นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා.

ขุทฺทกนิกาเย

ඛුද්දක නිකායෙහි

เนตฺติปฺปกรณปาฬิ

නෙත්තිප්පකරණ පාළිය

๑. สงฺคหวาโร

1. සංගහවාරය

ยํ [Pg.1] โลโก ปูชยเต, สโลกปาโล สทา นมสฺสติ จ;

ตสฺเสต สาสนวรํ, วิทูหิ เญยฺยํ นรวรสฺส.

ලෝක පාලක දෙවියන් සහිත වූ සත්ත්ව ලෝකයා නිරන්තරයෙන්ම යම් උතුම් මිනිස් ශ්‍රේෂ්ඨයෙකුට (බුදුරජාණන් වහන්සේට) පුද පූජා පවත්වත්ද, නමස්කාර කරත්ද, ඒ උතුම් මිනිස් ශ්‍රේෂ්ඨයාණන්ගේ මේ උතුම් ශාසනය නුවණැත්තන් විසින් දත යුතුය.

ทฺวาทส ปทานิ สุตฺตํ, ตํ สพฺพํ พฺยญฺชนญฺจ อตฺโถ จ;

ตํ วิญฺเญยฺยํ อุภยํ, โก อตฺโถ พฺยญฺชนํ กตมํ.

සූත්‍රය පද දොළසකින් යුක්ත වේ. ඒ සියල්ල ව්‍යඤ්ජන පද හා අර්ථ පදයන්ගෙන් සමන්විතය. ඒ උභය පදයන්ම අවබෝධ කරගත යුතුය. එහි අර්ථය කුමක්ද? ව්‍යඤ්ජනය කවරේද? යන්න මෙසේ ස්වරූප වශයෙන් දත යුතුය.

โสฬสหารา เนตฺติ, ปญฺจนยา สาสนสฺส ปริเยฏฺฐิ;

อฏฺฐารสมูลปทา, มหกจฺจาเนน นิทฺทิฏฺฐา.

ශාසනයේ අර්ථය සොයන්නා වූ සොළොස් (දහසය) වැදෑරුම් වූ හාරයන් ද, පස් වැදෑරුම් වූ නය ද, දහඅට වැදෑරුම් වූ මූල පදයන්ගෙන් යුක්ත වූ ද නෙත්ති ප්‍රකරණය මහා කච්චායන මහරහතන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලදී.

หารา พฺยญฺชนวิจโย, สุตฺตสฺส นยา ตโย จ สุตฺตตฺโถ;

อุภยํ ปริคฺคหีตํ, วุจฺจติ สุตฺตํ ยถาสุตฺตํ.

හාරයන් යනු සූත්‍රයෙහි ව්‍යඤ්ජනයන් (ශබ්දයන්) විමසන්නා වූ ක්‍රමවේදයයි. තුන් වැදෑරුම් නයයන් වනාහි සූත්‍රයෙහි අර්ථයන් විමසන්නා වූ ක්‍රමවේදයයි. ඒ හාර හා නය යන දෙවර්ගයම ඇතුළත් කොට, සූත්‍රයට අනුකූලව නෙත්ති නම් වූ මේ විස්තරය කියනු ලැබේ.

ยา เจว เทสนา ยญฺจ, เทสิตํ อุภยเมว วิญฺเญยฺยํ;

ตตฺรายมานุปุพฺพี, นววิธสุตฺตนฺตปริเยฏฺฐีติ.

යම් දේශනාවක් (පාලියක්) ඇද්ද, යම් දේශනා කළ අර්ථයක් ඇද්ද, ඒ උභය කරුණුම දත යුතුය. එහිලා නව වැදෑරුම් සූත්‍රාන්තයන්ගේ අර්ථය සොයන්නා වූ අනුපිළිවෙළ මෙසේ වේ.

สงฺคหวาโร.

සංගහවාරය නිම විය.

๒. อุทฺเทสวาโร

2. උද්දේසවාරය

๑. ตตฺถ กตเม โสฬส หารา? เทสนา วิจโย ยุตฺติ ปทฏฺฐาโน ลกฺขโณ จตุพฺยูโห อาวฏฺโฏ วิภตฺติ ปริวตฺตโน เววจโน ปญฺญตฺติ [Pg.2] โอตรโณ โสธโน อธิฏฺฐาโน ปริกฺขาโร สมาโรปโน อิติ.

1. එහි සොළොස් (දහසය) වැදෑරුම් හාරයන් කවරේද? එනම්: දේශනා හාරය, විචය හාරය, යුත්ති හාරය, පදට්ඨාන හාරය, ලක්ඛණ හාරය, චතුබ්‍යූහ හාරය, ආවට්ට හාරය, විභත්ති හාරය, පරිවත්තන හාරය, වේවචන හාරය, පඤ්ඤත්ති හාරය, ඔතරණ හාරය, සෝධන හාරය, අධිට්ඨාන හාරය, පරික්ඛාර හාරය සහ සමාරෝපන හාරය යනුයි.

ตสฺสานุคีติ

එහි අනුගීතිය මෙසේය:

เทสนา วิจโย ยุตฺติ, ปทฏฺฐาโน จ ลกฺขโณ;

จตุพฺยูโห จ อาวฏฺโฏ, วิภตฺติ ปริวตฺตโน.

දේශනා, විචය, යුත්ති, පදට්ඨාන සහ ලක්ඛණ ද; චතුබ්‍යූහ, ආවට්ට, විභත්ති, පරිවත්තන ද;

เววจโน จ ปญฺญตฺติ, โอตรโณ จ โสธโน;

อธิฏฺฐาโน ปริกฺขาโร, สมาโรปโน โสฬโส.

වේවචන, පඤ්ඤත්ති, ඔතරණ, සෝධන ද; අධිට්ඨාන, පරික්ඛාර සහ දහසයවන සමාරෝපන හාරය ද වශයෙන් (සොළොස් හාරයෝ වෙති).

เอเต โสฬส หารา, ปกิตฺติตา อตฺถโต อสํกิณฺณา;

เอเตสญฺเจว ภวติ, วิตฺถารตยา นยวิภตฺตีติ.

මේ සොළොස් හාරයන් අර්ථ වශයෙන් එකිනෙකට මිශ්‍ර නොවන පරිදි විස්තර කරන ලදී. ඒවායේ ඒ මිශ්‍ර නොවීම අනුවම විස්තරාත්මකව නය බෙදා දැක්වීම සිදුවේ.

๒. ตตฺถ กตเม ปญฺจ นยา? นนฺทิยาวฏฺโฏ ติปุกฺขโล สีหวิกฺกีฬิโต ทิสาโลจโน องฺกุโส อิติ.

2. එහි පස් වැදෑරුම් නයයන් කවරේද? එනම්: නන්දියාවට්ට නය, තිපුක්ඛල නය, සීහවික්කීළිත නය, දිසාලෝචන නය සහ අංකුස නය යනුයි.

ตสฺสานุคีติ

එහි අනුගීතිය මෙසේය:

ปฐโม นนฺทิยาวฏฺโฏ, ทุติโย จ ติปุกฺขโล;

สีหวิกฺกีฬิโต นาม, ตติโย นยลญฺชโก.

පළමුවැන්න නන්දියාවට්ට නයයි, දෙවැන්න තිපුක්ඛල නයයි, නය අර්ථ ගෙන දෙන්නා වූ තුන්වැන්න සීහවික්කීළිත නම් වේ.

ทิสาโลจนมาหํสุ, จตุตฺถํ นยมุตฺตมํ;

ปญฺจโม องฺกุโส นาม, สพฺเพ ปญฺจ นยา คตาติ.

උතුම් වූ සිව්වන නය දිසාලෝචන යැයි පැවසූහ. පස්වැන්න අංකුස නම් වේ. සියලු පස් වැදෑරුම් නයයන් මෙසේ අවබෝධ කරගත යුතුය.

๓. ตตฺถ กตมานิ อฏฺฐารส มูลปทานิ? นว ปทานิ กุสลานิ นว ปทานิ อกุสลานิ. ตตฺถ กตมานิ นว ปทานิ อกุสลานิ, ตณฺหา อวิชฺชา โลโภ โทโส โมโห สุภสญฺญา สุขสญฺญา นิจฺจสญฺญา อตฺตสญฺญาติ, อิมานิ นว ปทานิ อกุสลานิ, ยตฺถ สพฺโพ อกุสลปกฺโข สงฺคหํ สโมสรณํ คจฺฉติ.

3. එහි දහඅට වැදෑරුම් මූල පදයන් කවරේද? කුසල් පද නවයක් සහ අකුසල් පද නවයකි. එහි අකුසල් පද නවය කවරේද? තණ්හාව, අවිද්‍යාව, ලෝභය, ද්වේෂය, මෝහය, සුභ සඤ්ඤාව, සුඛ සඤ්ඤාව, නිච්ච සඤ්ඤාව සහ අත්ත සඤ්ඤාව යනුයි. මේ පද නවය අකුසල් පදයන් වේ; සියලු අකුසල් පක්ෂය මෙහි ඇතුළත් වී එක්රැස් වේ.

ตตฺถ กตมานิ นว ปทานิ กุสลานิ? สมโถ วิปสฺสนา อโลโภ อโทโส อโมโห อสุภสญฺญา ทุกฺขสญฺญา อนิจฺจสญฺญา อนตฺตสญฺญาติ, อิมานิ นว ปทานิ กุสลานิ, ยตฺถ สพฺโพ กุสลปกฺโข สงฺคหํ สโมสรณํ คจฺฉติ.

එහි කුසල් පද නවය කවරේද? සමථය, විපස්සනාව, අලෝභය, අදෝෂය, අමෝහය, අසුභ සඤ්ඤාව, දුක්ඛ සඤ්ඤාව, අනිච්ච සඤ්ඤාව සහ අනත්ත සඤ්ඤාව යනුයි. මේ කුසල් පද නවයයි; සියලු කුසල් පක්ෂය මෙහි ඇතුළත් වී එක්රැස් වේ.

ตตฺริทํ อุทฺทานํ

එහි උදානය මෙසේය:

ตณฺหา [Pg.3] จ อวิชฺชาปิ จ, โลโภ โทโส ตเถว โมโห จ;

จตุโร จ วิปลฺลาสา, กิเลสภูมี นว ปทานิ.

තණ්හාව, අවිද්‍යාව, ලෝභය, ද්වේෂය සහ එසේම මෝහය ද, සතර විපල්ලාසයෝ ද යන මේ නව පදයන් කෙලෙස් භූමියට අයත් වේ.

สมโถ จ วิปสฺสนา จ, กุสลานิ จ ยานิ ตีณิ มูลานิ;

จตุโร สติปฏฺฐานา, อินฺทฺริยภูมี นว ปทานิ.

සමථය, විපස්සනාව, යම් කුසල් මූල තුනක් ඇද්ද ඒවා සහ සතර සතිපට්ඨානයන් ද යන මේ නව පදයන් ඉන්ද්‍රිය භූමියට අයත් වේ.

นวหิ จ ปเทหิ กุสลา, นวหิ จ ยุชฺชนฺติ อกุสลปกฺขา;

เอเต โข มูลปทา, ภวนฺติ อฏฺฐารส ปทานีติ.

පද නවයකින් කුසල් පක්ෂය ද, පද නවයකින් අකුසල් පක්ෂය ද යොදනු ලැබේ. මේ පද දහඅට මූල පදයන් වේ. මෙතෙකින් උද්දේසවාරය නිම වේ.

อุทฺเทสวาโร.

උද්දේසවාරය නිම විය.

๓. นิทฺเทสวาโร

3. නිද්දේසවාරය

๔. ตตฺถ สงฺเขปโต เนตฺติ กิตฺติตา.

4. එහි නෙත්ති ප්‍රකරණය මා විසින් කෙටියෙන් දක්වන ලදී.

หารสงฺเขโป

හාර සංක්ෂේපය

๑.

1.

อสฺสาทาทีนวตา, นิสฺสรณมฺปิ จ ผลํ อุปาโย จ;

อาณตฺตี จ ภควโต, โยคีนํ เทสนาหาโร.

ආස්වාදය (තෘෂ්ණාව ආදී සැප), ආදීනවය (දුක ආදී දොස්), නිස්සරණය (නිවන), ඵලය, උපාය (පිළිවෙත) සහ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අණ (අනුශාසනාව) යන මේ කරුණු හය බෙදා දක්වන ලක්ෂණය ඇති දේශනාව 'දේශනා හාරය' නම් වේ.

๒.

2.

ยํ ปุจฺฉิตญฺจ วิสฺสชฺชิตญฺจ, สุตฺตสฺส ยา จ อนุคีติ;

สุตฺตสฺส โย ปวิจโย, หาโร วิจโยติ นิทฺทิฏฺโฐ.

යම් ප්‍රශ්නයක් විමසන ලද ද, යම් පිළිතුරක් දෙන ලද ද, සූත්‍රයට අනුකූලව යම් විවරණයක් කෙරේද, සූත්‍රයෙහි පද සහ අර්ථයන් පිළිබඳව යම් විමර්ශනයක් ඇද්ද, එම විමර්ශන ලක්ෂණය ඇති දේශනාව 'විචය හාරය' ලෙස දක්වා ඇත.

๓.

3.

สพฺเพสํ หารานํ, ยา ภูมี โย จ โคจโร เตสํ;

ยุตฺตายุตฺตปริกฺขา, หาโร ยุตฺตีติ นิทฺทิฏฺโฐ.

සියලුම හාරයන්ට පදනම වූ ශබ්ද සහ අර්ථයන්ගේ විෂය පථය පිළිබඳවත්, එහි ගැලපෙන සහ නොගැලපෙන බව විමසා බැලීමත් 'යුක්ති හාරය' ලෙස දක්වා ඇත.

๔.

4.

ธมฺมํ เทเสติ ชิโน, ตสฺส จ ธมฺมสฺส ยํ ปทฏฺฐานํ;

อิติ ยาว สพฺพธมฺมา, เอโส หาโร ปทฏฺฐาโน.

බුදුරජාණන් වහන්සේ යම් දහමක් දේශනා කරන සේක් ද, එම ධර්මයෙහි නිසි හේතුව (පදට්ඨානය) ප්‍රකාශ කළ යුතුය. සූත්‍රයෙහි එන සියලු ධර්මයන්ගේ උචිත හේතු සාධක වෙන් කොට දැක්වීම 'පදට්ඨාන හාරය' නම් වේ.

๕.

5.

วุตฺตมฺหิ เอกธมฺเม, เย ธมฺมา เอกลกฺขณา เกจิ;

วุตฺตา ภวนฺติ สพฺเพ, โส หาโร ลกฺขโณ นาม.

සූත්‍රයෙහි එක් ධර්මයක් දේශනා කළ කල්හි, එම ලක්ෂණයම ඇති සෙසු සියලු ධර්මයන් ද (සඳහන් නොවුණ ද) වදාරන ලද්දේම වේ යැයි සමාන ලක්ෂණ අනුව නිශ්චය කිරීම 'ලක්ෂණ හාරය' නම් වේ.

๖.

6.

เนรุตฺตมธิปฺปาโย, พฺยญฺชนมถ เทสนานิทานญฺจ;

ปุพฺพาปรานุสนฺธี, เอโส หาโร จตุพฺยูโห.

පද නිරුක්තිය, දේශකයාණන්ගේ අදහස, ශබ්ද ව්‍යඤ්ජනය, දේශනාවට මුල් වූ නිදානය සහ පූර්වාපර අනුසන්ධිය යන කරුණු සොයා බලා කෙරෙන විවරණය 'චතුබ්‍යූහ හාරය' නම් වේ.

๗.

7.

เอกมฺหิ ปทฏฺฐาเน, ปริเยสติ เสสกํ ปทฏฺฐานํ;

อาวฏฺฏติ ปฏิปกฺเข, อาวฏฺโฏ นาม โส หาโร.

සූත්‍රයෙහි දක්වා ඇති එක් හේතුවක් (පදට්ඨානයක්) ඇසුරින් සෙසු සියලු හේතු ද සොයා බලා, ඒවා ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් කරා යොමු කරමින් සිදු කරන විවරණය 'ආවට්ට හාරය' නම් වේ.

๘.

8.

ธมฺมญฺจ [Pg.4] ปทฏฺฐานํ, ภูมิญฺจ วิภชฺชเต อยํ หาโร;

สาธารเณ อสาธารเณ จ เนยฺโย วิภตฺตีติ.

ධර්මය ද, පදට්ඨානය ද, භූමිය ද, සාධාරණ සහ අසාධාරණ ලක්ෂණ ද බෙදා වෙන් කොට දක්වන හාරය 'විභක්ති හාරය' ලෙස දත යුතුය.

๙.

9.

กุสลากุสเล ธมฺเม, นิทฺทิฏฺเฐ ภาวิเต ปหีเน จ;

ปริวตฺตติ ปฏิปกฺเข, หาโร ปริวตฺตโน นาม.

සූත්‍රයෙහි වදාරන ලද, වැඩිය යුතු හෝ ප්‍රහීණ කළ යුතු කුසල් අකුසල් ධර්මයන් ඒවායේ ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් කරා පෙරළා (සංසන්දනය කර) දක්වන දේශනාව 'පරිවර්තන හාරය' නම් වේ.

๑๐.

10.

เววจนานิ พหูนิ ตุ, สุตฺเต วุตฺตานิ เอกธมฺมสฺส;

โย ชานาติ สุตฺตวิทู, เววจโน นาม โส หาโร.

සූත්‍රයෙහි වදාරන ලද එක් ධර්මයක් සඳහා ඇති විවිධ පර්යාය වචන දැනගෙන, එම අර්ථයන් සූත්‍රයට අනුකූලව ගළපා දක්වන දේශනාව 'වේවචන හාරය' නම් වේ.

๑๑.

11.

เอกํ ภควา ธมฺมํ, ปญฺญตฺตีหิ วิวิธาหิ เทเสติ;

โส อากาโร เญยฺโย, ปญฺญตฺตี นาม หาโรติ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එක් ධර්මයක් විවිධ ප්‍රඥප්තීන් මඟින් දේශනා කරන සේක. එම දේශනා විලාසය 'ප්‍රඥප්ති හාරය' ලෙස දත යුතුය.

๑๒.

12.

โย จ ปฏิจฺจุปฺปาโท, อินฺทฺริยขนฺธา จ ธาตุ อายตนา;

เอเตหิ โอตรติ โย, โอตรโณ นาม โส หาโร.

පටිච්ච සමුප්පාදය, ඉන්ද්‍රිය, ස්කන්ධ, ධාතු සහ ආයතන යන ධර්මයන් ඔස්සේ සූත්‍රයේ අර්ථයට බැසගැනීම 'ඔතරණ හාරය' නම් වේ.

๑๓.

13.

วิสฺสชฺชิตมฺหิ ปญฺเห, คาถายํ ปุจฺฉิตายมารพฺภ;

สุทฺธาสุทฺธปริกฺขา, หาโร โส โสธโน นาม.

ගාථාවකින් විමසන ලද ප්‍රශ්නය සහ දෙන ලද පිළිතුරෙහි අර්ථය පිරිසිදු ද නැත්ද යන්න (ගැලපේ ද යන්න) පරීක්ෂා කිරීම 'ශෝධන හාරය' නම් වේ.

๑๔.

14.

เอกตฺตตาย ธมฺมา, เยปิ จ เวมตฺตตาย นิทฺทิฏฺฐา;

เตน วิกปฺปยิตพฺพา, เอโส หาโร อธิฏฺฐาโน.

සූත්‍රයෙහි ඒකත්වය (සමාන බව) හෝ නානත්වය (විවිධත්වය) ලෙස දක්වා ඇති ධර්මයන් වෙනස් නොකොට ඒ අයුරින්ම තහවුරු කොට දැක්වීම 'අධිෂ්ඨාන හාරය' නම් වේ.

๑๕.

15.

เย ธมฺมา ยํ ธมฺมํ, ชนยนฺติปฺปจฺจยา ปรมฺปรโต;

เหตุมวกฑฺฒยิตฺวา, เอโส หาโร ปริกฺขาโร.

යම් ධර්මයන් (ප්‍රත්‍යයන්) මඟින් යම් ධර්මයක් (ඵලයක්) උපදවයි ද, එම ඵල ධර්මයන්ට උපකාරී වන ජනක ආදී හේතූන් වෙන් කොට දක්වන විවරණය 'පරික්ඛාර හාරය' නම් වේ.

๑๖.

16.

เย ธมฺมา ยํ มูลา, เย เจกตฺถา ปกาสิตา มุนินา;

เต สมโรปยิตพฺพา, เอส สมาโรปโน หาโร.

මුනිඳුන් වහන්සේ විසින් යම් ධර්මයකට මූලික වන ධර්මයන් ද, සමාන අර්ථ ඇති පර්යායන් ද වදාරන ලද්දේ ද, ඒවා මනාව ගළපා විමර්ශනය කිරීම 'සමාරෝපණ හාරය' නම් වේ.

นยสงฺเขโป

නය සංක්ෂේපය (ක්‍රමයන්ගේ සංක්ෂිප්තය).

๑๗.

17.

ตณฺหญฺจ อวิชฺชมฺปิ จ, สมเถน วิปสฺสนา โย เนติ;

สจฺเจหิ โยชยิตฺวา, อยํ นโย นนฺทิยาวฏฺโฏ.

තණ්හාව සහ අවිද්‍යාව (සංකිලෙස පක්ෂය) ද, සමථය සහ විදර්ශනාව (වෝදාන පක්ෂය) ද චතුරාර්ය සත්‍යයන් හා ගළපා මෙහෙයවන විවරණ ක්‍රමය 'නන්දියාවට්ට' නය නම් වේ.

๑๘.

18.

โย อกุสเล สมูเลหิ, เนติ กุสเล จ กุสลมูเลหิ;

ภูตํ ตถํ อวิตถํ, ติปุกฺขลํ ตํ นยํ อาหุ.

අකුසල් ධර්මයන් ඒවායේ මූලයන් සමඟ සංකිලෙස පක්ෂයටත්, කුසල් ධර්මයන් ඒවායේ මූලයන් සමඟ වෝදාන පක්ෂයටත් චතුරාර්ය සත්‍යයන් හා ගළපා සත්‍යය ලෙස මෙහෙයවීම 'තිපුක්ඛල' නය යැයි කියනු ලැබේ.

๑๙.

19.

โย เนติ วิปลฺลาเสหิ, กิเลเส อินฺทฺริเยหิ สทฺธมฺเม;

เอตํ นยํ นยวิทู, สีหวิกฺกีฬิตํ อาหุ.

විපල්ලාස, කෙලෙස්, ඉන්ද්‍රියයන් සහ සද්ධර්මය චතුරාර්ය සත්‍යයන් හා ගළපා මෙහෙයවන ක්‍රමය 'සීහ වික්කීළිත' නය යැයි නය පාරප්‍රාප්ත පණ්ඩිතයෝ පවසති.

๒๐.

20.

เวยฺยากรเณสุ [Pg.5] หิ เย, กุสลากุสลา ตหึ ตหึ วุตฺตา;

มนสา โวโลกยเต, ตํ ขุ ทิสาโลจนํ อาหุ.

විවිධ දේශනාවල සඳහන් කර ඇති කුසල් අකුසල් ධර්මයන් මනසින් පමණක් විමසා බැලීම 'දිශාලෝචන' නය යැයි කියනු ලැබේ.

๒๑.

21.

โอโลเกตฺวา ทิสโลจเนน, อุกฺขิปิย ยํ สมาเนติ;

สพฺเพ กุสลากุสเล, อยํ นโย องฺกุโส นาม.

දිශාලෝචනයෙන් විමසා බලා, සූත්‍රයෙන් උපුටා ගත් සියලු කුසල් අකුසල් ධර්මයන් එක්තැන් කොට මනාව මෙහෙයවීම 'අංකුස' නය නම් වේ.

๒๒.

22.

โสฬส หารา ปฐมํ, ทิสโลจนโต ทิสา วิโลเกตฺวา;

สงฺขิปิย องฺกุเสน หิ, นเยหิ ตีหิ นิทฺทิเส สุตฺตํ.

පළමුව හාර සොළස සූත්‍රයට යෙදිය යුතුය; ඉන්පසු දිශාලෝචනයෙන් කරුණු විමසා, අංකුස නය මඟින් සංක්ෂිප්ත කොට, (නන්දියාවට්ටාදී) නය තුනකින් සූත්‍රය විස්තර කළ යුතුය.

ทฺวาทสปท

ද්වාදස පදය (පද දොළොස).

๒๓.

23.

อกฺขรํ ปทํ พฺยญฺชนํ, นิรุตฺติ ตเถว นิทฺเทโส;

อาการฉฏฺฐวจนํ, เอตฺตาว พฺยญฺชนํ สพฺพํ.

අක්ෂර, පද, ව්‍යඤ්ජන, නිරුක්ති, නිර්දේශ සහ ආකාර යන කරුණු සයෙන් සමස්ත 'ව්‍යඤ්ජන පදය' සම්පූර්ණ වේ.

๒๔.

24.

สงฺกาสนา ปกาสนา, วิวรณา วิภชนุตฺตานีกมฺมปญฺญตฺติ;

เอเตหิ ฉหิ ปเทหิ, อตฺโถ กมฺมญฺจ นิทฺทิฏฺฐํ.

සංකාශනය, ප්‍රකාශනය, විවරණය, විභජනය, උත්තානීකර්මය සහ ප්‍රඥප්තිය යන කරුණු සය මඟින් අර්ථය සහ විවරණ ක්‍රියාව දක්වන ලදී.

๒๕.

25.

ตีณิ จ นยา อนูนา, อตฺถสฺส จ ฉปฺปทานิ คณิตานิ;

นวหิ ปเทหิ ภควโต, วจนสฺสตฺโถ สมายุตฺโต.

නන්දියාවට්ටාදී නය තුන ද, අර්ථ පද හය ද යන මේ කරුණු නවයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනයෙහි අර්ථය මනාව යුක්ත වේ.

๒๖.

26.

อตฺถสฺส นวปฺปทานิ, พฺยญฺชนปริเยฏฺฐิยา จตุพฺพีส;

อุภยํ สงฺกลยิตฺวา, เตตฺตึสา เอตฺติกา เนตฺตีติ.

අර්ථ පද නවය ද, ව්‍යඤ්ජන පරීක්ෂාව සඳහා වූ පද විසිහතර ද යන දෙවර්ගයම එකතු කළ විට පද තිස් තුනක් වේ. නෙත්ති ප්‍රකරණය යනු මෙපමණකි.

นิทฺเทสวาโร.

නිර්දේශ වාරයයි.

๔. ปฏินิทฺเทสวาโร

4. ප්‍රතිනිර්දේශ වාරයයි.

๑. เทสนาหารวิภงฺโค

1. දේශනාහාර විභංගය

๕. ตตฺถ กตโม เทสนาหาโร? ‘‘อสฺสาทาทีนวตา’’ติ คาถา อยํ เทสนาหาโร. กึ เทสยติ? อสฺสาทํ อาทีนวํ นิสฺสรณํ ผลํ อุปายํ อาณตฺตึ. ธมฺมํ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสสฺสามีติ.

5. එහි දේශනාහාරය නම් කවරේද? "ආශ්වාදය, ආදීනවය..." යනාදී ගාථාව දේශනාහාරයයි. එයින් කුමක් දේශනා කරයිද? ආශ්වාදය, ආදීනවය, නිස්සරණය, ඵලය, උපාය සහ ආණත්තිය (නියෝගය) දේශනා කරයි. "මහණෙනි, මම තොපට ආරම්භය යහපත් වූ, මධ්‍යය යහපත් වූ, අවසානය යහපත් වූ, අර්ථ සහිත වූ, ව්‍යඤ්ජන සහිත වූ, සියල්ලෙන් සම්පූර්ණ වූ, පිරිසිදු වූ බ්‍රහ්මචර්යාව දේශනා කරන්නෙමි, ප්‍රකාශ කරන්නෙමි" යනාදී දේශනාවන්හි මෙය දක්වයි.

ตตฺถ [Pg.6] กตโม อสฺสาโท?

එහි ආශ්වාදය නම් කවරේද?

‘‘กามํ กามยมานสฺส, ตสฺส เจตํ สมิชฺฌติ;

อทฺธา ปีติมโน โหติ, ลทฺธา มจฺโจ ยทิจฺฉตี’’ติ.

"කාම වස්තූන් ප්‍රාර්ථනා කරන්නා වූ සත්වයාට, ඒ කාමයන් සමෘද්ධිමත් වේ නම්, තමා කැමති දේ ලබන්නා වූ ඒ මනුෂ්‍යයා ඒකාන්තයෙන්ම ප්‍රීතිමත් සිත් ඇත්තේ වෙයි."

อยํ อสฺสาโท.

මෙය ආශ්වාදයයි.

ตตฺถ กตโม อาทีนโว?

එහි ආදීනවය නම් කවරේද?

‘‘ตสฺส เจ กามยานสฺส, ฉนฺทชาตสฺส ชนฺตุโน;

เต กามา ปริหายนฺติ, สลฺลวิทฺโธว รุปฺปตี’’ติ.

"කාමයන් පතන්නා වූ, කාම තෘෂ්ණාව උපන්නා වූ ඒ සත්වයාගේ එම කාම වස්තූන් පිරිහෙයි නම් (විනාශ වේ නම්), ඔහු හීයකින් පහර කෑවෙකු මෙන් වෙසෙසින් පෙළෙයි."

อยํ อาทีนโว.

මෙය ආදීනවයයි.

ตตฺถ กตมํ นิสฺสรณํ?

එහි නිස්සරණය නම් කවරේද?

‘‘โย กาเม ปริวชฺเชติ, สปฺปสฺเสว ปทา สิโร;

โสมํ วิสตฺติกํ โลเก, สโต สมติวตฺตตี’’ติ.

"යම් මහණෙක් සර්පයෙකුගේ හිස පයින් මග හරින්නාක් මෙන් කාමයන් මග හරියිද, සිහි බුද්ධියෙන් යුක්ත වූ ඒ මහණ තෙමේ ලෝකයෙහි (විෂ සහිත වැලක් බඳු වූ) මේ තෘෂ්ණාව මැනවින් ඉක්මවා යයි."

อิทํ นิสฺสรณํ.

මෙය නිස්සරණයයි.

ตตฺถ กตโม อสฺสาโท?

එහි ආශ්වාදය නම් කවරේද?

‘‘เขตฺตํ วตฺถุํ หิรญฺญํ วา, ควาสฺสํ ทาสโปริสํ;

ถิโย พนฺธู ปุถู กาเม, โย นโร อนุคิชฺฌตี’’ติ.

"කුඹුරු, ඉඩම්, රන් රිදී හෝ ගව අසුන්, දැසි දසුන්, ස්ත්‍රීන්, නෑයින් හෝ වෙනත් බොහෝ වූ කාම වස්තූන් කෙරෙහි යම් මිනිසෙක් තදින් ඇලෙයිද,"

อยํ อสฺสาโท.

මෙය ආශ්වාදයයි.

ตตฺถ กตโม อาทีนโว?

එහි ආදීනවය නම් කවරේද?

‘‘อพลา นํ พลียนฺติ, มทฺทนฺเต นํ ปริสฺสยา;

ตโต นํ ทุกฺขมนฺเวติ, นาวํ ภินฺนมิโวทก’’นฺติ.

"දුබල වූ ක්ලේෂයෝ ඔහු අභිබවා යති, උපද්‍රවයෝ ඔහුව මඩනාහ; එවිට සිදුරු වූ නැවකට ජලය ගලා එන්නාක් මෙන්, (ජාති ආදී වූ) දුක ඔහුව ලුහුබඳියි."

อยํ อาทีนโว.

මෙය ආදීනවයයි.

ตตฺถ กตมํ นิสฺสรณํ?

එහි නිස්සරණය නම් කවරේද?

‘‘ตสฺมา ชนฺตุ สทา สโต, กามานิ ปริวชฺชเย;

เต ปหาย ตเร โอฆํ, นาวํ สิตฺวาว ปารคู’’ติ.

"එබැවින් සත්වයා සැමකල්හිම සිහි ඇත්තේ කාමයන් මග හැරිය යුතුය. ඒවා අත්හැර, නැවක දිය ඉස එතෙර වන්නාක් මෙන්, (ආර්ය මාර්ගය නැමැති නැවෙන්) සංසාර ඕඝයෙන් එතෙර විය යුතුය."

อิทํ นิสฺสรณํ.

මෙය නිස්සරණයයි.

ตตฺถ [Pg.7] กตมํ ผลํ?

එහි ඵලය නම් කවරේද?

‘‘ธมฺโม หเว รกฺขติ ธมฺมจารึ, ฉตฺตํ มหนฺตํ ยถ วสฺสกาเล;

เอสานิสํโส ธมฺเม สุจิณฺเณ, น ทุคฺคตึ คจฺฉติ ธมฺมจารี’’ติ.

"වැසි කලකදී විශාල කුඩයක් එය දරන්නා රකින්නාක් මෙන්, ධර්මය ඒකාන්තයෙන්ම ධර්මයෙහි හැසිරෙන්නා රකියි. මැනවින් පුරුදු කරන ලද ධර්මයෙහි ආනිසංසය නම් ධර්මචාරියා දුගතියට නොයෑමයි."

อิทํ ผลํ.

මෙය ඵලයයි.

ตตฺถ กตโม อุปาโย?

එහි උපාය නම් කවරේද?

‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ…เป…‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ…เป…‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ, ยทา ปญฺญาย ปสฺสติ;

อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข, เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา’’ติ.

"සියලු සංස්කාරයෝ අනිත්‍යය යි... සියලු සංස්කාරයෝ දුක්ඛය යි... සියලු ධර්මයෝ අනාත්මය යි යම් කලක ප්‍රඥාවෙන් දකීද, එකල්හි සංසාර දුකෙහි කළකිරෙයි. මෙය පිරිසිදු වීමට (නිවනට) මාර්ගයයි."

อยํ อุปาโย.

මෙය උපායයි.

ตตฺถ กตมา อาณตฺติ?

එහි ආණත්තිය නම් කවරේද?

‘‘จกฺขุมา วิสมานีว, วิชฺชมาเน ปรกฺกเม;

ปณฺฑิโต ชีวโลกสฺมึ, ปาปานิ ปริวชฺชเย’’ติ.

"ඇස් ඇති පුරුෂයෙක් මාර්ගයෙහි යද්දී වීර්යය ඇති කල්හි විෂම භූමි මග හරින්නාක් මෙන්, පණ්ඩිතයා සත්ව ලෝකයෙහි පව් මග හැරිය යුතුය."

อยํ อาณตฺติ.

මෙය ආණත්තියයි.

‘‘‘สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขสฺสุ,โมฆราชา’ติ อาณตฺติ, ‘สทา สโต’ติ อุปาโย;

‘อตฺตานุทิฏฺฐึ อูหจฺจ, เอวํ มจฺจุตโร สิยา’’’.

"මොඝරාජය, ලෝකය ශුන්‍ය වශයෙන් බලව" යන්න ආණත්තියයි (නියෝගයයි). "සැමවිටම සිහියෙන් යුක්තව" යන්න උපායයි. "සක්කාය දෘෂ්ටිය උදුරා දමා, මෙසේ මෘත්‍යුවෙන් එතෙර විය හැක."

อิทํ ผลํ.

මෙය (එම දේශනාවේ) ඵලයයි.

๖. ตตฺถ ภควา อุคฺฆฏิตญฺญุสฺส ปุคฺคลสฺส นิสฺสรณํ เทสยติ, วิปญฺจิตญฺญุสฺส ปุคฺคลสฺส อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ เทสยติ, เนยฺยสฺส ปุคฺคลสฺส อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ เทสยติ.

6. එහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උග්ඝටිතඤ්ඤූ පුද්ගලයා හට නිස්සරණය (සසරින් නික්මීම) දේශනා කරති. විපඤ්චිතඤ්ඤූ පුද්ගලයා හට ආදීනවයත් නිස්සරණයත් දේශනා කරති. නෙය්‍ය පුද්ගලයා හට ආස්වාදයත්, ආදීනවයත්, නිස්සරණයත් දේශනා කරති.

ตตฺถ จตสฺโส ปฏิปทา, จตฺตาโร ปุคฺคลา. ตณฺหาจริโต มนฺโท สตินฺทฺริเยน ทุกฺขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย นิยฺยาติ สติปฏฺฐาเนหิ นิสฺสเยหิ. ตณฺหาจริโต อุทตฺโต สมาธินฺทฺริเยน ทุกฺขาย ปฏิปทาย ขิปฺปาภิญฺญาย [Pg.8] นิยฺยาติ ฌาเนหิ นิสฺสเยหิ. ทิฏฺฐิจริโต มนฺโท วีริยินฺทฺริเยน สุขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย นิยฺยาติ สมฺมปฺปธาเนหิ นิสฺสเยหิ. ทิฏฺฐิจริโต อุทตฺโต ปญฺญินฺทฺริเยน สุขาย ปฏิปทาย ขิปฺปาภิญฺญาย นิยฺยาติ สจฺเจหิ นิสฺสเยหิ.

එහි පිළිවෙත් (පටිපදා) සතරකි, පුද්ගලයෝ සතර දෙනෙකි. තෘෂ්ණා චරිත ඇති, මන්ද ප්‍රඥා ඇති පුද්ගලයා සතීන්ද්‍රිය මඟින්, දුක්ඛා පටිපදාවෙන් (දුෂ්කර පිළිවෙතින්) හා දන්ධාභිඤ්ඤාවෙන් (ප්‍රමාද වූ විශේෂ ඥානයෙන්) යුක්තව සතිපට්ඨාන නම් වූ නිශ්‍රයයන් (උපනිශ්‍රයයන්) ඇසුරින් සසරින් එතෙර වෙයි. තෘෂ්ණා චරිත ඇති, තියුණු ප්‍රඥා ඇති පුද්ගලයා සමාධීන්ද්‍රිය මඟින්, දුක්ඛා පටිපදාවෙන් හා ඛිප්පාභිඤ්ඤාවෙන් (වහා වැටහෙන විශේෂ ඥානයෙන්) යුක්තව ධ්‍යාන නම් වූ නිශ්‍රයයන් ඇසුරින් සසරින් එතෙර වෙයි. දෘෂ්ටි චරිත ඇති, මන්ද ප්‍රඥා ඇති පුද්ගලයා වීරියීන්ද්‍රිය මඟින්, සුඛා පටිපදාවෙන් (පහසු පිළිවෙතින්) හා දන්ධාභිඤ්ඤාවෙන් යුක්තව සම්මප්පධාන නම් වූ නිශ්‍රයයන් ඇසුරින් සසරින් එතෙර වෙයි. දෘෂ්ටි චරිත ඇති, තියුණු ප්‍රඥා ඇති පුද්ගලයා ප්‍රඥේන්ද්‍රිය මඟින්, සුඛා පටිපදාවෙන් හා ඛිප්පාභිඤ්ඤාවෙන් යුක්තව සත්‍යයන් නම් වූ නිශ්‍රයයන් ඇසුරින් සසරින් එතෙර වෙයි.

อุโภ ตณฺหาจริตา สมถปุพฺพงฺคมาย วิปสฺสนา นิยฺยนฺติ ราควิราคาย เจโตวิมุตฺติยา. อุโภ ทิฏฺฐิจริตา วิปสฺสนาปุพฺพงฺคเม สมเถน นิยฺยนฺติ อวิชฺชาวิราคาย ปญฺญาวิมุตฺติยา.

තෘෂ්ණා චරිත සහිත පුද්ගලයන් දෙදෙනාම සමථය පෙරදැරි කරගත් විපස්සනාව මඟින්, රාගය දුරු කිරීමෙන් ලැබෙන චේතෝවිමුක්තියෙන් සසරින් නික්මෙති. දෘෂ්ටි චරිත සහිත පුද්ගලයන් දෙදෙනාම විපස්සනාව පෙරදැරි කරගත් සමථය මඟින්, අවිද්‍යාව දුරු කිරීමෙන් ලැබෙන ප්‍රඥාවිමුක්තියෙන් සසරින් නික්මෙති.

ตตฺถ เย สมถปุพฺพงฺคมาหิ ปฏิปทาหิ นิยฺยนฺติ, เต นนฺทิยาวฏฺเฏน นเยน หาตพฺพา, เย วิปสฺสนาปุพฺพงฺคมาหิ ปฏิปทาหิ นิยฺยนฺติ, เต สีหวิกฺกีฬิเตน นเยน หาตพฺพา.

එහි යම් පුද්ගල කෙනෙක් සමථය පෙරදැරි කරගත් පිළිවෙත් මඟින් සසරින් නික්මෙත් ද, ඔවුන් 'නන්දියාවට්ට' ක්‍රමය මඟින් මෙහෙයවිය යුතුය. යම් පුද්ගල කෙනෙක් විපස්සනාව පෙරදැරි කරගත් පිළිවෙත් මඟින් සසරින් නික්මෙත් ද, ඔවුන් 'සීහවික්කීළිත' ක්‍රමය මඟින් මෙහෙයවිය යුතුය.

๗. สฺวายํ หาโร กตฺถ สมฺภวติ, ยสฺส สตฺถา วา ธมฺมํ เทสยติ อญฺญตโร วา ครุฏฺฐานีโย สพฺรหฺมจารี, โส ตํ ธมฺมํ สุตฺวา สทฺธํ ปฏิลภติ. ตตฺถ ยา วีมํสา อุสฺสาหนา ตุลนา อุปปริกฺขา, อยํ สุตมยี ปญฺญา. ตถา สุเตน นิสฺสเยน ยา วีมํสา ตุลนา อุปปริกฺขา มนสานุเปกฺขณา, อยํ จินฺตามยี ปญฺญา. อิมาหิ ทฺวีหิ ปญฺญาหิ มนสิการสมฺปยุตฺตสฺส ยํ ญาณํ อุปฺปชฺชติ ทสฺสนภูมิยํ วา ภาวนาภูมิยํ วา, อยํ ภาวนามยี ปญฺญา.

7. මෙම (දේශනා) හාරය කොහි උපදී ද? යම් පුද්ගලයෙකුට ශාස්තෘන් වහන්සේ හෝ ගරු කටයුතු වෙනත් සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේ නමක් ධර්මය දේශනා කරත් ද, ඔහු එම ධර්මය අසා ශ්‍රද්ධාව ලබයි. එහි ඇති විමසීම, උත්සාහය, තුලනය හා පරීක්ෂාව 'සුතමය ප්‍රඥාව' නම් වේ. එලෙස ඇසූ දේ ඇසුරින් කරනු ලබන විමසීම, තුලනය, පරීක්ෂාව හා මනසින් නැවත නැවත බැලීම 'චින්තාමය ප්‍රඥාව' නම් වේ. මෙම ප්‍රඥාවන් දෙකෙන් යුතුව මනසිකාරයෙහි යෙදෙන්නා හට දර්ශන භූමියෙහි (සෝවාන් මඟඵල) හෝ භාවනා භූමියෙහි (ඉතිරි මඟඵල) උපදින යම් ඥානයක් වේ ද, එය 'භාවනාමය ප්‍රඥාව' නම් වේ.

๘. ปรโตโฆสา สุตมยี ปญฺญา. ปจฺจตฺตสมุฏฺฐิตา โยนิโส มนสิการา จินฺตามยี ปญฺญา. ยํ ปรโต จ โฆเสน ปจฺจตฺตสมุฏฺฐิเตน จ โยนิโสมนสิกาเรน ญาณํ อุปฺปชฺชติ, อยํ ภาวนามยี ปญฺญา. ยสฺส อิมา ทฺเว ปญฺญา อตฺถิ สุตมยี จินฺตามยี จ, อยํ อุคฺฆฏิตญฺญู. ยสฺส สุตมยี ปญฺญา อตฺถิ, จินฺตามยี นตฺถิ, อยํ วิปญฺจิตญฺญู. ยสฺส เนว สุตมยี ปญฺญา อตฺถิ น จินฺตามยี, อยํ เนยฺโย.

8. පරතෝඝෝෂය (අන්‍යයන්ගෙන් ඇසීම) නිසා ඇතිවන ප්‍රඥාව සුතමය ප්‍රඥාවයි. තමා තුළම උපදවා ගත් යෝනිසෝ මනසිකාරය නිසා ඇතිවන ප්‍රඥාව චින්තාමය ප්‍රඥාවයි. පරතෝඝෝෂය මෙන්ම තමා තුළ උපන් යෝනිසෝ මනසිකාරය යන දෙකම හේතුවෙන් උපදින ඥානය භාවනාමය ප්‍රඥාවයි. යමෙකුට සුතමය හා චින්තාමය යන ප්‍රඥාවන් දෙකම ඇත්ද, ඔහු 'උග්ඝටිතඤ්ඤූ' පුද්ගලයායි. යමෙකුට සුතමය ප්‍රඥාව ඇති නමුත් චින්තාමය ප්‍රඥාව නැත්ද, ඔහු 'විපඤ්චිතඤ්ඤූ' පුද්ගලයායි. යමෙකුට සුතමය ප්‍රඥාව මෙන්ම චින්තාමය ප්‍රඥාව ද නැත්ද, ඔහු 'නෙය්‍ය' පුද්ගලයායි.

๙. สายํ ธมฺมเทสนา กึ เทสยติ? จตฺตาริ สจฺจานิ ทุกฺขํ สมุทยํ นิโรธํ มคฺคํ. อาทีนโว จ ผลญฺจ ทุกฺขํ, อสฺสาโท สมุทโย, นิสฺสรณํ นิโรโธ, อุปาโย อาณตฺติ จ มคฺโค. อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ. อิทํ ธมฺมจกฺกํ.

9. එම ධර්ම දේශනාව කුමක් දේශනා කරයි ද? චතුරාර්ය සත්‍යය වූ දුක්ඛ, සමුදය, නිරෝධ හා මාර්ග යන සත්‍ය සතර දේශනා කරයි. ආදීනවය හා ඵලය දුක්ඛ සත්‍යයයි; ආස්වාදය සමුදය සත්‍යයයි; නිස්සරණය නිරෝධ සත්‍යයයි; උපාය හා ආඥාව මාර්ග සත්‍යයයි. මේවා සතර සත්‍යයෝ වෙති. මෙය ධම්මචක්කයයි.

ยถาห [Pg.9] ภควา – ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ เม, ภิกฺขเว, พาราณสิยํ อิสิปตเน มิคทาเย อนุตฺตรํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺติตํ อปฺปฏิวตฺติยํ สมเณน วา พฺราหฺมเณน วา เทเวน วา มาเรน วา พฺรหฺมุนา วา เกนจิ วา โลกสฺมึ, สพฺพํ ธมฺมจกฺกํ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ පරිදි - "මහණෙනි, 'මේ දුකයි' කියා බරණැස ඉසිපතන මිගදායේදී මා විසින් ලොව මහණෙකුට, බමුණෙකුට, දෙවියෙකුට, මාරයෙකුට, බ්‍රහ්මයෙකුට හෝ වෙනත් කිසිවෙකුට ආපසු හැරවිය නොහැකි වූ අනුත්තර ධර්මචක්‍රය පවත්වන ලදී" යනාදී වශයෙන් සම්පූර්ණ ධම්මචක්ක සූත්‍රයම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

ตตฺถ อปริมาณา ปทา, อปริมาณา อกฺขรา, อปริมาณา พฺยญฺชนา, อปริมาณา อาการา เนรุตฺตา นิทฺเทสา. เอตสฺเสว อตฺถสฺส สงฺกาสนา ปกาสนา วิวรณา วิภชนา อุตฺตานีกมฺมํ ปญฺญตฺติ, อิติปิทํ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ.

එහි අප්‍රමාණ වූ පද ද, අප්‍රමාණ අක්ෂර ද, අප්‍රමාණ ව්‍යඤ්ජන ද, අප්‍රමාණ ආකාර, නිරුක්ති හා නිර්දේශ ද ඇත්තේය. එම අර්ථයටම අදාළ වූ සංකාශනය (කෙටියෙන් දැක්වීම), ප්‍රකාශනය, විවරණය (විවෘත කිරීම), විභජනය (බෙදා දැක්වීම), උත්තානීකර්මය (පැහැදිලි කිරීම) සහ පඤ්ඤත්තිය (පැනවීම) අප්‍රමාණ වේ. මෙසේ ද මෙම 'දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යය' දත යුතුය.

‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ เม, ภิกฺขเว, พาราณสิยํ อิสิปตเน มิคทาเย อนุตฺตรํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺติตํ…เป… ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ เม, ภิกฺขเว…เป… ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ เม, ภิกฺขเว, พาราณสิยํ อิสิปตเน มิคทาเย อนุตฺตรํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺติตํ อปฺปฏิวตฺติยํ สมเณน วา พฺราหฺมเณน วา เทเวน วา มาเรน วา พฺรหฺมุนา วา เกนจิ วา โลกสฺมึ.

"මහණෙනි, 'මේ දුක්ඛ සමුදයයි' කියා බරණැස ඉසිපතන මිගදායේදී මා විසින් අනුත්තර ධර්මචක්‍රය පවත්වන ලදී... (පෙ)... 'මේ දුක්ඛ නිරෝධයයි' කියා මහණෙනි... (පෙ)... 'මේ දුක්ඛ නිරෝධගාමිනී පටිපදාවයි' කියා මහණෙනි, බරණැස ඉසිපතන මිගදායේදී ලොව කිසිවෙකුටවත් ආපසු හැරවිය නොහැකි වූ අනුත්තර ධර්මචක්‍රය මා විසින් පවත්වන ලදී."

ตตฺถ อปริมาณา ปทา, อปริมาณา อกฺขรา, อปริมาณา พฺยญฺชนา, อปริมาณา อาการา เนรุตฺตา นิทฺเทสา. เอตสฺเสว อตฺถสฺส สงฺกาสนา ปกาสนา วิวรณา วิภชนา อุตฺตานีกมฺมํ ปญฺญตฺติ อิติปิทํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา อริยสจฺจํ.

එහි අප්‍රමාණ පද, අප්‍රමාණ අක්ෂර, අප්‍රමාණ ව්‍යඤ්ජන, අප්‍රමාණ ආකාර, නිරුක්ති හා නිර්දේශ ඇත්තේය. එම අර්ථයටම අදාළ වූ සංකාශනය, ප්‍රකාශනය, විවරණය, විභජනය, උත්තානීකර්මය හා පඤ්ඤත්තිය අප්‍රමාණ වේ. මෙසේ ද මෙම 'දුක්ඛ නිරෝධගාමිනී පටිපදා ආර්ය සත්‍යය' දත යුතුය.

ตตฺถ ภควา อกฺขเรหิ สงฺกาเสติ, ปเทหิ ปกาเสติ, พฺยญฺชเนหิ วิวรติ, อากาเรหิ วิภชติ, นิรุตฺตีหิ อุตฺตานีกโรติ, นิทฺเทเสหิ ปญฺญเปติ. ตตฺถ ภควา อกฺขเรหิ จ ปเทหิ จ อุคฺฆเฏติ, พฺยญฺชเนหิ จ อากาเรหิ จ วิปญฺจยติ, นิรุตฺตีหิ จ นิทฺเทเสหิ จ วิตฺถาเรติ. ตตฺถ อุคฺฆฏนา อาทิ, วิปญฺจนา มชฺเฌ, วิตฺถารณา ปริโยสานํ. โสยํ ธมฺมวินโย อุคฺฆฏียนฺโต อุคฺฆฏิตญฺญูปุคฺคลํ วิเนติ, เตน นํ อาหุ ‘‘อาทิกลฺยาโณ’’ติ. วิปญฺจียนฺโต วิปญฺจิตญฺญูปุคฺคลํ วิเนติ, เตน นํ อาหุ ‘‘มชฺเฌกลฺยาโณ’’ติ. วิตฺถารียนฺโต เนยฺยํ ปุคฺคลํ วิเนติ, เตน นํ อาหุ ‘‘ปริโยสานกลฺยาโณ’’ติ.

එහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අක්ෂරයන්ගෙන් සංකාශනය කරති, පදයන්ගෙන් ප්‍රකාශනය කරති, ව්‍යඤ්ජනයන්ගෙන් විවරණය කරති, ආකාරයන්ගෙන් විභජනය කරති, නිරුක්තීන්ගෙන් පැහැදිලි කරති, නිර්දේශයන්ගෙන් පනවති. එහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අක්ෂර හා පද මඟින් කෙටියෙන් (උග්ඝටනය) දක්වති, ව්‍යඤ්ජන හා ආකාර මඟින් මධ්‍යම ප්‍රමාණයෙන් (විපඤ්චනය) දක්වති, නිරුක්ති හා නිර්දේශ මඟින් විස්තරාත්මකව (විත්ථාරනය) කරති. එහි උග්ඝටනය දේශනාවේ ආරම්භයයි, විපඤ්චනය මධ්‍යයයි, විත්ථාරනය අවසානයයි. එම මෙම ධර්ම විනය කෙටියෙන් දක්වන විට උග්ඝටිතඤ්ඤූ පුද්ගලයා දමනය කරයි, එබැවින් එය 'ආදිකල්‍යාණ' යැයි කියනු ලැබේ. මධ්‍යම ප්‍රමාණයෙන් දක්වන විට විපඤ්චිතඤ්ඤූ පුද්ගලයා දමනය කරයි, එබැවින් එය 'මජ්ඣේකල්‍යාණ' යැයි කියනු ලැබේ. විස්තරාත්මකව දක්වන විට නෙය්‍ය පුද්ගලයා දමනය කරයි, එබැවින් එය 'පරියෝසානකල්‍යාණ' යැයි කියනු ලැබේ.

๑๐. ตตฺถ [Pg.10] ฉปฺปทานิ อตฺโถ สงฺกาสนา ปกาสนา วิวรณา วิภชนา อุตฺตานีกมฺมํ ปญฺญตฺติ, อิมานิ ฉปฺปทานิ อตฺโถ. ฉปฺปทานิ พฺยญฺชนํ อกฺขรํ ปทํ พฺยญฺชนํ อากาโร นิรุตฺติ นิทฺเทโส, อิมานิ ฉปฺปทานิ พฺยญฺชนํ. เตนาห ภควา ‘‘ธมฺมํ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชน’’นฺติ.

10. එහි සංකාශනය, ප්‍රකාශනය, විවරණය, විභජනය, උත්තානීකර්මය හා පඤ්ඤත්තිය යන පද හය 'අර්ථය' (අත්ථ) වේ. අක්ෂර, පද, ව්‍යඤ්ජන, ආකාර, නිරුක්ති හා නිර්දේශ යන පද හය 'ව්‍යඤ්ජනය' වේ. ඒ නිසාම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මහණෙනි, මම (ඔබට) මුල, මැද, අග යහපත් වූ, අර්ථ සහිත වූ, ව්‍යඤ්ජන සහිත වූ ධර්මය දේශනා කරමි" යැයි වදාළ සේක.

เกวลนฺติ โลกุตฺตรํ, น มิสฺสํ โลกิเยหิ ธมฺเมหิ. ปริปุณฺณนฺติ ปริปูรํ อนูนํ อนติเรกํ. ปริสุทฺธนฺติ นิมฺมลํ สพฺพมลาปคตํ ปริโยทาตํ อุปฏฺฐิตํ สพฺพวิเสสานํ, อิทํ วุจฺจติ ตถาคตปทํอิติปิ ตถาคตนิเสวิตํอิติปิ ตถาคตารญฺชิตํอิติปิ, อโตเจตํ พฺรหฺมจริยํ ปญฺญายติ. เตนาห ภควา ‘‘เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสสฺสามี’’ติ.

'කේවල' යනු ලෝකෝත්තර වූ, ලෞකික ධර්මයන් හා මිශ්‍ර නොවූ යන්නයි. 'පරිපූර්ණ' යනු අඩුවක් හෝ වැඩියක් නැතිව සම්පූර්ණ වූ යන්නයි. 'පරිශුද්ධ' යනු කිළුටක් නැති, සියලු කෙලෙස් දුරු වූ, ඉතා පිරිසිදු වූ, සියලු සුවිශේෂී ගුණයන්ගෙන් යුත් යන්නයි. මෙය 'තථාගත පදය' කියා ද, 'තථාගතයන් වහන්සේ විසින් සේවනය කරන ලද' කියා ද, 'තථාගතයන් වහන්සේ විසින් ප්‍රසන්න කරන ලද' කියා ද කියනු ලැබේ. එබැවින් මෙය බ්‍රහ්මචරියාව යැයි දැක්වේ. ඒ නිසාම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "කේවල පරිපූර්ණ වූ, පරිශුද්ධ වූ බ්‍රහ්මචරියාව ප්‍රකාශ කරමි" යැයි වදාළ සේක.

เกสํ อยํ ธมฺมเทสนา, โยคีนํ. เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน –

මේ ධර්ම දේශනාව කා උදෙසා ද? යෝගී පිරිස (භාවනානුයෝගීන්) උදෙසාය. ඒ නිසා ආයුෂ්මත් මහා කච්චායන මහරහතන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ -

‘‘อสฺสาทาทีนวตา, นิสฺสรณมฺปิ จ ผลํ อุปาโย จ;

อาณตฺตี จ ภควโต, โยคีนํ เทสนาหาโร’’ติ.

"ආස්වාදය, ආදීනවය, නිස්සරණය මෙන්ම (දේශනා) ඵලය ද, උපාය ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ආඥාව ද යෝගීන් උදෙසා වූ දේශනා හාරයයි."

นิยุตฺโต เทสนาหาโร.

දේශනා හාරය නිමවන ලදී.

๒. วิจยหารวิภงฺโค

2. විචය හාර විභංගය.

๑๑. ตตฺถ กตโม วิจโย หาโร? ‘‘ยํ ปุจฺฉิตญฺจ วิสฺสชฺชิตญฺจา’’ติ คาถา, อยํ วิจโย หาโร.

11. එහි ‘විචය’ නම් වූ හාරය කවරේද? ‘යම් ප්‍රශ්නයක් විමසන ලදද, එයට පිළිතුරු දෙන ලදද’ යන ගාථාව විචය හාරයයි.

กึ วิจินติ? ปทํ วิจินติ, ปญฺหํ วิจินติ, วิสชฺชนํ วิจินติ, ปุพฺพาปรํ วิจินติ, อสฺสาทํ วิจินติ, อาทีนวํ วิจินติ, นิสฺสรณํ วิจินติ, ผลํ วิจินติ, อุปายํ วิจินติ, อาณตฺตึ วิจินติ, อนุคีตึ วิจินติ, สพฺเพ นว สุตฺตนฺเต วิจินติ. ยถา กึ ภเว, ยถา อายสฺมา อชิโต ปารายเน ภควนฺตํ ปญฺหํ ปุจฺฉติ –

එය කුමක් විමර්ශනය කරයිද? එය පදයන් විමර්ශනය කරයි, ප්‍රශ්නය විමර්ශනය කරයි, පිළිතුර විමර්ශනය කරයි, පූර්වාපර සබඳතාවය විමර්ශනය කරයි, ආශ්වාදය විමර්ශනය කරයි, ආදීනවය විමර්ශනය කරයි, නිස්සරණය විමර්ශනය කරයි, ඵලය විමර්ශනය කරයි, උපාය විමර්ශනය කරයි, අණ කිරීම (ආණත්ති) විමර්ශනය කරයි, අනුගීතිය (අනුව ගායනා කිරීම) විමර්ශනය කරයි, සියලු නවවිධ සූත්‍රයන් විමර්ශනය කරයි. එය කෙසේ විය යුතුද යත්, ආයුෂ්මත් අජිත තෙරුන් පාරායන වග්ගයේදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් මෙසේ ප්‍රශ්නයක් විමසයි:

‘‘เกนสฺสุ นิวุโต โลโก, [อิจฺจายสฺมา อชิโต,]เกนสฺสุ นปฺปกาสติ;

กิสฺสาภิเลปนํ พฺรูสิ, กึ สุ ตสฺส มหพฺภย’’นฺติ.

‘ලෝකය කුමකින් වැසී පවතීද? (අජිත තෙරුන් මෙසේ විමසීය) එය කුමක් නිසා ප්‍රකාශ නොවේද? එහි ආලේපය (තැවරීම) කුමක්දැයි ඔබ වහන්සේ වදාරන සේක්ද? එම ලෝකයාගේ මහත් වූ බිය කුමක්ද?’

อิมานิ [Pg.11] จตฺตาริ ปทานิ ปุจฺฉิตานิ, โส เอโก ปญฺโห. กสฺมา? เอกวตฺถุ ปริคฺคหา, เอวญฺหิ อาห ‘‘เกนสฺสุ นิวุโต โลโก’’ติ โลกาธิฏฺฐานํ ปุจฺฉติ, ‘‘เกนสฺสุ นปฺปกาสตี’’ติ โลกสฺส อปฺปกาสนํ ปุจฺฉติ, ‘‘กิสฺสาภิเลปนํ พฺรูสี’’ติ โลกสฺส อภิเลปนํ ปุจฺฉติ, ‘‘กึสุ ตสฺส มหพฺภย’’นฺติ ตสฺเสว โลกสฺส มหาภยํ ปุจฺฉติ. โลโก ติวิโธ กิเลสโลโก ภวโลโก อินฺทฺริยโลโก.

විමසන ලද මේ පද සතරම එක් ප්‍රශ්නයකි. ඒ මන්ද? එක් වස්තුවක් (ලෝකය) පිළිබඳවම කරුණු ඇතුළත් වන බැවිනි. ‘ලෝකය කුමකින් වැසී පවතීද’ යන්නෙන් ලෝකයේ පිහිටීම (අධිෂ්ඨානය) විමසයි. ‘කුමක් නිසා ප්‍රකාශ නොවේද’ යන්නෙන් ලෝකයේ අප්‍රකාශ වීම ගැන විමසයි. ‘ආලේපය කුමක්ද’ යන්නෙන් ලෝකයේ තැවරීම ගැන විමසයි. ‘එහි මහත් වූ බිය කුමක්ද’ යන්නෙන් එම ලෝකයාගේම මහා භය ගැන විමසයි. ලෝකය තෙවැදෑරුම්ය; එනම් කිලෙස ලෝකය, භව ලෝකය සහ ඉන්ද්‍රිය ලෝකයයි.

ตตฺถ วิสชฺชนา –

එහි පිළිතුර මෙසේය:

‘‘อวิชฺชาย นิวุโต โลโก, [อชิตาติ ภควา,]วิวิจฺฉา ปมาทา นปฺปกาสติ;

ชปฺปาภิเลปนํ พฺรูมิ, ทุกฺขมสฺส มหพฺภย’’นฺติ.

‘අජිතයෙනි, ලෝකය අවිද්‍යාවෙන් වැසී පවතී (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළහ). සැකය සහ ප්‍රමාදය නිසා ප්‍රකාශ නොවේ. තෘෂ්ණාව (ජප්පා) එහි ආලේපය යැයි මම පවසමි. දුක එහි මහත් වූ බියයි.’

อิมานิ จตฺตาริ ปทานิ อิเมหิ จตูหิ ปเทหิ วิสชฺชิตานิ ปฐมํ ปฐเมน, ทุติยํ ทุติเยน, ตติยํ ตติเยน, จตุตฺถํ จตุตฺเถน.

විමසන ලද මේ පද සතර, මෙම පිළිතුරු පද සතරෙන් මෙසේ විසඳන ලදී; පළමුවැන්න පළමුවැන්නෙන්ද, දෙවැන්න දෙවැන්නෙන්ද, තෙවැන්න තෙවැන්නෙන්ද, සිව්වැන්න සිව්වැන්නෙන්ද වශයෙනි.

‘‘เกนสฺสุ นิวุโต โลโก’’ติ ปญฺเห ‘‘อวิชฺชาย นิวุโต โลโก’’ติ วิสชฺชนา. นีวรเณหิ นิวุโต โลโก, อวิชฺชานีวรณา หิ สพฺเพ สตฺตา. ยถาห ภควา ‘‘สพฺพสตฺตานํ, ภิกฺขเว, สพฺพปาณานํ สพฺพภูตานํ ปริยายโต เอกเมว นีวรณํ วทามิ ยทิทํ อวิชฺชา, อวิชฺชานีวรณา หิ สพฺเพ สตฺตา. สพฺพโสว, ภิกฺขเว, อวิชฺชาย นิโรธา จาคา ปฏินิสฺสคฺคา นตฺถิ สตฺตานํ นีวรณนฺติ วทามี’’ติ. เตน จ ปฐมสฺส ปทสฺส วิสชฺชนา ยุตฺตา.

‘ලෝකය කුමකින් වැසී පවතීද’ යන ප්‍රශ්නයට ‘ලෝකය අවිද්‍යාවෙන් වැසී පවතී’ යනු පිළිතුරයි. ලෝකය නීවරණයන්ගෙන් වැසී ඇත, මන්ද සියලු සත්ත්වයෝ අවිද්‍යාව නීවරණයක් කොට ඇත්තාහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: ‘මහණෙනි, සියලු සත්ත්වයන්ගේ, සියලු ප්‍රාණීන්ගේ, සියලු භූතයන්ගේ එක්තරා පර්යායකින් පවතින එකම නීවරණය අවිද්‍යාව යැයි මම පවසමි. සැබවින්ම සියලු සත්ත්වයෝ අවිද්‍යාව නීවරණයක් කොට ඇත්තාහ. මහණෙනි, අවිද්‍යාව සහමුලින්ම නිරුද්ධ කිරීමෙන්, අත්හැරීමෙන් හා දුරු කිරීමෙන් සත්ත්වයන්ට තවත් නීවරණයක් නැතැයි මම පවසමි.’ එම නිසා පළමු පදයේ පිළිතුර උචිතය.

‘‘เกนสฺสุ นปฺปกาสตี’’ติ ปญฺเห ‘‘วิวิจฺฉา ปมาทา นปฺปกาสตี’’ติ วิสชฺชนา. โย ปุคฺคโล นีวรเณหิ นิวุโต, โส วิวิจฺฉติ. วิวิจฺฉา นาม วุจฺจติ วิจิกิจฺฉา. โส วิจิกิจฺฉนฺโต นาภิสทฺทหติ, น อภิสทฺทหนฺโต วีริยํ นารภติ อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานาย กุสลานํ ธมฺมานํ สจฺฉิกิริยาย. โส อิธปฺปมาทมนุยุตฺโต วิหรติ ปมตฺโต, สุกฺเก ธมฺเม น อุปฺปาทิยติ, ตสฺส เต อนุปฺปาทิยมานา นปฺปกาสนฺติ, ยถาห ภควา –

‘කුමක් නිසා ප්‍රකාශ නොවේද’ යන ප්‍රශ්නයට ‘සැකය සහ ප්‍රමාදය නිසා ප්‍රකාශ නොවේ’ යනු පිළිතුරයි. යම් පුද්ගලයෙකු නීවරණයන්ගෙන් වැසී පවතීද, ඔහු සැක කරයි. සැකය යනු විචිකිච්ඡාවයි. එසේ සැක කරන්නා ශ්‍රද්ධාව ඇති කර නොගනී, ශ්‍රද්ධාව නැති තැනැත්තා අකුසල ධර්මයන් ප්‍රහීණ කිරීමට හා කුසල ධර්මයන් සාක්ෂාත් කිරීමට වීර්යය ආරම්භ නොකරයි. ඔහු මෙලොව ප්‍රමාදයෙහි යෙදී වාසය කරයි. ප්‍රමාද වූ තැනැත්තා ශුක්ල (කුසල) ධර්මයන් උපදවා නොගනී. එසේ උපදවා නොගන්නා විට ඒවා ඔහු කෙරෙහි ප්‍රකාශ නොවේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘ทูเร [Pg.12] สนฺโต ปกาสนฺติ, หิมวนฺโตว ปพฺพโต;

อสนฺเตตฺถ น ทิสฺสนฺติ, รตฺตึ ขิตฺตา ยถา สรา;

เต คุเณหิ ปกาสนฺติ, กิตฺติยา จ ยเสน จา’’ติ.

‘සත්පුරුෂයෝ හිමාලය පර්වතය මෙන් දුර සිටියද බබළති. අසත්පුරුෂයෝ රාත්‍රියෙහි විදින ලද ඊතල මෙන් අසල සිටියද නොපෙනෙති. සත්පුරුෂයෝ තමන්ගේ ගුණයෙන්ද, කීර්තියෙන්ද, පිරිවරින්ද බබළති.’

เตน จ ทุติยสฺส ปทสฺส วิสชฺชนา ยุตฺตา.

එම නිසා දෙවන පදයේ පිළිතුර උචිතය.

‘‘กิสฺสาภิเลปนํ พฺรูสี’’ติ ปญฺเห ‘‘ชปฺปาภิเลปนํ พฺรูมี’’ติ วิสชฺชนา. ชปฺปา นาม วุจฺจติ ตณฺหา. สา กถํ อภิลิมฺปติ? ยถาห ภควา –

‘ආලේපය කුමක්ද’ යන ප්‍රශ්නයට ‘තෘෂ්ණාව (ජප්පා) ආලේපය යැයි මම පවසමි’ යනු පිළිතුරයි. ජප්පා යනු තෘෂ්ණාවට නමකි. එය ආලේප වන්නේ කෙසේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘รตฺโต อตฺถํ น ชานาติ, รตฺโต ธมฺมํ น ปสฺสติ;

อนฺธนฺตมํ ตทา โหติ, ยํ ราโค สหเต นร’’นฺติ.

‘රාගයෙන් මත් වූ තැනැත්තා අර්ථය නොදනී, රාගයෙන් මත් වූ තැනැත්තා ධර්මය නොදකියි. යම් කලෙක රාගය මිනිසෙකු මැඩපවත්වා ගන්නේද, එකල්හි ඔහුට අතිශය මෝහ අන්ධකාරයක් වන්නේය.’

สายํ ตณฺหา อาสตฺติพหุลสฺส ปุคฺคลสฺส ‘‘เอวํ อภิชปฺปา’’ติ กริตฺวา ตตฺถ โลโก อภิลิตฺโต นาม ภวติ, เตน จ ตติยสฺส ปทสฺส วิสชฺชนา ยุตฺตา.

ඇලීම බහුල වූ පුද්ගලයාට එම තෘෂ්ණාව ‘අභිජප්පා’ ලෙස ක්‍රියා කරයි, එයින් ලෝකයා ආලේප වූවෙක් (තැවරුණෙක්) වෙයි. එම නිසා තෙවන පදයේ පිළිතුර උචිතය.

‘‘กึ สุ ตสฺส มหพฺภย’’นฺติ ปญฺเห ‘‘ทุกฺขมสฺส มหพฺภย’’นฺติ วิสชฺชนา. ทุวิธํ ทุกฺขํ – กายิกญฺจ เจตสิกญฺจ. ยํ กายิกํ อิทํ ทุกฺขํ, ยํ เจตสิกํ อิทํ โทมนสฺสํ. สพฺเพ สตฺตา หิ ทุกฺขสฺส อุพฺพิชฺชนฺติ, นตฺถิ ภยํ ทุกฺเขน สมสมํ, กุโต วา ปน ตสฺส อุตฺตริตรํ? ติสฺโส ทุกฺขตา – ทุกฺขทุกฺขตา สงฺขารทุกฺขตา วิปริณามทุกฺขตา. ตตฺถ โลโก โอธโส กทาจิ กรหจิ ทุกฺขทุกฺขตาย มุจฺจติ. ตถา วิปริณามทุกฺขตาย. ตํ กิสฺส เหตุ? โหนฺติ โลเก อปฺปาพาธาปิ ทีฆายุกาปิ. สงฺขารทุกฺขตาย ปน โลโก อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา มุจฺจติ, ตสฺมา สงฺขารทุกฺขตา ทุกฺขํ โลกสฺสาติ กตฺวา ทุกฺขมสฺส มหพฺภยนฺติ. เตน จ จตุตฺถสฺส ปทสฺส วิสชฺชนา ยุตฺตา. เตนาห ภควา ‘‘อวิชฺชาย นิวุโต โลโก’’ติ.

‘එහි මහත් වූ බිය කුමක්ද’ යන ප්‍රශ්නයට ‘දුක එහි මහත් වූ බියයි’ යනු පිළිතුරයි. දුක දෙවැදෑරුම්ය; කායික දුක සහ චෛතසික දුකයි. යම් කායික පීඩාවක් වේද එය දුකය, යම් චෛතසික පීඩාවක් වේද එය දෝමනස්සයයි. සියලු සත්ත්වයෝ දුකට බිය වෙති. දුකට සමාන වෙනත් බියක් නැත, එයට වඩා වැඩි බියක් කොයින්ද? දුක්ඛතා (දුක් ස්වභාවයන්) තුනකි; එනම් දුක්ඛ දුක්ඛතාවය, සංඛාර දුක්ඛතාවය සහ විපරිණාම දුක්ඛතාවයයි. එහිදී ලෝකයා වරින් වර යම් ප්‍රමාණයකට දුක්ඛ දුක්ඛතාවයෙන් හා විපරිණාම දුක්ඛතාවයෙන් මිදෙයි. ඒ මන්ද? ලෝකයෙහි නිරෝගී පුද්ගලයන් මෙන්ම දීර්ඝායුෂ විඳින පුද්ගලයන්ද සිටින බැවිනි. එහෙත් සංඛාර දුක්ඛතාවයෙන් ලෝකයා මිදෙන්නේ අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවෙනි. එබැවින් සංඛාර දුක්ඛතාවය ලෝකයාගේ දුක යැයි සලකා, ‘දුක එහි මහත් බියයි’ යනුවෙන් වදාරන ලදී. එම නිසා සතරවන පදයේ පිළිතුර උචිතය. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘ලෝකය අවිද්‍යාවෙන් වැසී පවතී’ යැයි වදාළ සේක.

สวนฺติ สพฺพธิ โสตา, [อิจฺจายสฺมา อชิโต,]โสตานํ กึ นิวารณํ;

โสตานํ สํวรํ พฺรูหิ, เกน โสตา ปิธียเร.

‘සැම තැනම (ආයතනයන්හි) සැඩපහරවල් (තෘෂ්ණා ප්‍රවාහයන්) ගලා යයි. එම සැඩපහරවල් වැළැක්වීම කුමක්ද? සැඩපහරවල් සංවර කිරීම ගැන වදාරන්න. කුමකින් එම සැඩපහරවල් වැසී යන්නේද?’

อิมานิ จตฺตาริ ปทานิ ปุจฺฉิตานิ. เต ทฺเว ปญฺหา. กสฺมา? อิเมหิ พตฺวาธิวจเนน ปุจฺฉิตา. เอวํ สมาปนฺนสฺส โลกสฺส เอวํ สํกิลิฏฺฐสฺส กึ โลกสฺส โวทานํ วุฏฺฐานมิติ, เอวญฺหิ อาห.

මෙහි විමසන ලද පද හතරකි. ඒවා ප්‍රශ්න දෙකකි. ඒ මන්ද? මේවා බොහෝ පර්යාය වචනවලින් විමසා ඇති බැවිනි. මෙසේ (කෙලෙස් බියෙන්) වෙළුණු ලෝකයාගේ, මෙසේ කිලිටි වූ ලෝකයාගේ පිරිසිදු වීම (වෝදානය) කුමක්ද? සහ සසරින් නැගී සිටීම (වුට්ඨානය) කුමක්ද? යන්න මෙයින් විමසයි.

สวนฺติ [Pg.13] สพฺพธิ โสตาติ. อสมาหิตสฺส สวนฺติ อภิชฺฌาพฺยาปาทปฺปมาทพหุลสฺส. ตตฺถ ยา อภิชฺฌา อยํ โลโภ อกุสลมูลํ, โย พฺยาปาโท อยํ โทโส อกุสลมูลํ, โย ปมาโท อยํ โมโห อกุสลมูลํ. ตสฺเสวํ อสมาหิตสฺส ฉสุ อายตเนสุ ตณฺหา สวนฺติ รูปตณฺหา สทฺทตณฺหา คนฺธตณฺหา รสตณฺหา โผฏฺฐพฺพตณฺหา ธมฺมตณฺหา, ยถาห ภควา –

‘සැම තැනම සැඩපහරවල් ගලා යයි’ යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: සමාධියක් නැති, අභිජ්ඣා, ව්‍යාපාද හා ප්‍රමාදය බහුල වූ තැනැත්තා කෙරෙහි මේවා ගලා යයි. එහි අභිජ්ඣාව යනු ලෝභ අකුසල මූලයයි. ව්‍යාපාදය යනු දෝෂ අකුසල මූලයයි. ප්‍රමාදය යනු මෝහ අකුසල මූලයයි. එසේ සමාධියක් නැති පුද්ගලයාගේ ආයතන සයෙහි රූප තෘෂ්ණාව, ශබ්ද තෘෂ්ණාව, ගන්ධ තෘෂ්ණාව, රස තෘෂ්ණාව, පොට්ඨබ්බ තෘෂ්ණාව හා ධර්ම තෘෂ්ණාව යන සැඩපහරවල් ගලා යයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘สวตี’’ติ จ โข, ภิกฺขเว, ฉนฺเนตํ อชฺฌตฺติกานํ อายตนานํ อธิวจนํ. จกฺขุ สวติ มนาปิเกสุ รูเปสุ, อมนาปิเกสุ ปฏิหญฺญตีติ. โสตํ…เป… ฆานํ… ชิวฺหา… กาโย… มโน สวติ มนาปิเกสุ ธมฺเมสุ อมนาปิเกสุ ปฏิหญฺญตีติ. อิติ สพฺพา จ สวติ, สพฺพถา จ สวติ. เตนาห ‘‘สวนฺติ สพฺพธิ โสตา’’ติ.

‘මහණෙනි, ‘ගලා යයි’ (සවති) යන්න ආධ්‍යාත්මික ආයතන සයට නමකි. ඇස මනාප රූපයන්හි ගලා යයි (ඇලෙයි), අමනාප රූපයන්හි ගැටෙයි. කන... නාසය... දිව... කය... මනස මනාප ධර්මයන්හි ගලා යයි, අමනාප ධර්මයන්හි ගැටෙයි. මෙසේ සෑම ද්වාරයකින්ම හා සෑම ආකාරයකින්ම කෙලෙස් ගලා යයි. එහෙයින් ‘සැම තැනම සැඩපහරවල් ගලා යයි’ යනුවෙන් වදාරන ලදී.’

‘‘โสตานํ กึ นิวารณ’’นฺติ ปริยุฏฺฐานวิฆาตํ ปุจฺฉติ, อิทํ โวทานํ. ‘‘โสตานํ สํวรํ พฺรูหิ, เกน โสตา ปิธียเร’’ติ อนุสยสมุคฺฆาตํ ปุจฺฉติ, อิทํ วุฏฺฐานํ.

‘සැඩපහරවල් වැළැක්වීම කුමක්ද’ යන්නෙන් පරියුට්ඨාන කෙලෙස් මැඩපැවැත්වීම විමසයි. මෙය පිරිසිදු වීම (වෝදානය) යි. ‘සැඩපහරවල් සංවර කිරීම ගැන වදාරන්න, කුමකින් ඒවා වැසී යන්නේද’ යන්නෙන් අනුශය කෙලෙස් සහමුලින් උදුරා දැමීම විමසයි. මෙය සසරින් නැගී සිටීම (වුට්ඨානය) යි.

ตตฺถ วิสชฺชนา –

එහි පිළිතුර මෙසේය:

‘‘ยานิ โสตานิ โลกสฺมึ, [อชิตาติ ภควา,]สติ เตสํ นิวารณํ;

โสตานํ สํวรํ พฺรูมิ, ปญฺญาเยเต ปิธียเร’’ติ.

‘අජිතයෙනි, ලෝකයෙහි පවතින යම් සැඩපහරවල් වේද, ඒවායේ වැළැක්වීම ‘සතිය’ (සිහිය) යැයි මම පවසමි. එම සැඩපහරවල් සංවර කිරීම සතියෙන්ම කළ යුතුය. ප්‍රඥාවෙන් ඒවා වැසී යයි (නිරුද්ධ වෙයි).’

กายคตาย สติยา ภาวิตาย พหุลีกตาย จกฺขุ นาวิญฺฉติ มนาปิเกสุ รูเปสุ, อมนาปิเกสุ น ปฏิหญฺญติ, โสตํ…เป… ฆานํ… ชิวฺหา… กาโย… มโน นาวิญฺฉติ มนาปิเกสุ ธมฺเมสุ, อมนาปิเกสุ น ปฏิหญฺญติ. เกน การเณน? สํวุตนิวาริตตฺตา อินฺทฺริยานํ. เกน เต สํวุตนิวาริตา? สติอารกฺเขน. เตนาห ภควา – ‘‘สติ เตสํ นิวารณ’’นฺติ.

කායගතා සතිය වඩන ලද, බහුලව පුහුණු කරන ලද කල්හි, ඇස මනාප රූපයන්හි ඇදී නොයයි, අමනාප රූපයන්හි ගැටෙන්නේ නැත. කන...පෙ... නාසය... දිව... කය... මනස මනාප ධර්මයන්හි ඇදී නොයයි, අමනාප ධර්මයන්හි ගැටෙන්නේ නැත. ඒ කවර හේතුවකින් ද? ඉන්ද්‍රියයන් මැනවින් සංවර කර වැළැක්වූ බැවිනි. ඒ ඉන්ද්‍රියයන් කුමකින් සංවර කර වැළැක්වූයේ ද? සතිය නමැති ආරක්ෂාවෙනි. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'සතිය ඒ ප්‍රවාහයන්ගේ වැළැක්වීමයි' (සති තේසං නිවාරණං) යැයි වදාළ සේක.

ปญฺญาย อนุสยา ปหียนฺติ, อนุสเยสุ ปหีเนสุ ปริยุฏฺฐานา ปหียนฺติ. กิสฺส, อนุสยสฺส ปหีนตฺตา? ตํ ยถา ขนฺธวนฺตสฺส รุกฺขสฺส อนวเสสมูลุทฺธรเณ กเต ปุปฺผผลปลฺลวงฺกุรสนฺตติ สมุจฺฉินฺนา ภวติ. เอวํ [Pg.14] อนุสเยสุ ปหีเนสุ ปริยุฏฺฐานสนฺตติ สมุจฺฉินฺนา ภวติ ปิทหิตา ปฏิจฺฉนฺนา. เกน? ปญฺญาย. เตนาห ภควา ‘‘ปญฺญาเยเต ปิธียเร’’ติ.

ප්‍රඥාව මගින් අනුසය ධර්මයන් ප්‍රහීණ කරනු ලැබේ. අනුසය ධර්මයන් ප්‍රහීණ වූ කල්හි පරියුට්ඨාන කෙලෙස් දුරු වෙයි. ඒ කවර හේතුවකින් ද? අනුසය මැනවින් ප්‍රහීණ කළ බැවිනි. එය මෙබඳු ය: මැනවින් වැඩුණු කඳක් සහිත ගසක මුල් ඉතිරි නොවන සේ උදුරා දැමූ විට, මල්, ගෙඩි, කොළ හා අංකුර පරම්පරාව සහමුලින්ම සිඳී යයි. එමෙන්ම අනුසය ප්‍රහීණ වූ කල්හි පරියුට්ඨාන පරම්පරාව සහමුලින්ම සිඳී යයි, වැසී යයි, ආවරණය වෙයි. ඒ කුමකින් ද? ප්‍රඥාවෙනි. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'ප්‍රඥාවෙන් ඒ ප්‍රවාහයන් වසනු ලැබේ' (පඤ්ඤායේතේ පිධීයරේ) යැයි වදාළ සේක.

‘‘ปญฺญา เจว สติ จ, [อิจฺจายสฺมา อชิโต,]นามรูปญฺจ มาริส;

เอตํ เม ปุฏฺโฐ ปพฺรูหิ, กตฺเถตํ อุปรุชฺฌตี’’ติ.

"නිදුකාණන් වහන්ස, ප්‍රඥාව ද, සතිය ද, නාමරූපය ද යන මේ සියල්ල කොතැනක නිරුද්ධ වේ ද? මා විසින් විචාරන ලද මේ කරුණ වදාරනු මැනවි" යැයි ආයුෂ්මත් අජිත තෙරුණුවෝ විචාලහ.

‘‘ยเมตํ ปญฺหํ อปุจฺฉิ, อชิต ตํ วทามิ เต;

ยตฺถ นามญฺจ รูปญฺจ, อเสสํ อุปรุชฺฌติ;

วิญฺญาณสฺส นิโรเธน, เอตฺเถตํ อุปรุชฺฌตี’’ติ.

"අජිතය, යම් පැනයක් ඔබ විචාලේ ද, එය මම ඔබට කියමි. යම් තැනක නාමය ද රූපය ද ඉතිරි නොවී සහමුලින්ම නිරුද්ධ වේ ද, විඤ්ඤාණය නිරුද්ධ වීමෙන් මේ සියල්ල එහිදී නිරුද්ධ වේ" යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

อยํ ปญฺเห อนุสนฺธึ ปุจฺฉติ. อนุสนฺธึ ปุจฺฉนฺโต กึ ปุจฺฉติ? อนุปาทิเสสํ นิพฺพานธาตุํ. ตีณิ จ สจฺจานิ สงฺขตานิ นิโรธธมฺมานิ ทุกฺขํ สมุทโย มคฺโค, นิโรโธ อสงฺขโต. ตตฺถ สมุทโย ทฺวีสุ ภูมีสุ ปหียติ ทสฺสนภูมิยา จ ภาวนาภูมิยา จ. ทสฺสเนน ตีณิ สํโยชนานิ ปหียนฺติ สกฺกายทิฏฺฐิ วิจิกิจฺฉา สีลพฺพตปรามาโส, ภาวนาย สตฺต สํโยชนานิ ปหียนฺติ กามจฺฉนฺโท พฺยาปาโท รูปราโค อรูปราโค มาโน อุทฺธจฺจํ อวิชฺชาวเสสา. เตธาตุเก อิมานิ ทส สํโยชนานิ ปญฺโจรมฺภาคิยานิ ปญฺจุทฺธมฺภาคิยานิ.

මෙම අජිත තෙරුණුවෝ ප්‍රශ්නයෙහි අනුසන්ධිය විමසති. අනුසන්ධිය විමසමින් උන්වහන්සේ කුමක් විමසත් ද? අනුපාදිසේස නිබ්බාන ධාතුව විමසති. දුක්ඛ, සමුදය හා මග්ග යන මේ සත්‍ය තුන සංඛත ධර්ම වන අතර නිරෝධ ධර්ම (නිරුද්ධ වන ස්වභාවය ඇති) වෙති. නිරෝධ සත්‍යය අසංඛත වේ. එහි සමුදය සත්‍යය දර්ශන භූමියෙහි (සෝවාන් මඟින්) සහ භාවනා භූමියෙහි (ඉහළ මඟ තුනෙන්) යන භූමි දෙකෙහිදීම ප්‍රහීණ වෙයි. දර්ශනයෙන් සක්කායදිට්ඨි, විචිකිච්ඡා, සීලබ්බතපරාමාස යන සංයෝජන තුන ප්‍රහීණ වෙයි. භාවනාවෙන් කාමච්ඡන්ද, ව්‍යාපාද, රූපරාග, අරූපරාග, මාන, උද්ධච්ච සහ ඉතිරි අවිද්‍යාව යන සංයෝජන හත ප්‍රහීණ වෙයි. තෛධතුක ලෝකයෙහි ඕරම්භාගිය සංයෝජන පහක් සහ උද්ධම්භාගිය සංයෝජන පහක් ලෙස මේ සංයෝජන දසය පවතී.

๑๒. ตตฺถ ตีณิ สํโยชนานิ สกฺกายทิฏฺฐิ วิจิกิจฺฉา สีลพฺพตปรามาโส อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ อธิฏฺฐาย นิรุชฺฌนฺติ. สตฺต สํโยชนานิ กามจฺฉนฺโท พฺยาปาโท รูปราโค อรูปราโค มาโน อุทฺธจฺจํ อวิชฺชาวเสสา อญฺญินฺทฺริยํ อธิฏฺฐาย นิรุชฺฌนฺติ. ยํ ปน เอวํ ชานาติ ‘‘ขีณา เม ชาตี’’ติ, อิทํ ขเย ญาณํ. ‘‘นาปรํ อิตฺถตฺตายา’’ติ ปชานาติ, อิทํ อนุปฺปาเท ญาณํ. อิมานิ ทฺเว ญาณานิ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ. ตตฺถ ยญฺจ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ ยญฺจ อญฺญินฺทฺริยํ, อิมานิ อคฺคผลํ อรหตฺตํ ปาปุณนฺตสฺส นิรุชฺฌนฺติ, ตตฺถ ยญฺจ ขเย ญาณํ ยญฺจ อนุปฺปาเท ญาณํ, อิมานิ ทฺเว ญาณานิ เอกปญฺญา.

12. එහි සක්කායදිට්ඨි, විචිකිච්ඡා, සීලබ්බතපරාමාස යන සංයෝජන තුන 'අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රිය' (සෝවාන් මඟ ප්‍රඥාව) මත පිහිටා නිරුද්ධ වෙයි. කාමච්ඡන්ද, ව්‍යාපාද, රූපරාග, අරූපරාග, මාන, උද්ධච්ච සහ අවිද්‍යාව යන සංයෝජන හත 'අඤ්ඤින්ද්‍රිය' (ඉහළ මඟ තුනෙහි ප්‍රඥාව) මත පිහිටා නිරුද්ධ වෙයි. යම් හෙයකින් "මාගේ ජාතිය ක්ෂය විය" යි මෙසේ දනී ද, මෙය 'ඛය ඥානය' යි. "මෙසේ වීම පිණිස තවත් කළ යුත්තක් නැත" යි ප්‍රජානනය කෙරේ ද, මෙය 'අනුප්පාද ඥානය' යි. මේ ඥාන දෙක 'අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රිය' (අරහත් ඵල ප්‍රඥාව) නම් වේ. එහි අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රිය සහ අඤ්ඤින්ද්‍රිය යන මේවා අග්‍රඵල වූ අරහත් භාවයට පැමිණෙන රහතන් වහන්සේ තුළ නිරුද්ධ වෙයි. එහි ඛය ඥානය හා අනුප්පාද ඥානය යන මේ ඥාන දෙක එක් අරහත් ඵල ප්‍රඥාවකි.

อปิ จ อารมฺมณสงฺเกเตน ทฺเว นามานิ ลพฺภนฺติ, ‘‘ขีณา เม ชาตี’’ติ ปชานนฺตสฺส ขเย ญาณนฺติ นามํ ลภติ, ‘‘นาปรํ อิตฺถตฺตายา’’ติ ปชานนฺตสฺส [Pg.15] อนุปฺปาเท ญาณนฺติ นามํ ลภติ. สา ปชานนฏฺเฐน ปญฺญา, ยถาทิฏฺฐํ อปิลาปนฏฺเฐน สติ.

තවද, අරමුණෙහි නාමය අනුව නම් දෙකක් ලැබේ. "මාගේ ජාතිය ක්ෂය විය" යි ප්‍රජානනය කරන්නාගේ ප්‍රඥාව 'ඛය ඥානය' යන නම ලබයි. "තවත් කළ යුත්තක් නැත" යි ප්‍රජානනය කරන්නාගේ ප්‍රඥාව 'අනුප්පාද ඥානය' යන නම ලබයි. එය විශේෂ කොට දැනගන්නා අර්ථයෙන් 'ප්‍රඥාව' ද, දුටු පරිදි අරමුණෙහි නොමුළා වන අර්ථයෙන් 'සතිය' ද වේ.

๑๓. ตตฺถ เย ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา, อิทํ นามรูปํ. ตตฺถ เย ผสฺสปญฺจมกา ธมฺมา, อิทํ นามํ. ยานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ รูปานิ, อิทํ รูปํ. ตทุภยํ นามรูปํ วิญฺญาณสมฺปยุตฺตํ ตสฺส นิโรธํ ภควนฺตํ ปุจฺฉนฺโต อายสฺมา อชิโต ปารายเน เอวมาห –

13. එහි පංච උපාදානස්කන්ධයෝ 'නාමරූප' නම් වෙති. එහි ඵස්සය පස්වැන කොට ඇති (ඵස්ස පඤ්චමක) ධර්මයෝ 'නාම' නම් වෙති. රූපී වූ පංච ඉන්ද්‍රියයෝ 'රූප' නම් වෙති. ඒ නාම සහ රූප දෙකම විඤ්ඤාණය හා සම්පයුත්ත වේ. ඒ නාමරූපයන්ගේ නිරෝධය පිළිබඳව භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් විමසමින් ආයුෂ්මත් අජිත තෙරුණුවෝ පාරායන සූත්‍රයෙහි මෙසේ පැවසූහ.

‘‘ปญฺญา เจว สติ จ, นามรูปญฺจ มาริส;

เอตํ เม ปุฏฺโฐ ปพฺรูหิ, กตฺเถตํ อุปรุชฺฌตี’’ติ.

"නිදුකාණන් වහන්ස, ප්‍රඥාව ද, සතිය ද, නාමරූපය ද යන මේ කරුණ මා විසින් විචාරන ලදී, එය කොතැනක නිරුද්ධ වේ දැයි වදාරනු මැනවි."

ตตฺถ สติ จ ปญฺญา จ จตฺตาริ อินฺทฺริยานิ, สติ ทฺเว อินฺทฺริยานิ สตินฺทฺริยญฺจ สมาธินฺทฺริยญฺจ, ปญฺญา ทฺเว อินฺทฺริยานิ ปญฺญินฺทฺริยญฺจ วีริยินฺทฺริยญฺจ. ยา อิเมสุ จตูสุ อินฺทฺริเยสุ สทฺทหนา โอกปฺปนา, อิทํ สทฺธินฺทฺริยํ. ตตฺถ ยา สทฺธาธิปเตยฺยา จิตฺเตกคฺคตา, อยํ ฉนฺทสมาธิ. สมาหิเต จิตฺเต กิเลสานํ วิกฺขมฺภนตาย ปฏิสงฺขานพเลน วา ภาวนาพเลน วา, อิทํ ปหานํ. ตตฺถ เย อสฺสาสปสฺสาสา วิตกฺกวิจารา สญฺญาเวทยิตา สรสงฺกปฺปา, อิเม สงฺขารา. อิติ ปุริมโก จ ฉนฺทสมาธิ, กิเลสวิกฺขมฺภนตาย จ ปหานํ อิเม จ สงฺขารา, ตทุภยํ ฉนฺทสมาธิปฺปธานสงฺขารสมนฺนาคตํ อิทฺธิปาทํ ภาเวติ วิเวกนิสฺสิตํ วิราคนิสฺสิตํ นิโรธนิสฺสิตํ โวสฺสคฺคปริณามึ. ตตฺถ ยา วีริยาธิปเตยฺยา จิตฺเตกคฺคตา, อยํ วีริยสมาธิ…เป… ตตฺถ ยา จิตฺตาธิปเตยฺยา จิตฺเตกคฺคตา, อยํ จิตฺตสมาธิ…เป… ตตฺถ ยา วีมํสาธิปเตยฺยา จิตฺเตกคฺคตา, อยํ วีมํสาสมาธิ. สมาหิเต จิตฺเต กิเลสานํ วิกฺขมฺภนตาย ปฏิสงฺขานพเลน วา ภาวนาพเลน วา, อิทํ ปหานํ. ตตฺถ เย อสฺสาสปสฺสาสา วิตกฺกวิจารา สญฺญาเวทยิตา สรสงฺกปฺปา, อิเม สงฺขารา. อิติ ปุริมโก จ วีมํสาสมาธิ, กิเลสวิกฺขมฺภนตาย จ ปหานํ อิเม จ สงฺขารา, ตทุภยํ วีมํสาสมาธิปฺปธานสงฺขารสมนฺนาคตํ อิทฺธิปาทํ ภาเวติ วิเวกนิสฺสิตํ วิราคนิสฺสิตํ นิโรธนิสฺสิตํ โวสฺสคฺคปริณามึ.

එහි සතිය සහ ප්‍රඥාව ඉන්ද්‍රිය හතරකි. සතිය ඉන්ද්‍රිය දෙකකි; එනම් සතින්ද්‍රිය සහ සමාධින්ද්‍රියයි. ප්‍රඥාව ඉන්ද්‍රිය දෙකකි; එනම් පඤ්ඤින්ද්‍රිය සහ විරියින්ද්‍රියයි. මේ ඉන්ද්‍රිය සතරෙහි පවතින යම් විශ්වාසයක් හෝ පැහැදීමක් වේ ද, එය 'සද්ධින්ද්‍රිය' වේ. එහි ශ්‍රද්ධාව අධිපතිව පවතින සිතේ ඒකාග්‍රතාව යම් ද, එය 'ඡන්ද සමාධි' වේ. සිත සමාහිත වූ කල්හි, ප්‍රතිසංඛ්‍යාන බලයෙන් හෝ භාවනා බලයෙන් හෝ කෙලෙස් යටපත් කිරීම (වික්ඛම්භන) නිසා ඇතිවන ප්‍රහාණය 'වික්ඛම්භන ප්‍රහාණය' වේ. එහි ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස, විතක්ක විචාර, සංඥා වේදයිත සහ යෝගීහු විසින් මෙනෙහි කරන ලද යම් චේතනා (සංකල්ප) වේ ද, මේවා 'සංස්කාර' වේ. මෙසේ පෙර කී ඡන්ද සමාධිය ද, කෙලෙස් යටපත් කිරීමෙන් ලබන ප්‍රහාණය ද, මේ සංස්කාර ද යන මේ සියල්ල ඡන්ද සමාධි පධාන සංස්කාරයන්ගෙන් සමන්විත 'ඉද්ධිපාදය' වැඩීමයි. එය විවේකය, විරාගය සහ නිරෝධය ඇසුරු කළ, අත්හැරීමෙන් පරිණත වූවකි. විරිය අධිපතිව පවතින සිතේ ඒකාග්‍රතාවය 'විරිය සමාධි' වේ...පෙ... චිත්තය අධිපතිව පවතින සිතේ ඒකාග්‍රතාවය 'චිත්ත සමාධි' වේ...පෙ... විමංසාව අධිපතිව පවතින සිතේ ඒකාග්‍රතාවය 'විමංසා සමාධි' වේ. සිත සමාහිත වූ කල්හි, ප්‍රතිසංඛ්‍යාන බලයෙන් හෝ භාවනා බලයෙන් හෝ කෙලෙස් යටපත් කිරීම නිසා ඇතිවන ප්‍රහාණය වික්ඛම්භන ප්‍රහාණයයි. එහි ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස, විතක්ක විචාර, සංඥා වේදයිත සහ යෝගීහු විසින් මෙනෙහි කරන ලද යම් චේතනා වේ ද, මේවා සංස්කාර වේ. මෙසේ පෙර කී විමංසා සමාධිය ද, කෙලෙස් යටපත් කිරීමෙන් ලබන ප්‍රහාණය ද, මේ සංස්කාර ද යන මේ සියල්ල විමංසා සමාධි පධාන සංස්කාරයන්ගෙන් සමන්විත ඉද්ධිපාදය වැඩීමයි. එය විවේකය, විරාගය සහ නිරෝධය ඇසුරු කළ, අත්හැරීමෙන් පරිණත වූවකි.

๑๔. สพฺโพ สมาธิ ญาณมูลโก ญาณปุพฺพงฺคโม ญาณานุปริวตฺติ.

14. සියලු සමාධිය ඥානය මුල් කරගත්, ඥානය පෙරටු කරගත්, ඥානය අනුව පවතින සුළු වේ.

ยถา ปุเร ตถา ปจฺฉา, ยถา ปจฺฉา ตถา ปุเร;

ยถา ทิวา ตถา รตฺตึ, ยถา รตฺตึ ตถา ทิวา.

පෙර යම් සේ ද පසුව ද එසේමය, පසුව යම් සේ ද පෙර ද එසේමය. දහවල යම් සේ ද රාත්‍රිය ද එසේමය, රාත්‍රිය යම් සේ ද දහවල ද එසේමය.

อิติ [Pg.16] วิวเฏน เจตสา อปริโยนทฺเธน สปฺปภาสํ จิตฺตํ ภาเวติ. ปญฺจินฺทฺริยานิ กุสลานิ จิตฺตสหภูนิ จิตฺเต อุปฺปชฺชมาเน อุปฺปชฺชนฺติ, จิตฺเต นิรุชฺฌมาเน นิรุชฺฌนฺติ. นามรูปญฺจ วิญฺญาณเหตุกํ วิญฺญาณปจฺจยา นิพฺพตฺตํ, ตสฺส มคฺเคน เหตุ อุปจฺฉินฺโน, วิญฺญาณํ อนาหารํ อนภินนฺทิตํ อปฺปฏิสนฺธิกํ ตํ นิรุชฺฌติ. นามรูปมปิ อเหตุ อปฺปจฺจยํ ปุนพฺภวํ น นิพฺพตฺตยติ. เอวํ วิญฺญาณสฺส นิโรธา ปญฺญา จ สติ จ นามรูปญฺจ นิรุชฺฌติ. เตนาห ภควา –

මෙසේ විවෘත වූ, කෙලෙසුන්ගෙන් වැසී නොගිය, ආලෝකය සහිත සිත වඩනු ලැබේ. කුසල් වූ පංච ඉන්ද්‍රියයෝ සිත හා එක්ව පවතින බැවින්, සිත උපදින කල්හි උපදිති, සිත නිරුද්ධ වන කල්හි නිරුද්ධ වෙති. නාමරූපය ද විඤ්ඤාණය හේතු කොට ඇත්තකි, විඤ්ඤාණය ප්‍රත්‍ය කොට උපන්නකි. මාර්ග ඥානයෙන් එහි හේතුව සිඳී ගිය කල්හි, විඤ්ඤාණය ආහාර රහිතව, අභිනන්දනයෙන් තොරව, නැවත ප්‍රතිසන්ධියක් ඇති නොකරමින් නිරුද්ධ වේ. නාමරූපය ද හේතු රහිතව, ප්‍රත්‍ය රහිතව නැවත භවයක් ඇති නොකරයි. මෙසේ විඤ්ඤාණය නිරුද්ධ වීමෙන් ප්‍රඥාව ද සතිය ද නාමරූපය ද නිරුද්ධ වෙයි. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක.

‘‘ยเมตํ ปญฺหํ อปุจฺฉิ, อชิต ตํ วทามิ เต;

ยตฺถ นามญฺจ รูปญฺจ, อเสสํ อุปรุชฺฌติ;

วิญฺญาณสฺส นิโรเธน, เอตฺเถตํ อุปรุชฺฌตี’’ติ.

"අජිතය, ඔබ යම් ප්‍රශ්නයක් මගෙන් විමසුවේ ද, එය මම ඔබට පවසමි. යම් තැනක නාමය හා රූපය ඉතිරි නොවී මුළුමනින්ම නිරුද්ධ වේ ද, විඥානය නිරුද්ධ වීමෙන් මේ සියල්ල (නාම-රූප) මෙහිදී නිරුද්ධ වේ යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක."

‘‘เย จ สงฺขาตธมฺมาเส, [อิจฺจายสฺมา อชิโต]เย จ เสกฺขา ปุถู อิธ;

เตสํ เม นิปโก อิริยํ, ปุฏฺโฐ ปพฺรูหิ มาริสา’’ติ.

"නිදුකාණන් වහන්ස, (අනිත්‍යාදී වශයෙන්) ධර්මය පිරිසිඳ දත් රහතන් වහන්සේලා ද, මෙලොව වසන බොහෝ ශෛක්ෂ (හික්මෙන) පුද්ගලයන් ද වෙත් ද, ඒ ප්‍රඥාවන්ත වූ ඔබ වහන්සේගෙන් මා විමසන ඔවුන්ගේ පැවැත්ම (පිළිවෙත) මට වදාරන සේක්වා" යි ආයුෂ්මත් අජිත තෙමේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් ප්‍රශ්න විමසීය.

๑๕. อิมานิ ตีณิ ปทานิ ปุจฺฉิตานิ, เต ตโย ปญฺหา. กิสฺส? เสขาเสขวิปสฺสนาปุพฺพงฺคมปฺปหานโยเคน, เอวญฺหิ อาห. ‘‘เย จ สงฺขาตธมฺมาเส’’ติ อรหตฺตํ ปุจฺฉติ, ‘‘เย จ เสขา ปุถู อิธา’’ติ เสขํ ปุจฺฉติ, ‘‘เตสํ เม นิปโก อิริยํ, ปุฏฺโฐ ปพฺรูหิ มาริสา’’ติ วิปสฺสนาปุพฺพงฺคมํ ปหานํ ปุจฺฉติ.

15. මේ ප්‍රශ්න තුනක් විමසන ලදී. ඒවා ප්‍රශ්න තුනකි. කවර හෙයින් ද? ශෛක්ෂ හා අශෛක්ෂ පුද්ගලයන් පිළිබඳව විදර්ශනාව පෙරටු කරගත් ප්‍රහාණය හා යෙදුණු ප්‍රශ්න කිරීමේ ක්‍රමයට අනුව ඒවා ප්‍රශ්න තුනක් වේ. අජිත ආයුෂ්මතුන් මෙසේ පැවසීය: 'යෙ ච සංඛාතධම්මාසෙ' යන්නෙන් රහත් බව පිළිබඳව විමසයි, 'යෙ ච සෙඛා පුථූ ඉධ' යන්නෙන් ශෛක්ෂ පුද්ගලයා පිළිබඳව විමසයි, 'තෙසං මෙ නිපකො ඉරියං, පුට්ඨො පබ්‍රූහි මාරිසා' යන්නෙන් විදර්ශනාව පෙරටු කරගත් ප්‍රහාණාභිසමය (ප්‍රහාණය) පිළිබඳව විමසයි.

ตตฺถ วิสชฺชนา –

එහි පිළිතුර මෙසේය -

‘‘กาเมสุ นาภิคิชฺเฌยฺย, [อชิตาติ ภควา]มนสานาวิโล สิยา;

กุสโล สพฺพธมฺมานํ, สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช’’ติ.

"අජිතය, (වස්තු) කාමයන්හි ගිජු නොවිය යුතුය. මනසින් (කෙලෙස්වලින්) නොකලඹුනේ විය යුතුය. සියලු ධර්මයන්හි දක්ෂ වූ, සිහි ඇති මහණ තෙමේ (සංසාරයෙන්) නික්ම යා යුතුය (පිළිපැදිය යුතුය)" යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. මෙසේ පිළිතුර දක්වන ලදී.

ภควโต สพฺพํ กายกมฺมํ ญาณปุพฺพงฺคมํ ญาณานุปริวตฺติ, สพฺพํ วจีกมฺมํ ญาณปุพฺพงฺคมํ ญาณานุปริวตฺติ, สพฺพํ มโนกมฺมํ ญาณปุพฺพงฺคมํ ญาณานุปริวตฺติ. อตีเต อํเส อปฺปฏิหตญาณทสฺสนํ, อนาคเต อํเส อปฺปฏิหตญาณทสฺสนํ, ปจฺจุปฺปนฺเน อํเส อปฺปฏิหตญาณทสฺสนํ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සියලු කාය කර්මයන් ඥානය පෙරටු කොට පවතී, ඥානය අනුවම පවතී. සියලු වචී කර්මයන් ඥානය පෙරටු කොට පවතී, ඥානය අනුවම පවතී. සියලු මනෝ කර්මයන් ඥානය පෙරටු කොට පවතී, ඥානය අනුවම පවතී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට අතීත කාලයෙහි අවිරුද්ධ වූ (ප්‍රතිහත නොවූ) ඥාන දර්ශනයක් ඇත, අනාගත කාලයෙහි අවිරුද්ධ වූ ඥාන දර්ශනයක් ඇත, වර්තමාන කාලයෙහි අවිරුද්ධ වූ ඥාන දර්ශනයක් ඇත.

โก [Pg.17] จ ญาณทสฺสนสฺส ปฏิฆาโต? ยํ อนิจฺเจ ทุกฺเข อนตฺตนิ จ อญฺญาณํ อทสฺสนํ, อยํ ญาณทสฺสนสฺส ปฏิฆาโต. ยถา อิธ ปุริโส ตารกรูปานิ ปสฺเสยฺย, โน จ คณนสงฺเกเตน ชาเนยฺย, อยํ ญาณทสฺสนสฺส ปฏิฆาโต.

ඥාන දර්ශනයට ඇති බාධාව කවරේ ද? අනිත්‍ය, දුක්ඛ සහ අනාත්ම යන ධර්මයන්හි යම් නොදැනීමක්, නොදැකීමක් ඇද්ද, මෙය ඥාන දර්ශනයට ඇති බාධාවයි. මෙලොව යම් පුරුෂයෙක් තරු සමූහය දකින්නේ නමුත්, ඒවා ගණනය කරන ලකුණු (සංකේත) අනුව නොදන්නේ යම් සේද, එලෙසම අනිත්‍යාදී ලක්ෂණ තුන පිළිබඳ නොදැනීම නිසා බාධාව පවතී.

ภควโต ปน อปฺปฏิหตญาณทสฺสนํ, อนาวรณญาณทสฺสนา หิ พุทฺธา ภควนฺโต. ตตฺถ เสเขน ทฺวีสุ ธมฺเมสุ จิตฺตํ รกฺขิตพฺพํ เคธา จ รชนีเยสุ ธมฺเมสุ, โทสา จ ปริยุฏฺฐานีเยสุ. ตตฺถ ยา อิจฺฉา มุจฺฉา ปตฺถนา ปิยายนา กีฬนา, ตํ ภควา นิวาเรนฺโต เอวมาห ‘‘กาเมสุ นาภิคิชฺเฌยฺยา’’ติ.

නමුත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට නම් අවිරුද්ධ වූ (බාධා රහිත) ඥාන දර්ශනයක් ඇත. මන්දයත්, බුදුරජාණන් වහන්සේලා ආවරණය රහිත ඥාන දර්ශනයෙන් යුක්ත වන බැවිනි. එහිදී ශෛක්ෂ පුද්ගලයා විසින් ධර්මයන් දෙකකදී සිත ආරක්ෂා කරගත යුතුය. එනම්, ඇලිය යුතු (රජනීය) අරමුණු කෙරෙහි ඇති වන ලෝභයෙන් (ගෙධ) සහ ගැටිය යුතු (ද්වේෂය ඉපදවිය හැකි) අරමුණු කෙරෙහි ඇති වන ද්වේෂයෙන් සිත ආරක්ෂා කරගත යුතුය. එහිදී යම් ඉච්ඡාවක්, මුළාවක්, ප්‍රාර්ථනාවක්, අරමුණට ප්‍රිය කිරීමක්, කෙළිලොල් බවක් වේ ද, ඒ තෘෂ්ණාව නම් වූ ලෝභය වළක්වමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'කාමයන්හි ගිජු නොවිය යුතුය' යි මෙසේ වදාළ සේක.

‘‘มนสานาวิโล สิยา’’ติ ปริยุฏฺฐานวิฆาตํ อาห. ตถา หิ เสโข อภิคิชฺฌนฺโต อสมุปฺปนฺนญฺจ กิเลสํ อุปฺปาเทติ, อุปฺปนฺนญฺจ กิเลสํ ผาตึ กโรติ. โย ปน อนาวิลสงฺกปฺโป อนภิคิชฺฌนฺโต วายมติ, โส อนุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ อนุปฺปาทาย ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วีริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ. โส อุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานาย ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วีริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ. โส อนุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ อุปฺปาทาย ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วีริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ. โส อุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ ฐิติยา อสมฺโมสาย ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย ภาวนาย ปาริปูริยา ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วีริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ.

'මනසින් නොකලඹුනේ විය යුතුය' යන්නෙන් පර්යුත්ථාන (කෙලෙස් නැගී සිටීම) විනාශ කිරීම ගැන වදාරන ලදී. සැබවින්ම ශෛක්ෂ පුද්ගලයා දැඩි ලෙස ගිජු වන්නේ නම්, නූපන් කෙලෙස් උපදවයි, උපන් කෙලෙස් වැඩිකරයි. යම් ශෛක්ෂයෙක් නොකලඹුණු (සම්මා) සංකල්ප ඇතිව, ගිජු නොවී උත්සාහ කරයි ද, ඔහු නූපන් ලාමක අකුසල ධර්මයන් නූපදවා ගැනීම පිණිස කැමැත්ත උපදවයි, උත්සාහ කරයි, වීර්යය පටන් ගනී, සිත පග්‍රහණය කරයි, වෑයම් කරයි. ඔහු උපන් ලාමක අකුසල ධර්මයන් ප්‍රහාණය කිරීම පිණිස... නූපන් කුසල ධර්මයන් උපදවා ගැනීම පිණිස... උපන් කුසල ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම පිණිස, නොමුළා වීම පිණිස, බහුල බව පිණිස, විපුල බව පිණිස, භාවනා කිරීම පිණිස සහ පිරිපුන් බව පිණිස කැමැත්ත උපදවයි, උත්සාහ කරයි, වීර්යය පටන් ගනී, සිත පග්‍රහණය කරයි, වෑයම් කරයි.

๑๖. กตเม อนุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา? กามวิตกฺโก พฺยาปาทวิตกฺโก วิหึสาวิตกฺโก, อิเม อนุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา. กตเม อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา? อนุสยา อกุสลมูลานิ, อิเม อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา. กตเม อนุปฺปนฺนา กุสลา ธมฺมา? ยานิ โสตาปนฺนสฺส อินฺทฺริยานิ, อิเม อนุปฺปนฺนา กุสลา ธมฺมา. กตเม อุปฺปนฺนา กุสลา ธมฺมา? ยานิ อฏฺฐมกสฺส อินฺทฺริยานิ, อิเม อุปฺปนฺนา กุสลา ธมฺมา.

16. නූපන් ලාමක අකුසල ධර්ම කවරේ ද? කාම විතර්කය, ව්‍යාපාද විතර්කය, විහිංසා විතර්කය යන මොහු නූපන් අකුසල ධර්මයෝ වෙති. උපන් ලාමක අකුසල ධර්ම කවරේ ද? අනුශය සහ අකුසල මූලයන් උපන් අකුසල ධර්මයෝ වෙති. නූපන් කුසල ධර්ම කවරේ ද? සෝතාපන්න පුද්ගලයෙකුට (ලැබීමට) ඇති යම් ඉන්ද්‍රියයන් වේ ද, මේවා නූපන් කුසල ධර්මයෝ වෙති. උපන් කුසල ධර්ම කවරේ ද? අෂ්ටමක (සෝවාන් මඟෙහි සිටින) පුද්ගලයාගේ යම් ඉන්ද්‍රියයන් වේ ද, මේ ධර්මයෝ උපන් කුසල ධර්මයෝ වෙති.

เยน กามวิตกฺกํ วาเรติ, อิทํ สตินฺทฺริยํ. เยน พฺยาปาทวิตกฺกํ วาเรติ, อิทํ สมาธินฺทฺริยํ. เยน วิหึสาวิตกฺกํ วาเรติ, อิทํ วีริยินฺทฺริยํ.

යමකින් කාම විතර්කය වළක්වයි ද, මෙය සතින්ද්‍රිය (සිහි ඉන්ද්‍රිය) නම් වේ. යමකින් ව්‍යාපාද විතර්කය වළක්වයි ද, මෙය සමාධින්ද්‍රිය නම් වේ. යමකින් විහිංසා විතර්කය වළක්වයි ද, මෙය වීරියින්ද්‍රිය නම් වේ.

เยน [Pg.18] อุปฺปนฺนุปฺปนฺเน ปาปเก อกุสเล ธมฺเม ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมติ นาธิวาเสติ, อิทํ ปญฺญินฺทฺริยํ. ยา อิเมสุ จตูสุ อินฺทฺริเยสุ สทฺทหนา โอกปฺปนา, อิทํ สทฺธินฺทฺริยํ.

යමකින් කලින් කලට උපදින ලාමක අකුසල ධර්මයන් ප්‍රහාණය කරයි ද, දුරු කරයි ද, නැති කර දමයි ද, නැවත නූපදනා තත්ත්වයට පත් කරයි ද, (සිත තුළ) නොඉවසයි ද, මෙය ප්‍රඥේන්ද්‍රිය නම් වේ. මේ ඉන්ද්‍රිය සතර කෙරෙහි ඇති යම් විශ්වාසයක්, පැහැදීමක් ඇද්ද, මේ ධර්ම ස්වභාවය සද්ධින්ද්‍රිය නම් වේ.

ตตฺถ สทฺธินฺทฺริยํ กตฺถ ทฏฺฐพฺพํ? จตูสุ โสตาปตฺติยงฺเคสุ. วีริยินฺทฺริยํ กตฺถ ทฏฺฐพฺพํ? จตูสุ สมฺมปฺปธาเนสุ. สตินฺทฺริยํ กตฺถ ทฏฺฐพฺพํ? จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ. สมาธินฺทฺริยํ กตฺถ ทฏฺฐพฺพํ? จตูสุ ฌาเนสุ. ปญฺญินฺทฺริยํ กตฺถ ทฏฺฐพฺพํ? จตูสุ อริยสจฺเจสุ. เอวํ เสโข สพฺเพหิ กุสเลหิ ธมฺเมหิ อปฺปมตฺโต วุตฺโต ภควตา อนาวิลตาย มนสา. เตนาห ภควา ‘‘มนสานาวิโลสิยา’’ติ.

එහිදී සද්ධින්ද්‍රිය කොතැනක දැකිය යුතු ද? සතර සෝතාපත්තියංගයන්හි දැකිය යුතුය. වීරියින්ද්‍රිය සතර සම්‍යක්ප්‍රධානයන්හි දැකිය යුතුය. සතින්ද්‍රිය සතර සතිපට්ඨානයන්හි දැකිය යුතුය. සමාධින්ද්‍රිය සතර ධ්‍යානයන්හි දැකිය යුතුය. ප්‍රඥේන්ද්‍රිය සතර ආර්ය සත්‍යයන්හි දැකිය යුතුය. මෙසේ සියලු කුසල ධර්මයන්හි අප්‍රමාදී වූ ශෛක්ෂ පුද්ගලයා නොකලඹුණු සිතින් යුක්ත අයෙකු ලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. ඒ හෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මනසින් නොකලඹුනේ විය යුතුය' යි වදාළ සේක.

๑๗. ‘‘กุสโล สพฺพธมฺมาน’’นฺติ โลโก นาม ติวิโธ กิเลสโลโก ภวโลโก อินฺทฺริยโลโก. ตตฺถ กิเลสโลเกน ภวโลโก สมุทาคจฺฉติ, โส อินฺทฺริยานิ นิพฺพตฺเตติ, อินฺทฺริเยสุ ภาวิยมาเนสุ เนยฺยสฺส ปริญฺญา ภวติ. สา ทุวิเธน อุปปริกฺขิตพฺพา ทสฺสนปริญฺญาย จ ภาวนาปริญฺญาย จ. ยทา หิ เสโข เญยฺยํ ปริชานาติ, ตทา นิพฺพิทาสหคเตหิ สญฺญามนสิกาเรหิ เนยฺยํ ปริญฺญาตํ ภวติ. ตสฺส ทฺเว ธมฺมา โกสลฺลํ คจฺฉนฺติ – ทสฺสนโกสลฺลญฺจ ภาวนาโกสลฺลญฺจ.

17. 'සියලු ධර්මයන්හි දක්ෂ වූ' යන්නෙහි, ලෝකය නම් කෙලෙස් ලෝකය, භව ලෝකය සහ ඉන්ද්‍රිය ලෝකය යැයි තෙවැදෑරුම් වේ. එහි කෙලෙස් ලෝකය නිසා භව ලෝකය හටගනී. එම (මහග්ගත ධර්මයන්හි පිහිටි) පුද්ගලයා ඉන්ද්‍රියයන් උපදවයි. ඉන්ද්‍රියයන් වඩන කල්හි, දත යුතු ධර්මයන් පිරිසිඳ දැනීම (පරිඥා) ඇති වේ. එය දර්ශන පරිඥාව සහ භාවනා පරිඥාව වශයෙන් දෙවැදෑරුම් ලෙස විමසිය යුතුය. යම් කලෙක ශෛක්ෂ පුද්ගලයා කලකිරීම සහිත වූ සංඥා මනසිකාරයන්ගෙන් දත යුතු ධර්මය පිරිසිඳ දනී ද, එවිට දත යුතු ධර්මය පිරිසිඳ දන්නා ලද්දේ වෙයි. එවිට ඔහුට දර්ශන කෝසල්ලය සහ භාවනා කෝසල්ලය යන ධර්ම දෙකෙහි දක්ෂ බව ඇති වේ.

ตํ ญาณํ ปญฺจวิเธน เวทิตพฺพํः อภิญฺญา ปริญฺญา ปหานํ ภาวนา สจฺฉิกิริยา. ตตฺถ กตมา อภิญฺญา? ยํ ธมฺมานํ สลกฺขเณ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา จ อตฺถปฏิสมฺภิทา จ, อยํ อภิญฺญา.

ඒ ඥානය අභිඥා, පරිඥා, ප්‍රහාණ, භාවනා සහ සච්ඡිකිරියා වශයෙන් පස් වැදෑරුම් ලෙස දත යුතුය. එහි අභිඥාව කවරේ ද? ධර්මයන්ගේ ස්වලක්ෂණ කෙරෙහි පවතින යම් ඥානයක් ද, ධර්ම පටිසම්භිදාව හා අත්ථ පටිසම්භිදාව ද වේ ද, මෙය අභිඥාව නම් වේ.

ตตฺถ กตมา ปริญฺญา? เอวํ อภิชานิตฺวา ยา ปริชานนา ‘‘อิทํ กุสลํ, อิทํ อกุสลํ, อิทํ สาวชฺชํ, อิทํ อนวชฺชํ, อิทํ กณฺหํ, อิทํ สุกฺกํ, อิทํ เสวิตพฺพํ, อิทํ น เสวิตพฺพํ, อิเม ธมฺมา เอวํคหิตา, อิทํ ผลํ นิพฺพตฺเตนฺติ, เตสํ เอวํคหิตานํ อยํ อตฺโถ’’ติ, อยํ ปริญฺญา.

එහි පරිඥාව කවරේ ද? මෙසේ වෙන් වෙන් වශයෙන් දැනගෙන, 'මෙය කුසලය, මෙය අකුසලය, මෙය වැරදි සහිතය, මෙය නිවැරදිය, මෙය අඳුරු ධර්මයයි, මෙය දීප්තිමත් ධර්මයයි, මෙය සේවනය කළ යුතුය, මෙය සේවනය නොකළ යුතුය, මේ ධර්මයන් මෙසේ ගත් කල්හි මෙබඳු ඵල ලබා දෙයි, මෙසේ ගත් ඒ ධර්මයන්ගේ අර්ථය (සත්‍යය) මෙයයි' යනුවෙන් පවතින යම් පිරිසිඳ දැනීමක් වේ ද, මෙය පරිඥාව නම් වේ.

เอวํ ปริชานิตฺวา ตโย ธมฺมา อวสิฏฺฐา ภวนฺติ ปหาตพฺพา ภาเวตพฺพา สจฺฉิกาตพฺพา จ. ตตฺถ กตเม ธมฺมา ปหาตพฺพา? เย อกุสลา. ตตฺถ กตเม ธมฺมา ภาเวตพฺพา? เย กุสลา. ตตฺถ กตเม ธมฺมา สจฺฉิกาตพฺพา? ยํ อสงฺขตํ. โย เอวํ ชานาติ อยํ วุจฺจติ อตฺถกุสโล ธมฺมกุสโล [Pg.19] กลฺยาณตากุสโล ผลตากุสโล, อายกุสโล อปายกุสโล อุปายกุสโล มหตา โกสลฺเลน สมนฺนาคโตติ, เตนาห ภควา ‘‘กุสโล สพฺพธมฺมาน’’นฺติ.

මෙසේ පිරිසිඳ දතයුතු වූ (පරිජානිතබ්බ) ධර්මයන් දැනගත් ශෛක්‍ෂ පුද්ගලයාට ප්‍රහීණ කළ යුතු වූ, වැඩිය යුතු වූ සහ සාක්ෂාත් කළ යුතු වූ තවත් ධර්ම තුනක් ඉතිරිව පවතී. එහි ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්ම කවරේද? අකුසල ධර්මයෝය. වැඩිය යුතු ධර්ම කවරේද? කුසල ධර්මයෝය. සාක්ෂාත් කළ යුතු ධර්ම කවරේද? අසංඛත වූ නිර්වාණයයි. යමෙක් මෙසේ දන්නේ නම්, ඔහු අර්ථයෙහි දක්ෂයෙකු, ධර්මයෙහි දක්ෂයෙකු, කල්‍යාණ ධර්මයන්හි දක්ෂයෙකු, ඵලයන්හි දක්ෂයෙකු, අය (අභිවෘද්ධිය) සහ අපාය (හානිය) පිළිබඳ දක්ෂයෙකු මෙන්ම උපායෙහි දක්ෂයෙකු ලෙසද හඳුන්වනු ලැබේ. ඔහු මහා ප්‍රඥාවකින් (කෝසල්ලයකින්) යුක්ත වූවෙක් යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "සියලු ධර්මයන්හි දක්ෂ වූ" යනුවෙන් වදාළ සේක.

‘‘สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช’’ติ เตน ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารตฺถํ อภิกฺกนฺเต ปฏิกฺกนฺเต อาโลกิเต วิโลกิเต สมิญฺชิเต ปสาริเต สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารเณ อสิเต ปีเต ขายิเต สายิเต อุจฺจารปสฺสาวกมฺเม คเต ฐิเต นิสินฺเน สุตฺเต ชาคริเต ภาสิเต ตุณฺหิภาเว สเตน สมฺปชาเนน วิหาตพฺพํ. อิมา ทฺเว จริยา อนุญฺญาตา ภควตา เอกา วิสุทฺธานํ, เอกา วิสุชฺฌนฺตานํ. เก วิสุทฺธา? อรหนฺโต. เก วิสุชฺฌนฺตา? เสกฺขา. กตกิจฺจานิ หิ อรหโต อินฺทฺริยานิ. ยํ โพชฺฌํ, ตํ จตุพฺพิธํ ทุกฺขสฺส ปริญฺญาภิสมเยน สมุทยสฺส ปหานาภิสมเยน มคฺคสฺส ภาวนาภิสมเยน นิโรธสฺส สจฺฉิกิริยาภิสมเยน, อิทํ จตุพฺพิธํ โพชฺฌํ โย เอวํ ชานาติ, อยํ วุจฺจติ สโต อภิกฺกมติ สโต ปฏิกฺกมติ ขยา ราคสฺส ขยา โทสสฺส ขยา โมหสฺส. เตนาห ภควา ‘‘สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช’’ติ, เตนาห –

"සිහි ඇති භික්ෂුව හැසිරෙන්නේය" යනු, ඒ (අශෛක්‍ෂ) භික්ෂුව විසින් මෙලොව සැප පිණිස ඉදිරියට යාමේදී, ආපසු පැමිණීමේදී, ඉදිරිය බැලීමේදී, පසෙක බැලීමේදී, අත් පා හැකිලීමේදී, දිගු කිරීමේදී, සඟල සිවුරු පාත්‍ර දැරීමේදී, අනුභව කිරීමේදී, පානය කිරීමේදී, කෑමේදී, රස විඳීමේදී, මළ මුත්‍ර පහ කිරීමේදී, ගමනේදී, සිටගෙන සිටීමේදී, හිඳීමේදී, නිදාගැනීමේදී, අවදිවීමේදී, කතා කිරීමේදී සහ නිහඬව සිටීමේදී සිහියෙන් හා නුවණින් යුක්තව වාසය කළ යුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් චරියාවන් දෙකක් අනුදැන වදාළ සේක: එකක් පිරිසිදු වූවන් (රහතන් වහන්සේලා) උදෙසාය, අනෙක පිරිසිදු වන්නන් (ශෛක්‍ෂයන්) උදෙසාය. පිරිසිදු වූවෝ කවරහුද? රහතන් වහන්සේලාය. පිරිසිදු වන්නෝ කවරහුද? ශෛක්‍ෂයෝය. රහතන් වහන්සේගේ ඉන්ද්‍රියයන් කටයුතු නිම කළ ඒවා වෙයි. අවබෝධ කළ යුතු යමක් වේද, එය සිව් වැදෑරුම්ය: දුක්ඛ සත්‍යය පිරිසිඳ දැකීමෙන් (පරිඤ්ඤාභිසමය), සමුදය සත්‍යය ප්‍රහීණ කිරීමෙන් (පහානාභිසමය), මග්ග සත්‍යය වැඩීමෙන් (භාවනාභිසමය) සහ නිරෝධ සත්‍යය සාක්ෂාත් කිරීමෙන් (සච්ඡිකිරියාභිසමය) අවබෝධ කළ යුතුය. යමෙක් මෙසේ සිව් වැදෑරුම් සත්‍යය දන්නේ නම්, රාගය, ද්වේෂය හා මෝහය ක්ෂය වීමෙන් ඔහු සිහියෙන් යුක්තව ඉදිරියට යන්නෙක්, සිහියෙන් යුක්තව ආපසු එන්නෙක් යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "සිහි ඇති භික්ෂුව හැසිරෙන්නේය" යැයි වදාළ සේක.

‘‘กาเมสุ นาภิคิชฺเฌยฺย, [อชิตาติ ภควา]มนสานาวิโล สิยา;

กุสโล สพฺพธมฺมานํ, สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช’’ติ.

"අජිතය, කාමයන් කෙරෙහි ගිජු නොවන්නේය, සිතින් නොකලඹුනේ (පිරිසිදු වූයේ) වන්නේය; සියලු ධර්මයන්හි දක්ෂ වූ, සිහි ඇති භික්ෂුව (සසරින් මිදී) හැසිරෙන්නේය" යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

เอวํ ปุจฺฉิตพฺพํ, เอวํ วิสชฺชิตพฺพํ. สุตฺตสฺส จ อนุคีติ อตฺถโต จ พฺยญฺชนโต จ สมาเนตพฺพา. อตฺถาปคตํ หิ พฺยญฺชนํ สมฺผปฺปลาปํ ภวติ. ทุนฺนิกฺขิตฺตสฺส ปทพฺยญฺชนสฺส อตฺโถปิ ทุนฺนโย ภวติ, ตสฺมา อตฺถพฺยญฺชนูเปตํ สงฺคายิตพฺพํ. สุตฺตญฺจ ปวิจินิตพฺพํ. กึ อิทํ สุตฺตํ อาหจฺจ วจนํ อนุสนฺธิวจนํ นีตตฺถํ เนยฺยตฺถํ สํกิเลสภาคิยํ นิพฺเพธภาคิยํ อเสกฺขภาคิยํ? กุหึ อิมสฺส สุตฺตสฺส สพฺพานิ สจฺจานิ ปสฺสิตพฺพานิ, อาทิมชฺฌปริโยสาเนติ? เอวํ สุตฺตํ ปวิเจตพฺพํ. เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน – ‘‘ยํ ปุจฺฉิตญฺจ วิสฺสชฺชิตญฺจ, สุตฺตสฺส ยา จ อนุคีตี’’ติ.

මෙසේ විමසිය යුතුය, මෙසේ පිළිතුරු දිය යුතුය. සූත්‍රයෙහි අර්ථය හා ව්‍යඤ්ජනය (ශබ්ද) ගළපා බැලිය යුතුය. අර්ථයෙන් තොර ව්‍යඤ්ජනය හිස් ප්‍රලාපයක් වෙයි. වැරදි ලෙස යෙදූ පද හා ව්‍යඤ්ජනයන්හි අර්ථයද වටහා ගැනීම අපහසුය. එබැවින් අර්ථ හා ව්‍යඤ්ජන සම්පූර්ණ ලෙස සූත්‍ර සංගායනා කළ යුතුය. සූත්‍රය විමසා බැලිය යුතුය. මෙම සූත්‍රය බුදුන් වහන්සේ සෘජුවම වදාළ එකක්ද (ආහච්ච වචන), සෘජු අර්ථ ඇති එකක්ද (නීතත්ථ), සාරාංශ කොට වදාළ එකක්ද (නෙය්‍යත්ථ), කෙලෙස් සහිත පාර්ශවයට (සංකිලේසභාගිය) අයත් එකක්ද, අවබෝධය පිණිස (නිබ්බේධභාගිය) වූ එකක්ද, නැතහොත් අශෛක්‍ෂ භූමියට (අසේක්ඛභාගිය) අයත් එකක්ද? මෙම සූත්‍රයේ ආරම්භයෙහි, මැද සහ අවසානයෙහි සියලු සත්‍යයන් කෙසේ දැක්වෙන්නේදැයි විමසිය යුතුය. ආයුෂ්මත් මහා කච්චායන රහතන් වහන්සේ "යම් ප්‍රශ්නයක් විමසන ලද්දේද, පිළිතුරු දෙන ලද්දේද, සූත්‍රයෙහි අර්ථය හා ව්‍යඤ්ජන කෙසේ ගැළපේද" යනුවෙන් වදාළේ එබැවිනි.

นิยุตฺโต วิจโย หาโร.

විචය හාරය නිම කරන ලදී.

๓. ยุตฺติหารวิภงฺโค

3. යුත්ති හාර විභංගය.

๑๘. ตตฺถ [Pg.20] กตโม ยุตฺติหาโร? ‘‘สพฺเพสํ หาราน’’นฺติ, อยํ ยุตฺติหาโร. กึ โยชยติ ? จตฺตาโร มหาปเทสา พุทฺธาปเทโส สงฺฆาปเทโส สมฺพหุลตฺเถราปเทโส เอกตฺเถราปเทโส. อิเม จตฺตาโร มหาปเทสา, ตานิ ปทพฺยญฺชนานิ สุตฺเต โอตารยิตพฺพานิ, วินเย สนฺทสฺสยิตพฺพานิ, ธมฺมตายํ อุปนิกฺขิปิตพฺพานิ.

18. එහි යුත්ති හාරය කවරේද? "සියලු හාරයන්ගේ" යනාදී ගාථාව යුත්ති හාරයයි. එයින් කුමක් ගළපන්නේද? සතර මහාපදේශයන්ය. එනම්: බුද්ධ පදේශය, සංඝ පදේශය, සම්බහුලත්ථේර පදේශය සහ ඒකත්ථේර පදේශයයි. මෙම සතර මහාපදේශයන්හි එන පද හා ව්‍යඤ්ජන සූත්‍රයෙහි බැසගත යුතුය (ඔතාරේතබ්බ), විනයෙහි සැසඳිය යුතුය (සන්දස්සේතබ්බ), ධර්මතාවෙහි බහා තැබිය යුතුය (උපනික්ඛිපිතබ්බ).

กตมสฺมึ สุตฺเต โอตารยิตพฺพานิ? จตูสุ อริยสจฺเจสุ. กตมสฺมึ วินเย สนฺทสฺสยิตพฺพานิ? ราควินเย โทสวินเย โมหวินเย. กตมิสฺสํ ธมฺมตายํ อุปนิกฺขิปิตพฺพานิ? ปฏิจฺจสมุปฺปาเท. ยทิ จตูสุ อริยสจฺเจสุ อวตรติ, กิเลสวินเย สนฺทิสฺสติ, ธมฺมตญฺจ น วิโลเมติ, เอวํ อาสเว น ชเนติ. จตูหิ มหาปเทเสหิ ยํ ยํ ยุชฺชติ, เยน เยน ยุชฺชติ, ยถา ยถา ยุชฺชติ, ตํ ตํ คเหตพฺพํ.

කවර සූත්‍රයක බැසගත යුතුද? සතර ආර්ය සත්‍යයන්හිය. කවර විනයක සැසඳිය යුතුද? රාග විනය, ද්වේෂ විනය සහ මෝහ විනයෙහිය. කවර ධර්මතාවක බහා තැබිය යුතුද? පටිච්චසමුප්පාදයෙහිය. ඉදින් සතර ආර්ය සත්‍යයන්ට එකඟ වේ නම්, කෙලෙස් විනයෙහි සැසඳේ නම්, ධර්මතාවට පටහැනි නොවේ නම්, එය ආශ්‍රවයන් උපදවන්නේ නැත. එබැවින් වදාරන ලද සතර මහාපදේශයන්ට යම් යම් අර්ථයක් ගැළපේද, යම් ක්‍රමයකින් ගැළපේද, එය එලෙසම පිළිගත යුතුය.

๑๙. ปญฺหํ ปุจฺฉิเตน กติ ปทานิ ปญฺเหติ ปทโส ปริโยคาหิตพฺพํ วิเจตพฺพํ? ยทิ สพฺพานิ ปทานิ เอกํ อตฺถํ อภิวทนฺติ, เอโก ปญฺโห. อถ จตฺตาริ ปทานิ เอกํ อตฺถํ อภิวทนฺติ, เอโก ปญฺโห. อถ ตีณิ ปทานิ เอกํ อตฺถํ อภิวทนฺติ, เอโก ปญฺโห. อถ ทฺเว ปทานิ เอกํ อตฺถํ อภิวทนฺติ, เอโก ปญฺโห. อถ เอกํ ปทํ เอกํ อตฺถํ อภิวทติ, เอโก ปญฺโห. ตํ อุปปริกฺขมาเนน อญฺญาตพฺพํ กึ อิเม ธมฺมา นานตฺถา นานาพฺยญฺชนา, อุทาหุ อิเมสํ ธมฺมานํ เอโก อตฺโถ พฺยญฺชนเมว นานนฺติ. ยถา กึ ภเว? ยถา สา เทวตา ภควนฺตํ ปญฺหํ ปุจฺฉติ.

19. ප්‍රශ්නයක් විමසූ විට, එහි පද කීයක් තිබේදැයි පදයෙන් පදය විමසා බැලිය යුතුය. ඉදින් සියලු පදවලින් එකම අර්ථයක් කියවේ නම් එය එක් ප්‍රශ්නයකි. ඉදින් පද සතරකින් එකම අර්ථයක් කියවේ නම් එයද එක් ප්‍රශ්නයකි. පද තුනකින් හෝ පද දෙකකින් හෝ එකම අර්ථයක් කියවේ නම් එයද එක් ප්‍රශ්නයකි. එක් පදයකින් එක් අර්ථයක් කියවේ නම් එයද එක් ප්‍රශ්නයකි. මෙම ධර්මයන්ගේ අර්ථ වෙනස්ද, ව්‍යඤ්ජන (ශබ්ද) වෙනස්ද, නැතහොත් අර්ථය එකක්ම වී ව්‍යඤ්ජන පමණක් වෙනස්දැයි විමසා බලා වටහාගත යුතුය. එය කෙසේ විය යුතුද? දේවතාවෙක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් ප්‍රශ්න විමසූ ආකාරය මෙනි.

‘‘เกนสฺสุพฺภาหโต โลโก, เกนสฺสุ ปริวาริโต;

เกน สลฺเลน โอติณฺโณ, กิสฺส ธูปายิโต สทา’’ติ.

"ලෝකය සැමවිටම කුමකින් පහර දෙන ලද්දේද? කුමකින් වට කරන ලද්දේද? කවර හීයකින් (සල්ලයකින්) ඇතුළු වී තිබේද? කුමන හේතුවක් නිසා සැමවිටම (ගින්නෙන් මෙන්) දුම් දමන්නේද (තැවෙන්නේද)?"

อิมานิ จตฺตาริ ปทานิ ปุจฺฉิตานิ. เต ตโย ปญฺหา กถํ ญายติ? ภควา หิ เทวตาย วิสชฺเชติ.

මෙහි පද හතරක් විමසන ලදී. ඒවා ප්‍රශ්න තුනක් බව දන්නේ කෙසේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේවතාවාට දෙන පිළිතුරෙන් එය පැහැදිලි වෙයි.

‘‘มจฺจุนาพฺภาหโต โลโก, ชราย ปริวาริโต;

ตณฺหาสลฺเลน โอติณฺโณ, อิจฺฉาธูปายิโต สทา’’ติ.

"ලෝකය මෘත්‍යුව (මරණය) විසින් පහර දෙන ලද්දේය, ජරාව (මහලු බව) විසින් වට කරන ලද්දේය, තණ්හාව නැමති හීයෙන් ඇතුළු වී තිබේ, (තණ්හා සහගත) ඉච්ඡාවෙන් සැමවිටම තැවෙන්නේය" යනුවෙනි.

๒๐. ตตฺถ [Pg.21] ชรา จ มรณญฺจ อิมานิ ทฺเว สงฺขตสฺส สงฺขตลกฺขณานิ. ชรายํ ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ, มรณํ วโย. ตตฺถ ชราย จ มรณสฺส จ อตฺถโต นานตฺตํ. เกน การเณน, คพฺภคตาปิ หิ มียนฺติ, น จ เต ชิณฺณา ภวนฺติ. อตฺถิ จ เทวานํ มรณํ, น จ เตสํ สรีรานิ ชีรนฺติ. สกฺกเตว ชราย ปฏิกมฺมํ กาตุํ, น ปน สกฺกเต มรณสฺส ปฏิกมฺมํ กาตุํ อญฺญตฺเรว อิทฺธิมนฺตานํ อิทฺธิวิสยา. ยํ ปนาห ตณฺหาสลฺเลน โอติณฺโณติ ทิสฺสนฺติ วีตราคา ชีรนฺตาปิ มียนฺตาปิ. ยทิ จ ยถา ชรามรณํ, เอวํ ตณฺหาปิ สิยา. เอวํ สนฺเต สพฺเพ โยพฺพนฏฺฐาปิ วิคตตณฺหา สิยุํ. ยถา จ ตณฺหา ทุกฺขสฺส สมุทโย, เอวํ ชรามรณมฺปิ สิยา ทุกฺขสฺส สมุทโย, น จ สิยา ตณฺหา ทุกฺขสฺส สมุทโย, น หิ ชรามรณํ ทุกฺขสฺส สมุทโย, ตณฺหา ทุกฺขสฺส สมุทโย. ยถา จ ตณฺหา มคฺควชฺฌา, เอวํ ชรามรณมฺปิ สิยา มคฺควชฺฌํ. อิมาย ยุตฺติยา อญฺญมญฺเญหิ การเณหิ คเวสิตพฺพํ. ยทิ จ สนฺทิสฺสติ ยุตฺติสมารูฬฺหํ อตฺถโต จ อญฺญตฺตํ, พฺยญฺชนโตปิ คเวสิตพฺพํ.

20. එහි ජරාව හා මරණය යනු සංඛත ධර්මයන්ගේ ලක්ෂණ දෙකකි. පවත්නා ස්කන්ධයන්ගේ වෙනස් වීම ජරාවයි, විනාශ වීම මරණයයි. ජරාව හා මරණය අර්ථ වශයෙන්ද ශබ්ද වශයෙන්ද එකිනෙකට වෙනස්ය. මන්ද, මව්කුස සිටින සත්වයෝද මිය යති, නමුත් ඔවුහු මහලු නොවෙති. දෙවියන්ටද මරණය ඇත, නමුත් ඔවුන්ගේ ශරීර මහලු නොවේ. වෙදකමෙන් ජරාවට පිළියම් කළ හැකි වුවද, සෘද්ධිමතුන්ගේ සෘද්ධි විෂය හැර මරණයට පිළියම් කළ නොහැකිය. "තණ්හා සල්ලයෙන් ඇතුළු වී තිබේ" යන තැන, රාගය ක්ෂය කළ රහතන් වහන්සේලාද මහලු වන සහ මිය යන බව පෙනේ. එබැවින් තණ්හාව ජරාව හා මරණයට වඩා වෙනස්ය. ඉදින් ජරාව හා මරණය මෙන්ම තණ්හාවද වූයේ නම්, සියලු තරුණ පිරිස තණ්හාවෙන් තොර වූවන් විය යුතුය. තණ්හාව දුකට හේතුව (සමුදය) වන්නාක් මෙන්, ජරාව හා මරණයද දුකට හේතුව වන්නේ නැත. ජරාව හා මරණය දුක මිස දුකට හේතුව නොවේ. තණ්හාව ආර්ය මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ කළ හැකි වුවද, ජරාව හා මරණය එසේ කළ නොහැකිය. මෙම යුක්තිය හා අනෙකුත් කරුණු අනුව මේවායේ වෙනස් බව සෙවිය යුතුය. ඉදින් අර්ථයෙන් වෙනස් බව යුක්ති සහගත ලෙස පෙනේ නම්, ව්‍යඤ්ජන (ශබ්ද) මගින්ද එහි වෙනස් බව සෙවිය යුතුය.

สลฺโลติ วา ธูปายนนฺติ วา อิเมสํ ธมฺมานํ อตฺถโต เอกตฺตํ. น หิ ยุชฺชติ อิจฺฉาย จ ตณฺหาย จ อตฺถโต อญฺญตฺตํ. ตณฺหาย อธิปฺปาเย อปริปูรมาเน นวสุ อาฆาตวตฺถูสุ โกโธ จ อุปนาโห จ อุปฺปชฺชติ. อิมาย ยุตฺติยา ชราย จ มรณสฺส จ ตณฺหาย จ อตฺถโต อญฺญตฺตํ.

'හුල' (සල්ල) කියා හෝ 'දුම් දමන' (ධූපයන) කියා හෝ කියනු ලබන මේ ධර්මයන් අර්ථය අතින් එකක්මය. ඉච්ඡාව හා තණ්හාව අර්ථය අතින් වෙනස් වීම නොගැලපේ. තණ්හාවේ අභිප්‍රාය සම්පූර්ණ නොවන කල්හි නව ආකාර ආඝාත වස්තූන් කෙරෙහි ක්‍රෝධය හා උපනාහය (වෛරය) උපදී. මෙම තර්කයට (යුක්තියට) අනුව ජරාව, මරණය හා තණ්හාව අර්ථය අතින් එකිනෙකට වෙනස් බව පිළිගත යුතුය.

ยํ ปนิทํ ภควตา ทฺวีหิ นาเมหิ อภิลปิตํ อิจฺฉาติปิ ตณฺหาติปิ, อิทํ ภควตา พาหิรานํ วตฺถูนํ อารมฺมณวเสน ทฺวีหิ นาเมหิ อภิลปิตํ อิจฺฉาติปิ ตณฺหาติปิ, สพฺพา หิ ตณฺหา อชฺโฌสานลกฺขเณน เอกลกฺขณา. ยถา สพฺโพ อคฺคิ อุณฺหตฺตลกฺขเณน เอกลกฺขโณ, อปิ จ อุปาทานวเสน อญฺญมญฺญานิ นามานิ ลภติ, กฏฺฐคฺคีติปิ ติณคฺคีติปิ สกลิกคฺคีติปิ โคมยคฺคีติปิ ถุสคฺคีติปิ สงฺการคฺคีติปิ, สพฺโพ หิ อคฺคิ อุณฺหตฺตลกฺขโณว. เอวํ สพฺพา ตณฺหา อชฺโฌสานลกฺขเณน เอกลกฺขณา, อปิ ตุ อารมฺมณอุปาทานวเสน อญฺญมญฺเญหิ นาเมหิ อภิลปิตา อิจฺฉาอิติปิ ตณฺหาอิติปิ สลฺโลอิติปิ ธูปายนาอิติปิ สริตาอิติปิ วิสตฺติกาอิติปิ สิเนโหอิติปิ กิลมโถอิติปิ ลตาอิติปิ มญฺญนาอิติปิ พนฺโธอิติปิ อาสาอิติปิ ปิปาสาอิติปิ อภินนฺทนาอิติปิ, อิติ สพฺพา ตณฺหา อชฺโฌสานลกฺขเณน เอกลกฺขณา. ยถา จ เววจเน วุตฺตา.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් 'ඉච්ඡා' කියා හෝ 'තණ්හා' කියා හෝ නම් දෙකකින් යමක් වදාරන ලද්දේ ද, එය බාහිර වස්තූන් අරමුණු කරගැනීමේ වසයෙන් 'ඉච්ඡා' සහ 'තණ්හා' යන නම් දෙකෙන් දේශනා කරන ලද්දකි. මක්නිසාද යත්, සියලු තණ්හාවෝ (අරමුණෙහි) ගිලී ගැනීමේ ලක්ෂණයෙන් එකම ලක්ෂණයක් ඇත්තාහ. සියලු ගින්න උණුසුම් බව යන ලක්ෂණයෙන් එකක් වන්නා සේම, දර අනුව 'දර ගින්න' කියා ද, තණකොළ අනුව 'තණ ගින්න' කියා ද, පතුරු අනුව 'පතුරු ගින්න' කියා ද, ගොම අනුව 'ගොම ගින්න' කියා ද, දහයියා අනුව 'දහයියා ගින්න' කියා ද, කුණු කසළ අනුව 'කුණු ගින්න' කියා ද විවිධ නම් ලබයි. එසේ වුවත් සියලු ගින්නෙහි උණුසුම් බව නම් වූ ලක්ෂණය එකමය. එමෙන්ම සියලු තණ්හාවෝ ගිලී ගැනීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වුවත්, අරමුණු උපාදානය කරගැනීමේ වසයෙන් ඉච්ඡාව, තණ්හාව, හුල (සල්ල), දුම් දැමීම (ධූපයන), ගලා යන ස්වභාවය (සරිතා), විසත්තිය (විසත්තිකා), ස්නේහය, විඩාව (කිලමථ), වැල (ලතා), මඤ්ඤනාව, බන්ධනය, ආශාව, පිපාසාව සහ අභිනන්දනය යන විවිධ නම්වලින් කියනු ලැබෙයි. මෙසේ අරමුණෙහි පැවැත්ම අනුව විවිධ නම්වලින් ගනු ලැබුවද සියලු තණ්හාවෝ ගිලී ගැනීමේ ලක්ෂණයෙන් එකම ලක්ෂණයක් ඇත්තාහ. එය වේවචන විභංගයෙහි කියන ලද පරිදිය.

‘‘อาสา [Pg.22] จ ปิหา อภินนฺทนา จ, อเนกธาตูสุ สรา ปติฏฺฐิตา;

อญฺญาณมูลปฺปภวา ปชปฺปิตา, สพฺพา มยา พฺยนฺติกตา สมูลกา’’ติ.

"ආශාව ද, පතනය ද (පිහා), අභිනන්දනය ද, නානාවිධ ධාතූන් කෙරෙහි ගලා යන්නා වූ ද, පිහිටා තිබෙන්නා වූ ද, නොදැනීම (අඥානය) මුල් කොට උපන්නා වූ ද, ප්‍රජප්පිත (තණ්හාව) ද යන මේ සියල්ල මා විසින් මුල් සහිතවම විනාශ කරන ලදී."

ตณฺหาเยตํ เววจนํ. ยถาห ภควา – รูเป ติสฺส อวิคตราคสฺส อวิคตจฺฉนฺทสฺส อวิคตเปมสฺส อวิคตปิปาสสฺส อวิคตปริฬาหสฺส. เอวํ เวทนาย สญฺญาย สงฺขาเรสุ วิญฺญาเณ อวิคตราคสฺส อวิคตจฺฉนฺทสฺส อวิคตเปมสฺส อวิคตปิปาสสฺส อวิคตปริฬาหสฺส สพฺพํ สุตฺตํ วิตฺถาเรตพฺพํ. ตณฺหาเยตํ เววจนํ. เอวํ ยุชฺชติ.

මෙය තණ්හාවට සමාන පද සමූහයකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: "තිස්සය, රූපය කෙරෙහි පහ නොවූ රාගය ඇති, පහ නොවූ ඡන්දය ඇති, පහ නොවූ ප්‍රේමය ඇති, පහ නොවූ පිපාසාව ඇති, පහ නොවූ දැවිල්ල (පරිළාහය) ඇති තැනැත්තා හට..." මෙසේ වේදනා, සංඥා, සංස්කාර හා විඤ්ඤාණයන් කෙරෙහි ද පහ නොවූ රාගය, පහ නොවූ ඡන්දය, පහ නොවූ ප්‍රේමය, පහ නොවූ පිපාසාව හා පහ නොවූ දැවිල්ල ඇති තැනැත්තා ගැන සියලු සූත්‍රය විස්තර කළ යුතුය. මෙය තණ්හාවේ වේවචනයකි. මෙසේ ගැලපේ.

๒๑. สพฺโพ ทุกฺขูปจาโร กามตณฺหาสงฺขารมูลโก, น ปน ยุชฺชติ สพฺโพ นิพฺพิทูปจาโร กามตณฺหาปริกฺขารมูลโก. อิมาย ยุตฺติยา อญฺญมญฺเญหิ การเณหิ คเวสิตพฺพํ.

21. දුක්ඛයාගේ සියලු පැවැත්ම කාම තණ්හා සංඛාරයන් මුල් කොට ඇත්තේය. එහෙත් සියලු නිබ්බිදා (කලකිරීම්) පැවැත්ම කාම තණ්හාවට අයත් වස්තූන් මුල් කොට ඇත්තේ ය යන්න නොගැලපේ. මෙම තර්කය අනුව අනෙකුත් විවිධ කරුණු මගින් ද මෙය සෙවිය යුතුය.

ยถา หิ ภควา ราคจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อสุภํ เทสยติ, โทสจริตสฺส ภควา ปุคฺคลสฺส เมตฺตํ เทสยติ. โมหจริตสฺส ภควา ปุคฺคลสฺส ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ เทสยติ. ยทิ หิ ภควา ราคจริตสฺส ปุคฺคลสฺส เมตฺตํ เจโตวิมุตฺตึ เทเสยฺย. สุขํ วา ปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ สุขํ วา ปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ วิปสฺสนาปุพฺพงฺคมํ วา ปหานํ เทเสยฺย, น ยุชฺชติ เทสนา. เอวํ ยํ กิญฺจิ ราคสฺส อนุโลมปฺปหานํ โทสสฺส อนุโลมปฺปหานํ โมหสฺส อนุโลมปฺปหานํ. สพฺพํ ตํ วิจเยน หาเรน วิจินิตฺวา ยุตฺติหาเรน โยเชตพฺพํ. ยาวติกา ญาณสฺส ภูมิ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රාග චරිත ඇති පුද්ගලයාට අසුභය දේශනා කරති. දෝෂ චරිත ඇති පුද්ගලයාට මෙත්තාව (මෛත්‍රිය) දේශනා කරති. මෝහ චරිත ඇති පුද්ගලයාට පටිච්චසමුප්පාදය දේශනා කරති. ඉදින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රාග චරිත ඇති පුද්ගලයාට මෛත්‍රී චේතෝවිමුක්තිය දේශනා කළහොත්, එම දේශනාව නොගැලපේ. මක්නිසාද යත් එය අසප්පාය බැවිනි. ඔහුට සුඛා පටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤාව හෝ සුඛා පටිපදා කිප්පාභිඤ්ඤාව හෝ විපස්සනා පූර්වංගම ප්‍රහාණය හෝ දේශනා කිරීම ද නොගැලපේ. මක්නිසාද යත් ඒවා අසප්පාය බැවිනි. මෙසේ රාගය ප්‍රහාණය කිරීමට අනුලෝම වූ ද, දෝෂය ප්‍රහාණය කිරීමට අනුලෝම වූ ද, මෝහය ප්‍රහාණය කිරීමට අනුලෝම වූ ද යම් පමණ ධර්ම ඇද්ද, ඒ සියල්ල විචය හාරයෙන් විමසා බලා යුක්ති හාරයෙන් ගැලපිය යුතුය. ඥානයෙහි භූමිය යම් පමණ ද, එපමණට යුක්ති හාර විචාරය වෙයි.

เมตฺตาวิหาริสฺส สโต พฺยาปาโท จิตฺตํ ปริยาทาย ฐสฺสตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, พฺยาปาโท ปหานํ อพฺภตฺถํ คจฺฉตีติ ยุชฺชติ เทสนา. กรุณาวิหาริสฺส สโต วิเหสา จิตฺตํ ปริยาทาย ฐสฺสตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, วิเหสา ปหานํ อพฺภตฺถํ คจฺฉตีติ ยุชฺชติ เทสนา. มุทิตา วิหาริสฺส สโต อรติ จิตฺตํ ปริยาทาย ฐสฺสตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, อรติ ปหานํ อพฺภตฺถํ คจฺฉตีติ ยุชฺชติ เทสนา. อุเปกฺขาวิหาริสฺส สโต ราโค จิตฺตํ ปริยาทาย ฐสฺสตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, ราโค ปหานํ อพฺภตฺถํ คจฺฉตีติ ยุชฺชติ เทสนา. อนิมิตฺตวิหาริสฺส สโต นิมิตฺตานุสารี เตน เตเนว วิญฺญาณํ ปวตฺตตีติ น ยุชฺชติ เทสนา[Pg.23], นิมิตฺตํ ปหานํ อพฺภตฺถํ คจฺฉตีติ ยุชฺชติ เทสนา. อสฺมีติ วิคตํ อยมหมสฺมีติ น สมนุปสฺสามิ. อถ จ ปน เม กิสฺมีติ กถสฺมีติ วิจิกิจฺฉา กถํกถาสลฺลํ จิตฺตํ ปริยาทาย ฐสฺสตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, วิจิกิจฺฉา กถํกถาสลฺลํ ปหานํ อพฺภตฺถํ คจฺฉตีติ ยุชฺชติ เทสนา.

මෛත්‍රියෙන් වසන්නා වූ සිහිය ඇති පුද්ගලයාගේ සිත ව්‍යාපාදය විසින් මැඩගෙන පවතින්නේය යන දේශනාව නොගැලපේ; ව්‍යාපාදය ප්‍රහාණය වී අවසන් වන්නේය යන දේශනාව ගැලපේ. කරුණාවෙන් වසන්නා වූ සිහිය ඇති පුද්ගලයාගේ සිත විහිංසාව විසින් මැඩගෙන පවතින්නේය යන දේශනාව නොගැලපේ; විහිංසාව ප්‍රහාණය වී අවසන් වන්නේය යන දේශනාව ගැලපේ. මුදිතාවෙන් වසන්නා වූ සිහිය ඇති පුද්ගලයාගේ සිත නොඇල්ම (අරතිය) විසින් මැඩගෙන පවතින්නේය යන දේශනාව නොගැලපේ; නොඇල්ම ප්‍රහාණය වී අවසන් වන්නේය යන දේශනාව ගැලපේ. උපේක්ෂාවෙන් වසන්නා වූ සිහිය ඇති පුද්ගලයාගේ සිත රාගය විසින් මැඩගෙන පවතින්නේය යන දේශනාව නොගැලපේ; රාගය ප්‍රහාණය වී අවසන් වන්නේය යන දේශනාව ගැලපේ. අනිමිත්ත විහරණයෙන් වසන්නා වූ සිහිය ඇති පුද්ගලයාගේ විඤ්ඤාණය නිමිත්ත අනුව යමින් ඒ ඒ නිමිති කෙරෙහි පවතින්නේය යන දේශනාව නොගැලපේ; නිමිත්ත ප්‍රහාණය වී අවසන් වන්නේය යන දේශනාව ගැලපේ. 'මම' යන හැඟීම පහ විය, 'මේ මම වෙමි' කියා මම නොදකිමි; එසේ තිබියදීත් මට කිසියම් දෙයක් කෙරෙහි 'කෙසේ ද? කුමක් ද?' යන විචිකිච්ඡා නැමැති සැක සංකා හුල (සල්ලය) සිත මැඩගෙන පවතින්නේය යන දේශනාව නොගැලපේ; විචිකිච්ඡා නැමැති සැක සංකා හුල ප්‍රහාණය වී අවසන් වන්නේය යන දේශනාව ගැලපේ.

ยถา วา ปน ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส สโต กามราคพฺยาปาทา วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, หานาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา. วิตกฺกสหคตา วา สญฺญามนสิการา หานาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา. ทุติยํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส สโต วิตกฺกวิจารสหคตา สญฺญามนสิการา วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, หานาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา. อุเปกฺขาสุขสหคตา วา สญฺญามนสิการา หานาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา. ตติยํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส สโต ปีติสุขสหคตา สญฺญามนสิการา วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, หานาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา, อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธิสหคตา วา สญฺญามนสิการา หานาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา. จตุตฺถํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส สโต อุเปกฺขาสหคตา สญฺญามนสิการา วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, หานาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา. อากาสานญฺจายตนสหคตา วา สญฺญามนสิการา หานาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา.

එමෙන්ම, පළමු ධ්‍යානයට සමවැදුණු සිහිය ඇති පුද්ගලයාගේ කාමරාග හා ව්‍යාපාදයෝ (ධ්‍යානයෙන්) විශේෂ වීම පිණිස පවතිත් යන දේශනාව නොගැලපේ; ඒවා පිරිහීම පිණිස පවතිත් යන දේශනාව ගැලපේ. විතර්ක සහිත වූ සංඥා මනසිකාරයෝ පිරිහීම පිණිස පවතිත් යන දේශනාව නොගැලපේ; ඒවා (දෙවන ධ්‍යානයට) විශේෂ වීම පිණිස පවතිත් යන දේශනාව ගැලපේ. දෙවන ධ්‍යානයට සමවැදුණු සිහිය ඇති පුද්ගලයාගේ විතර්ක විචාර සහිත වූ සංඥා මනසිකාරයෝ විශේෂ වීම පිණිස පවතිත් යන දේශනාව නොගැලපේ; ඒවා පිරිහීම පිණිස පවතිත් යන දේශනාව ගැලපේ. උපේක්ෂා සුඛ සහිත සංඥා මනසිකාරයෝ පිරිහීම පිණිස පවතිත් යන දේශනාව නොගැලපේ; ඒවා (තෙවන ධ්‍යානයට) විශේෂ වීම පිණිස පවතිත් යන දේශනාව ගැලපේ. තෙවන ධ්‍යානයට සමවැදුණු සිහිය ඇති පුද්ගලයාගේ ප්‍රීති සුඛ සහිත සංඥා මනසිකාරයෝ විශේෂ වීම පිණිස පවතිත් යන දේශනාව නොගැලපේ; ඒවා පිරිහීම පිණිස පවතිත් යන දේශනාව ගැලපේ. උපේක්ෂා සති පාරිශුද්ධිය සහිත සංඥා මනසිකාරයෝ පිරිහීම පිණිස පවතිත් යන දේශනාව නොගැලපේ; ඒවා (සිවුවන ධ්‍යානයට) විශේෂ වීම පිණිස පවතිත් යන දේශනාව ගැලපේ. සිවුවන ධ්‍යානයට සමවැදුණු සිහිය ඇති පුද්ගලයාගේ උපේක්ෂා සහිත සංඥා මනසිකාරයෝ විශේෂ වීම පිණිස පවතිත් යන දේශනාව නොගැලපේ; ඒවා පිරිහීම පිණිස පවතිත් යන දේශනාව ගැලපේ. ආකාසානඤ්චායතන සහගත වූ සංඥා මනසිකාරයෝ පිරිහීම පිණිස පවතිත් යන දේශනාව නොගැලපේ; ඒවා (විඤ්ඤාණඤ්චායතනයට) විශේෂ වීම පිණිස පවතිත් යන දේශනාව ගැලපේ.

อากาสานญฺจายตนํ สมาปนฺนสฺส สโต รูปสหคตา สญฺญามนสิการา วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, หานาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา. วิญฺญาณญฺจายตนสหคตา วา สญฺญามนสิการา หานาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา. วิญฺญาณญฺจายตนํ สมาปนฺนสฺส สโต อากาสานญฺจายตนสหคตา สญฺญามนสิการา วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, หานาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา. อากิญฺจญฺญายตนสหคตา วา สญฺญามนสิการา หานาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา.

ආකාසානඤ්චායතන සමාපත්තියට සමවැදී සිහි ඇතිව වෙසෙන තැනැත්තාට, රූපාවචර ධ්‍යානය හා සම්බන්ධ සඤ්ඤා මනසිකාරයන් (උසස් වූ විඤ්ඤාණඤ්චායතනය වැනි) විශේෂයක් පිණිස පවතියි යන්න දේශනාවට නොගැලපෙයි. එය පිරිහීම පිණිස පවතියි යන්න දේශනාවට ගැලපෙයි. විඤ්ඤාණඤ්චායතනය හා සම්බන්ධ සඤ්ඤා මනසිකාරයන් පිරිහීම පිණිස පවතියි යන්න දේශනාවට නොගැලපෙයි. එය විශේෂය පිණිස පවතියි යන්න දේශනාවට ගැලපෙයි. විඤ්ඤාණඤ්චායතන සමාපත්තියට සමවැදී සිහි ඇතිව වෙසෙන තැනැත්තාට, ආකාසානඤ්චායතනය හා සම්බන්ධ සඤ්ඤා මනසිකාරයන් විශේෂය පිණිස පවතියි යන්න දේශනාවට නොගැලපෙයි. එය පිරිහීම පිණිස පවතියි යන්න දේශනාවට ගැලපෙයි. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය හා සම්බන්ධ සඤ්ඤා මනසිකාරයන් පිරිහීම පිණිස පවතියි යන්න දේශනාවට නොගැලපෙයි. එය විශේෂය පිණිස පවතියි යන්න දේශනාවට ගැලපෙයි.

อากิญฺจญฺญายตนํ [Pg.24] สมาปนฺนสฺส สโต วิญฺญาณญฺจายตนสหคตา สญฺญามนสิการา วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, หานาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา. เนวสญฺญานาสญฺญายตนสหคตา วา สญฺญามนสิการา หานาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา. เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมาปนฺนสฺส สโต สญฺญูปจารา วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, หานาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา. สญฺญาเวทยิตนิโรธสหคตา วา สญฺญามนสิการา หานาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา. กลฺลตาปริจิตํ จิตฺตํ น จ อภินีหารํ ขมตีติ น ยุชฺชติ เทสนา, กลฺลตาปริจิตํ จิตฺตํ อถ จ อภินีหารํ ขมตีติ ยุชฺชติ เทสนา.

ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සමාපත්තියට සමවැදී සිහි ඇතිව වෙසෙන තැනැත්තාට, විඤ්ඤාණඤ්චායතනය හා සම්බන්ධ සඤ්ඤා මනසිකාරයන් විශේෂය පිණිස පවතියි යන්න දේශනාවට නොගැලපෙයි. එය පිරිහීම පිණිස පවතියි යන්න දේශනාවට ගැලපෙයි. නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය හා සම්බන්ධ සඤ්ඤා මනසිකාරයන් පිරිහීම පිණිස පවතියි යන්න දේශනාවට නොගැලපෙයි. එය විශේෂය පිණිස පවතියි යන්න දේශනාවට ගැලපෙයි. නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සමාපත්තියට සමවැදී සිහි ඇතිව වෙසෙන තැනැත්තාට, සඤ්ඤෝපචාරයන් (ප්‍රකට සඤ්ඤා කෘත්‍යයන්) විශේෂය පිණිස පවතියි යන්න දේශනාවට නොගැලපෙයි. එය පිරිහීම පිණිස පවතියි යන්න දේශනාවට ගැලපෙයි. සඤ්ඤාවේදයිත නිරෝධය හා සම්බන්ධ සඤ්ඤා මනසිකාරයන් පිරිහීම පිණිස පවතියි යන්න දේශනාවට නොගැලපෙයි. එය විශේෂය පිණිස පවතියි යන්න දේශනාවට ගැලපෙයි. මැනවින් පුහුණු කරන ලද (කර්මණ්‍ය වූ) සිත අභිඥා පිණිස යොමු වීමට නොහැකිය යන්න දේශනාවට නොගැලපෙයි. එහෙත් මැනවින් පුහුණු කරන ලද සිත අභිඥා පිණිස යොමු වීමට හැකි යන්නම දේශනාවට ගැලපෙයි.

เอวํ สพฺเพ นวสุตฺตนฺตา ยถาธมฺมํ ยถาวินยํ ยถาสตฺถุสาสนํ สพฺพโต วิจเยน หาเรน วิจินิตฺวา ยุตฺติหาเรน โยเชตพฺพาติ. เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน ‘‘สพฺเพสํ หารานํ ยา ภูมิ โย จ โคจโร เตส’’นฺติ.

මෙසේ සියලුම නවාංග ශාස්තෘ ශාසනය ධර්මයට අනුකූලව, විනයට අනුකූලව සහ ශාස්තෘ ශාසනයට අනුකූලව විචය හාරය මගින් සෑම අයුරකින්ම පරීක්ෂා කොට, යුක්ති හාරය සමඟ ගැලපිය යුතුය. ඒ නිසා ආයුෂ්මත් මහා කාත්‍යායන මහරහතන් වහන්සේ "සියලු හාරයන්ගේ භූමිය හා ගෝචරය මෙය වේ" යැයි වදාළ සේක.

นิยุตฺโต ยุตฺติ หาโร.

යුක්ති හාරය නිමවන ලදී.

๔. ปทฏฺฐานหารวิภงฺโค

4. පදට්ඨාන හාර විභංගය

๒๒. ตตฺถ กตโม ปทฏฺฐาโน หาโร? ‘‘ธมฺมํ เทเสติ ชิโน’’ติ, อยํ ปทฏฺฐาโน หาโร. กึ เทเสติ? สพฺพธมฺมยาถาวอสมฺปฏิเวธลกฺขณา อวิชฺชา, ตสฺสา วิปลฺลาสา ปทฏฺฐานํ. อชฺโฌสานลกฺขณา ตณฺหา, ตสฺสา ปิยรูปํ สาตรูปํ ปทฏฺฐานํ. ปตฺถนลกฺขโณ โลโภ, ตสฺส อทินฺนาทานํ ปทฏฺฐานํ. วณฺณสณฺฐานพฺยญฺชนคฺคหณลกฺขณา สุภสญฺญา, ตสฺสา อินฺทฺริยา สํวโร ปทฏฺฐานํ. สาสวผสฺสอุปคมนลกฺขณา สุขสญฺญา, ตสฺสา อสฺสาโท ปทฏฺฐานํ. สงฺขตลกฺขณานํ ธมฺมานํ อสมนุปสฺสนลกฺขณา นิจฺจสญฺญา, ตสฺสา วิญฺญาณํ ปทฏฺฐานํ. อนิจฺจสญฺญาทุกฺขสญฺญาอสมนุปสฺสนลกฺขณา อตฺตสญฺญา, ตสฺสา นามกาโย ปทฏฺฐานํ. สพฺพธมฺมสมฺปฏิเวธลกฺขณา วิชฺชา, ตสฺสา สพฺพํ เนยฺยํ ปทฏฺฐานํ. จิตฺตวิกฺเขปปฏิสํหรณลกฺขโณ สมโถ, ตสฺส อสุภา ปทฏฺฐานํ. อิจฺฉาวจรปฏิสํหรณลกฺขโณ อโลโภ, ตสฺส อทินฺนาทานา เวรมณี ปทฏฺฐานํ. อพฺยาปชฺชลกฺขโณ [Pg.25] อโทโส, ตสฺส ปาณาติปาตา เวรมณี ปทฏฺฐานํ. วตฺถุอวิปฺปฏิปตฺติลกฺขโณ อโมโห, ตสฺส สมฺมาปฏิปตฺติ ปทฏฺฐานํ. วินีลกวิปุพฺพกคหณลกฺขณา อสุภสญฺญา, ตสฺสา นิพฺพิทา ปทฏฺฐานํ. สาสวผสฺสปริชานนลกฺขณา ทุกฺขสญฺญา, ตสฺสา เวทนา ปทฏฺฐานํ. สงฺขตลกฺขณานํ ธมฺมานํ สมนุปสฺสนลกฺขณา อนิจฺจสญฺญา, ตสฺสา อุปฺปาทวยา ปทฏฺฐานํ. สพฺพธมฺมอภินิเวสลกฺขณา อนตฺตสญฺญา, ตสฺสา ธมฺมสญฺญา ปทฏฺฐานํ.

22. එහි පදට්ඨාන හාරය යනු කුමක්ද? "ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කරති" යන්න පදට්ඨාන හාරයයි. උන්වහන්සේ දේශනා කරන්නේ කුමක්ද? සියලු ධර්මයන්ගේ තත්ත්වාකාරය අවබෝධ නොකිරීමේ ලක්ෂණය ඇති අවිද්‍යාවයි; ඇයගේ ආසන්න හේතුව (පදට්ඨානය) විපල්ලාසයන්ය. ඇලී ගැලී සිටීමේ ලක්ෂණය ඇති තණ්හාවයි; ඇයගේ ආසන්න හේතුව ප්‍රිය ස්වභාවය හා රමණීය ස්වභාවයයි. ප්‍රාර්ථනා කිරීමේ ලක්ෂණය ඇති ලෝභයයි; එහි ආසන්න හේතුව අදත්තාදානයයි. වර්ණ, සටහන් හා ලකුණු ග්‍රහණය කරගැනීමේ ලක්ෂණය ඇති සුභ සංඥාවයි; ඇයගේ ආසන්න හේතුව ඉන්ද්‍රිය අසංවරයයි. ආස්‍රවයන්ට හිතකර ඵස්සය කරා පැමිණීමේ ලක්ෂණය ඇති සුඛ සංඥාවයි; ඇයගේ ආසන්න හේතුව ආස්වාදයයි. සංඛත ධර්මයන්ගේ (ලක්ෂණයන්) නොදැකීමේ ලක්ෂණය ඇති නිත්‍ය සංඥාවයි; ඇයගේ ආසන්න හේතුව විඤ්ඤාණයයි. අනිත්‍ය සංඥාව හා දුක්ඛ සංඥාව නොදැකීමේ ලක්ෂණය ඇති ආත්ම සංඥාවයි; ඇයගේ ආසන්න හේතුව නාමකායයි. සියලු ධර්මයන් අවබෝධ කිරීමේ ලක්ෂණය ඇති විද්‍යාවයි; ඇයගේ ආසන්න හේතුව අවබෝධ කටයුතු සියලු සත්‍යයයි. සිතේ වික්ෂේපය දුරු කිරීමේ ලක්ෂණය ඇති සමථයයි; එහි ආසන්න හේතුව අසුභයයි. ඉච්ඡාවන් දුරු කිරීමේ ලක්ෂණය ඇති අලෝභයයි; එහි ආසන්න හේතුව අදත්තාදානයෙන් වැළකීමයි. ක්‍රෝධ නොකිරීමේ ලක්ෂණය ඇති අදෝෂයයි; එහි ආසන්න හේතුව ප්‍රාණාඝාතයෙන් වැළකීමයි. වස්තූන් සම්බන්ධයෙන් වරදවා නොගැනීමේ ලක්ෂණය ඇති අමෝහයයි; එහි ආසන්න හේතුව සම්මා පටිපත්තියයි. පිළිකුල් සහගත දෑ ග්‍රහණය කරගැනීමේ ලක්ෂණය ඇති අසුභ සංඥාවයි; ඇයගේ ආසන්න හේතුව කලකිරීම (නිබ්බිදාව) යි. ආස්‍රව සහිත ඵස්සය පිරිසිඳ දැනීමේ ලක්ෂණය ඇති දුක්ඛ සංඥාවයි; ඇයගේ ආසන්න හේතුව වේදනාවයි. සංඛත ධර්මයන් දැකීමේ ලක්ෂණය ඇති අනිත්‍ය සංඥාවයි; ඇයගේ ආසන්න හේතුව උප්පාද හා වය (ඇතිවීම හා නැතිවීම) යි. සියලු ධර්මයන්හි ආත්ම වශයෙන් අභිනිවේශ නොකිරීමේ ලක්ෂණය ඇති අනාත්ම සංඥාවයි; ඇයගේ ආසන්න හේතුව ධර්ම සංඥාවයි.

ปญฺจ กามคุณา กามราคสฺส ปทฏฺฐานํ, ปญฺจินฺทฺริยานิ รูปีนิ รูปราคสฺส ปทฏฺฐานํ, ฉฏฺฐายตนํ ภวราคสฺส ปทฏฺฐานํ, นิพฺพตฺตภวานุปสฺสิตา ปญฺจนฺนํ อุปาทานกฺขนฺธานํ ปทฏฺฐานํ, ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณทสฺสนสฺส ปทฏฺฐานํ. โอกปฺปนลกฺขณา สทฺธา อธิมุตฺติปจฺจุปฏฺฐานา จ, อนาวิลลกฺขโณ ปสาโท สมฺปสีทนปจฺจุปฏฺฐาโน จ. อภิปตฺถิยนลกฺขณา สทฺธา, ตสฺสา อเวจฺจปสาโท ปทฏฺฐานํ. อนาวิลลกฺขโณ ปสาโท, ตสฺส สทฺธา ปทฏฺฐานํ. อารมฺภลกฺขณํ วีริยํ, ตสฺส สมฺมปฺปธานํ ปทฏฺฐานํ. อปิลาปนลกฺขณา สติ, ตสฺสา สติปฏฺฐานํ ปทฏฺฐานํ. เอกคฺคลกฺขโณ สมาธิ, ตสฺส ฌานานิ ปทฏฺฐานํ. ปชานนลกฺขณา ปญฺญา, ตสฺสา สจฺจานิ ปทฏฺฐานํ.

පංච කාමගුණයෝ කාමරාගයට ආසන්න හේතුවයි; රූප සහිත පංචේන්ද්‍රියෝ රූපරාගයට ආසන්න හේතුවයි; හයවන ආයතනය (මනායතනය) භවරාගයට ආසන්න හේතුවයි; උපන් භවය දෙස බැලීම පංච උපාදානස්කන්ධයන්ට ආසන්න හේතුවයි; පෙර කළ පින් ඇති බව (පුබ්බේනිවාසානුස්සති) ඥාන දර්ශනයට ආසන්න හේතුවයි. බැසගැනීමේ ලක්ෂණය හා අධිමුක්තිය වැටහීම කොට ඇති ශ්‍රද්ධාව ද, නොකැලඹුණු බව ලක්ෂණය කොට ඇති ප්‍රසාදය ද පැහැදීම වැටහීම කොට ඇත්තේය. ප්‍රාර්ථනා කිරීමේ ලක්ෂණය ඇති ශ්‍රද්ධාවට අවෙච්චප්පසාදය ආසන්න හේතුවයි. නොකැලඹුණු ලක්ෂණය ඇති ප්‍රසාදයට ශ්‍රද්ධාව ආසන්න හේතුවයි. වීර්යය පටන් ගැනීමේ ලක්ෂණය ඇත්තේය; එයට සම්මප්පධානය ආසන්න හේතුවයි. සතිය මුලා නොවන ලක්ෂණය ඇත්තේය; ඇයට සතිපට්ඨානය ආසන්න හේතුවයි. සමාධිය ඒකාග්‍ර ලක්ෂණය ඇත්තේය; ඔහුට ධ්‍යානයෝ ආසන්න හේතුවයි. ප්‍රඥාව ප්‍රභේද වශයෙන් දැනගැනීමේ ලක්ෂණය ඇත්තේය; ඇයට සත්‍යයෝ ආසන්න හේතුවයි.

อปโร นโย, อสฺสาทมนสิการลกฺขโณ อโยนิโสมนสิกาโร, ตสฺส อวิชฺชา ปทฏฺฐานํ. สจฺจสมฺโมหนลกฺขณา อวิชฺชา, สา สงฺขารานํ ปทฏฺฐานํ. ปุนพฺภววิโรหณลกฺขณา สงฺขารา, เต วิญฺญาณสฺส ปทฏฺฐานํ. โอปปจฺจยิกนิพฺพตฺติลกฺขณํ วิญฺญาณํ, ตํ นามรูปสฺส ปทฏฺฐานํ. นามกายรูปกายสงฺฆาตลกฺขณํ นามรูปํ, ตํ ฉฬายตนสฺส ปทฏฺฐานํ. อินฺทฺริยววตฺถานลกฺขณํ ฉฬายตนํ, ตํ ผสฺสสฺส ปทฏฺฐานํ. จกฺขุรูปวิญฺญาณสนฺนิปาตลกฺขโณ ผสฺโส, โส เวทนาย ปทฏฺฐานํ. อิฏฺฐานิฏฺฐอนุภวนลกฺขณา เวทนา, สา ตณฺหาย ปทฏฺฐานํ. อชฺโฌสานลกฺขณา ตณฺหา, สา อุปาทานสฺส ปทฏฺฐานํ. โอปปจฺจยิกํ อุปาทานํ, ตํ ภวสฺส ปทฏฺฐานํ. นามกายรูปกายสมฺภวนลกฺขโณ ภโว, โส ชาติยา ปทฏฺฐานํ. ขนฺธปาตุภวนลกฺขณา ชาติ, สา ชราย ปทฏฺฐานํ. อุปธิปริปากลกฺขณา ชรา, สา มรณสฺส ปทฏฺฐานํ. ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทลกฺขณํ มรณํ, ตํ โสกสฺส ปทฏฺฐานํ. อุสฺสุกฺกการโก โสโก, โส ปริเทวสฺส ปทฏฺฐานํ[Pg.26]. ลาลปฺปการโก ปริเทโว, โส ทุกฺขสฺส ปทฏฺฐานํ. กายสํปีฬนํ ทุกฺขํ, ตํ โทมนสฺสสฺส ปทฏฺฐานํ. จิตฺตสํปีฬนํ โทมนสฺสํ, ตํ อุปายาสสฺส ปทฏฺฐานํ. โอทหนการโก อุปายาโส, โส ภวสฺส ปทฏฺฐานํ. อิมานิ ภวงฺคานิ ยทา สมคฺคานิ นิพฺพตฺตานิ ภวนฺติ โส ภโว, ตํ สํสารสฺส ปทฏฺฐานํ. นิยฺยานิกลกฺขโณ มคฺโค, โส นิโรธสฺส ปทฏฺฐานํ.

තවත් ක්‍රමයක් නම්: අයෝනිසෝ මනසිකාරය (නුසුදුසු ලෙස මෙනෙහි කිරීම) ආස්වාදය මෙනෙහි කිරීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්තය; එහි පදට්ඨානය (සන්නිහිත හේතුව) අවිද්‍යාවයි. අවිද්‍යාව වූ කලී සත්‍යය පිළිබඳ මුළා වීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්තය; එය සංස්කාරයන්ගේ පදට්ඨානයයි. සංස්කාරයෝ වනාහි භවයෙහි නැවත හටගැනීමේ (ප්‍රතිසන්ධි) ලක්ෂණයෙන් යුක්තය; ඒවා විඤ්ඤාණයේ පදට්ඨානයයි. විඤ්ඤාණය වූ කලී උප්පත්ති භවයෙහි මූලිකව හටගැනීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්තය; එය නාමරූපයන්ගේ පදට්ඨානයයි. නාමරූපය වූ කලී නාමකාය හා රූපකාය එකතුවීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්තය; එය සළායතනයන්ගේ පදට්ඨානයයි. සළායතනය වූ කලී ඉන්ද්‍රියයන් වෙන් කර හඳුනාගැනීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්තය; එය ඵස්සයෙහි පදට්ඨානයයි. ඵස්සය වූ කලී ඇස, රූපය හා චක්ඛු විඤ්ඤාණය යන මේවායේ එක්වීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්තය; එය වේදනාවෙහි පදට්ඨානයයි. වේදනාව වූ කලී ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට අරමුණු විඳීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්තය; එය තණ්හාවෙහි පදට්ඨානයයි. තණ්හාව වූ කලී අරමුණු ගිලගන්නාක් මෙන් අල්ලාගැනීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්තය; එය උපාදානයෙහි පදට්ඨානයයි. උපාදානය වූ කලී නැවත භවයට ප්‍රත්‍ය වීමේ ස්වභාවය ඇත්තේය; එය භවයෙහි පදට්ඨානයයි. භවය වූ කලී නාමකාය හා රූපකාය හටගැන්වීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්තය; එය ජාතියෙහි පදට්ඨානයයි. ජාතිය වූ කලී ස්කන්ධයන්ගේ පහළ වීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්තය; එය ජරාවෙහි පදට්ඨානයයි. ජරාව වූ කලී උපාධි (ස්කන්ධයන්) මේරීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්තය; එය මරණයෙහි පදට්ඨානයයි. මරණය වූ කලී ජීවිතේන්ද්‍රිය සිඳීයාමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්තය; එය සෝකයෙහි පදට්ඨානයයි. සෝකය වූ කලී සිත වෙහෙසට පත් කිරීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්තය; එය පරිදේවයෙහි පදට්ඨානයයි. පරිදේවය වූ කලී හඬා වැලපීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්තය; එය දුක්ඛයෙහි පදට්ඨානයයි. දුක්ඛය වූ කලී කය පෙළීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්තය; එය දෝමනස්සයෙහි පදට්ඨානයයි. දෝමනස්සය වූ කලී සිත පෙළීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්තය; එය උපායාසයෙහි පදට්ඨානයයි. උපායාසය වූ කලී අතිශයින් දැවෙන ස්වභාවයෙන් යුක්තය; එය නැවත භවයෙහි පදට්ඨානයයි. යම් කලෙක මේ භව අංගයෝ සමගිව හටගනිත් ද, එය භවය නමි; එය සංසාරයෙහි පදට්ඨානයයි. මාර්ගය වූ කලී සංසාර වෘත්තයෙන් නික්මීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්තය; එය නිරෝධයෙහි පදට්ඨානයයි.

ติตฺถญฺญุตา ปีตญฺญุตาย ปทฏฺฐานํ, ปีตญฺญุตา ปตฺตญฺญุตาย ปทฏฺฐานํ, ปตฺตญฺญุตา อตฺตญฺญุตาย ปทฏฺฐานํ, อตฺตญฺญุตา ปุพฺเพกตปุญฺญตาย ปทฏฺฐานํ, ปุพฺเพกตปุญฺญตา ปติรูปเทสวาสสฺส ปทฏฺฐานํ, ปติรูปเทสวาโส สปฺปุริสูปนิสฺสยสฺส ปทฏฺฐานํ, สปฺปุริสูปนิสฺสโย อตฺตสมฺมาปณิธานสฺส ปทฏฺฐานํ, อตฺตสมฺมาปณิธานํ สีลานํ ปทฏฺฐานํ, สีลานิ อวิปฺปฏิสารสฺส ปทฏฺฐานํ, อวิปฺปฏิสาโร ปาโมชฺชสฺส ปทฏฺฐานํ, ปาโมชฺชํ ปีติยา ปทฏฺฐานํ, ปีติ ปสฺสทฺธิยา ปทฏฺฐานํ, ปสฺสทฺธิ สุขสฺส ปทฏฺฐานํ, สุขํ สมาธิสฺส ปทฏฺฐานํ, สมาธิ ยถาภูตญาณทสฺสนสฺส ปทฏฺฐานํ, ยถาภูตญาณทสฺสนํ นิพฺพิทาย ปทฏฺฐานํ, นิพฺพิทา วิราคสฺส ปทฏฺฐานํ, วิราโค วิมุตฺติยา ปทฏฺฐานํ. วิมุตฺติ วิมุตฺติญาณทสฺสนสฺส ปทฏฺฐานํ. เอวํ โย โกจิ อุปนิสฺสโย โย โกจิ ปจฺจโย, สพฺโพ โส ปทฏฺฐานํ. เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน ‘‘ธมฺมํ เทเสติ ชิโน’’ติ.

කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇසුරු කිරීමෙන් ලබන දැනුම (තිත්ථඤ්ඤුතා), ධර්මයෙහි පීතිය ලැබීමේ දැනුමෙහි පදට්ඨානයයි. ධර්ම පීතියෙහි දැනුම, කර්මස්ථානයේ ප්‍රමාණය දැනගැනීමේ දැනුමෙහි (මත්තඤ්ඤුතා) පදට්ඨානයයි. ප්‍රමාණය දැනගැනීමේ දැනුම, තමා පිළිබඳ දැනුමෙහි (අත්තඤ්ඤුතා) පදට්ඨානයයි. තමා පිළිබඳ දැනුම, පෙර කළ පින් ඇති බව (පුබ්බේකතපුඤ්ඤතා) දැනගැනීමේ පදට්ඨානයයි. පෙර කළ පින් ඇති බව, සුදුසු පෙදෙසක වාසය කිරීමේ (පතිරූපදේසවාස) පදට්ඨානයයි. සුදුසු පෙදෙසක වාසය කිරීම, සත්පුරුෂ ආශ්‍රයෙහි (සප්පුරිසූපනිස්සය) පදට්ඨානයයි. සත්පුරුෂ ආශ්‍රය, තමා මනා කොට පිහිටුවා ගැනීමේ (අත්තසම්මාපණිධාන) පදට්ඨානයයි. තමා මනා කොට පිහිටුවා ගැනීම, සීලයන්ගේ පදට්ඨානයයි. සීලයෝ විපිළිසර නොවීමෙහි (අවිප්පටිසාර) පදට්ඨානයයි. විපිළිසර නොවීම, ප්‍රමෝදයෙහි (පාමොජ්ජ) පදට්ඨානයයි. ප්‍රමෝදය පීතියෙහි පදට්ඨානයයි. පීතිය පස්සද්ධියෙහි (කය-සිත සංසිඳීම) පදට්ඨානයයි. පස්සද්ධිය සැපයෙහි (සුඛ) පදට්ඨානයයි. සැපය සමාධියෙහි පදට්ඨානයයි. සමාධිය තත්ත්වාකාරයෙන් දැකීමේ ඥානයෙහි (යථාභූතඤාණදස්සන) පදට්ඨානයයි. යථාභූතඤාණදස්සනය කළකිරීමෙහි (නිබ්බිදා) පදට්ඨානයයි. කළකිරීම විරාගයෙහි (මාර්ගයෙහි) පදට්ඨානයයි. විරාගය විමුක්තියෙහි (ඵලයෙහි) පදට්ඨානයයි. විමුක්තිය විමුක්ති ඥානදර්ශනයෙහි (ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයෙහි) පදට්ඨානයයි. මෙලෙස යම්කිසි බලවත් උපනිශ්‍රයයක් හෝ යම්කිසි ප්‍රත්‍යයක් වේ ද, ඒ සියල්ල පදට්ඨාන නමි. එහෙයින් ආයුෂ්මත් මහා කච්චායන තෙරුන් වහන්සේ "ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කරන සේක" යැයි වදාළ සේක.

นิยุตฺโต ปทฏฺฐาโน หาโร.

පදට්ඨාන හාරය මෙසේ යොදන ලදී.

๕. ลกฺขณหารวิภงฺโค

5. ලක්ඛණහාර විභංගය (ලක්ඛණ හාරය විමසා බැලීම)

๒๓. ตตฺถ กตโม ลกฺขโณ หาโร? ‘‘วุตฺตมฺหิ เอกธมฺเม’’ติ, อยํ ลกฺขโณ หาโร. กึ ลกฺขยติ? เย ธมฺมา เอกลกฺขณา, เตสํ ธมฺมานํ เอกสฺมึ ธมฺเม วุตฺเต อวสิฏฺฐา ธมฺมา วุตฺตา ภวนฺติ. ยถา กึ ภเว? ยถาห ภควา –

23. එහි ලක්ඛණ හාරය යනු කුමක්ද? "එක් ධර්මයක් ප්‍රකාශ කළ කල්හි" යනාදී වශයෙන් එන මෙය ලක්ඛණ හාරයයි. එයින් කිනම් දෙයක් ලකුණු කරන්නේද? යම් ධර්ම කෙනෙක් සමාන ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වෙත්ද, ඒ ධර්මයන් අතුරින් එක් ධර්මයක් දේශනා කළ කල්හි ඉතිරි ධර්මයන් ද දේශනා කරන ලද්දේ වෙයි. එය කෙසේ වන්නේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ පරිදිය.

‘‘จกฺขุํ, ภิกฺขเว, อนวฏฺฐิตํ อิตฺตรํ ปริตฺตํ ปภงฺคุ ปรโต ทุกฺขํ พฺยสนํ จลนํ กุกฺกุฬํ สงฺขารํ วธกํ อมิตฺตมชฺเฌ. อิมสฺมึ จกฺขุสฺมึ วุตฺเต อวสิฏฺฐานิ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ วุตฺตานิ ภวนฺติ. เกน การเณน? สพฺพานิ หิ ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ วธกฏฺเฐน เอกลกฺขณานิ. ยถา จาห ภควา –

"මහණෙනි, ඇස අස්ථිරය, ඉතා සුළු කාලයක් පවතින්නේය, විනාශ වන ස්වභාව ඇත්තේය, පර (සතුරෙකු) වැනිය, දුක් සහිතය, ව්‍යසනයකි, සැලෙන සුළුය, රත් වූ අළු (කුක්කුළ) වැනිය, සංස්කාරයකි, ඝාතකයකි, සතුරන් මධ්‍යයෙහි වූවකි." මේ සූත්‍රයෙහි ඇස (චක්ඛු) ගැන වදාළ කල්හි සෙසු ආධ්‍යාත්මික ආයතනයන් ගැන ද වදාරන ලද්දේ වෙයි. ඒ කිනම් හේතුවකින්ද? සියලුම ආධ්‍යාත්මික ආයතන හයම ඝාතක (වධක) අර්ථයෙන් සමාන ලක්ෂණ ඇති බැවිනි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ පරිදි:

‘‘อตีเต[Pg.27], ราธ, รูเป อนเปกฺโข โหหิ, อนาคตํ รูปํ มา อภินนฺทิ, ปจฺจุปฺปนฺนสฺส รูปสฺส นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย จาคาย ปฏินิสฺสคฺคาย ปฏิปชฺช. อิมสฺมึ รูปกฺขนฺเธ วุตฺเต อวสิฏฺฐา ขนฺธา วุตฺตา ภวนฺติ. เกน การเณน? สพฺเพ หิ ปญฺจกฺขนฺธา ยมโกวาทสุตฺเต วธกฏฺเฐน เอกลกฺขณา วุตฺตา. ยถา จาห ภควา –

"රාධය, අතීත රූපයෙහි අපේක්ෂාවක් නැතිවන්න, අනාගත රූපයෙහි ඇලුම් නොකරන්න, වර්තමාන රූපය පිළිබඳව කළකිරීම පිණිස, නොඇලීම පිණිස, නිරෝධය පිණිස, අත්හැරීම පිණිස පිළිපදින්න." මෙහි රූපස්කන්ධය ගැන වදාළ කල්හි සෙසු ස්කන්ධයන් ගැන ද වදාරන ලද්දේ වෙයි. ඒ කිනම් හේතුවකින්ද? සියලුම පඤ්චස්කන්ධයන් වධක (ඝාතක) අර්ථයෙන් සමාන ලක්ෂණ ඇති බව යමකෝවාද සූත්‍රයෙහි වදාළ බැවිනි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ පරිදි:

‘‘เยสญฺจ สุสมารทฺธา, นิจฺจํ กายคตาสติ;

อกิจฺจํ เต น เสวนฺติ, กิจฺเจ สาตจฺจการิโน’’.

"යමෙකුට කය පිළිබඳ සිහිය (කායගතා සතිය) නිරන්තරයෙන් මනා කොට අරඹන ලද්දේ ද, ඔවුහු නොකටයුතු දේ නොකරති, කටයුතු දේහි නිරතුරුව යෙදෙන්නෝ වෙති."

อิติ กายคตาย สติยา วุตฺตาย วุตฺตา ภวนฺติ เวทนาคตา สติ จิตฺตคตา ธมฺมคตา จ. ตถา ยํ กิญฺจิ ทิฏฺฐํ วา สุตํ วา มุตํ วาติ วุตฺเต วุตฺตํ ภวติ วิญฺญาตํ. ยถา จาห ภควา –

මෙසේ කායගතා සතිය ගැන වදාළ කල්හි වේදනාගතා සතිය, චිත්තගතා සතිය හා ධම්මගතා සතිය ගැන ද වදාරන ලද්දේ වෙයි. එසේම යම්කිසි දකිනා ලද, අසන ලද හෝ ස්පර්ශ කරන ලද දෙයක් ගැන වදාළ කල්හි මනසින් දැනගන්නා ලද (විඤ්ඤාත) දේ ගැන ද වදාරන ලද්දේ වෙයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ පරිදි:

ตสฺมาติห ตฺวํ ภิกฺขุ กาเย กายานุปสฺสี วิหราหิ อาตาปี สมฺปชาโน สติมา วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺสํ. ‘‘อาตาปี’’ติ วีริยินฺทฺริยํ, ‘‘สมฺปชาโน’’ติ ปญฺญินฺทฺริยํ, ‘‘สติมา’’ติ สตินฺทฺริยํ, ‘‘วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺส’’นฺติ สมาธินฺทฺริยํ, เอวํ กาเย กายานุปสฺสิโน วิหรโต จตฺตาโร สติปฏฺฐานา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ. เกน การเณน, เอกลกฺขณตฺตา จตุนฺนํ อินฺทฺริยานํ.

"එබැවින් මහණ, මෙහි ලා තෝ කෙලෙස් තවන වීරිය ඇතිව, මනා ප්‍රඥාවෙන් හා සිහියෙන් යුක්තව, ලෝකයෙහි (පඤ්ච උපාදානස්කන්ධයන් කෙරෙහි) අභිජ්ඣා හා දෝමනස්සයන් දුරු කොට කයෙහි කය අනුව බලමින් (කායානුපස්සීව) වාසය කරව." මෙහි 'ආතාපී' යන්නෙන් වීර්ය ඉන්ද්‍රිය ද, 'සම්පජානෝ' යන්නෙන් ප්‍රඥා ඉන්ද්‍රිය ද, 'සතිමා' යන්නෙන් සති ඉන්ද්‍රිය ද, 'ලෝකයෙහි අභිජ්ඣා දෝමනස්සයන් දුරු කොට' යන්නෙන් සමාධි ඉන්ද්‍රිය ද අදහස් වේ. මෙසේ කයෙහි කය අනුව බලමින් වෙසෙන තැනැත්තාගේ සතර සතිපට්ඨානයෝම භාවනා පාරිපූරියට පැමිණෙති. ඒ කිනම් හේතුවකින්ද? ඉන්ද්‍රිය සතරෙහිම සමාන ලක්ෂණ ඇති බැවිනි.

๒๔. จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ ภาวิยมาเนสุ จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ, จตูสุ สมฺมปฺปธาเนสุ ภาวิยมาเนสุ จตฺตาโร อิทฺธิปาทา ภาวิยมาเนสุ ปญฺจินฺทฺริยานิ ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ, จตูสุ อิทฺธิปาเทสุ ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ, ปญฺจสุ อินฺทฺริเยสุ ภาวิยมาเนสุ ปญฺจ พลานิ ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ, ปญฺจสุ พเลสุ ภาวิยมาเนสุ สตฺต โพชฺฌงฺคา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ, สตฺตสุ โพชฺฌงฺเคสุ ภาวิยมาเนสุ อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉติ, สพฺเพว โพธงฺคมา ธมฺมา โพธิปกฺขิยา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ. เกน การเณน, สพฺเพ หิ โพธงฺคมา โพธิปกฺขิยา เนยฺยานิกลกฺขเณน เอกลกฺขณา, เต เอกลกฺขณตฺตา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ.

24. සතර සතිපට්ඨානයන් වඩන කල්හි සතර සම්‍යක් ප්‍රධානයෝ භාවනා පාරිපූරියට පැමිණෙති; සතර සම්‍යක් ප්‍රධානයන් වඩන කල්හි සතර ඉද්ධිපාදයෝ ද, සතර ඉද්ධිපාදයන් වඩන කල්හි පඤ්ච ඉන්ද්‍රියයෝ ද භාවනා පාරිපූරියට පැමිණෙති. පඤ්ච ඉන්ද්‍රියයන් වඩන කල්හි පඤ්ච බලයෝ ද, පඤ්ච බලයන් වඩන කල්හි සප්ත බොජ්ඣංගයෝ ද භාවනා පාරිපූරියට පැමිණෙති. සප්ත බොජ්ඣංගයන් වඩන කල්හි ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය භාවනා පාරිපූරියට පැමිණෙයි. මෙලෙස සියලුම බෝධිපක්ඛිය ධර්මයෝ භාවනා පාරිපූරියට පැමිණෙති. ඒ කිනම් හේතුවකින්ද? සියලුම බෝධිපක්ඛිය ධර්මයෝ සංසාරයෙන් නික්මීමේ (නිය්‍යානික) ලක්ෂණයෙන් සමාන බැවිනි. එම සමාන ලක්ෂණය නිසා ඒවා භාවනා පාරිපූරියට පැමිණෙති.

เอวํ อกุสลาปิ ธมฺมา เอกลกฺขณตฺตา ปหานํ อพฺภตฺถํ คจฺฉนฺติ. จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ ภาวิยมาเนสุ วิปลฺลาสา ปหียนฺติ, อาหารา [Pg.28] จสฺส ปริญฺญํ คจฺฉนฺติ, อุปาทาเนหิ อนุปาทาโน ภวติ, โยเคหิ จ วิสํยุตฺโต ภวติ, คนฺเถหิ จ วิปฺปยุตฺโต ภวติ, อาสเวหิ จ อนาสโว ภวติ, โอเฆหิ จ นิตฺถิณฺโณ ภวติ, สลฺเลหิ จ วิสลฺโล ภวติ, วิญฺญาณฏฺฐิติโย จสฺส ปริญฺญํ คจฺฉนฺติ, อคติคมเนหิ น อคตึ คจฺฉติ, เอวํ อกุสลาปิ ธมฺมา เอกลกฺขณตฺตา ปหานํ อพฺภตฺถํ คจฺฉนฺติ.

එලෙසම, අකුසල ධර්මයන් ද සමාන ලක්ෂණ ඇති බැවින් ප්‍රහාණයට හෙවත් නිරුද්ධ වීමට පත් වේ. සතර සතිපට්ඨානය වඩන කල්හි එම පුද්ගලයාගේ (සතර) විපල්ලාසයෝ ප්‍රහීණ වෙති; සතර ආහාරයන් පිළිබඳ පිරිසිඳ දනියි; උපාදානයන්ගෙන් තොර වූයේ අනුපාදාන වෙයි; යෝගයන්ගෙන් වෙන් වූයේ විසංයුක්ත වෙයි; ග්‍රන්ථයන්ගෙන් වෙන් වූයේ විප්පයුක්ත වෙයි; ආශ්‍රවයන්ගෙන් තොර වූයේ අනාශ්‍රව වෙයි; ඕඝයන්ගෙන් එතෙර වූයේ නිත්තිණ්ණ වෙයි; (තණ්හාදී) හුල්වලින් තොර වූයේ විසල්ල වෙයි; විඤ්ඤාණට්ඨිති පිළිබඳ පිරිසිඳ දනියි; අගතිගමනයෙන් අගතියට පත් නොවේ. මෙසේ අකුසල ධර්මයන් ද සමාන ලක්ෂණ ඇති බැවින් ප්‍රහාණයට හෙවත් නිරුද්ධ වීමට පත් වේ.

ยตฺถ วา ปน รูปินฺทฺริยํ เทสิตํ, เทสิตา ตตฺเถว รูปธาตุ รูปกฺขนฺโธ รูปญฺจายตนํ. ยตฺถ วา ปน สุขา เวทนา เทสิตา, เทสิตํ ตตฺถ สุขินฺทฺริยํ โสมนสฺสินฺทฺริยํ ทุกฺขสมุทโย จ อริยสจฺจํ. ยตฺถ วา ปน ทุกฺขา เวทนา เทสิตา, เทสิตํ ตตฺถ ทุกฺขินฺทฺริยํ โทมนสฺสินฺทฺริยํ ทุกฺขญฺจ อริยสจฺจํ. ยตฺถ วา ปน อทุกฺขมสุขา เวทนา เทสิตา, เทสิตํ ตตฺถ อุเปกฺขินฺทฺริยํ สพฺโพ จ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท. เกน การเณน, อทุกฺขมสุขาย หิ เวทนาย อวิชฺชา อนุเสติ. อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา, สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ, วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปํ, นามรูปปจฺจยา สฬายตนํ, สฬายตนปจฺจยา ผสฺโส, ผสฺสปจฺจยา เวทนา, เวทนาปจฺจยา ตณฺหา, ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานํ, อุปาทานปจฺจยา ภโว, ภวปจฺจยา ชาติ, ชาติปจฺจยา ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา สมฺภวนฺติ, เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหติ. โส จ สราคสโทสสโมหสํกิเลสปกฺเขน หาตพฺโพ, วีตราควีตโทสวีตโมหอริยธมฺเมหิ หาตพฺโพ.

යම් දේශනාවක රූපී ඉන්ද්‍රියයන් (අටක්) දේශනා කරන ලද්දේ ද, එහිම රූප ධාතු (දසය), රූපස්කන්ධය සහ රූප ආයතන (දසය) දේශනා කරන ලද්දේ වෙයි. මේ ධර්මයෝ රුප්පන (වෙනස් වන) ලක්ෂණයෙන් යුක්ත බැවින් සමාන ලක්ෂණ ඇත්තෝ වෙති. යම් දේශනාවක සුඛ වේදනාව දේශනා කරන ලද්දේ ද, එහි සුඛින්ද්‍රිය සහ සෝමනස්සින්ද්‍රිය ද සමාන ලක්ෂණ ඇති බැවින් දේශනා කරන ලද්දේ වෙයි. දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යය සහ සමුදය ආර්ය සත්‍යය ද සමාන ලක්ෂණ ඇති බැවින් දේශනා කරන ලද්දේ වෙයි. යම් දේශනාවක දුක්ඛ වේදනාව දේශනා කරන ලද්දේ ද, එහි දුක්ඛින්ද්‍රිය, දෝමනස්සින්ද්‍රිය සහ දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යය ද දේශනා කරන ලද්දේ වෙයි. යම් දේශනාවක අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව දේශනා කරන ලද්දේ ද, එහි උපෙක්ඛින්ද්‍රිය සහ මුළු පටිච්චසමුප්පාදයම දේශනා කරන ලද්දේ වෙයි. ඒ කවර හෙයින් ද? අදුක්ඛමසුඛ (උපේක්ෂා) වේදනාවෙහි අවිද්‍යාව අනුශය වශයෙන් පවතින බැවිනි. අවිද්‍යා ප්‍රත්‍යයෙන් සංස්කාර ද, සංස්කාර ප්‍රත්‍යයෙන් විඤ්ඤාණය ද, විඤ්ඤාණ ප්‍රත්‍යයෙන් නාමරූප ද, නාමරූප ප්‍රත්‍යයෙන් සළායතන ද, සළායතන ප්‍රත්‍යයෙන් ඵස්ස ද, ඵස්ස ප්‍රත්‍යයෙන් වේදනා ද, වේදනා ප්‍රත්‍යයෙන් තණ්හා ද, තණ්හා ප්‍රත්‍යයෙන් උපාදාන ද, උපාදාන ප්‍රත්‍යයෙන් භවය ද, භව ප්‍රත්‍යයෙන් ජාතිය ද, ජාති ප්‍රත්‍යයෙන් ජරා, මරණ, සෝක, පරිදේව, දුක්ඛ, දෝමනස්ස සහ උපායාසයන් හටගනිති. මෙසේ මේ මුළු දුක්ඛස්කන්ධයේම හටගැනීම සිදු වේ. එය සරාග, සදෝස, සමෝහ යන සංකිලෙස පක්ෂය හා බැඳී පවතින බැවින් දුරු කළ යුතුය. වීතරාග, වීතදෝස, වීතමෝහ යන ආර්ය ධර්මයන්ගෙන් එම තත්ත්වයට පැමිණිය යුතුය.

เอวํ เย ธมฺมา เอกลกฺขณา กิจฺจโต จ ลกฺขณโต จ สามญฺญโต จ จุตูปปาตโต จ, เตสํ ธมฺมานํ เอกสฺมึ ธมฺเม วุตฺเต อวสิฏฺฐา ธมฺมา วุตฺตา ภวนฺติ. เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน ‘‘วุตฺตมฺหิ เอกธมฺเม’’ติ.

මෙසේ යම් ධර්ම කෙනෙක් කෘත්‍යය (කාර්යය) මගින් ද, ලක්ෂණය මගින් ද, සාමාන්‍ය ලක්ෂණය මගින් ද, චුති-උප්පාදය මගින් ද සමාන ලක්ෂණ ඇත්තෝ වෙත් ද, ඒ ධර්මයන් අතරින් එක් ධර්මයක් දේශනා කළ කල්හි ඉතිරි ධර්මයන් ද දේශනා කරන ලද්දේ වෙයි. එබැවින් ආයුෂ්මත් මහා කච්චායන මහරහතන් වහන්සේ "එක් ධර්මයක් වදාළ කල්හි" යැයි වදාළ සේක.

นิยุตฺโต ลกฺขโณ หาโร.

ලක්ඛණ හාරය නිමවන ලදී.

๖. จตุพฺยูหหารวิภงฺโค

6. චතුබ්‍යූහ හාර විභංගය.

๒๕. ตตฺถ กตโม จตุพฺยูโห หาโร? ‘‘เนรุตฺตมธิปฺปาโย’’ติ อยํ. พฺยญฺชเนน สุตฺตสฺส เนรุตฺตญฺจ อธิปฺปาโย จ นิทานญฺจ ปุพฺพาปรสนฺธิ จ คเวสิตพฺโพ[Pg.29]. ตตฺถ กตมํ เนรุตฺตํ, ยา นิรุตฺติปทสํหิตา, ยํ ธมฺมานํ นามโส ญาณํ. ยทา หิ ภิกฺขุ อตฺถสฺส จ นามํ ชานาติ, ธมฺมสฺส จ นามํ ชานาติ, ตถา ตถา นํ อภินิโรเปติ. อยญฺจ วุจฺจติ อตฺถกุสโล ธมฺมกุสโล พฺยญฺชนกุสโล นิรุตฺติกุสโล ปุพฺพาปรกุสโล เทสนากุสโล อตีตาธิวจนกุสโล อนาคตาธิวจนกุสโล ปจฺจุปฺปนฺนาธิวจนกุสโล อิตฺถาธิวจนกุสโล ปุริสาธิวจนกุสโล นปุํสกาธิวจนกุสโล เอกาธิวจนกุสโล อเนกาธิวจนกุสโล, เอวํ สพฺพานิ กาตพฺพานิ ชนปทนิรุตฺตานิ สพฺพา จ ชนปทนิรุตฺติโย. อยํ นิรุตฺติปทสํหิตา.

25. එහි චතුබ්‍යූහ හාරය යනු කවරේ ද? "නිරුක්තිය සහ අභිප්‍රාය" යනු එයයි. වචන මගින් සූත්‍රයක නිරුක්තිය ද, අභිප්‍රාය ද, නිදානය (හේතුව) ද, පූර්වාපර සන්ධිය ද සෙවිය යුතුය. එහි නිරුක්තිය යනු කවරේ ද? පදයන් හා බැඳුණු යම් නිරුක්තියක් (පද විග්‍රහයක්) ඇද්ද, ධර්මයන් පිළිබඳ නාමයන්ගෙන් දැනගන්නා වූ යම් ඤාණයෙක් ඇද්ද, එය නිරුක්තියයි. යම් විටක භික්ෂුව අර්ථයෙහි නාමය දනී ද, ධර්මයෙහි නාමය දනී ද, එවිට උන්වහන්සේ ඒ ඒ නාම ව්‍යවහාරයන් දේශනා කරයි. එවැනි භික්ෂුව අර්ථ කුසල, ධර්ම කුසල, ව්‍යඤ්ජන කුසල, නිරුක්ති කුසල, පූර්වාපර කුසල, දේශනා කුසල, අතීත අධිවචන කුසල, අනාගත අධිවචන කුසල, පච්චුප්පන්න අධිවචන කුසල, ඉත්ථි අධිවචන කුසල, පුරිස අධිවචන කුසල, නපුංසක අධිවචන කුසල, ඒක අධිවචන කුසල, අනේක අධිවචන කුසල යනුවෙන් හඳුන්වනු ලබයි. මෙසේ සූත්‍රයෙහි සියලු ජනපද නිරුක්තීන් ද, සියලු ව්‍යවහාර නාම ප්‍රඥප්තීන් ද දත යුතුය. මෙය පදයන් හා බැඳුණු නිරුක්තියයි.

๒๖. ตตฺถ กตโม อธิปฺปาโย?

26. එහි අභිප්‍රාය යනු කවරේ ද?

‘‘ธมฺโม หเว รกฺขติ ธมฺมจารึ, ฉตฺตํ มหนฺตํ ยถ วสฺสกาเล ;

เอสานิสํโส ธมฺเม สุจิณฺเณ, น ทุคฺคตึ คจฺฉติ ธมฺมจารี’’ติ.

"ධර්මයෙහි හැසිරෙන්නා සැබවින්ම ධර්මය විසින් රකිනු ලබයි. වර්ෂා කාලයේදී විශාල කුඩයක් (දරන්නා) රකින්නාක් මෙනි. මැනවින් පුරුදු කළ ධර්මයෙහි ආනිශංසය මෙයයි; ධර්මයෙහි හැසිරෙන්නා දුගතියට පත් නොවේ."

อิธ ภควโต โก อธิปฺปาโย? เย อปาเยหิ ปริมุจฺจิตุกามา ภวิสฺสนฺติ, เต ธมฺมจาริโน ภวิสฺสนฺตีติ อยํ เอตฺถ ภควโต อธิปฺปาโย.

මෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අභිප්‍රාය කුමක් ද? යම් කෙනෙක් අපායෙන් මිදීමට කැමති වන්නේ ද, ඔවුහු ධර්මයෙහි හැසිරෙන්නන් වන්නාහ යන්න මෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අභිප්‍රායයි.

‘‘โจโร ยถา สนฺธิมุเข คหีโต, สกมฺมุนา หญฺญติ พชฺฌเต จ;

เอวํ อยํ เปจฺจ ปชา ปรตฺถ, สกมฺมุนา หญฺญติ พชฺฌเต จา’’ติ.

"සොරුන් විසින් සිදුරු කළ තැනකදී අසු වූ සොරෙකු තමා කළ කර්මය නිසා මරනු ලබන්නාක් හෝ බඳිනු ලබන්නාක් මෙන්, පව් කරන්නා වූ මේ සත්ත්ව සමූහයා ද මිය ගොස් පරලොවදී තමා කළ කර්මය නිසාම මරණයට හෝ බැඳුමට පත් වෙති."

อิธ ภควโต โก อธิปฺปาโย? สญฺเจตนิกานํ กตานํ กมฺมานํ อุปจิตานํ ทุกฺขเวทนียานํ อนิฏฺฐํ อสาตํ วิปากํ ปจฺจนุภวิสฺสตีติ อยํ เอตฺถ ภควโต อธิปฺปาโย.

මෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අභිප්‍රාය කුමක් ද? චේතනාන්විතව කරන ලද, රැස් කරන ලද, දුක් වේදනා ගෙන දෙන අකුසල කර්මයන්ගේ අනිෂ්ට වූ, අමනාප වූ විපාකයන් අනුභව කරනු ලබයි යන්න මෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අභිප්‍රායයි.

‘‘สุขกามานิ ภูตานิ, โย ทณฺเฑน วิหึสติ;

อตฺตโน สุขเมสาโน, เปจฺจ โส น ลภเต สุข’’นฺติ.

"යම් අයෙක් තමාගේ සැපය සොයමින්, සැප කැමති වන්නා වූ සත්ත්වයන්ට දණ්ඩෙන් හිංසා කරයි ද, ඔහු පරලොවදී සැපයක් නොලබයි."

อิธ ภควโต โก อธิปฺปาโย? เย สุเขน อตฺถิกา ภวิสฺสนฺติ, เต ปาปกมฺมํ น กริสฺสนฺตีติ อยํ เอตฺถ ภควโต อธิปฺปาโย.

මෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අභිප්‍රාය කුමක් ද? යම් කෙනෙක් සැපය කැමති වන්නේ ද, ඔවුහු පාප කර්මයන් නොකරන්නාහ යන්න මෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අභිප්‍රායයි.

‘‘มิทฺธี [Pg.30] ยทา โหติ มหคฺฆโส จ, นิทฺทายิตา สมฺปริวตฺตสายี;

มหาวราโหว นิวาปปุฏฺโฐ, ปุนปฺปุนํ คพฺภมุเปติ มนฺโท’’ติ.

"යමෙක් අධික ලෙස අනුභව කරන්නෙකු ද, නිදිමත බහුල අයෙකු ද, නිදා ගනිමින් ඒ මේ අත පෙරළෙමින් වෙසෙන්නේ ද, ආහාරයෙන් පෝෂණය වූ මහ වරහයෙකු (ඌරෙකු) මෙන් ඒ මෝඩ තැනැත්තා නැවත නැවතත් මව්කුසකට පැමිණෙයි."

อิธ ภควโต โก อธิปฺปาโย? เย ชรามรเณน อฏฺฏิยิตุกามา ภวิสฺสนฺติ, เต ภวิสฺสนฺติ โภชเน มตฺตญฺญุโน อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารา ปุพฺพรตฺตาปรรตฺตํ ชาคริยานุโยคมนุยุตฺตา วิปสฺสกา กุสเลสุ ธมฺเมสุ สคารวา จ สพฺรหฺมจารีสุ เถเรสุ นเวสุ มชฺฌิเมสูติ อยํ เอตฺถ ภควโต อธิปฺปาโย.

මෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අභිප්‍රාය කුමක් ද? යම් කෙනෙක් ජරා මරණයෙන් කළකිරෙන්නට කැමති වන්නේ ද, ඔවුහු භෝජනයෙහි පමණ දන්නෝ ද, ඉන්ද්‍රියයන්හි සංවර වූ දොරටු ඇත්තෝ ද, රාත්‍රියේ පෙර යමෙහි හා පසු යමෙහි නිදි වරමින් භාවනානුයෝගී වන්නෝ ද, කුසල ධර්මයන් විදර්ශනා කරන්නෝ ද, තෙර, නව, මධ්‍යම වූ සබ්‍රහ්මචාරීන් කෙරෙහි ගෞරව සහිත වන්නෝ ද වන්නාහ යන්න මෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අභිප්‍රායයි.

‘‘อปฺปมาโท อมตปทํ, ปมาโท มจฺจุโน ปทํ;

อปฺปมตฺตา น มียนฺติ, เย ปมตฺตา ยถา มตา’’ติ.

"අප්පමාදය අමෘතයට (නිවනට) මාවතයි; පමාදය මරණයට මාවතයි. නොපමා වූවෝ මිය ගිය ද නොමැරෙති. යම් කෙනෙක් පමාවී ද, ඔවුහු ජීවත් වුව ද මළවුන් වැනිය."

อิธ ภควโต โก อธิปฺปาโย? เย อมตปริเยสนํ ปริเยสิตุกามา ภวิสฺสนฺติ, เต อปฺปมตฺตา วิหริสฺสนฺตีติ อยํ เอตฺถ ภควโต อธิปฺปาโย. อยํ อธิปฺปาโย.

මෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අභිප්‍රාය කුමක් ද? යම් කෙනෙක් අමෘතය සෙවීමට කැමති වන්නේ ද, ඔවුහු අප්‍රමාදීව වෙසෙන්නාහ යන්න මෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අභිප්‍රායයි. මෙය අභිප්‍රායයි.

๒๗. ตตฺถ กตมํ นิทานํ? ยถา โส ธนิโย โคปาลโก ภควนฺตํ อาห –

27. එහි නිදානය යනු කවරේ ද? ධනිය නම් ගෝපාලයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ සැළ කළේ ය -

‘‘นนฺทติ ปุตฺเตหิ ปุตฺติมา, โคมา โคหิ ตเถว นนฺทติ;

อุปธี หิ นรสฺส นนฺทนา, น หิ โส นนฺทติ โย นิรูปธี’’ติ.

"දරුවන් ඇති තැනැත්තා දරුවන් නිසා සතුටු වෙයි. ගවයන් ඇති තැනැත්තා ද එලෙසම ගවයන් නිසා සතුටු වෙයි. මිනිසාට (දරුවන් ගවයන් ආදී) උපධීන් නිසාම සතුට ඇති වේ; උපධි රහිත තැනැත්තා සැබවින්ම සතුටු නොවේ."

ภควา อาห –

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක -

‘‘โสจติ ปุตฺเตหิ ปุตฺติมา, โคปิโก โคหิ ตเถว โสจติ;

อุปธี หิ นรสฺส โสจนา, น หิ โส โสจติ โย นิรูปธี’’ติ.

"දරුවන් ඇති තැනැත්තා දරුවන් නිසා සෝක කරයි. ගවයන් ඇති තැනැත්තා ද එලෙසම ගවයන් නිසා සෝක කරයි. මිනිසාට උපධීන් නිසාම සෝකය ඇති වේ; උපධි රහිත තැනැත්තා සැබවින්ම සෝක නොකරයි."

อิมินา [Pg.31] วตฺถุนา อิมินา นิทาเนน เอวํ ญายติ ‘‘อิธ ภควา พาหิรํ ปริคฺคหํ อุปธิ อาหา’’ติ. ยถา จ มาโร ปาปิมา คิชฺฌกูฏา ปพฺพตา ปุถุสิลํ ปาเตสิ, ภควา อาห –

දරුවන්, ගවයන් ආදී වූ මේ නිදානය (හේතුව) මගින් "මෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බාහිර පරිග්‍රහය උපධි යැයි වදාළ සේක" යන්න දත යුතුය. තවද, පාපිෂ්ඨ වූ මාරයා ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙන් විශාල ගලක් පෙරළූ කල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක -

‘‘สเจปิ เกวลํ สพฺพํ, คิชฺฌกูฏํ จเลสฺสสิ ;

เนว สมฺมาวิมุตฺตานํ, พุทฺธานํ อตฺถิ อิญฺชิตํ.

"පාපිෂ්ඨය, ඉදින් තෝ මුළු ගිජ්ඣකූට පර්වතයම සෙලවූව ද, මැනවින් කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු බුදුවරුන්ගේ කිසිදු කම්පනයක් නැත.

นภํ ผเลยฺยปฺปถวี จเลยฺย, สพฺเพว ปาณา อุท สนฺตเสยฺยุํ;

สลฺลมฺปิ เจ อุรสิ กมฺปเยยฺยุํ, อุปธีสุ ตาณํ น กโรนฺติ พุทฺธา’’ติ.

අහස පැලී ගිය ද, පොළොව සෙලවුණ ද, සියලු සත්ත්වයෝ තැතිගත්ත ද, පපුවට හීයකින් ඇන්නාක් බඳු සැලීමක් කළ ද, බුදුවරු උපධීන් (ඛන්ධ ආදිය) කෙරෙහි රක්ෂණයක් (ආශාවක්) නොකරති."

อิมินา วตฺถุนา อิมินา นิทาเนน เอวํ ญายติ ‘‘อิธ ภควา กายํ อุปธึ อาหา’’ติ. ยถา จาห –

මෙම කරුණින්, මෙම නිදානයෙන් මෙසේ දත යුතුය: "මෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ශරීරය 'උපධි' (ක්ලේශයන්ට පදනම) ලෙස වදාළ සේක." එය මෙසේ වදාළහ:

‘‘น ตํ ทฬฺหํ พนฺธนมาหุ ธีรา, ยทายสํ ทารุชปพฺพชญฺจ ;

สารตฺตรตฺตา มณิกุณฺฑเลสุ, ปุตฺเตสุ ทาเรสุ จ ยา อเปกฺขา’’ติ.

"යකඩින් කළා වූ ද, ලීයෙන් කළා වූ ද, පන්වලින් (තණකොළවලින්) කළා වූ ද යම් බන්ධනයක් වේ ද, නුවණැත්තෝ එය දැඩි බන්ධනයක් යැයි නොකියති. මණිකුණ්ඩලාභරණ කෙරෙහි ද, දරුවන් හා බිරින්දෑවරුන් කෙරෙහි ද දැඩි ඇල්මෙන් බැඳී පවත්නා වූ යම් අපේක්ෂාවක් (ආලයෙක්) ඇද්ද, එයම දැඩි බන්ධනය යැයි පවසති."

อิมินา วตฺถุนา อิมินา นิทาเนน เอวํ ญายติ ‘‘อิธ ภควา พาหิเรสุ วตฺถูสุ ตณฺหํ อาหา’’ติ. ยถา จาห –

මෙම කරුණින්, මෙම නිදානයෙන් මෙසේ දත යුතුය: "මෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බාහිර වස්තූන් කෙරෙහි පවත්නා තෘෂ්ණාව ගැන වදාළ සේක." එය මෙසේ වදාළහ:

‘‘เอตํ ทฬฺหํ พนฺธนมาหุ ธีรา, โอหารินํ สิถิลํ ทุปฺปมุญฺจํ;

เอตมฺปิ เฉตฺวาน ปริพฺพชนฺติ, อนเปกฺขิโน กามสุขํ ปหายา’’ติ.

"පහතට ඇද දමන්නා වූ ද, (ලිහිල්ව පෙනුනත්) මිදීමට අපහසු වූ ද, මේ (තෘෂ්ණා) බන්ධනය දැඩි බන්ධනය යැයි නුවණැත්තෝ පවසති. පණ්ඩිතයෝ මෙය ද සිඳ දමා, අපේක්ෂා රහිතව, කාම සැපය අතහැර සංසාරයෙන් නික්ම යති."

อิมินา วตฺถุนา อิมินา นิทาเนน เอวํ ญายติ ‘‘อิธ ภควา พาหิรวตฺถุกาย ตณฺหาย ปหานํ อาหา’’ติ. ยถา จาห –

මෙම කරුණින්, මෙම නිදානයෙන් මෙසේ දත යුතුය: "මෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බාහිර වස්තූන් අරමුණු කරගත් තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණය කිරීම ගැන වදාළ සේක." එය මෙසේ වදාළහ:

‘‘อาตุรํ อสุจึ ปูตึ, ทุคฺคนฺธํ เทหนิสฺสิตํ;

ปคฺฆรนฺตํ ทิวา รตฺตึ, พาลานํ อภินนฺทิต’’นฺติ.

"ආතුර වූ ද, අශුචි වූ ද, කුණු වූ ද, දුර්ගන්ධය සහිත වූ ද, ශරීරය ඇසුරු කළා වූ ද, දිවා රාත්‍රී දෙක්හි නව දොරින් වැගිරෙන්නා වූ ද මේ (කය) අඥානයන් විසින් අභිනන්දනය කරනු ලැබේ."

อิมินา วตฺถุนา อิมินา นิทาเนน เอวํ ญายติ ‘‘อิธ ภควา อชฺฌตฺติกวตฺถุกาย ตณฺหาย ปหานํ อาหา’’ติ. ยถา จาห –

මෙම කරුණින්, මෙම නිදානයෙන් මෙසේ දත යුතුය: "මෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආධ්‍යාත්මික වස්තූන් (තමාගේම ශරීරය) අරමුණු කරගත් තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණය කිරීම ගැන වදාළ සේක." එය මෙසේ වදාළහ:

‘‘อุจฺฉินฺท [Pg.32] สิเนหมตฺตโน, กุมุทํ สารทิกํว ปาณินา;

สนฺติมคฺคเมว พฺรูหย, นิพฺพานํ สุคเตน เทสิต’’นฺติ.

"ශරත් සෘතුවේ හටගත් සුදු නෙළුමක් අතින් නෙළා ගන්නාක් මෙන්, තමා කෙරෙහි ඇති සෙනෙහස (තෘෂ්ණාව) සිඳ දමන්න. ශාන්තියට මඟ (නිවන් මඟ) ම වඩන්න. සුගතයන් වහන්සේ විසින් නිවන දේශනා කරන ලදී."

อิมินา วตฺถุนา อิมินา นิทาเนน เอวํ ญายติ ‘‘อิธ ภควา อชฺฌตฺติกวตฺถุกาย ตณฺหาย ปหานํ อาหา’’ติ. อิทํ นิทานํ.

මෙම කරුණින්, මෙම නිදානයෙන් මෙසේ දත යුතුය: "මෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආධ්‍යාත්මික වස්තූන් අරමුණු කරගත් තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණය කිරීම ගැන වදාළ සේක." මෙය නිදානයයි.

ตตฺถ กตโม ปุพฺพาปรสนฺธิ. ยถาห –

එහි 'පූර්වාපර සන්ධිය' (පෙර හා පසු දේශනාවන්ගේ ගැලපීම) කවරේ ද? එය මෙසේ වදාළහ:

‘‘กามนฺธา ชาลสญฺฉนฺนา, ตณฺหาฉทนฉาทิตา;

ปมตฺตพนฺธนา พทฺธา, มจฺฉาว กุมินามุเข;

ชรามรณมนฺเวนฺติ, วจฺโฉ ขีรปโกว มาตร’’นฺติ.

"කාමයෙන් අන්ධ වූ, (තෘෂ්ණා) දැලෙන් වැසුණු, තෘෂ්ණාව නමැති පියස්සෙන් වසා දමන ලද, ප්‍රමාද නමැති බන්ධනයෙන් බැඳුණු සත්වයෝ, කෙමියකට හසු වූ මත්ස්‍යයන් මෙන් ද, මව පස්සේ යන කිරි බොන වස්සෙකු මෙන් ද, ජරා මරණ පසුපස යති."

อยํ กามตณฺหา วุตฺตา. สา กตเมน ปุพฺพาปเรน ยุชฺชติ? ยถาห –

මෙහි කාම තෘෂ්ණාව වදාරන ලදී. එය කිනම් පූර්වාපර සබඳතාවක් සමඟ ගැලපේ ද? එය මෙසේ වදාළහ:

‘‘รตฺโต อตฺถํ น ชานาติ, รตฺโต ธมฺมํ น ปสฺสติ;

อนฺธนฺตมํ ตทา โหติ, ยํ ราโค สหเต นร’’นฺติ.

"රාගයෙන් ඇලුණු තැනැත්තා තමාගේ අභිවෘද්ධිය නොදනියි. රාගයෙන් ඇලුණු තැනැත්තා ධර්මය නොදකියි. යම් කලෙක රාගය මිනිසෙකු මැඩපවත්වා ගන්නේ ද, එකල්හි ඔහුට ඝන අන්ධකාරයක් වන්නේය."

อิติ อนฺธตาย จ สญฺฉนฺนตาย จ สาเยว ตณฺหา อภิลปิตา. ยญฺจาห กามนฺธา ชาลสญฺฉนฺนา, ตณฺหาฉทนฉาทิตาติ. ยญฺจาห รตฺโต อตฺถํ น ชานาติ, รตฺโต ธมฺมํ น ปสฺสตีติ, อิเมหิ ปเทหิ ปริยุฏฺฐาเนหิ สาเยว ตณฺหา อภิลปิตา. ยํ อนฺธการํ, อยํ ทุกฺขสมุทโย, ยา จ ตณฺหา โปโนภวิกา, ยญฺจาห กามาติ อิเม กิเลสกามา. ยญฺจาห ชาลสญฺฉนฺนาติ เตสํ เยว กามานํ ปโยเคน ปริยุฏฺฐานํ ทสฺเสติ, ตสฺมา กิเลสวเสน จ ปริยุฏฺฐานวเสน จ ตณฺหาพนฺธนํ วุตฺตํ. เย เอทิสิกา, เต ชรามรณํ อนฺเวนฺติ, อยํ ภควตา ยถานิกฺขิตฺตคาถาพเลน ทสฺสิตา ชรามรณมนฺเวนฺตีติ.

මෙලෙස අන්ධභාවය සහ වැසී ඇති බව නිසා එම තෘෂ්ණාවම ප්‍රකාශ කරන ලදී. "කාමයෙන් අන්ධ වූ, දැලෙන් වැසුණු, තෘෂ්ණා පියස්සෙන් වසා දමන ලද" යැයි යමක් වදාළේ ද, "රාගයෙන් ඇලුණා වූ තැනැත්තා අර්ථය නොදනියි, ධර්මය නොදකියි" යැයි යමක් වදාළේ ද, මෙම පදවලින් ප්‍රකාශ වන්නේ පරියුට්ඨාන වශයෙන් පවතින එම තෘෂ්ණාවම ය. යම් අන්ධකාරයක් වේ ද එය දුක්ඛ සමුදයයි. යම් තෘෂ්ණාවක් පුනර්භවය ඇති කරයි ද, යම් කාමයක් ගැන වදාළේ ද, මේවා ක්ලේශ කාමයෝ වෙති. "දැලෙන් වැසුණු" යන්නෙන් එම කාමයන්ගේ ප්‍රයෝගයෙන් පරියුට්ඨානය දක්වයි. එබැවින් ක්ලේශ වශයෙන් ද පරියුට්ඨාන වශයෙන් ද තෘෂ්ණා බන්ධනය වදාරන ලදී. මෙබඳු ස්වභාවයක් ඇති යම් සත්වයෝ වෙත් ද, ඔවුහු ජරා මරණ පසුපස යති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද ගාථාවේ බලයෙන් "ජරා මරණ පසුපස යති" යන්න දක්වන ලදී.

‘‘ยสฺส ปปญฺจา ฐิตี จ นตฺถิ, สนฺทานํ ปลิฆญฺจ วีติวตฺโต;

ตํ นิตฺตณฺหํ มุนึ จรนฺตํ, น วิชานาติ สเทวโกปิ โลโก’’ติ.

"යම් මුණිවරයෙකුට ප්‍රපංච සහ සංසාර ස්ථිතිය නැද්ද, යමෙක් බන්ධනයන් සහ මෝහය නමැති අගුල ඉක්මවා ගියේ ද, තෘෂ්ණාවෙන් තොරව හැසිරෙන ඒ මුණිවරයා දෙවියන් සහිත ලෝකයා පවා හඳුනා නොගනිති."

ปปญฺจา นาม ตณฺหาทิฏฺฐิมานา, ตทภิสงฺขตา จ สงฺขารา. ฐิติ นาม อนุสยา. สนฺทานํ นาม ตณฺหาย ปริยุฏฺฐานํ, ยานิ ฉตฺตึสตณฺหาย ชาลินิยา [Pg.33] วิจริตานิ. ปลิโฆ นาม โมโห. เย จ ปปญฺจา สงฺขารา ยา จ ฐิติ ยํ สนฺทานญฺจ ยํ ปลิฆญฺจ โย เอตํ สพฺพํ สมติกฺกนฺโต, อยํ วุจฺจติ นิตฺตณฺโห อิติ.

ප්‍රපංච යනු තෘෂ්ණාව, දිට්ඨිය සහ මානයයි; එමෙන්ම ඒවායින් අභිසංස්කරණය කළා වූ සංස්කාරයෝ ද වෙති. 'ස්ථිති' යනු අනුසය කෙලෙස් ය. 'සන්දානය' (බැම්ම) යනු තෘෂ්ණාවෙහි පරියුට්ඨානයයි, එනම් තෘෂ්ණා ජාලයෙහි හැසිරෙන තිස් හය වැදෑරුම් තෘෂ්ණා විචරිතයන් ය. 'පළිඝය' (අගුල) යනු මෝහයයි. යම් ප්‍රපංච සංස්කාර කෙනෙක් වෙද් ද, යම් ස්ථිතියක් වේ ද, යම් සන්දානයක් සහ යම් පළිඝයක් වේ ද, යමෙක් මේ සියල්ල ඉක්මවා ගියේ ද, ඔහු 'තෘෂ්ණා රහිත' (නිත්තණ්හ) යැයි කියනු ලැබේ.

๒๘. ตตฺถ ปริยุฏฺฐานสงฺขารา ทิฏฺฐธมฺมเวทนียา วา อุปปชฺชเวทนียา วา อปราปริยเวทนียา วา, เอวํ ตณฺหา ติวิธํ ผลํ เทติ ทิฏฺเฐ วา ธมฺเม อุปปชฺเช วา อปเร วา ปริยาเย. เอวํ ภควา อาห ‘‘ยํ โลภปกตํ กมฺมํ กโรติ กาเยน วา วาจาย วา มนสา วา, ตสฺส วิปากํ อนุโภติ ทิฏฺเฐ วา ธมฺเม อุปปชฺเช วา อปเร วา ปริยาเย’’ติ. อิทํ ภควโต ปุพฺพาปเรน ยุชฺชติ. ตตฺถ ปริยุฏฺฐานํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ วา กมฺมํ อุปปชฺชเวทนียํ วา กมฺมํ อปราปริยายเวทนียํ วา กมฺมํ, เอวํ กมฺมํ ติธา วิปจฺจติ ทิฏฺเฐ วา ธมฺเม อุปปชฺเช วา อปเร วา ปริยาเย. ยถาห –

28. එහි පරියුට්ඨාන සංස්කාරයෝ දිට්ඨධම්මවේදනීය හෝ උපපජ්ජවේදනීය හෝ අපරාපරියවේදනීය වෙති. මෙසේ තෘෂ්ණාව දිට්ඨධම්ම, උපපජ්ජ හෝ අපරාපරිය වශයෙන් තෙවැදෑරුම් විපාක දෙයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: "ලෝභයෙන් මැඩුණු යම් කර්මයක් කයින්, වචනයෙන් හෝ මනසින් කරයි ද, එහි විපාකය දිට්ඨධම්ම, උපපජ්ජ හෝ අපරාපරිය වශයෙන් අනුභව කරයි." මෙය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පූර්වාපර දේශනාවන් සමඟ ගැලපේ. එහි පරියුට්ඨානය යනු දිට්ඨධම්මවේදනීය කර්මය හෝ උපපජ්ජවේදනීය කර්මය හෝ අපරාපරියවේදනීය කර්මයයි. මෙසේ කර්මය දිට්ඨධම්ම, උපපජ්ජ හෝ අපරාපරිය වශයෙන් තෙවැදෑරුම්ව විපාක දෙයි. එය මෙසේ වදාළහ:

‘‘ยญฺเจ พาโล อิธ ปาณาติปาตี โหติ…เป… มิจฺฉาทิฏฺฐิ โหติ, ตสฺส ทิฏฺเฐ วา ธมฺเม วิปากํ ปฏิสํเวเทติ อุปปชฺเช วา อปเร วา ปริยาเย’’ติ. อิทํ ภควโต ปุพฺพาปเรน ยุชฺชติ. ตตฺถ ปริยุฏฺฐานํ ปฏิสงฺขานพเลน ปหาตพฺพํ, สงฺขารา ทสฺสนพเลน, ฉตฺตึส ตณฺหาวิจริตานิ ภาวนาพเลน ปหาตพฺพานีติ เอวํ ตณฺหาปิ ติธา ปหียติ. ยา นิตฺตณฺหาตา อยํ สอุปาทิเสสา นิพฺพานธาตุ. เภทา กายสฺส อยํ อนุปาทิเสสา นิพฺพานธาตุ.

"යම් අඥානයෙකු මෙලොව සතුන් මරන්නෙකු වේ ද...පෙ... මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයෙකු වේ ද, ඔහු එහි විපාකය දිට්ඨධම්ම වශයෙන් හෝ උපපජ්ජ වශයෙන් හෝ අපරාපරිය වශයෙන් හෝ විඳියි." මෙය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පූර්වාපර දේශනාවන් සමඟ ගැලපේ. එහි පරියුට්ඨානය පටිසංඛාන බලයෙන් ප්‍රහීණය කළ යුතුය, සංස්කාරයන් දර්ශන බලයෙන් ප්‍රහීණය කළ යුතුය, තිස් හය වැදෑරුම් තෘෂ්ණා විචරිතයන් භාවනා බලයෙන් ප්‍රහීණය කළ යුතුය. මෙලෙස තෘෂ්ණාව ද තෙවැදෑරුම් ලෙස ප්‍රහීණය වේ. යම් තෘෂ්ණා රහිත බවක් ඇද්ද, මෙය සඋපාදිසේස නිබ්බාන ධාතුවයි. ශරීරය බිඳී යාමෙන් පසුව ඇති වන නිර්වාණය අනුපාදිසේස නිබ්බාන ධාතුවයි.

ปปญฺโจ นาม วุจฺจติ อนุพนฺโธ. ยญฺจาห ภควา ‘‘ปปญฺเจติ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ จกฺขุวิญฺเญยฺยํ รูปํ อารพฺภา’’ติ. ยญฺจาห ภควา – ‘‘อตีเต, ราธ, รูเป อนเปกฺโข โหหิ, อนาคตํ รูปํ มา อภินนฺทิ, ปจฺจุปฺปนฺนสฺส รูปสฺส นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏินิสฺสคฺคาย ปฏิปชฺชา’’ติ. อิทํ ภควโต ปุพฺพาปเรน ยุชฺชติ. โย จาปิ ปปญฺโจ เย จ สงฺขารา ยา จ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนสฺส อภินนฺทนา, อิทํ เอกตฺถํ. อปิ จ อญฺญมญฺเญหิ ปเทหิ อญฺญมญฺเญหิ อกฺขเรหิ อญฺญมญฺเญหิ พฺยญฺชเนหิ อปริมาณา ธมฺมเทสนา วุตฺตา ภควตา. เอวํ สุตฺเตน สุตฺตํ สํสนฺทยิตฺวา ปุพฺพาปเรน สทฺธึ โยชยิตฺวา สุตฺตํ นิทฺทิฏฺฐํ ภวติ.

ප්‍රපංච යනු අනුබන්ධය යැයි කියනු ලැබේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යමක් වදාළ සේක් ද: "අතීත, අනාගත සහ වර්තමාන වූ චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් දත යුතු රූපය අරමුණු කොට ප්‍රපංච කරයි" කියා ය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තවදුරටත් මෙසේ වදාළහ: "රාධ, අතීත රූපයෙහි අපේක්ෂා රහිත වන්න, අනාගත රූපයෙහි සතුටු නොවන්න, වර්තමාන රූපයෙහි කලකිරීම පිණිස, විරාගය පිණිස, නිරෝධය පිණිස සහ අත්හැරීම පිණිස පිළිපදින්න." මෙය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පූර්වාපර දේශනාවන් සමඟ ගැලපේ. යම් ප්‍රපංචයක් වේ ද, යම් සංස්කාර කෙනෙක් වෙත් ද, අතීත, අනාගත සහ වර්තමාන රූපයන් කෙරෙහි යම් අභිනන්දනයක් වේ ද, මේවායේ අර්ථය එකමය. තවද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් එකිනෙකට වෙනස් පදවලින්, අක්ෂරවලින් සහ ව්‍යඤ්ජනවලින් අපරිමාණ වූ ධර්ම දේශනාවන් වදාරන ලදී. මෙලෙස සූත්‍රයෙන් සූත්‍රය සසඳා, පූර්වාපර සබඳතා ගලපා සූත්‍රය විස්තර කරනු ලැබේ.

โส จายํ ปุพฺพาปโร สนฺธิ จตุพฺพิโธ อตฺถสนฺธิ พฺยญฺชนสนฺธิ เทสนาสนฺธิ นิทฺเทสสนฺธีติ.

ඒ මෙම පූර්වාපර සන්ධිය අත්ථසන්ධි, ව්‍යඤ්ජනසන්ධි, දේසනාසන්ධි සහ නිද්දේසසන්ධි යැයි සිව්වැදෑරුම් වේ.

ตตฺถ [Pg.34] อตฺถสนฺธิ ฉปฺปทานิ สงฺกาสนา ปกาสนา วิวรณา วิภชนา อุตฺตานีกมฺมตา ปญฺญตฺตีติ.

එහි අත්ථසන්ධිය යනු සංකාසනා, පකාසනා, විවරණා, විභජනා, උත්තානිකම්මතා සහ පඤ්ඤත්ති යන පද හයයි.

พฺยญฺชนสนฺธิ ฉปฺปทานิ อกฺขรํ ปทํ พฺยญฺชนํ อากาโร นิรุตฺติ นิทฺเทโสติ.

ව්‍යඤ්ජනසන්ධිය යනු අක්ඛර, පද, ව්‍යඤ්ජන, ආකාර, නිරුක්ති සහ නිද්දේස යන පද හයයි.

เทสนาสนฺธิ น จ ปถวึ นิสฺสาย ฌายติ ฌายี ฌายติ จ. น จ อาปํ นิสฺสาย ฌายติ ฌายี ฌายติ จ, น จ เตชํ นิสฺสาย ฌายติ ฌายี ฌายติ จ, น จ วายุํ นิสฺสาย ฌายติ ฌายี ฌายติ จ. น จ อากาสานญฺจายตนํ นิสฺสาย…เป… น จ วิญฺญาณญฺจายตนํ นิสฺสาย…เป… น จ อากิญฺจญฺญายตนํ นิสฺสาย…เป… น จ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ นิสฺสาย…เป… น จ อิมํ โลกํ นิสฺสาย…เป… น จ ปรโลกํ นิสฺสาย ฌายติ ฌายี ฌายติ จ. ยมิทํ อุภยมนฺตเรน ทิฏฺฐํ สุตํ มุตํ วิญฺญาตํ ปตฺตํ ปริเยสิตํ วิตกฺกิตํ วิจาริตํ มนสานุจินฺติตํ, ตมฺปิ นิสฺสาย น ฌายติ ฌายี ฌายติ จ. อยํ สเทวเก โลเก สมารเก สพฺรหฺมเก สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย อนิสฺสิเตน จิตฺเตน น ญายติ ฌายนฺโต.

දේශනාසන්ධිය මෙසේ දත යුතුය. ධ්‍යාන වඩන්නා පඨවි (පෘථිවි) ධාතුව ඇසුරු කොට ධ්‍යානයට සමවදින්නේ නැත, එහෙත් ඔහු ධ්‍යානයෙහි යෙදෙන්නෙකි. ඔහු ආපෝ ධාතුව ඇසුරු කොට ධ්‍යානයට සමවදින්නේ නැත, එහෙත් ඔහු ධ්‍යානයෙහි යෙදෙන්නෙකි. ඔහු තේජෝ ධාතුව ඇසුරු කොට ධ්‍යානයට සමවදින්නේ නැත, එහෙත් ඔහු ධ්‍යානයෙහි යෙදෙන්නෙකි. ඔහු වායෝ ධාතුව ඇසුරු කොට ධ්‍යානයට සමවදින්නේ නැත, එහෙත් ඔහු ධ්‍යානයෙහි යෙදෙන්නෙකි. ...පෙ... ආකාසානඤ්චායතනය ඇසුරු නොකරයි, ...පෙ... විඤ්ඤාණඤ්චායතනය ඇසුරු නොකරයි, ...පෙ... ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය ඇසුරු නොකරයි, ...පෙ... නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය ඇසුරු නොකරයි, ...පෙ... මෙලොව ඇසුරු නොකරයි, ...පෙ... පරලොව ඇසුරු කොට ධ්‍යානයට සමවදින්නේ නැත, එහෙත් ඔහු ධ්‍යානයෙහි යෙදෙන්නෙකි. මෙලොව හා පරලොව යන දෙක අතර යම් රූපයක් දක්නා ලද ද, අසන ලද ද, ස්පර්ශ කරන ලද ද, දැනගන්නා ලද ද, පමුණුවන ලද ද, සොයන ලද ද, විතර්ක කරන ලද ද, විචාරය කරන ලද ද, සිතින් නැවත නැවත සිතන ලද ද, එය ද ඇසුරු කොට ධ්‍යානයට සමවදින්නේ නැත, එහෙත් ඔහු ධ්‍යානයෙහි යෙදෙන්නෙකි. දෙවියන් සහිත, මාරයන් සහිත, බ්‍රහ්මයන් සහිත ලෝකයෙහි ද, ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් හා දෙවි මිනිසුන් සහිත ප්‍රජාව අතර ද, කිසිවක් ඇසුරු නොකළ සිතින් ධ්‍යාන වඩන මේ ක්ෂීණාශ්‍රව උතුමාණන් (මාරාදීන්ට) හඳුනාගත නොහැකිය.

ยถา มาโร ปาปิมา โคธิกสฺส กุลปุตฺตสฺส วิญฺญาณํ สมนฺเวสนฺโต น ชานาติ น ปสฺสติ. โส หิ ปปญฺจาตีโต ตณฺหาปหาเนน ทิฏฺฐินิสฺสโยปิสฺส นตฺถิ. ยถา จ โคธิกสฺส, เอวํ วกฺกลิสฺส สเทวเกน โลเกน สมารเกน สพฺรหฺมเกน สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย อนิสฺสิตจิตฺตา น ญายนฺติ ฌายมานา. อยํ เทสนาสนฺธิ.

පාපිෂ්ඨ මාරයා ගොධික කුලපුත්‍රයාගේ විඤ්ඤාණය සොයන්නේ වුව ද එය දැනගත නොහැකි වූයේ ය, දැකගත නොහැකි වූයේ ය. ඒ මක්නිසාද යත්, ඔහු ප්‍රපඤ්චයන් ඉක්මවා සිටි බැවිනි. තණ්හාව ප්‍රහීණ කළ බැවින් ඔහුට දෘෂ්ටි ඇසුරක් ද නැත. යම් සේ ගොධික තෙරුන්ගේ විඤ්ඤාණය මාරයාට හමු නොවූයේ ද, එමෙන්ම වක්කලී තෙරුන්ගේ ද විඤ්ඤාණය හමු නොවීය. දෙවියන් සහිත ලෝකය, මාරයන් සහිත ලෝකය, බ්‍රහ්මයන් සහිත ලෝකය ද, ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් හා දෙවි මිනිසුන් සහිත ප්‍රජාව ද කිසිවක් ඇසුරු නොකළ සිතින් ධ්‍යාන වඩන්නවුන් හඳුනා නොගනිති. මෙය දේශනාසන්ධියයි.

ตตฺถ กตมา นิทฺเทสสนฺธิ? นิสฺสิตจิตฺตา อกุสลปกฺเขน นิทฺทิสิตพฺพา, อนิสฺสิตจิตฺตา กุสลปกฺเขน นิทฺทิสิตพฺพา. นิสฺสิตจิตฺตา กิเลเสน นิทฺทิสิตพฺพา, อนิสฺสิตจิตฺตา โวทาเนน นิทฺทิสิตพฺพา. นิสฺสิตจิตฺตา สํสารปฺปวตฺติยา นิทฺทิสิตพฺพา, อนิสฺสิตจิตฺตา สํสารนิวตฺติยา นิทฺทิสิตพฺพา. นิสฺสิตจิตฺตา ตณฺหาย จ อวิชฺชาย จ นิทฺทิสิตพฺพา, อนิสฺสิตจิตฺตา สมเถน จ วิปสฺสนาย จ นิทฺทิสิตพฺพา. นิสฺสิตจิตฺตา อหิริเกน จ อโนตฺตปฺเปน จ นิทฺทิสิตพฺพา, อนิสฺสิตจิตฺตา หิริยา จ โอตฺตปฺเปน จ นิทฺทิสิตพฺพา. นิสฺสิตจิตฺตา อสติยา จ อสมฺปชญฺเญน จ นิทฺทิสิตพฺพา, อนิสฺสิตจิตฺตา สติยา จ สมฺปชญฺเญน จ นิทฺทิสิตพฺพา. นิสฺสิตจิตฺตา อโยนิยา [Pg.35] จ อโยนิโสมนสิกาเรน จ นิทฺทิสิตพฺพา, อนิสฺสิตจิตฺตา โยนิยา จ โยนิโสมนสิกาเรน จ นิทฺทิสิตพฺพา. นิสฺสิตจิตฺตา โกสชฺเชน จ โทวจสฺเสน จ นิทฺทิสิตพฺพา, อนิสฺสิตจิตฺตา วีริยารมฺเภน จ โสวจสฺเสน จ นิทฺทิสิตพฺพา. นิสฺสิตจิตฺตา อสฺสทฺธิเยน จ ปมาเทน จ นิทฺทิสิตพฺพา, อนิสฺสิตจิตฺตา สทฺธาย จ อปฺปมาเทน จ นิทฺทิสิตพฺพา. นิสฺสิตจิตฺตา อสทฺธมฺมสฺสวเนน จ อสํวรเณน จ นิทฺทิสิตพฺพา, อนิสฺสิตจิตฺตา สทฺธมฺมสฺสวเนน จ สํวเรน จ นิทฺทิสิตพฺพา. นิสฺสิตจิตฺตา อภิชฺฌาย จ พฺยาปาเทน จ นิทฺทิสิตพฺพา, อนิสฺสิตจิตฺตา อนภิชฺฌาย จ อพฺยาปาเทน จ นิทฺทิสิตพฺพา. นิสฺสิตจิตฺตา นีวรเณหิ จ สํโยชนิเยหิ จ นิทฺทิสิตพฺพา, อนิสฺสิตจิตฺตา ราควิราคาย จ เจโตวิมุตฺติยา อวิชฺชาวิราคาย จ ปญฺญาวิมุตฺติยา นิทฺทิสิตพฺพา. นิสฺสิตจิตฺตา อุจฺเฉททิฏฺฐิยา จ สสฺสตทิฏฺฐิยา จ นิทฺทิสิตพฺพา, อนิสฺสิตจิตฺตา สอุปาทิเสสาย จ อนุปาทิเสสาย จ นิพฺพานธาตุยา นิทฺทิสิตพฺพา. อยํ นิทฺเทสสนฺธิ. เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน ‘‘เนรุตฺตมธิปฺปาโย’’ติ.

එහි නිර්දේශසන්ධිය (නිට්ඨේසසන්ධිය) යනු කුමක්ද? ඇසුරු කළ (තණ්හා දිට්ඨි නිසා ඇලුණු) සිත් ඇති පුද්ගලයන් අකුසල පක්ෂයෙන් දැක්විය යුතුය. ඇසුරු නොකළ සිත් ඇති පුද්ගලයන් කුසල පක්ෂයෙන් දැක්විය යුතුය. ඇසුරු කළ සිත් ඇති පුද්ගලයන් කෙලෙස් සහිත බවින් ද, ඇසුරු නොකළ සිත් ඇති පුද්ගලයන් පිරිසිදු බවින් (වෝදානයෙන්) ද දැක්විය යුතුය. ඇසුරු කළ සිත් ඇති පුද්ගලයන් සංසාර ප්‍රවෘත්තියෙන් ද, ඇසුරු නොකළ සිත් ඇති පුද්ගලයන් සංසාර නිවෘත්තියෙන් ද දැක්විය යුතුය. ඇසුරු කළ සිත් ඇති පුද්ගලයන් තණ්හාව හා අවිද්‍යාවෙන් ද, ඇසුරු නොකළ සිත් ඇති පුද්ගලයන් සමථය හා විදර්ශනාවෙන් ද දැක්විය යුතුය. ඇසුරු කළ සිත් ඇති පුද්ගලයන් අහිරික හා අනොත්තප්පයෙන් ද, ඇසුරු නොකළ සිත් ඇති පුද්ගලයන් හිරි හා ඔත්තප්පයෙන් ද දැක්විය යුතුය. ඇසුරු කළ සිත් ඇති පුද්ගලයන් අසතිය හා අසම්පජඤ්ඤයෙන් ද, ඇසුරු නොකළ සිත් ඇති පුද්ගලයන් සතිය හා සම්පජඤ්ඤයෙන් ද දැක්විය යුතුය. ඇසුරු කළ සිත් ඇති පුද්ගලයන් අයෝනිය හා අයෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් ද, ඇසුරු නොකළ සිත් ඇති පුද්ගලයන් යෝනිය හා යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් ද දැක්විය යුතුය. ඇසුරු කළ සිත් ඇති පුද්ගලයන් කුසීතකම හා අකීකරු බවින් ද, ඇසුරු නොකළ සිත් ඇති පුද්ගලයන් වීර්යාරම්භය හා කීකරු බවින් ද දැක්විය යුතුය. ඇසුරු කළ සිත් ඇති පුද්ගලයන් අශ්‍රද්ධාව හා ප්‍රමාදයෙන් ද, ඇසුරු නොකළ සිත් ඇති පුද්ගලයන් ශ්‍රද්ධාව හා අප්‍රමාදයෙන් ද දැක්විය යුතුය. ඇසුරු කළ සිත් ඇති පුද්ගලයන් අසද්ධර්ම ශ්‍රවණය හා අසංවරයෙන් ද, ඇසුරු නොකළ සිත් ඇති පුද්ගලයන් සද්ධර්ම ශ්‍රවණය හා සංවරයෙන් ද දැක්විය යුතුය. ඇසුරු කළ සිත් ඇති පුද්ගලයන් අභිධ්‍යාව හා ව්‍යාපාදයෙන් ද, ඇසුරු නොකළ සිත් ඇති පුද්ගලයන් අනභිධ්‍යාව හා අව්‍යාපාදයෙන් ද දැක්විය යුතුය. ඇසුරු කළ සිත් ඇති පුද්ගලයන් නීවරණයන්ගෙන් හා සංයෝජනයන්ගෙන් ද දැක්විය යුතුය. ඇසුරු නොකළ සිත් ඇති පුද්ගලයන් රාග විරාගය වූ චේතෝවිමුක්තියෙන් හා අවිද්‍යා විරාගය වූ ප්‍රඥාවිමුක්තියෙන් ද දැක්විය යුතුය. ඇසුරු කළ සිත් ඇති පුද්ගලයන් උච්ඡේද දෘෂ්ටියෙන් හා ශාස්වත දෘෂ්ටියෙන් ද දැක්විය යුතුය. ඇසුරු නොකළ සිත් ඇති පුද්ගලයන් සඋපාදිශේෂ හා අනුපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුවෙන් දැක්විය යුතුය. මෙය නිර්දේශසන්ධියයි. ඒ නිසා ආයුෂ්මත් මහාකාත්‍යායන රහතන් වහන්සේ 'නේරුත්තමධිප්පාය' යැයි වදාළ සේක.

นิยุตฺโต จตุพฺยูโห หาโร.

චතුබ්‍යූහ හාරය නිමාවිය.

๗. อาวฏฺฏหารวิภงฺโค

7. ආවට්ටහාර විභංගය

๒๙. ตตฺถ กตโม อาวฏฺโฏ หาโร? ‘‘เอกมฺหิ ปทฏฺฐาเน’’ติ อยํ.

29. එහි ආවට්ට හාරය යනු කුමක්ද? 'එක් පදට්ඨානයක් ඇසුරෙන්' යන මෙයයි.

‘‘อารมฺภถ นิกฺกมถ, ยุญฺชถ พุทฺธสาสเน;

ธุนาถ มจฺจุโน เสนํ, นฬาคารํว กุญฺชโร’’ติ.

“බුදු සසුනෙහි වීර්යය පටන් ගන්න, නික්මෙන්න, බුදු සසුනෙහි යෙදෙන්න. ඇතෙකු බටගෙයක් සුනු විසුනු කරන්නාක් මෙන් මාරයාගේ සේනාව විනාශ කරන්න.”

‘‘อารมฺภถ นิกฺกมถา’’ติ วีริยสฺส ปทฏฺฐานํ. ‘‘ยุญฺชถ พุทฺธสาสเน’’ติ สมาธิสฺส ปทฏฺฐานํ. ‘‘ธุนาถ มจฺจุโน เสนํ, นฬาคารํว กุญฺชโร’’ติ ปญฺญาย ปทฏฺฐานํ. ‘‘อารมฺภถ นิกฺกมถา’’ติ วีริยินฺทฺริยสฺส ปทฏฺฐานํ. ‘‘ยุญฺชถ พุทฺธสาสเน’’ติ สมาธินฺทฺริยสฺส ปทฏฺฐานํ. ‘‘ธุนาถ มจฺจุโน เสนํ, นฬาคารํว กุญฺชโร’’ติ ปญฺญินฺทฺริยสฺส ปทฏฺฐานํ. อิมานิ ปทฏฺฐานานิ เทสนา.

“වීර්යය පටන් ගන්න, නික්මෙන්න” යනු වීර්යයේ පදට්ඨානයයි (සමීප හේතුවයි). “බුදු සසුනෙහි යෙදෙන්න” යනු සමාධියේ පදට්ඨානයයි. “ඇතෙකු බටගෙයක් සුනු විසුනු කරන්නාක් මෙන් මාරයාගේ සේනාව විනාශ කරන්න” යනු ප්‍රඥාවේ පදට්ඨානයයි. “වීර්යය පටන් ගන්න, නික්මෙන්න” යනු වීර්යය ඉන්ද්‍රියයේ පදට්ඨානයයි. “බුදු සසුනෙහි යෙදෙන්න” යනු සමාධි ඉන්ද්‍රියයේ පදට්ඨානයයි. “ඇතෙකු බටගෙයක් සුනු විසුනු කරන්නාක් මෙන් මාරයාගේ සේනාව විනාශ කරන්න” යනු ප්‍රඥා ඉන්ද්‍රියයේ පදට්ඨානයයි. මෙම පදට්ඨානයන් දේශනාවයි.

อยุญฺชนฺตานํ วา สตฺตานํ โยเค, ยุญฺชนฺตานํ วา อารมฺโภ.

භාවනාවෙහි නොයෙදෙන සත්ත්වයන්ට අනාගතයෙහි අවබෝධය පිණිස ද, භාවනාවෙහි යෙදෙන සත්ත්වයන්ට විශේෂ අවබෝධය පිණිස ද මෙම දේශනාව ආරම්භ වේ.

ตตฺถ เย น ยุญฺชนฺติ, เต ปมาทมูลกา น ยุญฺชนฺติ. โส ปมาโท ทุวิโธ ตณฺหามูลโก อวิชฺชามูลโก จ. ตตฺถ อวิชฺชามูลโก เยน [Pg.36] อญฺญาเณน นิวุโต เญยฺยฏฺฐานํ นปฺปชานาติ ปญฺจกฺขนฺธา อุปฺปาทวยธมฺมาติ, อยํ อวิชฺชามูลโก. โย ตณฺหามูลโก, โส ติวิโธ อนุปฺปนฺนานํ โภคานํ อุปฺปาทาย ปริเยสนฺโต ปมาทํ อาปชฺชติ, อุปฺปนฺนานํ โภคานํ อารกฺขนิมิตฺตํ ปริโภคนิมิตฺตญฺจ ปมาทํ อาปชฺชติ อยํ โลเก จตุพฺพิโธ ปมาโท เอกวิโธ อวิชฺชาย ติวิโธ ตณฺหาย. ตตฺถ อวิชฺชาย นามกาโย ปทฏฺฐานํ. ตณฺหาย รูปกาโย ปทฏฺฐานํ. ตํ กิสฺส เหตุ, รูปีสุ ภเวสุ อชฺโฌสานํ, อรูปีสุ สมฺโมโห? ตตฺถ รูปกาโย รูปกฺขนฺโธ นามกาโย จตฺตาโร อรูปิโน ขนฺธา. อิเม ปญฺจกฺขนฺธา กตเมน อุปาทาเนน สอุปาทานา, ตณฺหาย จ อวิชฺชาย จ? ตตฺถ ตณฺหา ทฺเว อุปาทานานิ กามุปาทานญฺจ สีลพฺพตุปาทานญฺจ. อวิชฺชา ทฺเว อุปาทานานิ ทิฏฺฐุปาทานญฺจ อตฺตวาทุปาทานญฺจ. อิเมหิ จตูหิ อุปาทาเนหิ เย สอุปาทานา ขนฺธา, อิทํ ทุกฺขํ. จตฺตาริ อุปาทานานิ, อยํ สมุทโย. ปญฺจกฺขนฺธา ทุกฺขํ. เตสํ ภควา ปริญฺญาย ปหานาย จ ธมฺมํ เทเสติ ทุกฺขสฺส ปริญฺญาย สมุทยสฺส ปหานาย.

එහි යමෙක් භාවනාවෙහි නොයෙදෙත් ද, ඔවුහු ප්‍රමාදය මුල් කොට ගෙන නොයෙදෙති. එම ප්‍රමාදය තණ්හාව මුල් වූ ප්‍රමාදය හා අවිද්‍යාව මුල් වූ ප්‍රමාදය යැයි දෙවදෑරුම් වේ. එහි අවිද්‍යාව මුල් වූ ප්‍රමාදය යනු යම් නොදැනීමකින් (මෝහයෙන්) වැසුණු බැවින් පංචස්කන්ධයෝ වනාහි ඇති වී නැති වී යන ස්වභාවය ඇති ධර්මයෝ යැයි දත යුතු දේ නොදැනීමයි. තණ්හාව මුල් වූ ප්‍රමාදය තෙවදෑරුම් වේ; එනම් නූපන් භෝගයන් උපදවා ගැනීම පිණිස සොයමින් ප්‍රමාදයට පැමිණීම ද, උපන් භෝගයන් ආරක්ෂා කිරීම නිමිත්තෙන් හා පරිභෝජනය කිරීම නිමිත්තෙන් ප්‍රමාදයට පැමිණීම ද වේ. මෙසේ ලෝකයෙහි ප්‍රමාදය අවිද්‍යාව අනුව එක් ආකාරයක් ද, තණ්හාව අනුව තුන් ආකාරයක් ද වී සිව් ආකාර වේ. එහි අවිද්‍යාවට නාමකාය පදට්ඨානය වේ. තණ්හාවට රූපකාය පදට්ඨානය වේ. එයට හේතුව කුමක්ද? රූපී භවයන්හි ඇලීම ද, අරූපී ධර්මයන්හි සත්ත්වයන්ගේ මුළාව ද පවතින බැවිනි. එහි රූපකාය යනු රූපස්කන්ධයයි. නාමකාය යනු අරූපී ස්කන්ධ හතරයි. මෙම පංචස්කන්ධයෝ කිනම් උපාදානයකින් උපාදාන සහිත වෙත්ද? තණ්හාවෙන් හා අවිද්‍යාවෙනි. එහි තණ්හාව නිසා කාමුපාදානය හා සීලබ්බතුපාදානය යන උපාදාන දෙක ඇති වේ. අවිද්‍යාව නිසා දිට්ඨුපාදානය හා අත්තවාදුපාදානය යන උපාදාන දෙක ඇති වේ. මෙම උපාදාන හතරින් යම් ස්කන්ධ කෙනෙක් ග්‍රහණය කරගනු ලබත් ද, මෙය දුකය. උපාදාන හතර සමුදයයි. පංචස්කන්ධය දුකය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දුක පිරිසිඳ දැකීම පිණිසත් සමුදය ප්‍රහීණ කිරීම පිණිසත් ධර්මය දේශනා කරති.

๓๐. ตตฺถ โย ติวิโธ ตณฺหามูลโก ปมาโท อนุปฺปนฺนานํ โภคานํ อุปฺปาทาย ปริเยสติ, อุปฺปนฺนานํ โภคานํ อารกฺขณญฺจ กโรติ ปริโภคนิมิตฺตญฺจ, ตสฺส สมฺปฏิเวเธน รกฺขณา ปฏิสํหรณา, อยํ สมโถ.

30. එහි තණ්හාව මුල් වූ යම් තෙවදෑරුම් ප්‍රමාදයක් නූපන් භෝගයන් උපදවා ගැනීමටත්, උපන් භෝගයන් ආරක්ෂා කිරීමටත්, පරිභෝජනයටත් යොමු වේ ද, එය මැනවින් අවබෝධ කරගැනීමෙන් තම සිහිය රැකගැනීමත් ප්‍රමාදය දුරු කිරීමත් සිදු වේ. මෙය සමථයයි.

โส กถํ ภวติ? ยทา ชานาติ กามานํ อสฺสาทญฺจ อสฺสาทโต อาทีนวญฺจ อาทีนวโต นิสฺสรณญฺจ นิสฺสรณโต โอการญฺจ สํกิเลสญฺจ โวทานญฺจ เนกฺขมฺเม จ อานิสํสํ. ตตฺถ ยา วีมํสา อุปปริกฺขา อยํ วิปสฺสนา. อิเม ทฺเว ธมฺมา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ สมโถ จ วิปสฺสนา จ. อิเมสุ ทฺวีสุ ธมฺเมสุ ภาวิยมาเนสุ ทฺเว ธมฺมา ปหียนฺติ ตณฺหา จ อวิชฺชา จ, อิเมสุ ทฺวีสุ ธมฺเมสุ ปหีเนสุ จตฺตาริ อุปาทานานิ นิรุชฺฌนฺติ. อุปาทานนิโรธา ภวนิโรโธ, ภวนิโรธา ชาตินิโรโธ, ชาตินิโรธา ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา นิรุชฺฌนฺติ. เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหติ. อิติ ปุริมกานิ จ ทฺเว สจฺจานิ ทุกฺขํ สมุทโย จ, สมโถ จ วิปสฺสนา จ มคฺโค. ภวนิโรโธ นิพฺพานํ อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ. เตนาห ภควา ‘‘อารมฺภถ นิกฺกมถา’’ติ.

ඒ (නිවී යාම හෙවත්) සමථය කෙසේ සිදු වේ ද? යම් කලෙක (යෝගාවචරයා) කාමයන්ගේ ආශ්වාදය ආශ්වාදය ලෙස ද, ආදීනවය ආදීනවය ලෙස ද, ඉන් නික්මීම නික්මීම ලෙස ද දැන ගනී ද, එසේම කාමයන්ගේ පහත් බවත්, කෙලෙස් සහිත බවත්, පිරිසිදු බවත්, නෛෂ්ක්‍රම්‍යයේ ආනිසංසත් දැන ගනී ද, එකල්හි මේ උපාය මාර්ගයෙන් සමථය ඇති වේ. එහි යම් විමසීමක් හා පිරික්සීමක් ඇද්ද, මෙය විදර්ශනාවයි. සමථය සහ විදර්ශනාව යන මේ ධර්ම දෙක භාවනා පාරිපූරියට පැමිණෙත්. මේ ධර්ම දෙක වඩන කල්හි තණ්හාව සහ අවිද්‍යාව යන ධර්ම දෙක ප්‍රහීණ වෙයි. මේ ධර්මයන් ප්‍රහීණ වූ කල්හි සතර උපාදානයෝ නිරුද්ධ වෙත්. උපාදාන නිරෝධයෙන් භව නිරෝධය ද, භව නිරෝධයෙන් ජාති නිරෝධය ද, ජාති නිරෝධයෙන් ජරා, මරණ, සෝක, පරිදේව, දුක්ඛ, දෝමනස්ස, උපායාසයෝ නිරුද්ධ වෙත්. මෙසේ මේ කේවල වූ දුක්ඛස්කන්ධයේ නිරෝධය සිදු වේ. මෙසේ මුලින් සඳහන් කළ දුක්ඛ සත්‍යය හා සමුදය සත්‍යය ද, සමථය හා විදර්ශනාව නමැති මාර්ග සත්‍යය ද, භව නිරෝධය නමැති නිවන ද යන මේ සතර සත්‍යයෝ වෙති. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'පටන් ගන්න, වීර්යය කරන්න' යැයි වදාළ සේක.

ยถาปิ [Pg.37] มูเล อนุปทฺทเว ทฬฺเห, ฉินฺโนปิ รุกฺโข ปุนเรว รูหติ;

เอวมฺปิ ตณฺหานุสเย อนูหเต, นิพฺพตฺตตี ทุกฺขมิทํ ปุนปฺปุนํ.

යම් සේ ගසක මුල් උපද්‍රව රහිතව තදින් පවතින කල්හි, ගස කපා දැමුවද එය නැවතත් ලියලා වැඩෙන්නේ ද, එමෙන්ම තණ්හා අනුසය නොනසා පවතින තාක් කල් මේ දුක නැවත නැවතත් උපදී.

อยํ ตณฺหานุสโย. กตมสฺสา ตณฺหาย? ภวตณฺหาย. โย เอตสฺส ธมฺมสฺส ปจฺจโย อยํ อวิชฺชา. อวิชฺชาปจฺจยา หิ ภวตณฺหา. อิเม ทฺเว กิเลสา ตณฺหา จ อวิชฺชา จ. ตานิ จตฺตาริ อุปาทานานิ เตหิ จตูหิ อุปาทาเนหิ เย สอุปาทานา ขนฺธา, อิทํ ทุกฺขํ. จตฺตาริ อุปาทานานิ อยํ สมุทโย. ปญฺจกฺขนฺธา ทุกฺขํ. เตสํ ภควา ปริญฺญาย จ ปหานาย จ ธมฺมํ เทเสติ ทุกฺขสฺส ปริญฺญาย สมุทยสฺส ปหานาย.

මෙය තණ්හා අනුසයයි. කිනම් තණ්හාවක අනුසය ද? භව තණ්හාවේ අනුසයයි. මෙම ධර්මයට හේතුව අවිද්‍යාවයි. සැබවින්ම අවිද්‍යාව ප්‍රත්‍ය කොට ගෙන භව තණ්හාව උපදී. තණ්හාව සහ අවිද්‍යාව යන මේවා කෙලෙස් දෙකකි. ඒවායින් සතර උපාදානයෝ හටගනිත්. ඒ සතර උපාදානයන් සහිත වූ යම් ස්කන්ධයෝ වෙත් ද, මෙය දුකයි. සතර උපාදානයෝ සමුදයයි. පඤ්චස්කන්ධය දුකයි. ඒවා පිරිසිඳ දැනගැනීම පිණිසත්, ප්‍රහීණ කිරීම පිණිසත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කරති. දුක පිරිසිඳ දැනගැනීම පිණිසත් සමුදය ප්‍රහීණ කිරීම පිණිසත් (ධර්මය දේශනා කරති).

เยน ตณฺหานุสยํ สมูหนติ, อยํ สมโถ. เยน ตณฺหานุสยสฺส ปจฺจยํ อวิชฺชํ วารยติ, อยํ วิปสฺสนา. อิเม ทฺเว ธมฺมา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ สมโถ จ วิปสฺสนา จ. ตตฺถ สมถสฺส ผลํ ราควิราคา เจโตวิมุตฺติ, วิปสฺสนาย ผลํ อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺติ. อิติ ปุริมกานิ จ ทฺเว สจฺจานิ ทุกฺขํ สมุทโย จ, สมโถ วิปสฺสนา จ มคฺโค, ทฺเว จ วิมุตฺติโย นิโรโธ. อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ. เตนาห ภควา ‘‘ยถาปิ มูเล’’ติ.

යම් ධර්මයකින් තණ්හා අනුසය සහමුලින් උදුරා දමයි ද, මෙය සමථයයි. යම් ධර්මයකින් තණ්හා අනුසයට හේතු වූ අවිද්‍යාව වළක්වයි ද, මෙය විදර්ශනාවයි. සමථය හා විදර්ශනාව යන මේ ධර්ම දෙක භාවනා පාරිපූරියට පැමිණෙත්. එහි සමථයේ ඵලය නම් රාගය විරාග වීමෙන් ලබන චේතෝවිමුක්තියයි; විදර්ශනාවේ ඵලය නම් අවිද්‍යාව විරාග වීමෙන් ලබන ප්‍රඥාවිමුක්තියයි. මෙසේ මුලින් කී දුක්ඛ සහ සමුදය යන සත්‍ය දෙක ද, සමථය හා විදර්ශනාව නමැති මාර්ගය ද, විමුක්ති දෙක නමැති නිරෝධය ද යන මේ සතර සත්‍යයෝ විවරණය කරන ලදහ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'යම් සේ මුල් (පවතින කල්හි)' යනුවෙන් වදාළ සේක.

‘‘สพฺพปาปสฺส อกรณํ, กุสลสฺส อุปสมฺปทา;

สจิตฺตปริโยทาปนํ, เอตํ พุทฺธาน สาสน’’นฺติ.

සියලු පව් නොකිරීම ද, කුසල් සම්පාදනය කිරීම ද, තම සිත පිරිසිදු කර ගැනීම ද යන මෙය බුදුවරුන්ගේ අනුශාසනාවයි.

สพฺพปาปํ นาม ตีณิ ทุจฺจริตานิ กายทุจฺจริตํ วจีทุจฺจริตํ มโนทุจฺจริตํ, เต ทส อกุสลกมฺมปถา ปาณาติปาโต อทินฺนาทานํ กาเมสุมิจฺฉาจาโร มุสาวาโท ปิสุณา วาจา ผรุสา วาจา สมฺผปฺปลาโป อภิชฺฌา พฺยาปาโท มิจฺฉาทิฏฺฐิ, ตานิ ทฺเว กมฺมานิ เจตนา เจตสิกญฺจ. ตตฺถ โย จ ปาณาติปาโต ยา จ ปิสุณา วาจา ยา จ ผรุสา วาจา, อิทํ โทสสมุฏฺฐานํ. ยญฺจ อทินฺนาทานํ โย จ กาเมสุมิจฺฉาจาโร โย จ มุสาวาโท, อิทํ โลภสมุฏฺฐานํ, โย สมฺผปฺปลาโป, อิทํ โมหสมุฏฺฐานํ. อิมานิ สตฺต การณานิ เจตนากมฺมํ. ยา อภิชฺฌา, อยํ โลโภ อกุสลมูลํ. โย พฺยาปาโท, อยํ โทโส อกุสลมูลํ. ยา [Pg.38] มิจฺฉาทิฏฺฐิ, อยํ มิจฺฉามคฺโค. อิมานิ ตีณิ การณานิ เจตสิกกมฺมํ. เตนาห ‘‘เจตนากมฺมํ เจตสิกกมฺม’’นฺติ.

සියලු පව් නම් කාය දුශ්චරිතය, වචී දුශ්චරිතය, මනෝ දුශ්චරිතය යන දුශ්චරිත තුනයි. ප්‍රාණාඝාතය, අදත්තාදානය, කාමේසු මිච්ඡාචාරය, මුසාවාදය, පිසුණාවාචාව, පරුෂාවාචාව, සම්ඵප්පලාපය, අභිජ්ඣාව, ව්‍යාපාදය, මිච්ඡාදිට්ඨිය යන අකුසල කර්මපථ දසයයි. ඒවා චේතනා කර්ම හා චෛතසික කර්ම වශයෙන් දෙයාකාර වේ. එහි ප්‍රාණාඝාතය හා පරුෂ වචනය යන මේවා දෝෂ සමුට්ඨානයන් ය. අදත්තාදානය, කාමේසු මිච්ඡාචාරය, මුසාවාදය හා පිසුණා වචනය ලෝභ සමුට්ඨානයන් ය. සම්ඵප්පලාපය මෝහ සමුට්ඨානයකි. මේ කරුණු හත චේතනා කර්ම නම් වේ. අභිජ්ඣාව යනු ලෝභ අකුසල මූලයයි. ව්‍යාපාදය යනු දෝෂ අකුසල මූලයයි. මිච්ඡාදිට්ඨිය මිථ්‍යා මාර්ගයයි. මේ කරුණු තුන චෛතසික කර්ම නම් වේ. එබැවින් 'චේතනා කර්මය හා චෛතසික කර්මය' යැයි වදාළ සේක.

อกุสลมูลํ ปโยคํ คจฺฉนฺตํ จตุพฺพิธํ อคตึ คจฺฉติ ฉนฺทา โทสา ภยา โมหา. ตตฺถ ยํ ฉนฺทา อคตึ คจฺฉติ, อิทํ โลภสมุฏฺฐานํ. ยํ โทสา อคตึ คจฺฉติ, อิทํ โทสสมุฏฺฐานํ. ยํ ภยา จ โมหา จ อคตึ คจฺฉติ, อิทํ โมหสมุฏฺฐานํ. ตตฺถ โลโภ อสุภาย ปหียติ. โทโส เมตฺตาย. โมโห ปญฺญาย. ตถา โลโภ อุเปกฺขาย ปหียติ. โทโส เมตฺตาย จ กรุณาย จ. โมโห มุทิตาย ปหานํ อพฺภตฺถํ คจฺฉติ. เตนาห ภควา ‘‘สพฺพปาปสฺส อกรณ’’นฺติ.

ප්‍රයෝගයට පත් වන්නා වූ අකුසල මූලයන් ඡන්දය, දෝෂය, භය, මෝහය යන සතර වැදෑරුම් අගතියට පත් වේ. එහි ඡන්දය නිසා යම් අගතියකට යයි ද, එය ලෝභ සමුට්ඨානයයි. දෝෂය නිසා යම් අගතියකට යයි ද, එය දෝෂ සමුට්ඨානයයි. භය හා මෝහය නිසා යම් අගතියකට යයි ද, එය මෝහ සමුට්ඨානයයි. එහි ලෝභය අසුභ (භාවනාව) මගින් ප්‍රහීණ වේ. දෝෂය මෙත්තාව මගින් ද, මෝහය ප්‍රඥාව මගින් ද ප්‍රහීණ වේ. එසේම ලෝභය උපේක්ෂාවෙන් ද, දෝෂය මෙත්තාව හා කරුණාවෙන් ද ප්‍රහීණ වේ. මෝහය මුදිතාවෙන් ප්‍රහීණ කිරීම කරා පැමිණේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'සියලු පව් නොකිරීම' යැයි වදාළ සේක.

๓๑. สพฺพปาปํ นาม อฏฺฐ มิจฺฉตฺตานิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ มิจฺฉาสงฺกปฺโป มิจฺฉาวาจา มิจฺฉากมฺมนฺโต มิจฺฉาอาชีโว มิจฺฉาวายาโม มิจฺฉาสติ มิจฺฉาสมาธิ, อิทํ วุจฺจติ สพฺพปาปํ. อิเมสํ อฏฺฐนฺนํ มิจฺฉตฺตานํ ยา อกิริยา อกรณํ อนชฺฌาจาโร, อิทํ วุจฺจติ สพฺพปาปสฺส อกรณํ.

31. සියලු පව් යනු මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය, මිථ්‍යා සංකල්පය, මිථ්‍යා වාචාව, මිථ්‍යා කම්මන්තය, මිථ්‍යා ආජීවය, මිථ්‍යා වායාමය, මිථ්‍යා සතිය, මිථ්‍යා සමාධිය යන අෂ්ට මිච්ඡත්තයන් ය. මේ අෂ්ට මිච්ඡත්තයන්ගේ යම් නොකිරීමක්, වැළකීමක් හා සමාදානයෙන් බැහැර වීමක් ඇද්ද, මෙය සියලු පව් නොකිරීම යැයි කියනු ලැබේ.

อฏฺฐสุ มิจฺฉตฺเตสุ ปหีเนสุ อฏฺฐ สมฺมตฺตานิ สมฺปชฺชนฺติ. อฏฺฐนฺนํ สมฺมตฺตานํ ยา กิริยา กรณํ สมฺปาทนํ, อยํ วุจฺจติ กุสลสฺส อุปสมฺปทา. สจิตฺตปริโยทาปนนฺติ อตีตสฺส มคฺคสฺส ภาวนากิริยํ ทสฺสยติ, จิตฺเต ปริโยทาปิเต ปญฺจกฺขนฺธา ปริโยทาปิตา ภวนฺติ, เอวญฺหิ ภควา อาห ‘‘เจโตวิสุทฺธตฺถํ, ภิกฺขเว, ตถาคเต พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตี’’ติ. ทุวิธา หิ ปริโยทาปนา นีวรณปฺปหานญฺจ อนุสยสมุคฺฆาโต จ. ทฺเว ปริโยทาปนภูมิโย ทสฺสนภูมิ จ, ภาวนาภูมิ จ, ตตฺถ ยํ ปฏิเวเธน ปริโยทาเปติ, อิทํ ทุกฺขํ. ยโต ปริโยทาเปติ, อยํ สมุทโย. เยน ปริโยทาเปติ, อยํ มคฺโค. ยํ ปริโยทาปิตํ, อยํ นิโรโธ. อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ. เตนาห ภควา ‘‘สพฺพปาปสฺส อกรณ’’นฺติ.

අෂ්ට මිච්ඡත්තයන් ප්‍රහීණ වූ කල්හි අෂ්ට සම්මත්තයන් (සම්මා දිට්ඨි ආදිය) සම්පූර්ණ වේ. අෂ්ට සම්මත්තයන්ගේ යම් කිරීමක්, සම්පූර්ණ කිරීමක් ඇද්ද, මෙය කුසලස්ස උපසම්පදා (කුසල් රැස් කිරීම) යැයි කියනු ලැබේ. 'තම සිත පිරිසිදු කර ගැනීම' යනු අතීත බුදුවරුන් විසින් පසක් කරන ලද මාර්ග භාවනාව සිදු කිරීමයි. සිත පිරිසිදු වූ කල්හි පඤ්චස්කන්ධයෝ ද පිරිසිදු වෙත්. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ සිතේ පිරිසිදු බව පිණිස බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිරෙන සේක' යැයි වදාළහ. සැබවින්ම පිරිසිදු කිරීම නීවරණ ප්‍රහීණ කිරීම සහ අනුසය උදුරා දැමීම යනුවෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. පිරිසිදු කිරීමේ භූමි දෙකකි: දර්ශන භූමිය සහ භාවනා භූමියයි. එහි යම් පිරිසිදු කිරීමක් ප්‍රතිවේධයෙන් (අවබෝධයෙන්) සිදු කරයි ද, එය දුක්ඛ සත්‍යයයි. යම් දෙයකින් පිරිසිදු කරයි ද (අනුසය නීවරණ), එය සමුදය සත්‍යයයි. යම් මාර්ගයකින් පිරිසිදු කරයි ද, එය මාර්ග සත්‍යයයි. යම් පිරිසිදු බවක් ලබා ගනී ද, එය නිරෝධ සත්‍යයයි. මෙසේ මේ සතර සත්‍යයෝ විවරණය කරන ලදහ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'සියලු පව් නොකිරීම' යැයි වදාළ සේක.

‘‘ธมฺโม หเว รกฺขติ ธมฺมจารึ, ฉตฺตํ มหนฺตํ ยถ วสฺสกาเล;

เอสานิสํโส ธมฺเม สุจิณฺเณ, น ทุคฺคตึ คจฺฉติ ธมฺมจารี’’ติ.

ධර්මයෙහි හැසිරෙන්නා සැබවින්ම ධර්මය විසින් රකිනු ලබයි. එය වැසි කාලයේදී මහත් වූ කුඩයක් මෙන් රක්ෂාව සලසයි. මනා කොට වඩන ලද ධර්මයෙහි ආනිසංසය මෙයයි; ධර්මචාරියා දුගතියට නොයයි. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

ธมฺโม [Pg.39] นาม ทุวิโธ อินฺทฺริยสํวโร มคฺโค จ. ทุคฺคติ นาม ทุวิธา เทวมนุสฺเส วา อุปนิธาย อปายา ทุคฺคติ, นิพฺพานํ วา อุปนิธาย สพฺพา อุปปตฺติโย ทุคฺคติ. ตตฺถ ยา สํวรสีเล อขณฺฑการิตา, อยํ ธมฺโม สุจิณฺโณ อปาเยหิ รกฺขติ. เอวํ ภควา อาห – ทฺเวมา, ภิกฺขเว, สีลวโต คติโย เทวา จ มนุสฺสา จ. เอวญฺจ นาฬนฺทายํ นิคเม อสิพนฺธกปุตฺโต คามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ –

ධර්මය යනු ඉන්ද්‍රිය සංවරය සහ මාර්ගය යනුවෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. දුගතිය ද දෙවැදෑරුම් වේ: දෙවි මිනිසුන් හා සසඳන කල අපාය දුගතියකි; නිවන හා සසඳන කල සියලු උත්පත්ති (භවයන්) දුගතියකි. එහි සංවර ශීලයෙහි යම් අඛණ්ඩ බවක් ඇද්ද, මනා කොට වඩන ලද ඒ ධර්මය අපායෙන් රකියි. එසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළහ: 'මහණෙනි, සිල්වතාගේ ගති දෙකකි; එනම් දෙව්ලොව සහ මනුෂ්‍ය ලෝකයයි.' මෙසේ නාලන්දා නුවර අසිබන්ධකපුත්ත ගාමණී තෙමේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ සැල කළේය.

‘‘พฺราหฺมณา, ภนฺเต, ปจฺฉาภูมกา กามณฺฑลุกา เสวาลมาลิกา อุทโกโรหกา อคฺคิปริจารกา, เต มตํ กาลงฺกตํ อุยฺยาเปนฺติ นาม, สญฺญาเปนฺติ นาม, สคฺคํ นาม โอกฺกาเมนฺติ. ภควา ปน, ภนฺเต, อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปโหติ ตถา กาตุํ, ยถา สพฺโพ โลโก กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺเชยฺยา’’ติ.

‘‘ස්වාමීනි, පශ්චාද් භූමික වූ (බටහිර දේශයෙහි වෙසෙන), පැන් කෙන්ඩි දරන්නා වූ, පාසි මල් මාලා පලඳින්නා වූ, දියෙහි බැස ස්නානය කරන්නා වූ, ගිනි පුදන්නා වූ බ්‍රාහ්මණයෝ සිටිති. ඔවුහු මළා වූ, කාලක්‍රියා කළා වූ පුද්ගලයන්ව (පරලොවදී) ස්වර්ගයට පමුණුවන්නාහ, මනාව පමුණුවන්නාහ, ස්වර්ගයට ඇතුළු කරවන්නාහ. ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, අර්හත් වූ සම්‍යක් සම්බුද්ධයන් වහන්සේට මුළු මහත් ලෝකයාම ශරීරය බිඳී මරණින් මතු සුගති සංඛ්‍යාත ස්වර්ග ලෝකයට පැමිණෙන ආකාරයට (යමක්) කිරීමට හැකියාව පවතී ද?’’

‘‘เตน หิ, คามณิ, ตญฺเญเวตฺถ ปฏิปุจฺฉิสฺสามิ, ยถา เต ขเมยฺย, ตถา นํ พฺยากเรยฺยาสีติ.

‘‘ගාමිණිය, එසේ නම් මම මෙහිදී ඔබගෙන්ම පෙරළා ප්‍රශ්න කරමි. ඔබට වැටහෙන ආකාරයට ඊට පිළිතුරු දෙන්න.’’

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, อิธสฺส ปุริโส ปาณาติปาตี อทินฺนาทายี กาเมสุมิจฺฉาจารี มุสาวาที ปิสุณวาโจ ผรุสวาโจ สมฺผปฺปลาปี อภิชฺฌาลุ พฺยาปนฺนจิตฺโต มิจฺฉาทิฏฺฐิโก, ตเมนํ มหาชนกาโย สงฺคมฺม สมาคมฺม อายาเจยฺย โถเมยฺย ปญฺชลิโก อนุปริสกฺเกยฺย ‘อยํ ปุริโส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชตู’ติ. ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, อปิ นุ โส ปุริโส มหโต ชนกายสฺส อายาจนเหตุ วา โถมนเหตุวา ปญฺชลิกํ อนุปริสกฺกนเหตุ วา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺเชยฺยา’’ติ. ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

‘‘ගාමිණිය, ඔබ කුමක් සිතන්නේද? මෙහි යම් පුරුෂයෙක් පර පණ නසන්නේ, සොරකම් කරන්නේ, කාමයන්හි වරදවා හැසිරෙන්නේ, මුසාවාද පවසන්නේ, කේළාම් කියන්නේ, පරුෂ වචන පවසන්නේ, හිස් වචන පවසන්නේ, දැඩි ලෝභයෙන් යුක්ත වූයේ, ව්‍යාපාද සිත් ඇත්තේ, මිථ්‍යා දෘෂ්ටික වූයේ වේ ද, එවිට විශාල ජනකායක් එක් රැස් වී, ඔහු වටා සිටිමින්, දොහොත් මුදුන් දී ‘මේ පුරුෂයා කය බිඳී මරණින් මතු සුගති සංඛ්‍යාත ස්වර්ග ලෝකයට පැමිණේවා’ යි අයැදින්නේ නම්, පසසන්නේ නම්, ප්‍රාර්ථනා කරන්නේ නම්, ගාමිණිය, ඔබ ඒ ගැන කුමක් සිතන්නේද? ඒ විශාල ජනකායාගේ අයැදීම නිසා හෝ ප්‍රශංසාව නිසා හෝ දොහොත් මුදුන් දී කරන ප්‍රාර්ථනාව නිසා හෝ ඒ පුරුෂයා කය බිඳී මරණින් මතු සුගති සංඛ්‍යාත ස්වර්ග ලෝකයට පැමිණේවිද?’’ ‘‘ස්වාමීනි, එය එසේ නොවිය හැකිය.’’

‘‘เสยฺยถาปิ, คามณิ, ปุริโส มหตึ ปุถุสิลํ คมฺภีเร อุทกรหเท ปกฺขิเปยฺย, ตเมนํ มหาชนกาโย สงฺคมฺม สมาคมฺม อายาเจยฺย โถเมยฺย ปญฺชลิโก อนุปริสกฺเกยฺย ‘อุมฺมุชฺช, โภ, ปุถุสิเล, อุปฺลว โภ ปุถุสิเล, ถลมุปฺลว, โภ ปุถุสิเล’ติ. ตํ กึ มญฺญสิ คามณิ, อปิ นุ สา มหตี ปุถุสิลา มหโต ชนกายสฺส อายาจนเหตุ วา โถมนเหตุ วา ปญฺชลิกํ อนุปริสกฺกนเหตุ วา อุมฺมุชฺเชยฺย วา อุปฺลเวยฺย วา ถลํ วา อุปฺลเวยฺยา’’ติ. ‘‘โน เหตํ[Pg.40], ภนฺเต’’. ‘‘เอวเมว โข, คามณิ, โย โส ปุริโส ปาณาติปาตี…เป… มิจฺฉาทิฏฺฐิโก, กิญฺจาปิ นํ มหาชนกาโย สงฺคมฺม สมาคมฺม อายาเจยฺย โถเมยฺย ปญฺชลิโก อนุปริสกฺเกยฺย ‘อยํ ปุริโส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชตู’ติ. อถ โข โส ปุริโส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺเชยฺย.

‘‘ගාමිණිය, එය හරියට යම් පුරුෂයෙක් ගැඹුරු ජල විලකට විශාල ගල් පර්වතයක් දැමුවාක් වැනිය. එවිට විශාල ජනකායක් රැස් වී, ඒ වටා සිටිමින්, දොහොත් මුදුන් දී ‘පින්වත් ගල් පර්වතය, උඩට මතුවන්න; පින්වත් ගල් පර්වතය, පාවෙන්න; පින්වත් ගල් පර්වතය, ගොඩට පාවී එන්න’ යැයි අයැදින්නේ නම්, ගාමිණිය, ඒ ගැන කුමක් සිතන්නේද? ඒ විශාල ජනකායාගේ අයැදීම නිසා හෝ පසසා වැඳ වැටීම නිසා හෝ ඒ මහත් ගල් පර්වතය උඩට මතුවේද? පාවේවිද? ගොඩට පාවේවිද?’’ ‘‘ස්වාමීනි, එය එසේ නොවේ.’’ ‘‘ගාමිණිය, එලෙසම යම් පුරුෂයෙක් පර පණ නසන්නේ ද... (පෙ)... මිථ්‍යා දෘෂ්ටික වන්නේ ද, ඔහු වෙනුවෙන් විශාල ජනකායක් රැස් වී ‘මේ පුරුෂයා මරණින් මතු ස්වර්ගයට යේවා’ යි කොතරම් අයැද සිටියත්, ඒ පුරුෂයා කය බිඳී මරණින් මතු අපාය, දුග්ගති, විනිපාත වූ නිරයටම පත්වන්නේය.’’

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, อิธสฺส ปุริโส ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต กาเมสุมิจฺฉาจารา ปฏิวิรโต มุสาวาทา ปฏิวิรโต ปิสุณาย วาจาย ปฏิวิรโต ผรุสาย วาจาย ปฏิวิรโต สมฺผปฺปลาปา ปฏิวิรโต อนภิชฺฌาลุ อพฺยาปนฺนจิตฺโต สมฺมาทิฏฺฐิโก, ตเมนํ มหาชนกาโย สงฺคมฺม สมาคมฺม อายาเจยฺย โถเมยฺย ปญฺชลิโก อนุปริสกฺเกยฺย ‘อยํ ปุริโส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชตู’ติ. ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, อปิ นุ โส ปุริโส มหโต ชนกายสฺส อายาจนเหตุ วา โถมนเหตุ วา ปญฺชลิกํ อนุปริสกฺกนเหตุ วา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺเชยฺยา’’ติ. ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

‘‘ගාමිණිය, ඔබ කුමක් සිතන්නේද? මෙහි යම් පුරුෂයෙක් පර පණ නැසීමෙන් වැළකුණේ, සොරකම් කිරීමෙන් වැළකුණේ, කාමයන්හි වරදවා හැසිරීමෙන් වැළකුණේ, මුසාවාදයෙන් වැළකුණේ, කේළාම් කීමෙන් වැළකුණේ, පරුෂ වචනයෙන් වැළකුණේ, හිස් වචනයෙන් වැළකුණේ, දැඩි ලෝභයෙන් තොර වූයේ, ව්‍යාපාදයෙන් තොර සිත් ඇත්තේ, සම්‍යක් දෘෂ්ටික වූයේ වේ ද, එවිට විශාල ජනකායක් එක් රැස් වී ‘මේ පුරුෂයා කය බිඳී මරණින් මතු අපාය, දුග්ගති, විනිපාත වූ නිරයට පැමිණේවා’ යි අයැදින්නේ නම්, ගාමිණිය, ඔබ ඒ ගැන කුමක් සිතන්නේද? ඒ ජනකායාගේ අයැදීම හෝ ප්‍රාර්ථනාව නිසා ඒ පුරුෂයා කය බිඳී මරණින් මතු නිරයට පැමිණේවිද?’’ ‘‘ස්වාමීනි, එය එසේ නොවිය හැකිය.’’

‘‘เสยฺยถาปิ, คามณิ, ปุริโส สปฺปิกุมฺภํ วา เตลกุมฺภํ วา คมฺภีเร อุทกรหเท โอคาเหตฺวา ภินฺเทยฺย. ตตฺร ยาสฺส สกฺขรา วา กฐลา, สา อโธคามี อสฺส. ยญฺจ ขฺวสฺส ตตฺร สปฺปิ วา เตลํ วา, ตํ อุทฺธํคามิ อสฺส. ตเมนํ มหาชนกาโย สงฺคมฺม สมาคมฺม อายาเจยฺย โถเมยฺย ปญฺชลิโก อนุปริสกฺเกยฺย ‘โอสีท, โภ สปฺปิเตล, สํสีท, โภ สปฺปิเตล, อโธ คจฺฉ ‘โภ สปฺปิเตลา’ติ. ตํ กึ มญฺญสิ คามณิ, อปิ นุ ตํ สปฺปิเตลํ มหโต ชนกายสฺส อายาจนเหตุ วา โถมนเหตุ วา ปญฺชลิกํ อนุปริสกฺกนเหตุ วา ‘โอสีเทยฺย วา สํสีเทยฺย วา อโธ วา คจฺเฉยฺยา’ติ. ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

‘‘ගාමිණිය, එය හරියට යම් පුරුෂයෙක් ගිතෙල් කළයක් හෝ තෙල් කළයක් ගැඹුරු ජල විලකට බැස එහිදී බිඳ දැමුවාක් වැනිය. එහි ඇති ගල් කැට හෝ මැටි කැබලි පහළටම ගිලී යන්නේය. එහි ඇති ගිතෙල් හෝ තෙල් වේද, ඒවා උඩටම මතුවී පාවෙන්නේය. එවිට විශාල ජනකායක් රැස් වී ‘පින්වත් තෙල්-ගිතෙල්නි, ගිලෙන්න; පින්වත් තෙල්-ගිතෙල්නි, පහළටම කිඳා බසින්න’ යැයි අයැදින්නේ නම්, ගාමිණිය, ඒ ගැන කුමක් සිතන්නේද? ඒ ජනකායාගේ අයැදීම නිසා ඒ තෙල්-ගිතෙල් පහළට කිඳා බසීවිද?’’ ‘‘ස්වාමීනි, එය එසේ නොවේ.’’

‘‘เอวเมว โข, คามณิ, โย โส ปุริโส ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต…เป… สมฺมาทิฏฺฐิโก, กิญฺจาปิ นํ มหาชนกาโย สงฺคมฺม สมาคมฺม อายาเจยฺย โถเมยฺย ปญฺชลิโก อนุปริสกฺเกยฺย ‘อยํ ปุริโส กายสฺส [Pg.41] เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชตู’’’ติ. อถ โข โส ปุริโส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺเชยฺย. อิติ ธมฺโม สุจิณฺโณ อปาเยหิ รกฺขติ. ตตฺถ ยา มคฺคสฺส ติกฺขตา อธิมตฺตตา, อยํ ธมฺโม สุจิณฺโณ สพฺพาหิ อุปปตฺตีหิ รกฺขติ. เอวํ ภควา อาห –

‘‘ගාමිණිය, එලෙසම යම් පුරුෂයෙක් පර පණ නැසීමෙන් වැළකුණේ ද... (පෙ)... සම්‍යක් දෘෂ්ටික වන්නේ ද, ඔහු වෙනුවෙන් විශාල ජනකායක් රැස් වී ‘මේ පුරුෂයා මරණින් මතු නිරයට යේවා’ යි කොතරම් අයැද සිටියත්, ඒ පුරුෂයා කය බිඳී මරණින් මතු සුගති සංඛ්‍යාත ස්වර්ග ලෝකයටම පත්වන්නේය. මෙසේ මනාව පුරුදු කරන ලද ධර්මය (පුද්ගලයා) අපායෙන් ආරක්ෂා කරයි. එහිදී මාර්ගයේ යම් තියුණු බවක්, අධිමාත්‍ර බවක් වේද, මනාව පුරුදු කළ ඒ මාර්ග ධර්මය සියලු (අකුසල) උත්පත්තිවලින් ආරක්ෂා කරයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක–’’

‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร;

สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโร, ญตฺวาน อุทยพฺพยํ;

ถินมิทฺธาภิภู ภิกฺขุ, สพฺพา ทุคฺคติโย ชเห’’ติ.

‘‘එබැවින් ආරක්ෂා කළ සිත් ඇත්තා වූ, සම්‍යක් සංකල්ප නමැති ගෝචරයෙහි හැසිරෙන්නා වූ, සම්‍යක් දෘෂ්ටිය පෙරටු කරගත්, (සංස්කාරයන්ගේ) ඇතිවීම හා නැතිවීම දැනගත්තා වූ, නිදිමත හා කම්මැලිකම (ථීනමිද්ධ) මැඩපැවැත්වූ භික්ෂුව සියලු දුගතීන් ප්‍රහීණ කරන්නේය.’’

๓๒. ตตฺถ ทุคฺคตีนํ เหตุ ตณฺหา จ อวิชฺชา จ, ตานิ จตฺตาริ อุปาทานานิ, เตหิ จตูหิ อุปาทาเนหิ เย สอุปาทานา ขนฺธา, อิทํ ทุกฺขํ. จตฺตาริ อุปาทานานิ, อยํ สมุทโย. ปญฺจกฺขนฺธา ทุกฺขํ, เตสํ ภควา ปริญฺญาย จ ปหานาย จ ธมฺมํ เทเสติ ทุกฺขสฺส ปริญฺญาย สมุทยสฺส ปหานาย. ตตฺถ ตณฺหาย ปญฺจินฺทฺริยานิ รูปีนิ ปทฏฺฐานํ. อวิชฺชาย มนินฺทฺริยํ ปทฏฺฐานํ. ปญฺจินฺทฺริยานิ รูปีนิ รกฺขนฺโต สมาธึ ภาวยติ, ตณฺหญฺจ นิคฺคณฺหาติ. มนินฺทฺริยํ รกฺขนฺโต วิปสฺสนํ ภาวยติ, อวิชฺชญฺจ นิคฺคณฺหาติ. ตณฺหานิคฺคเหน ทฺเว อุปาทานานิ ปหียนฺติ กามุปาทานญฺจ สีลพฺพตุปาทานญฺจ. อวิชฺชานิคฺคเหน ทฺเว อุปาทานานิ ปหียนฺติ ทิฏฺฐุปาทานญฺจ อตฺตวาทุปาทานญฺจ. จตูสุ อุปาทาเนสุ ปหีเนสุ ทฺเว ธมฺมา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ สมโถ จ วิปสฺสนา จ. อิทํ วุจฺจติ พฺรหฺมจริยนฺติ.

32. එහිදී දුගතියට හේතුව තණ්හාව සහ අවිද්‍යාවයි. ඒවා සතර උපාදාන වේ. ඒ සතර උපාදාන මගින් යම් උපාදාන සහිත ස්කන්ධ කෙනෙක් වෙත්ද, මෙය දුකයි. සතර උපාදාන යනු සමුදයයි. පංචස්කන්ධය දුකයි. ඒ ස්කන්ධයන් පිරිසිඳ දැකීම සඳහාත්, (සමුදය) ප්‍රහාණය කිරීම සඳහාත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කරති, එනම් දුක පිරිසිඳ දැකීමට සහ සමුදය ප්‍රහාණය කිරීමටයි. එහිදී රූපී වූ පංච ඉන්ද්‍රියෝ තණ්හාවට පදට්ඨාන (සමීප හේතුව) වෙති. මනින්ද්‍රිය අවිද්‍යාවට පදට්ඨාන වේ. රූපී වූ පංච ඉන්ද්‍රියයන් රකින තැනැත්තා සමාධිය වඩයි, තණ්හාව මැඩපවත්වයි. මනින්ද්‍රිය රකින තැනැත්තා විපස්සනාව වඩයි, අවිද්‍යාව මැඩපවත්වයි. තණ්හාව මැඩපැවැත්වීමෙන් කාමුපාදානය සහ සීලබ්බතුපාදානය යන උපාදාන දෙක ප්‍රහීණ වේ. අවිද්‍යාව මැඩපැවැත්වීමෙන් දිට්ඨුපාදානය සහ අත්තවාදුපාදානය යන උපාදාන දෙක ප්‍රහීණ වේ. සතර උපාදානයන් ප්‍රහීණ වූ කල්හි සමථය සහ විපස්සනාව යන ධර්ම දෙක භාවනාමය පරිපූර්ණත්වයට පත්වෙයි. මෙය ‘බ්‍රහ්මචරිය’ යැයි කියනු ලැබේ.

ตตฺถ พฺรหฺมจริยสฺส ผลํ จตฺตาริ สามญฺญผลานิ โสตาปตฺติผลํ สกทาคามิผลํ อนาคามิผลํ อรหตฺตํ อคฺคผลํ. อิมานิ จตฺตาริ พฺรหฺมจริยสฺส ผลานิ. อิติ ปุริมกานิ จ ทฺเว สจฺจานิ ทุกฺขํ สมุทโย จ. สมโถ จ วิปสฺสนา จ พฺรหฺมจริยญฺจ มคฺโค, พฺรหฺมจริยสฺส ผลานิ จ ตทารมฺมณา จ อสงฺขตาธาตุ นิโรโธ. อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ. เตนาห ภควา ‘‘ธมฺโม หเว รกฺขตี’’ติ.

එහිලා උතුම් වූ ශාසනික ප්‍රතිපත්තියේ (බ්‍රහ්මචර්යාවේ) ඵල සතරක් ඇත. එනම් සෝවාන් ඵලය, සකෘදාගාමී ඵලය, අනාගාමී ඵලය සහ උතුම් වූ අර්හත් ඵලයයි. මේවා බ්‍රහ්මචර්යාවේ ඵල සතරයි. මෙසේ පූර්වයෙහි සඳහන් කළ දුක්ඛ සත්‍යය හා සමුදය සත්‍යය ද, සමථය, විපස්සනාව හා බ්‍රහ්මචර්යාව යන මේවා මග්ග සත්‍යය ද, බ්‍රහ්මචර්යාවේ ඵලයන් හා ඒවාට අරමුණු වූ අසංඛත ධාතුව (නිවන) නිරෝධ සත්‍යය ද වේ. මේවා සතර ආර්ය සත්‍යයෝ වෙති. ඒ නිසාම “ධර්මය ඒකාන්තයෙන්ම (තමා රකින්නා) රකියි” යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

ตตฺถ ยํ ปฏิเวเธน รกฺขติ, อิทํ ทุกฺขํ. ยโต รกฺขติ, อยํ สมุทโย. เยน รกฺขติ, อยํ มคฺโค. ยํ รกฺขติ, อยํ นิโรโธ. อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ. เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน ‘‘เอกมฺหิ ปทฏฺฐาเน’’ติ.

එහිදී යමක් අවබෝධයෙන් යුතුව රකියි ද, එය දුක්ඛ සත්‍යයයි. යම් හේතුවක් නිසා රකියි ද, එය සමුදය සත්‍යයයි. යම් මාර්ගයකින් රකියි ද, එය මග්ග සත්‍යයයි. යමක් රකියි ද, එය නිරෝධ සත්‍යයයි. මේ සතර සත්‍යයන් මෙලෙස නිර්ණය කර ඇත. ඒ නිසාම “එක් පදස්ථානයක් ඇති කල්හී” යනුවෙන් ආයුෂ්මත් මහා කච්චායන මහරහතන් වහන්සේ වදාළ සේක.

นิยุตฺโต อาวฏฺโฏ หาโร.

ආවට්ට හාරය නිමවන ලදී.

๘. วิภตฺติหารวิภงฺโค

8. විභත්ති හාරයේ විභජනය (විග්‍රහය).

๓๓. ตตฺถ [Pg.42] กตโม วิภตฺติหาโร? ‘‘ธมฺมญฺจ ปทฏฺฐานํ ภูมิญฺจา’’ติ.

33. එහි විභත්ති හාරය යනු කුමක්ද? “ධර්මය ද, පදස්ථානය (ආසන්න හේතුව) ද, භූමිය ද” බෙදා දැක්වීමයි.

ทฺเว สุตฺตานิ วาสนาภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ. ทฺเว ปฏิปทา ปุญฺญภาคิยา จ ผลภาคิยา จ. ทฺเว สีลานิ สํวรสีลญฺจ ปหานสีลญฺจ, ตตฺถ ภควา วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ ปุญฺญภาคิยาย ปฏิปทาย เทสยติ, โส สํวรสีเล ฐิโต เตน พฺรหฺมจริเยน พฺรหฺมจารี ภวติ, ตตฺถ ภควา นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ ผลภาคิยาย ปฏิปทาย เทสยติ, โส ปหานสีเล ฐิโต เตน พฺรหฺมจริเยน พฺรหฺมจารี ภวติ.

වාසනාභාගිය සූත්‍රය සහ නිබ්බේධභාගිය සූත්‍රය යනුවෙන් සූත්‍ර දෙවර්ගයකි. පුණ්‍යභාගිය ප්‍රතිපදාව සහ ඵලභාගිය ප්‍රතිපදාව යනුවෙන් ප්‍රතිපදා දෙවර්ගයකි. සංවර සීලය සහ පහාන සීලය යනුවෙන් සීල දෙවර්ගයකි. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වාසනාභාගිය සූත්‍රය පුණ්‍යභාගිය ප්‍රතිපදාවෙන් දේශනා කරන සේක. එය අසන පුද්ගලයා සංවර සීලයෙහි පිහිටා ඒ බ්‍රහ්මචර්යාවෙන් යුක්තව බ්‍රහ්මචාරී වෙයි. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිබ්බේධභාගිය සූත්‍රය ඵලභාගිය ප්‍රතිපදාවෙන් දේශනා කරන සේක. එය අසන පුද්ගලයා පහාන සීලයෙහි පිහිටා ඒ බ්‍රහ්මචර්යාවෙන් යුක්තව බ්‍රහ්මචාරී වෙයි.

ตตฺถ กตมํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ? วาสนาภาคิยํ นาม สุตฺตํ ทานกถา สีลกถา สคฺคกถา กามานํ อาทีนโว เนกฺขมฺเม อานิสํโสติ.

එහි වාසනාභාගිය සූත්‍රය යනු කුමක්ද? දාන කථා, සීල කථා, සග්ග (ස්වර්ග) කථා, කාමයන්ගේ ආදීනව සහ නෙක්ඛම්මයේ (ගිහිගෙයින් නික්මීමේ) ආනිසංස යන මේ සියල්ල වාසනාභාගිය සූත්‍ර නම් වේ.

ตตฺถ กตมํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ? นิพฺเพธภาคิยํ นาม สุตฺตํ ยา จตุสจฺจปฺปกาสนา, วาสนาภาคิเย สุตฺเต นตฺถิ ปชานนา, นตฺถิ มคฺโค, นตฺถิ ผลํ. นิพฺเพธภาคิเย สุตฺเต อตฺถิ ปชานนา, อตฺถิ มคฺโค, อตฺถิ ผลํ. อิมานิ จตฺตาริ สุตฺตานิ. อิเมสํ จตุนฺนํ สุตฺตานํ เทสนาย ผเลน สีเลน พฺรหฺมจริเยน สพฺพโต วิจเยน หาเรน วิจินิตฺวา ยุตฺติหาเรน โยชยิตพฺพา ยาวติกา ญาณสฺส ภูมิ.

එහි නිබ්බේධභාගිය සූත්‍රය යනු කුමක්ද? සතර ආර්ය සත්‍ය ප්‍රකාශ කිරීම නිබ්බේධභාගිය සූත්‍රයයි. වාසනාභාගිය සූත්‍රයෙහි (සත්‍යාවබෝධය පිණිස වන) ප්‍රඥාව නැත, මාර්ගය නැත, ඵලය නැත. නිබ්බේධභාගිය සූත්‍රයෙහි ප්‍රඥාව ද ඇත, මාර්ගය ද ඇත, ඵලය ද ඇත. මේවා සූත්‍ර සතරකි. මෙම සූත්‍ර සතර දේශනා කළ ක්‍රමයට අනුව, ඵලය, සීලය හා බ්‍රහ්මචර්යාව සමඟින් සියලු අයුරින් විචය හාරයෙන් විමසා බලා, ප්‍රඥා ගෝචර වන ප්‍රමාණයට අනුව යුත්ති හාරයෙන් ගළපාගත යුතුය.

๓๔. ตตฺถ กตเม ธมฺมา สาธารณา? ทฺเว ธมฺมา สาธารณา นามสาธารณา วตฺถุสาธารณา จ. ยํ วา ปน กิญฺจิ อญฺญมฺปิ เอวํ ชาติยํ, มิจฺฉตฺตนิยตานํ สตฺตานํ อนิยตานญฺจ สตฺตานํ ทสฺสนปฺปหาตพฺพา กิเลสา สาธารณา, ปุถุชฺชนสฺส โสตาปนฺนสฺส จ กามราคพฺยาปาทา สาธารณา, ปุถุชฺชนสฺส อนาคามิสฺส จ อุทฺธํภาคิยา สํโยชนา สาธารณา, ยํ กิญฺจิ อริยสาวโก โลกิยํ สมาปตฺตึ สมาปชฺชติ, สพฺพา สา อวีตราเคหิ สาธารณา, สาธารณา หิ ธมฺมา เอวํ อญฺญมญฺญํ ปรํ ปรํ สกํ สกํ วิสยํ นาติวตฺตนฺติ. โยปิ อิเมหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต น โส ตํ ธมฺมํ อุปาติวตฺตติ. อิเม ธมฺมา สาธารณา.

34. එහි සාධාරණ (පොදු) ධර්මයන් යනු කවරේද? නාම සාධාරණ හා වස්තු සාධාරණ වශයෙන් සාධාරණ ධර්ම දෙවර්ගයකි. තවද මෙබඳු ස්වභාව ඇති වෙනත් යම් ධර්මයක් වේ නම් එය ද සාධාරණ යැයි දත යුතුය. මිච්ඡත්ත නියත සත්ත්වයන්ට හා අනියත සත්ත්වයන්ට දර්ශනයෙන් (පළමු මඟින්) ප්‍රහීණ කළ යුතු ක්ලේශයෝ සාධාරණ වෙති. පෘථග්ජනයාට සහ සෝවාන් පුද්ගලයාට කාමරාග සහ ව්‍යාපාදයන් සාධාරණ වෙති. පෘථග්ජනයාට සහ අනාගාමී පුද්ගලයාට උද්ධම්භාගිය සංයෝජනයෝ සාධාරණ වෙති. ආර්ය ශ්‍රාවකයෙක් යම්කිසි ලෞකික සමාපත්තියකට සමවදී නම්, ඒ සියලු සමාපත්තීන් වීතරාගී නොවූවන්ට ද සාධාරණ වේ. සැබවින්ම සාධාරණ ධර්මයන් මෙලෙස ඔවුනොවුන් අතර ද, එකිනෙකා අතර ද, තමන් තමන්ගේ විෂය පථය ඉක්මවා නොයති. යම් පුද්ගලයෙක් මේ ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වේ ද, ඔහු ද ඒ ධර්මයන් ඉක්මවා නොයයි. මේවා සාධාරණ ධර්මයෝය.

ตตฺถ กตเม ธมฺมา อสาธารณา? ยาว เทสนํ อุปาทาย คเวสิตพฺพา เสกฺขาเสกฺขา ภพฺพาภพฺพาติ, อฏฺฐมกสฺส โสตาปนฺนสฺส จ กามราคพฺยาปาทา สาธารณา ธมฺมตา อสาธารณา, อฏฺฐมกสฺส อนาคามิสฺส จ อุทฺธมฺภาคิยา [Pg.43] สํโยชนา สาธารณา ธมฺมตา อสาธารณา. สพฺเพสํ เสกฺขานํ นามํ สาธารณํ ธมฺมตา อสาธารณา. สพฺเพสํ ปฏิปนฺนกานํ นามํ สาธารณํ ธมฺมตา อสาธารณา. สพฺเพสํ เสกฺขานํ เสกฺขสีลํ สาธารณํ ธมฺมตา อสาธารณา. เอวํ วิเสสานุปสฺสินา หีนุกฺกฏฺฐมชฺฌิมํ อุปาทาย คเวสิตพฺพํ.

එහි අසාධාරණ (පොදු නොවන) ධර්මයන් කවරේද? දේශනාව අනුව සේඛ, අසේඛ, භව්‍ය, අභව්‍ය වශයෙන් සොයා බැලිය යුතුය. අෂ්ටමක (අටවන) පුද්ගලයාට හා සෝවාන් පුද්ගලයාට කාමරාග සහ ව්‍යාපාදයන් (සීල වශයෙන්) සාධාරණ වුවත් ධර්මතාවය අසාධාරණ වේ. අෂ්ටමක පුද්ගලයාට හා අනාගාමී පුද්ගලයාට උද්ධම්භාගිය සංයෝජනයන් සාධාරණ වුවත් ධර්මතාවය අසාධාරණ වේ. සියලු සේඛයන්ට 'සේඛ' යන නාමය සාධාරණ වුවත් ධර්මතාවය අසාධාරණ වේ. සියලුම මඟට පිළිපන්නවුන්ට නාමය සාධාරණ වුවත් ධර්මතාවය අසාධාරණ වේ. සියලු සේඛයන්ට සේඛ සීලය සාධාරණ වුවත් ධර්මතාවය අසාධාරණ වේ. මෙසේ විශේෂයෙන් දක්නා තැනැත්තා විසින් හීන, මධ්‍යම සහ උත්කෘෂ්ට වශයෙන් අසාධාරණ ධර්ම සමූහය සෙවිය යුතුය.

ทสฺสนภูมิ นิยามาวกฺกนฺติยา ปทฏฺฐานํ, ภาวนาภูมิ อุตฺตริกานํ ผลานํ ปตฺติยา ปทฏฺฐานํ, ทุกฺขา ปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา สมถสฺส ปทฏฺฐานํ, สุขา ปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา วิปสฺสนาย ปทฏฺฐานํ, ทานมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ ปรโต โฆสสฺส สาธารณํ ปทฏฺฐานํ, สีลมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ จินฺตามยิยา ปญฺญาย สาธารณํ ปทฏฺฐานํ, ภาวนามยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ ภาวนามยิยา ปญฺญาย สาธารณํ ปทฏฺฐานํ. ทานมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ ปรโต จ โฆสสฺส สุตมยิยา จ ปญฺญาย สาธารณํ ปทฏฺฐานํ สีลมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ จินฺตามยิยา จ ปญฺญาย โยนิโส จ มนสิการสฺส สาธารณํ ปทฏฺฐานํ, ภาวนามยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ ภาวนามยิยา จ ปญฺญาย สมฺมาทิฏฺฐิยา จ สาธารณํ ปทฏฺฐานํ. ปติรูปเทสวาโส วิเวกสฺส จ สมาธิสฺส จ สาธารณํ ปทฏฺฐานํ, สปฺปุริสูปนิสฺสโย ติณฺณญฺจ อเวจฺจปฺปสาทานํ สมถสฺส จ สาธารณํ ปทฏฺฐานํ, อตฺตสมฺมาปณิธานํ หิริยา จ วิปสฺสนาย จ สาธารณํ ปทฏฺฐานํ, อกุสลปริจฺจาโค กุสลวีมํสาย จ สมาธินฺทฺริยสฺส จ สาธารณํ ปทฏฺฐานํ, ธมฺมสฺวากฺขาตตา กุสลมูลโรปนาย จ ผลสมาปตฺติยา จ สาธารณํ ปทฏฺฐานํ, สงฺฆสุปฺปฏิปนฺนตา สงฺฆสุฏฺฐุตาย สาธารณํ ปทฏฺฐานํ, สตฺถุสมฺปทา อปฺปสนฺนานญฺจ ปสาทาย ปสนฺนานญฺจ ภิยฺโยภาวาย สาธารณํ ปทฏฺฐานํ, อปฺปฏิหตปาติโมกฺขตา ทุมฺมงฺกูนญฺจ ปุคฺคลานํ นิคฺคหาย เปสลานญฺจ ปุคฺคลานํ ผาสุวิหาราย สาธารณํ ปทฏฺฐานํ. เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน ‘‘ธมฺมญฺจ ปทฏฺฐาน’’นฺติ.

දර්ශන භූමිය (සෝවාන් මඟ) ආර්ය නියාමයට බැසගැනීමට පදස්ථානයයි. භාවනා භූමිය ඉහළ ඵලයන් ලැබීමට පදස්ථානයයි. දුක්ඛා පටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤාව (දුෂ්කර පිළිවෙතින් පමා වී ලබන වැටහීම) සමථයට පදස්ථානයයි. සුඛා පටිපදා කිප්පාභිඤ්ඤාව (පහසු පිළිවෙතින් වහා ලබන වැටහීම) විපස්සනාවට පදස්ථානයයි. දානමය පුණ්‍යක්‍රියා වස්තුව පරතෝඝෝෂයට (ධර්ම ශ්‍රවණයට) සාධාරණ පදස්ථානයයි. සීලමය පුණ්‍යක්‍රියා වස්තුව චින්තාමය ප්‍රඥාවට සාධාරණ පදස්ථානයයි. භාවනාමය පුණ්‍යක්‍රියා වස්තුව භාවනාමය ප්‍රඥාවට සාධාරණ පදස්ථානයයි. දානමය පුණ්‍යක්‍රියා වස්තුව පරතෝඝෝෂයටත් සුතමය ප්‍රඥාවටත් සාධාරණ පදස්ථානයයි. සීලමය පුණ්‍යක්‍රියා වස්තුව චින්තාමය ප්‍රඥාවටත් යෝනිසෝ මනසිකාරයටත් සාධාරණ පදස්ථානයයි. භාවනාමය පුණ්‍යක්‍රියා වස්තුව භාවනාමය ප්‍රඥාවටත් සම්මා දිට්ඨියටත් සාධාරණ පදස්ථානයයි. ප්‍රතිරූප දේශ වාසය විවේකයටත් සමාධියටත් සාධාරණ පදස්ථානයයි. සත්පුරුෂ සේවනය අවෙච්චප්පසාද තුනටත් සමථයටත් සාධාරණ පදස්ථානයයි. තමාව මැනවින් පිහිටුවා ගැනීම හිරියටත් විපස්සනාවටත් සාධාරණ පදස්ථානයයි. අකුසල් බැහැර කිරීම කුසල් විමසීමටත් සමාධින්ද්‍රියටත් සාධාරණ පදස්ථානයයි. ධර්මය මැනවින් දේශනා කර තිබීම කුසල් මුල් පිහිටුවීමටත් ඵල සමපත්තියටත් සාධාරණ පදස්ථානයයි. සංඝයා වහන්සේගේ මනා පිළිවෙත සංඝයාගේ යහපත් භාවයට සාධාරණ පදස්ථානයයි. ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ගුණසම්පත්තිය නොපැහැදුණවුන්ගේ පැහැදීමටත් පැහැදුණවුන්ගේ පැහැදීම වැඩි වීමටත් සාධාරණ පදස්ථානයයි. බාධාවකින් තොර ප්‍රාතිමෝක්ෂය (සංවරය) දුශ්ශීල පුද්ගලයන් දමනය කිරීමටත් සිල්වත් පුද්ගලයන්ගේ පහසු විහරණයටත් සාධාරණ පදස්ථානයයි. ඒ නිසා “ධර්මය ද පදස්ථානය ද” යනුවෙන් ආයුෂ්මත් මහා කච්චායන මහරහතන් වහන්සේ වදාළ සේක.

นิยุตฺโต วิภตฺติ หาโร.

විභත්ති හාරය නිමවන ලදී.

๙. ปริวตฺตนหารวิภงฺโค

9. පරිවත්තන හාරයේ විභජනය (විග්‍රහය).

๓๕. ตตฺถ [Pg.44] กตโม ปริวตฺตโน หาโร? ‘‘กุสลากุสเล ธมฺเม’’ติ. สมฺมาทิฏฺฐิสฺส ปุริสปุคฺคลสฺส มิจฺฉาทิฏฺฐิ นิชฺชิณฺณา ภวติ. เย จสฺส มิจฺฉาทิฏฺฐิปจฺจยา อุปฺปชฺเชยฺยุํ อเนเก ปาปกา อกุสลา ธมฺมา, เต จสฺส นิชฺชิณฺณา โหนฺติ. สมฺมาทิฏฺฐิปจฺจยา จสฺส อเนเก กุสลา ธมฺมา สมฺภวนฺติ, เต จสฺส ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ. สมฺมาสงฺกปฺปสฺส ปุริสปุคฺคลสฺส มิจฺฉาสงฺกปฺโป นิชฺชิณฺโณ ภวติ. เย จสฺส มิจฺฉาสงฺกปฺปปจฺจยา อุปฺปชฺเชยฺยุํ อเนเก ปาปกา อกุสลา ธมฺมา, เต จสฺส นิชฺชิณฺณา โหนฺติ. สมฺมาสงฺกปฺปปจฺจยา จสฺส อเนเก กุสลา ธมฺมา สมฺภวนฺติ. เต จสฺส ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ. เอวํ สมฺมาวาจสฺส สมฺมากมฺมนฺตสฺส สมฺมาอาชีวสฺส สมฺมาวายามสฺส สมฺมาสติสฺส สมฺมาสมาธิสฺส สมฺมาวิมุตฺตสฺส สมฺมาวิมุตฺติญาณทสฺสนสฺส ปุริสปุคฺคลสฺส มิจฺฉาวิมุตฺติญาณทสฺสนํ นิชฺชิณฺณํ ภวติ. เย จสฺส มิจฺฉาวิมุตฺติญาณทสฺสนปจฺจยา อุปฺปชฺเชยฺยุํ อเนเก ปาปกา อกุสลา ธมฺมา, เต จสฺส นิชฺชิณฺณา โหนฺติ. สมฺมาวิมุตฺติญาณทสฺสนปจฺจยา จสฺส อเนเก กุสลา ธมฺมา สมฺภวนฺติ, เต จสฺส ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ.

35. එහි පරිවර්තන හාරය යනු කුමක්ද? 'කුසල හා අකුසල ධර්මයන්හි' (ප්‍රතිපක්ෂය දැක්වීමයි). සම්මා දිට්ඨිය ඇති පුද්ගලයාගේ මිච්ඡා දිට්ඨිය ක්ෂය වී යයි. ඔහුගේ ඒ මිච්ඡා දිට්ඨිය හේතුවෙන් යම් කෙලෙස් සහිත අකුසල ධර්ම රාශියක් උපදින්නේ නම්, ඒවාද ක්ෂය වී යයි. සම්මා දිට්ඨිය හේතු කොටගෙන ඔහු තුළ බොහෝ කුසල ධර්මයන් හටගන්නා අතර, ඒවා භාවනා පාරිපූරියට (වැඩීමේ පූර්ණත්වයට) පත්වෙයි. සම්මා සංකප්පය ඇති පුද්ගලයාගේ මිච්ඡා සංකප්පය ක්ෂය වී යයි. ඔහුගේ ඒ මිච්ඡා සංකප්පය හේතුවෙන් උපදින්නාවූ බොහෝ අකුසල ධර්මයන් ක්ෂය වී යයි. සම්මා සංකප්පය හේතුවෙන් බොහෝ කුසල ධර්මයන් හටගෙන භාවනා පාරිපූරියට පත්වෙයි. මෙලෙසම සම්මා වාචා, සම්මා කම්මන්ත, සම්මා ආජීව, සම්මා වායාම, සම්මා සති, සම්මා සමාධි, සම්මා විමුක්ති සහ සම්මා විමුක්ති ඥානදස්සනය ඇති පුද්ගලයාගේ මිච්ඡා විමුක්ති ඥානදස්සනය ක්ෂය වී යයි. ඒ මිච්ඡා විමුක්ති ඥානදස්සනය හේතුවෙන් උපදින්නාවූ අකුසල ධර්මයන් ක්ෂය වී යන අතර, සම්මා විමුක්ති ඥානදස්සනය හේතුවෙන් හටගන්නා කුසල ධර්මයන් භාවනා පාරිපූරියට පත්වෙයි.

๓๖. ยสฺส วา ปาณาติปาตา ปฏิวิรตสฺส ปาณาติปาโต ปหีโน โหติ. อทินฺนาทานา ปฏิวิรตสฺส อทินฺนาทานํ ปหีนํ โหติ. พฺรหฺมจาริสฺส อพฺรหฺมจริยํ ปหีนํ โหติ. สจฺจวาทิสฺส มุสาวาโท ปหีโน โหติ. อปิสุณวาจสฺส ปิสุณา วาจา ปหีนา โหติ. สณฺหวาจสฺส ผรุสา วาจา ปหีนา โหติ. กาลวาทิสฺส สมฺผปฺปลาโป ปหีโน โหติ. อนภิชฺฌาลุสฺส อภิชฺฌา ปหีนา โหติ. อพฺยาปนฺนจิตฺตสฺส พฺยาปาโท ปหีโน โหติ. สมฺมาทิฏฺฐิสฺส มิจฺฉาทิฏฺฐิ ปหีนา โหติ.

36. යම් පුද්ගලයෙකු ප්‍රාණාතිපාතයෙන් වැළකුණේ වේද, ඔහුගේ ප්‍රාණාතිපාතය ප්‍රහීණ වූයේ වෙයි. අදින්නාදානයෙන් වැළකුණහුගේ අදින්නාදානය ප්‍රහීණ වෙයි. බ්‍රහ්මචාරී පුද්ගලයාගේ අබ්‍රහ්මචර්යාව ප්‍රහීණ වෙයි. සත්‍යවාදී පුද්ගලයාගේ මුසාවාදය ප්‍රහීණ වෙයි. පිසුණු බසින් වැළකුණහුගේ පිසුණු බස ප්‍රහීණ වෙයි. සිනිඳු බස් ඇත්තහුගේ පරුෂ වචනය ප්‍රහීණ වෙයි. කාලවාදී පුද්ගලයාගේ සම්ඵප්පලාපය ප්‍රහීණ වෙයි. අනභිජ්ඣා සහගත සිතැත්තහුගේ අභිජ්ඣාව ප්‍රහීණ වෙයි. අව්‍යාපන්න සිතැත්තහුගේ ව්‍යාපාදය ප්‍රහීණ වෙයි. සම්මා දිට්ඨිය ඇත්තහුගේ මිච්ඡා දිට්ඨිය ප්‍රහීණ වෙයි.

เย จ โข เกจิ อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ครหนฺติ, เนสํ สนฺทิฏฺฐิกา สหธมฺมิกา คารยฺหา วาทานุวาทา อาคจฺฉนฺติ. สมฺมาทิฏฺฐิญฺจ เต ภวนฺโต ธมฺมํ ครหนฺติ. เตน หิ เย มิจฺฉาทิฏฺฐิกา, เตสํ ภวนฺตานํ ปุชฺชา จ ปาสํสา จ. เอวํ สมฺมาสงฺกปฺปํ สมฺมาวาจํ สมฺมากมฺมนฺตํ สมฺมาอาชีวํ สมฺมาวายามํ สมฺมาสตึ สมฺมาสมาธึ สมฺมาวิมุตฺตึ สมฺมาวิมุตฺติญาณทสฺสนญฺจ เต ภวนฺโต ธมฺมํ ครหนฺติ. เตน หิ เย มิจฺฉาวิมุตฺติญาณทสฺสนา, เตสํ ภวนฺตานํ ปุชฺชา จ ปาสํสา จ.

යම් කෙනෙක් ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයට ගරහත්ද, ඔවුන් වෙත කරුණු සහිතව ගැරහිය යුතු වාද විවාද පැමිණෙයි. ඒ පින්වත්හු සම්මා දිට්ඨිය නම් වූ ධර්මයට ගරහති. එසේ නම් මිච්ඡා දිට්ඨිකයන්ට ඒ පින්වතුන්ගේ පිදීම හා ප්‍රසංසාව හිමිවිය යුතුය. මෙලෙසම සම්මා සංකප්ප, සම්මා වාචා, සම්මා කම්මන්ත, සම්මා ආජීව, සම්මා වායාම, සම්මා සති, සම්මා සමාධි, සම්මා විමුක්ති සහ සම්මා විමුක්ති ඥානදස්සනය යන ධර්මයන්ට ඒ පින්වත්හු ගරහත් නම්, එසේ හෙයින් මිච්ඡා විමුක්ති ඥානදස්සනය ඇත්තවුන්ට ඒ පින්වතුන්ගේ පිදීම හා ප්‍රසංසාව හිමිවෙයි.

เย [Pg.45] จ โข เกจิ เอวมาหํสุ ‘‘ภุญฺชิตพฺพา กามา, ปริภุญฺชิตพฺพา กามา, อาเสวิตพฺพา กามา, นิเสวิตพฺพา กามา, ภาวยิตพฺพา กามา, พหุลีกาตพฺพา กามา’’ติ. กาเมหิ เวรมณี เตสํ อธมฺโม.

යම් කෙනෙක් මෙසේ පවසත්ද, "කාමයන් අනුභව කළ යුතුය, පරිභෝජනය කළ යුතුය, සේවනය කළ යුතුය, නිතර ඇසුරු කළ යුතුය, වැඩිය යුතුය, බහුලව කළ යුතුය" යනුවෙනි. ඔවුන්ට කාමයන්ගෙන් වැළකීම යනු අධර්මයකි.

เย วา ปน เกจิ เอวมาหํสุ ‘‘อตฺตกิลมถานุโยโค ธมฺโม’’ติ. นิยฺยานิโก เตสํ ธมฺโม อธมฺโม. เย จ โข เกจิ เอวมาหํสุ ‘‘ทุกฺโข ธมฺโม’’ติ. สุโข เตสํ ธมฺโม อธมฺโม. ยถา วา ปน ภิกฺขุโน สพฺพสงฺขาเรสุ อสุภานุปสฺสิโน วิหรโต สุภสญฺญา ปหียนฺติ. ทุกฺขานุปสฺสิโน วิหรโต สุขสญฺญา ปหียนฺติ. อนิจฺจานุปสฺสิโน วิหรโต นิจฺจสญฺญา ปหียนฺติ. อนตฺตานุปสฺสิโน วิหรโต อตฺตสญฺญา ปหียนฺติ. ยํ ยํ วา ปน ธมฺมํ โรจยติ วา อุปคจฺฉติ วา, ตสฺส ตสฺส ธมฺมสฺส โย ปฏิปกฺโข, สฺวสฺส อนิฏฺฐโต อชฺฌาปนฺโน ภวติ. เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน ‘‘กุสลากุสลธมฺเม’’ติ.

තවද යම් කෙනෙක් "අත්තකිලමථානුයෝගය (ශරීරයට දුක් දීම) ධර්මයයි" පවසත්ද, සංසාරයෙන් නික්ම යාමට මඟ වන ධර්මය ඔවුන්ට අධර්මයකි. යම් කෙනෙක් "දුක ධර්මයයි" පවසත්ද, සැපය ඔවුන්ට අධර්මයකි. එසේම සියලු සංස්කාරයන්හි අසුභය අනුදකිමින් වාසය කරන භික්ෂුවගේ සුභ සංඥාවෝ ප්‍රහීණ වෙති. දුක්ඛානුපස්සීව වාසය කරන්නහුගේ සුඛ සංඥාවෝ ප්‍රහීණ වෙති. අනිච්චානුපස්සීව වාසය කරන්නහුගේ නිච්ච සංඥාවෝ ප්‍රහීණ වෙති. අනත්තානුපස්සීව වාසය කරන්නහුගේ අත්ත සංඥාවෝ ප්‍රහීණ වෙති. යම් යම් ධර්මයකට කැමැත්ත දක්වයිද හෝ එළඹෙයිද, ඒ ඒ ධර්මයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ යම් ධර්මයක් වේද, එය ඔහු විසින් අනිෂ්ට වූවක් ලෙස පිළිගනු ලැබේ. එබැවින් ආයුෂ්මත් මහාකාත්‍යායන මහරහතන් වහන්සේ "කුසලාකුසල ධර්මයෝ" යැයි වදාළ සේක.

นิยุตฺโต ปริวตฺตโน หาโร.

පරිවර්තන හාරය නිමවන ලදී.

๑๐. เววจนหารวิภงฺโค

10. වේවචන හාර විභංගය

๓๗. ตตฺถ กตโม เววจโน หาโร? ‘‘เววจนานิ พหูนี’’ติ. ยถา เอกํ ภควา ธมฺมํ อญฺญมญฺเญหิ เววจเนหิ นิทฺทิสติ. ยถาห ภควา –

37. එහි වේවචන හාරය යනු කුමක්ද? "බොහෝ සමාන පද (පර්යාය පද)" යන්නයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එක් ධර්මයක් විවිධ වූ සමාන පද මගින් විස්තර කරන සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘อาสา จ ปิหา อภินนฺทนา จ, อเนกธาตูสุ สรา ปติฏฺฐิตา;

อญฺญาณมูลปฺปภวา ปชปฺปิตา, สพฺพา มยา พฺยนฺติกตา สมูลิกา’’ติ.

"ආශාවද, පිහාවද (පැතීම), අභිනන්දනයද (සතුටු වීම), අනේක ධාතූන්හි හැසිරෙන, එහි පිහිටි, අවිද්‍යාව මුල් කොට උපන් සියලු තෘෂ්ණාවෝ මා විසින් මුල් සහිතවම විනාශ කරන ලදහ."

อาสา นาม วุจฺจติ ยา ภวิสฺสสฺส อตฺถสฺส อาสีสนา อวสฺสํ อาคมิสฺสตีติ อาสาสฺส อุปฺปชฺชติ. ปิหา นาม ยา วตฺตมานสฺส อตฺถสฺส ปตฺถนา, เสยฺยตรํ วา ทิสฺวา ‘‘เอทิโส ภเวยฺย’’นฺติ ปิหาสฺส อุปฺปชฺชติ. อตฺถนิปฺผตฺติปฏิปาลนา อภินนฺทนา นาม, ปิยํ วา ญาตึ อภินนฺทติ, ปิยํ วา ธมฺมํ อภินนฺทติ, อปฺปฏิกูลโต วา อภินนฺทติ.

මතු ලැබීමට තිබෙන වස්තුව කෙරෙහි ඇති බලාපොරොත්තුව 'ආශා' නම් වේ. 'එය ඒකාන්තයෙන්ම මට ලැබෙනු ඇත' යන සිතිවිල්ල ඔහු තුළ උපදී. පවතින සම්පත් කෙරෙහි ඇති පැතුම 'පිහා' නම් වේ. වඩාත් උසස් දෙයක් දැක 'මෙවැන්නක් වේවා' යයි ඔහු තුළ පැතුම උපදී. අභිමත අර්ථය සිද්ධ කර ගැනීම පිණිස ඇතිවන රැකවරණය 'අභිනන්දනය' නම් වේ. ප්‍රිය වූ නෑයෙකු පිළිබඳව හෝ ප්‍රිය වූ අරමුණක් පිළිබඳව හෝ ප්‍රියමනාප ලෙස සතුටු වීම මෙයින් අදහස් වේ.

อเนกธาตูติ [Pg.46] จกฺขุธาตุ รูปธาตุ จกฺขุวิญฺญาณธาตุ, โสตธาตุ สทฺทธาตุ โสตวิญฺญาณธาตุ, ฆานธาตุ คนฺธธาตุ ฆานวิญฺญาณธาตุ, ชิวฺหาธาตุ รสธาตุ ชิวฺหาวิญฺญาณธาตุ, กายธาตุ โผฏฺฐพฺพธาตุ กายวิญฺญาณธาตุ, มโนธาตุ ธมฺมธาตุ มโนวิญฺญาณธาตุ.

'අනේක ධාතු' යනු චක්ඛු ධාතුව, රූප ධාතුව, චක්ඛු විඤ්ඤාණ ධාතුව; සෝත ධාතුව, සද්ද ධාතුව, සෝත විඤ්ඤාණ ධාතුව; ඝාණ ධාතුව, ගන්ධ ධාතුව, ඝාණ විඤ්ඤාණ ධාතුව; ජිව්හා ධාතුව, රස ධාතුව, ජිව්හා විඤ්ඤාණ ධාතුව; කාය ධාතුව, පොට්ඨබ්බ ධාතුව, කාය විඤ්ඤාණ ධාතුව; මනෝ ධාතුව, ධම්ම ධාතුව සහ මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුවයි.

สราติ เกจิ รูปาธิมุตฺตา เกจิ สทฺทาธิมุตฺตา เกจิ คนฺธาธิมุตฺตา เกจิ รสาธิมุตฺตา เกจิ โผฏฺฐพฺพาธิมุตฺตา เกจิ ธมฺมาธิมุตฺตา. ตตฺถ ยานิ ฉ เคหสิตานิ โทมนสฺสานิ ยานิ จ ฉ เคหสิตานิ โสมนสฺสานิ ยานิ จ ฉ เนกฺขมฺมสิตานิ โทมนสฺสานิ ยานิ จ ฉ เนกฺขมฺมสิตานิ โสมนสฺสานิ, อิมานิ จตุวีสปทานิ ตณฺหาปกฺโข, ตณฺหาย เอตํ เววจนํ. ยา ฉ อุเปกฺขา เคหสิตา, อยํ ทิฏฺฐิปกฺโข.

'සරා' යනු ඇතැමෙක් රූපයෙහි ඇලෙති, ඇතැමෙක් ශබ්දයෙහි, ඇතැමෙක් ගන්ධයෙහි, ඇතැමෙක් රසයෙහි, ඇතැමෙක් ස්පර්ශයෙහි, ඇතැමෙක් ධර්මාරම්මණවල ඇලෙති. එහි ගේහසිත දෝමනස්ස 6 ක්ද, ගේහසිත සෝමනස්ස 6 ක්ද, නෙක්ඛම්මසිත දෝමනස්ස 6 ක්ද, නෙක්ඛම්මසිත සෝමනස්ස 6 ක්ද වන මේ කරුණු විසිහතර තෘෂ්ණා පක්ෂයට අයත්ය. මෙය තෘෂ්ණාවෙහි වේවචනයකි (පර්යාය පදයකි). යම් ගේහසිත උපේක්ෂා 6 ක් වේද, මෙය දිට්ඨි පක්ෂයට අයත් වේ.

๓๘. สาเยว ปตฺถนากาเรน ธมฺมนนฺที ธมฺมเปมํ ธมฺมชฺโฌสานนฺติ ตณฺหาย เอตํ เววจนํ. จิตฺตํ มโน วิญฺญาณนฺติ จิตฺตสฺส เอตํ เววจนํ. มนินฺทฺริยํ มโนธาตุ มนายตนํ วิชานนาติ มนสฺเสตํ เววจนํ. ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ อธิปญฺญา สิกฺขา ปญฺญา ปญฺญากฺขนฺโธ ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค ญาณํ สมฺมาทิฏฺฐิ ตีรณา วิปสฺสนา ธมฺเม ญาณํ อตฺเถ ญาณํ อนฺวเย ญาณํ ขเย ญาณํ อนุปฺปาเท ญาณํ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ อญฺญินฺทฺริยํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ จกฺขุ วิชฺชา พุทฺธิ ภูริ เมธา อาโลโก, ยํ วา ปน ยํ กิญฺจิ อญฺญํปิ เอวํ ชาติยํ, ปญฺญาย เอตํ เววจนํ. ปญฺจินฺทฺริยานิ โลกุตฺตรานิ, สพฺพา ปญฺญา. อปิ จ อาธิปเตยฺยฏฺเฐน สทฺธา, อารมฺภฏฺเฐน วีริยํ, อปิลาปนฏฺเฐน สติ, อวิกฺเขปฏฺเฐน สมาธิ, ปชานนฏฺเฐน ปญฺญา.

38. පතන්නාකාරයෙන් (ප්‍රාර්ථනා කරන ස්වභාවයෙන්) පවතින එම තෘෂ්ණාවම ධර්මය කෙරෙහි ඇලෙන බැවින් 'ධම්මනන්දී' නම් වේ, ධර්මය කෙරෙහි ප්‍රේම කරන බැවින් 'ධම්මපේම' නම් වේ, ධර්මයෙහි ගිජු වන බැවින් 'ධම්මජ්ඣෝසාන' නම් වේ. මේ සියල්ල තෘෂ්ණාව සඳහා පර්යාය වචන වේ. චිත්තය, මනස, විඤ්ඤාණය යනු සිතට පර්යාය වචන වේ. මනින්ද්‍රිය, මනෝධාතුව, මනායතනය, විජානනය යනු මනසට පර්යාය වචන වේ. ප්‍රඥේන්ද්‍රිය, ප්‍රඥා බලය, අධිප්‍රඥා ශික්ෂාව, ප්‍රඥාව, ප්‍රඥා ස්කන්ධය, ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය, ඥානය, සම්මා දිට්ඨිය, තීරණය, විපස්සනාව, ධර්මයේ ඥානය, අර්ථයේ ඥානය, අන්වය ඥානය, ක්ෂය ඥානය, අනුප්පාද ඥානය, අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රිය, අඤ්ඤින්ද්‍රිය, අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රිය, ප්‍රඥා ඇස, විද්‍යාව, බුද්ධිය, භූරි (මහපොළොව වැනි ප්‍රඥාව), මේධාව, ආලෝකය යන මෙබඳු වූ ප්‍රඥා අර්ථය දෙන පද සියල්ල ප්‍රඥාවට පර්යාය වචන වේ. ලෝකෝත්තර වූ පංචේන්ද්‍රියයන් ද සියලු ප්‍රඥාවටම අයත් වෙයි. තවද, අධිපති ස්වභාවයෙන් 'ශ්‍රද්ධාව' ද, වීර්යය වැඩීමේ ස්වභාවයෙන් 'වීර්යය' ද, අමතක නොවන (ගිලී නොයන) ස්වභාවයෙන් 'සතිය' ද, නොවිසිරෙන ස්වභාවයෙන් 'සමාධිය' ද, මැනවින් දැනගන්නා ස්වභාවයෙන් 'ප්‍රඥාව' ද වේ යැයි මෙලෙස පර්යාය වචන පැවසිය යුතුය.

ยถา จ พุทฺธานุสฺสติยํ วุตฺตํ อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา. พลนิปฺผตฺติคโต เวสารชฺชปฺปตฺโต อธิคตปฺปฏิสมฺภิโท จตุโยควิปฺปหีโน อคติคมนวีติวตฺโต อุทฺธฏสลฺโล นิรูฬฺหวโณ มทฺทิตกณฺฑโก นิพฺพาปิตปริยุฏฺฐาโน พนฺธนาตีโต คนฺถวินิเวฐโน อชฺฌาสยวีติวตฺโต ภินฺนนฺธกาโร จกฺขุมา โลกธมฺมสมติกฺกนฺโต อนุโรธวิโรธวิปฺปยุตฺโต อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ ธมฺเมสุ อสงฺเขปคโต พนฺธนาติวตฺโต ฐปิตสงฺคาโม อภิกฺกนฺตตโร อุกฺกาธโร อาโลกกโร ปชฺโชตกโร ตโมนุโท รณญฺชโห อปริมาณวณฺโณ อปฺปเมยฺยวณฺโณ อสงฺเขยฺยวณฺโณ อาภํกโร ปภํกโร ธมฺโมภาสปชฺโชตกโรติ [Pg.47] จ พุทฺธา ภควนฺโตติ จ พุทฺธานุสฺสติยา เอตํ เววจนํ.

බුද්ධානුස්සතියෙහි වදාළ පරිදි ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ කාරණයෙන් ද අරහං වන සේක, සම්මා සම්බුද්ධ වන සේක, විජ්ජාචරණසම්පන්න වන සේක, සුගත වන සේක, ලෝකවිදූ වන සේක, අනුත්තරෝ පුරිසදම්මසාරථී වන සේක, සත්ථා දේවමනුස්සානං වන සේක, බුද්ධ වන සේක, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වන සේක. එලෙසම දස බලයෙන් යුතු වූ, වෛශාරද්‍ය ඥානයන්ට පැමිණි, සිවුපිළිසිඹියා ලැබූ, සිවු යෝගයන් ප්‍රහීණ කළ, අගතියට නොයෑම ඉක්මවූ, කෙලෙස් හුල් උදුරා දැමූ, සුව වූ කෙලෙස් වණ ඇති, මැඩපැවැත්වූ කෙලෙස් කටු ඇති, සංසිඳවූ පරියුට්ඨාන කෙලෙස් ඇති, බන්ධනයෙන් එතෙර වූ, කෙලෙස් ගැට ලිහා දැමූ, අදහස් පිරිසිදු වූ, මෝහ අන්ධකාරය දුරු කළ, (පංච) චක්ඛු ඇති, ලෝක ධර්මයන් ඉක්මවා සිටින, ඉෂ්ට අනිෂ්ට අරමුණු හමුවේ ඇලීමෙන් හා ගැටීමෙන් තොර වූ, අප්‍රමාණ ගුණයන්ට පැමිණි, බන්ධනයන්ගෙන් මිදුණු, මාර යුද්ධය ජයගත්, අතිශයින් ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, ප්‍රඥා වැලැක් දරන්නා වූ, ආලෝකය කරන්නා වූ, ප්‍රදීපයක් වැනි වූ, මෝහ අන්ධකාරය නසන්නා වූ, කෙලෙස් රජස් දුරු කළ, අපරිමාණ ගුණ ඇති, අප්‍රමේය ගුණ ඇති, අසංඛ්‍ය ගුණ ඇති, ආලෝකය කරන්නා වූ, ප්‍රභාව පතුරුවන්නා වූ, ධර්මාලෝක නමැති ප්‍රදීපය දල්වන්නා වූ යන මේ පද ද, 'බුද්ධ' හා 'භාග්‍යවත්' යන පද ද බුද්ධානුස්සතියෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේට පර්යාය වචන වේ.

ยถา จ ธมฺมานุสฺสติยํ วุตฺตํ สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม สนฺทิฏฺฐิโก อกาลิโก เอหิปสฺสิโก โอปเนยฺยิโก ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหิ. ยทิทํ มทนิมฺมทโน ปิปาสวินโย อาลยสมุคฺฆาโฏ วฏฺฏูปจฺเฉโท สุญฺญโต อติทุลฺลโภ ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพานํ.

ධම්මානුස්සතියෙහි වදාළ පරිදි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ධර්මය මැනවින් දේශනා කරන ලද්දේය, එය තමා විසින්ම දැකිය හැකිය, කල් නොයවා විපාක දෙන්නේය, 'එන්න බලන්න' යයි කීමට සුදුසුය, තමා තුළට පමුණුවා ගැනීමට සුදුසුය, නුවණැත්තන් විසින් ප්‍රත්‍යත්මව අවබෝධ කළ යුතුය. එම ධර්මය නම්, මද පීඩාව නසන, පිපාසය (තෘෂ්ණාව) දුරු කරන, ඇලීම සහමුලින් උදුරා දමන, සංසාර වෘත්තය සිඳලන, ශූන්‍ය වූ, අතිශයින් දුර්ලභ වූ, තෘෂ්ණාව ක්ෂය වූ, විරාගී වූ, නිරෝධය වූ නිවනයි.

‘‘อสงฺขตํ อนตํ อนาสวญฺจ, สจฺจญฺจ ปารํ นิปุณํ สุทุทฺทสํ;

อชชฺชรํ ธุวํ อปโลกิตํ, อนิทสฺสนํ นิปฺปปญฺจ สนฺตํ.

හේතු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හට නොගත්, නිමක් නැති, ආශ්‍රව රහිත, සත්‍ය වූ, සංසාර පාරයට ගෙන යන, සියුම් වූ, දැකීමට අතිශය දුෂ්කර වූ, ජරාවට පත් නොවන, ස්ථිර වූ, විනාශ නොවන, නිදර්ශනයක් ලෙස දැක්විය නොහැකි, ප්‍රපංච රහිත වූ, ශාන්ත වූ නිවනයි.

‘‘อมตํ ปณีตญฺจ สิวญฺจ เขมํ, ตณฺหากฺขโย อจฺฉริยญฺจ อพฺภุตํ;

อนีติกํ อนีติกธมฺมํ, นิพฺพานเมตํ สุคเตน เทสิตํ.

අමෘත වූ, ප්‍රණීත වූ, සිහිල් වූ, බිය රහිත වූ, තෘෂ්ණාව ක්ෂය වූ, ආශ්චර්යවත් වූ, අද්භූත වූ, උපද්‍රව රහිත වූ, නිරුපද්‍රව ධර්මය වූ මේ නිවන සුගතයන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද්දේය.

‘‘อชาตํ อภูตํ อนุปทฺทวญฺจ, อกตํ อโสกญฺจ อโถ วิโสกํ;

อนูปสคฺคํนุปสคฺคธมฺมํ, นิพฺพานเมตํ สุคเตน เทสิตํ.

නුපන් වූ, හට නොගත්, උපද්‍රව රහිත වූ, (ප්‍රත්‍යයන්ගෙන්) නොකරන ලද, ශෝක රහිත වූ, එබැවින්ම ශෝකයෙන් තොර වූ, පීඩා රහිත වූ, පීඩා රහිත ධර්මය වූ මේ නිවන සුගතයන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද්දේය.

‘‘คมฺภีรญฺเจว ทุปฺปสฺสํ, อุตฺตรญฺจ อนุตฺตรํ;

อสมํ อปฺปฏิสมํ, เชฏฺฐํ เสฏฺฐนฺติ วุจฺจติ.

එම නිවන ගම්භීර වූයේ ද, දැකීමට අපහසු වූයේ ද, ලෝකෝත්තර වූයේ ද, අනුත්තර වූයේ ද, අසම වූයේ ද, අසමසම වූයේ ද වෙයි. එය ජ්‍යෙෂ්ඨය, ශ්‍රේෂ්ඨය යයි කියනු ලැබේ.

‘‘เลณญฺจ ตาณํ อรณํ อนงฺคณํ, อกาจ เมตํ วิมลนฺติ วุจฺจติ;

ทีโป สุขํ อปฺปมาณํ ปติฏฺฐา, อกิญฺจนํ อปฺปปญฺจนฺติ วุตฺต’’นฺติ.

එය ලෙණ (පිහිට), තාණ (ආරක්ෂාව), අරණ (කෙලෙස් රහිත බව), අංගණ (කෙලෙස් මල) රහිත බව, දෝෂ රහිත බව, නිර්මල බව යයි කියනු ලැබේ. තවද එය දීපය (ද්වීපය), සැපය, අප්‍රමාණ බව, පිහිට, කෙලෙස් කිලිටක් නැති බව, ප්‍රපංච රහිත බව යයි වදාරන ලදී.

ธมฺมานุสฺสติยา เอตํ เววจนํ.

මෙය ධම්මානුස්සතියෙහි ධර්මය සඳහා පර්යාය වචන සමූහයයි.

ยถา [Pg.48] จ สงฺฆานุสฺสติยํ วุตฺตํ สุปฺปฏิปนฺโน อุชุปฺปฏิปนฺโน ญายปฺปฏิปนฺโน สามีจิปฺปฏิปนฺโน ยทิทํ จตฺตาริ ปุริสยุคานิ อฏฺฐ ปุริสปุคฺคลา เอส ภควโต สาวกสงฺโฆ อาหุเนยฺโย ปาหุเนยฺโย ทกฺขิเณยฺโย อญฺชลิกรณีโย อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺส, สีลสมฺปนฺโน สมาธิสมฺปนฺโน ปญฺญาสมฺปนฺโน วิมุตฺติสมฺปนฺโน วิมุตฺติญาณทสฺสนสมฺปนฺโน สตฺตานํ สาโร สตฺตานํ มณฺโฑ สตฺตานํ อุทฺธาโร สตฺตานํ เอสิกา สตฺตานํ สุรภิปสูนํ ปุชฺโช เทวานญฺจ มนุสฺสานญฺจาติ สงฺฆานุสฺสติยา เอตํ เววจนํ.

සංඝානුස්සතියෙහි වදාළ පරිදි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක සංඝයා වහන්සේ මැනවින් පිළිපන් සේක, සෘජුව පිළිපන් සේක, න්‍යායයට අනුව පිළිපන් සේක, ගරුකටයුතු ලෙස පිළිපන් සේක. පුරුෂ යුගල වශයෙන් සතරක් වූ, පුද්ගල වශයෙන් අටක් වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මේ ශ්‍රාවක සංඝයා වහන්සේ ආහුනෙය්‍ය වන සේක, පාහුනෙය්‍ය වන සේක, දක්ඛිණෙය්‍ය වන සේක, අඤ්ජලිකරණීය වන සේක, ලෝකයාගේ අනුත්තර පින්කෙත වන සේක. තවද ශීලසම්පන්න වූ, සමාධිසම්පන්න වූ, ප්‍රඥාසම්පන්න වූ, විමුක්තිසම්පන්න වූ, විමුක්තිඥානදර්ශනසම්පන්න වූ, සත්වයන්ගේ සාරය වූ, සත්වයන්ගේ ප්‍රණීත කොටස වූ, සත්වයන් සංසාරයෙන් උද්ධරණය කරන්නා වූ, සත්වයන්ගේ ඉන්ද්‍රඛීලයක් වැනි වූ, සත්වයන්ට සුවඳවත් මලක් වැනි වූ, දෙවි මිනිසුන්ගේ පූජාවට සුදුසු වූ යනාදිය සංඝානුස්සතියෙහි සංඝයා වහන්සේට පර්යාය වචන වේ.

ยถา จ สีลานุสฺสติยํ วุตฺตํ ยานิ ตานิ สีลานิ อขณฺฑานิ อจฺฉิทฺทานิ อสพลานิ อกมฺมาสานิ อริยานิ อริยกนฺตานิ ภุชิสฺสานิ วิญฺญุปฺปสตฺถานิ อปรามฏฺฐานิ สมาธิสํวตฺตนิกานิ, อลงฺกาโร จ สีลํ อุตฺตมงฺโคปโสภณตาย, นิธานญฺจ สีลํ สพฺพโทภคฺคสมติกฺกมนฏฺเฐน, สิปฺปญฺจ สีลํ อกฺขณเวธิตาย, เวลา จ สีลํ อนติกฺกมนฏฺเฐน, ธญฺญญฺจ สีลํ ทลิทฺโทปจฺเฉทนฏฺเฐน, อาทาโส จ สีลํ ธมฺมโวโลกนตาย, ปาสาโท จ สีลํ โวโลกนฏฺเฐน, สพฺพภูมานุปริวตฺติ จ สีลํ อมตปริโยสานนฺติ สีลานุสฺสติยา เอตํ เววจนํ.

සීලානුස්සතියෙහි වදාළ පරිදි යම් ඒ ශීලයන් අඛණ්ඩද, අච්ඡිද්‍රද, අසබලද, කැළැල් රහිතද, ආර්ය වූවන්ද, ආර්යයන් විසින් ප්‍රිය කරන ලද්දේද, තෘෂ්ණා දාසත්වයෙන් මිදුණේද, නුවණැත්තන් විසින් පසසන ලද්දේද, (දිට්ඨිවලින්) පරාමර්ශනය නොකරන ලද්දේද, සමාධිය පිණිස පවතීද, එය ශීලයට නමකි. ශීලය වනාහි උතුම් අංගයන් තිළිණ කරන බැවින් අලංකාරයකි, සියලු අභාග්‍යයන් ඉක්මවා යන බැවින් නිධානයකි, (සත්‍යය) විදින බැවින් ශිල්පයකි, නොඉක්මවා සිටින අරුතින් වෙරළකි, දිළිඳු බව නසන අරුතින් ධනයකි, ධර්මය බලන අරුතින් කැඩපතකි, (විදර්ශනා ඇසින්) බලන අරුතින් ප්‍රාසාදයකි, සියලු භූමිවල පවත්නා අමා නිවන කෙළවර කොට ඇත්තකි. මේ සීලානුස්සතියෙහි ශීලය සඳහා පර්යාය වචනයි.

ยถา จ จาคานุสฺสติยํ วุตฺตํ ยสฺมึ สมเย อริยสาวโก อคารํ อชฺฌาวสติ มุตฺตจาโค ปยตปาณิ โวสฺสคฺครโต ยาจโยโค ทานสํวิภาครโตติ จาคานุสฺสติยา เอตํ เววจนํ. เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน ‘‘เววจนานิ พหูนี’’ติ.

චාගානුස්සතියෙහි වදාළ පරිදි ආර්ය ශ්‍රාවකයා ගිහිගෙයි වසන කල කෙලෙස් මලෙන් තොර පරිත්‍යාගශීලීව, දීම සඳහා සෝදාගත් දෑත් ඇතිව, පරිත්‍යාගයෙහි ඇලුනෙකුව, දාන සංවිභාගයෙහි ඇලුනෙකුව වෙසෙයි යන මෙය චාගානුස්සතියෙහි පර්යාය වචනයි. ඒ නිසාම ආයුෂ්මත් මහා කච්චායන රහතන් වහන්සේ 'පර්යාය වචන බොහෝය' යි වදාළ සේක.

นิยุตฺโต เววจโน หาโร.

පර්යාය වචන හාරය මෙසේ සම්බන්ධ කරන ලදී.

๑๑. ปญฺญตฺติหารวิภงฺโค

11. පඤ්ඤත්ති හාර විභාගය මෙසේය.

๓๙. ตตฺถ กตโม ปญฺญตฺติหาโร? ‘‘เอกํ ภควา ธมฺมํ ปญฺญตฺตีหิ วิวิธาหิ เทเสตี’’ติ.

39. එහි පඤ්ඤත්ති හාරය යනු කුමක්ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එක් ධර්මයක් විවිධ ප්‍රඥප්තීන්ගෙන් දේශනා කරන සේක යනුයි.

ยา ปกติกถาย เทสนา. อยํ นิกฺเขปปญฺญตฺติ. กา จ ปกติกถาย เทสนา, จตฺตาริ สจฺจานิ. ยถา ภควา อาห ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ อยํ ปญฺญตฺติ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ ฉนฺนํ ธาตูนํ อฏฺฐารสนฺนํ ธาตูนํ ทฺวาทสนฺนํ อายตนานํ ทสนฺนํ อินฺทฺริยานํ นิกฺเขปปญฺญตฺติ.

ස්වභාවික කථාවෙන් කෙරෙන දේශනාව 'නික්ඛේප ප්‍රඥප්තිය'යි. ස්වභාවික කථාවෙන් කෙරෙන දේශනාව නම් සතර සත්‍යයයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මෙය දුකයි' වදාළ සේක්ද, එය පංච ස්කන්ධයන්ගේ, ධාතු හයකගේ, ධාතු දහඅටකගේ, ආයතන දොළසකගේ සහ ඉන්ද්‍රිය දහයකගේ නික්ඛේප ප්‍රඥප්තියයි.

กพฬีกาเร [Pg.49] เจ, ภิกฺขเว, อาหาเร อตฺถิ ราโค อตฺถิ นนฺที อตฺถิ ตณฺหา, ปติฏฺฐิตํ ตตฺถ วิญฺญาณํ วิรูฬฺหํ. ยตฺถ ปติฏฺฐิตํ วิญฺญาณํ วิรูฬฺหํ, อตฺถิ ตตฺถ นามรูปสฺส อวกฺกนฺติ. ยตฺถ อตฺถิ นามรูปสฺส อวกฺกนฺติ, อตฺถิ ตตฺถ สงฺขารานํ วุทฺธิ. ยตฺถ อตฺถิ สงฺขารานํ วุทฺธิ, อตฺถิ ตตฺถ อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ. ยตฺถ อตฺถิ อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ, อตฺถิ ตตฺถ อายตึ ชาติชรามรณํ. ยตฺถ อตฺถิ อายตึ ชาติชรามรณํ, สโสกํ ตํ, ภิกฺขเว, สทรํ สอุปายาสนฺติ วทามิ.

මහණෙනි, කබලිංකාර ආහාරයෙහි යම් හෙයකින් ඇලීමක්, සතුටක්, තෘෂ්ණාවක් වේද, එහි විඤ්ඤාණය පිහිටයි, වැඩෙයි. යම් තැනක විඤ්ඤාණය පිහිටා වැඩේද, එහි නාමරූපයන්ගේ බැසගැනීම වෙයි. නාමරූපයන්ගේ බැසගැනීම ඇති කල්හි සංස්කාරයන්ගේ වැඩීම වෙයි. සංස්කාරයන්ගේ වැඩීම ඇති කල්හි මතු පුනර්භවයක් ඇති වෙයි. මතු පුනර්භවයක් ඇති කල්හි මතු ජාති, ජරා, මරණ ඇති වෙයි. මහණෙනි, මතු ජාති, ජරා, මරණ ඇති තැන ශෝක සහිතය, පීඩා සහිතය, දැඩි වෙහෙස සහිතය යි මම වදාරමි.

ผสฺเส เจ…เป… มโนสญฺเจตนาย เจ, ภิกฺขเว, อาหาเร. วิญฺญาเณ เจ, ภิกฺขเว, อาหาเร อตฺถิ ราโค อตฺถิ นนฺที อตฺถิ ตณฺหา, ปติฏฺฐิตํ ตตฺถ วิญฺญาณํ วิรูฬฺหํ. ยตฺถ ปติฏฺฐิตํ วิญฺญาณํ วิรูฬฺหํ, อตฺถิ ตตฺถ นามรูปสฺส อวกฺกนฺติ. ยตฺถ อตฺถิ นามรูปสฺส อวกฺกนฺติ, อตฺถิ ตตฺถ สงฺขารานํ วุทฺธิ. ยตฺถ อตฺถิ สงฺขารานํ วุทฺธิ, อตฺถิ ตตฺถ อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ. ยตฺถ อตฺถิ อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ, อตฺถิ ตตฺถ อายตึ ชาติชรามรณํ. ยตฺถ อตฺถิ อายตึ ชาติชรามรณํ, สโสกํ ตํ, ภิกฺขเว, สทรํ สอุปายาสนฺติ วทามิ. อยํ ปภวปญฺญตฺติ ทุกฺขสฺส จ สมุทยสฺส จ.

මහණෙනි, ඵස්ස ආහාරයෙහි හෝ... මනෝසංචේතනා ආහාරයෙහි හෝ විඤ්ඤාණ ආහාරයෙහි හෝ ඇල්ම (රාගය) ඇත්නම්, සතුට (නන්දිය) ඇත්නම්, තෘෂ්ණාව ඇත්නම්, එහි විඤ්ඤාණය පිහිටයි, වැඩෙයි. යම් තැනක විඤ්ඤාණය පිහිටා වැඩේද, එහි නාමරූපයන්ගේ බැසගැනීම (පිළිසඳ ගැනීම) සිදුවෙයි. යම් තැනක නාමරූපයන්ගේ බැසගැනීම ඇද්ද, එහි සංස්කාරයන්ගේ වැඩීම සිදුවෙයි. යම් තැනක සංස්කාරයන්ගේ වැඩීම ඇද්ද, එහි මතු නැවත භවයක උපත සිදුවෙයි. යම් තැනක මතු නැවත භවයක උපත ඇද්ද, එහි මතු ජාති, ජරා, මරණ සිදුවෙයි. මහණෙනි, මතු ජාති, ජරා, මරණ ඇති ඒ සංසාරය සෝක සහිතය, දැවිලි සහිතය, පීඩා සහිතයයි මම වදාරමි. මෙය දුක්ඛ සත්‍යය පිළිබඳ හා සමුදය සත්‍යය පිළිබඳ හටගැනීම පෙන්වා දෙන ප්‍රභව ප්‍රඥප්තියයි.

กพฬีกาเร เจ, ภิกฺขเว, อาหาเร นตฺถิ ราโค นตฺถิ นนฺที นตฺถิ ตณฺหา, อปฺปติฏฺฐิตํ ตตฺถ วิญฺญาณํ อวิรูฬฺหํ. ยตฺถ อปฺปติฏฺฐิตํ วิญฺญาณํ อวิรูฬฺหํ, นตฺถิ ตตฺถ นามรูปสฺส อวกฺกนฺติ. ยตฺถ นตฺถิ นามรูปสฺส อวกฺกนฺติ, นตฺถิ ตตฺถ สงฺขารานํ วุทฺธิ. ยตฺถ นตฺถิ สงฺขารานํ วุทฺธิ, นตฺถิ ตตฺถ อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ. ยตฺถ นตฺถิ อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ, นตฺถิ ตตฺถ อายตึ ชาติชรามรณํ. ยตฺถ นตฺถิ อายตึ ชาติชรามรณํ, อโสกํ ตํ, ภิกฺขเว, อทรํ อนุปายาสนฺติ วทามิ.

මහණෙනි, කබලිංකාර ආහාරයෙහි (පිඬු කොට ගිලින ආහාරයෙහි) ඇල්ම නැත්නම්, සතුට නැත්නම්, තෘෂ්ණාව නැත්නම්, එහි විඤ්ඤාණය නොපිහිටයි, නොවැඩෙයි. යම් තැනක විඤ්ඤාණය නොපිහිටා නොවැඩේද, එහි නාමරූපයන්ගේ බැසගැනීමක් සිදු නොවේ. නාමරූප බැසගැනීමක් නැති තැන සංස්කාරයන්ගේ වැඩීමක් නැත. සංස්කාරයන්ගේ වැඩීමක් නැති තැන මතු නැවත භවයක උපතක් නැත. මතු නැවත භවයක උපතක් නැති තැන මතු ජාති, ජරා, මරණ නැත. මහණෙනි, මතු ජාති, ජරා, මරණ නැති ඒ තත්ත්වය සෝක රහිතය, දැවිලි රහිතය, පීඩා රහිතයයි මම වදාරමි.

ผสฺเส เจ…เป… มโนสญฺเจตนาย เจ, ภิกฺขเว, อาหาเร. วิญฺญาเณ เจ, ภิกฺขเว, อาหาเร นตฺถิ ราโค นตฺถิ นนฺที นตฺถิ ตณฺหา, อปฺปติฏฺฐิตํ ตตฺถ วิญฺญาณํ อวิรูฬฺหํ. ยตฺถ อปฺปติฏฺฐิตํ วิญฺญาณํ อวิรูฬฺหํ, นตฺถิ ตตฺถ นามรูปสฺส อวกฺกนฺติ. ยตฺถ นตฺถิ นามรูปสฺส อวกฺกนฺติ, นตฺถิ ตตฺถ สงฺขารานํ วุทฺธิ. ยตฺถ นตฺถิ สงฺขารานํ วุทฺธิ, นตฺถิ ตตฺถ อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ. ยตฺถ นตฺถิ อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ, นตฺถิ ตตฺถ อายตึ ชาติชรามรณํ. ยตฺถ นตฺถิ อายตึ ชาติชรามรณํ, อโสกํ ตํ, ภิกฺขเว, อทรํ อนุปายาสนฺติ วทามิ.

මහණෙනි, ඵස්ස ආහාරයෙහි හෝ... මනෝසංචේතනා ආහාරයෙහි හෝ විඤ්ඤාණ ආහාරයෙහි හෝ ඇල්ම නැත්නම්, සතුට නැත්නම්, තෘෂ්ණාව නැත්නම්, එහි විඤ්ඤාණය නොපිහිටයි, නොවැඩෙයි. යම් තැනක විඤ්ඤාණය නොපිහිටා නොවැඩේද, එහි නාමරූපයන්ගේ බැසගැනීමක් නැත. නාමරූප බැසගැනීමක් නැති තැන සංස්කාරයන්ගේ වැඩීමක් නැත. සංස්කාරයන්ගේ වැඩීමක් නැති තැන මතු නැවත භවයක උපතක් නැත. මතු නැවත භවයක උපතක් නැති තැන මතු ජාති, ජරා, මරණ නැත. මහණෙනි, මතු ජාති, ජරා, මරණ නැති ඒ තත්ත්වය සෝක රහිතය, දැවිලි රහිතය, පීඩා රහිතයයි මම වදාරමි.

อยํ [Pg.50] ปริญฺญาปญฺญตฺติ ทุกฺขสฺส, ปหานปญฺญตฺติ สมุทยสฺส, ภาวนาปญฺญตฺติ มคฺคสฺส, สจฺฉิกิริยาปญฺญตฺติ นิโรธสฺส.

මෙය දුක්ඛ සත්‍යය පිරිසිඳ දැනීම (පරිඤ්ඤා ප්‍රඥප්තිය) ද, සමුදය සත්‍යය ප්‍රහාණය කිරීම (පහාණ ප්‍රඥප්තිය) ද, මග්ග සත්‍යය වැඩීම (භාවනා ප්‍රඥප්තිය) ද, නිරෝධ සත්‍යය සාක්ෂාත් කිරීම (සච්ඡිකිරියා ප්‍රඥප්තිය) ද පෙන්වා දීමයි.

๔๐. สมาธึ, ภิกฺขเว, ภาเวถ. อปฺปมตฺโต นิปโก สโต, สมาหิโต, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ยถาภูตํ ปชานาติ. กิญฺจ ยถาภูตํ ปชานาติ? ‘‘จกฺขุ อนิจฺจ’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ‘‘รูปา อนิจฺจา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ ‘‘จกฺขุวิญฺญาณํ อนิจฺจ’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ‘‘จกฺขุสมฺผสฺโส อนิจฺโจ’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา, ตมฺปิ อนิจฺจนฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ.

40. මහණෙනි, සමාධිය වඩන්න. මහණෙනි, නොපමා වූ, තියුණු ප්‍රඥාව ඇති, සිහි ඇති, සමාධිමත් වූ මහණා ඇති තතු පරිදි (යථාභූතව) දැනගනියි. ඇති තතු පරිදි කුමක් දැනගනියිද? 'ඇස අනිත්‍යය' කියා ඇති තතු පරිදි දැනගනියි. 'රූප අනිත්‍යය' කියා ඇති තතු පරිදි දැනගනියි. 'චක්ඛු විඤ්ඤාණය අනිත්‍යය' කියා ඇති තතු පරිදි දැනගනියි. 'චක්ඛු සම්ඵස්සය අනිත්‍යය' කියා ඇති තතු පරිදි දැනගනියි. චක්ඛු සම්ඵස්සය හේතුවෙන් උපදින්නා වූ සැප වූ හෝ දුක් වූ හෝ දුක්-සැප නොවූ (අදුක්ඛමසුඛ) යම් වේදනාවක් ඇද්ද, එය ද අනිත්‍යය කියා ඇති තතු පරිදි දැනගනියි.

โสตํ …เป… ฆานํ…เป… ชิวฺหา…เป… กาโย…เป… ‘‘มโน อนิจฺโจ’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ‘‘ธมฺมา อนิจฺจา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ‘‘มโนวิญฺญาณํ อนิจฺจ’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ‘‘มโนสมฺผสฺโส อนิจฺโจ’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา, ตมฺปิ อนิจฺจนฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ.

කන... නාසය... දිව... කය... 'මනස අනිත්‍යය' කියා ඇති තතු පරිදි දැනගනියි. 'ධර්ම අනිත්‍යය' කියා ඇති තතු පරිදි දැනගනියි. 'මනෝ විඤ්ඤාණය අනිත්‍යය' කියා ඇති තතු පරිදි දැනගනියි. 'මනෝ සම්ඵස්සය අනිත්‍යය' කියා ඇති තතු පරිදි දැනගනියි. මනෝ සම්ඵස්සය හේතුවෙන් උපදින්නා වූ සැප වූ හෝ දුක් වූ හෝ යම් වේදනාවක් ඇද්ද, එය ද අනිත්‍යය කියා ඇති තතු පරිදි දැනගනියි.

อยํ ภาวนาปญฺญตฺติ มคฺคสฺส, ปริญฺญาปญฺญตฺติ ทุกฺขสฺส, ปหานปญฺญตฺติ สมุทยสฺส, สจฺฉิกิริยาปญฺญตฺติ นิโรธสฺส.

මෙය මග්ග සත්‍යය වැඩීම පිළිබඳ ප්‍රඥප්තිය ද, දුක්ඛ සත්‍යය පිරිසිඳ දැනීම පිළිබඳ ප්‍රඥප්තිය ද, සමුදය සත්‍යය ප්‍රහාණය කිරීම පිළිබඳ ප්‍රඥප්තිය ද, නිරෝධ සත්‍යය සාක්ෂාත් කිරීම පිළිබඳ ප්‍රඥප්තිය ද වෙයි.

รูปํ, ราธ, วิกิรถ วิธมถ วิทฺธํเสถ วิกีฬนิยํ กโรถ, ปญฺญาย ตณฺหกฺขยาย ปฏิปชฺชถ. ตณฺหกฺขยา ทุกฺขกฺขโย, ทุกฺขกฺขยา นิพฺพานํ. เวทนํ…เป…. สญฺญํ…เป… สงฺขาเร วิญฺญาณํ วิกิรถ วิธมถ วิทฺธํเสถ วิกีฬนิยํ กโรถ, ปญฺญาย ตณฺหกฺขยาย ปฏิปชฺชถ. ตณฺหกฺขยา ทุกฺขกฺขโย, ทุกฺขกฺขยา นิพฺพานํ.

රාධය, රූපය විසුරුවා හරින්න, නසා දමන්න, විනාශ කරන්න, කෙළිබඩුවක් මෙන් (ප්‍රඥාවෙන්) කැබලි කරන්න. ප්‍රඥාවෙන් යුතුව තෘෂ්ණාව ක්ෂය කිරීම පිණිස පිළිපදින්න. තෘෂ්ණාව ක්ෂය වීමෙන් දුක ක්ෂය වීම සිදු වෙයි. දුක ක්ෂය වීමෙන් නිවන වෙයි. වේදනාව... සංඥාව... සංස්කාර... විඤ්ඤාණය විසුරුවා හරින්න, නසා දමන්න, විනාශ කරන්න, කෙළිබඩුවක් මෙන් කැබලි කරන්න. ප්‍රඥාවෙන් යුතුව තෘෂ්ණාව ක්ෂය කිරීම පිණිස පිළිපදින්න. තෘෂ්ණාව ක්ෂය වීමෙන් දුක ක්ෂය වීම සිදු වෙයි. දුක ක්ෂය වීමෙන් නිවන වෙයි.

อยํ นิโรธปญฺญตฺติ นิโรธสฺส, นิพฺพิทาปญฺญตฺติ อสฺสาทสฺส, ปริญฺญาปญฺญตฺติ ทุกฺขสฺส, ปหานปญฺญตฺติ สมุทยสฺส, ภาวนาปญฺญตฺติ มคฺคสฺส, สจฺฉิกิริยาปญฺญตฺติ นิโรธสฺส.

මෙය නිරෝධය පිළිබඳ නිරෝධ ප්‍රඥප්තිය ද, ආශ්වාදය කෙරෙහි කලකිරීම පිළිබඳ නිබ්බිදා ප්‍රඥප්තිය ද, දුක්ඛ සත්‍යය පිරිසිඳ දැනීම පිළිබඳ ප්‍රඥප්තිය ද, සමුදය සත්‍යය ප්‍රහාණය පිළිබඳ ප්‍රඥප්තිය ද, මග්ග සත්‍යය වැඩීම පිළිබඳ ප්‍රඥප්තිය ද, නිරෝධ සත්‍යය සාක්ෂාත් කිරීම පිළිබඳ ප්‍රඥප්තිය ද වෙයි.

‘‘โส อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ.

'මෙය දුකයි' කියා ඔහු ඇති තතු පරිදි දැනගනියි. 'මෙය දුක්ඛ සමුදයයි' කියා ඇති තතු පරිදි දැනගනියි. 'මෙය දුක්ඛ නිරෝධයයි' කියා ඇති තතු පරිදි දැනගනියි. 'මෙය දුක්ඛ නිරෝධගාමිනී පටිපදාවයි' කියා ඇති තතු පරිදි දැනගනියි.

อยํ [Pg.51] ปฏิเวธปญฺญตฺติ สจฺจานํ, นิกฺเขปปญฺญตฺติ ทสฺสนภูมิยา, ภาวนาปญฺญตฺติ มคฺคสฺส, สจฺฉิกิริยาปญฺญตฺติ โสตาปตฺติผลสฺส. ‘‘โส อิเม อาสวา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ อาสวสมุทโย’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ อาสวนิโรโธ’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ‘‘อยํ อาสวนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ‘‘อิเม อาสวา อเสสํ นิรุชฺฌนฺตี’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ.

මෙය සත්‍යයන් අවබෝධ කිරීම පිළිබඳ ප්‍රඥප්තිය ද, දර්ශන භූමියෙහි (සෝතාපත්ති මාර්ගයෙහි) පිහිටුවීම පිළිබඳ ප්‍රඥප්තිය ද, මාර්ගය වැඩීම පිළිබඳ ප්‍රඥප්තිය ද, සෝතාපත්ති ඵලය සාක්ෂාත් කිරීම පිළිබඳ ප්‍රඥප්තිය ද වෙයි. 'මේවා ආශ්‍රවයෝය' කියා ඔහු ඇති තතු පරිදි දැනගනියි. 'මෙය ආශ්‍රව සමුදයයි' කියා ඇති තතු පරිදි දැනගනියි. 'මෙය ආශ්‍රව නිරෝධයයි' කියා ඇති තතු පරිදි දැනගනියි. 'මෙය ආශ්‍රව නිරෝධගාමිනී පටිපදාවයි' කියා ඇති තතු පරිදි දැනගනියි. 'මේ ආශ්‍රවයෝ ඉතිරි නැතිව නිරුද්ධ වෙති' කියා ඇති තතු පරිදි දැනගනියි.

อยํ อุปฺปาทปญฺญตฺติ ขเย ญาณสฺส, โอกาสปญฺญตฺติ อนุปฺปาเท ญาณสฺส, ภาวนาปญฺญตฺติ มคฺคสฺส, ปริญฺญาปญฺญตฺติ ทุกฺขสฺส, ปหานปญฺญตฺติ สมุทยสฺส, อารมฺภปญฺญตฺติ วีริยินฺทฺริยสฺส, อาสาฏนปญฺญตฺติ อาสาฏิกานํ, นิกฺเขปปญฺญตฺติ ภาวนาภูมิยา, อภินิฆาตปญฺญตฺติ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ.

මෙය ක්ෂය ඥානය ඇති වීම පිළිබඳ ප්‍රඥප්තිය ද, අනුප්පාද ඥානය පිහිටීම පිළිබඳ ප්‍රඥප්තිය ද, මාර්ගය වැඩීම පිළිබඳ ප්‍රඥප්තිය ද, දුක්ඛ සත්‍යය පිරිසිඳ දැනීම පිළිබඳ ප්‍රඥප්තිය ද, සමුදය සත්‍යය ප්‍රහාණය පිළිබඳ ප්‍රඥප්තිය ද, වීර්ය ඉන්ද්‍රියය ආරම්භ කිරීම පිළිබඳ ප්‍රඥප්තිය ද, කෙලෙස් දුරු කිරීම පිළිබඳ ප්‍රඥප්තිය ද, භාවනා භූමියෙහි පිහිටුවීම පිළිබඳ ප්‍රඥප්තිය ද, ලාමක වූ අකුසල ධර්මයන් සහමුලින් විනාශ කිරීම පිළිබඳ ප්‍රඥප්තිය ද වෙයි.

๔๑. อิทํ ‘‘ทุกฺข’’นฺติ เม, ภิกฺขเว, ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ, ญาณํ อุทปาทิ, ปญฺญา อุทปาทิ, วิชฺชา อุทปาทิ, อาโลโก อุทปาทิ. อยํ ‘‘ทุกฺขสมุทโย’’ติ เม, ภิกฺขเว…เป… อยํ ‘‘ทุกฺขนิโรโธ’’ติ เม, ภิกฺขเว…เป…. อยํ ‘‘ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ เม, ภิกฺขเว, ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ, ญาณํ อุทปาทิ, ปญฺญา อุทปาทิ, วิชฺชา อุทปาทิ, อาโลโก อุทปาทิ.

41. මහණෙනි, 'මෙය දුකයි' කියා පෙර නොඇසූ විරූ ධර්මයන් පිළිබඳව මා තුළ ඥාන ඇස පහළ විය, ඥානය පහළ විය, ප්‍රඥාව පහළ විය, විද්‍යාව පහළ විය, ආලෝකය පහළ විය. මහණෙනි, 'මෙය දුක්ඛ සමුදයයි' කියා මා තුළ... මහණෙනි, 'මෙය දුක්ඛ නිරෝධයයි' කියා මා තුළ... මහණෙනි, 'මෙය දුක්ඛ නිරෝධගාමිනී පටිපදාවයි' කියා පෙර නොඇසූ විරූ ධර්මයන් පිළිබඳව මා තුළ ඥාන ඇස පහළ විය, ඥානය පහළ විය, ප්‍රඥාව පහළ විය, විද්‍යාව පහළ විය, ආලෝකය පහළ විය.

อยํ เทสนาปญฺญตฺติ สจฺจานํ, นิกฺเขปปญฺญตฺติ สุตมยิยา ปญฺญาย สจฺฉิกิริยาปญฺญตฺติ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยสฺส, ปวตฺตนาปญฺญตฺติ ธมฺมจกฺกสฺส.

මෙය සත්‍යයන් (චතුරාර්ය සත්‍යය) පිළිබඳ දේශනා පැනවීමකි. මෙය ශ්‍රැතමය ප්‍රඥාව පිහිටුවීම පිළිබඳ පැනවීමකි. මෙය ‘නොදන්නා වූ දහම් දැනගන්නෙමි’ යන ඉන්ද්‍රිය (අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රිය) සාක්ෂාත් කිරීම පිළිබඳ පැනවීමකි. මෙය ධර්ම චක්‍රය පවත්වනු ලැබීම පිළිබඳ පැනවීමකි.

‘‘ตํ โข ปนิทํ ทุกฺขํ ปริญฺเญยฺย’’นฺติ เม, ภิกฺขเว, ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ, ญาณํ อุทปาทิ, ปญฺญา อุทปาทิ, วิชฺชา อุทปาทิ, อาโลโก อุทปาทิ. ‘‘โส โข ปนายํ ทุกฺขสมุทโย ปหาตพฺโพ’’ติ เม, ภิกฺขเว…เป… ‘‘โส โข ปนายํ ทุกฺขนิโรโธ สจฺฉิกาตพฺโพ’’ติ เม, ภิกฺขเว…เป… ‘‘สา โข ปนายํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา ภาเวตพฺพา’’ติ เม, ภิกฺขเว ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ, ญาณํ อุทปาทิ, ปญฺญา อุทปาทิ, วิชฺชา อุทปาทิ, อาโลโก อุทปาทิ.

“මහණෙනි, ‘මේ ඒ දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යය පිරිසිඳ දැක්ක යුතුය’ (පරිඤ්ඤෙය්‍ය) යනුවෙන් පෙර නොඇසූ විරූ ධර්මයන්හි මට ඇස පහළ විය, ඥානය පහළ විය, ප්‍රඥාව පහළ විය, විද්‍යාව පහළ විය, ආලෝකය පහළ විය. ‘ඒ මේ දුක්ඛ සමුදය ආර්ය සත්‍යය ප්‍රහීණ කළ යුතුය’ (පහාතබ්බ)... ‘ඒ මේ දුක්ඛ නිරෝධ ආර්ය සත්‍යය සාක්ෂාත් කළ යුතුය’ (සච්ඡිකාතබ්බ)... ‘ඒ මේ දුක්ඛ නිරෝධ ගාමිනී පටිපදාව (මග්ග සත්‍යය) වැඩිය යුතුය’ (භාචේතබ්බ) යනුවෙන් මහණෙනි, පෙර නොඇසූ විරූ ධර්මයන්හි මට ඇස පහළ විය, ඥානය පහළ විය, ප්‍රඥාව පහළ විය, විද්‍යාව පහළ විය, ආලෝකය පහළ විය.”

อยํ ภาวนาปญฺญตฺติ มคฺคสฺส, นิกฺเขปปญฺญตฺติ จินฺตามยิยา ปญฺญาย, สจฺฉิกิริยาปญฺญตฺติ อญฺญินฺทฺริยสฺส.

මෙය මාර්ගය වැඩීම (භවනා) පිළිබඳ පැනවීමකි. චින්තාමය ප්‍රඥාව පිහිටුවීම පිළිබඳ පැනවීමකි. අඤ්ඤින්ද්‍රිය (දැනගැනීමේ ඉන්ද්‍රිය) සාක්ෂාත් කිරීම පිළිබඳ පැනවීමකි.

‘‘ตํ [Pg.52] โข ปนิทํ ทุกฺขํ ปริญฺญาต’’นฺติ เม, ภิกฺขเว, ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ, ญาณํ อุทปาทิ, ปญฺญา อุทปาทิ, วิชฺชา อุทปาทิ, อาโลโก อุทปาทิ. ‘‘โส โข ปนายํ ทุกฺขสมุทโย ปหีโน’’ติ เม, ภิกฺขเว…เป… ‘‘โส โข ปนายํ ทุกฺขนิโรโธ สจฺฉิกโต’’ติ เม, ภิกฺขเว…เป… ‘‘สา โข ปนายํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา ภาวิตา’’ติ เม, ภิกฺขเว ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ, ญาณํ อุทปาทิ, ปญฺญา อุทปาทิ, วิชฺชา อุทปาทิ, อาโลโก อุทปาทิ. อยํ ภาวนาปญฺญตฺติ มคฺคสฺส, นิกฺเขปปญฺญตฺติ ภาวนามยิยา ปญฺญาย, สจฺฉิกิริยาปญฺญตฺติ อญฺญาตาวิโน อินฺทฺริยสฺส, ปวตฺตนาปญฺญตฺติ ธมฺมจกฺกสฺส.

“මහණෙනි, ‘ඒ මේ දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යය පිරිසිඳ දන්නා ලදී’ (පරිඤ්ඤාත) යනුවෙන් මට පෙර නොඇසූ විරූ ධර්මයන්හි ඇස පහළ විය... විද්‍යාව පහළ විය, ආලෝකය පහළ විය. ‘ඒ මේ දුක්ඛ සමුදය ආර්ය සත්‍යය ප්‍රහීණ කරන ලදී’ (පහීන)... ‘ඒ මේ දුක්ඛ නිරෝධ ආර්ය සත්‍යය සාක්ෂාත් කරන ලදී’ (සච්ඡිකත)... ‘ඒ මේ දුක්ඛ නිරෝධ ගාමිනී පටිපදාව (මග්ග සත්‍යය) වඩන ලදී’ (භාවිත) යනුවෙන් මහණෙනි, පෙර නොඇසූ විරූ ධර්මයන්හි මට ඇස පහළ විය, ඥානය පහළ විය, ප්‍රඥාව පහළ විය, විද්‍යාව පහළ විය, ආලෝකය පහළ විය.” මෙය මාර්ගය වැඩීම පිළිබඳ පැනවීමකි. භාවනාමය ප්‍රඥාව පිහිටුවීම පිළිබඳ පැනවීමකි. අඤ්ඤාතාවී ඉන්ද්‍රිය (දැන අවසන් කළ තැනැත්තාගේ ඉන්ද්‍රිය) සාක්ෂාත් කිරීම පිළිබඳ පැනවීමකි. මෙය ධර්ම චක්‍රය පවත්වනු ලැබීම පිළිබඳ පැනවීමකි.

‘‘ตุลมตุลญฺจ สมฺภวํ, ภวสงฺขารมวสฺสชิ มุนิ;

อชฺฌตฺตรโต สมาหิโต, อภินฺทิ กวจมิวตฺตสมฺภว’’นฺติ.

“මුණිවරයාණෝ මැනිය හැකි (කාමාවචර) සහ මැනිය නොහැකි (අසංඛත/නිවන) යන භවයන්ගේ හටගැනීම හා භව සංස්කාරයන් අත්හළ සේක. අධ්‍යාත්මයෙහි ඇලුනු, සමාහිත වූ ඒ මුණිවරයා තමා කෙරෙහි උපන් කෙලෙස් නමැති සන්නාහය, යුද ඇඳුමක් බිඳ දමන්නාක් මෙන් බිඳ දැමූ සේක.”

‘‘ตุล’’นฺติ สงฺขารธาตุ. ‘‘อตุล’’นฺติ นิพฺพานธาตุ, ‘‘ตุลมตุลญฺจ สมฺภว’’นฺติ อภิญฺญาปญฺญตฺติ สพฺพธมฺมานํ. นิกฺเขปปญฺญตฺติ ธมฺมปฏิสมฺภิทาย. ‘‘ภวสงฺขารมวสฺสชิ มุนี’’ติ ปริจฺจาคปญฺญตฺติ สมุทยสฺส. ปริญฺญาปญฺญตฺติ ทุกฺขสฺส. ‘‘อชฺฌตฺตรโต สมาหิโต’’ติ ภาวนาปญฺญตฺติ กายคตาย สติยา. ฐิติปญฺญตฺติ จิตฺเตกคฺคตาย. ‘‘อภินฺทิ กวจมิวตฺตสมฺภว’’นฺติ อภินิพฺพิทาปญฺญตฺติ จิตฺตสฺส, อุปาทานปญฺญตฺติ สพฺพญฺญุตาย, ปทาลนาปญฺญตฺติ อวิชฺชณฺฑโกสานํ. เตนาห ภควา ‘‘ตุลมตุลญฺจ สมฺภว’’นฺติ.

‘තුලං’ යනු සංස්කාර ධාතුවයි. ‘අතුලං’ යනු නිර්වාණ ධාතුවයි. ‘තුලමතුලඤ්ච සම්භවං’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ සියලු ධර්මයන් පිළිබඳ අභිඥා පැනවීමයි. මෙය ධර්ම පටිසම්භිදාව පිහිටුවීමේ පැනවීමයි. ‘භව සංස්කාරයන් අත්හළ සේක’ යනු සමුදය සත්‍යය ප්‍රහීණ කිරීමේ (පරිච්චාග) පැනවීමයි. දුක්ඛ සත්‍යය පිරිසිඳ දැකීමේ (පරිඤ්ඤා) පැනවීමයි. ‘අධ්‍යාත්මයෙහි ඇලුනු, සමාහිත වූ’ යනු කායගතා සතිය වැඩීමේ පැනවීමයි. චිත්ත ඒකග්ගතාව (සමාධිය) පිහිටුවීමේ පැනවීමයි. ‘තමා කෙරෙහි උපන් කෙලෙස් නමැති සන්නාහය බින්දේය’ යනු සිතෙහි කලකිරීම (අභිනිබ්බිදා) පිළිබඳ පැනවීමකි, සර්වඥතා ඥානය ලැබීම (උපාදාන) පිළිබඳ පැනවීමකි, අවිද්‍යා නමැති බිත්තර කටුව බිඳලීමේ පැනවීමකි. ඒ නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘තුලමතුලඤ්ච සම්භවං’ යනාදිය වදාළ සේක.

โย ทุกฺขมทฺทกฺขิ ยโตนิทานํ, กาเมสุ โส ชนฺตุ กถํ นเมยฺย;

กามา หิ โลเก สงฺโคติ ญตฺวา, เตสํ สตีมา วินยาย สิกฺเขติ.

“යම් සත්වයෙක් දුකත්, ඒ දුකට හේතුවත් දුටුවේද, ඒ සත්වයා (පුද්ගලයා) කෙසේ නම් කාමයන් කෙරෙහි නැමෙන්නේද? ලෝකයෙහි කාමයන් වනාහි බන්ධනයක් බව දැන, සිහි ඇත්තෙක්ව ඒ කාමයන් දුරු කිරීම පිණිස ශික්ෂාවන්හි හික්මිය යුතුය.”

‘‘โย ทุกฺข’’นฺติ เววจนปญฺญตฺติ จ ทุกฺขสฺส ปริญฺญาปญฺญตฺติ จ. ‘‘ยโตนิทาน’’นฺติ ปภวปญฺญตฺติ จ สมุทยสฺส ปหานปญฺญตฺติ จ. ‘‘อทฺทกฺขี’’ติ เววจนปญฺญตฺติ จ ญาณจกฺขุสฺส ปฏิเวธปญฺญตฺติ จ. ‘‘กาเมสุ โส ชนฺตุกถํ นเมยฺยา’’ติ เววจนปญฺญตฺติ จ กามตณฺหาย อภินิเวสปญฺญตฺติ จ. ‘‘กามา หิ โลเก สงฺโคติ ญตฺวา’’ติ ปจฺจตฺถิกโต ทสฺสนปญฺญตฺติ กามานํ. กามา หิ องฺคารกาสูปมา มํสเปสูปมา ปาวกกปฺปา ปปาตอุรโคปมา จ. ‘‘เตสํ สตีมา’’ติ อปจยปญฺญตฺติ ปหานาย, นิกฺเขปปญฺญตฺติ กายคตาย [Pg.53] สติยา, ภาวนาปญฺญตฺติ มคฺคสฺส. ‘‘วินยาย สิกฺเข’’ติ ปฏิเวธปญฺญตฺติ ราควินยสฺส โทสวินยสฺส โมหวินยสฺส. ‘‘ชนฺตู’’ติ เววจนปญฺญตฺติ โยคิสฺส. ยทา หิ โยคี กามา สงฺโคติ ปชานาติ. โส กามานํ อนุปฺปาทาย กุสเล ธมฺเม อุปฺปาทยติ, โส อนุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ อุปฺปาทาย วายมติ. อยํ วายามปญฺญตฺติ อปฺปตฺตสฺส ปตฺติยา. นิกฺเขปปญฺญตฺติ โอรมตฺติกาย อสนฺตุฏฺฐิยา. ตตฺถ โส อุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ ฐิติยา วายมตีติ อยํ อปฺปมาทปญฺญตฺติ ภาวนาย, นิกฺเขปปญฺญตฺติ วีริยินฺทฺริยสฺส, อารกฺขปญฺญตฺติ กุสลานํ ธมฺมานํ, ฐิติปญฺญตฺติ อธิจิตฺตสิกฺขาย. เตนาห ภควา ‘‘โย ทุกฺขมทฺทกฺขิ ยโตนิทาน’’นฺติ.

‘යෝ දුක්ඛං’ යනු දුක්ඛ සත්‍යය පිළිබඳ වේවචන (පර්යාය) පැනවීමක් සහ පිරිසිඳ දැකීම (පරිඤ්ඤා) පිළිබඳ පැනවීමකි. ‘යතෝ නිදානං’ යනු සමුදය සත්‍යයේ හටගැනීම (පභව) සහ ප්‍රහාණය පිළිබඳ පැනවීමකි. ‘අද්දක්ඛී’ යනු ඥාන චක්ෂුස පිළිබඳ පර්යාය පැනවීමක් සහ අවබෝධය (පටිවේධ) පිළිබඳ පැනවීමකි. ‘කාමයන්හි ඒ සත්වයා කෙසේ නැමෙන්නේද’ යනු කාම තණ්හාව පිළිබඳ පර්යාය පැනවීමක් සහ දැඩිව ගැනීම (අභිනිවේස) පිළිබඳ පැනවීමකි. ‘ලෝකයෙහි කාමයන් බන්ධනයක් බව දැන’ යනු කාමයන් සතුරන් ලෙස දැකීමේ පැනවීමයි. කාමයන් වනාහි ගිනි අඟුරු වළවල් වැනිය, මස් වැදලි වැනිය, ලැව් ගින්නක් වැනිය, ප්‍රපාතයක් හා සර්පයෙකු වැනිය. ‘තේසං සතිමා’ යනු ප්‍රහාණය පිණිස කෙලෙස් ක්ෂය කිරීමේ (අපචය) පැනවීමකි, කායගතා සතිය පිහිටුවීමේ පැනවීමකි, මාර්ගය වැඩීමේ පැනවීමකි. ‘විනයාය සික්ඛේ’ යනු රාගය, ද්වේෂය සහ මෝහය විනයනය කිරීමේ (දුරු කිරීමේ) අවබෝධය පිළිබඳ පැනවීමකි. ‘ජන්තු’ (සත්වයා) යනු යෝගාවචරයා පිළිබඳ පර්යාය පැනවීමකි. යම් කලක යෝගියා කාමයන් බන්ධනයක් බව දැනගන්නේද, එවිට ඔහු කාමයන් නූපදවා ගැනීම සඳහා කුසල් දහම් උපදවයි. ඔහු නූපන් කුසල් දහම් උපදවා ගැනීමට වෙහෙසෙයි. මෙය නොපැමිණි කුසල් දහම් ලබා ගැනීම සඳහා වූ වීර්යය පැනවීමයි. මෙය ස්වල්ප මාත්‍ර වූ කුසලයකින් සතුටු නොවීම (අසන්තුට්ඨි) පිළිබඳ පැනවීමකි. එහිදී ඔහු උපන් කුසල් දහම් පැවැත්වීම සඳහා වෙහෙසෙයි; මෙය භාවනාවෙහි අප්‍රමාදය පිළිබඳ පැනවීමකි, වීර්ය ඉන්ද්‍රිය පිහිටුවීමේ පැනවීමකි, කුසල් දහම් ආරක්ෂා කිරීමේ පැනවීමකි, අධිචිත්ත ශික්ෂාවෙහි පිහිටුවීමේ පැනවීමකි. ඒ නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘යෝ දුක්ඛමද්දක්ඛි යතෝනිදානං’ යනාදිය වදාළ සේක.

‘‘โมหสมฺพนฺธโน โลโก, ภพฺพรูโปว ทิสฺสติ;

อุปธิพนฺธโน พาโล, ตมสา ปริวาริโต;

อสฺสิรี วิย ขายติ, ปสฺสโต นตฺถิ กิญฺจน’’นฺติ.

“ලෝකය මෝහය නමැති බන්ධනයෙන් බැඳී පවතී, එය (අසාර වුවද) සාරවත් දෙයක් ලෙස පෙනේ. කෙලෙස් උපධීන්ගෙන් බැඳුණු අඥානයා අවිද්‍යා අඳුරෙන් වටවී සිටී. ඔහු අශ්‍රීක (ශ්‍රීයක් නැති) අයෙකු මෙන් පෙනේ, නමුත් (යථාර්ථය) දක්නා තැනැත්තාට කිසිදු කෙලෙස් කිළුටක් නැත.”

‘‘โมหสมฺพนฺธโน โลโก’’ติ เทสนาปญฺญตฺติ วิปลฺลาสานํ. ‘‘ภพฺพรูโปว ทิสฺสตี’’ติ วิปรีตปญฺญตฺติ โลกสฺส. ‘‘อุปธิพนฺธโน พาโล’’ติ ปภวปญฺญตฺติ ปาปกานํ อิจฺฉาวจรานํ, กิจฺจปญฺญตฺติ ปริยุฏฺฐานานํ. พลวปญฺญตฺติ กิเลสานํ. วิรูหนาปญฺญตฺติ สงฺขารานํ. ‘‘ตมสา ปริวาริโต’’ติ เทสนาปญฺญตฺติ อวิชฺชนฺธการสฺส เววจนปญฺญตฺติ จ. ‘‘อสฺสิรี วิย ขายตี’’ติ ทสฺสนปญฺญตฺติ ทิพฺพจกฺขุสฺส, นิกฺเขปปญฺญตฺติ ปญฺญาจกฺขุสฺส. ‘‘ปสฺสโต นตฺถิ กิญฺจน’’นฺติ ปฏิเวธปญฺญตฺติ สตฺตานํ, ราโค กิญฺจนํ โทโส กิญฺจนํ โมโห กิญฺจนํ. เตนาห ภควา ‘‘โมหสมฺพนฺธโน โลโก’’ติ.

‘මෝහසම්බන්ධනෝ ලෝකෝ’ යනු විපල්ලාසයන් පිළිබඳ දේශනා පැනවීමකි. ‘භබ්බරූපෝව දිස්සති’ යනු ලෝකය වැරදි ලෙස පෙනීම (විපරීත) පිළිබඳ පැනවීමකි. ‘උපධිබන්ධනෝ බාලෝ’ යනු පාපී වූ ලාමක ආසාවන්ගේ හටගැනීම පිළිබඳ පැනවීමකි, කෙලෙස් පර්යුට්ඨානයන්ගේ කාර්යය (කිච්ච) පිළිබඳ පැනවීමකි. මෙය කෙලෙස්වල බලවත් බව පෙන්වන පැනවීමකි. මෙය සංස්කාරයන්ගේ විරූහනය (වැඩීම) පිළිබඳ පැනවීමකි. ‘තමසා පරිවාරිතෝ’ යනු අවිද්‍යා අන්ධකාරය පිළිබඳ දේශනා පැනවීමක් හා පර්යාය පැනවීමකි. ‘අස්සිරි විය ඛායති’ යනු දිව්‍ය චක්ෂුස පිළිබඳ දැක්ම සහ ප්‍රඥා චක්ෂුස පිහිටුවීම පිළිබඳ පැනවීමකි. ‘පස්සතෝ නත්ථි කිඤ්චනං’ යනු සත්වයන් කෙරෙහි පවත්නා රාගය, ද්වේෂය සහ මෝහය නමැති කිළුටු (කිඤ්චන) අවබෝධ කරගැනීමේ පැනවීමකි. ඒ නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මෝහසම්බන්ධනෝ ලෝකෝ’ යනාදිය වදාළ සේක.

‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อชาตํ อภูตํ อกตํ อสงฺขตํ, โน เจตํ, ภิกฺขเว, อภวิสฺส อชาตํ อภูตํ อกตํ อสงฺขตํ. นยิธ ชาตสฺส ภูตสฺส กตสฺส สงฺขตสฺส นิสฺสรณํ ปญฺญาเยถ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ อชาตํ อภูตํ อกตํ อสงฺขตํ, ตสฺมา ชาตสฺส ภูตสฺส กตสฺส สงฺขตสฺส นิสฺสรณํ ปญฺญายตี’’ติ.

“මහණෙනි, නූපන්, නොවූ, නොකළ, අසංඛත වූ (නිවනක්) ඇත. මහණෙනි, ඉදින් ඒ නූපන්, නොවූ, නොකළ, අසංඛත වූ ධර්මය නොවූයේ නම්, මෙලොව උපන්, වූ, කරන ලද, සංඛත වූ (සංස්කාර) ධර්මයන්ගෙන් නිදහස් වීමක් (නිස්සරණයක්) පැනවිය නොහැක. මහණෙනි, යම් හෙයකින් නූපන්, නොවූ, නොකළ, අසංඛත වූ ධර්මය ඇත්තේද, එබැවින් උපන්, වූ, කරන ලද, සංඛත ධර්මයන්ගෙන් නිදහස් වීම පෙනෙයි.”

‘‘โน เจตํ, ภิกฺขเว, อภวิสฺส อชาตํ อภูตํ อกตํ อสงฺขต’’นฺติ เทสนาปญฺญตฺติ นิพฺพานสฺส เววจนปญฺญตฺติ จ. ‘‘นยิธ ชาตสฺส ภูตสฺส กตสฺส สงฺขตสฺส นิสฺสรณํ ปญฺญาเยถา’’ติ เววจนปญฺญตฺติ สงฺขตสฺส อุปนยนปญฺญตฺติ [Pg.54] จ. ‘‘ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ อชาตํ อภูตํ อกตํ อสงฺขต’’นฺติ เววจนปญฺญตฺติ นิพฺพานสฺส โชตนาปญฺญตฺติ จ. ‘‘ตสฺมา ชาตสฺส ภูตสฺส กตสฺส สงฺขตสฺส นิสฺสรณํ ปญฺญายตี’’ติ อยํ เววจนปญฺญตฺติ นิพฺพานสฺส, นิยฺยานิกปญฺญตฺติ มคฺคสฺส, นิสฺสรณปญฺญตฺติ สํสารโต. เตนาห ภควา ‘‘โน เจตํ, ภิกฺขเว, อภวิสฺสา’’ติ. เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน ‘‘เอกํ ภควา ธมฺมํ, ปญฺญตฺตีหิ วิวิธาหิ เทเสตี’’ติ.

‘‘මහණෙනි, ඉදින් මේ නොවූ, නූපන්, නොකළ, ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් සකස් නොවූ (අසංඛත) නිවන නොවූයේ නම්’’ යනු නිවන පිළිබඳ වූ දේශනා ප්‍රඥප්තියක් සහ පර්යාය ප්‍රඥප්තියකි. ‘‘මෙහිදී උපන්, වූ, කරන ලද, සකස් වූ (සංඛත) ධර්මයන්ගෙන් එතර වීමක් (නිශ්සරණයක්) ප්‍රඥා නොවන්නේය’’ යනු සංඛත ධර්මය පිළිබඳ පර්යාය ප්‍රඥප්තියක් සහ එය (නිවන කරා) යොමු කිරීමේ (උපනයන) ප්‍රඥප්තියකි. ‘‘මහණෙනි, යම් හෙයකින් නොවූ, නූපන්, නොකළ, අසංඛත වූ නිවනක් ඇත්තේමද’’ යනු නිවන පිළිබඳ පර්යාය ප්‍රඥප්තියක් සහ එය පැහැදිලි කරන (ජෝතනා) ප්‍රඥප්තියකි. ‘‘එබැවින් උපන්, වූ, කරන ලද, සකස් වූ ධර්මයන්ගෙන් එතර වීම ප්‍රඥා වේ’’ යනු නිවන පිළිබඳ පර්යාය ප්‍රඥප්තියකි, මාර්ගය පිළිබඳ නෛර්යාණික (සසරින් නික්ම යන) ප්‍රඥප්තියකි, සංසාරයෙන් එතර වීමේ (නිශ්සරණ) ප්‍රඥප්තියකි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘‘මහණෙනි, ඉදින් මෙය නොවූයේ නම්’’ යනාදී වශයෙන් වදාළ සේක. එබැවින් ආයුෂ්මත් මහා කච්චායන මහරහතන් වහන්සේ ‘‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එක් ධර්මයක් විවිධ ප්‍රඥප්තීන් මගින් දේශනා කරන සේක’’ යයි වදාළ සේක.

นิยุตฺโต ปญฺญตฺติ หาโร.

ප්‍රඥප්ති හාරය නිමවන ලදී.

๑๒. โอตรณหารวิภงฺโค

12. ඔතරණ හාර විභංගය (ඇතුළත් කිරීමේ ක්‍රමය පිළිබඳ විග්‍රහය)

๔๒. ตตฺถ กตโม โอตรโณ หาโร? ‘‘โย จ ปฏิจฺจุปฺปาโท’’ติ.

42. එහි ඔතරණ හාරය යනු කුමක්ද? 'යම් පටිච්චසමුප්පාදයක් වේද' යනාදියයි.

‘‘อุทฺธํ อโธ สพฺพธิ วิปฺปมุตฺโต, อยํ อหสฺมีติ อนานุปสฺสี;

เอวํ วิมุตฺโต อุทตาริ โอฆํ, อติณฺณปุพฺพํ อปุนพฺภวายา’’ติ.

‘‘ඉහළින්ද, පහළින්ද, සෑම තැනින්ම (සෑම ධාතුවකින්ම) මිදුණු, 'මම වෙමි' යි යන දෘෂ්ටියෙන් නොබලන්නා වූ; මෙසේ මිදුණු ඒ (අසේඛ) පුද්ගලයා, පෙර නොවූ විරූ සතර ඕඝයන්ගෙන්, නැවත ඉපදීමක් නැති නිවන පිණිස එතර විය.’’

‘‘อุทฺธ’’นฺติ รูปธาตุ จ อรูปธาตุ จ. ‘‘อโธ’’ติ กามธาตุ. ‘‘สพฺพธิ วิปฺปมุตฺโต’’ติ เตธาตุเก อยํ อเสกฺขาวิมุตฺติ. ตานิเยว อเสกฺขานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ, อยํ อินฺทฺริเยหิ โอตรณา.

‘‘ඉහළින්’’ යනු රූප ධාතුව හා අරූප ධාතුවයි. ‘‘පහළින්’’ යනු කාම ධාතුවයි. ‘‘සෑම තැනින්ම මිදුණු’’ යනු මේ ධාතු තුනෙහිම සිදුවන අසේඛ විමුක්තියයි. එම අසේඛ විමුක්තියෙහිම ශ්‍රද්ධාදී පඤ්ච ඉන්ද්‍රියයෝ පවතිති. මෙය ඉන්ද්‍රියයන් මගින් (දහමට) ඇතුළත් කිරීම (ඔතරණය) වේ.

ตานิเยว อเสกฺขานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ วิชฺชา, วิชฺชุปฺปาทา อวิชฺชานิโรโธ, อวิชฺชานิโรธา สงฺขารนิโรโธ, สงฺขารนิโรธา วิญฺญาณนิโรโธ, วิญฺญาณนิโรธา นามรูปนิโรโธ, นามรูปนิโรธา สฬายตนนิโรโธ, สฬายตนนิโรธา ผสฺสนิโรโธ, ผสฺสนิโรธา เวทนานิโรโธ, เวทนานิโรธา ตณฺหานิโรโธ, ตณฺหานิโรธา อุปาทานนิโรโธ, อุปาทานนิโรธา ภวนิโรโธ, ภวนิโรธา ชาตินิโรโธ, ชาตินิโรธา ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา นิรุชฺฌนฺติ. เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหติ. อยํ ปฏิจฺจสมุปฺปาเทหิ โอตรณา.

එම අසේඛ පඤ්ච ඉන්ද්‍රියයෝම විද්‍යාවයි. විද්‍යාව උපදීමෙන් අවිද්‍යාව නිරුද්ධ වේ. අවිද්‍යා නිරෝධයෙන් සංස්කාර නිරෝධය වේ. සංස්කාර නිරෝධයෙන් විඤ්ඤාණ නිරෝධය වේ. විඤ්ඤාණ නිරෝධයෙන් නාමරූප නිරෝධය වේ. නාමරූප නිරෝධයෙන් සළායතන නිරෝධය වේ. සළායතන නිරෝධයෙන් ඵස්ස නිරෝධය වේ. ඵස්ස නිරෝධයෙන් වේදනා නිරෝධය වේ. වේදනා නිරෝධයෙන් තණ්හා නිරෝධය වේ. තණ්හා නිරෝධයෙන් උපාදාන නිරෝධය වේ. උපාදාන නිරෝධයෙන් භව නිරෝධය වේ. භව නිරෝධයෙන් ජාති නිරෝධය වේ. ජාති නිරෝධයෙන් ජරා, මරණ, සෝක, පරිදේව, දුක්ඛ, දෝමනස්ස, උපායාසයෝ නිරුද්ධ වෙති. මෙසේ මේ කේවල වූ (මිශ්‍ර නොවූ) දුක්ඛස්කන්ධයාගේ නිරුද්ධ වීම වේ. මෙය පටිච්චසමුප්පාදය මගින් ඇතුළත් කිරීමයි.

ตานิเยว [Pg.55] อเสกฺขานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ ตีหิ ขนฺเธหิ สงฺคหิตานิ – สีลกฺขนฺเธน สมาธิกฺขนฺเธน ปญฺญากฺขนฺเธน, อยํ ขนฺเธหิ โอตรณา.

එම අසේඛ පඤ්ච ඉන්ද්‍රියයෝම ස්කන්ධ තුනකින් සංග්‍රහ කරනු ලැබෙත්. ඒ කවර ස්කන්ධ තුනකින්ද යත්: සීලක්ඛන්ධය, සමාධික්ඛන්ධය හා ප්‍රඥාක්ඛන්ධය යන මේවායි. මෙය ස්කන්ධයන් මගින් ඇතුළත් කිරීමයි.

ตานิเยว อเสกฺขานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ สงฺขารปริยาปนฺนานิ เย สงฺขารา อนาสวา, โน จ ภวงฺคา, เต สงฺขารา ธมฺมธาตุสงฺคหิตา. อยํ ธาตูหิ โอตรณา.

එම අසේඛ පඤ්ච ඉන්ද්‍රියයෝම සංස්කාරයන්ට අයත් වෙති. යම් සංස්කාර කෙනෙක් ආශ්‍රව රහිතද, භවයට (භවාංගයට) හේතු නොවෙත්ද, ඒ සංස්කාරයෝ ධර්ම ධාතුවෙන් සංග්‍රහ කරනු ලැබෙත්. මෙය ධාතූන් මගින් ඇතුළත් කිරීමයි.

สา ธมฺมธาตุ ธมฺมายตนปริยาปนฺนา, ยํ อายตนํ อนาสวํ, โน จ ภวงฺคํ. อยํ อายตเนหิ โอตรณา.

එම ධර්ම ධාතුව ධර්මායතනයට අයත් වේ. යම් ආයතනයක් ආශ්‍රව රහිතද, භවයට හේතු නොවේද (එය ධර්මායතනයයි). මෙය ආයතනයන් මගින් ඇතුළත් කිරීමයි.

‘‘อยํ อหสฺมีติ อนานุปสฺสี’’ติ อยํ สกฺกายทิฏฺฐิยา สมุคฺฆาโต, สา เสกฺขาวิมุตฺติ, ตานิเยว เสกฺขานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ. อยํ อินฺทฺริเยหิ โอตรณา.

‘‘මම වෙමි' යි යන දෘෂ්ටියෙන් තොර වීම’’ යනු සක්කාය දිට්ඨිය සහමුලින්ම නැති කිරීමයි. එය සේඛ විමුක්තියයි. එහි සේඛ පුද්ගලයා සතු පඤ්ච ඉන්ද්‍රියයෝ වෙති. මෙය ඉන්ද්‍රියයන් මගින් ඇතුළත් කිරීමයි.

ตานิเยว เสกฺขานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ วิชฺชา, วิชฺชุปฺปาทา อวิชฺชานิโรโธ, อวิชฺชานิโรธา สงฺขารนิโรโธ, เอวํ สพฺโพ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท. อยํ ปฏิจฺจสมุปฺปาเทหิ โอตรณา.

එම සේඛ පඤ්ච ඉන්ද්‍රියයෝම විද්‍යාවයි. විද්‍යාව උපදීමෙන් අවිද්‍යා නිරෝධයද, අවිද්‍යා නිරෝධයෙන් සංස්කාර නිරෝධයද වේ. මෙසේ මුළු පටිච්චසමුප්පාදයම අදාළ වේ. මෙය පටිච්චසමුප්පාදය මගින් ඇතුළත් කිරීමයි.

สาเยว วิชฺชา ปญฺญากฺขนฺโธ. อยํ ขนฺเธหิ โอตรณา.

එම විද්‍යාවම ප්‍රඥාක්ඛන්ධය වේ. මෙය ස්කන්ධයන් මගින් ඇතුළත් කිරීමයි.

สาเยว วิชฺชา สงฺขารปริยาปนฺนา, เย สงฺขารา อนาสวา, โน จ ภวงฺคา, เต สงฺขารา ธมฺมธาตุสงฺคหิตา, อยํ ธาตูหิ โอตรณา.

එම විද්‍යාවම සංස්කාරයන්ට අයත් වේ. යම් සංස්කාර කෙනෙක් ආශ්‍රව රහිතද, භවයට හේතු නොවෙත්ද, ඒ සංස්කාරයෝ ධර්ම ධාතුවෙන් සංග්‍රහ කරනු ලැබෙත්. මෙය ධාතූන් මගින් ඇතුළත් කිරීමයි.

สา ธมฺมธาตุ ธมฺมายตนปริยาปนฺนา, ยํ อายตนํ อนาสวํ, โน จ ภวงฺคํ, อยํ อายตเนหิ โอตรณา.

එම ධර්ම ධාතුව ධර්මායතනයට අයත් වේ. යම් ආයතනයක් ආශ්‍රව රහිතද, භවයට හේතු නොවේද (එය ධර්මායතනයයි). මෙය ආයතනයන් මගින් ඇතුළත් කිරීමයි.

เสกฺขาย จ วิมุตฺติยา อเสกฺขาย จ วิมุตฺติยา วิมุตฺโต อุทตาริ โอฆํ อติณฺณปุพฺพํ อปุนพฺภวาย. เตนาห ภควา ‘‘อุทฺธํ อโธ’’ติ.

සේඛ විමුක්තියෙන් හා අසේඛ විමුක්තියෙන් මිදුණු පුද්ගලයා, පෙර නොවූ විරූ සතර ඕඝයන්ගෙන්, නැවත ඉපදීමක් නැති නිවන පිණිස එතර විය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘‘ඉහළ හා පහළ’’ යනාදී වශයෙන් වදාළ සේක.

๔๓. ‘‘นิสฺสิตสฺส จลิตํ, อนิสฺสิตสฺส จลิตํ นตฺถิ, จลิเต อสติ ปสฺสทฺธิ, ปสฺสทฺธิยา สติ นติ น โหติ, นติยา อสติ อาคติคติ น โหติ, อาคติคติยา อสติ จุตูปปาโต น โหติ, จุตูปปาเต อสติ เนวิธ น หุรํ น อุภยมนฺตเรน เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺสา’’ติ.

43. ‘‘ඇසුරු කළ (යැපෙන) තැනැත්තාට සෙලවීම (කම්පනය) ඇත. ඇසුරු නොකරන්නාට සෙලවීමක් නැත. සෙලවීමක් නැති කල්හි ප්‍රශ්‍රබ්ධිය (ශාන්තිය) වෙයි. ප්‍රශ්‍රබ්ධිය ඇති කල්හි නැමීමක් (තණ්හාව දෙසට) නැත. නැමීමක් නැති කල්හි ඊම හා යාම (පුනර්භවය) නැත. ඊම හා යාම නැති කල්හි චුත වීම හා උපත නැත. චුත වීම හා උපත නැති කල්හි මෙලොවක් නැත, පරලොවක් නැත, ඒ දෙක අතරක්ද නැත. මෙයම දුකෙහි කෙළවරයි’’ යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

‘‘นิสฺสิตสฺส จลิต’’นฺติ นิสฺสโย นาม ทุวิโธ ตณฺหานิสฺสโย จ ทิฏฺฐินิสฺสโย จ. ตตฺถ ยา รตฺตสฺส เจตนา, อยํ ตณฺหานิสฺสโย; ยา มูฬฺหสฺส เจตนา, อยํ ทิฏฺฐินิสฺสโย. เจตนา ปน สงฺขารา, สงฺขารปจฺจยา [Pg.56] วิญฺญาณํ, วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปํ, เอวํ สพฺโพ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท. อยํ ปฏิจฺจสมุปฺปาเทหิ โอตรณา.

‘‘ඇසුරු කළ තැනැත්තාට සෙලවීමක් ඇත’’ යන්නෙහි 'ඇසුර' (නිශ්‍රය) යනු තණ්හා නිශ්‍රය හා දිට්ඨි නිශ්‍රය වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එහි රාගයෙන් යුක්ත වූවහුගේ යම් චේතනාවක් වේද, එය තණ්හා නිශ්‍රයයි. මුළා වූවහුගේ යම් චේතනාවක් වේද, එය දිට්ඨි නිශ්‍රයයි. චේතනාව වනාහි සංස්කාරයෝය. සංස්කාර ප්‍රත්‍යයෙන් විඤ්ඤාණය උපදී, විඤ්ඤාණ ප්‍රත්‍යයෙන් නාමරූප උපදී, මෙසේ මුළු පටිච්චසමුප්පාදයම වේ. මෙය පටිච්චසමුප්පාදයෙන් ඇතුළත් කිරීමයි.

ตตฺถ ยา รตฺตสฺส เวทนา, อยํ สุขา เวทนา. ยา สมฺมูฬฺหสฺส เวทนา, อยํ อทุกฺขมสุขา เวทนา, อิมา ทฺเว เวทนา เวทนากฺขนฺโธ. อยํ ขนฺเธหิ โอตรณา.

එහි රාගයෙන් යුක්ත වූවහුගේ යම් වේදනාවක් වේද, එය සුඛ වේදනාවයි. මුළා වූවහුගේ යම් වේදනාවක් වේද, එය අදුක්ඛමසුඛ වේදනාවයි. මේ වේදනා දෙකම වේදනාක්ඛන්ධයට අයත් වේ. මෙය ස්කන්ධයන් මගින් ඇතුළත් කිරීමයි.

ตตฺถ สุขา เวทนา ทฺเว อินฺทฺริยานิ สุขินฺทฺริยํ โสมนสฺสินฺทฺริยญฺจ, อทุกฺขมสุขา เวทนา อุเปกฺขินฺทฺริยํ. อยํ อินฺทฺริเยหิ โอตรณา.

එහි සුඛ වේදනාව තුළ සුඛේන්ද්‍රිය හා සෝමනස්සින්ද්‍රිය යන ඉන්ද්‍රිය දෙකක් පවතී. අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව උපේක්ඛේන්ද්‍රිය වේ. මෙය ඉන්ද්‍රියයන් මගින් ඇතුළත් කිරීමයි.

ตานิเยว อินฺทฺริยานิ สงฺขารปริยาปนฺนานิ, เย สงฺขารา สาสวา ภวงฺคา, เต สงฺขารา ธมฺมธาตุสงฺคหิตา. อยํ ธาตูหิ โอตรณา.

එම ඉන්ද්‍රියයන්ම සංස්කාරයන්ට අයත් වේ. යම් සංස්කාර කෙනෙක් ආශ්‍රව සහිතද, භවයට (භවාංගයට) හේතු වෙත්ද, ඒ සංස්කාරයෝ ධර්ම ධාතුවෙන් සංග්‍රහ කරනු ලැබෙත්. මෙය ධාතූන් මගින් ඇතුළත් කිරීමයි.

สา ธมฺมธาตุ ธมฺมายตนปริยาปนฺนา, ยํ อายตนํ สาสวํ ภวงฺคํ, อยํ อายตเนหิ โอตรณา.

එම ධර්ම ධාතුව ධර්මායතනයට අයත් වේ. යම් ආයතනයක් ආශ්‍රව සහිතද, භවයට හේතු වේද (එය ධර්මායතනයයි). මෙය ආයතනයන් මගින් ඇතුළත් කිරීමයි.

‘‘อนิสฺสิตสฺส จลิตํ นตฺถี’’ติ สมถวเสน วา ตณฺหาย อนิสฺสิโต วิปสฺสนาวเส วา ทิฏฺฐิยา อนิสฺสิโต. ยา วิปสฺสนา อยํ วิชฺชา, วิชฺชุปฺปาทา อวิชฺชานิโรโธ, อวิชฺชานิโรธา สงฺขารนิโรโธ, สงฺขารนิโรธา วิญฺญาณนิโรโธ, เอวํ สพฺโพ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท. อยํ ปฏิจฺจสมุปฺปาเทหิ โอตรณา.

‘‘ඇසුරු නොකරන්නාට සෙලවීමක් නැත’’ යනු සමථය මගින් තණ්හාව ඇසුරු නොකිරීම හෝ විපස්සනාව මගින් දෘෂ්ටිය ඇසුරු නොකිරීමයි. යම් විපස්සනාවක් වේද එය විද්‍යාවයි. විද්‍යාව උපදීමෙන් අවිද්‍යාව නිරුද්ධ වේ, අවිද්‍යා නිරෝධයෙන් සංස්කාර නිරෝධය වේ, සංස්කාර නිරෝධයෙන් විඤ්ඤාණ නිරෝධය වේ. මෙසේ මුළු පටිච්චසමුප්පාදයම අදාළ වේ. මෙය පටිච්චසමුප්පාදය මගින් ඇතුළත් කිරීමයි.

สาเยว วิปสฺสนา ปญฺญากฺขนฺโธ. อยํ ขนฺเธหิ โอตรณา.

එම විපස්සනාවම ප්‍රඥාක්ඛන්ධය වේ. මෙය ස්කන්ධයන් මගින් ඇතුළත් කිරීමයි.

สาเยว วิปสฺสนา ทฺเว อินฺทฺริยานิ – วีริยินฺทฺริยญฺจ ปญฺญินฺทฺริยญฺจ. อยํ อินฺทฺริเยหิ โอตรณา.

එම විපස්සනාව තුළම වීිරියින්ද්‍රිය හා පඤ්ඤින්ද්‍රිය යන ඉන්ද්‍රිය දෙකක් පවතී. මෙය ඉන්ද්‍රියයන් මගින් ඇතුළත් කිරීමයි.

สาเยว วิปสฺสนา สงฺขารปริยาปนฺนา, เย สงฺขารา อนาสวา, โน จ ภวงฺคา, เต สงฺขารา ธมฺมธาตุสงฺคหิตา. อยํ ธาตูหิ โอตรณา.

එම විපස්සනාවම සංස්කාරයන්ට අයත් වේ. යම් සංස්කාර කෙනෙක් ආශ්‍රව රහිතද, භවයට හේතු නොවෙත්ද, ඒ සංස්කාරයෝ ධර්ම ධාතුවෙන් සංග්‍රහ කරනු ලැබෙත්. මෙය ධාතූන් මගින් ඇතුළත් කිරීමයි.

สา ธมฺมธาตุ ธมฺมายตนปริยาปนฺนา, ยํ อายตนํ อนาสวํ, โน จ ภวงฺคํ. อยํ อายตเนหิ โอตรณา.

එම ධර්ම ධාතුව ධර්මායතනයට අයත් වේ. යම් ආයතනයක් ආශ්‍රව රහිතද, භවයට හේතු නොවේද (එය ධර්මායතනයයි). මෙය ආයතනයන් මගින් ඇතුළත් කිරීමයි.

‘‘ปสฺสทฺธิยา สตี’’ติ ทุวิธา ปสฺสทฺธิ กายิกา จ เจตสิกา จ. ยํ กายิกํ สุขํ, อยํ กายปสฺสทฺธิ. ยํ เจตสิกํ สุขํ, อยํ เจตสิกา ปสฺสทฺธิ. ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวทิยติ, สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยติ, สมาหิโต ยถาภูตํ ปชานาติ, ยถาภูตํ ปชานนฺโต นิพฺพินฺทติ, นิพฺพินฺทนฺโต [Pg.57] วิรชฺชติ, วิราคา วิมุจฺจติ, วิมุตฺตสฺมึ ‘‘วิมุตฺต’’มิติ ญาณํ โหติ, ‘‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’’ติ ปชานาติ. โส น นมติ รูเปสุ, น สทฺเทสุ, น คนฺเธสุ, น รเสสุ, น โผฏฺฐพฺเพสุ, น ธมฺเมสุ ขยา ราคสฺส ขยา โทสสฺส ขยา โมหสฺส เยน รูเปน ตถาคตํ ติฏฺฐนฺตํ จรนฺตํ ปญฺญาปยมาโน ปญฺญาเปยฺย, ตสฺส รูปสฺส ขยา วิราคา นิโรธา จาคา ปฏินิสฺสคฺคา รูปสงฺขเย วิมุตฺโต, ตถาคโต อตฺถีติปิ น อุเปติ, นตฺถีติปิ น อุเปติ, อตฺถิ นตฺถีติปิ น อุเปติ, เนวตฺถิ โน นตฺถีติปิ น อุเปติ. อถ โข คมฺภีโร อปฺปเมยฺโย อสงฺเขยฺโย นิพฺพุโตติเยว สงฺขํ คจฺฉติ ขยา ราคสฺส, ขยา โทสสฺส, ขยา โมหสฺส.

‘‘පස්සද්ධියා සති’’ යන්නෙහි පස්සද්ධිය (සන්සිඳීම) කායික හා චෛතසික වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. යම් කායික සැපයක් ඇද්ද, මෙය කාය පස්සද්ධියයි. යම් චෛතසික සැපයක් ඇද්ද, මෙය චෛතසික පස්සද්ධියයි. සන්සිඳුණු කය ඇත්තා සැප විඳියි, සැප ඇත්තාගේ සිත සමාධිගත වෙයි, සමාධිගත වූ තැනැත්තා තත්ත්වාකාරයෙන් (යථාභූතව) දනියි, තත්ත්වාකාරයෙන් දන්නේ කළකිරෙයි, කළකිරෙන්නේ නොඇලෙයි, නොඇලීමෙන් මිදෙයි, මිදුණු කල්හි ‘මිදුණේය’ යන ඥානය වෙයි. ‘ජාතිය ක්ෂය විය, බ්‍රහ්මචර්යාව වැස නිම කරන ලදී, කළ යුතු දේ කරන ලදී, මේ අත්බැව පිණිස තවත් කළ යුතු දෙයක් නැතැ’යි දනියි. හෙතෙම රාගය ක්ෂය වීමෙන්, ද්වේෂය ක්ෂය වීමෙන්, මෝහය ක්ෂය වීමෙන් රූපයන්හි නොනැමෙයි, ශබ්දයන්හි නොනැමෙයි, ගන්ධයන්හි නොනැමෙයි, රසයන්හි නොනැමෙයි, ස්පර්ශයන්හි නොනැමෙයි, ධර්මයන්හි නොනැමෙයි. යම් රූපයකින් සිටින්නා වූ හෝ හැසිරෙන්නා වූ තථාගතයන් පැනවිය හැකි නම්, ඒ රූපය ක්ෂය වීමෙන්, විරාගයෙන්, නිරෝධයෙන්, අත්හැරීමෙන් හා දුරු කිරීමෙන්, රූප සංඛ්‍යාවෙන් මිදුණු තථාගතයන් වහන්සේ ‘ඇත’ යන පැත්තට ද නොඑළඹෙයි, ‘නැත’ යන පැත්තට ද නොඑළඹෙයි, ‘ඇත සහ නැත’ යන පැත්තට ද නොඑළඹෙයි, ‘ඇතැයි ද නැතැයි ද නොවෙයි’ යන පැත්තට ද නොඑළඹෙයි. එතකුදු වුවත් රාග, ද්වේෂ, මෝහයන්ගේ ක්ෂය වීමෙන් ගැඹුරු වූ, අප්‍රමාණ වූ, ගණන් කළ නොහැකි වූ, නිවුණු (නිර්වාණයට පත් වූ) කෙනෙකු ලෙසම සංඛ්‍යාවට (ගිණුමට) යයි.

ยาย เวทนาย…เป… ยาย สญฺญาย. เยหิ สงฺขาเรหิ. เยน วิญฺญาเณน ตถาคตํ ติฏฺฐนฺตํ จรนฺตํ ปญฺญาปยมาโน ปญฺญาเปยฺย, ตสฺส วิญฺญาณสฺส ขยา วิราคา นิโรธา จาคา ปฏินิสฺสคฺคา วิญฺญาณสงฺขเย วิมุตฺโต, ตถาคโต อตฺถีติปิ น อุเปติ, นตฺถีติปิ น อุเปติ, อตฺถิ นตฺถีติปิ น อุเปติ, เนวตฺถิ โน นตฺถีติปิ น อุเปติ. อถ โข คมฺภีโร อปฺปเมยฺโย อสงฺเขยฺโย นิพฺพุโตติเยว สงฺขํ คจฺฉติ ขยา ราคสฺส, ขยา โทสสฺส, ขยา โมหสฺส. ‘‘อาคตี’’ติ อิธาคติ. ‘‘คตี’’ติ เปจฺจภโว. อาคติคตีปิ น ภวนฺติ, ‘‘เนวิธา’’ติ ฉสุ อชฺฌตฺติเกสุ อายตเนสุ. ‘‘น หุร’’นฺติ ฉสุ พาหิเรสุ อายตเนสุ. ‘‘น อุภยมนฺตเรนา’’ติ ผสฺสสมุทิเตสุ ธมฺเมสุ อตฺตานํ น ปสฺสติ. ‘‘เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺสา’’ติ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท. โส ทุวิโธ โลกิโย จ โลกุตฺตโร จ. ตตฺถ โลกิโย อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา, ยาว ชรามรณา. โลกุตฺตโร สีลวโต อวิปฺปฏิสาโร ชายติ, ยาว นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาติ. เตนาห ภควา ‘‘นิสฺสิตสฺส จลิตํ อนิสฺสิตสฺส จลิตํ นตฺถิ…เป… เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺสา’’ติ.

යම් වේදනාවකින්...පෙ... යම් සංඥාවකින්, යම් සංස්කාරයන්ගෙන්, යම් විඤ්ඤාණයකින් සිටින්නා වූ හෝ හැසිරෙන්නා වූ තථාගතයන් පැනවිය හැකි නම්, ඒ විඤ්ඤාණය ක්ෂය වීමෙන්, විරාගයෙන්, නිරෝධයෙන්, අත්හැරීමෙන් හා දුරු කිරීමෙන්, විඤ්ඤාණ සංඛ්‍යාවෙන් මිදුණු තථාගතයන් වහන්සේ ‘ඇත’ යන පැත්තට ද නොඑළඹෙයි, ‘නැත’ යන පැත්තට ද නොඑළඹෙයි, ‘ඇත සහ නැත’ යන පැත්තට ද නොඑළඹෙයි, ‘ඇතැයි ද නැතැයි ද නොවෙයි’ යන පැත්තට ද නොඑළඹෙයි. එතකුදු වුවත් රාග, ද්වේෂ, මෝහයන්ගේ ක්ෂය වීමෙන් ගැඹුරු වූ, අප්‍රමාණ වූ, ගණන් කළ නොහැකි වූ, නිවුණු කෙනෙකු ලෙසම සංඛ්‍යාවට යයි. ‘ආගති’ යනු මෙලොවට පැමිණීමයි. ‘ගති’ යනු පරලොව උපතයි. ආගති-ගති ද නැත. ‘නෙවිධ’ යනු ආධ්‍යාත්මික ආයතන හයෙහි (නැත යන්නයි). ‘න හුරං’ යනු බාහිර ආයතන හයෙහි (නැත යන්නයි). ‘න උභයමන්තරේන’ යනු ස්පර්ශයෙන් හටගත් ධර්මයන්හි ආත්මයක් නොදකියි. ‘ඒසේවන්තො දුක්ඛස්ස’ යනු ප්‍රතීත්‍යසමුප්පාදයයි. එය ලෞකික හා ලෝකෝත්තර වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එහි ලෞකික ප්‍රතීත්‍යසමුප්පාදය අවිද්‍යා ප්‍රත්‍යයෙන් සංස්කාරයන්ගේ පටන් ජරා-මරණ දක්වා වේ. ලෝකෝත්තර ප්‍රතීත්‍යසමුප්පාදය සිල්වතාට අවිප්පටිසාරය (නොතැවීම) ඇති වීමෙන් පටන් ගෙන ‘මේ අත්බැව පිණිස තවත් කළ යුතු දෙයක් නැතැ’යි දැන ගැනීම දක්වා වේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘ඇසුරු කළ තැනැත්තාට සැලීමක් ඇත, ඇසුරු නොකළ තැනැත්තාට සැලීමක් නැත...පෙ... එයම දුකේ කෙළවරයි’ යනුවෙන් වදාළ සේක.

๔๔.

44.

‘‘เย เกจิ โสกา ปริเทวิตา วา, ทุกฺขา จ โลกสฺมิมเนกรูปา;

ปิยํ ปฏิจฺจปฺปภวนฺติ เอเต, ปิเย อสนฺเต น ภวนฺติ เอเต.

‘‘යම්කිසි ශෝක කෙනෙක් හෝ වැළපීම් කෙනෙක් හෝ ලොවෙහි නානාවිධ දුක් කෙනෙක් වෙත් ද, ඒ මේ සියල්ල ප්‍රිය දේ නිසා හටගනිත්. ප්‍රිය දේ නැති කල්හි මේවා ඇති නොවේ.

ตสฺมา [Pg.58] หิ เต สุขิโน วีตโสกา, เยสํ ปิยํ นตฺถิ กุหิญฺจิ โลเก;

ตสฺมา อโสกํ วิรชํ ปตฺถยาโน, ปิยํ น กยิราถ กุหิญฺจิ โลเก’’ติ.

එබැවින් ලොවෙහි යම් කෙනෙකුට ප්‍රිය දෙයක් නැද්ද, ඔවුහු පහ වූ ශෝක ඇතිව සුවපත් වෙති. එහෙයින් ශෝක රහිත වූ, කෙලෙස් රහිත වූ නිර්වාණය පතන්නා ලොවෙහි කොතැනකවත් ප්‍රිය නොකළ යුතුය’’යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

‘‘เย เกจิ โสกา ปริเทวิตา วา, ทุกฺขา จ โลกสฺมิมเนกรูปา ปิยํ ปฏิจฺจปฺปภวนฺติ เอเต’’ติ – อยํ ทุกฺขา เวทนา. ‘‘ปิเย อสนฺเต น ภวนฺติ เอเต’’ติ – อยํ สุขา เวทนา. เวทนา เวทนากฺขนฺโธ. อยํ ขนฺเธหิ โอตรณา.

‘‘යම්කිසි ශෝක කෙනෙක් හෝ වැළපීම් කෙනෙක් හෝ ලොවෙහි නානාවිධ දුක් කෙනෙක් වෙත් ද, ඒ මේ සියල්ල ප්‍රිය දේ නිසා හටගනිත්’’ - මෙය දුක්ඛ වේදනාවයි. ‘‘ප්‍රිය දේ නැති කල්හි මේවා ඇති නොවේ’’ - මෙය සුඛ වේදනාවයි. වේදනාව වනාහි වේදනාක්ඛන්ධයයි. මෙය ස්කන්ධයන් මගින් බැස ගැනීමයි (ඇතුළත් කිරීමයි).

เวทนาปจฺจยา ตณฺหา, ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานํ, อุปาทานปจฺจยา ภโว, ภวปจฺจยา ชาติ, ชาติปจฺจยา ชรามรณํ, เอวํ สพฺพํ. อยํ ปฏิจฺจสมุปฺปาเทหิ โอตรณา.

වේදනා ප්‍රත්‍යයෙන් තණ්හාව ද, තණ්හා ප්‍රත්‍යයෙන් උපාදානය ද, උපාදාන ප්‍රත්‍යයෙන් භවය ද, භව ප්‍රත්‍යයෙන් ජාතිය ද, ජාති ප්‍රත්‍යයෙන් ජරා-මරණ ද වේ. මෙසේ සියල්ල දත යුතුය. මෙය ප්‍රතීත්‍යසමුප්පාදය මගින් බැස ගැනීමයි.

ตตฺถ สุขา เวทนา ทฺเว อินฺทฺริยานิ – สุขินฺทฺริยํ โสมนสฺสินฺทฺริยญฺจ. ทุกฺขา เวทนา ทฺเว อินฺทฺริยานิ – ทุกฺขินฺทฺริยํ โทมนสฺสินฺทฺริยญฺจ. อยํ อินฺทฺริเยหิ โอตรณา.

එහි සුඛ වේදනාව ඉන්ද්‍රියයන් දෙකකි - සුඛින්ද්‍රිය සහ සෝමනස්සින්ද්‍රියයි. දුක්ඛ වේදනාව ඉන්ද්‍රියයන් දෙකකි - දුක්ඛින්ද්‍රිය සහ දෝමනස්සින්ද්‍රියයි. මෙය ඉන්ද්‍රියයන් මගින් බැස ගැනීමයි.

ตานิเยว อินฺทฺริยานิ สงฺขารปริยาปนฺนานิ, เย สงฺขารา สาสวา ภวงฺคา, เต สงฺขารา ธมฺมธาตุสงฺคหิตา. อยํ ธาตูหิ โอตรณา.

ඒ ඉන්ද්‍රියයන්ම සංස්කාරයන්ට අයත් වේ. යම් සංස්කාර කෙනෙක් ආස්‍රව සහිත ද, භවයට හේතු වෙත් ද, ඒ සංස්කාරයෝ ධර්ම ධාතුවට ඇතුළත් වෙති. මෙය ධාතුන් මගින් බැස ගැනීමයි.

สา ธมฺมธาตุ ธมฺมายตนปริยาปนฺนา, ยํ อายตนํ สาสวํ ภวงฺคํ. อยํ อายตเนหิ โอตรณา.

ඒ ධර්ම ධාතුව ධර්මායතනයට අයත් වේ. යම් ආයතනයක් ආස්‍රව සහිත ද, භවයට හේතු වෙයි ද, මෙය ආයතන මගින් බැස ගැනීමයි.

ตสฺมา หิ เต สุขิโน วีตโสกา, เยสํ ปิยํ นตฺถิ กุหิญฺจิ โลเก;

ตสฺมา อโสกํ วิรชํ ปตฺถยาโน, ปิยํ น กยิราถ กุหิญฺจิ โลเกติ.

එබැවින් ලොවෙහි යම් කෙනෙකුට ප්‍රිය දෙයක් නැද්ද, ඔවුහු පහ වූ ශෝක ඇතිව සුවපත් වෙති. එහෙයින් ශෝක රහිත වූ, කෙලෙස් රහිත වූ නිර්වාණය පතන්නා ලොවෙහි කොතැනකවත් ප්‍රිය නොකළ යුතුය.

อิทํ ตณฺหาปหานํ. ตณฺหานิโรธา อุปาทานนิโรโธ, อุปาทานนิโรธา ภวนิโรโธ, เอวํ สพฺพํ. อยํ ปฏิจฺจสมุปฺปาเทหิ โอตรณา.

මෙය තණ්හාව ප්‍රහීණ කිරීමයි. තණ්හා නිරෝධයෙන් උපාදාන නිරෝධය ද, උපාදාන නිරෝධයෙන් භව නිරෝධය ද වේ. මෙසේ සියල්ල දත යුතුය. මෙය ප්‍රතීත්‍යසමුප්පාදය මගින් බැස ගැනීමයි.

ตํเยว ตณฺหาปหานํ สมโถ. โส สมโถ ทฺเว อินฺทฺริยานิ สตินฺทฺริยํ สมาธินฺทฺริยญฺจ. อยํ อินฺทฺริเยหิ โอตรณา.

ඒ තණ්හා ප්‍රහාණයම සමථයයි. ඒ සමථය ඉන්ද්‍රියයන් දෙකකි - සතින්ද්‍රිය සහ සමාධින්ද්‍රියයි. මෙය ඉන්ද්‍රියයන් මගින් බැස ගැනීමයි.

โสเยว สมโถ สมาธิกฺขนฺโธ. อยํ ขนฺเธหิ โอตรณา.

ඒ සමථයම සමාධික්ඛන්ධයයි. මෙය ස්කන්ධයන් මගින් බැස ගැනීමයි.

โสเยว สมโถ สงฺขารปริยาปนฺโน, เย สงฺขารา อนาสวา, โน จ ภวงฺคา, เต สงฺขารา ธมฺมธาตุสงฺคหิตา. อยํ ธาตูหิ โอตรณา.

ඒ සමථයම සංස්කාරයන්ට අයත් වේ. යම් සංස්කාර කෙනෙක් අනාස්‍රව ද, භවයට හේතු නොවෙත් ද, ඒ සංස්කාරයෝ ධර්ම ධාතුවට ඇතුළත් වෙති. මෙය ධාතුන් මගින් බැස ගැනීමයි.

สา [Pg.59] ธมฺมธาตุ ธมฺมายตนปริยาปนฺนา, ยํ อายตนํ อนาสวํ, โน จ ภวงฺคํ. อยํ อายตเนหิ โอตรณา. เตนาห ภควา ‘‘เย เกจิ โสกา’’ติ.

ඒ ධර්ම ධාතුව ධර්මායතනයට අයත් වේ. යම් ආයතනයක් අනාස්‍රව ද, භවයට හේතු නොවේ ද, මෙය ආයතන මගින් බැස ගැනීමයි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘‘යම්කිසි ශෝක කෙනෙක්’’ යනාදී වශයෙන් වදාළ සේක.

กามํ กามยมานสฺส, ตสฺส เจ ตํ สมิชฺฌติ;

อทฺธา ปีติมโน โหติ, ลทฺธา มจฺโจ ยทิจฺฉติ.

කාමයන් පතන්නා වූ ඒ සත්ත්වයාට, ඉදින් ඒ කාමයෝ සමෘද්ධිමත් වෙත් ද, ඒ මර්ත්‍ය තැනැත්තා තමා කැමති දේ ලැබුණු බැවින් ඒකාන්තයෙන්ම සතුටු සිත් ඇත්තේ වෙයි.

ตสฺส เจ กามยานสฺส, ฉนฺทชาตสฺส ชนฺตุโน;

เต กามา ปริหายนฺติ, สลฺลวิทฺโธว รุปฺปติ.

කාමයන් පතන්නා වූ, ඒ කෙරෙහි කැමැත්ත උපන් සත්ත්වයාගේ ඒ කාමයෝ ඉදින් පිරිහෙත් ද, හෙතෙම හීයකින් විදිනු ලැබුවකු මෙන් පෙළෙයි.

โย กาเม ปริวชฺเชติ, สปฺปสฺเสว ปทา สิโร;

โสมํ วิสตฺติกํ โลเก, สโต สมติวตฺตตีติ.

යමෙක් සර්පයෙකුගේ හිස පයින් මගහරින්නාක් මෙන් කාමයන් මගහරියි ද, හෙතෙම ලොවෙහි ඇලෙන ස්වභාවය ඇති මේ තණ්හාව සිහි ඇත්තේව ඉක්මවා යයි යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

ตตฺถ ยา ปีติมนตา, อยํ อนุนโย. ยทาห สลฺลวิทฺโธว รุปฺปตีติ, อิทํ ปฏิฆํ. อนุนยํ ปฏิฆญฺจ ปน ตณฺหาปกฺโข, ตณฺหาย จ ปน ทสรูปีนิ อายตนานิ ปทฏฺฐานํ. อยํ อายตเนหิ โอตรณา.

එහි යම් සතුටු සිත් ඇති බවක් ඇද්ද, මෙය අනුනය (ඇලීම) වේ. ‘හීයකින් විදිනු ලැබුවකු මෙන් පෙළෙයි’ යනුවෙන් යමක් වදාළේ ද, මෙය පටිඝය (ගැටීම) වේ. අනුනය හා පටිඝය යන දෙකම තණ්හා පාර්ශවයට අයත් වේ. තණ්හාවට වනාහි දස රූපී ආයතනයෝ ප්‍රත්‍යුත්පන්න (ආසන්න) හේතුව වෙති. මෙය ආයතන මගින් බැස ගැනීමයි.

ตานิเยว ทส รูปีนิ รูปกาโย นามสมฺปยุตฺโต, ตทุภยํ นามรูปํ, นามรูปปจฺจยา สฬายตนํ, สฬายตนปจฺจยา ผสฺโส, ผสฺสปจฺจยา เวทนา, เวทนาปจฺจยา ตณฺหา, เอวํ สพฺพํ. อยํ ปฏิจฺจสมุปฺปาเทหิ โอตรณา.

ඒ දස රූපී ආයතනයෝම නාමය හා සම්බන්ධ වූ රූප කායයි. ඒ දෙකම නාම-රූප වේ. නාම-රූප ප්‍රත්‍යයෙන් සළායතනය ද, සළායතන ප්‍රත්‍යයෙන් ස්පර්ශය ද, ස්පර්ශ ප්‍රත්‍යයෙන් වේදනාව ද, වේදනා ප්‍රත්‍යයෙන් තණ්හාව ද වේ. මෙසේ සියල්ල දත යුතුය. මෙය ප්‍රතීත්‍යසමුප්පාදය මගින් බැස ගැනීමයි.

ตเทว นามรูปํ ปญฺจกฺขนฺโธ;

อยํ ขนฺเธหิ โอตรณา;

ตเทว นามรูปํ อฏฺฐารส ธาตุโย;

อยํ ธาตูหิ โอตรณา;

ඒ නාම-රූපයම පංචස්කන්ධයයි; මෙය ස්කන්ධයන් මගින් බැස ගැනීමයි. ඒ නාම-රූපයම අෂ්ටාදශ (දහඅට) ධාතූහු වෙති; මෙය ධාතුන් මගින් බැස ගැනීමයි.

ตตฺถ โย รูปกาโย อิมานิ ปญฺจ รูปีนิ อินฺทฺริยานิ, โย นามกาโย อิมานิ ปญฺจ อรูปีนิ อินฺทฺริยานิ, อิมานิ ทส อินฺทฺริยานิ. อยํ อินฺทฺริเยหิ โอตรณา.

එහි යම් රූප කායයක් ඇද්ද, මේ රූපී ඉන්ද්‍රියයන් පහ වේ. යම් නාම කායයක් ඇද්ද, මේ අරූපී ඉන්ද්‍රියයන් පහ වේ. මේ දස ඉන්ද්‍රියයෝ වෙති. මෙය ඉන්ද්‍රියයන් මගින් බැස ගැනීමයි.

ตตฺถ ยทาห –

එහි යමක් වදාළේ ද -

‘‘โย กาเม ปริวชฺเชติ, สปฺปสฺเสว ปทา สิโร;

โสมํ วิสตฺติกํ โลเก, สโต สมติวตฺตตี’’ติ.

“යමෙක් සර්පයෙකුගේ හිස පයින් මගහරින්නාක් මෙන් කාමයන් මගහරියිද, සිහියෙන් යුක්ත වූ ඒ භික්ෂුව ලෝකයෙහි පවත්නා මෙම ඇලීම (තණ්හාව) මැනවින් ඉක්මවා යයි.”

อยํ สอุปาทิเสสา นิพฺพานธาตุ, อยํ ธาตูหิ โอตรณา.

මෙය සඋපාදිසේස නිබ්බාන ධාතුවයි. මෙය ධාතූන් මගින් (ශාසන ධර්මයට) ඇතුළත් කිරීමයි (ඔතරණ හාරයයි).

สาเยว สอุปาทิเสสา นิพฺพานธาตุ วิชฺชา, วิชฺชุปฺปาทา อวิชฺชานิโรโธ, อวิชฺชานิโรธา สงฺขารนิโรโธ, เอวํ สพฺพํ. อยํ ปฏิจฺจสมุปฺปาเทหิ โอตรณา.

එම සඋපාදිසේස නිබ්බාන ධාතුවම විද්‍යාවයි. විද්‍යාව පහළ වීමෙන් අවිද්‍යාව නිරුද්ධ වෙයි. අවිද්‍යාව නිරුද්ධ වීමෙන් සංස්කාර නිරුද්ධ වෙයි. මෙලෙස සියල්ලම දත යුතුය. මෙය පටිච්චසමුප්පාදයන් මගින් ඇතුළත් කිරීමයි.

สาเยว [Pg.60] วิชฺชา ปญฺญากฺขนฺโธ. อยํ ขนฺเธหิ โอตรณา.

එම විද්‍යාවම ප්‍රඥා ස්කන්ධයයි. මෙය ස්කන්ධයන් මගින් ඇතුළත් කිරීමයි.

สาเยว วิชฺชา ทฺเว อินฺทฺริยานิ – วีริยินฺทฺริยํ ปญฺญินฺทฺริยญฺจ. อยํ อินฺทฺริเยหิ โอตรณา.

එම විද්‍යාවම වීරිය ඉන්ද්‍රිය සහ ප්‍රඥා ඉන්ද්‍රිය යන ඉන්ද්‍රිය ධර්ම දෙකකි. මෙය ඉන්ද්‍රියන් මගින් ඇතුළත් කිරීමයි.

สาเยว วิชฺชา สงฺขารปริยาปนฺนา, เย สงฺขารา อนาสวา, โน จ ภวงฺคา, เต สงฺขารา ธมฺมธาตุสงฺคหิตา. อยํ ธาตูหิ โอตรณา.

එම විද්‍යාවම සංස්කාරයන්ට අයත් වෙයි. යම් සංස්කාර කෙනෙක් ආස්‍රව රහිතද, භවයට හේතු නොවෙත්ද, ඒ සංස්කාරයෝ ධර්ම ධාතුවට ඇතුළත් වෙති. මෙය ධාතූන් මගින් ඇතුළත් කිරීමයි.

สา ธมฺมธาตุ ธมฺมายตนปริยาปนฺนา, ยํ อายตนํ อนาสวํ, โน จ ภวงฺคํ. อยํ อายตเนหิ โอตรณา. เตนาห ภควา ‘‘กามํ กามยมานสฺสา’’ติ.

එම ධර්ම ධාතුව ධම්මායතනයට අයත් වෙයි. යම් ආයතනයක් ආස්‍රව රහිතද, භවයට හේතු නොවේද (එයයි). මෙය ආයතනයන් මගින් ඇතුළත් කිරීමයි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'කාමයන් කැමති වන්නාට' (කාමං කාමයමානස්ස) යැයි වදාළ සේක.

เอตฺตาวตา ปฏิจฺจ อินฺทฺริยขนฺธธาตุอายตนานิ สโมสรโณตรณานิ ภวนฺติ. เอวํ ปฏิจฺจ อินฺทฺริยขนฺธธาตุอายตนานิ โอตาเรตพฺพานิ. เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน ‘‘โย จ ปฏิจฺจุปฺปาโท’’ติ.

මෙතෙකින් පටිච්චසමුප්පාද, ඉන්ද්‍රිය, ස්කන්ධ, ධාතු සහ ආයතනයන්ගේ එක් රැස් වීම් හා බැස ගැනීම් වෙයි. මෙලෙස පටිච්චසමුප්පාද, ඉන්ද්‍රිය, ස්කන්ධ, ධාතු හා ආයතනයන් (ධර්මයට) ඇතුළත් කළ යුතුය. එබැවින් ආයුෂ්මත් මහාකාත්‍යායන තෙරුන් වහන්සේ 'යම් පටිච්චසමුප්පාදයක් වේද' යැයි වදාළ සේක.

นิยุตฺโต โอตรโณ หาโร.

ඔතරණ හාරය නිමවන ලදී.

๑๓. โสธนหารวิภงฺโค

13. සෝධන හාර විභංගය

๔๕. ตตฺถ กตโม โสธโน หาโร? ‘‘วิสฺสชฺชิตมฺหิ ปญฺเห’’ติคาถา. ยถา อายสฺมา อชิโต ปารายเน ภควนฺตํ ปญฺหํ ปุจฺฉติ –

45. එහි සෝධන හාරය යනු කුමක්ද? 'ප්‍රශ්නය විසඳන කල්හි' (විස්සජ්ජිතම්හි පඤ්හේ) යන ගාථාවයි. ආයුෂ්මත් අජිත තෙරුන් වහන්සේ පාරායන සූත්‍රයෙහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් ප්‍රශ්න විමසූ ආකාරය මෙනි –

‘‘เกนสฺสุ นิวุโต โลโก, เกนสฺสุ นปฺปกาสติ;

กิสฺสาภิเลปนํ พฺรูสิ, กึสุ ตสฺส มหพฺภย’’นฺติ.

“ලෝකය කුමකින් වැසී පවතීද? කුමක් නිසා ලෝකය ප්‍රකාශ නොවේද? (ලෝකයාගේ) ඇලීම කුමක්දැයි ඔබ වහන්සේ වදාරන සේක්ද? ලෝකයාගේ මහා බිය කුමක්ද?”

‘‘อวิชฺชาย นิวุโต โลโก, [อชิตาติ ภควา]วิวิจฺฉา ปมาทา นปฺปกาสติ;

ชปฺปาภิเลปนํ พฺรูมิ, ทุกฺขมสฺส มหพฺภย’’นฺติ.

“අජිතය, ලෝකය අවිද්‍යාවෙන් වැසී පවතී. සැකය හා ප්‍රමාදය නිසා ලෝකය ප්‍රකාශ නොවේ. තණ්හාව එහි ඇලීම යැයි කියමි. දුක එහි මහා බියයි.”

‘‘เกนสฺสุ นิวุโต โลโก’’ติ ปญฺเห ‘‘อวิชฺชาย นิวุโต โลโก’’ติ ภควา ปทํ โสเธติ, โน จ อารมฺภํ. ‘‘เกนสฺสุ นปฺปกาสตี’’ติ ปญฺเห ‘‘วิวิจฺฉา ปมาทา นปฺปกาสตี’’ติ ภควา ปทํ โสเธติ, โน จ อารมฺภํ. ‘‘กิสฺสาภิเลปนํ พฺรูสี’’ติ ปญฺเห ‘‘ชปฺปาภิเลปนํ พฺรูมี’’ติ ภควา ปทํ โสเธติ, โน จ อารมฺภํ. ‘‘กึสุ ตสฺส มหพฺภย’’นฺติ ปญฺเห ‘‘ทุกฺขมสฺส มหพฺภย’’นฺติ สุทฺโธ อารมฺโภ. เตนาห ภควา ‘‘อวิชฺชาย นิวุโต โลโก’’ติ.

“ලෝකය කුමකින් වැසී ඇද්ද” යන ප්‍රශ්නයෙහි “ලෝකය අවිද්‍යාවෙන් වැසී ඇත” යැයි වදාළ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පදය පිරිසිදු කරන සේක, නමුත් අභිප්‍රාය (අර්ථය) පිරිසිදු නොකරන සේක. “ලෝකය කුමක් නිසා ප්‍රකාශ නොවේද” යන ප්‍රශ්නයෙහි “සැකය හා ප්‍රමාදය නිසා ප්‍රකාශ නොවේ” යැයි වදාළ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පදය පිරිසිදු කරන සේක, නමුත් අභිප්‍රාය පිරිසිදු නොකරන සේක. “ඇලීම කුමක්දැයි වදාරන සේක්ද” යන ප්‍රශ්නයෙහි “තණ්හාව ඇලීම යැයි කියමි” යැයි වදාළ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පදය පිරිසිදු කරන සේක, නමුත් අභිප්‍රාය පිරිසිදු නොකරන සේක. “එහි මහා බිය කුමක්ද” යන ප්‍රශ්නයෙහි “දුක එහි මහා බියයි” යැයි වදාළ කල්හි අභිප්‍රාය පිරිසිදු විය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “අවිද්‍යාවෙන් ලෝකය වැසී ඇත” යැයි වදාළ සේක.

‘‘สวนฺติ [Pg.61] สพฺพธิ โสตา, [อิจฺจายสฺมา อชิโต]โสตานํ กึ นิวารณํ;

โสตานํ สํวรํ พฺรูหิ, เกน โสตา ปิธียเร’’ติ.

“සෑම තැනම (තණ්හාදී) සැඩපහරවල් ගලා යයි. එම සැඩපහරවල් වැළැක්වීම කුමක්ද? සැඩපහරවල්හි සංවරය වදාළ මැනව. කුමකින් සැඩපහරවල් පියවනු ලැබේද?” යැයි ආයුෂ්මත් අජිත තෙරුන් වහන්සේ විචාළහ.

‘‘ยานิ โสตานิ โลกสฺมึ, [อชิตาติ ภควา]สติ เตสํ นิวารณํ;

โสตานํ สํวรํ พฺรูมิ, ปญฺญาเยเต ปิธียเร’’ติ.

“අජිතය, ලෝකයෙහි යම් සැඩපහරවල් ගලා යයිද, සිහිය (සති) ඒවායේ වැළැක්වීමයි. සැඩපහරවල් වැසීම (සංවරය) ගැන මම කියමි. ප්‍රඥාවෙන් ඒවා පියවනු ලැබේ.”

‘‘สวนฺติ สพฺพธิ โสตา, โสตานํ กึ นิวารณ’’นฺติ ปญฺเห ‘‘ยานิ โสตานิ โลกสฺมึ, สติ เตสํ นิวารณ’’นฺติ ภควา ปทํ โสเธติ, โน จ อารมฺภํ. ‘‘โสตานํ สํวรํ พฺรูหิ, เกน โสตา ปิธียเร’’ติ ปญฺเห ‘‘โสตานํ สํวรํ พฺรูมิ, ปญฺญาเยเต ปิธียเร’’ติ สุทฺโธ อารมฺโภ. เตนาห ภควา ‘‘ยานิ โสตานิ โลกสฺมิ’’นฺติ.

“සෑම තැනම සැඩපහරවල් ගලා යයි, සැඩපහරවල්හි වැළැක්වීම කුමක්ද” යන ප්‍රශ්නයෙහි “ලෝකයෙහි යම් සැඩපහරවල් ගලා යයිද, සිහිය ඒවායේ වැළැක්වීමයි” යැයි වදාළ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පදය පිරිසිදු කරන සේක, නමුත් අභිප්‍රාය පිරිසිදු නොකරන සේක. “සැඩපහරවල්හි සංවරය වදාළ මැනව, කුමකින් ඒවා පියවනු ලැබේද” යන ප්‍රශ්නයෙහි “සැඩපහරවල් වැසීම ගැන මම කියමි, ප්‍රඥාවෙන් ඒවා පියවනු ලැබේ” යැයි වදාළ කල්හි අභිප්‍රාය පිරිසිදු විය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “ලෝකයෙහි යම් සැඩපහරවල් ගලා යයිද” යැයි වදාළ සේක.

‘‘ปญฺญา เจว สติ จ, [อิจฺจายสฺมา อชิโต]นามรูปญฺจ มาริส;

เอตํ เม ปุฏฺโฐ ปพฺรูหิ, กตฺเถตํ อุปรุชฺฌตี’’ติ.

“නිදුකාණන් වහන්ස, ප්‍රඥාව සහ සිහියද, නාම-රූපයද යන මේවා කොහි නිරුද්ධ වේදැයි මා ඇසූ ප්‍රශ්නයට වදාළ මැනව.”

ปญฺเห –

ප්‍රශ්නයෙහි –

‘‘ยเมตํ ปญฺหํ อปุจฺฉิ, อชิต ตํ วทามิ เต;

ยตฺถ นามญฺจ รูปญฺจ, อเสสํ อุปรุชฺฌติ;

วิญฺญาณสฺส นิโรเธน, เอตฺเถตํ อุปรุชฺฌตี’’ติ.

“අජිතය, ඔබ යම් ප්‍රශ්නයක් විචාළෙහිද, එය මම ඔබට කියමි. යම් තැනක නාම-රූපයන් ඉතිරි නැතිව නිරුද්ධ වේද, විඤ්ඤාණය නිරුද්ධ වීමෙන් මෙය (නාම-රූපය) එහි නිරුද්ධ වෙයි.”

สุทฺโธ อารมฺโภ. เตนาห ภควา ‘‘ยเมตํ ปญฺหํ อปุจฺฉี’’ติ. ยตฺถ เอวํ สุทฺโธ อารมฺโภ, โส ปญฺโห วิสชฺชิโต ภวติ. ยตฺถ ปน อารมฺโภ อสุทฺโธ, น ตาว โส ปญฺโห วิสชฺชิโต ภวติ. เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน ‘‘วิสฺสชฺชิตมฺหิ ปญฺเห’’ติ.

මෙහි අභිප්‍රාය පිරිසිදු විය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “ඔබ යම් ප්‍රශ්නයක් විචාළෙහිද” යැයි වදාළ සේක. යම් තැනක මෙසේ අභිප්‍රාය පිරිසිදු වේද, එම ප්‍රශ්නය විසඳන ලද්දේ වෙයි. යම් තැනක අභිප්‍රාය අපිරිසිදුද, ඒ තාක් එම ප්‍රශ්නය විසඳන ලද්දේ නොවේ. එබැවින් ආයුෂ්මත් මහාකාත්‍යායන තෙරුන් වහන්සේ “ප්‍රශ්නය විසඳන කල්හි” යැයි වදාළ සේක.

นิยุตฺโต โสธโน หาโร.

සෝධන හාරය නිමවන ලදී.

๑๔. อธิฏฺฐานหารวิภงฺโค

14. අධිෂ්ඨාන හාර විභංගය

๔๖. ตตฺถ กตโม อธิฏฺฐาโน หาโร? ‘‘เอกตฺตตาย ธมฺมา, เยปิ จ เวมตฺตตาย นิทฺทิฏฺฐา’’ติ.

46. එහි අධිෂ්ඨාන හාරය යනු කුමක්ද? “ඒකත්වයෙන් සහ නානත්වයෙන් දක්වන ලද ධර්මයෝ” යන ගාථාවයි.

เย ตตฺถ นิทฺทิฏฺฐา, ตถา เต ธารยิตพฺพา.

එහි යමක් දක්වන ලද්දේද, එය ඒ අයුරින්ම (ඒකත්වයෙන් හෝ නානත්වයෙන්) දැරිය යුතුය.

‘‘ทุกฺข’’นฺติ [Pg.62] เอกตฺตตา. ตตฺถ กตมํ ทุกฺขํ? ชาติ ทุกฺขา, ชรา ทุกฺขา, พฺยาธิ ทุกฺโข, มรณํ ทุกฺขํ, อปฺปิเยหิ สมฺปโยโค ทุกฺโข, ปิเยหิ วิปฺปโยโค ทุกฺโข, ยมฺปิจฺฉํ น ลภติ ตมฺปิ ทุกฺขํ, สํขิตฺเตน ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา ทุกฺขา, รูปา ทุกฺขา, เวทนา ทุกฺขา, สญฺญา ทุกฺขา, สงฺขารา ทุกฺขา, วิญฺญาณํ ทุกฺขํ. อยํ เวมตฺตตา.

“දුක” යනු ඒකත්වයයි (පොදු ලක්ෂණයයි). එහි දුක යනු කුමක්ද? ජාතිය දුකකි, ජරාව දුකකි, ව්‍යාධිය දුකකි, මරණය දුකකි, අප්‍රියයන් හා එක්වීම දුකකි, ප්‍රියයන්ගෙන් වෙන්වීම දුකකි, කැමති දේ නොලැබීම දුකකි, සංක්ෂේපයෙන් පංච උපාදානස්කන්ධයෝම දුක් වන්නාහ. රූපයෝ දුක්ය, වේදනාවෝ දුක්ය, සංඥාවෝ දුක්ය, සංස්කාරයෝ දුක්ය, විඤ්ඤාණය දුකය. මෙය නානත්වය (වෙනස්කම්) වේ.

‘‘ทุกฺขสมุทโย’’ติ เอกตฺตตา. ตตฺถ กตโม ทุกฺขสมุทโย? ยายํ ตณฺหา โปโนภวิกา นนฺทีราคสหคตา ตตฺรตตฺราภินนฺทินี. เสยฺยถิทํ, กามตณฺหา ภวตณฺหา วิภวตณฺหา. อยํ เวมตฺตตา.

“දුක්ඛ සමුදය” යනු ඒකත්වයයි. එහි දුක්ඛ සමුදය යනු කුමක්ද? පුනර්භවය ඇති කරන, නන්දි රාගයෙන් යුත්, ඒ ඒ භවයෙහි ඇලෙන්නා වූ යම් තණ්හාවක් වේද (එයයි). එනම්; කාම තණ්හාව, භව තණ්හාව, විභව තණ්හාවයි. මෙය නානත්වයයි.

‘‘ทุกฺขนิโรโธ’’ติ เอกตฺตตา. ตตฺถ กตโม ทุกฺขนิโรโธ? โย ตสฺสาเยว ตณฺหาย อเสสวิราคนิโรโธ จาโค ปฏินิสฺสคฺโค มุตฺติ อนาลโย. อยํ เวมตฺตตา.

“දුක්ඛ නිරෝධය” යනු ඒකත්වයයි. එහි දුක්ඛ නිරෝධය යනු කුමක්ද? එම තණ්හාවම ඉතිරි නැතිව නොඇලී නිරුද්ධ කිරීම, අත්හැරීම, දුරු කිරීම, මිදීම සහ නොඇලීමයි. මෙය නානත්වයයි.

‘‘ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ เอกตฺตตา. ตตฺถ กตมา ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา? อยเมว อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค. เสยฺยถิทํ, สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ. อยํ เวมตฺตตา.

“දුක්ඛ නිරෝධගාමිනී පටිපදාව” යනු ඒකත්වයයි. එහි දුක්ඛ නිරෝධගාමිනී පටිපදාව යනු කුමක්ද? මෙම ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයයි. එනම්; සම්මා දිට්ඨි, සම්මා සංකප්ප, සම්මා වාචා, සම්මා කම්මන්ත, සම්මා ආජීව, සම්මා වායාම, සම්මා සති, සම්මා සමාධි යන මොහුයි. මෙය නානත්වයයි.

‘‘มคฺโค’’ติ เอกตฺตตา. ตตฺถ กตโม มคฺโค? นิรยคามี มคฺโค ติรจฺฉานโยนิคามี มคฺโค เปตฺติวิสยคามี มคฺโค อสุรโยนิโย มคฺโค สคฺคคามิโย มคฺโค มนุสฺสคามี มคฺโค นิพฺพานคามี มคฺโค. อยํ เวมตฺตตา.

“මාර්ගය” යනු ඒකත්වයයි. එහි මාර්ගය යනු කුමක්ද? නිරයට යන මාර්ගය, තිරිසන් යෝනියට යන මාර්ගය, ප්‍රේත විෂයට යන මාර්ගය, අසුර යෝනියට යන මාර්ගය, ස්වර්ගයට යන මාර්ගය, මනුෂ්‍ය ලෝකයට යන මාර්ගය, නිවනට යන මාර්ගය යන මේවා තිබේ. මෙය නානත්වයයි.

‘‘นิโรโธ’’ติ เอกตฺตตา. ตตฺถ กตโม นิโรโธ? ปฏิสงฺขานิโรโธ อปฺปฏิสงฺขานิโรโธ อนุนยนิโรโธ ปฏิฆนิโรโธ มานนิโรโธ มกฺขนิโรโธ ปฬาสนิโรโธ อิสฺสานิโรโธ มจฺฉริยนิโรโธ สพฺพกิเลสนิโรโธ. อยํ เวมตฺตตา.

“නිරෝධය” යනු පොදු ස්වභාවයකි. එහි නිරෝධය යනු කුමක්ද? ප්‍රඥාවෙන් දැන නිරුද්ධ කිරීම (පටිසංඛා නිරෝධය), ප්‍රඥාවෙන් තොරව සිදුවන නිරුද්ධ වීම (අප්පටිසංඛා නිරෝධය), ඇලීම නිරුද්ධ වීම, ගැටීම නිරුද්ධ වීම, මානය නිරුද්ධ වීම, ගුණමකුකම නිරුද්ධ වීම, යුගග්‍රාහය (පලාසය) නිරුද්ධ වීම, ඊර්ෂ්‍යාව නිරුද්ධ වීම, මසුරුකම නිරුද්ධ වීම සහ සියලු කෙලෙසුන් නිරුද්ධ වීමයි. මෙය නිරෝධයෙහි ඇති ප්‍රභේදයයි (වේමත්තතා).

‘‘รูป’’นฺติ เอกตฺตตา. ตตฺถ กตมํ รูปํ? จาตุมหาภูติกํ รูปํ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย รูปสฺส ปญฺญตฺติ. ตตฺถ กตมานิ จตฺตาริ มหาภูตานิ? ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ.

“රූපය” යනු පොදු ස්වභාවයකි. එහි රූපය යනු කුමක්ද? සතර මහා භූතයන්ගෙන් යුක්ත වූ රූපය සහ සතර මහා භූතයන් ඇසුරු කොට පවත්නා (උපාදාය) රූප පිළිබඳ පණප්තියයි. එහි සතර මහා භූතයෝ කවරහුද? පඨවි ධාතුව, ආපෝ ධාතුව, තේජෝ ධාතුව සහ වායෝ ධාතුවයි.

๔๗. ทฺวีหิ อากาเรหิ ธาตุโย ปริคฺคณฺหาติ สงฺเขเปน จ วิตฺถาเรน จ. กถํ วิตฺถาเรน ธาตุโย ปริคฺคณฺหาติ? วีสติยา อากาเรหิ ปถวีธาตุํ [Pg.63] วิตฺถาเรน ปริคฺคณฺหาติ, ทฺวาทสหิ อากาเรหิ อาโปธาตุํ วิตฺถาเรน ปริคฺคณฺหาติ, จตูหิ อากาเรหิ เตโชธาตุํ วิตฺถาเรน ปริคฺคณฺหาติ, ฉหิ อากาเรหิ วาโยธาตุํ วิตฺถาเรน ปริคฺคณฺหาติ.

47. ධාතූන් වහන්සේලා සංක්ෂේපයෙන් හා විස්තර වශයෙන් ආකාර දෙකකින් පිරිසිඳ දනියි. විස්තර වශයෙන් ධාතූන් පිරිසිඳ දකින්නේ කෙසේද? ආකාර විස්සකින් පඨවි ධාතුව විස්තර වශයෙන් පිරිසිඳ දනියි, ආකාර දොළහකින් ආපෝ ධාතුව විස්තර වශයෙන් පිරිසිඳ දනියි, ආකාර හතරකින් තේජෝ ධාතුව විස්තර වශයෙන් පිරිසිඳ දනියි, ආකාර හයකින් වායෝ ධාතුව විස්තර වශයෙන් පිරිසිඳ දනියි.

กตเมหิ วีสติยา อากาเรหิ ปถวีธาตุํ วิตฺถาเรน ปริคฺคณฺหาติ? อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย เกสา โลมา นขา ทนฺตา ตโจ, มํสํ นฺหารุ อฏฺฐิ อฏฺฐิมิญฺชํ วกฺกํ, หทยํ ยกนํ กิโลมกํ ปิหกํ ปปฺผาสํ, อนฺตํ อนฺตคุณํ อุทริยํ กรีสํ มตฺถเก มตฺถลุงฺคนฺติ อิเมหิ วีสติยา อากาเรหิ ปถวีธาตุํ วิตฺถาเรน ปริคฺคณฺหาติ.

කිනම් ආකාර විස්සකින් පඨවි ධාතුව විස්තර වශයෙන් පිරිසිඳ දනියිද? මෙම ශරීරයෙහි කෙස්, ලොම්, නිය, දත්, සම, මස්, නහර, ඇට, ඇටමිදුළු, වකුගඩු, හෘදය, අක්මාව, දළඹුව (කිලෝමකය), බඩදිව (පිහකය), පෙනහළු, අතුණු, අතුණුබහන්, නොපැසූ ආහාර (උදරිය), මලපහ (කරීස) සහ හිසෙහි මොළය පවතී. මෙසේ මෙම ආකාර විස්සෙන් පඨවි ධාතුව විස්තර වශයෙන් පිරිසිඳ දනියි.

กตเมหิ ทฺวาทสหิ อากาเรหิ อาโปธาตุํ วิตฺถาเรน ปริคฺคณฺหาติ? อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย ปิตฺตํ เสมฺหํ ปุพฺโพ โลหิตํ เสโท เมโท อสฺสุ วสา เขโฬ สิงฺฆาณิกา ลสิกา มุตฺตนฺติ อิเมหิ ทฺวาทสหิ อากาเรหิ อาโปธาตุํ วิตฺถาเรน ปริคฺคณฺหาติ.

කිනම් ආකාර දොළහකින් ආපෝ ධාතුව විස්තර වශයෙන් පිරිසිඳ දනියිද? මෙම ශරීරයෙහි පිත, සෙම, සැරව, ලේ, දහඩිය, මේදය, කඳුළු, වසා (තෙල්), කෙළ, සොටු, සන්ධි ලිහිසි තෙල් (ලසිකා) සහ මුත්‍රා පවතී. මෙසේ මෙම ආකාර දොළහෙන් ආපෝ ධාතුව විස්තර වශයෙන් පිරිසිඳ දනියි.

กตเมหิ จตูหิ อากาเรหิ เตโชธาตุํ วิตฺถาเรน ปริคฺคณฺหาติ? เยน จ สนฺตปฺปติ, เยน จ ชีรียติ, เยน จ ปริฑยฺหติ, เยน จ อสิตปีตขายิตสายิตํ สมฺมา ปริณามํ คจฺฉติ, อิเมหิ จตูหิ อากาเรหิ เตโชธาตุํ วิตฺถาเรน ปริคฺคณฺหาติ.

කිනම් ආකාර හතරකින් තේජෝ ධාතුව විස්තර වශයෙන් පිරිසිඳ දනියිද? යම් ධාතුවකින් (කය) තැවෙයිද, යමකින් දිරයිද, යමකින් දැවෙයිද, යමකින් කෑ බී රස විඳි දෑ මැනවින් පැසවීමට (ජීරණයට) පත්වෙයිද යන මෙම ආකාර හතරෙන් තේජෝ ධාතුව විස්තර වශයෙන් පිරිසිඳ දනියි.

กตเมหิ ฉหิ อากาเรหิ วาโยธาตุํ วิตฺถาเรน ปริคฺคณฺหาติ? อุทฺธงฺคมา วาตา, อโธคมา วาตา, กุจฺฉิสยา วาตา, โกฏฺฐาสยา วาตา, องฺคมงฺคานุสาริโน วาตา, อสฺสาโส ปสฺสาโส อิติ, อิเมหิ ฉหิ อากาเรหิ วาโยธาตุํ วิตฺถาเรน ปริคฺคณฺหาติ.

කිනම් ආකාර හයකින් වායෝ ධාතුව විස්තර වශයෙන් පිරිසිඳ දනියිද? උඩට යන වාතය, යටට යන වාතය, කුසෙහි (බඩෙහි) පවතින වාතය, අතුණුවල පවතින වාතය, අඟ පසඟ අනුව පවතින වාතය සහ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසය යන මෙම ආකාර හයෙන් වායෝ ධාතුව විස්තර වශයෙන් පිරිසිඳ දනියි.

เอวํ อิเมหิ ทฺวาจตฺตาลีสาย อากาเรหิ วิตฺถาเรน ธาตุโย สภาวโต อุปลกฺขยนฺโต ตุลยนฺโต ปริวีมํสนฺโต ปริโยคาหนฺโต ปจฺจเวกฺขนฺโต น กิญฺจิ คยฺหูปคํ ปสฺสติ กายํ วา กายปเทสํ วา, ยถา จนฺทนิกํ ปวิจินนฺโต น กิญฺจิ คยฺหูปคํ ปสฺเสยฺย, ยถา สงฺการฏฺฐานํ ปวิจินนฺโต น กิญฺจิ คยฺหูปคํ ปสฺเสยฺย, ยถา วจฺจกุฏึ ปวิจินนฺโต น กิญฺจิ คยฺหูปคํ ปสฺเสยฺย, ยถา สิวถิกํ ปวิจินนฺโต น กิญฺจิ คยฺหูปคํ ปสฺเสยฺย. เอวเมว อิเมหิ ทฺวาจตฺตาลีสาย อากาเรหิ เอวํ วิตฺถาเรน ธาตุโย สภาวโต [Pg.64] อุปลกฺขยนฺโต ตุลยนฺโต ปริวีมํสนฺโต ปริโยคาหนฺโต ปจฺจเวกฺขนฺโต น กิญฺจิ คยฺหูปคํ ปสฺสติ กายํ วา กายปเทสํ วา. เตนาห ภควา ยา เจว โข ปน อชฺฌตฺติกา ปถวีธาตุ, ยา จ พาหิรา ปถวีธาตุ, ปถวีธาตุเรเวสา. ตํ ‘‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ, เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทิสฺวา ปถวีธาตุยา นิพฺพินฺทติ, ปถวีธาตุยา จิตฺตํ วิราเชติ. ยา เจว โข ปน อชฺฌตฺติกา อาโปธาตุ, ยา จ พาหิรา อาโปธาตุ…เป… ยา เจว โข ปน อชฺฌตฺติกา เตโชธาตุ, ยา จ พาหิรา เตโชธาตุ…เป… ยา เจว โข ปน อชฺฌตฺติกา วาโยธาตุ, ยา จ พาหิรา วาโยธาตุ, วาโยธาตุเรเวสา. ตํ ‘‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ, เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทิสฺวา วาโยธาตุยา นิพฺพินฺทติ, วาโยธาตุยา จิตฺตํ วิราเชติ. อยํ เวมตฺตตา.

මෙසේ මෙම ආකාර හතළිස් දෙක මගින් ධාතූන්ගේ ස්වභාවය හඳුනාගනිමින්, සසඳමින්, විමසමින්, අවබෝධ කරගනිමින් පිරික්සන තැනැත්තා ශරීරයෙහි හෝ ශරීර අවයවයක හෝ ගත යුතු සාරයක් නොදකියි. යම්සේ අපවිත්‍ර වළක් පරීක්ෂා කරන තැනැත්තෙකුට එහි ගත යුතු යමක් හමු නොවන්නාක් මෙන්ද, කසළ ගොඩක්, වැසිකිළි වළක් හෝ සොහොනක් පරීක්ෂා කරන තැනැත්තෙකුට එහි ගත යුතු සාරයක් හමු නොවන්නාක් මෙන්ද, එලෙසම මෙම ආකාර හතළිස් දෙක මගින් ධාතූන් විස්තර වශයෙන් පිරික්සන තැනැත්තා ගත යුතු සාරයක් වූ කයක් හෝ කයෙහි කොටසක් හෝ නොදකියි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළේ, අධ්‍යාත්මික වූ හෝ බාහිර වූ හෝ යම් පඨවි ධාතුවක් වේද, එය හුදෙක් පඨවි ධාතුවක්ම බවයි. එය ‘මෙය මගේ නොවේ, මම නොවෙමි, මගේ ආත්මය නොවේ’ යනුවෙන් තත්ත්වාකාරයෙන් සම්මා ප්‍රඥාවෙන් දැකිය යුතුය. මෙසේ තත්ත්වාකාරයෙන් සම්මා ප්‍රඥාවෙන් දැක පඨවි ධාතුවෙහි කලකිරෙයි, පඨවි ධාතුව කෙරෙහි සිත නොඇලෙයි. අධ්‍යාත්මික වූ හෝ බාහිර වූ හෝ යම් ආපෝ ධාතුවක් වේද ...පෙ... තේජෝ ධාතුවක් වේද ...පෙ... වායෝ ධාතුවක් වේද, එය හුදෙක් වායෝ ධාතුවක්ම බවයි. එය ‘මෙය මගේ නොවේ, මම නොවෙමි, මගේ ආත්මය නොවේ’ යනුවෙන් තත්ත්වාකාරයෙන් සම්මා ප්‍රඥාවෙන් දැකිය යුතුය. මෙසේ තත්ත්වාකාරයෙන් සම්මා ප්‍රඥාවෙන් දැක වායෝ ධාතුවෙහි කලකිරෙයි, වායෝ ධාතුව කෙරෙහි සිත නොඇලෙයි. මෙය රූපයෙහි ඇති ප්‍රභේදයයි (වේමත්තතා).

๔๘. ‘‘อวิชฺชา’’ติ เอกตฺตตา. ตตฺถ กตมา อวิชฺชา? ทุกฺเข อญฺญาณํ, ทุกฺขสมุทเย อญฺญาณํ, ทุกฺขนิโรเธ อญฺญาณํ, ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย อญฺญาณํ, ปุพฺพนฺเต อญฺญาณํ, อปรนฺเต อญฺญาณํ, ปุพฺพนฺตาปรนฺเต อญฺญาณํ, อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ อญฺญาณํ, ยํ เอวรูปํ อญฺญาณํ อทสฺสนํ อนภิสมโย อนนุโพโธ อสมฺโพโธ อปฺปฏิเวโธ อสลฺลกฺขณา อนุปลกฺขณา อปจฺจุปลกฺขณา อสมเวกฺขณํ อปจฺจกฺขกมฺมํ ทุมฺเมชฺฌํ พาลฺยํ อสมฺปชญฺญํ โมโห ปโมโห สมฺโมโห อวิชฺชา อวิชฺโชโฆ อวิชฺชาโยโค อวิชฺชานุสโย อวิชฺชาปริยุฏฺฐานํ อวิชฺชาลงฺคี โมโห อกุสลมูลํ. อยํ เวมตฺตตา.

48. “අවිද්‍යාව” යනු පොදු ස්වභාවයකි. එහි අවිද්‍යාව යනු කුමක්ද? දුක්ඛ සත්‍යය පිළිබඳ නොදැනීම, සමුදය සත්‍යය පිළිබඳ නොදැනීම, නිරෝධ සත්‍යය පිළිබඳ නොදැනීම, මග්ග සත්‍යය පිළිබඳ නොදැනීම, පූර්වාන්තය (අතීතය) පිළිබඳ නොදැනීම, අපරාන්තය (අනාගතය) පිළිබඳ නොදැනීම, පූර්වාන්ත-අපරාන්ත දෙකම පිළිබඳ නොදැනීම, හේතු-ඵල දහම වූ ප්‍රතීත්‍යසමුප්පාද ධර්මයන් පිළිබඳ නොදැනීමයි. යම් එවැනි නොදැනීමක්, දැකීමක් නොමැතිකම, අවබෝධයක් නොමැතිකම, අනුබෝධයක් නොමැතිකම, සම්බෝධයක් නොමැතිකම, ප්‍රතිවේධයක් නොමැතිකම, මැනවින් ලක්ෂණ වටහා නොගැනීම, මෝහය, ප්‍රමෝහය, සම්මෝහය, අවිද්‍යා ඕඝය, අවිද්‍යා යෝගය, අවිද්‍යා අනුශය, අවිද්‍යා පරියුට්ඨානය, අවිද්‍යා අගුළ, මෝහය නම් වූ අකුසල මූලය අවිද්‍යාවයි. මෙය අවිද්‍යාවෙහි ඇති ප්‍රභේදයයි.

‘‘วิชฺชา’’ติ เอกตฺตตา. ตตฺถ กตมา วิชฺชา? ทุกฺเข ญาณํ, ทุกฺขสมุทเย ญาณํ, ทุกฺขนิโรเธ ญาณํ, ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย ญาณํ, ปุพฺพนฺเต ญาณํ, อปรนฺเต ญาณํ, ปุพฺพนฺตาปรนฺเต ญาณํ, อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ ญาณํ, ยา เอวรูปา ปญฺญา ปชานนา วิจโย ปวิจโย ธมฺมวิจโย สํลกฺขณา อุปลกฺขณา ปจฺจุปลกฺขณา ปณฺฑิจฺจํ โกสลฺลํ เนปุญฺญํ เวภพฺยา จินฺตา อุปปริกฺขา ภูรี เมธา ปริณายิกา วิปสฺสนา สมฺปชญฺญํ ปโตโท ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ ปญฺญาสตฺถํ ปญฺญาปาสาโท ปญฺญาอาโลโก [Pg.65] ปญฺญาโอภาโส ปญฺญาปชฺโชโต ปญฺญารตนํ อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค มคฺคงฺคํ มคฺคปริยาปนฺนํ. อยํ เวมตฺตตา.

“විද්‍යාව” යනු පොදු ස්වභාවයකි. එහි විද්‍යාව යනු කුමක්ද? දුක්ඛ සත්‍යය පිළිබඳ දැනීම, සමුදය සත්‍යය පිළිබඳ දැනීම, නිරෝධ සත්‍යය පිළිබඳ දැනීම, මග්ග සත්‍යය පිළිබඳ දැනීම, පූර්වාන්තය පිළිබඳ දැනීම, අපරාන්තය පිළිබඳ දැනීම, පූර්වාන්ත-අපරාන්ත පිළිබඳ දැනීම, ප්‍රතීත්‍යසමුප්පාද ධර්මයන් පිළිබඳ දැනීමයි. යම් එවැනි ප්‍රඥාවක්, දැනීමක්, ධර්ම විචය (ධර්මයන් සෙවීම), සම්මා දිට්ඨිය, පාණ්ඩිත භාවය, කුසලතාව, විදර්ශනාව, සම්පජඤ්ඤය, ප්‍රඥා නමැති කෙවිට, ප්‍රඥා නමැති ආයුධය, ප්‍රඥා නමැති ප්‍රාසාදය, ප්‍රඥා නමැති ආලෝකය, ප්‍රඥා නමැති රත්නය, අමෝහය, ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය, මාර්ග අංගය, මාර්ගයට පර්යාපන්න වූ ධර්මය විද්‍යාවයි. මෙය විද්‍යාවෙහි ඇති ප්‍රභේදයයි.

‘‘สมาปตฺตี’’ติ เอกตฺตตา. ตตฺถ กตมา สมาปตฺติ? สญฺญาสมาปตฺติ อสญฺญาสมาปตฺติ, เนวสญฺญานาสญฺญาสมาปตฺติ. วิภูตสญฺญาสมาปตฺติ นิโรธสมาปตฺตีติ. อยํ เวมตฺตตา.

“සමාපත්තිය” යනු පොදු ස්වභාවයකි. එහි සමාපත්තිය යනු කුමක්ද? සඤ්ඤා සමාපත්තිය, අසඤ්ඤා සමාපත්තිය, නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤා සමාපත්තිය, විභූත සඤ්ඤා සමාපත්තිය සහ නිරෝධ සමාපත්තියයි. මෙය සමාපත්තියෙහි ඇති ප්‍රභේදයයි.

‘‘ฌายี’’ติ เอกตฺตตา. ตตฺถ กตโม ฌายี? อตฺถิ เสกฺโข ฌายี, อตฺถิ อเสกฺโข ฌายี, เนวเสกฺขนาเสกฺโข ฌายี, อาชานิโย ฌายี, อสฺสขลุงฺโก ฌายี, ทิฏฺฐุตฺตโร ฌายี, ตณฺหุตฺตโร ฌายี, ปญฺญุตฺตโร ฌายี. อยํ เวมตฺตตา.

‘ඣායී’ (ධ්‍යානලාභියා) යනු ඒකත්වතාවයයි. එහි ධ්‍යානලාභියා කවරෙක් ද? ශෛක්ෂ වූ ධ්‍යානලාභියා ඇත, අශෛක්ෂ වූ ධ්‍යානලාභියා ඇත, ශෛක්ෂ ද නොවූ අශෛක්ෂ ද නොවූ (පුථුජ්ජන) ධ්‍යානලාභියා ඇත, ආජානීය (උසස් අශ්වයෙකු බඳු) ධ්‍යානලාභියා ඇත, අශ්ව-ඛලුංක (නොදැමුණු අශ්වයෙකු බඳු) ධ්‍යානලාභියා ඇත, දෘෂ්ටිය ප්‍රමුඛ වූ ධ්‍යානලාභියා ඇත, තෘෂ්ණාව ප්‍රමුඛ වූ ධ්‍යානලාභියා ඇත, ප්‍රඥාව ප්‍රමුඛ වූ ධ්‍යානලාභියා ඇත. මෙය වෛමත්‍යතාවය (නානාවිධ බව) යි.

‘‘สมาธี’’ติ เอกตฺตตา. ตตฺถ กตโม สมาธิ? สรโณ สมาธิ, อรโณ สมาธิ, สเวโร สมาธิ, อเวโร สมาธิ, สพฺยาปชฺโช สมาธิ, อพฺยาปชฺโช สมาธิ, สปฺปีติโก สมาธิ, นิปฺปีติโก สมาธิ, สามิโส สมาธิ, นิรามิโส สมาธิ, สสงฺขาโร สมาธิ, อสงฺขาโร สมาธิ, เอกํสภาวิโต สมาธิ, อุภยํสภาวิโต สมาธิ, อุภยโต ภาวิตภาวโน สมาธิ, สวิตกฺกสวิจาโร สมาธิ, อวิตกฺกวิจารมตฺโต สมาธิ, อวิตกฺกอวิจาโร สมาธิ, หานภาคิโย สมาธิ, ฐิติภาคิโย สมาธิ, วิเสสภาคิโย สมาธิ, นิพฺเพธภาคิโย สมาธิ, โลกิโย สมาธิ, โลกุตฺตโร สมาธิ, มิจฺฉาสมาธิ, สมฺมาสมาธิ. อยํ เวมตฺตตา.

‘සමාධිය’ යනු ඒකත්වතාවයයි. එහි සමාධිය කවරෙක් ද? කෙලෙස් සහිත සමාධිය, කෙලෙස් රහිත සමාධිය, වෛර සහිත සමාධිය, වෛර රහිත සමාධිය, ක්‍රෝධ සහිත සමාධිය, ක්‍රෝධ රහිත සමාධිය, ප්‍රීතිය සහිත සමාධිය, ප්‍රීතිය රහිත සමාධිය, ආමිස සහිත සමාධිය, නිරාමිස සමාධිය, සසංඛාර සමාධිය, අසංඛාර සමාධිය, එක් අංශයකින් වඩන ලද සමාධිය, දෙඅංශයකින් වඩන ලද සමාධිය, උභතෝභාග විමුක්ත සමාධිය, විතක්ක විචාර සහිත සමාධිය, විතක්ක රහිත විචාර පමණක් ඇති සමාධිය, විතක්ක විචාර දෙකම රහිත සමාධිය, පිරිහෙන සුලු (හානිභාගීය) සමාධිය, නොපිරිහී පවතින (ස්ථිතිභාගීය) සමාධිය, විශේෂ ගුණ ලැබීමට හේතු වන (විශේෂභාගීය) සමාධිය, අවබෝධය පිණිස පවතින (නිර්වේධභාගීය) සමාධිය, ලෞකික සමාධිය, ලෝකෝත්තර සමාධිය, මිථ්‍යා සමාධිය, සම්‍යග් සමාධිය යනුයි. මෙය වෛමත්‍යතාවයයි.

‘‘ปฏิปทา’’ติ เอกตฺตตา. ตตฺถ กตมา ปฏิปทา? อาคาฬฺหปฏิปทา, นิชฺฌามปฏิปทา, มชฺฌิมปฏิปทา, อกฺขมา ปฏิปทา, ขมา ปฏิปทา, สมา ปฏิปทา, ทมา ปฏิปทา, ทุกฺขา ปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา, ทุกฺขา ปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา, สุขา ปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา, สุขา ปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญาติ. อยํ เวมตฺตตา.

‘ප්‍රතිපදාව’ යනු ඒකත්වතාවයයි. එහි ප්‍රතිපදාව කවරී ද? ආගාළ්හ ප්‍රතිපදාව (කාමයන්හි දැඩිව ඇලුණු), නිජ්ඣාම ප්‍රතිපදාව (කෙලෙස් තවන), මධ්‍යම ප්‍රතිපදාව, අක්ඛමා ප්‍රතිපදාව (සීතල උෂ්ණාදිය නොඉවසන), ඛමා ප්‍රතිපදාව (ඉවසන), සමා ප්‍රතිපදාව (සමාහිත), දමා ප්‍රතිපදාව (ඉන්ද්‍රිය දමනය කරන), දුක්ඛා ප්‍රතිපදාව දන්ධාභිඤ්ඤා (දුක් සහිත වූ ප්‍රමාද වූ වැටහීම ඇති), දුක්ඛා ප්‍රතිපදාව ඛිප්පාභිඤ්ඤා (දුක් සහිත වූ වහා වැටහෙන), සුඛා ප්‍රතිපදාව දන්ධාභිඤ්ඤා (සැප සහිත වූ ප්‍රමාද වූ වැටහීම ඇති), සුඛා ප්‍රතිපදාව ඛිප්පාභිඤ්ඤා යනුයි. මෙය වෛමත්‍යතාවයයි.

‘‘กาโย’’ติ เอกตฺตตา. ตตฺถ กตโม กาโย? นามกาโย รูปกาโย จ. ตตฺถ กตโม รูปกาโย? เกสา โลมา นขา ทนฺตา ตโจ มํสํ นฺหารุ อฏฺฐิ อฏฺฐิมิญฺชํ วกฺกํ หทยํ ยกนํ กิโลมกํ ปิหกํ ปปฺผาสํ อนฺตํ อนฺตคุณํ อุทริยํ กรีสํ ปิตฺตํ เสมฺหํ ปุพฺโพ โลหิตํ เสโท เมโท [Pg.66] อสฺสุ วสา เขโฬ สิงฺฆาณิกา ลสิกา มุตฺตํ มตฺถลุงฺคนฺติ – อยํ รูปกาโย. นามกาโย นาม เวทนา สญฺญา เจตนา จิตฺตํ ผสฺโส มนสิกาโรติ – อยํ นามกาโยติ. อยํ เวมตฺตตา.

‘කය’ යනු ඒකත්වතාවයයි. එහි කය කවරෙක් ද? නාම කය හා රූප කය යි. එහි රූප කය කවරෙක් ද? කෙස්, ලොම්, නිය, දත්, සම, මස්, නහර, ඇට, ඇටමිදුලු, වකුගඩු, හෘදය, අක්මාව, දළබුව, බහුවාව, පෙනහල්ල, අතුණු, අතුණුබහන්, නොපැසුණු ආහාර, පැසුණු ආහාර, පිත, සෙම, සැරව, ලේ, දහඩිය, මේදය, කඳුළු, වුරුණු තෙල්, කෙළ, සොටු, සන්ධි මිදුලු, මුත්‍රා, මොළය යනු මේ රූප කය යි. නාම කය යනු වේදනාව, සංඥාව, චේතනාව, චිත්තය, ඵස්සය, මනසිකාරය යනුයි. මෙය වෛමත්‍යතාවයයි.

เอวํ โย ธมฺโม ยสฺส ธมฺมสฺส สมานภาโว, โส ธมฺโม ตสฺส ธมฺมสฺส เอกตฺตตาย เอกี ภวติ. เยน เยน วา ปน วิลกฺขโณ, เตน เตน เวมตฺตํ คจฺฉติ. เอวํ สุตฺเต วา เวยฺยากรเณ วา คาถายํ วา ปุจฺฉิเตน วีมํสยิตพฺพํ, กึ เอกตฺตตาย ปุจฺฉติ, อุทาหุ เวมตฺตตายาติ. ยทิ เอกตฺตตาย ปุจฺฉิตํ, เอกตฺตตาย วิสชฺชยิตพฺพํ. ยทิ เวมตฺตตาย ปุจฺฉิตํ, เวมตฺตตาย วิสชฺชยิตพฺพํ. ยทิ สตฺตาธิฏฺฐาเนน ปุจฺฉิตํ, สตฺตาธิฏฺฐาเนน วิสชฺชยิตพฺพํ. ยทิ ธมฺมาธิฏฺฐาเนน ปุจฺฉิตํ, ธมฺมาธิฏฺฐาเนน วิสชฺชยิตพฺพํ. ยถา ยถา วา ปน ปุจฺฉิตํ, ตถา ตถา วิสชฺชยิตพฺพํ. เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน ‘‘เอกตฺตตาย ธมฺมา’’ติ.

මෙසේ යම් ධර්මයක් යම් ධර්මයකට සමාන ස්වභාවයක් ඇත්තේ ද, ඒ ධර්මය එම ධර්මය හා ඒකත්වතාවයෙන් එකක් වෙයි. යම් යම් අයුරකින් ලක්ෂණ වෙනස් වන්නේ ද, එමගින් වෛමත්‍යතාවයට (වෙනස් බවට) පැමිණෙයි. මෙසේ සූත්‍රයක හෝ වෛය්‍යාකරණයක හෝ ගාථාවක හෝ ප්‍රශ්න අසන්නා විසින් විමසිය යුත්තේ, "ඒකත්වතාවයෙන් විමසන්නේ ද, නැතහොත් වෛමත්‍යතාවයෙන් විමසන්නේ ද?" යනුවෙනි. ඉදින් ඒකත්වතාවයෙන් විමසන ලද්දේ නම්, ඒකත්වතාවයෙන් පිළිතුරු දිය යුතුය. ඉදින් වෛමත්‍යතාවයෙන් විමසන ලද්දේ නම්, වෛමත්‍යතාවයෙන් පිළිතුරු දිය යුතුය. ඉදින් සත්ත්වාධිෂ්ඨානයෙන් විමසන ලද්දේ නම්, සත්ත්වාධිෂ්ඨානයෙන් පිළිතුරු දිය යුතුය. ඉදින් ධර්මාධිෂ්ඨානයෙන් විමසන ලද්දේ නම්, ධර්මාධිෂ්ඨානයෙන් පිළිතුරු දිය යුතුය. යම් යම් අයුරින් විමසන ලද්දේ නම්, ඒ ඒ අයුරින් පිළිතුරු දිය යුතුය. එබැවින් ආයුෂ්මත් මහා කච්චායන තේරුන් වහන්සේ "ඒකත්වතාවයෙන් ධර්මයන්" වදාළ සේක.

นิยุตฺโต อธิฏฺฐาโน หาโร.

අධිෂ්ඨාන හාරය නිමවන ලදී.

๑๕. ปริกฺขารหารวิภงฺโค

15. පිරික්ඛාර හාර විභංගය

๔๙. ตตฺถ กตโม ปริกฺขาโร หาโร? ‘‘เย ธมฺมา ยํ ธมฺมํ ชนยนฺตี’’ติ.

49. එහි පිරික්ඛාර (පරිවාර) හාරය කවරෙක් ද? "යම් ධර්ම කෙනෙක් යම් ධර්මයක් උපදවද් ද" යනුයි.

โย ธมฺโม ยํ ธมฺมํ ชนยติ, ตสฺส โส ปริกฺขาโร. กึลกฺขโณ ปริกฺขาโร? ชนกลกฺขโณ ปริกฺขาโร. ทฺเว ธมฺมา ชนยนฺติ เหตุ จ ปจฺจโย จ. ตตฺถ กึลกฺขโณ เหตุ, กึลกฺขโณ ปจฺจโย? อสาธารณลกฺขโณ เหตุ, สาธารณลกฺขโณ ปจฺจโย. ยถา กึ ภเว? ยถา องฺกุรสฺส นิพฺพตฺติยา พีชํ อสาธารณํ, ปถวี อาโป จ สาธารณา. องฺกุรสฺส หิ ปถวี อาโป จ ปจฺจโย สภาโว เหตุ. ยถา วา ปน ฆเฏ ทุทฺธํ ปกฺขิตฺตํ ทธิ ภวติ, น จตฺถิ เอกกาลสมวธานํ ทุทฺธสฺส จ ทธิสฺส จ. เอวเมวํ นตฺถิ เอกกาลสมวธานํ เหตุสฺส จ ปจฺจยสฺส จ.

යම් ධර්මයක් යම් ධර්මයක් උපදවයි ද, එය එහි පිරික්ඛාරය (ප්‍රත්‍යය) වෙයි. පිරික්ඛාරය කුමන ලක්ෂණ ඇත්තක් ද? පිරික්ඛාරය ජනක (උපදවන) ලක්ෂණයෙන් යුක්තය. හෙතුව හා ප්‍රත්‍යය යන ධර්ම දෙක (ඵලයන්) උපදවයි. එහි හෙතු යනු කුමන ලක්ෂණයක් ඇති දෙයක් ද? ප්‍රත්‍යය යනු කුමන ලක්ෂණයක් ඇති දෙයක් ද? අසාධාරණ (විශේෂිත) ලක්ෂණය හෙතු නම් වෙයි, සාධාරණ (පොදු) ලක්ෂණය ප්‍රත්‍යය නම් වෙයි. එය කෙසේ වේ ද? යම් සේ අංකුරයක් හටගැනීමේ දී බීජය අසාධාරණ (හේතුව) වන අතර, පෘථිවිය හා ජලය සාධාරණ (ප්‍රත්‍යයෝ) වෙති. අංකුරයට පෘථිවිය හා ජලය ප්‍රත්‍යය වන අතර බීජයේ ස්වභාවය හෙතුව වෙයි. නැතහොත් කළයක බහාලූ කිරි දහිය (මුදවපු කිරි) බවට පත්වන විට, කිරි සහ දහිය යන දෙකම එකම කාලයක එකට පැවතීමක් නැත. එමෙන්ම හෙතු සහ ප්‍රත්‍යය එකම කාලයක එකට පැවතීමක් නැත.

อยญฺหิ สํสาโร สเหตุ สปฺปจฺจโย นิพฺพตฺโต. วุตฺตํ หิ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา, สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ, เอวํ สพฺโพ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท. อิติ อวิชฺชา อวิชฺชาย เหตุ อโยนิโส มนสิกาโร ปจฺจโย. ปุริมิกา อวิชฺชา ปจฺฉิมิกาย อวิชฺชาย เหตุ. ตตฺถ ปุริมิกา อวิชฺชา อวิชฺชานุสโย [Pg.67] ปจฺฉิมิกา อวิชฺชา อวิชฺชาปริยุฏฺฐานํ, ปุริมิโก อวิชฺชานุสโย ปจฺฉิมิกสฺส อวิชฺชาปริยุฏฺฐานสฺส เหตุภูโต ปริพฺรูหนาย, พีชงฺกุโร วิย สมนนฺตรเหตุตาย. ยํ ปน ยตฺถ ผลํ นิพฺพตฺตติ, อิทมสฺส ปรมฺปรเหตุตาย เหตุภูตํ. ทุวิโธ หิ เหตุ สมนนฺตรเหตุ ปรมฺปรเหตุ จ, เอวํ อวิชฺชายปิ ทุวิโธ เหตุ สมนนฺตรเหตุ ปรมฺปรเหตุ จ.

මේ සංසාරය වනාහි හෙතු සහිතව, ප්‍රත්‍යය සහිතව උපන්නේය. "අවිද්‍යාව ප්‍රත්‍යයෙන් සංස්කාරයෝ ද, සංස්කාර ප්‍රත්‍යයෙන් විඤ්ඤාණය ද" යනුවෙන් මුළුමනින්ම පටිච්චසමුප්පාදය වදාරන ලදී. මෙසේ අවිද්‍යාව, අවිද්‍යාවට හේතුව වන අතර අයෝනිසෝ මනසිකාරය ප්‍රත්‍යය වෙයි. පූර්ව අවිද්‍යාව පශ්චිම අවිද්‍යාවට හෙතුව වෙයි. එහි පූර්ව අවිද්‍යාව අවිද්‍යා අනුශය වන අතර පශ්චිම අවිද්‍යාව අවිද්‍යා පර්යුත්ථානයයි. පූර්ව අවිද්‍යා අනුශය, පශ්චිම අවිද්‍යා පර්යුත්ථානය වැඩීම පිණිස බීජාංකුරයක් මෙන් සමනන්තර හෙතුවක් ලෙස හේතුභූත වෙයි. යම් ඵලයක් යම් තැනක උපදී ද, මෙය එහි පරම්පරා හෙතුභාවයෙන් හෙතුවක් වෙයි. හෙතුව වනාහි සමනන්තර හෙතුව හා පරම්පරා හෙතුව කියා දෙවැදෑරුම් වේ. අවිද්‍යාවට ද සමනන්තර හෙතුව හා පරම්පරා හෙතුව කියා හෙතු දෙකක් ඇත.

ยถา วา ปน ถาลกญฺจ วฏฺฏิ จ เตลญฺจ ปทีปสฺส ปจฺจยภูตํ น สภาวเหตุ, น หิ สกฺกา ถาลกญฺจ วฏฺฏิญฺจ เตลญฺจ อนคฺคิกํ ทีเปตุํ ปทีปสฺส ปจฺจยภูตํ. ปทีโป วิย สภาโว เหตุ โหติ. อิติ สภาโว เหตุ, ปรภาโว ปจฺจโย. อชฺฌตฺติโก เหตุ, พาหิโร ปจฺจโย. ชนโก เหตุ, ปริคฺคาหโก ปจฺจโย. อสาธารโณ เหตุ, สาธารโณ ปจฺจโย.

තවද යම් සේ පහන් තැටිය, පහන් තිරය සහ තෙල් පහනට ප්‍රත්‍යය වන නමුත් ඒවා සභාග (ස්වභාව) හේතුව නොවේ ද, එසේම පහන් තැටිය, තිරය හා තෙල් තිබුණ ද ගින්නක් නොමැතිව පහන දැල්විය නොහැක. පහන (ගින්න) මෙන් සභාග ස්වභාවය හෙතුව වෙයි. මෙසේ ස්වභාවය හෙතුව වන අතර අන්‍ය ස්වභාවය (පරිවාරය) ප්‍රත්‍යය වෙයි. ආධ්‍යාත්මික දේ හෙතුව වන අතර බාහිර දේ ප්‍රත්‍යය වෙයි. උපදවන සුලු දෙය හෙතුව වන අතර උපකාර කරන දෙය ප්‍රත්‍යය වෙයි. අසාධාරණ (විශේෂ) දේ හෙතුව වන අතර සාධාරණ (පොදු) දේ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

อวุปจฺเฉทตฺโถ สนฺตติ อตฺโถ, นิพฺพตฺติ อตฺโถ ผลตฺโถ, ปฏิสนฺธิ อตฺโถ ปุนพฺภวตฺโถ, ปลิโพธตฺโถ ปริยุฏฺฐานตฺโถ, อสมุคฺฆาตตฺโถ อนุสยตฺโถ, อสมฺปฏิเวธตฺโถ อวิชฺชตฺโถ, อปริญฺญาตตฺโถ วิญฺญาณสฺส พีชตฺโถ. ยตฺถ อวุปจฺเฉโท ตตฺถ สนฺตติ, ยตฺถ สนฺตติ ตตฺถ นิพฺพตฺติ, ยตฺถ นิพฺพตฺติ ตตฺถ ผลํ, ยตฺถ ผลํ ตตฺถ ปฏิสนฺธิ, ยตฺถ ปฏิสนฺธิ ตตฺถ ปุนพฺภโว, ยตฺถ ปุนพฺภโว ตตฺถ ปลิโพโธ, ยตฺถ ปลิโพโธ ตตฺถ ปริยุฏฺฐานํ, ยตฺถ ปริยุฏฺฐานํ ตตฺถ อสมุคฺฆาโต. ยตฺถ อสมุคฺฆาโต ตตฺถ อนุสโย, ยตฺถ อนุสโย ตตฺถ อสมฺปฏิเวโธ, ยตฺถ อสมฺปฏิเวโธ ตตฺถ อวิชฺชา, ยตฺถ อวิชฺชา ตตฺถ สาสวํ วิญฺญาณํ อปริญฺญาตํ, ยตฺถ สาสวํ วิญฺญาณํ อปริญฺญาตํ ตตฺถ พีชตฺโถ.

නොසිඳෙන අර්ථය සන්තති (පරම්පරා) අර්ථයයි, ඉපදීමේ අර්ථය ඵල අර්ථයයි, ප්‍රතිසන්ධි අර්ථය පුනර්භව අර්ථයයි, බාධා පමුණුවන අර්ථය පර්යුත්ථාන අර්ථයයි, සහමුලින් උදුරා නොදැමූ අර්ථය අනුශය අර්ථයයි, අවබෝධ නොකළ අර්ථය අවිද්‍යා අර්ථයයි, පිරිසිඳ නොදැනීමේ අර්ථය විඤ්ඤාණයේ බීජ අර්ථයයි. යම් තැනක නොසිඳීමක් ඇද්ද එහි සන්තතිය වෙයි, යම් තැනක සන්තතිය ඇද්ද එහි ඉපදීම වෙයි, යම් තැනක ඉපදීම ඇද්ද එහි ඵලය වෙයි, යම් තැනක ඵලය ඇද්ද එහි ප්‍රතිසන්ධිය වෙයි, යම් තැනක ප්‍රතිසන්ධිය ඇද්ද එහි පුනර්භවය වෙයි, යම් තැනක පුනර්භවය ඇද්ද එහි බාධාව (පලිබෝධය) වෙයි, යම් තැනක බාධාව ඇද්ද එහි පර්යුත්ථානය වෙයි, යම් තැනක පර්යුත්ථානය ඇද්ද එහි සහමුලින් උදුරා නොදැමීම වෙයි, යම් තැනක සහමුලින් උදුරා නොදැමීම ඇද්ද එහි අනුශය වෙයි, යම් තැනක අනුශය ඇද්ද එහි අවබෝධ නොකිරීම වෙයි, යම් තැනක අවබෝධ නොකිරීම ඇද්ද එහි අවිද්‍යාව වෙයි, යම් තැනක අවිද්‍යාව ඇද්ද එහි ආසව සහිත වූ විඤ්ඤාණය පිරිසිඳ නොදන්නා ලද්දේ වෙයි, යම් තැනක ආසව සහිත විඤ්ඤාණය පිරිසිඳ නොදන්නා ලද්දේ ද එහි බීජාර්ථය වෙයි.

สีลกฺขนฺโธ สมาธิกฺขนฺธสฺส ปจฺจโย, สมาธิกฺขนฺโธ ปญฺญากฺขนฺธสฺส ปจฺจโย, ปญฺญากฺขนฺโธ วิมุตฺติกฺขนฺธสฺส ปจฺจโย, วิมุตฺติกฺขนฺโธ วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺธสฺส ปจฺจโย. ติตฺถญฺญุตา ปีตญฺญุตาย ปจฺจโย, ปีตญฺญุตา ปตฺตญฺญุตาย ปจฺจโย, ปตฺตญฺญุตา อตฺตญฺญุตาย ปจฺจโย.

ශීල ස්කන්ධය සමාධි ස්කන්ධයට ප්‍රත්‍යය වෙයි. සමාධි ස්කන්ධය ප්‍රඥා ස්කන්ධයට ප්‍රත්‍යය වෙයි. ප්‍රඥා ස්කන්ධය විමුක්ති ස්කන්ධයට ප්‍රත්‍යය වෙයි. විමුක්ති ස්කන්ධය විමුක්ති ඥානදර්ශන ස්කන්ධයට ප්‍රත්‍යය වෙයි. ඇසූ පිරූ තැන් ඇති බව (සූතඥ්ඤුතාව), ප්‍රීතිය පිළිබඳ දැනුමට (පීතඥ්ඤුතාවට) ප්‍රත්‍යය වෙයි. ප්‍රීතිය පිළිබඳ දැනුම, නිවැරදි ප්‍රමාණය දැනගැනීමට (පත්තඥ්ඤුතාවට) ප්‍රත්‍යය වෙයි. නිවැරදි ප්‍රමාණය දැනගැනීම, තමා පිළිබඳ දැනුමට (අත්තඥ්ඤුතාවට) ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ยถา วา ปน จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณํ. ตตฺถ จกฺขุ อาธิปเตยฺยปจฺจยตาย ปจฺจโย, รูปา อารมฺมณปจฺจยตาย ปจฺจโย. อาโลโก สนฺนิสฺสยตาย ปจฺจโย, มนสิกาโร สภาโว เหตุ[Pg.68]. สงฺขารา วิญฺญาณสฺส ปจฺจโย, สภาโว เหตุ. วิญฺญาณํ นามรูปสฺส ปจฺจโย, สภาโว เหตุ. นามรูปํ สฬายตนสฺส ปจฺจโย, สภาโว เหตุ. สฬายตนํ ผสฺสสฺส ปจฺจโย, สภาโว เหตุ. ผสฺโส เวทนาย ปจฺจโย, สภาโว เหตุ. เวทนา ตณฺหาย ปจฺจโย, สภาโว เหตุ. ตณฺหา อุปาทานสฺส ปจฺจโย, สภาโว เหตุ. อุปาทานํ ภวสฺส ปจฺจโย, สภาโว เหตุ. ภโว ชาติยา ปจฺจโย, สภาโว เหตุ. ชาติ ชรามรณสฺส ปจฺจโย, สภาโว เหตุ. ชรามรณํ โสกสฺส ปจฺจโย, สภาโว เหตุ. โสโก ปริเทวสฺส ปจฺจโย, สภาโว เหตุ. ปริเทโว ทุกฺขสฺส ปจฺจโย, สภาโว เหตุ. ทุกฺขํ โทมนสฺสสฺส ปจฺจโย, สภาโว เหตุ. โทมนสฺสํ อุปายาสสฺส ปจฺจโย, สภาโว เหตุ. เอวํ โย โกจิ อุปนิสฺสโย สพฺโพ โส ปริกฺขาโร. เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน ‘‘เย ธมฺมา ยํ ธมฺมํ ชนยนฺตี’’ติ.

නැතහොත්, ඇසත් රූපයත් නිසා චක්ඛු විඤ්ඤාණය උපදී. එහිදී ඇස ආධිපත්‍ය ප්‍රත්‍යය වශයෙන් ප්‍රත්‍යය වෙයි. රූපය ආරම්මණ ප්‍රත්‍යය වශයෙන් ප්‍රත්‍යය වෙයි. ආලෝකය උපනිශ්‍රය (සන්නිස්සය) වශයෙන් ප්‍රත්‍යය වෙයි. මනසිකාරය ස්වභාවයෙන් ම හේතුවක් වෙයි. සංස්කාරයෝ විඤ්ඤාණයට ප්‍රත්‍යය වෙති; එය ස්වභාවයෙන් ම හේතුවකි. විඤ්ඤාණය නාමරූපයට ප්‍රත්‍යය වෙයි; එය ස්වභාවයෙන් ම හේතුවකි. නාමරූපය සළායතනයට ප්‍රත්‍යය වෙයි; එය ස්වභාවයෙන් ම හේතුවකි. සළායතනය ස්පර්ශයට ප්‍රත්‍යය වෙයි; එය ස්වභාවයෙන් ම හේතුවකි. ස්පර්ශය වේදනාවට ප්‍රත්‍යය වෙයි; එය ස්වභාවයෙන් ම හේතුවකි. වේදනාව තණ්හාවට ප්‍රත්‍යය වෙයි; එය ස්වභාවයෙන් ම හේතුවකි. තණ්හාව උපාදානයට ප්‍රත්‍යය වෙයි; එය ස්වභාවයෙන් ම හේතුවකි. උපාදානය භවයට ප්‍රත්‍යය වෙයි; එය ස්වභාවයෙන් ම හේතුවකි. භවය ජාතියට ප්‍රත්‍යය වෙයි; එය ස්වභාවයෙන් ම හේතුවකි. ජාතිය ජරාමරණයට ප්‍රත්‍යය වෙයි; එය ස්වභාවයෙන් ම හේතුවකි. ජරාමරණය ශෝකයට ප්‍රත්‍යය වෙයි; එය ස්වභාවයෙන් ම හේතුවකි. ශෝකය පරිදේවයට ප්‍රත්‍යය වෙයි; එය ස්වභාවයෙන් ම හේතුවකි. පරිදේවය දුක්ඛයට ප්‍රත්‍යය වෙයි; එය ස්වභාවයෙන් ම හේතුවකි. දුක්ඛය දෝමනස්සයට ප්‍රත්‍යය වෙයි; එය ස්වභාවයෙන් ම හේතුවකි. දෝමනස්සය උපායාසයට ප්‍රත්‍යය වෙයි; එය ස්වභාවයෙන් ම හේතුවකි. මෙසේ යම්කිසි උපනිශ්‍රයයක් ඇද්ද, ඒ සියල්ල 'පරික්ඛාර' නම් වේ. එබැවින් ආයුෂ්මත් මහාකාත්‍යායන තෙරුන් වහන්සේ "යම් ධර්ම කෙනෙක් (ප්‍රත්‍යයෝ) යම් ධර්මයක් (ප්‍රත්‍යයුප්පන්නය) උපදවත් ද" යනුවෙන් වදාළහ.

นิยุตฺโต ปริกฺขาโร หาโร.

පරික්ඛාර හාරය අවසන් කරන ලදී.

๑๖. สมาโรปนหารวิภงฺโค

16. සමාරෝපන හාර විභංගය.

๕๐. ตตฺถ กตโม สมาโรปโน หาโร? ‘‘เย ธมฺมา ยํมูลา, เย เจกตฺถา ปกาสิตา มุนินา’’ติ.

50. එහි සමාරෝපන හාරය යනු කුමක්ද? "යම් ධර්ම කෙනෙක් යම් මූලයක් ඇත්තෝ වෙත් ද, යම් ධර්ම කෙනෙක් මුනිවරයාණන් වහන්සේ විසින් එක් අර්ථයක් ඇතිව ප්‍රකාශ කරන ලද්දෝ වෙත් ද" (එසේ එක් කොට දැක්වීම සමාරෝපන හාරයයි).

เอกสฺมึ ปทฏฺฐาเน ยตฺตกานิ ปทฏฺฐานานิ โอตรนฺติ, สพฺพานิ ตานิ สมาโรปยิตพฺพานิ. ยถา อาวฏฺเฏ หาเร พหุกานิ ปทฏฺฐานานิ โอตรนฺตีติ. ตตฺถ สมาโรปนา จตุพฺพิธา ปทฏฺฐานํ, เววจนํ, ภาวนา, ปหานมิติ.

එක් පදට්ඨානයක (ආසන්න හේතුවක) යම් තාක් පදට්ඨානයන් ඇතුළත් වේ ද, ඒ සියල්ල සමාරෝපනය කළ යුතුය (ඇතුළත් කළ යුතුය). ආවට්ට හාරයේදී බොහෝ පදට්ඨානයන් ගවේෂණය කරනු ලබන්නා සේ ම ය. එහි පදට්ඨානය, වේවචනය (පර්යාය), භාවනාව සහ ප්‍රහාණය යනුවෙන් සමාරෝපනය සිව් වැදෑරුම් වේ.

ตตฺถ กตมา ปทฏฺฐาเนน สมาโรปนา?

එහි පදට්ඨානය (ආසන්න හේතුව) මගින් කෙරෙන සමාරෝපනය කුමක්ද?

‘‘สพฺพปาปสฺส อกรณํ, กุสลสฺส อุปสมฺปทา;

สจิตฺตปริโยทปนํ, เอตํ พุทฺธาน สาสน’’นฺติ.

"සියලු පව් නොකිරීම ද, කුසල් සම්පාදනය කිරීම ද, තම සිත පිරිසිදු කර ගැනීම ද යන මෙය බුදුවරයන් වහන්සේලාගේ අනුශාසනයයි."

ตสฺส กึ ปทฏฺฐานํ? ตีณิ สุจริตานิ – กายสุจริตํ วจีสุจริตํ มโนสุจริตํ – อิทํ ปทฏฺฐานํ; ตตฺถ ยํ กายิกญฺจ วาจสิกญฺจ สุจริตํ, อยํ สีลกฺขนฺโธ. มโนสุจริเต ยา อนภิชฺฌา อพฺยาปาโท จ, อยํ สมาธิกฺขนฺโธ. ยา สมฺมาทิฏฺฐิ, อยํ ปญฺญากฺขนฺโธ. อิทํ ปทฏฺฐานํ, ตตฺถ สีลกฺขนฺโธ [Pg.69] จ สมาธิกฺขนฺโธ จ สมโถ, ปญฺญากฺขนฺโธ วิปสฺสนา. อิทํ ปทฏฺฐานํ, ตตฺถ สมถสฺส ผลํ ราควิราคา เจโตวิมุตฺติ, วิปสฺสนา ผลํ อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺติ. อิทํ ปทฏฺฐานํ.

එම අනුශාසනාවේ පදට්ඨානය කුමක්ද? කාය සුචරිතය, වචී සුචරිතය, මනෝ සුචරිතය යන ත්‍රිවිධ සුචරිතයෝ පදට්ඨානයයි. එහි යම් කායික හා වාචසික සුචරිතයක් වේ ද, එය ශීල ස්කන්ධයයි. මනෝ සුචරිතයෙහි ඇති යම් අනභිජ්ඣාවක් හා අව්‍යාපාදයක් වේ ද, එය සමාධි ස්කන්ධයයි. යම් සම්මා දිට්ඨියක් වේ ද, එය ප්‍රඥා ස්කන්ධයයි. මෙය පදට්ඨානයයි. එහි ශීල ස්කන්ධය හා සමාධි ස්කන්ධය සමථය වන අතර, ප්‍රඥා ස්කන්ධය විපස්සනාවයි. මෙය පදට්ඨානයයි. එහි සමථයේ ඵලය රාගය නැති කිරීමෙන් ලබන චේතෝ විමුක්තිය වන අතර, විපස්සනාවේ ඵලය අවිද්‍යාව නැති කිරීමෙන් ලබන ප්‍රඥා විමුක්තියයි. මෙය පදට්ඨානයයි.

วนํ วนถสฺส ปทฏฺฐานํ. กิญฺจ วนํ? โก จ วนโถ? วนํ นาม ปญฺจ กามคุณา, ตณฺหา วนโถ. อิทํ ปทฏฺฐานํ. วนํ นาม นิมิตฺตคฺคาโห ‘‘อิตฺถี’’ติ วา ‘‘ปุริโส’’ติ วา. วนโถ นาม เตสํ เตสํ องฺคปจฺจงฺคานํ อนุพฺยญฺชนคฺคาโห ‘‘อโห จกฺขุ, อโห โสตํ, อโห ฆานํ, อโห ชิวฺหา, อโห กาโย, อิติ. อิทํ ปทฏฺฐานํ. วนํ นาม ฉ อชฺฌตฺติกพาหิรานิ อายตนานิ อปริญฺญาตานิ. ยํ ตทุภยํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สํโยชนํ, อยํ วนโถ. อิทํ ปทฏฺฐานํ. วนํ นาม อนุสโย. วนโถ นาม ปริยุฏฺฐานํ. อิทํ ปทฏฺฐานํ. เตนาห ภควา ‘‘เฉตฺวา วนญฺจ วนถญฺจา’’ติ. อยํ ปทฏฺฐาเนน สมาโรปนา.

වනය (කෙලෙස් වනය) යනු වනතයට (තණ්හාවට) පදට්ඨානයයි. වනය යනු කුමක්ද? වනතය යනු කුමක්ද? පංච කාමගුණයෝ 'වනය' වන අතර තණ්හාව 'වනත' නම් වේ. මෙය පදට්ඨානයයි. 'ස්ත්‍රිය' හෝ 'පුරුෂයා' වශයෙන් නිමිති ගැනීම 'වනය' නම් වන අතර, ඒ ඒ අඟ පසඟයන්හි ලක්ෂණ (අනුව්‍යඤ්ජන) ගැනීම 'වනත' නම් වේ (අහෝ! ඇස, අහෝ! කන ආදී වශයෙන්). මෙය පදට්ඨානයයි. අවබෝධ නොකළා වූ ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර ආයතන සය 'වනය' වන අතර, ඒ දෙක ඇසුරු කොට උපදින සංයෝජනය 'වනත' නම් වේ. මෙය පදට්ඨානයයි. අනුශය කෙලෙස් 'වනය' වන අතර, පර්යුට්ඨාන කෙලෙස් 'වනත' නම් වේ. මෙය පදට්ඨානයයි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "වනයත් වනතයත් කපා දමා" යැයි වදාළ සේක. මෙය පදට්ඨානය මගින් කෙරෙන සමාරෝපනයයි.

๕๑. ตตฺถ กตมา เววจเนน สมาโรปนา? ราควิราคา เจโตวิมุตฺติ เสกฺขผลํ; อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺติ อเสกฺขผลํ. อิทํ เววจนํ. ราควิราคา เจโตวิมุตฺติ อนาคามิผลํ; อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺติ อคฺคผลํ อรหตฺตํ. อิทํ เววจนํ. ราควิราคา เจโตวิมุตฺติ กามธาตุสมติกฺกมนํ; อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺติ เตธาตุสมติกฺกมนํ. อิทํ เววจนํ. ปญฺญินฺทฺริยํ, ปญฺญาพลํ, อธิปญฺญาสิกฺขา, ปญฺญากฺขนฺโธ, ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค, อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค, ญาณํ, สมฺมาทิฏฺฐิ, ตีรณา, สนฺตีรณา, หิรี, วิปสฺสนา, ธมฺเม ญาณํ, สพฺพํ, อิทํ เววจนํ. อยํ เววจเนน สมาโรปนา.

51. එහි වේවචනය (පර්යාය වචන) මගින් කෙරෙන සමාරෝපනය කුමක්ද? රාග විරාග චේතෝ විමුක්තිය ශෛක්ෂ ඵලය වන අතර, අවිද්‍යා විරාග ප්‍රඥා විමුක්තිය අශෛක්ෂ ඵලයයි. මෙය වේවචනයයි. රාග විරාග චේතෝ විමුක්තිය අනාගාමි ඵලය වන අතර, අවිද්‍යා විරාග ප්‍රඥා විමුක්තිය අග්‍ර ඵලය හෙවත් අර්හත්වයයි. මෙය වේවචනයයි. රාග විරාග චේතෝ විමුක්තිය කාම ධාතුව ඉක්මවා යාම වන අතර, අවිද්‍යා විරාග ප්‍රඥා විමුක්තිය තේධාතු (කාම, රූප, අරූප) ඉක්මවා යාමයි. මෙය වේවචනයයි. ප්‍රඥේන්ද්‍රිය, ප්‍රඥා බලය, අධිප්‍රඥා සික්ඛා, ප්‍රඥා ස්කන්ධය, ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය, උපේක්ෂා සම්බොජ්ඣංගය, ඥානය, සම්මා දිට්ඨිය, තීරණය, සන්තීරණය, හිරි (ලැජ්ජාව), විපස්සනාව, ධර්මය පිළිබඳ ඥානය යන මේ සියල්ල වේවචනයෝ වෙති. මෙය වේවචනය මගින් කෙරෙන සමාරෝපනයයි.

ตตฺถ กตมา ภาวนาย สมาโรปนา? ยถาห ภควา ‘‘ตสฺมาติห ตฺวํ ภิกฺขุ กาเย กายานุปสฺสี วิหราหิ, อาตาปี สมฺปชาโน สติมา วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺสํ’’. อาตาปีติ วีริยินฺทฺริยํ. สมฺปชาโนติ ปญฺญินฺทฺริยํ. สติมาติ สตินฺทฺริยํ. วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺสนฺติ สมาธินฺทฺริยํ. เอวํ กาเย กายานุปสฺสิโน วิหรโต จตฺตาโร สติปฏฺฐานา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ. เกน การเณน? เอกลกฺขณตฺตา จตุนฺนํ อินฺทฺริยานํ. จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ ภาวิยมาเนสุ จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ. จตูสุ สมฺมปฺปธาเนสุ ภาวิยมาเนสุ จตฺตาโร อิทฺธิปาทา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ. จตูสุ อิทฺธิปาเทสุ ภาวิยมาเนสุ ปญฺจินฺทฺริยานิ ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ. เอวํ สพฺเพ[Pg.70]. เกน การเณน? สพฺเพ หิ โพธงฺคมา ธมฺมา โพธิปกฺขิยา นิยฺยานิกลกฺขเณน เอกลกฺขณา, เต เอกลกฺขณตฺตา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ. อยํ ภาวนาย สมาโรปนา.

එහි භාවනාව මගින් කෙරෙන සමාරෝපනය කුමක්ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: "මහණ, එබැවින් ඔබ මේ ශාසනයෙහි කයෙහි කය අනුව බලමින් (කායානුපස්සීව), කෙලෙස් තවන වීරිය ඇතිව (ආතාපීව), මනා වැටහීමෙන් (සම්පජානොව) හා සිහියෙන් යුක්තව (සතිමන්තව), ලෝකයෙහි අභිජ්ඣා හා දෝමනස්ස දුරු කොට වාසය කරන්න." මෙහි 'ආතාපී' යනු විරිය ඉන්ද්‍රියයි. 'සම්පජානො' යනු ප්‍රඥා ඉන්ද්‍රියයි. 'සතිමා' යනු සති ඉන්ද්‍රියයි. ලෝකයෙහි අභිජ්ඣා හා දෝමනස්ස දුරු කිරීම යනු සමාධි ඉන්ද්‍රියයි. මෙසේ කයෙහි කය අනුව බලමින් වසන්නා වූ තැනැත්තාට සතර සතිපට්ඨානයෝ භාවනා පාරිපූරියට (සම්පූර්ණත්වයට) පැමිණෙති. ඒ කුමන කරුණක් නිසාද? ඒ ඉන්ද්‍රිය සතරෙහි පවත්නා ඒක ලක්ෂණ භාවය (එකම ලක්ෂණයක් ඇති බව) නිසාය. සතර සතිපට්ඨානයන් වඩන කල්හි සතර සම්‍යක් ප්‍රධානයෝ භාවනා පාරිපූරියට පැමිණෙති. සතර සම්‍යක් ප්‍රධානයන් වඩන කල්හි සතර ඉද්ධිපාදයෝ භාවනා පාරිපූරියට පැමිණෙති. සතර ඉද්ධිපාදයන් වඩන කල්හි පංචේන්ද්‍රියයෝ භාවනා පාරිපූරියට පැමිණෙති. මෙසේ සියලු ධර්මයෝ සම්පූර්ණ වෙති. ඒ කුමන කරුණක් නිසාද? අවබෝධය පිණිස පවතින සියලු බෝධිපාක්ෂික ධර්මයෝ සංසාරයෙන් නික්මයාම (නිය්‍යානික ලක්ෂණය) යන එකම ලක්ෂණයෙන් යුක්ත බැවිනි. එම ඒක ලක්ෂණ භාවය නිසා ඒවා භාවනා පාරිපූරියට පැමිණෙති. මෙය භාවනාව මගින් කෙරෙන සමාරෝපනයයි.

ตตฺถ กตมา ปหาเนน สมาโรปนา? กาเย กายานุปสฺสี วิหรนฺโต ‘‘อสุเภ สุภ’’นฺติ วิปลฺลาสํ ปชหติ, กพฬีกาโร จสฺส อาหาโร ปริญฺญํ คจฺฉติ, กามุปาทาเนน จ อนุปาทาโน ภวติ, กามโยเคน จ วิสํยุตฺโต ภวติ, อภิชฺฌากายคนฺเถน จ วิปฺปยุชฺชติ, กามาสเวน จ อนาสโว ภวติ, กาโมฆญฺจ อุตฺติณฺโณ ภวติ, ราคสลฺเลน จ วิสลฺโล ภวติ, รูปูปิกา จสฺส วิญฺญาณฏฺฐิติ ปริญฺญํ คจฺฉติ, รูปธาตุยํ จสฺส ราโค ปหีโน ภวติ, น จ ฉนฺทาคตึ คจฺฉติ.

එහි ප්‍රහාණය (ප්‍රතික්ෂේප කිරීම) මගින් සිදුවන ආරෝපණය (සැසඳීම) කුමක්ද? කයෙහි කායානුදර්ශීව වාසය කරන්නා වූ තැනැත්තා අසුභයෙහි 'සුභ' ය යන විපල්ලාසය (වැරදි වැටහීම) ප්‍රහාණය කරයි. ඔහුට කබලිංකාර ආහාරය පිළිබඳ පිරිසිඳ දැකීමක් ඇතිවේ; කාම උපාදානයන් කෙරෙහි උපාදාන රහිත වේ; කාම යෝගයන්ගෙන් වෙන් වූවෙක් වේ; අභිජ්ඣා කායගන්ථයන්ගෙන් විප්‍රයුක්ත වේ; කාමාසවයන් කෙරෙහි ආසව රහිත වූවෙක් වේ; කාම ඕඝයන්ගෙන් එතර වූවෙක් වේ; රාග නැමැති හුලෙන් නිදහස් වූවෙක් වේ; රූපය ඇසුරු කළා වූ ඔහුගේ විඤ්ඤාණස්ථිතිය පිරිසිඳ දැකීමට පත්වේ; රූප ධාතුව කෙරෙහි ඔහුගේ රාගය ප්‍රහීණ වේ; එමෙන්ම ඔහු ඡන්දාගතියට (කැමැත්ත නිසා නොමග යෑමට) පත් නොවේ.

เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรนฺโต ‘‘ทุกฺเข สุข’’นฺติ วิปลฺลาสํ ปชหติ, ผสฺโส จสฺส อาหาโร ปริญฺญํ คจฺฉติ, ภวูปาทาเนน จ อนุปาทาโน ภวติ, ภวโยเคน จ วิสํยุตฺโต ภวติ, พฺยาปาทกายคนฺเถน จ วิปฺปยุชฺชติ, ภวาสเวน จ อนาสโว ภวติ, ภโวฆญฺจ อุตฺติณฺโณ ภวติ, โทสสลฺเลน จ วิสลฺโล ภวติ, เวทนูปิกา จสฺส วิญฺญาณฏฺฐิติ ปริญฺญํ คจฺฉติ, เวทนาธาตุยํ จสฺส ราโค ปหีโน ภวติ, น จ โทสาคตึ คจฺฉติ.

වේදනාවන්හි වේදනානුදර්ශීව වාසය කරන්නා වූ තැනැත්තා දුක්ඛයෙහි 'සුඛ' ය යන විපල්ලාසය ප්‍රහාණය කරයි. ඔහුට ඵස්ස ආහාරය පිළිබඳ පිරිසිඳ දැකීමක් ඇතිවේ; භව උපාදානයන් කෙරෙහි උපාදාන රහිත වේ; භව යෝගයන්ගෙන් වෙන් වූවෙක් වේ; ව්‍යාපාද කායගන්ථයන්ගෙන් විප්‍රයුක්ත වේ; භවාසවයන් කෙරෙහි ආසව රහිත වූවෙක් වේ; භව ඕඝයන්ගෙන් එතර වූවෙක් වේ; දෝස නැමැති හුලෙන් නිදහස් වූවෙක් වේ; වේදනාව ඇසුරු කළා වූ ඔහුගේ විඤ්ඤාණස්ථිතිය පිරිසිඳ දැකීමට පත්වේ; වේදනා ධාතුව කෙරෙහි ඔහුගේ රාගය ප්‍රහීණ වේ; එමෙන්ම ඔහු දෝසාගතියට (තරහව නිසා නොමග යෑමට) පත් නොවේ.

จิตฺเต จิตฺตานุปสฺสี วิหรนฺโต ‘‘อนิจฺเจ นิจฺจ’’นฺติ วิปลฺลาสํ ปชหติ, วิญฺญาณํ จสฺส อาหาโร ปริญฺญํ คจฺฉติ, ทิฏฺฐุปาทาเนน จ อนุปาทาโน ภวติ, ทิฏฺฐิโยเคน จ วิสํยุตฺโต ภวติ, สีลพฺพตปรามาสกายคนฺเถน จ วิปฺปยุชฺชติ, ทิฏฺฐาสเวน จ อนาสโว ภวติ, ทิฏฺโฐฆญฺจ อุตฺติณฺโณ ภวติ, มานสลฺเลน จ วิสลฺโล ภวติ, สญฺญูปิกา จสฺส วิญฺญาณฏฺฐิติ ปริญฺญํ คจฺฉติ, สญฺญาธาตุยํ จสฺส ราโค ปหีโน ภวติ, น จ ภยาคตึ คจฺฉติ.

සිතෙහි චිත්තානුදර්ශීව වාසය කරන්නා වූ තැනැත්තා අනිත්‍යයෙහි 'නිත්‍ය' ය යන විපල්ලාසය ප්‍රහාණය කරයි. ඔහුට විඤ්ඤාණ ආහාරය පිළිබඳ පිරිසිඳ දැකීමක් ඇතිවේ; දිට්ඨි උපාදානයන් කෙරෙහි උපාදාන රහිත වේ; දිට්ඨි යෝගයන්ගෙන් වෙන් වූවෙක් වේ; සීලබ්බතපරාමාස කායගන්ථයන්ගෙන් විප්‍රයුක්ත වේ; දිට්ඨාසවයන් කෙරෙහි ආසව රහිත වූවෙක් වේ; දිට්ඨෝඝයන්ගෙන් එතර වූවෙක් වේ; මාන නැමැති හුලෙන් නිදහස් වූවෙක් වේ; සංඥාව ඇසුරු කළා වූ ඔහුගේ විඤ්ඤාණස්ථිතිය පිරිසිඳ දැකීමට පත්වේ; සංඥා ධාතුව කෙරෙහි (සංස්කාරයන්හි) ඔහුගේ රාගය ප්‍රහීණ වේ; එමෙන්ම ඔහු භයාගතියට (බිය නිසා නොමග යෑමට) පත් නොවේ.

ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี วิหรนฺโต ‘‘อนตฺตนิ อตฺตา’’ติ วิปลฺลาสํ ปชหติ, มโนสญฺเจตนา จสฺส อาหาโร ปริญฺญํ คจฺฉติ, อตฺตวาทุปาทาเนน จ อนุปาทาโน ภวติ, อวิชฺชาโยเคน จ วิสํยุตฺโต ภวติ, อิทํสจฺจาภินิเวสกายคนฺเถน จ วิปฺปยุชฺชติ, อวิชฺชาสเวน จ อนาสโว ภวติ, อวิชฺโชฆญฺจ อุตฺติณฺโณ ภวติ, โมหสลฺเลน จ วิสลฺโล ภวติ[Pg.71], สงฺขารูปิกา จสฺส วิญฺญาณฏฺฐิติ ปริญฺญํ คจฺฉติ, สงฺขารธาตุยํ จสฺส ราโค ปหีโน ภวติ, น จ โมหาคตึ คจฺฉติ. อยํ ปหาเนน สมาโรปนา.

ධර්මයන්හි ධර්මානුදර්ශීව වාසය කරන්නා වූ තැනැත්තා අනාත්මයෙහි 'ආත්ම' ය යන විපල්ලාසය ප්‍රහාණය කරයි. ඔහුට මනෝසංචේතනා ආහාරය පිළිබඳ පිරිසිඳ දැකීමක් ඇතිවේ; අත්තවාද උපාදානයන් කෙරෙහි උපාදාන රහිත වේ; අවිද්‍යා යෝගයන්ගෙන් වෙන් වූවෙක් වේ; ඉදංසච්චාභිනිවේස කායගන්ථයන්ගෙන් විප්‍රයුක්ත වේ; අවිජ්ජාසවයන් කෙරෙහි ආසව රහිත වූවෙක් වේ; අවිජ්ජෝඝයන්ගෙන් එතර වූවෙක් වේ; මෝහ නැමැති හුලෙන් නිදහස් වූවෙක් වේ; සංස්කාර ඇසුරු කළා වූ ඔහුගේ විඤ්ඤාණස්ථිතිය පිරිසිඳ දැකීමට පත්වේ; සංස්කාර ධාතුව කෙරෙහි ඔහුගේ රාගය ප්‍රහීණ වේ; එමෙන්ම ඔහු මෝහාගතියට (මුළාව නිසා නොමග යෑමට) පත් නොවේ. මෙය ප්‍රහාණය මගින් සිදුවන ආරෝපණයයි.

เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน –

ඒ පිළිබඳව ආයුෂ්මත් මහා කච්චායන මහරහතන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක –

‘‘เย ธมฺมา ยํ มูลา, เย เจกตฺถา ปกาสิตา มุนินา;

เต สมาโรปยิตพฺพา, เอส สมาโรปโน หาโร’’ติ.

“යම් ධර්ම කෙනෙක් ඇද්ද, ඒවාට යම් මූලයන් ඇද්ද, මුනිඳුන් විසින් යම් අර්ථයකින් ඒවා ප්‍රකාශ කරන ලද්දේද, ඒවා ඒ අයුරින්ම ආරෝපණය කළ යුතුය. මෙය 'සමාරෝපන' හාරයයි.”

นิยุตฺโต สมาโรปโน หาโร.

සමාරෝපන හාරය විස්තර කර නිමවන ලදී.

นิฏฺฐิโต จ หารวิภงฺโค.

හාර විභංගය (හාරයන් විග්‍රහ කිරීම) නිමාවට පත් විය.

๑. เทสนาหารสมฺปาโต

1. දේශනාහාර සම්පාතය

๕๒.

52.

‘‘โสฬส หารา ปฐมํ, ทิสโลจนโต ทิสา วิโลเกตฺวา;

สงฺขิปิย องฺกุเสน หิ, นเยหิ ตีหิ นิทฺทิเส สุตฺต’’นฺติ.

“පළමුව හාරයන් දහසය යොදාගත යුතුය. දිශා ලෝචනයෙන් දිශාවන් බලා, අංකුස හාරයෙන් සංක්ෂිප්ත කොට, නය තුනකින් සූත්‍රය විස්තර කළ යුතුය.”

วุตฺตา, ตสฺสา นิทฺเทโส กุหึ ทฏฺฐพฺโพ? หารสมฺปาเต. ตตฺถ กตโม เทสนาหารสมฺปาโต?

ප්‍රකාශ කරන ලද එම ගාථාවෙහි විස්තරය කොහි දැක්විය යුතුද? හාරසම්පාතයෙහි එය දැක්විය යුතුය. එහි දේශනාහාර සම්පාතය යනු කුමක්ද?

‘‘อรกฺขิเตน จิตฺเตน, มิจฺฉาทิฏฺฐิหเตน จ;

ถินมิทฺธาภิภูเตน, วสํ มารสฺส คจฺฉตี’’ติ.

“අරක්ෂිත වූද, මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙන් පහර ලද්දා වූද, ථීනමිද්ධයෙන් මැඬ පවත්වන ලද්දා වූද සිතින් යුතුව මාරයාගේ වසඟයට යන්නේය.”

อรกฺขิเตน จิตฺเตนาติ กึ เทสยติ, ปมาทํ ตํ มจฺจุโน ปทํ. มิจฺฉาทิฏฺฐิหเตน จาติ มิจฺฉาทิฏฺฐิหตํ นาม วุจฺจติ ยทา ‘‘อนิจฺเจ นิจฺจ’’นฺติ ปสฺสติ, โส วิปลฺลาโส. โส ปน วิปลฺลาโส กึลกฺขโณ? วิปรีตคฺคาหลกฺขโณ วิปลฺลาโส. โส กึ วิปลฺลาสยติ? ตโย ธมฺเม สญฺญํ จิตฺตํ ทิฏฺฐิมิติ. โส กุหึ วิปลฺลาสยติ? จตูสุ อตฺตภาววตฺถูสุ, รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, รูปวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา รูปํ, รูปสฺมึ วา อตฺตานํ. เอวํ เวทนํ…เป… สญฺญํ…เป… สงฺขาเร…เป… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, วิญฺญาณวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา วิญฺญาณํ, วิญฺญาณสฺมึ วา อตฺตานํ.

‘අරක්ෂිත සිතින්’ යන්නෙන් කුමක් දේශනා කරයිද? මරණයට මග වන ප්‍රමාදය දේශනා කරයි. ‘මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙන් පහර ලද්දේ’ යන්න මෙහිදී; යම් කලෙක අනිත්‍ය දේ ‘නිත්‍ය’ යයි දකියිද, එය මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙන් පහර ලැබීමක් යයි කියනු ලැබේ. අනිත්‍ය වූ පංචස්කන්ධය ‘නිත්‍ය’ යයි දැකීම විපල්ලාසයකි (මුළාවකි). ඒ විපල්ලාසය කවර ලක්ෂණයක් ඇත්තේද? විපල්ලාසය විපරීතව (වැරදි ලෙස) දැකීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්තය. එය කුමක් විපරීත කරයිද? සංඥාව, සිත සහ දෘෂ්ටිය යන ධර්ම තුන විපරීත කරයි. එය කොතැනක විපරීත කරයිද? පංච උපාදානස්කන්ධයන් කෙරෙහි විපරීත කරයි. රූපය ආත්මය ලෙස දකියි, නැතහොත් රූපය ඇත්තෙක් ලෙස ආත්මය දකියි, ආත්මයෙහි රූපය දකියි, රූපයෙහි ආත්මය දකියි. එසේම වේදනාව... සංඥාව... සංස්කාර... විඤ්ඤාණය ආත්මය ලෙස දකියි, විඤ්ඤාණය ඇත්තෙක් ලෙස ආත්මය දකියි, ආත්මයෙහි විඤ්ඤාණය දකියි, විඤ්ඤාණයෙහි ආත්මය දකියි.

ตตฺถ [Pg.72] รูปํ ปฐมํ วิปลฺลาสวตฺถุ ‘‘อสุเภ สุภ’’นฺติ. เวทนา ทุติยํ วิปลฺลาสวตฺถุ ‘‘ทุกฺเข สุข’’นฺติ. สญฺญา สงฺขารา จ ตติยํ วิปลฺลาสวตฺถุ ‘‘อนตฺตนิ อตฺตา’’ติ. วิญฺญาณํ จตุตฺถํ วิปลฺลาสวตฺถุ ‘‘อนิจฺเจ นิจฺจ’’นฺติ. ทฺเว ธมฺมา จิตฺตสฺส สํกิเลสา – ตณฺหา จ อวิชฺชา จ. ตณฺหานิวุตํ จิตฺตํ ทฺวีหิ วิปลฺลาเสหิ วิปลฺลาสียติ ‘‘อสุเภ สุภ’’นฺติ ‘‘ทุกฺเข สุข’’นฺติ. ทิฏฺฐินิวุตํ จิตฺตํ ทฺวีหิ วิปลฺลาเสหิ วิปลฺลาสียติ ‘‘อนิจฺเจ นิจฺจ’’นฺติ ‘‘อนตฺตนิ อตฺตา’’ติ.

එහි රූපය ‘අසුභයෙහි සුභය’ යන පළමු විපල්ලාස වස්තුවයි. වේදනාව ‘දුක්ඛයෙහි සුඛය’ යන දෙවන විපල්ලාස වස්තුවයි. සංඥාව හා සංස්කාර ‘අනාත්මයෙහි ආත්මය’ යන තුන්වන විපල්ලාස වස්තුවයි. විඤ්ඤාණය ‘අනිත්‍යයෙහි නිත්‍යය’ යන සිව්වන විපල්ලාස වස්තුවයි. සිත කෙලෙසන ධර්ම දෙකක් ඇත - එනම් තණ්හාව සහ අවිද්‍යාවයි. තණ්හාවෙන් වැසුණු සිත ‘අසුභයෙහි සුභය’ සහ ‘දුක්ඛයෙහි සුඛය’ යන විපල්ලාස දෙකෙන් විපරීත වෙයි. දෘෂ්ටියෙන් වැසුණු සිත ‘අනිත්‍යයෙහි නිත්‍යය’ සහ ‘අනාත්මයෙහි ආත්මය’ යන විපල්ලාස දෙකෙන් විපරීත වෙයි.

ตตฺถ โย ทิฏฺฐิวิปลฺลาโส, โส อตีตํ รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, อตีตํ เวทนํ…เป… อตีตํ สญฺญํ, อตีเต สงฺขาเร…เป… อตีตํ วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ตตฺถ โย ตณฺหาวิปลฺลาโส, โส อนาคตํ รูปํ อภินนฺทติ, อนาคตํ เวทนํ…เป… อนาคตํ สญฺญํ, อนาคเต สงฺขาเร, อนาคตํ วิญฺญาณํ อภินนฺทติ. ทฺเว ธมฺมา จิตฺตสฺส อุปกฺกิเลสา – ตณฺหา จ อวิชฺชา จ. ตาหิ วิสุชฺฌนฺตํ จิตฺตํ วิสุชฺฌติ. เตสํ อวิชฺชานีวรณานํ ตณฺหาสํโยชนานํ ปุพฺพา โกฏิ น ปญฺญายติ สนฺธาวนฺตานํ สํสรนฺตานํ สกึ นิรยํ สกึ ติรจฺฉานโยนึ สกึ เปตฺติวิสยํ สกึ อสุรกายํ สกึ เทเว สกึ มนุสฺเส.

එහි යම් දිට්ඨි විපල්ලාසයක් වේද, එය අතීත රූපය ආත්ම වශයෙන් දකියි. අතීත වේදනාව... අතීත සංඥාව... අතීත සංස්කාර... අතීත විඤ්ඤාණය ආත්ම වශයෙන් දකියි. එහි යම් තණ්හා විපල්ලාසයක් වේද, එය අනාගත රූපයෙහි සතුටු වෙයි. අනාගත වේදනාව... අනාගත සංඥාව... අනාගත සංස්කාර... අනාගත විඤ්ඤාණයෙහි සතුටු වෙයි. සිතේ උපක්ලේශ ධර්ම දෙකකි - එනම් තණ්හාව හා අවිද්‍යාවයි. ඒවායින් පිරිසිදු වන සිත පාරිශුද්ධත්වයට පත්වේ. අවිද්‍යාවෙන් වැසුණු තණ්හාවෙන් බැඳුණු, සසරෙහි සැරිසරන ඒ සත්වයන්ගේ අතීත කොනක් (ආරම්භයක්) පනවා ගත නොහැක. ඔවුහු වරක් නිරයෙහිද, වරක් තිරිසන් යෝනියෙහිද, වරක් ප්‍රේත ලෝකයෙහිද, වරක් අසුර කායෙහිද, වරක් දෙවියන් අතරද, වරක් මිනිසුන් අතරද සැරිසරති.

ถินมิทฺธาภิภูเตนาติ. ถินํ นาม ยา จิตฺตสฺส อกลฺลตา อกมฺมนิยตา; มิทฺธํ นาม ยํ กายสฺส ลีนตฺตํ. วสํ มารสฺส คจฺฉตีติ กิเลสมารสฺส จ สตฺตมารสฺส จ วสํ คจฺฉติ, โส หิ นิวุโต สํสาราภิมุโข โหติ. อิมานิ ภควตา ทฺเว สจฺจานิ เทสิตานิ ทุกฺขํ สมุทโย จ. เตสํ ภควา ปริญฺญาย จ ปหานาย จ ธมฺมํ เทเสติ ทุกฺขสฺส ปริญฺญาย สมุทยสฺส ปหานาย. เยน จ ปริชานาติ เยน จ ปชหติ, อยํ มคฺโค. ยํ ตณฺหาย อวิชฺชาย จ ปหานํ, อยํ นิโรโธ. อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ. เตนาห ภควา ‘‘อรกฺขิเตน จิตฺเตนา’’ติ. เตนาหายสฺมา มหากจฺจายโน ‘‘อสฺสาทาทีนวตา’’ติ.

‘ථීනමිද්ධයෙන් මැඬ පවත්වන ලද්දේ’ යනු: ථීනය යනු සිතේ ඇති අකර්මණ්‍ය බව හා නොගැළපෙන ස්වභාවයයි; මිද්ධය යනු කයෙහි ඇති හැකිළෙන ස්වභාවයයි. ‘මාරයාගේ වසඟයට යයි’ යන්නෙන් කෙලෙස් මාරයාගේ සහ දේවපුත්ත මාරයාගේ වසඟයට යෑම අදහස් වේ. ඔහු කෙලෙස්වලින් වැසුණු බැවින් සංසාරය දෙසටම මුහුණලා සිටින්නෙක් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දුක්ඛ සහ සමුදය යන සත්‍යයන් දෙක මෙහි දේශනා කරන ලදී. ඒවා පිරිසිඳ දැකීම සඳහා සහ ප්‍රහාණය කිරීම සඳහා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කරති - එනම් දුක පිරිසිඳ දැකීමට සහ සමුදය ප්‍රහාණය කිරීමටයි. යමකින් පිරිසිඳ දකියිද, යමකින් ප්‍රහාණය කරයිද, එය මාර්ගයයි. තණ්හාව සහ අවිද්‍යාව යම් ප්‍රහාණය කිරීමක් වේද, එය නිරෝධයයි. මේ සතර ආර්ය සත්‍යයෝ වෙති. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘අරක්ෂිත සිතින්’ යැයි වදාළ සේක. එහෙයින් ආයුෂ්මත් මහා කච්චායන තෙරුන් වහන්සේ ‘ආස්වාදය හා ආදීනවය’ යැයි වදාළ සේක.

นิยุตฺโต เทสนา หารสมฺปาโต.

දේශනාහාර සම්පාතය (දේශනා විධීන්ගේ එකතුව) විවරණය කරන ලදී.

๒. วิจยหารสมฺปาโต

2. විචයහාර සම්පාතය.

๕๓. ตตฺถ [Pg.73] กตโม วิจโย หารสมฺปาโต? ตตฺถ ตณฺหา ทุวิธา กุสลาปิ อกุสลาปิ. อกุสลา สํสารคามินี, กุสลา อปจยคามินี ปหานตณฺหา. มาโนปิ ทุวิโธ กุสโลปิ อกุสโลปิ. ยํ มานํ นิสฺสาย มานํ ปชหติ, อยํ มาโน กุสโล. โย ปน มาโน ทุกฺขํ นิพฺพตฺตยติ, อยํ มาโน อกุสโล. ตตฺถ ยํ เนกฺขมฺมสิตํ โทมนสฺสํ กุทาสฺสุนามาหํ ตํ อายตนํ สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสํ ยํ อริยา สนฺตํ อายตนํ สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรนฺตีติ ตสฺส อุปฺปชฺชติ ปิหา, ปิหาปจฺจยา โทมนสฺสํ, อยํ ตณฺหา กุสลา ราควิราคา เจโตวิมุตฺติ, ตทารมฺมณา กุสลา อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺติ.

53. එහි විචයහාර සම්පාතය යනු කුමක්ද? එහි තෘෂ්ණාව කුසල් හා අකුසල් වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. අකුසල් තෘෂ්ණාව සංසාරය කරා පමුණුවයි. කුසල් තෘෂ්ණාව හෙවත් ප්‍රහාණ තෘෂ්ණාව සංසාරය ක්ෂය කිරීම (නිවන) කරා පමුණුවයි. මානය ද කුසල් හා අකුසල් වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. යම් මානයක් නිසාවෙන් මානයම ප්‍රහීණ කෙරේද, එය කුසල් මානයයි. යම් මානයක් දුක උපදවයිද, එය අකුසල් මානයයි. එහිදී, ආර්යයන් වහන්සේලා යම් ශාන්ත ආයතනයක් (ඵල සමාපත්තියක්) සාක්ෂාත් කරගෙන වාසය කරද්ද, මම කවදා නම් එවැනි ආයතනයක් සාක්ෂාත් කරගෙන වාසය කරන්නෙම්ද? යනුවෙන් නෙක්ඛම්මය ඇසුරු කළ දෝමනස්සයක් උපදීද, උතුම් විමෝක්ෂයන් කෙරෙහි ඇති වන ඒ පැතුම (පිහා) නිසා හටගන්නා දෝමනස්සය සහිත තෘෂ්ණාව කුසල් තෘෂ්ණාවයි. එය රාගය විරාගය කරන චේතෝවිමුක්තියයි. එය අරමුණු කොට උපදින තෘෂ්ණාව කුසල් වේ. එය අවිද්‍යාව විරාගය කරන ප්‍රඥාවිමුක්තියයි.

ตสฺสา โก ปวิจโย? อฏฺฐ มคฺคงฺคานิ สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ. โส กตฺถ ทฏฺฐพฺโพ? จตุตฺเถ ฌาเน ปารมิตาย. จตุตฺเถ หิ ฌาเน อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ จิตฺตํ ภาวยติ ปริสุทฺธํ ปริโยทาตํ อนงฺคณํ วิคตูปกฺกิเลสํ มุทุ กมฺมนิยํ ฐิตํ อาเนญฺชปฺปตฺตํ. โส ตตฺถ อฏฺฐวิธํ อธิคจฺฉติ ฉ อภิญฺญา ทฺเว จ วิเสเส, ตํ จิตฺตํ ยโต ปริสุทฺธํ, ตโต ปริโยทาตํ, ยโต ปริโยทาตํ, ตโต อนงฺคณํ, ยโต อนงฺคณํ, ตโต วิคตูปกฺกิเลสํ, ยโต วิคตูปกฺกิเลสํ, ตโต มุทุ, ยโต มุทุ, ตโต กมฺมนิยํ, ยโต กมฺมนิยํ, ตโต ฐิตํ, ยโต ฐิตํ, ตโต อาเนญฺชปฺปตฺตํ. ตตฺถ องฺคณา จ อุปกฺกิเลสา จ ตทุภยํ ตณฺหาปกฺโข. ยา จ อิญฺชนา ยา จ จิตฺตสฺส อฏฺฐิติ, อยํ ทิฏฺฐิปกฺโข.

ඇයගේ (ඒ විමුක්තියේ) විමර්ශනය කුමක්ද? සම්මා දිට්ඨි, සම්මා සංකප්ප, සම්මා වාචා, සම්මා කම්මන්ත, සම්මා ආජීව, සම්මා වායාම, සම්මා සති, සම්මා සමාධි යන අංග අටකින් යුත් මාර්ගයයි. එය කොහි දැක්විය යුතුද? සතරවන ධ්‍යානයෙහිදීය. සතරවන ධ්‍යානයෙහිදී අංග අටකින් යුත්, අතිශයින් පිරිසිදු වූ, ප්‍රභාස්වර වූ, කෙලෙස් රහිත වූ, උපක්ලේශ පහ වූ, මෘදු වූ, කර්මණ්‍ය වූ, ස්ථාවර වූ, ආනෙඤ්ජප්‍රාප්ත වූ සිත වඩයි. ඔහු එහිදී සවැදෑරුම් අභිඥා සහ විශිෂ්ට ගුණාංග දෙකක් ද යන අෂ්ටවිධ ගුණයන් ලබයි. ඒ සිත යම් හෙයකින් පිරිසිදුද, එහෙයින්ම ප්‍රභාස්වරය. යම් හෙයකින් ප්‍රභාස්වරද, එහෙයින්ම කෙලෙස් රහිතය. යම් හෙයකින් කෙලෙස් රහිතද, එහෙයින්ම උපක්ලේශ රහිතය. යම් හෙයකින් උපක්ලේශ රහිතද, එහෙයින්ම මෘදුය. යම් හෙයකින් මෘදුද, එහෙයින්ම කර්මණ්‍යය. යම් හෙයකින් කර්මණ්‍යද, එහෙයින්ම ස්ථාවරය. යම් හෙයකින් ස්ථාවරද, එහෙයින්ම ආනෙඤ්ජප්‍රාප්තය. එහි අංගණ (කෙලෙස්) සහ උපක්ලේශ යන දෙවර්ගයම තෘෂ්ණා පාර්ශවයට අයත් වේ. සිතේ යම් සැලීමක් හා නොසන්සුන් බවක් ඇද්ද, එය දෘෂ්ටි පාර්ශවයට අයත් වේ.

จตฺตาริ อินฺทฺริยานิ ทุกฺขินฺทฺริยํ โทมนสฺสินฺทฺริยํ สุขินฺทฺริยํ โสมนสฺสินฺทฺริยญฺจ จตุตฺถชฺฌาเน นิรุชฺฌนฺติ, ตสฺส อุเปกฺขินฺทฺริยํ อวสิฏฺฐํ ภวติ. โส อุปริมํ สมาปตฺตึ สนฺตโต มนสิกโรติ, ตสฺส อุปริมํ สมาปตฺตึ สนฺตโต มนสิกโรโต จตุตฺถชฺฌาเน โอฬาริกา สญฺญา สณฺฐหติ อุกฺกณฺฐา จ ปฏิฆสญฺญา, โส สพฺพโส รูปสญฺญานํ สมติกฺกมา ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมา นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการา ‘‘อนนฺตํ อากาส’’นฺติ อากาสานญฺจายตนสมาปตฺตึ สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อภิญฺญาภินีหาโร รูปสญฺญา โวกาโร นานตฺตสญฺญา สมติกฺกมติ ปฏิฆสญฺญา จสฺส อพฺภตฺถํ คจฺฉติ, เอวํ สมาธิ ตสฺส สมาหิตสฺส โอภาโส อนฺตรธายติ ทสฺสนญฺจ รูปานํ, โส สมาธิ ฉฬงฺคสมนฺนาคโต ปจฺจเวกฺขิตพฺโพ[Pg.74]. อนภิชฺฌาสหคตํ เม มานสํ สพฺพโลเก, อพฺยาปนฺนํ เม จิตฺตํ สพฺพสตฺเตสุ, อารทฺธํ เม วีริยํ ปคฺคหิตํ, ปสฺสทฺโธ เม กาโย อสารทฺโธ, สมาหิตํ เม จิตฺตํ อวิกฺขิตฺตํ, อุปฏฺฐิตา เม สติ อสมฺมุฏฺฐา, ตตฺถ ยญฺจ อนภิชฺฌาสหคตํ มานสํ สพฺพโลเก ยญฺจ อพฺยาปนฺนํ จิตฺตํ สพฺพสตฺเตสุ ยญฺจ อารทฺธํ วีริยํ ปคฺคหิตํ ยญฺจ สมาหิตํ จิตฺตํ อวิกฺขิตฺตํ, อยํ สมโถ. โย ปสฺสทฺโธ กาโย อสารทฺโธ, อยํ สมาธิปริกฺขาโร. ยา อุปฏฺฐิตา สติ อสมฺมุฏฺฐา อยํ วิปสฺสนา.

දුක්ඛේන්ද්‍රිය, දෝමනස්සින්ද්‍රිය, සුඛේන්ද්‍රිය සහ සෝමනස්සින්ද්‍රිය යන ඉන්ද්‍රිය හතර සතරවන ධ්‍යානයේදී නිරුද්ධ වේ. ඔහුට උපේක්ෂේන්ද්‍රිය පමණක් ඉතිරි වේ. ඔහු ඉහළ සමාපත්තීන් ශාන්ත වශයෙන් මෙනෙහි කරයි. එසේ මෙනෙහි කරන්නා වූ ඔහුට සතරවන ධ්‍යානයෙහි වූ රළු සංඥාවන් ද ප්‍රතිඝ සංඥාවන් ද ඉක්මවා යයි. හෙතෙම සියලු ආකාරයෙන් රූප සංඥාවන් ඉක්මවීමෙන්, ප්‍රතිඝ සංඥාවන් අස්තයට යාමෙන්, නානත්ත සංඥාවන් මෙනෙහි නොකිරීමෙන් 'ආකාශය අනන්තය' යි ආකාසානඤ්චායතන සමාපත්තිය සාක්ෂාත් කොට වාසය කරයි. අභිඥා පිණිස සිත මෙහෙයවීමෙන් රූප සංඥා නමැති ව්‍යවහාරය සහ නානත්ත සංඥාවන් ඉක්මවා යයි. ඔහුට ප්‍රතිඝ සංඥාවන් අභාවයට යයි. මෙසේ සමාහිත වූ ඔහුට ආලෝකය ද රූප දැකීම ද අතුරුදන් වේ. ඒ සමාධිය අංග හයකින් යුතුව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කළ යුතුය. එනම්, සියලු ලෝකය විෂයෙහි මාගේ සිත අභිධ්‍යාවෙන් තොරය, සියලු සත්වයන් කෙරෙහි මාගේ සිත ව්‍යාපාදයෙන් තොරය, මාගේ වීර්යය අරඹන ලද්දේය, මාගේ කය පස්සද්ධියෙන් යුක්තය, මාගේ සිත සමාහිතය, මාගේ සිහිය එළඹ සිටියේය යනුවෙනි. එහි අභිධ්‍යාවෙන් තොර වූ සිත, ව්‍යාපාදයෙන් තොර වූ සිත, ආරම්භ කළ වීර්යය සහ සමාහිත සිත යන මේ සියල්ල 'සමථය' වේ. යම් සන්සුන් වූ කයක් ඇද්ද, එය සමාධි පරික්ඛාරයයි. යම් එළඹ සිටි සිහියක් ඇද්ද, එය 'විපස්සනාව' වේ.

๕๔. โส สมาธิ ปญฺจวิเธน เวทิตพฺโพ. อยํ สมาธิ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนสุโข’’ติ อิติสฺส ปจฺจตฺตเมว ญาณทสฺสนํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ ภวติ, อยํ สมาธิ ‘‘อายตึ สุขวิปาโก’’ติ อิติสฺส ปจฺจตฺตเมว ญาณทสฺสนํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ ภวติ, อยํ สมาธิ ‘‘อริโย นิรามิโส’’ติ อิติสฺส ปจฺจตฺตเมว ญาณทสฺสนํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ ภวติ, อยํ สมาธิ ‘‘อกาปุริสเสวิโต’’ติ อิติสฺส ปจฺจตฺตเมว ญาณทสฺสนํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ ภวติ, อยํ สมาธิ ‘‘สนฺโต เจว ปณีโต จ ปฏิปฺปสฺสทฺธิลทฺโธ จ เอโกทิภาวาธิคโต จ น สสงฺขารนิคฺคยฺหวาริตคโต จา’’ติ อิติสฺส ปจฺจตฺตเมว ญาณทสฺสนํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ ภวติ. ตํ โข ปนิมํ สมาธึ ‘‘สโต สมาปชฺชามิ สโต วุฏฺฐหามี’’ติ อิติสฺส ปจฺจตฺตเมว ญาณทสฺสนํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ ภวติ. ตตฺถ โย จ สมาธิ ปจฺจุปฺปนฺนสุโข โย จ สมาธิ อายตึ สุขวิปาโก อยํ สมโถ. โย จ สมาธิ อริโย นิรามิโส, โย จ สมาธิ อกาปุริสเสวิโต, โย จ สมาธิ สนฺโต เจว ปณีโต ปฏิปฺปสฺสทฺธิลทฺโธ จ เอโกทิภาวาธิคโต จ น สสงฺขารนิคฺคยฺหวาริตคโต จ ยญฺจาหํ ตํ โข ปนิมํ สมาธึ สโต สมาปชฺชามิ สโต วุฏฺฐหามีติ, อยํ วิปสฺสนา.

54. ඒ සමාධිය පස් ආකාරයකින් දත යුතුය. මෙම සමාධිය වර්තමානයෙහි සැප ඇත්තේය යනුවෙන් තමා තුළම ඥානදර්ශනය පහළ වේ. මෙම සමාධිය මතු සැප විපාක දෙන්නේය යනුවෙන් ද, මෙම සමාධිය ආර්ය වූ නිරාමිස වූවකි යනුවෙන් ද, මෙම සමාධිය අසත්පුරුෂයන් විසින් සේවනය නොකරන ලද්දකි යනුවෙන් ද, මෙම සමාධිය ශාන්තය, ප්‍රණීතය, පටිප්පස්සද්ධියෙන් ලබන ලද්දකි, ඒකෝදිභාවයට පත් වූවකි, සසංඛාරයෙන් නිග්‍රහ කොට වැළැක්විය යුත්තක් නොවේ යනුවෙන් ද තමා තුළම ඥානදර්ශනය පහළ වේ. එමෙන්ම සිහියෙන් යුතුව මම මේ සමාධියට සමවදිමි, සිහියෙන් යුතුව එයින් නැගී සිටිමි යනුවෙන් තමා තුළම ඥානදර්ශනය පහළ වේ. එහි වර්තමාන සැපය හා අනාගත සැප විපාකය ඇති සමාධිය 'සමථය' වේ. ආර්ය වූ නිරාමිස වූ, උතුම් පුරුෂයන් විසින් සේවනය කළා වූ, ශාන්ත වූ, ප්‍රණීත වූ ද, සිහියෙන් යුතුව සමවැදීම හා නැගී සිටීම ද යන මේවා 'විපස්සනාව' වේ.

โส สมาธิ ปญฺจวิเธน เวทิตพฺโพ ปีติผรณตา สุขผรณตา เจโตผรณตา อาโลกผรณตา ปจฺจเวกฺขณานิมิตฺตํ. ตตฺถ โย จ ปีติผรโณ โย จ สุขผรโณ โย จ เจโตผรโณ, อยํ สมโถ. โย จ อาโลกผรโณ ยญฺจ ปจฺจเวกฺขณานิมิตฺตํ. อยํ วิปสฺสนา.

ඒ සමාධිය පස් ආකාරයකින් දත යුතුය. එනම්, පීතියෙන් පිනා යාම, සැපයෙන් පිනා යාම, සිතින් පිනා යාම, ආලෝකයෙන් පිනා යාම සහ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නිමිත්ත යනුවෙනි. එහි පීතියෙන් පිනා යාම, සැපයෙන් පිනා යාම සහ සිතින් පිනා යාම 'සමථය' වේ. ආලෝකයෙන් පිනා යාම සහ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නිමිත්ත 'විපස්සනාව' වේ.

๕๕. ทส [Pg.75] กสิณายตนานิ ปถวีกสิณํ อาโปกสิณํ เตโชกสิณํ วาโยกสิณํ นีลกสิณํ ปีตกสิณํ โลหิตกสิณํ โอทาตกสิณํ อากาสกสิณํ วิญฺญาณกสิณํ. ตตฺถ ยญฺจ ปถวีกสิณํ ยญฺจ อาโปกสิณํ เอวํ สพฺพํ, ยญฺจ โอทาตกสิณํ. อิมานิ อฏฺฐ กสิณานิ สมโถ. ยญฺจ อากาสกสิณํ ยญฺจ วิญฺญาณกสิณํ, อยํ วิปสฺสนา. เอวํ สพฺโพ อริโย มคฺโค เยน เยน อากาเรน วุตฺโต, เตน เตน สมถวิปสฺสเนน โยชยิตพฺโพ. เต ตีหิ ธมฺเมหิ สงฺคหิตา อนิจฺจตาย ทุกฺขตาย อนตฺตตาย. โส สมถวิปสฺสนํ ภาวยมาโน ตีณิ วิโมกฺขมุขานิ ภาวยติ. ตีณิ วิโมกฺขมุขานิ ภาวยนฺโต ตโย ขนฺเธ ภาวยติ. ตโย ขนฺเธ ภาวยนฺโต อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ภาวยติ.

55. කසිණ ආයතන දසයකි. එනම්: පඨවි කසිණය, ආපෝ කසිණය, තේජෝ කසිණය, වායෝ කසිණය, නීල කසිණය, පීත කසිණය, ලෝහිත කසිණය, ඕදාත කසිණය, ආකාශ කසිණය සහ විඤ්ඤාණ කසිණයයි. එහි පඨවි කසිණයේ සිට ඕදාත කසිණය දක්වා වූ අෂ්ට කසිණයන් 'සමථය' වේ. ආකාශ කසිණය හා විඤ්ඤාණ කසිණය 'විපස්සනාව' වේ. මෙසේ සියලුම ආර්ය මාර්ගය යම් යම් ආකාරයකින් දේශනා කරන ලද්දේද, ඒ ඒ ආකාරයෙන්ම සමථ-විපස්සනා යන දෙකෙහි යෙදවිය යුතුය. ඒවා අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම යන ධර්මයන් තුනෙහි සංග්‍රහ වේ. හෙතෙම සමථ-විපස්සනා වඩන්නේ විමෝක්ෂ මුඛයන් තුන වඩයි. විමෝක්ෂ මුඛයන් තුන වඩන්නේ ස්කන්ධ තුන වඩයි. ස්කන්ධ තුන වඩන්නේ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය වඩයි.

ราคจริโต ปุคฺคโล อนิมิตฺเตน วิโมกฺขมุเขน นิยฺยาติ อธิจิตฺตสิกฺขาย สิกฺขนฺโต โลภํ อกุสลมูลํ ปชหนฺโต สุขเวทนียํ ผสฺสํ อนุปคจฺฉนฺโต สุขํ เวทนํ ปริชานนฺโต ราคมลํ ปวาเหนฺโต ราครชํ นิทฺธุนนฺโต ราควิสํ วเมนฺโต ราคคฺคึ นิพฺพาเปนฺโต ราคสลฺลํ อุปฺปาเฏนฺโต ราคชฏํ วิชเฏนฺโต. โทสจริโต ปุคฺคโล อปฺปณิหิเตน วิโมกฺขมุเขน นิยฺยาติ อธิสีลสิกฺขาย สิกฺขนฺโต โทสํ อกุสลมูลํ ปชหนฺโต ทุกฺขเวทนียํ ผสฺสํ อนุปคจฺฉนฺโต ทุกฺขเวทนํ ปริชานนฺโต โทสมลํ ปวาเหนฺโต โทสรชํ นิทฺธุนนฺโต โทสวิสํ วเมนฺโต โทสคฺคึ นิพฺพาเปนฺโต โทสสลฺลํ อุปฺปาเฏนฺโต โทสชฏํ วิชเฏนฺโต. โมหจริโต ปุคฺคโล สุญฺญตวิโมกฺขมุเขน นิยฺยาติ อธิปญฺญาสิกฺขาย สิกฺขนฺโต โมหํ อกุสลมูลํ ปชหนฺโต อทุกฺขมสุขเวทนียํ ผสฺสํ อนุปคจฺฉนฺโต อทุกฺขมสุขํ เวทนํ ปริชานนฺโต โมหมลํ ปวาเหนฺโต โมหรชํ นิทฺธุนนฺโต โมหวิสํ วเมนฺโต โมหคฺคึ นิพฺพาเปนฺโต โมหสลฺลํ อุปฺปาเฏนฺโต โมหชฏํ วิชเฏนฺโต.

රාග චරිතය ඇත්තා වූ පුද්ගලයා අනිමිත්ත විමොක්ඛ මුඛය (අනිත්‍යය නැවත නැවත මෙනෙහි කිරීමේ දොරටුව) මගින්, අධිචිත්ත ශික්ෂාවෙහි හික්මෙමින්, ලෝභ නම් වූ අකුසල මූලය ප්‍රහාණය කරමින්, සැප විපාක දෙන ස්පර්ශයන් කරා නොපැමිණෙමින්, සැප වේදනාව පිරිසිඳ දකිමින්, රාග නම් වූ කිලුට බැහැර කරමින්, රාග නැමති රජස් (ධූවිලි) ගසා දමමින්, රාග නැමති විෂ වමනය කරමින්, රාග ගින්න නිවා දමමින්, රාග නැමති හී සැරය උදුරා දමමින්, රාග නැමති අවුල ලිහමින් (සංසාරයෙන්) නික්මෙයි. ද්වේෂ චරිතය ඇත්තා වූ පුද්ගලයා අප්පණිහිත විමොක්ඛ මුඛය (තෘෂ්ණා රහිත දොරටුව) මගින්, අධිශීල ශික්ෂාවෙහි හික්මෙමින්, ද්වේෂ නම් වූ අකුසල මූලය ප්‍රහාණය කරමින්, දුක් විපාක දෙන ස්පර්ශයන් කරා නොපැමිණෙමින්, දුක් වේදනාව පිරිසිඳ දකිමින්, ද්වේෂ නම් වූ කිලුට බැහැර කරමින්, ද්වේෂ නැමති රජස් ගසා දමමින්, ද්වේෂ නැමති විෂ වමනය කරමින්, ද්වේෂ ගින්න නිවා දමමින්, ද්වේෂ නැමති හී සැරය උදුරා දමමින්, ද්වේෂ නැමති අවුල ලිහමින් නික්මෙයි. මෝහ චරිතය ඇත්තා වූ පුද්ගලයා ශුන්‍යතා විමොක්ඛ මුඛය (හිස් වූ දොරටුව) මගින්, අධිප්‍රඥා ශික්ෂාවෙහි හික්මෙමින්, මෝහ නම් වූ අකුසල මූලය ප්‍රහාණය කරමින්, දුක් නොවූ සැප නොවූ (අදුක්ඛමසුඛ) විපාක දෙන ස්පර්ශයන් කරා නොපැමිණෙමින්, අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව පිරිසිඳ දකිමින්, මෝහ නම් වූ කිලුට බැහැර කරමින්, මෝහ නැමති රජස් ගසා දමමින්, මෝහ නැමති විෂ වමනය කරමින්, මෝහ ගින්න නිවා දමමින්, මෝහ නැමති හී සැරය උදුරා දමමින්, මෝහ නැමති අවුල ලිහමින් නික්මෙයි.

ตตฺถ สุญฺญตวิโมกฺขมุขํ ปญฺญากฺขนฺโธ, อนิมิตฺตวิโมกฺขมุขํ สมาธิกฺขนฺโธ, อปฺปณิหิตวิโมกฺขมุขํ สีลกฺขนฺโธ. โส ตีณิ วิโมกฺขมุขานิ ภาวยนฺโต ตโย ขนฺเธ ภาวยติ, ตโย ขนฺเธ ภาวยนฺโต อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ภาวยติ. ตตฺถ ยา จ สมฺมาวาจา โย จ สมฺมากมฺมนฺโต โย จ สมฺมาอาชีโว, อยํ สีลกฺขนฺโธ, โย จ สมฺมาวายาโม [Pg.76] ยา จ สมฺมาสติ โย จ สมฺมาสมาธิ, อยํ สมาธิกฺขนฺโธ, ยา จ สมฺมาทิฏฺฐิ โย จ สมฺมาสงฺกปฺโป, อยํ ปญฺญากฺขนฺโธ.

එහිදී ශුන්‍යතා විමොක්ඛ මුඛය යනු ප්‍රඥා ස්කන්ධයයි. අනිමිත්ත විමොක්ඛ මුඛය යනු සමාධි ස්කන්ධයයි. අප්පණිහිත විමොක්ඛ මුඛය යනු ශීල ස්කන්ධයයි. ඒ පුද්ගලයා විමොක්ඛ මුඛ තුන වඩමින් (ශීල, සමාධි, ප්‍රඥා යන) ස්කන්ධ තුන වඩයි. ස්කන්ධ තුන වඩමින් ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය වඩයි. එහි යම් සම්මා වාචාවක්, යම් සම්මා කම්මන්තයක් හා යම් සම්මා ආජීවයක් ඇද්ද, මෙය ශීල ස්කන්ධයයි. යම් සම්මා වායාමයක්, යම් සම්මා සතියක් හා යම් සම්මා සමාධියක් ඇද්ද, මෙය සමාධි ස්කන්ධයයි. යම් සම්මා දිට්ඨියක් හා යම් සම්මා සංකල්පයක් ඇද්ද, මෙය ප්‍රඥා ස්කන්ධයයි.

ตตฺถ สีลกฺขนฺโธ จ สมาธิกฺขนฺโธ จ สมโถ, ปญฺญากฺขนฺโธ วิปสฺสนา. โย สมถวิปสฺสนํ ภาเวติ, ตสฺส ทฺเว ภวงฺคานิ ภาวนํ คจฺฉนฺติ กาโย จิตฺตญฺจ, ภวนิโรธคามินี ปฏิปทา ทฺเว ปทานิ สีลํ สมาธิ จ. โส โหติ ภิกฺขุ ภาวิตกาโย ภาวิตสีโล ภาวิตจิตฺโต ภาวิตปญฺโญ. กาเย ภาวิยมาเน ทฺเว ธมฺมา ภาวนํ คจฺฉนฺติ สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาวายาโม จ, สีเล ภาวิยมาเน ทฺเว ธมฺมา ภาวนํ คจฺฉนฺติ สมฺมาวาจา สมฺมาอาชีโว จ, จิตฺเต ภาวิยมาเน ทฺเว ธมฺมา ภาวนํ คจฺฉนฺติ สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ จ, ปญฺญาย ภาวิยมานาย ทฺเว ธมฺมา ภาวนํ คจฺฉนฺติ สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป จ.

එහි ශීල ස්කන්ධය හා සමාධි ස්කන්ධය යනු සමථයයි. ප්‍රඥා ස්කන්ධය යනු විපස්සනාවයි. යමෙක් සමථ විපස්සනා දෙක වඩයි ද, ඔහුගේ කාය හා චිත්ත යන භවාංග (සංසාර පැවැත්මේ අංග) දෙක වැඩීමට පත්වෙයි. භව නිරෝධය කරා යන ප්‍රතිපදාව වන ශීල හා සමාධි යන පද දෙක ද වැඩීමට පත්වෙයි. ඒ භික්ෂුව භාවිතකාය, භාවිතශීල, භාවිතචිත්ත හා භාවිතප්‍රඥා ඇත්තෙකු වෙයි. කය වඩන කල්හි සම්මා කම්මන්තය හා සම්මා වායාමය යන ධර්ම දෙක වැඩීමට පත්වෙයි. ශීලය වඩන කල්හි සම්මා වාචාව හා සම්මා ආජීවය යන ධර්ම දෙක වැඩීමට පත්වෙයි. සිත වඩන කල්හි සම්මා සතිය හා සම්මා සමාධිය යන ධර්ම දෙක වැඩීමට පත්වෙයි. ප්‍රඥාව වඩන කල්හි සම්මා දිට්ඨිය හා සම්මා සංකල්පය යන ධර්ම දෙක වැඩීමට පත්වෙයි.

ตตฺถ โย จ สมฺมากมฺมนฺโต โย จ สมฺมาวายาโม สิยา กายิโก สิยา เจตสิโก, ตตฺถ โย กายสงฺคโห, โส กาเย ภาวิเต ภาวนํ คจฺฉติ, โย จิตฺตสงฺคโห, โส จิตฺเต ภาวิเต ภาวนํ คจฺฉติ. โส สมถวิปสฺสนํ ภาวยนฺโต ปญฺจวิธํ อธิคมํ คจฺฉติ ขิปฺปาธิคโม จ โหติ, วิมุตฺตาธิคโม จ โหติ, มหาธิคโม จ โหติ, วิปุลาธิคโม จ โหติ, อนวเสสาธิคโม จ โหติ. ตตฺถ สมเถน ขิปฺปาธิคโม จ มหาธิคโม จ วิปุลาธิคโม จ โหติ, วิปสฺสนาย วิมุตฺตาธิคโม จ อนวเสสาธิคโม จ โหติ.

එහි සම්මා කම්මන්තය හා සම්මා වායාමය යන දෙක ඇතැම් විට කායික ද ඇතැම් විට චෛතසික ද වෙයි. එහි යම් කරුණක් කාය සංග්‍රහයෙහි (ශරීරය ඇසුරු කළ) වේ ද, එය කය වඩන කල්හි වැඩීමට පත්වෙයි. යම් කරුණක් චිත්ත සංග්‍රහයෙහි (සිත ඇසුරු කළ) වේ ද, එය සිත වඩන කල්හි වැඩීමට පත්වෙයි. ඒ පුද්ගලයා සමථ විපස්සනා වඩමින් පස් වැදෑරුම් අවබෝධයක් කරා පැමිණෙයි. එනම් ක්ෂිප්ප (වහා) අවබෝධය, විමුක්ත අවබෝධය, මහා අවබෝධය, විපුල අවබෝධය සහ අනවශේෂ (සම්පූර්ණ) අවබෝධයයි. එහි සමථය මගින් ක්ෂිප්ප අවබෝධය, මහා අවබෝධය සහ විපුල අවබෝධය ඇති වෙයි. විපස්සනාව මගින් විමුක්ත අවබෝධය සහ අනවශේෂ අවබෝධය ඇති වෙයි.

๕๖. ตตฺถ โย เทสยติ, โส ทสพลสมนฺนาคโต สตฺถา โอวาเทน สาวเก น วิสํวาทยติ. โส ติวิธํ อิทํ กโรถ อิมินา อุปาเยน กโรถ อิทํ โว กุรุมานานํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ, โส ตถา โอวทิโต ตถานุสิฏฺโฐ ตถากโรนฺโต ตถาปฏิปชฺชนฺโต ตํ ภูมึ น ปาปุณิสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. โส ตถา โอวทิโต ตถานุสิฏฺโฐ สีลกฺขนฺธํ อปริปูรยนฺโต ตํ ภูมึ อนุปาปุณิสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. โส ตถา โอวทิโต ตถานุสิฏฺโฐ สีลกฺขนฺธํ ปริปูรยนฺโต ตํ ภูมึ อนุปาปุณิสฺสตีติ ฐานเมตํ วิชฺชติ.

56. එහි යම් ශාස්තෘන් වහන්සේ නමක් දේශනා කරන සේක් ද, ඒ දසබලධාරී ශාස්තෘන් වහන්සේ තමන්ගේ අවවාදය සම්බන්ධයෙන් ශ්‍රාවකයන් නොමඟ නොයවන සේක. උන්වහන්සේ 'මෙය කරන්න, මේ ක්‍රමයෙන් කරන්න, මෙය කරන ඔබට වැඩ පිණිස, සැප පිණිස පවතිනු ඇත' යි තෙවැදෑරුම්ව අවවාද කරන සේක. එසේ අවවාද කරන ලද, අනුශාසනා කරන ලද, ඒ අයුරින්ම කටයුතු කරන, ඒ අයුරින්ම පිළිපදින ශ්‍රාවකයා ඒ (මාර්ග) භූමියට පත් නොවේ යන්න සිදු විය නොහැක්කකි. එසේ අවවාද කරන ලද, අනුශාසනා කරන ලදුවත්, ශීල ස්කන්ධය සම්පූර්ණ නොකර ඒ භූමියට පැමිණේ යන්න ද සිදු විය නොහැක්කකි. එසේ අවවාද කරන ලද, අනුශාසනා කරන ලදුව, ශීල ස්කන්ධය සම්පූර්ණ කරමින් ඒ භූමියට පිළිවෙළින් පැමිණේ යන්න සැබවින්ම සිදු වන්නකි.

สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เต สโต อิเม ธมฺมา อนภิสมฺพุทฺธาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. สพฺพาสวปริกฺขีณสฺส เต สโต อิเม อาสวา อปริกฺขีณาติ เนตํ [Pg.77] ฐานํ วิชฺชติ. ยสฺส เต อตฺถาย ธมฺโม เทสิโต, โส น นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส สมฺมา ทุกฺขกฺขยายาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. สาวโก โข ปน เต ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโน สามีจิปฺปฏิปนฺโน อนุธมฺมจารี โส ปุพฺเพน อปรํ อุฬารํ วิเสสาธิคมํ น สจฺฉิกริสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ.

සම්මා සම්බුද්ධ වූ ඔබ වහන්සේට 'මේ ධර්මයන් අවබෝධ වී නැතැ' යි යමෙකු කරුණු සහිතව චෝදනා කරන්නේ නම්, එබඳු කරුණක් විද්‍යමාන නොවේ. සියලු ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කළ ඔබ වහන්සේට 'මේ ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වී නැතැ' යි යමෙකු චෝදනා කරන්නේ නම්, එබඳු කරුණක් විද්‍යමාන නොවේ. ඔබ වහන්සේ යම් අර්ථයක් (රාගාදිය ප්‍රහාණය) සඳහා ධර්මය දේශනා කළ සේක් ද, ඒ ධර්මය පිළිපදින්නා දුක කෙළවර කිරීම සඳහා සංසාරයෙන් නික්ම නොයන්නේ යැයි යමෙකු කරුණු සහිතව චෝදනා කරන්නේ නම්, එබඳු කරුණක් විද්‍යමාන නොවේ. ඔබ වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයා ධර්මානුධර්ම ප්‍රතිපන්නව, සාමීචි ප්‍රතිපන්නව, අනුධර්මචාරීව වාසය කරද්දී, පෙරට වඩා උසස් වූ විශාල විශේෂ අවබෝධයක් සාක්ෂාත් නොකරන්නේ යැයි යමෙකු කරුණු සහිතව චෝදනා කරන්නේ නම්, එබඳු කරුණක් විද්‍යමාන නොවේ.

เย โข ปน ธมฺมา อนฺตรายิกา, เต ปฏิเสวโต นาลํ อนฺตรายายาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. เย โข ปน ธมฺมา อนิยฺยานิกา, เต นิยฺยนฺติ ตกฺกรสฺส สมฺมา ทุกฺขกฺขยายาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. เย โข ปน ธมฺมา นิยฺยานิกา, เต นิยฺยนฺติ ตกฺกรสฺส สมฺมา ทุกฺขกฺขยายาติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. สาวโก โข ปน เต สอุปาทิเสโส อนุปาทิเสสํ นิพฺพานธาตุํ อนุปาปุณิสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ.

යම් ධර්ම කෙනෙක් අන්තරායකර යැයි වදාරන ලද්දේ ද, ඒවා සේවනය කරන්නාට අන්තරාය පිණිස නොවේ යැයි යමෙකු චෝදනා කරන්නේ නම්, එබඳු කරුණක් විද්‍යමාන නොවේ. යම් ධර්ම කෙනෙක් (සංසාරයෙන්) නික්ම යාමට හේතු නොවේ ද, ඒවා පිළිපදින්නා දුක කෙළවර කිරීම පිණිස නික්ම යන්නේ යැයි පවසන්නේ නම්, එබඳු කරුණක් විද්‍යමාන නොවේ. යම් ධර්ම කෙනෙක් නික්ම යාමට හේතු වේ ද, ඒවා පිළිපදින්නා මැනවින් දුක කෙළවර කිරීම පිණිස පවතින්නේ යන්න සැබවින්ම සිදු වන්නකි. ඔබ වහන්සේගේ සඋපාදිශේෂ (පංචස්කන්ධය ඉතිරිව ඇති) ශ්‍රාවකයා අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවට නොපැමිණෙන්නේ යැයි යමෙකු පවසන්නේ නම්, එබඳු කරුණක් විද්‍යමාන නොවේ.

ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน มาตรํ ชีวิตา โวโรเปยฺย หตฺเถหิ วา ปาเทหิ วา สุหตํ กเรยฺยาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, ปุถุชฺชโน มาตรํ ชีวิตา โวโรเปยฺย หตฺเถหิ วา ปาเทหิ วา สุหตํ กเรยฺยาติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. เอวํ ปิตรํ, อรหนฺตํ, ภิกฺขุํ. ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล สงฺฆํ ภินฺเทยฺย สงฺเฆ วา สงฺฆราชึ ชเนยฺยาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, ปุถุชฺชโน สงฺฆํ ภินฺเทยฺย สงฺเฆ วา สงฺฆราชึ ชเนยฺยาติ ฐานเมตํ วิชฺชติ, ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ตถาคตสฺส ทุฏฺฐจิตฺโต โลหิตํ อุปฺปาเทยฺย, ปรินิพฺพุตสฺส วา ตถาคตสฺส ทุฏฺฐจิตฺโต ถูปํ ภินฺเทยฺยาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส ทุฏฺฐจิตฺโต โลหิตํ อุปฺปาเทยฺย, ปรินิพฺพุตสฺส วา ตถาคตสฺส ทุฏฺฐจิตฺโต ถูปํ ภินฺเทยฺยาติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน อญฺญํ สตฺถารํ อปทิเสยฺย อปิ ชีวิตเหตูติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, ปุถุชฺชโน อญฺญํ สตฺถารํ อปทิเสยฺยาติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน อิโต พหิทฺธา อญฺญํ ทกฺขิเณยฺยํ ปริเยเสยฺยาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, ปุถุชฺชโน อิโต พหิทฺธา อญฺญํ ทกฺขิเณยฺยํ ปริเยเสยฺยาติ ฐานเมตํ วิชฺชติ, ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน กุตูหลมงฺคเลน สุทฺธึ ปจฺเจยฺยาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ปุถุชฺชโน กุตูหลมงฺคเลน สุทฺธึ ปจฺเจยฺยาติ ฐานเมตํ วิชฺชติ.

සම්මා දිට්ඨියෙන් යුත් (සෝවාන් වූ) තැනැත්තා තම මෑණියන්ව ජීවිතයෙන් තොර කරන්නේය යන හෝ දෑතින් හෝ දෙපයින් ඇයට දැඩි ලෙස පහර දී වධහිංසා පමුණුවන්නේය යන මෙබඳු කරුණක් සිදු විය නොහැකිය. එහෙත් පෘථග්ජනයෙකු විසින් තම මෑණියන්ව ජීවිතයෙන් තොර කිරීම හෝ දෑතින් හෝ දෙපයින් ඇයට දැඩි ලෙස වධහිංසා පැමිණවීම හෝ සිදු විය හැකි කරුණකි. පියා සම්බන්ධයෙන් ද, රහතන් වහන්සේ නමක සම්බන්ධයෙන් ද, භික්ෂුවක සම්බන්ධයෙන් ද එසේමය. සම්මා දිට්ඨියෙන් යුත් පුද්ගලයා සංඝයා භේද කරන්නේය යන හෝ සංඝයා අතර අසමගිය ඇති කරන්නේය යන මෙබඳු කරුණක් සිදු විය නොහැකිය. එහෙත් පෘථග්ජනයෙකු විසින් සංඝයා භේද කිරීම හෝ සංඝයා අතර අසමගිය ඇති කිරීම හෝ සිදු විය හැකි කරුණකි. සම්මා දිට්ඨියෙන් යුත් පුද්ගලයා තථාගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි දුෂ්ට සිතින් යුතුව ශරීරයේ ලේ සෙලවීමක් කරන්නේය යන හෝ පිරිනිවන් පෑ තථාගතයන් වහන්සේ උදෙසා කළ චෛත්‍යයකට දුෂ්ට සිතින් හානි කරන්නේය යන මෙබඳු කරුණක් සිදු විය නොහැකිය. එහෙත් පෘථග්ජනයෙකු විසින් තථාගතයන් වහන්සේගේ ලේ සෙලවීම හෝ චෛත්‍ය බිඳ හෙළීම හෝ සිදු විය හැකි කරුණකි. සම්මා දිට්ඨියෙන් යුත් පුද්ගලයා ජීවිතය නිසා පවා බුදුරජාණන් වහන්සේ හැර අන්‍ය වූ ශාස්තෘවරයෙකු පිළිගන්නේය යන මෙබඳු කරුණක් සිදු විය නොහැකිය. එහෙත් පෘථග්ජනයෙකු විසින් අන්‍ය ශාස්තෘවරයෙකු පිළිගැනීම සිදු විය හැකි කරුණකි. සම්මා දිට්ඨියෙන් යුත් පුද්ගලයා මෙම ශාසනයෙන් බැහැරව අන්‍ය දක්ෂිණාර්හයන් සොයන්නේය යන මෙබඳු කරුණක් සිදු විය නොහැකිය. එහෙත් පෘථග්ජනයෙකු විසින් ශාසනයෙන් බැහැරව අන්‍ය දක්ෂිණාර්හයන් සෙවීම සිදු විය හැකිය. සම්මා දිට්ඨියෙන් යුත් පුද්ගලයා මිථ්‍යා මංගල සම්මතයන්ගෙන් (නැකත් ආදියෙන්) පිරිසිදු බව (ශුද්ධිය) අපේක්ෂා කරන්නේය යන මෙබඳු කරුණක් සිදු විය නොහැකිය. පෘථග්ජනයෙකු විසින් මිථ්‍යා මංගල සම්මතයන් කෙරෙහි විශ්වාසය තබා ශුද්ධිය අපේක්ෂා කිරීම සිදු විය හැකි කරුණකි.

๕๗. อิตฺถี ราชา จกฺกวตฺตี สิยาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, ปุริโส ราชา จกฺกวตฺตี สิยาติ ฐานเมตํ วิชฺชติ; อิตฺถี สกฺโก เทวานมินฺโท สิยาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, ปุริโส สกฺโก เทวานมินฺโท สิยาติ ฐานเมตํ วิชฺชติ; อิตฺถี มาโร ปาปิมา สิยาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, ปุริโส มาโร ปาปิมา [Pg.78] สิยาติ ฐานเมตํ วิชฺชติ; อิตฺถี มหาพฺรหฺมา สิยาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, ปุริโส มหาพฺรหฺมา สิยาติ ฐานเมตํ วิชฺชติ; อิตฺถี ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ สิยาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, ปุริโส ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ สิยาติ ฐานเมตํ วิชฺชติ.

57. ස්ත්‍රියක් සක්විති රජ වන්නේය යන මෙබඳු කරුණක් සිදු විය නොහැකිය. පුරුෂයෙකු සක්විති රජ වීම සිදු විය හැකි කරුණකි. ස්ත්‍රියක් දෙවියන්ට අධිපති ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා වන්නේය යන මෙබඳු කරුණක් සිදු විය නොහැකිය. පුරුෂයෙකු ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා වීම සිදු විය හැකි කරුණකි. ස්ත්‍රියක් පාපිෂ්ඨ මාරයා වන්නේය යන මෙබඳු කරුණක් සිදු විය නොහැකිය. පුරුෂයෙකු මාරයා වීම සිදු විය හැකි කරුණකි. ස්ත්‍රියක් මහා බ්‍රහ්මයා වන්නේය යන මෙබඳු කරුණක් සිදු විය නොහැකිය. පුරුෂයෙකු මහා බ්‍රහ්මයා වීම සිදු විය හැකි කරුණකි. ස්ත්‍රියක් අරහත් සම්මා සම්බුදු තථාගතයන් වහන්සේ වන්නේය යන මෙබඳු කරුණක් සිදු විය නොහැකිය. පුරුෂයෙකු අරහත් සම්මා සම්බුදු තථාගතයන් වහන්සේ වීම සිදු විය හැකි කරුණකි.

ทฺเว ตถาคตา อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา อปุพฺพํ อจริมํ เอกิสฺสา โลกธาตุยา อุปฺปชฺเชยฺยุํ วา ธมฺมํ วา เทเสยฺยุนฺติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, เอโกว ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ เอกิสฺสา โลกธาตุยา อุปฺปชฺชิสฺสติ วา ธมฺมํ วา เทเสสฺสตีติ ฐานเมตํ วิชฺชติ.

අරහත් සම්මා සම්බුදු තථාගතයන් වහන්සේලා දෙනමක් එකම ලෝක ධාතුවක පෙර පසු නොවී (එකවර) පහළ වන්නේය යන හෝ ධර්මය දේශනා කරන්නේය යන මෙබඳු කරුණක් සිදු විය නොහැකිය. එක් ලෝක ධාතුවක එක් අරහත් සම්මා සම්බුදු තථාගතයන් වහන්සේ නමක් පමණක් පහළ වන්නේය යන හෝ ධර්මය දේශනා කරන්නේය යන මෙබඳු කරුණක් සිදු විය හැකි වන්නකි.

ติณฺณํ ทุจฺจริตานํ อิฏฺโฐ กนฺโต ปิโย มนาโป วิปาโก ภวิสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, ติณฺณํ ทุจฺจริตานํ อนิฏฺโฐ อกนฺโต อปฺปิโย อมนาโป วิปาโก ภวิสฺสตีติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. ติณฺณํ สุจริตานํ อนิฏฺโฐ อกนฺโต อปฺปิโย อมนาโป วิปาโก ภวิสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, ติณฺณํ สุจริตานํ อิฏฺโฐ กนฺโต ปิโย มนาโป วิปาโก ภวิสฺสตีติ ฐานเมตํ วิชฺชติ.

ත්‍රිවිධ දුශ්චරිතයන්ගේ (කාය, වාචා, මන) ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන් ඉෂ්ට වූ, කාන්ත වූ, ප්‍රිය වූ, මනාප වූ විපාකයක් වන්නේය යන මෙබඳු කරුණක් සිදු විය නොහැකිය. ත්‍රිවිධ දුශ්චරිතයන්ගේ විපාකය අනිෂ්ට වූ, අකාන්ත වූ, අප්‍රිය වූ, අමනාප වූ එකක් වන්නේය යන කරුණ සිදු විය හැක්කකි. ත්‍රිවිධ සුචරිතයන්ගේ ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන් අනිෂ්ට වූ, අකාන්ත වූ, අප්‍රිය වූ, අමනාප වූ විපාකයක් වන්නේය යන කරුණ සිදු විය නොහැකිය. ත්‍රිවිධ සුචරිතයන්ගේ විපාකය ඉෂ්ට වූ, කාන්ත වූ, ප්‍රිය වූ, මනාප වූ එකක් වන්නේය යන කරුණ සිදු විය හැක්කකි.

อญฺญตโร สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา กุหโก ลปโก เนมิตฺตโก กุหนลปนเนมิตฺตกตฺตํ ปุพฺพงฺคมํ กตฺวา ปญฺจ นีวรเณ อปฺปหาย เจตโส อุปกฺกิเลเส ปญฺญาย ทุพฺพลีกรเณ จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ อนุปฏฺฐิตสฺสติ วิหรนฺโต สตฺต โพชฺฌงฺเค อภาวยิตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌิสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, อญฺญตโร สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา สพฺพโทสาปคโต ปญฺจ นีวรเณ ปหาย เจตโส อุปกฺกิเลเส ปญฺญาย ทุพฺพลีกรเณ จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ อุปฏฺฐิตสฺสติ วิหรนฺโต สตฺต โพชฺฌงฺเค ภาวยิตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌิสฺสตีติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. ยํ เอตฺถ ญาณํ เหตุโส ฐานโส อโนธิโส อิทํ วุจฺจติ ฐานาฏฺฐานญาณํ ปฐมํ ตถาคตพลํ.

යම් කිසි ශ්‍රමණයෙක් හෝ බ්‍රාහ්මණයෙක් ප්‍රයෝගකාරීව, චාටු බස් පවසමින්, නිමිති කියමින්, එම ප්‍රයෝග හා චාටු බස් මුල් කරගෙන, සිත කෙලෙස් කරන ප්‍රඥාව දුර්වල කරන පංච නීවරණයන් ප්‍රහීණ නොකොට, සතර සතිපට්ඨානයන්හි සිහිය පිහිටුවා නොගෙන, සප්ත බොජ්ඣංගයන් වඩා නොගෙන, අනුත්තර වූ සම්මා සම්බෝධිය අවබෝධ කරන්නේය යන මෙබඳු කරුණක් සිදු විය නොහැකිය. යම් කිසි ශ්‍රමණයෙක් හෝ බ්‍රාහ්මණයෙක් සියලු කෙලෙස් දොස් දුරු කොට, සිත කිලුටු කරන ප්‍රඥාව දුර්වල කරන පංච නීවරණයන් ප්‍රහීණ කොට, සතර සතිපට්ඨානයන්හි මනාව සිහිය පිහිටුවා වාසය කරමින්, සප්ත බොජ්ඣංගයන් වඩා, අනුත්තර වූ සම්මා සම්බෝධිය අවබෝධ කරන්නේය යන කරුණ සිදු විය හැක්කකි. මෙහිදී කරුණු සහිතව, අවස්ථාවෝචිතව හා අසීමිතව ඇති වන යම් ඥානයක් වේද, එය පළමු වැනි තථාගත බලය වන ‘ස්ථානාස්ථාන ඥානය’ යැයි කියනු ලැබේ.

อิติ ฐานาฏฺฐานคตา สพฺเพ ขยธมฺมา วยธมฺมา วิราคธมฺมา นิโรธธมฺมา เกจิ สคฺคูปคา เกจิ อปายูปคา เกจิ นิพฺพานูปคา, เอวํ ภควา อาห –

මෙසේ ඒ ඒ කරුණු අනුව සිදුවන හා සිදු නොවන (ස්ථානාස්ථානගත) සියලු සංඛත ධර්මයෝ ක්ෂය වන ස්වභාවය ඇත්තාහ, වැය වන ස්වභාවය ඇත්තාහ, විරාගී වන ස්වභාවය ඇත්තාහ, නිරුද්ධ වන ස්වභාවය ඇත්තාහ. සමහරු සුගතියට පත් වන්නාහ, සමහරු අපායට පත් වන්නාහ, සමහරු නිවනට පත් වන්නාහ. මේ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක:

๕๘.

58.

สพฺเพ [Pg.79] สตฺตา มริสฺสนฺติ, มรณนฺตํ หิ ชีวิตํ;

ยถากมฺมํ คมิสฺสนฺติ, ปุญฺญปาปผลูปคา;

นิรยํ ปาปกมฺมนฺตา, ปุญฺญกมฺมา จ สุคฺคตึ;

อปเร จ มคฺคํ ภาเวตฺวา, ปรินิพฺพนฺตินาสวาติ.

සියලු සත්ත්වයෝ මරණයට පත් වන්නාහ, සැබවින්ම ජීවිතය මරණය කෙළවර කොට ඇත්තේය. පින් පව් දෙකෙහි විපාක අනුභව කරමින් සත්ත්වයෝ කර්මානුරූපව ගමන් කරන්නාහ. පව්කම් කළවුන් නිරයට යන්නාහ, පින්කම් කළවුන් සුගතියට යන්නාහ. තවත් සමහරු මාර්ගය වඩා ආශ්‍රව රහිතව පිරිනිවන් පාන්නාහ.

สพฺเพ สตฺตาติ อริยา จ อนริยา จ สกฺกายปริยาปนฺนา จ สกฺกายวีติวตฺตา จ. มริสฺสนฺตีติ ทฺวีหิ มรเณหิ ทนฺธมรเณน จ อทนฺธมรเณน จ, สกฺกายปริยาปนฺนานํ อทนฺธมรณํ สกฺกายวีติวตฺตานํ ทนฺธมรณํ. มรณนฺตํ หิ ชีวิตนฺติ ขยา อายุสฺส อินฺทฺริยานํ อุปโรธา ชีวิตปริยนฺโต มรณปริยนฺโต. ยถากมฺมํ คมิสฺสนฺตีติ กมฺมสฺสกตา. ปุญฺญปาปผลูปคาติ กมฺมานํ ผลทสฺสาวิตา จ อวิปฺปวาโส จ.

‘සියලු සත්ත්වයෝ’ යනු ආර්යයන් මෙන්ම අනාර්යයන් ද, පංච උපාදානස්කන්ධයට ඇතුළත් වූවන් මෙන්ම පංච ස්කන්ධයන්ගෙන් මිදුණු (රහතන් වහන්සේලා) අය ද වේ. ‘මරණයට පත් වන්නාහ’ යන්නෙන් ප්‍රමාද මරණය හා අප්‍රමාද මරණය යන දෙවැදෑරුම් මරණයන් අදහස් වේ. කෙලෙස් සහිත සත්ත්වයන්ට අප්‍රමාද මරණය (සදාකාලික නොවන මරණය) ද, රහතන් වහන්සේලාට ප්‍රමාද මරණය (නැවත උත්පත්තියක් නැති අවසන් මරණය) ද සිදු වේ. ‘ජීවිතය මරණය කෙළවර කොට ඇත්තේය’ යනු ආයුෂය ක්ෂය වීමෙන් හා ඉන්ද්‍රියයන් නිරුද්ධ වීමෙන් ජීවිතය අවසන් වී මරණය උදාවීමයි. ‘කර්මානුරූපව ගමන් කරන්නාහ’ යනු කර්මය තමා සතු දෙය බවට පත්වීමයි. ‘පින් පව් විපාක අනුභව කරමින්’ යන මෙයින් කර්මයන්ගේ විපාක දැකීම සහ කර්මය හා විපාකය අතර ඇති වෙන් කළ නොහැකි සම්බන්ධය පෙන්වා දී ඇත.

นิรยํ ปาปกมฺมนฺตาติ อปุญฺญสงฺขารา. ปุญฺญกมฺมา จ สุคฺคตินฺติ ปุญฺญสงฺขารา สุคตึ คมิสฺสนฺติ. อปเร จ มคฺคํ ภาเวตฺวา, ปรินิพฺพนฺตินาสวาติ สพฺพสงฺขารานํ สมติกฺกมนํ. เตนาห ภควา – ‘‘สพฺเพ…เป… นาสวา’’ติ.

‘පව්කම් කළවුන් නිරයට’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ අකුසල් සංස්කාර කළවුන්ය. ‘පින්කම් කළවුන් සුගතියට’ යනු පින් සංස්කාර කළවුන් සුගතියට යන බවයි. ‘තවත් සමහරු මාර්ගය වඩා ආශ්‍රව රහිතව පිරිනිවන් පාන්නාහ’ යනු සියලු සංස්කාරයන්ගෙන් එතෙර වීමයි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘සියලු සත්ත්වයෝ... ආශ්‍රව රහිතව පිරිනිවන් පාති’ යන්න වදාළ සේක.

‘‘สพฺเพ สตฺตา มริสฺสนฺติ, มรณนฺตํ หิ ชีวิตํ. ยถากมฺมํ คมิสฺสนฺติ, ปุญฺญปาปผลูปคา. นิรยํ ปาปกมฺมนฺตา’’ติ อาคาฬฺหา จ นิชฺฌามา จ ปฏิปทา. ‘‘อปเร จ มคฺคํ ภาเวตฺวา, ปรินิพฺพนฺตินาสวา’’ติ มชฺฌิมา ปฏิปทา. ‘‘สพฺเพ สตฺตา มริสฺสนฺติ, มรณนฺตํ หิ ชีวิตํ, ยถากมฺมํ คมิสฺสนฺติ, ปุญฺญปาปผลูปคา, นิรยํ ปาปกมฺมนฺตา’’ติ อยํ สํกิเลโส. เอวํ สํสารํ นิพฺพตฺตยติ. ‘‘สพฺเพ สตฺตา มริสฺสนฺติ…เป… นิรยํ ปาปกมฺมนฺตา’’ติ อิเม ตโย วฏฺฏา ทุกฺขวฏฺโฏ กมฺมวฏฺโฏ กิเลสวฏฺโฏ. ‘‘อปเร จ มคฺคํ ภาเวตฺวา, ปรินิพฺพนฺตินาสวา’’ติ ติณฺณํ วฏฺฏานํ วิวฏฺฏนา. ‘‘สพฺเพ สตฺตา มริสฺสนฺติ…เป… นิรยํ ปาปกมฺมนฺตา’’ติ อาทีนโว, ‘‘ปุญฺญกมฺมา จ สุคฺคติ’’นฺติ อสฺสาโท, ‘‘อปเร จ มคฺคํ ภาเวตฺวา, ปรินิพฺพนฺตินาสวา’’ติ นิสฺสรณํ. ‘‘สพฺเพ สตฺตา มริสฺสนฺติ…เป… นิรยํ ปาปกมฺมนฺตา’’ติ เหตุ จ ผลญฺจ, ปญฺจกฺขนฺธา ผลํ, ตณฺหา เหตุ, ‘‘อปเร จ มคฺคํ ภาเวตฺวา, ปรินิพฺพนฺตินาสวา’’ติ มคฺโค จ ผลญฺจ. ‘‘สพฺเพ สตฺตา มริสฺสนฺติ, มรณนฺตํ หิ ชีวิตํ. ยถากมฺมํ คมิสฺสนฺติ, ปุญฺญปาปผลูปคา, นิรยํ ปาปกมฺมนฺตา’’ติ อยํ สํกิเลโส, โส สํกิเลโส ติวิโธ ตณฺหาสํกิเลโส ทิฏฺฐิสํกิเลโส ทุจฺจริตสํกิเลโสติ.

‘‘සියලු සත්ත්වයෝ මිය යන්නාහ, සැබවින්ම ජීවිතය මරණය කෙළවර කොට ඇත්තේය. පින් පව් යන කර්මඵලයන් කරා එළඹෙන ඔවුහු, තම තමන් කළ කර්මයන්ට අනුකූලව (පරලොව) යන්නාහ. පව්කම් කළෝ නිරයට යන්නාහ’’ යනු භයංකර වූ ද දැඩි තැවීම් සහිත වූ ද (කාමසුඛල්ලිකානුයෝග සහ අත්තකිලමතානුයෝගී) ප්‍රතිපදාවන්ය. ‘‘අන්‍ය වූ (ඥානවන්ත) පිරිසක් මාර්ගය වඩා ආශ්‍රව රහිතව පිරිනිවන් පාන්නාහ’’ යනු මධ්‍යම ප්‍රතිපදාවයි. ‘‘සියලු සත්ත්වයෝ මිය යන්නාහ, සැබවින්ම ජීවිතය මරණය කෙළවර කොට ඇත්තේය. පින් පව් යන කර්මඵලයන් කරා එළඹෙන ඔවුහු තම තමන් කළ කර්මයන්ට අනුකූලව යන්නාහ. පව්කම් කළෝ නිරයට යන්නාහ’’ යනු සංකිලෙසයයි (කෙලෙස් මලින් කිලිටි වීමයි). මෙලෙස (මෙම ස්වභාවය) සංසාරය උපදවයි. ‘‘සියලු සත්ත්වයෝ මිය යන්නාහ...පෙ... පව්කම් කළෝ නිරයට යන්නාහ’’ යන මෙයින් දුක්ඛ වෘත්තය, කර්ම වෘත්තය සහ ක්ලේශ වෘත්තය යන වෘත්ත (සංසාර චක්‍ර) තුන දක්වනු ලැබේ. ‘‘අන්‍ය වූවෝ මාර්ගය වඩා ආශ්‍රව රහිතව පිරිනිවන් පාන්නාහ’’ යන්නෙන් එම වෘත්ත තුනෙන් මිදීම (විවෘත්තය) දක්වනු ලැබේ. ‘‘සියලු සත්ත්වයෝ මිය යන්නාහ...පෙ... පව්කම් කළෝ නිරයට යන්නාහ’’ යන්නෙන් (සංසාරයේ) ආදීනවය ද, ‘‘පින් කළෝ සුගතියට යන්නාහ’’ යන්නෙන් ආශ්වාදය ද, ‘‘අන්‍ය වූවෝ මාර්ගය වඩා ආශ්‍රව රහිතව පිරිනිවන් පාන්නාහ’’ යන්නෙන් (සංසාරයෙන්) නික්මීම හෙවත් නිස්සරණය ද දක්වනු ලැබේ. ‘‘සියලු සත්ත්වයෝ මිය යන්නාහ...පෙ... පව්කම් කළෝ නිරයට යන්නාහ’’ යන්නෙන් හේතුව සහ ඵලය දක්වයි; එහි පංචස්කන්ධය ඵලය වන අතර තණ්හාව හේතුවයි. ‘‘අන්‍ය වූවෝ මාර්ගය වඩා ආශ්‍රව රහිතව පිරිනිවන් පාන්නාහ’’ යන්නෙන් (නිවනට) මග සහ එහි ඵලය දක්වයි. ‘‘සියලු සත්ත්වයෝ මිය යන්නාහ...පෙ... පව්කම් කළෝ නිරයට යන්නාහ’’ යනු සංකිලෙසයයි; එම සංකිලෙසය තණ්හා සංකිලෙසය, දිට්ඨි සංකිලෙසය සහ දුච්චරිත සංකිලෙසය යැයි තෙවැදෑරුම් වේ.

๕๙. ตตฺถ [Pg.80] ตณฺหาสํกิเลโส ตีหิ ตณฺหาหิ นิทฺทิสิตพฺโพ – กามตณฺหาย ภวตณฺหาย วิภวตณฺหาย. เยน เยน วา ปน วตฺถุนา อชฺโฌสิโต, เตน เตเนว นิทฺทิสิตพฺโพ, ตสฺสา วิตฺถาโร ฉตฺตึสาย ตณฺหาย ชาลินิยา วิจริตานิ. ตตฺถ ทิฏฺฐิสํกิเลโส อุจฺเฉทสสฺสเตน นิทฺทิสิตพฺโพ, เยน เยน วา ปน วตฺถุนา ทิฏฺฐิวเสน อภินิวิสติ, ‘‘อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ เตน เตเนว นิทฺทิสิตพฺโพ, ตสฺสา วิตฺถาโร ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ. ตตฺถ ทุจฺจริตสํกิเลโส เจตนา เจตสิกกมฺเมน นิทฺทิสิตพฺโพ, ตีหิ ทุจฺจริเตหิ กายทุจฺจริเตน วจีทุจฺจริเตน มโนทุจฺจริเตน, ตสฺสา วิตฺถาโร ทส อกุสลกมฺมปถา. อปเร จ มคฺคํ ภาเวตฺวา, ปรินิพฺพนฺตินาสวาติ อิทํ โวทานํ.

59. එහි තණ්හා සංකිලෙසය කාම තණ්හාව, භව තණ්හාව සහ විභව තණ්හාව යන තෙවැදෑරුම් තණ්හාවන්ගෙන් විස්තර කළ යුතුය. යම් යම් වස්තුවක (අරමුණක) ඇලෙන්නේ ද, ඒ ඒ වස්තුව මගින් එය විස්තර කළ යුතුය. එහි විස්තරය තිස් හය වැදෑරුම් වූ තණ්හා ජාලයෙහි හැසිරීම්ය. එහි දිට්ඨි සංකිලෙසය උච්ඡේද දෘෂ්ටිය සහ ශාස්වත දෘෂ්ටිය මගින් විස්තර කළ යුතුය. යම් යම් වස්තුවක දෘෂ්ටි වශයෙන් එල්බ ගනිමින් ‘‘මෙයම සත්‍යය, අනෙක් දේ සිස් ය’’ කියා පවසයි ද, ඒ ඒ කරුණු මගින් එය විස්තර කළ යුතුය. එහි විස්තරය සැට දෙවැදෑරුම් දෘෂ්ටිගතයන්ය. එහි දුච්චරිත සංකිලෙසය චේතනා සහ චෛතසික කර්මයන්ගෙන් විස්තර කළ යුතුය. එය කාය දුච්චරිතය, වචී දුච්චරිතය සහ මනෝ දුච්චරිතය යන දුච්චරිත තුනෙන් විස්තර කළ යුතු අතර, එහි විස්තරය දස අකුසල කර්මපථයන්ය. ‘‘අන්‍ය වූවෝ මාර්ගය වඩා ආශ්‍රව රහිතව පිරිනිවන් පාන්නාහ’’ යනු වෝදානයයි (පිරිසිදු බවයි).

ตยิทํ โวทานํ ติวิธํ; ตณฺหาสํกิเลโส สมเถน วิสุชฺฌติ, โส สมโถ สมาธิกฺขนฺโธ, ทิฏฺฐิสํกิเลโส วิปสฺสนาย วิสุชฺฌติ, สา วิปสฺสนา ปญฺญากฺขนฺโธ, ทุจฺจริตสํกิเลโส สุจริเตน วิสุชฺฌติ, ตํ สุจริตํ สีลกฺขนฺโธ.

එම වෝදානය තෙවැදෑරුම්ය; තණ්හා සංකිලෙසය සමථයෙන් පිරිසිදු වේ, එම සමථය සමාධික්ඛන්ධයයි. දිට්ඨි සංකිලෙසය විපස්සනාවෙන් පිරිසිදු වේ, එම විපස්සනාව පඤ්ඤාක්ඛන්ධයයි. දුච්චරිත සංකිලෙසය සුචරිතයෙන් පිරිසිදු වේ, එම සුචරිතය සීලක්ඛන්ධයයි.

‘‘สพฺเพ สตฺตา มริสฺสนฺติ, มรณนฺตํ หิ ชีวิตํ, ยถากมฺมํ คมิสฺสนฺติ, ปุญฺญปาปผลูปคา, นิรยํ ปาปกมฺมนฺตา’’ติ อปุญฺญปฺปฏิปทา, ‘‘ปุญฺญกมฺมา จ สุคฺคติ’’นฺติ ปุญฺญปฺปฏิปทา, ‘‘อปเร จ มคฺคํ ภาเวตฺวา, ปรินิพฺพนฺตินาสวา’’ติ ปุญฺญปาปสมติกฺกมปฺปฏิปทา, ตตฺถ ยา จ ปุญฺญปฺปฏิปทา ยา จ อปุญฺญปฺปฏิปทา, อยํ เอกา ปฏิปทา สพฺพตฺถคามินี เอกา อปาเยสุ, เอกา เทเวสุ, ยา จ ปุญฺญปาปสมติกฺกมา ปฏิปทา อยํ ตตฺถ ตตฺถ คามินี ปฏิปทา.

‘‘සියලු සත්ත්වයෝ මිය යන්නාහ, සැබවින්ම ජීවිතය මරණය කෙළවර කොට ඇත්තේය. තම තමන් කළ කර්මයන්ට අනුකූලව පින් පව් යන කර්මඵලයන් කරා එළඹෙන්නාහ. පව්කම් කළෝ නිරයට යන්නාහ’’ යනු අපුණ්‍ය ප්‍රතිපදාවයි. ‘‘පින් කළෝ සුගතියට යන්නාහ’’ යනු පුණ්‍ය ප්‍රතිපදාවයි. ‘‘අන්‍ය වූවෝ මාර්ගය වඩා ආශ්‍රව රහිතව පිරිනිවන් පාන්නාහ’’ යනු පින් පව් දෙකම ඉක්මවා ගිය ප්‍රතිපදාවයි. එහි යම් පුණ්‍ය ප්‍රතිපදාවක් සහ අපුණ්‍ය ප්‍රතිපදාවක් දක්වන ලද්දේ ද, මෙය සියලු භවයන් කරා (සබ්බත්ථගාමිනී) ගෙන යන එක් ප්‍රතිපදාවකි; ඉන් එකක් (අපුණ්‍යය) අපාය කරා ගෙන යන අතර, එකක් (පුණ්‍යය) දෙවියන් කරා ගෙන යයි. පින් පව් ඉක්මවා ගිය යම් ප්‍රතිපදාවක් වේ ද, එය ඒ ඒ ආර්ය භූමීන් කරා හෙවත් නිවන කරා ගෙන යන ප්‍රතිපදාවයි.

ตโย ราสี – มิจฺฉตฺตนิยโต ราสิ, สมฺมตฺตนิยโต ราสิ, อนิยโต ราสิ, ตตฺถ โย จ มิจฺฉตฺตนิยโต ราสิ โย จ สมฺมตฺตนิยโต ราสิ เอกา ปฏิปทา ตตฺถ ตตฺถ คามินี, ตตฺถ โย อนิยโต ราสิ, อยํ สพฺพตฺถคามินี ปฏิปทา. เกน การเณน? ปจฺจยํ ลภนฺโต นิรเย อุปปชฺเชยฺย, ปจฺจยํ ลภนฺโต ติรจฺฉานโยนีสุ อุปปชฺเชยฺย, ปจฺจยํ ลภนฺโต เปตฺติวิสเยสุ อุปปชฺเชยฺย, ปจฺจยํ ลภนฺโต อสุเรสุ อุปปชฺเชยฺย, ปจฺจยํ ลภนฺโต เทเวสุ อุปปชฺเชยฺย, ปจฺจยํ ลภนฺโต มนุสฺเสสุ อุปปชฺเชยฺย, ปจฺจยํ ลภนฺโต ปรินิพฺพาเยยฺย, ตสฺมายํ สพฺพตฺถคามินี ปฏิปทา, ยํ เอตฺถ ญาณํ เหตุโส ฐานโส อโนธิโส, อิทํ วุจฺจติ สพฺพตฺถคามินี ปฏิปทา ญาณํ ทุติยํ ตถาคตพลํ.

රාශීන් තුනකි: මිච්ඡත්ත නියත රාශිය, සම්මත්ත නියත රාශිය සහ අනියත රාශියයි. එහි යම් මිච්ඡත්ත නියත රාශියක් සහ සම්මත්ත නියත රාශියක් වේ ද, එය ඒ ඒ නියත ඵලයන් කරා ගෙන යන එක් ප්‍රතිපදාවකි. එහි යම් අනියත රාශියක් වේ ද, මෙය සියලු තැන් කරා (සබ්බත්ථගාමිනී) ගෙන යන ප්‍රතිපදාවයි. ඒ කුමන හේතුවක් නිසා ද? (අනියත රාශියෙහි සිටින තැනැත්තා) ප්‍රත්‍ය ලැබුණහොත් නිරයෙහි උපදින්නේය, ප්‍රත්‍ය ලැබුණහොත් තිරිසන් යෝනියෙහි උපදින්නේය, ප්‍රත්‍ය ලැබුණහොත් ප්‍රේත විෂයෙහි උපදින්නේය, ප්‍රත්‍ය ලැබුණහොත් අසුර ලෝකයෙහි උපදින්නේය, ප්‍රත්‍ය ලැබුණහොත් දෙව්ලොව උපදින්නේය, ප්‍රත්‍ය ලැබුණහොත් මිනිස් ලොව උපදින්නේය, (නියමිත) ප්‍රත්‍ය ලැබුණහොත් පිරිනිවන් පාන්නේය. එබැවින් මෙය සබ්බත්ථගාමිනී ප්‍රතිපදාවයි. මෙහි ලා (මෙම ප්‍රතිපදාවන් පිළිබඳව) යම් ඥානයක් හේතු වශයෙන් ද, ස්ථාන වශයෙන් ද, අසීමිතව (අනෝධිසෝ) පවතී ද, මෙය ‘සබ්බත්ථගාමිනී පටිපදා ඥානය’ නම් වූ දෙවන තථාගත බලය යැයි කියනු ලැබේ.

อิติ [Pg.81] สพฺพตฺถคามินี ปฏิปทา อเนกธาตุโลโก, ตตฺถ ตตฺถ คามินี ปฏิปทา นานาธาตุโลโก. ตตฺถ กตโม อเนกธาตุโลโก? จกฺขุธาตุ รูปธาตุ จกฺขุวิญฺญาณธาตุ, โสตธาตุ สทฺทธาตุ โสตวิญฺญาณธาตุ, ฆานธาตุ คนฺธธาตุ ฆานวิญฺญาณธาตุ, ชิวฺหาธาตุ รสธาตุ ชิวฺหาวิญฺญาณธาตุ, กายธาตุ โผฏฺฐพฺพธาตุ กายวิญฺญาณธาตุ, มโนธาตุ ธมฺมธาตุ มโนวิญฺญาณธาตุ, ปถวีธาตุ, อาโปธาตุ, เตโชธาตุ, วาโยธาตุ, อากาสธาตุ, วิญฺญาณธาตุ, กามธาตุ, พฺยาปาทธาตุ, วิหึสาธาตุ, เนกฺขมฺมธาตุ, อพฺยาปาทธาตุ, อวิหึสาธาตุ, ทุกฺขธาตุ, โทมนสฺสธาตุ, อวิชฺชาธาตุ, สุขธาตุ, โสมนสฺสธาตุ, อุเปกฺขาธาตุ, รูปธาตุ, อรูปธาตุ, นิโรธธาตุ, สงฺขารธาตุ, นิพฺพานธาตุ, อยํ อเนกธาตุโลโก.

මෙසේ සබ්බත්ථගාමිනී ප්‍රතිපදාව අනේකධාතු ලෝකය වන අතර, ඒ ඒ විශේෂ ස්ථාන කරා ගෙන යන ප්‍රතිපදාව නානාධාතු ලෝකයයි. එහි අනේකධාතු ලෝකය යනු කුමක්ද? චක්ඛු ධාතුව, රූප ධාතුව, චක්ඛුවිඤ්ඤාණ ධාතුව; සෝත ධාතුව, සද්ද ධාතුව, සෝතවිඤ්ඤාණ ධාතුව; ඝාණ ධාතුව, ගන්ධ ධාතුව, ඝාණවිඤ්ඤාණ ධාතුව; ජිව්හා ධාතුව, රස ධාතුව, ජිව්හාවිඤ්ඤාණ ධාතුව; කාය ධාතුව, පොට්ඨබ්බ ධාතුව, කායවිඤ්ඤාණ ධාතුව; මනෝ ධාතුව, ධම්ම ධාතුව, මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතුව; පඨවි ධාතුව, ආපෝ ධාතුව, තේජෝ ධාතුව, වායෝ ධාතුව, ආකාශ ධාතුව, විඤ්ඤාණ ධාතුව, කාම ධාතුව, ව්‍යාපාද ධාතුව, විහිංසා ධාතුව, නෙක්ඛම්ම ධාතුව, අව්‍යාපාද ධාතුව, අවිහිංසා ධාතුව, දුක්ඛ ධාතුව, දෝමනස්ස ධාතුව, අවිජ්ජා ධාතුව, සුඛ ධාතුව, සෝමනස්ස ධාතුව, උපෙක්ඛා ධාතුව, රූප ධාතුව, අරූප ධාතුව, නිරෝධ ධාතුව, සංඛාර ධාතුව, නිබ්බාන ධාතුව යන මොහුය. මෙය අනේකධාතු ලෝකයයි.

ตตฺถ กตโม นานาธาตุโลโก? อญฺญา จกฺขุธาตุ, อญฺญา รูปธาตุ, อญฺญา จกฺขุวิญฺญาณธาตุ. เอวํ สพฺพา. อญฺญา นิพฺพานธาตุ. ยํ เอตฺถ ญาณํ เหตุโส ฐานโส อโนธิโส, อิทํ วุจฺจติ อเนกธาตุ นานาธาตุ ญาณํ ตติยํ ตถาคตพลํ.

එහි නානාධාතු ලෝකය යනු කුමක්ද? චක්ඛු ධාතුව අනෙක් ධාතූන්ට වඩා වෙනස්ය, රූප ධාතුව වෙනස්ය, චක්ඛුවිඤ්ඤාණ ධාතුව වෙනස්ය. මෙලෙස සියලු ධාතූහු එකිනෙකට වෙනස් වූ ලක්ෂණ ඇත්තාහ. නිබ්බාන ධාතුව ද වෙනස්ය. මෙහි ලා (ධාතූන්ගේ විවිධත්වය පිළිබඳව) යම් ඥානයක් හේතු වශයෙන් ද, ස්ථාන වශයෙන් ද, අසීමිතව පවතී ද, මෙය ‘අනේකධාතු නානාධාතු ඥානය’ නම් වූ තෙවන තථාගත බලය යැයි කියනු ලැබේ.

๖๐. อิติ อเนกธาตุ นานาธาตุกสฺส โลกสฺส ยํ ยเทว ธาตุํ สตฺตา อธิมุจฺจนฺติ, ตํ ตเทว อธิฏฺฐหนฺติ อภินิวิสนฺติ, เกจิ รูปาธิมุตฺตา, เกจิ สทฺทาธิมุตฺตา, เกจิ คนฺธาธิมุตฺตา, เกจิ รสาธิมุตฺตา, เกจิ โผฏฺฐพฺพาธิมุตฺตา, เกจิ ธมฺมาธิมุตฺตา, เกจิ อิตฺถาธิมุตฺตา, เกจิ ปุริสาธิมุตฺตา, เกจิ จาคาธิมุตฺตา, เกจิ หีนาธิมุตฺตา, เกจิ ปณีตาธิมุตฺตา, เกจิ เทวาธิมุตฺตา, เกจิ มนุสฺสาธิมุตฺตา, เกจิ นิพฺพานาธิมุตฺตา. ยํ เอตฺถ ญาณํ เหตุโส ฐานโส อโนธิโส, อยํ เวเนยฺโย, อยํ น เวเนยฺโย, อยํ สคฺคคามี, อยํ ทุคฺคติคามีติ, อิทํ วุจฺจติ สตฺตานํ นานาธิมุตฺติกตา ญาณํ จตุตฺถํ ตถาคตพลํ.

60. මෙසේ නානාවිධ ධාතු ස්වභාවයන් ඇති ලෝකයේ සත්ත්වයන් යම් යම් ධාතුවකට (ස්වභාවයකට) නැඹුරු වෙද්ද, ඒ ඒ ස්වභාවයම තදින් ගනිති, එයටම ඇතුළත් වෙති. ඇතැම්හු රූපයට, ශබ්දයට, ගන්ධයට, රසයට, ස්පර්ශයට, ධර්මයන්ට (අරමුණුවලට), ස්ත්‍රීන්ට, පුරුෂයන්ට, පරිත්‍යාගයට, හීන දෙයට, ප්‍රණීත දෙයට, දෙව්ලොවට, මනුෂ්‍ය ලෝකයට හෝ නිවනට නැඹුරු වූවාහු වෙති. මෙහිදී හේතු වශයෙන්, ස්ථාන වශයෙන් හා සීමාවක් නොමැතිව, 'මොහු හික්මවිය යුත්තෙකි, මොහු හික්මවිය නොහැක්කෙකි, මොහු ස්වර්ගයට යන්නෙකි, මොහු අපායට යන්නෙකි' යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තුළ පවතින යම් ඥානයක් ඇද්ද, මෙය සත්ත්වයන්ගේ නානාප්‍රකාර වූ අදහස් (නැඹුරුවීම්) දන්නා ඥානය නම් වූ සතරවන තථාගත බලයයි.

อิติ เต ยถาธิมุตฺตา จ ภวนฺติ, ตํ ตํ กมฺมสมาทานํ สมาทิยนฺติ. เต ฉพฺพิธํ กมฺมํ สมาทิยนฺติ – เกจิ โลภวเสน, เกจิ โทสวเสน, เกจิ โมหวเสน, เกจิ สทฺธาวเสน, เกจิ วีริยวเสน, เกจิ ปญฺญาวเสน. ตํ วิภชฺชมานํ ทุวิธํ – สํสารคามิ จ นิพฺพานคามิ จ.

මෙසේ ඒ සත්ත්වයන් යම් අයුරකින් නැඹුරු වෙද්ද, ඒ ඒ කර්මයන් සමාදන් වෙති. ඔවුහු සය වැදෑරුම් කර්ම සමාදන් වෙති. එනම් ලෝභය නිසා, ද්වේෂය නිසා, මෝහය නිසා, ශ්‍රද්ධාව නිසා, වීර්යය නිසා හෝ ප්‍රඥාව නිසා කරන කර්මයන්ය. ඒවා විභාජනය කිරීමේදී සංසාරගාමී (සංසාරයට පමුණුවන) සහ නිබ්බානගාමී (නිවනට පමුණුවන) වශයෙන් දෙවදෑරුම් වේ.

ตตฺถ ยํ โลภวเสน โทสวเสน โมหวเสน จ กมฺมํ กโรติ, อิทํ กมฺมํ กณฺหํ กณฺหวิปากํ. ตตฺถ ยํ สทฺธาวเสน กมฺมํ กโรติ, อิทํ กมฺมํ สุกฺกํ [Pg.82] สุกฺกวิปากํ. ตตฺถ ยํ โลภวเสน โทสวเสน โมหวเสน สทฺธาวเสน จ กมฺมํ กโรติ, อิทํ กมฺมํ กณฺหสุกฺกํ กณฺหสุกฺกวิปากํ. ตตฺถ ยํ วีริยวเสน ปญฺญาวเสน จ กมฺมํ กโรติ, อิทํ กมฺมํ อกณฺหํ อสุกฺกํ อกณฺหอสุกฺกวิปากํ กมฺมุตฺตมํ กมฺมเสฏฺฐํ กมฺมกฺขยาย สํวตฺตติ.

එහි ලෝභය, ද්වේෂය හා මෝහය නිසා කරන යම් කර්මයක් ඇද්ද, මේ කර්මය අඳුරු (අකුසල) වේ, එහි විපාකයද අඳුරු වේ. එහි ශ්‍රද්ධාව නිසා කරන යම් කර්මයක් ඇද්ද, එය සුදු (කුසල) වේ, එහි විපාකයද සුදු වේ. එහි ලෝභ, ද්වේෂ, මෝහ සහ ශ්‍රද්ධාව යන කරුණු නිසා කරන යම් කර්මයක් ඇද්ද, එය අඳුරු-සුදු (මිශ්‍ර) වේ, එහි විපාකයද අඳුරු-සුදු වේ. එහි වීර්යය හා ප්‍රඥාව නිසා කරන යම් කර්මයක් ඇද්ද, එය අඳුරුත් නොවන සුදුත් නොවන, අඳුරු-සුදු විපාක නැති කරන්නා වූ, කර්මයන් අතර උත්තම වූ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, කර්ම ක්ෂය කිරීම පිණිස පවත්නා වූ කර්මයයි.

จตฺตาริ กมฺมสมาทานานิ. อตฺถิ กมฺมสมาทานํ ปจฺจุปฺปนฺนสุขํ อายตึ ทุกฺขวิปากํ, อตฺถิ กมฺมสมาทานํ ปจฺจุปฺปนฺนทุกฺขํ อายตึ สุขวิปากํ, อตฺถิ กมฺมสมาทานํ ปจฺจุปฺปนฺนทุกฺขญฺเจว อายตึ จ ทุกฺขวิปากํ, อตฺถิ กมฺมสมาทานํ ปจฺจุปฺปนฺนสุขญฺเจว อายตึ จ สุขวิปากํ. ยํ เอวํ ชาติยํ กมฺมสมาทานํ, อิมินา ปุคฺคเลน อกุสลกมฺมสมาทานํ อุปจิตํ อวิปกฺกํ วิปากาย ปจฺจุปฏฺฐิตํ น จ ภพฺโพ อภินิพฺพิธา คนฺตุนฺติ ตํ ภควา น โอวทติ. ยถา เทวทตฺตํ โกกาลิกํ สุนกฺขตฺตํ ลิจฺฉวิปุตฺตํ, เย วา ปนญฺเญปิ สตฺตา มิจฺฉตฺตนิยตา อิเมสญฺจ ปุคฺคลานํ อุปจิตํ อกุสลํ น จ ตาว ปาริปูรึ คตํ, ปุรา ปาริปูรึ คจฺฉติ. ปุรา ผลํ นิพฺพตฺตยติ, ปุรา มคฺคมาวารยติ, ปุรา เวเนยฺยตฺตํ สมติกฺกมตีติ เต ภควา อสมตฺเต โอวทติ. ยถา ปุณฺณญฺจ โควติกํ อเจลญฺจ กุกฺกุรวติกํ.

කර්ම සමාදානයන් සතරකි. මෙලොව සැපවත් වූත් මතු දුක් විපාක දෙන්නා වූත් කර්ම සමාදානයක් ඇත. මෙලොව දුක් සහිත වූත් මතු සැප විපාක දෙන්නා වූත් කර්ම සමාදානයක් ඇත. මෙලොව දුක් සහිත වූත් මතු දුක් විපාක දෙන්නා වූත් කර්ම සමාදානයක් ඇත. මෙලොව සැපවත් වූත් මතු සැප විපාක දෙන්නා වූත් කර්ම සමාදානයක් ඇත. යම් කර්ම සමාදානයක් මෙවැනි ස්වභාවයක් ගනීද, යම් පුද්ගලයෙකු විසින් රැස් කරන ලද අකුසල කර්මය විපාක දීමට සූදානම්ව පවතීද, ඔහු මාර්ගයට පැමිණීමට භව්‍ය නොවේද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එවැනි පුද්ගලයාට අවවාද නොකරති. දේවදත්ත, කෝකාලික, ලිච්ඡවී පුත්‍ර සුනක්ඛත්ත වැන්නවුන්ට මෙන්ම මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙන් නියත වූ සෙසු සත්ත්වයන්ටද අවවාද නොකරති. එහෙත් යම් පුද්ගලයන්ගේ අකුසලය තවමත් පරිපූර්ණ වී නැද්ද, විපාක දී අවසන් නැද්ද, මාර්ගය අවුරා නැද්ද, හික්මවිය හැකි බව ඉක්මවා නැද්ද, ඒ නොපිරුණු කර්ම ඇති පුද්ගලයන්ට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අවවාද කරති. ගව ව්‍රත රකින පුණ්ණ සහ සුනඛ ව්‍රත රකින අචේලකයාට අවවාද කළාක් මෙනි.

๖๑. อิมสฺส จ ปุคฺคลสฺส อกุสลกมฺมสมาทานํ ปริปูรมานํ มคฺคํ อาวารยิสฺสติ ปุรา ปาริปูรึ คจฺฉติ, ปุรา ผลํ นิพฺพตฺตยติ, ปุรา มคฺคมาวารยติ, ปุรา เวเนยฺยตฺตํ สมติกฺกมตีติ ตํ ภควา อสมตฺตํ โอวทติ. ยถา อายสฺมนฺตํ องฺคุลิมาลํ.

61. මෙම පුද්ගලයාගේ අකුසල කර්ම සමාදානය සම්පූර්ණ වුවහොත් එය මාර්ගය අවුරාලනු ඇතැයි දැන, එය සම්පූර්ණ වීමට පෙර, විපාක දීමට පෙර, මාර්ගය අවිරීමට පෙර, හික්මවිය හැකි බව ඉක්මවා යාමට පෙර, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම පුද්ගලයාට අවවාද කරති. ආයුෂ්මත් අංගුලිමාල තෙරුන්ට අවවාද කළාක් මෙනි.

สพฺเพสํ มุทุมชฺฌาธิมตฺตตา. ตตฺถ มุทุ อาเนญฺชาภิสงฺขารา มชฺฌํ อวเสสกุสลสงฺขารา, อธิมตฺตํ อกุสลสงฺขารา, ยํ เอตฺถ ญาณํ เหตุโส ฐานโส อโนธิโส, อิทํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ, อิทํ อุปปชฺชเวทนียํ, อิทํ อปราปริยเวทนียํ, อิทํ นิรยเวทนียํ, อิทํ ติรจฺฉานเวทนียํ, อิทํ เปตฺติวิสยเวทนียํ, อิทํ อสุรเวทนียํ, อิทํ เทวเวทนียํ, อิทํ มนุสฺสเวทนียนฺติ, อิทํ วุจฺจติ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ กมฺมสมาทานานํ เหตุโส ฐานโส อโนธิโส วิปากเวมตฺตตา ญาณํ ปญฺจมํ ตถาคตพลํ.

සියලු කර්මයන්ගේ මෘදු, මධ්‍යම සහ අධිමාත්‍ර (උසස්) බවක් ඇත. එහි ආනෙඤ්ජාභිසංස්කාර මෘදු වේ, ඉතිරි කුසල සංස්කාර මධ්‍යම වේ, අකුසල සංස්කාර අධිමාත්‍ර වේ. මෙහිදී හේතු වශයෙන්, ස්ථාන වශයෙන් හා සීමාවක් නොමැතිව, 'මෙය දිට්ඨධම්මවේදනීය විපාකයකි, මෙය උපපජ්ජවේදනීය විපාකයකි, මෙය අපරාපරියවේදනීය විපාකයකි, මෙය නිරයේ විපාක දෙන දෙයකි, මෙය තිරිසන් යෝනියේ, ප්‍රේත ලෝකයේ, අසුර ලෝකයේ, දෙව්ලොව හෝ මනුෂ්‍ය ලෝකයේ විපාක දෙන දෙයකි' යනුවෙන් පවතින යම් ඥානයක් ඇද්ද, මෙය අතීත අනාගත වර්තමාන කර්ම සමාදානයන්ගේ විපාකයන්හි විවිධත්වය දන්නා ඥානය නම් වූ පස්වන තථාගත බලයයි.

๖๒. อิติ ตถา สมาทินฺนานํ กมฺมานํ สมาทินฺนานํ ฌานานํ วิโมกฺขานํ สมาธีนํ สมาปตฺตีนํ อยํ สํกิเลโส, อิทํ โวทานํ, อิทํ วุฏฺฐานํ, เอวํ สํกิลิสฺสติ, เอวํ โวทายติ, เอวํ วุฏฺฐหตีติ ญาณํ อนาวรณํ.

62. මෙසේ සමාදන් වූ කර්මයන්ගේද, ධ්‍යාන, විමොක්ෂ, සමාධි සහ සමාපත්තිවලද, පවත්නා කිලුටු බව (සංක්ලේශය), පිරිසිදු බව (වෝදානය) සහ නැගී සිටීම (වුට්ඨානය) පිළිබඳවත්, මෙලෙස කිලුටු වේ, මෙලෙස පිරිසිදු වේ, මෙලෙස නැගී සිටී යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තුළ පවතින ඥානය අනාවරණ ඥානයකි.

ตตฺถ [Pg.83] กติ ฌานานิ? จตฺตาริ ฌานานิ. กติ วิโมกฺขา? เอกาทส จ อฏฺฐ จ สตฺต จ ตโย จ ทฺเว จ. กติ สมาธี? ตโย สมาธี – สวิตกฺโก สวิจาโร สมาธิ, อวิตกฺโก วิจารมตฺโต สมาธิ, อวิตกฺโก อวิจาโร สมาธิ. กติ สมาปตฺติโย? ปญฺจ สมาปตฺติโย – สญฺญาสมาปตฺติ อสญฺญาสมาปตฺติ เนวสญฺญานาสญฺญาสมาปตฺติ วิภูตสญฺญาสมาปตฺติ นิโรธสมาปตฺติ.

එහි ධ්‍යාන කවරේද? ධ්‍යාන සතරකි. විමොක්ෂ කවරේද? එකොළොසක්, අටක්, හතක්, තුනක් සහ දෙකක් වශයෙන් පවතී. සමාධි කවරේද? සමාධි තුනකි. එනම් විතක්ක විචාර සහිත සමාධිය, විතක්ක රහිත විචාර මාත්‍රයක් ඇති සමාධිය සහ විතක්ක විචාර දෙකම රහිත සමාධියයි. සමාපත්ති කවරේද? සමාපත්ති පහකි. එනම් සංඥා සමාපත්තිය, අසංඥා සමාපත්තිය, නේවසංඥානාසංඥා සමාපත්තිය, විභූත සංඥා සමාපත්තිය සහ නිරෝධ සමාපත්තියයි.

ตตฺถ กตโม สํกิเลโส? ปฐมชฺฌานสฺส กามราคพฺยาปาทา สํกิเลโส. เย จ กุกฺกุฏฌายี ทฺเว ปฐมกา โย วา ปน โกจิ หานภาคิโย สมาธิ, อยํ สํกิเลโส. ตตฺถ กตมํ โวทานํ, นีวรณปาริสุทฺธิ, ปฐมสฺส ฌานสฺส เย จ กุกฺกุฏฌายี ทฺเว ปจฺฉิมกา โย วา ปน โกจิ วิเสสภาคิโย สมาธิ, อิทํ โวทานํ. ตตฺถ กตมํ วุฏฺฐานํ? ยํ สมาปตฺติวุฏฺฐานโกสลฺลํ, อิทํ วุฏฺฐานํ. ยํ เอตฺถ ญาณํ เหตุโส ฐานโส อโนธิโส, อิทํ วุจฺจติ สพฺเพสํ ฌานวิโมกฺขสมาธิสมาปตฺตีนํ สํกิเลสโวทานวุฏฺฐานญาณํ ฉฏฺฐํ ตถาคตพลํ.

එහි සංක්ලේශය යනු කුමක්ද? කාමරාගය හා ව්‍යාපාදය ප්‍රථම ධ්‍යානයේ සංක්ලේශයයි. නොසැලකිලිමත් ලෙස ධ්‍යාන වඩන පුද්ගලයන් දෙදෙනා හෝ පිරිහීමට පත්වන යම් සමාධියක් ඇද්ද, එය සංක්ලේශයයි. එහි වෝදානය යනු කුමක්ද? නීවරණයන්ගෙන් පිරිසිදු වීම ප්‍රථම ධ්‍යානයේ වෝදානයයි. නොසැලකිලිමත් නොවී ධ්‍යාන වඩන අවසාන පුද්ගලයන් දෙදෙනා හෝ විශේෂත්වයට පත්වන යම් සමාධියක් ඇද්ද, එය වෝදානයයි. එහි වුට්ඨානය යනු කුමක්ද? සමාපත්තියෙන් නැගී සිටීම පිළිබඳ පවතින දක්ෂතාව වුට්ඨානයයි. මෙහිදී හේතු වශයෙන්, ස්ථාන වශයෙන් හා සීමාවක් නොමැතිව පවතින යම් ඥානයක් ඇද්ද, මෙය සියලු ධ්‍යාන, විමොක්ෂ, සමාධි හා සමාපත්තිවල සංක්ලේශ, වෝදාන හා වුට්ඨාන ඥානය නම් වූ සයවන තථාගත බලයයි.

๖๓. อิติ ตสฺเสว สมาธิสฺส ตโย ธมฺมา ปริวารา อินฺทฺริยานิ พลานิ วีริยมิติ, ตานิเยว อินฺทฺริยานิ วีริยวเสน พลานิ ภวนฺติ, อาธิปเตยฺยฏฺเฐน อินฺทฺริยานิ, อกมฺปิยฏฺเฐน พลานิ, อิติ เตสํ มุทุมชฺฌาธิมตฺตตา อยํ มุทินฺทฺริโย อยํ มชฺฌินฺทฺริโย อยํ ติกฺขินฺทฺริโยติ. ตตฺถ ภควา ติกฺขินฺทฺริยํ สํขิตฺเตน โอวาเทน โอวทติ, มชฺฌินฺทฺริยํ ภควา สํขิตฺตวิตฺถาเรน โอวทติ, มุทินฺทฺริยํ ภควา วิตฺถาเรน โอวทติ. ตตฺถ ภควา ติกฺขินฺทฺริยสฺส มุทุกํ ธมฺมเทสนํ อุปทิสติ, มชฺฌินฺทฺริยสฺส ภควา มุทุติกฺขธมฺมเทสนํ อุปทิสติ, มุทินฺทฺริยสฺส ภควา ติกฺขํ ธมฺมเทสนํ อุปทิสติ. ตตฺถ ภควา ติกฺขินฺทฺริยสฺส สมถํ อุปทิสติ, มชฺฌินฺทฺริยสฺส ภควา สมถวิปสฺสนํ อุปทิสติ, มุทินฺทฺริยสฺส ภควา วิปสฺสนํ อุปทิสติ. ตตฺถ ภควา ติกฺขินฺทฺริยสฺส นิสฺสรณํ อุปทิสติ, มชฺฌินฺทฺริยสฺส ภควา อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ อุปทิสติ, มุทินฺทฺริยสฺส ภควา อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ อุปทิสติ. ตตฺถ ภควา ติกฺขินฺทฺริยสฺส อธิปญฺญาสิกฺขาย ปญฺญาปยติ, มชฺฌินฺทฺริยสฺส ภควา อธิจิตฺตสิกฺขาย ปญฺญาปยติ, มุทินฺทฺริยสฺส ภควา อธิสีลสิกฺขาย ปญฺญาปยติ.

63. මෙසේ එම සමාධියටම ဣන්ද්‍රියයන්, බලයන් සහ වීර්යය යන ධර්ම තුන පිරිවර වෙති. එම ဣන්ද්‍රියයන්ම වීර්යයෙහි බලයෙන් බල බවට පත්වෙති. අධිපති බව යන අර්ථයෙන් ဣන්ද්‍රියයෝ වෙති, අකම්පිත බව යන අර්ථයෙන් බලයෝ වෙති. මෙසේ එම ဣන්ද්‍රියයන්ගේ මෘදු, මධ්‍යම සහ අධිමාත්‍ර (තියුණු) බව පවතී. 'මොහු මෘදු ဣන්ද්‍රිය ඇත්තෙකි, මොහු මධ්‍යම ဣන්ද්‍රිය ඇත්තෙකි, මොහු තියුණු ဣන්ද්‍රිය ඇත්තෙකි' යනුවෙනි. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තියුණු ဣන්ද්‍රිය ඇති තැනැත්තාට සංක්ෂිප්ත අවවාදයෙන් අනුශාසනා කරන සේක; මධ්‍යම ဣන්ද්‍රිය ඇති තැනැත්තාට සංක්ෂිප්තව හා විස්තරාත්මකව අනුශාසනා කරන සේක; මෘදු ဣන්ද්‍රිය ඇති තැනැත්තාට විස්තරාත්මකව අනුශාසනා කරන සේක. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තියුණු ဣන්ද්‍රිය ඇති තැනැත්තාට මෘදු වූ ධර්ම දේශනාවක් දක්වන සේක; මධ්‍යම ဣන්ද්‍රිය ඇති තැනැත්තාට මෘදු හා තියුණු වූ ධර්ම දේශනාවක් දක්වන සේක; මෘදු ဣන්ද්‍රිය ඇති තැනැත්තාට තියුණු වූ ධර්ම දේශනාවක් දක්වන සේක. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තියුණු ဣන්ද්‍රිය ඇත්තාට සමථය දක්වන සේක; මධ්‍යම ဣන්ද්‍රිය ඇත්තාට සමථ-විදර්ශනා දෙකම දක්වන සේක; මෘදු ဣන්ද්‍රිය ඇත්තාට විදර්ශනාව දක්වන සේක. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තියුණු ဣන්ද්‍රිය ඇත්තාට නික්මීම දක්වන සේක; මධ්‍යම ဣන්ද්‍රිය ඇත්තාට ආදීනවයත් නික්මීමත් දක්වන සේක; මෘදු ဣන්ද්‍රිය ඇත්තාට ආශ්වාදයත්, ආදීනවයත්, නික්මීමත් දක්වන සේක. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තියුණු ဣන්ද්‍රිය ඇත්තාට අධිප්‍රඥා ශික්ෂාව පනවන සේක; මධ්‍යම ဣන්ද්‍රිය ඇත්තාට අධිචිත්ත ශික්ෂාව පනවන සේක; මෘදු ဣන්ද්‍රිය ඇත්තාට අධිසීල ශික්ෂාව පනවන සේක.

ยํ [Pg.84] เอตฺถ ญาณํ เหตุโส ฐานโส อโนธิโส อยํ อิมํ ภูมึ ภาวนญฺจ คโต, อิมาย เวลาย อิมาย อนุสาสนิยา เอวํ ธาตุโก จายํ อยํ จสฺส อาสโย อยญฺจ อนุสโย อิติ, อิทํ วุจฺจติ ปรสตฺตานํ ปรปุคฺคลานํ อินฺทฺริยปโรปริยตฺตเวมตฺตตา ญาณํ สตฺตมํ ตถาคตพลํ.

එහිදී, හේතු වශයෙන් ද, ස්ථාන වශයෙන් ද, සීමාවක් නැතිව ද, "මොහු මේ වේලාවේදී මෙම අනුශාසනාව මගින් මෙම භූමියට හා මෙම භාවනාවට පැමිණියේය, මොහු මෙබඳු ස්වභාවයක් ඇත්තෙකි, මොහුගේ ආශය මෙයයි, මොහුගේ අනුශය මෙයයි" යනුවෙන් යම් ඥානයක් පවතී ද, මෙය අන්‍ය සත්ත්වයන්ගේ හා පුද්ගලයන්ගේ ဣන්ද්‍රියයන්ගේ පරෝපරියත්ත (මෘදු තියුණු) බව දැනගන්නා ඥානය නම් වූ සත්වැනි තථාගත බලය යැයි කියනු ලැබේ.

อิติ ตตฺถ ยํ อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ. เสยฺยถิทํ, เอกมฺปิ ชาตึ ทฺเวปิ ชาติโย ติสฺโสปิ ชาติโย จตสฺโสปิ ชาติโย ปญฺจปิ ชาติโย ทสปิ ชาติโย วีสมฺปิ ชาติโย ตึสมฺปิ ชาติโย จตฺตารีสมฺปิ ชาติโย ปญฺญาสมฺปิ ชาติโย ชาติสตมฺปิ ชาติสหสฺสมฺปิ ชาติสตสหสฺสมฺปิ อเนกานิปิ ชาติสตานิ อเนกานิปิ ชาติสหสฺสานิ อเนกานิปิ ชาติสตสหสฺสานิ อเนเกปิ สํวฏฺฏกปฺเป อเนเกปิ วิวฏฺฏกปฺเป อเนเกปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏกปฺเป. อมุตฺราสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อมุตฺร อุทปาทึ. ตตฺราปาสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อิธูปปนฺโนติ, อิติ สาการํ สอุทฺเทสํ อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ.

මෙසේ එහි විවිධ වූ පූර්වේනිවාසයන් (පෙර විසූ කඳ පිළිවෙළ) සිහි කරන සේක. එනම්, එක් ජාතියක් ද, ජාති දෙකක් ද, ජාති තුනක් ද, ජාති හතරක් ද, ජාති පහක් ද, ජාති දසයක් ද, ජාති විස්සක් ද, ජාති තිහක් ද, ජාති හතළිහක් ද, ජාති පණහක් ද, ජාති සියයක් ද, ජාති දහසක් ද, ජාති ලක්ෂයක් ද, නොයෙක් ජාති සිය ගණන් ද, නොයෙක් ජාති දහස් ගණන් ද, නොයෙක් ජාති ලක්ෂ ගණන් ද, නොයෙක් සංවට්ට කල්පයන් ද, නොයෙක් විවට්ට කල්පයන් ද, නොයෙක් සංවට්ට-විවට්ට කල්පයන් ද සිහි කරන සේක. "අසවල් තැන උපන්නෙමි, එහි මෙබඳු නමක් විය, මෙබඳු ගෝත්‍රයක් විය, මෙබඳු වර්ණයක් විය, මෙබඳු ආහාරයක් විය, මෙබඳු සැප දුක් අත්වින්දෙමි, මෙබඳු ආයුෂ කෙළවරක් විය, මම එතැනින් චුත වී අසවල් තැන උපන්නෙමි; එහි ද මෙබඳු නමක්, මෙබඳු ගෝත්‍රයක්, මෙබඳු වර්ණයක්, මෙබඳු ආහාරයක්, මෙබඳු සැප දුක් අත්වින්දෙමි, මෙබඳු ආයුෂ කෙළවරක් විය; මම එතැනින් චුත වී මෙහි උපන්නෙමි" යනුවෙන්, මෙසේ ආකාර සහිතව, විස්තර සහිතව විවිධ වූ පූර්වේනිවාසයන් සිහි කරන සේක.

๖๔. ตตฺถ สคฺคูปเคสุ จ สตฺเตสุ มนุสฺสูปเคสุ จ สตฺเตสุ อปายูปเคสุ จ สตฺเตสุ อิมสฺส ปุคฺคลสฺส โลภาทโย อุสฺสนฺนา อโลภาทโย มนฺทา, อิมสฺส ปุคฺคลสฺส อโลภาทโย อุสฺสนฺนา โลภาทโย มนฺทา, เย วา ปน อุสฺสนฺนา เย วา ปน มนฺทา อิมสฺส ปุคฺคลสฺส อิมานิ อินฺทฺริยานิ อุปจิตานิ อิมสฺส ปุคฺคลสฺส อิมานิ อินฺทฺริยานิ อนุปจิตานิ อมุกาย วา กปฺปโกฏิยํ กปฺปสตสหสฺเส วา กปฺปสหสฺเส วา กปฺปสเต วา กปฺเป วา อนฺตรกปฺเป วา อุปฑฺฒกปฺเป วา สํวจฺฉเร วา อุปฑฺฒสํวจฺฉเร วา มาเส วา ปกฺเข วา ทิวเส วา มุหุตฺเต วา อิมินา ปมาเทน วา ปสาเทน วาติ. ตํ ตํ ภวํ ภควา อนุสฺสรนฺโต อเสสํ ชานาติ, ตตฺถ ยํ ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน สตฺเต ปสฺสติ จวมาเน อุปปชฺชมาเน หีเน ปณีเต สุวณฺเณ ทุพฺพณฺเณ สุคเต ทุคฺคเต ยถากมฺมูปเค สตฺเต ปชานาติ อิเม วต โภนฺโต สตฺตา กายทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา วจีทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา มโนทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา อริยานํ อุปวาทกา มิจฺฉาทิฏฺฐิกา [Pg.85] มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานา, เต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปนฺนา.

64. එහිදී දිව්‍ය ලෝකයට පැමිණෙන සත්ත්වයන් කෙරෙහි ද, මනුෂ්‍ය ලෝකයට පැමිණෙන සත්ත්වයන් කෙරෙහි ද, අපායට පැමිණෙන සත්ත්වයන් කෙරෙහි ද, "මෙම පුද්ගලයාට ලෝභාදී අකුසල ධර්මයන් බහුලව ඇත, අලෝභාදී කුසල ධර්මයන් මඳ වශයෙන් ඇත; මෙම පුද්ගලයාට අලෝභාදී ධර්මයන් බහුලව ඇත, ලෝභාදී ධර්මයන් මඳ වශයෙන් ඇත; යම් ධර්ම කෙනෙක් බහුලව හෝ මඳ වශයෙන් පවතිත් ද, මෙම පුද්ගලයා විසින් අසවල් කල්ප කෝටියකදී හෝ කල්ප ලක්ෂයකදී හෝ කල්ප දහසකදී හෝ කල්ප සියයකදී හෝ එක් කල්පයකදී හෝ අන්තඃකල්පයකදී හෝ අඩ කල්පයකදී හෝ වර්ෂයකදී හෝ අඩ වර්ෂයකදී හෝ මාසයකදී හෝ පක්ෂයකදී හෝ දවසකදී හෝ මුහුර්තයකදී හෝ මෙම ප්‍රමාදයෙන් හෝ මෙම ප්‍රසාදයෙන් මෙම ဣන්ද්‍රියයන් පුරුදු කරන ලදී, මෙම පුද්ගලයා මෙම ဣන්ද්‍රියයන් පුරුදු නොකරන ලදී" යනුවෙන් ඒ ඒ භවයන් සිහි කරන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියල්ල ඉතිරි නැතිව දන්නා සේක. එහිදී පිරිසිදු වූ, මිනිස් ඇස ඉක්මවා ගිය දිව්‍ය චක්ෂුසින්, චුත වන්නා වූ ද උපදින්නා වූ ද සත්ත්වයන් දකින සේක. හීන වූ ද ප්‍රණීත වූ ද, මනා වර්ණැති හා අවර්ණ වූ ද, සුගතිගාමී හා දුගතිගාමී වූ ද, කර්මානුරූපව පැමිණි සත්ත්වයන් ප්‍රජානනය කරන සේක. "පින්වත්නි, සැබවින්ම මේ සත්ත්වයෝ කාය දුශ්චරිතයෙන් යුක්ත වූහ, වාග් දුශ්චරිතයෙන් යුක්ත වූහ, මනෝ දුශ්චරිතයෙන් යුක්ත වූහ, ආර්යයන් වහන්සේලාට උපවාද කළහ, මිථ්‍යා දෘෂ්ටික වූහ, මිථ්‍යා දෘෂ්ටි කර්ම සමාදානයෙන් යුක්ත වූහ; ඔවුහු කය බිඳී මරණින් මතු අපාය නම් වූ, දුගති නම් වූ, විනිපාත නම් වූ නිරයෙහි උපන්නාහුය" යනුවෙනි.

อิเม วา ปน โภนฺโต สตฺตา กายสุจริเตน สมนฺนาคตา วจีสุจริเตน สมนฺนาคตา มโนสุจริเตน สมนฺนาคตา อริยานํ อนุปวาทกา สมฺมาทิฏฺฐิกา สมฺมาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานา, เต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปนฺนา, ตตฺถ สคฺคูปเคสุ จ สตฺเตสุ มนุสฺสูปเคสุ จ สตฺเตสุ อปายูปเคสุ จ สตฺเตสุ อิมินา ปุคฺคเลน เอวรูปํ กมฺมํ อมุกาย กปฺปโกฏิยํ อุปจิตํ กปฺปสตสหสฺเส วา กปฺปสหสฺเส วา กปฺปสเต วา กปฺเป วา อนฺตรกปฺเป วา อุปฑฺฒกปฺเป วา สํวจฺฉเร วา อุปฑฺฒสํวจฺฉเร วา มาเส วา ปกฺเข วา ทิวเส วา มุหุตฺเต วา อิมินา ปมาเทน วา ปสาเทน วาติ. อิมานิ ภควโต ทฺเว ญาณานิ – ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณญฺจ ทิพฺพจกฺขุ จ อฏฺฐมํ นวมํ ตถาคตพลํ.

"පින්වත්නි, මේ සත්ත්වයෝ වනාහි කාය සුචරිතයෙන් යුක්ත වූහ, වාග් සුචරිතයෙන් යුක්ත වූහ, මනෝ සුචරිතයෙන් යුක්ත වූහ, ආර්යයන් වහන්සේලාට උපවාද නොකළහ, සම්මා දිට්ඨි ගත්හ, සම්මා දිට්ඨි කර්ම සමාදානයෙන් යුක්ත වූහ; ඔවුහු කය බිඳී මරණින් මතු සුගති වූ ස්වර්ග ලෝකයේ උපන්නාහුය" යනුවෙනි. එහිදී දිව්‍ය ලෝකයට පැමිණි සත්ත්වයන් කෙරෙහි ද, මනුෂ්‍ය ලෝකයට පැමිණි සත්ත්වයන් කෙරෙහි ද, අපායට පැමිණි සත්ත්වයන් කෙරෙහි ද, "මෙම පුද්ගලයා විසින් මෙබඳු වූ කර්මයක් අසවල් කල්ප කෝටියකදී හෝ කල්ප ලක්ෂයකදී හෝ කල්ප දහසකදී හෝ කල්ප සියයකදී හෝ එක් කල්පයකදී හෝ අන්තඃකල්පයකදී හෝ අඩ කල්පයකදී හෝ වර්ෂයකදී හෝ අඩ වර්ෂයකදී හෝ මාසයකදී හෝ පක්ෂයකදී හෝ දවසකදී හෝ මුහුර්තයකදී හෝ මෙම ප්‍රමාදයෙන් හෝ මෙම ප්‍රසාදයෙන් රැස් කරන ලදී" යනුවෙන් දිව්‍ය චක්ෂුසින් දකින සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මෙම ඥාන දෙක, එනම් පූර්වේනිවාසානුස්සති ඥානය සහ දිව්‍ය චක්ෂුස් අභිඥාව, අටවැනි සහ නවවැනි තථාගත බලයන් වේ.

อิติ ตตฺถ ยํ สพฺพญฺญุตา ปตฺตา วิทิตา สพฺพธมฺมา วิรชํ วีตมลํ อุปฺปนฺนํ สพฺพญฺญุตญาณํ นิหโต มาโร โพธิมูเล, อิทํ ภควโต ทสมํ พลํ สพฺพาสวปริกฺขยํ ญาณํ. ทสพลสมนฺนาคตา หิ พุทฺธา ภควนฺโตติ.

මෙසේ එහි යම් සර්වඥතා ඥානයකට පැමිණියේ ද, සියලු ධර්මයන් අවබෝධ කරන ලද්දේ ද, රාගාදී රජස් රහිත වූ, කෙලෙස් මල රහිත වූ සර්වඥතා ඥානය උපන්නේ ද, බෝධි මූලයේදී මාරයා පරාජය කරන ලද්දේ ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මෙම දසවැනි බලය සියලු ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කරන ඥානයයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේලා දස බලයෙන් යුක්ත වන සේකැයි මෙසේ දත යුතුය.

นิยุตฺโต วิจโย หารสมฺปาโต.

විචය හාර සම්පාතය යොදන ලදී.

๓. ยุตฺติหารสมฺปาโต

3. යුක්ති හාර සම්පාතය

๖๕.

65.

ตตฺถ กตโม ยุตฺติหารสมฺปาโต?‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร;

สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโร, ญตฺวาน อุทยพฺพยํ;

ถินมิทฺธาภิภู ภิกฺขุ, สพฺพา ทุคฺคติโย ชเห’’ติ.

එහි යුක්ති හාර සම්පාතය යනු කවරේද? "එබැවින් ආරක්ෂා කරන ලද සිතක් ඇති, යහපත් සංකල්පයන්ම විෂය කරගත්, සම්මා දිට්ඨියම පෙරටු කරගත්, උදයව්‍යය (ඇතිවීම හා නැතිවීම) දැන, ථීනමිද්ධය මැඩලූ භික්ෂුව සියලු දුගති ප්‍රහීණ කරන්නේය."

‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ รกฺขิตจิตฺตสฺส สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร ภวิสฺสตีติ ยุชฺชติ, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร สมฺมาทิฏฺฐิ ภวิสฺสตีติ ยุชฺชติ, สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโร วิหรนฺโต อุทยพฺพยํ ปฏิวิชฺฌิสฺสตีติ ยุชฺชติ, อุทยพฺพยํ ปฏิวิชฺฌนฺโต สพฺพา ทุคฺคติโย ชหิสฺสตีติ ยุชฺชติ. สพฺพา ทุคฺคติโย ชหนฺโต สพฺพานิ ทุคฺคติวินิปาตภยานิ สมติกฺกมิสฺสตีติ ยุชฺชตีติ.

''එබැවින් රක්නා ලද සිතක් ඇත්තාහට නිවැරදි සංකල්පයම ගෝචරය වන්නේය'' යනු මෙහි ගැළපෙන අර්ථයයි. නිවැරදි සංකල්පය ගෝචර කරගත් තැනැත්තා සම්මා දිට්ඨිය ඇත්තෙකු වන්නේය. සම්මා දිට්ඨිය පෙරදැරිව වසන්නා වූ තැනැත්තා (සංස්කාරයන්ගේ) ඇතිවීම හා නැතිවීම (උදයව්‍යය) ප්‍රත්‍යක්ෂ කරගන්නේය. උදයව්‍යය ප්‍රත්‍යක්ෂ කරගන්නා තැනැත්තා සියලු දුගති අතහරින්නේය. සියලු දුගති අතහරින්නා වූ තැනැත්තා සියලු දුගති විනිපාතයන්ගෙන් වන බිය ඉක්මවා යන්නේය යනු මෙහි ගැළපෙන අර්ථයයි.

นิยุตฺโต ยุตฺติหารสมฺปาโต.

යුක්තිහාර සම්පාතය නිමවන ලදී.

๔. ปทฏฺฐานหารสมฺปาโต

4. පදට්ඨානහාර සම්පාතය

๖๖. ตตฺถ [Pg.86] กตโม ปทฏฺฐาโน หารสมฺปาโต?

66. එහි පදට්ඨානහාර සම්පාතය යනු කුමක්ද?

‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ คาถา. ‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺสา’’ติ ติณฺณํ สุจริตานํ ปทฏฺฐานํ. ‘‘สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ สมถสฺส ปทฏฺฐานํ. ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโร’’ติ วิปสฺสนาย ปทฏฺฐานํ. ‘‘ญตฺวาน อุทยพฺพย’’นฺติ ทสฺสนภูมิยา ปทฏฺฐานํ. ‘‘ถินมิทฺธาภิภู ภิกฺขู’’ติ วีริยสฺส ปทฏฺฐานํ. ‘‘สพฺพา ทุคฺคติโย ชเห’’ติ ภาวนาย ปทฏฺฐานํ.

''තස්මා රක්ඛිතචිත්තස්ස සම්මාසංකප්පගෝචරෝ'' යන මේ ගාථාවයි. ''තස්මා රක්ඛිතචිත්තස්ස'' යන මෙයින් ත්‍රිවිධ සුචරිතයට පදට්ඨානය (සමීප හේතුව) දක්වයි. ''සම්මාසංකප්පගෝචරෝ'' යන්නෙන් සමථයට පදට්ඨානය දක්වයි. ''සම්මාදිට්ඨිපුරෙක්ඛාරෝ'' යන්නෙන් විපස්සනාවට පදට්ඨානය දක්වයි. ''ඤත්වාන උදයබ්බයං'' යන්නෙන් දර්ශන භූමියට පදට්ඨානය දක්වයි. ''ථිනමිද්ධං අභිභූ භික්ඛූ'' යන්නෙන් වීර්යයට පදට්ඨානය දක්වයි. ''සබ්බා දුග්ගතියෝ ජහේ'' යන්නෙන් භාවනාවට පදට්ඨානය දක්වයි.

นิยุตฺโต ปทฏฺฐาโน หารสมฺปาโต.

පදට්ඨානහාර සම්පාතය නිමවන ලදී.

๕. ลกฺขณหารสมฺปาโต

5. ලක්ඛණහාර සම්පාතය

๖๗. ตตฺถ กตโม ลกฺขโณ หารสมฺปาโต?

67. එහි ලක්ඛණහාර සම්පාතය යනු කුමක්ද?

‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ คาถา. ‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ อิทํ สตินฺทฺริยํ, สตินฺทฺริเย คหิเต คหิตานิ ภวนฺติ ปญฺจินฺทฺริยานิ. ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโร’’ติ สมฺมาทิฏฺฐิยา คหิตาย คหิโต ภวติ อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค. ตํ กิสฺส เหตุ? สมฺมาทิฏฺฐิโต หิ สมฺมาสงฺกปฺโป ปภวติ, สมฺมาสงฺกปฺปโต สมฺมาวาจา ปภวติ, สมฺมาวาจาโต สมฺมากมฺมนฺโต ปภวติ, สมฺมากมฺมนฺตโต สมฺมาอาชีโว ปภวติ, สมฺมาอาชีวโต สมฺมาวายาโม ปภวติ, สมฺมาวายามโต สมฺมาสติ ปภวติ, สมฺมาสติโต สมฺมาสมาธิ ปภวติ, สมฺมาสมาธิโต สมฺมาวิมุตฺติ ปภวติ, สมฺมาวิมุตฺติโต สมฺมาวิมุตฺติญาณทสฺสนํ ปภวติ.

''තස්මා රක්ඛිතචිත්තස්ස සම්මාසංකප්පගෝචරෝ'' යන මේ ගාථාවයි. සිත ආරක්ෂා කිරීම සහ නිවැරදි සංකල්පය ගෝචර කර ගැනීම යනු සතින්ද්‍රියයි. සතින්ද්‍රිය ගත් විට පංචේන්ද්‍රියයන්ම ගන්නා ලද්දේ වෙයි. ''සම්මාදිට්ඨිපුරෙක්ඛාරෝ'' යන මෙයින් සම්මා දිට්ඨිය ගත් කල ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයම ගන්නා ලද්දේ වෙයි. එයට හේතුව කුමක්ද? සම්මා දිට්ඨියෙන් සම්මා සංකප්පය පැන නගී, සම්මා සංකප්පයෙන් සම්මා වාචාව පැන නගී, සම්මා වාචාවෙන් සම්මා කම්මන්තය පැන නගී, සම්මා කම්මන්තයෙන් සම්මා ආජීවය පැන නගී, සම්මා ආජීවයෙන් සම්මා වායාමය පැන නගී, සම්මා වායාමයෙන් සම්මා සතිය පැන නගී, සම්මා සතියෙන් සම්මා සමාධිය පැන නගී, සම්මා සමාධියෙන් සම්මා විමුක්තිය පැන නගී, සම්මා විමුක්තියෙන් සම්මා විමුක්ති ඥානදර්ශනය පැන නගී.

นิยุตฺโต ลกฺขโณ หารสมฺปาโต.

ලක්ඛණහාර සම්පාතය නිමවන ලදී.

๖. จตุพฺยูหหารสมฺปาโต

6. චතුබ්‍යූහහාර සම්පාතය

๖๘. ตตฺถ กตโม จตุพฺยูโห หารสมฺปาโต.

68. එහි චතුබ්‍යූහහාර සම්පාතය යනු කුමක්ද?

‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ คาถา. ‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺสา’’ติ รกฺขิตํ ปริปาลียตีติ เอสา นิรุตฺติ. อิธ ภควโต โก อธิปฺปาโย? เย ทุคฺคตีหิ ปริมุจฺจิตุกามา ภวิสฺสนฺติ, เต ธมฺมจาริโน ภวิสฺสนฺตีติ อยํ เอตฺถ ภควโต อธิปฺปาโย. โกกาลิโก หิ สาริปุตฺตโมคฺคลฺลาเนสุ [Pg.87] เถเรสุ จิตฺตํ ปโทสยิตฺวา มหาปทุมนิรเย อุปปนฺโน. ภควา จ สติอารกฺเขน เจตสา สมนฺนาคโต, สุตฺตมฺหิ วุตฺตํ ‘‘สติยา จิตฺตํ รกฺขิตพฺพ’’นฺติ.

''තස්මා රක්ඛිතචිත්තස්ස සම්මාසංකප්පගෝචරෝ'' යන මේ ගාථාවයි. ''රක්ඛිත'' යනු මැනවින් පාලනය කරන ලද යන නිරුක්තියයි. මෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අදහස කුමක්ද? යමෙක් දුගතියෙන් මිදීමට කැමති වන්නේද, ඔවුහු ධර්මචාරීහු වන්නාහ යන්න මෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අදහසයි. මක්නිසාද යත්, කෝකාලික තෙමේ නොරැක්කාවූ සිතින් යුක්තව සාරිපුත්ත මොග්ගල්ලාන මහා තෙරුන් වහන්සේලාට අපරාධ කොට මහා පදුම නිරයේ උපන්නේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේද සිහිය නමැති ආරක්ෂාව සහිත සිතින් යුක්ත වූ සේක. සූත්‍රයන්හි ''සිහියෙන් සිත ආරක්ෂා කළ යුතුය'' යි වදාරන ලදී.

นิยุตฺโต จตุพฺยูโห หารสมฺปาโต.

චතුබ්‍යූහහාර සම්පාතය නිමවන ලදී.

๗. อาวฏฺฏหารสมฺปาโต

7. ආවට්ටහාර සම්පාතය

๖๙. ตตฺถ กตโม อาวฏฺโฏ หารสมฺปาโต?

69. එහි ආවට්ටහාර සම්පාතය යනු කුමක්ද?

‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ คาถา. ‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ สมโถ. ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโร’’ติ วิปสฺสนา. ‘‘ญตฺวาน อุทยพฺพย’’นฺติ ทุกฺขปริญฺญา. ‘‘ถินมิทฺธาภิภู ภิกฺขู’’ติ สมุทยปหานํ. ‘‘สพฺพา ทุคฺคติโย ชเห’’ติ นิโรโธ. อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ.

''තස්මා රක්ඛිතචිත්තස්ස සම්මාසංකප්පගෝචරෝ'' යන මේ ගාථාවයි. සිත ආරක්ෂා කිරීම හා නිවැරදි සංකල්පය ගෝචර කිරීම ''සමථය'' වේ. ''සම්මාදිට්ඨිපුරෙක්ඛාරෝ'' යනු ''විපස්සනාව'' වේ. ''ඤත්වාන උදයබ්බයං'' යනු ''දුක්ඛ පරිඤ්ඤාව'' (දුක්ඛ සත්‍යය පිරිසිඳ දැනීම) වේ. ''ථිනමිද්ධං අභිභූ භික්ඛූ'' යනු ''සමුදය පහානය'' (සමුදය සත්‍යය ප්‍රහාණය කිරීම) වේ. ''සබ්බා දුග්ගතියෝ ජහේ'' යනු ''නිරෝධය'' (නිරෝධ සත්‍යය) වේ. මේවා සතර මහා සත්‍යයෝ වෙති.

นิยุตฺโต อาวฏฺโฏ หารสมฺปาโต.

ආවට්ටහාර සම්පාතය නිමවන ලදී.

๘. วิภตฺติหารสมฺปาโต

8. විභත්තිහාර සම්පාතය

๗๐. ตตฺถ กตโม วิภตฺติหารสมฺปาโต?

70. එහි විභත්තිහාර සම්පාතය යනු කුමක්ද?

‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ คาถา. กุสลปกฺโข กุสลปกฺเขน นิทฺทิสิตพฺโพ. อกุสลปกฺโข อกุสลปกฺเขน นิทฺทิสิตพฺโพ.

''තස්මා රක්ඛිතචිත්තස්ස සම්මාසංකප්පගෝචරෝ'' යන මේ ගාථාවයි. කුසල පක්ෂය කුසල පක්ෂයෙන්ම විග්‍රහ කළ යුතුය. අකුසල පක්ෂය අකුසල පක්ෂයෙන්ම විග්‍රහ කළ යුතුය.

นิยุตฺโต วิภตฺติหารสมฺปาโต.

විභත්තිහාර සම්පාතය නිමවන ලදී.

๙. ปริวตฺตนหารสมฺปาโต

9. පරිවත්තනහාර සම්පාතය

๗๑. ตตฺถ กตโม ปริวตฺตโน หารสมฺปาโต?

71. එහි පරිවත්තනහාර සම්පාතය යනු කුමක්ද?

‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ คาถา. สมถวิปสฺสนาย ภาวิตาย นิโรโธ ผลํ, ปริญฺญาตํ ทุกฺขํ, สมุทโย ปหีโน, มคฺโค ภาวิโต ปฏิปกฺเขน.

''තස්මා රක්ඛිතචිත්තස්ස සම්මාසංකප්පගෝචරෝ'' යන මේ ගාථාවයි. සමථ විපස්සනා දෙක වැඩීමෙන් නිරෝධය ඵලය වේ, දුක්ඛ සත්‍යය පිරිසිඳ දැන ගනු ලැබේ, සමුදය ප්‍රහීණ වේ, ප්‍රතිපක්ෂය මගින් මාර්ගය වඩන ලද්දේ වේ.

นิยุตฺโต ปริวตฺตโน หารสมฺปาโต.

පරිවත්තනහාර සම්පාතය නිමවන ලදී.

๑๐. เววจนหารสมฺปาโต

10. වේවචනහාර සම්පාතය

๗๒. ตตฺถ [Pg.88] กตโม เววจโน หารสมฺปาโต?

72. එහි වේවචනහාර සම්පාතය යනු කුමක්ද?

‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ คาถา. ‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺสา’’ติ จิตฺตํ มโน วิญฺญาณํ มนินฺทฺริยํ มนายตนํ วิชานนา วิชานิตตฺตํ, อิทํ เววจนํ. ‘‘สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ เนกฺขมฺมสงฺกปฺโป อพฺยาปาทสงฺกปฺโป อวิหึสาสงฺกปฺโป, อิทํ เววจนํ. ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโร’’ติ สมฺมาทิฏฺฐิ นาม ปญฺญาสตฺถํ ปญฺญาขคฺโค ปญฺญารตนํ ปญฺญาปชฺโชโต ปญฺญาปโตโท ปญฺญาปาสาโท, อิทํ เววจนํ.

''තස්මා රක්ඛිතචිත්තස්ස සම්මාසංකප්පගෝචරෝ'' යන මේ ගාථාවයි. ''රක්ඛිතචිත්තස්ස'' යන මෙහි සිත, මනස, විඤ්ඤාණය, මනින්ද්‍රියය, මනායතනය, දැනගැනීම, දැනගන්නා බව යනු 'සිත' යන්නෙහි පර්යාය වචන (වේවචන) වේ. ''සම්මාසංකප්පගෝචරෝ'' යන මෙහි නෙක්ඛම්ම සංකප්පය, අව්‍යාපාද සංකප්පය, අවිහිංසා සංකප්පය යනු 'සම්මා සංකප්පයේ' පර්යාය වචන වේ. ''සම්මාදිට්ඨිපුරෙක්ඛාරෝ'' යන මෙහි සම්මා දිට්ඨිය යනු ප්‍රඥා නැමති ආයුධය, ප්‍රඥා නැමති කඩුව, ප්‍රඥා රත්නය, ප්‍රඥා ප්‍රදීපය, ප්‍රඥා නැමති කෙවිට, ප්‍රඥා ප්‍රාසාදය යනු එහි පර්යාය වචන වේ.

นิยุตฺโต เววจโน หารสมฺปาโต.

වේවචනහාර සම්පාතය නිමවන ලදී.

๑๑. ปญฺญตฺติหารสมฺปาโต

11. පඤ්ඤත්තිහාරසම්පාතය

๗๓. ตตฺถ กตโม ปญฺญตฺติหารสมฺปาโต?

73. එහි පඤ්ඤත්තිහාරසම්පාතය යනු කුමක්ද?

‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ คาถา. ‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺสา’’ติ ปทฏฺฐานปญฺญตฺติ สติยา. ‘‘สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ ภาวนาปญฺญตฺติ สมถสฺส. ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโร, ญตฺวาน อุทยพฺพย’’นฺติ ทสฺสนภูมิยา นิกฺเขปปญฺญตฺติ. ‘‘ถินมิทฺธาภิภู ภิกฺขู’’ติ สมุทยสฺส อนวเสสปฺปหานปญฺญตฺติ, ‘‘สพฺพา ทุคฺคติโย ชเห’’ติ ภาวนาปญฺญตฺติ มคฺคสฺส.

“තස්මා රක්ඛිතචිත්තස්ස, සම්මාසංකප්පගෝචරෝ” යන ගාථාවයි. “තස්මා රක්ඛිතචිත්තස්ස” යනු සතිය පිළිබඳ පදට්ඨාන පඤ්ඤත්තියයි (ආසන්න හේතුව පැනවීමයි). “සම්මාසංකප්පගෝචරෝ” යනු සමථය පිළිබඳ භාවනා පඤ්ඤත්තියයි. “සම්මාදිට්ඨිපුරෙක්ඛාරෝ, ඤත්වාන උදයබ්බයං” යනු දර්ශන භූමියෙහි (දස්සන භූමි) පිහිටුවීම පිළිබඳ පඤ්ඤත්තියයි. “ථිනමිද්ධ අභිභූ භික්ඛු” යනු සමුදය සත්‍යය අවශේෂයකින් තොරව ප්‍රහාණය කිරීම පිළිබඳ පඤ්ඤත්තියයි. “සබ්බා දුග්ගතියෝ ජහේ” යනු මාර්ගය පිළිබඳ භාවනා පඤ්ඤත්තියයි.

นิยุตฺโต ปญฺญตฺติหารสมฺปาโต.

පඤ්ඤත්තිහාරසම්පාතය නිමවන ලදී.

๑๒. โอตรณหารสมฺปาโต

12. ඕතරණහාරසම්පාතය

๗๔. ตตฺถ กตโม โอตรโณ หารสมฺปาโต?

74. එහි ඕතරණහාරසම්පාතය යනු කුමක්ද?

‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ คาถา. ‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’. ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโร’’ติ สมฺมาทิฏฺฐิยา คหิตาย คหิตานิ ภวนฺติ ปญฺจินฺทฺริยานิ, อยํ อินฺทฺริเยหิ โอตรณา.

“තස්මා රක්ඛිතචිත්තස්ස, සම්මාසංකප්පගෝචරෝ” යන ගාථාවයි. “තස්මා රක්ඛිතචිත්තස්ස, සම්මාසංකප්පගෝචරෝ” (යන මෙහි) “සම්මාදිට්ඨිපුරෙක්ඛාරෝ” යන්නෙන් සම්මා දිට්ඨිය ගත් කල්හි පඤ්චේන්ද්‍රියයන් ගන්නා ලද්දේ වෙයි. මෙය ඉන්ද්‍රියයන් මගින් බැස ගැනීමයි (ඕතරණයයි).

ตานิเยว อินฺทฺริยานิ วิชฺชา, วิชฺชุปฺปาทา อวิชฺชานิโรโธ, อวิชฺชานิโรธา สงฺขารนิโรโธ, สงฺขารนิโรธา วิญฺญาณนิโรโธ, เอวํ สพฺพํ, อยํ ปฏิจฺจสมุปฺปาเทน โอตรณา.

එම ඉන්ද්‍රියයන්ම විද්‍යාවයි. විද්‍යාව පහළ වීමෙන් අවිද්‍යාව නිරුද්ධ වේ. අවිද්‍යාව නිරුද්ධ වීමෙන් සංස්කාර නිරුද්ධ වේ. සංස්කාර නිරුද්ධ වීමෙන් විඤ්ඤාණය නිරුද්ධ වේ. මෙසේ සියල්ල (දත යුතුය). මෙය පටිච්චසමුප්පාදය මගින් බැස ගැනීමයි.

ตานิเยว ปญฺจินฺทฺริยานิ ตีหิ ขนฺเธหิ สงฺคหิตานิ – สีลกฺขนฺเธน สมาธิกฺขนฺเธน ปญฺญากฺขนฺเธน. อยํ ขนฺเธหิ โอตรณา.

එම පඤ්චේන්ද්‍රියයන්ම ශීලස්කන්ධය, සමාධිස්කන්ධය සහ ප්‍රඥාස්කන්ධය යන ස්කන්ධ තුනෙහි සංග්‍රහ වේ. මෙය ස්කන්ධයන් මගින් බැස ගැනීමයි.

ตานิ [Pg.89] เยว ปญฺจินฺทฺริยานิ สงฺขารปริยาปนฺนานิ. เย สงฺขารา อนาสวา โน จ ภวงฺคา, เต สงฺขารา ธมฺมธาตุสงฺคหิตา, อยํ ธาตูหิ โอตรณา.

එම පඤ්චේන්ද්‍රියයන්ම සංස්කාරයන්ට අයත් වේ. යම් සංස්කාර කෙනෙක් ආස්‍රව රහිත වෙත්ද, භවාංග නොවෙත්ද, ඒ සංස්කාරයෝ ධර්ම ධාතුවෙහි සංග්‍රහ වෙති. මෙය ධාතූන් මගින් බැස ගැනීමයි.

สา ธมฺมธาตุ ธมฺมายตนปริยาปนฺนา, ยํ อายตนํ อนาสวํ โน จ ภวงฺคํ, อยํ อายตเนหิ โอตรณา.

එම ධර්ම ධාතුව ධර්මායතනයට අයත් වේ. යම් ආයතනයක් ආස්‍රව රහිතද, භවාංග නොවේද, මෙය ආයතනයන් මගින් බැස ගැනීමයි.

นิยุตฺโต โอตรโณ หารสมฺปาโต.

ඕතරණහාරසම්පාතය නිමවන ලදී.

๑๓. โสธนหารสมฺปาโต

13. සෝධනහාරසම්පාතය

๗๕. ตตฺถ กตโม โสธโน หารสมฺปาโต?

75. එහි සෝධනහාරසම්පාතය යනු කුමක්ද?

‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ คาถา. ยตฺถ อารมฺโภ สุทฺโธ, โส ปญฺโห วิสชฺชิโต ภวติ. ยตฺถ ปน อารมฺโภ น สุทฺโธ, น ตาว โส ปญฺโห วิสชฺชิโต ภวติ.

“තස්මා රක්ඛිතචිත්තස්ස, සම්මාසංකප්පගෝචරෝ” යන ගාථාවයි. යම් තැනක (ප්‍රශ්නයක) ආරම්භය පිරිසිදුද, ඒ ප්‍රශ්නය විසඳන ලද්දේ වෙයි. යම් තැනක ආරම්භය පිරිසිදු නැද්ද, එතෙක් ඒ ප්‍රශ්නය විසඳන ලද්දේ නොවේ.

นิยุตฺโต โสธโน หารสมฺปาโต.

සෝධනහාරසම්පාතය නිමවන ලදී.

๑๔. อธิฏฺฐานหารสมฺปาโต

14. අධිට්ඨානහාරසම්පාතය

๗๖. ตตฺถ กตโม อธิฏฺฐาโน หารสมฺปาโต?

76. එහි අධිට්ඨානහාරසම්පාතය යනු කුමක්ද?

ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโรติ คาถา. ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺสาติ เอกตฺตตา. จิตฺตํ มโน วิญฺญาณํ, อยํ เวมตฺตตา. สมฺมาสงฺกปฺปโคจโรติ เอกตฺตตา. เนกฺขมฺมสงฺกปฺโป อพฺยาปาทสงฺกปฺโป อวิหึสาสงฺกปฺโป อยํ เวมตฺตตา. สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโรติ เอกตฺตตา. สมฺมาทิฏฺฐิ นาม ยํ ทุกฺเข ญาณํ ทุกฺขสมุทเย ญาณํ ทุกฺขนิโรเธ ญาณํ ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย ญาณํ มคฺเค ญาณํ เหตุมฺหิ ญาณํ เหตุสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ ญาณํ ปจฺจเย ญาณํ ปจฺจยสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ ญาณํ, ยํ ตตฺถ ตตฺถ ยถาภูตํ ญาณทสฺสนํ อภิสมโย สมฺปฏิเวโธ สจฺจาคมนํ, อยํ เวมตฺตตา. ญตฺวาน อุทยพฺพยนฺติ เอกตฺตตา, อุทเยน อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา, สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ, เอวํ สพฺพํ สมุทโย ภวติ. วเยน อวิชฺชานิโรธา สงฺขารนิโรโธ, เอวํ สพฺพํ นิโรโธ โหติ, อยํ เวมตฺตตา. ถินมิทฺธาภิภู ภิกฺขูติ เอกตฺตตา, ถินํ นาม ยา จิตฺตสฺส อกลฺลตา อกมฺมนิยตา, มิทฺธํ นาม ยํ กายสฺส ลีนตฺตํ, อยํ เวมตฺตตา. สพฺพา ทุคฺคติโย ชเหติ เอกตฺตตา, เทวมนุสฺเส วา อุปนิธาย [Pg.90] อปายา ทุคฺคติ, นิพฺพานํ วา อุปนิธาย สพฺพา อุปปตฺติโย ทุคฺคติ, อยํ เวมตฺตตา.

“තස්මා රක්ඛිතචිත්තස්ස, සම්මාසංකප්පගෝචරෝ” යන ගාථාවයි. “තස්මා රක්ඛිතචිත්තස්ස” යනු ඒකත්වතාවයි (එක් ස්වභාවයකි). චිත්තය, මනය, විඤ්ඤාණය යනු වේමත්තතාවයි (වෙනස් ස්වභාවයන්ය). “සම්මාසංකප්පගෝචරෝ” යනු ඒකත්වතාවයි. නෙක්ඛම්ම සංකප්පය, අබ්‍යාපාද සංකප්පය, අවිහිංසා සංකප්පය යනු වේමත්තතාවයි. “සම්මාදිට්ඨිපුරෙක්ඛාරෝ” යනු ඒකත්වතාවයි. සම්මා දිට්ඨිය නම්: දුක්ඛයෙහි ඥානය, දුක්ඛ සමුදයෙහි ඥානය, දුක්ඛ නිරෝධයෙහි ඥානය, දුක්ඛ නිරෝධගාමිනී පටිපදාවෙහි ඥානය, මාර්ගයෙහි ඥානය, හේතුවෙහි ඥානය, හේතුවෙන් හටගත් ධර්මයන්හි ඥානය, ප්‍රත්‍යයෙහි ඥානය, ප්‍රත්‍යයෙන් හටගත් ධර්මයන්හි ඥානය යනුවෙන් ඒ ඒ කරුණු සම්බන්ධයෙන් ඇති තතු පරිදි වූ යම් ඥානදර්ශනයක්, අභිසමයක්, සම්පටිවේධයක්, සත්‍යාවබෝධයක් වේද, එය වේමත්තතාවයි. “ඤත්වාන උදයබ්බයං” යනු ඒකත්වතාවයි. උදය (හටගැනීම) වශයෙන් අවිද්‍යා ප්‍රත්‍යයෙන් සංස්කාරයන් හටගනී, සංස්කාර ප්‍රත්‍යයෙන් විඤ්ඤාණය හටගනී, මෙසේ සියලු සමුදය සිදුවේ. වය (විනාශය) වශයෙන් අවිද්‍යා නිරෝධයෙන් සංස්කාර නිරෝධය වේ, මෙසේ සියලු නිරෝධය සිදුවේ. මෙය වේමත්තතාවයි. “ථිනමිද්ධ අභිභූ භික්ඛු” යනු ඒකත්වතාවයි. ථිනය නම් සිතේ ඇති අකර්මණ්‍ය ස්වභාවයයි. මිද්ධය නම් කයේ ඇති හැකිලෙන (ලීන) ස්වභාවයයි. මෙය වේමත්තතාවයි. “සබ්බා දුග්ගතියෝ ජහේ” යනු ඒකත්වතාවයි. දෙවිමිනිසුන් හා සැසඳීමේදී අපායවල් දුගතියයි. නිර්වාණය හා සැසඳීමේදී සියලු උප්පත්ති ස්ථාන (භව ගති) දුගතියයි. මෙය වේමත්තතාවයි.

นิยุตฺโต อธิฏฺฐาโน หารสมฺปาโต.

අධිට්ඨානහාරසම්පාතය නිමවන ලදී.

๑๕. ปริกฺขารหารสมฺปาโต

15. පරික්ඛාරහාරසම්පාතය

๗๗. ตตฺถ กตโม ปริกฺขาโร หารสมฺปาโต?

77. එහි පරික්ඛාරහාරසම්පාතය යනු කුමක්ද?

‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ คาถา. อยํ สมถวิปสฺสนาย ปริกฺขาโร.

“තස්මා රක්ඛිතචිත්තස්ස, සම්මාසංකප්පගෝචරෝ” යන ගාථාවයි. මෙය සමථ හා විපස්සනාවන්ගේ පිරිකරයි (පරික්කාරයයි).

นิยุตฺโต ปริกฺขาโร หารสมฺปาโต.

පරික්ඛාරහාරසම්පාතය නිමවන ලදී.

๑๖. สมาโรปนหารสมฺปาโต

16. සමාරෝපනහාරසම්පාතය

๗๘. ตตฺถ กตโม สมาโรปโน หารสมฺปาโต?

78. එහි සමාරෝපනහාරසම්පාතය යනු කුමක්ද?

‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร;

สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโร, ญตฺวาน อุทยพฺพยํ;

ถินมิทฺธาภิภู ภิกฺขุ, สพฺพา ทุคฺคติโย ชเห’’ติ.

“යම් හෙයකින් රක්ෂා නොකළ සිත් ඇත්තා ථිනමිද්ධය විසින් මැඬ පවත්වනු ලැබේද, එහෙයින් රක්ෂා කළ සිත් ඇති, ථිනමිද්ධය මැඬ පැවැත්වූ භික්ෂුව සම්මා සංකප්පය ගෝචර කොට ගෙන, සම්මා දිට්ඨිය පෙරටු කොට ගෙන, උදය වැය (හටගැනීම හා විනාශය) දැන සියලු දුගතීන් ප්‍රහාණය කරන්නේය” යන මෙම ගාථාවයි.

ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺสาติ ติณฺณํ สุจริตานํ ปทฏฺฐานํ, จิตฺเต รกฺขิเต ตํ รกฺขิตํ ภวติ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ มโนกมฺมํ. สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโรติ สมฺมาทิฏฺฐิยา ภาวิตาย ภาวิโต ภวติ อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค. เกน การเณน? สมฺมาทิฏฺฐิโต หิ สมฺมาสงฺกปฺโป ปภวติ, สมฺมาสงฺกปฺปโต สมฺมาวาจา ปภวติ, สมฺมาวาจาโต สมฺมากมฺมนฺโต ปภวติ, สมฺมากมฺมนฺตโต สมฺมาอาชีโว ปภวติ, สมฺมาอาชีวโต สมฺมาวายาโม ปภวติ, สมฺมาวายามโต สมฺมาสติ ปภวติ, สมฺมาสติโต สมฺมาสมาธิ ปภวติ, สมฺมาสมาธิโต สมฺมาวิมุตฺติ ปภวติ, สมฺมาวิมุตฺติโต สมฺมาวิมุตฺติญาณทสฺสนํ ปภวติ. อยํ อนุปาทิเสโส ปุคฺคโล อนุปาทิเสสา จ นิพฺพานธาตุ.

“තස්මා රක්ඛිතචිත්තස්ස” යන්නෙන් ත්‍රිවිධ සුචරිතයන්ගේ පදට්ඨානය (ආසන්න හේතුව) ප්‍රකාශ වේ. සිත ආරක්ෂා කළ කල්හි, කායකර්ම, වචීකර්ම සහ මනෝකර්ම ආරක්ෂා වූයේ වෙයි. “සම්මාදිට්ඨිපුරෙක්ඛාරෝ” යන්නෙන් සම්මා දිට්ඨිය වැඩූ කල්හි ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය වඩන ලද්දේ වෙයි. ඒ කිනම් කරුණක් නිසාද? සම්මා දිට්ඨියෙන් සම්මා සංකප්පය පහළ වේ, සම්මා සංකප්පයෙන් සම්මා වාචා පහළ වේ, සම්මා වාචාවෙන් සම්මා කම්මන්තය පහළ වේ, සම්මා කම්මන්තයෙන් සම්මා ආජීවය පහළ වේ, සම්මා ආජීවයෙන් සම්මා වායාමය පහළ වේ, සම්මා වායාමයෙන් සම්මා සතිය පහළ වේ, සම්මා සතියෙන් සම්මා සමාධිය පහළ වේ, සම්මා සමාධියෙන් සම්මා විමුක්තිය පහළ වේ, සම්මා විමුක්තියෙන් සම්මා විමුක්ති ඥානදර්ශනය පහළ වේ. මොහු අනුපාදිශේෂ පුද්ගලයා වෙයි, එමෙන්ම මෙය අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවයි.

นิยุตฺโต สมาโรปโน หารสมฺปาโต.

සමාරෝපනහාරසම්පාතය නිමවන ලදී.

เตนาห [Pg.91] อายสฺมา มหากจฺจายโน –

එහෙයින් ආයුෂ්මත් මහා කච්චායන රහතන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක -

‘‘โสฬส หารา ปฐมํ, ทิสโลจนโต ทิสา วิโลเกตฺวา;

สงฺขิปิย องฺกุเสน หิ, นเยหิ ตีหิ นิทฺทิเส สุตฺต’’นฺติ.

‘‘ප්‍රථමයෙන් (පඤ්චනයට පෙර) හාර දහසය යෙදිය යුතුය. දිසාලෝචන ක්‍රමයෙන් අර්ථ නයෙහි දිශාවන් වූ ධර්මයන් බලා, අංකුස ක්‍රමයෙන් සංක්ෂිප්ත කොට, නය තුනකින් සූත්‍රය විස්තර කළ යුතුය’’ යැයි (මහා කච්චායන තෙරුන් වහන්සේ) වදාළ සේක.

นิยุตฺโต หารสมฺปาโต.

හාර සම්පාතය (පාලියට අනුකූලව) යොදා නිම කරන ලදී.

นยสมุฏฺฐานํ

නයන්ගේ පැන නැඟීම (නය සමුට්ඨානය).

๗๙. ตตฺถ กตมํ นยสมุฏฺฐานํ? ปุพฺพา โกฏิ น ปญฺญายติ อวิชฺชายจ ภวตณฺหาย จ, ตตฺถ อวิชฺชานีวรณํ ตณฺหาสํโยชนํ. อวิชฺชานีวรณา สตฺตา อวิชฺชาสํยุตฺตา อวิชฺชาปกฺเขน วิจรนฺติ, เต วุจฺจนฺติ ทิฏฺฐิจริตาติ. ตณฺหาสํโยชนา สตฺตา ตณฺหาสํยุตฺตา ตณฺหาปกฺเขน วิจรนฺติ, เต วุจฺจนฺติ ตณฺหาจริตาติ. ทิฏฺฐิจริตา อิโต พหิทฺธา ปพฺพชิตา อตฺตกิลมถานุโยคมนุยุตฺตา วิหรนฺติ. ตณฺหาจริตา อิโต พหิทฺธา ปพฺพชิตา กาเมสุ กามสุขลฺลิกานุโยคมนุยุตฺตา วิหรนฺติ.

79. එහි නය සමුට්ඨානය යනු කවරේද? අවිද්‍යාවෙහි හා භව තණ්හාවෙහි පූර්ව කෙළවරක් (ආරම්භයක්) පැන නොපෙනේ. එහි අවිද්‍යාව නීවරණයකි; තණ්හාව සංයෝජනයකි. අවිද්‍යාව නීවරණයක් කොට ඇති සත්ත්වයන් දෘෂ්ටිය හා එක්ව අවිද්‍යා පක්ෂයෙහි හැසිරෙති, ඔවුහු ‘දෘෂ්ටි චරිත’ ඇත්තෝ යැයි කියනු ලබති. තණ්හාව සංයෝජනයක් කොට ඇති සත්ත්වයන් තණ්හාව හා බැඳී තණ්හා පක්ෂයෙහි හැසිරෙති, ඔවුහු ‘තණ්හා චරිත’ ඇත්තෝ යැයි කියනු ලබති. මේ ශාසනයෙන් බැහැරව පැවිදි වූ දෘෂ්ටි චරිත ඇත්තෝ තමන්ට දුක් දෙන අත්තකිලමථානුයෝගයෙහි යෙදී වාසය කරති. මේ ශාසනයෙන් බැහැරව පැවිදි වූ තණ්හා චරිත ඇත්තෝ කාමයන් කෙරෙහි කාමසුඛල්ලිකානුයෝගයෙහි යෙදී වාසය කරති.

ตตฺถ กึการณํ ยํ ทิฏฺฐิจริตา อิโต พหิทฺธา ปพฺพชิตา อตฺตกิลมถานุโยคมนุยุตฺตา วิหรนฺติ, ตณฺหาจริตา อิโต พหิทฺธา ปพฺพชิตา กาเมสุ กามสุขลฺลิกานุโยคมนุยุตฺตา วิหรนฺติ? อิโต พหิทฺธา นตฺถิ สจฺจววตฺถานํ, กุโต จตุสจฺจปฺปกาสนา วา สมถวิปสฺสนาโกสลฺลํ วา อุปสมสุขปฺปตฺติ วา! เต อุปสมสุขสฺส อนภิญฺญา วิปรีตเจตา เอวมาหํสุ ‘‘นตฺถิ สุเขน สุขํ, ทุกฺเขน นาม สุขํ อธิคนฺตพฺพ’’นฺติ. โย กาเม ปฏิเสวติ, โส โลกํ วฑฺฒยติ, โย โลกํ วฑฺฒยติ, โส พหุํ ปุญฺญํ ปสวตีติ เต เอวํสญฺญี เอวํทิฏฺฐี ทุกฺเขน สุขํ ปตฺถยมานา กาเมสุ ปุญฺญสญฺญี อตฺตกิลมถานุโยคมนุยุตฺตา จ วิหรนฺติ กามสุขลฺลิกานุโยคมนุยุตฺตา จ, เต ตทภิญฺญา สนฺตา โรคเมว วฑฺฒยนฺติ, คณฺฑเมว วฑฺฒยนฺติ, สลฺลเมว วฑฺฒยนฺติ, เต โรคาภิตุนฺนา คณฺฑปฏิปีฬิตา สลฺลานุวิทฺธา นิรยติรจฺฉานโยนิเปตาสุเรสุ อุมฺมุชฺชนิมุชฺชานิ กโรนฺตา อุคฺฆาตนิคฺฆาตํ ปจฺจนุโภนฺตา โรคคณฺฑสลฺลเภสชฺชํ น วินฺทนฺติ. ตตฺถ อตฺตกิลมถานุโยโค กามสุขลฺลิกานุโยโค จ สํกิเลโส, สมถวิปสฺสนา โวทานํ. อตฺตกิลมถานุโยโค กามสุขลฺลิกานุโยโค จ โรโค, สมถวิปสฺสนา โรคนิคฺฆาตกเภสชฺชํ. อตฺตกิลมถานุโยโค กามสุขลฺลิกานุโยโค จ คณฺโฑ, สมถวิปสฺสนา คณฺฑนิคฺฆาตกเภสชฺชํ[Pg.92]. อตฺตกิลมถานุโยโค กามสุขลฺลิกานุโยโค จ สลฺโล, สมถวิปสฺสนา สลฺลุทฺธรณเภสชฺชํ.

මේ ශාසනයෙන් බැහැරව පැවිදි වූ දෘෂ්ටි චරිත ඇත්තන් අත්තකිලමථානුයෝගයෙහි ද, තණ්හා චරිත ඇත්තන් කාමසුඛල්ලිකානුයෝගයෙහි ද යෙදී වාසය කිරීමට හේතුව කුමක්ද? මේ ශාසනයෙන් බැහැරව සත්‍යය නිර්ණය කිරීමක් නැත. සතර සත්‍යය ප්‍රකාශ කිරීමක් හෝ සමථ-විපස්සනා කුසලතාවක් හෝ උපශම සුවයක් (කෙලෙස් නිවීමේ සුවය) ලැබීමක් හෝ කොයින් වේද! ඔවුහු උපශම සුවය පිළිබඳ අවබෝධයක් නැති බැවින්, විපරීත සිත් ඇත්තෝ වී, ‘‘සැපයෙන් සැපය ලැබිය නොහැක, දුකෙන්ම සැපය ලැබිය යුතුය’’ යි මෙසේ කීහ. ‘‘යමෙක් කාමයන් සේවනය කරයිද, ඔහු ලෝකය වැඩිකරයි; යමෙක් ලෝකය වැඩිකරයිද, ඔහු බොහෝ පින් රැස්කරයි’’ යි මෙසේ කීහ. ඔවුහු මෙවැනි සංඥා ඇතිව, මෙවැනි දෘෂ්ටි ඇතිව, දුකෙන් සැප පතමින්, කාමයන්හි පින් ඇතැයි යන සංඥාවෙන් යුක්තව අත්තකිලමථානුයෝගයෙහි හා කාමසුඛල්ලිකානුයෝගයෙහි යෙදී වාසය කරති. ඔවුහු එම වැරදි වැටහීමෙන් යුක්තව (කෙලෙස් නමැති) රෝගයම වර්ධනය කරති, (කෙලෙස් නමැති) ගඩයම වර්ධනය කරති, (කෙලෙස් නමැති) හී සැරයම වර්ධනය කරති. රෝගයෙන් පීඩිතව, ගඩයෙන් පෙළී, හී සැර වැදී, නිරය-තිරිසන්-ප්‍රේත-අසුර යන සතර අපායෙහි ගිලෙමින් මතුවෙමින්, උස් පහත් වීම් අත්විඳිමින් රෝග-ගඩ-හීසැර සුවපත් කරන (සමථ-විපස්සනා නමැති) ඖෂධය ඔවුහු නොලබති. එහි අත්තකිලමථානුයෝගය හා කාමසුඛල්ලිකානුයෝගය ‘සංක්ලේශය’ (කෙලෙස් සහිත බව) වන අතර, සමථ-විපස්සනාව ‘වෝදානය’ (පිරිසිදු බව) වේ. අත්තකිලමථානුයෝගය හා කාමසුඛල්ලිකානුයෝගය රෝගය වන අතර, සමථ-විපස්සනාව රෝගය සුව කරන ඖෂධය වේ. අත්තකිලමථානුයෝගය හා කාමසුඛල්ලිකානුයෝගය ගඩය වන අතර, සමථ-විපස්සනාව ගඩය සුව කරන ඖෂධය වේ. අත්තකිලමථානුයෝගය හා කාමසුඛල්ලිකානුයෝගය හී සැරය වන අතර, සමථ-විපස්සනාව හී සැරය උදුරා දමන ඖෂධය වේ.

ตตฺถ สํกิเลโส ทุกฺขํ, ตทภิสงฺโค ตณฺหา สมุทโย, ตณฺหานิโรโธ ทุกฺขนิโรโธ, สมถวิปสฺสนา ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา, อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ. ทุกฺขํ ปริญฺเญยฺยํ, สมุทโย ปหาตพฺโพ, มคฺโค ภาเวตพฺโพ, นิโรโธ สจฺฉิกาตพฺโพ.

එහි සංක්ලේශය (දුක් සහිත නාම-රූප) දුක්ඛ සත්‍යයයි; එහි ඇති ඇලීම වූ තණ්හාව සමුදය සත්‍යයයි; තණ්හාව නිරුද්ධ වීම දුක්ඛ නිරෝධ සත්‍යයයි; සමථ-විපස්සනාව දුක්ඛ නිරෝධයට පමුණුවන මාර්ග සත්‍යයයි. මේවා සතර සත්‍යයෝ වෙති. දුක්ඛ සත්‍යය පිරිසිඳ දැක්ක යුතුය, සමුදය සත්‍යය ප්‍රහීණ කළ යුතුය, මාර්ග සත්‍යය වැඩිය යුතුය, නිරෝධ සත්‍යය සාක්ෂාත් කළ යුතුය.

๘๐. ตตฺถ ทิฏฺฐิจริตา รูปํ อตฺตโต อุปคจฺฉนฺติ. เวทนํ…เป… สญฺญํ…เป… สงฺขาเร…เป… วิญฺญาณํ อตฺตโต อุปคจฺฉนฺติ. ตณฺหาจริตา รูปวนฺตํ อตฺตานํ อุปคจฺฉนฺติ. อตฺตนิ วา รูปํ, รูปสฺมึ วา อตฺตานํ, เวทนาวนฺตํ…เป… สญฺญาวนฺตํ…เป… สงฺขารวนฺตํ…เป… วิญฺญาณวนฺตํ อตฺตานํ อุปคจฺฉนฺติ, อตฺตนิ วา วิญฺญาณํ, วิญฺญาณสฺมึ วา อตฺตานํ, อยํ วุจฺจติ วีสติวตฺถุกา สกฺกายทิฏฺฐิ.

80. එහි දෘෂ්ටි චරිත ඇත්තෝ රූපය තමා වශයෙන් ගනිති. වේදනාව, සංඥාව, සංස්කාර, විඤ්ඤාණය තමා වශයෙන් ගනිති. තණ්හා චරිත ඇත්තෝ රූපය ඇත්තා තමා යැයි හෝ, තමා කෙරෙහි රූපය ඇතැයි හෝ, රූපයෙහි තමා ඇතැයි හෝ ගනිති. එසේම වේදනාව, සංඥාව, සංස්කාර, විඤ්ඤාණය සම්බන්ධයෙන් ද එසේම ගනිති. විඤ්ඤාණය ඇත්තා තමා යැයි හෝ, තමා කෙරෙහි විඤ්ඤාණය ඇතැයි හෝ, විඤ්ඤාණයෙහි තමා ඇතැයි හෝ ගනිති. මෙය විසි වැදෑරුම් වස්තු ඇති ‘සක්කාය දිට්ඨිය’ යැයි කියනු ලැබේ.

ตสฺสา ปฏิปกฺโข โลกุตฺตรา สมฺมาทิฏฺฐิ, อนฺวายิกา สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ, อยํ อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค. เต ตโย ขนฺธา สีลกฺขนฺโธ สมาธิกฺขนฺโธ ปญฺญากฺขนฺโธ. สีลกฺขนฺโธ สมาธิกฺขนฺโธ จ สมโถ, ปญฺญากฺขนฺโธ วิปสฺสนา. ตตฺถ สกฺกาโย ทุกฺขํ, สกฺกายสมุทโย ทุกฺขสมุทโย, สกฺกายนิโรโธ ทุกฺขนิโรโธ, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา, อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ. ทุกฺขํ ปริญฺเญยฺยํ, สมุทโย ปหาตพฺโพ, มคฺโค ภาเวตพฺโพ, นิโรโธ สจฺฉิกาตพฺโพ.

එම දෘෂ්ටියට ප්‍රතිපක්ෂය ලෝකෝත්තර සම්මා දිට්ඨියයි. එයට අනුගාමී වූ සම්මා සංකප්ප, සම්මා වාචා, සම්මා කම්මන්ත, සම්මා ආජීව, සම්මා වායාම, සම්මා සති, සම්මා සමාධි යන මෙය ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයයි. එම මාර්ගයට අදාළව ශීල ස්කන්ධය, සමාධි ස්කන්ධය, ප්‍රඥා ස්කන්ධය යන ස්කන්ධ තුන වේ. ශීල ස්කන්ධය හා සමාධි ස්කන්ධය සමථය වන අතර ප්‍රඥා ස්කන්ධය විපස්සනාවයි. එහි සක්කාය යනු දුක්ඛ සත්‍යයයි, සක්කාය සමුදය යනු දුක්ඛ සමුදය සත්‍යයයි, සක්කාය නිරෝධය යනු දුක්ඛ නිරෝධ සත්‍යයයි, ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය දුක්ඛ නිරෝධගාමිනී පටිපදාවයි. මේවා සතර සත්‍යයෝ වෙති. දුක්ඛ සත්‍යය පිරිසිඳ දැක්ක යුතුය, සමුදය සත්‍යය ප්‍රහීණ කළ යුතුය, මාර්ග සත්‍යය වැඩිය යුතුය, නිරෝධ සත්‍යය සාක්ෂාත් කළ යුතුය.

ตตฺถ เย รูปํ อตฺตโต อุปคจฺฉนฺติ. เวทนํ…เป… สญฺญํ…เป… สงฺขาเร…เป… วิญฺญาณํ อตฺตโต อุปคจฺฉนฺติ. อิเม วุจฺจนฺติ ‘‘อุจฺเฉทวาทิโน’’ติ. เย รูปวนฺตํ อตฺตานํ อุปคจฺฉนฺติ. อตฺตนิ วา รูปํ, รูปสฺมึ วา อตฺตานํ. เย เวทนาวนฺตํ…เป… เย สญฺญาวนฺตํ…เป… เย สงฺขารวนฺตํ…เป… เย วิญฺญาณวนฺตํ อตฺตานํ อุปคจฺฉนฺติ, อตฺตนิ วา วิญฺญาณํ, วิญฺญาณสฺมึ วา อตฺตานํ. อิเม วุจฺจนฺติ ‘‘สสฺสตวาทิโน’’ติ, ตตฺถ อุจฺเฉทสสฺสตวาทา อุโภ อนฺตา, อยํ สํสารปวตฺติ. ตสฺส ปฏิปกฺโข มชฺฌิมา ปฏิปทา อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, อยํ สํสารนิวตฺติ. ตตฺถ ปวตฺติ ทุกฺขํ, ตทภิสงฺโค ตณฺหา สมุทโย, ตณฺหานิโรโธ ทุกฺขนิโรโธ, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ทุกฺขนิโรธคามินี [Pg.93] ปฏิปทา, อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ. ทุกฺขํ ปริญฺเญยฺยํ, สมุทโย ปหาตพฺโพ, มคฺโค ภาเวตพฺโพ, นิโรโธ สจฺฉิกาตพฺโพ.

එහි යමෙක් රූපය තමා ලෙස ගනිත්ද, වේදනා-සංඥා-සංස්කාර-විඤ්ඤාණය තමා ලෙස ගනිත්ද, ඔවුහු ‘උච්ඡේදවාදීහු’ යැයි කියනු ලබති. යමෙක් රූපය ඇත්තා තමා ලෙස හෝ, තමා කෙරෙහි රූපය ඇතැයි හෝ, රූපයෙහි තමා ඇතැයි හෝ ගනිත්ද, වේදනා-සංඥා-සංස්කාර සම්බන්ධයෙන් එසේම ගනිමින් විඤ්ඤාණය ඇත්තා තමා ලෙස හෝ, තමා කෙරෙහි විඤ්ඤාණය ඇතැයි හෝ, විඤ්ඤාණයෙහි තමා ඇතැයි හෝ ගනිත්ද, ඔවුහු ‘ශාශ්වතවාදීහු’ යැයි කියනු ලබති. එහි උච්ඡේද හා ශාශ්වත යන වාද දෙක අන්ත දෙකකි; මෙය සංසාර ප්‍රවෘත්තියයි. එයට ප්‍රතිපක්ෂය මැදුම් පිළිවෙත වූ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයයි; මෙය සංසාරයෙන් නික්මීමයි. එහි (සංසාර) ප්‍රවෘත්තිය දුක්ඛ සත්‍යයයි, එහි ඇලීම වූ තණ්හාව සමුදය සත්‍යයයි, තණ්හාව නිරුද්ධ වීම දුක්ඛ නිරෝධ සත්‍යයයි, ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය දුක්ඛ නිරෝධගාමිනී පටිපදාවයි. මේවා සතර සත්‍යයෝ වෙති. දුක්ඛ සත්‍යය පිරිසිඳ දැක්ක යුතුය, සමුදය සත්‍යය ප්‍රහීණ කළ යුතුය, මාර්ග සත්‍යය වැඩිය යුතුය, නිරෝධ සත්‍යය සාක්ෂාත් කළ යුතුය.

ตตฺถ อุจฺเฉทสสฺสตํ สมาสโต วีสติวตฺถุกา สกฺกายทิฏฺฐิ, วิตฺถารโต ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ, เตสํ ปฏิปกฺโข เตจตฺตาลีสํ โพธิปกฺขิยา ธมฺมา อฏฺฐ วิโมกฺขา ทส กสิณายตนานิ. ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ โมหชาลํ อนาทิอนิธนปฺปวตฺตํ. เตจตฺตาลีสํ โพธิปกฺขิยา ธมฺมา ญาณวชิรํ โมหชาลปฺปทาลนํ. ตตฺถ โมโห อวิชฺชา, ชาลํ ภวตณฺหา, เตน วุจฺจติ ‘‘ปุพฺพา โกฏิ น ปญฺญายติ อวิชฺชาย จ ภวตณฺหาย จา’’ติ.

එහි උච්ඡේද හා ශාශ්වත වාදය සංක්ෂිප්තව ගත් කල විසි වැදෑරුම් සක්කාය දිට්ඨියයි. විස්තර වශයෙන් ගත් කල දෙසැටක් මිථ්‍යා දෘෂ්ටීහු වෙති. ඒවාට ප්‍රතිපක්ෂය සතළිස් තුනක් වූ බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන්, අෂ්ට විමෝක්ෂයන් සහ දස කසිනායතනයන්ය. දෙසැටක් මිථ්‍යා දෘෂ්ටීහු යනු ආරම්භයක් හෝ අවසානයක් නැතිව පවතින මෝහ ජාලයකි. සතළිස් තුනක් වූ බෝධිපාක්ෂික ධර්මයෝ එම මෝහ ජාලය බිඳලන්නා වූ ඥාන වජ්‍රය (ප්‍රඥා නමැති විදුලි අවිය) වැනිය. එහි මෝහය යනු අවිද්‍යාවයි; ජාලය යනු භව තණ්හාවයි. එබැවින් ‘‘අවිද්‍යාවෙහි හා භව තණ්හාවෙහි පූර්ව කෙළවරක් පැන නොපෙනේ’’ යැයි කියනු ලැබේ.

๘๑. ตตฺถ ทิฏฺฐิจริโต อสฺมึ สาสเน ปพฺพชิโต สลฺเลขานุสนฺตตวุตฺติ ภวติ สลฺเลเข ติพฺพคารโว. ตณฺหาจริโต อสฺมึ สาสเน ปพฺพชิโต สิกฺขานุสนฺตตวุตฺติ ภวติ สิกฺขาย ติพฺพคารโว. ทิฏฺฐิจริโต สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกมนฺโต ธมฺมานุสารี ภวติ. ตณฺหาจริโต สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกมนฺโต สทฺธานุสารี ภวติ, ทิฏฺฐิจริโต สุขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย ขิปฺปาภิญฺญาย จ นิยฺยาติ. ตณฺหาจริโต ทุกฺขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย ขิปฺปาภิญฺญาย จ นิยฺยาติ.

81. එහි, දෘෂ්ටිචරිත ඇති පුද්ගලයා මෙම ශාසනයෙහි පැවිදි වූයේ, සල්ලේඛ ප්‍රතිපදාව කෙරෙහි දැඩි ගෞරවයක් ඇති බැවින්, සල්ලේඛනය (කෙලෙස් සිඳලීම) අඛණ්ඩව පවත්වන පිළිවෙත් ඇත්තෙකු වෙයි. තණ්හාචරිත ඇති පුද්ගලයා මෙම ශාසනයෙහි පැවිදි වූයේ, ශික්ෂාව (සීලය) කෙරෙහි දැඩි ගෞරවයක් ඇති බැවින්, ශික්ෂාව අඛණ්ඩව පවත්වන පිළිවෙත් ඇත්තෙකු වෙයි. දෘෂ්ටිචරිත ඇති පුද්ගලයා සම්මත්ත නියාමයට (ආර්ය මාර්ගයට) පිවිසෙන්නේ ධම්මානුසාරී පුද්ගලයෙකු වෙයි. තණ්හාචරිත ඇති පුද්ගලයා සම්මත්ත නියාමයට පිවිසෙන්නේ සද්ධානුසාරී පුද්ගලයෙකු වෙයි. දෘෂ්ටිචරිත ඇත්තා සැපවත් පිළිවෙතින් යුතුව මන්ද අභිඥාවෙන් හෝ ක්ෂිප්‍ර අභිඥාවෙන් (සසරින්) නික්මෙයි. තණ්හාචරිත ඇත්තා දුක්ඛිත පිළිවෙතින් යුතුව මන්ද අභිඥාවෙන් හෝ ක්ෂිප්‍ර අභිඥාවෙන් නික්මෙයි.

ตตฺถ กึการณํ, ยํ ตณฺหาจริโต ทุกฺขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย ขิปฺปาภิญฺญาย จ นิยฺยาติ, ตสฺส หิ กามา อปริจฺจตฺตา ภวนฺติ, โส กาเมหิ วิเวจิยมาโน ทุกฺเขน ปฏินิสฺสรติ ทนฺธญฺจ ธมฺมํ อาชานาติ? โย ปนายํ ทิฏฺฐิจริโต อยํ อาทิโตเยว กาเมหิ อนตฺถิโก ภวติ. โส ตโต วิเวจิยมาโน ขิปฺปญฺจ ปฏินิสฺสรติ, ขิปฺปญฺจ ธมฺมํ อาชานาติ. ทุกฺขาปิ ปฏิปทา ทุวิธา ทนฺธาภิญฺญา จ ขิปฺปาภิญฺญา จ. สุขาปิ ปฏิปทา ทุวิธา ทนฺธาภิญฺญา จ ขิปฺปาภิญฺญา จ. สตฺตาปิ ทุวิธา มุทินฺทฺริยาปิ ติกฺขินฺทฺริยาปิ. เย มุทินฺทฺริยา, เต ทนฺธญฺจ ปฏินิสฺสรนฺติ ทนฺธญฺจ ธมฺมํ อาชานนฺติ. เย ติกฺขินฺทฺริยา, เต ขิปฺปญฺจ ปฏินิสฺสรนฺติ, ขิปฺปญฺจ ธมฺมํ อาชานนฺติ, อิมา จตสฺโส ปฏิปทา. เย หิ เกจิ นิยฺยึสุ วา นิยฺยนฺติ วา นิยฺยิสฺสนฺติ วา, เต อิมาหิ เอว จตูหิ ปฏิปทาหิ. เอวํ อริยา จตุกฺกมคฺคํ ปญฺญาเปนฺติ อพุธชนเสวิตาย พาลกนฺตาย รตฺตวาสินิยา นนฺทิยา ภวตณฺหาย อวฏฺฏนตฺถํ. อยํ วุจฺจติ นนฺทิยาวฏฺฏสฺส นยสฺส ภูมีติ, เตนาห ‘‘ตณฺหญฺจ อวิชฺชมฺปิ จ สมเถนา’’ติ.

එහිදී, තණ්හාචරිත ඇත්තා දුක්ඛිත පිළිවෙතින් යුතුව මන්ද අභිඥාවෙන් හෝ ක්ෂිප්‍ර අභිඥාවෙන් නික්මීමට හේතුව කුමක්ද? ඔහු විසින් කාමයන් අත්නොහරින ලද බැවින්, කාමයන්ගෙන් වෙන්වීමේදී ඔහු ඉතා දුකසේ එය අත්හරියි, ධර්මය අවබෝධ කරගන්නේද මන්දගාමීවය. එහෙත් යම් දෘෂ්ටිචරිත ඇති පුද්ගලයෙකු වෙයිද, ඔහු ආරම්භයේ සිටම කාමයන් පිළිබඳ අපේක්ෂාවක් නැත්තෙකු වෙයි. ඔහු ඉන් වෙන්වීමේදී ඉතා ඉක්මනින් එය අත්හරියි, ධර්මය අවබෝධ කරගන්නේද ඉතා ඉක්මනිනි. මෙසේ දුක්ඛිත පිළිවෙතද මන්ද අභිඥා හා ක්ෂිප්‍ර අභිඥා වශයෙන් දෙවැදෑරුම්ය. සැපවත් පිළිවෙතද මන්ද අභිඥා හා ක්ෂිප්‍ර අභිඥා වශයෙන් දෙවැදෑරුම්ය. සත්ත්වයෝද මෘදු ඉන්ද්‍රිය ඇත්තෝ සහ තියුණු ඉන්ද්‍රිය ඇත්තෝ වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වෙති. යම් කෙනෙක් මෘදු ඉන්ද්‍රිය ඇත්තෝ වෙත්ද, ඔවුහු මන්දගාමීව (සසරින්) නික්මෙති, මන්දගාමීව ධර්මය අවබෝධ කරගනිති. යම් කෙනෙක් තියුණු ඉන්ද්‍රිය ඇත්තෝ වෙත්ද, ඔවුහු ක්ෂණිකව නික්මෙති, ක්ෂණිකව ධර්මය අවබෝධ කරගනිති. මේවා සතර පිළිවෙත් වෙති. යම් කෙනෙක් (සසරින්) නික්මුණාහුද, නික්මෙමින් සිටිත්ද, නික්මෙන්නාහුද, ඒ සියල්ලෝම මේ සතර පිළිවෙත් මගින්ම නික්මෙති. මෙසේ ආර්යයෝ, අඥාන ජනයා විසින් සේවනය කරන ලද, මෝඩයන්ට ප්‍රිය වූ, රාගයෙන් මත් වූවන් තුළ පවතින, භවයන්හි ඇලෙන්නා වූ භව තණ්හාව නිරුද්ධ කරනු පිණිස මේ සතරවැදෑරුම් මාර්ගය පනවති. මෙය නන්දියාවට්ට නයෙහි භූමිය යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින්, "තණ්හාව සහ අවිද්‍යාව සමථයෙන් (සන්සිඳවිය යුතුය)" යැයි වදාරන ලදී.

๘๒. เวยฺยากรเณสุ [Pg.94] หิ เย กุสลากุสลาติ เต ทุวิธา อุปปริกฺขิตพฺพา – โลกวฏฺฏานุสารี จ โลกวิวฏฺฏานุสารี จ. วฏฺฏํ นาม สํสาโร. วิวฏฺฏํ นิพฺพานํ. กมฺมกิเลสา เหตุ สํสารสฺส. ตตฺถ กมฺมํ เจตนา เจตสิกญฺจ นิทฺทิสิตพฺพํ. ตํ กถํ ทฏฺฐพฺพํ? อุปจเยน สพฺเพปิ กิเลสา จตูหิ วิปลฺลาเสหิ นิทฺทิสิตพฺพา. เต กตฺถ ทฏฺฐพฺพา? ทส วตฺถุเก กิเลสปุญฺเช. กตมานิ ทส วตฺถูนิ? จตฺตาโร อาหารา, จตฺตาโร วิปลฺลาสา, จตฺตาริ อุปาทานานิ, จตฺตาโร โยคา, จตฺตาโร คนฺถา, จตฺตาโร อาสวา, จตฺตาโร โอฆา, จตฺตาโร สลฺลา, จตสฺโส วิญฺญาณฏฺฐิติโย จตฺตาริ อคติคมนานิ. ปฐเม อาหาเร ปฐโม วิปลฺลาโส, ทุติเย อาหาเร ทุติโย วิปลฺลาโส, ตติเย อาหาเร ตติโย วิปลฺลาโส, จตุตฺเถ อาหาเร จตุตฺโถ วิปลฺลาโส. ปฐเม วิปลฺลาเส ปฐมํ อุปาทานํ. ทุติเย วิปลฺลาเส ทุติยํ อุปาทานํ, ตติเย วิปลฺลาเส ตติยํ อุปาทานํ, จตุตฺเถ วิปลฺลาเส จตุตฺถํ อุปาทานํ. ปฐเม อุปาทาเน ปฐโม โยโค, ทุติเย อุปาทาเน ทุติโย โยโค, ตติเย อุปาทาเน ตติโย โยโค, จตุตฺเถ อุปาทาเน จตุตฺโถ โยโค. ปฐเม โยเค ปฐโม คนฺโถ, ทุติเย โยเค ทุติโย คนฺโถ, ตติเย โยเค ตติโย คนฺโถ, จตุตฺเถ โยเค จตุตฺโถ คนฺโถ, ปฐเม คนฺเถ ปฐโม อาสโว, ทุติเย คนฺเถ ทุติโย อาสโว, ตติเย คนฺเถ ตติโย อาสโว, จตุตฺเถ คนฺเถ จตุตฺโถ อาสโว. ปฐเม อาสเว ปฐโม โอโฆ, ทุติเย อาสเว ทุติโย โอโฆ, ตติเย อาสเว ตติโย โอโฆ, จตุตฺเถ อาสเว จตุตฺโถ โอโฆ. ปฐเม โอเฆ ปฐโม สลฺโล, ทุติเย โอเฆ ทุติโย สลฺโล, ตติเย โอเฆ ตติโย สลฺโล, จตุตฺเถ โอเฆ จตุตฺโถ สลฺโล. ปฐเม สลฺเล ปฐมา วิญฺญาณฏฺฐิติ, ทุติเย สลฺเล ทุติยา วิญฺญาณฏฺฐิติ, ตติเย สลฺเล ตติยา วิญฺญาณฏฺฐิติ, จตุตฺเถ สลฺเล จตุตฺถี วิญฺญาณฏฺฐิติ, ปฐมายํ วิญฺญาณฏฺฐิติยํ ปฐมํ อคติคมนํ. ทุติยายํ วิญฺญาณฏฺฐิติยํ ทุติยํ อคติคมนํ. ตติยายํ วิญฺญาณฏฺฐิติยํ ตติยํ อคติคมนํ, จตุตฺถิยํ วิญฺญาณฏฺฐิติยํ จตุตฺถํ อคติคมนํ.

82. වෛය්‍යාකරණ දේශනාවන්හි එන කුසල් හා අකුසල් යන ධර්මයන් ලෝක වෘත්තානුසාරී (සංසාරයට අනුකූල) සහ ලෝක විවෘත්තානුසාරී (නිවනට අනුකූල) වශයෙන් දෙයාකාරයකින් පරීක්ෂා කළ යුතුය. වෘත්තය යනු සංසාරයයි. විවෘත්තය යනු නිවනයි. සංසාරයට හේතුව කර්මය හා කෙලෙස්ය. එහිදී කර්මය යනු චේතනාව හා ඒ හා බැඳුණු චෛතසිකයන් ලෙස දැක්විය යුතුය. එය කෙසේ දැක්විය යුතුද? රැස් කිරීමේ ස්වභාවයෙන් යුත් සියලු කෙලෙස් විපල්ලාස සතරක් ඇසුරින් දැක්විය යුතුය. ඒවා කොහි දැක්විය යුතුද? කරුණු දසයකින් යුත් ක්ලේශ සමූහයෙහි දැක්විය යුතුය. ඒ දස වැදෑරුම් කරුණු මොනවාද? ආහාර සතර, විපල්ලාස සතර, උපාදාන සතර, යෝග සතර, ග්‍රන්ථ සතර, ආශ්‍රව සතර, ඕඝ සතර, ශල්‍ය (සල්ල) සතර, විඤ්ඤාණට්ඨිති සතර සහ අගති ගමන සතර යන මේවායි. පළමු ආහාරයෙහි පළමු විපල්ලාසයද, දෙවන ආහාරයෙහි දෙවන විපල්ලාසයද, තෙවන ආහාරයෙහි තෙවන විපල්ලාසයද, සිව්වන ආහාරයෙහි සිව්වන විපල්ලාසයද වෙයි. පළමු විපල්ලාසයෙහි පළමු උපාදානය වෙයි. දෙවන විපල්ලාසයෙහි දෙවන උපාදානයද, තෙවන විපල්ලාසයෙහි තෙවන උපාදානයද, සිව්වන විපල්ලාසයෙහි සිව්වන උපාදානයද වෙයි. පළමු උපාදානයෙහි පළමු යෝගයද, දෙවන උපාදානයෙහි දෙවන යෝගයද, තෙවන උපාදානයෙහි තෙවන යෝගයද, සිව්වන උපාදානයෙහි සිව්වන යෝගයද වෙයි. පළමු යෝගයෙහි පළමු ග්‍රන්ථයද, දෙවන යෝගයෙහි දෙවන ග්‍රන්ථයද, තෙවන යෝගයෙහි තෙවන ග්‍රන්ථයද, සිව්වන යෝගයෙහි සිව්වන ග්‍රන්ථයද වෙයි. පළමු ග්‍රන්ථයෙහි පළමු ආශ්‍රවයද, දෙවන ග්‍රන්ථයෙහි දෙවන ආශ්‍රවයද, තෙවන ග්‍රන්ථයෙහි තෙවන ආශ්‍රවයද, සිව්වන ග්‍රන්ථයෙහි සිව්වන ආශ්‍රවයද වෙයි. පළමු ආශ්‍රවයෙහි පළමු ඕඝයද, දෙවන ආශ්‍රවයෙහි දෙවන ඕඝයද, තෙවන ආශ්‍රවයෙහි තෙවන ඕඝයද, සිව්වන ආශ්‍රවයෙහි සිව්වන ඕඝයද වෙයි. පළමු ඕඝයෙහි පළමු ශල්‍යයද, දෙවන ඕඝයෙහි දෙවන ශල්‍යයද, තෙවන ඕඝයෙහි තෙවන ශල්‍යයද, සිව්වන ඕඝයෙහි සිව්වන ශල්‍යයද වෙයි. පළමු ශල්‍යයෙහි පළමු විඤ්ඤාණට්ඨිතියද, දෙවන ශල්‍යයෙහි දෙවන විඤ්ඤාණට්ඨිතියද, තෙවන ශල්‍යයෙහි තෙවන විඤ්ඤාණට්ඨිතියද, සිව්වන ශල්‍යයෙහි සිව්වන විඤ්ඤාණට්ඨිතියද වෙයි. පළමු විඤ්ඤාණට්ඨිතියෙහි පළමු අගති ගමනයද, දෙවන විඤ්ඤාණට්ඨිතියෙහි දෙවන අගති ගමනයද, තෙවන විඤ්ඤාණට්ඨිතියෙහි තෙවන අගති ගමනයද, සිව්වන විඤ්ඤාණට්ඨිතියෙහි සිව්වන අගති ගමනයද වෙයි.

๘๓. ตตฺถ [Pg.95] โย จ กพฬีกาโร อาหาโร ผสฺโส อาหาโร, อิเม ตณฺหาจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. โย จ มโนสญฺเจตนาหาโร โย จ วิญฺญาณาหาโร, อิเม ทิฏฺฐิจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. ตตฺถ โย จ ‘‘อสุเภ สุภ’’นฺติ วิปลฺลาโส, โย จ ‘‘ทุกฺเข สุข’’นฺติ วิปลฺลาโส, อิเม ตณฺหาจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. โย จ ‘‘อนิจฺเจ นิจฺจ’’นฺติ วิปลฺลาโส, โย จ ‘‘อนตฺตนิ อตฺตา’’ติ วิปลฺลาโส, อิเม ทิฏฺฐิจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. ตตฺถ ยญฺจ กามุปาทานํ ยญฺจ ภวุปาทานํ, อิเม ตณฺหาจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. ยญฺจ ทิฏฺฐุปาทานํ ยญฺจ อตฺตวาทุปาทานํ, อิเม ทิฏฺฐิจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. ตตฺถ โย จ กามโยโค, โย จ ภวโยโค, อิเม ตณฺหาจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. โย จ ทิฏฺฐิโยโค, โย จ อวิชฺชาโยโค, อิเม ทิฏฺฐิจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. ตตฺถ โย จ อภิชฺฌากายคนฺโถ, โย จ พฺยาปาโท กายคนฺโถ, อิเม ตณฺหาจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. โย จ ปรามาสกายคนฺโถ, โย จ อิทํสจฺจาภินิเวสกายคนฺโถ, อิเม ทิฏฺฐิจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. ตตฺถ โย จ กามาสโว, โย จ ภวาสโว, อิเม ตณฺหาจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. โย จ ทิฏฺฐาสโว, โย จ อวิชฺชาสโว, อิเม ทิฏฺฐิจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. ตตฺถ โย จ กาโมโฆ, โย จ ภโวโฆ, อิเม ตณฺหาจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. โย จ ทิฏฺโฐโฆ, โย จ อวิชฺโชโฆ, อิเม ทิฏฺฐิจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. ตตฺถ โย จ ราคสลฺโล, โย จ โทสสลฺโล, อิเม ตณฺหาจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. โย จ มานสลฺโล, โย จ โมหสลฺโล, อิเม ทิฏฺฐิจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. ตตฺถ ยา จ รูปูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ, ยา จ เวทนูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ, อิเม ตณฺหาจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. ยา จ สญฺญูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ, ยา จ สงฺขารูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ, อิเม ทิฏฺฐิจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. ตตฺถ ยญฺจ ฉนฺทา อคติคมนํ ยญฺจ โทสา อคติคมนํ, อิเม ตณฺหาจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา. ยญฺจ ภยา อคติคมนํ, ยญฺจ โมหา อคติคมนํ, อิเม ทิฏฺฐิจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา.

83. එහි කබලිංකාර ආහාරය හා ඵස්ස ආහාරය යන මේ දෙක තණ්හා චරිත ඇත්තාගේ උපක්ලේශ (කෙලෙස්) වෙති. මනෝසඤ්චේතනා ආහාරය හා විඤ්ඤාණ ආහාරය යන මේ දෙක දිට්ඨි චරිත ඇත්තාගේ උපක්ලේශ වෙති. එහි 'අසුභයෙහි සුභය' යන විපල්ලාසය හා 'දුකෙහි සැපය' යන විපල්ලාසය යන මේ දෙක තණ්හා චරිත ඇත්තාගේ උපක්ලේශ වෙති. 'අනිත්‍යයෙහි නිත්‍යය' යන විපල්ලාසය හා 'අනාත්මයෙහි ආත්මය' යන විපල්ලාසය යන මේ දෙක දිට්ඨි චරිත ඇත්තාගේ උපක්ලේශ වෙති. එහි කාමුපාදානය හා භවඋපාදානය යන මේ දෙක තණ්හා චරිත ඇත්තාගේ උපක්ලේශ වෙති. දිට්ඨිඋපාදානය හා අත්තවාදඋපාදානය යන මේ දෙක දිට්ඨි චරිත ඇත්තාගේ උපක්ලේශ වෙති. එහි කාමයෝගය හා භවයෝගය යන මේ දෙක තණ්හා චරිත ඇත්තාගේ උපක්ලේශ වෙති. දිට්ඨියෝගය හා අවිජ්ජායෝගය යන මේ දෙක දිට්ඨි චරිත ඇත්තාගේ උපක්ලේශ වෙති. එහි අභිජ්ඣාකායගන්ථය හා ව්‍යාපාදකායගන්ථය යන මේ දෙක තණ්හා චරිත ඇත්තාගේ උපක්ලේශ වෙති. පරාමාසකායගන්ථය හා ඉදංසච්චාභිනිවේසකායගන්ථය යන මේ දෙක දිට්ඨි චරිත ඇත්තාගේ උපක්ලේශ වෙති. එහි කාමාසවය හා භවාසවය යන මේ දෙක තණ්හා චරිත ඇත්තාගේ උපක්ලේශ වෙති. දිට්ඨාසවය හා අවිජ්ජාසවය යන මේ දෙක දිට්ඨි චරිත ඇත්තාගේ උපක්ලේශ වෙති. එහි කාමෝඝය හා භවෝඝය යන මේ දෙක තණ්හා චරිත ඇත්තාගේ උපක්ලේශ වෙති. දිට්ඨෝඝය හා අවිජ්ජෝඝය යන මේ දෙක දිට්ඨි චරිත ඇත්තාගේ උපක්ලේශ වෙති. එහි රාගසල්ලය හා දෝසසල්ලය යන මේ දෙක තණ්හා චරිත ඇත්තාගේ උපක්ලේශ වෙති. මානසල්ලය හා මෝහසල්ලය යන මේ දෙක දිට්ඨි චරිත ඇත්තාගේ උපක්ලේශ වෙති. එහි රූපය අරමුණු කොට පවතින විඤ්ඤාණට්ඨිතිය හා වේදනාව අරමුණු කොට පවතින විඤ්ඤාණට්ඨිතිය යන මේ දෙක තණ්හා චරිත ඇත්තාගේ උපක්ලේශ වෙති. සඤ්ඤාව අරමුණු කොට පවතින විඤ්ඤාණට්ඨිතිය හා සංඛාර අරමුණු කොට පවතින විඤ්ඤාණට්ඨිතිය යන මේ දෙක දිට්ඨි චරිත ඇත්තාගේ උපක්ලේශ වෙති. එහි ඡන්දයෙන් අගතියට යාම හා ද්වේෂයෙන් අගතියට යාම යන මේ දෙක තණ්හා චරිත ඇත්තාගේ උපක්ලේශ වෙති. භයෙන් අගතියට යාම හා මෝහයෙන් අගතියට යාම යන මේ දෙක දිට්ඨි චරිත ඇත්තාගේ උපක්ලේශ වෙති.

๘๔. ตตฺถ กพฬีกาเร อาหาเร ‘‘อสุเภ สุภ’’นฺติ วิปลฺลาโส, ผสฺเส อาหาเร ‘‘ทุกฺเข สุข’’นฺติ วิปลฺลาโส, วิญฺญาเณ อาหาเร ‘‘อนิจฺเจ [Pg.96] นิจฺจ’’นฺติ วิปลฺลาโส, มโนสญฺเจตนาย อาหาเร ‘‘อนตฺตนิ อตฺตา’’ติ วิปลฺลาโส. ปฐเม วิปลฺลาเส ฐิโต กาเม อุปาทิยติ, อิทํ วุจฺจติ กามุปาทานํ; ทุติเย วิปลฺลาเส ฐิโต อนาคตํ ภวํ อุปาทิยติ, อิทํ วุจฺจติ ภวุปาทานํ; ตติเย วิปลฺลาเส ฐิโต สํสาราภินนฺทินึ ทิฏฺฐึ อุปาทิยติ, อิทํ วุจฺจติ ทิฏฺฐุปาทานํ; จตุตฺเถ วิปลฺลาเส ฐิโต อตฺตานํ กปฺปิยํ อุปาทิยติ, อิทํ วุจฺจติ อตฺตวาทุปาทานํ.

84. එහි කබලිංකාර ආහාරයෙහි 'අසුභයෙහි සුභය' යන විපල්ලාසය ද, ඵස්ස ආහාරයෙහි 'දුකෙහි සැපය' යන විපල්ලාසය ද, විඤ්ඤාණ ආහාරයෙහි 'අනිත්‍යයෙහි නිත්‍යය' යන විපල්ලාසය ද, මනෝසඤ්චේතනා ආහාරයෙහි 'අනාත්මයෙහි ආත්මය' යන විපල්ලාසය ද (දත යුතුය). පළමු විපල්ලාසයෙහි සිටි තැනැත්තා කාමයන් උපාදානය කරයි (දැඩිව ගනියි), මෙය කාමුපාදානය යැයි කියනු ලැබේ. දෙවන විපල්ලාසයෙහි සිටි තැනැත්තා මතු භවය උපාදානය කරයි, මෙය භවඋපාදානය යැයි කියනු ලැබේ. තෙවන විපල්ලාසයෙහි සිටි තැනැත්තා සංසාරයෙහි ඇලුණු දෘෂ්ටිය උපාදානය කරයි, මෙය දිට්ඨිඋපාදානය යැයි කියනු ලැබේ. සිව්වන විපල්ලාසයෙහි සිටි තැනැත්තා තමා පිළිබඳව ආත්මයක් යැයි සලකා උපාදානය කරයි, මෙය අත්තවාදඋපාදානය යැයි කියනු ලැබේ.

กามุปาทาเนน กาเมหิ สํยุชฺชติ, อยํ วุจฺจติ กามโยโค; ภวุปาทาเนน ภเวหิ สํยุชฺชติ, อยํ วุจฺจติ ภวโยโค; ทิฏฺฐุปาทาเนน ปาปิกาย ทิฏฺฐิยา สํยุชฺชติ, อยํ วุจฺจติ ทิฏฺฐิโยโค; อตฺตวาทุปาทาเนน อวิชฺชาย สํยุชฺชติ, อยํ วุจฺจติ อวิชฺชาโยโค.

කාමුපාදානය හේතුවෙන් කාම වස්තූන් හා බැඳෙයි, මෙය කාමයෝගය යැයි කියනු ලැබේ. භවඋපාදානය හේතුවෙන් භවයන් හා බැඳෙයි, මෙය භවයෝගය යැයි කියනු ලැබේ. දිට්ඨිඋපාදානය හේතුවෙන් ලාමක දෘෂ්ටීන් හා බැඳෙයි, මෙය දිට්ඨියෝගය යැයි කියනු ලැබේ. අත්තවාදඋපාදානය හේතුවෙන් අවිද්‍යාව හා බැඳෙයි, මෙය අවිජ්ජායෝගය යැයි කියනු ලැබේ.

ปฐเม โยเค ฐิโต อภิชฺฌาย กายํ คนฺถติ, อยํ วุจฺจติ อภิชฺฌากายคนฺโถ; ทุติเย โยเค ฐิโต พฺยาปาเทน กายํ คนฺถติ, อยํ วุจฺจติ พฺยาปาทกายคนฺโถ; ตติเย โยเค ฐิโต ปรามาเสน กายํ คนฺถติ, อยํ วุจฺจติ ปรามาสกายคนฺโถ; จตุตฺเถ โยเค ฐิโต อิทํสจฺจาภินิเวเสน กายํ คนฺถติ, อยํ วุจฺจติ อิทํสจฺจาภินิเวสกายคนฺโถ.

පළමු යෝගයෙහි සිටි තැනැත්තා අභිජ්ඣාවෙන් (ලෝභයෙන්) නාම කය බැඳ තබයි, මෙය අභිජ්ඣාකායගන්ථය යැයි කියනු ලැබේ. දෙවන යෝගයෙහි සිටි තැනැත්තා ව්‍යාපාදයෙන් නාම කය බැඳ තබයි, මෙය ව්‍යාපාදකායගන්ථය යැයි කියනු ලැබේ. තෙවන යෝගයෙහි සිටි තැනැත්තා පරාමාසයෙන් (වැරදි ස්පර්ශයෙන්/සීලබ්බතපරාමාසයෙන්) නාම කය බැඳ තබයි, මෙය පරාමාසකායගන්ථය යැයි කියනු ලැබේ. සිව්වන යෝගයෙහි සිටි තැනැත්තා 'ඉදංසච්චාභිනිවේසයෙන්' (තමා ගන්නා දෘෂ්ටියම සත්‍යයැයි දැඩිව ගැනීමෙන්) නාම කය බැඳ තබයි, මෙය ඉදංසච්චාභිනිවේසකායගන්ථය යැයි කියනු ලැබේ.

ตสฺส เอวํคนฺถิตา กิเลสา อาสวนฺติ. กุโต จ วุจฺจติ อาสวนฺตีติ? อนุสยโต วา ปริยุฏฺฐานโต วา. ตตฺถ อภิชฺฌากายคนฺเถน กามาสโว, พฺยาปาทกายคนฺเถน ภวาสโว, ปรามาสกายคนฺเถน ทิฏฺฐาสโว, อิทํสจฺจาภินิเวสกายคนฺเถน อวิชฺชาสโว.

එසේ නාම කය බැඳගත් තැනැත්තාට කෙලෙස් ආස්‍රව (ගලා ඒම) වෙති. කුමක් නිසා ආස්‍රව යැයි කියනු ලැබේද? අනුශය වශයෙන් හෝ පර්යුට්ඨාන වශයෙන් (කෙලෙස් උපදින බැවින්) ආස්‍රව යැයි කියනු ලැබේ. එහි අභිජ්ඣාකායගන්ථය හේතුවෙන් කාමාසවය ද, ව්‍යාපාදකායගන්ථය හේතුවෙන් භවාසවය ද, පරාමාසකායගන්ථය හේතුවෙන් දිට්ඨාසවය ද, ඉදංසච්චාභිනිවේසකායගන්ථය හේතුවෙන් අවිජ්ජාසවය ද (සිද්ධ වේ).

ตสฺส อิเม จตฺตาโร อาสวา เวปุลฺลํ คตา โอฆา ภวนฺติ. อิติ อาสวเวปุลฺลา โอฆเวปุลฺลํ. ตตฺถ กามาสเวน กาโมโฆ, ภวาสเวน ภโวโฆ, ทิฏฺฐาสเวน ทิฏฺโฐโฆ, อวิชฺชาสเวน อวิชฺโชโฆ.

එම තැනැත්තාට මේ ආසව සතර ප්‍රකට වූ කල්හි සැඩ පහරවල් (ඕඝ) බවට පත් වෙයි. මෙසේ ආසවයන්ගේ වැඩීමෙන් ඕඝයන්ගේ වැඩීම සිදුවේ. එහි කාමාසවයෙන් කාමෝඝය ද, භවාසවයෙන් භවෝඝය ද, දිට්ඨාසවයෙන් දිට්ඨෝඝය ද, අවිජ්ජාසවයෙන් අවිජ්ජෝඝය ද (සිද්ධ වේ).

ตสฺส อิเม จตฺตาโร โอฆา อนุสยสหคตา อชฺฌาสยํ อนุปวิฏฺฐา หทยํ อาหจฺจ ติฏฺฐนฺติ, เตน วุจฺจนฺติ สลฺลาอิติ. ตตฺถ กาโมเฆน ราคสลฺโล, ภโวเฆน โทสสลฺโล, ทิฏฺโฐเฆน มานสลฺโล, อวิชฺโชเฆน โมหสลฺโล.

එම තැනැත්තාට අනුශය සහිත වූ මෙම ඕඝ සතර සිතට ඇතුළු වී හෘදයට පහර දී පවතියි, එබැවින් ඒවා 'සල්ල' (හුල්) යැයි කියනු ලැබේ. එහි කාමෝඝයෙන් රාගසල්ලය ද, භවෝඝයෙන් දෝසසල්ලය ද, දිට්ඨෝඝයෙන් මානසල්ලය ද, අවිජ්ජෝඝයෙන් මෝහසල්ලය ද (සිද්ධ වේ).

ตสฺส [Pg.97] อิเมหิ จตูหิ สลฺเลหิ ปริยาทินฺนํ วิญฺญาณํ จตูสุ ธมฺเมสุ สณฺฐหติ รูเป เวทนาย สญฺญาย สงฺขาเรสุ. ตตฺถ ราคสลฺเลน นนฺทูปเสจเนน วิญฺญาเณน รูปูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ, โทสสลฺเลน นนฺทูปเสจเนน วิญฺญาเณน เวทนูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ, มานสลฺเลน นนฺทูปเสจเนน วิญฺญาเณน สญฺญูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ, โมหสลฺเลน นนฺทูปเสจเนน วิญฺญาเณน สงฺขารูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ.

එම හුල් සතරින් මඩනා ලද ඒ තැනැත්තාගේ විඤ්ඤාණය රූප, වේදනා, සඤ්ඤා, සංඛාර යන ධර්ම සතරෙහි පිහිටයි. එහි රාගසල්ලය හේතුවෙන් නන්දියෙන් (තෘෂ්ණාවෙන්) තෙත් කරන ලද විඤ්ඤාණයෙන් යුත් රූපය වෙත පැමිණි විඤ්ඤාණට්ඨිතිය වෙයි. දෝසසල්ලය හේතුවෙන් නන්දියෙන් තෙත් කරන ලද විඤ්ඤාණයෙන් යුත් වේදනාව වෙත පැමිණි විඤ්ඤාණට්ඨිතිය වෙයි. මානසල්ලය හේතුවෙන් නන්දියෙන් තෙත් කරන ලද විඤ්ඤාණයෙන් යුත් සඤ්ඤාව වෙත පැමිණි විඤ්ඤාණට්ඨිතිය වෙයි. මෝහසල්ලය හේතුවෙන් නන්දියෙන් තෙත් කරන ලද විඤ්ඤාණයෙන් යුත් සංඛාර වෙත පැමිණි විඤ්ඤාණට්ඨිතිය වෙයි.

ตสฺส อิมาหิ จตูหิ วิญฺญาณฏฺฐิตีหิ อุปตฺถทฺธํ วิญฺญาณํ จตูหิ ธมฺเมหิ อคตึ คจฺฉติ ฉนฺทา โทสา ภยา โมหา. ตตฺถ ราเคน ฉนฺทาคตึ คจฺฉติ, โทเสน โทสาคตึ คจฺฉติ, ภเยน ภยาคตึ คจฺฉติ, โมเหน โมหาคตึ คจฺฉติ. อิติ โข ตญฺจ กมฺมํ อิเม จ กิเลสา, เอส เหตุ สํสารสฺส, เอวํ สพฺเพ กิเลสา จตูหิ วิปลฺลาเสหิ นิทฺทิสิตพฺพา.

එම විඤ්ඤාණට්ඨිති සතරින් උදව් ලබන ඔහුගේ විඤ්ඤාණය ඡන්දය, ද්වේෂය, භය, මෝහය යන ධර්ම සතර නිසා අගතියට යයි. එහි රාගය නිසා ඡන්ද අගතියට ද, දෝසය නිසා දෝස අගතියට ද, භය නිසා භය අගතියට ද, මෝහය නිසා මෝහ අගතියට ද යයි. මෙසේ ඒ කර්මය ද මෙම කෙලෙස් ද සංසාරයට හේතු වෙති. මෙසේ සියලු කෙලෙස් විපල්ලාස සතර ඇසුරින් දැක්විය යුතුය.

๘๕. ตตฺถ อิมา จตสฺโส ทิสา กพฬีกาโร อาหาโร ‘‘อสุเภ สุภ’’นฺติ วิปลฺลาโส, กามุปาทานํ, กามโยโค, อภิชฺฌากายคนฺโถ, กามาสโว, กาโมโฆ, ราคสลฺโล, รูปูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ, ฉนฺทา อคติคมนนฺติ ปฐมา ทิสา.

85. එහි මේ සතර දිශාවන් (ක්‍රමයන්) දත යුතුය. කබලිංකාර ආහාරය ද, 'අසුභයෙහි සුභ' යන විපල්ලාසය ද, කාමුපාදානය ද, කාමයෝගය ද, අභිජ්ඣාකායගන්ථය ද, කාමාසවය ද, කාමෝඝය ද, රාගසල්ලය ද, රූපය වෙත පැමිණි විඤ්ඤාණට්ඨිතිය ද, ඡන්ද අගතිය ද යන මොහු පළමු දිශාව (පළමු ක්‍රමය) වෙති.

ผสฺโส อาหาโร, ‘‘ทุกฺเข สุข’’นฺติ วิปลฺลาโส, ภวุปาทานํ, ภวโยโค, พฺยาปาทกายคนฺโถ, ภวาสโว, ภโวโฆ, โทสสลฺโล, เวทนูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ, โทสา อคติคมนนฺติ ทุติยา ทิสา.

ස්පර්ශ ආහාරය ද, 'දුකෙහි සැපය' යන විපල්ලාසය ද, භව උපාදානය ද, භව යෝගය ද, ව්‍යාපාද කායගන්ථය ද, භව ආසවය ද, භව ඕඝය ද, ද්වේෂය නමැති හුල ද, වේදනාව ඇසුරු කළ විඤ්ඤාණස්ථිතිය ද, ද්වේෂයෙන් අගතියට යාම ද යන මේ ධර්මයන් දෙවන දිසාව වෙයි.

วิญฺญาณาหาโร ‘‘อนิจฺเจ นิจฺจ’’นฺติ วิปลฺลาโส, ทิฏฺฐุปาทานํ, ทิฏฺฐิโยโค ปรามาสกายคนฺโถ, ทิฏฺฐาสโว, ทิฏฺโฐโฆ, มานสลฺโล, สญฺญูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ, ภยา อคติคมนนฺติ ตติยา ทิสา.

විඤ්ඤාණ ආහාරය ද, 'අනිත්‍යයෙහි නිත්‍යය' යන විපල්ලාසය ද, දෘෂ්ටි උපාදානය ද, දෘෂ්ටි යෝගය හා පරාමාස කායගන්ථය ද, දෘෂ්ටි ආසවය ද, දෘෂ්ටි ඕඝය ද, මානය නමැති හුල ද, සඤ්ඤාව ඇසුරු කළ විඤ්ඤාණස්ථිතිය ද, භය නිසා අගතියට යාම ද යන මේ ධර්මයන් තුන්වන දිසාව වෙයි.

มโนสญฺเจตนาหาโร ‘‘อนตฺตนิ อตฺตา’’ติ วิปลฺลาโส, อตฺตวาทุปาทานํ, อวิชฺชาโยโค, อิทํสจฺจาภินิเวสกายคนฺโถ, อวิชฺชาสโว, อวิชฺโชโฆ, โมหสลฺโล, สงฺขารูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ, โมหา อคติคมนนฺติ จตุตฺถี ทิสา.

මනෝසංචේතනා ආහාරය ද, 'අනාත්මයෙහි ආත්මය' යන විපල්ලාසය ද, අත්තවාද උපාදානය ද, අවිද්‍යා යෝගය ද, ඉදංසච්චාභිනිවේස කායගන්ථය ද, අවිද්‍යා ආසවය ද, අවිද්‍යා ඕඝය ද, මෝහය නමැති හුල ද, සංස්කාරයන් ඇසුරු කළ විඤ්ඤාණස්ථිතිය ද, මෝහයෙන් අගතියට යාම ද යන මේ ධර්මයන් සතරවන දිසාව වෙයි.

ตตฺถ โย จ กพฬีกาโร อาหาโร โย จ ‘‘อสุเภ สุภ’’นฺติ วิปลฺลาโส, กามุปาทานํ, กามโยโค, อภิชฺฌากายคนฺโถ, กามาสโว[Pg.98], กาโมโฆ, ราคสลฺโล, รูปูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ ฉนฺทา อคติคมนนฺติ, อิเมสํ ทสนฺนํ สุตฺตานํ เอโก อตฺโถ, พฺยญฺชนเมว นานํ. อิเม ราคจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา.

එහි යම් කබලිංකාර ආහාරයක් වේ ද, යම් 'අසුභයෙහි සුභය' යන විපල්ලාසයක් වේ ද, කාම උපාදානය ද, කාම යෝගය ද, අභිජ්ඣා කායගන්ථය ද, කාම ආසවය ද, කාම ඕඝය ද, රාගය නමැති හුල ද, රූපය ඇසුරු කළ විඤ්ඤාණස්ථිතිය ද, ඡන්දයෙන් අගතියට යාම ද යන මේ සූත්‍ර දසයෙහි අර්ථය එකමය, ව්‍යඤ්ජන (ප්‍රකාශනය) පමණක් වෙනස් වේ. මේවා රාග චරිත ඇත්තා වූ පුද්ගලයාගේ උපක්ලේශයෝ වෙති.

ตตฺถ โย จ ผสฺโส อาหาโร โย จ ‘‘ทุกฺเข สุข’’นฺติ วิปลฺลาโส, ภวุปาทานํ, ภวโยโค, พฺยาปาทกายคนฺโถ, ภวาสโว, ภโวโฆ, โทสสลฺโล, เวทนูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ, โทสา อคติคมนนฺติ อิเมสํ ทสนฺนํ สุตฺตานํ เอโก อตฺโถ พฺยญฺชนเมว นานํ, อิเม โทสจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา.

එහි යම් ස්පර්ශ ආහාරයක් වේ ද, යම් 'දුකෙහි සැපය' යන විපල්ලාසයක් වේ ද, භව උපාදානය ද, භව යෝගය ද, ව්‍යාපාද කායගන්ථය ද, භව ආසවය ද, භව ඕඝය ද, ද්වේෂය නමැති හුල ද, වේදනාව ඇසුරු කළ විඤ්ඤාණස්ථිතිය ද, ද්වේෂයෙන් අගතියට යාම ද යන මේ සූත්‍ර දසයෙහි අර්ථය එකමය, ව්‍යඤ්ජන පමණක් වෙනස් වේ. මේවා ද්වේෂ චරිත ඇත්තා වූ පුද්ගලයාගේ උපක්ලේශයෝ වෙති.

ตตฺถ โย จ วิญฺญาณาหาโร โย จ ‘‘อนิจฺเจ นิจฺจ’’นฺติ วิปลฺลาโส, ทิฏฺฐุปาทานํ, ทิฏฺฐิโยโค, ปรามาสกายคนฺโถ, ทิฏฺฐาสโว, ทิฏฺโฐโฆ, มานสลฺโล, สญฺญูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ, ภยา อคติคมนนฺติ อิเมสํ ทสนฺนํ สุตฺตานํ เอโก อตฺโถ, พฺยญฺชนเมว นานํ. อิเม ทิฏฺฐิจริตสฺส มนฺทสฺส อุปกฺกิเลสา.

එහි යම් විඤ්ඤාණ ආහාරයක් වේ ද, යම් 'අනිත්‍යයෙහි නිත්‍යය' යන විපල්ලාසයක් වේ ද, දෘෂ්ටි උපාදානය ද, දෘෂ්ටි යෝගය ද, පරාමාස කායගන්ථය ද, දෘෂ්ටි ආසවය ද, දෘෂ්ටි ඕඝය ද, මානය නමැති හුල ද, සඤ්ඤාව ඇසුරු කළ විඤ්ඤාණස්ථිතිය ද, භය නිසා අගතියට යාම ද යන මේ සූත්‍ර දසයෙහි අර්ථය එකමය, ව්‍යඤ්ජන පමණක් වෙනස් වේ. මේවා දෘෂ්ටි චරිත ඇත්තා වූ මන්දප්‍රාඥ පුද්ගලයාගේ උපක්ලේශයෝ වෙති.

ตตฺถ โย จ มโนสญฺเจตนาหาโร โย จ ‘‘อนตฺตนิ อตฺตา’’ติ วิปลฺลาโส, อตฺตวาทุปาทานํ, อวิชฺชาโยโค, อิทํสจฺจาภินิเวสกายคนฺโถ, อวิชฺชาสโว, อวิชฺโชโฆ, โมหสลฺโล, สงฺขารูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ, โมหา อคติคมนนฺติ, อิเมสํ ทสนฺนํ สุตฺตานํ เอโก อตฺโถ, พฺยญฺชนเมว นานํ. อิเม ทิฏฺฐิจริตสฺส อุทตฺตสฺส อุปกฺกิเลสา.

එහි යම් මනෝසංචේතනා ආහාරයක් වේ ද, යම් 'අනාත්මයෙහි ආත්මය' යන විපල්ලාසයක් වේ ද, අත්තවාද උපාදානය ද, අවිද්‍යා යෝගය ද, ඉදංසච්චාභිනිවේස කායගන්ථය ද, අවිද්‍යා ආසවය ද, අවිද්‍යා ඕඝය ද, මෝහය නමැති හුල ද, සංස්කාරයන් ඇසුරු කළ විඤ්ඤාණස්ථිතිය ද, මෝහයෙන් අගතියට යාම ද යන මේ සූත්‍ර දසයෙහි අර්ථය එකමය, ව්‍යඤ්ජන පමණක් වෙනස් වේ. මේවා දෘෂ්ටි චරිත ඇත්තා වූ, උදධච්චයෙන් (නොසන්සුන් බවෙන්) යුත් පුද්ගලයාගේ උපක්ලේශයෝ වෙති.

ตตฺถ โย จ กพฬีกาโร อาหาโร โย จ ผสฺโส อาหาโร, อิเม อปฺปณิหิเตน วิโมกฺขมุเขน ปริญฺญํ คจฺฉนฺติ, วิญฺญาณาหาโร สุญฺญตาย, มโนสญฺเจตนาหาโร อนิมิตฺเตน, ตตฺถ โย จ ‘‘อสุเภ สุภ’’นฺติ วิปลฺลาโส, โย จ ‘‘ทุกฺเข สุข’’นฺติ วิปลฺลาโส, อิเม อปฺปณิหิเตน วิโมกฺขมุเขน ปหานํ อพฺภตฺถํ คจฺฉนฺติ. ‘‘อนิจฺเจ นิจฺจ’’นฺติ วิปลฺลาโส สุญฺญตาย, ‘‘อนตฺตนิ อตฺตา’’ติ วิปลฺลาโส อนิมิตฺเตน. ตตฺถ กามุปาทานญฺจ ภวุปาทานญฺจ อปฺปณิหิเตน วิโมกฺขมุเขน ปหานํ คจฺฉนฺติ. ทิฏฺฐุปาทานํ สุญฺญตาย, อตฺตวาทุปาทานํ อนิมิตฺเตน. ตตฺถ กามโยโค จ ภวโยโค จ อปฺปณิหิเตน วิโมกฺขมุเขน ปหานํ คจฺฉนฺติ, ทิฏฺฐิโยโค สุญฺญตาย, อวิชฺชาโยโค อนิมิตฺเตน. ตตฺถ อภิชฺฌากายคนฺโถ จ พฺยาปาทกายคนฺโถ จ อปฺปณิหิเตน [Pg.99] วิโมกฺขมุเขน ปหานํ คจฺฉนฺติ, ปรามาสกายคนฺโถ สุญฺญตาย, อิทํสจฺจาภินิเวสกายคนฺโถ อนิมิตฺเตน.

එහි යම් කබලිංකාර ආහාරයක් ද යම් ස්පර්ශ ආහාරයක් ද වේ ද, මේවා අප්‍රණිහිත විමෝක්ෂ මුඛයෙන් පිරිසිඳ දැකීම කරා පැමිණෙත්. විඤ්ඤාණ ආහාරය ශුන්‍යතාවයෙන් ද, මනෝසංචේතනා ආහාරය අනිමිත්තයෙන් ද (පිරිසිඳ දැකීම කරා පැමිණෙත්). එහි යම් 'අසුභයෙහි සුභය' යන විපල්ලාසයක් වේ ද, යම් 'දුකෙහි සැපය' යන විපල්ලාසයක් වේ ද, මේවා අප්‍රණිහිත විමෝක්ෂ මුඛයෙන් ප්‍රහාණයට හා අභාවයට පත් වෙත්. 'අනිත්‍යයෙහි නිත්‍යය' යන විපල්ලාසය ශුන්‍යතාවයෙන් ද, 'අනාත්මයෙහි ආත්මය' යන විපල්ලාසය අනිමිත්තයෙන් ද (ප්‍රහාණය වෙත්). එහි කාම උපාදානය ද භව උපාදානය ද අප්‍රණිහිත විමෝක්ෂ මුඛයෙන් ප්‍රහාණයට පත් වෙත්. දෘෂ්ටි උපාදානය ශුන්‍යතාවයෙන් ද, අත්තවාද උපාදානය අනිමිත්තයෙන් ද (ප්‍රහාණය වෙත්). එහි කාම යෝගය සහ භව යෝගය අප්‍රණිහිත විමෝක්ෂ මුඛයෙන් ද, දෘෂ්ටි යෝගය ශුන්‍යතාවයෙන් ද, අවිද්‍යා යෝගය අනිමිත්තයෙන් ද ප්‍රහාණයට පත් වෙත්. එහි අභිජ්ඣා කායගන්ථය සහ ව්‍යාපාද කායගන්ථය අප්‍රණිහිත විමෝක්ෂ මුඛයෙන් ද, පරාමාස කායගන්ථය ශුන්‍යතාවයෙන් ද, ඉදංසච්චාභිනිවේස කායගන්ථය අනිමිත්තයෙන් ද ප්‍රහාණයට පත් වෙත්.

ตตฺถ กามาสโว จ ภวาสโว จ อปฺปณิหิเตน วิโมกฺขมุเขน ปหานํ คจฺฉนฺติ, ทิฏฺฐาสโว สุญฺญตาย, อวิชฺชาสโว อนิมิตฺเตน. ตตฺถ กาโมโฆ จ ภโวโฆ จ อปฺปณิหิเตน วิโมกฺขมุเขน ปหานํ คจฺฉนฺติ, ทิฏฺโฐโฆ สุญฺญตาย, อวิชฺโชโฆ อนิมิตฺเตน. ตตฺถ ราคสลฺโล จ โทสสลฺโล จ อปฺปณิหิเตน วิโมกฺขมุเขน ปหานํ คจฺฉนฺติ, มานสลฺโล สุญฺญตาย, โมหสลฺโล อนิมิตฺเตน. ตตฺถ รูปูปคา จ วิญฺญาณฏฺฐิติ เวทนูปคา จ วิญฺญาณฏฺฐิติ อปฺปณิหิเตน วิโมกฺขมุเขน ปริญฺญํ คจฺฉนฺติ, สญฺญูปคา สุญฺญตาย, สงฺขารูปคา อนิมิตฺเตน.

එහි කාම ආසවය සහ භව ආසවය යන මේවා අප්‍රණිහිත විමෝක්ෂ මුඛයෙන් ප්‍රහාණයට පත් වෙත්. දෘෂ්ටි ආසවය ශුන්‍යතාවයෙන් ද, අවිද්‍යා ආසවය අනිමිත්තයෙන් ද (ප්‍රහාණය වෙත්). එහි කාම ඕඝය සහ භව ඕඝය අප්‍රණිහිත විමෝක්ෂ මුඛයෙන් ද, දෘෂ්ටි ඕඝය ශුන්‍යතාවයෙන් ද, අවිද්‍යා ඕඝය අනිමිත්තයෙන් ද ප්‍රහාණයට පත් වෙත්. එහි රාගය නමැති හුල සහ ද්වේෂය නමැති හුල අප්‍රණිහිත විමෝක්ෂ මුඛයෙන් ද, මානය නමැති හුල ශුන්‍යතාවයෙන් ද, මෝහය නමැති හුල අනිමිත්තයෙන් ද ප්‍රහාණයට පත් වෙත්. එහි රූපය ඇසුරු කළ විඤ්ඤාණස්ථිතිය සහ වේදනාව ඇසුරු කළ විඤ්ඤාණස්ථිතිය අප්‍රණිහිත විමෝක්ෂ මුඛයෙන් පිරිසිඳ දැකීම කරා පැමිණෙත්. සඤ්ඤාව ඇසුරු කළ විඤ්ඤාණස්ථිතිය ශුන්‍යතාවයෙන් ද, සංස්කාර ඇසුරු කළ විඤ්ඤාණස්ථිතිය අනිමිත්තයෙන් ද (පිරිසිඳ දැකීම කරා පැමිණෙත්).

ตตฺถ ฉนฺทา จ อคติคมนํ โทสา จ อคติคมนํ อปฺปณิหิเตน วิโมกฺขมุเขน ปหานํ คจฺฉนฺติ, ภยา อคติคมนํ สุญฺญตาย, โมหา อคติคมนํ อนิมิตฺเตน วิโมกฺขมุเขน ปหานํ คจฺฉนฺติ. อิติ สพฺเพ โลกวฏฺฏานุสาริโน ธมฺมา นิยฺยนฺติ. เต โลกา ตีหิ วิโมกฺขมุเขหิ.

එහි ඡන්දයෙන් අගතියට යාම ද ද්වේෂයෙන් අගතියට යාම ද අප්‍රණිහිත විමෝක්ෂ මුඛයෙන් ප්‍රහාණයට පත් වෙත්. භය නිසා අගතියට යාම ශුන්‍යතාවයෙන් ද, මෝහයෙන් අගතියට යාම අනිමිත්ත විමෝක්ෂ මුඛයෙන් ද ප්‍රහාණයට පත් වෙත්. මෙසේ ලෝක වෘත්තයට අනුගත වූ සියලු ධර්මයෝ විමෝක්ෂ මුඛ තුනෙන් ඒ ලෝකයෙන් නික්මෙති (එතෙර වෙති) යනු මෙසේ දත යුතුය.

๘๖. ตตฺริทํ นิยฺยานํ –

86. එහි මේ (වෘත්තයෙන්) නික්මීම නම්:

จตสฺโส ปฏิปทา, จตฺตาโร สติปฏฺฐานา, จตฺตาริ ฌานานิ, จตฺตาโร วิหารา, จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา, จตฺตาโร อจฺฉริยา อพฺภุตา ธมฺมา, จตฺตาริ อธิฏฺฐานานิ, จตสฺโส สมาธิภาวนา, จตฺตาโร สุขภาคิยา ธมฺมา, จตสฺโส อปฺปมาณา.

සතර ප්‍රතිපදාවෝ ද, සතර සතිපට්ඨානයෝ ද, සතර ධ්‍යානයෝ ද, සතර විහරණයෝ ද, සතර සම්‍යක් ප්‍රධානයෝ ද, සතර ආශ්චර්ය අද්භූත ධර්මයෝ ද, සතර අධිෂ්ඨානයෝ ද, සතර සමාධි භාවනාවෝ ද, සතර සුඛභාගිය ධර්මයෝ ද, සතර අප්‍රමාණයෝ (බ්‍රහ්මවිහාර) ද වෙත්.

ปฐมา ปฏิปทา ปฐมํ สติปฏฺฐานํ, ทุติยา ปฏิปทา ทุติยํ สติปฏฺฐานํ, ตติยา ปฏิปทา ตติยํ สติปฏฺฐานํ, จตุตฺถี ปฏิปทา จตุตฺถํ สติปฏฺฐานํ. ปฐมํ สติปฏฺฐานํ ปฐมํ ฌานํ, ทุติยํ สติปฏฺฐานํ ทุติยํ ฌานํ, ตติยํ สติปฏฺฐานํ ตติยํ ฌานํ. จตุตฺถํ สติปฏฺฐานํ จตุตฺถํ ฌานํ. ปฐมํ ฌานํ ปฐโม วิหาโร, ทุติยํ ฌานํ ทุติโย วิหาโร, ตติยํ ฌานํ ตติโย วิหาโร, จตุตฺถํ ฌานํ จตุตฺโถ วิหาโร. ปฐโม วิหาโร ปฐมํ สมฺมปฺปธานํ, ทุติโย วิหาโร ทุติยํ สมฺมปฺปธานํ, ตติโย วิหาโร ตติยํ สมฺมปฺปธานํ, จตุตฺโถ วิหาโร จตุตฺถํ สมฺมปฺปธานํ. ปฐมํ สมฺมปฺปธานํ ปฐโม อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม, ทุติยํ ทุติโย, ตติยํ ตติโย, จตุตฺถํ สมฺมปฺปธานํ จตุตฺโถ อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม. ปฐโม อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม ปฐมํ [Pg.100] อธิฏฺฐานํ, ทุติโย อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม ทุติยํ อธิฏฺฐานํ, ตติโย อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม ตติยํ อธิฏฺฐานํ, จตุตฺโถ อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม จตุตฺถํ อธิฏฺฐานํ. ปฐมํ อธิฏฺฐานํ ปฐมา สมาธิภาวนา, ทุติยํ อธิฏฺฐานํ ทุติยา สมาธิภาวนา, ตติยํ อธิฏฺฐานํ ตติยา สมาธิภาวนา, จตุตฺถํ อธิฏฺฐานํ จตุตฺถี สมาธิภาวนา. ปฐมา สมาธิภาวนา ปฐโม สุขภาคิโย ธมฺโม, ทุติยา สมาธิภาวนา ทุติโย สุขภาคิโย ธมฺโม, ตติยา สมาธิภาวนา ตติโย สุขภาคิโย ธมฺโม, จตุตฺถี สมาธิภาวนา จตุตฺโถ สุขภาคิโย ธมฺโม. ปฐโม สุขภาคิโย ธมฺโม ปฐมํ อปฺปมาณํ, ทุติโย สุขภาคิโย ธมฺโม ทุติยํ อปฺปมาณํ, ตติโย สุขภาคิโย ธมฺโม ตติยํ อปฺปมาณํ, จตุตฺโถ สุขภาคิโย ธมฺโม จตุตฺถํ อปฺปมาณํ. ปฐมา ปฏิปทา ภาวิตา พหุลีกตา ปฐมํ สติปฏฺฐานํ ปริปูเรติ, ทุติยา ปฏิปทา ภาวิตา พหุลีกตา ทุติยํ สติปฏฺฐานํ ปริปูเรติ, ตติยา ปฏิปทา ภาวิตา พหุลีกตา ตติยํ สติปฏฺฐานํ ปริปูเรติ, จตุตฺถี ปฏิปทา ภาวิตา พหุลีกตา จตุตฺถํ สติปฏฺฐานํ ปริปูเรติ. ปฐโม สติปฏฺฐาโน ภาวิโต พหุลีกโต ปฐมํ ฌานํ ปริปูเรติ, ทุติโย สติปฏฺฐาโน ภาวิโต พหุลีกโต ทุติยํ ฌานํ ปริปูเรติ, ตติโย สติปฏฺฐาโน ภาวิโต พหุลีกโต ตติยํ ฌานํ ปริปูเรติ, จตุตฺโถ สติปฏฺฐาโน ภาวิโต พหุลีกโต จตุตฺถํ ฌานํ ปริปูเรติ.

පළමු පිළිවෙත පළමු සතිපට්ඨානය වෙයි, දෙවන පිළිවෙත දෙවන සතිපට්ඨානය වෙයි, තෙවන පිළිවෙත තෙවන සතිපට්ඨානය වෙයි, සිව්වන පිළිවෙත සිව්වන සතිපට්ඨානය වෙයි. පළමු සතිපට්ඨානය පළමු ධ්‍යානය වෙයි, දෙවන සතිපට්ඨානය දෙවන ධ්‍යානය වෙයි, තෙවන සතිපට්ඨානය තෙවන ධ්‍යානය වෙයි, සිව්වන සතිපට්ඨානය සිව්වන ධ්‍යානය වෙයි. පළමු ධ්‍යානය පළමු විහරණය (වාසය) වෙයි, දෙවන ධ්‍යානය දෙවන විහරණය වෙයි, තෙවන ධ්‍යානය තෙවන විහරණය වෙයි, සිව්වන ධ්‍යානය සිව්වන විහරණය වෙයි. පළමු විහරණය පළමු සම්මප්පධානය වෙයි, දෙවන විහරණය දෙවන සම්මප්පධානය වෙයි, තෙවන විහරණය තෙවන සම්මප්පධානය වෙයි, සිව්වන විහරණය සිව්වන සම්මප්පධානය වෙයි. පළමු සම්මප්පධානය පළමු ආශ්චර්යවත් අද්භූත ධර්මය වෙයි, දෙවැන්න දෙවැන්න ද, තෙවැන්න තෙවැන්න ද, සිව්වන සම්මප්පධානය සිව්වන ආශ්චර්යවත් අද්භූත ධර්මය ද වෙයි. පළමු ආශ්චර්යවත් අද්භූත ධර්මය පළමු අධිෂ්ඨානය වෙයි, දෙවන ආශ්චර්යවත් අද්භූත ධර්මය දෙවන අධිෂ්ඨානය වෙයි, තෙවන ආශ්චර්යවත් අද්භූත ධර්මය තෙවන අධිෂ්ඨානය වෙයි, සිව්වන ආශ්චර්යවත් අද්භූත ධර්මය සිව්වන අධිෂ්ඨානය වෙයි. පළමු අධිෂ්ඨානය පළමු සමාධි භාවනාව වෙයි, දෙවන අධිෂ්ඨානය දෙවන සමාධි භාවනාව වෙයි, තෙවන අධිෂ්ඨානය තෙවන සමාධි භාවනාව වෙයි, සිව්වන අධිෂ්ඨානය සිව්වන සමාධි භාවනාව වෙයි. පළමු සමාධි භාවනාව පළමු සුඛභාගිය ධර්මය වෙයි, දෙවන සමාධි භාවනාව දෙවන සුඛභාගිය ධර්මය වෙයි, තෙවන සමාධි භාවනාව තෙවන සුඛභාගිය ධර්මය වෙයි, සිව්වන සමාධි භාවනාව සිව්වන සුඛභාගිය ධර්මය වෙයි. පළමු සුඛභාගිය ධර්මය පළමු අප්පමාණ (අප්‍රමාණ) ධර්මය වෙයි, දෙවන සුඛභාගිය ධර්මය දෙවන අප්පමාණ ධර්මය වෙයි, තෙවන සුඛභාගිය ධර්මය තෙවන අප්පමාණ ධර්මය වෙයි, සිව්වන සුඛභාගිය ධර්මය සිව්වන අප්පමාණ ධර්මය වෙයි. වඩන ලද බහුල වශයෙන් කරන ලද පළමු පිළිවෙත පළමු සතිපට්ඨානය සම්පූර්ණ කරයි, වඩන ලද බහුල වශයෙන් කරන ලද දෙවන පිළිවෙත දෙවන සතිපට්ඨානය සම්පූර්ණ කරයි, වඩන ලද බහුල වශයෙන් කරන ලද තෙවන පිළිවෙත තෙවන සතිපට්ඨානය සම්පූර්ණ කරයි, වඩන ලද බහුල වශයෙන් කරන ලද සිව්වන පිළිවෙත සිව්වන සතිපට්ඨානය සම්පූර්ණ කරයි. වඩන ලද බහුල වශයෙන් කරන ලද පළමු සතිපට්ඨානය පළමු ධ්‍යානය සම්පූර්ණ කරයි, වඩන ලද බහුල වශයෙන් කරන ලද දෙවන සතිපට්ඨානය දෙවන ධ්‍යානය සම්පූර්ණ කරයි, වඩන ලද බහුල වශයෙන් කරන ලද තෙවන සතිපට්ඨානය තෙවන ධ්‍යානය සම්පූර්ණ කරයි, වඩන ලද බහුල වශයෙන් කරන ලද සිව්වන සතිපට්ඨානය සිව්වන ධ්‍යානය සම්පූර්ණ කරයි.

ปฐมํ ฌานํ ภาวิตํ พหุลีกตํ ปฐมํ วิหารํ ปริปูเรติ, ทุติยํ ฌานํ ภาวิตํ พหุลีกตํ ทุติยํ วิหารํ ปริปูเรติ, ตติยํ ฌานํ ภาวิตํ พหุลีกตํ ตติยํ วิหารํ ปริปูเรติ, จตุตฺถํ ฌานํ ภาวิตํ พหุลีกตํ จตุตฺถํ วิหารํ ปริปูเรติ. ปฐโม วิหาโร ภาวิโต พหุลีกโต อนุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ อนุปฺปาทํ ปริปูเรติ, ทุติโย วิหาโร ภาวิโต พหุลีกโต อุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานํ ปริปูเรติ, ตติโย วิหาโร ภาวิโต พหุลีกโต อนุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ อุปฺปาทํ ปริปูเรติ, จตุตฺโถ วิหาโร ภาวิโต พหุลีกโต อุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ ฐิตึ อสมฺโมสํ ภิยฺโยภาวํ ปริปูเรติ. ปฐมํ สมฺมปฺปธานํ ภาวิตํ พหุลีกตํ มานปฺปหานํ [Pg.101] ปริปูเรติ, ทุติยํ สมฺมปฺปธานํ ภาวิตํ พหุลีกตํ อาลยสมุคฺฆาตํ ปริปูเรติ, ตติยํ สมฺมปฺปธานํ ภาวิตํ พหุลีกตํ อวิชฺชาปหานํ ปริปูเรติ, จตุตฺถํ สมฺมปฺปธานํ ภาวิตํ พหุลีกตํ ภวูปสมํ ปริปูเรติ. มานปฺปหานํ ภาวิตํ พหุลีกตํ สจฺจาธิฏฺฐานํ ปริปูเรติ, อาลยสมุคฺฆาโต ภาวิโต พหุลีกโต จาคาธิฏฺฐานํ ปริปูเรติ, อวิชฺชาปหานํ ภาวิตํ พหุลีกตํ ปญฺญาธิฏฺฐานํ ปริปูเรติ, ภวูปสโม ภาวิโต พหุลีกโต อุปสมาธิฏฺฐานํ ปริปูเรติ. สจฺจาธิฏฺฐานํ ภาวิตํ พหุลีกตํ ฉนฺทสมาธึ ปริปูเรติ, จาคาธิฏฺฐานํ ภาวิตํ พหุลีกตํ วีริยสมาธึ ปริปูเรติ, ปญฺญาธิฏฺฐานํ ภาวิตํ พหุลีกตํ จิตฺตสมาธึ ปริปูเรติ, อุปสมาธิฏฺฐานํ ภาวิตํ พหุลีกตํ วีมํสาสมาธึ ปริปูเรติ. ฉนฺทสมาธิ ภาวิโต พหุลีกโต อินฺทฺริยสํวรํ ปริปูเรติ, วีริยสมาธิ ภาวิโต พหุลีกโต ตปํ ปริปูเรติ, จิตฺตสมาธิ ภาวิโต พหุลีกโต พุทฺธึ ปริปูเรติ, วีมํสาสมาธิ ภาวิโต พหุลีกโต สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺคํ ปริปูเรติ. อินฺทฺริยสํวโร ภาวิโต พหุลีกโต เมตฺตํ ปริปูเรติ, ตโป ภาวิโต พหุลีกโต กรุณํ ปริปูเรติ, พุทฺธิ ภาวิตา พหุลีกตา มุทิตํ ปริปูเรติ, สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค ภาวิโต พหุลีกโต อุเปกฺขํ ปริปูเรติ.

වඩන ලද බහුල වශයෙන් කරන ලද පළමු ධ්‍යානය පළමු විහරණය සම්පූර්ණ කරයි, වඩන ලද බහුල වශයෙන් කරන ලද දෙවන ධ්‍යානය දෙවන විහරණය සම්පූර්ණ කරයි, වඩන ලද බහුල වශයෙන් කරන ලද තෙවන ධ්‍යානය තෙවන විහරණය සම්පූර්ණ කරයි, වඩන ලද බහුල වශයෙන් කරන ලද සිව්වන ධ්‍යානය සිව්වන විහරණය සම්පූර්ණ කරයි. වඩන ලද බහුල වශයෙන් කරන ලද පළමු විහරණය නූපන් ලාමක අකුසල ධර්මයන්ගේ නූපදීම සම්පූර්ණ කරයි, වඩන ලද බහුල වශයෙන් කරන ලද දෙවන විහරණය උපන් ලාමක අකුසල ධර්මයන්ගේ ප්‍රහාණය සම්පූර්ණ කරයි, වඩන ලද බහුල වශයෙන් කරන ලද තෙවන විහරණය නූපන් කුසල ධර්මයන්ගේ ඉපදීම සම්පූර්ණ කරයි, වඩන ලද බහුල වශයෙන් කරන ලද සිව්වන විහරණය උපන් කුසල ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම, මුළා නොවීම සහ වැඩිදියුණු වීම සම්පූර්ණ කරයි. වඩන ලද බහුල වශයෙන් කරන ලද පළමු සම්මප්පධානය මානය ප්‍රහාණය කිරීම සම්පූර්ණ කරයි, වඩන ලද බහුල වශයෙන් කරන ලද දෙවන සම්මප්පධානය ආලය සහමුලින් උදුරා දැමීම සම්පූර්ණ කරයි, වඩන ලද බහුල වශයෙන් කරන ලද තෙවන සම්මප්පධානය අවිද්‍යාව ප්‍රහාණය කිරීම සම්පූර්ණ කරයි, වඩන ලද බහුල වශයෙන් කරන ලද සිව්වන සම්මප්පධානය භවය සංසිඳුවීම සම්පූර්ණ කරයි. වඩන ලද බහුල වශයෙන් කරන ලද මානය ප්‍රහාණය කිරීම සත්‍ය අධිෂ්ඨානය සම්පූර්ණ කරයි, වඩන ලද බහුල වශයෙන් කරන ලද ආලය සහමුලින් උදුරා දැමීම ත්‍යාග අධිෂ්ඨානය සම්පූර්ණ කරයි, වඩන ලද බහුල වශයෙන් කරන ලද අවිද්‍යාව ප්‍රහාණය කිරීම ප්‍රඥා අධිෂ්ඨානය සම්පූර්ණ කරයි, වඩන ලද බහුල වශයෙන් කරන ලද භවය සංසිඳුවීම උපශම (සංසිඳීමේ) අධිෂ්ඨානය සම්පූර්ණ කරයි. වඩන ලද බහුල වශයෙන් කරන ලද සත්‍ය අධිෂ්ඨානය ඡන්ද සමාධිය සම්පූර්ණ කරයි, වඩන ලද බහුල වශයෙන් කරන ලද ත්‍යාග අධිෂ්ඨානය වීර්ය සමාධිය සම්පූර්ණ කරයි, වඩන ලද බහුල වශයෙන් කරන ලද ප්‍රඥා අධිෂ්ඨානය චිත්ත සමාධිය සම්පූර්ණ කරයි, වඩන ලද බහුල වශයෙන් කරන ලද උපශම අධිෂ්ඨානය වීමංසා සමාධිය සම්පූර්ණ කරයි. වඩන ලද බහුල වශයෙන් කරන ලද ඡන්ද සමාධිය ඉන්ද්‍රිය සංවරය සම්පූර්ණ කරයි, වඩන ලද බහුල වශයෙන් කරන ලද වීර්ය සමාධිය තපස සම්පූර්ණ කරයි, වඩන ලද බහුල වශයෙන් කරන ලද චිත්ත සමාධිය බුද්ධිය (අවබෝධය) සම්පූර්ණ කරයි, වඩන ලද බහුල වශයෙන් කරන ලද වීමංසා සමාධිය සියලු උපධීන් අත්හැරීම සම්පූර්ණ කරයි. වඩන ලද බහුල වශයෙන් කරන ලද ඉන්ද්‍රිය සංවරය මෙත්තා (මෛත්‍රිය) සම්පූර්ණ කරයි, වඩන ලද බහුල වශයෙන් කරන ලද තපස කරුණාව සම්පූර්ණ කරයි, වඩන ලද බහුල වශයෙන් කරන ලද බුද්ධිය (බෝධිය) මුදිතාව සම්පූර්ණ කරයි, වඩන ලද බහුල වශයෙන් කරන ලද සියලු උපධීන් අත්හැරීම උපේක්ෂාව සම්පූර්ණ කරයි.

๘๗. ตตฺถ อิมา จตสฺโส ทิสา ปฐมา ปฏิปทา ปฐโม สติปฏฺฐาโน ปฐมํ ฌานํ ปฐโม วิหาโร ปฐโม สมฺมปฺปธาโน ปฐโม อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม สจฺจาธิฏฺฐานํ ฉนฺทสมาธิ อินฺทฺริยสํวโร เมตฺตา อิติ ปฐมา ทิสา.

87. එහි මෙම සතර දිශාවන් දැක්විය යුතුය: පළමු පිළිවෙත, පළමු සතිපට්ඨානය, පළමු ධ්‍යානය, පළමු විහරණය, පළමු සම්මප්පධානය, පළමු ආශ්චර්යවත් අද්භූත ධර්මය, සත්‍ය අධිෂ්ඨානය, ඡන්ද සමාධිය, ඉන්ද්‍රිය සංවරය සහ මෛත්‍රිය යන මේ ධර්මයන් පළමු දිශාවයි.

ทุติยา ปฏิปทา ทุติโย สติปฏฺฐาโน ทุติโย วิหาโร ทุติโย สมฺมปฺปธาโน ทุติโย อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม ภวาธิฏฺฐานํ วีริยสมาธิ ตโป กรุณา อิติ ทุติยา ทิสา.

දෙවන පිළිවෙත, දෙවන සතිපට්ඨානය, දෙවන විහරණය, දෙවන සම්මප්පධානය, දෙවන ආශ්චර්යවත් අද්භූත ධර්මය, භව (සංසිඳීමේ) අධිෂ්ඨානය, වීර්ය සමාධිය, තපස සහ කරුණාව යන මේ ධර්මයන් දෙවන දිශාවයි.

ตติยา ปฏิปทา ตติโย สติปฏฺฐาโน ตติยํ ฌานํ ตติโย วิหาโร ตติโย สมฺมปฺปธาโน ตติโย อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม ปญฺญาธิฏฺฐานํ จิตฺตสมาธิ พุทฺธิ มุทิตา อิติ ตติยา ทิสา.

තුන්වන පටිපදාව (පිළිවෙත), තුන්වන සතිපට්ඨානය, තුන්වන ධ්‍යානය, තුන්වන විහරණය, තුන්වන සම්මප්පධානය, තුන්වන ආශ්චර්ය අද්භූත ධර්මය, ප්‍රඥා අධිෂ්ඨානය, චිත්ත සමාධිය, බෝධිය (අවබෝධය) සහ මුදිතාව යන මේ ධර්මයෝ තෙවන දිශාවයි.

จตุตฺถี ปฏิปทา จตุตฺโถ สติปฏฺฐาโน จตุตฺถํ ฌานํ จตุตฺโถ วิหาโร จตุตฺโถ สมฺมปฺปธาโน จตุตฺโถ อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม อุปสมาธิฏฺฐานํ วีมํสาสมาธิ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค อุเปกฺขา อิติ จตุตฺถี ทิสา.

හතරවන පටිපදාව (පිළිවෙත), හතරවන සතිපට්ඨානය, හතරවන ධ්‍යානය, හතරවන විහරණය, හතරවන සම්මප්පධානය, හතරවන ආශ්චර්ය අද්භූත ධර්මය, උපසම අධිෂ්ඨානය, විමංසා සමාධිය, සියලු උපධීන් අත්හැරීම (නිවන) සහ උපේක්ෂාව යන මේ ධර්මයෝ සිව්වන දිශාවයි.

ตตฺถ [Pg.102] ปฐมา ปฏิปทา ปฐโม สติปฏฺฐาโน ปฐมํ ฌานํ ปฐโม วิหาโร ปฐโม สมฺมปฺปธาโน ปฐโม อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม สจฺจาธิฏฺฐานํ ฉนฺทสมาธิ อินฺทฺริยสํวโร, เมตฺตา อิติ อิเมสํ ทสนฺนํ สุตฺตานํ เอโก อตฺโถ, พฺยญฺชนเมว นานํ. อิทํ ราคจริตสฺส ปุคฺคลสฺส เภสชฺชํ.

එහි පළමු පටිපදාව, පළමු සතිපට්ඨානය, පළමු ධ්‍යානය, පළමු විහරණය, පළමු සම්මප්පධානය, පළමු ආශ්චර්ය අද්භූත ධර්මය, සත්‍ය අධිෂ්ඨානය, ඡන්ද සමාධිය, ඉන්ද්‍රිය සංවරය සහ මෙත්තාව යන මේ සූත්‍ර දසයේම අර්ථය එකමය; වෙනස් වන්නේ ශබ්ද (ප්‍රකාශන) පමණි. මෙය රාග චරිත ඇති පුද්ගලයාට පිළියමක් බඳු ඖෂධයකි.

ทุติยา ปฏิปทา ทุติโย สติปฏฺฐาโน ทุติยํ ฌานํ ทุติโย วิหาโร ทุติโย สมฺมปฺปธาโน ทุติโย อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม จาคาธิฏฺฐานํ วีริยสมาธิ ตโป กรุณา อิติ อิเมสํ ทสนฺนํ สุตฺตานํ เอโก อตฺโถ, พฺยญฺชนเมว นานํ. อิทํ โทสจริตสฺส ปุคฺคลสฺส เภสชฺชํ.

දෙවන පටිපදාව, දෙවන සතිපට්ඨානය, දෙවන ධ්‍යානය, දෙවන විහරණය, දෙවන සම්මප්පධානය, දෙවන ආශ්චර්ය අද්භූත ධර්මය, ත්‍යාග අධිෂ්ඨානය, වීර්ය සමාධිය, තපස සහ කරුණාව යන මේ සූත්‍ර දසයේම අර්ථය එකමය; වෙනස් වන්නේ ශබ්ද පමණි. මෙය ද්වේෂ චරිත ඇති පුද්ගලයාට ඖෂධයකි.

ตติยา ปฏิปทา ตติโย สติปฏฺฐาโน ตติยํ ฌานํ ตติโย วิหาโร ตติโย สมฺมปฺปธาโน ตติโย อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม ปญฺญาธิฏฺฐานํ จิตฺตสมาธิ พุทฺธิ มุทิตา อิติ อิเมสํ ทสนฺนํ สุตฺตานํ เอโก อตฺโถ, พฺยญฺชนเมว นานํ. อิทํ ทิฏฺฐิจริตสฺส มนฺทสฺส เภสชฺชํ.

තුන්වන පටිපදාව, තුන්වන සතිපට්ඨානය, තුන්වන ධ්‍යානය, තුන්වන විහරණය, තුන්වන සම්මප්පධානය, තුන්වන ආශ්චර්ය අද්භූත ධර්මය, ප්‍රඥා අධිෂ්ඨානය, චිත්ත සමාධිය, බෝධිය සහ මුදිතාව යන මේ සූත්‍ර දසයේම අර්ථය එකමය; වෙනස් වන්නේ ශබ්ද පමණි. මෙය දෘෂ්ටි චරිත ඇති මන්දප්‍රඥ පුද්ගලයාට ඖෂධයකි.

จตุตฺถี ปฏิปทา จตุตฺโถ สติปฏฺฐาโน จตุตฺถํ ฌานํ จตุตฺโถ วิหาโร จตุตฺโถ สมฺมปฺปธาโน จตุตฺโถ อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม อุปสมาธิฏฺฐานํ วีมํสาสมาธิ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค อุเปกฺขา อิติ อิเมสํ ทสนฺนํ สุตฺตานํ เอโก อตฺโถ, พฺยญฺชนเมว นานํ. อิทํ ทิฏฺฐิจริตสฺส อุทตฺตสฺส เภสชฺชํ.

හතරවන පටිපදාව, හතරවන සතිපට්ඨානය, හතරවන ධ්‍යානය, හතරවන විහරණය, හතරවන සම්මප්පධානය, හතරවන ආශ්චර්ය අද්භූත ධර්මය, උපසම අධිෂ්ඨානය, විමංසා සමාධිය, සියලු උපධීන් අත්හැරීම සහ උපේක්ෂාව යන මේ සූත්‍ර දසයේම අර්ථය එකමය; වෙනස් වන්නේ ශබ්ද පමණි. මෙය දෘෂ්ටි චරිත ඇති උද්ධච්ච (නොසන්සුන්) පුද්ගලයාට ඖෂධයකි.

ตตฺถ ทุกฺขา จ ปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา ทุกฺขา จ ปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุขํ, สุขา ปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา สุญฺญตํ วิโมกฺขมุขํ, สุขา ปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา อนิมิตฺตํ วิโมกฺขมุขํ.

එහි දුක්ඛා පටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤාව හා දුක්ඛා පටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤාව ද 'අප්පණිහිත' විමොක්ඛමුඛය වේ. සුඛා පටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤාව 'සුඤ්ඤත' විමොක්ඛමුඛය වේ. සුඛා පටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤාව 'අනිමිත්ත' විමොක්ඛමුඛය වේ.

ตตฺถ กาเย กายานุปสฺสิตา สติปฏฺฐานญฺจ เวทนาสุ เวทนานุปสฺสิตา สติปฏฺฐานญฺจ อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุขํ, จิตฺเต จิตฺตานุปสฺสิตา สุญฺญตํ วิโมกฺขมุขํ. ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสิตา อนิมิตฺตํ วิโมกฺขมุขํ.

එහි කයෙහි කායානුපස්සනා සතිපට්ඨානය ද වේදනාවන්හි වේදනානුපස්සනා සතිපට්ඨානය ද 'අප්පණිහිත' විමොක්ඛමුඛය වේ. සිතෙහි චිත්තානුපස්සනා සතිපට්ඨානය 'සුඤ්ඤත' විමොක්ඛමුඛය වේ. ධර්මයන්හි ධර්මානුපස්සනා සතිපට්ඨානය 'අනිමිත්ත' විමොක්ඛමුඛය වේ.

ตตฺถ ปฐมญฺจ ฌานํ ทุติยญฺจ ฌานํ อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุขํ, ตติยํ ฌานํ สุญฺญตํ วิโมกฺขมุขํ, จตุตฺถํ ฌานํ อนิมิตฺตํ วิโมกฺขมุขํ.

එහි ප්‍රථම ධ්‍යානය හා දෙවන ධ්‍යානය 'අප්පණිහිත' විමොක්ඛමුඛය වේ. තෙවන ධ්‍යානය 'සුඤ්ඤත' විමොක්ඛමුඛය වේ. සිව්වන ධ්‍යානය 'අනිමිත්ත' විමොක්ඛමුඛය වේ.

ตตฺถ ปฐโม จ วิหาโร ทุติโย จ วิหาโร อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุขํ, ตติโย วิหาโร สุญฺญตํ วิโมกฺขมุขํ, จตุตฺโถ วิหาโร อนิมิตฺตํ วิโมกฺขมุขํ.

එහි පළමු විහරණය හා දෙවන විහරණය 'අප්පණිහිත' විමොක්ඛමුඛය වේ. තෙවන විහරණය 'සුඤ්ඤත' විමොක්ඛමුඛය වේ. සිව්වන විහරණය 'අනිමිත්ත' විමොක්ඛමුඛය වේ.

ยตฺถ [Pg.103] ปฐมญฺจ สมฺมปฺปธานํ ทุติยญฺจ สมฺมปฺปธานํ อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุขํ, ตติยํ สมฺมปฺปธานํ สุญฺญตํ วิโมกฺขมุขํ, จตุตฺถํ สมฺมปฺปธานํ อนิมิตฺตํ วิโมกฺขมุขํ.

යම් තැනක පළමු සම්මප්පධානය හා දෙවන සම්මප්පධානය 'අප්පණිහිත' විමොක්ඛමුඛය වේ ද, තෙවන සම්මප්පධානය 'සුඤ්ඤත' විමොක්ඛමුඛය වේ. සිව්වන සම්මප්පධානය 'අනිමිත්ත' විමොක්ඛමුඛය වේ.

ตตฺถ มานปฺปหานญฺจ อาลยสมุคฺฆาโต จ อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุขํ, อวิชฺชาปหานํ สุญฺญตํ วิโมกฺขมุขํ, ภวูปสโม อนิมิตฺตํ วิโมกฺขมุขํ.

එහි මානය ප්‍රහාණය කිරීම හා ආලය (ඇලීම) සහමුලින් උදුරා දැමීම 'අප්පණිහිත' විමොක්ඛමුඛය වේ. අවිද්‍යාව ප්‍රහාණය කිරීම 'සුඤ්ඤත' විමොක්ඛමුඛය වේ. භවය සන්සිඳුවීම 'අනිමිත්ත' විමොක්ඛමුඛය වේ.

ตตฺถ สจฺจาธิฏฺฐานญฺจ จาคาธิฏฺฐานญฺจ อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุขํ, ปญฺญาธิฏฺฐานํ สุญฺญตํ วิโมกฺขมุขํ, อุปสมาธิฏฺฐานํ อนิมิตฺตํ วิโมกฺขมุขํ.

එහි සත්‍ය අධිෂ්ඨානය හා ත්‍යාග අධිෂ්ඨානය 'අප්පණිහිත' විමොක්ඛමුඛය වේ. ප්‍රඥා අධිෂ්ඨානය 'සුඤ්ඤත' විමොක්ඛමුඛය වේ. උපසම අධිෂ්ඨානය 'අනිමිත්ත' විමොක්ඛමුඛය වේ.

ตตฺถ ฉนฺทสมาธิ จ วีริยสมาธิ จ อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุขํ, จิตฺตสมาธิ สุญฺญตํ วิโมกฺขมุขํ, วีมํสาสมาธิ อนิมิตฺตํ วิโมกฺขมุขํ.

එහි ඡන්ද සමාධිය හා වීර්ය සමාධිය 'අප්පණිහිත' විමොක්ඛමුඛය වේ. චිත්ත සමාධිය 'සුඤ්ඤත' විමොක්ඛමුඛය වේ. විමංසා සමාධිය 'අනිමිත්ත' විමොක්ඛමුඛය වේ.

ตตฺถ อินฺทฺริยสํวโร จ ตโป จ อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุขํ, พุทฺธิ สุญฺญตํ วิโมกฺขมุขํ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค อนิมิตฺตํ วิโมกฺขมุขํ.

එහි ඉන්ද්‍රිය සංවරය හා තපස 'අප්පණිහිත' විමොක්ඛමුඛය වේ. බෝධිය 'සුඤ්ඤත' විමොක්ඛමුඛය වේ. සියලු උපධීන් අත්හැරීම 'අනිමිත්ත' විමොක්ඛමුඛය වේ.

ตตฺถ เมตฺตา จ กรุณา จ อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุขํ, มุทิตา สุญฺญตํ วิโมกฺขมุขํ อุเปกฺขา อนิมิตฺตํ วิโมกฺขมุขํ.

එහි මෙත්තාව හා කරුණාව 'අප්පණිහිත' විමොක්ඛමුඛය වේ. මුදිතාව 'සුඤ්ඤත' විමොක්ඛමුඛය වේ. උපේක්ෂාව 'අනිමිත්ත' විමොක්ඛමුඛය වේ.

เตสํ วิกฺกีฬิตํ. จตฺตาโร อาหารา เตสํ ปฏิปกฺโข จตสฺโส ปฏิปทา…เป… จตฺตาโร วิปลฺลาสา เตสํ ปฏิปกฺโข จตฺตาโร สติปฏฺฐานา. จตฺตาริ อุปาทานานิ เตสํ ปฏิปกฺโข จตฺตาริ ฌานานิ. จตฺตาโร โยคา เตสํ ปฏิปกฺโข จตฺตาโร วิหารา. จตฺตาโร คนฺถา เตสํ ปฏิปกฺโข จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา. จตฺตาโร อาสวา เตสํ ปฏิปกฺโข จตฺตาโร อจฺฉริยา อพฺภุตา ธมฺมา. จตฺตาโร โอฆา เตสํ ปฏิปกฺโข จตฺตาริ อธิฏฺฐานานิ. จตฺตาโร สลฺลา เตสํ ปฏิปกฺโข จตสฺโส สมาธิภาวนา. จตสฺโส วิญฺญาณฏฺฐิติโย ตาสํ ปฏิปกฺโข จตฺตาโร สุขภาคิยา ธมฺมา. จตฺตาริ อคติคมนานิ เตสํ ปฏิปกฺโข จตสฺโส อปฺปมาณา.

එය ඔවුන්ගේ (බුද්ධාදීන්ගේ) වික්‍රීඩිතයයි (කෙළියයි). සතර ආහාරයන්ට ප්‍රතිපක්ෂය සතර පටිපදාවන්ය... සතර විපල්ලාසයන්ට ප්‍රතිපක්ෂය සතර සතිපට්ඨානයන්ය. සතර උපාදානයන්ට ප්‍රතිපක්ෂය සතර ධ්‍යානයන්ය. සතර යෝගයන්ට ප්‍රතිපක්ෂය සතර විහරණයන්ය. සතර ග්‍රන්ථයන්ට ප්‍රතිපක්ෂය සතර සම්මප්පධානයන්ය. සතර ආසවයන්ට ප්‍රතිපක්ෂය සතර ආශ්චර්ය අද්භූත ධර්මයන්ය. සතර ඕඝයන්ට ප්‍රතිපක්ෂය සතර අධිෂ්ඨානයන්ය. සතර සල්ලයන්ට (හුල්) ප්‍රතිපක්ෂය සතර සමාධි භාවනාවන්ය. සතර විඤ්ඤාණට්ඨිතීන්ට ප්‍රතිපක්ෂය සතර සුඛභාගීය ධර්මයන්ය. සතර අගතිගමනයන්ට ප්‍රතිපක්ෂය සතර අප්පමාණ (සතර බ්‍රහ්ම විහරණ) ධර්මයන්ය.

สีหา พุทฺธา ปจฺเจกพุทฺธา สาวกา จ หตราคโทสโมหา, เตสํ วิกฺกีฬิตํ ภาวนา สจฺฉิกิริยา พฺยนฺตีกิริยา จ. วิกฺกีฬิตํ อินฺทฺริยาธิฏฺฐานํ วิกฺกีฬิตํ วิปริยาสานธิฏฺฐานญฺจ. อินฺทฺริยานิ สทฺธมฺมโคจโร วิปริยาสา กิเลสโคจโร. อยํ วุจฺจติ สีหวิกฺกีฬิตสฺส จ นยสฺส ทิสาโลจนสฺส จ นยสฺส ภูมีติ. เตนาห ‘‘โย เนติ วิปลฺลาเสหิ สํกิเลเส’’ติ. เวยฺยากรเณสุ หิ เย ‘‘กุสลากุสลา’’ติ จ.

රාග, ද්වේෂ, මෝහයන් නසා දැමූ සම්මා සම්බුදුවරු, පසේබුදුවරු සහ රහතන් වහන්සේලා සිංහයන් වැනිය. ඔවුන්ගේ වික්‍රීඩිතය (කෙළිය) නම් භාවනාව, සාක්ෂාත් කිරීම සහ (කෙලෙස්) දුරු කිරීමයි. ඉන්ද්‍රියයන් අධිෂ්ඨාන කිරීම හා විපල්ලාසයන් අධිෂ්ඨාන නොකිරීම ද (නැසීම ද) වික්‍රීඩිතයකි. ඉන්ද්‍රියයන් යනු සද්ධර්මයේ හැසිරීම් භූමියයි; විපල්ලාසයන් යනු කෙලෙස්වල හැසිරීම් භූමියයි. මෙය 'සීහවික්කීළිත' නයෙහි හා 'දිශාලෝකන' නයෙහි භූමිය යැයි කියනු ලැබේ. ඒ නිසා 'යමෙක් විපල්ලාසයන් මගින් සංකිලේශයට පමුණුවයි ද' යන්නත්, වෙය්‍යාකරණයන්හි 'යම් කුසල අකුසල ධර්ම කෙනෙක් වෙත් ද' යන්නත් වදාරන ලදී.

ตตฺถ [Pg.104] เย ทุกฺขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย ขิปฺปาภิญฺญาย จ นิยฺยนฺติ, อิเม ทฺเว ปุคฺคลา; เย สุขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย ขิปฺปาภิญฺญาย จ นิยฺยนฺติ, อิเม ทฺเว ปุคฺคลา. เตสํ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ อยํ สํกิเลโส, จตฺตาโร อาหารา, จตฺตาโร วิปลฺลาสา, จตฺตาริ อุปาทานานิ, จตฺตาโร โยคา, จตฺตาโร คนฺถา, จตฺตาโร อาสวา, จตฺตาโร โอฆา, จตฺตาโร สลฺลา, จตสฺโส วิญฺญาณฏฺฐิติโย, จตฺตาริ อคติคมนานีติ. เตสํ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ อิทํ โวทานํ, จตสฺโส ปฏิปทา, จตฺตาโร สติปฏฺฐานา, จตฺตาริ ฌานานิ, จตฺตาโร วิหารา, จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา, จตฺตาโร อจฺฉริยา อพฺภุตา ธมฺมา, จตฺตาริ อธิฏฺฐานานิ, จตสฺโส สมาธิภาวนา, จตฺตาโร สุขภาคิยา ธมฺมา, จตสฺโส อปฺปมาณา อิติ.

එහි යම් පුද්ගලයෝ දුක් සහිත පිළිවෙතින් හා මන්දගාමී වූත්, ක්ෂණික වූත් අවබෝධයෙන් යුක්තව (සසරින්) නික්මෙත්ද, මොහු දෙපුද්ගලයෝය. යම් පුද්ගලයෝ සැප සහිත පිළිවෙතින් හා මන්දගාමී වූත්, ක්ෂණික වූත් අවබෝධයෙන් යුක්තව නික්මෙත්ද, මොහු දෙපුද්ගලයෝය. ඒ සිවු පුද්ගලයන්ගේ සංකිලේසය (කෙලෙසීම) නම් මෙයයි: ආහාර සතර, විපල්ලාස සතර, උපාදාන සතර, යෝග සතර, ග්‍රන්ථ සතර, ආසව සතර, ඕඝ සතර, ශල්‍ය සතර, විඤ්ඤාණට්ඨිති සතර සහ අගතිගමන සතරයි. ඒ සිවු පුද්ගලයන්ගේ වෝදානය (පිරිසිදු වීම) නම් මෙයයි: පටිපදා සතර, සතිපට්ඨාන සතර, ධ්‍යාන සතර, විහාර සතර, සම්මප්පධාන සතර, ආශ්චර්ය අද්භූත ධර්ම සතර, අධිෂ්ඨාන සතර, සමාධි භාවනා සතර, සුඛභාගිය ධර්ම සතර සහ අප්පමාණ සතරයි.

๘๘. ตตฺถ เย ทุกฺขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย ขิปฺปาภิญฺญาย จ นิยฺยนฺติ อิเม ทฺเว ปุคฺคลา. เย สุขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย ขิปฺปาภิญฺญาย จ นิยฺยนฺติ, อิเม ทฺเว ปุคฺคลา. ตตฺถ โย สุขาย ปฏิปทาย ขิปฺปาภิญฺญาย นิยฺยาติ, อยํ อุคฺฆฏิตญฺญู. โย สาธารณาย, อยํ วิปญฺจิตญฺญู. โย ทุกฺขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย นิยฺยาติ, อยํ เนยฺโย.

88. එහි යම් පුද්ගලයෝ දුක් සහිත පිළිවෙතින් මන්දගාමී අවබෝධයෙන් හා ක්ෂණික අවබෝධයෙන් යුක්තව නික්මෙත්ද, මොහු දෙපුද්ගලයෝය. යම් පුද්ගලයෝ සැප සහිත පිළිවෙතින් මන්දගාමී අවබෝධයෙන් හා ක්ෂණික අවබෝධයෙන් යුක්තව නික්මෙත්ද, මොහු දෙපුද්ගලයෝය. එහි යමෙක් සැප සහිත පිළිවෙතින් හා ක්ෂණික අවබෝධයෙන් නික්මේද, මොහු 'උග්ඝටිතඤ්ඤූ' නම් වේ. යමෙක් සාධාරණ පිළිවෙතකින් නික්මේද, මොහු 'විපඤ්චිතඤ්ඤූ' නම් වේ. යමෙක් දුක් සහිත පිළිවෙතින් හා මන්දගාමී අවබෝධයෙන් නික්මේද, මොහු 'නෙය්‍ය' නම් වේ.

ตตฺถ ภควา อุคฺฆฏิตญฺญุสฺส ปุคฺคลสฺส สมถํ อุปทิสติ, เนยฺยสฺส วิปสฺสนํ, สมถวิปสฺสนํ วิปญฺจิตญฺญุสฺส. ตตฺถ ภควา อุคฺฆฏิตญฺญุสฺส ปุคฺคลสฺส มุทุกํ ธมฺมเทสนํ อุปทิสติ, ติกฺขํ เนยฺยสฺส, มุทุติกฺขํ วิปญฺจิตญฺญุสฺส, ตตฺถ ภควา อุคฺฆฏิตญฺญุสฺส ปุคฺคลสฺส สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทสยติ, สํขิตฺตวิตฺถาเรน วิปญฺจิตญฺญุสฺส, วิตฺถาเรน เนยฺยสฺส. ตตฺถ ภควา อุคฺฆฏิตญฺญุสฺส ปุคฺคลสฺส นิสฺสรณํ อุปทิสติ, วิปญฺจิตญฺญุสฺส อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ อุปทิสติ, เนยฺยสฺส อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ อุปทิสติ. ตตฺถ ภควา อุคฺฆฏิตญฺญุสฺส อธิปญฺญาสิกฺขํ ปญฺญาปยติ, อธิจิตฺตํ วิปญฺจิตญฺญุสฺส, อธิสีลํ เนยฺยสฺส.

එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උග්ඝටිතඤ්ඤූ පුද්ගලයාට සමථයද, නෙය්‍ය පුද්ගලයාට විපස්සනාවද, විපඤ්චිතඤ්ඤූ පුද්ගලයාට සමථ-විපස්සනා දෙකමද උපදෙස් දෙති. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උග්ඝටිතඤ්ඤූ පුද්ගලයාට මෘදු වූ ධර්ම දේශනාවක්ද, නෙය්‍ය පුද්ගලයාට තීක්ෂණ වූද, විපඤ්චිතඤ්ඤූ පුද්ගලයාට මෘදු තීක්ෂණ වූද දේශනාවක් උපදෙස් දෙති. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උග්ඝටිතඤ්ඤූ පුද්ගලයාට සංක්ෂේපයෙන් ධර්මය දේශනා කරති, විපඤ්චිතඤ්ඤූ පුද්ගලයාට සංක්ෂේප-විස්තර වශයෙන්ද, නෙය්‍ය පුද්ගලයාට විස්තර වශයෙන්ද ධර්මය දේශනා කරති. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උග්ඝටිතඤ්ඤූ පුද්ගලයාට නිස්සරණය (සසරින් මිදීම) පෙන්වා දෙති, විපඤ්චිතඤ්ඤූ පුද්ගලයාට ආදීනවය හා නිස්සරණය පෙන්වා දෙති, නෙය්‍ය පුද්ගලයාට ආශ්වාදය, ආදීනවය හා නිස්සරණය පෙන්වා දෙති. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උග්ඝටිතඤ්ඤූ පුද්ගලයාට අධිප්‍රඥා ශික්ෂාවද, විපඤ්චිතඤ්ඤූ පුද්ගලයාට අධිචිත්ත ශික්ෂාවද, නෙය්‍ය පුද්ගලයාට අධිශීල ශික්ෂාවද පනවති.

ตตฺถ เย ทุกฺขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย ขิปฺปาภิญฺญาย จ นิยฺยนฺติ, อิเม ทฺเว ปุคฺคลา. เย สุขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย ขิปฺปาภิญฺญาย จ นิยฺยนฺติ. อิเม ทฺเว ปุคฺคลา. อิติ โข จตฺตาริ หุตฺวา ตีณิ ภวนฺติ อุคฺฆฏิตญฺญู วิปญฺจิตญฺญู เนยฺโยติ.

එහි යම් පුද්ගලයෝ දුක් සහිත පිළිවෙතින් මන්දගාමී අවබෝධයෙන් හා ක්ෂණික අවබෝධයෙන් යුක්තව නික්මෙත්ද, මොහු දෙපුද්ගලයෝය. යම් පුද්ගලයෝ සැප සහිත පිළිවෙතින් මන්දගාමී අවබෝධයෙන් හා ක්ෂණික අවබෝධයෙන් යුක්තව නික්මෙත්ද, මොහු දෙපුද්ගලයෝය. මෙසේ සතර දෙනෙක් වූ පිරිස උග්ඝටිතඤ්ඤූ, විපඤ්චිතඤ්ඤූ සහ නෙය්‍ය වශයෙන් තිදෙනෙක් වෙති.

เตสํ ติณฺณํ ปุคฺคลานํ อยํ สํกิเลโส, ตีณิ อกุสลมูลานิ โลโภ อกุสลมูลํ โทโส อกุสลมูลํ โมโห อกุสลมูลํ, ตีณิ [Pg.105] ทุจฺจริตานิ – กายทุจฺจริตํ วจีทุจฺจริตํ มโนทุจฺจริตํ; ตโย อกุสลวิตกฺกา – กามวิตกฺโก พฺยาปาทวิตกฺโก วิหึสาวิตกฺโก; ติสฺโส อกุสลสญฺญา – กามสญฺญา พฺยาปาทสญฺญา วิหึสาสญฺญา; ติสฺโส วิปรีตสญฺญา – นิจฺจสญฺญา สุขสญฺญา อตฺตสญฺญา; ติสฺโส เวทนา – สุขา เวทนา ทุกฺขา เวทนา อทุกฺขมสุขา เวทนา; ติสฺโส ทุกฺขตา – ทุกฺขทุกฺขตา สงฺขารทุกฺขตา วิปริณามทุกฺขตา; ตโย อคฺคี – ราคคฺคิ โทสคฺคิ โมหคฺคิ; ตโย สลฺลา – ราคสลฺโล โทสสลฺโล โมหสลฺโล; ติสฺโส ชฏา – ราคชฏา โทสชฏา โมหชฏา; ติสฺโส อกุสลูปปริกฺขา – อกุสลํ กายกมฺมํ อกุสลํ วจีกมฺมํ อกุสลํ มโนกมฺมํ. ติสฺโส วิปตฺติโย – สีลวิปตฺติ ทิฏฺฐิวิปตฺติ อาจารวิปตฺตีติ. เตสํ ติณฺณํ ปุคฺคลานํ อิทํ โวทานํ. ตีณิ กุสลมูลานิ – อโลโภ กุสลมูลํ อโทโส กุสลมูลํ อโมโห กุสลมูลํ. ตีณิ สุจริตานิ – กายสุจริตํ วจีสุจริตํ มโนสุจริตํ. ตโย กุสลวิตกฺกา – เนกฺขมฺมวิตกฺโก อพฺยาปาทวิตกฺโก อวิหึสาวิตกฺโก. ตโย สมาธี – สวิตกฺโก สวิจาโร สมาธิ อวิตกฺโก วิจารมตฺโต สมาธิ อวิตกฺโก อวิจาโร สมาธิ. ติสฺโส กุสลสญฺญา – เนกฺขมฺมสญฺญา อพฺยาปาทสญฺญา อวิหึสาสญฺญา. ติสฺโส อวิปรีตสญฺญา – อนิจฺจสญฺญา ทุกฺขสญฺญา อนตฺตสญฺญา. ติสฺโส กุสลูปปริกฺขา – กุสลํ กายกมฺมํ กุสลํ วจีกมฺมํ กุสลํ มโนกมฺมํ. ตีณิ โสเจยฺยานิ – กายโสเจยฺยํ วจีโสเจยฺยํ มโนโสเจยฺยํ; ติสฺโส สมฺปตฺติโย – สีลสมฺปตฺติ สมาธิสมฺปตฺติ ปญฺญาสมฺปตฺติ. ติสฺโส สิกฺขา – อธิสีลสิกฺขา อธิจิตฺตสิกฺขา อธิปญฺญาสิกฺขา; ตโย ขนฺธา – สีลกฺขนฺโธ สมาธิกฺขนฺโธ ปญฺญากฺขนฺโธ. ตีณิ วิโมกฺขมุขานิ – สุญฺญตํ อนิมิตฺตํ อปฺปณิหิตนฺติ.

ඒ තිදෙනාගේ සංකිලේසය (කෙලෙසීම) නම් මෙයයි: අකුසල මූල තුන වන ලෝභ අකුසල මූලය, දෝස අකුසල මූලය, මෝහ අකුසල මූලයයි; දුශ්චරිත තුන වන කාය දුශ්චරිතය, වචී දුශ්චරිතය, මනෝ දුශ්චරිතයයි; අකුසල විතර්ක තුන වන කාම විතර්කය, ව්‍යාපාද විතර්කය, විහිංසා විතර්කයයි; අකුසල සංඥා තුන වන කාම සංඥාව, ව්‍යාපාද සංඥාව, විහිංසා සංඥාවයි; විපරීත සංඥා තුන වන නිත්‍ය සංඥාව, සුඛ සංඥාව, ආත්ම සංඥාවයි; වේදනා තුන වන සැප වේදනාව, දුක් වේදනාව, නොදුක් නොසැප වේදනාවයි; දුක්ඛතා තුන වන දුක්ඛදුක්ඛතාව, සංඛාරදුක්ඛතාව, විපරිණාමදුක්ඛතාවයි; ගිනි තුන වන රාග ගින්න, දෝස ගින්න, මෝහ ගින්නයි; හී (ශල්‍ය) තුන වන රාග හී සැරය, දෝස හී සැරය, මෝහ හී සැරයයි; අවුල් (ජටා) තුන වන රාග අවුල, දෝස අවුල, මෝහ අවුලයි; අකුසල පිරිවර (උපපරික්ඛා) තුන වන අකුසල කායකර්මය, අකුසල වචීකර්මය, අකුසල මනෝකර්මයයි; විපත්ති තුන වන ශීල විපත්තිය, දිට්ඨි විපත්තිය හා ආචාර විපත්තියයි. ඒ තිදෙනාගේ වෝදානය (පිරිසිදු වීම) නම් මෙයයි: කුසල මූල තුන වන අලෝභ කුසල මූලය, අදෝස කුසල මූලය, අමෝහ කුසල මූලයයි; සුචරිත තුන වන කාය සුචරිතය, වචී සුචරිතය, මනෝ සුචරිතයයි; කුසල විතර්ක තුන වන නෙක්ඛම්ම විතර්කය, අව්‍යාපාද විතර්කය, අවිහිංසා විතර්කයයි; සමාධි තුන වන විතර්ක විචාර සහිත සමාධිය, විතර්ක රහිත විචාර මාත්‍රයක් වූ සමාධිය, විතර්ක විචාර දෙකම රහිත සමාධියයි; කුසල සංඥා තුන වන නෙක්ඛම්ම සංඥාව, අව්‍යාපාද සංඥාව, අවිහිංසා සංඥාවයි; අවිපරීත සංඥා තුන වන අනිත්‍ය සංඥාව, දුක් සංඥාව, අනාත්ම සංඥාවයි; කුසල පිරිවර තුන වන කුසල කායකර්මය, වචීකර්මය, මනෝකර්මයයි; පිරිසිදුකම් (සෝචෙය්‍ය) තුන වන කාය පිරිසිදුකම, වචී පිරිසිදුකම, මනෝ පිරිසිදුකමයි; සම්පත්ති තුන වන ශීල සම්පත්තිය, සමාධි සම්පත්තිය, ප්‍රඥා සම්පත්තියයි; ශික්ෂා තුන වන අධිශීල ශික්ෂාව, අධිචිත්ත ශික්ෂාව, අධිප්‍රඥා ශික්ෂාවයි; ස්කන්ධ (ගුණ) තුන වන ශීල ස්කන්ධය, සමාධි ස්කන්ධය, ප්‍රඥා ස්කන්ධයයි; විමොක්ඛ මුඛ තුන වන ශුන්‍යත, අනිමිත්ත සහ අප්පණිහිතයි.

อิติ โข จตฺตาริ หุตฺวา ตีณิ ภวนฺติ, ตีณิ หุตฺวา ทฺเว ภวนฺติ ตณฺหาจริโต จ ทิฏฺฐิจริโต จ.

මෙසේ සතර දෙනෙක් වූ පිරිස තිදෙනෙක් වෙති; තිදෙනෙක් වූ පිරිස තණ්හාචරිත සහ දිට්ඨිචරිත වශයෙන් දෙදෙනෙක් වෙති.

เตสํ ทฺวินฺนํ ปุคฺคลานํ อยํ สํกิเลโส, ตณฺหา จ อวิชฺชา จ อหิริกญฺจ อโนตฺตปฺปญฺจ อสฺสติ จ อสมฺปชญฺญญฺจ อโยนิโส มนสิกาโร จ โกสชฺชญฺจ โทวจสฺสญฺจ อหํกาโร จ มมํกาโร จ อสฺสทฺธา จ ปมาโท จ อสทฺธมฺมสฺสวนญฺจ อสํวโร จ อภิชฺฌา จ พฺยาปาโท จ นีวรณญฺจ สํโยชนญฺจ โกโธ จ อุปนาโห จ มกฺโข จ ปลาโส จ อิสฺสา จ มจฺเฉรญฺจ มายา จ สาเฐยฺยญฺจ สสฺสตทิฏฺฐิ จ อุจฺเฉททิฏฺฐิจาติ.

ඒ දෙදෙනාගේ සංකිලේසය නම් මෙයයි: තණ්හාව, අවිද්‍යාව, අහිරිකය, අනොත්තප්පය, අසතිය (සිහිමුළාව), අසම්පජඤ්ඤය, අයෝනිසෝ මනසිකාරය, කුසීතකම, දුර්වච බව (අකීකරුකම), අහංකාරය, මමංකාරය, අශ්‍රද්ධාව, ප්‍රමාදය, අසද්ධර්ම ශ්‍රවණය, අසංවරය, අභිජ්ඣාව, ව්‍යාපාදය, නීවරණ, සංයෝජන, ක්‍රෝධය, උපනාහය (වෛරය), මක්ඛය (ගුණ මැකීම), පලාසය (ගුණමකු බව), ඊර්ෂ්‍යාව, මසුරුකම, මායාව, සාඨෙය්‍යය (කෛරාටික බව), ශාස්වත දෘෂ්ටිය සහ උච්ඡේද දෘෂ්ටියයි.

เตสํ [Pg.106] ทฺวินฺนํ ปุคฺคลานํ อิทํ โวทานํ, สมโถ จ วิปสฺสนา จ หิรี จ โอตฺตปฺปญฺจ สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ โยนิโส มนสิกาโร จ วีริยารมฺโภ จ โสวจสฺสญฺจ ธมฺเม ญาณญฺจ อนฺวเย ญาณญฺจ ขเย ญาณญฺจ อนุปฺปาเท ญาณญฺจ สทฺธา จ อปฺปมาโท จ สทฺธมฺมสฺสวนญฺจ สํวโร จ อนภิชฺฌา จ อพฺยาปาโท จ ราควิราคา จ เจโตวิมุตฺติ อวิชฺชาวิราคา จ ปญฺญาวิมุตฺติ อภิสมโย จ อปฺปิจฺฉตา จ สนฺตุฏฺฐิ จ อกฺโกโธ จ อนุปนาโห จ อมกฺโข จ อปลาโส จ อิสฺสาปหานญฺจ มจฺฉริยปฺปหานญฺจ วิชฺชา จ วิมุตฺติ จ สงฺขตารมฺมโณ จ วิโมกฺโข อสงฺขตารมฺมโณ จ วิโมกฺโข สอุปาทิเสสา จ นิพฺพานธาตุ อนุปาทิเสสา จ นิพฺพานธาตูติ.

එම පුද්ගලයන් දෙදෙනාගේ පිරිසිදු බව (වෝදානය) මෙයයි: සමථය, විපස්සනාව, හිරි (ලජ්ජාව), ඔත්තප්පය (බිය), සතිය (සිහිය), සම්පජඤ්ඤය (නුවණ), යෝනිසෝ මනසිකාරය, වීරියාරම්භය, සුවච බව, ධර්මයෙහි ඥානය, අන්වය ඥානය, ක්ෂය ඥානය, අනුප්පාද ඥානය, ශ්‍රද්ධාව, අප්‍රමාදය, සද්ධර්ම ශ්‍රවණය, සංවරය, අනභිජ්ඣාව, අබ්‍යාපාදය, රාග විරාගී චේතෝවිමුක්තිය, අවිද්‍යා විරාගී ප්‍රඥාවිමුක්තිය, අභිසමය, අප්පිච්ඡතාව (අල්පේච්ඡතාව), සන්තුට්ඨිය (සතුට), අක්කෝධය (නොකිපීම), අනුපනාහය (වෛර නොබැඳීම), අමක්ඛය (ගුණ මකන්නෙකු නොවීම), අපලාසය (ගුණ මතු නොකරන්නෙකු නොවීම), ඉස්සා ප්‍රහාණය, මච්ඡරිය ප්‍රහාණය, විද්‍යාව, විමුක්තිය, සංඛතාරම්මණ විමොක්ඛය, අසංඛතාරම්මණ විමොක්ඛය, සඋපාදිසේස නිබ්බානධාතුව සහ අනුපාදිසේස නිබ්බානධාතුවයි.

อยํ วุจฺจติ ติปุกฺขลสฺส จ นยสฺส องฺกุสสฺส จ นยสฺส ภูมีติ. เตนาห ‘‘โย อกุสเล สมูเลหิ เนตี’’ติ ‘‘โอโลเกตฺวา ทิสโลจเนนา’’ติ จ.

මෙය තිපුක්ඛල නයෙහි සහ අංකුස නයෙහි භූමිය යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් "යමෙක් අකුසලයන් මුල් සහිතව මෙහෙයවයිද" කියාත් "දිශා ලෝචනයෙන් බලා" කියාත් වදාරන ලදී.

นิยุตฺตํ นยสมุฏฺฐานํ.

නය සමුට්ඨානය සම්බන්ධ කරන ලදී.

สาสนปฏฺฐานํ

ශාසන පට්ඨානය.

๘๙. ตตฺถ อฏฺฐารส มูลปทา กุหึ ทฏฺฐพฺพา? สาสนปฏฺฐาเน. ตตฺถ กตมํ สาสนปฏฺฐานํ? สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ, วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ, นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ, อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ, สํกิเลสภาคิยญฺจ วาสนาภาคิยญฺจ สุตฺตํ, สํกิเลสภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ สุตฺตํ, สํกิเลสภาคิยญฺจ อเสกฺขภาคิยญฺจ สุตฺตํ, สํกิเลสภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ อเสกฺขภาคิยญฺจ สุตฺตํ, สํกิเลสภาคิยญฺจ วาสนาภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ สุตฺตํ, วาสนาภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ สุตฺตํ, ตณฺหาสํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ, ทิฏฺฐิสํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ, ทุจฺจริตสํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ, ตณฺหาโวทานภาคิยํ สุตฺตํ, ทิฏฺฐิโวทานภาคิยํ สุตฺตํ, ทุจฺจริตโวทานภาคิยํ สุตฺตํ.

89. එහි අටළොස් මූල පදයන් කොහි දැක්ක යුතුද? ශාසන පට්ඨානයෙහිය. එහි ශාසන පට්ඨානය යනු කුමක්ද? සංකිලේසභාගිය සූත්‍රය, වාසනාභාගිය සූත්‍රය, නිබ්බේධභාගිය සූත්‍රය, අසේක්ඛභාගිය සූත්‍රය, සංකිලේසභාගිය සහ වාසනාභාගිය සූත්‍රය, සංකිලේසභාගිය සහ නිබ්බේධභාගිය සූත්‍රය, සංකිලේසභාගිය සහ අසේක්ඛභාගිය සූත්‍රය, සංකිලේසභාගිය හා නිබ්බේධභාගිය හා අසේක්ඛභාගිය සූත්‍රය, සංකිලේසභාගිය හා වාසනාභාගිය හා නිබ්බේධභාගිය සූත්‍රය, වාසනාභාගිය සහ නිබ්බේධභාගිය සූත්‍රය, තෘෂ්ණා සංකිලේසභාගිය සූත්‍රය, දිට්ඨි සංකිලේසභාගිය සූත්‍රය, දුච්චරිත සංකිලේසභාගිය සූත්‍රය, තෘෂ්ණා වෝදානභාගිය සූත්‍රය, දිට්ඨි වෝදානභාගිය සූත්‍රය, දුච්චරිත වෝදානභාගිය සූත්‍රය යන මේවාය.

ตตฺถ สํกิเลโส ติวิโธ – ตณฺหาสํกิเลโส ทิฏฺฐิสํกิเลโส ทุจฺจริตสํกิเลโส. ตตฺถ ตณฺหาสํกิเลโส สมเถน วิสุชฺฌติ, โส สมโถ สมาธิกฺขนฺโธ. ทิฏฺฐิสํกิเลโส วิปสฺสนาย วิสุชฺฌติ, สา [Pg.107] วิปสฺสนา ปญฺญากฺขนฺโธ. ทุจฺจริตสํกิเลโส สุจริเตน วิสุชฺฌติ, ตํ สุจริตํ สีลกฺขนฺโธ. ตสฺส สีเล ปติฏฺฐิตสฺส ยทิ อาสตฺติ อุปฺปชฺชติ ภเวสุ, เอวํ สายํ สมถวิปสฺสนา ภาวนามยํ ปุญฺญกฺริยวตฺถุ ภวติ ตตฺรูปปตฺติยา สํวตฺตติ. อิมานิ จตฺตาริ สุตฺตานิ, สาธารณานิ กตานิ อฏฺฐ ภวนฺติ, ตานิเยว อฏฺฐ สุตฺตานิ สาธารณานิ กตานิ โสฬส ภวนฺติ.

එහි කෙලෙස් (සංකිලේස) තෙවැදෑරුම් වේ - තෘෂ්ණා සංකිලේසය, දිට්ඨි සංකිලේසය, දුච්චරිත සංකිලේසය යනුවෙනි. එහි තෘෂ්ණා සංකිලේසය සමථයෙන් පිරිසිදු වේ; ඒ සමථය සමාධික්ඛන්ධයයි. දිට්ඨි සංකිලේසය විපස්සනාවෙන් පිරිසිදු වේ; ඒ විපස්සනාව ප්‍රඥාක්ඛන්ධයයි. දුච්චරිත සංකිලේසය සුචරිතයෙන් පිරිසිදු වේ; ඒ සුචරිතය සීලක්ඛන්ධයයි. එසේ සීලයෙහි පිහිටියහුට ඉදින් භවයන්හි ඇල්මක් උපදී නම්, එවිට ඔහුගේ ඒ සමථ විපස්සනාව භාවනාමය පුණ්‍යක්‍රියා වස්තුවක් වී එම භවයන්හි උත්පත්තිය පිණිස පවතියි. මේ සූත්‍ර සතර සාධාරණ කළ විට අටක් වේ. එම සූත්‍ර අටම සාධාරණ කළ විට දහසයක් වේ.

อิเมหิ โสฬสหิ สุตฺเตหิ ภินฺเนหิ นววิธํ สุตฺตํ ภินฺนํ ภวติ. คาถาย คาถา อนุมินิตพฺพา, เวยฺยากรเณน เวยฺยากรณํ อนุมินิตพฺพํ. สุตฺเตน สุตฺตํ อนุมินิตพฺพํ.

වෙනස් වූ මේ සූත්‍ර දහසයෙන් නවවැදෑරුම් සූත්‍රය (පෙළ දහම) ප්‍රභේද වේ. ගාථාවෙන් ගාථාව අනුමාන කළ යුතුය, වෙය්‍යාකරණයෙන් වෙය්‍යාකරණය අනුමාන කළ යුතුය, සූත්‍රයෙන් සූත්‍රය අනුමාන කළ යුතුය.

๙๐. ตตฺถ กตมํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ?

90. එහි සංකිලේසභාගිය සූත්‍රය යනු කුමක්ද?

‘‘กามนฺธา ชาลสญฺฉนฺนา, ตณฺหาฉทนฉาทิตา;

ปมตฺตพนฺธนา พทฺธา, มจฺฉาว กุมินามุเข;

ชรามรณมนฺเวนฺติ, วจฺโฉ ขีรปโกว มาตร’’นฺติ.

"කාමයෙහි අන්ධ වූ, තෘෂ්ණා දැලෙන් වැසුණු, තෘෂ්ණා පියස්සෙන් වැසුණු, ප්‍රමාද නමැති බන්ධනයෙන් බැඳුණු සත්ත්වයෝ, මුවවිටෙහි හසු වූ මසුන් මෙන් ජරා මරණයන් කරා යති. කිරි බොන වස්සෙකු මව පසුපස යන්නාක් මෙනි."

อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය සංකිලේසභාගිය සූත්‍රයයි.

จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, อคติคมนานิ. กตมานิ จตฺตาริ? ฉนฺทาคตึ คจฺฉติ, โทสาคตึ คจฺฉติ, โมหาคตึ คจฺฉติ, ภยาคตึ คจฺฉติ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, จตฺตาริ อคติคมนานิ. อิทมโวจ ภควา, อิทํ วตฺวาน สุคโต, อถาปรํ เอตทโวจ สตฺถา –

මහණෙනි, අගතියට යාම් සතරකි. ඒ සතර කවරේද? ඡන්දයෙන් අගතියට යයි, දෝසයෙන් අගතියට යයි, මෝහයෙන් අගතියට යයි, භයෙන් අගතියට යයි. මහණෙනි, මේ වනාහි අගතියට යාම් සතරයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළ සේක. සුගතයන් වහන්සේ මෙය වදාරා ඉන්පසු ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙයද වදාළ සේක -

‘‘ฉนฺทา โทสา ภยา โมหา, โย ธมฺมํ อติวตฺตติ;

นิหียติ ตสฺส ยโส, กาฬปกฺเขว จนฺทิมา’’ติ.

"ඡන්දය, ද්වේෂය, භය හා මෝහය නිසා යමෙක් ධර්මය ඉක්මවා කටයුතු කරයිද, ඔහුගේ යසස කළුවර පක්ෂයේ සඳ මෙන් පිරිහෙයි."

อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය සංකිලේසභාගිය සූත්‍රයයි.

‘‘มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา, มโนเสฏฺฐา มโนมยา;

มนสา เจ ปทุฏฺเฐน, ภาสติ วา กโรติ วา;

ตโต นํ ทุกฺขมนฺเวติ, จกฺกํว วหโต ปท’’นฺติ.

"සියලු ධර්මයෝ සිත පෙරටු කොට ඇත්තාහ, සිත ශ්‍රේෂ්ඨ කොට ඇත්තාහ, සිතින්ම උපන්නාහ. ඉදින් කිලුටු වූ සිතින් කථා කරයි නම් හෝ ක්‍රියා කරයි නම් හෝ, එවිට රිය රෝදය ගොනාගේ පියවර පසුපස යන්නාක් මෙන් දුක ඔහු පසුපස ලුහුබඳියි."

อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය සංකිලේසභාගිය සූත්‍රයයි.

‘‘มิทฺธี [Pg.108] ยทา โหติ มหคฺฆโส จ, นิทฺทายิตา สมฺปริวตฺตสายี;

มหาวราโหว นิวาปปุฏฺโฐ, ปุนปฺปุนํ คพฺภมุเปติ มนฺโท’’ติ.

"යමෙක් වැඩියෙන් අනුභව කරන්නෙකු වූද, නිදිමත සහිත වූද, අධික ලෙස නිදන්නෙකු වූද, නිතර පෙරළෙමින් නිදන්නෙකු වූද වේ නම්, තණ කවා පෝෂණය කළ ඌරෙකු මෙන් ඒ මෝඩ තැනැත්තා නැවත නැවතත් මව්කුසට (උත්පත්තියට) පැමිණෙයි."

อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය සංකිලේසභාගිය සූත්‍රයයි.

‘‘อยสาว มลํ สมุฏฺฐิตํ, ตตุฏฺฐาย ตเมว ขาทติ;

เอวํ อติโธนจารินํ, สานิ กมฺมานิ นยนฺติ ทุคฺคติ’’นฺติ.

"යකඩින්ම උපන් මලකඩ යකඩයම කා දමන්නාක් මෙන්, එසේම (සිහි බුද්ධියෙන් තොරව) අසංවරව හැසිරෙන පුද්ගලයාගේ ස්වකීය අකුසල කර්මයෝ ඔහුව දුගතිය කරා පමුණුවති."

อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය සංකිලේසභාගිය සූත්‍රයයි.

‘‘โจโร ยถา สนฺธิมุเข คหีโต, สกมฺมุนา หญฺญติ พชฺฌเต จ;

เอวํ อยํ เปจฺจ ปชา ปรตฺถ, สกมฺมุนา หญฺญติ พชฺฌเต จา’’ติ.

"සන්ධි මුඛයෙහි (කඩන ලද බිත්තිය අසල) අල්ලා ගත් සොරා තමන් කළ ක්‍රියාව නිසා වධයට හෝ බන්ධනයට හෝ පත් වන්නාක් මෙන්, එලෙසම පව්කම් කරන මේ සත්ත්වයෝ පරලොවදී ස්වකීය කර්මය නිසාම වධයට හා බන්ධනයට පත් වෙති."

อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය සංකිලේසභාගිය සූත්‍රයයි.

‘‘สุขกามานิ ภูตานิ, โย ทณฺเฑน วิหึสติ;

อตฺตโน สุขเมสาโน, เปจฺจ โส น ลภเต สุข’’นฺติ.

"තමාට සැප සොයන යමෙක්, සැප කැමති අන්‍ය සත්ත්වයන්ට දඬුවමින් හිංසා කරයිද, ඔහු පරලොවදී සැපයක් නොලබයි."

อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය සංකිලේසභාගිය සූත්‍රයයි.

‘‘คุนฺนํ เจ ตรมานานํ, ชิมฺหํ คจฺฉติ ปุงฺคโว;

สพฺพา ตา ชิมฺหํ คจฺฉนฺติ, เนตฺเต ชิมฺหํ คเต สติ.

"ගංගාවකින් එතෙර වන ගවයන් අතුරින් නායක ගවයා ඉදින් ඇදයට යයි නම්, මඟ පෙන්වන්නා ඇදයට ගිය කල්හි සියලු ගවයෝද ඇදයටම යති.

‘‘เอวเมว มนุสฺเสสุ, โย โหติ เสฏฺฐสมฺมโต;

โส เจ อธมฺมํ จรติ, ปเคว อิตรา ปชา;

สพฺพํ รฏฺฐํ ทุกฺขํ เสติ, ราชา เจ โหติ อธมฺมิโก’’ติ.

එලෙසම මනුෂ්‍යයන් අතරෙහි යමෙක් ශ්‍රේෂ්ඨ යැයි සම්මතද, ඔහුද එලෙසමය. ඉදින් ඔහු අධර්මයෙහි හැසිරෙයි නම්, සෙසු ජනයා ගැන කුමන කථාද? රජු අධර්මික වූ කල්හි මුළු රටම දුකට පත් වෙයි."

อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය සංකිලේසභාගිය සූත්‍රයයි.

‘‘สุกิจฺฉรูปาวติเม มนุสฺสา, กโรนฺติ ปาปํ อุปธีสุ รตฺตา;

คจฺฉนฺติ เต พหุชนสนฺนิวาสํ, นิรยํ อวีจึ กฏุกํ ภยานก’’นฺติ.

"උපධීන් කෙරෙහි ඇලුණු මේ මිනිස්සු ඉතා අපහසුවෙන් පව්කම් කරති; ඔවුහු බොහෝ දෙනා එක් රැස් වන, කටුක වූ, භයානක වූ අවීචි නිරයට යති."

อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය සංකිලේසභාගිය සූත්‍රයයි.

‘‘ผลํ [Pg.109] เว กทลึ หนฺติ, ผลํ เวฬุํ ผลํ นฬํ;

สกฺกาโร กาปุริสํ หนฺติ, คพฺโภ อสฺสตรึ ยถา’’ติ.

"කෙසෙල් ගෙඩිය කෙසෙල් ගස විනාශ කරන්නාක් මෙන්ද, උණ පලදාව උණ ගස හා බට පලදාව බට ගස විනාශ කරන්නාක් මෙන්ද, වෙළඹගේ ගැබ එහි මව (වෙළඹ) විනාශ කරන්නාක් මෙන්ද, සත්කාරය අසත්පුරුෂයා විනාශ කරයි."

อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය සංකිලේසභාගිය සූත්‍රයයි.

‘‘โกธมกฺขครุ ภิกฺขุ, ลาภสกฺการคารโว ;

สุเขตฺเต ปูติพีชํว, สทฺธมฺเม น วิรูหตี’’ติ.

ක්‍රෝධය හා ගුණමකු බව බහුල වූ, ලාභ සත්කාරයට ගරු කරන මහණ තෙමේ, සරු කෙතක වැපිරූ කුණු වූ බීජයක් මෙන් සද්ධර්මයෙහි වෘද්ධියට පත් නොවේ.

อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය සංකිලේසභාගිය සූත්‍රයයි.

๙๑. ‘‘อิธาหํ, ภิกฺขเว, เอกจฺจํ ปุคฺคลํ ปทุฏฺฐจิตฺตํ เอวํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานามิ, (ยถา โข อยํ ปุคฺคโล อิริยติ, ยญฺจ ปฏิปทํ ปฏิปนฺโน, ยญฺจ มคฺคํ สมารูฬฺโห). อิมมฺหิ จายํ สมเย กาลํ กเรยฺย, ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต, เอวํ นิรเย. ตํ กิสฺส เหตุ? จิตฺตํ หิสฺส, ภิกฺขเว, ปทุฏฺฐํ, เจโตปโทสเหตุ โข ปน, ภิกฺขเว, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ, ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

91. මහණෙනි, මම මෙලොව ඇතැම් පුද්ගලයෙකු දූෂිත වූ සිතින් යුක්ත බව මාගේ සිතින් ඔහුගේ සිත පිරිසිඳ මෙසේ දනිමි: 'යම් ලෙසකින් මේ පුද්ගලයා හැසිරෙන්නේ ද, යම් පිළිවෙතක පිළිපන්නේ ද, යම් මාර්ගයකට පිළිපන්නේ ද, ඒ සියල්ල මම දනිමි. ඉදින් මේ අවස්ථාවෙහි මේ පුද්ගලයා කළුරිය කරන්නේ නම්, ගෙන එන ලද බරක් බිම තැබුවාක් මෙන් ඔහු නිරයෙහි උපදින්නේ ය. එයට හේතුව කුමක්ද? මහණෙනි, ඔහුගේ සිත දූෂිත වී ඇති බැවිනි. මහණෙනි, සිත දූෂිත වීමේ හේතුවෙන් මෙලොව ඇතැම් සත්ත්වයෝ ශරීරය බිඳී මරණින් මතු අපාය, දුගතිය, විනිපාතය වූ නිරයෙහි උපදිති.' භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ අර්ථය වදාළ සේක. එහිදී මෙය මෙසේ ද කියනු ලැබේ –

‘‘ปทุฏฺฐจิตฺตํ ญตฺวาน, เอกจฺจํ อิธ ปุคฺคลํ;

เอตมตฺถญฺจ พฺยากาสิ, พุทฺโธ ภิกฺขูน สนฺติเก;

මෙලොව දූෂිත වූ සිත් ඇති ඇතැම් පුද්ගලයෙකු ගැන දැනගෙන, බුදුරජාණන් වහන්සේ භික්ෂූන් වහන්සේලා ඉදිරියෙහි මේ අර්ථය ප්‍රකාශ කළ සේක:

อิมมฺหิ จายํ สมเย, กาลํ กยิราถ ปุคฺคโล;

นิรยํ อุปปชฺเชยฺย, จิตฺตํ หิสฺส ปทูสิตํ;

เจโตปโทสเหตุ หิ, สตฺตา คจฺฉนฺติ ทุคฺคตึ.

ඉදින් මේ පුද්ගලයා මේ මොහොතේ මරණයට පත් වන්නේ නම් නිරයෙහි උපදින්නේ ය. මන්ද, ඔහුගේ සිත දූෂිත වී ඇති බැවිනි. සිතේ දූෂිත බව නිසා සත්ත්වයෝ දුගතියට යති.

ยถาภตํ นิกฺขิเปยฺย, เอวเมว ตถาวิโธ;

กายสฺส เภทา ทุปฺปญฺโญ, นิรยํ โสปปชฺชตี’’ติ.

යම් සේ ගෙන එන ලද බරක් බිම තබන්නේ ද, එලෙසම එවැනි ස්වභාවයක් ඇති ඒ අනුවණ පුද්ගලයා ශරීරය බිඳී මරණින් මතු නිරයෙහි උපදියි.

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา อิติ เม สุตนฺติ.

මේ අර්ථය ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදී. මෙසේ මට අසන්නට ලැබුණි.

อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය සංකිලේසභාගිය සූත්‍රයයි.

‘‘สเจ ภายถ ทุกฺขสฺส, สเจ โว ทุกฺขมปฺปิยํ;

มากตฺถ ปาปกํ กมฺมํ, อาวิ วา ยทิ วา รโห.

ඉදින් ඔබ දුකට බිය වන්නේ නම්, ඉදින් ඔබට දුක අප්‍රිය වන්නේ නම්, ප්‍රසිද්ධියේ හෝ රහසිගතව හෝ පව්කම් නොකරන්න.

‘‘สเจ [Pg.110] จ ปาปกํ กมฺมํ, กริสฺสถ กโรถ วา;

น โว ทุกฺขา ปมุตฺยตฺถิ, อุเปจฺจปิ ปลายต’’นฺติ.

ඉදින් ඔබ පව්කම් කරන්නහු නම් හෝ කළාහු නම් හෝ, පලා ගිය ද ඔබට දුකෙන් මිදීමක් නැත.

อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය සංකිලේසභාගිය සූත්‍රයයි.

‘‘อธมฺเมน ธนํ ลทฺธา, มุสาวาเทน จูภยํ;

มเมติ พาลา มญฺญนฺติ, ตํ กถํ นุ ภวิสฺสติ.

අධර්මයෙන් ද බොරු කීමෙන් ද යන මේ දෙආකාරයෙන්ම ධනය ලබාගෙන, 'මෙය මාගේ ය' කියා අනුවණයෝ සිතති. එය ඔවුන්ට කෙසේ නම් පවතින්න ද?

‘‘อนฺตรายา สุ ภวิสฺสนฺติ, สมฺภตสฺส วินสฺสติ;

มตา สคฺคํ น คจฺฉนฺติ, นนุ เอตฺตาวตา หตา’’ติ.

රැස් කරන ලද ධනයට උපද්‍රව ඇති වන්නේ ය, එය විනාශ වන්නේ ය. මළ පසු ඔවුහු ස්වර්ගයට නොයති. මෙපමණකින්ම ඔවුන් විනාශ වූවා නොවේ ද?

อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය සංකිලේසභාගිය සූත්‍රයයි.

‘‘กถํ ขณติ อตฺตานํ, กถํ มิตฺเตหิ ชีรติ;

กถํ วิวฏฺฏเต ธมฺมา, กถํ สคฺคํ น คจฺฉติ.

තමා තමාම වනසා ගන්නේ කෙසේ ද? මිතුරන්ගෙන් පිරිහෙන්නේ කෙසේ ද? ධර්මයෙන් පිරිහෙන්නේ කෙසේ ද? ස්වර්ගයට නොයන්නේ කෙසේ ද?

‘‘โลภา ขณติ อตฺตานํ, ลุทฺโธ มิตฺเตหิ ชีรติ;

โลภา วิวฏฺฏเต ธมฺมา, โลภา สคฺคํ น คจฺฉตี’’ติ.

ලෝභය නිසා තමා තමාම වනසා ගනියි. ලෝභී තැනැත්තා මිතුරන්ගෙන් පිරිහෙයි. ලෝභය නිසා ධර්මයෙන් පිරිහෙයි. ලෝභය නිසා ස්වර්ගයට නොයයි.

อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය සංකිලේසභාගිය සූත්‍රයයි.

‘‘จรนฺติ พาลา ทุมฺเมธา, อมิตฺเตเนว อตฺตนา;

กโรนฺตา ปาปกํ กมฺมํ, ยํ โหติ กฏุกปฺผลํ.

අඥාන වූ අනුවණයෝ, කටුක විපාක දෙන පව්කම් කරමින් තමාටම සතුරෙකු සේ හැසිරෙති.

‘‘น ตํ กมฺมํ กตํ สาธุ, ยํ กตฺวา อนุตปฺปติ;

ยสฺส อสฺสุมุโข โรทํ, วิปากํ ปฏิเสวตี’’ติ.

යම් ක්‍රියාවක් කොට පසුතැවිලි වේ ද, යමක විපාකය කඳුළු පිරුණු මුහුණින් යුතුව හඬමින් විඳීමට සිදු වේ ද, එවැනි ක්‍රියාවක් කිරීම යහපත් නොවේ.

อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය සංකිලේසභාගිය සූත්‍රයයි.

‘‘ทุกฺกรํ ทุตฺติติกฺขญฺจ, อพฺยตฺเตน จ สามญฺญํ;

พหู หิ ตตฺถ สมฺพาธา, ยตฺถ พาโล วิสีทติ.

නුවණ මඳ තැනැත්තා හට මහණකම කිරීම දුෂ්කර ය, එය ඉවසීම ද අපහසු ය. එහි බොහෝ දුෂ්කරතා ඇති බැවින් අනුවණයා පිරිහෙයි.

‘‘โย หิ อตฺถญฺจ ธมฺมญฺจ, ภาสมาเน ตถาคเต;

มนํ ปโทสเย พาโล, โมฆํ โข ตสฺส ชีวิตํ.

තථාගතයන් වහන්සේ අර්ථය සහ ධර්මය දේශනා කරද්දී, යම් අනුවණයෙක් සිත දූෂිත කරගන්නේ ද, ඔහුගේ ජීවිතය සැබවින්ම නිෂ්ඵල ය.

‘‘เอตญฺจาหํ อรหามิ, ทุกฺขญฺจ อิโต จ ปาปิยตรํ ภนฺเต;

โย อปฺปเมยฺเยสุ ตถาคเตสุ, จิตฺตํ ปโทเสมิ อวีตราโค’’ติ.

ස්වාමීනි, රාගය ප්‍රහීණ නොකළ බැවින් අප්‍රමාණ ගුණ ඇති තථාගතයන් වහන්සේලා කෙරෙහි මම සිත දූෂිත කරගත්තෙමි. ඒ මම මේ දුකට ද, මෙයට වඩා ඉතා ලාමක වූ දුකට ද සුදුසු වන්නෙමි.

อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය සංකිලේසභාගිය සූත්‍රයයි.

‘‘อปฺปเมยฺยํ [Pg.111] ปมินนฺโต, โกธ วิทฺวา วิกปฺปเย;

อปฺปเมยฺยํ ปมายินํ, นิวุตํ ตํ มญฺเญ อกิสฺสว’’นฺติ.

අප්‍රමාණ ගුණ ඇති රහතන් වහන්සේලා මනින්නට උත්සාහ කරන ලොව කවර පණ්ඩිතයෙක් නම් ඒ ගැන විකල්ප සිතන්නේ ද? අප්‍රමාණ ගුණ ඇත්තන් මනින්නා වූ ඒ තැනැත්තා නුවණ නැති, මෝහයෙන් වැසුණු අයෙකු ලෙස මම සලකමි.

อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය සංකිලේසභාගිය සූත්‍රයයි.

‘‘ปุริสสฺส หิ ชาตสฺส, กุฐารี ชายเต มุเข;

ยาย ฉินฺทติ อตฺตานํ, พาโล ทุพฺภาสิตํ ภณํ.

උපන් සත්ත්වයාගේ කටෙහි පොරොවක් උපදියි. අනුවණයා දුර්භාෂිත වචන කියමින් ඒ පොරොවෙන් තමාම කපා ගනියි.

‘‘น หิ สตฺถํ สุนิสิตํ, วิสํ หลาหลํ อิว;

เอวํ วิรทฺธํ ปาเตติ, วาจา ทุพฺภาสิตา ยถา’’ติ.

මැනවින් මුවහත් කරන ලද ආයුධයක් හෝ හලාහල විෂක් හෝ සත්ත්වයා එසේ විනාශ නොකරයි, වැරදි ලෙස කියන ලද දුර්භාෂිත වචනය සත්ත්වයා අපායෙහි හෙළන්නාක් මෙනි.

อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය සංකිලේසභාගිය සූත්‍රයයි.

๙๒.

92.

‘‘โย นินฺทิยํ ปสํสติ, ตํ วา นินฺทติ โย ปสํสิโย;

วิจินาติ มุเขน โส กลึ, กลินา เตน สุขํ น วินฺทติ.

යමෙක් නින්දා කටයුත්තාට ප්‍රශංසා කරයි ද, ප්‍රශංසා කටයුත්තාට නින්දා කරයි ද, ඔහු කටින් අකුසල් රැස් කරයි. ඒ අකුසලය නිසා ඔහු සැපයක් නොලබයි.

‘‘อปฺปมตฺโต อยํ กลิ, โย อกฺเขสุ ธนปราชโย;

สพฺพสฺสาปิ สหาปิ อตฺตนา, อยเมว มหนฺตตโร กลิ;

โย สุคเตสุ มนํ ปโทสเย.

යම් කෙනෙක් දූකෙළියෙහි යෙදී තමාගේ සියලු වස්තුවත්, තමාත් පරාජය වේ නම්, ඒ පරාජය අල්පමාත්‍ර වූවකි. යමෙක් සුගතයන් වහන්සේලා කෙරෙහි සිත දූෂ්‍ය කරගන්නේ ද, එය ම ඊට වඩා ඉතා විශාල වරදකි.

‘‘สตํ สหสฺสานํ นิรพฺพุทานํ, ฉตฺตึสตี ปญฺจ จ อพฺพุทานิ;

ยมริยครหี นิรยํ อุเปติ, วาจํ มนญฺจ ปณิธาย ปาปก’’นฺติ.

යමෙක් ආර්යයන් වහන්සේලාට ගර්හා කරමින් ලාමක වචන හා සිත පිහිටුවා ගන්නේ ද, ඔහු නිරබ්බුද ලක්ෂයක් ද, තිස් හය නිරබ්බුදයක් ද, අබ්බුද පහක් ද වන කාලයක් නිරයෙහි දුක් විඳින්නේය.

อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය කෙලෙස් සහිත (සංකිලේසභාගිය) සූත්‍රයකි.

‘‘โย โลภคุเณ อนุยุตฺโต, โส วจสา ปริภาสติ อญฺเญ;

อสฺสทฺโธ กทริโย อวทญฺญู, มจฺฉริ เปสุณิยํ อนุยุตฺโต.

යමෙක් ලෝභයෙහි ඇලී සිටින්නේ ද, හෙතෙම අන් අයට වචනයෙන් පරිභව කරයි. ඔහු ශ්‍රද්ධාවක් නැති, අශිෂ්ට, ගුණ හඳුනන්නේ නැති, මසුරු, කේළාම් කීමට බහුලව යෙදුණු අයෙකි.

‘‘มุขทุคฺค [Pg.112] วิภูต อนริย, ภูนหุ ปาปก ทุกฺกฏการิ;

ปุริสนฺต กลี อวชาตปุตฺต, มา พหุภาณิธ เนรยิโกสิ.

මුඛය දුගඳ වූ, සත්‍යයෙන් තොර වූ, ආර්ය නොවන, ගුණ විනාශ කරන්නා වූ, පවිටු, අකුසල් කරන්නා වූ, පුරුෂාධමය, මෙහි බොහෝ කතා නොකරව. තෝ නිරයගාමියෙක් වන්නෙහිය.

‘‘รชมากิรสี อหิตาย, สนฺเต ครหสิ กิพฺพิสการี;

พหูนิ ทุจฺจริตานิ จริตฺวา, คจฺฉสิ โข ปปตํ จิรรตฺต’’นฺติ.

තෝ තමාට අහිත පිණිස කෙලෙස් රජස් ඉසගන්නෙහිය, ශාන්ත වූ රහතන් වහන්සේලාට ගර්හා කරන්නෙහිය. බොහෝ දුශ්චරිතයන් කොට, සැබවින්ම තෝ බොහෝ කාලයක් නිරය නම් වූ ප්‍රපාතයට යන්නෙහිය.

อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය කෙලෙස් සහිත (සංකිලේසභාගිය) සූත්‍රයකි.

ตตฺถ กตมํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ?

එහි පුණ්‍ය වැඩීම (වාසනාභාගිය) පිළිබඳ සූත්‍රය කවරේ ද?

‘‘มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา, มโนเสฏฺฐา มโนมยา;

มนสา เจ ปสนฺเนน, ภาสติ วา กโรติ วา;

ตโต นํ สุขมนฺเวติ, ฉายาว อนปายินี’’ติ.

ධර්මයෝ (වේදනාදී ස්කන්ධයෝ) සිත පෙරටු කොට ඇත්තාහ. සිත ම ශ්‍රේෂ්ඨ කොට ඇත්තාහ. සිතින් ම උපදින්නාහ. ඉදින් යමෙක් පිරිසිදු සිතින් යුතුව කථා කරයි නම් හෝ ක්‍රියා කරයි නම්, ඒ හේතුවෙන් නොපහවන සෙවනැල්ල මෙන් සැපය ඔහු ලුහුබඳින්නේය.

อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය පුණ්‍ය වැඩීම (වාසනාභාගිය) පිළිබඳ සූත්‍රයකි.

๙๓. มหานาโม สกฺโก ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อิทํ, ภนฺเต, กปิลวตฺถุ อิทฺธญฺเจว ผีตญฺจ พาหุชญฺญํ อากิณฺณมนุสฺสํ สมฺพาธพฺยูหํ, โส โข อหํ, ภนฺเต, ภควนฺตํ วา ปยิรุปาสิตฺวา มโนภาวนีเย วา ภิกฺขู สายนฺหสมยํ กปิลวตฺถุํ ปวิสนฺโต ภนฺเตนปิ หตฺถินา สมาคจฺฉามิ, ภนฺเตนปิ อสฺเสน สมาคจฺฉามิ, ภนฺเตนปิ รเถน สมาคจฺฉามิ, ภนฺเตนปิ สกเฏน สมาคจฺฉามิ, ภนฺเตนปิ ปุริเสน สมาคจฺฉามิ, ตสฺส มยฺหํ, ภนฺเต, ตสฺมึ สมเย มุสฺสเตว ภควนฺตํ อารพฺภ สติ, มุสฺสติ ธมฺมํ อารพฺภ สติ, มุสฺสติ สงฺฆํ อารพฺภ สติ. ตสฺส มยฺหํ, ภนฺเต, เอวํ โหติ ‘อิมมฺหิ จาหํ สายนฺหสมเย กาลํ กเรยฺยํ, กา มยฺหํ คติ, โก อภิสมฺปราโย’’’ติ.

93. මහානාම ශාක්‍ය රජතුමා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ පැවසීය: 'ස්වාමීනි, මේ කපිලවස්තු පුරය ඉතා දියුණු වූ, සශ්‍රීක වූ, බොහෝ ජනයාගෙන් පිරී ගිය, මනුෂ්‍යයන්ගෙන් ගැවසී ගත්, තදබද සහිත වීථි ඇත්තකි. ස්වාමීනි, මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හෝ සිත දියුණු කළ භික්ෂූන් වහන්සේලා හෝ ඇසුරු කොට සවස් කාලයේ කපිලවස්තු පුරයට ඇතුළු වන විට, කුලප්පු වූ ඇතුන් ද, අසුන් ද, රථ ද, කරත්ත ද, මනුෂ්‍යයන් ද මුණගැසෙයි. ස්වාමීනි, ඒ අවස්ථාවේ දී මට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අරභයා වූ සිහිය ගිලිහී යයි, ධර්මය හා සංඝයා අරභයා වූ සිහිය ද ගිලිහී යයි. ස්වාමීනි, ඒ අවස්ථාවේ දී මට මෙවැනි සිතුවිල්ලක් වෙයි: "ඉදින් මම මේ සන්ධ්‍යා කාලයේ කළුරිය කළහොත් මගේ ගතිය කවරේ ද? පරලොව උපත කෙසේ වේ ද?"' කියායි.

‘‘มา ภายิ, มหานาม, มา ภายิ, มหานาม, อปาปกํ เต มรณํ ภวิสฺสติ, อปาปิกา กาลงฺกิริยา. จตูหิ โข, มหานาม, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต [Pg.113] อริยสาวโก นิพฺพานนินฺโน โหติ นิพฺพานโปโณ นิพฺพานปพฺภาโร. กตเมหิ จตูหิ? อิธ, มหานาม, อริยสาวโก พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคโต โหติ, อิติปิ โส ภควา อรหํ…เป… พุทฺโธ ภควาติ. ธมฺเม…เป… สงฺเฆ…เป… อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคโต โหติ อขณฺเฑหิ…เป… สมาธิสํวตฺตนิเกหิ. เสยฺยถาปิ, มหานาม, รุกฺโข ปาจีนนินฺโน ปาจีนโปโณ ปาจีนปพฺภาโร, โส มูลจฺฉินฺโน กตเมน ปปเตยฺยา’’ติ? ‘‘เยน, ภนฺเต, นินฺโน เยน โปโณ เยน ปพฺภาโร’’ติ. ‘‘เอวเมว โข, มหานาม, อิเมหิ จตูหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต อริยสาวโก นิพฺพานนินฺโน โหติ นิพฺพานโปโณ นิพฺพานปพฺภาโร. มา ภายิ, มหานาม, มา ภายิ, มหานาม, อปาปกํ เต มรณํ ภวิสฺสติ, อปาปิกา กาลงฺกิริยา’’ติ.

මහානාම, බිය නොවන්න, මහානාම, බිය නොවන්න. ඔබේ මරණය ලාමක එකක් නොවන්නේය, කළුරිය කිරීම පවිටු එකක් නොවන්නේය. මහානාම, කරුණු හතරකින් යුක්ත වූ ආර්ය ශ්‍රාවකයා නිවනට නැඹුරු වූයේ, නිවනට බෑවුම් වූයේ, නිවනට යොමු වූයේ වෙයි. ඒ කරුණු හතර කවරේ ද? මහානාම, මෙහි ආර්ය ශ්‍රාවකයා බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි අචල ප්‍රසාදයෙන් යුක්ත වෙයි, එනම්: "ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අරහං වන සේක...පෙ... බුද්ධ වන සේක, භගවා වන සේක" යනුවෙනි. ධර්මය කෙරෙහි ද...පෙ... සංඝයා කෙරෙහි ද...පෙ... ආර්යයන් විසින් ප්‍රිය කරන ලද, කඩ නොවන ලද...පෙ... සමාධිය පිණිස පවතින සීලයෙන් යුක්ත වෙයි. මහානාම, එය හරියට නැගෙනහිරට නැඹුරු වූ, නැගෙනහිරට බෑවුම් වූ, නැගෙනහිරට යොමු වූ ගසක් මුලින් කැපූ කල එය කොතැනට ඇද වැටේ ද?' 'ස්වාමීනි, එය යම් දෙසකට නැඹුරු ද, යම් දෙසකට බෑවුම් ද, යම් දෙසකට යොමු ද, ඒ දෙසට ම ඇද වැටෙයි.' 'මහානාම, එලෙසම මේ කරුණු හතරින් යුක්ත වූ ආර්ය ශ්‍රාවකයා නිවනට නැඹුරු වූයේ, නිවනට බෑවුම් වූයේ, නිවනට යොමු වූයේ වෙයි. මහානාම, බිය නොවන්න, ඔබේ මරණය ලාමක එකක් නොවන්නේය, කළුරිය කිරීම පවිටු එකක් නොවන්නේය.'

อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය පුණ්‍ය වැඩීම (වාසනාභාගිය) පිළිබඳ සූත්‍රයකි.

‘‘สุขกามานิ ภูตานิ, โย ทณฺเฑน น หึสติ;

อตฺตโน สุขเมสาโน, เปจฺจ โส ลภเต สุข’’นฺติ.

සැප කැමති වන්නා වූ සත්ත්වයන්ට යමෙක් තමාගේ සැප සොයමින් දණ්ඩෙන් හිංසා නොකරයි ද, හෙතෙම පරලොව දී සැප ලබයි.

อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය පුණ්‍ය වැඩීම (වාසනාභාගිය) පිළිබඳ සූත්‍රයකි.

‘‘คุนฺนญฺเจ ตรมานานํ, อุชุํ คจฺฉติ ปุงฺคโว;

สพฺพา ตา อุชุํ คจฺฉนฺติ, เนตฺเต อุชุํ คเต สติ.

ගංගාවකින් එතෙර වන ගවයන් අතරින් නායක ගවයා ඉදින් ඍජුව යයි නම්, නායකයා ඍජුව යන කල්හි සෙසු සියලු ගවයෝ ද ඍජුව ම යති.

‘‘เอวเมว มนุสฺเสสุ, โย โหติ เสฏฺฐสมฺมโต;

โส สเจ ธมฺมํ จรติ, ปเคว อิตรา ปชา;

สพฺพํ รฏฺฐํ สุขํ เสติ, ราชา เจ โหติ ธมฺมิโก’’ติ.

එලෙසම මනුෂ්‍යයන් අතර යමෙක් ශ්‍රේෂ්ඨ යැයි සම්මත ද, හෙතෙම ඉදින් ධර්මයෙහි හැසිරෙයි නම්, සෙසු ජනයා ගැන කිනම් කථා ද? ඉදින් රජු ධාර්මික වේ නම්, මුළු රටම සුවසේ වසයි.

อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය පුණ්‍ය වැඩීම (වාසනාභාගිය) පිළිබඳ සූත්‍රයකි.

๙๔. ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. เตน โข ปน สมเยน สมฺพหุลา ภิกฺขู ภควโต จีวรกมฺมํ กโรนฺติ ‘‘นิฏฺฐิตจีวโร ภควา เตมาสจฺจเยน จาริกํ ปกฺกมิสฺสตี’’ติ. เตน โข ปน สมเยน อิสิทตฺตปุราณา ถปตโย สาเกเต ปฏิวสนฺติ เกนจิ เทว กรณีเยน. อสฺโสสุํ โข อิสิทตฺตปุราณา ถปตโย ‘‘สมฺพหุลา กิร ภิกฺขู ภควโต จีวรกมฺมํ กโรนฺติ. นิฏฺฐิตจีวโร ภควา เตมาสจฺจเยน จาริกํ ปกฺกมิสฺสตี’’ติ.

94. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර අනේපිඬු සිටුතුමාගේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වසන සේක. ඒ දවස්වල බොහෝ භික්ෂූන් වහන්සේලා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උදෙසා සිවුරු මසමින් සිටියහ. "සිවුරු වැඩ නිම වූ පසු, තෙමස අවසානයේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ චාරිකාවෙහි වඩින සේක" යනුවෙන් ඔවුහු සිතූහ. එකල්හි ඉසිදත්ත සහ පුරාණ නම් වඩුවෝ යම් කිසි කටයුත්තක් සඳහා සාකේත නුවර වාසය කළහ. "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උදෙසා බොහෝ භික්ෂූන් වහන්සේලා සිවුරු මසන බවත්, සිවුරු වැඩ නිම වූ පසු තෙමස අවසානයේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ චාරිකාවෙහි වඩින බවත්" ඔවුන්ට ඇසෙන්නට ලැබුණි.

อถ [Pg.114] โข อิสิทตฺตปุราณา ถปตโย มคฺเค ปุริสํ ฐเปสุํ ‘‘ยทา ตฺวํ อมฺโภ ปุริส ปสฺเสยฺยาสิ ภควนฺตํ อาคจฺฉนฺตํ อรหนฺตํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ, อถ อมฺหากํ อาโรเจยฺยาสี’’ติ. ทฺวีหตีหํ ฐิโต โข โส ปุริโส อทฺทส ภควนฺตํ ทูรโตว อาคจฺฉนฺตํ, ทิสฺวาน เยน อิสิทตฺตปุราณา ถปตโย เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา อิสิทตฺตปุราเณ ถปตโย เอตทโวจ ‘‘อยํ โส ภนฺเต ภควา อาคจฺฉติ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ, ยสฺสทานิ กาลํ มญฺญถา’’ติ.

ඉන්පසු ඉසිදත්ත සහ පුරාණ වඩුවෝ මාවතෙහි මිනිසෙකු නතර කරවා, "පින්වත් පුරුෂය, රහත් වූ සම්මා සම්බුදු වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වඩිනු දුටු විට අපට දැනුම් දෙන්න" යැයි කීහ. දෙතුන් දිනක් එහි සිටි ඒ මිනිසා දුරදීම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වඩිනු දැක, ඉසිදත්ත සහ පුරාණ වඩුවෝ සිටි තැනට ගොස් මෙසේ කීවේය: "ස්වාමීනි, අර රහත් වූ සම්මා සම්බුදු වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වඩින සේක, දැන් ඔබ වහන්සේලා ඒ සඳහා සුදුසු කාලය යැයි සිතන්නේ නම් එය ඉටු කරනු මැනවි" යනුවෙනි.

อถ โข อิสิทตฺตปุราณา ถปตโย เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ, อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ภควนฺตํ ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต อนุพนฺธึสุ. อถ โข ภควา มคฺคา โอกฺกมฺม เยน อญฺญตรํ รุกฺขมูลํ เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. อิสิทตฺตปุราณา ถปตโย ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ, เอกมนฺตํ นิสินฺนา โข อิสิทตฺตปุราณา ถปตโย ภควนฺตํ เอตทโวจุํ –

එවිට ඉසිදත්ත සහ පුරාණ වඩුවෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට ගොස්, උන්වහන්සේට වැඳ පියකරු ලෙස පසුපසින් ගියහ. එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මාවතෙන් ඉවත් වී එක්තරා රුක් මූලයකට වැඩම කළ සේක. වැඩම කොට පනවන ලද අසුනෙහි වැඩසිටියහ. ඉසිදත්ත සහ පුරාණ වඩුවෝ ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ එකත්පසක වාඩි වූහ. එකත්පසක වාඩි වූ ඔවුහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ පැවසූහ.

‘‘ยทา มยํ ภนฺเต ภควนฺตํ สุโณม ‘สาวตฺถิยา โกสเลสุ จาริกํ ปกฺกมิสฺสตี’ติ, โหติ โน ตสฺมึ สมเย อนตฺตมนตา โหติ โทมนสฺสํ ‘ทูเร โน ภควา ภวิสฺสตี’ติ. ยทา ปน มยํ ภนฺเต ภควนฺตํ สุโณม ‘สาวตฺถิยา โกสเลสุ จาริกํ ปกฺกนฺโต’ติ, โหติ โน ตสฺมึ สมเย อนตฺตมนตา โหติ โทมนสฺสํ ‘ทูเร โน ภควา’ติ…เป….

'ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවරින් කොසොල් ජනපදයෙහි චාරිකාව පිණිස වඩින බව අපට ඇසෙන විට, "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අපෙන් ඈත් වන සේක" යන සිතුවිල්ලෙන් අපට මහත් අසතුටක් හා දොම්නසක් ඇති වෙයි. ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවරින් කොසොල් ජනපදයෙහි චාරිකාවෙහි වැඩම කළ බව අපට ඇසෙන විටත්, "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අපෙන් ඈත් වූ සේක" යන සිතුවිල්ලෙන් අපට මහත් අසතුටක් හා දොම්නසක් ඇති වෙයි...පෙ...'

‘‘ยทา ปน มยํ ภนฺเต ภควนฺตํ สุโณม ‘กาสีสุ มคเธสุ จาริกํ ปกฺกมิสฺสตี’ติ, โหติ โน ตสฺมึ สมเย อนตฺตมนตา โหติ โทมนสฺสํ ‘ทูเร โน ภควา ภวิสฺสตี’ติ. ยทา ปน มยํ ภนฺเต ภควนฺตํ สุโณม ‘กาสีสุ มคเธสุ จาริกํ ปกฺกนฺโต’ติ, อนปฺปกา โน ตสฺมึ สมเย อนตฺตมนตา โหติ อนปฺปกํ โทมนสฺสํ ‘ทูเร โน ภควา’ติ.

“ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘කාසි ජනපදයෙන් මගධ ජනපදයට චාරිකාවේ වඩින සේක’ යි අපට ඇසෙන විට, ඒ අවස්ථාවේදී ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අපෙන් ඈත් වන සේක’ යි අපට නොසතුටක් හා දොම්නසක් ඇති වෙයි. ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘කාසි ජනපදයෙන් මගධ ජනපදයට චාරිකාවේ වැඩම කළ සේක’ යි අපට ඇසෙන විට, ඒ අවස්ථාවේදී ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අපෙන් ඈත්ව සිටින සේක’ යි අපට අපමණ නොසතුටක් හා මහත් දොම්නසක් ඇති වෙයි.”

‘‘ยทา ปน มยํ ภนฺเต ภควนฺตํ สุโณม ‘มคเธสุ กาสีสุ จาริกํ ปกฺกมิสฺสตี’ติ, โหติ โน ตสฺมึ สมเย อตฺตมนตา โหติ โสมนสฺสํ ‘อาสนฺเน โน ภควา ภวิสฺสตี’ติ. ยทา ปน มยํ ภนฺเต ภควนฺตํ สุโณม ‘มคเธสุ กาสีสุ จาริกํ ปกฺกนฺโต’ติ, โหติ โน [Pg.115] ตสฺมึ สมเย อตฺตมนตา โหติ โสมนสฺสํ ‘อาสนฺเน โน ภควา’ติ…เป….

“ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මගධ ජනපදයෙන් කාසි ජනපදයට චාරිකාවේ වඩින සේක’ යි අපට ඇසෙන විට, ඒ අවස්ථාවේදී ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අපට සමීප වන සේක’ යි අපට සතුටක් හා සෝමනස්සයක් ඇති වෙයි. ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මගධ ජනපදයෙන් කාසි ජනපදයට චාරිකාවේ වැඩම කළ සේක’ යි අපට ඇසෙන විට, ඒ අවස්ථාවේදී ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අපට සමීපව සිටින සේක’ යි අපට සතුටක් හා සෝමනස්සයක් ඇති වෙයි...පෙ...”

‘‘ยทา ปน มยํ ภนฺเต ภควนฺตํ สุโณม ‘โกสเลสุ สาวตฺถึ จาริกํ ปกฺกมิสฺสตี’ติ. โหติ โน ตสฺมึ สมเย อตฺตมนตา โหติ โสมนสฺสํ ‘อาสนฺเน โน ภควา ภวิสฺสตี’ติ.

“ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘කොසොල් ජනපදයෙන් සැවැත් නුවරට චාරිකාවේ වඩින සේක’ යි අපට ඇසෙන විට, ඒ අවස්ථාවේදී ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අපට සමීප වන සේක’ යි අපට සතුටක් හා සෝමනස්සයක් ඇති වෙයි.”

‘‘ยทา ปน มยํ ภนฺเต ภควนฺตํ สุโณม ‘สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม’ติ โหติ อนปฺปกา โน ตสฺมึ สมเย อตฺตมนตา, โหติ อนปฺปกํ โสมนสฺสํ ‘อาสนฺเน โน ภควา’’’ติ.

“ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘සැවැත් නුවර අනේපිඬු සිටුතුමාගේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වසන සේක’ යි අපට ඇසෙන විට, ඒ අවස්ථාවේදී ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අපට සමීපව වැඩ වසන සේක’ යි අපට අපමණ සතුටක් හා මහත් සෝමනස්සයක් ඇති වෙයි.”

‘‘ตสฺมาติห, ถปตโย, สมฺพาโธ ฆราวาโส รชาปโถ, อพฺโภกาโส ปพฺพชฺชา, อลญฺจ ปน โว, ถปตโย, อปฺปมาทายา’’ติ. ‘‘อตฺถิ โข โน, ภนฺเต, เอตมฺหา สมฺพาธา อญฺโญ สมฺพาโธ สมฺพาธตโร เจว สมฺพาธสงฺขาตตโร จา’’ติ? ‘‘กตโม ปน โว, ถปตโย, เอตมฺหา สมฺพาธา อญฺโญ สมฺพาโธ สมฺพาธตโร เจว สมฺพาธสงฺขาตตโร จา’’ติ?

“එබැවින් වඩුවනි, ගිහිගෙය පීඩාකාරී ය, කෙලෙස් රජස් උපදින මාවතකි. පැවිද්ද අහස මෙන් විවෘත ය. වඩුවනි, එබැවින් ඔබලාට අප්‍රමාදී වීමට මෙය සුදුසු කාලයයි.” “ස්වාමීනි, මේ ගිහිගෙයි පීඩාවට වඩා වෙනත් වූ, ඉතා තදබල වූත්, කටුක වූත් පීඩාවක් අපට ඇද්ද?” “වඩුවනි, ගිහිගෙයි පීඩාවට වඩා ඉතා තදබල වූත්, කටුක වූත් ඒ වෙනත් පීඩාව කුමක්ද?”

‘‘อิธ มยํ, ภนฺเต, ยทา ราชา ปเสนทิ โกสโล อุยฺยานภูมึ นิยฺยาตุกาโม โหติ, เย เต รญฺโญ ปเสนทิสฺส โกสลสฺส นาคา โอปวยฺหา, เต กปฺเปตฺวา ยา ตา รญฺโญ ปเสนทิสฺส โกสลสฺส ปชาปติโย ปิยา มนาปา, ตา เอกํ ปุรโต เอกํ ปจฺฉโต นิสีทาเปม, ตาสํ โข ปน, ภนฺเต, ภคินีนํ เอวรูโป คนฺโธ โหติ. เสยฺยถาปิ นาม คนฺธกรณฺฑกสฺส ตาวเทว วิวริยมานสฺส, ยถา ตํ ราชกญฺญานํ คนฺเธน วิภูสิตานํ. ตาสํ โข ปน, ภนฺเต, ภคินีนํ เอวรูโป กายสมฺผสฺโส โหติ, เสยฺยถาปิ นาม ตูลปิจุโน วา กปฺปาหปิจุโน วา, ยถา ตํ ราชกญฺญานํ สุเขธิตานํ. ตสฺมึ โข ปน, ภนฺเต, สมเย นาโคปิ รกฺขิตพฺโพ โหติ. ตาปิ ภคินิโย รกฺขิตพฺพา โหติ. อตฺตาปิ รกฺขิตพฺพา โหติ. น โข ปน มยํ, ภนฺเต, อภิชานาม ตาสุ ภคีนิสุ ปาปกํ จิตฺตํ ญปฺปาเทนฺตา, อยํ โข โน, ภนฺเต, เอตมฺหา สมฺพาธา อญฺโญ สมฺพาโธ สมฺพาธตโร เจว สมฺพาธสงฺฆาตตโร จาติ.

“ස්වාමීනි, මෙහි කොසොල් රජතුමා උයනට යන්නට කැමති වූ විට, රජුගේ මඟුල් ඇතුන් සරසා, රජුගේ ප්‍රියමනාප බිසවුන් එක් අයෙකු ඉදිරියෙන් ද එක් අයෙකු පිටුපසින් ද අපි වාඩි කරවමු. ස්වාමීනි, එකෙණෙහිම විවෘත කළ සුවඳ කරඬුවකින් නික්මෙන සුවඳ මෙන් ඒ බිසවුන්ගෙන් එවැනි සුවඳක් විහිදෙයි. ස්වාමීනි, රජකුමරියන්ගේ ශරීර ස්පර්ශය පුළුන් මෙන් හෝ කපු පුළුන් මෙන් ඉතා මෘදු වන්නාක් මෙන්, ඒ බිසවුන්ගේ ශරීර ස්පර්ශය ද එබඳු ම වෙයි. ස්වාමීනි, ඒ අවස්ථාවේදී අපට ඇතා ද රැකගත යුතුය, ඒ බිසවුන් ද රැකගත යුතුය, තමා ද රැකගත යුතුය. එහෙත් ස්වාමීනි, ඒ බිසවුන් කෙරෙහි අප තුළ කිසිදු පාපී සිතක් ඇති වූ බවක් අපි නොදනිමු. ස්වාමීනි, අපට මේ ගිහිගෙයි පීඩාවට වඩා ඉතා තදබල වූත්, කටුක වූත් පීඩාව මෙයයි.”

‘‘ตสฺมาติห[Pg.116], ถปตโย, สมฺพาโธ ฆราวาโส รชาปโถ, อพฺโภกาโส ปพฺพชฺชา. อลญฺจ ปน โว, ถปตโย, อปฺปมาทาย. จตูหิ โข ถปตโย, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต อริยสาวโก โสตาปนฺโน โหติ อวินิปาตธมฺโม นิยโต สมฺโพธิปรายโณ.

“එබැවින් වඩුවනි, ගිහිගෙය පීඩාකාරී ය, කෙලෙස් රජස් උපදින මාවතකි. පැවිද්ද අහස මෙන් විවෘත ය. වඩුවනි, එබැවින් ඔබලා අප්‍රමාදී වීමට උත්සාහ කරන්න. වඩුවනි, කරුණු සතරකින් යුක්ත වූ ආර්ය ශ්‍රාවකයා සෝවාන් වූවෙක් වෙයි, අපායට නොවැටෙන සුළු වූ, නියත වූ, සම්බෝධිය පිහිට කොට ඇත්තෙක් වෙයි.”

‘‘กตเมหิ จตูหิ? อิธ, ถปตโย, สุตวา อริยสาวโก พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคโต โหติ อิติปิ โส ภควา อรหํ…เป… พุทฺโธ ภควาติ, ธมฺเม…เป… สงฺเฆ…เป… วิคตมลมจฺเฉเรน เจตสา อคารํ อชฺฌาวสติ, มุตฺตจาโค ปยตปาณิ โวสฺสคฺครโต ยาจโยโค ทานสํวิภาครโต อปฺปฏิวิภตฺตํ. อิเมหิ โข, ถปตโย, จตูหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต อริยสาวโก โสตาปนฺโน โหติ อวินิปาตธมฺโม นิยโต สมฺโพธิปรายโณ.

“ඒ සතර කරුණු මොනවාද? වඩුවනි, මෙහි ලා ශ්‍රැතවත් ආර්ය ශ්‍රාවකයා ‘ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අර්හත් වන සේක... බුද්ධ වන සේක, භාග්‍යවත් වන සේක’ යි බුදුන් කෙරෙහි නොවෙනස් වන ප්‍රසාදයෙන් යුක්ත වෙයි. ධර්මය කෙරෙහි... සංඝයා කෙරෙහි... මසුරුකම නමැති මල බැහැර කළ සිතින් ගිහිගෙයි වාසය කරයි, මුදා හළ පරිත්‍යාග ඇතිව, දන් දීම සඳහා සෝදාගත් දෑත් ඇතිව, පරිත්‍යාගයෙහි ඇළුණු, ඉල්ලීමට සුදුසු වූ, බෙදා හදා දීමට කැමති වූවෙකු වෙයි. වඩුවනි, මේ කරුණු සතරෙන් යුක්ත වූ ආර්ය ශ්‍රාවකයා සෝවාන් වූවෙක් වෙයි, අපායට නොවැටෙන සුළු වූ, නියත වූ, සම්බෝධිය පිහිට කොට ඇත්තෙක් වෙයි.”

‘‘ตุมฺเห โข, ถปตโย, พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคตา อิติปิ โส ภควา อรหํ…เป… พุทฺโธ ภควาติ, ธมฺเม…เป… สงฺเฆ…เป… ยํ โข ปน กิญฺจิ กุเล เทยฺยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ อปฺปฏิวิภตฺตํ สีลวนฺเตหิ กลฺยาณธมฺเมหิ, ตํ กึ มญฺญถ, ถปตโย, กติวิธา เต โกสเลสุ มนุสฺสา เย ตุมฺหากํ สมสมา ยทิทํ ทานสํวิภาเคหี’’ติ? ‘‘ลาภา โน, ภนฺเต, สุลทฺธํ โน, ภนฺเต, เยสํ โน ภควา เอวํ ปชานาตี’’ติ.

“වඩුවනි, ඔබලා බුදුන් කෙරෙහි නොවෙනස් වන ප්‍රසාදයෙන් යුක්ත වන්නහු ය... ධර්මය කෙරෙහි... සංඝයා කෙරෙහි... ඔබේ පවුල තුළ යම් දීමනාවක් ඇද්ද, ඒ සියල්ල සිල්වත් ගුණවත් උතුමන් සමඟ බෙදා හදා ගනිහු ය. වඩුවනි, මේ පිළිබඳව ඔබ කුමක් සිතන්නෙහි ද? දන් දීමේ දී හා බෙදා දීමේ දී ඔබ හා සමාන වූ මිනිසුන් කොසොල් ජනපදයේ තවත් කොපමණ සිටිත් ද?” “ස්වාමීනි, අපට මෙය මහත් ලාභයකි, අපට මෙය මහත් වාසනාවකි. මන්ද යත්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අපව මේ අයුරින් හඳුනා ගන්නා සේක.”

อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය වාසනාභාග්‍ය සූත්‍රයයි.

๙๕.

95.

‘‘เอกปุปฺผํ จชิตฺวาน, สหสฺสํ กปฺปโกฏิโย;

เทเว เจว มนุสฺเส จ, เสเสน ปรินิพฺพุโต’’ติ.

“එක් මලක් පූජා කිරීමෙන්, කල්ප කෝටි දහසක් දෙවියන් අතර හා මිනිසුන් අතර ඉපදුණෙමි. ඉතිරි වූ කුසල කර්මයෙන් පිරිනිවන් පෑවෙමි.”

อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය වාසනාභාග්‍ය සූත්‍රයයි.

‘‘อสฺสตฺเถ หริโตภาเส, สํวิรูฬฺหมฺหิ ปาทเป;

เอกํ พุทฺธคตํ สญฺญํ, อลภึตฺถํ ปติสฺสโต.

“පැහැපත් හරිත වර්ණයෙන් බබළන, හොඳින් වැඩුණු අතුපතර ඇති බෝධි වෘක්ෂය අසල දී මම සිහි නුවණින් යුක්ත ව බුදුරජාණන් වහන්සේ අරමුණු කොට ගත් එක් සංඥාවක් ලැබුවෙමි.”

‘‘อชฺช ตึสํ ตโต กปฺปา, นาภิชานามิ ทุคฺคตึ;

ติสฺโส วิชฺชา สจฺฉิกตา, ตสฺสา สญฺญาย วาสนา’’ติ.

“එතැන් සිට මේ තිස්වැනි කල්පයයි, මම කිසිදු දුගතියක් නොදනිමි. ඒ බුද්ධ සංඥාවෙහි වාසනා ගුණයෙන් මම ත්‍රිවිද්‍යාවන් සාක්ෂාත් කළෙමි.”

อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය වාසනාභාග්‍ය සූත්‍රයයි.

‘‘ปิณฺฑาย [Pg.117] โกสลํ ปุรํ, ปาวิสิ อคฺคปุคฺคโล;

อนุกมฺปโก ปุเรภตฺตํ, ตณฺหานิฆาตโก มุนิ.

“ලෝකයේ උත්තම වූ, මහා කරුණාවන්ත වූ, තණ්හාව නසා දැමූ ඒ මුණිවරයාණන් වහන්සේ පෙරබත් වේලෙහි පිණ්ඩපාතය පිණිස කොසොල් පුරයට වැඩම කළ සේක.”

‘‘ปุริสสฺส วฏํสโก หตฺเถ, สพฺพปุปฺเผหิลงฺกโต;

โส อทฺทสาสิ สมฺพุทฺธํ, ภิกฺขุสงฺฆปุรกฺขตํ.

“සියලු වර්ගයේ මලින් අලංකාර කරන ලද මල් මාලාවක් අතැතිව සිටි එක් මිනිසෙක්, භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා වැඩම කරන සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේව දුටුවේය.”

‘‘ปวิสนฺตํ ราชมคฺเคน, เทวมานุสปูชิตํ;

หฏฺโฐ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, สมฺพุทฺธมุปสงฺกมิ.

“රජ මාවතේ වැඩම කරන, දෙවි මිනිසුන්ගේ පූජාවට ලක් වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ දැක, ඔහු සතුටින් සිත පැහැදවා ගෙන උන්වහන්සේ වෙත පැමිණියේය.”

‘‘โส ตํ วฏํสกํ สุรภึ, วณฺณวนฺตํ มโนรมํ;

สมฺพุทฺธสฺสุปนาเมสิ, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ.

“ඔහු සුවඳවත් වූ, මනස්කාන්ත වූ ඒ මල් මාලාව පැහැදුණු සිතින් යුතුව තම දෑතින් ම සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට පූජා කළේය.”

‘‘ตโต อคฺคิสิขา วณฺณา, พุทฺธสฺส ลปนนฺตรา;

สหสฺสรํสิ วิชฺชุริว, โอกฺกา นิกฺขมิ อานนา.

“එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මුහුණෙන් විදුලියක් මෙන් රශ්මි දහසක් විහිදී ගියේය, ගිනි සිළුවක පැහැය ගත් ඒ ආලෝකය උන්වහන්සේගේ දෙතොල් අතරින් නික්මුණි.”

‘‘ปทกฺขิณํ กริตฺวาน, สีเส อาทิจฺจพนฺธุโน;

ติกฺขตฺตุํ ปริวฏฺเฏตฺวา, มุทฺธนนฺตรธายถ.

“ඒ ආලෝකය හිරුගේ බන්දු වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ හිස වටා දක්ෂිණාවර්ත ව තෙවරක් කැරකී හිස මුදුනෙහි අතුරුදන් විය.”

‘‘อิทํ ทิสฺวา อจฺฉริยํ, อพฺภุตํ โลมหํสนํ;

เอกํสํ จีวรํ กตฺวา, อานนฺโท เอตทพฺรวิ.

“ලොමුදැහැගන්වන සුළු මේ අසිරිමත් හා පුදුම සහගත දේ දැක, ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ සිවුර ඒකාංශ කොට පොරවා ගෙන මෙසේ විමසූ සේක.”

‘‘‘โก เหตุ สิตกมฺมสฺส, พฺยากโรหิ มหามุเน;

ธมฺมาโลโก ภวิสฺสติ, กงฺขํ วิตร โน มุเน.

“‘මහා මුණිවරයාණන් වහන්ස, මේ මදහස පහළ වීමට හේතුව කුමක්ද? එය දේශනා කළ මැනව. එය ධර්මයේ ආලෝකය වනු ඇත. මුණිවරයාණන් වහන්ස, අපගේ සැකය දුරු කළ මැනව.’”

‘‘‘ยสฺส ตํ สพฺพธมฺเมสุ, สทา ญาณํ ปวตฺตติ;

กงฺขึ เวมติกํ เถรํ, อานนฺทํ เอตทพฺรวิ.

“යම් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ඥානය සියලු ධර්මයන් කෙරෙහි සැමදා පවතී ද, ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැකයෙන් හා විමතියෙන් යුක්ත වූ ආනන්ද තෙරුන්ට මේ වදන් වදාළ සේක.”

‘‘‘โย โส อานนฺท ปุริโส, มยิ จิตฺตํ ปสาทยิ;

จตุราสีติกปฺปานิ, ทุคฺคตึ น คมิสฺสติ.

“ආනන්දය, යම් පුරුෂයෙක් මා කෙරෙහි සිත පහදවා ගන්නේ ද, ඔහු කල්ප අසූ හතරක් මුළුල්ලෙහි දුගතියකට නොයන්නේ ය.”

‘‘‘เทเวสุ เทวโสภคฺคํ, ทิพฺพํ รชฺชํ ปสาสิย;

มนุเชสุ มนุชินฺโท, ราชา รฏฺเฐ ภวิสฺสติ.

“ඔහු දෙවියන් අතර දේව සෞභාග්‍යය හා දිව්‍ය රාජ්‍ය සම්පත් අනුභව කොට, මනුෂ්‍යයන් අතර ද මනුෂ්‍ය පාලක මහා රජෙකු වන්නේ ය.”

‘‘‘โส จริมํ ปพฺพชิตฺวา, สจฺฉิกตฺวาน ธมฺมตํ;

ปจฺเจกพุทฺโธ ธุตราโค, วฏํสโก นาม ภวิสฺสติ.

“ඔහු ස්වකීය අවසාන භවයේ දී පැවිදි වී, සත්‍ය ධර්මය ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට, පහ වූ රාගය ඇති 'වටංසක' නම් වූ පසේබුදු රජාණන් වහන්සේ නමක් වන්නේ යැයි වදාළ සේක.”

‘‘‘นตฺถิ จิตฺเต ปสนฺนมฺหิ, อปฺปกา นาม ทกฺขิณา;

ตถาคเต วา สมฺพุทฺเธ, อถ วา ตสฺส สาวเก.

“සිත පැහැදුණු කල්හි, තථාගත සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි හෝ උන්වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයන් කෙරෙහි පවත්වනු ලබන දක්ෂිණාව (පූජාව) නම් සුළු පටු නොවන්නේ ය.”

‘‘‘เอวํ [Pg.118] อจินฺติยา พุทฺธา, พุทฺธธมฺมา อจินฺติยา;

อจินฺติเย ปสนฺนานํ, วิปาโก โหติ อจินฺติโย’’’ติ.

“මෙසේ බුදුවරු අචින්ත්‍ය වෙති, බුද්ධ ධර්මය ද අචින්ත්‍ය වේ. අචින්ත්‍ය වූ බුද්ධ ගුණය කෙරෙහි පැහැදුණවුන්ට ලැබෙන විපාකය ද අචින්ත්‍ය වන්නේ යැයි වදාළ සේක.”

อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ.

“මෙය වාසනාභාග්‍යය (පිනට අයත්) සූත්‍රයයි.”

๙๖. ‘‘อิธาหํ, ภิกฺขเว, เอกจฺจํ ปุคฺคลํ ปสนฺนจิตฺตํ เอวํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานามิ ‘‘(ยถา โข อยํ ปุคฺคโล อิริยติ, ยญฺจ ปฏิปทํ ปฏิปนฺโน, ยญฺจ มคฺคํ สมารูฬฺโห). อิมมฺหิ จายํ สมเย กาลํ กเรยฺย, ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต เอวํ สคฺเค. ตํ กิสฺส เหตุ? จิตฺตํ หิสฺส, ภิกฺขเว, ปสนฺนํ, เจโตปสาทเหตุ โข ปน เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ, ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

96. “මහණෙනි, මේ ලෝකයෙහි සිත පැහැදුණු එක්තරා පුද්ගලයෙකුගේ සිත මාගේ සිතින් පිරිසිඳ මෙසේ දනිමි. (මේ පුද්ගලයා පවත්වන ක්‍රියාවන් ද, ඔහු පිළිපන් පිළිවෙත ද, ඔහු ගමන් කරන මාර්ගය ද මා දන්නා බැවිනි.) ඉදින් මේ පුද්ගලයා මේ මොහොතේ කළුරිය කරන්නේ නම්, ගෙන ආ බරක් බිම තැබුවාක් මෙන් ඒකාන්තයෙන්ම ස්වර්ගයෙහි උපදින්නේ ය. එයට හේතුව කිමෙක් ද? මහණෙනි, ඔහුගේ සිත පැහැදී ඇති බැවිනි. සිතේ පැහැදීම හේතුවෙන් මෙසේ මේ ලෝකයෙහි ඇතැම් සත්ත්වයන් කය බිඳී මරණින් මතු සුගති සංඛ්‍යාත ස්වර්ග ලෝකයෙහි උපදින්නාහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ කාරණය වදාළ සේක. එහි දී මේ වචන මෙසේ කියනු ලැබේ –”

‘‘ปสนฺนจิตฺตํ ญตฺวาน, เอกจฺจํ อิธ ปุคฺคลํ;

เอตมตฺถญฺจ พฺยากาสิ, พุทฺโธ ภิกฺขูน สนฺติเก.

“මේ ලෝකයෙහි පැහැදුණු සිතක් ඇති එක්තරා පුද්ගලයෙකු ගැන දැනගෙන, බුදුරජාණන් වහන්සේ භික්ෂූන් හමුවේ මේ කරුණ පැහැදිලි කළ සේක.”

‘‘อิมมฺหิ จายํ สมเย, กาลํ กยิราถ ปุคฺคโล;

สคฺคมฺหิ อุปปชฺเชยฺย, จิตฺตํ หิสฺส ปสาทิตํ.

“ඉදින් මේ පුද්ගලයා මේ කාලයෙහි මරණයට පත් වුවහොත්, ඔහු ස්වර්ගයෙහි උපදින්නේ ය. මන්ද යත්, ඔහුගේ සිත (බුද්ධාදී ගුණ කෙරෙහි) පැහැදී ඇති බැවිනි.”

‘‘เจโตปสาทเหตุ หิ, สตฺตา คจฺฉนฺติ สุคฺคตึ;

ยถาภตํ นิกฺขิเปยฺย, เอวเมวํ ตถาวิโธ;

กายสฺส เภทา สปฺปญฺโญ, สคฺคํ โส อุปปชฺชตี’’ติ.

“සිතේ පැහැදීම හේතුවෙන් සත්ත්වයෝ සුගතියට යති. ගෙන එන ලද බරක් බිම තබන්නාක් මෙන්, එබඳු වූ ප්‍රඥාවන්ත පුද්ගලයා කය බිඳී මරණින් මතු ස්වර්ගයෙහි උපදියි.”

‘‘อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา อิติ เม สุต’’นฺติ.

“මේ අර්ථය ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදී. මෙය මා විසින් මෙසේ අසන ලදී.”

อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ.

“මෙය වාසනාභාග්‍යය සූත්‍රයයි.”

‘‘สุวณฺณจฺฉทนํ นาวํ, นาริ อารุยฺห ติฏฺฐสิ;

โอคาหสิ โปกฺขรณึ, ปทฺมํ ฉินฺทสิ ปาณินา.

“පින්වත් ස්ත්‍රිය, ඔබ රන්වන් ආවරණ සහිත යාත්‍රාවකට නැඟී සිටින්නෙහිය. ඔබ පොකුණට බැස, ස්වකීය දෑතින් පියුම් නෙළන්නෙහිය.”

‘‘เกน เต ตาทิโส วณฺโณ, อานุภาโว ชุติ จ เต;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนสิจฺฉิตา.

“ඔබගේ මේ වර්ණය ද, ආනුභාවය ද, ශරීරාලෝකය ද මෙසේ වීමට හේතුව කුමක් ද? සිතින් කැමති වන යම් වස්තුවක් වේ ද, ඒ සියලු සම්පත් ඔබට ලැබෙන්නේ කුමන හේතුවක් නිසා ද?”

‘‘ปุจฺฉิตา เทวเต สํส, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ;

สา เทวตา อตฺตมนา, เทวราเชน ปุจฺฉิตา.

“දේවතාවිය, මා විසින් විමසන ලද ඔබ, මෙය කිනම් කර්මයක ඵලයක් දැයි පවසන්න. සක් දෙවිඳුන් විසින් විමසන ලද ඒ දේවතාවිය බොහෝ සේ සතුටු වූවා ය.”

‘‘ปญฺหํ [Pg.119] ปุฏฺฐา วิยากาสิ, สกฺกสฺส อิติ เม สุตํ;

อทฺธานํ ปฏิปนฺนาหํ, ทิสฺวา ถูปํ มโนรมํ.

“ප්‍රශ්නය විමසූ කල්හි ඇය සක් දෙවිඳුන්ට එය මෙසේ පැහැදිලි කළායැයි මා විසින් අසන ලදී. 'මම දීර්ඝ ගමනක් යන අතරතුර, සිත්කළු වූ ස්තූපයක් දැක,”

‘‘ตตฺถ จิตฺตํ ปสาเทสึ, กสฺสปสฺส ยสสฺสิโน;

ปทฺธปุปฺเผหิ ปูเชสึ, ปสนฺนา เสหิ ตสฺเสว;

กมฺมสฺส ผลํ วิปาโก, เอตาทิสํ กตปุญฺญา ลภนฺตี’’ติ.

“මහා යසසින් යුත් කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ඒ ස්තූපය කෙරෙහි සිත පහදවා ගතිමි. පැහැදුණු සිත් ඇතිව, මාගේම දෑතින් පියුම් මල් ගෙන පූජා කළෙමි. මේ ඒ කර්මයේම විපාකයයි. පින් කළ අය මෙබඳු විපාක ලබන්නාහ'”

อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ.

“මෙය වාසනාභාග්‍යය සූත්‍රයයි.”

‘‘ทานกถา สีลกถา สคฺคกถา ปุญฺญกถา ปุญฺญวิปากกถา’’ติ;

“දානය පිළිබඳ කථා, ශීලය පිළිබඳ කථා, ස්වර්ගය පිළිබඳ කථා, පින් පිළිබඳ කථා හා පිනෙහි විපාක පිළිබඳ කථා යනාදියයි.”

อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ.

“මෙය වාසනාභාග්‍යය සූත්‍රයයි.”

‘‘อปิจาปิ ปํสุถูเปสุ อุทฺทิสฺสกเตสุ ทสพลธรานํ ตตฺถปิ การํ กตฺวา สคฺเคสุ นรา ปโมทนฺตี’’ติ.

“දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේලා උදෙසා කරන ලද වැලි ස්තූපයන්හි පවා පූජා පවත්වා, මිනිස්සු ස්වර්ග ලෝකයන්හි සතුටු වන්නාහ.”

อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ.

“මෙය වාසනාභාග්‍යය සූත්‍රයයි.”

๙๗.

97.

‘‘เทวปุตฺตสรีรวณฺณา, สพฺเพ สุภคสณฺฐิตี;

อุทเกน ปํสุํ เตเมตฺวา, ถูปํ วฑฺเฒถ กสฺสปํ.

“දිව්‍ය පුත්‍රයන් වැනි ශරීර වර්ණ ඇති, ඉතා ශෝභන පෙනුමෙන් යුත් සියලු දෙනාම, ජලයෙන් වැලි තෙමා කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ස්තූපය විශාල කරත්වා.”

‘‘อยํ สุคตฺเต สุคตสฺส ถูโป, มเหสิโน ทสพลธมฺมธาริโน;

ตสฺมึ อิเม เทวมนุชา ปสนฺนา, การํ กโรนฺตา ชรามรณา ปมุจฺจเร’’ติ.

“පින්වත් දේවතාවිය, මේ ස්තූපය වනාහි දසබල ධර්මධාරී වූ, මහා ඉසිවර වූ සුගත තථාගතයන් වහන්සේගේ ස්තූපයයි. මෙහි පැහැදුණු සිත් ඇති මේ දෙවිමිනිස්සු පින්කම් කොට ජරාවෙන් හා මරණයෙන් නිදහස් වන්නාහ.”

อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ.

“මෙය වාසනාභාග්‍යය සූත්‍රයයි.”

‘‘อุฬารํ วต ตํ อาสิ, ยาหํ ถูปํ มเหสิโน;

อุปฺปลานิ จ จตฺตาริ, มาลญฺจ อภิโรปยึ.

“මා විසින් මහා ඉසිවර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ස්තූපයට නෙළුම් මල් හතරක් ද, මල් මාලාවක් ද පූජා කිරීම වනාහි ඒකාන්තයෙන්ම මහත් වූ පිනකි.”

‘‘อชฺช ตึสํ ตโต กปฺปา, นาภิชานามิ ทุคฺคตึ;

วินิปาตํ น คจฺฉามิ, ถูปํ ปูเชตฺว สตฺถุโน’’ติ.

“ඒ ස්තූප පූජාව කළ තැන් සිට අද දක්වා තිස්වන කල්පය වෙයි. එතැන් පටන් මම දුගතියක් නොදනිමි. ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ස්තූපය පිදීම නිසා මම අපායට නොයමි.”

อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ.

“මෙය වාසනාභාග්‍යය සූත්‍රයයි.”

‘‘พาตฺตึสลกฺขณธรสฺส, วิชิตวิชยสฺส โลกนาถสฺส;

สตสหสฺสํ กปฺเป, มุทิโต ถูปํ อปูเชสิ.

“දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණයෙන් හෙබි, ජයගත යුතු සියලු මාර සේනාව ජයගත්, ලෝකනාථ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ස්තූපය කල්ප ලක්ෂයක් මුළුල්ලෙහි සතුටු සිතින් පිදුවේය.”

‘‘ยํ [Pg.120] มยา ปสุตํ ปุญฺญํ, เตน จ ปุญฺเญน เทว โสภคฺคํ;

รชฺชานิ จ การิตานิ, อนาคนฺตุน วินิปาตํ.

“මා විසින් යම් පිනක් රැස් කරන ලද ද, ඒ පින හේතුවෙන් අපායට නොපැමිණ, දේව සෞභාග්‍යය ද, රාජ්‍ය සම්පත් ද භුක්ති වින්දෙමි.”

‘‘ยํ จกฺขุ อทนฺตทมกสฺส, สาสเน ปณิหิตํ ตถา;

จิตฺตํ ตํ เม สพฺพํ, ลทฺธํ วิมุตฺตจิตฺตมฺหิ วิธูตลโต’’ติ.

"නොදැමුණවුන් දමනය කරන බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි යම් සම්මා දිට්ඨියක් පිහිටුවන ලද්දේද, එසේම කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු සිතක් මා විසින් පිහිටුවන ලද්දේද, ඒ සියල්ල මා විසින් ලබන ලදී. මම කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු සිත් ඇත්තෙක්මි, තණ්හා නමැති වැල සිඳ දැමූවෙක්මි."

อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය වාසනාභාගිය සූත්‍රයයි.

๙๘.

98.

‘‘สามากปตฺโถทนมตฺตเมว หิ, ปจฺเจกพุทฺธมฺหิ อทาสิ ทกฺขิณํ;

วิมุตฺตจิตฺเต อขิเล อนาสเว, อรณวิหาริมฺหิ อสงฺคมานเส.

"කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු සිත් ඇති, කෙලෙස් ගැට නැති, ආශ්‍රව රහිත වූ, කෙලෙස් රහිත විහරණයෙන් යුත්, කාම ගුණයන්හි නොඇලුණු සිත් ඇති පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ නමකට මම සමහල් සහල් නැළියක බත් මාත්‍රයක්ම දක්ෂිණාවක් ලෙස පූජා කළෙමි."

‘‘ตสฺมิญฺจ โอกปฺปยิ ธมฺมมุตฺตมํ, ตสฺมิญฺจ ธมฺเม ปณิเธสึ มานสํ;

เอวํ วิหารีหิ เม สงฺคโม สิยา, ภเว กุทาสุปิ จ มา อเปกฺขวา.

"එම පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි උතුම් වූ ශ්‍රද්ධාව පිහිටුවූවෙමි. උන්වහන්සේගේ ඒ ධර්මය කෙරෙහි සිත පිහිටුවූවෙමි. මෙබඳු කෙලෙස් රහිත විහරණ ඇති උතුමන් සමඟ මගේ එක්වීම සැමදා වේවා! මින් මතු කිසිදු භවයක ආශාවෙන් යුක්ත නොවෙම්වායි අභිලාෂයක් ඇති කරගත්තෙමි."

‘‘ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากโต อหํ, สหสฺสกฺขตฺตุํ กุรุสูปปชฺชถ ;

ทีฆายุเกสุ อมเมสุ ปาณิสุ, วิเสสคามีสุ อหีนคามิสุ.

"ඒ කර්මයේම විපාකයෙන් මම දහස් වාරයක් උතුරුකුරු දිවයිනෙහි දීර්ඝායුෂ ඇති, 'මගේ' කියා ගැනීම් නැති, සුවිශේෂී ගති ඇති, පිරිහීමක් නැති සත්වයන් අතර උපන්නෙමි."

‘‘ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากโต อหํ, สหสฺสกฺขตฺตุํ ติทโสปปชฺชถ;

วิจิตฺรมาลาภรณานุเลปิสุ, วิสิฏฺฐกายูปคโต ยสสฺสิสุ.

"ඒ කර්මයේම විපාකයෙන් මම දහස් වාරයක් තව්තිසා වැසි දෙවියන් අතර උපන්නෙමි. විසිතුරු මල් මාලා, ආභරණ හා සුවඳ විලවුන් ඇති, යසසින් යුත්, විශිෂ්ට දේහ ලක්ෂණ ඇති දෙවිවරුන් අතර මම උපන්නෙමි."

‘‘ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากโต อหํ, วิมุตฺตจิตฺโต อขิโล อนาสโว;

อิเมหิ เม อนฺติมเทหธาริภิ, สมาคโม อาสิหิ ตาหิ ตาสิหิ.

"ඒ කර්මයේම විපාකයෙන් මම දැන් කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු සිත් ඇති, කෙලෙස් ගැට නැති, ආශ්‍රව රහිත වූවෙක්මි. අවසාන දේහය දරන මේ රහතන් වහන්සේලා හා මාගේ එක්වීම සිදු විය."

‘‘ปจฺจกฺขํ [Pg.121] ขฺวิมํ อวจ ตถาคโต ชิโน, สมิชฺฌเต สีลวโต ยทิจฺฉติ;

ยถา ยถา เม มนสา วิจินฺติตํ, ตถา สมิทฺธํ อยมนฺติโม ภโว’’ติ.

"'සීලවන්තයා යමක් කැමති වේද, එය සමෘද්ධිමත් වේ' යැයි ජයග්‍රාහී තථාගත බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙය ප්‍රත්‍යක්ෂ වශයෙන්ම වදාළ සේක. මා විසින් සිතින් යම් සේ සිතන ලද්දේද, එය එලෙසම සමෘද්ධිමත් විය. මේ මාගේ අවසාන භවයයි."

อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය වාසනාභාගිය සූත්‍රයයි.

‘‘เอกตึสมฺหิ กปฺปมฺหิ ชิโน อเนโช, อนนฺตทสฺสี ภควา สิขีติ;

ตสฺสาปิ ราชา ภาตา สิขิทฺเธ, พุทฺเธ จ ธมฺเม จ อภิปฺปสนฺโน.

"මෙයින් තිස් එක් වන කපෙහි තණ්හා රහිත, අනන්ත දර්ශන ඇති සිඛී නම් භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ උපන් සේක. උන්වහන්සේගේ සහෝදර රජතුමාද බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහිත්, ධර්මය කෙරෙහිත් අතිශයින් පැහැදුණේ විය."

‘‘ปรินิพฺพุเต โลกวินายกมฺหิ, ถูปํ สกาสิ วิปุลํ มหนฺตํ;

สมนฺตโต คาวุติกํ มเหสิโน, เทวาติเทวสฺส นรุตฺตมสฺส.

"ලෝකනායකයන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ කල්හි, දෙවාතිදේව වූ, නරෝත්තම වූ, මහේසී වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ උදෙසා හාත්පසින් ගාවුත තුනක් පමණ උසැති ඉතා විශාල මහා ස්තූපයක් ඔහු කරවීය."

‘‘ตสฺมึ มนุสฺโส พลิมาภิหารี, ปคฺคยฺห ชาติสุมนํ ปหฏฺโฐ;

วาเตน ปุปฺผํ ปติตสฺส เอกํ, ตาหํ คเหตฺวาน ตสฺเสว ทาสิ.

"ඒ ස්තූපයෙහි එක් මිනිසෙක් ඉතා සතුටින් දෑසමන් මල් ගෙන පූජාවක් පැවැත්වීය. සුළඟින් ඔහුගේ අතින් එක් මලක් බිම වැටුණි. මම ඒ මල ගෙන ඔහුටම දුන්නෙමි."

‘‘โส มํ อโวจาภิปสนฺนจิตฺโต, ตุยฺหเมว เอตํ ปุปฺผํ ททามิ;

ตาหํ คเหตฺวา อภิโรปเยสึ, ปุนปฺปุนํ พุทฺธมนุสฺสรนฺโต.

"පැහැදුණු සිතින් යුත් ඔහු මට මෙසේ කීවේය: 'මම මේ මල ඔබටම දෙමි.' මම එය ගෙන නැවත නැවතත් බුදුරජාණන් වහන්සේව සිහි කරමින් ඒ ස්තූපයෙහි පූජා කළෙමි."

‘‘อชฺช ตึสํ ตโต กปฺปา, นาภิชานามิ ทุคฺคตึ;

วินิปาตญฺจ น คจฺฉามิ, ถูปปูชายิทํ ผล’’นฺติ.

"එතැන් සිට මෙයින් තිස් වන කපෙහි මම කිසිදු දුගතියක් නොදනිමි. නිරයට නොගියෙමි. මෙය ස්තූප පූජාවෙහි ඵලයයි."

อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය වාසනාභාගිය සූත්‍රයයි.

‘‘กปิลํ นาม นครํ, สุวิภตฺตํ มหาปถํ;

อากิณฺณมิทฺธํ ผีตญฺจ, พฺรหฺมทตฺตสฺส ราชิโน.

"බ්‍රහ්මදත්ත රජුගේ මනාව බෙදා වෙන් කළ මහා මාර්ග ඇති, ජනයාගෙන් පිරුණු, සමෘද්ධිමත්, දියුණු කපිල නම් නගරයක් විය."

‘‘กุมฺมาสํ [Pg.122] วิกฺกิณึ ตตฺถ, ปญฺจาลานํ ปุรุตฺตเม;

โสหํ อทฺทสึ สมฺพุทฺธํ, อุปริฏฺฐํ ยสสฺสินํ.

"පංචාල දේශයේ ඒ උත්තම නගරයෙහි මම මුං කැවුම් විකුණුවෙමි. එහිදී අහසින් වඩින්නා වූ, මහත් යසසින් යුත් උපරිට්ඨ නම් වූ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් මම දුටුවෙමි."

‘‘หฏฺโฐ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, นิมนฺเตสึ นรุตฺตมํ;

อริฏฺฐํ ธุวภตฺเตน, ยํ เม เคหมฺหิ วิชฺชถ.

"මම සතුටින් සිත පහදවා ගෙන, නරෝත්තම වූ ඒ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේට මගේ නිවසේ ඇති දෑ පූජා කරමින් නිත්‍ය දානයෙන් ආරාධනා කළෙමි."

‘‘ตโต จ กตฺติโก ปุณฺโณ, ปุณฺณมาสี อุปฏฺฐิตา;

นวํ ทุสฺสยุคํ คยฺห, อริฏฺฐสฺโสปนามยึ.

"ඉන්පසු පුර පසළොස්වක පොහෝ දින හා බැඳුණු කටින සමය පැමිණි කල්හි, මම අලුත් වස්ත්‍ර යුගලක් ගෙන පසේබුදුරජාණන් වහන්සේට පූජා කළෙමි."

‘‘ปสนฺนจิตฺตํ ญตฺวาน, ปฏิคฺคณฺหิ นรุตฺตโม;

อนุกมฺปโก การุณิโก, ตณฺหานิฆาตโก มุนิ.

"මාගේ පැහැදුණු සිත දැනගෙන, අනුකම්පා ඇති, කරුණාවන්ත වූ, තණ්හාව නසන මුනිවරයාණෝ ඒ වස්ත්‍ර යුගලය පිළිගත් සේක."

‘‘ตาหํ กมฺมํ กริตฺวาน, กลฺยาณํ พุทฺธวณฺณิตํ;

เทเว เจว มนุสฺเส จ, สนฺธาวิตฺวา ตโต จุโต.

"බුදුරජාණන් වහන්සේලා විසින් වර්ණනා කරන ලද ඒ යහපත් කර්මය කොට, දෙව් ලොව හා මිනිස් ලොව සැරිසරා එතැනින් චුත ව..."

‘‘พาราณสิยํ นคเร, เสฏฺฐิสฺส เอกปุตฺตโก;

อฑฺเฒ กุลสฺมึ อุปฺปชฺชึ, ปาเณหิ จ ปิยตโร.

"මම බරණැස් නුවර සිටු පවුලක, ප්‍රාණයටත් වඩා ආදරය කරන එකම පුත්‍රයා ලෙස ධනවත් කුලයක උපන්නෙමි."

‘‘ตโต จ วิญฺญุตํ ปตฺโต, เทวปุตฺเตน โจทิโต;

ปาสาทา โอรูหิตฺวาน, สมฺพุทฺธมุปสงฺกมึ.

"ඉන්පසු වියපත් වී බුද්ධිමත් බවට පත් වූ කල්හි, මරණ දූතයෙකු විසින් මෙහෙයවනු ලැබ, මම මාලිගාවෙන් බැස සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත එළඹුණෙමි."

‘‘โส เม ธมฺมมเทสยิ, อนุกมฺปาย โคตโม;

ทุกฺขํ ทุกฺขสมุปฺปาทํ, ทุกฺขสฺส จ อติกฺกมํ.

"ඒ ගෝතම බුදුරජාණන් වහන්සේ මට අනුකම්පාවෙන් ධර්මය දේශනා කළ සේක. එනම් දුක්ඛ සත්‍යය, දුක්ඛ සමුදය සත්‍යය සහ දුක්ඛ නිරෝධ සත්‍යයයි."

‘‘อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ, ทุกฺขูปสมคามินํ;

จตฺตาริ อริยสจฺจานิ, มุนิ ธมฺมมเทสยิ.

"දුක නිවීමේ මග වූ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය සහ චතුරාර්ය සත්‍යය ප්‍රකාශ කරන්නා වූ ධර්මය මුනිවරයාණන් වහන්සේ දේශනා කළ සේක."

‘‘ตสฺสาหํ วจนํ สุตฺวา, วิหรึ สาสเน รโต;

สมถํ ปฏิวิชฺฌาหํ, รตฺตินฺทิวมตนฺทิโต.

"මම උන්වහන්සේගේ වචනය අසා, ශාසනයෙහි ඇලී වාසය කරමින්, දිවා රාත්‍රී නොමැලිව සමථ විදර්ශනා ධර්මයන් අවබෝධ කරගත්තෙමි."

‘‘อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ, เย เม วิชฺชึสุ อาสวา;

สพฺเพ อาสุํ สมุจฺฉินฺนา, น จ อุปฺปชฺชเร ปุน.

"මා තුළ පැවති යම් ආශ්‍රව ධර්ම කෙනෙක් ඇද්ද, ඒ සියලු ආශ්‍රවයෝ මැනවින් සිඳ දමන ලදහ. ඒවා නැවත හට නොගනිති."

‘‘ปริยนฺตกตํ ทุกฺขํ, จริโมยํ สมุสฺสโย;

ชาติมรณสํสาโร, นตฺถิทานิ ปุนพฺภโว’’ติ.

"මම දුකෙහි අවසානය කළෙමි. මේ මාගේ අවසාන ශරීරයයි. ඉපදීම හා මැරීම ඇති මේ සංසාරය නිම විය. මින් මතු නැවත උපතක් නැත."

อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය වාසනාභාගිය සූත්‍රයයි.

๙๙. ตตฺถ [Pg.123] กตมํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ?

99. එහි නිබ්බේධභාගිය සූත්‍රය කුමක්ද?

‘‘อุทฺธํ อโธ สพฺพธิ วิปฺปมุตฺโต, อยํ อหสฺมีติ อนานุปสฺสี;

เอวํ วิมุตฺโต อุทตาริ โอฆํ, อติณฺณปุพฺพํ อปุนพฺภวายา’’ติ.

ඉහළ රූප අරූප ධාතූන්ගෙන් ද, පහළ කාම ධාතූන්ගෙන් ද යන සියලු ධාතූන්ගෙන් මිදුණු, “මම වෙමි” යන දෘෂ්ටියෙන් තොර වූ, මෙසේ මිදුණු තැනැත්තා පෙර කිසිදා තරණය නොකළ සංසාර ඕඝය නැවත උපතක් සිදු නොවීම පිණිස (නිවන සඳහා) තරණය කළේය.

อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය විනිවිද දකින (නෛර්යාණික) කොටසට අයත් සූත්‍රයකි.

‘‘สีลวโต, อานนฺท, น เจตนา กรณียา ‘กินฺติ เม อวิปฺปฏิสาโร ชาเยยฺยา’ติ. ธมฺมตา เอสา, อานนฺท, ยํ สีลวโต อวิปฺปฏิสาโร ชาเยยฺย. อวิปฺปฏิสารินา, อานนฺท, น เจตนา กรณียา ‘กินฺติ เม ปาโมชฺชํ ชาเยยฺยา’ติ. ธมฺมตา เอสา, อานนฺท, ยํ อวิปฺปฏิสาริโน ปาโมชฺชํ ชาเยยฺย. ปมุทิเตน, อานนฺท, น เจตนา กรณียา ‘กินฺติ เม ปีติ ชาเยยฺยา’ติ. ธมฺมตา เอสา, อานนฺท, ยํ ปมุทิตสฺส ปีติ ชาเยยฺย. ปีติมนสฺส, อานนฺท, น เจตนา กรณียา ‘กินฺติ เม กาโย ปสฺสมฺเภยฺยา’ติ. ธมฺมตา เอสา, อานนฺท, ยํ ปีติมนสฺส กาโย ปสฺสมฺเภยฺย. ปสฺสทฺธกายสฺส อานนฺท, น เจตนา กรณียา ‘กินฺตาหํ สุขํ เวทิเยยฺย’นฺติ. ธมฺมตา เอสา, อานนฺท, ยํ ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวทิเยยฺย. สุขิโน อานนฺท, น เจตนา กรณียา ‘กินฺติ เม สมาธิ ชาเยยฺยา’ติ. ธมฺมตา เอสา, อานนฺท, ยํ สุขิโน สมาธิ ชาเยยฺย. สมาหิตสฺส อานนฺท, น เจตนา กรณียา ‘กินฺตาหํ ยถาภูตํ ปชาเนยฺย’นฺติ. ธมฺมตา เอสา, อานนฺท, ยํ สมาหิโต ยถาภูตํ ปชาเนยฺย. ยถาภูตํ ปชานตา, อานนฺท, น เจตนา กรณียา ‘กินฺติ เม นิพฺพิทา ชาเยยฺยา’ติ. ธมฺมตา เอสา, อานนฺท, ยํ ยถาภูตํ ปชานนฺโต นิพฺพินฺเทยฺย. นิพฺพินฺทนฺเตน, อานนฺท, น เจตนา กรณียา ‘กินฺติ เม วิราโค ชาเยยฺยา’ติ. ธมฺมตา เอสา, อานนฺท, ยํ นิพฺพินฺทนฺโต วิรชฺเชยฺย. วิรชฺชนฺเตน อานนฺท น เจตนา กรณียา ‘กินฺติ เม วิมุตฺติ ชาเยยฺยา’ติ. ธมฺมตา เอสา, อานนฺท, ยํ วิรชฺชนฺโต วิมุจฺเจยฺย. วิมุตฺเตน, อานนฺท, น เจตนา กรณียา ‘กินฺติ เม วิมุตฺติญาณทสฺสนํ อุปฺปชฺเชยฺยา’ติ. ธมฺมตา เอสา, อานนฺท, ยํ วิมุตฺตสฺส วิมุตฺติญาณทสฺสนํ อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติ.

“ආනන්දයෙනි, සිල්වතා විසින් ‘මට පසුතැවිල්ලක් නැති ස්වභාවය (අවිප්පටිසාරය) ඇතිවේවා’ කියා චේතනාවක් (බලවත් උත්සාහයක්) කළ යුතු නැත. ආනන්දයෙනි, සිල්වතාට පසුතැවිල්ලක් නැති ස්වභාවය ඇතිවීම ධර්මතාවයකි. ආනන්දයෙනි, පසුතැවිලි නොවන තැනැත්තා හට ‘මට ප්‍රමෝදය ඇතිවේවා’ කියා චේතනා කළ යුතු නැත. ආනන්දයෙනි, පසුතැවිලි නොවන තැනැත්තාට ප්‍රමෝදය ඇතිවීම ධර්මතාවයකි. ආනන්දයෙනි, ප්‍රමෝදයට පත් වූ තැනැත්තා විසින් ‘මට ප්‍රීතිය ඇතිවේවා’ කියා චේතනා කළ යුතු නැත. ආනන්දයෙනි, ප්‍රමෝදයට පත් වූවහුට ප්‍රීතිය ඇතිවීම ධර්මතාවයකි. ආනන්දයෙනි, ප්‍රීතිමත් සිත් ඇති තැනැත්තා විසින් ‘මාගේ කය සංසිඳේවා’ කියා චේතනා කළ යුතු නැත. ආනන්දයෙනි, ප්‍රීතිමත් සිත් ඇති තැනැත්තාගේ කය සංසිඳීම ධර්මතාවයකි. ආනන්දයෙනි, සංසිඳුණු කයක් ඇති තැනැත්තා විසින් ‘මම සැපයක් විඳිමි’ කියා චේතනා කළ යුතු නැත. ආනන්දයෙනි, සංසිඳුණු කයක් ඇත්තා සැප විඳීම ධර්මතාවයකි. ආනන්දයෙනි, සැපවත් තැනැත්තා විසින් ‘මට සමාධිය ඇතිවේවා’ කියා චේතනා කළ යුතු නැත. ආනන්දයෙනි, සැපවත් තැනැත්තාට සමාධිය ඇතිවීම ධර්මතාවයකි. ආනන්දයෙනි, සමාහිත වූ (සිත එකඟ වූ) තැනැත්තා විසින් ‘මම ඇති තතු පරිදි දැනගනිමි’ කියා චේතනා කළ යුතු නැත. ආනන්දයෙනි, සමාහිත වූ තැනැත්තා ඇති තතු පරිදි දැනගැනීම ධර්මතාවයකි. ආනන්දයෙනි, ඇති තතු පරිදි දැනගන්නා තැනැත්තා විසින් ‘මට කලකිරීම (නිබ්බිදාව) ඇතිවේවා’ කියා චේතනා කළ යුතු නැත. ආනන්දයෙනි, ඇති තතු පරිදි දැනගන්නා තැනැත්තාට කලකිරීම ඇතිවීම ධර්මතාවයකි. ආනන්දයෙනි, කලකිරීමට පත් වන්නා විසින් ‘මට නොඇලීම (විරාගය) ඇතිවේවා’ කියා චේතනා කළ යුතු නැත. ආනන්දයෙනි, කලකිරුණා වූ තැනැත්තාට නොඇලීම ඇතිවීම ධර්මතාවයකි. ආනන්දයෙනි, නොඇලුණු තැනැත්තා විසින් ‘මට විමුක්තිය (මිදීම) ඇතිවේවා’ කියා චේතනා කළ යුතු නැත. ආනන්දයෙනි, නොඇලුණු තැනැත්තා විමුක්තියට පත්වීම ධර්මතාවයකි. ආනන්දයෙනි, විමුක්තියට පත් වූ තැනැත්තා විසින් ‘මට විමුක්ති ඥාන දර්ශනය ඇතිවේවා’ කියා චේතනා කළ යුතු නැත. ආනන්දයෙනි, විමුක්තියට පත් වූවහුට විමුක්ති ඥාන දර්ශනය ඇතිවීම ධර්මතාවයකි.”

อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය විනිවිද දකින (නෛර්යාණික) කොටසට අයත් සූත්‍රයකි.

๑๐๐.

100.

‘‘ยทา [Pg.124] หเว ปาตุภวนฺติ ธมฺมา, อาตาปิโน ฌายโต พฺราหฺมณสฺส;

อถสฺส กงฺขา วปยนฺติ สพฺพา, ยโต ปชานาติ สเหตุธมฺม’’นฺติ.

කෙලෙස් තවන වීර්යය ඇති, ධ්‍යාන වඩන්නා වූ ඒ රහතන් වහන්සේට යම් කලෙක (බෝධිපාක්ෂික) ධර්මයන් පහළ වේ ද, එවිට හේතු සහිත වූ ධර්මයන් මැනවින් අවබෝධ කරගන්නා බැවින් උන්වහන්සේගේ සියලු සැකයන් සැබවින්ම දුරු වී යයි.

อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය විනිවිද දකින (නෛර්යාණික) කොටසට අයත් සූත්‍රයකි.

‘‘ยทา หเว ปาตุภวนฺติ ธมฺมา, อาตาปิโน ฌายโต พฺราหฺมณสฺส;

อถสฺส กงฺขา วปยนฺติ สพฺพา, ยโต ขยํ ปจฺจยานํ อเวที’’ติ.

කෙලෙස් තවන වීර්යය ඇති, ධ්‍යාන වඩන්නා වූ ඒ රහතන් වහන්සේට යම් කලෙක (බෝධිපාක්ෂික) ධර්මයන් පහළ වේ ද, එවිට ප්‍රත්‍යයන්ගේ ක්ෂය වීම (නිවන) අවබෝධ කරගන්නා බැවින් උන්වහන්සේගේ සියලු සැකයන් සැබවින්ම දුරු වී යයි.

อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය විනිවිද දකින (නෛර්යාණික) කොටසට අයත් සූත්‍රයකි.

‘‘กึนุ กุชฺฌสิ มา กุชฺฌิ, อกฺโกโธ ติสฺส เต วรํ;

โกธมานมกฺขวินยตฺถํ หิ, ติสฺส พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตี’’ติ.

“තිස්සය, ඔබ කුමකට කිපෙන්නෙහි ද? නොකිපෙන්න. තිස්සය, ක්‍රෝධ නොකිරීම ඔබට උතුම් වේ. ක්‍රෝධය, මානය සහ ගුණමකු බව දමනය කරනු පිණිසම තිස්සය, මේ ශාසනයෙහි බඹසර වසනු ලැබේ.”

อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය විනිවිද දකින (නෛර්යාණික) කොටසට අයත් සූත්‍රයකි.

‘‘กทาหํ นนฺทํ ปสฺเสยฺยํ, อารญฺญํ ปํสุกูลิกํ;

อญฺญาตุญฺเฉน ยาเปนฺตํ, กาเมสุ อนเปกฺขิน’’นฺติ.

“ආරණ්‍යවාසී වූ ද, පංසුකූලික ධුතාංගය රකින්නා වූ ද, කිසිවෙකුට නොදැනෙන සේ පිණ්ඩපාතයෙන් යැපෙන්නා වූ ද, කාමයන්හි අපේක්ෂාවක් නැති නන්ද තෙරුන් මම කවදා දකිම් ද?”

อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය විනිවිද දකින (නෛර්යාණික) කොටසට අයත් සූත්‍රයකි.

‘‘กึสุ เฉตฺวา สุขํ เสติ, กึสุ เฉตฺวา น โสจติ;

กิสฺสสฺสุ เอกธมฺมสฺส, วธํ โรเจสิ โคตมาติ.

“ගෞතමයන් වහන්ස, කුමක් නැසීමෙන් සුවසේ නිදිය හැකි ද? කුමක් නැසීමෙන් ශෝක නොකරන්නේ ද? කිනම් එකම ධර්මයක් නැසීම ඔබ වහන්සේ අගය කරන සේක් ද?”

‘‘โกธํ เฉตฺวา สุขํ เสติ, โกธํ เฉตฺวา น โสจติ;

โกธสฺส วิสมูลสฺส, มธุรคฺคสฺส พฺราหฺมณ;

วธํ อริยา ปสํสนฺติ, ตํ หิ เฉตฺวา น โสจตี’’ติ.

“බ්‍රාහ්මණය, ක්‍රෝධය නැසීමෙන් සුවසේ නිදිය හැකිය. ක්‍රෝධය නැසීමෙන් ශෝක නොකරයි. විෂ සහිත මුලක් ඇති, මී පැණි බඳු අගක් (ප්‍රීතියක්) ඇති ක්‍රෝධය නැසීම ආර්යයෝ පසසති. සැබවින්ම එය නසා ශෝක නොකරයි.”

อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය විනිවිද දකින (නෛර්යාණික) කොටසට අයත් සූත්‍රයකි.

‘‘กึสุ หเน อุปฺปติตํ, กึสุ ชาตํ วิโนทเย;

กิญฺจสฺสุ ปชเห ธีโร, กิสฺสาภิสมโย สุโข.

“මතු වී එන කුමක් නැසිය යුතු ද? තමා තුළ උපන් කුමක් දුරු කළ යුතු ද? නුවණැත්තා කුමක් අත්හළ යුතු ද? කුමක් අවබෝධ කර ගැනීම සැපයක් ද?”

‘‘โกธํ [Pg.125] หเน อุปฺปติตํ, ราคํ ชาตํ วิโนทเย;

อวิชฺชํ ปชเห ธีโร, สจฺจาภิสมโย สุโข’’ติ.

“මතු වී එන ක්‍රෝධය නැසිය යුතුය. තමා තුළ උපන් රාගය දුරු කළ යුතුය. නුවණැත්තා අවිද්‍යාව අත්හළ යුතුය. චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කර ගැනීම සැපයකි.”

อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය විනිවිද දකින (නෛර්යාණික) කොටසට අයත් සූත්‍රයකි.

๑๐๑.

101.

‘‘สตฺติยา วิย โอมฏฺโฐ, ฑยฺหมาโนว มตฺถเก;

กามราคปฺปหานาย, สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช.

“තම හිස මත හෙල්ලකින් පහර දුන්නාක් මෙන් ද, හිස ගිනි ගත්තාක් මෙන් ද සලකා, සිහි නුවණින් යුත් භික්ෂුව කාම රාගය ප්‍රහාණය කිරීම පිණිස වාසය කළ යුතුය.”

‘‘สตฺติยา วิย โอมฏฺโฐ, ฑยฺหมาโนว มตฺถเก;

สกฺกายทิฏฺฐิปฺปหานาย, สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช’’ติ.

“තම හිස මත හෙල්ලකින් පහර දුන්නාක් මෙන් ද, හිස ගිනි ගත්තාක් මෙන් ද සලකා, සිහි නුවණින් යුත් භික්ෂුව සක්කාය දිට්ඨිය ප්‍රහාණය කිරීම පිණිස වාසය කළ යුතුය.”

อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය විනිවිද දකින (නෛර්යාණික) කොටසට අයත් සූත්‍රයකි.

‘‘สพฺเพ ขยนฺตา นิจยา, ปตนนฺตา สมุสฺสยา;

สพฺเพสํ มรณมาคมฺม, สพฺเพสํ ชีวิตมทฺธุวํ;

เอตํ ภยํ มรเณ เปกฺขมาโน, ปุญฺญานิ กยิราถ สุขาวหานิ.

“රැස් කරන ලද සියලු සම්පත් ක්ෂය වීමෙන් කෙළවර වේ. ගොඩනගන ලද සියලු ඉදිකිරීම් කඩා වැටීමෙන් කෙළවර වේ. සියලු සත්වයන් මරණයට පත්වන බැවින්, සියල්ලන්ගේම ජීවිතය අනිත්‍යය. මරණය නමැති මේ භය දකිමින්, සැප ගෙන දෙන පින් කළ යුතුය.”

‘‘สพฺเพ ขยนฺตา นิจยา, ปตนนฺตา สมุสฺสยา;

สพฺเพสํ มรณมาคมฺม, สพฺเพสํ ชีวิตมทฺธุวํ;

เอตํ ภยํ มรเณ เปกฺขมาโน, โลกามิสํ ปชเห สนฺติเปกฺโข’’ติ.

“රැස් කරන ලද සියලු සම්පත් ක්ෂය වීමෙන් කෙළවර වේ. ගොඩනගන ලද සියලු ඉදිකිරීම් කඩා වැටීමෙන් කෙළවර වේ. සියලු සත්වයන් මරණයට පත්වන බැවින්, සියල්ලන්ගේම ජීවිතය අනිත්‍යය. මරණය නමැති මේ භය දකිමින්, ශාන්තිය (නිවන) අපේක්ෂාවෙන් ලෝක ආමිසයන් අත්හළ යුතුය.”

อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය විනිවිද දකින (නෛර්යාණික) කොටසට අයත් සූත්‍රයකි.

‘‘สุขํ สยนฺติ มุนโย, น เต โสจนฺติ มาวิธ;

เยสํ ฌานรตํ จิตฺตํ, ปญฺญวา สุสมาหิโต;

อารทฺธวีริโย ปหิตตฺโต, โอฆํ ตรติ ทุตฺตรํ.

“මුනිවරු සුවසේ සැතපෙති. ඔවුහු මෙහි ශෝක නොකරති. යම් කෙනෙකුගේ සිත ධ්‍යානයෙහි ඇලුණේ ද, ප්‍රඥාවන්ත වූ, මැනවින් සමාහිත වූ, පටන් ගත් වීර්යය ඇති, නිවනට මෙහෙයවූ සිත ඇති ඒ මුනිවරයා තරණය කිරීමට අපහසු සංසාර ඕඝය තරණය කරයි.”

‘‘วิรโต กามสญฺญาย, สพฺพสํโยชนาตีโต ;

นนฺทิภวปริกฺขีโณ, โส คมฺภีเร น สีทตี’’ติ.

“කාම සංඥාවන්ගෙන් දුරු වූ, සියලු සංයෝජනයන් ඉක්මවා ගිය, භවයෙහි ඇල්ම සහ රාගය ක්ෂය කළ ඒ මුනිවරයා ගැඹුරු වූ සංසාර සාගරයෙහි ගිලී නොයයි.”

อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය විනිවිද දකින (නෛර්යාණික) කොටසට අයත් සූත්‍රයකි.

‘‘สทฺทหาโน อรหตํ, ธมฺมํ นิพฺพานปตฺติยา;

สุสฺสูสํ ลภเต ปญฺญํ, อปฺปมตฺโต วิจกฺขโณ.

“නිවනට පැමිණීම පිණිස අර්හත් උතුමන්ගේ ධර්මය කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව ඇති, අවධානයෙන් යුතුව ධර්මය අසන්නා වූ, අප්‍රමාදී වූ, විචක්ෂණශීලී තැනැත්තා ප්‍රඥාව ලබයි.”

ปติรูปการี [Pg.126] ธุรวา, อุฏฺฐาตา วินฺทเต ธนํ;

สจฺเจน กิตฺตึ ปปฺโปติ, ททํ มิตฺตานิ คนฺถติ;

อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ, เอวํ เปจฺจ น โสจตี’’ติ.

“සුදුසු පරිදි කටයුතු කරන, ධෛර්යවන්ත වූ, උත්සාහවන්ත වූ පණ්ඩිතයා ලෞකික හා ලෝකෝත්තර ධනය ලබයි. සත්‍යය කරණකොට ගෙන කීර්තියට පත්වේ. දීමෙන් මිතුරන් ඇති කර ගනියි. මෙලොවින් පරලොවට ගොස් මෙසේ මතු උපතෙහි ශෝක නොකරයි.”

อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය විනිවිද දකින (නෛර්යාණික) කොටසට අයත් සූත්‍රයකි.

‘‘สพฺพคนฺถปหีนสฺส, วิปฺปมุตฺตสฺส เต สโต;

สมณสฺส น ตํ สาธุ, ยทญฺญมนุสาสสีติ.

සියලු ග්‍රන්ථයන් (බන්ධනයන්) ප්‍රහීණ කළා වූ, කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු, සිහිබුද්ධියෙන් යුත් ශ්‍රමණයෙකු හට (වෛරී සිතින්) අන්‍යයන්ට අනුශාසනා කිරීම යහපත් නොවේ.

‘‘เยน เกนจิ วณฺเณน, สํวาโส สกฺก ชายติ;

น ตํ อรหติ สปฺปญฺโญ, มนสา อนุกมฺปิตุํ.

ශක්‍රය, යම් කිසි ආකාරයකින් එක්ව වාසය කිරීමක් ඇති වේ ද, එබඳු පුද්ගලයා කෙරෙහි සිතින් අනුකම්පා නොකිරීමට ප්‍රඥාවන්තයාට සුදුසු නොවේ.

‘‘มนสา เจ ปสนฺเนน, ยทญฺญมนุสาสติ;

น เตน โหติ สํยุตฺโต, ยานุกมฺปา อนุทฺทยา’’ติ.

ඉදින් පහන් වූ සිතින් (කරුණාවෙන්) අන්‍යයෙකුට අනුශාසනා කරයි නම්, ඒ අනුශාසනය නිසා ඔහු කෙලෙසුන්ගෙන් බැඳෙන්නේ නැත; එහි ඇත්තේ අනුකම්පාව හා දයාව පමණි.

อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය විනිවිද දකින ප්‍රඥාවට (නිර්වේදයට) අයත් සූත්‍රයකි.

๑๐๒.

102.

‘‘ราโค จ โทโส จ กุโตนิทานา, อรตี รตี โลมหํโส กุโตชา;

กุโต สมุฏฺฐาย มโนวิตกฺกา, กุมารกา ธงฺกมิโวสฺสชนฺติ.

රාගය හා ද්වේෂය කුමන හේතුවකින් උපදියිද? නොඇල්ම, ඇල්ම හා ලොමුදහගැනීම උපදින්නේ කොහෙන්ද? දරුවන් කපුටෙකු බැඳ මුදා හරින්නාක් මෙන්, කුමන කරුණකින් හටගත් මනෝ විතර්කයෝ සිත කැළඹීමට පත් කරත්ද?

‘‘ราโค จ โทโส จ อิโตนิทานา, อรตี รตี โลมหํโส อิโตชา;

อิโต สมุฏฺฐาย มโนวิตกฺกา, กุมารกา ธงฺกมิโวสฺสชนฺติ.

යක්ෂය, අසන්න. රාගය හා ද්වේෂය හටගන්නේ මේ (ආත්මභාවය) මුල් කරගෙනය. නොඇල්ම, ඇල්ම හා ලොමුදහගැනීම උපදින්නේ මෙයින්මය. දරුවන් කපුටෙකු බැඳ මුදා හරින්නාක් මෙන්, මෙයින් හටගත් මනෝ විතර්කයෝ සිත කැළඹීමට පත් කරති.

‘‘สฺเนหชา อตฺตสมฺภูตา, นิคฺโรธสฺเสว ขนฺธชา;

ปุถุ วิสตฺตา กาเมสุ, มาลุวาว วิตตา วเน.

තෘෂ්ණාව නමැති තෙතමනයෙන් උපන්, (පඤ්ච උපාදානස්කන්ධ සංඛ්‍යාත) ස්වකීය ආත්මභාවයෙන් හටගත් මේ කෙලෙස්, නුග ගසක කඳෙන් පැනනගින අතු මෙන් ද, වනයෙහි පැතිරී යන මාළුව වැලක් මෙන් ද, කාමයන් කෙරෙහි විවිධාකාරයෙන් ඇලී පවතී.

‘‘เย นํ ปชานนฺติ ยโตนิทานํ, เต นํ วิโนเทนฺติ สุโณหิ ยกฺข;

เต ทุตฺตรํ โอฆมิมํ ตรนฺติ, อติณฺณปุพฺพํ อปุนพฺภวายา’’ติ.

යක්ෂය, අසන්න. යමෙක් මේ කෙලෙසුන් උපදින හේතුව දනිත් ද, ඔවුහු ඒ තෘෂ්ණාව දුරු කරති. ඔවුහු මින් පෙර කිසිදාක තරණය නොකළා වූ, තරණය කිරීමට ඉතා දුෂ්කර වූ මේ සංසාර ඕඝය නැවත උපතක් සිදු නොවන නිවන උදෙසා තරණය කරති.

อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය විනිවිද දකින ප්‍රඥාවට (නිර්වේදයට) අයත් සූත්‍රයකි.

‘‘ทุกฺกรํ [Pg.127] ภควา สุทุกฺกรํ ภควา’’ติ;

“භාග්‍යවතුන් වහන්ස, (මේ මහණදම් පිරීම) ඉතා දුෂ්කරය, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ඉතාම දුෂ්කරය” යැයි (කාමද නම්) දේවපුත්‍රයා පැවසීය.

‘‘ทุกฺกรํ วาปิ กโรนฺติ, [กามทาติ ภควา]เสกฺขา สีลสมาหิตา;

ฐิตตฺตา อนคาริยุเปตสฺส, ตุฏฺฐิ โหติ สุขาวหา’’ติ.

“කාමදය, දුෂ්කර වුව ද, ශීලයෙන් යුත්, ස්ථිර ගුණයෙන් යුත් සප්ත ශෛක්ෂ්‍ය පුද්ගලයෝ එය සිදු කරති. පැවිදි බවට පත් වූවහුට (සිව්පසයෙහි ඇති) සතුට සැපත උදා කරයි” යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

‘‘ทุลฺลภา ภควา ยทิทํ ตุฏฺฐี’’ติ;

‘‘ทุลฺลภํ วาปิ ลภนฺติ, [กามทาติ ภควา]จิตฺตวูปสเม รตา;

เยสํ ทิวา จ รตฺโต จ, ภาวนาย รโต มโน’’ติ.

“භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ඒ සතුට ලැබීම ඉතා දුෂ්කරය” යැයි දේවපුත්‍රයා කීය. “කාමදය, දිවා රාත්‍රී දෙක්හි භාවනාවෙහි ඇලුණු සිත් ඇති, සිත සංසිඳුවා ගැනීමෙහි නිරත වූවෝ ඒ දුෂ්කර වූ සතුට ලබති” යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

‘‘ทุสฺสมาทหํ ภควา ยทิทํ จิตฺต’’นฺติ;

‘‘ทุสฺสมาทหํ วาปิ สมาทหนฺติ, [กามทาติ ภควา]อินฺทฺริยูปสเม รตา;

เต เฉตฺวา มจฺจุโน ชาลํ, อริยา คจฺฉนฺติ กามทา’’ติ.

“භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මේ සිත සමාධිගත කිරීම ඉතා දුෂ්කරය” යැයි දේවපුත්‍රයා කීය. “කාමදය, ඉන්ද්‍රියයන් සංසිඳුවා ගැනීමෙහි ඇලුණු ආර්යයෝ ඒ දුෂ්කර වූ සිත සමාධිගත කරති. ඔවුහු මාරයාගේ (කෙලෙස්) දැල සිඳ බිඳ දමා නිවනට යති” යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

‘‘ทุคฺคโม ภควา วิสโม มคฺโค’’ติ;

‘‘ทุคฺคเม วิสเม วาปิ, อริยา คจฺฉนฺติ กามท ;

อนริยา วิสเม มคฺเค, ปปตนฺติ อวํสิรา;

อริยานํ สโม มคฺโค, อริยา หิ วิสเม สมา’’ติ.

“භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ඒ මාවත ගමන් කිරීමට අපහසුය, විසමය” යැයි දේවපුත්‍රයා කීය. “කාමදය, ඒ දුෂ්කර වූ විසම මාවතෙහි වුව ද ආර්යයෝ ගමන් කරති. අනාර්යයෝ ඒ විසම මාවතෙහි හිස යටට හැරී ඇද වැටෙති. ආර්යයන් වහන්සේලාට ඒ මාවත සමතල වූවකි. මන්ද, ආර්යයෝ විසම තැන්හි පවා සමබරව වෙසෙති” යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය විනිවිද දකින ප්‍රඥාවට (නිර්වේදයට) අයත් සූත්‍රයකි.

๑๐๓.

103.

‘‘อิทํ หิ ตํ เชตวนํ, อิสิสงฺฆนิเสวิตํ;

อาวุตฺถํ ธมฺมราเชน, ปีติสญฺชนนํ มม.

සෘෂිවරයන් වහන්සේලා (රහතන් වහන්සේලා) විසින් ඇසුරු කරන ලද, ධර්මරාජයන් වහන්සේ විසින් වැඩසිටින්නා වූ මේ ජේතවනය මාගේ සිතෙහි ඉමහත් ප්‍රීතියක් ඇති කරයි.

‘‘กมฺมํ วิชฺชา จ ธมฺโม จ, สีลํ ชีวิตมุตฺตมํ;

เอเตน มจฺจา สุชฺฌนฺติ, น โคตฺเตน ธเนน วา.

කර්මය (මග සිතෙහි චේතනාව), විද්‍යාව (ප්‍රඥාව), ධර්මය (සමාධිය), ශීලය හා උතුම් දිවි පැවැත්ම යන මෙයින් ම සත්වයෝ පිරිසිදු වෙති; ගෝත්‍රයෙන් හෝ ධනයෙන් පිරිසිදු නොවෙති.

‘‘ตสฺมา หิ ปณฺฑิโต โปโส, สมฺปสฺสํ อตฺถมตฺตโน;

โยนิโส วิจิเน ธมฺมํ, เอวํ ตตฺถ วิสุชฺฌติ.

එබැවින් තමාගේ යහපත දකින පණ්ඩිත මනුෂ්‍යයා නුවණින් යුතුව ධර්මය විමසිය යුතුය. එවිට ඔහු ඒ ආර්ය මාර්ගයෙහි පිරිසිදු භාවයට පත් වේ.

‘‘สาริปุตฺโตว [Pg.128] ปญฺญาย, สีเลน อุปสเมน จ;

โยปิ ปารงฺคโต ภิกฺขุ, เอตาวปรโม สิยา’’ติ.

ප්‍රඥාවෙන්, ශීලයෙන් හා සංසිඳීමෙන් සාරිපුත්තයන් වහන්සේ හා සමාන වන, නිවනට පැමිණි යම් භික්ෂුවක් වේ නම්, ඔහු ද උතුම්ම තත්ත්වයට පත් වූවෙකි.

อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය විනිවිද දකින ප්‍රඥාවට (නිර්වේදයට) අයත් සූත්‍රයකි.

‘‘อตีตํ นานฺวาคเมยฺย, นปฺปฏิกงฺเข อนาคตํ;

ยทตีตํ ปหีนํ ตํ, อปฺปตฺตญฺจ อนาคตํ.

අතීතය පසුපස හඹා නොයා යුතුය, අනාගතය පතා නොසිටිය යුතුය; මන්ද, අතීතය අප පසුකර අවසානය, අනාගතය තවම පැමිණ නැත.

‘‘ปจฺจุปฺปนฺนญฺจ โย ธมฺมํ, ตตฺถ ตตฺถ วิปสฺสติ;

อสํหีรํ อสํกุปฺปํ, ตํ วิทฺวา มนุพฺรูหเย.

යමෙක් වර්තමානයෙහි හටගන්නා ධර්මයන් ඒ ඒ තන්හි විදර්ශනා නුවණින් දකී ද, (කෙලෙසුන්ගෙන්) නොසැලෙන, නොසෙල්වෙන ඒ විදර්ශනා ඥානය පණ්ඩිතයා විසින් වඩා වර්ධනය කළ යුතුය.

‘‘อชฺเชว กิจฺจมาตปฺปํ, โก ชญฺญา มรณํ สุเว;

น หิ โน สงฺครํ เตน, มหาเสเนน มจฺจุนา.

කෙලෙස් තවන වීරිය අදම කළ යුතුය, හෙට මරණය පැමිණේ දැයි කවුරු දනිත්ද? මන්ද, මහා සේනාවක් පිරිවරා ගත් ඒ මරු සමඟ අපගේ කිසිදු ගිවිසුමක් නැත.

‘‘เอวํ วิหารึ อาตาปึ, อโหรตฺตมตนฺทิตํ;

ตํ เว ‘‘ภทฺเทกรตฺโต’’ติ, สนฺโต อาจิกฺขเต มุนี’’ติ.

මෙසේ කෙලෙස් තවන වීරියෙන් යුතුව, දිවා රාත්‍රී දෙක්හි කම්මැලි නොවී වාසය කරන්නා වූ ඒ පුද්ගලයා 'භද්‍රේකරත්ත' (එක් සොඳුරු රාත්‍රියක් ඇති තැනැත්තා) යැයි ශාන්ත වූ මුනිවරයන් වහන්සේ වදාරන සේක.

อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය විනිවිද දකින ප්‍රඥාවට (නිර්වේදයට) අයත් සූත්‍රයකි.

‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, สจฺฉิกาตพฺพานิ. กตมานิ จตฺตาริ? อตฺถิ, ภิกฺขเว, ธมฺมา จกฺขุนา ปญฺญาย จ สจฺฉิกาตพฺพา, อตฺถิ ธมฺมา สติยา ปญฺญาย จ สจฺฉิกาตพฺพา, อตฺถิ ธมฺมา กาเยน ปญฺญาย จ สจฺฉิกาตพฺพา, อตฺถิ ธมฺมา ปญฺญาย เวทิตพฺพา, ปญฺญาย จ สจฺฉิกาตพฺพา.

“මහණෙනි, පසක් කළ යුතු ධර්ම සතරකි. ඒ සතර මොනවාද? මහණෙනි, ඇතැම් ධර්ම ඇසින් හා ප්‍රඥාවෙන් පසක් කළ යුතුය. ඇතැම් ධර්ම සිහියෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් පසක් කළ යුතුය. ඇතැම් ධර්ම කයින් හා ප්‍රඥාවෙන් පසක් කළ යුතුය. ඇතැම් ධර්ම ප්‍රඥාවෙන්ම දැනගත යුතු අතර ප්‍රඥාවෙන්ම පසක් කළ යුතුය.”

‘‘กตเม จ, ภิกฺขเว, ธมฺมา จกฺขุนา ปญฺญาย จ สจฺฉิกาตพฺพา? ทิพฺพจกฺขุ สุวิสุทฺธํ อติกฺกนฺตมานุสกํ จกฺขุนา ปญฺญาย จ สจฺฉิกาตพฺพํ.

“මහණෙනි, ඇසින් හා ප්‍රඥාවෙන් පසක් කළ යුතු ධර්ම කවරේද? මිනිස් ඇස ඉක්මවා ගිය ඉතා පිරිසිදු වූ දිව්‍ය චක්ෂුස ඇසින් හා ප්‍රඥාවෙන් පසක් කළ යුතුය.”

‘‘กตเม จ, ภิกฺขเว, ธมฺมา สติยา ปญฺญาย จ สจฺฉิกาตพฺพา? ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติ สติยา ปญฺญาย จ สจฺฉิกาตพฺพา.

“මහණෙනි, සිහියෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් පසක් කළ යුතු ධර්ම කවරේද? පෙර විසූ කඳ පිළිවෙළ සිහි කිරීමේ ඥානය (පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඥානය) සිහියෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් පසක් කළ යුතුය.”

‘‘กตเม จ, ภิกฺขเว, ธมฺมา กาเยน ปญฺญาย จ สจฺฉิกาตพฺพา? อิทฺธิวิธา นิโรธา กาเยน ปญฺญาย จ สจฺฉิกาตพฺพา.

“මහණෙනි, කයින් හා ප්‍රඥාවෙන් පසක් කළ යුතු ධර්ම කවරේද? ඉද්ධිවිධ ප්‍රාතිහාර්යයන් හා නිරෝධ සමාපත්තිය කයින් හා ප්‍රඥාවෙන් පසක් කළ යුතුය.”

‘‘กตเม จ, ภิกฺขเว, ธมฺมา ปญฺญาย เวทิตพฺพา, ปญฺญาย สจฺฉิกาตพฺพา? อาสวานํ ขเย ญาณํ ปญฺญาย เวทิตพฺพํ, ปญฺญาย จ สจฺฉิกาตพฺพ’’นฺติ.

“මහණෙනි, ප්‍රඥාවෙන් දැනගත යුතු හා ප්‍රඥාවෙන් පසක් කළ යුතු ධර්ම කවරේද? ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීමේ ඥානය (ආසවක්ඛය ඥානය) ප්‍රඥාවෙන්ම දැනගත යුතුය, ප්‍රඥාවෙන්ම පසක් කළ යුතුය.”

อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය නිර්වේධභාගිය සූත්‍රයයි.

๑๐๔. ตตฺถ [Pg.129] กตมํ อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ?

104. එහි අසේක්ඛභාගිය සූත්‍රය කවරේද?

‘‘ยสฺส เสลูปมํ จิตฺตํ, ฐิตํ นานุปกมฺปติ;

วิรตฺตํ รชนีเยสุ, โกปเนยฺเย น กุปฺปติ;

ยสฺเสวํ ภาวิตํ จิตฺตํ, กุโต นํ ทุกฺขเมสฺสตี’’ติ.

“යමෙකුගේ සිත පර්වතයක් මෙන් නොසැලී පවතීද, ලෝකධර්මයන්ගෙන් කම්පා නොවේද; ඇලිය යුතු දැයෙහි නොඇලේද, කිපිය යුතු දැයෙහි නොකිපේද; මෙලෙස වඩන ලද සිතක් ඇති ඔහු කරා දුකක් කෙසේ නම් පැමිණේවිද?”

อิทํ อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය අසේක්ඛභාගිය සූත්‍රයයි.

อายสฺมโต จ สาริปุตฺตสฺส จาริกาทสมํ เวยฺยากรณํ กาตพฺพนฺติ.

ආයුෂ්මත් සාරිපුත්තයන් වහන්සේගේ චාරිකා පිළිබඳ දසවන ව්‍යාකරණය (විස්තරය) කටයුතුයි.

อิทํ อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය අසේක්ඛභාගිය සූත්‍රයයි.

‘‘โย พฺราหฺมโณ พาหิตปาปธมฺโม, นิหุํหุงฺโก นิกฺกสาโว ยตตฺโต;

เวทนฺตคู วูสิตพฺรหฺมจริโย, ธมฺเมน โส พฺรหฺมวาทํ วเทยฺย;

ยสฺสุสฺสทา นตฺถิ กุหิญฺจิ โลเก’’ติ.

“යම් බ්‍රාහ්මණයෙක් පව් බැහැර කළේද, අහංකාරයෙන් තොරද, කෙලෙස් මල රහිතද, දැමුණු සිත් ඇත්තේද; මාර්ග ඥානයෙන් නිවනට පැමිණියා වූද, වැස නිම කළ බඹසර ඇත්තේද; ලෝකයෙහි කිසිදු තැනක උත්සන්න වූ කෙලෙස් නැති ඔහු, ධර්මානුකූලව තමා බ්‍රාහ්මණයෙකු යැයි පවසන්නේය.”

อิทํ อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය අසේක්ඛභාගිය සූත්‍රයයි.

‘‘พาหิตฺวา ปาปเก ธมฺเม, เย จรนฺติ สทา สตา;

ขีณสํโยชนา พุทฺธา, เต เว โลกสฺมิ พฺราหฺมณา’’ติ.

“පව්කාර ධර්මයන් බැහැර කොට, නිතර සිහියෙන් යුතුව හැසිරෙන, සංයෝජනයන් ක්ෂය කළ ඒ අවබෝධය ලැබූ උත්තමයෝ ලෝකයෙහි සැබෑ බ්‍රාහ්මණයෝ වෙති.”

อิทํ อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය අසේක්ඛභාගිය සූත්‍රයයි.

‘‘ยตฺถ อาโป จ ปถวี, เตโช วาโย น คาธติ;

น ตตฺถ สุกฺกา โชตนฺติ, อาทิจฺโจ นปฺปกาสติ;

น ตตฺถ จนฺทิมา ภาติ, ตโม ตตฺถ น วิชฺชติ.

“යම් නිවනක ජලය, පඨවිය, තේජස හා වායුව පිහිටක් නොලබයිද; එහි තරු බබළන්නේ නැත, හිරු ප්‍රකාශ වන්නේ නැත; එහි සඳු නොබබළයි, අන්ධකාරයක් ද එහි විද්‍යාමාන නොවේ.”

‘‘ยทา จ อตฺตนาเวทิ, มุนิ โมเนน พฺราหฺมโณ;

อถ รูปา อรูปา จ, สุขทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติ.

“යම් කලෙක බ්‍රාහ්මණ වූ මුනිවරයා තම ප්‍රඥාවෙන් (නිවන) තමාම අවබෝධ කරගනීද; එකල්හි ඔහු රූප - අරූපයන්ගෙන් හා සැප - දුක්වලින් නිදහස් වන්නේය.”

อิทํ อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය අසේක්ඛභාගිය සූත්‍රයයි.

‘‘ยทา สเกสุ ธมฺเมสุ, ปารคู โหติ พฺราหฺมโณ;

อถ เอตํ ปิสาจญฺจ, ปกฺกุลญฺจาติวตฺตตี’’ติ.

“යම් කලෙක බ්‍රාහ්මණයා ස්වකීය ධර්මයන්හි (පඤ්ච උපාදානස්කන්ධයන්හි) පරතෙරට පත්වේද; එකල්හි ඔහු මේ කෙලෙස් නමැති පිශාචයාගෙන් හා මේ අක්කුල පක්කුලයන්ගෙන් (භීතියෙන්) එතෙර වන්නේය.”

อิทํ อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය අසේක්ඛභාගිය සූත්‍රයයි.

‘‘นาภินนฺทติ [Pg.130] อายนฺตึ, ปกฺกมนฺตึ น โสจติ;

สงฺคา สงฺคามชึ มุตฺตํ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณ’’นฺติ.

“පැමිණෙන දෑ ගැන සතුටු නොවෙයි, නික්ම යන දෑ ගැන ශෝක නොවෙයි; පඤ්චවිධ ඇලීම්වලින් මිදුණු, සංග්‍රාමය දිනූ ඒ උත්තමයා මම බ්‍රාහ්මණයා යයි කියමි.”

อิทํ อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය අසේක්ඛභාගිය සූත්‍රයයි.

‘‘น อุทเกน สุจี โหติ, พหฺเวตฺถ นฺหายตี ชโน;

ยมฺหิ สจฺจญฺจ ธมฺโม จ, โส สุจี โส จ พฺราหฺมโณ’’ติ.

“ජලයෙන් පමණක් කිසිවෙකු පවිත්‍ර නොවේ, මෙහි බොහෝ ජනයා ස්නානය කරති; යමෙකු තුළ සත්‍යය හා ධර්මය පවතීද, ඔහුම පවිත්‍ර තැනැත්තා වෙයි, ඔහුම සැබෑ බ්‍රාහ්මණයා ද වෙයි.”

อิทํ อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය අසේක්ඛභාගිය සූත්‍රයයි.

‘‘ยทา หเว ปาตุภวนฺติ ธมฺมา, อาตาปิโน ฌายโต พฺราหฺมณสฺส;

วิธูปยํ ติฏฺฐติ มารเสนํ, สูริโยว โอภาสยมนฺตลิกฺข’’นฺติ.

“කෙලෙස් තවන වීරිය ඇති, ධ්‍යාන වඩන බ්‍රාහ්මණයාට සැබවින්ම යම් කලෙක බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් ප්‍රකට වේද; එකල්හි ඔහු අහස බබළවන හිරු මෙන්, මාර සේනාව පරදවමින් සිටියි.”

อิทํ อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය අසේක්ඛභාගිය සූත්‍රයයි.

‘‘สนฺตินฺทฺริยํ ปสฺสถ อิริยมานํ, เตวิชฺชปตฺตํ อปหานธมฺมํ;

สพฺพานิ โยคานิ อุปาติวตฺโต, อกิญฺจโน อิริยติ ปํสุกูลิโก.

“ශාන්ත වූ ඉන්ද්‍රියයන් ඇතිව හැසිරෙන, ත්‍රිවිද්‍යාවට පත් වූ, නොපිරිහෙන ධර්මතාවයෙන් යුතු, සියලු යෝගයන්ගෙන් එතෙර වූ, කිසිදු කෙලෙස් කිලුටක් නැති, පාංශුකූල සිවුරු දරමින් හැසිරෙන ඒ උත්තමයා දෙස බලන්න.”

‘‘ตํ เทวตา สมฺพหุลา อุฬารา, พฺรหฺมวิมานํ อุปสงฺกมิตฺวา;

อาชานิยํ ชาติพลํ นิเสธํ, นิธ นมสฺสนฺติ ปสนฺนจิตฺตา.

“පැහැදුණු සිත් ඇති බොහෝ උදාර දේවතාවෝ බ්‍රහ්ම විමානයට පැමිණ, උපතින් ලැබෙන බ්‍රාහ්මණ මානය දුරු කළ ඒ ආජානීය පුරුෂයාට නමස්කාර කරති.”

‘‘นโม เต ปุริสาชญฺญ, นโม เต ปุริสุตฺตม;

ยสฺส เต นาภิชานาม, กึ ตฺวํ นิสฺสาย ฌายสี’’ติ.

“ආජානීය පුරුෂයාණෙනි, ඔබට නමස්කාර වේවා! පුරුෂෝත්තමයාණෙනි, ඔබට නමස්කාර වේවා! ඔබ කුමක් ඇසුරු කොට ධ්‍යාන වඩන්නේදැයි අපි සැබවින්ම නොදනිමු.” යැයි යම් ගාථාවක් වදාළේ නම්;

อิทํ อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය අසේක්ඛභාගිය සූත්‍රයයි.

‘‘สหายา วติเม ภิกฺขู, จิรรตฺตํ สเมติกา;

สเมติ เนสํ สทฺธมฺโม, ธมฺเม พุทฺธปฺปเวทิเต’’.

“බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ ධර්මයෙහි මැනවින් හික්මුණු මේ භික්ෂූන් වහන්සේලා සැබවින්ම යහළුවෝය, බොහෝ කලක් එක්ව වසන්නෝය; ඔවුන්ගේ ඒ උතුම් ශ්‍රද්ධාව හා ධර්මය එකිනෙකා හා මැනවින් සැසඳෙයි.”

‘‘สุวินีตา [Pg.131] กปฺปิเนน, ธมฺเม อริยปฺปเวทิเต;

ธาเรนฺติ อนฺติมํ เทหํ, เชตฺวา มารํ สวาหินิ’’นฺติ.

“ආර්යයන් වහන්සේලා වදාළ ධර්මයෙහි මැනවින් හික්මවන ලද ඔවුහු, පිරිවාර සහිත මාරයා පරදවා තම අවසන් ශරීරය දරති.” යැයි යම් ගාථාවක් වදාළේ නම්;

อิทํ อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය අසේක්ඛභාගිය සූත්‍රයයි.

‘‘นยิทํ สิถิลมารพฺภ, นยิทํ อปฺเปน ถามสา;

นิพฺพานํ อธิคนฺตพฺพํ, สพฺพทุกฺขปฺปโมจนํ.

“සියලු දුකෙන් මිදීම වූ මේ නිවන, ලිහිල් වූ වීර්යයෙන් හෝ ස්වල්ප වූ ශක්තියකින් හෝ ලබාගත නොහැකිය.”

‘‘อยญฺจ ทหโร ภิกฺขุ, อยมุตฺตมปุริโส;

ธาเรติ อนฺติมํ เทหํ, เชตฺวา มารํ สวาหินิ’’นฺติ.

“තරුණ වූ මේ භික්ෂුව ද, මේ උත්තම පුරුෂයා ද පිරිවාර සහිත මාරයා පරදවා තමන්ගේ අවසන් ශරීරය දරති.” යැයි යම් ගාථාවක් වදාළේ නම් මෙය අසේක්ඛභාගිය සූත්‍රයයි.

อิทํ อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය අසේක්ඛභාගිය (රහත් බවට පත් වූවන්ට අදාළ) සූත්‍රයයි.

‘‘ทุพฺพณฺณโก ลูขจีวโร, โมฆราชา สทา สโต;

ขีณาสโว วิสํยุตฺโต, กตกิจฺโจ อนาสโว.

මලින පැහැති, රළු සිවුරු ඇති මෝඝරාජ නම් වූ මේ භික්ෂුව නිරතුරුවම සිහි බුද්ධියෙන් යුක්තය; උන්වහන්සේ ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කළ, සංසාර බැඳීම්වලින් වෙන් වූ, කළ යුතු කටයුතු නිම කළ, කෙලෙස් රහිත වූ රහතන් වහන්සේ නමකි.

‘‘เตวิชฺโช อิทฺธิปฺปตฺโต จ, เจโตปริยโกวิโท ;

ธาเรติ อนฺติมํ เทหํ, เชตฺวา มารํ สวาหินิ’’นฺติ.

උන්වහන්සේ ත්‍රිවිද්‍යාව සහිතය, සෘද්ධි ප්‍රාප්තය, පරසිත් දන්නා නුවණෙහි දක්ෂය; සේනාවන් සහිත මාරයා පරාජය කොට, අවසාන ශරීරය දරා සිටියි යනුවෙන් යම් ගාථාවක් වදාළේ ද (එය මීට අයත් වේ).

อิทํ อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය අසේක්ඛභාගිය සූත්‍රයයි.

๑๐๕. ‘‘ตถาคโต, ภิกฺขเว, อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ รูปสฺส นิพฺพิทา วิราคา นิโรธา อนุปาทา วิมุตฺโต สมฺมาสมฺพุทฺโธติ วุจฺจติ. ภิกฺขุปิ, ภิกฺขเว, ปญฺญาวิมุตฺโต รูปสฺส นิพฺพิทา วิราคา นิโรธา อนุปาทา วิมุตฺโต ปญฺญาวิมุตฺโตติ วุจฺจติ.

105. “මහණෙනි, අරහත් වූ සම්‍යක් සම්බුද්ධ වූ තථාගතයන් වහන්සේ රූපය කෙරෙහි කලකිරීමෙන්, නොඇල්මෙන්, නිරුද්ධියෙන් සහ උපාදානයක් නොමැතිව මිදුණු බැවින් ‘සම්‍යක් සම්බුද්ධ’ යැයි කියනු ලැබේ. මහණෙනි, ප්‍රඥා විමුක්ත භික්ෂුව ද රූපය කෙරෙහි කලකිරීමෙන්, නොඇල්මෙන්, නිරුද්ධියෙන් සහ උපාදානයක් නොමැතිව මිදුණු බැවින් ‘ප්‍රඥා විමුක්ත’ යැයි කියනු ලැබේ.”

‘‘ตถาคโต, ภิกฺขเว, อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ เวทนาย…เป… สญฺญาย…เป… สงฺขารานํ…เป… วิญฺญาณสฺส นิพฺพิทา วิราคา นิโรธา อนุปาทา วิมุตฺโต สมฺมาสมฺพุทฺโธติ วุจฺจติ. ภิกฺขุปิ, ภิกฺขเว, ปญฺญาวิมุตฺโต วิญฺญาณสฺส นิพฺพิทา วิราคา นิโรธา อนุปาทา วิมุตฺโต ปญฺญาวิมุตฺโตติ วุจฺจติ.

“මහණෙනි, අරහත් වූ සම්‍යක් සම්බුද්ධ වූ තථාගතයන් වහන්සේ වේදනාව... සංඥාව... සංස්කාරයන්... විඤ්ඤාණය කෙරෙහි කලකිරීමෙන්, නොඇල්මෙන්, නිරුද්ධියෙන් සහ උපාදානයක් නොමැතිව මිදුණු බැවින් ‘සම්‍යක් සම්බුද්ධ’ යැයි කියනු ලැබේ. මහණෙනි, ප්‍රඥා විමුක්ත භික්ෂුව ද විඤ්ඤාණය කෙරෙහි කලකිරීමෙන්, නොඇල්මෙන්, නිරුද්ධියෙන් සහ උපාදානයක් නොමැතිව මිදුණු බැවින් ‘ප්‍රඥා විමුක්ත’ යැයි කියනු ලැබේ.”

‘‘ตตฺร โข, ภิกฺขเว, โก วิเสโส โก อธิปฺปยาโส กึ นานากรณํ ตถาคตสฺส อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปญฺญาวิมุตฺเตน ภิกฺขุนาติ? ภควํมูลกา โน, ภนฺเต, ธมฺมา…เป…

“එහි මහණෙනි, අරහත් වූ සම්‍යක් සම්බුද්ධ වූ තථාගතයන් වහන්සේගේ සහ ප්‍රඥාවෙන් මිදුණු භික්ෂුවගේ කුමන විශේෂත්වයක්, කුමන වෙනසක්, කුමන අමුත්තක් තිබේද? ස්වාමීනි, අපගේ ධර්මයෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මූලික කොට ඇත්තාහ...”

‘‘ตถาคโต, ภิกฺขเว, อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ อนุปฺปนฺนสฺส มคฺคสฺส อุปฺปาเทตา, อสญฺชาตสฺส มคฺคสฺส สญฺชเนตา, อนกฺขาตสฺส มคฺคสฺส อกฺขาตา[Pg.132], มคฺคญฺญู มคฺควิทู มคฺคโกวิโท, มคฺคานุคา จ, ภิกฺขเว, เอตรหิ สาวกา วิหรนฺติ ปจฺฉาสมนฺนาคตา. อยํ โข, ภิกฺขเว, วิเสโส, อยํ อธิปฺปยาโส, อิทํ นานากรณํ ตถาคตสฺส อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปญฺญาวิมุตฺเตน ภิกฺขุนา’’ติ.

“මහණෙනි, අරහත් වූ සම්‍යක් සම්බුද්ධ වූ තථාගතයන් වහන්සේ නූපන් මාර්ගය උපදවන්නාය, හට නොගත් මාර්ගය මැනවින් හටගන්වන්නාය, ප්‍රකාශ නොකළ මාර්ගය ප්‍රකාශ කරන්නාය, මාර්ගය දන්නා වූ, මාර්ගය අවබෝධ කළ, මාර්ගයෙහි දක්ෂ වූ තැනැත්තාය. මහණෙනි, දැන් ශ්‍රාවකයෝ ඒ මාර්ගය අනුව යන්නෝ වන්නාහ, පසුව ඒ මාර්ගයෙන් සමන්විත වන්නාහ. මහණෙනි, අරහත් වූ සම්‍යක් සම්බුද්ධ වූ තථාගතයන් වහන්සේගේ සහ ප්‍රඥාවෙන් මිදුණු භික්ෂුවගේ ඇති විශේෂය මෙයයි, අදහස මෙයයි, වෙනස මෙයයි.”

อิทํ อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ.

මෙය අසේක්ඛභාගිය සූත්‍රයයි.

๑๐๖. ตตฺถ กตมํ สํกิเลสภาคิยญฺจ วาสนาภาคิยญฺจ สุตฺตํ?

106. එහි සංකිලෙසභාගිය (කෙලෙස් පක්ෂයට අයත්) සහ වාසනාභාගිය (පින් පක්ෂයට අයත්) සූත්‍රය කවරේද?

‘‘ฉนฺนมติวสฺสติ, วิวฏํ นาติวสฺสติ;

ตสฺมา ฉนฺนํ วิวเรถ, เอวํ ตํ นาติวสฺสตี’’ติ.

“වැසුණු දෙයට වැස්ස වසියි, විවෘත වූ දෙයට වැස්ස නොවසියි. එබැවින් වැසුණු දේ විවෘත කරන්න, එවිට වැස්සෙන් තෙමෙන්නේ නැත.”

‘‘ฉนฺนมติวสฺสตี’’ติ สํกิเลโส, ‘‘วิวฏํ นาติวสฺสตี’’ติ วาสนา, ‘‘ตสฺมา ฉนฺนํ วิวเรถ, เอวํ ตํ นาติวสฺสตี’’ติ อยํ สํกิเลโส จ วาสนา จ. อิทํ สํกิเลสภาคิยญฺจ วาสนาภาคิยญฺจ สุตฺตํ.

‘වැසුණු දෙයට වැස්ස වසියි’ යන්න සංකිලෙසය වේ. ‘විවෘත වූ දෙයට වැස්ස නොවසියි’ යන්න වාසනාව වේ. ‘එබැවින් වැසුණු දේ විවෘත කරන්න, එවිට වැස්සෙන් තෙමෙන්නේ නැත’ යන්න සංකිලෙසය සහ වාසනාව යන දෙකම වේ. මෙය සංකිලෙසභාගිය සහ වාසනාභාගිය සූත්‍රයයි.

‘‘จตฺตาโรเม, มหาราช, ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม จตฺตาโร? ตโม ตมปรายโณ ตโม โชติปรายโณ โชติ ตมปรายโณ โชติ โชติปรายโณ’’ติ. ตตฺถ โย จ ปุคฺคโล โชติ ตมปรายโณ โย จ ปุคฺคโล ตโม ตมปรายโณ, อิเม ทฺเว ปุคฺคลา สํกิเลสภาคิยา, โย จ ปุคฺคโล ตโม โชติปรายโณ โย จ ปุคฺคโล โชติ โชติปรายโณ, อิเม ทฺเว ปุคฺคลา วาสนาภาคิยา. อิทํ สํกิเลสภาคิยญฺจ วาสนาภาคิยญฺจ สุตฺตํ.

“මහ රජතුමනි, ලෝකයෙහි පවත්නා වූ මේ පුද්ගලයන් සතර දෙනෙකි. ඒ සතර දෙනා කවුරුන්ද? අඳුරෙන් අඳුරට යන පුද්ගලයා, අඳුරෙන් එළියට යන පුද්ගලයා, එළියෙන් අඳුරට යන පුද්ගලයා සහ එළියෙන් එළියට යන පුද්ගලයා යනුවෙනි. එහි යම් පුද්ගලයෙක් එළියෙන් අඳුරට යයි ද, යම් පුද්ගලයෙක් අඳුරෙන් අඳුරට යයි ද, මේ පුද්ගලයන් දෙදෙනා සංකිලෙසභාගිය පුද්ගලයෝ වෙති. යම් පුද්ගලයෙක් අඳුරෙන් එළියට යයි ද, යම් පුද්ගලයෙක් එළියෙන් එළියට යයි ද, මේ පුද්ගලයන් දෙදෙනා වාසනාභාගිය පුද්ගලයෝ වෙති. මෙය සංකිලෙසභාගිය සහ වාසනාභාගිය සූත්‍රයයි.”

ตตฺถ กตมํ สํกิเลสภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ สุตฺตํ?

එහි සංකිලෙසභාගිය සහ නිබ්බේධභාගිය (අවබෝධය පසට අයත්) සූත්‍රය කවරේද?

‘‘น ตํ ทฬฺหํ พนฺธนมาหุ ธีรา, ยทายสํ ทารุชปพฺพชญฺจ ;

สารตฺตรตฺตา มณิกุณฺฑเลสุ, ปุตฺเตสุ ทาเรสุ จ ยา อเปกฺขา’’ติ;

อยํ สํกิเลโส.

“යකඩින්, ලීයෙන් හෝ පන්වලින් කළ යම් බන්ධනයක් ඇද්ද, එය ශක්තිමත් බන්ධනයක් යැයි ප්‍රඥාවන්තයෝ නොකියති. මණි කුණ්ඩලාභරණ කෙරෙහි ද, දරුවන් සහ බිරින්දෑවරුන් කෙරෙහි ද පවතින යම් තදබල ඇල්මක් සහ අපේක්ෂාවක් ඇද්ද, එය සංකිලෙසය (කෙලෙස් බැඳීම) වේ.”

‘‘เอตํ ทฬฺหํ พนฺธนมาหุ ธีรา, โอหารินํ สิถิลํ ทุปฺปมุญฺจํ;

เอตมฺปิ เฉตฺวาน ปริพฺพชนฺติ, อนเปกฺขิโน กามสุขํ ปหายา’’ติ.

“පහළට ඇද දමන, ලිහිල් යැයි පෙනෙන නමුත් මුදා ගැනීමට අපහසු වූ මේ කෙලෙස් බන්ධනය ශක්තිමත් බන්ධනයක් යැයි ප්‍රඥාවන්තයෝ කියති. මෙය ද සිඳ දමා, කිසිදු අපේක්ෂාවකින් තොරව, කාම සැපය අත්හැර (සංසාරයෙන්) නික්ම යති.”

อยํ นิพฺเพโธ[Pg.133]. อิทํ สํกิเลสภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ สุตฺตํ.

මෙය නිබ්බේධය (කෙලෙස් විනිවිද දැකීම) වේ. මෙය සංකිලෙසභාගිය සහ නිබ්බේධභාගිය සූත්‍රයයි.

๑๐๗. ‘‘ยญฺจ, ภิกฺขเว, เจเตติ, ยญฺจ ปกปฺเปติ, ยญฺจ อนุเสติ. อารมฺมณเมตํ โหติ วิญฺญาณสฺส ฐิติยา, อารมฺมเณ สติ ปติฏฺฐา วิญฺญาณสฺส โหติ, ตสฺมึ ปติฏฺฐิเต วิญฺญาเณ วิรูฬฺเห อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ โหติ, อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติยา สติ อายตึ ชาติชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา สมฺภวนฺติ, เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหติ.

107. “මහණෙනි, යමක් චේතනා කෙරේ ද, යමක් සැලසුම් කෙරේ ද, යමක් අනුශය (සන්තානයෙහි තැන්පත්) වේ ද, එය විඤ්ඤාණයේ පැවැත්මට අරමුණක් වෙයි. අරමුණක් ඇති කල්හි විඤ්ඤාණයේ පිහිටීමක් වෙයි. ඒ විඤ්ඤාණය පිහිටා වැඩුණු කල්හි, මතු නැවත භවයක් ඇතිවීම සිදුවෙයි. මතු නැවත භවයක් ඇතිවීම නිසා මතු ජාති, ජරා, මරණ, සෝක, පරිදේව, දුක්ඛ, දෝමනස්ස, උපායාසයෝ හටගනිති. මෙසේ මේ කේවල දුක් රැසෙහි හට ගැනීම සිදුවෙයි.”

‘‘โน เจ, ภิกฺขเว, เจเตติ, โน เจ ปกปฺเปติ, อถ เจ อนุเสติ. อารมฺมณเมตํ โหติ วิญฺญาณสฺส ฐิติยา, อารมฺมเณ สติ ปติฏฺฐา วิญฺญาณสฺส โหติ, ตสฺมึ ปติฏฺฐิเต วิญฺญาเณ วิรูฬฺเห อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ โหติ, อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติยา สติ อายตึ ชาติชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา สมฺภวนฺติ, เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหตี’’ติ. อยํ สํกิเลโส.

“මහණෙනි, ඉදින් චේතනා නොකෙරේ ද, සැලසුම් නොකෙරේ ද, නමුත් අනුශය පවතී ද, එය විඤ්ඤාණයේ පැවැත්මට අරමුණක් වෙයි. අරමුණක් ඇති කල්හි විඤ්ඤාණයේ පිහිටීමක් වෙයි. ඒ විඤ්ඤාණය පිහිටා වැඩුණු කල්හි, මතු නැවත භවයක් ඇතිවීම සිදුවෙයි. මතු නැවත භවයක් ඇතිවීම නිසා මතු ජාති, ජරා, මරණ, සෝක, පරිදේව, දුක්ඛ, දෝමනස්ස, උපායාසයෝ හටගනිති. මෙසේ මේ කේවල දුක් රැසෙහි හට ගැනීම සිදුවෙයි. මෙය සංකිලෙසයයි.”

‘‘ยโต จ โข, ภิกฺขเว, โน เจว เจเตติ, โน จ ปกปฺเปติ, โน จ อนุเสติ. อารมฺมณเมตํ น โหติ วิญฺญาณสฺส ฐิติยา, อารมฺมเณ อสติ ปติฏฺฐา วิญฺญาณสฺส น โหติ, ตสฺมึ อปฺปติฏฺฐิเต วิญฺญาเณ อวิรูฬฺเห อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ น โหติ, อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติยา อสติ อายตึ ชาติชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา นิรุชฺฌนฺติ. เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหตี’’ติ, อยํ นิพฺเพโธ. อิทํ สํกิเลสภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ สุตฺตํ.

“මහණෙනි, යම් විටෙක චේතනා නොකෙරේ ද, සැලසුම් නොකෙරේ ද, අනුශය ද නොවන්නේ ද, එය විඤ්ඤාණයේ පැවැත්මට අරමුණක් නොවෙයි. අරමුණක් නොමැති කල්හි විඤ්ඤාණයේ පිහිටීමක් නොවෙයි. ඒ විඤ්ඤාණය පිහිටා නොවැඩුණු කල්හි, මතු නැවත භවයක් ඇතිවීම සිදු නොවෙයි. මතු නැවත භවයක් ඇතිවීම සිදු නොවන කල්හි, මතු ජාති, ජරා, මරණ, සෝක, පරිදේව, දුක්ඛ, දෝමනස්ස, උපායාසයෝ නිරුද්ධ වෙති. මෙසේ මේ කේවල දුක් රැසෙහි නිරුද්ධ වීම සිදුවෙයි. මෙය නිබ්බේධයයි. මෙය සංකිලෙසභාගිය සහ නිබ්බේධභාගිය සූත්‍රයයි.”

๑๐๘. ตตฺถ กตมํ สํกิเลสภาคิยญฺจ อเสกฺขภาคิยญฺจ สุตฺตํ?

108. එහි සංකිලෙසභාගිය සහ අසේක්ඛභාගිය සූත්‍රය කවරේද?

‘‘‘สมุทฺโท สมุทฺโท’ติ โข, ภิกฺขเว, อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน ภาสติ, เนโส, ภิกฺขเว, อริยสฺส วินเย สมุทฺโท, มหา เอโส ภิกฺขเว, อุทกราสิ มหาอุทกณฺณโว. จกฺขุ, ภิกฺขเว, ปุริสสฺส สมุทฺโท, ตสฺส รูปมโย เวโค. อยํ สํกิเลโส.

“මහණෙනි, ‘මුහුද, මුහුද’ කියා අශ්‍රැතවත් පෘථග්ජනයා පවසයි. මහණෙනි, ආර්ය විනයෙහි මෙය මුහුද නොවේ. මහණෙනි, එය හුදෙක් මහත් ජල සමූහයක්, මහා ජල සාගරයක් පමණි. මහණෙනි, පුරුෂයාගේ ඇස යනු මුහුදකි, එහි රූපමය වේගය පවතී. මෙය සංකිලෙසයයි.”

‘‘โย [Pg.134] ตํ รูปมยํ เวคํ สหติ อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อตริ จกฺขุสมุทฺทํ สอูมึ สาวฏฺฏํ สคหํ สรกฺขสํ ติณฺโณ ปารงฺคโต ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณ’’ติ. อยํ อเสกฺโข.

“යමෙක් ඒ රූපමය වේගය මැඩ පවත්වයි ද, මහණෙනි, ඔහු රළ සහිත වූ, සුළි සහිත වූ, මිනීකන මසුන් සහ රක්ෂසයන් සහිත වූ ඇස නමැති මුහුද තරණය කළේ යැයි කියනු ලැබේ. තරණය කළා වූ, පරතෙරට පත් වූ ඒ බ්‍රාහ්මණයා (රහතන් වහන්සේ) ගොඩබිමෙහි සිටියි. මෙය අසේක්ඛයයි.”

‘‘‘โสตํ, ภิกฺขเว…เป… ฆานํ…เป… ชิวฺหา…เป… กาโย…เป… มโน, ภิกฺขเว, ปุริสสฺส สมุทฺโท ตสฺส ธมฺมมโย เวโคติ. อยํ สํกิเลโส.

“මහණෙනි, කන... නාසය... දිව... කය... මහණෙනි, පුරුෂයාගේ මනස යනු මුහුදකි, එහි ධර්මමය වේගය පවතී. මෙය සංකිලෙසයයි.”

‘‘โย ตํ ธมฺมมยํ เวคํ สหติ, อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อตริ มโนสมุทฺทํ สอูมึ สาวฏฺฏํ สคหํ สรกฺขสํ ติณฺโณ ปารงฺคโต ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณ’’ติ. อยํ อเสกฺโข. อิทมโวจ ภควา, อิทํ วตฺวาน สุคโต, อถาปรํ เอตทโวจ สตฺถา –

‘‘මහණෙනි, යම් මහණෙක් ධර්මමය වූ ඒ (ක්ලේශ) වේගය මැඩපවත්වයිද, ඔහු රළ සහිත වූ, දියසුළි සහිත වූ, කිඹුලන් (මාතෘගාමීන්) හා රක්ෂසයන් සහිත වූ මනෝ නමැති මහා සමුද්‍රය තරණය කළේ යැයි කියනු ලැබේ. එසේ සතර මගින් තරණය කොට පරතෙරට පත් වූ ඒ රහත් බ්‍රාහ්මණයා නිවන නමැති ගොඩබිමෙහි සිටියි.’’ මෙය අසේඛ අවස්ථාවයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළ සේක. සුගතයන් වහන්සේ මෙය වදාරා නැවත ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේද වදාළ සේක —

‘‘โย อิมํ สมุทฺทํ สคหํ สรกฺขสํ,สอูมึ สาวฏฺฏํ สภยํ ทุตฺตรํ อจฺจตริ;

ส เวทนฺตคู วุสิตพฺรหฺมจริโย, โลกนฺตคู ปารคโตติ วุจฺจตี’’ติ.

‘‘කිඹුලන් හා රක්ෂසයන් සහිත වූ, රළ හා දියසුළි සහිත වූ, බියකරු වූ, තරණය කිරීමට අපහසු වූ මේ සමුද්‍රය යමෙක් තරණය කළේද; ඔහු සිව්මග නමැති වේදාන්තයට පැමිණි, වැස නිම කළ බ්‍රහ්මචර්යාව ඇති, ලෝකාන්තයට ගිය, පරතෙරට පත් වූවෙකැයි කියනු ලැබේ.’’

อยํ อเสกฺโข. อิทํ สํกิเลสภาคิยญฺจ อเสกฺขภาคิยญฺจ สุตฺตํ.

මෙය අසේඛ අවස්ථාවයි. මේ සූත්‍රය සංක්ලේශ පාක්ෂික මෙන්ම අසේඛ පාක්ෂිකද වේ.

‘‘ฉยิเม, ภิกฺขเว, พฬิสา โลกสฺมึ อนยาย สตฺตานํ พฺยาพาธาย ปาณีนํ. กตเม ฉ? สนฺติ, ภิกฺขเว, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา, ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ, อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ คิลิตพฬิโส มารสฺส อนยํ อาปนฺโน, พฺยสนํ อาปนฺโน, ยถากามํ กรณีโย ปาปิมโต.

‘‘මහණෙනි, සත්වයන්ගේ අවැඩ පිණිසත්, ප්‍රාණීන්ගේ පීඩාව පිණිසත් ලෝකයෙහි මේ බිලී කොකු සයකි. ඒ සය මොනවාද? මහණෙනි, ඇසින් දත යුතු වූ, ඉෂ්ට වූ, කාන්ත වූ, මනාප වූ, ප්‍රිය ස්වරූප වූ, කාමයෙන් යුක්ත වූ, ඇලීම උපදවන්නා වූ රූපයෝ ඇත. ඉදින් මහණෙක් ඒ රූපය සතුටින් පිළිගනියිද, පවසයිද, තෘෂ්ණාවෙන් ගිලගෙන සිටියිද, මහණෙනි, මේ මහණා මාරයාගේ බිලී කොක්ක ගිල දැමූ, අනර්ථයට පත් වූ, විනාශයට පත් වූ, පාපිෂ්ඨ මාරයාට රිසි සේ කටයුතු කළ හැක්කෙකු යැයි කියනු ලැබේ.

‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, โสตวิญฺเญยฺยา สทฺทา…เป… ฆานวิญฺเญยฺยา คนฺธา…เป… ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา…เป… กายวิญฺเญยฺยา โผฏฺฐพฺพา…เป… มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา, ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ คิลิตพฬิโส มารสฺส อนยํ อาปนฺโน, พฺยสนํ อาปนฺโน, ยถากามํ กรณีโย ปาปิมโต’’ติ. อยํ สํกิเลโส.

‘‘මහණෙනි, කනින් දත යුතු වූ ශබ්දයෝද...පෙ... නාසයෙන් දත යුතු වූ ගන්ධයෝද...පෙ... දිවෙන් දත යුතු වූ රසයෝද...පෙ... කයෙන් දත යුතු වූ ස්පර්ශයෝද...පෙ... මනසින් දත යුතු වූ, ඉෂ්ට වූ, කාන්ත වූ, මනාප වූ, ප්‍රිය ස්වරූප වූ, කාමයෙන් යුක්ත වූ, ඇලීම උපදවන්නා වූ ධර්මයෝ ඇත. ඉදින් මහණෙක් ඒ ධර්මයන් සතුටින් පිළිගනියිද, පවසයිද, ගිලගෙන සිටියිද, මහණෙනි, මේ මහණා මාරයාගේ බිලී කොක්ක ගිල දැමූ, අනර්ථයට පත් වූ, විනාශයට පත් වූ, පාපිෂ්ඨ මාරයාට රිසි සේ කටයුතු කළ හැක්කෙකු යැයි කියනු ලැබේ.’’ මෙය සංක්ලේශයයි.

‘‘สนฺติ [Pg.135] จ, ภิกฺขเว, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา, ตญฺเจ ภิกฺขุ นาภินนฺทติ นาภิวทติ นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ, อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ น คิลิตพฬิโส มารสฺส, อเภทิ พฬิสํ, ปริเภทิ พฬิสํ, น อนยํ อาปนฺโน, น พฺยสนํ อาปนฺโน, น ยถากามํ กรณีโย ปาปิมโต.

‘‘මහණෙනි, ඇසින් දත යුතු වූ, ඉෂ්ට වූ, කාන්ත වූ, මනාප වූ, ප්‍රිය ස්වරූප වූ, කාමයෙන් යුක්ත වූ, ඇලීම උපදවන්නා වූ රූපයෝ ඇත. ඉදින් මහණෙක් ඒ රූපයන් සතුටින් පිළි නොගනියිද, පවසන්නේ නැතිද, ගිලගෙන නොසිටියිද; මහණෙනි, මේ මහණා මාරයාගේ බිලී කොක්ක ගිල නොදැමූ, බිලී කොක්ක බිඳ දැමූ, හාත්පසින්ම බිලී කොක්ක සුන් කළ, අනර්ථයට පත් නොවූ, විනාශයට පත් නොවූ, පාපිෂ්ඨ මාරයාට රිසි සේ කටයුතු කළ නොහැක්කෙකු යැයි කියනු ලැබේ.

‘‘สนฺติ จ, ภิกฺขเว, โสตวิญฺเญยฺยา สทฺทา…เป… มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา, ตญฺเจ ภิกฺขุ นาภินนฺทติ นาภิวทติ, นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ น คิลิตพฬิโส มารสฺส, อเภทิ พฬิสํ, ปริเภทิ พฬิสํ, น อนยํ อาปนฺโน, น พฺยสนํ อาปนฺโน, น ยถากามํ กรณีโย ปาปิมโต’’ติ. อยํ อเสกฺโข. อิทํ สํกิเลสภาคิยญฺจ อเสกฺขภาคิยญฺจ สุตฺตํ.

‘‘මහණෙනි, කනින් දත යුතු වූ ශබ්දයෝද...පෙ... මනසින් දත යුතු වූ, ඉෂ්ට වූ, කාන්ත වූ, මනාප වූ, ප්‍රිය ස්වරූප වූ, කාමයෙන් යුක්ත වූ, ඇලීම උපදවන්නා වූ ධර්මයෝ ඇත. ඉදින් මහණෙක් ඒවා සතුටින් පිළි නොගනියිද, පවසන්නේ නැතිද, ගිලගෙන නොසිටියිද; මහණෙනි, මේ මහණා මාරයාගේ බිලී කොක්ක ගිල නොදැමූ, බිලී කොක්ක බිඳ දැමූ, හාත්පසින්ම බිලී කොක්ක සුන් කළ, අනර්ථයට පත් නොවූ, විනාශයට පත් නොවූ, පාපිෂ්ඨ මාරයාට රිසි සේ කටයුතු කළ නොහැක්කෙකු යැයි කියනු ලැබේ.’’ මෙය අසේඛ අවස්ථාවයි. මේ සූත්‍රය සංක්ලේශ පාක්ෂික මෙන්ම අසේඛ පාක්ෂිකද වේ.

๑๐๙. ตตฺถ กตมํ สํกิเลสภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ อเสกฺขภาคิยญฺจ สุตฺตํ?

109. එහි සංක්ලේශ පාක්ෂික, නිර්වේධ පාක්ෂික මෙන්ම අසේඛ පාක්ෂික වන සූත්‍රය කවරේද?

‘‘อยํ โลโก สนฺตาปชาโต, ผสฺสปเรโต โรคํ วทติ อตฺตโต ;

เยน เยน หิ มญฺญติ, ตโต ตํ โหติ อญฺญถา.

‘‘මේ ලෝකයා (ක්ලේශ) දැවිල්ලෙන් හටගත්තේය, (ක්ලේශ) ස්පර්ශයන්ගෙන් මැඩුණේය, දුකම තමා ලෙස පවසයි. යම් යම් ආකාරයකින් යමක් සිතයිද, එය ඊට වඩා වෙනස් ආකාරයකට සිදුවෙයි.

‘‘อญฺญถาภาวี ภวสตฺโต โลโก, ภวปเรโต ภวเมวาภินนฺทติ;

ยทภินนฺทติ ตํ ภยํ;

ยสฺส ภายติ ตํ ทุกฺข’’นฺติ;

อยํ สํกิเลโส.

‘‘වෙනස් වන සුලු ස්වභාවය ඇති, භවයෙහි ඇලුනු, භවයෙන් මැඩුණු ලෝකයා භවයම සතුටින් පිළිගනියි. යමක් සතුටින් පිළිගනියිද එයම බියකි. යමකට බිය වෙයිද එයම දුකකි.’’ මෙය සංක්ලේශයයි.

‘‘ภววิปฺปหานาย โข ปนิทํ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตี’’ติ;

อยํ นิพฺเพโธ;

‘‘සැබවින්ම මේ බ්‍රහ්මචර්යාව පුරනු ලබන්නේ භවය සහමුලින් ප්‍රහාණය කිරීම පිණිසමය.’’ මෙය නිර්වේධයයි.

‘‘เย หิ เกจิ สมณา วา พฺราหฺมณา วา ภเวน ภวสฺส วิปฺปโมกฺขมาหํสุ, สพฺเพ เต ‘อวิปฺปมุตฺตา ภวสฺมา’ติ วทามิ. เย วา ปน เกจิ สมณา วา พฺราหฺมณา วา วิภเวน ภวสฺส นิสฺสรณมาหํสุ, สพฺเพ เต ‘อนิสฺสฏา ภวสฺมา’ติ วทามิ. อุปธึ หิ ปฏิจฺจ ทุกฺขมิทํ สมฺโภตี’’ติ. อยํ สํกิเลโส.

‘‘යම් ශ්‍රමණයෙක් හෝ බ්‍රාහ්මණයෙක් භවය මගින් භවයෙන් මිදීමක් පවසත්ද, ඒ සියල්ලෝම භවයෙන් නොමිදුණාහු යැයි මම පවසමි. තවද යම් ශ්‍රමණයෙක් හෝ බ්‍රාහ්මණයෙක් විභවය මගින් (උච්ඡේද දෘෂ්ටියෙන්) භවයෙන් නික්මුණාහු යැයි පවසත්ද, ඒ සියල්ලෝම භවයෙන් නික්මුණාහු නොවන බව මම පවසමි. මක්නිසාද යත්, උපාධීන් නිසාම මේ දුක හටගන්නා බැවිනි.’’ මෙය සංක්ලේශයයි.

‘‘สพฺพุปาทานกฺขยา [Pg.136] นตฺถิ ทุกฺขสฺส สมฺภโว’’ติ. อยํ นิพฺเพโธ.

‘‘සියලු උපාදානයන් ක්ෂය වීමෙන් දුක හටගැනීමක් සිදු නොවේ.’’ මෙය නිර්වේධයයි.

‘‘โลกมิมํ ปสฺส, ปุถู อวิชฺชาย ปเรตา ภูตา ภูตรตา, ภวา อปริมุตฺตา, เย หิ เกจิ ภวา สพฺพธิ สพฺพตฺถตาย, สพฺเพ เต ภวา อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา’’ติ. อยํ สํกิเลโส.

‘‘මේ ලෝකය දෙස බලන්න, අවිද්‍යාවෙන් මැඩුණු, හටගත් පංචස්කන්ධයෙහි ම ඇලුනු, භවයෙන් නොමිදුණු බොහෝ සත්වයන් දෙස බලන්න. යම්කිසි භවයෝ සකල ස්ථානයන්හි සකල ආකාරයෙන්ම පවතිද්ද, ඒ සියලු භවයෝ අනිත්‍යය, දුක්ඛය, විපරිණාම ස්වභාවය ඇත්තාහුය.’’ මෙය සංක්ලේශයයි.

‘‘เอวเมตํ ยถาภูตํ, สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสโต;

ภวตณฺหา ปหียติ, วิภวํ นาภินนฺทติ;

สพฺพโส ตณฺหานํ ขยา, อเสสวิราคนิโรโธ นิพฺพาน’’นฺติ;

อยํ นิพฺเพโธ.

‘‘මෙසේ මෙය ඇති සැටියෙන් මනා ප්‍රඥාවෙන් දක්නා තැනැත්තාගේ භව තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණ වෙයි. ඔහු විභවය සතුටින් පිළිගන්නේ නැත, ප්‍රාර්ථනා නොකරයි. ඔහුට තෘෂ්ණාව සහමුලින්ම ක්ෂය වීමෙන්, ඉතිරි නොවන සේ විරාගයෙන් නිරුද්ධ වීමෙන් නිවන සිදුවෙයි.’’ මෙය නිර්වේධයයි.

‘‘ตสฺส นิพฺพุตสฺส ภิกฺขุโน, อนุปาทา ปุนพฺภโว น โหติ;

อภิภูโต มาโร วิชิตสงฺคาโม, อุปจฺจคา สพฺพภวานิ ตาที’’ติ.

‘‘කෙලෙස් නිවාගත් ඒ මහණාට, උපාදාන රහිත බැවින් නැවත භවයක් ඇති නොවේ. ඔහු මාරයා මැඩපැවැත්වූ, යුද්ධය දිනූ, සියලු භවයන් ඉක්මවා ගිය තාදී ගුණයෙන් යුක්ත වූවෙකි.’’

อยํ อเสกฺโข. อิทํ สํกิเลสภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ อเสกฺขภาคิยญฺจ สุตฺตํ.

මෙය අසේඛ අවස්ථාවයි. මේ සූත්‍රය සංක්ලේශ පාක්ෂික, නිර්වේධ පාක්ෂික මෙන්ම අසේඛ පාක්ෂිකද වේ.

‘‘จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, ปุคฺคลา. กตเม จตฺตาโร? อนุโสตคามี ปฏิโสตคามี ฐิตตฺโต ติณฺโณ ปารงฺคโต ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณ’’ติ. ตตฺถ โยยํ ปุคฺคโล อนุโสตคามี, อยํ ปุคฺคโล สํกิเลสภาคิโย. ตตฺถ โยยํ ปุคฺคโล ปฏิโสตคามี โย จ ฐิตตฺโต, อิเม ทฺเว ปุคฺคลา นิพฺเพธภาคิยา. ตตฺถ โยยํ ปุคฺคโล ติณฺโณ ปารงฺคโต ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณ, อยํ อเสกฺโข. อิทํ สํกิเลสภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ อเสกฺขภาคิยญฺจ สุตฺตํ.

‘‘මහණෙනි, පුද්ගලයෝ සිව්දෙනෙකි. ඒ සිව්දෙනා කවුරුද? අනුසෝතගාමී, පටිසෝතගාමී, ඨිතත්ත සහ එතෙර වී පරතෙරට පැමිණ ගොඩබිම සිටින බ්‍රාහ්මණයා යන සිව්දෙනායි. එහි යම් පුද්ගලයෙක් අනුසෝතගාමී වේද, මේ පුද්ගලයා සංක්ලේශ පාක්ෂිකයෙකි. එහි යම් පුද්ගලයෙක් පටිසෝතගාමී වේද, යම් පුද්ගලයෙක් ඨිතත්ත වේද, මේ පුද්ගලයෝ දෙදෙනා නිර්වේධ පාක්ෂිකයෝය. එහි යම් පුද්ගලයෙක් එතෙර වී පරතෙරට පැමිණ ගොඩබිම සිටින බ්‍රාහ්මණයා වේද, ඔහු අසේඛයෙකි. මේ සූත්‍රය සංක්ලේශ පාක්ෂික, නිර්වේධ පාක්ෂික මෙන්ම අසේඛ පාක්ෂිකද වේ.’’

๑๑๐. ตตฺถ กตมํ สํกิเลสภาคิยญฺจ วาสนาภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ สุตฺตํ?

110. එහි සංක්ලේශ පාක්ෂික, වාසනා පාක්ෂික මෙන්ම නිර්වේධ පාක්ෂික වන සූත්‍රය කවරේද?

ฉฬาภิชาติโก อตฺถิ ปุคฺคโล กณฺโห กณฺหาภิชาติโก กณฺหํ ธมฺมํ อภิชายติ, อตฺถิ ปุคฺคโล กณฺโห กณฺหาภิชาติโก สุกฺกํ ธมฺมํ อภิชายติ, อตฺถิ ปุคฺคโล กณฺโห กณฺหาภิชาติโก อกณฺหํ อสุกฺกํ อกณฺหอสุกฺกวิปากํ อจฺจนฺตทิฏฺฐํ นิพฺพานํ อาราเธติ, อตฺถิ [Pg.137] ปุคฺคโล สุกฺโก สุกฺกาภิชาติโก กณฺหํ ธมฺมํ อภิชายติ, อตฺถิ ปุคฺคโล สุกฺโก สุกฺกาภิชาติโก สุกฺกํ ธมฺมํ อภิชายติ, อตฺถิ ปุคฺคโล สุกฺโก สุกฺกาภิชาติโก อกณฺหํ อสุกฺกํ อกณฺหอสุกฺกวิปากํ อจฺจนฺตทิฏฺฐํ นิพฺพานํ อาราเธติ.

අභිජාති හයක් ඇති පුද්ගලයෝ වෙති: යම් පුද්ගලයෙක් අකුසල උපතක් ඇතිව අකුසල ධර්මයන්ම උපදවයි, එවැනි පුද්ගලයෙක් ඇත; යම් පුද්ගලයෙක් අකුසල උපතක් ඇතිව කුසල ධර්මයන් උපදවයි, එවැනි පුද්ගලයෙක් ඇත; යම් පුද්ගලයෙක් අකුසල උපතක් ඇතිව අකුසලද නොවන කුසලද නොවන, එවැනි විපාක රහිත වූ පරම නිවන සාක්ෂාත් කරයි, එවැනි පුද්ගලයෙක් ඇත; යම් පුද්ගලයෙක් කුසල උපතක් ඇතිව අකුසල ධර්මයන් උපදවයි, එවැනි පුද්ගලයෙක් ඇත; යම් පුද්ගලයෙක් කුසල උපතක් ඇතිව කුසල ධර්මයන් උපදවයි, එවැනි පුද්ගලයෙක් ඇත; යම් පුද්ගලයෙක් කුසල උපතක් ඇතිව අකුසලද නොවන කුසලද නොවන, එවැනි විපාක රහිත වූ පරම නිවන සාක්ෂාත් කරයි, එවැනි පුද්ගලයෙක් ඇත.

ตตฺถ โย จ ปุคฺคโล กณฺโห กณฺหาภิชาติโก กณฺหํ ธมฺมํ อภิชายติ, โย จ ปุคฺคโล สุกฺโก สุกฺกาภิชาติโก กณฺหํ ธมฺมํ อภิชายติ, อิเม ทฺเว ปุคฺคลา สํกิเลสภาคิยา.

එහි යම් පුද්ගලයෙක් අකුසල උපතක් ඇතිව අකුසල ධර්මයන් උපදවයිද, යම් පුද්ගලයෙක් කුසල උපතක් ඇතිව අකුසල ධර්මයන් උපදවයිද, මේ පුද්ගලයෝ දෙදෙනා සංක්ලේශ පාක්ෂිකයෝය.

ตตฺถ โย จ ปุคฺคโล กณฺโห กณฺหาภิชาติโก สุกฺกํ ธมฺมํ อภิชายติ, โย จ ปุคฺคโล สุกฺโก สุกฺกาภิชาติโก สุกฺกํ ธมฺมํ อภิชายติ, อิเม ทฺเว ปุคฺคลา วาสนาภาคิยา.

එහි යම් පුද්ගලයෙක් අකුසල උපතක් ඇතිව කුසල ධර්මයන් උපදවයිද, යම් පුද්ගලයෙක් කුසල උපතක් ඇතිව කුසල ධර්මයන් උපදවයිද, මේ පුද්ගලයෝ දෙදෙනා වාසනා පාක්ෂිකයෝය.

ตตฺถ โย จ ปุคฺคโล กณฺโห กณฺหาภิชาติโก อกณฺหํ อสุกฺกํ อกณฺหอสุกฺกวิปากํ อจฺจนฺตทิฏฺฐํ นิพฺพานํ อาราเธติ, โย จ ปุคฺคโล สุกฺโก สุกฺกาภิชาติโก อกณฺหํ อสุกฺกํ อกณฺหอสุกฺกวิปากํ อจฺจนฺตทิฏฺฐํ นิพฺพานํ อาราเธติ, อิเม ทฺเว ปุคฺคลา นิพฺเพธภาคิยา, อิทํ สํกิเลสภาคิยญฺจ วาสนาภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ สุตฺตํ.

එහි (එම සතර දෙනා අතුරින්) යම් කළු වූ (පහත් උපතක් ඇති), කළු ජාතික වූ පුද්ගලයෙක් කළු නොවූ, සුදු නොවූ, කළු-සුදු නොවන විපාක ඇති, ඒකාන්තයෙන්ම දකින ලද නිවන අවබෝධ කරයිද, එමෙන්ම යම් සුදු වූ (උසස් උපතක් ඇති), සුදු ජාතික වූ පුද්ගලයෙක් කළු නොවූ, සුදු නොවූ, කළු-සුදු නොවන විපාක ඇති, ඒකාන්තයෙන්ම දකින ලද නිවන අවබෝධ කරයිද, මේ පුද්ගලයන් දෙදෙනාම විනිවිද දැකීමේ (නිවන් අවබෝධයේ) කොටස්කරුවෝ වෙති. මෙය සංකිලේස භාගීය වූත්, වාසනා භාගීය වූත්, නිබ්බේධ භාගීය වූත් සූත්‍රයකි.

‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, กมฺมานิ. กตมานิ จตฺตาริ? อตฺถิ กมฺมํ กณฺหํ กณฺหวิปากํ, อตฺถิ กมฺมํ สุกฺกํ สุกฺกวิปากํ, อตฺถิ กมฺมํ กณฺหสุกฺกํ กณฺหสุกฺกวิปากํ, อตฺถิ กมฺมํ อกณฺหํ อสุกฺกํ อกณฺหอสุกฺกวิปากํ กมฺมุตฺตมํ กมฺมเสฏฺฐํ กมฺมกฺขยาย สํวตฺตติ’’.

“මහණෙනි, මේ කර්ම සතරකි. ඒ සතර කවරේද? අඳුරු (අකුසල) විපාක දෙන අඳුරු කර්මය ඇත. පිරිසිදු (කුසල) විපාක දෙන පිරිසිදු කර්මය ඇත. අඳුරු හා පිරිසිදු විපාක දෙන අඳුරු-පිරිසිදු කර්මය ඇත. අඳුරු නොවූ, පිරිසිදු නොවූ, අඳුරු-පිරිසිදු නොවන විපාක ඇති, කර්මයන් අතර උතුම් වූ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ යම් කර්මයක් ඇද්ද, ඒ කර්මය කර්මයන් ක්ෂය කිරීම පිණිස පවතියි.”

ตตฺถ ยญฺจ กมฺมํ กณฺหํ กณฺหวิปากํ, ยญฺจ กมฺมํ กณฺหสุกฺกํ กณฺหสุกฺกวิปากํ, อยํ สํกิเลโส. ยญฺจ กมฺมํ สุกฺกํ สุกฺกวิปากํ, อยํ วาสนา. ยญฺจ กมฺมํ อกณฺหํ อสุกฺกํ อกณฺหอสุกฺกวิปากํ กมฺมุตฺตมํ กมฺมเสฏฺฐํ กมฺมกฺขยาย สํวตฺตติ, อยํ นิพฺเพโธ. อิทํ สํกิเลสภาคิยญฺจ วาสนาภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ สุตฺตํ.

එහි අඳුරු විපාක දෙන යම් අඳුරු කර්මයක් ඇද්ද, අඳුරු-පිරිසිදු විපාක දෙන යම් අඳුරු-පිරිසිදු කර්මයක් ඇද්ද, මෙය සංකිලේසයයි (කෙලෙස් සහිත බවයි). පිරිසිදු විපාක දෙන යම් පිරිසිදු කර්මයක් ඇද්ද, මෙය වාසනාවයි. අඳුරු නොවූ, පිරිසිදු නොවූ, අඳුරු-පිරිසිදු නොවන විපාක ඇති, කර්මයන් අතර උතුම් වූ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ යම් කර්මයක් කර්මයන් ක්ෂය කිරීම පිණිස පවතියිද, මෙය නිබ්බේධයයි (විනිවිද දැකීමයි). මෙය සංකිලේස භාගීය, වාසනා භාගීය සහ නිබ්බේධ භාගීය සූත්‍රයකි.

๑๑๑. ตตฺถ กตมํ วาสนาภาคิยญฺจ, นิพฺเพธภาคิยญฺจ สุตฺตํ?

111. එහි වාසනා භාගීය වූත්, නිබ්බේධ භාගීය වූත් සූත්‍රය කවරේද?

‘‘ลทฺธาน มานุสตฺตํ ทฺเว, กิจฺจํ อกิจฺจเมว จ;

สุกิจฺจํ เจว ปุญฺญานิ, สํโยชนวิปฺปหานํ วา’’ติ.

“මනුෂ්‍යත්වය ලබා දෙවදෑරුම් කටයුතු ඇත්තාහුය; එනම් කළ යුතු කටයුතු සහ නොකළ යුතු කටයුතු වේ. පින්කම් කිරීම නම් වූ යහපත් කටයුතු හෝ සංයෝජනයන් ප්‍රහීණ කිරීමයි.”

‘‘สุกิจฺจํ [Pg.138] เจว ปุญฺญานี’’ติ วาสนา. ‘‘สํโยชนวิปฺปหานํ วา’’ติ นิพฺเพโธ.

“යහපත් කටයුතු වූ පින්කම්” යනු වාසනාවයි. “සංයෝජනයන් ප්‍රහීණ කිරීම” යනු නිබ්බේධයයි.

‘‘ปุญฺญานิ กริตฺวาน, สคฺคา สคฺคํ วชนฺติ กตปุญฺญา;

สํโยชนปฺปหานา, ชรามรณา วิปฺปมุจฺจนฺตี’’ติ.

“පින් කළා වූ ඒ සත්ත්වයෝ පින්කම් කොට එක් සුගතියකින් තවත් සුගතියකට යති. සංයෝජනයන් ප්‍රහීණ කළවුන් ජරාවෙන් හා මරණයෙන් මිදෙති.”

‘‘ปุญฺญานิ กริตฺวาน, สคฺคา สคฺคํ วชนฺติ กตปุญฺญา’’ติ วาสนา. ‘‘สํโยชนปฺปหานา ชรามรณา วิปฺปมุจฺจนฺตี’’ติ นิพฺเพโธ. อิทํ วาสนาภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ สุตฺตํ.

“පින්කම් කළා වූ සත්ත්වයෝ පින් කොට සුගතියෙන් සුගතියට යති” යන්න වාසනාවයි. “සංයෝජනයන් ප්‍රහීණ කළවුන් ජරාවෙන් හා මරණයෙන් මිදෙති” යන්න නිබ්බේධයයි. මෙය වාසනා භාගීය වූත් නිබ්බේධ භාගීය වූත් සූත්‍රයකි.

‘‘ทฺเวมานิ, ภิกฺขเว, ปธานานิ. กตมานิ ทฺเว? โย จ อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิเตสุ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ ปริจฺจชติ, โย จ อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิเตสุ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพาน’’นฺติ. ตตฺถ โย อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิเตสุ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ ปริจฺจชติ, อยํ วาสนา.

“මහණෙනි, මේ ප්‍රධාන කරුණු දෙකකි. ඒ කවර දෙකක්ද? ගිහිගෙයින් නික්ම පැවිදි වූවන් උදෙසා යමෙක් සිවුරු, පිණ්ඩපාත, සෙනසුන් හා ගිලානප්‍රත්‍ය බෙහෙත් පිරිකර පරිත්‍යාග කෙරේද යන්න එකකි. ගිහිගෙයින් නික්ම පැවිදි වූවන් උදෙසා සියලු උපධීන් අත්හැරීම වූ, තෘෂ්ණාව ක්ෂය කිරීම වූ, විරාගය වූ, නිරෝධය වූ යම් නිවනක් ඇද්ද යන්න අනෙකයි. එහි, යමෙක් පැවිදි වූවන්ට සිවුරු, පිණ්ඩපාත, සෙනසුන් හා ගිලානප්‍රත්‍ය බෙහෙත් පිරිකර පරිත්‍යාග කෙරේද, මෙය වාසනාවයි.”

โย อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิเตสุ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพานํ, อยํ นิพฺเพโธ. อิทํ วาสนาภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ สุตฺตํ.

ගිහිගෙයින් නික්ම පැවිදි වූවන් උදෙසා සියලු උපධීන් අත්හැරීම වූ, තෘෂ්ණාව ක්ෂය කිරීම වූ, විරාගය වූ, නිරෝධය වූ යම් නිවනක් ඇද්ද, මෙය නිබ්බේධයයි. මෙය වාසනා භාගීය වූත් නිබ්බේධ භාගීය වූත් සූත්‍රයකි.

ตตฺถ ตณฺหาสํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ ตณฺหาปกฺเขเนว นิทฺทิสิตพฺพํ ตีหิ ตณฺหาหิ – กามตณฺหาย ภวตณฺหาย วิภวตณฺหาย. เยน เยน วา ปน วตฺถุนา อชฺโฌสิตา, เตน เตเนว นิทฺทิสิตพฺพํ, ตสฺสา วิตฺถาโร ฉตฺตึสตณฺหาชาลินิยาวิจริตานิ.

එහි තෘෂ්ණා සංකිලේස භාගීය සූත්‍රය, කාම තෘෂ්ණාව, භව තෘෂ්ණාව සහ විභව තෘෂ්ණාව යන තෘෂ්ණා තුන මගින් තෘෂ්ණා පක්ෂයෙන්ම දැක්විය යුතුය. එසේත් නැතහොත්, යම් යම් වස්තූන් කෙරෙහි ඇලී වසන්නේද, ඒ ඒ වස්තූන් මගින්ම දැක්විය යුතුය. එහි විස්තරය තෘෂ්ණා දැල් වශයෙන් හැසිරෙන තිස් හය වැදෑරුම් විචාරයන් මගින් දැක්විය යුතුය.

ตตฺถ ทิฏฺฐิสํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ ทิฏฺฐิปกฺเขเนว นิทฺทิสิตพฺพํ อุจฺเฉทสสฺสเตน, เยน เยน วา ปน วตฺถุนา ทิฏฺฐิวเสน อภินิวิสติ ‘‘อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ, เตน เตเนว นิทฺทิสิตพฺพํ, ตสฺสา วิตฺถาโร ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคตานิ.

එහි දිට්ඨි සංකිලේස භාගීය සූත්‍රය, උච්ඡේද සහ ශාස්වත දෘෂ්ටි මගින් දෘෂ්ටි පක්ෂයෙන්ම දැක්විය යුතුය. එසේත් නැතහොත්, දෘෂ්ටි වශයෙන් ‘මෙයම සත්‍යය, අන් සියල්ල හිස්ය’ කියා යම් යම් වස්තූන් කෙරෙහි දැඩිව ගනියිද, ඒ ඒ වස්තූන් මගින්ම දැක්විය යුතුය. එහි විස්තරය හැට දෙවැදෑරුම් දෘෂ්ටි මගින් දැක්විය යුතුය.

ตตฺถ ทุจฺจริตสํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ เจตนาย เจตสิกกมฺเมน นิทฺทิสิตพฺพํ ตีหิ ทุจฺจริเตหิ – กายทุจฺจริเตน วจีทุจฺจริเตน มโนทุจฺจริเตน, ตสฺส วิตฺถาโร ทสอกุสลกมฺมปถา.

එහි දුශ්චරිත සංකිලේස භාගීය සූත්‍රය, චේතනාව හා චෛතසික කර්මයන් මගින් එනම් කාය දුශ්චරිතය, වචී දුශ්චරිතය සහ මනෝ දුශ්චරිතය යන දුශ්චරිත තුන මගින් දැක්විය යුතුය. එහි විස්තරය දස අකුසල් කර්මපථ මගින් දැක්විය යුතුය.

ตตฺถ [Pg.139] ตณฺหาโวทานภาคิยํ สุตฺตํ สมเถน นิทฺทิสิตพฺพํ, ทิฏฺฐิโวทานภาคิยํ สุตฺตํ วิปสฺสนา นิทฺทิสิตพฺพํ, ทุจฺจริตโวทานภาคิยํ สุตฺตํ สุจริเตน นิทฺทิสิตพฺพํ. ตีณิ อกุสลมูลานิ. ตํ กิสฺส เหตุ? สํสารสฺส นิพฺพตฺติยา. ตถา นิพฺพตฺเต สํสาเร กายทุจฺจริตํ กายสุจริตํ วจีทุจฺจริตํ วจีสุจริตํ มโนทุจฺจริตํ มโนสุจริตํ อิมินา อสุเภน กมฺมวิปาเกน อิทํ พาลลกฺขณํ นิพฺพตฺตตีติ. อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ.

එහි තෘෂ්ණා වෝදාන භාගීය සූත්‍රය සමථයෙන් දැක්විය යුතුය. දිට්ඨි වෝදාන භාගීය සූත්‍රය විදර්ශනාවෙන් දැක්විය යුතුය. දුශ්චරිත වෝදාන භාගීය සූත්‍රය සුචරිතයෙන් දැක්විය යුතුය. අකුසල් මූලයන් තුනකි. එය කුමන හේතුවක් නිසාද? සංසාරයේ ඉපදීම පිණිසය. එසේ උපන් සංසාරයෙහි කාය දුශ්චරිතය, කාය සුචරිතය, වචී දුශ්චරිතය, වචී සුචරිතය, මනෝ දුශ්චරිතය, මනෝ සුචරිතය උපදී. මේ අශුභ වූ කර්ම විපාකයන්ගෙන් මේ බාල ලක්ෂණ උපදියි. මෙය සංකිලේස භාගීය සූත්‍රයයි.

อิมินา สุเภน กมฺมวิปาเกน อิทํ มหาปุริสลกฺขณํ นิพฺพตฺตตีติ. อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ.

මේ ශුභ වූ කර්ම විපාකයන්ගෙන් මේ මහා පුරුෂ ලක්ෂණ උපදියි. මෙය වාසනා භාගීය සූත්‍රයයි.

ตตฺถ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ จตูหิ กิเลสภูมีหิ นิทฺทิสิตพฺพํ – อนุสยภูมิยา ปริยุฏฺฐานภูมิยา สํโยชนภูมิยา อุปาทานภูมิยา. สานุสยสฺส ปริยุฏฺฐานํ ชายติ, ปริยุฏฺฐิโต สํยุชฺชติ, สํยุชฺชนฺโต อุปาทิยติ, อุปาทานปจฺจยา ภโว, ภวปจฺจยา ชาติ, ชาติปจฺจยา ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา สมฺภวนฺติ, เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหติ. อิมาหิ จตูหิ กิเลสภูมีหิ สพฺเพ กิเลสา สงฺคหํ สโมสรณํ คจฺฉนฺติ, อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ.

එහි සංකිලේස භාගීය සූත්‍රය කෙලෙස් භූමි සතරක් මගින් දැක්විය යුතුය. එනම් අනුසය භූමිය, පරියුට්ඨාන භූමිය, සංයෝජන භූමිය සහ උපාදාන භූමිය මගිනි. අනුසය සහිත පුද්ගලයාට පරියුට්ඨානය උපදියි, පරියුට්ඨානයෙන් යුක්ත වූ පුද්ගලයා කෙලෙස් සමඟ එක් වේ, එසේ එක් වන්නා දැඩිව ගනියි (උපාදානය කරයි), උපාදානය හේතුවෙන් භවය ඇති වේ, භවය හේතුවෙන් ජාතිය ඇති වේ, ජාතිය හේතුවෙන් ජරා-මරණ, සෝක, පරිදේව, දුක්ඛ, දෝමනස්ස, උපායාසයන් හටගනිති. මෙසේ මේ කේවල වූ දුක් රැසෙහි හටගැනීම සිදු වේ. මේ කෙලෙස් භූමි සතර මගින් සියලු කෙලෙස් එක්රැස් වීම සිදු වේ. මෙය සංකිලේස භාගීය සූත්‍රයයි.

วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ ตีหิ สุจริเตหิ นิทฺทิสิตพฺพํ, นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ จตูหิ สจฺเจหิ นิทฺทิสิตพฺพํ, อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ ตีหิ ธมฺเมหิ นิทฺทิสิตพฺพํ – พุทฺธธมฺเมหิ ปจฺเจกพุทฺธธมฺเมหิ สาวกภูมิยา. ฌายิวิสเย นิทฺทิสิตพฺพนฺติ.

වාසනා භාගීය සූත්‍රය සුචරිත තුන මගින්ද, නිබ්බේධ භාගීය සූත්‍රය සතර සත්‍යයන් මගින්ද, අසේක්ඛ භාගීය සූත්‍රය බුද්ධ ධර්මයන්, පසේබුදු ධර්මයන් සහ ශ්‍රාවක භූමිය යන ධර්මයන් තුන මගින්ද දැක්විය යුතුය. ධ්‍යාන විෂයන් කෙරෙහිද දැක්විය යුතුය.

๑๑๒. ตตฺถ กตเม อฏฺฐารส มูลปทา? โลกิยํ โลกุตฺตรํ โลกิยญฺจ โลกุตฺตรญฺจ, สตฺตาธิฏฺฐานํ ธมฺมาธิฏฺฐานํ สตฺตาธิฏฺฐานญฺจ ธมฺมาธิฏฺฐานญฺจ, ญาณํ เญยฺยํ ญาณญฺจ เญยฺยญฺจ, ทสฺสนํ ภาวนา ทสฺสนญฺจ ภาวนา จ, สกวจนํ ปรวจนํ สกวจนญฺจ ปรวจนญฺจ, วิสชฺชนียํ อวิสชฺชนียํ วิสชฺชนียญฺจ อวิสชฺชนียญฺจ, กมฺมํ วิปาโก กมฺมญฺจ วิปาโก จ, กุสลํ อกุสลํ กุสลญฺจ อกุสลญฺจ, อนุญฺญาตํ ปฏิกฺขิตฺตํ อนุญฺญาตญฺจ ปฏิกฺขิตฺตญฺจ, ถโว จาติ.

112. එහි දහඅටක් වූ මූලපද කවරේද? ලෞකික, ලෝකෝත්තර, ලෞකික-ලෝකෝත්තර, සත්තාධිට්ඨාන, ධම්මාධිට්ඨාන, සත්තාධිට්ඨාන-ධම්මාධිට්ඨාන, ඥානය, ඥෙයය, ඥාන-ඥෙය, දර්ශනය, භාවනාව, දර්ශන-භාවනා, ස්වකීය වචන, පර වචන, ස්වකීය-පර වචන, විසර්ජනීය, අවිසර්ජනීය, විසර්ජනීය-අවිසර්ජනීය, කර්ම, විපාක, කර්ම-විපාක, කුසල, අකුසල, කුසල-අකුසල, අනුඤ්ඤාත, ප්‍රතික්ෂේප කළ, අනුඤ්ඤාත-ප්‍රතික්ෂේප කළ සහ ප්‍රශංසා (ස්තව) යනුවෙනි. මේ විසි අටකි.

ตตฺถ [Pg.140] กตมํ โลกิยํ?

එහි ලෞකික සූත්‍රය කවරේද?

‘‘น หิ ปาปํ กตํ กมฺมํ, สชฺชุขีรํว มุจฺจติ;

ฑหนฺตํ พาลมนฺเวติ, ภสฺมจฺฉนฺโนว ปาวโกติ.

“කළා වූ පාප කර්මය, එවේලේම දොවාගත් කිරි නොකැටි වන්නාක් මෙන් එකෙණෙහිම විපාක නොදෙයි. එය අළු යට සැඟවුණු ගින්නක් මෙන් පසුව පීඩා දෙමින් අඥානයා පසුපස ලුහුබඳියි.”

อิทํ โลกิยํ.

මෙය ලෞකිකයි.

‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, อคติคมนานิ สพฺพํ…เป… นิหียเต ตสฺส ยโส กาฬปกฺเขว จนฺทิมา’’ติ. อิทํ โลกิยํ.

“මහණෙනි, මේ අගතිගමනයන් සතරකි. (සියලු සූත්‍රය විස්තර කළ යුතුය...) කළුවර පක්ෂයේ හඳ පිරිහෙන්නා සේම, අගතියට ගිය එම පුද්ගලයාගේ යසස පිරිහෙයි.” මෙය ලෞකික සූත්‍රයකි.

‘‘อฏฺฐิเม, ภิกฺขเว, โลกธมฺมา. กตเม อฏฺฐ? ลาโภ อลาโภ, ยโส อยโส, นินฺทา ปสํสา, สุขํ ทุกฺขํ. อิเม โข, ภิกฺขเว, อฏฺฐ โลกธมฺมา’’ติ. อิทํ โลกิยํ.

“මහණෙනි, මේ ලෝකධර්ම අටකි. ඒ අට කවරේද යත්? ලාභය, අලාභය, යසස, අයස, නින්දාව, ප්‍රශංසාව, සැපය සහ දුකයි. මහණෙනි, මේ වනාහි ලෝකධර්ම අටයි.” මෙය ලෞකික සූත්‍රයකි.

ตตฺถ กตมํ โลกุตฺตรํ?

එහි ලෝකෝත්තර සූත්‍රය කවරේද?

‘‘ยสฺสินฺทฺริยานิ สมถงฺคตานิ ;

อสฺสา ยถา สารถินา สุทนฺตา;

ปหีนมานสฺส อนาสวสฺส, เทวาปิ ตสฺส ปิหยนฺติ ตาทิโน’’ติ.

“දක්ෂ රථාචාර්යයෙකු විසින් හොඳින් දමනය කරන ලද අසුන් මෙන්, යම් රහතන් වහන්සේ නමකගේ ඉන්ද්‍රියයන් ශාන්ත භාවයට පත්ව තිබේද, මානය දුරු කළ, ආශ්‍රව රහිත වූ, ඒ තාදී ගුණයෙන් යුත් උතුමාණන්ට දෙවියෝ පවා ගරු කරති (ප්‍රාර්ථනා කරති).”

อิทํ โลกุตฺตรํ.

මෙය ලෝකෝත්තර සූත්‍රයකි.

‘‘ปญฺจิมานิ, ภิกฺขเว, อินฺทฺริยานิ โลกุตฺตรานิ. กตมานิ ปญฺจ? สทฺธินฺทฺริยํ วีริยินฺทฺริยํ สตินฺทฺริยํ สมาธินฺทฺริยํ ปญฺญินฺทฺริยํ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจินฺทฺริยานิ โลกุตฺตรานี’’ติ. อิทํ โลกุตฺตรํ.

“මහණෙනි, මේ ලෝකෝත්තර ඉන්ද්‍රිය පහකි. ඒ පහ කවරේද යත්? ශ්‍රද්ධින්ද්‍රිය, වීරියින්ද්‍රිය, සතින්ද්‍රිය, සමාධින්ද්‍රිය සහ ප්‍රඥින්ද්‍රියයි. මහණෙනි, මේ වනාහි ලෝකෝත්තර ඉන්ද්‍රිය පහයි.” මෙය ලෝකෝත්තර සූත්‍රයකි.

ตตฺถ กตมํ โลกิยญฺจ โลกุตฺตรญฺจ?

එහි ලෞකික මෙන්ම ලෝකෝත්තර වූ සූත්‍රය කවරේද?

‘‘ลทฺธาน มานุสตฺตํ ทฺเว, กิจฺจํ อกิจฺจเมว จา’’ติ ทฺเว คาถา. ยํ อิห ‘‘สุกิจฺจํ เจว ปุญฺญานี’’ติ จ ‘‘ปุญฺญานิ กริตฺวาน, สคฺคา สคฺคํ วชนฺติ กตปุญฺญา’’ติ จ. อิทํ โลกิยํ.

“මනුෂ්‍යත්වය ලබාගෙන...” යන ගාථා දෙකයි. මෙහි “යහපත් කටයුතු හා පින්කම් කිරීම” සහ “පින්කම් කොට පින් කළ අය ස්වර්ගයෙන් ස්වර්ගයට යති” යන යම් සූත්‍රයක් වේද, මෙය ලෞකික සූත්‍රයකි.

ยํ อิห ‘‘สํโยชนวิปฺปหานํ วา’’ติ จ ‘‘สํโยชนปฺปหานา, ชรามรณา วิปฺปมุจฺจนฺตี’’ติ จ, อิทํ โลกุตฺตรํ. อิทํ โลกิยญฺจ โลกุตฺตรญฺจ.

මෙහි “සංයෝජන දුරු කිරීම” හෝ “සංයෝජන ප්‍රහාණය කිරීමෙන් ජරා මරණවලින් මිදෙති” යන යම් සූත්‍රයක් වේද, මෙය ලෝකෝත්තර සූත්‍රයකි. (එබැවින්) මේ සූත්‍රය ලෞකික මෙන්ම ලෝකෝත්තර ද වේ.

‘‘วิญฺญาเณ [Pg.141] เจ, ภิกฺขเว, อาหาเร สติ นามรูปสฺส อวกฺกนฺติ โหติ, นามรูปสฺส อวกฺกนฺติยา สติ ปุนพฺภโว โหติ, ปุนพฺภเว สติ ชาติ โหติ, ชาติยา สติ ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา สมฺภวนฺติ. เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหติ. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, มหารุกฺโข, ตสฺส ยานิ เจว มูลานิ อโธคมานิ ยานิ จ ติริยํ คมานิ, สพฺพานิ ตานิ อุทฺธํ โอชํ อภิหรนฺติ. เอวํ หิ โส, ภิกฺขเว, มหารุกฺโข ตทาหาโร ตทุปาทาโน จิรํ ทีฆมทฺธานํ ติฏฺเฐยฺย. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, วิญฺญาเณ อาหาเร สติ นามรูปสฺส อวกฺกนฺติ โหติ สพฺพํ…เป… เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหตี’’ติ. อิทํ โลกิยํ.

“මහණෙනි, විඤ්ඤාණ ආහාරය ඇති කල්හි නාමරූපයන්ගේ පිළිසිඳ ගැනීම වෙයි. නාමරූප පිළිසිඳ ගැනීම ඇති කල්හි පුනර්භවය වෙයි. පුනර්භවය ඇති කල්හි ජාතිය වෙයි. ජාතිය ඇති කල්හි ජරා, මරණ, සෝක, පරිදේව, දුක්ඛ, දෝමනස්ස, උපායාසයෝ හටගනිති. මෙසේ මේ කේවල වූ දුක් රැසේ හටගැනීම වෙයි. මහණෙනි, එය යම්සේ විශාල වෘක්ෂයක් තිබේද, එහි යම් මුල් පහළට යන්නේද, යම් මුල් හරහට යන්නේද, ඒ සියලු මුල් ඉහළට ඕජාව ගෙන එයි. මහණෙනි, මෙසේ ගෙන ඒමෙන් එම ඕජාව ආහාර කොට ගෙන, එම ඕජාව උපාදාන කොට ගෙන ඒ මහා වෘක්ෂය බොහෝ කාලයක් පවතින්නේය. මහණෙනි, එමෙන්ම විඤ්ඤාණ ආහාරය ඇති කල්හි නාමරූපයන්ගේ පිළිසිඳ ගැනීම වෙයි... (සියල්ල විස්තර කළ යුතුය)... දුක් රැසේ හටගැනීම වෙයි.” මෙය ලෞකික සූත්‍රයකි.

‘‘วิญฺญาเณ เจ, ภิกฺขเว, อาหาเร อสติ นามรูปสฺส อวกฺกนฺติ น โหติ, นามรูปสฺส อวกฺกนฺติยา อสติ ปุนพฺภโว น โหติ, ปุนพฺภเว อสติ ชาติ น โหติ, ชาติยา อสติ ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา นิรุชฺฌนฺติ. เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหติ. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, มหารุกฺโข อถ ปุริโส อาคจฺเฉยฺย กุทฺทาลปิฏกํ อาทาย, โส ตํ รุกฺขํ มูเล ฉินฺเทยฺย, มูเล เฉตฺวา ปลิขเณยฺย, ปลิขณิตฺวา มูลานิ อุทฺธเรยฺย อนฺตมโส อุสีรนาฬิมตฺตานิปิ. โส ตํ รุกฺขํ ขณฺฑาขณฺฑิกํ ฉินฺเทยฺย, ขณฺฑาขณฺฑิกํ ฉินฺทิตฺวา ผาเลยฺย, ผาเลตฺวา สกลิกํ สกลิกํ กเรยฺย, สกลิกํ สกลิกํ กริตฺวา วาตาตเป วิโสเสยฺย, วาตาตเป วิโสเสตฺวา อคฺคินา ฑเหยฺย, อคฺคินา ฑเหตฺวา มสึ กเรยฺย, มสึ กริตฺวา มหาวาเต วา โอผุเนยฺย, นทิยา วา สีฆโสตาย ปวาเหยฺย, เอวํ หิ โส, ภิกฺขเว, มหารุกฺโข อุจฺฉินฺนมูโล อสฺส ตาลาวตฺถุกโต อนภาวํกโต อายตึ อนุปฺปาทธมฺโม. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, วิญฺญาเณ อาหาเร อสติ นามรูปสฺส อวกฺกนฺติ น โหติ, นามรูปสฺส อวกฺกนฺติยา อสติ สพฺพํ…เป… เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหตี’’ติ. อิทํ โลกุตฺตรํ. อิทํ โลกิยญฺจ โลกุตฺตรญฺจ.

“මහණෙනි, විඤ්ඤාණ ආහාරය නැති කල්හි නාමරූප පිළිසිඳ ගැනීම සිදු නොවේ. නාමරූප පිළිසිඳ ගැනීම නැති කල්හි පුනර්භවය සිදු නොවේ. පුනර්භවය නැති කල්හි ජාතිය සිදු නොවේ. ජාතිය නැති කල්හි ජරා, මරණ, සෝක, පරිදේව, දුක්ඛ, දෝමනස්ස, උපායාසයෝ නිරුද්ධ වෙති. මෙසේ මේ කේවල වූ දුක් රැසේ නිරෝධය වෙයි. මහණෙනි, එය යම්සේ විශාල වෘක්ෂයක් තිබේද, එවිට මිනිසෙක් උදැල්ලක් හා කූඩයක් රැගෙන පැමිණ, එම වෘක්ෂය මුලින් කපා දමන්නේය. මුලින් කපා, වටා හාරා මුල් උදුරා දමන්නේය. අවසානයේ ඉරිවේරිය මුල් වැනි කුඩා මුල් පවා උදුරා දමන්නේය. ඔහු ඒ ගස කැබලිවලට කපා, පලා, පතුරු කරන්නේය. පතුරු කොට අව්වේ හා හුළඟේ වියළන්නේය. වියළා ගින්නෙන් පුලුස්සා අළු කරන්නේය. අළු කොට තද සුළඟේ විසුරුවා හරින්නේය, නැතහොත් වේගයෙන් ගලා යන ගඟක පා කර හරින්නේය. මහණෙනි, මෙසේ කිරීමෙන් එම මහා වෘක්ෂය මුල් සිඳ දමන ලද්දක්, තල් කඳක් මෙන් කරන ලද්දක්, අභාවයට පත් කරන ලද්දක් හා මතු නූපදින ස්වභාවයට පත් වූවක් වෙයි. මහණෙනි, එමෙන්ම විඤ්ඤාණ ආහාරය නැති කල්හි නාමරූප පිළිසිඳ ගැනීම සිදු නොවේ... (සියල්ල විස්තර කළ යුතුය)... දුක් රැසේ නිරෝධය වෙයි.” මෙය ලෝකෝත්තර සූත්‍රයකි. මෙය ලෞකික මෙන්ම ලෝකෝත්තර ද වූ සූත්‍රයකි.

๑๑๓. ตตฺถ [Pg.142] กตมํ สตฺตาธิฏฺฐานํ?

113. එහි සත්තාධිෂ්ඨාන සූත්‍රය කවරේද?

‘‘สพฺพา ทิสา อนุปริคมฺม เจตสา, เนวชฺฌคา ปิยตรมตฺตนา กฺวจิ;

เอวํ ปิโย ปุถุ อตฺตา ปเรสํ, ตสฺมา น หึเส ปรมตฺตกาโม’’ติ.

“සියලු දිශාවන් සිත් නමැති නුවණින් පිරික්සා බැලුවද, තමාට වඩා වැඩියෙන් ආදරය කළ හැකි කිසිවකු කොහේවත් හමු නොවිණි. මෙසේ සෙසු අයටද තමා ප්‍රිය වේ. එබැවින් තමාගේ යහපත කැමති තැනැත්තා අනුන්ව නොපෙළිය යුතුය.”

อิทํ สตฺตาธิฏฺฐานํ.

මෙය සත්තාධිෂ්ඨාන සූත්‍රයයි.

‘‘เย เกจิ ภูตา ภวิสฺสนฺติ เย วาปิ, สพฺเพ คมิสฺสนฺติ ปหาย เทหํ;

ตํ สพฺพชานึ กุสโล วิทิตฺวา, อาตาปิโย พฺรหฺมจริยํ จเรยฺยา’’ติ.

“යම් තාක් සත්වයෝ පහළ වූවෝද, යම් සත්වයෝ මතු පහළ වන්නෝද, ඒ සියලු දෙනාම ශරීරය හැරදා යන්නෝය. ඒ සියල්ල දැනගත් දක්ෂ වූ, කෙලෙස් තවන වීරිය ඇති තැනැත්තා උතුම් බ්‍රහ්මචරියාවෙහි හැසිරෙන්නේය.”

อิทํ สตฺตาธิฏฺฐานํ.

මෙය සත්තාධිෂ්ඨාන සූත්‍රයයි.

‘‘สตฺตหิ, ภิกฺขเว, องฺเคหิ สมนฺนาคตํ กลฺยาณมิตฺตํ อปิ วิเวจิยมาเนน ปณามิยมาเนน คเล ปิสนมชฺชมาเนน ยาวชีวํ น วิชหิตพฺพํ. กตเมหิ สตฺตหิ? ปิโย จ โหติ มนาโป จ ครุ จ ภาวนีโย จ วตฺตา จ วจนกฺขโม จ คมฺภีรญฺจ กถํ กตฺตา โหติ, โน จ อฏฺฐาเน นิโยเชติ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, สตฺตหิ…เป… น วิชหิตพฺพํ. อิทมโวจ ภควา, อิทํ วตฺวาน สุคโต. อถาปรํ เอตทโวจ สตฺถา –

“මහණෙනි, අංග හතකින් යුක්ත වූ කල්‍යාණ මිත්‍රයා, බැහැර කරනු ලැබුවද, ගෙලෙන් අල්ලා තල්ලු කරනු ලැබුවද, ජීවිතාන්තය දක්වා අත් නොහළ යුතුය. ඒ අංග හත කවරේද යත්? ප්‍රියමනාප වීම, ගරුකටයුතු වීම, ගුණ වැඩූ අයෙකු ලෙස ප්‍රශංසනීය වීම, අවවාද දෙන අයෙකු වීම, වචනය ඉවසන්නෙකු වීම, ගැඹුරු ධර්ම කරුණු පවසන්නෙකු වීම සහ අස්ථානයෙහි නොයොදවන්නෙකු වීමයි. මහණෙනි, මේ අංග හතෙන් යුත් කල්‍යාණ මිත්‍රයා අත් නොහළ යුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළ සේක. සුගතයන් වහන්සේ මෙය වදාරා නැවත මෙසේද වදාළ සේක -”

‘‘ปิโย ครุ ภาวนีโย, วตฺตา จ วจนกฺขโม;

คมฺภีรญฺจ กถํ กตฺตา, น จฏฺฐาเน นิโยชโก;

ตํ มิตฺตํ มิตฺตกาเมน, ยาวชีวมฺปิ เสวิย’’นฺติ.

“යම් මිතුරෙක් ප්‍රිය ද, ගරු කටයුතු ද, ගුණ වැඩූ කෙනෙක් ද, අවවාද දෙන්නෙක් හා එය ඉවසන්නෙක් ද, ගැඹුරු කතා පවසන්නෙක් ද, අස්ථානයෙහි නොයොදවන්නෙක් ද වේද, යහපත් මිතුරන් කැමති තැනැත්තා එවැනි මිතුරෙකු ජීවිතාන්තය දක්වාම ඇසුරු කළ යුතුය.”

อิทํ สตฺตาธิฏฺฐานํ.

මෙය සත්තාධිෂ්ඨාන සූත්‍රයයි.

ตตฺถ กตมํ ธมฺมาธิฏฺฐานํ?

එහි ධම්මාධිෂ්ඨාන සූත්‍රය කවරේද?

‘‘ยญฺจ กามสุขํ โลเก, ยญฺจิทํ ทิวิยํ สุขํ;

ตณฺหกฺขยสุขสฺเสเต, กลํ นาคฺฆนฺติ โสฬสิ’’นฺติ.

“ලෝකයෙහි යම් කාම සැපයක් ඇත්ද, දිව්‍ය ලෝකයෙහි යම් සැපයක් ඇත්ද, ඒ සියලු සැපයන් තණ්හාව ක්ෂය කිරීමෙන් ලැබෙන (නිවන්) සැපයෙන් දහසයෙන් පංගුවක් තරම්වත් නොවටී.”

อิทํ ธมฺมาธิฏฺฐานํ.

මෙය ධම්මාධිෂ්ඨාන සූත්‍රයයි.

‘‘สุสุขํ [Pg.143] วต นิพฺพานํ, สมฺมาสมฺพุทฺธเทสิตํ;

อโสกํ วิรชํ เขมํ, ยตฺถ ทุกฺขํ นิรุชฺฌตี’’ติ.

“සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද නිවන ඒකාන්තයෙන්ම ඉතා සුවදායකය. යම් නිවනක දුක නිරුද්ධ වේද, එය සෝක රහිතය, කෙලෙස් රහිතය, අභයදායකය.”

อิทํ ธมฺมาธิฏฺฐานํ.

මෙය ධම්මාධිෂ්ඨාන සූත්‍රයයි.

ตตฺถ กตมํ สตฺตาธิฏฺฐานญฺจ ธมฺมาธิฏฺฐานญฺจ

එහි සත්තාධිෂ්ඨාන මෙන්ම ධම්මාධිෂ්ඨාන වූ සූත්‍රය කවරේද?

‘‘มาตรํ ปิตรํ หนฺตฺวา, ราชาโน ทฺเว จ ขตฺติเย;

รฏฺฐํ สานุจรํ หนฺตฺวา’’ติ อิทํ ธมฺมาธิฏฺฐานํ.

“මව (තණ්හාව) සහ පියා (මානය) මරා, ක්ෂත්‍රිය රජවරුන් දෙදෙනා (ශාස්වත හා උච්ඡේද දෘෂ්ටි) මරා, පරිවාර ජනයා සහිත රට (ආයතන දොළහ) විනාශ කොට...” මෙය ධම්මාධිෂ්ඨාන සූත්‍රයයි.

‘‘อนีโฆ ยาติ พฺราหฺมโณ’’ติ;

อิทํ สตฺตาธิฏฺฐานํ;

อิทํ สตฺตาธิฏฺฐานญฺจ ธมฺมาธิฏฺฐานญฺจ.

“ඒ දුක් රහිත බ්‍රාහ්මණයා (රහතන් වහන්සේ) නිවනට යයි.” මෙය සත්තාධිෂ්ඨාන සූත්‍රයයි. මේ මුළු සූත්‍රය සත්තාධිෂ්ඨාන මෙන්ම ධම්මාධිෂ්ඨාන ද වේ.

‘‘จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, อิทฺธิปาทา. กตเม จตฺตาโร? ฉนฺทสมาธิปธานสงฺขารสมนฺนาคโต อิทฺธิปาโท, วีริย…เป… จิตฺต. วีมํสาสมาธิปธานสงฺขารสมนฺนาคโต อิทฺธิปาโท’’ติ. อิทํ ธมฺมาธิฏฺฐานํ.

“මහණෙනි, මේ සතර ඉද්ධිපාදයන්ය. ඒ සතර කවරේද යත්? ඡන්ද සමාධි ප්‍රධාන සංඛාරයන්ගෙන් යුක්ත ඉද්ධිපාදය, වීරිය... චිත්ත... විමංසා සමාධි ප්‍රධාන සංඛාරයන්ගෙන් යුක්ත ඉද්ධිපාදයයි.” මෙය ධම්මාධිෂ්ඨාන සූත්‍රයයි.

โส กาเยปิ จิตฺตํ สโมทหติ, จิตฺเตปิ กายํ สโมทหติ, กาเย สุขสญฺญญฺจ ลหุสญฺญญฺจ โอกฺกมิตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทํ สตฺตาธิฏฺฐานํ, อิทํ สตฺตาธิฏฺฐานญฺจ ธมฺมาธิฏฺฐานญฺจ.

ඔහු කයෙහි ද සිත තබයි, සිතෙහි ද කය තබයි. කයෙහි සුඛ සංඥාවට හා ලහු (සැහැල්ලු) සංඥාවට පැමිණ, එය අත්පත් කරගෙන වාසය කරයි. මෙය සත්තාධිට්ඨානයයි (පුද්ගලාධිෂ්ඨාන සූත්‍රයයි), මෙය සත්තාධිට්ඨානය මෙන්ම ධම්මාධිට්ඨානය ද වන සූත්‍රයකි.

๑๑๔. ตตฺถ กตมํ ญาณํ?

114. එහි ඥානය (ඥාන සූත්‍රය) යනු කුමක්ද?

‘‘ยํ ตํ โลกุตฺตรํ ญาณํ, สพฺพญฺญู เยน วุจฺจติ;

น ตสฺส ปริหานตฺถิ, สพฺพกาเล ปวตฺตตี’’ติ.

“යම් ලොකුත්තර ඥානයක් වේද, යමකින් (බුදුරජාණන් වහන්සේ) ‘සර්වඥ’ යැයි කියනු ලැබේද; එම ඥානයෙහි පිරිහීමක් නැත, එය සෑම කල්හිම පවතින්නේය.”

อิทํ ญาณํ.

මෙය ‘ඥානය’ (ඥාන සූත්‍රය) යි.

‘‘ปญฺญา หิ เสฏฺฐา โลกสฺมึ, ยายํ นิพฺพานคามินี ;

ยาย สมฺมา ปชานาติ, ชาติมรณสงฺขย’’นฺติ.

“ලෝකයෙහි ප්‍රඥාවම ශ්‍රේෂ්ඨ වන්නේය, යම් ප්‍රඥාවක් නිවන් මගට පමුණුවන්නේද; යමකින් ජාති හා මරණයන්ගේ කෙළවර (නිවන) මනාව අවබෝධ කරගන්නේද (එයම ශ්‍රේෂ්ඨ වේ).”

อิทํ ญาณํ.

මෙය ‘ඥානය’ (ඥාන සූත්‍රය) යි.

ตตฺถ กตมํ เญยฺยํ?

එහි ඥෙය්‍ය (ඥෙය්‍ය සූත්‍රය) යනු කුමක්ද?

‘‘กิตฺตยิสฺสามิ เต สนฺตึ, [โธตกาติ ภควา,]ทิฏฺเฐ ธมฺเม อนีติหํ;

ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ, ตเร โลเก วิสตฺติกํ.

“ධෝතක, මේ ජීවිතයේදීම අසන්නට ලැබෙන කතාවක් (පරම්පරා කතාවක්) නොව, ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට දැකිය හැකි ශාන්තිය (නිවන) මම ඔබට දේශනා කරන්නෙමි; එය දැනගෙන, සිහියෙන් යුතුව හැසිරෙන්නා ලෝකයෙහි ඇලෙනසුළු වූ තණ්හාවෙන් එතෙර වන්නේය” යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

‘‘ตญฺจาหํ [Pg.144] อภินนฺทามิ, มเหสิ สนฺติมุตฺตมํ;

ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ, ตเร โลเก วิสตฺติกํ.

“මහා සෘෂි වූ මම ඒ උතුම් ශාන්තිය (නිවන) අතිශයින් සතුටින් පිළිගනිමි; යමක් දැනගෙන සිහියෙන් යුතුව හැසිරෙන්නා ලෝකයෙහි ඇලෙනසුළු වූ තණ්හාවෙන් එතෙර වන්නේද (එය මම පසසමි).”

‘‘ยํ กิญฺจิ สมฺปชานาสิ, [โธตกาติ ภควา]อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาปิ มชฺเฌ;

เอตํ วิทิตฺวา สงฺโคติ โลเก,ภวาภวาย มากาสิ ตณฺห’’นฺติ.

“ධෝතක, උඩ ද, යට ද, සිරස ද, මැද ද යම්කිසි ධර්ම සමූහයක් ඔබ මනාව අවබෝධ කරගන්නෙහිද; මෙය ලෝකයෙහි බැඳීමක් (සංගයක්) බව දැනගෙන, නැවත නැවත භවයන් ලැබීම පිණිස තණ්හාව ඇති කර නොගන්න” යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

อิทํ เญยฺยํ.

මෙය ‘ඥෙය්‍ය’ (ඥෙය්‍ය සූත්‍රය) යි.

‘‘จตุนฺนํ, ภิกฺขเว, อริยสจฺจานํ อนนุโพธา อปฺปฏิเวธา เอวมิทํ ทีฆมทฺธานํ สนฺธาวิตํ สํสริตํ มมญฺเจว ตุมฺหากญฺจ…เป… ตยิทํ, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ อริยสจฺจํ อนุพุทฺธํ ปฏิวิทฺธํ, ทุกฺขสมุทยํ อริยสจฺจํ อนุพุทฺธํ ปฏิวิทฺธํ, ทุกฺขนิโรธํ อริยสจฺจํ อนุพุทฺธํ ปฏิวิทฺธํ, ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา อริยสจฺจํ อนุพุทฺธํ ปฏิวิทฺธํ. อุจฺฉินฺนา ภวตณฺหา, ขีณา ภวเนตฺติ, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว’’ติ. อิทมโวจ ภควา, อิทํ วตฺวาน สุคโต, อถาปรํ เอตทโวจ สตฺถา –

“මහණෙනි, චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ නොකිරීමෙන් හා විනිවිද නොදැකීමෙන්, මටත් ඔබටත් මෙතරම් දීර්ඝ කාලයක් සංසාරයෙහි සැරිසරන්නට සිදුවිය... මහණෙනි, ඒ මෙම දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යය අවබෝධ කරන ලදී, විනිවිද දකින ලදී; දුක්ඛ සමුදය ආර්ය සත්‍යය අවබෝධ කරන ලදී, විනිවිද දකින ලදී; දුක්ඛ නිරෝධ ආර්ය සත්‍යය අවබෝධ කරන ලදී... දුක්ඛ නිරෝධගාමිනී පටිපදා ආර්ය සත්‍යය අවබෝධ කරන ලදී, විනිවිද දකින ලදී. භව තණ්හාව සිඳදමන ලදී, භවයට පමුණුවන තණ්හාව නැති කරන ලදී, දැන් නැවත උපතක් නැත.” භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළ සේක. සුගතයන් වහන්සේ මෙය වදාරා, නැවත ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙය වදාළ සේක:

‘‘จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ, ยถาภูตํ อทสฺสนา;

สํสิตํ ทีฆมทฺธานํ, ตาสุ ตาสฺเวว ชาติสุ.

“චතුරාර්ය සත්‍යයන් නිවැරදි ලෙස (යථාභූතව) නොදැකීම හේතුවෙන්, ඒ ඒ ජාතීන්හි (භවයන්හි) දීර්ඝ කාලයක් මුළුල්ලේ සැරිසරන්නට සිදුවිය.”

‘‘ตานิ เอตานิ ทิฏฺฐานิ, ภวเนตฺติ สมูหตา;

อุจฺฉินฺนํ มูลํ ทุกฺขสฺส, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว’’ติ.

“ඒ මෙම සත්‍යයන් දැන් දක්නා ලදී, භවයට පමුණුවන තණ්හාව මුලින්ම උදුරා දමන ලදී; දුකේ මුල සිඳදමන ලදී, දැන් නැවත උපතක් නැත.”

อิทํ เญยฺยํ.

මෙය ‘ඥෙය්‍ය’ (ඥෙය්‍ය සූත්‍රය) යි.

ตตฺถ กตมํ ญาณญฺจ เญยฺยญฺจ? รูปํ อนิจฺจํ, เวทนา อนิจฺจา, สญฺญา อนิจฺจา, สงฺขารา อนิจฺจา, วิญฺญาณํ อนิจฺจนฺติ. อิทํ เญยฺยํ.

එහි ඥානය හා ඥෙය්‍ය යන දෙකම වන්නේ කුමක්ද? රූපය අනිත්‍යය, වේදනාව අනිත්‍යය, සංඥාව අනිත්‍යය, සංස්කාරයෝ අනිත්‍යය, විඤ්ඤාණය අනිත්‍යය යන මෙය ‘ඥෙය්‍ය’ (දැනගත යුතු දෑ) වේ.

เอวํ ชานํ เอวํ ปสฺสํ อริยสาวโก ‘‘รูปํ อนิจฺจ’’นฺติ ปสฺสติ, ‘‘เวทนา อนิจฺจา’’ติ ปสฺสติ, ‘‘สญฺญํ…เป… สงฺขาเร…เป… วิญฺญาณํ อนิจฺจ’’นฺติ ปสฺสตีติ. อิทํ ญาณํ.

මෙසේ දන්නා වූ, මෙසේ දක්නා වූ ආර්ය ශ්‍රාවකයා “රූපය අනිත්‍යය” යි දකියි, “වේදනාව අනිත්‍යය” යි දකියි, “සංඥාව... සංස්කාර... විඤ්ඤාණය අනිත්‍යය” යි දකියි. මෙය ‘ඥානය’ යි.

โส ปริมุจฺจติ รูเปน, ปริมุจฺจติ เวทนาย, ปริมุจฺจติ สญฺญาย, ปริมุจฺจติ สงฺขาเรหิ, ปริมุจฺจติ วิญฺญาณมฺหา, ปริมุจฺจติ ทุกฺขสฺมาติ วทามีติ. อิทํ ญาณญฺจ เญยฺยญฺจ.

ඔහු රූපයෙන් මිදෙයි, වේදනාවෙන් මිදෙයි, සංඥාවෙන් මිදෙයි, සංස්කාරයන්ගෙන් මිදෙයි, විඤ්ඤාණයෙන් මිදෙයි, දුකෙන් මිදෙයි කියා මම වදාරමි. මෙය ‘ඥානය හා ඥෙය්‍ය’ යන දෙකම ඇති සූත්‍රයයි.

‘‘สพฺเพ [Pg.145] สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ อิทํ เญยฺยํ. ‘‘ยทา ปญฺญาย ปสฺสตี’’ติ อิทํ ญาณํ. ‘‘อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา’’ติ อิทํ ญาณญฺจ เญยฺยญฺจ.

“සියලු සංස්කාරයෝ අනිත්‍යය” (සබ්බේ සංඛාරා අනිච්චා) යන්න ඥෙය්‍ය සූත්‍රයයි. “යම් කලෙක ප්‍රඥාවෙන් දකියිද” (යදා පඤ්ඤාය පස්සති) යන්න ඥාන සූත්‍රයයි. “එකල්හි දුකෙහි කළකිරෙයි, මෙය පාරිශුද්ධියට මගයි” යන්න ඥානය හා ඥෙය්‍ය යන දෙකම ඇති සූත්‍රයයි.

‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ อิทํ เญยฺยํ. ‘‘ยทา ปญฺญาย ปสฺสตี’’ติ อิทํ ญาณํ. ‘‘อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา’’ติ อิทํ ญาณญฺจ เญยฺยญฺจ.

“සියලු සංස්කාරයෝ දුක්ඛය” (සබ්බේ සංඛාරා දුක්ඛා) යන්න ඥෙය්‍ය සූත්‍රයයි. “යම් කලෙක ප්‍රඥාවෙන් දකියිද” (යදා පඤ්ඤාය පස්සති) යන්න ඥාන සූත්‍රයයි. “එකල්හි දුකෙහි කළකිරෙයි, මෙය පාරිශුද්ධියට මගයි” යන්න ඥානය හා ඥෙය්‍ය යන දෙකම ඇති සූත්‍රයයි.

‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ อิทํ เญยฺยํ. ‘‘ยทา ปญฺญาย ปสฺสตี’’ติ อิทํ ญาณํ. ‘‘อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา’’ติ อิทํ ญาณญฺจ เญยฺยญฺจ.

“සියලු ධර්මයෝ අනාත්මය” (සබ්බේ ධම්මා අනත්තා) යන්න ඥෙය්‍ය සූත්‍රයයි. “යම් කලෙක ප්‍රඥාවෙන් දකියිද” (යදා පඤ්ඤාය පස්සති) යන්න ඥාන සූත්‍රයයි. “එකල්හි දුකෙහි කළකිරෙයි, මෙය පාරිශුද්ධියට මගයි” යන්න ඥානය හා ඥෙය්‍ය යන දෙකම ඇති සූත්‍රයයි.

‘‘เย หิ เกจิ, โสณ, สมณา วา พฺราหฺมณา วา อนิจฺเจน รูเปน ทุกฺเขน วิปริณามธมฺเมน ‘เสยฺโยหมสฺมี’ติ วา สมนุปสฺสนฺติ, ‘สทิโสหมสฺมี’ติ วา สมนุปสฺสนฺติ, ‘หีโนหมสฺมี’ติ วา สมนุปสฺสนฺติ. กิมญฺญตฺร ยถาภูตสฺส อทสฺสนา. อนิจฺจาย เวทนาย…เป… อนิจฺจาย สญฺญาย…เป… อนิจฺเจหิ สงฺขาเรหิ…เป… อนิจฺเจน วิญฺญาเณน ทุกฺเขน วิปริณามธมฺเมน ‘เสยฺโยหมสฺมี’ติ วา สมนุปสฺสนฺติ, ‘สทิโสหมสฺมี’ติ วา สมนุปสฺสนฺติ, ‘หีโนหมสฺมี’ติ วา สมนุปสฺสนฺติ, กิมญฺญตฺร ยถาภูตสฺส อทสฺสนา’’ติ. อิทํ เญยฺยํ.

“සෝණ, යම් කිසි ශ්‍රමණ කෙනෙක් හෝ බ්‍රාහ්මණ කෙනෙක් අනිත්‍ය වූ, දුක් වූ, පෙරළෙන ස්වභාවය ඇති රූපය දෙස බලා ‘මම උසස් වෙමි’ යි හෝ, ‘මම සමාන වෙමි’ යි හෝ, ‘මම පහත් වෙමි’ යි හෝ දකිත්ද; එය යථාභූතව (සැබෑ ලෙස) නොදැකීම හැර අන් කවර කරුණක් නිසා විය හැකිද? අනිත්‍ය වූ වේදනාවෙන්... අනිත්‍ය වූ සංඥාවෙන්... අනිත්‍ය වූ සංස්කාරයන්ගෙන්... අනිත්‍ය වූ, දුක් වූ, පෙරළෙන ස්වභාවය ඇති විඤ්ඤාණයෙන් ‘මම උසස් වෙමි’ යි හෝ, ‘මම සමාන වෙමි’ යි හෝ, ‘මම පහත් වෙමි’ යි හෝ දකිත්ද; එය යථාභූතව නොදැකීම හැර අන් කවර කරුණක් නිසා විය හැකිද?” මෙය ඥෙය්‍ය සූත්‍රයයි.

‘‘เย จ โข เกจิ, โสณ, สมณา วา พฺราหฺมณา วา อนิจฺเจน รูเปน ทุกฺเขน วิปริณามธมฺเมน ‘เสยฺโยหมสฺมี’ติปิ น สมนุปสฺสนฺติ, ‘สทิโสหมสฺมี’ติปิ น สมนุปสฺสนฺติ, ‘หีโนหมสฺมี’ติปิ น สมนุปสฺสนฺติ, กิมญฺญตฺร ยถาภูตสฺส ทสฺสนา. อนิจฺจาย เวทนาย…เป… อนิจฺจาย สญฺญาย…เป… อนิจฺเจหิ สงฺขาเรหิ…เป… อนิจฺเจน วิญฺญาเณน ทุกฺเขน วิปริณามธมฺเมน ‘เสยฺโยหมสฺมี’ติปิ น สมนุปสฺสนฺติ, ‘สทิโสหมสฺมี’ติปิ น สมนุปสฺสนฺติ, ‘หีโนหมสฺมี’ติปิ น สมนุปสฺสนฺติ, กิมญฺญตฺร ยถาภูตสฺส ทสฺสนาติ. อิทํ ญาณํ.

“සෝණ, යම් ශ්‍රමණ කෙනෙක් හෝ බ්‍රාහ්මණ කෙනෙක් අනිත්‍ය වූ, දුක් වූ, පෙරළෙන ස්වභාවය ඇති රූපය දෙස බලා ‘මම උසස් වෙමි’ යි හෝ, ‘මම සමාන වෙමි’ යි හෝ, ‘මම පහත් වෙමි’ යි හෝ නොදකිත්ද; එය යථාභූතව දැකීම හැර අන් කවර කරුණක් නිසා විය හැකිද? අනිත්‍ය වූ වේදනාවෙන්... සංඥාවෙන්... සංස්කාරයන්ගෙන්... අනිත්‍ය වූ, දුක් වූ, පෙරළෙන ස්වභාවය ඇති විඤ්ඤාණයෙන් ‘මම උසස් වෙමි’ යි හෝ, ‘මම සමාන වෙමි’ යි හෝ, ‘මම පහත් වෙමි’ යි හෝ නොදකිත්ද; එය යථාභූතව දැකීම හැර අන් කවර කරුණක් නිසා විය හැකිද?” මෙය ඥාන සූත්‍රයයි.

อิทํ ญาณญฺจ เญยฺยญฺจ.

මෙය ඥානය හා ඥෙය්‍ය යන දෙකම ඇති සූත්‍රයයි.

ตตฺถ กตมํ ทสฺสนํ?

එහි ‘දස්සන’ (දස්සන සූත්‍රය) යනු කුමක්ද?

๑๑๕.

115.

‘‘เย อริยสจฺจานิ วิภาวยนฺติ, คมฺภีรปญฺเญน สุเทสิตานิ;

กิญฺจาปิ เต โหนฺติ ภุสํ ปมตฺตา, น เต ภวํ อฏฺฐมมาทิยนฺตี’’ติ.

“ගැඹුරු ප්‍රඥාව ඇති බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් මනාව දේශනා කරන ලද ආර්ය සත්‍යයන් යම් (ආර්ය) පුද්ගලයෝ ප්‍රකට කරගනිත්ද; ඔවුහු යම් හෙයකින් දැඩි ලෙස ප්‍රමාද වූවෝ වුවද, අටවන භවයක් කරා නොයන්නාහ.”

อิทํ ทสฺสนํ.

මෙය ‘දස්සන’ (දස්සන සූත්‍රය) යි.

‘‘ยถินฺทขีโล [Pg.146] ปถวิสฺสิโต สิยา, จตุพฺภิ วาเตหิ อสมฺปกมฺปิโย;

ตถูปมํ สปฺปุริสํ วทามิ, โย อริยสจฺจานิ อเวจฺจ ปสฺสตี’’ติ.

“පොළොවෙහි මනාව පිහිටුවන ලද ඉන්ද්‍රඛීලයක් (ටැඹක්) සතර දිශාවෙන් එන සුළඟින් නොසැලෙන්නාක් මෙන්; යම් සත්පුරුෂයෙක් ආර්ය සත්‍යයන් නුවණින් විනිවිද දකියිද, මම ඔහු එවැනි උපමාවක් ඇති තැනැත්තෙකු ලෙස හඳුන්වමි.”

อิทํ ทสฺสนํ.

මෙය ‘දස්සන’ (දස්සන සූත්‍රය) යි.

‘‘จตูหิ, ภิกฺขเว, โสตาปตฺติยงฺเคหิ สมนฺนาคโต อริยสาวโก อากงฺขมาโน อตฺตนาว อตฺตานํ พฺยากเรยฺย ‘ขีณนิรโยมฺหิ, ขีณติรจฺฉานโยนิ, ขีณเปตฺติวิสโย, ขีณาปายทุคฺคติวินิปาโต, โสตาปนฺโนหมสฺมิ อวินิปาตธมฺโม นิยโต สมฺโพธิปรายโณ, สตฺตกฺขตฺตุปรมํ เทเว จ มนุสฺเส จ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสามี’ติ. กตเมหิ จตูหิ? อิธ, ภิกฺขเว, อริยสาวกสฺส ตถาคเต สทฺธา นิวิฏฺฐา ปติฏฺฐิตา วิรูฬฺหา มูลชาตา อสํหาริยา สมเณน วา พฺราหฺมเณน วา เทเวน วา มาเรน วา พฺรหฺมุนา วา เกนจิ วา โลกสฺมึ สห ธมฺเมน, ธมฺเม โข ปน นิฏฺฐํ คโต โหติ, สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม สนฺทิฏฺฐิโก อกาลิโก เอหิปสฺสิโก โอปเนยฺยิโก ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหิ, ยทิทํ มทนิมฺมทโน…เป… นิโรโธ นิพฺพานํ, สห ธมฺมิยา โข ปนสฺส โหนฺติ อิฏฺฐา กนฺตา ปิยา มนาปา คิหี เจว ปพฺพชิตา จ. อริยกนฺเตหิ โข ปน สีเลหิ สมนฺนาคโต โหติ อขณฺเฑหิ อจฺฉิทฺเทหิ อสพเลหิ อกมฺมาเสหิ ภุชิสฺเสหิ วิญฺญุปฺปสฏฺเฐหิ อปรามฏฺเฐหิ สมาธิสํวตฺตนิเกหิ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, จตูหิ โสตาปตฺติยงฺเคหิ สมนฺนาคโต อริยสาวโก อากงฺขมาโน อตฺตนาว อตฺตานํ พฺยากเรยฺย ‘ขีณนิรโยมฺหิ, ขีณติรจฺฉานโยนิ, ขีณเปตฺติวิสโย, ขีณาปายทุคฺคติวินิปาโต, โสตาปนฺโนหมสฺมิ อวินิปาตธมฺโม นิยโต สมฺโพธิปรายโณ, สตฺตกฺขตฺตุปรมํ เทเว จ มนุสฺเส จ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสามี’’’ติ.

‘‘මහණෙනි, සෝතාපත්ති අංග සතරකින් සමන්නාගත වූ ආර්ය ශ්‍රාවකයා හට අවශ්‍ය නම් ‘මම නිරයෙන් මිදුණෙමි, තිරිසන් යෝනියෙන් මිදුණෙමි, ප්‍රේත විෂයෙන් මිදුණෙමි, අපාය දුගති විනිපාතයෙන් මිදුණෙමි, මම සෝවාන් වූවෙක් වෙමි, අපායට නොවැටෙන ස්වභාව ඇත්තෙක් වෙමි, නියත වශයෙන්ම සම්බෝධිය පරයනය කොට ඇත්තෙක් වෙමි, දෙව් මිනිස් ලොව උපරිම වශයෙන් සත් වතාවක් සැරිසරා දුක් කෙළවර කරන්නෙමි’ යි තමා ගැනම ප්‍රකාශ කළ හැකිය. ඒ සතර කුමක්ද? මහණෙනි, මෙහි ආර්ය ශ්‍රාවකයා තථාගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි අචල වූ, ස්ථාවර වූ, මුල් බැසගත්, ලොව කිසිදු මහණෙකුට හෝ බමුණෙකුට හෝ දෙවියෙකුට හෝ මාරයෙකුට හෝ බ්‍රහ්මයෙකුට හෝ වෙනත් කිසිවෙකුට හෝ කරුණු සහිතව සෙලවිය නොහැකි ශ්‍රද්ධාවෙන් යුක්ත වෙයි. තවද, ධර්මය කෙරෙහි නිශ්චයට පැමිණියේ වෙයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මැනවින් දේශනා කරන ලද, තමා විසින්ම දැකිය හැකි, කල් නොයවා විපාක දෙන, ‘එන්න බලන්න’ යි කීමට සුදුසු වූ, තම සිතට පමුණුවා ගත යුතු වූ, නුවණැත්තන් විසින් තනි තනිව අවබෝධ කරගත යුතු වූ ධර්මය කෙරෙහි නිශ්චයට පැමිණියේ වෙයි. එනම් මදමානයන් දුරු කරන්නා වූ... නිරෝධය වූ නිවන කෙරෙහි නිශ්චයට පැමිණියේ වෙයි. ඔහුට ගිහි පැවිදි සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා ප්‍රියමනාප වෙති. තවද ආර්යයන් වහන්සේලා ප්‍රිය කරන, කැඩී බිඳී නොගිය, සිදුරු නොවුණු, කැලැල් නොමැති, තෘෂ්ණා දෘෂ්ටි දාසභාවයෙන් මිදුණු, නුවණැත්තන් විසින් පසසන ලද, (තෘෂ්ණා දෘෂ්ටි දෙකින්) පරාමර්ශනය නොකරන ලද, සමාධිය පිණිස පවතින ශීලයන්ගෙන් සමන්නාගත වෙයි. මහණෙනි, මෙකී සෝතාපත්ති අංග සතරින් යුක්ත වූ ආර්ය ශ්‍රාවකයා හට ‘මම නිරයෙන් මිදුණෙමි, තිරිසන් යෝනියෙන් මිදුණෙමි, ප්‍රේත විෂයෙන් මිදුණෙමි, අපාය දුගති විනිපාතයෙන් මිදුණෙමි, මම සෝවාන් වූවෙක් වෙමි, අපායට නොවැටෙන ස්වභාව ඇත්තෙක් වෙමි, නියත වශයෙන්ම සම්බෝධිය පරයනය කොට ඇත්තෙක් වෙමි, දෙව් මිනිස් ලොව උපරිම වශයෙන් සත් වතාවක් සැරිසරා දුක් කෙළවර කරන්නෙමි’ යි තමා ගැනම ප්‍රකාශ කළ හැකිය.’’

อิทํ ทสฺสนํ.

මෙය 'දර්ශනය' (දැක්ම) යි.

ตตฺถ [Pg.147] กตมา ภาวนา?

එහි 'භාවනාව' යනු කුමක්ද?

‘‘ยสฺสินฺทฺริยานิ ภาวิตานิ, อชฺฌตฺตํ พหิทฺธา จ สพฺพโลเก;

นิพฺพิชฺฌ อิมํ ปรญฺจ โลกํ, กาลํ กงฺขติ ภาวิโต สทนฺโต’’ติ.

‘‘යමෙකුගේ ඉන්ද්‍රියයන් අධ්‍යාත්මිකව හා බාහිරව මුළු ලොවෙහිම මැනවින් වඩන ලද්දේ ද, මේ ලොව හා පරලොව විනිවිද දැක, මැනවින් වැඩූ සිත් ඇතිව, මැනවින් දමනය වූ හෙතෙම පිරිනිවන් පාන කාලය අපේක්ෂා කරයි.’’

อยํ ภาวนา.

මෙය 'භාවනාව' යි.

‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, ธมฺมปทานิ. กตมานิ จตฺตาริ? อนภิชฺฌา ธมฺมปทํ, อพฺยาปาโท ธมฺมปทํ, สมฺมาสติ ธมฺมปทํ, สมฺมาสมาธิ ธมฺมปทํ, อิมานิ โข, ภิกฺขเว, จตฺตาริ ธมฺมปทานี’’ติ. อยํ ภาวนา.

‘‘මහණෙනි, මේ ධර්ම පද සතරකි. ඒ සතර කුමක්ද? අනභිජ්ඣා (නිෂ්කාමී බව) ධර්ම පදයයි, අව්‍යාපාදය ධර්ම පදයයි, සම්මා සතිය ධර්ම පදයයි, සම්මා සමාධිය ධර්ම පදයයි. මහණෙනි, මේ වනාහි ධර්ම පද සතරයි.’’ මෙය 'භාවනාව' යි.

ตตฺถ กตมํ ทสฺสนญฺจ ภาวนา จ? ‘‘ปญฺจ ฉินฺเท ปญฺจ ชเห’’ติ อิทํ ทสฺสนํ. ‘‘ปญฺจ จุตฺตริ ภาวเย. ปญฺจ สงฺคาติโค ภิกฺขุ, โอฆติณฺโณติ วุจฺจตี’’ติ อยํ ภาวนา. อิทํ ทสฺสนญฺจ ภาวนา จ.

එහි 'දර්ශනය' හා 'භාවනාව' යන දෙකම යනු කුමක්ද? ‘‘පහක් (ඕරම්භාගිය සංයෝජන) සිඳිය යුතුය, පහක් (උද්ධම්භාගිය සංයෝජන) අත්හළ යුතුය’’ යනු දර්ශනයයි. ‘‘මතු මත්තෙහි (ඉන්ද්‍රිය) පහක් වැඩිය යුතුය. පංච විධ සංගයන්ගෙන් එතෙර වූ භික්ෂුව ‘ඕඝයෙන් එතෙර වූවෙකැයි’ කියනු ලැබේ’’ යනු භාවනාවයි. මෙය දර්ශනය හා භාවනාව යන දෙකම වෙයි.

‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, อินฺทฺริยานิ. กตมานิ ตีณิ, อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ อญฺญินฺทฺริยํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อนภิสเมตสฺส ทุกฺขสฺส อริยสจฺจสฺส อภิสมยาย ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วีริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ, อนภิสเมตสฺส ทุกฺขสมุทยสฺส อริยสจฺจสฺส…เป… ทุกฺขนิโรธสฺส…เป… ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย อริยสจฺจสฺส อภิสมยาย ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วีริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ. อิทํ, ภิกฺขเว, อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริย’’นฺติ. อิทํ ทสฺสนํ.

‘‘මහණෙනි, මේ ඉන්ද්‍රිය තුනකි. ඒ තුන කුමක්ද? අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රිය, අඤ්ඤින්ද්‍රිය සහ අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියයි. මහණෙනි, අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රිය යනු කුමක්ද? මහණෙනි, මෙහි භික්ෂුව අවබෝධ නොකළා වූ දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යය අවබෝධ කරගනු පිණිස කැමැත්ත උපදවයි, උත්සාහ කරයි, වීර්යය ආරම්භ කරයි, සිත දැඩිව අල්ලා ගනියි, වෑයම් කරයි. අවබෝධ නොකළා වූ දුක්ඛ සමුදය ආර්ය සත්‍යය... දුක්ඛ නිරෝධ ආර්ය සත්‍යය... දුක්ඛ නිරෝධ ගාමිනී පටිපදා ආර්ය සත්‍යය අවබෝධ කරගනු පිණිස කැමැත්ත උපදවයි, උත්සාහ කරයි, වීර්යය ආරම්භ කරයි, සිත ප්‍රග්‍රහණය කරයි, වෑයම් කරයි. මහණෙනි, මෙය අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රිය යි කියනු ලැබේ.’’ මෙය 'දර්ශනය' යි.

‘‘กตมญฺจ, ภิกฺขเว, อญฺญินฺทฺริยํ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ‘อิทํ ทุกฺข’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’ติ…เป… ‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. อิทํ, ภิกฺขเว, อญฺญินฺทฺริยํ.

‘‘මහණෙනි, අඤ්ඤින්ද්‍රිය යනු කුමක්ද? මහණෙනි, මෙහි භික්ෂුව ‘මෙය දුකයි’ කියා ඇති සැටියෙන් දැනගනියි, ‘මෙය දුක්ඛ සමුදයයි’ කියා ඇති සැටියෙන් දැනගනියි, ‘මෙය දුක්ඛ නිරෝධයයි’ කියා... ‘මෙය දුක්ඛ නිරෝධ ගාමිනී පටිපදාවයි’ කියා ඇති සැටියෙන් දැනගනියි. මහණෙනි, මෙය අඤ්ඤින්ද්‍රිය යි.’’

‘‘กตมญฺจ, ภิกฺขเว, อญฺญาตาวินฺทฺริยํ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ, ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ [Pg.148] นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาติ. อิทํ, ภิกฺขเว, อญฺญาตาวินฺทฺริย’’นฺติ. อยํ ภาวนา.

‘‘මහණෙනි, අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රිය යනු කුමක්ද? මහණෙනි, මෙහි භික්ෂුව ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වීමෙන්, ආශ්‍රව රහිත වූ චේතෝ විමුක්තිය හා ප්‍රඥා විමුක්තිය මෙලොවදීම තමාම විශිෂ්ට ඥානයෙන් සාක්ෂාත් කොට, එයට පැමිණ වාසය කරයි. ‘ජාතිය ක්ෂය විය, බ්‍රහ්මචර්යාව වැස නිම කරන ලදී, කළ යුතු දේ කරන ලදී, මින් පසු කළ යුතු වෙනත් දෙයක් නැතැ’යි දැනගනියි. මහණෙනි, මෙය අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රිය යි.’’ මෙය 'භාවනාව' යි.

อิทํ ทสฺสนญฺจ ภาวนา จ.

මෙය දර්ශනය හා භාවනාව යන දෙකම වෙයි.

๑๑๖. ตตฺถ กตมํ สกวจนํ?

116. එහි 'සකවචනය' (බුදුරජාණන් වහන්සේගේම වචනය) යනු කුමක්ද?

‘‘สพฺพปาปสฺส อกรณํ, กุสลสฺส อุปสมฺปทา;

สจิตฺตปริโยทาปนํ, เอตํ พุทฺธาน สาสน’’นฺติ.

‘‘සෑම පවක්ම නොකිරීම ද, කුසල් සම්පාදනය කිරීම ද, තම සිත පිරිසිදු කර ගැනීම ද යන මෙය බුදුවරුන්ගේ අනුශාසනාවයි.’’

อิทํ สกวจนํ.

මෙය සකවචනයයි.

‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, พาลสฺส พาลลกฺขณานิ พาลนิมิตฺตานิ พาลาปทานานิ, เยหิ พาลํ พาโลติ ปเร สญฺชานนฺติ. กตมานิ ตีณิ? พาโล, ภิกฺขเว, ทุจฺจินฺติตจินฺตี จ โหติ, ทุพฺภาสิตภาสี จ โหติ, ทุกฺกฏกมฺมการี จ โหติ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ พาลสฺส พาลลกฺขณานิ พาลนิมิตฺตานิ พาลาปทานานิ.

‘‘මහණෙනි, අන් අය විසින් ‘මොහු අඥානයෙකි’ යි හඳුනා ගන්නා වූ අඥානයාගේ ලක්ෂණ තුනක්, සලකුණු තුනක්, හැසිරීම් (ප්‍රකාශ කිරීම්) තුනක් වෙයි. ඒ තුන කුමක්ද? මහණෙනි, අඥානයා නපුරු දේ සිතන්නෙක් වෙයි, නපුරු දේ පවසන්නෙක් වෙයි, නපුරු ක්‍රියා කරන්නෙක් වෙයි. මහණෙනි, මේවා වනාහි අඥානයාගේ අඥාන ලක්ෂණ, සලකුණු හා හැසිරීම් තුනයි.’’

‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, ปณฺฑิตสฺส ปณฺฑิตลกฺขณานิ ปณฺฑิตนิมิตฺตานิ ปณฺฑิตาปทานานิ, เยหิ ปณฺฑิตํ ปณฺฑิโตติ ปเร สญฺชานนฺติ. กตมานิ ตีณิ? ปณฺฑิโต, ภิกฺขเว, สุจินฺติตจินฺตี จ โหติ, สุภาสิตภาสี จ โหติ, สุกตกมฺมการี จ โหติ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ ปณฺฑิตสฺส ปณฺฑิตลกฺขณานิ ปณฺฑิตนิมิตฺตานิ ปณฺฑิตาปทานานี’’ติ.

‘‘මහණෙනි, අන් අය විසින් ‘මොහු පණ්ඩිතයෙකි’ යි හඳුනා ගන්නා වූ පණ්ඩිතයාගේ ලක්ෂණ තුනක්, සලකුණු තුනක්, හැසිරීම් තුනක් වෙයි. ඒ තුන කුමක්ද? මහණෙනි, පණ්ඩිතයා යහපත් දේ සිතන්නෙක් වෙයි, යහපත් දේ පවසන්නෙක් වෙයි, යහපත් ක්‍රියා කරන්නෙක් වෙයි. මහණෙනි, මේවා වනාහි පණ්ඩිතයාගේ පණ්ඩිත ලක්ෂණ, සලකුණු හා හැසිරීම් තුනයි.’’

อิทํ สกวจนํ.

මෙය සකවචනයයි.

ตตฺถ กตมํ ปรวจนํ?

එහි 'පරවචනය' (අන්‍යයන්ගේ වචනය) යනු කුමක්ද?

‘‘ปถวีสโม นตฺถิ วิตฺถโต, นินฺโน ปาตาลสโม น วิชฺชติ;

เมรุสโม นตฺถิ อุนฺนโต, จกฺกวตฺติสทิโส นตฺถิ โปริโส’’ติ.

‘‘පොළොව තරම් පළල් වූ දෙයක් නැත, පාතාලය තරම් ගැඹුරු තැනක් නැත, මහා මේරු පර්වතය තරම් උස තැනක් නැත, සක්විති රජු හා සමාන පුරුෂයෙක් නැත.’’

อิทํ ปรวจนํ.

මෙය පරවචනයයි.

‘‘‘โหตุ, เทวานมินฺท, สุภาสิเตน ชโยติ. โหตุ, เวปจิตฺติ สุภาสิเตน ชโยติ. ภณ, เวปจิตฺติ, คาถ’นฺติ. อถ โข, ภิกฺขเว, เวปจิตฺติ อสุรินฺโท อิมํ คาถํ อภาสิ –

‘‘‘දේවේන්ද්‍රය, සුභාෂිතයෙන් (මැනවින් පැවසූ වචනයෙන්) ජය වේවා!’ යි වේපචිත්ති පැවසීය. ‘වේපචිත්තිය, සුභාෂිතයෙන් ජය වේවා!’ යි දේවේන්ද්‍රයා පැවසීය. ‘වේපචිත්තිය, ගාථාවක් පවසන්න’ යි දේවේන්ද්‍රයා කීවේය. මහණෙනි, එවිට වේපචිත්ති අසුරේන්ද්‍රයා මෙම ගාථාව පැවසීය –

‘‘ภิยฺโย [Pg.149] พาลา ปภิชฺเชยฺยุํ, โน จสฺส ปฏิเสธโก;

ตสฺมา ภุเสน ทณฺเฑน, ธีโร พาลํ นิเสธเย’’ติ.

‘‘යමෙකු වළක්වන්නෙකු (දඬුවම් කරන්නෙකු) නැති කල්හි, අඥානයෝ වඩාත් වැඩියෙන් ක්‍රෝධ කරති (නපුරු වෙති). එබැවින් නුවණැත්තා දැඩි දඬුවමකින් අඥානයා වළක්වා ගත යුතුය.’’

‘‘ภาสิตาย โข ปน, ภิกฺขเว, เวปจิตฺตินา อสุรินฺเทน คาถาย อสุรา อนุโมทึสุ, เทวา ตุณฺหี อเหสุํ. อถ โข, ภิกฺขเว, เวปจิตฺติ อสุรินฺโท สกฺกํ เทวานมินฺทํ เอตทโวจ ‘ภณ, เทวานมินฺท, คาถ’นฺติ. เอวํ วุตฺเต, ภิกฺขเว, สกฺโก เทวานมินฺโท อิมํ คาถํ อภาสิ –

මහණෙනි, වේපචිත්ති අසුරේන්ද්‍රයා විසින් ගාථාව පැවසූ කල්හි අසුරයෝ අනුමෝදන් වූහ, දෙවියෝ නිශ්ශබ්ද වූහ. මහණෙනි, එකල්හි වේපචිත්ති අසුරේන්ද්‍රයා ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයාට මෙසේ කීවේය: 'දේවේන්ද්‍රය, ගාථාවක් කියන්න'. මහණෙනි, මෙසේ කී කල්හි ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා මෙම ගාථාව පැවසීය –

‘‘เอตเทว อหํ มญฺเญ, พาลสฺส ปฏิเสธนํ;

ปรํ สงฺกุปิตํ ญตฺวา, โย สโต อุปสมฺมตี’’ติ.

යමෙක් අනෙකා කෝප වී ඇති බව දැන, සිහියෙන් යුතුව සන්සුන් වේ ද, මම එයම බාලයා මැඩපැවැත්වීමක් ලෙස සිතමි.

‘‘ภาสิตาย โข ปน, ภิกฺขเว, สกฺเกน เทวานมินฺเทน คาถาย เทวา อนุโมทึสุ, อสุรา ตุณฺหี อเหสุํ. อถ โข, ภิกฺขเว, สกฺโก เทวานมินฺโท เวปจิตฺตึ อสุรินฺทํ เอตทโวจ ‘ภณ, เวปจิตฺติ, คาถ’นฺติ. เอวํ วุตฺเต, ภิกฺขเว, เวปจิตฺติ อสุรินฺโท อิมํ คาถํ อภาสิ –

මහණෙනි, ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා විසින් ගාථාව පැවසූ කල්හි දෙවියෝ අනුමෝදන් වූහ, අසුරයෝ නිශ්ශබ්ද වූහ. මහණෙනි, එකල්හි ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා වේපචිත්ති අසුරේන්ද්‍රයාට මෙසේ කීවේය: 'වේපචිත්ති, ගාථාවක් කියන්න'. මහණෙනි, මෙසේ කී කල්හි වේපචිත්ති අසුරේන්ද්‍රයා මෙම ගාථාව පැවසීය –

‘‘เอตเทว ติติกฺขาย, วชฺชํ ปสฺสามิ วาสว;

ยทา นํ มญฺญติ พาโล, ภยา มฺยายํ ติติกฺขติ;

อชฺฌารุหติ ทุมฺเมโธ, โคว ภิยฺโย ปลายิน’’นฺติ.

වාසවය, මම ඒ ඉවසීමෙහි මෙම වරද දකිමි. 'මොහු මට බියෙන් ඉවසයි' කියා බාලයා යම් කලෙක සිතයි ද, පලායන ගවයෙකු පිටුපස හඹායන ගවයෙකු මෙන් ඒ අඥානයා තව තවත් තෙරපයි.

‘‘ภาสิตาย โข ปน, ภิกฺขเว, เวปจิตฺตินา อสุรินฺเทน คาถาย อสุรา อนุโมทึสุ, เทวา ตุณฺหี อเหสุํ. อถ โข เวปจิตฺติ อสุรินฺโท สกฺกํ เทวานมินฺทํ เอตทโวจ ‘ภณ, เทวานมินฺท, คาถ’นฺติ. เอวํ วุตฺเต, ภิกฺขเว, สกฺโก เทวานมินฺโท อิมา คาถาโย อภาสิ –

මහණෙනි, වේපචිත්ති අසුරේන්ද්‍රයා විසින් ගාථාව පැවසූ කල්හි අසුරයෝ අනුමෝදන් වූහ, දෙවියෝ නිශ්ශබ්ද වූහ. එකල්හි වේපචිත්ති අසුරේන්ද්‍රයා ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයාට මෙසේ කීවේය: 'දේවේන්ද්‍රය, ගාථාවක් කියන්න'. මහණෙනි, මෙසේ කී කල්හි ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා මෙම ගාථාවන් පැවසීය –

‘‘กามํ มญฺญตุ วา มา วา, ภยา มฺยายํ ติติกฺขติ;

สทตฺถปรมา อตฺถา, ขนฺตา ภิยฺโย น วิชฺชติ.

තමාට බිය නිසා මොහු ඉවසයි කියා ඔහු සිතුවත් නැතත්, තමාගේ යහපතම උතුම් කොට ඇත්තා වූ අර්ථයන් අතර ඉවසීමට වඩා උසස් දෙයක් නැත.

‘‘โย หเว พลวา สนฺโต, ทุพฺพลสฺส ติติกฺขติ;

ตมาหุ ปรมํ ขนฺตึ, นิจฺจํ ขมติ ทุพฺพโล.

යමෙක් සැබවින්ම බලවතෙක්ව සිටියදී දුබලයෙකුට ඉවසයි ද, එය උතුම්ම ඉවසීම යැයි පවසති. දුබලයා සැමවිටම ඉවසිය යුතුමය.

‘‘อพลํ ตํ พลํ อาหุ, ยสฺส พาลพลํ พลํ;

พลสฺส ธมฺมคุตฺตสฺส, ปฏิวตฺตา น วิชฺชติ.

බාලයාගේ යම් බලයක් වේද, එය බලයක් නොවන දෙයක් යැයි කියනු ලැබේ. ධර්මයෙන් ආරක්ෂා වූ බලය ඇත්තාට විරුද්ධව කතා කරන්නෙකු නැත.

‘‘ตสฺเสว เตน ปาปิโย, โย กุทฺธํ ปฏิกุชฺฌติ;

กุทฺธํ อปฺปฏิกุชฺฌนฺโต, สงฺคามํ เชติ ทุชฺชยํ.

කෝප වූවෙකුට පෙරළා කෝප වන්නා ඒ හේතුවෙන්ම වඩාත් පවිටු අයෙකු වේ. කෝප වූවෙකුට පෙරළා කෝප නොවන්නා ජය ගැනීමට අපහසු සටනක් ජය ගනී.

‘‘อุภินฺนมตฺถํ [Pg.150] จรติ, อตฺตโน จ ปรสฺส จ;

ปรํ สงฺกุปิตํ ญตฺวา, โย สโต อุปสมฺมติ.

අනෙකා කෝප වී ඇති බව දැන යමෙක් සිහියෙන් යුතුව සන්සුන් වේ ද, ඔහු තමාගේත් අනෙකාගේත් යන දෙදෙනාගේම යහපත පිණිස හැසිරෙයි.

‘‘อุภินฺนํ ติกิจฺฉนฺตานํ, อตฺตโน จ ปรสฺส จ;

ชนา มญฺญนฺติ พาโลติ, เย ธมฺมสฺส อโกวิทา’’ติ.

තමාගේත් අනෙකාගේත් යන දෙදෙනාගේම හිතසුව සලසන්නා වූ ඔහු ගැන ධර්මයෙහි අදක්ෂ ජනයෝ 'මෝඩයෙකැ'යි සිතති.

‘‘ภาสิตาสุ โข ปน, ภิกฺขเว, สกฺเกน เทวานมินฺเทน คาถาสุ เทวา อนุโมทึสุ, อสุรา ตุณฺหี อเหสุ’’นฺติ. อิทํ ปรวจนํ.

මහණෙනි, ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා විසින් ගාථාවන් පැවසූ කල්හි දෙවියෝ අනුමෝදන් වූහ, අසුරයෝ නිශ්ශබ්ද වූහ. මෙය පරවචන නම් වේ.

๑๑๗. ตตฺถ กตมํ สกวจนญฺจ ปรวจนญฺจ?

117. එහි සකවචන සහ පරවචන යනු මොනවාද?

ยญฺจ ปตฺตํ ยญฺจ ปตฺตพฺพํ อุภยเมตํ รชานุกิณฺณํ อาตุรสฺสานุสิกฺขโต. เย จ สิกฺขาสารา สีลํ วตํ ชีวิตํ พฺรหฺมจริยํ อุปฏฺฐานสารา, อยเมโก อนฺโต. เย จ เอวํวาทิโน เอวํทิฏฺฐิโน ‘‘นตฺถิ กาเมสุ โทโส’’ติ, อยํ ทุติโย อนฺโต. อิจฺเจเต อุโภ อนฺตา กฏสิวฑฺฒนา กฏสิโย ทิฏฺฐึ วฑฺเฒนฺติ. เอเต อุโภ อนฺเต อนภิญฺญาย โอลียนฺติ เอเก อติธาวนฺติ เอเกติ. อิทํ ปรวจนํ.

ලැබූ දෙයත් ලැබිය යුතු දෙයත් යන මේ දෙකම කෙලෙස්වලින් පීඩිතව ඒ අනුව හික්මෙන්නාට කෙලෙස් රජස්වලින් මිශ්‍ර වූවකි. යමෙක් හික්මීම සාරය කොට ඇති සීලය, වෘතය, දිවි පැවැත්ම, බ්‍රහ්මචර්යාව සහ පිළිවෙත් සාරය කොට වෙසෙත් ද, මෙය එක් අන්තයකි. 'කාමයන්හි වරදක් නැත' කියා මෙසේ පවසන, මෙසේ දකින යම් අයෙක් වෙත් ද, මෙය දෙවන අන්තයයි. මෙසේ මේ අන්ත දෙකම සොහොන් බිම් වඩන්නා වූ, මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය වඩන්නා වූ දේ වේ. මේ අන්ත දෙක නොදැන ඇතැම්හු භවයෙහි ගැලී සිටිති, ඇතැම්හු ඉක්මවා යති. මෙය පරවචන නම් වේ.

เย จ โข เต อุโภ อนฺเต อภิญฺญาย ตตฺร จ น อเหสุํ, เตน จ อมญฺญึสุ, วฏฺฏํ เตสํ นตฺถิ ปญฺญาปนายาติ. อิทํ สกวจนํ. อยํ อุทาโน สกวจนญฺจ ปรวจนญฺจ.

යමෙක් ඒ අන්ත දෙකම විශිෂ්ට ඥානයෙන් දැන එහි නොරැඳුණාහු ද, ඒ මගින් තමා ගැන තෘෂ්ණා මානයෙන් සිතීමක් නොකළාහු ද, ඔවුන්ට පැනවීමට සසර වෘත්තයක් නැත. මෙය සකවචන නම් වේ. මෙම උදානය සකවචනය ද පරවචනය ද වේ.

ราชา ปเสนทิ โกสโล ภควนฺตํ เอตทโวจ – อิธ มยฺหํ, ภนฺเต, รโหคตสฺส ปฏิสลฺลีนสฺส เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ ‘‘เกสํ นุ โข ปิโย อตฺตา, เกสํ อปฺปิโย อตฺตา’’ติ. ตสฺส มยฺหํ, ภนฺเต, เอตทโหสิ ‘‘เย จ โข เกจิ กาเยน ทุจฺจริตํ จรนฺติ, วาจาย ทุจฺจริตํ จรนฺติ, มนสา ทุจฺจริตํ จรนฺติ, เตสํ อปฺปิโย อตฺตา. กิญฺจาปิ เต เอวํ วเทยฺยุํ ‘ปิโย โน อตฺตา’ติ, อถ โข เตสํ อปฺปิโย อตฺตา. ตํ กิสฺส เหตุ? ยํ หิ อปฺปิโย อปฺปิยสฺส กเรยฺย, ตํ เต อตฺตนาว อตฺตโน กโรนฺติ, ตสฺมา เตสํ อปฺปิโย อตฺตา. เย จ โข เกจิ กาเยน สุจริตํ จรนฺติ, วาจาย สุจริตํ จรนฺติ, มนสา สุจริตํ จรนฺติ, เตสํ ปิโย อตฺตา. กิญฺจาปิ เต เอวํ วเทยฺยุํ ‘อปฺปิโย โน อตฺตา’ติ, อถ โข เตสํ ปิโย อตฺตา. ตํ กิสฺส เหตุ? ยํ หิ ปิโย ปิยสฺส กเรยฺย[Pg.151]. ตํ เต อตฺตนาว อตฺตโน กโรนฺติ. ตสฺมา เตสํ ปิโย อตฺตา’’ติ.

කොසොල් රට පසේනදී රජතුමා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ සැළ කළේය: 'ස්වාමීනි, හුදෙකලාව විවේකීව සිටින මට මෙබඳු සිතුවිල්ලක් උපන්නා: "කාහට නම් තමා ප්‍රිය ද? කාහට නම් තමා අප්‍රිය ද?" කියා. ස්වාමීනි, එවිට මට මෙසේ සිතුණා: "යම් කෙනෙක් කයෙන් දුසිරිතෙහි හැසිරෙත් ද, වචනයෙන් දුසිරිතෙහි හැසිරෙත් ද, මනසින් දුසිරිතෙහි හැසිරෙත් ද, ඔවුන්ට තමා අප්‍රියයි. ඔවුන් "අපට අප ප්‍රියයි" කියා පැවසුවත්, සැබවින්ම ඔවුන්ට තමා අප්‍රියයි. එයට හේතුව කුමක්ද? අප්‍රියයෙකු විසින් අප්‍රියයෙකුට යමක් කරන්නේ ද, ඔවුන් තමා විසින්ම තමාට එය කරගන්නා බැවිනි. එබැවින් ඔවුන්ට තමා අප්‍රියයි. යම් කෙනෙක් කයෙන් සුසිරිතෙහි හැසිරෙත් ද, වචනයෙන් සුසිරිතෙහි හැසිරෙත් ද, මනසින් සුසිරිතෙහි හැසිරෙත් ද, ඔවුන්ට තමා ප්‍රියයි. ඔවුන් "අපට අප අප්‍රියයි" කියා පැවසුවත්, සැබවින්ම ඔවුන්ට තමා ප්‍රියයි. එයට හේතුව කුමක්ද? ප්‍රියයෙකු විසින් ප්‍රියයෙකුට යමක් කරන්නේ ද, ඔවුන් තමා විසින්ම තමාට එය කරගන්නා බැවිනි. එබැවින් ඔවුන්ට තමා ප්‍රියයි" කියා'.

‘‘เอวเมตํ, มหาราช, เอวเมตํ, มหาราช, เย หิ เกจิ, มหาราช, กาเยน ทุจฺจริตํ จรนฺติ, วาจาย ทุจฺจริตํ จรนฺติ, มนสา ทุจฺจริตํ จรนฺติ ตสฺมา เตสํ อปฺปิโย อตฺตา. กิญฺจาปิ เต เอวํ วเทยฺยุํ ‘ปิโย โน อตฺตา’ติ, อถ โข เตสํ อปฺปิโย อตฺตา. ตํ กิสฺส เหตุ? ยํ หิ, มหาราช, อปฺปิโย อปฺปิยสฺส กเรยฺย, ตํ เต อตฺตนาว อตฺตโน กโรนฺติ, ตสฺมา เตสํ อปฺปิโย อตฺตา. เย จ โข เกจิ มหาราช กาเยน สุจริตํ จรนฺติ, วาจาย สุจริตํ จรนฺติ, มนสา สุจริตํ จรนฺติ, เตสํ ปิโย อตฺตา. กิญฺจาปิ เต เอวํ วเทยฺยุํ ‘อปฺปิโย โน อตฺตา’ติ, อถ โข เตสํ ปิโย อตฺตา. ตํ กิสฺส เหตุ? ยํ หิ, มหาราช, ปิโย ปิยสฺส กเรยฺย, ตํ เต อตฺตนาว อตฺตโน กโรนฺติ, ตสฺมา เตสํ ปิโย อตฺตาติ. อิทมโวจ ภควา…เป… สตฺถา –

'මහරජ, එය එසේමය. මහරජ, එය එසේමය. මහරජ, යම් කෙනෙක් කයෙන් දුසිරිතෙහි හැසිරෙත් ද, වචනයෙන් දුසිරිතෙහි හැසිරෙත් ද, මනසින් දුසිරිතෙහි හැසිරෙත් ද, එබැවින් ඔවුන්ට තමා අප්‍රියයි. ඔවුන් "අපට අප ප්‍රියයි" කියා පැවසුවත්, සැබවින්ම ඔවුන්ට තමා අප්‍රියයි. එයට හේතුව කුමක්ද? මහරජ, අප්‍රියයෙකු විසින් අප්‍රියයෙකුට යමක් කරන්නේ ද, ඔවුන් තමා විසින්ම තමාට එය කරගන්නා බැවිනි. එබැවින් ඔවුන්ට තමා අප්‍රියයි. මහරජ, යම් කෙනෙක් කයෙන් සුසිරිතෙහි හැසිරෙත් ද, වචනයෙන් සුසිරිතෙහි හැසිරෙත් ද, මනසින් සුසිරිතෙහි හැසිරෙත් ද, ඔවුන්ට තමා ප්‍රියයි. ඔවුන් "අපට අප අප්‍රියයි" කියා පැවසුවත්, සැබවින්ම ඔවුන්ට තමා ප්‍රියයි. එයට හේතුව කුමක්ද? මහරජ, ප්‍රියයෙකු විසින් ප්‍රියයෙකුට යමක් කරන්නේ ද, ඔවුන් තමා විසින්ම තමාට එය කරගන්නා බැවිනි. එබැවින් ඔවුන්ට තමා ප්‍රියයි'. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළ සේක...පෙ... ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක –

‘‘อตฺตานญฺเจ ปิยํ ชญฺญา, น นํ ปาเปน สํยุเช;

น หิ ตํ สุลภํ โหติ, สุขํ ทุกฺกฏการินา.

යමෙක් තමාට තමා ප්‍රිය බව දන්නේ නම්, ඔහු තමා පවෙහි නොයෙදවිය යුතුය. පව් කරන්නාට සැපය පහසුවෙන් ලැබිය හැක්කක් නොවේ.

‘‘อนฺตเกนาธิปนฺนสฺส, ชหโต มานุสํ ภวํ;

กึ หิ ตสฺส สกํ โหติ, กิญฺจ อาทาย คจฺฉติ;

กิญฺจสฺส อนุคํ โหติ, ฉายาว อนปายินี.

මරණයෙන් මඩනා ලද, මිනිස් භවය හැර යන සත්වයාට තමාගේම කියා ඇත්තේ කුමක්ද? ඔහු රැගෙන යන්නේ කුමක්ද? නොපැහැර යන සෙවනැල්ල මෙන් ඔහු පසුපස එන්නේ කුමක්ද?

‘‘อุโภ ปุญฺญญฺจ ปาปญฺจ, ยํ มจฺโจ กุรุเต อิธ;

ตญฺหิ ตสฺส สกํ โหติ, ตํว อาทาย คจฺฉติ;

ตํวสฺส อนุคํ โหติ, ฉายาว อนปายินี.

මනුෂ්‍යයා මෙලොවදී කරන යම් පිනක් හා පවක් වේද, එයම ඔහුගේ දේ වෙයි. ඔහු එය රැගෙන යයි. නොපැහැර යන සෙවනැල්ල මෙන් එය ඔහු පසුපස එයි.

‘‘ตสฺมา กเรยฺย กลฺยาณํ, นิจยํ สมฺปรายิกํ;

ปุญฺญานิ ปรโลกสฺมึ, ปติฏฺฐา โหนฺติ ปาณิน’’นฺติ.

එබැවින් මතු පරලොව යහපත පිණිස පින් රැස් කළ යුතුය. පරලොවෙහි සත්වයන්ට පිහිට වන්නේ පිනයි.

อิทํ สุตฺตํ ปรวจนํ. อนุคีติ สกวจนํ. อิทํ สกวจนญฺจ ปรวจนญฺจ.

මෙම සූත්‍රය පරවචන නම් වේ. අනුගීතිය සකවචන නම් වේ. මෙය සකවචනය ද පරවචනය ද වේ.

๑๑๘. ตตฺถ กตมํ วิสชฺชนียํ?

118. එහි විසජ්ජනීය (විසඳිය යුතු කරුණ) යනු කුමක්ද?

ปญฺเห ปุจฺฉิเต อิทํ อภิญฺเญยฺยํ, อิทํ ปริญฺเญยฺยํ, อิทํ ปหาตพฺพํ, อิทํ ภาเวตพฺพํ, อิทํ สจฺฉิกาตพฺพํ, อิเม ธมฺมา เอวํคหิตา อิทํ ผลํ นิพฺพตฺตยนฺติ. เตสํ [Pg.152] เอวํคหิตานํ อยมตฺโถ อิติ อิทํ วิสชฺชนียํ. ‘‘อุฬาโร พุทฺโธ ภควา’’ติ พุทฺธอุฬารตํ ธมฺมสฺวากฺขาตตํ สงฺฆสุปฺปฏิปตฺติญฺจ เอกํเสเนว นิทฺทิเส. ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ ‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ เอกํเสเนว นิทฺทิเส. ยํ วา ปนญฺญมฺปิ เอวํ ชาติยํ. อิทํ วิสชฺชนียํ.

ප්‍රශ්නයක් විමසූ කල්හි, මෙය විශේෂ ඥානයෙන් දැනගත යුත්තකි (අභිඤ්ඤෙය්‍ය), මෙය පිරිසිඳ දැනගත යුත්තකි (පරිඤ්ඤෙය්‍ය), මෙය ප්‍රහාණය කළ යුත්තකි (පහාතබ්බ), මෙය වැඩිය යුත්තකි (භාවේතබ්බ), මෙය සාක්ෂාත් කළ යුත්තකි (සච්ඡිකාතබ්බ), මෙසේ පිළිගනු ලැබූ මේ ධර්මයන් මෙවැනි ඵලයක් උදා කරයි, මෙසේ පිළිගත් ඔවුන්ගේ අර්ථය මෙය වේ යැයි පවසන යම් දේශනාවක් වේ ද, මෙය ‘විසජ්ජනීය’ (පිළිතුරු දිය හැකි) සූත්‍රයයි. ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උදාර වූ බුදු කෙනෙක’ යැයි බුදුන් වහන්සේගේ උදාරත්වය ද, ධර්මයේ ස්වක්ඛාත බව ද, සංඝයා වහන්සේගේ සුපටිපන්න බව ද ඒකාන්තයෙන්ම ප්‍රකාශ කළ යුතුය. ‘සියලු සංස්කාරයෝ අනිත්‍යයහ’, ‘සියලු සංස්කාරයෝ දුක්ඛයහ’, ‘සියලු ධර්මයෝ අනාත්මයහ’ යැයි ද ඒකාන්තයෙන්ම ප්‍රකාශ කළ යුතුය. මේ හා සමාන වූ අන් යම් ධර්මයක් වේ නම් එය ද ‘විසජ්ජනීය’ (විස්තර කළ හැකි) ධර්මයකි.

ตตฺถ กตมํ อวิสชฺชนียํ?

එහි ‘අවිසජ්ජනීය’ (විස්තර කළ නොහැකි) යනු කවරේද?

‘‘อากงฺขโต เต นรทมฺมสารถิ, เทวา มนุสฺสา มนสา วิจินฺติตํ;

สพฺเพ น ชญฺญา กสิณาปิ ปาณิโน, สนฺตํ สมาธึ อรณํ นิเสวโต;

กินฺตํ ภควา อากงฺขตี’’ติ.

“දමනය කළ යුතු පුරුෂයන් දමනය කිරීමෙහි සාරථියකු බඳු වූ ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ යම් කරුණක් කැමති වන්නේ ද, එය සියලු දෙවියන්ට හෝ මිනිසුන්ට හෝ තබා සියලු සත්වයන්ට පවා තම සිතින් සිතා දැනගත නොහැකිය. කෙලෙස් රහිත වූ, ශාන්ත වූ අර්හත් ඵල සමාධියට සමවැදී වසන්නා වූ ඔබ වහන්සේගේ ඒ අදහස කුමක්ද? ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කුමක් කැමති වන සේක් ද?”

อิทํ อวิสชฺชนียํ.

මෙය ‘අවිසජ්ජනීය’ (විස්තර කළ නොහැකි) සූත්‍රයයි.

เอตฺตโก ภควา สีลกฺขนฺเธ สมาธิกฺขนฺเธ ปญฺญากฺขนฺเธ วิมุตฺติกฺขนฺเธ วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺเธ อิริยายํ ปภาเว หิเตสิตายํ กรุณายํ อิทฺธิยนฺติ. อิทํ อวิสชฺชนียํ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සීලස්කන්ධය, සමාධිස්කන්ධය, ප්‍රඥාස්කන්ධය, විමුක්තිස්කන්ධය, විමුක්තිඥානදර්ශනස්කන්ධය යන ගුණයන්ගේ ප්‍රමාණය මෙපමණකැයි ද, උන්වහන්සේගේ ඉරියව් පැවැත්ම, ආනුභාවය, සත්වයන්ගේ හිතසුව පතන මෙත්තාව, කරුණාව හා ඍද්ධි ප්‍රාතිහාර්යය මෙපමණකැයි ද විස්තර කළ නොහැකිය. මෙය ‘අවිසජ්ජනීය’ සූත්‍රයයි.

‘‘ตถาคตสฺส, ภิกฺขเว, อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส โลเก อุปฺปาทา ติณฺณํ รตนานํ อุปฺปาโท พุทฺธรตนสฺส ธมฺมรตนสฺส สงฺฆรตนสฺส’’. กึ ปมาณานิ ตีณิ รตนานีติ? อิทํ อวิสชฺชนียํ.

“මහණෙනි, අර්හත් වූ සම්මා සම්බුද්ධ තථාගතයන් වහන්සේගේ ලොව පහළ වීමෙන් බුද්ධ රත්නය, ධර්ම රත්නය, සංඝ රත්නය යන රත්නත්‍රයේ පහළ වීම සිදු වේ.” මෙම රත්නත්‍රය කෙතරම් ප්‍රමාණවත් ද? (යන ප්‍රශ්නය) ‘අවිසජ්ජනීය’ වේ.

พุทฺธวิสโย อวิสชฺชนีโย. ปุคฺคลปโรปรญฺญุตา อวิสชฺชนียา. ‘‘ปุพฺพา, ภิกฺขเว, โกฏิ น ปญฺญายติ อวิชฺชานีวรณานํ สตฺตานํ ตณฺหาสํโยชนานํ สกึ นิรยํ สกึ ติรจฺฉานโยนึ สกึ เปตฺติวิสยํ สกึ อสุรโยนึ สกึ เทเว สกึ มนุสฺเส สนฺธาวิตํ สํสริตํ’’. กตมา ปุพฺพา โกฏีติ อวิสชฺชนียํ. น ปญฺญายตีติ สาวกานํ ญาณเวกลฺเลน. ทุวิธา พุทฺธานํ ภควนฺตานํ เทสนา อตฺตูปนายิกา จ ปรูปนายิกา จ. น ปญฺญายตีติ ปรูปนายิกา. นตฺถิ พุทฺธานํ ภควนฺตานํ อวิชานนาติ อตฺตูปนายิกา. ยถา ภควา โกกาลิกํ ภิกฺขุํ อารพฺภ อญฺญตรํ ภิกฺขุํ เอวมาห –

බුද්ධ විෂය අවිසජ්ජනීය වේ. සත්වයන්ගේ ඉන්ද්‍රිය පරෝපර්යන්ත ඥානය (සත්වයන්ගේ උස් පහත් බව) අවිසජ්ජනීය වේ. “මහණෙනි, අවිද්‍යාවෙන් වැසී ගිය, තණ්හාවෙන් බැඳී ගිය, වරෙක නිරයෙහි ද, වරෙක තිරිසන් යෝනියෙහි ද, වරෙක ප්‍රේත ලෝකයෙහි ද, වරෙක අසුර යෝනියෙහි ද, වරෙක දෙවියන් අතර ද, වරෙක මිනිසුන් අතර ද සැරිසරන්නා වූ සත්වයන්ගේ සංසාරයේ මුල් කෙළවර (පූර්ව කෝටිය) නොපෙනේ.” එහි මුල් කෙළවර කවරේද යන විමසීම අවිසජ්ජනීය වේ. ‘නොපෙනේ’ යනු ශ්‍රාවකයන්ගේ ඥානය අසම්පූර්ණ වීම නිසා වැටහී නොයාමයි. භාග්‍යවත් බුදුවරුන්ගේ දේශනාව ‘අත්තූපනායික’ (තමන් අරමුණු කරගත්) සහ ‘පරූපනායික’ (අනුන් අරමුණු කරගත්) වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. ‘නොපෙනේ’ යන දේශනාව පරූපනායික වේ. ‘භාග්‍යවත් බුදුවරුන්ට නොදන්නා දෙයක් නැත’ යන දේශනාව අත්තූපනායික වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෝකාලික භික්ෂුව අරභයා එක්තරා භික්ෂුවකට මෙසේ වදාළ සේක–

‘‘เสยฺยถาปิ[Pg.153], ภิกฺขุ, วีสติขาริโก โกสลโก ติลวาโห…เป… น ตฺเวว เอโก อพฺพุโท นิรโย. เสยฺยถาปิ ภิกฺขุ, วีสติ อพฺพุทา นิรยา, เอวเมโก นิรพฺพุโท นิรโย. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขุ, วีสติ นิรพฺพุทา นิรยา, เอวเมโก อพโพ นิรโย. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขุ, วีสติ อพพา นิรยา, เอวเมโก อฏโฏ นิรโย. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขุ, วีสติ อฏฏา นิรยา, เอวเมโก อหโห นิรโย. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขุ, วีสติ อหหา นิรยา, เอวเมโก กุมุโท นิรโย. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขุ, วีสติ กุมุทา นิรยา, เอวเมโก โสคนฺธิโก นิรโย. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขุ, วีสติ โสคนฺธิกา นิรยา, เอวเมโก อุปฺปลโก นิรโย. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขุ, วีสติ อุปฺปลกา นิรยา, เอวเมโก ปุณฺฑรีโก นิรโย. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขุ, วีสติ ปุณฺฑรีกา นิรยา, เอวเมโก ปทุโม นิรโย. ปทุเม ปน, ภิกฺขุ, นิรเย โกกาลิโก ภิกฺขุ อุปปนฺโน สาริปุตฺตโมคฺคลฺลาเนสุ จิตฺตํ อาฆาเตตฺวา’’ติ. ยํ วา ปน กิญฺจิ ภควา อาห ‘‘อยํ อปฺปเมยฺโย อสงฺขฺเยโย’’ติ. สพฺพํ ตํ อวิสชฺชนียํ. อิทํ อวิสชฺชนียํ.

“මහණෙනි, කෝසල දේශයෙහි වූ ඛාරි විස්සක් (නැලි 20ක් පමණ) ධාරිතාව ඇති තල කරත්තයකින් වසර සියයකට වරක් එක තල ඇටය බැගින් ඉවතට දැමුවත් එම තල ඇට අවසන් වන්නේ ය, එහෙත් අබ්බුද නිරයේ ආයුෂය එසේ අවසන් නොවේ... (එසේම වසර සියයකට වරක් බැගින් තල ඇට ඉවත් කිරීමෙන් නිරබ්බුද, අබබ, අටට, අහහ, කුමුදු, සෝගන්ධික, උප්පලක, පුණ්ඩරීක සහ පදුම යන නිරයන්ගේ කාලය මනිනු ලැබේ)... මහණෙනි, කෝකාලික භික්ෂුව සැරියුත් මුගලන් මහ රහතන් වහන්සේලා කෙරෙහි සිත දූෂ්‍ය කරගැනීම නිසා පදුම නිරයෙහි උපන්නේය.” භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් කරුණක් අරභයා මෙය ‘අප්‍රමාණ’ ය, ‘අසංඛ්‍ය’ යැයි වදාළ සේක් ද, ඒ සියල්ල අවිසජ්ජනීය වේ. මෙය අවිසජ්ජනීය සූත්‍රයයි.

๑๑๙. ตตฺถ กตมํ วิสชฺชนียญฺจ อวิสชฺชนียญฺจ, ยทา โส อุปโก อาชีวโก ภควนฺตํ อาห ‘‘กุหึ, อาวุโส โคตม, คมิสฺสสี’’ติ. ภควา อาห –

119. එහි විසජ්ජනීය මෙන්ම අවිසජ්ජනීය ද වන සූත්‍රය කවරේද? උපක ආජීවකයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් “ඇවැත් ගෝතමයෙනි, ඔබ වහන්සේ කොහි වඩින්නේ ද?” යැයි විමසූ විට, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘พาราณสึ คมิสฺสามิ, อหํ ตํ อมตทุนฺทุภึ;

ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตตุํ, โลเก อปฺปฏิวตฺติย’’นฺติ.

“මම අමා බෙරය (අමත දුන්දුභි) වැයීමට ද, ලොව කිසිවෙකුට වැළැක්විය නොහැකි ධර්ම චක්‍රය ප්‍රවර්තනය කිරීමට ද බරණැසට වඩින්නෙමි.”

อุปโก อาชีวโก อาห ‘‘‘ชิโน’ติ โข อาวุโส, โภ โคตม, ปฏิชานาสี’’ติ. ภควา อาห –

එවිට උපක ආජීවකයා, “ඇවැත් ගෝතමයෙනි, ඔබ වහන්සේ ‘ජින’ (ජයග්‍රාහකයෙකු) බව පිළිගන්නේ ද?” යැයි ඇසීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘มาทิสา เว ชินา โหนฺติ, เย ปตฺตา อาสวกฺขยํ;

ชิตา เม ปาปกา ธมฺมา, ตสฺมาหํ อุปกา ชิโน’’ติ.

“උපක, යම් කෙනෙක් ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කළේ ද, මා වැන්නෝ ඒකාන්තයෙන්ම ‘ජින’ (ජයග්‍රාහකයෝ) වන්නාහ. මා විසින් ලාමක වූ අකුසල ධර්මයන් ජය ගන්නා ලදී, එබැවින් මම ජින නම් වෙමි.”

กถํ ชิโน เกน ชิโนติ วิสชฺชนียํ. กตโม ชิโนติ อวิสชฺชนียํ. กตโม อาสวกฺขโย, ราคกฺขโย โทสกฺขโย โมหกฺขโยติ วิสชฺชนียํ. กิตฺตโก อาสวกฺขโยติ อวิสชฺชนียํ. อิทํ วิสชฺชนียญฺจ อวิสชฺชนียญฺจ.

‘කෙසේ ජයගත්තේ ද?’, ‘කුමකින් ජයගත්තේ ද?’ යන විමසීම විසජ්ජනීය වේ. ‘ජයග්‍රාහකයා කවරෙක් ද?’ යන්න අවිසජ්ජනීය වේ. ‘ආශ්‍රවක්ෂය යනු කුමක්ද?’, ‘එය රාගක්ෂය ද, ද්වේෂක්ෂය ද, මෝහක්ෂය ද?’ යන විමසීම විසජ්ජනීය වේ. ‘ආශ්‍රවක්ෂය කෙපමණ ද?’ යන ප්‍රශ්නය අවිසජ්ජනීය වේ. මෙය විසජ්ජනීය හා අවිසජ්ජනීය මිශ්‍ර සූත්‍රයයි.

อตฺถิ [Pg.154] ตถาคโตติ วิสชฺชนียํ. อตฺถิ รูปนฺติ วิสชฺชนียํ. รูปํ ตถาคโตติ อวิสชฺชนียํ. รูปวา ตถาคโตติ อวิสชฺชนียํ. รูเป ตถาคโตติ อวิสชฺชนียํ. ตถาคเต รูปนฺติ อวิสชฺชนียํ. เอวํ อตฺถิ เวทนา…เป… สญฺญา…เป… สงฺขารา…เป… อตฺถิ วิญฺญาณนฺติ วิสชฺชนียํ. วิญฺญาณํ ตถาคโตติ อวิสชฺชนียํ. วิญฺญาณวา ตถาคโตติ อวิสชฺชนียํ. วิญฺญาเณ ตถาคโตติ อวิสชฺชนียํ. ตถาคเต วิญฺญาณนฺติ อวิสชฺชนียํ. อญฺญตฺร รูเปน ตถาคโตติ อวิสชฺชนียํ. อญฺญตฺร เวทนาย…เป… สญฺญาย…เป… สงฺขาเรหิ…เป… วิญฺญาเณน ตถาคโตติ อวิสชฺชนียํ. อยํ โส ตถาคโต อรูปโก…เป… อเวทนโก…เป… อสญฺญโก…เป… อสงฺขารโก…เป… อวิญฺญาณโกติ อวิสชฺชนียํ. อิทํ วิสชฺชนียญฺจ อวิสชฺชนียญฺจ.

‘තථාගතයන් වහන්සේ සිටින සේක් ද?’ යන විමසීම විසජ්ජනීය වේ. ‘රූපය පවතී ද?’ යන්න විසජ්ජනීය වේ. ‘රූපයම තථාගතයා ද?’ යන්න අවිසජ්ජනීය වේ. ‘තථාගතයා රූපය ඇත්තෙක් ද?’ යන්න අවිසජ්ජනීය වේ. ‘රූපයෙහි තථාගතයා සිටී ද?’ යන්න අවිසජ්ජනීය වේ. ‘තථාගතයා කෙරෙහි රූපය පවතී ද?’ යන්න අවිසජ්ජනීය වේ. එමෙන්ම වේදනාව, සංඥාව, සංස්කාර, විඤ්ඤාණය පවතී ද යන ප්‍රශ්නය විසජ්ජනීය වේ. ‘විඤ්ඤාණයම තථාගතයා ද?’, ‘තථාගතයා විඤ්ඤාණය ඇත්තෙක් ද?’, ‘විඤ්ඤාණයෙහි තථාගතයා සිටී ද?’, ‘තථාගතයා කෙරෙහි විඤ්ඤාණය පවතී ද?’ යන්න අවිසජ්ජනීය වේ. රූපයෙන් තොරව තථාගතයෙකු සිටී ද, විඤ්ඤාණයෙන් තොරව තථාගතයෙකු සිටී ද යන විමසීම අවිසජ්ජනීය වේ. ‘මේ තථාගතයා රූප රහිත ද, වේදනා රහිත ද, සංඥා රහිත ද, සංස්කාර රහිත ද, විඤ්ඤාණ රහිත ද?’ යන විමසීම අවිසජ්ජනීය වේ. මෙය විසජ්ජනීය හා අවිසජ්ජනීය මිශ්‍ර සූත්‍රයයි.

ปสฺสติ ภควา ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน สตฺเต จวมาเน อุปปชฺชมาเน เอวํ สพฺพํ…เป… ยถากมฺมูปเค สตฺเต ปชานาตีติ วิสชฺชนียํ. กตเม สตฺตา, กตโม ตถาคโตติ อวิสชฺชนียํ. อิทํ วิสชฺชนียญฺจ อวิสชฺชนียญฺจ.

“භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මිනිස් ඇස ඉක්මවා ගිය පිරිසිදු වූ දිව්‍ය චක්ෂුසින් චුත වන්නා වූ හා උපදින්නා වූ සත්වයන් දකින සේක් ද?” යන සියල්ල සහ “කම්මූපග ඥානයෙන් සත්වයන් දන්නා සේක” යන විමසීම විසජ්ජනීය වේ. “සත්වයෝ කවරහු ද?”, “තථාගතයා කවරෙක් ද?” යන ප්‍රශ්නය අවිසජ්ජනීය වේ. මෙය විසජ්ජනීය හා අවිසජ්ජනීය මිශ්‍ර සූත්‍රයයි.

อตฺถิ ตถาคโตติ วิสชฺชนียํ. อตฺถิ ตถาคโต ปรํ มรณาติ อวิสชฺชนียํ. อิทํ วิสชฺชนียญฺจ อวิสชฺชนียญฺจ.

‘තථාගතයන් වහන්සේ සිටින සේක් ද?’ යන්න විසජ්ජනීය වේ. ‘මරණින් මතු තථාගතයන් වහන්සේ සිටින සේක් ද?’ යන්න අවිසජ්ජනීය වේ. මෙය විසජ්ජනීය හා අවිසජ්ජනීය මිශ්‍ර සූත්‍රයයි.

๑๒๐. ตตฺถ กตมํ กมฺมํ?

120. එහි ‘කම්ම’ (කර්ම) සූත්‍රය කවරේද?

‘‘อนฺตเกนาธิปนฺนสฺส, ชหโต มานุสํ ภวํ;

กึ หิ ตสฺส สกํ โหติ, กิญฺจ อาทาย คจฺฉติ;

กิญฺจสฺส อนุคํ โหติ, ฉายาว อนปายินี.

“මරණයට පත් වූ, මානුෂීය භවය අත්හරින සත්වයාට තමාගේම කියා කුමක් ඉතිරි වේ ද? ඔහු කුමක් රැගෙන යන්නේ ද? නොපැහැර යන සෙවණැල්ල මෙන් ඔහු පසුපස ලුහුබඳින්නේ කුමක් ද?”

‘‘อุโภ ปุญฺญญฺจ ปาปญฺจ, ยํ มจฺโจ กุรุเต อิธ;

ตญฺหิ ตสฺส สกํ โหติ, ตํว อาทาย คจฺฉติ;

ตํวสฺส อนุคํ โหติ, ฉายาว อนปายินี’’ติ.

“සත්වයා මේ ලෝකයෙහි යම් පින් හෝ පව් කරන්නේ ද, එයම ඔහුගේ සන්තකය වේ. ඔහු රැගෙන යන්නේ ද එයම වේ. නොපැහැර යන සෙවණැල්ල මෙන් එයම ඔහු පසුපස ලුහුබඳින්නේය.”

อิทํ กมฺมํ.

මෙය ‘කම්ම’ සූත්‍රයයි.

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, พาลํ ปีฐสมารูฬฺหํ วา มญฺจสมารูฬฺหํ วา ฉมายํ วา เสมานํ ยานิสฺส ปุพฺเพ ปาปกานิ กมฺมานิ กตานิ กาเยน ทุจฺจริตานิ วาจาย ทุจฺจริตานิ มนสา ทุจฺจริตานิ, ตานิสฺส ตมฺหิ สมเย โอลมฺพนฺติ อชฺโฌลมฺพนฺติ [Pg.155] อภิปฺปลมฺพนฺติ. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, มหตํ ปพฺพตกูฏานํ ฉายา สายนฺหสมยํ ปถวิยํ โอลมฺพนฺติ อชฺโฌลมฺพนฺติ อภิปฺปลมฺพนฺติ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, พาลํ ปีฐสมารูฬฺหํ วา มญฺจสมารูฬฺหํ วา ฉมายํ วา เสมานํ ยานิสฺส ปุพฺเพ ปาปกานิ กมฺมานิ กตานิ กาเยน ทุจฺจริตานิ วาจาย ทุจฺจริตานิ มนสา ทุจฺจริตานิ, ตานิสฺส ตมฺหิ สมเย โอลมฺพนฺติ อชฺโฌลมฺพนฺติ อภิปฺปลมฺพนฺติ. ตตฺร, ภิกฺขเว, พาลสฺส เอวํ โหติ ‘อกตํ วต เม กลฺยาณํ, อกตํ กุสลํ, อกตํ ภีรุตฺตาณํ. กตํ ปาปํ, กตํ ลุทฺทํ, กตํ กิพฺพิสํ, ยาวตา โภ อกตกลฺยาณานํ อกตกุสลานํ อกตภีรุตฺตาณานํ กตปาปานํ กตลุทฺทานํ กตกิพฺพิสานํ คติ, ตํ คตึ เปจฺจ คจฺฉามี’ติ, โส โสจติ กิลมติ ปริเทวติ อุรตฺตาฬึ กนฺทติ สมฺโมหํ อาปชฺชตี’’ติ.

මහණෙනි, තවද අඥානයා මරණාසන්නව ඇඳක හෝ යහනක හෝ බිම හෝ වැතිර සිටින කල්හි, ඔහු විසින් පෙර කරන ලද යම් පාපී කර්ම කලාපයක් වේද, එනම් කයින් වූ දුශ්චරිත, වචනයෙන් වූ දුශ්චරිත සහ මනසින් වූ දුශ්චරිත වේද, ඒවා ඒ අවස්ථාවේදී ඔහු කෙරෙහි රැඳී පවතියි, ඔහු වෙලා ගනියි, ඔහු වටා පැතිර පවතියි. මහණෙනි, එය හරියට සවස් කාලයේ මහා පර්වත කූටයන්ගේ සෙවණැලි පොළොව මත පතිත වී, පැතිරී පවතින්නාක් වැන්න. මහණෙනි, එලෙසම මරණාසන්නව ඇඳක, යහනක හෝ බිම වැතිර සිටින අඥානයා හට පෙර කරන ලද පාපී කර්මයන් එනම් කාය දුශ්චරිත, වචී දුශ්චරිත හා මනෝ දුශ්චරිතයන් ඒ අවස්ථාවේදී ඔහු කෙරෙහි රැඳී පවතියි, ඔහු වෙලා ගනියි, ඔහු වටා පැතිර පවතියි. මහණෙනි, එවිට ඒ අඥානයාට මෙසේ සිතෙයි: 'මම ඒකාන්තයෙන්ම යහපතක් නොකළෙමි, කුසලයක් නොකළෙමි, බියෙන් බේරීමට ආරක්ෂාවක් සලසා නොගත්තෙමි. පව් කළෙමි, රුදුරු දේ කළෙමි, අකුසල් කළෙමි. පින්වත, යහපතක් නොකළ, කුසලයක් නොකළ, බියෙන් බේරීමට ආරක්ෂාවක් සලසා නොගත්, පව් කළ, රුදුරු දේ කළ, අකුසල් කළ අයගේ යම් ගතියක් වේද, මම මරණින් පසු ඒ ගතියටම යන්නෙමියි' කියායි. ඔහු ශෝක කරයි, ක්ලාන්ත වෙයි, වැලපෙයි, පපුවට අත් ගසා ගනිමින් හඬයි, දැඩි මුළාවට පත්වෙයි.

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ปณฺฑิตํ ปีฐสมารูฬฺหํ วา มญฺจสมารูฬฺหํ วา ฉมายํ วา เสมานํ ยานิสฺส ปุพฺเพ กลฺยาณานิ กมฺมานิ กตานิ กาเยน สุจริตานิ วาจาย สุจริตานิ มนสา สุจริตานิ, ตานิสฺส ตมฺหิ สมเย โอลมฺพนฺติ อชฺโฌลมฺพนฺติ อภิปฺปลมฺพนฺติ. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, มหตํ ปพฺพตกูฏานํ ฉายา สายนฺหสมยํ ปถวิยํ โอลมฺพนฺติ อชฺโฌลมฺพนฺติ อภิปฺปลมฺพนฺติ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ปณฺฑิตํ ปีฐสมารูฬฺหํ วา มญฺจสมารูฬฺหํ วา ฉมายํ วา เสมานํ ยานิสฺส ปุพฺเพ กลฺยาณานิ กมฺมานิ กตานิ กาเยน สุจริตานิ วาจาย สุจริตานิ มนสา สุจริตานิ, ตานิสฺส ตมฺหิ สมเย โอลมฺพนฺติ อชฺโฌลมฺพนฺติ อภิปฺปลมฺพนฺติ. ตตฺร, ภิกฺขเว, ปณฺฑิตสฺส ‘เอวํ โหติ อกตํ วต เม ปาปํ, อกตํ ลุทฺทํ, อกตํ กิพฺพิสํ. กตํ กลฺยาณํ, กตํ กุสลํ, กตํ ภีรุตฺตาณํ, ยาวตา โภ อกตปาปานํ อกตลุทฺทานํ อกตกิพฺพิสานํ กตกลฺยาณานํ กตกุสลานํ กตภีรุตฺตาณานํ คติ, ตํ คตึ เปจฺจ คจฺฉามี’ติ, โส น โสจติ น กิลมติ น ปริเทวติ น อุรตฺตาฬึ กนฺทติ น สมฺโมหํ อาปชฺชติ, ‘กตํ เม ปุญฺญํ, อกตํ ปาปํ, ยา ภวิสฺสติ คติ อกตปาปสฺส อกตลุทฺทสฺส อกตกิพฺพิสสฺส กตปุญฺญสฺส กตกุสลสฺส กตภีรุตฺตาณสฺส, ตํ เปจฺจ ภเว คตึ ปจฺจนุภวิสฺสามี’ติ วิปฺปฏิสาโร น ชายติ. อวิปฺปฏิสาริโน โข, ภิกฺขเว, อิตฺถิยา วา ปุริสสฺส วา คิหิโน วา ปพฺพชิตสฺส วา ภทฺทกํ มรณํ ภทฺทิกา กาลงฺกิริยาติ วทามี’’ติ. อิทํ กมฺมํ.

මහණෙනි, තවද පණ්ඩිතයා මරණාසන්නව ඇඳක හෝ යහනක හෝ බිම හෝ වැතිර සිටින කල්හි, ඔහු විසින් පෙර කරන ලද යම් යහපත් කර්ම කලාපයක් වේද, එනම් කයින් වූ සුචරිත, වචනයෙන් වූ සුචරිත සහ මනසින් වූ සුචරිත වේද, ඒවා ඒ අවස්ථාවේදී ඔහු කෙරෙහි රැඳී පවතියි, ඔහු වෙලා ගනියි, ඔහු වටා පැතිර පවතියි. මහණෙනි, එය හරියට සවස් කාලයේ මහා පර්වත කූටයන්ගේ සෙවණැලි පොළොව මත පතිත වී, පැතිරී පවතින්නාක් වැන්න. මහණෙනි, එලෙසම මරණාසන්නව ඇඳක, යහනක හෝ බිම වැතිර සිටින පණ්ඩිතයා හට පෙර කරන ලද යහපත් කර්මයන් එනම් කාය සුචරිත, වචී සුචරිත හා මනෝ සුචරිතයන් ඒ අවස්ථාවේදී ඔහු කෙරෙහි රැඳී පවතියි, ඔහු වෙලා ගනියි, ඔහු වටා පැතිර පවතියි. මහණෙනි, එවිට ඒ පණ්ඩිතයාට මෙසේ සිතෙයි: 'මම ඒකාන්තයෙන්ම පව් නොකළෙමි, රුදුරු දේ නොකළෙමි, අකුසල් නොකළෙමි. යහපත කළෙමි, කුසල් කළෙමි, බියෙන් බේරීමට ආරක්ෂාව සලසා ගත්තෙමි. පින්වත, පව් නොකළ, රුදුරු දේ නොකළ, අකුසල් නොකළ, යහපත කළ, කුසල් කළ, බියෙන් බේරීමට ආරක්ෂාව සලසා ගත්තවුන්ගේ යම් ගතියක් වේද, මරණින් පසු මම ඒ ගතියටම යන්නෙමියි' කියායි. ඔහු ශෝක නොකරයි, ක්ලාන්ත නොවේ, වැලපෙන්නේ නැත, පපුවට අත් ගසා ගනිමින් හඬන්නේ නැත, මුළාවට පත් නොවේ. 'මම පින් කළෙමි, පව් නොකළෙමි; පව් නොකළ, රුදුරු දේ නොකළ, අකුසල් නොකළ, පින් කළ, කුසල් කළ, බියෙන් බේරීමට මඟ සැලසූ තැනැත්තාට යම් ගතියක් හිමි වන්නේද, පරලොවදී මම ඒ ගතිය අනුභව කරන්නෙමියි' කියා ඔහුට විපිළිසර බවක් ඇති නොවේ. මහණෙනි, විපිළිසර නොවන්නා වූ ස්ත්‍රියකගේ හෝ පුරුෂයකුගේ හෝ ගිහියකුගේ හෝ පැවිද්දකුගේ හෝ මරණය භද්‍රක (යහපත්) මරණයක් බවත්, එම කාලකිරියාව යහපත් කාලකිරියාවක් බවත් මම පවසමි. මෙය කර්මය පිළිබඳ විස්තරයයි.

‘‘ตีณิมานิ[Pg.156], ภิกฺขเว, ทุจฺจริตานิ. กตมานิ ตีณิ, กายทุจฺจริตํ วจีทุจฺจริตํ มโนทุจฺจริตํ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ ทุจฺจริตานิ. ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, สุจริตานิ. กตมานิ ตีณิ? กายสุจริตํ วจีสุจริตํ มโนสุจริตํ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ สุจริตานิ. อิทํ กมฺมํ.

මහණෙනි, මේ දුශ්චරිත තුනකි. ඒ තුන කවරේද යත්? කාය දුශ්චරිතය, වචී දුශ්චරිතය සහ මනෝ දුශ්චරිතයයි. මහණෙනි, මේවා වනාහි තුන් දුශ්චරිතයෝයි. මහණෙනි, මේ සුචරිත තුනකි. ඒ තුන කවරේද යත්? කාය සුචරිතය, වචී සුචරිතය සහ මනෝ සුචරිතයයි. මහණෙනි, මේවා වනාහි තුන් සුචරිතයෝයි. මෙය කර්ම (සූත්‍රය) යි.

ตตฺถ กตโม วิปาโก?

එහි විපාකය කවරේද?

‘‘ลาภา โว, ภิกฺขเว, สุลทฺธํ โว, ภิกฺขเว, ขโณ โว, ภิกฺขเว, ปฏิลทฺโธ พฺรหฺมจริยวาสาย. ทิฏฺฐา มยา, ภิกฺขเว, ฉ ผสฺสายตนิกา นาม นิรยา. ตตฺถ ยํ กิญฺจิ จกฺขุนา รูปํ ปสฺสติ อนิฏฺฐรูปํเยว ปสฺสติ, โน อิฏฺฐรูปํ. อกนฺตรูปํเยว ปสฺสติ, โน กนฺตรูปํ. อมนาปรูปํเยว ปสฺสติ, โน มนาปรูปํ.

මහණෙනි, ඔබට ලාභයකි, මහණෙනි, ඔබට උතුම් ලාභයකි. මහණෙනි, බ්‍රහ්මචරියාවෙහි හැසිරීම සඳහා ඔබට මේ අවස්ථාව (ක්ෂණය) ලැබී ඇත. මහණෙනි, මා විසින් ඵස්සායතනික නම් වූ නිරයන් සයක් දක්නා ලදී. එහි සත්ත්වයා ඇසින් යම් රූපයක් දකීද, දකින්නේම අනිෂ්ට රූපයකි, ඉෂ්ට රූපයක් නොවේ. අකාන්ත රූපයකි, කාන්ත රූපයක් නොවේ. අමනාප රූපයකි, මනාප රූපයක් නොවේ.

ยํ กิญฺจิ โสเตน สทฺทํ สุณาติ…เป… ฆาเนน…เป… ชิวฺหาย…เป… กาเยน…เป… ยํ กิญฺจิ มนสา ธมฺมํ วิชานาติ อนิฏฺฐธมฺมํเยว วิชานาติ, โน อิฏฺฐธมฺมํ. อกนฺตธมฺมํเยว วิชานาติ, โน กนฺตธมฺมํ. อมนาปธมฺมํเยว วิชานาติ, โน มนาปธมฺมํ. ลาภา โว, ภิกฺขเว, สุลทฺธํ โว, ภิกฺขเว, ขโณ โว, ภิกฺขเว, ปฏิลทฺโธ พฺรหฺมจริยวาสาย.

කනින් යම් හඬක් අසයිද...පෙ... නාසයෙන්...පෙ... දිවෙන්...පෙ... කයින්...පෙ... මනසින් යම් ධර්මයක් (අරමුණක්) දැනගනීද, දැනගන්නේ අනිෂ්ට ධර්මයක්ම මිස ඉෂ්ට ධර්මයක් නොවේ. අකාන්ත ධර්මයක්ම මිස කාන්ත ධර්මයක් නොවේ. අමනාප ධර්මයක්ම මිස මනාප ධර්මයක් නොවේ. මහණෙනි, ඔබට ලාභයකි, මහණෙනි, ඔබට උතුම් ලාභයකි. මහණෙනි, බ්‍රහ්මචරියාවෙහි හැසිරීම සඳහා ඔබට මේ අවස්ථාව (ක්ෂණය) ලැබී ඇත.

‘‘ทิฏฺฐา มยา, ภิกฺขเว, ฉ ผสฺสายตนิกา นาม สคฺคา. ตตฺถ ยํ กิญฺจิ จกฺขุนา รูปํ ปสฺสติ อิฏฺฐรูปํเยว ปสฺสติ, โน อนิฏฺฐรูปํ. กนฺตรูปํเยว ปสฺสติ, โน อกนฺตรูปํ. มนาปรูปํเยว ปสฺสติ, โน อมนาปรูปํ. ยํ กิญฺจิ โสเตน สทฺทํ สุณาติ…เป… ฆาเนน …เป… ชิวฺหาย…เป… กาเยน…เป… มนสา ธมฺมํ วิชานาติ อิฏฺฐธมฺมํเยว วิชานาติ, โน อนิฏฺฐธมฺมํ. กนฺตธมฺมํเยว วิชานาติ, โน อกนฺตธมฺมํ. มนาปธมฺมํเยว วิชานาติ, โน อมนาปธมฺมํ. ลาภา โว, ภิกฺขเว, สุลทฺธํ โว, ภิกฺขเว, ขโณ โว, ภิกฺขเว, ปฏิลทฺโธ พฺรหฺมจริยวาสายา’’ติ. อยํ วิปาโก.

මහණෙනි, මා විසින් ඵස්සායතනික නම් වූ ස්වර්ගයන් සයක් දක්නා ලදී. එහි සත්ත්වයා ඇසින් යම් රූපයක් දකීද, දකින්නේම ඉෂ්ට රූපයකි, අනිෂ්ට රූපයක් නොවේ. කාන්ත රූපයකි, අකාන්ත රූපයක් නොවේ. මනාප රූපයකි, අමනාප රූපයක් නොවේ. කනින් යම් හඬක් අසයිද...පෙ... නාසයෙන්...පෙ... දිවෙන්...පෙ... කයින්...පෙ... මනසින් යම් ධර්මයක් (අරමුණක්) දැනගනීද, දැනගන්නේ ඉෂ්ට ධර්මයක්ම මිස අනිෂ්ට ධර්මයක් නොවේ. කාන්ත ධර්මයක්ම මිස අකාන්ත ධර්මයක් නොවේ. මනාප ධර්මයක්ම මිස අමනාප ධර්මයක් නොවේ. මහණෙනි, ඔබට ලාභයකි, මහණෙනි, ඔබට උතුම් ලාභයකි. මහණෙනි, බ්‍රහ්මචරියාවෙහි හැසිරීම සඳහා ඔබට මේ අවස්ථාව (ක්ෂණය) ලැබී ඇත. මෙය විපාක (සූත්‍රය) යි.

‘‘สฏฺฐิวสฺสสหสฺสานิ, ปริปุณฺณานิ สพฺพโส;

นิรเย ปจฺจมานานํ, กทา อนฺโต ภวิสฺสติ.

සම්පූර්ණ වශයෙන් වසර හැට දහසක් මුළුල්ලේ නිරයේ පැසෙමින් සිටින අපට, මෙහි කෙළවරක් කවදා නම් වන්නේද?

‘‘นตฺถิ อนฺโต กุโต อนฺโต, น อนฺโต ปฏิทิสฺสติ ;

ตทา หิ ปกตํ ปาปํ, ตุยฺหํ มยฺหญฺจ มาริสา’’ติ.

කෙළවරක් නැත, කෙළවරක් කොයින්ද? කෙළවරක් නොපෙනේ. පින්වත, එදා අප (මනුෂ්‍ය ලොව සිටියදී) කරන ලද පාප කර්මයන් නිසා මටත් ඔබටත් මෙසේ වී ඇත.

อยํ วิปาโก.

මෙය විපාක (සූත්‍රය) යි.

๑๒๑. ตตฺถ [Pg.157] กตมํ กมฺมญฺจ วิปาโก จ?

121. එහි කර්මය සහ විපාකය යන දෙකම ඇතුළත් සූත්‍රය කවරේද?

‘‘อธมฺมจารี หิ นโร ปมตฺโต, ยหึ ยหึ คจฺฉติ ทุคฺคตึ โย;

โส นํ อธมฺโม จริโต หนาติ, สยํ คหีโต ยถา กณฺหสปฺโป.

යම් නරයෙක් අධර්මයේ හැසිරෙයිද, ප්‍රමාද වෙයිද, ඔහු යම් යම් දුගතියකට යයිද, ඔහු විසින් පුරුදු කරන ලද ඒ අධර්මයම, තමා විසින්ම අල්ලා ගන්නා ලද කළු සර්පයෙකු මෙන් ඒ නරයාව විනාශ කරයි.

‘‘น หิ ธมฺโม อธมฺโม จ, อุโภ สมวิปากิโน;

อธมฺโม นิรยํ เนติ, ธมฺโม ปาเปติ สุคฺคติ’’นฺติ.

ධර්මය සහ අධර්මය යන දෙකම සමාන විපාක දෙන්නෝ නොවෙති; අධර්මය නිරයට පමුණුවයි, ධර්මය සුගතියට පමුණුවයි.

อิทํ กมฺมญฺจ วิปาโก จ.

මෙය කර්මය හා විපාකය පිළිබඳ (සූත්‍රය) යි.

‘‘มา, ภิกฺขเว, ปุญฺญานํ ภายิตฺถ, สุขสฺเสตํ, ภิกฺขเว, อธิวจนํ อิฏฺฐสฺส กนฺตสฺส ปิยสฺส มนาปสฺส ยทิทํ ปุญฺญานิ. อภิชานามิ โข ปนาหํ, ภิกฺขเว, ทีฆรตฺตํ กตานํ ปุญฺญานํ อิฏฺฐํ กนฺตํ ปิยํ มนาปํ วิปากํ ปจฺจนุภูตํ, สตฺต วสฺสานิ เมตฺตจิตฺตํ ภาเวตฺวา สตฺต สํวฏฺฏวิวฏฺฏกปฺเป น อิมํ โลกํ ปุนราคมาสึ. สํวฏฺฏมาเน สุทาหํ, ภิกฺขเว, กปฺเป อาภสฺสรูปโค โหมิ. วิวฏฺฏมาเน กปฺเป สุญฺญํ พฺรหฺมวิมานํ อุปปชฺชามิ. ตตฺร สุทาหํ, ภิกฺขเว, พฺรหฺมา โหมิ มหาพฺรหฺมา อภิภู อนภิภูโต อญฺญทตฺถุทโส วสวตฺตี. ฉตฺตึสกฺขตฺตุํ โข ปนาหํ, ภิกฺขเว, สกฺโก อโหสึ เทวานมินฺโท, อเนกสตกฺขตฺตุํ ราชา อโหสึ จกฺกวตฺตี ธมฺมิโก ธมฺมราชา จาตุรนฺโต วิชิตาวี ชนปทตฺถาวริยปฺปตฺโต สตฺตรตนสมนฺนาคโต, โก ปน วาโท ปเทสรชฺชสฺส? ตสฺส มยฺหํ, ภิกฺขเว, เอตทโหสิ ‘กิสฺส นุ โข เม อิทํ กมฺมสฺส ผลํ, กิสฺส กมฺมสฺส วิปาโก, เยนาหํ เอตรหิ เอวํมหิทฺธิโก เอวํมหานุภาโว’ติ. ตสฺส มยฺหํ, ภิกฺขเว, เอตทโหสิ ‘ติณฺณํ โข เม อิทํ กมฺมานํ ผลํ, ติณฺณํ กมฺมานํ วิปาโก. เยนาหํ เอตรหิ เอวํมหิทฺธิโก เอวํมหานุภาโว’ติ. เสยฺยถิทํ, ทานสฺส ทมสฺส สํยมสฺสา’’ติ. ตตฺถ ยญฺจ ทานํ โย จ ทโม โย จ สํยโม, อิทํ กมฺมํ. โย ตปฺปจฺจยา วิปาโก ปจฺจนุภูโต, อยํ วิปาโก. ตถา จูฬกมฺมวิภงฺโค วตฺตพฺโพ.

“මහණෙනි, පින්වලට බිය නොවන්න. මහණෙනි, පින යනු යහපත් වූ, කාන්ත වූ, ප්‍රිය වූ, මනාප වූ සැපයට නමකි. මහණෙනි, මම දීර්ඝ කාලයක් මුළුල්ලේ කරන ලද පින්වල ඉෂ්ට වූ, කාන්ත වූ, ප්‍රිය වූ, මනාප වූ විපාක අනුභව කළ බව දනිමි. සත් වසරක් මෛත්‍රී සිත වැඩීමෙන්, සංවට්ට විවට්ට කල්ප හතක් මුළුල්ලේ මේ ලෝකයට නැවත නොපැමිණියෙමි. මහණෙනි, කල්පය විනාශ වන කල්හි මම ආභස්සර බඹලොව උපන්නෙමි. කල්පය හටගන්නා කල්හි හිස් වූ බ්‍රහ්ම විමානයක උපන්නෙමි. මහණෙනි, එහි මම අන්‍යන් අභිභවා ගිය, අන්‍යයන්ට අභිභවා යා නොහැකි, සියල්ල දක්නා වූ, වසවර්ති වූ මහා බ්‍රහ්මයා වීමි. මහණෙනි, මම තිස් හය වතාවක් දෙවියන්ට අධිපති වූ ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා වීමි. නොයෙක් සිය වාරයක් ධාර්මික වූ, ධර්මරාජ වූ, සතර මහා සමුද්‍රය සීමා කොට ඇති, ජයග්‍රාහී වූ, ජනපදය ස්ථාවර භාවයට පත් කළ, සප්ත රත්නයෙන් සමන්විත වූ සක්විති රජ වීමි. ප්‍රාදේශීය රජකම් ගැන කියනුම කවරේද? මහණෙනි, එකල්හි මට මෙවැනි සිතුවිල්ලක් ඇති විය: ‘මා දැන් මෙවැනි මහා ඉද්ධිමත් වූ, මෙවැනි මහා අනුභාව සම්පන්න වූයේ කිනම් කර්මයක ඵලයක් ලෙසද, කිනම් කර්මයක විපාකයක් ලෙසද?’ මහණෙනි, එකල්හි මට මෙවැනි සිතුවිල්ලක් ඇති විය: ‘මා දැන් මෙවැනි මහා ඉද්ධිමත් වූ, මෙවැනි මහා අනුභාව සම්පන්න වූයේ මේ කර්ම තුනක ඵලයක් ලෙසය, කර්ම තුනක විපාකයක් ලෙසය. එනම් දානය, දමය (ඉන්ද්‍රිය දමනය) සහ සංයමය (කය වචන සංවරය) යන ඒවාය.’ එහි දානය, දමය සහ සංයමය යන යම් ධර්මයක් වේද, මෙය කර්මයයි. ඒ ප්‍රත්‍යයෙන් යම් විපාකයක් අනුභව කරන්නේද, මෙය විපාකයයි. එසේම චූළකම්මවිභංග සූත්‍රයද මෙහිදී කිය යුතුය.”

ยํ [Pg.158] สุภสฺส มาณวสฺส โตเทยฺยปุตฺตสฺส เทสิตํ. ตตฺถ เย ธมฺมา อปฺปายุกทีฆายุกตาย สํวตฺตนฺติ พหฺวาพาธอปฺปาพาธตาย อปฺเปสกฺขมเหสกฺขตาย ทุพฺพณฺณสุวณฺณตาย นีจกุลิกอุจฺจกุลิกตาย อปฺปโภคมหาโภคตาย ทุปฺปญฺญปญฺญวนฺตตาย จ สํวตฺตนฺติ, อิทํ กมฺมํ. ยา ตตฺถ อปฺปายุกทีฆายุกตา…เป… ทุปฺปญฺญปญฺญวนฺตตา, อยํ วิปาโก. อิทํ กมฺมญฺจ วิปาโก จ.

තොදෙය්‍ය පුත්‍ර සුභ මාණවකයාට යම් සූත්‍රයක් දේශනා කරන ලද්දේද, එහි යම් ධර්ම කෙනෙක් අල්පායුෂ්ක බවට හා දීර්ඝායුෂ්ක බවට, බහු ආබාධිත බවට හා අප්පාබාධිත බවට, අල්පේශාක්‍ය බවට හා මහේශාක්‍ය බවට, දුර්වර්ණ බවට හා සුවර්ණ බවට, නීච කුලීන බවට හා උච්ච කුලීන බවට, අල්ප භෝගී බවට හා මහා භෝගී බවට, දුෂ්ප්‍රාඥ බවට හා ප්‍රඥාවන්ත බවට පමුණුවත්ද, මෙය කර්මයයි. එහි යම් අල්පායුෂ්ක බවක් හෝ දීර්ඝායුෂ්ක බවක්...පෙ... දුෂ්ප්‍රාඥ බවක් හෝ ප්‍රඥාවන්ත බවක් වේද, මෙය විපාකයයි. මෙය කර්මය හා විපාකය සහිත වූ සූත්‍රයයි.

๑๒๒. ตตฺถ กตมํ กุสลํ?

122. එහි කුසල් සූත්‍රය කවරේද?

‘‘วาจานุรกฺขี มนสา สุสํวุโต, กาเยน จ นากุสลํ กยิรา ;

เอเต ตโย กมฺมปเถ วิโสธเย, อาราธเย มคฺคมิสิปฺปเวทิต’’นฺติ.

“වචනය රක්නා වූ, සිතින් මැනවින් සංවර වූ, කයෙන් අකුසල් නොකරන්නා වූ තැනැත්තා, මේ කර්ම පථ තුන පිරිසිදු කරන්නේය. එසේ පිරිසිදු කරන්නා වන්නා වූ ඔහු සෘෂිවරයන් (බුද්ධාදී උතුමන්) වහන්සේලා වදාළ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය සම්පූර්ණ කරන්නේය.”

อิทํ กุสลํ.

මෙය කුසල් සූත්‍රයයි.

‘‘ยสฺส กาเยน วาจาย, มนสา นตฺถิ ทุกฺกฏํ;

สํวุตํ ตีหิ ฐาเนหิ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณ’’นฺติ.

“යමෙකුගේ කයෙන්, වචනයෙන් හෝ සිතින් කරන ලද වරදක් නැද්ද, මේ කරුණු තුනෙන් සංවර වූ ඒ රහතන් වහන්සේව මම බ්‍රාහ්මණ යැයි කියමි.”

อิทํ กุสลํ.

මෙය කුසල් සූත්‍රයයි.

‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, กุสลมูลานิ. กตมานิ ตีณิ? อโลโภ กุสลมูลํ, อโทโส กุสลมูลํ, อโมโห กุสลมูลํ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ กุสลมูลานิ. อิทํ กุสลํ. ‘‘วิชฺชา, ภิกฺขเว, ปุพฺพงฺคมา กุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา อนุเทว หิรี โอตฺตปฺปญฺจา’’ติ. อิทํ กุสลํ.

“මහණෙනි, මේ කුසල් මූලයන් තුනකි. ඒ තුන කවරේද? අලෝභය කුසල් මූලයකි, අදෝෂය කුසල් මූලයකි, අමෝහය කුසල් මූලයකි. මහණෙනි, මේවා කුසල් මූල තුනයි. මෙය කුසල් සූත්‍රයයි. මහණෙනි, කුසල් ධර්මයන් ලැබීමට ප්‍රඥාව පෙරටුගාමී වන අතර හිරි-ඔතප් දෙක එය අනුගමනය කරන්නේමය.” මෙය කුසල් සූත්‍රයයි.

ตตฺถ กตมํ อกุสลํ?

එහි අකුසල් සූත්‍රය කවරේද?

‘‘ยสฺส อจฺจนฺต ทุสฺสีลฺยํ, มาลุวา สาลมิโวตฺถตํ;

กโรติ โส ตถตฺตานํ, ยถา นํ อิจฺฉตี ทิโส’’ติ.

“මලුවා වැලක් සල් ගසක් වසාගන්නාක් මෙන්, යමෙකුගේ අතිශය දුස්සීල බව ඔහුව වසාගනීද, සතුරෙකු තමාට යම් විනාශයක් ප්‍රාර්ථනා කරයිද, ඒ දුස්සීල තැනැත්තා තමාටම ඒ විනාශය කරගන්නේය.”

อิทํ อกุสลํ.

මෙය අකුසල් සූත්‍රයයි.

‘‘อตฺตนา หิ กตํ ปาปํ, อตฺตชํ อตฺตสมฺภวํ;

อภิมตฺถติ ทุมฺเมธํ, วชิรํวสฺมมยํ มณิ’’นฺติ.

“තමා විසින් කරන ලද, තමාගෙන් හටගත්, තමා ප්‍රභවය කොට ඇති පාපය, විජිරය (දියමන්තිය) මැණික් ගලක් කපා විනාශ කරන්නාක් මෙන්, ඒ අඥානයා විනාශ කර දමයි.”

อิทํ อกุสลํ.

මෙය අකුසල් සූත්‍රයයි.

‘‘ทส [Pg.159] กมฺมปเถ นิเสวิย, อกุสลากุสเลหิ วิวชฺชิตา;

ครหา จ ภวนฺติ เทวเต, พาลมตี นิรเยสุ ปจฺจเร’’ติ.

“දේවතාවිය, අකුසලයට නැඹුරු වූවෝ දස අකුසල් කර්ම පථයන්හි යෙදීම නිසා, කුසල් කරන්නවුන් විසින් බැහැර කරනු ලබන්නෝද වෙති, නින්දාවට පත්වන්නෝද වෙති. ඒ අනුවණ ජනයා නිරයෙහි පැසෙති.”

อิทํ อกุสลํ.

මෙය අකුසල් සූත්‍රයයි.

‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, อกุสลมูลานิ, กตมานิ ตีณิ? โลโภ อกุสลมูลํ, โทโส อกุสลมูลํ, โมโห อกุสลมูลํ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ อกุสลมูลานิ’’. อิทํ อกุสลํ.

“මහණෙනි, මේ අකුසල් මූලයන් තුනකි. ඒ තුන කවරේද? ලෝභය අකුසල් මූලයකි, දෝෂය අකුසල් මූලයකි, මෝහය අකුසල් මූලයකි. මහණෙනි, මේවා අකුසල් මූල තුනයි.” මෙය අකුසල් සූත්‍රයයි.

ตตฺถ กตมํ กุสลญฺจ อกุสลญฺจ?

එහි කුසල් හා අකුසල් යන දෙකම ඇතුළත් සූත්‍රය කවරේද?

‘‘ยาทิสํ วปเต พีชํ, ตาทิสํ หรเต ผลํ;

กลฺยาณการี กลฺยาณํ, ปาปการี จ ปาปก’’นฺติ.

“යම්බඳු බීජයක් වපුරයිද, ඒ හා සමාන ඵලයක් නෙළා ගනී; යහපත් දේ කරන්නා යහපත් ප්‍රතිඵලද, පාපී දේ කරන්නා පාපී ප්‍රතිඵලද අනුභව කරයි.”

ตตฺถ ยํ อาห ‘‘กลฺยาณการี กลฺยาณ’’นฺติ, อิทํ กุสลํ. ยํ อาห ‘‘ปาปการี จ ปาปก’’นฺติ, อิทํ อกุสลํ. อิทํ กุสลญฺจ อกุสลญฺจ.

එහි “යහපත් දේ කරන්නා යහපත් ප්‍රතිඵල ලබයි” යන යම් වචනයක් වේද, මෙය කුසලයයි. “පාපී දේ කරන්නා පාපී ප්‍රතිඵල ලබයි” යන යම් වචනයක් වේද, මෙය අකුසලයයි. මෙය කුසල් හා අකුසල් යන දෙකම ඇතුළත් සූත්‍රයයි.

‘‘สุเภน กมฺเมน วชนฺติ สุคฺคตึ, อปายภูมึ อสุเภน กมฺมุนา;

ขยา จ กมฺมสฺส วิมุตฺตเจตโส, นิพฺพนฺติ เต โชติริวินฺธนกฺขยา’’.

“යහපත් කර්මයෙන් සුගතියට යති, අයහපත් කර්මයෙන් අපායට යති. කර්මය ක්ෂය වීමෙන් හා සිත විමුක්තියට පත්වීමෙන්, තෙල් හා වැටි අවසන් වූ විට පහනක් නිවී යන්නාක් මෙන් ඔවුහු පිරිනිවී යති.”

ตตฺถ ยํ อาห ‘‘สุเภน กมฺเมน วชนฺติ สุคฺคติ’’นฺติ, อิทํ กุสลํ. ยํ อาห ‘‘อปายภูมึ อสุเภน กมฺมุนา’’ติ, อิทํ อกุสลํ. อิทํ กุสลญฺจ อกุสลญฺจ.

එහි “යහපත් කර්මයෙන් සුගතියට යති” යන යම් වචනයක් වේද, මෙය කුසලයයි. “අයහපත් කර්මයෙන් අපායට යති” යන යම් වචනයක් වේද, මෙය අකුසලයයි. මෙය කුසල් හා අකුසල් යන දෙකම ඇතුළත් සූත්‍රයයි.

๑๒๓. ตตฺถ กตมํ อนุญฺญาตํ?

123. එහි අනුමත කරන ලද (අනුඤ්ඤාත) සූත්‍රය කවරේද?

‘‘ยถาปิ ภมโร ปุปฺผํ, วณฺณคนฺธมเหฐยํ ;

ปเลติ รสมาทาย, เอวํ คาเม มุนี จเร’’ติ.

“මීමැස්සා මලට හෝ එහි පැහැයට හෝ සුවඳට හානි නොකර, රොන් පමණක් ගෙන පියාඹා යන්නාක් මෙන්, මුනිවරයා ගමේ හැසිරිය යුතුය.”

อิทํ อนุญฺญาตํ.

මෙය අනුමත සූත්‍රයයි.

‘‘ตีณิมานิ[Pg.160], ภิกฺขเว, ภิกฺขูนํ กรณียานิ. กตมานิ ตีณิ, อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต วิหรติ อาจารโคจรสมฺปนฺโน อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวี, สมาทาย สิกฺขติ สิกฺขาปเทสุ, กายกมฺมวจีกมฺเมน สมนฺนาคโต กุสเลน ปริสุทฺธาชีโว. อารทฺธวีริโย โข ปน โหติ ถามวา ทฬฺหปรกฺกโม อนิกฺขิตฺตธุโร อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานาย กุสลานํ ธมฺมานํ ภาวนาย สจฺฉิกิริยาย. ปญฺญวา โข ปน โหติ อุทยตฺถคามินิยา ปญฺญาย สมนฺนาคโต อริยาย นิพฺเพธิกาย สมฺมา ทุกฺขกฺขยคามินิยา. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขูนํ ตีณิ กรณียานี’’ติ. อิทํ อนุญฺญาตํ.

“මහණෙනි, භික්ෂූන් විසින් කළ යුතු කටයුතු තුනකි. ඒ තුන කවරේද? මහණෙනි, මෙහි භික්ෂුව ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවරයෙන් යුක්තව, ආචාර ගෝචර සම්පන්නව, කුඩා වැරදිවල පවා බිය දක්නා සුලු වෙමින්, ශික්ෂා පදයන්හි සමාදන්ව හික්මෙයි. පිරිසිදු ආජීවයෙන් යුක්තව, කුසල් සහගත කාය කර්ම හා වාග් කර්මයන්ගෙන් සමන්විත වෙයි. අකුසල් ධර්මයන් ප්‍රහාණය කිරීමටත්, කුසල් ධර්මයන් වැඩීමට හා සාක්ෂාත් කිරීමටත් පටන් ගත් වීර්යයෙන් යුක්තව, ස්ථාවර උත්සාහයෙන් හා දැඩි පරාක්‍රමයෙන් යුතුව, නොබෑ බර ඇතිව වෙසෙයි. ආර්ය වූ, විනිවිද දක්නා වූ, මනා කොට දුක් කෙළවර කිරීමට පමුණුවන්නා වූ, උදය වැය දක්නා ප්‍රඥාවෙන් සමන්විත වෙයි. මහණෙනි, මේවා භික්ෂූන්ගේ කළ යුතු කටයුතු තුනයි.” මෙය අනුමත සූත්‍රයයි.

‘‘ทสยิเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา ปพฺพชิเตน อภิณฺหํ ปจฺจเวกฺขิตพฺพา. กตเม ทส? ‘เววณฺณิยมฺหิ อชฺฌุปคโต’ติ ปพฺพชิเตน อภิณฺหํ ปจฺจเวกฺขิตพฺพํ…เป… อิเม โข ภิกฺขเว ทส ธมฺมา ปพฺพชิเตน อภิณฺหํ ปจฺจเวกฺขิตพฺพา’’ติ. อิทํ อนุญฺญาตํ.

“මහණෙනි, පැවිද්දෙකු විසින් නිතර මෙනෙහි කළ යුතු මේ ධර්ම දහයකි. ඒ දහය කවරේද? ‘මම දැන් වෙනස් වූ වේශයකට පත් වූවෙක්මි’ යනුවෙන් පැවිද්දා විසින් නිතර මෙනෙහි කළ යුතුය...පෙ... මහණෙනි, මේ ධර්ම දහය පැවිද්දා විසින් නිතර මෙනෙහි කළ යුතුය.” මෙය අනුමත සූත්‍රයයි.

‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, กรณียานิ. กตมานิ ตีณิ? กายสุจริตํ วจีสุจริตํ มโนสุจริตนฺติ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ กรณียานี’’ติ. อิทํ อนุญฺญาตํ.

“මහණෙනි, කළ යුතු දේ තුනකි. ඒ තුන කවරේද? කාය සුචරිතය, වාග් සුචරිතය සහ මනෝ සුචරිතයයි. මහණෙනි, මේවා කළ යුතු දේ තුනයි.” මෙය අනුමත සූත්‍රයයි.

ตตฺถ กตมํ ปฏิกฺขิตฺตํ?

එහි ප්‍රතික්ෂේපිත (පටික්ඛිත්ත) සූත්‍රය කවරේද?

‘‘นตฺถิ ปุตฺตสมํ เปมํ, นตฺถิ โคสมิตํ ธนํ;

นตฺถิ สูริยสมา อาภา, สมุทฺทปรมา สรา’’ติ.

“පුත්‍රයෙකු හා සමාන ප්‍රේමයක් නැත, ගවයන් හා සමාන ධනයක් නැත, හිරු හා සමාන ආලෝකයක් නැත, සයුර සියලු ජලාශයන්ට වඩා උතුම්ය” යැයි එක් දේවපුත්‍රයෙක් කීවේය.

ภควา อาห –

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක -

‘‘นตฺถิ อตฺตสมํ เปมํ, นตฺถิ ธญฺญสมํ ธนํ;

นตฺถิ ปญฺญาสมา อาภา, วุฏฺฐิเวปรมา สรา’’ติ.

‘‘තමා හා සමාන ප්‍රේමයක් නැත, ධාන්‍ය හා සමාන ධනයක් නැත; ප්‍රඥාව හා සමාන ආලෝකයක් නැත, වැස්ස වනාහි උතුම්ම ජලාශය (දිය පොකුණ) වේ’’ යැයි වදාළ සේක.

เอตฺถ ยํ ปุริมกํ, อิทํ ปฏิกฺขิตฺตํ.

මෙහි යම් පූර්ව සූත්‍රයක් වේ නම්, එය 'පටික්ඛිත්ත' (වැළැක්වීම හඟවන) සූත්‍රයයි.

‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเวऋ อกรณียานิ. กตมานิ ตีณิ? กายทุจฺจริตํ วจีทุจฺจริตํ มโนทุจฺจริตนฺติ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ อกรณียานี’’ติ. อิทํ ปฏิกฺขิตฺตํ.

‘‘මහණෙනි, නොකටයුතු දේවල් මේ තුනකි. ඒ තුන කවරේද යත්? කාය දුශ්චරිතය, වාග් දුශ්චරිතය සහ මනෝ දුශ්චරිතයයි. මහණෙනි, සැබවින්ම මේවා නොකටයුතු දේවල් තුනයි.’’ මෙසේ මෙම පාළිය 'පටික්ඛිත්ත' සූත්‍රය නම් වේ.

๑๒๔. ตตฺถ [Pg.161] กตมํ อนุญฺญาตญฺจ ปฏิกฺขิตฺตญฺจ?

124. එහි අනුදත් (අනුමැතිය දුන්) මෙන්ම වැළැක්වූ (ප්‍රතික්ෂේප කළ) සූත්‍රය කවරේද?

‘‘กึสูธ ภีตา ชนตา อเนกา, มคฺโค จเนกายตโน ปวุตฺโต ;

ปุจฺฉามิ ตํ โคตม ภูริปญฺญ, กิสฺมึ ฐิโต ปรโลกํ น ภาเยติ.

‘‘මහත් ප්‍රඥා ඇති ගෞතමයන් වහන්ස, මේ ලෝකයෙහි බොහෝ ජනයා කුමන කරුණක් නිසා බිය වෙත්ද? බොහෝ අරමුණු ඇති මාර්ගයක් ගැන කියනු ලැබේ; ඔබවහන්සේගෙන් විමසමි, කවරක් කෙරෙහි පිහිටි තැනැත්තා පරලොවට බිය නොවන්නේද?’’ යැයි (දේවතාවා) විමසීය.

‘‘วาจํ มนญฺจ ปณิธาย สมฺมา, กาเยน ปาปานิ อกุพฺพมาโน;

พหฺวนฺนปานํ ฆรมาวสนฺโต, สทฺโธ มุทู สํวิภาคี วทญฺญู;

เอเตสุ ธมฺเมสุ ฐิโต จตูสุ, ธมฺเม ฐิโต ปรโลกํ น ภาเย’’ติ.

‘‘වචනය හා සිත මැනවින් (කුසලයෙහි) පිහිටුවා, කයෙන් පව්කම් නොකරමින්, බොහෝ ආහාර පාන ඇති නිවසක වෙසෙන, ශ්‍රද්ධාවන්ත වූ, මෘදු ගුණැති, බෙදා හදා දෙන ස්වභාවය ඇති, සත්පුරුෂ වචන දන්නා වූ, මේ කරුණු සතරෙහි පිහිටි තැනැත්තා ධර්මයෙහි පිහිටියෙක් වන බැවින් පරලොවට බිය නොවන්නේය’’ යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

ตตฺถ ยํ อาห ‘‘วาจํ มนญฺจ ปณิธาย สมฺมา’’ติ, อิทํ อนุญฺญาตํ. ‘‘กาเยน ปาปานิ อกุพฺพมาโน’’ติ, อิทํ ปฏิกฺขิตฺตํ. ‘‘พหฺวนฺนปานํ ฆรมาวสนฺโต, สทฺโธ มุทู สํวิภาคี วทญฺญู. เอเตสุ ธมฺเมสุ ฐิโต จตูสุ, ธมฺเม ฐิโต ปรโลกํ น ภาเย’’ติ, อิทํ อนุญฺญาตํ. อิทํ อนุญฺญาตญฺจ ปฏิกฺขิตฺตญฺจ.

එහි 'වචනය හා සිත මැනවින් පිහිටුවා' යන යම් වචනයක් වදාළේ ද, එය 'අනුඤ්ඤාත' (අනුදත්) කොටසයි. 'කයෙන් පව්කම් නොකරමින්' යන යම් වචනයක් වදාළේ ද, එය 'පටික්ඛිත්ත' (වැළැක්වූ) කොටසයි. 'බොහෝ ආහාර පාන ඇති නිවසක වෙසෙන, ශ්‍රද්ධාවන්ත, මෘදු ගුණැති, බෙදා හදා දෙන සුලු, සත්පුරුෂ වචන දන්නා වූ, මේ ධර්ම සතරෙහි පිහිටි තැනැත්තා පරලොවට බිය නොවන්නේය' යන යම් වචනයක් වදාළේ ද, එය 'අනුඤ්ඤාත' කොටසයි. මෙසේ මෙම සූත්‍රය අනුදත් මෙන්ම වැළැක්වූ සූත්‍රයකි.

‘‘สพฺพปาปสฺส อกรณํ, กุสลสฺส อุปสมฺปทา;

สจิตฺตปริโยทาปนํ, เอตํ พุทฺธานสาสนํ’’.

‘‘සියලු පව් නොකිරීම ද, කුසල් රැස් කිරීම ද, තම සිත පිරිසිදු කර ගැනීම ද යන මෙය බුදුවරුන්ගේ අනුශාසනයයි.’’

ตตฺถ ยํ อาห ‘‘สพฺพปาปสฺส อกรณ’’นฺติ, อิทํ ปฏิกฺขิตฺตํ, ยํ อาห ‘‘กุสลสฺส อุปสมฺปทา’’ติ, อิทํ อนุญฺญาตํ. อิทํ อนุญฺญาตญฺจ ปฏิกฺขิตฺตญฺจ.

එහි 'සියලු පව් නොකිරීම' යන යම් වචනයක් වදාළේ ද, එය 'පටික්ඛිත්ත' කොටසයි. 'කුසල් සම්පාදනය කිරීම' යන යම් වචනයක් වදාළේ ද, එය 'අනුඤ්ඤාත' කොටසයි. මෙසේ මෙම ධම්මපද පාළිය අනුදත් මෙන්ම වැළැක්වූ සූත්‍රයකි.

‘‘กายสมาจารมฺปาหํ, เทวานมินฺท, ทุวิเธน วทามิ เสวิตพฺพมฺปิ อเสวิตพฺพมฺปิ. วจีสมาจารมฺปาหํ, เทวานมินฺท, ทุวิเธน วทามิ เสวิตพฺพมฺปิ อเสวิตพฺพมฺปิ. มโนสมาจารมฺปาหํ เทวานมินฺท, ทุวิเธน วทามิ…เป… ปริเยสนมฺปาหํ, เทวานมินฺท, ทุวิเธน วทามิ เสวิตพฺพมฺปิ อเสวิตพฺพมฺปิ’’.

‘‘දේවේන්ද්‍රය, මම කාය සමාචාරය ද සේවනය කළ යුතු සහ සේවනය නොකළ යුතු යැයි දෙවදෑරුම් කොට පවසමි. දේවේන්ද්‍රය, මම වාග් සමාචාරය ද සේවනය කළ යුතු සහ සේවනය නොකළ යුතු යැයි දෙවදෑරුම් කොට පවසමි. දේවේන්ද්‍රය, මම මනෝ සමාචාරය ද දෙවදෑරුම් කොට පවසමි... (පෙ)... දේවේන්ද්‍රය, මම පර්යේෂණය (සෙවීම) ද සේවනය කළ යුතු සහ සේවනය නොකළ යුතු යැයි දෙවදෑරුම් කොට පවසමි.’’

‘‘กายสมาจารมฺปาหํ, เทวานมินฺท, ทุวิเธน วทามิ เสวิตพฺพมฺปิ อเสวิตพฺพมฺปี’’ติ อิติ โข ปเนตํ วุตฺตํ, กิญฺเจตํ ปฏิจฺจ วุตฺตํ. ยถารูปญฺจ โข กายสมาจารํ เสวโต อกุสลา ธมฺมา อภิวฑฺฒนฺติ, กุสลา ธมฺมา ปริหายนฺติ, เอวรูโป กายสมาจาโร น เสวิตพฺโพ. ตตฺถ ยํ ชญฺญา กายสมาจารํ [Pg.162] ‘‘อิมํ โข เม กายสมาจารํ เสวโต อกุสลา ธมฺมา ปริหายนฺติ, กุสลา ธมฺมา อภิวฑฺฒนฺตี’’ติ, เอวรูโป กายสมาจาโร เสวิตพฺโพ. ‘‘กายสมาจารมฺปาหํ เทวานมินฺท, ทุวิเธน วทามิ เสวิตพฺพมฺปิ อเสวิตพฺพมฺปี’’ติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺตํ. ‘‘วจีสมาจารํ…เป… ‘‘ปริเยสนมฺปาหํ, เทวานมินฺท, ทุวิเธน วทามิ เสวิตพฺพมฺปิ อเสวิตพฺพมฺปี’’ติ อิติ โข ปเนตํ วุตฺตํ, กิญฺเจตํ ปฏิจฺจ วุตฺตํ. ยถารูปญฺจ โข ปริเยสนํ เสวโต อกุสลา ธมฺมา อภิวฑฺฒนฺติ, กุสลา ธมฺมา ปริหายนฺติ, เอวรูปา ปริเยสนา น เสวิตพฺพา. ตตฺถ ยํ ชญฺญา ปริเยสนํ ‘‘อิมํ โข เม ปริเยสนํ เสวโต อกุสลา ธมฺมา ปริหายนฺติ, กุสลา ธมฺมา อภิวฑฺฒนฺตี’’ติ, เอวรูปา ปริเยสนา เสวิตพฺพา. ‘‘ปริเยสนมฺปาหํ, เทวานมินฺท, ทุวิเธน วทามิ เสวิตพฺพมฺปิ อเสวิตพฺพมฺปี’’ติ อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺตํ.

‘‘දේවේන්ද්‍රය, මම කාය සමාචාරය ද සේවනය කළ යුතු සහ සේවනය නොකළ යුතු යැයි දෙවදෑරුම් කොට පවසමි’’ යැයි යම් කරුණක් පවසන ලද්දේ ද, එය කුමක් අරභයා පවසන ලද්දක්ද? යම්බඳු කාය සමාචාරයක් සේවනය කරන්නහුට අකුසල ධර්මයන් වැඩේ නම්, කුසල ධර්මයන් පිරිහේ නම්, එවැනි කාය සමාචාරයක් සේවනය නොකළ යුතුය. එහිදී යම් කාය සමාචාරයක් සේවනය කිරීමෙන් 'මට අකුසල ධර්මයන් පිරිහී කුසල ධර්මයන් වැඩේ' යැයි දන්නේ නම්, එවැනි කාය සමාචාරයක් සේවනය කළ යුතුය. 'දේවේන්ද්‍රය, කාය සමාචාරය සේවනය කළ යුතු සහ සේවනය නොකළ යුතුය' යන යමක් වදාළේ නම්, එය මේ කරුණ නිසා පවසන ලද්දකි. වාග් සමාචාරය ද එසේම දත යුතුය... (පෙ)... ‘‘දේවේන්ද්‍රය, මම පර්යේෂණය ද සේවනය කළ යුතු සහ සේවනය නොකළ යුතු යැයි දෙවදෑරුම් කොට පවසමි’’ යැයි පවසන ලද්දේ නම්, එය කුමක් අරභයා පවසන ලද්දක්ද? යම්බඳු පර්යේෂණයක් සේවනය කරන්නහුට අකුසල ධර්මයන් වැඩේ නම්, කුසල ධර්මයන් පිරිහේ නම්, එවැනි පර්යේෂණයක් සේවනය නොකළ යුතුය. එහිදී යම් පර්යේෂණයක් සේවනය කිරීමෙන් 'මට අකුසල ධර්මයන් පිරිහී කුසල ධර්මයන් වැඩේ' යැයි දන්නේ නම්, එවැනි පර්යේෂණයක් සේවනය කළ යුතුය. 'දේවේන්ද්‍රය, පර්යේෂණය සේවනය කළ යුතු සහ සේවනය නොකළ යුතුය' යන යමක් වදාළේ නම්, එය මේ කරුණ නිසා පවසන ලද්දකි.

ตตฺถ ยํ อาห ‘‘เสวิตพฺพมฺปี’’ติ, อิทํ อนุญฺญาตํ. ยํ อาห ‘‘น เสวิตพฺพมฺปี’’ติ, อิทํ ปฏิกฺขิตฺตํ. อิทํ อนุญฺญาตญฺจ ปฏิกฺขิตฺตญฺจ.

එහි 'සේවනය කළ යුතුය' යන යම් වචනයක් වදාළේ ද, එය 'අනුඤ්ඤාත' කොටසයි. 'සේවනය නොකළ යුතුය' යන යම් වචනයක් වදාළේ ද, එය 'පටික්ඛිත්ත' කොටසයි. මෙසේ මෙම පාළිය අනුදත් මෙන්ම වැළැක්වූ සූත්‍රයකි.

๑๗๐. ตตฺถ กตโม ถโว?

170. එහි 'ථව' (ස්තෝත්‍රය/ප්‍රශංසාව) යනු කවරේද?

‘‘มคฺคานฏฺฐงฺคิโก เสฏฺโฐ, สจฺจานํ จตุโร ปทา;

วิราโค เสฏฺโฐ ธมฺมานํ, ทฺวิปทานญฺจ จกฺขุมา’’ติ.

‘‘මාර්ගයන් අතර අෂ්ටාංගික මාර්ගය උතුම්ය, සත්‍යයන් අතර සතර (ආර්ය) සත්‍ය පද උතුම්ය; ධර්මයන් අතර විරාගය (නිවන) උතුම්ය, දෙපා ඇත්තවුන් අතර පස් ඇස් ඇති බුදුරජාණන් වහන්සේ උතුම් වන සේක.’’

อยํ ถโว.

මෙය 'ථව' නම් වේ.

‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, อคฺคานิ. กตมานิ ตีณิ? ยาวตา, ภิกฺขเว, สตฺตา อปทา วา ทฺวิปทา วา จตุปฺปทา วา พหุปฺปทา วา รูปิโน วา อรูปิโน วา สญฺญิโน วา อสญฺญิโน วา เนวสญฺญีนาสญฺญิโน วา, ตถาคโต เตสํ อคฺคมกฺขายติ เสฏฺฐมกฺขายติ ปวรมกฺขายติ, ยทิทํ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ. ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมานํ ปณฺณตฺติสงฺขตานํ วา อสงฺขตานํ วา, วิราโค เตสํ ธมฺมานํ อคฺคมกฺขายติ เสฏฺฐมกฺขายติ ปวรมกฺขายติ, ยทิทํ มทนิมฺมทโน…เป… นิโรโธ นิพฺพานํ. ยาวตา, ภิกฺขเว, สงฺฆานํ ปณฺณตฺติ คณานํ ปณฺณตฺติ มหาชนสนฺนิปาตานํ ปณฺณตฺติ, ตถาคตสาวกสงฺโฆ เตสํ อคฺคมกฺขายติ เสฏฺฐมกฺขายติ ปวรมกฺขายติ, ยทิทํ จตฺตาริ ปุริสยุคานิ อฏฺฐ ปุริสปุคฺคลา…เป… ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสาติ.

‘‘මහණෙනි, මේ අග්‍රවූ කරුණු තුනකි. ඒ තුන කවරේද? මහණෙනි, පා රහිත වූ හෝ දෙපා ඇත්තා වූ හෝ සිව්පා ඇත්තා වූ හෝ බොහෝ පා ඇත්තා වූ හෝ රූපී වූ හෝ අරූපී වූ හෝ සංඥී වූ හෝ අසංඥී වූ හෝ නේවසංඥානාසංඥී වූ හෝ යම්තාක් සත්වයෝ වෙත්ද, ඒ සියලු සත්වයන් අතර අර්හත් වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ අග්‍රයැයි ද, ශ්‍රේෂ්ඨයැයි ද, උතුම්යැයි ද කියනු ලැබේ. මහණෙනි, සංඛත වූ හෝ අසංඛත වූ හෝ යම්තාක් ධර්ම පර්යායන්ගේ පැනවීම් වෙත්ද, ඒ සියලු ධර්මයන් අතර මද නිමදනය කරන්නා වූ... (පෙ)... නිරෝධය වූ නිවන අග්‍රයැයි ද, ශ්‍රේෂ්ඨයැයි ද, උතුම්යැයි ද කියනු ලැබේ. මහණෙනි, යම්තාක් සංඝයන්ගේ හෝ ගණයාගේ හෝ මහාජන සන්නිපාතයන්ගේ පැනවීම් වෙත්ද, ඒ සියල්ල අතර සතර පුරුෂ යුගයන් හා අෂ්ට පුරුෂ පුද්ගලයන්ගෙන් සමන්විත වූ තථාගත ශ්‍රාවක සංඝයා වහන්සේ අග්‍රයැයි ද, ශ්‍රේෂ්ඨයැයි ද, උතුම්යැයි ද, ලෝකයාගේ අනුත්තර පුණ්‍ය ක්‍ෂේත්‍රය යැයි ද කියනු ලැබේ.’’

‘‘สพฺพโลกุตฺตโร [Pg.163] สตฺถา, ธมฺโม จ กุสลกฺขโต ;

คโณ จ นรสีหสฺส, ตานิ ตีณิ วิสฺสิสฺสเร.

‘‘මුළු ලොවටම උතුම් වූ ශාස්තෘන් වහන්සේ ද, අකුසල් දුරු කරන ලෙස මැනවින් දේශනා කරන ලද ධර්මය ද, මනුෂ්‍යයන් අතර සිංහයෙකු බඳු වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක සංඝයා ද යන මේ රත්න තුන සියලු රත්නයන්ට වඩා විශිෂ්ට වන්නාහ.’’

‘‘สมณปทุมสญฺจโย คโณ, ธมฺมวโร จ วิทูนํ สกฺกโต;

นรวรทมโก จ จกฺขุมา, ตานิ ตีณิ โลกสฺส อุตฺตริ.

‘‘නෙළුම් පොකුණක් බඳු වූ ශ්‍රාවක සංඝ සමූහයා ද, පණ්ඩිතයන් විසින් පුදන ලද උතුම් ධර්මය ද, උතුම් මිනිසුන් දමනය කරන්නා වූ පස් ඇස් ඇති බුදුරජාණන් වහන්සේ ද යන මේ රත්න තුන ලෝකයාට වඩා උසස්ව පිහිටන්නාහ.’’

‘‘สตฺถา จ อปฺปฏิสโม, ธมฺโม จ สพฺโพ นิรุปทาโห;

อริโย จ คณวโร, ตานิ ขลุ วิสฺสิสฺสเร ตีณิ.

‘‘අසමසම වූ ශාස්තෘන් වහන්සේ ද, සියලු පීඩා රහිත වූ ධර්මය ද, ආර්ය වූ උතුම් සංඝයා ද යන මේ රත්න තුන සැබවින්ම විශිෂ්ට වන්නාහ.’’

‘‘สจฺจนาโม ชิโน เขโม สพฺพาภิภู, สจฺจธมฺโม นตฺถญฺโญ ตสฺส อุตฺตริ;

อริยสงฺโฆ นิจฺจํ วิญฺญูนํ ปูชิโต, ตานิ ตีณิ โลกสฺส อุตฺตริ.

‘‘සත්‍ය වූ නාමයන් ඇති, කෙලෙස් ජයගත්, නිර්භය වූ, සියල්ල මැඩපැවැත්වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ ද, ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේට වඩා උතුම් වූ අන්‍ය දෙයක් නොමැති සත්‍ය ධර්මය ද, නිරතුරුව පණ්ඩිතයන් විසින් පිදුම් ලබන ආර්ය සංඝයා වහන්සේ ද යන මේ රත්න තුන ලෝකයාට වඩා උසස්ව පිහිටන්නාහ.’’

‘‘เอกายนํ ชาติขยนฺตทสฺสี, มคฺคํ ปชานาติ หิตานุกมฺปี;

เอเตน มคฺเคน ตรึสุ ปุพฺเพ, ตริสฺสนฺติ เย จ ตรนฺติ โอฆํ.

‘‘ජාතියේ කෙළවර (නිවන) දක්නා වූ, හිතානුකම්පී වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒකායන මාර්ගය දන්නා සේක; පෙර විසූ අය ද මේ මාර්ගයෙන් සතර ඕඝයන් තරණය කළහ, මතු තරණය කරන්නාහ, දැනුදු තරණය කරමින් සිටිති.’’

‘‘ตํ ตาทิสํ เทวมนุสฺสเสฏฺฐํ;

สตฺตา นมสฺสนฺติ วิสุทฺธิเปกฺขา’’ติ.

‘‘පිරිසිදු බව පතන සත්වයෝ දෙවි මිනිසුන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, එවැනි උතුම් ගුණයෙන් යුතු වූ ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර කරති.’’

อยํ ถโวติ.

මෙය 'ථව' (ප්‍රශංසා) පාළියයි. විසි අටක් වූ ශාසන පට්ඨානයන්ගේ නිමාවයි.

ตตฺถ โลกิยํ สุตฺตํ ทฺวีหิ สุตฺเตหิ นิทฺทิสิตพฺพํ สํกิเลสภาคิเยน จ วาสนาภาคิเยน จ. โลกุตฺตรํปิ สุตฺตํ ตีหิ สุตฺเตหิ นิทฺทิสิตพฺพํ ทสฺสนภาคิเยน จ ภาวนาภาคิเยน จ อเสกฺขภาคิเยน จ. โลกิยญฺจ โลกุตฺตรญฺจ. ยสฺมึ สุตฺเต ยํ ยํ ปทํ ทิสฺสติ สํกิเลสภาคิยํ วา วาสนาภาคิยํ วา, เตน เตน โลกิยนฺติ นิทฺทิสิตพฺพํ, ทสฺสนภาคิยํ วา ภาวนาภาคิยํ วา อเสกฺขภาคิยํ วา ยํ ยํ ปทํ ทิสฺสติ เตน เตน โลกุตฺตรนฺติ นิทฺทิสิตพฺพํ.

එහිදී ලෞකික සූත්‍රය, සංකිලේසභාගිය (කෙලෙස් පක්ෂයට අයත්) සහ වාසනාභාගිය (වාසනා පක්ෂයට අයත්) යන සූත්‍ර දෙක මඟින් දැක්විය යුතුය. ලෝකෝත්තර සූත්‍රය ද දස්සනභාගිය, භාවනාභාගිය සහ අසේක්ඛභාගිය යන සූත්‍ර තුන මඟින් දැක්විය යුතුය. ලෞකික සහ ලෝකෝත්තර සූත්‍රයන්හිදී; යම් සූත්‍රයක සංකිලේසභාගිය වූ හෝ වාසනාභාගිය වූ හෝ යම් පදයක් දක්නට ලැබේ නම්, එම පදයෙන් එය ලෞකික යැයි දැක්විය යුතුය. දස්සනභාගිය හෝ භාවනාභාගිය හෝ අසේක්ඛභාගිය වූ හෝ යම් පදයක් දක්නට ලැබේ නම්, එම පදයෙන් එය ලෝකෝත්තර යැයි දැක්විය යුතුය.

วาสนาภาคิยํ [Pg.164] สุตฺตํ สํกิเลสภาคิยสฺส สุตฺตสฺส นิคฺฆาตาย, ทสฺสนภาคิยํ สุตฺตํ วาสนาภาคิยสฺส สุตฺตสฺส นิคฺฆาตาย, ภาวนาภาคิยํ สุตฺตํ ทสฺสนภาคิยสฺส สุตฺตสฺส ปฏินิสฺสคฺคาย, อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ ภาวนาภาคิยสฺส สุตฺตสฺส ปฏินิสฺสคฺคาย, อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารตฺถํ.

වාසනාභාගිය සූත්‍රය සංකිලේසභාගිය සූත්‍රය ප්‍රහාණය කිරීම පිණිස පවතී. දස්සනභාගිය සූත්‍රය වාසනාභාගිය සූත්‍රය ඉක්මවා යෑම පිණිස පවතී. භාවනාභාගිය සූත්‍රය දස්සනභාගිය සූත්‍රය අත්හැරීම පිණිස පවතී. අසේක්ඛභාගිය සූත්‍රය භාවනාභාගිය සූත්‍රය අත්හැරීම පිණිස පවතී. තවද අසේක්ඛභාගිය සූත්‍රය දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරය (මෙලොව සුවසේ වාසය කිරීම) පිණිසම පවතී.

โลกุตฺตรํ สุตฺตํ สตฺตาธิฏฺฐานํ ฉพฺพีสติยา ปุคฺคเลหิ นิทฺทิสิตพฺพํ, เต ตีหิ สุตฺเตหิ สมนฺเวสิตพฺพา ทสฺสนภาคิเยน ภาวนาภาคิเยน อเสกฺขภาคิเยน จาติ.

සත්ත්ව පඤ්ඤප්තිය මුල් කරගත් (සත්තාධිට්ඨාන) ලෝකෝත්තර සූත්‍රය පුද්ගලයන් විසිහය දෙනෙකු (26) මඟින් දැක්විය යුතුය. එම පුද්ගලයන් දස්සනභාගිය, භාවනාභාගිය සහ අසේක්ඛභාගිය යන සූත්‍ර තුන ඇසුරින් මැනවින් සෙවිය යුතුය.

ตตฺถ ทสฺสนภาคิยํ สุตฺตํ ปญฺจหิ ปุคฺคเลหิ นิทฺทิสิตพฺพํ เอกพีชินา โกลํโกเลน สตฺตกฺขตฺตุปรเมน สทฺธานุสารินา ธมฺมานุสารินา จาติ, ทสฺสนภาคิยํ สุตฺตํ อิเมหิ ปญฺจหิ ปุคฺคเลหิ นิทฺทิสิตพฺพํ. ภาวนาภาคิยํ สุตฺตํ ทฺวาทสหิ ปุคฺคเลหิ นิทฺทิสิตพฺพํ สกทาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺเนน, สกทาคามินา, อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺเนน, อนาคามินา, อนฺตรา ปรินิพฺพายินา, อุปหจฺจ ปรินิพฺพายินา, อสงฺขารปรินิพฺพายินา, สสงฺขารปรินิพฺพายินา, อุทฺธํโสเตน อกนิฏฺฐคามินา, สทฺธาวิมุตฺเตน, ทิฏฺฐิปฺปตฺเตน, กายสกฺขินา จาติ, ภาวนาภาคิยํ สุตฺตํ อิเมหิ ทฺวาทสหิ ปุคฺคเลหิ นิทฺทิสิตพฺพํ. อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ นวหิ ปุคฺคเลหิ นิทฺทิสิตพฺพํ สทฺธาวิมุตฺเตน, ปญฺญาวิมุตฺเตน, สุญฺญตวิมุตฺเตน, อนิมิตฺตวิมุตฺเตน, อปฺปณิหิตวิมุตฺเตน, อุภโตภาควิมุตฺเตน สมสีสินา ปจฺเจกพุทฺธสมฺมาสมฺพุทฺเธหิ จาติ, อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ อิเมหิ นวหิ ปุคฺคเลหิ นิทฺทิสิตพฺพํ. เอวํ โลกุตฺตรํ สุตฺตํ สตฺตาธิฏฺฐานํ อิเมหิ ฉพฺพีสติยา ปุคฺคเลหิ นิทฺทิสิตพฺพํ.

එහිදී දස්සනභාගිය සූත්‍රය එකබීජී, කෝලංකෝල, සත්තක්ඛත්තුපරම, සද්ධානුසාරී සහ ධම්මානුසාරී යන පුද්ගලයන් පස්දෙනා මඟින් දැක්විය යුතුය. දස්සනභාගිය සූත්‍රය මෙම පුද්ගලයන් පස්දෙනා මඟින් ප්‍රකාශ කළ යුතුය. භාවනාභාගිය සූත්‍රය පුද්ගලයන් දොළොස් දෙනෙකු (12) මඟින් දැක්විය යුතුය; එනම් සකෘදාගාමී ඵලය පසක් කිරීමට පිළිපන් පුද්ගලයා, සකෘදාගාමී පුද්ගලයා, අනාගාමී ඵලය පසක් කිරීමට පිළිපන් පුද්ගලයා, අනාගාමී පුද්ගලයා, අන්තරාපරිනිබ්බායී, උපහච්චපරිනිබ්බායී, අසංඛාරපරිනිබ්බායී, සසංඛාරපරිනිබ්බායී, උද්ධංසෝත අකනිට්ඨගාමී, සද්ධාවිමුත්ත, දිට්ඨිප්පත්ත සහ කායසක්ඛී යන පුද්ගලයන්ය. භාවනාභාගිය සූත්‍රය මෙම පුද්ගලයන් දොළොස් දෙනා මඟින් දැක්විය යුතුය. අසේක්ඛභාගිය සූත්‍රය පුද්ගලයන් නවදෙනෙකු (9) මඟින් දැක්විය යුතුය; එනම් සද්ධාවිමුත්ත, පඤ්ඤාවිමුත්ත, සුඤ්ඤතවිමුත්ත, අනිමිත්තවිමුත්ත, අප්පණිහිතවිමුත්ත, උභතෝභාගවිමුත්ත, සමසීසී, පසේබුදු සහ සම්මා සම්බුදු යන උතුමන් වහන්සේලා මඟින්ය. අසේක්ඛභාගිය සූත්‍රය මෙම පුද්ගලයන් නවදෙනා මඟින් දැක්විය යුතුය. මෙලෙස සත්තාධිට්ඨාන ලෝකෝත්තර සූත්‍රය මෙම විසිහය දෙනෙකු වූ පුද්ගලයන් මඟින් දැක්විය යුතුය.

โลกิยํ สุตฺตํ สตฺตาธิฏฺฐานํ เอกูนวีสติยา ปุคฺคเลหิ นิทฺทิสิตพฺพํ. เต จริเตหิ นิทฺทิฏฺฐา สมนฺเวสิตพฺพา เกจิ ราคจริตา, เกจิ โทสจริตา, เกจิ โมหจริตา, เกจิ ราคจริตา จ โทสจริตา จ, เกจิ ราคจริตา จ โมหจริตา จ, เกจิ โทสจริตา จ โมหจริตา จ, เกจิ ราคจริตา จ โทสจริตา จ โมหจริตา จ, ราคมุเข ฐิโต ราคจริโต, ราคมุเข ฐิโต โทสจริโต, ราคมุเข ฐิโต โมหจริโต, ราคมุเข ฐิโต ราคจริโต จ โทสจริโต จ โมหจริโต จ, โทสมุเข ฐิโต โทสจริโต, โทสมุเข ฐิโต โมหจริโต, โทสมุเข ฐิโต ราคจริโต, โทสมุเข ฐิโต ราคจริโต จ โทสจริโต [Pg.165] จ โมหจริโต จ, โมหมุเข ฐิโต โมหจริโต, โมหมุเข ฐิโต ราคจริโต โมหมุเข ฐิโต โทสจริโต, โมหมุเข ฐิโต ราคจริโต จ โทสจริโต จ โมหจริโต จาติ, โลกิยํ สุตฺตํ สตฺตาธิฏฺฐานํ อิเมหิ เอกูนวีสติยา ปุคฺคเลหิ นิทฺทิสิตพฺพํ.

සත්තාධිට්ඨාන ලෞකික සූත්‍රය පුද්ගලයන් දහනව දෙනෙකු (19) මඟින් දැක්විය යුතුය. ඔවුහු තමන්ගේ චරිත ස්වභාවයන් අනුව මෙසේ සෙවිය යුතුය: ඇතැම්හු රාග චරිත ඇත්තෝය, ඇතැම්හු දෝස චරිත ඇත්තෝය, ඇතැම්හු මෝහ චරිත ඇත්තෝය. ඇතැම්හු රාග සහ දෝස යන චරිත දෙකම ඇත්තෝය. ඇතැම්හු රාග සහ මෝහ චරිත ඇත්තෝය. ඇතැම්හු දෝස සහ මෝහ චරිත ඇත්තෝය. ඇතැම්හු රාග, දෝස සහ මෝහ යන චරිත තුනම ඇත්තෝය. රාගය ප්‍රධාන වූ ද්වාරයෙහි (රාගමුඛ) සිටි රාග චරිත ඇත්තා, දෝස චරිත ඇත්තා, මෝහ චරිත ඇත්තා සහ චරිත තුනම ඇත්තා ද; දෝසය ප්‍රධාන වූ ද්වාරයෙහි සිටි දෝස චරිත ඇත්තා, මෝහ චරිත ඇත්තා, රාග චරිත ඇත්තා සහ චරිත තුනම ඇත්තා ද; මෝහය ප්‍රධාන වූ ද්වාරයෙහි සිටි මෝහ චරිත ඇත්තා, රාග චරිත ඇත්තා, දෝස චරිත ඇත්තා සහ චරිත තුනම ඇත්තා ද යනුවෙන් මෙම පුද්ගලයන් මැනවින් සෙවිය යුතුය. සත්තාධිට්ඨාන ලෞකික සූත්‍රය මෙම පුද්ගලයන් දහනව දෙනා මඟින් දැක්විය යුතුය.

วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ สีลวนฺเตหิ นิทฺทิสิตพฺพํ, เต สีลวนฺโต ปญฺจ ปุคฺคลา ปกติสีลํ สมาทานสีลํ จิตฺตปฺปสาโท สมโถ วิปสฺสนา จาติ, วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ อิเมหิ ปญฺจหิ ปุคฺคเลหิ นิทฺทิสิตพฺพํ.

වාසනාභාගිය සූත්‍රය සිල්වතුන් මඟින් දැක්විය යුතුය. එම පුද්ගලයන් පස්දෙනා නම් ප්‍රකෘති සීලය, සමාදාන සීලය, චිත්තප්‍රසාදය, සමථය සහ විපස්සනාව යන ගුණධර්ම ඇත්තෝය. වාසනාභාගිය සූත්‍රය මෙම පුද්ගලයන් පස්දෙනා මඟින් දැක්විය යුතුය.

โลกุตฺตรํ สุตฺตํ ธมฺมาธิฏฺฐานํ ตีหิ สุตฺเตหิ นิทฺทิสิตพฺพํ ทสฺสนภาคิเยน ภาวนาภาคิเยน อเสกฺขภาคิเยน จ.

ධර්මය අධිෂ්ඨාන කොට ඇති (ධම්මාධිට්ඨාන) ලෝකෝත්තර සූත්‍රය දස්සනභාගිය, භාවනාභාගිය සහ අසේක්ඛභාගිය යන සූත්‍ර තුන මඟින් දැක්විය යුතුය.

โลกิยญฺจ โลกุตฺตรญฺจ สตฺตาธิฏฺฐานญฺจ ธมฺมาธิฏฺฐานญฺจ อุภเยน นิทฺทิสิตพฺพํ, ญาณํ ปญฺญาย นิทฺทิสิตพฺพํ ปญฺญินฺทฺริเยน ปญฺญาพเลน อธิปญฺญาสิกฺขาย ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺเคน สมฺมาทิฏฺฐิยา ตีรณาย สนฺตีรณาย ธมฺเม ญาเณน อนฺวเย ญาเณน ขเย ญาเณน อนุปฺปาเท ญาเณน อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริเยน อญฺญินฺทฺริเยน อญฺญาตาวินฺทฺริเยน จกฺขุนา วิชฺชาย พุทฺธิยา ภูริยา เมธาย, ยํ ยํ วา ปน ลพฺภติ, เตน เตน ปญฺญาธิวจเนน นิทฺทิสิตพฺพํ.

ලෞකික මෙන්ම ලෝකෝත්තර වූ ද, සත්තාධිට්ඨාන මෙන්ම ධම්මාධිට්ඨාන වූ ද සූත්‍රය එම දෙයාකාරයෙන්ම දැක්විය යුතුය. ඥානය ප්‍රඥාව මඟින් දැක්විය යුතුය; එනම් ප්‍රඥේන්ද්‍රිය, ප්‍රඥා බලය, අධිප්‍රඥා ශික්ෂාව, ධර්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය, සම්මා දිට්ඨිය, තීරණය, සන්තීරණය, ධර්ම ඥානය, අන්වය ඥානය, ඛය ඥානය, අනුප්පාද ඥානය, අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රිය, අඤ්ඤින්ද්‍රිය, අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රිය, චක්ඛු, විද්‍යා, බුද්ධි, භූරි සහ මේධා යනුවෙනි. තවද ප්‍රඥාව හැඳින්වීමට යම් යම් පර්යාය වචන ලැබේ නම්, ඒ ඒ ප්‍රඥා නාමයන්ගෙන් එය දැක්විය යුතුය.

เญยฺยํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺเนหิ อชฺฌตฺติกพาหิเรหิ หีนปฺปณีเตหิ ทูรสนฺติเกหิ สงฺขตาสงฺขเตหิ กุสลากุสลาพฺยากเตหิ สงฺเขปโต วา ฉหิ อารมฺมเณหิ นิทฺทิสิตพฺพํ. ญาณญฺจ เญยฺยญฺจ ตทุภเยน นิทฺทิสิตพฺพํ, ปญฺญาปิ อารมฺมณภูตา เญยฺยํ, ยํ กิญฺจิ อารมฺมณภูตํ อชฺฌตฺติกํ วา พาหิรํ วา, สพฺพํ ตํ สงฺขเตน อสงฺขเตน จ นิทฺทิสิตพฺพํ.

ඥෙයය (දතයුතු දෙය) අතීත, අනාගත, පර්තූපන්න වශයෙන් ද, ආධ්‍යාත්මික, බාහිර වශයෙන් ද, හීන, ප්‍රණීත වශයෙන් ද, දූර, සන්තික වශයෙන් ද, සංඛත, අසංඛත වශයෙන් ද, කුසල, අකුසල, අව්‍යාකත වශයෙන් ද, එසේත් නැතහොත් සංක්ෂේපයෙන් අරමුණු හයක් වශයෙන් ද දැක්විය යුතුය. ඥානය සහ ඥෙයය යන දෙකම එම දෙයාකාරයෙන්ම දැක්විය යුතුය. අරමුණු බවට පත් වූ ප්‍රඥාව ද ඥෙයය නම් වේ. ආධ්‍යාත්මික හෝ බාහිර වූ යම්කිසි අරමුණක් වේ ද, ඒ සියල්ල සංඛත සහ අසංඛත වශයෙන් දැක්විය යුතුය.

ทสฺสนํ ภาวนา สกวจนํ ปรวจนํ วิสชฺชนียํ อวิสชฺชนียํ กมฺมํ วิปาโกติ สพฺพตฺถ ตทุภยํ สุตฺเต ยถา นิทฺทิฏฺฐํ, ตถา อุปธารยิตฺวา ลพฺภมานโต นิทฺทิสิตพฺพํ, ยํ วา ปน กิญฺจิ ภควา อญฺญตรวจนํ ภาสติ, สพฺพํ ตํ ยถานิทฺทิฏฺฐํ ธารยิตพฺพํ.

දස්සන, භාවනා, සකවචන, පරවචන, විස්සජ්ජනීය, අවිස්සජ්ජනීය, කර්ම සහ විපාක යන මේ ආදී සියලු සූත්‍රයන්හි ඒ දෙයාකාර වූ සංඛත-අසංඛත ධර්මයන් යම් සේ දක්වන ලද ද, එසේම විමසා බලා ප්‍රත්‍යක්ෂ වන පරිදි දැක්විය යුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම්කිසි වචනයක් දේශනා කරති ද, ඒ සියල්ල දක්වන ලද ආකාරයටම දරාගත යුතුය.

ทุวิโธ เหตุ ยญฺจ กมฺมํ เย จ กิเลสา, สมุทโย กิเลสา. ตตฺถ กิเลสา สํกิเลสภาคิเยน สุตฺเตน นิทฺทิสิตพฺพา. สมุทโย สํกิเลสภาคิเยน [Pg.166] จ วาสนาภาคิเยน จ สุตฺเตน นิทฺทิสิตพฺโพ. ตตฺถ กุสลํ จตูหิ สุตฺเตหิ นิทฺทิสิตพฺพํ วาสนาภาคิเยน ทสฺสนภาคิเยน ภาวนาภาคิเยน อเสกฺขภาคิเยน จ. อกุสลํ สํกิเลสภาคิเยน สุตฺเตน นิทฺทิสิตพฺพํ. กุสลญฺจ อกุสลญฺจ ตทุภเยน นิทฺทิสิตพฺพํ. อนุญฺญาตํ ภควโต อนุญฺญาตาย นิทฺทิสิตพฺพํ, ตํ ปญฺจวิธํ สํวโร ปหานํ ภาวนา สจฺฉิกิริยา กปฺปิยานุโลโมติ, ยํ ทิสฺสติ ตาสุ ตาสุ ภูมีสุ, ตํ กปฺปิยานุโลเมน นิทฺทิสิตพฺพํ. ปฏิกฺขิตฺตํ ภควตา ปฏิกฺขิตฺตการเณน นิทฺทิสิตพฺพํ. อนุญฺญาตญฺจ ปฏิกฺขิตฺตญฺจ ตทุภเยน นิทฺทิสิตพฺพํ. ถโว ปสํสาย นิทฺทิสิตพฺโพ. โส ปญฺจวิเธน เวทิตพฺโพ ภควโต ธมฺมสฺส อริยสงฺฆสฺส อริยธมฺมานํ สิกฺขาย โลกิยคุณสมฺปตฺติยาติ. เอวํ ถโว ปญฺจวิเธน นิทฺทิสิตพฺโพ.

කර්මය සහ ක්ලේශයෝ යනුවෙන් හේතුව දෙවැදෑරුම් වේ. සමුදය සහ ක්ලේශයෝ එහි අන්තර්ගතය. එහිදී ක්ලේශයන් සංක්ලේශභාගිය සූත්‍රය මඟින් නිර්දේශ කළ යුතුය. සමුදය යන්න සංක්ලේශභාගිය සූත්‍රය මඟින් මෙන්ම වාසනාභාගිය සූත්‍රය මඟින් ද නිර්දේශ කළ යුතුය. එහිදී කුසලය වාසනාභාගිය, දර්ශනභාගිය, භාවනාභාගිය සහ අසේක්ඛභාගිය යන සූත්‍ර හතර මඟින් නිර්දේශ කළ යුතුය. අකුසලය සංක්ලේශභාගිය සූත්‍රය මඟින් නිර්දේශ කළ යුතුය. කුසල සහ අකුසල යන දෙකම ඒ දෙවර්ගයේම සූත්‍ර මඟින් නිර්දේශ කළ යුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අනුදැන වදාළ කරුණු උන්වහන්සේගේ අනුමැතිය පරිදි නිර්දේශ කළ යුතුය. එය සංවරය, ප්‍රහාණය, භාවනාව, සාක්ෂාත් කිරීම සහ කප්පියානුලෝම (සුදුසු දේට අනුකූල වීම) වශයෙන් පස් වැදෑරුම් වේ. ඒ ඒ භූමිවල යම් සංවර ආදියක් දක්නට ලැබේද, එය කප්පියානුලෝම මඟින් නිර්දේශ කළ යුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ප්‍රතික්ෂේප කළ කරුණු ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට හේතුව අනුව නිර්දේශ කළ යුතුය. අනුදැන වදාළ දේ සහ ප්‍රතික්ෂේප කළ දේ යන දෙකම ඒ දෙයාකාරයෙන්ම නිර්දේශ කළ යුතුය. 'ථව' (ප්‍රශංසාව) ප්‍රශංසනාත්මක බවින් නිර්දේශ කළ යුතුය. එය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි, ධර්මය කෙරෙහි, ආර්ය මහා සංඝරත්නය කෙරෙහි, ආර්ය ධර්මයන් කෙරෙහි සහ ලෞකික ගුණ සම්පත්තියෙන් යුත් ශික්ෂාව කෙරෙහි කෙරෙන ප්‍රශංසා වශයෙන් පස් ආකාරයකින් දත යුතුය. මෙසේ 'ථව' යන්න පස් ආකාරයකින් නිර්දේශ කළ යුතුය.

อินฺทฺริยภูมิ นวหิ ปเทหิ นิทฺทิสิตพฺพา, กิเลสภูมิ นวหิ ปเทหิ นิทฺทิสิตพฺพา, เอวเมตานิ อฏฺฐารส ปทานิ โหนฺติ นว ปทานิ กุสลานิ นว ปทานิ อกุสลานีติ, ตถาหิ วุตฺตํ ‘‘อฏฺฐารส มูลปทา กุหึ ทฏฺฐพฺพา, สาสนปฺปฏฺฐาเน’’ติ. เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน –

ඉන්ද්‍රිය භූමිය පද නවයකින් නිර්දේශ කළ යුතුය. ක්ලේශ භූමිය පද නවයකින් නිර්දේශ කළ යුතුය. මෙසේ කුසල පද නවය සහ අකුසල පද නවය වශයෙන් මේවා මූල පද දහඅටක් වේ. එබැවින්, "දහඅටක් වූ මූල පද ශාසනපට්ඨානයෙහි කවර තැනක දැක්විය යුතුද?" යන්න සත්‍යයකි. ඒ පිළිබඳව ආයුෂ්මත් මහා කාත්‍යායන රහතන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘นวหิ จ ปเทหิ กุสลา, นวหิ จ ยุชฺชนฺติ อกุสลปฺปกฺขา;

เอเต ขลุ มูลปทา, ภวนฺติ อฏฺฐารส ปทานี’’ติ.

"පද නවයකින් කුසල පාර්ශ්වය ද, තවත් පද නවයකින් අකුසල පාර්ශ්වය ද යෙදේ. ඒකාන්තයෙන්ම මේවා දහඅටක් වූ මූල පදයන් වේ."

นิยุตฺตํ สาสนปฺปฏฺฐานํ.

ශාසනපට්ඨානය (නිසි පරිදි) ගළපා නිම කරන ලදී.

เอตฺตาวตา สมตฺตา เนตฺติ ยา อายสฺมตา มหากจฺจายเนน ภาสิตา ภควตา อนุโมทิตา มูลสงฺคีติยํ สงฺคีตาติ.

ආයුෂ්මත් මහා කාත්‍යායන රහතන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අනුමෝදන් වන ලද, මූල සංගීතියේදී (පළමු සංගායනාව) මහා තෙරණුවරුන් විසින් සංගායනා කරන ලද නෙත්ති ප්‍රකරණය මෙතෙකින් සමාප්ත වේ.

เนตฺติปฺปกรณํ นิฏฺฐิตํ.

නෙත්තිප්පකරණය නිමාවට පත් විය.