ปริยาเย. เอวํ ภควา อาห ‘‘ยํ โลภปกตํ กมฺมํ กโรติ กาเยน วา วาจาย วา มนสา วา, ตสฺส วิปากํ อนุโภติ ทิฏฺเฐ วา ธมฺเม อุปปชฺเช วา อปเร วา ปริยาเย’’ติ. อิทํ ภควโต ปุพฺพาปเรน ยุชฺชติ. ตตฺถ ปริยุฏฺฐานํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ วา กมฺมํ อุปปชฺชเวทนียํ วา กมฺมํ อปราปริยายเวทนียํ วา กมฺมํ, เอวํ กมฺมํ ติธา วิปจฺจติ ทิฏฺเฐ วา ธมฺเม อุปปชฺเช วา อปเร วา ปริยาเย. ยถาห – ๒๘. ในคำนั้น สังขารคือกิเลสที่กลุ้มรุมจิต เป็นทิฏฐธรรมเวทนียะบ้าง เป็นอุปปัชชเวทนียะบ้าง เป็นอปราปริยเวทนียะบ้าง, ตัณหาย่อมให้ผล ๓ อย่าง คือในทิฏฐธรรมบ้าง ในอุปปัชชะบ้าง ในอปราปริยะบ้าง อย่างนี้. พระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้ว่า “บุคคลทำกรรมที่โลภะปรุงแต่งด้วยกายก็ตาม ด้วยวาจาก็ตาม ด้วยใจก็ตาม, เขาย่อมเสวยวิบากของกรรมนั้นในทิฏฐธรรมบ้าง ในอุปปัชชะบ้าง ในอปราปริยะบ้าง”. คำนี้ของพระผู้มีพระภาคย่อมสมกันกับคำก่อนและคำหลัง. ในคำนั้น กิเลสที่กลุ้มรุมจิตเป็นทิฏฐธรรมเวทนียกรรมบ้าง เป็นอุปปัชชเวทนียกรรมบ้าง เป็นอปราปริยเวทนียกรรมบ้าง, กรรมย่อมให้ผล ๓ อย่าง คือในทิฏฐธรรมบ้าง ในอุปปัชชะบ้าง ในอปราปริยะบ้าง อย่างนี้. ดังที่พระองค์ตรัสว่า – ‘‘ยญฺเจ พาโล อิธ ปาณาติปาตี โหติ…เป… มิจฺฉาทิฏฺฐิ โหติ, ตสฺส ทิฏฺเฐ วา ธมฺเม วิปากํ ปฏิสํเวเทติ อุปปชฺเช วา อปเร วา ปริยาเย’’ติ. อิทํ ภควโต ปุพฺพาปเรน ยุชฺชติ. ตตฺถ ปริยุฏฺฐานํ ปฏิสงฺขานพเลน ปหาตพฺพํ, สงฺขารา ทสฺสนพเลน, ฉตฺตึส ตณฺหาวิจริตานิ ภาวนาพเลน ปหาตพฺพานีติ เอวํ ตณฺหาปิ ติธา ปหียติ. ยา นิตฺตณฺหาตา อยํ สอุปาทิเสสา นิพฺพานธาตุ. เภทา กายสฺส อยํ อนุปาทิเสสา นิพฺพานธาตุ. “ถ้าคนพาลในโลกนี้เป็นผู้ทำปาณาติบาต...ฯลฯ... เป็นมิจฉาทิฏฐิ, เขาย่อมเสวยวิบากของกรรมนั้นในทิฏฐธรรมบ้าง ในอุปปัชชะบ้าง ในอปราปริยะบ้าง”. คำนี้ของพระผู้มีพระภาคย่อมสมกันกับคำก่อนและคำหลัง. ในคำนั้น พึงละกิเลสที่กลุ้มรุมจิตด้วยกำลังแห่งการพิจารณา, พึงละสังขารด้วยกำลังแห่งทัสสนะ, พึงละตัณหาวิจริต ๓๖ ด้วยกำลังแห่งภาวนา, แม้ตัณหาก็เป็นอันละได้ ๓ อย่าง อย่างนี้. ความเป็นผู้หมดตัณหาใด นี้คือสอุปาทิเสสนิพพานธาตุ. เพราะกายแตก นี้คืออนุปาทิเสสนิพพานธาตุ. ปปญฺโจ นาม วุจฺจติ อนุพนฺโธ. ยญฺจาห ภควา ‘‘ปปญฺเจติ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ จกฺขุวิญฺเญยฺยํ รูปํ อารพฺภา’’ติ. ยญฺจาห ภควา – ‘‘อตีเต, ราธ, รูเป อนเปกฺโข โหหิ, อนาคตํ รูปํ มา อภินนฺทิ, ปจฺจุปฺปนฺนสฺส รูปสฺส นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏินิสฺสคฺคาย ปฏิปชฺชา’’ติ. อิทํ ภควโต ปุพฺพาปเรน ยุชฺชติ. โย จาปิ ปปญฺโจ เย จ สงฺขารา ยา จ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนสฺส อภินนฺทนา, อิทํ เอกตฺถํ. อปิ จ อญฺญมญฺเญหิ ปเทหิ อญฺญมญฺเญหิ อกฺขเรหิ อญฺญมญฺเญหิ พฺยญฺชเนหิ อปริมาณา ธมฺมเทสนา วุตฺตา ภควตา. เอวํ สุตฺเตน สุตฺตํ สํสนฺทยิตฺวา ปุพฺพาปเรน สทฺธึ โยชยิตฺวา สุตฺตํ นิทฺทิฏฺฐํ ภวติ. ธรรมเครื่องเนิ่นช้า ท่านเรียกว่า ปปัญจะ. และพระผู้มีพระภาคตรัสว่า “บุคคลย่อมทำให้เนิ่นช้าเพราะปรารภรูปอันจะพึงรู้ด้วยจักษุที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน”. และพระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ราธะ เธอจงเป็นผู้ไม่เยื่อใยในรูปที่เป็นอดีต, อย่าเพลิดเพลินรูปที่เป็นอนาคต, จงปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสละทิ้งรูปที่เป็นปัจจุบัน”. คำนี้ของพระผู้มีพระภาคย่อมสมกันกับคำก่อนและคำหลัง. ปปัญจะก็ตาม สังขารก็ตาม ความเพลิดเพลินในอดีต อนาคต และปัจจุบันก็ตาม นี้เป็นอันเดียวกัน. อนึ่ง พระผู้มีพระภาคตรัสพระธรรมเทศนาหาประมาณมิได้ด้วยบทต่างๆ กัน ด้วยอักษรต่างๆ กัน ด้วยพยัญชนะต่างๆ กัน. พระสูตรเป็นอันท่านแสดงแล้วโดยเทียบเคียงพระสูตรกับพระสูตร ประกอบเข้ากับคำก่อนและคำหลัง อย่างนี้. โส จายํ ปุพฺพาปโร สนฺธิ จตุพฺพิโธ อตฺถสนฺธิ พฺยญฺชนสนฺธิ เทสนาสนฺธิ นิทฺเทสสนฺธีติ. สนธิคือความเชื่อมต่อคำก่อนและคำหลังนั้นมี ๔ อย่าง คือ อัตถสนธิ พยัญชนสนธิ เทสนาสนธิ และนิทเทสสนธิ. ตตฺถ [Pg.34] อตฺถสนฺธิ ฉปฺปทานิ สงฺกาสนา ปกาสนา วิวรณา วิภชนา อุตฺตานีกมฺมตา ปญฺญตฺตีติ. ในสนธิ ๔ อย่างนั้น อัตถสนธิมี ๖ บท คือ สังกาสนา ปกาสนา วิวรณา วิภชนา อุตตานีกัมมตา และปัญญัตติ. พฺยญฺชนสนฺธิ ฉปฺปทานิ อกฺขรํ ปทํ พฺยญฺชนํ อากาโร นิรุตฺติ นิทฺเทโสติ. พยัญชนสนธิมี ๖ บท คือ อักขระ ปทะ พยัญชนะ อาการ นิรุตติ และนิทเทส. เทสนาสนฺธิ น จ ปถวึ นิสฺสาย ฌายติ ฌายี ฌายติ จ. น จ อาปํ นิสฺสาย ฌายติ ฌายี ฌายติ จ, น จ เตชํ นิสฺสาย ฌายติ ฌายี ฌายติ จ, น จ วายุํ นิสฺสาย ฌายติ ฌายี ฌายติ จ. น จ อากาสานญฺจายตนํ นิสฺสาย…เป… น จ วิญฺญาณญฺจายตนํ นิสฺสาย…เป… น จ อากิญฺจญฺญายตนํ นิสฺสาย…เป… น จ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ นิสฺสาย…เป… น จ อิมํ โลกํ นิสฺสาย…เป… น จ ปรโลกํ นิสฺสาย ฌายติ ฌายี ฌายติ จ. ยมิทํ อุภยมนฺตเรน ทิฏฺฐํ สุตํ มุตํ วิญฺญาตํ ปตฺตํ ปริเยสิตํ วิตกฺกิตํ วิจาริตํ มนสานุจินฺติตํ, ตมฺปิ นิสฺสาย น ฌายติ ฌายี ฌายติ จ. อยํ สเทวเก โลเก สมารเก สพฺรหฺมเก สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย อนิสฺสิเตน จิตฺเตน น ญายติ ฌายนฺโต. เทสนาสนธิ คือ ผู้เพ่งฌานไม่อาศัยปฐวีเพ่งฌาน แต่ก็เพ่งฌาน. ผู้เพ่งฌานไม่อาศัยอาโปเพ่งฌาน แต่ก็เพ่งฌาน, ผู้เพ่งฌานไม่อาศัยเตโชเพ่งฌาน แต่ก็เพ่งฌาน, ผู้เพ่งฌานไม่อาศัยวาโยเพ่งฌาน แต่ก็เพ่งฌาน. ผู้เพ่งฌานไม่อาศัยอากาสานัญจายตนะ...ฯลฯ... ผู้เพ่งฌานไม่อาศัยวิญญาณัญจายตนะ...ฯลฯ... ผู้เพ่งฌานไม่อาศัยอากิญจัญญายตนะ...ฯลฯ... ผู้เพ่งฌานไม่อาศัยเนวสัญญานาสัญญายตนะ...ฯลฯ... ผู้เพ่งฌานไม่อาศัยโลกนี้...ฯลฯ... ผู้เพ่งฌานไม่อาศัยปรโลกเพ่งฌาน แต่ก็เพ่งฌาน. สิ่งที่เห็นแล้ว ฟังแล้ว ทราบแล้ว รู้แจ้งแล้ว ถึงแล้ว แสวงหาแล้ว ตรึกแล้ว ตรองแล้ว ใคร่ครวญแล้วด้วยใจในระหว่างโลกทั้งสองนั้น, ผู้เพ่งฌานไม่อาศัยแม้สิ่งนั้นเพ่งฌาน แต่ก็เพ่งฌาน. โลกพร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก หมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ ย่อมไม่รู้ผู้ที่กำลังเพ่งฌานอยู่ด้วยจิตที่ไม่อาศัยอะไรๆ นี้. ยถา มาโร ปาปิมา โคธิกสฺส กุลปุตฺตสฺส วิญฺญาณํ สมนฺเวสนฺโต น ชานาติ น ปสฺสติ. โส หิ ปปญฺจาตีโต ตณฺหาปหาเนน ทิฏฺฐินิสฺสโยปิสฺส นตฺถิ. ยถา จ โคธิกสฺส, เอวํ วกฺกลิสฺส สเทวเกน โลเกน สมารเกน สพฺรหฺมเกน สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย อนิสฺสิตจิตฺตา น ญายนฺติ ฌายมานา. อยํ เทสนาสนฺธิ. เหมือนดังว่ามารผู้มีบาปแสวงหาวิญญาณของโคธิกกุลบุตรอยู่ แต่ไม่รู้ไม่เห็น. เพราะท่านล่วงปปัญจะแล้ว และเพราะละตัณหาได้ ที่อาศัยแห่งทิฏฐิของท่านจึงไม่มี. เหมือนกรณีของพระโคธิกะ ฉันใด กรณีของพระวักกลิก็ฉันนั้น โลกพร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก หมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ ย่อมไม่รู้ผู้มีจิตไม่อาศัยอะไรๆ กำลังเพ่งฌานอยู่. นี้คือเทสนาสนธิ. ตตฺถ กตมา นิทฺเทสสนฺธิ? นิสฺสิตจิตฺตา อกุสลปกฺเขน นิทฺทิสิตพฺพา, อนิสฺสิตจิตฺตา กุสลปกฺเขน นิทฺทิสิตพฺพา. นิสฺสิตจิตฺตา กิเลเสน นิทฺทิสิตพฺพา, อนิสฺสิตจิตฺตา โวทาเนน นิทฺทิสิตพฺพา. นิสฺสิตจิตฺตา สํสารปฺปวตฺติยา นิทฺทิสิตพฺพา, อนิสฺสิตจิตฺตา สํสารนิวตฺติยา นิทฺทิสิตพฺพา. นิสฺสิตจิตฺตา ตณฺหาย จ อวิชฺชาย จ นิทฺทิสิตพฺพา, อนิสฺสิตจิตฺตา สมเถน จ วิปสฺสนาย จ นิทฺทิสิตพฺพา. นิสฺสิตจิตฺตา อหิริเกน จ อโนตฺตปฺเปน จ นิทฺทิสิตพฺพา, อนิสฺสิตจิตฺตา หิริยา จ โอตฺตปฺเปน จ นิทฺทิสิตพฺพา. นิสฺสิตจิตฺตา อสติยา จ อสมฺปชญฺเญน จ นิทฺทิสิตพฺพา, อนิสฺสิตจิตฺตา สติยา จ สมฺปชญฺเญน จ นิทฺทิสิตพฺพา. นิสฺสิตจิตฺตา อโยนิยา [Pg.35] จ อโยนิโสมนสิกาเรน จ นิทฺทิสิตพฺพา, อนิสฺสิตจิตฺตา โยนิยา จ โยนิโสมนสิกาเรน จ นิทฺทิสิตพฺพา. นิสฺสิตจิตฺตา โกสชฺเชน จ โทวจสฺเสน จ นิทฺทิสิตพฺพา, อนิสฺสิตจิตฺตา วีริยารมฺเภน จ โสวจสฺเสน จ นิทฺทิสิตพฺพา. นิสฺสิตจิตฺตา อสฺสทฺธิเยน จ ปมาเทน จ นิทฺทิสิตพฺพา, อนิสฺสิตจิตฺตา สทฺธาย จ อปฺปมาเทน จ นิทฺทิสิตพฺพา. นิสฺสิตจิตฺตา อสทฺธมฺมสฺสวเนน จ อสํวรเณน จ นิทฺทิสิตพฺพา, อนิสฺสิตจิตฺตา สทฺธมฺมสฺสวเนน จ สํวเรน จ นิทฺทิสิตพฺพา. นิสฺสิตจิตฺตา อภิชฺฌาย จ พฺยาปาเทน จ นิทฺทิสิตพฺพา, อนิสฺสิตจิตฺตา อนภิชฺฌาย จ อพฺยาปาเทน จ นิทฺทิสิตพฺพา. นิสฺสิตจิตฺตา นีวรเณหิ จ สํโยชนิเยหิ จ นิทฺทิสิตพฺพา, อนิสฺสิตจิตฺตา ราควิราคาย จ เจโตวิมุตฺติยา อวิชฺชาวิราคาย จ ปญฺญาวิมุตฺติยา นิทฺทิสิตพฺพา. นิสฺสิตจิตฺตา อุจฺเฉททิฏฺฐิยา จ สสฺสตทิฏฺฐิยา จ นิทฺทิสิตพฺพา, อนิสฺสิตจิตฺตา สอุปาทิเสสาย จ อนุปาทิเสสาย จ นิพฺพานธาตุยา นิทฺทิสิตพฺพา. อยํ นิทฺเทสสนฺธิ. เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน ‘‘เนรุตฺตมธิปฺปาโย’’ติ. บรรดาหาระเหล่านั้น นิทเทสสันธิเป็นไฉน? บุคคลผู้มีจิตอาศัย พึงแสดงโดยฝ่ายอกุศล, บุคคลผู้มีจิตไม่อาศัย พึงแสดงโดยฝ่ายกุศล. บุคคลผู้มีจิตอาศัย พึงแสดงโดยกิเลส, บุคคลผู้มีจิตไม่อาศัย พึงแสดงโดยความบริสุทธิ์. บุคคลผู้มีจิตอาศัย พึงแสดงโดยความสืบต่อในสงสาร, บุคคลผู้มีจิตไม่อาศัย พึงแสดงโดยความสิ้นสุดในสงสาร. บุคคลผู้มีจิตอาศัย พึงแสดงโดยตัณหาและอวิชชา, บุคคลผู้มีจิตไม่อาศัย พึงแสดงโดยสมถะและวิปัสสนา. บุคคลผู้มีจิตอาศัย พึงแสดงโดยอหิริกะและอโนตตัปปะ, บุคคลผู้มีจิตไม่อาศัย พึงแสดงโดยหิริและโอตตัปปะ. บุคคลผู้มีจิตอาศัย พึงแสดงโดยอสติและอสัมปชัญญะ, บุคคลผู้มีจิตไม่อาศัย พึงแสดงโดยสติและสัมปชัญญะ. บุคคลผู้มีจิตอาศัย พึงแสดงโดยอโยนิและอโยนิโสมนสิการ, บุคคลผู้มีจิตไม่อาศัย พึงแสดงโดยโยนิและโยนิโสมนสิการ. บุคคลผู้มีจิตอาศัย พึงแสดงโดยโกสัชชะและโทวจัสสะ, บุคคลผู้มีจิตไม่อาศัย พึงแสดงโดยวิริยารัมภะและโสวจัสสะ. บุคคลผู้มีจิตอาศัย พึงแสดงโดยอัสสัทธิยะและปมาทะ, บุคคลผู้มีจิตไม่อาศัย พึงแสดงโดยศรัทธาและอัปปมาทะ. บุคคลผู้มีจิตอาศัย พึงแสดงโดยการไม่ฟังอสัทธรรมและการไม่สำรวม, บุคคลผู้มีจิตไม่อาศัย พึงแสดงโดยการฟังพระสัทธรรมและการสำรวม. บุคคลผู้มีจิตอาศัย พึงแสดงโดยอภิชฌาและพยาบาท, บุคคลผู้มีจิตไม่อาศัย พึงแสดงโดยอนภิชฌาและอพยาบาท. บุคคลผู้มีจิตอาศัย พึงแสดงโดยนิวรณ์และสังโยชน์, บุคคลผู้มีจิตไม่อาศัย พึงแสดงโดยเจโตวิมุตติเพราะคลายราคะ และปัญญาวิมุตติเพราะคลายอวิชชา. บุคคลผู้มีจิตอาศัย พึงแสดงโดยอุจเฉททิฏฐิและสัสสตทิฏฐิ, บุคคลผู้มีจิตไม่อาศัย พึงแสดงโดยสอุปาทิเสสนิพพานธาตุและอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ. นี้คือ นิทเทสสันธิ. เพราะเหตุนั้น พระมหากัจจายนเถระผู้มีอายุจึงกล่าวว่า “เป็นอธิบายในเนรุตติ” นิยุตฺโต จตุพฺยูโห หาโร. จตุพยูหหาระ ประกอบแล้ว ๗. อาวฏฺฏหารวิภงฺโค ๗. อาวัฏฏหารวิภังค์ ๒๙. ตตฺถ กตโม อาวฏฺโฏ หาโร? ‘‘เอกมฺหิ ปทฏฺฐาเน’’ติ อยํ. ๒๙. บรรดาหาระเหล่านั้น อาวัฏฏหาระเป็นไฉน? คือหาระนี้ว่า “ในปทัฏฐานหนึ่ง” ‘‘อารมฺภถ นิกฺกมถ, ยุญฺชถ พุทฺธสาสเน; ธุนาถ มจฺจุโน เสนํ, นฬาคารํว กุญฺชโร’’ติ. เธอทั้งหลายจงปรารภ จงออกไป จงประกอบในพระพุทธศาสนา จงกำจัดเสนาแห่งมัจจุ เหมือนช้างทำลายเรือนแฝก ฉะนั้น ‘‘อารมฺภถ นิกฺกมถา’’ติ วีริยสฺส ปทฏฺฐานํ. ‘‘ยุญฺชถ พุทฺธสาสเน’’ติ สมาธิสฺส ปทฏฺฐานํ. ‘‘ธุนาถ มจฺจุโน เสนํ, นฬาคารํว กุญฺชโร’’ติ ปญฺญาย ปทฏฺฐานํ. ‘‘อารมฺภถ นิกฺกมถา’’ติ วีริยินฺทฺริยสฺส ปทฏฺฐานํ. ‘‘ยุญฺชถ พุทฺธสาสเน’’ติ สมาธินฺทฺริยสฺส ปทฏฺฐานํ. ‘‘ธุนาถ มจฺจุโน เสนํ, นฬาคารํว กุญฺชโร’’ติ ปญฺญินฺทฺริยสฺส ปทฏฺฐานํ. อิมานิ ปทฏฺฐานานิ เทสนา. คำว่า “เธอทั้งหลายจงปรารภ จงออกไป” เป็นปทัฏฐานแห่งวิริยะ. คำว่า “จงประกอบในพระพุทธศาสนา” เป็นปทัฏฐานแห่งสมาธิ. คำว่า “จงกำจัดเสนาแห่งมัจจุ เหมือนช้างทำลายเรือนแฝก ฉะนั้น” เป็นปทัฏฐานแห่งปัญญา. คำว่า “เธอทั้งหลายจงปรารภ จงออกไป” เป็นปทัฏฐานแห่งวิริยินทรีย์. คำว่า “จงประกอบในพระพุทธศาสนา” เป็นปทัฏฐานแห่งสมาธินทรีย์. คำว่า “จงกำจัดเสนาแห่งมัจจุ เหมือนช้างทำลายเรือนแฝก ฉะนั้น” เป็นปทัฏฐานแห่งปัญญินทรีย์. ปทัฏฐานเหล่านี้เป็นเทศนา. อยุญฺชนฺตานํ วา สตฺตานํ โยเค, ยุญฺชนฺตานํ วา อารมฺโภ. การปรารภนี้ เป็นไปเพื่อสัตว์ทั้งหลายผู้ยังไม่ประกอบในโยคะ หรือเพื่อสัตว์ทั้งหลายผู้ประกอบอยู่ ตตฺถ เย น ยุญฺชนฺติ, เต ปมาทมูลกา น ยุญฺชนฺติ. โส ปมาโท ทุวิโธ ตณฺหามูลโก อวิชฺชามูลโก จ. ตตฺถ อวิชฺชามูลโก เยน [Pg.36] อญฺญาเณน นิวุโต เญยฺยฏฺฐานํ นปฺปชานาติ ปญฺจกฺขนฺธา อุปฺปาทวยธมฺมาติ, อยํ อวิชฺชามูลโก. โย ตณฺหามูลโก, โส ติวิโธ อนุปฺปนฺนานํ โภคานํ อุปฺปาทาย ปริเยสนฺโต ปมาทํ อาปชฺชติ, อุปฺปนฺนานํ โภคานํ อารกฺขนิมิตฺตํ ปริโภคนิมิตฺตญฺจ ปมาทํ อาปชฺชติ อยํ โลเก จตุพฺพิโธ ปมาโท เอกวิโธ อวิชฺชาย ติวิโธ ตณฺหาย. ตตฺถ อวิชฺชาย นามกาโย ปทฏฺฐานํ. ตณฺหาย รูปกาโย ปทฏฺฐานํ. ตํ กิสฺส เหตุ, รูปีสุ ภเวสุ อชฺโฌสานํ, อรูปีสุ สมฺโมโห? ตตฺถ รูปกาโย รูปกฺขนฺโธ นามกาโย จตฺตาโร อรูปิโน ขนฺธา. อิเม ปญฺจกฺขนฺธา กตเมน อุปาทาเนน สอุปาทานา, ตณฺหาย จ อวิชฺชาย จ? ตตฺถ ตณฺหา ทฺเว อุปาทานานิ กามุปาทานญฺจ สีลพฺพตุปาทานญฺจ. อวิชฺชา ทฺเว อุปาทานานิ ทิฏฺฐุปาทานญฺจ อตฺตวาทุปาทานญฺจ. อิเมหิ จตูหิ อุปาทาเนหิ เย สอุปาทานา ขนฺธา, อิทํ ทุกฺขํ. จตฺตาริ อุปาทานานิ, อยํ สมุทโย. ปญฺจกฺขนฺธา ทุกฺขํ. เตสํ ภควา ปริญฺญาย ปหานาย จ ธมฺมํ เทเสติ ทุกฺขสฺส ปริญฺญาย สมุทยสฺส ปหานาย. บรรดาสัตว์เหล่านั้น สัตว์เหล่าใดไม่ประกอบ สัตว์เหล่านั้นมีปมาทะเป็นมูลจึงไม่ประกอบ. ปมาทะนั้นมี ๒ อย่าง คือ มีตัณหาเป็นมูล และมีอวิชชาเป็นมูล. ใน ๒ อย่างนั้น ปมาทะมีอวิชชาเป็นมูลเป็นไฉน? คือ บุคคลถูกอัญญูาณใดหุ้มห่อไว้ ย่อมไม่รู้ชัดซึ่งฐานะที่ควรรู้ว่า “ขันธ์ ๕ มีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา” นี้คือปมาทะมีอวิชชาเป็นมูล. ปมาทะใดมีตัณหาเป็นมูล ปมาทะนั้นมี ๓ อย่าง คือ เมื่อแสวงหาเพื่อความเกิดขึ้นแห่งโภคะที่ยังไม่เกิด ย่อมถึงความประมาท, ย่อมถึงความประมาทเพราะเหตุแห่งการรักษาและเพราะเหตุแห่งการบริโภคโภคะที่เกิดขึ้นแล้ว. ปมาทะในโลกนี้มี ๔ อย่าง คือ มีอย่างหนึ่งโดยอวิชชา มีสามอย่างโดยตัณหา. ในปมาทะ ๔ อย่างนั้น นามกายเป็นปทัฏฐานของอวิชชา, รูปกายเป็นปทัฏฐานของตัณหา. ข้อนั้นเพราะเหตุไร? เพราะความสยบอยู่ในภพที่มีรูป และความหลงใหลในภพที่ไม่มีรูป. ใน ๒ อย่างนั้น รูปกายคือรูปขันธ์, นามกายคืออรูปขันธ์ ๔. ขันธ์ ๕ เหล่านี้ เป็นสอุปาทานะด้วยอุปาทานอะไร? คือด้วยตัณหาและอวิชชา. ใน ๒ อย่างนั้น ตัณหาเป็นอุปาทาน ๒ อย่าง คือ กามุปาทานและสีลัพพตุปาทาน. อวิชชาเป็นอุปาทาน ๒ อย่าง คือ ทิฏฐุปาทานและอัตตวาทุปาทาน. ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นสอุปาทานะด้วยอุปาทาน ๔ เหล่านี้ นี้คือทุกข์. อุปาทาน ๔ นี้คือสมุทัย. ขันธ์ ๕ เป็นทุกข์. พระผู้มีพระภาคย่อมทรงแสดงธรรมเพื่อการกำหนดรู้และเพื่อการละขันธ์ ๕ เหล่านั้น คือ เพื่อกำหนดรู้ทุกข์ และเพื่อละสมุทัย. ๓๐. ตตฺถ โย ติวิโธ ตณฺหามูลโก ปมาโท อนุปฺปนฺนานํ โภคานํ อุปฺปาทาย ปริเยสติ, อุปฺปนฺนานํ โภคานํ อารกฺขณญฺจ กโรติ ปริโภคนิมิตฺตญฺจ, ตสฺส สมฺปฏิเวเธน รกฺขณา ปฏิสํหรณา, อยํ สมโถ. ๓๐. ในปมาทะ ๒ อย่างนั้น ปมาทะมีตัณหาเป็นมูล ๓ อย่างใด ที่บุคคลย่อมแสวงหาเพื่อความเกิดขึ้นแห่งโภคะที่ยังไม่เกิด ย่อมกระทำการรักษาโภคะที่เกิดขึ้นแล้ว และเป็นเหตุแห่งการบริโภค, การรักษาและการสงบระงับด้วยการแทงตลอดปมาทะนั้น นี้คือสมถะ. โส กถํ ภวติ? ยทา ชานาติ กามานํ อสฺสาทญฺจ อสฺสาทโต อาทีนวญฺจ อาทีนวโต นิสฺสรณญฺจ นิสฺสรณโต โอการญฺจ สํกิเลสญฺจ โวทานญฺจ เนกฺขมฺเม จ อานิสํสํ. ตตฺถ ยา วีมํสา อุปปริกฺขา อยํ วิปสฺสนา. อิเม ทฺเว ธมฺมา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ สมโถ จ วิปสฺสนา จ. อิเมสุ ทฺวีสุ ธมฺเมสุ ภาวิยมาเนสุ ทฺเว ธมฺมา ปหียนฺติ ตณฺหา จ อวิชฺชา จ, อิเมสุ ทฺวีสุ ธมฺเมสุ ปหีเนสุ จตฺตาริ อุปาทานานิ นิรุชฺฌนฺติ. อุปาทานนิโรธา ภวนิโรโธ, ภวนิโรธา ชาตินิโรโธ, ชาตินิโรธา ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา นิรุชฺฌนฺติ. เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหติ. อิติ ปุริมกานิ จ ทฺเว สจฺจานิ ทุกฺขํ สมุทโย จ, สมโถ จ วิปสฺสนา จ มคฺโค. ภวนิโรโธ นิพฺพานํ อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ. เตนาห ภควา ‘‘อารมฺภถ นิกฺกมถา’’ติ. สมถะนั้นย่อมมีได้อย่างไร? (ย่อมมีได้) ในกาลใด บุคคลย่อมรู้คุณของกามทั้งหลายโดยความเป็นคุณ โทษโดยความเป็นโทษ และอุบายเครื่องสลัดออกโดยความเป็นอุบายเครื่องสลัดออก ทั้งความเลวทราม ความเศร้าหมอง ความผ่องแผ้ว และอานิสงส์ในเนกขัมมะ ในสมถะนั้น การพิจารณาใคร่ครวญใด นี้คือวิปัสสนา ธรรม ๒ ประการนี้ คือ สมถะและวิปัสสนา ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา เมื่อธรรม ๒ ประการนี้อันบุคคลเจริญอยู่ ธรรม ๒ ประการคือตัณหาและอวิชชาย่อมถูกละ เมื่อธรรม ๒ ประการนี้อันบุคคลละได้แล้ว อุปาทาน ๔ ย่อมดับ เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ เพราะภพดับ ชาติจึงดับ เพราะชาติดับ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาสจึงดับ ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งสิ้นนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้ ด้วยเหตุนั้น สัจจะ ๒ ประการเบื้องต้น คือ ทุกข์และสมุทัย และสมถะและวิปัสสนาเป็นมรรค ความดับแห่งภพคือนิพพาน เหล่านี้คือสัจจะ ๔ ประการ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ท่านทั้งหลายจงปรารภความเพียร จงออกจากทุกข์เถิด” ยถาปิ [Pg.37] มูเล อนุปทฺทเว ทฬฺเห, ฉินฺโนปิ รุกฺโข ปุนเรว รูหติ; เอวมฺปิ ตณฺหานุสเย อนูหเต, นิพฺพตฺตตี ทุกฺขมิทํ ปุนปฺปุนํ. เหมือนอย่างว่า เมื่อรากยังไม่ถูกทำลายและมั่นคงอยู่ แม้ต้นไม้จะถูกตัดแล้ว ก็ย่อมงอกขึ้นได้อีก ฉันใด เมื่อตัณหานุสัยยังไม่ถูกถอนขึ้นแล้ว ทุกข์นี้ก็ย่อมเกิดขึ้นร่ำไป ฉันนั้นเหมือนกัน อยํ ตณฺหานุสโย. กตมสฺสา ตณฺหาย? ภวตณฺหาย. โย เอตสฺส ธมฺมสฺส ปจฺจโย อยํ อวิชฺชา. อวิชฺชาปจฺจยา หิ ภวตณฺหา. อิเม ทฺเว กิเลสา ตณฺหา จ อวิชฺชา จ. ตานิ จตฺตาริ อุปาทานานิ เตหิ จตูหิ อุปาทาเนหิ เย สอุปาทานา ขนฺธา, อิทํ ทุกฺขํ. จตฺตาริ อุปาทานานิ อยํ สมุทโย. ปญฺจกฺขนฺธา ทุกฺขํ. เตสํ ภควา ปริญฺญาย จ ปหานาย จ ธมฺมํ เทเสติ ทุกฺขสฺส ปริญฺญาย สมุทยสฺส ปหานาย. นี้คือตัณหานุสัย (เป็นอนุสัย) ของตัณหาอะไร? ของภวตัณหา ธรรมใดเป็นปัจจัยของธรรมนี้ ธรรมนี้คืออวิชชา จริงอยู่ ภวตัณหาย่อมมีเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย กิเลส ๒ ประการเหล่านี้คือ ตัณหาและอวิชชา เหล่านั้นคืออุปาทาน ๔ ขันธ์เหล่าใดเป็นสอุปาทาน (มีอุปาทาน) ด้วยอุปาทาน ๔ เหล่านั้น ขันธ์นี้เป็นทุกข์ อุปาทาน ๔ นี้เป็นสมุทัย ปัญจขันธ์เป็นทุกข์ พระผู้มีพระภาคย่อมทรงแสดงธรรมเพื่อกำหนดรู้และเพื่อละขันธ์เหล่านั้น คือ เพื่อกำหนดรู้ทุกข์ เพื่อละสมุทัย เยน ตณฺหานุสยํ สมูหนติ, อยํ สมโถ. เยน ตณฺหานุสยสฺส ปจฺจยํ อวิชฺชํ วารยติ, อยํ วิปสฺสนา. อิเม ทฺเว ธมฺมา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ สมโถ จ วิปสฺสนา จ. ตตฺถ สมถสฺส ผลํ ราควิราคา เจโตวิมุตฺติ, วิปสฺสนาย ผลํ อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺติ. อิติ ปุริมกานิ จ ทฺเว สจฺจานิ ทุกฺขํ สมุทโย จ, สมโถ วิปสฺสนา จ มคฺโค, ทฺเว จ วิมุตฺติโย นิโรโธ. อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ. เตนาห ภควา ‘‘ยถาปิ มูเล’’ติ. บุคคลย่อมถอนตัณหานุสัยด้วยธรรมใด ธรรมนี้คือสมถะ บุคคลย่อมห้ามอวิชชาซึ่งเป็นปัจจัยของตัณหานุสัยด้วยธรรมใด ธรรมนี้คือวิปัสสนา ธรรม ๒ ประการนี้ คือ สมถะและวิปัสสนา ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา ในธรรม ๒ ประการนั้น ผลของสมถะคือเจโตวิมุตติเพราะความคลายราคะ ผลของวิปัสสนาคือปัญญาวิมุตติเพราะความคลายอวิชชา ด้วยเหตุนั้น สัจจะ ๒ ประการเบื้องต้น คือ ทุกข์และสมุทัย และสมถะและวิปัสสนาเป็นมรรค และวิมุตติ ๒ เป็นนิโรธ เหล่านี้คือสัจจะ ๔ ประการ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสพระคาถาว่า “เหมือนอย่างว่า เมื่อรากยัง...” ‘‘สพฺพปาปสฺส อกรณํ, กุสลสฺส อุปสมฺปทา; สจิตฺตปริโยทาปนํ, เอตํ พุทฺธาน สาสน’’นฺติ. “การไม่ทำบาปทั้งปวง การยังกุศลให้ถึงพร้อม การทำจิตของตนให้ผ่องแผ้ว นี้เป็นคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย” สพฺพปาปํ นาม ตีณิ ทุจฺจริตานิ กายทุจฺจริตํ วจีทุจฺจริตํ มโนทุจฺจริตํ, เต ทส อกุสลกมฺมปถา ปาณาติปาโต อทินฺนาทานํ กาเมสุมิจฺฉาจาโร มุสาวาโท ปิสุณา วาจา ผรุสา วาจา สมฺผปฺปลาโป อภิชฺฌา พฺยาปาโท มิจฺฉาทิฏฺฐิ, ตานิ ทฺเว กมฺมานิ เจตนา เจตสิกญฺจ. ตตฺถ โย จ ปาณาติปาโต ยา จ ปิสุณา วาจา ยา จ ผรุสา วาจา, อิทํ โทสสมุฏฺฐานํ. ยญฺจ อทินฺนาทานํ โย จ กาเมสุมิจฺฉาจาโร โย จ มุสาวาโท, อิทํ โลภสมุฏฺฐานํ, โย สมฺผปฺปลาโป, อิทํ โมหสมุฏฺฐานํ. อิมานิ สตฺต การณานิ เจตนากมฺมํ. ยา อภิชฺฌา, อยํ โลโภ อกุสลมูลํ. โย พฺยาปาโท, อยํ โทโส อกุสลมูลํ. ยา [Pg.38] มิจฺฉาทิฏฺฐิ, อยํ มิจฺฉามคฺโค. อิมานิ ตีณิ การณานิ เจตสิกกมฺมํ. เตนาห ‘‘เจตนากมฺมํ เจตสิกกมฺม’’นฺติ. คำว่า บาปทั้งปวง ได้แก่ ทุจริต ๓ คือ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ทุจริตเหล่านั้นคือ อกุศลกรรมบถ ๑๐ ได้แก่ ปาณาติบาต อทินนาทาน กาเมสุมิจฉาจาร มุสาวาท ปิสุณาวาจา ผรุสวาจา สัมผัปปลาปะ อภิชฌา พยาบาท มิจฉาทิฏฐิ กรรมเหล่านั้นมี ๒ อย่าง คือ เจตนากรรม และเจตสิกกรรม ในกรรมเหล่านั้น ปาณาติบาตก็ดี ปิสุณาวาจาก็ดี ผรุสวาจาก็ดี นี้มีโทสะเป็นสมุฏฐาน อทินนาทานก็ดี กาเมสุมิจฉาจารก็ดี มุสาวาทก็ดี นี้มีโลภะเป็นสมุฏฐาน สัมผัปปลาปะ นี้มีโมหะเป็นสมุฏฐาน เหตุ ๗ ประการเหล่านี้เป็นเจตนากรรม อภิชฌา นี้คือโลภะ เป็นอกุศลมูล พยาบาท นี้คือโทสะ เป็นอกุศลมูล มิจฉาทิฏฐิ นี้คือมิจฉามรรค เหตุ ๓ ประการเหล่านี้เป็นเจตสิกกรรม เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เจตนากรรมและเจตสิกกรรม” อกุสลมูลํ ปโยคํ คจฺฉนฺตํ จตุพฺพิธํ อคตึ คจฺฉติ ฉนฺทา โทสา ภยา โมหา. ตตฺถ ยํ ฉนฺทา อคตึ คจฺฉติ, อิทํ โลภสมุฏฺฐานํ. ยํ โทสา อคตึ คจฺฉติ, อิทํ โทสสมุฏฺฐานํ. ยํ ภยา จ โมหา จ อคตึ คจฺฉติ, อิทํ โมหสมุฏฺฐานํ. ตตฺถ โลโภ อสุภาย ปหียติ. โทโส เมตฺตาย. โมโห ปญฺญาย. ตถา โลโภ อุเปกฺขาย ปหียติ. โทโส เมตฺตาย จ กรุณาย จ. โมโห มุทิตาย ปหานํ อพฺภตฺถํ คจฺฉติ. เตนาห ภควา ‘‘สพฺพปาปสฺส อกรณ’’นฺติ. อกุศลมูลเมื่อถึงซึ่งประโยค ย่อมถึงอคติ ๔ ประการ คือ ฉันทาคติ โทสาคติ ภยาคติ โมหาคติ ในอคติเหล่านั้น การถึงอคติเพราะฉันทะ นี้มีโลภะเป็นสมุฏฐาน การถึงอคติเพราะโทสะ นี้มีโทสะเป็นสมุฏฐาน การถึงอคติเพราะภยะและโมหะ นี้มีโมหะเป็นสมุฏฐาน ในอกุศลมูลเหล่านั้น โลภะย่อมถูกละด้วยอสุภะ โทสะย่อมถูกละด้วยเมตตา โมหะย่อมถูกละด้วยปัญญา อีกอย่างหนึ่ง โลภะย่อมถูกละด้วยอุเบกขา โทสะย่อมถูกละด้วยเมตตาและกรุณา โมหะย่อมถึงการละได้ด้วยมุทิตา เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “การไม่ทำบาปทั้งปวง” ๓๑. สพฺพปาปํ นาม อฏฺฐ มิจฺฉตฺตานิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ มิจฺฉาสงฺกปฺโป มิจฺฉาวาจา มิจฺฉากมฺมนฺโต มิจฺฉาอาชีโว มิจฺฉาวายาโม มิจฺฉาสติ มิจฺฉาสมาธิ, อิทํ วุจฺจติ สพฺพปาปํ. อิเมสํ อฏฺฐนฺนํ มิจฺฉตฺตานํ ยา อกิริยา อกรณํ อนชฺฌาจาโร, อิทํ วุจฺจติ สพฺพปาปสฺส อกรณํ. ๓๑. คำว่า บาปทั้งปวง ได้แก่ มิจฉัตตะ ๘ คือ มิจฉาทิฏฐิ มิจฉาสังกัปปะ มิจฉาวาจา มิจฉากัมมันตะ มิจฉาอาชีวะ มิจฉาวายามะ มิจฉาสติ มิจฉาสมาธิ นี้เรียกว่า บาปทั้งปวง การไม่กระทำ การไม่ทำ การไม่ประพฤติล่วง ซึ่งมิจฉัตตะ ๘ เหล่านี้ นี้เรียกว่า การไม่ทำบาปทั้งปวง อฏฺฐสุ มิจฺฉตฺเตสุ ปหีเนสุ อฏฺฐ สมฺมตฺตานิ สมฺปชฺชนฺติ. อฏฺฐนฺนํ สมฺมตฺตานํ ยา กิริยา กรณํ สมฺปาทนํ, อยํ วุจฺจติ กุสลสฺส อุปสมฺปทา. สจิตฺตปริโยทาปนนฺติ อตีตสฺส มคฺคสฺส ภาวนากิริยํ ทสฺสยติ, จิตฺเต ปริโยทาปิเต ปญฺจกฺขนฺธา ปริโยทาปิตา ภวนฺติ, เอวญฺหิ ภควา อาห ‘‘เจโตวิสุทฺธตฺถํ, ภิกฺขเว, ตถาคเต พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตี’’ติ. ทุวิธา หิ ปริโยทาปนา นีวรณปฺปหานญฺจ อนุสยสมุคฺฆาโต จ. ทฺเว ปริโยทาปนภูมิโย ทสฺสนภูมิ จ, ภาวนาภูมิ จ, ตตฺถ ยํ ปฏิเวเธน ปริโยทาเปติ, อิทํ ทุกฺขํ. ยโต ปริโยทาเปติ, อยํ สมุทโย. เยน ปริโยทาเปติ, อยํ มคฺโค. ยํ ปริโยทาปิตํ, อยํ นิโรโธ. อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ. เตนาห ภควา ‘‘สพฺพปาปสฺส อกรณ’’นฺติ. เมื่อมิจฉัตตะ ๘ ถูกละแล้ว สัมมัตตะ ๘ ย่อมถึงพร้อม การกระทำ การทำ การยังให้ถึงพร้อม ซึ่งสัมมัตตะ ๘ นี้เรียกว่า การยังกุศลให้ถึงพร้อม คำว่า การทำจิตของตนให้ผ่องแผ้ว ย่อมแสดงถึงการเจริญและการกระทำซึ่งมรรคที่ล่วงไปแล้ว เมื่อจิตผ่องแผ้วแล้ว ปัญจขันธ์ย่อมเป็นสิ่งที่ผ่องแผ้ว จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย พรหมจรรย์อันบุคคลย่อมอยู่ประพฤติในตถาคต เพื่อความบริสุทธิ์แห่งจิต” จริงอยู่ การทำให้ผ่องแผ้วมี ๒ อย่าง คือ การละนิวรณ์ และการถอนอนุสัย ภูมิแห่งการทำให้ผ่องแผ้วมี ๒ คือ ทัสสนภูมิ และภาวนาภูมิ ในภูมินั้น สิ่งที่บุคคลทำให้ผ่องแผ้วด้วยการแทงตลอด นี้คือทุกข์ สิ่งที่บุคคลทำให้ผ่องแผ้วจากไป นี้คือสมุทัย สิ่งที่บุคคลใช้เป็นเครื่องมือทำให้ผ่องแผ้ว นี้คือมรรค สิ่งที่ถูกทำให้ผ่องแผ้วแล้ว นี้คือทุกขนิโรธ เหล่านี้คือสัจจะ ๔ ประการ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “การไม่ทำบาปทั้งปวง” ‘‘ธมฺโม หเว รกฺขติ ธมฺมจารึ, ฉตฺตํ มหนฺตํ ยถ วสฺสกาเล; เอสานิสํโส ธมฺเม สุจิณฺเณ, น ทุคฺคตึ คจฺฉติ ธมฺมจารี’’ติ. ธรรมแล ย่อมรักษาผู้ประพฤติธรรม เหมือนร่มคันใหญ่ (ย่อมรักษาผู้กาง) ในฤดูฝน นี้เป็นอานิสงส์ในธรรมที่ประพฤติดีแล้ว ผู้ประพฤติธรรมย่อมไม่ไปสู่ทุคติ ธมฺโม [Pg.39] นาม ทุวิโธ อินฺทฺริยสํวโร มคฺโค จ. ทุคฺคติ นาม ทุวิธา เทวมนุสฺเส วา อุปนิธาย อปายา ทุคฺคติ, นิพฺพานํ วา อุปนิธาย สพฺพา อุปปตฺติโย ทุคฺคติ. ตตฺถ ยา สํวรสีเล อขณฺฑการิตา, อยํ ธมฺโม สุจิณฺโณ อปาเยหิ รกฺขติ. เอวํ ภควา อาห – ทฺเวมา, ภิกฺขเว, สีลวโต คติโย เทวา จ มนุสฺสา จ. เอวญฺจ นาฬนฺทายํ นิคเม อสิพนฺธกปุตฺโต คามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ชื่อว่าธรรมมี ๒ อย่าง คือ อินทรียสังวรและมรรค ชื่อว่าทุคติมี ๒ อย่าง คือ เมื่อเทียบกับเทวดาและมนุษย์ อบายชื่อว่าทุคติ หรือเมื่อเทียบกับพระนิพพาน ภพทั้งหมดชื่อว่าทุคติ ในธรรม ๒ อย่างนั้น การกระทำไม่ให้ขาดในสังวรศีลใด ธรรมที่ประพฤติดีแล้วนี้ ย่อมรักษาจากอบายทั้งหลาย สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้อย่างนี้ว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คติของผู้มีศีลมี ๒ อย่างเหล่านี้ คือ เทวดาและมนุษย์ และนายคามณีผู้เป็นบุตรของคนถือกระบี่ ได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาคเจ้าในนิคมชื่อนาฬันทาว่า ‘‘พฺราหฺมณา, ภนฺเต, ปจฺฉาภูมกา กามณฺฑลุกา เสวาลมาลิกา อุทโกโรหกา อคฺคิปริจารกา, เต มตํ กาลงฺกตํ อุยฺยาเปนฺติ นาม, สญฺญาเปนฺติ นาม, สคฺคํ นาม โอกฺกาเมนฺติ. ภควา ปน, ภนฺเต, อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปโหติ ตถา กาตุํ, ยถา สพฺโพ โลโก กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺเชยฺยา’’ติ. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกพราหมณ์ชาวปัจฉาภูมกะ ถือคนโทน้ำ ทัดทรงมาลัยสาหร่าย ลงน้ำ บูชาไฟ พวกเขาย่อมส่งคนที่ตายแล้ว ทำกาละแล้วไปสวรรค์ได้ ให้ไปดีได้ นำขึ้นสวรรค์ได้ ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเล่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์ทรงสามารถเพื่อจะกระทำอย่างนั้น ซึ่งเมื่อทรงกระทำแล้ว สัตว์โลกทั้งหมดเบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก พึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ได้บ้างไหม พระเจ้าข้า ‘‘เตน หิ, คามณิ, ตญฺเญเวตฺถ ปฏิปุจฺฉิสฺสามิ, ยถา เต ขเมยฺย, ตถา นํ พฺยากเรยฺยาสีติ. ดูก่อนนายคามณี ถ้าอย่างนั้น ในเรื่องนี้ เราจักสอบถามท่านนั่นแหละ ท่านพึงพยากรณ์ข้อนั้นแก่เราตามที่ท่านชอบใจเถิด ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, อิธสฺส ปุริโส ปาณาติปาตี อทินฺนาทายี กาเมสุมิจฺฉาจารี มุสาวาที ปิสุณวาโจ ผรุสวาโจ สมฺผปฺปลาปี อภิชฺฌาลุ พฺยาปนฺนจิตฺโต มิจฺฉาทิฏฺฐิโก, ตเมนํ มหาชนกาโย สงฺคมฺม สมาคมฺม อายาเจยฺย โถเมยฺย ปญฺชลิโก อนุปริสกฺเกยฺย ‘อยํ ปุริโส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชตู’ติ. ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, อปิ นุ โส ปุริโส มหโต ชนกายสฺส อายาจนเหตุ วา โถมนเหตุวา ปญฺชลิกํ อนุปริสกฺกนเหตุ วา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺเชยฺยา’’ติ. ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ดูก่อนนายคามณี ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน บุรุษในโลกนี้เป็นผู้ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ประพฤติผิดในกาม พูดเท็จ พูดส่อเสียด พูดคำหยาบ พูดเพ้อเจ้อ มีความโลภเพ่งเล็ง มีจิตพยาบาท มีความเห็นผิด มหาชนประชุมกันแล้ว พึงอ้อนวอน สรรเสริญ ประนมมือเดินตามว่า ขอให้บุรุษนี้เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก จงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์เถิด ดูก่อนนายคามณี ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน บุรุษนั้นพึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก เพราะเหตุแห่งการอ้อนวอน เพราะเหตุแห่งการสรรเสริญ หรือเพราะเหตุแห่งการประนมมือเดินตามของมหาชนได้บ้างไหมหนอ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า ‘‘เสยฺยถาปิ, คามณิ, ปุริโส มหตึ ปุถุสิลํ คมฺภีเร อุทกรหเท ปกฺขิเปยฺย, ตเมนํ มหาชนกาโย สงฺคมฺม สมาคมฺม อายาเจยฺย โถเมยฺย ปญฺชลิโก อนุปริสกฺเกยฺย ‘อุมฺมุชฺช, โภ, ปุถุสิเล, อุปฺลว โภ ปุถุสิเล, ถลมุปฺลว, โภ ปุถุสิเล’ติ. ตํ กึ มญฺญสิ คามณิ, อปิ นุ สา มหตี ปุถุสิลา มหโต ชนกายสฺส อายาจนเหตุ วา โถมนเหตุ วา ปญฺชลิกํ อนุปริสกฺกนเหตุ วา อุมฺมุชฺเชยฺย วา อุปฺลเวยฺย วา ถลํ วา อุปฺลเวยฺยา’’ติ. ‘‘โน เหตํ[Pg.40], ภนฺเต’’. ‘‘เอวเมว โข, คามณิ, โย โส ปุริโส ปาณาติปาตี…เป… มิจฺฉาทิฏฺฐิโก, กิญฺจาปิ นํ มหาชนกาโย สงฺคมฺม สมาคมฺม อายาเจยฺย โถเมยฺย ปญฺชลิโก อนุปริสกฺเกยฺย ‘อยํ ปุริโส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชตู’ติ. อถ โข โส ปุริโส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺเชยฺย. ดูก่อนนายคามณี เปรียบเหมือนบุรุษพึงทิ้งแผ่นหินหนาใหญ่ลงในห้วงน้ำลึก มหาชนประชุมกันแล้ว พึงอ้อนวอน สรรเสริญ ประนมมือเดินตามว่า ขอท่านแผ่นหินจงโผล่ขึ้น ขอท่านแผ่นหินจงลอยขึ้น ขอท่านแผ่นหินจงลอยขึ้นบกเถิด ดูก่อนนายคามณี ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน แผ่นหินหนาใหญ่นั้นพึงโผล่ขึ้น พึงลอยขึ้น หรือพึงลอยขึ้นบก เพราะเหตุแห่งการอ้อนวอน เพราะเหตุแห่งการสรรเสริญ หรือเพราะเหตุแห่งการประนมมือเดินตามของมหาชนได้บ้างไหมหนอ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า ดูก่อนนายคามณี ฉันนั้นเหมือนกันแล บุรุษใดเป็นผู้ฆ่าสัตว์ ฯลฯ มีความเห็นผิด ถึงแม้ว่ามหาชนจะประชุมกันแล้ว อ้อนวอน สรรเสริญ ประนมมือเดินตามว่า ขอให้บุรุษนี้เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก จงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์เถิด ถึงกระนั้น บุรุษนั้นเบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ก็พึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, อิธสฺส ปุริโส ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต กาเมสุมิจฺฉาจารา ปฏิวิรโต มุสาวาทา ปฏิวิรโต ปิสุณาย วาจาย ปฏิวิรโต ผรุสาย วาจาย ปฏิวิรโต สมฺผปฺปลาปา ปฏิวิรโต อนภิชฺฌาลุ อพฺยาปนฺนจิตฺโต สมฺมาทิฏฺฐิโก, ตเมนํ มหาชนกาโย สงฺคมฺม สมาคมฺม อายาเจยฺย โถเมยฺย ปญฺชลิโก อนุปริสกฺเกยฺย ‘อยํ ปุริโส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชตู’ติ. ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, อปิ นุ โส ปุริโส มหโต ชนกายสฺส อายาจนเหตุ วา โถมนเหตุ วา ปญฺชลิกํ อนุปริสกฺกนเหตุ วา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺเชยฺยา’’ติ. ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ดูก่อนนายคามณี ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน บุรุษในโลกนี้เป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต งดเว้นจากอทินนาทาน งดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร งดเว้นจากมุสาวาท งดเว้นจากปิสุณาวาจา งดเว้นจากผรุสวาจา งดเว้นจากสัมผัปปลาปะ ไม่มีความโลภเพ่งเล็ง มีจิตไม่พยาบาท มีความเห็นชอบ มหาชนประชุมกันแล้ว พึงอ้อนวอน สรรเสริญ ประนมมือเดินตามว่า ขอให้บุรุษนี้เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก จงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรกเถิด ดูก่อนนายคามณี ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน บุรุษนั้นพึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก เพราะเหตุแห่งการอ้อนวอน เพราะเหตุแห่งการสรรเสริญ หรือเพราะเหตุแห่งการประนมมือเดินตามของมหาชนได้บ้างไหมหนอ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า ‘‘เสยฺยถาปิ, คามณิ, ปุริโส สปฺปิกุมฺภํ วา เตลกุมฺภํ วา คมฺภีเร อุทกรหเท โอคาเหตฺวา ภินฺเทยฺย. ตตฺร ยาสฺส สกฺขรา วา กฐลา, สา อโธคามี อสฺส. ยญฺจ ขฺวสฺส ตตฺร สปฺปิ วา เตลํ วา, ตํ อุทฺธํคามิ อสฺส. ตเมนํ มหาชนกาโย สงฺคมฺม สมาคมฺม อายาเจยฺย โถเมยฺย ปญฺชลิโก อนุปริสกฺเกยฺย ‘โอสีท, โภ สปฺปิเตล, สํสีท, โภ สปฺปิเตล, อโธ คจฺฉ ‘โภ สปฺปิเตลา’ติ. ตํ กึ มญฺญสิ คามณิ, อปิ นุ ตํ สปฺปิเตลํ มหโต ชนกายสฺส อายาจนเหตุ วา โถมนเหตุ วา ปญฺชลิกํ อนุปริสกฺกนเหตุ วา ‘โอสีเทยฺย วา สํสีเทยฺย วา อโธ วา คจฺเฉยฺยา’ติ. ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ดูก่อนนายคามณี เปรียบเหมือนบุรุษหย่อนหม้อเนยใสหรือหม้อน้ำมันลงในห้วงน้ำลึกแล้วทุบให้แตก ในหม้อนั้น กรวดหรือกระเบื้องใดของหม้อนั้นพึงจมลง ส่วนเนยใสหรือน้ำมันใดในหม้อนั้น พึงลอยขึ้นเบื้องบน มหาชนประชุมกันแล้ว พึงอ้อนวอน สรรเสริญ ประนมมือเดินตามว่า ขอท่านเนยใสและน้ำมันจงจมลง ขอท่านเนยใสและน้ำมันจงจมลงสนิท ขอท่านเนยใสและน้ำมันจงไปในเบื้องต่ำเถิด ดูก่อนนายคามณี ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เนยใสและน้ำมันนั้นพึงจมลง พึงจมลงสนิท หรือพึงไปในเบื้องต่ำ เพราะเหตุแห่งการอ้อนวอน เพราะเหตุแห่งการสรรเสริญ หรือเพราะเหตุแห่งการประนมมือเดินตามของมหาชนได้บ้างไหมหนอ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า ‘‘เอวเมว โข, คามณิ, โย โส ปุริโส ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต…เป… สมฺมาทิฏฺฐิโก, กิญฺจาปิ นํ มหาชนกาโย สงฺคมฺม สมาคมฺม อายาเจยฺย โถเมยฺย ปญฺชลิโก อนุปริสกฺเกยฺย ‘อยํ ปุริโส กายสฺส [Pg.41] เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชตู’’’ติ. อถ โข โส ปุริโส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺเชยฺย. อิติ ธมฺโม สุจิณฺโณ อปาเยหิ รกฺขติ. ตตฺถ ยา มคฺคสฺส ติกฺขตา อธิมตฺตตา, อยํ ธมฺโม สุจิณฺโณ สพฺพาหิ อุปปตฺตีหิ รกฺขติ. เอวํ ภควา อาห – ดูก่อนนายคามณี ฉันนั้นเหมือนกันแล บุรุษใดเป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต ฯลฯ มีความเห็นชอบ ถึงแม้ว่ามหาชนจะประชุมกันแล้ว อ้อนวอน สรรเสริญ ประนมมือเดินตามว่า ขอให้บุรุษนี้เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก จงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรกเถิด ถึงกระนั้น บุรุษนั้นเบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ก็พึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ด้วยประการฉะนี้ ธรรมที่ประพฤติดีแล้วย่อมรักษาจากอบายทั้งหลาย ในธรรม ๒ อย่างนั้น ความที่มรรคเป็นธรรมคมกล้า เป็นธรรมยิ่งขึ้นไปใดมีอยู่ ธรรมที่ประพฤติดีแล้วนี้ ย่อมรักษาจากภพทั้งปวง สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้อย่างนี้ว่า ‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร; สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโร, ญตฺวาน อุทยพฺพยํ; ถินมิทฺธาภิภู ภิกฺขุ, สพฺพา ทุคฺคติโย ชเห’’ติ. เพราะเหตุนั้น ภิกษุผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว มีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร มีสัมมาทิฏฐิเป็นเบื้องหน้า รู้ความเกิดและความดับ ครอบงำถีนมิทธะได้ พึงละทุคติทั้งปวงได้ ดังนี้ ๓๒. ตตฺถ ทุคฺคตีนํ เหตุ ตณฺหา จ อวิชฺชา จ, ตานิ จตฺตาริ อุปาทานานิ, เตหิ จตูหิ อุปาทาเนหิ เย สอุปาทานา ขนฺธา, อิทํ ทุกฺขํ. จตฺตาริ อุปาทานานิ, อยํ สมุทโย. ปญฺจกฺขนฺธา ทุกฺขํ, เตสํ ภควา ปริญฺญาย จ ปหานาย จ ธมฺมํ เทเสติ ทุกฺขสฺส ปริญฺญาย สมุทยสฺส ปหานาย. ตตฺถ ตณฺหาย ปญฺจินฺทฺริยานิ รูปีนิ ปทฏฺฐานํ. อวิชฺชาย มนินฺทฺริยํ ปทฏฺฐานํ. ปญฺจินฺทฺริยานิ รูปีนิ รกฺขนฺโต สมาธึ ภาวยติ, ตณฺหญฺจ นิคฺคณฺหาติ. มนินฺทฺริยํ รกฺขนฺโต วิปสฺสนํ ภาวยติ, อวิชฺชญฺจ นิคฺคณฺหาติ. ตณฺหานิคฺคเหน ทฺเว อุปาทานานิ ปหียนฺติ กามุปาทานญฺจ สีลพฺพตุปาทานญฺจ. อวิชฺชานิคฺคเหน ทฺเว อุปาทานานิ ปหียนฺติ ทิฏฺฐุปาทานญฺจ อตฺตวาทุปาทานญฺจ. จตูสุ อุปาทาเนสุ ปหีเนสุ ทฺเว ธมฺมา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ สมโถ จ วิปสฺสนา จ. อิทํ วุจฺจติ พฺรหฺมจริยนฺติ. ๓๒. ในคำนั้น เหตุแห่งทุคติคือตัณหาและอวิชชา ธรรมเหล่านั้นคืออุปาทาน ๔ ขันธ์ที่มีอุปาทานซึ่งเกิดจากอุปาทาน ๔ เหล่านั้น นี้คือทุกข์ อุปาทาน ๔ นี้คือสมุทัย ขันธ์ ๕ เป็นทุกข์ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมเพื่อกำหนดรู้และเพื่อละขันธ์ ๕ เหล่านั้น คือเพื่อกำหนดรู้ทุกข์ เพื่อละสมุทัย ในธรรมเหล่านั้น รูปินทรีย์ ๕ เป็นปัจจัยใกล้ของตัณหา มนินทรีย์เป็นปัจจัยใกล้ของอวิชชา ผู้คุ้มครองรูปินทรีย์ ๕ ย่อมเจริญสมาธิ และย่อมข่มตัณหาได้ ผู้คุ้มครองมนินทรีย์ ย่อมเจริญวิปัสสนา และย่อมข่มอวิชชาได้ เพราะข่มตัณหาได้ อุปาทาน ๒ คือ กามุปาทานและสีลัพพตุปาทาน ย่อมถูกละได้ เพราะข่มอวิชชาได้ อุปาทาน ๒ คือ ทิฏฐุปาทานและอัตตวาทุปาทาน ย่อมถูกละได้ เมื่ออุปาทาน ๔ ถูกละได้แล้ว ธรรม ๒ อย่าง คือ สมถะและวิปัสสนา ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา นี้เรียกว่าพรหมจรรย์ ตตฺถ พฺรหฺมจริยสฺส ผลํ จตฺตาริ สามญฺญผลานิ โสตาปตฺติผลํ สกทาคามิผลํ อนาคามิผลํ อรหตฺตํ อคฺคผลํ. อิมานิ จตฺตาริ พฺรหฺมจริยสฺส ผลานิ. อิติ ปุริมกานิ จ ทฺเว สจฺจานิ ทุกฺขํ สมุทโย จ. สมโถ จ วิปสฺสนา จ พฺรหฺมจริยญฺจ มคฺโค, พฺรหฺมจริยสฺส ผลานิ จ ตทารมฺมณา จ อสงฺขตาธาตุ นิโรโธ. อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ. เตนาห ภควา ‘‘ธมฺโม หเว รกฺขตี’’ติ. ในพรหมจรรย์นั้น ผลของพรหมจรรย์คือสามัญผล ๔ ได้แก่ โสดาปัตติผล สกทาคามิผล อนาคามิผล อรหัตตผลอันเป็นผลเลิศ สามัญผล ๔ เหล่านี้เป็นผลของพรหมจรรย์ ด้วยประการฉะนี้ สัจจะ ๒ ข้อแรก คือ ทุกข์และสมุทัย สมถะ วิปัสสนา และพรหมจรรย์ เป็นมรรค ผลของพรหมจรรย์และอสังขตธาตุซึ่งเป็นอารมณ์ของผลนั้น เป็นนิโรธ เหล่านี้คือสัจจะ ๔ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ธรรมแล ย่อมรักษา’ ดังนี้ ตตฺถ ยํ ปฏิเวเธน รกฺขติ, อิทํ ทุกฺขํ. ยโต รกฺขติ, อยํ สมุทโย. เยน รกฺขติ, อยํ มคฺโค. ยํ รกฺขติ, อยํ นิโรโธ. อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ. เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน ‘‘เอกมฺหิ ปทฏฺฐาเน’’ติ. ในคำนั้น ธรรมที่บุคคลคุ้มครอง (คือรู้แจ้ง) ด้วยการแทงตลอด ธรรมนั้นคือทุกข์ ธรรมที่บุคคลป้องกันตนจากไป ธรรมนั้นคือสมุทัย ธรรมที่บุคคลใช้ป้องกัน ธรรมนั้นคือมรรค ธรรมที่ย่อมคุ้มครอง ธรรมนั้นคือนิโรธ เหล่านี้คือสัจจะ ๔ เพราะเหตุนั้น ท่านพระมหากัจจายนะจึงกล่าวว่า ‘ในปัจจัยใกล้ประการหนึ่ง’ ดังนี้ นิยุตฺโต อาวฏฺโฏ หาโร. อาวัฏฏหาระ ได้ถูกประกอบไว้แล้ว ๘. วิภตฺติหารวิภงฺโค ๘. การจำแนกวิภัตติหาระ ๓๓. ตตฺถ [Pg.42] กตโม วิภตฺติหาโร? ‘‘ธมฺมญฺจ ปทฏฺฐานํ ภูมิญฺจา’’ติ. ๓๓. ในหาระเหล่านั้น วิภัตติหาระเป็นไฉน? คือ ธรรม ปัจจัยใกล้ และภูมิ ดังนี้ ทฺเว สุตฺตานิ วาสนาภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ. ทฺเว ปฏิปทา ปุญฺญภาคิยา จ ผลภาคิยา จ. ทฺเว สีลานิ สํวรสีลญฺจ ปหานสีลญฺจ, ตตฺถ ภควา วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ ปุญฺญภาคิยาย ปฏิปทาย เทสยติ, โส สํวรสีเล ฐิโต เตน พฺรหฺมจริเยน พฺรหฺมจารี ภวติ, ตตฺถ ภควา นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ ผลภาคิยาย ปฏิปทาย เทสยติ, โส ปหานสีเล ฐิโต เตน พฺรหฺมจริเยน พฺรหฺมจารี ภวติ. สูตรมี ๒ อย่าง คือ วาสนาภาคิยสูตรและนิพเพธภาคิยสูตร ปฏิปทามี ๒ อย่าง คือ ปุญญภาคิยาปฏิปทาและผลภาคิยาปฏิปทา ศีลมี ๒ อย่าง คือ สังวรศีลและปหานศีล ในธรรมเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงวาสนาภาคิยสูตรด้วยปุญญภาคิยาปฏิปทา บุคคลนั้นตั้งอยู่ในสังวรศีล ย่อมเป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์ด้วยพรหมจรรย์นั้น ในธรรมเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงนิพเพธภาคิยสูตรด้วยผลภาคิยาปฏิปทา บุคคลนั้นตั้งอยู่ในปหานศีล ย่อมเป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์ด้วยพรหมจรรย์นั้น ตตฺถ กตมํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ? วาสนาภาคิยํ นาม สุตฺตํ ทานกถา สีลกถา สคฺคกถา กามานํ อาทีนโว เนกฺขมฺเม อานิสํโสติ. ในสูตร ๒ อย่างนั้น วาสนาภาคิยสูตรเป็นไฉน? ที่ชื่อว่าวาสนาภาคิยสูตร ได้แก่ ทานกถา สีลกถา สัคคกถา โทษของกามทั้งหลาย อานิสงส์ในเนกขัมมะ ดังนี้ ตตฺถ กตมํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ? นิพฺเพธภาคิยํ นาม สุตฺตํ ยา จตุสจฺจปฺปกาสนา, วาสนาภาคิเย สุตฺเต นตฺถิ ปชานนา, นตฺถิ มคฺโค, นตฺถิ ผลํ. นิพฺเพธภาคิเย สุตฺเต อตฺถิ ปชานนา, อตฺถิ มคฺโค, อตฺถิ ผลํ. อิมานิ จตฺตาริ สุตฺตานิ. อิเมสํ จตุนฺนํ สุตฺตานํ เทสนาย ผเลน สีเลน พฺรหฺมจริเยน สพฺพโต วิจเยน หาเรน วิจินิตฺวา ยุตฺติหาเรน โยชยิตพฺพา ยาวติกา ญาณสฺส ภูมิ. ในสูตร ๒ อย่างนั้น นิพเพธภาคิยสูตรเป็นไฉน? ที่ชื่อว่านิพเพธภาคิยสูตร ได้แก่ การประกาศสัจจะ ๔ ในวาสนาภาคิยสูตร ไม่มีการรู้แจ้ง ไม่มีมรรค ไม่มีผล ในนิพเพธภาคิยสูตร มีการรู้แจ้ง มีมรรค มีผล เหล่านี้คือสูตร ๔ สูตร ๔ เหล่านี้ อันบุคคลพึงเลือกเฟ้นด้วยวิจยหาระ แล้วประกอบด้วยยุตติหาระ โดยนัยแห่งเทศนา ผล ศีล พรหมจรรย์ โดยประการทั้งปวง ตราบเท่าที่ยังเป็นภูมิแห่งญาณ ๓๔. ตตฺถ กตเม ธมฺมา สาธารณา? ทฺเว ธมฺมา สาธารณา นามสาธารณา วตฺถุสาธารณา จ. ยํ วา ปน กิญฺจิ อญฺญมฺปิ เอวํ ชาติยํ, มิจฺฉตฺตนิยตานํ สตฺตานํ อนิยตานญฺจ สตฺตานํ ทสฺสนปฺปหาตพฺพา กิเลสา สาธารณา, ปุถุชฺชนสฺส โสตาปนฺนสฺส จ กามราคพฺยาปาทา สาธารณา, ปุถุชฺชนสฺส อนาคามิสฺส จ อุทฺธํภาคิยา สํโยชนา สาธารณา, ยํ กิญฺจิ อริยสาวโก โลกิยํ สมาปตฺตึ สมาปชฺชติ, สพฺพา สา อวีตราเคหิ สาธารณา, สาธารณา หิ ธมฺมา เอวํ อญฺญมญฺญํ ปรํ ปรํ สกํ สกํ วิสยํ นาติวตฺตนฺติ. โยปิ อิเมหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต น โส ตํ ธมฺมํ อุปาติวตฺตติ. อิเม ธมฺมา สาธารณา. ๓๔. ในธรรมเหล่านั้น ธรรมเหล่าไหนเป็นสาธารณะ? ธรรม ๒ อย่างเป็นสาธารณะ คือ สาธารณะโดยชื่อ และสาธารณะโดยวัตถุ อนึ่ง ธรรมอื่นใดแม้ที่มีประเภทเช่นนี้ (ก็พึงทราบว่าเป็นสาธารณะ) กิเลสที่พึงละด้วยทัสสนะ เป็นธรรมสาธารณะแก่สัตว์ผู้เป็นมิจฉัตตนิยตะและอนิยตะ กามราคะและพยาบาท เป็นธรรมสาธารณะแก่ปุถุชนและพระโสดาบัน อุทธัมภาคิยสังโยชน์ เป็นธรรมสาธารณะแก่ปุถุชนและพระอนาคามี อริยสาวกเข้าสมาบัติที่เป็นโลกีย์อย่างใดอย่างหนึ่ง สมาบัตินั้นทั้งหมดเป็นธรรมสาธารณะแก่ผู้ที่ยังไม่ปราศจากราคะ จริงอยู่ ธรรมที่เป็นสาธารณะ ย่อมไม่ล่วงเกินวิสัยของตนๆ ของกันและกัน และของผู้อื่นโดยประการฉะนี้ แม้บุคคลใดประกอบด้วยธรรมเหล่านี้ บุคคลนั้นก็ไม่ล่วงเกินธรรมนั้น ธรรมเหล่านี้เป็นสาธารณะ ตตฺถ กตเม ธมฺมา อสาธารณา? ยาว เทสนํ อุปาทาย คเวสิตพฺพา เสกฺขาเสกฺขา ภพฺพาภพฺพาติ, อฏฺฐมกสฺส โสตาปนฺนสฺส จ กามราคพฺยาปาทา สาธารณา ธมฺมตา อสาธารณา, อฏฺฐมกสฺส อนาคามิสฺส จ อุทฺธมฺภาคิยา [Pg.43] สํโยชนา สาธารณา ธมฺมตา อสาธารณา. สพฺเพสํ เสกฺขานํ นามํ สาธารณํ ธมฺมตา อสาธารณา. สพฺเพสํ ปฏิปนฺนกานํ นามํ สาธารณํ ธมฺมตา อสาธารณา. สพฺเพสํ เสกฺขานํ เสกฺขสีลํ สาธารณํ ธมฺมตา อสาธารณา. เอวํ วิเสสานุปสฺสินา หีนุกฺกฏฺฐมชฺฌิมํ อุปาทาย คเวสิตพฺพํ. ในธรรมเหล่านั้น ธรรมเหล่าไหนเป็นอสาธารณะ? พึงแสวงหา (ธรรมอสาธารณะ) โดยอาศัยเทศนา ในบุคคลเหล่านี้ คือ เสขะ อเสขะ ภัพพะ และอภัพพะ กามราคะและพยาบาท เป็นธรรมสาธารณะแก่อัฏฐมกบุคคลและพระโสดาบัน แต่สภาวะธรรมเป็นอสาธารณะ อุทธัมภาคิยสังโยชน์ เป็นธรรมสาธารณะแก่อัฏฐมกบุคคลและพระอนาคามี แต่สภาวะธรรมเป็นอสาธารณะ ชื่อของเสขะทั้งปวงเป็นสาธารณะ แต่สภาวะธรรมเป็นอสาธารณะ ชื่อของผู้ปฏิบัติทั้งปวงเป็นสาธารณะ แต่สภาวะธรรมเป็นอสาธารณะ เสขศีลของเสขะทั้งปวงเป็นสาธารณะ แต่สภาวะธรรมเป็นอสาธารณะ พึงแสวงหา (ธรรมอสาธารณะ) โดยอาศัยธรรมที่เลว ประณีต และปานกลาง ด้วยการพิจารณาเห็นความพิเศษอย่างนี้ ทสฺสนภูมิ นิยามาวกฺกนฺติยา ปทฏฺฐานํ, ภาวนาภูมิ อุตฺตริกานํ ผลานํ ปตฺติยา ปทฏฺฐานํ, ทุกฺขา ปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา สมถสฺส ปทฏฺฐานํ, สุขา ปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา วิปสฺสนาย ปทฏฺฐานํ, ทานมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ ปรโต โฆสสฺส สาธารณํ ปทฏฺฐานํ, สีลมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ จินฺตามยิยา ปญฺญาย สาธารณํ ปทฏฺฐานํ, ภาวนามยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ ภาวนามยิยา ปญฺญาย สาธารณํ ปทฏฺฐานํ. ทานมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ ปรโต จ โฆสสฺส สุตมยิยา จ ปญฺญาย สาธารณํ ปทฏฺฐานํ สีลมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ จินฺตามยิยา จ ปญฺญาย โยนิโส จ มนสิการสฺส สาธารณํ ปทฏฺฐานํ, ภาวนามยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ ภาวนามยิยา จ ปญฺญาย สมฺมาทิฏฺฐิยา จ สาธารณํ ปทฏฺฐานํ. ปติรูปเทสวาโส วิเวกสฺส จ สมาธิสฺส จ สาธารณํ ปทฏฺฐานํ, สปฺปุริสูปนิสฺสโย ติณฺณญฺจ อเวจฺจปฺปสาทานํ สมถสฺส จ สาธารณํ ปทฏฺฐานํ, อตฺตสมฺมาปณิธานํ หิริยา จ วิปสฺสนาย จ สาธารณํ ปทฏฺฐานํ, อกุสลปริจฺจาโค กุสลวีมํสาย จ สมาธินฺทฺริยสฺส จ สาธารณํ ปทฏฺฐานํ, ธมฺมสฺวากฺขาตตา กุสลมูลโรปนาย จ ผลสมาปตฺติยา จ สาธารณํ ปทฏฺฐานํ, สงฺฆสุปฺปฏิปนฺนตา สงฺฆสุฏฺฐุตาย สาธารณํ ปทฏฺฐานํ, สตฺถุสมฺปทา อปฺปสนฺนานญฺจ ปสาทาย ปสนฺนานญฺจ ภิยฺโยภาวาย สาธารณํ ปทฏฺฐานํ, อปฺปฏิหตปาติโมกฺขตา ทุมฺมงฺกูนญฺจ ปุคฺคลานํ นิคฺคหาย เปสลานญฺจ ปุคฺคลานํ ผาสุวิหาราย สาธารณํ ปทฏฺฐานํ. เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน ‘‘ธมฺมญฺจ ปทฏฺฐาน’’นฺติ. ทัสสนภูมิเป็นปทัฏฐานแห่งการหยั่งลงสู่นิยามะ, ภาวนาภูมิเป็นปทัฏฐานแห่งการบรรลุผลที่สูงขึ้นไป, ทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญาเป็นปทัฏฐานแห่งสมถะ, สุขาปฏิปทาขิปปาภิญญาเป็นปทัฏฐานแห่งวิปัสสนา, ทานมัยบุญกิริยาวัตถุเป็นปทัฏฐานทั่วไปแห่งปรโตโฆสะ, สีลมัยบุญกิริยาวัตถุเป็นปทัฏฐานทั่วไปแห่งจินตามยปัญญา, ภาวนามัยบุญกิริยาวัตถุเป็นปทัฏฐานทั่วไปแห่งภาวนามยปัญญา. ทานมัยบุญกิริยาวัตถุเป็นปทัฏฐานทั่วไปแห่งปรโตโฆสะและสุตมยปัญญา, สีลมัยบุญกิริยาวัตถุเป็นปทัฏฐานทั่วไปแห่งจินตามยปัญญาและโยนิโสมนสิการ, ภาวนามัยบุญกิริยาวัตถุเป็นปทัฏฐานทั่วไปแห่งภาวนามยปัญญาและสัมมาทิฏฐิ. ปฏิรูปเทสวาสเป็นปทัฏฐานทั่วไปแห่งวิเวกและสมาธิ, สัปปุริสูปนิสสัยเป็นปทัฏฐานทั่วไปแห่งอเวจจัปปสาทะ ๓ และสมถะ, อัตตสัมมาปณิธิเป็นปทัฏฐานทั่วไปแห่งหิริและวิปัสสนา, อกุศลปริจจาคะเป็นปทัฏฐานทั่วไปแห่งกุศลวิมังสาและสมาธินทรีย์, ธรรมสวากขาตตาเป็นปทัฏฐานทั่วไปแห่งการปลูกฝังรากเหง้าแห่งกุศลและผลสมาบัติ, สังฆสุปฏิปันนตาเป็นปทัฏฐานทั่วไปแห่งสังฆสุฏฐุตา, สัตถุสัมปทาเป็นปทัฏฐานทั่วไปเพื่อความเลื่อมใสของเหล่าผู้ยังไม่เลื่อมใสและเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของเหล่าผู้เลื่อมใสแล้ว, อัปปฏิหตปาติโมกขตาเป็นปทัฏฐานทั่วไปเพื่อข่มบุคคลผู้ทุศีลและเพื่อความอยู่ผาสุกของบุคคลผู้มีศีลเป็นที่รัก. เพราะเหตุนั้น ท่านพระมหากัจจายนะจึงกล่าวว่า "ธรรมและปทัฏฐาน" ดังนี้. นิยุตฺโต วิภตฺติ หาโร. วิภัตติหาระ ท่านประกอบไว้แล้ว. ๙. ปริวตฺตนหารวิภงฺโค ๙. ปริวรรตนหารวิภังค์ ๓๕. ตตฺถ [Pg.44] กตโม ปริวตฺตโน หาโร? ‘‘กุสลากุสเล ธมฺเม’’ติ. สมฺมาทิฏฺฐิสฺส ปุริสปุคฺคลสฺส มิจฺฉาทิฏฺฐิ นิชฺชิณฺณา ภวติ. เย จสฺส มิจฺฉาทิฏฺฐิปจฺจยา อุปฺปชฺเชยฺยุํ อเนเก ปาปกา อกุสลา ธมฺมา, เต จสฺส นิชฺชิณฺณา โหนฺติ. สมฺมาทิฏฺฐิปจฺจยา จสฺส อเนเก กุสลา ธมฺมา สมฺภวนฺติ, เต จสฺส ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ. สมฺมาสงฺกปฺปสฺส ปุริสปุคฺคลสฺส มิจฺฉาสงฺกปฺโป นิชฺชิณฺโณ ภวติ. เย จสฺส มิจฺฉาสงฺกปฺปปจฺจยา อุปฺปชฺเชยฺยุํ อเนเก ปาปกา อกุสลา ธมฺมา, เต จสฺส นิชฺชิณฺณา โหนฺติ. สมฺมาสงฺกปฺปปจฺจยา จสฺส อเนเก กุสลา ธมฺมา สมฺภวนฺติ. เต จสฺส ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ. เอวํ สมฺมาวาจสฺส สมฺมากมฺมนฺตสฺส สมฺมาอาชีวสฺส สมฺมาวายามสฺส สมฺมาสติสฺส สมฺมาสมาธิสฺส สมฺมาวิมุตฺตสฺส สมฺมาวิมุตฺติญาณทสฺสนสฺส ปุริสปุคฺคลสฺส มิจฺฉาวิมุตฺติญาณทสฺสนํ นิชฺชิณฺณํ ภวติ. เย จสฺส มิจฺฉาวิมุตฺติญาณทสฺสนปจฺจยา อุปฺปชฺเชยฺยุํ อเนเก ปาปกา อกุสลา ธมฺมา, เต จสฺส นิชฺชิณฺณา โหนฺติ. สมฺมาวิมุตฺติญาณทสฺสนปจฺจยา จสฺส อเนเก กุสลา ธมฺมา สมฺภวนฺติ, เต จสฺส ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ. ๓๕. ในบรรดาหาระเหล่านั้น ปริวรรตนหาระเป็นไฉน? คือ "กุศลธรรมและอกุศลธรรม" ดังนี้. มิจฉาทิฏฐิย่อมสิ้นไปสำหรับบุรุษบุคคลผู้มีสัมมาทิฏฐิ. อกุศลธรรมอันลามกเป็นอันมากเหล่าใดพึงเกิดขึ้นแก่เขาเพราะมิจฉาทิฏฐิเป็นปัจจัย อกุศลธรรมเหล่านั้นก็ย่อมสิ้นไปแก่เขา. และกุศลธรรมเป็นอันมากย่อมเกิดขึ้นแก่เขาเพราะสัมมาทิฏฐิเป็นปัจจัย กุศลธรรมเหล่านั้นย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนาแก่เขา. มิจฉาสังกัปปะย่อมสิ้นไปสำหรับบุรุษบุคคลผู้มีสัมมาสังกัปปะ. อกุศลธรรมอันลามกเป็นอันมากเหล่าใดพึงเกิดขึ้นแก่เขาเพราะมิจฉาสังกัปปะเป็นปัจจัย อกุศลธรรมเหล่านั้นก็ย่อมสิ้นไปแก่เขา. และกุศลธรรมเป็นอันมากย่อมเกิดขึ้นแก่เขาเพราะสัมมาสังกัปปะเป็นปัจจัย กุศลธรรมเหล่านั้นย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนาแก่เขา. อย่างนี้เหมือนกัน สำหรับบุรุษบุคคลผู้มีสัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ สัมมาวิมุตติ สัมมาวิมุตติญาณทัสสนะ มิจฉาวิมุตติญาณทัสสนะย่อมสิ้นไป. อกุศลธรรมอันลามกเป็นอันมากเหล่าใดพึงเกิดขึ้นแก่เขาเพราะมิจฉาวิมุตติญาณทัสสนะเป็นปัจจัย อกุศลธรรมเหล่านั้นก็ย่อมสิ้นไปแก่เขา. และกุศลธรรมเป็นอันมากย่อมเกิดขึ้นแก่เขาเพราะสัมมาวิมุตติญาณทัสสนะเป็นปัจจัย กุศลธรรมเหล่านั้นย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนาแก่เขา. ๓๖. ยสฺส วา ปาณาติปาตา ปฏิวิรตสฺส ปาณาติปาโต ปหีโน โหติ. อทินฺนาทานา ปฏิวิรตสฺส อทินฺนาทานํ ปหีนํ โหติ. พฺรหฺมจาริสฺส อพฺรหฺมจริยํ ปหีนํ โหติ. สจฺจวาทิสฺส มุสาวาโท ปหีโน โหติ. อปิสุณวาจสฺส ปิสุณา วาจา ปหีนา โหติ. สณฺหวาจสฺส ผรุสา วาจา ปหีนา โหติ. กาลวาทิสฺส สมฺผปฺปลาโป ปหีโน โหติ. อนภิชฺฌาลุสฺส อภิชฺฌา ปหีนา โหติ. อพฺยาปนฺนจิตฺตสฺส พฺยาปาโท ปหีโน โหติ. สมฺมาทิฏฺฐิสฺส มิจฺฉาทิฏฺฐิ ปหีนา โหติ. ๓๖. อีกอย่างหนึ่ง ปาณาติบาตย่อมเป็นอันละได้แล้วสำหรับผู้ที่งดเว้นจากปาณาติบาต. อทินนาทานย่อมเป็นอันละได้แล้วสำหรับผู้ที่งดเว้นจากอทินนาทาน. อพรหมจรรย์ย่อมเป็นอันละได้แล้วสำหรับผู้ประพฤติพรหมจรรย์. มุสาวาทย่อมเป็นอันละได้แล้วสำหรับผู้กล่าวคำสัตย์. ปิสุณาวาจาย่อมเป็นอันละได้แล้วสำหรับผู้ไม่กล่าวคำส่อเสียด. ผรุสวาจาย่อมเป็นอันละได้แล้วสำหรับผู้มีวาจาอ่อนหวาน. สัมผัปปลาปะย่อมเป็นอันละได้แล้วสำหรับผู้กล่าวถูกกาล. อภิชฌาย่อมเป็นอันละได้แล้วสำหรับผู้ไม่มีใจเพ่งเล็ง. พยาบาทย่อมเป็นอันละได้แล้วสำหรับผู้มีจิตไม่พยาบาท. มิจฉาทิฏฐิย่อมเป็นอันละได้แล้วสำหรับผู้มีสัมมาทิฏฐิ. เย จ โข เกจิ อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ครหนฺติ, เนสํ สนฺทิฏฺฐิกา สหธมฺมิกา คารยฺหา วาทานุวาทา อาคจฺฉนฺติ. สมฺมาทิฏฺฐิญฺจ เต ภวนฺโต ธมฺมํ ครหนฺติ. เตน หิ เย มิจฺฉาทิฏฺฐิกา, เตสํ ภวนฺตานํ ปุชฺชา จ ปาสํสา จ. เอวํ สมฺมาสงฺกปฺปํ สมฺมาวาจํ สมฺมากมฺมนฺตํ สมฺมาอาชีวํ สมฺมาวายามํ สมฺมาสตึ สมฺมาสมาธึ สมฺมาวิมุตฺตึ สมฺมาวิมุตฺติญาณทสฺสนญฺจ เต ภวนฺโต ธมฺมํ ครหนฺติ. เตน หิ เย มิจฺฉาวิมุตฺติญาณทสฺสนา, เตสํ ภวนฺตานํ ปุชฺชา จ ปาสํสา จ. ก็ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งย่อมติเตียนอริยมรรคมีองค์ ๘, วาทะและอนุวาทะที่เห็นได้ในปัจจุบัน ประกอบด้วยเหตุ อันน่าตำหนิ ย่อมมาถึงแก่ชนเหล่านั้น. ท่านผู้เจริญเหล่านั้นย่อมติเตียนธรรมคือสัมมาทิฏฐิด้วย. ด้วยเหตุนั้น ท่านผู้เจริญเหล่าใดเป็นมิจฉาทิฏฐิ ท่านผู้เจริญเหล่านั้นย่อมเป็นที่บูชาและสรรเสริญ. อย่างนี้เหมือนกัน ท่านผู้เจริญเหล่านั้นย่อมติเตียนธรรมคือสัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ สัมมาวิมุตติ และสัมมาวิมุตติญาณทัสสนะด้วย. ด้วยเหตุนั้น ท่านผู้เจริญเหล่าใดเป็นมิจฉาวิมุตติญาณทัสสนะ ท่านผู้เจริญเหล่านั้นย่อมเป็นที่บูชาและสรรเสริญ. เย [Pg.45] จ โข เกจิ เอวมาหํสุ ‘‘ภุญฺชิตพฺพา กามา, ปริภุญฺชิตพฺพา กามา, อาเสวิตพฺพา กามา, นิเสวิตพฺพา กามา, ภาวยิตพฺพา กามา, พหุลีกาตพฺพา กามา’’ติ. กาเมหิ เวรมณี เตสํ อธมฺโม. ก็ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งกล่าวแล้วอย่างนี้ว่า "กามทั้งหลายอันบุคคลพึงบริโภค, กามทั้งหลายอันบุคคลพึงใช้สอย, กามทั้งหลายอันบุคคลพึงเสพ, กามทั้งหลายอันบุคคลพึงเสพเนืองๆ, กามทั้งหลายอันบุคคลพึงให้เจริญ, กามทั้งหลายอันบุคคลพึงกระทำให้มาก" ดังนี้. การงดเว้นจากกามทั้งหลายเป็นอธรรมสำหรับชนเหล่านั้น. เย วา ปน เกจิ เอวมาหํสุ ‘‘อตฺตกิลมถานุโยโค ธมฺโม’’ติ. นิยฺยานิโก เตสํ ธมฺโม อธมฺโม. เย จ โข เกจิ เอวมาหํสุ ‘‘ทุกฺโข ธมฺโม’’ติ. สุโข เตสํ ธมฺโม อธมฺโม. ยถา วา ปน ภิกฺขุโน สพฺพสงฺขาเรสุ อสุภานุปสฺสิโน วิหรโต สุภสญฺญา ปหียนฺติ. ทุกฺขานุปสฺสิโน วิหรโต สุขสญฺญา ปหียนฺติ. อนิจฺจานุปสฺสิโน วิหรโต นิจฺจสญฺญา ปหียนฺติ. อนตฺตานุปสฺสิโน วิหรโต อตฺตสญฺญา ปหียนฺติ. ยํ ยํ วา ปน ธมฺมํ โรจยติ วา อุปคจฺฉติ วา, ตสฺส ตสฺส ธมฺมสฺส โย ปฏิปกฺโข, สฺวสฺส อนิฏฺฐโต อชฺฌาปนฺโน ภวติ. เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน ‘‘กุสลากุสลธมฺเม’’ติ. อนึ่ง ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งกล่าวแล้วอย่างนี้ว่า ‘การประกอบความลำบากแก่ตนเป็นธรรม’ ธรรมที่นำออกจากทุกข์ของชนเหล่านั้น ไม่ใช่ธรรม ก็แล ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งกล่าวแล้วอย่างนี้ว่า ‘ทุกข์เป็นธรรม’ สุขธรรมของชนเหล่านั้น ไม่ใช่ธรรม อีกอย่างหนึ่ง สุภสัญญาของภิกษุผู้พิจารณาเห็นความไม่งามในสังขารทั้งปวงอยู่ ย่อมถูกละ สุขสัญญาของภิกษุผู้พิจารณาเห็นเป็นทุกข์อยู่ ย่อมถูกละ นิจจสัญญาของภิกษุผู้พิจารณาเห็นความไม่เที่ยงอยู่ ย่อมถูกละ อัตตสัญญาของภิกษุผู้พิจารณาเห็นความเป็นอนัตตาอยู่ ย่อมถูกละ อีกอย่างหนึ่ง บุคคลย่อมชอบใจหรือยึดถือธรรมใดๆ ธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อธรรมนั้นๆ ย่อมเป็นสิ่งที่ไม่น่าปรารถนาสำหรับบุคคลนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านพระมหากัจจายนะจึงกล่าวว่า ‘กุสลากุสลธรรม’ นิยุตฺโต ปริวตฺตโน หาโร. ปริวรรตนหาระ จบ ๑๐. เววจนหารวิภงฺโค ๑๐. เววจนหารวิภังค์ ๓๗. ตตฺถ กตโม เววจโน หาโร? ‘‘เววจนานิ พหูนี’’ติ. ยถา เอกํ ภควา ธมฺมํ อญฺญมญฺเญหิ เววจเนหิ นิทฺทิสติ. ยถาห ภควา – ๓๗. ในหาระเหล่านั้น เววจนหาระเป็นไฉน? คือ (การรู้) ‘เววจนะทั้งหลายมีมาก’ เหมือนดังที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมอย่างหนึ่งด้วยเววจนะต่างๆ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – ‘‘อาสา จ ปิหา อภินนฺทนา จ, อเนกธาตูสุ สรา ปติฏฺฐิตา; อญฺญาณมูลปฺปภวา ปชปฺปิตา, สพฺพา มยา พฺยนฺติกตา สมูลิกา’’ติ. ความหวัง ๑ ความปรารถนา ๑ ความเพลิดเพลิน ๑ ความกำหนัดที่ท่องเที่ยวไปในธาตุหลายอย่าง ๑ ความดำริที่ตั้งมั่นแล้ว มีอวิชชาเป็นรากเหง้าให้เกิด ๑ ตัณหาทั้งหมดพร้อมทั้งราก เราทำให้สิ้นไปแล้ว อาสา นาม วุจฺจติ ยา ภวิสฺสสฺส อตฺถสฺส อาสีสนา อวสฺสํ อาคมิสฺสตีติ อาสาสฺส อุปฺปชฺชติ. ปิหา นาม ยา วตฺตมานสฺส อตฺถสฺส ปตฺถนา, เสยฺยตรํ วา ทิสฺวา ‘‘เอทิโส ภเวยฺย’’นฺติ ปิหาสฺส อุปฺปชฺชติ. อตฺถนิปฺผตฺติปฏิปาลนา อภินนฺทนา นาม, ปิยํ วา ญาตึ อภินนฺทติ, ปิยํ วา ธมฺมํ อภินนฺทติ, อปฺปฏิกูลโต วา อภินนฺทติ. ความหวังในสิ่งที่จะมีในอนาคต ชื่อว่า อาสา ความหวังย่อมเกิดขึ้นแก่เขาว่า ‘สิ่งนั้นจักมาถึงแก่เราอย่างแน่นอน’ ความปรารถนาในสิ่งที่มีอยู่ในปัจจุบัน ชื่อว่า ปิหา หรือเมื่อเห็นสิ่งที่ประเสริฐกว่า ความปรารถนาย่อมเกิดขึ้นแก่เขาว่า ‘ขอสิ่งเช่นนี้พึงมีแก่เรา’ การเฝ้ารอความสำเร็จประโยชน์ ชื่อว่า อภินันทนา คือ ย่อมเพลิดเพลินในญาติที่รัก หรือย่อมเพลิดเพลินในธรรมที่รัก หรือย่อมเพลิดเพลินโดยความไม่ปฏิกูล อเนกธาตูติ [Pg.46] จกฺขุธาตุ รูปธาตุ จกฺขุวิญฺญาณธาตุ, โสตธาตุ สทฺทธาตุ โสตวิญฺญาณธาตุ, ฆานธาตุ คนฺธธาตุ ฆานวิญฺญาณธาตุ, ชิวฺหาธาตุ รสธาตุ ชิวฺหาวิญฺญาณธาตุ, กายธาตุ โผฏฺฐพฺพธาตุ กายวิญฺญาณธาตุ, มโนธาตุ ธมฺมธาตุ มโนวิญฺญาณธาตุ. คำว่า ธาตุหลายอย่าง คือ จักขุธาตุ รูปธาตุ จักขุวิญญาณธาตุ, โสตธาตุ สัททธาตุ โสตวิญญาณธาตุ, ฆานธาตุ คันธธาตุ ฆานวิญญาณธาตุ, ชิวหาธาตุ รสธาตุ ชิวหาวิญญาณธาตุ, กายธาตุ โผฏฐัพพธาตุ กายวิญญาณธาตุ, มโนธาตุ ธัมมธาตุ มโนวิญญาณธาตุ สราติ เกจิ รูปาธิมุตฺตา เกจิ สทฺทาธิมุตฺตา เกจิ คนฺธาธิมุตฺตา เกจิ รสาธิมุตฺตา เกจิ โผฏฺฐพฺพาธิมุตฺตา เกจิ ธมฺมาธิมุตฺตา. ตตฺถ ยานิ ฉ เคหสิตานิ โทมนสฺสานิ ยานิ จ ฉ เคหสิตานิ โสมนสฺสานิ ยานิ จ ฉ เนกฺขมฺมสิตานิ โทมนสฺสานิ ยานิ จ ฉ เนกฺขมฺมสิตานิ โสมนสฺสานิ, อิมานิ จตุวีสปทานิ ตณฺหาปกฺโข, ตณฺหาย เอตํ เววจนํ. ยา ฉ อุเปกฺขา เคหสิตา, อยํ ทิฏฺฐิปกฺโข. คำว่า สรา คือ บางพวกน้อมไปในรูป บางพวกน้อมไปในเสียง บางพวกน้อมไปในกลิ่น บางพวกน้อมไปในรส บางพวกน้อมไปในโผฏฐัพพะ บางพวกน้อมไปในธรรมารมณ์ ในอารมณ์ ๖ นั้น โทมนัสที่อาศัยเรือน ๖ อย่าง โสมนัสที่อาศัยเรือน ๖ อย่าง โทมนัสที่อาศัยเนกขัมมะ ๖ อย่าง และโสมนัสที่อาศัยเนกขัมมะ ๖ อย่าง บท ๒๔ เหล่านี้เป็นฝ่ายตัณหา นี้เป็นเววจนะของตัณหา อุเบกขาที่อาศัยเรือน ๖ อย่างใด นี้เป็นฝ่ายทิฏฐิ ๓๘. สาเยว ปตฺถนากาเรน ธมฺมนนฺที ธมฺมเปมํ ธมฺมชฺโฌสานนฺติ ตณฺหาย เอตํ เววจนํ. จิตฺตํ มโน วิญฺญาณนฺติ จิตฺตสฺส เอตํ เววจนํ. มนินฺทฺริยํ มโนธาตุ มนายตนํ วิชานนาติ มนสฺเสตํ เววจนํ. ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ อธิปญฺญา สิกฺขา ปญฺญา ปญฺญากฺขนฺโธ ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค ญาณํ สมฺมาทิฏฺฐิ ตีรณา วิปสฺสนา ธมฺเม ญาณํ อตฺเถ ญาณํ อนฺวเย ญาณํ ขเย ญาณํ อนุปฺปาเท ญาณํ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ อญฺญินฺทฺริยํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ จกฺขุ วิชฺชา พุทฺธิ ภูริ เมธา อาโลโก, ยํ วา ปน ยํ กิญฺจิ อญฺญํปิ เอวํ ชาติยํ, ปญฺญาย เอตํ เววจนํ. ปญฺจินฺทฺริยานิ โลกุตฺตรานิ, สพฺพา ปญฺญา. อปิ จ อาธิปเตยฺยฏฺเฐน สทฺธา, อารมฺภฏฺเฐน วีริยํ, อปิลาปนฏฺเฐน สติ, อวิกฺเขปฏฺเฐน สมาธิ, ปชานนฏฺเฐน ปญฺญา. ๓๘. ตัณหานั่นเองโดยอาการแห่งความปรารถนา (เรียกว่า) ธัมมนันที ธัมมเปมะ ธัมมัชโฌสานะ นี้เป็นเววจนะของตัณหา จิต มโน วิญญาณ นี้เป็นเววจนะของจิต มนินทรีย์ มโนธาตุ มนายตนะ วิชานนา นี้เป็นเววจนะของมโน ปัญญินทรีย์ ปัญญาพละ อธิปัญญาสิกขา ปัญญา ปัญญักขันธ์ ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ ญาณ สัมมาทิฏฐิ ตีรณา วิปัสสนา ธัมเมญาณ อัตเถญาณ อันวเยญาณ ขเยญาณ อนุปปาเทญาณ อนัญญাতัญญัสสามีตินทรีย์ อัญญินทรีย์ อัญญาตาวินทรีย์ จักษุ วิชชา พุทธิ ภูริ เมธา อาโลกะ หรือบทอื่นใดแม้บางอย่างที่เป็นเช่นนี้ นี้เป็นเววจนะของปัญญา ปัญจินทรีย์เป็นโลกุตตระ, ปัญญาทั้งหมด อีกอย่างหนึ่ง โดยอรรถว่าเป็นใหญ่ ชื่อว่า สัทธา โดยอรรถว่าปรารภความเพียร ชื่อว่า วิริยะ โดยอรรถว่าไม่เลือนหาย ชื่อว่า สติ โดยอรรถว่าไม่ฟุ้งซ่าน ชื่อว่า สมาธิ โดยอรรถว่ารู้ทั่ว ชื่อว่า ปัญญา ยถา จ พุทฺธานุสฺสติยํ วุตฺตํ อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา. พลนิปฺผตฺติคโต เวสารชฺชปฺปตฺโต อธิคตปฺปฏิสมฺภิโท จตุโยควิปฺปหีโน อคติคมนวีติวตฺโต อุทฺธฏสลฺโล นิรูฬฺหวโณ มทฺทิตกณฺฑโก นิพฺพาปิตปริยุฏฺฐาโน พนฺธนาตีโต คนฺถวินิเวฐโน อชฺฌาสยวีติวตฺโต ภินฺนนฺธกาโร จกฺขุมา โลกธมฺมสมติกฺกนฺโต อนุโรธวิโรธวิปฺปยุตฺโต อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ ธมฺเมสุ อสงฺเขปคโต พนฺธนาติวตฺโต ฐปิตสงฺคาโม อภิกฺกนฺตตโร อุกฺกาธโร อาโลกกโร ปชฺโชตกโร ตโมนุโท รณญฺชโห อปริมาณวณฺโณ อปฺปเมยฺยวณฺโณ อสงฺเขยฺยวณฺโณ อาภํกโร ปภํกโร ธมฺโมภาสปชฺโชตกโรติ [Pg.47] จ พุทฺธา ภควนฺโตติ จ พุทฺธานุสฺสติยา เอตํ เววจนํ. และดังที่กล่าวไว้ในพุทธานุสสติว่า แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระอรหันต์ เป็นผู้ตรัสรู้โดยชอบด้วยพระองค์เอง เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เป็นผู้เสด็จไปดีแล้ว เป็นผู้รู้แจ้งโลก เป็นสารถีผู้ฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีใครยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้มีโชค เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยพระพลญาณ เป็นผู้ถึงแล้วซึ่งเวสารัชชญาณ เป็นผู้บรรลุแล้วซึ่งปฏิสัมภิทา เป็นผู้ละโยคะ ๔ ได้แล้ว เป็นผู้ล่วงพ้นการไปในอกติ เป็นผู้ถอนลูกศรขึ้นได้แล้ว เป็นผู้มีแผลหายสนิท เป็นผู้ย่ำยีหนามได้แล้ว เป็นผู้ดับปริยุฏฐานได้แล้ว เป็นผู้ล่วงพ้นเครื่องผูก เป็นผู้แก้ปมคือคันถะได้แล้ว เป็นผู้ล่วงพ้นอัธยาศัย เป็นผู้ทำลายความมืดได้แล้ว เป็นผู้มีจักษุ เป็นผู้ก้าวล่วงโลกธรรม เป็นผู้ปราศจากความยินดียินร้ายในธรรมที่เป็นอิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์ เป็นผู้ถึงแล้วซึ่งคุณอันย่อมิได้ เป็นผู้ก้าวล่วงเครื่องผูก เป็นผู้ตั้งมั่นในสงคราม เป็นผู้ก้าวล่วงยิ่งกว่า เป็นผู้ทรงไว้ซึ่งคบเพลิง เป็นผู้ทำแสงสว่าง เป็นผู้ทำปัญญาให้รุ่งเรือง เป็นผู้กำจัดความมืด เป็นผู้ละกิเลสธุลี เป็นผู้มีพระคุณหาประมาณมิได้ เป็นผู้มีพระคุณประมาณมิได้ เป็นผู้มีพระคุณนับมิได้ เป็นผู้ทำรัศมี เป็นผู้ทำแสงสว่าง เป็นผู้ทำแสงสว่างคือธรรมให้รุ่งเรือง และคำว่า พุทฺธา ภควนฺโต นี้เป็นเววจนะในพุทธานุสสติ ยถา จ ธมฺมานุสฺสติยํ วุตฺตํ สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม สนฺทิฏฺฐิโก อกาลิโก เอหิปสฺสิโก โอปเนยฺยิโก ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหิ. ยทิทํ มทนิมฺมทโน ปิปาสวินโย อาลยสมุคฺฆาโฏ วฏฺฏูปจฺเฉโท สุญฺญโต อติทุลฺลโภ ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพานํ. และดังที่กล่าวไว้ในธัมมานุสสติว่า พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว อันผู้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามา อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน ได้แก่ธรรมที่เป็นเครื่องบรรเทาความเมา เป็นเครื่องกำจัดความกระหาย เป็นเครื่องถอนอาลัย เป็นเครื่องตัดวัฏฏะ คือ สุญญตะ ที่ได้แสนยาก คือ ความสิ้นตัณหา วิราคะ นิโรธ นิพพาน ‘‘อสงฺขตํ อนตํ อนาสวญฺจ, สจฺจญฺจ ปารํ นิปุณํ สุทุทฺทสํ; อชชฺชรํ ธุวํ อปโลกิตํ, อนิทสฺสนํ นิปฺปปญฺจ สนฺตํ. นิพพานเป็นธรรมที่ปัจจัยไม่ปรุงแต่ง ไม่มีที่สุด ไม่มีอาสวะ เป็นสัจจะ เป็นฝั่ง เป็นธรรมละเอียด เห็นได้ยากยิ่ง ไม่คร่ำคร่า ยั่งยืน ไม่บุบสลาย ไม่ปรากฏ ไม่มีปปัญจะ และสงบ ‘‘อมตํ ปณีตญฺจ สิวญฺจ เขมํ, ตณฺหากฺขโย อจฺฉริยญฺจ อพฺภุตํ; อนีติกํ อนีติกธมฺมํ, นิพฺพานเมตํ สุคเตน เทสิตํ. นิพพานเป็นอมตะ ประณีต เป็นสิวะ และเกษม เป็นที่สิ้นตัณหา น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ ไม่มีเสนียดจัญไร เป็นธรรมที่ไม่มีเสนียดจัญไร นิพพานนี้พระสุคตทรงแสดงไว้แล้ว ‘‘อชาตํ อภูตํ อนุปทฺทวญฺจ, อกตํ อโสกญฺจ อโถ วิโสกํ; อนูปสคฺคํนุปสคฺคธมฺมํ, นิพฺพานเมตํ สุคเตน เทสิตํ. นิพพานไม่เกิด ไม่เป็น ไม่มีอุปัทวะ ปัจจัยไม่ทำ ไม่โศก และปราศจากโศก ไม่มีอุปสรรค เป็นธรรมที่ไม่มีอุปสรรค นิพพานนี้พระสุคตทรงแสดงไว้แล้ว ‘‘คมฺภีรญฺเจว ทุปฺปสฺสํ, อุตฺตรญฺจ อนุตฺตรํ; อสมํ อปฺปฏิสมํ, เชฏฺฐํ เสฏฺฐนฺติ วุจฺจติ. (พระนิพพานนั้น) บัณฑิตกล่าวว่า เป็นธรรมลึกซึ้งและเห็นได้ยาก เป็นธรรมสูงกว่าและไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า เป็นธรรมไม่มีใครเสมอและไม่มีใครเปรียบ เป็นธรรมประเสริฐสุดและยอดเยี่ยม ‘‘เลณญฺจ ตาณํ อรณํ อนงฺคณํ, อกาจ เมตํ วิมลนฺติ วุจฺจติ; ทีโป สุขํ อปฺปมาณํ ปติฏฺฐา, อกิญฺจนํ อปฺปปญฺจนฺติ วุตฺต’’นฺติ. พระนิพพานนั้น บัณฑิตกล่าวว่า เป็นที่หลีกเร้น เป็นที่ต้านทาน เป็นที่เกษม ไม่มีกิเลสเพียงดังเนิน ไม่มีโทษ ปราศจากมลทิน และกล่าวว่า เป็นเกาะ เป็นสุข หาประมาณมิได้ เป็นที่พึ่งพา ไม่มีกิเลสเครื่องกังวล และไม่มีกิเลสเครื่องเนิ่นช้า ธมฺมานุสฺสติยา เอตํ เววจนํ. นี้เป็นไวพจน์ในธัมมานุสสติ ยถา [Pg.48] จ สงฺฆานุสฺสติยํ วุตฺตํ สุปฺปฏิปนฺโน อุชุปฺปฏิปนฺโน ญายปฺปฏิปนฺโน สามีจิปฺปฏิปนฺโน ยทิทํ จตฺตาริ ปุริสยุคานิ อฏฺฐ ปุริสปุคฺคลา เอส ภควโต สาวกสงฺโฆ อาหุเนยฺโย ปาหุเนยฺโย ทกฺขิเณยฺโย อญฺชลิกรณีโย อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺส, สีลสมฺปนฺโน สมาธิสมฺปนฺโน ปญฺญาสมฺปนฺโน วิมุตฺติสมฺปนฺโน วิมุตฺติญาณทสฺสนสมฺปนฺโน สตฺตานํ สาโร สตฺตานํ มณฺโฑ สตฺตานํ อุทฺธาโร สตฺตานํ เอสิกา สตฺตานํ สุรภิปสูนํ ปุชฺโช เทวานญฺจ มนุสฺสานญฺจาติ สงฺฆานุสฺสติยา เอตํ เววจนํ. และเหมือนดังที่ตรัสไว้ในสังฆานุสสติว่า พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว เป็นผู้ปฏิบัติตรง เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อญายธรรม เป็นผู้ปฏิบัติสมควร คือ คู่แห่งบุรุษ ๔ บุรุษบุคคล ๘ นี่คือพระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ควรแก่ของคำนับ เป็นผู้ควรแก่ของต้อนรับ เป็นผู้ควรแก่ทักษิณา เป็นผู้ควรแก่การทำอัญชลี เป็นนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก, เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีล ถึงพร้อมด้วยสมาธิ ถึงพร้อมด้วยปัญญา ถึงพร้อมด้วยวิมุตติ ถึงพร้อมด้วยวิมุตติญาณทัสสนะ เป็นสาระของสัตว์ทั้งหลาย เป็นมณฑลของสัตว์ทั้งหลาย เป็นผู้อันสัตว์ทั้งหลายพึงเชิดชู เป็นหลักชัยของสัตว์ทั้งหลาย เป็นดุจดอกไม้มีกลิ่นหอมของสัตว์ทั้งหลาย เป็นที่บูชาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย นี้เป็นไวพจน์ในสังฆานุสสติ ยถา จ สีลานุสฺสติยํ วุตฺตํ ยานิ ตานิ สีลานิ อขณฺฑานิ อจฺฉิทฺทานิ อสพลานิ อกมฺมาสานิ อริยานิ อริยกนฺตานิ ภุชิสฺสานิ วิญฺญุปฺปสตฺถานิ อปรามฏฺฐานิ สมาธิสํวตฺตนิกานิ, อลงฺกาโร จ สีลํ อุตฺตมงฺโคปโสภณตาย, นิธานญฺจ สีลํ สพฺพโทภคฺคสมติกฺกมนฏฺเฐน, สิปฺปญฺจ สีลํ อกฺขณเวธิตาย, เวลา จ สีลํ อนติกฺกมนฏฺเฐน, ธญฺญญฺจ สีลํ ทลิทฺโทปจฺเฉทนฏฺเฐน, อาทาโส จ สีลํ ธมฺมโวโลกนตาย, ปาสาโท จ สีลํ โวโลกนฏฺเฐน, สพฺพภูมานุปริวตฺติ จ สีลํ อมตปริโยสานนฺติ สีลานุสฺสติยา เอตํ เววจนํ. และเหมือนดังที่ตรัสไว้ในสีลานุสสติว่า ศีลทั้งหลายเหล่านั้นใด ไม่ขาด ไม่ทะลุ ไม่ด่าง ไม่พร้อย เป็นไท อันพระอริยเจ้าพอใจ อันวิญญูชนสรรเสริญ อันตัณหาและทิฏฐิไม่ลูบคลำ เป็นไปเพื่อสมาธิ, และศีลเป็นเครื่องประดับเพราะทำให้งาม, และศีลเป็นขุมทรัพย์เพราะก้าวล่วงความขัดสนทั้งปวง, และศีลเป็นศิลปะเพราะแทงตลอดได้ในขณะที่ไม่เนิ่นช้า, และศีลเป็นฝั่งเพราะไม่ล่วงละเมิด, และศีลเป็นพืชพันธุ์เพราะตัดความยากจน, และศีลเป็นแว่นส่องเพราะใช้ดูธรรม, และศีลเป็นปราสาทเพราะใช้ดู (โลก), และศีลย่อมหมุนไปในภูมิทั้งปวง มีอมตะเป็นที่สุด นี้เป็นไวพจน์ในสีลานุสสติ ยถา จ จาคานุสฺสติยํ วุตฺตํ ยสฺมึ สมเย อริยสาวโก อคารํ อชฺฌาวสติ มุตฺตจาโค ปยตปาณิ โวสฺสคฺครโต ยาจโยโค ทานสํวิภาครโตติ จาคานุสฺสติยา เอตํ เววจนํ. เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน ‘‘เววจนานิ พหูนี’’ติ. และเหมือนดังที่ตรัสไว้ในจาคานุสสติว่า ในสมัยใด อริยสาวกครองเรือน มีจาคะอันสละแล้ว มีฝ่ามืออันชุ่ม (พร้อมจะให้) ยินดีในการสละ ควรแก่การขอ ยินดีในการให้และการแบ่งปัน นี้เป็นไวพจน์ในจาคานุสสติ เพราะเหตุนั้น ท่านพระมหากัจจายนะจึงกล่าวว่า 'ไวพจน์มีมาก' ดังนี้ นิยุตฺโต เววจโน หาโร. เววจนหาร จบ ๑๑. ปญฺญตฺติหารวิภงฺโค ๑๑. การจำแนกบัญญัติหาร ๓๙. ตตฺถ กตโม ปญฺญตฺติหาโร? ‘‘เอกํ ภควา ธมฺมํ ปญฺญตฺตีหิ วิวิธาหิ เทเสตี’’ติ. ๑๑. ในหาระเหล่านั้น ปัญญัตติหารเป็นไฉน? คือ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมอย่างหนึ่งด้วยบัญญัติต่างๆ ยา ปกติกถาย เทสนา. อยํ นิกฺเขปปญฺญตฺติ. กา จ ปกติกถาย เทสนา, จตฺตาริ สจฺจานิ. ยถา ภควา อาห ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ อยํ ปญฺญตฺติ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ ฉนฺนํ ธาตูนํ อฏฺฐารสนฺนํ ธาตูนํ ทฺวาทสนฺนํ อายตนานํ ทสนฺนํ อินฺทฺริยานํ นิกฺเขปปญฺญตฺติ. ๓๙. เทศนาโดยปกติกถา นี้ชื่อว่านิกเขปบัญญัติ ก็เทศนาโดยปกติกถาเป็นไฉน? คือ สัจจะ ๔ เหมือนดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'นี้ทุกข์' บัญญัตินี้เป็นนิกเขปบัญญัติของขันธ์ ๕ ธาตุ ๖ ธาตุ ๑๘ อายตนะ ๑๒ อินทรีย์ ๑๐ กพฬีกาเร [Pg.49] เจ, ภิกฺขเว, อาหาเร อตฺถิ ราโค อตฺถิ นนฺที อตฺถิ ตณฺหา, ปติฏฺฐิตํ ตตฺถ วิญฺญาณํ วิรูฬฺหํ. ยตฺถ ปติฏฺฐิตํ วิญฺญาณํ วิรูฬฺหํ, อตฺถิ ตตฺถ นามรูปสฺส อวกฺกนฺติ. ยตฺถ อตฺถิ นามรูปสฺส อวกฺกนฺติ, อตฺถิ ตตฺถ สงฺขารานํ วุทฺธิ. ยตฺถ อตฺถิ สงฺขารานํ วุทฺธิ, อตฺถิ ตตฺถ อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ. ยตฺถ อตฺถิ อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ, อตฺถิ ตตฺถ อายตึ ชาติชรามรณํ. ยตฺถ อตฺถิ อายตึ ชาติชรามรณํ, สโสกํ ตํ, ภิกฺขเว, สทรํ สอุปายาสนฺติ วทามิ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้ามีความกำหนัด มีความเพลิดเพลิน มีความทะยานอยากในกวฬิงการาหาร, วิญญาณก็ตั้งมั่น งอกงามในอารมณ์นั้น ในที่ใดวิญญาณตั้งมั่น งอกงาม, การหยั่งลงแห่งนามรูปก็มีในที่นั้น ในที่ใดการหยั่งลงแห่งนามรูปมี, ความเจริญแห่งสังขารทั้งหลายก็มีในที่นั้น ในที่ใดความเจริญแห่งสังขารทั้งหลายมี, การบังเกิดในภพใหม่ต่อไปก็มีในที่นั้น ในที่ใดการบังเกิดในภพใหม่ต่อไปมี, ชาติ ชรา และมรณะต่อไปก็มีในที่นั้น ในที่ใดมีชาติ ชรา และมรณะต่อไป, เรากล่าวว่า ที่นั้นมีความโศก มีความเดือดร้อน มีความคับแค้นใจ ผสฺเส เจ…เป… มโนสญฺเจตนาย เจ, ภิกฺขเว, อาหาเร. วิญฺญาเณ เจ, ภิกฺขเว, อาหาเร อตฺถิ ราโค อตฺถิ นนฺที อตฺถิ ตณฺหา, ปติฏฺฐิตํ ตตฺถ วิญฺญาณํ วิรูฬฺหํ. ยตฺถ ปติฏฺฐิตํ วิญฺญาณํ วิรูฬฺหํ, อตฺถิ ตตฺถ นามรูปสฺส อวกฺกนฺติ. ยตฺถ อตฺถิ นามรูปสฺส อวกฺกนฺติ, อตฺถิ ตตฺถ สงฺขารานํ วุทฺธิ. ยตฺถ อตฺถิ สงฺขารานํ วุทฺธิ, อตฺถิ ตตฺถ อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ. ยตฺถ อตฺถิ อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ, อตฺถิ ตตฺถ อายตึ ชาติชรามรณํ. ยตฺถ อตฺถิ อายตึ ชาติชรามรณํ, สโสกํ ตํ, ภิกฺขเว, สทรํ สอุปายาสนฺติ วทามิ. อยํ ปภวปญฺญตฺติ ทุกฺขสฺส จ สมุทยสฺส จ. ถ้าในผัสสาหาร...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าในมโนสัญเจตนาหาร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าในวิญญาณาหาร มีความกำหนัด มีความเพลิดเพลิน มีความทะยานอยาก, วิญญาณก็ตั้งมั่น งอกงามในอารมณ์นั้น ในที่ใดวิญญาณตั้งมั่น งอกงาม, การหยั่งลงแห่งนามรูปก็มีในที่นั้น ในที่ใดการหยั่งลงแห่งนามรูปมี, ความเจริญแห่งสังขารทั้งหลายก็มีในที่นั้น ในที่ใดความเจริญแห่งสังขารทั้งหลายมี, การบังเกิดในภพใหม่ต่อไปก็มีในที่นั้น ในที่ใดการบังเกิดในภพใหม่ต่อไปมี, ชาติ ชรา และมรณะต่อไปก็มีในที่นั้น ในที่ใดมีชาติ ชรา และมรณะต่อไป, เรากล่าวว่า ที่นั้นมีความโศก มีความเดือดร้อน มีความคับแค้นใจ นี้เป็นปภวบัญญัติแห่งทุกข์และสมุทัย กพฬีกาเร เจ, ภิกฺขเว, อาหาเร นตฺถิ ราโค นตฺถิ นนฺที นตฺถิ ตณฺหา, อปฺปติฏฺฐิตํ ตตฺถ วิญฺญาณํ อวิรูฬฺหํ. ยตฺถ อปฺปติฏฺฐิตํ วิญฺญาณํ อวิรูฬฺหํ, นตฺถิ ตตฺถ นามรูปสฺส อวกฺกนฺติ. ยตฺถ นตฺถิ นามรูปสฺส อวกฺกนฺติ, นตฺถิ ตตฺถ สงฺขารานํ วุทฺธิ. ยตฺถ นตฺถิ สงฺขารานํ วุทฺธิ, นตฺถิ ตตฺถ อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ. ยตฺถ นตฺถิ อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ, นตฺถิ ตตฺถ อายตึ ชาติชรามรณํ. ยตฺถ นตฺถิ อายตึ ชาติชรามรณํ, อโสกํ ตํ, ภิกฺขเว, อทรํ อนุปายาสนฺติ วทามิ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าไม่มีความกำหนัด ไม่มี ความเพลิดเพลิน ไม่มี ความทะยานอยากในกวฬิงการาหาร, วิญญาณก็ไม่ตั้งมั่น ไม่งอกงามในอารมณ์นั้น ในที่ใดวิญญาณไม่ตั้งมั่น ไม่งอกงาม, การหยั่งลงแห่งนามรูปก็ไม่มีในที่นั้น ในที่ใดการหยั่งลงแห่งนามรูปไม่มี, ความเจริญแห่งสังขารทั้งหลายก็ไม่มีในที่นั้น ในที่ใดความเจริญแห่งสังขารทั้งหลายไม่มี, การบังเกิดในภพใหม่ต่อไปก็ไม่มีในที่นั้น ในที่ใดการบังเกิดในภพใหม่ต่อไปไม่มี, ชาติ ชรา และมรณะต่อไปก็ไม่มีในที่นั้น ในที่ใดไม่มีชาติ ชรา และมรณะต่อไป, เรากล่าวว่า ที่นั้นไม่มีความโศก ไม่มีความเดือดร้อน ไม่มีความคับแค้นใจ ผสฺเส เจ…เป… มโนสญฺเจตนาย เจ, ภิกฺขเว, อาหาเร. วิญฺญาเณ เจ, ภิกฺขเว, อาหาเร นตฺถิ ราโค นตฺถิ นนฺที นตฺถิ ตณฺหา, อปฺปติฏฺฐิตํ ตตฺถ วิญฺญาณํ อวิรูฬฺหํ. ยตฺถ อปฺปติฏฺฐิตํ วิญฺญาณํ อวิรูฬฺหํ, นตฺถิ ตตฺถ นามรูปสฺส อวกฺกนฺติ. ยตฺถ นตฺถิ นามรูปสฺส อวกฺกนฺติ, นตฺถิ ตตฺถ สงฺขารานํ วุทฺธิ. ยตฺถ นตฺถิ สงฺขารานํ วุทฺธิ, นตฺถิ ตตฺถ อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ. ยตฺถ นตฺถิ อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ, นตฺถิ ตตฺถ อายตึ ชาติชรามรณํ. ยตฺถ นตฺถิ อายตึ ชาติชรามรณํ, อโสกํ ตํ, ภิกฺขเว, อทรํ อนุปายาสนฺติ วทามิ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าในผัสสาหาร...ฯลฯ... ถ้าในมโนสัญเจตนาหาร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าในวิญญาณาหาร ไม่มีราคะ ไม่มีความเพลิดเพลิน ไม่มีตัณหา วิญญาณก็ไม่ตั้งอยู่ ไม่เจริญงอกงามในที่นั้น ในที่ใด วิญญาณไม่ตั้งอยู่ ไม่เจริญงอกงาม ในที่นั้น การหยั่งลงแห่งนามรูปย่อมไม่มี ในที่ใด การหยั่งลงแห่งนามรูปไม่มี ในที่นั้น ความเจริญแห่งสังขารทั้งหลายย่อมไม่มี ในที่ใด ความเจริญแห่งสังขารทั้งหลายไม่มี ในที่นั้น การบังเกิดในภพใหม่ต่อไปย่อมไม่มี ในที่ใด การบังเกิดในภพใหม่ต่อไปไม่มี ในที่นั้น ชาติ ชรา และมรณะต่อไปย่อมไม่มี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในที่ใด ชาติ ชรา และมรณะต่อไปไม่มี เรากล่าวว่า ที่นั้นไม่มีความโศก ไม่มีความเดือดร้อน ไม่มีความคับแค้นใจ อยํ [Pg.50] ปริญฺญาปญฺญตฺติ ทุกฺขสฺส, ปหานปญฺญตฺติ สมุทยสฺส, ภาวนาปญฺญตฺติ มคฺคสฺส, สจฺฉิกิริยาปญฺญตฺติ นิโรธสฺส. นี้เป็นบัญญัติเรื่องการกำหนดรู้ทุกข์ เป็นบัญญัติเรื่องการละสมุทัย เป็นบัญญัติเรื่องการเจริญมรรค เป็นบัญญัติเรื่องการทำให้แจ้งซึ่งนิโรธ ๔๐. สมาธึ, ภิกฺขเว, ภาเวถ. อปฺปมตฺโต นิปโก สโต, สมาหิโต, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ยถาภูตํ ปชานาติ. กิญฺจ ยถาภูตํ ปชานาติ? ‘‘จกฺขุ อนิจฺจ’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ‘‘รูปา อนิจฺจา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ ‘‘จกฺขุวิญฺญาณํ อนิจฺจ’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ‘‘จกฺขุสมฺผสฺโส อนิจฺโจ’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา, ตมฺปิ อนิจฺจนฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ๔๐. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเจริญสมาธิ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ไม่ประมาท มีปัญญา มีสติ ตั้งมั่นดีแล้ว ย่อมรู้ตามความเป็นจริง ย่อมรู้อะไรตามความเป็นจริง คือ ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘จักษุไม่เที่ยง’ ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘รูปทั้งหลายไม่เที่ยง’ ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘จักขุวิญญาณไม่เที่ยง’ ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘จักขุสัมผัสไม่เที่ยง’ แม้เวทนาใดที่เกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ตาม เป็นทุกข์ก็ตาม หรือไม่ใช่ทุกข์ไม่ใช่สุขก็ตาม แม้เวทนานั้นก็ไม่เที่ยง’ โสตํ …เป… ฆานํ…เป… ชิวฺหา…เป… กาโย…เป… ‘‘มโน อนิจฺโจ’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ‘‘ธมฺมา อนิจฺจา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ‘‘มโนวิญฺญาณํ อนิจฺจ’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ‘‘มโนสมฺผสฺโส อนิจฺโจ’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา, ตมฺปิ อนิจฺจนฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ. โสตะ...ฯลฯ... ฆานะ...ฯลฯ... ชิวหา...ฯลฯ... กายะ...ฯลฯ... ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘ใจไม่เที่ยง’ ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘ธรรมารมณ์ทั้งหลายไม่เที่ยง’ ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘มโนวิญญาณไม่เที่ยง’ ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘มโนสัมผัสไม่เที่ยง’ แม้เวทนาใดที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ตาม เป็นทุกข์ก็ตาม หรือไม่ใช่ทุกข์ไม่ใช่สุขก็ตาม แม้เวทนานั้นก็ไม่เที่ยง’ อยํ ภาวนาปญฺญตฺติ มคฺคสฺส, ปริญฺญาปญฺญตฺติ ทุกฺขสฺส, ปหานปญฺญตฺติ สมุทยสฺส, สจฺฉิกิริยาปญฺญตฺติ นิโรธสฺส. นี้เป็นบัญญัติเรื่องการเจริญมรรค เป็นบัญญัติเรื่องการกำหนดรู้ทุกข์ เป็นบัญญัติเรื่องการละสมุทัย เป็นบัญญัติเรื่องการทำให้แจ้งซึ่งนิโรธ รูปํ, ราธ, วิกิรถ วิธมถ วิทฺธํเสถ วิกีฬนิยํ กโรถ, ปญฺญาย ตณฺหกฺขยาย ปฏิปชฺชถ. ตณฺหกฺขยา ทุกฺขกฺขโย, ทุกฺขกฺขยา นิพฺพานํ. เวทนํ…เป…. สญฺญํ…เป… สงฺขาเร วิญฺญาณํ วิกิรถ วิธมถ วิทฺธํเสถ วิกีฬนิยํ กโรถ, ปญฺญาย ตณฺหกฺขยาย ปฏิปชฺชถ. ตณฺหกฺขยา ทุกฺขกฺขโย, ทุกฺขกฺขยา นิพฺพานํ. ดูก่อนราธะ เธอจงกำจัด จงขจัด จงทำลาย จงทำให้ย่อยยับซึ่งรูป จงปฏิบัติเพื่อความสิ้นตัณหาด้วยปัญญา เพราะความสิ้นตัณหา จึงมีความสิ้นทุกข์ เพราะความสิ้นทุกข์ จึงมีนิพพาน เธอจงกำจัด...ซึ่งเวทนา...ฯลฯ...สัญญา...ฯลฯ...สังขาร...ฯลฯ...วิญญาณ จงขจัด จงทำลาย จงทำให้ย่อยยับ จงปฏิบัติเพื่อความสิ้นตัณหาด้วยปัญญา เพราะความสิ้นตัณหา จึงมีความสิ้นทุกข์ เพราะความสิ้นทุกข์ จึงมีนิพพาน อยํ นิโรธปญฺญตฺติ นิโรธสฺส, นิพฺพิทาปญฺญตฺติ อสฺสาทสฺส, ปริญฺญาปญฺญตฺติ ทุกฺขสฺส, ปหานปญฺญตฺติ สมุทยสฺส, ภาวนาปญฺญตฺติ มคฺคสฺส, สจฺฉิกิริยาปญฺญตฺติ นิโรธสฺส. นี้เป็นบัญญัติเรื่องความดับแห่งนิโรธ เป็นบัญญัติเรื่องความเบื่อหน่ายในรสอร่อย เป็นบัญญัติเรื่องการกำหนดรู้ทุกข์ เป็นบัญญัติเรื่องการละสมุทัย เป็นบัญญัติเรื่องการเจริญมรรค เป็นบัญญัติเรื่องการทำให้แจ้งซึ่งนิโรธ ‘‘โส อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. อริยสาวกนั้นย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’ ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’ ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’ ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ อยํ [Pg.51] ปฏิเวธปญฺญตฺติ สจฺจานํ, นิกฺเขปปญฺญตฺติ ทสฺสนภูมิยา, ภาวนาปญฺญตฺติ มคฺคสฺส, สจฺฉิกิริยาปญฺญตฺติ โสตาปตฺติผลสฺส. ‘‘โส อิเม อาสวา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ อาสวสมุทโย’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ อาสวนิโรโธ’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ‘‘อยํ อาสวนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ‘‘อิเม อาสวา อเสสํ นิรุชฺฌนฺตี’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. นี้เป็นบัญญัติเรื่องการแทงตลอดสัจจะทั้งหลาย เป็นบัญญัติเรื่องการตั้งลงในทัสสนภูมิ เป็นบัญญัติเรื่องการเจริญมรรค เป็นบัญญัติเรื่องการทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล อริยสาวกนั้นย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘เหล่านี้คืออาสวะ’ ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘นี้คือเหตุเกิดแห่งอาสวะ’ ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘นี้คือความดับแห่งอาสวะ’ ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘นี้คือข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งอาสวะ’ ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘อาสวะเหล่านี้ย่อมดับไปโดยไม่เหลือ’ อยํ อุปฺปาทปญฺญตฺติ ขเย ญาณสฺส, โอกาสปญฺญตฺติ อนุปฺปาเท ญาณสฺส, ภาวนาปญฺญตฺติ มคฺคสฺส, ปริญฺญาปญฺญตฺติ ทุกฺขสฺส, ปหานปญฺญตฺติ สมุทยสฺส, อารมฺภปญฺญตฺติ วีริยินฺทฺริยสฺส, อาสาฏนปญฺญตฺติ อาสาฏิกานํ, นิกฺเขปปญฺญตฺติ ภาวนาภูมิยา, อภินิฆาตปญฺญตฺติ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ. นี้เป็นบัญญัติเรื่องการเกิดขึ้นแห่งญาณในความสิ้นไป เป็นบัญญัติเรื่องโอกาสแห่งญาณในความไม่เกิดขึ้น เป็นบัญญัติเรื่องการเจริญมรรค เป็นบัญญัติเรื่องการกำหนดรู้ทุกข์ เป็นบัญญัติเรื่องการละสมุทัย เป็นบัญญัติเรื่องการปรารภวิริยินทรีย์ เป็นบัญญัติเรื่องการกำจัดกิเลสที่เบียดเบียน เป็นบัญญัติเรื่องการตั้งลงในภาวนาภูมิ เป็นบัญญัติเรื่องการกำจัดบาปอกุศลธรรมทั้งหลาย ๔๑. อิทํ ‘‘ทุกฺข’’นฺติ เม, ภิกฺขเว, ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ, ญาณํ อุทปาทิ, ปญฺญา อุทปาทิ, วิชฺชา อุทปาทิ, อาโลโก อุทปาทิ. อยํ ‘‘ทุกฺขสมุทโย’’ติ เม, ภิกฺขเว…เป… อยํ ‘‘ทุกฺขนิโรโธ’’ติ เม, ภิกฺขเว…เป…. อยํ ‘‘ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ เม, ภิกฺขเว, ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ, ญาณํ อุทปาทิ, ปญฺญา อุทปาทิ, วิชฺชา อุทปาทิ, อาโลโก อุทปาทิ. ๔๑. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุเกิดขึ้นแล้ว ญาณเกิดขึ้นแล้ว ปัญญาเกิดขึ้นแล้ว วิชชาเกิดขึ้นแล้ว แสงสว่างเกิดขึ้นแล้วแก่เรา ในธรรมทั้งหลายที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘นี้ทุกข์’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย...ฯลฯ...ว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’...ฯลฯ...ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย...ฯลฯ...ว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’...ฯลฯ...ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุเกิดขึ้นแล้ว ญาณเกิดขึ้นแล้ว ปัญญาเกิดขึ้นแล้ว วิชชาเกิดขึ้นแล้ว แสงสว่างเกิดขึ้นแล้วแก่เรา ในธรรมทั้งหลายที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ อยํ เทสนาปญฺญตฺติ สจฺจานํ, นิกฺเขปปญฺญตฺติ สุตมยิยา ปญฺญาย สจฺฉิกิริยาปญฺญตฺติ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยสฺส, ปวตฺตนาปญฺญตฺติ ธมฺมจกฺกสฺส. นี้เป็นบัญญัติเรื่องการแสดงสัจจะทั้งหลาย เป็นบัญญัติเรื่องการตั้งลงซึ่งสุตมยปัญญา เป็นบัญญัติเรื่องการทำให้แจ้งซึ่งอนัญญตัญญัสสามีตินทรีย์ เป็นบัญญัติเรื่องการให้ธรรมจักรเป็นไป ‘‘ตํ โข ปนิทํ ทุกฺขํ ปริญฺเญยฺย’’นฺติ เม, ภิกฺขเว, ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ, ญาณํ อุทปาทิ, ปญฺญา อุทปาทิ, วิชฺชา อุทปาทิ, อาโลโก อุทปาทิ. ‘‘โส โข ปนายํ ทุกฺขสมุทโย ปหาตพฺโพ’’ติ เม, ภิกฺขเว…เป… ‘‘โส โข ปนายํ ทุกฺขนิโรโธ สจฺฉิกาตพฺโพ’’ติ เม, ภิกฺขเว…เป… ‘‘สา โข ปนายํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา ภาเวตพฺพา’’ติ เม, ภิกฺขเว ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ, ญาณํ อุทปาทิ, ปญฺญา อุทปาทิ, วิชฺชา อุทปาทิ, อาโลโก อุทปาทิ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุเกิดขึ้นแล้ว ญาณเกิดขึ้นแล้ว ปัญญาเกิดขึ้นแล้ว วิชชาเกิดขึ้นแล้ว แสงสว่างเกิดขึ้นแล้วแก่เรา ในธรรมทั้งหลายที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘ก็ทุกข์นี้นั้นแล ควรกำหนดรู้’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย...ฯลฯ...ว่า ‘ก็ทุกขสมุทัยนี้นั้นแล ควรละ’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย...ฯลฯ...ว่า ‘ก็ทุกขนิโรธนี้นั้นแล ควรทำให้แจ้ง’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุเกิดขึ้นแล้ว ญาณเกิดขึ้นแล้ว ปัญญาเกิดขึ้นแล้ว วิชชาเกิดขึ้นแล้ว แสงสว่างเกิดขึ้นแล้วแก่เรา ในธรรมทั้งหลายที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘ก็ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทานี้นั้นแล ควรเจริญ’ อยํ ภาวนาปญฺญตฺติ มคฺคสฺส, นิกฺเขปปญฺญตฺติ จินฺตามยิยา ปญฺญาย, สจฺฉิกิริยาปญฺญตฺติ อญฺญินฺทฺริยสฺส. นี้เป็นภาวนาบัญญัติแห่งมรรค เป็นนิกเขปบัญญัติแห่งจินตามยปัญญา เป็นสัจฉิกิริยาบัญญัติแห่งอัญญินทรีย์ ‘‘ตํ [Pg.52] โข ปนิทํ ทุกฺขํ ปริญฺญาต’’นฺติ เม, ภิกฺขเว, ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ, ญาณํ อุทปาทิ, ปญฺญา อุทปาทิ, วิชฺชา อุทปาทิ, อาโลโก อุทปาทิ. ‘‘โส โข ปนายํ ทุกฺขสมุทโย ปหีโน’’ติ เม, ภิกฺขเว…เป… ‘‘โส โข ปนายํ ทุกฺขนิโรโธ สจฺฉิกโต’’ติ เม, ภิกฺขเว…เป… ‘‘สา โข ปนายํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา ภาวิตา’’ติ เม, ภิกฺขเว ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ, ญาณํ อุทปาทิ, ปญฺญา อุทปาทิ, วิชฺชา อุทปาทิ, อาโลโก อุทปาทิ. อยํ ภาวนาปญฺญตฺติ มคฺคสฺส, นิกฺเขปปญฺญตฺติ ภาวนามยิยา ปญฺญาย, สจฺฉิกิริยาปญฺญตฺติ อญฺญาตาวิโน อินฺทฺริยสฺส, ปวตฺตนาปญฺญตฺติ ธมฺมจกฺกสฺส. “ภิกษุทั้งหลาย จักษุเกิดขึ้นแล้ว ญาณเกิดขึ้นแล้ว ปัญญาเกิดขึ้นแล้ว วิชชาเกิดขึ้นแล้ว แสงสว่างเกิดขึ้นแล้วแก่เรา ในธรรมทั้งหลายที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘ทุกขอริยสัจนี้แล เราได้กำหนดรู้แล้ว’ ภิกษุทั้งหลาย... ‘ทุกขสมุทัยอริยสัจนี้แล เราได้ละแล้ว’... ภิกษุทั้งหลาย... ‘ทุกขนิโรธอริยสัจนี้แล เราได้ทำให้แจ้งแล้ว’... ภิกษุทั้งหลาย... ‘ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจนี้แล เราได้เจริญแล้ว’ ดังนี้ จักษุเกิดขึ้นแล้ว ญาณเกิดขึ้นแล้ว ปัญญาเกิดขึ้นแล้ว วิชชาเกิดขึ้นแล้ว แสงสว่างเกิดขึ้นแล้วแก่เรา ในธรรมทั้งหลายที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อน นี้เป็นภาวนาบัญญัติแห่งมรรค เป็นนิกเขปบัญญัติแห่งภาวนามยปัญญา เป็นสัจฉิกิริยาบัญญัติแห่งอัญญาตาวินทรีย์ เป็นปวัตตนาบัญญัติแห่งธรรมจักร ‘‘ตุลมตุลญฺจ สมฺภวํ, ภวสงฺขารมวสฺสชิ มุนิ; อชฺฌตฺตรโต สมาหิโต, อภินฺทิ กวจมิวตฺตสมฺภว’’นฺติ. “พระมุนีทรงสละตุละและอตุละอันเป็นเหตุเกิด และภวสังขารแล้ว ทรงยินดีในภายใน มีพระทัยมั่นคง ทรงทำลายกิเลสที่เกิดในตน เหมือนทำลายเกราะ ฉะนั้น” ‘‘ตุล’’นฺติ สงฺขารธาตุ. ‘‘อตุล’’นฺติ นิพฺพานธาตุ, ‘‘ตุลมตุลญฺจ สมฺภว’’นฺติ อภิญฺญาปญฺญตฺติ สพฺพธมฺมานํ. นิกฺเขปปญฺญตฺติ ธมฺมปฏิสมฺภิทาย. ‘‘ภวสงฺขารมวสฺสชิ มุนี’’ติ ปริจฺจาคปญฺญตฺติ สมุทยสฺส. ปริญฺญาปญฺญตฺติ ทุกฺขสฺส. ‘‘อชฺฌตฺตรโต สมาหิโต’’ติ ภาวนาปญฺญตฺติ กายคตาย สติยา. ฐิติปญฺญตฺติ จิตฺเตกคฺคตาย. ‘‘อภินฺทิ กวจมิวตฺตสมฺภว’’นฺติ อภินิพฺพิทาปญฺญตฺติ จิตฺตสฺส, อุปาทานปญฺญตฺติ สพฺพญฺญุตาย, ปทาลนาปญฺญตฺติ อวิชฺชณฺฑโกสานํ. เตนาห ภควา ‘‘ตุลมตุลญฺจ สมฺภว’’นฺติ. คำว่า ตุละ หมายถึง สังขารธาตุ คำว่า อตุละ หมายถึง นิพพานธาตุ บทว่า ตุลมตุลญฺจ สมฺภวํ เป็นอภิญญาบัญญัติแห่งธรรมทั้งปวง เป็นนิกเขปบัญญัติแห่งธัมมปฏิสัมภิทา บทว่า ภวสงฺขารมวสฺสชิ มุนี เป็นปริจจาคบัญญัติแห่งสมุทัย เป็นปริญญาบัญญัติแห่งทุกข์ บทว่า อชฺฌตฺตรโต สมาหิโต เป็นภาวนาบัญญัติแห่งกายคตาสติ เป็นฐิติบัญญัติแห่งจิตเตกัคคตา บทว่า อภินฺทิ กวจมิวตฺตสมฺภวํ เป็นอภินิพพิทาบัญญัติแห่งจิต เป็นอุปาทานบัญญัติแห่งสัพพัญญุตญาณ เป็นปทาลนบัญญัติแห่งกระเปาะฟองคืออวิชชา เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ตุลมตุลญฺจ สมฺภวํ ดังนี้ โย ทุกฺขมทฺทกฺขิ ยโตนิทานํ, กาเมสุ โส ชนฺตุ กถํ นเมยฺย; กามา หิ โลเก สงฺโคติ ญตฺวา, เตสํ สตีมา วินยาย สิกฺเขติ. ผู้ใดเห็นทุกข์และเหตุเป็นแดนเกิดแห่งทุกข์นั้น ผู้นั้นจะพึงน้อมไปในกามทั้งหลายได้อย่างไร เพราะรู้ว่ากามทั้งหลายเป็นเครื่องข้องในโลก ผู้นั้นเป็นผู้มีสติ พึงศึกษาเพื่อกำจัดกามเหล่านั้น ‘‘โย ทุกฺข’’นฺติ เววจนปญฺญตฺติ จ ทุกฺขสฺส ปริญฺญาปญฺญตฺติ จ. ‘‘ยโตนิทาน’’นฺติ ปภวปญฺญตฺติ จ สมุทยสฺส ปหานปญฺญตฺติ จ. ‘‘อทฺทกฺขี’’ติ เววจนปญฺญตฺติ จ ญาณจกฺขุสฺส ปฏิเวธปญฺญตฺติ จ. ‘‘กาเมสุ โส ชนฺตุกถํ นเมยฺยา’’ติ เววจนปญฺญตฺติ จ กามตณฺหาย อภินิเวสปญฺญตฺติ จ. ‘‘กามา หิ โลเก สงฺโคติ ญตฺวา’’ติ ปจฺจตฺถิกโต ทสฺสนปญฺญตฺติ กามานํ. กามา หิ องฺคารกาสูปมา มํสเปสูปมา ปาวกกปฺปา ปปาตอุรโคปมา จ. ‘‘เตสํ สตีมา’’ติ อปจยปญฺญตฺติ ปหานาย, นิกฺเขปปญฺญตฺติ กายคตาย [Pg.53] สติยา, ภาวนาปญฺญตฺติ มคฺคสฺส. ‘‘วินยาย สิกฺเข’’ติ ปฏิเวธปญฺญตฺติ ราควินยสฺส โทสวินยสฺส โมหวินยสฺส. ‘‘ชนฺตู’’ติ เววจนปญฺญตฺติ โยคิสฺส. ยทา หิ โยคี กามา สงฺโคติ ปชานาติ. โส กามานํ อนุปฺปาทาย กุสเล ธมฺเม อุปฺปาทยติ, โส อนุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ อุปฺปาทาย วายมติ. อยํ วายามปญฺญตฺติ อปฺปตฺตสฺส ปตฺติยา. นิกฺเขปปญฺญตฺติ โอรมตฺติกาย อสนฺตุฏฺฐิยา. ตตฺถ โส อุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ ฐิติยา วายมตีติ อยํ อปฺปมาทปญฺญตฺติ ภาวนาย, นิกฺเขปปญฺญตฺติ วีริยินฺทฺริยสฺส, อารกฺขปญฺญตฺติ กุสลานํ ธมฺมานํ, ฐิติปญฺญตฺติ อธิจิตฺตสิกฺขาย. เตนาห ภควา ‘‘โย ทุกฺขมทฺทกฺขิ ยโตนิทาน’’นฺติ. บทว่า โย ทุกฺขํ เป็นเววจนบัญญัติและปริญญาบัญญัติแห่งทุกข์ บทว่า ยโตนิทานํ เป็นปภวบัญญัติและปหานบัญญัติแห่งสมุทัย บทว่า อทฺทกฺขิ เป็นเววจนบัญญัติและปฏิเวธบัญญัติแห่งญาณจักษุ บทว่า กาเมสุ โส ชนฺตุ กถํ นเมยฺย เป็นเววจนบัญญัติและอภินิเวสบัญญัติแห่งกามตัณหา บทว่า กามา หิ โลเก สงฺโคติ ญตฺวา เป็นปัจจัตถิกโตทัสนบัญญัติแห่งกามทั้งหลาย จริงอยู่ กามทั้งหลายเปรียบด้วยหลุมถ่านเพลิง เปรียบด้วยชิ้นเนื้อ เปรียบด้วยกองไฟ เปรียบด้วยเหวและอสรพิษ บทว่า เตสํ สติมา เป็นอปจยบัญญัติเพื่อการละ เป็นนิกเขปบัญญัติแห่งกายคตาสติ เป็นภาวนาบัญญัติแห่งมรรค บทว่า วินยาย สิกฺเข เป็นปฏิเวธบัญญัติแห่งการกำจัดราคะ การกำจัดโทสะ การกำจัดโมหะ บทว่า ชนฺตุ เป็นเววจนบัญญัติแห่งโยคีบุคคล จริงอยู่ เมื่อใด โยคีบุคคลรู้ชัดว่า ‘กามทั้งหลายเป็นเครื่องข้อง’ เมื่อนั้น โยคีบุคคลนั้นย่อมยังกุศลธรรมให้เกิดขึ้น เพื่อความไม่เกิดแห่งกามทั้งหลาย เธอย่อมพยายามเพื่อยังกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น นี้เป็นวายามบัญญัติเพื่อการบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เป็นนิกเขปบัญญัติแห่งความไม่สันโดษในคุณเพียงเล็กน้อย ในธรรมเหล่านั้น เธอย่อมพยายามเพื่อความตั้งมั่นแห่งกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว นี้เป็นอัปปมาทบัญญัติในภาวนา เป็นนิกเขปบัญญัติแห่งวิริยินทรีย์ เป็นอารักขบัญญัติแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย เป็นฐิติบัญญัติแห่งอธิจิตตสิกขา เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า โย ทุกฺขมทฺทกฺขิ ยโตนิทานํ ดังนี้ ‘‘โมหสมฺพนฺธโน โลโก, ภพฺพรูโปว ทิสฺสติ; อุปธิพนฺธโน พาโล, ตมสา ปริวาริโต; อสฺสิรี วิย ขายติ, ปสฺสโต นตฺถิ กิญฺจน’’นฺติ. “โลกมีโมหะเป็นเครื่องผูกพัน ปรากฏประดุจว่าเจริญ คนพาลมีอุปธิเป็นเครื่องผูกพัน ถูกความมืดหุ้มห่อไว้ ย่อมปรากฏประดุจผู้ไม่มีสิริ สำหรับผู้เห็นอยู่ ไม่มีเครื่องกังวลอะไร” ‘‘โมหสมฺพนฺธโน โลโก’’ติ เทสนาปญฺญตฺติ วิปลฺลาสานํ. ‘‘ภพฺพรูโปว ทิสฺสตี’’ติ วิปรีตปญฺญตฺติ โลกสฺส. ‘‘อุปธิพนฺธโน พาโล’’ติ ปภวปญฺญตฺติ ปาปกานํ อิจฺฉาวจรานํ, กิจฺจปญฺญตฺติ ปริยุฏฺฐานานํ. พลวปญฺญตฺติ กิเลสานํ. วิรูหนาปญฺญตฺติ สงฺขารานํ. ‘‘ตมสา ปริวาริโต’’ติ เทสนาปญฺญตฺติ อวิชฺชนฺธการสฺส เววจนปญฺญตฺติ จ. ‘‘อสฺสิรี วิย ขายตี’’ติ ทสฺสนปญฺญตฺติ ทิพฺพจกฺขุสฺส, นิกฺเขปปญฺญตฺติ ปญฺญาจกฺขุสฺส. ‘‘ปสฺสโต นตฺถิ กิญฺจน’’นฺติ ปฏิเวธปญฺญตฺติ สตฺตานํ, ราโค กิญฺจนํ โทโส กิญฺจนํ โมโห กิญฺจนํ. เตนาห ภควา ‘‘โมหสมฺพนฺธโน โลโก’’ติ. บทว่า โมหสมฺพนฺธโน โลโก เป็นเทศนาบัญญัติแห่งวิปลาสทั้งหลาย บทว่า ภพฺพรูโปว ทิสฺสติ เป็นวิปรีตบัญญัติแห่งโลก บทว่า อุปธิพนฺธโน พาโล เป็นปภวบัญญัติแห่งอสัทธรรมที่น่าปรารถนาอันเลวทราม เป็นกิจจบัญญัติแห่งปริยุฏฐานกิเลส เป็นพลวบัญญัติแห่งกิเลสทั้งหลาย เป็นวิรูหนาบัญญัติแห่งสังขารทั้งหลาย บทว่า ตมสา ปริวาริโต เป็นเทศนาบัญญัติและเววจนบัญญัติแห่งความมืดคืออวิชชา บทว่า อสฺสิรี วิย ขายติ เป็นทัสนบัญญัติแห่งทิพพจักขุ เป็นนิกเขปบัญญัติแห่งปัญญาจักษุ บทว่า ปสฺสโต นตฺถิ กิญฺจนํ เป็นปฏิเวธบัญญัติแห่งสัตว์ทั้งหลาย ราคะเป็นเครื่องกังวล โทสะเป็นเครื่องกังวล โมหะเป็นเครื่องกังวล เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า โมหสมฺพนฺธโน โลโก ดังนี้ ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อชาตํ อภูตํ อกตํ อสงฺขตํ, โน เจตํ, ภิกฺขเว, อภวิสฺส อชาตํ อภูตํ อกตํ อสงฺขตํ. นยิธ ชาตสฺส ภูตสฺส กตสฺส สงฺขตสฺส นิสฺสรณํ ปญฺญาเยถ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ อชาตํ อภูตํ อกตํ อสงฺขตํ, ตสฺมา ชาตสฺส ภูตสฺส กตสฺส สงฺขตสฺส นิสฺสรณํ ปญฺญายตี’’ติ. “ภิกษุทั้งหลาย สิ่งที่ไม่เกิด ไม่เป็น ไม่ถูกทำ ไม่ถูกปรุงแต่ง มีอยู่ ภิกษุทั้งหลาย ถ้าสิ่งที่ไม่เกิด ไม่เป็น ไม่ถูกทำ ไม่ถูกปรุงแต่ง จักไม่มีแล้วไซร้ การสลัดออกจากสิ่งที่เกิด ที่เป็น ที่ถูกทำ ที่ถูกปรุงแต่ง ก็จะไม่พึงปรากฏในโลกนี้เลย แต่เพราะสิ่งที่ไม่เกิด ไม่เป็น ไม่ถูกทำ ไม่ถูกปรุงแต่ง มีอยู่ ฉะนั้น การสลัดออกจากสิ่งที่เกิด ที่เป็น ที่ถูกทำ ที่ถูกปรุงแต่ง จึงปรากฏ” ‘‘โน เจตํ, ภิกฺขเว, อภวิสฺส อชาตํ อภูตํ อกตํ อสงฺขต’’นฺติ เทสนาปญฺญตฺติ นิพฺพานสฺส เววจนปญฺญตฺติ จ. ‘‘นยิธ ชาตสฺส ภูตสฺส กตสฺส สงฺขตสฺส นิสฺสรณํ ปญฺญาเยถา’’ติ เววจนปญฺญตฺติ สงฺขตสฺส อุปนยนปญฺญตฺติ [Pg.54] จ. ‘‘ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ อชาตํ อภูตํ อกตํ อสงฺขต’’นฺติ เววจนปญฺญตฺติ นิพฺพานสฺส โชตนาปญฺญตฺติ จ. ‘‘ตสฺมา ชาตสฺส ภูตสฺส กตสฺส สงฺขตสฺส นิสฺสรณํ ปญฺญายตี’’ติ อยํ เววจนปญฺญตฺติ นิพฺพานสฺส, นิยฺยานิกปญฺญตฺติ มคฺคสฺส, นิสฺสรณปญฺญตฺติ สํสารโต. เตนาห ภควา ‘‘โน เจตํ, ภิกฺขเว, อภวิสฺสา’’ติ. เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน ‘‘เอกํ ภควา ธมฺมํ, ปญฺญตฺตีหิ วิวิธาหิ เทเสตี’’ติ. คำว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากสภาวะที่ไม่เกิด ไม่เป็น ไม่ถูกทำ ไม่ถูกปรุงแต่ง จักไม่มี” นี้เป็นเทศนาบัญญัติ และเป็นเววจนบัญญัติของนิพพาน. คำว่า “การสลัดออกจากสภาวะที่เกิด ที่เป็น ที่ถูกทำ ที่ถูกปรุงแต่ง จะไม่ปรากฏในโลกนี้” นี้เป็นเววจนบัญญัติ และเป็นอุปนยนบัญญัติของสังขตธรรม. คำว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะเหตุที่สภาวะที่ไม่เกิด ไม่เป็น ไม่ถูกทำ ไม่ถูกปรุงแต่ง มีอยู่” นี้เป็นเววจนบัญญัติ และเป็นโชตนาบัญญัติของนิพพาน. คำว่า “เพราะเหตุนั้น การสลัดออกจากสภาวะที่เกิด ที่เป็น ที่ถูกทำ ที่ถูกปรุงแต่ง จึงปรากฏ” นี้เป็นเววจนบัญญัติของนิพพาน, เป็นนิยยานิกบัญญัติของมรรค, เป็นนิสสรณบัญญัติจากสงสาร. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากสภาวะนั้นจักไม่มี”. เพราะเหตุนั้น ท่านพระมหากัจจายนะจึงกล่าวว่า “พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมอย่างหนึ่ง ด้วยบัญญัติต่างๆ”. นิยุตฺโต ปญฺญตฺติ หาโร. ปัญญัตติหาระ จบ. ๑๒. โอตรณหารวิภงฺโค ๑๒. โอตระณหารวิภังค์ ๔๒. ตตฺถ กตโม โอตรโณ หาโร? ‘‘โย จ ปฏิจฺจุปฺปาโท’’ติ. ๔๒. ในหาระเหล่านั้น โอตระณหาระเป็นไฉน? [คือพระบาลี] ว่า “และปฏิจจุปบาทใด” ดังนี้. ‘‘อุทฺธํ อโธ สพฺพธิ วิปฺปมุตฺโต, อยํ อหสฺมีติ อนานุปสฺสี; เอวํ วิมุตฺโต อุทตาริ โอฆํ, อติณฺณปุพฺพํ อปุนพฺภวายา’’ติ. “ผู้หลุดพ้นแล้วในเบื้องบน เบื้องต่ำ และในที่ทั้งปวง ไม่ตามเห็นว่า ‘นี้คือเรา’ บุคคลผู้หลุดพ้นแล้วอย่างนี้ ข้ามโอฆะที่ยังไม่เคยข้ามได้แล้ว เพื่อความไม่มีภพอีก” ดังนี้. ‘‘อุทฺธ’’นฺติ รูปธาตุ จ อรูปธาตุ จ. ‘‘อโธ’’ติ กามธาตุ. ‘‘สพฺพธิ วิปฺปมุตฺโต’’ติ เตธาตุเก อยํ อเสกฺขาวิมุตฺติ. ตานิเยว อเสกฺขานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ, อยํ อินฺทฺริเยหิ โอตรณา. คำว่า “เบื้องบน” หมายถึงรูปธาตุและอรูปธาตุ. คำว่า “เบื้องต่ำ” หมายถึงกามธาตุ. คำว่า “หลุดพ้นแล้วในที่ทั้งปวง” หมายถึงอเสกขวิมุตตินี้ในธาตุ ๓. อินทรีย์ ๕ ที่เป็นอเสกขะเหล่านั้นนั่นแหละ [คือวิมุตติ]. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยอินทรีย์ทั้งหลาย. ตานิเยว อเสกฺขานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ วิชฺชา, วิชฺชุปฺปาทา อวิชฺชานิโรโธ, อวิชฺชานิโรธา สงฺขารนิโรโธ, สงฺขารนิโรธา วิญฺญาณนิโรโธ, วิญฺญาณนิโรธา นามรูปนิโรโธ, นามรูปนิโรธา สฬายตนนิโรโธ, สฬายตนนิโรธา ผสฺสนิโรโธ, ผสฺสนิโรธา เวทนานิโรโธ, เวทนานิโรธา ตณฺหานิโรโธ, ตณฺหานิโรธา อุปาทานนิโรโธ, อุปาทานนิโรธา ภวนิโรโธ, ภวนิโรธา ชาตินิโรโธ, ชาตินิโรธา ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา นิรุชฺฌนฺติ. เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหติ. อยํ ปฏิจฺจสมุปฺปาเทหิ โอตรณา. อินทรีย์ ๕ ที่เป็นอเสกขะเหล่านั้นนั่นแหละคือวิชชา, เพราะวิชชาเกิดขึ้น อวิชชาจึงดับ, เพราะอวิชชาดับ สังขารจึงดับ, เพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ, เพราะวิญญาณดับ นามรูปจึงดับ, เพราะนามรูปดับ สฬายตนะจึงดับ, เพราะสฬายตนะดับ ผัสสะจึงดับ, เพราะผัสสะดับ เวทนาจึงดับ, เพราะเวทนาดับ ตัณหาจึงดับ, เพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับ, เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ, เพราะภพดับ ชาติจึงดับ, เพราะชาติดับ ชรามรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาสจึงดับ. ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยปฏิจจสมุปบาททั้งหลาย. ตานิเยว [Pg.55] อเสกฺขานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ ตีหิ ขนฺเธหิ สงฺคหิตานิ – สีลกฺขนฺเธน สมาธิกฺขนฺเธน ปญฺญากฺขนฺเธน, อยํ ขนฺเธหิ โอตรณา. อินทรีย์ ๕ ที่เป็นอเสกขะเหล่านั้นนั่นแหละ สงเคราะห์เข้าได้ด้วยขันธ์ ๓ คือ สีลขันธ์ สมาธิขันธ์ ปัญญขันธ์. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยขันธ์ทั้งหลาย. ตานิเยว อเสกฺขานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ สงฺขารปริยาปนฺนานิ เย สงฺขารา อนาสวา, โน จ ภวงฺคา, เต สงฺขารา ธมฺมธาตุสงฺคหิตา. อยํ ธาตูหิ โอตรณา. อินทรีย์ ๕ ที่เป็นอเสกขะเหล่านั้นนั่นแหละ นับเนื่องในสังขารขันธ์. สังขารเหล่าใดไม่มีอาสวะ และไม่เป็นปัจจัยแห่งภพ, สังขารเหล่านั้นสงเคราะห์เข้าในธัมมธาตุ. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยธาตุทั้งหลาย. สา ธมฺมธาตุ ธมฺมายตนปริยาปนฺนา, ยํ อายตนํ อนาสวํ, โน จ ภวงฺคํ. อยํ อายตเนหิ โอตรณา. ธัมมธาตุนั้นนับเนื่องในธัมมายตนะ. อายตนะใดไม่มีอาสวะ และไม่เป็นปัจจัยแห่งภพ. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยอายตนะทั้งหลาย. ‘‘อยํ อหสฺมีติ อนานุปสฺสี’’ติ อยํ สกฺกายทิฏฺฐิยา สมุคฺฆาโต, สา เสกฺขาวิมุตฺติ, ตานิเยว เสกฺขานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ. อยํ อินฺทฺริเยหิ โอตรณา. คำว่า “ไม่ตามเห็นว่า นี้คือเรา” นี้เป็นการถอนสักกายทิฏฐิ. การถอนนั้นเป็นเสกขวิมุตติ. อินทรีย์ ๕ ที่เป็นเสกขะเหล่านั้นนั่นแหละ [คือวิมุตติ]. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยอินทรีย์ทั้งหลาย. ตานิเยว เสกฺขานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ วิชฺชา, วิชฺชุปฺปาทา อวิชฺชานิโรโธ, อวิชฺชานิโรธา สงฺขารนิโรโธ, เอวํ สพฺโพ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท. อยํ ปฏิจฺจสมุปฺปาเทหิ โอตรณา. อินทรีย์ ๕ ที่เป็นเสกขะเหล่านั้นนั่นแหละคือวิชชา, เพราะวิชชาเกิดขึ้น อวิชชาจึงดับ, เพราะอวิชชาดับ สังขารจึงดับ, ปฏิจจสมุปบาททั้งหมด [ย่อมเป็นไป] อย่างนี้. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยปฏิจจสมุปบาททั้งหลาย. สาเยว วิชฺชา ปญฺญากฺขนฺโธ. อยํ ขนฺเธหิ โอตรณา. วิชชานั้นนั่นแหละคือปัญญขันธ์. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยขันธ์ทั้งหลาย. สาเยว วิชฺชา สงฺขารปริยาปนฺนา, เย สงฺขารา อนาสวา, โน จ ภวงฺคา, เต สงฺขารา ธมฺมธาตุสงฺคหิตา, อยํ ธาตูหิ โอตรณา. วิชชานั้นนั่นแหละนับเนื่องในสังขารขันธ์. สังขารเหล่าใดไม่มีอาสวะ และไม่เป็นปัจจัยแห่งภพ, สังขารเหล่านั้นสงเคราะห์เข้าในธัมมธาตุ. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยธาตุทั้งหลาย. สา ธมฺมธาตุ ธมฺมายตนปริยาปนฺนา, ยํ อายตนํ อนาสวํ, โน จ ภวงฺคํ, อยํ อายตเนหิ โอตรณา. ธัมมธาตุนั้นนับเนื่องในธัมมายตนะ. อายตนะใดไม่มีอาสวะ และไม่เป็นปัจจัยแห่งภพ. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยอายตนะทั้งหลาย. เสกฺขาย จ วิมุตฺติยา อเสกฺขาย จ วิมุตฺติยา วิมุตฺโต อุทตาริ โอฆํ อติณฺณปุพฺพํ อปุนพฺภวาย. เตนาห ภควา ‘‘อุทฺธํ อโธ’’ติ. ผู้หลุดพ้นแล้วด้วยเสกขวิมุตติและอเสกขวิมุตติ ข้ามโอฆะที่ยังไม่เคยข้ามได้แล้ว เพื่อความไม่มีภพอีก. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “เบื้องบน เบื้องต่ำ” ดังนี้. ๔๓. ‘‘นิสฺสิตสฺส จลิตํ, อนิสฺสิตสฺส จลิตํ นตฺถิ, จลิเต อสติ ปสฺสทฺธิ, ปสฺสทฺธิยา สติ นติ น โหติ, นติยา อสติ อาคติคติ น โหติ, อาคติคติยา อสติ จุตูปปาโต น โหติ, จุตูปปาเต อสติ เนวิธ น หุรํ น อุภยมนฺตเรน เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺสา’’ติ. ๔๓. “ความหวั่นไหวย่อมมีแก่ผู้มีที่อิงอาศัย, ความหวั่นไหวย่อมไม่มีแก่ผู้ไม่มีที่อิงอาศัย, เมื่อความหวั่นไหวไม่มี, ปัสสัทธิย่อมมี, เมื่อปัสสัทธิมี, ความน้อมไปย่อมไม่มี, เมื่อความน้อมไปไม่มี, การมาและการไปย่อมไม่มี, เมื่อการมาและการไปไม่มี, การจุติและการอุบัติย่อมไม่มี, เมื่อการจุติและการอุบัติไม่มี, โลกนี้ก็ไม่มี โลกหน้าก็ไม่มี ในระหว่างโลกทั้งสองก็ไม่มี, นี้แหละคือที่สุดแห่งทุกข์” ดังนี้. ‘‘นิสฺสิตสฺส จลิต’’นฺติ นิสฺสโย นาม ทุวิโธ ตณฺหานิสฺสโย จ ทิฏฺฐินิสฺสโย จ. ตตฺถ ยา รตฺตสฺส เจตนา, อยํ ตณฺหานิสฺสโย; ยา มูฬฺหสฺส เจตนา, อยํ ทิฏฺฐินิสฺสโย. เจตนา ปน สงฺขารา, สงฺขารปจฺจยา [Pg.56] วิญฺญาณํ, วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปํ, เอวํ สพฺโพ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท. อยํ ปฏิจฺจสมุปฺปาเทหิ โอตรณา. คำว่า “ความหวั่นไหวย่อมมีแก่ผู้มีที่อิงอาศัย” นั้น, ที่อิงอาศัยมี ๒ อย่าง คือ ตัณหานิสสัย และทิฏฐินิสสัย. ใน ๒ อย่างนั้น เจตนาของผู้กำหนัดยินดี นี้คือตัณหานิสสัย; เจตนาของผู้หลง นี้คือทิฏฐินิสสัย. ก็เจตนานั้นคือสังขาร, เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี, เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปจึงมี, ปฏิจจสมุปบาททั้งหมด [ย่อมเป็นไป] อย่างนี้. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยปฏิจจสมุปบาททั้งหลาย. ตตฺถ ยา รตฺตสฺส เวทนา, อยํ สุขา เวทนา. ยา สมฺมูฬฺหสฺส เวทนา, อยํ อทุกฺขมสุขา เวทนา, อิมา ทฺเว เวทนา เวทนากฺขนฺโธ. อยํ ขนฺเธหิ โอตรณา. ใน ๒ อย่างนั้น เวทนาของผู้กำหนัดยินดี นี้คือสุขเวทนา. เวทนาของผู้หลงงมงาย นี้คืออทุกขมสุขเวทนา, เวทนา ๒ อย่างนี้คือเวทนขันธ์. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยขันธ์ทั้งหลาย. ตตฺถ สุขา เวทนา ทฺเว อินฺทฺริยานิ สุขินฺทฺริยํ โสมนสฺสินฺทฺริยญฺจ, อทุกฺขมสุขา เวทนา อุเปกฺขินฺทฺริยํ. อยํ อินฺทฺริเยหิ โอตรณา. ในเวทนาเหล่านั้น สุขเวทนาเป็นอินทรีย์ ๒ อย่าง คือ สุขินทรีย์และโสมนัสสินทรีย์, อทุกขมสุขเวทนาเป็นอุเบกขินทรีย์. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยอินทรีย์ทั้งหลาย. ตานิเยว อินฺทฺริยานิ สงฺขารปริยาปนฺนานิ, เย สงฺขารา สาสวา ภวงฺคา, เต สงฺขารา ธมฺมธาตุสงฺคหิตา. อยํ ธาตูหิ โอตรณา. อินทรีย์เหล่านั้นนั่นแหละนับเนื่องในสังขารขันธ์. สังขารเหล่าใดมีอาสวะ เป็นปัจจัยแห่งภพ, สังขารเหล่านั้นสงเคราะห์เข้าในธัมมธาตุ. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยธาตุทั้งหลาย. สา ธมฺมธาตุ ธมฺมายตนปริยาปนฺนา, ยํ อายตนํ สาสวํ ภวงฺคํ, อยํ อายตเนหิ โอตรณา. ธัมมธาตุนั้นนับเนื่องในธัมมายตนะ. อายตนะใดมีอาสวะ เป็นปัจจัยแห่งภพ. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยอายตนะทั้งหลาย. ‘‘อนิสฺสิตสฺส จลิตํ นตฺถี’’ติ สมถวเสน วา ตณฺหาย อนิสฺสิโต วิปสฺสนาวเส วา ทิฏฺฐิยา อนิสฺสิโต. ยา วิปสฺสนา อยํ วิชฺชา, วิชฺชุปฺปาทา อวิชฺชานิโรโธ, อวิชฺชานิโรธา สงฺขารนิโรโธ, สงฺขารนิโรธา วิญฺญาณนิโรโธ, เอวํ สพฺโพ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท. อยํ ปฏิจฺจสมุปฺปาเทหิ โอตรณา. คำว่า “ความหวั่นไหวย่อมไม่มีแก่ผู้ไม่มีที่อิงอาศัย” นั้น, คือ ผู้ไม่ยึดถือตัณหาด้วยอำนาจสมถะ หรือผู้ไม่ยึดถือทิฏฐิด้วยอำนาจวิปัสสนา. วิปัสสนาใด นี้คือวิชชา, เพราะวิชชาเกิดขึ้น อวิชชาจึงดับ, เพราะอวิชชาดับ สังขารจึงดับ, เพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ, ปฏิจจสมุปบาททั้งหมด [ย่อมเป็นไป] อย่างนี้. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยปฏิจจสมุปบาททั้งหลาย. สาเยว วิปสฺสนา ปญฺญากฺขนฺโธ. อยํ ขนฺเธหิ โอตรณา. วิปัสสนานั่นแหละ ชื่อว่าปัญญักขันธ์ นี้เป็นการหยั่งลงด้วยขันธ์ทั้งหลาย สาเยว วิปสฺสนา ทฺเว อินฺทฺริยานิ – วีริยินฺทฺริยญฺจ ปญฺญินฺทฺริยญฺจ. อยํ อินฺทฺริเยหิ โอตรณา. วิปัสสนานั่นแหละ เป็นอินทรีย์ ๒ อย่าง คือ วิริยินทรีย์และปัญญินทรีย์ นี้เป็นการหยั่งลงด้วยอินทรีย์ทั้งหลาย สาเยว วิปสฺสนา สงฺขารปริยาปนฺนา, เย สงฺขารา อนาสวา, โน จ ภวงฺคา, เต สงฺขารา ธมฺมธาตุสงฺคหิตา. อยํ ธาตูหิ โอตรณา. วิปัสสนานั่นแหละ นับเนื่องในสังขาร, สังขารเหล่าใดเป็นอนาสวะ และไม่เป็นปัจจัยแห่งภพ, สังขารเหล่านั้น สงเคราะห์เข้าด้วยธัมมธาตุ. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยธาตุทั้งหลาย สา ธมฺมธาตุ ธมฺมายตนปริยาปนฺนา, ยํ อายตนํ อนาสวํ, โน จ ภวงฺคํ. อยํ อายตเนหิ โอตรณา. ธัมมธาตุนั้น นับเนื่องในธัมมายตนะ, อายตนะใดเป็นอนาสวะ และไม่เป็นปัจจัยแห่งภพ. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยอายตนะทั้งหลาย ‘‘ปสฺสทฺธิยา สตี’’ติ ทุวิธา ปสฺสทฺธิ กายิกา จ เจตสิกา จ. ยํ กายิกํ สุขํ, อยํ กายปสฺสทฺธิ. ยํ เจตสิกํ สุขํ, อยํ เจตสิกา ปสฺสทฺธิ. ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวทิยติ, สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยติ, สมาหิโต ยถาภูตํ ปชานาติ, ยถาภูตํ ปชานนฺโต นิพฺพินฺทติ, นิพฺพินฺทนฺโต [Pg.57] วิรชฺชติ, วิราคา วิมุจฺจติ, วิมุตฺตสฺมึ ‘‘วิมุตฺต’’มิติ ญาณํ โหติ, ‘‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’’ติ ปชานาติ. โส น นมติ รูเปสุ, น สทฺเทสุ, น คนฺเธสุ, น รเสสุ, น โผฏฺฐพฺเพสุ, น ธมฺเมสุ ขยา ราคสฺส ขยา โทสสฺส ขยา โมหสฺส เยน รูเปน ตถาคตํ ติฏฺฐนฺตํ จรนฺตํ ปญฺญาปยมาโน ปญฺญาเปยฺย, ตสฺส รูปสฺส ขยา วิราคา นิโรธา จาคา ปฏินิสฺสคฺคา รูปสงฺขเย วิมุตฺโต, ตถาคโต อตฺถีติปิ น อุเปติ, นตฺถีติปิ น อุเปติ, อตฺถิ นตฺถีติปิ น อุเปติ, เนวตฺถิ โน นตฺถีติปิ น อุเปติ. อถ โข คมฺภีโร อปฺปเมยฺโย อสงฺเขยฺโย นิพฺพุโตติเยว สงฺขํ คจฺฉติ ขยา ราคสฺส, ขยา โทสสฺส, ขยา โมหสฺส. ในบทว่า “ปัสสัทธิยา สติ” ดังนี้ ปัสสัทธิมี ๒ อย่าง คือ กายิกปัสสัทธิและเจตสิกปัสสัทธิ สุขทางกายใด นี้คือกายปัสสัทธิ สุขทางใจใด นี้คือเจตสิกปัสสัทธิ ผู้มีกายสงบระงับ ย่อมเสวยสุข จิตของผู้มีสุขย่อมตั้งมั่น ผู้มีจิตตั้งมั่นแล้ว ย่อมรู้ตามความเป็นจริง เมื่อรู้ตามความเป็นจริง ย่อมเบื่อหน่าย เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณว่า “หลุดพ้นแล้ว” ย่อมรู้ชัดว่า “ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี” ท่านผู้นั้นย่อมไม่น้อมไปในรูปทั้งหลาย ไม่น้อมไปในเสียงทั้งหลาย ไม่น้อมไปในกลิ่นทั้งหลาย ไม่น้อมไปในรสทั้งหลาย ไม่น้อมไปในโผฏฐัพพะทั้งหลาย ไม่น้อมไปในธรรมทั้งหลาย เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ เพราะความสิ้นไปแห่งโทสะ เพราะความสิ้นไปแห่งโมหะ บุคคลเมื่อจะบัญญัติตถาคตผู้ยืนอยู่ ผู้เที่ยวไปอยู่ พึงบัญญัติด้วยรูปใด เพราะความสิ้นไป ความคลายกำหนัด ความดับ ความสละ ความสลัดคืนซึ่งรูปนั้น (พระอรหันต์) ผู้หลุดพ้นแล้วในเพราะความสิ้นไปแห่งรูป ย่อมไม่เข้าถึง (ทิฏฐิ) ว่า ตถาคตมีอยู่, ว่า ตถาคตไม่มีอยู่, ว่า ตถาคตมีอยู่และไม่มีอยู่, ว่า ตถาคตมีอยู่ก็ไม่ใช่ ไม่มีอยู่ก็ไม่ใช่ แต่โดยที่แท้ ย่อมถึงการนับว่า เป็นผู้ลึกซึ้ง ประมาณไม่ได้ หยั่งไม่ได้ ดับสนิทแล้ว เท่านั้น เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ เพราะความสิ้นไปแห่งโทสะ เพราะความสิ้นไปแห่งโมหะ ยาย เวทนาย…เป… ยาย สญฺญาย. เยหิ สงฺขาเรหิ. เยน วิญฺญาเณน ตถาคตํ ติฏฺฐนฺตํ จรนฺตํ ปญฺญาปยมาโน ปญฺญาเปยฺย, ตสฺส วิญฺญาณสฺส ขยา วิราคา นิโรธา จาคา ปฏินิสฺสคฺคา วิญฺญาณสงฺขเย วิมุตฺโต, ตถาคโต อตฺถีติปิ น อุเปติ, นตฺถีติปิ น อุเปติ, อตฺถิ นตฺถีติปิ น อุเปติ, เนวตฺถิ โน นตฺถีติปิ น อุเปติ. อถ โข คมฺภีโร อปฺปเมยฺโย อสงฺเขยฺโย นิพฺพุโตติเยว สงฺขํ คจฺฉติ ขยา ราคสฺส, ขยา โทสสฺส, ขยา โมหสฺส. ‘‘อาคตี’’ติ อิธาคติ. ‘‘คตี’’ติ เปจฺจภโว. อาคติคตีปิ น ภวนฺติ, ‘‘เนวิธา’’ติ ฉสุ อชฺฌตฺติเกสุ อายตเนสุ. ‘‘น หุร’’นฺติ ฉสุ พาหิเรสุ อายตเนสุ. ‘‘น อุภยมนฺตเรนา’’ติ ผสฺสสมุทิเตสุ ธมฺเมสุ อตฺตานํ น ปสฺสติ. ‘‘เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺสา’’ติ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท. โส ทุวิโธ โลกิโย จ โลกุตฺตโร จ. ตตฺถ โลกิโย อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา, ยาว ชรามรณา. โลกุตฺตโร สีลวโต อวิปฺปฏิสาโร ชายติ, ยาว นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาติ. เตนาห ภควา ‘‘นิสฺสิตสฺส จลิตํ อนิสฺสิตสฺส จลิตํ นตฺถิ…เป… เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺสา’’ติ. ด้วยเวทนาใด...ฯลฯ...ด้วยสัญญาใด ด้วยสังขารเหล่าใด ด้วยวิญญาณใด บุคคลเมื่อจะบัญญัติตถาคตผู้ยืนอยู่ ผู้เที่ยวไปอยู่ พึงบัญญัติ, เพราะความสิ้นไป ความคลายกำหนัด ความดับ ความสละ ความสลัดคืนซึ่งวิญญาณนั้น (พระอรหันต์) ผู้หลุดพ้นแล้วในเพราะความสิ้นไปแห่งวิญญาณ ย่อมไม่เข้าถึง (ทิฏฐิ) ว่า ตถาคตมีอยู่, ว่า ตถาคตไม่มีอยู่, ว่า ตถาคตมีอยู่และไม่มีอยู่, ว่า ตถาคตมีอยู่ก็ไม่ใช่ ไม่มีอยู่ก็ไม่ใช่ แต่โดยที่แท้ ย่อมถึงการนับว่า เป็นผู้ลึกซึ้ง ประมาณไม่ได้ หยั่งไม่ได้ ดับสนิทแล้ว เท่านั้น เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ เพราะความสิ้นไปแห่งโทสะ เพราะความสิ้นไปแห่งโมหะ บทว่า “อาคติ” คือ การมาในภพนี้ บทว่า “คติ” คือ ภพหน้า แม้การมาและการไป ย่อมไม่มี บทว่า “เนวิธา” คือ ในอายตนะภายใน ๖ บทว่า “น หุรํ” คือ ในอายตนะภายนอก ๖ บทว่า “น อุภยมนฺตเรนา” คือ ไม่เห็นอัตตาในธรรมทั้งหลายที่เกิดร่วมกับผัสสะ บทว่า “เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺสา” คือ ปฏิจจสมุปบาท ปฏิจจสมุปบาทนั้นมี ๒ อย่าง คือ โลกิยะและโลกุตตระ ใน ๒ อย่างนั้น โลกิยปฏิจจสมุปบาท (เริ่ม) ตั้งแต่ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา จนถึง ชรามรณะ โลกุตตรปฏิจจสมุปบาท (เริ่ม) ตั้งแต่ สีลวโต อวิปฺปฏิสาโร ชายติ จนถึง นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาติ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ความหวั่นไหวมีแก่ผู้มีตัณหาและทิฏฐิอาศัย ความหวั่นไหวไม่มีแก่ผู้ไม่มีตัณหาและทิฏฐิอาศัย...ฯลฯ... นี้แหละเป็นที่สุดแห่งทุกข์” ดังนี้ ๔๔. ๔๔. ‘‘เย เกจิ โสกา ปริเทวิตา วา, ทุกฺขา จ โลกสฺมิมเนกรูปา; ปิยํ ปฏิจฺจปฺปภวนฺติ เอเต, ปิเย อสนฺเต น ภวนฺติ เอเต. “ความโศกก็ดี ความร่ำไรก็ดี หรือความทุกข์นานาชนิดในโลก มีอยู่เท่าใด สิ่งเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยสิ่งเป็นที่รัก เมื่อสิ่งเป็นที่รักไม่มี สิ่งเหล่านั้นย่อมไม่มี” ตสฺมา [Pg.58] หิ เต สุขิโน วีตโสกา, เยสํ ปิยํ นตฺถิ กุหิญฺจิ โลเก; ตสฺมา อโสกํ วิรชํ ปตฺถยาโน, ปิยํ น กยิราถ กุหิญฺจิ โลเก’’ติ. “เพราะเหตุนั้นแล ท่านเหล่าใดไม่มีสิ่งเป็นที่รักในโลกไหนๆ ท่านเหล่านั้นจึงเป็นผู้มีความสุข ปราศจากความโศก เพราะเหตุนั้น ผู้ปรารถนาสภาวะที่ไม่มีความโศก ปราศจากธุลี ไม่พึงทำสิ่งเป็นที่รักในโลกไหนๆ เลย” ดังนี้ ‘‘เย เกจิ โสกา ปริเทวิตา วา, ทุกฺขา จ โลกสฺมิมเนกรูปา ปิยํ ปฏิจฺจปฺปภวนฺติ เอเต’’ติ – อยํ ทุกฺขา เวทนา. ‘‘ปิเย อสนฺเต น ภวนฺติ เอเต’’ติ – อยํ สุขา เวทนา. เวทนา เวทนากฺขนฺโธ. อยํ ขนฺเธหิ โอตรณา. บทว่า “ความโศกก็ดี ความร่ำไรก็ดี หรือความทุกข์นานาชนิดในโลก มีอยู่เท่าใด สิ่งเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยสิ่งเป็นที่รัก” ดังนี้ นี้คือทุกขเวทนา บทว่า “เมื่อสิ่งเป็นที่รักไม่มี สิ่งเหล่านั้นย่อมไม่มี” ดังนี้ นี้คือสุขเวทนา เวทนา ชื่อว่าเวทนากขันธ์ นี้เป็นการหยั่งลงด้วยขันธ์ทั้งหลาย เวทนาปจฺจยา ตณฺหา, ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานํ, อุปาทานปจฺจยา ภโว, ภวปจฺจยา ชาติ, ชาติปจฺจยา ชรามรณํ, เอวํ สพฺพํ. อยํ ปฏิจฺจสมุปฺปาเทหิ โอตรณา. เพราะเวทนาเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี, เพราะตัณหาเป็นปัจจัย อุปาทานจึงมี, เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ภพจึงมี, เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี, เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรามรณะจึงมี, พึงทราบทั้งหมดอย่างนี้ นี้เป็นการหยั่งลงด้วยปฏิจจสมุปบาททั้งหลาย ตตฺถ สุขา เวทนา ทฺเว อินฺทฺริยานิ – สุขินฺทฺริยํ โสมนสฺสินฺทฺริยญฺจ. ทุกฺขา เวทนา ทฺเว อินฺทฺริยานิ – ทุกฺขินฺทฺริยํ โทมนสฺสินฺทฺริยญฺจ. อยํ อินฺทฺริเยหิ โอตรณา. ในเวทนาเหล่านั้น สุขเวทนาเป็นอินทรีย์ ๒ อย่าง คือ สุขินทรีย์และโสมนัสสินทรีย์ ทุกขเวทนาเป็นอินทรีย์ ๒ อย่าง คือ ทุกขินทรีย์และโทมนัสสินทรีย์ นี้เป็นการหยั่งลงด้วยอินทรีย์ทั้งหลาย ตานิเยว อินฺทฺริยานิ สงฺขารปริยาปนฺนานิ, เย สงฺขารา สาสวา ภวงฺคา, เต สงฺขารา ธมฺมธาตุสงฺคหิตา. อยํ ธาตูหิ โอตรณา. อินทรีย์เหล่านั้นนั่นแหละ นับเนื่องในสังขาร, สังขารเหล่าใดเป็นสาสวะ เป็นปัจจัยแห่งภพ, สังขารเหล่านั้น สงเคราะห์เข้าด้วยธัมมธาตุ. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยธาตุทั้งหลาย สา ธมฺมธาตุ ธมฺมายตนปริยาปนฺนา, ยํ อายตนํ สาสวํ ภวงฺคํ. อยํ อายตเนหิ โอตรณา. ธัมมธาตุนั้น นับเนื่องในธัมมายตนะ, อายตนะใดเป็นสาสวะ เป็นปัจจัยแห่งภพ. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยอายตนะทั้งหลาย ตสฺมา หิ เต สุขิโน วีตโสกา, เยสํ ปิยํ นตฺถิ กุหิญฺจิ โลเก; ตสฺมา อโสกํ วิรชํ ปตฺถยาโน, ปิยํ น กยิราถ กุหิญฺจิ โลเกติ. “เพราะเหตุนั้นแล ท่านเหล่าใดไม่มีสิ่งเป็นที่รักในโลกไหนๆ ท่านเหล่านั้นจึงเป็นผู้มีความสุข ปราศจากความโศก เพราะเหตุนั้น ผู้ปรารถนาสภาวะที่ไม่มีความโศก ปราศจากธุลี ไม่พึงทำสิ่งเป็นที่รักในโลกไหนๆ เลย” ดังนี้ อิทํ ตณฺหาปหานํ. ตณฺหานิโรธา อุปาทานนิโรโธ, อุปาทานนิโรธา ภวนิโรโธ, เอวํ สพฺพํ. อยํ ปฏิจฺจสมุปฺปาเทหิ โอตรณา. นี้คือการละตัณหา เพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับ, เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ, พึงทราบทั้งหมดอย่างนี้ นี้เป็นการหยั่งลงด้วยปฏิจจสมุปบาททั้งหลาย ตํเยว ตณฺหาปหานํ สมโถ. โส สมโถ ทฺเว อินฺทฺริยานิ สตินฺทฺริยํ สมาธินฺทฺริยญฺจ. อยํ อินฺทฺริเยหิ โอตรณา. การละตัณหานั่นแหละ ชื่อว่าสมถะ สมถะนั้นเป็นอินทรีย์ ๒ อย่าง คือ สตินทรีย์และสมาธินทรีย์ นี้เป็นการหยั่งลงด้วยอินทรีย์ทั้งหลาย โสเยว สมโถ สมาธิกฺขนฺโธ. อยํ ขนฺเธหิ โอตรณา. สมถะนั้นนั่นแหละ ชื่อว่าสมาธิกขันธ์ นี้เป็นการหยั่งลงด้วยขันธ์ทั้งหลาย โสเยว สมโถ สงฺขารปริยาปนฺโน, เย สงฺขารา อนาสวา, โน จ ภวงฺคา, เต สงฺขารา ธมฺมธาตุสงฺคหิตา. อยํ ธาตูหิ โอตรณา. สมถะนั้นนั่นแหละ นับเนื่องในสังขาร, สังขารเหล่าใดเป็นอนาสวะ และไม่เป็นปัจจัยแห่งภพ, สังขารเหล่านั้น สงเคราะห์เข้าด้วยธัมมธาตุ. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยธาตุทั้งหลาย สา [Pg.59] ธมฺมธาตุ ธมฺมายตนปริยาปนฺนา, ยํ อายตนํ อนาสวํ, โน จ ภวงฺคํ. อยํ อายตเนหิ โอตรณา. เตนาห ภควา ‘‘เย เกจิ โสกา’’ติ. ธัมมธาตุนั้น นับเนื่องในธัมมายตนะ, อายตนะใดเป็นอนาสวะ และไม่เป็นปัจจัยแห่งภพ. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยอายตนะทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัส (คาถา) ว่า “เย เกจิ โสกา” ดังนี้ กามํ กามยมานสฺส, ตสฺส เจ ตํ สมิชฺฌติ; อทฺธา ปีติมโน โหติ, ลทฺธา มจฺโจ ยทิจฺฉติ. เมื่อสัตว์ผู้ปรารถนากามอยู่ หากกามนั้นของเขาย่อมสำเร็จ, สัตว์นั้นได้สิ่งที่ตนปรารถนาแล้วย่อมมีใจยินดีโดยแท้. ตสฺส เจ กามยานสฺส, ฉนฺทชาตสฺส ชนฺตุโน; เต กามา ปริหายนฺติ, สลฺลวิทฺโธว รุปฺปติ. หากกามทั้งหลายของสัตว์นั้นผู้มีความใคร่ มีฉันทะเกิดขึ้นแล้ว เสื่อมไป, เขาย่อมเดือดร้อนเหมือนถูกลูกศรเสียบ. โย กาเม ปริวชฺเชติ, สปฺปสฺเสว ปทา สิโร; โสมํ วิสตฺติกํ โลเก, สโต สมติวตฺตตีติ. ภิกษุใดในโลกย่อมเว้นกาม เหมือนคนเว้นศีรษะงูด้วยเท้า, ภิกษุนั้นมีสติ ย่อมก้าวล่วงตัณหาอันซ่านไปในอารมณ์ต่างๆ นี้ได้ ดังนี้. ตตฺถ ยา ปีติมนตา, อยํ อนุนโย. ยทาห สลฺลวิทฺโธว รุปฺปตีติ, อิทํ ปฏิฆํ. อนุนยํ ปฏิฆญฺจ ปน ตณฺหาปกฺโข, ตณฺหาย จ ปน ทสรูปีนิ อายตนานิ ปทฏฺฐานํ. อยํ อายตเนหิ โอตรณา. ในคาถานั้น ความที่ใจยินดีใด นี้คืออนุนัย. ที่ตรัสว่า เขาย่อมเดือดร้อนเหมือนถูกลูกศรเสียบ ดังนี้ นี้คือปฏิฆะ. อนึ่ง อนุนัยและปฏิฆะเป็นฝ่ายตัณหา, และอายตนะที่เป็นรูป ๑๐ เป็นปทัฏฐานของตัณหา. นี้คือโอตระณะด้วยอายตนะทั้งหลาย. ตานิเยว ทส รูปีนิ รูปกาโย นามสมฺปยุตฺโต, ตทุภยํ นามรูปํ, นามรูปปจฺจยา สฬายตนํ, สฬายตนปจฺจยา ผสฺโส, ผสฺสปจฺจยา เวทนา, เวทนาปจฺจยา ตณฺหา, เอวํ สพฺพํ. อยํ ปฏิจฺจสมุปฺปาเทหิ โอตรณา. อายตนะที่เป็นรูป ๑๐ เหล่านั้นนั่นเทียวเป็นรูปกาย สัมปยุตด้วยนาม, ทั้งสองนั้นเป็นนามรูป, เพราะนามรูปเป็นปัจจัย สฬายตนะจึงมี, เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี, เพราะผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี, เพราะเวทนาเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี, พึงทราบทั้งหมดอย่างนี้. นี้คือโอตระณะด้วยปฏิจจสมุปบาททั้งหลาย. ตเทว นามรูปํ ปญฺจกฺขนฺโธ; อยํ ขนฺเธหิ โอตรณา; ตเทว นามรูปํ อฏฺฐารส ธาตุโย; อยํ ธาตูหิ โอตรณา; นามรูปนั้นนั่นเทียวเป็นปัญจขันธ์; นี้คือโอตระณะด้วยขันธ์ทั้งหลาย; นามรูปนั้นนั่นเทียวเป็นธาตุ ๑๘; นี้คือโอตระณะด้วยธาตุทั้งหลาย. ตตฺถ โย รูปกาโย อิมานิ ปญฺจ รูปีนิ อินฺทฺริยานิ, โย นามกาโย อิมานิ ปญฺจ อรูปีนิ อินฺทฺริยานิ, อิมานิ ทส อินฺทฺริยานิ. อยํ อินฺทฺริเยหิ โอตรณา. ในนามรูปนั้น รูปกายใด อินทรีย์ที่เป็นรูป ๕ เหล่านี้ (เป็นรูปกายนั้น), นามกายใด อินทรีย์ที่เป็นอรูป ๕ เหล่านี้ (เป็นนามกายนั้น), เหล่านี้คืออินทรีย์ ๑๐. นี้คือโอตระณะด้วยอินทรีย์ทั้งหลาย. ตตฺถ ยทาห – ในข้อนั้น ที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า – ‘‘โย กาเม ปริวชฺเชติ, สปฺปสฺเสว ปทา สิโร; โสมํ วิสตฺติกํ โลเก, สโต สมติวตฺตตี’’ติ. ภิกษุใดในโลกย่อมเว้นกาม เหมือนคนเว้นศีรษะงูด้วยเท้า, ภิกษุนั้นมีสติ ย่อมก้าวล่วงตัณหาอันซ่านไปในอารมณ์ต่างๆ นี้ได้ ดังนี้. อยํ สอุปาทิเสสา นิพฺพานธาตุ, อยํ ธาตูหิ โอตรณา. นี้คือสอุปาทิเสสนิพพานธาตุ, นี้คือโอตระณะด้วยธาตุทั้งหลาย. สาเยว สอุปาทิเสสา นิพฺพานธาตุ วิชฺชา, วิชฺชุปฺปาทา อวิชฺชานิโรโธ, อวิชฺชานิโรธา สงฺขารนิโรโธ, เอวํ สพฺพํ. อยํ ปฏิจฺจสมุปฺปาเทหิ โอตรณา. สอุปาทิเสสนิพพานธาตุนั้นนั่นเทียวคือวิชชา, เพราะวิชชาเกิดขึ้น อวิชชาจึงดับ, เพราะอวิชชาดับ สังขารจึงดับ, พึงทราบทั้งหมดอย่างนี้. นี้คือโอตระณะด้วยปฏิจจสมุปบาททั้งหลาย. สาเยว [Pg.60] วิชฺชา ปญฺญากฺขนฺโธ. อยํ ขนฺเธหิ โอตรณา. วิชชานั้นนั่นเทียวคือปัญญักขันธ์. นี้คือโอตระณะด้วยขันธ์ทั้งหลาย. สาเยว วิชฺชา ทฺเว อินฺทฺริยานิ – วีริยินฺทฺริยํ ปญฺญินฺทฺริยญฺจ. อยํ อินฺทฺริเยหิ โอตรณา. วิชชานั้นนั่นเทียวคืออินทรีย์ ๒ ได้แก่ วิริยินทรีย์และปัญญินทรีย์. นี้คือโอตระณะด้วยอินทรีย์ทั้งหลาย. สาเยว วิชฺชา สงฺขารปริยาปนฺนา, เย สงฺขารา อนาสวา, โน จ ภวงฺคา, เต สงฺขารา ธมฺมธาตุสงฺคหิตา. อยํ ธาตูหิ โอตรณา. วิชชานั้นนั่นเทียวสงเคราะห์เข้าในสังขาร, สังขารเหล่าใดไม่มีอาสวะ และไม่ใช่ภวังค์, สังขารเหล่านั้นสงเคราะห์เข้าในธัมมธาตุ. นี้คือโอตระณะด้วยธาตุทั้งหลาย. สา ธมฺมธาตุ ธมฺมายตนปริยาปนฺนา, ยํ อายตนํ อนาสวํ, โน จ ภวงฺคํ. อยํ อายตเนหิ โอตรณา. เตนาห ภควา ‘‘กามํ กามยมานสฺสา’’ติ. ธัมมธาตุนั้นสงเคราะห์เข้าในธัมมายตนะ, อายตนะใดไม่มีอาสวะ และไม่ใช่ภวังค์. นี้คือโอตระณะด้วยอายตนะทั้งหลาย. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “กามํ กามยมานสฺส” ดังนี้. เอตฺตาวตา ปฏิจฺจ อินฺทฺริยขนฺธธาตุอายตนานิ สโมสรโณตรณานิ ภวนฺติ. เอวํ ปฏิจฺจ อินฺทฺริยขนฺธธาตุอายตนานิ โอตาเรตพฺพานิ. เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน ‘‘โย จ ปฏิจฺจุปฺปาโท’’ติ. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ปฏิจจสมุปบาท อินทรีย์ ขันธ์ ธาตุ อายตนะ ย่อมเป็นที่ประชุมลงและเป็นที่หยั่งลง. พึงหยั่งลงซึ่งปฏิจจสมุปบาท อินทรีย์ ขันธ์ ธาตุ อายตนะ อย่างนี้. เพราะเหตุนั้น ท่านพระมหากัจจายนะจึงกล่าวว่า “โย จ ปฏิจฺจุปฺปาโท” ดังนี้. นิยุตฺโต โอตรโณ หาโร. โอตระณหาร จบ. ๑๓. โสธนหารวิภงฺโค ๑๓. โสธนหารวิภังค์ ๔๕. ตตฺถ กตโม โสธโน หาโร? ‘‘วิสฺสชฺชิตมฺหิ ปญฺเห’’ติคาถา. ยถา อายสฺมา อชิโต ปารายเน ภควนฺตํ ปญฺหํ ปุจฺฉติ – ๔๕. ในหาระเหล่านั้น โสธนหารเป็นไฉน? คาถาว่า “วิสฺสชฺชิตมฺหิ ปญฺเห” ดังนี้. เหมือนอย่างที่ท่านพระอชิตะในปารายนวรรคทูลถามปัญหาพระผู้มีพระภาคว่า – ‘‘เกนสฺสุ นิวุโต โลโก, เกนสฺสุ นปฺปกาสติ; กิสฺสาภิเลปนํ พฺรูสิ, กึสุ ตสฺส มหพฺภย’’นฺติ. โลกถูกอะไรหนอหุ้มห่อไว้, เพราะอะไรหนอจึงไม่ปรากฏ; พระองค์ตรัสอะไรว่าเป็นเครื่องฉาบทาของโลกนั้น, อะไรเป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น. ‘‘อวิชฺชาย นิวุโต โลโก, [อชิตาติ ภควา]วิวิจฺฉา ปมาทา นปฺปกาสติ; ชปฺปาภิเลปนํ พฺรูมิ, ทุกฺขมสฺส มหพฺภย’’นฺติ. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า:) อชิตะ โลกถูกอวิชชาหุ้มห่อไว้, ไม่ปรากฏเพราะวิจิกิจฉาและความประมาท; เรากล่าวตัณหาว่าเป็นเครื่องฉาบทา, ทุกข์เป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น. ‘‘เกนสฺสุ นิวุโต โลโก’’ติ ปญฺเห ‘‘อวิชฺชาย นิวุโต โลโก’’ติ ภควา ปทํ โสเธติ, โน จ อารมฺภํ. ‘‘เกนสฺสุ นปฺปกาสตี’’ติ ปญฺเห ‘‘วิวิจฺฉา ปมาทา นปฺปกาสตี’’ติ ภควา ปทํ โสเธติ, โน จ อารมฺภํ. ‘‘กิสฺสาภิเลปนํ พฺรูสี’’ติ ปญฺเห ‘‘ชปฺปาภิเลปนํ พฺรูมี’’ติ ภควา ปทํ โสเธติ, โน จ อารมฺภํ. ‘‘กึสุ ตสฺส มหพฺภย’’นฺติ ปญฺเห ‘‘ทุกฺขมสฺส มหพฺภย’’นฺติ สุทฺโธ อารมฺโภ. เตนาห ภควา ‘‘อวิชฺชาย นิวุโต โลโก’’ติ. ในปัญหาว่า “โลกถูกอะไรหนอหุ้มห่อไว้” ดังนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “โลกถูกอวิชชาหุ้มห่อไว้” ดังนี้ เป็นการทรงชำระบท แต่ยังไม่ทรงชำระอารัมภะ. ในปัญหาว่า “เพราะอะไรหนอจึงไม่ปรากฏ” ดังนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ไม่ปรากฏเพราะวิจิกิจฉาและความประมาท” ดังนี้ เป็นการทรงชำระบท แต่ยังไม่ทรงชำระอารัมภะ. ในปัญหาว่า “พระองค์ตรัสอะไรว่าเป็นเครื่องฉาบทา” ดังนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “เรากล่าวตัณหาว่าเป็นเครื่องฉาบทา” ดังนี้ เป็นการทรงชำระบท แต่ยังไม่ทรงชำระอารัมภะ. ในปัญหาว่า “อะไรเป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น” ดังนี้ (เมื่อตรัสว่า) “ทุกข์เป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น” ดังนี้ อารัมภะเป็นอันถูกชำระแล้ว. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “โลกถูกอวิชชาหุ้มห่อไว้” ดังนี้. ‘‘สวนฺติ [Pg.61] สพฺพธิ โสตา, [อิจฺจายสฺมา อชิโต]โสตานํ กึ นิวารณํ; โสตานํ สํวรํ พฺรูหิ, เกน โสตา ปิธียเร’’ติ. (ท่านพระอชิตะทูลถามว่า:) กระแสทั้งหลายย่อมไหลไปในอารมณ์ทั้งปวง, อะไรเป็นเครื่องกั้นกระแสทั้งหลาย; ขอพระองค์จงตรัสบอกเครื่องสังวรแห่งกระแสทั้งหลาย, กระแสทั้งหลายย่อมถูกปิดกั้นด้วยอะไร. ‘‘ยานิ โสตานิ โลกสฺมึ, [อชิตาติ ภควา]สติ เตสํ นิวารณํ; โสตานํ สํวรํ พฺรูมิ, ปญฺญาเยเต ปิธียเร’’ติ. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า:) อชิตะ กระแสเหล่าใดมีในโลก, สติเป็นเครื่องกั้นกระแสเหล่านั้น; เรากล่าวสติว่าเป็นเครื่องสังวรแห่งกระแสทั้งหลาย, กระแสเหล่านั้นย่อมถูกปิดกั้นด้วยปัญญา. ‘‘สวนฺติ สพฺพธิ โสตา, โสตานํ กึ นิวารณ’’นฺติ ปญฺเห ‘‘ยานิ โสตานิ โลกสฺมึ, สติ เตสํ นิวารณ’’นฺติ ภควา ปทํ โสเธติ, โน จ อารมฺภํ. ‘‘โสตานํ สํวรํ พฺรูหิ, เกน โสตา ปิธียเร’’ติ ปญฺเห ‘‘โสตานํ สํวรํ พฺรูมิ, ปญฺญาเยเต ปิธียเร’’ติ สุทฺโธ อารมฺโภ. เตนาห ภควา ‘‘ยานิ โสตานิ โลกสฺมิ’’นฺติ. ในปัญหาว่า “กระแสทั้งหลายย่อมไหลไปในอารมณ์ทั้งปวง, อะไรเป็นเครื่องกั้นกระแสทั้งหลาย” ดังนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “กระแสเหล่าใดมีในโลก, สติเป็นเครื่องกั้นกระแสเหล่านั้น” ดังนี้ เป็นการทรงชำระบท แต่ยังไม่ทรงชำระอารัมภะ. ในปัญหาว่า “ขอพระองค์จงตรัสบอกเครื่องสังวรแห่งกระแสทั้งหลาย, กระแสทั้งหลายย่อมถูกปิดกั้นด้วยอะไร” ดังนี้ (เมื่อตรัสว่า) “เรากล่าวสติว่าเป็นเครื่องสังวรแห่งกระแสทั้งหลาย, กระแสเหล่านั้นย่อมถูกปิดกั้นด้วยปัญญา” ดังนี้ อารัมภะเป็นอันถูกชำระแล้ว. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “กระแสเหล่าใดมีในโลก” ดังนี้. ‘‘ปญฺญา เจว สติ จ, [อิจฺจายสฺมา อชิโต]นามรูปญฺจ มาริส; เอตํ เม ปุฏฺโฐ ปพฺรูหิ, กตฺเถตํ อุปรุชฺฌตี’’ติ. (ท่านพระอชิตะทูลถามว่า:) ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ ปัญญา สติ และนามรูป, ข้าพระองค์ทูลถามแล้ว ขอพระองค์จงตรัสบอกเรื่องนี้, ธรรมนี้ย่อมดับไปที่ไหน. ปญฺเห – ในปัญหานั้น (ตรัสตอบว่า) – ‘‘ยเมตํ ปญฺหํ อปุจฺฉิ, อชิต ตํ วทามิ เต; ยตฺถ นามญฺจ รูปญฺจ, อเสสํ อุปรุชฺฌติ; วิญฺญาณสฺส นิโรเธน, เอตฺเถตํ อุปรุชฺฌตี’’ติ. อชิตะ ท่านถามปัญหานั้นใด เราจะบอกปัญหานั้นแก่ท่าน; นามและรูปย่อมดับไปไม่มีส่วนเหลือในที่ใด; เพราะวิญญาณดับ นามและรูปนั้นย่อมดับไปในที่นี้. สุทฺโธ อารมฺโภ. เตนาห ภควา ‘‘ยเมตํ ปญฺหํ อปุจฺฉี’’ติ. ยตฺถ เอวํ สุทฺโธ อารมฺโภ, โส ปญฺโห วิสชฺชิโต ภวติ. ยตฺถ ปน อารมฺโภ อสุทฺโธ, น ตาว โส ปญฺโห วิสชฺชิโต ภวติ. เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน ‘‘วิสฺสชฺชิตมฺหิ ปญฺเห’’ติ. อารัมภะเป็นอันถูกชำระแล้ว. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ยเมตํ ปญฺหํ อปุจฺฉิ” ดังนี้. ในปัญหาใด อารัมภะถูกชำระแล้วอย่างนี้ ปัญหานั้นย่อมเป็นอันถูกวิสัชนาแล้ว. แต่ในปัญหาใด อารัมภะยังไม่ถูกชำระ ปัญหานั้นย่อมยังไม่เป็นอันถูกวิสัชนาเพียงนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านพระมหากัจจายนะจึงกล่าวว่า “วิสฺสชฺชิตมฺหิ ปญฺเห” ดังนี้. นิยุตฺโต โสธโน หาโร. โสธนหาร จบ. ๑๔. อธิฏฺฐานหารวิภงฺโค ๑๔. อธิษฐานหารวิภังค์ ๔๖. ตตฺถ กตโม อธิฏฺฐาโน หาโร? ‘‘เอกตฺตตาย ธมฺมา, เยปิ จ เวมตฺตตาย นิทฺทิฏฺฐา’’ติ. ๔๖. บรรดาหารเหล่านั้น อธิษฐานหารเป็นไฉน? คือ ธรรมทั้งหลายที่ทรงแสดงไว้โดยความเป็นอันเดียวกันบ้าง โดยความต่างกันบ้าง (ชื่อว่าอธิษฐานหาร) เย ตตฺถ นิทฺทิฏฺฐา, ตถา เต ธารยิตพฺพา. ธรรมเหล่าใดที่ทรงแสดงไว้ในเทศนานั้น ธรรมเหล่านั้นพึงทรงจำไว้ (เข้าใจ) อย่างนั้น ‘‘ทุกฺข’’นฺติ [Pg.62] เอกตฺตตา. ตตฺถ กตมํ ทุกฺขํ? ชาติ ทุกฺขา, ชรา ทุกฺขา, พฺยาธิ ทุกฺโข, มรณํ ทุกฺขํ, อปฺปิเยหิ สมฺปโยโค ทุกฺโข, ปิเยหิ วิปฺปโยโค ทุกฺโข, ยมฺปิจฺฉํ น ลภติ ตมฺปิ ทุกฺขํ, สํขิตฺเตน ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา ทุกฺขา, รูปา ทุกฺขา, เวทนา ทุกฺขา, สญฺญา ทุกฺขา, สงฺขารา ทุกฺขา, วิญฺญาณํ ทุกฺขํ. อยํ เวมตฺตตา. คำว่า “ทุกข์” นี้เป็นเอกัตตตา (ธรรมที่เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน) ในคำนั้น ทุกข์เป็นไฉน? คือ ชาติเป็นทุกข์ ชราเป็นทุกข์ พยาธิเป็นทุกข์ มรณะเป็นทุกข์ ความประสบกับสิ่งไม่เป็นที่รักเป็นทุกข์ ความพลัดพรากจากสิ่งเป็นที่รักเป็นทุกข์ ปรารถนาสิ่งใดไม่ได้ แม้นั้นก็เป็นทุกข์ ว่าโดยย่อ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นทุกข์ คือ รูปเป็นทุกข์ เวทนาเป็นทุกข์ สัญญาเป็นทุกข์ สังขารเป็นทุกข์ วิญญาณเป็นทุกข์ นี้เป็นเวมัตตตา (ธรรมที่ต่างกัน) ‘‘ทุกฺขสมุทโย’’ติ เอกตฺตตา. ตตฺถ กตโม ทุกฺขสมุทโย? ยายํ ตณฺหา โปโนภวิกา นนฺทีราคสหคตา ตตฺรตตฺราภินนฺทินี. เสยฺยถิทํ, กามตณฺหา ภวตณฺหา วิภวตณฺหา. อยํ เวมตฺตตา. คำว่า “ทุกขสมุทัย” นี้เป็นเอกัตตตา ในคำนั้น ทุกขสมุทัยเป็นไฉน? คือ ตัณหานี้ใดที่ทำให้มีภพอีก มีความกำหนัดด้วยอำนาจความเพลิน ยินดียิ่งในภพหรืออารมณ์นั้นๆ ได้แก่ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา นี้เป็นเวมัตตตา ‘‘ทุกฺขนิโรโธ’’ติ เอกตฺตตา. ตตฺถ กตโม ทุกฺขนิโรโธ? โย ตสฺสาเยว ตณฺหาย อเสสวิราคนิโรโธ จาโค ปฏินิสฺสคฺโค มุตฺติ อนาลโย. อยํ เวมตฺตตา. คำว่า “ทุกขนิโรธ” นี้เป็นเอกัตตตา ในคำนั้น ทุกขนิโรธเป็นไฉน? คือ ความดับโดยไม่เหลือแห่งตัณหานั้นนั่นแหละด้วยวิราคะ ความสละ ความสละคืน ความปล่อย ความไม่อาลัย นี้เป็นเวมัตตตา ‘‘ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ เอกตฺตตา. ตตฺถ กตมา ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา? อยเมว อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค. เสยฺยถิทํ, สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ. อยํ เวมตฺตตา. คำว่า “ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา” นี้เป็นเอกัตตตา ในคำนั้น ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาเป็นไฉน? คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ นี้เป็นเวมัตตตา ‘‘มคฺโค’’ติ เอกตฺตตา. ตตฺถ กตโม มคฺโค? นิรยคามี มคฺโค ติรจฺฉานโยนิคามี มคฺโค เปตฺติวิสยคามี มคฺโค อสุรโยนิโย มคฺโค สคฺคคามิโย มคฺโค มนุสฺสคามี มคฺโค นิพฺพานคามี มคฺโค. อยํ เวมตฺตตา. คำว่า “มรรค” นี้เป็นเอกัตตตา ในคำนั้น มรรคเป็นไฉน? คือ มรรคเป็นทางไปสู่นรก มรรคเป็นทางไปสู่กำเนิดดิรัจฉาน มรรคเป็นทางไปสู่เปรตวิสัย มรรคเป็นทางไปสู่กำเนิดอสูร มรรคเป็นทางไปสู่สวรรค์ มรรคเป็นทางไปสู่มนุษย์ มรรคเป็นทางไปสู่นิพพาน นี้เป็นเวมัตตตา ‘‘นิโรโธ’’ติ เอกตฺตตา. ตตฺถ กตโม นิโรโธ? ปฏิสงฺขานิโรโธ อปฺปฏิสงฺขานิโรโธ อนุนยนิโรโธ ปฏิฆนิโรโธ มานนิโรโธ มกฺขนิโรโธ ปฬาสนิโรโธ อิสฺสานิโรโธ มจฺฉริยนิโรโธ สพฺพกิเลสนิโรโธ. อยํ เวมตฺตตา. คำว่า “นิโรธ” นี้เป็นเอกัตตตา ในคำนั้น นิโรธเป็นไฉน? คือ ปฏิสังขานิโรธ (ความดับด้วยปัญญา) อปฏิสังขานิโรธ (ความดับไปเอง) อนุนยนิโรธ (ความดับแห่งความยินดี) ปฏิฆนิโรธ (ความดับแห่งความกระทบกระทั่ง) มานนิโรธ (ความดับแห่งมานะ) มักขนิโรธ (ความดับแห่งการลบหลู่คุณท่าน) ปลาสนิโรธ (ความดับแห่งการตีเสมอ) อิสสานิโรธ (ความดับแห่งความริษยา) มัจฉริยนิโรธ (ความดับแห่งความตระหนี่) สัพพกิเลสนิโรธ (ความดับแห่งกิเลสทั้งปวง) นี้เป็นเวมัตตตา ‘‘รูป’’นฺติ เอกตฺตตา. ตตฺถ กตมํ รูปํ? จาตุมหาภูติกํ รูปํ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย รูปสฺส ปญฺญตฺติ. ตตฺถ กตมานิ จตฺตาริ มหาภูตานิ? ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ. คำว่า “รูป” นี้เป็นเอกัตตตา ในคำนั้น รูปเป็นไฉน? คือ รูปที่ประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔ และบัญญัติแห่งอุปาทายรูปของมหาภูตรูป ๔ ในมหาภูตรูป ๔ นั้น มหาภูตรูป ๔ เป็นไฉน? คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ ๔๗. ทฺวีหิ อากาเรหิ ธาตุโย ปริคฺคณฺหาติ สงฺเขเปน จ วิตฺถาเรน จ. กถํ วิตฺถาเรน ธาตุโย ปริคฺคณฺหาติ? วีสติยา อากาเรหิ ปถวีธาตุํ [Pg.63] วิตฺถาเรน ปริคฺคณฺหาติ, ทฺวาทสหิ อากาเรหิ อาโปธาตุํ วิตฺถาเรน ปริคฺคณฺหาติ, จตูหิ อากาเรหิ เตโชธาตุํ วิตฺถาเรน ปริคฺคณฺหาติ, ฉหิ อากาเรหิ วาโยธาตุํ วิตฺถาเรน ปริคฺคณฺหาติ. ๔๗. บัณฑิตย่อมกำหนดธาตุทั้งหลายโดยอาการ ๒ อย่าง คือ โดยย่อและโดยพิสดาร บัณฑิตย่อมกำหนดธาตุทั้งหลายโดยพิสดารอย่างไร? คือ ย่อมกำหนดปฐวีธาตุโดยพิสดารโดยอาการ ๒๐ ย่อมกำหนดอาโปธาตุโดยพิสดารโดยอาการ ๑๒ ย่อมกำหนดเตโชธาตุโดยพิสดารโดยอาการ ๔ ย่อมกำหนดวาโยธาตุโดยพิสดารโดยอาการ ๖ กตเมหิ วีสติยา อากาเรหิ ปถวีธาตุํ วิตฺถาเรน ปริคฺคณฺหาติ? อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย เกสา โลมา นขา ทนฺตา ตโจ, มํสํ นฺหารุ อฏฺฐิ อฏฺฐิมิญฺชํ วกฺกํ, หทยํ ยกนํ กิโลมกํ ปิหกํ ปปฺผาสํ, อนฺตํ อนฺตคุณํ อุทริยํ กรีสํ มตฺถเก มตฺถลุงฺคนฺติ อิเมหิ วีสติยา อากาเรหิ ปถวีธาตุํ วิตฺถาเรน ปริคฺคณฺหาติ. บัณฑิตย่อมกำหนดปฐวีธาตุโดยพิสดารโดยอาการ ๒๐ เป็นไฉน? คือ ในกายนี้มี ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก เยื่อในกระดูก ไต หัวใจ ตับ พังผืด ม้าม ปอด ไส้ใหญ่ ไส้น้อย อาหารใหม่ อาหารเก่า สมองในกะโหลกศีรษะ บัณฑิตย่อมกำหนดปฐวีธาตุโดยพิสดารโดยอาการ ๒๐ เหล่านี้ กตเมหิ ทฺวาทสหิ อากาเรหิ อาโปธาตุํ วิตฺถาเรน ปริคฺคณฺหาติ? อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย ปิตฺตํ เสมฺหํ ปุพฺโพ โลหิตํ เสโท เมโท อสฺสุ วสา เขโฬ สิงฺฆาณิกา ลสิกา มุตฺตนฺติ อิเมหิ ทฺวาทสหิ อากาเรหิ อาโปธาตุํ วิตฺถาเรน ปริคฺคณฺหาติ. บัณฑิตย่อมกำหนดอาโปธาตุโดยพิสดารโดยอาการ ๑๒ เป็นไฉน? คือ ในกายนี้มี ดี เสมหะ หนอง เลือด เหงื่อ มันข้น น้ำตา เปลวมัน น้ำลาย น้ำมูก ไขข้อ ปัสสาวะ บัณฑิตย่อมกำหนดอาโปธาตุโดยพิสดารโดยอาการ ๑๒ เหล่านี้ กตเมหิ จตูหิ อากาเรหิ เตโชธาตุํ วิตฺถาเรน ปริคฺคณฺหาติ? เยน จ สนฺตปฺปติ, เยน จ ชีรียติ, เยน จ ปริฑยฺหติ, เยน จ อสิตปีตขายิตสายิตํ สมฺมา ปริณามํ คจฺฉติ, อิเมหิ จตูหิ อากาเรหิ เตโชธาตุํ วิตฺถาเรน ปริคฺคณฺหาติ. บัณฑิตย่อมกำหนดเตโชธาตุโดยพิสดารโดยอาการ ๔ เป็นไฉน? คือ เตโชธาตุที่ทำให้ร่างกายอบอุ่น ๑ เตโชธาตุที่ทำให้ร่างกายทรุดโทรม ๑ เตโชธาตุที่ทำให้ร่างกายกระวนกระวาย ๑ เตโชธาตุที่ย่อยอาหารที่กิน ดื่ม เคี้ยว ลิ้ม ให้ย่อยไปด้วยดี ๑ บัณฑิตย่อมกำหนดเตโชธาตุโดยพิสดารโดยอาการ ๔ เหล่านี้ กตเมหิ ฉหิ อากาเรหิ วาโยธาตุํ วิตฺถาเรน ปริคฺคณฺหาติ? อุทฺธงฺคมา วาตา, อโธคมา วาตา, กุจฺฉิสยา วาตา, โกฏฺฐาสยา วาตา, องฺคมงฺคานุสาริโน วาตา, อสฺสาโส ปสฺสาโส อิติ, อิเมหิ ฉหิ อากาเรหิ วาโยธาตุํ วิตฺถาเรน ปริคฺคณฺหาติ. บัณฑิตย่อมกำหนดวาโยธาตุโดยพิสดารโดยอาการ ๖ เป็นไฉน? คือ ลมพัดขึ้นเบื้องบน ๑ ลมพัดลงเบื้องต่ำ ๑ ลมในท้อง ๑ ลมในไส้ ๑ ลมพัดไปตามอวัยวะน้อยใหญ่ ๑ ลมหายใจเข้าออก ๑ บัณฑิตย่อมกำหนดวาโยธาตุโดยพิสดารโดยอาการ ๖ เหล่านี้ เอวํ อิเมหิ ทฺวาจตฺตาลีสาย อากาเรหิ วิตฺถาเรน ธาตุโย สภาวโต อุปลกฺขยนฺโต ตุลยนฺโต ปริวีมํสนฺโต ปริโยคาหนฺโต ปจฺจเวกฺขนฺโต น กิญฺจิ คยฺหูปคํ ปสฺสติ กายํ วา กายปเทสํ วา, ยถา จนฺทนิกํ ปวิจินนฺโต น กิญฺจิ คยฺหูปคํ ปสฺเสยฺย, ยถา สงฺการฏฺฐานํ ปวิจินนฺโต น กิญฺจิ คยฺหูปคํ ปสฺเสยฺย, ยถา วจฺจกุฏึ ปวิจินนฺโต น กิญฺจิ คยฺหูปคํ ปสฺเสยฺย, ยถา สิวถิกํ ปวิจินนฺโต น กิญฺจิ คยฺหูปคํ ปสฺเสยฺย. เอวเมว อิเมหิ ทฺวาจตฺตาลีสาย อากาเรหิ เอวํ วิตฺถาเรน ธาตุโย สภาวโต [Pg.64] อุปลกฺขยนฺโต ตุลยนฺโต ปริวีมํสนฺโต ปริโยคาหนฺโต ปจฺจเวกฺขนฺโต น กิญฺจิ คยฺหูปคํ ปสฺสติ กายํ วา กายปเทสํ วา. เตนาห ภควา ยา เจว โข ปน อชฺฌตฺติกา ปถวีธาตุ, ยา จ พาหิรา ปถวีธาตุ, ปถวีธาตุเรเวสา. ตํ ‘‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ, เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทิสฺวา ปถวีธาตุยา นิพฺพินฺทติ, ปถวีธาตุยา จิตฺตํ วิราเชติ. ยา เจว โข ปน อชฺฌตฺติกา อาโปธาตุ, ยา จ พาหิรา อาโปธาตุ…เป… ยา เจว โข ปน อชฺฌตฺติกา เตโชธาตุ, ยา จ พาหิรา เตโชธาตุ…เป… ยา เจว โข ปน อชฺฌตฺติกา วาโยธาตุ, ยา จ พาหิรา วาโยธาตุ, วาโยธาตุเรเวสา. ตํ ‘‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ, เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทิสฺวา วาโยธาตุยา นิพฺพินฺทติ, วาโยธาตุยา จิตฺตํ วิราเชติ. อยํ เวมตฺตตา. เมื่อกำหนดหมาย เทียบเคียง ใคร่ครวญ หยั่งลง พิจารณาธาตุทั้งหลายโดยพิสดาร โดยสภาวะ ด้วยอาการ ๔๒ เหล่านี้อย่างนี้ ย่อมไม่เห็นสิ่งอะไร ๆ ที่ควรถือเอา คือ กาย หรือส่วนแห่งกาย เหมือนอย่างบุคคลเมื่อค้นหาซากศพที่เน่าพอง ก็ไม่พึงเห็นสิ่งอะไร ๆ ที่ควรถือเอา ฉันใด, เหมือนอย่างบุคคลเมื่อค้นหาที่ทิ้งขยะ ก็ไม่พึงเห็นสิ่งอะไร ๆ ที่ควรถือเอา ฉันใด, เหมือนอย่างบุคคลเมื่อค้นหาวัจจกุฎี ก็ไม่พึงเห็นสิ่งอะไร ๆ ที่ควรถือเอา ฉันใด, เหมือนอย่างบุคคลเมื่อค้นหาป่าช้า ก็ไม่พึงเห็นสิ่งอะไร ๆ ที่ควรถือเอา ฉันนั้น. ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อกำหนดหมาย เทียบเคียง ใคร่ครวญ หยั่งลง พิจารณาธาตุทั้งหลายโดยพิสดาร โดยสภาวะ ด้วยอาการ ๔๒ เหล่านี้อย่างนี้ ย่อมไม่เห็นสิ่งอะไร ๆ ที่ควรถือเอา คือ กาย หรือส่วนแห่งกาย. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า ปฐวีธาตุที่เป็นภายในก็ดี ปฐวีธาตุที่เป็นภายนอกก็ดี นั่นเป็นเพียงปฐวีธาตุเท่านั้น. พึงเห็นธาตุนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ครั้นเห็นธาตุนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้แล้ว ย่อมเบื่อหน่ายในปฐวีธาตุ ย่อมคลายความกำหนัดในปฐวีธาตุ. อาโปธาตุที่เป็นภายในก็ดี อาโปธาตุที่เป็นภายนอกก็ดี...เป... เตโชธาตุที่เป็นภายในก็ดี เตโชธาตุที่เป็นภายนอกก็ดี...เป... วาโยธาตุที่เป็นภายในก็ดี วาโยธาตุที่เป็นภายนอกก็ดี นั่นเป็นเพียงวาโยธาตุเท่านั้น. พึงเห็นธาตุนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ครั้นเห็นธาตุนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้แล้ว ย่อมเบื่อหน่ายในวาโยธาตุ ย่อมคลายความกำหนัดในวาโยธาตุ. นี้เป็นความแตกต่างกัน. ๔๘. ‘‘อวิชฺชา’’ติ เอกตฺตตา. ตตฺถ กตมา อวิชฺชา? ทุกฺเข อญฺญาณํ, ทุกฺขสมุทเย อญฺญาณํ, ทุกฺขนิโรเธ อญฺญาณํ, ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย อญฺญาณํ, ปุพฺพนฺเต อญฺญาณํ, อปรนฺเต อญฺญาณํ, ปุพฺพนฺตาปรนฺเต อญฺญาณํ, อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ อญฺญาณํ, ยํ เอวรูปํ อญฺญาณํ อทสฺสนํ อนภิสมโย อนนุโพโธ อสมฺโพโธ อปฺปฏิเวโธ อสลฺลกฺขณา อนุปลกฺขณา อปจฺจุปลกฺขณา อสมเวกฺขณํ อปจฺจกฺขกมฺมํ ทุมฺเมชฺฌํ พาลฺยํ อสมฺปชญฺญํ โมโห ปโมโห สมฺโมโห อวิชฺชา อวิชฺโชโฆ อวิชฺชาโยโค อวิชฺชานุสโย อวิชฺชาปริยุฏฺฐานํ อวิชฺชาลงฺคี โมโห อกุสลมูลํ. อยํ เวมตฺตตา. ๔๘. คำว่า “อวิชชา” เป็นชื่อของภาวะที่เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. ในคำนั้น อวิชชาเป็นไฉน? คือ ความไม่รู้ในทุกข์, ความไม่รู้ในทุกขสมุทัย, ความไม่รู้ในทุกขนิโรธ, ความไม่รู้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา, ความไม่รู้ในส่วนอดีต, ความไม่รู้ในส่วนอนาคต, ความไม่รู้ทั้งในส่วนอดีตและส่วนอนาคต, ความไม่รู้ในธรรมทั้งหลายที่อาศัยกันเกิดขึ้นคือปฏิจจสมุปบาท. ความไม่รู้ ความไม่เห็น ความไม่ตรัสรู้ ความไม่รู้ตาม ความไม่รู้พร้อม ความไม่แทงตลอด ความไม่กำหนดหมาย ความไม่เข้าไปกำหนดหมาย ความไม่เข้าไปกำหนดหมายเฉพาะหน้า ความไม่พิจารณา การไม่ทำให้ประจักษ์ ความมีปัญญาทราม ความเป็นพาล ความไม่รู้ทั่วพร้อม ความหลง ความหลงใหล ความหลงใหลอย่างยิ่ง อวิชชา โอฆะคืออวิชชา โยคะคืออวิชชา อนุสัยคืออวิชชา ปริยุฏฐานคืออวิชชา กลอนคืออวิชชา โมหะอันเป็นอกุศลมูล ใด ที่มีลักษณะเช่นนี้. นี้เป็นความแตกต่างกัน. ‘‘วิชฺชา’’ติ เอกตฺตตา. ตตฺถ กตมา วิชฺชา? ทุกฺเข ญาณํ, ทุกฺขสมุทเย ญาณํ, ทุกฺขนิโรเธ ญาณํ, ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย ญาณํ, ปุพฺพนฺเต ญาณํ, อปรนฺเต ญาณํ, ปุพฺพนฺตาปรนฺเต ญาณํ, อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ ญาณํ, ยา เอวรูปา ปญฺญา ปชานนา วิจโย ปวิจโย ธมฺมวิจโย สํลกฺขณา อุปลกฺขณา ปจฺจุปลกฺขณา ปณฺฑิจฺจํ โกสลฺลํ เนปุญฺญํ เวภพฺยา จินฺตา อุปปริกฺขา ภูรี เมธา ปริณายิกา วิปสฺสนา สมฺปชญฺญํ ปโตโท ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ ปญฺญาสตฺถํ ปญฺญาปาสาโท ปญฺญาอาโลโก [Pg.65] ปญฺญาโอภาโส ปญฺญาปชฺโชโต ปญฺญารตนํ อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค มคฺคงฺคํ มคฺคปริยาปนฺนํ. อยํ เวมตฺตตา. คำว่า “วิชชา” เป็นชื่อของภาวะที่เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. ในคำนั้น วิชชาเป็นไฉน? คือ ความรู้ในทุกข์, ความรู้ในทุกขสมุทัย, ความรู้ในทุกขนิโรธ, ความรู้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา, ความรู้ในส่วนอดีต, ความรู้ในส่วนอนาคต, ความรู้ทั้งในส่วนอดีตและส่วนอนาคต, ความรู้ในธรรมทั้งหลายที่อาศัยกันเกิดขึ้นคือปฏิจจสมุปบาท. ปัญญา ความรู้ทั่ว ความวิจัย ความเลือกเฟ้น ความวิจัยในธรรม ความกำหนดหมาย ความเข้าไปกำหนดหมาย ความเข้าไปกำหนดหมายเฉพาะหน้า ความเป็นบัณฑิต ความฉลาด ความละเอียด ความแจ่มแจ้ง ความคิด ความพิจารณา ปัญญาดุจแผ่นดิน ปัญญา(ทรงจำ) ปัญญาเป็นเครื่องนำไป วิปัสสนา สัมปชัญญะ ปัญญาดุจปฏัก ปัญญา ปัญญินทรีย์ ปัญญาพละ ศัสตราคือปัญญา ปราสาทคือปัญญา แสงสว่างคือปัญญา แสงโอภาสคือปัญญา ประทีปคือปัญญา รัตนะคือปัญญา ความไม่หลง ความวิจัยในธรรม สัมมาทิฏฐิ ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ องค์แห่งมรรค อันนับเนื่องในมรรค ใด ที่มีลักษณะเช่นนี้. นี้เป็นความแตกต่างกัน. ‘‘สมาปตฺตี’’ติ เอกตฺตตา. ตตฺถ กตมา สมาปตฺติ? สญฺญาสมาปตฺติ อสญฺญาสมาปตฺติ, เนวสญฺญานาสญฺญาสมาปตฺติ. วิภูตสญฺญาสมาปตฺติ นิโรธสมาปตฺตีติ. อยํ เวมตฺตตา. คำว่า “สมาบัติ” เป็นชื่อของภาวะที่เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. ในคำนั้น สมาบัติเป็นไฉน? คือ สัญญาสมาบัติ, อสัญญาสมาบัติ, เนวสัญญานาสัญญาสมาบัติ, วิภูตสัญญาสมาบัติ, และนิโรธสมาบัติ. นี้เป็นความแตกต่างกัน. ‘‘ฌายี’’ติ เอกตฺตตา. ตตฺถ กตโม ฌายี? อตฺถิ เสกฺโข ฌายี, อตฺถิ อเสกฺโข ฌายี, เนวเสกฺขนาเสกฺโข ฌายี, อาชานิโย ฌายี, อสฺสขลุงฺโก ฌายี, ทิฏฺฐุตฺตโร ฌายี, ตณฺหุตฺตโร ฌายี, ปญฺญุตฺตโร ฌายี. อยํ เวมตฺตตา. คำว่า “ผู้เข้าฌาน” เป็นชื่อของภาวะที่เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. ในคำนั้น ผู้เข้าฌานเป็นไฉน? คือ ผู้เข้าฌานที่เป็นเสขะ มีอยู่, ผู้เข้าฌานที่เป็นอเสขะ มีอยู่, ผู้เข้าฌานที่ไม่ใช่ทั้งเสขะและอเสขะ มีอยู่, ผู้เข้าฌานที่เป็นอาชาไนย มีอยู่, ผู้เข้าฌานที่เป็นม้าพยศ มีอยู่, ผู้เข้าฌานผู้มีทิฏฐิเป็นอย่างยิ่ง มีอยู่, ผู้เข้าฌานผู้มีตัณหาเป็นอย่างยิ่ง มีอยู่, ผู้เข้าฌานผู้มีปัญญาเป็นอย่างยิ่ง มีอยู่. นี้เป็นความแตกต่างกัน. ‘‘สมาธี’’ติ เอกตฺตตา. ตตฺถ กตโม สมาธิ? สรโณ สมาธิ, อรโณ สมาธิ, สเวโร สมาธิ, อเวโร สมาธิ, สพฺยาปชฺโช สมาธิ, อพฺยาปชฺโช สมาธิ, สปฺปีติโก สมาธิ, นิปฺปีติโก สมาธิ, สามิโส สมาธิ, นิรามิโส สมาธิ, สสงฺขาโร สมาธิ, อสงฺขาโร สมาธิ, เอกํสภาวิโต สมาธิ, อุภยํสภาวิโต สมาธิ, อุภยโต ภาวิตภาวโน สมาธิ, สวิตกฺกสวิจาโร สมาธิ, อวิตกฺกวิจารมตฺโต สมาธิ, อวิตกฺกอวิจาโร สมาธิ, หานภาคิโย สมาธิ, ฐิติภาคิโย สมาธิ, วิเสสภาคิโย สมาธิ, นิพฺเพธภาคิโย สมาธิ, โลกิโย สมาธิ, โลกุตฺตโร สมาธิ, มิจฺฉาสมาธิ, สมฺมาสมาธิ. อยํ เวมตฺตตา. คำว่า “สมาธิ” เป็นชื่อของภาวะที่เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. ในคำนั้น สมาธิเป็นไฉน? คือ สรณสมาธิ, อรณสมาธิ, สเวรสมาธิ, อเวรสมาธิ, สัพยาปัชฌสมาธิ, อัพยาปัชฌสมาธิ, สัปปีติกสมาธิ, นิปปีติกสมาธิ, สามิสสมาธิ, นิรามิสสมาธิ, สสังขารสมาธิ, อสังขารสมาธิ, เอกังสภาวิตสมาธิ, อุภยังสภาวิตสมาธิ, อุภยโตภาวิตภาวโนสมาธิ, สวิตักกสวิจารสมาธิ, อวิตักกวิจารมัตตสมาธิ, อวิตักกอวิจารสมาธิ, หานภาคิยสมาธิ, ฐิติภาคิยสมาธิ, วิเสสภาคิยสมาธิ, นิพเพธภาคิยสมาธิ, โลกิยสมาธิ, โลกุตตรสมาธิ, มิจฉาสมาธิ, สัมมาสมาธิ. นี้เป็นความแตกต่างกัน. ‘‘ปฏิปทา’’ติ เอกตฺตตา. ตตฺถ กตมา ปฏิปทา? อาคาฬฺหปฏิปทา, นิชฺฌามปฏิปทา, มชฺฌิมปฏิปทา, อกฺขมา ปฏิปทา, ขมา ปฏิปทา, สมา ปฏิปทา, ทมา ปฏิปทา, ทุกฺขา ปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา, ทุกฺขา ปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา, สุขา ปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา, สุขา ปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญาติ. อยํ เวมตฺตตา. คำว่า “ปฏิปทา” เป็นชื่อของภาวะที่เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. ในคำนั้น ปฏิปทาเป็นไฉน? คือ อาคาฬหปฏิปทา, นิชฌามปฏิปทา, มัชฌิมาปฏิปทา, อักขมาปฏิปทา, ขมาปฏิปทา, สมาปฏิปทา, ทมาปฏิปทา, ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา, ทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา, สุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา, และสุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา. นี้เป็นความแตกต่างกัน. ‘‘กาโย’’ติ เอกตฺตตา. ตตฺถ กตโม กาโย? นามกาโย รูปกาโย จ. ตตฺถ กตโม รูปกาโย? เกสา โลมา นขา ทนฺตา ตโจ มํสํ นฺหารุ อฏฺฐิ อฏฺฐิมิญฺชํ วกฺกํ หทยํ ยกนํ กิโลมกํ ปิหกํ ปปฺผาสํ อนฺตํ อนฺตคุณํ อุทริยํ กรีสํ ปิตฺตํ เสมฺหํ ปุพฺโพ โลหิตํ เสโท เมโท [Pg.66] อสฺสุ วสา เขโฬ สิงฺฆาณิกา ลสิกา มุตฺตํ มตฺถลุงฺคนฺติ – อยํ รูปกาโย. นามกาโย นาม เวทนา สญฺญา เจตนา จิตฺตํ ผสฺโส มนสิกาโรติ – อยํ นามกาโยติ. อยํ เวมตฺตตา. คำว่า กาย ได้แก่ ความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. ในคำนั้น กายคืออะไร? คือ นามกายและรูปกาย. ในกายทั้งสองนั้น รูปกายคืออะไร? คือ ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก เยื่อในกระดูก ไต หัวใจ ตับ พังผืด ม้าม ปอด ไส้ใหญ่ ไส้น้อย อาหารใหม่ อาหารเก่า ดี เสมหะ หนอง เลือด เหงื่อ มันข้น น้ำตา มันเหลว น้ำลาย น้ำมูก ไขข้อ มูตร เยื่อในสมอง - นี้คือรูปกาย. ที่ชื่อว่านามกาย คือ เวทนา สัญญา เจตนา จิต ผัสสะ มนสิการ - นี้คือนามกาย. นี้คือความแตกต่างกัน. เอวํ โย ธมฺโม ยสฺส ธมฺมสฺส สมานภาโว, โส ธมฺโม ตสฺส ธมฺมสฺส เอกตฺตตาย เอกี ภวติ. เยน เยน วา ปน วิลกฺขโณ, เตน เตน เวมตฺตํ คจฺฉติ. เอวํ สุตฺเต วา เวยฺยากรเณ วา คาถายํ วา ปุจฺฉิเตน วีมํสยิตพฺพํ, กึ เอกตฺตตาย ปุจฺฉติ, อุทาหุ เวมตฺตตายาติ. ยทิ เอกตฺตตาย ปุจฺฉิตํ, เอกตฺตตาย วิสชฺชยิตพฺพํ. ยทิ เวมตฺตตาย ปุจฺฉิตํ, เวมตฺตตาย วิสชฺชยิตพฺพํ. ยทิ สตฺตาธิฏฺฐาเนน ปุจฺฉิตํ, สตฺตาธิฏฺฐาเนน วิสชฺชยิตพฺพํ. ยทิ ธมฺมาธิฏฺฐาเนน ปุจฺฉิตํ, ธมฺมาธิฏฺฐาเนน วิสชฺชยิตพฺพํ. ยถา ยถา วา ปน ปุจฺฉิตํ, ตถา ตถา วิสชฺชยิตพฺพํ. เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน ‘‘เอกตฺตตาย ธมฺมา’’ติ. ด้วยประการฉะนี้ ธรรมใดมีความเป็นสภาพเสมอกันกับธรรมใด ธรรมนั้นย่อมเป็นอันเดียวกันกับธรรมนั้นโดยความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. แต่ธรรมใดมีลักษณะต่างกันโดยประการใดๆ ธรรมนั้นย่อมถึงความแตกต่างกันโดยประการนั้นๆ. ด้วยประการฉะนี้ ผู้ถูกถามพึงพิจารณาในสูตรก็ดี ในไวยากรณ์ก็ดี ในคาถาก็ดี ว่า เขาถามโดยความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน หรือว่าถามโดยความแตกต่างกัน. ถ้าเขาถามโดยความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ก็พึงตอบโดยความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. ถ้าเขาถามโดยความแตกต่างกัน ก็พึงตอบโดยความแตกต่างกัน. ถ้าเขาถามโดยสัตตาธิษฐาน ก็พึงตอบโดยสัตตาธิษฐาน. ถ้าเขาถามโดยธรรมาธิษฐาน ก็พึงตอบโดยธรรมาธิษฐาน. หรือว่า เขาถามโดยประการใดๆ ก็พึงตอบโดยประการนั้นๆ. เพราะเหตุนั้น ท่านพระมหากัจจายนะจึงกล่าวว่า "ธรรมทั้งหลายโดยความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน". นิยุตฺโต อธิฏฺฐาโน หาโร. อธิษฐานหาร จบแล้ว. ๑๕. ปริกฺขารหารวิภงฺโค ๑๕. การจำแนกบริขารหาร ๔๙. ตตฺถ กตโม ปริกฺขาโร หาโร? ‘‘เย ธมฺมา ยํ ธมฺมํ ชนยนฺตี’’ติ. ๑๕. ในหารเหล่านั้น ปริกขารหารคืออะไร? คือ (หารที่กล่าวไว้ว่า) "ธรรมเหล่าใดให้เกิดธรรมใด". โย ธมฺโม ยํ ธมฺมํ ชนยติ, ตสฺส โส ปริกฺขาโร. กึลกฺขโณ ปริกฺขาโร? ชนกลกฺขโณ ปริกฺขาโร. ทฺเว ธมฺมา ชนยนฺติ เหตุ จ ปจฺจโย จ. ตตฺถ กึลกฺขโณ เหตุ, กึลกฺขโณ ปจฺจโย? อสาธารณลกฺขโณ เหตุ, สาธารณลกฺขโณ ปจฺจโย. ยถา กึ ภเว? ยถา องฺกุรสฺส นิพฺพตฺติยา พีชํ อสาธารณํ, ปถวี อาโป จ สาธารณา. องฺกุรสฺส หิ ปถวี อาโป จ ปจฺจโย สภาโว เหตุ. ยถา วา ปน ฆเฏ ทุทฺธํ ปกฺขิตฺตํ ทธิ ภวติ, น จตฺถิ เอกกาลสมวธานํ ทุทฺธสฺส จ ทธิสฺส จ. เอวเมวํ นตฺถิ เอกกาลสมวธานํ เหตุสฺส จ ปจฺจยสฺส จ. ๔๙. ธรรมใดให้เกิดธรรมใด ธรรมนั้นชื่อว่าเป็นปริกขารของธรรมนั้น. ปริกขารมีลักษณะอย่างไร? ปริกขารมีลักษณะให้เกิด. ธรรม ๒ อย่างย่อมให้เกิด คือ เหตุและปัจจัย. ในธรรม ๒ อย่างนั้น อะไรมีลักษณะเป็นเหตุ อะไรมีลักษณะเป็นปัจจัย? เหตุมีลักษณะไม่ทั่วไป ปัจจัยมีลักษณะทั่วไป. เป็นอย่างไร? เหมือนอย่างว่า ในการเกิดขึ้นแห่งหน่อ พืชเป็นสิ่งไม่ทั่วไป ส่วนดินและน้ำเป็นสิ่งทั่วไป. จริงอยู่ ดินและน้ำเป็นปัจจัยของหน่อ สภาวะ (คือพืช) เป็นเหตุ. หรืออีกอย่างหนึ่ง เหมือนนมที่ใส่ไว้ในหม้อย่อมกลายเป็นนมส้ม การอยู่พร้อมกันในกาลเดียวกันของนมและนมส้มย่อมไม่มี. ฉันใดก็ฉันนั้น การอยู่พร้อมกันในกาลเดียวกันของเหตุและปัจจัยย่อมไม่มี. อยญฺหิ สํสาโร สเหตุ สปฺปจฺจโย นิพฺพตฺโต. วุตฺตํ หิ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา, สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ, เอวํ สพฺโพ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท. อิติ อวิชฺชา อวิชฺชาย เหตุ อโยนิโส มนสิกาโร ปจฺจโย. ปุริมิกา อวิชฺชา ปจฺฉิมิกาย อวิชฺชาย เหตุ. ตตฺถ ปุริมิกา อวิชฺชา อวิชฺชานุสโย [Pg.67] ปจฺฉิมิกา อวิชฺชา อวิชฺชาปริยุฏฺฐานํ, ปุริมิโก อวิชฺชานุสโย ปจฺฉิมิกสฺส อวิชฺชาปริยุฏฺฐานสฺส เหตุภูโต ปริพฺรูหนาย, พีชงฺกุโร วิย สมนนฺตรเหตุตาย. ยํ ปน ยตฺถ ผลํ นิพฺพตฺตติ, อิทมสฺส ปรมฺปรเหตุตาย เหตุภูตํ. ทุวิโธ หิ เหตุ สมนนฺตรเหตุ ปรมฺปรเหตุ จ, เอวํ อวิชฺชายปิ ทุวิโธ เหตุ สมนนฺตรเหตุ ปรมฺปรเหตุ จ. จริงอยู่ สังสารวัฏนี้เกิดขึ้นมีเหตุมีปัจจัย. ดังที่ตรัสไว้ว่า เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี ปฏิจจสมุปบาททั้งหมดก็เป็นเช่นนี้. ดังนั้น อวิชชาเป็นเหตุของอวิชชา อโยนิโสมนสิการเป็นปัจจัย. อวิชชาที่เกิดก่อนเป็นเหตุของอวิชชาที่เกิดหลัง. ในอวิชชาทั้งสองนั้น อวิชชาที่เกิดก่อนคืออวิชชานุสัย อวิชชาที่เกิดหลังคืออวิชชาปริยุฏฐาน, อวิชชานุสัยที่เกิดก่อนเป็นเหตุเพื่อความเจริญแก่อวิชชาปริยุฏฐานที่เกิดหลัง, เป็นเหตุในลำดับติดต่อกันเหมือนพืชและหน่อ. ส่วนผลใดเกิดขึ้นในที่ใด นี้เป็นเหตุของผลนั้นโดยความเป็นเหตุสืบต่อกันไป. จริงอยู่ เหตุมี ๒ อย่าง คือ สมนันตรเหตุ และปรัมปรเหตุ. แม้ในอวิชชาก็ฉันนั้น เหตุมี ๒ อย่าง คือ สมนันตรเหตุ และปรัมปรเหตุ. ยถา วา ปน ถาลกญฺจ วฏฺฏิ จ เตลญฺจ ปทีปสฺส ปจฺจยภูตํ น สภาวเหตุ, น หิ สกฺกา ถาลกญฺจ วฏฺฏิญฺจ เตลญฺจ อนคฺคิกํ ทีเปตุํ ปทีปสฺส ปจฺจยภูตํ. ปทีโป วิย สภาโว เหตุ โหติ. อิติ สภาโว เหตุ, ปรภาโว ปจฺจโย. อชฺฌตฺติโก เหตุ, พาหิโร ปจฺจโย. ชนโก เหตุ, ปริคฺคาหโก ปจฺจโย. อสาธารโณ เหตุ, สาธารโณ ปจฺจโย. หรืออีกอย่างหนึ่ง เหมือนอย่างว่า ถาดประทีป ไส้ และน้ำมัน เป็นปัจจัยของดวงประทีป แต่ไม่ใช่สภาวเหตุ, จริงอยู่ ใครๆ ไม่สามารถจุดถาดประทีป ไส้ และน้ำมันที่ไม่มีไฟให้ลุกโพลงได้ ซึ่งเป็นปัจจัยของดวงประทีป. สภาวะที่เป็นเช่นเดียวกับดวงประทีปย่อมเป็นเหตุ. ดังนั้น สภาวะเป็นเหตุ ปรภาวะเป็นปัจจัย. สิ่งภายในเป็นเหตุ สิ่งภายนอกเป็นปัจจัย. สิ่งที่ให้เกิดเป็นเหตุ สิ่งที่อุปถัมภ์เป็นปัจจัย. สิ่งที่ไม่ทั่วไปเป็นเหตุ สิ่งที่ทั่วไปเป็นปัจจัย. อวุปจฺเฉทตฺโถ สนฺตติ อตฺโถ, นิพฺพตฺติ อตฺโถ ผลตฺโถ, ปฏิสนฺธิ อตฺโถ ปุนพฺภวตฺโถ, ปลิโพธตฺโถ ปริยุฏฺฐานตฺโถ, อสมุคฺฆาตตฺโถ อนุสยตฺโถ, อสมฺปฏิเวธตฺโถ อวิชฺชตฺโถ, อปริญฺญาตตฺโถ วิญฺญาณสฺส พีชตฺโถ. ยตฺถ อวุปจฺเฉโท ตตฺถ สนฺตติ, ยตฺถ สนฺตติ ตตฺถ นิพฺพตฺติ, ยตฺถ นิพฺพตฺติ ตตฺถ ผลํ, ยตฺถ ผลํ ตตฺถ ปฏิสนฺธิ, ยตฺถ ปฏิสนฺธิ ตตฺถ ปุนพฺภโว, ยตฺถ ปุนพฺภโว ตตฺถ ปลิโพโธ, ยตฺถ ปลิโพโธ ตตฺถ ปริยุฏฺฐานํ, ยตฺถ ปริยุฏฺฐานํ ตตฺถ อสมุคฺฆาโต. ยตฺถ อสมุคฺฆาโต ตตฺถ อนุสโย, ยตฺถ อนุสโย ตตฺถ อสมฺปฏิเวโธ, ยตฺถ อสมฺปฏิเวโธ ตตฺถ อวิชฺชา, ยตฺถ อวิชฺชา ตตฺถ สาสวํ วิญฺญาณํ อปริญฺญาตํ, ยตฺถ สาสวํ วิญฺญาณํ อปริญฺญาตํ ตตฺถ พีชตฺโถ. อรรถว่าความไม่ขาดสาย คืออรรถว่าความสืบต่อ. อรรถว่าการเกิดขึ้น คืออรรถว่าผล. อรรถว่าการปฏิสนธิ คืออรรถว่าภพใหม่. อรรถว่าความกังวล คืออรรถว่าการครอบงำ. อรรถว่าการที่ยังกำจัดไม่ได้ คืออรรถว่าอนุสัย. อรรถว่าการไม่รู้แจ้ง คืออรรถว่าอวิชชา. อรรถว่าการที่ยังไม่ได้กำหนดรู้ คืออรรถของความเป็นพืชเชื้อแห่งวิญญาณ. ในที่ใดมีความไม่ขาดสาย ในที่นั้นมีความสืบต่อ, ในที่ใดมีความสืบต่อ ในที่นั้นมีการเกิดขึ้น, ในที่ใดมีการเกิดขึ้น ในที่นั้นมีผล, ในที่ใดมีผล ในที่นั้นมีการปฏิสนธิ, ในที่ใดมีการปฏิสนธิ ในที่นั้นมีภพใหม่, ในที่ใดมีภพใหม่ ในที่นั้นมีความกังวล, ในที่ใดมีความกังวล ในที่นั้นมีการครอบงำ, ในที่ใดมีการครอบงำ ในที่นั้นมีการที่ยังกำจัดไม่ได้. ในที่ใดมีการที่ยังกำจัดไม่ได้ ในที่นั้นมีอนุสัย, ในที่ใดมีอนุสัย ในที่นั้นมีการไม่รู้แจ้ง, ในที่ใดมีการไม่รู้แจ้ง ในที่นั้นมีอวิชชา, ในที่ใดมีอวิชชา ในที่นั้นมีสาสววิญญาณที่ยังไม่ได้กำหนดรู้, ในที่ใดมีสาสววิญญาณที่ยังไม่ได้กำหนดรู้ ในที่นั้นมีอรรถของความเป็นพืชเชื้อ. สีลกฺขนฺโธ สมาธิกฺขนฺธสฺส ปจฺจโย, สมาธิกฺขนฺโธ ปญฺญากฺขนฺธสฺส ปจฺจโย, ปญฺญากฺขนฺโธ วิมุตฺติกฺขนฺธสฺส ปจฺจโย, วิมุตฺติกฺขนฺโธ วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺธสฺส ปจฺจโย. ติตฺถญฺญุตา ปีตญฺญุตาย ปจฺจโย, ปีตญฺญุตา ปตฺตญฺญุตาย ปจฺจโย, ปตฺตญฺญุตา อตฺตญฺญุตาย ปจฺจโย. ศีลขันธ์เป็นปัจจัยของสมาธิขันธ์, สมาธิขันธ์เป็นปัจจัยของปัญญาขันธ์, ปัญญาขันธ์เป็นปัจจัยของวิมุตติขันธ์, วิมุตติขันธ์เป็นปัจจัยของวิมุตติญาณทัสสนขันธ์. ติตถัญญุตาเป็นปัจจัยของปีตัญญุตา, ปีตัญญุตาเป็นปัจจัยของปัตตัญญุตา, ปัตตัญญุตาเป็นปัจจัยของอัตตัญญุตา. ยถา วา ปน จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณํ. ตตฺถ จกฺขุ อาธิปเตยฺยปจฺจยตาย ปจฺจโย, รูปา อารมฺมณปจฺจยตาย ปจฺจโย. อาโลโก สนฺนิสฺสยตาย ปจฺจโย, มนสิกาโร สภาโว เหตุ[Pg.68]. สงฺขารา วิญฺญาณสฺส ปจฺจโย, สภาโว เหตุ. วิญฺญาณํ นามรูปสฺส ปจฺจโย, สภาโว เหตุ. นามรูปํ สฬายตนสฺส ปจฺจโย, สภาโว เหตุ. สฬายตนํ ผสฺสสฺส ปจฺจโย, สภาโว เหตุ. ผสฺโส เวทนาย ปจฺจโย, สภาโว เหตุ. เวทนา ตณฺหาย ปจฺจโย, สภาโว เหตุ. ตณฺหา อุปาทานสฺส ปจฺจโย, สภาโว เหตุ. อุปาทานํ ภวสฺส ปจฺจโย, สภาโว เหตุ. ภโว ชาติยา ปจฺจโย, สภาโว เหตุ. ชาติ ชรามรณสฺส ปจฺจโย, สภาโว เหตุ. ชรามรณํ โสกสฺส ปจฺจโย, สภาโว เหตุ. โสโก ปริเทวสฺส ปจฺจโย, สภาโว เหตุ. ปริเทโว ทุกฺขสฺส ปจฺจโย, สภาโว เหตุ. ทุกฺขํ โทมนสฺสสฺส ปจฺจโย, สภาโว เหตุ. โทมนสฺสํ อุปายาสสฺส ปจฺจโย, สภาโว เหตุ. เอวํ โย โกจิ อุปนิสฺสโย สพฺโพ โส ปริกฺขาโร. เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน ‘‘เย ธมฺมา ยํ ธมฺมํ ชนยนฺตี’’ติ. อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนจักขุวิญญาณย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยจักขุและรูป ในคำนั้น จักขุเป็นปัจจัยโดยความเป็นอธิปติปัจจัย รูปเป็นปัจจัยโดยความเป็นอารัมมณปัจจัย แสงสว่างเป็นปัจจัยโดยความเป็นอุปนิสสยปัจจัย มนสิการเป็นสภาวะ เป็นเหตุ สังขารเป็นปัจจัยแก่วิญญาณ เป็นสภาวะ เป็นเหตุ วิญญาณเป็นปัจจัยแก่นามรูป เป็นสภาวะ เป็นเหตุ นามรูปเป็นปัจจัยแก่สฬายตนะ เป็นสภาวะ เป็นเหตุ สฬายตนะเป็นปัจจัยแก่ผัสสะ เป็นสภาวะ เป็นเหตุ ผัสสะเป็นปัจจัยแก่เวทนา เป็นสภาวะ เป็นเหตุ เวทนาเป็นปัจจัยแก่ตัณหา เป็นสภาวะ เป็นเหตุ ตัณหาเป็นปัจจัยแก่อุปาทาน เป็นสภาวะ เป็นเหตุ อุปาทานเป็นปัจจัยแก่ภพ เป็นสภาวะ เป็นเหตุ ภพเป็นปัจจัยแก่ชาติ เป็นสภาวะ เป็นเหตุ ชาติเป็นปัจจัยแก่ชรามรณะ เป็นสภาวะ เป็นเหตุ ชรามรณะเป็นปัจจัยแก่โสกะ เป็นสภาวะ เป็นเหตุ โสกะเป็นปัจจัยแก่ปริเทวะ เป็นสภาวะ เป็นเหตุ ปริเทวะเป็นปัจจัยแก่ทุกข์ เป็นสภาวะ เป็นเหตุ ทุกข์เป็นปัจจัยแก่โทมนัส เป็นสภาวะ เป็นเหตุ โทมนัสเป็นปัจจัยแก่อุปายาส เป็นสภาวะ เป็นเหตุ ด้วยประการฉะนี้ อุปนิสสยปัจจัยอย่างใดอย่างหนึ่งทั้งหมดนั้น ชื่อว่าปริกขาร เพราะเหตุนั้น พระมหากัจจายนเถระจึงกล่าวว่า “ธรรมเหล่าใดย่อมยังธรรมเหล่าใดให้เกิด” ดังนี้ นิยุตฺโต ปริกฺขาโร หาโร. ปริกขารหาระ จบ ๑๖. สมาโรปนหารวิภงฺโค ๑๖. สมารอปนหารวิภังค์ ๕๐. ตตฺถ กตโม สมาโรปโน หาโร? ‘‘เย ธมฺมา ยํมูลา, เย เจกตฺถา ปกาสิตา มุนินา’’ติ. ๕๐. ในหาระเหล่านั้น สมารอปนหาระเป็นไฉน? คือ ธรรมเหล่าใดมีธรรมใดเป็นมูล และธรรมเหล่าใดมีอรรถเป็นอันเดียวกัน อันพระมุนีทรงประกาศไว้แล้ว ดังนี้ เอกสฺมึ ปทฏฺฐาเน ยตฺตกานิ ปทฏฺฐานานิ โอตรนฺติ, สพฺพานิ ตานิ สมาโรปยิตพฺพานิ. ยถา อาวฏฺเฏ หาเร พหุกานิ ปทฏฺฐานานิ โอตรนฺตีติ. ตตฺถ สมาโรปนา จตุพฺพิธา ปทฏฺฐานํ, เววจนํ, ภาวนา, ปหานมิติ. ในปทัฏฐานหนึ่ง ปทัฏฐานทั้งหลายมีประมาณเท่าใดหยั่งลง ปทัฏฐานเหล่านั้นทั้งหมดพึงยกขึ้นแสดง เหมือนอย่างที่ปทัฏฐานจำนวนมากหยั่งลงในอาวัฏฏหาระ ในหาระนั้น สมารอปนามี ๔ อย่าง คือ ปทัฏฐาน เววจนะ ภาวนา ปหานะ ตตฺถ กตมา ปทฏฺฐาเนน สมาโรปนา? ใน ๔ อย่างนั้น สมารอปนาโดยปทัฏฐานเป็นไฉน? ‘‘สพฺพปาปสฺส อกรณํ, กุสลสฺส อุปสมฺปทา; สจิตฺตปริโยทปนํ, เอตํ พุทฺธาน สาสน’’นฺติ. การไม่ทำบาปทั้งปวง, การยังกุศลให้ถึงพร้อม, การทำจิตของตนให้ผ่องแผ้ว, นี้เป็นคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ดังนี้ ตสฺส กึ ปทฏฺฐานํ? ตีณิ สุจริตานิ – กายสุจริตํ วจีสุจริตํ มโนสุจริตํ – อิทํ ปทฏฺฐานํ; ตตฺถ ยํ กายิกญฺจ วาจสิกญฺจ สุจริตํ, อยํ สีลกฺขนฺโธ. มโนสุจริเต ยา อนภิชฺฌา อพฺยาปาโท จ, อยํ สมาธิกฺขนฺโธ. ยา สมฺมาทิฏฺฐิ, อยํ ปญฺญากฺขนฺโธ. อิทํ ปทฏฺฐานํ, ตตฺถ สีลกฺขนฺโธ [Pg.69] จ สมาธิกฺขนฺโธ จ สมโถ, ปญฺญากฺขนฺโธ วิปสฺสนา. อิทํ ปทฏฺฐานํ, ตตฺถ สมถสฺส ผลํ ราควิราคา เจโตวิมุตฺติ, วิปสฺสนา ผลํ อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺติ. อิทํ ปทฏฺฐานํ. อะไรเป็นปทัฏฐานของพระศาสนานั้น? สุจริต ๓ คือ กายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต นี้เป็นปทัฏฐาน ในสุจริต ๓ นั้น สุจริตที่เป็นไปทางกายและวาจา นี้คือสีลขันธ์ ในมโนสุจริต อนภิชฌาและอัพยาบาท นี้คือสมาธิขันธ์ สัมมาทิฏฐิ นี้คือปัญญาขันธ์ นี้เป็นปทัฏฐาน ในขันธ์ ๓ นั้น สีลขันธ์และสมาธิขันธ์เป็นสมถะ ปัญญาขันธ์เป็นวิปัสสนา นี้เป็นปทัฏฐาน ในสมถะและวิปัสสนานั้น ผลของสมถะคือเจโตวิมุตติเพราะคลายราคะ ผลของวิปัสสนาคือปัญญาวิมุตติเพราะคลายอวิชชา นี้เป็นปทัฏฐาน วนํ วนถสฺส ปทฏฺฐานํ. กิญฺจ วนํ? โก จ วนโถ? วนํ นาม ปญฺจ กามคุณา, ตณฺหา วนโถ. อิทํ ปทฏฺฐานํ. วนํ นาม นิมิตฺตคฺคาโห ‘‘อิตฺถี’’ติ วา ‘‘ปุริโส’’ติ วา. วนโถ นาม เตสํ เตสํ องฺคปจฺจงฺคานํ อนุพฺยญฺชนคฺคาโห ‘‘อโห จกฺขุ, อโห โสตํ, อโห ฆานํ, อโห ชิวฺหา, อโห กาโย, อิติ. อิทํ ปทฏฺฐานํ. วนํ นาม ฉ อชฺฌตฺติกพาหิรานิ อายตนานิ อปริญฺญาตานิ. ยํ ตทุภยํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สํโยชนํ, อยํ วนโถ. อิทํ ปทฏฺฐานํ. วนํ นาม อนุสโย. วนโถ นาม ปริยุฏฺฐานํ. อิทํ ปทฏฺฐานํ. เตนาห ภควา ‘‘เฉตฺวา วนญฺจ วนถญฺจา’’ติ. อยํ ปทฏฺฐาเนน สมาโรปนา. วนะเป็นปทัฏฐานของวนถะ ก็อะไรเล่าชื่อว่าวนะ? อะไรเล่าชื่อว่าวนถะ? กามคุณ ๕ ชื่อว่าวนะ ตัณหาชื่อว่าวนถะ นี้เป็นปทัฏฐาน การถือนิมิตว่า ‘หญิง’ หรือ ‘ชาย’ ชื่อว่าวนะ การถืออนุพยัญชนะในอวัยวะน้อยใหญ่เหล่านั้นว่า ‘โอหนอ จักขุ, โอหนอ โสตะ, โอหนอ ฆานะ, โอหนอ ชิวหา, โอหนอ กาย’ ดังนี้ ชื่อว่าวนถะ นี้เป็นปทัฏฐาน อายตนะภายในและภายนอก ๖ ที่ยังไม่ได้กำหนดรู้ ชื่อว่าวนะ สังโยชน์ที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยอายตนะทั้งสองนั้น นี้ชื่อว่าวนถะ นี้เป็นปทัฏฐาน อนุสัยชื่อว่าวนะ ปริยุฏฐานชื่อว่าวนถะ นี้เป็นปทัฏฐาน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ตัดวนะและวนถะ’ ดังนี้ นี้คือสมารอปนาโดยปทัฏฐาน ๕๑. ตตฺถ กตมา เววจเนน สมาโรปนา? ราควิราคา เจโตวิมุตฺติ เสกฺขผลํ; อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺติ อเสกฺขผลํ. อิทํ เววจนํ. ราควิราคา เจโตวิมุตฺติ อนาคามิผลํ; อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺติ อคฺคผลํ อรหตฺตํ. อิทํ เววจนํ. ราควิราคา เจโตวิมุตฺติ กามธาตุสมติกฺกมนํ; อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺติ เตธาตุสมติกฺกมนํ. อิทํ เววจนํ. ปญฺญินฺทฺริยํ, ปญฺญาพลํ, อธิปญฺญาสิกฺขา, ปญฺญากฺขนฺโธ, ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค, อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค, ญาณํ, สมฺมาทิฏฺฐิ, ตีรณา, สนฺตีรณา, หิรี, วิปสฺสนา, ธมฺเม ญาณํ, สพฺพํ, อิทํ เววจนํ. อยํ เววจเนน สมาโรปนา. ๕๑. ใน ๔ อย่างนั้น สมารอปนาโดยเววจนะเป็นไฉน? เจโตวิมุตติเพราะคลายราคะ คือ เสกขผล, ปัญญาวิมุตติเพราะคลายอวิชชา คือ อเสกขผล นี้เป็นเววจนะ เจโตวิมุตติเพราะคลายราคะ คือ อนาคามิผล, ปัญญาวิมุตติเพราะคลายอวิชชา คือ อัคคผล, อรหัตต์ นี้เป็นเววจนะ เจโตวิมุตติเพราะคลายราคะ คือ การก้าวล่วงกามธาตุ, ปัญญาวิมุตติเพราะคลายอวิชชา คือ การก้าวล่วงธาตุ ๓ นี้เป็นเววจนะ ปัญญินทรีย์, ปัญญาพละ, อธิปัญญาสิกขา, ปัญญาขันธ์, ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์, อุเบกขาสัมโพชฌงค์, ญาณ, สัมมาทิฏฐิ, ตีรณา, สันตีรณา, หิริ, วิปัสสนา, ญาณในธรรม, ทั้งหมดนี้เป็นเววจนะ นี้คือสมารอปนาโดยเววจนะ ตตฺถ กตมา ภาวนาย สมาโรปนา? ยถาห ภควา ‘‘ตสฺมาติห ตฺวํ ภิกฺขุ กาเย กายานุปสฺสี วิหราหิ, อาตาปี สมฺปชาโน สติมา วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺสํ’’. อาตาปีติ วีริยินฺทฺริยํ. สมฺปชาโนติ ปญฺญินฺทฺริยํ. สติมาติ สตินฺทฺริยํ. วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺสนฺติ สมาธินฺทฺริยํ. เอวํ กาเย กายานุปสฺสิโน วิหรโต จตฺตาโร สติปฏฺฐานา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ. เกน การเณน? เอกลกฺขณตฺตา จตุนฺนํ อินฺทฺริยานํ. จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ ภาวิยมาเนสุ จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ. จตูสุ สมฺมปฺปธาเนสุ ภาวิยมาเนสุ จตฺตาโร อิทฺธิปาทา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ. จตูสุ อิทฺธิปาเทสุ ภาวิยมาเนสุ ปญฺจินฺทฺริยานิ ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ. เอวํ สพฺเพ[Pg.70]. เกน การเณน? สพฺเพ หิ โพธงฺคมา ธมฺมา โพธิปกฺขิยา นิยฺยานิกลกฺขเณน เอกลกฺขณา, เต เอกลกฺขณตฺตา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ. อยํ ภาวนาย สมาโรปนา. ใน ๔ อย่างนั้น สมารอปนาโดยภาวนาเป็นไฉน? เหมือนดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ภิกษุ เพราะเหตุนั้น เธอในศาสนานี้ จงเป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นกายในกาย มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสีย อยู่เถิด’ ดังนี้ คำว่า มีความเพียร คือ วิริยินทรีย์ คำว่า มีสัมปชัญญะ คือ ปัญญินทรีย์ คำว่า มีสติ คือ สตินทรีย์ คำว่า กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสีย คือ สมาธินทรีย์ เมื่อภิกษุผู้มีปกติพิจารณาเห็นกายในกายอยู่อย่างนี้ สติปัฏฐาน ๔ ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา เพราะเหตุไร? เพราะอินทรีย์ ๔ มีลักษณะเป็นอันเดียวกัน เมื่อสติปัฏฐาน ๔ อันบุคคลเจริญแล้ว สัมมัปปธาน ๔ ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา เมื่อสัมมัปปธาน ๔ อันบุคคลเจริญแล้ว อิทธิบาท ๔ ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา เมื่ออิทธิบาท ๔ อันบุคคลเจริญแล้ว อินทรีย์ ๕ ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา แม้ธรรมทั้งหมดก็ฉันนั้น เพราะเหตุไร? เพราะว่าธรรมที่เป็นโพธิปักขิยะทั้งหมด ซึ่งเป็นไปเพื่อการตรัสรู้ มีลักษณะเป็นอันเดียวกันโดยมีลักษณะเป็นเครื่องนำออก เพราะธรรมเหล่านั้นมีลักษณะเป็นอันเดียวกัน จึงย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา นี้คือสมารอปนาโดยภาวนา ตตฺถ กตมา ปหาเนน สมาโรปนา? กาเย กายานุปสฺสี วิหรนฺโต ‘‘อสุเภ สุภ’’นฺติ วิปลฺลาสํ ปชหติ, กพฬีกาโร จสฺส อาหาโร ปริญฺญํ คจฺฉติ, กามุปาทาเนน จ อนุปาทาโน ภวติ, กามโยเคน จ วิสํยุตฺโต ภวติ, อภิชฺฌากายคนฺเถน จ วิปฺปยุชฺชติ, กามาสเวน จ อนาสโว ภวติ, กาโมฆญฺจ อุตฺติณฺโณ ภวติ, ราคสลฺเลน จ วิสลฺโล ภวติ, รูปูปิกา จสฺส วิญฺญาณฏฺฐิติ ปริญฺญํ คจฺฉติ, รูปธาตุยํ จสฺส ราโค ปหีโน ภวติ, น จ ฉนฺทาคตึ คจฺฉติ. บรรดาสมาโรปนะเหล่านั้น สมาโรปนะด้วยการละเป็นไฉน? บุคคลผู้พิจารณาเห็นกายในกายอยู่ ย่อมละวิปลาสว่า ‘งาม’ ในสิ่งไม่งาม, กวฬิงการาหารของบุคคลนั้นย่อมถึงความกำหนดรู้, ย่อมเป็นผู้ไม่มีอุปาทานคือละกามุปาทานได้, ย่อมเป็นผู้ไม่ประกอบด้วยกามโยคะ, ย่อมพ้นจากอภิชฌากายคันถะ, ย่อมเป็นผู้ไม่มีอาสวะคือละกามาสวะได้, ย่อมข้ามกาโมฆะได้, ย่อมเป็นผู้ไม่มีลูกศรคือราคะ, รูปูปิกาวิญญาณัฏฐิติของบุคคลนั้นย่อมถึงความกำหนดรู้, ราคะในรูปธาตุของบุคคลนั้นย่อมเป็นอันละได้แล้ว และย่อมไม่ถึงฉันทาคติ เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรนฺโต ‘‘ทุกฺเข สุข’’นฺติ วิปลฺลาสํ ปชหติ, ผสฺโส จสฺส อาหาโร ปริญฺญํ คจฺฉติ, ภวูปาทาเนน จ อนุปาทาโน ภวติ, ภวโยเคน จ วิสํยุตฺโต ภวติ, พฺยาปาทกายคนฺเถน จ วิปฺปยุชฺชติ, ภวาสเวน จ อนาสโว ภวติ, ภโวฆญฺจ อุตฺติณฺโณ ภวติ, โทสสลฺเลน จ วิสลฺโล ภวติ, เวทนูปิกา จสฺส วิญฺญาณฏฺฐิติ ปริญฺญํ คจฺฉติ, เวทนาธาตุยํ จสฺส ราโค ปหีโน ภวติ, น จ โทสาคตึ คจฺฉติ. บุคคลผู้พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่ ย่อมละวิปลาสว่า ‘สุข’ ในทุกข์, ผัสสาหารของบุคคลนั้นย่อมถึงความกำหนดรู้, ย่อมเป็นผู้ไม่มีอุปาทานคือละภวุปาทานได้, ย่อมเป็นผู้ไม่ประกอบด้วยภวโยคะ, ย่อมพ้นจากพยาปาทกายคันถะ, ย่อมเป็นผู้ไม่มีอาสวะคือละภวาสวะได้, ย่อมข้ามภโวฆะได้, ย่อมเป็นผู้ไม่มีลูกศรคือโทสะ, เวทนูปิกาวิญญาณัฏฐิติของบุคคลนั้นย่อมถึงความกำหนดรู้, ราคะในเวทนาธาตุของบุคคลนั้นย่อมเป็นอันละได้แล้ว และย่อมไม่ถึงโทสาคติ จิตฺเต จิตฺตานุปสฺสี วิหรนฺโต ‘‘อนิจฺเจ นิจฺจ’’นฺติ วิปลฺลาสํ ปชหติ, วิญฺญาณํ จสฺส อาหาโร ปริญฺญํ คจฺฉติ, ทิฏฺฐุปาทาเนน จ อนุปาทาโน ภวติ, ทิฏฺฐิโยเคน จ วิสํยุตฺโต ภวติ, สีลพฺพตปรามาสกายคนฺเถน จ วิปฺปยุชฺชติ, ทิฏฺฐาสเวน จ อนาสโว ภวติ, ทิฏฺโฐฆญฺจ อุตฺติณฺโณ ภวติ, มานสลฺเลน จ วิสลฺโล ภวติ, สญฺญูปิกา จสฺส วิญฺญาณฏฺฐิติ ปริญฺญํ คจฺฉติ, สญฺญาธาตุยํ จสฺส ราโค ปหีโน ภวติ, น จ ภยาคตึ คจฺฉติ. บุคคลผู้พิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ ย่อมละวิปลาสว่า ‘เที่ยง’ ในสิ่งไม่เที่ยง, วิญญาณาหารของบุคคลนั้นย่อมถึงความกำหนดรู้, ย่อมเป็นผู้ไม่มีอุปาทานคือละทิฏฐุปาทานได้, ย่อมเป็นผู้ไม่ประกอบด้วยทิฏฐิโยคะ, ย่อมพ้นจากสีลัพพตปรามาสกายคันถะ, ย่อมเป็นผู้ไม่มีอาสวะคือละทิฏฐาสวะได้, ย่อมข้ามทิฏโฐฆะได้, ย่อมเป็นผู้ไม่มีลูกศรคือมานะ, สัญญูปิกาวิญญาณัฏฐิติของบุคคลนั้นย่อมถึงความกำหนดรู้, ราคะในสัญญาธาตุของบุคคลนั้นย่อมเป็นอันละได้แล้ว และย่อมไม่ถึงภยาคติ ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี วิหรนฺโต ‘‘อนตฺตนิ อตฺตา’’ติ วิปลฺลาสํ ปชหติ, มโนสญฺเจตนา จสฺส อาหาโร ปริญฺญํ คจฺฉติ, อตฺตวาทุปาทาเนน จ อนุปาทาโน ภวติ, อวิชฺชาโยเคน จ วิสํยุตฺโต ภวติ, อิทํสจฺจาภินิเวสกายคนฺเถน จ วิปฺปยุชฺชติ, อวิชฺชาสเวน จ อนาสโว ภวติ, อวิชฺโชฆญฺจ อุตฺติณฺโณ ภวติ, โมหสลฺเลน จ วิสลฺโล ภวติ[Pg.71], สงฺขารูปิกา จสฺส วิญฺญาณฏฺฐิติ ปริญฺญํ คจฺฉติ, สงฺขารธาตุยํ จสฺส ราโค ปหีโน ภวติ, น จ โมหาคตึ คจฺฉติ. อยํ ปหาเนน สมาโรปนา. บุคคลผู้พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ ย่อมละวิปลาสว่า ‘อัตตา’ ในสิ่งไม่ใช่อัตตา, มโนสัญเจตนาหารของบุคคลนั้นย่อมถึงความกำหนดรู้, ย่อมเป็นผู้ไม่มีอุปาทานคือละอัตตวาทุปาทานได้, ย่อมเป็นผู้ไม่ประกอบด้วยอวิชชาโยคะ, ย่อมพ้นจากอิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ, ย่อมเป็นผู้ไม่มีอาสวะคือละอวิชชาสวะได้, ย่อมข้ามอวิชโชฆะได้, ย่อมเป็นผู้ไม่มีลูกศรคือโมหะ, สังขารูปิกาวิญญาณัฏฐิติของบุคคลนั้นย่อมถึงความกำหนดรู้, ราคะในสังขารธาตุของบุคคลนั้นย่อมเป็นอันละได้แล้ว และย่อมไม่ถึงโมหาคติ. นี้คือสมาโรปนะด้วยการละ เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน – เพราะเหตุนั้น ท่านพระมหากัจจายนะจึงกล่าวว่า – ‘‘เย ธมฺมา ยํ มูลา, เย เจกตฺถา ปกาสิตา มุนินา; เต สมาโรปยิตพฺพา, เอส สมาโรปโน หาโร’’ติ. ธรรมเหล่าใดมีธรรมใดเป็นมูล และธรรมเหล่าใดมีอรรถเป็นอันเดียวกัน อันพระมุนีทรงประกาศไว้แล้ว พึงยกธรรมเหล่านั้นขึ้นเทียบเคียงกัน นี้คือสมาโรปนหาร นิยุตฺโต สมาโรปโน หาโร. จบสมาโรปนหาร นิฏฺฐิโต จ หารวิภงฺโค. หารวิภังค์ จบแล้ว ๑. เทสนาหารสมฺปาโต ๑. เทสนาหารสัมปาตะ ๕๒. ๕๒. ‘‘โสฬส หารา ปฐมํ, ทิสโลจนโต ทิสา วิโลเกตฺวา; สงฺขิปิย องฺกุเสน หิ, นเยหิ ตีหิ นิทฺทิเส สุตฺต’’นฺติ. เบื้องต้น พึงประกอบหาร 16 ประการ, ครั้นพิจารณาทิศด้วยทิสาโลจนะ และย่อความด้วยอังกุสะแล้ว พึงแสดงสูตรด้วยนัย 3 ประการ วุตฺตา, ตสฺสา นิทฺเทโส กุหึ ทฏฺฐพฺโพ? หารสมฺปาเต. ตตฺถ กตโม เทสนาหารสมฺปาโต? คาถาเรากล่าวแล้ว, พึงเห็นนิเทศของคาถานั้นได้ที่ไหน? พึงเห็นได้ในหารสัมปาตะ. บรรดาหารสัมปาตะเหล่านั้น เทสนาหารสัมปาตะเป็นไฉน? ‘‘อรกฺขิเตน จิตฺเตน, มิจฺฉาทิฏฺฐิหเตน จ; ถินมิทฺธาภิภูเตน, วสํ มารสฺส คจฺฉตี’’ติ. บุคคลย่อมตกอยู่ในอำนาจของมาร ด้วยจิตที่ไม่ได้คุ้มครอง อันมิจฉาทิฏฐิประทุษร้ายแล้ว และอันถีนมิทธะครอบงำแล้ว อรกฺขิเตน จิตฺเตนาติ กึ เทสยติ, ปมาทํ ตํ มจฺจุโน ปทํ. มิจฺฉาทิฏฺฐิหเตน จาติ มิจฺฉาทิฏฺฐิหตํ นาม วุจฺจติ ยทา ‘‘อนิจฺเจ นิจฺจ’’นฺติ ปสฺสติ, โส วิปลฺลาโส. โส ปน วิปลฺลาโส กึลกฺขโณ? วิปรีตคฺคาหลกฺขโณ วิปลฺลาโส. โส กึ วิปลฺลาสยติ? ตโย ธมฺเม สญฺญํ จิตฺตํ ทิฏฺฐิมิติ. โส กุหึ วิปลฺลาสยติ? จตูสุ อตฺตภาววตฺถูสุ, รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, รูปวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา รูปํ, รูปสฺมึ วา อตฺตานํ. เอวํ เวทนํ…เป… สญฺญํ…เป… สงฺขาเร…เป… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, วิญฺญาณวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา วิญฺญาณํ, วิญฺญาณสฺมึ วา อตฺตานํ. บทว่า อรักขิเตน จิตฺเตน ทรงแสดงอะไร? ทรงแสดงความประมาท, ความประมาทนั้นเป็นทางแห่งความตาย. บทว่า มิจฺฉาทิฏฺฐิหเตน จ ชื่อว่าอันมิจฉาทิฏฐิประทุษร้ายแล้ว คือเมื่อใดบุคคลเห็นว่า ‘เที่ยง’ ในสิ่งไม่เที่ยง, การเห็นนั้นเป็นวิปลาส. ก็วิปลาสนั้นมีลักษณะอย่างไร? วิปลาสมีลักษณะคือการยึดถือโดยวิปรีต. วิปลาสนั้นทำให้วิปลาสซึ่งอะไร? ทำให้ธรรม 3 ประการวิปลาส คือ สัญญา จิต และทิฏฐิ. วิปลาสนั้นทำให้วิปลาสในที่ไหน? ทำให้วิปลาสในวัตถุแห่งอัตภาพ 4 อย่าง คือ ย่อมพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา, หรือเห็นอัตตาว่ามีรูป, หรือเห็นรูปในอัตตา, หรือเห็นอัตตาในรูป. อย่างนี้... ย่อมพิจารณาเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณโดยความเป็นอัตตา, หรือเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ, หรือเห็นวิญญาณในอัตตา, หรือเห็นอัตตาในวิญญาณ ตตฺถ [Pg.72] รูปํ ปฐมํ วิปลฺลาสวตฺถุ ‘‘อสุเภ สุภ’’นฺติ. เวทนา ทุติยํ วิปลฺลาสวตฺถุ ‘‘ทุกฺเข สุข’’นฺติ. สญฺญา สงฺขารา จ ตติยํ วิปลฺลาสวตฺถุ ‘‘อนตฺตนิ อตฺตา’’ติ. วิญฺญาณํ จตุตฺถํ วิปลฺลาสวตฺถุ ‘‘อนิจฺเจ นิจฺจ’’นฺติ. ทฺเว ธมฺมา จิตฺตสฺส สํกิเลสา – ตณฺหา จ อวิชฺชา จ. ตณฺหานิวุตํ จิตฺตํ ทฺวีหิ วิปลฺลาเสหิ วิปลฺลาสียติ ‘‘อสุเภ สุภ’’นฺติ ‘‘ทุกฺเข สุข’’นฺติ. ทิฏฺฐินิวุตํ จิตฺตํ ทฺวีหิ วิปลฺลาเสหิ วิปลฺลาสียติ ‘‘อนิจฺเจ นิจฺจ’’นฺติ ‘‘อนตฺตนิ อตฺตา’’ติ. บรรดาขันธ์ 5 นั้น รูปเป็นวัตถุแห่งวิปลาสที่ 1 ว่า ‘งาม’ ในสิ่งไม่งาม. เวทนาเป็นวัตถุแห่งวิปลาสที่ 2 ว่า ‘สุข’ ในทุกข์. สัญญาและสังขารเป็นวัตถุแห่งวิปลาสที่ 3 ว่า ‘อัตตา’ ในสิ่งไม่ใช่อัตตา. วิญญาณเป็นวัตถุแห่งวิปลาสที่ 4 ว่า ‘เที่ยง’ ในสิ่งไม่เที่ยง. ธรรม 2 ประการเป็นสังกิเลสของจิต คือ ตัณหาและอวิชชา. จิตอันตัณหานิวรณ์ครอบงำแล้ว ย่อมวิปลาสด้วยวิปลาส 2 ประการ คือ ว่า ‘งาม’ ในสิ่งไม่งาม และว่า ‘สุข’ ในทุกข์. จิตอันทิฏฐินิวรณ์ครอบงำแล้ว ย่อมวิปลาสด้วยวิปลาส 2 ประการ คือ ว่า ‘เที่ยง’ ในสิ่งไม่เที่ยง และว่า ‘อัตตา’ ในสิ่งไม่ใช่อัตตา ตตฺถ โย ทิฏฺฐิวิปลฺลาโส, โส อตีตํ รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, อตีตํ เวทนํ…เป… อตีตํ สญฺญํ, อตีเต สงฺขาเร…เป… อตีตํ วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตตฺถ โย ตณฺหาวิปลฺลาโส, โส อนาคตํ รูปํ อภินนฺทติ, อนาคตํ เวทนํ…เป… อนาคตํ สญฺญํ, อนาคเต สงฺขาเร, อนาคตํ วิญฺญาณํ อภินนฺทติ. ทฺเว ธมฺมา จิตฺตสฺส อุปกฺกิเลสา – ตณฺหา จ อวิชฺชา จ. ตาหิ วิสุชฺฌนฺตํ จิตฺตํ วิสุชฺฌติ. เตสํ อวิชฺชานีวรณานํ ตณฺหาสํโยชนานํ ปุพฺพา โกฏิ น ปญฺญายติ สนฺธาวนฺตานํ สํสรนฺตานํ สกึ นิรยํ สกึ ติรจฺฉานโยนึ สกึ เปตฺติวิสยํ สกึ อสุรกายํ สกึ เทเว สกึ มนุสฺเส. บรรดาวิปลาสเหล่านั้น ทิฏฐิวิปลาสใด, ทิฏฐิวิปลาสนั้นย่อมพิจารณาเห็นรูปในอดีตโดยความเป็นอัตตา, เห็นเวทนาในอดีต... เห็นสัญญาในอดีต, เห็นสังขารในอดีต... เห็นวิญญาณในอดีตโดยความเป็นอัตตา. บรรดาวิปลาสเหล่านั้น ตัณหาวิปลาสใด, ตัณหาวิปลาสนั้นย่อมเพลิดเพลินรูปในอนาคต, เวทนาในอนาคต... สัญญาในอนาคต, สังขารในอนาคต, วิญญาณในอนาคต. ธรรม 2 ประการเป็นอุปกิเลสของจิต คือ ตัณหาและอวิชชา. จิตย่อมบริสุทธิ์เพราะบริสุทธิ์จากธรรม 2 ประการนั้น. เบื้องต้นที่สุดของสัตว์ทั้งหลายผู้มีอวิชชาเป็นนิวรณ์ มีตัณหาเป็นสังโยชน์ ผู้แล่นไปท่องเที่ยวไปสู่ นรกบ้าง กำเนิดดิรัจฉานบ้าง เปตติวิสัยบ้าง อสูรกายบ้าง เทวโลกบ้าง มนุษยโลกบ้าง ย่อมไม่ปรากฏ ถินมิทฺธาภิภูเตนาติ. ถินํ นาม ยา จิตฺตสฺส อกลฺลตา อกมฺมนิยตา; มิทฺธํ นาม ยํ กายสฺส ลีนตฺตํ. วสํ มารสฺส คจฺฉตีติ กิเลสมารสฺส จ สตฺตมารสฺส จ วสํ คจฺฉติ, โส หิ นิวุโต สํสาราภิมุโข โหติ. อิมานิ ภควตา ทฺเว สจฺจานิ เทสิตานิ ทุกฺขํ สมุทโย จ. เตสํ ภควา ปริญฺญาย จ ปหานาย จ ธมฺมํ เทเสติ ทุกฺขสฺส ปริญฺญาย สมุทยสฺส ปหานาย. เยน จ ปริชานาติ เยน จ ปชหติ, อยํ มคฺโค. ยํ ตณฺหาย อวิชฺชาย จ ปหานํ, อยํ นิโรโธ. อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ. เตนาห ภควา ‘‘อรกฺขิเตน จิตฺเตนา’’ติ. เตนาหายสฺมา มหากจฺจายโน ‘‘อสฺสาทาทีนวตา’’ติ. บทว่า ถีนมิทฺธาภิภูเตน ความว่า ความที่จิตไม่ควร ไม่เหมาะแก่การงาน ชื่อว่าถีนะ, ความที่กายหดหู่ ชื่อว่ามิทธะ. บทว่า วสํ มารสฺส คจฺฉติ ความว่า ย่อมไปสู่อำนาจของกิเลสมารและสัตตมาร, จริงอยู่ ผู้นั้นถูกนิวรณ์หุ้มห่อแล้ว ย่อมมีหน้าต่อสงสาร. สัจจะ ๒ อย่างเหล่านี้ คือ ทุกข์และสมุทัย พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมเพื่อกำหนดรู้และเพื่อละสัจจะเหล่านั้น คือ เพื่อกำหนดรู้ทุกข์ เพื่อละสมุทัย. และบุคคลย่อมกำหนดรู้และย่อมละด้วยมรรคใด, นี้คือมรรค. การละตัณหาและอวิชชาใด, นี้คือนิโรธ. เหล่านี้คือสัจจะ ๔. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “อรกฺขิเตน จิตฺเตน”. เพราะเหตุนั้น ท่านพระมหากัจจายนะจึงกล่าวว่า “อสฺสาทาทีนวตา”. นิยุตฺโต เทสนา หารสมฺปาโต. เทสนาหารสัมปาตะ จบ. ๒. วิจยหารสมฺปาโต ๒. วิจยหารสัมปาตะ ๕๓. ตตฺถ [Pg.73] กตโม วิจโย หารสมฺปาโต? ตตฺถ ตณฺหา ทุวิธา กุสลาปิ อกุสลาปิ. อกุสลา สํสารคามินี, กุสลา อปจยคามินี ปหานตณฺหา. มาโนปิ ทุวิโธ กุสโลปิ อกุสโลปิ. ยํ มานํ นิสฺสาย มานํ ปชหติ, อยํ มาโน กุสโล. โย ปน มาโน ทุกฺขํ นิพฺพตฺตยติ, อยํ มาโน อกุสโล. ตตฺถ ยํ เนกฺขมฺมสิตํ โทมนสฺสํ กุทาสฺสุนามาหํ ตํ อายตนํ สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสํ ยํ อริยา สนฺตํ อายตนํ สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรนฺตีติ ตสฺส อุปฺปชฺชติ ปิหา, ปิหาปจฺจยา โทมนสฺสํ, อยํ ตณฺหา กุสลา ราควิราคา เจโตวิมุตฺติ, ตทารมฺมณา กุสลา อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺติ. ๕๓. ในหาระเหล่านั้น วิจยหารสัมปาตะเป็นไฉน? ในหาระนั้น ตัณหามี ๒ อย่าง คือ ที่เป็นกุศลและที่เป็นอกุศล. ตัณหาที่เป็นอกุศลย่อมนำไปสู่สงสาร, ตัณหาที่เป็นกุศลย่อมนำไปสู่ความสิ้นไป คือตัณหาเพื่อการละ. แม้มานะก็มี ๒ อย่าง คือ ที่เป็นกุศลและที่เป็นอกุศล. บุคคลอาศัยมานะใด ย่อมละมานะได้, มานะนี้เป็นกุศล. ส่วนมานะใดทำให้เกิดทุกข์, มานะนี้เป็นอกุศล. ในมานะ ๒ อย่างนั้น โทมนัสที่อาศัยเนกขัมมะใดเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นว่า “เมื่อไรหนอ เราจักทำให้แจ้ง เข้าถึงอายตนะอันสงบที่พระอริยเจ้าทั้งหลายทรงทำให้แจ้ง เข้าถึงอยู่” ดังนี้ ความปรารถนาย่อมเกิดขึ้น, เพราะความปรารถนาเป็นปัจจัย โทมนัสจึงเกิดขึ้น, ตัณหานี้เป็นกุศล. เจโตวิมุตติเพราะคลายราคะ, ตัณหาที่มีเจโตวิมุตตินั้นเป็นอารมณ์เป็นกุศล, ปัญญาวิมุตติเพราะคลายอวิชชา. ตสฺสา โก ปวิจโย? อฏฺฐ มคฺคงฺคานิ สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ. โส กตฺถ ทฏฺฐพฺโพ? จตุตฺเถ ฌาเน ปารมิตาย. จตุตฺเถ หิ ฌาเน อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ จิตฺตํ ภาวยติ ปริสุทฺธํ ปริโยทาตํ อนงฺคณํ วิคตูปกฺกิเลสํ มุทุ กมฺมนิยํ ฐิตํ อาเนญฺชปฺปตฺตํ. โส ตตฺถ อฏฺฐวิธํ อธิคจฺฉติ ฉ อภิญฺญา ทฺเว จ วิเสเส, ตํ จิตฺตํ ยโต ปริสุทฺธํ, ตโต ปริโยทาตํ, ยโต ปริโยทาตํ, ตโต อนงฺคณํ, ยโต อนงฺคณํ, ตโต วิคตูปกฺกิเลสํ, ยโต วิคตูปกฺกิเลสํ, ตโต มุทุ, ยโต มุทุ, ตโต กมฺมนิยํ, ยโต กมฺมนิยํ, ตโต ฐิตํ, ยโต ฐิตํ, ตโต อาเนญฺชปฺปตฺตํ. ตตฺถ องฺคณา จ อุปกฺกิเลสา จ ตทุภยํ ตณฺหาปกฺโข. ยา จ อิญฺชนา ยา จ จิตฺตสฺส อฏฺฐิติ, อยํ ทิฏฺฐิปกฺโข. การวิจัยปัญญาวิมุตตินั้นเป็นไฉน? คือ มรรคมีองค์ ๘ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ. สัมมาสมาธินั้นพึงเห็นในที่ไหน? พึงเห็นในจตุตถฌานด้วยความเป็นปารมิตา. จริงอยู่ ในจตุตถฌาน บุคคลย่อมเจริญจิตที่ประกอบด้วยองค์ ๘ คือ บริสุทธิ์ ผุดผ่อง ไม่มีกิเลสเพียงดังเนิน ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ถึงความไม่หวั่นไหว. ในจตุตถฌานนั้น เธอย่อมบรรลุคุณ ๘ อย่าง คือ อภิญญา ๖ และวิเสส ๒. จิตนั้นบริสุทธิ์เพราะเหตุใด จึงผุดผ่องเพราะเหตุนั้น, ผุดผ่องเพราะเหตุใด จึงไม่มีกิเลสเพียงดังเนินเพราะเหตุนั้น, ไม่มีกิเลสเพียงดังเนินเพราะเหตุใด จึงปราศจากอุปกิเลสเพราะเหตุนั้น, ปราศจากอุปกิเลสเพราะเหตุใด จึงอ่อนเพราะเหตุนั้น, อ่อนเพราะเหตุใด จึงควรแก่การงานเพราะเหตุนั้น, ควรแก่การงานเพราะเหตุใด จึงตั้งมั่นเพราะเหตุนั้น, ตั้งมั่นเพราะเหตุใด จึงถึงความไม่หวั่นไหวเพราะเหตุนั้น. ในคุณเหล่านั้น อังคณะและอุปกิเลสทั้งสองนั้นเป็นฝ่ายตัณหา. ความหวั่นไหวและความไม่ตั้งมั่นของจิตใด, นี้เป็นฝ่ายทิฏฐิ. จตฺตาริ อินฺทฺริยานิ ทุกฺขินฺทฺริยํ โทมนสฺสินฺทฺริยํ สุขินฺทฺริยํ โสมนสฺสินฺทฺริยญฺจ จตุตฺถชฺฌาเน นิรุชฺฌนฺติ, ตสฺส อุเปกฺขินฺทฺริยํ อวสิฏฺฐํ ภวติ. โส อุปริมํ สมาปตฺตึ สนฺตโต มนสิกโรติ, ตสฺส อุปริมํ สมาปตฺตึ สนฺตโต มนสิกโรโต จตุตฺถชฺฌาเน โอฬาริกา สญฺญา สณฺฐหติ อุกฺกณฺฐา จ ปฏิฆสญฺญา, โส สพฺพโส รูปสญฺญานํ สมติกฺกมา ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมา นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการา ‘‘อนนฺตํ อากาส’’นฺติ อากาสานญฺจายตนสมาปตฺตึ สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อภิญฺญาภินีหาโร รูปสญฺญา โวกาโร นานตฺตสญฺญา สมติกฺกมติ ปฏิฆสญฺญา จสฺส อพฺภตฺถํ คจฺฉติ, เอวํ สมาธิ ตสฺส สมาหิตสฺส โอภาโส อนฺตรธายติ ทสฺสนญฺจ รูปานํ, โส สมาธิ ฉฬงฺคสมนฺนาคโต ปจฺจเวกฺขิตพฺโพ[Pg.74]. อนภิชฺฌาสหคตํ เม มานสํ สพฺพโลเก, อพฺยาปนฺนํ เม จิตฺตํ สพฺพสตฺเตสุ, อารทฺธํ เม วีริยํ ปคฺคหิตํ, ปสฺสทฺโธ เม กาโย อสารทฺโธ, สมาหิตํ เม จิตฺตํ อวิกฺขิตฺตํ, อุปฏฺฐิตา เม สติ อสมฺมุฏฺฐา, ตตฺถ ยญฺจ อนภิชฺฌาสหคตํ มานสํ สพฺพโลเก ยญฺจ อพฺยาปนฺนํ จิตฺตํ สพฺพสตฺเตสุ ยญฺจ อารทฺธํ วีริยํ ปคฺคหิตํ ยญฺจ สมาหิตํ จิตฺตํ อวิกฺขิตฺตํ, อยํ สมโถ. โย ปสฺสทฺโธ กาโย อสารทฺโธ, อยํ สมาธิปริกฺขาโร. ยา อุปฏฺฐิตา สติ อสมฺมุฏฺฐา อยํ วิปสฺสนา. อินทรีย์ ๔ คือ ทุกขินทรีย์ โทมนัสสินทรีย์ สุขินทรีย์ และโสมนัสสินทรีย์ ย่อมดับในจตุตถฌาน, อุเบกขินทรีย์ย่อมเหลืออยู่แก่โยคีนั้น. เธอย่อมมนสิการสมาบัติเบื้องบนโดยความเป็นของสงบ. เมื่อเธอมนสิการสมาบัติเบื้องบนโดยความเป็นของสงบ สัญญาที่หยาบคือความรำคาญและปฏิฆสัญญาในจตุตถฌานย่อมตั้งอยู่. เธอเข้าถึงอากาสานัญจายตนสมาบัติโดยมนสิการว่า “อากาสไม่มีที่สุด” เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาทั้งปวง เพราะปฏิฆสัญญาดับไป เพราะไม่มนสิการนานัตตสัญญา. การน้อมไปเพื่ออภิญญา การเรียกชื่อว่ารูปสัญญา ย่อมก้าวล่วงนานัตตสัญญา และปฏิฆสัญญาของเธอย่อมถึงความตั้งอยู่ไม่ได้. เมื่อโยคีนั้นมีจิตตั้งมั่นแล้วอย่างนี้ โอภาสและการเห็นรูปทั้งหลายย่อมหายไป. สมาธินั้นอันประกอบด้วยองค์ ๖ พึงพิจารณา. คือ จิตของเราประกอบด้วยอนภิชฌาในโลกทั้งปวง, จิตของเราไม่พยาบาทในสัตว์ทั้งปวง, วิริยะของเราปรารภแล้ว ประคองไว้แล้ว, กายของเราสงบ ไม่กระสับกระส่าย, จิตของเราตั้งมั่น ไม่ฟุ้งซ่าน, สติของเราตั้งมั่น ไม่หลงลืม. ในองค์ ๖ นั้น จิตที่ประกอบด้วยอนภิชฌาในโลกทั้งปวง จิตที่ไม่พยาบาทในสัตว์ทั้งปวง วิริยะที่ปรารภแล้ว ประคองไว้แล้ว และจิตที่ตั้งมั่น ไม่ฟุ้งซ่าน, ทั้งหมดนี้เป็นสมถะ. กายที่สงบ ไม่กระสับกระส่าย, นี้เป็นบริขารของสมาธิ. สติที่ตั้งมั่น ไม่หลงลืม, นี้เป็นวิปัสสนา. ๕๔. โส สมาธิ ปญฺจวิเธน เวทิตพฺโพ. อยํ สมาธิ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนสุโข’’ติ อิติสฺส ปจฺจตฺตเมว ญาณทสฺสนํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ ภวติ, อยํ สมาธิ ‘‘อายตึ สุขวิปาโก’’ติ อิติสฺส ปจฺจตฺตเมว ญาณทสฺสนํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ ภวติ, อยํ สมาธิ ‘‘อริโย นิรามิโส’’ติ อิติสฺส ปจฺจตฺตเมว ญาณทสฺสนํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ ภวติ, อยํ สมาธิ ‘‘อกาปุริสเสวิโต’’ติ อิติสฺส ปจฺจตฺตเมว ญาณทสฺสนํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ ภวติ, อยํ สมาธิ ‘‘สนฺโต เจว ปณีโต จ ปฏิปฺปสฺสทฺธิลทฺโธ จ เอโกทิภาวาธิคโต จ น สสงฺขารนิคฺคยฺหวาริตคโต จา’’ติ อิติสฺส ปจฺจตฺตเมว ญาณทสฺสนํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ ภวติ. ตํ โข ปนิมํ สมาธึ ‘‘สโต สมาปชฺชามิ สโต วุฏฺฐหามี’’ติ อิติสฺส ปจฺจตฺตเมว ญาณทสฺสนํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ ภวติ. ตตฺถ โย จ สมาธิ ปจฺจุปฺปนฺนสุโข โย จ สมาธิ อายตึ สุขวิปาโก อยํ สมโถ. โย จ สมาธิ อริโย นิรามิโส, โย จ สมาธิ อกาปุริสเสวิโต, โย จ สมาธิ สนฺโต เจว ปณีโต ปฏิปฺปสฺสทฺธิลทฺโธ จ เอโกทิภาวาธิคโต จ น สสงฺขารนิคฺคยฺหวาริตคโต จ ยญฺจาหํ ตํ โข ปนิมํ สมาธึ สโต สมาปชฺชามิ สโต วุฏฺฐหามีติ, อยํ วิปสฺสนา. ๕๔. สมาธินั้นพึงทราบโดย ๕ ประการ คือ ญาณทัสสนะย่อมปรากฏแก่โยคีบุคคลนั้นเฉพาะตนว่า ‘สมาธินี้เป็นสุขในปัจจุบัน’ ญาณทัสสนะย่อมปรากฏแก่โยคีบุคคลนั้นเฉพาะตนว่า ‘สมาธินี้มีสุขเป็นวิบากในภายหน้า’ ญาณทัสสนะย่อมปรากฏแก่โยคีบุคคลนั้นเฉพาะตนว่า ‘สมาธินี้เป็นสมาธิอันประเสริฐ ปราศจากอามิส’ ญาณทัสสนะย่อมปรากฏแก่โยคีบุคคลนั้นเฉพาะตนว่า ‘สมาธินี้อันสัตบุรุษเสพ’ ญาณทัสสนะย่อมปรากฏแก่โยคีบุคคลนั้นเฉพาะตนว่า ‘สมาธินี้สงบด้วย ประณีตด้วย ได้มาด้วยความสงบระงับด้วย ได้มาด้วยความเป็นหนึ่งด้วย และไม่ใช่สมาธิที่ได้มาด้วยการข่มธรรมเป็นข้าศึกด้วยความเพียร’ ญาณทัสสนะย่อมปรากฏแก่โยคีบุคคลนั้นเฉพาะตนว่า ‘ก็เรามีสติเข้าสมาธินี้ มีสติออกจากสมาธินี้’ ในบรรดาสมาธิเหล่านั้น สมาธิใดเป็นสุขในปัจจุบัน และสมาธิใดมีสุขเป็นวิบากในภายหน้า นี้เป็นสมถะ ส่วนสมาธิใดเป็นสมาธิอันประเสริฐ ปราศจากอามิส สมาธิใดอันสัตบุรุษเสพ สมาธิใดสงบด้วย ประณีตด้วย ได้มาด้วยความสงบระงับด้วย ได้มาด้วยความเป็นหนึ่งด้วย และไม่ใช่สมาธิที่ได้มาด้วยการข่มธรรมเป็นข้าศึกด้วยความเพียร และที่เรามีสติเข้าสมาธินี้ มีสติออกจากสมาธินี้ นี้เป็นวิปัสสนา โส สมาธิ ปญฺจวิเธน เวทิตพฺโพ ปีติผรณตา สุขผรณตา เจโตผรณตา อาโลกผรณตา ปจฺจเวกฺขณานิมิตฺตํ. ตตฺถ โย จ ปีติผรโณ โย จ สุขผรโณ โย จ เจโตผรโณ, อยํ สมโถ. โย จ อาโลกผรโณ ยญฺจ ปจฺจเวกฺขณานิมิตฺตํ. อยํ วิปสฺสนา. สมาธินั้นพึงทราบโดย ๕ ประการ คือ ความแผ่ไปแห่งปีติ ๑ ความแผ่ไปแห่งสุข ๑ ความแผ่ไปแห่งจิต ๑ ความแผ่ไปแห่งแสงสว่าง ๑ นิมิตคือการพิจารณา ๑ ใน ๕ ประการนั้น ความแผ่ไปแห่งปีติก็ดี ความแผ่ไปแห่งสุขก็ดี ความแผ่ไปแห่งจิตก็ดี นี้เป็นสมถะ ความแผ่ไปแห่งแสงสว่างก็ดี นิมิตคือการพิจารณาก็ดี นี้เป็นวิปัสสนา ๕๕. ทส [Pg.75] กสิณายตนานิ ปถวีกสิณํ อาโปกสิณํ เตโชกสิณํ วาโยกสิณํ นีลกสิณํ ปีตกสิณํ โลหิตกสิณํ โอทาตกสิณํ อากาสกสิณํ วิญฺญาณกสิณํ. ตตฺถ ยญฺจ ปถวีกสิณํ ยญฺจ อาโปกสิณํ เอวํ สพฺพํ, ยญฺจ โอทาตกสิณํ. อิมานิ อฏฺฐ กสิณานิ สมโถ. ยญฺจ อากาสกสิณํ ยญฺจ วิญฺญาณกสิณํ, อยํ วิปสฺสนา. เอวํ สพฺโพ อริโย มคฺโค เยน เยน อากาเรน วุตฺโต, เตน เตน สมถวิปสฺสเนน โยชยิตพฺโพ. เต ตีหิ ธมฺเมหิ สงฺคหิตา อนิจฺจตาย ทุกฺขตาย อนตฺตตาย. โส สมถวิปสฺสนํ ภาวยมาโน ตีณิ วิโมกฺขมุขานิ ภาวยติ. ตีณิ วิโมกฺขมุขานิ ภาวยนฺโต ตโย ขนฺเธ ภาวยติ. ตโย ขนฺเธ ภาวยนฺโต อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ภาวยติ. ๕๕. กสิณายตนะ ๑๐ คือ ปฐวีกสิณ อาโปกสิณ เตโชกสิณ วาโยกสิณ นีลกสิณ ปีตกสิณ โลหิตกสิณ โอทาตกสิณ อากาสกสิณ วิญญาณกสิณ ในกสิณ ๑๐ นั้น ปฐวีกสิณก็ดี อาโปกสิณก็ดี อย่างนี้ทั้งหมด จนถึงโอทาตกสิณก็ดี กสิณ ๘ เหล่านี้เป็นสมถะ ส่วนอากาสกสิณก็ดี วิญญาณกสิณก็ดี นี้เป็นวิปัสสนา อริยมรรคทั้งหมดที่กล่าวไว้โดยอาการใดๆ พึงประกอบด้วยสมถะและวิปัสสนาโดยอาการนั้นๆ อย่างนี้ ธรรมเหล่านั้นสงเคราะห์เข้าด้วยธรรม ๓ ประการ คือ โดยความเป็นของไม่เที่ยง โดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นอนัตตา โยคีบุคคลนั้นเมื่อเจริญสมถะและวิปัสสนา ย่อมเจริญวิโมกขมุข ๓ เมื่อเจริญวิโมกขมุข ๓ ย่อมเจริญขันธ์ ๓ เมื่อเจริญขันธ์ ๓ ย่อมเจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ ราคจริโต ปุคฺคโล อนิมิตฺเตน วิโมกฺขมุเขน นิยฺยาติ อธิจิตฺตสิกฺขาย สิกฺขนฺโต โลภํ อกุสลมูลํ ปชหนฺโต สุขเวทนียํ ผสฺสํ อนุปคจฺฉนฺโต สุขํ เวทนํ ปริชานนฺโต ราคมลํ ปวาเหนฺโต ราครชํ นิทฺธุนนฺโต ราควิสํ วเมนฺโต ราคคฺคึ นิพฺพาเปนฺโต ราคสลฺลํ อุปฺปาเฏนฺโต ราคชฏํ วิชเฏนฺโต. โทสจริโต ปุคฺคโล อปฺปณิหิเตน วิโมกฺขมุเขน นิยฺยาติ อธิสีลสิกฺขาย สิกฺขนฺโต โทสํ อกุสลมูลํ ปชหนฺโต ทุกฺขเวทนียํ ผสฺสํ อนุปคจฺฉนฺโต ทุกฺขเวทนํ ปริชานนฺโต โทสมลํ ปวาเหนฺโต โทสรชํ นิทฺธุนนฺโต โทสวิสํ วเมนฺโต โทสคฺคึ นิพฺพาเปนฺโต โทสสลฺลํ อุปฺปาเฏนฺโต โทสชฏํ วิชเฏนฺโต. โมหจริโต ปุคฺคโล สุญฺญตวิโมกฺขมุเขน นิยฺยาติ อธิปญฺญาสิกฺขาย สิกฺขนฺโต โมหํ อกุสลมูลํ ปชหนฺโต อทุกฺขมสุขเวทนียํ ผสฺสํ อนุปคจฺฉนฺโต อทุกฺขมสุขํ เวทนํ ปริชานนฺโต โมหมลํ ปวาเหนฺโต โมหรชํ นิทฺธุนนฺโต โมหวิสํ วเมนฺโต โมหคฺคึ นิพฺพาเปนฺโต โมหสลฺลํ อุปฺปาเฏนฺโต โมหชฏํ วิชเฏนฺโต. บุคคลผู้มีราคะเป็นจริต ย่อมออกจากวัฏฏะด้วยอนิมิตตวิโมกขมุข เมื่อศึกษาอยู่ในอธิจิตตสิกขา ละโลภะอันเป็นอกุศลมูล ไม่เข้าถึงผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งสุขเวทนา กำหนดรู้สุขเวทนา ลอยมลทินคือราคะ สลัดธุลีคือราคะ สำรอกพิษคือราคะ ดับไฟคือราคะ ถอนลูกศรคือราคะ คลายปมคือราคะ บุคคลผู้มีโทสะเป็นจริต ย่อมออกจากวัฏฏะด้วยอัปปณิหิตวิโมกขมุข เมื่อศึกษาอยู่ในอธิสีลสิกขา ละโทสะอันเป็นอกุศลมูล ไม่เข้าถึงผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งทุกขเวทนา กำหนดรู้ทุกขเวทนา ลอยมลทินคือโทสะ สลัดธุลีคือโทสะ สำรอกพิษคือโทสะ ดับไฟคือโทสะ ถอนลูกศรคือโทสะ คลายปมคือโทสะ บุคคลผู้มีโมหะเป็นจริต ย่อมออกจากวัฏฏะด้วยสุญญตวิโมกขมุข เมื่อศึกษาอยู่ในอธิปัญญาสิกขา ละโมหะอันเป็นอกุศลมูล ไม่เข้าถึงผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งอทุกขมสุขเวทนา กำหนดรู้อทุกขมสุขเวทนา ลอยมลทินคือโมหะ สลัดธุลีคือโมหะ สำรอกพิษคือโมหะ ดับไฟคือโมหะ ถอนลูกศรคือโมหะ คลายปมคือโมหะ ตตฺถ สุญฺญตวิโมกฺขมุขํ ปญฺญากฺขนฺโธ, อนิมิตฺตวิโมกฺขมุขํ สมาธิกฺขนฺโธ, อปฺปณิหิตวิโมกฺขมุขํ สีลกฺขนฺโธ. โส ตีณิ วิโมกฺขมุขานิ ภาวยนฺโต ตโย ขนฺเธ ภาวยติ, ตโย ขนฺเธ ภาวยนฺโต อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ภาวยติ. ตตฺถ ยา จ สมฺมาวาจา โย จ สมฺมากมฺมนฺโต โย จ สมฺมาอาชีโว, อยํ สีลกฺขนฺโธ, โย จ สมฺมาวายาโม [Pg.76] ยา จ สมฺมาสติ โย จ สมฺมาสมาธิ, อยํ สมาธิกฺขนฺโธ, ยา จ สมฺมาทิฏฺฐิ โย จ สมฺมาสงฺกปฺโป, อยํ ปญฺญากฺขนฺโธ. ในวิโมกขมุข ๓ นั้น สุญญตวิโมกขมุขเป็นปัญญากขันธ์ อนิมิตตวิโมกขมุขเป็นสมาธิขันธ์ อัปปณิหิตวิโมกขมุขเป็นสีลขันธ์ โยคีบุคคลนั้นเมื่อเจริญวิโมกขมุข ๓ ย่อมเจริญขันธ์ ๓ เมื่อเจริญขันธ์ ๓ ย่อมเจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ ในอริยมรรคนั้น สัมมาวาจาก็ดี สัมมากัมมันตะก็ดี สัมมาอาชีวะก็ดี นี้เป็นสีลขันธ์ สัมมาวายามะก็ดี สัมมาสติก็ดี สัมมาสมาธิก็ดี นี้เป็นสมาธิขันธ์ สัมมาทิฏฐิก็ดี สัมมาสังกัปปะก็ดี นี้เป็นปัญญากขันธ์ ตตฺถ สีลกฺขนฺโธ จ สมาธิกฺขนฺโธ จ สมโถ, ปญฺญากฺขนฺโธ วิปสฺสนา. โย สมถวิปสฺสนํ ภาเวติ, ตสฺส ทฺเว ภวงฺคานิ ภาวนํ คจฺฉนฺติ กาโย จิตฺตญฺจ, ภวนิโรธคามินี ปฏิปทา ทฺเว ปทานิ สีลํ สมาธิ จ. โส โหติ ภิกฺขุ ภาวิตกาโย ภาวิตสีโล ภาวิตจิตฺโต ภาวิตปญฺโญ. กาเย ภาวิยมาเน ทฺเว ธมฺมา ภาวนํ คจฺฉนฺติ สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาวายาโม จ, สีเล ภาวิยมาเน ทฺเว ธมฺมา ภาวนํ คจฺฉนฺติ สมฺมาวาจา สมฺมาอาชีโว จ, จิตฺเต ภาวิยมาเน ทฺเว ธมฺมา ภาวนํ คจฺฉนฺติ สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ จ, ปญฺญาย ภาวิยมานาย ทฺเว ธมฺมา ภาวนํ คจฺฉนฺติ สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป จ. ในขันธ์ ๓ นั้น สีลขันธ์และสมาธิขันธ์เป็นสมถะ ปัญญากขันธ์เป็นวิปัสสนา ภิกษุใดเจริญสมถะและวิปัสสนา องค์แห่งภพ ๒ คือ กายและจิต ย่อมถึงความเจริญแก่ภิกษุนั้น ปฏิปทาอันยังสัตว์ให้ถึงความดับแห่งภพ คือ ศีลและสมาธิ ปฏิปทา ๒ เหล่านี้ ย่อมถึงความเจริญ ภิกษุนั้นย่อมเป็นผู้มีกายอันอบรมแล้ว มีศีลอันอบรมแล้ว มีจิตอันอบรมแล้ว มีปัญญาอันอบรมแล้ว เมื่อกายอันบุคคลอบรมอยู่ ธรรม ๒ ประการ คือ สัมมากัมมันตะและสัมมาวายามะ ย่อมถึงความเจริญ เมื่อศีลอันบุคคลอบรมอยู่ ธรรม ๒ ประการ คือ สัมมาวาจาและสัมมาอาชีวะ ย่อมถึงความเจริญ เมื่อจิตอันบุคคลอบรมอยู่ ธรรม ๒ ประการ คือ สัมมาสติและสัมมาสมาธิ ย่อมถึงความเจริญ เมื่อปัญญาอันบุคคลอบรมอยู่ ธรรม ๒ ประการ คือ สัมมาทิฏฐิและสัมมาสังกัปปะ ย่อมถึงความเจริญ ตตฺถ โย จ สมฺมากมฺมนฺโต โย จ สมฺมาวายาโม สิยา กายิโก สิยา เจตสิโก, ตตฺถ โย กายสงฺคโห, โส กาเย ภาวิเต ภาวนํ คจฺฉติ, โย จิตฺตสงฺคโห, โส จิตฺเต ภาวิเต ภาวนํ คจฺฉติ. โส สมถวิปสฺสนํ ภาวยนฺโต ปญฺจวิธํ อธิคมํ คจฺฉติ ขิปฺปาธิคโม จ โหติ, วิมุตฺตาธิคโม จ โหติ, มหาธิคโม จ โหติ, วิปุลาธิคโม จ โหติ, อนวเสสาธิคโม จ โหติ. ตตฺถ สมเถน ขิปฺปาธิคโม จ มหาธิคโม จ วิปุลาธิคโม จ โหติ, วิปสฺสนาย วิมุตฺตาธิคโม จ อนวเสสาธิคโม จ โหติ. บรรดาสัมมากัมมันตะและสัมมาวายามะนั้น สัมมากัมมันตะและสัมมาวายามะใด พึงเป็นไปทางกายบ้าง พึงเป็นไปทางใจบ้าง บรรดาสัมมากัมมันตะและสัมมาวายามะ ๒ อย่างนั้น สัมมากัมมันตะและสัมมาวายามะใด สงเคราะห์เข้ากับกาย สัมมากัมมันตะและสัมมาวายามะนั้น เมื่อกายเจริญแล้ว ย่อมถึงความเจริญ สัมมากัมมันตะและสัมมาวายามะใด สงเคราะห์เข้ากับจิต สัมมากัมมันตะและสัมมาวายามะนั้น เมื่อจิตเจริญแล้ว ย่อมถึงความเจริญ บุคคลนั้นเมื่อเจริญสมถะและวิปัสสนา ย่อมบรรลุคุณวิเศษ ๕ ประการ คือ ย่อมบรรลุได้ฉับพลัน ๑ ย่อมบรรลุด้วยความหลุดพ้น ๑ ย่อมบรรลุคุณอันยิ่งใหญ่ ๑ ย่อมบรรลุคุณอันไพบูลย์ ๑ ย่อมบรรลุคุณโดยไม่มีส่วนเหลือ ๑ บรรดาคุณวิเศษ ๕ ประการนั้น การบรรลุได้ฉับพลัน การบรรลุคุณอันยิ่งใหญ่ และการบรรลุคุณอันไพบูลย์ ย่อมมีได้ด้วยสมถะ การบรรลุด้วยความหลุดพ้น และการบรรลุคุณโดยไม่มีส่วนเหลือ ย่อมมีได้ด้วยวิปัสสนา ๕๖. ตตฺถ โย เทสยติ, โส ทสพลสมนฺนาคโต สตฺถา โอวาเทน สาวเก น วิสํวาทยติ. โส ติวิธํ อิทํ กโรถ อิมินา อุปาเยน กโรถ อิทํ โว กุรุมานานํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ, โส ตถา โอวทิโต ตถานุสิฏฺโฐ ตถากโรนฺโต ตถาปฏิปชฺชนฺโต ตํ ภูมึ น ปาปุณิสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. โส ตถา โอวทิโต ตถานุสิฏฺโฐ สีลกฺขนฺธํ อปริปูรยนฺโต ตํ ภูมึ อนุปาปุณิสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. โส ตถา โอวทิโต ตถานุสิฏฺโฐ สีลกฺขนฺธํ ปริปูรยนฺโต ตํ ภูมึ อนุปาปุณิสฺสตีติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. ๕๖. ในเรื่องนั้น พระศาสดาผู้ทรงแสดงธรรม เป็นผู้ทรงประกอบด้วยทศพลญาณ ย่อมไม่ทรงลวงสาวกด้วยพระโอวาท พระองค์ย่อมทรงสั่งสอนโดย ๓ ประการว่า ท่านทั้งหลายจงทำสิ่งนี้ จงทำด้วยอุบายนี้ สิ่งนี้จักเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่ท่านทั้งหลายผู้ทำอยู่ สาวกนั้นผู้อันพระศาสดาทรงสั่งสอนอย่างนั้น ทรงพร่ำสอนอย่างนั้น ทำตามอย่างนั้น ปฏิบัติตามอย่างนั้น จักไม่บรรลุภูมิธรรมนั้น ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ สาวกนั้นผู้อันพระศาสดาทรงสั่งสอนอย่างนั้น ทรงพร่ำสอนอย่างนั้น ไม่บำเพ็ญสีลขันธ์ให้บริบูรณ์ จักบรรลุภูมิธรรมนั้น ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ สาวกนั้นผู้อันพระศาสดาทรงสั่งสอนอย่างนั้น ทรงพร่ำสอนอย่างนั้น บำเพ็ญสีลขันธ์ให้บริบูรณ์ จักบรรลุภูมิธรรมนั้น ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เต สโต อิเม ธมฺมา อนภิสมฺพุทฺธาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. สพฺพาสวปริกฺขีณสฺส เต สโต อิเม อาสวา อปริกฺขีณาติ เนตํ [Pg.77] ฐานํ วิชฺชติ. ยสฺส เต อตฺถาย ธมฺโม เทสิโต, โส น นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส สมฺมา ทุกฺขกฺขยายาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. สาวโก โข ปน เต ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโน สามีจิปฺปฏิปนฺโน อนุธมฺมจารี โส ปุพฺเพน อปรํ อุฬารํ วิเสสาธิคมํ น สจฺฉิกริสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. การที่ใครๆ จะพึงทักท้วงพระองค์ผู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ว่า ธรรมเหล่านี้พระองค์ยังมิได้ตรัสรู้ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ การที่ใครๆ จะพึงทักท้วงพระองค์ผู้มีอาสวะสิ้นแล้วได้ว่า อาสวะเหล่านี้ของพระองค์ยังไม่สิ้น ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ การที่ใครๆ จะพึงทักท้วงได้ว่า ธรรมที่พระองค์ทรงแสดงเพื่อประโยชน์แก่การละสิ่งใด ธรรมนั้นย่อมไม่นำผู้ทำตามออกจากทุกข์เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ การที่ใครๆ จะพึงทักท้วงได้ว่า สาวกของพระองค์ผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ประพฤติตามธรรมอยู่ จักไม่ทำให้แจ้งซึ่งคุณวิเศษอันยิ่งใหญ่กว่าที่ได้บรรลุในกาลก่อน ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ เย โข ปน ธมฺมา อนฺตรายิกา, เต ปฏิเสวโต นาลํ อนฺตรายายาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. เย โข ปน ธมฺมา อนิยฺยานิกา, เต นิยฺยนฺติ ตกฺกรสฺส สมฺมา ทุกฺขกฺขยายาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. เย โข ปน ธมฺมา นิยฺยานิกา, เต นิยฺยนฺติ ตกฺกรสฺส สมฺมา ทุกฺขกฺขยายาติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. สาวโก โข ปน เต สอุปาทิเสโส อนุปาทิเสสํ นิพฺพานธาตุํ อนุปาปุณิสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. การที่ใครๆ จะพึงทักท้วงได้ว่า ธรรมทั้งหลายที่พระองค์ตรัสว่าเป็นอันตรายิกธรรม ธรรมเหล่านั้นไม่สามารถทำอันตรายแก่ผู้เสพได้จริง ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ การที่ใครๆ จะพึงทักท้วงได้ว่า ธรรมทั้งหลายที่ไม่ใช่ธรรมเครื่องนำออกจากทุกข์ ธรรมเหล่านั้นย่อมนำผู้ทำตามออกจากทุกข์เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ ธรรมทั้งหลายที่เป็นธรรมเครื่องนำออกจากทุกข์ ธรรมเหล่านั้นย่อมนำผู้ทำตามออกจากทุกข์เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ การที่ใครๆ จะพึงทักท้วงได้ว่า สาวกของพระองค์ผู้เป็นพระอรหันต์สอุปาทิเสส จักไม่บรรลุอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน มาตรํ ชีวิตา โวโรเปยฺย หตฺเถหิ วา ปาเทหิ วา สุหตํ กเรยฺยาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, ปุถุชฺชโน มาตรํ ชีวิตา โวโรเปยฺย หตฺเถหิ วา ปาเทหิ วา สุหตํ กเรยฺยาติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. เอวํ ปิตรํ, อรหนฺตํ, ภิกฺขุํ. ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล สงฺฆํ ภินฺเทยฺย สงฺเฆ วา สงฺฆราชึ ชเนยฺยาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, ปุถุชฺชโน สงฺฆํ ภินฺเทยฺย สงฺเฆ วา สงฺฆราชึ ชเนยฺยาติ ฐานเมตํ วิชฺชติ, ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ตถาคตสฺส ทุฏฺฐจิตฺโต โลหิตํ อุปฺปาเทยฺย, ปรินิพฺพุตสฺส วา ตถาคตสฺส ทุฏฺฐจิตฺโต ถูปํ ภินฺเทยฺยาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส ทุฏฺฐจิตฺโต โลหิตํ อุปฺปาเทยฺย, ปรินิพฺพุตสฺส วา ตถาคตสฺส ทุฏฺฐจิตฺโต ถูปํ ภินฺเทยฺยาติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน อญฺญํ สตฺถารํ อปทิเสยฺย อปิ ชีวิตเหตูติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, ปุถุชฺชโน อญฺญํ สตฺถารํ อปทิเสยฺยาติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน อิโต พหิทฺธา อญฺญํ ทกฺขิเณยฺยํ ปริเยเสยฺยาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, ปุถุชฺชโน อิโต พหิทฺธา อญฺญํ ทกฺขิเณยฺยํ ปริเยเสยฺยาติ ฐานเมตํ วิชฺชติ, ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน กุตูหลมงฺคเลน สุทฺธึ ปจฺเจยฺยาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ปุถุชฺชโน กุตูหลมงฺคเลน สุทฺธึ ปจฺเจยฺยาติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ (พระโสดาบัน) จะพึงปลงมารดาจากชีวิต หรือจะพึงประหารอย่างหนักด้วยมือหรือเท้า ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ แต่ปุถุชนจะพึงปลงมารดาจากชีวิต หรือจะพึงประหารอย่างหนักด้วยมือหรือเท้า ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ พึงปลงบิดา พระอรหันต์ ภิกษุจากชีวิต ก็อย่างนั้น บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะพึงทำสงฆ์ให้แตกกัน หรือพึงก่อความแตกร้าวในสงฆ์ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ แต่ปุถุชนจะพึงทำสงฆ์ให้แตกกัน หรือพึงก่อความแตกร้าวในสงฆ์ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิมีจิตประทุษร้ายจะพึงทำพระโลหิตของพระตถาคตให้ห้อขึ้น หรือเมื่อพระตถาคตปรินิพพานแล้ว มีจิตประทุษร้ายจะพึงทำลายพระสถูป ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ แต่ปุถุชนมีจิตประทุษร้ายจะพึงทำพระโลหิตของพระตถาคตให้ห้อขึ้น หรือเมื่อพระตถาคตปรินิพพานแล้ว มีจิตประทุษร้ายจะพึงทำลายพระสถูป ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะพึงอ้างศาสดาอื่น แม้เพราะเหตุแห่งชีวิต ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ แต่ปุถุชนจะพึงอ้างศาสดาอื่น ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะพึงแสวงหาทักขิไณยบุคคลอื่นนอกพระศาสนานี้ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ แต่ปุถุชนจะพึงแสวงหาทักขิไณยบุคคลอื่นนอกพระศาสนานี้ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะพึงเชื่อความบริสุทธิ์ด้วยมงคลตื่นข่าว ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ แต่ปุถุชนจะพึงเชื่อความบริสุทธิ์ด้วยมงคลตื่นข่าว ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ ๕๗. อิตฺถี ราชา จกฺกวตฺตี สิยาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, ปุริโส ราชา จกฺกวตฺตี สิยาติ ฐานเมตํ วิชฺชติ; อิตฺถี สกฺโก เทวานมินฺโท สิยาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, ปุริโส สกฺโก เทวานมินฺโท สิยาติ ฐานเมตํ วิชฺชติ; อิตฺถี มาโร ปาปิมา สิยาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, ปุริโส มาโร ปาปิมา [Pg.78] สิยาติ ฐานเมตํ วิชฺชติ; อิตฺถี มหาพฺรหฺมา สิยาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, ปุริโส มหาพฺรหฺมา สิยาติ ฐานเมตํ วิชฺชติ; อิตฺถี ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ สิยาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, ปุริโส ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ สิยาติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. ๕๗. การที่สตรีจะพึงเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ แต่บุรุษจะพึงเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ การที่สตรีจะพึงเป็นท้าวสักกะจอมเทพ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ แต่บุรุษจะพึงเป็นท้าวสักกะจอมเทพ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ การที่สตรีจะพึงเป็นมารผู้มีบาป ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ แต่บุรุษจะพึงเป็นมารผู้มีบาป ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ การที่สตรีจะพึงเป็นมหาพรหม ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ แต่บุรุษจะพึงเป็นมหาพรหม ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ การที่สตรีจะพึงเป็นพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ แต่บุรุษจะพึงเป็นพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ ทฺเว ตถาคตา อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา อปุพฺพํ อจริมํ เอกิสฺสา โลกธาตุยา อุปฺปชฺเชยฺยุํ วา ธมฺมํ วา เทเสยฺยุนฺติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, เอโกว ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ เอกิสฺสา โลกธาตุยา อุปฺปชฺชิสฺสติ วา ธมฺมํ วา เทเสสฺสตีติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. การที่พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ๒ พระองค์ จะพึงเสด็จอุบัติขึ้นไม่ก่อนไม่หลังกันในโลกธาตุเดียวกัน หรือจะพึงทรงแสดงธรรม ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ แต่พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์เดียวเท่านั้น จะพึงเสด็จอุบัติขึ้นในโลกธาตุเดียวกัน หรือจะพึงทรงแสดงธรรม ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ ติณฺณํ ทุจฺจริตานํ อิฏฺโฐ กนฺโต ปิโย มนาโป วิปาโก ภวิสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, ติณฺณํ ทุจฺจริตานํ อนิฏฺโฐ อกนฺโต อปฺปิโย อมนาโป วิปาโก ภวิสฺสตีติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. ติณฺณํ สุจริตานํ อนิฏฺโฐ อกนฺโต อปฺปิโย อมนาโป วิปาโก ภวิสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, ติณฺณํ สุจริตานํ อิฏฺโฐ กนฺโต ปิโย มนาโป วิปาโก ภวิสฺสตีติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. ข้อที่ว่า ‘วิบากที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ น่าชอบใจ ของทุจริต ๓ จักมี’ นี้ ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้, ข้อที่ว่า ‘วิบากที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ ไม่น่าชอบใจ ของทุจริต ๓ จักมี’ นี้ เป็นฐานะที่จะมีได้. ข้อที่ว่า ‘วิบากที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ ไม่น่าชอบใจ ของสุจริต ๓ จักมี’ นี้ ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้, ข้อที่ว่า ‘วิบากที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ น่าชอบใจ ของสุจริต ๓ จักมี’ นี้ เป็นฐานะที่จะมีได้. อญฺญตโร สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา กุหโก ลปโก เนมิตฺตโก กุหนลปนเนมิตฺตกตฺตํ ปุพฺพงฺคมํ กตฺวา ปญฺจ นีวรเณ อปฺปหาย เจตโส อุปกฺกิเลเส ปญฺญาย ทุพฺพลีกรเณ จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ อนุปฏฺฐิตสฺสติ วิหรนฺโต สตฺต โพชฺฌงฺเค อภาวยิตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌิสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, อญฺญตโร สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา สพฺพโทสาปคโต ปญฺจ นีวรเณ ปหาย เจตโส อุปกฺกิเลเส ปญฺญาย ทุพฺพลีกรเณ จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ อุปฏฺฐิตสฺสติ วิหรนฺโต สตฺต โพชฺฌงฺเค ภาวยิตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌิสฺสตีติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. ยํ เอตฺถ ญาณํ เหตุโส ฐานโส อโนธิโส อิทํ วุจฺจติ ฐานาฏฺฐานญาณํ ปฐมํ ตถาคตพลํ. ข้อที่ว่า ‘สมณะหรือพราหมณ์คนใดคนหนึ่ง เป็นคนหลอกลวง พูดเลียบเคียง ทำนิมิต กระทำการหลอกลวง การพูดเลียบเคียง การทำนิมิตให้เป็นเบื้องหน้า ยังละนิวรณ์ ๕ อันเป็นอุปกิเลสของจิต ทำปัญญาให้ทุรพลไม่ได้ มีสติไม่ตั้งมั่นในสติปัฏฐาน ๔ อยู่ ไม่เจริญโพชฌงค์ ๗ แล้วจักตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งสัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม’ นี้ ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้, ข้อที่ว่า ‘สมณะหรือพราหมณ์คนใดคนหนึ่ง ปราศจากโทษทั้งปวง ละนิวรณ์ ๕ อันเป็นอุปกิเลสของจิต ทำปัญญาให้ทุรพลได้แล้ว มีสติตั้งมั่นในสติปัฏฐาน ๔ อยู่ เจริญโพชฌงค์ ๗ แล้วจักตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งสัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม’ นี้ เป็นฐานะที่จะมีได้. พระญาณใดในฐานะและอฐานะนี้ เป็นไปโดยเหตุ โดยฐานะ โดยไม่มีส่วนเหลือ พระญาณนี้เรียกว่า ฐานาฐานญาณ เป็นพระตถาคตพลข้อที่ ๑. อิติ ฐานาฏฺฐานคตา สพฺเพ ขยธมฺมา วยธมฺมา วิราคธมฺมา นิโรธธมฺมา เกจิ สคฺคูปคา เกจิ อปายูปคา เกจิ นิพฺพานูปคา, เอวํ ภควา อาห – ด้วยประการฉะนี้ ธรรมทั้งปวงอันถึงซึ่งความเป็นฐานะและอฐานะ ล้วนมีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา, บางพวกย่อมเข้าถึงสวรรค์ บางพวกย่อมเข้าถึงอบาย บางพวกย่อมเข้าถึงนิพพาน, พระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้ว่า – ๕๘. ๕๘. สพฺเพ [Pg.79] สตฺตา มริสฺสนฺติ, มรณนฺตํ หิ ชีวิตํ; ยถากมฺมํ คมิสฺสนฺติ, ปุญฺญปาปผลูปคา; นิรยํ ปาปกมฺมนฺตา, ปุญฺญกมฺมา จ สุคฺคตึ; อปเร จ มคฺคํ ภาเวตฺวา, ปรินิพฺพนฺตินาสวาติ. สัตว์ทั้งหลายทั้งปวงจักตาย เพราะว่าชีวิตมีความตายเป็นที่สุด, สัตว์ผู้เข้าถึงผลแห่งบุญและบาป จักไปตามกรรม, ผู้ทำกรรมชั่วจักไปนรก และผู้ทำกรรมดีจักไปสู่สุคติ, ส่วนชนเหล่าอื่นเจริญมรรคแล้ว ไม่มีอาสวะ ย่อมปรินิพพาน. สพฺเพ สตฺตาติ อริยา จ อนริยา จ สกฺกายปริยาปนฺนา จ สกฺกายวีติวตฺตา จ. มริสฺสนฺตีติ ทฺวีหิ มรเณหิ ทนฺธมรเณน จ อทนฺธมรเณน จ, สกฺกายปริยาปนฺนานํ อทนฺธมรณํ สกฺกายวีติวตฺตานํ ทนฺธมรณํ. มรณนฺตํ หิ ชีวิตนฺติ ขยา อายุสฺส อินฺทฺริยานํ อุปโรธา ชีวิตปริยนฺโต มรณปริยนฺโต. ยถากมฺมํ คมิสฺสนฺตีติ กมฺมสฺสกตา. ปุญฺญปาปผลูปคาติ กมฺมานํ ผลทสฺสาวิตา จ อวิปฺปวาโส จ. คำว่า สัตว์ทั้งปวง ได้แก่ พระอริยะและปุถุชน ผู้ยังรวมอยู่ในสักกายะและผู้ก้าวล่วงสักกายะแล้ว. คำว่า จักตาย ได้แก่ จักตายด้วยมรณะ ๒ อย่างคือ ความตายอย่างชักช้าและความตายอย่างไม่ชักช้า, ความตายอย่างไม่ชักช้ามีแก่ผู้ยังรวมอยู่ในสักกายะ ความตายอย่างชักช้ามีแก่ผู้ก้าวล่วงสักกายะแล้ว. คำว่า ชีวิตมีความตายเป็นที่สุด ได้แก่ เพราะความสิ้นไปแห่งอายุ เพราะความดับแห่งอินทรีย์ ที่สุดแห่งชีวิตคือที่สุดแห่งความตาย. คำว่า จักไปตามกรรม ได้แก่ ความเป็นผู้มีกรรมเป็นของตน. คำว่า ผู้เข้าถึงผลแห่งบุญและบาป ได้แก่ ความเป็นผู้เห็นผลแห่งกรรม และความไม่พรากจากผลแห่งกรรม. นิรยํ ปาปกมฺมนฺตาติ อปุญฺญสงฺขารา. ปุญฺญกมฺมา จ สุคฺคตินฺติ ปุญฺญสงฺขารา สุคตึ คมิสฺสนฺติ. อปเร จ มคฺคํ ภาเวตฺวา, ปรินิพฺพนฺตินาสวาติ สพฺพสงฺขารานํ สมติกฺกมนํ. เตนาห ภควา – ‘‘สพฺเพ…เป… นาสวา’’ติ. คำว่า ผู้ทำกรรมชั่วจักไปนรก ได้แก่ ผู้มีอภิสังขารคือบาป. คำว่า และผู้ทำกรรมดีจักไปสู่สุคติ ได้แก่ ผู้มีอภิสังขารคือบุญจักไปสู่สุคติ. คำว่า ส่วนชนเหล่าอื่นเจริญมรรคแล้ว ไม่มีอาสวะ ย่อมปรินิพพาน ได้แก่ การก้าวล่วงสังขารทั้งปวง. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า – “สัตว์ทั้งหลาย...ฯลฯ...ไม่มีอาสวะ ย่อมปรินิพพาน” ดังนี้. ‘‘สพฺเพ สตฺตา มริสฺสนฺติ, มรณนฺตํ หิ ชีวิตํ. ยถากมฺมํ คมิสฺสนฺติ, ปุญฺญปาปผลูปคา. นิรยํ ปาปกมฺมนฺตา’’ติ อาคาฬฺหา จ นิชฺฌามา จ ปฏิปทา. ‘‘อปเร จ มคฺคํ ภาเวตฺวา, ปรินิพฺพนฺตินาสวา’’ติ มชฺฌิมา ปฏิปทา. ‘‘สพฺเพ สตฺตา มริสฺสนฺติ, มรณนฺตํ หิ ชีวิตํ, ยถากมฺมํ คมิสฺสนฺติ, ปุญฺญปาปผลูปคา, นิรยํ ปาปกมฺมนฺตา’’ติ อยํ สํกิเลโส. เอวํ สํสารํ นิพฺพตฺตยติ. ‘‘สพฺเพ สตฺตา มริสฺสนฺติ…เป… นิรยํ ปาปกมฺมนฺตา’’ติ อิเม ตโย วฏฺฏา ทุกฺขวฏฺโฏ กมฺมวฏฺโฏ กิเลสวฏฺโฏ. ‘‘อปเร จ มคฺคํ ภาเวตฺวา, ปรินิพฺพนฺตินาสวา’’ติ ติณฺณํ วฏฺฏานํ วิวฏฺฏนา. ‘‘สพฺเพ สตฺตา มริสฺสนฺติ…เป… นิรยํ ปาปกมฺมนฺตา’’ติ อาทีนโว, ‘‘ปุญฺญกมฺมา จ สุคฺคติ’’นฺติ อสฺสาโท, ‘‘อปเร จ มคฺคํ ภาเวตฺวา, ปรินิพฺพนฺตินาสวา’’ติ นิสฺสรณํ. ‘‘สพฺเพ สตฺตา มริสฺสนฺติ…เป… นิรยํ ปาปกมฺมนฺตา’’ติ เหตุ จ ผลญฺจ, ปญฺจกฺขนฺธา ผลํ, ตณฺหา เหตุ, ‘‘อปเร จ มคฺคํ ภาเวตฺวา, ปรินิพฺพนฺตินาสวา’’ติ มคฺโค จ ผลญฺจ. ‘‘สพฺเพ สตฺตา มริสฺสนฺติ, มรณนฺตํ หิ ชีวิตํ. ยถากมฺมํ คมิสฺสนฺติ, ปุญฺญปาปผลูปคา, นิรยํ ปาปกมฺมนฺตา’’ติ อยํ สํกิเลโส, โส สํกิเลโส ติวิโธ ตณฺหาสํกิเลโส ทิฏฺฐิสํกิเลโส ทุจฺจริตสํกิเลโสติ. ด้วยบทว่า “สัตว์ทั้งหลายทั้งปวงจักตาย เพราะว่าชีวิตมีความตายเป็นที่สุด, สัตว์ผู้เข้าถึงผลแห่งบุญและบาป จักไปตามกรรม, ผู้ทำกรรมชั่วจักไปนรก” ทรงแสดงปฏิปทาที่น่ากลัวและปฏิปทาที่เร่าร้อน. ด้วยบทว่า “ส่วนชนเหล่าอื่นเจริญมรรคแล้ว ไม่มีอาสวะ ย่อมปรินิพพาน” ทรงแสดงมัชฌิมาปฏิปทา. ด้วยบทว่า “สัตว์ทั้งหลายทั้งปวงจักตาย เพราะว่าชีวิตมีความตายเป็นที่สุด, สัตว์ผู้เข้าถึงผลแห่งบุญและบาป จักไปตามกรรม, ผู้ทำกรรมชั่วจักไปนรก” นี้เป็นสังกิเลส, ย่อมยังสังสารวัฏให้เป็นไปอย่างนี้. ด้วยบทว่า “สัตว์ทั้งหลายทั้งปวงจักตาย...ฯลฯ...ผู้ทำกรรมชั่วจักไปนรก” ทรงแสดงวัฏฏะ ๓ เหล่านี้คือ ทุกขวัฏฏ์ กรรมวัฏฏ์ กิเลสวัฏฏ์. ด้วยบทว่า “ส่วนชนเหล่าอื่นเจริญมรรคแล้ว ไม่มีอาสวะ ย่อมปรินิพพาน” ทรงแสดงการออกจากวัฏฏะ ๓. ด้วยบทว่า “สัตว์ทั้งหลายทั้งปวงจักตาย...ฯลฯ...ผู้ทำกรรมชั่วจักไปนรก” ทรงแสดงโทษ, ด้วยบทว่า “และผู้ทำกรรมดีจักไปสู่สุคติ” ทรงแสดงคุณ, ด้วยบทว่า “ส่วนชนเหล่าอื่นเจริญมรรคแล้ว ไม่มีอาสวะ ย่อมปรินิพพาน” ทรงแสดงอุบายเครื่องสลัดออก. ด้วยบทว่า “สัตว์ทั้งหลายทั้งปวงจักตาย...ฯลฯ...ผู้ทำกรรมชั่วจักไปนรก” ทรงแสดงเหตุและผล, ขันธ์ ๕ เป็นผล ตัณหาเป็นเหตุ, ด้วยบทว่า “ส่วนชนเหล่าอื่นเจริญมรรคแล้ว ไม่มีอาสวะ ย่อมปรินิพพาน” ตรัสถึงมรรคและผล. ด้วยบทว่า “สัตว์ทั้งหลายทั้งปวงจักตาย เพราะว่าชีวิตมีความตายเป็นที่สุด, สัตว์ผู้เข้าถึงผลแห่งบุญและบาป จักไปตามกรรม, ผู้ทำกรรมชั่วจักไปนรก” นี้เป็นสังกิเลส, สังกิเลสนั้นมี ๓ อย่างคือ ตัณหาสังกิเลส ทิฏฐิสังกิเลส ทุจริตสังกิเลส. ๕๙. ตตฺถ [Pg.80] ตณฺหาสํกิเลโส ตีหิ ตณฺหาหิ นิทฺทิสิตพฺโพ – กามตณฺหาย ภวตณฺหาย วิภวตณฺหาย. เยน เยน วา ปน วตฺถุนา อชฺโฌสิโต, เตน เตเนว นิทฺทิสิตพฺโพ, ตสฺสา วิตฺถาโร ฉตฺตึสาย ตณฺหาย ชาลินิยา วิจริตานิ. ตตฺถ ทิฏฺฐิสํกิเลโส อุจฺเฉทสสฺสเตน นิทฺทิสิตพฺโพ, เยน เยน วา ปน วตฺถุนา ทิฏฺฐิวเสน อภินิวิสติ, ‘‘อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ เตน เตเนว นิทฺทิสิตพฺโพ, ตสฺสา วิตฺถาโร ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ. ตตฺถ ทุจฺจริตสํกิเลโส เจตนา เจตสิกกมฺเมน นิทฺทิสิตพฺโพ, ตีหิ ทุจฺจริเตหิ กายทุจฺจริเตน วจีทุจฺจริเตน มโนทุจฺจริเตน, ตสฺสา วิตฺถาโร ทส อกุสลกมฺมปถา. อปเร จ มคฺคํ ภาเวตฺวา, ปรินิพฺพนฺตินาสวาติ อิทํ โวทานํ. ๕๙. ในสังกิเลส ๓ อย่างนั้น พึงแสดงตัณหาสังกิเลสด้วยตัณหา ๓ อย่างคือ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา. หรือพึงแสดงด้วยวัตถุใดๆ ที่บุคคลข้องอยู่แล้ว ก็พึงแสดงด้วยวัตถุนั้นๆ นั่นแหละ, โดยพิสดาร ได้แก่ ตัณหา ๓๖ มีอาการซ่านไปดุจตาข่าย. ในสังกิเลสเหล่านั้น พึงแสดงทิฏฐิสังกิเลสด้วยอุจเฉททิฏฐิและสัสสตทิฏฐิ, หรือบุคคลยึดมั่นด้วยอำนาจทิฏฐิในวัตถุใดๆ ว่า ‘ทิฏฐินี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเปล่า’ ก็พึงแสดงด้วยวัตถุนั้นๆ นั่นแหละ, โดยพิสดาร ได้แก่ ทิฏฐิ ๖๒. ในสังกิเลสเหล่านั้น พึงแสดงทุจริตสังกิเลสด้วยเจตนาเจตสิกกรรม, ด้วยทุจริต ๓ คือ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต, โดยพิสดาร ได้แก่ อกุศลกรรมบถ ๑๐. ด้วยบทว่า ‘ส่วนชนเหล่าอื่นเจริญมรรคแล้ว ไม่มีอาสวะ ย่อมปรินิพพาน’ นี้คือโวทาน (ความบริสุทธิ์). ตยิทํ โวทานํ ติวิธํ; ตณฺหาสํกิเลโส สมเถน วิสุชฺฌติ, โส สมโถ สมาธิกฺขนฺโธ, ทิฏฺฐิสํกิเลโส วิปสฺสนาย วิสุชฺฌติ, สา วิปสฺสนา ปญฺญากฺขนฺโธ, ทุจฺจริตสํกิเลโส สุจริเตน วิสุชฺฌติ, ตํ สุจริตํ สีลกฺขนฺโธ. โวทานนั้นมี ๓ อย่าง; ตัณหาสังกิเลสย่อมบริสุทธิ์ด้วยสมถะ, สมถะนั้นคือสมาธิขันธ์, ทิฏฐิสังกิเลสย่อมบริสุทธิ์ด้วยวิปัสสนา, วิปัสสนานั้นคือปัญญาขันธ์, ทุจริตสังกิเลสย่อมบริสุทธิ์ด้วยสุจริต, สุจริตนั้นคือสีลขันธ์. ‘‘สพฺเพ สตฺตา มริสฺสนฺติ, มรณนฺตํ หิ ชีวิตํ, ยถากมฺมํ คมิสฺสนฺติ, ปุญฺญปาปผลูปคา, นิรยํ ปาปกมฺมนฺตา’’ติ อปุญฺญปฺปฏิปทา, ‘‘ปุญฺญกมฺมา จ สุคฺคติ’’นฺติ ปุญฺญปฺปฏิปทา, ‘‘อปเร จ มคฺคํ ภาเวตฺวา, ปรินิพฺพนฺตินาสวา’’ติ ปุญฺญปาปสมติกฺกมปฺปฏิปทา, ตตฺถ ยา จ ปุญฺญปฺปฏิปทา ยา จ อปุญฺญปฺปฏิปทา, อยํ เอกา ปฏิปทา สพฺพตฺถคามินี เอกา อปาเยสุ, เอกา เทเวสุ, ยา จ ปุญฺญปาปสมติกฺกมา ปฏิปทา อยํ ตตฺถ ตตฺถ คามินี ปฏิปทา. “สัตว์ทั้งหลายทั้งปวงจักตาย เพราะชีวิตมีความตายเป็นที่สุด สัตว์เหล่านั้นเข้าถึงผลแห่งบุญและบาปแล้ว จักไปตามกรรม ผู้มีกรรมชั่วจักไปนรก” ดังนี้ เป็นอปุญญปฏิปทา, “ส่วนผู้มีกรรมดีจักไปสู่สุคติ” ดังนี้ เป็นปุญญปฏิปทา, “และชนเหล่าอื่นเจริญมรรคแล้ว ไม่มีอาสวะ ย่อมปรินิพพาน” ดังนี้ เป็นปุญญปาปสมติกกมปฏิปทา, บรรดาปฏิปทาเหล่านั้น ปุญญปฏิปทาและอปุญญปฏิปทา นี้เป็นปฏิปทาอย่างหนึ่งที่นำไปในภพทั้งปวง ส่วนหนึ่งนำไปในอบาย ส่วนหนึ่งนำไปในเทวโลก, ส่วนปฏิปทาที่ก้าวล่วงบุญและบาป นี้เป็นปฏิปทาที่นำไปในที่นั้นๆ ตโย ราสี – มิจฺฉตฺตนิยโต ราสิ, สมฺมตฺตนิยโต ราสิ, อนิยโต ราสิ, ตตฺถ โย จ มิจฺฉตฺตนิยโต ราสิ โย จ สมฺมตฺตนิยโต ราสิ เอกา ปฏิปทา ตตฺถ ตตฺถ คามินี, ตตฺถ โย อนิยโต ราสิ, อยํ สพฺพตฺถคามินี ปฏิปทา. เกน การเณน? ปจฺจยํ ลภนฺโต นิรเย อุปปชฺเชยฺย, ปจฺจยํ ลภนฺโต ติรจฺฉานโยนีสุ อุปปชฺเชยฺย, ปจฺจยํ ลภนฺโต เปตฺติวิสเยสุ อุปปชฺเชยฺย, ปจฺจยํ ลภนฺโต อสุเรสุ อุปปชฺเชยฺย, ปจฺจยํ ลภนฺโต เทเวสุ อุปปชฺเชยฺย, ปจฺจยํ ลภนฺโต มนุสฺเสสุ อุปปชฺเชยฺย, ปจฺจยํ ลภนฺโต ปรินิพฺพาเยยฺย, ตสฺมายํ สพฺพตฺถคามินี ปฏิปทา, ยํ เอตฺถ ญาณํ เหตุโส ฐานโส อโนธิโส, อิทํ วุจฺจติ สพฺพตฺถคามินี ปฏิปทา ญาณํ ทุติยํ ตถาคตพลํ. ธรรมราสี ๓ อย่าง คือ มิจฉัตตนิยตราสี, สัมมัตตนิยตราสี, อนิยตราสี, บรรดาธรรมราสีเหล่านั้น มิจฉัตตนิยตราสีและสัมมัตตนิยตราสี เป็นปฏิปทาอย่างหนึ่งที่นำไปในที่นั้นๆ, ส่วนอนิยตราสี นี้เป็นสัพพัตถคามินีปฏิปทา. เพราะเหตุไร? เพราะเมื่อได้ปัจจัย ก็พึงเข้าถึงนรก, เมื่อได้ปัจจัย ก็พึงเข้าถึงกำเนิดเดรัจฉาน, เมื่อได้ปัจจัย ก็พึงเข้าถึงเปรตวิสัย, เมื่อได้ปัจจัย ก็พึงเข้าถึงอสูร, เมื่อได้ปัจจัย ก็พึงเข้าถึงเทวโลก, เมื่อได้ปัจจัย ก็พึงเข้าถึงมนุสสโลก, เมื่อได้ปัจจัย ก็พึงปรินิพพานได้, เพราะเหตุนั้น ปฏิปทานี้จึงเป็นสัพพัตถคามินีปฏิปทา, ญาณในเรื่องนี้ ที่เป็นไปโดยเหตุ โดยฐานะ และโดยไม่มีขอบเขต นี้เรียกว่า สัพพัตถคามินีปฏิปทาญาณ เป็นทศพลญาณข้อที่ ๒ ของพระตถาคต อิติ [Pg.81] สพฺพตฺถคามินี ปฏิปทา อเนกธาตุโลโก, ตตฺถ ตตฺถ คามินี ปฏิปทา นานาธาตุโลโก. ตตฺถ กตโม อเนกธาตุโลโก? จกฺขุธาตุ รูปธาตุ จกฺขุวิญฺญาณธาตุ, โสตธาตุ สทฺทธาตุ โสตวิญฺญาณธาตุ, ฆานธาตุ คนฺธธาตุ ฆานวิญฺญาณธาตุ, ชิวฺหาธาตุ รสธาตุ ชิวฺหาวิญฺญาณธาตุ, กายธาตุ โผฏฺฐพฺพธาตุ กายวิญฺญาณธาตุ, มโนธาตุ ธมฺมธาตุ มโนวิญฺญาณธาตุ, ปถวีธาตุ, อาโปธาตุ, เตโชธาตุ, วาโยธาตุ, อากาสธาตุ, วิญฺญาณธาตุ, กามธาตุ, พฺยาปาทธาตุ, วิหึสาธาตุ, เนกฺขมฺมธาตุ, อพฺยาปาทธาตุ, อวิหึสาธาตุ, ทุกฺขธาตุ, โทมนสฺสธาตุ, อวิชฺชาธาตุ, สุขธาตุ, โสมนสฺสธาตุ, อุเปกฺขาธาตุ, รูปธาตุ, อรูปธาตุ, นิโรธธาตุ, สงฺขารธาตุ, นิพฺพานธาตุ, อยํ อเนกธาตุโลโก. ดังนี้ สัพพัตถคามินีปฏิปทา เป็นโลกที่มีธาตุมาก (อเนกธาตุโลก), ตัตถะ ตัตถะ คามินีปฏิปทา เป็นโลกที่มีธาตุต่างๆ กัน (นานาธาตุโลก). บรรดาโลกทั้งสองนั้น อเนกธาตุโลกเป็นไฉน? คือ จักขุธาตุ รูปธาตุ จักขุวิญญาณธาตุ, โสตธาตุ สัททธาตุ โสตวิญญาณธาตุ, ฆานธาตุ คันธธาตุ ฆานวิญญาณธาตุ, ชิวหาธาตุ รสธาตุ ชิวหาวิญญาณธาตุ, กายธาตุ โผฏฐัพพธาตุ กายวิญญาณธาตุ, มโนธาตุ ธัมมธาตุ มโนวิญญาณธาตุ, ปฐวีธาตุ, อาโปธาตุ, เตโชธาตุ, วาโยธาตุ, อากาสธาตุ, วิญญาณธาตุ, กามธาตุ, พยาบาทธาตุ, วิหิงสาธาตุ, เนกขัมมธาตุ, อพยาบาทธาตุ, อวิหิงสาธาตุ, ทุกขธาตุ, โทมนัสสธาตุ, อวิชชาธาตุ, สุขธาตุ, โสมนัสสธาตุ, อุเบกขาธาตุ, รูปธาตุ, อรูปธาตุ, นิโรธธาตุ, สังขารธาตุ, นิพพานธาตุ, นี้คืออเนกธาตุโลก ตตฺถ กตโม นานาธาตุโลโก? อญฺญา จกฺขุธาตุ, อญฺญา รูปธาตุ, อญฺญา จกฺขุวิญฺญาณธาตุ. เอวํ สพฺพา. อญฺญา นิพฺพานธาตุ. ยํ เอตฺถ ญาณํ เหตุโส ฐานโส อโนธิโส, อิทํ วุจฺจติ อเนกธาตุ นานาธาตุ ญาณํ ตติยํ ตถาคตพลํ. บรรดาโลกทั้งสองนั้น นานาธาตุโลกเป็นไฉน? จักขุธาตุเป็นอย่างอื่น, รูปธาตุเป็นอย่างอื่น, จักขุวิญญาณธาตุเป็นอย่างอื่น. แม้ธาตุทั้งหมดก็ฉันนั้น. นิพพานธาตุเป็นอย่างอื่น. ญาณในเรื่องนี้ ที่เป็นไปโดยเหตุ โดยฐานะ และโดยไม่มีขอบเขต นี้เรียกว่า อเนกธาตุนานาธาตุญาณ เป็นทศพลญาณข้อที่ ๓ ของพระตถาคต ๖๐. อิติ อเนกธาตุ นานาธาตุกสฺส โลกสฺส ยํ ยเทว ธาตุํ สตฺตา อธิมุจฺจนฺติ, ตํ ตเทว อธิฏฺฐหนฺติ อภินิวิสนฺติ, เกจิ รูปาธิมุตฺตา, เกจิ สทฺทาธิมุตฺตา, เกจิ คนฺธาธิมุตฺตา, เกจิ รสาธิมุตฺตา, เกจิ โผฏฺฐพฺพาธิมุตฺตา, เกจิ ธมฺมาธิมุตฺตา, เกจิ อิตฺถาธิมุตฺตา, เกจิ ปุริสาธิมุตฺตา, เกจิ จาคาธิมุตฺตา, เกจิ หีนาธิมุตฺตา, เกจิ ปณีตาธิมุตฺตา, เกจิ เทวาธิมุตฺตา, เกจิ มนุสฺสาธิมุตฺตา, เกจิ นิพฺพานาธิมุตฺตา. ยํ เอตฺถ ญาณํ เหตุโส ฐานโส อโนธิโส, อยํ เวเนยฺโย, อยํ น เวเนยฺโย, อยํ สคฺคคามี, อยํ ทุคฺคติคามีติ, อิทํ วุจฺจติ สตฺตานํ นานาธิมุตฺติกตา ญาณํ จตุตฺถํ ตถาคตพลํ. ๖๐. ดังนี้ สัตว์ทั้งหลายน้อมใจเชื่อในธาตุใดๆ ของโลกที่มีธาตุมากและธาตุต่างๆ กัน ก็จะยึดมั่นถือมั่นในธาตุนั้นๆ บางพวกน้อมใจในรูป, บางพวกน้อมใจในเสียง, บางพวกน้อมใจในกลิ่น, บางพวกน้อมใจในรส, บางพวกน้อมใจในโผฏฐัพพะ, บางพวกน้อมใจในธรรม, บางพวกน้อมใจในสตรี, บางพวกน้อมใจในบุรุษ, บางพวกน้อมใจในการสละ, บางพวกน้อมใจในสิ่งเลว, บางพวกน้อมใจในสิ่งประณีต, บางพวกน้อมใจในความเป็นเทวดา, บางพวกน้อมใจในความเป็นมนุษย์, บางพวกน้อมใจในนิพพาน. ญาณในเรื่องนี้ ที่เป็นไปโดยเหตุ โดยฐานะ และโดยไม่มีขอบเขต ว่า 'สัตว์นี้พึงแนะนำได้, สัตว์นี้ไม่พึงแนะนำได้, สัตว์นี้จะไปสวรรค์, สัตว์นี้จะไปทุคติ' ดังนี้ นี้เรียกว่า นานาธิมุตติกตาญาณของสัตว์ทั้งหลาย เป็นทศพลญาณข้อที่ ๔ ของพระตถาคต อิติ เต ยถาธิมุตฺตา จ ภวนฺติ, ตํ ตํ กมฺมสมาทานํ สมาทิยนฺติ. เต ฉพฺพิธํ กมฺมํ สมาทิยนฺติ – เกจิ โลภวเสน, เกจิ โทสวเสน, เกจิ โมหวเสน, เกจิ สทฺธาวเสน, เกจิ วีริยวเสน, เกจิ ปญฺญาวเสน. ตํ วิภชฺชมานํ ทุวิธํ – สํสารคามิ จ นิพฺพานคามิ จ. ดังนี้ สัตว์เหล่านั้นเป็นผู้มีอัธยาศัยฉันใด ก็สมาทานกรรมสมาทานนั้นๆ ฉันนั้น. สัตว์เหล่านั้นย่อมสมาทานกรรม ๖ อย่าง คือ บางพวก (สมาทานกรรม) ด้วยอำนาจโลภะ, บางพวกด้วยอำนาจโทสะ, บางพวกด้วยอำนาจโมหะ, บางพวกด้วยอำนาจศรัทธา, บางพวกด้วยอำนาจวิริยะ, บางพวกด้วยอำนาจปัญญา. กรรมนั้น เมื่อจำแนกแล้วมี ๒ อย่าง คือ กรรมที่นำไปในสังสารวัฏ และกรรมที่นำไปสู่นิพพาน ตตฺถ ยํ โลภวเสน โทสวเสน โมหวเสน จ กมฺมํ กโรติ, อิทํ กมฺมํ กณฺหํ กณฺหวิปากํ. ตตฺถ ยํ สทฺธาวเสน กมฺมํ กโรติ, อิทํ กมฺมํ สุกฺกํ [Pg.82] สุกฺกวิปากํ. ตตฺถ ยํ โลภวเสน โทสวเสน โมหวเสน สทฺธาวเสน จ กมฺมํ กโรติ, อิทํ กมฺมํ กณฺหสุกฺกํ กณฺหสุกฺกวิปากํ. ตตฺถ ยํ วีริยวเสน ปญฺญาวเสน จ กมฺมํ กโรติ, อิทํ กมฺมํ อกณฺหํ อสุกฺกํ อกณฺหอสุกฺกวิปากํ กมฺมุตฺตมํ กมฺมเสฏฺฐํ กมฺมกฺขยาย สํวตฺตติ. บรรดากรรมเหล่านั้น บุคคลทำกรรมใดด้วยอำนาจโลภะ โทสะ และโมหะ กรรมนี้เป็นกรรมดำ มีวิบากดำ. บรรดากรรมเหล่านั้น บุคคลทำกรรมใดด้วยอำนาจศรัทธา กรรมนี้เป็นกรรมขาว มีวิบากขาว. บรรดากรรมเหล่านั้น บุคคลทำกรรมใดด้วยอำนาจโลภะ โทสะ โมหะ และศรัทธา กรรมนี้เป็นกรรมทั้งดำทั้งขาว มีวิบากทั้งดำทั้งขาว. บรรดากรรมเหล่านั้น บุคคลทำกรรมใดด้วยอำนาจวิริยะและปัญญา กรรมนี้เป็นกรรมไม่ดำไม่ขาว มีวิบากไม่ดำไม่ขาว เป็นกรรมอันสูงสุด เป็นกรรมอันประเสริฐ ย่อมเป็นไปเพื่อความสิ้นกรรม จตฺตาริ กมฺมสมาทานานิ. อตฺถิ กมฺมสมาทานํ ปจฺจุปฺปนฺนสุขํ อายตึ ทุกฺขวิปากํ, อตฺถิ กมฺมสมาทานํ ปจฺจุปฺปนฺนทุกฺขํ อายตึ สุขวิปากํ, อตฺถิ กมฺมสมาทานํ ปจฺจุปฺปนฺนทุกฺขญฺเจว อายตึ จ ทุกฺขวิปากํ, อตฺถิ กมฺมสมาทานํ ปจฺจุปฺปนฺนสุขญฺเจว อายตึ จ สุขวิปากํ. ยํ เอวํ ชาติยํ กมฺมสมาทานํ, อิมินา ปุคฺคเลน อกุสลกมฺมสมาทานํ อุปจิตํ อวิปกฺกํ วิปากาย ปจฺจุปฏฺฐิตํ น จ ภพฺโพ อภินิพฺพิธา คนฺตุนฺติ ตํ ภควา น โอวทติ. ยถา เทวทตฺตํ โกกาลิกํ สุนกฺขตฺตํ ลิจฺฉวิปุตฺตํ, เย วา ปนญฺเญปิ สตฺตา มิจฺฉตฺตนิยตา อิเมสญฺจ ปุคฺคลานํ อุปจิตํ อกุสลํ น จ ตาว ปาริปูรึ คตํ, ปุรา ปาริปูรึ คจฺฉติ. ปุรา ผลํ นิพฺพตฺตยติ, ปุรา มคฺคมาวารยติ, ปุรา เวเนยฺยตฺตํ สมติกฺกมตีติ เต ภควา อสมตฺเต โอวทติ. ยถา ปุณฺณญฺจ โควติกํ อเจลญฺจ กุกฺกุรวติกํ. การสมาทานกรรม ๔ อย่าง คือ การสมาทานกรรมที่เป็นสุขในปัจจุบัน แต่มีวิบากเป็นทุกข์ในภายหน้าก็มี การสมาทานกรรมที่เป็นทุกข์ในปัจจุบัน แต่มีวิบากเป็นสุขในภายหน้าก็มี การสมาทานกรรมที่เป็นทุกข์ทั้งในปัจจุบันและมีวิบากเป็นทุกข์ในภายหน้าก็มี การสมาทานกรรมที่เป็นสุขทั้งในปัจจุบันและมีวิบากเป็นสุขในภายหน้าก็มี การสมาทานกรรมอย่างใดอย่างหนึ่งเช่นนี้ อันบุคคลนี้สมาทานแล้ว เป็นอกุศลกรรมที่สั่งสมไว้ ยังไม่ให้ผล ปรากฏพร้อมเพื่อจะให้ผล และบุคคลนั้นไม่ควรเพื่อจะบรรลุอภินิพพิทา พระผู้มีพระภาคจึงไม่ทรงสั่งสอนบุคคลนั้น เหมือนอย่างพระเทวทัต พระโกกาลิกะ สุนักขัตตะลิจฉวิบุตร หรือสัตว์เหล่าอื่นใดที่เป็นมิจฉัตตนิยตะ และอกุศลที่บุคคลเหล่านี้สั่งสมไว้ยังไม่บริบูรณ์ ก่อนที่จะบริบูรณ์ ก่อนที่จะให้ผล ก่อนที่จะปิดกั้นมรรค ก่อนที่จะล่วงเลยภาวะแห่งบุคคลที่พึงแนะนำได้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงสั่งสอนบุคคลเหล่านั้นผู้มีกรรมยังไม่บริบูรณ์ เหมือนอย่างปุณณะผู้ประพฤติโควัตร และอเจลกะผู้ประพฤติสุนัขวัตร ๖๑. อิมสฺส จ ปุคฺคลสฺส อกุสลกมฺมสมาทานํ ปริปูรมานํ มคฺคํ อาวารยิสฺสติ ปุรา ปาริปูรึ คจฺฉติ, ปุรา ผลํ นิพฺพตฺตยติ, ปุรา มคฺคมาวารยติ, ปุรา เวเนยฺยตฺตํ สมติกฺกมตีติ ตํ ภควา อสมตฺตํ โอวทติ. ยถา อายสฺมนฺตํ องฺคุลิมาลํ. ๖๑. ก็อกุศลกรรมสมาทานของบุคคลนี้ เมื่อบริบูรณ์แล้ว จักปิดกั้นมรรค (เพราะฉะนั้น) ก่อนที่กรรมจะบริบูรณ์ ก่อนที่กรรมจะให้ผล ก่อนที่กรรมจะปิดกั้นมรรค ก่อนที่กรรมจะล่วงเลยภาวะแห่งบุคคลที่พึงแนะนำได้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงสั่งสอนบุคคลนั้นผู้มีกรรมยังไม่บริบูรณ์ เหมือนอย่างท่านพระองคุลิมาล สพฺเพสํ มุทุมชฺฌาธิมตฺตตา. ตตฺถ มุทุ อาเนญฺชาภิสงฺขารา มชฺฌํ อวเสสกุสลสงฺขารา, อธิมตฺตํ อกุสลสงฺขารา, ยํ เอตฺถ ญาณํ เหตุโส ฐานโส อโนธิโส, อิทํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ, อิทํ อุปปชฺชเวทนียํ, อิทํ อปราปริยเวทนียํ, อิทํ นิรยเวทนียํ, อิทํ ติรจฺฉานเวทนียํ, อิทํ เปตฺติวิสยเวทนียํ, อิทํ อสุรเวทนียํ, อิทํ เทวเวทนียํ, อิทํ มนุสฺสเวทนียนฺติ, อิทํ วุจฺจติ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ กมฺมสมาทานานํ เหตุโส ฐานโส อโนธิโส วิปากเวมตฺตตา ญาณํ ปญฺจมํ ตถาคตพลํ. ความที่กรรมทั้งปวงเป็นอย่างอ่อน อย่างกลาง และอย่างยิ่งมีอยู่ ในกรรมเหล่านั้น อาเนญชาภิสังขารเป็นอย่างอ่อน กุศลสังขารที่เหลือเป็นอย่างกลาง อกุศลสังขารเป็นอย่างยิ่ง พระญาณในกรรมนั้นโดยเหตุ โดยฐานะ โดยไม่มีส่วนเหลือว่า นี้เป็นทิฏฐธรรมเวทนียกรรม นี้เป็นอุปปัชชเวทนียกรรม นี้เป็นอปราปริยเวทนียกรรม นี้เป็นกรรมให้ผลในนรก นี้เป็นกรรมให้ผลในกำเนิดดิรัจฉาน นี้เป็นกรรมให้ผลในเปรตวิสัย นี้เป็นกรรมให้ผลในอสูรกาย นี้เป็นกรรมให้ผลในเทวโลก นี้เป็นกรรมให้ผลในมนุษยโลก พระญาณนี้เรียกว่า วิปากเวมัตตตาญาณ คือพระญาณในความต่างแห่งวิบากของการสมาทานกรรมทั้งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน โดยเหตุ โดยฐานะ โดยไม่มีส่วนเหลือ เป็นพระตถาคตพลข้อที่ ๕ ๖๒. อิติ ตถา สมาทินฺนานํ กมฺมานํ สมาทินฺนานํ ฌานานํ วิโมกฺขานํ สมาธีนํ สมาปตฺตีนํ อยํ สํกิเลโส, อิทํ โวทานํ, อิทํ วุฏฺฐานํ, เอวํ สํกิลิสฺสติ, เอวํ โวทายติ, เอวํ วุฏฺฐหตีติ ญาณํ อนาวรณํ. ๖๒. พระญาณที่ไม่มีเครื่องกั้นว่า นี้เป็นความเศร้าหมอง นี้เป็นความผ่องแผ้ว นี้เป็นการออก แห่งกรรม ฌาน วิโมกข์ สมาธิ สมาบัติ ที่สมาทานแล้วอย่างนั้นๆ (ย่อม) เศร้าหมองอย่างนี้ (ย่อม) ผ่องแผ้วอย่างนี้ (ย่อม) ออกอย่างนี้ ตตฺถ [Pg.83] กติ ฌานานิ? จตฺตาริ ฌานานิ. กติ วิโมกฺขา? เอกาทส จ อฏฺฐ จ สตฺต จ ตโย จ ทฺเว จ. กติ สมาธี? ตโย สมาธี – สวิตกฺโก สวิจาโร สมาธิ, อวิตกฺโก วิจารมตฺโต สมาธิ, อวิตกฺโก อวิจาโร สมาธิ. กติ สมาปตฺติโย? ปญฺจ สมาปตฺติโย – สญฺญาสมาปตฺติ อสญฺญาสมาปตฺติ เนวสญฺญานาสญฺญาสมาปตฺติ วิภูตสญฺญาสมาปตฺติ นิโรธสมาปตฺติ. ในข้อนั้น ฌานมีเท่าไร? ฌานมี ๔. วิโมกข์มีเท่าไร? วิโมกข์มี ๑๑, ๘, ๗, ๓, และ ๒. สมาธิมีเท่าไร? สมาธิมี ๓ คือ สวิตักกสวิจารสมาธิ อวิตักกวิจารมัตตสมาธิ อวิตักกอวิจารสมาธิ. สมาบัติมีเท่าไร? สมาบัติมี ๕ คือ สัญญาสมาบัติ อสัญญาสมาบัติ เนวสัญญานาสัญญาสมาบัติ วิภูตสัญญาสมาบัติ นิโรธสมาบัติ. ตตฺถ กตโม สํกิเลโส? ปฐมชฺฌานสฺส กามราคพฺยาปาทา สํกิเลโส. เย จ กุกฺกุฏฌายี ทฺเว ปฐมกา โย วา ปน โกจิ หานภาคิโย สมาธิ, อยํ สํกิเลโส. ตตฺถ กตมํ โวทานํ, นีวรณปาริสุทฺธิ, ปฐมสฺส ฌานสฺส เย จ กุกฺกุฏฌายี ทฺเว ปจฺฉิมกา โย วา ปน โกจิ วิเสสภาคิโย สมาธิ, อิทํ โวทานํ. ตตฺถ กตมํ วุฏฺฐานํ? ยํ สมาปตฺติวุฏฺฐานโกสลฺลํ, อิทํ วุฏฺฐานํ. ยํ เอตฺถ ญาณํ เหตุโส ฐานโส อโนธิโส, อิทํ วุจฺจติ สพฺเพสํ ฌานวิโมกฺขสมาธิสมาปตฺตีนํ สํกิเลสโวทานวุฏฺฐานญาณํ ฉฏฺฐํ ตถาคตพลํ. ในข้อนั้น อะไรคือความเศร้าหมอง? กามราคะและพยาบาทเป็นความเศร้าหมองของปฐมฌาน และกุกกุฏฌายี ๒ จำพวกแรก หรือสมาธิใดๆ ที่เป็นหานภาคิยะ นี้คือความเศร้าหมอง. ในข้อนั้น อะไรคือความผ่องแผ้ว? ความบริสุทธิ์จากนิวรณ์เป็นความผ่องแผ้วของปฐมฌาน และกุกกุฏฌายี ๒ จำพวกหลัง หรือสมาธิใดๆ ที่เป็นวิเสสภาคิยะ นี้คือความผ่องแผ้ว. ในข้อนั้น อะไรคือการออก? ความฉลาดในการออกจากสมาบัติ นี้คือการออก. พระญาณในข้อนั้นโดยเหตุ โดยฐานะ โดยไม่มีส่วนเหลือ นี้เรียกว่า สังกิเลสโวทานวุฏฐานญาณ คือพระญาณในความเศร้าหมอง ความผ่องแผ้ว และการออกแห่งฌาน วิโมกข์ สมาธิ สมาบัติทั้งปวง เป็นพระตถาคตพลข้อที่ ๖. ๖๓. อิติ ตสฺเสว สมาธิสฺส ตโย ธมฺมา ปริวารา อินฺทฺริยานิ พลานิ วีริยมิติ, ตานิเยว อินฺทฺริยานิ วีริยวเสน พลานิ ภวนฺติ, อาธิปเตยฺยฏฺเฐน อินฺทฺริยานิ, อกมฺปิยฏฺเฐน พลานิ, อิติ เตสํ มุทุมชฺฌาธิมตฺตตา อยํ มุทินฺทฺริโย อยํ มชฺฌินฺทฺริโย อยํ ติกฺขินฺทฺริโยติ. ตตฺถ ภควา ติกฺขินฺทฺริยํ สํขิตฺเตน โอวาเทน โอวทติ, มชฺฌินฺทฺริยํ ภควา สํขิตฺตวิตฺถาเรน โอวทติ, มุทินฺทฺริยํ ภควา วิตฺถาเรน โอวทติ. ตตฺถ ภควา ติกฺขินฺทฺริยสฺส มุทุกํ ธมฺมเทสนํ อุปทิสติ, มชฺฌินฺทฺริยสฺส ภควา มุทุติกฺขธมฺมเทสนํ อุปทิสติ, มุทินฺทฺริยสฺส ภควา ติกฺขํ ธมฺมเทสนํ อุปทิสติ. ตตฺถ ภควา ติกฺขินฺทฺริยสฺส สมถํ อุปทิสติ, มชฺฌินฺทฺริยสฺส ภควา สมถวิปสฺสนํ อุปทิสติ, มุทินฺทฺริยสฺส ภควา วิปสฺสนํ อุปทิสติ. ตตฺถ ภควา ติกฺขินฺทฺริยสฺส นิสฺสรณํ อุปทิสติ, มชฺฌินฺทฺริยสฺส ภควา อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ อุปทิสติ, มุทินฺทฺริยสฺส ภควา อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ อุปทิสติ. ตตฺถ ภควา ติกฺขินฺทฺริยสฺส อธิปญฺญาสิกฺขาย ปญฺญาปยติ, มชฺฌินฺทฺริยสฺส ภควา อธิจิตฺตสิกฺขาย ปญฺญาปยติ, มุทินฺทฺริยสฺส ภควา อธิสีลสิกฺขาย ปญฺญาปยติ. ๖๓. ธรรม ๓ ประการ คือ อินทรีย์ พละ และวิริยะ เป็นบริวารของสมาธินั้น อินทรีย์เหล่านั้นนั่นเองเป็นพละโดยความหมายว่าเป็นวิริยะ เป็นอินทรีย์โดยความหมายว่าเป็นใหญ่ เป็นพละโดยความหมายว่าไม่หวั่นไหว ดังนั้น อินทรีย์เหล่านั้นจึงมีความเป็นอย่างอ่อน อย่างกลาง และอย่างยิ่ง คือ ผู้นี้มีอินทรีย์อ่อน ผู้นี้มีอินทรีย์ปานกลาง ผู้นี้มีอินทรีย์แก่กล้า. ในบุคคลเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงสั่งสอนผู้มีอินทรีย์แก่กล้าด้วยโอวาทโดยย่อ ทรงสั่งสอนผู้มีอินทรีย์ปานกลางด้วยโอวาทโดยย่อและพิสดาร ทรงสั่งสอนผู้มีอินทรีย์อ่อนด้วยโอวาทโดยพิสดาร. ในบุคคลเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมเทศนาที่อ่อนโยนแก่ผู้มีอินทรีย์แก่กล้า ทรงแสดงธรรมเทศนาที่ทั้งอ่อนโยนและเข้มข้นแก่ผู้มีอินทรีย์ปานกลาง ทรงแสดงธรรมเทศนาที่เข้มข้นแก่ผู้มีอินทรีย์อ่อน. ในบุคคลเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงสมถะแก่ผู้มีอินทรีย์แก่กล้า ทรงแสดงสมถวิปัสสนาแก่ผู้มีอินทรีย์ปานกลาง ทรงแสดงวิปัสสนาแก่ผู้มีอินทรีย์อ่อน. ในบุคคลเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงนิสสรณะแก่ผู้มีอินทรีย์แก่กล้า ทรงแสดงอาทีนพและนิสสรณะแก่ผู้มีอินทรีย์ปานกลาง ทรงแสดงอัสสาทะ อาทีนพ และนิสสรณะแก่ผู้มีอินทรีย์อ่อน. ในบุคคลเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติอธิปัญญาสิกขาแก่ผู้มีอินทรีย์แก่กล้า ทรงบัญญัติอธิจิตตสิกขาแก่ผู้มีอินทรีย์ปานกลาง ทรงบัญญัติอธิสีลสิกขาแก่ผู้มีอินทรีย์อ่อน. ยํ [Pg.84] เอตฺถ ญาณํ เหตุโส ฐานโส อโนธิโส อยํ อิมํ ภูมึ ภาวนญฺจ คโต, อิมาย เวลาย อิมาย อนุสาสนิยา เอวํ ธาตุโก จายํ อยํ จสฺส อาสโย อยญฺจ อนุสโย อิติ, อิทํ วุจฺจติ ปรสตฺตานํ ปรปุคฺคลานํ อินฺทฺริยปโรปริยตฺตเวมตฺตตา ญาณํ สตฺตมํ ตถาคตพลํ. พระญาณในข้อนั้นโดยเหตุ โดยฐานะ โดยไม่มีส่วนเหลือว่า บุคคลนี้ได้บรรลุภูมิและภาวนานี้ ในเวลานี้ ด้วยอนุสาสนีย์นี้ บุคคลนี้มีธาตุอย่างนี้ มีอาสยะอย่างนี้ และมีอนุสัยอย่างนี้ พระญาณนี้เรียกว่า อินทริยปโรปริยัตติเวมัตตตาญาณ คือพระญาณในความต่างแห่งความยิ่งและหย่อนแห่งอินทรีย์ของสัตว์และบุคคลอื่น เป็นพระตถาคตพลข้อที่ ๗. อิติ ตตฺถ ยํ อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ. เสยฺยถิทํ, เอกมฺปิ ชาตึ ทฺเวปิ ชาติโย ติสฺโสปิ ชาติโย จตสฺโสปิ ชาติโย ปญฺจปิ ชาติโย ทสปิ ชาติโย วีสมฺปิ ชาติโย ตึสมฺปิ ชาติโย จตฺตารีสมฺปิ ชาติโย ปญฺญาสมฺปิ ชาติโย ชาติสตมฺปิ ชาติสหสฺสมฺปิ ชาติสตสหสฺสมฺปิ อเนกานิปิ ชาติสตานิ อเนกานิปิ ชาติสหสฺสานิ อเนกานิปิ ชาติสตสหสฺสานิ อเนเกปิ สํวฏฺฏกปฺเป อเนเกปิ วิวฏฺฏกปฺเป อเนเกปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏกปฺเป. อมุตฺราสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อมุตฺร อุทปาทึ. ตตฺราปาสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อิธูปปนฺโนติ, อิติ สาการํ สอุทฺเทสํ อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ. บรรดาญาณเหล่านั้น พระองค์ทรงระลึกถึงบุพเพนิวาสอันมีประการต่าง ๆ ได้ คือ ระลึกได้ชาติหนึ่งบ้าง สองชาติบ้าง สามชาติบ้าง สี่ชาติบ้าง ห้าชาติบ้าง สิบชาติบ้าง ยี่สิบชาติบ้าง สามสิบชาติบ้าง สี่สิบชาติบ้าง ห้าสิบชาติบ้าง ร้อยชาติบ้าง พันชาติบ้าง แสนชาติบ้าง หลายร้อยชาติบ้าง หลายพันชาติบ้าง หลายแสนชาติบ้าง ตลอดสังวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดสังวัฏฏวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ว่า ในภพโน้น เราได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีวรรณะอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขเสวยทุกข์อย่างนั้น มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้ว ได้ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพนั้น เราก็ได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีวรรณะอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขเสวยทุกข์อย่างนั้น มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้ว จึงมาเกิดในภพนี้ ดังนี้ พระองค์ทรงระลึกถึงบุพเพนิวาสอันมีประการต่าง ๆ พร้อมทั้งอาการ พร้อมทั้งอุเทศ ด้วยประการฉะนี้ ๖๔. ตตฺถ สคฺคูปเคสุ จ สตฺเตสุ มนุสฺสูปเคสุ จ สตฺเตสุ อปายูปเคสุ จ สตฺเตสุ อิมสฺส ปุคฺคลสฺส โลภาทโย อุสฺสนฺนา อโลภาทโย มนฺทา, อิมสฺส ปุคฺคลสฺส อโลภาทโย อุสฺสนฺนา โลภาทโย มนฺทา, เย วา ปน อุสฺสนฺนา เย วา ปน มนฺทา อิมสฺส ปุคฺคลสฺส อิมานิ อินฺทฺริยานิ อุปจิตานิ อิมสฺส ปุคฺคลสฺส อิมานิ อินฺทฺริยานิ อนุปจิตานิ อมุกาย วา กปฺปโกฏิยํ กปฺปสตสหสฺเส วา กปฺปสหสฺเส วา กปฺปสเต วา กปฺเป วา อนฺตรกปฺเป วา อุปฑฺฒกปฺเป วา สํวจฺฉเร วา อุปฑฺฒสํวจฺฉเร วา มาเส วา ปกฺเข วา ทิวเส วา มุหุตฺเต วา อิมินา ปมาเทน วา ปสาเทน วาติ. ตํ ตํ ภวํ ภควา อนุสฺสรนฺโต อเสสํ ชานาติ, ตตฺถ ยํ ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน สตฺเต ปสฺสติ จวมาเน อุปปชฺชมาเน หีเน ปณีเต สุวณฺเณ ทุพฺพณฺเณ สุคเต ทุคฺคเต ยถากมฺมูปเค สตฺเต ปชานาติ อิเม วต โภนฺโต สตฺตา กายทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา วจีทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา มโนทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา อริยานํ อุปวาทกา มิจฺฉาทิฏฺฐิกา [Pg.85] มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานา, เต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปนฺนา. ๖๔. ในบรรดาสัตว์เหล่านั้น ทั้งในหมู่สัตว์ผู้เข้าถึงสวรรค์ ทั้งในหมู่สัตว์ผู้เข้าถึงความเป็นมนุษย์ และทั้งในหมู่สัตว์ผู้เข้าถึงอบาย พระผู้มีพระภาคทรงทราบชัดว่า บุคคลนี้มีโลภะเป็นต้นกล้า มีอโลภะเป็นต้นอ่อน บุคคลนี้มีอโลภะเป็นต้นกล้า มีโลภะเป็นต้นอ่อน หรือธรรมเหล่าใดมีกำลัง ธรรมเหล่าใดอ่อนกำลัง บุคคลนี้ได้สั่งสมอินทรีย์เหล่านี้ บุคคลนี้ไม่ได้สั่งสมอินทรีย์เหล่านี้ ในกัปป์โกฏิหรือในแสนกัปป์ หรือในพันกัปป์ หรือในร้อยกัปป์ หรือในกัปป์หนึ่ง หรือในอันตรกัปป์ หรือในกึ่งกัปป์ หรือในปี หรือในครึ่งปี หรือในเดือน หรือในปักษ์ หรือในวัน หรือในขณะหนึ่งโน้น ด้วยความประมาทหรือด้วยความเลื่อมใสนี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงระลึกถึงภพนั้น ๆ ย่อมทรงทราบได้สิ้นเชิง ในบรรดาญาณเหล่านั้น พระองค์ทรงเห็นหมู่สัตว์ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ ล่วงจักษุของมนุษย์ คือทรงเห็นสัตว์ทั้งหลายผู้กำลังจุติ กำลังเกิด ทั้งชั้นต่ำและชั้นสูง ทั้งผิวพรรณดีและผิวพรรณทราม ทั้งไปดีและไปร้าย ทรงทราบชัดหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมว่า ท่านผู้เจริญ สัตว์เหล่านี้หนอ ประกอบด้วยกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต เป็นผู้กล่าวร้ายพระอริยเจ้า เป็นมิจฉาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยมิจฉาทิฏฐิ พวกเขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก อิเม วา ปน โภนฺโต สตฺตา กายสุจริเตน สมนฺนาคตา วจีสุจริเตน สมนฺนาคตา มโนสุจริเตน สมนฺนาคตา อริยานํ อนุปวาทกา สมฺมาทิฏฺฐิกา สมฺมาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานา, เต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปนฺนา, ตตฺถ สคฺคูปเคสุ จ สตฺเตสุ มนุสฺสูปเคสุ จ สตฺเตสุ อปายูปเคสุ จ สตฺเตสุ อิมินา ปุคฺคเลน เอวรูปํ กมฺมํ อมุกาย กปฺปโกฏิยํ อุปจิตํ กปฺปสตสหสฺเส วา กปฺปสหสฺเส วา กปฺปสเต วา กปฺเป วา อนฺตรกปฺเป วา อุปฑฺฒกปฺเป วา สํวจฺฉเร วา อุปฑฺฒสํวจฺฉเร วา มาเส วา ปกฺเข วา ทิวเส วา มุหุตฺเต วา อิมินา ปมาเทน วา ปสาเทน วาติ. อิมานิ ภควโต ทฺเว ญาณานิ – ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณญฺจ ทิพฺพจกฺขุ จ อฏฺฐมํ นวมํ ตถาคตพลํ. ส่วนท่านผู้เจริญ สัตว์เหล่านี้หนอ ประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ไม่กล่าวร้ายพระอริยเจ้า เป็นสัมมาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยสัมมาทิฏฐิ พวกเขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ในบรรดาสัตว์เหล่านั้น ทั้งในหมู่สัตว์ผู้เข้าถึงสวรรค์ ทั้งในหมู่สัตว์ผู้เข้าถึงความเป็นมนุษย์ และทั้งในหมู่สัตว์ผู้เข้าถึงอบาย พระองค์ทรงเห็นด้วยทิพยจักษุว่า บุคคลนี้ได้สั่งสมกรรมเช่นนี้ไว้ในกัปป์โกฏิ หรือในแสนกัปป์ หรือในพันกัปป์ หรือในร้อยกัปป์ หรือในกัปป์หนึ่ง หรือในอันตรกัปป์ หรือในกึ่งกัปป์ หรือในปี หรือในครึ่งปี หรือในเดือน หรือในปักษ์ หรือในวัน หรือในขณะหนึ่งโน้น ด้วยความประมาทหรือด้วยความเลื่อมใสนี้ ญาณ ๒ ประการของพระผู้มีพระภาคเหล่านี้ คือ บุพเพนิวาสานุสสติญาณและทิพพจักขุ เป็นตถาคตพลญาณที่ ๘ และที่ ๙ อิติ ตตฺถ ยํ สพฺพญฺญุตา ปตฺตา วิทิตา สพฺพธมฺมา วิรชํ วีตมลํ อุปฺปนฺนํ สพฺพญฺญุตญาณํ นิหโต มาโร โพธิมูเล, อิทํ ภควโต ทสมํ พลํ สพฺพาสวปริกฺขยํ ญาณํ. ทสพลสมนฺนาคตา หิ พุทฺธา ภควนฺโตติ. ด้วยประการฉะนี้ ในบรรดาญาณเหล่านั้น การบรรลุสัพพัญญุตญาณใด ที่ทรงทราบธรรมทั้งปวง สัพพัญญุตญาณอันปราศจากธุลี ปราศจากมลทินได้เกิดขึ้นแล้ว มารถูกกำจัดแล้ว ณ โพธิมณฑล ญาณคือความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งปวงนี้ เป็นพละข้อที่ ๑๐ ของพระผู้มีพระภาค จริงอยู่ พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลาย ทรงประกอบด้วยทศพลญาณ ด้วยประการฉะนี้ นิยุตฺโต วิจโย หารสมฺปาโต. วิจยหารสัมปาตะ จบแล้ว ๓. ยุตฺติหารสมฺปาโต ๓. ยุตติหารสัมปาตะ ๖๕. ๖๕. ตตฺถ กตโม ยุตฺติหารสมฺปาโต?‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร; สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโร, ญตฺวาน อุทยพฺพยํ; ถินมิทฺธาภิภู ภิกฺขุ, สพฺพา ทุคฺคติโย ชเห’’ติ. ในหาระเหล่านั้น ยุตติหารสัมปาตะเป็นไฉน? "เพราะเหตุนั้น ภิกษุผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว มีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร มีสัมมาทิฏฐิเป็นเบื้องหน้า รู้แล้วซึ่งความเกิดและความดับ ครอบงำถีนมิทธะได้ พึงละทุคติทั้งปวงเสีย" ‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ รกฺขิตจิตฺตสฺส สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร ภวิสฺสตีติ ยุชฺชติ, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร สมฺมาทิฏฺฐิ ภวิสฺสตีติ ยุชฺชติ, สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโร วิหรนฺโต อุทยพฺพยํ ปฏิวิชฺฌิสฺสตีติ ยุชฺชติ, อุทยพฺพยํ ปฏิวิชฺฌนฺโต สพฺพา ทุคฺคติโย ชหิสฺสตีติ ยุชฺชติ. สพฺพา ทุคฺคติโย ชหนฺโต สพฺพานิ ทุคฺคติวินิปาตภยานิ สมติกฺกมิสฺสตีติ ยุชฺชตีติ. ในคาถานั้น บทว่า "ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร" ความว่า ผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว จักมีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร ดังนี้ ย่อมสมควร, ผู้มีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร จักเป็นสัมมาทิฏฐิ ดังนี้ ย่อมสมควร, ผู้มีสัมมาทิฏฐิเป็นเบื้องหน้าอยู่ จักแทงตลอดซึ่งความเกิดและความดับ ดังนี้ ย่อมสมควร, ผู้แทงตลอดซึ่งความเกิดและความดับ จักละทุคติทั้งปวงได้ ดังนี้ ย่อมสมควร, ผู้ละทุคติทั้งปวงอยู่ จักก้าวล่วงภัยคือทุคติและวินิบาตทั้งปวงได้ ดังนี้ ย่อมสมควร นิยุตฺโต ยุตฺติหารสมฺปาโต. ยุตติหารสัมปาตะ จบแล้ว ๔. ปทฏฺฐานหารสมฺปาโต ๔. ปทัฏฐานหารสัมปาตะ ๖๖. ตตฺถ [Pg.86] กตโม ปทฏฺฐาโน หารสมฺปาโต? ๖๖. ในหาระเหล่านั้น ปทัฏฐานหารสัมปาตะเป็นไฉน? ‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ คาถา. ‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺสา’’ติ ติณฺณํ สุจริตานํ ปทฏฺฐานํ. ‘‘สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ สมถสฺส ปทฏฺฐานํ. ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโร’’ติ วิปสฺสนาย ปทฏฺฐานํ. ‘‘ญตฺวาน อุทยพฺพย’’นฺติ ทสฺสนภูมิยา ปทฏฺฐานํ. ‘‘ถินมิทฺธาภิภู ภิกฺขู’’ติ วีริยสฺส ปทฏฺฐานํ. ‘‘สพฺพา ทุคฺคติโย ชเห’’ติ ภาวนาย ปทฏฺฐานํ. คาถาว่า "ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร" เป็นต้น. บทว่า "ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส" เป็นปทัฏฐานของสุจริต ๓. บทว่า "สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร" เป็นปทัฏฐานของสมถะ. บทว่า "สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโร" เป็นปทัฏฐานของวิปัสสนา. บทว่า "ญตฺวาน อทยพฺพยํ" เป็นปทัฏฐานของทัสสนภูมิ. บทว่า "ถีนมิทฺธาภิภู ภิกฺขุ" เป็นปทัฏฐานของวิริยะ. บทว่า "สพฺพา ทุคฺคติโย ชเห" เป็นปทัฏฐานของภาวนา นิยุตฺโต ปทฏฺฐาโน หารสมฺปาโต. ปทัฏฐานหารสัมปาตะ จบแล้ว ๕. ลกฺขณหารสมฺปาโต ๕. ลักขณหารสัมปาตะ ๖๗. ตตฺถ กตโม ลกฺขโณ หารสมฺปาโต? ๖๗. ในหาระเหล่านั้น ลักขณหารสัมปาตะเป็นไฉน? ‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ คาถา. ‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ อิทํ สตินฺทฺริยํ, สตินฺทฺริเย คหิเต คหิตานิ ภวนฺติ ปญฺจินฺทฺริยานิ. ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโร’’ติ สมฺมาทิฏฺฐิยา คหิตาย คหิโต ภวติ อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค. ตํ กิสฺส เหตุ? สมฺมาทิฏฺฐิโต หิ สมฺมาสงฺกปฺโป ปภวติ, สมฺมาสงฺกปฺปโต สมฺมาวาจา ปภวติ, สมฺมาวาจาโต สมฺมากมฺมนฺโต ปภวติ, สมฺมากมฺมนฺตโต สมฺมาอาชีโว ปภวติ, สมฺมาอาชีวโต สมฺมาวายาโม ปภวติ, สมฺมาวายามโต สมฺมาสติ ปภวติ, สมฺมาสติโต สมฺมาสมาธิ ปภวติ, สมฺมาสมาธิโต สมฺมาวิมุตฺติ ปภวติ, สมฺมาวิมุตฺติโต สมฺมาวิมุตฺติญาณทสฺสนํ ปภวติ. คาถาว่า “เพราะเหตุนั้น ผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว มีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร” ดังนี้ บทว่า “เพราะเหตุนั้น ผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว มีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร” นี้คือสติณทรีย์ เมื่อสติณทรีย์ถูกถือเอาแล้ว อินทรีย์ ๕ ก็เป็นอันถูกถือเอาด้วย บทว่า “มีสัมมาทิฏฐิเป็นเบื้องหน้า” คือ เมื่อสัมมาทิฏฐิถูกถือเอาแล้ว อริยมรรคมีองค์ ๘ ก็เป็นอันถูกถือเอาด้วย ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่า สัมมาสังกัปปะย่อมเกิดจากสัมมาทิฏฐิ สัมมาวาจาย่อมเกิดจากสัมมาสังกัปปะ สัมมากัมมันตะย่อมเกิดจากสัมมาวาจา สัมมาอาชีวะย่อมเกิดจากสัมมากัมมันตะ สัมมาวายามะย่อมเกิดจากสัมมาอาชีวะ สัมมาสติย่อมเกิดจากสัมมาวายามะ สัมมาสมาธิย่อมเกิดจากสัมมาสติ สัมมาวิมุตติย่อมเกิดจากสัมมาสมาธิ สัมมาวิมุตติญาณทัสสนะย่อมเกิดจากสัมมาวิมุตติ นิยุตฺโต ลกฺขโณ หารสมฺปาโต. ลักขณะหารสัมปาตะ ท่านนิยุตต์ไว้แล้ว ๖. จตุพฺยูหหารสมฺปาโต ๖. จตุพยูหหารสัมปาตะ ๖๘. ตตฺถ กตโม จตุพฺยูโห หารสมฺปาโต. ๖๘. บรรดาหาระเหล่านั้น จตุพยูหหารสัมปาตะเป็นไฉน ‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ คาถา. ‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺสา’’ติ รกฺขิตํ ปริปาลียตีติ เอสา นิรุตฺติ. อิธ ภควโต โก อธิปฺปาโย? เย ทุคฺคตีหิ ปริมุจฺจิตุกามา ภวิสฺสนฺติ, เต ธมฺมจาริโน ภวิสฺสนฺตีติ อยํ เอตฺถ ภควโต อธิปฺปาโย. โกกาลิโก หิ สาริปุตฺตโมคฺคลฺลาเนสุ [Pg.87] เถเรสุ จิตฺตํ ปโทสยิตฺวา มหาปทุมนิรเย อุปปนฺโน. ภควา จ สติอารกฺเขน เจตสา สมนฺนาคโต, สุตฺตมฺหิ วุตฺตํ ‘‘สติยา จิตฺตํ รกฺขิตพฺพ’’นฺติ. คาถาว่า “เพราะเหตุนั้น ผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว มีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร” ดังนี้ บทว่า “ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺสาติ” นิรุตติคือวิเคราะห์ว่า รกฺขิตํ ปริปาลียติ ดังนี้ ในคาถานี้ พระผู้มีพระภาคทรงมีพระประสงค์อะไร คือ ชนเหล่าใดจักเป็นผู้ใคร่จะพ้นจากทุคติ ชนเหล่านั้นจักเป็นผู้ประพฤติธรรม นี้เป็นพระประสงค์ของพระผู้มีพระภาคในคาถานี้ เพราะว่า โกกาลิกภิกษุประทุษร้ายจิตในพระเถระทั้งสองคือพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะแล้ว บังเกิดในมหาปทุมนรก ส่วนพระผู้มีพระภาคทรงประกอบด้วยพระทัยอันมีสติเป็นเครื่องรักษา และในพระสูตร พระองค์ตรัสไว้ว่า “พึงรักษาจิตด้วยสติ” ดังนี้ นิยุตฺโต จตุพฺยูโห หารสมฺปาโต. จตุพยูหหารสัมปาตะ ท่านนิยุตต์ไว้แล้ว ๗. อาวฏฺฏหารสมฺปาโต ๗. อาวฏัฏหารสัมปาตะ ๖๙. ตตฺถ กตโม อาวฏฺโฏ หารสมฺปาโต? ๖๙. บรรดาหาระเหล่านั้น อาวฏัฏหารสัมปาตะเป็นไฉน ‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ คาถา. ‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ สมโถ. ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโร’’ติ วิปสฺสนา. ‘‘ญตฺวาน อุทยพฺพย’’นฺติ ทุกฺขปริญฺญา. ‘‘ถินมิทฺธาภิภู ภิกฺขู’’ติ สมุทยปหานํ. ‘‘สพฺพา ทุคฺคติโย ชเห’’ติ นิโรโธ. อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ. คาถาว่า “เพราะเหตุนั้น ผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว มีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร” ดังนี้ บทว่า “เพราะเหตุนั้น ผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว มีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร” คือสมถะ บทว่า “มีสัมมาทิฏฐิเป็นเบื้องหน้า” คือวิปัสสนา บทว่า “รู้ความเกิดและความดับ” คือทุกขปริญญา บทว่า “ภิกษุผู้ครอบงำถีนมิทธะ” คือสมุทยปหานะ บทว่า “พึงละทุคติทั้งปวง” คือนิโรธ เหล่านี้คือสัจจะ ๔ นิยุตฺโต อาวฏฺโฏ หารสมฺปาโต. อาวฏัฏหารสัมปาตะ ท่านนิยุตต์ไว้แล้ว ๘. วิภตฺติหารสมฺปาโต ๘. วิภัตติหารสัมปาตะ ๗๐. ตตฺถ กตโม วิภตฺติหารสมฺปาโต? ๗๐. บรรดาหาระเหล่านั้น วิภัตติหารสัมปาตะเป็นไฉน ‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ คาถา. กุสลปกฺโข กุสลปกฺเขน นิทฺทิสิตพฺโพ. อกุสลปกฺโข อกุสลปกฺเขน นิทฺทิสิตพฺโพ. คาถาว่า “เพราะเหตุนั้น ผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว มีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร” ดังนี้ กุศลปักษ์พึงแสดงด้วยกุศลปักษ์ อกุศลปักษ์พึงแสดงด้วยอกุศลปักษ์ นิยุตฺโต วิภตฺติหารสมฺปาโต. วิภัตติหารสัมปาตะ ท่านนิยุตต์ไว้แล้ว ๙. ปริวตฺตนหารสมฺปาโต ๙. ปริวรรตนหารสัมปาตะ ๗๑. ตตฺถ กตโม ปริวตฺตโน หารสมฺปาโต? ๗๑. บรรดาหาระเหล่านั้น ปริวรรตนหารสัมปาตะเป็นไฉน ‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ คาถา. สมถวิปสฺสนาย ภาวิตาย นิโรโธ ผลํ, ปริญฺญาตํ ทุกฺขํ, สมุทโย ปหีโน, มคฺโค ภาวิโต ปฏิปกฺเขน. คาถาว่า “เพราะเหตุนั้น ผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว มีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร” ดังนี้ เมื่อสมถวิปัสสนาอันบุคคลเจริญแล้ว นิโรธเป็นผล ทุกข์เป็นอันกำหนดรู้แล้ว สมุทัยเป็นอันละได้แล้ว มรรคเป็นอันเจริญแล้วโดยธรรมฝ่ายตรงข้าม นิยุตฺโต ปริวตฺตโน หารสมฺปาโต. ปริวรรตนหารสัมปาตะ ท่านนิยุตต์ไว้แล้ว ๑๐. เววจนหารสมฺปาโต ๑๐. เววจนหารสัมปาตะ ๗๒. ตตฺถ [Pg.88] กตโม เววจโน หารสมฺปาโต? ๗๒. บรรดาหาระเหล่านั้น เววจนหารสัมปาตะเป็นไฉน ‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ คาถา. ‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺสา’’ติ จิตฺตํ มโน วิญฺญาณํ มนินฺทฺริยํ มนายตนํ วิชานนา วิชานิตตฺตํ, อิทํ เววจนํ. ‘‘สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ เนกฺขมฺมสงฺกปฺโป อพฺยาปาทสงฺกปฺโป อวิหึสาสงฺกปฺโป, อิทํ เววจนํ. ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโร’’ติ สมฺมาทิฏฺฐิ นาม ปญฺญาสตฺถํ ปญฺญาขคฺโค ปญฺญารตนํ ปญฺญาปชฺโชโต ปญฺญาปโตโท ปญฺญาปาสาโท, อิทํ เววจนํ. คาถาว่า “เพราะเหตุนั้น ผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว มีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร” ดังนี้ บทว่า “ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺสาติ” คำว่า จิต มโน วิญญาณ มนินทรีย์ มนายตนะ วิชานนา วิชานิตัตตะ นี้เป็นเววจนะ บทว่า “สมฺมาสงฺกปฺปโคจโรติ” คำว่า เนกขัมมสังกัปปะ อัพยาปาทสังกัปปะ อวิหิงสาสังกัปปะ นี้เป็นเววจนะ บทว่า “สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโรติ” คำว่า สัมมาทิฏฐิ ได้แก่ ปัญญาสัตถะ (ปัญญาเหมือนศัสตรา) ปัญญาขัคคะ (ปัญญาเหมือนดาบ) ปัญญารัตนะ (ปัญญาเหมือนแก้ว) ปัญญาปัชโชตะ (ปัญญาเหมือนประทีป) ปัญญาปะโตทะ (ปัญญาเหมือนปฏัก) ปัญญาปาสาทะ (ปัญญาเหมือนปราสาท) นี้เป็นเววจนะ นิยุตฺโต เววจโน หารสมฺปาโต. เววจนหารสัมปาตะ ท่านนิยุตต์ไว้แล้ว ๑๑. ปญฺญตฺติหารสมฺปาโต ๑๑. ปัญญัตติหารสัมปาตะ ๗๓. ตตฺถ กตโม ปญฺญตฺติหารสมฺปาโต? ๗๓. บรรดาหาระเหล่านั้น ปัญญัตติหารสัมปาตะเป็นไฉน ‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ คาถา. ‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺสา’’ติ ปทฏฺฐานปญฺญตฺติ สติยา. ‘‘สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ ภาวนาปญฺญตฺติ สมถสฺส. ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโร, ญตฺวาน อุทยพฺพย’’นฺติ ทสฺสนภูมิยา นิกฺเขปปญฺญตฺติ. ‘‘ถินมิทฺธาภิภู ภิกฺขู’’ติ สมุทยสฺส อนวเสสปฺปหานปญฺญตฺติ, ‘‘สพฺพา ทุคฺคติโย ชเห’’ติ ภาวนาปญฺญตฺติ มคฺคสฺส. คาถาว่า “เพราะเหตุนั้น ผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว มีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร” ดังนี้ บทว่า “ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺสาติ” เป็นปทัฏฐานบัญญัติแห่งสติ บทว่า “สมฺมาสงฺกปฺปโคจโรติ” เป็นภาวนาบัญญัติแห่งสมถะ บทว่า “สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโร ญตฺวาน อุทฺยพฺพยนฺติ” เป็นนิกเขปบัญญัติแห่งทัสสนภูมิ บทว่า “ถินมิทฺธาภิภู ภิกฺขูติ” เป็นอนวเสสัปปหานบัญญัติแห่งสมุทัย บทว่า “สพฺพา ทุคฺคติโย ชเหติ” เป็นภาวนาบัญญัติแห่งมรรค นิยุตฺโต ปญฺญตฺติหารสมฺปาโต. ปัญญัตติหารสัมปาตะ ท่านนิยุตต์ไว้แล้ว ๑๒. โอตรณหารสมฺปาโต ๑๒. โอตรณหารสัมปาตะ ๗๔. ตตฺถ กตโม โอตรโณ หารสมฺปาโต? ๗๔. บรรดาหาระเหล่านั้น โอตรณหารสัมปาตะเป็นไฉน ‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ คาถา. ‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’. ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโร’’ติ สมฺมาทิฏฺฐิยา คหิตาย คหิตานิ ภวนฺติ ปญฺจินฺทฺริยานิ, อยํ อินฺทฺริเยหิ โอตรณา. คาถาว่า “เพราะเหตุนั้น ผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว มีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร” ดังนี้ บทว่า “เพราะเหตุนั้น ผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว มีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร” และบทว่า “มีสัมมาทิฏฐิเป็นเบื้องหน้า” คือ เมื่อสัมมาทิฏฐิถูกถือเอาแล้ว อินทรีย์ ๕ ก็เป็นอันถูกถือเอาด้วย นี้เป็นการหยั่งลงด้วยอินทรีย์ทั้งหลาย ตานิเยว อินฺทฺริยานิ วิชฺชา, วิชฺชุปฺปาทา อวิชฺชานิโรโธ, อวิชฺชานิโรธา สงฺขารนิโรโธ, สงฺขารนิโรธา วิญฺญาณนิโรโธ, เอวํ สพฺพํ, อยํ ปฏิจฺจสมุปฺปาเทน โอตรณา. อินทรีย์เหล่านั้นนั่นแหละคือวิชชา เพราะวิชชาเกิดขึ้น อวิชชาจึงดับ เพราะอวิชชาดับ สังขารจึงดับ เพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ พึงทราบทั้งหมดโดยนัยนี้ นี้เป็นการหยั่งลงด้วยปฏิจจสมุปบาท ตานิเยว ปญฺจินฺทฺริยานิ ตีหิ ขนฺเธหิ สงฺคหิตานิ – สีลกฺขนฺเธน สมาธิกฺขนฺเธน ปญฺญากฺขนฺเธน. อยํ ขนฺเธหิ โอตรณา. อินทรีย์ ๕ เหล่านั้นนั่นแหละ สงเคราะห์เข้าได้ด้วยขันธ์ ๓ คือ สีลขันธ์ สมาธิขันธ์ ปัญญาขันธ์ นี้คือการหยั่งลงด้วยขันธ์ทั้งหลาย ตานิ [Pg.89] เยว ปญฺจินฺทฺริยานิ สงฺขารปริยาปนฺนานิ. เย สงฺขารา อนาสวา โน จ ภวงฺคา, เต สงฺขารา ธมฺมธาตุสงฺคหิตา, อยํ ธาตูหิ โอตรณา. อินทรีย์ ๕ เหล่านั้นนั่นแหละ นับเนื่องในสังขาร สังขารเหล่าใดเป็นอนาสวะ แต่ไม่เป็นภวังค์ สังขารเหล่านั้นสงเคราะห์เข้าได้ด้วยธรรมธาตุ นี้คือการหยั่งลงด้วยธาตุทั้งหลาย สา ธมฺมธาตุ ธมฺมายตนปริยาปนฺนา, ยํ อายตนํ อนาสวํ โน จ ภวงฺคํ, อยํ อายตเนหิ โอตรณา. ธรรมธาตุนั้นนับเนื่องในธัมมายตนะ อายตนะใดเป็นอนาสวะ แต่ไม่เป็นภวังค์ นี้คือการหยั่งลงด้วยอายตนะทั้งหลาย นิยุตฺโต โอตรโณ หารสมฺปาโต. โอตรณหารสัมปาตะ จบ ๑๓. โสธนหารสมฺปาโต ๑๓. โสธนหารสัมปาตะ ๗๕. ตตฺถ กตโม โสธโน หารสมฺปาโต? ๗๕. บรรดาหาระเหล่านั้น โสธนหารสัมปาตะ เป็นไฉน ‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ คาถา. ยตฺถ อารมฺโภ สุทฺโธ, โส ปญฺโห วิสชฺชิโต ภวติ. ยตฺถ ปน อารมฺโภ น สุทฺโธ, น ตาว โส ปญฺโห วิสชฺชิโต ภวติ. คาถาว่า "เพราะเหตุนั้น ผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว จึงมีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร" ในปัญหาใด เนื้อความเริ่มต้นบริสุทธิ์แล้ว ปัญหานั้นย่อมเป็นอันวิสัชนาแล้ว แต่ในปัญหาใด เนื้อความเริ่มต้นยังไม่บริสุทธิ์ ปัญหานั้นก็ยังไม่เป็นอันวิสัชนาแล้วตราบนั้น นิยุตฺโต โสธโน หารสมฺปาโต. โสธนหารสัมปาตะ จบ ๑๔. อธิฏฺฐานหารสมฺปาโต ๑๔. อธิษฐานหารสัมปาตะ ๗๖. ตตฺถ กตโม อธิฏฺฐาโน หารสมฺปาโต? ๗๖. บรรดาหาระเหล่านั้น อธิษฐานหารสัมปาตะ เป็นไฉน ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโรติ คาถา. ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺสาติ เอกตฺตตา. จิตฺตํ มโน วิญฺญาณํ, อยํ เวมตฺตตา. สมฺมาสงฺกปฺปโคจโรติ เอกตฺตตา. เนกฺขมฺมสงฺกปฺโป อพฺยาปาทสงฺกปฺโป อวิหึสาสงฺกปฺโป อยํ เวมตฺตตา. สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโรติ เอกตฺตตา. สมฺมาทิฏฺฐิ นาม ยํ ทุกฺเข ญาณํ ทุกฺขสมุทเย ญาณํ ทุกฺขนิโรเธ ญาณํ ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย ญาณํ มคฺเค ญาณํ เหตุมฺหิ ญาณํ เหตุสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ ญาณํ ปจฺจเย ญาณํ ปจฺจยสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ ญาณํ, ยํ ตตฺถ ตตฺถ ยถาภูตํ ญาณทสฺสนํ อภิสมโย สมฺปฏิเวโธ สจฺจาคมนํ, อยํ เวมตฺตตา. ญตฺวาน อุทยพฺพยนฺติ เอกตฺตตา, อุทเยน อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา, สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ, เอวํ สพฺพํ สมุทโย ภวติ. วเยน อวิชฺชานิโรธา สงฺขารนิโรโธ, เอวํ สพฺพํ นิโรโธ โหติ, อยํ เวมตฺตตา. ถินมิทฺธาภิภู ภิกฺขูติ เอกตฺตตา, ถินํ นาม ยา จิตฺตสฺส อกลฺลตา อกมฺมนิยตา, มิทฺธํ นาม ยํ กายสฺส ลีนตฺตํ, อยํ เวมตฺตตา. สพฺพา ทุคฺคติโย ชเหติ เอกตฺตตา, เทวมนุสฺเส วา อุปนิธาย [Pg.90] อปายา ทุคฺคติ, นิพฺพานํ วา อุปนิธาย สพฺพา อุปปตฺติโย ทุคฺคติ, อยํ เวมตฺตตา. คาถาว่า "เพราะเหตุนั้น ผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว จึงมีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร" บทว่า ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส เป็นเอกัตตตา จิต มโน วิญญาณ นี้เป็นเวมัตตตา บทว่า สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร เป็นเอกัตตตา เนกขัมมสังกัปป์ อพยาบาทสังกัปป์ อวิหิงสาสังกัปป์ นี้เป็นเวมัตตตา บทว่า สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโร เป็นเอกัตตตา ชื่อว่าสัมมาทิฏฐิ คือ ญาณในทุกข์ ญาณในทุกขสมุทัย ญาณในทุกขนิโรธ ญาณในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ญาณในมรรค ญาณในเหตุ ญาณในธรรมทั้งหลายที่เกิดแต่เหตุ ญาณในปัจจัย ญาณในธรรมทั้งหลายที่เกิดแต่ปัจจัย ญาณทัสสนะตามความเป็นจริงในธรรมนั้นๆ ใด อภิสมัย สัมปฏิเวธ สัจจาคมนะใด นี้เป็นเวมัตตตา บทว่า ตฺวาน อทยพฺพยํ เป็นเอกัตตตา โดยความเกิด คือ เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี ความเกิดขึ้นทั้งหมด ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้ โดยความดับ คือ เพราะอวิชชาดับ สังขารจึงดับ ความดับทั้งหมด ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้ นี้เป็นเวมัตตตา บทว่า ถีนมิทฺธาภิภู ภิกฺขุ เป็นเอกัตตตา ชื่อว่าถีนะ คือ ความที่จิตไม่สมประกอบ ไม่ควรแก่การงานใด ชื่อว่ามิทธะ คือ ความหดหู่แห่งกายใด นี้เป็นเวมัตตตา บทว่า สพฺพา ทุคฺคติโย ชเห เป็นเอกัตตตา เมื่อเทียบกับเทวดาและมนุษย์ อบายชื่อว่าทุคคติ หรือเมื่อเทียบกับนิพพาน อุปปัตติทั้งหมดชื่อว่าทุคคติ นี้เป็นเวมัตตตา นิยุตฺโต อธิฏฺฐาโน หารสมฺปาโต. อธิษฐานหารสัมปาตะ จบ ๑๕. ปริกฺขารหารสมฺปาโต ๑๕. ปริกขารหารสัมปาตะ ๗๗. ตตฺถ กตโม ปริกฺขาโร หารสมฺปาโต? ๗๗. บรรดาหาระเหล่านั้น ปริกขารหารสัมปาตะ เป็นไฉน ‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ คาถา. อยํ สมถวิปสฺสนาย ปริกฺขาโร. คาถาว่า "เพราะเหตุนั้น ผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว จึงมีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร" นี้เป็นบริขารของสมถวิปัสสนา นิยุตฺโต ปริกฺขาโร หารสมฺปาโต. ปริกขารหารสัมปาตะ จบ ๑๖. สมาโรปนหารสมฺปาโต ๑๖. สมาโรปนหารสัมปาตะ ๗๘. ตตฺถ กตโม สมาโรปโน หารสมฺปาโต? ๗๘. บรรดาหาระเหล่านั้น สมาโรปนหารสัมปาตะ เป็นไฉน ‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร; สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโร, ญตฺวาน อุทยพฺพยํ; ถินมิทฺธาภิภู ภิกฺขุ, สพฺพา ทุคฺคติโย ชเห’’ติ. เพราะเหตุนั้น พึงเป็นผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว มีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร มีสัมมาทิฏฐิเป็นเบื้องหน้า ทราบความเกิดและความดับแล้ว ภิกษุผู้ครอบงำถีนมิทธะ พึงละทุคคติทั้งปวงได้ ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺสาติ ติณฺณํ สุจริตานํ ปทฏฺฐานํ, จิตฺเต รกฺขิเต ตํ รกฺขิตํ ภวติ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ มโนกมฺมํ. สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโรติ สมฺมาทิฏฺฐิยา ภาวิตาย ภาวิโต ภวติ อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค. เกน การเณน? สมฺมาทิฏฺฐิโต หิ สมฺมาสงฺกปฺโป ปภวติ, สมฺมาสงฺกปฺปโต สมฺมาวาจา ปภวติ, สมฺมาวาจาโต สมฺมากมฺมนฺโต ปภวติ, สมฺมากมฺมนฺตโต สมฺมาอาชีโว ปภวติ, สมฺมาอาชีวโต สมฺมาวายาโม ปภวติ, สมฺมาวายามโต สมฺมาสติ ปภวติ, สมฺมาสติโต สมฺมาสมาธิ ปภวติ, สมฺมาสมาธิโต สมฺมาวิมุตฺติ ปภวติ, สมฺมาวิมุตฺติโต สมฺมาวิมุตฺติญาณทสฺสนํ ปภวติ. อยํ อนุปาทิเสโส ปุคฺคโล อนุปาทิเสสา จ นิพฺพานธาตุ. บทว่า ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส เป็นปทัฏฐานของสุจริต ๓ เมื่อจิตอันบุคคลคุ้มครองแล้ว กายกรรม วจีกรรม มโนกรรม ก็เป็นอันคุ้มครองแล้ว บทว่า สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโร คือ เมื่อสัมมาทิฏฐิอันบุคคลเจริญแล้ว อริยมรรคมีองค์ ๘ ก็เป็นอันเจริญแล้ว เพราะเหตุไร เพราะสัมมาสังกัปปะย่อมเกิดจากสัมมาทิฏฐิ สัมมาวาจาย่อมเกิดจากสัมมาสังกัปปะ สัมมากัมมันตะย่อมเกิดจากสัมมาวาจา สัมมาอาชีวะย่อมเกิดจากสัมมากัมมันตะ สัมมาวายามะย่อมเกิดจากสัมมาอาชีวะ สัมมาสติย่อมเกิดจากสัมมาวายามะ สัมมาสมาธิย่อมเกิดจากสัมมาสติ สัมมาวิมุตติย่อมเกิดจากสัมมาสมาธิ สัมมาวิมุตติญาณทัสสนะย่อมเกิดจากสัมมาวิมุตติ นี้คือบุคคลผู้เป็นอนุปาทิเสส และอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ นิยุตฺโต สมาโรปโน หารสมฺปาโต. สมาโรปนหารสัมปาตะ จบ เตนาห [Pg.91] อายสฺมา มหากจฺจายโน – เพราะเหตุนั้น พระมหากัจจายนผู้มีอายุจึงกล่าวว่า – ‘‘โสฬส หารา ปฐมํ, ทิสโลจนโต ทิสา วิโลเกตฺวา; สงฺขิปิย องฺกุเสน หิ, นเยหิ ตีหิ นิทฺทิเส สุตฺต’’นฺติ. พึงแสดงพระสูตรด้วยนัย ๓ ประการ โดยย่อด้วยอังกุสนัย หลังจากพิจารณาทิศาด้วยทิสาโลจนนัยก่อนแล้ว จึงประกอบหาระ ๑๖ ในเบื้องต้น นิยุตฺโต หารสมฺปาโต. หารสัมปาตะ จบ นยสมุฏฺฐานํ นยสมุฏฐาน ๗๙. ตตฺถ กตมํ นยสมุฏฺฐานํ? ปุพฺพา โกฏิ น ปญฺญายติ อวิชฺชายจ ภวตณฺหาย จ, ตตฺถ อวิชฺชานีวรณํ ตณฺหาสํโยชนํ. อวิชฺชานีวรณา สตฺตา อวิชฺชาสํยุตฺตา อวิชฺชาปกฺเขน วิจรนฺติ, เต วุจฺจนฺติ ทิฏฺฐิจริตาติ. ตณฺหาสํโยชนา สตฺตา ตณฺหาสํยุตฺตา ตณฺหาปกฺเขน วิจรนฺติ, เต วุจฺจนฺติ ตณฺหาจริตาติ. ทิฏฺฐิจริตา อิโต พหิทฺธา ปพฺพชิตา อตฺตกิลมถานุโยคมนุยุตฺตา วิหรนฺติ. ตณฺหาจริตา อิโต พหิทฺธา ปพฺพชิตา กาเมสุ กามสุขลฺลิกานุโยคมนุยุตฺตา วิหรนฺติ. ๗๙. บรรดาหาระเหล่านั้น นยสมุฏฐาน เป็นไฉน ที่สุดเบื้องต้นของอวิชชาและภวตัณหาย่อมไม่ปรากฏ ในธรรมทั้งสองนั้น อวิชชาเป็นนิวรณ์ ตัณหาเป็นสังโยชน์ สัตว์ทั้งหลายผู้มีอวิชชาเป็นนิวรณ์ ประกอบด้วยอวิชชา ย่อมประพฤติไปโดยส่วนแห่งอวิชชา สัตว์เหล่านั้นเรียกว่า ทิฏฐิจริต สัตว์ทั้งหลายผู้มีตัณหาเป็นสังโยชน์ ประกอบด้วยตัณหา ย่อมประพฤติไปโดยส่วนแห่งตัณหา สัตว์เหล่านั้นเรียกว่า ตัณหาจริต บุคคลผู้เป็นทิฏฐิจริต บวชเป็นนักบวชนอกศาสนานี้แล้ว ย่อมประกอบอัตตกิลมถานุโยคอยู่ บุคคลผู้เป็นตัณหาจริต บวชเป็นนักบวชนอกศาสนานี้แล้ว ย่อมประกอบกามสุขัลลิกานุโยคในกามทั้งหลายอยู่ ตตฺถ กึการณํ ยํ ทิฏฺฐิจริตา อิโต พหิทฺธา ปพฺพชิตา อตฺตกิลมถานุโยคมนุยุตฺตา วิหรนฺติ, ตณฺหาจริตา อิโต พหิทฺธา ปพฺพชิตา กาเมสุ กามสุขลฺลิกานุโยคมนุยุตฺตา วิหรนฺติ? อิโต พหิทฺธา นตฺถิ สจฺจววตฺถานํ, กุโต จตุสจฺจปฺปกาสนา วา สมถวิปสฺสนาโกสลฺลํ วา อุปสมสุขปฺปตฺติ วา! เต อุปสมสุขสฺส อนภิญฺญา วิปรีตเจตา เอวมาหํสุ ‘‘นตฺถิ สุเขน สุขํ, ทุกฺเขน นาม สุขํ อธิคนฺตพฺพ’’นฺติ. โย กาเม ปฏิเสวติ, โส โลกํ วฑฺฒยติ, โย โลกํ วฑฺฒยติ, โส พหุํ ปุญฺญํ ปสวตีติ เต เอวํสญฺญี เอวํทิฏฺฐี ทุกฺเขน สุขํ ปตฺถยมานา กาเมสุ ปุญฺญสญฺญี อตฺตกิลมถานุโยคมนุยุตฺตา จ วิหรนฺติ กามสุขลฺลิกานุโยคมนุยุตฺตา จ, เต ตทภิญฺญา สนฺตา โรคเมว วฑฺฒยนฺติ, คณฺฑเมว วฑฺฒยนฺติ, สลฺลเมว วฑฺฒยนฺติ, เต โรคาภิตุนฺนา คณฺฑปฏิปีฬิตา สลฺลานุวิทฺธา นิรยติรจฺฉานโยนิเปตาสุเรสุ อุมฺมุชฺชนิมุชฺชานิ กโรนฺตา อุคฺฆาตนิคฺฆาตํ ปจฺจนุโภนฺตา โรคคณฺฑสลฺลเภสชฺชํ น วินฺทนฺติ. ตตฺถ อตฺตกิลมถานุโยโค กามสุขลฺลิกานุโยโค จ สํกิเลโส, สมถวิปสฺสนา โวทานํ. อตฺตกิลมถานุโยโค กามสุขลฺลิกานุโยโค จ โรโค, สมถวิปสฺสนา โรคนิคฺฆาตกเภสชฺชํ. อตฺตกิลมถานุโยโค กามสุขลฺลิกานุโยโค จ คณฺโฑ, สมถวิปสฺสนา คณฺฑนิคฺฆาตกเภสชฺชํ[Pg.92]. อตฺตกิลมถานุโยโค กามสุขลฺลิกานุโยโค จ สลฺโล, สมถวิปสฺสนา สลฺลุทฺธรณเภสชฺชํ. ในข้อนั้น อะไรเป็นเหตุ ที่พวกทิฏฐิจริตบวชภายนอกศาสนานี้แล้ว ประกอบอัตตกิลมถานุโยคอยู่, ที่พวกตัณหาจริตบวชภายนอกศาสนานี้แล้ว ประกอบกามสุขัลลิกานุโยคในกามทั้งหลายอยู่? เพราะภายนอกศาสนานี้ ไม่มีการกำหนดสัจจะ, การประกาศสัจจะ ๔ หรือ, ความฉลาดในสมถวิปัสสนา หรือ, การบรรลุความสงบสุข จะมีแต่ที่ไหน! พวกเขานั้นไม่รู้แจ้งซึ่งความสงบสุข มีจิตวิปริต จึงกล่าวอย่างนี้ว่า “สุขไม่มีได้ด้วยสุข, อันบุคคลพึงบรรลุสุขด้วยทุกข์ต่างหาก” และกล่าวว่า “ผู้ใดเสพกาม ผู้นั้นย่อมยังโลกให้เจริญ, ผู้ใดยังโลกให้เจริญ ผู้นั้นย่อมประสบบุญเป็นอันมาก” พวกเขามีความสำคัญอย่างนี้ มีความเห็นอย่างนี้ ปรารถนาสุขด้วยทุกข์ มีความสำคัญในกามทั้งหลายว่าเป็นบุญ จึงประกอบอัตตกิลมถานุโยคและกามสุขัลลิกานุโยคอยู่, พวกเขาเมื่อเป็นผู้มีความรู้แจ้งอย่างนั้น ย่อมยังโรคให้เจริญ, ย่อมยังฝีให้เจริญ, ย่อมยังลูกศรให้เจริญ, พวกเขาถูกโรคเบียดเบียน ถูกฝีบีบคั้น ถูกลูกศรเสียบแทง ทำการผุดขึ้นและจมลงในนรก กำเนิดเดรัจฉาน เปรตวิสัย และอสูรกาย ประสบความสูงและความต่ำ ย่อมไม่พบยาแก้โรค ฝี และลูกศร. ในข้อนั้น อัตตกิลมถานุโยคและกามสุขัลลิกานุโยคเป็นสังกิเลส, สมถวิปัสสนาเป็นโวทาน. อัตตกิลมถานุโยคและกามสุขัลลิกานุโยคเป็นโรค, สมถวิปัสสนาเป็นยาที่กำจัดโรค. อัตตกิลมถานุโยคและกามสุขัลลิกานุโยคเป็นฝี, สมถวิปัสสนาเป็นยาที่กำจัดฝี. อัตตกิลมถานุโยคและกามสุขัลลิกานุโยคเป็นลูกศร, สมถวิปัสสนาเป็นยาที่ถอนลูกศร. ตตฺถ สํกิเลโส ทุกฺขํ, ตทภิสงฺโค ตณฺหา สมุทโย, ตณฺหานิโรโธ ทุกฺขนิโรโธ, สมถวิปสฺสนา ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา, อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ. ทุกฺขํ ปริญฺเญยฺยํ, สมุทโย ปหาตพฺโพ, มคฺโค ภาเวตพฺโพ, นิโรโธ สจฺฉิกาตพฺโพ. ในข้อนั้น สังกิเลสเป็นทุกข์, ตัณหาอันเป็นเครื่องข้องในสังกิเลสนั้นเป็นสมุทัย, ความดับแห่งตัณหาเป็นทุกขนิโรธ, สมถวิปัสสนาเป็นทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา, เหล่านี้คือสัจจะ ๔. ทุกข์ควรกำหนดรู้, สมุทัยควรละ, มรรคควรเจริญ, นิโรธควรทำให้แจ้ง. ๘๐. ตตฺถ ทิฏฺฐิจริตา รูปํ อตฺตโต อุปคจฺฉนฺติ. เวทนํ…เป… สญฺญํ…เป… สงฺขาเร…เป… วิญฺญาณํ อตฺตโต อุปคจฺฉนฺติ. ตณฺหาจริตา รูปวนฺตํ อตฺตานํ อุปคจฺฉนฺติ. อตฺตนิ วา รูปํ, รูปสฺมึ วา อตฺตานํ, เวทนาวนฺตํ…เป… สญฺญาวนฺตํ…เป… สงฺขารวนฺตํ…เป… วิญฺญาณวนฺตํ อตฺตานํ อุปคจฺฉนฺติ, อตฺตนิ วา วิญฺญาณํ, วิญฺญาณสฺมึ วา อตฺตานํ, อยํ วุจฺจติ วีสติวตฺถุกา สกฺกายทิฏฺฐิ. ๘๐. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น พวกทิฏฐิจริตย่อมยึดถือรูปโดยความเป็นอัตตา. ย่อมยึดถือเวทนา...ฯลฯ... สัญญา...ฯลฯ... สังขาร...ฯลฯ... วิญญาณโดยความเป็นอัตตา. พวกตัณหาจริตย่อมยึดถืออัตตาว่ามีรูป. หรือยึดถือรูปในอัตตา, หรืออัตตาในรูป, ย่อมยึดถืออัตตาว่ามีเวทนา...ฯลฯ... ว่ามีสัญญา...ฯลฯ... ว่ามีสังขาร...ฯลฯ... ว่ามีวิญญาณ, หรือยึดถือวิญญาณในอัตตา, หรืออัตตาในวิญญาณ, นี้เรียกว่า สักกายทิฏฐิมีวัตถุ ๒๐. ตสฺสา ปฏิปกฺโข โลกุตฺตรา สมฺมาทิฏฺฐิ, อนฺวายิกา สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ, อยํ อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค. เต ตโย ขนฺธา สีลกฺขนฺโธ สมาธิกฺขนฺโธ ปญฺญากฺขนฺโธ. สีลกฺขนฺโธ สมาธิกฺขนฺโธ จ สมโถ, ปญฺญากฺขนฺโธ วิปสฺสนา. ตตฺถ สกฺกาโย ทุกฺขํ, สกฺกายสมุทโย ทุกฺขสมุทโย, สกฺกายนิโรโธ ทุกฺขนิโรโธ, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา, อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ. ทุกฺขํ ปริญฺเญยฺยํ, สมุทโย ปหาตพฺโพ, มคฺโค ภาเวตพฺโพ, นิโรโธ สจฺฉิกาตพฺโพ. ฝ่ายตรงข้ามของสักกายทิฏฐินั้น คือ โลกุตตรสัมมาทิฏฐิ, ธรรมที่เกิดตามมาคือ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ, นี้คืออริยมรรคมีองค์ ๘. องค์มรรคเหล่านั้นเป็นขันธ์ ๓ คือ สีลขันธ์ สมาธิขันธ์ ปัญญาขันธ์. สีลขันธ์และสมาธิขันธ์เป็นสมถะ. ในข้อนั้น สักกายะเป็นทุกข์, เหตุเกิดแห่งสักกายะเป็นทุกขสมุทัย, ความดับแห่งสักกายะเป็นทุกขนิโรธ, อริยมรรคมีองค์ ๘ เป็นทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา, เหล่านี้คือสัจจะ ๔. ทุกข์ควรกำหนดรู้, สมุทัยควรละ, มรรคควรเจริญ, นิโรธควรทำให้แจ้ง. ตตฺถ เย รูปํ อตฺตโต อุปคจฺฉนฺติ. เวทนํ…เป… สญฺญํ…เป… สงฺขาเร…เป… วิญฺญาณํ อตฺตโต อุปคจฺฉนฺติ. อิเม วุจฺจนฺติ ‘‘อุจฺเฉทวาทิโน’’ติ. เย รูปวนฺตํ อตฺตานํ อุปคจฺฉนฺติ. อตฺตนิ วา รูปํ, รูปสฺมึ วา อตฺตานํ. เย เวทนาวนฺตํ…เป… เย สญฺญาวนฺตํ…เป… เย สงฺขารวนฺตํ…เป… เย วิญฺญาณวนฺตํ อตฺตานํ อุปคจฺฉนฺติ, อตฺตนิ วา วิญฺญาณํ, วิญฺญาณสฺมึ วา อตฺตานํ. อิเม วุจฺจนฺติ ‘‘สสฺสตวาทิโน’’ติ, ตตฺถ อุจฺเฉทสสฺสตวาทา อุโภ อนฺตา, อยํ สํสารปวตฺติ. ตสฺส ปฏิปกฺโข มชฺฌิมา ปฏิปทา อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, อยํ สํสารนิวตฺติ. ตตฺถ ปวตฺติ ทุกฺขํ, ตทภิสงฺโค ตณฺหา สมุทโย, ตณฺหานิโรโธ ทุกฺขนิโรโธ, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ทุกฺขนิโรธคามินี [Pg.93] ปฏิปทา, อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ. ทุกฺขํ ปริญฺเญยฺยํ, สมุทโย ปหาตพฺโพ, มคฺโค ภาเวตพฺโพ, นิโรโธ สจฺฉิกาตพฺโพ. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น ชนเหล่าใด ยึดถือรูปโดยความเป็นอัตตา, ยึดถือเวทนา...ฯลฯ... สัญญา...ฯลฯ... สังขาร...ฯลฯ... วิญญาณโดยความเป็นอัตตา, ชนเหล่านี้เรียกว่า “อุจเฉทวาท”. ชนเหล่าใด ยึดถืออัตตาว่ามีรูป, หรือยึดถือรูปในอัตตา, หรืออัตตาในรูป, ชนเหล่าใด ยึดถืออัตตาว่ามีเวทนา...ฯลฯ... ว่ามีสัญญา...ฯลฯ... ว่ามีสังขาร...ฯลฯ... ว่ามีวิญญาณ, หรือยึดถือวิญญาณในอัตตา, หรืออัตตาในวิญญาณ, ชนเหล่านี้เรียกว่า “สัสสตวาท”. ในข้อนั้น อุจเฉทวาทและสัสสตวาทเป็นส่วนสุดทั้งสอง, นี้คือความดำเนินไปแห่งสังสารวัฏ. ฝ่ายตรงข้ามของวาทะนั้น คือ มัชฌิมาปฏิปทา ได้แก่ อริยมรรคมีองค์ ๘, นี้คือความหยุดแห่งสังสารวัฏ. ในข้อนั้น ความดำเนินไปเป็นทุกข์, ตัณหาอันเป็นเครื่องข้องในความดำเนินไปนั้นเป็นสมุทัย, ความดับแห่งตัณหาเป็นทุกขนิโรธ, อริยมรรคมีองค์ ๘ เป็นทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา, เหล่านี้คือสัจจะ ๔. ทุกข์ควรกำหนดรู้, สมุทัยควรละ, มรรคควรเจริญ, นิโรธควรทำให้แจ้ง. ตตฺถ อุจฺเฉทสสฺสตํ สมาสโต วีสติวตฺถุกา สกฺกายทิฏฺฐิ, วิตฺถารโต ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ, เตสํ ปฏิปกฺโข เตจตฺตาลีสํ โพธิปกฺขิยา ธมฺมา อฏฺฐ วิโมกฺขา ทส กสิณายตนานิ. ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ โมหชาลํ อนาทิอนิธนปฺปวตฺตํ. เตจตฺตาลีสํ โพธิปกฺขิยา ธมฺมา ญาณวชิรํ โมหชาลปฺปทาลนํ. ตตฺถ โมโห อวิชฺชา, ชาลํ ภวตณฺหา, เตน วุจฺจติ ‘‘ปุพฺพา โกฏิ น ปญฺญายติ อวิชฺชาย จ ภวตณฺหาย จา’’ติ. ในข้อนั้น อุจเฉทวาทและสัสสตวาท โดยย่อคือสักกายทิฏฐิมีวัตถุ ๒๐, โดยพิสดารคือทิฏฐิ ๖๒. ฝ่ายตรงข้ามของทิฏฐิเหล่านั้น คือ โพธิปักขิยธรรม ๔๓, วิโมกข์ ๘, กสิณายตนะ ๑๐. ทิฏฐิ ๖๒ เป็นข่ายคือโมหะ ดำเนินไปไม่มีเบื้องต้นไม่มีที่สุด. โพธิปักขิยธรรม ๔๓ เป็นญาณวชิระ ทำลายข่ายคือโมหะ. ในข้อนั้น โมหะคืออวิชชา, ข่ายคือภวตัณหา, เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “เบื้องต้นย่อมไม่ปรากฏ เพราะอวิชชาและภวตัณหา”. ๘๑. ตตฺถ ทิฏฺฐิจริโต อสฺมึ สาสเน ปพฺพชิโต สลฺเลขานุสนฺตตวุตฺติ ภวติ สลฺเลเข ติพฺพคารโว. ตณฺหาจริโต อสฺมึ สาสเน ปพฺพชิโต สิกฺขานุสนฺตตวุตฺติ ภวติ สิกฺขาย ติพฺพคารโว. ทิฏฺฐิจริโต สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกมนฺโต ธมฺมานุสารี ภวติ. ตณฺหาจริโต สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกมนฺโต สทฺธานุสารี ภวติ, ทิฏฺฐิจริโต สุขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย ขิปฺปาภิญฺญาย จ นิยฺยาติ. ตณฺหาจริโต ทุกฺขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย ขิปฺปาภิญฺญาย จ นิยฺยาติ. ๘๑. บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลผู้มีทิฏฐิจริต บวชในพระศาสนานี้แล้ว ย่อมเป็นผู้มีวัตรปฏิบัติขัดเกลาอย่างต่อเนื่อง เพราะมีความเคารพอย่างแรงกล้าในการขัดเกลา. บุคคลผู้มีตัณหาจริต บวชในพระศาสนานี้แล้ว ย่อมเป็นผู้มีวัตรปฏิบัติในสิกขาอย่างต่อเนื่อง เพราะมีความเคารพอย่างแรงกล้าในสิกขา. บุคคลผู้มีทิฏฐิจริต เมื่อย่างลงสู่สัมมัตตนิยาม ย่อมเป็นธัมมานุสารี. บุคคลผู้มีตัณหาจริต เมื่อย่างลงสู่สัมมัตตนิยาม ย่อมเป็นสัทธานุสารี. บุคคลผู้มีทิฏฐิจริต ย่อมออกจากทุกข์ได้ด้วยสุขาปฏิปทา ทั้งที่มีอภิญญาเชื่องช้าและที่มีอภิญญารวดเร็ว. บุคคลผู้มีตัณหาจริต ย่อมออกจากทุกข์ได้ด้วยทุกขาปฏิปทา ทั้งที่มีอภิญญาเชื่องช้าและที่มีอภิญญารวดเร็ว. ตตฺถ กึการณํ, ยํ ตณฺหาจริโต ทุกฺขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย ขิปฺปาภิญฺญาย จ นิยฺยาติ, ตสฺส หิ กามา อปริจฺจตฺตา ภวนฺติ, โส กาเมหิ วิเวจิยมาโน ทุกฺเขน ปฏินิสฺสรติ ทนฺธญฺจ ธมฺมํ อาชานาติ? โย ปนายํ ทิฏฺฐิจริโต อยํ อาทิโตเยว กาเมหิ อนตฺถิโก ภวติ. โส ตโต วิเวจิยมาโน ขิปฺปญฺจ ปฏินิสฺสรติ, ขิปฺปญฺจ ธมฺมํ อาชานาติ. ทุกฺขาปิ ปฏิปทา ทุวิธา ทนฺธาภิญฺญา จ ขิปฺปาภิญฺญา จ. สุขาปิ ปฏิปทา ทุวิธา ทนฺธาภิญฺญา จ ขิปฺปาภิญฺญา จ. สตฺตาปิ ทุวิธา มุทินฺทฺริยาปิ ติกฺขินฺทฺริยาปิ. เย มุทินฺทฺริยา, เต ทนฺธญฺจ ปฏินิสฺสรนฺติ ทนฺธญฺจ ธมฺมํ อาชานนฺติ. เย ติกฺขินฺทฺริยา, เต ขิปฺปญฺจ ปฏินิสฺสรนฺติ, ขิปฺปญฺจ ธมฺมํ อาชานนฺติ, อิมา จตสฺโส ปฏิปทา. เย หิ เกจิ นิยฺยึสุ วา นิยฺยนฺติ วา นิยฺยิสฺสนฺติ วา, เต อิมาหิ เอว จตูหิ ปฏิปทาหิ. เอวํ อริยา จตุกฺกมคฺคํ ปญฺญาเปนฺติ อพุธชนเสวิตาย พาลกนฺตาย รตฺตวาสินิยา นนฺทิยา ภวตณฺหาย อวฏฺฏนตฺถํ. อยํ วุจฺจติ นนฺทิยาวฏฺฏสฺส นยสฺส ภูมีติ, เตนาห ‘‘ตณฺหญฺจ อวิชฺชมฺปิ จ สมเถนา’’ติ. ในข้อนั้น อะไรเป็นเหตุ ที่บุคคลผู้มีตัณหาจริตย่อมออกจากทุกข์ได้ด้วยทุกขาปฏิปทา ทั้งที่มีอภิญญาเชื่องช้าและที่มีอภิญญารวดเร็ว? เพราะว่า กามทั้งหลายของบุคคลนั้นยังไม่ได้สละละวาง เขาเมื่อถูกให้แยกออกจากกามทั้งหลาย ย่อมสลัดออกได้โดยยาก และย่อมรู้ธรรมได้ช้า. ส่วนบุคคลผู้มีทิฏฐิจริตนี้ ย่อมเป็นผู้ไม่ต้องการกามทั้งหลายตั้งแต่ต้นทีเดียว เขาเมื่อถูกให้แยกออกจากกามนั้น ย่อมสลัดออกได้เร็ว และย่อมรู้ธรรมได้เร็ว. แม้ทุกขาปฏิปทาก็มี ๒ อย่าง คือ มีอภิญญาเชื่องช้า และมีอภิญญารวดเร็ว. แม้สุขาปฏิปทาก็มี ๒ อย่าง คือ มีอภิญญาเชื่องช้า และมีอภิญญารวดเร็ว. แม้สัตว์ทั้งหลายก็มี ๒ อย่าง คือ มีอินทรีย์อ่อน และมีอินทรีย์แก่กล้า. ผู้ใดมีอินทรีย์อ่อน ผู้นั้นย่อมสลัดออกได้ช้า และย่อมรู้ธรรมได้ช้า. ผู้ใดมีอินทรีย์แก่กล้า ผู้นั้นย่อมสลัดออกได้เร็ว และย่อมรู้ธรรมได้เร็ว. เหล่านี้คือปฏิปทา ๔. ก็ ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่ง ออกไปแล้วก็ดี กำลังออกไปก็ดี จักออกไปก็ดี ชนเหล่านั้น (ย่อมออกไป) ด้วยปฏิปทา ๔ เหล่านี้เท่านั้น. ด้วยประการฉะนี้ พระอริยเจ้าทั้งหลายย่อมบัญญัติจตุกกมรรค เพื่อความไม่เป็นไปในภวตัณหา คือ นันทิ อันคนเขลาเสพ อันคนพาลปรารถนา อันอาศัยอยู่ในผู้กำหนัดแล้ว. นี้เรียกว่า ภูมิแห่งนัยของนันทิยาวัฏฏะ ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ด้วยการสงบระงับตัณหาและอวิชชา”. ๘๒. เวยฺยากรเณสุ [Pg.94] หิ เย กุสลากุสลาติ เต ทุวิธา อุปปริกฺขิตพฺพา – โลกวฏฺฏานุสารี จ โลกวิวฏฺฏานุสารี จ. วฏฺฏํ นาม สํสาโร. วิวฏฺฏํ นิพฺพานํ. กมฺมกิเลสา เหตุ สํสารสฺส. ตตฺถ กมฺมํ เจตนา เจตสิกญฺจ นิทฺทิสิตพฺพํ. ตํ กถํ ทฏฺฐพฺพํ? อุปจเยน สพฺเพปิ กิเลสา จตูหิ วิปลฺลาเสหิ นิทฺทิสิตพฺพา. เต กตฺถ ทฏฺฐพฺพา? ทส วตฺถุเก กิเลสปุญฺเช. กตมานิ ทส วตฺถูนิ? จตฺตาโร อาหารา, จตฺตาโร วิปลฺลาสา, จตฺตาริ อุปาทานานิ, จตฺตาโร โยคา, จตฺตาโร คนฺถา, จตฺตาโร อาสวา, จตฺตาโร โอฆา, จตฺตาโร สลฺลา, จตสฺโส วิญฺญาณฏฺฐิติโย จตฺตาริ อคติคมนานิ. ปฐเม อาหาเร ปฐโม วิปลฺลาโส, ทุติเย อาหาเร ทุติโย วิปลฺลาโส, ตติเย อาหาเร ตติโย วิปลฺลาโส, จตุตฺเถ อาหาเร จตุตฺโถ วิปลฺลาโส. ปฐเม วิปลฺลาเส ปฐมํ อุปาทานํ. ทุติเย วิปลฺลาเส ทุติยํ อุปาทานํ, ตติเย วิปลฺลาเส ตติยํ อุปาทานํ, จตุตฺเถ วิปลฺลาเส จตุตฺถํ อุปาทานํ. ปฐเม อุปาทาเน ปฐโม โยโค, ทุติเย อุปาทาเน ทุติโย โยโค, ตติเย อุปาทาเน ตติโย โยโค, จตุตฺเถ อุปาทาเน จตุตฺโถ โยโค. ปฐเม โยเค ปฐโม คนฺโถ, ทุติเย โยเค ทุติโย คนฺโถ, ตติเย โยเค ตติโย คนฺโถ, จตุตฺเถ โยเค จตุตฺโถ คนฺโถ, ปฐเม คนฺเถ ปฐโม อาสโว, ทุติเย คนฺเถ ทุติโย อาสโว, ตติเย คนฺเถ ตติโย อาสโว, จตุตฺเถ คนฺเถ จตุตฺโถ อาสโว. ปฐเม อาสเว ปฐโม โอโฆ, ทุติเย อาสเว ทุติโย โอโฆ, ตติเย อาสเว ตติโย โอโฆ, จตุตฺเถ อาสเว จตุตฺโถ โอโฆ. ปฐเม โอเฆ ปฐโม สลฺโล, ทุติเย โอเฆ ทุติโย สลฺโล, ตติเย โอเฆ ตติโย สลฺโล, จตุตฺเถ โอเฆ จตุตฺโถ สลฺโล. ปฐเม สลฺเล ปฐมา วิญฺญาณฏฺฐิติ, ทุติเย สลฺเล ทุติยา วิญฺญาณฏฺฐิติ, ตติเย สลฺเล ตติยา วิญฺญาณฏฺฐิติ, จตุตฺเถ สลฺเล จตุตฺถี วิญฺญาณฏฺฐิติ, ปฐมายํ วิญฺญาณฏฺฐิติยํ ปฐมํ อคติคมนํ. ทุติยายํ วิญฺญาณฏฺฐิติยํ ทุติยํ อคติคมนํ. ตติยายํ วิญฺญาณฏฺฐิติยํ ตติยํ อคติคมนํ, จตุตฺถิยํ วิญฺญาณฏฺฐิติยํ จตุตฺถํ อคติคมนํ. ๘๒. ในเวยยากรณ์ทั้งหลายแล ธรรมที่เป็นกุศลและอกุศลเหล่าใด ธรรมเหล่านั้นพึงพิจารณาโดย ๒ อย่าง คือ เป็นไปตามโลกวัฏฏ์ และเป็นไปตามโลกวิวัฏฏ์. ที่ชื่อว่า วัฏฏะ คือ สังสารวัฏ. ที่ชื่อว่า วิวัฏฏะ คือ นิพพาน. กรรมและกิเลสเป็นเหตุแห่งสังสารวัฏ. ในกรรมและกิเลสเหล่านั้น กรรมพึงแสดงว่าเป็นเจตนาและเจตสิก. กรรมนั้นพึงเห็นได้อย่างไร? พึงเห็นโดยการสั่งสม. กิเลสทั้งปวงพึงแสดงด้วยวิปลาส ๔. วิปลาสเหล่านั้นพึงเห็นในที่ไหน? พึงเห็นในกองกิเลสที่มีวัตถุ ๑๐. วัตถุ ๑๐ เป็นไฉน? คือ อาหาร ๔, วิปลาส ๔, อุปาทาน ๔, โยคะ ๔, คันถะ ๔, อาสวะ ๔, โอฆะ ๔, สัลละ ๔, วิญญาณัฏฐิติ ๔, อคติคมนะ ๔. ในอาหารที่ ๑ มีวิปลาสที่ ๑, ในอาหารที่ ๒ มีวิปลาสที่ ๒, ในอาหารที่ ๓ มีวิปลาสที่ ๓, ในอาหารที่ ๔ มีวิปลาสที่ ๔. ในวิปลาสที่ ๑ มีอุปาทานที่ ๑, ในวิปลาสที่ ๒ มีอุปาทานที่ ๒, ในวิปลาสที่ ๓ มีอุปาทานที่ ๓, ในวิปลาสที่ ๔ มีอุปาทานที่ ๔. ในอุปาทานที่ ๑ มีโยคะที่ ๑, ในอุปาทานที่ ๒ มีโยคะที่ ๒, ในอุปาทานที่ ๓ มีโยคะที่ ๓, ในอุปาทานที่ ๔ มีโยคะที่ ๔. ในโยคะที่ ๑ มีคันถะที่ ๑, ในโยคะที่ ๒ มีคันถะที่ ๒, ในโยคะที่ ๓ มีคันถะที่ ๓, ในโยคะที่ ๔ มีคันถะที่ ๔. ในคันถะที่ ๑ มีอาสวะที่ ๑, ในคันถะที่ ๒ มีอาสวะที่ ๒, ในคันถะที่ ๓ มีอาสวะที่ ๓, ในคันถะที่ ๔ มีอาสวะที่ ๔. ในอาสวะที่ ๑ มีโอฆะที่ ๑, ในอาสวะที่ ๒ มีโอฆะที่ ๒, ในอาสวะที่ ๓ มีโอฆะที่ ๓, ในอาสวะที่ ๔ มีโอฆะที่ ๔. ในโอฆะที่ ๑ มีสัลละที่ ๑, ในโอฆะที่ ๒ มีสัลละที่ ๒, ในโอฆะที่ ๓ มีสัลละที่ ๓, ในโอฆะที่ ๔ มีสัลละที่ ๔. ในสัลละที่ ๑ มีวิญญาณัฏฐิติที่ ๑, ในสัลละที่ ๒ มีวิญญาณัฏฐิติที่ ๒, ในสัลละที่ ๓ มีวิญญาณัฏฐิติที่ ๓, ในสัลละที่ ๔ มีวิญญาณัฏฐิติที่ ๔. ในวิญญาณัฏฐิติที่ ๑ มีอคติคมนะที่ ๑, ในวิญญาณัฏฐิติที่ ๒ มีอคติคมนะที่ ๒, ในวิญญาณัฏฐิติที่ ๓ มีอคติคมนะที่ ๓, ในวิญญาณัฏฐิติที่ ๔ มีอคติคมนะที่ ๔. ๘๓. ตตฺถ [Pg.95] โย จ กพฬีกาโร อาหาโร ผสฺโส อาหาโร, อิเม ตณฺหาจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. โย จ มโนสญฺเจตนาหาโร โย จ วิญฺญาณาหาโร, อิเม ทิฏฺฐิจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. ตตฺถ โย จ ‘‘อสุเภ สุภ’’นฺติ วิปลฺลาโส, โย จ ‘‘ทุกฺเข สุข’’นฺติ วิปลฺลาโส, อิเม ตณฺหาจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. โย จ ‘‘อนิจฺเจ นิจฺจ’’นฺติ วิปลฺลาโส, โย จ ‘‘อนตฺตนิ อตฺตา’’ติ วิปลฺลาโส, อิเม ทิฏฺฐิจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. ตตฺถ ยญฺจ กามุปาทานํ ยญฺจ ภวุปาทานํ, อิเม ตณฺหาจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. ยญฺจ ทิฏฺฐุปาทานํ ยญฺจ อตฺตวาทุปาทานํ, อิเม ทิฏฺฐิจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. ตตฺถ โย จ กามโยโค, โย จ ภวโยโค, อิเม ตณฺหาจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. โย จ ทิฏฺฐิโยโค, โย จ อวิชฺชาโยโค, อิเม ทิฏฺฐิจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. ตตฺถ โย จ อภิชฺฌากายคนฺโถ, โย จ พฺยาปาโท กายคนฺโถ, อิเม ตณฺหาจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. โย จ ปรามาสกายคนฺโถ, โย จ อิทํสจฺจาภินิเวสกายคนฺโถ, อิเม ทิฏฺฐิจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. ตตฺถ โย จ กามาสโว, โย จ ภวาสโว, อิเม ตณฺหาจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. โย จ ทิฏฺฐาสโว, โย จ อวิชฺชาสโว, อิเม ทิฏฺฐิจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. ตตฺถ โย จ กาโมโฆ, โย จ ภโวโฆ, อิเม ตณฺหาจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. โย จ ทิฏฺโฐโฆ, โย จ อวิชฺโชโฆ, อิเม ทิฏฺฐิจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. ตตฺถ โย จ ราคสลฺโล, โย จ โทสสลฺโล, อิเม ตณฺหาจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. โย จ มานสลฺโล, โย จ โมหสลฺโล, อิเม ทิฏฺฐิจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. ตตฺถ ยา จ รูปูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ, ยา จ เวทนูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ, อิเม ตณฺหาจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. ยา จ สญฺญูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ, ยา จ สงฺขารูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ, อิเม ทิฏฺฐิจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. ตตฺถ ยญฺจ ฉนฺทา อคติคมนํ ยญฺจ โทสา อคติคมนํ, อิเม ตณฺหาจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. ยญฺจ ภยา อคติคมนํ, ยญฺจ โมหา อคติคมนํ, อิเม ทิฏฺฐิจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. ๘๓. บรรดาธรรมเหล่านั้น กวฬิงการาหารและผัสสาหารใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีตัณหาจริต, มโนสัญเจตนาหารและวิญญาณาหารใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีทิฏฐิจริต. บรรดาวิปลาสเหล่านั้น วิปลาสว่า “งาม” ในสิ่งไม่งามใด และวิปลาสว่า “สุข” ในสิ่งที่เป็นทุกข์ใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีตัณหาจริต, วิปลาสว่า “เที่ยง” ในสิ่งไม่เที่ยงใด และวิปลาสว่า “อัตตา” ในสิ่งที่ไม่ใช่อัตตาใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีทิฏฐิจริต. บรรดาอุปาทานเหล่านั้น กามุปาทานและภวุปาทานใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีตัณหาจริต, ทิฏฐุปาทานและอัตตวาทุปาทานใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีทิฏฐิจริต. บรรดาโยคะเหล่านั้น กามโยคะและภวโยคะใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีตัณหาจริต, ทิฏฐิโยคะและอวิชชาโยคะใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีทิฏฐิจริต. บรรดาคันถะเหล่านั้น อภิชฌากายคันถะและพยาบาทกายคันถะใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีตัณหาจริต, ปรามาสกายคันถะและอิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีทิฏฐิจริต. บรรดาอาสวะเหล่านั้น กามาสวะและภวาสวะใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีตัณหาจริต, ทิฏฐาสวะและอวิชชาสวะใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีทิฏฐิจริต. บรรดาโอฆะเหล่านั้น กาโมฆะและภโวฆะใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีตัณหาจริต, ทิฏโฐฆะและอวิชโชฆะใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีทิฏฐิจริต. บรรดาสัลละเหล่านั้น ราคสัลละและโทสสัลละใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีตัณหาจริต, มานสัลละและโมหสัลละใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีทิฏฐิจริต. บรรดาวิญญาณัฏฐิติเหล่านั้น วิญญาณัฏฐิติที่เข้าถึงรูปและวิญญาณัฏฐิติที่เข้าถึงเวทนาใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีตัณหาจริต, วิญญาณัฏฐิติที่เข้าถึงสัญญาและวิญญาณัฏฐิติที่เข้าถึงสังขารใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีทิฏฐิจริต. บรรดาอคติคมนะเหล่านั้น การถึงอคติเพราะฉันทะและการถึงอคติเพราะโทสะใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีตัณหาจริต, การถึงอคติเพราะภยะและการถึงอคติเพราะโมหะใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีทิฏฐิจริต. ๘๔. ตตฺถ กพฬีกาเร อาหาเร ‘‘อสุเภ สุภ’’นฺติ วิปลฺลาโส, ผสฺเส อาหาเร ‘‘ทุกฺเข สุข’’นฺติ วิปลฺลาโส, วิญฺญาเณ อาหาเร ‘‘อนิจฺเจ [Pg.96] นิจฺจ’’นฺติ วิปลฺลาโส, มโนสญฺเจตนาย อาหาเร ‘‘อนตฺตนิ อตฺตา’’ติ วิปลฺลาโส. ปฐเม วิปลฺลาเส ฐิโต กาเม อุปาทิยติ, อิทํ วุจฺจติ กามุปาทานํ; ทุติเย วิปลฺลาเส ฐิโต อนาคตํ ภวํ อุปาทิยติ, อิทํ วุจฺจติ ภวุปาทานํ; ตติเย วิปลฺลาเส ฐิโต สํสาราภินนฺทินึ ทิฏฺฐึ อุปาทิยติ, อิทํ วุจฺจติ ทิฏฺฐุปาทานํ; จตุตฺเถ วิปลฺลาเส ฐิโต อตฺตานํ กปฺปิยํ อุปาทิยติ, อิทํ วุจฺจติ อตฺตวาทุปาทานํ. ๘๔. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ในกวฬิงการาหาร มีวิปลาสว่า “งาม” ในสิ่งไม่งาม, ในผัสสาหาร มีวิปลาสว่า “สุข” ในสิ่งที่เป็นทุกข์, ในวิญญาณาหาร มีวิปลาสว่า “เที่ยง” ในสิ่งไม่เที่ยง, ในมโนสัญเจตนาหาร มีวิปลาสว่า “อัตตา” ในสิ่งที่ไม่ใช่อัตตา. ผู้ตั้งอยู่ในวิปลาสที่ ๑ ย่อมยึดมั่นกามทั้งหลาย นี้เรียกว่า กามุปาทาน. ผู้ตั้งอยู่ในวิปลาสที่ ๒ ย่อมยึดมั่นภพในอนาคต นี้เรียกว่า ภวุปาทาน. ผู้ตั้งอยู่ในวิปลาสที่ ๓ ย่อมยึดมั่นทิฏฐิอันเป็นที่เพลิดเพลินยิ่งในสงสาร นี้เรียกว่า ทิฏฐุปาทาน. ผู้ตั้งอยู่ในวิปลาสที่ ๔ ย่อมยึดมั่นอัตตาที่ตนดำริขึ้น นี้เรียกว่า อัตตวาทุปาทาน. กามุปาทาเนน กาเมหิ สํยุชฺชติ, อยํ วุจฺจติ กามโยโค; ภวุปาทาเนน ภเวหิ สํยุชฺชติ, อยํ วุจฺจติ ภวโยโค; ทิฏฺฐุปาทาเนน ปาปิกาย ทิฏฺฐิยา สํยุชฺชติ, อยํ วุจฺจติ ทิฏฺฐิโยโค; อตฺตวาทุปาทาเนน อวิชฺชาย สํยุชฺชติ, อยํ วุจฺจติ อวิชฺชาโยโค. สัตว์ย่อมประกอบด้วยกามทั้งหลายด้วยกามุปาทาน นี้เรียกว่า กามโยคะ. สัตว์ย่อมประกอบด้วยภพทั้งหลายด้วยภวุปาทาน นี้เรียกว่า ภวโยคะ. สัตว์ย่อมประกอบด้วยทิฏฐิอันลามกด้วยทิฏฐุปาทาน นี้เรียกว่า ทิฏฐิโยคะ. สัตว์ย่อมประกอบด้วยอวิชชาด้วยอัตตวาทุปาทาน นี้เรียกว่า อวิชชาโยคะ. ปฐเม โยเค ฐิโต อภิชฺฌาย กายํ คนฺถติ, อยํ วุจฺจติ อภิชฺฌากายคนฺโถ; ทุติเย โยเค ฐิโต พฺยาปาเทน กายํ คนฺถติ, อยํ วุจฺจติ พฺยาปาทกายคนฺโถ; ตติเย โยเค ฐิโต ปรามาเสน กายํ คนฺถติ, อยํ วุจฺจติ ปรามาสกายคนฺโถ; จตุตฺเถ โยเค ฐิโต อิทํสจฺจาภินิเวเสน กายํ คนฺถติ, อยํ วุจฺจติ อิทํสจฺจาภินิเวสกายคนฺโถ. ผู้ตั้งอยู่ในโยคะที่ ๑ ย่อมร้อยรัดกายด้วยอภิชฌา นี้เรียกว่า อภิชฌากายคันถะ. ผู้ตั้งอยู่ในโยคะที่ ๒ ย่อมร้อยรัดกายด้วยพยาบาท นี้เรียกว่า พยาบาทกายคันถะ. ผู้ตั้งอยู่ในโยคะที่ ๓ ย่อมร้อยรัดกายด้วยปรามาส นี้เรียกว่า ปรามาสกายคันถะ. ผู้ตั้งอยู่ในโยคะที่ ๔ ย่อมร้อยรัดกายด้วยอิทังสัจจาภินิเวส นี้เรียกว่า อิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ. ตสฺส เอวํคนฺถิตา กิเลสา อาสวนฺติ. กุโต จ วุจฺจติ อาสวนฺตีติ? อนุสยโต วา ปริยุฏฺฐานโต วา. ตตฺถ อภิชฺฌากายคนฺเถน กามาสโว, พฺยาปาทกายคนฺเถน ภวาสโว, ปรามาสกายคนฺเถน ทิฏฺฐาสโว, อิทํสจฺจาภินิเวสกายคนฺเถน อวิชฺชาสโว. กิเลสทั้งหลายที่ถูกร้อยรัดไว้อย่างนั้นของบุคคลนั้น ย่อมไหลไป. ก็เพราะเหตุไรจึงเรียกว่า ไหลไป? เพราะเป็นอนุสัยบ้าง เพราะเป็นปริยุฏฐานบ้าง. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น กามาสวะสำเร็จด้วยอภิชฌากายคันถะ, ภวาสวะสำเร็จด้วยพยาบาทกายคันถะ, ทิฏฐาสวะสำเร็จด้วยปรามาสกายคันถะ, อวิชชาสวะสำเร็จด้วยอิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ. ตสฺส อิเม จตฺตาโร อาสวา เวปุลฺลํ คตา โอฆา ภวนฺติ. อิติ อาสวเวปุลฺลา โอฆเวปุลฺลํ. ตตฺถ กามาสเวน กาโมโฆ, ภวาสเวน ภโวโฆ, ทิฏฺฐาสเวน ทิฏฺโฐโฆ, อวิชฺชาสเวน อวิชฺโชโฆ. อาสวะทั้ง ๔ เหล่านี้ของบุคคลนั้น ถึงความไพบูลย์แล้ว ย่อมเป็นโอฆะ. ดังนี้ ความไพบูลย์แห่งอาสวะ คือความไพบูลย์แห่งโอฆะ. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น กาโมฆะสำเร็จด้วยกามาสวะ, ภโวฆะสำเร็จด้วยภวาสวะ, ทิฏโฐฆะสำเร็จด้วยทิฏฐาสวะ, อวิชโชฆะสำเร็จด้วยอวิชชาสวะ. ตสฺส อิเม จตฺตาโร โอฆา อนุสยสหคตา อชฺฌาสยํ อนุปวิฏฺฐา หทยํ อาหจฺจ ติฏฺฐนฺติ, เตน วุจฺจนฺติ สลฺลาอิติ. ตตฺถ กาโมเฆน ราคสลฺโล, ภโวเฆน โทสสลฺโล, ทิฏฺโฐเฆน มานสลฺโล, อวิชฺโชเฆน โมหสลฺโล. โอฆะทั้ง ๔ เหล่านี้ของบุคคลนั้น ที่เป็นไปกับด้วยอนุสัย เข้าไปสู่อัธยาศัย กระทบหทัยแล้วตั้งอยู่ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า สัลละ (ลูกศร). ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ราคสัลละสำเร็จด้วยกาโมฆะ, โทสสัลละสำเร็จด้วยภโวฆะ, มานสัลละสำเร็จด้วยทิฏโฐฆะ, โมหสัลละสำเร็จด้วยอวิชโชฆะ. ตสฺส [Pg.97] อิเมหิ จตูหิ สลฺเลหิ ปริยาทินฺนํ วิญฺญาณํ จตูสุ ธมฺเมสุ สณฺฐหติ รูเป เวทนาย สญฺญาย สงฺขาเรสุ. ตตฺถ ราคสลฺเลน นนฺทูปเสจเนน วิญฺญาเณน รูปูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ, โทสสลฺเลน นนฺทูปเสจเนน วิญฺญาเณน เวทนูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ, มานสลฺเลน นนฺทูปเสจเนน วิญฺญาเณน สญฺญูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ, โมหสลฺเลน นนฺทูปเสจเนน วิญฺญาเณน สงฺขารูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ. วิญญาณของบุคคลนั้น อันลูกศรทั้ง ๔ เหล่านี้ครอบงำแล้ว ย่อมตั้งอยู่ในธรรม ๔ ประการ คือ ในรูป ในเวทนา ในสัญญา ในสังขารทั้งหลาย. ในธรรมเหล่านั้น วิญญาณัฏฐิติที่เข้าถึงรูปย่อมมีด้วยราคสัลละและด้วยวิญญาณอันนันทิรดริน, วิญญาณัฏฐิติที่เข้าถึงเวทนาย่อมมีด้วยโทสสัลละและด้วยวิญญาณอันนันทิรดริน, วิญญาณัฏฐิติที่เข้าถึงสัญญาย่อมมีด้วยมานสัลละและด้วยวิญญาณอันนันทิรดริน, วิญญาณัฏฐิติที่เข้าถึงสังขารย่อมมีด้วยโมหสัลละและด้วยวิญญาณอันนันทิรดริน. ตสฺส อิมาหิ จตูหิ วิญฺญาณฏฺฐิตีหิ อุปตฺถทฺธํ วิญฺญาณํ จตูหิ ธมฺเมหิ อคตึ คจฺฉติ ฉนฺทา โทสา ภยา โมหา. ตตฺถ ราเคน ฉนฺทาคตึ คจฺฉติ, โทเสน โทสาคตึ คจฺฉติ, ภเยน ภยาคตึ คจฺฉติ, โมเหน โมหาคตึ คจฺฉติ. อิติ โข ตญฺจ กมฺมํ อิเม จ กิเลสา, เอส เหตุ สํสารสฺส, เอวํ สพฺเพ กิเลสา จตูหิ วิปลฺลาเสหิ นิทฺทิสิตพฺพา. วิญญาณของบุคคลนั้น อันวิญญาณัฏฐิติ ๔ เหล่านี้ค้ำจุนแล้ว ย่อมถึงอคติด้วยธรรม ๔ ประการ คือ เพราะฉันทะ เพราะโทสะ เพราะความกลัว เพราะโมหะ. ในอคติ ๔ นั้น บุคคลย่อมถึงฉันทาคติเพราะราคะ ย่อมถึงโทสาคติเพราะโทสะ ย่อมถึงภยาคติเพราะความกลัว ย่อมถึงโมหาคติเพราะโมหะ. ด้วยประการฉะนี้แล กรรมนั้นด้วย กิเลสเหล่านี้ด้วย นี้เป็นเหตุแห่งสงสาร, กิเลสทั้งปวงพึงแสดงด้วยวิปลาส ๔ อย่างนี้. ๘๕. ตตฺถ อิมา จตสฺโส ทิสา กพฬีกาโร อาหาโร ‘‘อสุเภ สุภ’’นฺติ วิปลฺลาโส, กามุปาทานํ, กามโยโค, อภิชฺฌากายคนฺโถ, กามาสโว, กาโมโฆ, ราคสลฺโล, รูปูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ, ฉนฺทา อคติคมนนฺติ ปฐมา ทิสา. ๘๕. ในธรรมเหล่านั้น พึงทราบทิศ ๔ เหล่านี้. กวฬิงการาหาร, วิปลาสว่า “งาม” ในสิ่งไม่งาม, กามุปาทาน, กามโยคะ, อภิชฌากายคันถะ, กามาสวะ, กาโมฆะ, ราคสัลละ, รูปูปคาวิญญาณัฏฐิติ, การถึงอคติเพราะฉันทะ ชื่อว่าทิศที่ ๑. ผสฺโส อาหาโร, ‘‘ทุกฺเข สุข’’นฺติ วิปลฺลาโส, ภวุปาทานํ, ภวโยโค, พฺยาปาทกายคนฺโถ, ภวาสโว, ภโวโฆ, โทสสลฺโล, เวทนูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ, โทสา อคติคมนนฺติ ทุติยา ทิสา. ผัสสาหาร, วิปลาสว่า “สุข” ในสิ่งที่เป็นทุกข์, ภวุปาทาน, ภวโยคะ, พยาบาทกายคันถะ, ภวาสวะ, ภโวฆะ, โทสสัลละ, เวทนูปคาวิญญาณัฏฐิติ, การถึงอคติเพราะโทสะ ชื่อว่าทิศที่ ๒. วิญฺญาณาหาโร ‘‘อนิจฺเจ นิจฺจ’’นฺติ วิปลฺลาโส, ทิฏฺฐุปาทานํ, ทิฏฺฐิโยโค ปรามาสกายคนฺโถ, ทิฏฺฐาสโว, ทิฏฺโฐโฆ, มานสลฺโล, สญฺญูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ, ภยา อคติคมนนฺติ ตติยา ทิสา. วิญญาณาหาร, วิปลาสว่า “เที่ยง” ในสิ่งไม่เที่ยง, ทิฏฐุปาทาน, ทิฏฐิโยคะ, ปรามาสกายคันถะ, ทิฏฐาสวะ, ทิฏโฐฆะ, มานสัลละ, สัญญูปคาวิญญาณัฏฐิติ, การถึงอคติเพราะความกลัว ชื่อว่าทิศที่ ๓. มโนสญฺเจตนาหาโร ‘‘อนตฺตนิ อตฺตา’’ติ วิปลฺลาโส, อตฺตวาทุปาทานํ, อวิชฺชาโยโค, อิทํสจฺจาภินิเวสกายคนฺโถ, อวิชฺชาสโว, อวิชฺโชโฆ, โมหสลฺโล, สงฺขารูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ, โมหา อคติคมนนฺติ จตุตฺถี ทิสา. มโนสัญเจตนาหาร, วิปลาสว่า “เป็นอัตตา” ในสิ่งที่เป็นอนัตตา, อัตตวาทุปาทาน, อวิชชาโยคะ, อิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ, อวิชชาสวะ, อวิชโชฆะ, โมหสัลละ, สังขารูปคาวิญญาณัฏฐิติ, การถึงอคติเพราะโมหะ ชื่อว่าทิศที่ ๔. ตตฺถ โย จ กพฬีกาโร อาหาโร โย จ ‘‘อสุเภ สุภ’’นฺติ วิปลฺลาโส, กามุปาทานํ, กามโยโค, อภิชฺฌากายคนฺโถ, กามาสโว[Pg.98], กาโมโฆ, ราคสลฺโล, รูปูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ ฉนฺทา อคติคมนนฺติ, อิเมสํ ทสนฺนํ สุตฺตานํ เอโก อตฺโถ, พฺยญฺชนเมว นานํ. อิเม ราคจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. ในธรรม ๔ ทิศนั้น กวฬิงการาหารก็ดี วิปลาสว่า “งาม” ในสิ่งไม่งามก็ดี กามุปาทาน กามโยคะ อภิชฌากายคันถะ กามาสวะ กาโมฆะ ราคสัลละ รูปูปคาวิญญาณัฏฐิติ การถึงอคติเพราะฉันทะก็ดี, เนื้อความแห่งสุตตะ ๑๐ บทนี้เป็นอันเดียวกัน, ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น. ธรรมเหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีราคจริต. ตตฺถ โย จ ผสฺโส อาหาโร โย จ ‘‘ทุกฺเข สุข’’นฺติ วิปลฺลาโส, ภวุปาทานํ, ภวโยโค, พฺยาปาทกายคนฺโถ, ภวาสโว, ภโวโฆ, โทสสลฺโล, เวทนูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ, โทสา อคติคมนนฺติ อิเมสํ ทสนฺนํ สุตฺตานํ เอโก อตฺโถ พฺยญฺชนเมว นานํ, อิเม โทสจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. ในธรรม ๔ ทิศนั้น ผัสสาหารก็ดี วิปลาสว่า “สุข” ในสิ่งที่เป็นทุกข์ก็ดี ภวุปาทาน ภวโยคะ พยาบาทกายคันถะ ภวาสวะ ภโวฆะ โทสสัลละ เวทนูปคาวิญญาณัฏฐิติ การถึงอคติเพราะโทสะก็ดี, เนื้อความแห่งสุตตะ ๑๐ บทนี้เป็นอันเดียวกัน, ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น, ธรรมเหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีโทสจริต. ตตฺถ โย จ วิญฺญาณาหาโร โย จ ‘‘อนิจฺเจ นิจฺจ’’นฺติ วิปลฺลาโส, ทิฏฺฐุปาทานํ, ทิฏฺฐิโยโค, ปรามาสกายคนฺโถ, ทิฏฺฐาสโว, ทิฏฺโฐโฆ, มานสลฺโล, สญฺญูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ, ภยา อคติคมนนฺติ อิเมสํ ทสนฺนํ สุตฺตานํ เอโก อตฺโถ, พฺยญฺชนเมว นานํ. อิเม ทิฏฺฐิจริตสฺส มนฺทสฺส อุปกฺกิเลสา. ในธรรม ๔ ทิศนั้น วิญญาณาหารก็ดี วิปลาสว่า “เที่ยง” ในสิ่งไม่เที่ยงก็ดี ทิฏฐุปาทาน ทิฏฐิโยคะ ปรามาสกายคันถะ ทิฏฐาสวะ ทิฏโฐฆะ มานสัลละ สัญญูปคาวิญญาณัฏฐิติ การถึงอคติเพราะความกลัวก็ดี, เนื้อความแห่งสุตตะ ๑๐ บทนี้เป็นอันเดียวกัน, ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น. ธรรมเหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีทิฏฐิจริตและเป็นคนเขลา. ตตฺถ โย จ มโนสญฺเจตนาหาโร โย จ ‘‘อนตฺตนิ อตฺตา’’ติ วิปลฺลาโส, อตฺตวาทุปาทานํ, อวิชฺชาโยโค, อิทํสจฺจาภินิเวสกายคนฺโถ, อวิชฺชาสโว, อวิชฺโชโฆ, โมหสลฺโล, สงฺขารูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ, โมหา อคติคมนนฺติ, อิเมสํ ทสนฺนํ สุตฺตานํ เอโก อตฺโถ, พฺยญฺชนเมว นานํ. อิเม ทิฏฺฐิจริตสฺส อุทตฺตสฺส อุปกฺกิเลสา. ในธรรม ๔ ทิศนั้น มโนสัญเจตนาหารก็ดี วิปลาสว่า “เป็นอัตตา” ในสิ่งที่เป็นอนัตตาก็ดี อัตตวาทุปาทาน อวิชชาโยคะ อิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ อวิชชาสวะ อวิชโชฆะ โมหสัลละ สังขารูปคาวิญญาณัฏฐิติ การถึงอคติเพราะโมหะก็ดี, เนื้อความแห่งสุตตะ ๑๐ บทนี้เป็นอันเดียวกัน, ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น. ธรรมเหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีทิฏฐิจริตและฟุ้งซ่าน. ตตฺถ โย จ กพฬีกาโร อาหาโร โย จ ผสฺโส อาหาโร, อิเม อปฺปณิหิเตน วิโมกฺขมุเขน ปริญฺญํ คจฺฉนฺติ, วิญฺญาณาหาโร สุญฺญตาย, มโนสญฺเจตนาหาโร อนิมิตฺเตน, ตตฺถ โย จ ‘‘อสุเภ สุภ’’นฺติ วิปลฺลาโส, โย จ ‘‘ทุกฺเข สุข’’นฺติ วิปลฺลาโส, อิเม อปฺปณิหิเตน วิโมกฺขมุเขน ปหานํ อพฺภตฺถํ คจฺฉนฺติ. ‘‘อนิจฺเจ นิจฺจ’’นฺติ วิปลฺลาโส สุญฺญตาย, ‘‘อนตฺตนิ อตฺตา’’ติ วิปลฺลาโส อนิมิตฺเตน. ตตฺถ กามุปาทานญฺจ ภวุปาทานญฺจ อปฺปณิหิเตน วิโมกฺขมุเขน ปหานํ คจฺฉนฺติ. ทิฏฺฐุปาทานํ สุญฺญตาย, อตฺตวาทุปาทานํ อนิมิตฺเตน. ตตฺถ กามโยโค จ ภวโยโค จ อปฺปณิหิเตน วิโมกฺขมุเขน ปหานํ คจฺฉนฺติ, ทิฏฺฐิโยโค สุญฺญตาย, อวิชฺชาโยโค อนิมิตฺเตน. ตตฺถ อภิชฺฌากายคนฺโถ จ พฺยาปาทกายคนฺโถ จ อปฺปณิหิเตน [Pg.99] วิโมกฺขมุเขน ปหานํ คจฺฉนฺติ, ปรามาสกายคนฺโถ สุญฺญตาย, อิทํสจฺจาภินิเวสกายคนฺโถ อนิมิตฺเตน. ในธรรมเหล่านั้น กวฬิงการาหารและผัสสาหาร ธรรม ๒ อย่างนี้ ย่อมถึงซึ่งการกำหนดรู้ด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์, วิญญาณาหาร (ย่อมถึงซึ่งการกำหนดรู้) ด้วยสุญญตวิโมกข์, มโนสัญเจตนาหาร (ย่อมถึงซึ่งการกำหนดรู้) ด้วยอนิมิตตวิโมกข์. ในธรรมเหล่านั้น วิปลาสว่า “งาม” ในสิ่งไม่งาม และวิปลาสว่า “สุข” ในสิ่งที่เป็นทุกข์ ธรรม ๒ อย่างนี้ ย่อมถึงซึ่งการละและดับไป ด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์. วิปลาสว่า “เที่ยง” ในสิ่งไม่เที่ยง (ย่อมถึงซึ่งการละ) ด้วยสุญญตวิโมกข์, วิปลาสว่า “เป็นอัตตา” ในสิ่งที่เป็นอนัตตา (ย่อมถึงซึ่งการละ) ด้วยอนิมิตตวิโมกข์. ในธรรมเหล่านั้น กามุปาทานและภวุปาทาน ย่อมถึงซึ่งการละด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์. ทิฏฐุปาทาน (ย่อมถึงซึ่งการละ) ด้วยสุญญตวิโมกข์, อัตตวาทุปาทาน (ย่อมถึงซึ่งการละ) ด้วยอนิมิตตวิโมกข์. ในธรรมเหล่านั้น กามโยคะและภวโยคะ ย่อมถึงซึ่งการละด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์, ทิฏฐิโยคะ (ย่อมถึงซึ่งการละ) ด้วยสุญญตวิโมกข์, อวิชชาโยคะ (ย่อมถึงซึ่งการละ) ด้วยอนิมิตตวิโมกข์. ในธรรมเหล่านั้น อภิชฌากายคันถะและพยาบาทกายคันถะ ย่อมถึงซึ่งการละด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์, ปรามาสกายคันถะ (ย่อมถึงซึ่งการละ) ด้วยสุญญตวิโมกข์, อิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ (ย่อมถึงซึ่งการละ) ด้วยอนิมิตตวิโมกข์. ตตฺถ กามาสโว จ ภวาสโว จ อปฺปณิหิเตน วิโมกฺขมุเขน ปหานํ คจฺฉนฺติ, ทิฏฺฐาสโว สุญฺญตาย, อวิชฺชาสโว อนิมิตฺเตน. ตตฺถ กาโมโฆ จ ภโวโฆ จ อปฺปณิหิเตน วิโมกฺขมุเขน ปหานํ คจฺฉนฺติ, ทิฏฺโฐโฆ สุญฺญตาย, อวิชฺโชโฆ อนิมิตฺเตน. ตตฺถ ราคสลฺโล จ โทสสลฺโล จ อปฺปณิหิเตน วิโมกฺขมุเขน ปหานํ คจฺฉนฺติ, มานสลฺโล สุญฺญตาย, โมหสลฺโล อนิมิตฺเตน. ตตฺถ รูปูปคา จ วิญฺญาณฏฺฐิติ เวทนูปคา จ วิญฺญาณฏฺฐิติ อปฺปณิหิเตน วิโมกฺขมุเขน ปริญฺญํ คจฺฉนฺติ, สญฺญูปคา สุญฺญตาย, สงฺขารูปคา อนิมิตฺเตน. ในธรรมเหล่านั้น กามาสวะและภวาสวะ ย่อมถึงซึ่งการละด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์, ทิฏฐาสวะ (ย่อมถึงซึ่งการละ) ด้วยสุญญตวิโมกข์, อวิชชาสวะ (ย่อมถึงซึ่งการละ) ด้วยอนิมิตตวิโมกข์. ในธรรมเหล่านั้น กาโมฆะและภโวฆะ ย่อมถึงซึ่งการละด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์, ทิฏโฐฆะ (ย่อมถึงซึ่งการละ) ด้วยสุญญตวิโมกข์, อวิชโชฆะ (ย่อมถึงซึ่งการละ) ด้วยอนิมิตตวิโมกข์. ในธรรมเหล่านั้น ราคสัลละและโทสสัลละ ย่อมถึงซึ่งการละด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์, มานสัลละ (ย่อมถึงซึ่งการละ) ด้วยสุญญตวิโมกข์, โมหสัลละ (ย่อมถึงซึ่งการละ) ด้วยอนิมิตตวิโมกข์. ในธรรมเหล่านั้น รูปูปคาวิญญาณัฏฐิติและเวทนูปคาวิญญาณัฏฐิติ ย่อมถึงซึ่งการกำหนดรู้ด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์, สัญญูปคาวิญญาณัฏฐิติ (ย่อมถึงซึ่งการกำหนดรู้) ด้วยสุญญตวิโมกข์, สังขารูปคาวิญญาณัฏฐิติ (ย่อมถึงซึ่งการกำหนดรู้) ด้วยอนิมิตตวิโมกข์. ตตฺถ ฉนฺทา จ อคติคมนํ โทสา จ อคติคมนํ อปฺปณิหิเตน วิโมกฺขมุเขน ปหานํ คจฺฉนฺติ, ภยา อคติคมนํ สุญฺญตาย, โมหา อคติคมนํ อนิมิตฺเตน วิโมกฺขมุเขน ปหานํ คจฺฉนฺติ. อิติ สพฺเพ โลกวฏฺฏานุสาริโน ธมฺมา นิยฺยนฺติ. เต โลกา ตีหิ วิโมกฺขมุเขหิ. ในธรรมเหล่านั้น การถึงอคติเพราะฉันทะและการถึงอคติเพราะโทสะ ย่อมถึงซึ่งการละด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์, การถึงอคติเพราะความกลัว (ย่อมถึงซึ่งการละ) ด้วยสุญญตวิโมกข์, การถึงอคติเพราะโมหะ ย่อมถึงซึ่งการละด้วยอนิมิตตวิโมกข์. ด้วยประการฉะนี้ ธรรมทั้งปวงอันเป็นไปตามโลกวัฏ ย่อมออกจากโลกวัฏนั้นได้ด้วยวิโมกขมุข ๓ ประการ. ๘๖. ตตฺริทํ นิยฺยานํ – ๘๖. ในคำว่า “ย่อมออก” นั้น การออกคือดังนี้ – จตสฺโส ปฏิปทา, จตฺตาโร สติปฏฺฐานา, จตฺตาริ ฌานานิ, จตฺตาโร วิหารา, จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา, จตฺตาโร อจฺฉริยา อพฺภุตา ธมฺมา, จตฺตาริ อธิฏฺฐานานิ, จตสฺโส สมาธิภาวนา, จตฺตาโร สุขภาคิยา ธมฺมา, จตสฺโส อปฺปมาณา. ปฏิปทา 4, สติปัฏฐาน 4, ฌาน 4, วิหารธรรม 4, สัมมัปปธาน 4, อัจฉริยอัพภูตธรรม 4, อธิษฐาน 4, สมาธิภาวนา 4, สุขภาคิยธรรม 4, อัปปมัญญา 4 ปฐมา ปฏิปทา ปฐมํ สติปฏฺฐานํ, ทุติยา ปฏิปทา ทุติยํ สติปฏฺฐานํ, ตติยา ปฏิปทา ตติยํ สติปฏฺฐานํ, จตุตฺถี ปฏิปทา จตุตฺถํ สติปฏฺฐานํ. ปฐมํ สติปฏฺฐานํ ปฐมํ ฌานํ, ทุติยํ สติปฏฺฐานํ ทุติยํ ฌานํ, ตติยํ สติปฏฺฐานํ ตติยํ ฌานํ. จตุตฺถํ สติปฏฺฐานํ จตุตฺถํ ฌานํ. ปฐมํ ฌานํ ปฐโม วิหาโร, ทุติยํ ฌานํ ทุติโย วิหาโร, ตติยํ ฌานํ ตติโย วิหาโร, จตุตฺถํ ฌานํ จตุตฺโถ วิหาโร. ปฐโม วิหาโร ปฐมํ สมฺมปฺปธานํ, ทุติโย วิหาโร ทุติยํ สมฺมปฺปธานํ, ตติโย วิหาโร ตติยํ สมฺมปฺปธานํ, จตุตฺโถ วิหาโร จตุตฺถํ สมฺมปฺปธานํ. ปฐมํ สมฺมปฺปธานํ ปฐโม อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม, ทุติยํ ทุติโย, ตติยํ ตติโย, จตุตฺถํ สมฺมปฺปธานํ จตุตฺโถ อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม. ปฐโม อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม ปฐมํ [Pg.100] อธิฏฺฐานํ, ทุติโย อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม ทุติยํ อธิฏฺฐานํ, ตติโย อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม ตติยํ อธิฏฺฐานํ, จตุตฺโถ อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม จตุตฺถํ อธิฏฺฐานํ. ปฐมํ อธิฏฺฐานํ ปฐมา สมาธิภาวนา, ทุติยํ อธิฏฺฐานํ ทุติยา สมาธิภาวนา, ตติยํ อธิฏฺฐานํ ตติยา สมาธิภาวนา, จตุตฺถํ อธิฏฺฐานํ จตุตฺถี สมาธิภาวนา. ปฐมา สมาธิภาวนา ปฐโม สุขภาคิโย ธมฺโม, ทุติยา สมาธิภาวนา ทุติโย สุขภาคิโย ธมฺโม, ตติยา สมาธิภาวนา ตติโย สุขภาคิโย ธมฺโม, จตุตฺถี สมาธิภาวนา จตุตฺโถ สุขภาคิโย ธมฺโม. ปฐโม สุขภาคิโย ธมฺโม ปฐมํ อปฺปมาณํ, ทุติโย สุขภาคิโย ธมฺโม ทุติยํ อปฺปมาณํ, ตติโย สุขภาคิโย ธมฺโม ตติยํ อปฺปมาณํ, จตุตฺโถ สุขภาคิโย ธมฺโม จตุตฺถํ อปฺปมาณํ. ปฐมา ปฏิปทา ภาวิตา พหุลีกตา ปฐมํ สติปฏฺฐานํ ปริปูเรติ, ทุติยา ปฏิปทา ภาวิตา พหุลีกตา ทุติยํ สติปฏฺฐานํ ปริปูเรติ, ตติยา ปฏิปทา ภาวิตา พหุลีกตา ตติยํ สติปฏฺฐานํ ปริปูเรติ, จตุตฺถี ปฏิปทา ภาวิตา พหุลีกตา จตุตฺถํ สติปฏฺฐานํ ปริปูเรติ. ปฐโม สติปฏฺฐาโน ภาวิโต พหุลีกโต ปฐมํ ฌานํ ปริปูเรติ, ทุติโย สติปฏฺฐาโน ภาวิโต พหุลีกโต ทุติยํ ฌานํ ปริปูเรติ, ตติโย สติปฏฺฐาโน ภาวิโต พหุลีกโต ตติยํ ฌานํ ปริปูเรติ, จตุตฺโถ สติปฏฺฐาโน ภาวิโต พหุลีกโต จตุตฺถํ ฌานํ ปริปูเรติ. ปฏิปทาที่ 1 เป็นสติปัฏฐานที่ 1, ปฏิปทาที่ 2 เป็นสติปัฏฐานที่ 2, ปฏิปทาที่ 3 เป็นสติปัฏฐานที่ 3, ปฏิปทาที่ 4 เป็นสติปัฏฐานที่ 4. สติปัฏฐานที่ 1 เป็นฌานที่ 1, สติปัฏฐานที่ 2 เป็นฌานที่ 2, สติปัฏฐานที่ 3 เป็นฌานที่ 3, สติปัฏฐานที่ 4 เป็นฌานที่ 4. ฌานที่ 1 เป็นวิหารธรรมที่ 1, ฌานที่ 2 เป็นวิหารธรรมที่ 2, ฌานที่ 3 เป็นวิหารธรรมที่ 3, ฌานที่ 4 เป็นวิหารธรรมที่ 4. วิหารธรรมที่ 1 เป็นสัมมัปปธานที่ 1, วิหารธรรมที่ 2 เป็นสัมมัปปธานที่ 2, วิหารธรรมที่ 3 เป็นสัมมัปปธานที่ 3, วิหารธรรมที่ 4 เป็นสัมมัปปธานที่ 4. สัมมัปปธานที่ 1 เป็นอัจฉริยอัพภูตธรรมที่ 1, สัมมัปปธานที่ 2 เป็นอัจฉริยอัพภูตธรรมที่ 2, สัมมัปปธานที่ 3 เป็นอัจฉริยอัพภูตธรรมที่ 3, สัมมัปปธานที่ 4 เป็นอัจฉริยอัพภูตธรรมที่ 4. อัจฉริยอัพภูตธรรมที่ 1 เป็นอธิษฐานที่ 1, อัจฉริยอัพภูตธรรมที่ 2 เป็นอธิษฐานที่ 2, อัจฉริยอัพภูตธรรมที่ 3 เป็นอธิษฐานที่ 3, อัจฉริยอัพภูตธรรมที่ 4 เป็นอธิษฐานที่ 4. อธิษฐานที่ 1 เป็นสมาธิภาวนาที่ 1, อธิษฐานที่ 2 เป็นสมาธิภาวนาที่ 2, อธิษฐานที่ 3 เป็นสมาธิภาวนาที่ 3, อธิษฐานที่ 4 เป็นสมาธิภาวนาที่ 4. สมาธิภาวนาที่ 1 เป็นสุขภาคิยธรรมที่ 1, สมาธิภาวนาที่ 2 เป็นสุขภาคิยธรรมที่ 2, สมาธิภาวนาที่ 3 เป็นสุขภาคิยธรรมที่ 3, สมาธิภาวนาที่ 4 เป็นสุขภาคิยธรรมที่ 4. สุขภาคิยธรรมที่ 1 เป็นอัปปมัญญาที่ 1, สุขภาคิยธรรมที่ 2 เป็นอัปปมัญญาที่ 2, สุขภาคิยธรรมที่ 3 เป็นอัปปมัญญาที่ 3, สุขภาคิยธรรมที่ 4 เป็นอัปปมัญญาที่ 4. ปฏิปทาที่ 1 ที่เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังสติปัฏฐานที่ 1 ให้บริบูรณ์, ปฏิปทาที่ 2 ที่เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังสติปัฏฐานที่ 2 ให้บริบูรณ์, ปฏิปทาที่ 3 ที่เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังสติปัฏฐานที่ 3 ให้บริบูรณ์, ปฏิปทาที่ 4 ที่เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังสติปัฏฐานที่ 4 ให้บริบูรณ์. สติปัฏฐานที่ 1 ที่เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังฌานที่ 1 ให้บริบูรณ์, สติปัฏฐานที่ 2 ที่เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังฌานที่ 2 ให้บริบูรณ์, สติปัฏฐานที่ 3 ที่เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังฌานที่ 3 ให้บริบูรณ์, สติปัฏฐานที่ 4 ที่เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังฌานที่ 4 ให้บริบูรณ์. ปฐมํ ฌานํ ภาวิตํ พหุลีกตํ ปฐมํ วิหารํ ปริปูเรติ, ทุติยํ ฌานํ ภาวิตํ พหุลีกตํ ทุติยํ วิหารํ ปริปูเรติ, ตติยํ ฌานํ ภาวิตํ พหุลีกตํ ตติยํ วิหารํ ปริปูเรติ, จตุตฺถํ ฌานํ ภาวิตํ พหุลีกตํ จตุตฺถํ วิหารํ ปริปูเรติ. ปฐโม วิหาโร ภาวิโต พหุลีกโต อนุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ อนุปฺปาทํ ปริปูเรติ, ทุติโย วิหาโร ภาวิโต พหุลีกโต อุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานํ ปริปูเรติ, ตติโย วิหาโร ภาวิโต พหุลีกโต อนุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ อุปฺปาทํ ปริปูเรติ, จตุตฺโถ วิหาโร ภาวิโต พหุลีกโต อุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ ฐิตึ อสมฺโมสํ ภิยฺโยภาวํ ปริปูเรติ. ปฐมํ สมฺมปฺปธานํ ภาวิตํ พหุลีกตํ มานปฺปหานํ [Pg.101] ปริปูเรติ, ทุติยํ สมฺมปฺปธานํ ภาวิตํ พหุลีกตํ อาลยสมุคฺฆาตํ ปริปูเรติ, ตติยํ สมฺมปฺปธานํ ภาวิตํ พหุลีกตํ อวิชฺชาปหานํ ปริปูเรติ, จตุตฺถํ สมฺมปฺปธานํ ภาวิตํ พหุลีกตํ ภวูปสมํ ปริปูเรติ. มานปฺปหานํ ภาวิตํ พหุลีกตํ สจฺจาธิฏฺฐานํ ปริปูเรติ, อาลยสมุคฺฆาโต ภาวิโต พหุลีกโต จาคาธิฏฺฐานํ ปริปูเรติ, อวิชฺชาปหานํ ภาวิตํ พหุลีกตํ ปญฺญาธิฏฺฐานํ ปริปูเรติ, ภวูปสโม ภาวิโต พหุลีกโต อุปสมาธิฏฺฐานํ ปริปูเรติ. สจฺจาธิฏฺฐานํ ภาวิตํ พหุลีกตํ ฉนฺทสมาธึ ปริปูเรติ, จาคาธิฏฺฐานํ ภาวิตํ พหุลีกตํ วีริยสมาธึ ปริปูเรติ, ปญฺญาธิฏฺฐานํ ภาวิตํ พหุลีกตํ จิตฺตสมาธึ ปริปูเรติ, อุปสมาธิฏฺฐานํ ภาวิตํ พหุลีกตํ วีมํสาสมาธึ ปริปูเรติ. ฉนฺทสมาธิ ภาวิโต พหุลีกโต อินฺทฺริยสํวรํ ปริปูเรติ, วีริยสมาธิ ภาวิโต พหุลีกโต ตปํ ปริปูเรติ, จิตฺตสมาธิ ภาวิโต พหุลีกโต พุทฺธึ ปริปูเรติ, วีมํสาสมาธิ ภาวิโต พหุลีกโต สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺคํ ปริปูเรติ. อินฺทฺริยสํวโร ภาวิโต พหุลีกโต เมตฺตํ ปริปูเรติ, ตโป ภาวิโต พหุลีกโต กรุณํ ปริปูเรติ, พุทฺธิ ภาวิตา พหุลีกตา มุทิตํ ปริปูเรติ, สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค ภาวิโต พหุลีกโต อุเปกฺขํ ปริปูเรติ. ปฐมฌานที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังวิหารธรรมที่ ๑ ให้บริบูรณ์, ทุติยฌานที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังวิหารธรรมที่ ๒ ให้บริบูรณ์, ตติยฌานที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังวิหารธรรมที่ ๓ ให้บริบูรณ์, จตุตถฌานที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังวิหารธรรมที่ ๔ ให้บริบูรณ์. วิหารธรรมที่ ๑ ที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังความไม่เกิดแห่งอกุศลธรรมอันลามกที่ยังไม่เกิด ให้บริบูรณ์, วิหารธรรมที่ ๒ ที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังการละอกุศลธรรมอันลามกที่เกิดขึ้นแล้ว ให้บริบูรณ์, วิหารธรรมที่ ๓ ที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังความเกิดแห่งกุศลธรรมที่ยังไม่เกิด ให้บริบูรณ์, วิหารธรรมที่ ๔ ที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังความตั้งมั่น ความไม่เลอะเลือน ความเจริญยิ่งแห่งกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว ให้บริบูรณ์. สัมมัปปธานที่ ๑ ที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังการละมานะให้บริบูรณ์, สัมมัปปธานที่ ๒ ที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังการถอนขึ้นซึ่งอาลัยให้บริบูรณ์, สัมมัปปธานที่ ๓ ที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังการละอวิชชาให้บริบูรณ์, สัมมัปปธานที่ ๔ ที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังความสงบแห่งภพให้บริบูรณ์. การละมานะที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังสัจจาธิษฐานให้บริบูรณ์, การถอนขึ้นซึ่งอาลัยที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังจาคาธิษฐานให้บริบูรณ์, การละอวิชชาที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังปัญญาธิษฐานให้บริบูรณ์, ความสงบแห่งภพที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังอุปสมาธิษฐานให้บริบูรณ์. สัจจาธิษฐานที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังฉันทสมาธิให้บริบูรณ์, จาคาธิษฐานที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังวิริยสมาธิให้บริบูรณ์, ปัญญาธิษฐานที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังจิตตสมาธิให้บริบูรณ์, อุปสมาธิษฐานที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังวิมังสาสมาธิให้บริบูรณ์. ฉันทสมาธิที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังอินทรียสังวรให้บริบูรณ์, วิริยสมาธิที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังตบะให้บริบูรณ์, จิตตสมาธิที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังโพธิให้บริบูรณ์, วิมังสาสมาธิที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังการสละคืนอุปธิทั้งปวงให้บริบูรณ์. อินทรียสังวรที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังเมตตาให้บริบูรณ์, ตบะที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังกรุณาให้บริบูรณ์, โพธิที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังมุทิตาให้บริบูรณ์, การสละคืนอุปธิทั้งปวงที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังอุเบกขาให้บริบูรณ์. ๘๗. ตตฺถ อิมา จตสฺโส ทิสา ปฐมา ปฏิปทา ปฐโม สติปฏฺฐาโน ปฐมํ ฌานํ ปฐโม วิหาโร ปฐโม สมฺมปฺปธาโน ปฐโม อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม สจฺจาธิฏฺฐานํ ฉนฺทสมาธิ อินฺทฺริยสํวโร เมตฺตา อิติ ปฐมา ทิสา. ๘๗. ในธรรมเหล่านั้น พึงเห็นทิศ ๔ เหล่านี้ คือ ปฏิปทาที่ ๑, สติปัฏฐานที่ ๑, ฌานที่ ๑, วิหารธรรมที่ ๑, สัมมัปปธานที่ ๑, ธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏที่ ๑, สัจจาธิษฐาน, ฉันทสมาธิ, อินทรียสังวร, เมตตา ธรรมเหล่านี้คือทิศที่ ๑. ทุติยา ปฏิปทา ทุติโย สติปฏฺฐาโน ทุติโย วิหาโร ทุติโย สมฺมปฺปธาโน ทุติโย อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม ภวาธิฏฺฐานํ วีริยสมาธิ ตโป กรุณา อิติ ทุติยา ทิสา. ปฏิปทาที่ ๒, สติปัฏฐานที่ ๒, ฌานที่ ๒, วิหารธรรมที่ ๒, สัมมัปปธานที่ ๒, ธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏที่ ๒, จาคาธิษฐาน, วิริยสมาธิ, ตบะ, กรุณา ธรรมเหล่านี้คือทิศที่ ๒. ตติยา ปฏิปทา ตติโย สติปฏฺฐาโน ตติยํ ฌานํ ตติโย วิหาโร ตติโย สมฺมปฺปธาโน ตติโย อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม ปญฺญาธิฏฺฐานํ จิตฺตสมาธิ พุทฺธิ มุทิตา อิติ ตติยา ทิสา. ปฏิปทาที่ ๓, สติปัฏฐานที่ ๓, ฌานที่ ๓, วิหารธรรมที่ ๓, สัมมัปปธานที่ ๓, ธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏที่ ๓, ปัญญาธิษฐาน, จิตตสมาธิ, โพธิ, มุทิตา ธรรมเหล่านี้คือทิศที่ ๓. จตุตฺถี ปฏิปทา จตุตฺโถ สติปฏฺฐาโน จตุตฺถํ ฌานํ จตุตฺโถ วิหาโร จตุตฺโถ สมฺมปฺปธาโน จตุตฺโถ อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม อุปสมาธิฏฺฐานํ วีมํสาสมาธิ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค อุเปกฺขา อิติ จตุตฺถี ทิสา. ปฏิปทาที่ ๔, สติปัฏฐานที่ ๔, ฌานที่ ๔, วิหารธรรมที่ ๔, สัมมัปปธานที่ ๔, ธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏที่ ๔, อุปสมาธิษฐาน, วิมังสาสมาธิ, การสละคืนอุปธิทั้งปวง, อุเบกขา ธรรมเหล่านี้คือทิศที่ ๔. ตตฺถ [Pg.102] ปฐมา ปฏิปทา ปฐโม สติปฏฺฐาโน ปฐมํ ฌานํ ปฐโม วิหาโร ปฐโม สมฺมปฺปธาโน ปฐโม อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม สจฺจาธิฏฺฐานํ ฉนฺทสมาธิ อินฺทฺริยสํวโร, เมตฺตา อิติ อิเมสํ ทสนฺนํ สุตฺตานํ เอโก อตฺโถ, พฺยญฺชนเมว นานํ. อิทํ ราคจริตสฺส ปุคฺคลสฺส เภสชฺชํ. ในธรรมเหล่านั้น ปฏิปทาที่ ๑, สติปัฏฐานที่ ๑, ฌานที่ ๑, วิหารธรรมที่ ๑, สัมมัปปธานที่ ๑, ธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏที่ ๑, สัจจาธิษฐาน, ฉันทสมาธิ, อินทรียสังวร, เมตตา สูตร ๑๐ สูตรเหล่านี้ มีอรรถเป็นอันเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น นี้เป็นยาสำหรับบุคคลผู้มีราคจริต. ทุติยา ปฏิปทา ทุติโย สติปฏฺฐาโน ทุติยํ ฌานํ ทุติโย วิหาโร ทุติโย สมฺมปฺปธาโน ทุติโย อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม จาคาธิฏฺฐานํ วีริยสมาธิ ตโป กรุณา อิติ อิเมสํ ทสนฺนํ สุตฺตานํ เอโก อตฺโถ, พฺยญฺชนเมว นานํ. อิทํ โทสจริตสฺส ปุคฺคลสฺส เภสชฺชํ. ปฏิปทาที่ ๒, สติปัฏฐานที่ ๒, ฌานที่ ๒, วิหารธรรมที่ ๒, สัมมัปปธานที่ ๒, ธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏที่ ๒, จาคาธิษฐาน, วิริยสมาธิ, ตบะ, กรุณา สูตร ๑๐ สูตรเหล่านี้ มีอรรถเป็นอันเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น นี้เป็นยาสำหรับบุคคลผู้มีโทสจริต. ตติยา ปฏิปทา ตติโย สติปฏฺฐาโน ตติยํ ฌานํ ตติโย วิหาโร ตติโย สมฺมปฺปธาโน ตติโย อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม ปญฺญาธิฏฺฐานํ จิตฺตสมาธิ พุทฺธิ มุทิตา อิติ อิเมสํ ทสนฺนํ สุตฺตานํ เอโก อตฺโถ, พฺยญฺชนเมว นานํ. อิทํ ทิฏฺฐิจริตสฺส มนฺทสฺส เภสชฺชํ. ปฏิปทาที่ ๓, สติปัฏฐานที่ ๓, ฌานที่ ๓, วิหารธรรมที่ ๓, สัมมัปปธานที่ ๓, ธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏที่ ๓, ปัญญาธิษฐาน, จิตตสมาธิ, โพธิ, มุทิตา สูตร ๑๐ สูตรเหล่านี้ มีอรรถเป็นอันเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น นี้เป็นยาสำหรับบุคคลผู้มีทิฏฐิจริต ผู้มีปัญญาทราม. จตุตฺถี ปฏิปทา จตุตฺโถ สติปฏฺฐาโน จตุตฺถํ ฌานํ จตุตฺโถ วิหาโร จตุตฺโถ สมฺมปฺปธาโน จตุตฺโถ อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม อุปสมาธิฏฺฐานํ วีมํสาสมาธิ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค อุเปกฺขา อิติ อิเมสํ ทสนฺนํ สุตฺตานํ เอโก อตฺโถ, พฺยญฺชนเมว นานํ. อิทํ ทิฏฺฐิจริตสฺส อุทตฺตสฺส เภสชฺชํ. ปฏิปทาที่ ๔, สติปัฏฐานที่ ๔, ฌานที่ ๔, วิหารธรรมที่ ๔, สัมมัปปธานที่ ๔, ธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏที่ ๔, อุปสมาธิษฐาน, วิมังสาสมาธิ, การสละคืนอุปธิทั้งปวง, อุเบกขา สูตร ๑๐ สูตรเหล่านี้ มีอรรถเป็นอันเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น นี้เป็นยาสำหรับบุคคลผู้มีทิฏฐิจริต ผู้ฟุ้งซ่าน. ตตฺถ ทุกฺขา จ ปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา ทุกฺขา จ ปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุขํ, สุขา ปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา สุญฺญตํ วิโมกฺขมุขํ, สุขา ปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา อนิมิตฺตํ วิโมกฺขมุขํ. ในปฏิปทาเหล่านั้น ทั้งทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา และทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา เป็นอัปปณิหิตวิโมกขมุข, สุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา เป็นสุญญตวิโมกขมุข, สุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา เป็นอนิมิตตวิโมกขมุข. ตตฺถ กาเย กายานุปสฺสิตา สติปฏฺฐานญฺจ เวทนาสุ เวทนานุปสฺสิตา สติปฏฺฐานญฺจ อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุขํ, จิตฺเต จิตฺตานุปสฺสิตา สุญฺญตํ วิโมกฺขมุขํ. ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสิตา อนิมิตฺตํ วิโมกฺขมุขํ. บรรดาสติปัฏฐาน ๔ นั้น กายานุปัสสนาสติปัฏฐานในกาย และเวทนานุปัสสนาสติปัฏฐานในเวทนาทั้งหลาย เป็นอัปปณิหิตวิโมกขมุข, จิตตานุปัสสนาในจิต เป็นสุญญตวิโมกขมุข, ธัมมานุปัสสนาในธรรมทั้งหลาย เป็นอนิมิตตวิโมกขมุข ตตฺถ ปฐมญฺจ ฌานํ ทุติยญฺจ ฌานํ อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุขํ, ตติยํ ฌานํ สุญฺญตํ วิโมกฺขมุขํ, จตุตฺถํ ฌานํ อนิมิตฺตํ วิโมกฺขมุขํ. บรรดาฌาน ๔ นั้น ปฐมฌานและทุติยฌาน เป็นอัปปณิหิตวิโมกขมุข, ตติยฌาน เป็นสุญญตวิโมกขมุข, จตุตถฌาน เป็นอนิมิตตวิโมกขมุข ตตฺถ ปฐโม จ วิหาโร ทุติโย จ วิหาโร อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุขํ, ตติโย วิหาโร สุญฺญตํ วิโมกฺขมุขํ, จตุตฺโถ วิหาโร อนิมิตฺตํ วิโมกฺขมุขํ. บรรดาวิหาร ๔ นั้น วิหารข้อที่ ๑ และวิหารข้อที่ ๒ เป็นอัปปณิหิตวิโมกขมุข, วิหารข้อที่ ๓ เป็นสุญญตวิโมกขมุข, วิหารข้อที่ ๔ เป็นอนิมิตตวิโมกขมุข ยตฺถ [Pg.103] ปฐมญฺจ สมฺมปฺปธานํ ทุติยญฺจ สมฺมปฺปธานํ อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุขํ, ตติยํ สมฺมปฺปธานํ สุญฺญตํ วิโมกฺขมุขํ, จตุตฺถํ สมฺมปฺปธานํ อนิมิตฺตํ วิโมกฺขมุขํ. ในสัมมัปปธาน ๔ นั้น สัมมัปปธานข้อที่ ๑ และสัมมัปปธานข้อที่ ๒ เป็นอัปปณิหิตวิโมกขมุข, สัมมัปปธานข้อที่ ๓ เป็นสุญญตวิโมกขมุข, สัมมัปปธานข้อที่ ๔ เป็นอนิมิตตวิโมกขมุข ตตฺถ มานปฺปหานญฺจ อาลยสมุคฺฆาโต จ อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุขํ, อวิชฺชาปหานํ สุญฺญตํ วิโมกฺขมุขํ, ภวูปสโม อนิมิตฺตํ วิโมกฺขมุขํ. บรรดาอัจฉริยัพภูตธรรม ๔ นั้น การละมานะและการถอนอาลัย เป็นอัปปณิหิตวิโมกขมุข, การละอวิชชา เป็นสุญญตวิโมกขมุข, ความสงบภพ เป็นอนิมิตตวิโมกขมุข ตตฺถ สจฺจาธิฏฺฐานญฺจ จาคาธิฏฺฐานญฺจ อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุขํ, ปญฺญาธิฏฺฐานํ สุญฺญตํ วิโมกฺขมุขํ, อุปสมาธิฏฺฐานํ อนิมิตฺตํ วิโมกฺขมุขํ. บรรดาอธิษฐาน ๔ นั้น สัจจาธิษฐานและจาคาธิษฐาน เป็นอัปปณิหิตวิโมกขมุข, ปัญญาธิษฐาน เป็นสุญญตวิโมกขมุข, อุปสมาธิษฐาน เป็นอนิมิตตวิโมกขมุข ตตฺถ ฉนฺทสมาธิ จ วีริยสมาธิ จ อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุขํ, จิตฺตสมาธิ สุญฺญตํ วิโมกฺขมุขํ, วีมํสาสมาธิ อนิมิตฺตํ วิโมกฺขมุขํ. บรรดาสมาธิภาวนา ๔ นั้น ฉันทสมาธิและวิริยสมาธิ เป็นอัปปณิหิตวิโมกขมุข, จิตตสมาธิ เป็นสุญญตวิโมกขมุข, วิมังสาสมาธิ เป็นอนิมิตตวิโมกขมุข ตตฺถ อินฺทฺริยสํวโร จ ตโป จ อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุขํ, พุทฺธิ สุญฺญตํ วิโมกฺขมุขํ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค อนิมิตฺตํ วิโมกฺขมุขํ. บรรดาสุขภาคิยธรรม ๔ นั้น อินทรียสังวรและตบะ เป็นอัปปณิหิตวิโมกขมุข, โพธิ เป็นสุญญตวิโมกขมุข, สัพพูปธิปฏินิสสัคคะ เป็นอนิมิตตวิโมกขมุข ตตฺถ เมตฺตา จ กรุณา จ อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุขํ, มุทิตา สุญฺญตํ วิโมกฺขมุขํ อุเปกฺขา อนิมิตฺตํ วิโมกฺขมุขํ. บรรดาอัปปมัญญา ๔ นั้น เมตตาและกรุณา เป็นอัปปณิหิตวิโมกขมุข, มุทิตา เป็นสุญญตวิโมกขมุข, อุเบกขา เป็นอนิมิตตวิโมกขมุข เตสํ วิกฺกีฬิตํ. จตฺตาโร อาหารา เตสํ ปฏิปกฺโข จตสฺโส ปฏิปทา…เป… จตฺตาโร วิปลฺลาสา เตสํ ปฏิปกฺโข จตฺตาโร สติปฏฺฐานา. จตฺตาริ อุปาทานานิ เตสํ ปฏิปกฺโข จตฺตาริ ฌานานิ. จตฺตาโร โยคา เตสํ ปฏิปกฺโข จตฺตาโร วิหารา. จตฺตาโร คนฺถา เตสํ ปฏิปกฺโข จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา. จตฺตาโร อาสวา เตสํ ปฏิปกฺโข จตฺตาโร อจฺฉริยา อพฺภุตา ธมฺมา. จตฺตาโร โอฆา เตสํ ปฏิปกฺโข จตฺตาริ อธิฏฺฐานานิ. จตฺตาโร สลฺลา เตสํ ปฏิปกฺโข จตสฺโส สมาธิภาวนา. จตสฺโส วิญฺญาณฏฺฐิติโย ตาสํ ปฏิปกฺโข จตฺตาโร สุขภาคิยา ธมฺมา. จตฺตาริ อคติคมนานิ เตสํ ปฏิปกฺโข จตสฺโส อปฺปมาณา. การเล่นของท่านเหล่านั้น (เป็นดังนี้) ปฏิปักษ์ของอาหาร ๔ คือ ปฏิปทา ๔...ฯลฯ... ปฏิปักษ์ของวิปลาส ๔ คือ สติปัฏฐาน ๔, ปฏิปักษ์ของอุปาทาน ๔ คือ ฌาน ๔, ปฏิปักษ์ของโยคะ ๔ คือ วิหาร ๔, ปฏิปักษ์ของคันถะ ๔ คือ สัมมัปปธาน ๔, ปฏิปักษ์ของอาสวะ ๔ คือ อัจฉริยัพภูตธรรม ๔, ปฏิปักษ์ของโอฆะ ๔ คือ อธิษฐาน ๔, ปฏิปักษ์ของสัลละ ๔ คือ สมาธิภาวนา ๔, ปฏิปักษ์ของวิญญาณัฏฐิติ ๔ คือ สุขภาคิยธรรม ๔, ปฏิปักษ์ของอคติคมนะ ๔ คือ อัปปมัญญา ๔ สีหา พุทฺธา ปจฺเจกพุทฺธา สาวกา จ หตราคโทสโมหา, เตสํ วิกฺกีฬิตํ ภาวนา สจฺฉิกิริยา พฺยนฺตีกิริยา จ. วิกฺกีฬิตํ อินฺทฺริยาธิฏฺฐานํ วิกฺกีฬิตํ วิปริยาสานธิฏฺฐานญฺจ. อินฺทฺริยานิ สทฺธมฺมโคจโร วิปริยาสา กิเลสโคจโร. อยํ วุจฺจติ สีหวิกฺกีฬิตสฺส จ นยสฺส ทิสาโลจนสฺส จ นยสฺส ภูมีติ. เตนาห ‘‘โย เนติ วิปลฺลาเสหิ สํกิเลเส’’ติ. เวยฺยากรเณสุ หิ เย ‘‘กุสลากุสลา’’ติ จ. พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสาวกทั้งหลาย ผู้ทรงกำจัดราคะ โทสะ โมหะได้แล้ว เป็นดุจราชสีห์, การเล่นของท่านเหล่านั้น คือ ภาวนา สัจฉิกิริยา และพยันตีกิริยา. การเล่น คือ การตั้งมั่นแห่งอินทรีย์ และการไม่ตั้งมั่นแห่งวิปลาส. อินทรีย์ทั้งหลายมีสัทธรรมเป็นโคจร วิปลาสทั้งหลายมีกิเลสเป็นโคจร. นี้เรียกว่า ภูมิแห่งสีหวิกกีฬิตนัยและทิสาโลจนนัย. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “โย เนติ วิปลฺลาเสหิ สํกิเลเส” และในไวยากรณ์ทั้งหลายว่า “กุสลากุสลา” ดังนี้. ตตฺถ [Pg.104] เย ทุกฺขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย ขิปฺปาภิญฺญาย จ นิยฺยนฺติ, อิเม ทฺเว ปุคฺคลา; เย สุขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย ขิปฺปาภิญฺญาย จ นิยฺยนฺติ, อิเม ทฺเว ปุคฺคลา. เตสํ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ อยํ สํกิเลโส, จตฺตาโร อาหารา, จตฺตาโร วิปลฺลาสา, จตฺตาริ อุปาทานานิ, จตฺตาโร โยคา, จตฺตาโร คนฺถา, จตฺตาโร อาสวา, จตฺตาโร โอฆา, จตฺตาโร สลฺลา, จตสฺโส วิญฺญาณฏฺฐิติโย, จตฺตาริ อคติคมนานีติ. เตสํ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ อิทํ โวทานํ, จตสฺโส ปฏิปทา, จตฺตาโร สติปฏฺฐานา, จตฺตาริ ฌานานิ, จตฺตาโร วิหารา, จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา, จตฺตาโร อจฺฉริยา อพฺภุตา ธมฺมา, จตฺตาริ อธิฏฺฐานานิ, จตสฺโส สมาธิภาวนา, จตฺตาโร สุขภาคิยา ธมฺมา, จตสฺโส อปฺปมาณา อิติ. บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคล ๒ จำพวกเหล่านี้ คือ ผู้ที่หลุดพ้นด้วยทุกขาปฏิปทา ทั้งที่มีอภิญญารู้ช้าและรู้เร็ว, และบุคคล ๒ จำพวกเหล่านี้ คือ ผู้ที่หลุดพ้นด้วยสุขาปฏิปทา ทั้งที่มีอภิญญารู้ช้าและรู้เร็ว. นี้คือสังกิเลสของบุคคล ๔ จำพวกนั้น ได้แก่ อาหาร ๔, วิปลาส ๔, อุปาทาน ๔, โยคะ ๔, คันถะ ๔, อาสวะ ๔, โอฆะ ๔, สัลละ ๔, วิญญาณัฏฐิติ ๔, อคติคมนะ ๔ ดังนี้. นี้คือโวทานของบุคคล ๔ จำพวกนั้น ได้แก่ ปฏิปทา ๔, สติปัฏฐาน ๔, ฌาน ๔, วิหาร ๔, สัมมัปปธาน ๔, อัจฉริยัพภูตธรรม ๔, อธิษฐาน ๔, สมาธิภาวนา ๔, สุขภาคิยธรรม ๔, อัปปมัญญา ๔ ดังนี้. ๘๘. ตตฺถ เย ทุกฺขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย ขิปฺปาภิญฺญาย จ นิยฺยนฺติ อิเม ทฺเว ปุคฺคลา. เย สุขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย ขิปฺปาภิญฺญาย จ นิยฺยนฺติ, อิเม ทฺเว ปุคฺคลา. ตตฺถ โย สุขาย ปฏิปทาย ขิปฺปาภิญฺญาย นิยฺยาติ, อยํ อุคฺฆฏิตญฺญู. โย สาธารณาย, อยํ วิปญฺจิตญฺญู. โย ทุกฺขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย นิยฺยาติ, อยํ เนยฺโย. ๘๘. บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคล ๒ จำพวกเหล่านี้ คือ ผู้ที่หลุดพ้นด้วยทุกขาปฏิปทา ทั้งที่มีอภิญญารู้ช้าและรู้เร็ว. บุคคล ๒ จำพวกเหล่านี้ คือ ผู้ที่หลุดพ้นด้วยสุขาปฏิปทา ทั้งที่มีอภิญญารู้ช้าและรู้เร็ว. บรรดาบุคคลเหล่านั้น ผู้ใดหลุดพ้นด้วยสุขาปฏิปทาและขิปปาภิญญา ผู้นี้คืออุคฆฏิตัญญู, ผู้ใดหลุดพ้นด้วยปฏิปทาสาธารณะ ผู้นี้คือวิปัญจิตัญญู, ผู้ใดหลุดพ้นด้วยทุกขาปฏิปทาและทันธาภิญญา ผู้นี้คือเนยยะ. ตตฺถ ภควา อุคฺฆฏิตญฺญุสฺส ปุคฺคลสฺส สมถํ อุปทิสติ, เนยฺยสฺส วิปสฺสนํ, สมถวิปสฺสนํ วิปญฺจิตญฺญุสฺส. ตตฺถ ภควา อุคฺฆฏิตญฺญุสฺส ปุคฺคลสฺส มุทุกํ ธมฺมเทสนํ อุปทิสติ, ติกฺขํ เนยฺยสฺส, มุทุติกฺขํ วิปญฺจิตญฺญุสฺส, ตตฺถ ภควา อุคฺฆฏิตญฺญุสฺส ปุคฺคลสฺส สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทสยติ, สํขิตฺตวิตฺถาเรน วิปญฺจิตญฺญุสฺส, วิตฺถาเรน เนยฺยสฺส. ตตฺถ ภควา อุคฺฆฏิตญฺญุสฺส ปุคฺคลสฺส นิสฺสรณํ อุปทิสติ, วิปญฺจิตญฺญุสฺส อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ อุปทิสติ, เนยฺยสฺส อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ อุปทิสติ. ตตฺถ ภควา อุคฺฆฏิตญฺญุสฺส อธิปญฺญาสิกฺขํ ปญฺญาปยติ, อธิจิตฺตํ วิปญฺจิตญฺญุสฺส, อธิสีลํ เนยฺยสฺส. บรรดาบุคคล ๓ จำพวกนั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงสมถะแก่บุคคลผู้เป็นอุคฆฏิตัญญู ทรงแสดงวิปัสสนาแก่บุคคลผู้เป็นเนยยะ ทรงแสดงสมถวิปัสสนาแก่บุคคลผู้เป็นวิปัญจิตัญญู. บรรดาบุคคล ๓ จำพวกนั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมเทศนาอย่างอ่อนแก่บุคคลผู้เป็นอุคฆฏิตัญญู ทรงแสดงธรรมเทศนาอย่างเข้มแก่บุคคลผู้เป็นเนยยะ ทรงแสดงธรรมเทศนาทั้งอย่างอ่อนและอย่างเข้มแก่บุคคลผู้เป็นวิปัญจิตัญญู. บรรดาบุคคล ๓ จำพวกนั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมโดยย่อแก่บุคคลผู้เป็นอุคฆฏิตัญญู ทรงแสดงธรรมโดยย่อและพิสดารแก่บุคคลผู้เป็นวิปัญจิตัญญู ทรงแสดงธรรมโดยพิสดารแก่บุคคลผู้เป็นเนยยะ. บรรดาบุคคล ๓ จำพวกนั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงนิสสรณะแก่บุคคลผู้เป็นอุคฆฏิตัญญู ทรงแสดงทั้งโทษและนิสสรณะแก่บุคคลผู้เป็นวิปัญจิตัญญู ทรงแสดงทั้งคุณ โทษ และนิสสรณะแก่บุคคลผู้เป็นเนยยะ. บรรดาบุคคล ๓ จำพวกนั้น พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติอธิปัญญาสิกขาแก่บุคคลผู้เป็นอุคฆฏิตัญญู ทรงบัญญัติอธิจิตตสิกขาแก่บุคคลผู้เป็นวิปัญจิตัญญู ทรงบัญญัติอธิสีลสิกขาแก่บุคคลผู้เป็นเนยยะ. ตตฺถ เย ทุกฺขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย ขิปฺปาภิญฺญาย จ นิยฺยนฺติ, อิเม ทฺเว ปุคฺคลา. เย สุขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย ขิปฺปาภิญฺญาย จ นิยฺยนฺติ. อิเม ทฺเว ปุคฺคลา. อิติ โข จตฺตาริ หุตฺวา ตีณิ ภวนฺติ อุคฺฆฏิตญฺญู วิปญฺจิตญฺญู เนยฺโยติ. บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลเหล่าใด ย่อมออกจากทุกข์ได้ด้วยทุกขปฏิปทา คือ ทันธาภิญญาและขิปปาภิญญา บุคคลเหล่านี้เป็น ๒ จำพวก. บุคคลเหล่าใด ย่อมออกจากทุกข์ได้ด้วยสุขาปฏิปทา คือ ทันธาภิญญาและขิปปาภิญญา บุคคลเหล่านี้เป็น ๒ จำพวก. ด้วยประการฉะนี้แล บุคคล ๔ จำพวก รวมเป็น ๓ จำพวก คือ อุคฆฏิตัญญู วิปัญจิตัญญู และเนยยะ. เตสํ ติณฺณํ ปุคฺคลานํ อยํ สํกิเลโส, ตีณิ อกุสลมูลานิ โลโภ อกุสลมูลํ โทโส อกุสลมูลํ โมโห อกุสลมูลํ, ตีณิ [Pg.105] ทุจฺจริตานิ – กายทุจฺจริตํ วจีทุจฺจริตํ มโนทุจฺจริตํ; ตโย อกุสลวิตกฺกา – กามวิตกฺโก พฺยาปาทวิตกฺโก วิหึสาวิตกฺโก; ติสฺโส อกุสลสญฺญา – กามสญฺญา พฺยาปาทสญฺญา วิหึสาสญฺญา; ติสฺโส วิปรีตสญฺญา – นิจฺจสญฺญา สุขสญฺญา อตฺตสญฺญา; ติสฺโส เวทนา – สุขา เวทนา ทุกฺขา เวทนา อทุกฺขมสุขา เวทนา; ติสฺโส ทุกฺขตา – ทุกฺขทุกฺขตา สงฺขารทุกฺขตา วิปริณามทุกฺขตา; ตโย อคฺคี – ราคคฺคิ โทสคฺคิ โมหคฺคิ; ตโย สลฺลา – ราคสลฺโล โทสสลฺโล โมหสลฺโล; ติสฺโส ชฏา – ราคชฏา โทสชฏา โมหชฏา; ติสฺโส อกุสลูปปริกฺขา – อกุสลํ กายกมฺมํ อกุสลํ วจีกมฺมํ อกุสลํ มโนกมฺมํ. ติสฺโส วิปตฺติโย – สีลวิปตฺติ ทิฏฺฐิวิปตฺติ อาจารวิปตฺตีติ. เตสํ ติณฺณํ ปุคฺคลานํ อิทํ โวทานํ. ตีณิ กุสลมูลานิ – อโลโภ กุสลมูลํ อโทโส กุสลมูลํ อโมโห กุสลมูลํ. ตีณิ สุจริตานิ – กายสุจริตํ วจีสุจริตํ มโนสุจริตํ. ตโย กุสลวิตกฺกา – เนกฺขมฺมวิตกฺโก อพฺยาปาทวิตกฺโก อวิหึสาวิตกฺโก. ตโย สมาธี – สวิตกฺโก สวิจาโร สมาธิ อวิตกฺโก วิจารมตฺโต สมาธิ อวิตกฺโก อวิจาโร สมาธิ. ติสฺโส กุสลสญฺญา – เนกฺขมฺมสญฺญา อพฺยาปาทสญฺญา อวิหึสาสญฺญา. ติสฺโส อวิปรีตสญฺญา – อนิจฺจสญฺญา ทุกฺขสญฺญา อนตฺตสญฺญา. ติสฺโส กุสลูปปริกฺขา – กุสลํ กายกมฺมํ กุสลํ วจีกมฺมํ กุสลํ มโนกมฺมํ. ตีณิ โสเจยฺยานิ – กายโสเจยฺยํ วจีโสเจยฺยํ มโนโสเจยฺยํ; ติสฺโส สมฺปตฺติโย – สีลสมฺปตฺติ สมาธิสมฺปตฺติ ปญฺญาสมฺปตฺติ. ติสฺโส สิกฺขา – อธิสีลสิกฺขา อธิจิตฺตสิกฺขา อธิปญฺญาสิกฺขา; ตโย ขนฺธา – สีลกฺขนฺโธ สมาธิกฺขนฺโธ ปญฺญากฺขนฺโธ. ตีณิ วิโมกฺขมุขานิ – สุญฺญตํ อนิมิตฺตํ อปฺปณิหิตนฺติ. เครื่องเศร้าหมองของบุคคล ๓ จำพวกเหล่านั้นมีดังนี้ คือ อกุศลมูล ๓ ได้แก่ โลภะเป็นอกุศลมูล โทสะเป็นอกุศลมูล โมหะเป็นอกุศลมูล, ทุจริต ๓ ได้แก่ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต; อกุศลวิตก ๓ ได้แก่ กามวิตก พยาบาทวิตก วิหิงสาวิตก; อกุศลสัญญา ๓ ได้แก่ กามสัญญา พยาบาทสัญญา วิหิงสาสัญญา; วิปรีตสัญญา ๓ ได้แก่ นิจจสัญญา สุขสัญญา อัตตสัญญา; เวทนา ๓ ได้แก่ สุขเวทนา ทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา; ทุกขตา ๓ ได้แก่ ทุกขทุกขตา สังขารทุกขตา วิปริณามทุกขตา; ไฟ ๓ กอง ได้แก่ ราคัคคิ โทสัคคิ โมหัคคิ; ลูกศร ๓ อย่าง ได้แก่ ราคสัลละ โทสสัลละ โมหสัลละ; ป่าชัฏ ๓ อย่าง ได้แก่ ราคชฏา โทสชฏา โมหชฏา; อกุศลูปปริกขา ๓ ได้แก่ อกุศลกายกรรม อกุศลวจีกรรม อกุศลมโนกรรม. วิบัติ ๓ อย่าง ได้แก่ สีลวิบัติ ทิฏฐิวิบัติ อาจารวิบัติ. ธรรมเครื่องหมดจดของบุคคล ๓ จำพวกเหล่านั้นมีดังนี้. กุศลมูล ๓ ได้แก่ อโลภะเป็นกุศลมูล อโทสะเป็นกุศลมูล อโมหะเป็นกุศลมูล. สุจริต ๓ ได้แก่ กายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต. กุศลวิตก ๓ ได้แก่ เนกขัมมวิตก อพยาบาทวิตก อวิหิงสาวิตก. สมาธิ ๓ ได้แก่ สวิตักกสวิจารสมาธิ อวิตักกวิจารมัตตสมาธิ อวิตักกอวิจารสมาธิ. กุศลสัญญา ๓ ได้แก่ เนกขัมมสัญญา อพยาบาทสัญญา อวิหิงสาสัญญา. อวิปรีตสัญญา ๓ ได้แก่ อนิจจสัญญา ทุกขสัญญา อนัตตสัญญา. กุศลูปปริกขา ๓ ได้แก่ กุศลกายกรรม กุศลวจีกรรม กุศลมโนกรรม. โสเจยยะ ๓ ได้แก่ กายโสเจยยะ วจีโสเจยยะ มโนโสเจยยะ; สัมปทา ๓ ได้แก่ สีลสัมปทา สมาธิสัมปทา ปัญญาสัมปทา. สิกขา ๓ ได้แก่ อธิสีลสิกขา อธิจิตตสิกขา อธิปัญญาสิกขา; ขันธ์ ๓ ได้แก่ สีลขันธ์ สมาธิขันธ์ ปัญญาขันธ์. วิโมกขมุข ๓ ได้แก่ สุญญตะ อนิมิตตะ และอัปปณิหิตะ. อิติ โข จตฺตาริ หุตฺวา ตีณิ ภวนฺติ, ตีณิ หุตฺวา ทฺเว ภวนฺติ ตณฺหาจริโต จ ทิฏฺฐิจริโต จ. ด้วยประการฉะนี้แล บุคคล ๔ จำพวก รวมเป็น ๓ จำพวก, ๓ จำพวก รวมเป็น ๒ จำพวก คือ ตัณหาจริต และทิฏฐิจริต. เตสํ ทฺวินฺนํ ปุคฺคลานํ อยํ สํกิเลโส, ตณฺหา จ อวิชฺชา จ อหิริกญฺจ อโนตฺตปฺปญฺจ อสฺสติ จ อสมฺปชญฺญญฺจ อโยนิโส มนสิกาโร จ โกสชฺชญฺจ โทวจสฺสญฺจ อหํกาโร จ มมํกาโร จ อสฺสทฺธา จ ปมาโท จ อสทฺธมฺมสฺสวนญฺจ อสํวโร จ อภิชฺฌา จ พฺยาปาโท จ นีวรณญฺจ สํโยชนญฺจ โกโธ จ อุปนาโห จ มกฺโข จ ปลาโส จ อิสฺสา จ มจฺเฉรญฺจ มายา จ สาเฐยฺยญฺจ สสฺสตทิฏฺฐิ จ อุจฺเฉททิฏฺฐิจาติ. เครื่องเศร้าหมองของบุคคล ๒ จำพวกเหล่านั้นมีดังนี้ คือ ตัณหาและอวิชชา, อหิริกะและอโนตตัปปะ, อสติและอสัมปชัญญะ, อโยนิโสมนสิการ, โกสัชชะ, โทวจัสสตา, อหังการและมมังการ, อสัทธา, ปมาทะ, อสัทธัมมัสสวนะ, อสังวร, อภิชฌา, พยาบาท, นิวรณ์, สังโยชน์, โกธะ, อุปนาหะ, มักขะ, ปลาสะ, อิสสา, มัจฉริยะ, มายา, สาเถยยะ, สัสสตทิฏฐิ และอุจเฉททิฏฐิ. เตสํ [Pg.106] ทฺวินฺนํ ปุคฺคลานํ อิทํ โวทานํ, สมโถ จ วิปสฺสนา จ หิรี จ โอตฺตปฺปญฺจ สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ โยนิโส มนสิกาโร จ วีริยารมฺโภ จ โสวจสฺสญฺจ ธมฺเม ญาณญฺจ อนฺวเย ญาณญฺจ ขเย ญาณญฺจ อนุปฺปาเท ญาณญฺจ สทฺธา จ อปฺปมาโท จ สทฺธมฺมสฺสวนญฺจ สํวโร จ อนภิชฺฌา จ อพฺยาปาโท จ ราควิราคา จ เจโตวิมุตฺติ อวิชฺชาวิราคา จ ปญฺญาวิมุตฺติ อภิสมโย จ อปฺปิจฺฉตา จ สนฺตุฏฺฐิ จ อกฺโกโธ จ อนุปนาโห จ อมกฺโข จ อปลาโส จ อิสฺสาปหานญฺจ มจฺฉริยปฺปหานญฺจ วิชฺชา จ วิมุตฺติ จ สงฺขตารมฺมโณ จ วิโมกฺโข อสงฺขตารมฺมโณ จ วิโมกฺโข สอุปาทิเสสา จ นิพฺพานธาตุ อนุปาทิเสสา จ นิพฺพานธาตูติ. ธรรมเครื่องหมดจดของบุคคล ๒ จำพวกเหล่านั้นมีดังนี้ คือ สมถะและวิปัสสนา, หิริและโอตตัปปะ, สติและสัมปชัญญะ, โยนิโสมนสิการ, วิริยารัมภะ, โสวจัสสตา, ธัมเมญาณ, อันวเยญาณ, ขเยญาณ, อนุปปาเทญาณ, สัทธา, อัปปมาทะ, สัทธัมมัสสวนะ, สังวร, อนภิชฌา, อพยาบาท, ราควิราคะคือเจโตวิมุตติ และอวิชชาวิราคะคือปัญญาวิมุตติ, อภิสมัย, อัปปิจฉตา, สันตุฏฐิ, อักโกธะ, อนุปนาหะ, อมักขะ, อปลาสะ, อิสสาปหานะ, มัจฉริยัปปหานะ, วิชชาและวิมุตติ, สังขตารัมมณวิโมกข์และอสังขตารัมมณวิโมกข์, สอุปาทิเสสนิพพานธาตุ และอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ. อยํ วุจฺจติ ติปุกฺขลสฺส จ นยสฺส องฺกุสสฺส จ นยสฺส ภูมีติ. เตนาห ‘‘โย อกุสเล สมูเลหิ เนตี’’ติ ‘‘โอโลเกตฺวา ทิสโลจเนนา’’ติ จ. นี้เรียกว่าเป็นภูมิของติปุคคลนัยและอังกุสนัย. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “โย อกุสเล สมูเลหิ เนติ” ดังนี้ และ “โอโลเกตฺวา ทิสาโลจะเนน” ดังนี้. นิยุตฺตํ นยสมุฏฺฐานํ. นยสมุฏฐาน จบ. สาสนปฏฺฐานํ สาสนปัฏฐาน ๘๙. ตตฺถ อฏฺฐารส มูลปทา กุหึ ทฏฺฐพฺพา? สาสนปฏฺฐาเน. ตตฺถ กตมํ สาสนปฏฺฐานํ? สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ, วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ, นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ, อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ, สํกิเลสภาคิยญฺจ วาสนาภาคิยญฺจ สุตฺตํ, สํกิเลสภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ สุตฺตํ, สํกิเลสภาคิยญฺจ อเสกฺขภาคิยญฺจ สุตฺตํ, สํกิเลสภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ อเสกฺขภาคิยญฺจ สุตฺตํ, สํกิเลสภาคิยญฺจ วาสนาภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ สุตฺตํ, วาสนาภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ สุตฺตํ, ตณฺหาสํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ, ทิฏฺฐิสํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ, ทุจฺจริตสํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ, ตณฺหาโวทานภาคิยํ สุตฺตํ, ทิฏฺฐิโวทานภาคิยํ สุตฺตํ, ทุจฺจริตโวทานภาคิยํ สุตฺตํ. ๘๙. บรรดาบทเหล่านั้น มูลบท ๑๘ บท พึงเห็นในที่ไหน? ในศาสนปัฏฐาน. ในศาสนปัฏฐานนั้น ศาสนปัฏฐานเป็นไฉน? คือ สังกิเลสภาคิยสูตร วาสนาภาคิยสูตร นิพเพธภาคิยสูตร อเสกขภาคิยสูตร สังกิเลสภาคิยสูตรและวาสนาภาคิยสูตร สังกิเลสภาคิยสูตรและนิพเพธภาคิยสูตร สังกิเลสภาคิยสูตรและอเสกขภาคิยสูตร สังกิเลสภาคิยสูตรและนิพเพธภาคิยสูตรและอเสกขภาคิยสูตร สังกิเลสภาคิยสูตรและวาสนาภาคิยสูตรและนิพเพธภาคิยสูตร วาสนาภาคิยสูตรและนิพเพธภาคิยสูตร ตัณหาสังกิเลสภาคิยสูตร ทิฏฐิสังกิเลสภาคิยสูตร ทุจริตสังกิเลสภาคิยสูตร ตัณหาโวทานภาคิยสูตร ทิฏฐิโวทานภาคิยสูตร ทุจริตโวทานภาคิยสูตร. ตตฺถ สํกิเลโส ติวิโธ – ตณฺหาสํกิเลโส ทิฏฺฐิสํกิเลโส ทุจฺจริตสํกิเลโส. ตตฺถ ตณฺหาสํกิเลโส สมเถน วิสุชฺฌติ, โส สมโถ สมาธิกฺขนฺโธ. ทิฏฺฐิสํกิเลโส วิปสฺสนาย วิสุชฺฌติ, สา [Pg.107] วิปสฺสนา ปญฺญากฺขนฺโธ. ทุจฺจริตสํกิเลโส สุจริเตน วิสุชฺฌติ, ตํ สุจริตํ สีลกฺขนฺโธ. ตสฺส สีเล ปติฏฺฐิตสฺส ยทิ อาสตฺติ อุปฺปชฺชติ ภเวสุ, เอวํ สายํ สมถวิปสฺสนา ภาวนามยํ ปุญฺญกฺริยวตฺถุ ภวติ ตตฺรูปปตฺติยา สํวตฺตติ. อิมานิ จตฺตาริ สุตฺตานิ, สาธารณานิ กตานิ อฏฺฐ ภวนฺติ, ตานิเยว อฏฺฐ สุตฺตานิ สาธารณานิ กตานิ โสฬส ภวนฺติ. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สังกิเลสมี ๓ อย่าง คือ ตัณหาสังกิเลส ทิฏฐิสังกิเลส ทุจริตสังกิเลส. ในสังกิเลส ๓ อย่างนั้น ตัณหาสังกิเลสย่อมหมดจดด้วยสมถะ สมถะนั้นคือสมาธิขันธ์. ทิฏฐิสังกิเลสย่อมหมดจดด้วยวิปัสสนา วิปัสสนานั้นคือปัญญาขันธ์. ทุจริตสังกิเลสย่อมหมดจดด้วยสุจริต สุจริตนั้นคือศีลขันธ์. เมื่อบุคคลนั้นผู้ตั้งมั่นแล้วในศีล หากความข้องติดในภพทั้งหลายเกิดขึ้น, เมื่อเป็นเช่นนี้ สมถวิปัสสนานั้นย่อมเป็นบุญกิริยาวัตถุสำเร็จด้วยภาวนา ย่อมเป็นไปเพื่ออุบัติในภพนั้นๆ. สูตร ๔ สูตรเหล่านี้ เมื่อทำให้สาธารณะกัน ย่อมเป็น ๘ สูตร, สูตร ๘ สูตรเหล่านั้นนั่นแหละ เมื่อทำให้สาธารณะกัน ย่อมเป็น ๑๖ สูตร. อิเมหิ โสฬสหิ สุตฺเตหิ ภินฺเนหิ นววิธํ สุตฺตํ ภินฺนํ ภวติ. คาถาย คาถา อนุมินิตพฺพา, เวยฺยากรเณน เวยฺยากรณํ อนุมินิตพฺพํ. สุตฺเตน สุตฺตํ อนุมินิตพฺพํ. สุตตะ ๙ อย่าง ย่อมจำแนกไป ด้วยสูตร ๑๖ สูตรเหล่านี้ที่จำแนกแล้ว. พึงอนุมานคาถาด้วยคาถา, พึงอนุมานไวยากรณ์ด้วยไวยากรณ์, พึงอนุมานสุตตะด้วยสุตตะ. ๙๐. ตตฺถ กตมํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ? ๙๐. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนชื่อว่าสังกิเลสภาคิยสูตร? ‘‘กามนฺธา ชาลสญฺฉนฺนา, ตณฺหาฉทนฉาทิตา; ปมตฺตพนฺธนา พทฺธา, มจฺฉาว กุมินามุเข; ชรามรณมนฺเวนฺติ, วจฺโฉ ขีรปโกว มาตร’’นฺติ. สัตว์ทั้งหลายผู้มืดบอดเพราะความใคร่ อันข่ายคือตัณหาปกคลุมแล้ว อันเครื่องมุงบังคือตัณหาปิดบังไว้ ถูกเครื่องผูกคือความประมาทผูกรัดไว้ เหมือนปลาในปากไซ ย่อมไปตามชราและมรณะ เหมือนลูกโคดื่มนมติดตามแม่โคไป ฉะนั้น. อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ. นี้คือสังกิเลสภาคิยสูตร. จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, อคติคมนานิ. กตมานิ จตฺตาริ? ฉนฺทาคตึ คจฺฉติ, โทสาคตึ คจฺฉติ, โมหาคตึ คจฺฉติ, ภยาคตึ คจฺฉติ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, จตฺตาริ อคติคมนานิ. อิทมโวจ ภควา, อิทํ วตฺวาน สุคโต, อถาปรํ เอตทโวจ สตฺถา – ภิกษุทั้งหลาย การถึงอคติ ๔ ประการเหล่านี้. ๔ ประการเป็นไฉน? คือ ย่อมถึงอคติเพราะฉันทะ ย่อมถึงอคติเพราะโทสะ ย่อมถึงอคติเพราะโมหะ ย่อมถึงอคติเพราะภยะ. ภิกษุทั้งหลาย การถึงอคติ ๔ ประการเหล่านี้แล. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้, พระสุคตครั้นตรัสคำนี้แล้ว พระศาสดาจึงได้ตรัสคำนี้ต่อไปอีกว่า ‘‘ฉนฺทา โทสา ภยา โมหา, โย ธมฺมํ อติวตฺตติ; นิหียติ ตสฺส ยโส, กาฬปกฺเขว จนฺทิมา’’ติ. บุคคลใด ย่อมล่วงละเมิดธรรม เพราะฉันทะ เพราะโทสะ เพราะภยะ เพราะโมหะ, ยศของบุคคลนั้นย่อมเสื่อม เหมือนพระจันทร์ในกาฬปักษ์ ฉะนั้น. อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ. นี้คือสังกิเลสภาคิยสูตร. ‘‘มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา, มโนเสฏฺฐา มโนมยา; มนสา เจ ปทุฏฺเฐน, ภาสติ วา กโรติ วา; ตโต นํ ทุกฺขมนฺเวติ, จกฺกํว วหโต ปท’’นฺติ. ธรรมทั้งหลายมีใจเป็นหัวหน้า มีใจเป็นใหญ่ สำเร็จแล้วด้วยใจ, ถ้าบุคคลมีใจประทุษร้ายแล้ว พูดอยู่ก็ดี ทำอยู่ก็ดี, เพราะการพูดและการทำนั้น ทุกข์ย่อมติดตามบุคคลนั้นไป เหมือนล้อหมุนตามรอยเท้าโคผู้ลากเกวียนไปอยู่ ฉะนั้น. อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ. นี้คือสังกิเลสภาคิยสูตร. ‘‘มิทฺธี [Pg.108] ยทา โหติ มหคฺฆโส จ, นิทฺทายิตา สมฺปริวตฺตสายี; มหาวราโหว นิวาปปุฏฺโฐ, ปุนปฺปุนํ คพฺภมุเปติ มนฺโท’’ติ. ในกาลใด บุคคลเป็นผู้มักง่วงเหงาและกินจุ เป็นผู้มักหลับ เป็นผู้นอนกลิ้งเกลือกไปมา เหมือนสุกรใหญ่ที่เขาเลี้ยงให้อ้วน, ในกาลนั้น บุคคลนั้นผู้มีปัญญาทราม ย่อมเข้าถึงครรภ์บ่อยๆ. อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ. นี้คือสังกิเลสภาคิยสูตร. ‘‘อยสาว มลํ สมุฏฺฐิตํ, ตตุฏฺฐาย ตเมว ขาทติ; เอวํ อติโธนจารินํ, สานิ กมฺมานิ นยนฺติ ทุคฺคติ’’นฺติ. เหมือนสนิมที่เกิดแต่เหล็ก เกิดจากเหล็กนั้นแล้ว ย่อมกัดกินเหล็กนั้นนั่นเอง ฉันใด, กรรมของตนเอง ย่อมนำบุคคลผู้มีปกติประพฤติล่วงปัญญาเครื่องพิจารณา ไปสู่ทุคติ ฉันนั้น. อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ. นี้คือสังกิเลสภาคิยสูตร. ‘‘โจโร ยถา สนฺธิมุเข คหีโต, สกมฺมุนา หญฺญติ พชฺฌเต จ; เอวํ อยํ เปจฺจ ปชา ปรตฺถ, สกมฺมุนา หญฺญติ พชฺฌเต จา’’ติ. เหมือนโจรผู้ถูกจับที่ปากช่อง ย่อมถูกฆ่าและถูกจองจำเพราะกรรมของตน ฉันใด, หมู่สัตว์นี้ละโลกนี้ไปแล้วในโลกอื่น ย่อมถูกฆ่าและถูกจองจำเพราะกรรมของตน ฉันนั้น. อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ. นี้คือสังกิเลสภาคิยสูตร. ‘‘สุขกามานิ ภูตานิ, โย ทณฺเฑน วิหึสติ; อตฺตโน สุขเมสาโน, เปจฺจ โส น ลภเต สุข’’นฺติ. บุคคลใด แสวงหาสุขเพื่อตน ย่อมเบียดเบียนสัตว์ทั้งหลายผู้ใคร่สุขด้วยท่อนไม้, บุคคลนั้นละโลกนี้ไปแล้ว ย่อมไม่ได้สุข. อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ. นี้คือสังกิเลสภาคิยสูตร. ‘‘คุนฺนํ เจ ตรมานานํ, ชิมฺหํ คจฺฉติ ปุงฺคโว; สพฺพา ตา ชิมฺหํ คจฺฉนฺติ, เนตฺเต ชิมฺหํ คเต สติ. ถ้าโคจ่าฝูงของฝูงโคที่กำลังข้ามฟากไปคด, เมื่อผู้นำไปคด โคเหล่านั้นทั้งหมดก็ไปคดตาม. ‘‘เอวเมว มนุสฺเสสุ, โย โหติ เสฏฺฐสมฺมโต; โส เจ อธมฺมํ จรติ, ปเคว อิตรา ปชา; สพฺพํ รฏฺฐํ ทุกฺขํ เสติ, ราชา เจ โหติ อธมฺมิโก’’ติ. ในหมู่มนุษย์ก็ฉันนั้น ผู้ใดอันเขาสมมติว่าเป็นผู้ประเสริฐที่สุด, ถ้าผู้นั้นประพฤติอธรรม, จะป่วยกล่าวไปไยถึงประชาชนนอกนี้. ถ้าพระราชาเป็นผู้ไม่ตั้งอยู่ในธรรม, แว่นแคว้นทั้งสิ้นย่อมอยู่เป็นทุกข์. อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ. นี้คือสังกิเลสภาคิยสูตร. ‘‘สุกิจฺฉรูปาวติเม มนุสฺสา, กโรนฺติ ปาปํ อุปธีสุ รตฺตา; คจฺฉนฺติ เต พหุชนสนฺนิวาสํ, นิรยํ อวีจึ กฏุกํ ภยานก’’นฺติ. มนุษย์เหล่านี้มีสภาพถึงความลำบากยิ่งนัก, ยินดีแล้วในอุปธิทั้งหลาย, ย่อมทำบาป. มนุษย์เหล่านั้นย่อมไปสู่อเวจีนรก อันเป็นที่อยู่ของหมู่ชนเป็นอันมาก มีทุกข์เผ็ดร้อน น่าสะพรึงกลัว. อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ. นี้คือสังกิเลสภาคิยสูตร. ‘‘ผลํ [Pg.109] เว กทลึ หนฺติ, ผลํ เวฬุํ ผลํ นฬํ; สกฺกาโร กาปุริสํ หนฺติ, คพฺโภ อสฺสตรึ ยถา’’ติ. ผลย่อมฆ่าต้นกล้วย, ผลย่อมฆ่าต้นไผ่, ผลย่อมฆ่าต้นอ้อ, เหมือนลูกในท้องฆ่าแม่อัสดร ฉันใด, สักการะย่อมฆ่าบุรุษชั่ว ฉันนั้น. อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ. นี้คือสังกิเลสภาคิยสูตร. ‘‘โกธมกฺขครุ ภิกฺขุ, ลาภสกฺการคารโว ; สุเขตฺเต ปูติพีชํว, สทฺธมฺเม น วิรูหตี’’ติ. ภิกษุผู้หนักในความโกรธและการลบหลู่คุณท่าน, ผู้หนักในลาภและสักการะ, ย่อมไม่งอกงามในพระสัทธรรม, เหมือนพืชที่เน่าในนาดี ฉะนั้น. อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ. นี้คือสังกิเลสภาคิยสูตร. ๙๑. ‘‘อิธาหํ, ภิกฺขเว, เอกจฺจํ ปุคฺคลํ ปทุฏฺฐจิตฺตํ เอวํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานามิ, (ยถา โข อยํ ปุคฺคโล อิริยติ, ยญฺจ ปฏิปทํ ปฏิปนฺโน, ยญฺจ มคฺคํ สมารูฬฺโห). อิมมฺหิ จายํ สมเย กาลํ กเรยฺย, ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต, เอวํ นิรเย. ตํ กิสฺส เหตุ? จิตฺตํ หิสฺส, ภิกฺขเว, ปทุฏฺฐํ, เจโตปโทสเหตุ โข ปน, ภิกฺขเว, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ, ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ – ๙๑. ภิกษุทั้งหลาย ในโลกนี้ เราย่อมกำหนดรู้ใจของบุคคลบางคนผู้มีจิตประทุษร้ายด้วยใจของเราอย่างนี้ว่า (บุคคลนี้ประพฤติอย่างไร, ดำเนินปฏิปทาใด, ขึ้นสู่หนทางใด). ถ้าบุคคลนี้พึงทำกาละในสมัยนี้, เขาเป็นดุจของที่เขานำมาเก็บไว้แล้ว ฉันใด ก็จะถูกเก็บไว้ในนรก ฉันนั้น. ข้อนั้นเพราะเหตุไร? ภิกษุทั้งหลาย เพราะว่าจิตของเขาประทุษร้ายแล้ว. ภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะเหตุที่จิตประทุษร้ายแล สัตว์บางพวกในโลกนี้ เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้, ในเนื้อความนั้น คำนี้ท่านกล่าวไว้ดังนี้ ‘‘ปทุฏฺฐจิตฺตํ ญตฺวาน, เอกจฺจํ อิธ ปุคฺคลํ; เอตมตฺถญฺจ พฺยากาสิ, พุทฺโธ ภิกฺขูน สนฺติเก; พระพุทธเจ้าทรงทราบว่าบุคคลบางคนในโลกนี้มีจิตประทุษร้ายแล้ว จึงทรงประกาศเนื้อความนั้นในสำนักของภิกษุทั้งหลาย อิมมฺหิ จายํ สมเย, กาลํ กยิราถ ปุคฺคโล; นิรยํ อุปปชฺเชยฺย, จิตฺตํ หิสฺส ปทูสิตํ; เจโตปโทสเหตุ หิ, สตฺตา คจฺฉนฺติ ทุคฺคตึ. หากบุคคลนี้จะพึงทำกาละในสมัยนี้ไซร้ เขาพึงเข้าถึงนรก เพราะว่าจิตของเขาประทุษร้ายแล้ว ก็เพราะเหตุแห่งความประทุษร้ายแห่งจิต สัตว์ทั้งหลายจึงไปสู่ทุคติ ยถาภตํ นิกฺขิเปยฺย, เอวเมว ตถาวิโธ; กายสฺส เภทา ทุปฺปญฺโญ, นิรยํ โสปปชฺชตี’’ติ. บุคคลพึงวางของที่นำมาไว้อย่างไร บุคคลผู้มีปัญญาทรามนั้น ก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน เขาหลังจากกายแตก ย่อมเข้าถึงนรก อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา อิติ เม สุตนฺติ. ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า แม้เนื้อความนี้ พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้แล้ว อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ. สูตรนี้เป็นฝ่ายสังกิเลส ‘‘สเจ ภายถ ทุกฺขสฺส, สเจ โว ทุกฺขมปฺปิยํ; มากตฺถ ปาปกํ กมฺมํ, อาวิ วา ยทิ วา รโห. ถ้าท่านทั้งหลายกลัวต่อทุกข์ ถ้าทุกข์ไม่เป็นที่รักของท่านทั้งหลาย ก็อย่าได้ทำกรรมชั่ว ทั้งในที่แจ้งหรือในที่ลับ ‘‘สเจ [Pg.110] จ ปาปกํ กมฺมํ, กริสฺสถ กโรถ วา; น โว ทุกฺขา ปมุตฺยตฺถิ, อุเปจฺจปิ ปลายต’’นฺติ. ก็ถ้าท่านทั้งหลายจักทำหรือกำลังทำกรรมชั่วอยู่ไซร้ ท่านทั้งหลายจะหนีไป ก็ไม่มีการพ้นจากทุกข์ได้ อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ. สูตรนี้เป็นฝ่ายสังกิเลส ‘‘อธมฺเมน ธนํ ลทฺธา, มุสาวาเทน จูภยํ; มเมติ พาลา มญฺญนฺติ, ตํ กถํ นุ ภวิสฺสติ. คนพาลทั้งหลายได้ทรัพย์มาโดยอธรรมและโดยมุสาวาท ทั้งสองอย่างแล้ว ย่อมสำคัญว่า ‘นี่เป็นของเรา’ ทรัพย์นั้นจักเป็นของเขาได้อย่างไรหนอ ‘‘อนฺตรายา สุ ภวิสฺสนฺติ, สมฺภตสฺส วินสฺสติ; มตา สคฺคํ น คจฺฉนฺติ, นนุ เอตฺตาวตา หตา’’ติ. อันตรายทั้งหลายจักมี ทรัพย์ที่สะสมไว้ก็ย่อมพินาศไป ตายแล้วก็ไม่ไปสู่สวรรค์ พวกเขาไม่ถูกทำลายแล้วด้วยเหตุเพียงเท่านี้หรือ อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ. สูตรนี้เป็นฝ่ายสังกิเลส ‘‘กถํ ขณติ อตฺตานํ, กถํ มิตฺเตหิ ชีรติ; กถํ วิวฏฺฏเต ธมฺมา, กถํ สคฺคํ น คจฺฉติ. บุคคลขุดตนเองอย่างไร ย่อมเสื่อมจากมิตรอย่างไร ย่อมคลาดจากธรรมอย่างไร ย่อมไม่ไปสู่สวรรค์อย่างไร ‘‘โลภา ขณติ อตฺตานํ, ลุทฺโธ มิตฺเตหิ ชีรติ; โลภา วิวฏฺฏเต ธมฺมา, โลภา สคฺคํ น คจฺฉตี’’ติ. บุคคลขุดตนเองเพราะความโลภ ผู้โลภย่อมเสื่อมจากมิตร ย่อมคลาดจากธรรมเพราะความโลภ ย่อมไม่ไปสู่สวรรค์เพราะความโลภ อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ. สูตรนี้เป็นฝ่ายสังกิเลส ‘‘จรนฺติ พาลา ทุมฺเมธา, อมิตฺเตเนว อตฺตนา; กโรนฺตา ปาปกํ กมฺมํ, ยํ โหติ กฏุกปฺผลํ. คนพาลผู้มีปัญญาทราม มีตนเป็นดังศัตรู เที่ยวทำกรรมชั่วซึ่งมีผลเผ็ดร้อน ‘‘น ตํ กมฺมํ กตํ สาธุ, ยํ กตฺวา อนุตปฺปติ; ยสฺส อสฺสุมุโข โรทํ, วิปากํ ปฏิเสวตี’’ติ. กรรมที่ทำแล้วย่อมเดือดร้อนในภายหลัง กรรมที่ผู้ทำมีหน้านองด้วยน้ำตา ร้องไห้เสวยวิบากอยู่ กรรมนั้นทำแล้วไม่ดี อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ. สูตรนี้เป็นฝ่ายสังกิเลส ‘‘ทุกฺกรํ ทุตฺติติกฺขญฺจ, อพฺยตฺเตน จ สามญฺญํ; พหู หิ ตตฺถ สมฺพาธา, ยตฺถ พาโล วิสีทติ. ความเป็นสมณะอันบุคคลผู้ไม่ฉลาดทำได้ยากและทนได้ยาก เพราะในความเป็นสมณะนั้นมีเครื่องขัดข้องมาก ซึ่งเป็นที่ๆ คนพาลจมลง ‘‘โย หิ อตฺถญฺจ ธมฺมญฺจ, ภาสมาเน ตถาคเต; มนํ ปโทสเย พาโล, โมฆํ โข ตสฺส ชีวิตํ. ก็คนพาลใด เมื่อพระตถาคตกำลังตรัสอรรถและธรรมอยู่ พึงประทุษร้ายจิต ชีวิตของเขานั้นเปล่าประโยชน์หนอ ‘‘เอตญฺจาหํ อรหามิ, ทุกฺขญฺจ อิโต จ ปาปิยตรํ ภนฺเต; โย อปฺปเมยฺเยสุ ตถาคเตสุ, จิตฺตํ ปโทเสมิ อวีตราโค’’ติ. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ผู้ยังไม่ปราศจากราคะ ประทุษร้ายจิตในพระตถาคตทั้งหลายผู้ประมาณมิได้ ย่อมควรแก่ทุกข์นี้และทุกข์ที่เลวร้ายกว่านี้ อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ. สูตรนี้เป็นฝ่ายสังกิเลส ‘‘อปฺปเมยฺยํ [Pg.111] ปมินนฺโต, โกธ วิทฺวา วิกปฺปเย; อปฺปเมยฺยํ ปมายินํ, นิวุตํ ตํ มญฺเญ อกิสฺสว’’นฺติ. บัณฑิตไหนในโลกนี้เล่า เมื่อจะประมาณผู้ที่ประมาณมิได้ พึงจะกำหนดได้ เราย่อมสำคัญบุคคลผู้ประมาณผู้ที่ประมาณมิได้นั้น ว่าเป็นผู้ถูกกิเลสขวางกั้น เป็นผู้ไม่มีกังวล อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ. สูตรนี้เป็นฝ่ายสังกิเลส ‘‘ปุริสสฺส หิ ชาตสฺส, กุฐารี ชายเต มุเข; ยาย ฉินฺทติ อตฺตานํ, พาโล ทุพฺภาสิตํ ภณํ. ขวานเกิดในปากของบุรุษผู้เกิดมาแล้ว คนพาลกล่าวคำทุพภาษิต ย่อมใช้ขวานนั้นตัดตนเอง ‘‘น หิ สตฺถํ สุนิสิตํ, วิสํ หลาหลํ อิว; เอวํ วิรทฺธํ ปาเตติ, วาจา ทุพฺภาสิตา ยถา’’ติ. วาจาทุพภาษิตย่อมยังผู้ประทุษร้ายให้ตกไปฉันใด ศัสตราที่ลับดีแล้วหรือยาพิษร้ายแรงก็ยังให้ตกไปฉันนั้นไม่ได้ อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ. สูตรนี้เป็นฝ่ายสังกิเลส ๙๒. ๙๒. ‘‘โย นินฺทิยํ ปสํสติ, ตํ วา นินฺทติ โย ปสํสิโย; วิจินาติ มุเขน โส กลึ, กลินา เตน สุขํ น วินฺทติ. ผู้ใดสรรเสริญคนที่ควรนินทา หรือนินทาคนที่ควรสรรเสริญ ผู้นั้นย่อมเก็บโทษด้วยปาก เพราะโทษนั้น เขาย่อมไม่ประสบสุข ‘‘อปฺปมตฺโต อยํ กลิ, โย อกฺเขสุ ธนปราชโย; สพฺพสฺสาปิ สหาปิ อตฺตนา, อยเมว มหนฺตตโร กลิ; โย สุคเตสุ มนํ ปโทสเย. โทษคือการเสียทรัพย์เพราะการพนัน พร้อมทั้งเสียตนเองและของทั้งหมดนั้น เป็นโทษเล็กน้อย ส่วนโทษที่บุคคลประทุษร้ายจิตในพระสุคตเจ้าทั้งหลาย นี้แหละเป็นโทษที่ใหญ่กว่า ‘‘สตํ สหสฺสานํ นิรพฺพุทานํ, ฉตฺตึสตี ปญฺจ จ อพฺพุทานิ; ยมริยครหี นิรยํ อุเปติ, วาจํ มนญฺจ ปณิธาย ปาปก’’นฺติ. ผู้ติเตียนพระอริยเจ้า ตั้งวาจาและใจอันชั่วไว้ ย่อมเข้าถึงนรกตลอดแสนนิรัพพุทะ และอีกสามสิบหกนิรัพพุทะ กับอีกห้าอัพพุทะ อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ. สูตรนี้เป็นฝ่ายสังกิเลส ‘‘โย โลภคุเณ อนุยุตฺโต, โส วจสา ปริภาสติ อญฺเญ; อสฺสทฺโธ กทริโย อวทญฺญู, มจฺฉริ เปสุณิยํ อนุยุตฺโต. บุคคลใดประกอบเนืองๆ ในโทษคือโลภะ บุคคลนั้นย่อมบริภาษชนเหล่าอื่นด้วยวาจา เป็นผู้ไม่มีศรัทธา เป็นคนตระหนี่ ไม่รู้จักคุณ มีความตระหนี่ ประกอบเนืองๆ ในคำส่อเสียด ‘‘มุขทุคฺค [Pg.112] วิภูต อนริย, ภูนหุ ปาปก ทุกฺกฏการิ; ปุริสนฺต กลี อวชาตปุตฺต, มา พหุภาณิธ เนรยิโกสิ. ดูก่อนผู้มีวาจาทราม ผู้ปราศจากความจริง ผู้ไม่ใช่อริยะ ผู้ทำลายคุณความดี ผู้มีบาป ผู้ทำแต่กรรมชั่ว บุรุษชั้นต่ำ คนกาลกิณี บุตรที่เลวทราม เธออย่าพูดมากในที่นี้เลย เธอเป็นสัตว์นรก ‘‘รชมากิรสี อหิตาย, สนฺเต ครหสิ กิพฺพิสการี; พหูนิ ทุจฺจริตานิ จริตฺวา, คจฺฉสิ โข ปปตํ จิรรตฺต’’นฺติ. ดูก่อนผู้ทำบาป เธอย่อมเกลี่ยธุลี (คือกิเลส) ไว้เพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เธอย่อมติเตียนสัตบุรุษทั้งหลายผู้สงบ เธอประพฤติทุจริตไว้เป็นอันมากแล้ว ย่อมไปสู่เหว (คือนรก) ตลอดกาลนานโดยแท้ อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ. สูตรนี้เป็นฝ่ายสังกิเลส ตตฺถ กตมํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ? ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนเป็นฝ่ายวาสนา (ฝ่ายกุศล) ‘‘มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา, มโนเสฏฺฐา มโนมยา; มนสา เจ ปสนฺเนน, ภาสติ วา กโรติ วา; ตโต นํ สุขมนฺเวติ, ฉายาว อนปายินี’’ติ. ธรรมทั้งหลายมีใจเป็นหัวหน้า มีใจเป็นใหญ่ สำเร็จแล้วด้วยใจ ถ้าบุคคลมีใจผ่องใสแล้ว พูดอยู่ก็ดี ทำอยู่ก็ดี เพราะการนั้น ความสุขย่อมติดตามเขาไป เหมือนเงาที่ไม่ละไป ฉะนั้น อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ. สูตรนี้เป็นฝ่ายวาสนา (ฝ่ายกุศล) ๙๓. มหานาโม สกฺโก ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อิทํ, ภนฺเต, กปิลวตฺถุ อิทฺธญฺเจว ผีตญฺจ พาหุชญฺญํ อากิณฺณมนุสฺสํ สมฺพาธพฺยูหํ, โส โข อหํ, ภนฺเต, ภควนฺตํ วา ปยิรุปาสิตฺวา มโนภาวนีเย วา ภิกฺขู สายนฺหสมยํ กปิลวตฺถุํ ปวิสนฺโต ภนฺเตนปิ หตฺถินา สมาคจฺฉามิ, ภนฺเตนปิ อสฺเสน สมาคจฺฉามิ, ภนฺเตนปิ รเถน สมาคจฺฉามิ, ภนฺเตนปิ สกเฏน สมาคจฺฉามิ, ภนฺเตนปิ ปุริเสน สมาคจฺฉามิ, ตสฺส มยฺหํ, ภนฺเต, ตสฺมึ สมเย มุสฺสเตว ภควนฺตํ อารพฺภ สติ, มุสฺสติ ธมฺมํ อารพฺภ สติ, มุสฺสติ สงฺฆํ อารพฺภ สติ. ตสฺส มยฺหํ, ภนฺเต, เอวํ โหติ ‘อิมมฺหิ จาหํ สายนฺหสมเย กาลํ กเรยฺยํ, กา มยฺหํ คติ, โก อภิสมฺปราโย’’’ติ. ๙๓. เจ้าศากยะพระนามว่ามหานามะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กรุงกบิลพัสดุ์นี้มั่งคั่งด้วย เจริญด้วย มีคนมาก มีมนุษย์หนาแน่น มีทางคับแคบ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์นั้นแล เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค หรือภิกษุทั้งหลายผู้เป็นที่เจริญใจแล้ว ในเวลาเย็น เมื่อกำลังเข้าไปสู่กรุงกบิลพัสดุ์ ย่อมประสบกับช้างที่กำลังตกมันบ้าง กับม้าที่กำลังคะนองบ้าง กับรถที่กำลังวิ่งบ้าง กับเกวียนที่กำลังวิ่งบ้าง กับคนที่กำลังรีบเดินบ้าง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในสมัยนั้น สติของข้าพระองค์ที่ปรารภพระผู้มีพระภาคย่อมหลงลืมไป สติที่ปรารภพระธรรมย่อมหลงลืมไป สติที่ปรารภพระสงฆ์ย่อมหลงลืมไป ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์นั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ถ้าเราพึงทำกาละในเวลาเย็นนี้ คติของเราจะเป็นอย่างไร สัมปรายภพจะเป็นอย่างไร’ ‘‘มา ภายิ, มหานาม, มา ภายิ, มหานาม, อปาปกํ เต มรณํ ภวิสฺสติ, อปาปิกา กาลงฺกิริยา. จตูหิ โข, มหานาม, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต [Pg.113] อริยสาวโก นิพฺพานนินฺโน โหติ นิพฺพานโปโณ นิพฺพานปพฺภาโร. กตเมหิ จตูหิ? อิธ, มหานาม, อริยสาวโก พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคโต โหติ, อิติปิ โส ภควา อรหํ…เป… พุทฺโธ ภควาติ. ธมฺเม…เป… สงฺเฆ…เป… อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคโต โหติ อขณฺเฑหิ…เป… สมาธิสํวตฺตนิเกหิ. เสยฺยถาปิ, มหานาม, รุกฺโข ปาจีนนินฺโน ปาจีนโปโณ ปาจีนปพฺภาโร, โส มูลจฺฉินฺโน กตเมน ปปเตยฺยา’’ติ? ‘‘เยน, ภนฺเต, นินฺโน เยน โปโณ เยน ปพฺภาโร’’ติ. ‘‘เอวเมว โข, มหานาม, อิเมหิ จตูหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต อริยสาวโก นิพฺพานนินฺโน โหติ นิพฺพานโปโณ นิพฺพานปพฺภาโร. มา ภายิ, มหานาม, มา ภายิ, มหานาม, อปาปกํ เต มรณํ ภวิสฺสติ, อปาปิกา กาลงฺกิริยา’’ติ. ดูก่อนมหานามะ ท่านอย่ากลัวเลย ดูก่อนมหานามะ ท่านอย่ากลัวเลย ความตายของท่านจักไม่เลวทราม การทำกาละจักไม่เลวทราม ดูก่อนมหานามะ อริยสาวกผู้ประกอบด้วยธรรม ๔ ประการแล ย่อมเป็นผู้น้อมไปสู่นิพพาน โน้มไปสู่นิพพาน โอนไปสู่นิพพาน ธรรม ๔ ประการอะไรบ้าง? ดูก่อนมหานามะ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้าว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระอรหันต์... (ฯลฯ)... เป็นพระพุทธเจ้า เป็นพระผู้มีพระภาค’ ในพระธรรม... (ฯลฯ)... ในพระสงฆ์... (ฯลฯ)... เป็นผู้ประกอบด้วยศีลที่พระอริยเจ้าพอใจ ไม่ขาด... (ฯลฯ)... เป็นไปเพื่อสมาธิ ดูก่อนมหานามะ เปรียบเหมือนต้นไม้ที่น้อมไปทางทิศตะวันออก โน้มไปทางทิศตะวันออก โอนไปทางทิศตะวันออก ต้นไม้นั้นเมื่อถูกตัดที่โคนแล้ว พึงล้มไปทางไหน' 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ต้นไม้นั้นน้อมไปทางใด โน้มไปทางใด โอนไปทางใด ก็พึงล้มไปทางนั้น' 'ดูก่อนมหานามะ ฉันนั้นเหมือนกันแล อริยสาวกผู้ประกอบด้วยธรรม ๔ ประการนี้ ย่อมเป็นผู้น้อมไปสู่นิพพาน โน้มไปสู่นิพพาน โอนไปสู่นิพพาน ดูก่อนมหานามะ ท่านอย่ากลัวเลย ดูก่อนมหานามะ ท่านอย่ากลัวเลย ความตายของท่านจักไม่เลวทราม การทำกาละจักไม่เลวทราม' อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ. สูตรนี้เป็นฝ่ายวาสนา (ฝ่ายกุศล) ‘‘สุขกามานิ ภูตานิ, โย ทณฺเฑน น หึสติ; อตฺตโน สุขเมสาโน, เปจฺจ โส ลภเต สุข’’นฺติ. นรชนใดแสวงหาความสุขเพื่อตน แต่ไม่เบียดเบียนสัตว์ทั้งหลายผู้ใคร่ความสุขด้วยท่อนไม้ นรชนนั้นละไปแล้ว (จากโลกนี้) ย่อมได้ความสุข อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ. สูตรนี้เป็นฝ่ายวาสนา (ฝ่ายกุศล) ‘‘คุนฺนญฺเจ ตรมานานํ, อุชุํ คจฺฉติ ปุงฺคโว; สพฺพา ตา อุชุํ คจฺฉนฺติ, เนตฺเต อุชุํ คเต สติ. ในฝูงโคที่กำลังข้ามฟาก ถ้าโคจ่าฝูงไปตรง โคทั้งหมดนั้นก็ย่อมไปตรง เมื่อผู้นำไปตรง ‘‘เอวเมว มนุสฺเสสุ, โย โหติ เสฏฺฐสมฺมโต; โส สเจ ธมฺมํ จรติ, ปเคว อิตรา ปชา; สพฺพํ รฏฺฐํ สุขํ เสติ, ราชา เจ โหติ ธมฺมิโก’’ติ. ในหมู่มนุษย์ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ผู้ใดที่เขาสมมติว่าเป็นผู้ประเสริฐสุด ถ้าผู้นั้นประพฤติธรรม จะกล่าวไปไยถึงประชาชาติที่เหลือเล่า แว่นแคว้นทั้งสิ้นย่อมอยู่เป็นสุข ถ้าพระราชาเป็นผู้ทรงธรรม อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ. สูตรนี้เป็นฝ่ายวาสนา (ฝ่ายกุศล) ๙๔. ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. เตน โข ปน สมเยน สมฺพหุลา ภิกฺขู ภควโต จีวรกมฺมํ กโรนฺติ ‘‘นิฏฺฐิตจีวโร ภควา เตมาสจฺจเยน จาริกํ ปกฺกมิสฺสตี’’ติ. เตน โข ปน สมเยน อิสิทตฺตปุราณา ถปตโย สาเกเต ปฏิวสนฺติ เกนจิ เทว กรณีเยน. อสฺโสสุํ โข อิสิทตฺตปุราณา ถปตโย ‘‘สมฺพหุลา กิร ภิกฺขู ภควโต จีวรกมฺมํ กโรนฺติ. นิฏฺฐิตจีวโร ภควา เตมาสจฺจเยน จาริกํ ปกฺกมิสฺสตี’’ติ. ๙๔. พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี ในกรุงสาวัตถี ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุจำนวนมากกำลังทำจีวรกรรมถวายพระผู้มีพระภาค ด้วยคิดว่า 'พระผู้มีพระภาคมีจีวรสำเร็จแล้ว จักเสด็จจาริกไปโดยล่วงสามเดือน' ก็โดยสมัยนั้นแล นายช่างชื่ออิสิทัตตะและปุราณะอาศัยอยู่ในเมืองสาเกตด้วยกรณียกิจบางอย่าง นายช่างชื่ออิสิทัตตะและปุราณะได้สดับข่าวว่า 'ได้ยินว่า ภิกษุจำนวนมากกำลังทำจีวรกรรมถวายพระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคมีจีวรสำเร็จแล้ว จักเสด็จจาริกไปโดยล่วงสามเดือน' อถ [Pg.114] โข อิสิทตฺตปุราณา ถปตโย มคฺเค ปุริสํ ฐเปสุํ ‘‘ยทา ตฺวํ อมฺโภ ปุริส ปสฺเสยฺยาสิ ภควนฺตํ อาคจฺฉนฺตํ อรหนฺตํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ, อถ อมฺหากํ อาโรเจยฺยาสี’’ติ. ทฺวีหตีหํ ฐิโต โข โส ปุริโส อทฺทส ภควนฺตํ ทูรโตว อาคจฺฉนฺตํ, ทิสฺวาน เยน อิสิทตฺตปุราณา ถปตโย เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา อิสิทตฺตปุราเณ ถปตโย เอตทโวจ ‘‘อยํ โส ภนฺเต ภควา อาคจฺฉติ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ, ยสฺสทานิ กาลํ มญฺญถา’’ติ. ครั้งนั้นแล นายช่างชื่ออิสิทัตตะและปุราณะได้วางบุรุษไว้ในหนทาง (พร้อมสั่งว่า) 'ดูก่อนบุรุษผู้เจริญ เมื่อใดท่านพึงเห็นพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จมา เมื่อนั้นพึงบอกแก่เราทั้งหลาย' บุรุษนั้นยืนอยู่สองสามวัน ได้เห็นพระผู้มีพระภาคเสด็จมาแต่ไกล ครั้นเห็นแล้ว จึงเข้าไปหานายช่างชื่ออิสิทัตตะและปุราณะถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะนายช่างชื่ออิสิทัตตะและปุราณะว่า 'ข้าแต่ท่านทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นเสด็จมาแล้ว บัดนี้ ท่านทั้งหลายจงทราบกาลอันควรเถิด' อถ โข อิสิทตฺตปุราณา ถปตโย เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ, อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ภควนฺตํ ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต อนุพนฺธึสุ. อถ โข ภควา มคฺคา โอกฺกมฺม เยน อญฺญตรํ รุกฺขมูลํ เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. อิสิทตฺตปุราณา ถปตโย ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ, เอกมนฺตํ นิสินฺนา โข อิสิทตฺตปุราณา ถปตโย ภควนฺตํ เอตทโวจุํ – ครั้งนั้นแล นายช่างชื่ออิสิทัตตะและปุราณะได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้ติดตามพระผู้มีพระภาคไปข้างหลังๆ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเสด็จแวะออกจากทาง แล้วเสด็จเข้าไปยังโคนต้นไม้แห่งหนึ่ง ครั้นเสด็จเข้าไปแล้ว ได้ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ นายช่างชื่ออิสิทัตตะและปุราณะได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง นายช่างชื่ออิสิทัตตะและปุราณะผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาคว่า – ‘‘ยทา มยํ ภนฺเต ภควนฺตํ สุโณม ‘สาวตฺถิยา โกสเลสุ จาริกํ ปกฺกมิสฺสตี’ติ, โหติ โน ตสฺมึ สมเย อนตฺตมนตา โหติ โทมนสฺสํ ‘ทูเร โน ภควา ภวิสฺสตี’ติ. ยทา ปน มยํ ภนฺเต ภควนฺตํ สุโณม ‘สาวตฺถิยา โกสเลสุ จาริกํ ปกฺกนฺโต’ติ, โหติ โน ตสฺมึ สมเย อนตฺตมนตา โหติ โทมนสฺสํ ‘ทูเร โน ภควา’ติ…เป…. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อใด ข้าพระองค์ทั้งหลายได้ฟังข่าวว่า ‘พระผู้มีพระภาคจักเสด็จจาริกไปในแคว้นโกศลจากกรุงสาวัตถี’ ในสมัยนั้น ข้าพระองค์ทั้งหลายก็เกิดความไม่พอใจ เกิดความโทมนัสว่า ‘พระผู้มีพระภาคจักประทับอยู่ไกลจากพวกเรา’ ก็เมื่อใด ข้าพระองค์ทั้งหลายได้ฟังข่าวว่า ‘พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปในแคว้นโกศลจากกรุงสาวัตถีแล้ว’ ในสมัยนั้น ข้าพระองค์ทั้งหลายก็เกิดความไม่พอใจ เกิดความโทมนัสว่า ‘พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ไกลจากพวกเรา’ ...ฯลฯ... ‘‘ยทา ปน มยํ ภนฺเต ภควนฺตํ สุโณม ‘กาสีสุ มคเธสุ จาริกํ ปกฺกมิสฺสตี’ติ, โหติ โน ตสฺมึ สมเย อนตฺตมนตา โหติ โทมนสฺสํ ‘ทูเร โน ภควา ภวิสฺสตี’ติ. ยทา ปน มยํ ภนฺเต ภควนฺตํ สุโณม ‘กาสีสุ มคเธสุ จาริกํ ปกฺกนฺโต’ติ, อนปฺปกา โน ตสฺมึ สมเย อนตฺตมนตา โหติ อนปฺปกํ โทมนสฺสํ ‘ทูเร โน ภควา’ติ. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็เมื่อใด ข้าพระองค์ทั้งหลายได้ฟังข่าวว่า ‘พระผู้มีพระภาคจักเสด็จจาริกไปในแคว้นมคธจากแคว้นกาสี’ ในสมัยนั้น ข้าพระองค์ทั้งหลายก็เกิดความไม่พอใจ เกิดความโทมนัสว่า ‘พระผู้มีพระภาคจักประทับอยู่ไกลจากพวกเรา’ ก็เมื่อใด ข้าพระองค์ทั้งหลายได้ฟังข่าวว่า ‘พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปในแคว้นมคธจากแคว้นกาสีแล้ว’ ในสมัยนั้น ข้าพระองค์ทั้งหลายก็เกิดความไม่พอใจเป็นอันมาก เกิดความโทมนัสเป็นอันมากว่า ‘พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ไกลจากพวกเรา’ ‘‘ยทา ปน มยํ ภนฺเต ภควนฺตํ สุโณม ‘มคเธสุ กาสีสุ จาริกํ ปกฺกมิสฺสตี’ติ, โหติ โน ตสฺมึ สมเย อตฺตมนตา โหติ โสมนสฺสํ ‘อาสนฺเน โน ภควา ภวิสฺสตี’ติ. ยทา ปน มยํ ภนฺเต ภควนฺตํ สุโณม ‘มคเธสุ กาสีสุ จาริกํ ปกฺกนฺโต’ติ, โหติ โน [Pg.115] ตสฺมึ สมเย อตฺตมนตา โหติ โสมนสฺสํ ‘อาสนฺเน โน ภควา’ติ…เป…. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็เมื่อใด ข้าพระองค์ทั้งหลายได้ฟังข่าวว่า ‘พระผู้มีพระภาคจักเสด็จจาริกไปในแคว้นกาสีจากแคว้นมคธ’ ในสมัยนั้น ข้าพระองค์ทั้งหลายก็เกิดความพอใจ เกิดความโสมนัสว่า ‘พระผู้มีพระภาคจักประทับอยู่ใกล้พวกเรา’ ก็เมื่อใด ข้าพระองค์ทั้งหลายได้ฟังข่าวว่า ‘พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปในแคว้นกาสีจากแคว้นมคธแล้ว’ ในสมัยนั้น ข้าพระองค์ทั้งหลายก็เกิดความพอใจ เกิดความโสมนัสว่า ‘พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ใกล้พวกเรา’ ...ฯลฯ... ‘‘ยทา ปน มยํ ภนฺเต ภควนฺตํ สุโณม ‘โกสเลสุ สาวตฺถึ จาริกํ ปกฺกมิสฺสตี’ติ. โหติ โน ตสฺมึ สมเย อตฺตมนตา โหติ โสมนสฺสํ ‘อาสนฺเน โน ภควา ภวิสฺสตี’ติ. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็เมื่อใด ข้าพระองค์ทั้งหลายได้ฟังข่าวว่า ‘พระผู้มีพระภาคจักเสด็จจาริกมายังกรุงสาวัตถีจากแคว้นโกศล’ ในสมัยนั้น ข้าพระองค์ทั้งหลายก็เกิดความพอใจ เกิดความโสมนัสว่า ‘พระผู้มีพระภาคจักประทับอยู่ใกล้พวกเรา’ ‘‘ยทา ปน มยํ ภนฺเต ภควนฺตํ สุโณม ‘สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม’ติ โหติ อนปฺปกา โน ตสฺมึ สมเย อตฺตมนตา, โหติ อนปฺปกํ โสมนสฺสํ ‘อาสนฺเน โน ภควา’’’ติ. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็เมื่อใด ข้าพระองค์ทั้งหลายได้ฟังข่าวว่า ‘พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี ในกรุงสาวัตถี’ ในสมัยนั้น ข้าพระองค์ทั้งหลายก็เกิดความพอใจเป็นอันมาก เกิดความโสมนัสเป็นอันมากว่า ‘พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ใกล้พวกเรา’ ‘‘ตสฺมาติห, ถปตโย, สมฺพาโธ ฆราวาโส รชาปโถ, อพฺโภกาโส ปพฺพชฺชา, อลญฺจ ปน โว, ถปตโย, อปฺปมาทายา’’ติ. ‘‘อตฺถิ โข โน, ภนฺเต, เอตมฺหา สมฺพาธา อญฺโญ สมฺพาโธ สมฺพาธตโร เจว สมฺพาธสงฺขาตตโร จา’’ติ? ‘‘กตโม ปน โว, ถปตโย, เอตมฺหา สมฺพาธา อญฺโญ สมฺพาโธ สมฺพาธตโร เจว สมฺพาธสงฺขาตตโร จา’’ติ? “ดูกรนายช่างทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น การอยู่ครองเรือนเป็นสิ่งคับแคบ เป็นทางมาแห่งธุลี บรรพชาเป็นดังที่แจ้ง ก็การที่ท่านทั้งหลายจะทำความไม่ประมาทนั้น สมควรทีเดียว” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ความคับแคบอื่นที่คับแคบกว่าและนับว่าคับแคบกว่าความคับแคบนี้ ยังมีอยู่แก่ข้าพระองค์ทั้งหลาย” “ดูกรนายช่างทั้งหลาย ก็ความคับแคบอื่นที่คับแคบกว่าและนับว่าคับแคบกว่าความคับแคบนี้ของท่านทั้งหลายเป็นไฉน” ‘‘อิธ มยํ, ภนฺเต, ยทา ราชา ปเสนทิ โกสโล อุยฺยานภูมึ นิยฺยาตุกาโม โหติ, เย เต รญฺโญ ปเสนทิสฺส โกสลสฺส นาคา โอปวยฺหา, เต กปฺเปตฺวา ยา ตา รญฺโญ ปเสนทิสฺส โกสลสฺส ปชาปติโย ปิยา มนาปา, ตา เอกํ ปุรโต เอกํ ปจฺฉโต นิสีทาเปม, ตาสํ โข ปน, ภนฺเต, ภคินีนํ เอวรูโป คนฺโธ โหติ. เสยฺยถาปิ นาม คนฺธกรณฺฑกสฺส ตาวเทว วิวริยมานสฺส, ยถา ตํ ราชกญฺญานํ คนฺเธน วิภูสิตานํ. ตาสํ โข ปน, ภนฺเต, ภคินีนํ เอวรูโป กายสมฺผสฺโส โหติ, เสยฺยถาปิ นาม ตูลปิจุโน วา กปฺปาหปิจุโน วา, ยถา ตํ ราชกญฺญานํ สุเขธิตานํ. ตสฺมึ โข ปน, ภนฺเต, สมเย นาโคปิ รกฺขิตพฺโพ โหติ. ตาปิ ภคินิโย รกฺขิตพฺพา โหติ. อตฺตาปิ รกฺขิตพฺพา โหติ. น โข ปน มยํ, ภนฺเต, อภิชานาม ตาสุ ภคีนิสุ ปาปกํ จิตฺตํ ญปฺปาเทนฺตา, อยํ โข โน, ภนฺเต, เอตมฺหา สมฺพาธา อญฺโญ สมฺพาโธ สมฺพาธตโร เจว สมฺพาธสงฺฆาตตโร จาติ. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในเรื่องนี้ เมื่อใด พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงมีพระประสงค์จะเสด็จไปยังภูมิอุทยาน ข้าพระองค์ทั้งหลายก็จะประดับช้างพระที่นั่งของพระเจ้าปเสนทิโกศลเหล่านั้น แล้วให้พระชายาผู้เป็นที่รักที่พอพระทัยของพระเจ้าปเสนทิโกศลพระองค์หนึ่งประทับข้างหน้า พระองค์หนึ่งประทับข้างหลัง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็กลิ่นกายของพระขนิษฐาเหล่านั้นเป็นเช่นนี้ คือ เปรียบเหมือนกลิ่นจากผอบเครื่องหอมที่เพิ่งเปิดอยู่ทีเดียว เหมือนกลิ่นของราชกัญญาที่ประพรมด้วยของหอม ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็กายสัมผัสของพระขนิษฐาเหล่านั้นเป็นเช่นนี้ คือ เปรียบเหมือนสัมผัสแห่งปุยนุ่นหรือปุยฝ้าย เหมือนสัมผัสของราชกัญญาผู้เจริญในความสุข ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ในสมัยนั้น ช้างก็ต้องรักษา พระขนิษฐาเหล่านั้นก็ต้องรักษา แม้ตนเองก็ต้องรักษา ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลายไม่รู้สึกตัวเลยว่าได้ยังจิตอันเป็นบาปให้เกิดขึ้นในพระขนิษฐาเหล่านั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้แล คือความคับแคบอื่นของข้าพระองค์ทั้งหลาย ที่คับแคบกว่าและนับว่าคับแคบกว่าความคับแคบนั้น” ‘‘ตสฺมาติห[Pg.116], ถปตโย, สมฺพาโธ ฆราวาโส รชาปโถ, อพฺโภกาโส ปพฺพชฺชา. อลญฺจ ปน โว, ถปตโย, อปฺปมาทาย. จตูหิ โข ถปตโย, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต อริยสาวโก โสตาปนฺโน โหติ อวินิปาตธมฺโม นิยโต สมฺโพธิปรายโณ. “ดูกรนายช่างทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น การอยู่ครองเรือนเป็นสิ่งคับแคบ เป็นทางมาแห่งธุลี บรรพชาเป็นดังที่แจ้ง ก็การที่ท่านทั้งหลายจะทำความไม่ประมาทนั้น สมควรทีเดียว ดูกรนายช่างทั้งหลาย อริยสาวกผู้ประกอบด้วยธรรม ๔ ประการ เป็นพระโสดาบัน มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีการตรัสรู้ในเบื้องหน้า” ‘‘กตเมหิ จตูหิ? อิธ, ถปตโย, สุตวา อริยสาวโก พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคโต โหติ อิติปิ โส ภควา อรหํ…เป… พุทฺโธ ภควาติ, ธมฺเม…เป… สงฺเฆ…เป… วิคตมลมจฺเฉเรน เจตสา อคารํ อชฺฌาวสติ, มุตฺตจาโค ปยตปาณิ โวสฺสคฺครโต ยาจโยโค ทานสํวิภาครโต อปฺปฏิวิภตฺตํ. อิเมหิ โข, ถปตโย, จตูหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต อริยสาวโก โสตาปนฺโน โหติ อวินิปาตธมฺโม นิยโต สมฺโพธิปรายโณ. “ด้วยธรรม ๔ ประการเป็นไฉน? ดูกรนายช่างทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้าว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระอรหันต์...ฯลฯ...เป็นพระพุทธเจ้า เป็นพระผู้มีพระภาค’ ในพระธรรม...ฯลฯ...ในพระสงฆ์...ฯลฯ... มีใจปราศจากมลทินคือความตระหนี่ อยู่ครองเรือน มีการสละอันปล่อยแล้ว มีฝ่ามืออันล้างแล้ว ยินดีในการสละ ควรแก่การขอ ยินดีในการให้และการแบ่งปัน ไม่แบ่งแยก ดูกรนายช่างทั้งหลาย อริยสาวกผู้ประกอบด้วยธรรม ๔ ประการเหล่านี้แล เป็นพระโสดาบัน มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีการตรัสรู้ในเบื้องหน้า” ‘‘ตุมฺเห โข, ถปตโย, พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคตา อิติปิ โส ภควา อรหํ…เป… พุทฺโธ ภควาติ, ธมฺเม…เป… สงฺเฆ…เป… ยํ โข ปน กิญฺจิ กุเล เทยฺยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ อปฺปฏิวิภตฺตํ สีลวนฺเตหิ กลฺยาณธมฺเมหิ, ตํ กึ มญฺญถ, ถปตโย, กติวิธา เต โกสเลสุ มนุสฺสา เย ตุมฺหากํ สมสมา ยทิทํ ทานสํวิภาเคหี’’ติ? ‘‘ลาภา โน, ภนฺเต, สุลทฺธํ โน, ภนฺเต, เยสํ โน ภควา เอวํ ปชานาตี’’ติ. “ดูกรนายช่างทั้งหลาย ท่านทั้งหลายแล เป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้าว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระอรหันต์...ฯลฯ...เป็นพระพุทธเจ้า เป็นพระผู้มีพระภาค’ ในพระธรรม...ฯลฯ...ในพระสงฆ์...ฯลฯ... ก็ไทยธรรมใดๆ ที่มีอยู่ในตระกูล ไทยธรรมทั้งหมดนั้น ท่านทั้งหลายก็ไม่แบ่งแยกแก่ผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม ท่านทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ดูกรนายช่างทั้งหลาย มนุษย์ในแคว้นโกศลผู้ที่เสมอกับท่านทั้งหลาย โดยการให้และการแบ่งปันนี้ มีประมาณเท่าไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นลาภของข้าพระองค์ทั้งหลายหนอ ข้าพระองค์ทั้งหลายได้ดีแล้วหนอ ที่พระผู้มีพระภาคทรงทราบข้าพระองค์ทั้งหลายอย่างนี้” อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ. วาสนาภาคิยสูตรนี้ ๙๕. ๙๕. ‘‘เอกปุปฺผํ จชิตฺวาน, สหสฺสํ กปฺปโกฏิโย; เทเว เจว มนุสฺเส จ, เสเสน ปรินิพฺพุโต’’ติ. “บุคคลสละดอกไม้ดอกหนึ่งแล้ว (ท่องเที่ยวอยู่ใน) เทวโลกและมนุษยโลกสิ้นพันโกฏิกัปป์ ด้วยผลบุญที่เหลือ จึงได้ปรินิพพาน” อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ. วาสนาภาคิยสูตรนี้ ‘‘อสฺสตฺเถ หริโตภาเส, สํวิรูฬฺหมฺหิ ปาทเป; เอกํ พุทฺธคตํ สญฺญํ, อลภึตฺถํ ปติสฺสโต. “ที่ต้นโพธิ์อันมีสีเขียวสดใส เป็นต้นไม้งอกงามดี เราผู้มีสติระลึกเนืองๆ ได้แล้วซึ่งสัญญาหนึ่งอันมีพระพุทธเจ้าเป็นอารมณ์” ‘‘อชฺช ตึสํ ตโต กปฺปา, นาภิชานามิ ทุคฺคตึ; ติสฺโส วิชฺชา สจฺฉิกตา, ตสฺสา สญฺญาย วาสนา’’ติ. “ในกัปที่ ๓๐ แต่กัปนั้นมา เราไม่รู้จักทุคติเลย วิชชา ๓ เราทำให้แจ้งแล้ว นี้เป็นอานุภาพแห่งสัญญานั้น” อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ. วาสนาภาคิยสูตรนี้ ‘‘ปิณฺฑาย [Pg.117] โกสลํ ปุรํ, ปาวิสิ อคฺคปุคฺคโล; อนุกมฺปโก ปุเรภตฺตํ, ตณฺหานิฆาตโก มุนิ. พระมุนีผู้เป็นอัครบุคคล ผู้ทรงอนุเคราะห์ ผู้ทรงกำจัดตัณหา ได้เสด็จเข้าไปยังเมืองโกศลเพื่อบิณฑบาตในเวลาเช้า ‘‘ปุริสสฺส วฏํสโก หตฺเถ, สพฺพปุปฺเผหิลงฺกโต; โส อทฺทสาสิ สมฺพุทฺธํ, ภิกฺขุสงฺฆปุรกฺขตํ. เครื่องประดับศีรษะที่ประดับด้วยดอกไม้นานาพรรณอยู่ในมือของบุรุษ บุรุษนั้นได้เห็นพระสัมพุทธเจ้าผู้มีหมู่ภิกษุสงฆ์แวดล้อมเป็นบริวาร ‘‘ปวิสนฺตํ ราชมคฺเคน, เทวมานุสปูชิตํ; หฏฺโฐ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, สมฺพุทฺธมุปสงฺกมิ. บุรุษนั้นเห็นพระสัมพุทธเจ้าผู้ที่เทวดาและมนุษย์บูชาแล้ว กำลังเสด็จเข้าไปทางราชมรรคา ก็มีใจยินดี ยังจิตให้เลื่อมใสแล้ว เข้าไปเฝ้าพระสัมพุทธเจ้า ‘‘โส ตํ วฏํสกํ สุรภึ, วณฺณวนฺตํ มโนรมํ; สมฺพุทฺธสฺสุปนาเมสิ, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ. บุรุษนั้นผู้มีใจเลื่อมใสแล้ว ได้น้อมนำเครื่องประดับศีรษะอันมีกลิ่นหอม มีสีสันงดงาม น่ารื่นรมย์ใจนั้น เข้าไปถวายแด่พระสัมพุทธเจ้าด้วยมือของตน ‘‘ตโต อคฺคิสิขา วณฺณา, พุทฺธสฺส ลปนนฺตรา; สหสฺสรํสิ วิชฺชุริว, โอกฺกา นิกฺขมิ อานนา. ลำดับนั้น พระรัศมีมีสีดังเปลวไฟ มีรัศมีพันหนึ่ง ประดุจสายฟ้า ได้ออกจากพระพักตร์จากระหว่างพระโอษฐ์ของพระพุทธเจ้า ‘‘ปทกฺขิณํ กริตฺวาน, สีเส อาทิจฺจพนฺธุโน; ติกฺขตฺตุํ ปริวฏฺเฏตฺวา, มุทฺธนนฺตรธายถ. พระรัศมีนั้นได้กระทำประทักษิณพระเศียรของพระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ วนเวียน ๓ รอบแล้ว หายไปที่ยอดพระเศียร ‘‘อิทํ ทิสฺวา อจฺฉริยํ, อพฺภุตํ โลมหํสนํ; เอกํสํ จีวรํ กตฺวา, อานนฺโท เอตทพฺรวิ. พระอานนท์เห็นเหตุอัศจรรย์ซึ่งไม่เคยมีมา น่าขนพองสยองเกล้านี้แล้ว จึงกระทำจีวรเฉวียงบ่า ได้กราบทูลคำนี้ ‘‘‘โก เหตุ สิตกมฺมสฺส, พฺยากโรหิ มหามุเน; ธมฺมาโลโก ภวิสฺสติ, กงฺขํ วิตร โน มุเน. อะไรเป็นเหตุแห่งการแย้มพระโอษฐ์ ข้าแต่พระมหามุนี ขอพระองค์จงทรงพยากรณ์ แสงสว่างแห่งธรรมจักบังเกิด ข้าแต่พระมุนี ขอพระองค์จงทรงบรรเทาความสงสัยของข้าพระองค์ทั้งหลายเถิด ‘‘‘ยสฺส ตํ สพฺพธมฺเมสุ, สทา ญาณํ ปวตฺตติ; กงฺขึ เวมติกํ เถรํ, อานนฺทํ เอตทพฺรวิ. พระพุทธเจ้าผู้มีพระญาณเป็นไปในธรรมทั้งปวงทุกเมื่อ ได้ตรัสคำนี้กะพระอานนทเถระผู้มีความสงสัยเคลือบแคลง ‘‘‘โย โส อานนฺท ปุริโส, มยิ จิตฺตํ ปสาทยิ; จตุราสีติกปฺปานิ, ทุคฺคตึ น คมิสฺสติ. ดูก่อนอานนท์ บุรุษใดนั้นยังจิตให้เลื่อมใสในเรา บุรุษนั้นจักไม่ไปสู่ทุคติตลอดแปดหมื่นสี่พันกัป ‘‘‘เทเวสุ เทวโสภคฺคํ, ทิพฺพํ รชฺชํ ปสาสิย; มนุเชสุ มนุชินฺโท, ราชา รฏฺเฐ ภวิสฺสติ. เขาจักเสวยความเป็นผู้มีโชคดีในหมู่เทวดา ครองราชสมบัติทิพย์แล้ว ในหมู่มนุษย์ จักเป็นพระราชาผู้เป็นใหญ่กว่านรชนในแว่นแคว้น ‘‘‘โส จริมํ ปพฺพชิตฺวา, สจฺฉิกตฺวาน ธมฺมตํ; ปจฺเจกพุทฺโธ ธุตราโค, วฏํสโก นาม ภวิสฺสติ. ในภพสุดท้าย บุรุษนั้นจักออกบวช กระทำให้แจ้งซึ่งสภาวธรรมแล้ว มีราคะอันขจัดแล้ว จักเป็นพระปัจเจกพุทธเจ้า นามว่า วฏังสกะ ‘‘‘นตฺถิ จิตฺเต ปสนฺนมฺหิ, อปฺปกา นาม ทกฺขิณา; ตถาคเต วา สมฺพุทฺเธ, อถ วา ตสฺส สาวเก. เมื่อจิตเลื่อมใสในพระตถาคตสัมพุทธเจ้า หรือในสาวกของพระองค์แล้ว ทักษิณาชื่อว่าเล็กน้อยย่อมไม่มี ‘‘‘เอวํ [Pg.118] อจินฺติยา พุทฺธา, พุทฺธธมฺมา อจินฺติยา; อจินฺติเย ปสนฺนานํ, วิปาโก โหติ อจินฺติโย’’’ติ. พระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นอจินไตย (คือเหนือความคิด) พระพุทธธรรมทั้งหลายก็เป็นอจินไตย วิบากของผู้ที่เลื่อมใสในสิ่งที่เป็นอจินไตย ย่อมเป็นอจินไตยเช่นนี้ อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ. นี้คือวาสนาภาคิยสูตร ๙๖. ‘‘อิธาหํ, ภิกฺขเว, เอกจฺจํ ปุคฺคลํ ปสนฺนจิตฺตํ เอวํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานามิ ‘‘(ยถา โข อยํ ปุคฺคโล อิริยติ, ยญฺจ ปฏิปทํ ปฏิปนฺโน, ยญฺจ มคฺคํ สมารูฬฺโห). อิมมฺหิ จายํ สมเย กาลํ กเรยฺย, ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต เอวํ สคฺเค. ตํ กิสฺส เหตุ? จิตฺตํ หิสฺส, ภิกฺขเว, ปสนฺนํ, เจโตปสาทเหตุ โข ปน เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ, ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ – ๙๖. ภิกษุทั้งหลาย ในโลกนี้ เราย่อมกำหนดรู้ใจของบุคคลบางคนผู้มีจิตเลื่อมใสด้วยใจของเราอย่างนี้ว่า ‘ถ้าบุคคลนี้พึงทำกาละในสมัยนี้ เขาพึงตั้งอยู่ในสวรรค์เหมือนของที่เขานำมาตั้งไว้’ ข้อนั้นเพราะเหตุไร? ภิกษุทั้งหลาย เพราะจิตของเขาเลื่อมใสแล้ว ก็เพราะเหตุแห่งความเลื่อมใสแห่งจิตนั่นแล สัตว์บางพวกในโลกนี้ เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น ท่านกล่าวคำนี้ไว้ดังนี้ว่า ‘‘ปสนฺนจิตฺตํ ญตฺวาน, เอกจฺจํ อิธ ปุคฺคลํ; เอตมตฺถญฺจ พฺยากาสิ, พุทฺโธ ภิกฺขูน สนฺติเก. พระพุทธเจ้าทรงทราบบุคคลบางคนในโลกนี้ผู้มีจิตเลื่อมใสแล้ว จึงทรงพยากรณ์เนื้อความนั้นในสำนักของภิกษุทั้งหลาย ‘‘อิมมฺหิ จายํ สมเย, กาลํ กยิราถ ปุคฺคโล; สคฺคมฺหิ อุปปชฺเชยฺย, จิตฺตํ หิสฺส ปสาทิตํ. ถ้าบุคคลนี้พึงทำกาละในสมัยนี้ เขาพึงบังเกิดในสวรรค์ เพราะจิตของเขาเลื่อมใสแล้ว ‘‘เจโตปสาทเหตุ หิ, สตฺตา คจฺฉนฺติ สุคฺคตึ; ยถาภตํ นิกฺขิเปยฺย, เอวเมวํ ตถาวิโธ; กายสฺส เภทา สปฺปญฺโญ, สคฺคํ โส อุปปชฺชตี’’ติ. เพราะเหตุแห่งความเลื่อมใสแห่งจิตนั่นแล สัตว์ทั้งหลายย่อมไปสู่สุคติ เหมือนของที่เขานำมาตั้งไว้ ฉันใด ผู้มีปัญญานั้นก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน เบื้องหน้าแต่กายแตก ย่อมเข้าถึงสวรรค์ ฉันนั้น ‘‘อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา อิติ เม สุต’’นฺติ. เนื้อความแม้นี้ พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ. นี้คือวาสนาภาคิยสูตร ‘‘สุวณฺณจฺฉทนํ นาวํ, นาริ อารุยฺห ติฏฺฐสิ; โอคาหสิ โปกฺขรณึ, ปทฺมํ ฉินฺทสิ ปาณินา. ดูก่อนนารี เธอขึ้นยืนอยู่บนเรือที่มีหลังคาทอง เธอกำลังลงไปในสระโบกขรณี และเด็ดดอกบัวด้วยมือ ‘‘เกน เต ตาทิโส วณฺโณ, อานุภาโว ชุติ จ เต; อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนสิจฺฉิตา. วรรณะของเธอจึงเป็นเช่นนี้เพราะเหตุอะไร อานุภาพและรัศมีของเธอ (เป็นเช่นนี้เพราะเหตุอะไร) และโภคะทั้งหลายของเธอ ซึ่งเป็นสิ่งที่ใจปรารถนาทั้งหมด ย่อมเกิดขึ้นเพราะเหตุอะไร ‘‘ปุจฺฉิตา เทวเต สํส, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ; สา เทวตา อตฺตมนา, เทวราเชน ปุจฺฉิตา. ดูก่อนเทวดา เธอถูกเราถามแล้ว โปรดบอกเถิดว่า นี้เป็นผลของกรรมอะไร เทวดาองค์นั้นมีใจยินดี เมื่อถูกท้าวเทวราชตรัสถามแล้ว ‘‘ปญฺหํ [Pg.119] ปุฏฺฐา วิยากาสิ, สกฺกสฺส อิติ เม สุตํ; อทฺธานํ ปฏิปนฺนาหํ, ทิสฺวา ถูปํ มโนรมํ. เทวดาองค์นั้นถูกถามปัญหาแล้ว ได้พยากรณ์แก่ท้าวสักกะว่า (ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้) เมื่อดิฉันเดินทางไกล ได้เห็นพระสถูปอันน่ารื่นรมย์ ‘‘ตตฺถ จิตฺตํ ปสาเทสึ, กสฺสปสฺส ยสสฺสิโน; ปทฺธปุปฺเผหิ ปูเชสึ, ปสนฺนา เสหิ ตสฺเสว; กมฺมสฺส ผลํ วิปาโก, เอตาทิสํ กตปุญฺญา ลภนฺตี’’ติ. ณ ที่นั้น ดิฉันได้ยังจิตให้เลื่อมใสในพระสถูปของพระกัสสปพุทธเจ้าผู้มียศ ครั้นเลื่อมใสแล้ว ได้บูชาด้วยดอกบัวด้วยมือของตน นี้เป็นผล เป็นวิบากของกรรมนั้นนั่นเทียว ผู้ทำบุญไว้แล้วย่อมได้ผลเช่นนี้ อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ. นี้คือวาสนาภาคิยสูตร ‘‘ทานกถา สีลกถา สคฺคกถา ปุญฺญกถา ปุญฺญวิปากกถา’’ติ; ถ้อยคำเรื่องทาน ถ้อยคำเรื่องศีล ถ้อยคำเรื่องสวรรค์ ถ้อยคำเรื่องบุญ ถ้อยคำเรื่องวิบากของบุญ อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ. นี้คือวาสนาภาคิยสูตร ‘‘อปิจาปิ ปํสุถูเปสุ อุทฺทิสฺสกเตสุ ทสพลธรานํ ตตฺถปิ การํ กตฺวา สคฺเคสุ นรา ปโมทนฺตี’’ติ. อนึ่ง นรชนทั้งหลายได้กระทำการบูชาแม้ในพระสถูปที่ทำด้วยฝุ่น ซึ่งบุคคลอุทิศแด่พระพุทธเจ้าผู้ทรงทศพลญาณทั้งหลายแล้ว ย่อมบันเทิงอยู่ในสวรรค์ อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ. พระสูตรนี้เป็นส่วนแห่งบุญวาสนา ๙๗. ๙๗. ‘‘เทวปุตฺตสรีรวณฺณา, สพฺเพ สุภคสณฺฐิตี; อุทเกน ปํสุํ เตเมตฺวา, ถูปํ วฑฺเฒถ กสฺสปํ. ท่านทั้งปวงผู้มีวรรณะแห่งสรีระเพียงดังเทวบุตร มีสัณฐานงาม จงเอาน้ำทำให้ดินเปียกแล้วพอกพูนพระสถูปของพระกัสสปพุทธเจ้าเถิด ‘‘อยํ สุคตฺเต สุคตสฺส ถูโป, มเหสิโน ทสพลธมฺมธาริโน; ตสฺมึ อิเม เทวมนุชา ปสนฺนา, การํ กโรนฺตา ชรามรณา ปมุจฺจเร’’ติ. ดูก่อนนางผู้มีรูปงาม พระสถูปนี้เป็นของพระสุคตผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ผู้ทรงไว้ซึ่งธรรมคือพระทศพลญาณ เทวดาและมนุษย์เหล่านี้เลื่อมใสแล้วในพระสถูปนั้น กระทำการบูชาอยู่ ย่อมหลุดพ้นจากความแก่และความตาย ดังนี้ อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ. พระสูตรนี้เป็นส่วนแห่งบุญวาสนา ‘‘อุฬารํ วต ตํ อาสิ, ยาหํ ถูปํ มเหสิโน; อุปฺปลานิ จ จตฺตาริ, มาลญฺจ อภิโรปยึ. บุญนั้นของเรามากมายหนอ คือเราได้ยกดอกอุบล ๔ ดอกและพวงดอกไม้ขึ้นบูชาพระสถูปของพระผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ‘‘อชฺช ตึสํ ตโต กปฺปา, นาภิชานามิ ทุคฺคตึ; วินิปาตํ น คจฺฉามิ, ถูปํ ปูเชตฺว สตฺถุโน’’ติ. ในกัปที่ ๓๐ แต่กัปนั้นมา เราไม่รู้จักทุคติเลย เราไม่ไปสู่วินิบาต นี้เป็นผลแห่งการบูชาพระสถูปของพระศาสดา ดังนี้ อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ. พระสูตรนี้เป็นส่วนแห่งบุญวาสนา ‘‘พาตฺตึสลกฺขณธรสฺส, วิชิตวิชยสฺส โลกนาถสฺส; สตสหสฺสํ กปฺเป, มุทิโต ถูปํ อปูเชสิ. เราเป็นผู้บันเทิงใจ ได้บูชาพระสถูปของพระโลกนาถ ผู้ทรงไว้ซึ่งพระลักษณะ ๓๒ ประการ ผู้มีชัยชนะอันทรงชนะแล้ว ตลอดแสนกัป ‘‘ยํ [Pg.120] มยา ปสุตํ ปุญฺญํ, เตน จ ปุญฺเญน เทว โสภคฺคํ; รชฺชานิ จ การิตานิ, อนาคนฺตุน วินิปาตํ. บุญใดที่เราได้ขวนขวายแล้ว ด้วยบุญนั้นแล เราไม่ไปสู่วินิบาต ได้สร้างความเป็นผู้มีรูปงามในเทวโลกและความเป็นพระราชาไว้แล้ว ‘‘ยํ จกฺขุ อทนฺตทมกสฺส, สาสเน ปณิหิตํ ตถา; จิตฺตํ ตํ เม สพฺพํ, ลทฺธํ วิมุตฺตจิตฺตมฺหิ วิธูตลโต’’ติ. ดวงตาใดที่เราตั้งไว้แล้วในพระศาสนาของพระองค์ผู้ทรงฝึกคนที่ยังไม่ได้ฝึก จิตก็ฉันนั้น ทั้งหมดนั้นเราได้แล้ว เรามีจิตหลุดพ้นแล้ว มีตัณหาดุจเถาวัลย์อันเรากำจัดแล้ว ดังนี้ อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ. พระสูตรนี้เป็นส่วนแห่งบุญวาสนา ๙๘. ๙๘. ‘‘สามากปตฺโถทนมตฺตเมว หิ, ปจฺเจกพุทฺธมฺหิ อทาสิ ทกฺขิณํ; วิมุตฺตจิตฺเต อขิเล อนาสเว, อรณวิหาริมฺหิ อสงฺคมานเส. เราได้ถวายทักษิณาเพียงข้าวสุกที่หุงด้วยข้าวฟ่างหนึ่งทะนานเท่านั้นแด่พระปัจเจกพุทธเจ้า ผู้มีจิตหลุดพ้นแล้ว ผู้ไม่มีกิเลสดุจตะปูตรึงใจ ผู้ไม่มีอาสวะ ผู้อยู่โดยไม่มีกิเลสดุจธุลี ผู้มีใจไม่ข้องอยู่ ‘‘ตสฺมิญฺจ โอกปฺปยิ ธมฺมมุตฺตมํ, ตสฺมิญฺจ ธมฺเม ปณิเธสึ มานสํ; เอวํ วิหารีหิ เม สงฺคโม สิยา, ภเว กุทาสุปิ จ มา อเปกฺขวา. และในพระปัจเจกพุทธเจ้านั้น เราได้น้อมใจเชื่อในธรรมอันสูงสุด และในธรรมนั้น เราได้ตั้งจิตไว้ว่า ขอการสมาคมของเราพึงมีกับท่านผู้อยู่อย่างนี้ แม้ในภพไหนๆ เราอย่าได้เป็นผู้มีความเยื่อใยเลย ‘‘ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากโต อหํ, สหสฺสกฺขตฺตุํ กุรุสูปปชฺชถ ; ทีฆายุเกสุ อมเมสุ ปาณิสุ, วิเสสคามีสุ อหีนคามิสุ. เพราะวิบากแห่งกรรมนั้นนั่นเทียว เราได้บังเกิดพันครั้งในหมู่สัตว์ชาวอุตตรกุรุ ผู้มีอายุยืน ผู้ไม่มีความยึดถือว่าเป็นของเรา ผู้เข้าถึงคุณวิเศษ ผู้ไม่เสื่อมจากคุณวิเศษ ‘‘ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากโต อหํ, สหสฺสกฺขตฺตุํ ติทโสปปชฺชถ; วิจิตฺรมาลาภรณานุเลปิสุ, วิสิฏฺฐกายูปคโต ยสสฺสิสุ. เพราะวิบากแห่งกรรมนั้นนั่นเทียว เราได้บังเกิดเป็นชาวไตรทิพย์พันครั้ง เป็นผู้เข้าถึงกายอันประเสริฐในหมู่เทพผู้มียศ ผู้มีระเบียบดอกไม้เครื่องประดับและเครื่องลูบไล้อันวิจิตร ‘‘ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากโต อหํ, วิมุตฺตจิตฺโต อขิโล อนาสโว; อิเมหิ เม อนฺติมเทหธาริภิ, สมาคโม อาสิหิ ตาหิ ตาสิหิ. เพราะวิบากแห่งกรรมนั้นนั่นเทียว เราเป็นผู้มีจิตหลุดพ้นแล้ว ไม่มีกิเลสดุจตะปูตรึงใจ ไม่มีอาสวะ การสมาคมของเราได้มีแล้วกับท่านเหล่านี้ผู้ทรงไว้ซึ่งอัตภาพสุดท้าย ผู้แสวงหาการก้าวล่วงสิ่งที่เป็นประโยชน์และมิใช่ประโยชน์ ‘‘ปจฺจกฺขํ [Pg.121] ขฺวิมํ อวจ ตถาคโต ชิโน, สมิชฺฌเต สีลวโต ยทิจฺฉติ; ยถา ยถา เม มนสา วิจินฺติตํ, ตถา สมิทฺธํ อยมนฺติโม ภโว’’ติ. พระตถาคตผู้ชนะมารได้ตรัสพระดำรัสนี้อันเป็นประจักษ์แท้ว่า ผู้มีศีลปรารถนาสิ่งใดย่อมสำเร็จสิ่งนั้น เราคิดแล้วด้วยใจโดยประการใดๆ ก็สำเร็จแล้วโดยประการนั้นๆ ภพนี้เป็นภพสุดท้ายของเรา ดังนี้ อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ. พระสูตรนี้เป็นส่วนแห่งบุญวาสนา ‘‘เอกตึสมฺหิ กปฺปมฺหิ ชิโน อเนโช, อนนฺตทสฺสี ภควา สิขีติ; ตสฺสาปิ ราชา ภาตา สิขิทฺเธ, พุทฺเธ จ ธมฺเม จ อภิปฺปสนฺโน. ในกัปที่ ๓๑ พระผู้มีพระภาคพระนามว่าสิขี ผู้ชนะมาร ผู้ไม่มีตัณหา ผู้มีทัศนะหาที่สุดมิได้ ได้อุบัติขึ้นแล้ว แม้พระราชาผู้เป็นพระอนุชาของพระองค์พระนามว่าสิขี ก็ทรงเลื่อมใสยิ่งในพระพุทธเจ้าและพระธรรม ‘‘ปรินิพฺพุเต โลกวินายกมฺหิ, ถูปํ สกาสิ วิปุลํ มหนฺตํ; สมนฺตโต คาวุติกํ มเหสิโน, เทวาติเทวสฺส นรุตฺตมสฺส. เมื่อพระโลกนายกปรินิพพานแล้ว พระราชาได้ทรงสร้างพระสถูปอันกว้างใหญ่ มีคาวุตหนึ่งโดยรอบ ของพระผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ผู้เป็นเทวดายิ่งกว่าเทวดา ผู้สูงสุดกว่านรชน ‘‘ตสฺมึ มนุสฺโส พลิมาภิหารี, ปคฺคยฺห ชาติสุมนํ ปหฏฺโฐ; วาเตน ปุปฺผํ ปติตสฺส เอกํ, ตาหํ คเหตฺวาน ตสฺเสว ทาสิ. ในกาลนั้น บุรุษคนหนึ่งมีใจร่าเริง ถือดอกมะลิซ้อนนำเครื่องบูชาเข้าไปยังพระสถูปนั้น ดอกไม้ดอกหนึ่งของเขาตกลงเพราะลม เราหยิบดอกไม้นั้นแล้วได้ให้แก่เขาผู้นั้นนั่นเทียว ‘‘โส มํ อโวจาภิปสนฺนจิตฺโต, ตุยฺหเมว เอตํ ปุปฺผํ ททามิ; ตาหํ คเหตฺวา อภิโรปเยสึ, ปุนปฺปุนํ พุทฺธมนุสฺสรนฺโต. บุรุษนั้นมีจิตเลื่อมใสยิ่ง ได้กล่าวกะเราว่า เราให้ดอกไม้นี้แก่ท่านนั่นเทียว เรานั้นรับดอกไม้นั้นแล้ว ระลึกถึงพระพุทธเจ้าเนืองๆ ได้ยกขึ้นบูชา ณ พระสถูปนั้น ‘‘อชฺช ตึสํ ตโต กปฺปา, นาภิชานามิ ทุคฺคตึ; วินิปาตญฺจ น คจฺฉามิ, ถูปปูชายิทํ ผล’’นฺติ. ในกัปที่ ๓๐ แต่กัปนั้นมา เราไม่รู้จักทุคติเลย และเราไม่ไปสู่วินิบาต นี้เป็นผลแห่งการบูชาพระสถูป ดังนี้ อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ. พระสูตรนี้เป็นส่วนแห่งบุญวาสนา ‘‘กปิลํ นาม นครํ, สุวิภตฺตํ มหาปถํ; อากิณฺณมิทฺธํ ผีตญฺจ, พฺรหฺมทตฺตสฺส ราชิโน. ได้มีเมืองชื่อว่ากบิลพัสดุ์ของพระเจ้าพรหมทัต มีการแบ่งส่วนดี มีถนนใหญ่ คลาคล่ำด้วยผู้คน รุ่งเรืองและมั่งคั่ง ‘‘กุมฺมาสํ [Pg.122] วิกฺกิณึ ตตฺถ, ปญฺจาลานํ ปุรุตฺตเม; โสหํ อทฺทสึ สมฺพุทฺธํ, อุปริฏฺฐํ ยสสฺสินํ. ในเมืองอันสูงสุดของชาวปัญจาละนั้น เราได้ขายขนมกุมมาส เรานั้นได้เห็นพระสัมพุทธเจ้า (พระปัจเจกพุทธเจ้า) ผู้มียศ เสด็จอยู่ในเบื้องบน ‘‘หฏฺโฐ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, นิมนฺเตสึ นรุตฺตมํ; อริฏฺฐํ ธุวภตฺเตน, ยํ เม เคหมฺหิ วิชฺชถ. เราเป็นผู้ร่าเริงแล้ว ยังจิตให้เลื่อมใสแล้ว ได้นิมนต์พระนรอุดมพระนามว่าอริฏฐะด้วยธุวภัตตามแต่จะมีในเรือนของเรา ‘‘ตโต จ กตฺติโก ปุณฺโณ, ปุณฺณมาสี อุปฏฺฐิตา; นวํ ทุสฺสยุคํ คยฺห, อริฏฺฐสฺโสปนามยึ. ต่อจากนั้น เมื่อเดือนกัตติกะเต็มเปี่ยม วันเพ็ญปรากฏขึ้น เราถือเอาคู่ผ้าใหม่น้อมเข้าไปถวายแด่พระอริฏฐะ ‘‘ปสนฺนจิตฺตํ ญตฺวาน, ปฏิคฺคณฺหิ นรุตฺตโม; อนุกมฺปโก การุณิโก, ตณฺหานิฆาตโก มุนิ. พระมุนีผู้สูงสุดกว่านรชน ผู้ทรงอนุเคราะห์ มีพระกรุณา ผู้กำจัดตัณหา ทรงทราบว่าเรามีจิตเลื่อมใสแล้ว จึงได้ทรงรับไว้ ‘‘ตาหํ กมฺมํ กริตฺวาน, กลฺยาณํ พุทฺธวณฺณิตํ; เทเว เจว มนุสฺเส จ, สนฺธาวิตฺวา ตโต จุโต. เรานั้นกระทำกรรมอันงามที่พระพุทธเจ้าทรงสรรเสริญแล้ว ท่องเที่ยวไปในเทวโลกและมนุษยโลก จุติจากอัตภาพนั้นแล้ว ‘‘พาราณสิยํ นคเร, เสฏฺฐิสฺส เอกปุตฺตโก; อฑฺเฒ กุลสฺมึ อุปฺปชฺชึ, ปาเณหิ จ ปิยตโร. เราเป็นบุตรคนเดียวของเศรษฐีในกรุงพาราณสี เกิดในตระกูลที่มั่งคั่ง เป็นที่รักยิ่งกว่าชีวิต ‘‘ตโต จ วิญฺญุตํ ปตฺโต, เทวปุตฺเตน โจทิโต; ปาสาทา โอรูหิตฺวาน, สมฺพุทฺธมุปสงฺกมึ. ครั้นเรานั้นเจริญวัยแล้ว อันเทวบุตรตักเตือนแล้ว ได้ลงจากปราสาทเข้าไปเฝ้าพระสัมพุทธเจ้า ‘‘โส เม ธมฺมมเทสยิ, อนุกมฺปาย โคตโม; ทุกฺขํ ทุกฺขสมุปฺปาทํ, ทุกฺขสฺส จ อติกฺกมํ. พระโคดมพุทธเจ้านั้นทรงอนุเคราะห์เราแล้ว ได้ทรงแสดงธรรม คือ ทุกข์ ทุกขสมุทัย และความก้าวล่วงทุกข์ ‘‘อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ, ทุกฺขูปสมคามินํ; จตฺตาริ อริยสจฺจานิ, มุนิ ธมฺมมเทสยิ. พระมุนีได้ทรงแสดงอริยมรรคมีองค์ ๘ อันเป็นทางให้ถึงความสงบระงับทุกข์ และได้ทรงแสดงธรรมคืออริยสัจ ๔ ‘‘ตสฺสาหํ วจนํ สุตฺวา, วิหรึ สาสเน รโต; สมถํ ปฏิวิชฺฌาหํ, รตฺตินฺทิวมตนฺทิโต. เราได้ฟังพระดำรัสของพระองค์แล้ว ยินดีในพระศาสนาอยู่ เป็นผู้ไม่เกียจคร้านทั้งกลางวันกลางคืน ได้แทงตลอดสมถะแล้ว ‘‘อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ, เย เม วิชฺชึสุ อาสวา; สพฺเพ อาสุํ สมุจฺฉินฺนา, น จ อุปฺปชฺชเร ปุน. อาสวะทั้งหลายทั้งภายในและภายนอกที่เคยมีแก่เรา อาสวะเหล่านั้นทั้งหมดถูกตัดขาดแล้ว และย่อมไม่เกิดขึ้นอีก ‘‘ปริยนฺตกตํ ทุกฺขํ, จริโมยํ สมุสฺสโย; ชาติมรณสํสาโร, นตฺถิทานิ ปุนพฺภโว’’ติ. ทุกข์เราได้ทำให้มีที่สุดแล้ว อัตภาพนี้เป็นอัตภาพสุดท้าย สังสารวัฏคือชาติและมรณะ บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีกต่อไป อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ. นี้คือวาสนาภาคิยสูตร ๙๙. ตตฺถ [Pg.123] กตมํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ? ๙๙. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนคือ นิพเพธภาคิยสูตร ‘‘อุทฺธํ อโธ สพฺพธิ วิปฺปมุตฺโต, อยํ อหสฺมีติ อนานุปสฺสี; เอวํ วิมุตฺโต อุทตาริ โอฆํ, อติณฺณปุพฺพํ อปุนพฺภวายา’’ติ. ผู้หลุดพ้นแล้วในเบื้องบน เบื้องต่ำ และในที่ทั้งปวง ไม่ตามเห็นว่า ‘นี้คือเรา’ ผู้นั้นหลุดพ้นแล้วอย่างนี้ ได้ข้ามโอฆะที่ยังไม่เคยข้าม เพื่อความไม่มีภพใหม่ อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ. นี้คือ นิพเพธภาคิยสูตร ‘‘สีลวโต, อานนฺท, น เจตนา กรณียา ‘กินฺติ เม อวิปฺปฏิสาโร ชาเยยฺยา’ติ. ธมฺมตา เอสา, อานนฺท, ยํ สีลวโต อวิปฺปฏิสาโร ชาเยยฺย. อวิปฺปฏิสารินา, อานนฺท, น เจตนา กรณียา ‘กินฺติ เม ปาโมชฺชํ ชาเยยฺยา’ติ. ธมฺมตา เอสา, อานนฺท, ยํ อวิปฺปฏิสาริโน ปาโมชฺชํ ชาเยยฺย. ปมุทิเตน, อานนฺท, น เจตนา กรณียา ‘กินฺติ เม ปีติ ชาเยยฺยา’ติ. ธมฺมตา เอสา, อานนฺท, ยํ ปมุทิตสฺส ปีติ ชาเยยฺย. ปีติมนสฺส, อานนฺท, น เจตนา กรณียา ‘กินฺติ เม กาโย ปสฺสมฺเภยฺยา’ติ. ธมฺมตา เอสา, อานนฺท, ยํ ปีติมนสฺส กาโย ปสฺสมฺเภยฺย. ปสฺสทฺธกายสฺส อานนฺท, น เจตนา กรณียา ‘กินฺตาหํ สุขํ เวทิเยยฺย’นฺติ. ธมฺมตา เอสา, อานนฺท, ยํ ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวทิเยยฺย. สุขิโน อานนฺท, น เจตนา กรณียา ‘กินฺติ เม สมาธิ ชาเยยฺยา’ติ. ธมฺมตา เอสา, อานนฺท, ยํ สุขิโน สมาธิ ชาเยยฺย. สมาหิตสฺส อานนฺท, น เจตนา กรณียา ‘กินฺตาหํ ยถาภูตํ ปชาเนยฺย’นฺติ. ธมฺมตา เอสา, อานนฺท, ยํ สมาหิโต ยถาภูตํ ปชาเนยฺย. ยถาภูตํ ปชานตา, อานนฺท, น เจตนา กรณียา ‘กินฺติ เม นิพฺพิทา ชาเยยฺยา’ติ. ธมฺมตา เอสา, อานนฺท, ยํ ยถาภูตํ ปชานนฺโต นิพฺพินฺเทยฺย. นิพฺพินฺทนฺเตน, อานนฺท, น เจตนา กรณียา ‘กินฺติ เม วิราโค ชาเยยฺยา’ติ. ธมฺมตา เอสา, อานนฺท, ยํ นิพฺพินฺทนฺโต วิรชฺเชยฺย. วิรชฺชนฺเตน อานนฺท น เจตนา กรณียา ‘กินฺติ เม วิมุตฺติ ชาเยยฺยา’ติ. ธมฺมตา เอสา, อานนฺท, ยํ วิรชฺชนฺโต วิมุจฺเจยฺย. วิมุตฺเตน, อานนฺท, น เจตนา กรณียา ‘กินฺติ เม วิมุตฺติญาณทสฺสนํ อุปฺปชฺเชยฺยา’ติ. ธมฺมตา เอสา, อานนฺท, ยํ วิมุตฺตสฺส วิมุตฺติญาณทสฺสนํ อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติ. ดูก่อนอานนท์ ผู้มีศีล ไม่ต้องตั้งเจตนาว่า ‘ขอความไม่เดือดร้อนจงเกิดแก่เรา’ ดูก่อนอานนท์ นี้เป็นธรรมดาที่ความไม่เดือดร้อนย่อมเกิดแก่ผู้มีศีล ดูก่อนอานนท์ ผู้ไม่มีความเดือดร้อน ไม่ต้องตั้งเจตนาว่า ‘ขอความปราโมทย์จงเกิดแก่เรา’ ดูก่อนอานนท์ นี้เป็นธรรมดาที่ความปราโมทย์ย่อมเกิดแก่ผู้ไม่มีความเดือดร้อน ดูก่อนอานนท์ ผู้มีความปราโมทย์ ไม่ต้องตั้งเจตนาว่า ‘ขอปีติจงเกิดแก่เรา’ ดูก่อนอานนท์ นี้เป็นธรรมดาที่ปีติย่อมเกิดแก่ผู้มีความปราโมทย์ ดูก่อนอานนท์ ผู้มีใจประกอบด้วยปีติ ไม่ต้องตั้งเจตนาว่า ‘ขอกายของเราจงสงบ’ ดูก่อนอานนท์ นี้เป็นธรรมดาที่กายย่อมสงบสำหรับผู้มีใจประกอบด้วยปีติ ดูก่อนอานนท์ ผู้มีกายสงบแล้ว ไม่ต้องตั้งเจตนาว่า ‘ขอเราจงเสวยสุข’ ดูก่อนอานนท์ นี้เป็นธรรมดาที่ผู้มีกายสงบแล้วย่อมเสวยสุข ดูก่อนอานนท์ ผู้มีสุข ไม่ต้องตั้งเจตนาว่า ‘ขอจิตของเราจงตั้งมั่น’ ดูก่อนอานนท์ นี้เป็นธรรมดาที่จิตย่อมตั้งมั่นสำหรับผู้มีสุข ดูก่อนอานนท์ ผู้มีจิตตั้งมั่นแล้ว ไม่ต้องตั้งเจตนาว่า ‘ขอเราจงรู้เห็นตามความเป็นจริง’ ดูก่อนอานนท์ นี้เป็นธรรมดาที่ผู้มีจิตตั้งมั่นแล้วย่อมรู้เห็นตามความเป็นจริง ดูก่อนอานนท์ ผู้รู้เห็นตามความเป็นจริง ไม่ต้องตั้งเจตนาว่า ‘ขอเราจงเบื่อหน่าย’ ดูก่อนอานนท์ นี้เป็นธรรมดาที่ผู้รู้เห็นตามความเป็นจริงย่อมเบื่อหน่าย ดูก่อนอานนท์ ผู้เบื่อหน่าย ไม่ต้องตั้งเจตนาว่า ‘ขอเราจงคลายกำหนัด’ ดูก่อนอานนท์ นี้เป็นธรรมดาที่ผู้เบื่อหน่ายย่อมคลายกำหนัด ดูก่อนอานนท์ ผู้คลายกำหนัดแล้ว ไม่ต้องตั้งเจตนาว่า ‘ขอเราจงหลุดพ้น’ ดูก่อนอานนท์ นี้เป็นธรรมดาที่ผู้คลายกำหนัดแล้วย่อมหลุดพ้น ดูก่อนอานนท์ ผู้หลุดพ้นแล้ว ไม่ต้องตั้งเจตนาว่า ‘ขอวิมุตติญาณทัสสนะจงเกิดแก่เรา’ ดูก่อนอานนท์ นี้เป็นธรรมดาที่วิมุตติญาณทัสสนะย่อมเกิดแก่ผู้หลุดพ้นแล้ว อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ. นี้คือ นิพเพธภาคิยสูตร ๑๐๐. ๑๐๐. ‘‘ยทา [Pg.124] หเว ปาตุภวนฺติ ธมฺมา, อาตาปิโน ฌายโต พฺราหฺมณสฺส; อถสฺส กงฺขา วปยนฺติ สพฺพา, ยโต ปชานาติ สเหตุธมฺม’’นฺติ. ในกาลใดแล ธรรมทั้งหลายปรากฏแก่พราหมณ์ผู้มีความเพียร เพ่งพินิจอยู่ ในกาลนั้น ความสงสัยทั้งปวงของพราหมณ์นั้นย่อมสิ้นไป เพราะมารู้ชัดซึ่งธรรมพร้อมทั้งเหตุ อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ. นี้คือ นิพเพธภาคิยสูตร ‘‘ยทา หเว ปาตุภวนฺติ ธมฺมา, อาตาปิโน ฌายโต พฺราหฺมณสฺส; อถสฺส กงฺขา วปยนฺติ สพฺพา, ยโต ขยํ ปจฺจยานํ อเวที’’ติ. ในกาลใดแล ธรรมทั้งหลายปรากฏแก่พราหมณ์ผู้มีความเพียร เพ่งพินิจอยู่ ในกาลนั้น ความสงสัยทั้งปวงของพราหมณ์นั้นย่อมสิ้นไป เพราะได้รู้แล้วซึ่งความสิ้นไปแห่งปัจจัยทั้งหลาย อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ. นี้คือ นิพเพธภาคิยสูตร ‘‘กึนุ กุชฺฌสิ มา กุชฺฌิ, อกฺโกโธ ติสฺส เต วรํ; โกธมานมกฺขวินยตฺถํ หิ, ติสฺส พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตี’’ติ. ดูก่อนติสสะ ท่านโกรธไปทำไม อย่าโกรธเลย ความไม่โกรธเป็นสิ่งประเสริฐสำหรับท่าน ดูก่อนติสสะ พรหมจรรย์นี้บุคคลย่อมอยู่เพื่อฝึกฝนกำจัดความโกรธ มานะ และมักขะ อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ. นี้คือ นิพเพธภาคิยสูตร ‘‘กทาหํ นนฺทํ ปสฺเสยฺยํ, อารญฺญํ ปํสุกูลิกํ; อญฺญาตุญฺเฉน ยาเปนฺตํ, กาเมสุ อนเปกฺขิน’’นฺติ. เมื่อไรหนอ เราจักได้เห็นพระนันทะผู้อยู่ป่า ผู้ทรงผ้าบังสุกุล ผู้ยังชีพด้วยการเที่ยวภิกขาจารในสกุลที่ไม่ปรากฏ ผู้ไม่เยื่อใยในกามทั้งหลาย อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ. นี้คือ นิพเพธภาคิยสูตร ‘‘กึสุ เฉตฺวา สุขํ เสติ, กึสุ เฉตฺวา น โสจติ; กิสฺสสฺสุ เอกธมฺมสฺส, วธํ โรเจสิ โคตมาติ. บุคคลฆ่าอะไรหนอจึงอยู่เป็นสุข ฆ่าอะไรหนอจึงไม่เศร้าโศก ข้าแต่พระโคดม พระองค์ทรงพอพระทัยการฆ่าธรรมอันหนึ่งคืออะไร ‘‘โกธํ เฉตฺวา สุขํ เสติ, โกธํ เฉตฺวา น โสจติ; โกธสฺส วิสมูลสฺส, มธุรคฺคสฺส พฺราหฺมณ; วธํ อริยา ปสํสนฺติ, ตํ หิ เฉตฺวา น โสจตี’’ติ. บุคคลฆ่าความโกรธได้จึงอยู่เป็นสุข ฆ่าความโกรธได้จึงไม่เศร้าโศก ดูก่อนพราหมณ์ พระอริยเจ้าทั้งหลายสรรเสริญการฆ่าความโกรธซึ่งมีรากเป็นพิษ มียอดหวาน เพราะบุคคลฆ่าความโกรธนั้นได้แล้วย่อมไม่เศร้าโศก อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ. นี้คือ นิพเพธภาคิยสูตร ‘‘กึสุ หเน อุปฺปติตํ, กึสุ ชาตํ วิโนทเย; กิญฺจสฺสุ ปชเห ธีโร, กิสฺสาภิสมโย สุโข. บัณฑิตพึงฆ่าอะไรที่เกิดขึ้น พึงบรรเทาอะไรที่เกิดแล้ว พึงละอะไร และการตรัสรู้อะไรเป็นความสุข ‘‘โกธํ [Pg.125] หเน อุปฺปติตํ, ราคํ ชาตํ วิโนทเย; อวิชฺชํ ปชเห ธีโร, สจฺจาภิสมโย สุโข’’ติ. บัณฑิตพึงฆ่าความโกรธที่เกิดขึ้น พึงบรรเทาราคะที่เกิดแล้ว พึงละอวิชชา การตรัสรู้สัจจะเป็นความสุข อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ. นี้คือ นิพเพธภาคิยสูตร ๑๐๑. ๑๐๑. ‘‘สตฺติยา วิย โอมฏฺโฐ, ฑยฺหมาโนว มตฺถเก; กามราคปฺปหานาย, สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช. ภิกษุผู้มีสติ พึงเที่ยวไปเพื่อละกามราคะ เหมือนถูกหอกแทง หรือเหมือนถูกไฟไหม้บนศีรษะ ‘‘สตฺติยา วิย โอมฏฺโฐ, ฑยฺหมาโนว มตฺถเก; สกฺกายทิฏฺฐิปฺปหานาย, สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช’’ติ. ภิกษุผู้มีสติ พึงเที่ยวไปเพื่อละสักกายทิฏฐิ เหมือนถูกหอกแทง หรือเหมือนถูกไฟไหม้บนศีรษะ อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ. นี้คือ นิพเพธภาคิยสูตร ‘‘สพฺเพ ขยนฺตา นิจยา, ปตนนฺตา สมุสฺสยา; สพฺเพสํ มรณมาคมฺม, สพฺเพสํ ชีวิตมทฺธุวํ; เอตํ ภยํ มรเณ เปกฺขมาโน, ปุญฺญานิ กยิราถ สุขาวหานิ. การสั่งสมทั้งปวงมีความสิ้นไปเป็นที่สุด การพูนขึ้นทั้งหลายมีความตกไปเป็นที่สุด ชีวิตของสัตว์ทั้งปวงไม่ยั่งยืน เพราะต้องประสบกับความตาย เมื่อเล็งเห็นภัยในความตายนี้ พึงทำบุญทั้งหลายอันนำความสุขมาให้ ‘‘สพฺเพ ขยนฺตา นิจยา, ปตนนฺตา สมุสฺสยา; สพฺเพสํ มรณมาคมฺม, สพฺเพสํ ชีวิตมทฺธุวํ; เอตํ ภยํ มรเณ เปกฺขมาโน, โลกามิสํ ปชเห สนฺติเปกฺโข’’ติ. การสั่งสมทั้งปวงมีความสิ้นไปเป็นที่สุด การพูนขึ้นทั้งหลายมีความตกไปเป็นที่สุด ชีวิตของสัตว์ทั้งปวงไม่ยั่งยืน เพราะต้องประสบกับความตาย ผู้เล็งเห็นสันติ เมื่อเล็งเห็นภัยในความตายนี้ พึงละโลกามิสเสีย อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ. สูตรนี้เป็นนิพเพธภาคิยสูตร ‘‘สุขํ สยนฺติ มุนโย, น เต โสจนฺติ มาวิธ; เยสํ ฌานรตํ จิตฺตํ, ปญฺญวา สุสมาหิโต; อารทฺธวีริโย ปหิตตฺโต, โอฆํ ตรติ ทุตฺตรํ. พระมุนีทั้งหลายย่อมอยู่เป็นสุข ท่านเหล่านั้นย่อมไม่เศร้าโศกในศาสนานี้ ส่วนพระมุนีผู้มีปัญญา มีจิตตั้งมั่นดี มีจิตยินดีในฌาน มีความเพียรปรารภแล้ว มีตนส่งไปแล้ว ย่อมข้ามโอฆะที่ข้ามได้ยาก ‘‘วิรโต กามสญฺญาย, สพฺพสํโยชนาตีโต ; นนฺทิภวปริกฺขีโณ, โส คมฺภีเร น สีทตี’’ติ. พระมุนีผู้เว้นขาดจากกามสัญญา ก้าวล่วงสังโยชน์ทั้งปวง มีความเพลิดเพลินในภพสิ้นแล้ว ท่านนั้นย่อมไม่จมลงในห้วงน้ำลึก (คือสังสารวัฏ) อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ. สูตรนี้เป็นนิพเพธภาคิยสูตร ‘‘สทฺทหาโน อรหตํ, ธมฺมํ นิพฺพานปตฺติยา; สุสฺสูสํ ลภเต ปญฺญํ, อปฺปมตฺโต วิจกฺขโณ. ผู้ไม่ประมาท มีปัญญาพิจารณา เชื่อธรรมของพระอรหันต์ทั้งหลายเพื่อการบรรลุนิพพาน และใคร่ในการฟัง ย่อมได้ปัญญา ปติรูปการี [Pg.126] ธุรวา, อุฏฺฐาตา วินฺทเต ธนํ; สจฺเจน กิตฺตึ ปปฺโปติ, ททํ มิตฺตานิ คนฺถติ; อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ, เอวํ เปจฺจ น โสจตี’’ติ. ผู้ทำการงานที่เหมาะสม มีธุระเป็นปกติ ขยันหมั่นเพียร ย่อมหาทรัพย์ได้, ย่อมได้เกียรติเพราะความสัตย์, ผู้ให้ย่อมผูกมิตรไว้ได้, บุคคลนั้นละโลกนี้ไปสู่โลกหน้าแล้ว ย่อมไม่เศร้าโศกด้วยอาการอย่างนี้ อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ. สูตรนี้เป็นนิพเพธภาคิยสูตร ‘‘สพฺพคนฺถปหีนสฺส, วิปฺปมุตฺตสฺส เต สโต; สมณสฺส น ตํ สาธุ, ยทญฺญมนุสาสสีติ. สำหรับท่านผู้มีสติ การพร่ำสอนสมณะผู้ละเครื่องร้อยรัดทั้งปวง ผู้หลุดพ้นแล้วนั้น ไม่ดีเลย ‘‘เยน เกนจิ วณฺเณน, สํวาโส สกฺก ชายติ; น ตํ อรหติ สปฺปญฺโญ, มนสา อนุกมฺปิตุํ. ดูก่อนท้าวสักกะ การอยู่ร่วมกันย่อมเกิดขึ้นได้ด้วยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง ผู้มีปัญญาไม่ควรที่จะไม่อนุเคราะห์บุคคลนั้นด้วยใจ ‘‘มนสา เจ ปสนฺเนน, ยทญฺญมนุสาสติ; น เตน โหติ สํยุตฺโต, ยานุกมฺปา อนุทฺทยา’’ติ. ถ้าบุคคลพร่ำสอนผู้อื่นด้วยใจอันเลื่อมใส เขาย่อมไม่ชื่อว่าถูกผูกมัดไว้ด้วยการพร่ำสอนนั้น เพราะมีความอนุเคราะห์และความเอ็นดู อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ. สูตรนี้เป็นนิพเพธภาคิยสูตร ๑๐๒. ๑๐๒. ‘‘ราโค จ โทโส จ กุโตนิทานา, อรตี รตี โลมหํโส กุโตชา; กุโต สมุฏฺฐาย มโนวิตกฺกา, กุมารกา ธงฺกมิโวสฺสชนฺติ. ราคะและโทสะมีอะไรเป็นแดนเกิด ความไม่ยินดี ความยินดี และความขนพองสยองเกล้า เกิดจากอะไร มโนวิตกทั้งหลายเกิดขึ้นจากอะไร แล้วจึงปล่อยจิตไป เหมือนเด็กๆ ปล่อยกา ‘‘ราโค จ โทโส จ อิโตนิทานา, อรตี รตี โลมหํโส อิโตชา; อิโต สมุฏฺฐาย มโนวิตกฺกา, กุมารกา ธงฺกมิโวสฺสชนฺติ. ราคะและโทสะมีสิ่งนี้ (อัตภาพ) เป็นแดนเกิด ความไม่ยินดี ความยินดี และความขนพองสยองเกล้า เกิดจากสิ่งนี้ มโนวิตกทั้งหลายเกิดขึ้นจากสิ่งนี้ แล้วจึงปล่อยจิตไป เหมือนเด็กๆ ปล่อยกา ‘‘สฺเนหชา อตฺตสมฺภูตา, นิคฺโรธสฺเสว ขนฺธชา; ปุถุ วิสตฺตา กาเมสุ, มาลุวาว วิตตา วเน. ธรรมเหล่านี้เกิดจากความรัก เกิดจากตน เหมือนพันธุ์ไม้ที่เกิดจากลำต้นของต้นไทร กิเลสเหล่านั้นมีมากมาย เกาะเกี่ยวอยู่ในกามทั้งหลาย เหมือนเถามาลุวาที่แผ่ไปในป่า ‘‘เย นํ ปชานนฺติ ยโตนิทานํ, เต นํ วิโนเทนฺติ สุโณหิ ยกฺข; เต ทุตฺตรํ โอฆมิมํ ตรนฺติ, อติณฺณปุพฺพํ อปุนพฺภวายา’’ติ. ดูก่อนยักษ์ ท่านจงฟัง ชนเหล่าใดรู้ชัดถึงธรรมนั้นว่ามีอะไรเป็นแดนเกิด ชนเหล่านั้นย่อมบรรเทาธรรมนั้นได้ ท่านเหล่านั้นย่อมข้ามโอฆะนี้ที่ข้ามได้ยาก ซึ่งไม่เคยข้ามได้มาก่อน เพื่อความไม่มีภพอีก อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ. สูตรนี้เป็นนิพเพธภาคิยสูตร ‘‘ทุกฺกรํ [Pg.127] ภควา สุทุกฺกรํ ภควา’’ติ; ข้าแต่พระผู้มีพระภาค การกระทำ (สมณธรรม) เป็นสิ่งที่ทำได้ยาก ข้าแต่พระผู้มีพระภาค เป็นสิ่งที่ทำได้ยากอย่างยิ่ง ‘‘ทุกฺกรํ วาปิ กโรนฺติ, [กามทาติ ภควา]เสกฺขา สีลสมาหิตา; ฐิตตฺตา อนคาริยุเปตสฺส, ตุฏฺฐิ โหติ สุขาวหา’’ติ. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ดูก่อนกามทเทวบุตร) พระเสขะทั้งหลายผู้มีศีลสมบูรณ์ ถึงจะทำได้ยาก ก็ย่อมทำได้ สำหรับผู้มีตนตั้งมั่น ผู้ถึงความเป็นผู้ไม่มีเรือนแล้ว ความสันโดษย่อมนำสุขมาให้ ‘‘ทุลฺลภา ภควา ยทิทํ ตุฏฺฐี’’ติ; ‘‘ทุลฺลภํ วาปิ ลภนฺติ, [กามทาติ ภควา]จิตฺตวูปสเม รตา; เยสํ ทิวา จ รตฺโต จ, ภาวนาย รโต มโน’’ติ. (เทวบุตรกราบทูลว่า) ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ความสันโดษนี้แล หาได้ยาก (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ดูก่อนกามทเทวบุตร) ท่านผู้มีใจยินดีในภาวนาทั้งกลางวันและกลางคืน ยินดีในความสงบแห่งจิต ถึงจะหาได้ยาก ก็ย่อมได้ความสันโดษนั้น ‘‘ทุสฺสมาทหํ ภควา ยทิทํ จิตฺต’’นฺติ; ‘‘ทุสฺสมาทหํ วาปิ สมาทหนฺติ, [กามทาติ ภควา]อินฺทฺริยูปสเม รตา; เต เฉตฺวา มจฺจุโน ชาลํ, อริยา คจฺฉนฺติ กามทา’’ติ. (เทวบุตรกราบทูลว่า) ข้าแต่พระผู้มีพระภาค จิตนี้แล ตั้งมั่นได้ยาก (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ดูก่อนกามทเทวบุตร) ท่านผู้ยินดีในความสงบแห่งอินทรีย์ ถึงจะตั้งมั่นได้ยาก ก็ย่อมตั้งมั่นได้ ดูก่อนกามทเทวบุตร พระอริยะเหล่านั้นตัดบ่วงแห่งมัจจุแล้วย่อมไป ‘‘ทุคฺคโม ภควา วิสโม มคฺโค’’ติ; ‘‘ทุคฺคเม วิสเม วาปิ, อริยา คจฺฉนฺติ กามท ; อนริยา วิสเม มคฺเค, ปปตนฺติ อวํสิรา; อริยานํ สโม มคฺโค, อริยา หิ วิสเม สมา’’ติ. (เทวบุตรกราบทูลว่า) ข้าแต่พระผู้มีพระภาค หนทางไปได้ยาก ไม่สม่ำเสมอ (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ดูก่อนกามทเทวบุตร พระอริยะทั้งหลายย่อมไปได้ แม้ในหนทางที่ไปได้ยากและไม่สม่ำเสมอ ส่วนอนารยชนย่อมตกหัวทิ่มในหนทางที่ไม่สม่ำเสมอ หนทางสำหรับพระอริยะทั้งหลายย่อมสม่ำเสมอ เพราะพระอริยะทั้งหลายย่อมสม่ำเสมอในที่ไม่สม่ำเสมอ อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ. สูตรนี้เป็นนิพเพธภาคิยสูตร ๑๐๓. ๑๐๓. ‘‘อิทํ หิ ตํ เชตวนํ, อิสิสงฺฆนิเสวิตํ; อาวุตฺถํ ธมฺมราเชน, ปีติสญฺชนนํ มม. นี้คือพระเชตวันนั้นแล อันเป็นที่อยู่ของหมู่ฤาษี เป็นที่ประทับของพระธรรมราชา และเป็นที่เกิดแห่งปีติของข้าพเจ้า ‘‘กมฺมํ วิชฺชา จ ธมฺโม จ, สีลํ ชีวิตมุตฺตมํ; เอเตน มจฺจา สุชฺฌนฺติ, น โคตฺเตน ธเนน วา. กรรม วิชชา ธรรม ศีล และชีวิตอันสูงสุด สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์ได้ด้วยธรรมเหล่านี้ หาใช่บริสุทธิ์ได้ด้วยโคตรหรือด้วยทรัพย์ไม่ ‘‘ตสฺมา หิ ปณฺฑิโต โปโส, สมฺปสฺสํ อตฺถมตฺตโน; โยนิโส วิจิเน ธมฺมํ, เอวํ ตตฺถ วิสุชฺฌติ. เพราะเหตุนั้นแล บัณฑิตเมื่อเห็นประโยชน์ของตน พึงเลือกเฟ้นธรรมโดยแยบคาย ย่อมบริสุทธิ์ในธรรมนั้นได้ด้วยอาการอย่างนี้ ‘‘สาริปุตฺโตว [Pg.128] ปญฺญาย, สีเลน อุปสเมน จ; โยปิ ปารงฺคโต ภิกฺขุ, เอตาวปรโม สิยา’’ติ. พระสารีบุตรเป็นผู้เสมอ (ด้วยเรา) ด้วยปัญญา ด้วยศีล และด้วยความสงบ ภิกษุใดแม้ผู้ถึงฝั่ง (คือนิพพาน) แล้ว ก็พึงมีพระสารีบุตรนั้นเป็นอย่างยิ่ง อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ. สูตรนี้เป็นนิพเพธภาคิยสูตร ‘‘อตีตํ นานฺวาคเมยฺย, นปฺปฏิกงฺเข อนาคตํ; ยทตีตํ ปหีนํ ตํ, อปฺปตฺตญฺจ อนาคตํ. ไม่พึงตามคิดถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้ว ไม่พึงหวังสิ่งที่ยังไม่มาถึง สิ่งใดล่วงไปแล้ว สิ่งนั้นก็ถูกละไปแล้ว และสิ่งที่ยังไม่มาถึง ก็ยังมาไม่ถึง ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนญฺจ โย ธมฺมํ, ตตฺถ ตตฺถ วิปสฺสติ; อสํหีรํ อสํกุปฺปํ, ตํ วิทฺวา มนุพฺรูหเย. ผู้ใดเห็นแจ้งธรรมที่เป็นปัจจุบันในธรรมนั้นๆ ผู้รู้พึงเจริญวิปัสสนานั้นอันไม่หวั่นไหว ไม่คลอนแคลน ‘‘อชฺเชว กิจฺจมาตปฺปํ, โก ชญฺญา มรณํ สุเว; น หิ โน สงฺครํ เตน, มหาเสเนน มจฺจุนา. พึงทำความเพียรในวันนี้เทียว ใครเล่าจะรู้ความตายในวันพรุ่ง เพราะการผัดเพี้ยนกับมัจจุราชผู้มีเสนาใหญ่นั้น ย่อมไม่มีแก่เราเลย ‘‘เอวํ วิหารึ อาตาปึ, อโหรตฺตมตนฺทิตํ; ตํ เว ‘‘ภทฺเทกรตฺโต’’ติ, สนฺโต อาจิกฺขเต มุนี’’ติ. พระมุนีผู้สงบย่อมกล่าวเรียกผู้มีความเพียร ไม่เกียจคร้านทั้งกลางวันกลางคืน อยู่อย่างนั้นแลว่า ‘ผู้มีราตรีเดียวเจริญ’ อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ. สูตรนี้เป็นนิพเพธภาคิยสูตร ‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, สจฺฉิกาตพฺพานิ. กตมานิ จตฺตาริ? อตฺถิ, ภิกฺขเว, ธมฺมา จกฺขุนา ปญฺญาย จ สจฺฉิกาตพฺพา, อตฺถิ ธมฺมา สติยา ปญฺญาย จ สจฺฉิกาตพฺพา, อตฺถิ ธมฺมา กาเยน ปญฺญาย จ สจฺฉิกาตพฺพา, อตฺถิ ธมฺมา ปญฺญาย เวทิตพฺพา, ปญฺญาย จ สจฺฉิกาตพฺพา. ภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่พึงทำให้แจ้ง ๔ ประการนี้ ๔ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่พึงทำให้แจ้งด้วยจักษุและปัญญามีอยู่ ธรรมที่พึงทำให้แจ้งด้วยสติและปัญญามีอยู่ ธรรมที่พึงทำให้แจ้งด้วยกายและปัญญามีอยู่ ธรรมที่พึงรู้ด้วยปัญญาและพึงทำให้แจ้งด้วยปัญญามีอยู่ ‘‘กตเม จ, ภิกฺขเว, ธมฺมา จกฺขุนา ปญฺญาย จ สจฺฉิกาตพฺพา? ทิพฺพจกฺขุ สุวิสุทฺธํ อติกฺกนฺตมานุสกํ จกฺขุนา ปญฺญาย จ สจฺฉิกาตพฺพํ. ภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่พึงทำให้แจ้งด้วยจักษุและปัญญาเป็นไฉน ทิพพจักขุอันบริสุทธิ์ยิ่ง ล่วงจักษุของมนุษย์ พึงทำให้แจ้งด้วยจักษุและปัญญา ‘‘กตเม จ, ภิกฺขเว, ธมฺมา สติยา ปญฺญาย จ สจฺฉิกาตพฺพา? ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติ สติยา ปญฺญาย จ สจฺฉิกาตพฺพา. ภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่พึงทำให้แจ้งด้วยสติและปัญญาเป็นไฉน ปุพเพนิวาสานุสติ พึงทำให้แจ้งด้วยสติและปัญญา ‘‘กตเม จ, ภิกฺขเว, ธมฺมา กาเยน ปญฺญาย จ สจฺฉิกาตพฺพา? อิทฺธิวิธา นิโรธา กาเยน ปญฺญาย จ สจฺฉิกาตพฺพา. ภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่พึงทำให้แจ้งด้วยกายและปัญญาเป็นไฉน อิทธิวิธาและนิโรธ พึงทำให้แจ้งด้วยกายและปัญญา ‘‘กตเม จ, ภิกฺขเว, ธมฺมา ปญฺญาย เวทิตพฺพา, ปญฺญาย สจฺฉิกาตพฺพา? อาสวานํ ขเย ญาณํ ปญฺญาย เวทิตพฺพํ, ปญฺญาย จ สจฺฉิกาตพฺพ’’นฺติ. ภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่พึงรู้ด้วยปัญญาและพึงทำให้แจ้งด้วยปัญญาเป็นไฉน ญาณในความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย พึงรู้ได้ด้วยปัญญาและพึงทำให้แจ้งด้วยปัญญา อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ. สูตรนี้เป็นนิพเพธภาคิยสูตร ๑๐๔. ตตฺถ [Pg.129] กตมํ อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ? ๑๐๔. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนเป็นอเสกขภาคิยสูตร ‘‘ยสฺส เสลูปมํ จิตฺตํ, ฐิตํ นานุปกมฺปติ; วิรตฺตํ รชนีเยสุ, โกปเนยฺเย น กุปฺปติ; ยสฺเสวํ ภาวิตํ จิตฺตํ, กุโต นํ ทุกฺขเมสฺสตี’’ติ. จิตของผู้ใดตั้งมั่น ไม่หวั่นไหว ดุจศิลา ปราศจากความกำหนัดในอารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด ไม่โกรธในอารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งความโกรธ จิตของผู้ใดอบรมแล้วอย่างนี้ ความทุกข์จะมาถึงผู้นั้นแต่ที่ไหน อิทํ อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ. สูตรนี้เป็นอเสกขภาคิยสูตร อายสฺมโต จ สาริปุตฺตสฺส จาริกาทสมํ เวยฺยากรณํ กาตพฺพนฺติ. และพึงทำเวยยากรณ์ที่ ๑๐ ว่าด้วยจาริกของท่านพระสารีบุตร อิทํ อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ. สูตรนี้เป็นอเสกขภาคิยสูตร ‘‘โย พฺราหฺมโณ พาหิตปาปธมฺโม, นิหุํหุงฺโก นิกฺกสาโว ยตตฺโต; เวทนฺตคู วูสิตพฺรหฺมจริโย, ธมฺเมน โส พฺรหฺมวาทํ วเทยฺย; ยสฺสุสฺสทา นตฺถิ กุหิญฺจิ โลเก’’ติ. พราหมณ์ใดมีบาปธรรมอันลอยเสียแล้ว ปราศจากมานะ ปราศจากกิเลสดุจน้ำฝาด มีใจสำรวมแล้ว ถึงที่สุดแห่งเวท อยู่จบพรหมจรรย์ ผู้ใดไม่มีกิเลสเครื่องฟูขึ้นในโลกไหนๆ ผู้นั้นพึงกล่าวถ้อยคำว่า ‘เราเป็นพราหมณ์’ ได้โดยธรรม อิทํ อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ. สูตรนี้เป็นอเสกขภาคิยสูตร ‘‘พาหิตฺวา ปาปเก ธมฺเม, เย จรนฺติ สทา สตา; ขีณสํโยชนา พุทฺธา, เต เว โลกสฺมิ พฺราหฺมณา’’ติ. ท่านผู้รู้ทั้งหลายใด ลอยบาปธรรมทั้งหลายแล้ว เป็นผู้มีสติทุกเมื่อ ประพฤติอยู่ เป็นผู้สิ้นสังโยชน์แล้ว ท่านเหล่านั้นแลชื่อว่าเป็นพราหมณ์ในโลก อิทํ อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ. สูตรนี้เป็นอเสกขภาคิยสูตร ‘‘ยตฺถ อาโป จ ปถวี, เตโช วาโย น คาธติ; น ตตฺถ สุกฺกา โชตนฺติ, อาทิจฺโจ นปฺปกาสติ; น ตตฺถ จนฺทิมา ภาติ, ตโม ตตฺถ น วิชฺชติ. ในที่ใด ธาตุน้ำ ดิน ไฟ และลม ย่อมตั้งอยู่ไม่ได้ ในที่นั้น ดาวนักษัตรทั้งหลายย่อมไม่ส่องแสง พระอาทิตย์ก็ไม่ปรากฏ ในที่นั้น พระจันทร์ก็ไม่สว่าง ความมืดก็ย่อมไม่มีในที่นั้น ‘‘ยทา จ อตฺตนาเวทิ, มุนิ โมเนน พฺราหฺมโณ; อถ รูปา อรูปา จ, สุขทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติ. ก็เมื่อใด พราหมณ์ผู้เป็นมุนี รู้แจ้งได้ด้วยตนเอง ด้วยญาณอันเป็นเครื่องรู้ เมื่อนั้น เขาย่อมหลุดพ้นจากรูปและอรูป จากสุขและทุกข์ อิทํ อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ. สูตรนี้เป็นอเสกขภาคิยสูตร ‘‘ยทา สเกสุ ธมฺเมสุ, ปารคู โหติ พฺราหฺมโณ; อถ เอตํ ปิสาจญฺจ, ปกฺกุลญฺจาติวตฺตตี’’ติ. เมื่อใด พราหมณ์เป็นผู้ถึงฝั่งในธรรมทั้งหลายของตน เมื่อนั้น เขาย่อมก้าวล่วงปีศาจและปักกุละนี้ได้ อิทํ อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ. สูตรนี้เป็นอเสกขภาคิยสูตร ‘‘นาภินนฺทติ [Pg.130] อายนฺตึ, ปกฺกมนฺตึ น โสจติ; สงฺคา สงฺคามชึ มุตฺตํ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณ’’นฺติ. ผู้ใดไม่เพลิดเพลินต่อสิ่งที่กำลังมา ไม่เศร้าโศกถึงสิ่งที่กำลังจากไป เราเรียกผู้นั้นผู้พ้นจากกิเลสเครื่องข้อง ผู้ชนะสงคราม ว่าเป็นพราหมณ์ อิทํ อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ. สูตรนี้เป็นอเสกขภาคิยสูตร ‘‘น อุทเกน สุจี โหติ, พหฺเวตฺถ นฺหายตี ชโน; ยมฺหิ สจฺจญฺจ ธมฺโม จ, โส สุจี โส จ พฺราหฺมโณ’’ติ. คนย่อมบริสุทธิ์ด้วยน้ำก็หาไม่ ชนเป็นอันมากอาบน้ำในที่นี้ ในผู้ใดมีทั้งสัจจะและธรรมะ ผู้นั้นเป็นผู้บริสุทธิ์ และผู้นั้นเป็นพราหมณ์ อิทํ อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ. สูตรนี้เป็นอเสกขภาคิยสูตร ‘‘ยทา หเว ปาตุภวนฺติ ธมฺมา, อาตาปิโน ฌายโต พฺราหฺมณสฺส; วิธูปยํ ติฏฺฐติ มารเสนํ, สูริโยว โอภาสยมนฺตลิกฺข’’นฺติ. เมื่อใดแล ธรรมทั้งหลายปรากฏแก่พราหมณ์ผู้มีความเพียร เพ่งพินิจอยู่ เขาย่อมกำจัดเสนาแห่งมารตั้งอยู่ ดุจพระอาทิตย์ส่องสว่างอยู่ในอากาศฉะนั้น อิทํ อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ. สูตรนี้เป็นอเสกขภาคิยสูตร ‘‘สนฺตินฺทฺริยํ ปสฺสถ อิริยมานํ, เตวิชฺชปตฺตํ อปหานธมฺมํ; สพฺพานิ โยคานิ อุปาติวตฺโต, อกิญฺจโน อิริยติ ปํสุกูลิโก. เธอทั้งหลายจงดูท่านผู้มีอินทรีย์สงบ ผู้บรรลุวิชชา ๓ มีธรรมที่ไม่เสื่อม ประพฤติอยู่ ท่านผู้ก้าวล่วงโยคะทั้งปวง ไม่มีกิเลสเครื่องกังวล ทรงผ้าบังสุกุลเที่ยวไปอยู่ ‘‘ตํ เทวตา สมฺพหุลา อุฬารา, พฺรหฺมวิมานํ อุปสงฺกมิตฺวา; อาชานิยํ ชาติพลํ นิเสธํ, นิธ นมสฺสนฺติ ปสนฺนจิตฺตา. เทวดาจำนวนมากผู้ประเสริฐ เข้าไปสู่พรหมวิมานแล้ว มีจิตเลื่อมใส ย่อมนอบน้อมบุรุษอาชาไนยนั้น ผู้ห้ามกำลังคือชาติ ในพรหมวิมานนี้ ‘‘นโม เต ปุริสาชญฺญ, นโม เต ปุริสุตฺตม; ยสฺส เต นาภิชานาม, กึ ตฺวํ นิสฺสาย ฌายสี’’ติ. ข้าแต่บุรุษอาชาไนย ขอนอบน้อมแด่ท่าน ข้าแต่บุรุษสูงสุด ขอนอบน้อมแด่ท่าน พวกข้าพเจ้าไม่รู้ชัดถึงท่านเลยว่า ท่านอาศัยอะไรจึงเพ่งฌานอยู่ ดังนี้ อิทํ อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ. สูตรนี้เป็นอเสกขภาคิยสูตร ‘‘สหายา วติเม ภิกฺขู, จิรรตฺตํ สเมติกา; สเมติ เนสํ สทฺธมฺโม, ธมฺเม พุทฺธปฺปเวทิเต’’. ภิกษุเหล่านี้เป็นสหายกัน คบหากันมานาน สัทธรรมของท่านเหล่านั้นย่อมพร้อมเพรียงกัน ในธรรมที่พระพุทธเจ้าทรงประกาศแล้ว ‘‘สุวินีตา [Pg.131] กปฺปิเนน, ธมฺเม อริยปฺปเวทิเต; ธาเรนฺติ อนฺติมํ เทหํ, เชตฺวา มารํ สวาหินิ’’นฺติ. ท่านเหล่านั้นได้รับการแนะนำดีแล้วโดยท่านกัปปินะ ในธรรมที่พระอริยเจ้าประกาศแล้ว ชนะมารพร้อมทั้งพาหนะแล้ว ย่อมทรงไว้ซึ่งร่างกายสุดท้าย ดังนี้ อิทํ อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ. สูตรนี้เป็นอเสกขภาคิยสูตร ‘‘นยิทํ สิถิลมารพฺภ, นยิทํ อปฺเปน ถามสา; นิพฺพานํ อธิคนฺตพฺพํ, สพฺพทุกฺขปฺปโมจนํ. พระนิพพานอันเป็นที่พ้นจากทุกข์ทั้งปวงนี้ ไม่พึงบรรลุได้ด้วยการปรารภความเพียรที่ย่อหย่อน ไม่พึงบรรลุได้ด้วยกำลังเล็กน้อย ‘‘อยญฺจ ทหโร ภิกฺขุ, อยมุตฺตมปุริโส; ธาเรติ อนฺติมํ เทหํ, เชตฺวา มารํ สวาหินิ’’นฺติ. ภิกษุหนุ่มรูปนี้เป็นบุรุษสูงสุด ชนะมารพร้อมทั้งพาหนะแล้ว ย่อมทรงไว้ซึ่งร่างกายสุดท้าย ดังนี้ อิทํ อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ. สูตรนี้เป็นอเสกขภาคิยสูตร ‘‘ทุพฺพณฺณโก ลูขจีวโร, โมฆราชา สทา สโต; ขีณาสโว วิสํยุตฺโต, กตกิจฺโจ อนาสโว. ท่านโมฆราชมีผิวพรรณไม่งาม มีจีวรเศร้าหมอง มีสติทุกเมื่อ เป็นผู้สิ้นอาสวะแล้ว ไม่ประกอบด้วยกิเลส มีกิจที่ทำเสร็จแล้ว ไม่มีอาสวะ ‘‘เตวิชฺโช อิทฺธิปฺปตฺโต จ, เจโตปริยโกวิโท ; ธาเรติ อนฺติมํ เทหํ, เชตฺวา มารํ สวาหินิ’’นฺติ. เป็นผู้มีวิชชา ๓ ถึงแล้วซึ่งฤทธิ์ ฉลาดในเจโตปริยญาณ ชนะมารพร้อมทั้งพาหนะแล้ว ย่อมทรงไว้ซึ่งร่างกายสุดท้าย ดังนี้ อิทํ อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ. สูตรนี้เป็นอเสกขภาคิยสูตร ๑๐๕. ‘‘ตถาคโต, ภิกฺขเว, อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ รูปสฺส นิพฺพิทา วิราคา นิโรธา อนุปาทา วิมุตฺโต สมฺมาสมฺพุทฺโธติ วุจฺจติ. ภิกฺขุปิ, ภิกฺขเว, ปญฺญาวิมุตฺโต รูปสฺส นิพฺพิทา วิราคา นิโรธา อนุปาทา วิมุตฺโต ปญฺญาวิมุตฺโตติ วุจฺจติ. ๑๐๕. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า หลุดพ้นแล้วเพราะเบื่อหน่ายในรูป เพราะคลายกำหนัด เพราะดับ และเพราะไม่ยึดมั่น จึงเรียกว่า สัมมาสัมพุทธะ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ภิกษุผู้หลุดพ้นด้วยปัญญา ก็หลุดพ้นแล้วเพราะเบื่อหน่ายในรูป เพราะคลายกำหนัด เพราะดับ และเพราะไม่ยึดมั่น จึงเรียกว่า ปัญญาวิมุต ‘‘ตถาคโต, ภิกฺขเว, อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ เวทนาย…เป… สญฺญาย…เป… สงฺขารานํ…เป… วิญฺญาณสฺส นิพฺพิทา วิราคา นิโรธา อนุปาทา วิมุตฺโต สมฺมาสมฺพุทฺโธติ วุจฺจติ. ภิกฺขุปิ, ภิกฺขเว, ปญฺญาวิมุตฺโต วิญฺญาณสฺส นิพฺพิทา วิราคา นิโรธา อนุปาทา วิมุตฺโต ปญฺญาวิมุตฺโตติ วุจฺจติ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า หลุดพ้นแล้วเพราะเบื่อหน่ายในเวทนา...ฯลฯ...สัญญา...ฯลฯ...สังขาร...ฯลฯ...วิญญาณ เพราะคลายกำหนัด เพราะดับ และเพราะไม่ยึดมั่น จึงเรียกว่า สัมมาสัมพุทธะ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ภิกษุผู้หลุดพ้นด้วยปัญญา ก็หลุดพ้นแล้วเพราะเบื่อหน่ายในวิญญาณ เพราะคลายกำหนัด เพราะดับ และเพราะไม่ยึดมั่น จึงเรียกว่า ปัญญาวิมุต ‘‘ตตฺร โข, ภิกฺขเว, โก วิเสโส โก อธิปฺปยาโส กึ นานากรณํ ตถาคตสฺส อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปญฺญาวิมุตฺเตน ภิกฺขุนาติ? ภควํมูลกา โน, ภนฺเต, ธมฺมา…เป… ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในกรณีนั้น อะไรคือความพิเศษ อะไรคือความยิ่ง อะไรคือความแตกต่าง แห่งตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า กับภิกษุผู้เป็นปัญญาวิมุตเล่า? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล...ฯลฯ... ‘‘ตถาคโต, ภิกฺขเว, อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ อนุปฺปนฺนสฺส มคฺคสฺส อุปฺปาเทตา, อสญฺชาตสฺส มคฺคสฺส สญฺชเนตา, อนกฺขาตสฺส มคฺคสฺส อกฺขาตา[Pg.132], มคฺคญฺญู มคฺควิทู มคฺคโกวิโท, มคฺคานุคา จ, ภิกฺขเว, เอตรหิ สาวกา วิหรนฺติ ปจฺฉาสมนฺนาคตา. อยํ โข, ภิกฺขเว, วิเสโส, อยํ อธิปฺปยาโส, อิทํ นานากรณํ ตถาคตสฺส อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปญฺญาวิมุตฺเตน ภิกฺขุนา’’ติ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นผู้ให้มรรคที่ยังไม่เกิด ให้เกิดขึ้น เป็นผู้ให้มรรคที่ยังไม่เกิดพร้อม ให้เกิดพร้อม เป็นผู้บอกมรรคที่ยังไม่มีใครบอก เป็นผู้รู้มรรค รู้แจ้งมรรค ฉลาดในมรรค. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนสาวกทั้งหลายในบัดนี้ เป็นผู้ดำเนินตามมรรค สมบูรณ์แล้วในภายหลัง. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้แลคือความพิเศษ คือความยิ่ง คือความแตกต่าง แห่งตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า กับภิกษุผู้เป็นปัญญาวิมุต ดังนี้ อิทํ อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ. สูตรนี้เป็นอเสกขภาคิยสูตร ๑๐๖. ตตฺถ กตมํ สํกิเลสภาคิยญฺจ วาสนาภาคิยญฺจ สุตฺตํ? ๑๐๖. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนเป็นสังกิเลสภาคิยสูตรและวาสนาภาคิยสูตร? ‘‘ฉนฺนมติวสฺสติ, วิวฏํ นาติวสฺสติ; ตสฺมา ฉนฺนํ วิวเรถ, เอวํ ตํ นาติวสฺสตี’’ติ. ฝนย่อมรั่วรดสิ่งที่มุงบังไว้ ย่อมไม่รั่วรดสิ่งที่เปิดอยู่ เพราะฉะนั้น ท่านทั้งหลายจงเปิดสิ่งที่มุงบังไว้นั้นเสีย ฝนจักไม่รั่วรดท่านได้อย่างนี้ ดังนี้ ‘‘ฉนฺนมติวสฺสตี’’ติ สํกิเลโส, ‘‘วิวฏํ นาติวสฺสตี’’ติ วาสนา, ‘‘ตสฺมา ฉนฺนํ วิวเรถ, เอวํ ตํ นาติวสฺสตี’’ติ อยํ สํกิเลโส จ วาสนา จ. อิทํ สํกิเลสภาคิยญฺจ วาสนาภาคิยญฺจ สุตฺตํ. คำว่า 'ฝนย่อมรั่วรดสิ่งที่มุงบังไว้' นี้คือสังกิเลส, คำว่า 'ย่อมไม่รั่วรดสิ่งที่เปิดอยู่' นี้คือวาสนา, คำว่า 'เพราะฉะนั้น ท่านทั้งหลายจงเปิดสิ่งที่มุงบังไว้นั้นเสีย ฝนจักไม่รั่วรดท่านได้อย่างนี้' นี้คือทั้งสังกิเลสและวาสนา. สูตรนี้เป็นสังกิเลสภาคิยสูตรและวาสนาภาคิยสูตร ‘‘จตฺตาโรเม, มหาราช, ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม จตฺตาโร? ตโม ตมปรายโณ ตโม โชติปรายโณ โชติ ตมปรายโณ โชติ โชติปรายโณ’’ติ. ตตฺถ โย จ ปุคฺคโล โชติ ตมปรายโณ โย จ ปุคฺคโล ตโม ตมปรายโณ, อิเม ทฺเว ปุคฺคลา สํกิเลสภาคิยา, โย จ ปุคฺคโล ตโม โชติปรายโณ โย จ ปุคฺคโล โชติ โชติปรายโณ, อิเม ทฺเว ปุคฺคลา วาสนาภาคิยา. อิทํ สํกิเลสภาคิยญฺจ วาสนาภาคิยญฺจ สุตฺตํ. ขอถวายพระพร มหาบพิตร บุคคล ๔ จำพวกนี้ มีอยู่ ปรากฏอยู่ในโลก. ๔ จำพวกไหนบ้าง? คือ บุคคลผู้มืดมาแล้วมีมืดเป็นเบื้องหน้า, บุคคลผู้มืดมาแล้วมีสว่างเป็นเบื้องหน้า, บุคคลผู้สว่างมาแล้วมีมืดเป็นเบื้องหน้า, บุคคลผู้สว่างมาแล้วมีสว่างเป็นเบื้องหน้า. ในบุคคล ๔ จำพวกนั้น บุคคลผู้สว่างมาแล้วมีมืดเป็นเบื้องหน้า และบุคคลผู้มืดมาแล้วมีมืดเป็นเบื้องหน้า บุคคล ๒ จำพวกนี้เป็นสังกิเลสภาคิยะ, ส่วนบุคคลผู้มืดมาแล้วมีสว่างเป็นเบื้องหน้า และบุคคลผู้สว่างมาแล้วมีสว่างเป็นเบื้องหน้า บุคคล ๒ จำพวกนี้เป็นวาสนาภาคิยะ. สูตรนี้เป็นสังกิเลสภาคิยสูตรและวาสนาภาคิยสูตร ตตฺถ กตมํ สํกิเลสภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ สุตฺตํ? ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนเป็นสังกิเลสภาคิยสูตรและนิพเพธภาคิยสูตร? ‘‘น ตํ ทฬฺหํ พนฺธนมาหุ ธีรา, ยทายสํ ทารุชปพฺพชญฺจ ; สารตฺตรตฺตา มณิกุณฺฑเลสุ, ปุตฺเตสุ ทาเรสุ จ ยา อเปกฺขา’’ติ; อยํ สํกิเลโส. ปราชญ์ทั้งหลายไม่กล่าวเครื่องผูกที่ทำด้วยเหล็ก ทำด้วยไม้ และทำด้วยหญ้าปล้องนั้น ว่าเป็นเครื่องผูกที่มั่นคง แต่ความกำหนัดยินดีและความเยื่อใยในแก้วมณีและตุ้มหู ในบุตรและภรรยาทั้งหลาย (นั่นแลเป็นเครื่องผูกที่มั่นคง) ดังนี้. นี้คือสังกิเลส ‘‘เอตํ ทฬฺหํ พนฺธนมาหุ ธีรา, โอหารินํ สิถิลํ ทุปฺปมุญฺจํ; เอตมฺปิ เฉตฺวาน ปริพฺพชนฺติ, อนเปกฺขิโน กามสุขํ ปหายา’’ติ. ปราชญ์ทั้งหลายกล่าวเครื่องผูกนั้นว่าเป็นเครื่องผูกที่มั่นคง ซึ่งเป็นเครื่องผูกที่ฉุดลงมา ดูประหนึ่งว่าหย่อน แต่แก้ได้ยาก. ท่านเหล่านั้นตัดเครื่องผูกแม้เช่นนั้นได้แล้ว เป็นผู้ไม่มีเยื่อใย ละกามสุขเสีย ย่อมออกบวช ดังนี้ อยํ นิพฺเพโธ[Pg.133]. อิทํ สํกิเลสภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ สุตฺตํ. นี้คือนิพเพธะ. สูตรนี้เป็นสังกิเลสภาคิยสูตรและนิพเพธภาคิยสูตร ๑๐๗. ‘‘ยญฺจ, ภิกฺขเว, เจเตติ, ยญฺจ ปกปฺเปติ, ยญฺจ อนุเสติ. อารมฺมณเมตํ โหติ วิญฺญาณสฺส ฐิติยา, อารมฺมเณ สติ ปติฏฺฐา วิญฺญาณสฺส โหติ, ตสฺมึ ปติฏฺฐิเต วิญฺญาเณ วิรูฬฺเห อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ โหติ, อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติยา สติ อายตึ ชาติชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา สมฺภวนฺติ, เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหติ. ๑๐๗. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลย่อมจงใจในสิ่งใด ย่อมดำริในสิ่งใด และย่อมนอนเนื่องอยู่ในสิ่งใด สิ่งนั้นย่อมเป็นอารมณ์เพื่อความตั้งอยู่แห่งวิญญาณ. เมื่ออารมณ์มีอยู่ ความตั้งมั่นแห่งวิญญาณย่อมมี. เมื่อวิญญาณนั้นตั้งมั่นแล้ว เจริญงอกงามแล้ว การบังเกิดแห่งภพใหม่ในอนาคตย่อมมี. เมื่อการบังเกิดแห่งภพใหม่ในอนาคตมีอยู่ ชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาสในอนาคตจึงเกิดขึ้นพร้อม. ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้ ‘‘โน เจ, ภิกฺขเว, เจเตติ, โน เจ ปกปฺเปติ, อถ เจ อนุเสติ. อารมฺมณเมตํ โหติ วิญฺญาณสฺส ฐิติยา, อารมฺมเณ สติ ปติฏฺฐา วิญฺญาณสฺส โหติ, ตสฺมึ ปติฏฺฐิเต วิญฺญาเณ วิรูฬฺเห อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ โหติ, อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติยา สติ อายตึ ชาติชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา สมฺภวนฺติ, เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหตี’’ติ. อยํ สํกิเลโส. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าบุคคลไม่จงใจ ไม่ดำริ แต่ยังนอนเนื่องอยู่ สิ่งนั้นย่อมเป็นอารมณ์เพื่อความตั้งอยู่แห่งวิญญาณ. เมื่ออารมณ์มีอยู่ ความตั้งมั่นแห่งวิญญาณย่อมมี. เมื่อวิญญาณนั้นตั้งมั่นแล้ว เจริญงอกงามแล้ว การบังเกิดแห่งภพใหม่ในอนาคตย่อมมี. เมื่อการบังเกิดแห่งภพใหม่ในอนาคตมีอยู่ ชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาสในอนาคตจึงเกิดขึ้นพร้อม. ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้ ดังนี้. นี้คือสังกิเลส ‘‘ยโต จ โข, ภิกฺขเว, โน เจว เจเตติ, โน จ ปกปฺเปติ, โน จ อนุเสติ. อารมฺมณเมตํ น โหติ วิญฺญาณสฺส ฐิติยา, อารมฺมเณ อสติ ปติฏฺฐา วิญฺญาณสฺส น โหติ, ตสฺมึ อปฺปติฏฺฐิเต วิญฺญาเณ อวิรูฬฺเห อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ น โหติ, อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติยา อสติ อายตึ ชาติชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา นิรุชฺฌนฺติ. เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหตี’’ติ, อยํ นิพฺเพโธ. อิทํ สํกิเลสภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ สุตฺตํ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แต่เพราะเหตุใด จิตย่อมไม่เจตนา ไม่ครุ่นคิด และไม่มีอนุสัยนอนเนื่องอยู่เลย เหตุนั้นจึงไม่เป็นอารมณ์เพื่อความตั้งอยู่แห่งวิญญาณ เมื่ออารมณ์ไม่มี ที่ตั้งแห่งวิญญาณก็ไม่มี เมื่อวิญญาณนั้นไม่มีที่ตั้ง ไม่เจริญงอกงามแล้ว การบังเกิดแห่งภพใหม่ต่อไปย่อมไม่มี เมื่อการบังเกิดแห่งภพใหม่ต่อไปไม่มี ชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาสต่อไปย่อมดับไป ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้ นี้คือนิพเพธะ นี้เป็นสูตรฝ่ายสังกิเลสและฝ่ายนิพเพธะ ๑๐๘. ตตฺถ กตมํ สํกิเลสภาคิยญฺจ อเสกฺขภาคิยญฺจ สุตฺตํ? ๑๐๘. ในสูตรเหล่านั้น สูตรที่เป็นฝ่ายสังกิเลสและฝ่ายอเสกขะเป็นไฉน? ‘‘‘สมุทฺโท สมุทฺโท’ติ โข, ภิกฺขเว, อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน ภาสติ, เนโส, ภิกฺขเว, อริยสฺส วินเย สมุทฺโท, มหา เอโส ภิกฺขเว, อุทกราสิ มหาอุทกณฺณโว. จกฺขุ, ภิกฺขเว, ปุริสสฺส สมุทฺโท, ตสฺส รูปมโย เวโค. อยํ สํกิเลโส. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ย่อมกล่าวว่า 'สมุทร สมุทร' ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นั่นหาใช่สมุทรในวินัยของพระอริยะไม่ นั่นเป็นเพียงกองน้ำใหญ่ เป็นห้วงน้ำใหญ่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุเป็นสมุทรของบุรุษ มีรูปเป็นกำลัง นี้คือสังกิเลส ‘‘โย [Pg.134] ตํ รูปมยํ เวคํ สหติ อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อตริ จกฺขุสมุทฺทํ สอูมึ สาวฏฺฏํ สคหํ สรกฺขสํ ติณฺโณ ปารงฺคโต ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณ’’ติ. อยํ อเสกฺโข. ภิกษุใดทนทานต่อกำลังคือรูปนั้นได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เราเรียกว่า ข้ามจักษุสมุทรที่มีคลื่น มีน้ำวน มีสัตว์ร้าย มีรากษสได้แล้ว เป็นผู้ข้ามได้ถึงฝั่ง ยืนอยู่บนบก เป็นพราหมณ์ นี้คืออเสกขะ ‘‘‘โสตํ, ภิกฺขเว…เป… ฆานํ…เป… ชิวฺหา…เป… กาโย…เป… มโน, ภิกฺขเว, ปุริสสฺส สมุทฺโท ตสฺส ธมฺมมโย เวโคติ. อยํ สํกิเลโส. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โสตะ...ฯลฯ... ฆานะ...ฯลฯ... ชิวหา...ฯลฯ... กาย...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มโนเป็นสมุทรของบุรุษ มีธรรมารมณ์เป็นกำลัง นี้คือสังกิเลส ‘‘โย ตํ ธมฺมมยํ เวคํ สหติ, อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อตริ มโนสมุทฺทํ สอูมึ สาวฏฺฏํ สคหํ สรกฺขสํ ติณฺโณ ปารงฺคโต ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณ’’ติ. อยํ อเสกฺโข. อิทมโวจ ภควา, อิทํ วตฺวาน สุคโต, อถาปรํ เอตทโวจ สตฺถา – ภิกษุใดทนทานต่อกำลังคือธรรมารมณ์นั้นได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เราเรียกว่า ข้ามมโนสมุทรที่มีคลื่น มีน้ำวน มีสัตว์ร้าย มีรากษสได้แล้ว เป็นผู้ข้ามได้ถึงฝั่ง ยืนอยู่บนบก เป็นพราหมณ์ นี้คืออเสกขะ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว พระสุคตครั้นตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว พระศาสดาจึงได้ตรัสพระคาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า ‘‘โย อิมํ สมุทฺทํ สคหํ สรกฺขสํ,สอูมึ สาวฏฺฏํ สภยํ ทุตฺตรํ อจฺจตริ; ส เวทนฺตคู วุสิตพฺรหฺมจริโย, โลกนฺตคู ปารคโตติ วุจฺจตี’’ติ. ภิกษุใดข้ามสมุทรนี้ ซึ่งมีสัตว์ร้าย มีรากษส มีคลื่นเป็นภยันตราย มีน้ำวน อันข้ามได้ยากยิ่งนัก ภิกษุนั้นเรียกว่า เป็นผู้ถึงที่สุดแห่งเวท อยู่จบพรหมจรรย์ ถึงที่สุดแห่งโลก เป็นผู้ถึงฝั่ง อยํ อเสกฺโข. อิทํ สํกิเลสภาคิยญฺจ อเสกฺขภาคิยญฺจ สุตฺตํ. นี้คืออเสกขะ นี้เป็นสูตรฝ่ายสังกิเลสและฝ่ายอเสกขะ ‘‘ฉยิเม, ภิกฺขเว, พฬิสา โลกสฺมึ อนยาย สตฺตานํ พฺยาพาธาย ปาณีนํ. กตเม ฉ? สนฺติ, ภิกฺขเว, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา, ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ, อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ คิลิตพฬิโส มารสฺส อนยํ อาปนฺโน, พฺยสนํ อาปนฺโน, ยถากามํ กรณีโย ปาปิมโต. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เบ็ด ๖ อย่างเหล่านี้มีอยู่ในโลก เพื่อความฉิบหายแก่สัตว์ทั้งหลาย เพื่อความเบียดเบียนแก่สัตว์ทั้งหลาย ๖ อย่างเป็นไฉน? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ น่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ถ้าภิกษุย่อมเพลิดเพลิน กล่าวสรรเสริญ สยบอยู่ซึ่งรูปนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เราเรียกว่า เป็นผู้กลืนเบ็ดของมาร ถึงความฉิบหาย ถึงความพินาศ เป็นผู้ที่มารใจบาปพึงกระทำได้ตามความปรารถนา ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, โสตวิญฺเญยฺยา สทฺทา…เป… ฆานวิญฺเญยฺยา คนฺธา…เป… ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา…เป… กายวิญฺเญยฺยา โผฏฺฐพฺพา…เป… มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา, ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ คิลิตพฬิโส มารสฺส อนยํ อาปนฺโน, พฺยสนํ อาปนฺโน, ยถากามํ กรณีโย ปาปิมโต’’ติ. อยํ สํกิเลโส. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เสียงอันจะพึงรู้แจ้งด้วยโสตะ...ฯลฯ... กลิ่นอันจะพึงรู้แจ้งด้วยฆานะ...ฯลฯ... รสอันจะพึงรู้แจ้งด้วยชิวหา...ฯลฯ... โผฏฐัพพะอันจะพึงรู้แจ้งด้วยกาย...ฯลฯ... ธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยมโน อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ น่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ถ้าภิกษุย่อมเพลิดเพลิน กล่าวสรรเสริญ สยบอยู่ซึ่งธรรมารมณ์นั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เราเรียกว่า เป็นผู้กลืนเบ็ดของมาร ถึงความฉิบหาย ถึงความพินาศ เป็นผู้ที่มารใจบาปพึงกระทำได้ตามความปรารถนา นี้คือสังกิเลส ‘‘สนฺติ [Pg.135] จ, ภิกฺขเว, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา, ตญฺเจ ภิกฺขุ นาภินนฺทติ นาภิวทติ นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ, อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ น คิลิตพฬิโส มารสฺส, อเภทิ พฬิสํ, ปริเภทิ พฬิสํ, น อนยํ อาปนฺโน, น พฺยสนํ อาปนฺโน, น ยถากามํ กรณีโย ปาปิมโต. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ น่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ถ้าภิกษุไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวสรรเสริญ ไม่สยบอยู่ซึ่งรูปนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เราเรียกว่า เป็นผู้ไม่กลืนเบ็ดของมาร ทำลายเบ็ด หักเบ็ดเสียแล้ว ไม่ถึงความฉิบหาย ไม่ถึงความพินาศ เป็นผู้ที่มารใจบาปจะพึงกระทำตามความปรารถนาไม่ได้ ‘‘สนฺติ จ, ภิกฺขเว, โสตวิญฺเญยฺยา สทฺทา…เป… มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา, ตญฺเจ ภิกฺขุ นาภินนฺทติ นาภิวทติ, นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ น คิลิตพฬิโส มารสฺส, อเภทิ พฬิสํ, ปริเภทิ พฬิสํ, น อนยํ อาปนฺโน, น พฺยสนํ อาปนฺโน, น ยถากามํ กรณีโย ปาปิมโต’’ติ. อยํ อเสกฺโข. อิทํ สํกิเลสภาคิยญฺจ อเสกฺขภาคิยญฺจ สุตฺตํ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เสียงอันจะพึงรู้แจ้งด้วยโสตะ...ฯลฯ... ธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยมโน อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ น่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ถ้าภิกษุไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวสรรเสริญ ไม่สยบอยู่ซึ่งธรรมารมณ์นั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เราเรียกว่า เป็นผู้ไม่กลืนเบ็ดของมาร ทำลายเบ็ด หักเบ็ดเสียแล้ว ไม่ถึงความฉิบหาย ไม่ถึงความพินาศ เป็นผู้ที่มารใจบาปจะพึงกระทำตามความปรารถนาไม่ได้ นี้คืออเสกขะ นี้เป็นสูตรฝ่ายสังกิเลสและฝ่ายอเสกขะ ๑๐๙. ตตฺถ กตมํ สํกิเลสภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ อเสกฺขภาคิยญฺจ สุตฺตํ? ๑๐๙. ในสูตรเหล่านั้น สูตรที่เป็นฝ่ายสังกิเลส ฝ่ายนิพเพธะ และฝ่ายอเสกขะเป็นไฉน? ‘‘อยํ โลโก สนฺตาปชาโต, ผสฺสปเรโต โรคํ วทติ อตฺตโต ; เยน เยน หิ มญฺญติ, ตโต ตํ โหติ อญฺญถา. โลกนี้เกิดความเดือดร้อน ถูกผัสสะครอบงำ ย่อมกล่าวซึ่งโรคโดยความเป็นตน สัตว์โลกย่อมสำคัญสิ่งใดๆ โดยประการใดๆ สิ่งนั้นๆ ย่อมเป็นไปโดยประการอื่นจากที่สำคัญนั้น ‘‘อญฺญถาภาวี ภวสตฺโต โลโก, ภวปเรโต ภวเมวาภินนฺทติ; ยทภินนฺทติ ตํ ภยํ; ยสฺส ภายติ ตํ ทุกฺข’’นฺติ; อยํ สํกิเลโส. โลกมีความเป็นอย่างอื่น ข้องอยู่ในภพ ถูกภพครอบงำ ย่อมเพลิดเพลินแต่ภพนั้นๆ สัตว์โลกเพลิดเพลินสิ่งใด สิ่งนั้นเป็นภัย สัตว์โลกกลัวสิ่งใด สิ่งนั้นเป็นทุกข์ นี้คือสังกิเลส ‘‘ภววิปฺปหานาย โข ปนิทํ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตี’’ติ; อยํ นิพฺเพโธ; ก็พรหมจรรย์นี้ อันบุคคลย่อมอยู่ เพื่อละภพ นี้คือนิพเพธะ ‘‘เย หิ เกจิ สมณา วา พฺราหฺมณา วา ภเวน ภวสฺส วิปฺปโมกฺขมาหํสุ, สพฺเพ เต ‘อวิปฺปมุตฺตา ภวสฺมา’ติ วทามิ. เย วา ปน เกจิ สมณา วา พฺราหฺมณา วา วิภเวน ภวสฺส นิสฺสรณมาหํสุ, สพฺเพ เต ‘อนิสฺสฏา ภวสฺมา’ติ วทามิ. อุปธึ หิ ปฏิจฺจ ทุกฺขมิทํ สมฺโภตี’’ติ. อยํ สํกิเลโส. สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง กล่าวความหลุดพ้นจากภพเพราะภพ เรากล่าวว่า สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นทั้งหมด ยังไม่หลุดพ้นไปจากภพ ก็สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง กล่าวความสลัดออกจากภพเพราะวิภพ เรากล่าวว่า สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นทั้งหมด ยังสลัดออกไม่ได้จากภพ เพราะทุกข์นี้ย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยอุปธิ นี้คือสังกิเลส ‘‘สพฺพุปาทานกฺขยา [Pg.136] นตฺถิ ทุกฺขสฺส สมฺภโว’’ติ. อยํ นิพฺเพโธ. เพราะความสิ้นไปแห่งอุปาทานทั้งปวง ความเกิดขึ้นแห่งทุกข์จึงไม่มี นี้คือนิพเพธะ ‘‘โลกมิมํ ปสฺส, ปุถู อวิชฺชาย ปเรตา ภูตา ภูตรตา, ภวา อปริมุตฺตา, เย หิ เกจิ ภวา สพฺพธิ สพฺพตฺถตาย, สพฺเพ เต ภวา อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา’’ติ. อยํ สํกิเลโส. ท่านจงดูโลกนี้เถิด หมู่สัตว์ผู้ถูกอวิชชาครอบงำ ยินดีในสัตว์ผู้เกิดแล้ว ยังไม่หลุดพ้นไปจากภพ ภพทั้งหลายเหล่าใดเหล่าหนึ่ง ในที่ทั้งปวง โดยประการทั้งปวง ภพเหล่านั้นทั้งหมดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา นี้คือสังกิเลส ‘‘เอวเมตํ ยถาภูตํ, สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสโต; ภวตณฺหา ปหียติ, วิภวํ นาภินนฺทติ; สพฺพโส ตณฺหานํ ขยา, อเสสวิราคนิโรโธ นิพฺพาน’’นฺติ; อยํ นิพฺเพโธ. เมื่อบุคคลเห็นภพนั้นตามความเป็นจริง ด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ ภวตัณหาย่อมถูกละเสียได้ บุคคลย่อมไม่เพลิดเพลินในวิภวะ เพราะความสิ้นไปแห่งตัณหาทั้งปวงโดยประการทั้งปวง นิพพานคือความดับเพราะความสำรอกโดยไม่เหลือ นี้คือนิพเพธะ ‘‘ตสฺส นิพฺพุตสฺส ภิกฺขุโน, อนุปาทา ปุนพฺภโว น โหติ; อภิภูโต มาโร วิชิตสงฺคาโม, อุปจฺจคา สพฺพภวานิ ตาที’’ติ. ภพใหม่ย่อมไม่มีแก่ภิกษุนั้นผู้ดับกิเลสแล้ว เพราะไม่มีอุปาทาน ภิกษุนั้นเป็นผู้ครอบงำมารได้แล้ว ชนะสงครามแล้ว ล่วงพ้นภพทั้งปวง เป็นผู้คงที่ อยํ อเสกฺโข. อิทํ สํกิเลสภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ อเสกฺขภาคิยญฺจ สุตฺตํ. นี้คือพระอเสขะ สูตรนี้เป็นสังกิเลสภาคิยะด้วย เป็นนิพเพธภาคิยะด้วย เป็นอเสกขภาคิยะด้วย ‘‘จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, ปุคฺคลา. กตเม จตฺตาโร? อนุโสตคามี ปฏิโสตคามี ฐิตตฺโต ติณฺโณ ปารงฺคโต ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณ’’ติ. ตตฺถ โยยํ ปุคฺคโล อนุโสตคามี, อยํ ปุคฺคโล สํกิเลสภาคิโย. ตตฺถ โยยํ ปุคฺคโล ปฏิโสตคามี โย จ ฐิตตฺโต, อิเม ทฺเว ปุคฺคลา นิพฺเพธภาคิยา. ตตฺถ โยยํ ปุคฺคโล ติณฺโณ ปารงฺคโต ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณ, อยํ อเสกฺโข. อิทํ สํกิเลสภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ อเสกฺขภาคิยญฺจ สุตฺตํ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกเป็นไฉน คือ บุคคลผู้ไปตามกระแส ๑ บุคคลผู้ไปทวนกระแส ๑ บุคคลผู้มีตนตั้งมั่นแล้ว ๑ บุคคลผู้ข้ามถึงฝั่งแล้ว เป็นพราหมณ์ยืนอยู่บนบก ๑ ในบุคคล ๔ จำพวกนั้น บุคคลใดเป็นผู้ไปตามกระแส บุคคลนี้เป็นสังกิเลสภาคิยะ ในบุคคล ๔ จำพวกนั้น บุคคลใดเป็นผู้ไปทวนกระแส และบุคคลใดเป็นผู้มีตนตั้งมั่นแล้ว บุคคล ๒ จำพวกนี้เป็นนิพเพธภาคิยะ ในบุคคล ๔ จำพวกนั้น บุคคลใดข้ามถึงฝั่งแล้ว เป็นพราหมณ์ยืนอยู่บนบก บุคคลนี้เป็นอเสขะ สูตรนี้เป็นสังกิเลสภาคิยะด้วย เป็นนิพเพธภาคิยะด้วย เป็นอเสกขภาคิยะด้วย ๑๑๐. ตตฺถ กตมํ สํกิเลสภาคิยญฺจ วาสนาภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ สุตฺตํ? ๑๑๐. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนเป็นสังกิเลสภาคิยะด้วย เป็นวาสนาภาคิยะด้วย เป็นนิพเพธภาคิยะด้วย ฉฬาภิชาติโก อตฺถิ ปุคฺคโล กณฺโห กณฺหาภิชาติโก กณฺหํ ธมฺมํ อภิชายติ, อตฺถิ ปุคฺคโล กณฺโห กณฺหาภิชาติโก สุกฺกํ ธมฺมํ อภิชายติ, อตฺถิ ปุคฺคโล กณฺโห กณฺหาภิชาติโก อกณฺหํ อสุกฺกํ อกณฺหอสุกฺกวิปากํ อจฺจนฺตทิฏฺฐํ นิพฺพานํ อาราเธติ, อตฺถิ [Pg.137] ปุคฺคโล สุกฺโก สุกฺกาภิชาติโก กณฺหํ ธมฺมํ อภิชายติ, อตฺถิ ปุคฺคโล สุกฺโก สุกฺกาภิชาติโก สุกฺกํ ธมฺมํ อภิชายติ, อตฺถิ ปุคฺคโล สุกฺโก สุกฺกาภิชาติโก อกณฺหํ อสุกฺกํ อกณฺหอสุกฺกวิปากํ อจฺจนฺตทิฏฺฐํ นิพฺพานํ อาราเธติ. มีบุคคล ๖ อภิชาติ คือ มีบุคคลดำ เกิดในตระกูลดำ ยังธรรมดำให้เจริญ, มีบุคคลดำ เกิดในตระกูลดำ ยังธรรมขาวให้เจริญ, มีบุคคลดำ เกิดในตระกูลดำ ย่อมทำนิพพานอันไม่ดำไม่ขาว มีวิบากไม่ดำไม่ขาว อันประจักษ์แจ้ง ให้สำเร็จ, มีบุคคลขาว เกิดในตระกูลขาว ยังธรรมดำให้เจริญ, มีบุคคลขาว เกิดในตระกูลขาว ยังธรรมขาวให้เจริญ, มีบุคคลขาว เกิดในตระกูลขาว ย่อมทำนิพพานอันไม่ดำไม่ขาว มีวิบากไม่ดำไม่ขาว อันประจักษ์แจ้ง ให้สำเร็จ ตตฺถ โย จ ปุคฺคโล กณฺโห กณฺหาภิชาติโก กณฺหํ ธมฺมํ อภิชายติ, โย จ ปุคฺคโล สุกฺโก สุกฺกาภิชาติโก กณฺหํ ธมฺมํ อภิชายติ, อิเม ทฺเว ปุคฺคลา สํกิเลสภาคิยา. ในบุคคลเหล่านั้น บุคคลใดเป็นคนดำ เกิดในตระกูลดำ ยังธรรมดำให้เจริญ และบุคคลใดเป็นคนขาว เกิดในตระกูลขาว ยังธรรมดำให้เจริญ บุคคล ๒ จำพวกนี้เป็นสังกิเลสภาคิยะ ตตฺถ โย จ ปุคฺคโล กณฺโห กณฺหาภิชาติโก สุกฺกํ ธมฺมํ อภิชายติ, โย จ ปุคฺคโล สุกฺโก สุกฺกาภิชาติโก สุกฺกํ ธมฺมํ อภิชายติ, อิเม ทฺเว ปุคฺคลา วาสนาภาคิยา. ในบุคคลเหล่านั้น บุคคลใดเป็นคนดำ เกิดในตระกูลดำ ยังธรรมขาวให้เจริญ และบุคคลใดเป็นคนขาว เกิดในตระกูลขาว ยังธรรมขาวให้เจริญ บุคคล ๒ จำพวกนี้เป็นวาสนาภาคิยะ ตตฺถ โย จ ปุคฺคโล กณฺโห กณฺหาภิชาติโก อกณฺหํ อสุกฺกํ อกณฺหอสุกฺกวิปากํ อจฺจนฺตทิฏฺฐํ นิพฺพานํ อาราเธติ, โย จ ปุคฺคโล สุกฺโก สุกฺกาภิชาติโก อกณฺหํ อสุกฺกํ อกณฺหอสุกฺกวิปากํ อจฺจนฺตทิฏฺฐํ นิพฺพานํ อาราเธติ, อิเม ทฺเว ปุคฺคลา นิพฺเพธภาคิยา, อิทํ สํกิเลสภาคิยญฺจ วาสนาภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ สุตฺตํ. ในบุคคลเหล่านั้น บุคคลใดเป็นคนดำ เกิดในตระกูลดำ ย่อมทำนิพพานอันไม่ดำไม่ขาว มีวิบากไม่ดำไม่ขาว อันประจักษ์แจ้ง ให้สำเร็จ และบุคคลใดเป็นคนขาว เกิดในตระกูลขาว ย่อมทำนิพพานอันไม่ดำไม่ขาว มีวิบากไม่ดำไม่ขาว อันประจักษ์แจ้ง ให้สำเร็จ บุคคล ๒ จำพวกนี้เป็นนิพเพธภาคิยะ สูตรนี้เป็นสังกิเลสภาคิยะด้วย เป็นวาสนาภาคิยะด้วย เป็นนิพเพธภาคิยะด้วย ‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, กมฺมานิ. กตมานิ จตฺตาริ? อตฺถิ กมฺมํ กณฺหํ กณฺหวิปากํ, อตฺถิ กมฺมํ สุกฺกํ สุกฺกวิปากํ, อตฺถิ กมฺมํ กณฺหสุกฺกํ กณฺหสุกฺกวิปากํ, อตฺถิ กมฺมํ อกณฺหํ อสุกฺกํ อกณฺหอสุกฺกวิปากํ กมฺมุตฺตมํ กมฺมเสฏฺฐํ กมฺมกฺขยาย สํวตฺตติ’’. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กรรม ๔ ประการนี้ ๔ ประการเป็นไฉน คือ กรรมดำมีวิบากดำมีอยู่, กรรมขาวมีวิบากขาวมีอยู่, กรรมทั้งดำทั้งขาวมีวิบากทั้งดำทั้งขาวมีอยู่, กรรมไม่ดำไม่ขาวมีวิบากไม่ดำไม่ขาว เป็นกรรมสูงสุด เป็นกรรมประเสริฐสุด ย่อมเป็นไปเพื่อความสิ้นกรรม ตตฺถ ยญฺจ กมฺมํ กณฺหํ กณฺหวิปากํ, ยญฺจ กมฺมํ กณฺหสุกฺกํ กณฺหสุกฺกวิปากํ, อยํ สํกิเลโส. ยญฺจ กมฺมํ สุกฺกํ สุกฺกวิปากํ, อยํ วาสนา. ยญฺจ กมฺมํ อกณฺหํ อสุกฺกํ อกณฺหอสุกฺกวิปากํ กมฺมุตฺตมํ กมฺมเสฏฺฐํ กมฺมกฺขยาย สํวตฺตติ, อยํ นิพฺเพโธ. อิทํ สํกิเลสภาคิยญฺจ วาสนาภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ สุตฺตํ. ในกรรม ๔ ประการนั้น กรรมใดดำมีวิบากดำ และกรรมใดทั้งดำทั้งขาวมีวิบากทั้งดำทั้งขาว นี้เป็นสังกิเลส กรรมใดขาวมีวิบากขาว นี้เป็นวาสนา กรรมใดไม่ดำไม่ขาวมีวิบากไม่ดำไม่ขาว เป็นกรรมสูงสุด เป็นกรรมประเสริฐสุด ย่อมเป็นไปเพื่อความสิ้นกรรม นี้เป็นนิพเพธะ สูตรนี้เป็นสังกิเลสภาคิยะด้วย เป็นวาสนาภาคิยะด้วย เป็นนิพเพธภาคิยะด้วย ๑๑๑. ตตฺถ กตมํ วาสนาภาคิยญฺจ, นิพฺเพธภาคิยญฺจ สุตฺตํ? ๑๑๑. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนเป็นวาสนาภาคิยะด้วย เป็นนิพเพธภาคิยะด้วย ‘‘ลทฺธาน มานุสตฺตํ ทฺเว, กิจฺจํ อกิจฺจเมว จ; สุกิจฺจํ เจว ปุญฺญานิ, สํโยชนวิปฺปหานํ วา’’ติ. บุคคลได้ความเป็นมนุษย์แล้ว มีกิจ ๒ อย่าง คือ กิจและอกิจ และกิจที่ทำดีคือกุศลกรรม หรือการละสังโยชน์ ‘‘สุกิจฺจํ [Pg.138] เจว ปุญฺญานี’’ติ วาสนา. ‘‘สํโยชนวิปฺปหานํ วา’’ติ นิพฺเพโธ. คำว่า กิจที่ทำดีคือกุศลกรรม นี้เป็นวาสนา คำว่า หรือการละสังโยชน์ นี้เป็นนิพเพธะ ‘‘ปุญฺญานิ กริตฺวาน, สคฺคา สคฺคํ วชนฺติ กตปุญฺญา; สํโยชนปฺปหานา, ชรามรณา วิปฺปมุจฺจนฺตี’’ติ. ผู้ทำบุญไว้แล้ว ครั้นทำบุญแล้ว ย่อมไปจากสวรรค์สู่สวรรค์ ผู้ที่ละสังโยชน์ได้แล้ว ย่อมพ้นจากชราและมรณะ ‘‘ปุญฺญานิ กริตฺวาน, สคฺคา สคฺคํ วชนฺติ กตปุญฺญา’’ติ วาสนา. ‘‘สํโยชนปฺปหานา ชรามรณา วิปฺปมุจฺจนฺตี’’ติ นิพฺเพโธ. อิทํ วาสนาภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ สุตฺตํ. คำว่า ผู้ทำบุญไว้แล้ว ครั้นทำบุญแล้ว ย่อมไปจากสวรรค์สู่สวรรค์ นี้เป็นวาสนา คำว่า ผู้ที่ละสังโยชน์ได้แล้ว ย่อมพ้นจากชราและมรณะ นี้เป็นนิพเพธะ สูตรนี้เป็นวาสนาภาคิยะด้วย เป็นนิพเพธภาคิยะด้วย ‘‘ทฺเวมานิ, ภิกฺขเว, ปธานานิ. กตมานิ ทฺเว? โย จ อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิเตสุ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ ปริจฺจชติ, โย จ อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิเตสุ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพาน’’นฺติ. ตตฺถ โย อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิเตสุ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ ปริจฺจชติ, อยํ วาสนา. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปธาน ๒ ประการนี้ ๒ ประการเป็นไฉน คือ การสละจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร ในบรรดาผู้บวชจากเรือนเป็นผู้ไม่มีเรือน ๑ และนิพพานอันเป็นที่สละคืนอุปธิทั้งปวง เป็นที่สิ้นตัณหา เป็นที่คลายกำหนัด เป็นที่ดับกิเลส ในบรรดาผู้บวชจากเรือนเป็นผู้ไม่มีเรือน ๑ ในปธาน ๒ ประการนั้น การสละจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร ในบรรดาผู้บวชจากเรือนเป็นผู้ไม่มีเรือน นี้เป็นวาสนา โย อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิเตสุ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพานํ, อยํ นิพฺเพโธ. อิทํ วาสนาภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ สุตฺตํ. นิพพานอันเป็นที่สละคืนอุปธิทั้งปวง เป็นที่สิ้นตัณหา เป็นที่คลายกำหนัด เป็นที่ดับกิเลส ในบรรดาผู้บวชจากเรือนเป็นผู้ไม่มีเรือน นี้เป็นนิพเพธะ สูตรนี้เป็นวาสนาภาคิยะด้วย เป็นนิพเพธภาคิยะด้วย ตตฺถ ตณฺหาสํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ ตณฺหาปกฺเขเนว นิทฺทิสิตพฺพํ ตีหิ ตณฺหาหิ – กามตณฺหาย ภวตณฺหาย วิภวตณฺหาย. เยน เยน วา ปน วตฺถุนา อชฺโฌสิตา, เตน เตเนว นิทฺทิสิตพฺพํ, ตสฺสา วิตฺถาโร ฉตฺตึสตณฺหาชาลินิยาวิจริตานิ. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรที่เป็นตัณหาสังกิเลสภาคิยะ พึงแสดงโดยส่วนแห่งตัณหานั่นเทียว คือ พึงแสดงด้วยตัณหา ๓ ประการ ได้แก่ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา หรืออีกนัยหนึ่ง บุคคลหมกมุ่นอยู่ในวัตถุใดๆ พึงแสดงด้วยวัตถุนั้นๆ นั่นเทียว คำอธิบายโดยพิสดารของตัณหานั้น พึงแสดงถึงตัณหา ๓๖ ที่ท่องเที่ยวไปในข่าย ตตฺถ ทิฏฺฐิสํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ ทิฏฺฐิปกฺเขเนว นิทฺทิสิตพฺพํ อุจฺเฉทสสฺสเตน, เยน เยน วา ปน วตฺถุนา ทิฏฺฐิวเสน อภินิวิสติ ‘‘อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ, เตน เตเนว นิทฺทิสิตพฺพํ, ตสฺสา วิตฺถาโร ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคตานิ. บรรดาสุตตันตะเหล่านั้น สุตตันตะที่เป็นส่วนแห่งความเศร้าหมองเพราะทิฏฐิ พึงแสดงด้วยส่วนแห่งทิฏฐิเท่านั้น คือด้วยอุจเฉททิฏฐิและสัสสตทิฏฐิ หรืออีกอย่างหนึ่ง บุคคลย่อมน้อมใจเชื่อด้วยอำนาจทิฏฐิโดยวัตถุอย่างใดๆ ว่า ‘ทิฏฐินี้เท่านั้นจริง ทิฏฐิอื่นเปล่า’ พึงแสดงด้วยวัตถุอย่างนั้นๆ นั่นแหละ ส่วนการขยายความแห่งทิฏฐิสังกิเลสนั้น คือ ทิฏฐิคตะ ๖๒. ตตฺถ ทุจฺจริตสํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ เจตนาย เจตสิกกมฺเมน นิทฺทิสิตพฺพํ ตีหิ ทุจฺจริเตหิ – กายทุจฺจริเตน วจีทุจฺจริเตน มโนทุจฺจริเตน, ตสฺส วิตฺถาโร ทสอกุสลกมฺมปถา. บรรดาสุตตันตะเหล่านั้น สุตตันตะที่เป็นส่วนแห่งความเศร้าหมองเพราะทุจริต พึงแสดงด้วยเจตนาคือเจตสิกกรรม พึงแสดงด้วยทุจริต ๓ ประการ คือ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ส่วนการขยายความแห่งทุจริตสังกิเลสนั้น คือ อกุศลกรรมบถ ๑๐. ตตฺถ [Pg.139] ตณฺหาโวทานภาคิยํ สุตฺตํ สมเถน นิทฺทิสิตพฺพํ, ทิฏฺฐิโวทานภาคิยํ สุตฺตํ วิปสฺสนา นิทฺทิสิตพฺพํ, ทุจฺจริตโวทานภาคิยํ สุตฺตํ สุจริเตน นิทฺทิสิตพฺพํ. ตีณิ อกุสลมูลานิ. ตํ กิสฺส เหตุ? สํสารสฺส นิพฺพตฺติยา. ตถา นิพฺพตฺเต สํสาเร กายทุจฺจริตํ กายสุจริตํ วจีทุจฺจริตํ วจีสุจริตํ มโนทุจฺจริตํ มโนสุจริตํ อิมินา อสุเภน กมฺมวิปาเกน อิทํ พาลลกฺขณํ นิพฺพตฺตตีติ. อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ. บรรดาสุตตันตะเหล่านั้น สุตตันตะที่เป็นส่วนแห่งความบริสุทธิ์จากตัณหา พึงแสดงด้วยสมถะ, สุตตันตะที่เป็นส่วนแห่งความบริสุทธิ์จากทิฏฐิ พึงแสดงด้วยวิปัสสนา, สุตตันตะที่เป็นส่วนแห่งความบริสุทธิ์จากทุจริต พึงแสดงด้วยสุจริต. อกุศลมูลมี ๓ อย่าง. ข้อนั้นเพราะเหตุไร? เพราะการเกิดขึ้นแห่งสังสารวัฏ. เมื่อสังสารวัฏเกิดขึ้นอย่างนั้น กายทุจริต กายสุจริต วจีทุจริต วจีสุจริต มโนทุจริต มโนสุจริต ย่อมเกิดขึ้น. พาลลักษณะนี้ย่อมเกิดขึ้นด้วยวิบากแห่งกรรมอันไม่งามนี้. นี้คือสุตตันตะที่เป็นส่วนแห่งความเศร้าหมอง. อิมินา สุเภน กมฺมวิปาเกน อิทํ มหาปุริสลกฺขณํ นิพฺพตฺตตีติ. อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ. มหาปุริสลักษณะนี้ย่อมเกิดขึ้นด้วยวิบากแห่งกรรมอันงามนี้. นี้คือสุตตันตะที่เป็นส่วนแห่งวาสนา. ตตฺถ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ จตูหิ กิเลสภูมีหิ นิทฺทิสิตพฺพํ – อนุสยภูมิยา ปริยุฏฺฐานภูมิยา สํโยชนภูมิยา อุปาทานภูมิยา. สานุสยสฺส ปริยุฏฺฐานํ ชายติ, ปริยุฏฺฐิโต สํยุชฺชติ, สํยุชฺชนฺโต อุปาทิยติ, อุปาทานปจฺจยา ภโว, ภวปจฺจยา ชาติ, ชาติปจฺจยา ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา สมฺภวนฺติ, เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหติ. อิมาหิ จตูหิ กิเลสภูมีหิ สพฺเพ กิเลสา สงฺคหํ สโมสรณํ คจฺฉนฺติ, อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ. บรรดาสุตตันตะเหล่านั้น สุตตันตะที่เป็นส่วนแห่งความเศร้าหมอง พึงแสดงด้วยภูมิแห่งกิเลส ๔ ประการ คือ อนุสยภูมิ ปริยุฏฐานภูมิ สังโยชนภูมิ อุปาทานภูมิ. ปริยุฏฐานกิเลสย่อมเกิดแก่ผู้มีอนุสัย, เมื่อถูกปริยุฏฐานกิเลสครอบงำ ย่อมประกอบด้วยสังโยชน์, เมื่อประกอบด้วยสังโยชน์ ย่อมยึดมั่น, เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ภพจึงมี, เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี, เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาส จึงเกิดขึ้น, ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้. กิเลสทั้งปวงย่อมถึงการสงเคราะห์ การประชุมพร้อมกัน ด้วยภูมิแห่งกิเลส ๔ ประการเหล่านี้, นี้คือสุตตันตะที่เป็นส่วนแห่งความเศร้าหมอง. วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ ตีหิ สุจริเตหิ นิทฺทิสิตพฺพํ, นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ จตูหิ สจฺเจหิ นิทฺทิสิตพฺพํ, อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ ตีหิ ธมฺเมหิ นิทฺทิสิตพฺพํ – พุทฺธธมฺเมหิ ปจฺเจกพุทฺธธมฺเมหิ สาวกภูมิยา. ฌายิวิสเย นิทฺทิสิตพฺพนฺติ. สุตตันตะที่เป็นส่วนแห่งวาสนา พึงแสดงด้วยสุจริต ๓ ประการ, สุตตันตะที่เป็นส่วนแห่งการแทงตลอด พึงแสดงด้วยสัจจะ ๔ ประการ, สุตตันตะที่เป็นส่วนแห่งพระอเสขะ พึงแสดงด้วยธรรม ๓ ประการ คือ พุทธธรรม ปัจเจกพุทธธรรม สาวกภูมิ. พึงแสดงในวิสัยของผู้เข้าฌาน. ๑๑๒. ตตฺถ กตเม อฏฺฐารส มูลปทา? โลกิยํ โลกุตฺตรํ โลกิยญฺจ โลกุตฺตรญฺจ, สตฺตาธิฏฺฐานํ ธมฺมาธิฏฺฐานํ สตฺตาธิฏฺฐานญฺจ ธมฺมาธิฏฺฐานญฺจ, ญาณํ เญยฺยํ ญาณญฺจ เญยฺยญฺจ, ทสฺสนํ ภาวนา ทสฺสนญฺจ ภาวนา จ, สกวจนํ ปรวจนํ สกวจนญฺจ ปรวจนญฺจ, วิสชฺชนียํ อวิสชฺชนียํ วิสชฺชนียญฺจ อวิสชฺชนียญฺจ, กมฺมํ วิปาโก กมฺมญฺจ วิปาโก จ, กุสลํ อกุสลํ กุสลญฺจ อกุสลญฺจ, อนุญฺญาตํ ปฏิกฺขิตฺตํ อนุญฺญาตญฺจ ปฏิกฺขิตฺตญฺจ, ถโว จาติ. ๑๑๒. บรรดาบทเหล่านั้น มูลบท ๑๘ เป็นไฉน? คือ โลกิยะ โลกุตตระ โลกิยะและโลกุตตระ, สัตตาธิฏฐานะ ธรรมาธิฏฐานะ สัตตาธิฏฐานะและธรรมาธิฏฐานะ, ญาณะ เญยยะ ญาณะและเญยยะ, ทัสสนะ ภาวนา ทัสสนะและภาวนา, สักกวจนะ ปรวจนะ สักกวจนะและปรวจนะ, วิสัชชนียะ อวิสัชชนียะ วิสัชชนียะและอวิสัชชนียะ, กรรม วิบาก กรรมและวิบาก, กุศล อกุศล กุศลและอกุศล, อนุญาต ปฏิกขิตตะ อนุญาตและปฏิกขิตตะ, และถวะ. ตตฺถ [Pg.140] กตมํ โลกิยํ? บรรดาบทเหล่านั้น โลกิยะ เป็นไฉน? ‘‘น หิ ปาปํ กตํ กมฺมํ, สชฺชุขีรํว มุจฺจติ; ฑหนฺตํ พาลมนฺเวติ, ภสฺมจฺฉนฺโนว ปาวโกติ. “กรรมชั่วที่ทำแล้วไม่ให้ผลทันที เหมือนนมสดที่รีดในขณะนั้นยังไม่แปรไป, แต่จะตามเผาคนพาล เหมือนไฟที่เถ้าร้อนกลบไว้.” อิทํ โลกิยํ. นี้คือโลกิยะ. ‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, อคติคมนานิ สพฺพํ…เป… นิหียเต ตสฺส ยโส กาฬปกฺเขว จนฺทิมา’’ติ. อิทํ โลกิยํ. “ภิกษุทั้งหลาย อคติคมนะ ๔ ประการนี้ ...ฯลฯ... ยศของผู้นั้นย่อมเสื่อม เหมือนพระจันทร์ในกาฬปักษ์.” นี้คือโลกิยะ. ‘‘อฏฺฐิเม, ภิกฺขเว, โลกธมฺมา. กตเม อฏฺฐ? ลาโภ อลาโภ, ยโส อยโส, นินฺทา ปสํสา, สุขํ ทุกฺขํ. อิเม โข, ภิกฺขเว, อฏฺฐ โลกธมฺมา’’ติ. อิทํ โลกิยํ. “ภิกษุทั้งหลาย โลกธรรม ๘ ประการนี้. ๘ ประการเป็นไฉน? คือ ลาภ เสื่อมลาภ, ยศ เสื่อมยศ, นินทา สรรเสริญ, สุข ทุกข์. ภิกษุทั้งหลาย โลกธรรม ๘ ประการนี้แล.” นี้คือโลกิยะ. ตตฺถ กตมํ โลกุตฺตรํ? บรรดาบทเหล่านั้น โลกุตตระ เป็นไฉน? ‘‘ยสฺสินฺทฺริยานิ สมถงฺคตานิ ; อสฺสา ยถา สารถินา สุทนฺตา; ปหีนมานสฺส อนาสวสฺส, เทวาปิ ตสฺส ปิหยนฺติ ตาทิโน’’ติ. “อินทรีย์ของท่านผู้ใดสงบระงับแล้ว เหมือนม้าที่นายสารถีฝึกดีแล้ว, แม้เทวดาทั้งหลายก็ย่อมรักใคร่ท่านผู้นั้น ผู้มีมานะละได้แล้ว ไม่มีอาสวะ ผู้คงที่.” อิทํ โลกุตฺตรํ. นี้คือโลกุตตระ. ‘‘ปญฺจิมานิ, ภิกฺขเว, อินฺทฺริยานิ โลกุตฺตรานิ. กตมานิ ปญฺจ? สทฺธินฺทฺริยํ วีริยินฺทฺริยํ สตินฺทฺริยํ สมาธินฺทฺริยํ ปญฺญินฺทฺริยํ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจินฺทฺริยานิ โลกุตฺตรานี’’ติ. อิทํ โลกุตฺตรํ. “ภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์ ๕ ประการนี้เป็นโลกุตตระ. ๕ ประการเป็นไฉน? คือ สัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์. ภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์ ๕ ประการนี้แลเป็นโลกุตตระ.” นี้คือโลกุตตระ. ตตฺถ กตมํ โลกิยญฺจ โลกุตฺตรญฺจ? บรรดาบทเหล่านั้น โลกิยะและโลกุตตระ เป็นไฉน? ‘‘ลทฺธาน มานุสตฺตํ ทฺเว, กิจฺจํ อกิจฺจเมว จา’’ติ ทฺเว คาถา. ยํ อิห ‘‘สุกิจฺจํ เจว ปุญฺญานี’’ติ จ ‘‘ปุญฺญานิ กริตฺวาน, สคฺคา สคฺคํ วชนฺติ กตปุญฺญา’’ติ จ. อิทํ โลกิยํ. คาถา ๒ บทว่า “บุคคลได้ความเป็นมนุษย์แล้ว มีกิจและอกิจ ๒ อย่าง” ดังนี้. ในคาถาเหล่านั้น สุตตันตะใดที่กล่าวว่า “กรรมดีและบุญ” และ “คนทำบุญแล้วย่อมไปจากสวรรค์สู่สวรรค์” ดังนี้. นี้คือโลกิยะ. ยํ อิห ‘‘สํโยชนวิปฺปหานํ วา’’ติ จ ‘‘สํโยชนปฺปหานา, ชรามรณา วิปฺปมุจฺจนฺตี’’ติ จ, อิทํ โลกุตฺตรํ. อิทํ โลกิยญฺจ โลกุตฺตรญฺจ. สุตตันตะใดที่กล่าวว่า “หรือการละสังโยชน์” และ “เพราะละสังโยชน์ได้ ย่อมพ้นจากชราและมรณะ” ดังนี้, นี้คือโลกุตตระ. นี้คือโลกิยะและโลกุตตระ. ‘‘วิญฺญาเณ [Pg.141] เจ, ภิกฺขเว, อาหาเร สติ นามรูปสฺส อวกฺกนฺติ โหติ, นามรูปสฺส อวกฺกนฺติยา สติ ปุนพฺภโว โหติ, ปุนพฺภเว สติ ชาติ โหติ, ชาติยา สติ ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา สมฺภวนฺติ. เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหติ. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, มหารุกฺโข, ตสฺส ยานิ เจว มูลานิ อโธคมานิ ยานิ จ ติริยํ คมานิ, สพฺพานิ ตานิ อุทฺธํ โอชํ อภิหรนฺติ. เอวํ หิ โส, ภิกฺขเว, มหารุกฺโข ตทาหาโร ตทุปาทาโน จิรํ ทีฆมทฺธานํ ติฏฺเฐยฺย. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, วิญฺญาเณ อาหาเร สติ นามรูปสฺส อวกฺกนฺติ โหติ สพฺพํ…เป… เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหตี’’ติ. อิทํ โลกิยํ. “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อวิญญาณาหารมีอยู่ การก้าวลงแห่งนามรูปย่อมมี, เมื่อการก้าวลงแห่งนามรูปมีอยู่ ภพใหม่ย่อมมี, เมื่อภพใหม่มีอยู่ ชาติย่อมมี, เมื่อชาติมีอยู่ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาส ย่อมเกิดขึ้น. ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนต้นไม้ใหญ่, รากของต้นไม้นั้นที่หยั่งลงข้างล่างและที่ทอดไปด้านข้างทั้งหมด ย่อมนำโอชะขึ้นไปเบื้องบน. ภิกษุทั้งหลาย ด้วยเหตุนั้น ต้นไม้ใหญ่นั้นมีโอชะนั้นเป็นอาหาร มีโอชะนั้นเป็นเครื่องหล่อเลี้ยง พึงตั้งอยู่ได้ตลอดกาลนาน. ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล เมื่อวิญญาณาหารมีอยู่ การก้าวลงแห่งนามรูปย่อมมี ...ฯลฯ... ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้.” นี้คือโลกิยะ. ‘‘วิญฺญาเณ เจ, ภิกฺขเว, อาหาเร อสติ นามรูปสฺส อวกฺกนฺติ น โหติ, นามรูปสฺส อวกฺกนฺติยา อสติ ปุนพฺภโว น โหติ, ปุนพฺภเว อสติ ชาติ น โหติ, ชาติยา อสติ ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา นิรุชฺฌนฺติ. เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหติ. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, มหารุกฺโข อถ ปุริโส อาคจฺเฉยฺย กุทฺทาลปิฏกํ อาทาย, โส ตํ รุกฺขํ มูเล ฉินฺเทยฺย, มูเล เฉตฺวา ปลิขเณยฺย, ปลิขณิตฺวา มูลานิ อุทฺธเรยฺย อนฺตมโส อุสีรนาฬิมตฺตานิปิ. โส ตํ รุกฺขํ ขณฺฑาขณฺฑิกํ ฉินฺเทยฺย, ขณฺฑาขณฺฑิกํ ฉินฺทิตฺวา ผาเลยฺย, ผาเลตฺวา สกลิกํ สกลิกํ กเรยฺย, สกลิกํ สกลิกํ กริตฺวา วาตาตเป วิโสเสยฺย, วาตาตเป วิโสเสตฺวา อคฺคินา ฑเหยฺย, อคฺคินา ฑเหตฺวา มสึ กเรยฺย, มสึ กริตฺวา มหาวาเต วา โอผุเนยฺย, นทิยา วา สีฆโสตาย ปวาเหยฺย, เอวํ หิ โส, ภิกฺขเว, มหารุกฺโข อุจฺฉินฺนมูโล อสฺส ตาลาวตฺถุกโต อนภาวํกโต อายตึ อนุปฺปาทธมฺโม. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, วิญฺญาเณ อาหาเร อสติ นามรูปสฺส อวกฺกนฺติ น โหติ, นามรูปสฺส อวกฺกนฺติยา อสติ สพฺพํ…เป… เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหตี’’ติ. อิทํ โลกุตฺตรํ. อิทํ โลกิยญฺจ โลกุตฺตรญฺจ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อวิญญาณาหารไม่มี การหยั่งลงแห่งนามรูปย่อมไม่มี เมื่อการหยั่งลงแห่งนามรูปไม่มี ภพใหม่ย่อมไม่มี เมื่อภพใหม่ไม่มี ชาติย่อมไม่มี เมื่อชาติไม่มี ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส อุปายาส ย่อมดับไป ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งสิ้นนี้ ย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนต้นไม้ใหญ่ บุรุษถือจอบและตะกร้ามา เขาพึงตัดต้นไม้นั้นที่โคน ครั้นตัดที่โคนแล้ว พึงขุดลงไป ครั้นขุดลงไปแล้ว พึงถอนรากทั้งหลายออก แม้ที่สุดเพียงเท่าแฝกหอม เขาพึงตัดต้นไม้นั้นเป็นท่อนเล็กท่อนน้อย ครั้นตัดเป็นท่อนเล็กท่อนน้อยแล้ว พึงผ่า ครั้นผ่าแล้ว พึงทำเป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อย ครั้นทำเป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อยแล้ว พึงผึ่งลมและแดดให้แห้ง ครั้นผึ่งลมและแดดให้แห้งแล้ว พึงเผาด้วยไฟ ครั้นเผาด้วยไฟแล้ว พึงทำให้เป็นเถ้า ครั้นทำให้เป็นเถ้าแล้ว พึงโปรยไปในลมแรง หรือลอยไปในแม่น้ำที่มีกระแสเชี่ยว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยอาการอย่างนี้ ต้นไม้ใหญ่นั้น พึงเป็นต้นไม้มีรากอันตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอตาล ทำให้ถึงความไม่มี มีความไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ฉันนั้นเหมือนกันแล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อวิญญาณาหารไม่มี การหยั่งลงแห่งนามรูปย่อมไม่มี เมื่อการหยั่งลงแห่งนามรูปไม่มี...ฯลฯ... ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งสิ้นนี้ ย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้ พระสูตรนี้เป็นโลกุตตระ พระสูตรนี้เป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระ ๑๑๓. ตตฺถ [Pg.142] กตมํ สตฺตาธิฏฺฐานํ? ๑๑๓. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สัตตาธิฏฐานสูตร เป็นไฉน? ‘‘สพฺพา ทิสา อนุปริคมฺม เจตสา, เนวชฺฌคา ปิยตรมตฺตนา กฺวจิ; เอวํ ปิโย ปุถุ อตฺตา ปเรสํ, ตสฺมา น หึเส ปรมตฺตกาโม’’ติ. บุคคลเที่ยวไปทั่วทุกทิศด้วยใจแล้ว ไม่พบใครที่ไหนซึ่งเป็นที่รักยิ่งกว่าตนเลย สัตว์เหล่าอื่นก็มีตนเป็นที่รักอย่างยิ่งเหมือนกัน ฉะนั้น ผู้รักตนจึงไม่ควรเบียดเบียนผู้อื่น อิทํ สตฺตาธิฏฺฐานํ. นี้คือสัตตาธิฏฐานสูตร ‘‘เย เกจิ ภูตา ภวิสฺสนฺติ เย วาปิ, สพฺเพ คมิสฺสนฺติ ปหาย เทหํ; ตํ สพฺพชานึ กุสโล วิทิตฺวา, อาตาปิโย พฺรหฺมจริยํ จเรยฺยา’’ติ. สัตว์เหล่าใดเหล่าหนึ่งที่เกิดแล้ว หรือจักเกิด สัตว์เหล่านั้นทั้งหมด จักละร่างกายไป ผู้ฉลาดรู้ความสิ้นไปแห่งสัตว์ทั้งปวงนั้นแล้ว มีความเพียร พึงประพฤติพรหมจรรย์ อิทํ สตฺตาธิฏฺฐานํ. นี้คือสัตตาธิฏฐานสูตร ‘‘สตฺตหิ, ภิกฺขเว, องฺเคหิ สมนฺนาคตํ กลฺยาณมิตฺตํ อปิ วิเวจิยมาเนน ปณามิยมาเนน คเล ปิสนมชฺชมาเนน ยาวชีวํ น วิชหิตพฺพํ. กตเมหิ สตฺตหิ? ปิโย จ โหติ มนาโป จ ครุ จ ภาวนีโย จ วตฺตา จ วจนกฺขโม จ คมฺภีรญฺจ กถํ กตฺตา โหติ, โน จ อฏฺฐาเน นิโยเชติ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, สตฺตหิ…เป… น วิชหิตพฺพํ. อิทมโวจ ภควา, อิทํ วตฺวาน สุคโต. อถาปรํ เอตทโวจ สตฺถา – ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กัลยาณมิตรผู้ประกอบด้วยองค์ ๗ ประการ แม้จะถูกขับไล่ไสส่ง หรือถูกบีบคั้นที่คอ ก็ไม่ควรละทิ้งตลอดชีวิต องค์ ๗ ประการเป็นไฉน? คือ เป็นที่รัก เป็นที่พอใจ เป็นที่เคารพ เป็นที่ยกย่อง เป็นผู้กล่าวสอน เป็นผู้อดทนต่อถ้อยคำ กล่าวถ้อยคำลึกซึ้งได้ และไม่ชักนำในทางที่ไม่ใช่ฐานะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย...ฯลฯ... ไม่ควรละทิ้ง พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้แล้ว พระสุคตครั้นตรัสคำนี้แล้ว พระศาสดาจึงได้ตรัสคำนี้ต่อไปอีกว่า ‘‘ปิโย ครุ ภาวนีโย, วตฺตา จ วจนกฺขโม; คมฺภีรญฺจ กถํ กตฺตา, น จฏฺฐาเน นิโยชโก; ตํ มิตฺตํ มิตฺตกาเมน, ยาวชีวมฺปิ เสวิย’’นฺติ. มิตรใดเป็นที่รัก เป็นที่เคารพ เป็นที่ยกย่อง เป็นผู้กล่าวสอน อดทนต่อถ้อยคำ กล่าวถ้อยคำลึกซึ้งได้ และไม่ชักนำในทางที่ไม่ใช่ฐานะ ผู้ต้องการมิตร พึงคบหามิตรนั้นตลอดชีวิต อิทํ สตฺตาธิฏฺฐานํ. นี้คือสัตตาธิฏฐานสูตร ตตฺถ กตมํ ธมฺมาธิฏฺฐานํ? ในบรรดาสูตรเหล่านั้น ธัมมาธิฏฐานสูตร เป็นไฉน? ‘‘ยญฺจ กามสุขํ โลเก, ยญฺจิทํ ทิวิยํ สุขํ; ตณฺหกฺขยสุขสฺเสเต, กลํ นาคฺฆนฺติ โสฬสิ’’นฺติ. กามสุขใดในโลก และสุขทิพย์ใดนี้ สุขเหล่านั้น ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งสุขเพราะสิ้นตัณหา อิทํ ธมฺมาธิฏฺฐานํ. นี้คือธัมมาธิฏฐานสูตร ‘‘สุสุขํ [Pg.143] วต นิพฺพานํ, สมฺมาสมฺพุทฺธเทสิตํ; อโสกํ วิรชํ เขมํ, ยตฺถ ทุกฺขํ นิรุชฺฌตี’’ติ. พระนิพพานที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงแล้ว เป็นสุขอย่างยิ่งหนอ เป็นแดนที่ทุกข์ดับไป ไม่มีโศก ปราศจากธุลี เกษม อิทํ ธมฺมาธิฏฺฐานํ. นี้คือธัมมาธิฏฐานสูตร ตตฺถ กตมํ สตฺตาธิฏฺฐานญฺจ ธมฺมาธิฏฺฐานญฺจ ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรที่เป็นทั้งสัตตาธิฏฐานและธัมมาธิฏฐาน เป็นไฉน? ‘‘มาตรํ ปิตรํ หนฺตฺวา, ราชาโน ทฺเว จ ขตฺติเย; รฏฺฐํ สานุจรํ หนฺตฺวา’’ติ อิทํ ธมฺมาธิฏฺฐานํ. บุคคลฆ่ามารดาและบิดา ฆ่าพระราชาผู้เป็นกษัตริย์ ๒ พระองค์ และฆ่าแว่นแคว้นพร้อมทั้งเจ้าพนักงานเก็บส่วยแล้ว นี้คือธัมมาธิฏฐานสูตร ‘‘อนีโฆ ยาติ พฺราหฺมโณ’’ติ; อิทํ สตฺตาธิฏฺฐานํ; อิทํ สตฺตาธิฏฺฐานญฺจ ธมฺมาธิฏฺฐานญฺจ. พราหมณ์ผู้ไม่มีทุกข์ ย่อมไป นี้คือสัตตาธิฏฐานสูตร นี้คือสูตรที่เป็นทั้งสัตตาธิฏฐานและธัมมาธิฏฐาน ‘‘จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, อิทฺธิปาทา. กตเม จตฺตาโร? ฉนฺทสมาธิปธานสงฺขารสมนฺนาคโต อิทฺธิปาโท, วีริย…เป… จิตฺต. วีมํสาสมาธิปธานสงฺขารสมนฺนาคโต อิทฺธิปาโท’’ติ. อิทํ ธมฺมาธิฏฺฐานํ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อิทธิบาท ๔ เหล่านี้ ๔ ประการเป็นไฉน? คือ อิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิปธานสังขาร, วิริย...ฯลฯ... จิตต... วิมังสาสมาธิปธานสังขาร นี้คือธัมมาธิฏฐานสูตร โส กาเยปิ จิตฺตํ สโมทหติ, จิตฺเตปิ กายํ สโมทหติ, กาเย สุขสญฺญญฺจ ลหุสญฺญญฺจ โอกฺกมิตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทํ สตฺตาธิฏฺฐานํ, อิทํ สตฺตาธิฏฺฐานญฺจ ธมฺมาธิฏฺฐานญฺจ. ภิกษุนั้นย่อมตั้งจิตไว้ในกาย และตั้งกายไว้ในจิต เข้าถึงสุขสัญญาและลหุสัญญาในกายอยู่ นี้คือสัตตาธิฏฐานสูตร นี้คือสูตรที่เป็นทั้งสัตตาธิฏฐานและธัมมาธิฏฐาน ๑๑๔. ตตฺถ กตมํ ญาณํ? ๑๑๔. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น ญาณสูตร เป็นไฉน? ‘‘ยํ ตํ โลกุตฺตรํ ญาณํ, สพฺพญฺญู เยน วุจฺจติ; น ตสฺส ปริหานตฺถิ, สพฺพกาเล ปวตฺตตี’’ติ. ญาณใดที่เป็นโลกุตตระ ที่บุคคลถูกเรียกว่าเป็นสัพพัญญูเพราะญาณนั้น ญาณนั้นไม่มีความเสื่อม ย่อมเป็นไปในกาลทุกเมื่อ อิทํ ญาณํ. นี้คือญาณสูตร ‘‘ปญฺญา หิ เสฏฺฐา โลกสฺมึ, ยายํ นิพฺพานคามินี ; ยาย สมฺมา ปชานาติ, ชาติมรณสงฺขย’’นฺติ. ปัญญาแลเป็นสิ่งประเสริฐที่สุดในโลก คือปัญญาที่เป็นไปเพื่อถึงพระนิพพาน ที่บุคคลย่อมรู้ชัดซึ่งความสิ้นไปแห่งชาติและมรณะด้วยปัญญานั้น อิทํ ญาณํ. นี้คือญาณสูตร ตตฺถ กตมํ เญยฺยํ? ในบรรดาสูตรเหล่านั้น เญยยสูตร เป็นไฉน? ‘‘กิตฺตยิสฺสามิ เต สนฺตึ, [โธตกาติ ภควา,]ทิฏฺเฐ ธมฺเม อนีติหํ; ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ, ตเร โลเก วิสตฺติกํ. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า โธตกะ) เราจักบอกสันติบทแก่เธอ ซึ่งเป็นธรรมที่ประจักษ์แจ้ง ไม่ใช่โดยได้ยินได้ฟังมา ที่บุคคลรู้แล้ว มีสติประพฤติอยู่ พึงข้ามตัณหาเครื่องข้องในโลกได้ ‘‘ตญฺจาหํ [Pg.144] อภินนฺทามิ, มเหสิ สนฺติมุตฺตมํ; ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ, ตเร โลเก วิสตฺติกํ. ข้าแต่พระมหรรษี ข้าพระองค์ขออนุโมทนาสันติบทอันสูงสุดนั้น ที่บุคคลรู้แล้ว มีสติประพฤติอยู่ พึงข้ามตัณหาเครื่องข้องในโลกได้ ‘‘ยํ กิญฺจิ สมฺปชานาสิ, [โธตกาติ ภควา]อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาปิ มชฺเฌ; เอตํ วิทิตฺวา สงฺโคติ โลเก,ภวาภวาย มากาสิ ตณฺห’’นฺติ. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า โธตกะ) เธอรู้สิ่งใดสิ่งหนึ่ง ทั้งในเบื้องบน เบื้องต่ำ และเบื้องขวางในท่ามกลางแล้ว พึงรู้สิ่งนั้นว่าเป็นเครื่องข้องในโลก แล้วอย่าทำตัณหาเพื่อภพน้อยภพใหญ่เลย อิทํ เญยฺยํ. นี้คือเญยยสูตร ‘‘จตุนฺนํ, ภิกฺขเว, อริยสจฺจานํ อนนุโพธา อปฺปฏิเวธา เอวมิทํ ทีฆมทฺธานํ สนฺธาวิตํ สํสริตํ มมญฺเจว ตุมฺหากญฺจ…เป… ตยิทํ, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ อริยสจฺจํ อนุพุทฺธํ ปฏิวิทฺธํ, ทุกฺขสมุทยํ อริยสจฺจํ อนุพุทฺธํ ปฏิวิทฺธํ, ทุกฺขนิโรธํ อริยสจฺจํ อนุพุทฺธํ ปฏิวิทฺธํ, ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา อริยสจฺจํ อนุพุทฺธํ ปฏิวิทฺธํ. อุจฺฉินฺนา ภวตณฺหา, ขีณา ภวเนตฺติ, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว’’ติ. อิทมโวจ ภควา, อิทํ วตฺวาน สุคโต, อถาปรํ เอตทโวจ สตฺถา – ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะไม่ตรัสรู้ ไม่แทงตลอดอริยสัจ ๔ เราและเธอทั้งหลายจึงต้องท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏตลอดกาลนานเช่นนี้...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทุกขอริยสัจนั้น เราได้ตรัสรู้แล้ว แทงตลอดแล้ว ทุกขสมุทัยอริยสัจนั้น เราได้ตรัสรู้แล้ว แทงตลอดแล้ว ทุกขนิโรธอริยสัจนั้น เราได้ตรัสรู้แล้ว แทงตลอดแล้ว ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจนั้น เราได้ตรัสรู้แล้ว แทงตลอดแล้ว ภวตัณหาถูกตัดขาดแล้ว ภวเนตติสิ้นแล้ว บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้แล้ว พระสุคตครั้นตรัสคำนี้แล้ว พระศาสดาจึงได้ตรัสคำนี้ต่อไปอีกว่า ‘‘จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ, ยถาภูตํ อทสฺสนา; สํสิตํ ทีฆมทฺธานํ, ตาสุ ตาสฺเวว ชาติสุ. เพราะไม่เห็นอริยสัจ ๔ ตามความเป็นจริง จึงต้องท่องเที่ยวไปสิ้นกาลนาน ในชาตินั้นๆ นั่นเทียว ‘‘ตานิ เอตานิ ทิฏฺฐานิ, ภวเนตฺติ สมูหตา; อุจฺฉินฺนํ มูลํ ทุกฺขสฺส, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว’’ติ. อริยสัจเหล่านั้น เราเห็นแล้ว ตัณหาเครื่องนำไปสู่ภพ เราถอนขึ้นได้แล้ว รากแห่งทุกข์ เราตัดขาดแล้ว บัดนี้ ภพใหม่ไม่มีอีก อิทํ เญยฺยํ. นี้คือเญยยธรรม ตตฺถ กตมํ ญาณญฺจ เญยฺยญฺจ? รูปํ อนิจฺจํ, เวทนา อนิจฺจา, สญฺญา อนิจฺจา, สงฺขารา อนิจฺจา, วิญฺญาณํ อนิจฺจนฺติ. อิทํ เญยฺยํ. ในสูตรเหล่านั้น ญาณและเญยยธรรมเป็นไฉน? คือ รูปไม่เที่ยง เวทนาไม่เที่ยง สัญญาไม่เที่ยง สังขารไม่เที่ยง วิญญาณไม่เที่ยง นี้คือเญยยธรรม เอวํ ชานํ เอวํ ปสฺสํ อริยสาวโก ‘‘รูปํ อนิจฺจ’’นฺติ ปสฺสติ, ‘‘เวทนา อนิจฺจา’’ติ ปสฺสติ, ‘‘สญฺญํ…เป… สงฺขาเร…เป… วิญฺญาณํ อนิจฺจ’’นฺติ ปสฺสตีติ. อิทํ ญาณํ. อริยสาวกเมื่อรู้อย่างนี้ เห็นอย่างนี้ ย่อมเห็นว่า ‘รูปไม่เที่ยง’ ย่อมเห็นว่า ‘เวทนาไม่เที่ยง’ ... สัญญา ... สังขาร ... ย่อมเห็นว่า ‘วิญญาณไม่เที่ยง’ นี้คือญาณ โส ปริมุจฺจติ รูเปน, ปริมุจฺจติ เวทนาย, ปริมุจฺจติ สญฺญาย, ปริมุจฺจติ สงฺขาเรหิ, ปริมุจฺจติ วิญฺญาณมฺหา, ปริมุจฺจติ ทุกฺขสฺมาติ วทามีติ. อิทํ ญาณญฺจ เญยฺยญฺจ. เรากล่าวว่า อริยสาวกนั้นย่อมหลุดพ้นจากรูป ย่อมหลุดพ้นจากเวทนา ย่อมหลุดพ้นจากสัญญา ย่อมหลุดพ้นจากสังขาร ย่อมหลุดพ้นจากวิญญาณ ย่อมหลุดพ้นจากทุกข์ นี้คือญาณและเญยยธรรม ‘‘สพฺเพ [Pg.145] สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ อิทํ เญยฺยํ. ‘‘ยทา ปญฺญาย ปสฺสตี’’ติ อิทํ ญาณํ. ‘‘อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา’’ติ อิทํ ญาณญฺจ เญยฺยญฺจ. บทว่า ‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’ นี้คือเญยยธรรม บทว่า ‘ยทา ปญฺญาย ปสฺสติ’ นี้คือญาณ บทว่า ‘อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา’ นี้คือญาณและเญยยธรรม ‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ อิทํ เญยฺยํ. ‘‘ยทา ปญฺญาย ปสฺสตี’’ติ อิทํ ญาณํ. ‘‘อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา’’ติ อิทํ ญาณญฺจ เญยฺยญฺจ. บทว่า ‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’ นี้คือเญยยธรรม บทว่า ‘ยทา ปญฺญาย ปสฺสติ’ นี้คือญาณ บทว่า ‘อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา’ นี้คือญาณและเญยยธรรม ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ อิทํ เญยฺยํ. ‘‘ยทา ปญฺญาย ปสฺสตี’’ติ อิทํ ญาณํ. ‘‘อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา’’ติ อิทํ ญาณญฺจ เญยฺยญฺจ. บทว่า ‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’ นี้คือเญยยธรรม บทว่า ‘ยทา ปญฺญาย ปสฺสติ’ นี้คือญาณ บทว่า ‘อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา’ นี้คือญาณและเญยยธรรม ‘‘เย หิ เกจิ, โสณ, สมณา วา พฺราหฺมณา วา อนิจฺเจน รูเปน ทุกฺเขน วิปริณามธมฺเมน ‘เสยฺโยหมสฺมี’ติ วา สมนุปสฺสนฺติ, ‘สทิโสหมสฺมี’ติ วา สมนุปสฺสนฺติ, ‘หีโนหมสฺมี’ติ วา สมนุปสฺสนฺติ. กิมญฺญตฺร ยถาภูตสฺส อทสฺสนา. อนิจฺจาย เวทนาย…เป… อนิจฺจาย สญฺญาย…เป… อนิจฺเจหิ สงฺขาเรหิ…เป… อนิจฺเจน วิญฺญาเณน ทุกฺเขน วิปริณามธมฺเมน ‘เสยฺโยหมสฺมี’ติ วา สมนุปสฺสนฺติ, ‘สทิโสหมสฺมี’ติ วา สมนุปสฺสนฺติ, ‘หีโนหมสฺมี’ติ วา สมนุปสฺสนฺติ, กิมญฺญตฺร ยถาภูตสฺส อทสฺสนา’’ติ. อิทํ เญยฺยํ. ดูก่อนโสณะ สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง ย่อมพิจารณาเห็นด้วยรูปอันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดาว่า ‘เราดีกว่าเขา’ บ้าง ‘เราเสมอกับเขา’ บ้าง ‘เราเลวกว่าเขา’ บ้าง จะเป็นเพราะเหตุอื่นนอกจากไม่เห็นตามความเป็นจริงได้หรือ เวทนาอันไม่เที่ยง... สัญญาอันไม่เที่ยง... สังขารอันไม่เที่ยง... วิญญาณอันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดาว่า ‘เราดีกว่าเขา’ บ้าง ‘เราเสมอกับเขา’ บ้าง ‘เราเลวกว่าเขา’ บ้าง จะเป็นเพราะเหตุอื่นนอกจากไม่เห็นตามความเป็นจริงได้หรือ นี้คือเญยยธรรม ‘‘เย จ โข เกจิ, โสณ, สมณา วา พฺราหฺมณา วา อนิจฺเจน รูเปน ทุกฺเขน วิปริณามธมฺเมน ‘เสยฺโยหมสฺมี’ติปิ น สมนุปสฺสนฺติ, ‘สทิโสหมสฺมี’ติปิ น สมนุปสฺสนฺติ, ‘หีโนหมสฺมี’ติปิ น สมนุปสฺสนฺติ, กิมญฺญตฺร ยถาภูตสฺส ทสฺสนา. อนิจฺจาย เวทนาย…เป… อนิจฺจาย สญฺญาย…เป… อนิจฺเจหิ สงฺขาเรหิ…เป… อนิจฺเจน วิญฺญาเณน ทุกฺเขน วิปริณามธมฺเมน ‘เสยฺโยหมสฺมี’ติปิ น สมนุปสฺสนฺติ, ‘สทิโสหมสฺมี’ติปิ น สมนุปสฺสนฺติ, ‘หีโนหมสฺมี’ติปิ น สมนุปสฺสนฺติ, กิมญฺญตฺร ยถาภูตสฺส ทสฺสนาติ. อิทํ ญาณํ. ดูก่อนโสณะ ก็สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง ย่อมไม่พิจารณาเห็นด้วยรูปอันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดาว่า ‘เราดีกว่าเขา’ บ้าง ‘เราเสมอกับเขา’ บ้าง ‘เราเลวกว่าเขา’ บ้าง จะเป็นเพราะเหตุอื่นนอกจากเห็นตามความเป็นจริงได้หรือ เวทนาอันไม่เที่ยง... สัญญาอันไม่เที่ยง... สังขารอันไม่เที่ยง... วิญญาณอันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดาว่า ‘เราดีกว่าเขา’ บ้าง ‘เราเสมอกับเขา’ บ้าง ‘เราเลวกว่าเขา’ บ้าง จะเป็นเพราะเหตุอื่นนอกจากเห็นตามความเป็นจริงได้หรือ นี้คือญาณ อิทํ ญาณญฺจ เญยฺยญฺจ. นี้คือญาณและเญยยธรรม ตตฺถ กตมํ ทสฺสนํ? ในสูตรเหล่านั้น ทัสสนะเป็นไฉน? ๑๑๕. ๑๑๕. ‘‘เย อริยสจฺจานิ วิภาวยนฺติ, คมฺภีรปญฺเญน สุเทสิตานิ; กิญฺจาปิ เต โหนฺติ ภุสํ ปมตฺตา, น เต ภวํ อฏฺฐมมาทิยนฺตี’’ติ. พระอริยบุคคลเหล่าใด ทำให้แจ้งซึ่งอริยสัจทั้งหลาย ที่พระผู้มีปัญญาลึกซึ้งทรงแสดงไว้ดีแล้ว ถึงแม้พระอริยบุคคลเหล่านั้นจะยังประมาทอย่างยิ่ง ก็ไม่ยึดถือภพที่ ๘ อิทํ ทสฺสนํ. นี้คือทัสสนะ ‘‘ยถินฺทขีโล [Pg.146] ปถวิสฺสิโต สิยา, จตุพฺภิ วาเตหิ อสมฺปกมฺปิโย; ตถูปมํ สปฺปุริสํ วทามิ, โย อริยสจฺจานิ อเวจฺจ ปสฺสตี’’ติ. เสาเขื่อนที่ฝังลงในดิน ไม่หวั่นไหวด้วยลม ๔ ทิศ ฉันใด เรากล่าวว่า สัตบุรุษผู้พิจารณาเห็นอริยสัจทั้งหลาย ก็มีอุปมาฉันนั้น อิทํ ทสฺสนํ. นี้คือทัสสนะ ‘‘จตูหิ, ภิกฺขเว, โสตาปตฺติยงฺเคหิ สมนฺนาคโต อริยสาวโก อากงฺขมาโน อตฺตนาว อตฺตานํ พฺยากเรยฺย ‘ขีณนิรโยมฺหิ, ขีณติรจฺฉานโยนิ, ขีณเปตฺติวิสโย, ขีณาปายทุคฺคติวินิปาโต, โสตาปนฺโนหมสฺมิ อวินิปาตธมฺโม นิยโต สมฺโพธิปรายโณ, สตฺตกฺขตฺตุปรมํ เทเว จ มนุสฺเส จ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสามี’ติ. กตเมหิ จตูหิ? อิธ, ภิกฺขเว, อริยสาวกสฺส ตถาคเต สทฺธา นิวิฏฺฐา ปติฏฺฐิตา วิรูฬฺหา มูลชาตา อสํหาริยา สมเณน วา พฺราหฺมเณน วา เทเวน วา มาเรน วา พฺรหฺมุนา วา เกนจิ วา โลกสฺมึ สห ธมฺเมน, ธมฺเม โข ปน นิฏฺฐํ คโต โหติ, สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม สนฺทิฏฺฐิโก อกาลิโก เอหิปสฺสิโก โอปเนยฺยิโก ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหิ, ยทิทํ มทนิมฺมทโน…เป… นิโรโธ นิพฺพานํ, สห ธมฺมิยา โข ปนสฺส โหนฺติ อิฏฺฐา กนฺตา ปิยา มนาปา คิหี เจว ปพฺพชิตา จ. อริยกนฺเตหิ โข ปน สีเลหิ สมนฺนาคโต โหติ อขณฺเฑหิ อจฺฉิทฺเทหิ อสพเลหิ อกมฺมาเสหิ ภุชิสฺเสหิ วิญฺญุปฺปสฏฺเฐหิ อปรามฏฺเฐหิ สมาธิสํวตฺตนิเกหิ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, จตูหิ โสตาปตฺติยงฺเคหิ สมนฺนาคโต อริยสาวโก อากงฺขมาโน อตฺตนาว อตฺตานํ พฺยากเรยฺย ‘ขีณนิรโยมฺหิ, ขีณติรจฺฉานโยนิ, ขีณเปตฺติวิสโย, ขีณาปายทุคฺคติวินิปาโต, โสตาปนฺโนหมสฺมิ อวินิปาตธมฺโม นิยโต สมฺโพธิปรายโณ, สตฺตกฺขตฺตุปรมํ เทเว จ มนุสฺเส จ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสามี’’’ติ. ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ประกอบด้วยองค์แห่งโสดาปัตติ ๔ ประการ เมื่อหวังอยู่ พึงพยากรณ์ตนด้วยตนนั่นแหละว่า ‘เราเป็นผู้มีนรกสิ้นแล้ว มีกำเนิดสัตว์ดิรัจฉานสิ้นแล้ว มีเปรตวิสัยสิ้นแล้ว มีอบาย ทุคติ วินิบาตสิ้นแล้ว เราเป็นโสดาบัน มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีอันจะตรัสรู้ในเบื้องหน้า มีการท่องเที่ยวไปในเทวดาและมนุษย์ ๗ ครั้งเป็นอย่างยิ่ง แล้วจักทำที่สุดแห่งทุกข์’ องค์ ๔ ประการเป็นไฉน? คือ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ มีศรัทธาในพระตถาคต ตั้งมั่น หยั่งลง เกิดขึ้นแล้ว มีรากตั้งมั่น อันสมณะ พราหมณ์ เทวดา มาร พรหม หรือใครๆ ในโลกร่วมกับธรรมจะนำไปไม่ได้ อนึ่ง เขาเป็นผู้ถึงความแน่นอนในพระธรรมว่า ‘พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว อันผู้ได้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามา อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน’ คือ นิพพานอันเป็นที่สร่างเมา ...ฯลฯ... เป็นที่ดับทุกข์ อนึ่ง คฤหัสถ์และบรรพชิตผู้ประพฤติธรรมร่วมกันของเขา เป็นที่รักใคร่ พอใจ เป็นที่รัก เป็นที่เจริญใจ อนึ่ง เขาเป็นผู้ประกอบด้วยศีลที่พระอริยเจ้าพอใจ ไม่ขาด ไม่ทะลุ ไม่ด่าง ไม่พร้อย เป็นไท อันวิญญูชนสรรเสริญ อันทิฏฐิไม่ลูบคลำ เป็นไปเพื่อสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ประกอบด้วยองค์แห่งโสดาปัตติ ๔ ประการนี้แล เมื่อหวังอยู่ พึงพยากรณ์ตนด้วยตนนั่นแหละว่า ‘เราเป็นผู้มีนรกสิ้นแล้ว มีกำเนิดสัตว์ดิรัจฉานสิ้นแล้ว มีเปรตวิสัยสิ้นแล้ว มีอบาย ทุคติ วินิบาตสิ้นแล้ว เราเป็นโสดาบัน มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีอันจะตรัสรู้ในเบื้องหน้า มีการท่องเที่ยวไปในเทวดาและมนุษย์ ๗ ครั้งเป็นอย่างยิ่ง แล้วจักทำที่สุดแห่งทุกข์’ อิทํ ทสฺสนํ. นี้คือทัสสนะ ตตฺถ [Pg.147] กตมา ภาวนา? ในสูตรเหล่านั้น ภาวนาเป็นไฉน? ‘‘ยสฺสินฺทฺริยานิ ภาวิตานิ, อชฺฌตฺตํ พหิทฺธา จ สพฺพโลเก; นิพฺพิชฺฌ อิมํ ปรญฺจ โลกํ, กาลํ กงฺขติ ภาวิโต สทนฺโต’’ติ. ผู้ใดมีอินทรีย์อบรมดีแล้ว ทั้งภายใน ภายนอก และในโลกทั้งปวง ทะลุปรุโปร่งโลกนี้และโลกหน้า เป็นผู้อบรมตนแล้ว ฝึกตนดีแล้ว รอคอยเวลา (ปรินิพพาน) อยํ ภาวนา. นี้คือภาวนา ‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, ธมฺมปทานิ. กตมานิ จตฺตาริ? อนภิชฺฌา ธมฺมปทํ, อพฺยาปาโท ธมฺมปทํ, สมฺมาสติ ธมฺมปทํ, สมฺมาสมาธิ ธมฺมปทํ, อิมานิ โข, ภิกฺขเว, จตฺตาริ ธมฺมปทานี’’ติ. อยํ ภาวนา. ภิกษุทั้งหลาย ธรรมบท ๔ ประการนี้ ๔ ประการ อะไรบ้าง คือ อนภิชฌาธรรมบท อัพยาปาทธรรมบท สัมมาสติธรรมบท สัมมาสมาธิธรรมบท ภิกษุทั้งหลาย นี้แล ธรรมบท ๔ ประการ นี้คือภาวนา ตตฺถ กตมํ ทสฺสนญฺจ ภาวนา จ? ‘‘ปญฺจ ฉินฺเท ปญฺจ ชเห’’ติ อิทํ ทสฺสนํ. ‘‘ปญฺจ จุตฺตริ ภาวเย. ปญฺจ สงฺคาติโค ภิกฺขุ, โอฆติณฺโณติ วุจฺจตี’’ติ อยํ ภาวนา. อิทํ ทสฺสนญฺจ ภาวนา จ. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนคือทัสสนะและภาวนา? บาลีว่า ‘พึงตัด ๕ พึงละ ๕’ นี้คือทัสสนะ บาลีว่า ‘พึงเจริญอินทรีย์ ๕ ให้ยิ่งขึ้นไป ภิกษุผู้ก้าวล่วงสังคะ ๕ ได้ ท่านเรียกว่า ผู้ข้ามโอฆะได้แล้ว’ นี้คือภาวนา นี้คือทัสสนะและภาวนา ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, อินฺทฺริยานิ. กตมานิ ตีณิ, อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ อญฺญินฺทฺริยํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อนภิสเมตสฺส ทุกฺขสฺส อริยสจฺจสฺส อภิสมยาย ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วีริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ, อนภิสเมตสฺส ทุกฺขสมุทยสฺส อริยสจฺจสฺส…เป… ทุกฺขนิโรธสฺส…เป… ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย อริยสจฺจสฺส อภิสมยาย ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วีริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ. อิทํ, ภิกฺขเว, อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริย’’นฺติ. อิทํ ทสฺสนํ. ภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์ ๓ ประการนี้ ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ อนัญญাতัญญัสสามีตินทรีย์ อัญญินทรีย์ อัญญาตาวินทรีย์ ภิกษุทั้งหลาย อนัญญাতัญญัสสามีตินทรีย์ เป็นอย่างไร? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมทำฉันทะให้เกิด ย่อมพยายาม ย่อมปรารภความเพียร ย่อมประคองจิต ย่อมตั้งจิตไว้ เพื่อรู้แจ้งอริยสัจคือทุกข์ที่ยังไม่รู้แจ้ง เพื่อรู้แจ้งอริยสัจคือทุกขสมุทัยที่ยังไม่รู้แจ้ง... เพื่อรู้แจ้งอริยสัจคือทุกขนิโรธ... เพื่อรู้แจ้งอริยสัจคือทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาที่ยังไม่รู้แจ้ง ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า อนัญญাতัญญัสสามีตินทรีย์ นี้คือทัสสนะ ‘‘กตมญฺจ, ภิกฺขเว, อญฺญินฺทฺริยํ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ‘อิทํ ทุกฺข’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’ติ…เป… ‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. อิทํ, ภิกฺขเว, อญฺญินฺทฺริยํ. ภิกษุทั้งหลาย อัญญินทรีย์ เป็นอย่างไร? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’... ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า อัญญินทรีย์ ‘‘กตมญฺจ, ภิกฺขเว, อญฺญาตาวินฺทฺริยํ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ, ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ [Pg.148] นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาติ. อิทํ, ภิกฺขเว, อญฺญาตาวินฺทฺริย’’นฺติ. อยํ ภาวนา. ภิกษุทั้งหลาย อัญญาตาวินทรีย์ เป็นอย่างไร? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เพราะสิ้นอาสวะทั้งหลาย จึงทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า อัญญาตาวินทรีย์ นี้คือภาวนา อิทํ ทสฺสนญฺจ ภาวนา จ. นี้คือทัสสนะและภาวนา ๑๑๖. ตตฺถ กตมํ สกวจนํ? ๑๑๖. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนคือสกวจนะ? ‘‘สพฺพปาปสฺส อกรณํ, กุสลสฺส อุปสมฺปทา; สจิตฺตปริโยทาปนํ, เอตํ พุทฺธาน สาสน’’นฺติ. การไม่ทำบาปทั้งปวง การยังกุศลให้ถึงพร้อม การทำจิตของตนให้ผ่องใส นี้เป็นคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย อิทํ สกวจนํ. นี้คือสกวจนะ ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, พาลสฺส พาลลกฺขณานิ พาลนิมิตฺตานิ พาลาปทานานิ, เยหิ พาลํ พาโลติ ปเร สญฺชานนฺติ. กตมานิ ตีณิ? พาโล, ภิกฺขเว, ทุจฺจินฺติตจินฺตี จ โหติ, ทุพฺภาสิตภาสี จ โหติ, ทุกฺกฏกมฺมการี จ โหติ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ พาลสฺส พาลลกฺขณานิ พาลนิมิตฺตานิ พาลาปทานานิ. ภิกษุทั้งหลาย ลักษณะของคนพาล นิมิตของคนพาล เหตุของคนพาล ๓ ประการนี้ ที่คนอื่นรู้ได้ว่า ‘ผู้นี้เป็นคนพาล’ ๓ ประการ อะไรบ้าง? ภิกษุทั้งหลาย คนพาลเป็นผู้มีความคิดชั่ว เป็นผู้มีวาจาชั่ว เป็นผู้มีการกระทำชั่ว ภิกษุทั้งหลาย นี้แล ลักษณะของคนพาล นิมิตของคนพาล เหตุของคนพาล ๓ ประการ ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, ปณฺฑิตสฺส ปณฺฑิตลกฺขณานิ ปณฺฑิตนิมิตฺตานิ ปณฺฑิตาปทานานิ, เยหิ ปณฺฑิตํ ปณฺฑิโตติ ปเร สญฺชานนฺติ. กตมานิ ตีณิ? ปณฺฑิโต, ภิกฺขเว, สุจินฺติตจินฺตี จ โหติ, สุภาสิตภาสี จ โหติ, สุกตกมฺมการี จ โหติ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ ปณฺฑิตสฺส ปณฺฑิตลกฺขณานิ ปณฺฑิตนิมิตฺตานิ ปณฺฑิตาปทานานี’’ติ. ภิกษุทั้งหลาย ลักษณะของบัณฑิต นิมิตของบัณฑิต เหตุของบัณฑิต ๓ ประการนี้ ที่คนอื่นรู้ได้ว่า ‘ผู้นี้เป็นบัณฑิต’ ๓ ประการ อะไรบ้าง? ภิกษุทั้งหลาย บัณฑิตเป็นผู้มีความคิดดี เป็นผู้มีวาจาดี เป็นผู้มีการกระทำดี ภิกษุทั้งหลาย นี้แล ลักษณะของบัณฑิต นิมิตของบัณฑิต เหตุของบัณฑิต ๓ ประการ อิทํ สกวจนํ. นี้คือสกวจนะ ตตฺถ กตมํ ปรวจนํ? ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนคือปรวจนะ? ‘‘ปถวีสโม นตฺถิ วิตฺถโต, นินฺโน ปาตาลสโม น วิชฺชติ; เมรุสโม นตฺถิ อุนฺนโต, จกฺกวตฺติสทิโส นตฺถิ โปริโส’’ติ. สิ่งที่กว้างเสมอด้วยแผ่นดินไม่มี ที่ลุ่มเสมอด้วยบาดาลไม่มี ที่สูงเสมอด้วยภูเขาเมรุไม่มี บุรุษเสมอด้วยพระเจ้าจักรพรรดิไม่มี อิทํ ปรวจนํ. นี้คือปรวจนะ ‘‘‘โหตุ, เทวานมินฺท, สุภาสิเตน ชโยติ. โหตุ, เวปจิตฺติ สุภาสิเตน ชโยติ. ภณ, เวปจิตฺติ, คาถ’นฺติ. อถ โข, ภิกฺขเว, เวปจิตฺติ อสุรินฺโท อิมํ คาถํ อภาสิ – ‘ข้าแต่ท้าวเทวานมินทะ ขอชัยชนะจงมีด้วยสุภาษิตเถิด’ ‘ข้าแต่เวปจิตติ ขอชัยชนะจงมีด้วยสุภาษิตเถิด’ ‘ท่านเวปจิตติ จงกล่าวคาถาเถิด’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล ท้าวเวปจิตติอสูรินทร์ได้กล่าวคาถานี้ว่า ‘‘ภิยฺโย [Pg.149] พาลา ปภิชฺเชยฺยุํ, โน จสฺส ปฏิเสธโก; ตสฺมา ภุเสน ทณฺเฑน, ธีโร พาลํ นิเสธเย’’ติ. คนพาลทั้งหลายพึงแตกแยกกันยิ่งขึ้น หากไม่มีผู้ห้ามปราม เพราะฉะนั้น บัณฑิตพึงห้ามคนพาลด้วยอาชญาที่รุนแรง ‘‘ภาสิตาย โข ปน, ภิกฺขเว, เวปจิตฺตินา อสุรินฺเทน คาถาย อสุรา อนุโมทึสุ, เทวา ตุณฺหี อเหสุํ. อถ โข, ภิกฺขเว, เวปจิตฺติ อสุรินฺโท สกฺกํ เทวานมินฺทํ เอตทโวจ ‘ภณ, เทวานมินฺท, คาถ’นฺติ. เอวํ วุตฺเต, ภิกฺขเว, สกฺโก เทวานมินฺโท อิมํ คาถํ อภาสิ – ภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อท้าวเวปจิตติอสูรินทร์กล่าวคาถานี้แล้ว พวกอสูรก็อนุโมทนา พวกเทพก็นิ่งเฉยอยู่ ครั้งนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย ท้าวเวปจิตติอสูรินทร์ได้กล่าวกะท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทพว่า ‘ข้าแต่ท้าวเทวานมินทะ ขอพระองค์จงกล่าวคาถาเถิด’ เมื่อท้าวเวปจิตติกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุทั้งหลาย ท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทพได้กล่าวคาถานี้ว่า ‘‘เอตเทว อหํ มญฺเญ, พาลสฺส ปฏิเสธนํ; ปรํ สงฺกุปิตํ ญตฺวา, โย สโต อุปสมฺมตี’’ติ. เราย่อมเห็นว่า การห้ามคนพาลนั้น คือ ผู้ใดรู้ว่าคนอื่นโกรธแล้ว มีสติ สงบระงับอยู่ได้ ‘‘ภาสิตาย โข ปน, ภิกฺขเว, สกฺเกน เทวานมินฺเทน คาถาย เทวา อนุโมทึสุ, อสุรา ตุณฺหี อเหสุํ. อถ โข, ภิกฺขเว, สกฺโก เทวานมินฺโท เวปจิตฺตึ อสุรินฺทํ เอตทโวจ ‘ภณ, เวปจิตฺติ, คาถ’นฺติ. เอวํ วุตฺเต, ภิกฺขเว, เวปจิตฺติ อสุรินฺโท อิมํ คาถํ อภาสิ – ภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทพกล่าวคาถานี้แล้ว พวกเทพก็อนุโมทนา พวกอสูรก็ก็นิ่งเฉยอยู่ ครั้งนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย ท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทพได้กล่าวกะท้าวเวปจิตติอสูรินทร์ว่า ‘ท่านเวปจิตติ จงกล่าวคาถาเถิด’ เมื่อท้าวสักกะกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุทั้งหลาย ท้าวเวปจิตติอสูรินทร์ได้กล่าวคาถานี้ว่า ‘‘เอตเทว ติติกฺขาย, วชฺชํ ปสฺสามิ วาสว; ยทา นํ มญฺญติ พาโล, ภยา มฺยายํ ติติกฺขติ; อชฺฌารุหติ ทุมฺเมโธ, โคว ภิยฺโย ปลายิน’’นฺติ. ข้าแต่วาสวะ ข้าพเจ้าเห็นโทษในความอดทนนี้แหละ คือ เมื่อใดคนพาลย่อมเข้าใจผู้นั้นว่า ‘ผู้นี้อดทนต่อเราเพราะความกลัว’ เมื่อนั้น คนพาลผู้มีปัญญาทรามนั้นย่อมข่มขี่ยิ่งขึ้นไป เหมือนโคข่มขี่โคที่หนีไปยิ่งขึ้น ‘‘ภาสิตาย โข ปน, ภิกฺขเว, เวปจิตฺตินา อสุรินฺเทน คาถาย อสุรา อนุโมทึสุ, เทวา ตุณฺหี อเหสุํ. อถ โข เวปจิตฺติ อสุรินฺโท สกฺกํ เทวานมินฺทํ เอตทโวจ ‘ภณ, เทวานมินฺท, คาถ’นฺติ. เอวํ วุตฺเต, ภิกฺขเว, สกฺโก เทวานมินฺโท อิมา คาถาโย อภาสิ – ภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อท้าวเวปจิตติอสูรินทร์กล่าวคาถานี้แล้ว พวกอสูรก็อนุโมทนา พวกเทพก็นิ่งเฉยอยู่ ครั้งนั้นแล ท้าวเวปจิตติอสูรินทร์ได้กล่าวกะท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทพว่า ‘ข้าแต่ท้าวเทวานมินทะ ขอพระองค์จงกล่าวคาถาเถิด’ เมื่อท้าวเวปจิตติกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุทั้งหลาย ท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทพได้กล่าวคาถาเหล่านี้ว่า ‘‘กามํ มญฺญตุ วา มา วา, ภยา มฺยายํ ติติกฺขติ; สทตฺถปรมา อตฺถา, ขนฺตา ภิยฺโย น วิชฺชติ. จะเข้าใจหรือไม่เข้าใจก็ตามว่า ‘ผู้นี้อดทนต่อเราเพราะความกลัว’ ประโยชน์ทั้งหลายมีประโยชน์ตนเป็นอย่างยิ่ง ประโยชน์ที่ยิ่งกว่าขันติไม่มี ‘‘โย หเว พลวา สนฺโต, ทุพฺพลสฺส ติติกฺขติ; ตมาหุ ปรมํ ขนฺตึ, นิจฺจํ ขมติ ทุพฺพโล. ผู้ใดมีกำลัง อดทนต่อผู้ที่อ่อนแอกว่าได้ ท่านกล่าวว่าความอดทนนั้นเป็นความอดทนอย่างยิ่ง ส่วนคนอ่อนแอย่อมต้องอดทนอยู่เป็นนิตย์ ‘‘อพลํ ตํ พลํ อาหุ, ยสฺส พาลพลํ พลํ; พลสฺส ธมฺมคุตฺตสฺส, ปฏิวตฺตา น วิชฺชติ. บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า กำลังของผู้ใดเป็นกำลังของคนพาล กำลังนั้นเป็นกำลังที่ไม่มีกำลัง สำหรับผู้มีกำลังอันธรรมคุ้มครองแล้ว ไม่มีผู้ใดจะกลับมาต่อสู้ได้ ‘‘ตสฺเสว เตน ปาปิโย, โย กุทฺธํ ปฏิกุชฺฌติ; กุทฺธํ อปฺปฏิกุชฺฌนฺโต, สงฺคามํ เชติ ทุชฺชยํ. ผู้ใดโกรธตอบผู้ที่โกรธ ผู้นั้นเป็นคนเลวทรามกว่าผู้นั้นเพราะการโกรธตอบนั้น ผู้ที่ไม่โกรธตอบผู้ที่โกรธ ย่อมชื่อว่าชนะสงครามที่ชนะได้ยาก ‘‘อุภินฺนมตฺถํ [Pg.150] จรติ, อตฺตโน จ ปรสฺส จ; ปรํ สงฺกุปิตํ ญตฺวา, โย สโต อุปสมฺมติ. ผู้ใดรู้ว่าผู้อื่นโกรธแล้ว มีสติ สงบระงับได้ ผู้นั้นชื่อว่าบำเพ็ญประโยชน์แก่คนทั้งสองฝ่าย คือ ทั้งแก่ตนและแก่ผู้อื่น ‘‘อุภินฺนํ ติกิจฺฉนฺตานํ, อตฺตโน จ ปรสฺส จ; ชนา มญฺญนฺติ พาโลติ, เย ธมฺมสฺส อโกวิทา’’ติ. ชนเหล่าใดไม่ฉลาดในธรรม ชนเหล่านั้นย่อมสำคัญบุคคลผู้เยียวยาประโยชน์ของคนทั้งสองฝ่าย คือ ทั้งของตนและของผู้อื่น ว่าเป็นคนเขลา ‘‘ภาสิตาสุ โข ปน, ภิกฺขเว, สกฺเกน เทวานมินฺเทน คาถาสุ เทวา อนุโมทึสุ, อสุรา ตุณฺหี อเหสุ’’นฺติ. อิทํ ปรวจนํ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อท้าวสักกะจอมเทพได้ตรัสคาถาเหล่านี้แล้ว พวกเทวดาได้อนุโมทนา พวกอสูรได้นิ่งเฉย นี้เป็นปรวจนะ ๑๑๗. ตตฺถ กตมํ สกวจนญฺจ ปรวจนญฺจ? ๑๑๗. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนเป็นสกวจนะและปรวจนะ ยญฺจ ปตฺตํ ยญฺจ ปตฺตพฺพํ อุภยเมตํ รชานุกิณฺณํ อาตุรสฺสานุสิกฺขโต. เย จ สิกฺขาสารา สีลํ วตํ ชีวิตํ พฺรหฺมจริยํ อุปฏฺฐานสารา, อยเมโก อนฺโต. เย จ เอวํวาทิโน เอวํทิฏฺฐิโน ‘‘นตฺถิ กาเมสุ โทโส’’ติ, อยํ ทุติโย อนฺโต. อิจฺเจเต อุโภ อนฺตา กฏสิวฑฺฒนา กฏสิโย ทิฏฺฐึ วฑฺเฒนฺติ. เอเต อุโภ อนฺเต อนภิญฺญาย โอลียนฺติ เอเก อติธาวนฺติ เอเกติ. อิทํ ปรวจนํ. ทั้งกามคุณที่ได้แล้วและที่พึงได้ ทั้งสองอย่างนั้นเป็นสิ่งที่เกลือกกลั้วด้วยกิเลสธุลีของผู้ป่วยกิเลสผู้ศึกษาตามอยู่ ส่วนผู้ใดถือสิกขา ศีล พรต ชีวิต พรหมจรรย์ และการบำรุงเป็นสาระ นี้เป็นส่วนสุดอย่างหนึ่ง ส่วนผู้ใดมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘โทษในกามทั้งหลายไม่มี’ นี้เป็นส่วนสุดอย่างที่สอง ส่วนสุดทั้งสองนี้ย่อมเพิ่มป่าช้า คือเพิ่มทิฏฐิ ชนบางพวกไม่รู้ยิ่งซึ่งส่วนสุดทั้งสองนี้ ย่อมย่อหย่อน บางพวกย่อมแล่นเลยไป นี้เป็นปรวจนะ เย จ โข เต อุโภ อนฺเต อภิญฺญาย ตตฺร จ น อเหสุํ, เตน จ อมญฺญึสุ, วฏฺฏํ เตสํ นตฺถิ ปญฺญาปนายาติ. อิทํ สกวจนํ. อยํ อุทาโน สกวจนญฺจ ปรวจนญฺจ. ส่วนผู้ใดรู้ยิ่งซึ่งส่วนสุดทั้งสองนั้นแล้ว ไม่เป็นไปในส่วนสุดนั้น และไม่สำคัญมั่นหมายด้วยส่วนสุดนั้น วัฏฏะเพื่อการบัญญัติย่อมไม่มีแก่ผู้นั้น นี้เป็นสกวจนะ อุทานนี้เป็นทั้งสกวจนะและปรวจนะ ราชา ปเสนทิ โกสโล ภควนฺตํ เอตทโวจ – อิธ มยฺหํ, ภนฺเต, รโหคตสฺส ปฏิสลฺลีนสฺส เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ ‘‘เกสํ นุ โข ปิโย อตฺตา, เกสํ อปฺปิโย อตฺตา’’ติ. ตสฺส มยฺหํ, ภนฺเต, เอตทโหสิ ‘‘เย จ โข เกจิ กาเยน ทุจฺจริตํ จรนฺติ, วาจาย ทุจฺจริตํ จรนฺติ, มนสา ทุจฺจริตํ จรนฺติ, เตสํ อปฺปิโย อตฺตา. กิญฺจาปิ เต เอวํ วเทยฺยุํ ‘ปิโย โน อตฺตา’ติ, อถ โข เตสํ อปฺปิโย อตฺตา. ตํ กิสฺส เหตุ? ยํ หิ อปฺปิโย อปฺปิยสฺส กเรยฺย, ตํ เต อตฺตนาว อตฺตโน กโรนฺติ, ตสฺมา เตสํ อปฺปิโย อตฺตา. เย จ โข เกจิ กาเยน สุจริตํ จรนฺติ, วาจาย สุจริตํ จรนฺติ, มนสา สุจริตํ จรนฺติ, เตสํ ปิโย อตฺตา. กิญฺจาปิ เต เอวํ วเทยฺยุํ ‘อปฺปิโย โน อตฺตา’ติ, อถ โข เตสํ ปิโย อตฺตา. ตํ กิสฺส เหตุ? ยํ หิ ปิโย ปิยสฺส กเรยฺย[Pg.151]. ตํ เต อตฺตนาว อตฺตโน กโรนฺติ. ตสฺมา เตสํ ปิโย อตฺตา’’ติ. พระเจ้าปเสนทิโกศลได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์หลีกเร้นอยู่ในที่ลับ ความปริวิตกแห่งใจได้เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘ใครหนอรักตน ใครไม่รักตน’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘คนเหล่าใดประพฤติทุจริตด้วยกาย วาจา ใจ คนเหล่านั้นไม่รักตน แม้พวกเขาจะกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เรารักตน’ แต่ถึงกระนั้นพวกเขาก็ไม่รักตน ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะสิ่งที่คนไม่เป็นที่รักจะพึงทำแก่คนไม่เป็นที่รัก เขาก็ทำสิ่งนั้นแก่ตนด้วยตนเอง ฉะนั้นพวกเขาจึงไม่รักตน ส่วนคนเหล่าใดประพฤติสุจริตด้วยกาย วาจา ใจ คนเหล่านั้นรักตน แม้พวกเขาจะกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราไม่รักตน’ แต่ถึงกระนั้นพวกเขาก็รักตน ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะสิ่งที่คนเป็นที่รักจะพึงทำแก่คนเป็นที่รัก เขาก็ทำสิ่งนั้นแก่ตนด้วยตนเอง ฉะนั้นพวกเขาจึงรักตน’ ดังนี้ ‘‘เอวเมตํ, มหาราช, เอวเมตํ, มหาราช, เย หิ เกจิ, มหาราช, กาเยน ทุจฺจริตํ จรนฺติ, วาจาย ทุจฺจริตํ จรนฺติ, มนสา ทุจฺจริตํ จรนฺติ ตสฺมา เตสํ อปฺปิโย อตฺตา. กิญฺจาปิ เต เอวํ วเทยฺยุํ ‘ปิโย โน อตฺตา’ติ, อถ โข เตสํ อปฺปิโย อตฺตา. ตํ กิสฺส เหตุ? ยํ หิ, มหาราช, อปฺปิโย อปฺปิยสฺส กเรยฺย, ตํ เต อตฺตนาว อตฺตโน กโรนฺติ, ตสฺมา เตสํ อปฺปิโย อตฺตา. เย จ โข เกจิ มหาราช กาเยน สุจริตํ จรนฺติ, วาจาย สุจริตํ จรนฺติ, มนสา สุจริตํ จรนฺติ, เตสํ ปิโย อตฺตา. กิญฺจาปิ เต เอวํ วเทยฺยุํ ‘อปฺปิโย โน อตฺตา’ติ, อถ โข เตสํ ปิโย อตฺตา. ตํ กิสฺส เหตุ? ยํ หิ, มหาราช, ปิโย ปิยสฺส กเรยฺย, ตํ เต อตฺตนาว อตฺตโน กโรนฺติ, ตสฺมา เตสํ ปิโย อตฺตาติ. อิทมโวจ ภควา…เป… สตฺถา – ‘มหาบพิตร ข้อนี้เป็นอย่างนั้น มหาบพิตร ข้อนี้เป็นอย่างนั้น มหาบพิตร คนเหล่าใดประพฤติทุจริตด้วยกาย วาจา ใจ ฉะนั้นคนเหล่านั้นจึงไม่รักตน แม้พวกเขาจะกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เรารักตน’ แต่ถึงกระนั้นพวกเขาก็ไม่รักตน ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะสิ่งที่คนไม่เป็นที่รักจะพึงทำแก่คนไม่เป็นที่รัก เขาก็ทำสิ่งนั้นแก่ตนด้วยตนเอง ฉะนั้นพวกเขาจึงไม่รักตน มหาบพิตร ส่วนคนเหล่าใดประพฤติสุจริตด้วยกาย วาจา ใจ คนเหล่านั้นรักตน แม้พวกเขาจะกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราไม่รักตน’ แต่ถึงกระนั้นพวกเขาก็รักตน ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะสิ่งที่คนเป็นที่รักจะพึงทำแก่คนเป็นที่รัก เขาก็ทำสิ่งนั้นแก่ตนด้วยตนเอง ฉะนั้นพวกเขาจึงรักตน’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัส...พระศาสดาได้ตรัสว่า – ‘‘อตฺตานญฺเจ ปิยํ ชญฺญา, น นํ ปาเปน สํยุเช; น หิ ตํ สุลภํ โหติ, สุขํ ทุกฺกฏการินา. ถ้าบุคคลพึงรู้ว่าตนเป็นที่รัก ก็ไม่ควรประกอบตนนั้นด้วยความชั่ว เพราะว่าความสุขนั้น ผู้ทำความชั่วจะหาได้ง่ายหามิได้ ‘‘อนฺตเกนาธิปนฺนสฺส, ชหโต มานุสํ ภวํ; กึ หิ ตสฺส สกํ โหติ, กิญฺจ อาทาย คจฺฉติ; กิญฺจสฺส อนุคํ โหติ, ฉายาว อนปายินี. เมื่อสัตว์ผู้ถูกมัจจุราชครอบงำ ละภพมนุษย์ไป อะไรเล่าจะเป็นของของเขา เขาจะเอาอะไรไปได้ และอะไรเล่าจะติดตามเขาไป เหมือนเงาที่ไม่ละไปฉะนั้น ‘‘อุโภ ปุญฺญญฺจ ปาปญฺจ, ยํ มจฺโจ กุรุเต อิธ; ตญฺหิ ตสฺส สกํ โหติ, ตํว อาทาย คจฺฉติ; ตํวสฺส อนุคํ โหติ, ฉายาว อนปายินี. ทั้งบุญและบาปที่สัตว์ทำไว้ในโลกนี้ นั่นแหละเป็นของของเขา เขาย่อมนำบุญและบาปนั้นไป และบุญและบาปนั้นย่อมติดตามเขาไป เหมือนเงาที่ไม่ละไปฉะนั้น ‘‘ตสฺมา กเรยฺย กลฺยาณํ, นิจยํ สมฺปรายิกํ; ปุญฺญานิ ปรโลกสฺมึ, ปติฏฺฐา โหนฺติ ปาณิน’’นฺติ. เพราะฉะนั้น บุคคลพึงทำความดี สั่งสมไว้เพื่อสัมปรายภพ บุญทั้งหลายย่อมเป็นที่พึ่งของสัตว์ทั้งหลายในปรโลก อิทํ สุตฺตํ ปรวจนํ. อนุคีติ สกวจนํ. อิทํ สกวจนญฺจ ปรวจนญฺจ. พระสูตรนี้เป็นปรวจนะ คาถาที่ตรัสตามมาเป็นสกวจนะ พระสูตรนี้เป็นทั้งสกวจนะและปรวจนะ ๑๑๘. ตตฺถ กตมํ วิสชฺชนียํ? ๑๑๘. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนเป็นวิสัชชนียะ ปญฺเห ปุจฺฉิเต อิทํ อภิญฺเญยฺยํ, อิทํ ปริญฺเญยฺยํ, อิทํ ปหาตพฺพํ, อิทํ ภาเวตพฺพํ, อิทํ สจฺฉิกาตพฺพํ, อิเม ธมฺมา เอวํคหิตา อิทํ ผลํ นิพฺพตฺตยนฺติ. เตสํ [Pg.152] เอวํคหิตานํ อยมตฺโถ อิติ อิทํ วิสชฺชนียํ. ‘‘อุฬาโร พุทฺโธ ภควา’’ติ พุทฺธอุฬารตํ ธมฺมสฺวากฺขาตตํ สงฺฆสุปฺปฏิปตฺติญฺจ เอกํเสเนว นิทฺทิเส. ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ ‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ เอกํเสเนว นิทฺทิเส. ยํ วา ปนญฺญมฺปิ เอวํ ชาติยํ. อิทํ วิสชฺชนียํ. เมื่อมีผู้ถามปัญหา พึงตอบว่า สิ่งนี้พึงรู้ยิ่ง สิ่งนี้พึงกำหนดรู้ สิ่งนี้พึงละ สิ่งนี้พึงเจริญ สิ่งนี้พึงทำให้แจ้ง ธรรมเหล่านี้เมื่อถือเอาอย่างนี้ ย่อมให้เกิดผลนี้ นี้เป็นประโยชน์ของธรรมเหล่านั้นที่ถือเอาอย่างนี้ นี้เป็นวิสัชชนียะ พึงแสดงความเป็นผู้เลิศของพระพุทธเจ้า ความที่ธรรมเป็นสิ่งที่ตรัสไว้ดีแล้ว และความที่สงฆ์เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว โดยส่วนเดียวว่า ‘พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงเป็นผู้เลิศ’ พึงแสดงโดยส่วนเดียวว่า ‘สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง’ ‘สังขารทั้งปวงเป็นทุกข์’ ‘ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา’ หรือสูตรอื่นใดที่มีลักษณะเช่นนี้ นี้เป็นวิสัชชนียะ ตตฺถ กตมํ อวิสชฺชนียํ? ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนเป็นอวิสัชชนียะ ‘‘อากงฺขโต เต นรทมฺมสารถิ, เทวา มนุสฺสา มนสา วิจินฺติตํ; สพฺเพ น ชญฺญา กสิณาปิ ปาณิโน, สนฺตํ สมาธึ อรณํ นิเสวโต; กินฺตํ ภควา อากงฺขตี’’ติ. ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นสารถีฝึกนรชน สิ่งที่พระองค์ผู้ทรงเสพสมาธิอันสงบปราศจากกิเลส ทรงหวัง ทรงดำริด้วยพระทัย เทวดา มนุษย์ และสัตว์ทั้งปวงทั้งหมดก็ไม่สามารถรู้ได้ พระผู้มีพระภาคทรงหวังอะไรหนอ อิทํ อวิสชฺชนียํ. นี้เป็นอวิสัชชนียะ เอตฺตโก ภควา สีลกฺขนฺเธ สมาธิกฺขนฺเธ ปญฺญากฺขนฺเธ วิมุตฺติกฺขนฺเธ วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺเธ อิริยายํ ปภาเว หิเตสิตายํ กรุณายํ อิทฺธิยนฺติ. อิทํ อวิสชฺชนียํ. พระผู้มีพระภาคทรงมีประมาณเท่านี้ในศีลขันธ์ สมาธิขันธ์ ปัญญาขันธ์ วิมุตติขันธ์ วิมุตติญาณทัสสนขันธ์ ในอิริยาบถ ในอานุภาพ ในความเป็นผู้แสวงหาประโยชน์เกื้อกูล ในกรุณา ในฤทธิ์ นี้เป็นอวิสัชชนียะ ‘‘ตถาคตสฺส, ภิกฺขเว, อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส โลเก อุปฺปาทา ติณฺณํ รตนานํ อุปฺปาโท พุทฺธรตนสฺส ธมฺมรตนสฺส สงฺฆรตนสฺส’’. กึ ปมาณานิ ตีณิ รตนานีติ? อิทํ อวิสชฺชนียํ. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะการอุบัติขึ้นในโลกแห่งพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า จึงมีการอุบัติขึ้นแห่งรัตนะ ๓ ประการ คือ พุทธรัตนะ ธรรมรัตนะ สังฆรัตนะ” ถามว่า รัตนะ ๓ มีประมาณเท่าไร? นี้เป็นอวิสัชชนียะ (ปัญหาที่ไม่ควรตอบ) พุทฺธวิสโย อวิสชฺชนีโย. ปุคฺคลปโรปรญฺญุตา อวิสชฺชนียา. ‘‘ปุพฺพา, ภิกฺขเว, โกฏิ น ปญฺญายติ อวิชฺชานีวรณานํ สตฺตานํ ตณฺหาสํโยชนานํ สกึ นิรยํ สกึ ติรจฺฉานโยนึ สกึ เปตฺติวิสยํ สกึ อสุรโยนึ สกึ เทเว สกึ มนุสฺเส สนฺธาวิตํ สํสริตํ’’. กตมา ปุพฺพา โกฏีติ อวิสชฺชนียํ. น ปญฺญายตีติ สาวกานํ ญาณเวกลฺเลน. ทุวิธา พุทฺธานํ ภควนฺตานํ เทสนา อตฺตูปนายิกา จ ปรูปนายิกา จ. น ปญฺญายตีติ ปรูปนายิกา. นตฺถิ พุทฺธานํ ภควนฺตานํ อวิชานนาติ อตฺตูปนายิกา. ยถา ภควา โกกาลิกํ ภิกฺขุํ อารพฺภ อญฺญตรํ ภิกฺขุํ เอวมาห – พุทธวิสัยเป็นอวิสัชชนียะ (ไม่ควรตอบ) ปุคคลปโรปรัญญุตา (ความเป็นผู้รู้ความยิ่งและหย่อนแห่งอินทรีย์ของบุคคล) เป็นอวิสัชชนียะ “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เบื้องต้นแห่งสังสารวัฏย่อมไม่ปรากฏแก่สัตว์ทั้งหลายผู้มีอวิชชาเป็นเครื่องกางกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องผูกพัน ท่องเที่ยวไปมาอยู่ บางคราวก็ไปสู่นรก บางคราวก็ไปสู่กำเนิดเดรัจฉาน บางคราวก็ไปสู่เปรตวิสัย บางคราวก็ไปสู่อสูรกาย บางคราวก็ไปสู่เทวโลก บางคราวก็ไปสู่มนุษยโลก” ถามว่า เบื้องต้นคืออะไร? นี้เป็นอวิสัชชนียะ คำว่า “ย่อมไม่ปรากฏ” หมายถึง ไม่ปรากฏแก่พระสาวกเพราะมีญาณบกพร่อง เทศนาของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคมี ๒ อย่าง คือ อัตตูปนายิกา (เทศนาที่น้อมเข้ามาหาตน) และปรูปนายิกา (เทศนาที่น้อมไปหาผู้อื่น) คำว่า “ย่อมไม่ปรากฏ” เป็นปรูปนายิกา คำว่า “การไม่รู้ของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคไม่มี” เป็นอัตตูปนายิกา เหมือนดังที่พระผู้มีพระภาคทรงปรารภโกกาลิกภิกษุแล้วตรัสกับภิกษุรูปหนึ่งว่า ‘‘เสยฺยถาปิ[Pg.153], ภิกฺขุ, วีสติขาริโก โกสลโก ติลวาโห…เป… น ตฺเวว เอโก อพฺพุโท นิรโย. เสยฺยถาปิ ภิกฺขุ, วีสติ อพฺพุทา นิรยา, เอวเมโก นิรพฺพุโท นิรโย. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขุ, วีสติ นิรพฺพุทา นิรยา, เอวเมโก อพโพ นิรโย. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขุ, วีสติ อพพา นิรยา, เอวเมโก อฏโฏ นิรโย. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขุ, วีสติ อฏฏา นิรยา, เอวเมโก อหโห นิรโย. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขุ, วีสติ อหหา นิรยา, เอวเมโก กุมุโท นิรโย. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขุ, วีสติ กุมุทา นิรยา, เอวเมโก โสคนฺธิโก นิรโย. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขุ, วีสติ โสคนฺธิกา นิรยา, เอวเมโก อุปฺปลโก นิรโย. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขุ, วีสติ อุปฺปลกา นิรยา, เอวเมโก ปุณฺฑรีโก นิรโย. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขุ, วีสติ ปุณฺฑรีกา นิรยา, เอวเมโก ปทุโม นิรโย. ปทุเม ปน, ภิกฺขุ, นิรเย โกกาลิโก ภิกฺขุ อุปปนฺโน สาริปุตฺตโมคฺคลฺลาเนสุ จิตฺตํ อาฆาเตตฺวา’’ติ. ยํ วา ปน กิญฺจิ ภควา อาห ‘‘อยํ อปฺปเมยฺโย อสงฺขฺเยโย’’ติ. สพฺพํ ตํ อวิสชฺชนียํ. อิทํ อวิสชฺชนียํ. “ดูก่อนภิกษุ เปรียบเหมือนเกวียนงาของชาวโกศลบรรทุกงา ๒๐ ขารี...ฯลฯ... อัพพุทะนรกหนึ่งยังไม่สิ้นสุดเลย ดูก่อนภิกษุ ๒๐ อัพพุทะนรกเป็น ๑ นิรัพพุทะนรก ๒๐ นิรัพพุทะนรกเป็น ๑ อพพนรก ๒๐ อพพนรกเป็น ๑ อฏฏนรก ๒๐ อฏฏนรกเป็น ๑ อหหนรก ๒๐ อหหนรกเป็น ๑ กุมุทนรก ๒๐ กุมุทนรกเป็น ๑ โสคันธิกนรก ๒๐ โสคันธิกนรกเป็น ๑ อุปปลกนรก ๒๐ อุปปลกนรกเป็น ๑ ปุณฑรีกนรก ๒๐ ปุณฑรีกนรกเป็น ๑ ปทุมนรก ดูก่อนภิกษุ โกกาลิกภิกษุบังเกิดในปทุมนรก เพราะผูกอาฆาตในพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ” อนึ่ง พระผู้มีพระภาคตรัสสิ่งใดก็ตามว่า “สิ่งนี้ประมาณมิได้ นับมิได้” ทั้งหมดนั้นเป็นอวิสัชชนียะ นี้คืออวิสัชชนียะ ๑๑๙. ตตฺถ กตมํ วิสชฺชนียญฺจ อวิสชฺชนียญฺจ, ยทา โส อุปโก อาชีวโก ภควนฺตํ อาห ‘‘กุหึ, อาวุโส โคตม, คมิสฺสสี’’ติ. ภควา อาห – ๑๑๙. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรที่เป็นทั้งวิสัชชนียะและอวิสัชชนียะเป็นไฉน? คือเมื่ออุปกาชีวกได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า “ท่านโคตมะ ท่านจะไปไหน?” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘‘พาราณสึ คมิสฺสามิ, อหํ ตํ อมตทุนฺทุภึ; ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตตุํ, โลเก อปฺปฏิวตฺติย’’นฺติ. “เราจักไปยังเมืองพาราณสี เพื่อจะประกาศธรรมจักรที่ไม่มีใครต้านทานได้ในโลก เราจักตีกลองอมฤตธรรมนั้น” อุปโก อาชีวโก อาห ‘‘‘ชิโน’ติ โข อาวุโส, โภ โคตม, ปฏิชานาสี’’ติ. ภควา อาห – อุปกาชีวกทูลว่า “ท่านโคตมะ ท่านปฏิญญาว่าเป็น ‘ชินะ’ (ผู้ชนะ) หรือ?” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘‘มาทิสา เว ชินา โหนฺติ, เย ปตฺตา อาสวกฺขยํ; ชิตา เม ปาปกา ธมฺมา, ตสฺมาหํ อุปกา ชิโน’’ติ. “ผู้เช่นเราแลชื่อว่าเป็นชินะ ผู้ที่ถึงความสิ้นอาสวะแล้ว เราชนะธรรมอันเป็นบาปแล้ว ดูก่อนอุปกะ เพราะเหตุนั้น เราจึงเป็นชินะ” กถํ ชิโน เกน ชิโนติ วิสชฺชนียํ. กตโม ชิโนติ อวิสชฺชนียํ. กตโม อาสวกฺขโย, ราคกฺขโย โทสกฺขโย โมหกฺขโยติ วิสชฺชนียํ. กิตฺตโก อาสวกฺขโยติ อวิสชฺชนียํ. อิทํ วิสชฺชนียญฺจ อวิสชฺชนียญฺจ. ถามว่า เป็นชินะอย่างไร? ชนะด้วยอะไร? นี้เป็นวิสัชชนียะ (ควรตอบ) ถามว่า ใครคือชินะ? นี้เป็นอวิสัชชนียะ ถามว่า ความสิ้นอาสวะคืออะไร? คือความสิ้นราคะ ความสิ้นโทสะ ความสิ้นโมหะใช่ไหม? นี้เป็นวิสัชชนียะ ถามว่า ความสิ้นอาสวะมีประมาณเท่าไร? นี้เป็นอวิสัชชนียะ นี้คือสูตรที่เป็นทั้งวิสัชชนียะและอวิสัชชนียะ อตฺถิ [Pg.154] ตถาคโตติ วิสชฺชนียํ. อตฺถิ รูปนฺติ วิสชฺชนียํ. รูปํ ตถาคโตติ อวิสชฺชนียํ. รูปวา ตถาคโตติ อวิสชฺชนียํ. รูเป ตถาคโตติ อวิสชฺชนียํ. ตถาคเต รูปนฺติ อวิสชฺชนียํ. เอวํ อตฺถิ เวทนา…เป… สญฺญา…เป… สงฺขารา…เป… อตฺถิ วิญฺญาณนฺติ วิสชฺชนียํ. วิญฺญาณํ ตถาคโตติ อวิสชฺชนียํ. วิญฺญาณวา ตถาคโตติ อวิสชฺชนียํ. วิญฺญาเณ ตถาคโตติ อวิสชฺชนียํ. ตถาคเต วิญฺญาณนฺติ อวิสชฺชนียํ. อญฺญตฺร รูเปน ตถาคโตติ อวิสชฺชนียํ. อญฺญตฺร เวทนาย…เป… สญฺญาย…เป… สงฺขาเรหิ…เป… วิญฺญาเณน ตถาคโตติ อวิสชฺชนียํ. อยํ โส ตถาคโต อรูปโก…เป… อเวทนโก…เป… อสญฺญโก…เป… อสงฺขารโก…เป… อวิญฺญาณโกติ อวิสชฺชนียํ. อิทํ วิสชฺชนียญฺจ อวิสชฺชนียญฺจ. ถามว่า ตถาคต (สัตว์) มีอยู่หรือ? นี้เป็นวิสัชชนียะ ถามว่า รูปมีอยู่หรือ? นี้เป็นวิสัชชนียะ ถามว่า รูปคือตถาคตหรือ? นี้เป็นอวิสัชชนียะ ถามว่า ตถาคตมีรูปหรือ? นี้เป็นอวิสัชชนียะ ถามว่า ตถาคตมีในรูปหรือ? นี้เป็นอวิสัชชนียะ ถามว่า รูปมีในตถาคตหรือ? นี้เป็นอวิสัชชนียะ อย่างนี้ เวทนามีอยู่หรือ...ฯลฯ... สัญญามีอยู่หรือ...ฯลฯ... สังขารมีอยู่หรือ...ฯลฯ... วิญญาณมีอยู่หรือ? นี้เป็นวิสัชชนียะ ถามว่า วิญญาณคือตถาคตหรือ? นี้เป็นอวิสัชชนียะ ถามว่า ตถาคตมีวิญญาณหรือ? นี้เป็นอวิสัชชนียะ ถามว่า ตถาคตมีในวิญญาณหรือ? นี้เป็นอวิสัชชนียะ ถามว่า วิญญาณมีในตถาคตหรือ? นี้เป็นอวิสัชชนียะ ถามว่า ตถาคตมีอยู่ต่างหากจากรูปหรือ? นี้เป็นอวิสัชชนียะ ถามว่า ตถาคตมีอยู่ต่างหากจากเวทนา...ฯลฯ... จากสัญญา...ฯลฯ... จากสังขาร...ฯลฯ... จากวิญญาณหรือ? นี้เป็นอวิสัชชนียะ ถามว่า ตถาคตนั้นไม่มีรูป...ฯลฯ... ไม่มีเวทนา...ฯลฯ... ไม่มีสัญญา...ฯลฯ... ไม่มีสังขาร...ฯลฯ... ไม่มีวิญญาณหรือ? นี้เป็นอวิสัชชนียะ นี้คือสูตรที่เป็นทั้งวิสัชชนียะและอวิสัชชนียะ ปสฺสติ ภควา ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน สตฺเต จวมาเน อุปปชฺชมาเน เอวํ สพฺพํ…เป… ยถากมฺมูปเค สตฺเต ปชานาตีติ วิสชฺชนียํ. กตเม สตฺตา, กตโม ตถาคโตติ อวิสชฺชนียํ. อิทํ วิสชฺชนียญฺจ อวิสชฺชนียญฺจ. ถามว่า พระผู้มีพระภาคทรงเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ ล่วงจักษุของมนุษย์...ฯลฯ... ทรงรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมหรือ? นี้เป็นวิสัชชนียะ ถามว่า สัตว์ทั้งหลายคืออะไร? ตถาคตคืออะไร? นี้เป็นอวิสัชชนียะ นี้คือสูตรที่เป็นทั้งวิสัชชนียะและอวิสัชชนียะ อตฺถิ ตถาคโตติ วิสชฺชนียํ. อตฺถิ ตถาคโต ปรํ มรณาติ อวิสชฺชนียํ. อิทํ วิสชฺชนียญฺจ อวิสชฺชนียญฺจ. ถามว่า ตถาคต (สัตว์) มีอยู่หรือ? นี้เป็นวิสัชชนียะ ถามว่า ตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายมีอยู่หรือ? นี้เป็นอวิสัชชนียะ นี้คือสูตรที่เป็นทั้งวิสัชชนียะและอวิสัชชนียะ ๑๒๐. ตตฺถ กตมํ กมฺมํ? ๑๒๐. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น กัมมสูตรเป็นไฉน? ‘‘อนฺตเกนาธิปนฺนสฺส, ชหโต มานุสํ ภวํ; กึ หิ ตสฺส สกํ โหติ, กิญฺจ อาทาย คจฺฉติ; กิญฺจสฺส อนุคํ โหติ, ฉายาว อนปายินี. “เมื่อบุคคลถูกมัจจุราชครอบงำ ละภพมนุษย์ไป อะไรเล่าเป็นของของเขา? เขาเอาอะไรไปได้? และอะไรเล่าติดตามเขาไป เหมือนเงาที่ไม่ละไปฉะนั้น?” ‘‘อุโภ ปุญฺญญฺจ ปาปญฺจ, ยํ มจฺโจ กุรุเต อิธ; ตญฺหิ ตสฺส สกํ โหติ, ตํว อาทาย คจฺฉติ; ตํวสฺส อนุคํ โหติ, ฉายาว อนปายินี’’ติ. “สัตว์ทำบุญและบาปใดไว้ในโลกนี้ ทั้งสองอย่างนั้นแลเป็นของของเขา เขาย่อมนำบุญและบาปนั้นไป และบุญและบาปนั้นย่อมติดตามเขาไป เหมือนเงาที่ไม่ละไปฉะนั้น” อิทํ กมฺมํ. นี้คือกัมมสูตร ‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, พาลํ ปีฐสมารูฬฺหํ วา มญฺจสมารูฬฺหํ วา ฉมายํ วา เสมานํ ยานิสฺส ปุพฺเพ ปาปกานิ กมฺมานิ กตานิ กาเยน ทุจฺจริตานิ วาจาย ทุจฺจริตานิ มนสา ทุจฺจริตานิ, ตานิสฺส ตมฺหิ สมเย โอลมฺพนฺติ อชฺโฌลมฺพนฺติ [Pg.155] อภิปฺปลมฺพนฺติ. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, มหตํ ปพฺพตกูฏานํ ฉายา สายนฺหสมยํ ปถวิยํ โอลมฺพนฺติ อชฺโฌลมฺพนฺติ อภิปฺปลมฺพนฺติ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, พาลํ ปีฐสมารูฬฺหํ วา มญฺจสมารูฬฺหํ วา ฉมายํ วา เสมานํ ยานิสฺส ปุพฺเพ ปาปกานิ กมฺมานิ กตานิ กาเยน ทุจฺจริตานิ วาจาย ทุจฺจริตานิ มนสา ทุจฺจริตานิ, ตานิสฺส ตมฺหิ สมเย โอลมฺพนฺติ อชฺโฌลมฺพนฺติ อภิปฺปลมฺพนฺติ. ตตฺร, ภิกฺขเว, พาลสฺส เอวํ โหติ ‘อกตํ วต เม กลฺยาณํ, อกตํ กุสลํ, อกตํ ภีรุตฺตาณํ. กตํ ปาปํ, กตํ ลุทฺทํ, กตํ กิพฺพิสํ, ยาวตา โภ อกตกลฺยาณานํ อกตกุสลานํ อกตภีรุตฺตาณานํ กตปาปานํ กตลุทฺทานํ กตกิพฺพิสานํ คติ, ตํ คตึ เปจฺจ คจฺฉามี’ติ, โส โสจติ กิลมติ ปริเทวติ อุรตฺตาฬึ กนฺทติ สมฺโมหํ อาปชฺชตี’’ติ. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง กรรมชั่วที่คนพาลทำไว้แล้วในกาลก่อน คือ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ย่อมปรากฏทับถมครอบงำคนพาลนั้นผู้นอนอยู่บนตั่งบ้าง บนเตียงบ้าง หรือนอนอยู่บนพื้นดินบ้าง ในสมัยนั้น เปรียบเหมือนเงาของยอดภูเขาใหญ่ ย่อมปรากฏทับถมครอบงำแผ่นดินในเวลาเย็น ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย กรรมชั่วที่คนพาลทำไว้แล้วในกาลก่อน คือ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ย่อมปรากฏทับถมครอบงำคนพาลนั้นผู้นอนอยู่บนตั่งบ้าง บนเตียงบ้าง หรือนอนอยู่บนพื้นดินบ้าง ในสมัยนั้น ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย ในสมัยนั้น คนพาลนั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราไม่ได้ทำกรรมดีไว้เลยหนอ ไม่ได้ทำกุศลไว้ ไม่ได้ทำกรรมเป็นที่ต้านทานภัยไว้ ทำแต่บาป ทำแต่กรรมหยาบช้า ทำแต่กรรมเลวทราม คติของคนผู้ไม่ได้ทำกรรมดี ไม่ได้ทำกุศล ไม่ได้ทำกรรมเป็นที่ต้านทานภัยไว้ ทำแต่บาป ทำแต่กรรมหยาบช้า ทำแต่กรรมเลวทราม มีอยู่เพียงใด เราละโลกนี้ไปแล้ว จักต้องไปสู่คตินั้น’ เขาย่อมเศร้าโศก ลำบาก ร่ำไรรำพัน ทุบอกคร่ำครวญ ถึงความหลงใหล ‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ปณฺฑิตํ ปีฐสมารูฬฺหํ วา มญฺจสมารูฬฺหํ วา ฉมายํ วา เสมานํ ยานิสฺส ปุพฺเพ กลฺยาณานิ กมฺมานิ กตานิ กาเยน สุจริตานิ วาจาย สุจริตานิ มนสา สุจริตานิ, ตานิสฺส ตมฺหิ สมเย โอลมฺพนฺติ อชฺโฌลมฺพนฺติ อภิปฺปลมฺพนฺติ. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, มหตํ ปพฺพตกูฏานํ ฉายา สายนฺหสมยํ ปถวิยํ โอลมฺพนฺติ อชฺโฌลมฺพนฺติ อภิปฺปลมฺพนฺติ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ปณฺฑิตํ ปีฐสมารูฬฺหํ วา มญฺจสมารูฬฺหํ วา ฉมายํ วา เสมานํ ยานิสฺส ปุพฺเพ กลฺยาณานิ กมฺมานิ กตานิ กาเยน สุจริตานิ วาจาย สุจริตานิ มนสา สุจริตานิ, ตานิสฺส ตมฺหิ สมเย โอลมฺพนฺติ อชฺโฌลมฺพนฺติ อภิปฺปลมฺพนฺติ. ตตฺร, ภิกฺขเว, ปณฺฑิตสฺส ‘เอวํ โหติ อกตํ วต เม ปาปํ, อกตํ ลุทฺทํ, อกตํ กิพฺพิสํ. กตํ กลฺยาณํ, กตํ กุสลํ, กตํ ภีรุตฺตาณํ, ยาวตา โภ อกตปาปานํ อกตลุทฺทานํ อกตกิพฺพิสานํ กตกลฺยาณานํ กตกุสลานํ กตภีรุตฺตาณานํ คติ, ตํ คตึ เปจฺจ คจฺฉามี’ติ, โส น โสจติ น กิลมติ น ปริเทวติ น อุรตฺตาฬึ กนฺทติ น สมฺโมหํ อาปชฺชติ, ‘กตํ เม ปุญฺญํ, อกตํ ปาปํ, ยา ภวิสฺสติ คติ อกตปาปสฺส อกตลุทฺทสฺส อกตกิพฺพิสสฺส กตปุญฺญสฺส กตกุสลสฺส กตภีรุตฺตาณสฺส, ตํ เปจฺจ ภเว คตึ ปจฺจนุภวิสฺสามี’ติ วิปฺปฏิสาโร น ชายติ. อวิปฺปฏิสาริโน โข, ภิกฺขเว, อิตฺถิยา วา ปุริสสฺส วา คิหิโน วา ปพฺพชิตสฺส วา ภทฺทกํ มรณํ ภทฺทิกา กาลงฺกิริยาติ วทามี’’ติ. อิทํ กมฺมํ. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง กรรมดีที่บัณฑิตทำไว้แล้วในกาลก่อน คือ กายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ย่อมปรากฏทับถมครอบงำบัณฑิตนั้นผู้นอนอยู่บนตั่งบ้าง บนเตียงบ้าง หรือนอนอยู่บนพื้นดินบ้าง ในสมัยนั้น เปรียบเหมือนเงาของยอดภูเขาใหญ่ ย่อมปรากฏทับถมครอบงำแผ่นดินในเวลาเย็น ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย กรรมดีที่บัณฑิตทำไว้แล้วในกาลก่อน คือ กายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ย่อมปรากฏทับถมครอบงำบัณฑิตนั้นผู้นอนอยู่บนตั่งบ้าง บนเตียงบ้าง หรือนอนอยู่บนพื้นดินบ้าง ในสมัยนั้น ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย ในสมัยนั้น บัณฑิตนั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราไม่ได้ทำบาปไว้เลยหนอ ไม่ได้ทำกรรมหยาบช้า ไม่ได้ทำกรรมเลวทราม ทำแต่กรรมดี ทำแต่กุศล ทำแต่กรรมเป็นที่ต้านทานภัยไว้ คติของคนผู้ไม่ได้ทำบาป ไม่ได้ทำกรรมหยาบช้า ไม่ได้ทำกรรมเลวทราม ทำแต่กรรมดี ทำแต่กุศล ทำแต่กรรมเป็นที่ต้านทานภัยไว้ มีอยู่เพียงใด เราละโลกนี้ไปแล้ว จักต้องไปสู่คตินั้น’ เขาย่อมไม่เศร้าโศก ไม่ลำบาก ไม่ร่ำไรรำพัน ไม่ทุบอกคร่ำครวญ ไม่ถึงความหลงใหล ความเดือดร้อนใจย่อมไม่เกิดมีว่า ‘เราทำบุญไว้แล้ว ไม่ได้ทำบาปไว้ คติของคนผู้ไม่ได้ทำบาป ไม่ได้ทำกรรมหยาบช้า ไม่ได้ทำกรรมเลวทราม ทำแต่บุญ ทำแต่กุศล ทำแต่กรรมเป็นที่ต้านทานภัยไว้ จักมีอย่างใด เราละโลกนี้ไปแล้ว จักเสวยคตินั้นในภพหน้า’ ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวว่า การตายดี การทำกาละดี ย่อมมีแก่สตรีหรือบุรุษ คฤหัสถ์หรือบรรพชิต ผู้ไม่มีความเดือดร้อนใจ นี้คือ กัมมสูตร ‘‘ตีณิมานิ[Pg.156], ภิกฺขเว, ทุจฺจริตานิ. กตมานิ ตีณิ, กายทุจฺจริตํ วจีทุจฺจริตํ มโนทุจฺจริตํ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ ทุจฺจริตานิ. ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, สุจริตานิ. กตมานิ ตีณิ? กายสุจริตํ วจีสุจริตํ มโนสุจริตํ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ สุจริตานิ. อิทํ กมฺมํ. ภิกษุทั้งหลาย ทุจริต ๓ ประการนี้ ทุจริต ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ภิกษุทั้งหลาย ทุจริต ๓ ประการนี้แล ภิกษุทั้งหลาย สุจริต ๓ ประการนี้ สุจริต ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ กายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ภิกษุทั้งหลาย สุจริต ๓ ประการนี้แล นี้คือ กัมมสูตร ตตฺถ กตโม วิปาโก? ในบรรดาสูตรเหล่านั้น วิปากสูตร เป็นอย่างไร ‘‘ลาภา โว, ภิกฺขเว, สุลทฺธํ โว, ภิกฺขเว, ขโณ โว, ภิกฺขเว, ปฏิลทฺโธ พฺรหฺมจริยวาสาย. ทิฏฺฐา มยา, ภิกฺขเว, ฉ ผสฺสายตนิกา นาม นิรยา. ตตฺถ ยํ กิญฺจิ จกฺขุนา รูปํ ปสฺสติ อนิฏฺฐรูปํเยว ปสฺสติ, โน อิฏฺฐรูปํ. อกนฺตรูปํเยว ปสฺสติ, โน กนฺตรูปํ. อมนาปรูปํเยว ปสฺสติ, โน มนาปรูปํ. ภิกษุทั้งหลาย เป็นลาภของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายได้ดีแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายได้ขณะเพื่ออยู่ประพฤติพรหมจรรย์แล้ว ภิกษุทั้งหลาย เราได้เห็นนรกชื่อผัสสายตนิกะ ๖ ขุมแล้ว ในนรกนั้น สัตว์นรกเห็นรูปอะไรๆ ด้วยตา ก็เห็นแต่รูปที่ไม่น่าปรารถนา ไม่เห็นรูปที่น่าปรารถนา เห็นแต่รูปที่ไม่น่าใคร่ ไม่เห็นรูปที่น่าใคร่ เห็นแต่รูปที่ไม่น่าพอใจ ไม่เห็นรูปที่น่าพอใจ ยํ กิญฺจิ โสเตน สทฺทํ สุณาติ…เป… ฆาเนน…เป… ชิวฺหาย…เป… กาเยน…เป… ยํ กิญฺจิ มนสา ธมฺมํ วิชานาติ อนิฏฺฐธมฺมํเยว วิชานาติ, โน อิฏฺฐธมฺมํ. อกนฺตธมฺมํเยว วิชานาติ, โน กนฺตธมฺมํ. อมนาปธมฺมํเยว วิชานาติ, โน มนาปธมฺมํ. ลาภา โว, ภิกฺขเว, สุลทฺธํ โว, ภิกฺขเว, ขโณ โว, ภิกฺขเว, ปฏิลทฺโธ พฺรหฺมจริยวาสาย. สัตว์นรกได้ยินเสียงอะไรๆ ด้วยหู ฯลฯ ดมกลิ่น... ฯลฯ ลิ้มรส... ฯลฯ ถูกต้องโผฏฐัพพะ... ฯลฯ รู้ธรรมารมณ์อะไรๆ ด้วยใจ ก็รู้แต่ธรรมารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนา ไม่รู้ธรรมารมณ์ที่น่าปรารถนา รู้แต่ธรรมารมณ์ที่ไม่น่าใคร่ ไม่รู้ธรรมารมณ์ที่น่าใคร่ รู้แต่ธรรมารมณ์ที่ไม่น่าพอใจ ไม่รู้ธรรมารมณ์ที่น่าพอใจ ภิกษุทั้งหลาย เป็นลาภของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายได้ดีแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายได้ขณะเพื่ออยู่ประพฤติพรหมจรรย์แล้ว ‘‘ทิฏฺฐา มยา, ภิกฺขเว, ฉ ผสฺสายตนิกา นาม สคฺคา. ตตฺถ ยํ กิญฺจิ จกฺขุนา รูปํ ปสฺสติ อิฏฺฐรูปํเยว ปสฺสติ, โน อนิฏฺฐรูปํ. กนฺตรูปํเยว ปสฺสติ, โน อกนฺตรูปํ. มนาปรูปํเยว ปสฺสติ, โน อมนาปรูปํ. ยํ กิญฺจิ โสเตน สทฺทํ สุณาติ…เป… ฆาเนน …เป… ชิวฺหาย…เป… กาเยน…เป… มนสา ธมฺมํ วิชานาติ อิฏฺฐธมฺมํเยว วิชานาติ, โน อนิฏฺฐธมฺมํ. กนฺตธมฺมํเยว วิชานาติ, โน อกนฺตธมฺมํ. มนาปธมฺมํเยว วิชานาติ, โน อมนาปธมฺมํ. ลาภา โว, ภิกฺขเว, สุลทฺธํ โว, ภิกฺขเว, ขโณ โว, ภิกฺขเว, ปฏิลทฺโธ พฺรหฺมจริยวาสายา’’ติ. อยํ วิปาโก. ภิกษุทั้งหลาย เราได้เห็นสวรรค์ชื่อผัสสายตนิกะ ๖ ชั้นแล้ว ในสวรรค์นั้น เทพเห็นรูปอะไรๆ ด้วยตา ก็เห็นแต่รูปที่น่าปรารถนา ไม่เห็นรูปที่ไม่น่าปรารถนา เห็นแต่รูปที่น่าใคร่ ไม่เห็นรูปที่ไม่น่าใคร่ เห็นแต่รูปที่น่าพอใจ ไม่เห็นรูปที่ไม่น่าพอใจ เทพได้ยินเสียงอะไรๆ ด้วยหู ฯลฯ ดมกลิ่น... ฯลฯ ลิ้มรส... ฯลฯ ถูกต้องโผฏฐัพพะ... ฯลฯ รู้ธรรมารมณ์อะไรๆ ด้วยใจ ก็รู้แต่ธรรมารมณ์ที่น่าปรารถนา ไม่รู้ธรรมารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนา รู้แต่ธรรมารมณ์ที่ไม่น่าใคร่ ไม่รู้ธรรมารมณ์ที่ไม่น่าใคร่ รู้แต่ธรรมารมณ์ที่ไม่น่าพอใจ ไม่รู้ธรรมารมณ์ที่ไม่น่าพอใจ ภิกษุทั้งหลาย เป็นลาภของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายได้ดีแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายได้ขณะเพื่ออยู่ประพฤติพรหมจรรย์แล้ว นี้คือ วิปากสูตร ‘‘สฏฺฐิวสฺสสหสฺสานิ, ปริปุณฺณานิ สพฺพโส; นิรเย ปจฺจมานานํ, กทา อนฺโต ภวิสฺสติ. สัตว์ทั้งหลายผู้กำลังไหม้อยู่ในนรกตลอด ๖๐,๐๐๐ ปีเต็มโดยประการทั้งปวง เมื่อไร ที่สุดจักมี ‘‘นตฺถิ อนฺโต กุโต อนฺโต, น อนฺโต ปฏิทิสฺสติ ; ตทา หิ ปกตํ ปาปํ, ตุยฺหํ มยฺหญฺจ มาริสา’’ติ. ที่สุดไม่มี ที่สุดจักมีแต่ที่ไหน ที่สุดไม่ปรากฏ เพราะว่าในกาลนั้น ท่านและเราได้ทำบาปไว้แล้ว แน่ะท่านผู้เจริญ อยํ วิปาโก. นี้คือวิปากสูตร ๑๒๑. ตตฺถ [Pg.157] กตมํ กมฺมญฺจ วิปาโก จ? ๑๒๑. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนชื่อว่า กรรมและวิบาก? ‘‘อธมฺมจารี หิ นโร ปมตฺโต, ยหึ ยหึ คจฺฉติ ทุคฺคตึ โย; โส นํ อธมฺโม จริโต หนาติ, สยํ คหีโต ยถา กณฺหสปฺโป. นรชนใดผู้ประพฤติอธรรม เป็นผู้ประมาท ย่อมไปสู่ทุคติในที่ใดๆ อธรรมที่ตนประพฤติแล้วนั้น ย่อมฆ่านรชนนั้นในทุคตินั้นๆ เหมือนงูเห่าที่ตนจับไว้ (ย่อมฆ่าผู้จับ) ฉะนั้น ‘‘น หิ ธมฺโม อธมฺโม จ, อุโภ สมวิปากิโน; อธมฺโม นิรยํ เนติ, ธมฺโม ปาเปติ สุคฺคติ’’นฺติ. ธรรมและอธรรมทั้งสองอย่าง ย่อมไม่มีวิบากเสมอกัน (เพราะ) อธรรมย่อมนำไปสู่นรก ส่วนธรรมย่อมให้ถึงสุคติ อิทํ กมฺมญฺจ วิปาโก จ. นี้คือสูตรชื่อว่า กรรมและวิบาก ‘‘มา, ภิกฺขเว, ปุญฺญานํ ภายิตฺถ, สุขสฺเสตํ, ภิกฺขเว, อธิวจนํ อิฏฺฐสฺส กนฺตสฺส ปิยสฺส มนาปสฺส ยทิทํ ปุญฺญานิ. อภิชานามิ โข ปนาหํ, ภิกฺขเว, ทีฆรตฺตํ กตานํ ปุญฺญานํ อิฏฺฐํ กนฺตํ ปิยํ มนาปํ วิปากํ ปจฺจนุภูตํ, สตฺต วสฺสานิ เมตฺตจิตฺตํ ภาเวตฺวา สตฺต สํวฏฺฏวิวฏฺฏกปฺเป น อิมํ โลกํ ปุนราคมาสึ. สํวฏฺฏมาเน สุทาหํ, ภิกฺขเว, กปฺเป อาภสฺสรูปโค โหมิ. วิวฏฺฏมาเน กปฺเป สุญฺญํ พฺรหฺมวิมานํ อุปปชฺชามิ. ตตฺร สุทาหํ, ภิกฺขเว, พฺรหฺมา โหมิ มหาพฺรหฺมา อภิภู อนภิภูโต อญฺญทตฺถุทโส วสวตฺตี. ฉตฺตึสกฺขตฺตุํ โข ปนาหํ, ภิกฺขเว, สกฺโก อโหสึ เทวานมินฺโท, อเนกสตกฺขตฺตุํ ราชา อโหสึ จกฺกวตฺตี ธมฺมิโก ธมฺมราชา จาตุรนฺโต วิชิตาวี ชนปทตฺถาวริยปฺปตฺโต สตฺตรตนสมนฺนาคโต, โก ปน วาโท ปเทสรชฺชสฺส? ตสฺส มยฺหํ, ภิกฺขเว, เอตทโหสิ ‘กิสฺส นุ โข เม อิทํ กมฺมสฺส ผลํ, กิสฺส กมฺมสฺส วิปาโก, เยนาหํ เอตรหิ เอวํมหิทฺธิโก เอวํมหานุภาโว’ติ. ตสฺส มยฺหํ, ภิกฺขเว, เอตทโหสิ ‘ติณฺณํ โข เม อิทํ กมฺมานํ ผลํ, ติณฺณํ กมฺมานํ วิปาโก. เยนาหํ เอตรหิ เอวํมหิทฺธิโก เอวํมหานุภาโว’ติ. เสยฺยถิทํ, ทานสฺส ทมสฺส สํยมสฺสา’’ติ. ตตฺถ ยญฺจ ทานํ โย จ ทโม โย จ สํยโม, อิทํ กมฺมํ. โย ตปฺปจฺจยา วิปาโก ปจฺจนุภูโต, อยํ วิปาโก. ตถา จูฬกมฺมวิภงฺโค วตฺตพฺโพ. ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายอย่ากลัวบุญเลย ภิกษุทั้งหลาย คำว่า บุญ นี้ เป็นชื่อของความสุข อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ภิกษุทั้งหลาย เราย่อมรู้ชัดซึ่งวิบากอันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ที่ได้เสวยแล้วแห่งบุญทั้งหลายที่ทำไว้ตลอดกาลนาน (คือ) เราเจริญเมตตาจิตตลอด ๗ ปี จึงไม่มาสู่โลกนี้อีกตลอด ๗ สังวัฏฏวิวัฏฏกัป ภิกษุทั้งหลาย เมื่อกัปกำลังพินาศ เราย่อมเข้าถึงชั้นอาภัสสรพรหม เมื่อกัปกำลังเจริญ เราย่อมเข้าถึงพรหมวิมานที่ว่างเปล่า ภิกษุทั้งหลาย ในพรหมวิมานนั้น เราได้เป็นท้าวมหาพรหม ผู้ยิ่งใหญ่ ไม่มีใครครอบงำได้ เห็นแจ้งเรื่องต่างๆ เป็นผู้ยังอำนาจให้เป็นไปได้ ภิกษุทั้งหลาย เราได้เป็นท้าวสักกะจอมเทพ ๓๖ ครั้ง ได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงธรรม เป็นธรรมราชา มีมหาสมุทร ๔ เป็นขอบเขต ทรงชนะแล้ว มีชนบทอันมั่นคง ประกอบด้วยรัตนะ ๗ ประการ หลายร้อยครั้ง จะกล่าวไปไยถึงการเป็นพระราชาในประเทศเล่า ภิกษุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความคิดปริวิตกอย่างนี้ว่า ‘นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไรหนอ เป็นวิบากแห่งกรรมอะไร ที่ทำให้เรามีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากอย่างนี้ในบัดนี้’ ภิกษุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความคิดปริวิตกอย่างนี้ว่า ‘นี้เป็นผลแห่งกรรม ๓ อย่างของเรา เป็นวิบากแห่งกรรม ๓ อย่าง ที่ทำให้เรามีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากอย่างนี้ในบัดนี้ ได้แก่ ทาน ทมะ และสัญญมะ’ ในข้อนั้น ทาน ทมะ และสัญญมะ นี้ชื่อว่ากรรม วิบากที่ได้เสวยแล้วเพราะกรรมนั้นเป็นปัจจัย นี้ชื่อว่าวิบาก จูฬกัมมวิภังคสูตรก็พึงกล่าวไว้เช่นนั้น ยํ [Pg.158] สุภสฺส มาณวสฺส โตเทยฺยปุตฺตสฺส เทสิตํ. ตตฺถ เย ธมฺมา อปฺปายุกทีฆายุกตาย สํวตฺตนฺติ พหฺวาพาธอปฺปาพาธตาย อปฺเปสกฺขมเหสกฺขตาย ทุพฺพณฺณสุวณฺณตาย นีจกุลิกอุจฺจกุลิกตาย อปฺปโภคมหาโภคตาย ทุปฺปญฺญปญฺญวนฺตตาย จ สํวตฺตนฺติ, อิทํ กมฺมํ. ยา ตตฺถ อปฺปายุกทีฆายุกตา…เป… ทุปฺปญฺญปญฺญวนฺตตา, อยํ วิปาโก. อิทํ กมฺมญฺจ วิปาโก จ. สูตรที่ทรงแสดงแก่สุภมาณพ โตเทยยบุตร ในสูตรนั้น ธรรมเหล่าใด ย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นผู้มีอายุน้อยและมีอายุยืน เพื่อความเป็นผู้มีอาพาธมากและมีอาพาธน้อย เพื่อความเป็นผู้มีศักดิ์น้อยและมีศักดิ์ใหญ่ เพื่อความเป็นผู้มีผิวพรรณทรามและมีผิวพรรณงาม เพื่อความเป็นผู้เกิดในสกุลต่ำและเกิดในสกุลสูง เพื่อความเป็นผู้มีโภคะน้อยและมีโภคะมาก และเพื่อความเป็นผู้มีปัญญาทรามและมีปัญญามาก ธรรมชาตินี้ชื่อว่ากรรม ในสูตรนั้น ความเป็นผู้มีอายุน้อยและมีอายุยืน...ฯลฯ...ความเป็นผู้มีปัญญาทรามและมีปัญญามาก นี้ชื่อว่าวิบาก นี้คือสูตรชื่อว่า กรรมและวิบาก ๑๒๒. ตตฺถ กตมํ กุสลํ? ๑๒๒. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนชื่อว่า กุศล? ‘‘วาจานุรกฺขี มนสา สุสํวุโต, กาเยน จ นากุสลํ กยิรา ; เอเต ตโย กมฺมปเถ วิโสธเย, อาราธเย มคฺคมิสิปฺปเวทิต’’นฺติ. พึงเป็นผู้ตามรักษาวาจา สำรวมดีแล้วด้วยใจ และไม่พึงทำอกุศลด้วยกาย พึงชำระกรรมบถ ๓ ประการนี้ให้หมดจด พึงบำเพ็ญมรรคที่พระฤษีประกาศไว้ให้สำเร็จ อิทํ กุสลํ. นี้คือ กุศลสูตร ‘‘ยสฺส กาเยน วาจาย, มนสา นตฺถิ ทุกฺกฏํ; สํวุตํ ตีหิ ฐาเนหิ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณ’’นฺติ. ผู้ใดไม่มีกรรมชั่วที่ทำด้วยกาย วาจา ใจ สำรวมแล้วในฐานะ ๓ ประการ เราเรียกผู้นั้นว่าเป็นพราหมณ์ อิทํ กุสลํ. นี้คือ กุศลสูตร ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, กุสลมูลานิ. กตมานิ ตีณิ? อโลโภ กุสลมูลํ, อโทโส กุสลมูลํ, อโมโห กุสลมูลํ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ กุสลมูลานิ. อิทํ กุสลํ. ‘‘วิชฺชา, ภิกฺขเว, ปุพฺพงฺคมา กุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา อนุเทว หิรี โอตฺตปฺปญฺจา’’ติ. อิทํ กุสลํ. ภิกษุทั้งหลาย กุศลมูล ๓ ประการนี้ ๓ ประการคืออะไรบ้าง คือ อโลภะเป็นกุศลมูล อโทสะเป็นกุศลมูล อโมหะเป็นกุศลมูล ภิกษุทั้งหลาย กุศลมูล ๓ ประการนี้แล นี้คือ กุศลสูตร ภิกษุทั้งหลาย วิชชาย่อมเป็นไปก่อนเพื่อความถึงพร้อมแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย หิริและโอตตัปปะย่อมเป็นไปตามลำดับ นี้คือ กุศลสูตร ตตฺถ กตมํ อกุสลํ? ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนชื่อว่า อกุศล? ‘‘ยสฺส อจฺจนฺต ทุสฺสีลฺยํ, มาลุวา สาลมิโวตฺถตํ; กโรติ โส ตถตฺตานํ, ยถา นํ อิจฺฉตี ทิโส’’ติ. ความเป็นผู้ทุศีลอย่างยิ่งของผู้ใด แผ่ปกคลุม (อัตภาพ) ไว้ เหมือนเถามาลุวาพันต้นสาละ ผู้นั้นย่อมทำตนเหมือนที่ศัตรูปรารถนาจะทำให้แก่ตน ฉะนั้น อิทํ อกุสลํ. นี้คือ อกุศลสูตร ‘‘อตฺตนา หิ กตํ ปาปํ, อตฺตชํ อตฺตสมฺภวํ; อภิมตฺถติ ทุมฺเมธํ, วชิรํวสฺมมยํ มณิ’’นฺติ. บาปที่ตนทำเอง เกิดจากตน มีตนเป็นแดนเกิด ย่อมย่ำยีคนมีปัญญาทราม เหมือนเพชรย่ำยีแก้วมณีที่ทำด้วยหิน ฉะนั้น อิทํ อกุสลํ. นี้คือ อกุศลสูตร ‘‘ทส [Pg.159] กมฺมปเถ นิเสวิย, อกุสลากุสเลหิ วิวชฺชิตา; ครหา จ ภวนฺติ เทวเต, พาลมตี นิรเยสุ ปจฺจเร’’ติ. ข้าแต่เทวดา ชนผู้ไม่ฉลาด เสพอกุศลกรรมบถ ๑๐ ประการ ย่อมเป็นผู้อันคนฉลาดเว้นแล้ว และถูกติเตียน คนมีปัญญาทรามย่อมไหม้ในนรกทั้งหลาย อิทํ อกุสลํ. นี้คือ อกุศลสูตร ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, อกุสลมูลานิ, กตมานิ ตีณิ? โลโภ อกุสลมูลํ, โทโส อกุสลมูลํ, โมโห อกุสลมูลํ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ อกุสลมูลานิ’’. อิทํ อกุสลํ. ภิกษุทั้งหลาย อกุศลมูล ๓ ประการนี้แล ๓ ประการคืออะไรบ้าง คือ โลภะเป็นอกุศลมูล โทสะเป็นอกุศลมูล โมหะเป็นอกุศลมูล ภิกษุทั้งหลาย อกุศลมูล ๓ ประการนี้แล นี้คือ อกุศลสูตร ตตฺถ กตมํ กุสลญฺจ อกุสลญฺจ? ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนชื่อว่า กุศลและอกุศล? ‘‘ยาทิสํ วปเต พีชํ, ตาทิสํ หรเต ผลํ; กลฺยาณการี กลฺยาณํ, ปาปการี จ ปาปก’’นฺติ. บุคคลหว่านพืชเช่นใด ย่อมเก็บเกี่ยวผลเช่นนั้น ผู้ทำกรรมดี ย่อมได้ผลดี ผู้ทำกรรมชั่ว ย่อมได้ผลชั่ว ตตฺถ ยํ อาห ‘‘กลฺยาณการี กลฺยาณ’’นฺติ, อิทํ กุสลํ. ยํ อาห ‘‘ปาปการี จ ปาปก’’นฺติ, อิทํ อกุสลํ. อิทํ กุสลญฺจ อกุสลญฺจ. ในคาถานั้น คำที่กล่าวว่า ‘ผู้ทำกรรมดี ย่อมได้ผลดี’ นี้ชื่อว่า กุศล คำที่กล่าวว่า ‘ผู้ทำกรรมชั่ว ย่อมได้ผลชั่ว’ นี้ชื่อว่า อกุศล นี้คือสูตรชื่อว่า กุศลและอกุศล ‘‘สุเภน กมฺเมน วชนฺติ สุคฺคตึ, อปายภูมึ อสุเภน กมฺมุนา; ขยา จ กมฺมสฺส วิมุตฺตเจตโส, นิพฺพนฺติ เต โชติริวินฺธนกฺขยา’’. สัตว์ทั้งหลายย่อมไปสู่สุคติด้วยกรรมดี ย่อมไปสู่แดนอบายด้วยกรรมชั่ว และเพราะความสิ้นไปแห่งกรรม ท่านผู้มีจิตหลุดพ้นแล้ว ย่อมดับไปเหมือนเปลวไฟดับไปเพราะสิ้นเชื้อ ฉะนั้น ตตฺถ ยํ อาห ‘‘สุเภน กมฺเมน วชนฺติ สุคฺคติ’’นฺติ, อิทํ กุสลํ. ยํ อาห ‘‘อปายภูมึ อสุเภน กมฺมุนา’’ติ, อิทํ อกุสลํ. อิทํ กุสลญฺจ อกุสลญฺจ. ในคาถานั้น คำที่กล่าวว่า ‘สัตว์ทั้งหลายย่อมไปสู่สุคติด้วยกรรมดี’ นี้ชื่อว่า กุศล คำที่กล่าวว่า ‘ย่อมไปสู่แดนอบายด้วยกรรมชั่ว’ นี้ชื่อว่า อกุศล นี้คือสูตรชื่อว่า กุศลและอกุศล ๑๒๓. ตตฺถ กตมํ อนุญฺญาตํ? ๑๒๓. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนชื่อว่า อนุญาต? ‘‘ยถาปิ ภมโร ปุปฺผํ, วณฺณคนฺธมเหฐยํ ; ปเลติ รสมาทาย, เอวํ คาเม มุนี จเร’’ติ. ภมรไม่ทำลายสีและกลิ่นของดอกไม้ แต่เก็บเอารสแล้วบินไป ฉันใด มุนีก็พึงเที่ยวไปในบ้าน ฉันนั้น อิทํ อนุญฺญาตํ. นี้คือ อนุญาตสูตร ‘‘ตีณิมานิ[Pg.160], ภิกฺขเว, ภิกฺขูนํ กรณียานิ. กตมานิ ตีณิ, อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต วิหรติ อาจารโคจรสมฺปนฺโน อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวี, สมาทาย สิกฺขติ สิกฺขาปเทสุ, กายกมฺมวจีกมฺเมน สมนฺนาคโต กุสเลน ปริสุทฺธาชีโว. อารทฺธวีริโย โข ปน โหติ ถามวา ทฬฺหปรกฺกโม อนิกฺขิตฺตธุโร อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานาย กุสลานํ ธมฺมานํ ภาวนาย สจฺฉิกิริยาย. ปญฺญวา โข ปน โหติ อุทยตฺถคามินิยา ปญฺญาย สมนฺนาคโต อริยาย นิพฺเพธิกาย สมฺมา ทุกฺขกฺขยคามินิยา. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขูนํ ตีณิ กรณียานี’’ติ. อิทํ อนุญฺญาตํ. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กิจที่ภิกษุพึงกระทำ ๓ ประการนี้ ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ๑. เป็นผู้สำรวมด้วยปาติโมกขสังวร ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร มีปกติเห็นภัยในโทษแม้เพียงเล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย เป็นผู้ประกอบด้วยกายกรรมและวจีกรรมอันเป็นกุศล มีอาชีวะบริสุทธิ์ ๒. เป็นผู้ปรารภความเพียร มีกำลัง มีความบากบั่นมั่นคง ไม่ทอดธุระเพื่อละอกุศลธรรม เพื่อเจริญกุศลธรรม เพื่อทำให้แจ้ง ๓. เป็นผู้มีปัญญา ประกอบด้วยปัญญาอันหยั่งถึงความเกิดและความดับ เป็นอริยะ ชำแรกกิเลส ให้ถึงความสิ้นทุกข์โดยชอบ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กิจที่ภิกษุพึงกระทำ ๓ ประการนี้แล” นี้คืออนุญาตสูตร ‘‘ทสยิเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา ปพฺพชิเตน อภิณฺหํ ปจฺจเวกฺขิตพฺพา. กตเม ทส? ‘เววณฺณิยมฺหิ อชฺฌุปคโต’ติ ปพฺพชิเตน อภิณฺหํ ปจฺจเวกฺขิตพฺพํ…เป… อิเม โข ภิกฺขเว ทส ธมฺมา ปพฺพชิเตน อภิณฺหํ ปจฺจเวกฺขิตพฺพา’’ติ. อิทํ อนุญฺญาตํ. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๑๐ ประการนี้ บรรพชิตพึงพิจารณาเนืองๆ ๑๐ ประการ อะไรบ้าง คือ บรรพชิตพึงพิจารณาเนืองๆ ว่า ‘เราถึงความมีเพศต่างจากคฤหัสถ์แล้ว’...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๑๐ ประการนี้แล บรรพชิตพึงพิจารณาเนืองๆ” นี้คืออนุญาตสูตร ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, กรณียานิ. กตมานิ ตีณิ? กายสุจริตํ วจีสุจริตํ มโนสุจริตนฺติ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ กรณียานี’’ติ. อิทํ อนุญฺญาตํ. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กิจที่พึงกระทำ ๓ ประการนี้ ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ กายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กิจที่พึงกระทำ ๓ ประการนี้แล” นี้คืออนุญาตสูตร ตตฺถ กตมํ ปฏิกฺขิตฺตํ? ในบรรดาสูตรเหล่านั้น ปฏิกขิตตสูตร เป็นไฉน ‘‘นตฺถิ ปุตฺตสมํ เปมํ, นตฺถิ โคสมิตํ ธนํ; นตฺถิ สูริยสมา อาภา, สมุทฺทปรมา สรา’’ติ. “ความรักเสมอด้วยบุตรไม่มี ทรัพย์เสมอด้วยโคไม่มี แสงสว่างเสมอด้วยดวงอาทิตย์ไม่มี สระทั้งหลายมีสมุทรเป็นอย่างยิ่ง” ภควา อาห – พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘‘นตฺถิ อตฺตสมํ เปมํ, นตฺถิ ธญฺญสมํ ธนํ; นตฺถิ ปญฺญาสมา อาภา, วุฏฺฐิเวปรมา สรา’’ติ. “ความรักเสมอด้วยตนไม่มี ทรัพย์เสมอด้วยข้าวเปลือกไม่มี แสงสว่างเสมอด้วยปัญญาไม่มี ฝนแลเป็นสระอย่างยิ่ง” เอตฺถ ยํ ปุริมกํ, อิทํ ปฏิกฺขิตฺตํ. ในคาถา ๒ บทนั้น คาถาบทแรกเป็นปฏิกขิตตะ ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเวऋ อกรณียานิ. กตมานิ ตีณิ? กายทุจฺจริตํ วจีทุจฺจริตํ มโนทุจฺจริตนฺติ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ อกรณียานี’’ติ. อิทํ ปฏิกฺขิตฺตํ. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อกรณียะ ๓ ประการนี้ ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อกรณียะ ๓ ประการนี้แล” นี้คือปฏิกขิตตสูตร ๑๒๔. ตตฺถ [Pg.161] กตมํ อนุญฺญาตญฺจ ปฏิกฺขิตฺตญฺจ? ๑๒๔. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรที่เป็นทั้งอนุญาตและปฏิกขิตตะ เป็นไฉน ‘‘กึสูธ ภีตา ชนตา อเนกา, มคฺโค จเนกายตโน ปวุตฺโต ; ปุจฺฉามิ ตํ โคตม ภูริปญฺญ, กิสฺมึ ฐิโต ปรโลกํ น ภาเยติ. “หมู่ชนเป็นอันมากในโลกนี้กลัวอะไรหนอแล และทางอันมีเหตุเป็นอันมากก็มีผู้กล่าวไว้ ข้าพระองค์ขอทูลถามพระองค์ผู้โคดม ผู้มีปัญญากว้างขวางดุจแผ่นดินว่า คนตั้งอยู่ในธรรมอะไร จึงจะไม่กลัวปรโลก” ‘‘วาจํ มนญฺจ ปณิธาย สมฺมา, กาเยน ปาปานิ อกุพฺพมาโน; พหฺวนฺนปานํ ฆรมาวสนฺโต, สทฺโธ มุทู สํวิภาคี วทญฺญู; เอเตสุ ธมฺเมสุ ฐิโต จตูสุ, ธมฺเม ฐิโต ปรโลกํ น ภาเย’’ติ. “คนตั้งวาจาและใจไว้โดยชอบ ไม่ทำบาปด้วยกาย อยู่ครองเรือนมีข้าวและน้ำมาก เป็นผู้มีศรัทธา อ่อนโยน รู้จักจำแนกทาน เป็นผู้รู้ถ้อยคำ ตั้งอยู่ในธรรม ๔ ประการนี้แล้ว ตั้งอยู่ในธรรม จึงไม่กลัวปรโลก” ตตฺถ ยํ อาห ‘‘วาจํ มนญฺจ ปณิธาย สมฺมา’’ติ, อิทํ อนุญฺญาตํ. ‘‘กาเยน ปาปานิ อกุพฺพมาโน’’ติ, อิทํ ปฏิกฺขิตฺตํ. ‘‘พหฺวนฺนปานํ ฆรมาวสนฺโต, สทฺโธ มุทู สํวิภาคี วทญฺญู. เอเตสุ ธมฺเมสุ ฐิโต จตูสุ, ธมฺเม ฐิโต ปรโลกํ น ภาเย’’ติ, อิทํ อนุญฺญาตํ. อิทํ อนุญฺญาตญฺจ ปฏิกฺขิตฺตญฺจ. ในคาถานั้น คำที่ตรัสว่า ‘ตั้งวาจาและใจไว้โดยชอบ’ นี้เป็นอนุญาต คำที่ตรัสว่า ‘ไม่ทำบาปด้วยกาย’ นี้เป็นปฏิกขิตตะ คำที่ตรัสว่า ‘อยู่ครองเรือนมีข้าวและน้ำมาก เป็นผู้มีศรัทธา อ่อนโยน รู้จักจำแนกทาน เป็นผู้รู้ถ้อยคำ ตั้งอยู่ในธรรม ๔ ประการนี้แล้ว ตั้งอยู่ในธรรม จึงไม่กลัวปรโลก’ นี้เป็นอนุญาต นี้เป็นทั้งอนุญาตและปฏิกขิตตะ ‘‘สพฺพปาปสฺส อกรณํ, กุสลสฺส อุปสมฺปทา; สจิตฺตปริโยทาปนํ, เอตํ พุทฺธานสาสนํ’’. “การไม่ทำบาปทั้งปวง การทำกุศลให้ถึงพร้อม การชำระจิตของตนให้ผ่องใส นี้เป็นคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย” ตตฺถ ยํ อาห ‘‘สพฺพปาปสฺส อกรณ’’นฺติ, อิทํ ปฏิกฺขิตฺตํ, ยํ อาห ‘‘กุสลสฺส อุปสมฺปทา’’ติ, อิทํ อนุญฺญาตํ. อิทํ อนุญฺญาตญฺจ ปฏิกฺขิตฺตญฺจ. ในคาถานั้น คำที่ตรัสว่า ‘การไม่ทำบาปทั้งปวง’ นี้เป็นปฏิกขิตตะ คำที่ตรัสว่า ‘การทำกุศลให้ถึงพร้อม’ นี้เป็นอนุญาต นี้เป็นทั้งอนุญาตและปฏิกขิตตะ ‘‘กายสมาจารมฺปาหํ, เทวานมินฺท, ทุวิเธน วทามิ เสวิตพฺพมฺปิ อเสวิตพฺพมฺปิ. วจีสมาจารมฺปาหํ, เทวานมินฺท, ทุวิเธน วทามิ เสวิตพฺพมฺปิ อเสวิตพฺพมฺปิ. มโนสมาจารมฺปาหํ เทวานมินฺท, ทุวิเธน วทามิ…เป… ปริเยสนมฺปาหํ, เทวานมินฺท, ทุวิเธน วทามิ เสวิตพฺพมฺปิ อเสวิตพฺพมฺปิ’’. “ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ เรากล่าวสมจารทางกายโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ เรากล่าวสมจารทางวาจาโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ เรากล่าวสมจารทางใจโดยส่วน ๒...ฯลฯ... ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ เรากล่าวการแสวงหาโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี” ‘‘กายสมาจารมฺปาหํ, เทวานมินฺท, ทุวิเธน วทามิ เสวิตพฺพมฺปิ อเสวิตพฺพมฺปี’’ติ อิติ โข ปเนตํ วุตฺตํ, กิญฺเจตํ ปฏิจฺจ วุตฺตํ. ยถารูปญฺจ โข กายสมาจารํ เสวโต อกุสลา ธมฺมา อภิวฑฺฒนฺติ, กุสลา ธมฺมา ปริหายนฺติ, เอวรูโป กายสมาจาโร น เสวิตพฺโพ. ตตฺถ ยํ ชญฺญา กายสมาจารํ [Pg.162] ‘‘อิมํ โข เม กายสมาจารํ เสวโต อกุสลา ธมฺมา ปริหายนฺติ, กุสลา ธมฺมา อภิวฑฺฒนฺตี’’ติ, เอวรูโป กายสมาจาโร เสวิตพฺโพ. ‘‘กายสมาจารมฺปาหํ เทวานมินฺท, ทุวิเธน วทามิ เสวิตพฺพมฺปิ อเสวิตพฺพมฺปี’’ติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺตํ. ‘‘วจีสมาจารํ…เป… ‘‘ปริเยสนมฺปาหํ, เทวานมินฺท, ทุวิเธน วทามิ เสวิตพฺพมฺปิ อเสวิตพฺพมฺปี’’ติ อิติ โข ปเนตํ วุตฺตํ, กิญฺเจตํ ปฏิจฺจ วุตฺตํ. ยถารูปญฺจ โข ปริเยสนํ เสวโต อกุสลา ธมฺมา อภิวฑฺฒนฺติ, กุสลา ธมฺมา ปริหายนฺติ, เอวรูปา ปริเยสนา น เสวิตพฺพา. ตตฺถ ยํ ชญฺญา ปริเยสนํ ‘‘อิมํ โข เม ปริเยสนํ เสวโต อกุสลา ธมฺมา ปริหายนฺติ, กุสลา ธมฺมา อภิวฑฺฒนฺตี’’ติ, เอวรูปา ปริเยสนา เสวิตพฺพา. ‘‘ปริเยสนมฺปาหํ, เทวานมินฺท, ทุวิเธน วทามิ เสวิตพฺพมฺปิ อเสวิตพฺพมฺปี’’ติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺตํ. “ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ คำที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘เรากล่าวสมจารทางกายโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี’ คำนั้นเราอาศัยอะไรกล่าว คือ เมื่อบุคคลเสพสมจารทางกายเช่นใดอยู่ อกุศลธรรมเจริญขึ้น กุศลธรรมเสื่อมไป สมจารทางกายเช่นนี้ไม่ควรเสพ ในข้อนั้น บุคคลพึงรู้สมจารทางกายว่า ‘เมื่อเราเสพสมจารทางกายนี้อยู่ อกุศลธรรมเสื่อมไป กุศลธรรมเจริญขึ้น’ สมจารทางกายเช่นนี้ควรเสพ ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ คำที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘เรากล่าวสมจารทางกายโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี’ คำนั้นเราอาศัยเหตุนี้กล่าว วจีสมาจาร...ฯลฯ... ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ คำที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘เรากล่าวการแสวงหาโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี’ คำนั้นเราอาศัยอะไรกล่าว คือ เมื่อบุคคลเสพการแสวงหาเช่นใดอยู่ อกุศลธรรมเจริญขึ้น กุศลธรรมเสื่อมไป การแสวงหาเช่นนี้ไม่ควรเสพ ในข้อนั้น บุคคลพึงรู้การแสวงหาว่า ‘เมื่อเราเสพการแสวงหานี้อยู่ อกุศลธรรมเสื่อมไป กุศลธรรมเจริญขึ้น’ การแสวงหาเช่นนี้ควรเสพ ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ คำที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘เรากล่าวการแสวงหาโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี’ คำนั้นเราอาศัยเหตุนี้กล่าว” ตตฺถ ยํ อาห ‘‘เสวิตพฺพมฺปี’’ติ, อิทํ อนุญฺญาตํ. ยํ อาห ‘‘น เสวิตพฺพมฺปี’’ติ, อิทํ ปฏิกฺขิตฺตํ. อิทํ อนุญฺญาตญฺจ ปฏิกฺขิตฺตญฺจ. ในพระสูตรนั้น คำที่ตรัสว่า ‘ที่ควรเสพก็มี’ นี้เป็นอนุญาต คำที่ตรัสว่า ‘ที่ไม่ควรเสพก็มี’ นี้เป็นปฏิกขิตตะ นี้เป็นทั้งอนุญาตและปฏิกขิตตะ ๑๗๐. ตตฺถ กตโม ถโว? ๑๗๐. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น ถวสูตร เป็นไฉน ‘‘มคฺคานฏฺฐงฺคิโก เสฏฺโฐ, สจฺจานํ จตุโร ปทา; วิราโค เสฏฺโฐ ธมฺมานํ, ทฺวิปทานญฺจ จกฺขุมา’’ติ. “บรรดาทางทั้งหลาย ทางมีองค์ ๘ ประเสริฐที่สุด บรรดาสัจจะทั้งหลาย บท ๔ ประเสริฐที่สุด บรรดาธรรมทั้งหลาย วิราคะ ประเสริฐที่สุด บรรดาสัตว์ ๒ เท้าทั้งหลาย พระผู้มีพระจักษุ ประเสริฐที่สุด” อยํ ถโว. นี้คือถวสูตร ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, อคฺคานิ. กตมานิ ตีณิ? ยาวตา, ภิกฺขเว, สตฺตา อปทา วา ทฺวิปทา วา จตุปฺปทา วา พหุปฺปทา วา รูปิโน วา อรูปิโน วา สญฺญิโน วา อสญฺญิโน วา เนวสญฺญีนาสญฺญิโน วา, ตถาคโต เตสํ อคฺคมกฺขายติ เสฏฺฐมกฺขายติ ปวรมกฺขายติ, ยทิทํ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ. ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมานํ ปณฺณตฺติสงฺขตานํ วา อสงฺขตานํ วา, วิราโค เตสํ ธมฺมานํ อคฺคมกฺขายติ เสฏฺฐมกฺขายติ ปวรมกฺขายติ, ยทิทํ มทนิมฺมทโน…เป… นิโรโธ นิพฺพานํ. ยาวตา, ภิกฺขเว, สงฺฆานํ ปณฺณตฺติ คณานํ ปณฺณตฺติ มหาชนสนฺนิปาตานํ ปณฺณตฺติ, ตถาคตสาวกสงฺโฆ เตสํ อคฺคมกฺขายติ เสฏฺฐมกฺขายติ ปวรมกฺขายติ, ยทิทํ จตฺตาริ ปุริสยุคานิ อฏฺฐ ปุริสปุคฺคลา…เป… ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสาติ. ภิกษุทั้งหลาย สิ่งเลิศ ๓ ประการนี้ ๓ ประการ อะไรบ้าง ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายมีประมาณเท่าใด คือ ไม่มีเท้าบ้าง มี ๒ เท้าบ้าง มี ๔ เท้าบ้าง มีเท้ามากบ้าง มีรูปบ้าง ไม่มีรูปบ้าง มีสัญญาบ้าง ไม่มีสัญญาบ้าง มีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่บ้าง บรรดาสัตว์เหล่านั้น พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า บัณฑิตกล่าวว่าเป็นผู้เลิศ เป็นผู้ประเสริฐ เป็นผู้ยอดเยี่ยม ภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายที่เป็นสังขตะหรืออสังขตะที่บัญญัติไว้มีประมาณเท่าใด บรรดาธรรมเหล่านั้น วิราคะ คือ ธรรมเป็นที่สร่างเมา...ฯลฯ...ความดับ คือ นิพพาน บัณฑิตกล่าวว่าเป็นธรรมเลิศ เป็นธรรมประเสริฐ เป็นธรรมยอดเยี่ยม ภิกษุทั้งหลาย สงฆ์ หมู่ คณะ หรือที่ประชุมใหญ่ของมหาชนที่บัญญัติไว้มีประมาณเท่าใด บรรดาหมู่คณะเหล่านั้น พระสงฆ์สาวกของพระตถาคต คือ คู่แห่งบุรุษ ๔ คู่ บุรุษบุคคล ๘...ฯลฯ...เป็นนาบุญของโลก บัณฑิตกล่าวว่าเป็นหมู่ที่เลิศ เป็นหมู่ที่ประเสริฐ เป็นหมู่ที่ยอดเยี่ยม ‘‘สพฺพโลกุตฺตโร [Pg.163] สตฺถา, ธมฺโม จ กุสลกฺขโต ; คโณ จ นรสีหสฺส, ตานิ ตีณิ วิสฺสิสฺสเร. พระศาสดาผู้ประเสริฐกว่าโลกทั้งปวง, พระธรรมที่ตรัสไว้ดีอันไม่มีโทษ, และพระสงฆ์หมู่แห่งพระนรสีห์, รัตนะ ๓ ประการนั้นยอดเยี่ยม ‘‘สมณปทุมสญฺจโย คโณ, ธมฺมวโร จ วิทูนํ สกฺกโต; นรวรทมโก จ จกฺขุมา, ตานิ ตีณิ โลกสฺส อุตฺตริ. พระสงฆ์หมู่ผู้เป็นที่ประชุมแห่งสมณปทุม, พระธรรมอันประเสริฐที่บัณฑิตสักการะ, และพระพุทธเจ้าผู้มีพระจักษุ ผู้ทรงฝึกนรชนที่ประเสริฐ, รัตนะ ๓ ประการนั้นเป็นสิ่งที่ล้ำเลิศของโลก ‘‘สตฺถา จ อปฺปฏิสโม, ธมฺโม จ สพฺโพ นิรุปทาโห; อริโย จ คณวโร, ตานิ ขลุ วิสฺสิสฺสเร ตีณิ. พระศาสดาผู้ไม่มีใครเปรียบ, พระธรรมทั้งสิ้นที่ไม่มีอุปัทวะ, และพระอริยสงฆ์หมู่ผู้ประเสริฐ, รัตนะ ๓ ประการนั้นยอดเยี่ยมโดยแท้ ‘‘สจฺจนาโม ชิโน เขโม สพฺพาภิภู, สจฺจธมฺโม นตฺถญฺโญ ตสฺส อุตฺตริ; อริยสงฺโฆ นิจฺจํ วิญฺญูนํ ปูชิโต, ตานิ ตีณิ โลกสฺส อุตฺตริ. พระชินเจ้าผู้มีพระนามว่าสัจจะ ผู้เกษม ผู้ครอบงำได้ทั้งหมด, พระสัจธรรมที่ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า, พระอริยสงฆ์ที่วิญญูชนบูชาอยู่เป็นนิตย์, รัตนะ ๓ ประการนั้นเป็นสิ่งที่ล้ำเลิศของโลก ‘‘เอกายนํ ชาติขยนฺตทสฺสี, มคฺคํ ปชานาติ หิตานุกมฺปี; เอเตน มคฺเคน ตรึสุ ปุพฺเพ, ตริสฺสนฺติ เย จ ตรนฺติ โอฆํ. พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงเห็นที่สุดแห่งชาติ ผู้ทรงอนุเคราะห์ด้วยประโยชน์ ทรงทราบหนทางเอก, ชนทั้งหลายในกาลก่อนข้ามโอฆะได้แล้วด้วยหนทางนี้, ชนเหล่าใดจักข้าม และกำลังข้ามอยู่ (ก็ด้วยหนทางนี้) ‘‘ตํ ตาทิสํ เทวมนุสฺสเสฏฺฐํ; สตฺตา นมสฺสนฺติ วิสุทฺธิเปกฺขา’’ติ. สัตว์ทั้งหลายผู้มุ่งหวังความบริสุทธิ์ ย่อมนอบน้อมพระองค์ผู้เช่นนั้น ผู้ประเสริฐกว่าเทวดาและมนุษย์ อยํ ถโวติ. นี้คือถวะ ตตฺถ โลกิยํ สุตฺตํ ทฺวีหิ สุตฺเตหิ นิทฺทิสิตพฺพํ สํกิเลสภาคิเยน จ วาสนาภาคิเยน จ. โลกุตฺตรํปิ สุตฺตํ ตีหิ สุตฺเตหิ นิทฺทิสิตพฺพํ ทสฺสนภาคิเยน จ ภาวนาภาคิเยน จ อเสกฺขภาคิเยน จ. โลกิยญฺจ โลกุตฺตรญฺจ. ยสฺมึ สุตฺเต ยํ ยํ ปทํ ทิสฺสติ สํกิเลสภาคิยํ วา วาสนาภาคิยํ วา, เตน เตน โลกิยนฺติ นิทฺทิสิตพฺพํ, ทสฺสนภาคิยํ วา ภาวนาภาคิยํ วา อเสกฺขภาคิยํ วา ยํ ยํ ปทํ ทิสฺสติ เตน เตน โลกุตฺตรนฺติ นิทฺทิสิตพฺพํ. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น พึงแสดงโลกิยสูตรด้วยสูตร ๒ สูตร คือ สังกิเลสภาคิยสูตรและวาสนาภาคิยสูตร แม้โลกุตรสูตรก็พึงแสดงด้วยสูตร ๓ สูตร คือ ทัสสนภาคิยสูตร ภาวนาภาคิยสูตร และอเสกขภาคิยสูตร ทั้งโลกิยะและโลกุตระ ในสูตรใดปรากฏบทใดๆ ว่าเป็นสังกิเลสภาคิยะหรือวาสนาภาคิยะ พึงแสดงบทนั้นๆ ว่าเป็นโลกิยะ ปรากฏบทใดๆ ว่าเป็นทัสสนภาคิยะ ภาวนาภาคิยะ หรืออเสกขภาคิยะ พึงแสดงบทนั้นๆ ว่าเป็นโลกุตระ วาสนาภาคิยํ [Pg.164] สุตฺตํ สํกิเลสภาคิยสฺส สุตฺตสฺส นิคฺฆาตาย, ทสฺสนภาคิยํ สุตฺตํ วาสนาภาคิยสฺส สุตฺตสฺส นิคฺฆาตาย, ภาวนาภาคิยํ สุตฺตํ ทสฺสนภาคิยสฺส สุตฺตสฺส ปฏินิสฺสคฺคาย, อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ ภาวนาภาคิยสฺส สุตฺตสฺส ปฏินิสฺสคฺคาย, อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารตฺถํ. วาสนาภาคิยสูตรเป็นไปเพื่อข่มสังกิเลสภาคิยสูตร, ทัสสนภาคิยสูตรเป็นไปเพื่อข่มวาสนาภาคิยสูตร, ภาวนาภาคิยสูตรเป็นไปเพื่อสละทัสสนภาคิยสูตร, อเสกขภาคิยสูตรเป็นไปเพื่อสละภาวนาภาคิยสูตร, อเสกขภาคิยสูตรเป็นไปเพื่อการอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน โลกุตฺตรํ สุตฺตํ สตฺตาธิฏฺฐานํ ฉพฺพีสติยา ปุคฺคเลหิ นิทฺทิสิตพฺพํ, เต ตีหิ สุตฺเตหิ สมนฺเวสิตพฺพา ทสฺสนภาคิเยน ภาวนาภาคิเยน อเสกฺขภาคิเยน จาติ. พึงแสดงโลกุตรสูตรอันเป็นที่ตั้งแห่งสัตว์ ด้วยบุคคล ๒๖ จำพวก, บุคคลเหล่านั้นพึงสืบสวนด้วยสูตร ๓ สูตร คือ ทัสสนภาคิยสูตร ภาวนาภาคิยสูตร และอเสกขภาคิยสูตร ตตฺถ ทสฺสนภาคิยํ สุตฺตํ ปญฺจหิ ปุคฺคเลหิ นิทฺทิสิตพฺพํ เอกพีชินา โกลํโกเลน สตฺตกฺขตฺตุปรเมน สทฺธานุสารินา ธมฺมานุสารินา จาติ, ทสฺสนภาคิยํ สุตฺตํ อิเมหิ ปญฺจหิ ปุคฺคเลหิ นิทฺทิสิตพฺพํ. ภาวนาภาคิยํ สุตฺตํ ทฺวาทสหิ ปุคฺคเลหิ นิทฺทิสิตพฺพํ สกทาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺเนน, สกทาคามินา, อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺเนน, อนาคามินา, อนฺตรา ปรินิพฺพายินา, อุปหจฺจ ปรินิพฺพายินา, อสงฺขารปรินิพฺพายินา, สสงฺขารปรินิพฺพายินา, อุทฺธํโสเตน อกนิฏฺฐคามินา, สทฺธาวิมุตฺเตน, ทิฏฺฐิปฺปตฺเตน, กายสกฺขินา จาติ, ภาวนาภาคิยํ สุตฺตํ อิเมหิ ทฺวาทสหิ ปุคฺคเลหิ นิทฺทิสิตพฺพํ. อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ นวหิ ปุคฺคเลหิ นิทฺทิสิตพฺพํ สทฺธาวิมุตฺเตน, ปญฺญาวิมุตฺเตน, สุญฺญตวิมุตฺเตน, อนิมิตฺตวิมุตฺเตน, อปฺปณิหิตวิมุตฺเตน, อุภโตภาควิมุตฺเตน สมสีสินา ปจฺเจกพุทฺธสมฺมาสมฺพุทฺเธหิ จาติ, อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ อิเมหิ นวหิ ปุคฺคเลหิ นิทฺทิสิตพฺพํ. เอวํ โลกุตฺตรํ สุตฺตํ สตฺตาธิฏฺฐานํ อิเมหิ ฉพฺพีสติยา ปุคฺคเลหิ นิทฺทิสิตพฺพํ. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น พึงแสดงทัสสนภาคิยสูตรด้วยบุคคล ๕ จำพวก คือ เอกพีชี โกลังโกละ สัตตักขัตตุปรมะ สัทธานุสารี และธัมมานุสารี, พึงแสดงทัสสนภาคิยสูตรด้วยบุคคล ๕ จำพวกนี้. พึงแสดงภาวนาภาคิยสูตรด้วยบุคคล ๑๒ จำพวก คือ ผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งสกทาคามิผล, พระสกทาคามี, ผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งอนาคามิผล, พระอนาคามี, อันตราปรินิพพายี, อุปหัจจปรินิพพายี, อสังขารปรินิพพายี, สสังขารปรินิพพายี, อุทธังโสโตอกนิฏฐคามี, สัทธาวิมุต, ทิฏฐิปปัตตะ, และกายสักขี, พึงแสดงภาวนาภาคิยสูตรด้วยบุคคล ๑๒ จำพวกนี้. พึงแสดงอเสกขภาคิยสูตรด้วยบุคคล ๙ จำพวก คือ สัทธาวิมุต, ปัญญาวิมุต, สุญญตวิมุต, อนิมิตตวิมุต, อัปปณิหิตวิมุต, อุภโตภาควิมุต, สมสีสี, พระปัจเจกพุทธเจ้า, และพระสัมมาสัมพุทธเจ้า, พึงแสดงอเสกขภาคิยสูตรด้วยบุคคล ๙ จำพวกนี้. พึงแสดงโลกุตรสูตรอันเป็นที่ตั้งแห่งสัตว์ ด้วยบุคคล ๒๖ จำพวกนี้ ด้วยประการฉะนี้ โลกิยํ สุตฺตํ สตฺตาธิฏฺฐานํ เอกูนวีสติยา ปุคฺคเลหิ นิทฺทิสิตพฺพํ. เต จริเตหิ นิทฺทิฏฺฐา สมนฺเวสิตพฺพา เกจิ ราคจริตา, เกจิ โทสจริตา, เกจิ โมหจริตา, เกจิ ราคจริตา จ โทสจริตา จ, เกจิ ราคจริตา จ โมหจริตา จ, เกจิ โทสจริตา จ โมหจริตา จ, เกจิ ราคจริตา จ โทสจริตา จ โมหจริตา จ, ราคมุเข ฐิโต ราคจริโต, ราคมุเข ฐิโต โทสจริโต, ราคมุเข ฐิโต โมหจริโต, ราคมุเข ฐิโต ราคจริโต จ โทสจริโต จ โมหจริโต จ, โทสมุเข ฐิโต โทสจริโต, โทสมุเข ฐิโต โมหจริโต, โทสมุเข ฐิโต ราคจริโต, โทสมุเข ฐิโต ราคจริโต จ โทสจริโต [Pg.165] จ โมหจริโต จ, โมหมุเข ฐิโต โมหจริโต, โมหมุเข ฐิโต ราคจริโต โมหมุเข ฐิโต โทสจริโต, โมหมุเข ฐิโต ราคจริโต จ โทสจริโต จ โมหจริโต จาติ, โลกิยํ สุตฺตํ สตฺตาธิฏฺฐานํ อิเมหิ เอกูนวีสติยา ปุคฺคเลหิ นิทฺทิสิตพฺพํ. โลกิยสูตรมีสัตวบัญญัติเป็นที่ตั้ง พึงแสดงด้วยบุคคล ๑๙ จำพวก บุคคลเหล่านั้นที่แสดงไว้ด้วยจริต พึงสืบสวนหา คือ บางพวกเป็นราคจริต บางพวกเป็นโทสจริต บางพวกเป็นโมหจริต บางพวกเป็นทั้งราคจริตและโทสจริต บางพวกเป็นทั้งราคจริตและโมหจริต บางพวกเป็นทั้งโทสจริตและโมหจริต บางพวกเป็นทั้งราคจริต โทสจริต และโมหจริต, บุคคลผู้เป็นราคจริต ตั้งอยู่ในราคะเป็นเบื้องหน้า, บุคคลผู้เป็นโทสจริต ตั้งอยู่ในราคะเป็นเบื้องหน้า, บุคคลผู้เป็นโมหจริต ตั้งอยู่ในราคะเป็นเบื้องหน้า, บุคคลผู้เป็นทั้งราคจริต โทสจริต และโมหจริต ตั้งอยู่ในราคะเป็นเบื้องหน้า, บุคคลผู้เป็นโทสจริต ตั้งอยู่ในโทสะเป็นเบื้องหน้า, บุคคลผู้เป็นโมหจริต ตั้งอยู่ในโทสะเป็นเบื้องหน้า, บุคคลผู้เป็นราคจริต ตั้งอยู่ในโทสะเป็นเบื้องหน้า, บุคคลผู้เป็นทั้งราคจริต โทสจริต และโมหจริต ตั้งอยู่ในโทสะเป็นเบื้องหน้า, บุคคลผู้เป็นโมหจริต ตั้งอยู่ในโมหะเป็นเบื้องหน้า, บุคคลผู้เป็นราคจริต ตั้งอยู่ในโมหะเป็นเบื้องหน้า, บุคคลผู้เป็นโทสจริต ตั้งอยู่ในโมหะเป็นเบื้องหน้า, บุคคลผู้เป็นทั้งราคจริต โทสจริต และโมหจริต ตั้งอยู่ในโมหะเป็นเบื้องหน้า ดังนี้ โลกิยสูตรมีสัตวบัญญัติเป็นที่ตั้ง พึงแสดงด้วยบุคคล ๑๙ จำพวกเหล่านี้ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ สีลวนฺเตหิ นิทฺทิสิตพฺพํ, เต สีลวนฺโต ปญฺจ ปุคฺคลา ปกติสีลํ สมาทานสีลํ จิตฺตปฺปสาโท สมโถ วิปสฺสนา จาติ, วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ อิเมหิ ปญฺจหิ ปุคฺคเลหิ นิทฺทิสิตพฺพํ. วาสนาภาคิยสูตร พึงแสดงด้วยบุคคลผู้มีศีล, บุคคลผู้มีศีลเหล่านั้นมี ๕ จำพวก คือ ปกติศีล, สมาทานศีล, จิตตัปปสาทะ, สมถะ และวิปัสสนา. วาสนาภาคิยสูตร พึงแสดงด้วยบุคคล ๕ จำพวกเหล่านี้ โลกุตฺตรํ สุตฺตํ ธมฺมาธิฏฺฐานํ ตีหิ สุตฺเตหิ นิทฺทิสิตพฺพํ ทสฺสนภาคิเยน ภาวนาภาคิเยน อเสกฺขภาคิเยน จ. โลกุตตรสูตรมีธรรมเป็นที่ตั้ง พึงแสดงด้วยสูตร ๓ สูตร คือ ทัสสนภาคิยสูตร ภาวนาภาคิยสูตร และอเสกขภาคิยสูตร โลกิยญฺจ โลกุตฺตรญฺจ สตฺตาธิฏฺฐานญฺจ ธมฺมาธิฏฺฐานญฺจ อุภเยน นิทฺทิสิตพฺพํ, ญาณํ ปญฺญาย นิทฺทิสิตพฺพํ ปญฺญินฺทฺริเยน ปญฺญาพเลน อธิปญฺญาสิกฺขาย ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺเคน สมฺมาทิฏฺฐิยา ตีรณาย สนฺตีรณาย ธมฺเม ญาเณน อนฺวเย ญาเณน ขเย ญาเณน อนุปฺปาเท ญาเณน อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริเยน อญฺญินฺทฺริเยน อญฺญาตาวินฺทฺริเยน จกฺขุนา วิชฺชาย พุทฺธิยา ภูริยา เมธาย, ยํ ยํ วา ปน ลพฺภติ, เตน เตน ปญฺญาธิวจเนน นิทฺทิสิตพฺพํ. โลกิยสูตรและโลกุตตรสูตร ทั้งที่มีสัตวบัญญัติเป็นที่ตั้งและมีธรรมเป็นที่ตั้ง พึงแสดงด้วยทั้งสองอย่าง ญาณพึงแสดงด้วยปัญญา คือ ด้วยปัญญินทรีย์ ปัญญาพละ อธิปัญญาสิกขา ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ สัมมาทิฏฐิ ตีรณา สันตีรณา ธัมมญาณ อnvayaญาณ ขยญาณ อนุปปาทญาณ อนัญญাতัญญัสสามีตินทรีย์ อัญญินทรีย์ อัญญาตาวินทรีย์ จักขุ วิชชา พุทธิ ภูริ เมธา หรืออีกอย่างหนึ่ง พึงแสดงด้วยชื่อของปัญญาชื่อใดๆ ที่จะพึงได้ ด้วยชื่อของปัญญานั้นๆ เญยฺยํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺเนหิ อชฺฌตฺติกพาหิเรหิ หีนปฺปณีเตหิ ทูรสนฺติเกหิ สงฺขตาสงฺขเตหิ กุสลากุสลาพฺยากเตหิ สงฺเขปโต วา ฉหิ อารมฺมเณหิ นิทฺทิสิตพฺพํ. ญาณญฺจ เญยฺยญฺจ ตทุภเยน นิทฺทิสิตพฺพํ, ปญฺญาปิ อารมฺมณภูตา เญยฺยํ, ยํ กิญฺจิ อารมฺมณภูตํ อชฺฌตฺติกํ วา พาหิรํ วา, สพฺพํ ตํ สงฺขเตน อสงฺขเตน จ นิทฺทิสิตพฺพํ. เญยยธรรม พึงแสดงด้วยธรรมที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน, ที่เป็นภายในและภายนอก, ที่เลวและประณีต, ที่ไกลและใกล้, ที่เป็นสังขตะและอสังขตะ, ที่เป็นกุศล อกุศล และอัพยากฤต หรือโดยย่อ พึงแสดงด้วยอารมณ์ ๖. ญาณและเญยยธรรม พึงแสดงด้วยทั้งสองอย่างนั้น แม้ปัญญาที่เป็นอารมณ์ก็ชื่อว่าเญยยธรรม สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่เป็นอารมณ์ เป็นภายในหรือภายนอกก็ตาม ทั้งหมดนั้นพึงแสดงด้วยสังขตธรรมและอสังขตธรรม ทสฺสนํ ภาวนา สกวจนํ ปรวจนํ วิสชฺชนียํ อวิสชฺชนียํ กมฺมํ วิปาโกติ สพฺพตฺถ ตทุภยํ สุตฺเต ยถา นิทฺทิฏฺฐํ, ตถา อุปธารยิตฺวา ลพฺภมานโต นิทฺทิสิตพฺพํ, ยํ วา ปน กิญฺจิ ภควา อญฺญตรวจนํ ภาสติ, สพฺพํ ตํ ยถานิทฺทิฏฺฐํ ธารยิตพฺพํ. ในสูตรทั้งปวง คือ ทัสสนะ ภาวนา สกวจนะ ปรวจนะ วิสัชชนียะ อวิสัชชนียะ กรรม วิบาก เป็นต้น พึงพิจารณาแล้วแสดงธรรมทั้งสองอย่าง (สังขตะและอสังขตะ) ตามที่แสดงไว้แล้ว ตามที่จะพึงได้ หรืออีกอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคตรัสพระดำรัสอื่นใดไว้ก็ตาม ทั้งหมดนั้นพึงทรงจำไว้ตามที่ทรงแสดงแล้ว ทุวิโธ เหตุ ยญฺจ กมฺมํ เย จ กิเลสา, สมุทโย กิเลสา. ตตฺถ กิเลสา สํกิเลสภาคิเยน สุตฺเตน นิทฺทิสิตพฺพา. สมุทโย สํกิเลสภาคิเยน [Pg.166] จ วาสนาภาคิเยน จ สุตฺเตน นิทฺทิสิตพฺโพ. ตตฺถ กุสลํ จตูหิ สุตฺเตหิ นิทฺทิสิตพฺพํ วาสนาภาคิเยน ทสฺสนภาคิเยน ภาวนาภาคิเยน อเสกฺขภาคิเยน จ. อกุสลํ สํกิเลสภาคิเยน สุตฺเตน นิทฺทิสิตพฺพํ. กุสลญฺจ อกุสลญฺจ ตทุภเยน นิทฺทิสิตพฺพํ. อนุญฺญาตํ ภควโต อนุญฺญาตาย นิทฺทิสิตพฺพํ, ตํ ปญฺจวิธํ สํวโร ปหานํ ภาวนา สจฺฉิกิริยา กปฺปิยานุโลโมติ, ยํ ทิสฺสติ ตาสุ ตาสุ ภูมีสุ, ตํ กปฺปิยานุโลเมน นิทฺทิสิตพฺพํ. ปฏิกฺขิตฺตํ ภควตา ปฏิกฺขิตฺตการเณน นิทฺทิสิตพฺพํ. อนุญฺญาตญฺจ ปฏิกฺขิตฺตญฺจ ตทุภเยน นิทฺทิสิตพฺพํ. ถโว ปสํสาย นิทฺทิสิตพฺโพ. โส ปญฺจวิเธน เวทิตพฺโพ ภควโต ธมฺมสฺส อริยสงฺฆสฺส อริยธมฺมานํ สิกฺขาย โลกิยคุณสมฺปตฺติยาติ. เอวํ ถโว ปญฺจวิเธน นิทฺทิสิตพฺโพ. เหตุมี ๒ อย่าง คือ กรรมและกิเลส, สมุทัยคือกิเลส. ในกรรมและกิเลสเหล่านั้น กิเลสพึงแสดงด้วยสังกิเลสภาคิยสูตร. สมุทัยพึงแสดงด้วยสังกิเลสภาคิยสูตรและวาสนาภาคิยสูตร. ในกุศลและอกุศลนั้น กุศลพึงแสดงด้วยสูตร ๔ สูตร คือ วาสนาภาคิยสูตร ทัสสนภาคิยสูตร ภาวนาภาคิยสูตร และอเสกขภาคิยสูตร. อกุศลพึงแสดงด้วยสังกิเลสภาคิยสูตร. กุศลและอกุศลพึงแสดงด้วยทั้งสองอย่างนั้น. สิ่งที่ทรงอนุญาต พึงแสดงด้วยสิ่งที่พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาต, สิ่งนั้นมี ๕ อย่าง คือ สังวร ประหาณ ภาวนา สัจฉิกิริยา กัปปิยานุโลม. สิ่งใดปรากฏในภูมินั้นๆ สิ่งนั้นพึงแสดงด้วยกัปปิยานุโลม. สิ่งที่พระผู้มีพระภาคทรงห้าม พึงแสดงด้วยเหตุที่ทรงห้าม. สิ่งที่ทรงอนุญาตและสิ่งที่ทรงห้าม พึงแสดงด้วยทั้งสองอย่างนั้น. ถวะ พึงแสดงด้วยการสรรเสริญ. ถวะนั้นพึงทราบว่ามี ๕ อย่าง คือ การสรรเสริญพระผู้มีพระภาค, พระธรรม, พระอริยสงฆ์, อริยธรรมทั้งหลาย, สิกขา และโลกิยคุณสมบัติ. ถวะพึงแสดงด้วย ๕ อย่างดังนี้ อินฺทฺริยภูมิ นวหิ ปเทหิ นิทฺทิสิตพฺพา, กิเลสภูมิ นวหิ ปเทหิ นิทฺทิสิตพฺพา, เอวเมตานิ อฏฺฐารส ปทานิ โหนฺติ นว ปทานิ กุสลานิ นว ปทานิ อกุสลานีติ, ตถาหิ วุตฺตํ ‘‘อฏฺฐารส มูลปทา กุหึ ทฏฺฐพฺพา, สาสนปฺปฏฺฐาเน’’ติ. เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน – อินทริยภูมิ พึงแสดงด้วยบท ๙ บท, กิเลสภูมิ พึงแสดงด้วยบท ๙ บท, ด้วยประการฉะนี้ บทเหล่านี้จึงเป็น ๑๘ บท คือ บทที่เป็นกุศล ๙ บท บทที่เป็นอกุศล ๙ บท. จริงอย่างนั้น ท่านกล่าวไว้ว่า “มูลบท ๑๘ บท พึงเห็นในที่ไหน? พึงเห็นในสาสนปัฏฐาน” เพราะเหตุนั้น ท่านพระมหากัจจายนะจึงกล่าวว่า – ‘‘นวหิ จ ปเทหิ กุสลา, นวหิ จ ยุชฺชนฺติ อกุสลปฺปกฺขา; เอเต ขลุ มูลปทา, ภวนฺติ อฏฺฐารส ปทานี’’ติ. “กุศลธรรมประกอบด้วยบท ๙ บท และฝ่ายอกุศลก็ประกอบด้วยบท ๙ บท, มูลบทเหล่านี้แล เป็นบท ๑๘ บท” ดังนี้ นิยุตฺตํ สาสนปฺปฏฺฐานํ. สาสนปัฏฐาน ท่านประกอบไว้แล้ว เอตฺตาวตา สมตฺตา เนตฺติ ยา อายสฺมตา มหากจฺจายเนน ภาสิตา ภควตา อนุโมทิตา มูลสงฺคีติยํ สงฺคีตาติ. คัมภีร์เนตติที่ท่านพระมหากัจจายนะภาษิตไว้ ที่พระผู้มีพระภาคทรงอนุโมทนา ที่พระเถระทั้งหลายสังคายนาไว้ในปฐมสังคายนา ก็สำเร็จลงด้วยเหตุเพียงเท่านี้ เนตฺติปฺปกรณํ นิฏฺฐิตํ. เนตติปกรณ์ จบแล้ว
བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi